නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

Terpuji Sang Bhagava, Yang Maha Suci, Yang Telah Mencapai Penerangan Sempurna Sendiri.

සද්දනීතිප්පකරණං

Saddanītippakaraṇaṃ (Kitab Kaidah Kebahasaan).

ධාතුමාලා

Dhātumālā (Rangkaian Akar Kata).

15. සරවග්ගපඤ්චකන්තික සුද්ධස්සරධාතු

15. Akar kata vokal murni dalam lima akhiran dari kelompok vokal.

ඉතො [Pg.1] පරං තු සරතො, කකාරන්තාදිභෙදතො;

ධාතුයො ධාතුනිප්ඵන්න-රූපානි විවිධානි ච.

Setelah ini, berdasarkan vokal, dan dengan pembedaan mulai dari akhiran 'ka' dan seterusnya; (akan dijelaskan) akar-akar kata dan berbagai bentuk yang dihasilkan dari akar kata tersebut.

සාට්ඨකථෙ පිටකම්හි, ජිනපාඨෙ යථාබලං;

නයං උපපරික්ඛිත්වා, සමාසෙන කථෙස්ස’හං.

Setelah memeriksa metodenya sesuai kemampuan dalam Tipiṭaka beserta kitab komentarnya, serta dalam teks-teks Sang Penakluk (Buddha), saya akan menjelaskannya secara ringkas.

ඉ ගතියං. යෙසං ධාතූනං ගතිඅත්ථො, බුද්ධිපි තෙසං අත්ථො. පවත්තිපාපුණානිපි. තත්‍ර ගමනං දුවිධං කායගමනං ඤාණගමනඤ්ච. තෙසු කායගමනං නාම ඉරියාපථගමනං, ඤාණගමනං නාම ඤාණුප්පත්ති, තස්මා පයොගානුරූපෙන ‘‘ගච්ඡතී’’ති පදස්ස ‘‘ජානාතී’’තිපි අත්ථො භවති, ‘‘පවත්තතී’’තිපි අත්ථො භවති, ‘‘පාපුණාතී’’තිපි අත්ථො භවති, ඉරියාපථගමනෙන ගච්ඡතීතිපි අත්ථො භවති, ඤාණගමනෙන ගච්ඡතීතිපි අත්ථො භවති. තථා හි ‘‘සීඝං ගච්ඡතී’’තිආදීසු ඉරියාපථගමනං ‘‘ගමන’’න්ති වුච්චති. සුන්දරං නිබ්බානං ගතො. ‘‘ගතිමා’’තිආදීසු [Pg.2] පන ඤාණගමනං. එවං සබ්බෙසම්පි ගත්‍යත්ථානං ධාතූනං යථාපයොගං අත්ථො ගහෙතබ්බො.

I dalam arti gerak (gati). Akar-akar kata yang memiliki arti gerak, juga memiliki arti pemahaman (buddhi). Juga berarti keberlangsungan (pavatti) dan pencapaian (pāpuṇa). Di sana, gerak ada dua jenis: gerak tubuh dan gerak pengetahuan. Di antara keduanya, gerak tubuh adalah gerakan postur tubuh, sedangkan gerak pengetahuan adalah timbulnya pengetahuan; oleh karena itu, sesuai dengan penggunaannya, kata 'gacchati' (ia pergi) memiliki arti 'jānāti' (ia tahu), juga memiliki arti 'pavattati' (ia berlangsung), juga memiliki arti 'pāpuṇāti' (ia mencapai), memiliki arti pergi melalui gerakan postur tubuh, dan memiliki arti pergi melalui gerak pengetahuan. Demikianlah dalam kalimat seperti 'ia pergi dengan cepat', gerakan postur tubuh disebut 'gerak' (gamana). 'Telah pergi ke Nibbana yang indah'. Namun dalam kata-kata seperti 'Gatimā' (orang yang bijaksana), itu adalah gerak pengetahuan. Demikianlah makna dari semua akar kata yang bermakna gerak harus dipahami sesuai dengan penggunaannya.

තස්සිමානි රූපානි භවන්ති – ඉති, එති, උදෙති. කාරිතෙ ‘‘උදායතී’’ති රූපං භවති. උට්ඨාපෙතීති හි අත්ථො, දුකාරො ආගමො. උපෙති, සමුපෙති, වෙති, අපෙති, අවෙති, අන්වෙති, සමෙති, අභිසමෙති, සමයො, අභිසමයො, ඊදි, උදි, එකොදි, පණ්ඩිතො, ඉතො, උදිතො, උපෙතො, සමුපෙතො, අන්විතො, අපෙතො, සමෙතො, එතබ්බො, පච්චෙතබ්බො, පටියමානො, පටිච්චො, එන්තො, අධිප්පෙතො, අධිප්පායො, පච්චයො, අඤ්ඤානිපි යොජෙතබ්බානි. ‘‘ඉතා, ඉත’’න්තිආදිනා යථාරහං ඉත්ථිනපුංසකවසෙනපි. පච්චෙතුං, උපෙතුං, සමුපෙතුං, අන්වෙතුං, සමෙතුං, අභිසමෙතුං, ඉච්ච, පටිච්ච, සමෙච්ච, අභිසමෙච්ච, අපෙච්ච, උපෙච්ච, පටිමුඛං ඉත්වා, ඉත්වාන, උපෙත්වා, උපෙත්වාන, උපෙතුන, අඤ්ඤානිපි බුද්ධවචනානුරූපතො යොජෙතබ්බානි.

Bentuk-bentuknya adalah sebagai berikut: iti, eti, udeti. Dalam bentuk kausatif, bentuknya menjadi 'udāyati'. Maknanya adalah 'ia membangkitkan/membangunkan', di mana huruf 'd' adalah sisipan. Upeti, samupeti, veti, apeti, aveti, anveti, sameti, abhisameti, samayo, abhisamayo, īdi, udi, ekodi, paṇḍito, ito, udito, upeto, samupeto, anvito, apeto, sameto, etabbo, paccetabbo, paṭiyamāno, paṭicco, ento, adhippeto, adhippāyo, paccayo, dan yang lainnya juga harus dihubungkan. Sesuai keperluan juga dalam bentuk feminin dan netral seperti 'itā, ita' dan sebagainya. Paccetuṃ, upetuṃ, samupetuṃ, anvetuṃ, sametuṃ, abhisametuṃ, icca, paṭicca, samecca, abhisamecca, apecca, upecca, paṭimukhaṃ itvā, itvāna, upetvā, upetvāna, upetuna, dan bentuk lainnya juga harus dihubungkan sesuai dengan Sabda Buddha.

ඉතිඉති ක්‍රියාසද්දො, සුත්තන්තෙසු න දිස්සති;

ඉදමෙත්ථ න වත්තබ්බං, දස්සනායෙව මෙ රුතො.

'Iti' sebagai kata kerja tidak ditemukan dalam Sutta-sutta; tidak seharusnya dikatakan demikian di sini, karena (sebenarnya) telah terlihat oleh penglihatan saya.

‘‘ඉතායං කොධරූපෙන’’, ඉති පාළි හි දිස්සති;

අඞ්ගුත්තරනිකායම්හි, මුනිනාහච්ච භාසිතා;

'Itāyaṃ kodharūpena', demikianlah teks Pāli terlihat; dalam Aṅguttara Nikāya, disabdakan langsung oleh Sang Muni (Buddha);

වුත්තඤ්හෙතං භගවතා අඞ්ගුත්තරනිකායෙ කොධං නින්දන්තෙන –

Sebab hal ini telah disabdakan oleh Sang Bhagava dalam Aṅguttara Nikāya saat mencela kemarahan—

‘‘ඉතායං කොධරූපෙන, මච්චුවෙසො ගුහාසයො;

තං දමෙන සමුච්ඡින්දෙ, පඤ්ඤාවීරියෙන දිට්ඨියා’’ති.

'Ia (kemarahan) ini berjalan dalam wujud kemarahan, penyamaran kematian yang bersemayam dalam gua (tubuh); hendaknya seseorang memotongnya dengan pengendalian diri, dengan kebijaksanaan, semangat, dan pandangan terang.'

තත්‍ර ඉතායන්ති ඉති අයන්ති ඡෙදො. ඉතිඉති ච ගච්ඡති පවත්තතීති අත්ථො. අයං පනෙත්ථ සුත්තපදත්ථො – යො [Pg.3] දොසො ලොකෙ ‘‘කොධො’’ති ලොකියමහාජනෙන වුච්චති, නායං අත්ථතො කොධොති වත්තබ්බො. කින්ති පන වත්තබ්බො, එසො හි සරීරසඞ්ඛාතගුහාසයො මච්චුරාජා එව කොධවසෙන පමද්දන්තො සත්තසන්තානෙ ගච්ඡතීති වත්තබ්බො. තං එවරූපං ‘‘මච්චුරාජා’’ති වත්තබ්බං බහුනො ජනස්ස අනත්ථකරං කොධං හිතකාමො දමෙන පඤ්ඤාය වීරියෙන දිට්ඨියා ච ඡින්දෙය්‍යාති.

Di sana, kata 'itāyaṃ' dipenggal menjadi 'iti' dan 'ayaṃ'. Dan 'iti' berarti ia pergi atau berlangsung. Inilah makna kata dalam sutta tersebut—kebencian yang oleh orang awam di dunia disebut 'kemarahan', secara hakiki tidak seharusnya disebut sebagai kemarahan saja. Lalu apa yang seharusnya dikatakan? Ia adalah Raja Kematian yang bersemayam di dalam gua yang disebut tubuh, yang dengan kekuatan kemarahan menindas dan berjalan dalam kesinambungan makhluk-makhluk. Seseorang yang menginginkan kesejahteraan hendaknya memotong kemarahan yang membawa celaka bagi banyak orang, yang seharusnya disebut 'Raja Kematian' itu, dengan pengendalian diri, kebijaksanaan, semangat, dan pandangan terang.

එතීති ඉමස්ස පන ආගච්ඡතීති අත්ථො. ‘‘එතී’’ති එත්ථ හි ආඋපසග්ගො සන්ධිකිච්චෙන පටිච්ඡන්නත්තා න පාකටො වලාහකාවත්ථරිතො පුණ්ණචන්දො විය. තථා හි එත්ථ ආ ඉති එතීති සන්ධිවිග්ගහො භවති, ආකාරස්ස ච ඉකාරෙන පරෙන සද්ධිංයෙව එකාරාදෙසො. තස්මා ‘‘අයං සො සාරථී එති. එතු වෙස්සන්තරො රාජා’’තිආදීසු ‘‘ආගච්ඡති, ආගච්ඡතූ’’තිආදිනා අත්ථො කථෙතබ්බො. බ්‍යාකරණසත්ථෙපි හි ආ ඉති එතීති සන්ධිවිග්ගහො දිස්සති, තස්මා අයම්පි නීති සාධුකං මනසි කාතබ්බා. අථ වා ඉතීති රස්සවසෙන වුත්තං පදං ගමනං බොධෙති, එතීති වුද්ධිවසෙන වුත්තං පන යථාපයොගං ආගමනාදීනි. මත්තාවසෙනපි හි පදානි සවිසෙසත්ථානි භවන්ති. තං යථා? සාසනෙ පබ්බජිතො, රට්ඨා පබ්බාජිතොති. සඤ්ඤොගාසඤ්ඤොගවසෙනපි, තං යථා? ගාමා නිග්ගච්ඡති. යසං පොසො නිගච්ඡති, තස්මා අයම්පි නීති සාධුකං මනසි කාතබ්බා. එත්ථෙතං වුච්චති –

Sedangkan kata 'eti' memiliki arti 'ia datang'. Di sini, awalan 'ā' tidak tampak jelas karena tersembunyi oleh aturan sandhi, seperti bulan purnama yang tertutup awan. Karena dalam hal ini, analisis sandhinya adalah 'ā' + 'iti' menjadi 'eti', di mana vokal 'ā' bersama dengan vokal 'i' yang mengikutinya berubah menjadi vokal 'e'. Oleh karena itu, dalam kalimat seperti 'inilah kusir itu datang (eti)', 'biarlah Raja Vessantara datang (etu)', maknanya harus dijelaskan sebagai 'datang', 'biarlah datang', dan sebagainya. Bahkan dalam risalah tata bahasa pun, analisis sandhi 'ā' + 'iti' = 'eti' terlihat; oleh karena itu, aturan ini harus diperhatikan dengan baik. Atau, kata 'iti' yang diucapkan dengan vokal pendek menunjukkan 'gerak pergi', sedangkan 'eti' yang diucapkan dengan penguatan vokal (vuddhi) menunjukkan 'gerak datang' dan sebagainya sesuai penggunaannya. Bahkan melalui perbedaan durasi matra, kata-kata memiliki makna khusus. Contohnya? 'Pabbajito' (menjadi petapa) dalam Ajaran, 'pabbājito' (diusir) dari negara. Juga melalui penggunaan konjungsi dan non-konjungsi, contohnya? 'Niggacchati' (keluar) dari desa, 'nigacchati' (mendapatkan) kemasyhuran. Oleh karena itu, aturan ini pun harus diperhatikan dengan baik. Mengenai hal ini dikatakan—

ඉ ගතියන්ති කථිතා, ධාතු වුද්ධිං ගතා යදා;

තදා ආගමනත්ථස්ස, වාචිකා පායතො වසා.

Akar kata 'i' dikatakan bermakna gerak; ketika ia mengalami penguatan (vuddhi), maka ia umumnya berfungsi untuk menyatakan makna 'datang'.

ඉරියාපථත්ථතො හෙ-සා නිච්චාගමවාචිකා;

‘‘අයං සො සාරථී එති’’, ඉච්චාදෙත්ථ නිදස්සනං.

Berdasarkan makna gerakan postur tubuh, ia (eti) selalu menyatakan makna datang; 'Inilah kusir itu datang (eti)', adalah contoh dalam hal ini.

අනිරියාපථත්ථෙන[Pg.4], වත්තනෙ ගමනෙපි ච;

ආගමනෙ ච හොතීති, ධීමා ලක්ඛෙය්‍ය තං යථා.

Dengan makna bukan gerakan postur tubuh, ia dapat berarti berlangsung, pergi, dan juga datang; hendaknya orang yang bijaksana mencermatinya sebagaimana mestinya.

‘‘පටිච්ච ඵලමෙතී’’ති, එවමාදීසු වත්තනෙ;

වුද්ධිප්පත්තා ඉකාරව්හා, එසා ධාතු පවත්තති.

'Karena sebab ini maka hasil muncul (eti)'; dalam contoh-contoh seperti itu yang bermakna berlangsung, akar kata yang disebut 'i' ini muncul dalam bentuk yang telah mengalami penguatan (vuddhi).

‘‘අත්ථමෙන්තම්හි සූරියෙ, වාළා’’ ඉච්චාදීසු පන;

ගතෙ, ‘‘එතීති ඉතී’’ති-ආදිස්වාගමනෙ සියා.

Namun dalam kalimat 'ketika matahari terbenam (attham-enta), binatang buas...', (ia bermakna) pergi; sedangkan dalam 'eti', 'iti', dan sebagainya, itu bisa bermakna datang.

තථා හි ඊතීති අනත්ථාය එති ආගච්ඡතීති ඊති, උපද්දවො, ඉති ආගමනත්ථො ගහෙතබ්බො. ආහ ච සුත්තනිපාතට්ඨකථායං ‘‘එතීති ඊති, ආගන්තුකානං අකුසලභාගීනං බ්‍යසනහෙතූනං එතං අධිවචන’’න්ති.

Demikian pula, 'ītī' disebut demikian karena ia datang (eti/āgacchati) untuk ketidakberuntungan; maka 'īti' berarti kemalangan; makna 'datang' harus dipahami di sini. Dan dalam Komentar Sutta Nipāta dikatakan: 'īti berarti datang (eti); ini adalah sebutan bagi penyebab kehancuran yang bersifat tidak bajik yang datang berkunjung'.

ඉදානි යථාරහං නිපාතාඛ්‍යාතනාමිකපරියාපන්නානං ඉතිඉතො සද්දානමත්ථුද්ධාරො වුච්චතෙ – තත්ථ ඉතිසද්දො හෙතුපරිසමාපනාදිපදත්ථ විපරියාය පකාරාවධාරණ නිදස්සනාදිඅනෙකත්ථප්පභෙදො. තථා හෙස ‘‘රුප්පතීති ඛො භික්ඛවෙ තස්මා රූපන්ති වුච්චතී’’තිආදීසු හෙතුඅත්ථෙ දිස්සති. ‘‘තස්මාතිහ මෙ භික්ඛවෙ ධම්මදායාදා භවථ, මා ආමිසදායාදා. අත්ථි මෙ තුම්හෙසු අනුකම්පා, කින්ති මෙ සාවකා ධම්මදායාදා භවෙය්‍යුං, නො ආමිසදායාදා’’තිආදීසු පරිසමාපනෙ. ‘‘ඉති වා ඉති එවරූපා විසූකදස්සනා පටිවිරතො’’තිආදීසු ආදිඅත්ථො. ‘‘මාගණ්ඩියොති තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස සඞ්ඛා සමඤ්ඤා පඤ්ඤත්ති වොහාරො නාමං නාමකම්මං නාමධෙය්‍යං නිරුත්ති බ්‍යඤ්ජනමභිලාපො’’තිආදීසු පදත්ථවිපරියායෙ. ‘‘ඉති ඛො භික්ඛවෙ සප්පටිභයො බාලො, අප්පටිභයො පණ්ඩිතො. සඋපද්දවො බාලො, අනුපද්දවො [Pg.5] පණ්ඩිතො. සඋපසග්ගො බාලො, අනුපසග්ගො පණ්ඩිතො’’තිආදීසු පකාරො. ‘‘අත්ථි ඉදප්පච්චයා ජරාමරණන්ති ඉති පුට්ඨෙන සතා ආදන්ද අත්ථීතිස්ස වචනීයං. කිං පච්චයා ජරාමරණන්ති ඉති චෙ වදෙය්‍ය, ජාතිපච්චයා ජරාමරණන්ති ඉච්චස්ස වචනීය’’න්තිආදීසු අවධාරණෙ. ‘‘අත්ථීති ඛො කච්චාන අයමෙකො අන්තො, නත්ථීති ඛො කච්චාන අයං දුතියො අන්තො’’තිආදීසු නිදස්සනෙ. නිපාතවසෙනෙව තෙ පයොගා ගහෙතබ්බා. ‘‘ඉතායං කොධරූපෙනා’’ති එත්ථ පන ආඛ්‍යාතවසෙන ගමනෙ ඉතිසද්දො දිස්සති. අයමෙවත්ථො ඉධාධිප්පෙතො, නිපාතත්ථො පන න ඉච්ඡිතබ්බො, විඤ්ඤූනං අත්ථග්ගහණෙ කොසල්ලුපාදනත්ථං කෙවලං අත්ථුද්ධාරවසෙන ආගතොති දට්ඨබ්බං. ඉතරො පන –

Sekarang, penjelasan arti (atthuddhāra) dari kata-kata 'iti' dan 'ito' yang termasuk dalam kelompok kata sandang (nipāta), kata kerja (ākhyāta), dan kata benda (nāmika) akan diuraikan sebagaimana mestinya—di sana, kata 'iti' memiliki berbagai pembagian arti seperti penyebab (hetu), penyelesaian (parisamāpana), perubahan arti kata (padatthavipariyāya), cara (pakāra), pembatasan (avadhāraṇa), ilustrasi (nidassana), dan lain sebagainya. Demikianlah, kata ini terlihat dalam arti penyebab (hetu) pada kalimat seperti: 'Wahai para bhikkhu, itu disebut materi (rūpa) karena ia hancur (ruppatīti)'. Dalam arti penyelesaian (parisamāpana) pada kalimat seperti: 'Oleh karena itu, wahai para bhikkhu, jadilah pewaris Dhamma-ku, jangan menjadi pewaris materi. Aku memiliki kasih sayang terhadap kalian, (berpikir): bagaimana agar para siswa-Ku menjadi pewaris Dhamma, bukan pewaris materi'. Dalam arti awal (ādi) pada kalimat seperti: 'Begitu atau begini (iti vā iti), ia menjauhkan diri dari menonton pertunjukan hiburan semacam itu'. Dalam arti perubahan arti kata (padatthavipariyāya) pada kalimat seperti: 'Māgaṇḍiya adalah nama, sebutan, penandaan, penggunaan, nama, pemberian nama, sebutan nama, linguistik, fonetik, dan ungkapan dari brahmana itu'. Dalam arti cara (pakāra) pada kalimat seperti: 'Begitulah (iti kho), wahai para bhikkhu, si bodoh penuh bahaya, si bijak bebas bahaya. Si bodoh penuh kemalangan, si bijak bebas kemalangan. Si bodoh penuh rintangan, si bijak bebas rintangan'. Dalam arti pembatasan (avadhāraṇa) pada kalimat seperti: 'Ketika ditanya: "Apakah penuaan dan kematian disebabkan oleh ini?", orang yang sadar harus menjawab: "Ya, benar". Jika ia berkata: "Apakah penyebab penuaan dan kematian?", maka ia harus menjawab: "Kelahiran adalah penyebab penuaan dan kematian"'. Dalam arti ilustrasi (nidassana) pada kalimat seperti: '"Ada", Kaccāna, ini adalah satu ekstrem; "tidak ada", Kaccāna, ini adalah ekstrem kedua'. Penggunaan-penggunaan tersebut harus dipahami menurut fungsinya sebagai kata sandang (nipāta). Namun, dalam kalimat 'itāyaṃ kodharūpena' (ia pergi dengan wujud kemarahan), kata 'iti' terlihat dalam fungsi kata kerja (ākhyāta) yang berarti 'pergi' (gamana). Arti inilah yang dimaksudkan di sini, sedangkan arti sebagai kata sandang tidak diinginkan; harus dipahami bahwa hal ini dikemukakan semata-mata sebagai penjelasan arti demi menghasilkan kemahiran bagi para bijaksana dalam memahami makna. Sedangkan yang lainnya—'

ගත්‍යත්ථෙ චිමසද්දත්ථෙ, ඉතොසද්දො පවත්තති;

අන්විතො’’ති හි ගත්‍යත්ථෙ, පච්චත්තවචනං භවෙ.

Kata 'ito' berlaku dalam arti pergi (gatyattha) dan dalam arti kata 'ima' (ini); karena kata 'anvito' (diikuti/disertai) berada dalam arti pergi, yang merupakan bentuk nominatif (paccattavacana).

ඉමසද්දස්ස අත්ථම්හි, නිස්සක්කවචනං භවෙ;

‘‘ඉතො සා දක්ඛිණා දිසා’’, ඉතිආදීසු පාළිසු.

Dalam arti kata 'ima' (ini), ia menjadi bentuk ablatif (nissakkavacana); seperti dalam teks-teks Pāli: 'Ito sā dakkhiṇā disā' (Dari sini adalah arah selatan itu).

ගත්‍යත්ථො ඉච්ඡිතො එත්ථ, ඉතරත්ථො න ඉච්ඡිතො;

අත්ථුද්ධාරවසා වුත්තො, කොසල්ලත්ථාය විඤ්ඤුනං.

Di sini arti pergi yang diinginkan, arti lainnya tidak diinginkan; hal ini disebutkan melalui penjelasan arti demi keahlian bagi para bijaksana.

ඉධ පන සමයසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරං සනිබ්බචනං වත්තබ්බම්පි අවත්වා උපරි අයධාතුවිසයෙයෙව වක්ඛාම ඉ එ අයධාතුවසෙන තිධාතුමයත්තා සමයසද්දස්ස. තත්‍ර ඉතීති ඉකාරානන්තරත්‍යන්තපදස්ස ච ‘‘එති, උදෙතී’’තිආදීනඤ්ච එකාරානන්තරත්‍යන්තපදානං අඤ්ඤෙසඤ්ච එවරූපානං පදමාලා යථාරහං යෙභුය්‍යෙන අත්තනොපදානි වජ්ජෙත්වා යොජෙතබ්බා. ඊදිසෙසු හි ඨානෙසු දුක්කරා ක්‍රියාපදමාලා. යස්මා පන ඉමස්මිං පකරණෙ සුකරා ච දුක්කරා ච ත්‍යන්තපදමාලා ජානිතබ්බා[Pg.6], තස්මා භූවාදිගණාදීසු අට්ඨසු ගණෙසු විහිතෙහි ඡන්නවුතියා වචනෙහි සබ්බසාධාරණං අසබ්බසාධාරණඤ්ච පදමාලානයං බ්‍රූම –

Namun di sini, mengenai penjelasan arti kata 'samaya' beserta etimologinya, meskipun seharusnya diucapkan, kami tidak akan mengucapkannya (sekarang), melainkan akan kami ucapkan di bagian bawah pada pokok bahasan akar kata 'ay' saja, karena kata 'samaya' terdiri dari tiga akar kata melalui akar kata 'i', 'e', dan 'ay'. Di sana, untuk kata 'iti' yang berakhiran suku kata 'i' dengan akhiran 'ti', dan untuk kata 'eti', 'udeti', dan sebagainya yang berakhiran suku kata 'e' dengan akhiran 'ti', serta kata-kata lain yang sejenis, rangkaian katanya (padamālā) harus disusun sebagaimana mestinya dengan umumnya menghindari bentuk mediopasif (attanopada). Sebab dalam posisi seperti ini, rangkaian kata kerja sulit disusun. Namun, karena dalam risalah ini rangkaian kata dengan akhiran 'tyanta' yang mudah dan yang sulit harus diketahui, maka kami akan menguraikan metode rangkaian kata yang umum dan yang tidak umum bagi semua, dengan sembilan puluh enam akhiran yang ditetapkan dalam delapan kelompok akar kata seperti bhūvādi dan sebagainya—

අකාරානන්තරත්‍යන්ත-පදානං පන්තියො බුධො;

භවති රුන්ධතාදීනං, යොජෙ සබ්බත්ථ සබ්බථා.

Orang bijak harus menyusun deretan kata yang berakhiran 'tyanta' setelah huruf 'a' (akārānantara) untuk kata-kata seperti 'bhavati', 'rundhati', dan sebagainya, di semua tempat dan dengan segala cara.

ඉති එතී’’ති චෙතෙසං, පදානං පන පන්තියො;

සුද්ධස්සරපුබ්බකානං, යොජෙ විඤ්ඤූ යථාරහං.

Sedangkan untuk deretan kata 'iti' dan 'eti' yang didahului oleh vokal murni, orang bijak harus menyusunnya sebagaimana mestinya.

ආකාරානන්තරත්‍යන්ත-පදානඤ්චාපි පන්තියො;

‘‘යාති සුණාති අස්නා-ති’’ ඉච්චාදීනං යථාරහං.

Demikian juga deretan kata yang berakhiran 'tyanta' setelah huruf 'ā' (ākārānantara) seperti 'yāti', 'suṇāti', 'asnāti', dan sebagainya, (susunlah) sebagaimana mestinya.

ඉවණ්ණානන්තරත්‍යන්ත-පදානමපි පාළියො;

යොජෙ ‘‘රුන්ධිති රුන්ධීති’’-ඉච්චාදීනං යථාරහං.

Juga untuk teks-teks kata yang berakhiran 'tyanta' setelah vokal 'i/ī' (ivaṇṇānantara) seperti 'rundhiti', 'rundhīti', dan sebagainya, susunlah sebagaimana mestinya.

උකාරානන්තරත්‍යන්ත-සුතිඉති පදස්ස ච;

පෙරණත්ථෙ පවත්තස්ස, යොජෙ මාලං යථාරහං.

Dan untuk kata 'suti' yang berakhiran 'tyanta' setelah huruf 'u' (ukārānantara) serta kata yang digunakan dalam arti kausatif (peranattha), susunlah rangkaian katanya sebagaimana mestinya.

එකාරානන්තරත්‍යන්ත-පදානම්පි යථාරහං;

‘‘ජෙති රුන්ධෙති කාරෙති, කාරාපෙතී’’තිආදීනං.

Juga untuk kata-kata yang berakhiran 'tyanta' setelah huruf 'e' (ekārānantara) sebagaimana mestinya, seperti 'jeti', 'rundheti', 'kāreti', 'kārāpeti', dan sebagainya.

ඔකාරානන්තරත්‍යන්ත-පදානම්පි පදක්කමෙ;

‘‘කරොති භොති හොතී’’ති-ආදීනං යුත්තිතොවදෙ;

Dan untuk kata-kata yang berakhiran 'tyanta' setelah huruf 'o' (okārānantara) dalam urutan katanya, seperti 'karoti', 'bhoti', 'hoti', dan sebagainya, ucapkanlah sesuai dengan kaidah.

ඉච්චෙවං සත්තධා වුත්තො, පදමාලානයො මයා;

ඉතො මුත්තො නයො නාම, නත්ථි කොචි ක්‍රියාපදෙ.

Demikianlah, metode rangkaian kata telah saya uraikan dalam tujuh cara; tidak ada metode lain dalam kata kerja yang terlepas dari ini.

‘‘ආදත්තෙ කුරුතෙ පෙතෙ’’, ඉච්චාදි නයදස්සනා;

යථාරහං යුත්තිතොති, වචනං එත්ථ භාසිතං.

Dari pengamatan metode seperti 'ādatte', 'kurute', 'pete', dan sebagainya, maka ungkapan 'sesuai dengan kaidah' (yuttito) diucapkan di sini.

ඉදානි ඉකාරානන්තරත්‍යන්තපදස්ස කමො වුච්චතෙ – ඉති, ඉන්ති. ඉසි, ඉථ. ඉමි, ඉම. අපරිපුණ්ණො වත්තමානානයො. ඉතු, ඉන්තු. ඉහි, ඉථ. ඉමි, ඉම. අපරිපුණ්ණො පඤ්චමීනයො. එත්ථ ච ඉමෙසං ද්වින්නං සාසනානුරූපභාවස්ස ඉමානි සාධකපදානි [Pg.7] ‘‘වෙති, අපෙති, අන්වෙතී’’ති. තත්ථ වි ඉති වෙති. විගච්ඡතීති අත්ථො, ඉතිසද්දො හෙත්ථ ගමනං බොධෙති. තථා අප ඉති අපෙති. අපගච්ඡතීති අත්ථො. අනු ඉති අන්වෙති. අනුගච්ඡතීති අත්ථො. ගරූ පන අනු එති අන්වෙතීති වදන්ති. තං –

Sekarang urutan untuk kata berakhiran 'tyanta' setelah huruf 'i' diuraikan: iti, inti (dia pergi, mereka pergi). isi, itha (kamu pergi, kalian pergi). imi, ima (saya pergi, kami pergi). Ini adalah metode kala kini (vattamāna) yang tidak lengkap. Itu, intu. ihi, itha. imi, ima. Ini adalah metode imperatif (pañcamī) yang tidak lengkap. Dan di sini, kata-kata pembukti bagi kesesuaian kedua hal ini dengan ajaran adalah: 'veti', 'apeti', 'anveti'. Di sana, 'vi + iti' menjadi 'veti', artinya pergi menjauh (vigacchati); sebab di sini kata 'iti' menunjukkan pergi. Demikian pula 'apa + iti' menjadi 'apeti', artinya pergi dari (apagacchati). 'Anu + iti' menjadi 'anveti', artinya mengikuti (anugacchati). Namun para guru berkata 'anu + eti' menjadi 'anveti'. Itu—

‘‘යථා ආරඤ්ඤකං නාගං, දන්තිං අන්වෙති හත්ථිනී;

ජෙස්සන්තං ගිරිදුග්ගෙසු, සමෙසු විසමෙසු ච;

එවං තං අනුගච්ඡාමි, පුත්තෙ ආදාය පච්ඡතො’’ති.

'Bagaikan gajah betina yang mengikuti (anveti) gajah hutan yang jinak, yang akan pergi menaklukkan di pegunungan yang sulit, di tanah yang rata maupun tidak rata; demikian pula aku mengikutimu (anugacchāmi) dari belakang dengan membawa anak-anak'.

ඉමාය පාළියා න සමෙති ‘‘ජෙස්සන්තං අන්වෙතී’’ති වචනතො ‘‘අනුගච්ඡාමී’’ති වචනතො ච. තථා හි එතිසද්දො යත්ථ චෙ ඉරියාපථවාචකො, තත්ථ ආගමනංයෙව ජොතෙති, න ගමනං, තස්මා ආගමනත්ථස්ස අයුත්තිතො ගමනත්ථස්ස ච යුත්තිතො වි ඉතිආදිනා ඡෙදො ඤෙය්‍යො. එතෙසඤ්ච ඉතිසද්දවසෙන කතඡෙදානං අත්ථිභාවං යුත්තිභාවඤ්ච ‘‘ඉතායං කොධරූපෙනා’’ති පාළියෙව සාධෙති, තස්මායෙව ‘‘අනු ඉති, අනු ඉන්ති, අනු ඉසී’’තිආදිනා ‘‘අන්වෙතී’’තිආදීනං ඡෙදෙ ලබ්භමානනයෙන වුත්තප්පකාරො වත්තමානාපඤ්චමීනයො පරස්සපදවසෙන දස්සිතො. සත්තමීරූපාදීනි සබ්බථා අප්පසිද්ධානි.

(Pendapat itu) tidak sesuai dengan teks Pāli ini karena adanya kata 'anveti' yang sejajar dengan 'jessantaṃ' (yang akan pergi menaklukkan) dan adanya kata 'anugacchāmi' (aku mengikuti). Karena jika kata 'eti' digunakan sebagai kata yang menunjukkan gerakan (iriyāpatha), maka ia hanya menunjukkan datang (āgamana), bukan pergi (gamana); oleh karena itu, karena ketidaksesuaian arti datang dan kesesuaian arti pergi, maka pemisahan katanya harus diketahui sebagai 'vi + iti' dan sebagainya. Dan keberadaan serta ketepatan dari pemisahan kata yang dilakukan berdasarkan kata 'iti' ini dibuktikan oleh teks Pāli sendiri: 'itāyaṃ kodharūpena' (ia pergi dengan wujud kemarahan). Oleh sebab itu, metode kala kini dan imperatif dalam bentuk aktif (parassapada) telah ditunjukkan sebagaimana cara yang diperoleh dalam pemisahan kata 'anveti' dan sebagainya dengan 'anu + iti', 'anu + inti', 'anu + isi', dan sebagainya. Bentuk-bentuk optatif (sattamī) dan lainnya sama sekali tidak terlihat.

ඉමානි පන භවිස්සන්තියා රූපානි, සිත්තා තෙ ලහුමෙස්සති. ඉස්සති, ඉස්සන්ති. ඉස්සසි, ඉස්සථ. ඉස්සාමි, ඉස්සාම. ඉස්සතෙ, ඉස්සන්තෙ. ඉස්සසෙ, ඉස්සව්හෙ. ඉස්සං, ඉස්සාම්හෙ. අසබ්බධාතුකත්තෙපි සුද්ධස්සරත්තා ධාතුස්ස ඉකාරාගමො න ලබ්භති. පරිපුණ්ණො භවිස්සන්තීනයො.

Namun ini adalah bentuk-bentuk kala mendatang (bhavissantī): 'sittā te lahumessati' (setelah diperciki, ia akan menjadi ringan bagimu). Issati, issanti. issasi, issatha. issāmi, issāma. Issate, issante. issase, issavhe. issaṃ, issāmhe. Meskipun termasuk asabbadhātuka, karena akar katanya dimulai dengan vokal murni, maka penyisipan huruf 'i' (ikārāgamo) tidak didapatkan. Metode kala mendatang ini lengkap.

අථ කාලාතිපත්තියා රූපානි භවන්ති, ඉස්සා, ඉස්සංසු. ඉස්සෙ, ඉස්සථ. ඉස්සං, ඉස්සම්හා. ඉස්සථ, ඉස්සිසු. ඉස්සසෙ, ඉස්සව්හෙ. ඉස්සං, ඉස්සාම්හසෙ. කාලාතිපත්තිභාවෙ [Pg.8] ච අසබ්බධාතුකත්තෙ ච සන්තෙපි සුද්ධස්සරත්තා ධාතුස්ස අකාරිකාරාගමො න ලබ්භති අනෙකන්තිකත්තා වා අනුපපන්නත්තා ච අකාරාගමො න හොති. ද්වින්නඤ්හෙත්ථ සුද්ධස්සරානං අනන්තරිකානං එකතොසන්නිපාතො අනුපපත්ති. පරිපුණ්ණො කාලාතිපත්තිනයො.

Kemudian bentuk-bentuk kala lampau yang tidak terjadi (kālātipatti) adalah: issā, issaṃsu. Isse, issatha. Issaṃ, issamhā. Issatha, issisu. Issase, issavhe. Issaṃ, issāmhase. Dan meskipun dalam kondisi kālātipatti dan ketidakberadaan akhiran umum (asabbadhātuka), awalan huruf 'a' tidak didapatkan pada akar kata yang memiliki vokal murni karena sifatnya yang tidak pasti atau tidak tepat. Sebab di sini, penyatuan bersama dari dua vokal murni yang berurutan adalah tidak mungkin. Cara pembentukan kālātipatti selesai.

ඉමස්මිං පන ඨානෙ සාට්ඨකථෙ තෙපිටකෙ බුද්ධවචනෙ සොතූනං පයොගත්ථෙසු පරමකොසල්ලජනනත්ථං ‘‘නනු තෙ සුතං බ්‍රාහ්මණ භඤ්ඤමානෙ, දෙවා න ඉස්සන්ති පුරිසපරක්කමස්සා’’ති පාළිතො නයං ගහෙත්වා වුත්තප්පකාරෙහි භවිස්සන්තියා රූපෙහි සබ්බසො සමානානි අසමානත්ථානි වත්තමානිකරූපානි ච ඊසකං අඤ්ඤමඤ්ඤං සමානානි භවිස්සන්තීකාලාතිපත්තීනං රූපානි ච පකාසයිස්සාම – වත්තමානාවසෙන තාව ‘‘ඉස්සති, ඉස්සන්ති. ඉස්සසි, ඉස්සථා’’ති සබ්බං යොජෙතබ්බං. අත්ථො පන ‘‘ඉස්සං කරොතී’’තිආදිනා වත්තබ්බො. තස්මිංයෙව අත්ථෙ භවිස්සන්තීවසෙන ‘‘ඉස්සිස්සති, ඉස්සිස්සන්ති. ඉස්සිස්සසි, ඉස්සිස්සථා’’ති පරිපුණ්ණං යොජෙතබ්බං. අත්ථො පන ‘‘ඉස්සං කරිස්සතී’’තිආදිනා වත්තබ්බො. කාලාතිපත්තිවසෙන පන ‘‘ඉස්සිස්සා, ඉස්සිස්සංසු. ඉස්සිස්සෙ, ඉස්සිස්සථා’’ති පරිපුණ්ණං යොජෙතබ්බං, අත්ථො පන ‘‘ඉස්සං අකරිස්සා’’තිආදිනා වත්තබ්බො. ධාත්වන්තරවසෙන සංසන්දනානයොයං.

Namun, pada bagian ini, dalam firman Buddha di Tipiṭaka beserta kitab komentarnya, demi menghasilkan kemahiran tertinggi bagi para pendengar mengenai makna penggunaan: 'Tidakkah engkau mendengar, wahai Brahmana, saat dikatakan: para dewa tidak iri terhadap usaha manusia', dengan mengambil metode dari teks Pāli tersebut, kami akan menunjukkan bentuk-bentuk yang sepenuhnya sama dengan bentuk-bentuk kala depan (bhavissantī) tetapi berbeda maknanya, serta bentuk-bentuk kala sekarang (vattamānikā) dan bentuk-bentuk kala lampau (kālātipatti) yang sedikit mirip satu sama lain—melalui kala sekarang, semuanya harus dihubungkan sebagai: 'issati, issanti. Issasi, issatha'. Maknanya harus dinyatakan sebagai: 'ia merasa iri', dan seterusnya. Dalam arti yang sama melalui kala depan, harus dihubungkan secara lengkap sebagai: 'ississati, ississanti. Ississasi, ississatha'. Maknanya harus dinyatakan sebagai: 'ia akan merasa iri', dan seterusnya. Melalui kala lampau (kālātipatti), harus dihubungkan secara lengkap sebagai: 'ississā, ississaṃsu. Ississe, ississatha'. Maknanya harus dinyatakan sebagai: 'ia seharusnya telah merasa iri', dan seterusnya. Ini adalah metode perbandingan berdasarkan perbedaan akar kata.

ඉදානි එකාරානන්තරත්‍යන්තපදස්ස කමො වුච්චතෙ –

Sekarang, urutan kata kerja yang berakhir dengan huruf 'e' akan dijelaskan –

එති, එන්ති. එසි, එථ. එමි, එම.

Eti, enti. Esi, etha. Emi, ema.

එතු, එන්තු. එහි, එථ. එමි, එම.

Etu, entu. Ehi, etha. Emi, ema.

න ච අප්පත්වා දුක්ඛන්තං, විස්සාසං එය්‍ය පණ්ඩිතො;

නිවෙසනානි මාපෙත්වා, වෙදෙහස්ස යසස්සිනො;

යදා තෙ පහිණිස්සාමි, තදා එය්‍යාසි ඛත්තිය.

Dan sebelum mencapai akhir penderitaan, orang bijak tidak seharusnya merasa tenang; Setelah membangun kediaman bagi Videha yang termasyhur; Ketika aku mengirim mereka kepadamu, saat itulah engkau harus datang, wahai Khattiya.

එය්‍ය[Pg.9], එය්‍යුං. එය්‍යාසි, එය්‍යාථ. එය්‍යාමි, එය්‍යාම. එථ, එරං. එථො, එය්‍යාව්හො. එය්‍යං, එය්‍යාම්හෙ.

Eyya, eyyuṃ. Eyyāsi, eyyātha. Eyyāmi, eyyāma. Etha, eraṃ. Etho, eyyāvho. Eyyaṃ, eyyāmhe.

සො පුරිසො එය්‍ය, තෙ එය්‍යුං. ත්වං එය්‍යාසි, තුම්හෙ එය්‍යාථ. අහං එය්‍යාමි, මයං එය්‍යාම. සො පුරිසො එථ, තෙ එරං. ත්වං එථො, තුම්හෙ එය්‍යාව්හො. අහං එය්‍යං, මයං එය්‍යාම්හෙ.

Laki-laki itu hendaknya datang, mereka hendaknya datang. Engkau hendaknya datang, kalian hendaknya datang. Aku hendaknya datang, kami hendaknya datang. Laki-laki itu hendaknya datang, mereka hendaknya datang. Engkau hendaknya datang, kalian hendaknya datang. Aku hendaknya datang, kami hendaknya datang.

පරොක්ඛාහිය්‍යත්තනජ්ජතනීරූපානි සබ්බසො අප්පසිද්ධානි.

Bentuk-bentuk Parokkhā, Hiyyattanī, dan Ajjatanī harus diketahui dalam segala hal.

එස්සති, එස්සන්ති. එස්සසි, එස්සථ. එස්සාමි, එස්සාම. එස්සතෙ, එස්සන්තෙ. එස්සසෙ, එස්සව්හෙ. එස්සං, එස්සාම්හෙ.

Essati, essanti. Essasi, essatha. Essāmi, essāma. Essate, essante. Essase, essavhe. Essaṃ, essāmhe.

සම්මොදමානා ගච්ඡන්ති, ජාලමාදාය පක්ඛිනො;

යදා තෙ විවදිස්සන්ති, තදා එහින්ති මෙ වසං.

Burung-burung pergi dengan rukun sambil membawa jala; ketika mereka berselisih, barulah mereka akan jatuh ke dalam kekuasaanku.

‘‘අභිදොසගතො ඉදානි එහී’’ති වචනදස්සනතො අපරානිපි භවිස්සන්තීරූපානි ගහෙතබ්බානි.

Melihat pernyataan 'Setelah pergi di awal malam, sekarang datanglah', bentuk-bentuk kala depan lainnya juga harus diambil.

එහිති, එහින්ති. එහිසි, එහිථ. එහිමි, එහිම. එහිතෙ, එහින්තෙ. එහිසෙ, එහිව්හෙ. එහිස්සං, එහිස්සාම්හෙ.

Ehiti, ehinti. Ehisi, ehitha. Ehimi, ehima. Ehite, ehinte. Ehise, ehivhe. Ehissaṃ, ehissāmhe.

එස්සා, එස්සංසු. එස්සෙ, එස්සථ. එස්සං එස්සාම්හා. එස්සථ, එස්සිසු. එස්සසෙ, එස්සව්හෙ. එස්සිං, එස්සාම්හසෙ.

Essā, essaṃsu. Esse, essatha. Essaṃ essāmhā. Essatha, essisu. Essase, essavhe. Essiṃ, essāmhase.

අථාපරොපි එකාරානන්තරත්‍යන්තපදක්කමො භවති;

උදෙති, උදෙන්ති;

උදෙසි, උදෙථ;

උදෙමි, උදෙම.

Kemudian terdapat pula urutan kata kerja lain yang berakhir dengan huruf 'e'; Udeti, udenti; Udesi, udetha; Udemi, udema.

උදෙතු, උදෙන්තු. උදෙහි, උදෙථ. උදෙමි, උදෙම, උදාමසෙ.

Udetu, udentu. Udehi, udetha. Udemi, udema, udāmase.

උදෙය්‍ය, උදෙය්‍යුං. සෙසං නෙය්‍යං. උදිස්සති, උදිස්සන්ති. සෙසං නෙය්‍යං. උදිස්සා, උදිස්සංසු. සෙසං නෙය්‍යං.

Udeyya, udeyyuṃ. Selebihnya harus dipahami. Udissati, udissanti. Selebihnya harus dipahami. Udissā, udissaṃsu. Selebihnya harus dipahami.

ඉමානි සුද්ධස්සරධාතුරූපානි.

Ini adalah bentuk-bentuk akar kata bervokal murni.

කකාරන්තධාතු

Akar kata yang berakhir dengan huruf 'k'.

කු [Pg.10] සද්දෙ කෙ ච. කොති, කවති, කායති, එවං කත්තුපදානි භවන්ති. කුය්‍යති, කිය්‍යති, එවං කම්මපදානි. කානනං, කබ්බං, ජාතකං, එවං නාමිකපදානි. කුත්වා, කුත්වාන, කවිත්වා, කවිත්වාන, කාවිත්වා, කාවිත්වාන, කායිතුං, එවං අබ්‍යයපදානි.

Akar kata 'ku' dalam arti suara dan pergi. Koti, kavati, kāyati, demikianlah bentuk-bentuk kata aktifnya. Kuyyati, kiyyati, demikianlah bentuk-bentuk kata pasifnya. Kānanaṃ, kabbaṃ, jātakaṃ, demikianlah bentuk-bentuk kata bendanya. Kutvā, kutvāna, kavitvā, kavitvāna, kāvitvā, kāvitvāna, kāyituṃ, demikianlah bentuk-bentuk kata tak terinfleksi.

තත්‍ර කානනන්ති ඨිතමජ්ඣන්හිකසමයෙ කවති සද්දං කරොතීති කානනං, වනං. තථා හි –

Di sana, yang disebut 'kānana' adalah: pada saat tengah hari yang tenang ia mengeluarkan suara (kavati), maka disebut kānana, yaitu hutan. Karena demikianlah dikatakan:

‘‘ඨිතෙ මජ්ඣන්හිකෙ කාලෙ, සන්නිසීවෙසු පක්ඛිසු;

සණතෙව බ්‍රහාරඤ්ඤං, සා රති පටිභාති ම’’න්ති

'Pada waktu tengah hari yang tenang, saat burung-burung beristirahat; hutan luas itu seolah-olah berdesis, kegembiraan itu tampak bagiku.'

වුත්තං. අථ වා කොකිලමයූරාදයො කවන්ති සද්දායන්ති කූජන්ති එත්ථාති කානනං. මනොහරතාය අවස්සං කුය්‍යති පණ්ඩිතෙහීති කබ්බං. කාවියං. කාවෙය්‍යං. අඤ්ඤත්‍ර පන කවීනං ඉදන්ති කබ්බන්ති තද්ධිතවසෙන අත්ථො ගහෙතබ්බො. කෙචි තු කාබ්‍යන්ති සද්දරූපං ඉච්ඡන්ති, න තං පාවචනෙ පමාණං සක්කටභාසාභාවතො. සක්කටභාසාතොපි හි ආචරියා නයං ගණ්හන්ති. ජාතං භූතං අතීතං භගවතො චරියං, තං කීයති කථීයති එතෙනාති ජාතකං. ජාතකපාළි හි ඉධ ‘‘ජාතක’’න්ති වුත්තා. අඤ්ඤත්‍ර පන ජාතං එව ජාතකන්ති ගහෙතබ්බං. තථා හි ජාතකසද්දො දෙසනායම්පි වත්තති ‘‘ඉතිවුත්තකං ජාතකං අබ්භුතධම්ම’’න්තිආදීසු. ජාතියම්පි වත්තති ‘‘ජාතකං සමොධානෙසී’’තිආදීසු.

Demikian dikatakan. Atau, di mana burung kokila, merak, dan sebagainya bersuara, berbunyi, berkicau di sana, maka disebut kānana. Karena keindahannya, ia pasti dipuji (kuyyati) oleh para bijak, maka disebut kabba (puisi). Kāviyaṃ. Kāveyyaṃ. Di tempat lain, maknanya harus diambil berdasarkan taddhita, yaitu 'milik para penyair adalah kabba'. Beberapa orang menginginkan bentuk kata 'kābya', tetapi itu bukan otoritas dalam ajaran karena bukan merupakan bahasa Sanskerta. Sebab para guru mengambil metode bahkan dari bahasa Sanskerta. Perjalanan hidup Sang Bhagawā yang telah terjadi, telah ada, dan telah lampau, hal itu diceritakan (kīyati) melaluinya, maka disebut jātaka. Sebab Jātakapāḷi di sini disebut 'jātaka'. Namun di tempat lain, apa yang lahir itu sendiri harus dipahami sebagai jātaka. Demikian pula kata jātaka digunakan dalam khotbah seperti 'itivuttaka, jātaka, abbhutadhamma', dan sebagainya. Juga digunakan dalam arti kelahiran seperti 'ia menghubungkan kisah kelahiran' dan sebagainya.

පක්ක නීචගතියං. නීචගමනං නාම හීනගමනං හීනප්පවත්ති වා. නීචසද්දො හි හීනවාචකො ‘‘නීචෙ කුලෙ පච්චාජාතො’’ති එත්ථ විය. පක්කති ක්‍රියාපදමෙත්ථ දිස්සති, න නාමිකපදං. යත්ථ යත්ථ නාමිකපදං න දිස්සති, තත්ථ තත්ථ නාමිකපදං උපපරික්ඛිත්වා [Pg.11] ගහෙතබ්බං. ක්‍රියාපදමෙව හි දුද්දසං, ක්‍රියාපදෙ විජ්ජමානෙ නාමිකපදං නත්ථීති න වත්තබ්බං, තස්මා අන්තමසො ‘‘පක්කනං, තකනං’’ ඉච්චෙවමාදීනි භාවවාචකානි නාමිකපදානි සබ්බාසු ධාතූසු යථාරහං ලබ්භන්තීති දට්ඨබ්බං.

Pakka dalam arti gerakan ke bawah. Gerakan ke bawah berarti gerakan rendah atau perilaku rendah. Sebab kata 'nīca' berarti rendah seperti dalam 'terlahir di keluarga rendah'. Kata kerja 'pakkati' terlihat di sini, bukan kata benda. Di mana pun kata benda tidak terlihat, di sana kata benda harus diperiksa dan diambil. Sebab kata kerja memang sulit untuk dilihat; tidak boleh dikatakan bahwa kata benda tidak ada saat kata kerja ada, tuntasnya, kata-kata benda yang menyatakan keadaan seperti 'pakkana, takana' dan sebagainya pada semua akar kata harus dipandang dapat ditemukan sesuai kebutuhan.

තක හසනෙ. හසනං හාසො. තකති.

Taka dalam arti tertawa. Hasana adalah tawa. Takati (ia tertawa).

තකි කිච්ඡජීවනෙ. කිච්ඡජීවනං කසිරජීවනං. තඞ්කති. ආතඞ්කති. ආතඞ්කො. ආතඞ්කොති කිච්ඡජීවිතකරො රොගො, තථා හි අට්ඨකථාචරියා ‘‘අප්පාබාධං අප්පාතඞ්ක’’න්ති ඉමස්මිං පාළිප්පදෙසෙ ඉති අත්ථං සංවණ්ණෙසුං ‘‘ආබාධොති විසභාගවෙදනා වුච්චති, යා එකදෙසෙ උප්පජ්ජිත්වා සකලසරීරං අයපට්ටෙන බන්ධිත්වා විය ගණ්හාති. ආතඞ්කොති කිච්ඡජීවිතකරො රොගො. අථ වා යාපෙතබ්බරොගො ආතඞ්කො, ඉතරො ආබාධො. ඛුද්දකො වා රොගො ආතඞ්කො, බලවා ආබාධො. කෙචි පන ‘අජ්ඣත්තසමුට්ඨානො ආබාධො, බහිද්ධාසමුට්ඨානො ආතඞ්කො’ති වදන්තී’’ති.

Taki dalam (arti) hidup yang sulit. Kicchajīvana berarti hidup yang susah. Taṅkati. Ātaṅkati. Ātaṅko. Yang disebut ātaṅko adalah penyakit yang menyebabkan hidup yang sulit; karena itu, para guru komentar (Aṭṭhakathācariya) dalam bagian Pāli ini 'appābādhaṃ appātaṅkaṃ' menguraikan maknanya sebagai berikut: 'Yang disebut ābādha adalah perasaan yang tidak harmonis, yang muncul di satu bagian lalu mencengkeram seluruh tubuh seolah-olah mengikatnya dengan tali besi. Ātaṅka adalah penyakit yang menyebabkan hidup yang sulit. Atau, penyakit yang harus ditanggung (kronis) adalah ātaṅka, sedangkan yang lainnya adalah ābādha. Atau, penyakit kecil adalah ātaṅka, sedangkan yang parah adalah ābādha. Namun, beberapa orang mengatakan: "ābādha berasal dari dalam diri (internal), sedangkan ātaṅka berasal dari luar (eksternal)".'

ආතඞ්කො ආමයො රොගො,බ්‍යාධා’බාධො ගදො රුජා;

අකල්ලඤ්චෙව ගෙලඤ්ඤං,නාමං රොගාභිධානකං.

Ātaṅko, āmayo, rogo, byādhā, ābādho, gado, rujā; akallaṃ, dan gelaññaṃ; ini adalah nama-nama sebutan untuk penyakit.

සුක ගතියං. සොකති, සුකො, සුකී. තත්‍ර සුකොති සුවො. සොකති මනාපෙන ගමනෙන ගච්ඡතීති සුකො. තස්ස භරියා සුකී.

Suka dalam (arti) gerak. Sokati, suko, sukī. Di sana, yang dimaksud suko adalah burung betet (suva). Sokati berarti ia pergi dengan gerakan yang menyenangkan, itulah suko. Betinanya disebut sukī.

බුක්ක භස්සනෙ. ඉධ භස්සනං නාම සුනඛභස්සනං අධිප්පෙතං ‘‘සුනඛො භස්සිත්වා’’ති එත්ථ විය, න ‘‘ආවාසො ගොචරං [Pg.12] භස්ස’’න්තිආදීසු විය. වචනසඞ්ඛාතං භස්සනං, බුක්කති සා.

Bukka dalam (arti) menggonggong. Di sini, yang dimaksud dengan 'menggonggong' adalah gonggongan anjing, seperti dalam 'anjing itu menggonggong' (sunakho bhassitvā), bukan seperti dalam 'tempat tinggal adalah wilayah pencarian makanan' (āvāso gocaraṃ bhassaṃ) dan sebagainya. Gonggongan yang dianggap sebagai ucapan (suara), itulah bukkati.

ධක පටිඝාතෙ ගතියඤ්ච. පටිඝාතො පටිහනනං. ධකති.

Dhaka dalam (arti) perlawanan dan gerak. Paṭighāto berarti pemukulan atau perlawanan. Dhakati.

චක තිත්තිපටිඝාතෙසු. තිත්ති තප්පනං, පටිඝාතං පටිහනනංව. චකති.

Caka dalam (arti) kepuasan dan perlawanan. Titti adalah pemuasan, sedangkan paṭighāta adalah pemukulan atau perlawanan. Cakati.

අක කුටිලගතියං. අකති. එතා කුආදිකා අකපරියන්තා ධාතුයො පරස්ස භාසාති සද්දසත්ථවිදූ වදන්ති. තෙසං මතෙ එතා ‘‘ති අන්ති, තු අන්තු’’ ඉච්චාදීනංයෙව විසයො. පාළියං පන නියමො නත්ථි, තස්මා න තං ඉධ පමාණං.

Aka dalam (arti) gerakan berliku. Akati. Para pakar tata bahasa mengatakan bahwa akar-akar kata ini, mulai dari ku dan seterusnya hingga berakhir pada aka, adalah parassapada (kata kerja aktif). Menurut pendapat mereka, ini hanya merupakan wilayah penggunaan akhiran 'ti, anti, tu, antu' dan sebagainya. Namun, dalam bahasa Pāli tidak ada aturan yang pasti seperti itu, oleh karena itu hal tersebut bukanlah standar otoritas di sini.

ඉ අජ්ඣයනෙ. අජ්ඣයනං උච්චාරණං සික්ඛනං වා, අයති, අධීයති, අජ්ඣයති, අධීතෙ, අජ්ඣෙනං, අජ්ඣායකො. දිබ්බං අධීයසෙ මායං. අධීයන්ති මහාරාජ, දිබ්බමායිධ පණ්ඩිතා. අජ්ඣෙනමරියා පථවිං ජනින්දා. තත්ථ අජ්ඣායකොති අජ්ඣයතීති අජ්ඣායකො, මන්තෙ පරිවත්තෙතීති අත්ථො.

I dalam (arti) belajar. Ajjhayana berarti pengucapan atau pembelajaran, ayati, adhīyati, ajjhayati, adhīte, ajjhenaṃ, ajjhāyako. 'Engkau mempelajari sihir surgawi.' 'Para bijaksana mempelajari sihir surgawi di sini, wahai Raja.' 'Para raja menguasai bumi dengan cara yang mulia.' Di sana, yang disebut ajjhāyako adalah ia yang belajar (ajjhayati), maknanya adalah ia yang melafalkan mantra-mantra.

උ සද්දෙ. අවති, අවන්ති. අවසි. එත්ථ ‘‘යො ආතුමානං සයමෙව පාවා’’ති පාළි පපුබ්බස්ස උධාතුස්ස පයොගොති දට්ඨබ්බො. පපුබ්බස්ස වදධාතුස්ස දකාරලොපප්පයොගොතිපි වත්තුං යුජ්ජති.

U dalam (arti) suara. Avati, avanti. Avasi. Di sini harus dipahami bahwa dalam teks Pāli 'yo ātumānaṃ sayameva pāvā', itu adalah penggunaan akar kata u dengan awalan pa. Bisa juga dikatakan sebagai penggunaan akar kata vad dengan awalan pa yang mengalami penghilangan huruf 'd'.

වඞ්ක කොටිල්ලෙ. වඞ්කති. වඞ්කං. වඞ්කසද්දො හි වක්කසද්දෙන සමානත්ථො, වක්කසද්දො ච වඞ්කසද්දෙන. තථා හි –

Vaṅka dalam (arti) kebengkokan. Vaṅkati. Vaṅkaṃ. Kata vaṅka memang memiliki makna yang sama dengan kata vakka, dan kata vakka sama dengan kata vaṅka. Karena kenyataannya—

‘‘යං නිස්සිතා ජගතිරුහං, ස්වායං අග්ගිං පමුඤ්චති;

දිසා භජථ වක්කඞ්ගා, ජාතං සරණතො භය’’න්ති.

'Pohon yang mereka tempati, ia sendiri mengeluarkan api; carilah arah lain, wahai yang bersayap bengkok (burung-burung), ketakutan telah muncul dari tempat perlindungan itu sendiri.'

පාළි [Pg.13] දිස්සති. අයං පන වක්කසද්දො සක්කටභාසං පත්වා කකාරරකාරසඤ්ඤොගක්ඛරිකො භවති, ධාතුභාවො පනස්ස පොරාණෙහි න වුත්තො, තස්මා ක්‍රියාපදං න දිට්ඨං. ඉමස්ස පන වඞ්කසද්දස්ස ‘‘වඞ්ක කොටිල්ලෙ’’ති ධාතුභාවො වුත්තො, ‘‘වඞ්කතී’’ති ක්‍රියාපදඤ්ච, පාළියං තු ‘‘වඞ්කතී’’ති ක්‍රියාපදං න දිට්ඨං, තථා භාවවාචකො වඞ්කසද්දොපි. වාච්චලිඞ්ගො පන අනෙකෙසු ඨානෙසු දිට්ඨො. තත්ත වඞ්කතීති ක්‍රියාපදං පාළියං අවිජ්ජමානම්පි ගහෙතබ්බමෙව නාථතීති ක්‍රියාපදමිව. භාවවාචකස්ස පන වඞ්කසද්දස්ස අත්ථිතා නත්ථිතා ච පාළිආදීසු පුනප්පුනං උපපරික්ඛිතබ්බා. කෙචෙත්ථ වදෙය්‍යුං ‘‘යදි භාවවාචකො වඞ්කසද්දො නත්ථි, කථං ‘අට්ඨවඞ්කං මණිරතනං උළාර’න්ති එත්ථ සමාසො’’ති. එත්ථ පන අට්ඨසු ඨානෙසු වඞ්කං අට්ඨවඞ්කං, න අට්ඨවඞ්කානි යස්සාති. දබ්බවාචකො හි වඞ්කසද්දො, න භාවවාචකොති දට්ඨබ්බං.

Demikianlah teks Pāli terlihat. Namun, kata vakka ini dalam bahasa Sanskerta menjadi kata dengan konsonan rangkap k dan r (vakra), tetapi statusnya sebagai akar kata tidak disebutkan oleh para guru kuno, sehingga bentuk kata kerjanya tidak ditemukan. Namun, untuk kata vaṅka ini, statusnya sebagai akar kata disebutkan dalam 'vaṅka koṭille' (vaṅka dalam arti kebengkokan), dan bentuk kata kerjanya adalah 'vaṅkatī', walaupun dalam teks Pāli bentuk kata kerja 'vaṅkatī' tidak ditemukan, demikian pula kata vaṅka sebagai kata benda abstrak. Namun, sebagai kata sifat (vāccaliṅga), ia ditemukan di banyak tempat. Di sana, meskipun bentuk kata kerja 'vaṅkatī' tidak ada dalam Pāli, ia tetap harus diterima sebagaimana halnya kata kerja 'nāthatī'. Sedangkan mengenai keberadaan kata vaṅka sebagai kata benda abstrak dalam teks Pāli dan lainnya, hal ini harus diselidiki berulang kali. Seseorang mungkin bertanya di sini: 'Jika kata vaṅka sebagai kata benda abstrak tidak ada, bagaimana dengan kata majemuk "aṭṭhavaṅkaṃ maṇiratanaṃ uḷāraṃ" (permata mulia bersisi delapan) di sini?' Di sini, aṭṭhavaṅkaṃ berarti bengkok di delapan tempat, bukan 'ia yang memiliki delapan kebengkokan'. Harus dipahami bahwa kata vaṅka di sini merujuk pada benda (substansi), bukan kata benda abstrak.

වඞ්කං වක්කඤ්ච කුටිලං, ජිම්හඤ්ච රිම්හමනුජු;

වඞ්කසද්දාදයො එතෙ, වාච්චලිඞ්ගා තිලිඞ්ගිකා.

Vaṅkaṃ, vakkaṃ, kuṭilaṃ, jimhaṃ, rimhaṃ, dan anuju; kata vaṅka dan seterusnya ini adalah kata sifat yang dapat digunakan dalam tiga gender (tiliṅgikā).

අථ වා වඞ්කසද්දොයං, ‘‘වඞ්කඝස්තා’’තිආදිසු;

බළිසෙ ගිරිභෙදෙ ච, වත්තතෙ ස පුමා තදා.

Atau, kata vaṅka ini, dalam (kalimat) 'vaṅkaghastā' dan lainnya; merujuk pada kail pancing dan belahan gunung, dan pada saat itu ia bergender maskulin (pumā).

අයඤ්හි ‘‘තෙ’මෙ ජනා වඞ්කඝස්තා සයන්ති. යථාපි මච්ඡො බළිසං, වඞ්කං මංසෙන ඡාදිතං. වඞ්කඝස්තොව අම්බුජො’’තිආදීසු බළිසෙ වත්තති.

Sebab ia merujuk pada kail pancing dalam (kalimat) seperti: 'Orang-orang ini terbaring bagaikan tertelan kail. Bagaikan ikan (menelan) kail, yang melengkung dan terbungkus daging. Bagaikan ikan yang tertelan kail', dan sebagainya.

එත්ථ සියා ‘‘නනු ච භො ‘යථාපි මච්ඡො බළිසං, වඞ්කං මංසෙන ඡාදිත’න්ති එත්ථ වඞ්කසද්දො ගුණවාචකො විසෙසනසදො, යෙන බළිසො විසෙසිතො, තෙන වඞ්කං කුටිලං බළිසන්ති අත්ථො විඤ්ඤායතී’’ති? තන්න, වඞ්කසද්දෙ අවුත්තෙපි බළිසසභාවස්ස වඞ්කත්තා කුටිලත්ථො පාකටොති නත්ථි විසෙසනසද්දෙන [Pg.14] පයොජනං. ඉදං පන ‘‘බළිසං වඞ්ක’’න්ති වචනං ‘‘හත්ථි නාගො. සරොරුහං පදුමං. හත්ථී ච කුඤ්ජරො නාගො’’තිආදිවචනමිව පරියායවචනං, තස්මා ‘‘වඞ්ක’’න්ති පදස්ස ‘‘කුටිල’’න්ති අත්ථො න ගහෙතබ්බො. අථ වා යථා ‘‘යථා ආරඤ්ඤකං නාගං, දන්තිං අන්වෙති හත්ථිනී’’ති එත්ථ නාගසද්දස්ස දන්තීසද්දස්ස ච අඤ්ඤමඤ්ඤපරියා යවචනත්තෙපි දන්තින්ති මනොරමදන්තයුත්තන්ති අත්ථො සංවණ්ණිතො, තථා ‘‘බළිසං වඞ්ක’’න්ති ඉමෙසම්පි අඤ්ඤමඤ්ඤං පරියායවචනත්තෙපි වඞ්කන්ති කුටිලන්ති අත්ථො වත්තබ්බො. එවඤ්හි සති අත්ථො සාලරාජා විය සුඵුල්ලිතො හොති, දෙසනා ච විලාසප්පත්තා, න පන ‘‘වඞ්කං බළිස’’න්ති සද්දානං ගුණගුණීවසෙන සමානාධිකරණභාවො ඉච්ඡිතබ්බො ‘‘බුද්ධො භගවා වෙරඤ්ජායං විහරතී’’තිආදීසු ‘‘බුද්ධො භගවා’’ති ඉමෙසං විය සමානාධිකරණභාවස්ස අනිච්ඡිතබ්බත්තා. න හි ඊදිසෙසු ඨානෙසු සමානාධිකරණභාවො පොරාණෙහි අනුමතො.

Di sini mungkin ada (keberatan): 'Bukankah, Tuan, dalam kalimat "Bagaikan ikan (menelan) kail, yang melengkung dan terbungkus daging" di sini kata vaṅka adalah kata sifat penjelas yang dengannya kail (baḷiso) dijelaskan, sehingga maknanya dipahami sebagai kail yang melengkung?' Itu tidak benar, karena bahkan tanpa kata vaṅka pun, sifat alami kail adalah melengkung, sehingga arti 'bengkok' sudah jelas dan tidak perlu kata penjelas tambahan. Kalimat "baḷisaṃ vaṅkaṃ" ini adalah sinonim (pariyāyavacana) seperti ungkapan "gajah (hatthi), sang naga (nāgo). Yang tumbuh di danau (saroruhaṃ), bunga teratai (padumaṃ). Gajah (hatthī), kuñjaro, dan naga (nāgo)", oleh karena itu makna "bengkok" dari kata vaṅka tidak boleh diambil (hanya sebagai sifat). Atau, seperti halnya "seperti naga hutan, yang bergading (dantiṃ), mengikuti gajah (hatthinī)"—di sini meskipun kata nāga dan dantī adalah sinonim satu sama lain, arti dantī dijelaskan sebagai 'yang memiliki gading yang indah', demikian pula dalam "baḷisaṃ vaṅkaṃ", meskipun keduanya adalah sinonim, arti vaṅka harus dikatakan sebagai 'yang melengkung'. Jika demikian, maknanya akan mekar sepenuhnya seperti raja pohon sāla, dan pembabarannya mencapai keindahan, tetapi tidak boleh dianggap sebagai hubungan antara subjek dan sifat (samānādhikaraṇa) bagi kata "vaṅkaṃ baḷisaṃ", sebagaimana hubungan samānādhikaraṇa tidak berlaku bagi kata "Buddho Bhagavā" dalam kalimat seperti "Buddho Bhagavā berdiam di Verañjā" dan sebagainya. Sebab di tempat-tempat seperti itu, hubungan samānādhikaraṇa (sebagai kata penjelas murni) tidak disetujui oleh para guru kuno.

‘‘යත්ථ එතාදිසො සත්ථා, ලොකෙ අප්පටිපුග්ගලො;

තථාගතො බලප්පත්තො, සම්බුද්ධො පරිනිබ්බුතො’’ති,

'Di mana terdapat Guru yang sedemikian itu, yang tiada bandingnya di dunia; Sang Tathāgata yang telah mencapai kekuatan, Sang Buddha yang telah mencapai Parinibbāna.'

‘‘බුද්ධං බුද්ධං නිඛිලවිසයං සුද්ධියා යාව සුද්ධි’’න්ති ච ආදීසු පන අනුමතො. එත්ථ හි ‘‘එතාදිසො’’ති ච ‘‘අප්පටිපුග්ගලො’’ති ච ‘‘තථාගතො’’ති ච ‘‘බලප්පත්තො’’ති ච ‘‘සම්බුද්ධො’’ති ච ‘‘පරිනිබ්බුතො’’ති ච ඉමානි ‘‘සත්ථා’’ති අනෙන පදෙන සමානාධිකරණානි. තථා ‘‘බුද්ධං බුද්ධ’’න්ති ද්වින්නං පදානං පච්ඡිමං පුරිමෙන සමානාධිකරණං භවති.

Di dalam bagian-bagian seperti 'Buddhaṃ buddhaṃ nikhilavisayaṃ suddhiyā yāva suddhi' dan sebagainya, hal ini disetujui. Karena di sini kata-kata 'etādiso' (seperti itu), 'appaṭipuggalo' (tiada tandingan), 'tathāgato' (Tathāgata), 'balappatto' (yang telah mencapai kekuatan), 'sambuddho' (yang tercerahkan sempurna), dan 'parinibbuto' (yang telah mencapai parinibbāna) adalah selaras (samānādhikaraṇa) dengan kata 'satthā' (guru). Demikian pula, kata yang terakhir dari dua kata 'buddhaṃ buddhaṃ' adalah selaras dengan kata yang pertama.

ඉති ‘‘යථාපි මච්ඡො බළිසං, වඞ්කං මංසෙන ඡාදිත’’න්ති එත්ථ වඞ්කසද්දො බළිසස්සාභිධානන්තරං, න ගුණවාචකො. එවං වඞ්කසද්දො බළිසෙ වත්තති. ‘‘කඞ්කං ගච්ඡාම පබ්බතං. දූරෙ වඞ්කතපබ්බතො’’තිආදීසු [Pg.15] පන ගිරිවිසෙසෙ වත්තති. එත්ථ ච ‘‘වඞ්කපබ්බතො’’ති වත්තබ්බෙ සුඛුච්චාරණත්ථං නිරුත්තිනයෙන මජ්ඣෙ අනිමිත්තං තකාරාගමං කත්වා ‘‘වඞ්කතපබ්බතො’’ති වුත්තං. අථ වා වඞ්කොයෙව වඞ්කතා, යථා දෙවො එව දෙවතා. යථා ච දිසා එව දිසතාති, එවං තාපච්චයවසෙන වඞ්කතා ච සා පබ්බතො චාති ‘‘වඞ්කතපබ්බතො’’ති වුත්තං, මජ්ඣෙ රස්සවසෙන චෙතං දට්ඨබ්බං. අථ වා වඞ්කමස්ස සණ්ඨානමත්ථීති වඞ්කතොති මන්තුඅත්ථෙ තපච්චයො, යථා පබ්බමස්ස අත්ථීති පබ්බතොති. එවං වඞ්කතො ච සො පබ්බතො චාති වඞ්කතපබ්බතො. ‘‘වඞ්කපබ්බතො’’ ඉච්චෙව වා පණ්ණත්ති, පාදක්ඛරපාරිපූරියා පන ‘‘දූරෙ වඞ්කතපබ්බතො’’ති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

Jadi, dalam kalimat 'yathāpi maccho baḷisaṃ, vaṅkaṃ maṃsena chāditaṃ' (bagaikan ikan [menelan] kail, yang melengkung tertutup daging), di sini kata 'vaṅka' adalah nama lain dari kail (baḷisa), bukan kata sifat. Demikianlah kata 'vaṅka' berarti kail. Namun dalam bagian seperti 'Kaṅkaṃ gacchāma pabbataṃ. Dūre vaṅkatapabbato' (Mari kita pergi ke gunung Kaṅka. Gunung Vaṅkata jauh) dan sebagainya, itu mengacu pada gunung tertentu. Di sini, pada saat seharusnya diucapkan 'vaṅkapabbato', untuk kemudahan pengucapan menurut metode linguistik (nirutti), sisipan huruf 'ta' (takārāgama) yang tanpa makna ditambahkan di tengah, sehingga disebut 'vaṅkatapabbato'. Atau 'vaṅka' itu sendiri adalah 'vaṅkatā', sebagaimana 'deva' adalah 'devatā'. Dan sebagaimana 'disā' adalah 'disatā', demikian pula melalui pengaruh akhiran '-tā', ia adalah 'vaṅkatā' dan ia adalah 'pabbato' (gunung), maka disebut 'vaṅkatapabbato'; dan ini harus dipandang melalui pemendekan (vokal) di tengah. Atau 'vaṅka' (lengkungan) adalah bentuknya, maka 'vaṅkato' dengan akhiran '-ta' dalam arti memiliki (mantuttha), sebagaimana 'pabba' (ruas) yang ia miliki disebut 'pabbato' (gunung). Demikianlah ia 'vaṅkato' dan ia 'pabbato', maka menjadi 'vaṅkatapabbato'. Atau sebutan itu hanyalah 'Vaṅkapabbato', namun untuk memenuhi suku kata dalam bait (pādakkharapāripūriyā), maka dikatakan 'dūre vaṅkatapabbato'.

ලොක දස්සනෙ. ලොකති. ලොකො. ආලොකොති අඤ්ඤානිපි රූපානි ගහෙතබ්බානි. චුරාදිගණං පන පත්වා ඉමිස්සා ‘‘ලොකෙති, ලොකයති, ඔලොකෙති, ඔලොකයතී’’තිආදිනා රූපානි භවන්ති. ලොකොති තයො ලොකා සඞ්ඛාරලොකො සත්තලොකො ඔකාසලොකොති. තත්ථ ‘‘එකො ලොකො, සබ්බෙ සත්තා ආහාරට්ඨිතිකා’’ති ආගතො සඞ්ඛාරො එව ලොකො සඞ්ඛාරලොකො. සත්තා එව ලොකො සත්තලොකො. චක්කවාළසඞ්ඛාතො ඔකාසො එව ලොකො ඔකාසලොකො, යො ‘‘භාජනලොකො’’තිපි වුච්චති. තෙසු සඞ්ඛාරො ලුජ්ජතීති ලොකොති. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා ‘‘ලුජ්ජති පලුජ්ජතීති ඛො භික්ඛු තස්මා ලොකොති වුච්චතී’’ති. ලොකියති එත්ථ පුඤ්ඤපාපං තබ්බිපාකො චාති සත්තො ලොකො. ලොකියති විචිත්තාකාරතො දිස්සතීති චක්කවාළසඞ්ඛාතො ඔකාසො ලොකො. යස්මා පන ලොකසද්දො සමූහෙපි දිස්සති, තස්මා ලොකියති සමුදායවසෙන [Pg.16] පඤ්ඤාපියතීති ලොකො, සමූහොති අයම්පි අත්ථො ගහෙතබ්බො. අථ වා ලොකොති තයො ලොකා කිලෙසලොකො භවලොකො ඉන්ද්‍රියලොකොති. තෙසං සරූපං චුරාදිගණෙ කථෙස්සාම බහුවිධතඤ්ච. බහිද්ධා පන කවීහි ‘‘ලොකො තු භුවනෙ ජනෙ’’ති එත්තකමෙව වුත්තං.

'Loka' dalam arti melihat (dassana). 'Lokati'. 'Loko'. 'Āloko' dan rupa-rupa lainnya juga harus dipahami. Namun, ketika mencapai kelompok Curādi, bentuk-bentuknya menjadi 'loketi, lokayati, oloketi, olokayatī', dan seterusnya. 'Loko' berarti tiga dunia: saṅkhāraloka (dunia bentukan), sattaloka (dunia makhluk), dan okāsaloka (dunia ruang/tempat). Di sana, 'Satu dunia, semua makhluk hidup bergantung pada makanan' adalah 'saṅkhāra' itu sendiri yang merupakan dunia, yaitu saṅkhāraloka. Makhluk-makhluk itu sendiri adalah dunia, yaitu sattaloka. Ruang yang dikenal sebagai alam semesta (cakkavāḷa) itu sendiri adalah dunia, yaitu okāsaloka, yang juga disebut 'bhājanaloka' (dunia wadah). Di antara itu, saṅkhāra disebut 'loka' karena ia hancur (lujjati). Sebab telah dikatakan oleh Sang Baginda: 'Ia hancur, ia luluh, wahai Bhikkhu, karena itulah disebut loka.' Makhluk adalah 'loka' karena di sana perbuatan jasa, kesalahan, dan buahnya dilihat (lokiyati). Ruang yang dikenal sebagai alam semesta adalah 'loka' karena ia terlihat (lokiyati) dengan berbagai rupa yang beraneka ragam. Karena kata 'loka' juga terlihat dalam arti kelompok (samūha), maka 'loka' berarti sesuatu yang dikenal sebagai satu kesatuan (samudāyavasena), yaitu kelompok; arti ini juga harus diambil. Atau 'loka' adalah tiga dunia: kilesaloka (dunia kekotoran), bhavaloka (dunia penjelmaan), dan indriyaloka (dunia indra). Kami akan menjelaskan bentuk aslinya dan berbagai jenisnya di bagian kelompok Curādi. Namun di luar (sumber luar), para penyair hanya mengatakan 'loko tu bhuvane jane' (loka berarti alam semesta dan orang-orang).

සිලොක සඞ්ඝාතෙ. සඞ්ඝාතො පිණ්ඩනං. සිලොකති, සිලොකො, සිලොකමනුකස්සාමි. අක්ඛරපදනියමිතො වචනසඞ්ඝාතො සිලොකො. සො පජ්ජන්ති වුච්චති, තථා හි ‘‘සිලොකො යසස්සි පජ්ජෙ’’ති කවයො වදන්ති.

'Siloka' dalam arti kumpulan (saṅghāta). 'Saṅghāta' berarti pengelompokan (piṇḍana). 'Silokati', 'siloko', 'silokamanukassāmi'. Kumpulan kata yang dibatasi oleh suku kata dan kata disebut 'siloka'. Itu disebut 'pajja' (bait), seperti yang dikatakan para penyair: 'siloko yasassi pajje' (śloka adalah bait yang masyhur).

දෙක ධෙක සද්දුස්සාහෙසු. සද්දො රවො, උස්සාහො වායාමො. දෙකති. ධෙකති.

'Deka' dan 'dheka' dalam arti suara (sadda) dan usaha (ussāha). 'Sadda' adalah bunyi, 'ussāha' adalah upaya. 'Dekati'. 'Dhekati'.

රෙක සකි සඞ්කායං. රෙකති. සඞ්කති, තස්මිං මෙ සඞ්කතෙ මනො. සඞ්කා.

'Reka' dan 'saki' dalam arti keraguan (saṅkā). 'Rekati'. 'Saṅkati', di dalam itu pikiranku ragu. 'Saṅkā' (keraguan).

අකි ලක්ඛණෙ. අඞ්කති, අඞ්කො, සසඞ්කො.

'Aki' dalam arti tanda (lakkhaṇa). 'Aṅkati', 'aṅko', 'sasaṅko' (bulan/yang bertanda kelinci).

මකි මණ්ඩනෙ. මණ්ඩනං භූසනං, මඞ්කති.

'Maki' dalam arti hiasan (maṇḍana). 'Maṇḍana' adalah perhiasan, 'maṅkati'.

කත ලොලියෙ. ලොලභාවො ලොලියං යථා දක්ඛියං. කකති, කාකො, කාකී. එත්ථ ‘‘කාකො, ධඞ්කො, වායසො, බලි, භොජි, අරිට්ඨො’’ති ඉමානි කාකාභිධානානි.

'Kata' dalam arti ketamakan (loliya). Keadaan tamak adalah 'loliya', seperti halnya 'dakkhiya' (kecakapan). 'Kakati', 'kāko' (burung gagak jantan), 'kākī' (burung gagak betina). Di sini, 'kāko', 'dhaṅko', 'vāyaso', 'bali', 'bhoji', 'ariṭṭho' adalah nama-nama untuk burung gagak.

කුක වක ආදානෙ. කුකති, වකති, කොකො, වකො. එත්ථ කොකොති අරඤ්ඤසුනඛො. වකොති ඛුද්දකවනදීපිකො, බ්‍යග්ඝොතිපි වදන්ති.

'Kuka' dan 'vaka' dalam arti mengambil (ādāna). 'Kukati', 'vakati', 'koko', 'vako'. Di sini 'koko' berarti anjing hutan. 'Vako' berarti macan tutul hutan kecil, mereka juga menyebutnya harimau (byaggho).

වක දිත්තියං පටිඝාතෙ ච. දිත්ති සොභා, වකති.

'Vaka' dalam arti cahaya (ditti) dan benturan (paṭighāta). 'Ditti' adalah keindahan (sobhā), 'vakati'.

කකි [Pg.17] වකි සක්ක තික ටික සෙක ගත්‍යත්ථා. කඞ්කති, වඞ්කති, සක්කති, නිසක්කති, පරිසක්කති, ඔසක්කති, වධාය පරිසක්කනං. බිළාරනිසක්කමත්තම්පි. තෙකති, ටෙකති, ටීකා සෙකති. එත්ථ ටීකාති ටිකියති ජානියති සංවණ්ණනාය අත්ථො එතායාති ටීකා. එතා ඉධාතුආදිකා සෙකපරියන්තා ධාතුයො ‘‘අත්තනොභාසා’’ති සද්දසත්ථවිදූ වදන්ති. තෙසං මතෙ එතා ‘‘තෙ අන්තෙ, තං අන්තං’’ඉච්චාදීනංයෙව විසයො, පාවචනෙ පන නියමො නත්ථි.

'Kaki', 'vaki', 'sakka', 'tika', 'ṭika', 'seka' adalah dalam arti gerakan (gatyattha). 'Kaṅkati', 'vaṅkati', 'sakkati', 'nisakkati', 'parisakkati', 'osakkati', 'vadhāya parisakkanaṃ' (mendekat untuk membunuh). 'Biḷāranisakkamattampi' (bahkan sekadar gerakan kucing yang mengendap-endap). 'Tekati', 'ṭekati', 'ṭīkā', 'sekati'. Di sini, 'ṭīkā' (sub-komentar) disebut demikian karena maknanya diketahui (ṭikiyati/jāniyati) melalui penjelasan tersebut. Akar-akar kata ini, mulai dari akar kata yang berawalan 'i' (idhatuādikā) hingga berakhir pada 'seka', oleh para ahli tata bahasa disebut sebagai 'attanobhāsa' (suara reflektif). Menurut pandangan mereka, ini hanyalah ranah bagi '-te, -ante, -taṃ, -antaṃ', dan seterusnya, namun dalam teks suci (pāvacana), tidak ada aturan yang mengikat.

හික්ක අබ්‍යත්තසද්දෙ. අබ්‍යත්තසද්දො අවිභාවිතත්ථසද්දො නිරත්ථකසද්දො ච. හික්කති, හික්කතෙ. ඉමං ‘‘උභයතොභාසා’’ති වදන්ති. ඉදං තු පාවචනෙන සංසන්දති. පරස්සත්තනොභාසානඤ්හි ධාතූනං ‘‘භවති, භවතෙ, බාධතෙ, බාධතී’’තිආදිනා යෙභුය්‍යෙන ද්විධා ද්විධා රූපානි සාසනෙ දිස්සන්ති.

'Hikka' dalam arti suara yang tidak jelas (abyattasadda). Suara yang tidak jelas adalah suara yang maknanya tidak dijelaskan dan suara yang tidak berarti. 'Hikkati', 'hikkate'. Mereka menyebut ini sebagai 'ubhayatobhāsa' (kedua suara/parassapada & attanopada). Namun hal ini selaras dengan teks suci (pāvacana). Karena bagi akar-akar kata yang memiliki suara parassapada dan attanopada, bentuknya terlihat dalam dua cara yang berbeda di dalam ajaran (sāsane), seperti 'bhavati, bhavate, bādhate, bādhatī', dan seterusnya.

ඉමානි කකාරන්තධාතුරූපානි.

Ini adalah bentuk-bentuk akar kata yang berakhiran huruf 'ka'.

ඛකාරන්තධාතු

Akar kata yang berakhiran huruf 'kha'.

ඛා පකථනෙ ඛ්‍යා ච. පකථනං ආචික්ඛනං දෙසනං වා. ඛාති, සඞ්ඛාති. ආපුබ්බත්තෙ විසදිසභාවෙන ඛාත්‍යක්ඛරස්ස ද්විත්තං, ආකාරස්ස ච සඤ්ඤොගපුබ්බත්තා රස්සත්තං, අක්ඛාති. අක්ඛාසි පුරිසුත්තමො. අක්ඛෙය්‍යං තෙ අහං අය්‍යෙ. ධම්මො සඞ්ඛායති. අක්ඛායති. අත්‍ර පන කකාරලොපො. ස්වාඛාතො භගවතා ධම්මො. සඞ්ඛාතො. අක්ඛාතො. අක්ඛාතාරො තථාගතා. සඞ්ඛාතා සබ්බධම්මානං විධුරො. සඞ්ඛා, පටිසඞ්ඛා. ක්‍රියං ආක්‍යාති කථෙතීති ආඛ්‍යාතං. කෙචි [Pg.18] පන ‘‘ස්වාඛාතො’’ති ච ‘‘ස්වාක්ඛ්‍යාතො’’ති ච ‘‘ස්වාඛ්‍යාතො’’ති ච පදමිච්ඡන්ති. තත්ථ පච්ඡිමානි සක්කටභාසාතො නයං ගහෙත්වා වුත්තානි, ඉතරං යථාඨිතරූපනිප්ඵත්තිවසෙන, අතො යථාදස්සිතපදානියෙව පසත්ථතරානි. තත්ථ සඞ්ඛාසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරො නීයතෙ – සඞ්ඛාසද්දො ඤාණකොට්ඨාසපඤ්ඤත්තිගණනාසු දිස්සති. ‘‘සඞ්ඛායෙකං පටිසෙවතී’’තිආදීසු හි ඤාණෙ දිස්සති. ‘‘පපඤ්චසඤ්ඤාසඞ්ඛා සමුදාචරන්තී’’තිආදීසු කොට්ඨාසෙ. ‘‘තෙසං තෙසං ධම්මානං සඞ්ඛා සමඤ්ඤා’’තිආදීසු පඤ්ඤත්තියං. ‘‘න සුකරං සඞ්ඛාතු’’න්තිආදීසු ගණනායං. එත්ථෙතං වුච්චති –

Khā dalam [makna] pemaparan (pakathane) dan juga khyā. Pemaparan berarti pemberitahuan atau pembabaran. Khāti, saṅkhāti. Karena adanya awalan 'ā' dan melalui keadaan yang tidak serupa, terjadi penggandaan pada huruf 'kh' dari 'khāti', dan vokal 'ā' menjadi pendek karena berada sebelum persandian, menjadi 'akkhāti'. 'Akkhāsi purisuttamo' (Manusia Utama telah menyatakan). 'Akkheyyaṃ te ahaṃ ayye' (Aku akan menyatakannya kepadamu, wahai Yang Mulia). 'Dhammo saṅkhāyati' (Dhamma diterangkan). 'Akkhāyati'. Namun di sini terjadi pelenyapan huruf 'k'. 'Svākhāto bhagavatā dhammo' (Dhamma telah dibabarkan dengan baik oleh Sang Baginda). 'Saṅkhāto'. 'Akkhāto'. 'Akkhātāro tathāgatā' (Para Tathāgata adalah para pembabar). 'Saṅkhātā sabbadhammānaṃ vidhuro' (Ia yang bijaksana adalah yang memahami semua fenomena). 'Saṅkhā', 'paṭisaṅkhā'. Kata kerja disebut 'ākhyāta' karena menyatakan suatu tindakan. Namun, sebagian pihak menginginkan bentuk kata 'svākhāto', 'svākkhyāto', dan 'svākhyāto'. Di antaranya, bentuk-bentuk yang terakhir diucapkan dengan mengambil metode dari bahasa Sansekerta, sedangkan yang lainnya sesuai dengan pembentukan kata yang sudah ada; oleh karena itu, kata-kata yang telah ditunjukkan itulah yang lebih utama. Di sana, penjelasan arti dari kata 'saṅkhā' diberikan—kata 'saṅkhā' terlihat dalam makna pengetahuan (ñāṇa), bagian (koṭṭhāsa), penamaan (paññatti), dan perhitungan (gaṇanā). Dalam 'Saṅkhāyekaṃ paṭisevatī' dan sebagainya, ia terlihat dalam makna pengetahuan. Dalam 'Papañcasaññāsaṅkhā samudācarantī' dan sebagainya, dalam makna bagian. Dalam 'Tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ saṅkhā samaññā' dan sebagainya, dalam makna penamaan. Dalam 'Na sukaraṃ saṅkhātuṃ' dan sebagainya, dalam makna perhitungan. Mengenai hal ini dikatakan—

‘‘ඤාණපඤ්ඤත්තිකොට්ඨාස-ගණනාසු පදිස්සති;

සඞ්ඛාසද්දොති දීපෙය්‍ය, ධම්මදීපස්ස සාසනෙ’’ති.

'Kata saṅkhā terlihat dalam makna pengetahuan, penamaan, bagian, dan perhitungan; hendaklah ini dijelaskan dalam ajaran Sang Penerang Dhamma (Buddha).'

ඛි ඛයෙ. ඛියනධම්මං ඛීයති. සාසනානුරූපෙන සරෙ ඉකාරස්ස ඉය්‍යාදෙසො, ඛිය්‍යති. ‘‘ඛයො, ඛං’’ ඉච්චපි රූපානි ඤෙය්‍යානි. තත්ථ ඛයොති ඛියනං ඛයො. අථ වා ඛියන්ති කිලෙසා එත්ථාති ඛයො, මග්ගනිබ්බානානි. ඛයසඞ්ඛාතෙන මග්ගෙන පාපුණියත්තා ඵලම්පි ඛයො. ඛන්ති තුච්ඡං සුඤ්ඤං විවිත්තං රිත්තං, ඛන්ති වා ආකාසො.

Khi dalam [makna] kemusnahan (khaye). Sesuatu yang bersifat musnah akan musnah (khīyati). Sesuatu dengan ajaran (tata bahasa), pada vokal 'i' terjadi penggantian menjadi 'iyya', [menjadi] 'khiyyati'. Bentuk-bentuk 'khayo', 'khaṃ' dan sebagainya harus diketahui. Di sana, 'khayo' berarti pemusnahan. Atau 'khaya' adalah tempat di mana kekotoran batin musnah; yakni Jalan dan Nibbāna. Karena dicapai melalui Jalan yang disebut sebagai pemusnahan (khaya), maka Buah (phala) juga disebut sebagai 'khaya'. 'Kha' berarti kosong, hampa, sunyi, berongga; atau 'kha' berarti ruang angkasa (ākāso).

ඛි නිවාසෙ. ඛීයති, ඛිය්‍යති වා. සාසනානුරූපෙන ඉකාරස්ස ඊය ඉය්‍යාදෙසො දට්ඨබ්බො. අයං දිවාදිගණෙපි පක්ඛිපිතබ්බො. ඛං ඛයං. අභිරමණීයං රාජක්ඛයං. තත්ථ ඛීයතීති නිවසති. ඛන්ති චක්ඛාදිඉන්ද්‍රියං චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං නිවාසට්ඨෙන. ඛයන්ති නිවෙසනං. රාජක්ඛයන්ති රඤ්ඤො නිවෙසනං. අත්‍රායං පාළි –

Khi dalam [makna] kediaman (nivāse). 'Khīyati' atau 'khiyyati'. Sesuai dengan ajaran, harus dilihat penggantian 'i' menjadi 'īya' atau 'iyya'. Ini juga harus dimasukkan dalam kelompok Divādigaṇa. 'Khaṃ' [berarti] kediaman. 'Abhiramaṇīyaṃ rājakkhayaṃ' (Kediaman raja yang menyenangkan). Di sana, 'khīyati' berarti berdiam. 'Kha' adalah indra mata dan sebagainya dalam arti kediaman bagi kesadaran mata dan sebagainya. 'Khayanti' berarti kediaman. 'Rājakkhaya' berarti kediaman raja. Mengenai ini terdapat teks Pāli—

‘‘සචෙ [Pg.19] ච අජ්ජ ධාරෙසි, කුමාරං චාරුදස්සනං;

කුසෙන ජාතඛත්තියං, සවණ්ණමණිමෙඛලං;

පූජිතා ඤාතිසඞ්ඝෙහි, න ගච්ඡසි යමක්ඛය’’න්ති.

'Dan jika engkau hari ini menjaga pangeran yang berpenampilan menarik, ksatria yang lahir dengan rumput Kusa, yang memakai ikat pinggang permata emas; dipuja oleh kumpulan kerabat, engkau tidak akan pergi ke kediaman Yama (yamakkhaya).'

තත්ථ යමක්ඛයන්ති යමනිවෙසනං.

Di sana, 'yamakkhaya' berarti kediaman Yama.

ඛු සද්දෙ. ඛොති ඛවති.

Khu dalam [makna] suara (sadde). Khoti khavati.

ඛෙ ඛාදනසත්තාසු. ඛායති. උන්දූරා ඛායන්ති. වික්ඛායිතකං. ගොඛායිතකං. අස්සිරී විය ඛායති. දිසාපි මෙ න පක්ඛායන්ති. එත්ථාදිම්හි කායතීති ඛාදති. අථ වා උපට්ඨාති පඤ්ඤායති.

Khe dalam [makna] makan dan nampak (khādanasattāsu). 'Khāyati'. 'Undūrā khāyanti' (Tikus-tikus memakan). 'Vikkhāyitaka' (Dikunyah). 'Gokhāyitaka' (Dikunyah oleh sapi). 'Assirī viya khāyati' (Nampak seperti tidak memiliki kemuliaan). 'Disāpi me na pakkhāyanti' (Penjuru-penjuru pun tidak tampak bagiku). Di sini, pada awalnya [berarti] 'khādati' (makan). Atau [berarti] hadir atau nampak (paññāyati).

සුඛ දුක්ඛ තක්‍රියායං. තක්‍රියාති සුඛදුක්ඛානං වෙදනානං ක්‍රියා, සුඛනං දුක්ඛනන්ති වුත්තං හොති. අකම්මකා ඉමෙ ධාතවො. සුඛති, දුක්ඛති. සුඛං, දුක්ඛං. සුඛිතො, දුක්ඛිතො. සුඛං සාතං පීණනං, දුක්ඛං විඝාතං අඝං කිලෙසො. තත්ථ සුඛන්ති සුඛයතීති සුඛං. යස්සුප්පජ්ජති, තං සුඛිතං කරොතීති අත්ථො. දුක්ඛන්ති දුක්ඛයතීති දුක්ඛං. යස්සුප්පජ්ජති, තං දුක්ඛිතං කරොතීති අත්ථො. ඉමානි නිබ්බචනානි කාරිතවසෙන වුත්තානීති දට්ඨබ්බං අට්ඨකථායං සුඛදුක්ඛසද්දත්ථං වදන්තෙහි ගරූහි සුඛයති දුක්ඛයතිසද්දානං කම්මත්ථමාදාය විවරණස්ස කතත්තා. තථා හි ‘‘සුඛෙති සුඛයති, සුඛාපෙති සුඛාපයති, දුක්ඛෙති දුක්ඛයති, දුක්ඛාපෙති දුක්ඛාපයතී’’ති ඉමානි තෙසං කාරිතපදරූපානි, අත්තානං සුඛෙති පීණෙතීති ච, සුඛයති සුඛං, දුක්ඛයතීති දුක්ඛන්ති ච,

Sukha dan dukkha dalam makna melakukan itu (takriyāyaṃ). 'Takriyā' berarti tindakan dari perasaan senang dan sakit, yakni yang dimaksud adalah 'sukhanan' (menyenangkan) dan 'dukkhanan' (menyakitkan). Akar kata ini adalah intransitif. 'Sukhati', 'dukkhati'. 'Sukhaṃ', 'dukkhaṃ'. 'Sukhito', 'dukkhito'. 'Sukha' adalah kebahagiaan, kepuasan, kesenangan; 'dukkha' adalah kehancuran, penderitaan, kekotoran batin. Di sana, 'sukha' [didefinisikan sebagai] 'sukhayatīti sukhaṃ'. Artinya, bagi siapa pun itu muncul, ia membuatnya bahagia (sukhita). 'Dukkha' [didefinisikan sebagai] 'dukkhayatīti dukkhaṃ'. Artinya, bagi siapa pun itu muncul, ia membuatnya menderita (dukkha). Harus dipahami bahwa definisi-definisi ini dinyatakan dalam pengertian kausatif (kārita), karena para guru yang menjelaskan makna kata 'sukha' dan 'dukkha' dalam Kitab Komentar telah memberikan penjelasan dengan mengambil makna objek dari kata 'sukhayati' dan 'dukkhayati'. Sebagai contoh, 'sukheti', 'sukhayati', 'sukhāpeti', 'sukhāpayati'; 'dukkheti', 'dukkhayati', 'dukkhāpeti', 'dukkhāpayati' adalah bentuk-bentuk kata kausatifnya. Juga [dalam ungkapan] 'menyenangkan diri sendiri' (attānaṃ sukheti), 'pīṇeti' (memuaskan), dan 'sukhayati' [adalah] 'sukhaṃ', serta 'dukkhayati' [adalah] 'dukkhaṃ'.

‘‘සචෙ [Pg.20] ච කිම්හිචි කාලෙ,මරණං මෙ පුරෙ සියා;

පුත්තෙ ච මෙ පපුත්තෙ ච,සුඛාපෙය්‍ය මහොසධො’’ති ච

'Dan jika pada suatu waktu, kematian menjemputku lebih awal; semoga Mahosadha membuat anak-anak dan cucu-cucuku bahagia (sukhāpeyya).'

පාළිආදිදස්සනතො. සද්දසත්ථෙ පන ධාතුපාඨසඞ්ඛෙපෙ ච ඉමෙ ධාතවො චුරාදිගණෙයෙව වුත්තා. ‘‘සුඛයති දුක්ඛයතී’’ති ච අකාරිතානි සුද්ධකත්තුපදානි ඉච්ඡිතානි. මයං තු තෙසං තබ්බචනං සුද්ධකත්තරි ච තානි පදරූපානි න ඉච්ඡාම පාළිආදීහි විරුද්ධත්තා, තස්මායෙව තෙ ඉමස්මිං භූවාදිගණෙ වුත්තා. අයඤ්හි සුද්ධකත්තුවිසයෙ අස්මාකං රුචි ‘‘සුඛතීති සුඛිතො, දුක්ඛතීති දුක්ඛිතො’’ති.

Seperti yang terlihat dalam Pāli dan teks lainnya. Namun dalam ilmu bahasa (Saddasattha) dan ringkasan daftar akar kata (Dhātupāṭha), akar-akar kata ini hanya disebutkan dalam kelompok Curādigaṇa. Bentuk 'sukhayati' dan 'dukkhayati' dianggap sebagai kata kerja aktif murni (shuddhakattu) tanpa makna kausatif. Akan tetapi, kami tidak menyetujui pernyataan mereka atau bentuk-bentuk kata tersebut karena bertentangan dengan Pāli dan teks lainnya, oleh sebab itu mereka disebutkan dalam kelompok Bhūvādigaṇa ini. Sebab, dalam hal subjek murni, inilah preferensi kami: 'sukhatīti sukhito' (ia yang bahagia karena ia senang), 'dukkhatīti dukkhito' (ia yang menderita karena ia sakit).

නනු ච භො ‘‘සුඛති දුක්ඛතී’’ති ක්‍රියාපදානි බුද්ධවචනෙ න දිස්සන්තීති? සච්චං, එවං සන්තෙපි අට්ඨකථානයවසෙන ගහෙතබ්බත්තා දිස්සන්තියෙව නාම. න හි සබ්බථා සබ්බෙසං ධාතූනං රූපානි සාසනෙ ලොකෙ වා ලබ්භන්ති, එකච්චානි පන ලබ්භන්ති, එකච්චානි න ලබ්භන්ති. එවං සන්තෙපි නයවසෙන ලබ්භන්තියෙව. ‘‘කප්පයව්හො පතිස්සතා’’ති හි දිට්ඨෙ ‘‘චරව්හො භුඤ්ජව්හො’’තිආදීනිපි නයවසෙන දිට්ඨානියෙව නාම.

Bukankah, Tuan, kata kerja 'sukhati' dan 'dukkhati' tidak terlihat dalam Sabda Buddha? Benar, meskipun demikian, hal itu tetap terlihat karena harus diambil berdasarkan metode dalam Kitab Komentar. Sebab, tidak semua bentuk dari semua akar kata ditemukan dalam ajaran atau di dunia; sebagian ditemukan, sebagian tidak ditemukan. Walaupun demikian, berdasarkan metode (naya), bentuk-bentuk tersebut tetap dapat ditemukan. Seperti ketika kata 'kappayavho patissatā' ditemukan, maka kata-kata seperti 'caravho', 'bhuñjavho', dan sebagainya dianggap telah terlihat berdasarkan metode.

තත්‍ර පනායං නයො. විසුද්ධිමග්ගාදීසු හි ‘‘එකද්වියොජනමත්තම්පි අද්ධානං ගතස්ස වායො කුප්පති, ගත්තානි දුක්ඛන්තී’’ති එවං භූවාදිගණිකං අකම්මකං සුද්ධකත්තුවාචකං ‘‘දුක්ඛන්තී’’ති ක්‍රියාපදං දිස්සති. තස්මිං දිට්ඨියෙව ‘‘සුඛති, සුඛන්ති. සුඛසි, සුඛථ. සුඛාමි, සුඛාමා’’තිආදීනි ච ‘‘දුක්ඛති, දුක්ඛන්ති. දුක්ඛසි, දුක්ඛථා’’තිආදීනිච දිට්ඨානි නාම හොන්ති දිට්ඨෙන අදිට්ඨස්ස තාදිසස්ස අනවජ්ජස්ස නයස්ස ගහෙතබ්බත්තා, තස්මා ‘‘සුඛතීති සුඛිතො, දුක්ඛතීති දුක්ඛිතො’’ති භූවාදිනයො එව ගහෙතබ්බො, න පන චුරාදිනයො. අපරම්පෙත්ථ නිබ්බචනං, සුඛං සඤ්ජාතං [Pg.21] එතස්සාති සුඛිතො, සඤ්ජාතසුඛොති අත්ථො. එස නයො දුක්ඛිතොති එත්ථාපි. අථ වා සුඛෙන ඉතො පවත්තොති සුඛිතො. එස නයො ‘‘දුක්ඛිතො’’ති එත්ථාපි. දුල්ලභායං නීති සාධුකං මනසි කාතබ්බා.

Di sana terdapat metode ini. Dalam Visuddhimagga dan kitab lainnya terlihat kata kerja intransitif dalam kelompok Bhūvādigaṇa yang bermakna keadaan, yaitu 'dukkhanti' dalam kalimat: 'bagi orang yang telah menempuh perjalanan meskipun hanya sejauh satu atau dua yojana, angin akan terganggu, dan anggota-anggota tubuh akan terasa sakit (dukkhanti)'. Karena kata itu terlihat, maka 'sukhati, sukhanti; sukhasi, sukhatha; sukhāmi, sukhāmā' dan sebagainya, serta 'dukkhati, dukkhanti; dukkhasi, dukkhatha' dan sebagainya dianggap telah terlihat pula karena metode yang tidak tercela seperti itu harus diambil dari apa yang telah terlihat untuk apa yang tidak terlihat. Oleh karena itu, metode Bhūvādi yang menyatakan 'sukhatīti sukhito, dukkhatīti dukkhito' haruslah diambil, bukan metode Curādi. Ada juga definisi lain di sini: 'sukhaṃ sañjātaṃ etassāti sukhito', artinya seseorang yang di dalamnya kebahagiaan telah muncul. Metode ini juga berlaku untuk 'dukkhito'. Atau 'sukhena ito pavattoti sukhito' (berjalan dengan bahagia). Metode ini juga berlaku untuk 'dukkhito'. Kaidah (nīti) yang sulit didapat ini harus diperhatikan dengan baik dalam pikiran.

මොක්ඛ මුච්චනෙ. අකම්මකොයං ධාතු. මොක්ඛති. මොක්ඛො. පාතිමොක්ඛො. කාරිතෙ ‘‘මොක්ඛෙති, මොක්ඛයති, මොක්ඛාපෙති, මොක්ඛාපයතී’’ති රූපානි. කෙචි පනිමං ‘‘මොක්ඛ මොචනෙ’’ති පඨිත්වා චුරාදිගණෙ පක්ඛිපන්ති. තෙසං මතෙ ‘‘මොක්ඛෙති, මොක්ඛයතී’’ති සුද්ධකත්තුපදානි භවන්ති. එතානි පාළියා අට්ඨකථාය ච විරුජ්ඣන්ති. තථා හි ‘‘මොක්ඛන්ති මාරබන්ධනා. න මෙ සමණෙ මොක්ඛසි. මහායඤ්ඤං යජිස්සාම, එවං මොක්ඛාම පාපකා’’ති පාළියා විරුජ්ඣන්ති. ‘‘යො නං පාති රක්ඛති, තං මොක්ඛෙති මොචෙති ආපායිකාදීහි දුක්ඛෙහීති පාතිමොක්ඛො’’ති අට්ඨකථාය ච විරුජ්ඣන්ති, තස්මා පාළියං ‘‘මොක්ඛෙසි මොක්ඛෙමා’’ති ච අවත්වා ‘‘මොක්ඛසි, මොක්ඛාමා’’ති සුද්ධකත්තුවාචකං වුත්තං, තඤ්ච ඛො අපාදානවිසයං කත්වා. අට්ඨකථායං පන ‘‘මොක්ඛෙති, මොචෙතී’’ති හෙතුකත්තුවාචකං වුත්තං, තම්පි අපාදානවිසයංයෙව කත්වා. එවං ඉමස්ස ධාතුනො සුද්ධකත්තුවිසයෙ අකම්මකභාවො විදිතො, හෙතුකත්තුවිසයෙ එකකම්මකභාවො විදිතො මුච පච ඡිදාදයො විය. මොක්ඛධාතු ද්විගණිකොති චෙ? න, අනෙකෙසු සාට්ඨකථෙසු පාළිප්පදෙසෙසු ‘‘මොක්ඛෙති, මොක්ඛයතී’’ති සුද්ධකත්තුරූපානං අදස්සනතොති දට්ඨබ්බං.

Mokkha berarti pembebasan (muccane). Akar kata ini adalah intransitif (akammako). Bentuknya: Mokkhati, Mokkho, Pātimokkho. Dalam bentuk kausatif (kārite): 'mokkheti, mokkhayati, mokkhāpeti, mokkhāpayati'. Namun, beberapa ahli membaca ini sebagai 'mokkha mocane' (bermakna melepaskan/transitif) dan memasukkannya ke dalam golongan curādi (curādigaṇa). Menurut pendapat mereka, 'mokkheti, mokkhayatī' adalah bentuk subjek murni (suddhakattu). Hal ini bertentangan dengan Pāli dan kitab komentar (aṭṭhakathā). Sebagaimana dalam teks Pāli: 'mokkhanti mārabandhanā' (mereka akan bebas dari ikatan Māra), 'Na me samaṇe mokkhasi' (engkau tidak akan luput dari aku, wahai petapa), 'Mahāyaññaṃ yajissāma, evaṃ mokkhāma pāpakā' (kita akan mengadakan pengorbanan besar, dengan demikian kita akan bebas dari kejahatan); ini bertentangan dengan pendapat tersebut. Dan dalam kitab komentar disebutkan: 'Yo naṃ pāti rakkhati, taṃ mokkheti moceti āpāyikādīhi dukkhehīti pātimokkho' (Ia yang menjaga dan melindunginya, yang membebaskan atau melepaskannya dari penderitaan alam rendah dan sebagainya, itulah Pātimokkha); ini juga bertentangan. Oleh karena itu, dalam Pāli tidak dikatakan 'mokkhesi mokkhemā', melainkan dikatakan 'mokkhasi, mokkhāmā' sebagai bentuk subjek murni (suddhakattu), dan itu pun dilakukan tanpa objek (apādānavisaya). Namun dalam kitab komentar, 'mokkheti, mocetī' dikatakan sebagai bentuk kausatif (hetukattu), dan itu pun dilakukan tanpa objek. Demikianlah, akar kata ini diketahui bersifat intransitif dalam ranah subjek murni (suddhakattu), dan bersifat transitif tunggal (ekakammakabhāvo) dalam ranah kausatif (hetukattu), seperti akar kata muca, paca, chida, dan lainnya. Jika dikatakan akar kata mokkha termasuk dalam dua golongan (dvigaṇiko)? Tidak demikian, karena dalam banyak bagian Pāli beserta komentarnya, bentuk-bentuk kausatif 'mokkheti, mokkhayatī' tidak terlihat sebagai subjek murni.

කක්ඛ හසනෙ. කක්ඛති.

Kakkha berarti tertawa (hasane). Kakkhati.

ඔඛ රාඛ ලාඛ දාඛ ධාඛ සොසනාලමත්ථෙසු. ඔඛති. රාඛති. ලාඛති. දාඛති. ධාඛති.

Okha, rākha, lākha, dākha, dhākha dalam makna mengeringkan (sosana) dan kecukupan/hiasan (alamattha). Okhati, Rākhati, Lākhati, Dākhati, Dhākhati.

සාඛ [Pg.22] බ්‍යාපනෙ. සාඛති. සාඛා.

Sākha berarti menyebar (byāpane). Sākhati, Sākhā (cabang).

උඛ නඛ මඛ රඛ ලඛ රඛි ලඛි ඉඛි රිඛි ගත්‍යත්ථා. උඛති. නඛති. මඛති. රඛති. ලඛති. රඞ්ඛති. ලඞ්ඛති. ඉඞ්ඛති. රිඞ්ඛති.

Ukha, nakha, makha, rakha, lakha, rakhi, lakhi, ikhi, rikhi bermakna pergi (gatyatthā). Ukhati, Nakhati, Makhati, Rakhati, Lakhati, Raṅkhati, Laṅkhati, Iṅkhati, Riṅkhati.

රක්ඛ පාලනෙ. රක්ඛති. රක්ඛා, රක්ඛණං, සීලං රක්ඛිතො දෙවදත්තො, සීලං රක්ඛිතං දෙවදත්තෙන, සීලං රක්ඛකො දෙවදත්තො.

Rakkha berarti melindungi (pālane). Rakkhati. Rakkhā (perlindungan), rakkhaṇaṃ (penjagaan). Sīlaṃ rakkhito devadatto (Devadatta melindungi kemoralan), sīlaṃ rakkhitaṃ devadattena (kemoralan dilindungi oleh Devadatta), sīlaṃ rakkhako devadatto (Devadatta adalah pelindung kemoralan).

අක්ඛ බ්‍යත්තිසඞ්ඛාතෙසු. අක්ඛති, අක්ඛි, අක්ඛං.

Akkha dalam makna kejelasan/perwujudan (byatti) dan perhitungan (saṅkhā). Akkhati, akkhi (mata), akkhaṃ (poros/dadu).

නික්ඛ චුම්බනෙ. නික්ඛති, නික්ඛං.

Nikkha berarti mencium/menyentuh (cumbane). Nikkhati, nikkhaṃ (ornamen leher/emas).

නක්ඛ ගතියං. නක්ඛති. නක්ඛත්තං. එත්ථ නක්ඛත්තන්ති එත්තො ඉතො චාති විසමගතියා අගන්ත්වා අත්තනො වීථියාව ගමනෙන නක්ඛනං ගමනං තායති රක්ඛතීති නක්ඛත්තං. පොරාණා පන ‘‘නක්ඛරන්ති න නස්සන්තීති නක්ඛත්තානී’’ති කථයිංසු. ‘‘නක්ඛත්තං, ජොති, නිරික්ඛං, භං’’ ඉච්චෙතෙ පරියායා.

Nakkha berarti pergi (gatiyaṃ). Nakkhati. Nakkhattaṃ (bintang/rincian). Di sini disebut 'nakkhatta' karena ia tidak bergerak secara tidak teratur dari sini ke sana, melainkan melindungi atau menjaga jalannya sendiri dengan cara bergerak di jalurnya sendiri. Namun, para guru kuno mengatakan: 'Nakkharanti na nassantīti nakkhattānī' (mereka tidak hancur, maka disebut nakkhatta). Nakkhattaṃ, joti, nirikkhaṃ, bhaṃ; ini adalah sinonim-sinonimnya.

වෙක්ඛ වෙක්ඛනෙ. වෙක්ඛති.

Vekkha berarti melihat (vekkhane). Vekkhati.

මක්ඛ සඞ්ඛතෙ. මක්ඛති.

Makkha berarti mengolesi/menyusun (saṅkhate). Makkhati.

තක්ඛ තපනෙ. තපනං සංවරණං. තක්ඛති.

Takkha berarti memanaskan (tapane). Memanaskan berarti menahan diri atau mengendalikan (saṃvaraṇaṃ). Takkhati.

සුක්ඛ අනාදරෙ. සුක්ඛති.

Sukkha berarti tidak hormat/kering (anādare). Sukkhati.

කඛි වඛි මඛි කඞ්ඛායං. සත්ථරි කඞ්ඛති. වඞ්ඛති, මඞ්ඛති. ‘‘කඞ්ඛා කඞ්ඛායනා කඞ්ඛායිතත්තං විමති විචිකිච්ඡා ද්වෙළ්හකං ද්වෙධාපථො සංසයො අනෙකංසගාහො ආසප්පනා පරිසප්පනා අපරියොගාහනා ථම්භිතත්තං චිත්තස්ස මනොවිලෙඛො’’ ඉච්චෙතෙ කඞ්ඛාපරියායා. එතෙසු පන –

Kakhi, vakhi, makhi dalam makna keraguan (kaṅkhāyaṃ). Satthari kaṅkhati (ia ragu terhadap Guru). Vaṅkhati, maṅkhati. 'Kaṅkhā, kaṅkhāyanā, kaṅkhāyitattaṃ, vimati, vicikicchā, dveḷhakaṃ, dvedhāpatho, saṃsayo, anekaṃsagāho, āsappanā, parisappanā, apariyogāhanā, thambhitattaṃ cittassa, manovilekho'; ini semua adalah sinonim dari kaṅkhā (keraguan). Di antara ini—

වත්තන්ති [Pg.23] ලොකවොහාරෙ, ‘‘කඞ්ඛා විමති සංසයො;

විචිකිච්ඡා’’ති එතානි, නාමානියෙව පායතො.

Berlaku dalam penggunaan duniawi (lokavohāre): 'kaṅkhā', 'vimati', 'saṃsayo', 'vicikicchā'; ini umumnya hanyalah nama-nama (untuk keraguan).

කඛි ඉච්චායං. ධනං කඞ්ඛති, අභිකඞ්ඛති, නාභිකඞ්ඛාමි මරණං. අභිකඞ්ඛිතං ධනං.

Kakhi dalam makna keinginan (iccāyaṃ). Dhanaṃ kaṅkhati (ia menginginkan kekayaan), abhikaṅkhati, nābhikaṅkhāmi maraṇaṃ (aku tidak mendambakan kematian). Abhikaṅkhitaṃ dhanaṃ (kekayaan yang didambakan).

දඛි ධඛි ඝොරවාසිතෙ කඞ්ඛායඤ්ච. දඞ්ඛති. ධඞ්ඛති.

Dakhi, dhakhi dalam makna suara yang mengerikan (ghoravāsite) dan keraguan (kaṅkhāyañca). Daṅkhati, Dhaṅkhati.

උක්ඛ සෙචනෙ. උක්ඛති.

Ukkha berarti memercik/menyiram (secane). Ukkhati.

කඛ හසනෙ. කඛති.

Kakha berarti tertawa (hasane). Kakhati.

ජක්ඛ භක්ඛණෙ ච. හසනානුකඩ්ඪනත්ථං චකාරො. ජක්ඛති.

Jakkha berarti makan (bhakkhaṇe). Kata 'ca' (dan) ditambahkan untuk menyertakan makna tertawa (hasana). Jakkhati.

ලිඛ ලෙඛනෙ. ලිඛති, සල්ලෙඛති. අතිසල්ලෙඛතෙවායං සමණො. ලෙඛා, ලෙඛනං, ලෙඛකො, ලිඛිතං, සල්ලෙඛපටිපත්ති, එතා දඛිආදිකා ලිඛපරියන්තා ‘‘පරස්සභාසා’’ති සද්දසත්ථවිදූ වදන්ති.

Likha berarti menulis (lekhane). Likhati, sallekhati (mengikis habis). 'Atisallekhatevāyaṃ samaṇo' (petapa ini benar-benar mengikis habis [kekotoran batin]). Lekhā (tulisan), lekhanaṃ (penulisan), lekhako (penulis/juru tulis), likhitaṃ (yang ditulis), sallekhapaṭipatti (praktik pengikisan). Para ahli tata bahasa mengatakan bahwa akar kata mulai dari dakhi sampai likha adalah parassabhāsa (aktif).

ධුක්ඛ ධික්ඛ සන්දීපනකිලෙසනජීවනෙසු. ධුක්ඛති. ධික්ඛති. සද්දසත්ථවිදූ පන ‘‘ධුක්ඛතෙ ධික්ඛතෙ’’ති අත්තනොභාසං වදන්ති. තථා ඉතො පරානි රූපානිපි.

Dhukkha, dhikkha dalam makna menyalakan (sandīpana), menyiksa/mengotori (kilesana), dan penghidupan (jīvanesu). Dhukkhati, Dhikkhati. Namun para ahli tata bahasa menyatakan 'dhukkhate, dhikkhate' dalam bentuk attanobhāsa (medial). Demikian juga untuk bentuk-bentuk setelah ini.

රුක්ඛ වක්ඛ වරණෙ. වරණං සංවරණං. රුක්ඛති. වක්ඛති. රුක්ඛො, වක්ඛො. එත්ථ ච වක්ඛොති රුක්ඛොයෙව. තථා හි ‘‘සාදූනි රමණීයානි, සන්ති වක්ඛා අරඤ්ඤජා’’ති ජාතකපාඨො දිස්සති. ඉමානි පන රුක්ඛස්ස නාමානි –

Rukkha, vakkha berarti menghalangi/menutup (varaṇe). Varaṇa berarti pengendalian (saṃvaraṇaṃ). Rukkhati, Vakkhati. Rukkho, vakkho. Di sini, 'vakkho' berarti pohon (rukkha) itu sendiri. Sebagaimana dalam teks Jātaka: 'sādūni ramaṇīyāni, santi vakkhā araññajā' (buah-buah yang manis dan menyenangkan, ada pada pohon-pohon yang tumbuh di hutan). Dan ini adalah nama-nama untuk pohon—

‘‘රුක්ඛො මහීරුහො වක්ඛො, පාදපො ජගතීරුහො;

අගො නගො කුජො සාඛී, සාලො ච විටපී තරු;

දුමො ඵලී තු ඵලවා, ගච්ඡො තු ඛුද්දපාදපො’’ති.

'Rukkho, mahīruho, vakkho, pādapo, jagatīruho; ago, nago, kujo, sākhī, sālo, viṭapī, taru; dumo, phalī, phalavā; sedangkan gaccha adalah pohon kecil (perdu).'

කෙචෙත්ථ වදෙය්‍යුං ‘‘නනු ච සාලසද්දෙන සාලරුක්ඛොයෙව වුත්තො, නාඤ්ඤො ‘සාලා ඵන්දනමාලුවා’ති පයොගදස්සනතො, අථ කිමත්ථං සාලසද්දෙන යො කොචි රුක්ඛො [Pg.24] වුත්තො’’ති? න සාලරුක්ඛොයෙව සාලසද්දෙන වුත්තො, අථ ඛො සාලරුක්ඛෙපි වනප්පතිජෙට්ඨරුක්ඛෙපි යස්මිං කස්මිඤ්චි රුක්ඛෙපි ‘‘සාලො’’ති වොහාරස්ස දස්සනතො අඤ්ඤෙපි රුක්ඛා වුත්තා. තථා හි සාලරුක්ඛොපි ‘‘සාලො’’ති වුච්චති. යථාහ ‘‘සෙය්‍යථාපි භික්ඛවෙ ගාමස්ස වා නිගමස්ස වා අවිදූරෙ මහන්තං සාලවනං, තඤ්චස්ස එලණ්ඩෙහි සඤ්ඡන්නං. අන්තරෙන යමකසාලාන’’න්ති. වනප්පතිජෙට්ඨරුක්ඛොපි. යථාහ –

Di sini beberapa orang mungkin bertanya: 'Bukankah dengan kata sāla yang dimaksud adalah pohon Sāla itu sendiri, dan bukan yang lain, seperti terlihat dalam penggunaan 'sālā phandanamāluvā' (pohon sāla, phandana, dan māluva)? Lalu mengapa dengan kata sāla dimaksudkan sebagai pohon apa saja?' Jawabannya: Tidak hanya pohon Sāla yang disebut dengan kata sāla, melainkan karena penggunaan kata 'sālo' terlihat merujuk pada pohon Sāla, pohon besar di hutan (vanappatijeṭṭha), maupun pohon apa saja, maka ia juga berarti pohon-pohon lainnya. Sebagaimana pohon Sāla disebut 'sālo'. Seperti yang dikatakan: 'Seumpama, para bhikkhu, tidak jauh dari desa atau kota terdapat hutan Sāla yang luas (mahantaṃ sālavanaṃ)... di antara dua pohon Sāla yang kembar (yamakasālānaṃ)'. Juga pohon besar di hutan, sebagaimana dikatakan:

‘‘තවෙව දෙව විජිතෙ, තවෙවුය්‍යානභූමියා;

උජුවංසා මහාසාලා, නීලොභාසා මනොරමා’’ති.

'Hanya di wilayah kekuasaanmu, wahai dewa, hanya di tanah tamanmu; terdapat pohon-pohon besar (mahāsālā) yang lurus, bersinar hijau dan menawan.'

යො කොචි රුක්ඛොපි. යථාහ ‘‘අථ ඛො තං භික්ඛවෙ මාලුවබීජං අඤ්ඤතරස්මිං සාලමූලෙ නිපතෙය්‍යා’’ති. අත්‍රිදං වුච්චති –

Juga pohon apa saja, sebagaimana dikatakan: 'Kemudian, para bhikkhu, biji māluva itu jatuh di akar pohon apa saja (aññatarasmiṃ sālamūle)'. Berkenaan dengan ini dikatakan—

‘‘සාලරුක්ඛෙ ජෙට්ඨරුක්ඛෙ,යස්මිං කස්මිඤ්චි පාදපෙ;

සාලො ඉති රවො සාලා,සන්ධාගාරෙ ථියං සියා’’ති.

'Pada pohon Sāla, pada pohon pemimpin, atau pada pohon apa pun; sebutan Sāla digunakan, sedangkan Sālā (feminim) bisa berarti bangsal kediaman.'

සික්ඛ විජ්ජොපාදානෙ. සික්ඛති. සික්ඛා, සික්ඛනං, සික්ඛිතං සිප්පං, සික්ඛකො, සික්ඛිතො, සෙක්ඛො, අසෙක්ඛො. කකාරලොපෙ ‘‘සෙඛො අසෙඛො’’ති රූපානි භවන්ති. තත්ථ සික්ඛිතොති සඤ්ජාතසික්ඛො, අසික්ඛීති වා සික්ඛිතො, තථා හි කත්තුප්පයොගො දිස්සති ‘‘අහං ඛො පන සුසික්ඛිතො අනවයො සකෙ ආචරියකෙ කුම්භකාරකම්මෙ’’ති.

Sikkha berarti memperoleh pengetahuan (vijjopādāne). Sikkhati. Sikkhā (pelatihan), sikkhanaṃ (pembelajaran), sikkhitaṃ sippaṃ (seni yang dipelajari), sikkhako (pelajar), sikkhito (yang terlatih), sekkho (siswa yang masih dalam pelatihan), asekkho (yang tidak lagi dalam pelatihan/Arahant). Dengan penghilangan huruf 'ka', menjadi bentuk 'sekho, asekho'. Di sana, 'sikkhito' berarti seseorang yang telah memiliki pelatihan (sañjātasikkho), atau 'asikkhī' adalah 'sikkhito'. Demikianlah penggunaan bentuk subjek (kattu) terlihat: 'Ahaṃ kho pana susikkhito anavayo sake ācariyake kumbhakārakamme' (Saya adalah orang yang sangat terlatih dan ahli dalam pekerjaan pembuatan periuk dari guru saya).

භික්ඛ යාචනෙ. භික්ඛති. භික්ඛු, භික්ඛා, භික්ඛනං, භික්ඛකො, භික්ඛිතං භොජනං. එත්ථ පන ‘‘භික්ඛු යති සමණො මුනි පබ්බජිතො [Pg.25] අනගාරො තපස්සී තපොධනො’’ ඉච්චෙතානි පරියායවචනානි. එතෙසු සාසනෙ ‘‘භික්ඛූ’’ති උපසම්පන්නො වුච්චති. කදාචි පන ‘‘භික්ඛුසතං භොජෙසි, භික්ඛුසහස්සං භොජෙසී’’තිආදීසු සාමණෙරෙපිඋපාදාය ‘‘භික්ඛූ’’ති වොහාරො පවත්තති, තාපසාපි ච සමණසද්දාදීහි වුච්චන්ති, ‘‘අහූ අතීතමද්ධානෙ, සමණො ඛන්තිදීපනො’’තිආදි එත්ථ නිදස්සනං.

Bhikkha dalam arti memohon. Bhikkhati (ia memohon). Bhikkhu, bhikkhā (sedekah makanan), bhikkhanaṃ (hal memohon), bhikkhako (si pemohon), bhikkhitaṃ bhojanaṃ (makanan yang diperoleh dari memohon). Di sini, kata-kata 'bhikkhu, yati, samaṇo, muni, pabbajito, anagāro, tapassī, tapodhano' adalah sinonim. Di antara kata-kata ini, dalam Ajaran (Sāsana), 'bhikkhū' merujuk kepada mereka yang telah ditahbiskan (upasampanno). Namun terkadang, dalam kalimat seperti 'bhikkhusataṃ bhojesi' (dia menjamu seratus bhikkhu), 'bhikkhusahassaṃ bhojesī' (dia menjamu seribu bhikkhu), dan sebagainya, istilah 'bhikkhu' digunakan termasuk untuk para sāmaṇera; dan para pertapa (tāpasā) juga disebut dengan kata 'samaṇa' dan sejenisnya, contohnya: 'dahulu kala, ada seorang pertapa bernama Khantidīpano'.

දක්ඛ වුද්ධියං සීඝත්තෙ ච. දක්ඛති, දක්ඛිණා, දක්ඛො. දක්ඛන්ති වද්ධන්ති සත්තා එතාය යථාධිප්පෙතාහි සම්පත්තීහි ඉද්ධා වුද්ධා උක්කංසගතා හොන්තීති දක්ඛිණා, දාතබ්බවත්ථු. දක්ඛති කුසලකම්මෙ අඤ්ඤස්මිඤ්ච කිච්චාකිච්චෙ අදන්ධතාය සීඝං ගච්ඡතීති දක්ඛො, ඡෙකො, යො ‘‘කුසලො’’තිපි වුච්චති.

Dakkha dalam arti pertumbuhan dan kecepatan. Dakkhati, dakkhiṇā, dakkho. Makhluk-makhluk tumbuh (vaddhanti/dakkhanti) dengan ini, maksudnya mereka menjadi kaya, berkembang, dan mencapai keunggulan melalui pencapaian yang diinginkan, karena itu disebut dakkhiṇā (persembahan/dana), yaitu benda yang diberikan. Seseorang yang melakukan perbuatan baik dan urusan-urusan lainnya dengan cepat tanpa lamban disebut dakkho (terampil/cakap), yang juga disebut sebagai 'kusalo'.

දික්ඛ මුණ්ඩිඔපනයනනියමබ්බතාදෙසෙසු. දික්ඛධාතු මුණ්ඩියෙ, උපනයනෙ, නියමෙ, වතෙ, ආදෙසෙ ච පවත්තති. දික්ඛති. දික්ඛිතො මුණ්ඩො. එත්ථ සියා – නනු ච භො සරභඞ්ගජාතකෙ ‘‘ගන්ධො ඉසීනං චිරදික්ඛිතානං, කායා චුතො ගච්ඡති මාලුතෙනා’’ති එතස්මිං පදෙසෙ අට්ඨකථාචරියෙහි ‘‘චිරදික්ඛිතානන්ති චිරපබ්බජිතාන’’න්ති වුත්තං. න හි තත්ථ ‘‘චිරමුණ්ඩාන’’න්ති වුත්තං. එවං සන්තෙ කස්මා ඉධ ‘‘දික්ඛධාතු මුණ්ඩියෙ වුත්තා’’ති? සච්චං, තත්ථ පන දික්ඛිතසද්දස්ස පබ්බජිතෙ වත්තනතො ‘‘චිරපබ්බජිතාන’’න්ති වුත්තං, න ධාතුඅත්ථස්ස විභාවනත්ථං. ඉද පන ධාතුඅත්ථවිභාවනත්ථං මුණ්ඩියෙ වුත්තා. තාපසා හි මුණ්ඩියත්ථවාචකෙන දික්ඛිතසද්දෙන වත්තුං යුත්තා. තථා හි අට්ඨකථාචරියෙහි චක්කවත්තිසුත්තත්ථවණ්ණනායං ‘‘කෙසමස්සුං ඔහාරෙත්වා කාසායානි වත්ථානි අච්ඡාදෙත්වා’’ති ඉමිස්සා පාළියා අත්ථවිවරණෙ ‘‘තාපසපබ්බජ්ජං පබ්බජන්තාපි හි පඨමං කෙසමස්සුං ඔහාරෙන්ති, තතො පට්ඨාය පරූළ්හකෙසෙ [Pg.26] බන්ධිත්වා විවරන්ති, තෙන වුත්තං කෙසමස්සුං ඔහාරෙත්වා’’ති එවං අත්ථො සංවණ්ණිතො.

Dikkha dalam arti mencukur (muṇḍiya), penahbisan (upanayana), pengendalian diri (niyama), sumpah/praktik (vata), dan instruksi (ādesa). Dikkhadhātu dalam arti mencukur, upanayana, niyama, vata, dan ādesa. Dikkhati. Dikkhito berarti yang dicukur. Di sini mungkin muncul pertanyaan—bukankah dalam Sarabhaṅgajātaka dikatakan: 'bau harum para rishi yang telah lama menjalani dikkhitā, tertiup angin dari tubuh mereka', dan dalam bagian itu para guru komentator (aṭṭhakathācariya) mengatakan bahwa 'ciradikkhitānaṃ' berarti 'mereka yang telah lama ditahbiskan' (cirapabbajitānaṃ). Mereka tidak mengatakan 'mereka yang telah lama gundul' (ciramuṇḍānaṃ). Jika demikian, mengapa di sini dikatakan 'akar kata dikkha dalam arti mencukur'? Benar, di sana kata 'dikkhita' digunakan dalam arti yang telah ditahbiskan (pabbajite), bukan untuk menjelaskan makna akar katanya. Namun di sini, ia disebutkan dalam arti mencukur untuk menjelaskan makna akar katanya. Sebab, para pertapa (tāpasā) layak disebut dengan kata 'dikkhita' yang bermakna mencukur. Demikian pula, para guru komentator dalam penjelasan Cakkavattisutta, ketika menguraikan teks 'setelah mencukur rambut dan janggut, mengenakan jubah kasaya', memberikan makna: 'bahkan mereka yang menjalani penahbisan pertapa pun pertama-tama mencukur rambut dan janggut mereka, sejak saat itu mereka membiarkan rambut tumbuh dan mengikatnya; itulah sebabnya dikatakan mencukur rambut dan janggut'.

ඉක්ඛ දස්සනඞ්කෙසු. ඉක්ඛති, උපෙක්ඛති, අපෙක්ඛති. උපෙක්ඛා, අපෙක්ඛා, පච්චවෙක්ඛණා. කකාරලොපෙ ‘‘උපෙඛා, අපෙඛා, උපසම්පදාපෙඛො’’ති රූපානි භවන්ති.

Ikkha dalam arti melihat (dassana) dan tanda (aṅka). Ikkhati, upekkhati, apekkhati. Upekkhā, apekkhā, paccavekkhaṇā. Dengan hilangnya huruf 'ka', bentuk katanya menjadi 'upekhā, apekhā, upasampadāpekho' (yang mengharapkan penahbisan).

දුක්ඛ හිංසාගතීසු. දක්ඛති. දක්ඛකො.

Dukkha dalam arti menyakiti (hiṃsā) dan pergi (gati). Dakkhati. Dakkhako.

චික්ඛ චක්ඛ වියත්තියං වාචායං. චික්ඛති, ආචික්ඛති, අබ්භාචික්ඛති. ආචික්ඛකො. චක්ඛති, චක්ඛු. එත්ථ චක්ඛූති චක්ඛතීති චක්ඛු, සමවිසමං අභිබ්‍යත්තං වදන්තං විය හොතීති අත්ථො. අථ වා ‘‘සූපං චක්ඛති, මධුං චක්ඛතී’’තිආදීසු විය යස්මා අස්සාදත්ථොපි චක්ඛුසද්දො භවති, තස්මා ‘‘චක්ඛති විඤ්ඤාණාධිට්ඨිතං රූපං අස්සාදෙන්තං විය හොතී’’ති අස්සාදත්ථොපි ගහෙතබ්බො. ‘‘චක්ඛුං ඛො මාගණ්ඩියං රූපාරාමං රූපරතං රූපසම්මුදිත’’න්ති හි වුත්තං. සතිපි සොතාදීනං සද්දාරාමතාදිභාවෙ නිරූළ්හත්තා නයනෙ එව චක්ඛුසද්දො පවත්තති පඞ්කජාදිසද්දා විය පදුමාදීසු.

Cikkha dan cakkha dalam arti ucapan yang jelas (viyatti vācā). Cikkhati, ācikkhati, abbhācikkhati. Ācikkhako. Cakkhati, cakkhu. Di sini, disebut 'cakkhu' karena ia melihat (cakkhati), artinya seolah-olah ia menyatakan dengan jelas apa yang rata dan tidak rata. Atau, karena kata 'cakkhu' juga memiliki arti menikmati (assāda) seperti dalam kalimat 'ia mencicipi sup' (sūpaṃ cakkhati), 'ia mencicipi madu' (madhuṃ cakkhatī), maka arti 'menikmati' juga harus diambil, karena 'seolah-olah ia menikmati objek indra yang didasari oleh kesadaran'. Sebab dikatakan: 'Māgaṇḍiya, mata itu senang akan objek tampak, bergembira dalam objek tampak, bersuka cita dalam objek tampak'. Meskipun telinga dan lainnya juga memiliki sifat senang akan suara dan sebagainya, karena penggunaan yang umum, kata 'cakkhu' hanya digunakan untuk mata, seperti kata 'paṅkaja' (yang lahir dari lumpur) hanya digunakan untuk teratai.

චක්ඛ’ක්ඛි නයනං, ලොචනං දිට්ඨි දස්සනං;

පෙක්ඛනං අච්ඡි පම්හං තු, ‘‘පඛුම’’න්ති පවුච්චති.

Cakkha, akkhi, nayana, locana, diṭṭhi, dassana, pekkhana, acchi (semuanya berarti mata); sedangkan pamha disebut sebagai 'pakhuma' (bulu mata).

එතා රුක්ඛාදිකා චක්ඛපරියන්තා ‘‘අත්තනොභාසා’’ති සද්දසත්ථවිදූ වදන්ති.

Para ahli bahasa menyatakan bahwa kata-kata ini, mulai dari rukkha dan seterusnya hingga cakkhu, adalah 'attanobhāsa' (memiliki akhiran reflektif/ātmanepada).

ඛකාරන්තධාතුරූපානි.

Bentuk-bentuk akar kata yang berakhiran huruf 'kha'.

ගකාරන්තධාතු

Akar kata yang berakhiran huruf 'ga'.

ගු කරීසුස්සග්ගෙ. කරීසුස්සග්ගො වච්චකරණං. ගවති. ගෙ සද්දෙ. ගායති. ගීතං.

Gu dalam arti pengeluaran kotoran (karīsussagga). Karīsussagga berarti buang air besar (vaccakaraṇa). Gavati. Ge dalam arti suara. Gāyati (menyanyi). Gītaṃ (nyanyian).

වග්ග [Pg.27] ගතියං. වග්ගති. වග්ගො, වග්ගිතං. එත්ථ සමුදායවසෙන වග්ගනං පවත්තනං වග්ගො. වග්ගිතන්ති ගමනං. තථා හි නාගපෙතවත්ථුඅට්ඨකථායං ‘‘යො සො මජ්ඣෙ අස්සතරීරථෙන චතුබ්භි යුත්තෙන සුවග්ගිතෙන. අම්හාකං පුත්තො අහු මජ්ඣිමො සො, අමච්ඡරී දානපතී විරොචතී’’ති ඉමිස්සා පාළියා අත්ථං වදන්තෙහි ‘‘සුවග්ගිතෙනාති සුන්දරගමනෙනා’’ති. කිඤ්චි භිය්‍යො ක්‍රියාපදම්පි ච දිට්ඨං ‘‘ධුනන්ති වග්ගන්ති පවත්තන්ති චම්බරෙ’’ති.

Vagga dalam arti pergi (gati). Vaggati. Vaggo, vaggitaṃ. Di sini, 'vaggo' adalah kelompok karena adanya pergerakan (vaggana) secara bersama-sama. 'Vaggita' berarti perjalanan. Demikian pula, dalam komentar Nāgapetavatthu, saat menjelaskan teks 'ia yang berada di tengah dengan kereta kuda betina yang ditarik oleh empat ekor kuda yang berlari dengan baik (suvaggitena). Ia adalah putra tengah kami, yang tidak kikir, dermawan, dan bersinar', mereka menjelaskan bahwa 'suvaggitena' berarti 'dengan perjalanan yang indah' (sundaragamana). Terlebih lagi, bentuk kata kerja juga terlihat: 'mereka bergetar, melompat (vagganti), dan bergerak di angkasa'.

රගි ලගි අගි වගි මගි ඉගි රිගි ලිගි තගි සගි ගමනෙ ච. චකාරො ගතිපෙක්ඛකො. රඞ්ගති. රඞ්ගො. ලඞ්ගති. ලඞ්ගො, ලඞ්ගී. අඞ්ගති, අඞ්ගෙති. අඞ්ගො, සමඞ්ගී, සමඞ්ගිතා, අඞ්ගං, අඞ්ගණං. වඞ්ගති. වඞ්ගො. මඞ්ගති. මඞ්ගො, උපඞ්ගො, මඞ්ගලං. ඉඞ්ගති. ඉඞ්ගිතං. රිඞ්ගති. රිඞ්ගනං. ලිඞ්ගති. ලිඞ්ගනං. උල්ලිඞ්ගති, උල්ලිඞ්ගනං. තඞ්ගති. තඞ්ගනං. සඞ්ගති. සඞ්ගනං. තත්ථ අඞ්ගන්ති යෙසං කෙසඤ්චි වත්ථූනං අවයවො, සරීරම්පි කාරණම්පි ච වුච්චති. අඞ්ගණන්ති කත්ථචි කිලෙසා වුච්චන්ති ‘‘රාගො අඞ්ගණ’’න්තිආදීසු. රාගාදයො හි අඞ්ගන්ති එතෙහි තංසමඞ්ගිපුග්ගලා නිහීනභාවං ගච්ඡන්තීති ‘‘අඞ්ගණානී’’ති වුච්චන්ති. කත්ථචි මලං වා පඞ්කො වා ‘‘තස්සෙව රජස්ස වා අඞ්ගණස්ස වා පහානාය වායමතී’’තිආදීසු. අඤ්ජති මක්ඛෙතීති හි අඞ්ගණං, මලාදි. කත්ථචි තථාරූපො විවටප්පදෙසො ‘‘චෙතියඞ්ගණං, බොධියඞ්ගණ’’න්තිආදීසු. අඤ්ජති තත්ථ ඨිතං අතිසුන්දරතාය අභිබ්‍යඤ්ජෙතීති හි අඞ්ගණං, විවටො භූමිප්පදෙසො. ඉච්චෙවං –

Ragi, lagi, agi, vagi, magi, igi, rigi, ligi, tagi, sagi dalam arti pergi (gamana) dan lainnya. Kata 'ca' merujuk pada pengertian pergi (gati). Raṅgati. Raṅgo. Laṅgati. Laṅgo, laṅgī. Aṅgati, aṅgeti. Aṅgo, samaṅgī, samaṅgitā, aṅgaṃ, aṅgaṇaṃ. Vaṅgati. Vaṅgo. Maṅgati. Maṅgo, upaṅgo, maṅgalaṃ. Iṅgati. Iṅgitaṃ. Riṅgati. Riṅganaṃ. Liṅgati. Liṅganaṃ. Ulliṅgati, ulliṅganaṃ. Taṅgati. Taṅganaṃ. Saṅgati. Saṅganaṃ. Di sana, 'aṅga' disebut untuk bagian (avayavo) dari benda apa pun, juga tubuh dan penyebab (kāraṇa). 'Aṅgaṇa' di beberapa tempat berarti kekotoran batin (kilesa), seperti dalam 'nafsu adalah noda' (rāgo aṅgaṇaṃ). Nafsu dan lainnya disebut 'aṅgaṇa' karena melaluinya orang-orang yang memilikinya (samaṅgipuggala) menjadi rendah. Di tempat lain, ia berarti kotoran (mala) atau lumpur (paṅka) seperti dalam 'ia berusaha untuk meninggalkan debu atau noda itu'. Karena ia mengotori (añjati), maka disebut aṅgaṇa, yaitu kotoran dan sejenisnya. Di tempat lain, ia berarti area terbuka (vivaṭappadeso) seperti 'halaman cetiya' (cetiyaṅgaṇa), 'halaman pohon Bodhi' (bodhiyaṅgaṇa). Karena ia menampakkan (añjati) keindahan luar biasa dari apa yang ada di sana, maka disebut aṅgaṇa, yaitu area tanah yang terbuka. Demikianlah—

රාගාදීසු කිලෙසෙසු, පඞ්කෙ කායමලම්හි ච;

විවටෙ භූමිභාගෙ ච, ‘‘අඞ්ගණ’’න්ති රවො ගතො.

Terhadap kekotoran batin seperti nafsu dan lainnya, terhadap lumpur dan kotoran tubuh, serta terhadap area tanah yang terbuka, istilah 'aṅgaṇa' digunakan secara luas.

යුගි [Pg.28] ජුගි වජ්ජනෙ. යුඞ්ගති. ජුඞ්ගති.

Yugi dan jugi dalam arti menghindari (vajjana). Yuṅgati. Juṅgati.

රගි සඞ්කායං. රඞ්ගති.

Ragi dalam arti keraguan (saṅkā). Raṅgati.

ලග සඞ්ගෙච. ච කාරො අනන්තරවුත්තාපෙක්ඛකො. ලගති. ච ජතො න හොති ලගනං. බළිසෙ ලග්ගො.

Laga dalam arti kemelekatan (saṅga) dan (ca). Kata 'ca' merujuk pada apa yang baru saja disebutkan (keraguan). Lagati. 'Lagana' berarti tidak terlepas. 'Laggo' berarti tersangkut pada mata kail (baḷise).

ථගං සංවරණෙ. ථගති.

Thaga dalam arti menutup atau menutupi (saṃvaraṇa). Thagati.

අග්ග කුටිලගතියං. අග්ගතීති අග්ගි, කුටිලං ගච්ඡතීති අත්ථො.

Agga dalam arti gerakan yang berliku (kuṭilagati). Dikatakan 'aggi' (api) karena ia bergerak secara berliku, itulah maknanya.

අග්ගි ධූමසිඛො ජොති, ජාතවෙදො සිඛී ගිනි;

අග්ගිනි භාණුමා තෙජො, පාවකො තිවකො’නලො.

Aggi, dhūmasikha, joti, jātavedo, sikhī, gini, aggini, bhāṇumā, tejo, pāvako, tivako, analo (semuanya adalah sebutan untuk api).

හුතාසනො ධූමකෙතු, වෙස්සානරො ච අච්චිමා;

ඝතාසනො වායුසඛො, දහනො කණ්හවත්තනි.

Hutāsano (pemakan sesaji), dhūmaketu (berpanji asap), vessānaro (milik semua orang), dan accimā (bernyala); Ghatāsano (pemakan mentega), vāyusakho (teman angin), dahano (pembakar), dan kaṇhavattani (berjejak hitam).

එතා ගුආදිකා අග්ගපරියන්තා ‘‘පරස්සභාසා’’ති සද්දසත්ථවිදූ වදන්ති.

Para ahli tata bahasa mengatakan bahwa akar-akar kata ini, yang dimulai dari 'gu' dan berakhir pada 'aggi', disebut 'parassabhāsa'.

ගා ගතියං. ගාති.

Gā dalam arti pergi. Gāti.

ගු සද්දෙ. ගවති.

Gu dalam arti suara. Gavati.

ගු උග්ගමෙ. උග්ගමො උග්ගමනං පාකටතා. ගවති. සද්දසත්ථවිදූ පනිමාසං ‘‘ගාතෙ ගවතෙ’’ති අත්තනොභාසත්තං වදන්ති.

Gu dalam arti muncul. Uggamo berarti kemunculan atau manifestasi. Gavati. Namun, para ahli tata bahasa mengatakan bahwa bentuk-bentuk seperti 'gāte' dan 'gavate' ini adalah attanobhāsa.

ගකාරන්තධාතුරූපානි.

Bentuk-bentuk akar kata yang berakhiran huruf 'ga'.

ඝකාරන්තධාතු

Akar kata yang berakhiran huruf 'gha'.

ඝා ගන්ධොපාදානෙ. ඝාති. ඝානං. ගන්ධං ඝත්වා. අත්‍රායං පාළි ‘‘ගන්ධං ඝත්වා සති මුට්ඨා’’ති. එතිස්සා පන දිවාදිගණං පත්තාය ‘‘ඝායති ඝායිත්වා’’ති රූපානි භවන්ති.

Ghā dalam arti mencium bau. Ghāti. Ghānaṃ (hidung). Gandhaṃ ghatvā (setelah mencium bau). Dalam hal ini, teks Pāli menyatakan: 'setelah mencium bau, ingatan pun hilang' (gandhaṃ ghatvā sati muṭṭhā). Namun, jika akar kata ini termasuk dalam kelompok Divādi, bentuknya menjadi 'ghāyati' dan 'ghāyitvā'.

ඝු [Pg.29] අභිගමනෙ. අභිගමනං අධිගමනං. ඝොති.

Ghu dalam arti mendekat. Abhigamanaṃ berarti pencapaian (adhigamana). Ghoti.

ජග්ඝ හසනෙ. ජග්ඝති, සඤ්ජග්ඝති. සඤ්ජග්ඝිත්ථො මයා සහ. ජග්ඝිතුම්පි න සොභති. ජග්ඝිත්වා.

Jaggha dalam arti tertawa. Jagghati, sañjagghati. 'Anda telah tertawa bersama saya' (sañjagghittho mayā saha). 'Tertawa pun tidak pantas' (jagghitumpi na sobhati). Jagghitvā (setelah tertawa).

තග්ඝ පාලනෙ. තග්ඝති.

Taggha dalam arti melindungi. Tagghati.

සිඝි ආඝානෙ. ආඝානං ඝානෙන ගන්ධානුභවනං. සිඞ්ඝති, උපසිඞ්ඝති. උපසිඞ්ඝිත්වා. ආරා සිඞ්ඝාමි වාරිජං. එතා ‘‘පරස්සභාසා’’ති සද්දසත්ථවිදූ වදන්ති.

Sighi dalam arti mencium. Āghānaṃ adalah mengalami bau melalui hidung. Siṅghati, upasiṅghati. Upasiṅghitvā (setelah mencium). 'Aku mencium bunga teratai dari jauh' (ārā siṅghāmi vārijaṃ). Para ahli tata bahasa menyebut ini sebagai 'parassabhāsa'.

ඝු සද්දෙ. ඝොති, ඝවති.

Ghu dalam arti suara. Ghoti, ghavati.

රඝි ලඝි ගත්‍යක්ඛෙපෙ. ගත්‍යක්ඛෙපො ගතියා අක්ඛෙපො. රඞ්ඝති, ලඞ්ඝති, උල්ලඞ්ඝති. ලඞ්ඝිතා, උල්ලඞ්ඝිකාපීති, ලඞ්ඝිත්වා.

Raghi dan laghi dalam arti gerak yang cepat atau melompat. Gatyakkhepo adalah melontarkan gerakan. Raṅghati, laṅghati, ullaṅghati. Pelompat, juga pelompat tinggi, setelah melompat.

මඝි කෙතවෙ ච. චකාරො පුබ්බත්ථාපෙක්ඛො. මඞ්ඝති.

Maghi juga dalam arti tipu daya (ketave). Kata 'ca' merujuk pada arti sebelumnya. Maṅghati.

රාඝ ලාඝ සාමත්ථියෙ. රාඝති. ලාඝති.

Rāgha dan lāgha dalam arti kemampuan. Rāghati. Lāghati.

දාඝ ආයාසෙ ච. ආයාසො කිලමනං. චකාරො සාමත්ථියාපෙක්ඛකො. දාඝති. නිදාඝො.

Dāgha juga dalam arti kelelahan. Āyāso berarti keletihan. Kata 'ca' merujuk pada arti kemampuan. Dāghati. Nidāgho (musim panas).

සිලාඝ කත්ථනෙ. කත්ථනං පසංසනං. සිලාඝති. සිලාඝා. බුද්ධස්ස සිලාඝතෙ. සිලාඝිත්වා. ‘‘අත්තනොභාසා’’ති සද්දසත්ථවිදූ වදන්ති.

Silāgha dalam arti memuji (katthane). Katthanaṃ berarti pujian. Silāghati. Silāghā (pujian). 'Ia memuji Buddha' (buddhassa silāghate). Silāghitvā (setelah memuji). Para ahli tata bahasa menyebut ini sebagai 'attanobhāsa'.

ඝ කාරන්තධාතුරූපානි.

Bentuk-bentuk akar kata yang berakhiran huruf 'gha'.

ඉති භූවාදාගණෙ කවග්ගන්තධාතුරූපානි

Demikianlah bentuk-bentuk akar kata yang berakhiran kelompok-ka (kavagga) dalam kelompok Bhūvādi.

සමත්තානි.

Selesai.

චකාරන්තධාතු

Akar kata yang berakhiran huruf 'ca'.

ඉදානි [Pg.30] චවග්ගන්තධාතුරූපානි වුච්චන්තෙ –

Sekarang bentuk-bentuk akar kata yang berakhiran kelompok-ca (cavagga) akan disebutkan –

සුච සොකෙ. සොචති. සොකො, සොචනා, සොචං, සොචන්තො, සොචන්තී, සොචන්තං කුලං, සොචිත්වා.

Suca dalam arti kesedihan. Socati. Soko (kesedihan), socanā (perkabungan), socaṃ (duka), socanto (sedang bersedih - maskulin), socantī (sedang bersedih - feminin), socantaṃ kulaṃ (keluarga yang sedang berduka), socitvā (setelah bersedih).

කුච සද්දෙ තාරෙ. තාරසද්දො අච්චුච්චසද්දො. කොචති. උච්චසද්දං කරොතීති අත්ථො.

Kuca dalam arti suara yang melengking (tinggi). Tārasadda berarti suara yang sangat tinggi. Kocati. Maknanya adalah membuat suara yang tinggi.

කුඤ්ච කොටිල්ල’ප්පීභාවෙසු. කුඤ්චති. කුඤ්චිකා, කුඤ්චිතකෙසො. කුඤ්චිත්වා.

Kuñca dalam arti kebengkokan dan pengecilan. Kuñcati. Kuñcikā (kunci/pengait), kuñcitakeso (rambut yang ikal). Kuñcitvā (setelah membengkokkan).

ලුඤ්ච අපනයනෙ. ලුඤ්චති. ලුඤ්චකො, ලුඤ්චිතුං, ලුඤ්චිත්වා.

Luñca dalam arti mencabut. Luñcati. Luñcako (orang yang mencabut), luñcituṃ (untuk mencabut), luñcitvā (setelah mencabut).

අඤ්චු ගතිපූජනාසු. මග්ගං අඤ්චති. බුද්ධං අඤ්චති. උද්ධං අනුග්ගන්ත්වා තිරියං අඤ්චිතොති තිරච්ඡානො. කටුකඤ්චුකතා.

Añcu dalam arti gerak dan penghormatan. Maggaṃ añcati (ia pergi di jalan). Buddhaṃ añcati (ia menghormat Buddha). Makhluk yang tidak pergi ke atas melainkan bergerak menyamping disebut tiracchāno (binatang). Kaṭukañcukatā (kekikiran).

වඤ්චු චඤ්චු තඤ්චු ගතියං. වඤ්චති. චඤ්චති. තඤ්චති. මඤ්චති. සන්ති පාදා අවඤ්චනා. අවඤ්චනාති වඤ්චිතුං ගන්තුං අසමත්ථා.

Vañcu, cañcu, tañcu dalam arti pergi. Vañcati. Cañcati. Tañcati. Mañcati. 'Ada kaki-kaki yang tidak melangkah' (santi pādā avañcanā). Avañcanā berarti tidak mampu melangkah untuk pergi.

ගුචු ගණෙචු ථෙය්‍යකරණෙ. ථෙනනං ථෙය්‍යං, චොරිකා. තස්ස ක්‍රියා ථෙය්‍යකරණං. ගොචති. ගණෙචති.

Gucu dan gaṇecu dalam arti melakukan pencurian. Thenanaṃ berarti pencurian atau perampokan. Melakukan hal tersebut adalah theyyakaraṇaṃ. Gocati. Gaṇecati.

අච්ච පූජායං අච්චති. බ්‍රහ්මාසුරසුරච්චිතො.

Root acca dalam arti memuja. accati. Brahmāsurasuraccito (Dihormati oleh Brahma, Asura, dan Dewa).

තච්ච හිංසායං. තච්චති.

Root tacca dalam arti menyakiti. taccati.

චච්ච ජච්ච පරිභාසනවජ්ජනෙසු. චච්චති. ජච්චති.

Root cacca dan jacca dalam arti mencela dan menghindari. caccati. jaccati.

කුච සංපච්චනකොටිල්ලපටික්කමවිලෙඛනෙසු. කුචති, සඞ්කුචති. සඞ්කොචො.

Root kuca dalam arti pengerutan, kebengkokan, gerak mundur, dan penggoresan. kucati, saṅkucati. Saṅkoco.

තච සංවරණෙ. සංවරණං රක්ඛණං. තචති. තචො.

Root taca dalam arti menutupi. Menutupi berarti melindungi. tacati. Taco.

දිච [Pg.31] ථුතියං. දිචති.

Root dica dalam arti memuji. dicati.

කුච සඞ්කොචනෙ. කොචති, සඞ්කොචති. සඞ්කොචො.

Root kuca dalam arti mengerutkan. kocati, saṅkocati. Saṅkoco.

බ්‍යාච බ්‍යාජිකරණෙ. බ්‍යාජිකරණං බ්‍යාජික්‍රියා. බ්‍යාචති.

Root byāca dalam arti penipuan. Penipuan adalah tindakan tipu daya. byācati.

වච වියත්තියං වාචායං. වියත්තස්ස එසා වියත්ති, තිස්සං වියත්තියං වාචායං, වියත්තායං වාචායන්ති අධිප්පායො. වියත්තස්ස හි වදතො පුග්ගලස්ස වසෙන වාචා වියත්තා නාම වුච්චති. යථා පන කුච්ඡිසද්දතිරච්ඡානගතාදිසද්දො ‘‘අබ්‍යත්තසද්දො’’ති වුච්චති, න එවං වචනසඞ්ඛාතො සද්දො ‘‘අබ්‍යත්තසද්දො’’ති වුච්චති විඤ්ඤාතත්ථත්තා. ‘‘වත්ති, වචති, වචන්ති. වචසි’’ ඉච්චාදීනි සුද්ධකත්තුපදානි. ‘‘වාචෙති, වාචෙන්ති’’ ඉච්චාදීනි හෙතුකත්තුපදානි. ‘‘අත්ථාභිසමයා ධීරො, පණ්ඩිතොති පවුච්චති. වුච්චන්ති. සන්තො සප්පුරිසා ලොකෙ, දෙවධම්මාති වුච්චරෙ’’ ඉච්චාදීනි කම්මපදානි. ගරූ පන වකාරස්ස උකාරාදෙසවසෙන ‘‘උත්තං උච්චතෙ උච්චන්තෙ’’තිආදීනි ඉච්ඡන්ති, තානි සාසනෙ අප්පසිද්ධානි, සක්කටභාසානුලොමානි. සාසනස්මිඤ්හි රකාරාගමවිසයෙ නිපුබ්බස්සෙව වචස්ස වස්ස උකාරාදෙසො සිද්ධො ‘‘නිරුත්ති, නිරුත්තං, නෙරුත්ත’’න්ති. වචනං, වාචා, වචො, වචී, වුත්තං, පවුත්තං, වුච්චමානං, අධිවචනං, වත්තබ්බං, වචනීයං, ඉමානි නාමිකපදානි. වත්තුං, වත්තවෙ, වත්වා, වත්වාන, ඉමානි තුමන්තාදීනි ‘‘පරස්සභාසා’’ති සද්දසත්ථවිදූ වදන්ති.

Root vaca dalam arti kejelasan dalam ucapan. Kejelasan ini adalah milik dari yang mahir (jelas), maksudnya adalah dalam kejelasan tersebut, dalam ucapan yang jelas. Karena melalui orang yang berbicara dengan jelas, maka ucapan itu disebut 'jelas'. Sebagaimana suara dari perut atau suara hewan dan sebagainya disebut sebagai 'suara yang tidak jelas' (abyattasaddo), namun suara yang dikenal sebagai ucapan (vacana) tidak disebut sebagai 'suara yang tidak jelas' karena maknanya dipahami. 'Vatti, vacati, vacanti. Vacasi' dan sebagainya adalah bentuk-bentuk subjek aktif. 'Vāceti, vācenti' dan sebagainya adalah bentuk-bentuk subjek kausatif. 'Atthābhisamayā dhīro, paṇḍitoti pavuccati. Vuccanti. Santo sappurisā loke, devadhammāti vuccare' dan sebagainya adalah bentuk-bentuk pasif. Namun, para guru menginginkan bentuk-bentuk seperti 'uttaṃ uccate uccante' dan sebagainya melalui penggantian v-kāra menjadi u-kāra; bentuk-bentuk tersebut tidak ditemukan dalam ajaran, melainkan sesuai dengan bahasa Sanskerta. Karena dalam ajaran, penggantian v-kāra dari root vaca yang diawali dengan awalan ni- menjadi u-kāra telah ditetapkan dalam ranah penyisipan r-kāra (rakārāgama) seperti 'nirutti, niruttaṃ, neruttaṃ'. Vacanaṃ, vācā, vaco, vacī, vuttaṃ, pavuttaṃ, vuccamānaṃ, adhivacanaṃ, vattabbaṃ, vacanīyaṃ, ini adalah kata-kata benda. Vattuṃ, vattave, vatvā, vatvāna, bentuk-bentuk tumanta dan lainnya ini disebut sebagai 'parassabhāsā' oleh para ahli tata bahasa.

තත්ථ වත්තීති වදති. ආඛ්‍යාතපදඤ්හෙතං. අත්ථසංවණ්ණකෙහිපි ‘‘වත්ති එතායාති වාචා’’ති නිබ්බචනමුදාහටං. සද්දසත්ථෙ ච තාදිසං ආඛ්‍යාතපදං දිට්ඨං. එත්ථ පනෙකෙ වදන්ති ‘‘වචති, වචන්තීතිආදීනි ක්‍රියාපදරූපානි බුද්ධවචනෙ අට්ඨකථාටීකාසු සත්ථෙසු ච අනාගතත්තා ඡඩ්ඩෙතබ්බානී’’ති. තන්න, යස්මා සාසනෙ ‘‘අවච, අවචිංසූ’’ති සුද්ධකත්තුපදානි ච ‘‘වාචෙති, වාචෙන්තී’’තිආදීනි හෙතුකත්තුපදානි ච දිස්සන්ති, තස්මා [Pg.32] බුද්ධවචනාදීසු අනාගතානිපි ‘‘වචති, වචන්තී’’තිආදීනි රූපානි ගහෙතබ්බානි. වචෙය්‍ය, වුච්චතු, වුච්චෙය්‍ය. සෙසං සබ්බං සබ්බත්ථ විත්ථාරතො ගහෙතබ්බං.

Di sana, 'vatti' berarti 'vadati' (berbicara). Ini adalah bentuk kata kerja (ākhyāta). Bahkan oleh para penafsir makna, etimologi 'vatti etāyāti vācā' (ucapan adalah sarana untuk berbicara) telah diberikan. Dan dalam risalah tata bahasa, kata kerja seperti itu ditemukan. Namun, di sini ada beberapa orang yang berkata: 'Bentuk-bentuk kata kerja seperti vacati, vacantī dan sebagainya harus diabaikan karena tidak terdapat dalam sabda Buddha, kitab komentar (Aṭṭhakathā), sub-komentar (Ṭīkā), dan risalah-risalah'. Hal itu tidak benar, karena dalam ajaran terlihat bentuk-bentuk subjek aktif seperti 'avaca, avaciṃsū' dan bentuk-bentuk subjek kausatif seperti 'vāceti, vācentī' dan sebagainya; oleh karena itu, bentuk-bentuk seperti 'vacati, vacantī' dan sebagainya harus diterima meskipun tidak muncul dalam sabda Buddha dan lainnya. Vaceyya, vuccatu, vucceyya. Segala hal yang tersisa harus dipahami secara luas di mana saja.

පරොක්ඛාරූපානි වදාම – වච, වචු. වචෙ, වචිත්ථ. වචං, වචිම්හ. වචිත්ථ, වචිරෙ. වචිත්ථො, වචිව්හො. වචිං, වචිම්හෙ.

Kita sebutkan bentuk-bentuk Parokkhā (kala lampau tak langsung): vaca, vacu. Vace, vacittha. Vacaṃ, vacimha. Vacittha, vacire. Vacittho, vacivho. Vaciṃ, vacimhe.

හිය්‍යත්තනීරූපානි වදාම – අවචා, අවචූ. අවචො, අවචුත්ථ. අවොචං, අවචුම්හ. අවචුත්ථ, අවචුත්ථුං. අවචසෙ, අවචුව්හං. අවචිං, අවචම්හසෙ.

Kita sebutkan bentuk-bentuk Hiyyattanī (kala lampau tidak sempurna): avacā, avacū. Avaco, avacuttha. Avocaṃ, avacumha. Avacuttha, avacutthuṃ. Avacase, avacuvhaṃ. Avaciṃ, avacamhase.

අජ්ජතනීරූපානි වදාම – අවචි, අවොචුං, අවචිංසු. අවොචො, අවොචුත්ථ. අවොචිං, අවොචුම්හ. අවොචා, අවොචු. අවචසෙ, අවොචිවං. අවොචං, අවොචිම්හෙ.

Kita sebutkan bentuk-bentuk Ajjatanī (kala lampau aoris): avaci, avocuṃ, avaciṃsu. Avoco, avocuttha. Avociṃ, avocumha. Avocā, avocu. Avacase, avocivaṃ. Avocaṃ, avocimhe.

භවිස්සන්තීරූපානි වදාම – වක්ඛති, වක්ඛන්ති. වක්ඛසි, වක්ඛථ. වක්ඛාමි, වක්ඛාම. වක්ඛතෙ, වක්ඛන්තෙ. වක්ඛසෙ, වක්ඛව්හෙ. වක්ඛස්සං වක්ඛම්හෙ.

Kita sebutkan bentuk-bentuk Bhavissantī (kala mendatang): vakkhati, vakkhanti. Vakkhasi, vakkhatha. Vakkhāmi, vakkhāma. Vakkhate, vakkhante. Vakkhase, vakkhavhe. Vakkhassaṃ vakkhamhe.

ඉමෙසං පන පදානං ‘‘කථෙස්සති, කථෙස්සන්තී’’තිආදිනා අත්ථො වත්තබ්බො. වක්ඛ රොසෙති ධාතුස්ස ච ‘‘වක්ඛති, වක්ඛන්ති. වක්ඛසී’’තිආදීනි වත්වා අවසානෙ උත්තමපුරිසෙකවචනට්ඨානෙ ‘‘වක්ඛෙමී’’ති වත්තබ්බං. අත්ථො පනිමෙසං ‘‘රොසති, රොසන්තී’’තිආදිනා වත්තබ්බො. අයං වචවක්ඛධාතූනං භවිස්සන්තීවත්තමානාවසෙන රූපසංසන්දනානයො. අපරානිපි වචධාතුස්ස භවිස්සන්තී සහිතානි රූපානි භවන්ති – වක්ඛිස්සති, වක්ඛිස්සන්ති. වක්ඛිස්සසි, වක්ඛිස්සථ. වක්ඛිස්සාමි, වක්ඛිස්සාම. වක්ඛිස්සතෙ, වක්ඛිස්සන්තෙ. වක්ඛිස්සසෙ, වක්ඛිස්සව්හෙ. වක්ඛිස්සං, වක්ඛිස්සාම්හෙ.

Makna dari kata-kata ini harus dinyatakan dengan 'kathessati, kathessantī' dan sebagainya. Untuk root vakkha yang berarti kemarahan (roseti), setelah menyebutkan 'vakkhati, vakkhanti, vakkhasī' dan sebagainya, pada posisi orang pertama tunggal harus disebut 'vakkhemi'. Maknanya harus dinyatakan dengan 'rosati, rosantī' dan sebagainya. Ini adalah cara perbandingan bentuk-bentuk antara root vaca dan vakkha berdasarkan kala mendatang dan kala sekarang. Ada juga bentuk-bentuk kala mendatang lainnya dari root vaca: vakkhissati, vakkhissanti. Vakkhissasi, vakkhissatha. Vakkhissāmi, vakkhissāma. Vakkhissate, vakkhissante. Vakkhissase, vakkhissavhe. Vakkhissaṃ, vakkhissāmhe.

අත්‍රායං පාළි –

Inilah teks (Pāḷi)-nya:

‘‘අභීතකප්පෙ චරිතං, ඨපයිත්වා භවාභවෙ;

ඉමම්හි කප්පෙ චරිතං, පවක්ඛිස්සං සුණොහි මෙ’’ති.

"Perbuatan di masa lampau yang tak terhitung, setelah mengesampingkan berbagai kelahiran; Aku akan menceritakan perbuatan di eon (kappa) ini, dengarkanlah Aku."

ගද්‍රතපඤ්හෙපි [Pg.33] ‘‘රාජා තුම්හෙහි සද්ධිං පටිසන්ථාරං කත්වා ගහපති පතිරූපං ආසනං ඤත්වා නිසීදථාති වක්ඛිස්සතී’’ති එවමාදිඅට්ඨකථාපාඨො දිස්සති, තස්මායෙව එදිසී පදමාලා රචිතා. වක්ඛ රොසෙති ධාතුස්සපි භවිස්සන්තීසහිතානි රූපානි ‘‘වක්ඛිස්සති, වක්ඛිස්සන්තී’’තිආදීනි භවන්ති. අත්ථො පනිමෙසං ‘‘රොසිස්සති, රොසිස්සන්තී’’තිආදිනා වත්තබ්බො. අයං වචවක්ඛධාතූනං භවිස්සන්තීවසෙනෙව රූපසංසන්දනානයො.

Dalam Gadratapañha juga terlihat teks Aṭṭhakathā seperti: 'Sang Raja, setelah melakukan ramah-tamah dengan kalian, mengetahui perumah tangga yang duduk di tempat duduk yang sesuai, akan berkata (vakkhissati): Duduklah!' Karena itulah paradigma kata (padamālā) seperti ini disusun. Dari root vakkha yang berarti kemarahan (roseti) juga terdapat bentuk-bentuk kala mendatang seperti 'vakkhissati, vakkhissanti' dan sebagainya. Maknanya harus dinyatakan dengan 'rosissati, rosissantī' dan sebagainya. Ini adalah cara perbandingan bentuk-bentuk antara root vaca dan vakkha berdasarkan kala mendatang saja.

අවචිස්සා, වචිස්සා, අවචිස්සංසු, වචිස්සංසු. සෙසං සබ්බං නෙය්‍යං. ඉධ පන වුත්තසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරං වත්තබ්බම්පි අවත්වා උපරියෙව කථෙස්සාම ඉතො අතිවිය වත්තබ්බට්ඨානත්තා.

Avacissā, vacissā, avacissaṃsu, vacissaṃsu. Segala hal yang tersisa harus dipahami. Namun di sini, meskipun penguraian makna dari kata 'vutta' harus dinyatakan, kita tidak akan mengatakannya sekarang melainkan akan membahasnya di bagian selanjutnya, karena itu adalah tempat yang sangat perlu untuk dibahas lebih lanjut.

චු චවනෙ. චවති. කාරිතෙ ‘‘චාවෙතී’’ති රූපං. දෙවකායා චුතො. චුතං පදුමං. චවිතුං, චවිත්වා.

Root cu dalam arti meninggal dunia (berlalu). cavati. Dalam bentuk kausatif, bentuknya adalah 'cāveti'. Meninggal dari kelompok dewa. Teratai yang gugur. cavituṃ, cavitvā.

ලොච දස්සනෙ. ලොචති. ලොචනං.

Root loca dalam arti melihat. locati. Locanaṃ.

සෙච සෙචනෙ. සෙචති.

Root seca dalam arti memercik. secati.

සච වියත්තියං වාචායං. සචති.

Root saca dalam arti kejelasan dalam ucapan. sacati.

කච බන්ධනෙ. කචති.

Root kaca dalam arti mengikat. kacati.

මච මුචි කක්කනෙ. කක්කනං සරීරෙ උබ්බට්ටනං. මචති. මුඤ්චති. මචි ධාරණුච්ඡායපූජනෙසු. ධාරණං උච්ඡායො පූජනන්ති තයො අත්ථා. තත්ථ උච්ඡායො මලහරණං. මඤ්චති. මඤ්චො, මඤ්චනං. මඤ්චති පුග්ගලං ධාරෙතීති මඤ්චො.

Root maca dan muci dalam arti mengolesi (kakkaṇa). Kakkaṇa adalah luluran pada tubuh. macati, muñcati. Root maci dalam arti menopang, membersihkan, dan memuja; ada tiga makna. Di sana, 'ucchāya' berarti membersihkan kotoran. mañcati. mañco, mañcanaṃ. Disebut mañco (tempat tidur) karena menopang seseorang.

පච බ්‍යත්තිකරණෙ. පචති. පාකො, පරිපාකො, විපාකො, පක්කං ඵලං.

Root paca dalam arti mematangkan (memasak). pacati. Pāko, paripāko, vipāko, pakkaṃ phalaṃ.

ථුච පසාදෙ. ථොචති.

Root thuca dalam arti kejernihan (keyakinan). thocati.

වච වචි දිත්තියං. වචති. වඤ්චති.

Root vaca dan vaci dalam arti cahaya. vacati. vañcati.

රුච [Pg.34] දිත්තියං රොචනෙ ච. දිත්ති සොභා. රොචනං රුචි. රොචති. වෙරොචනො. සමණස්ස රොචතෙ සච්චං. තස්ස තෙ සග්ගකාමස්ස, එකත්තමුපරොචිතං. අයඤ්ච දිවාදිගණෙ රුචිඅත්ථං ගහෙත්වා ‘‘රුච්චතී’’ති රූපං ජනෙති. තෙන ‘‘ගමනං මය්හ රුච්චතී’’ති පාළි දිස්සති. චුරාදිගණෙ පන රුචිඅත්ථං ගහෙත්වා ‘‘රොචෙති රොචයතී’’ති රූපානි ජනෙති. තෙන ‘‘කිං නු ජාතිං න රොචෙසී’’තිආදිකා පාළියො දිස්සන්ති. තෙගණිකොයං ධාතු.

Ruca dalam arti cahaya (dittiyaṃ) dan kesukaan (rocane). Ditti berarti keindahan (sobhā). Rocana berarti kesukaan (ruci). Rocati. Verocano. Kebenaran menyenangkan bagi pertapa (Samaṇassa rocate saccaṃ). Bagi Anda yang menginginkan surga, kesendirian telah dibuat menyenangkan (Tassa te saggakāmassa, ekattamuparocitaṃ). Dan ini dalam kelompok divādigaṇa mengambil arti kesukaan (ruci) dan menghasilkan bentuk 'ruccatī'. Karena itu, dalam Pāli terlihat: 'kepergian itu menyenangkan bagiku' (gamanaṃ mayha ruccatī). Namun dalam kelompok curādigaṇa, setelah mengambil arti kesukaan, ia menghasilkan bentuk-bentuk 'roceti' dan 'rocayatī'. Karena itu, terlihat teks-teks Pāli seperti: 'mengapa engkau tidak menyukai kelahiran?' (kiṃ nu jātiṃ na rocesī). Akar kata ini termasuk dalam tiga kelompok kata kerja (tegaṇika).

පච සංපාකෙ. පචති, පචන්ති. සද්දසත්ථවිදූ පන ‘‘අත්තනොභාසා’’ති වදන්ති.

Paca dalam arti memasak (saṃpāke). Pacati, pacanti. Para ahli tata bahasa berkata bahwa ini adalah 'attanobhāsā' (suara tengah).

අඤ්ච බ්‍යයගතියං. බ්‍යයගති විනාසගති. අඤ්චති.

Añca dalam arti pergi menuju kehancuran (byayagatiyaṃ). Byayagati berarti gerak menuju kebinasaan. Añcati.

යාච යාචනායං. බ්‍රාහ්මණො නාගං මණිං යාචති. නාගො මණිං යාචිතො බ්‍රාහ්මණෙන. තෙ තං අස්සෙ අයාචිසුං. සො තං රථමයාචථ. දෙවදත්තං ආයාචති. එවං සුද්ධකත්තරි රූපානි භවන්ති. බ්‍රාහ්මණො බ්‍රාහ්මණෙන නාගං මණිං යාචෙති, යාචයති, යාචාපෙති, යාචාපයති. එවං හෙතුකත්තරි. රාජා බ්‍රාහ්මණෙන ධනං යාචියති, යාචයියති, යාචාපියති, යාචාපයියති. එවං කම්මනි. යාචං, යාචන්තො, යාචන්තී, යාචන්තං කුලං. යාචමානො, යාචමානා, යාචමානං කුලං. යාචකො, යාචනා, යාචිතබ්බං, යාචිතුං, යාචිත්වාන, යාචිතුන, යාචිය, යාචියාන. එවං නාමිකපදානි තුමන්තාදීනි ච භවන්ති.

Yāca dalam arti meminta (yācanāyaṃ). Seorang Brahmana meminta permata kepada Naga (Brāhmaṇo nāgaṃ maṇiṃ yācati). Naga dimintai permata oleh Brahmana (Nāgo maṇiṃ yācito brāhmaṇena). Mereka meminta kuda-kuda itu (Te taṃ asse ayācisuṃ). Ia meminta kereta itu (So taṃ rathamayācatha). Memohon kepada Devadatta (Devadattaṃ āyācati). Demikianlah bentuk-bentuk dalam kartari (suara aktif). Brahmana menyebabkan Brahmana [lainnya] meminta permata kepada Naga: yāceti, yācayati, yācāpeti, yācāpayati. Demikianlah dalam hetu (kausatif). Raja dimintai harta oleh Brahmana: yāciyati, yācayiyati, yācāpiyati, yācāpayiyati. Demikianlah dalam kammani (suara pasif). Yācaṃ, yācanto, yācantī, yācantaṃ kulaṃ. Yācamāno, yācamānā, yācamānaṃ kulaṃ. Yācako, yācanā, yācitabbaṃ, yācituṃ, yācitvāna, yācituna, yāciya, yāciyāna. Demikianlah kata-kata benda (nāmika) dan kata kerja tak terhingga (tumanta) dan lainnya terbentuk.

පච පාකෙ. ඔදනං පචති. ‘‘උභයතොභාසා’’ති සද්දසත්ථවිදූ වදන්ති. යථා පන සාසනෙ ‘‘පණ්ඩිතොති පවුච්චතී’’ති [Pg.35] වචධාතුස්ස කම්මනි රූපං පසිද්ධං, න තථා පචධාතුස්ස. එවං සන්තෙපි ගරූ ‘‘තයා පච්චතෙ ඔදනො’’ති තස්ස කම්මනි රූපං වදන්ති. සාසනෙ පන අවිසෙසතො ‘‘පච්චතෙ’’ති වා ‘‘පච්චතී’’ති වා වුත්තස්සපි පදස්ස අකම්මකොයෙව දිවාදිගණිකො පයොගො ඉච්ඡිතබ්බො ‘‘දෙවදත්තො නිරයෙ පච්චති. යාව පාපං න පච්චතී’’තිආදිදස්සනතො. කෙචෙත්ථ වදෙය්‍යුං ‘‘සයමෙව පීයතෙ පානීයන්තිආදි විය භූවාදිගණපක්ඛිකො කම්මකත්තුප්පයොගො එස, තස්මා ‘සයමෙවා’ති පදං අජ්ඣාහරිත්වා ‘සයමෙව දෙවදත්තො පච්චතී’තිආදිනා අත්ථො වත්තබ්බො’’ති තන්න, ‘‘සයමෙව පීයතෙ පානීය’’න්ති එත්ථ හි පානීයං මනුස්සා පිවන්ති, න පානීයං පානීයං පිවති. මනුස්සෙහෙව තං පීයතෙ, න සයං. එවං පරස්ස පානක්‍රියං පටිච්ච කම්මභූතම්පි තං සුකරපානක්‍රියාවසෙන සුකරත්තා අත්තනාව සිජ්ඣන්තං විය හොතීති ‘‘සයමෙව පීයතෙ පානීය’’න්ති රූළ්හියා පයොගො කතො.

Paca dalam arti memasak (pāke). Memasak nasi (odanaṃ pacati). Ahli tata bahasa berkata ini adalah 'ubhayatobhāsā' (dua suara). Namun, sebagaimana dalam Ajaran (sāsana) bentuk pasif (kammani) dari akar kata vaca seperti 'paṇḍitoti pavuccatī' sudah sangat dikenal, tidak demikian halnya dengan akar kata paca. Walaupun demikian, para guru mengatakan bentuk pasifnya adalah 'nasi dimasak olehmu' (tayā paccate odano). Namun dalam Ajaran, kata 'paccate' atau 'paccatī' yang diucapkan tanpa perbedaan, harus dipahami sebagai penggunaan bentuk intransitif (akammaka) dari kelompok divādigaṇa, sebagaimana terlihat dalam: 'Devadatta menderita (masak) di neraka' (devadatto niraye paccati), 'Selama kejahatan belum matang' (yāva pāpaṃ na paccatī), dan sebagainya. Beberapa orang di sini mungkin berkata: 'Ini adalah penggunaan kammakattuppayoga (subjek yang juga sebagai objek) dari kelompok bhūvādigaṇa seperti kalimat: air diminum dengan sendirinya (sayameva pīyate pānīyaṃ); oleh karena itu, dengan menyisipkan kata 'dengan sendirinya' (sayameva), maknanya harus dikatakan: Devadatta matang (di neraka) dengan sendirinya.' Hal itu tidak benar, karena dalam kalimat 'air diminum dengan sendirinya', manusia yang meminum air tersebut, bukan air meminum air itu sendiri. Air itu diminum oleh manusia, bukan oleh dirinya sendiri. Demikian pula, meskipun ia menjadi objek (kamma) karena bergantung pada tindakan minum oleh orang lain, karena kemudahan tindakan minum tersebut, ia tampak seolah-olah terjadi oleh dirinya sendiri, sehingga digunakanlah istilah 'air diminum dengan sendirinya' (sayameva pīyate pānīyaṃ) sebagai ungkapan umum (rūḷhi).

‘‘සයමෙව කටො කරියතෙ’’ති එත්ථාපි කටං මනුස්සා කරොන්ති, න කටං කටො කරොති. මනුස්සෙහෙව කටො කරියතෙ, න සයං. එවං පරස්ස කරණක්‍රියං පටිච්ච කම්මභූතොපි සො සුකරණ ක්‍රියාවසෙන සුකරත්තා අත්තනාව සිජ්ඣන්තො විය හොතීති ‘‘සයමෙව කටො කරියතෙ’’ති රූළ්හියා පයොගො කතො.

Bahkan dalam kalimat 'tikar dibuat dengan sendirinya' (sayameva kaṭo kariyate), manusia yang membuat tikar tersebut, bukan tikar membuat tikar itu sendiri. Tikar itu dibuat oleh manusia, bukan oleh dirinya sendiri. Demikian pula, meskipun ia menjadi objek karena bergantung pada tindakan pembuatan oleh orang lain, karena kemudahan tindakan pembuatan tersebut, ia tampak seolah-olah terjadi oleh dirinya sendiri, sehingga digunakanlah istilah 'tikar dibuat dengan sendirinya' sebagai ungkapan umum (rūḷhi).

එත්ථ යථා සයංසද්දො පානීයං පානීයෙනෙව පීයතෙ, න අම්හෙහි. කටො කටෙනෙව කරියතෙ, න අම්හෙහීති සකම්මකවිසයත්තා පයොගානං අඤ්ඤස්ස ක්‍රියාපටිසෙධනසඞ්ඛාතං අත්ථවිසෙසං වදති, න තථා ‘‘දෙවදත්තො නිරයෙ පච්චති, කම්මං පච්චතී’’තිආදීසු තුම්හෙහි අජ්ඣාහරිතො සයංසද්දො අත්ථවිසෙසං වදති අකම්මකවිසයත්තා එතෙසං පයොගානං. එවං [Pg.36] ‘‘දෙවදත්තො’’තිආදිකස්ස පච්චත්තවචනස්ස අකම්මකකත්තුවාචකත්තා කම්මරහිතසුද්ධකත්තුවාචකත්තා ච ‘‘පච්චතී’’ති ඉදං දිවාදිගණිකරූපන්ති දට්ඨබ්බං. පචධාතු සද්දසත්ථෙ දිවාදිගණ වුත්තො නත්ථීති චෙ? නත්ථි වා අත්ථි වා, කිමෙත්ථ සද්දසත්ථං කරිස්සති, පාළි එව පමාණං, තස්මා මයං ලොකවොහාරකුසලස්ස භගවතො පාළිනයඤ්ඤෙව ගහෙත්වා ඉමං පචධාතුං දිවාදිගණෙපි පක්ඛිපිස්සාම. තථා හි ධම්මපාලාචරිය අනුරුද්ධාචරියාදීහි අභිසඞ්ඛතා දිවාදිගණිකප්පයොගා දිස්සන්ති –-

Dalam hal ini, sebagaimana kata 'sendiri' (sayaṃ) berarti air diminum oleh air itu sendiri, bukan oleh kita; tikar dibuat oleh tikar itu sendiri, bukan oleh kita—karena penggunaan ini berada dalam ranah kammani (pasif)—ia menyatakan makna khusus berupa penolakan terhadap tindakan pihak lain. Namun dalam kalimat 'Devadatta menderita di neraka, kamma matang' dan sebagainya, kata 'sendiri' yang Anda sisipkan tidak menyatakan makna khusus, karena penggunaan ini berada dalam ranah kartari (aktif). Oleh karena itu, karena kata 'Devadatta' dan seterusnya adalah penanda subjek (paccattavacana) yang menyatakan subjek aktif (kattuvācaka) dan murni tanpa objek (kammarahita), maka harus dipahami bahwa bentuk 'paccatī' ini berasal dari kelompok divādigaṇa. Jika dikatakan bahwa akar kata paca tidak disebutkan dalam kelompok divādigaṇa dalam kitab tata bahasa? Entah ada atau tidak ada, apa yang akan dilakukan oleh tata bahasa dalam hal ini? Pāli (teks asli) sajalah yang menjadi otoritas, oleh karena itu kami, dengan mengambil metode Pāli dari Sang Buddha yang ahli dalam penggunaan bahasa dunia, akan memasukkan akar kata paca ini juga ke dalam kelompok divādigaṇa. Karena terlihat penggunaan divādigaṇa yang disusun oleh Guru Dhammapāla, Guru Anuruddha, dan lainnya—

ඤාණයුත්තවරං තත්ථ, දත්වා සන්ධිං තිහෙතුකං;

පච්ඡා පච්චති පාකානං, පවත්තෙ අට්ඨකෙ දුවෙ.

Setelah memberikan hubungan tihetuka yang terbaik yang disertai dengan pengetahuan; kemudian ia mematangkan (paccati) hasil-hasilnya (pākānaṃ), dalam keberlangsungan (pavatte) delapan [kesadaran] dan dua [hasil].

අසඞ්ඛාරං සසඞ්ඛාර-විපාකානි ච පච්චති

Dan ia mematangkan (paccati) hasil-hasil yang tanpa usaha (asaṅkhāra) dan dengan usaha (sasaṅkhāra).

ඉච්චෙවමාදයො. එත්ථ පන තෙසං ඉදමෙව පාළියා න සමෙති. යෙ චුරාදිගණම්හි සකම්මකභාවෙන භූවාදිගණෙ ච අකම්මකභාවෙන පවත්තස්ස භූධාතුස්සෙව භූවාදිගණෙ පවත්තස්ස සකමකස්සපි සතො දිවාදිගණං පත්වා අකම්මකභූතස්ස පචධාතුස්ස සකම්මකත්තමිච්ඡන්ති. එතඤ්හි සාට්ඨකථෙ තෙපිටකෙ බුද්ධවචනෙ කුතො ලබ්භා, තස්මා භගවතො පාවචනෙ සොතූනං සංසයසමුග්ඝාටත්ථං එත්ථ ඉමං නීතිං පට්ඨපෙම –

Dan demikian seterusnya. Namun dalam hal ini, pandangan mereka tidak sesuai dengan Pāli. Mereka yang menginginkan sifat transitif (sakammaka) bagi akar kata paca yang telah menjadi intransitif (akammaka) saat masuk ke kelompok divādigaṇa, padahal ia biasanya bersifat transitif dalam kelompok bhūvādigaṇa dan kausatif dalam kelompok curādigaṇa, seperti akar kata bhū yang tetap memiliki sifatnya sendiri. Di mana hal semacam ini bisa didapatkan dalam Sabda Buddha di Tiga Piṭaka beserta Komentarnya? Oleh karena itu, untuk melenyapkan keraguan bagi para pendengar Ajaran Buddha, di sini kami menetapkan kaidah ini—

විනාපි උපසග්ගෙන, ගණනානත්තයොගතො;

සකම්මාකම්මකා හොන්ති, ධාතූ පචභිදාදයො.

Meskipun tanpa awalan (upasagga), karena hubungan dengan kelompok yang berbeda-beda; akar kata seperti paca, bhida, dan lainnya dapat bersifat transitif (sakammaka) maupun intransitif (akammaka).

පුරිසො ඔදනං පචති. ස භූතපචනිං පචි. ඔදනො පච්චති. කම්මං පච්චති. වීහිසීසං පච්චති. රුක්ඛඵලානි පච්චන්ති. නාගො පාකාරං භින්දති. තළාකපාළි භිජ්ජති. භිජ්ජනධම්මං භිජ්ජති. එත්ථ ච සයංසද්දං අජ්ඣාහරිත්වා ‘‘සයමෙව ඔදනො පච්චතී’’තිආදිනා වුත්තෙපි ‘‘පුරිසො සයමෙව පාණං හනති. භගවා සයමෙව [Pg.37] ඤෙය්‍යධම්මං අබුජ්ඣී’’ති පයොගෙසු පරස්ස ආණත්තිසම්භූතහනනක්‍රියාපටිසෙධමිව පරොපදෙසසම්භූතබුජ්ඣනක්‍රියාපටිසෙධනමිව ච අඤ්ඤස්ස ක්‍රියාපටිසෙධනවසෙන වුත්තත්තා යො සයංසද්දවසෙන කම්මකත්තුභාවපරිකප්පො, තං න පමාණං. සයංසද්දො හි සුද්ධකත්තුඅත්ථෙපි දිස්සති, න කෙවලං ‘‘සයමෙව පීයතෙ පානීය’’න්තිආදීසු කම්මත්ථෙයෙව, තස්මා සාසනානුරූපෙන අත්ථො ගහෙතබ්බො නයඤ්ඤූහි.

Seseorang memasak nasi (transitif). Ia telah memasak makanan (transitif). Nasi itu matang (intransitif). Kamma matang. Ujung padi matang. Buah-buah pohon matang. Naga menghancurkan pagar (transitif). Tanggul kolam pecah (intransitif). Sesuatu yang bersifat hancur, akan hancur. Dan di sini, meskipun dikatakan dengan menyisipkan kata 'sendiri' seperti 'nasi itu matang dengan sendirinya' dan sebagainya, itu tidaklah menjadi otoritas; sama seperti dalam ungkapan 'seseorang membunuh makhluk hidup dengan sendirinya' (menolak perintah orang lain) atau 'Sang Buddha memahami apa yang harus dipahami dengan sendirinya' (menolak instruksi orang lain), kata 'sendiri' tersebut digunakan untuk menolak tindakan pihak lain. Anggapan tentang kammakattubhāva (subjek-objek) berdasarkan kata 'sendiri' tidaklah sah. Karena kata 'sendiri' (sayaṃ) terlihat juga dalam arti kartari (aktif), bukan hanya dalam arti kammani (pasif) seperti 'air diminum dengan sendirinya'. Oleh karena itu, maknanya harus dipahami oleh para ahli metode sesuai dengan Ajaran.

විනාපි උපසග්ගෙන, විනාපි ච ගණන්තරං;

සකම්මාකම්මකා හොන්ති, අත්ථතො දිවුආදයො.

Meskipun tanpa awalan, dan tanpa berpindah kelompok; akar kata seperti divu dan lainnya dapat bersifat transitif atau intransitif berdasarkan maknanya.

කාමගුණෙහි දිබ්බති. පච්චාමිත්තෙ දිබ්බති. අඤ්ඤානිපි යොජෙතබ්බානි.

Bermain dengan kesenangan indra. Menaklukkan musuh. Contoh lainnya pun harus diterapkan.

ගණන්තරඤ්චොපසග්ගං, විනාපි අත්ථනානතං;

පයොගතො සකම්මා ච, අකම්මා ච ගමාදයො.

Di antara kelompok (gaṇa) dan awalan (upasagga), meskipun tanpa perbedaan makna; melalui penggunaan, akar kata seperti gam (pergi) dan sebagainya bisa menjadi transitif dan intransitif.

පුරිසො මග්ගං ගච්ඡති. ගම්භීරෙසුපි අත්ථෙසු ඤාණං ගච්ඡති. ධම්මං චරති. තත්ථ තත්ථ චරති.

Seseorang pergi ke jalan. Pengetahuan menjangkau makna-makna yang dalam. Mempraktikkan Dhamma. Berjalan di sana-sini.

ගණන්තරඤ්චොපසග්ගං, පයොගඤ්චත්ථනානතං;

විනාපි තිවිධා හොන්ති, දිසාදී රූපභෙදතො.

Perbedaan kelompok dan awalan, penggunaan dan perbedaan makna; tanpa hal-hal itu pun, terdapat tiga jenis bentuk kata kerja seperti dis (melihat) dan sebagainya karena perbedaan bentuk.

පාසාදං පස්සති, පාසාදං දක්ඛති පාසාදො දිස්සති. අඤ්ඤානිපි යොජෙතබ්බානි.

Melihat istana, akan melihat istana, istana terlihat. Contoh lainnya pun harus diterapkan.

සභාවතො සකම්මා තු, රුදධාතාදයො මතා;

සභාවතො අකම්මා ච, නන්දධාතාදයො මතා.

Berdasarkan sifat alaminya, akar kata seperti rud (menangis) dan sebagainya dianggap sebagai transitif; sedangkan berdasarkan sifat alaminya, akar kata seperti nand (bergembira) dan sebagainya dianggap sebagai intransitif.

මතං වා අම්ම රොදන්ති, ඉධ නන්දති පෙච්ච නන්දති.

Atau mereka menangisi orang yang mati, wahai Ibu. Di sini ia bergembira, setelah meninggal ia bergembira.

උපසග්ගවසෙනෙකෙ, සකම්මාපි අකම්මකා;

සම්භවන්ති තථෙකච්චෙ, අකම්මාපි සකම්මකා.

Karena pengaruh awalan, beberapa kata kerja yang transitif pun menjadi intransitif; demikian pula beberapa yang intransitif pun muncul sebagai transitif.

එකච්චෙ [Pg.38] තුපසග්ගෙහි, සකම්මා ච සකම්මකා;

අකම්මකා අකම්මා ච, එසත්ථොපෙත්ථ දීපිතො;

Beberapa kata kerja dengan awalan tertentu tetap transitif dan (yang lainnya) menjadi transitif; yang tadinya intransitif tetap intransitif; makna ini juga dijelaskan di sini.

පුරිසො ගාමා නිග්ගච්ඡති, ධනං අධිගච්ඡති, පුරිසො පාණං අභිභවති, හිමවතා පභවන්ති මහානදියො. අඤ්ඤානිපි පයොගානි යොජෙතබ්බානි.

Seseorang keluar dari desa, memperoleh kekayaan, seseorang menaklukkan makhluk hidup, sungai-sungai besar mengalir dari pegunungan Himalaya. Penggunaan-penggunaan lainnya pun harus diterapkan.

තත්ථ යදි සාසනෙ පචධාතුස්ස කම්මනි රූපං සියා, ‘‘පුරිසෙන කම්මං කරියතී’’ති පයොගො විය ‘‘පුරිසෙන ඔදනො පචියතී’’ති පයොගො ඉච්ඡිතබ්බො. යෙ පන ගරූ ‘‘තයා පච්චතෙ ඔදනො’’තිආදීනි ඉච්ඡන්ති, තෙ සද්දසත්ථනයං නිස්සාය වදන්ති මඤ්ඤෙ. එවං සන්තෙපි උපපරික්ඛිත්වා යුත්තානි චෙ, ගහෙතබ්බානි. කාරිතෙ ‘‘පුරිසො පුරිසෙන පුරිසං වා ඔදනං පාචෙති, පාචයති, පාචාපෙති, පාචාපයති. පුරිසෙන පුරිසො ඔදනං පාචියති, පාචයියති, පාචාපියති, පාචාපයියතී’’ති රූපානි භවන්ති. ‘‘යථා දණ්ඩෙන ගොපාලො, ගාවං පාචෙති ගොචර’’න්තිආදීසු අඤ්ඤොපි අත්ථො දට්ඨබ්බො.

Di sana, jika dalam ajaran terdapat bentuk pasif dari akar kata pac (memasak), maka sebagaimana penggunaan 'pekerjaan dikerjakan oleh orang', penggunaan 'nasi dimasak oleh orang' haruslah diterima. Namun para guru yang menginginkan bentuk seperti 'nasi dimasak olehmu' dan sebagainya, saya rasa mereka mengatakannya dengan bersandar pada metode kitab-kitab tata bahasa. Walaupun demikian, setelah diperiksa, jika hal itu tepat, maka harus diterima. Dalam bentuk kausatif (kārita) menjadi: 'seseorang membuat orang (lain) memasak nasi' (pāceti, pācayati, pācāpeti, pācāpayati). 'Oleh seseorang, orang (lain) dibuat memasak nasi' (pāciyati, pācayiyati, pācāpiyati, pācāpayiyati). Dalam kalimat seperti 'Bagaikan gembala dengan tongkat menghalau sapi ke padang rumput', makna lainnya pun harus diperhatikan.

පචං, පචන්තො, පචන්තී, පචමානො, පචමානා. පාතබ්බං, පචිතං, පචිතබ්බං, පචනීයං, පචිතුං, පචිත්වා. එත්ථ ච ‘‘ඉමස්ස මංසඤ්ච පාතබ්බ’’න්ති පයොගො උදාහරණං. ‘‘පචති, පචන්ති. පචසී’’තිආදි පදක්කමො සුබොධො.

Memasak (pacaṃ, pacanto, pacantī, pacamāno, pacamānā). Layak dikonsumsi, telah dimasak, harus dimasak, layak dimasak, untuk memasak, setelah memasak. Dan di sini, penggunaan 'dan daging ini layak dikonsumsi' adalah sebuah contoh. Urutan kata seperti 'ia memasak, mereka memasak, engkau memasak' dan sebagainya mudah dipahami.

සිච ඝරණෙ. සෙචති, සෙකො, ‘‘උභතොභාසා’’ති වදන්ති.

Sica dalam arti memercik atau menyiram. Menyiram, penyiraman, mereka menyebutnya sebagai 'ubhatobhāsa' (memiliki dua akhiran).

ඉමානි චකාරන්තධාතුරූපානි.

Ini adalah bentuk-bentuk akar kata yang berakhiran huruf 'ca'.

ඡකාරන්තධාතු

Akar kata yang berakhiran huruf 'cha'.

පරස්සභාසාදිභාවං, සබ්බෙසං ධාතුනං ඉතො;

පරං න බ්‍යාකරිස්සං සො, සාසනෙ ඊරිතො න හි.

Keadaan parassabhada (aktif) dan sebagainya dari semua akar kata mulai sekarang; saya tidak akan menjelaskannya lebih lanjut, karena hal itu tidak disebutkan dalam Ajaran.

ඡු [Pg.39] ඡෙදනෙ. ඡොති. ඡොත්වාන මොළිං වරගන්ධවාසිතං. අච්ඡොච්ඡුංවත භො රුක්ඛං.

Chu dalam arti memotong. Memotong. Setelah memotong simpul rambut yang harum semerbak. Benar-benar telah memotong pohon itu, wahai Tuan.

මිලෙඡ අවියත්තායං වාචායං. මිලෙච්ඡති, මිලක්ඛු. පච්චන්තිමෙසු ජනපදෙසු පච්චාජාතො හොති මිලක්ඛූසු අවිඤ්ඤාතාරෙසු.

Milecha dalam arti ucapan yang tidak jelas. Berbicara bahasa asing, orang barbar (milakkhu). Terlahir kembali di daerah perbatasan di antara orang-orang barbar yang tidak mengerti (bahasa Dhamma).

වඡි ඉච්ඡායං. වඤ්ඡති. වඤ්ඡිතං ධනං.

Vachi dalam arti keinginan. Menginginkan. Kekayaan yang diinginkan.

අඡි ආයාමෙ. අඤ්චති. දීඝං වා අඤ්ඡන්තො දීඝං අඤ්ඡාමීති පජානාති.

Achi dalam arti meregangkan atau menarik. Menarik. Saat menarik (napas) panjang, ia mengetahui 'aku menarik (napas) panjang'.

හුච්ඡ කොටිල්ලෙ. හුච්ඡති.

Huccha dalam arti kebengkokan atau kelicikan. Menjadi bengkok atau curang.

මුච්ඡ මොහමුච්ඡාසු. මුච්ඡති. මුච්ඡිතො විසවෙගෙන, විසඤ්ඤී සමපජ්ජථ. මුච්ඡා, මුච්ඡිත්වා.

Muccha dalam arti kebingungan dan pingsan. Pingsan. Pingsan karena kekuatan racun, ia menjadi tidak sadarkan diri. Kebingungan atau pingsan, setelah pingsan.

ඵුඡ විසරණෙ ඵොඡති.

Phucha dalam arti menyebar, menyebar.

යුඡ පමාදෙ. යුච්ඡති.

Yucha dalam arti kelalaian. Menjadi lalai.

උඡි උඤ්ඡෙ. උඤ්ඡො පරියෙසනං. උඤ්ඡති. උඤ්ඡාචරියාය ඊහථ.

Uchi dalam arti mengumpulkan sisa-sisa. Uñcha berarti pencarian. Mengumpulkan sisa-sisa. Berusahalah dengan cara mengumpulkan sisa makanan.

උඡ පිපාසායං. උඡති.

Ucha dalam arti haus. Menjadi haus.

පුච්ඡ පඤ්හෙ පුච්ඡති. පුච්ඡිතා, පුච්ඡකො, පුට්ඨො, පුච්ඡිතො, පුච්ඡා. භික්ඛු විනයධරං පඤ්හං පුච්ඡති. පුච්ඡි, පුච්ඡිතුං. පුච්ඡිත්වා. එත්ථ ච පඤ්චවිධා පුච්ඡා අදිට්ඨජොතනාපුච්ඡා දිට්ඨසංසන්දනාපුච්ඡා විමතිච්ඡෙදනාපුච්ඡා අනුමතිපුච්ඡා කථෙතුකම්‍යතාපුච්ඡාති. තාසං නානත්තං අට්ඨසාලිනියාදිතො ගහෙතබ්බං.

Puccha dalam arti pertanyaan, bertanya. Penanya, orang yang bertanya, yang ditanya, yang ditanya, pertanyaan. Bhikkhu bertanya sebuah pertanyaan kepada pemegang Vinaya. Bertanya, untuk bertanya, setelah bertanya. Dan di sini ada lima jenis pertanyaan: pertanyaan untuk menerangi apa yang belum terlihat, pertanyaan untuk membandingkan apa yang telah dilihat, pertanyaan untuk memotong keragu-raguan, pertanyaan untuk memohon persetujuan, dan pertanyaan karena keinginan untuk menjelaskan. Perbedaan di antara semuanya itu harus diambil dari Atthasālinī dan kitab lainnya.

විච්ඡ ගතියං. විච්ඡති. විච්ඡිකා.

Viccha dalam arti pergi. Pergi. Kalajengking.

වච්ඡු [Pg.40] ඡෙදනෙ. වුච්ඡති. වුත්තා, වුත්තවා, වුත්තසිරො. වකාරගතස්ස අකාරස්ස උත්තං.

Vacchu dalam arti memotong. Dipotong atau dicukur. Yang dicukur, orang yang telah mencukur, orang yang kepalanya dicukur. Perubahan huruf 'a' menjadi 'u' pada huruf 'va'.

වුත්තසද්දො කෙසොහරණෙපි දිස්සති ‘‘කාපටිකො මාණවො දහරො වුත්තසිරො’’තිආදීසු. එත්ථ ච සිරසද්දෙන සිරොරුහා වුත්තා යථා මඤ්චසද්දෙන මඤ්චට්ඨා, චක්ඛුසද්දෙන ච චක්ඛුනිස්සිතං විඤ්ඤාණං. රොපිතෙපි ‘‘යථා සාරදිකං බීජං, ඛෙත්තෙ වුත්තං විරූහතී’’තිආදීසු. කථිතෙපි ‘‘වුත්තමිදං භගවතා, වුත්තමරහතා’’තිආදිසු. අත්‍රිදං වුච්චති –

Kata 'vutta' juga terlihat dalam arti pemotongan rambut, seperti dalam 'seorang pemuda pengabdi yang masih muda dan kepalanya dicukur' dan sebagainya. Dan di sini, dengan kata 'kepala' (sira) yang dimaksud adalah rambut di kepala, sebagaimana dengan kata 'tempat tidur' (mañca) yang dimaksud adalah orang-orang yang ada di tempat tidur, dan dengan kata 'mata' (cakkhu) yang dimaksud adalah kesadaran yang bersandar pada mata. Juga dalam arti ditanam, seperti dalam 'Bagaikan benih musim gugur yang ditanam di ladang akan tumbuh' dan sebagainya. Juga dalam arti dikatakan, seperti dalam 'Hal ini telah dikatakan oleh Sang Bhagavā, dikatakan oleh Sang Arahat' dan sebagainya. Mengenai hal ini dikatakan —

වච්ඡුවපවචවසා, වුත්තසද්දො පවත්තති;

කෙසොහාරෙ රොපිතෙ ච, කථිතෙ ච යථාක්කමන්ති.

Melalui akar kata √vacchu, √vapa, √vaca, dan √vasa, kata 'vutta' berlangsung; masing-masing dalam arti pencukuran rambut, penanaman (penyemaian), dan pengucapan (perkataan) sesuai urutannya.

අපරො නයො – වුත්තසද්දො ‘‘නො ච ඛො පටිවුත්ත’’න්තිආදීසු වාපසමීකරණෙ දිස්සති. ‘‘පන්නලොමො පරදත්තවුත්තො’’තිආදීසු ජීවිතවුත්තියං. ‘‘පණ්ඩුපලාසො බන්ධනා පවුත්තො’’තිආදීසු අපගමෙ. ‘‘ගීතං පවුත්තං සමීහිත’’න්තිආදීසු පාවචනවසෙන පවත්තිතෙ. ලොකෙ පන ‘‘වුත්තො පාරායනො’’තිආදීසු අජ්ඣෙනෙ දිස්සති, අත්‍රිදං වුච්චති

Cara lain – kata 'vutta' terlihat dalam penyamarataan tanah setelah penyemaian seperti dalam 'no ca kho paṭivuttaṃ' (tetapi tidak diratakan kembali) dan sebagainya. Dalam arti penghidupan seperti dalam 'pannalomo paradattavutto' (bulu kuduknya jatuh, hidup dari pemberian orang lain) dan sebagainya. Dalam arti terlepas seperti dalam 'paṇḍupalāso bandhanā pavutto' (daun kuning yang terlepas dari tangkainya) dan sebagainya. Dalam arti berlangsung melalui teks suci seperti dalam 'gītaṃ pavuttaṃ samīhitaṃ' (nyanyian yang dikumandangkan dan disusun) dan sebagainya. Namun dalam penggunaan umum, terlihat dalam arti pembelajaran seperti dalam 'vutto pārāyano' (Pārāyana dipelajari) dan sebagainya, di sini dikatakan:

‘‘වාපසමීකරණෙ ච, අථො ජීවිතවුත්තියං;

අපගමෙ පාවචන-වසෙන ච පවත්තිතෙ;

අජ්ඣෙනෙ චෙවමෙතෙසු, වුත්තසද්දො පදිස්සතී’’ති.

"Dalam penyamarataan tanah setelah penyemaian, juga dalam penghidupan; dalam keterlepasan, dan dalam hal yang berlangsung melalui teks suci; juga dalam pembelajaran, dalam makna-makna inilah kata 'vutta' terlihat."

අපරොපි නයො – වුත්තසද්දො සඋපසග්ගොච අනුපසග්ගො ච වපනෙ වාපසමීකරණෙ කෙසොහාරෙ ජීවිතවුත්තියං පමුත්තභාවෙ [Pg.41] පාවචනවසෙන පවත්තිතෙ අජ්ඣෙනෙ කථනෙති එවමාදීසු දිස්සති. තථා හෙස –

Cara lainnya lagi – kata 'vutta' terlihat baik dengan awalan maupun tanpa awalan dalam arti penanaman (penyemaian), penyamarataan tanah setelah penyemaian, pencukuran rambut, penghidupan, keadaan terbebas, berlangsung melalui teks suci, pembelajaran, pengucapan, dan sebagainya. Demikianlah ini:

‘‘ගාවො තස්ස පජායන්ති, ඛෙත්තෙ වුත්තං විරූහති;

වුත්තානං ඵලමස්නාති, යො මිත්තානං න දුබ්භතී’’ති

"Sapi-sapinya berkembang biak, apa yang ditanam (vuttaṃ) di ladang tumbuh subur; ia menikmati buah dari apa yang ditanam, ia yang tidak berkhianat pada teman-temannya."

ආදීසු වපනෙ ආගතො. ‘‘නො ච ඛො පටිවුත්ත’’න්තිආදීසු අට්ඨදන්තකාදීහි වාපසමීකරණෙ. ‘‘කාපටිකො මාණවො දහරො වුත්තසිරො’’තිආදීසු කෙසොහරණෙ. ‘‘පන්නලොමො පරදත්තවුත්තො මිගභූතෙන චෙතසා විහරතී’’තිආදීසු ජීවිතවුත්තියං. ‘‘සෙය්‍යථාපි නාම පණ්ඩුපලාසො බන්ධනා පවුත්තො අභබ්බො හරිතත්ථායා’’තිආදීසු බන්ධනතො පමුත්තභාවෙ. ‘‘යෙසමිදං එතරහි පොරාණං මන්තපදං ගීතං පවුත්තං සමීහිත’’න්තිආදීසු පාවචනභාවෙන පවත්තිතෙ. ලොකෙ පන ‘‘වුත්තො ගණො, වුත්තො පාරායනො’’තිආදීසු අජ්ඣෙනෙ. ‘‘වුත්තං ඛො පනෙතං භගවතා, ධම්මදායාදා මෙ භික්ඛවෙ භවථ, මා ආමිසදායාදා’’තිආදීසු කථනෙ. අත්‍රිදං වුච්චති –

Dalam kutipan-kutipan tersebut, (kata itu) muncul dalam arti penanaman (penyemaian). Dalam 'no ca kho paṭivuttaṃ' dan sebagainya, dalam arti penyamarataan tanah dengan delapan gigi garu dan sebagainya. Dalam 'kāpaṭiko māṇavo daharo vuttasiro' (seorang pemuda penipu yang muda dengan kepala gundul) dan sebagainya, dalam arti pencukuran rambut. Dalam 'pannalomo paradattavutto migabhūtena cetasā viharatī' (bulu kuduknya jatuh, hidup dari pemberian orang lain, ia hidup dengan pikiran seperti rusa) dan sebagainya, dalam arti penghidupan. Dalam 'seyyathāpi nāma paṇḍupalāso bandhanā pavutto abhabbo haritatthāyā' (bagaikan daun kuning yang terlepas dari tangkainya, tidak mungkin menjadi hijau kembali) dan sebagainya, dalam arti keadaan terbebas dari ikatan. Dalam 'yesamidaṃ etarahi porāṇaṃ mantapadaṃ gītaṃ pavuttaṃ samīhitaṃ' (bagi mereka yang sekarang bait mantra kuno ini dinyanyikan dan disusun) dan sebagainya, dalam arti berlangsung sebagai teks suci. Namun dalam penggunaan umum, dalam 'vutto gaṇo, vutto pārāyano' (kelompok itu dipelajari, Pārāyana dipelajari) dan sebagainya, dalam arti pembelajaran. Dalam 'vuttaṃ kho panetaṃ bhagavatā, dhammadāyādā me bhikkhave bhavatha, mā āmisadāyādā' (hal ini telah dikatakan oleh Sang Bhagavā: 'Para bhikkhu, jadilah ahli waris Dhamma-Ku, janganlah menjadi ahli waris materi') dan sebagainya, dalam arti pengucapan. Di sini dikatakan –

වප වතු වච්ඡුවච-ධාතූනං වසතො මතො;

සොපසග්ගො නොපසග්ගො, වුත්තසද්දො යථාරහං.

Kata 'vutta' dianggap berasal dari akar kata √vapa, √vatu, √vacchu, dan √vaca; baik dengan awalan maupun tanpa awalan, sesuai dengan kepantasannya.

වපනෙ ච වාපසමී-කරණෙ මුණ්ඩතාය ච;

ජීවවුත්‍යං පමුත්තත්ථෙ, වසා පාවචනස්ස තු;

පවත්තිතෙ ච අජ්ඣෙනෙ, කථනෙ චාති ලක්ඛයෙ;

Seseorang hendaknya menandainya (kata 'vutta') dalam arti penanaman, penyamarataan tanah, kegundulan (pencukuran), penghidupan, arti terbebas, berlangsungnya teks suci, pembelajaran, dan pengucapan.

තච්ඡ තනුකරණෙ. තච්ඡති. තච්ඡකො දාරුං.

√taccha dalam arti menipiskan (memahat/merimbas). Tacchati. Tacchako dāruṃ (Tukang kayu memahat kayu).

ඡකාරන්තධාතුරූපානි.

Bentuk-bentuk akar kata yang berakhiran huruf 'cha'.

ජකාරන්තධාතු

Akar kata yang berakhiran huruf 'ja'.

ජිජයෙ. ජෙති. ජයති, පරාජයති. ධම්මං චරන්තො සාමිකං පරාජෙති. ධම්මං චරන්තො පරජ්ජති. රාජානං ජයාපෙසුං. ජයාපෙත්වා. එත්ථ ජයාපෙසුන්ති ‘‘ජයතු භව’’න්ති ආසීසවචනං වදිංසූති අත්ථො. ජයනං, ජිතං, ජයො, විජිතං, ජිනො, ජෙතා, ජෙතො, ජිතො මාරො, මාරං ජිතො, ජිතවා, ජිතාවී, විජිතාවී, මාරජි, ලොකජි, ඔධිජිනො, අනොධිජිනො, ජිතො. විජිතො, ජෙතුං, විජෙතුං, ජිත්වා, විජිත්වා. ඉමස්ස පන ධාතුස්ස කියාදිගණං පත්තස්ස ‘‘ජිනාති ජිනිත්වා’’ත්‍යාදීනි රූපානි භවන්ති.

√ji dalam arti kemenangan. Jeti. Jayati, parājayati (ia mengalahkan). Dhammaṃ caranto sāmikaṃ parājeti (Seseorang yang mempraktikkan Dhamma mengalahkan tuannya). Dhammaṃ caranto parajjati (Seseorang yang mempraktikkan Dhamma dikalahkan). Rājānaṃ jayāpesuṃ (Mereka mengucapkan semoga raja menang). Jayāpetvā. Di sini 'jayāpesuṃ' berarti mereka mengucapkan kata-kata berkat: "Semoga Yang Mulia menang". Jayanaṃ, jitaṃ (yang dimenangkan), jayo (kemenangan), vijitaṃ (penaklukan), jino (pemenang), jetā (pemenang), jeto, jito māro (Māra yang dikalahkan), māraṃ jito (ia yang mengalahkan Māra), jitavā, jitāvī, vijitāvī, māraji, lokaji, odhijino (pemenang terbatas), anodhijino (pemenang tanpa batas), jito. Vijito, jetuṃ, vijetuṃ, jitvā, vijitvā. Namun, bagi akar kata ini yang masuk dalam kelompok kiyādi, maka bentuk-bentuknya menjadi 'jināti', 'jinitvā', dan sebagainya.

ජි අභිභවනෙ. ජෙති. ජිනො. පුබ්බෙ විය රූපානි. එත්ථ ච ‘‘තුම්හෙහි ආනන්ද සප්පුරිසෙහි විජිතං, පච්ඡිමා ජනතාසාලිමංසොදනං අතිමඤ්ඤිස්සතී’’ති පාළි අභිභවනත්ථසාධකා. එත්ථ හි විජිතන්ති අධිභූතන්ති අත්ථො.

√ji dalam arti menaklukkan (mengungguli). Jeti. Jino. Bentuk-bentuknya seperti sebelumnya. Dan di sini, kutipan 'Ānanda, oleh kalian orang-orang baik hal itu telah ditaklukkan (vijitaṃ), generasi mendatang akan meremehkan nasi dengan daging sālī ini' adalah pembuktian untuk arti menaklukkan. Karena di sini, 'vijitaṃ' berarti 'adhibhūtaṃ' (dikuasai/ditaklukkan).

ජු ගතියං. එත්ථ සීඝගති අධිප්පෙතා. ජවති. ජවනං, ජවො, ජවං, ජවන්තො, ජවනචිත්තං, ජවනපඤ්ඤො, ජවනහංසො. මනොජවං ගච්ඡති යෙනකාමං.

√ju dalam arti pergi. Di sini yang dimaksud adalah gerakan cepat. Javati. Javanaṃ, javo, javaṃ, javanto, javanacittaṃ (pikiran yang aktif), javanapañño (yang memiliki kebijaksanaan cepat), javanahaṃso. Pergi secepat pikiran ke mana pun yang diinginkan.

ජෙඛයෙ. ජීයති. එකාරස්ස ඊයාදෙසො. සාසනානුරූපෙන ‘‘කිං මං ධනෙන ජීයෙථා’’ති හි පාළි දිස්සති. සද්දසත්ථවිදූ පන ‘‘ජායතී’’ති රූපං වදන්ති.

√je dalam arti penyusutan (kerugian). Jīyati. Ada penggantian huruf 'e' menjadi 'īy'. Sesuai dengan teks suci, kutipan Pāli terlihat: 'Kenapa aku harus merugi (jīyethā) karena kekayaan?'. Namun, para ahli tata bahasa menyebutkan bentuknya sebagai 'jāyati'.

සජ්ජ ගතියං. සජ්ජති.

√sajja dalam arti pergi. Sajjati.

කුජු ඛුජු ථෙය්‍යකරණෙ. කොජති. ඛොජති.

√kuju dan √khuju dalam arti melakukan pencurian. Kojati. Khojati.

වජ ගතියං. ධජ ධජි ච. වජති. අබ්බජති. මනුස්සත්තඤ්ච අබ්බජෙ. වජො, වජනං, පවජනං, පබ්බජ්ජා, පබ්බජිතො, පබ්බාජිතො.

√vaja dalam arti pergi. Demikian pula √dhaja dan √dhaji. Vajati. Abbajati. Dan hendaknya ia pergi menuju (abbaje) keadaan manusia. Vajo, vajanaṃ, pavajanaṃ, pabbajjā (pelepasan keduniawian), pabbajito (yang telah melepaskan keduniawian), pabbājito (yang diusir).

සකා රට්ඨා පබ්බාජිතො, අඤ්ඤං ජනපදං ගතො;

මහන්තං කොට්ඨං කයිරාථ, දුරුත්තානං නිධෙතවෙ.

"Diusir dari negaranya sendiri, pergi ke negeri lain; ia hendaknya membuat lumbung yang besar untuk menyimpan kata-kata buruk (yang diterimanya)."

ධජති. ධජො. ධඤ්ජති. ධඤ්ජනං. එත්ථ ධජොති කෙතු. ධඤ්ජනන්ති ගමනං.

Dhajati. Dhajo. Dhañjati. Dhañjanaṃ. Di sini 'dhajo' berarti panji (bendera). 'Dhañjanaṃ' berarti perjalanan.

අජ ඛෙපනෙ ච. ගතිඅපෙක්ඛකොයෙව චකාරො. අජති. අජො. එත්ථ අජොති එළකො. ඉමානි පනස්ස පරියායවචනානි ‘‘අජො එළකො උරබ්භො අවි මෙණ්ඩො’’ති. තත්ථ උරබ්භොති එළකො, යො ‘‘අජො’’තිපි වුච්චති. අවීති රත්තලොමො එළකො. මෙණ්ඩොති කුටිලසිඞ්ගො එළකො. තථා හි ජනකජාතකෙ අජරථතො මෙණ්ඩරථා විසුං වුත්තා. අපිච අජෙළකන්ති අජතො එළකස්ස විසුං වචනතො එළකසද්දෙන මෙණ්ඩොපි ගහෙතබ්බො, මහොසධජාතකට්ඨකථායඤ්හි මෙණ්ඩෙළකානං නිබ්බිසෙසතා වුත්තාති.

√aja dalam arti melempar juga. Kata 'ca' (juga) merujuk pada arti pergi. Ajati. Ajo. Di sini 'ajo' berarti kambing. Dan berikut ini adalah sinonimnya: 'ajo, eḷako, urabbho, avi, meṇḍo'. Di sana 'urabbho' adalah kambing, yang juga disebut 'ajo'. 'Avi' adalah kambing yang berbulu kemerahan. 'Meṇḍo' adalah kambing yang tanduknya melengkung. Demikian pula dalam Janaka Jātaka, kereta kambing (ajaratha) dan kereta domba (meṇḍaratha) disebutkan secara terpisah. Selain itu, karena istilah 'ajeḷaka' menyebutkan kambing (aja) dan domba (eḷaka) secara terpisah, maka dengan kata 'eḷaka', domba (meṇḍa) juga harus dipahami; karena dalam komentar Mahosadha Jātaka disebutkan tidak ada perbedaan antara meṇḍa dan eḷaka.

අජ්ජ සජ්ජ අජ්ජනෙ. අජ්ජනං අජ්ජනක්‍රියා. අජ්ජති. සජ්ජති.

√ajja dan √sajja dalam arti memperoleh. Ajjanaṃ adalah tindakan memperoleh. Ajjati. Sajjati.

කජ්ජ බ්‍යථනෙ. බ්‍යථනං හිංසා. කජ්ජති.

√kajja dalam arti menyakiti. 'Byathanaṃ' berarti penyiksaan (hiṃsā). Kajjati.

ඛජ්ජ මජ්ජනෙ ච. මජ්ජනං සුද්ධි. බ්‍යථනාපෙක්ඛො චකාරො. ඛජ්ජති. ඛජ්ජූරො.

√khajja dalam arti membersihkan juga. 'Majjanaṃ' berarti pembersihan (suddhi). Kata 'ca' (juga) merujuk pada arti menyakiti. Khajjati. Khajjūro (pohon kurma).

ඛජ මන්ථෙ. මන්ථො විලොළනං. ඛජති.

√khaja dalam arti mengaduk. 'Mantho' berarti pengadukan. Khajati.

ඛජි ගතිවෙකල්ලෙ. කිස්ස භන්තෙ අය්‍යො ඛඤ්ජතීති. උභො ඛඤ්ජා. ඛඤ්ජනං, ඛඤ්ජිතුං, ඛඤ්ජිත්වා.

√khaji dalam arti cacat gerakan. 'Kenapa, Bhante, Yang Mulia pincang?'. Keduanya pincang. Khañjanaṃ, khañjituṃ, khañjitvā.

ඛජ කම්පනෙ. ඛජති. එජා. එත්ථ ච එජාති ලාභාදිං පටිච්ච එජති කම්පතීති එජා, බලවතණ්හායෙතං නාමං.

√khaja dalam arti gemetar. Khajati. Ejā. Dan di sini 'ejā' berarti bergejolak atau gemetar karena keuntungan dan sebagainya, itu adalah nama bagi dambaan (taṇhā) yang kuat.

බුජ වජිරනිබ්බෙසෙ. වජිරනිග්ඝොසෙති කෙචි විදූ වදන්ති. බොජති.

√buja dalam arti suara petir. Beberapa orang bijak menyebutnya 'vajiranigghose' (suara petir). Bojati.

ඛිජ [Pg.44] කුජි ගුජි අබ්‍යත්තසද්දෙ. ඛිජති. කුඤ්ජති. ගුඤ්ජති.

√khija, √kuji, dan √guji dalam arti suara yang tidak jelas. Khijati. Kuñjati. Guñjati.

ලජ ලාජ තජ්ජ භස්සනෙ. ලජති. ලාජති. තජ්ජති.

√laja, √lāja, dan √tajja dalam arti berbicara. Lajati. Lājati. Tajjati.

ලජි දිත්තියඤ්ච. භස්සනාපෙක්ඛො චකාරො. ලඤ්ජති. තතියො නයලඤ්ජකො. ලඤ්ජෙති පකාසෙති සුත්තත්ථන්ති ලඤ්ජකො.

Laji bermakna kecemerlangan (dittiya). Huruf 'ca' di sini mengacu pada berbicara (bhassana). Lañjati. Bentuk ketiga adalah lañjako. Lañjeti pakāseti suttatthanti lañjako: ia yang menjelaskan atau menerangi makna sutta disebut lañjako.

ජජ ජජි යුද්ධෙ. යුජ්ඣනං යුද්ධං. ජජති. ජඤ්ජති.

Jaja dan jaji bermakna dalam peperangan (yuddhe). Yujjhanaṃ berarti peperangan (yuddhaṃ). Jajati. Jañjati.

තුජ හිංසායං. තොජති.

Tuja bermakna dalam menyakiti (hiṃsāyaṃ). Tojati.

තුජි බලනෙ ච. බලනං බලනක්‍රියා. හිංසාපෙක්ඛකො චකාරො. තුඤ්ජති.

Tuji bermakna dalam kekuatan atau pergerakan (balane). Balanaṃ adalah tindakan penguatan atau pergerakan. Huruf 'ca' mengacu pada menyakiti (hiṃsā). Tuñjati.

ගජ කුජි මුජි ගජ්ජ සද්දත්ථා. ගජති. කුඤ්ජති. මුඤ්ජති. ගජො ගජ්ජති, මෙඝො ගජ්ජති. යත්ථ දාසො ආමජාතො, ඨිතො ථුල්ලානි ගජ්ජති. මණි ගජ්ජති. ඤාණගජ්ජනං ගජ්ජති. ගජ්ජිතුං සමත්ථො. ගජ්ජිතා. ගජ්ජිත්වා. තත්ථ ගජොති හත්ථී. හත්ථිස්ස හි අනෙකානි නාමානි –

Gaja, kuji, muji, gajja bermakna dalam suara (saddatthā). Gajati. Kuñjati. Muñjati. Gajo gajjati (gajah menggeru), megho gajjati (awan mengguntur). Di mana seorang budak yang lahir dalam rumah tangga berdiri dan meneriakkan kata-kata kasar (thullāni gajjati). Maṇi gajjati (permata bersuara). Ñāṇagajjanaṃ gajjati (meneriakkan raungan pengetahuan). Gajjituṃ samattho (mampu meraung). Gajjitā. Gajjitvā. Di sana, gajo berarti gajah (hatthī). Sebab gajah memiliki banyak nama –

හත්ථී නාගො ගජො දන්තී, කුඤ්ජරො වාරණො කරී;

මාතඞ්ගො ද්විරදො සට්ඨි-හායනො’නෙකපො ඉභො.

Hatthī, nāgo, gajo, dantī, kuñjaro, vāraṇo, karī; mātaṅgo, dvirado, saṭṭhi-hāyano, anekapo, ibho.

ථම්භො රම්මො ද්විපො චෙව, හත්ථිනී තු කරෙණුකා;

හත්ථිපොතො හත්ථිච්ඡාපො, භිඞ්කො ච කලභො භවෙ.

Thambho, rammo, dvipo, dan hatthinī adalah kareṇukā (gajah betina); hatthipoto, hatthicchāpo, bhiṅko dan kalabho (anak gajah).

චජ චාගෙ. චජති. පරිච්චජති. චාගො. පරිච්චාගො. චජනං. චජං, චජන්තො. චජමානො.

Caja bermakna dalam pelepasan (cāge). Cajati. Pariccajati. Cāgo. Pariccāgo. Cajanaṃ (tindakan melepas). Cajaṃ, cajanto, cajamāno (yang melepas).

සන්ජ සඞ්ගෙ. සඞ්ගො ලගනං. සඤ්චති. සත්තො. සජනං, සත්ති. ආසත්ති. සජිතුං. සජිත්වා.

Sanja bermakna dalam kemelekatan (saṅge). Saṅgo berarti keterikatan (laganaṃ). Sañcati. Satto (makhluk/yang melekat). Sajanaṃ, satti (keterikatan). Āsatti. Sajituṃ. Sajitvā.

ඊජ ගතියං. ඊජති.

Īja bermakna dalam gerakan (gatiyaṃ). Ījati.

භජි භජ්ජනෙ. භජ්ජනං තාපකරණං. තිලානි භජ්ජති. පුරිසෙන භජ්ජමානානි තිලානි.

Bhaji bermakna dalam memanggang (bhajjane). Bhajjanaṃ berarti proses memanaskan (tāpakaraṇaṃ). Tilāni bhajjati (memanggang wijen). Purisena bhajjamānāni tilāni (wijen yang sedang dipanggang oleh seseorang).

එජ [Pg.45] භෙජ භාජ දිත්තියං. දිත්ති සොභා. එජති. භෙජති. භාජති.

Eja, bheja, bhāja bermakna dalam kecemerlangan (dittiyaṃ). Ditti berarti keindahan (sobhā). Ejati. Bhejati. Bhājati.

තිජ නිසානෙ, ඛමායඤ්ච. නිසානං තික්ඛතාකරණං. ඛමා ඛන්ති. තෙජති. තිතික්ඛති. තෙජනො. තෙජො. තත්ථ තෙජනොති කණ්ඩො සරො උසු. තෙජොති සූරියො. අථ වා තෙජොති තෙජනං උස්මා උණ්හත්තං තාපො. තෙජොති වා ආනුභාවො පභාවො.

Tija bermakna dalam mengasah (nisāne) dan dalam kesabaran (khamā). Nisānaṃ adalah tindakan menajamkan. Khamā berarti kesabaran (khanti). Tejati. Titikkhati (bersabar). Tejano. Tejo. Di sana, tejano berarti anak panah (kaṇḍo, saro, usu). Tejo berarti matahari (sūriyo). Atau, tejo berarti panas (tejanaṃ, usmā, uṇhattaṃ, tāpo). Atau, tejo berarti kewibawaan (ānubhāvo) atau pengaruh (pabhāvo).

සඤ්ජ පරිස්සග්ගෙ, ආලිඞ්ගනං පරිස්සග්ගො. සඤ්ජති.

Sañja bermakna dalam pelukan (parissagge), āliṅganaṃ berarti pelukan (parissaggo). Sañjati.

ඛජි දානෙ, ගතියඤ්ච. ඛඤ්ජති. ඛඤ්ජනං.

Khaji bermakna dalam pemberian (dāne) dan gerakan (gatiyaṃ). Khañjati. Khañjanaṃ.

රාජ දිත්තියං භාජ ච. රාජති. භාජති. රාජා. රාජිනී. වනරාජි. රාජිත්වා. විරාජිත්වා. අත්‍ර විඤ්ඤූනමත්ථවිවරණෙ කොසල්ලජනනත්ථං සිලොකං රචයාම –

Rāja bermakna dalam kecemerlangan (dittiyaṃ) dan juga bhāja. Rājati. Bhājati. Rājā (Raja). Rājinī (Ratu). Vanarāji (deretan hutan). Rājitvā. Virājitvā. Di sini kami menyusun bait (siloka) untuk memberikan penjelasan makna bagi para bijaksanawan guna menghasilkan kemahiran –

ම’හා’රාජ මහාරාජ, මහාරාජ මමෙව’හි;

නෙ’තස්ස ඉති වත්වාන, ද්වෙ ජනා කලහං කරුං.

‘Mahārāja (Raja besar), mahārāja, mahārāja hanyalah milikku (me ahi mahī)’; setelah mengatakan ‘bukan miliknya’, dua orang bertengkar.

එත්ථ ච පඨමපාදස්ස දුතියපදෙ ‘‘මෙ අහි මහී’’ති ඡෙදො ‘‘පුත්තා මෙ අත්ථි පුත්තා මත්ථී’’ති විය. ‘‘මහි අරාජ මහාරාජා’’ති ච ඡෙදො ‘‘යොපි අයං යොපාය’’න්ති විය. එත්ථ අරාජසද්දො ‘‘අතිකරමකරාචරියා’’ති එත්ථ අකරීති අත්ථවාචකො අකරසද්දො විය ආඛ්‍යාතපරොක්ඛාවිභත්තිකො දට්ඨබ්බො. අරාජ විරොචීති අත්ථො. අයං පන ගාථාය පිණ්ඩත්ථො ‘‘මහාරාජ මෙ අහි අරාජ, මම එව අහි අරාජ, න එතස්ස ඉති වත්වා ද්වෙ අහිතුණ්ඩිකජනා කලහං කරිංසූ’’ති.

Di sini, pada bagian kedua dari baris pertama, pemenggalannya adalah ‘me ahi mahī’ seperti pada ‘puttā me atthi’ menjadi ‘puttā matthī’. Pemenggalan ‘mahi arāja mahārājā’ adalah seperti ‘yopi ayaṃ’ menjadi ‘yopāyaṃ’. Di sini kata ‘arāja’ harus dilihat sebagai kata kerja bentuk parokkhā (lampau) yang berarti ‘bersinar’ (akari), seperti kata ‘akara’ dalam ‘atikaramakarācariyā’. Arāja berarti bercahaya (virocī). Adapun makna ringkas dari bait ini adalah: ‘Raja besar (ular besar) itu adalah milikku, milikku sajalah ular itu bercahaya, bukan miliknya’, setelah mengatakan demikian, dua orang penjinak ular bertengkar.

රන්ජ රාගෙ. භික්ඛු චීවරං රජති. සත්තො රූපාදීසු රඤ්ජති. රජනං. රජකො. රාගො. විරාගො. හලිද්දිරාගො. රාජා. රාජිනී. ඉමස්ස ච දිවාදිගණං පත්තස්ස ‘‘රජ්ජති විරජ්ජතී’’ති රූපානි [Pg.46] භවන්ති. තත්ථ රජනන්ති රජනවත්ථු. රජකොති රජකාරො වත්ථධොවනකො. රාගොති රජ්ජන්ති සත්තා තෙන, සයං වා රඤ්ජති, රඤ්ජනමත්තමෙව වා එතන්ති රාගො, තණ්හා. ඉමානි පන තදභිධානානි –

Ranja bermakna dalam pewarnaan atau nafsu (rāge). Bhikkhu cīvaraṃ rajati (Bhikkhu mewarnai jubah). Satto rūpādīsu rañjati (Makhluk terpikat pada bentuk dan sebagainya). Rajanaṃ (pewarna). Rajako (tukang cuci/pewarna). Rāgo (nafsu). Virāgo (tanpa nafsu). Haliddirāgo (warna kunyit). Rājā (Raja). Rājinī (Ratu). Dan ketika ini termasuk dalam kelompok divādigaṇa, bentuknya menjadi ‘rajjati, virajjati’. Di sana, rajanaṃ berarti bahan pewarna. Rajako berarti pembuat warna atau pencuci pakaian. Rāgo berarti makhluk terpikat dengannya, atau ia sendiri yang terpikat, atau itu hanyalah sekadar keterikatan; itulah rāgo, yaitu taṇhā. Berikut ini adalah sinonim-sinonimnya –

රාගො ලොභො තසිණා ච, තණ්හා එජා විසත්තිකා;

සත්ති ආසත්ති මුච්ඡා ච, ලුබ්භිතත්තඤ්ච ලුබ්භනා.

Rāgo (nafsu), lobho (ketamakan), tasiṇā (kehausan), taṇhā (keinginan keinginan), ejā (goncangan), visattikā (jeratan), satti (kemelekatan), āsatti (kelekatan yang kuat), mucchā (kebingungan/kegilaan), lubbhitatta (keadaan rakus), dan lubbhanā (hal merindukan).

කාමො නිකාමනා ඉච්ඡා, නිකන්ති ච නියන්ති ච;

වනඤ්ච වනථො චෙව, අපෙක්ඛා භවනෙත්ති ච.

Kāmo (keinginan indrawi), nikāmanā (hasrat), icchā (keinginan), nikanti (kesenangan), niyanti (keterikatan), vana (hutan/keinginan), vanatho (semak belukar/rintangan), apekkhā (harapan), dan bhavanetti (tali penuntun menuju tumimbal lahir).

අනුරොධො ච සාරාගො, සඞ්ගො පඞ්කො ච සිබ්බිනී;

නන්දීරාගො අනුනයො, ගෙධො සඤ්ජනනී තථා;

ජනිකා පණිධි චෙව, අජ්ඣොසානන්තිනෙකධා.

Anurodho (kepatuhan/kesukaan), sārāgo (nafsu yang kuat), saṅgo (hambatan), paṅko (lumpur), sibbinī (penjahit), nandīrāgo (nafsu yang disertai kegembiraan), anunayo (kesenangan), gedho (kerakusan), sañjananī (yang melahirkan), janikā (ibu/penghasil), paṇidhi (aspirasi/keinginan), dan ajjhosāna (ketertarikan yang mendalam) adalah berbagai macam [sinonimnya].

විරාගොති මග්ගො නිබ්බානඤ්ච. රාජාති පථවිස්සරො. එත්ථ ධාතුද්වයවසෙන නිබ්බචනානි නිය්‍යන්තෙ. නානාසම්පත්තීහි රාජති දිබ්බති විරොචතීති රාජා. දානඤ්ච පියවචනඤ්ච අත්ථචරියා ච සමානත්තතා චාති ඉමෙහි චතූහි සඞ්ගහවත්ථූහි අත්තනි මහාජනං රඤ්ජෙතීතිපි රාජා. රාජිනීති රාජභරියා. තෙසං අභිධානානි වුච්චන්තෙ සහාභිධානන්තරෙහි –

Virāga berarti Jalan (magga) dan Nibbāna. Rājā berarti penguasa bumi. Di sini definisi diturunkan berdasarkan dua akar kata. Ia disebut rājā karena ia bersinar (rājati), bermain (dibbati), dan cemerlang (virocati) dengan berbagai pencapaian. Disebut rājā juga karena ia menyenangkan (rañjeti) rakyat pada dirinya dengan empat dasar simpati (saṅgahavatthu), yaitu: pemberian (dāna), kata-kata yang menyenangkan (piyavacana), perbuatan yang bermanfaat (atthacariyā), dan keseimbangan hati (samānattatā). Rājinī berarti istri raja. Nama-namanya disebutkan bersama dengan sinonim-sinonim lainnya –

රාජා භූපති දෙවො ච, මනුජින්දො දිසම්පති;

පත්ථිවො ජගතිපාලො, භූභුජො පථවිස්සරො.

Rājā, bhūpati, devo, manujindo, disampati; patthivo, jagatipālo, bhūbhujo, pathavissaro.

රට්ඨාධිපො භූමිපාලො, මනුස්සින්දො ජනාධිපො;

නරින්දො ඛත්තියො චෙව, ඛෙත්තස්සාමි පභාවකො.

Raṭṭhādhipo, bhūmipālo, manussindo, janādhipo; narindo, khattiyo, khettassāmi, pabhāvako.

මුද්ධාභිසිත්තො රාජාති, කථිතො ඉතරො පන;

රාජඤ්ඤො ඛත්තියො චාති, වුත්තො ඛත්තියජාතිකො.

Raja yang telah dinobatkan (muddhābhisitto) disebut rājā, sedangkan yang lainnya disebut rājañño dan khattiyo; yang lahir dari kasta ksatria disebut khattiyajātiko.

මුද්ධාභිසිත්තො අනුරාජා, උපරාජාති භාසිතො;

චතුද්දීපී රාජරාජා, චක්කවත්තීති භාසිතො.

Raja yang telah dinobatkan disebut anurājā atau uparājā; raja dari para raja di empat benua disebut cakkavattī (raja pemutar roda).

රාජිනී [Pg.47] උපරී දෙවී, මහෙසී භූභුජඞ්ගනා;

ඛත්තියා රාජපදුමී, ඛත්තියානී ච ඛත්තියී;

ඉත්ථාගාරන්තු ඔරොධො, උපරීතිපි වුච්චති.

Rājinī, uparī, devī, mahesī, bhūbhujaṅganā; khattiyā, rājapadumī, khattiyānī, dan khattiyī; kediaman para wanita disebut orodha dan juga uparī.

භජ සෙවායං. භජති. භජනා. සම්භජනා. භත්ති. සම්භත්ති. භත්තා.

Bhaja bermakna dalam pelayanan (sevāyaṃ). Bhajati. Bhajanā (pelayanan). Sambhajanā. Bhatti (bakti/pengabdian). Sambhatti. Bhattā (pemuja/suami).

යජ දෙවපූජසඞ්ගතකරණදානධම්මෙසු. දෙවපූජග්ගහණෙන බුද්ධාදිපූජා ගහිතා. සඞ්ගතකරණං සමොධානකරණං. තථා හි අධිමුත්තත්ථෙරවත්ථුම්හි ‘‘යදත්ථි සඞ්ගතං කිඤ්චි, භවො වා යත්ථ ලබ්භතී’’ති ගාථායං සඞ්ගතසද්දෙන සමොධානං වුත්තං. දානං පරිච්චාගො. ධම්මො ඣානසීලාදි. එතෙස්වත්ථෙසු යජධාතු වත්තති. පුප්ඵෙහි බුද්ධං යජති. දෙවතං යජති. දෙවමනුස්සෙහි භගවා යජියති. ඉජ්ජති. යිට්ඨං. යඤ්ඤො. යාගො. ධම්මයාගො. යජමානො සකෙ පුරෙ. යිට්ඨුං, යජිතුං. පුථුයඤ්ඤං යජිත්වාන. සොළසපරික්ඛාරං මහායඤ්ඤං කත්තුකාමො.

Yaja bermakna dalam pemujaan dewa (devapūja), penyatuan (saṅgatakaraṇa), pemberian (dāna), dan Dhamma. Dengan istilah pemujaan dewa, pemujaan kepada Buddha dan lainnya juga tercakup. Saṅgatakaraṇa berarti tindakan menyatukan. Demikian pula dalam kisah Thera Adhimutta, dalam bait ‘yadatthi saṅgataṃ kiñci, bhavo vā yattha labbhatī’, kata saṅgata bermakna penyatuan. Dāna berarti pelepasan. Dhammo berarti jhāna, sīla, dan sebagainya. Akar kata yaja berlaku dalam makna-makna ini. Menghormat (yajati) Buddha dengan bunga-bunga. Memuja (yajati) dewa. Sang Bhagavā dipuja (yajiyati) oleh para dewa dan manusia. Ijjati. Yiṭṭhaṃ (yang dikorbankan). Yañño (pengorbanan/persembahan). Yāgo (pemberian). Dhammayāgo (pemberian Dhamma). Yajamāno sake pure (berderma di kotanya sendiri). Yiṭṭhuṃ, yajituṃ (untuk mempersembahkan). Puthuyaññaṃ yajitvāna (setelah mempersembahkan berbagai pengorbanan). Berkeinginan untuk melakukan pengorbanan besar dengan enam belas perlengkapan (soḷasaparikkhāraṃ mahāyaññaṃ).

මජ්ජ සංසුද්ධියං. මජ්ජති. බාහිරං පරිමජ්ජති. භූමිං සම්මජ්ජති. මජ්ජනං. සම්මජ්ජනී.

Majja dalam arti pembersihan. Majjati: ia membersihkan atau menggosok. Bāhiraṃ parimajjati: ia menggosok bagian luar. Bhūmiṃ sammajjati: ia menyapu tanah. Majjanaṃ: pembersihan atau penggosokan. Sammajjanī: sapu.

නිඤ්ජි සුද්ධියං. නිඤ්ජති. පනිඤ්ජති. නිඤ්ජිතුං. පනිඤ්ජිතුං. නිඤ්ජිත්වා. පනිඤ්ජිත්වා. අයං පන පාළි ‘‘තතො ත්වං මොග්ගල්ලාන උට්ඨායාසනා උදකෙන අක්ඛීනි පනිඤ්ජිත්වා දිසා අනුලොකෙය්‍යාසී’’ති.

Niñji dalam arti pembersihan. Niñjati: ia mencuci. Paniñjati: ia membasuh. Niñjituṃ: untuk mencuci. Paniñjituṃ: untuk membasuh. Niñjitvā: setelah mencuci. Paniñjitvā: setelah membasuh. Adapun teks Pāli ini: 'tato tvaṃ moggallāna uṭṭhāyāsanā udakena akkhīni paniñjitvā disā anulokeyyāsī' yang berarti: 'kemudian engkau, Moggallāna, setelah bangkit dari tempat duduk dan membasuh mata dengan air, hendaknya melihat ke segala penjuru arah.'

නිජි අබ්‍යත්තසද්දෙ. නිඤ්ජති.

Niji dalam arti suara yang tidak jelas. Niñjati: ia bersuara.

භජ පාකෙ. තිලානි භජ්ජති. භජ්ජමානා තිලානි ච.

Bhaja dalam arti memasak atau memanggang. Tilāni bhajjati: ia menyangrai biji wijen. Bhajjamānā tilāni ca: dan biji wijen yang sedang disangrai.

උජු අජ්ජවෙ. අජ්ජවං උජුභාවො. ඔජති. උජු.

Uju dalam arti kejujuran atau kelurusan. Ajjavaṃ: kelurusan, ujubhāvo: keadaan lurus. Ojati: ia lurus. Uju: lurus.

සජ [Pg.48] විස්සග්ගපරිස්සජ්ජනබ්භුක්කිරණෙසු. සජති. ලොක්‍යං සජන්තං උදකං.

Saja dalam arti melepaskan, memeluk, dan memercikkan. Sajati: ia melepaskan. Lokyaṃ sajantaṃ udakaṃ: air yang dilepaskan/dipercikkan ke dunia.

රුජ භඞ්ගෙ. රුජති. රුජා. රොගො. එත්ථ රුජාති බ්‍යාධි රුජනට්ඨෙන. රොගොති රුජති භඤ්ජති අඞ්ගපච්චඞ්ගානීති රොගො, බ්‍යාධියෙව, යො ‘‘ආතඞ්කො’’තිපි ‘‘ආබාධො’’තිපි වුච්චති.

Ruja dalam arti penghancuran. Rujati: ia menyakiti atau menghancurkan. Rujā: rasa sakit. Rogo: penyakit. Di sini rujā berarti penyakit karena sifatnya yang menyakiti. Rogo berarti ia menyakiti dan menghancurkan anggota tubuh dan bagian-bagian tubuh, itulah penyakit, yang juga disebut sebagai 'ātaṅka' (gangguan) atau 'ābādha' (penyakit).

භුජ කොටිල්ලෙ. ආවිපුබ්බො අඤ්ඤත්ථෙසු ච. උරගො භුජති. ආභුජති. භික්ඛු පල්ලඞ්කං ආභුජති, ඌරුබද්ධාසනං බන්ධතීති අත්ථො. මහාසමුද්දො ආභුජති, ආවට්ටතීති අත්ථො. කෙචි පන ‘‘ඔසක්කතී’’ති අත්ථං වදන්ති. ‘‘වණ්ණදාන’’න්ති ආභුජති, මනසි කරොතීති අත්ථො. මූලානි විභුජතීති මූලවිභුජො, රථො. එත්ථ ච විභුජතීති ඡින්දති. භොගො. භොගී. ආභොගො. ආභුජිත්වා. එත්ථ ච භොගොති භුජයති කුටිලං කරියතීති භොගො, අහිසරීරං. භොගීති සප්පො.

Bhuja dalam arti kebengkokan. Dengan awalan ā dan dalam arti lainnya. Urago bhujati: ular merayap (berliku-liku). Ābhujati: melipat. Bhikkhu pallaṅkaṃ ābhujati: seorang bhikkhu melipat kaki bersila, artinya ia membentuk posisi paha yang terikat. Mahāsamuddo ābhujati: samudera besar berputar (berpusar), itulah artinya. Namun, beberapa orang menyebutkan arti 'osakkati' (mundur). 'Vaṇṇadāna' berarti ābhujati, artinya memperhatikan (manasi karoti). Mūlāni vibhujatīti mūlavibhujo, ratho: ratho (kereta) disebut mūlavibhujo karena ia memutus atau menabrak akar-akar. Di sini vibhujati berarti memutus. Bhogo: gulungan atau tubuh ular. Bhogī: ular. Ābhogo: perhatian atau lipatan. Ābhujitvā: setelah melipat. Di sini bhogo berarti sesuatu yang dibengkokkan atau dibuat melingkar, yaitu tubuh ular. Bhogī berarti ular.

රජි විජ්ඣනෙ. නාගො දන්තෙහි භූමිං රඤ්ජති. ආරඤ්ජති. එත්ථ ච ‘‘තථාගතරඤ්ජිතං ඉතිපී’’ති නෙත්තිපාළි නිදස්සනං. තස්සත්ථො ‘‘ඉදං සික්ඛත්තයසඞ්ගහිතං සාසනබ්‍රහ්මචරියං තථාගතගන්ධහත්ථිනො මහාවජිරඤාණසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණදන්තෙහි රඤ්ජිතං ආරඤ්ජිතං, තෙභූමකධම්මානං ආරඤ්ජනට්ඨානන්තිපි වුච්චතී’’ති. රඤ්ජිතන්ති හි රඤ්ජති විජ්ඣති එත්ථාති රුඤ්ජිතං, රඤ්ජනට්ඨානං. ‘‘ඉදං නෙසං පදක්කන්ත’’න්තිආදිම්හි විය එතස්ස සද්දස්ස සිද්ධි වෙදිතබ්බා අධිකරණත්ථසම්භවතො.

Raji dalam arti menembus atau menusuk. Nāgo dantehi bhūmiṃ rañjati: gajah menembus tanah dengan gadingnya. Ārañjati: menembus. Di sini juga terdapat kutipan Netti-pāli 'tathāgatarañjitaṃ itipī'. Maknanya adalah 'kehidupan suci dalam ajaran ini yang mencakup tiga latihan (sikkhattaya) telah ditembus atau ditandai oleh gading-gading pengetahuan-sabbeññutā dan pengetahuan-mahāvajira dari gajah-tathāgata, yang juga disebut sebagai tempat penembusan fenomena di tiga alam.' Sebab rañjitaṃ berarti ia menembus atau menusuk di sana, maka disebut ruñjitaṃ, tempat penembusan. Pembentukan kata ini harus dipahami dalam arti lokasi (adhikaraṇa), seperti pada kata 'idaṃ nesaṃ padakkantaṃ' dan sebagainya.

විජී භයචලනෙසු. ඊකාරන්තොයං ධාතු, තෙනස්ස සනිග්ගහීතාගමානි රූපානි න සන්ති. වෙජති. වෙගො. ධම්මසංවෙගො. සංවිගො වෙගෙන පලායි. නදීවෙගො. ඌමිවෙගො[Pg.49], වාතවෙගො. එත්ථ ධම්මසංවෙගොති සහොත්තප්පං ඤාණං. ‘‘වෙගො, ජවො, රයො’’ති ඉමෙ එකත්ථා. දිවාදිගණං පන පත්තස්ස ‘‘විජ්ජති සංවිජ්ජති උබ්බිජ්ජතී’’ති රූපානි භවන්ති ද්විගණිකත්තා.

Vijī dalam arti ketakutan dan guncangan. Akar kata ini berakhir dengan huruf ī, karena itu tidak memiliki bentuk dengan sisipan nigghahīta (n-gan). Vejati: ia gemetar. Vego: dorongan, kecepatan, atau arus. Dhammasaṃvego: urgensi spiritual. Saṃvigo vegena palāyi: ia yang tergerak (oleh rasa takut) melarikan diri dengan cepat. Nadīvego: arus sungai. Ūmivego: kekuatan gelombang, vātavego: kekuatan angin. Di sini dhammasaṃvego berarti pengetahuan yang disertai dengan rasa takut akan dosa (ottappa). Vego, javo, dan rayo adalah sinonim (berarti kecepatan). Namun bagi yang termasuk dalam golongan Divādi, terdapat bentuk-bentuk: vijjati, saṃvijjati, ubbijjati, karena ia termasuk dalam dua golongan (dvigaṇika).

ලජ්ජ ලජ්ජනෙ. ලජ්ජති. ලජ්ජා. ලජ්ජාති හිරී. යා ‘‘විරිළනා’’තිපි වුච්චති.

Lajja dalam arti malu. Lajjati: ia merasa malu. Lajjā: rasa malu. Lajjā adalah hirī (malu berbuat jahat). Yang juga disebut sebagai 'viriḷanā' (perasaan malu).

වළජි පරිභොගෙ. වළඤ්ජති.

Vaḷaji dalam arti penggunaan atau pemakaian. Vaḷañjati: ia menggunakan atau memakai.

කුජ්ජ අධොමුඛීකරණෙ. කුජ්ජති. නිකුජ්ජති. උක්කුජ්ජති. පටිකුජ්ජති. නිකුජ්ජිතං වා උක්කුජ්ජෙය්‍ය. අඤ්ඤිස්සා පාතියා පටිකුජ්ජති. අවකුජ්ජො නිපජ්ජහං. තත්ථ කුජ්ජති නිකුජ්ජතීති ඉමානි ‘‘චරති විචරතී’’ති පදානි විය සමානත්ථානි, අධොමුඛං කරොතීති හි අත්ථො. උක්කුජ්ජතීති උපරිමුඛං කරොති. පටිකුජ්ජතීති මුඛෙ මුඛං ඨපෙති.

Kujja dalam arti menelungkupkan atau menghadap ke bawah. Kujjati, nikujjati, ukkujjati, paṭikujjati. Nikujjitaṃ vā ukkujjeyya: menelungkupkan atau menegakkan. Aññissā pātiyā paṭikujjati: ia menutup dengan piring lainnya. Avakujjo nipajjahaṃ: berbaring tertelungkup. Di sana, kujjati dan nikujjati adalah sinonim seperti kata 'carati' dan 'vicarati', artinya adalah membuat menghadap ke bawah. Ukkujjati: membuat menghadap ke atas (menegakkan). Paṭikujjati: meletakkan mulut ke mulut (menutup).

මුජ්ජ ඔසීදනෙ. මුජ්ජති. නිමුජ්ජති. නිමුග්ගො. උම්මුග්ගො.

Mujja dalam arti tenggelam. Mujjati: ia tenggelam. Nimujjati: ia menyelam. Nimuggo: tenggelam atau terendam. Ummuggo: muncul ke permukaan.

ඔපුජි විලිම්පනෙ. ගොමයෙන පථවිං ඔපුඤ්ජති.

Opuji dalam arti melumuri. Gomayena pathaviṃ opuñjati: ia melumuri tanah dengan kotoran sapi.

ජකාරන්තධාතුරූපානි.

Bentuk-bentuk akar kata yang berakhir dengan huruf Ja.

ඣකාරන්තධාතු

Akar kata yang berakhir dengan huruf Jha.

ඣෙ චින්තායං. ඣායති, නිජ්ඣායති, උපනිජ්ඣායති, උජ්ඣායති, සජ්ඣායති. ඣානං, නිජ්ඣානං, උපනිජ්ඣානං, උජ්ඣායනං, සජ්ඣායනං. නිජ්ඣත්ති. උපජ්ඣා, උපජ්ඣායො. ඣායී, අජ්ඣායකො.

Jhe dalam arti berpikir. Jhāyati: bermeditasi atau merenung, nijjhāyati: merenungkan, upanijjhāyati: memperhatikan dengan saksama, ujjhāyati: mengeluh atau mencela, sajjhāyati: menghafal atau mengulang. Jhānaṃ: jhana atau meditasi, nijjhānaṃ: perenungan, upanijjhānaṃ: perhatian saksama, ujjhāyanaṃ: pengeluhan, sajjhāyanaṃ: pengulangan (pelajaran). Nijjhatti: pengertian atau keyakinan. Upajjhā, upajjhāyo: guru penahbis atau guru pembimbing. Jhāyī: orang yang bermeditasi, ajjhāyako: pelafal (Veda).

තත්ථ ඣායනන්ති දුවිධං ඣායනං සොභනමසොභනඤ්ච. තෙසු සොභනං ‘‘ඣායී තපති බ්‍රාහ්මණො. ඣායාමි [Pg.50] අකුතොභයො’’තිආදීසු දට්ඨබ්බං. අසොභනං පන ‘‘තත්ථ තත්ථ ඣායන්තො නිසීදි. අධොමුඛො පජ්ඣායන්තො නිසීදී’’තිආදීසු දට්ඨබ්බං. ඣායීති ආරම්මණූපනිජ්ඣානෙන වා ලක්ඛණූපනිජ්ඣානෙන වා ඣායනසීලො චින්තනසීලො. ඣායී ඣානවාති අත්ථො. අජ්ඣායකොති ඉදං ‘‘න දානිමෙ ඣායන්ති, න දානිමෙ ඣායන්තීති ඛො වාසෙට්ඨ අජ්ඣායකා අජ්ඣායකාත්වෙව තතියං අක්ඛරං උපනිබ්බත්ත’’න්ති එවං පඨමකප්පිකකාලෙ ඣානවිරහිතානං බ්‍රාහ්මණානං ගරහවචනං උප්පන්නං, ඉදානි පන තං අජ්ඣායතීති අජ්ඣායකො, මන්තෙ පරිවත්තෙතීති ඉමිනා අත්ථෙන පසංසාවචනං කත්වා වොහරන්තීති. අයං පනත්ථො ‘‘අධිපුබ්බස්ස ඉ අජ්ඣයනෙ’’ති ධාතුස්ස වසෙන ගහෙතබ්බො. එවං අධිපුබ්බස්ස ඉධාතුස්ස වසෙන ඉමස්ස ධාතුස්ස අත්ථපරිවත්තනං භවති. යං සන්ධාය ‘‘අජ්ඣායකො මන්තධරො’’ති වුත්තං.

Dalam hal tersebut, jhāyana (perenungan) ada dua jenis: yang baik (sobhaṇa) dan tidak baik (asobhaṇa). Di antaranya, yang baik dapat dilihat dalam kalimat: 'jhāyī tapati brāhmaṇo' (seorang brahmana yang bermeditasi bersinar), 'jhāyāmi akutobhayo' (aku bermeditasi tanpa rasa takut), dan sebagainya. Sedangkan yang tidak baik dapat dilihat dalam: 'tattha tattha jhāyanto nisīdi' (ia duduk merenung/melamun di sana-sini), 'adhomukho pajjhāyanto nisīdī' (ia duduk termenung dengan wajah tertunduk), dan sebagainya. Jhāyī berarti orang yang memiliki kebiasaan merenung atau bermeditasi, baik melalui meditasi pada objek (ārammaṇūpanijjhāna) maupun meditasi pada karakteristik (lakkhaṇūpanijjhāna). Jhāyī berarti orang yang memiliki jhana. Adapun kata ajjhāyako, ini adalah kata celaan yang muncul pada masa awal kalpa bagi para brahmana yang tidak memiliki jhana: 'Vāseṭṭha, sekarang mereka tidak bermeditasi (na jhāyanti), karena mereka tidak bermeditasi, maka suku kata ketiga 'ajjhāyakā' (pelafal) muncul'. Namun sekarang, kata tersebut digunakan sebagai kata pujian dengan arti bahwa ia merenungkan (ajjhāyati) atau melafalkan mantra-mantra. Akan tetapi, makna ini harus diambil berdasarkan akar kata 'i' dengan awalan 'adhi' dalam arti mempelajari (ajjhayane). Demikianlah, perubahan makna akar kata ini terjadi melalui akar kata 'i' dengan awalan 'adhi'. Hal inilah yang dimaksud dalam kalimat 'ajjhāyako mantadharo' (pelafal yang menghafal mantra).

ඣෙ දිත්තියං. දීපො ඣායති, දාරූනි ඣායන්ති. එත්ථ ඣායතීති ජලති. ඣායනජලනසද්දා හි එකත්ථා.

Jhe dalam arti cahaya atau pembakaran. Dīpo jhāyati: lampu menyala. Dārūni jhāyanti: kayu-kayu terbakar. Di sini jhāyati berarti menyala atau terbakar. Kata jhāyana dan jalana memiliki arti yang sama.

ජජ්ඣ පරිභාසනතජ්ජනෙසු. ජජ්ඣති.

Jajjha dalam arti mencaci dan mengancam. Jajjhati: ia mencaci.

උජ්ඣ උස්සග්ගෙ. උස්සග්ගො ඡඩ්ඩනං. උජ්ඣති. උජ්ඣිතං.

Ujjha dalam arti melepaskan. Ussaggo berarti membuang. Ujjhati: ia membuang. Ujjhitaṃ: yang dibuang atau ditinggalkan.

ඣකාරන්තධාතුරූපානි.

Bentuk-bentuk akar kata yang berakhir dengan huruf Jha.

ඤකාරන්තධාතු

Akar kata yang berakhir dengan huruf Ña.

ඤා අවබොධනෙ. ‘‘ඤාති, ඤන්ති, ඤාසි. ඤාතු, ඤන්තු. ඤෙය්‍ය, ඤෙය්‍යු’’න්තිආදීනි යථාපාවචනං ගහෙතබ්බානි. ඤාති, ඤාතකො, අඤ්ඤො, ඤත්තං, ඤත්ති, පඤ්ඤත්ති, විඤ්ඤත්ති, සඤ්ඤත්ති, සඤ්ඤා, සඤ්ඤාණං, පඤ්ඤා, පඤ්ඤාණං, ඤාණං, විඤ්ඤාණං.

Ñā dalam arti mengetahui. Bentuk-bentuk seperti 'ñāti, ñanti, ñāsi, ñātu, ñantu, ñeyya, ñeyyuṃ' dan sebagainya harus diambil sesuai dengan teks-teks ajaran. Ñāti: kerabat. Ñātako: saudara. Añño: yang lain. Ñattaṃ: pengetahuan. Ñatti: pengumuman. Paññatti: konsep. Viññatti: isyarat. Saññatti: keyakinan. Saññā: persepsi. Saññāṇaṃ: tanda. Paññā: kebijaksanaan. Paññāṇaṃ: kecerdasan. Ñāṇaṃ: pengetahuan. Viññāṇaṃ: kesadaran.

තත්ථ [Pg.51] ඤාතීති ජානාති. පුන ඤාතීති බන්ධු. සො හි ‘‘අයං අම්හාක’’න්ති ඤාතබ්බට්ඨෙන ඤාතීති. එවං ඤාතකො. අඤ්ඤොති දිට්ඨධම්මිකාදයො අත්ථෙ න ඤාති න ජානාතීති අඤ්ඤො, අවිද්වා බාලොති අත්ථො. ඤත්තන්ති ජානනභාවො. ‘‘යාවදෙව අනත්ථාය, ඤත්තං බාලස්ස ජායතී’’ති පාළි නිදස්සනං. සඤ්ඤාණන්ති චිහනං. කාරිතෙ ‘‘ඤාපෙති සඤ්ඤාපෙති විඤ්ඤාපයතී’’තිආදීනි භවන්ති. යස්මා පන ‘‘අඤ්ඤාති පටිවිජ්ඣති. අත්තත්ථං වා පරත්ථං වා ඤස්සති. අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියං. එකච්චෙ නබ්භඤ්ඤංසු, එකච්චෙ අබ්භඤ්ඤංසූ’’ති පාළියො දිස්සන්ති, තස්මා ඤාතීතිආදීනි ආඛ්‍යාතිකපදානි දිට්ඨානියෙව හොන්ති නයවසෙන. තථා හි අඤ්ඤාතීති එත්ථ ආඉති උපසග්ගො, සො පරස්සක්ඛරස්ස සඤ්ඤොගුච්චාරණිච්ඡාය රස්සං කත්වා නිද්දිට්ඨො. ඤාතීති සාසනෙ ආඛ්‍යාතිකපදං දිට්ඨං, තස්මායෙව ‘‘ඤාති, ඤන්ති. ඤාසී’’තිආදිනා පදමාලාකරණෙ නත්ථෙව දොසො.

Di sana, 'ñāti' berarti mengetahui. Selanjutnya, 'ñāti' berarti kerabat. Karena ia dikenal dengan pengertian 'ini adalah milik kita', maka disebut 'ñāti'. Demikian pula 'ñātako'. 'Añño' berarti orang lain, seperti dalam hal-hal duniawi dan sebagainya, ia tidak mengenal atau tidak mengetahui, maka disebut 'añño', yang berarti orang bodoh yang tidak tahu. 'Ñattaṃ' berarti keadaan mengetahui. Contoh dalam teks Pāli adalah: 'Hanya untuk celaka, pengetahuan (ñattaṃ) muncul pada orang bodoh.' 'Saññāṇaṃ' berarti tanda. Dalam bentuk kausatif (kārita), terdapat bentuk-bentuk seperti 'ñāpeti', 'saññāpeti', 'viññāpayati', dan sebagainya. Karena dalam teks-petikan Pāli terlihat bentuk-bentuk seperti 'aññāti' (memahami), 'paṭivijjhati' (menembus), 'ñassati' (akan mengetahui manfaat diri sendiri atau manfaat orang lain), 'anaññātaññassāmītindriyaṃ' (indra 'aku akan mengetahui apa yang belum diketahui'), 'ekacce nabbhaññaṃsu' (beberapa tidak mengerti), 'ekacce abbhaññaṃsu' (beberapa mengerti), maka kata-kata kerja (ākhyātika) seperti 'ñāti' dan sebagainya harus dilihat sesuai metodenya. Demikianlah 'aññāti' di sini memiliki awalan 'ā', yang disebutkan dengan memendekkan bunyinya karena keinginan untuk melafalkan konsonan rangkap dari huruf berikutnya. Dalam ajaran (Sāsana), kata kerja 'ñāti' telah terlihat, oleh karena itu, tidak ada kesalahan dalam menyusun paradigma kata (padamālā) seperti 'ñāti, ñanti, ñāsi' dan seterusnya.

ඤා මාරණතොසනනිසානෙසු. මාරණං ජීවිතින්ද්‍රියුපච්ඡෙදකරණං. තොසනං තුට්ඨි. නිසානං තික්ඛතා. ඤත්ති. මනුඤ්ඤං. පඤ්ඤත්ති.

Akar kata 'ñā' bermakna membunuh (māraṇa), menyenangkan (tosana), dan mengasah (nisāna). Membunuh berarti memutuskan indra kehidupan. Menyenangkan berarti kepuasan. Mengasah berarti ketajaman. Contohnya: ñatti (pengumuman/pemberitahuan), manuññaṃ (menyenangkan), paññatti (penetapan/konsep).

එත්ථ ඤත්තීති මාරෙතීති වා තොසෙතීති වා නිසෙතීති වා අත්ථො. අයඤ්ච ඤත්තිසද්දො ‘‘වත්ති එතායාති වාචා’’ති එත්ථ වත්තිසද්දො විය ආඛ්‍යාතිකපදන්ති දට්ඨබ්බො. තථා ආදත්තෙති එත්ථ විභත්තිභූතස්ස තෙසද්දස්ස විය විභත්තිභූතස්ස තිසද්දස්ස සඤ්ඤොගභාවො ච ධාතුඅන්තස්සරස්ස රස්සත්තඤ්ච. මනුඤ්ඤන්ති මනං ආභුසො ඤෙති තොසෙතීති මනුඤ්ඤං. අයමත්ථො මනසද්දූපපදස්ස ආපුබ්බස්සිමස්ස ඤාධාතුස්ස වසෙන දට්ඨබ්බො. පඤ්ඤත්තීති නානප්පකාරතො පවත්තිනිවාරණෙන අකුසලානං ධම්මානං ඤත්ති [Pg.52] මාරණං පඤ්ඤත්ති. අථ වා ධම්මං සුණන්තානං ධම්මදෙසනාය චිත්තෙ අනෙකවිධෙන සොමනස්සුප්පාදනං. අතිඛිණබුද්ධීනං අනෙකවිධෙන ඤාණතිඛිණකරණඤ්ච පඤ්ඤත්ති නාම, තථා සොතූනං චිත්තතොසනෙන චිත්තනිසානෙන ච පඤ්ඤාපනං පඤ්ඤත්තීති දට්ඨබ්බං.

Di sini, 'ñatti' berarti 'ia membunuh' atau 'ia menyenangkan' atau 'ia mengasah'. Kata 'ñatti' ini harus dipahami sebagai bentuk kata kerja, sama seperti kata 'vatti' dalam kalimat 'vatti etāyāti vācā' (ucapan adalah apa yang digunakan untuk berbicara). Demikian pula, akhiran '-ti' yang berfungsi sebagai vibrasi (vibhatti), seperti pada kata 'ādatti', mengalami perangkapan (saññoga) dan pemendekan vokal akhir akar kata. 'Manuññaṃ' berarti apa yang menyenangkan pikiran secara berulang-ulang (manaṃ ābhuso ñeti tosetīti manuññaṃ). Makna ini harus dilihat berdasarkan akar kata 'ñā' yang didahului awalan 'ā' dan kata 'mana' sebagai objeknya. 'Paññatti' berarti pembunuhan (ñatti/māraṇa) terhadap kondisi-kondisi yang tidak baik (akusala dhamma) dengan cara menghentikan keberlangsungannya dalam berbagai cara. Atau, 'paññatti' adalah membangkitkan kegembiraan (somanassa) dalam berbagai cara di dalam pikiran bagi mereka yang mendengarkan Dhamma melalui pembabaran Dhamma. Dan bagi mereka yang memiliki kecerdasan sangat tajam, 'paññatti' adalah penajaman pengetahuan (ñāṇatikhiṇakaraṇa) dalam berbagai cara. Demikian pula, harus dipahami bahwa 'paññatti' adalah pemberitahuan (paññāpana) melalui kesenangan pikiran dan penajaman pikiran para pendengar.

ඉති භූවාදිගණෙ චවග්ගන්තධාතුරූපානි

Demikianlah bentuk-bentuk akar kata yang berakhir dengan kelompok konsonan 'ca' (cavagganta) dalam kelompok Bhūvādi.

සමත්තානි.

Selesai.

ටකාරන්තධාතු

Akar kata yang berakhir dengan huruf 'ṭ'.

ඉදානි ටවග්ගන්තධාතුරූපානි වුච්චන්තෙ –

Sekarang bentuk-bentuk akar kata yang berakhir dengan kelompok konsonan 'ṭa' (ṭavagganta) akan disebutkan –

සොටු ගබ්බෙ. ගබ්බං දබ්බනං. සොටති.

Soṭu dalam arti sombong (gabba). Gabba artinya keangkuhan. Soṭati.

යොටු සම්බන්ධෙ. යොටති.

Yoṭu dalam arti hubungan (sambandha). Yoṭati.

මෙටු මිලෙටු උම්මාදෙ. මෙටති. මිලෙටති.

Meṭu dan mileṭu dalam arti kegilaan atau kekacauan pikiran (ummāda). Meṭati. Mileṭati.

කට වස්සාවරණෙසු. කටති.

Kaṭa dalam arti hujan dan menutupi (vassāvaraṇa). Kaṭati.

සට පරිභාසනෙ. සටති.

Saṭa dalam arti mencela (paribhāsana). Saṭati.

ලට බාල්‍යෙ ච. පුබ්බාපෙක්ඛාය චකාරො. ලටති. ලාටො.

Laṭa juga dalam arti kekanak-kanakan (bālya). Huruf 'ca' mengacu pada arti sebelumnya. Laṭati. Lāṭo.

සට රුජාවිසරණගත්‍යාවසානෙසු. රුජා පීළා. විසරණං විප්ඵරණං. ගත්‍යාවසානං ගතියා අවසානං ඔසානං අභාවකරණං, නිසීදනන්ති වුත්තං හොති. සටති. සාටො වුච්චති සාටකො.

Saṭa dalam arti rasa sakit (rujā), penyebaran (visaraṇa), dan akhir dari gerak (gatyāvasāna). Rujā berarti penderitaan. Visaraṇa berarti perambatan. Gatyāvasāna berarti akhir dari gerakan, penghentian, yang berarti duduk (nisīdana). Saṭati. Sāṭo disebut juga sāṭako (kain luar/jubah).

වට වෙධනෙ. වටති. වටො. වාටො.

Vaṭa dalam arti menusuk atau memagari (vedhane). Vaṭati. Vaṭo. Vāṭo.

ඛිට උත්තාසනෙ. ඛෙටති, ආඛෙටකො, ඛෙටො, උක්ඛෙටිතො, සමුක්ඛෙටිතො.

Khiṭa dalam arti menakut-nakuti (uttāsane). Kheṭati, ākheṭako (pemburu), kheṭo (perisai), ukkheṭito, samukkheṭito.

සිට අනාදරෙ. සෙටති.

Siṭa dalam arti tidak hormat (anādara). Seṭati.

ජට [Pg.53] ඝට සඞ්ඝාතෙ. ජටති. ජටා, ජටිලො, ජටී. අන්තොජටා බහිජටා, ජටාය ජටිතා පජා. කාරිතෙ ‘‘සො ඉමං විජටයෙ ජටං. අරහත්තමග්ගක්ඛණෙ විජටෙති නාමා’’ති පයොගො.

Jaṭa dan ghaṭa dalam arti pengumpulan atau kekusutan (saṅghāta). Jaṭati. Jaṭā (rambut kusut), jaṭilo (pertapa berambut kusut), jaṭī. 'Kekusutan di dalam, kekusutan di luar, umat manusia terjerat oleh kekusutan.' Dalam bentuk kausatif (kārita): 'Ia seharusnya menguraikan kekusutan ini. Pada saat mencapai jalan Arahat, ia disebut sedang menguraikan (vijaṭeti).'

භට භත්තියං. භටති. භටො. වෙතනං භටකො යථා.

Bhaṭa dalam arti pengabdian atau upah (bhatti). Bhaṭati. Bhaṭo (prajurit/pelayan). Seperti 'bhaṭako' yang berarti penerima upah (vetana).

තට උස්සයෙ. උස්සයො ආරොහො උබ්බෙධො. තටති. තටො, ගිරිතටො, නදීතටො, තටී, තටං.

Taṭa dalam arti ketinggian (ussaye). Ussaya berarti kenaikan atau ketinggian. Taṭati. Taṭo (tepi/lereng), giritaṭo (lereng gunung), nadītaṭo (tepi sungai), taṭī, taṭaṃ.

ඛට කංසෙ. ඛටති. ඛටො.

Khaṭa dalam arti memukul logam (kaṃse). Khaṭati. Khaṭo.

නට නතියං. නටති. නටො, නාටකං.

Naṭa dalam arti tarian (nati). Naṭati. Naṭo (penari), nāṭakaṃ (pertunjukan drama).

පිට සද්දසඞ්ඝාටෙසු. පෙටති. පෙටකො, පිටකං. පිටකසද්දො ‘‘මා පිටකසම්පදානෙනා’’තිආදීසු පරියත්තියං දිස්සති. ‘‘අථ පුරිසො ආගච්ඡෙය්‍ය කුදාලපිටකං ආදායා’’තිආදීසු යස්මිං කිස්මිඤ්චි භාජනෙ.

Piṭa dalam arti suara dan kumpulan (saddasaṅghāṭa). Peṭati. Peṭako, piṭakaṃ. Kata 'piṭaka' terlihat dalam arti teks ajaran (pariyatti) dalam kalimat seperti 'mā piṭakasampadānena' (jangan karena tradisi kitab suci). Dalam kalimat 'lalu seorang pria datang membawa cangkul dan keranjang (kudālapiṭakaṃ)', piṭaka berarti wadah apa pun.

හට දිත්තියං. හටති. හාටකං, හටකං. යං ජාතරූපං හටකන්ති වුච්චති.

Haṭa dalam arti kecemerlangan (ditti). Haṭati. Hāṭakaṃ, haṭakaṃ. Emas yang murni disebut hāṭaka.

සට අවයවෙ. සටති.

Saṭa dalam arti bagian atau anggota tubuh (avayave). Saṭati.

ලුට විලොඨනෙ. ලොටති.

Luṭa dalam arti berguling-guling atau mengaduk (viloṭhane). Loṭati.

චිට පෙසනෙ. චෙටති. චෙටකො.

Ciṭa dalam arti pengiriman atau pesuruh (pesane). Ceṭati. Ceṭako (pelayan).

විට සද්දෙ. වෙටති. වෙටකො.

Viṭa dalam arti suara (sadde). Veṭati. Veṭako.

අට පට ඉට කිට කට ගතියං. අටති. පටති. එටති. කෙටති. කටති. පටො ඉච්චෙව නාමිකපදං දිට්ඨං. පටති ජිණ්ණභාවං [Pg.54] ගච්ඡතීති පටො. පටොති වත්ථං. වත්ථස්ස හි අනෙකානි නාමානි –

Aṭa, paṭa, iṭa, kiṭa, kaṭa dalam arti pergi (gati). Aṭati. Paṭati. Eṭati. Keṭati. Kaṭati. Kata benda 'paṭo' juga terlihat demikian. 'Paṭati' berarti menuju keadaan usang, maka disebut 'paṭo'. 'Paṭo' berarti kain. Kain memang memiliki banyak nama –

පටො චොළො සාටකො ච, වාසො වසනමංසුකං;

දුස්සමච්ඡාදනං වත්ථං, චෙලං වසනි අම්බරං.

Paṭo, coḷo, dan sāṭako, vāso, vasanam, aṃsukaṃ; dussaṃ, acchādanaṃ, vatthaṃ, celaṃ, vasani, ambaraṃ.

මුට පමද්දනෙ. මොටති.

Muṭa dalam arti menghancurkan. Moṭati.

චුට අප්පීභාවෙ. චොටති.

Cuṭa dalam arti menjadi sedikit. Coṭati.

වටි විභාජනෙ. වටති. වණ්ටො.

Vaṭi dalam arti membagi. Vaṭati. Vaṇṭo.

රුටි ලුටි ථෙය්‍යෙ. රුණ්ටති. ලුණ්ටති. රුණ්ටකො. ලුණ්ටකො.

Ruṭi dan luṭi dalam arti mencuri. Ruṇṭati. Luṇṭati. Ruṇṭako. Luṇṭako.

ඵුට විසරණෙ ඵොටති. ඵොටො.

Phuṭa dalam arti menyebar. Phoṭati. Phoṭo.

චෙට චෙටායං. චෙටති. චෙටකො.

Ceṭa dalam arti berusaha. Ceṭati. Ceṭako.

ඝුට පරිවත්තනෙ. ඝොටති.

Ghuṭa dalam arti berputar atau berbalik. Ghoṭati.

රුට ලුට පටිඝාතෙ. රොටති. ලොටති.

Ruṭa dan luṭa dalam arti perlawanan. Roṭati. Loṭati.

ඝට චෙතායං. ඝටති. ඝටො. ඝටො වුච්චති කුම්භො. ඉමානි තදභිධානානි –

Ghaṭa dalam arti berpikir atau berusaha. Ghaṭati. Ghaṭo. Ghaṭo disebut sebagai kumbha. Berikut ini adalah sebutan-sebutannya –

ඝටො කුම්භො ඝටී කුම්භී, තුණ්ඩිකිරො තු උක්ඛලී;

මහන්තභාජනං චාටි, අතිඛුද්දං කුට්ටං භවෙ;

Ghaṭo, kumbho, ghaṭī, kumbhī, tuṇḍikiro, dan ukkhalī; Bejana besar adalah cāṭi, yang sangat kecil adalah kuṭṭaṃ;

චට භට පරිභාසනෙ දෙට ච. චටති. භටති. දෙටති.

Caṭa, bhaṭa, dan deṭa dalam arti mencaci. Caṭati. Bhaṭati. Deṭati.

කුට කොටිල්ලෙ. කුටති. පටිකුටති.

Kuṭa dalam arti kebengkokan. Kuṭati. Paṭikuṭati.

පුට සංකිලෙසනෙ. පුටති.

Puṭa dalam arti kekotoran. Puṭati.

චුට ඡුට කුට ඡෙදනෙ. චුටති. ඡුටති. කුටති.

Cuṭa, chuṭa, dan kuṭa dalam arti memotong. Cuṭati. Chuṭati. Kuṭati.

ඵුට විකසනෙ. ඵුටති.

Phuṭa dalam arti mekar. Phuṭati.

මුට අග්ගිසද්දපක්ඛෙපමද්දනෙසු. මුටති.

Muṭa dalam arti suara api, pelemparan, dan penghancuran. Muṭati.

තුට කලහකම්මනි. තුටති.

Tuṭa dalam arti pertengkaran. Tuṭati.

ඝුට පටිඝාතෙ. ඝුටති. ඝොටකො.

Ghuṭa dalam arti perlawanan. Ghuṭati. Ghoṭako.

ටකාරන්තධාතුරූපානි.

Bentuk-bentuk akar kata berakhiran Ṭa.

ඨකාරන්තධාතු

Akar kata berakhiran Ṭha

ඨා [Pg.55] ගතිනිවත්තියං. ගතිනිවත්ති උප්පජ්ජමානස්ස ගමනස්සුපච්ඡෙදො. ඨාති, ඨන්ති. තිට්ඨති. පතිට්ඨාති. අධිට්ඨාති. අධිට්ඨෙති. සණ්ඨාති. සණ්ඨහති. අධිට්ඨහති. උපට්ඨහති. ඨාතු. තිට්ඨතු. තිට්ඨෙය්‍ය. අට්ඨ, අට්ඨු. අට්ඨා, අට්ඨූ, අට්ඨාසි, අට්ඨංසු. යාවස්ස කායො ඨස්සති. තිට්ඨිස්සති. උපස්සුති තිට්ඨිස්සථ. අට්ඨිස්සා, අට්ඨිස්සංසු. අතිට්ඨිස්සා, අතිට්ඨිස්සංසු. ඨාතුං, උපට්ඨාතුං. උපට්ඨහිතුං. අධිට්ඨාතුං. අධිට්ඨහිතුං. ඨත්වා, අධිට්ඨිත්වා. උපට්ඨහිත්වා, අධිට්ඨහිත්වා. ඨානං, ඨිති, සණ්ඨිති, අවට්ඨිති. සණ්ඨානං, පට්ඨානං. උපට්ඨාකො, ඨිතො. පබ්බතට්ඨො භූමට්ඨො. උපට්ඨහං ඉච්චාදීනි.

Ṭhā dalam arti penghentian gerakan. Penghentian gerakan adalah pemutusan gerakan yang sedang muncul. Ṭhāti, ṭhanti. Tiṭṭhati. Patiṭṭhāti. Adhiṭṭhāti. Adhiṭṭheti. Saṇṭhāti. Saṇṭhahati. Adhiṭṭhahati. Upaṭṭhahati. Ṭhātu. Tiṭṭhatu. Tiṭṭheyya. Aṭṭha, aṭṭhu. Aṭṭhā, aṭṭhū, aṭṭhāsi, aṭṭhaṃsu. Selama tubuhnya akan berdiri (ṭhassati). Tiṭṭhissati. Anda akan berdiri mendengarkan. Aṭṭhissā, aṭṭhissaṃsu. Atiṭṭhissā, atiṭṭhissaṃsu. Ṭhātuṃ, upaṭṭhātuṃ. Upaṭṭhahituṃ. Adhiṭṭhātuṃ. Adhiṭṭhahituṃ. Ṭhatvā, adhiṭṭhitvā. Upaṭṭhahitvā, adhiṭṭhahitvā. Ṭhānaṃ (keadaan/tempat), ṭhiti, saṇṭhiti, avaṭṭhiti. Saṇṭhānaṃ, paṭṭhānaṃ. Upaṭṭhāko (pelayan), ṭhito. Pabbataṭṭho (berada di gunung), bhūmaṭṭho (berada di bumi). Upaṭṭhahaṃ dan seterusnya.

තත්ථ ඨානසද්දො ඉස්සරියඨිතිඛණකාරණෙසු දිස්සති. ‘‘කිං පනායස්මා දෙවානමින්දො කම්මං කත්වා ඉමං ඨානං පත්තො’’තිආදීසු හි ඉස්සරියෙ දිස්සති. ‘‘ඨානකුසලො හොති අක්ඛණවෙධී’’තිආදීසු ඨිතියං. ‘‘ඨානසොපෙතං තථාගතං පටිභාතී’’තිආදීසු ඛණෙ. ‘‘ඨානඤ්ච ඨානසො ඤත්වා අට්ඨානඤ්ච අට්ඨානසො’’තිආදීසු කාරණෙ. කාරණඤ්හි යස්මා තත්ථ ඵලං තිට්ඨති තදායත්තවුත්තිභාවෙන, තස්මා ඨානන්ති වුච්චති.

Di sana, kata ṭhāna terlihat dalam arti kekuasaan, ketetapan, saat, dan alasan. Dalam kalimat seperti 'Kamma apa yang telah dilakukan oleh Sakka raja para dewa sehingga mencapai kedudukan (ṭhāna) ini?' terlihat dalam arti kekuasaan. Dalam 'Ia terampil dalam posisi (ṭhāna), seorang pemanah jitu' terlihat dalam arti ketetapan. Dalam 'Menemui Tathāgata yang sesuai pada saatnya (ṭhānasopetaṃ)' terlihat dalam arti saat. Dalam 'Mengetahui yang mungkin (ṭhāna) sebagai mungkin dan yang tidak mungkin sebagai tidak mungkin' terlihat dalam arti alasan. Karena di mana suatu hasil berada disebabkan oleh ketergantungan padanya, maka itu disebut alasan (ṭhāna).

ඉස්සරියෙ ඨිතියඤ්ච, ඛණස්මිම්පි ච කාරණෙ;

චතූස්වත්ථෙසු එතෙසු, ඨානසද්දො පවත්තතීති.

Dalam arti kekuasaan, ketetapan, saat, dan alasan; dalam empat makna ini, kata ṭhāna digunakan.

ඨෙ සද්දසඞ්කාතෙසු. ඨීයති.

Ṭhe dalam arti suara dan keraguan. Ṭhīyati.

ඨෙ වෙඨනෙ. ඨායති.

Ṭhe dalam arti membungkus. Ṭhāyati.

පඨ [Pg.56] වියත්තියං වාචායං. ධම්මං පඨති. පාඨො, නක්ඛත්තපාඨකො, සො හොරපාඨකං පුච්ඡි. සබ්බපාඨී භවිස්සති. පඨිතුං, පඨිතවෙ, පඨිත්වා, පඨිත්වාන, පඨිතුන, පඨිය, පඨියාන.

Paṭha dalam arti kejelasan ucapan. Membaca Dhamma. Pāṭho, pembaca bintang, ia bertanya kepada pembaca horoskop. Ia akan menjadi pembaca segalanya. Paṭhituṃ, paṭhitave, paṭhitvā, paṭhitvāna, paṭhituna, paṭhiya, paṭhiyāna.

එවංවිධං තුංපච්චයන්තාදිවිභාගං සබ්බත්ථ යථාරහං වත්තුකාමාපි ගන්ථ විත්ථාරභයෙන න වදාම. අවුත්තොපි ඊදිසො විභාගො නයානුසාරෙන යථාසම්භවං සබ්බත්ථ යොජෙතබ්බො. යත්ථ පන පාළිනිදස්සනාදිවිසෙසො ඉච්ඡිතබ්බො හොති, තත්ථෙවෙතං දස්සෙස්සාම.

Meskipun ingin menjelaskan pembagian akhiran tuṃ dan sebagainya seperti ini di semua tempat sebagaimana mestinya, kami tidak mengatakannya karena takut memperpanjang teks. Meskipun tidak disebutkan, pembagian seperti itu harus diterapkan di semua tempat sesuai kemungkinan dengan mengikuti metode tersebut. Namun di mana pun diperlukan kekhususan contoh Pali, di sanalah kami akan menunjukkannya.

වඨ ථූලියෙ. වඨති. වඨරො. වඨරොති ථූලඝනසරීරස්මිං වත්තබ්බවචනං. තථා හි විනයට්ඨකථායං ‘‘වඨරොති ථූලො, ථූලො ච ඝනසරීරො චායං භික්ඛූති වුත්තං හොතී’’ති වුත්තං.

Vaṭha dalam arti kegemukan. Vaṭhati. Vaṭharo. Vaṭharo adalah kata yang digunakan untuk tubuh yang gemuk dan padat. Seperti yang dikatakan dalam Komentar Vinaya 'vaṭharo berarti gemuk, gemuk dan bertubuh padat, inilah yang dimaksud dengan bhikkhu ini'.

මඨ නිවාසෙ. මඨති. මඨො.

Maṭha dalam arti tempat tinggal. Maṭhati. Maṭho.

කඨ කිච්ඡජීවනෙ. කඨති. කඨො.

Kaṭha dalam arti kehidupan yang sulit. Kaṭhati. Kaṭho.

රඨ පරිභාසනෙ. රඨති.

Raṭha dalam (arti) mencaci. Raṭhati.

සාඨ බලක්කාරෙ. බලක්කාරො නාම අත්තනො බලෙන යථාජ්ඣාසයං දබ්බලස්ස අභිභවනං. සාඨති. සාඨො.

Sāṭha dalam pemaksaan. Yang disebut pemaksaan adalah penaklukan terhadap yang lemah dengan kekuatannya sendiri sesuai dengan keinginannya. Sāṭhati. Sāṭho.

උඨ රුඨ ලුඨ උපඝාතෙ. ඔඨති. රොඨති. ලොඨති.

Uṭha, ruṭha, luṭha dalam perusakan. Oṭhati. Roṭhati. Loṭhati.

පිඨ හිංසාසංකිලෙසෙසු. පෙඨති. පිඨරො.

Piṭha dalam menyakiti dan pengotoran. Peṭhati. Piṭharo.

සඨ කෙතවෙ ච. පුබ්බත්ථෙසු චකාරො. සඨති. සඨො සඨොති කෙරාටිකො වුච්චති.

Saṭha dalam penipuan juga. Kata 'ca' (juga) merujuk pada arti sebelumnya. Saṭhati. Saṭho atau saṭha disebut sebagai penipu.

සුඨ ගතිපටිඝාතෙ. ගමනපටිහනනං ගතිපටිඝාතො. සොඨති.

Suṭha dalam perintangan gerak. Yang dimaksud dengan perintangan gerak adalah penghalangan jalan. Soṭhati.

කුඨි ලුඨි ආලස්සියෙ ච. චකාරො පුබ්බත්ථෙ ච. කුණ්ඨති. කුණ්ඨො. ලුණ්ඨති. ලුණ්ඨො.

Kuṭhi, luṭhi dalam kemalasan juga. Kata 'ca' merujuk pada arti sebelumnya juga. Kuṇṭhati. Kuṇṭho. Luṇṭhati. Luṇṭho.

සුඨි [Pg.57] සොසනෙ. සුණ්ඨති.

Suṭhi dalam pengeringan. Suṇṭhati.

රුඨි ලුඨි අඨි ගතියං. රුණ්ඨති. ලුණ්ඨති. අණ්ඨති.

Ruṭhi, luṭhi, aṭhi dalam gerakan. Ruṇṭhati. Luṇṭhati. Aṇṭhati.

වෙඨ වෙඨනෙ. වෙඨති, නිබ්බෙඨති. වෙඨනං, නිබ්බෙඨනං.

Veṭha dalam pembungkusan. Veṭhati, nibbeṭhati. Veṭhanaṃ, nibbeṭhanaṃ.

වඨි එකචරියායං. වණ්ඨති.

Vaṭhi dalam pengembaraan sendirian. Vaṇṭhati.

මඨ කුඨි සොකෙ. මඨති. කුණ්ඨති.

Maṭha, kuṭhi dalam kesedihan. Maṭhati. Kuṇṭhati.

එඨ හෙඨ විබාධායං. එඨති. හෙඨති. විහෙඨති. විහෙඨනං.

Eṭha, heṭha dalam penindasan. Eṭhati. Heṭhati. Viheṭhati. Viheṭhanaṃ.

ලුඨ පටිඝාතෙ. ලොඨති.

Luṭha dalam perlawanan. Loṭhati.

පඨ විඛ්‍යානෙ. පඨති.

Paṭha dalam penjelasan. Paṭhati.

ලුඨ සංකිලෙසෙ. ලොඨති.

Luṭha dalam pengotoran. Loṭhati.

ඨකාරන්තධාතුරූපානි.

Bentuk-bentuk akar kata berakhiran ṭha.

ඩකාරන්තධාතු

Akar kata berakhiran ḍa.

ඩි විහායසගතියං ගමනමත්තෙ ච. ඩෙති, ඩයති. ඩෙමානො. උච්චෙ සකුණ ඩෙමාන. යෙ මං පුරෙ පච්චුඩ්ඩෙන්ති.

Ḍi dalam pergerakan di angkasa dan hanya dalam arti pergi. Ḍeti, ḍayati. Ḍemāno. Burung yang terbang tinggi. Mereka yang sebelumnya terbang menjemputku.

ඩි ඛිපනුඩ්ඩනෙසු. ඩෙති. උඩ්ඩෙති.

Ḍi dalam melempar dan terbang ke atas. Ḍeti. Uḍḍeti.

ඉතො බහිද්ධා පාසණ්ඩා, දිට්ඨීසු පසීදන්ති තෙ;

න තෙසං ධම්මං රොචෙමි, න තෙ ධම්මස්ස කොවිදා.

Di luar ini terdapat para penganut sekte lain, mereka merasa puas dalam pandangan-pandangannya; Aku tidak menyukai ajaran mereka, mereka tidak ahli dalam Dhamma.

එත්ථ ච පාසණ්ඩාති පාසං ඩෙන්තීති පාසණ්ඩා, සත්තානං චිත්තෙසු දිට්ඨිපාසං ඛිපන්තීති අත්ථො. අථ වා තණ්හාපාසං දිට්ඨිපාසඤ්ච ඩෙන්ති උඩ්ඩෙන්තීති පාසණ්ඩා.

Dan di sini, yang disebut pāsaṇḍā adalah karena mereka melemparkan jerat (pāsa), artinya mereka melemparkan jerat pandangan ke dalam pikiran makhluk-makhluk. Atau, pāsaṇḍā adalah mereka yang melemparkan atau mengangkat jerat keinginan dan jerat pandangan.

මුඩි [Pg.58] කණ්ඩනෙ. මුණ්ඩති. කුමාරං මුණ්ඩිංසු. මුණ්ඩො.

Muḍi dalam pencukuran. Muṇḍati. Mereka mencukur anak muda itu. Muṇḍo.

චුඩ්ඩ හාවකරණෙ. චුඩ්ඩති.

Cuḍḍa dalam melakukan gerakan menggoda. Cuḍḍati.

අඩ්ඩ අභියොගෙ. අඩ්ඩති.

Aḍḍa dalam ketekunan. Aḍḍati.

ගඩි වදනෙකදෙසෙ. ගණ්ඩති. ගණ්ඩො.

Gaḍi dalam bagian wajah. Gaṇḍati. Gaṇḍo.

හුඩි පිඩි සඞ්ඝාතෙ. හුණ්ඩති. පිණ්ඩති. පිණ්ඩො.

Huḍi, piḍi dalam pengumpulan. Huṇḍati. Piṇḍati. Piṇḍo.

හිඩි ගතියං. හිණ්ඩති, ආහිණ්ඩති.

Hiḍi dalam gerakan. Hiṇḍati, āhiṇḍati.

කුඩි දාහෙ. කුණ්ඩති. කුණ්ඩො.

Kuḍi dalam pembakaran. Kuṇṭhati. Kuṇḍo.

වඩි මඩි වෙඨනෙ. වණ්ඩති. මණ්ඩති. මණ්ඩලං.

Vaḍi, maḍi dalam pembungkusan. Vaṇḍati. Maṇḍati. Maṇḍalaṃ.

භඩි පරිභාසනෙ. භණ්ඩති. භණ්ඩනං. භණ්ඩො.

Bhaḍi dalam makna mencela (paribhāsane). Bhaṇḍati. Bhaṇḍanaṃ (pertengkaran). Bhaṇḍo (benda/barang).

මඩි මජ්ජනෙ. මණ්ඩති. මණ්ඩනං.

Maḍi dalam makna menghias (majjane). Maṇḍati. Maṇḍanaṃ (hiasan).

තුඩි තොළනෙ. තුණ්ඩති. තුණ්ඩො. තුණ්ඩෙනාදාය ගච්ඡෙය්‍ය.

Tuḍi dalam makna mematuk atau mengangkat (toḷane). Tuṇḍati. Tuṇḍo (paruh). Tuṇḍenādāya gaccheyya (ia hendaknya pergi dengan mengambil menggunakan paruh).

භුඩි භරණෙ. භුණ්ඩති.

Bhuḍi dalam makna menyokong (bharaṇe). Bhuṇḍati.

චඩි කොපෙ. චණ්ඩති. චණ්ඩො. චණ්ඩාලො, චණ්ඩික්කං.

Caḍi dalam makna marah atau kasar (kope). Caṇḍati. Caṇḍo (kasar/pemarah). Caṇḍālo (kaum Candala), caṇḍikkaṃ (kekasaran/kemarahan).

සඩි රුජායං. සණ්ඩති. සණ්ඩො.

Saḍi dalam makna sakit atau pecah (rujāyaṃ). Saṇḍati. Saṇḍo (kumpulan/hutan kecil).

තඩි තාළනෙ. තණ්ඩති. විතණ්ඩා.

Taḍi dalam makna memukul (tāḷane). Taṇḍati. Vitaṇḍā (sofisme/perdebatan yang menjatuhkan).

පඩි ගතියං. පණ්ඩති. පණ්ඩා, පණ්ඩිතො. එත්ථ පණ්ඩාති පඤ්ඤා. සා හි සුඛුමෙසුපි අත්ථෙසු පණ්ඩති ගච්ඡති දුක්ඛාදීනං පීළනාදිකම්පි ආකාරං ජානාතීති ‘‘පණ්ඩා’’ති වුච්චති. පණ්ඩිතොති පණ්ඩාය ඉතො ගතො පවත්තොති පණ්ඩිතො. අථ වා සඤ්ජාතා පණ්ඩා එතස්සාති පණ්ඩිතො. පණ්ඩති ඤාණගතියා ගච්ඡතීතිපි පණ්ඩිතො. තථා හි අට්ඨකථායං [Pg.59] වුත්තං ‘‘පණ්ඩන්තීති පණ්ඩිතා. සන්දිට්ඨිකසම්පරායිකත්ථෙසු ඤාණගතියා ගච්ඡන්තීති අත්ථො’’ති.

Paḍi dalam makna pergi atau bergerak (gatiyaṃ). Paṇḍati. Paṇḍā (kebijaksanaan), paṇḍito (orang bijak). Di sini paṇḍā berarti kebijaksanaan (paññā). Karena ia bergerak (paṇḍati) menuju makna-makna yang halus, ia mengetahui keadaan seperti penindasan pada penderitaan dan sebagainya, maka disebut sebagai ‘paṇḍā’. Paṇḍito adalah orang yang bertindak atau bergerak melalui paṇḍā; atau ia yang memiliki paṇḍā disebut paṇḍito. Ia juga disebut paṇḍito karena ia bergerak dengan gerakan pengetahuan (ñāṇagatiyā). Sebagaimana dikatakan dalam Atthakatha: ‘Mereka disebut paṇḍitā karena mereka bijaksana (paṇḍantīti). Maknanya adalah mereka bergerak dengan gerakan pengetahuan pada makna-makna dunia ini dan dunia selanjutnya’.

ගඩි මදෙ. ගණ්ඩති.

Gaḍi dalam makna mabuk atau sombong (made). Gaṇḍati.

ඛඩි මන්ථෙ. ඛණ්ඩති. ඛණ්ඩිතො, ඛණ්ඩො.

Khaḍi dalam makna mengaduk atau menghancurkan (manthe). Khaṇḍati. Khaṇḍito (pecah/hancur), khaṇḍo (bagian/potongan).

ලඩි ජිව්හාමථනෙ. ලණ්ඩති. ලණ්ඩො.

Laḍi dalam makna menggerakkan lidah (jivhāmathane). Laṇḍati. Laṇḍo (kotoran).

ඩකාරන්තධාතුරූපානි.

Bentuk-bentuk akar kata yang berakhiran huruf ḍ.

ඩකාරන්තධාතු

Akar kata berakhiran ḍ.

වඩ්ඪ වඩ්ඪනෙ. වඩ්ඪති. සිරිවඩ්ඪකො, ධනවඩ්ඪකො, වඩ්ඪිතො, බුඩ්ඪො. එත්ථ ච වකාරස්ස බකාරො, අකාරස්ස චුකාරො.

Vaḍḍha dalam makna bertambah atau tumbuh (vaḍḍhane). Vaḍḍhati. Sirivaḍḍhako (penambah kemasyhuran), dhanavaḍḍhako (penambah kekayaan), vaḍḍhito (tumbuh), buḍḍho (telah tumbuh/matang). Dalam hal ini terjadi perubahan huruf v menjadi b, dan huruf a menjadi u.

කඩ්ඪ ආකඩ්ඪනෙ. කඩ්ඪති, ආකඩ්ඪති, නිකඩ්ඪති. අකාමා පරිකඩ්ඪන්ති, උලූකඤ්ඤෙව වායසා.

Kaḍḍha dalam makna menarik atau menyeret (ākaḍḍhane). Kaḍḍhati, ākaḍḍhati, nikaḍḍhati. Akāmā parikaḍḍhanti, ulūkaññeva vāyasā (Mereka menyeret orang-orang yang tidak mau, seperti burung gagak menyeret burung hantu).

ඉමානි ඪකාරන්තධාතුරූපානි.

Inilah bentuk-bentuk akar kata yang berakhiran huruf ḍh.

ණකාරන්තධාතු

Akar kata berakhiran ṇ.

අණ රණ වණ භණ මණ කණ සද්දෙ. අණති. අණකො බ්‍රාහ්මණො. රණති. රණං. වණති. වාණකො. භණති. භාණකො. මණති. මණිකො. කණති. කාණො. තත්ථ බ්‍රාහ්මණොති බ්‍රහ්මං අණතීති බ්‍රාහ්මණො, මන්තෙ සජ්ඣායතීති අත්ථො. අක්ඛරචින්තකා පන ‘‘බ්‍රහ්මුනො අපච්චං බ්‍රාහ්මණො’’ති වදන්ති. අරියා පන බාහිතපාපත්තා බ්‍රාහ්මණොති.

Aṇa, raṇa, vaṇa, bhaṇa, maṇa, kaṇa dalam makna suara (sadde). Aṇati. Aṇako, brāhmaṇo. Raṇati. Raṇaṃ. Vaṇati. Vāṇako. Bhaṇati. Bhāṇako. Maṇati. Maṇiko. Kaṇati. Kāṇo. Dalam hal tersebut, brāhmaṇo disebut demikian karena ia menyuarakan doa atau mantra (brahmaṃ aṇatīti), maknanya ia melafalkan mantra. Namun, para ahli tata bahasa berkata: ‘Keturunan Brahma adalah brāhmaṇo’. Sedangkan bagi para Ariya, ia disebut brāhmaṇo karena telah menghalau kejahatan (bāhitapāpattā).

බ්‍රාහ්මණො [Pg.60] සොත්තියො විප්පො, භොවාදී බ්‍රහ්මබන්ධු ච;

බ්‍රහ්මසූනු ද්විජො බ්‍රහ්මා, කමලාසනසූනු ච;

Brāhmaṇo, sottiyo, vippo, bhovādī, brahmabandhu; Brahmasūnu, dvijo, brahmā, dan kamalāsanasūnu (adalah sinonim untuk Brāhmaṇa).

රණසද්දො ‘‘සරණා ධම්මා අරණා ධම්මා’’තිආදීසු කිලෙසෙසු වත්තති. කිලෙසා හි රණන්ති කන්දන්ති එතෙහීති රණාති වුච්චන්ති.

Kata ‘raṇa’ berarti kekotoran batin (kilesa) dalam kalimat-kalimat seperti ‘saraṇā dhammā araṇā dhammā’. Sesungguhnya kekotoran batin disebut ‘raṇa’ karena makhluk-makhluk merintih (raṇanti/kandanti) karenanya.

‘‘ධනුග්ගහො අසදිසො, රාජපුත්තො මහබ්බලො;

සබ්බාමිත්තෙ රණං කත්වා, සංයමං අජ්ඣුපාගමී’’ති

‘Pemanah yang tiada bandingnya, putra raja yang sangat kuat; Setelah melakukan peperangan (raṇaṃ katvā) terhadap semua musuh, ia mencapai pengendalian diri’.

එත්ථ යුද්ධෙ වත්තති. රණං කත්වාති හි යුද්ධං කත්වාති අත්ථො. ‘‘තිණඤ්ච කට්ඨඤ්ච රණං කරොන්තා, ධාවිංසු තෙ අට්ඨදිසා සමන්තතො’’ති එත්ථ චුණ්ණවිචුණ්ණකරණෙ වත්තති. රණං කරොන්තාති හි චුණ්ණවිචුණ්ණං කරොන්තාති අත්ථො. එවං අත්ථවිවරණම්පි සද්දසඞ්ඛාතමත්ථං අන්තොයෙව කත්වා අධිප්පායත්ථවසෙන කතං, න ධාතුනානත්ථවසෙනාති දට්ඨබ්බං. අථ වා ධාතූනමත්ථාතිසයයොගොපි භවති, තෙන එවං අත්ථවිවරණං කතන්තිපි දට්ඨබ්බං.

Di sini (kata raṇa) bermakna perang (yuddhe). Raṇaṃ katvā berarti telah melakukan peperangan. ‘Menghancurleburkan (raṇaṃ karontā) rumput dan kayu, mereka berlari ke delapan arah di sekelilingnya’, di sini (kata raṇa) bermakna membuat hancur lebur (cuṇṇavicuṇṇakaraṇe). Raṇaṃ karontā berarti melakukan penghancuran total. Demikianlah penjelasan makna yang didasarkan pada maksud dari makna katanya sendiri, bukan sekadar berdasarkan variasi akar kata. Atau juga dapat dipahami bahwa hal ini terjadi karena adanya penggunaan kelebihan makna dari akar kata tersebut, sehingga penjelasan maknanya dibuat demikian.

භණ භණනෙ. පරිත්තං භණති, වචනං භණති. දීඝභාණකො, පියභාණී, භාණවාරො. එත්ථ භාණවාරොති –

Bhaṇa dalam makna berbicara atau melafalkan (bhaṇane). Parittaṃ bhaṇati (melafalkan paritta), vacanaṃ bhaṇati (mengucapkan kata-kata). Dīghabhāṇako (pelafal Digha Nikaya), piyabhāṇī (pembicara manis), bhāṇavāro (bagian pelafalan). Di sini bhāṇavāro berarti –

‘‘අට්ඨක්ඛරා එකපදං, එකා ගාථා චතුප්පදං;

ගාථා චෙකාමතො ගන්ථො, ගන්ථො බාත්තිංසතක්ඛරො;

‘Delapan suku kata adalah satu baris (pada), satu gāthā terdiri dari empat baris; Satu gantha (unit teks) dihitung dari satu gāthā, satu gantha terdiri dari tiga puluh dua suku kata;’

බාත්තිංසක්ඛරගන්ථානං, පඤ්ඤාසං ද්විසතං පන;

භාණවාරො මතො එකො, ස්වට්ඨක්ඛරසහස්සකො’’ති.

‘Dua ratus lima puluh unit teks (gantha) yang masing-masing terdiri dari tiga puluh dua suku kata, dikenal sebagai satu bhāṇavāra, yang berjumlah delapan ribu suku kata’.

එවං අට්ඨක්ඛරසහස්සපරිමාණො පාඨො වුච්චති.

Demikianlah teks yang berukuran delapan ribu suku kata disebut sebagai satu bhāṇavāra.

ඔණං අපනයනෙ. ඔණති.

Oṇa dalam makna menyingkirkan atau mengambil (apanayane). Oṇati.

සොණ වණ්ණගතීසු. සොණති, සොණො.

Soṇa dalam makna warna (vaṇṇa) dan pergi/gerak (gatīsu). Soṇati, soṇo.

සොණ [Pg.61] සිලොණ සඞ්ඝාතෙ. සොණති. සිලොණති.

Soṇa, siloṇa dalam makna tumpukan atau kumpulan (saṅghāte). Soṇati. Siloṇati.

ඝිණි ඝුණි ඝණි ගහණෙ. ඝිණ්ණති. ඝුණ්ණති. ඝණ්ණති.

Ghiṇi, ghuṇi, ghaṇi dalam makna mengambil atau memegang (gahaṇe). Ghiṇṇati. Ghuṇṇati. Ghaṇṇati.

ඝුණ ඝුණ්ණ ගමනෙ. ඝොණති. ඝුණ්ණති.

Ghuṇa, ghuṇṇa dalam arti pergi (gamane). Ghoṇati. Ghuṇṇati.

පණ බ්‍යවහාරෙ, ථුතියඤ්ච. පණති වාණිජො, වොහාරං කරොති ඉච්චත්ථො. සද්ධො බුද්ධං පණති, ථොමයති ඉච්චත්ථො, ආපණං, සාපණො ගාමො.

Paṇa dalam arti berdagang (byavahāre), dan memuji (thutiyañca). Paṇati vāṇijo, artinya pedagang melakukan perniagaan (vohāraṃ karoti). Saddho buddhaṃ paṇati, artinya orang yang berkeyakinan memuji Buddha (thomayati). āpaṇaṃ (pasar/toko), sāpaṇo gāmo (desa yang memiliki toko-toko).

ගණ රණ ගතියං. ගණති. රණති.

Gaṇa, raṇa dalam arti pergi (gatiyaṃ). Gaṇati. Raṇati.

චණ සණ දානෙ. චණති. සණති.

Caṇa, saṇa dalam arti memberi (dāne). Caṇati. Saṇati.

ඵණ ගතියං. ඵණති. ඵණං.

Phaṇa dalam arti pergi (gatiyaṃ). Phaṇati. Phaṇaṃ (leher/kerudung ular).

වෙණු ඤාණචින්තානිසාමනෙසු. වෙණති.

Veṇu dalam arti pengetahuan, pemikiran, dan pengamatan (ñāṇacintānisāmanesu). Veṇati.

පීණ පීණනෙ. පීණනං පරිපුණ්ණතා. පීණති. පීණො දිවා න භුඤ්ජති, පීණොරක්ඛංසබාහු.

Pīṇa dalam arti memuaskan (pīṇane). Pīṇana berarti kepenuhan (paripuṇṇatā). Pīṇati. Pīṇo divā na bhuñjati (ia yang gemuk tidak makan di siang hari), pīṇorakkhaṃsabāhu (lengan yang kuat dan berisi).

මිණ හිංසායං. මිණති.

Miṇa dalam arti menyakiti (hiṃsāyaṃ). Miṇati.

දුණ ගතියඤ්ච. හිංසාපෙක්ඛකො චකාරො. දුණති.

Duṇa dalam arti pergi (gatiyañca). Kata 'ca' mengacu pada menyakiti (hiṃsā). Duṇati.

සණ අබ්‍යත්තසද්දෙ. සණති. සණතෙව බ්‍රහ්මාරඤ්ඤං. සණතෙවාති නදති විය.

Saṇa dalam arti suara yang tidak jelas (abyattasadde). Saṇati. Saṇateva brahmāraññaṃ (hutan luas itu menderu). Saṇateva berarti menderu atau bersuara (nadati viya).

තුණ කොටිල්ලෙ. තොණති.

Tuṇa dalam arti kebengkokan (koṭille). Toṇati.

පුණ නිපුණෙ. පුණති, නිපුණති. නිපුණධම්මො. එත්ථ ච නිපුණසණ්හසුඛුමසද්දා වෙවචනසද්දා කුසලඡෙකදක්ඛසද්දා වියාති දට්ඨබ්බං.

Puṇa dalam arti kecakapan/kehalusan (nipuṇe). Puṇati, nipuṇati. Nipuṇadhammo (Dhamma yang halus). Di sini, kata-kata 'nipuṇa', 'saṇha', dan 'sukhuma' harus dipahami sebagai sinonim, seperti halnya kata-kata 'kusala', 'cheka', dan 'dakkha'.

මුණ පටිඤ්ඤාණෙ. මුණති.

Muṇa dalam arti pengakuan (paṭiññāṇe). Muṇati.

කුණ සද්දොපකරණෙ. කොණති.

Kuṇa dalam arti alat suara (saddopakaraṇe). Koṇati.

චුණ [Pg.62] ඡෙදනෙ. චොණති.

Cuṇa dalam arti memotong (chedane). Coṇati.

මණ චාගෙ. වෙරං මණතීති වෙරමණි.

Maṇa dalam arti melepaskan (cāge). Melepaskan permusuhan (veraṃ maṇati) disebut 'veramaṇi'.

ඵුණ විකිරණෙ විධුනනෙ ච. ඵුණති. අඞ්ගාරකාසුං අපරෙ ඵුණන්ති.

Phuṇa dalam arti menebar (vikiraṇe) dan mengibas (vidhunane). Phuṇati. Aṅgārakāsuṃ apare phuṇanti (yang lainnya menebar/membersihkan lubang arang).

ඉමානි ණකාරන්තධාතුරූපානි.

Inilah bentuk-bentuk akar kata berakhiran 'ṇa'.

ඉති භූවාදිගණෙ ටවග්ගන්තධාතුරූපානි

Demikianlah dalam kelompok Bhūvādi, bentuk-bentuk akar kata yang berakhiran kelompok 'ṭa'.

සමත්තානි.

Selesai.

තකාරන්තධාතු

Akar kata berakhiran 'ta'.

අථ තවග්ගන්තධාතුරූපානි වුච්චන්තෙ –

Selanjutnya, bentuk-bentuk akar kata yang berakhiran kelompok 'ta' (tavagganta) akan disebutkan –

තෙ පාලනෙ. පාලනං රක්ඛණං. තායති. තාණං, ගොත්තං, නක්ඛත්තං. අඝස්ස තාතා. කිච්ඡෙනාධිගතා භොගා, තෙ තාතො විධමි ධමං. තත්ථ ගොත්තන්ති ගං තායතීති ගොත්තං. ‘‘ගොතමො කස්සපො’’ති හි ආදිනා පවත්තමානං ගං වචනං බුද්ධිඤ්ච තායති එකංසිකවිසයතාය රක්ඛතීති ගොත්තං. යථා හි බුද්ධි ආරම්මණභූතෙන අත්ථෙන විනා න වත්තති, තථා අභිධානං අභිධෙය්‍යභූතෙන, තස්මා සො ගොත්තසඞ්ඛාතො අත්ථො තානි තායති රක්ඛතීති වුච්චති. කො පන සොති? අඤ්ඤකුලපරම්පරාසාධාරණං තස්ස කුලස්ස ආදිපුරිසසම්මුදිතං තංකුලපරියාපන්නසාධාරණං සාමඤ්ඤරූපං.

Te dalam arti melindungi (pālane). Pālana berarti menjaga (rakkhaṇaṃ). Tāyati. Tāṇaṃ (perlindungan), gottaṃ (suku/garis keturunan), nakkhattaṃ (bintang/lintasan). Pelindung dari dosa (aghassa tātā). Kekayaan yang diperoleh dengan susah payah, ia sang pelindung melenyapkannya dengan tiupan (te tāto vidhami dhamaṃ). Di sana, 'gotta' berarti melindungi ucapan/pengetahuan (gaṃ tāyati). 'Gotamo Kassapo' dan seterusnya, disebut 'gotta' karena melindungi ucapan (gaṃ) dan kecerdasan (buddhi) dengan menjadikannya objek yang pasti. Sebagaimana kecerdasan tidak berfungsi tanpa makna yang menjadi objeknya, demikian pula penyebutan (abhidhāna) tanpa yang disebut (abhidheyya), oleh karena itu makna yang disebut 'gotta' itu melindungi (tāyati) hal-hal tersebut. Apakah itu? Yaitu rupa umum (sāmaññarūpa) yang dimiliki bersama oleh keturunan keluarga tersebut, yang muncul dari leluhur pertama (ādipurisa) keluarga tersebut.

නක්ඛත්තන්ති විසමගතියා අගන්ත්වා අත්තනො වීථියාව ගමනෙන නක්ඛනං ගමනං තායති රක්ඛතීති නක්ඛත්තං, තං පන අස්සයුජාදිවසෙන සත්තවීසතිවිධං හොති. තථා හි අස්සයුජො [Pg.63] භරණී කත්තිකා රොහණී මිගසිරො අද්දා පුනබ්බසු ඵුස්සො අස්සලිසො මාඝො පුබ්බඵග්ගුණී උත්තරඵග්ගුණී හත්ථො චිත්තං ස්වාති විසාඛා අනුරාධා ජෙට්ඨා මූලං පුබ්බාසළ්හං උත්තරාසළ්හං සාවණං ධනසිට්ඨා සතභිසත්තං පුබ්බභද්දපදං උත්තරභද්දපදං රෙවතී චාති සත්තවීසති නක්ඛත්තානි. තානි පන අත්තනො ගමනට්ඨානං ඊසකම්පි න විජහන්ති කිඤ්චි සීඝං කිඤ්චි දන්ධං, කදාචි සීඝං, කදාචි දන්ධං, එත්තො ඉතො චාති එවං විසමගතියා අගන්ත්වා යන්තචක්කෙ පටිපාටියා යොජිතානි විය සමප්පමාණගතියා අත්තනො වීථියාව ගච්ඡන්තානි මණ්ඩලාකාරෙන සිනෙරුං පරිවත්තන්ති. එවං ඉමානි නක්ඛනං ගමනං තායන්ති රක්ඛන්තීති නක්ඛත්තානීති වුච්චන්ති. පොරාණා පන ඛරධාතුවසෙන ‘‘නක්ඛරන්ති න නස්සන්තීති නක්ඛත්තානී’’ති ආවොචුං, ‘‘නක්ඛත්තං ජොති රික්ඛං තං’’ ඉච්චෙතානි නක්ඛත්තතාරකානං නාමානි. ‘‘උළු තාරා තාරකා’’ති ඉමානි පන සබ්බාසම්පි තාරකානං සාධාරණනාමානි. ඔසධීති පන තාරකාවිසෙසස්ස නාමං.

Nakkhatta berarti menjaga lintasan (nakkhana/gamana) dengan tidak pergi melalui lintasan yang tidak teratur (visamagatiyā agantvā) melainkan pergi pada jalurnya sendiri. Nakkhatta tersebut ada 27 jenis yaitu: Assayuja, Bharaṇī, Kattikā, Rohaṇī, Migasiro, Addā, Punabbasu, Phusso, Assaliso, Māgho, Pubbaphagguṇī, Uttaraphagguṇī, Hattho, Cittaṃ, Svāti, Visākhā, Anurādhā, Jeṭṭhā, Mūlaṃ, Pubbāsaḷhaṃ, Uttarāsaḷhaṃ, Sāvaṇaṃ, Dhanasiṭṭhā, Satabhisattaṃ, Pubbabhaddapadaṃ, Uttarabhaddapadaṃ, dan Revatī. Mereka tidak meninggalkan jalur lintasannya sedikit pun, ada yang cepat, ada yang lambat, kadang cepat, kadang lambat, di sini dan di sana; dengan tidak pergi secara tidak teratur, mereka berputar mengelilingi Sineru dalam bentuk lingkaran dengan kecepatan yang teratur seperti yang diatur pada roda mesin. Demikianlah mereka disebut 'nakkhatta' karena menjaga lintasan tersebut. Para ahli kuno mengatakan berdasarkan akar kata 'khara': 'disebut nakkhatta karena tidak hancur (na nassanti)'. Nakkhatta, joti, rikkha adalah nama-nama bagi bintang-bintang (nakkhattatārakā). Uḷu, tārā, tārakā adalah nama umum bagi semua bintang. Sedangkan 'osadhī' adalah nama bagi bintang tertentu.

චිති සඤ්ඤාණෙ. සඤ්ඤාණං චිහනං ලක්ඛණකරණං. චෙතති. චිහනං කරොතීති අත්ථො. ඊකාරන්තවසෙන වුත්තත්තා අස්මා ධාතුතො සකි සඞ්කායන්ති ධාතුතො විය නිග්ගහීතාගමො න හොති. එස නයො අඤ්ඤෙසුපි ඊදිසෙසු ඨානෙසු.

Citi dalam arti pengenalan (saññāṇe). Saññāṇa berarti memberi tanda atau ciri (cihanaṃ lakkhaṇakaraṇaṃ). Cetati, artinya membuat tanda. Karena disebutkan dengan bentuk akhiran 'ī', maka akar kata ini tidak memiliki penyisipan anusvara (niggahīta) seperti pada akar kata 'saki' atau 'saṅkā'. Cara ini juga berlaku pada tempat-tempat serupa lainnya.

පත ගතියං. පතති. පපතති පපාතං, පපතෙය්‍යහං. පාපත්තං නිරයං භුසං. අහංසද්දෙන යොජෙතබ්බං, පාපත්තං පපතිතොස්මීති අත්ථො. පාපත්ථ නිරයං භුසං, සොකුමාරොති යොජෙතබ්බං, පාපත්ථ පපතිතොති අත්ථො. පරොක්ඛාපදඤ්හිඑතං ද්වයං. ‘‘පාවදං පාවදා’’තිආදීසු විය උපසග්ගපදස්ස දීඝභාවො, තතො අංසද්දස්ස ත්තංආදෙසො, අසද්දස්ස ච ත්ථාදෙසො භවති. අචින්තෙය්‍යො හි පාළිනයො.

Pata dalam arti pergi (gatiyaṃ). Patati. Papatati (jatuh), papātaṃ (jurang), papateyyahaṃ (semoga aku jatuh). Pāpattaṃ nirayaṃ bhusaṃ (aku telah benar-benar jatuh ke neraka). Harus dihubungkan dengan kata 'ahaṃ', pāpattaṃ berarti 'aku telah jatuh' (papatitosmi). Pāpattha nirayaṃ bhusaṃ, harus dihubungkan dengan 'sokumāro' (ia yang lembut), pāpattha berarti 'ia telah jatuh' (papatitoti). Keduanya adalah bentuk kata kerja parokkhā. Seperti pada 'pāvadaṃ', 'pāvadā', dan lain-lain, terdapat pemanjangan awalan (upasagga), kemudian akhiran 'aṃ' menjadi 'tta', dan 'as' menjadi 'ttha'. Sesungguhnya metode bahasa Pali itu tidak terpikirkan (sangat luas/mendalam).

අත [Pg.64] සාතච්චගමනෙ. සාතච්චගමනං නිරන්තරගමනං. අතති. යස්මා පන අතධාතු සාතච්චගමනත්ථවාචිකා, තස්මා භවාභවං ධාවන්තො ජාතිජරාබ්‍යාධිමරණාදිභෙදං අනෙකවිහිතං සංසාරදුක්ඛං අතති සතතං ගච්ඡති පාපුණාති අධිගච්ඡතීති අත්තාතිපි නිබ්බචනමිච්ඡිතබ්බං. අත්ථන්තරවසෙන පන ‘‘ආහිතො අහංමානො එත්ථාති අත්තා, අත්තභාවො’’ති ච ‘‘සුඛදුක්ඛං අදති අනුභවතීති අත්තා’’ති ච ‘‘අත්තමනොති පීතිසොමනස්සෙන ගහිතමනො’’ති ච අත්ථො දට්ඨබ්බො, යත්ථ යත්ථ යථා යථා අත්ථො ලබ්භති, තත්ථ තත්ථ තථා තථා අත්ථස්ස ගහෙතබ්බතොති.

Ata dalam arti pergi terus-menerus (sātaccagamane). Sātaccagamana berarti pergi tanpa henti (nirantaragamana). Atati. Karena akar kata 'ata' menunjukkan arti pergi terus-menerus, maka ia disebut 'attā' karena terus-menerus pergi (atati), mencapai, atau mengalami berbagai penderitaan samsara seperti kelahiran, usia tua, penyakit, dan kematian saat mengembara di berbagai kehidupan (bhavābhavaṃ). Namun berdasarkan arti lain: 'attā' (diri/tubuh) adalah tempat di mana kesombongan ego (ahaṃmāna) diletakkan; 'attā' adalah yang merasakan (adati/anubhavati) suka dan duka; dan 'attamanā' berarti pikiran yang dipenuhi dengan kegembiraan dan kebahagiaan (pītisomanassena). Di mana pun makna itu ditemukan, di sanalah makna itu harus diambil sesuai konteksnya.

චුත ආසෙචනෙ ඛරණෙ ච. චොතති.

Cuta dalam arti memercikkan (āsecane) dan mengalir (kharaṇe). Cotati.

අති බන්ධනෙ. අන්තති. අන්තං. අන්තියතිබන්ධියති අන්තගුණෙනාති අන්තං. ඉධ අන්ත සද්දස්ස අත්ථුද්ධාරො වුච්චතෙ ‘‘අන්තං අන්තගුණං උදරිය’’න්ති එත්ථ ද්වත්තිංසාකාරන්තොගධං කුණපන්තං අන්තං නාම. ‘‘කායබන්ධනස්ස අන්තො ජීරති. හරිතන්තං වා’’ති එත්ථ අන්තිමමරියාදන්තො අන්තො නාම. ‘‘අන්තමිදං භික්ඛවෙ ජීවිකාන’’න්ති එත්ථ ලාමකන්තො. ‘‘සක්කායො එකො අන්තො’’ති එත්ථ කොට්ඨාසන්තො. ‘‘එසෙවන්තො දුක්ඛස්ස සප්පච්චයසඞ්ඛයා’’ති එත්ථ කොටන්තො. ඉච්චෙවං –

Ati dalam arti mengikat (bandhane). Antati. Antaṃ. Disebut 'anta' karena diikat (antiyati/bandhiyati) oleh usus (antaguṇa). Di sini pemaparan arti kata 'anta' disebutkan: dalam 'antaṃ antaguṇaṃ udariyaṃ', yang dimaksud 'anta' adalah usus sebagai bagian dari tiga puluh dua bagian tubuh (kuṇapanta). Dalam 'ujung (anto) ikat pinggang telah usang' atau 'ujung rumput', yang dimaksud 'anta' adalah batas akhir (antimamariyāda). Dalam 'Inilah yang terendah (antaṃ) di antara mata pencaharian, wahai para bhikkhu', yang dimaksud adalah yang rendah (lāmaka). Dalam 'Pandangan terhadap diri adalah satu sisi (anto)', yang dimaksud adalah bagian (koṭṭhāsa). Dalam 'Inilah akhir (anto) dari penderitaan karena hancurnya sebab-sebab', yang dimaksud adalah puncak/akhir (koṭi). Demikianlah –

කුණපන්තං [Pg.65] අන්තිමඤ්ච, මරියාදො ච ලාමකං;

කොට්ඨාසො කොටි’මෙ අත්ථො, අන්තසද්දෙන භාසිතා.

Usus (kuṇapanta), akhir (antima), batas (mariyāda), rendah (lāmaka), bagian (koṭṭhāsa), dan puncak (koṭi); inilah makna-makna yang dinyatakan oleh kata 'anta'.

කිත නිවාසෙ රොගාපනයනෙ ච. කෙතති. සාකෙතං න ගරං, නිකෙතො, නිකෙතං පාවිසි. ආමොදමානො ගච්ඡති සන්නිකෙතං. තිකිච්ඡති, චිකිච්ඡති, චිකිච්ඡා, චිකිච්ඡකො. තත්ථ සාකෙතන්ති සායං ගහිතවසනට්ඨානත්තා සාකෙතං, යංසද්දලොපො.

Kita dalam arti kediaman dan menghilangkan penyakit. Ketati. Kota Sāketa, niketo, ia memasuki tempat kediaman (niketaṃ). Dengan bersukacita ia pergi ke tempat kediaman (sanniketaṃ). Tikicchati, cikicchati, pengobatan (cikicchā), tabib (cikicchako). Di sana, disebut 'Sāketa' karena merupakan tempat kediaman yang diambil di waktu sore (sāyaṃ), dengan penghilangan bunyi 'ya'.

යත පතියතනෙ. පතියතනං වායාමකරණං. යතති. යති, යතවා, පයතනං, ආයතනං, ලොකායතං. එත්ථ ආයතනන්ති ආයතනතො ආයතනං, චක්ඛුරූපාදීනි. එතානි හි තංද්වාරාරම්මණචිත්තචෙතසිකා ධම්මා සෙන සෙන අනුභවනාදිකිච්චෙන ආයතන්ති උට්ඨහන්ති ඝටන්ති වායමන්ති එතෙසූති ‘‘ආයතනානී’’ති වුච්චන්ති. එත්ථ පන නීතනුධාතූනං වසෙනපි ආයතනසද්දත්ථො වත්තබ්බො සියා, සො උත්තරි ආවිභවිස්සති.

Yata dalam arti usaha (patiyatana). Patiyatana berarti melakukan upaya (vāyāmakaraṇaṃ). Yatati. Yati, yatavā, payatanaṃ, āyatanaṃ, lokāyataṃ. Di sini, āyatana disebut āyatana karena meluas (āyatanato), seperti mata, bentuk, dan sebagainya. Karena fenomena-fenomena mental (citta-cetasika) yang memiliki pintu dan objek itu muncul, bergabung, dan berusaha melalui fungsinya masing-masing seperti mengalami (anubhavana) di dalam hal-hal ini, maka hal-hal ini disebut 'āyatanā'. Namun di sini, makna kata āyatana juga dapat dijelaskan melalui akar kata nī dan tanu, yang akan dijelaskan lebih lanjut nanti.

ආයතනසද්දො නිවාසට්ඨානෙ ආකරෙ සමොසරණට්ඨානෙ සඤ්ජාතිදෙසෙ කාරණෙ ච. තථා හි ‘‘ලොකෙ ඉස්සරායතනං වාසුදෙවායතන’’න්තිආදීසු නිවාසට්ඨානෙ ආයතනසද්දො වත්තති. ‘‘සුවණ්ණායතනං රජතායතන’’න්තිආදීසු ආකරෙ. සාසනෙ පන ‘‘මනොරමෙ ආයතනෙ, සෙවන්ති නං විහඞ්ගමා’’තිආදීසු සමොසරණට්ඨානෙ. ‘‘දක්ඛිණාපථො ගුන්නං ආයතන’’න්තිආදීසු සඤ්ජාතිදෙසෙ. ‘‘තත්‍ර තත්‍රෙව සක්ඛිභබ්බතං පාපුණාති සති සතිආයතනෙ’’තිආදීසු කාරණෙ වත්තතීති [Pg.66] වෙදිතබ්බො. සො ච නානාපවත්තිනිමිත්තවසෙන ගහෙතබ්බො.

Kata āyatana digunakan dalam arti tempat tinggal, tambang (sumber), tempat berkumpul, tempat kelahiran, dan penyebab. Demikianlah, dalam kalimat seperti 'loke issarāyatanaṃ vāsudevāyatanaṃ' dan sebagainya, kata āyatana berarti tempat tinggal. Dalam 'suvaṇṇāyatanaṃ rajatāyatanaṃ' dan sebagainya, berarti tambang (sumber). Dalam ajaran (Sāsana), dalam 'manorame āyatane, sevanti naṃ vihaṅgamā' dan sebagainya, berarti tempat berkumpul. Dalam 'dakkhiṇāpatho gunnaṃ āyatanaṃ' dan sebagainya, berarti tempat kelahiran. Dalam 'tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati satiāyatane' dan sebagainya, harus dipahami bahwa itu berarti penyebab. Dan itu harus dipahami sesuai dengan alasan kemunculannya yang berbeda-beda.

නිවාසෙ ආකාරෙ චෙව, ජාතිදෙසෙ ච කාරණෙ;

සමොසරණට්ඨානෙ ච, ආයතනරවො ගතො.

Kata āyatana merujuk pada tempat tinggal, tambang (sumber), tempat kelahiran, penyebab, dan tempat berkumpul.

ලොකායතං නාම ‘‘සබ්බං උච්ඡිට්ඨං, සබ්බං නුච්ඡිට්ඨං. සෙතො කාකො, කාළො බකො ඉමිනා ච ඉමිනා ච කාරණෙනා’’ති එවමාදිනිරත්ථකකාරණපටිසංයුත්තං තිත්ථියසත්ථං, යං ලොකෙ ‘‘විතණ්ඩසත්ථ’’න්ති වුච්චති, යඤ්ච සන්ධාය බොධිසත්තො අසමධුරො විධුරපණ්ඩිතො ‘‘න සෙවෙ ලොකායතිකං, නෙතං පඤ්ඤාය වඩ්ඪන’’න්ති ආහ. ආයතිං හිතං තෙන ලොකො න යතති න ඊහතීති ලොකායතං, කින්තං? විතණ්ඩසත්ථං. තඤ්හි ගන්ථං නිස්සාය සත්තා පුඤ්ඤක්‍රියාය චිත්තම්පි න උප්පාදෙන්ති. අඤ්ඤත්ථාපි හි එවං වුත්තං ‘‘ලොකායතසිප්පන්ති ‘කාකො සෙතො, අට්ඨීනං සෙතත්තා, බලාකා රත්තා, ලොහිතස්ස රත්තත්තා’ති එවමාදිනයප්පවත්තං පරලොකනිබ්බානානං පටිසෙධකං විතණ්ඩසත්ථසිප්ප’’න්ති.

Lokāyata adalah nama kitab kaum sesat (titthiya) yang berkaitan dengan alasan-alasan yang tidak berguna seperti: 'semuanya adalah sisa, semuanya bukan sisa; gagak itu putih, bangau itu hitam karena alasan ini dan itu,' yang di dunia disebut 'vitaṇḍasattha' (ilmu perdebatan/sofisme), dan merujuk padanya, Bodhisatta Vidhura Paṇḍita yang tak tertandingi berkata: 'Janganlah mengikuti lokāyatika, itu tidak meningkatkan kebijaksanaan.' Karena dunia tidak berusaha atau tidak berupaya (na yatati) demi kesejahteraan di masa depan (āyatiṃ hitaṃ), maka disebut lokāyata. Apakah itu? Ilmu perdebatan (vitaṇḍasattha). Karena dengan bersandar pada kitab tersebut, makhluk-makhluk bahkan tidak memunculkan pikiran untuk melakukan kebajikan. Di tempat lain juga dikatakan: 'Seni lokāyata adalah seni ilmu perdebatan yang menolak kehidupan setelah mati dan Nibbana, yang berjalan dengan cara seperti: gagak itu putih karena tulang itu putih, kuntul itu merah karena darah itu merah, dan sebagainya.'

යුත ජුත භාසනෙ. භාසනං උදීරණං. යොතති. ජොතති.

Yuta dan juta dalam arti berbicara (bhāsana). Bhāsana berarti pengucapan (udīraṇa). Yotati. Jotati.

ජුතදිත්තියං. ජොතති, විජ්ජොතති. ජුති, ජොති. කාරිතෙ ‘‘ජොතෙති, ජොතයිත්වාන සද්ධම්ම’’න්ති පයොගා. එත්ථ ච ජුතීති ආලොකො සිරි වා. ජොතීති පතාපො. අථ වා ජොතීති චන්දාදීනි. වුත්තම්පි චෙත සිරිමාවිමාන වත්ථුඅට්ඨකථායං ‘‘ජොතීති චන්දිමසූරියනක්ඛත්තතාරකානං සාධාරණනාම’’න්ති. අථ වා ‘‘ජොති ජොතිපරායණො’’ති වචනතො යො කොචි ජොතති ඛත්තියකුලාදීසු ජාතත්තා ච රූපසොභායුත්තත්තා ච, සො ‘‘ජොතී’’ති වුච්චති.

Juta dalam arti kecemerlangan (ditti). Jotati, vijjotati. Juti, joti. Dalam bentuk kausatif: 'joteti, jotayitvāna saddhammaṃ'. Di sini, juti berarti cahaya atau kemuliaan. Joti berarti kekuatan (patāpo). Atau joti berarti bulan dan sebagainya. Telah dikatakan dalam Komentar Sirimāvimāna Vatthu: 'Joti adalah nama umum untuk bulan, matahari, planet, dan bintang-bintang.' Atau menurut kutipan 'joti jotiparāyaṇo', siapa pun yang bersinar karena lahir di keluarga ksatria dan sebagainya serta memiliki keindahan fisik, ia disebut 'joti'.

සිත [Pg.67] වණ්ණො. සිතධාතු සෙතවණ්ණෙ වත්තති. කිඤ්චාපෙත්ථ වණ්ණසාමඤ්ඤං වුත්තං, තථාපි ඉධ නීලපීතාදීසු සෙතවණ්ණොයෙව ගහෙතබ්බො පයොගදස්සනවසෙන. සෙතති. සෙතං වත්ථං. වාච්චලිඞ්ගත්තා පන සෙතසද්දො තිලිඞ්ගො ගහෙතබ්බො.

Sita berarti warna. Akar sita digunakan untuk warna putih (setavaṇṇe). Meskipun di sini disebut warna secara umum, namun berdasarkan penggunaan, yang dimaksud hanyalah warna putih. Setati. Kain putih (setaṃ vatthaṃ). Karena merupakan kata sifat (vāccaliṅga), maka kata seta harus dipahami dalam tiga gender (tiliṅgo).

සෙතං සිතං සුචි සුක්කං, පණ්ඩරං ධවලම්පි ච;

අකණ්හං ගොරමොදාතං, සෙතනාමානි හොන්ති හි.

Seta, sita, suci, sukka, paṇḍara, dhavala, akaṇha, gora, dan odāta adalah nama-nama untuk warna putih.

වතු වත්තනෙ. වත්තති, පවත්තති, සංවත්තති, අනුවත්තති, පරිවත්තති. පවත්තං.

Vatu dalam arti berlangsung/berputar (vattane). Vattati, pavattati, saṃvattati, anuvattati, parivattati. Pavattaṃ.

කිලොත අද්දභාවෙ. අද්දභාවො තින්තභාවො. කිලොතති, පකිලොතති, තෙමෙතීති අත්ථො. කාරිතෙ පකිලොතෙති, පකිලොතයති. උණ්හොදකස්මිං පකිලොතයිත්වා, තෙමෙත්වාති අත්ථො.

Kilota dalam arti keadaan basah (addabhāve). Addabhāva berarti keadaan basah (tintabhāvo). Kilotati, pakilotati, artinya membasahi (temeti). Dalam bentuk kausatif: pakiloteti, pakilotayati. Setelah membasahi (pakilotayitvā) dalam air panas, artinya membasahi (temetvā).

වත යාචනෙ. වතති.

Vata dalam arti meminta (yācane). Vatati.

කිත ඤාණෙ. කෙතති. කෙතනං, කෙතකො, සඞ්කෙතො.

Kita dalam arti pengetahuan (ñāṇe). Ketati. Ketana, ketako, saṅketo.

කති සුත්තජනනෙ. සුත්තං කන්තති.

Kati dalam arti memintal benang (suttajanane). Memintal benang (suttaṃ kantati).

කති ඡෙදනෙ. මංසං කන්තති, විකන්තති, අයොකන්තො. සල්ලකන්තො මහාවීරො. මා නො අජ්ජ විකන්තිංසු, රඤ්ඤො සූදා මහානසෙ.

Kati dalam arti memotong (chedane). Memotong daging (maṃsaṃ kantati), vikantati, ayokanto (magnet/pemotong besi). Sallakanto mahāvīro. Janganlah para koki raja di dapur memotong (vikantiṃsu) kita hari ini.

චතී හිංසාගන්ධෙසු. ඊකාරන්තත්තා ඉමස්මා නිග්ගහීතාගමො න හොති. චතති.

Catī dalam arti menyakiti (hiṃsā) dan bau (gandha). Karena berakhiran 'ī', maka tidak ada penambahan niggahīta (nasal) pada akar ini. Catati.

තකාරන්තධාතුරූපානි.

Bentuk-bentuk akar kata yang berakhiran 't'.

ථකාරන්තධාතු

Akar kata yang berakhiran 'th'.

ථා [Pg.68] ගතිනිවත්තියං. ථාති. අවත්ථා, වවත්ථානං, වවත්ථිතං, වනථො. ‘‘ඡෙත්වා වනං වනථඤ්චා’’ති එත්ථ හි මහන්තා රුක්ඛා වනං නාම, ඛුද්දකා පන තස්මිං වනෙ ඨිතත්තා වනථො නාම වුච්චන්ති.

Thā dalam arti menghentikan gerakan (gatinivattiyaṃ). Thāti. Avatthā, vavatthānaṃ, vavatthitaṃ, vanatho. Dalam kalimat 'setelah memotong hutan (vana) dan semak (vanatha)', pohon-pohon besar disebut vana, sedangkan pohon-pohon kecil disebut vanatha karena berdiri (ṭhitattā) di dalam hutan itu.

ථු ථුතියං. ථවති, අභිත්ථවති. ථවනා, අභිත්ථවනා, ථුති, අභිත්ථුති.

Thu dalam arti pujian (thutiyaṃ). Thavati, abhitthavati. Thavanā, abhitthavanā, thuti, abhitthuti.

යදි හි රූපිනී සියා, පඤ්ඤා මෙ වසුමතී න සමෙය්‍ය;

අනොමදස්සිස්ස භගවතො, ඵලමෙතං ඤාණථවනාය.

Jika kebijaksanaan memiliki wujud, maka bumi yang luas ini tidak akan cukup menampungnya; inilah hasil dari memuji pengetahuan (ñāṇathavanāya) Sang Bhagawan yang penglihatannya sempurna (Anomadassī).

තෙහි ථුතිප්පසත්ථො සො, යෙනිදං ථවිතං ඤාණං, බුද්ධසෙට්ඨො ච ථොමිතො. තත්‍ර ථවනාති පසංසනා. පසංසාය හි අනෙකානි නාමානි.

Ia dipuji dengan pujian-pujian itu, oleh siapa pengetahuan ini dipuji, dan Buddha yang paling utama disanjung. Di sana, thavanā berarti pujian (pasaṃsanā). Karena terdapat banyak nama untuk pujian.

ථවනා ච පසංසා ච, සිලාඝා වණ්ණනා ථුති;

පනුති ථොමනා වණ්ණො, කත්ථනා ගුණකිත්තනං;

Thavanā, pasaṃsā, silāghā, vaṇṇanā, thuti, panuti, thomanā, vaṇṇo, katthanā, dan guṇakittanaṃ (adalah sinonim pujian).

ථෙ සද්දසඞ්ඝාතෙසු. ථීයති, පතිත්ථීයති. ථී. අත්‍රිමා පාළියො – අභිසජ්ජති කුප්පති බ්‍යාපජ්ජති පතිත්ථීයති, කොපඤ්ච දොසඤ්ච අප්පච්චයඤ්ච පාතුකරොති. ථියො නං පරිභාසිංසූති. තත්‍ර ‘‘ථීයති පතිත්ථීයතී’’තිමානි එකාරස්සීයාදෙසවසෙන සම්භූතානි. ථීයති සඞ්ඝාතං ගච්ඡති ගබ්භො එතිස්සාති ථී. ආචරියා පන ඉත්ථීසද්දස්සෙව එවං නිබ්බචනං වදන්ති, න ථීසද්දස්ස.

The dalam arti suara dan kumpulan (saddasaṅghātesu). Thīyati, patitthīyati. Thī (wanita). Berikut ini adalah kutipan-kutipan teks: 'ia tersinggung, marah, kesal, menjadi kaku (patitthīyati), menunjukkan kemarahan, kebencian, dan ketidaksenangan.' Kalimat 'para wanita (thiyo) mencaci-makinya.' Di sana, 'thīyati' dan 'patitthīyati' terbentuk melalui penggantian vokal 'e' menjadi 'ī'. Wanita disebut 'thī' karena janin terkumpul (saṅghātaṃ) di dalamnya. Namun, para guru memberikan penjelasan etimologi seperti itu hanya untuk kata 'itthī', bukan untuk kata 'thī'.

ගබ්භො ථීයති එතිස්සා, ඉති ථී ඉති නො රුචි;

ගබ්භො ථීයති එතිස්සා, ඉති ඉත්ථීති ආචරියා.

'Janin terkumpul di dalamnya, maka disebut thī', ini bukan pendapat kami; 'Janin terkumpul di dalamnya, maka disebut itthī', itulah pendapat para guru.

තෙසං සුදුක්කරොවාදෙ, ‘‘ඉත්ථී’’ති පදසම්භවො;

අයං විනිච්ඡයො පත්තො, නිච්ඡයං භො සුණාථ මෙ.

Mengenai asal-usul kata 'itthī' dalam ajaran mereka yang sangat sulit ini; keputusan ini telah dicapai, dengarkanlah keputusan saya ini, wahai Saudara.

ථීසද්දෙන [Pg.69] සමානත්ථො, ඉත්ථීසද්දො යතො තතො;

ථීසද්දෙ ලබ්භමානත්ථං, ඉත්ථීසද්දම්හි රොපිය.

Karena kata 'itthī' memiliki arti yang sama dengan kata 'thī'; maka makna yang ditemukan pada kata 'thī' diterapkan pada kata 'itthī'.

අප්පානං බහුතා ඤායෙ, ගහිතෙ සති යුජ්ජති;

තථා හි ‘‘ද්වෙ දුවෙ, තණ්හා, තසිණා’’ති නිදස්සනං.

Penerapan sedikit menjadi banyak (penambahan huruf) adalah tepat jika dipahami sesuai kaidahnya; sebagaimana contohnya 'dve' menjadi 'duve', 'taṇhā' menjadi 'tasiṇā'.

අථ වා පන ‘‘ඉත්ථී’’ති-ඉදං වණ්ණාගමාදිතො;

නිරුත්තිලක්ඛණෙනාපි, සිජ්ඣතීති පකාසයෙ.

Atau sebaliknya, kata ‘itthī’ ini (terbentuk) dari penambahan huruf (vaṇṇāgama) dan sebagainya; harus dinyatakan bahwa itu juga terbentuk menurut aturan linguistik (Nirutti).

ඉච්ඡතීති නරෙ ඉත්ථී, ඉච්ඡාපෙතීති වා පන;

ඉදං නිබ්බචනඤ්චාපි ඤෙය්‍යං නිබ්බචනත්ථිනා.

Ia menginginkan laki-laki, maka disebut ‘itthī’ (wanita), atau sebaliknya, ia membuat (laki-laki) menginginkannya; etimologi ini juga harus diketahui oleh pencari makna kata.

අත්‍රිමානි ඉත්ථීනමභිධානානි –

Berikut ini adalah nama-nama (sinonim) bagi para wanita —

ඉත්ථී ථී වනිතා නාරී, අබලා භීරු සුන්දරී;

කන්තා සීමනිනී මාතු-ගාමො පියා ච කාමිනී.

Itthī, thī, vanitā, nārī, abalā, bhīru, sundarī; kantā, sīmaninī, mātugāmo, piyā, dan kāminī.

රමණී පමදා දයිතා, ලලනා මහිලා’ඞ්ගනා;

තාසංයෙව ච නාමානි, අවත්ථාතො ඉමානිපි.

Ramaṇī, pamadā, dayitā, lalanā, mahilā, aṅganā; ini juga merupakan nama-nama bagi mereka (wanita) berdasarkan kondisinya (tahapan usia).

ගොරී ච දාරිකා කඤ්ඤා, කුමාරී ච කුමාරිකා;

යුවතී තරුණී මාණ-විකා ථෙරී මහල්ලිකා.

Gorī, dārikā, kaññā, kumārī, kumārikā; yuvatī, taruṇī, māṇavikā, therī, dan mahallikā.

තථා හි අට්ඨවස්සිකා ගොරීතිපි දාරිකාතිපි වුච්චති. දසවස්සිකා කඤ්ඤාති වුච්චති. අනිබ්බිද්ධා වා යොබ්බනිත්ථී කඤ්ඤාති වුච්චති. ද්වාදසවස්සිකා කුමාරීතිපි වුච්චති කුමාරිකාතිපි. අථො ජරං අප්පත්තා යුවතීතිපි තරුණීතිපි මාණවිකාතිපි වුච්චති. ජරං පත්තා පන ථෙරීතිපි මහල්ලිකාතිපි වුච්චති. පුරිසෙසුපි අයං නයො යථාරහං වෙදිතබ්බො.

Karena demikianlah, anak perempuan berusia delapan tahun disebut ‘gorī’ atau ‘dārikā’. Yang berusia sepuluh tahun disebut ‘kaññā’. Atau wanita muda yang masih perawan disebut ‘kaññā’. Yang berusia dua belas tahun disebut ‘kumārī’ atau ‘kumārikā’. Lalu, yang belum mencapai usia tua disebut ‘yuvatī’, ‘taruṇī’, atau ‘māṇavikā’. Namun, yang telah mencapai usia tua disebut ‘therī’ atau ‘mahallikā’. Metode ini juga harus dipahami secara tepat bagi laki-laki.

කිඤ්චාපෙත්ථ එවං නියමො වුත්තො, තථාපි කත්ථචි අනියමවසෙනපි වොහාරො පවත්තති. තථා හි ‘‘රාජා කුමාරමාදාය, රාජපුත්තී ච දාරික’’න්ති ච ‘‘අච්ඡා කණ්හාජිනං කඤ්ඤ’’න්ති ච ඉමාසං ද්වින්නං පාළීනං වසෙන යා ඉත්ථී දාරිකාසද්දෙන වත්තබ්බා, සා කඤ්ඤාසද්දෙනපි වත්තබ්බා ජාතා. යාපි [Pg.70] ච කඤ්ඤාසද්දෙන වත්තබ්බා, සාපි දාරිකාසද්දෙන වත්තබ්බා ජාතා. තථා ‘‘රාජා කුමාරමාදාය, රාජපුත්තී ච දාරික’’න්ති ච ‘‘කුමාරියෙ උපසෙනියෙ, නිච්චං නිගළමණ්ඩිතෙ’’ති ච ඉමාසං පන පාළීනං වසෙන යා ඉත්ථී දාරිකාසදෙන වත්තබ්බා, සා කුමාරිකාසද්දෙනපි වත්තබ්බා ජාතා. යා ච පන කුමාරීසද්දෙන වත්තබ්බා, සාපි දාරිකාසද්දෙන වත්තබ්බා ජාතා. අපිචෙත්ථ ‘‘රාජකඤ්ඤා රුචා නාමා’’ති ච ‘‘තතො මද්දිම්පි න්හාපෙසුං, සිවිකඤ්ඤා සමාගතා’’ති ච ඉමාසං ද්වින්නං පාළීනං දස්සනතො යා අනිබ්බිද්ධා වා හොතු නිබ්බිද්ධා වා, යාව ජරං න පාපුණාති, තාව සා කඤ්ඤායෙව නාමාතිපි වෙදිතබ්බං.

Meskipun di sini aturan (pembatasan usia) telah disebutkan demikian, namun di beberapa tempat penggunaan kata (vohāra) tetap berlangsung tanpa aturan yang kaku tersebut. Karena berdasarkan dua teks Pāli ini, yaitu ‘Raja membawa pangeran (kumāra), dan putri raja membawa anak perempuan (dārikā)’ dan ‘Kanhājina yang cantik (kaññā)’, maka wanita yang seharusnya disebut dengan kata ‘dārikā’ juga menjadi disebut dengan kata ‘kaññā’. Dan yang seharusnya disebut dengan kata ‘kaññā’ juga menjadi disebut dengan kata ‘dārikā’. Demikian pula berdasarkan teks Pāli, ‘Raja membawa pangeran, dan putri raja membawa anak perempuan’ dan ‘Wahai gadis-gadis (kumāriye) Upaseniya, yang selalu berhias dengan belenggu’, wanita yang seharusnya disebut dengan kata ‘dārikā’ juga menjadi disebut dengan kata ‘kumārikā’. Dan yang seharusnya disebut dengan kata ‘kumārī’ juga menjadi disebut dengan kata ‘dārikā’. Selain itu, berdasarkan dua teks Pāli ini, ‘Putri raja yang bernama Rucā’ dan ‘Kemudian mereka memandikan Maddī, para perawan (kaññā) dari Sivi berkumpul’, harus dipahami bahwa baik yang masih perawan maupun yang sudah tidak perawan, selama ia belum mencapai usia tua, ia juga bisa dinamai dengan sebutan ‘kaññā’.

කෙචෙත්ථ වදෙය්‍යුං – යං තුම්හෙහි ‘‘අට්ඨවස්සිකා ගොරීතිපි දාරිකාතිපි වුච්චතී’’ති වුත්තං, එතස්මිං පන වචනෙ ‘‘යදාහං දාරකො හොමි, ජාතියා අට්ඨවස්සිකො’’ති වචනතො අට්ඨවස්සො දාරකො හොතු, ‘‘තත්ථද්දසකුමාරං සො, රමමානං සකෙ පුරෙ’’ති පාළියං පන පුත්තදාරෙහි සංවද්ධො වෙස්සන්තරමහාරාජා කථං ‘‘කුමාරො’’ති වත්තුං යුජ්ජිස්සති ද්වාදසවස්සාතික්කන්තත්තා? යුජ්ජතෙව භගවතො ඉච්ඡාවසෙන. භගවා හි ධම්මිස්සරත්තා වොහාරකුසලතාය ච යං යං වෙනෙය්‍යජනානුරූපං දෙසනං දෙසෙතුං ඉච්ඡති, තං තං දෙසෙති එව, තස්මා භගවතා තස්ස මාතාපිතූනං අත්ථිතං සන්ධාය කුමාරපරිහාරෙන වද්ධිතත්තඤ්ච එවං දෙසනා කතා. තථා හි ආයස්මා කුමාරකස්සපො කුමාරපරිහාරෙන වද්ධිතත්තා මහල්ලකොපි සමානො කුමාරකස්සපොත්වෙව වොහරියති. ‘‘න වායං කුමාරකො මත්තමඤ්ඤාසී’’ති එත්ථ පන සිරස්මිං පලිතෙසු ජාතෙසුපි ආයස්මන්තං ආනන්දං ආයස්මා මහාකස්සපො තස්මිං ථෙරෙ අධිමත්තවිස්සාසො [Pg.71] හුත්වා කොමාරවාදෙන ඔවදන්තො කුමාරකොති අවොචාති ගහෙතබ්බං. උදානට්ඨකථායං පන ‘‘සත්තා ජාතදිවසතො පට්ඨාය යාව පඤ්චදසවස්සං, තාව කුමාරකා, බාලාති ච වුච්චන්ති, තතො පරං වීසතිවස්සානි යුවානො’’ති වුත්තං.

Di sini, beberapa orang mungkin berkata: Mengenai apa yang Anda katakan bahwa ‘anak perempuan berusia delapan tahun disebut gorī atau dārikā’, berdasarkan pernyataan ‘ketika aku adalah seorang anak laki-laki (dārako) berusia delapan tahun sejak lahir’, maka biarlah dāraka adalah yang berusia delapan tahun. Tetapi dalam teks Pāli ‘di sana ia melihat pangeran (kumāraṃ) itu sedang bersenang-senang di kotanya sendiri’, bagaimana mungkin Raja Besar Vessantara yang telah berkeluarga dan memiliki anak-anak masih disebut ‘kumāro’ karena ia telah melampaui usia dua belas tahun? Itu sesuai dengan keinginan Sang Bhagawā. Karena Sang Bhagawā, sebagai penguasa Dharma (dhammissara) dan ahli dalam penggunaan kata (vohārakusala), apa pun ajaran yang ingin Beliau sampaikan sesuai dengan orang-orang yang perlu dibimbing (veneyya-jana), Beliau menyampaikannya demikian. Oleh karena itu, ajaran tersebut diberikan oleh Sang Bhagawā dengan merujuk pada keberadaannya di sisi orang tuanya dan fakta bahwa ia dibesarkan dengan perawatan seorang pangeran (kumāraparihāra). Karena demikianlah, Yang Ariya Kumārakassapa, meskipun sudah tua, tetap dipanggil dengan sebutan ‘Kumārakassapa’ karena ia dibesarkan dengan perawatan seorang pangeran. Namun, dalam kalimat ‘Anak kecil (kumārako) ini tidak tahu batasnya’, harus dipahami bahwa Yang Ariya Mahākassapa, meskipun rambut di kepala Yang Ariya Ānanda sudah memutih, menasihati thera tersebut dengan sebutan masa muda (komāravāda) karena rasa percaya yang sangat besar, sehingga beliau menyebutnya ‘kumārako’. Akan tetapi, dalam Kitab Komentar Udāna disebutkan: ‘Makhluk-makhluk mulai dari hari lahirnya hingga usia lima belas tahun disebut kumārakā dan bālā (anak-anak), setelah itu selama dua puluh tahun disebut yuvāno (pemuda).’

මන්ථ මත්ථ විලොළනෙ. මන්ථති. මන්ථඤ්ච මධුපිණ්ඩිකඤ්ච ආදාය. අභිමත්ථති දුම්මෙධං වජිරංවම්හමයං මණිං. සිනෙරුං මත්ථං කත්වා.

Akar kata mantha dan mattha berarti mengaduk atau mengocok. Manthati (ia mengaduk). ‘Membawa bubur (mantha) dan bola madu’. ‘Intan menghancurkan orang yang bodoh seperti permata yang terbuat dari batu’. ‘Menjadikan Sineru sebagai tongkat pengaduk’.

කුථි පුථි ලුථි හිංසාසංකිලෙසෙසු. කුන්ථති. කුන්ථො, කුන්ථකිපිල්ලිකං. දිස්වාන පතිතං සාමං, පුත්තකං පංසුකුන්ථිතං. පුන්ථති. ලුන්ථති.

Akar kata kuthi, puthi, dan luthi berarti menyakiti dan mengotori. Kunthati. Kuntho (semut kecil), kunthakipillikaṃ (semut-semut kecil). ‘Melihat Sāma yang terjatuh, putranya yang tertutup oleh debu dan semut-semut kecil (paṃsukunthitaṃ)’. Punthati. Lunthati.

නාථ යාචනොපතාපිස්සරියාසීසාසු. නාථධාතු යාචනෙ උපතාපෙ ඉස්සරියෙ ආසීසනෙ චාති චතූස්වත්ථෙසු වත්තති. තෙනාහු පොරාණා ‘‘නාථතීති නාථො, වෙනෙය්‍යානං හිතසුඛං ආසීසති පත්ථෙති, පරසන්තානගතං වා කිලෙසබ්‍යසනං උපතාපෙති, ‘‘සාධු භික්ඛවෙ භික්ඛු කාලෙන කාලං අත්තසම්පත්තිං පච්චවෙක්ඛෙය්‍යා’තිආදිනා තං තං හිතපටිපත්තිං යාචතීති අත්ථො, පරමෙන චිත්තිස්සරියෙන සමන්නාගතො සබ්බසත්තෙ වා ගුණෙහි ඊසති අභිභවතීති පරමිස්සරො භගවා ‘නාථො’ති වුච්චතීති නාථතීති නාථො’’ති. සද්දසත්ථවිදූ පන තෙසු චතූසු අත්ථෙසු නාථ නාධ ඉති ධාතුද්වයං පඨන්ති. අත්තනොභාසත්තා පන තස්ස ‘‘නාථතෙ නාධතෙ’’ති රූපානි භවන්ති.

Akar kata nātha berarti memohon, menyengsarakan, menguasai, dan mengharapkan. Akar kata nātha berlaku dalam empat arti ini: memohon, menyengsarakan, menguasai, dan mengharapkan. Oleh karena itu, para ahli kuno berkata: ‘Ia disebut nātha karena ia nāthati; ia mengharapkan dan menginginkan kesejahteraan serta kebahagiaan bagi mereka yang dapat dibimbing (veneyya), atau ia menyengsarakan penderitaan karena kekotoran batin yang ada dalam arus kehidupan makhluk lain. Artinya, ia memohon praktik yang bermanfaat ini dan itu dengan kata-kata seperti “Bagus, para bhikkhu, seorang bhikkhu harus meninjau pencapaian dirinya dari waktu ke waktu” dan sebagainya. Karena memiliki penguasaan pikiran (cittissariya) yang tertinggi, ia menguasai atau melampaui semua makhluk dengan kualitas-kualitasnya, maka Sang Bhagawā yang merupakan penguasa tertinggi disebut “nātho”; karena ia nāthati maka ia disebut nātho.’ Namun, para ahli tata bahasa membaca dua akar kata nātha dan nādha dalam empat arti tersebut. Karena merupakan bentuk Atmanopada, maka bentuknya menjadi “nāthate” dan “nādhate”.

එත්ථ සියා ‘‘යදි යාචනත්ථෙන නාථතීති නාථො, එවං සන්තෙ යො කොචි යාචකො දලිද්දො, සො එව නාථො [Pg.72] සියා. යො පන අයාචකො සමිද්ධො, සො න නාථති න යාචතීති අනාථො සියා’’ති? න, නාථසද්දො හි යාචනත්ථාදීසු පවත්තමානො ලොකසඞ්කෙතවසෙන උත්තමපුරිසෙසු නිරූළ්හො, භගවා ච උත්තමෙසු සාතිසයං උත්තමො, තෙන තං තං හිතපටිපත්තිං යාචතීති නාථසද්දස්සත්ථො වුත්තො. අනාථසද්දො පන ඉත්තරජනෙසු නිරූළ්හො, සො ච ඛො ‘‘න නාථොති අනාථො. නත්ථි නාථො එතස්සාති වා අනාථො’’ති දබ්බපටිසෙධවසෙන, න පන ‘‘න නාථති න යාචතීති අනාථො’’ති ධාතුඅත්ථපටිසෙධවසෙන. යො හි අඤ්ඤස්ස සරණං ගති පතිට්ඨා හොති, සො නාථො, යො ච අඤ්ඤස්ස සරණං ගති පතිට්ඨා න හොති, නාපි අත්තනො අඤ්ඤො සරණං ගති පතිට්ඨා හොති, සො අනාථොති වුච්චති සඞ්කෙතවසෙන. තථා හි ‘‘සඞ්කෙතවචනං සච්චං, ලොකසම්මුතිකාරණ’’න්ති වුත්තං. ඉමස්ස පනත්ථස්ස ආවිභාවත්ථං ඉමස්මිං ඨානෙ ‘‘ලොකනාථො තුවං එකො, සරණං සබ්බපාණින’’න්ති ච ‘‘අනාථානං භවං නාථො’’ති ච –

Di sini mungkin muncul pertanyaan: ‘Jika ia disebut nātho karena arti memohon (yācanattha), maka orang miskin mana pun yang menjadi pemohon (yācaka) akan menjadi seorang nātho. Namun, ia yang bukan pemohon dan kaya raya, karena ia tidak nāthati (tidak memohon), ia akan menjadi anātho (tanpa pelindung)?’ Tidak demikian, karena kata nātha yang digunakan dalam arti memohon dan sebagainya, sudah mapan (nirūḷha) berdasarkan konvensi dunia bagi orang-orang yang mulia; dan Sang Bhagawā adalah yang paling mulia di antara yang mulia, sehingga arti dari kata nātha dikatakan sebagai memohon praktik bermanfaat ini dan itu. Sebaliknya, kata anātha telah mapan bagi orang-orang biasa, dan itu berarti ‘bukan nātho adalah anātho’ atau ‘ia yang tidak memiliki nātho adalah anātho’ berdasarkan penyangkalan terhadap substansi (dabbapaṭisedha), tetapi bukan ‘ia yang tidak memohon adalah anātho’ berdasarkan penyangkalan terhadap arti akar kata (dhātuatthapaṭisedha). Sebab siapapun yang menjadi perlindungan, tempat pergi, dan tumpuan bagi orang lain, dialah nātho; dan siapapun yang bukan merupakan perlindungan, tempat pergi, dan tumpuan bagi orang lain, serta tidak memiliki orang lain sebagai perlindungan, tempat pergi, dan tumpuannya sendiri, dia disebut anātho berdasarkan konvensi. Karena demikianlah dikatakan: ‘Kata-kata konvensional adalah benar, (karena merupakan) penyebab bagi kesepakatan dunia.’ Untuk memperjelas makna ini, di tempat ini (dikatakan): ‘Hanya Engkaulah pelindung dunia (lokanātho), perlindungan bagi semua makhluk hidup’ dan ‘Anda adalah pelindung bagi mereka yang tanpa pelindung (anāthānaṃ bhavaṃ nātho)’ —

‘‘එවාහං චින්තයිත්වාන, නෙකකොටිසතං ධනං;

නාථානාථානං දත්වාන, හිමවන්තමුපාගමි’’න්ති ච

Setelah berpikir demikian, setelah memberikan kekayaan beratus-ratus koti kepada mereka yang memiliki pelindung maupun yang tidak memiliki pelindung, aku pergi ke pegunungan Himalaya.

පාළියො නිදස්සනානි භවන්ති. යස්මා පන සාසනෙ ච ලොකෙ ච යාචකො ‘‘නාථො’’ති න වුච්චති, අයාචකො ච ‘‘අනාථො’’ති. ලොකස්ස පන සරණං ‘‘නාථො’’ති වුච්චති. යස්ස සරණං න විජ්ජති, සො ‘‘අනාථො’’ති වුච්චති, තථා සමිද්ධො ‘‘නාථො’’ති වුච්චති, අසමිද්ධො ‘‘අනාථො’’ති. තස්මා පඤ්ඤවතා සබ්බෙසු ඨානෙසු ධාතුඅත්ථමත්තෙන ලොකසමඤ්ඤං අනතිධාවිත්වා යථානුරූපං අත්ථො ගහෙතබ්බො. අයඤ්ච නීති සාධුකං මනසි කාතබ්බා.

Kutipan-kutipan [seperti itu] menjadi contoh. Karena di dalam Ajaran (sāsana) dan di dunia, seorang peminta-minta tidak disebut 'nātha' (pelindung/tuan), dan yang bukan peminta-minta tidak disebut 'anātho'. Namun, perlindungan dunia disebut 'nātho'. Ia yang tidak memiliki perlindungan disebut 'anātho'. Begitu pula, orang yang makmur disebut 'nātho', dan yang tidak makmur disebut 'anātho'. Oleh karena itu, oleh orang bijak di semua tempat, makna harus diambil secara tepat sesuai dengan makna akar katanya tanpa melampaui sebutan umum dunia. Aturan ini harus diperhatikan dengan baik dalam pikiran.

විථු [Pg.73] යාචනෙ. වෙථති.

Vithu dalam arti meminta (yācane). Vethati.

සථ සෙඨිල්ලෙ. සථති. සථලො හි පරිබ්බාජො, භිය්‍යො ආකිරතෙ රජං. සිඨිලොතිපි පාළි දිස්සති. තදා ඨිකාරො මුද්ධජො ගහෙතබ්බො.

Satha dalam arti kelonggaran (seṭhille). Sathati. Sebab seorang pengembara yang longgar (lalai), kian menebarkan debu. Teks Pāli juga terlihat sebagai siṭhilo. Maka bunyi 'ṭha' harus diambil sebagai bunyi retrofleks (muddhaja).

කථි කොටිල්ලෙ. කන්ථති.

Kathi dalam arti kebengkokan (koṭille). Kanthati.

කත්ථ සිලාඝායං. කත්ථති, විකත්ථති. කත්ථනා, විකත්ථනා. තත්ථ කත්ථතීති පසංසති. විකත්ථතීති විරූපං කත්ථති අභූතවත්ථුදීපනතො. එත්ථ ච ‘‘බහුම්පි සො විකත්ථෙය්‍ය, අඤ්ඤං ජනපදං ගතො’’ති ච ‘‘ඉධෙකච්චො කත්ථී හොති විකත්ථී, සො කත්ථති ‘අහමස්මි සීලසම්පන්නොති වා වත්තසම්පන්නොති වා විකත්ථතී’ති’’ ච ආදයො පයොගා.

Kattha dalam arti pujian (silāghāyaṃ). Katthati, vikatthati. Katthanā, vikatthanā. Di sana, katthatīti berarti memuji. Vikatthatīti berarti memuji secara berlebihan/buruk karena menjelaskan hal-hal yang tidak nyata. Dan di sini terdapat penggunaan seperti: 'Sekalipun ia banyak membual (vikattheyya), ketika pergi ke negeri lain' dan 'Di sini, seseorang adalah seorang pembual (katthī) dan penyombong (vikatthī), ia membual: "Aku adalah orang yang sempurna dalam kemoralan (sīla) atau sempurna dalam tata cara (vatta)", atau ia menyombong', dan lain sebagainya.

බ්‍යථ දුක්ඛභයචලනෙසු. බ්‍යථති. භන්තා බ්‍යථිතමානසා. තතො කුමාරාබ්‍යථිතා, සුත්වා ලුද්දස්ස භාසිතං. ඉත්ථෙතං ද්වයං චලඤ්චෙව බ්‍යථඤ්ච.

Byatha dalam arti penderitaan, ketakutan, dan kegoncangan (dukkhabhayacalanesu). Byathati. 'Bingung dengan pikiran yang menderita (byathitamānasā)'. 'Kemudian para pangeran tidak menderita (guncang), setelah mendengar perkataan si pemburu'. Demikianlah kedua hal ini: kegoncangan dan penderitaan (byatha).

සුථ කුථ කථ හිංසායං. සොථති. කොථති. කථති.

Sutha, kutha, katha dalam arti menyakiti (hiṃsāyaṃ). Sothati. Kothati. Kathati.

පථ ගතියං. පථති. පථො. පථොති මග්ගො. සො දුවිධො මහාජනෙන පදසා පටිපජ්ජිතබ්බො පකතිමග්ගො ච පණ්ඩිතෙහිනිබ්බානත්ථිකෙහි පටිපජ්ජිතබ්බො පටිපදාසඞ්ඛාතො අරියමග්ගො චාති. තත්ථ පකතිමග්ගො උප්පන්නකිච්චාකිච්චෙහි ජනෙහි පථියති ගච්ඡියතීති පථො, පටිපදා පන අමතමහාපුරං ගන්තුකාමෙහි කුලපුත්තෙහි සද්ධාපාථෙය්‍යං ගහෙත්වා පථියති පටිපජ්ජියතීති පථො. අථ වා පාථෙති කාරකං පුග්ගලං ගමෙති නිබ්බානං සම්පාපෙතීති වා පථො[Pg.74], පටිපදායෙව. මග්ගාභිධානං චුරාදිගණෙ මග්ගධාතුකථනට්ඨානෙ කථෙස්සාම.

Patha dalam arti pergi (gatiyaṃ). Pathati. Patho. Patho berarti jalan (maggo). Itu ada dua jenis: jalan biasa yang harus dilalui dengan kaki oleh orang banyak, dan Jalan Ariya yang disebut sebagai praktik (paṭipadā) yang harus dilalui oleh para putra keluarga yang menginginkan Nibbana. Di sana, jalan biasa disebut 'patho' karena dilalui (pathiyati/gacchiyati) oleh orang-orang yang memiliki urusan yang muncul; sedangkan praktik (paṭipadā) disebut 'patho' karena dilalui atau dipraktikkan oleh para putra keluarga yang ingin pergi ke kota besar keabadian (amata) dengan membawa bekal keyakinan. Atau, disebut 'patho' karena menyebabkan (pātheti) atau membawa orang yang melakukannya pergi menuju Nibbana atau mencapainya, yaitu praktik itu sendiri. Penjelasan tentang kata 'magga' akan kami sampaikan pada tempat penjelasan akar kata maggadhātu dalam kelompok curādi.

කථ නිප්පාකෙ. කථති.

Katha dalam arti pemasakan/kematangan (nippāke). Kathati.

මථ විලොථනෙ. මථති.

Matha dalam arti pengadukan/kekacauan (vilothane). Mathati.

පොථ පරියායනභාවෙ. පොථති. පොථකො. පොථෙතීති අයං චුරාදිගණෙපි වත්තති. තෙන ‘‘සමන්තා අනුපරියෙය්‍යුං, නිප්පොථෙන්තා චතුද්දිසා’’ති පයොගො දිස්සති.

Potha dalam arti keadaan sekeliling (pariyāyanabhāve). Pothati. Pothako. Pothetīti ini juga berlaku dalam kelompok curādi. Oleh karena itu, terlihat penggunaan seperti: 'Mereka akan mengelilingi dari segala penjuru, memukuli (nippothentā) keempat sisi'.

ගොත්ථ වංසෙ. ගොත්ථති. ගොත්ථුලො, ගොත්ථු.

Gottha dalam arti silsilah/garis keturunan (vaṃse). Gotthati. Gotthulo, gotthu.

පුථු විත්ථාරෙ. පොථති. පුථවී.

Puthu dalam arti perluasan (vitthāre). Pothati. Puthavī (bumi).

ථකාරන්තධාතුරූපානි.

Bentuk-bentuk akar kata berakhiran 'tha'.

දකාරන්තධාතු

Akar kata berakhiran 'da'.

දා දානෙ. ආපුබ්බො ගහණෙ. සද්ධො දානං දදාති දෙති, සීලං ආදදාති ආදෙති. ඉමානි සුද්ධකත්තුපදානි තද්දීපකත්තා. සද්ධො අස්සද්ධං දානං දාපෙති, සීලං ආදපෙති, සමාදපෙති. යෙ ධම්මමෙවාදපයන්ති සන්තො. ඉමානි කාරිතපදානි හෙතුකත්තුපදානීති ච වුච්චන්ති තද්දීපකත්තා. සද්ධෙන දානං දීයති, සීලං ආදීයති, සමාදීයති, ඉමානි කම්මපදානි තද්දීපකත්තා. අයඤ්ච දා දානෙති ධාතු සාසනානුරූපසුතිවසෙන දිවාදිගණං පත්වා සුපනක්‍රියං වදන්තො ‘‘දායති නිද්දායති නිද්දා’’ති සනාමපදානි සුද්ධකත්තුපදානි ජනයති. දානමවඛණ්ඩනඤ්ච වදන්තො ‘‘දියති දානං දාත්ත’’න්ති සනාමපදානි සුද්ධකත්තුපදානි ජනයති. සුද්ධිංවදන්තො ‘‘දායති වෙදායති වොදාන’’න්ති සනාමපදානි සුද්ධකත්තුපදානි ජනයති, ඉමස්මිං පන භූවාදිගණෙ දානං වදන්තො ආපුබ්බවසෙන ගහණඤ්ච [Pg.75] වදන්තො ‘‘දදාති දෙති ආදදාති ආදෙති දානං ආදාන’’න්ති සනාමපදානි සුද්ධකත්තුපදානි ජනයති. තථා කුච්ඡිතගමනං වදන්තො ‘‘දාති සුද්දාති සුද්දො සුද්දී’’ති සනාමපදානි සුද්ධකත්තුපදානි ජනයතීති අයං විසෙසො දට්ඨබ්බො. යථා චෙත්ථ, එවමඤ්ඤත්‍රාපි යථාසම්භවං විසෙසො උපපරික්ඛිතබ්බො නයඤ්ඤූහි.

Dā dalam arti memberi (dāne). Dengan awalan 'ā' berarti mengambil (gahaṇe). Orang yang penuh keyakinan memberikan (dadāti/deti) pemberian, mengambil (ādadāti/ādeti) kemoralan. Ini adalah bentuk-bentuk kata kerja aktif (suddhakattupada) karena menunjukkan hal tersebut. Orang yang penuh keyakinan menyebabkan orang yang tidak berkeyakinan memberi (dāpeti) pemberian, menyebabkan mengambil (ādapeti) kemoralan, mengajak mengambil (samādapeti). 'Para orang bijak yang mengajak [orang lain] mengambil Dhamma'. Ini disebut bentuk-bentuk kausatif (kāritapada) atau bentuk-bentuk penyebab (hetukattupada) karena menunjukkan hal tersebut. Oleh orang yang penuh keyakinan, pemberian diberikan (dīyati), kemoralan diambil (ādīyati/samādīyati); ini adalah bentuk-bentuk pasif (kammapada) karena menunjukkan hal tersebut. Dan akar kata dā dalam arti memberi ini, berdasarkan teks-teks yang sesuai dengan Ajaran, masuk ke dalam kelompok divādi yang menyatakan tindakan tidur, menghasilkan kata benda dan kata kerja aktif seperti 'dāyati', 'niddāyati', 'niddā'. Menyatakan pemotongan/pemisahan (avakhaṇḍana), ia menghasilkan kata benda dan kata kerja aktif seperti 'diyati', 'dānaṃ', 'dāttaṃ'. Menyatakan pembersihan (suddhi), ia menghasilkan kata benda dan kata kerja aktif seperti 'dāyati', 'vedāyati', 'vodānaṃ'; namun dalam kelompok bhūvādi ini, menyatakan pemberian dan dengan awalan 'ā' menyatakan pengambilan, ia menghasilkan kata benda dan kata kerja aktif seperti 'dadāti', 'deti', 'ādadāti', 'ādeti', 'dānaṃ', 'ādānaṃ'. Begitu pula menyatakan perjalanan yang buruk, ia menghasilkan kata benda dan kata kerja aktif seperti 'dāti', 'suddāti', 'suddho', 'suddī'; perbedaan ini harus dipahami. Sebagaimana di sini, demikian pula di tempat lain perbedaan tersebut harus diselidiki oleh mereka yang ahli dalam metode ini sesuai dengan kemungkinannya.

ඉදානිස්ස නාමපදානි තුමන්තාදීනි බ්‍රූම. ‘‘දානං, දෙය්‍යං, දාතබ්බං, බ්‍රහ්මදෙය්‍යං, දින්නං, දායකො, දායිකා, දක්ඛිණා’’ ඉච්චාදීනි, ‘‘දාතුං, පදාතුං, දාතවෙ, පදාතවෙ, දත්වා, දත්වාන, දදාතුන, දදිත්වා, දදිත්වාන, දදිය, දජ්ජා, දදියාන, ආදාතුං, ආදාය, ආදිය’’ ඉච්චාදීනි ච යොජෙතබ්බානි.

Sekarang kami sebutkan bentuk-bentuk kata bendanya, seperti tumanta dan sebagainya: 'dānaṃ', 'deyyaṃ', 'dātabbaṃ', 'brahmadeyyaṃ', 'dinnaṃ', 'dāyako', 'dāyikā', 'dakkhiṇā', dan sebagainya; serta 'dātuṃ', 'padātuṃ', 'dātave', 'padātave', 'datvā', 'datvāna', 'dadātuna', 'daditvā', 'daditvāna', 'dadiya', 'dajjā', 'dadiyāna', 'ādātuṃ', 'ādāya', 'ādiya', dan sebagainya harus diterapkan.

තත්ථ දානන්ති දාතබ්බං, දදන්ති එතෙනාති අත්ථෙ න දෙය්‍යධම්මො දානචෙතනා ච වුච්චති. කස්මා පන තත්ථ දින්නසද්දොයෙව කථියති, න දත්තසද්දොති? අකථනෙ කාරණමත්ථි. ‘‘දානං දින්න’’න්තිආදීසු හි දින්නසද්දට්ඨානෙ දත්තසද්දො න දිස්සති, තස්මා න කථියති.

Di sana, dānanti berarti apa yang layak diberikan (dātabbaṃ); dalam arti 'mereka memberi dengan ini', maka objek pemberian (deyyadhammo) dan kehendak memberi (dānacetanā) juga disebut demikian. Namun, mengapa di sana hanya kata dinnasadda saja yang disebutkan, bukan kata dattasadda? Ada alasan untuk tidak menyebutkannya. Sebab dalam kalimat seperti 'dānaṃ dinnaṃ' dan sebagainya, kata dattasadda tidak terlihat di tempat kata dinnasadda, oleh karena itu tidak disebutkan.

ගුණභූතො දත්තසද්දො, න දිට්ඨො ජිනභාසිතෙ;

‘‘මනසා දානං මයා දින්නං’’, ඉති දින්නපදං විය.

Kata 'datta' yang berfungsi sebagai kata sifat (guṇabhūto) tidak terlihat dalam sabda Sang Pemenang (Jinabhāsita); seperti kata 'dinna' dalam: 'Pemberian telah kuberikan (dinnaṃ) dengan pikiran'.

‘‘දෙවදත්තො යඤ්ඤදත්තො, දත්තො’’ ඉති ච ආදිකො;

පණ්ණත්තිවචනෙ දිට්ඨො, සමාසබ්‍යාසතො පන.

Kata 'Devadatto', 'Yaññadatto', dan 'Datto' sebagai permulaan; terlihat dalam pengungkapan sebutan (paṇṇattivacana), baik dari bentuk majemuk maupun bentuk terurai.

තස්මා ‘‘දෙවදත්තො’’තිආදීසු ‘‘දෙවෙන දින්නො’’ති සමාසං කත්වා පණ්ණත්තිවචනත්තා දින්නසද්දස්ස දත්තාදෙසො කාතබ්බො සාසනානුරූපෙන. උපරි හි ‘‘දින්නස්ස දත්තො ක්වචි පණ්ණත්තිය’’න්ති ලක්ඛණං පස්සිස්සථ. අයමෙව හි සාසනෙ නීති අවිලඞ්ඝනීයා. ඉදං පනෙත්ථ වවත්ථානං –

Oleh karena itu, dalam nama-nama seperti 'Devadatto' dan sebagainya, setelah membuat bentuk majemuk 'diberikan oleh dewa' (devena dinno), karena merupakan pengungkapan sebutan, kata 'dinna' harus diganti menjadi 'datta' sesuai dengan Ajaran. Sebab di bagian selanjutnya Anda akan melihat kaidah: 'Kata dinna menjadi datta terkadang dalam sebutan'. Ini memang aturan dalam Ajaran yang tidak boleh dilanggar. Dan ini adalah ketentuannya —

සක්කටෙ දත්තසද්දොව, දින්නසද්දො න දිස්සති;

බ්‍යාසම්හි දින්නසද්දොව, දත්තසද්දො න පාළියං.

Dalam bahasa Sanskerta (Sakkaṭe) hanya kata dattasadda yang ada, kata dinnasadda tidak terlihat; dalam bentuk terurai (byāsamhi) hanya kata dinnasadda yang ada, kata dattasadda tidak ada dalam Pāli.

‘‘මනසා [Pg.76] දානං මයා දින්නං, දානං දින්නො’’තිආදිසු;

‘‘ධම්මදින්නා මහාමායා’’, ඉච්චාදීසු ච පාළිසු.

Dalam Pāli-pāli seperti 'Pemberian telah kuberikan (dinnaṃ) dengan pikiran', 'dānaṃ dinno', dan sebagainya; serta dalam 'Dhammadinnā', 'Mahāmāyā', dan sebagainya.

ඉති බ්‍යාසසමාසානං, වසා ද්වෙධා පවත්තති;

දින්නසද්දොති දීපෙය්‍ය, න සො සක්කටභාසිතෙ.

Demikianlah, berdasarkan bentuk terurai (byāsa) dan majemuk (samāsa), ia berlangsung dalam dua cara; kata dinnasadda ditunjukkan demikian, ia tidak ada dalam bahasa Sanskerta (Sakkaṭabhāsite).

ගුණභූතො දත්තසද්දො, අසමාසම්හි කෙවලො;

න දිස්සති මුනිමතෙ, දින්නසද්දොව කෙවලො.

Kata datta yang berfungsi sebagai kata sifat (guṇabhūto) yang berdiri sendiri tanpa majemuk; tidak terlihat dalam ajaran Sang Bijak (Munimate), hanya kata dinnasadda saja yang ada secara mandiri.

තෙනෙව දින්නසද්දස්ස, දත්තාදෙසො කතො මයා;

‘‘දත්තං සිරප්පදාන’’න්ති, කවයො පන අබ්‍රවුං.

Oleh karena itu, penggantian kata dinnasadda menjadi datta telah kulakukan; namun para penyair berkata: 'Pemberian (dattaṃ) kepala telah diberikan'.

එදිසො පාළියං නත්ථි, නයො තස්මා න සො වරො;

‘‘දත්තො’’ති භූරිදත්තස්ස, සඤ්ඤා පණ්ණත්තියං ගතා.

Metode seperti itu tidak ada dalam Pāli, oleh karena itu metode itu tidaklah unggul; nama 'Datto' dalam Bhūridatta, telah menjadi sebuah penamaan dalam konsep (paṇṇatti).

‘‘බ්‍රහ්මදත්තො බුද්ධදත්තො, දත්තො’’ ඉති හි සාසනෙ;

පණ්ණත්තියං දත්තසද්දො, අසමාසසමාසිකො.

'Brahmadatto, Buddhadatto, Datto'—demikianlah dalam Ajaran; kata 'datta' dalam penamaan (paṇṇatti), bisa berupa kata tunggal (asamāsa) maupun kata majemuk (samāsa).

‘‘පරදත්තභොජන’’න්ති, එවමාදීසු පාළිසු;

සමාසෙ ගුණභූතොයං, දත්තසද්දො පතිට්ඨිතො.

Dalam teks-teks Pāli seperti 'paradattabhojana' (makanan yang diberikan oleh orang lain) dan sebagainya; kata 'datta' ini ditetapkan sebagai atribut (guṇabhūta) dalam kata majemuk (samāsa).

‘‘මනසා දානං මයා දින්නං, දානං දින්නො’’තිආදිසු;

ගුණභූතො දින්නසද්දො, අසමාසම්හි දිස්සති.

Dalam ungkapan seperti 'manasā dānaṃ mayā dinnaṃ' (dana telah kuberikan dengan pikiran), 'dānaṃ dinno', dan sebagainya; kata 'dinna' terlihat sebagai atribut dalam bentuk bukan majemuk (asamāsa).

‘‘දින්නාදායී ධම්මදින්නා’’, ඉච්චෙවමාදීසු පන;

සමාසෙ ගුණපණ්ණත්ති-භාවෙනෙස පදිස්සති.

Namun dalam 'Dinnādāyī', 'Dhammadinnā', dan sebagainya; ini terlihat dalam keadaan sebagai atribut penamaan (guṇapaṇṇatti) dalam kata majemuk (samāsa).

කොචි [Pg.77] පන සද්දසත්ථවිදූ ගරු එවං සද්දරචනමකාසි –

Akan tetapi, seorang guru ahli tata bahasa tertentu membuat penyusunan kata sebagai berikut—

‘‘යස්සඞ්කුරෙහි ජිමුතම්බුජලොදිතෙහි,වාතෙරිතෙහි පතිතෙහි සුණෙහි තෙහි.

'Dengan tunas-tunasnya yang kemerahan bagaikan teratai di awan, yang digerakkan oleh angin, yang gugur, dengan hal-hal yang murni itu.

ජෙනන්තචීවරමසොභථ බ්‍රහ්මදත්තං,වන්දාමි තං චලදලං වරබොධිරුක්ඛ’’න්ති.

Yang menghiasi jubah penakluk yang diberikan oleh Brahma (brahmadattaṃ), aku menghormat pohon Bodhi yang mulia dengan daun-daun yang bergoyang itu.'

එත්ථ ච බ්‍රහ්මදත්තන්ති ඉදං සක්කටභාසාතො නයං ගහෙත්වා වුත්තං, න පාළිතො. පාළිනයඤ්හිපත්වා ‘‘බ්‍රහ්මදත්තිය’’න්ති වා ‘‘බ්‍රහ්මදින්න’’න්ති වා ‘‘දෙවදත්තිය’’න්ති වා ‘‘දෙවදින්න’’න්ති වා රූපෙන භවිතබ්බං. තථා හි ‘‘බොධිසත්තො ච මද්දී ච සම්මොදමානා සක්කදත්තියෙ අස්සමෙ වසිංසූ’’ති පාළිනයානුරූපො අට්ඨකථාපාඨො දිස්සති. තස්මා එත්ථෙවං වදාම –

Dan di sini, istilah 'brahmadatta' ini dikatakan dengan mengambil metode dari bahasa Sanskerta (sakkaṭabhāsā), bukan dari Pāli. Karena jika mengikuti metode Pāli, bentuknya seharusnya adalah 'brahmadattiya' atau 'brahmadinna' atau 'devadattiya' atau 'devadinna'. Karena demikianlah teks komentar (aṭṭhakathā) yang sesuai dengan metode Pāli terlihat: 'Bodhisatta dan Maddī bersukacita tinggal di asrama pemberian Sakka (sakkadattiye)'. Oleh karena itu, kami mengatakan demikian di sini—

‘‘දත්තසද්දස්ස ඨානම්හි, ‘‘දත්තිය’’න්ති රවො ගතො;

දෙවදත්තියපත්තො ච, අස්සමො සක්කදත්තියො’’ති.

'Di tempat kata datta, suara dattiya telah digunakan; seperti mangkuk pemberian Dewa (devadattiyapatto) dan asrama pemberian Sakka (sakkadattiyo).'

අයං නීති සාධුකං මනසි කාතබ්බා. අත්‍ර පන පරිපුණ්ණාපරිපුණ්ණවසෙන යථාරහං පදක්කමො භවති.

Aturan ini harus diperhatikan dengan baik. Namun di sini, urutan katanya terjadi sebagaimana mestinya sesuai dengan kelengkapan atau ketidaklengkapannya.

දදාති, දදන්ති. දදාසි, දදාථ. දදාමි, දදාම. දදාතු, දදන්තු. දදාහි, දදාථ. දදාමි, දදාම, දදාමසෙ. දදෙය්‍ය, දදෙ, දජ්ජා. දජ්ජා සප්පුරිසො දානං. දදෙය්‍යුං, දජ්ජුං. පිතා මාතා ච තෙ දජ්ජුං. දදෙය්‍යාසි, දජ්ජාසි, දජ්ජෙසි ඉච්චපි. දජ්ජාසි අභයං මම. මාතරං කෙන දොසෙන, දජ්ජාසි දකරක්ඛිනො. සීලවන්තෙසු දජ්ජෙසි, දානං මද්දි යථාරහං. දදෙය්‍යාථ, දජ්ජාථ. දදෙය්‍යාමි, දජ්ජාමි, දදෙය්‍යාම, දජ්ජාම. දදෙථ, දදෙරං. දදෙථො, දදෙය්‍යාව්හො, දජ්ජාව්හො. දදෙය්‍යං, දජ්ජං. නෙව දජ්ජං මහොසධං. දදෙය්‍යාම්හෙ, දජ්ජාම්හෙ. අයමස්මාකං ඛන්ති. ගරූනං පන ඛන්ති අඤ්ඤථා භවති. තථා හි –

Dadāti, dadanti. Dadāsi, dadātha. Dadāmi, dadāma. Dadātu, dadantu. Dadāhi, dadātha. Dadāmi, dadāma, dadāmase. Dadeyya, dade, dajjā. 'Dajjā sappuriso dānaṃ' (orang baik mungkin memberi dana). Dadeyyuṃ, dajjuṃ. 'Pitā mātā ca te dajjuṃ' (semoga ayah dan ibumu memberi padamu). Dadeyyāsi, dajjāsi, dajjesi, dan sebagainya. 'Dajjāsi abhayaṃ mama' (engkau mungkin memberiku keamanan). 'Mātaraṃ kena dosena, dajjāsi dakarakkhino' (karena kesalahan apa engkau memberikan ibumu kepada raksasa air?). 'Sīlavantesu dajjesi, dānaṃ maddi yathārahaṃ' (Maddī memberikan dana kepada mereka yang bermoral sebagaimana mestinya). Dadeyyātha, dajjātha. Dadeyyāmi, dajjāmi, dadeyyāma, dajjāma. Dadetha, daderaṃ. Dadetho, dadeyyāvho, dajjāvho. Dadeyyaṃ, dajjaṃ. 'Neva dajjaṃ mahosadhaṃ' (Aku tidak akan memberikan Mahosadha). Dadeyyāmhe, dajjāmhe. Ini adalah pandangan kami. Namun pandangan para guru adalah berbeda. Karena demikianlah—

ගරූ ‘‘දජ්ජති දජ්ජන්ති’’, ඉතිආදිනයෙන තු;

අට්ඨන්නම්පි විභත්තීනං, වසෙනාහු පදක්කමං.

Para guru mengatakan urutan kata seperti 'dajjati, dajjanti' dan sebagainya, sesuai dengan kedelapan jenis deklensi (vibhatti).

පාළිං උපපරික්ඛිත්වා, තඤ්චෙ යුජ්ජති ගණ්හථ;

න හි සබ්බප්පකාරෙන, පාළියො පටිභන්ති නො.

Setelah memeriksa Pāli, jika itu sesuai maka terimalah; karena teks-teks Pāli tidaklah tampak bagi kami dalam segala aspeknya.

තත්ථ [Pg.78] අස්මාකං ඛන්තියා ‘‘දජ්ජා දජ්ජ’’න්තිආදීනි ය්‍යකාරසහිතෙයෙව සත්තමියා පදරූපෙ සිජ්ඣන්ති. ‘‘දජ්ජා සප්පුරිසො දාන’’න්ති එත්ථ හි ‘‘දජ්ජා ඉදං ‘‘දදෙය්‍යා’’ති පදරූපං පතිට්ඨපෙත්වා ය්‍යකාරෙ පරෙ සරලොපං කත්වා තතො තිණ්ණං බ්‍යඤ්ජනානං සංයොගඤ්ච තීසුසඤ්ඤොගබ්‍යඤ්ජනෙසු ද්වින්නං සරූපානමෙකස්ස ලොපඤ්ච ද්‍යකාරසඤ්ඤොගස්ස ච ජකාරද්වයං කත්වා තතො දීඝවසෙනුච්චාරිතබ්බත්තා අනිමිත්තං දීඝභාවං කත්වා නිප්ඵජ්ජති. එවං සාසනස්සානුරූපො වණ්ණසන්ධි භවති. දුවිධො හි සන්ධි පදසන්ධි වණ්ණසන්ධීති. තෙසු යත්ථ පදච්ඡෙදො ලබ්භති, සො පදසන්ධි. යථා? තත්‍රායං. යත්ථ පන න ලබ්භති, සො වණ්ණසන්ධි. යථා? අත්‍රජො. යථා ච සුගතො, යථා ච පද්ධානි. එවං දුවිධෙසු සන්ධීසු ‘‘දජ්ජා’’ති අයං වණ්ණසන්ධි එව.

Di sana, menurut pandangan kami, bentuk-bentuk seperti 'dajjā', 'dajja', dan sebagainya, terbentuk dalam bentuk kata optatif (sattamī) hanya dengan adanya huruf 'yya'. Karena dalam ungkapan 'dajjā sappuriso dānaṃ', setelah menetapkan bentuk kata 'dajjā' ini sebagai 'dadeyya', dilakukan penghapusan vokal (saralopa) ketika diikuti oleh huruf 'yya', kemudian penggabungan tiga konsonan, dan penghapusan satu dari dua konsonan yang sejenis dalam gabungan tiga konsonan, dan mengubah gabungan 'dy' menjadi 'jj' ganda, lalu karena harus diucapkan dengan vokal panjang maka dilakukan pemanjangan tanpa sebab (animitta dīgha), maka terbentuklah kata tersebut. Demikianlah persandian huruf (vaṇṇasandhi) yang sesuai dengan Ajaran. Karena sandhi ada dua jenis: padasandhi (sandhi kata) dan vaṇṇasandhi (sandhi huruf). Di mana pemotongan kata dapat diperoleh, itu adalah padasandhi. Contohnya? Tatrāyaṃ. Namun di mana itu tidak diperoleh, itu adalah vaṇṇasandhi. Contohnya? Atrajo. Seperti juga sugato, seperti juga paddhāni. Demikianlah di antara dua jenis sandhi tersebut, 'dajjā' ini hanyalah sebuah vaṇṇasandhi.

අපරොපි රූපනයො භවති ත්වාපච්චයන්තවසෙන –

Ada juga metode pembentukan kata lain berdasarkan akhiran -tvā—

‘‘අයං සො ඉන්දකො යක්ඛො, දජ්ජා දානං පරිත්තකං;

අතිරොචති අම්හෙහි, චන්දො තාරගණෙ යථා’’ති

'Yakkha Indaka ini, setelah memberikan (dajjā) dana yang sedikit; bersinar lebih cemerlang daripada kami, bagaikan bulan di antara kawanan bintang.'

දස්සනතො. එත්ථ හි දජ්ජාති දත්වාති අත්ථො. ඉදං පන දත්වාසද්දෙන සමානත්ථං ‘‘දදිය්‍ය’’ ඉති පදරූපං පතිට්ඨපෙත්වා ය්‍යකාරෙ පරෙ සරලොපං කත්වා සඤ්ඤොගෙසු සරූපලොපඤ්ච තතො ද්‍යකාරසඤ්ඤොගස්ස ජ්ජකාරද්වයං දීඝත්තඤ්ච කත්වා නිප්ඵජ්ජති.

Berdasarkan pengamatan ini. Karena di sini 'dajjā' berarti 'datvā' (setelah memberikan). Namun ini memiliki makna yang sama dengan kata 'datvā', setelah menetapkan bentuk kata 'dadiyya', dilakukan penghapusan vokal ketika diikuti oleh huruf 'yya', penghapusan bentuk yang sama dalam gabungan konsonan, kemudian mengubah gabungan 'dy' menjadi 'jj' ganda dan pemanjangan, maka terbentuklah kata tersebut.

අථාපරොපි රූපනයො භවති කම්මනි යපච්චයවසෙන. තථා හි ‘‘පෙතානං දක්ඛිණං දජ්ජා’’ති ච ‘‘දක්ඛිණා දජ්ජා’’ති ච ද්වෙ පාඨා දිස්සන්ති. තත්ථ පච්ඡිමස්ස දජ්ජාති දාතබ්බාති අත්ථො කම්මනි යපච්චයවසෙන. ඉධ පන දාධාතුතො යපච්චයං කත්වා ධාතුස්ස ද්විත්තඤ්ච පුබ්බස්ස රස්සත්තඤ්ච තතො යකාරෙ පරෙ [Pg.79] සරලොපං සඤ්ඤොගභාවඤ්ච ජ්ජකාරද්වයඤ්ච ඉත්ථිලිඞ්ගත්තා ආපච්චයාදිඤ්ච කත්වා ‘‘දජ්ජා’’ති නිප්ඵජ්ජති. එවං ‘‘දජ්ජා දදෙය්‍යා’’ති ච ‘‘දජ්ජා දදිය්‍ය දත්වා’’ති ච ‘‘දජ්ජා දාතබ්බා’’ති ච එතානි පච්චෙකං පරියායවචනානි භවන්ති. ‘‘දජ්ජුං. දජ්ජාසි, දජ්ජාථ. දජ්ජාමි, දජ්ජාම. දජ්ජාව්හො, දජ්ජ’’න්ති එතානිපි ‘‘දදෙය්‍යුං දදෙය්‍යාසී’’තිආදිනා පදරූපානි පතිට්ඨපෙත්වා ය්‍යකාරෙ පරෙ සරලොපං සඤ්ඤොගෙසු සරූපලොපං ද්‍යකාරසමඤ්ඤොගස්ස ජ්ජකාරද්වයඤ්ච කත්වා නිප්ඵජ්ජන්ති. එතෙසු දජ්ජාසීති යං රූපං තස්සාවයවස්ස ආකාරස්ස එකාරං කත්වා අපරම්පි ‘‘දජ්ජෙසී’’ති රූපං භවතීති දට්ඨබ්බං. එස නයො අඤ්ඤත්‍රාපි යථාසම්භවං යොජෙතබ්බො.

Kemudian ada lagi metode pembentukan kata lain berdasarkan akhiran -ya dalam bentuk pasif (kammani). Karena terlihat dua bacaan yaitu 'petānaṃ dakkhiṇaṃ dajjā' dan 'dakkhiṇā dajjā'. Di sana, 'dajjā' pada bagian terakhir berarti 'yang harus diberikan' (dātabbā) berdasarkan akhiran -ya dalam bentuk pasif. Di sini, setelah menambahkan akhiran -ya pada akar kata DĀ, dilakukan penggandaan akar kata dan pemendekan vokal sebelumnya, kemudian penghapusan vokal ketika diikuti oleh huruf 'ya', pembentukan gabungan konsonan, dan 'jj' ganda, serta karena jenis kelamin feminin (itthiliṅga) maka ditambahkan akhiran -ā dan sebagainya, sehingga terbentuklah 'dajjā'. Demikianlah 'dajjā' (dadeyya - mungkin memberi), 'dajjā' (dadiyya/datvā - setelah memberi), dan 'dajjā' (dātabbā - yang harus diberikan) masing-masing merupakan kata sinonim (pariyāyavacana). Kata-kata seperti 'dajjuṃ, dajjāsi, dajjātha, dajjāmi, dajjāma, dajjāvho, dajja' juga terbentuk setelah menetapkan bentuk kata seperti 'dadeyyuṃ, dadeyyāsi', dan sebagainya, dengan melakukan penghapusan vokal saat diikuti oleh 'yya', penghapusan bentuk yang sama dalam gabungan konsonan, dan mengubah gabungan 'dy' menjadi 'jj' ganda. Di antara semua itu, bentuk 'dajjāsī', dengan mengubah huruf 'ā' pada bagiannya menjadi 'e', maka terdapat bentuk lain yaitu 'dajjesi', demikianlah yang harus dipahami. Metode ini harus diterapkan juga di tempat lain sebagaimana mestinya.

අචින්තෙය්‍යානුභාවස්ස හි සම්මාසම්බුද්ධස්ස පාළිනයො අචින්තෙය්‍යොයෙව හොති, ගම්භීරො දුක්ඛොගාළ්හො, න යෙන කෙනචි ලක්ඛණෙන සාධෙතබ්බො, යථාතන්ති විරචිතෙහෙව ලක්ඛණෙහි සාධෙතබ්බො. තථා හි ‘‘ඛත්තියා තිත්ථියා චෙතියානී’’තිආදීසු යකාරෙ පරෙ සරලොපො භවති, තෙන ‘‘අථෙත්ථෙකසතං ඛත්‍යා. එවම්පි තිත්ථ්‍යා පුථුසො වදන්ති. ආරාමරුක්ඛචෙත්‍යානී’’ති පයොගා දිස්සන්ති. තථා ‘‘සාකච්ඡති තච්ඡ’’න්ති එත්ථාපි ‘‘සහ කථයතී’’තිවා ‘‘සංකථයතී’’ති වා ‘‘තථ්‍ය’’න්ති ච පදරූපං පතිට්ඨපෙත්වා සහසද්දස්ස හකාරලොපං, සංසද්දෙ ච නිග්ගහීතලොපං කත්වා සකාරගතස්ස සරස්ස දීඝං කත්වා යකාරෙ පරෙ සරලොපං කත්වා තතො ථ්‍යකාරසඤ්ඤොගස්ස ච්ඡයුගං කත්වා විසභාගසඤ්ඤොගෙ එකො එකස්ස සභාගත්තමාපජ්ජති. තෙන ‘‘සාකච්ඡති තච්ඡ’’න්ති රූපානි සිජ්ඣන්ති. තථා හි ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤං සාකච්ඡිංසු. කාලෙන ධම්මසාකච්ඡා. භූතං තච්ඡං. යථාතථියං විදිත්වාපි ධම්මං, සම්මා සො ලොකෙ පරිබ්බජෙය්‍යා’’ති [Pg.80] සවිකපානි පයොගානි දිස්සන්ති. ‘‘නජ්ජා’’තිආදීසුපි ‘‘නදියා’’තිආදීනි පදරූපානි පතිට්ඨපෙත්වා වණ්ණසන්ධිවසෙන යකාරෙ පරෙ ලොපවිධි ලබ්භතියෙව. විවිධො හි සාසනානුකූලො රූපනිප්ඵාදනුපායො, උපරි ච එතෙසං සාධනත්ථං ‘‘සරලොපො යමනරාදීසූ’’තිආදීනි ලක්ඛණානි භවිස්සන්ති. තත්ථ –

Karena kekuatan gaib (anubhāva) dari Sang Buddha yang Telah Sadar Sempurna (Sammāsambuddha) tidak dapat dipikirkan, maka metode Pāli (pāḷinayo) juga benar-benar tidak dapat dipikirkan, mendalam, dan sulit diselami; hal ini tidak dapat dibuktikan dengan sembarang aturan (lakkhaṇa), melainkan harus dibuktikan dengan aturan-aturan yang disusun menurut tradisi (yathātanti). Karena demikianlah, dalam kata-kata seperti 'khattiyā, titthiyā, cetiyāni', terjadi penghilangan vokal (saralopa) ketika diikuti oleh huruf 'ya', sehingga terlihat penggunaan seperti 'athetthekasataṃ khatyā. Evampi titthyā puthuso vadanti. Ārāmarukkhacetyānīti'. Demikian pula pada kata 'sākacchati tacchaṃ', di sini pun setelah menetapkan bentuk kata 'saha kathayati' atau 'saṃkathayati' dan 'tathya', dilakukan penghilangan huruf 'ha' pada kata 'saha', dan penghilangan niggahīta pada kata 'saṃ', kemudian vokal yang melekat pada huruf 'sa' dipanjangkan, lalu dilakukan penghilangan vokal sebelum huruf 'ya', setelah itu gabungan huruf 'thy' diubah menjadi 'cch' ganda (cchayuga), di mana dalam gabungan yang tidak sejenis, satu huruf menjadi sejenis dengan yang lainnya. Maka terbentuklah bentuk 'sākacchati tacchaṃ'. Karena itulah terlihat penggunaan yang bervariasi seperti 'aññamaññaṃ sākacchiṃsu. Kālena dhammasākacchā. Bhūtaṃ tacchaṃ. Yathātathiyaṃ viditvāpi dhammaṃ, sammā so loke paribbajeyyā'. Pada kata-kata seperti 'najjā', setelah menetapkan bentuk kata seperti 'nadiyā', aturan penghilangan vokal sebelum huruf 'ya' melalui hukum persandian bunyi (vaṇṇasandhi) memang diperoleh. Sebab terdapat berbagai macam cara pembentukan kata (rūpanipphādanupāyo) yang sesuai dengan Ajaran, dan selanjutnya untuk membuktikan hal ini akan ada aturan-aturan seperti 'saralopo yamanarādīsū' dan seterusnya. Dalam hal itu—

‘‘දජ්ජා දජ්ජු’’න්තිආදීනි, සත්තමීනං වසෙන මෙ;

වුත්තානි යොගිරාජස්ස, සාසනත්ථං මහෙසිනො.

Kata-kata seperti 'dajjā, dajjuṃ' dan seterusnya, menurut [akhiran] Sattamī, telah aku sampaikan demi kepentingan ajaran bagi Raja Para Yogi, Sang Bijak Agung (Mahesino).

අත්‍රිදං වත්තබ්බං, කිඤ්චාපි අට්ඨකථාචරියෙහි ‘‘මාතරං තෙන දොසෙන, දජ්ජාහං දකරක්ඛිනො’’ති එත්ථ දජ්ජන්ති පදස්ස ‘‘දම්මී’’ති වත්තමානාවසෙන විවරණං කතං, තථාපි සත්තමීපයොගොයෙව. ආචරියා හි ‘‘සත්තමීපයොගො අය’’න්ති ජානන්තාපි ‘‘කදාචි අඤ්ඤෙ පරිකප්පත්ථම්පි ගණ්හෙය්‍යු’’න්ති ආසඞ්කාය එවං විවරණමකංසු. තථා කිඤ්චාපි තෙහි ‘‘අනාපරාධකම්මන්තං, න දජ්ජං දකරක්ඛිනො’’ති එත්ථ න දජ්ජන්ති පදස්ස ‘‘නාහං දකරක්ඛස්ස දස්සාමී’’ති භවිස්සන්තීවසෙන විවරණං කතං, තථාපි සත්තමීපයොගොයෙව, අනාගතං පන පටිච්ච වත්තබ්බත්ථත්තා එවං විවරණං කතං. ‘‘නෙව දජ්ජං මහොසධ’’න්ති එත්ථ පන ‘‘න ත්වෙව දදෙය්‍ය’’න්ති සත්තමීපයොගවසෙනෙව විවරණං කතන්ති. එවං දජ්ජංපදස්ස විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො.

Di sini harus dikatakan: meskipun para guru komentar (aṭṭhakathācariya) memberikan penjelasan dalam kutipan 'mātaraṃ tena dosena, dajjāhaṃ dakarakkhino' bahwa kata 'dajjā' sebagai 'dammī' (saya memberi) berdasarkan kala kini (vattamānā), namun itu tetap merupakan penggunaan Sattamī (optatif). Para guru tersebut, meskipun mengetahui bahwa 'ini adalah penggunaan Sattamī', memberikan penjelasan demikian karena khawatir 'barangkali orang lain akan menganggapnya dalam arti pengandaian'. Demikian pula, meskipun dalam kutipan 'anāparādhakammantaṃ, na dajjaṃ dakarakkhino', mereka menjelaskan kata 'na dajjaṃ' sebagai 'nāhaṃ dakarakkhassa dassāmī' (saya tidak akan memberikan kepada penjaga air) berdasarkan kala mendatang (bhavissantī), namun itu tetap merupakan penggunaan Sattamī, penjelasan demikian diberikan karena maknanya harus diungkapkan sehubungan dengan masa depan. Sedangkan dalam kutipan 'neva dajjaṃ mahosadhaṃ', penjelasan diberikan berdasarkan penggunaan Sattamī itu sendiri, yaitu 'na tveva dadeyya' (tidak seharusnya memberikan). Demikianlah ketetapan (vinicchayo) mengenai kata 'dajjaṃ' harus dipahami.

ඉදානි පරොක්ඛාදිවසෙන පදක්කමො කථියති. ‘‘දද, දදූ. දදූ’’ති ච ඉදං ‘‘නාරදො ඉති නාමෙන, කස්සපො ඉති මං විදූ’’තිආදීසු විදූසද්දෙන සමං. දදෙ, දදිත්ථ, දදං, දදිම්හ. දදිත්ථ, දදිරෙ. දදිත්ථො, දදිව්හො.

Sekarang urutan kata menurut Parokkhā dan lainnya dijelaskan. 'Dada, dadū'. Dan kata 'dadū' ini sama dengan kata 'vidū' dalam kutipan seperti 'nārado iti nāmena, kassapo iti maṃ vidū'. Dade, dadittha, dadaṃ, dadimha. Dadittha, dadire. Dadittho, dadivho.

එත්ථ ච දදිත්ථොති ඉදං ‘‘සඤ්ජග්ඝිත්ථො මයා සහ. මා කිසිත්ථො මයා විනා. මා නං කලලෙ අක්කමිත්ථො’’තිආදීසු ‘‘සඤ්ජග්ඝිත්ථො’’තිආදීහි [Pg.81] සමං. ඉමිනා නයෙන සබ්බත්ථ ලබ්භමානවසෙන සදිසතා උපපරික්ඛිතබ්බා. දදං, දදිම්හෙ. පරොක්ඛාසහිභරූපානි.

Dan di sini, kata 'dadittho' ini sama dengan kata 'sañjagghittho' dan sebagainya dalam kutipan 'sañjagghittho mayā saha. Mā kisittho mayā vinā. Mā naṃ kalale akkamittho'. Dengan cara ini, kesamaan berdasarkan apa yang diperoleh di mana-mana harus diperiksa. Dadaṃ, dadimhe. [Ini adalah] bentuk-bentuk yang disertai Parokkhā.

අදදා, අදදූ. අදදෙ, අදදත්ථ. අදදං, අදදම්හ. අදදත්ථ, අදදත්ථුං. අදදසෙ, අදදව්හං. අදදිං අදදම්හසෙ. ඉති අනකාරපුබ්බම්පි රූපං ගහෙතබ්බං ‘‘යෙසං නො න දදම්හසෙ’’ති දස්සනතො. හිය්‍යත්තනීසහිතරූපානි.

Adadā, adadū. Adade, adadattha. Adadaṃ, adadamha. Adadattha, adadatthuṃ. Adadase, adadavhaṃ. Adadiṃ, adadamhase. Demikian juga bentuk tanpa awalan 'a' harus diambil, seperti terlihat dalam 'yesaṃ no na damhase'. [Ini adalah] bentuk-bentuk yang disertai Hiyyattanī.

අදදි, අදදුං, අදදිංසු. අදදො, අදදිත්ථ. අදදිං, අදදිම්හා. අදදා, අදදූ. අදදසෙ, අදදිව්හං. අදදං, අදදිම්හෙ. අජ්ජතනීසහිතරූපානි.

Adadi, adaduṃ, adadiṃsu. Adado, adadittha. Adadiṃ, adadimhā. Adadā, adadū. Adadase, adadivhaṃ. Adadaṃ, adadimhe. [Ini adalah] bentuk-bentuk yang disertai Ajjatanī.

‘‘දදිස්සති, දදිස්සන්ති’’ ඉච්චාදි සබ්බං නෙය්‍යං. භවිස්සන්තීසහිතරූපානි.

'Dadissati, dadissanti' dan seterusnya, semuanya harus dipahami. [Ini adalah] bentuk-bentuk yang disertai Bhavissantī.

‘‘අදදිසා, දදිස්සා, අදදිස්සංසු, දදිස්සංසු’’ ඉච්චාදි ච සබ්බං නෙය්‍යං. කාලාතිපත්තිසහිතරූපානි.

'Adadisā, dadissā, adadissaṃsu, dadissaṃsu' dan seterusnya, semuanya harus dipahami. [Ini adalah] bentuk-bentuk yang disertai Kālātipatti.

අපරානිපි වත්තමානාදිසහිතරූපානි භවන්ති. දෙති, දෙන්ති. දෙසි, දෙථ. දෙමි, දම්මි, දෙම, දම්ම. දෙතු, දෙන්තු. දෙහි, දෙථ. දෙමි, දම්මි, දෙම, දම්ම. අත්තනොපදානි අප්පසිද්ධානි. සත්තමීනයො ච පරොක්ඛානයො ච අප්පසිද්ධො. හියුත්තනීනයො පන අජ්ජතනීනයො ච කොචි කොචි පසිද්ධො පාළියං ආගතත්තා, සක්කා ච ‘‘අදා, අදූ, අදො, අද’’න්තිආදිනා යොජෙතුං. තථා හි නයො දිස්සති. අදා දානං පුරින්දදො. වරඤ්චෙමෙ අදො සක්ක. බ්‍රාහ්මණානං අදං ගජං. අදාසිමෙ. අදංසු තෙ මමොකාසං. අදාසිං බ්‍රාහ්මණෙ තදාති. ‘‘දස්සති, දස්සන්ති’’ ඉච්චාදි සබ්බං නෙය්‍යං. ‘‘අදස්සා, දස්සා, අදස්සංසු, දස්සංසු, දස්සිංසු’’ ඉච්චාදි ච සබ්බං නෙය්‍යං.

Ada juga bentuk-bentuk lain yang disertai Vattamānā dan seterusnya. Deti, denti. Desi, detha. Demi, dammi, dema, damma. Detu, dentu. Dehi, detha. Demi, dammi, dema, damma. Akhiran Attanopada jarang terlihat. Metode Sattamī dan Parokkhā juga jarang terlihat. Namun, metode Hiyyattanī dan Ajjatanī ada beberapa yang terkenal karena muncul dalam Teks Pāli, dan dapat diterapkan dengan 'adā, adū, ado, ada' dan seterusnya. Karena metodenya terlihat demikian: 'Adā dānaṃ purindado. Varañceme ado sakka. Brāhmaṇānaṃ adaṃ gajaṃ. Adāsime. Adaṃsu te mamokāsaṃ. Adāsiṃ brāhmaṇe tadā'. 'Dassati, dassanti' dan seterusnya semuanya harus dipahami. 'Adassā, dassā, adassaṃsu, dassaṃsu, dassiṃsu' dan seterusnya semuanya harus dipahami.

තථා [Pg.82] ආදදාති, ආදදන්ති. ආදදාසි, ආදදාථ. ආදදාමි, ආදදාම. කච්චායනමතෙ ‘‘ආදත්තෙ’’ති අත්තනොපදං වුත්තං. එවං ‘‘ආදදාතු, ආදදෙය්‍ය’’ ඉච්චාදි සබ්බං නෙය්‍යං. ආදෙතු ආදෙය්‍ය ඉච්චාදි යථාරහං යොජෙතබ්බං. එවමෙව ච ‘‘දාපෙති, ආදාපෙතී’’තිආදීනිපි යථාරහං යොජෙතබ්බානි.

Demikian juga ādadāti, ādadanti. Ādadāsi, ādadātha. Ādadāmi, ādadāma. Menurut pendapat Kaccāyana, bentuk Attanopada 'ādatte' disebutkan. Demikian pula 'ādadātu, ādadeyya' dan seterusnya semuanya harus dipahami. 'Ādetu, ādeyya' dan seterusnya harus diterapkan sebagaimana mestinya. Begitu juga kata-kata seperti 'dāpeti, ādāpeti' harus diterapkan sebagaimana mestinya.

දාකුච්ඡිතෙ ගමනෙ. දාති. සුද්දාති. සුද්දො, සුද්දී. තත්ථ සුද්දොති සුද්දාතීති සුද්දො, පරපොථනාදිලුද්දාචාරකම්මුනා දාරුකම්මාදිඛුද්දාචාරකම්මුනා ච ලහුං ලහුං කුච්ඡිතං ගච්ඡතීති අත්ථො. තථා හි සු ඉති සීඝත්ථෙ නිපාතො, දා ඉති ගරහත්ථො ධාතු කුච්ඡිතගතිවාචකත්තා. සුද්දස්ස භරියා සුද්දී.

Akar 'Dā' dalam arti gerakan yang tercela (kucchite gamane). Dāti. Suddāti. Suddho, suddī. Di sana, 'suddho' berasal dari 'suddāti', artinya dia yang pergi secara tercela dengan cepat melalui pekerjaan yang kasar seperti memukul orang lain dan pekerjaan rendah seperti tukang kayu. Karena demikianlah, kata 'su' adalah kata keterangan (nipāta) dalam arti cepat, dan akar 'dā' dalam arti tercela karena menunjukkan gerakan yang buruk. Istri dari seorang Suddha adalah Suddī.

දු ගතියං. දවති. දුමො. එත්ථ ච දවති ගච්ඡති මූලක්ඛන්ධසාඛාවිටපපත්තපල්ලවපුප්ඵඵලෙහි වුද්ධිං විරූළ්හිං වෙපුල්ලං පාපුණාතීති දුමො.

Akar 'Du' dalam arti pergi (gatiyaṃ). Davati. Dumo. Dan di sini, 'davati' berarti pergi; yang mencapai pertumbuhan, perkembangan, dan keluasan melalui akar, batang, dahan, ranting, daun, pucuk, bunga, dan buah disebut 'dumo' (pohon).

දෙසොධනෙ. සොධනං පරියොදාපනං. දායති. දායනං. යථා ගායති, ගායනං. දායිතුං, දායිත්වා, ධාතාවයවස්සෙකාරස්ස ආයාදෙසො. ‘‘දාතුං, දත්වා’’ ඉච්චපි රූපානි.

Akar 'De' dalam arti pembersihan (sodhane). Pembersihan berarti penyucian menyeluruh. Dāyati. Dāyanaṃ. Seperti gāyati, gāyanaṃ. Dāyituṃ, dāyitvā, [di sini terjadi] penggantian huruf 'e' pada bagian akar menjadi 'āy'. Bentuk-bentuk seperti 'dātuṃ, datvā' juga ada.

තත්‍ර දාතුන්ති සොධෙතුං. දත්වාති සොධෙත්වාති අත්ථො ගහෙතබ්බො. තථා හි ‘‘බාලො අබ්‍යත්තො නප්පටිබලො අනුයුඤ්ජියමානො අනුයොගං දාතු’’න්ති එත්ථ දාතුන්ති පදස්ස සොධෙතුන්ති අත්ථො. කෙචි ‘‘දානත්ථ’’න්ති අත්ථං වදන්ති, තං න යුත්තං. න හි යො පරෙහි අනුයුඤ්ජියති, සො අනුයොගං දෙති නාමාති. තස්මා ‘‘ආචරියස්ස අනුයොගං දත්වා බාරාණසිං පච්චාගච්ඡී’’තිආදීසුපි අනුයොගං දත්වාති අනුයොගං සොධෙත්වාති අත්ථොයෙව ගහෙතබ්බො. තථා [Pg.83] හි පුබ්බාචරියෙහි ‘‘අනුයොගදාපනත්ථ’’න්ති එතස්මිං පදෙසෙ එසොයෙවත්ථො විභාවිතො. කථං? අනුයොගදාපනත්ථන්ති අනුයොගං සොධාපෙතුං. විමද්දක්ඛමඤ්හි සීහනාදං නදන්තො අත්ථතො අනුයොගං සොධෙති නාම, අනුයුඤ්ජන්තො ච නං සොධාපෙති නාමාති. ඉදම්පි ච තෙහි වුත්තං. දාතුන්ති සොධෙතුං. කෙචි ‘‘දානත්ථ’’න්ති අත්ථං වදන්ති, තං න යුත්තං. න හි යො සීහනාදං නදති, සො එව තත්ථ අනුයොගං දෙතීති. සමන්තපට්ඨානමහාපකරණ සංවණ්ණනායම්පි පුබ්බාචරියෙහි ‘‘දානං දත්වාති තං චෙතනං පරියොදාපෙත්වා’’ති සොධනත්ථො වුත්තො. දුල්ලභා අයං නීති සාධුකං චිත්තෙ ඨපෙතබ්බා.

Di sana, 'dātuṃ' berarti 'sodhetuṃ' (membersihkan/menjelaskan). Arti dari 'datvā' harus diambil sebagai 'sodhetvā'. Demikian pula, dalam kalimat 'bālo abyatto nappaṭibalo anuyuñjiyamāno anuyogaṃ dātuṃ' (orang dungu, tidak terampil, tidak mampu memberikan penjelasan saat ditanya), di sini arti dari kata 'dātuṃ' adalah 'sodhetuṃ'. Beberapa orang mengatakan artinya adalah 'pemberian' (dānatthaṃ), tetapi itu tidak tepat. Sebab, seseorang yang ditanya oleh orang lain tidak dikatakan 'memberikan pertanyaan' (anuyogaṃ deti). Oleh karena itu, dalam kalimat 'ācariyassa anuyogaṃ datvā bārāṇasiṃ paccāgacchī' (setelah menyelesaikan penjelasan kepada gurunya, ia kembali ke Bārāṇasī) dan sejenisnya, arti dari 'anuyogaṃ datvā' harus dipahami sebagai 'anuyogaṃ sodhetvā' (telah menjelaskan/menyelesaikan pertanyaan). Demikian pula, oleh para guru terdahulu, arti ini telah dijelaskan dalam bagian 'anuyogadāpanatthaṃ'. Bagaimana? 'Anuyogadāpanatthaṃ' berarti untuk menyuruh menjelaskan pertanyaan. Seseorang yang mengaumkan raungan singa yang tahan terhadap kritik, secara harfiah disebut 'menjelaskan pertanyaan' (anuyogaṃ sodheti), dan orang yang menanyakannya disebut 'menyuruh menjelaskan' (sodhāpeti). Hal ini juga dikatakan oleh mereka: 'Dātunti sodhetuṃ'. Beberapa orang mengatakan artinya adalah 'pemberian', tetapi itu tidak tepat. Sebab, bukan berarti siapa pun yang mengaumkan raungan singa memberikan pertanyaan di sana. Dalam ulasan Samantapaṭṭhāna Mahāpakaraṇa juga, para guru terdahulu menyebutkan arti pembersihan (sodhanattho) dengan kata 'dānaṃ datvāti taṃ cetanaṃ pariyodāpetvā' (dengan memberikan pemberian, setelah memurnikan kehendak tersebut). Aturan ini sulit didapat dan harus ditempatkan dengan baik di dalam hati.

දෙ පාලනෙ. දීයති. දානං, උද්දානං දායිතුං, දායිත්වා. තත්ථ දානන්ති දුග්ගතිතො දායති රක්ඛතීති දානං, දානචෙතනා. උද්දානන්ති වුත්තස්ස අත්ථස්ස වක්ඛමානස්ස වා විප්පකිණ්ණභාවෙන නස්සිතුං අදත්වා උද්ධං දානං රක්ඛණං උද්දානං, සඞ්ගහවචනන්ති අත්ථො. අථ වා උද්දානන්ති පච්ඡුද්දානාදිකං උද්දානං.

De dalam arti memelihara/melindungi (pālane). Dīyati. Dānaṃ, uddānaṃ dāyituṃ, dāyitvā. Di sana, 'dānaṃ' berarti yang melindungi (dāyati) dari alam sengsara (duggati), yaitu kehendak untuk berderma (dānacetanā). 'Uddānaṃ' berarti perlindungan atau pemeliharaan (rakkhaṇaṃ) ke atas (uddhaṃ) dengan tidak membiarkan makna yang telah atau akan diucapkan hilang karena tersebar luas, artinya adalah kata ringkasan (saṅgahavacana). Atau, 'uddānaṃ' adalah ringkasan seperti ringkasan akhir (pacchuddāna) dan sebagainya.

ඛාද භක්ඛනෙ. ඛාදති. ඛාදිකා, ඛාදනං, අඤ්ඤමඤ්ඤඛාදිකා. පුබ්බඵලඛාදිකා, ඛජ්ජං, ඛාදනීයං, ඛන්ධා.

Khāda dalam arti memakan (bhakkhane). Khādati. Khādikā (tindakan memakan), khādanaṃ (pemakanan), aññamaññakhādikā (saling memakan satu sama lain). Pubbaphalakhādikā (pemakanan buah-buahan sebelumnya), khajjaṃ (makanan yang dikunyah/kue), khādanīyaṃ (makanan keras), khandhā (kelompok unsur kehidupan).

තත්ථ ඛජ්ජන්ති පූවො. ඛාදනීයන්ති පූවඵලාඵලාදි. ‘‘ඛාදනීයං වා භොජනීයං වා’’ති විසුං භොජනීයස්ස වචනතො ඛාදනං නාම ඛජ්ජස්ස වා ඛාදනීයස්ස වා භක්ඛනං. අපිච හිංසාපි ‘‘ඛාදන’’න්ති වුච්චති. ජාතිජරාබ්‍යාධිදුක්ඛාදීහි ඛජ්ජන්තීති ඛන්ධා, රූපවෙදනාසඤ්ඤාසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණානි. ‘‘චීවරානි නස්සන්තිපි ඩය්හන්තිපි උන්දූරෙහිපි ඛජ්ජන්තී’’ති එත්ථ විය ඛජ්ජන්ති සද්දො කම්මත්ථො.

Di sana, 'khajjaṃ' berarti kue. 'Khādanīyaṃ' berarti kue, buah-buahan, dan sejenisnya. Karena ada penyebutan 'bhojanīya' (makanan lunak) secara terpisah dalam kalimat 'khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā', maka yang disebut 'khādana' adalah memakan kue atau makanan keras. Selain itu, 'khādana' juga disebut sebagai tindakan menyakiti (hiṃsā). Disebut 'khandhā' (kelompok unsur) karena mereka 'dimakan' (khajjanti) oleh penderitaan kelahiran, usia tua, penyakit, dan sebagainya, yaitu: rupa (materi), perasaan (vedanā), pencerapan (saññā), bentukan kehendak (saṅkhāra), dan kesadaran (viññāṇāni). Seperti dalam kalimat 'pakaian-pakaian itu hilang, terbakar, dan juga dimakan oleh tikus-tikus' (cīvarāni nassantipi ḍayhantipi undūrehipi khajjantī), di sini kata 'khajjanti' bermakna pasif (kammattho).

බද [Pg.84] ථෙරියෙ. ථිරභාවො ථෙරියං, යථා දක්ඛියං. බදති. බදරී, බදරං. අත්‍රිදං වුච්චති –

Bada dalam arti kekokohan (theriye). Kondisi kokoh adalah kekokohan (theriyaṃ), seperti halnya ketangkasan (dakkhiyaṃ). Badati. Badarī (pohon jujube), badaraṃ (buah jujube). Mengenai hal ini dikatakan:

කක්කන්ධු බදරී කොලී, කොලං කුලවමිච්චපි;

තෙනිලං බදරඤ්චාති, නාමං රුක්ඛස්ස කොලියාති.

'Kakkandhu, badarī, kolī, kola, kulava, tenila, dan badara adalah nama-nama dari pohon kolī (jujube).'

ඛද ධිතිහිංසාසු ච. ථෙරියාපෙක්ඛාය චකාරො. ඛදති. ඛදිරො.

Khada juga dalam arti keteguhan (dhiti) dan menyakiti (hiṃsā). Kata 'ca' (juga) merujuk pada arti kekokohan (theriya). Khadati. Khadiro (pohon akasia).

ගද වියත්තියං වාචායං. ගදති. ආගදනං, තථො ආගදො එතස්සාති තථාගතො. සුට්ඨු ගදතීති සුගදො.

Gada dalam arti ucapan yang jelas (viyattiyaṃ vācāyaṃ). Gadati. Āgadanaṃ (ucapan), dia yang ucapannya (āgado) adalah kebenaran (tatho) maka disebut Tathāgato. Dia yang berbicara dengan baik disebut sugado.

රද විලෙඛනෙ. රදති. රදනො, රදො, දාඨාරදො. අත්‍ර රදනොති දන්තො.

Rada dalam arti menggaruk atau menggali (vilekhane). Radati. Radano (gigi), rado, dāṭhārado (gigi taring). Di sini 'radano' berarti gigi.

නද අබ්‍යත්තසද්දෙ. සීහො නදති, පණදති. නාදො, නදී. පබ්බතෙසු වනාදීසු නදතීති නදී. නද ඉ ඉති ධාතුද්වයවසෙන පන ‘‘නදන්තී ගච්ඡතීති නදී’’තිපි නිබ්බචනං වදන්ති.

Nada dalam arti suara yang tidak jelas (abyattasadde). Singa mengaum (nadati, paṇadati). Nādo (raungan/suara), nadī (sungai). Disebut 'nadī' karena ia bersuara (nadati) di gunung-gunung, hutan-hutan, dan sebagainya. Namun, berdasarkan dua akar kata 'nada' dan 'i', mereka juga menyebutkan definisi: 'Disebut nadī karena ia pergi sambil bersuara (nadantī gacchatīti)'.

කෙචෙත්ථ වදෙය්‍යුං යා පනෙසා ‘‘නද අබ්‍යත්තසද්දෙ’ති ධාතු තුම්හෙහි වුත්තා, සා කිංනිච්චමබ්‍යත්තසද්දෙයෙව වත්තති, උදාහු කත්ථචි වියත්තියම්පි වාචායං වත්තතී’’ති? නිච්චමබ්‍යත්තසද්දෙයෙව වත්තතීති. යජ්ජෙවං ‘‘සීහො නදතී’’තිආදීසු තිරච්ඡානගතාදිසද්දභාවෙන අවිභාවිතත්ථතාය නදසද්දො අබ්‍යත්තසද්දො හොතු, ‘‘සීහො විය අයං පුරිසො නදතී’’තිආදීසු පන මනුස්සභාසාපි අබ්‍යත්තසද්දො සියාති? තන්න වියත්තාපි සමානා මනුස්සභාසා සීහො වියාති එවං සමුපෙක්ඛාවසෙන සීහපදත්ථස්සාපෙක්ඛනතො නදසද්දෙන නිද්දිසියති[Pg.85], න පුරිසාපෙක්ඛනවසෙන. යථා හි වලාහකූපමාවසෙන කථිතං, ‘‘කථඤ්ච පුග්ගලො ගජ්ජිතා ච වස්සිතා ච හොතී’’ති පාළියං ගජ්ජනං වස්සනඤ්ච පුග්ගලෙ අලබ්භමානම්පි වලාහකස්ස ගජ්ජනවස්සනසදිසතාය භාසනකරණක්‍රියායූපලබ්භනතො වත්තබ්බමෙව හොති, එවමෙව නිබ්භයභාවෙන සීහනාදසදිසියා වාචාය නිච්ඡරණතො සීහො විය නදතීති අවිභාවිතත්ථවන්තෙන නදසද්දෙන මනුස්සභාසාපි නිද්දිසිතබ්බා හොති.

Beberapa orang di sini mungkin bertanya: 'Akar kata nada yang Anda sebutkan dalam arti suara tidak jelas, apakah ia selalu digunakan hanya untuk suara tidak jelas, ataukah ia terkadang digunakan juga untuk ucapan manusia yang jelas?' Jawabannya: Ia selalu digunakan dalam arti suara tidak jelas. Jika demikian, dalam kalimat 'singa mengaum' (sīho nadati) dan sejenisnya, biarlah kata 'nada' menjadi suara tidak jelas karena maknanya tidak terartikulasi sebagai suara binatang dan sejenisnya; tetapi dalam kalimat 'pria ini mengaum seperti singa' (sīho viya ayaṃ puriso nadati) dan sejenisnya, apakah bahasa manusia juga menjadi suara tidak jelas? Hal itu tidak benar, meskipun bahasa manusia adalah jelas, namun karena ia merujuk pada makna kata singa melalui pengamatan perbandingan 'seperti singa', maka ia ditunjukkan dengan kata 'nada', bukan berdasarkan rujukan kepada manusia. Sebagaimana dikatakan melalui perumpamaan awan, 'bagaimana seseorang menjadi seperti yang mengguntur dan yang menghujan' (kathañca puggalo gajjitā ca vassitā ca hotī), meskipun guntur dan hujan tidak terdapat pada manusia, karena ditemukannya aktivitas berbicara yang serupa dengan guntur dan hujan dari awan, maka hal itu harus diucapkan; demikian pula, karena keluarnya ucapan yang serupa dengan raungan singa dengan sifat tanpa rasa takut, maka bahasa manusia pun harus ditunjukkan dengan kata 'nada' yang bermakna tidak terartikulasi tersebut dalam ungkapan 'ia mengaum seperti singa'.

එත්ථ ච අම්බඵලූපමාදයොපි ආහරිත්වා දස්සෙතබ්බා. න හි පක්කාමකතාදීනි පුග්ගලෙසු විජ්ජන්ති, අථ ඛො අම්බඵලාදීසු එව විජ්ජන්ති, එවං සන්තෙපි භගවතා අඤ්ඤෙනාකාරෙන සදිසත්තං විභාවෙතුං අම්බඵලූපමාදයො වුත්තා, එවමෙව නදසද්දො අබ්‍යත්තසද්දභාවෙන තිරච්ඡානගතසද්දාදීසු එව වත්තබ්බොපි අත්ථන්තරවිභාවනත්ථං ‘‘සීහො විය නදතී’’තිආදීසු මනුස්සභාසායම්පි රූළ්හියා වුත්තො, න සභාවතො. තථා හි සභාවතො නදසද්දෙනපි වස්සිතසද්දාදීහිපි මනුස්සභාසා නිද්දිසිතබ්බා න හොතීති. යදි එවං –

Dan di sini juga perumpamaan buah mangga dan lainnya harus dibawa untuk ditunjukkan. Sebab kematangan atau ketidaksamaan lainnya tidak terdapat pada manusia, melainkan hanya terdapat pada buah mangga dan sebagainya; meskipun demikian, untuk menjelaskan keserupaan dengan cara lain, Sang Baginda mengucapkan perumpamaan buah mangga dan lainnya. Demikian pula kata 'nada', meskipun harus diucapkan hanya pada suara binatang dan sejenisnya dengan status suara tidak jelas, namun untuk menjelaskan makna lain, ia diucapkan juga pada bahasa manusia dalam kalimat 'ia mengaum seperti singa' dan sejenisnya berdasarkan penggunaan umum (rūḷhiyā), bukan berdasarkan sifat aslinya (sabhāvato). Karena berdasarkan sifat aslinya, bahasa manusia tidak boleh ditunjukkan baik dengan kata 'nada' maupun dengan kata 'vassita' (suara binatang) dan sejenisnya. Jika demikian—

‘‘සුවිජානං සිඞ්ගාලානං, සකුණානඤ්ච වස්සිතං;

මනුස්සවස්සිතං රාජ, දුබ්බිජානතරං තතො’’ති

'Suara siung (vassitaṃ) serigala dan burung mudah dipahami; namun suara manusia (manussavassitaṃ), wahai Raja, jauh lebih sulit dipahami daripada itu.'

එත්ථ කස්මා වස්සිතසද්දෙන මනුස්සභාසා නිද්දිසියතීති? සච්චං මනුස්සභාසාපි වස්සිතසද්දෙන නිද්දිට්ඨා දිස්සති, එවං සන්තෙපි සා ‘‘සුවිජානං සිඞ්ගාලානං, සකුණානඤ්ච වස්සිත’’න්ති වස්සිතසද්දවසෙන පයොගස්ස වචනතො තදනුරූපං නිද්දිසිතුං අරහතීති මන්ත්වා වස්සිතසද්දසදිසී නිද්දිට්ඨා. න හි ‘‘මනුස්සො වස්සතී’’තිආදිනා විසුං පයොගා දිස්සන්ති, ‘‘සකුණො වස්සති, කූජතී’’තිආදිනා පන පයොගා දිස්සන්ති, තස්මා ‘‘සඞ්ගාමං ඔතරිත්වාන, සීහනාදං නදි කුසො’’තිආදීසු විය යථාරහං [Pg.86] අත්ථො ගහෙතබ්බො. එවං නදධාතු සභාවතො අබ්‍යත්තසද්දෙයෙව හොති, න වියත්තියං වාචායන්ති දට්ඨබ්බං.

Di sini, mengapa bahasa manusia ditunjukkan dengan kata 'vassita'? Memang benar bahasa manusia pun terlihat ditunjukkan dengan kata 'vassita'. Meskipun demikian, karena ada penggunaan berdasarkan kata 'vassita' dalam kalimat 'suara siung serigala dan burung mudah dipahami', maka dengan menganggap layak untuk menunjukkannya secara selaras dengan itu, ia ditunjukkan serupa dengan kata 'vassita'. Sebab penggunaan secara terpisah seperti 'manusia bersiung' (manusso vassati) dan sejenisnya tidak ditemukan, namun penggunaan seperti 'burung bersiung (vassati), berkicau (kūjati)' dan sejenisnya ditemukan; oleh karena itu, artinya harus diambil sebagaimana mestinya seperti dalam kalimat 'setelah turun ke medan perang, Kusa mengaumkan raungan singa' (saṅgāmaṃ otaritvāna, sīhanādaṃ nadi kuso) dan sejenisnya. Demikianlah harus dipahami bahwa akar kata 'nada' secara alami hanya untuk suara tidak jelas, bukan untuk ucapan yang jelas.

අද්ද ගතියං යාචනෙ ච. අද්දති.

Adda dalam arti pergi (gatiyaṃ) dan meminta (yācane). Addati.

නද්ද ගද්ද සද්දෙ. නද්දති. ගද්දති.

Nadda, gadda dalam arti suara (sadde). Naddati. Gaddati.

තද්ද හිංසායං. තද්දති.

Tadda dalam arti menyakiti (hiṃsāyaṃ). Taddati.

කද්ද කුච්ඡිතෙ සද්දෙ. කද්දති. කද්දමො.

Kadda bermakna suara yang buruk. Kaddati. Kaddamo (lumpur).

ඛද්ද දංසනෙ. දංසනමිහ දන්තසුකතකත්තිකා ක්‍රියා අභිධීයතෙ. සභාවත්තා ධාතුයා සාධනප්පයොගසමවායී. ඛද්දති.

Khadda bermakna menggigit. Menggigit di sini disebut sebagai tindakan yang dilakukan dengan gigi atau pemotong. Berdasarkan hakikat akarnya, ini dikaitkan dengan penerapan sarana. Khaddati.

අදි බන්ධනෙ. අන්දති. අන්දු. අන්දුසද්දොපනෙත්ථ ඉත්ථිලිඞ්ගො ගහෙතබ්බො පාළියං ඉත්ථිලිඞ්ගප්පයොගදස්සනතො ‘‘සෙය්‍යථාපි වාසෙට්ඨ අයං අචිරවතී නදී පූරා උදකස්ස සමතිත්තිකා කාකපෙය්‍යා, අථ පුරිසො ආගච්ඡෙය්‍ය පාරත්ථිකො පාරගවෙසී පාරගාමී පාරං තරිතුකාමො, සො ඔරිමතීරෙ දළ්හාය අන්දුයා පච්ඡාබාහං ගාළ්හබන්ධනබන්ධො’’ති. තත්‍ර අන්දූති යං කිඤ්චි බන්ධනං වා. ‘‘යථා අන්දුඝරෙ පුරිසො’’ති හි වුත්තං. බන්ධනවිසෙසො වා, ‘‘අන්දුබන්ධනාදීනි ඡින්දිත්වා පලායිංසූ’’ති හි වුත්තං. අපිච අන්දනට්ඨෙන බන්ධනට්ඨෙන අන්දු වියාතිපි අන්දු, පඤ්ච කාමගුණා. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා ‘‘ඉමෙ ඛො වාසෙට්ඨ පඤ්ච කාමගුණා අරියස්ස විනයෙ අන්දූතිපි බන්ධනන්තිපි වුච්චන්තී’’ති. නිග්ගහීතාගමවසෙනායං ධාතු වුත්තා. කත්ථචි පන විගතනිග්ගහීතාගමොපි හොති, තං යථා? ‘‘අවිජ්ජා භික්ඛවෙ පුබ්බඞ්ගමා අකුසලානං ධම්මානං සමාපත්තියා අන්වදෙව අහිරික’’න්ති පාළි. එත්ථ අනුඅන්දති අනුබන්ධතීති අන්වදි. අන්වදි එව අන්වදෙවාති කිතවිග්ගහො සන්ධිවිග්ගහො ච [Pg.87] වෙදිතබ්බො. තථා හි අට්ඨකථායං ‘‘අන්වදෙවාති අනුබන්ධමානමෙවා’’ති වුත්තං, තං අවිජ්ජමහිරිකං අනුබන්ධමානමෙව හොතීති අත්ථො.

Adi bermakna mengikat. Andati. Andu. Kata andu di sini harus dipahami bergender feminin karena penggunaan gender feminin terlihat dalam teks Pāli: “Ibarat, Vāseṭṭha, sungai Aciravatī ini penuh dengan air sampai ke tepinya sehingga burung gagak pun dapat meminumnya, kemudian datanglah seseorang yang ingin menyeberang, ingin mencari seberang, menuju ke seberang, berkeinginan menyeberang, ia terikat di tepi ini dengan belenggu (anduyā) yang kuat dengan tangan terikat di belakang.” Di sana andū berarti segala jenis ikatan atau belenggu. Karena dikatakan: “Seperti orang di rumah belenggu (andughare).” Atau itu adalah jenis ikatan khusus, karena dikatakan: “Setelah memotong belenggu (andubandhanādīni) dan lainnya, mereka melarikan diri.” Selain itu, karena sifatnya yang mengikat (andanā) atau membelenggu (bandhanā) seperti belenggu, maka panca indra (objek indra) juga disebut andu. Sebagaimana disabdakan Sang Bhagavā: “Vāseṭṭha, kelima utas keinginan indra ini disebut sebagai belenggu (andū) dan hambatan dalam Vinaya Sang Ariya.” Akar kata ini disebutkan dengan penambahan nasal (niggahītāgama). Namun di beberapa tempat, ia muncul tanpa nasal, bagaimana itu? Seperti dalam teks Pāli: “Para bhikkhu, ketidaktahuan (avijjā) adalah pendahulu dalam pencapaian kondisi-kondisi tidak bermanfaat, yang segera diikuti (anvadeva) oleh rasa tidak tahu malu.” Di sini, anu-andati (mengikuti/mengikat setelahnya) menjadi anvadi. Bentuk anvadi yang menjadi anvadeva harus dipahami melalui analisis kata (kitaviggaho) dan analisis sandhi. Karena dalam Kitab Komentar dikatakan: “Anvadevā berarti hanya mengikuti terus-menerus,” artinya ketidaktahuan dan rasa tidak tahu malu itu hanya mengikuti (beriringan) terus-menerus.

ඉදි පරමිස්සරියෙ ඉන්දති. ඉන්දනං, ඉන්දො.

Idi bermakna kekuasaan tertinggi. Indati. Indanaṃ (tindakan memerintah), indo (penguasa).

එත්ථ ඉන්දොති අධිපතිභූතො යො කොචි. සො හි ඉන්දති පරෙසු ඉස්සරියං පාපුණාතීති ඉන්දොති වුච්චති. අපිච ඉන්දොති සක්කො. සක්කස්ස හි අනෙකානි නාමානි –

Di sini, indo berarti siapa pun yang telah menjadi pemimpin. Karena ia memerintah (indati) dan memperoleh kekuasaan atas orang lain, maka ia disebut indo. Selain itu, indo adalah Sakka. Sakka memiliki banyak nama—

සක්කො පුරින්දදො ඉන්දො, වත්‍රභූ පාකසාසනො;

සහස්සනෙත්තො මඝවා, දෙවරාජා සුජම්පති.

Sakko, Purindado, Indo, Vatrabhū, Pākasāsano; Sahassanetto, Maghavā, Devarājā, Sujampati.

සහස්සක්ඛො දසසත-ලොචනො වජිරාවුධො;

හූතපති මහින්දො ච, කොසියො දෙවකුඤ්ජරො.

Sahassakkho, Dasasatalocano, Vajirāvudho; Hūtapati, Mahindo, Kosiya, Devakuñjaro.

සුරාධිපො සුරනාථො, වාසවො තිදිවාධිභූ;

ජම්බාරි චෙව වජිර-හත්ථො අසුරසාසනො;

ගන්ධරාජා දෙවින්දො, සුරින්දො අසුරාභිභූති.

Surādhipo, Suranātho, Vāsavo, Tidivādhibhū; Jambāri, Vajirahattho, Asurasāsano; Gandharājā, Devindo, Surindo, Asurābhibhū.

එවං අනෙකානි නාමානි. එකොපි හි අත්ථො අනෙකසද්දප්පවත්තිනිමිත්තතාය අනෙකනාමො. තෙනාහ භගවා –

Demikianlah banyak nama tersebut. Karena satu makna tunggal pun memiliki banyak nama sesuai dengan alasan penggunaan kata (saddappavattinimitta) yang berbeda-beda. Karena itu Sang Bhagavā bersabda—

සක්කො මහාලි දෙවානමින්දො පුබ්බෙ මනුස්සභූතො සමානො මඝො නාම මාණවො අහොසි, තස්මා ‘‘මඝවා’’ති වුච්චති. සක්කො මහාලි දෙවානමින්දො පුබ්බෙ මනුස්සභූතො සමානො පුරෙ දානං අදාසි, තස්මා ‘‘පුරින්දදො’’ති වුච්චති. සක්කො මහාලි දෙවානමින්දො පුබ්බෙ මනුස්සභූතො සමානො සක්කච්චං දානං අදාසි, තස්මා ‘‘සක්කො’’ති වුච්චති. සක්කො මහාලි දෙවානමින්දො පුබ්බෙ මනුස්සභූතො සමානො ආවාසං අදාසි, තස්මා ‘‘වාසවො’’ති වුච්චති. සක්කො මහාලි දෙවානමින්දො සහස්සං අත්ථානං මුහුත්තෙන [Pg.88] චින්තෙති, තස්මා ‘‘සහස්සක්ඛො’’ති වුච්චති. සක්කස්ස මහාලි දෙවානමින්දස්ස සුජා නාම අසුරකඤ්ඤා පජාපති, තස්මා ‘‘සුජම්පතී’’ති වුච්චති. සක්කො මහාලි දෙවානමින්දො දෙවානං තාවතිංසානං ඉස්සරියාධිපච්චං රජ්ජං කාරෙති, තස්මා ‘‘දෙවානමින්දො’’ති වුච්චතීති.

“Mahāli, ketika Sakka raja para dewa dahulu adalah seorang manusia, ia adalah seorang pemuda bernama Magha, oleh karena itu ia disebut ‘Maghavā’. Mahāli, ketika Sakka raja para dewa dahulu adalah seorang manusia, ia memberikan pemberian di kota (atau sebelumnya), oleh karena itu ia disebut ‘Purindado’. Mahāli, ketika Sakka raja para dewa dahulu adalah seorang manusia, ia memberikan pemberian dengan hormat (sakkaccaṃ), oleh karena itu ia disebut ‘Sakko’. Mahāli, ketika Sakka raja para dewa dahulu adalah seorang manusia, ia memberikan tempat tinggal (āvāsaṃ), oleh karena itu ia disebut ‘Vāsavo’. Sakka raja para dewa memikirkan seribu hal dalam sekejap, oleh karena itu ia disebut ‘Sahassakkho’. Istri Sakka raja para dewa adalah seorang gadis Asura bernama Sujā, oleh karena itu ia disebut ‘Sujampatī’. Sakka raja para dewa menjalankan pemerintahan dan kekuasaan atas para dewa Tāvatiṃsa, oleh karena itu ia disebut ‘Devānamindo’.”

එවමෙකස්සාපි අත්ථස්ස අනෙකානි සද්දප්පවත්තිනිමිත්තානි දිස්සන්ති.

Demikianlah, bahkan untuk satu makna saja, terlihat berbagai alasan penggunaan kata (saddappavattinimitta).

තථා හි යෙන පවත්තිනිමිත්තෙන තාවතිංසාධිපතිම්හි ඉන්දසද්දො පවත්තො, න තෙන තත්ථ සක්කාදිසද්දා පවත්තා, අථ ඛො අඤ්ඤෙන. තථා යෙන සම්මාදිට්ඨියං පඤ්ඤාසද්දො පවත්තො, න තෙන තත්ථ විජ්ජාදිසද්දා. යෙන සම්පයුත්තධම්මානං පුබ්බඞ්ගමභාවෙන උප්පන්නධම්මස්මිං චිත්තසද්දො පවත්තො, න තෙන තත්ථ විඤ්ඤාණාදිසද්දා. න හි විනා කෙනචි පවත්තිනිමිත්තෙන සද්දො පවත්තතීති. එකොපි අත්ථො සම්මුත්‍යත්ථො ච පරමත්ථො ච අනෙකසද්දප්පව්ත්තිනිමිත්තතාය අනෙකනාමොති දට්ඨබ්බං.

Sebagaimana alasan penggunaan kata inda diterapkan pada pemimpin para dewa Tāvatiṃsa tidaklah sama dengan alasan penggunaan kata sakka dan lainnya diterapkan padanya, melainkan karena alasan yang berbeda. Demikian pula, alasan penggunaan kata paññā diterapkan pada pandangan benar (sammādiṭṭhi) tidaklah sama dengan alasan penggunaan kata vijjā dan lainnya. Alasan penggunaan kata citta diterapkan pada fenomena yang muncul karena perannya sebagai pendahulu bagi faktor-faktor mental yang berasosiasi dengannya tidaklah sama dengan alasan penggunaan kata viññāṇa dan lainnya. Karena sesungguhnya, tanpa suatu alasan penggunaan (pavattinimitta), suatu kata tidak akan muncul. Harus dipahami bahwa satu objek tunggal, baik dalam pengertian konvensional (sammutyattho) maupun mutlak (paramattho), memiliki banyak nama sesuai dengan berbagai alasan penggunaan kata.

එත්ථ සියා ‘‘නාමානීති වදථ, කිං නාමං නාමා’’ති. වුච්චතෙ – ඊදිසෙ ඨානෙ අත්ථෙසු සද්දප්පවත්තිනිමිත්තං ‘‘නාම’’න්ති ගහිතං, යං ‘‘ලිඞ්ග’’න්තිපි වුච්චති. තථා හි ‘‘නාම’’න්ති ච ‘‘ලිඞ්ග’’න්ති ච සද්දොපි වුච්චති, ‘‘අඤ්ඤං සොභනං නාමං පරියෙසිස්සාමි. ලිඞ්ගඤ්ච නිප්පජ්ජතෙ’’තිආදීසු විය. අසභාවධම්මභූතං නාමපඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතං අත්ථෙසු සද්දප්පවත්තිනිමිත්තම්පි වුච්චති ‘‘නාමගොත්තං න ජීරති. සතලිඞ්ගො’’තිආදීසු විය. ඉති නාමසද්දෙනපි ලිඞ්ගසද්දෙනපි සද්දප්පවත්තිනිමිත්තස්ස කථනං දට්ඨබ්බං. සද්දප්පවත්තිනිමිත්තඤ්ච නාම ලොකසඞ්කෙතසිද්ධො තංතංවචනත්ථනියතො සාමඤ්ඤාකාරවිසෙසොති ගහෙතබ්බං. සො එවංභූතොයෙව සාමඤ්ඤාකාරවිසෙසො නාම පඤ්ඤත්තීති පුබ්බාචරියා වදන්ති[Pg.89]. සො හි තස්මිං තස්මිං අත්ථෙ සද්දං නාමෙති තස්ස තස්ස අත්ථස්ස නාමසඤ්ඤං කරොතීති නාමං, පකාරෙහි ඤාපනතො පඤ්ඤත්ති ච. සවිඤ්ඤත්තිවිකාරස්ස පන සද්දස්ස සම්මුතිපරමත්ථසච්චානං පකාරෙහි ඤාපනතො පඤ්ඤත්තිභාවෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථි. සද්දස්සෙව හි එකන්තෙන පඤ්ඤත්තිභාවො ඉච්ඡිතබ්බො ‘‘නිරුත්තිපටිසම්භිදා පරිත්තාරම්මණා’’ති ච ‘‘නිරුත්තිපටිසම්භිදා පච්චුප්පන්නාරම්මණා’’ති ච ‘‘නිරුත්තිපටිසම්භිදා බහිද්ධාරම්මණා’’ති ච පාළිදස්සනතො. ඉධ පන සද්දප්පවත්තිනිමිත්තාධිකාරත්තා නාමවසෙන අත්ථො පකාසිතො. එවං අනෙකවිධස්ස සාමඤ්ඤාකාරවිසෙසොති පුබ්බාචරියෙහි ගහිතස්ස නාමපඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතස්ස සද්දප්පවත්තිනිමිත්තස්ස වසෙන එකොපි ඤෙය්‍යත්ථො අනෙකලිඞ්ගොති ගහෙතබ්බො. තෙනාහ ආයස්මා සුහෙමන්තො පභින්නපටිසම්භිදො –

Di sini mungkin muncul pertanyaan: “Anda menyebut ‘nama-nama’, apakah yang dimaksud dengan nama itu?” Dijelaskan—dalam konteks ini, alasan penggunaan kata dalam objek-objek dipahami sebagai ‘nama’ (nāma), yang juga disebut sebagai ‘tanda’ (liṅga). Karena baik ‘nama’ maupun ‘tanda’ juga merujuk pada kata itu sendiri, seperti dalam kutipan: “Aku akan mencari nama (nāma) lain yang bagus. Dan tanda (liṅga) itu dihasilkan,” dan sebagainya. Hal yang merupakan fenomena non-substansi yang dikenal sebagai konsep penamaan (nāmapaññattisaṅkhāta) dalam objek-objek juga disebut sebagai alasan penggunaan kata, seperti dalam kutipan: “Nama dan keturunan (nāmagotta) tidaklah hancur. Memiliki seratus tanda (sataliṅgo),” dan sebagainya. Demikianlah harus dipahami bahwa alasan penggunaan kata diterangkan baik dengan kata nāma maupun kata liṅga. Dan alasan penggunaan kata, yaitu nama, harus dipahami sebagai karakteristik umum khusus (sāmaññākāraviseso) yang ditetapkan berdasarkan kesepakatan duniawi dan terbatas pada makna kata tersebut masing-masing. Para guru terdahulu mengatakan bahwa karakteristik umum khusus yang seperti itulah yang disebut konsep nama (nāmapaññatti). Sebab ia mencondongkan (nāmeti) kata pada objek tersebut atau membuat tanda pengenal nama bagi objek tersebut, maka disebut nāma; dan karena ia memberitahukan melalui berbagai cara, maka disebut paññatti (konsep). Mengenai kata yang merupakan modifikasi dari komunikasi (viññatti), tidak perlu dikatakan lagi bahwa itu adalah konsep (paññatti) karena ia memberitahukan kebenaran konvensional dan mutlak melalui berbagai cara. Bahwa kata itu sendiri mutlak merupakan sebuah konsep harus diterima, sesuai dengan teks Pāli: “Niruttipaṭisambhidā (pengetahuan analisis bahasa) memiliki objek yang terbatas,” “Niruttipaṭisambhidā memiliki objek saat ini,” dan “Niruttipaṭisambhidā memiliki objek eksternal.” Namun di sini, karena merupakan wewenang dari alasan penggunaan kata, maknanya dijelaskan melalui istilah nama (nāma). Demikianlah, satu objek yang dapat diketahui (ñeyyattho) harus dipahami memiliki banyak tanda (anekaliṅgo) berdasarkan alasan penggunaan kata yang dikenal sebagai konsep nama yang oleh para guru terdahulu dipahami sebagai karakteristik umum khusus yang beragam. Oleh karena itu, Yang Ariya Suhemanta yang memiliki pengetahuan analisis yang tajam berkata—

‘‘සතලිඞ්ගස්ස අත්ථස්ස, සතලක්ඛණධාරිනො;

එකඞ්ගදස්සී දුම්මෙධො, සතදස්සීව පණ්ඩිතො’’ති.

“Terhadap satu objek yang memiliki seratus tanda, yang menyandang seratus karakteristik; orang bodoh hanya melihat satu bagian (satu tanda), sedangkan orang bijak melihat seratus bagian.”

එවං සබ්බාභිධානෙසුපි ඉමිනා නයෙන යථාරහං අත්ථො විභාවෙතබ්බො නයඤ්ඤූහි.

Demikian pula dalam semua sebutan, maknanya harus dijelaskan dengan cara ini sesuai kelayakannya oleh mereka yang memahami metode tersebut.

විදි අවයවෙ. වින්දති. යදි අභිධානමත්ථි, ‘‘වින්දො’’ති දිස්සති. යථා කණ්ඩති. කණ්ඩො.

Vidi dalam arti bagian. Vindati. Jika ada sebutan, terlihat bentuk 'vindo'. Seperti kaṇḍati, kaṇḍo.

ඛිදි අවයවෙති චන්දවිදුනො වදන්ති. තෙසං මතෙ ‘‘ඛින්දතී’’ති රූපං.

Khidi dalam arti bagian, demikian kata para pengikut Candra. Menurut pendapat mereka, bentuknya adalah 'khindati'.

නිදි කුච්ඡායං. කුච්ඡාසද්දො ගරහත්ථො. නින්දති. නින්දා.

Nidi dalam arti penghinaan. Kata 'kucchā' berarti celaan. Nindati. Nindā (celaan).

පොරාණමෙතං අතුල, නෙතං අජ්ජතනාමිව;

නින්දන්ති තුණ්හිමාසීනං, නින්දන්ති බහුභාණිනං;

මිතභාණිම්පි නින්දන්ති, නත්ථි ලොකෙ අනින්දිතො.

Wahai Atula, ini adalah hal kuno, ini bukan hanya terjadi hari ini; mereka mencela orang yang duduk diam, mereka mencela orang yang banyak bicara; mereka juga mencela orang yang berbicara secukupnya, tidak ada seorang pun di dunia ini yang tidak dicela.

අවණ්ණො [Pg.90] අගුණො නින්දා, ගරහා අයසොපි ච;

අසිලොකො අකිත්ති ච, අසිලාඝා ච අත්ථුති.

Avaṇṇa (ketidakmasyhuran), aguṇa (ketiadaan kebajikan), nindā (celaan), garahā (hinaan), ayasa (ketidakterkenalan), asiloka (reputasi buruk), akitti (nama buruk), asilāghā (ketidakpujian), dan atthuti (ketiadaan pujian) [adalah sinonim].

නන්ද සමිද්ධියං. අකම්මිකා ධාතු. නන්දති පුත්තෙහි පුත්තිමා. නන්දාය නුන මරණෙන. නන්දසි සිරිවාහන. නන්දනං වනං. අභිසද්දයොගෙ පනායං සකම්මකොපි. අභිනන්දන්ති ආගතං නාභිනන්දන්ති මරණං.

Nanda dalam arti kemakmuran. Akar kata ini adalah intransitif. Seseorang yang memiliki anak bergembira (nandati) karena anak-anaknya. Pastilah karena kematian Nandā. Engkau bergembira, Sirivāhana. Hutan Nandana. Namun, ketika digabungkan dengan awalan 'abhi', ini juga bersifat transitif. Mereka menyambut (abhinandanti) yang datang, mereka tidak menyukai kematian.

සිරීව රූපිනිං දිස්වා, නන්දිතං ආසි තං කුලං;

තෙන නන්දාති මෙ නාමං, සුන්දරං පවරං අහු.

Melihat ia yang secantik Sri, keluarga itu menjadi gembira; karena itulah namaku adalah Nandā, yang indah dan luhur.

රම්මං වෙළුවනං යෙන, න දිට්ඨං සුගතාලයං;

න තෙන නන්දනං දිට්ඨං, ඉති මඤ්ඤෙ මහෙසයං.

Barangsiapa yang belum melihat Veḷuvana yang menyenangkan, kediaman Sugata; ia belum melihat Nandana, demikianlah pikirku, wahai orang bijak yang agung.

යෙන වෙළුවනං දිට්ඨං, නරනන්දනනන්දනං;

සුදිට්ඨං නන්දනං තෙන, අමරින්දසුනන්දනං.

Barangsiapa yang telah melihat Veḷuvana, yang memberikan kegembiraan bagi manusia; ia telah melihat dengan baik Nandana, yang sangat menyenangkan raja para dewa.

චදි හිලාදනෙ දිත්තියඤ්ච. හිලාදනං සුඛනං. දිත්ති සොභා. චන්දති. චන්දනො, චන්දො.

Cadi dalam arti kegembiraan dan cahaya. Hilādana berarti kebahagiaan. Ditti berarti keindahan. Candati. Candano (cendana), cando (bulan).

එත්ථ ච චන්දනස්සපි අනෙකානි නාමානි – චන්දනං, ගන්ධසාරො, මලයජො, සුවණ්ණචන්දනං, හරිචන්දනං, රත්තචන්දනං, ගොසීතචන්දනං. චන්දයති හිලාදයති සීතගුණසමඞ්ගිතාය සත්තානං පලිළාහං වූපසමෙන්තං සුඛං උප්පාදෙතීති චන්දනං. චන්දොති සොමො, සොපි චන්දයති හිලාදයති සීතගුණසම්පත්තියා අත්තනො පභාය සත්තානං පරිළාහං වූපසමෙන්තො සුඛං උප්පාදෙතීති චන්දොති වුච්චති. අථ වා චන්දති දිබ්බති සිරියා විරොචතීති චන්දො. ආගමට්ඨකථාසු පන ‘‘ඡන්දං ජනෙතීති චන්දො’’ති වුත්තං. තස්සාපි අනෙකානි නාමානි –

Di sini, cendana juga memiliki banyak nama – candana, gandhasāro, malayajo, suvaṇṇacandana, haricandana, rattacandana, gosītacandana. Ia disebut candana karena menggembirakan (candayati), menyenangkan, menghasilkan kebahagiaan dengan memadamkan penderitaan makhluk-makhluk karena memiliki kualitas dingin. Cando adalah rembulan; ia pun disebut cando karena menggembirakan, menyenangkan, menghasilkan kebahagiaan dengan memadamkan penderitaan makhluk-makhluk melalui cahayanya sendiri karena pencapaian kualitas dingin. Atau, ia disebut cando karena bersinar, bercahaya, dan gemilang dengan kemegahan. Namun dalam kitab-kitab Komentar Āgama dikatakan: 'Ia disebut cando karena membangkitkan keinginan (chanda)'. Itu juga memiliki banyak nama –

චන්දො [Pg.91] නක්ඛත්තරාජා ච, ඉන්දු සොමො නිසාකරො;

චන්දිමා මා නිසානාථො, ඔසධී සො නිසාපති.

Cando (bulan), nakkhattarājā (raja bintang-bintang), indu, somo, nisākaro (pembuat malam); candimā, mā, nisānātho (pelindung malam), osadhī, nisāpati (penguasa malam).

උළුරාජා සසඞ්කො ච, හිමරංසි සසීපි ච;

ද්විජරාජා සසධරො, තාරාපති හිමංසු ච.

Uḷurājā (raja bintang), sasaṅko (bertanda kelinci), himaraṃsi (berinar dingin), sasī, dvijarājā (raja yang lahir dua kali), sasadharo (pembawa kelinci), tārāpati (tuan para bintang), dan himaṃsu (berinar dingin).

කුමුදබන්ධවො චෙව, මිගඞ්කො ච කලානිධි;

සුධං සුධි ධූපි යූප-රස්මි චෙව ඛමාකරො;

නක්ඛත්තෙසො ච රජනී-කරො සුබ්භංසු එව ච.

Kumudabandhavo (kerabat bunga teratai putih), migaṅko (bertanda rusa), kalānidhi (gudang fase), sudhaṃ, sudhi, dhūpi, yūparasmi (memiliki sinar bagaikan tiang), khamākaro (sumber kesabaran/bumi); nakkhatteso (penguasa bintang-bintang), rajanīkaro (pembuat malam), dan subbhaṃsu (bersinar terang).

තදි චෙතායං. තන්දති. තන්දී.

Tadi dalam arti berpikir (lesu). Tandati. Tandī (kemalasan).

කදි කලදි අව්හානෙ රොදනෙ ච. කන්දති, පක්කන්දති. පක්කන්දුං, කන්දන්තො, කලන්දකො.

Kadi dan kaladi dalam arti memanggil dan menangis. Kandati, pakkandati. Pakkanduṃ, kandanto, kalandako (tupai).

කලිදි පරිදෙවනෙ. කලින්දති.

Kalidi dalam arti meratap. Kalindati.

ඛොද පටිඝාතෙ. ඛොදති.

Khoda dalam arti memukul. Khodati.

ඛන්ද ගතිසොසනෙසු. ඛන්දති. ඛන්දො. ඛන්දො නාම එකො දෙවො, යො ‘‘කුමාරො සත්තිධරො’’ති ච වුච්චති.

Khanda dalam arti bergerak dan mengeringkan. Khandati. Khando. Khando adalah nama seorang dewa, yang juga disebut 'Kumāro Sattidharo' (Pangeran pembawa tombak).

ඛුදි ආපවනෙ. ඛුන්දති.

Khudi dalam arti membersihkan. Khundati.

සිදි සීතියෙ. සීතියං සීතිභාවො. සින්දති. සොසින්දො, සොතත්තො.

Sidi dalam arti pendinginan. Sītiya berarti kondisi dingin. Sindati. Sosindo (sangat dingin), sotatto (sangat panas).

වන්ද අභිවාදනථුතීසු. වන්දති, අභිවන්දති. අභිවන්දනා, වන්දනං, වන්දකො.

Vanda dalam arti penghormatan dan pujian. Vandati, abhivandati. Abhivandanā, vandana, vandako.

එත්ථ පන වන්දතීති පදස්ස නමස්සති ථොමෙති වාති අත්ථො. තථා හි සුත්තන්තටීකාකාරො ‘‘වන්දෙති වන්දාමි ථොමෙමි වා’’ති ආහ.

Di sini, kata 'vandati' memiliki arti memberi hormat atau memuji. Karena itulah penulis sub-komentar Suttanta berkata: 'Vandeti berarti saya menghormat atau memuji'.

භදි කල්ලාණෙ සොඛියෙ ච. කල්ලාණං කල්‍යාණං, සොඛියං සුඛිනො භාවො, සුඛමිච්චෙවත්ථො. භන්දති. භන්දකො, භද්දො, භද්‍රො.

Bhadi dalam arti kebaikan dan kebahagiaan. Kallāṇa berarti kebaikan, sokhiya berarti keadaan bahagia, yang artinya adalah kebahagiaan. Bhandati. Bhandako, bhaddo, bhadro.

මදි [Pg.92] ථුතිමොදමදසුපනගතීසු. මන්දති. මන්දො.

Madi dalam arti pujian, kegembiraan, kemabukan, tidur, dan gerak. Mandati. Mando.

එත්ථ පන මන්දොති අඤ්ඤාණීපි බාලදාරකොපි වුච්චති. තත්ථ අඤ්ඤාණී මන්දති අඤ්ඤාණභාවෙන අප්පසංසිතබ්බම්පි පුග්ගලං ථොමෙතීති මන්දො. මන්දති අමොදිතබ්බට්ඨානෙපි මොදතීති මන්දො. මන්දති දානසීලාදිපුඤ්ඤක්‍රියාසු පමජ්ජතීති මන්දො. මන්දති අත්තනො ච පරෙසඤ්ච හිතාහිතං අචින්තෙන්තො ඛාදනීයභොජනීයාදීහි අත්තනො කායං සඤ්ජාතමෙදං කුරුමානො සුපතීති මන්දො. මන්දති අයුත්තං පරෙසං ක්‍රියං දිට්ඨානුගතිආපජ්ජනෙන ගච්ඡති ගණ්හාතීති මන්දො. අථ වා මන්දති පුනප්පුනං පටිසන්ධිග්ගහණවසෙන ගබ්භං ගච්ඡතීති මන්දො. වුත්තඤ්හි භගවතා ‘‘පුනප්පුනං ගබ්භමුපෙති මන්දො’’ති. බාලදාරකො පන මන්දති යුත්තායුත්තමජානන්තො උත්තානසෙය්‍යංපරිවත්තනසෙය්‍යං වා සුපතීති මන්දො. තථා හි –

Di sini, mando disebut juga bagi orang bodoh maupun anak kecil. Di sana, orang bodoh disebut mando karena ia memuji (mandati) orang yang tidak patut dipuji karena ketidaktahuannya. Disebut mando karena ia bergembira (mandati) bahkan di tempat yang tidak patut digembirakan. Disebut mando karena ia lalai (mandati) dalam perbuatan berjasa seperti derma dan moralitas. Disebut mando karena ia tidur (mandati) tanpa memikirkan apa yang bermanfaat atau merugikan bagi diri sendiri dan orang lain, serta membuat tubuhnya berlemak dengan makanan dan minuman. Disebut mando karena ia mengikuti atau mengambil (mandati) tindakan orang lain yang tidak patut dengan meniru apa yang dilihat. Atau, disebut mando karena ia masuk (mandati) ke dalam rahim melalui pengambilan kelahiran kembali berulang kali. Karena Sang Bhagava bersabda: 'Orang bodoh (mando) masuk ke dalam rahim berulang kali'. Sedangkan anak kecil disebut mando karena ia tidur (mandati) terlentang atau miring tanpa mengetahui apa yang benar dan tidak benar. Karena demikianlah –

‘‘නොනීතසුඛුමාලං මං, ජාතපල්ලවකොමලං;

මන්දං උත්තානසයනං, පිසාචභයතජ්ජිතා.

Aku yang halus bagaikan mentega, lembut seperti tunas yang baru tumbuh; kecil (manda), berbaring terlentang, terancam oleh rasa takut akan raksasa.

පාදමූලෙ මහෙසිස්ස, සායෙසුං දීනමානසා;

ඉදං දදාම තෙ නාථ, සරණං හොහි නායකා’’ති

Di kaki orang bijak yang agung, mereka berbaring dengan pikiran yang sedih; 'Kami memberikan ini kepada-Mu, wahai Pelindung, jadilah perlindungan kami, wahai Pemimpin'.

වුත්තං, ඉති උත්තානසයනතො පට්ඨාය යාව මන්දදසකං, තාව ‘‘මන්දො’’ති ‘‘දාරකො’’ති දට්ඨබ්බො. අප්පත්ථවාචකොපි පන මන්දසද්දො හොති, සො පාටිපදිකත්තා ඉධ නාධිප්පෙතො, අථ වා මන්දති අප්පභාවෙන ගච්ඡති පවත්තතීති නිප්ඵන්නපාටිපදිකවසෙනපි ගහෙතබ්බො.

Dikatakan demikian, mulai dari berbaring terlentang sampai usia sepuluh tahun (manda-dasaka), maka ia harus dianggap sebagai 'mando' atau 'anak kecil'. Namun, kata 'manda' juga bermakna sedikit, itu tidak dimaksudkan di sini sebagai kata dasar asli, atau ia juga harus dipahami sebagai kata dasar yang diturunkan dalam arti 'mandati' yang berarti bergerak atau berlangsung dengan keadaan yang sedikit.

මුද හාසෙ. හසනං හාසො තුට්ඨි. මොදති, පමොදති. සම්මොදති. සම්මොදකො. සම්මොදමානා ගච්ඡන්ති මුදිතා. මුදා.

Muda [bermakna] dalam kegembiraan. Hasanaṃ, hāso, tuṭṭhi [berarti kegembiraan]. Modati, pamodati. Sammodati. Sammodako. Mereka pergi dengan riang gembira [sammodamānā gacchanti muditā]. Mudā.

හද [Pg.93] කරීසොස්සග්ගෙ. කරීසොස්සග්ගො නාම කරීසස්ස ඔස්සජ්ජනං විස්සජ්ජනං. හදති. උහදති. හදනො.

Hada [bermakna] dalam pembuangan kotoran (defekasi). Karīsossaggo adalah pengeluaran atau pembuangan kotoran. Hadati. Uhadati. Hadano.

එත්ථ ච ‘‘යෙසං නො සන්ථතෙ දාරකා උහදන්තිපි උම්මිහන්තිපී’’ති අයං පාළි නිදස්සනං, තත්‍ර උහදන්තිපීති වච්චම්පි කරොන්ති. උම්මිහන්තිපීති පස්සාවම්පි කරොන්ති. පච්ඡිමපදස්සත්ථො මිහ සෙචනෙති ධාතුවසෙන දට්ඨබ්බො. අයං පන චුරාදිගණෙපි වත්තති ද්විගණිකත්තා. ඉමස්මිඤ්හි ඨානෙ ‘‘මුත්තෙති ඔහදෙති චා’’ති චරියාපිටකපාළිප්පදෙසො නිදස්සනං. තත්ථ මුත්තෙතීති පස්සාවං කරොති. ඔහදෙතීති කරීසං විස්සජ්ජෙති.

Di sini terdapat kutipan teks Pāli: “yesaṃ no santhate dārakā uhadantipi ummihantipī” (di atas permadani kami, anak-anak buang air besar dan juga buang air kecil), di sana 'uhadantipī' berarti membuang kotoran (tinja). 'Ummihantipī' berarti membuang air kecil (urin). Arti kata terakhir [ummihanti] harus dilihat berdasarkan akar kata 'miha' dalam arti memercik (menyiram). Namun, ini juga berlaku dalam golongan Curādi karena memiliki dua golongan. Dalam hal ini, kutipan dari Cariyāpiṭaka: “mutteti ohadeti cā” adalah contohnya. Di sana 'mutteti' berarti buang air kecil. 'Ohadeti' berarti membuang kotoran (tinja).

උද මොදෙ කීළායඤ්ච. උදති. උදානං. උදග්ගො.

Uda [bermakna] dalam kegembiraan dan permainan. Udati. Udānaṃ. Udaggo.

තත්ථ උදානන්ති කෙනට්ඨෙන උදානං? උදානනට්ඨෙන. කිමිදං උදානනං නාම? පීභිවෙගසමුට්ඨාපිතො උදාහාරො. යථා හි යං තෙලාදි මිනිතබ්බවත්ථු මානංගහෙතුං න සක්කොති, විස්සන්දිත්වා ගච්ඡති, තං ‘‘අවසෙකො’’ති වුච්චති. යඤ්ච ජලං තළාකං ගහෙතුං න සක්කොති, අජ්ඣොත්ථරිත්වා ගච්ඡති, තං ‘‘ඔඝො’’ති වුච්චති, එවමෙව යං පීතිවෙගසමුට්ඨාපිතං විතක්කවිප්ඵාරං හදයං සන්ධාරෙතුං න සක්කොති, සො අධිකො හුත්වා අන්තො අසණ්ඨහිත්වා වචීද්වාරෙන නික්ඛමන්තො පටිග්ගාහකනිරපෙක්ඛො උදාහාරවිසෙසො ‘‘උදාන’’න්ති වුච්චති. උදග්ගොති සඤ්ජාතසොමනස්සො.

Di sana, 'udāna', dalam arti apa disebut udāna? Dalam arti luapan (pernyataan yang meluap). Apa yang dimaksud dengan luapan ini? Ucapan yang dibangkitkan oleh kekuatan kegembiraan (pīti). Sama seperti minyak atau benda lain yang harus diukur tidak dapat ditampung oleh wadah pengukurnya lalu meluap, itu disebut “avaseka” (tumpahan). Dan air yang tidak dapat ditampung oleh kolam lalu membanjir, itu disebut “ogha” (banjir), demikian pula apa yang dibangkitkan oleh kekuatan kegembiraan, yaitu perluasan pikiran yang tidak dapat ditahan oleh hati, yang menjadi berlebih dan tidak menetap di dalam melainkan keluar melalui pintu ucapan tanpa mengharapkan pendengar, jenis ucapan khusus itu disebut “udāna”. 'Udaggo' berarti kegembiraan yang telah muncul.

කුද ඛුද ගුද කීළායමෙව. කොදති. ඛොදති. ගොදති.

Kuda, khuda, guda [bermakna] dalam permainan saja. Kodati. Khodati. Godati.

සූද පග්ඝරණෙ. සූදති. සුත්තං. සූදො. රඤ්ඤො සූදා මහානසෙ.

Sūda [bermakna] dalam tetesan (mengalir). Sūdati. Suttaṃ. Sūdo. Juru masak raja di dapur.

එත්ථ [Pg.94] ච සුත්තන්ති සූදති ධෙනු විය ඛීරං අත්ථෙ පග්ඝරාපෙතීති සුත්තං, තෙපිටකං බුද්ධවචනං. සකම්මිකධාතුත්තා පන ‘‘පග්ඝරාපෙතී’’ති කාරිතවසෙන අත්ථො කථෙතුං ලබ්භති. තථා හි ‘‘කරොතී’’ති පදස්ස ‘‘නිප්ඵාදෙතී’’ති අත්ථො කථෙතුං ලබ්භති. සූදොති භත්තකාරො. යො ‘‘ආළාරිකො, ඔදනිකො, සූපකාරො, රසකො’’ති ච වුච්චති. සූදති ‘‘එවඤ්චෙවඤ්ච කතෙ ඛාදනීයං වා භොජනීයං වා සුගන්ධං මනාපං සුරසඤ්ච භවිස්සතී’’ති රන්ධනක්‍රියාය සුකුසලතාය රසං පග්ඝරාපෙති අභිනිබ්බත්තෙතීති සූදො.

Di sini 'sutta' disebut demikian karena ia mengalirkan (menyampaikan) makna seperti sapi yang mengalirkan susu, yaitu Sabda Buddha (Buddhavacana) dalam Tiga Piṭaka. Karena merupakan akar kata transitif (sakammika), maknanya dapat dijelaskan dalam bentuk kausatif (kārita) sebagai "menyebabkan mengalir". Seperti halnya kata “karoti” dapat dijelaskan bermakna “menghasilkan”. 'Sūdo' adalah juru masak, yang juga disebut “āḷāriko, odaniko, sūpakāro, rasako”. Sūdo disebut demikian karena ia sangat terampil dalam kegiatan memasak, ia menyebabkan rasa mengalir atau muncul, dengan berpikir: “dengan cara begini dan begitu, makanan atau hidangan akan menjadi harum, menyenangkan, dan lezat.”

රහද අබ්‍යත්තසද්දෙ. රහදති. රහදො.

Rahada [bermakna] dalam suara yang tidak jelas. Rahadati. Rahado.

හිලාදි සුඛෙ ච. චකාරො පුබ්බත්ථාපෙක්ඛකො. හිලාදති. හිලාදනං, හිලාදො, මෙත්තාසහායකතසත්තමහාහිලාදො.

Hilāda [bermakna] dalam kebahagiaan. Kata 'ca' (dan) merujuk pada makna sebelumnya. Hilādati. Hilādanaṃ, hilādo, kegembiraan besar makhluk yang disertai dengan cinta kasih.

සද්ද කුච්ඡිතෙ සද්දෙ. සද්දති.

Sadda [bermakna] dalam suara yang tercela. Saddati.

මිද ස්නෙහෙ. ස්නෙහො නාම වසාසඞ්ඛාතො ස්නෙහො පීතිස්නෙහොති දුවිධො. ඉධ පන වසාසඞ්ඛාතො ස්නෙහො අධිප්පෙතො, මෙදති මෙදො.

Mida [bermakna] dalam minyak (lemak/kasih). Lemak (sneho) ada dua macam: lemak yang disebut lemak cair (vasā) dan lemak berupa kegembiraan (pīti). Di sini yang dimaksud adalah lemak cair; medati, medo.

එත්ථ ච මෙදතීති මෙදසහිතො භවති අයං පුරිසොති අත්ථො. මෙදො නාම ථූලස්ස සකලසරීරං ඵරිත්වා කිසස්ස ජඞ්ඝමංසාදීනි නිස්සාය ඨිතො පත්ථින්නසිනෙහො, සො වණ්ණෙන හලිද්දිවණ්ණො හොති. කාරිතෙ ‘‘මෙදෙති මෙදයතී’’ති රූපානි. තථා හි ‘‘තෙ ඉමං කායං බලං ගාහෙන්ති නාම බ්‍රූහෙන්ති නාම මෙදෙන්ති නාමා’’ති පාළි දිස්සති. තත්ථ මෙදෙන්තීති සඤ්ජාතමෙදං කරොන්තීති අත්ථො. ඉමිස්සා පන ධාතුයා දිවාදිගණං පත්තාය පීතිසිනෙහත්ථෙ ‘‘මෙජ්ජතී’’ති සුද්ධකත්තුරූපං භවති. චුරාදිගණං පන [Pg.95] පත්තාය ‘‘මෙදෙති මෙදයතී’’ති සුද්ධකත්තුරූපානි භවන්තීති දට්ඨබ්බං.

Di sini 'medatī' berarti orang ini memiliki lemak. 'Medo' adalah lemak cair yang menyebar ke seluruh tubuh orang yang gemuk, atau yang menempel pada otot betis dan bagian lainnya pada orang yang kurus; warnanya seperti warna kunyit. Dalam bentuk kausatif: “medeti, medayatī”. Demikian pula dalam Pāli terlihat: “te imaṃ kāyaṃ balaṃ gāhenti nāma brūhenti nāma medenti nāmā” (mereka memberikan kekuatan pada tubuh ini, mengembangkannya, menyuburkannya). Di sana 'medenti' berarti membuat lemak muncul. Namun, ketika akar kata ini masuk ke dalam golongan Divādi, dalam arti lemak kegembiraan (pīti-sineha), bentuknya menjadi “mejjatī”. Dan ketika masuk ke dalam golongan Curādi, bentuknya menjadi “medeti, medayatī”, begitulah harus dipahami.

සිද මොචනෙ. සිදති. සෙදො.

Sida [bermakna] dalam melepaskan. Sidati. Sedo.

සන්ද පසවනෙ. පසවනං සන්දනං අවිච්ඡෙදප්පවත්ති. සන්දති උදකං. මහන්තො පුඤ්ඤාභිසන්දො.

Sanda [bermakna] dalam mengalir (menghasilkan). Pengaliran adalah sandana, yaitu kelangsungan yang tanpa putus. Air mengalir (sandati udakaṃ). Aliran jasa (kebajikan) yang besar (mahanto puññābhisando).

එත්ථ ච පුඤ්ඤාභිසන්දොති පුඤ්ඤප්පවාහො, පුඤ්ඤනදීතිපි වත්තුං යුජ්ජති.

Di sini 'puññābhisando' berarti aliran jasa, juga layak disebut sebagai sungai jasa.

මද්ද මද්දනෙ. මද්දභි, පමද්දති. මාරසෙනප්පමද්දනො. කණ්ටකං මද්දති.

Madda [bermakna] dalam melumatkan (menginjak). Maddati, pamaddati. Penakluk (penggilas) tentara Mara. Menginjak duri.

කදි වෙලම්බෙ. විලම්බභාවො වෙලම්බො. කන්දති.

Kadi [bermakna] dalam menggantung/lambat. Velambo adalah kondisi menggantung. Kandati.

කද අව්හානෙ රොදනෙ ච. කදති.

Kada [bermakna] dalam memanggil dan menangis. Kadati.

ඛදි උජ්ඣනෙ. ඡන්දති.

Khadi [bermakna] dalam membuang (meninggalkan). Chandati.

සද සාදනෙ. සදති. අස්සාදො.

Sada [bermakna] dalam keletihan/merasakan. Sadati. Assādo.

සීද විසරණගත්‍යාවසානෙසු. විසරණං විප්ඵරණං. ගත්‍යාවසානං ගමනස්ස අවසානං ඔසානං අභාවකරණං, නිසීදනන්ති අත්ථො. සීදති, ලාබූනි සීදන්ති. සංසීදති, ඔසීදති, පසීදති, විප්පසීදති. පසාදො. පසන්නො. විප්පසන්නො. පසාදකො. පසාදිතො. පාසාදො. ඔසීදාපකො. කුසීතො. ආසීනො. නිසින්නො. නිසින්නකො. සන්නිසීවෙසු පක්ඛිසු. නිසීදනං, නිසින්නං. නිසජ්ජා. ගොනිසාදො, උපනිසා. සීදෙති. සීදයති. සීදාපෙති. සීදාපයති. පසාදෙති. නිසීදිතුං. නිසීදාපෙතුං, නිසාදෙතුං, නිසීදාපෙති, නිසීදාපෙත්වා. උච්ඡඞ්ගෙ මං නිසාදෙත්වා, පිතා අත්ථානුසාසති. නිසීදිත්වාතිපි පාඨො. නිසීදිත්වා. නිසීදිත්වාන. නිසීදිතුන[Pg.96]. නිසීදිය. නිසීදියාන. සංසීදිත්වා. අවසීදිත්වා. ඔසීදිත්වා.

Sīda [bermakna] dalam penyebaran, pergerakan, dan pengakhiran. 'Visaraṇa' adalah perluasan. 'Gatyāvasāna' adalah akhir dari pergerakan, yang berarti duduk (nisīdana). Sīdati, labu-labu tenggelam. Saṃsīdati, osīdati, pasīdati, vippasīdati. Pasādo. Pasanno. Vippasanno. Pasādako. Pasādito. Pāsādo. Osīdāpako. Kusīto. Āsīno. Nisinno. Nisinnako. Burung-burung yang hinggap (berkumpul). Nisīdanaṃ, nisinnaṃ. Nisajjā. Gonisādo, upanisā. Sīdeti. Sīdayati. Sīdāpeti. Sīdāpayati. Pasādeti. Nisīdituṃ. Nisīdāpetuṃ, nisādetuṃ, nisīdāpeti, nisīdāpetvā. “Setelah mendudukkan aku di pangkuannya, ayah menasihati tentang kebaikan.” Terdapat juga bacaan 'nisīditvā'. Nisīditvā. Nisīditvāna. Nisīdituna. Nisīdiya. Nisīdiyāna. Saṃsīditvā. Avasīditvā. Osīditvā.

තත්ථ කුසීතොති වීරියෙනාධිගන්තබ්බස්ස අත්ථස්ස අලාභතො කුච්ඡිතෙනාකාරෙන සීදතීති කුසීතො. අථ වා සයම්පි කුච්ඡිතෙනාකාරෙන සීදති අඤ්ඤෙපි සීදාපෙති තං නිස්සාය අඤ්ඤෙසං සීදනස්ස සම්භවතොති කුසීතො. තථා හි වුත්තං –

Di sana, 'kusīto' adalah ia yang tenggelam (sīdatī) dengan cara yang tercela karena tidak memperoleh manfaat yang seharusnya dicapai dengan kegigihan. Atau, ia sendiri tenggelam dengan cara yang tercela dan juga menyebabkan orang lain tenggelam; karena kemungkinan tenggelamnya orang lain dengan bersandar padanya. Sebagaimana dikatakan:

‘‘පරිත්තං කට්ඨමාරූය්හ, යථා සීදෙ මහණ්ණවෙ;

එවං කුසීතමාගම්ම, සාධජීවීපි සීදතී’’ති;

“Bagaikan menaiki sepotong kayu kecil yang kemudian tenggelam di samudra luas; demikian pula, bahkan orang yang hidupnya baik akan tenggelam dengan bersandar pada orang yang malas.”

කුසීතොති චෙත්ථ දස්ස තත්තං ‘‘සුගතො’’ති එත්ථ විය ‘‘සතස්මීති හොතී’’ති එත්ථ විය ච. තථා හි සීදතීති සතං, අනිච්චස්සෙතං අධිවචනං. ඉමිනා උච්ඡෙදදිට්ඨි වුත්තා. සතඉති චෙත්ථ අවිභත්තිකො නිද්දෙසො. සන්නිසීවෙසූති පරිස්සමවිනොදනත්ථං සබ්බසො නිසීදන්තෙසු, විස්සමමානෙසූති අත්ථො, දකාරස්ස වකාරං කත්වා නිද්දෙසො. නිසීදනන්ති නිසීදනක්‍රියා. මඤ්චපීඨාදිකං වා ආසනං. තඤ්හි නිසීදන්ති එත්ථාති නිසීදනන්ති වුච්චති. නිසින්නන්ති නිසීදනක්‍රියා එව. එත්ථ පන ‘‘ගතෙ ඨිතෙ නිසින්නෙ සුත්තෙ ජාගරිතෙ භාසිතෙ තුණ්හීභාවෙ සම්පජානකාරී හොති. මාතුගාමෙන සද්ධිං රහො මඤ්ඤෙ තයා නිසින්නන්ති කුක්කුච්චං උපදහතීතිආදීසු චස්ස පයොගො වෙදිතබ්බො. එත්ථ හි ගමනං ගභං, ඨානං ඨිතං, නිසීදනං නිසන්නං, සුපනං සුත්තං, ජාගරණං ජාගරිතං, භාසනං භාසිතන්ති වුච්චති. නිසජ්ජාති නිසීදනා. ගොනිසාදොති ගොනිසජ්ජනා. උපනිසාති උපනිසීදති ඵලං එත්ථාති උපනිසා, කාරණං. නිසාදෙතුන්ති නිසීදාපෙතුං. නිසාදෙත්වාති නිසීදාපෙත්වා.

Dalam kata ‘kusīto’ di sini terdapat penggandaan konsonan (tattaṃ) seperti pada kata ‘sugato’ dan ‘satasmīti hotī’. Karena ‘sīdati’ (tenggelam/berada) adalah ‘sataṃ’, ini merupakan sinonim untuk ketidakkekalan (anicca). Dengan istilah ini, pandangan pemutusan (ucchedadiṭṭhi) dinyatakan. Kata ‘sata’ di sini adalah petunjuk tanpa akhiran kasus (avibhattiko niddeso). ‘Sannisīvesū’ berarti pada mereka yang duduk sepenuhnya untuk menghilangkan kelelahan, artinya mereka yang sedang beristirahat; ini adalah penyebutan dengan mengubah huruf ‘da’ menjadi ‘va’. ‘Nisīdana’ adalah tindakan duduk, atau tempat duduk seperti tempat tidur, kursi, dan sebagainya. Sebab, orang duduk di sana, maka itu disebut ‘nisīdana’. ‘Nisinna’ juga merupakan tindakan duduk itu sendiri. Di sini, penggunaannya harus dipahami dalam kalimat seperti ‘gate ṭhite nisinne sutte jāgarite bhāsite tuṇhībhāve sampajānakārī hoti’ (ia bertindak dengan penuh kesadaran saat berjalan, berdiri, duduk, tidur, terjaga, berbicara, dan diam). Dan dalam kalimat ‘mātugāmena saddhiṃ raho maññe tayā nisinnanti kukkuccaṃ upadahatīti’ (ia merasa cemas dengan berpikir, ‘sepertinya engkau duduk berduaan dengan seorang wanita di tempat tersembunyi’). Di sini, berjalan disebut ‘gata’, berdiri disebut ‘ṭhita’, duduk disebut ‘nisinna’, tidur disebut ‘sutta’, terjaga disebut ‘jāgarita’, dan berbicara disebut ‘bhāsita’. ‘Nisajjā’ berarti duduk. ‘Gonisādo’ berarti cara duduk lembu. ‘Upanisā’ berarti sebab (kāraṇa), karena hasil duduk (berada) di dalamnya. ‘Nisādetuṃ’ berarti untuk mendudukkan. ‘Nisādetvā’ berarti setelah mendudukkan.

භාවෙ [Pg.97] නපුංසකො ඤෙය්‍යො, නිසින්නන්ති රවො පන;

වාච්චලිඞ්ගො තිලිඞ්ගො සො, ගතාදීසුප්‍යයං නයො.

Dalam pengertian abstrak (bhāva), kata itu harus diketahui sebagai netral (napuṃsaka), namun suara ‘nisinnanti’ (bahwa telah duduk) mengikuti gender dari kata yang diterangkannya (vāccaliṅga) dan memiliki tiga gender (tiliṅga); metode ini juga berlaku pada kata ‘gata’ dan lainnya.

චද යාචනෙ. යාචනං අජ්ඣෙසනං. චදති.

Akar kata Cada dalam arti memohon (yācane). Memohon (yācanaṃ) berarti meminta (ajjhesanaṃ). Cadati.

මිද මෙද මෙධාහිංසාසු. මිදති. මෙදති.

Akar kata Mida dan Meda dalam arti kecerdasan dan menyakiti (medhā-hiṃsāsu). Midati. Medati.

නිද නෙද කුච්ඡාසන්නිකරිසෙසු. කුච්ඡා ගරහා. සන්නිකරිසං වොහාරවිසෙසො. නිදති. නෙදති.

Akar kata Nida dan Neda dalam arti celaan dan kedekatan (kucchā-sannikarisesu). Kucchā berarti cercaan (garahā). Sannikarisa adalah jenis penggunaan bahasa tertentu. Nidati. Nedati.

බුන්දි නිසානෙ. නිසානං තෙජනං තික්ඛතා. බුන්දති. බොන්දි.

Akar kata Bundi dalam arti mengasah (nisāne). Mengasah (nisānaṃ) berarti menajamkan (tejanaṃ) atau ketajaman (tikkhatā). Bundati. Bondi.

එත්ථ ච බොන්දීති සරීරං. තඤ්හි බුන්දානි තික්ඛානි පිසුණඵරුසවාචාදීනි වා පඤ්ඤාවීරියාදීනි වා එත්ථ සන්තීති බොන්දීති වුච්චති, සඤ්ඤොගපරත්තෙපි උකාරස්සොකාරාදෙසො, පාපකල්‍යාණජනවසෙනෙස අත්ථො දට්ඨබ්බො. බොන්දිසද්දස්ස සරීරවාචකතා පන –

Dan di sini ‘bondi’ berarti tubuh (sarīraṃ). Karena di dalamnya terdapat hal-hal tajam (bundāni), baik berupa kata-kata fitnah dan kasar, atau kebijaksanaan dan semangat, maka disebut ‘bondi’. Meskipun diikuti oleh konsonan rangkap, terdapat penggantian huruf ‘u’ menjadi ‘o’. Arti ini harus dilihat berdasarkan orang yang buruk atau baik. Mengenai penggunaan kata ‘bondi’ sebagai sinonim tubuh—

‘‘නාහං පුන න ච පුන, න චාපි අපුනප්පුනං;

හත්ථිබොන්දිං පවෙක්ඛාමි, තථා හි භයතජ්ජිතො’’තිආදීසු

“Aku tidak akan lagi, tidak pula lagi, dan bahkan tidak berulang-ulang memasuki tubuh gajah (hatthibondi), karena aku sangat ketakutan oleh bahaya.”

දට්ඨබ්බා. ඉමානිස්ස නාමානි –

Demikianlah harus dipahami. Berikut ini adalah nama-namanya (sinonimnya):

කායො දෙහං සරීරඤ්ච, වපු බිම්බඤ්ච විග්ගහං;

බොන්දි ගත්තං තනු චෙව, අත්තභාවො තථූපධි;

සමුස්සයොති චෙතානි, දෙහනාමානි හොන්ති හි.

Kāyo, dehaṃ, sarīraṃ, vapu, bimbaṃ, viggahaṃ, bondi, gattaṃ, tanu, attabhāvo, upadhi, dan samussayo—ini semua adalah nama-nama bagi tubuh (deha).

වද වියත්තියං වාචායං. වදති, වජ්ජති. වදෙති, ඔවදති, ඔවදෙති, පටිවදති. අභිවදති, අනුවදති, උපවදති, අපවදති. නිවදති. අඤ්ඤානිපි යොජෙතබ්බානි. තත්ථ ‘‘වජ්ජන්තු භොන්තො අම්ම’’න්ති පාළිදස්සනතො වජ්ජතීති පදං වුත්තං. කෙචි පන ගරූ ‘‘වජ්ජෙතී’’ති රූපං ඉච්ඡන්ති, තං උපපරික්ඛිත්වා යුත්තඤ්චෙ ගහෙතබ්බං, ‘‘උපාසකො භික්ඛුං වදෙති. තෙන යොගෙන ජනකායං, ඔවදෙති මහාමුනී’’ති ච දස්සනතො වදෙති ඔවදෙතීති ච වුත්තං. සබ්බානෙතානි සුද්ධකත්තුපදානි.

Akar kata Vada dalam arti kejelasan bicara (viyattiyaṃ vācāyaṃ). Vadati, vajjati. Vadeti, ovadati, ovadeti, paṭivadati. Abhivadati, anuvadati, upavadati, apavadati. Nivadati. Awalan lainnya juga dapat diterapkan. Di sana, kata ‘vajjati’ disebutkan berdasarkan teks Pāli ‘vajjantu bhonto amma’. Namun, beberapa guru menginginkan bentuk ‘vajjeti’; jika itu tepat setelah diteliti, maka harus diterima. ‘Seorang umat awam berbicara (vadeti) kepada bhiksu. Melalui latihan itu, Sang Petapa Agung menasihati (ovadeti) kumpulan orang,’ berdasarkan contoh-contoh tersebut, maka digunakan kata ‘vadeti’ dan ‘ovadeti’. Semua ini adalah bentuk kata kerja aktif (suddhakattupada).

ඔවාදෙති[Pg.98], වාදයති, වාදාපෙති, වාදාපයති. වජ්ජෙන්තො, වජ්ජයන්තො, ඉමානි හෙතුකත්තුපදානි.

Ovādeti, vādayati, vādāpeti, vādāpayati. Vajjento, vajjayanto—ini adalah bentuk-bentuk kata kerja kausatif (hetukattupada).

කම්මෙ ‘‘වදියති, ඔවදියති, වජ්ජියති. වදියමානො, වජ්ජමානො, ඔවදියමානො, ඔවජ්ජමානො න කරොති සාසනං’’ ඉච්චාදීනි භවන්ති. ‘‘වාදො, ඔවාදො, පටිවාදො, පවාදො, අභිවාදනං, අනුවාදො, උපවාදො, අපවාදො, විවාදො, නිවාදනං, වජ්ජං, වදනං’’ ඉච්චෙවමාදීනි නාමිකපදානි යොජෙතබ්බානි.

Dalam bentuk pasif (kamma): ‘vadiyati, ovadiyati, vajjiyati’. Contoh: ‘Vadiyamāno, vajjamāno, ovadiyamāno, ovajjamāno na karoti sāsanaṃ’ (meskipun dinasihati atau ditegur, ia tidak menjalankan ajaran), dan seterusnya. Bentuk-bentuk nominal (nāmika) yang dapat diterapkan adalah: ‘Vādo (ucapan), ovādo (nasihat), paṭivādo (bantahan), pavādo (perdebatan), abhivādanaṃ (penghormatan), anuvādo (tuduhan), upavādo (celaan), apavādo (penyangkalan), vivādo (perselisihan), nivādanaṃ (larangan), vajjaṃ (kesalahan/ucapan), vadanaṃ (mulut)’, dan sebagainya.

‘‘වදිතුං, වදිත්වා, විවදිත්වා’’ ඉච්චෙවමාදීනි ච තුමන්තාදීනි පදානි.

Dan bentuk-bentuk seperti ‘vadituṃ’ (untuk berbicara), ‘vaditvā’ (setelah berbicara), ‘vivaditvā’ (setelah berselisih), dan kata-kata berakhiran -tum lainnya.

තත්ථ වාදොති කථා. වදිතබ්බං වත්තබ්බන්ති වජ්ජං, කිං තං? වචනං. එතෙන සච්චවජ්ජෙන, සමඞ්ගිනී සාමිකෙන හොමීති එත්ථ හි වචනං ‘‘වජ්ජ’’න්ති වුච්චති. වදන්ති එතෙනාති වදනං, මුඛං. මුඛස්ස හි ඉමානි නාමානි –

Di sana, ‘vāda’ berarti pembicaraan. ‘Vajja’ berarti sesuatu yang harus diucapkan atau dibicarakan; apakah itu? Yaitu ucapan (vacanaṃ). Dalam kalimat ‘Etena saccavajjena, samaṅginī sāmikena homi’ (dengan kata-kata kebenaran ini, semoga aku bersatu kembali dengan suamiku), kata ‘vajja’ di sini berarti ucapan. Sesuatu yang dengannya orang berbicara disebut ‘vadana’, yaitu mulut. Berikut ini adalah nama-nama untuk mulut—

වදනං ලපනං තුණ්ඩං, මුඛ මස්සඤ්ච ආනනං;

සූකරාදිමුඛං තුණ්ඩ-මිති ඤෙය්‍යං විසෙසතො.

Vadana, lapana, tuṇḍa, mukha, assa, dan ānana; secara khusus, mulut babi dan sejenisnya harus diketahui sebagai ‘tuṇḍa’.

තත්‍ර වදතීති පිතා පුත්තං වදති. අපිච වදතීති භෙරී වදති, නාදං මුඤ්චතීති අත්ථො. එස නයො වජ්ජතීති එත්ථාපි.

Dalam hal itu, ‘vadati’ berarti seorang ayah berbicara kepada anaknya. Selain itu, ‘vadati’ juga berarti genderang berbunyi, artinya mengeluarkan suara. Hal yang sama berlaku untuk kata ‘vajjati’.

තත්‍රායං පදමාලා, වදති, වදන්ති. වදසි, වදථ. වදාමි, වදාම. වදතෙ, වදන්තෙ. වදසෙ, වදව්හෙ. වදෙ, වදම්හෙ.

Berikut adalah rangkaian katanya (paradigman): Vadati, vadanti. Vadasi, vadatha. Vadāmi, vadāma. Vadate, vadante. Vadase, vadavhe. Vade, vadamhe.

වදතු, වදන්තු. වදාහි, වද, වදථ. වදාමි, වදාම. වදතං, වදන්තං. වදස්සු, වදව්හො. වදෙ, වදාමසෙ.

Vadatu, vadantu. Vadāhi, vada, vadatha. Vadāmi, vadāma. Vadataṃ, vadantaṃ. Vadassu, vadavho. Vade, vadāmase.

වජ්ජති, වජ්ජන්ති. වජ්ජසි, වජ්ජථ. වජ්ජාමි, වජ්ජාම. වජ්ජතෙ, වජ්ජන්තෙ. වජ්ජසෙ, වජ්ජව්හෙ. වජ්ජෙ, වජ්ජම්හෙ.

Vajjati, vajjanti. Vajjasi, vajjatha. Vajjāmi, vajjāma. Vajjate, vajjante. Vajjase, vajjavhe. Vajje, vajjamhe.

වජ්ජතු[Pg.99], වජ්ජන්තු. වජ්ජාහි, වජ්ජ, වජ්ජථ. වජ්ජාමි, වජ්ජාම. වජ්ජතං, වජ්ජන්තං. වජ්ජස්සු, වජ්ජව්හො. වජ්ජෙ, වජ්ජාම්හසෙ. ඉමා ද්වෙ පදමාලා වදධාතුස්ස වජ්ජාදෙසවසෙන වුත්තාති දට්ඨබ්බං. අත්‍රායං සුඛුමත්ථවිනිච්ඡයො, ‘‘මානුස්සකා ච දිබ්බා ච, තූරියා වජ්ජන්ති තාවදෙ’’ති පාළි. එත්ථ වජ්ජන්තීති ඉදං සුද්ධකත්තුපදං තද්දීපකත්තා. කිං විය?

Vajjatu, vajjantu. Vajjāhi, vajja, vajjatha. Vajjāmi, vajjāma. Vajjataṃ, vajjantaṃ. Vajjassu, vajjavho. Vajje, vajjāmhase. Harus dipahami bahwa kedua rangkaian kata ini disebutkan untuk akar kata Vada melalui penggantian menjadi ‘vajj’. Di sini ada analisis makna yang halus; teks Pāli menyatakan: ‘Mānussakā ca dibbā ca, tūriyā vajjanti tāvade’ (saat itu juga, alat musik manusia dan dewa berbunyi). Di sini ‘vajjanti’ adalah kata kerja aktif karena menunjukkan hal tersebut. Seperti apa?

‘‘උදීරයන්තු සඞ්ඛපණවා, වදන්තු එකපොක්ඛරා;

නදන්තු භෙඊ සන්නද්ධා, වග්ගූ වදන්තු දුන්දුභී’’ති

“Biarlah kerang dan genderang bersuara, biarlah gendang satu sisi berbunyi; biarlah genderang besar yang disiapkan meraung, biarlah dundubhī yang merdu berbunyi.”

එත්ථ ‘‘උදීරයන්තු වදන්තු’’ආදීනි විය. තථා හි අට්ඨකථායං ‘‘වජ්ජන්තීති වජ්ජිංසූති අතීතවචනෙ වත්තමානවචනං වෙදිතබ්බ’’න්ති සුද්ධකත්තුවසෙන විවරණං කතං, තස්මා ඊදිසෙසු ඨානෙසු වදධාතුස්ස වජ්ජාදෙසො දට්ඨබ්බො.

Di sini, kata-kata seperti ‘udīrayantu’ dan ‘vadantu’ serupa. Sebagaimana dalam Atthakatha diberikan penjelasan sebagai kata kerja aktif (suddhakattu) bahwa: ‘vajjantīti vajjiṃsūti atītavacane vattamānavacanaṃ veditabbaṃ’ (kata ‘vajjanti’ harus dipahami sebagai bentuk waktu sekarang yang digunakan untuk waktu lampau ‘vajjiṃsu’). Oleh karena itu, dalam konteks seperti ini, penggantian akar kata Vada menjadi ‘vajj’ harus diperhatikan.

‘‘සඞ්ඛා ච පණවා චෙව, අථොපි දිණ්ඩිමා බහූ;

අන්තලික්ඛම්හි වජ්ජන්ති, දිස්වානච්ඡෙරකං නභෙ’’ති

“Kerang, genderang, dan banyak gendang kecil, berbunyi di angkasa, setelah melihat keajaiban di langit.”

එත්ථ පන වජ්ජන්තීති හෙතුකත්තුපදං තද්දීපකත්තා. තඤ්ච ඛො වණ්ණසන්ධිවිසයත්තා වාදයන්තීති කාරිතපදරූපෙන සිද්ධං. තථා හි ‘‘වාදයන්තී’’ති පදරූපං පතිට්ඨපෙත්වා යකාරෙ පරෙ සරලොපො කතො, ද්‍යකාරසඤ්ඤොගස්ස ජ්ජකාරද්වයං පුබ්බක්ඛරස්ස රස්සත්තඤ්ච භවති. තෙනාහ අට්ඨකථායං ‘‘වජ්ජන්තීති වාදයන්තී’’ති හෙතුකත්තුවසෙන විවරණං. තථා හි ‘‘දෙවතා නභෙ අච්ඡෙරකං භගවතො යමකපාටිහාරියං දිස්වා අන්තලික්ඛෙ එතානි සඞ්ඛපණවාදීනි තූරියානි වාදයන්තී’’ති හෙතුකත්තුවසෙන අත්ථො ගහෙතබ්බො භවති, තස්මා ඊදිසෙසු ඨානෙසු වදස්ස වජ්ජාදෙසො න භවති.

Namun di sini, 'vajjanti' adalah kata kerja kausatif (hetukattupada) karena ia menunjukkan hal tersebut. Dan bentuk itu dihasilkan sebagai bentuk kausatif 'vādayanti' melalui bidang sandi vokal (vaṇṇasandhi). Yaitu, dengan menetapkan bentuk kata 'vādayanti', jika diikuti oleh huruf 'ya', terjadi penghilangan vokal (saralopa), gabungan konsonan 'dy' menjadi dua huruf 'jj', dan vokal sebelumnya menjadi pendek. Oleh karena itu, dalam Kitab Komentar dikatakan: 'vajjantīti vādayantī' sebagai penjelasan kausatif. Demikian pula, makna kausatif harus diambil dalam konteks seperti: 'Para dewa, setelah melihat keajaiban ganda (yamakapāṭihāriya) Sang Bagawan di angkasa, memainkan (vādayanti) alat-alat musik tiup dan genderang tersebut di udara'; karena itu, di tempat-tempat seperti ini, tidak terjadi perubahan akar kata 'vada' menjadi 'vajja'.

කෙචෙත්ථ වදෙය්‍යුං ‘‘අන්තලික්ඛම්හි වජ්ජන්ති, දිස්වානච්ඡෙරකං නභෙ’’ති එත්ථාපි ‘‘වජ්ජන්තී’’ති පදං සුද්ධකත්තුපදමෙව, න හෙතුකත්තුපදං [Pg.100] ‘‘වජ්ජන්තීති වාදයන්තී’’ති විවරණෙ කතෙපි, තථා හි ‘‘යෙ කෙචිමෙ දිට්ඨිපරිබ්බසානා, ‘‘ඉදමෙව සච්ච’න්ති විවාදයන්තී’’ති ච ‘‘එවම්පි විග්ගය්හ විවාදයන්තී’’ති ච එවමාදීසු වදන්තිපදෙන සමානත්ථං ‘‘වාදයන්තී’’ති පදඤ්ච සාසනෙ දිට්ඨ’’න්ති? තන්න, ‘‘දිස්වා’’ති දස්සනක්‍රියාවචනතො. න හි සඞ්ඛපණවාදීනං පාටිහාරියාදිදස්සනං උපපජ්ජති දස්සනචිත්තස්ස අභාවතොති. සච්චං, තථාපි –

Beberapa orang di sini mungkin berpendapat: 'Di angkasa mereka berbunyi (vajjanti), setelah melihat keajaiban di langit,' dalam kutipan ini pun kata 'vajjanti' hanyalah kata kerja aktif murni (suddhakattupada), bukan kata kerja kausatif, meskipun penjelasan 'vajjantīti vādayanti' diberikan. Sebab, kata 'vādayanti' terlihat dalam ajaran memiliki makna yang sama dengan kata 'vadanti' (berbicara/berdebat) dalam contoh-contoh seperti: 'Siapa pun yang terpaku pada pandangan-pandangan ini, berdebat (vivādayanti) bahwa "hanya inilah yang benar"' dan 'Demikianlah mereka bertengkar dan berdebat (vivādayanti).' Hal itu tidak benar, karena adanya kata kerja 'disvā' (setelah melihat). Sebab, tidaklah mungkin bagi alat musik kerang dan genderang untuk melihat keajaiban dan sebagainya, karena tidak adanya kesadaran penglihatan (dassanacitta). Memang benar, namun—

‘‘රාදන්තෙ දාරකෙ දිස්වා, උබ්බිද්ධා විපුලා දුමා;

සයමෙවොනමිත්වාන, උපගච්ඡන්ති දාරකෙ’’ති

—'Melihat anak-anak yang menangis, pohon-pohon besar yang tinggi itu membungkuk dengan sendirinya dan mendekati anak-anak itu.'

එත්ථ විය උපචරිතත්තා උපපජ්ජතෙව දස්සනවචනං. තස්මා ‘‘වජ්ජන්තීති වාදයන්තී’’ති විවරණං සුද්ධකත්තුවසෙන කතන්ති? තන්න, හෙට්ඨා –

Seperti dalam contoh ini, penggunaan kata 'melihat' (dassanavacana) memang dimungkinkan karena bersifat kiasan (upacārita). Oleh karena itu, apakah penjelasan 'vajjantīti vādayanti' dibuat sebagai kata kerja aktif murni? Hal itu tidak benar, karena di bawah ini—

‘‘සඞ්ගීතියො ච වත්තන්ති, අම්බරෙ අනිලඤ්ජසෙ;

චම්මනද්ධානි වාදෙන්ති, දිස්වානච්ඡෙරකං නභෙ’’ති

—'Musik-musik berlangsung di angkasa, di jalur angin; mereka memainkan (vādenti) alat musik yang dilapisi kulit, setelah melihat keajaiban di langit.'

ඉමින්නා ගාථාය ‘‘වාදෙන්තීති වාදයන්ති දෙවතා’’ති සපාඨසෙසස්ස අත්ථවිවරණස්ස හෙතුකත්තුවසෙන කතත්තා. අථාපි වදෙය්‍යුං ‘‘සඞ්ඛා ච පණවා චෙව, අථොපි දිණ්ඩිමා බහූ’ති පච්චත්තවචනවසෙන වුත්තත්තා වජ්ජන්තීති පදං කම්මවාචකපද’’න්ති චෙ? තම්පි න, කම්මවසෙන විවරණස්ස අකතත්තා, කත්තුවසෙන පන කතත්තාති නිට්ඨමෙත්ථ ගන්තබ්බං.

Karena melalui bait ini, penjelasan makna 'vādentīti vādayanti devatā' (mereka memainkan berarti para dewa memainkan) dibuat sebagai bentuk kausatif beserta sisa teksnya. Akan tetapi, jika mereka berpendapat bahwa karena kata 'saṅkhā ca paṇavā ceva, athopi diṇḍimā bahū' dinyatakan dalam kasus nominatif (paccattavacana), maka kata 'vajjanti' adalah kata kerja pasif (kammavācakapada)? Itu pun tidak benar, karena penjelasan tidak dibuat menurut bentuk pasif, melainkan dibuat menurut bentuk aktif (kattupada); inilah kesimpulan yang harus diambil di sini.

අයමෙත්ථ විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. ද්විගණිකො වදධාතු භූවාදිගණිකො ච චුරාදිගණිකො ච. සො හි භූවාදිගණෙ වත්තන්තො ‘‘වදති වජ්ජතී’’ති සුද්ධකත්තුරූපානි ජනෙත්වා ‘‘වාදෙති, වාදයති, වාදාපෙති, වාදාපයතී’’ති චත්තාරි හෙතුකත්තුරූපානි ජනෙති, චුරාදිගණෙ පන ‘‘වාදෙති, වාදයතී’’ති [Pg.101] සුද්ධකත්තුරූපානි ජනෙත්වා ‘‘වාදාපෙති, වාදාපයතී’’ති ච ද්වෙ හෙතුකත්තුරූපානි ජනෙති, තස්මා සාසනෙ ‘‘වාදෙන්ති වාදයන්තී’’ති සුද්ධකත්තුපදානි දිස්සන්ති. ‘‘වදෙය්‍ය, වදෙය්‍යුං’’ ඉච්චාදි සබ්බං නෙය්‍යං. ‘‘වජ්ජෙය්‍ය, වජ්ජෙය්‍යුං’’ ඉච්චාදි ච සබ්බං නෙය්‍යං වජ්ජාදෙසවසෙන.

Ketetapan (vinicchayo) dalam hal ini harus dipahami sebagai berikut. Akar kata 'vad' terdiri dari dua golongan: golongan bhūvādi dan golongan curādi. Ketika ia berada dalam golongan bhūvādi, ia menghasilkan bentuk-bentuk aktif (kattupada) 'vadati, vajjati' dan menghasilkan empat bentuk kausatif 'vādeti, vādayati, vādāpeti, vādāpayati'. Sedangkan dalam golongan curādi, ia menghasilkan bentuk-bentuk aktif 'vādeti, vādayati' dan dua bentuk kausatif 'vādāpeti, vādāpayati'. Oleh karena itu, dalam ajaran (sāsane), 'vādenti' dan 'vādayanti' terlihat sebagai kata kerja aktif murni (suddhakattupada). Segala sesuatu seperti 'vadeyya, vadeyyuṃ' dan sebagainya harus dipahami. Demikian pula 'vajjeyya, vajjeyyuṃ' dan sebagainya harus dipahami melalui perubahan menjadi 'vajja'.

අථ වා වදෙය්‍ය, වදෙය්‍යුං, වජ්ජුං. පිතා මාතා ච තෙ දජ්ජුන්ති පදමිව. එත්ථ ච ‘‘වජ්ජුං වා තෙ න වා වජ්ජුං, නත්ථි නාසාය රූහනා’’ති පාළි නිදස්සනං. වදෙය්‍යුං වාන වදෙය්‍යුංවාති අත්ථො. වදෙය්‍යාසි, වජ්ජාසි, වජ්ජෙසි ඉච්චපි. වුත්තො වජ්ජාසි වන්දනං. වජ්ජෙසි ඛො ත්වං වාමූරං. වදෙය්‍යාථ, වජ්ජාථ. අම්මං අරොගං වජ්ජාථ. වදෙය්‍යාමි, වජ්ජාමි, වදෙය්‍යාම, වජ්ජාම. වදෙථ, වදෙරං. වදෙථො, වදෙය්‍යාව්හො, වජ්ජාව්හො. වදෙය්‍යං, වජ්ජං, වදෙය්‍යාම්හෙ, වජ්ජාම්හෙ. පුබ්බෙ විය ඉධාපි යකාරෙ පරෙ සරලොපො දට්ඨබ්බො. අඤ්ඤානිපි උපපරික්ඛිත්වා ගහෙතබ්බානි.

Atau: 'vadeyya, vadeyyuṃ, vajjuṃ'. Seperti kata 'dajjuṃ' dalam kalimat 'pitā mātā ca te dajjuṃ'. Dan di sini contoh Pāli-nya adalah: 'vajjuṃ vā te na vā vajjuṃ, natthi nāsāya rūhanā' (apakah mereka mengatakannya atau tidak mengatakannya, tidak ada pertumbuhan pada hidung). Maknanya adalah 'vadeyyuṃ vā na vadeyyuṃ vā'. Bentuk lainnya: 'vadeyyāsi, vajjāsi, vajjesi'. 'Vutto vajjāsi vandanaṃ'. 'Vajjesi kho tvaṃ vāmūraṃ'. 'Vadeyyātha, vajjātha'. 'Ammaṃ arogaṃ vajjātha'. 'Vadeyyāmi, vajjāmi, vadeyyāma, vajjāma'. 'Vadetha, vaderaṃ'. 'Vadetho, vadeyyāvho, vajjāvho'. 'Vadeyyaṃ, vajjaṃ, vadeyyāmhe, vajjāmhe'. Seperti sebelumnya, di sini pun penghilangan vokal (saralopa) sebelum huruf 'ya' harus diperhatikan. Bentuk-bentuk lainnya pun harus diperiksa dan diambil.

ඉදානි පරොක්ඛාදිරූපානි කථයාම. වද, පාවද, යථා බභුව. දකාරලොපෙ ‘‘පාව’’ ඉතිපි රූපං භවති, ‘‘පටිපං වදෙහි භද්දන්තෙ’’ති එත්ථ ‘‘පටිප’’න්ති පදං විය. තථා හි ‘‘යො ආතුමානං සයමෙව පාව’’ ඉති පාළි දිස්සති. එත්ථ පසද්දො උපසග්ගො දීඝං කත්වා වුත්තො ‘‘පාවදති පාවචන’’න්තිආදීසු විය, පාවාති ච ඉදං අතීතවචනං, අට්ඨකථායං පන අතීතවචනං ඉදන්ති ජානන්තොපි ගරු වත්තමානවචනවසෙන ‘‘පාවාති වදතී’’ති විවරණමකාසි ඊදිසෙසු ඨානෙසු කාලවිපල්ලාසවසෙන අත්ථස්ස වත්තබ්බත්තා.

Sekarang kita akan membahas bentuk-bentuk parokkhā (masa lampau tak langsung) dan lainnya. 'Vada, pāvada', seperti 'babhuva'. Dengan penghilangan huruf 'da', bentuk 'pāva' juga terjadi, seperti kata 'paṭipa' dalam 'paṭipaṃ vadehi bhaddante'. Demikianlah, teks Pāli 'yo ātumānaṃ sayameva pāva' terlihat. Di sini, awalan 'pa' diucapkan dengan vokal panjang (pā) seperti dalam 'pāvadati, pāvacanaṃ', dan 'pāva' ini adalah kata masa lampau. Namun, guru dalam Kitab Komentar, meskipun mengetahui bahwa ini adalah kata masa lampau, memberikan penjelasan dengan bentuk masa sekarang (vattamāna) sebagai 'pāvāti vadatī' karena di tempat-tempat seperti ini makna tersebut harus diungkapkan melalui pertukaran kala (kālavipallāsa).

ආයස්මාපි ච සාරිපුත්තො නිද්දෙසෙ ‘‘යො ආතුමානං සයමෙව පාවා’’ති පදං නික්ඛිපිත්වා ආතුමා වුච්චති අත්තා, සයමෙව පාවාති සයමෙව අත්තානං පාවදති, ‘‘අහමස්මි [Pg.102] සීලසම්පන්නො’’ති වා ‘‘වතසම්පන්නො’’ති වාති වත්තමානවචනෙන අත්ථං නිද්දිසි. අථ වා පාවාති ඉදං න කෙවලං වදධාතුවසෙනෙව නිප්ඵන්නං, අථ ඛො උධාතුවසෙනපි. තථා හි ඉදං පපුබ්බස්ස උසද්දෙ ඉති ධාතුස්ස පයොගෙ උකාරස්ස ඔකාරාදෙසං කත්වා තතො පරොක්ඛාභූතෙ අකාරෙ පරෙ ඔකාරස්ස ආවාදෙසං තතො ච සන්ධිකිච්චං කත්වා සිජ්ඣති, තස්මා උධාතුස්ස වදධාතුයා සමානත්ථත්තා තන්නිප්ඵන්නරූපස්ස ච වදධාතුයා නිප්ඵන්නරූපෙන සමානරූපත්තා ‘‘සයමෙව අත්තානං පාවදතී’’ති වදධාතුවසෙන නිද්දිසීති දට්ඨබ්බං.

Bahkan Yang Ariya Sāriputta dalam Niddesa, setelah menaruh kata 'yo ātumānaṃ sayameva pāvā', menjelaskan maknanya dengan kata masa sekarang: 'ātumā' berarti diri sendiri (attā), ' sayameva pāvā' berarti berbicara tentang diri sendiri, seperti 'aku adalah orang yang sempurna dalam sila' atau 'sempurna dalam tata cara'. Atau, kata 'pāva' ini tidak hanya terbentuk dari akar kata 'vad', melainkan juga dari akar kata 'u'. Demikianlah, ini terbentuk dengan menggunakan akar kata 'u' dengan awalan 'pa' (pa-u); dengan mengubah vokal 'u' menjadi 'o', kemudian karena ada vokal 'a' dari parokkhā di belakangnya, 'o' berubah menjadi 'āv' dan setelah melakukan aturan sandi, kata itu terbentuk. Oleh karena itu, karena akar kata 'u' memiliki makna yang sama dengan akar kata 'vad', dan karena bentuk yang dihasilkan darinya memiliki bentuk yang sama dengan bentuk yang dihasilkan dari akar kata 'vad', maka harus dipahami bahwa beliau menjelaskannya menurut akar kata 'vad' sebagai 'sayameva attānaṃ pāvadatī'.

ඉදානි විච්ඡින්නා පදමාලා ඝටීයති. වද, වදුං. වදෙ, වදිත්ථ, වදං, වදිම්හ. වදිත්ථ, වදිරෙ. වදිත්ථො, වදිව්හො. වදිං, වදිම්හෙ. පාවද, පාව ඉච්චපි. පාවදු. පාවදෙ, පාවදිත්ථ. පාවදං, පාවදිම්හ. පාවදිත්ථ, පාවදිරෙ. පාවදිත්ථො, පාවදිව්හො. පාවදිං, පාවදිම්හෙ. තථා ‘‘වජ්ජ, වජ්ජු’’ ඉච්චාදීනි පරොක්ඛාරූපානි.

Sekarang rangkaian kata (padamālā) yang terpisah digabungkan. 'Vada, vaduṃ'. 'Vade, vadittha, vadaṃ, vadimha'. 'Vadittha, vadire'. 'Vadittho, vadivho'. 'Vadiṃ, vadimhe'. 'Pāvada, pāva' dan sebagainya. 'Pāvadu'. 'Pāvade, pāvadittha'. 'Pāvadaṃ, pāvadimha'. 'Pāvadittha, pāvadire'. 'Pāvadittho, pāvadivho'. 'Pāvadiṃ, pāvadimhe'. Demikian pula bentuk-bentuk parokkhā seperti 'vajja, vajju'.

‘‘අවදා, අවදූ. අවජ්ජා, අවජ්ජූ’’ ඉච්චාදීනි හිය්‍යත්තනීරූපානි.

'Avadā, avadū. Avajjā, avajjū' dan sebagainya adalah bentuk-bentuk hiyyattanī (masa lampau).

‘‘අවදි, වදි, අවදුං, වදුං, අවදිංසු, වදිංසු. අවජ්ජි, වජ්ජි’’ ඉච්චාදීනි අජ්ජතනීරූපානි.

'Avadi, vadi, avaduṃ, vaduṃ, avadiṃsu, vadiṃsu. Avajji, vajji' dan sebagainya adalah bentuk-bentuk ajjatanī (masa lampau sekarang).

‘‘වදිස්සති, වදිස්සන්ති. වජ්ජිස්සති, වජ්ජිස්සන්ති’’ ඉච්චාදීනි භවිස්සන්තීරූපානි.

'Vadissati, vadissanti. Vajjissati, vajjissanti' dan sebagainya adalah bentuk-bentuk bhavissantī (masa depan).

‘‘අවදිස්සා, වදිස්සා, අවජ්ජිස්සා, වජ්ජිස්සා’’ ඉච්චාදීනි කාලාතිපත්තිරූපානි. සෙසානි සබ්බානිපි යථාසම්භවං විත්ථාරෙතබ්බානි. යා පනෙත්ථ වදධාතු වියත්තියං වාචායං වුත්තා, සා කත්ථචි ‘‘වදන්තං එකපොක්ඛරා. භෙරිවාදකො’’තිආදීසු අබ්‍යත්තසද්දෙපි වත්තති උපචරිතවසෙනාති දට්ඨබ්බං.

“Avadissā, vadissā, avajjissā, vajjissā” dan seterusnya adalah bentuk-bentuk kālātipatti (kondisional). Selebihnya semua harus diuraikan sesuai kemungkinannya. Akar kata vada yang disebutkan di sini bermakna ucapan yang jelas; perlu dipahami bahwa di beberapa tempat seperti “vadantaṃ ekapokkharā. Bherivādako” dan seterusnya, itu juga berlaku untuk suara yang tidak jelas (bunyi benda) melalui penggunaan kiasan (upacarita).

විද [Pg.103] ඤාණෙ. ඤාණං ජානනං. විදති. වෙදො. විදූ. කාරිතෙ ‘‘වෙදෙති. වෙදයති. සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා පවෙදෙති. වෙදයන්ති ච තෙ තුට්ඨිං, දෙවා මානුසකා උභො’’ති පයොගා. තත්ථ පවෙදෙතීති බොධෙති ඤාපෙති පකාසෙති. වෙදොති විදති සුඛුමම්පි කාරණං ආජානාතීති වෙදො, පඤ්ඤායෙතං නාමං. ‘‘වෙදෙහමුනී’’ති එත්ථ හි ඤාණං වෙදොති වුච්චති. වෙදොති වා වෙදගන්ථස්සපි නාමං විදන්ති ජානන්ති එතෙන උච්චාරිතමත්තෙන තදාධාරං පුග්ගලං ‘‘බ්‍රාහ්මණො අය’’න්ති, විදන්ති වා එතෙන බ්‍රාහ්මණා අත්තනා කත්තබ්බකිච්චන්ති වෙදො. සො පන ඉරුවෙදයජුවෙදසාමවෙදවසෙන තිවිධො. ආථබ්බණවෙදං පන පණීතජ්ඣාසයා න සික්ඛන්ති පරූපඝාතසහිතත්තා. තස්මා පාළියං ‘‘තිණ්ණං වෙදානං පාරගූ’’ති වුත්තං. එතෙයෙව ‘‘ඡන්දො, මන්තො, සුතී’’ති ච වුච්චන්ති.

Vida dalam arti pengetahuan (ñāṇa). Pengetahuan adalah mengerti. Vidati. Vedo. Vidū. Dalam bentuk kausatif: “vedeti. Vedayati. Sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti (Ia memberitahukan setelah merealisasikannya sendiri dengan pengetahuan langsung). Vedayanti ca te tuṭṭhiṃ, devā mānusakā ubho (Keduanya, dewa dan manusia, menyatakan kegembiraan mereka)” adalah contoh-contoh penggunaannya. Di sana, pavedeti berarti memberi tahu, memberitahukan, menjelaskan. Mengenai vedo: ia mengetahui alasan yang halus sekalipun, maka disebut vedo; ini adalah nama untuk kebijaksanaan (paññā). Dalam “Vedehamunī”, di sini pengetahuan disebut vedo. Atau vedo adalah nama untuk kitab Veda; mereka mengetahui, mengerti dengan ini; hanya dengan diucapkan, orang yang menyandarnya diketahui sebagai “ini adalah seorang Brahmana”; atau dengan ini para Brahmana mengetahui tugas yang harus mereka lakukan, maka disebut vedo. Itu ada tiga jenis berdasarkan Iruveda, Yajurveda, dan Sāmaveda. Namun, mereka yang memiliki aspirasi luhur tidak mempelajari Āthabbaṇaveda karena mengandung tindakan mencelakai orang lain. Oleh karena itu, dalam Pāli disebutkan “telah menguasai tiga Veda” (tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū). Ini juga disebut “chando, manto, sutī”.

පඤ්ඤායං තුට්ඨියං වෙදෙ, වෙදසද්දො පවත්තති;

පාවකෙපි ච සො දිට්ඨො, ජාතසද්දපුරෙචරො;

Kata veda merujuk pada kebijaksanaan, kegembiraan; ia juga terlihat dalam arti api, jika didahului oleh kata jāta (jātaveda).

පච්ඡානුගෙ ජාතසද්දෙ, සති තුට්ඨජනෙපි ච;

‘‘වෙදගූ සබ්බධම්මෙ’’ති එත්ථාපි විදිතෙසු ච.

Jika kata jāta mengikuti di belakang, itu berarti dalam hal orang yang gembira; juga dalam “Vedagū sabbadhamme” (pencapai pengetahuan dalam segala fenomena), itu berarti dalam hal apa yang telah diketahui (viditesu).

විදූති පණ්ඩිතමනුස්සො. සො හි යථාසභාවතො කම්මඤ්ච ඵලඤ්ච කුසලාදිභෙදෙ ච ධම්මෙ විදතීති ‘‘විදූ’’ති වුච්චති.

Vidū berarti orang yang bijaksana. Karena ia mengetahui perbuatan (kamma) dan hasilnya (phala) serta fenomena-fenomena dalam klasifikasi seperti kusala (baik) dan sebagainya sesuai dengan hakikatnya, maka ia disebut “vidū”.

රුද අස්සුවිමොචනෙ, සකම්මිකවසෙනිමිස්සා අත්ථො ගහෙතබ්බො. රොදති, රුදති ඉච්චපි. රුණ්ණං. රුදිතං. රොදනං. රොදන්තො. රොදමානො. රොදන්තී. රොදමානා. රුදමුඛා. රුදං. රුදන්තො.

Ruda dalam arti mengeluarkan air mata; maknanya di sini harus dipahami sebagai kata kerja intransitif (akammika). Rodati, rudati dan sebagainya. Ruṇṇaṃ. Ruditaṃ. Rodanaṃ. Rodanto. Rodamāno. Rodantī. Rodamānā. Rudamukhā. Rudaṃ. Rudanto.

තත්ථ [Pg.104] රොදතීති කිං රොදති? මතං පුත්තං වා භාතරං වා රොදති. තත්‍රායං පාළි ‘‘නාහං භන්තෙ එතං රොදාමි, යං මං භන්තෙ භගවා එවමාහ’’. අයං පනෙත්ථ අත්ථො – ‘‘යං මං භන්තෙ භගවා එවමාහ, අහං එතං භගවතො බ්‍යාකරණං න පරොදාමි න පරිදෙවාමි න අනුත්ථුනාමී’ති එවං සකම්මිකවසෙනත්ථො වෙදිතබ්බො, න අස්සුමුඤ්චනමත්තෙන.

Di sana, dalam kata rodati, apa yang ditangisi? Menangisi anak atau saudara yang meninggal. Dalam hal ini terdapat teks Pāli: “nāhaṃ bhante etaṃ rodāmi, yaṃ maṃ bhante bhagavā evamāha” (Aku tidak menangisi hal itu, Yang Mulia, apa yang Yang Mulia Sang Bhagavant katakan kepadaku). Maknanya di sini adalah: “Apa yang Yang Mulia Sang Bhagavant katakan kepadaku, aku tidak meratapi (parodāmi), tidak mengeluh (paridevāmi), tidak menyesali (anutthunāmi) penjelasan Sang Bhagavant itu”; demikianlah maknanya harus dipahami sebagai kata kerja transitif (sakammika), bukan sekadar mengeluarkan air mata.

‘මතං වා අම්ම රොදන්ති, යො වා ජීවං න දිස්සති;

ජීවන්තං අම්ම පස්සන්ති, කස්මා මං අම්ම රොදසී’ති

“Mereka menangisi yang mati, wahai Ibu, atau ia yang hidup namun tak terlihat; namun mereka melihat aku yang masih hidup, wahai Ibu, mengapa engkau menangisiku?”

අයඤ්චෙත්ථ පයොගො’’ති ඉදමට්ඨකථාවචනං. ඉදං පන ටීකාවචනං – ‘‘යථා සකම්මකා ධාතුසද්දා අත්ථවිසෙසවසෙන අකම්මකා හොන්ති ‘විබුද්ධො පුරිසො විබුද්ධො කමලසණ්ඩො’ති, එවං අත්ථවිසෙසවසෙන අකම්මකාපි සකම්මකා හොන්තීති දස්සෙතුං ‘න පරිදෙවාමි න අනුත්ථුනාමී’ති ආහ. අනුත්ථුනසද්දො සකම්මකවසෙන පයුජ්ජති ‘පුරාණානි අනුත්ථුන’න්තිආදීසු. අයඤ්චෙත්ථ පයොගොති ඉමිනා ගාථාය අනුත්ථුනනං රුදනං අධිප්පෙතන්ති දස්සෙතී’’ති.

Ini adalah kutipan dari Kitab Komentar. Sedangkan ini adalah kutipan dari Kitab Sub-komentar (Ṭīkā): “Sebagaimana akar kata yang secara alami intransitif dapat menjadi transitif karena perbedaan makna tertentu, seperti ‘vibuddho puriso (orang yang bangun/sadar), vibuddho kamalasaṇḍo (kelompok teratai yang mekar)’, demikian pula untuk menunjukkan bahwa akar kata yang secara alami intransitif bisa menjadi transitif karena perbedaan makna tertentu, ia mengatakan ‘na paridevāmi na anutthunāmī’. Kata anutthuna digunakan secara transitif dalam contoh seperti ‘purāṇāni anutthunaṃ’ (menyesali hal-hal lampau). Dan dengan contoh penggunaan di sini, ini menunjukkan bahwa meratap (anutthunana) dimaksudkan sebagai menangis (rudana).”

දලිද්ද දුග්ගතියං. දුක්ඛස්ස ගති පතිට්ඨාති දුග්ගතීති අයං අත්ථො ‘‘අපායං දුග්ගතිංවිනිපාතං නිරයං උපපජ්ජතී’’තිආදීසු යුජ්ජති, ඉධ පන ඉදං අත්ථං අග්ගහෙත්වා අඤ්ඤො අත්ථො ගහෙතබ්බො. කථං දුග්ගතීති? දුක්ඛෙන කිච්ඡෙන ගති ගමනං අන්නපානාදිලාභො දුග්ගතීති. දලිද්දති. දලිද්දො, දලිද්දී, දාලිද්දියං. තත්ථ දලිද්දතීති සබ්බං ඉච්ඡිතිච්ඡිතං පරං යාචිත්වා එව දුක්ඛෙන අධිගච්ඡති, න අයාචිත්වාති අත්ථො. දුලිද්දොති දුග්ගතමනුස්සො. දලිද්දීති දුග්ගතා නාරී. දලිද්දස්ස භාවො දාලිද්දියං. එත්ථ ච සබ්බමෙව ‘‘දලිද්දතී’’ති ලොකිකප්පයොගදස්සනතො ‘‘දලිද්දතී’’ති ක්‍රියාපදං විභාවිතං. සාසනෙ පන [Pg.105] තං ක්‍රියාපදං න ආගතං, ‘‘දලිද්දො දලිද්දී’’ති නාමපදානියෙව ආගතානි. අනාගතම්පි තං ‘‘නාථතී’’ති පදමිව සාසනානුලොමත්තා ගහෙතබ්බමෙව. ගරූ පන කච්චායනමතවසෙන දල දුග්ගතිම්හීති දුග්ගතිවාචකදලධාතුතො ඉද්දපච්චයං කත්වා ‘‘දලිද්දො’’ති නාමපදං දස්සෙසුං.

Dalidda dalam arti keadaan buruk (duggati). Makna ini, yaitu keadaan buruk adalah tempat berjalannya atau landasan penderitaan, sesuai dalam kalimat seperti “ia terlahir di alam sengsara, keadaan buruk, kehancuran, neraka”, namun di sini makna tersebut tidak diambil, melainkan makna lain yang harus diambil. Bagaimana duggati itu? Pergi atau berjalan dengan penderitaan atau kesulitan, yaitu memperoleh makanan, minuman, dan sebagainya dengan sulit adalah duggati. Daliddati. Daliddo, daliddī, dāliddiyaṃ. Di sana, daliddati berarti ia memperoleh segala sesuatu yang diinginkannya dengan penderitaan hanya setelah meminta kepada orang lain, bukan tanpa meminta; itulah maknanya. Daliddo adalah orang yang miskin. Daliddī adalah wanita yang miskin. Keadaan seorang yang miskin adalah kemiskinan (dāliddiyaṃ). Dan di sini, karena terlihat penggunaan duniawi secara keseluruhan seperti “daliddati”, maka kata kerja “daliddati” dijelaskan. Namun dalam Ajaran (Sāsana), kata kerja tersebut tidak muncul; hanya kata benda seperti “daliddo, daliddī” yang muncul. Meskipun tidak muncul, itu harus diterima karena selaras dengan Ajaran, seperti kata “nāthatī”. Namun para guru besar, berdasarkan pendapat Kaccāyana, dari akar kata dala yang berarti keadaan buruk, setelah memberikan akhiran idda, menunjukkan kata benda “daliddo”.

තුද බ්‍යථනෙ. තුදති, විතුදති. කම්මනි ‘‘තුජ්ජති, විතුජ්ජමානො, වෙදනාභිභුන්නො’’ති රූපානි.

Tuda dalam arti menyakiti (byathana). Tudati, vitudati. Dalam bentuk pasif (kammani): “tujjati, vitujjamāno (disakiti), vedanābhibhunno (dikalahkan oleh perasaan sakit)” adalah bentuk-bentuknya.

තුදන්ති වාචාහි ජනා අසඤ්ඤතා,සරෙහි සඞ්ගාමගතංව කුඤ්ජරං;

සුත්වාන වාක්‍යං ඵරුසං උදීරිතං,අධිවාසයෙ භික්ඛු අදුට්ඨචිත්තො;

Orang-orang yang tidak terkendali menyiksa dengan kata-kata, seperti gajah yang terjun ke medan perang disiksa dengan anak panah; setelah mendengar kata-kata kasar yang diucapkan, seorang bhikkhu hendaknya bersabar dengan pikiran yang tidak membenci.

නුද පෙරණෙ. පෙරණං චුණ්ණිකරණං පිසනං, නුදති, පනුදති. පනුදනං.

Nuda dalam arti mendorong (peraṇa). Mendorong berarti menghancurkan, menggiling. Nudati, panudati. Panudanaṃ.

විදි ලාභෙ. වින්දති. උට්ඨාතා වින්දතෙ ධනං. ගොවින්දො.

Vidi dalam arti memperoleh (lābha). Vindati. Orang yang berusaha keras memperoleh kekayaan. Govinda.

ඛදි පරිඝාතෙ. පරිඝාතං සමන්තතො හනනං. ඛන්දති.

Khadi dalam arti menghantam (parighāta). Parighāta berarti memukul di sekeliling. Khandati.

දකාරන්තධාතුරූපානි.

Bentuk-bentuk akar kata berakhiran huruf ‘D’.

ධකාරන්තධාතු

Akar kata berakhiran huruf ‘Dh’.

ධා ධාරණෙ. දධාති, විදධාති. යං පණ්ඩිතො නිපුණං සංවිධෙති. නිධිං නිධෙති. නිධි නාම නිධීයති. තාව සුනිහිතො සන්තො. යතො නිධිං පරිහරි. නිදහති. කුහිං දෙව නිදහාමි. පරිදහති. යො වත්තං පරිදහිස්සති. ධස්සති. පරිධස්සති. බාලොති පරං පදහති. සක්‍යා ඛො අම්බට්ඨ රාජානං [Pg.106] උක්කාකං පිතාමහං දහන්ති. සද්දහති තථාගතස්ස බොධිං. සද්ධා, සද්දහනා, සද්ධාතබ්බං, සද්දහිතබ්බං, සද්ධායිකො, පච්චයිකො. සද්ධෙය්‍යවචසා උපාසිකා. සද්දහිතුං, සද්දහිත්වා. විසෙසාධානං. සොතාවධානං. සොතං ඔදහති. ඔහිතසොතො. සොතං ඔදහිත්වා. මච්චුධෙය්‍යං, මාරධෙය්‍යං, නාමධෙය්‍යං, ධාතු, ධාතා, විධාතා. විධි. අභිධානං, අභිධෙය්‍යං, නිධානවතී වාචා, ආධානගාහී, සන්ධි. අඤ්ඤානිපි යොජෙතබ්බානි.

Dhā dalam arti menahan atau menempatkan (dhāraṇa). Dadhāti, vidadhāti. Apa yang diatur dengan terampil oleh orang bijak (saṃvidheti). Menaruh harta karun (nidhiṃ nidheti). Harta karun itu disebut disimpan (nidhīyati). Selama itu tersimpan dengan baik. Ketika ia membawa pergi harta karun itu. Nidahati. Di mana, Dewa, aku harus menaruhnya? Paridahati. Ia yang akan mengenakan jubah (vattaṃ paridahissati). Dhassati. Paridhassati. Disebut bodoh karena ia berusaha keras (padahati) pada orang lain. Wahai Ambaṭṭha, para raja bisa menempatkan (dahanti) kakek moyang Okkāka. Berkeyakinan pada pencerahan Tathāgata (saddahati). Saddhā (keyakinan), saddahanā (tindakan meyakini), saddhātabbaṃ, saddahitabbaṃ (yang patut diyakini), saddhāyiko, paccayiko (yang dapat dipercaya). Upasika yang kata-katanya patut dipercaya. Saddahituṃ (untuk meyakini), saddahitvā (setelah meyakini). Visesādhānaṃ (penempatan khusus). Sotāvadhānaṃ (memberikan perhatian telinga). Sotaṃ odahati (ia memasang telinga). Ohitasoto (orang yang telah memasang telinga). Sotaṃ odahitvā (setelah memasang telinga). Maccudheyyaṃ (wilayah kematian), māradheyyaṃ (wilayah Māra), nāmadheyyaṃ (pemberian nama), dhātu (unsur), dhātā (penopang), vidhātā (pencipta/pengatur). Vidhi (aturan). Abhidhānaṃ (nama/sebutan), abhidheyyaṃ (yang harus disebutkan), nidhānavatī vācā (kata-kata yang mengandung simpanan makna), ādhānagāhī (yang berpegang pada pengambilan), sandhi (sambungan). Kata-kata lainnya juga harus dihubungkan.

විපුබ්බො ධා කරොත්‍යත්ථෙ, අභිපුබ්බො තු භාසනෙ;

න්‍යාසංපුබ්බො යථායොගං, න්‍යාසාරොපනසන්ධිසු.

Akar kata dhā dengan awalan vi- bermakna melakukan; namun dengan awalan abhi- bermakna dalam hal berbicara; dengan awalan nyāsa- berarti dalam hal penempatan, pembebanan, dan penyambungan sesuai kecocokannya.

ඉමස්මා පන ධාධාතුතො පුබ්බස්ස අපි ඉච්චුපසග්ගස්ස අකාරො ක්වචි නිච්චං ලොපං පප්පොති, ක්වචි නිච්චං ලොපං න පප්පොති. අත්‍ර ලොපො වුච්චතෙ, ද්වාරං පිදහති, ද්වාරං පිදහන්තො, පිදහිතුං, පිදහිත්වා, එවං අකාරලොපො භවති. ද්වාරං අපිදහිත්වා, එවං අකාරලොපො න භවති. එත්ථ හි අකාරො අපිඋපසග්ගස්ස අවයවො න හොති. කින්ති චෙ? පටිසෙධත්ථවාචකො නිපාතොයෙව, උපසග්ගාවයවො පන අදස්සනං ගතො, අයං නිච්චාලොපො. එවං ධාධාතුතො පුබ්බස්ස අපි ඉච්චුපසග්ගස්ස අකාරො ක්වචි නිච්චං ලොපං පප්පොති, ක්වචි නිච්චං ලොපං න පප්පොති. ඉදං අච්ඡරියං ඉදං අබ්භුතං. යත්‍ර හි නාම භගවතො පාවචනෙ එවරූපපොපි නයො සන්දිස්සති විඤ්ඤූනං හදයවිම්හාපනකරො, යො එකස්මිංයෙව ධාතුම්හි එකස්මිංයෙව උපසග්ගෙ එකස්මිංයෙවත්ථෙ ක්වචි ලොපාලොපවසෙන විභජිතුං ලබ්භති. ඉදානි මයං සොතූනං පරමකොසල්ලජනනත්ථං තදුභයම්පි ආකාරං එකජ්ඣං කරොන්තා තදාකාරවතිං ජිනවරපාළිං ආනයාම –

Namun, huruf 'a' dari awalan 'api' sebelum akar kata 'dhā' ini terkadang mengalami penghilangan (lopa) secara tetap, dan terkadang tidak mengalami penghilangan secara tetap. Di sini penghilangan tersebut disebutkan: 'dvāraṃ pidahati' (ia menutup pintu), 'dvāraṃ pidahanto' (sedang menutup pintu), 'pidahituṃ' (untuk menutup), 'pidahitvā' (setelah menutup); demikianlah penghilangan huruf 'a' terjadi. 'Dvāraṃ apidahitvā' (tanpa menutup pintu); demikianlah penghilangan huruf 'a' tidak terjadi. Karena di sini huruf 'a' bukan merupakan bagian dari awalan 'api'. Mengapa demikian? Karena itu hanyalah sebuah kata seru (nipāta) yang menyatakan makna penolakan/larangan, sedangkan bagian dari awalan tersebut telah menghilang; inilah penghilangan tetap (niccālopo). Demikianlah huruf 'a' dari awalan 'api' sebelum akar kata 'dhā' terkadang mengalami penghilangan secara tetap, dan terkadang tidak mengalami penghilangan secara tetap. Sungguh menakjubkan, sungguh luar biasa! Bahwa dalam ajaran Yang Terpuja, metode semacam ini pun terlihat, yang mengagumkan hati para bijaksana, di mana pada akar kata yang sama, awalan yang sama, dan makna yang sama, dimungkinkan untuk membedakannya melalui penghilangan atau tanpa penghilangan. Sekarang, untuk menimbulkan kemahiran tertinggi bagi para pendengar, dengan menyatukan kedua bentuk tersebut, kami membawakan teks kanon (Pāḷi) dari Sang Penakluk yang Mulia yang memiliki bentuk tersebut—

‘‘ගඞ්ගං [Pg.107] මෙ පිදහිස්සන්ති, න තං සක්කොමි බ්‍රාහ්මණ;

අපිධෙතුං මහාසින්ධුං, තං කථං සො භවිස්සති;

න තෙ සක්කොමි අක්ඛාතුං, අත්ථං ධම්මඤ්ච පුච්ඡිතො.

“'Mereka akan membendung (pidahissanti) sungai Gangga untukku, aku tidak mampu melakukan itu, wahai Brahmana; membendung (apidhetuṃ) samudra besar, bagaimana itu akan terjadi? Aku tidak mampu menjelaskan kepadamu, saat ditanya tentang makna dan Dhamma.'

චිත්තත්ථසාධනිං එතං, ගාථං සම්භවජාතකෙ;

පඤ්ඤාසම්භවමිච්ඡන්තො, කරෙ චිත්තෙ සුමෙධසො’’ති.

Gāthā yang menghasilkan makna bagi pikiran ini terdapat dalam Sambhava Jātaka; barang siapa yang bijaksana ingin mewujudkan kesempurnaan hikmat (paññāsambhava), hendaknya ia menyimpannya dalam pikiran.”

ධු ගතිථෙරියෙසු. ගති ගමනං, ථෙරියං ථිරභාවො. ධවති. ධුවං.

Dhu dalam makna gerak (gati) dan kekokohan (theriya). Gati berarti pergi (gamana), theriya berarti keadaan kokoh (thirabhāvo). Dhavati (berlari/pergi). Dhuvaṃ (kokoh/tetap).

එත්ථ ච ධුවන්ති ථිරං. ‘‘නිච්චො ධුවො සස්සතො අවිපරිණාමධම්මො’’තිආදීසු විය, තස්මා ධුවන්ති ථිරං කිඤ්චි ධම්මජාතං. අථ වා ධුවන්ති ඉදං ගතිථෙරියත්ථවසෙන නිබ්බානස්සෙව අධිවචනං භවිතුමරහති. තඤ්හි ජාතිජරාබ්‍යාධිමරණසොකාදිතො මුච්චිතුකාමෙහි ධවිතබ්බං ගන්තබ්බන්ති ධුවං, උප්පාදවයාභාවෙන වා නිච්චසභාවත්තා ධවති ථිරං සස්සතං භවතීති ධුවං. යඤ්හි සන්ධාය භගවතා ‘‘ධුවඤ්ච වො භික්ඛවෙ දෙසෙස්සාමි ධුවගාමිනිඤ්ච පටිපද’’න්ති වුත්තං. ධුවසද්දො ‘‘වචනං ධුවසස්සත’’න්ති එත්ථ ථිරෙ වත්තති. ‘‘ධුවඤ්ච භික්ඛවෙ දෙසෙස්සාමී’’ති එත්ථ නිබ්බානෙ. ‘‘ධුවං බුද්ධො භවිස්සසී’’ති එත්ථ පන එකංසෙ නිපාතපදභාවෙන වත්තතීති දට්ඨබ්බං.

Dan di sini 'dhuva' berarti kokoh. Seperti dalam 'nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo' (kekal, tetap, abadi, yang sifatnya tidak berubah), dan sebagainya; oleh karena itu dhuva berarti sesuatu yang kokoh (thira). Atau, dhuva ini bisa menjadi sinonim untuk Nibbāna berdasarkan makna gerak dan kekokohan. Karena dhuva adalah apa yang harus dituju atau dicapai (dhavitabbaṃ gantabbaṃ) oleh mereka yang ingin bebas dari kelahiran, usia tua, penyakit, kematian, kesedihan, dan sebagainya; atau karena memiliki sifat kekal sebab tidak adanya kemunculan dan kelenyapan, maka ia berjalan (dhavati), kokoh, dan menjadi abadi, sehingga disebut dhuva. Sehubungan dengan hal itulah Yang Terpuja bersabda: 'Para bhikkhu, Aku akan mengajarkan kepada kalian tentang Yang Tetap (dhuva) dan jalan menuju Yang Tetap (dhuvagāmini)'. Kata 'dhuva' dalam 'vacanaṃ dhuvasassataṃ' berarti kokoh. Dalam 'dhuvañca bhikkhave desessāmi' berarti Nibbāna. Sedangkan dalam 'dhuvaṃ buddho bhavissasi' (kamu pasti akan menjadi Buddha), harus dipahami bahwa itu berfungsi sebagai kata keterangan (nipāta) yang bermakna kepastian (ekaṃsa).

ධූ විධූනනෙ. ඌකාරස්ස ඌවත්තං. ධූවති. ධූවිතා, ධූවිතබ්බං. රස්සත්තෙ ‘‘ධුතො, ධුතවා’’ ඉච්චපි රූපානි භවන්ති.

Dhū dalam makna membersihkan/menggoyangkan (vidhūnane). Huruf 'ū' tetap menjadi 'ū'. Dhūvati. Dhūvitā, dhūvitabbaṃ. Dengan pemendekan vokal: 'dhuto, dhutavā', dan sebagainya adalah bentuk-bentuknya.

ධෙ පානෙ. ධයති, ධීයති. ධෙන.

Dhe dalam makna meminum (pāna). Dhayati, dhīyati. Dhena.

එත්ථ ච ධෙනූති ධයති පිවති ඉතො ඛීරං පොතකොති ධෙනු, ‘‘ගොධෙනු, අස්සධෙනු, මිගධෙනූ’’ති ධෙනුසද්දො සාමඤ්ඤවසෙන සපොතිකාසු තිරච්ඡානගතිත්ථීසු වත්තති, එවං සන්තෙපි යෙභුය්‍යෙන ගාවියං වත්තති. තථා හි ‘‘සත්ත ධෙනුසතෙ දත්වා’’ති පාළි දිස්සති.

Dan di sini 'dhenu' disebut demikian karena sang anak meminum (dhayati/pivati) susu darinya; maka disebut dhenu (induk yang menyusui). Dalam kata 'godhenu' (induk sapi), 'assadhenu' (induk kuda), 'migadhenu' (induk rusa), kata 'dhenu' secara umum digunakan untuk hewan betina yang memiliki anak. Meskipun demikian, paling sering digunakan untuk sapi betina. Sebagaimana dalam teks Pāḷi terlihat: 'setta dhenusate datvā' (setelah memberikan tujuh ratus ekor induk sapi).

සිධු [Pg.108] ගතියං සෙධති, නිසෙධති, පටිසෙධති. සිද්ධො, පසිද්ධො, නිසිද්ධො, පටිසිද්ධො, පටිසෙධිතො, පටිසෙධකො, පටිසෙධො, පටිසෙධිතුං, පටිසෙධිත්වා. ඉධ අචින්තෙය්‍යබලත්තා උපසග්ගානං තංයොගෙ සිධුධාතුස්ස නානප්පකාරා අත්ථා සම්භවන්ති, අඤ්ඤෙසම්පි එවමෙව.

Sidhu dalam makna pergi/gerak (gati): sedhati, nisedhati, paṭisedhati (menghalangi/melarang). Siddho, pasiddho, nisiddho, paṭisiddho, paṭisedhito, paṭisedhako, paṭisedho, paṭisedhituṃ, paṭisedhitvā. Di sini, karena kekuatan awalan yang tidak terpikirkan, ketika digabungkan, akar kata 'sidhu' memiliki berbagai makna, demikian pula dengan akar kata lainnya.

සිධු සත්ථෙ මඞ්ගල්‍යෙ ච. සත්ථං සාසනං, මඞ්ගල්‍යං පාපවිනාසනං වුද්ධිකාරණං වා. සෙධති. සිද්ධො, පසිද්ධො, පසිද්ධි.

Sidhu dalam makna ajaran (sattha) dan keberuntungan (maṅgalya). Sattha berarti ajaran (sāsana), maṅgalya berarti penghancuran keburukan atau penyebab kemajuan. Sedhati. Siddho, pasiddho, pasiddhi.

දධ ධාරණෙ. ජනස්ස තුට්ඨිං දධතෙති දධි. ධකාරස්ස හකාරත්තෙ ‘‘දහතී’’ති රූපං. අයං ඉත්ථී ඉමං ඉත්ථිං අය්‍යිකං දහති. ඉමෙ පුරිසා ඉමං පුරිසං පිතාමහං දහන්ති. චිත්තං සමාදහාතබ්බං. සමාදහං චිත්තං.

Dadha dalam makna memegang/menopang (dhāraṇe). Dadhi (dadih) disebut demikian karena ia memberikan (dadhati) kepuasan bagi orang-orang. Dengan berubahnya huruf 'dh' menjadi 'h', terbentuk kata 'dahati'. 'Ayaṃ itthī imaṃ itthiṃ ayyikaṃ dahati' (wanita ini menganggap/memegang wanita ini sebagai nenek). 'Ime purisā imaṃ purisaṃ pitāmahaṃ dahanti' (pria-pria ini menganggap pria ini sebagai kakek). 'Cittaṃ samādahātabbaṃ' (pikiran harus dikonsentrasikan). 'Samādahaṃ cittaṃ' (pikiran yang sedang terkonsentrasi).

එධ වුද්ධියං ලාභෙ ච. එධති. එධො, සුඛෙධිතො. ගම්භීරෙ ගාධමෙධති.

Edha dalam makna pertumbuhan (vuddhi) dan perolehan (lābha). Edhati. Edho, sukhedhito. 'Gambhīre gādhamedhati' (di tempat yang dalam ia menemukan pijakan).

එත්ථ ච එධොති එධති. වඩ්ඪති එතෙන පාවකොති එධො. ඉන්දනං, උපාදානං. සුඛෙධිතොති සුඛෙන එධිතො, සුඛසංවඩ්ඪිතොති අත්ථො. ගාධමෙධතීති ගාධං පතිට්ඨිතං එධති ලභති.

Dan di sini 'edho' berasal dari 'edhati'. Api bertumbuh (vaḍḍhati) karena ini, maka disebut 'edho' (kayu bakar/bahan bakar). Indanaṃ (bahan bakar), upādānaṃ (bahan yang menyokong). 'Sukhedhito' berarti 'sukhena edhito', maknanya adalah dibesarkan dengan nyaman. 'Gādhamedhati' berarti memperoleh (edhati/labhati) tempat berpijak (gādhaṃ) yang kokoh.

බද්ධ සංහරිසෙ. සංහරිසො විනිබද්ධක්‍රියා. බද්ධති, විනිබද්ධති. විනිබද්ධා.

Baddha dalam makna kegembiraan/keterikatan (saṃharise). Saṃhariso adalah tindakan yang terikat. Baddhati, vinibaddhati. Vinibaddhā.

ගාධ පතිට්ඨානිස්සයගන්ධෙසු. ගාධති. ගාධං කත්තා. ගම්භීරතො අගාධං.

Gādha dalam makna tempat berpijak (patiṭṭhāna), sandaran (nissaya), dan penyelaman/pencarian (gandha). Gādhati. Gādhaṃ kattā. Dari kedalaman muncullah 'agādha' (tak berpijak/sangat dalam).

බාධ විලොළනෙ බාධති, විබාධති. ආබාධො. ආබාධති චිත්තං විලොළෙතීති ආබාධො.

Bādha dalam makna pengadukan/gangguan (viloḷane). Bādhati, vibādhati. Ābādho (penyakit/penderitaan). Disebut 'ābādho' karena ia mengganggu (viloḷeti) pikiran.

නාධ [Pg.109] යාචනාදීසු. නාධති. නාධනං.

Nādha dalam makna memohon (yācana) dan sebagainya. Nādhati. Nādhanaṃ.

බන්ධ බන්ධනෙ බන්ධති. බන්ධනකො, බන්ධො, බන්ධාපිතො, පටිබන්ධො, බන්ධනං, බන්ධො, සම්බන්ධනං, සම්බන්ධො, පබන්ධො, බන්ධු.

Bandha dalam makna mengikat (bandhane). Bandhati. Bandhanako, bandho, bandhāpito, paṭibandho, bandhanaṃ, bandho, sambandhanaṃ, sambandho, pabandho, bandhu.

තත්ථ බන්ධනන්ති බන්ධන්ති සත්තෙ එතෙනාති බන්ධනං, සඞ්ඛලිකාදි. ‘‘අයං අම්හාකං වංසො’’ති සම්බන්ධිතබ්බට්ඨෙන බන්ධු, ථෙරගාථාසංවණ්ණනායං පන ‘‘පෙමබන්ධනෙන බන්ධූ’’ති වුත්තං.

Di sana 'bandhana' berarti alat yang digunakan untuk mengikat makhluk-makhluk; seperti belenggu dan sebagainya. Disebut 'bandhu' (kerabat) karena makna hubungan (sambandhitabba) seperti dalam 'Ini adalah garis keturunan kita'; namun dalam komentar Theragāthā disebutkan 'bandhū' karena terikat oleh ikatan kasih sayang (pemabandhanena).

දධි අසීඝචාරෙ. අසීඝචාරො අසීඝප්පවත්ති. දන්ධති. දන්ධො, දන්ධපඤ්ඤො. යො දන්ධකාලෙ තරති, තරණීයෙ ච දන්ධති.

Dadhi dalam makna gerakan lambat (asīghacāre). Asīghacāro berarti kelangsungan yang tidak cepat. Dandhati. Dandho, dandhapañño (berakal lambat). 'Yo dandhakāle tarati, taraṇīye ca dandhati' (ia yang terburu-buru di saat yang lambat, dan lambat di saat yang harus segera).

වද්ධ වද්ධනෙ. වද්ධති. වද්ධි, වුද්ධි, වද්ධො, වුද්ධො, ජාතිවුද්ධො, ගුණවුද්ධො, වයොවුද්ධො.

Vaddha dalam makna pertumbuhan (vaddhane). Vaddhati. Vaddhi, vuddhi, vaddho, vuddho, jātivuddho (tua dalam kelahiran), guṇavuddho (tua/agung dalam kualitas), vayovuddho (tua dalam usia).

යෙ වුද්ධමපචායන්ති, නරා ධම්මස්ස කොවිදා;

දිට්ඨෙව ධම්මෙ පාසංසා, සම්පරායෙ ච සුග්ගතිං.

“'Mereka yang menghormati yang lebih tua (vuddha), orang-orang yang mahir dalam Dhamma; akan dipuji di kehidupan ini juga, dan akan mendapatkan alam bahagia di kehidupan mendatang.'”

සධු සද්දකුච්ඡියං. සධති.

Sadhu dalam makna suara di dalam perut (saddakucchiyaṃ). Sadhati.

පිළධි අලඞ්කාරෙ. පිළන්ධති. පිළන්ධනං.

Piḷadhi dalam makna perhiasan (alaṅkāre). Piḷandhati. Piḷandhanaṃ.

පිළන්ධනමලඞ්කාරො, මණ්ඩනඤ්ච විභූසනං;

පසාධනඤ්චාභරණං, පරියායා ඉමෙ මතා.

“Piḷandhana, alaṅkāra, maṇḍana, vibhūsana, pasādhana, dan ābharaṇa; kata-kata ini dipahami sebagai sinonim (pariyāyā).”

මෙධ හිංසායං සඞ්ගමෙ ච. මෙධති. මෙධා, මෙධාවී. අත්‍ර මෙධාති අසනි විය සිලුච්චයෙ කිලෙසෙ මෙධති හිංසතීති මෙධා. මෙධති වා සිරියා සීලාදීහි ච සප්පුරිසධම්මෙහි සහ ගච්ඡති න එකිකා හුත්වා තිට්ඨතීති මෙධා, පඤ්ඤායෙතං නාමං. තථා හි –

Medha dalam makna menyakiti/menghancurkan (hiṃsāyaṃ) dan berkumpul/berserikat (saṅgame). Medhati. Medhā (kebijaksanaan), medhāvī. Di sini, disebut 'medhā' karena ia menghancurkan (medhati) kekotoran batin layaknya petir menghancurkan gunung batu. Atau, disebut 'medhā' karena ia berjalan (gacchati) bersama dengan kemuliaan (siriyā), kemoralan (sīla), dan kualitas-kualitas orang baik lainnya, tidak berdiri sendirian; ini adalah nama untuk kebijaksanaan (paññā). Sebagaimana dikatakan—

‘‘පඤ්ඤා [Pg.110] හි සෙට්ඨා කුසලා වදන්ති,නක්ඛත්තරාජාරිව තාරකානං;

සීලං සිරී චාපි සතඤ්ච ධම්මො,අන්වායිකා පඤ්ඤවතො භවන්තී’’ති

“'Sebab para bijak berkata bahwa kebijaksanaan (paññā) adalah yang tertinggi, bagaikan raja bintang (bulan) di antara bintang-bintang lainnya; kemoralan, kemuliaan, dan Dhamma para suci, akan mengikuti orang yang memiliki kebijaksanaan.'”

වුත්තං. මෙධාවීති ධම්මොජපඤ්ඤාය ච සමන්නාගතො පුග්ගලො.

Telah disebutkan. Seorang individu yang dilengkapi dengan kebijaksanaan yang merupakan sari dari Dhamma disebut sebagai orang yang bijak (medhāvī).

සධු මධු උන්දෙ. සධති. මධති. මධු.

Sadhu, madhu dalam makna membasahi. Sadhati. Madhati. Madhu (madu).

බුධ බොධනෙ. බොධති. බුද්ධො. අභිසම්බුද්ධානො. සම්බුද්ධං. අසම්බුද්ධං. බොධි. දිවාදිගණෙපි අයං දිස්සති. තත්‍රහි ‘‘බුජ්ඣතී’’ති රූපං, ඉධ පන ‘‘බොධතී’’ති රූපං. ‘‘යො නින්දං අපබොධතී’’ති පාළි දිස්සති. කාරිතෙ පන ‘‘බොධෙති’’ ඉච්චාදීනි.

Budha dalam makna pemahaman. Bodhati. Buddho. Abhisambuddhāno. Sambuddhaṃ. Asambuddhaṃ. Bodhi. Bentuk ini juga terlihat dalam kelompok divādi. Karena di sana bentuknya adalah 'bujjhati', namun di sini bentuknya adalah 'bodhati'. Teks Pāli 'Yo nindaṃ apabodhatī' terlihat. Dalam bentuk kausatif (kārita), terdapat 'bodheti' dan sebagainya.

යුධ සම්පහාරෙ. යොධති. යොධො. යොධෙථ මාරං පඤ්ඤාවුධෙන. යුද්ධං. චරණායුධො, චරණාවුධො වා. ආවුධං. දිවාදිගණිකස්ස පනස්ස ‘‘යුජ්ඣතී’’ති රූපං.

Yudha dalam makna pertempuran. Yodhati. Yodho. 'Lawanlah Mara dengan senjata kebijaksanaan.' Yuddhaṃ. Caraṇāyudho, atau caraṇāvudho. Āvudhaṃ. Namun, untuk kelompok divādi, bentuknya adalah 'yujjhati'.

දීධි දිත්තිවෙධනෙසු. දීධති. දීධිති. එත්ථ ච දීධිතීති රස්මි. අනෙකානි හි රස්මිනාමානි.

Dīdhi dalam makna cahaya dan penembusan. Dīdhati. Dīdhiti. Di sini, dīdhiti berarti sinar. Karena ada banyak nama untuk sinar.

රස්මි ආභා පභා රංසි, දිත්ති භා රුචි දීධිති;

මරීචි ජුති භාණ්ව’සු, මයූඛො කිරණො කරො;

නාගධාමො ච ආලොකො, ඉච්චෙතෙ රස්මිවාචකා.

Rasmi, ābhā, pabhā, raṃsi, ditti, bhā, ruci, dīdhiti; marīci, juti, bhāṇu, aṃsu, mayūkha, kiraṇa, kara; nāgadhāma, dan āloka—semua ini adalah penyebutan untuk sinar.

චකාරන්තරූපානි.

Bentuk-bentuk dengan akhiran huruf 'ca'.

නකාරන්තධාතු

Akar kata dengan akhiran huruf 'na'.

නී නයෙ. නෙති, නයති, විනෙති. විනෙය්‍ය හදයෙ දරං. ආනෙති. ආනයති. නෙතා. විනෙතා. නායකො. නෙය්‍යො[Pg.111]. වෙනෙය්‍යො. වෙනයිකො. විනීතො පුරිසො. නීයමානෙ පිසාචෙන, කින්නු තාත උදික්ඛති. නීයන්තො. නෙත්තං. නෙත්ති. භවනෙත්ති සමූහතා. නෙත්තිකො. උදකඤ්හි නයන්ති නෙත්තිකා. නෙත්තා. නෙත්තෙ උජුං ගතෙ සති. නයො. විනයො. ආයතනං. නෙතුං. විනෙතුං. නෙත්වා. විනෙත්වා ඉච්චාදීනි.

Nī dalam makna membimbing. Neti, nayati, vineti. 'Setelah melenyapkan penderitaan di hati.' Āneti. Ānayati. Netā. Vinetā. Nāyako. Neyyo. Veneyyo. Venayiko. Vinīto puriso (orang yang disiplin). 'Saat dibawa pergi oleh setan, apa yang kamu lihat, anakku?' Nīyanto. Nettaṃ. Netti. 'Tali tumimbal lahir (bhavanetti) telah dicabut.' Nettiko. 'Sebab para pengatur air menyalurkan air.' Nettā. 'Ketika pemimpin berjalan lurus.' Nayo. Vinayo. Āyatanaṃ. Netuṃ. Vinetuṃ. Netvā. Vinetvā dan sebagainya.

තත්ථ නෙත්තන්ති සමවිසමං දස්සෙන්තං අත්තභාවං නෙතීති නෙත්තං, චක්ඛු. නෙත්තීති නෙන්ති එතාය සත්තෙති නෙත්ති, රජ්ජු. භවනෙත්තීති භවරජ්ජු, තණ්හායෙතං නාමං. තාය හි සත්තා ගොණා විය ගීවාය බන්ධිත්වා තං තං භවං නිය්‍යන්ති, තස්මා භවනෙත්තීති වුච්චති. නෙත්තිකාති කස්සකා. නෙත්තාති ගවජෙට්ඨකො යූථපති. නයොති නයනං ගමනං නයො, පාළිගති. අථ වා තත්ථ තත්ථ නෙතබ්බොති නයො, සදිසභාවෙන නෙතබ්බාකාරො. නීයතීති නයො, තථත්තනයාදි. නීයති එතෙනාති නයො, අන්තද්වයවිවජ්ජනනයාදි.

Di sana, nettaṃ berarti mata, karena ia membimbing keberadaan diri (attabhāva) dengan menunjukkan jalan yang rata dan tidak rata. Netti berarti tali, karena makhluk-makhluk ditarik dengannya. Bhavanetti berarti tali penjelmaan, ini adalah nama bagi nafsu keinginan (taṇhā). Sebab, makhluk-makhluk diikat pada leher mereka seperti lembu dan dibawa menuju penjelmaan tersebut, karena itulah disebut bhavanetti. Nettikā berarti para petani. Nettā berarti pemimpin kawanan atau pemimpin kelompok lembu. Nayo berarti pembimbingan atau perjalanan, jalur teks Pāli. Atau, nayo adalah apa yang harus dibimbing di berbagai tempat, cara pembimbingan berdasarkan kesamaan sifat. Apa yang dibimbing adalah nayo, seperti tathatta-naya dan sebagainya. Alat yang digunakan untuk membimbing adalah nayo, seperti metode menghindari dua ekstrim dan sebagainya.

තථා හි ඡබ්බිධො නයො තථත්තනයො පත්තිනයො දෙසනානයො අන්තද්වයවිවජ්ජනනයො අචින්තෙය්‍යනයො අධිප්පායනයොති. තෙසු තථත්තනයො අන්තද්වයවිවජ්ජනනයෙන නීයති, පත්තිනයො අචින්තෙය්‍යනයෙන, දෙසනානයො අධිප්පායනයෙන නීයති. එත්ථාදිම්හි තිවිධො නයො කම්මසාධනෙන නීයතීති ‘‘නයො’’ති වුච්චති, පච්ඡිමො පන තිවිධො නයො කරණසාධනෙන නීයති එතෙන තථත්තාදිනයත්තයමිති ‘‘නයො’’ති වුච්චති. ඉමස්මිං අත්ථෙ පපඤ්චියමානෙ ගන්ථවිත්ථාරො සියාති විත්ථාරො න දස්සිතො.

Demikian pula, ada enam macam metode (naya): tathatta-naya, patti-naya, desanā-naya, antadvayavivajjana-naya, acinteyya-naya, dan adhippāya-naya. Di antara semuanya, tathatta-naya dibimbing oleh antadvayavivajjana-naya, patti-naya oleh acinteyya-naya, dan desanā-naya dibimbing oleh adhippāya-naya. Di sini, tiga metode pertama disebut 'naya' karena dibimbing melalui objek tindakan (kamma-sādhana), sedangkan tiga metode terakhir membimbing melalui alat (karaṇa-sādhana), dan karena tiga metode pertama seperti tathatta dibimbing olehnya, maka disebut 'naya'. Jika makna ini dijelaskan secara panjang lebar, maka akan terjadi perluasan teks, sehingga penjelasan rincinya tidak diberikan.

අපරොපි [Pg.112] චතුබ්බිධො නයො එකත්තනයො නානත්තනයො අබ්‍යාපාරනයො එවංධම්මතානයොති.

Ada juga empat metode lain: ekatta-naya, nānatta-naya, abyāpāra-naya, dan evaṃdhammatā-naya.

විනෙති සත්තෙ එත්ථ, එතෙනාති වා විනයො. කායවාචානං විනයනතොපි විනයො. ආයතනන්ති අනමතග්ගෙ සංසාරෙ පවත්තං අතීව ආයතං සංසාරදුක්ඛං යාව න නිවත්තති, තාව නයතෙව පවත්තතෙවාති ආයතනං.

Makhluk-makhluk dilatih di sini, atau mereka dilatih dengannya, maka disebut vinayo. Disebut vinayo juga karena fungsinya mendisiplinkan jasmani dan ucapan. Āyatana (landasan) berarti selama penderitaan samsara yang sangat panjang dalam lingkaran kelahiran yang tak berawal belum berhenti, selama itu ia terus menuntun atau terus berlangsung, maka disebut āyatana.

අයං පනෙත්ථ අත්ථුද්ධාරො. ‘‘ආයතනන්ති අස්සානං කම්බොජො ආයතනං, ගුන්නං දක්ඛිණාපථො ආයතන’’න්ති එත්ථ සඤ්ජාතිට්ඨානං ආයඅනං නාම. ‘‘මනොරමෙ ආයතනෙ, සෙවන්ති නං විහඞ්ගමා.

Berikut ini adalah ringkasan maknanya. 'Āyatana: Kamboja adalah landasan (āyatana) bagi kuda, wilayah Dakkhināpatha adalah landasan bagi lembu'; di sini, āyatana berarti tempat asal. 'Di tempat (āyatana) yang menyenangkan, burung-burung mendiaminya.'

ඡායං ඡායත්ථිනො යන්ති, ඵලත්ථං ඵලභොජිනො’’ති එත්ථ සමොසරණට්ඨානං. ‘‘පඤ්චිමානි භික්ඛවෙ විමුත්තායතනානී’’ති එත්ථ කාරණං. අඤ්ඤෙපි පන පයොගා යත පතියතනෙති එත්ථ පකාසිතා.

'Mereka yang mencari naungan pergi ke tempat yang teduh, mereka yang mencari buah pergi ke pemakan buah'; di sini, itu berarti tempat berkumpul. 'O para bhikkhu, ada lima landasan pembebasan (vimuttāyatanāni)'; di sini, itu berarti sebab. Penggunaan-penggunaan lainnya telah dijelaskan dalam bagian akar kata yata (patiyatane).

නී පාපනෙ. නෙති, නයති. නයනං.

Nī dalam makna mencapai. Neti, nayati. Nayanaṃ.

නු ථුතියං. නොති, නවති. නුතො.

Nu dalam makna pujian. Noti, navati. Nuto (yang dipuji).

ථන පන ධන සද්දෙ. ථනති. පනති. ධනති.

Thana, pana, dan dhana dalam makna suara. Thanati. Panati. Dhanati.

කන දිත්තිකන්තීසු. කනති. කඤ්ඤා. කනකං.

Kana dalam makna cahaya dan keindahan. Kanati. Kaññā. Kanakaṃ.

එත්ථ ච යොබ්බනිභාවෙ ඨිතත්තා රූපවිලාසෙන කනති දිප්පති විරොචතීති කඤ්ඤා. අථ වා කනියති කාමියභි අභිපත්ථියති පුරිසෙහීතිපි කඤ්ඤා, යොබ්බනිත්ථී. කනකන්ති කනති, කනීයතීති වා කනකං, සුවණ්ණං. සුවණ්ණස්ස හි අනෙකානි නාමානි.

Di sini, karena berada dalam kondisi kemudaan, ia bersinar, bercahaya, dan tampak elok karena pesona bentuk tubuhnya, maka disebut kaññā. Atau, kaññā adalah wanita muda yang dicintai atau diinginkan oleh para pria. Kanakaṃ disebut demikian karena ia bersinar (kanati), atau diinginkan (kanīyati), yaitu emas (suvaṇṇa). Emas memiliki banyak nama.

සුවණ්ණං කනකං හෙමං, කඤ්චනං හටකම්පි ච;

ජාතරූපං තපනීයං, වණ්ණං තබ්භෙදකා පන;

ජම්බුනදං සිඞ්ගිකඤ්ච, චාමිකරන්ති භාසිතා.

Suvaṇṇa, kanaka, hema, kañcana, dan hāṭaka; jātarūpa, tapanīya, vaṇṇa; dan jenis-jenisnya adalah jambunada, siṅgi, dan cāmīkara—demikianlah yang dikatakan.

වන [Pg.113] සන සම්භත්තියං. වනති. වනං. සනති.

Vana dan sana dalam makna persekutuan. Vanati. Vanaṃ. Sanati.

තත්ථ වනන්ති. තං සම්භජන්ති මයූරකොකිලාදයො සත්තාති වනං, අරඤ්ඤං. වනති සම්භජති සංකිලෙසපුග්ගලන්ති වනං, තණ්හා.

Di sana, mengenai vana: Makhluk-makhluk seperti merak, burung kokila, dan lainnya mendiaminya, karena itulah disebut vana (hutan). Ia melayani (mengikat) orang-orang yang memiliki kekotoran batin, karena itulah disebut vana (keinginan).

මන අබ්භාසෙ. මනති. මනො.

Mana dalam makna pengulangan. Manati. Mano (pikiran).

මාන වීමංසායං, වීමංසති. වීමංසා.

Māna dalam makna penyelidikan, ia menyelidiki. Vīmaṃsā (penyelidikan).

ජන සුන සද්දෙ. ජනති. සුනති.

Jana dan suna dalam makna suara. Janati. Sunati.

එත්ථ ච ‘‘කස්මා තෙ එකො භුජො ජනති, එකො තෙ න ජනතී භුජො’’ති පාළි නිදස්සනං. තත්ථ ජනතීති සුනති සද්දං කරොති.

Di sini, contoh dari Pāli adalah: 'Mengapa satu lenganmu bersuara (janati), dan satu lenganmu yang lain tidak bersuara?' Di sana, janati berarti mendengar atau mengeluarkan suara.

ඛනු අවදාරණෙ ඛනති. සුඛං. දුක්ඛං. ඛතො ආවාටො.

Khanu dalam makna menggali. Khanati. Sukhaṃ. Dukkhaṃ. Khato berarti lubang.

තත්ථ සුඛන්ති සුට්ඨු දුක්ඛං ඛනතීති සුඛං. දුට්ඨු ඛනති කායිකචෙතසිකසුඛන්ති දුක්ඛං. අඤ්ඤමඤ්ඤපටිපක්ඛා හි එතෙ ධම්මා. ද්විධා චිත්තං ඛනතීති වා දුක්ඛං. චුරාදිගණවසෙන පන ‘‘සුඛයතීති සුඛං, දුක්ඛයතීති දුක්ඛ’’න්ති නිබ්බචනානි ගහෙතබ්බානි. සමාසපඅවසෙන ‘‘සුකරං ඛමස්සාති සුඛං, දුක්කරං ඛමස්සාති දුක්ඛ’’න්ති නිබ්බචනානිපි විවිධා හි සද්දානං බ්‍යුප්පත්ති පවත්ති නිමිත්තඤ්ච.

Di sana, sukha disebut demikian karena ia menggali habis (menghancurkan) penderitaan dengan baik. Dukkha disebut demikian karena ia menggali (menghancurkan) kebahagiaan jasmani dan batin dengan buruk. Sebab fenomena-fenomena ini saling berlawanan satu sama lain. Atau, disebut dukkha karena ia menggali pikiran dalam dua cara. Namun, menurut kelompok curādi, definisi 'sukhayati (menyenangkan) maka disebut sukha, dukkhayati (menyusahkan) maka disebut dukkha' harus diambil. Menurut cara pemajemukan, definisi 'mudah untuk ditanggung maka disebut sukha, sulit untuk ditanggung maka disebut dukkha' juga ada, karena asal-usul, penggunaan, dan alasan kemunculan kata-kata itu bermacam-macam.

දාන අවඛණ්ඩනෙ. දානති. අපදානං.

Dāna dalam makna memisahkan. Dānati. Apadānaṃ (biografi/prestasi).

සාන තෙජනෙ. තෙජනං නිසානං. සානති.

Sāna dalam arti menajamkan. Tejana berarti mengasah. Sānati.

හන හිංසාගතීසු. එත්ථ පන හිංසාවචනෙන ඵරුසාය වාචාය පීළනඤ්ච දණ්ඩාදීහි පහරණඤ්ච ගහිතං, තස්මා හන හිංසාපහරණගතීසූති අත්ථො ගහෙතබ්බො. තථා හි ‘‘රාජානො චොරං ගහෙත්වා හනෙය්‍යුං වා බන්ධෙය්‍යුං වා’’ති. පාඨස්ස අත්ථං සංවණ්ණෙන්තෙහි ‘‘හනෙය්‍යුන්ති පොථෙය්‍යුඤ්චෙව ඡින්දෙය්‍යුඤ්චා’’ති [Pg.114] වුත්තං. එත්ථ ච ඡෙදනං නාම හත්ථපාදාදිඡෙදනං වා සීසච්ඡෙදවසෙන මාරණං වා. හනස්ස වධාදෙසො ඝාතාදෙසො ච භවති, හන්ති හනති, හනන්ති. හනසි, හනථ. සෙසං සබ්බං නෙය්‍යං.

Hana dalam arti menyakiti dan pergi. Namun di sini, dengan kata 'menyakiti' (hiṃsā), yang dimaksud adalah penindasan dengan kata-kata kasar dan pemukulan dengan tongkat dan sebagainya; oleh karena itu, arti 'hana' dalam pengertian menyakiti, memukul, dan pergi harus diambil. Demikianlah: 'Raja-raja setelah menangkap pencuri dapat memukul (haneyyuṃ) atau mengikatnya'. Mereka yang menjelaskan arti dari teks tersebut mengatakan: 'haneyyuṃ berarti memukul dan juga memotong'. Dan di sini, yang disebut pemotongan adalah pemotongan tangan, kaki, dan sebagainya, atau membunuh dengan cara memotong kepala. Akar kata han memiliki bentuk pengganti (ādesa) vadha dan ghāta; hanti, hanati, hananti. Hanasi, hanatha. Selebihnya harus dipahami dengan cara yang sama.

හිංසාදයො චත්තාරො අත්ථා ලබ්භන්ති. ‘‘හන්ති හත්ථෙහි පාදෙහී’’ති එත්ථ පන හන්තීති පහරතීති අත්ථො. ‘‘කුද්ධො හි පිතරං හන්ති. වික්කොසමානා තිබ්බාහි, හන්ති නෙසං වරං වර’’න්ති. එත්ථ හන්තීති මාරෙන්තීති අත්ථො. ‘‘වධති, වධෙති, ඝාතෙති’’ ඉච්චපි රූපානි භවන්ති. තත්ථ ‘‘වධති න රොදති, ආපත්ති දුක්කටස්ස. අත්තානං වධිත්වා වධිත්වා රොදතී’’තිආදීසු වධො පහරණං. පාණං වධෙති. පාණවධො. ‘‘එස වධො ඛණ්ඩහාලස්ස. සත්තෙ ඝාතෙතී’’ති ච ආදීසු වධො මාරණං.

Empat makna seperti menyakiti dan sebagainya diperoleh. Dalam kalimat 'Hanti hatthehi pādehi' (Memukul dengan tangan dan kaki), di sini hanti berarti memukul (paharati). Dalam 'Kuddho hi pitaraṃ hanti' (Karena marah ia membunuh ayahnya) dan 'Vikkosamānā tibbāhi, hanti nesaṃ varaṃ varaṃ' (Sambil berteriak dengan keras, ia membunuh yang terbaik di antara mereka), di sini hanti berarti membunuh (mārenti). Bentuk-bentuk seperti 'vadhati, vadheti, ghāteti' juga ada. Di sana, dalam kalimat 'vadhati na rodati' (ia memukul tetapi tidak menangis), itu adalah pelanggaran dukkaṭa. Dalam 'Attānaṃ vadhitvā vadhitvā rodati' (Setelah memukul diri sendiri berulang kali ia menangis), dan sebagainya, vadha berarti memukul. 'Pāṇaṃ vadheti' (Ia membunuh makhluk hidup). 'Pāṇavadho' (Pembunuhan makhluk hidup). Dalam 'Esa vadho khaṇḍahālassa' (Inilah pembunuhan terhadap Khaṇḍahāla) dan 'Satte ghāteti' (Ia menyebabkan makhluk-makhluk dibunuh), dan sebagainya, vadha berarti membunuh.

‘‘උපාහනං, වධූ’’ති ච එත්ථ හනවධසද්දත්ථොගමනං. ‘‘පුරිසං හනති. සීතං උණ්හං පටිහනති’’ ඉච්චාදීනි කත්තුපදානි. දෙවදත්තො යඤ්ඤදත්තෙන හඤ්ඤති. තතො වාතාතපෙ ඝොරෙ, සඤ්ජාතෙ පටිහඤ්ඤති. පච්චත්තවචනස්සෙකාරත්තං, යථා ‘‘වනප්පගුම්බෙ’’ති. විහාරෙනාති පදං සම්බන්ධිතබ්බං, ඉච්චාදීනි කම්මපදානි. හන්තා. හතො. වධකො. වධූ. ආඝාතො. උපඝාතො. ඝාතකො. පටිඝො. සඞ්ඝො. බ්‍යග්ඝො. සකුණග්ඝි. හන්තුං, හනිතුං, හන්ත්වා, හනිත්වා. වජ්ඣෙත්වා, වධිත්වා ඉච්චාදීනි සනාමිකානි තුමන්තාදිපදානි.

'Upāhanaṃ' (alas kaki/sandal), dan 'vadhū' (wanita/menantu), di sini terdapat pengertian dari kata han dan vadha. 'Purisaṃ hanati' (Ia memukul/membunuh orang). 'Sītaṃ uṇhaṃ paṭihanati' (Ia menghalau dingin dan panas), dan sebagainya adalah bentuk-bentuk aktif (kattupada). 'Devadatto yaññadattena haññati' (Devadatta dipukul oleh Yaññadatta). 'Tato vātātape ghore, sañjāte paṭihaññati' (Kemudian ketika angin dan panas yang hebat muncul, ia terhalau). Penggunaan akhiran 'e' untuk kasus refleksif (paccattavacana), seperti dalam 'vanappagumbe'. Kata 'vihārena' harus dihubungkan, dan sebagainya adalah bentuk-bentuk pasif (kammapada). Hantā (pembunuh). Hato (terpukul/terbunuh). Vadhako (pembantai/eksekutor). Vadhū. Āghāto (pukulan/kebencian). Upaghāto (gangguan/cedera). Ghātako (penjagal). Paṭigho (kemarahan/benturan). Saṅgho (komunitas). Byaggho (harimau). Sakuṇagghi (burung elang). Hantuṃ, hanituṃ (untuk membunuh). Hantvā, hanitvā (setelah membunuh). Vajjhetvā, vadhitvā, dan sebagainya adalah kata-kata yang berakhiran tumantādi.

තත්ථ උපාහනන්ති තං තං ඨානං උපහනන්ති උපගච්ඡන්ති තතො ච ආහනන්ති ආගච්ඡන්ති එතෙනාති උපාහනං. වධූති කිලෙසවසෙන සුනඛම්පි උපගමනසීලාති වධූ, සබ්බාසං ඉත්ථීනං [Pg.115] සාධාරණමෙතං. අථ වා වධූති සුණිසා. තථා හි ‘‘තෙන හි වධු යදා උතුනී අහොසි, පුප්ඵං තෙ උප්පන්නං, අථ මෙ ආරොචෙය්‍යාසී’’ති එත්ථ වධූති සුණිසා වුච්චති. සා පන ‘‘අයං නො පුත්තස්ස භරියා’’ති සස්සුසසුරෙහි අධිගන්තබ්බා ජානිතබ්බාති වධූති වුච්චති. ගත්‍යත්ථානං කත්ථචි බුද්ධියත්ථකථනතො අයමත්ථො ලබ්භතෙව. ‘‘සුණ්හා, සුණිසා, වධූ’’ ඉච්චෙතෙ පරියායා. සඞ්ඝොති භික්ඛුසමූහො. සමග්ගං කම්මං සමුපගච්ඡතීති සඞ්ඝො, සුට්ඨු වා කිලෙසෙ හන්ති තෙන තෙන මග්ගාසිනා මාරෙතීතිපි සඞ්ඝො, පුථුජ්ජනාරියවසෙන වුත්තානෙතානි. විවිධෙ සත්තෙ ආහනති භුසො ඝාතෙතීති බ්‍යග්ඝො. සො එව ‘‘වියග්ඝො, වග්ඝො’’ති ච වුච්චති. අපරම්පි පුණ්ඩරීකොති තස්ස නාමං. දුබ්බලෙ සකුණෙ හන්තීති සකුණග්ඝි, සෙනො, අයං පන හනධාතු දිවාදිගණෙ ‘‘පටිහඤ්ඤතී’’ති අකම්මකං කත්තුපදං ජනෙති. තථා හි ‘‘බුද්ධස්ස භගවතො වොහාරො ලොකියෙ සොතෙ පටිහඤ්ඤතී’’තිආදිකා පාළියො දිස්සන්ති.

Di sana, 'upāhana' berarti apa yang dengannya mereka pergi (upahananti/upagacchanti) ke berbagai tempat itu dan datang (āhananti/āgacchanti) darinya. 'Vadhū' berarti ia yang memiliki kebiasaan mendekat (upagamana) bahkan seperti seekor anjing karena kekuatan kekotoran batin; ini umum bagi semua wanita. Atau, 'vadhū' berarti menantu perempuan. Demikianlah: 'Oleh karena itu, menantu (vadhu), ketika engkau sedang dalam masa haid, bungamu telah muncul, maka engkau harus memberitahuku'; di sini vadhū disebut menantu perempuan. Ia disebut vadhū karena ia harus dipahami dan diketahui oleh ibu mertua dan bapak mertua sebagai 'ini adalah istri putra kami'. Dari arti kata-kata yang bermakna 'pergi' (gatyatthānaṃ), arti ini terkadang diperoleh dalam pengertian 'mengetahui' (buddhiyattha). 'Suṇhā, suṇisā, vadhū' adalah sinonim. 'Saṅgho' adalah kelompok para bhiksu. Disebut saṅgho karena ia melakukan (samupagacchati) tindakan kolektif (samaggaṃ kammaṃ) secara bersama-sama, atau disebut saṅgho karena ia membunuh (hanti) kekotoran batin dengan baik, yaitu mematikannya dengan pedang dari masing-masing jalan (magga); ini dikatakan berkaitan dengan orang biasa (puthujjana) dan orang mulia (ariya). 'Byaggho' (harimau) adalah yang menyerang (āhanati) berbagai makhluk dan membunuh (ghāteti) mereka dengan kejam. Ia juga disebut 'viyaggho' dan 'vaggho'. Nama lainnya adalah 'puṇḍarīko'. 'Sakuṇagghi' berarti elang (seno) karena ia membunuh burung-burung yang lemah; akar kata hana ini dalam kelompok divādigaṇa menghasilkan bentuk intransitif (akammaka) 'paṭihaññatī'. Demikianlah terlihat dalam teks-teks Pāli seperti: 'Bahasa dari Sang Buddha yang Terberkahi terdengar (paṭihaññatī) di telinga duniawi'.

අන පාණනෙ. පාණනං සසනං. අනති. ආනං, පානං. ‘‘තත්ථ ආනන්ති අස්සාසො. පානන්ති පස්සාසො. එතෙසු අස්සාසොති බහි නික්ඛමනවාතො. පස්සාසොති අන්තො පවිසනවාතො’’ති විනයට්ඨකථායං වුත්තං, සුත්තන්තට්ඨකථාසු පන උප්පටිපාටියා ආගතං. තත්ථ යස්මා සබ්බෙසම්පි ගබ්භසෙය්‍යකානං මාතුකුච්ඡිතො නික්ඛමනකාලෙ පඨමං අබ්භන්තරවාතො බහි නික්ඛමති, පච්ඡා බාහිරවාතො සුඛුමං රජං ගහෙත්වා අබ්භන්තරං පවිසන්තො තාලුං ආහච්ච නිබ්බායති, තස්මා විනයට්ඨකථායං ‘‘අස්සාසොති බහි නික්ඛමනවාතො, පස්සාසොති අන්තො පවිසනවාතො’’ති වුත්තං. එතෙසු [Pg.116] ද්වීසු නයෙසු විනයනයෙන අන්තො උට්ඨිතසසනං අස්සාසො, බහි උට්ඨිතසසනං පස්සාසො. සුත්තන්තනයෙන පන බහි උට්ඨහිත්වාපි අන්තො සසනතො අස්සාසො. අන්තො උට්ඨහිත්වාපි බහි සසනතො පස්සාසො. අයමෙව ච නයො ‘‘අස්සාසාදිමජ්ඣපරියොසානං සතියා අනුගච්ඡතො අජ්ඣත්තං වික්ඛෙපගතෙන චිත්තෙන කායොපි චිත්තම්පි සාරද්ධා ච හොන්ති ඉඤ්ජිතා ච ඵන්දිතා චා’’ති, ‘‘පස්සාසාදිමජ්ඣපරියොසානං සතියා අනුගච්ඡතො බහිද්ධා වික්ඛෙපගතෙන චිත්තෙන කායොපි චිත්තම්පි සාරද්ධා ච හොන්ති ඉඤ්ජිතා ච ඵන්දිතා චා’’ති ඉමාය පාළියා සමෙතීති වෙදිතබ්බං.

Ana dalam arti bernapas. Pāṇana berarti pernapasan (sasana). Anati. Ānaṃ, pānaṃ. 'Di sana, āna adalah napas masuk (assāso). Pāna adalah napas keluar (passāso). Di antaranya, assāso adalah udara yang keluar ke luar. Passāso adalah udara yang masuk ke dalam,' demikian disebutkan dalam Komentar Vinaya. Namun dalam Komentar Suttanta, hal itu datang dalam urutan yang terbalik. Di sana, karena bagi semua makhluk yang lahir dari rahim, pada saat keluar dari rahim ibu, pertama-tama udara dalam keluar ke luar, kemudian udara luar yang membawa debu halus masuk ke dalam dan berhenti setelah mengenai langit-langit mulut, maka dalam Komentar Vinaya dikatakan: 'assāso adalah udara yang keluar ke luar, passāso adalah udara yang masuk ke dalam'. Di antara dua metode ini, menurut metode Vinaya, pernapasan yang muncul di dalam adalah assāso, pernapasan yang muncul di luar adalah passāso. Namun menurut metode Suttanta, meskipun muncul di luar, karena ia bernapas ke dalam, itu adalah assāso. Meskipun muncul di dalam, karena ia bernapas ke luar, itu adalah passāso. Dan metode inilah yang harus dipahami sesuai dengan teks Pāli ini: 'Bagi seseorang yang mengikuti dengan penuh kesadaran awal, tengah, dan akhir dari napas masuk (assāsa), dengan pikiran yang teralihkan ke dalam, baik tubuh maupun pikiran menjadi tegang, tergerak, dan gemetar,' serta 'Bagi seseorang yang mengikuti dengan penuh kesadaran awal, tengah, dan akhir dari napas keluar (passāsa), dengan pikiran yang teralihkan ke luar, baik tubuh maupun pikiran menjadi tegang, tergerak, dan gemetar'.

ධන ධඤ්ඤෙ. ධනනං ධඤ්ඤං, සිරිපුඤ්ඤපඤ්ඤානං සම්පදාති අත්ථො. ධාතුඅත්ථො හි යෙභුය්‍යෙන භාවවසෙන කථියති ඨපෙත්වා වක්කරුක්ඛතචෙති එවමාදිප්පභෙදං. යථා භාවත්ථෙ වත්තමානෙන යපච්චයෙන සද්ධිං නකාරස්ස ය්‍යකාරං කත්වා ථෙනනං ථෙය්‍යන්ති වුච්චති, එවමිධ යපච්චයෙන සද්ධිං නකාරස්ස ඤ්ඤකාරං කත්වා ධනනං ධඤ්ඤන්ති වුච්චති. ධනිනො වා භාවො ධඤ්ඤං, තස්මිං ධඤ්ඤෙ. ධන්ති, ධනති. ධනිතං. ධඤ්ඤං. යස්මා පන ධඤ්ඤසද්දෙන සිරිපුඤ්ඤපඤ්ඤාසම්පදා ගහිතා, තස්මා ‘‘ධඤ්ඤපුඤ්ඤලක්ඛණසම්පන්නං පුත්තං විජායී’’තිආදීසු ධඤ්ඤසද්දෙන සිරිපඤ්ඤාව ගහෙතබ්බා පුඤ්ඤස්ස විසුං වචනතො.

Dhana dalam arti kemakmuran/biji-bijian (dhaññe). Dhanana berarti biji-bijian (dhañña), yang artinya adalah pencapaian atas keberuntungan, jasa kebajikan, dan kebijaksanaan. Karena arti akar kata umumnya dijelaskan dalam bentuk abstrak (bhāva), kecuali untuk jenis-jenis seperti kulit kayu pohon vakka dan sebagainya. Sebagaimana kata 'thenanaṃ' disebut 'theyyaṃ' dengan mengubah huruf 'na' menjadi 'yya' bersama dengan akhiran 'ya' yang bermakna abstrak, demikian pula di sini 'dhananaṃ' disebut 'dhaññaṃ' dengan mengubah huruf 'na' menjadi 'ñña' bersama dengan akhiran 'ya'. Atau kondisi dari orang kaya adalah 'dhañña', dalam arti kemakmuran itu. Dhanti, dhanati. Dhanitaṃ. Dhaññaṃ. Namun, karena dengan kata 'dhañña' telah mencakup pencapaian keberuntungan, jasa kebajikan, dan kebijaksanaan, maka dalam kalimat-kalimat seperti 'vijāyī puttaṃ dhaññapuññalakkhaṇasampannaṃ' (melahirkan seorang putra yang diberkahi dengan keberuntungan, jasa kebajikan, dan tanda-tanda), dengan kata 'dhañña', keberuntungan dan kebijaksanaanlah yang harus diambil, karena jasa kebajikan (puñña) disebutkan secara terpisah.

‘‘නදතො පරිසායන්තෙ, වාදිතබ්බපහාරිනො;

යෙ තෙ දක්ඛන්ති වදනං, ධඤ්ඤා තෙ නරපුඞ්ගව.

“Mereka yang mengaum di tengah-tengah kumpulan, para penabuh genderang; mereka yang melihat wajah-Mu, sungguh beruntung (dhaññā) mereka, wahai manusia yang agung.

දීඝඞ්ගුලී තම්බනඛෙ, සුභෙ ආයතපණ්හිකෙ;

යෙ පාදෙ පණමිස්සන්ති, තෙපි ධඤ්ඤා ගුණන්ධර.

Jemari yang panjang, kuku yang kemerahan, tumit yang indah dan panjang; mereka yang akan bersujud pada kaki-Mu, mereka pun beruntung (dhaññā), wahai penyandang kebajikan.

මධුරානි පහට්ඨානි, දොසග්ඝානි හිතානි ච;

යෙතෙවාක්‍යානි සොස්සන්ති, තෙපි ධඤ්ඤානරුත්තමා’’ති

Kata-kata yang manis, menggembirakan, melenyapkan kesalahan, dan bermanfaat; mereka yang akan mendengar kata-kata ini, mereka pun beruntung (dhaññā), wahai manusia yang termulia.”

එවමාදීසු [Pg.117] පන ධඤ්ඤසද්දෙන පුඤ්ඤසම්පදා ගහෙතබ්බා, පුඤ්ඤසම්පදාය වා සද්ධිං සිරිපඤ්ඤාසම්පදාපි ගහෙතබ්බා. ඉදමෙත්ථ නිබ්බචනං ‘‘ධඤ්ඤං සිරිපුඤ්ඤපඤ්ඤාසම්පදා එතෙසං අත්ථීති ධඤ්ඤා’’ති. ‘‘ධඤ්ඤං මඞ්ගලසම්මත’’න්ති එත්ථ තු ‘‘උත්තමරතනං ඉද’’න්ති ධනායිතබ්බං සද්ධායිතබ්බන්ති ධඤ්ඤං, සිරිසම්පන්නං පුඤ්ඤසම්පන්නං පඤ්ඤාසම්පන්නන්තිපි අත්ථො යුජ්ජති. ‘‘ධඤ්ඤං ධනං රජතං ජාතරූප’’න්ති ච ආදීසු ‘‘නත්ථි ධඤ්ඤසමං ධන’’න්ති වචනතො ධනායිතබ්බන්ති ධඤ්ඤං, කිං තං? පුබ්බණ්ණං. අපිච ඔසධිවිසෙසොපි ධඤ්ඤන්ති වුච්චති. ධනසද්දස්ස ච පන සමාසවසෙන ‘‘අධනො, නිද්ධනො’’ති ච නත්ථි ධනං එතස්සාති අත්ථෙන දලිද්දපුග්ගලො වුච්චති. ‘‘නිධනං යාතී’’තිඑත්ථ තු කම්පනත්ථවාචකස්ස ධූධාතුස්ස වසෙන විනාසො නිධනන්ති වුච්චතීති.

Namun dalam hal-hal seperti ini, melalui kata 'dhañña', pencapaian jasa (puññasampadā) harus dipahami, atau bersama dengan pencapaian jasa, pencapaian kemegahan dan kebijaksanaan (siripaññāsampadā) juga harus dipahami. Definisi etimologisnya di sini adalah: 'Dhaññā adalah mereka yang memiliki pencapaian kemegahan, jasa, dan kebijaksanaan (siripuññapaññāsampadā).' Dalam frasa 'Dhaññaṃ maṅgalasammataṃ', di sini 'dhañña' berarti sesuatu yang harus dihargai sebagai kekayaan (dhanāyitabbaṃ) atau diyakini (saddhāyitabbaṃ) sebagai 'permata tertinggi ini'; arti sebagai yang memiliki kemegahan, jasa, dan kebijaksanaan pun sesuai. Dan dalam ungkapan 'Dhaññaṃ dhanaṃ rajataṃ jātarūpaṃ' dan seterusnya, karena ada perkataan 'tidak ada kekayaan yang setara dengan biji-bijian (dhañña)', maka 'dhañña' berarti sesuatu yang harus dihargai sebagai kekayaan. Apakah itu? Tanaman pangan awal (pubbaṇṇa). Selain itu, jenis tanaman obat tertentu juga disebut 'dhañña'. Namun, melalui penggabungan kata 'dhana', orang yang miskin disebut 'adhano' atau 'niddhano' dengan arti 'dia yang tidak memiliki kekayaan'. Dalam ungkapan 'nidhanaṃ yāti' (menuju kehancuran), di sini melalui akar kata 'dhū' yang menunjukkan arti bergetar, kehancuran disebut 'nidhana'.

මුන ගතියං. මුනති.

Muna dalam arti bergerak. Munati.

චිනෙ මඤ්ඤනායං. අලුත්තන්තොයං ධාතු, යථා ගිලෙ, යථා ච මිලෙ. චිනායති, ඔචිනායති. ‘‘සබ්බො තං ජනො ඔචිනායතූ’’ති ඉදමෙත්ථ පාළි නිදස්සනං. ඔචිනායතති අවමඤ්ඤතූති.

Cine dalam arti membayangkan. Ini adalah akar kata yang tidak mengalami penghilangan (vokal/akhiran), seperti 'gile' dan 'mile'. Cināyati, ocināyati. 'Sabbo taṃ jano ocināyatū' adalah contoh Pāli di sini. 'Ocināyatati' berarti meremehkan (avamaññatū).

ඉති භූවාදිගණෙ තවග්ගන්තධාතුරූපානි

Demikianlah bentuk-bentuk akar kata yang berakhir dengan kelompok 'ta' dalam Bhūvādigaṇa.

සමත්තානි.

Selesai.

පකාරන්තධාතු

Akar kata yang berakhir dengan huruf 'pa'.

ඉදානි පවග්ගන්තධාතුරූපානි වුච්චන්තෙ –

Sekarang bentuk-bentuk akar kata yang berakhir dengan kelompok 'pa' akan disebutkan –

පා පානෙ. පානං පිවනං. ‘‘පාති, පාන්ති. පාතු, පාන්තු’’ ඉච්චාදි යථාරහං යොජෙතබ්බං.

Pā dalam arti minum. Pāna berarti peminuman. 'Pāti, pānti. Pātu, pāntu' dan sebagainya harus diterapkan sebagaimana mestinya.

ඛිප්පං ගීවං පසාරෙහි, න තෙ දස්සාමි ජීවිතං;

අයඤ්හිතෙ මයා රූළ්හො, සරො පාස්සති ලොහිතන්ති.

Segera ulurkan lehermu, aku tidak akan memberikan nyawamu padamu; anak panah yang telah aku pasang ini akan meminum darahmu.

අත්‍ර [Pg.118] හි පාස්සතීති පිවිස්සති. ‘‘පාස්සති, පාස්සන්ති. පාස්සසි, පාස්සථ. පාස්සාමි, පාස්සාම’’ ඉච්චාදිනා, ‘‘අපස්සා, අපස්සංසු’’ ඉච්චාදිනා ච නයෙන සෙසං සබ්බං යොජෙතබ්බං නයඤ්ඤූහි. කො හි සමත්ථො සබ්බානි බුද්ධවචනසාගරෙ විචිත්‍රානි විප්පකිණ්ණරූපන්තරරතනානි උද්ධරිත්වා දස්සෙතුං, තස්මා සබ්බාසුපි ධාතූසු සඞ්ඛෙපෙන ගහණූපායමත්තමෙව දස්සිතං. පිවති, පිවන්ති. පිවං, පිවන්තො, පිවමානො, පිවං භාගිරසොදකං. කාරිතෙ කුමාරං ඛීරං පායෙති. මුහුත්තං තණ්හාසමනං, ඛීරං ත්වං පායිතො මයා. කම්මෙ පීයති, පීතං. තුමාදීසු ‘‘පාතුං, පිවිතුං, පිත්වා, පිවිත්වා, පායෙත්වා’’ ඉච්චාදීනි යොජෙතබ්බානි. අඤ්ඤෙසුපි ඨානෙසු පාළිනයානුරූපෙන සද්දරූපානි එවමෙව යොජෙතබ්බානි.

Di sini 'pāssatī' berarti akan meminum (pivissati). 'Pāssati, pāssanti. Pāssasi, pāssatha. Pāssāmi, pāssāma' dan sebagainya, serta 'apassā, apassaṃsu' dan sebagainya, semua sisanya harus diterapkan oleh mereka yang mengetahui metode. Siapa yang mampu mengangkat dan menunjukkan semua permata bentuk-bentuk kata yang beragam dan terpencar di samudera sabda Buddha? Oleh karena itu, hanya metode dasar pengambilan secara ringkas yang ditunjukkan pada semua akar kata. Pivati, pivanti. Pivaṃ, pivanto, pivamāno, meminum air Bhāgīrasī. Dalam bentuk kausatif: 'pāyeti' (membuat pangeran meminum susu). 'Dalam sekejap pemadaman haus, susu telah kuberikan padamu untuk diminum.' Dalam bentuk pasif: 'pīyati, pītaṃ'. Dalam bentuk tumādi: 'pātuṃ, pivituṃ, pitvā, pivitvā, pāyetvā' dan sebagainya harus diterapkan. Di tempat-tempat lain pun, bentuk-bentuk kata harus diterapkan dengan cara yang sama sesuai dengan metode Pāli.

පා රක්ඛණෙ. පාති. නිපාති. පිතා, ගොපො.

Pā dalam arti melindungi. Pāti. Nipāti. Ayah (pitā), penggembala (gopo).

පා පූරණෙ. පාති, විප්පාති. විප්පො.

Pā dalam arti mengisi. Pāti, vippāti. Vippo (Brahmana).

විප්පොති බ්‍රාහ්මණො. සො හි විප්පෙති පූරෙති විසිට්ඨෙන වෙදුච්චාරණාදිනා අත්තනො බ්‍රාහ්මණකම්මෙන ලොකස්ස අජ්ඣාසයං අත්තනො ච හදයෙ වෙදානීති විප්පොති වුච්චති. ‘‘ජාතො විප්පකුලෙ අහ’’න්ති එත්ථ හි බ්‍රාහ්මණො ‘‘විප්පො’’ති වුච්චති. තස්ස කුලං විප්පකුලන්ති.

Vippo adalah Brahmana. Karena dia memenuhi (pūreti) kecenderungan dunia dengan pekerjaannya sebagai Brahmana yang istimewa seperti pengucapan Veda dan sebagainya, dan memenuhi Veda dalam hatinya sendiri, maka dia disebut 'vippo'. Dalam kalimat 'Jāto vippakule ahaṃ' (Aku lahir di keluarga vippa), di sini Brahmana disebut 'vippo'. Keluarganya adalah 'vippakula'.

පූ පවනෙ. පවති. පුත්තො, පුඤ්ඤං. එත්ථ පුත්තොති අත්තනො කුලං පවති සොධෙතීති පුත්තො. කියාදිගණං පන පත්වා ‘‘පුනාතී’’ති වත්තබ්බං.

Pū dalam arti menyucikan. Pavati. Anak laki-laki (putto), jasa (puññaṃ). Di sini 'putto' adalah dia yang menyucikan (pavati) keluarganya sendiri, maka disebut 'putto'. Namun dalam kelompok Kiyādigaṇa, harus diucapkan 'punāti'.

පුත්තො’ත්‍රජො සුතො සූනු,තනුජො තනයො’රසො;

පුත්තනත්තාදයො චාථ,අපච්චන්ති පවුච්චරෙ.

Putto, atrajo, suto, sūnu, tanujo, tanayo, oraso; serta anak cucu (puttanattā) dan sebagainya, disebut sebagai keturunan (apaccanti).

ඉත්ථිලිඞ්ගම්හි [Pg.119] වත්තබ්බෙ, පුත්තීති අත්‍රජාති ච;

වත්තබ්බං සෙසට්ඨානෙසු, යථාරහමුදීරයෙ;

පාළියඤ්හි අත්‍රජාති, ඉත්ථී පුත්තී කථියති;

Jika ingin menyatakan dalam jenis kelamin perempuan, maka harus diucapkan 'puttī' dan 'atrajā'; di tempat-tempat lain, harus diucapkan sebagaimana mestinya; karena dalam Pāli, 'atrajā' dan 'puttī' dikatakan untuk perempuan.

එත්ථ පන –

Di sini –

‘‘තතො ද්වෙ සත්තරත්තස්ස, වෙදෙහස්සත්‍රජා පියා;

රාජකඤ්ඤා රුචා නාම, ධාතිමාතරමබ්‍රවී’’ති

'Kemudian putri kesayangan raja Videha, yang lahir dari dirinya sendiri (atrajā), bernama Rucā, setelah dua kali tujuh malam, berkata kepada inang pengasuhnya' –

අයං පාළි නිදස්සනං. ‘‘පුත්තී, ධීතා, දුහිතා, අත්තජා’’ති ඉච්චෙතෙ පරියායා. එවං අත්‍රජාති ඉත්ථිවාචකස්ස ඉත්ථිලිඞ්ගස්ස දස්සනතො සුතසද්දාදීසුපි ඉත්ථිලිඞ්ගනයො ලබ්භමානාලබ්භමානවසෙන උපපරික්ඛිතබ්බො. තථා හි ලොකෙ ‘‘වෙස්සො, සුද්දො, නරො, කිංපුරිසො’’ ඉච්චාදීනං යුගළභාවෙන ‘‘වෙස්සී, සුද්දී, නාරී, කිංපුරිසී’’තිආදීනි ඉත්ථිවාචකානි ලිඞ්ගානි දිස්සන්ති. ‘‘පුරිසො පුමා’’ ඉච්චාදීනං පන යුගළභාවෙන ඉත්ථිවාචකානි ඉත්ථිලිඞ්ගානි න දිස්සන්ති. පුඤ්ඤන්ති එත්ථ පන අත්තනො කාරකං පවති සොධෙතීති පුඤ්ඤං. කියාදිගණං පන පත්වා පුනාතීති පුඤ්ඤන්ති වත්තබ්බං.

Ini adalah contoh Pāli. 'Puttī, dhītā, duhitā, attajā' adalah sinonim-sinonim ini. Demikianlah, karena terlihatnya kata 'atrajā' sebagai penunjuk perempuan berjenis kelamin perempuan, maka metode jenis kelamin perempuan dalam kata 'suta' dan sebagainya harus diperiksa berdasarkan ketersediaan atau ketiadaannya. Sebagaimana dalam dunia terlihat pasangan-pasangan seperti 'vesso-vessī, suddo-suddī, naro-nārī, kiṃpuriso-kiṃpurisī' sebagai kata-kata penunjuk perempuan. Namun, untuk 'puriso, pumā' dan sebagainya, tidak terlihat bentuk perempuan sebagai pasangannya. Sedangkan untuk 'puñña' (jasa), karena ia menyucikan (pavati) pembuatnya sendiri, maka disebut 'puñña'. Namun dalam kelompok Kiyādigaṇa, harus diucapkan 'punāti', itulah 'puñña'.

අඤ්ඤො අත්ථොපි වත්තබ්බො, නිරුත්තිලක්ඛණස්සිතො;

තස්මා නිබ්බචනං ඤෙය්‍යං, ජනපූජාදිතො ඉධ.

Arti lain pun harus disebutkan, yang berdasarkan pada karakteristik etimologi (nirutti); oleh karena itu, definisi di sini harus diketahui dari pemujaan rakyat (janapūjā) dan sebagainya.

පරං පුජ්ජභවං ජනෙතීති පුඤ්ඤං. සදා පූජිතං වා ජනෙතීති පුඤ්ඤං. ජනං අත්තකාරං පුනාතීති පුඤ්ඤං. අසෙසං අපුඤ්ඤං පුනාතීති පුඤ්ඤං.

Menghasilkan keadaan yang patut dipuja bagi orang lain, maka disebut 'puñña'. Atau selalu menghasilkan yang dipuja, maka disebut 'puñña'. Menyucikan orang yang melakukannya, maka disebut 'puñña'. Menyucikan ketidakjasaan (apuñña) tanpa sisa, maka disebut 'puñña'.

කල්‍යාණං කුසලං පුඤ්ඤං, සුභමිච්චෙව නිද්දිසෙ;

කම්මස්ස කුසලස්සාධි-වචනං වචනෙ පටු.

Kalyāṇa, kusala, puñña, subha; demikianlah seharusnya ditunjukkan; orang yang mahir dalam berkata-kata [menyebutkan] sinonim bagi perbuatan baik (kammassa kusalassa).

පෙ ගතියං. පෙති, පෙන්ති. පෙසි, පෙථ. ඉධ භික්ඛවෙ එකච්චො අස්සඛළුඞ්කො පෙහීති වුත්තො විද්ධො සමානො චොදිතො සාරථිනා පච්ඡතො පටිසක්කති, පිට්ඨිතො රථං පටිවත්තෙති. උම්මග්ගං ගණ්හාති, උබ්බටුමං රථං කරොති.

Pe dalam arti pergi. Peti, penti. Pesi, petha. 'Di sini, para bhikkhu, ada seekor kuda liar yang ketika dikatakan "pehī" (pergilah), setelah dipukul dan diperintah oleh kusir, ia mundur ke belakang, membalikkan kereta dari belakang. Ia mengambil jalan yang salah, membuat kereta keluar jalur'.

පෙ [Pg.120] වුද්ධියං පයති. පායො, අපායො. එත්ථ අපායොති නත්ථි පායො වුද්ධි එත්ථාති අපායො. අයධාතුවසෙනපි අත්ථො නෙතබ්බො, අයතො වුද්ධිතො, සුඛතො වා අපෙතොති අපායො, නිරයතිරච්ඡානයොනිපෙත්තිවිසයඅසුරකායා.

Pe dalam arti pertumbuhan. Payati. Pāyo (pertumbuhan), apāyo (kemerosotan). Di sini 'apāyo' berarti tidak ada 'pāyo' (pertumbuhan) di dalamnya, maka disebut 'apāyo'. Artinya juga dapat ditarik melalui akar kata 'aya': 'apāyo' adalah yang menjauh dari 'aya' (pertumbuhan) atau dari kebahagiaan; yaitu neraka, alam binatang, alam peta, dan alam asura.

පෙ සොසනෙ. පායති, පයති වා. නිපකො. එත්ථ නිපකො නිපයති විසොසෙති පටිපක්ඛං, තතො වා අත්තානං නිපාති රක්ඛතීති නිපකො, සම්පජානො.

Pe dalam arti mengeringkan. Pāyati atau payati. Nipako (bijaksana). Di sini 'nipako' adalah dia yang mengeringkan (nipayati) musuh, atau karena dia menjaga (nipāti) dirinya sendiri darinya, maka disebut 'nipako', yaitu orang yang waspada (sampajāno).

ගුප රක්ඛණෙ. ගොපති. ගොපකො.

Gupa dalam arti melindungi. Gopati. Gopako (penjaga).

නගරං යථා පච්චන්තං, ගුත්තං සාන්තරබාහිරං.

Bagaikan kota di perbatasan, yang terjaga luar dan dalam.

එවං ගොපෙථ අත්තානං, ඛණො වෙ මා උපච්චගා.

Demikianlah hendaknya engkau menjaga dirimu sendiri, jangan biarkan kesempatan berlalu.

ගොපෙථාති ගොපෙය්‍ය රක්ඛෙය්‍ය.

'Gopetha' berarti hendaknya menjaga (gopeyya).

වප සන්තානෙ. වපති.

Vapa dalam arti menabur. Vapati.

සප සමවායෙ. සපති.

Sapa bermakna perhimpunan (samavāya). Sapati.

චුප මන්දගතියං. චොපති.

Cupa bermakna gerak lambat. Copati.

තුප හිංසායං. තොපති. තුප්පති.

Tupa bermakna menyakiti. Topati. Tuppati.

ගුප ගොපනජිගුච්ඡනෙසු. ගොපති, ජිගුච්ඡති. ජිගුච්ඡං, ජිගුච්ඡමානො. ජෙගුච්ඡී. ජිගුච්ඡිත්වා ඉච්චාදීනි.

Gupa bermakna perlindungan dan muak. Gopati, jigucchati. Jigucchaṃ (kemurkaan/rasa muak), jigucchamāno (yang merasa muak). Jegucchī (orang yang muak). Jigucchitvā (setelah merasa muak), dan sebagainya.

කපු හිංසාතක්කලගන්ධෙසු. කප්පති. කප්පූරො.

Kapu bermakna menyakiti, berpikir, dan aroma. Kappati. Kappūro (kapur barus).

කපු සාමත්ථියෙ. ඉදං අම්හාකං කප්පති. නෙතං අම්හෙසු කප්පති.

Kapu bermakna kemampuan/kelayakan. Idaṃ amhākaṃ kappati (Ini layak bagi kami). Netaṃ amhesu kappati (Ini tidak layak di antara kami).

කප කරුණායං. කපති. කපණො, කාපඤ්ඤං. තත්ථ කපතීති කරුණායති, කාපඤ්ඤන්ති කපණභාවො.

Kapa bermakna belas kasih. Kapati. Kapaṇo (orang malang), kāpaññaṃ (kemalangan). Di sana, 'kapati' berarti berbelas kasih, 'kāpaññaṃ' berarti keadaan orang malang.

සප [Pg.121] අක්කොසෙ. සපති. සපථො, අභිසපථො, අභිසපිතො, සපනකො.

Sapa bermakna mencaci. Sapati. Sapatho (sumpah), abhisapatho (kutukan), abhisapito (yang dikutuk), sapanako (orang yang mencaci).

වප බීජනික්ඛෙපෙ. බීජං වපති. වාපකො. වාපිතං ධඤ්ඤං. වුත්තං බීජං පුරිසෙන. බීජං වප්පති. වප්පමඞ්ගලං.

Vapa bermakna menabur benih. Bījaṃ vapati (Menabur benih). Vāpako (penabur). Vāpitaṃ dhaññaṃ (biji-bijian yang ditabur). Vuttaṃ bījaṃ purisena (Benih yang ditabur oleh seseorang). Bījaṃ vappati (Benih ditaburkan). Vappamaṅgalaṃ (upacara membajak/menabur).

සුප සයනෙ. සුපති. සුඛං සුපන්ති මුනයො, යෙ ඉත්ථීසු න බජ්ඣරෙ. සුත්තො පුරිසො, සුපනං, සුත්තං.

Supa bermakna tidur. Supati. Sukhaṃ supanti munayo, ye itthīsu na bajjhare (Para bijak tidur dengan nyenyak, mereka yang tidak terikat pada wanita). Sutto puriso (orang yang tidur), supanaṃ (tidur), suttaṃ (tertidur).

ඛිප පෙරණෙ. පෙරණං චුණ්ණිකරණං පිසනං. ඛෙපති. ඛෙපකො.

Khipa bermakna menggerakkan (peraṇa). Peraṇa berarti penghancuran menjadi bubuk atau penggilingan. Khepati. Khepako.

ඛිප අබ්‍යත්තසද්දෙ. ඛිපති. ඛිපිතසද්දො. යදා ච ධම්මං දෙසෙන්තො, ඛිපි ලොකග්ගනායකො.

Khipa bermakna suara yang tidak jelas (bersin). Khipati. Khipitasaddo (suara bersin). Yadā ca dhammaṃ desento, khipi lokagganāyako (Dan ketika sedang membabarkan Dhamma, Pemimpin Tertinggi Dunia bersin).

ඛිප ඡඩ්ඩනො. ඛිපති, උක්ඛිපති, වික්ඛිපති, අවඛිපති, සංඛිපති. ඛිත්තං, උක්ඛිත්තං, පක්ඛිත්තං, වික්ඛිත්තං ඉච්චාදීනි.

Khipa bermakna membuang. Khipati, ukkhipati (mengangkat), vikkhipati (mencerai-beraikan), avakhipati (melempar ke bawah), saṃkhipati (meringkas). Khittaṃ (dilempar), ukkhittaṃ (diangkat), pakkhittaṃ (dimasukkan), vikkhittaṃ (berantakan), dan sebagainya.

ඔප නිට්ඨුභනෙ. නිට්ඨුභනං ඛෙළපාතනං. ඔපති. ඔසධං සඞ්ඛරිත්වා මුඛෙ ඛෙළං ඔපි.

Opa bermakna meludah (niṭṭhubhana). Niṭṭhubhana berarti mengeluarkan air liur. Opati. Osadhaṃ saṅkharitvā mukhe kheḷaṃ opi (Setelah menyiapkan obat, ia meludahkan air liur ke dalam mulut).

ලිපි උපලෙපෙ. ලෙපති. ලිත්තං පරමෙන තෙජසා.

Lipi bermakna melumuri. Lepati. Littaṃ paramena tejasā (Dilumuri dengan kemegahan tertinggi).

ඛිපි ගතියං. ඛිම්පති.

Khipi bermakna gerak. Khimpati.

ඩිප ඛෙපෙ. ඩෙපති.

Ḍipa bermakna membuang/menghabiskan. Ḍepati.

නිදපි නිදම්පනෙ. නිදම්පනං නාම සස්සරුක්ඛාදීසු වීහිසීසං වා වරකසීසං වා අච්ඡින්දිත්වා ඛුද්දකසාඛං වා අභඤ්ජිත්වා යථාඨිතමෙව හත්ථෙන ගහෙත්වා ආකඩ්ඪිත්වා බීජමත්තස්සෙව වා පණ්ණමත්තස්සෙව වා ගහණං. පුරිසො වීහිසීසං නිදම්පති, රුක්ඛපත්තං නිදම්පති. නිදම්පකො, නිදම්පිතං, නිදම්පිතුං, නිදම්පිත්වා.

Nidapi bermakna memetik (nidampana). Nidampana adalah, pada tanaman sereal atau pohon dan sebagainya, mengambil bulir padi atau bulir varaka tanpa memutusnya, atau tanpa mematahkan dahan kecil, memegangnya dengan tangan sebagaimana adanya, menariknya, dan hanya mengambil benih atau daunnya saja. Puriso vīhisīsaṃ nidampati (Seseorang memetik bulir padi), rukkhapattaṃ nidampati (memetik daun pohon). Nidampako (pemetik), nidampitaṃ (yang dipetik), nidampituṃ (untuk memetik), nidampitvā (setelah memetik).

තප [Pg.122] දිත්තියං. දිත්ති විරොචනං. දිවා තපතිආදිච්චො.

Tapa bermakna bersinar. Ditti berarti kecemerlangan. Divā tapatiādicco (Matahari bersinar di siang hari).

තප උබ්බෙගෙ. උබ්බෙගො උත්‍රාසො භීරුතා. තපති, උත්තපති. ඔත්තප්පං, ඔත්තප්පියං ධනං.

Tapa bermakna kegelisahan. Ubbego adalah ketakutan atau rasa ngeri. Tapati, uttapati. Ottappaṃ (rasa takut berbuat jahat), ottappiyaṃ dhanaṃ (kekayaan berupa rasa takut berbuat jahat).

තප ධූප සන්තාපෙ. තපති. තපොධනං, ආතාපො. ආතාපී. ආතපං. ධූපති, සන්ධූපනො, කම්මෙ තාපියති. ධූපියති. භාවෙ තාපනං, තාපො, පරිතාපො, සන්තාපො. ධූපනං.

Tapa dan dhūpa bermakna panas/penderitaan. Tapati. Tapodhanaṃ (kekayaan pertapaan), ātāpo (panas/semangat). Ātāpī (yang bersemangat). Ātapaṃ (panas matahari). Dhūpati (mengasapi), sandhūpano (pengasapan), dalam bentuk pasif: tāpiyati (dipanaskan). Dhūpiyati (diasapi). Dalam bentuk abstrak: tāpanaṃ (pemanasan), tāpo (panas), paritāpo (penderitaan mendalam), santāpo (siksaan/panas). Dhūpanaṃ (pengasapan).

පකාරන්තධාතුරූපානි.

Bentuk-bentuk akar kata yang berakhir dengan 'pa'.

ඵකාරන්තධාතු

Akar kata yang berakhir dengan 'pha'.

පුප්ඵ විකසනෙ. අකම්මකො චායං සකම්මකො ච. පුප්ඵති. පුප්ඵං, පුප්ඵනං, පුප්ඵිතො, පුප්ඵිතුං, පුප්ඵිත්වා. පුප්ඵන්ති පුප්ඵිනො දුමා. ථලජා දකජා පුප්ඵා, සබ්බෙ පුප්ඵන්ති තාවදෙ. මඤ්ජූසකො නාම රුක්ඛො යත්තකානි උදකෙ වා ථලෙ වා පුප්ඵානි, සබ්බානි පුප්ඵති.

Puppha bermakna mekar. Kata ini bersifat intransitif dan transitif. Pupphati. Pupphaṃ (bunga), pupphanaṃ (pemekaran), pupphito (yang telah mekar), pupphituṃ (untuk mekar), pupphitvā (setelah mekar). Pupphanti pupphino dumā (Pohon-pohon yang berbunga sedang mekar). Thalajā dakajā pupphā, sabbe pupphanti tāvade (Bunga-bunga yang tumbuh di darat dan di air, semuanya mekar pada saat itu). Pohon bernama Mañjūsaka, sebanyak apa pun bunga di air atau di darat, semuanya ia mekarkan.

තුඵ හිංසායං. තොඵති.

Tupha bermakna menyakiti. Tophati.

දඵ දඵි වප්ඵ ගතියං. දඵති. දම්ඵති. වප්ඵති.

Dapha, daphi, dan vappha bermakna gerak. Daphati. Damphati. Vapphati.

දිඵ කථනයුද්ධනින්දාහිංසාදානෙසු. දෙඵති. දෙඵො.

Dipha bermakna berbicara, berperang, mencela, menyakiti, dan memberi. Dephati. Depho.

තඵ තිත්තියං. තිත්ති තප්පනං, තඵති.

Tapha bermakna kepuasan. Titti berarti pemuasan, taphati.

දුඵ උපක්කිලෙසෙ. උපක්කිලිස්සනං උපක්කිලෙසො. දොඵති.

Dupha bermakna kekotoran batin. Upakkilissanaṃ adalah kekotoran batin (upakkileso). Dophati.

ගුඵ ගන්ථෙ. ගන්ථො ගන්ථිකරණං. ගොඵති.

Gupha bermakna menyusun (gantha). Gantha adalah pembuatan ikatan atau penyusunan. Gophati.

ඵකාරන්තධාතුරූපානි.

Bentuk-bentuk akar kata yang berakhiran 'pha'.

බකාරන්තධාතු

Akar kata yang berakhiran 'ba'.

භබ්බ [Pg.123] හිංසායං. භබ්බති. භබ්බො.

Akar kata 'Bhabba' dalam arti menyakiti. Bhabbati. Bhabbo.

පබ්බ වබ්බ මබ්බ කබ්බ ඛබ්බ ගබ්බ සබ්බ චබ්බ ගතියං. පබ්බති. වබ්බති. මබ්බති. කබ්බති. ඛබ්බති. ගබ්බති. සබ්බති. චබ්බති.

Akar kata 'Pabba', 'vabba', 'mabba', 'kabba', 'khabba', 'gabba', 'sabba', 'cabba' dalam arti pergi. Pabbati. Vabbati. Mabbati. Kabbati. Khabbati. Gabbati. Sabbati. Cabbati.

අබ්බ සබ්බ හිංසායඤ්ච. ගත්‍යාපෙක්ඛාය චකාරො. අබ්බති. සබ්බති.

Akar kata 'Abba' dan 'sabba' juga dalam arti menyakiti. Kata 'ca' merujuk pada arti pergi. Abbati. Sabbati.

කුබි අච්ඡාදනෙ. කුබ්බති.

Akar kata 'Kubi' dalam arti menutupi. Kubbati.

ලුබි තුබි අද්දනෙ. ලුම්බති. තුම්බති. ලුම්බිනීවනං. උදකතුම්බො. අථොපි ද්වෙ ච තුම්බානි.

Akar kata 'Lubi' dan 'tubi' dalam arti memakan atau menghancurkan. Lumbati. Tumbati. Lumbinīvanaṃ (Hutan Lumbini). Udakatumbo (bejana air). Dan juga terdapat dua 'tumba' (ukuran tertentu).

චුබි වදනසංයොගෙ. පුත්තං මුද්ධනි චුම්බති. මුඛෙ චුම්බති. එත්ථ සියා ‘‘යදි වදනසංයොගෙ චුබිධාතු වත්තති, කථං අම්බුධරබින්දුචුම්බිතකූටොති එත්ථ අවදනෙ අවිඤ්ඤාණකෙ පබ්බතකූටෙ අම්බුධරබින්දූනං චුම්බනං වුත්ත’’න්ති? සච්චං, තං පන චුම්බනාකාරසදිසෙනාකාරෙන සම්භවං චෙතසි ඨපෙත්වා වුත්තං, යථා අදස්සනසම්භවෙපි දස්සනසදිසෙනාකාරෙන සම්භූතත්තා ‘‘රොදන්තෙ දාරකෙ දිස්වා, උබ්බිද්ධා විපුලා දුමා’’ති අචක්ඛුකානම්පි රුක්ඛානං දස්සනං වුත්තං, එවමිධාපි චුම්බනාකාරසදිසෙනාකාරෙන සම්භූතත්තා අවදනානම්පි අම්බුධරබින්දූනං චුම්බනං වුත්තං. සභාවතො පන අවිඤ්ඤාණකානං දස්සනචුම්බනාදීනි ච නත්ථි, සවිඤ්ඤාණකානංයෙව තානි හොන්තීති. අයං නයො කමු පදවික්ඛෙපෙතිආදීසුපි නෙතබ්බො.

Akar kata 'Cubi' dalam arti persentuhan mulut (mencium). 'Ia mencium dahi anaknya'. 'Ia mencium mulut'. Di sini mungkin muncul keberatan: 'Jika akar kata cubi berlaku dalam arti persentuhan mulut, mengapa dalam kalimat "puncak gunung yang dicium oleh tetesan awan" (ambudharabinducumbitakūṭo), tindakan mencium dikatakan pada puncak gunung yang tidak memiliki mulut dan tidak bernyawa?' Jawabannya: Benar, hal itu dikatakan dengan membayangkan suatu keadaan yang menyerupai cara mencium, sebagaimana penglihatan dikatakan pada pohon-pohon yang tidak memiliki mata dalam kutipan: 'Melihat anak-anak yang menangis, pohon-pohon besar yang tinggi [seolah-olah memandang]', karena hal itu menyerupai cara melihat meskipun penglihatan tidak mungkin terjadi; demikian pula di sini, tindakan mencium dikatakan pada tetesan awan yang tidak memiliki mulut karena menyerupai cara mencium. Secara alami, penglihatan, penciuman, dan sejenisnya tidak ada pada benda-benda mati, hal-hal tersebut hanya ada pada makhluk hidup. Cara ini juga harus diterapkan pada akar kata lain seperti 'kamu' dalam arti melangkah dan sebagainya.

උබ්බි තුබ්බි ථුබ්බි දුබ්බි ධුබ්බි හිංසත්ථා. උබ්බති. තුබ්බති. ථුබ්බති. දුබ්බති. දුබ්බා. ධුබ්බති. එත්ථ දුබ්බාති දබ්බතිණං, යං ‘‘තිරියා නාම තිණජාතී’’ති පාළියං ආගතං. එත්ථ ච දුබ්බාති ඉත්ථිලිඞ්ගං, දබ්බන්ති නපුංසකලිඞ්ගන්ති දට්ඨබ්බං.

Akar kata 'Ubbi', 'tubbi', 'thubbi', 'dubbi', 'dhubbi' dalam arti menyakiti. Ubbati. Tubbati. Thubbati. Dubbati. Dubbā. Dhubbati. Di sini 'dubbā' adalah sejenis rumput dabba, yang dalam teks Pāli disebutkan sebagai 'sejenis rumput liar'. Perlu diketahui bahwa 'dubbā' bergender feminin, sedangkan 'dabba' bergender netral.

මුබ්බි [Pg.124] බන්ධනෙ. මුබ්බති.

Akar kata 'Mubbi' dalam arti mengikat. Mubbati.

කුබ්බි උග්ගමෙ. කුබ්බති.

Akar kata 'Kubbi' dalam arti muncul atau terbit. Kubbati.

පුබ්බ පබ්බ සබ්බ පූරණෙ. පුබ්බති. පබ්බති. සබ්බති. එත්ත සියා ‘‘නනු භො පුබ්බසබ්බසද්දා සබ්බනාමානි, කස්මා පනෙතෙ ධාතුචින්තායං ගහිතා’’ති? වුච්චතෙ – සබ්බනාමෙසු ච තුමන්තාදිවිරහිතෙසු ච නිපාතෙසු උපසග්ගෙසු ච ධාතුචින්තා නාම නත්ථි, ඉමානි පන සබ්බනාමානි න හොන්ති. කෙවලං සුතිසාමඤ්ඤෙන සබ්බනාමානි විය උපට්ඨහන්ති, තෙන තෙ තබ්භාවමුත්තත්තා ධාතුචින්තායං පුබ්බාචරියෙහි ගහිතා ‘‘පුබ්බති සබ්බතී’’ති පයොගදස්සනතොති. යදි එවං කස්මා බුද්ධවචනෙ එතානි රූපානි න සන්තීති? අනාගමනභාවෙන න සන්ති, න අවිජ්ජමානභාවෙන. කිඤ්චාපි බුද්ධවචනෙසු එතානි රූපානි න සන්ති, තථාපි පොරාණෙහි අනුමතා පුරාණභාසාති ගහෙතබ්බානි, යථා ‘‘නාථතීති නාථො’’ති එත්ථ ‘‘නාථතී’’ති රූපං බුද්ධවචනෙ අවිජ්ජමානම්පි ගහෙතබ්බං හොති, එවං ඉමානිපි. තස්මා වොහාරෙසු විඤ්ඤූනං කොසල්ලත්ථාය සාසනෙ අවිජ්ජමානාපි සාසනානුරූපා ලොකිකප්පයොගා ගහෙතබ්බාති ‘‘පුබ්බති සබ්බතී’’ති රූපානි ගහිතානි. එස නයො අඤ්ඤෙසුපි ඨානෙසු වෙදිතබ්බො.

Akar kata 'Pubba', 'pabba', 'sabba' dalam arti memenuhi. Pubbati. Pabbati. Sabbati. Di sini mungkin ada pertanyaan: 'Bukankah kata pubba dan sabba adalah kata ganti (sabbanāma), mengapa kata-kata ini dimasukkan dalam pembahasan akar kata?' Dijawab: Dalam kata ganti dan kata keterangan atau awalan yang tidak memiliki akhiran 'tum' dan sejenisnya, memang tidak ada pembahasan akar kata, namun kata-kata ini (dalam konteks ini) bukanlah kata ganti. Mereka hanya tampak seperti kata ganti karena kemiripan bunyinya, oleh karena itu, karena mereka terbebas dari sifat kata ganti, mereka diambil oleh para guru terdahulu dalam pembahasan akar kata untuk menunjukkan penggunaan seperti 'pubbati' dan 'sabbati'. Jika demikian, mengapa bentuk-bentuk ini tidak ada dalam sabda Buddha? Mereka tidak ada karena tidak ditemukan dalam teks, bukan karena tidak ada sama sekali. Walaupun bentuk-bentuk ini tidak ada dalam sabda Buddha, mereka harus diterima sebagai bahasa kuno yang disetujui oleh para ahli terdahulu, sebagaimana kata 'nātho' berasal dari 'nāthati', di mana bentuk 'nāthati' meskipun tidak ditemukan dalam sabda Buddha tetap harus diterima, demikian pula dengan ini. Oleh karena itu, demi kemahiran para bijaksana dalam penggunaan bahasa, meskipun tidak ditemukan dalam ajaran, penggunaan duniawi yang sesuai dengan ajaran harus diterima, sehingga bentuk 'pubbati' dan 'sabbati' diambil. Hal ini juga harus dipahami di tempat-tempat lainnya.

චම්බ අදනෙ. චම්බති.

Akar kata 'Camba' dalam arti memakan. Cambati.

කබ්බ ඛබ්බ ගබ්බ දබ්බෙ. දබ්බො අහඞ්කාරො. කබ්බති. ඛබ්බති. ගබ්බති.

Akar kata 'Kabba', 'khabba', 'gabba' dalam arti kesombongan. 'Dabbo' berarti keangkuhan. Kabbati. Khabbati. Gabbati.

අබි දබි සද්දෙ. අම්බති. අම්බා, අම්බු. දම්බති.

Akar kata 'Abi' dan 'dabi' dalam arti suara. Ambati. Ambā (ibu), ambu (air). Dambati.

ලබි අවසංසනෙ. අවසංසනං අවලම්බනං. ලම්බති, විලම්බති, බ්‍යාලම්බති. නීචෙ චො’ලම්බතෙ සූරියො. ආලම්බති[Pg.125]. ආලම්බනං, තදාලම්බනං, තදාලම්බණං, තදාලම්බං වා. ලාබු. අලාබු වා, අකාරො හි තබ්භාවෙ.

Akar kata 'Labi' dalam arti meluncur turun atau menggantung. 'Avasaṃsana' berarti 'avalambana' (tergantung). Lambati, vilambati, byālambati. Matahari terbenam di tempat yang rendah. Ālambati. Ālambana (objek), tadālambana, atau tadālamba. Lābu (labu). Atau alābu, karena huruf 'a' menunjukkan keberadaannya.

බකාරන්තධාතුරූපානි.

Bentuk-bentuk akar kata yang berakhiran 'ba'.

භකාරන්තධාතු

Akar kata yang berakhiran 'bha'.

භා දිත්තියං. චන්දො භාති, පඤ්හා මං පටිභාති. රත්ති විභාති. භාණු, පටිභානං. විභාතා රත්ති.

Akar kata 'Bhā' dalam arti cahaya. Bulan bersinar (bhāti), pertanyaan muncul (paṭibhāti) padaku. Malam menjadi terang (vibhāti). Bhāṇu (sinar matahari), paṭibhāna (kecerdasan). Vibhātā ratti (malam yang telah terang).

භී භයෙ. භායති. භයං, භයානකො, භීමො, භීමසෙනො, භීරු, භීරුකො, භීරුකජාතිකො. කාරිතෙ ‘‘භායෙති, භායයති, භායාපෙති, භායාපයතී’’ති රූපානි.

Akar kata 'Bhī' dalam arti takut. Bhāyati. Bhaya (ketakutan), bhayānaka (mengerikan), bhīma (hebat), bhīmasena, bhīru (penakut), bhīruko, bhīrukajātiko. Dalam bentuk kausatif: bhāyeti, bhāyayati, bhāyāpeti, bhāyāpayati.

සභු සම්භු හිංසායං. සභති. සම්භති.

Akar kata 'Sabhu' dan 'sambhu' dalam arti menyakiti. Sabhati. Sambhati.

සුම්භ භාසනෙ ච. චකාරො හිංසාපෙක්ඛකො. සුම්භති. සුම්භො. කුසුම්භො.

Akar kata 'Sumbha' dalam arti menjelaskan dan juga (ca) menyakiti. Kata 'ca' merujuk pada arti menyakiti. Sumbhati. Sumbho. Kusumbho.

එත්ථ සුම්භොති ආවාටො. ‘‘සුම්භං නික්ඛනාහී’’ති ඉදමෙත්ථ නිදස්සනං. කුසුම්භොති ඛුද්දකආවාටො, ‘‘පබ්බතකන්දරපදරසාඛාපරිපූරා කුසුම්භෙ පරිපූරෙන්තී’’ති ඉදමෙත්ථ නිදස්සනං.

Di sini 'sumbho' berarti parit atau lubang. 'Galilah parit' adalah contohnya. 'Kusumbho' berarti parit kecil, contohnya adalah 'Lembah gunung, celah, dan rekahan yang penuh, memenuhi lubang-lubang kecil'.

අබ්භ වබ්භ මබ්භ ගතියං. අබ්භති. අබ්භො. වබ්භති. මබ්භති.

Akar kata 'Abbha', 'vabbha', 'mabbha' dalam arti pergi. Abbhati. Abbho (awan). Vabbhati. Mabbhati.

එත්ථ අබ්භොති මෙඝො. සො හි අබ්භති අනෙකසතපටලො හුත්වා ගච්ඡතීති ‘‘අබ්භො’’ති වුච්චති. ‘‘විජ්ජුමාලී සතක්කකූ’’ති වුත්තං. සතක්කකූති ච අනෙකසතපටලො. එත්ථ ච අබ්භසද්දො තිලිඞ්ගිකො දට්ඨබ්බො. තථා [Pg.126] හි අයං ‘‘අබ්භුට්ඨිතොව ස යාති, ස ගච්ඡං න නිවත්තතී’’ති එත්ථ පුල්ලිඞ්ගො. ‘‘අබ්භා, මහිකා, ධූමො, රජො, රාහූ’’ති එත්ථ ඉත්ථිලිඞ්ගො. ‘‘අබ්භානි චන්දමණ්ඩලං ඡාදෙන්තී’’ති එත්ථ නපුංසකලිඞ්ගො.

Di sini 'abbha' berarti awan. Disebut 'abbho' karena ia pergi (abbhati) dengan menjadi ratusan lapisan. Dikatakan sebagai 'bermahkota petir'. 'Satakkakū' berarti memiliki ratusan lapisan. Perlu diketahui bahwa kata 'abbha' digunakan dalam tiga gender. Karena ia maskulin dalam 'abbhuṭṭhitova sa yāti...', feminin dalam 'abbhā, mahikā, dhūmo...', dan netral dalam 'abbhāni candamaṇḍalaṃ chādentī'.

ඉමානි පන මෙඝස්ස නාමානි –

Berikut ini adalah nama-nama awan:

මෙඝො වලාහකො ලඞ්ඝි, ජීමූතො අම්බුදො ඝනො;

ධාරාධරො අම්බුධරො, පජ්ජුන්නො හිමගබ්භකො.

Megho, valāhako, laṅghi, jīmūto, ambudo, ghano, dhārādharo, ambudharo, pajjunno, himagabbhako.

යභ මෙථුනෙ. මිථුනස්ස ජනද්වයස්ස ඉදං කම්මං මෙථූනං, තස්මිං මෙථුනෙ යභධාතු වත්තති. යභති. යාභස්සං.

Akar kata 'Yabha' dalam arti hubungan seksual. Tindakan sepasang orang ini disebut 'methuna', dalam arti hubungan seksual inilah akar kata yabha digunakan. Yabhati. Yābhassaṃ.

එත්ථ ච ‘‘මෙථුන’’න්ති එසා සබ්භිවාචා, ලජ්ජාසම්පන්නෙහි පුග්ගලෙහි වත්තබ්බභාසාභාවතො. තථා හි ‘‘මෙථුනො ධම්මො න පටිසෙවිතබ්බො’’ති ච ‘‘න මෙ රාජා සඛා හොති, න රාජා හොති මෙථුනො’’ති ච සොභනෙ වාචාවිසයෙ අයං භාසා ආගතා. ‘‘යභතී’’තිආදිකා පන භාසා ‘‘සිඛරණී’’තිආදිකා භාසා විය අසම්භිවාචා. න හි හිරොත්තප්පසම්පන්නො ලොකියජනොපි ඊදිසිං වාචං භාසති. එවං සන්තෙපි අධිමත්තුක්කංසගතහිරොත්තප්පොපි භගවා මහාකරුණාය සඤ්චොදිතහදයො ලොකානුකම්පාය පරිසමජ්ඣෙ අභාසි. අහො තථාගතස්ස මහාකරුණාති.

Dan di sini 'methuna' adalah istilah sopan, karena tidak adanya bahasa yang pantas diucapkan oleh orang-orang yang memiliki rasa malu. Sebagaimana dalam kalimat 'hubungan seksual (methuna dhammo) tidak boleh dilakukan' dan 'Raja bukanlah sahabatku, raja bukanlah pasangan (methuno)', bahasa ini muncul dalam lingkup ucapan yang baik. Namun bahasa seperti 'yabhati' dan sejenisnya adalah bahasa yang tidak sopan seperti kata 'sikharaṇī'. Orang awam yang memiliki rasa malu dan takut akan dosa pun tidak akan mengucapkan bahasa seperti itu. Meskipun demikian, Sang Bhagavan yang memiliki rasa malu dan takut akan dosa yang paling luhur, karena hati-Nya tergerak oleh kasih sayang yang besar (mahākaruṇā), mengucapkannya di tengah-tengah kumpulan orang demi belas kasih kepada dunia. Oh, sungguh luar biasa kasih sayang yang besar dari Sang Tathāgata.

ඉමානි පන මෙථුනධම්මස්ස නාමානි –

Berikut ini adalah nama-nama untuk hubungan seksual (methunadhamma):

සංවෙසනං නිද්ධුවනං, මෙථුනං සූරතං රතං;

බ්‍යථයො ගාමධම්මො ච, යාභස්සං මොහනං රති.

Berbaring bersama, penggetaran, persetubuhan, kebahagiaan, kenikmatan; penderitaan dan cara hidup orang awam, persenggaman, penyesatan, kegembiraan.

අසද්ධම්මො ච වසල-ධම්මො මීළ්හසුඛම්පි ච;

ද්වයංද්වයසමාපත්ති, ද්වන්දො ගම්මො’දකන්තිකො.

Ajaran yang tidak benar, cara hidup orang hina, dan juga kebahagiaan kotor; persatuan dua orang, dualitas, rendah, yang berakhir dengan air.

සිභ විභ කත්ථනෙ. සිභති. විභති.

Sibha, vibha dalam arti membual. Sibhati. Vibhati.

දෙභ [Pg.127] අභි දභි සද්දෙ. දෙභති. අම්භති. අම්භො. දම්භති.

Debha, abhi, dabhi dalam arti suara. Debhati. Ambhati. Ambho. Dambhati.

එත්ථ ච අම්භො වුච්චති උදකං. තඤ්හි නිජ්ජීවම්පි සමානං ඔඝකාලාදීසු විස්සන්දමානං අම්භති සද්දං කරොතීති අම්භොති වුච්චති.

Dan di sini 'ambho' disebut air. Karena meskipun ia tidak bernyawa, saat mengalir pada waktu banjir dan sebagainya, ia mengeluarkan suara 'ambhati', karena itu ia disebut 'ambho'.

ඉමානිස්ස නාමානි –

Ini adalah nama-namanya –

පානීයං උදකං තොයං, ජලං පාතො ච අම්බු ච;

දකං කං සලිලං වාරි, ආපො අම්භො පපම්පි ච.

Pānīya, udaka, toya, jala, pāta, dan ambu; daka, ka, salila, vāri, āpo, ambho, dan juga papa.

නීරඤ්ච කෙපුකං පානි, අමතං එලමෙව ච,ආපොනාමානි එතානි, ආගතානි තතො තතො.

Nīra, kepuka, pāni, amata, dan juga ela; ini adalah nama-nama air (āpo), yang datang dari berbagai sumber.

එත්ථ ච ‘‘වාලග්ගෙසු ච කෙපුකෙ. පිවිතඤ්ච තෙසං භුසං හොති පානී’’තිආදයො පයොගා දස්සෙතබ්බා.

Dan di sini penggunaan seperti 'vālaggesu ca kepuke', 'pivitañca tesaṃ bhusaṃ hoti pānī' dan sebagainya harus ditunjukkan.

ථභි ඛභි පටිබද්ධෙ ථම්භති, විත්ථම්භති. ඛම්භති, වික්ඛම්භති. ථම්භො. ථද්ධො, උපත්ථම්භො. උපත්ථම්භිනී. වික්ඛම්භො. වික්ඛම්භිතකිලෙසො.

Thabhi, khabhi dalam arti terhalang: thambhati, vitthambhati. Khambhati, vikkhambhati. Thambho. Thaddho, upatthambho. Upatthambhinī. Vikkhambho. Vikkhambhitakileso (kekotoran batin yang ditekan).

ජභ ජභි ගත්තවිනාමෙ. ජභති. ජම්භති, විජම්භති. විජම්භනං, විජම්භිතා. විජම්භන්තො, විජම්භමානො, විජම්භිතො.

Jabha, jabhi dalam arti menekuk anggota tubuh. Jabhati. Jambhati, vijambhati. Menguap, keadaan menguap. Sedang menguap, sedang menguap, telah menguap.

සබ්භ කථනෙ. සබ්භති.

Sabbha dalam arti berbicara. Sabbhati.

වබ්භ භොජනෙ. වබ්භති.

Vabbha dalam arti makan. Vabbhati.

ගබ්භ ධාරණෙ. ගබ්භති. ගබ්භො.

Gabbha dalam arti mengandung. Gabbhati. Gabbho.

එත්ථ ගබ්භොති මාතුකුච්ඡිපි වුච්චති කුච්ඡිගතපුත්තොපි. තථා හි ‘‘යමෙකරත්තිං පඨමං, ගබ්භෙ වසති මාණවො’’ති එත්ථ මාතුකුච්ඡි ‘‘ගබ්භො’’ති වුච්චති. ‘‘ගබ්භො මෙ දෙව පතිට්ඨිතො. ගබ්භො ච පතිතො ඡමා’’ති ච එත්ථ පන කුච්ඡිගතපුත්තො. අපිච ගබ්භොති ආවාසවිසෙසො. ‘‘ගබ්භං [Pg.128] පවිට්ඨො’’තිආදීසු හි ඔවරකො ‘‘ගබ්භො’’ති වුච්චති.

Di sini 'gabbho' disebut rahim ibu dan juga anak yang berada di dalam rahim. Sebagaimana dalam 'pada malam pertama, manusia tinggal di rahim (gabbhe)', di sini rahim ibu disebut 'gabbho'. Dalam 'rahimku telah mantap, Dewa' dan 'anak dalam kandungan (gabbho) jatuh ke tanah', di sini yang dimaksud adalah anak dalam kandungan. Selain itu, 'gabbho' adalah jenis tempat tinggal tertentu. Dalam 'memasuki bilik (gabbhaṃ)' dan sebagainya, kamar kecil disebut 'gabbho'.

රභ රාභස්සෙ. ආපුබ්බො රභ හිංසාකරණවායමනෙසු. රාභස්සං රාභසභාවො. තංසමඞ්ගිනො පන පාළියං ‘‘චණ්ඩා රුද්ධා රභසා’’ති එවං ආගතා.

Rabha dalam arti kegarangan. Rabha dengan awalan 'ā' berarti melakukan kekerasan dan pengerahan usaha. Rābhassa adalah keadaan garang. Orang yang memilikinya muncul dalam Teks Pali sebagai 'caṇḍā ruddhā rabhasā' (ganas, kejam, garang).

තත්ථ රභසාති කරණුත්තරියා. රභති, ආරභති, සමාරභති, ආරම්භති. රභසො. ආරම්භො. සමාරම්භො, ආරභන්තො. සමාරභන්තො. ආරද්ධං මෙ වීරියං. සාරම්භං. අනාරම්භං. සාරම්භො තෙ න විජ්ජති. පකාරණාරම්භො. වීරියාරම්භො. ආරභිතුං. ආරභිත්වා. ආරබ්භ.

Di sana 'rabhasā' berarti tindakan yang berlebih. Rabhati, ārabhati, samārabhati, ārambhati. Rabhaso. Ārambho. Samārambho, ārabhanto. Samārabhanto. Semangatku telah dikerahkan (āraddhaṃ me vīriyaṃ). Dengan kegigihan (sārambhaṃ). Tanpa kegigihan (anārambhaṃ). Kegigihanmu tidak ada. Permulaan sebab. Pengerahan semangat. Untuk memulai. Setelah memulai. Berdasarkan.

එත්ථ වීරියාරම්භොති වීරියසඞ්ඛාතො ආරම්භො. ආරම්භසද්දො කම්මෙ ආපත්තියං ක්‍රියාය වීරියෙ හිංසාය විකොපනෙති අනෙකෙසු අත්ථෙසු ආගතො.

Di sini 'vīriyārambho' adalah pengerahan yang dikenal sebagai semangat. Kata 'ārambha' muncul dalam banyak arti: perbuatan, pelanggaran, tindakan, semangat, kekerasan, dan gangguan.

‘‘යං කිඤ්චි දුක්ඛං සම්භොභි, සබ්බං ආරම්භපච්චයා;

ආරම්භානං නිරොධෙන, නත්ථි දුක්ඛස්ස සම්භවො’’ති

'Penderitaan apa pun yang muncul, semuanya bersumber dari pengerahan perbuatan (ārambha); dengan berhentinya pengerahan perbuatan, tidak ada kemunculan penderitaan.'

එත්ථ හි කම්මං ආරම්භොති ආගතං. ‘‘ආරම්භති ච විප්පටිසාරී ච හොතී’’ති එත්ථ ආපත්ති. ‘‘මහායඤ්ඤා මහාරම්භා, න තෙ හොන්ති මහප්ඵල්ලා’’ති එත්ථ යූපුස්සාපනාදික්‍රියා. ‘‘ආරම්භථ නික්කමථ, යුඤ්ජථ බුද්ධසාසනෙ’’ති එත්ථ වීරියං. ‘‘සමණං ගොතමං උද්දිස්ස පාණං ආරම්භන්තී’’ති එත්ථ හිංසා. ‘‘බීජගාමභූතගාමසමාරම්භා පටිවිරතො හොතී’’ති එත්ථ ඡෙදනභඤ්ජනාදිකං විකොපනං. ඉච්චෙවං –

Di sini 'ārambha' berarti perbuatan. Dalam 'ia memulai (ārambhati) dan menyesal', di sini berarti pelanggaran. Dalam 'pengorbanan besar, kegiatan (ārambhā) besar, itu tidak membuahkan hasil besar', di sini berarti tindakan ritual seperti mendirikan tiang. Dalam 'mulailah (ārambhatha), berusahalah, bersungguh-sungguhlah dalam ajaran Buddha', di sini berarti semangat. Dalam 'membunuh (ārambhantī) makhluk hidup demi Petapa Gotama', di sini berarti kekerasan. Dalam 'ia menjauhi perusakan (samārambhā) terhadap benih dan tanaman', di sini berarti gangguan (vikopana) seperti pemotongan atau penghancuran. Demikianlah –

කම්මෙ [Pg.129] ආපත්තියඤ්චෙව, වීරියෙ හිංසාක්‍රියාසු ච;

විකොපනෙ ච ආරම්භ-සද්දො හොතීති නිද්දිසෙ;

Harus ditunjukkan bahwa kata 'ārambha' digunakan untuk perbuatan, pelanggaran, semangat, kekerasan, tindakan, dan gangguan.

ලභ ලාභෙ. ලභති, ලබ්භති. ලාභො, ලද්ධං, අලත්ථ, අලත්ථුං.

Labha dalam arti memperoleh. Labhati, labbhati. Lābho, laddhaṃ, alattha, alatthuṃ.

සුභ දිත්තියං. සොභති. සොභා, සොභනං, සොභිතො.

Subha dalam arti cahaya. Sobhati. Sobhā, sobhanaṃ, sobhito.

ඛුභ සඤ්චලනෙ. ඛොභති, සඞ්ඛොභති. හත්ථිනාගෙ පදින්නම්හි, ඛුබ්භිත්ථ නගරං තදා. ඛොභා, සඞ්ඛොභො.

Khubha dalam arti guncangan. Khobhati, saṅkhobhati. Ketika gajah perang dikerahkan, kota itu pun terguncang saat itu. Khobhā, saṅkhobho.

නභ තුභ හිංසායං. නභති. තුභති.

Nabha, tubha dalam arti kekerasan. Nabhati. Tubhati.

සම්භ විස්සාසෙ. සම්භති. සම්භත්ති, සම්භත්තො.

Sambha dalam arti kepercayaan. Sambhati. Sambhatti, sambhatto.

ලුභ විමොහනෙ. ලොභති, පලොභති. ථුල්ලකුමාරීපලොභනං. කාරිතෙ පන ‘‘ලොභෙති, පලොභෙති, පලොභෙත්වා’’ති රූපානි භවන්ති. දිවාදිගණං පන පත්වා ගිද්ධියත්ථෙ ‘‘ලුබ්භතී’’ති රූපං භවති.

Lubha dalam arti penyesatan. Lobhati, palobhati. Godaan terhadap gadis gemuk. Dalam bentuk kausatif (kārita) menjadi 'lobheti, palobheti, palobhetvā'. Namun dalam golongan Divādi, dalam arti keserakahan, bentuknya menjadi 'lubbhatī'.

දභි ගන්ථනෙ. දම්භති. දම්භනං.

Dabhi dalam arti merangkai. Dambhati. Dambhanaṃ.

රුභි නිවාරණෙ. රුම්භති, සන්නිරුම්භති. සන්නිරුම්භො, සන්නිරුම්භිත්වා.

Rubhi dalam arti penghalangan. Rumbhati, sannirumbhati. Sannirumbho, sannirumbhitvā.

උභ උබ්භ උම්භ පූරණෙ. උභති. උබ්භති. උම්භති. උභනා. උබ්භනා. උම්භනා. ඔභො. කෙටුභං. උබ්භං. කුම්භො. කුම්භී. කාරිතෙ ‘‘ඔභෙති. උබ්භෙති. උම්භෙතී’’ති රූපානි භවන්ති.

Ubha, ubbha, umbha dalam arti pengisian. Ubhati. Ubbhati. Umbhati. Ubhanā. Ubbhanā. Umbhanā. Obho. Keṭubhaṃ. Ubbhaṃ. Kumbho (gentong). Kumbhī. Dalam bentuk kausatif (kārita) menjadi 'obheti, ubbheti, umbhetī'.

තත්ථ කෙටුභන්ති ක්‍රියාකප්පවිකප්පො කවීනං උපකාරියසත්ථං. ඉදං පනෙත්ථ නිබ්බචනං කිටෙති ගමෙති ක්‍රියාදිවිභාගං, තං වා අනවසෙසපරියාදානතො කෙටෙන්තො ගමෙන්තො ඔභෙති පූරෙතීති කෙටුතං කිටඋභධාතුවසෙන. උබ්භති උබ්භෙති [Pg.130] පූරෙතීති උබ්භං, පූරණන්ති අත්ථො. චරියාපිටකෙපි හි ඊදිසී සද්දගති දිස්සති, තං යථා? ‘‘මහාදානං පවත්තෙසි, අච්චුබ්භං සාගරූපම’’න්ති. තත්ථ ච අච්චුබ්භන්ති අතිවිය යාචකානං අජ්ඣාසයං පූරණං. අක්ඛුම්භන්තිපි පාඨො. කුම්භොති කං වුච්චති උදකං, තෙන උබ්භෙතබ්බොති කුම්භො, සො එව ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන කුම්භී. එත්ථ ච ‘‘කුම්භී ධොවති ඔනතො’’ති පයොගො.

Di sana, 'keṭubha' adalah variasi dari tata cara ritual, sebuah teks bantu bagi para penyair. Adapun etimologinya di sini: 'kiṭeti' berarti membuat mengerti atau membedakan tindakan dan sebagainya, atau karena ia menerangi atau memenuhi dengan menghabiskan segalanya tanpa sisa, maka disebut 'keṭenta' (membuat mengerti), menjadi 'keṭuta' melalui akar kata 'kiṭ-ubha'. 'Ubbhati' atau 'ubbheti' berarti memenuhi, maka 'ubbha' berarti pemenuhan. Dalam Cariyāpiṭaka juga terlihat penggunaan kata seperti ini, bagaimana itu? 'Ia melakukan dana besar, accubbhaṃ (sangat melimpah) bagaikan samudra.' Di sana, 'accubbha' berarti pemenuhan aspirasi para peminta secara luar biasa. Ada juga pembacaan 'akkhumbhanti'. 'Kumbha' dikatakan sebagai 'ka', yaitu air, oleh karena itu yang harus diisi dengannya disebut 'kumbha'; ia sendiri menjadi 'kumbhī' dalam bentuk feminin. Di sini terdapat penggunaan 'kumbhī dhovati onato' (ia yang membungkuk mencuci kendi).

කුම්භසද්දො ඝටෙ හත්ථි-සිරොපිණ්ඩෙ දසම්බණෙ;

පවත්තතීති විඤ්ඤෙය්‍යො, විඤ්ඤුනා නයදස්සිනා.

Kata 'kumbha' harus dipahami oleh orang bijak yang melihat metode ini, berlaku dalam arti: kendi, benjolan di kepala gajah, dan sepuluh ambaṇa.

භකාරන්තධාතුරූපානි.

Bentuk-bentuk akar kata yang berakhiran huruf 'bh'.

මකාරන්තධාතු

Akar kata yang berakhiran huruf 'm'.

මා මානෙ සද්දෙ ච. මාති. මාතා. එත්ථ මාතාති ජනිකා වා චූළමාතා වා මහාමාතා වා.

Mā dalam arti mengukur dan bersuara. Māti. Mātā. Di sini 'mātā' berarti ibu kandung, atau bibi (adik ibu), atau bibi (kakak ibu).

මූ බන්ධනෙ. මවති. කියාදිගණස්ස පනස්ස ‘‘මුනාතී’’ති රූපං.

Mū dalam arti mengikat. Mavati. Namun untuk kelompok Kiyādi, bentuknya adalah 'munāti'.

මෙ පටිදානආදානෙසු. මෙති, මයති. මෙධා.

Me dalam arti memberi kembali dan mengambil. Meti, mayati. Medhā.

එත්ථ මෙධාති පඤ්ඤා. සා හි සුඛුමම්පි අත්ථං ධම්මඤ්ච ඛිප්පමෙව මෙති ච ධාරෙති චාති මෙධාති වුච්චති. එත්ථ පන මෙතීති ගණ්හාති. තථා හි අට්ඨසාලිනියං වුත්තං ‘‘අසනි විය සිලුච්චයෙ කිලෙසෙ මෙධති හිංසතීති මෙධා, ඛිප්පං ගහණධාරණට්ඨෙන වා මෙධා’’ති. සඞ්ගමත්ථවාචකස්ස පන මෙධධාතුස්ස වසෙන මෙධති සීලසමාධිආදීහි සද්ධම්මෙහි සිරියා ච සඞ්ගච්ඡතීති මෙධාති අත්ථො ගහෙතබ්බො. එත්ථෙතං වුච්චති –

Di sini 'medhā' berarti kebijaksanaan. Karena ia dengan cepat mencapai (meti) dan mempertahankan (dhāreti) makna yang halus dan Dhamma, maka disebut 'medhā'. Di sini 'meti' berarti mengambil. Demikian pula disebutkan dalam Atthasālinī: 'Seperti petir di gunung batu, ia menghancurkan (medhati) kekotoran batin, maka disebut medhā; atau karena ia mengambil dan mempertahankan dengan cepat'. Berdasarkan akar kata 'medh' yang berarti berkumpul, maknanya harus diambil sebagai 'medhati' (berkumpul) dengan Dhamma yang sejati melalui sila, samadhi, dan sebagainya, serta dengan kemuliaan (siriyā), maka disebut 'medhā'. Mengenai hal ini dikatakan:

‘‘ද්විධාතුයෙකධාතුයා[Pg.131], ද්විරත්ථවතියාපි ච;

මෙධාසද්දස්ස නිප්ඵත්තිං, ජඤ්ඤා සුගතසාසනෙ’’ති.

'Seseorang harus mengetahui dalam ajaran Sugata bahwa pembentukan kata medhā berasal dari dua akar kata, satu akar kata, dan juga memiliki dua arti'.

ඔමා සාමත්ථියෙ. සාමත්ථියං සමත්ථභාවො. අලුත්තන්තොයං ධාතු, ඔමාති, ඔමන්ති.

Omā dalam arti kemampuan. Sāmatthiya adalah keadaan mampu. Ini adalah akar kata yang tidak berubah, omāti, omanti.

අත්‍රායං පාළි ‘‘ඔමාති භන්තෙ භගවා ඉද්ධියා මනොමයෙන කායෙන බ්‍රහ්මලොකං උපසඞ්කමිතු’’න්ති. තත්ථ ඔමාතීති පහොති සක්කොති.

Di sini terdapat teks Pāli ini: 'Omāti bhante bhagavā iddhiyā manomayena kāyena brahmalokaṃ upasaṅkamituṃ' (Yang Mulia, Sang Bhagavā mampu mendekati alam Brahma dengan tubuh yang diciptakan oleh pikiran melalui kekuatan gaib). Di sana 'omāti' berarti sanggup atau mampu.

තිමු අද්දභාවෙ. අද්දභාවො තින්තභාවො. තෙමති. තින්තො, තෙමියො. තෙමිතුකාමා තෙමිංසු.

Timu dalam arti keadaan basah. Addabhāvo berarti keadaan menjadi basah. Temati. Tinto, temiyo. Temitukāmā, temiṃsu.

එත්ථ තෙමියොති එවංනාමකො කාසිරඤ්ඤො පුත්තො බොධිසත්තො. සො හි රඤ්ඤො චෙව මහාජනස්ස ච හදයං තෙමෙන්තො අද්දභාවං පාපෙන්තො සීතලභාවං ජනෙන්තො ජාතොති ‘‘තෙමියො’’ති වුච්චති.

Di sini 'Temiyo' adalah nama putra raja Kāsī, sang Bodhisatta. Karena ia lahir dengan membasahi (temento), yaitu memberikan keadaan basah atau menyejukkan hati raja dan rakyat banyak, maka ia disebut 'Temiyo'.

නිතමි කිලමනෙ. නිතම්මති. හදයං දය්හතෙ නිතම්මාමි.

Nitami dalam arti kelelahan. Nitammati. 'Hati terbakar, aku merasa sangat lelah (nitammāmi).'

චමු ඡමු ජපු ඣමු උමු ජිමු අදනෙ. චමති. චමූ. චමූති සෙනා. ඡමති. ජමති. ඣමති. උමති. ජෙමති.

Camu, chamu, japu, jhamu, umu, jimu dalam arti makan. Camati. Camū. 'Camū' berarti tentara. Chamati. Jamati. Jhamati. Umati. Jemati.

කමු පදවික්ඛෙපෙ. පදවික්ඛෙපො පදසා ගමනං. ඉදං පන වොහාරසීසමත්තං වචනං, තස්මා ‘‘නාස්ස කායෙ අග්ගි වා විසං වා සත්ථං වා කමතී’’තිආදීසු අපදවික්ඛෙපත්ථොපි ගහෙතබ්බො. කමති. චඞ්කමති, අතික්කමති. අභික්කමති. පටික්කමති. පක්කමති. පරක්කමති. වික්කමති. නික්කමති. සඞ්කමති. සඞ්කමනං. සඞ්කන්ති. කමනං. චඞ්කමනං. අතික්කමො. අභික්කමො. පටික්කමො. පක්කමො. වික්කමො. නික්කමො. අතික්කන්තො පුරිසො. අභික්කන්තා රත්ති. නික්ඛමති. අභිනික්ඛමති. කාරිතෙ [Pg.132] නික්ඛාමෙති. අඤ්ඤානිපි යොජෙතබ්බානි. යස්මා පනායං ධාතු චුරාදිගණං පත්වා ඉච්ඡාකන්ති යත්ථෙසු වත්තති, තස්මා තෙපි අත්ථෙ උපසග්ගවිසෙසිතෙ කත්වා ඉධ අභික්කන්තසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරං වත්තබ්බම්පි අවත්වා උපරි චුරාදිගණෙයෙව කථෙස්සාම.

Kamu dalam arti melangkah. Padavikkhepa adalah berjalan dengan kaki. Namun ini hanyalah istilah umum, oleh karena itu dalam kalimat seperti 'api, racun, atau senjata tidak dapat melukai (kamati) tubuhnya', arti selain melangkah juga harus diambil. Kamati. Caṅkamati, atikkamati. Abhikkamati. Paṭikkamati. Pakkamati. Parakkamati. Vikkamati. Nikkamati. Saṅkamati. Saṅkamanaṃ. Saṅkanti. Kamanaṃ. Caṅkamanaṃ. Atikkamo. Abhikkamo. Paṭikkamo. Pakkamo. Vikkamo. Nikkamo. Atikkanto puriso. Abhikkantā ratti. Nikkhamati. Abhinikkhamati. Dalam bentuk kausatif: nikkhāmeti. Yang lainnya juga harus diterapkan. Namun karena akar kata ini ketika masuk ke dalam kelompok Curādi berarti keinginan atau kecintaan, maka kami akan menjelaskan arti-arti tersebut setelah membedakan awalan-awalannya, bukan di sini tetapi di bagian kelompok Curādi saja saat membahas arti kata 'abhikkanta'.

යමු උපරමෙ. උපරමො විරමනං. යමභි. යමො. ‘‘පරෙ ච න විජානන්ති, මයමෙත්ථ යමාමසෙ’’ති ඉදමෙත්ථ නිදස්සනං. තත්ථ යමාමසෙති උපරමාම, නස්සාම, මරාමාති අත්ථො.

Yamu dalam arti berhenti. Uparamo adalah berhenti atau menjauh. Yamabhi. Yamo. 'Orang lain tidak menyadari bahwa kita di sini akan mati (yamāmase)' adalah contoh di sini. Di sana 'yamāmase' berarti kita berhenti, kita binasa, kita mati.

නම බහුත්තෙ සද්දෙ. බහුත්තො සද්දො නාම උග්ගතසද්දො. නමති.

Nama dalam arti suara yang keras. Bahutto saddo berarti suara yang muncul/nyaring. Namati.

අම දම හම්ම මිම ඡම ගතිම්හි. අමති. දමති. හම්මති. මිමති. ඡමති. ඡමා.

Ama, dama, hamma, mima, chama dalam arti pergi. Amati. Damati. Hammati. Mimati. Chamati. Chamā.

ඡමාති පථවී. ඡමාසද්දො ඉත්ථිලිඞ්ගො දට්ඨබ්බො, ‘‘න ඡමායං නිසීදිත්වා ආසනෙ නිසින්නස්ස අගිලානස්ස ධම්මං දෙසෙස්සාමීති සික්ඛා කරණීයා’’ති ච ‘‘ඡමායං පරිවත්තාමි වාරිචරොව ඝම්මෙ’’ති ච පයොගදස්සනතො. සො ච ඛො සත්තහි අට්ඨහි වා විභත්තීහි ද්වීසු ච වචනෙසු යොජෙතබ්බො. ඡමන්ති ගච්ඡන්ති එත්ථාති ඡමා.

'Chamā' berarti bumi. Kata 'chamā' harus dilihat sebagai bergender feminin, berdasarkan penggunaan seperti 'na chamāyaṃ nisīditvā... (Aku tidak akan membabarkan Dhamma kepada seseorang yang duduk di kursi sementara aku duduk di atas tanah - sebuah aturan pelatihan yang harus dijalankan)' dan 'chamāyaṃ parivattāmi... (Aku berguling-guling di atas tanah seperti makhluk air di tengah panas)'. Dan kata itu harus diterapkan dengan tujuh atau delapan kasus (vibhatti) dalam dua jumlah (singular/plural). 'Chamanti' (mereka pergi) di atasnya, maka disebut 'chamā'.

ධම සද්දග්ගිසං යොගෙසු. ධමධාතු සද්දෙ ච මුඛවාතෙන සද්ධිං අග්ගිසංයොගෙ ච වත්තති. තත්ථ පඨමත්ථෙ ‘‘සඞ්ඛං ධමති. සඞ්ඛධමකො. භෙරිං ධමති. භෙරිධමකො. ධමෙ ධමෙ නාතිධමෙ’’ති පයොගො. දුතියත්ථෙ ‘‘අග්ගිං ධමති. සමුට්ඨාපෙති අත්තානං, අණුං අග්ගිංව සන්ධම’’න්ති පයොගො.

Dhama dalam arti suara dan hubungan dengan api. Akar kata dhama berlaku dalam arti bersuara dan dalam arti hubungan dengan api bersama dengan tiupan mulut. Dalam arti pertama: 'saṅkhaṃ dhamati (meniup kerang). saṅkhadhamako (peniup kerang). bheriṃ dhamati (memukul genderang). bheridhamako (pemukul genderang). dhame dhame nātidhame' adalah penggunaannya. Dalam arti kedua: 'aggiṃ dhamati (meniup api). ia membangkitkan dirinya sendiri, tiuplah api kecil itu (sandhama)' adalah penggunaannya.

භාම කොධෙ. භාමති.

Bhāma dalam arti kemarahan. Bhāmati.

නමු [Pg.133] නමනෙ. නමති. නමො. නතං, නමනං. නති. නමං. නමමානො. නමන්තො. නමිතො. නාමං. නාමිතං. නමිතුං. නත්වා, නත්වාන. නමිත්වා, නමිත්වාන, නමිතුන. කාරිතෙ ‘‘නාමෙති, නාමයති. නාමෙත්වා. නාමයිත්වා’’ති රූපානි භවන්ති. තත්‍ර හි ‘‘නමති නමිත්වා’’ති එවංපකාරානි පදානි නමනත්ථෙ වන්දනායඤ්ච දට්ඨබ්බානි, ‘‘නමො නත්වා’’ති එවංපකාරානි පන වන්දනායමෙව. අත්‍රායමුපලක්ඛණමත්තා පයොගරචනා –

Namu dalam arti membungkuk. Namati. Namo. Nataṃ, namanaṃ. Nati. Namaṃ. Namamāno. Namanto. Namito. Nāmaṃ. Nāmitaṃ. Namituṃ. Natvā, natvāna. Namitvā, namitvāna, namituna. Dalam bentuk kausatif: 'nāmeti, nāmayati. nāmetvā. nāmayitvā' adalah bentuk-bentuknya. Di sana kata-kata seperti 'namati namitvā' harus dipahami dalam arti membungkuk dan menghormat, sedangkan kata-kata seperti 'namo natvā' hanya dalam arti menghormat saja. Berikut adalah struktur penggunaan sebagai indikasi saja:

රුක්ඛො ඵලී ඵලභාරගරුතාය නමිත්වාන භිජ්ජති;

වුද්ධො ජරාජජ්ජරතාය නමති නමිත්වා ගච්ඡති;

සද්ධො බුද්ධං නමති නමිත්වා ගච්ඡති;

නමො බුද්ධස්ස සත්ථාරං නත්වාන අගමාසීති;

'Pohon yang berbuah, karena beratnya beban buah, ia patah setelah merunduk (namitvāna); Orang tua karena rapuhnya usia tua, ia membungkuk (namati) dan berjalan setelah membungkuk (namitvā); Orang yang penuh keyakinan menghormat (namati) Buddha dan pergi setelah menghormat (namitvā); Hormat (namo) kepada Buddha, setelah menghormat (natvāna) kepada Sang Guru, ia pergi'.

එත්ථ නමොති පදං නිපාතෙසුපි ලබ්භති. තෙන හි පච්චත්තොපයොගවචනානි අභින්නරූපානි දිස්සන්ති ‘‘දෙවරාජ නමො ත්‍යත්ථු. නමො කත්වා මහෙසිනො’’ති. උපසග්ගෙහිපි අයං යොජෙතබ්බා ‘‘පණමති, පණාමො, උණ්ණමති, උණ්ණති’’ ඉච්චාදිනා.

Di sini kata 'namo' juga ditemukan di antara kata keterangan (nipāta). Karena itu, terlihat bentuk yang tidak berbeda dalam kasus nominatif dan akusatif seperti 'devarāja namo tyatthu. Namo katvā mahesino'. Ini juga dapat diterapkan dengan awalan-awalan seperti 'paṇamati, paṇāmo, uṇṇamati, uṇṇati', dan sebagainya.

ඛමු සහනෙ. ඛමති. ඛන්ති. ඛමො, ඛමනං, එවං භාවෙ. කත්තරි පන ‘‘ඛන්තා. ඛමිතා. ඛමො හොති සීතස්සපි උණ්හස්සපී’’ති පයොගා.

Khamu dalam arti kesabaran. Khamati. Khanti. Khamo, khamanaṃ, demikianlah dalam bentuk abstrak (bhāve). Namun dalam bentuk pelaku (kattari), terdapat penggunaan kata: khantā, khamitā. 'Khamo hoti sītassapi uṇhassapi' (Dia sabar/tahan terhadap dingin maupun panas).

සම අදස්සනෙ. සමති, වූපසමති අග්ගි.

Sama dalam arti tidak terlihat (padam). Samati, vūpasamati aggi (api padam/menjadi tenang).

යම පරිවෙසනෙ. යමති. යමො. යමරාජා.

Yama dalam arti pelayanan (pengaturan). Yamati. Yamo. Yamarājā.

සම සද්දෙ. සමති.

Sama dalam arti suara. Samati.

සම ථම වෙලම්බෙ. සමති. ථමති.

Sama dan thama dalam arti penundaan. Samati. Thamati.

වායම ඊහායං. වායමති. වායාමො.

Vāyama dalam arti usaha. Vāyamati. Vāyāmo.

ගමු [Pg.134] ගතියං. ගච්ඡති. ගමකො. ගතො. ගති. ගමනං. කාරිතෙ ‘‘ගමෙති, ගමයති, ගච්ඡාපෙතී’’තිආදීනි භවන්ති.

Gamu dalam arti pergi. Gacchati. Gamako. Gato. Gati. Gamanaṃ. Dalam bentuk kausatif (kārita), menjadi 'gameti, gamayati, gacchāpeti', dan sebagainya.

රමු කීළායං. රමති. විරමති. පටිවිරමති. උපරමති. ආරති. විරති. පටිවිරති. උපරති. වෙරමණි. විරමණං. රති. රමණං. රතො. ආරතො විරතො පටිවිරතො. උපරතො, උපරමො. ආරාමො.

Ramu dalam arti permainan (kesenangan). Ramati. Viramati. Paṭiviramati. Uparamati. Ārati. Virati. Paṭivirati. Uparati. Veramaṇi. Viramaṇaṃ. Rati. Ramaṇaṃ. Rato. Ārato, virato, paṭivirato. Uparato, uparamo. Ārāmo.

වමු උග්ගිරණෙ. වමති. වමථු. වම්මිකො.

Vamu dalam arti mengeluarkan (memuntahkan). Vamati. Vamathu. Vammiko.

ධීරත්ථු තං විසං වන්තං, යමහං ජීවිතකාරණා;

වන්තං පච්චාවමිස්සාමි, මතං මෙ ජීවිතා වරං.

Terkutuklah racun yang telah dimuntahkan itu, yang demi kehidupan; akan kumakan kembali apa yang telah dimuntahkan, kematian bagiku lebih baik daripada hidup [demikian].

තත්ථ වම්මිකොති වමතීති, වන්තකොති, වන්තුස්සයොති, වන්තසිනෙහසම්බන්ධොති වම්මිකො. සො හි අහිනකුලඋන්දූරඝරගොළිකාදයො නානප්පකාරෙ පාණකෙ වමතීති වම්මිකො. උපචිකාහි වන්තකොති වම්මිකො. උපචිකාහි වමිත්වා මුඛතුණ්ඩකෙන උක්ඛිත්තපංසුචුණ්ණෙන කටිප්පමාණෙනපි පොරිසප්පමාණෙනපි උස්සිතොති වම්මිකො. උපචිකාහි වන්තඛෙළසිනෙහෙන ආබද්ධතාය සත්තසත්තාහං දෙවෙ වස්සන්තෙපි න විප්පකිරයති, නිදාඝෙපි තතො පංසුමුට්ඨිං ගහෙත්වා තස්මිං මුට්ඨිනා පීළියමානෙ සිනෙහොව නික්ඛමති, එවං වන්තසිනෙහසම්බන්ධොති වම්මිකො.

Dalam konteks ini, 'vammiko' (bukit rayap) disebut demikian karena ia 'memuntahkan' (vamati), karena merupakan sesuatu yang dimuntahkan (vantako), karena merupakan timbunan yang dikeluarkan (vantussayo), dan karena terikat oleh cairan yang dikeluarkan (vantasinehasambandho). Ia disebut vammiko karena mengeluarkan (memuntahkan) berbagai jenis makhluk kecil seperti ular, garangan, tikus, kadal rumah, dan lain-lain. Ia disebut vammiko karena dimuntahkan oleh rayap. Karena ia dibangun setinggi pinggang maupun setinggi manusia dengan serbuk tanah yang dikeluarkan oleh rayap melalui mulutnya. Karena diikat oleh cairan ludah yang dikeluarkan oleh rayap, ia tidak akan hancur meskipun hujan turun selama tujuh minggu; bahkan di musim panas, jika segenggam tanah diambil dari sana dan ditekan dengan kepalan tangan, cairannya akan keluar, demikianlah ia disebut vammiko karena terikat oleh cairan yang dikeluarkan.

එත්ථ පන ‘‘භගවා, හිමවා’’තිආදීනි පදානි න කෙවලං වන්තුපච්චයවසෙනෙව නිප්ඵාදෙතබ්බානි, අථ ඛො වමුධාතුවසෙනපි නිප්ඵාදෙතබ්බානි, තෙනාහ විසුද්ධිමග්ගකාරකො ‘‘යස්මා පන තීසු භවෙසු තණ්හාසඞ්ඛාතං ගමනමනෙන වන්තං, තස්මා ‘‘භවෙසු වන්තගමනො’ති වත්තබ්බෙ භවසද්දතො භකාරං, ගමනසද්දතො ගකාරං, වන්තසද්දතො වකාරඤ්ච දීඝං කත්වා ආදාය භගවාති වුච්චති, යථා ලොකෙ ‘මෙහනස්ස [Pg.135] ඛස්ස මාලා’ති වත්තබ්බෙ මෙඛලා’’ති වදතා නිරුත්තිනයෙන සද්දසිද්ධි දස්සිතා.

Di sini, kata-kata seperti 'Bhagavā', 'Himavā', dan sebagainya, tidak hanya dibentuk melalui akhiran 'vantu', melainkan juga harus dibentuk melalui akar kata 'vamu'. Itulah sebabnya penulis Visuddhimagga mengatakan: 'Karena Beliau telah memuntahkan (vanta) perjalanan (gamana) yang disebut nafsu keinginan (taṇhā) di tiga alam (bhava), maka seharusnya disebut sebagai bhavesu vantagamano. Dengan mengambil huruf 'bha' dari kata 'bhava', huruf 'ga' dari kata 'gamana', dan huruf 'va' dari kata 'vanta' yang dipanjangkan, maka disebut Bhagavā. Sebagaimana dalam dunia umum, ketika seharusnya dikatakan mehanassa khassa mālā (untaian untuk ruang kemaluan), disebut sebagai mekhalā (ikat pinggang).' Dengan mengatakan demikian, pembentukan kata ditunjukkan melalui metode linguistik (nirutti).

එත්ථ, සියා ‘‘විසමමිදං නිදස්සනං, යෙන ‘මෙහනස්ස ඛස්ස මාලා’ති එත්ථ මෙකාරඛකාරලාකාරානං කමතො ගහණං දිස්සති, ‘‘භවෙසු වන්තගමනො’ති එත්ථ පන භකාරවකාරගකාරානං කමතො ගහණං න දිස්සතී’’ති? සච්චං, ඉධ පන ‘‘අග්ගාහිතො, විජ්ජාචරණසම්පන්නො’’තිආදීසු විය ගුණසද්දස්ස පරනිපාතවසෙන ‘‘භවෙසු ගමනවන්තො’’ති වත්තබ්බෙපි එවමවත්වා සද්දසත්ථෙ යෙභුය්‍යෙන ගුණසද්දානං පුබ්බනිපාතභ්වස්ස ඉච්ඡිතත්තා සද්දසත්ථවිදූනං කෙසඤ්ච විඤ්ඤූනං මනං තොසෙතුං ‘‘භගවා’’ති පදෙ අක්ඛරක්කමං අනපෙක්ඛිත්වා අත්ථමත්තනිදස්සනවසෙන ‘‘ආහිතග්ගි, සම්පන්නවිජ්ජාචරණො’’තිආදීනි විය පුබ්බනිපාතවසෙන ‘‘භවෙසු වන්තගමනො’’ති වුත්තං. ඊදිසස්මිඤ්හි ඨානෙ ‘‘ආහිතග්ගී’’ති වා ‘‘අග්ගාහිතො’’ති වා ‘‘ඡින්නහත්ථො’’ති වා ‘‘හත්ථච්ඡින්නො’’ති වා පදෙසු යථා තථා ඨිතෙසුපි අත්ථස්ස අයුත්ති නාම නත්ථි අඤ්ඤමඤ්ඤං සමානත්ථත්තා තෙසං සද්දානං.

Dalam hal ini, mungkin muncul pertanyaan: 'Ini adalah contoh yang tidak setara, karena dalam kata mekhalā terlihat pengambilan huruf me, kha, dan lā sesuai urutannya. Namun, dalam bhavesu vantagamano, pengambilan huruf bha, va, dan ga sesuai urutannya tidak terlihat?' Benar, namun di sini, meskipun seharusnya dikatakan bhavesu gamanavanto, seperti dalam kata-kata aggāhito dan vijjācaraṇasampanno, di mana kata sifat (guṇa) diletakkan di akhir, namun karena dalam ilmu tata bahasa penempatan kata sifat di awal (pubbanipāta) lebih disukai untuk menyenangkan pikiran para ahli tata bahasa dan orang bijak tertentu, maka tanpa mempedulikan urutan huruf, dikatakan bhavesu vantagamano melalui penempatan di awal (pubbanipāta) sebagai penunjuk makna, seperti kata āhitaggi dan sampannavijjācaraṇo. Sebab dalam hal seperti ini, baik pada kata āhitaggi atau aggāhito, chinnahattho atau hatthacchinno, meskipun diletakkan demikian, tidak ada ketidaksesuaian makna karena kata-kata tersebut memiliki arti yang sama satu sama lain.

වෙදජාතොතිආදීසු පන ඨානෙසු අත්ථෙවාති දට්ඨබ්බං. එවං විසුද්ධිමග්ගෙ ‘‘භගවා’’ති පදස්ස වමුධාතුවසෙනපි නිප්ඵත්ති දස්සිතා, තට්ටීකායම්පි ච දස්සිතා ‘‘භගෙ වමීති භගවා. භාගෙ වමීති භගවා’’ති. නිබ්බචනං පන එවං වෙදිතබ්බං – භගසඞ්ඛාතං සිරිං ඉස්සරියං යසඤ්ච වමි උග්ගිරි ඛෙළපිණ්ඩං විය අනපෙක්ඛො ඡඩ්ඩයීති භගවා. අථ වා භානි නාම නක්ඛත්තානි, තෙහි සමං ගච්ඡන්ති පවත්තන්තීති භගා, සිනෙරුයුගන්ධරඋත්තරකුරුහිමවන්තාදිභාජනලොකා, විසෙසසන්නිස්සයසොභාකප්පට්ඨියභාවතො. තෙපි භගවා වමි තන්නිවාසිසත්තාවාසසමතික්කමනතො තප්පටිබද්ධඡන්දරාගප්පහානෙන පජහීති භගවා.

Dalam hal-hal seperti vedajātoti dan sebagainya, hal itu harus dipandang demikian pula. Demikianlah dalam Visuddhimagga, pembentukan kata Bhagavā ditunjukkan melalui akar kata vamu, dan dalam sub-komentarnya (ṭīkā) juga ditunjukkan: 'Bhage vamīti bhagavā. Bhāge vamīti bhagavā.' Adapun definisinya harus dipahami sebagai berikut: Beliau memuntahkan (vami), mengeluarkan, dan membuang kemuliaan (siri), kekuasaan (issariya), dan kemasyhuran (yasa) yang disebut sebagai bhaga, seperti gumpalan ludah tanpa penyesalan, maka disebut Bhagavā. Atau, bhā adalah nama bagi bintang-bintang; dunia-dunia sebagai wadah seperti Sineru, Yugandhara, Uttarakuru, Himavanta dan sebagainya disebut bhagā karena mereka bergerak (pavattanti) bersama bintang-bintang tersebut, karena keberadaan mereka yang menetap secara khusus dalam kemegahan. Beliau juga memuntahkan (vami) dunia-dunia tersebut dengan melampaui tempat kediaman makhluk-makhluk yang tinggal di sana, dan melepaskannya dengan meninggalkan nafsu keinginan yang terikat padanya, maka disebut Bhagavā.

චක්කවත්තිසිරිං [Pg.136] යස්මා, යසං ඉස්සරියං සුඛං;

පහාසි ලොකචිත්තඤ්ච, සුගතො භගවා තතො.

Karena Beliau telah meninggalkan kemuliaan Raja Roda, kemasyhuran, kekuasaan, kebahagiaan, dan pikiran duniawi, oleh karena itu Beliau adalah Sugato dan Bhagavā.

තථා ඛන්ධායතනධාතාදිභෙදෙ ධම්මකොට්ඨාසෙ සබ්බං පපඤ්ච සබ්බං යොගං සබ්බං ගන්ථං සබ්බං සංයොජනං සමුච්ඡින්දිත්වා අමතං ධාතුං සමධිගච්ඡන්තො වමි උග්ගිරි අනපෙක්ඛො ඡඩ්ඩයි න පච්චාවමීති භගවා. අථ වා සබ්බෙපි කුසලාකුසලෙ සාවජ්ජානවජ්ජෙ හීනප්පණීතෙ කණ්හසුක්කසප්පටිභාගෙ ධම්මෙ අරියමග්ගඤාණමුඛෙන වමි උග්ගිරි අනපෙක්ඛො පරිච්චජි පජහීති භගවා.

Demikian pula, setelah memutus semua rintangan (papañca), semua belenggu (yoga), semua ikatan (gantha), dan semua belenggu (saṃyojana) dalam berbagai kategori Dhamma seperti kelompok unsur (khandha), landasan (āyatana), unsur (dhātu), dan sebagainya, saat mencapai elemen tanpa kematian (amata dhātu), Beliau memuntahkan, mengeluarkan, dan membuang semuanya tanpa sisa dan tidak mengambilnya kembali, maka disebut Bhagavā. Atau, Beliau memuntahkan, mengeluarkan, melepaskan, dan meninggalkan semua fenomena (dhamma) yang baik maupun buruk, yang bercela maupun tak bercela, yang rendah maupun luhur, yang memiliki bagian gelap maupun terang, melalui sarana pengetahuan Jalan Mulia (ariyamaggañāṇa), maka disebut Bhagavā.

ඛන්ධායතනධාතාදී, ධම්මභෙදා මහෙසිනා;

කණ්හසුක්කා යතො වන්තා, තතොපි බගවා මතො.

Karena berbagai kategori Dhamma seperti khandha, āyatana, dhātu, dan sebagainya, baik yang gelap maupun yang terang, telah dimuntahkan oleh Sang Petapa Agung (Mahesi), maka Beliau dikenal pula sebagai Bhagavā.

ජාතකට්ඨකථායං පන හිමවාති පදස්ස වමුධාතුවසෙනපි නිප්ඵත්ති දස්සිතා. තථා හි සම්භවජාතකට්ඨකථායං ‘‘හිමවාති හිමපාතසමයෙ හිමයුත්තොති හිමවා. ගිම්හකාලෙ හිමං වමතීති හිමවා’’ති වුත්තං. එවං ජාතකට්ඨකථායං ‘‘හිමවා’’ති පදස්ස වමුධාතුවසෙනපි නිප්ඵත්ති දස්සිතා, අයං නයො ඊදිසෙසු ඨානෙසුපි නෙතබ්බො. ‘‘ගුණවාගණවා’’තිආදීසු පන න නෙතබ්බො. යදි නයෙය්‍ය, ‘‘ගුණවා ගණවා’’ති පදානං ‘‘නිග්ගුණො පරිහීනගුණො’’ති එවමාදිඅත්ථො භවෙය්‍ය, තස්මා අයං නයො සබ්බත්ථපි න නෙතබ්බො. එත්ථ සියා ‘‘යදි ‘‘භගවා’තිආදිපදානං වමුධාතුවසෙන නිප්ඵත්ති හොති, කථං ‘‘භගවන්තො, භගවන්ත’’න්තිආදීනි සිජ්ඣන්තී’’ති? යථා ‘‘භගවා’’ති පදං නිරුත්තිනයෙන සිජ්ඣති, තථා තානිපි තෙනෙව සිජ්ඣන්ති. අචින්තෙය්‍යො හි නිරුත්තිනයො කෙවලං අත්ථයුත්තිපටිබන්ධමත්තොව, අත්ථයුත්තියං සති නිප්ඵාදෙතුමසක්කුණෙය්‍යානිපි රූපානි අනෙනෙව සිජ්ඣන්ති. එත්ථ ච [Pg.137] යං නිරුත්තිලක්ඛණං ආහරිත්වා දස්සෙතබ්බං සියා, තං උපරි රූපනිප්ඵාදනාධිකාරෙ උදාහරණෙහි සද්ධිං පකාසෙස්සාම.

Namun dalam Jātakaṭṭhakathā, pembentukan kata 'himavā' juga ditunjukkan melalui akar kata 'vamu'. Sebagaimana disebutkan dalam Sambhavajātakaṭṭhakathā: 'Disebut himavā karena pada musim salju ia disertai salju. Disebut himavā karena pada musim panas ia mengeluarkan (vamatī) salju.' Dengan demikian, dalam Jātakaṭṭhakathā ditunjukkan pembentukan kata 'himavā' melalui akar kata 'vamu'; metode ini juga harus diterapkan pada tempat-tempat serupa lainnya. Namun, ini tidak boleh diterapkan pada kata-kata seperti 'guṇavā', 'gaṇavā', dan lain-lain. Jika diterapkan, maka kata-kata 'guṇavā' dan 'gaṇavā' akan memiliki makna seperti 'tidak memiliki kualitas' atau 'kehilangan kualitas', oleh karena itu metode ini tidak boleh diterapkan di mana-mana. Di sini mungkin ada pertanyaan: 'Jika kata-kata seperti bhagavā dibentuk melalui akar kata vamu, bagaimana kata-kata seperti bhagavanto, bhagavantaṃ, dan sebagainya dapat terbentuk?' Sebagaimana kata bhagavā terbentuk melalui metode nirutti, demikian pula kata-kata tersebut terbentuk melalui metode yang sama. Sebab, metode nirutti yang tak terbayangkan ini hanyalah sekadar keterikatan pada kesesuaian makna; ketika ada kesesuaian makna, bentuk-bentuk kata yang tidak dapat dihasilkan melalui tata bahasa biasa pun dapat terbentuk melaluinya. Dan di sini, ciri nirutti mana yang harus dibawa dan ditunjukkan, akan kami jelaskan kemudian dalam bagian pembentukan bentuk kata bersama dengan contoh-contohnya.

ඉධ සාරමතෙ මුනිරාජමතෙ,පරමං පටුතං සුජනො පිහයං;

විපුලත්ථධරං ධනිනීතිමිමං,සතතං භජතං මතිසුද්ධකරං.

Di sini, dalam ajaran Sang Raja Muni yang mengandung esensi, orang bijak yang mendambakan kemahiran tertinggi, senantiasa menekuni aturan kekayaan intelektual ini yang membawa makna luas dan menyucikan pikiran.

ඉති නවඞ්ගෙ සාට්ඨකථෙ පිටකත්තයෙ බ්‍යප්පථගතීසු විඤ්ඤුනං

Demikianlah, dalam Tipitaka beserta ulasannya yang terdiri dari sembilan bagian, bagi mereka yang bijaksana dalam cara-cara pengungkapan,

කොසල්ලත්ථාය කතෙ සද්දනීතිප්පකරණෙ

Dalam kitab Saddanīti yang disusun untuk kemahiran dalam makna,

සරවග්ගපඤ්චකන්තිකො නාම ධාතුවිභාගො

Klasifikasi akar kata yang disebut Saravaggapañcakantiko,

පන්නරසමො පරිච්ඡෙදො.

Bab kelima belas.

16. භූවාදිගණිකපරිච්ඡෙද

16. Bab tentang kelompok akar kata Bhūvādi.

ඉතො පරං අවග්ගන්තා, මිස්සකා චෙව ධාතුයො;

වක්ඛාමි ධාතුභෙදාදි-කුසලස්ස මතානුගා.

Setelah ini, saya akan menjelaskan akar-akar kata yang berakhir selain vokal (konsonan) dan juga akar-akar kata campuran, sesuai dengan pendapat mereka yang ahli dalam perbedaan akar kata dan sebagainya.

යකාරන්තධාතු

Akar kata yang berakhir dengan huruf Ya.

යා ගතිපාපුණෙසු. යාති, යන්ති. යාතු, යන්තු. යෙය්‍ය, යෙය්‍යුං, අනුපරියෙය්‍යුං. යථාසම්භවං පදමාලා යොජෙතබ්බා. යන්තො පුරිසො. යන්තී ඉත්ථී. යන්තං කුලං. යානං, උපයානං, උය්‍යානං ඉච්චාදීනි. දිවාදිගණිකස්ස පනස්ස ‘‘යායති, යායන්තී’’තිආදීනි රූපානි භවන්ති.

Yā dalam arti pergi dan mencapai. Yāti, yanti. Yātu, yantu. Yeyya, yeyyuṃ, anupariyeyyuṃ. Rangkaian kata (padamālā) harus disusun sesuai dengan kemungkinannya. Yanto puriso (orang yang sedang pergi). Yantī itthī (wanita yang sedang pergi). Yantaṃ kulaṃ (keluarga yang sedang pergi). Yānaṃ, upayānaṃ, uyyānaṃ, dan sebagainya. Namun untuk kelompok Divādigaṇika, bentuknya menjadi yāyati, yāyanti, dan lain-lain.

තත්‍ර යානන්තිආදීසු යන්ති එතෙනාති යානං, රථසකටාදි. උපයන්ති එතෙන ඉස්සරස්ස වා පියමනාපස්ස වා සන්තිකං ගච්ඡන්තීති උපයානං, පණ්ණාකාරං. ‘‘උපයානානි මෙ දජ්ජුං, රාජපුත්ත තයි ගතෙ’’ති එත්ථ හි පණ්ණාකාරානි ‘‘උපයානානී’’ති [Pg.138] වුච්චන්ති. සම්පන්නදස්සනීයපුප්ඵඵලාදිතාය උද්ධං ඔලොකෙන්තා යන්ති ගච්ඡන්ති එත්ථාති උය්‍යානං.

Di sana, dalam kata yānaṃ dan sebagainya: alat yang digunakan untuk pergi disebut yānaṃ, seperti kereta, pedati, dan lain-lain. Sesuatu yang dengannya orang-orang pergi mendekati penguasa atau orang yang dicintai dan menyenangkan disebut upayānaṃ, yaitu hadiah (persembahan). Sebab dalam kutipan 'Upayānāni me dajjuṃ, rājaputta tayi gate' (Mereka akan memberiku hadiah-hadiah, wahai pangeran, saat engkau pergi), di sini hadiah-hadiah disebut upayānāni. Tempat di mana orang-orang pergi dan melihat ke atas karena memiliki bunga, buah, dan sebagainya yang tampak sempurna disebut uyyānaṃ (taman).

බ්‍යා උම්මීසනෙ. බ්‍යාති, බ්‍යන්ති. බ්‍යාසි, බ්‍යාථ. බ්‍යාමි, බ්‍යාම. යථාසම්භවං පදමාලා යොජෙතබ්බා. තත්‍ර පනායං පාළි ‘‘යාව බ්‍යාති නිම්මීසති, තත්‍රාපි රසතිබ්බයො’’ති. තත්ථ යාව බ්‍යාතීති යාව උම්මීසති, පුරාණභාසා එසා, අයඤ්හි යස්මිං කාලෙ බොධිසත්තො චූළබොධිපරිබ්බාජකො අහොසි, තස්මිං කාලෙ මනුස්සානං වොහාරො.

Byā dalam arti membuka mata atau menampakkan. Byāti, byanti. Byāsi, byātha. Byāmi, byāma. Rangkaian kata harus disusun sesuai kemungkinannya. Di sana terdapat teks Pāli ini: 'yāva byāti nimmīsati, tatrāpi rasatibbayo'. Di sana, yāva byāti berarti sejauh ia membuka mata; ini adalah bahasa kuno, karena ini adalah bahasa yang digunakan manusia pada masa Bodhisatta menjadi petapa Cūḷabodhi.

යු මිස්සනෙ ගතියඤ්ච. යොති, යවති. ආයු, යොනි.

Yu dalam arti mencampur dan pergi. Yoti, yavati. Āyu, yoni.

තත්ථ ‘‘ආයූ’’ති ආසද්දො උපසග්ගො. ආයවන්ති මිස්සීභවන්ති සත්තා එතෙනාති ආයු. අථ වා ආයවන්ති ආගච්ඡන්ති පවත්තන්ති තස්මිං සති අරූපධම්මාති ආයු. තථා හි අට්ඨසාලිනියං වුත්තං ‘‘ආයවනට්ඨෙන ආයු. තස්මිඤ්හි සති අරූපධම්මා ආයවන්ති ආගච්ඡන්ති පවත්තන්ති, තස්මා ආයූති වුච්චතී’’ති. ‘‘ආයු, ජීවිතං, පාණො’’ ඉච්චෙතෙ පරියායා ලොකවොහාරවසෙන. අභිධම්මවසෙන පන ‘‘ඨිති යපනා යාපනා ජීවිතින්ද්‍රියං’’ ඉච්චෙතෙපි තෙහෙව සද්ධිං පරියායා. යොනීති අණ්ඩජාදීනං අණ්ඩජාදීහි සද්ධිං යාය මිස්සීභාවො හොති, සා යොනි. ඉදං පනෙත්ථ නිබ්බචනං ‘‘යවන්ති එත්ථ සත්තා එකජාතිසමන්වයෙන අඤ්ඤමඤ්ඤං මිස්සකා හොන්තීති යොනි’’ ඉති. එත්ථ ච යොනිසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරො නීයතෙ. යොනීති ඛන්ධකොට්ඨාසස්සපි කාරණස්සපි පස්සාවමග්ගස්සපි නාමං. ‘‘චතස්සො නාගයොනියො. චතස්සො සුපණ්ණයොනියො’’ති එත්ථ හි ඛන්ධකොට්ඨාසො යොනි නාම. ‘‘යොනි [Pg.139] හෙසා භූමිජ ඵලස්ස අධිගමායා’’ති එත්ථ කාරණං. ‘‘න චාහං බ්‍රාහ්මණං බ්‍රූමි, යොනිජං මත්තිසම්භව’’න්ති එත්ථ පස්සාවමග්ගො. එත්ථෙතං වුච්චති –

Di sana, dalam kata āyu, ā adalah awalan (upasagga). Sesuatu yang dengannya makhluk-makhluk bercampur (āyavanti) disebut āyu. Atau, āyu adalah sesuatu yang di dalamnya fenomena tak berbentuk (arūpadhamma) datang atau berlangsung. Sebagaimana disebutkan dalam Aṭṭhasālinī: 'Disebut āyu karena makna pencampuran (āyavana). Sebab ketika ia ada, fenomena tak berbentuk datang dan berlangsung, karena itu disebut āyu.' Āyu, jīvita, pāṇa adalah sinonim menurut penggunaan umum di dunia. Namun menurut Abhidhamma, ṭhiti, yapanā, yāpanā, jīvitindriya juga merupakan sinonim bersama dengan kata-kata tersebut. Yoni adalah pencampuran antara makhluk-makhluk yang lahir dari telur dan sebagainya dengan sesama mereka. Inilah definisinya: 'yavanti ettha sattā... disebut yoni karena di dalamnya makhluk-makhluk bercampur satu sama lain dalam satu jenis kelahiran.' Dan di sini disajikan klasifikasi makna kata yoni. Yoni adalah nama untuk bagian kelompok (khandha), untuk penyebab (kāraṇa), dan juga untuk saluran kelahiran (passāvamagga). Dalam 'Catasso nāgayoniyo, catasso supaṇṇayoniyo', yoni berarti bagian kelompok. Dalam 'Yoni hesā bhūmija phalassa adhigamāyā', itu berarti penyebab. Dalam 'Na cāhaṃ brāhmaṇaṃ brūmi, yonijaṃ mattisambhavaṃ', itu berarti saluran kelahiran. Mengenai hal ini dikatakan:

ඛන්ධානඤ්චාපි කොට්ඨාසෙ, මුත්තමග්ගෙ ච කාරණෙ;

ඉමෙසු තීසු අත්ථෙසු, යොනිසද්දො පවත්තති.

Pada bagian kelompok-kelompok (khandha), pada saluran pembuangan/kelahiran, dan pada penyebab; dalam tiga makna ini kata yoni digunakan.

බ්‍යෙ සංවරණෙ. බ්‍යායති.

Bye dalam arti menutup atau melindungi. Byāyati.

බ්‍යෙ පවත්තියං. බ්‍යෙති සහබ්‍යො.

Bye dalam arti keberlangsungan. Byeti, sahabyo.

එත්ථ සහබ්‍යොති සහ බ්‍යෙති සහ පවත්තතීති සහබ්‍යො, සහායො, එකභවූපගො වා. තථා හි ‘‘තාවතිංසානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපන්නො’’තිආදීසු එකභවූපගො ‘‘සහබ්‍යො’’ති වුච්චති.

Di sini, sahabyo berarti seseorang yang berjalan bersama atau berlangsung bersama, yaitu kawan, atau seseorang yang masuk ke dalam alam kehidupan yang sama. Sebagaimana dalam kutipan 'tāvatiṃsānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapanno' (terlahir dalam kebersamaan dengan para dewa Tāvatiṃsa), di sini orang yang masuk ke alam kehidupan yang sama disebut sahabyo.

හය ගතියං. හයති. හයො. හයොති අස්සො. සො හි හයති සීඝං ගච්ඡතීති හයොති වුච්චති. ඉමානි පනස්ස නාමානි –

Haya dalam arti pergi. Hayati. Hayo. Hayo berarti kuda. Ia disebut hayo karena ia berjalan (hayati) dengan cepat. Inilah nama-namanya:

අස්සො තුරඞ්ගො තුරගො, වාජී වාහො හයොපි ච;

තබ්භෙදා සින්ධවො චෙව, ගොජො අස්සතරොපි ච.

Asso, turaṅgo, turago, vājī, vāho, dan juga hayo; jenis-jenisnya adalah sindhavo, gojo, dan assataro.

කාරණාකාරණඤ්ඤූ තු, ආජානීයො හයුත්තමො;

ඝොටකො තු ඛළුඞ්කස්සො, වළවොති ච වුච්චති;

අස්සපොතො කිසොරොති, ඛළුඞ්කොතිපි වුච්චති;

Kuda yang mengetahui hal yang layak dan tidak layak adalah ājānīyo, kuda yang terbaik; ghoṭako disebut juga kuda yang liar (khaḷuṅkasso) atau vaḷavo; anak kuda disebut kisoro atau juga khaḷuṅko.

හරිය ගතිගෙලඤ්ඤෙසු. හරියති.

Hariya dalam arti pergi dan sakit. Hariyati.

අය වය පය මය තය චය රය ගතියං. අයති. වයති. පයති. මයති. තයති. චයති. රයති. අයො, සමයො, වයො, පයො, රයො. මයතයචයධාතූනං නාමිකපදානි උපපරික්ඛිතබ්බානි.

Aya, vaya, paya, maya, taya, caya, raya dalam arti pergi. Ayati. Vayati. Payati. Mayati. Tayati. Cayati. Rayati. Ayo, samayo, vayo, payo, rayo. Kata benda dari akar kata maya, taya, dan caya harus diperiksa.

තත්ථ [Pg.140] අයොති කාළලොහං, අයති නානාකම්මාරකිච්චෙසු උපයොගං ගච්ඡතීති අයො. වයොති පඨමවයාදිආයුකොට්ඨාසො, වයති පරිහානිං ගච්ඡතීති වයො. පයොති ඛීරස්සපි උදකස්සපි නාමං, පයති ජනෙන පාතබ්බභාවං ගච්ඡතීති පයො. රයොති වෙගො, යො ‘‘ජවො’’තිපි වුච්චති, තස්මා රයනං ජවනං රයො. එත්ථ සමයසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරො වුච්චතෙ අහ නිබ්බචනෙන. සමයසද්දො –

Di sana, ayo berarti besi hitam; disebut ayo karena ia digunakan dalam berbagai pekerjaan pandai besi. Vayo berarti bagian usia seperti usia pertama dan sebagainya; disebut vayo karena ia menuju pada kemerosotan. Payo adalah nama untuk susu dan juga air; disebut payo karena ia berada dalam kondisi untuk diminum oleh orang-orang. Rayo berarti kecepatan, yang juga disebut javo; oleh karena itu, tindakan bergerak cepat adalah rayo. Di sini, klasifikasi makna kata samaya akan dijelaskan melalui definisinya. Kata samaya —

සමවායෙ ඛණෙ කාලෙ, සමයෙ හෙතුදිට්ඨිසු;

පටිලාභෙ පහානෙ ච, පටිවෙධෙ ච දිස්සති.

Kata samaya terlihat (digunakan dalam arti) perpaduan, saat, waktu, kumpulan, sebab, pandangan, perolehan, pelepasan, dan penembusan.

තථා හි ‘‘අප්පෙව නාම ස්වෙපි උපසඞ්කමෙය්‍යාම කාලඤ්ච සමයඤ්ච උපාදායා’’ති එවමාදීසු සමවායො අත්ථො. ‘‘එකොව ඛො භික්ඛවෙ ඛණො ච සමයො ච බ්‍රහ්මචරියවාසායා’’තිආදීසු ඛණො. ‘‘උණ්හසමයො පරිළාහසමයො’’තිආදීසු කාලො. ‘‘මහාසමයො පවනස්මි’’න්තිආදීසු සමූහො. ‘‘සමයොපි ඛො තෙ භද්දාලි අප්පටිවිද්ධො අහොසී’’තිආදීසු හෙතු. ‘‘තෙන සමයෙන උග්ගාහමානො පරිබ්බාජකො සමණමුණ්ඩිකාපුත්තො සමයප්පවාදකෙ තින්දුකාචීරෙ එකසාලකෙ මල්ලිකාය ආරාමෙ පටිවසතී’’තිආදීසු දිට්ඨි.

Sebab, dalam kutipan seperti, 'Mungkin saja besok kami akan datang dengan mempertimbangkan waktu dan perpaduan (kālañca samayañca upādāya)', kata 'samaya' berarti perpaduan (samavāyo). Dalam kutipan seperti, 'Hanya ada satu saat dan kesempatan (khaṇo ca samayo ca), wahai para bhikkhu, untuk menjalani kehidupan luhur', itu berarti saat (khaṇo). Dalam kutipan seperti, 'Musim panas, musim panas yang membakar (uṇhasamayo pariḷāhasamayo)', itu berarti waktu (kālo). Dalam kutipan seperti, 'Pertemuan besar di hutan (mahāsamayo pavanasmiṃ)', itu berarti kumpulan (samūho). Dalam kutipan seperti, 'Kesempatan (sebab) juga tidak engkau tembus, Bhaddāli (samayopi kho te bhaddāli appaṭividdho ahosī)', itu berarti sebab (hetu). Dalam kutipan seperti, 'Pada waktu itu, pengembara Uggāhamāna, putra Samaṇamuṇḍikā, tinggal di taman Mallikā yang dikelilingi pohon Tinduka, di tempat para penganut berbagai pandangan (samayappavādake)', itu berarti pandangan (diṭṭhi).

‘‘දිට්ඨෙ ධම්මෙ ච යො අත්ථො, යො චත්ථො සම්පරායිකො;

අත්ථාභිසමයා ධීරො, පණ්ඩිතොති පවුච්චතී’’ති

'Manfaat apa pun dalam kehidupan sekarang, dan manfaat apa pun dalam kehidupan mendatang; karena perolehan (abhisamaya) manfaat tersebut, orang yang bijaksana disebut seorang pandita.'

ආදීසු [Pg.141] පටිලාභො. ‘‘සම්මා මානාභිසමයා අන්තමකාසි දුක්ඛස්සා’’තිආදීසු පහානං. ‘‘දුක්ඛස්ස පීළනට්ඨො සඞ්ඛතට්ඨො සන්තාපට්ඨො අභිසමයට්ඨො’’තිආදීසු පටිවෙධො. එත්ථ ච උපසග්ගානං ජොතකමත්තත්තා තස්ස තස්ස අත්ථස්ස වාචකො සමයසද්දො එවාති සමයසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරෙපි සඋපසග්ගො අභිසමයසද්දො වුත්තො.

Dalam kutipan-kutipan di atas, itu berarti perolehan (paṭilābho). Dalam kutipan seperti, 'Melalui pelepasan kesombongan yang benar, ia mengakhiri penderitaan (sammā mānābhisamayā)', itu berarti pelepasan (pahānaṃ). Dalam kutipan seperti, 'Arti penderitaan sebagai penindasan, sebagai yang terkondisi, sebagai pembakaran, sebagai penembusan (abhisamayaṭṭho)', itu berarti penembusan (paṭivedho). Dan di sini, karena awalan (upasagga) hanya berfungsi sebagai penanda, maka kata 'samaya' itu sendirilah yang menyatakan masing-masing arti tersebut; demikianlah dalam penguraian arti kata 'samaya', kata 'abhisamaya' yang disertai awalan juga disebutkan.

තත්ථ සහකාරීකාරණතාය සන්නිජ්ඣං සමෙති සමවෙතීති සමයො, සමවායො. සමෙති සමාගච්ඡති මග්ගබ්‍රහ්මචරියං එත්ථ තදාධාරපුග්ගලොති සමයො, ඛණො. සමෙන්ති එත්ථ, එතෙන වා සඞ්ගච්ඡන්ති ධම්මා සහජාතධම්මෙහි උප්පාදාදීහි වාති සමයො, කාලො. ධම්මප්පවත්තිමත්තතාය අත්ථතො අභූතොපි හි කාලො ධම්මප්පවත්තියා අධිකරණං කරණං විය ච පරිකප්පනාමත්තසිද්ධෙන රූපෙන වොහරියතීති. සමං, සහ වා අවයවානං අයනං පවත්ති අවට්ඨානන්ති සමයො, සමූහො, යථා ‘‘සමුදායො’’ති. අවයවසහාවට්ඨානමෙව හි සමූහො. පච්චයන්තරසමාගමෙ එති ඵලං එතස්මා උප්පජ්ජති පවත්තති චාති සමයො, හෙතු, යථා ‘‘සමුදයො’’ති. සමෙති සංයොජනභාවතො සම්බන්ධා එති අත්තනො විසයෙ පවත්තති, දළ්හග්ගහණභාවතො වා සංයුත්තා අයන්ති පවත්තන්ති සත්තා යථාභිනිවෙසං එතෙනාති සමයො, දිට්ඨි. දිට්ඨිසංයොජනෙන හි සත්තා අතිවිය බජ්ඣන්ති. සමිති සඞ්ගති සමොධානන්ති සමයො, පටිලාභො. සමස්ස නිරොධස්ස යානං, සම්මා වා යානං අපගමො අප්පවත්තීති සමයො, පහානං. ඤාණෙන අභිමුඛං සම්මා එතබ්බො අධිගන්තබ්බොති සමයො, ධම්මානං අවිපරීතො සභාවො, අභිමුඛභාවෙන සම්මා එති ගච්ඡති බුජ්ඣතීති සමයො. යථාභූතසභාවාවබොධො. එවං තස්මිං තස්මිං අත්ථෙ සමයසද්දස්ස පවත්ති වෙදිතබ්බා.

Dalam hal ini, disebut 'samaya' (perpaduan) karena ia datang bersama atau bertemu (sameti, samaveti) sebagai penyebab pendukung (sahakārīkāraṇa). Disebut 'samaya' (saat) karena di sana orang yang menjadi tumpuannya bertemu (sameti, samāgacchati) dengan jalan kehidupan luhur. Disebut 'samaya' (waktu) karena fenomena-fenomena bertemu di sana atau dengannya, bersama dengan fenomena-fenomena yang lahir bersama seperti kemunculan dan sebagainya. Sebab, meskipun waktu secara hakiki tidak ada karena hanya merupakan keberlangsungan fenomena, ia diungkapkan dalam bentuk yang ditetapkan secara konseptual seolah-olah sebagai wadah (adhikaraṇa) atau sarana (karaṇa) bagi keberlangsungan fenomena tersebut. Disebut 'samaya' (kumpulan) karena gerakan (ayana), keberlangsungan, atau keberadaan bagian-bagian secara bersama (samaṃ) atau serentak (saha), seperti kata 'samudāya'. Sebab, kumpulan hanyalah keberadaan bagian-bagian secara bersama-sama. Disebut 'samaya' (sebab) karena hasil datang (eti), muncul, atau berlangsung dari pertemuan berbagai kondisi ini, seperti kata 'samudaya'. Disebut 'samaya' (pandangan) karena ia datang (eti) dalam objeknya sendiri melalui hubungan sebagai belenggu, atau karena makhluk bergerak (ayanti) atau berlangsung sesuai dengan kepatuhannya karena cengkeramannya yang kuat. Sebab, melalui belenggu pandangan, makhluk terikat sangat kuat. Disebut 'samaya' (perolehan) karena ia adalah pertemuan (saṅgati) atau penggabungan (samodhāna). Disebut 'samaya' (pelepasan) karena ia adalah jalan (yāna) menuju padamnya (samassa) penderitaan, atau jalan (yāna) yang benar untuk pergi menjauh (apagamo) atau tidak berlangsungnya penderitaan. Disebut 'samaya' karena merupakan hakikat fenomena yang tidak menyimpang yang harus didekati (etabbo) atau dicapai (adhigantabbo) secara benar dengan pengetahuan; ia disebut 'samaya' karena ia datang (eti) atau dipahami (bujjhatī) secara benar melalui kehadiran yang nyata. Itu adalah pemahaman terhadap hakikat sesuai dengan kenyataan. Demikianlah penggunaan kata 'samaya' dalam masing-masing arti tersebut harus dipahami.

නනු [Pg.142] ච අත්ථමත්තං පති සද්දා අභිනිවිසන්තීති න එකෙන සද්දෙන අනෙකෙ අත්ථා අභිධීයන්තීති? සච්චමෙතං සද්දවිසෙසෙ අපෙක්ඛිතෙ. සද්දවිසෙසෙ හි අපෙක්ඛමානෙ එකෙන සද්දෙන අනෙකත්ථාභිධානං න සම්භවති. න හි යො කාලත්ථො සමයසද්දො, සොයෙව සමූහාදිඅත්ථං වදති. එත්ථ පන තෙසං තෙසං අත්ථානං සමය සද්දවචනීයතා සාමඤ්ඤමුපාදාය අනෙකත්ථතා සමයසද්දස්ස වුත්තා. එවං සබ්බත්ථ අත්ථුද්ධාරෙ අධිප්පායො වෙදිතබ්බො.

Bukankah kata-kata merujuk hanya pada satu arti, sehingga tidak mungkin satu kata menyatakan banyak arti? Hal ini benar jika mempertimbangkan kekhususan kata (saddavisesa). Sebab, jika kekhususan kata dipertimbangkan, maka penyebaran banyak arti oleh satu kata tidaklah mungkin. Karena kata 'samaya' yang berarti waktu bukanlah kata yang sama yang menyatakan arti kumpulan dan sebagainya. Namun, di sini, dengan mengambil kesamaan penggunaan kata 'samaya' untuk masing-masing arti tersebut, maka dikatakan bahwa kata 'samaya' memiliki banyak arti. Demikianlah maksud dari penguraian arti (atthuddhāra) di segala tempat harus dipahami.

ඉතො යාතො අයතො ච, නිප්ඵත්තිං සමුදීරයෙ;

විඤ්ඤූ සමයසද්දස්ස, සමවායාදිවාචිනො.

Dari akar kata 'i', 'yā', dan 'ay', orang yang bijaksana hendaknya menyatakan pembentukan kata 'samaya' yang bermakna perpaduan dan sebagainya.

ඉතො යාතො අයතො ච, සමානත්ථෙහි ධාතුහි;

එවං සමානරූපානි, භවන්තීති ච ඊරයෙ.

Dari akar kata 'i', 'yā', dan 'ay' yang memiliki arti yang sama, ia hendaknya menyatakan bahwa bentuk-bentuk yang serupa (samānarūpāni) dapat terjadi demikian.

නය රක්ඛණෙ ච. චකාරො ගතිපෙක්ඛකො. නයති. නයො. නයොති නයනං ගමනන්ති නයො, පාළිගති. නයන්ති වා රක්ඛන්ති අත්ථං එතෙනාති නයො, තථත්තනයාදි.

[Akar kata] 'nay' berarti membimbing dan melindungi. Huruf 'ca' mengacu pada pergerakan (gati). Membimbing (nayati) adalah metode (nayo). 'Naya' berarti pembimbingan atau pergerakan (gamananti), yaitu alur teks (pāḷigati). Atau disebut 'naya' (metode) karena dengannya orang membimbing atau melindungi makna, seperti dalam metode 'tathattana' dan sebagainya.

දය දානගතිහිංසාදානරක්ඛාසු. දයති. දයා.

[Akar kata] 'day' berarti memberi, bergerak, menyakiti, menerima, dan melindungi. Memberi (dayati) adalah kasih sayang (dayā).

දයාති මෙත්තාපි වුච්චති කරුණාපි. ‘‘දයාපන්නො’’ති එත්ථ හි මෙත්තා ‘‘දයා’’ති, මෙත්තචිත්තතං ආපන්නොති හි අත්ථො. ‘‘අදයාපන්නො’’ති එත්ථ පන කරුණා ‘‘දයා’’ති වුච්චති. නික්කරුණතං ආපන්නොති හි අත්ථො. එවං දයාසද්දස්ස මෙත්තාකරුණාසු පවත්ති වෙදිතබ්බා. තථා හි අභිධම්මටීකායං වුත්තං ‘‘දයාසද්දො යත්ථ යත්ථ පවත්තති, තත්ථ තත්ථ අධිප්පායවසෙන යොජෙතබ්බො. දයාසද්දො හි අනුරක්ඛණත්ථං අන්තොනීතං කත්වා පවත්තමානො මෙත්තාය ච කරුණාය ච පවත්තතී’’ති.

Kata 'dayā' (kasih sayang) juga disebut sebagai cinta kasih (mettā) dan belas kasih (karuṇā). Dalam kutipan 'penuh kasih sayang (dayāpanno)', 'dayā' berarti cinta kasih, karena artinya adalah telah mencapai kondisi pikiran yang penuh cinta kasih. Namun dalam kutipan 'tidak penuh kasih sayang (adayāpanno)', 'dayā' disebut sebagai belas kasih (karuṇā), karena artinya adalah telah mencapai kondisi tanpa belas kasih. Demikianlah penggunaan kata 'dayā' dalam arti cinta kasih dan belas kasih harus dipahami. Sebagaimana dikatakan dalam Sub-komentar Abhidhamma: 'Di mana pun kata dayā muncul, ia harus diterapkan sesuai dengan maksudnya. Sebab kata dayā, yang muncul dengan menyertakan makna perlindungan di dalamnya, berlaku baik untuk cinta kasih maupun belas kasih.'

වචනත්ථො පනෙත්ථ එවං වෙදිතබ්බො – දයති දදාති සත්තානං අභයං එතායාති දයා. දයති ගච්ඡති විභාගං අකත්වා [Pg.143] පාපකල්‍යාණජනෙසු සමං වත්තති, සීතෙන සමං ඵරන්තං රජොමලඤ්ච පවාහෙන්තං උදකමිවාතිපි දයා, මෙත්තා. දයති වා හිංසති කාරුණිකං යාව යථාධිප්පෙතං පරස්ස හිතනිප්ඵත්තිං න පාපුණාති, තාවාති දයා. දයති අනුග්ගණ්හාති පාපජනම්පි සජ්ජනො එතායාතිපි දයා. දයති අත්තනො සුඛම්පි පහාය ඛෙදං ගණ්හාති සජ්ජනො එතායාති දයා. දයන්ති ගණ්හන්ති එතාය මහාබොධිසත්තා බුද්ධභාවාය අභිනීහාරකරණකාලෙ හත්ථගතම්පි අරහත්තඵලං ඡඩ්ඩෙත්වා සංසාරසාගරතො සත්තෙ සමුද්ධරිතුකාමා අනස්සාසකරං අතිභයානකං මහන්තං සංසාරදුක්ඛං, පච්ඡිමභවෙ ච සහ අමතධාතුපටිලාභෙන අනෙකගුණසමලඞ්කතං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණඤ්චාතිපි දයා, කරුණා. කරුණාමූලකා හි සබ්බෙ බුද්ධගුණා.

Arti harfiahnya di sini harus dipahami demikian: Ia disebut 'dayā' karena dengannya ia memberi (dayati, dadāti) rasa aman kepada makhluk-makhluk. Ia disebut 'dayā' (cinta kasih) karena ia bergerak (dayati) menuju pembagian tanpa membeda-bedakan, berlaku sama terhadap orang jahat maupun orang baik, seperti air yang menyebar secara merata mendinginkan dan menghanyutkan kotoran debu. Atau disebut 'dayā' karena ia menyakiti (dayati, hiṃsati) [ketenangan] orang yang berbelas kasih selama kesejahteraan orang lain yang diinginkan belum tercapai. Disebut 'dayā' juga karena dengannya orang baik membantu (dayati, anuggaṇhāti) bahkan orang jahat sekalipun. Disebut 'dayā' karena dengannya orang baik menanggung kelelahan bahkan dengan melepaskan kebahagiaannya sendiri. Disebut 'dayā' (belas kasih) karena dengannya para Bodhisatta agung, pada saat melakukan pengabdian (abhinīhāra) untuk menjadi Buddha, mengambil (dayanti) penderitaan samsara yang besar, yang tidak memberikan ketenangan dan sangat menakutkan, karena keinginan untuk menyeberangkan makhluk-makhluk dari samudra samsara, bahkan setelah membuang buah Arahat yang sudah di tangan, dan dalam kehidupan terakhir, memperoleh pengetahuan kemahatahuan (sabbaññutaññāṇa) yang dihiasi dengan banyak kualitas bersama dengan perolehan unsur abadi (amatadhātu). Sebab, semua kualitas Buddha berakar pada belas kasih (karuṇā).

අපරො නයො – දයන්ති අනුරක්ඛන්ති සත්තෙ එතාය, සයං වා අනුදයති, අනුදයමත්තමෙව වා එතන්ති දයා, මෙත්තා චෙව කරුණා ච. කිඤ්චි පයොගමෙත්ථ කථයාම ‘‘සෙය්‍යථාපි ගහපති ගිජ්ඣො වා කඞ්කො වා කුලලො වා මංසපෙසිං ආදාය දයෙය්‍ය. පුත්තෙසු මද්දී දයෙසි, සස්සුයා සසුරම්හි ච. දයිතබ්බො රථෙසභ’’. තත්ථ දයෙය්‍යාති උප්පතිත්වා ගච්ඡෙය්‍ය, ගත්‍යත්ථවසෙනෙතං දට්ඨබ්බං. දයෙසීති මෙත්තචිත්තං කරෙය්‍යාසි. දයිතබ්බොති පියායිතබ්බො. උභයම්පෙතං විවරණං රක්ඛණත්ථං අන්තොගධං කත්වා අධිප්පායත්ථවසෙන කතන්ති වෙදිතබ්බං.

Cara lain – makhluk-makhluk dilindungi dengannya, atau ia sendiri merasa kasihan, atau hanya sekadar kasih sayang; ini disebut dayā, yaitu mettā (cinta kasih) dan karuṇā (welas asih). Mari kita sebutkan beberapa penggunaannya di sini: “Bagaikan, wahai perumah tangga, seekor burung pemakan bangkai, bangau, atau elang terbang membawa sepotong daging.” “Maddī menunjukkan kasih sayang (dayesi) kepada putra-putranya, serta kepada ibu mertua dan bapak mertuanya.” “Ia harus dikasihi (dayitabbo), wahai pemimpin para kusir.” Di sana, dayeyyā berarti terbang pergi; ini harus dipahami berdasarkan arti gerakan. Dayesī berarti mengembangkan pikiran cinta kasih. Dayitabbo berarti dicintai. Harus diketahui bahwa kedua penjelasan ini dibuat berdasarkan makna maksud dengan memasukkan makna perlindungan di dalamnya.

ඌයී තන්තසන්තානෙ. ඌයති. ඌතො, ඌතවා.

Ūyī dalam makna rentangan benang (menenun). Ūyati. Ūto, ūtavā.

පූයී විසරණෙ දුග්ගන්ධෙ ච. පූයති. පූතො, පූතවා. පූතිමච්ඡං කුසග්ගෙන, යො නරො උපනය්හති.

Pūyī dalam makna membusuk dan berbau busuk. Pūyati. Pūto, pūtavā. “Orang yang membungkus ikan busuk dengan rumput kusa.”

කනුයී [Pg.144] සද්දෙ. කනුයති. කනුතො, කනුතවා.

Kanuyī dalam makna suara. Kanuyati. Kanuto, kanutavā.

ඛමාය විධූනනෙ. ඛමායති. ඛමාතො, ඛමාතවා.

Khamāya dalam makna mengguncang (menghalau). Khamāyati. Khamāto, khamātavā.

ඵායි පායි වුද්ධියං. ඵායති. ඵීතො, ඵතවා.

Phāyi dan pāyi dalam makna pertumbuhan. Phāyati. Phīto, phatavā.

තත්ථ තතවන්තුපච්චයා, යකාරලොපො, ධාත්වන්තස්ස සරස්ස ඉකාරාදෙසො ච දට්ඨබ්බො. එස නයො ‘‘පූතො පූතවා’’තිආදීසුපි යථාසම්භවං දට්ඨබ්බො. පායති. පායො. අපායො. එත්ථ ච නත්ථි පායො වුද්ධි එත්ථාති අපායො. අථ වා පන අයතො සුඛතො අපෙතොති අපායොතිපි නිබ්බචනීයං. අපායොති ච නිරයො තිරච්ඡානයොනි පෙත්තිවිසයො අසුරකායොති චත්තාරො අපායා.

Di sana, harus diperhatikan penggunaan sufiks -ta dan -vantup, penghilangan huruf ya, dan perubahan vokal akhir akar kata menjadi ikāra. Cara ini juga harus diperhatikan dalam kata-kata seperti “pūto pūtavā” dan sebagainya sesuai kemungkinan. Pāyati. Pāyo. Apāyo. Di sini, di mana tidak ada pertumbuhan (pāyo), itulah apāyo. Atau, apāyo dapat didefinisikan sebagai yang jauh dari keberuntungan (aya) atau kebahagiaan (sukha). Apāyo mencakup empat alam rendah: neraka, alam binatang, alam peta (hantu kelaparan), dan alam asura.

තායු සන්තානපාලනෙසු. තායති. තායනං. දිවාදිගණෙ පන තා පාලනෙති ධාතුං පස්සථ, තස්ස ‘‘තායති තාණ’’න්ති රූපානි. උභයෙසං ක්‍රියාපදං සමං. අකාරයකාරපච්චයමත්තෙනෙව නානත්තං, නාමිකපදානි පන විසදිසානි ‘‘තායනං, තාණ’’න්ති.

Tāyu dalam makna kelangsungan dan perlindungan. Tāyati. Tāyanaṃ. Namun dalam golongan Divādi, lihatlah akar kata tā dalam makna perlindungan; bentuk-bentuknya adalah “tāyati, tāṇaṃ”. Kata kerja keduanya sama. Perbedaannya hanya pada sufiks a dan ya saja, namun kata bendanya berbeda, yaitu “tāyanaṃ” dan “tāṇaṃ”.

චායු පූජානිසාමනෙසු. පූජා පූජනා. නිසාමනං ඔලොකනං සවනඤ්ච වුච්චති. ‘‘ඉඞ්ඝ මද්දි නිසාමෙහි. නිසාමයථ සාධවො’’ති ච ආදීසු හි ඔලොකනසවනානි නිසාමනසද්දෙන වුත්තානි. අපිච ඤාණෙන උපපරික්ඛණම්පි නිසාමනමෙවාති ගහෙතබ්බං. චායති, අපචායති. අනගාරෙ පබ්බජිතෙ, අපචෙ බ්‍රහ්මචාරියෙ. යෙ වුද්ධමපචායන්ති. අපචිතිං දස්සෙති. නිච්චං වුද්ධාපචායිනො.

Cāyu dalam makna penghormatan dan pengamatan. Pūjā berarti penghormatan. Nisāmana berarti melihat dan mendengar. Dalam ayat-ayat seperti “Ayo Maddī, perhatikanlah (nisāmehi). Perhatikanlah (nisāmayatha), wahai para bajik,” tindakan melihat dan mendengar disebut dengan kata nisāmana. Selain itu, harus dipahami bahwa penyelidikan dengan kebijaksanaan juga merupakan nisāmana. Cāyati, apacāyati. “Terhadap ia yang tidak berumah tangga yang telah melepaskan keduniawian, ia menghormati kehidupan suci.” “Mereka yang menghormati orang yang lebih tua.” Menunjukkan rasa hormat (apacitiṃ). “Selalu menghormati yang lebih tua.”

යකාරන්තධාතුරූපානි.

Bentuk-bentuk akar kata yang berakhir dengan huruf ya.

රකාරන්තධාතු

Akar kata yang berakhir dengan huruf ra.

රා [Pg.145] ආදානෙ. රාති.

Rā dalam makna mengambil. Rāti.

රි සන්තානෙ. රෙති. රෙණු. රෙණූති රජො.

Ri dalam makna kelangsungan. Reti. Reṇu. Reṇu berarti debu.

රු ගතියං රොසනෙ ච. රවති, විරවති.

Ru dalam makna gerak dan kemarahan. Ravati, viravati.

රු සද්දෙ. රොති, රවති. රවො, උපරවො. රුතමනුඤ්ඤං රුචියා ච පිට්ඨි. රුතන්ති රවනං රුතං, සද්දො.

Ru dalam makna suara. Roti, ravati. Ravo, uparavo. “Suara (rutam) yang menyenangkan dan disukai di belakang.” Rutaṃ berarti teriakan, yaitu suara.

රෙ සද්දෙ. රායති. රා. රත්ති. එත්ථ ච රාති සද්දො. රත්තීති නිසාසඞ්ඛාතො සත්තානං සද්දස්ස වූපසමකාලො. රා තිය්‍යති උච්ඡිජ්ජති එත්ථාති රත්ති.

Re dalam makna suara. Rāyati. Rā. Ratti. Dan di sini rā adalah suara. Ratti (malam) didefinisikan sebagai waktu meredanya suara makhluk-makhluk. Di mana suara (rā) terputus atau berakhir (tiyyati/ucchijjati), itulah ratti.

බ්‍රූ වියත්තියං වාචායං. අපි හන්ත්වා හතො බ්‍රූති.

Brū dalam makna kejelasan ucapan (berbicara). “Bahkan setelah membunuh, yang terbunuh berbicara (brūti).”

බ්‍රවීති, බ්‍රුන්ති. බ්‍රූසි, බ්‍රූථ. බ්‍රූමි, බ්‍රූම. බ්‍රූතෙ, බ්‍රුවන්තෙ. බ්‍රූසෙ, බ්‍රුව්හෙ. බ්‍රුවෙ, බ්‍රුම්හෙ.

Bravīti, brunti. Brūsi, brūtha. Brūmi, brūma. Brūte, bruvante. Brūse, bruvhe. Bruve, brumhe.

බ්‍රූතු, බ්‍රුවිතු, බ්‍රුවන්තු. බ්‍රූහි, බ්‍රූථ. බ්‍රූමි, බ්‍රූම. බ්‍රූතං, බ්‍රුවන්තං.

Brūtu, bruvitu, bruvantu. Brūhi, brūtha. Brūmi, brūma. Brūtaṃ, bruvantaṃ.

එත්ථ ච අම්බට්ඨසුත්තෙ ‘‘පුන භවං ගොතමො බ්‍රුවිතූ’’ති පාළිදස්සනතො ‘‘බ්‍රුවිතූ’’ති වුත්තං. එවං සබ්බත්ථාපි උපපරික්ඛිත්වා නයො ගහෙතබ්බො.

Di sini, dalam Ambaṭṭha Sutta, berdasarkan kutipan Pāli “puna bhavaṃ gotamo bruvitū” (semoga Yang Mulia Gotama berbicara lagi), maka dikatakan “bruvitū”. Demikian pula di segala tempat, cara ini harus dipahami setelah melakukan pengamatan.

බ්‍රුවෙය්‍ය, බ්‍රුවෙ, බ්‍රුවෙය්‍යුං. බ්‍රුවෙය්‍යාසි, බ්‍රුවෙය්‍යාථ. බ්‍රුවෙය්‍යාමි, බ්‍රුවෙය්‍යාම. බ්‍රුවෙථ, බ්‍රුවෙරං. බ්‍රුවෙථො, බ්‍රුවෙය්‍යාව්හො. බ්‍රුවෙය්‍යං. බ්‍රුවෙය්‍යාම්හෙ.

Bruveyya, bruve, bruveyyuṃ. Bruveyyāsi, bruveyyātha. Bruveyyāmi, bruveyyāma. Bruvetha, bruveraṃ. Bruvetho, bruveyyāvho. Bruveyyaṃ. Bruveyyāmhe.

පබ්‍රූති. අනුබ්‍රූති. පබ්‍රූතු, අනුබ්‍රූතු. පබ්‍රුවෙය්‍ය, අනුබ්‍රුවෙය්‍ය. එවං සබ්බත්ථ පඅනුඋපසග්ගෙහිපි යථාසම්භවං පදමාලා යොජෙතබ්බා.

Pabrūti. Anubrūti. Pabrūtu, anubrūtu. Pabruveyya, anubruveyya. Demikian pula di segala tempat, rangkaian kata harus diterapkan bahkan dengan awalan pa-, anu-, dan upa- sesuai kemungkinan.

ආහ, ආහු. බ්‍රවෙ, බ්‍රවිත්ථ, බ්‍රවිරෙ. බ්‍රවිත්ථො, බ්‍රවිව්හො. බ්‍රවිං, බ්‍රවිම්හෙ. පරොක්ඛාවසෙන වුත්තානි.

Āha, āhu. Brave, bravittha, bravire. Bravittho, bravivho. Braviṃ, bravimhe. Ini diucapkan dalam bentuk Parokkhā (Perfect Tense).

අබ්‍රවා[Pg.146], අබ්‍රවූ. අබ්‍රවො, අබ්‍රවත්ථ. අබ්‍රවං, අබ්‍රවම්හා. අබ්‍රවත්ථ, අබ්‍රවත්ථුං. අබ්‍රවසෙ, අබ්‍රව්හං. අබ්‍රවිං, අබ්‍රවිම්හසෙ. හිය්‍යත්තනීවසෙන වුත්තානි.

Abravā, abravū. Abravo, abravattha. Abravaṃ, abravamhā. Abravattha, abravatthuṃ. Abravase, abravhaṃ. Abraviṃ, abravimhase. Ini diucapkan dalam bentuk Hiyyattanī (Imperfect Tense).

අබ්‍රවි, අබ්‍රවුං. අබ්‍රවො, අබ්‍රවිත්ථ. අබ්‍රවිං, අබ්‍රවිම්හා. අබ්‍රවා, අබ්‍රවූ. අබ්‍රවසෙ, අබ්‍රවිව්හං. අබ්‍රවං, අබ්‍රවිම්හෙ. අජ්ජතනීවසෙන වුත්තානි.

Abravi, abravuṃ. Abravo, abravittha. Abraviṃ, abravimhā. Abravā, abravū. Abravase, abravivhaṃ. Abravaṃ, abravimhe. Ini diucapkan dalam bentuk Ajjatanī (Aorist Tense).

බ්‍රුවිස්සති, බ්‍රුවිස්සන්ති. අබ්‍රවිස්සා, අබ්‍රවිස්සංසු. සෙසං සබ්බං නෙතබ්බං. කම්මපදං අප්පසිද්ධං. සචෙ පන සියා, ‘‘බ්‍රූයතී’’ති සියා ‘‘ලුයති, ලූයතී’’ති පදානි විය.

Bruvissati, bruvissanti. Abravissā, abravissaṃsu. Sisanya harus dipahami dengan cara yang sama. Bentuk pasif (kammapada) jarang ditemukan di sini. Namun jika ada, bentuknya adalah “brūyatī”, seperti kata “luyati, lūyatī”.

ජීර බ්‍රූහනෙ. බ්‍රූහනං වඩ්ඪනං. ජීරති. ජීරං. ජීරමානො. ජීරණං. අප්පස්සුතායං පුරිසො, බලිබද්දොව ජීරති.

Jīra dalam makna penguatan (pertumbuhan). Brūhanaṃ berarti pertumbuhan. Jīrati. Jīraṃ. Jīramāno. Jīraṇaṃ. “Orang yang sedikit belajar ini, menua (jīrati) bagaikan lembu.”

පූර පූරණෙ. පූරති. පූරතොව මහොදධි. සබ්බෙ පූරෙන්තු සඞ්කප්පා. පූරිතුං, පූරිත්වා, පූරං, පූරිතං. පුණ්ණං, පරිපුණ්ණං. සම්පුණ්ණං, පූරණං. පූරණො කස්සපො. කාරිතෙ ‘‘පාරමියො පූරෙති, පූරයති, පූරාපෙති, පූරාපයති. පූරෙත්වා, පූරයිත්වා, පූරාපෙත්වා, පූරාපයිත්වා, පරිපූරෙත්වා’’ ඉච්චාදීනි භවන්ති.

Pūra dalam makna pengisian. Pūrati. “Samudra besar terisi.” “Semoga semua cita-cita terpenuhi.” Pūrituṃ, pūritvā, pūraṃ, pūritaṃ. Puṇṇaṃ, paripuṇṇaṃ. Sampuṇṇaṃ, pūraṇaṃ. Pūraṇo Kassapo. Dalam bentuk kausatif: “ia memenuhi parami (pāramiyo pūreti), pūrayati, pūrāpeti, pūrāpayati. Pūretvā, pūrayitvā, pūrāpetvā, pūrāpayitvā, paripūretvā,” dan sebagainya.

ඝොර ගතිපටිඝාතෙ. ගතිපටිඝාතං ගතිපටිහනනං. ඝොරති.

Ghora dalam makna perintangan gerak. Gatipaṭighātaṃ berarti pemukulan atau perintangan gerakan. Ghorati.

ධොර ගතිචාතුරියෙ. ගතිචාතුරියං ගතිඡෙකභාවො. ධොරෙති.

Dhora dalam makna kemahiran gerak. Gaticāturiyaṃ berarti keadaan terampil dalam bergerak. Dhoreti.

සර ගතියං. සරති, විසරති, උස්සරති. උස්සාරණා. සරො. සංසාරො ඉච්චාදීනි. තත්ථ සරොති රහදො. සංසාරොති වට්ටං, යො ‘‘භවො’’තිපි වුච්චති.

Sara dalam arti pergi. Sarati (bergerak), visarati (menyebar), ussarati (mundur/pergi ke atas). Ussāraṇā (penyingkiran/pengusiran). Saro (suara/danau). Saṃsāro dan sebagainya. Di sana, saro berarti kolam. Saṃsāro berarti lingkaran [kelahiran kembali], yang juga disebut 'bhava' (keberadaan).

චර චරණෙ. චරති, විචරති, අනුචරති, සඤ්චරති.

Cara dalam arti perilaku atau berjalan. Carati (berjalan/berkelana), vicarati (berkeliling), anucarati (mengikuti), sañcarati (berjalan bersama/berpindah).

චර [Pg.147] ගතිභක්ඛනෙසු. චරති, විචරති, අනුචරති, සඤ්චරති, පටිචරති. චරියා. චරිතා. චාරො. විචාරො. අනුවිචාරො. උපවිචාරො. චරණං. චාරකො. ඔචරකො. බ්‍රහ්මචරියං ඉච්චාදීනි.

Cara dalam arti gerak dan makan. Carati, vicarati, anucarati, sañcarati, paṭicarati (melayani/menyembunyikan). Cariyā (perilaku). Caritā. Cāro (gerakan/mata-mata). Vicāro (penyelidikan). Anuvicāro. Upavicāro. Caraṇaṃ (perilaku/kaki). Cārako (penjara/pengembara). Ocarako (mata-mata/pengintai). Brahmacariyaṃ (kehidupan luhur) dan sebagainya.

තත්ථ චරතීති ගච්ඡති, භක්ඛති වා. තථා හි චරන්ති පදස්ස ගච්ඡන්තො ඛාදන්තො චාති අත්ථං වදන්ති ගරූ. පටිචරතීති පටිච්ඡාදෙති. චාරකොති තංපවෙසිතානං සත්තානං සුඛං චරති භක්ඛතීති චාරකො, රොධො. ඔචරකොති අධොචාරී. බ්‍රහ්මචරියන්ති දානම්පි වෙය්‍යාවච්චම්පි සික්ඛාපදම්පි බ්‍රහ්මවිහාරොපි ධම්මදෙසනාපි මෙථුනවිරතිපි සදාරසන්තොසොපි උපොසථොපි අරියමග්ගොපි සකලං සාසනම්පි අජ්ඣාසයොපි වුච්චති.

Di sana, 'carati' berarti pergi atau makan. Karena demikianlah para guru menyatakan arti dari kata 'caranti' sebagai pergi dan makan. 'Paṭicarati' berarti menyembunyikan. 'Cārako' berarti karena ia menghancurkan (memakan) kebahagiaan makhluk yang dimasukkan ke dalamnya, maka disebut cārako; yaitu penjara atau rintangan. 'Ocarako' berarti mata-mata rahasia. Kehidupan luhur (brahmacariya) dikatakan mencakup dana, pelayanan (veyyāvacca), aturan pelatihan (sikkhāpada), brahma-vihara, pembabaran Dhamma, berpantang hubungan seksual (methuna-virati), kepuasan dengan istri sendiri (sadāra-santosa), uposatha, Jalan Mulia (ariya-magga), seluruh Ajaran (sāsana), dan juga kecenderungan (ajjhāsaya).

කින්තෙ වතං කිං පන බ්‍රහ්මචරියං,කිස්ස සුචිණ්ණස්ස අයං විපාකො;

ඉද්ධිජුතිබලවීරියූපපත්ති,ඉදඤ්ච තෙ නාග මහාවිමානං.

'Apa sumpahmu, apa kehidupan luhurmu? Dari perbuatan baik apa hasil ini? Kelahiran dengan kekuatan gaib, kemegahan, kekuatan, dan kegigihan, serta istana megah ini bagimu, wahai Naga?'

අහඤ්ච භරියා ච මනුස්සලොකෙ,සද්ධා උභො දානපතී අහුම්හා;

ඔපානභූතං මෙ ඝරං තදාසි,සන්තප්පිතා සමණබ්‍රාහ්මණා ච.

'Aku dan istriku di dunia manusia, keduanya penuh keyakinan dan menjadi dermawan; rumahku saat itu bagaikan sumur (tempat minum umum), dan para pertapa serta brahmana dipuaskan.'

තං මෙ වතං තං පන බ්‍රහ්මචරියං,තස්ස සුචිණ්ණස්ස අයං විපාකො;

ඉද්ධිජුතිබලවීරියූපපත්ති,ඉදඤ්ච මෙ ධීර මහාවිමාන’’න්ති

'Itulah sumpahku, itulah kehidupan luhurku; inilah hasil dari perbuatan baik itu; kelahiran dengan kekuatan gaib, kemegahan, kekuatan, dan kegigihan, serta istana megah ini bagiku, wahai Yang Bijaksana.'

ඉමස්මිඤ්හි පුණ්ණකජාතකෙ දානං ‘‘බ්‍රහ්මචරිය’’න්ති වුත්තං.

Sebab dalam Puṇṇaka Jātaka ini, dana disebut sebagai 'brahmacariya'.

‘‘කෙන [Pg.148] පාණි කාමදදො, කෙන පාණි මධුස්සවො;

කෙන තෙ බ්‍රහ්මචරියෙන, පුඤ්ඤං පාණිම්හි ඉජ්ඣති.

'Karena apa tanganmu pemberi keinginan, karena apa tanganmu meneteskan madu? Karena kehidupan luhur apa bagimu sehingga jasa terpenuhi di tanganmu?'

තෙන පාණි කාමදදො, තෙන පාණි මධුස්සවො;

තෙන මෙ බ්‍රහ්මචරියෙන, පුඤ්ඤං පාණිම්හි ඉජ්ඣතී’’ති

'Karena itulah tangan ini pemberi keinginan, karena itulah tangan ini meneteskan madu; karena kehidupan luhur itulah bagiku jasa terpenuhi di tangan ini.'

ඉමස්මිං අඞ්කුරපෙතවත්ථුම්හි වෙය්‍යාවච්චං ‘‘බ්‍රහ්මචරිය’’න්ති වුත්තං. ‘‘ඉදං ඛො තං භික්ඛවෙ තිත්තිරියං නාම බ්‍රහ්මචරියං අහොසී’’ති ඉමස්මිං තිත්තිරජාතකෙ සික්ඛාපදං ‘‘බ්‍රහ්මචරිය’’න්ති වුත්තං. ‘‘තං ඛො පන පඤ්චසිඛ බ්‍රහ්මචරියං නෙව නිබ්බිදාය න විරාගාය…පෙ… යාවදෙව බ්‍රහ්මලොකූපපත්තියා’’ති ඉමස්මිං මහාගොවින්දසුත්තෙ බ්‍රහ්මවිහාරා ‘‘බ්‍රහ්මචරිය’’න්ති වුත්තා. ‘‘එකස්මිං බ්‍රහ්මචරියස්මිං, සහස්සං මච්චුහායිනො’’ති එත්ථ ධම්මදෙසනා ‘‘බ්‍රහ්මචරිය’’න්ති වුත්තා. ‘‘පරෙ අබ්‍රහ්මචාරී භවිස්සන්ති, මයමෙත්ථ බ්‍රහ්මචාරිනො භවිස්සාමා’’ති සල්ලෙඛසුත්තෙ මෙථුනවිරති ‘‘බ්‍රහ්මචරිය’’න්ති වුත්තා.

Dalam Aṅkura-petavatthu ini, pelayanan (veyyāvacca) disebut 'brahmacariya'. 'Ini, para bhikkhu, adalah kehidupan luhur yang disebut Tittiriya' - dalam Tittira Jātaka ini, aturan pelatihan (sikkhāpada) disebut 'brahmacariya'. 'Namun, Pañcasikha, kehidupan luhur itu tidak mengarah pada kejenuhan, tidak pada kepudaran... hanya sampai pada kelahiran kembali di alam Brahma' - dalam Mahāgovinda Sutta ini, brahma-vihara disebut 'brahmacariya'. 'Dalam satu kehidupan luhur, seribu orang meninggalkan kematian' - di sini, pembabaran Dhamma disebut 'brahmacariya'. 'Orang lain akan tidak melakukan kehidupan luhur, kita di sini akan melakukan kehidupan luhur' - dalam Sallekha Sutta, berpantang hubungan seksual disebut 'brahmacariya'.

මයඤ්ච භරියා නාතික්කමාම,අම්හෙ ච භරියා නාතික්කමන්ති;

අඤ්ඤත්‍ර තාහ බ්‍රහ්මචරියං චරාම;

තස්මා හි අම්හං දහරා න මීයරෙ’’ති

'Kami tidak melampaui batas terhadap istri kami, dan istri kami tidak melampaui batas terhadap kami; selain mereka, kami menjalani kehidupan luhur; karena itulah kaum muda kami tidak mati.'

මහාධම්මපාලජාතකෙ සදාරසන්තොසො ‘‘බ්‍රහ්මචරිය’’න්ති වුත්තො.

Dalam Mahādhammapāla Jātaka, kepuasan dengan istri sendiri disebut 'brahmacariya'.

හීනෙන බ්‍රහ්මචරියෙන, ඛත්තියෙ උපපජ්ජති;

මජ්ඣිමෙන ච දෙවෙසු, උත්තමෙන විසුජ්ඣතී’’ති

'Dengan kehidupan luhur yang rendah, seseorang terlahir di antara Khattiya; dengan yang menengah di antara para dewa; dengan yang unggul, seseorang menjadi murni.'

එවං නිමිජාතකෙ අවීතික්කමවසෙන කතො උපොසථො ‘‘බ්‍රහ්මචරිය’’න්ති වුත්තො. ‘‘ඉදං ඛො පන පඤ්චසිඛ බ්‍රහ්මචරියං එකන්තනිබ්බිදාය විරාගාය…පෙ… අයමෙව අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො’’ති [Pg.149] මහාගොවින්දසුත්තස්මිංයෙව අරියමග්ගො ‘‘බ්‍රහ්මචරිය’’න්ති වුත්තො. ‘‘තයිදං බ්‍රහ්මචරියං ඉද්ධඤ්චෙව ඵීතඤ්ච විත්ථාරිකං බාහුජඤ්ඤං පුථුභූතං යාවදෙව මනුස්සෙහි සුප්පකාසිත’’න්ති පාසාදිකසුත්තෙ සික්ඛත්තයසඞ්ගහං සකලං සාසනං ‘‘බ්‍රහ්මචරිය’’න්ති වුත්තං.

Demikian pula dalam Nimi Jātaka, pelaksanaan Uposatha melalui ketidakpelanggaran disebut 'brahmacariya'. 'Ini, Pañcasikha, adalah kehidupan luhur yang mengarah pada kejenuhan mutlak, kepudaran... yaitu Jalan Mulia Berunsur Delapan ini' - dalam Mahāgovinda Sutta ini pula, Jalan Mulia disebut 'brahmacariya'. 'Kehidupan luhur ini telah berhasil, makmur, meluas, dikenal banyak orang, menjadi populer, dan telah dinyatakan dengan baik di antara manusia' - dalam Pāsādika Sutta, seluruh ajaran (sāsana) yang mencakup Tiga Pelatihan disebut 'brahmacariya'.

‘‘අපි අතරමානානං, ඵලාසාව සමිජ්ඣති;

විපක්කබ්‍රහ්මචරියොස්මි, එවං ජානාහි ගාමණී’’ති

'Bagi mereka yang tidak terburu-buru, harapan akan buah terpenuhi; aku telah mematangkan kehidupan luhur, ketahuilah demikian, wahai Gāmaṇī.'

එත්ථ අජ්ඣාසයො ‘‘බ්‍රහ්මචරිය’’න්ති වුත්තො. ඉච්චෙවං –

Di sini, kecenderungan (ajjhāsaya) disebut 'brahmacariya'. Demikianlah—

දානං වෙය්‍යාවටියඤ්ච, සික්ඛා බ්‍රහ්මවිහාරකා;

ධම්මක්ඛානං මෙථුනතා-විරති ච උපොසථො.

Dana, pelayanan, pelatihan, brahma-vihara; pembabaran Dhamma, berpantang hubungan seksual, dan uposatha.

සදාරෙසු ච සන්තොසො, අරියමග්ගො ච සාසනං;

අජ්ඣාසයො චිමෙ බ්‍රහ්ම-චරියසද්දෙන වුච්චරෙ.

Kepuasan dengan istri sendiri, Jalan Mulia, dan ajaran; serta kecenderungan—ini semua disebut dengan kata 'brahmacariya'.

හුර කොටිල්ලෙ. හුරති.

Hura dalam arti kebengkokan. Hurati.

සර සද්දොපතාපෙසු. සරති. සරො, සරණං.

Sara dalam arti suara dan menyakiti. Sarati. Saro (suara/anak panah), saraṇaṃ (perlindungan).

එත්ථ ච සරොති සද්දොපි වුච්චති උසුපි. සරණන්ති සරති උපතාපෙති හිංසති සරණගතානං තෙනෙව සරණගමනෙන භයං සන්තාපං දුක්ඛං දුග්ගතිං පරිකිලෙසඤ්චාති සරණං, බුද්ධාදිරතනත්තයං. අථ වා සද්ධා පසන්නා මනුස්සා ‘‘අම්හාකං සරණමිද’’න්ති සරන්ති චින්තෙන්ති, තං තත්ථ ච වාචං නිච්ඡරන්ති ගච්ඡන්ති චාතිපි සරණං.

Di sini, 'saro' juga berarti suara dan anak panah. 'Saraṇaṃ' berarti karena ia menghancurkan (sarati), menyakiti, atau melukai ketakutan, penderitaan, kesengsaraan, alam rendah, dan kekotoran bagi mereka yang telah berlindung dengan cara pergi mencari perlindungan tersebut; maka ia disebut perlindungan (saraṇaṃ), yaitu Tiga Permata yang dimulai dengan Buddha. Atau, manusia yang yakin dengan keyakinan berpikir (saranti) 'ini adalah perlindungan kami', dan mereka mengeluarkan suara serta pergi ke sana; maka disebut juga perlindungan (saraṇaṃ).

සර චින්තායං. සරති, සුසරති ඉච්චපි පයොගො. අප්පක්ඛරානඤ්හි බහුභාවො අඤ්ඤථාභාවො ච හොති, යථා ‘‘ද්වෙ, දුවෙ, තණ්හා තසිණා, පම්හං, පඛුම’’න්ති. අනුස්සරති, පටිස්සරති. සරන්ති එතාය සත්තා, සයං වා සරති, සරණමත්තමෙව වා එතන්ති සති. අනුස්සති, පටිස්සති. සරතීති සතො. පුනප්පුනං සරතීති පටිස්සතො.

Sara dalam arti berpikir. Sarati, susarati adalah derivasi kata. Sering terjadi penambahan atau perubahan bentuk pada kata-kata pendek, seperti 'dve, duve', 'taṇhā, tasiṇā', 'pamhaṃ, pakhumaṃ'. Anussarati (mengingat), paṭissarati. Makhluk mengingat dengan ini, atau ia sendiri yang ingat, atau ini hanyalah sekadar ingatan; maka disebut sati (perhatian/ingatan). Anussati, paṭissati. Seseorang yang mengingat disebut sato. Seseorang yang mengingat berulang-ulang disebut paṭissato.

ද්වර [Pg.150] සංවරණෙ. සංවරණං රක්ඛණා. ද්වරති. ද්වාරං. ද්විසද්දූපපදඅරධාතුවසෙනපි ඉදං රූපං සිජ්ඣති. තත්‍රිමානි නිබ්බචනානි – ද්වරන්ති සංවරන්ති රක්ඛන්ති එතෙනාති ද්වාරං, අථ වා ද්වෙ කවාටා අරන්ති ගච්ඡන්ති පවත්තන්ති එත්ථාතිපි ද්වාරන්ති. ගෙහද්වාරම්පි කායද්වාරාදීනිපි උපායොපි ද්වාරන්ති වුච්චති. පාළියං තු ‘‘ද්වාරං ද්වාරා’’ති ච ඉත්ථිනපුංසකවසෙන ද්වාරසද්දො වුත්තො. තථා හි ‘‘ද්වාරම්පි සුරක්ඛිතං හොතී’’ති ච ‘‘ද්වාරාපෙසා’’ති ච තස්ස ද්විලිඞ්ගතා වුත්තා.

Dvara dalam arti penutupan. Penutupan berarti perlindungan. Dvarati. Dvāraṃ (pintu). Bentuk ini juga terbentuk berdasarkan akar kata 'ar' dengan awalan kata 'dvi'. Berikut adalah derivasinya: karena mereka menutup atau melindungi dengannya, maka disebut dvāraṃ; atau dua daun pintu bergerak (aranti) di sana, maka disebut dvāraṃ. Pintu rumah, pintu-pintu tubuh, serta metode juga disebut dvāra. Namun dalam Pāli, kata dvāra disebutkan dalam gender feminin dan netral. Sebagaimana dalam 'dvārampi surakkhitaṃ hoti' dan 'dvārāpesā', penggunaan dua gender untuk kata tersebut telah disebutkan.

ගර ඝර සෙචනෙ. ගරති. ඝරති. ඝරං.

Gara, ghara dalam arti menyiram. Garati. Gharati. Gharaṃ (rumah).

ධූර හුච්ඡනෙ. හුච්ඡන කොටිල්ලං. ධූරති.

Dhūra dalam arti membengkokkan. Hucchana adalah kebengkokan. Dhūrati.

තර ප්ලවනසරණෙසු. තරති. තරණං. තිත්ථං. තිණ්ණො. උත්තිණ්ණො. ඔතිණ්ණො ඉච්චාදීනි. තත්ථ තරණං වුච්චති නාවා, තරති උදකපිට්ඨෙ ප්ලවති, තරන්ති උත්තරන්ති වා නදිං එතෙනාති අත්ථෙන.

Tara dalam arti mengambang dan menyeberang. Tarati. Taraṇaṃ. Titthaṃ (tempat penyeberangan). Tiṇṇo (telah menyeberang). Uttiṇṇo. Otiṇṇo dan sebagainya. Di sana, taraṇaṃ disebut sebagai kapal; ia mengambang (tarati) di permukaan air; mereka menyeberang atau melintasi sungai dengan alat ini, itulah maknanya.

නාවා ප්ලවො තරං පොතො, තරණං උත්තරං තථා;

ජලයානන්ති එතානි, නාවානාමානි හොන්ති තු.

Nāvā, plavo, taraṃ, poto, taraṇaṃ, demikian pula uttaraṃ; jalayānaṃ—ini semua adalah nama-nama untuk kapal.

තර සම්භමෙ. සම්භමො අනවට්ඨානං. තරති. තරිතො. තුරඞ්ගො.

Tara dalam arti kebingungan atau ketergesaan (sambhame). Sambhamo berarti ketidakmantapan (anavaṭṭhānaṃ). Tarati (ia bergegas). Tarito (tergesa-gesa). Turaṅgo (kuda - yang berjalan dengan cepat).

එත්ථ ච ‘‘සො මාසඛෙත්තං තරිතො අවාසරි’’න්ති පාළි නිදස්සනං. තත්ථ තරිතොති තුරිතො සම්භමන්තො. අවාසරින්ති උපගච්ඡිං උපවිසිං වා.

Dalam hal ini, kutipan teksnya adalah: 'so māsakhettaṃ tarito avāsari' (ia, dengan tergesa-gesa, memasuki ladang kacang). Di sana, tarito berarti terburu-buru (turito) atau sedang dalam kebingungan (sambhamanto). Avāsari berarti mendekat (upagacchiṃ) atau masuk (upavisiṃ).

ජර රොගෙ. එත්ථ ජරරොගොයෙව ‘‘රොගො’’ති අධිප්පෙතො පයොගවසෙන. ජරසද්දස්ස හි ජරරොගෙ පවත්තනියමනත්ථං ‘‘රොගෙ’’ති වුත්තං. තෙන අඤ්ඤො රොගො ඉධ රොගසද්දෙන න වුච්චති. ජරති. ජරො. සජ්ජරො. පජ්ජරරොගො. ජරෙන පීළිතා මනුස්සා. යත්ථ තු අයං වයොහානිවාචකො[Pg.151], තත්ථ පයොගෙ ‘‘ජීරති, ජරා’’ති චස්ස රූපානි භවන්ති.

Jara dalam arti penyakit (roge). Di sini, jararoga (penyakit penuaan) itulah yang dimaksud dengan 'rogo' menurut penggunaannya. Karena untuk tujuan membatasi pengertian kata jara pada penyakit penuaan, maka disebutkan 'roge'. Oleh karena itu, penyakit lain di sini tidak disebut dengan kata roga. Jarati (menua/melapuk). Jaro (penuaan). Sajjaro (demam). Pajjararogo (penyakit demam yang membakar). Jarena pīḷitā manussā (orang-orang yang tertindas oleh penuaan/demam). Namun, di mana kata ini menyatakan penurunan usia (vayohāni), maka bentuk-bentuk katanya dalam penggunaan adalah 'jīrati' dan 'jarā'.

දර භයෙ. දරති. දරී. ‘‘බීලාසයා දරීසයා’’ති නිදස්සනං. තත්ථ දරීති භායිතබ්බට්ඨෙන දරී.

Dara dalam arti ketakutan (bhaye). Darati (ia takut). Darī (gua). Contohnya: 'Bīlāsayā darīsayā' (mereka yang tinggal di lubang, mereka yang tinggal di gua). Di sana, darī disebut demikian dalam arti tempat yang harus ditakuti (atau tempat ketakutan).

දර ආදරානාදරෙසු. දරති, ආදරති, අනාදරති. ආදරො, අනාදරො.

Dara dalam arti hormat (ādara) dan tidak hormat (anādara). Darati, ādarati, anādarati. Ādaro (rasa hormat), anādaro (kurang rasa hormat).

එත්ථ ච දරතීති දරං කරොතීති ච අනාදරං කරොතීති ච අත්ථො. යථා හි ආරකාසද්දො දූරාසන්නවාචකො, තථායම්පි දරධාතු ආදරානාදරවාචකො දට්ඨබ්බො. දරසද්දො ච කායදරථෙ චිත්තදරථෙ කිලෙසදරථෙ ච වත්තති. අයඤ්හි –

Di sini, daratī berarti memberikan perhatian (daraṃ karoti) dan juga berarti menunjukkan ketidakhormatan (anādaraṃ karoti). Sebagaimana kata āraka dapat berarti jauh maupun dekat, demikian pula akar kata dara ini harus dipandang sebagai yang menyatakan hormat dan tidak hormat. Dan kata dara juga digunakan dalam arti penderitaan fisik (kāyadara), penderitaan mental (cittadara), dan penderitaan kekotoran batin (kilesadara). Hal ini karena –

ආදිත්තං වත මං සන්තං, ඝතසිත්තංව පාවකං;

වාරිනා විය ඔසිඤ්චි, සබ්බං නිබ්බාපයෙ දර’’න්ති

“Sungguh aku sedang terbakar, bagaikan api yang disiram minyak; siramlah dengan air (pengetahuan), padamkanlah semua penderitaan (dara).”

එත්ථ කායදරථෙ චිත්තදරථෙ ච වත්තති. ‘‘වීතද්දරො වීතසොකො වීතසල්ලො, සයං අභිඤ්ඤාය අභාසි බුද්ධො’’ති එත්ථ පන කිලෙසදරථෙ වත්තති. වීතද්දරොති හි අග්ගමග්ගෙන සබ්බකිලෙසානං සමුච්ඡින්නත්තා විගතකිලෙසදරථොති අත්ථො.

Di sini, kata tersebut digunakan dalam arti penderitaan fisik dan penderitaan mental. Sedangkan dalam: “Bebas dari penderitaan (vītaddaro), bebas dari kesedihan, bebas dari panah (keinginan), setelah mengetahui sendiri, Buddha menyampaikannya,” di sini ia digunakan dalam arti penderitaan kekotoran batin. Vītaddaro berarti telah hilangnya penderitaan kekotoran batin karena semua kekotoran batin telah dipotong habis oleh jalan tertinggi.

නර නයනෙ. නරති. නරො, නාරී.

Nara dalam arti membimbing/menuntun (nayane). Narati (ia menuntun). Naro (manusia/laki-laki), nārī (perempuan).

එත්ථ නරොති පුරිසො. සො හි නරති නෙතීති නරො. යථා පඨමපකතිභූතො සත්තො දතරාය පකතියා සෙට්ඨට්ඨෙන පුරි උච්චාට්ඨානෙ සෙති පවත්තතීති පුරිසොති වුච්චති, එවං නයනට්ඨෙන නරොති වුච්චති. පුත්තභාතුභූතොපි හි පුග්ගලො මාතුජෙට්ඨභගිනීනං නෙතුට්ඨානෙ තිට්ඨති, පගෙව ඉතරො ඉතරාසං. නාරීති නරෙන යොගතො, නරස්සායන්ති වා නාරී. අපරම්පෙත්ථ නරසද්දස්ස නිබ්බචනං, නරියති සකෙන [Pg.152] කම්මෙන නිය්‍යතීති නරො, සත්තො මනුස්සො වා. ‘‘කම්මෙන නිය්‍යතෙඔ ලොකො’’ති හි වුත්තං. තත්ථ නරසද්දස්ස තාව පුරිසවචනෙ ‘‘නරා ච අථ නාරියො’’ති නිදස්සනං. සත්තමනුස්සවචනෙ පන ‘‘බුද්ධො අයං එදිසකො නරුත්තමො. ආමොදිතා නරමරූ’’ති ච නිදස්සනං, තස්මා ‘‘නරොති පුරිසො, නරොති සත්තො, නරොති මනුස්සො’’ති තත්ථ තත්ථ යථාසම්භවං අත්ථො සංවණ්ණෙතබ්බො.

Di sini naro berarti pria. Ia disebut naro karena ia menuntun (narati neti). Sebagaimana makhluk yang menjadi dasar utama disebut purisa karena ia berada (seti) dalam posisi tinggi atau bertindak dalam posisi mulia, demikian pula ia disebut naro dalam arti menuntun. Sebab, seorang individu meski sebagai putra atau saudara laki-laki, ia berada dalam posisi pembimbing bagi ibu dan saudara perempuan yang lebih tua, terlebih lagi yang satu terhadap yang lainnya. Nārī disebut demikian karena hubungannya dengan pria (nara), atau milik pria. Definisi lain dari kata nara di sini adalah: ia yang dituntun (nariyati) oleh kammanya sendiri, maka disebut naro, baik sebagai makhluk atau manusia. Sebab telah dikatakan: 'Dunia dituntun oleh kamma.' Di sana, mengenai kata nara dalam arti pria, contohnya adalah: 'narā ca atha nāriyo' (pria dan juga wanita). Sedangkan dalam arti makhluk atau manusia, contohnya: 'buddho ayaṃ edisako naruttamo' (Buddha adalah manusia yang tertinggi seperti itu) dan 'āmoditā naramarū' (manusia dan dewa merasa gembira), oleh karena itu makna 'naro adalah pria, naro adalah makhluk, naro adalah manusia' harus dijelaskan sesuai dengan kemungkinannya di masing-masing tempat.

හර හරණෙ. හරණං පවත්තනං. හරති. සාවත්ථියං විහරති. විහාසි. විහංසු. විහරිස්සති. අප්පමත්තො විහිස්සති. වොහරති. සංවොහරති. සබ්බො හරති වා. රූපියසංවොහාරො, රූපියසබ්බොහාරො වා. පාටිහාරියං. පීතිපාමොජ්ජහාරො. විහාරො. වොහාරො. අභිහාරො. චිත්තං අභිනීහරති. සාසනෙ විහරං, විහරන්තො, විහරමානො. විහාතබ්බං, විහරිතුං. විහරිත්වා. අඤ්ඤානිපි යොජෙතබ්බානි.

Hara dalam arti membawa atau berlangsung (haraṇe). Haraṇa berarti keberlangsungan (pavattana). Harati. Sāvatthiyaṃ viharati (berdiam di Savatthi). Vihāsi. Vihaṃsu. Viharissati. Appamatto vihissati (ia akan berdiam dengan waspada). Voharati (menggunakan/berdagang). Saṃvoharati. Atau sabbo harati. Rūpiyasaṃvohāro, atau rūpiyasabbohāro (perdagangan perak/uang). Pāṭihāriyaṃ (mukjizat). Pītipāmojjahāro (pembawa kegembiraan dan kegirangan). Vihāro (kediaman). Vohāro (penggunaan/istilah). Abhihāro (persembahan). Cittaṃ abhinīharati (mengarahkan pikiran). Sāsane viharaṃ, viharanto, viharamāno (berdiam dalam ajaran). Vihātabbaṃ, viharituṃ. Viharitvā (setelah berdiam). Bentuk lainnya pun harus diterapkan.

තත්ථ පාටිහාරියන්ති සමාහිතෙ චිත්තෙ විගතූපක්කිලෙසෙ කතකිච්චෙන පච්ඡා හරිතබ්බං පවත්තෙතබ්බන්ති පාටිහාරියං. පටීති හි අයං සද්දො ‘‘පච්ඡා’’ති එතස්ස අත්ථං බොධෙති ‘‘තස්මිං පටිපවිට්ඨම්හි, අඤ්ඤො ආගඤ්ඡි බ්‍රාහ්මණො’’තිආදීසු විය. විහාරොති ඨානනිසජ්ජාදිනා විහරන්ති එත්ථාති විහාරො, භික්ඛූනං ආවාසො. විහරණං වා විහාරො, විහරණක්‍රියා. වොහාරොති බ්‍යවහාරොපි පණ්ණත්තිපි වචනම්පි චෙතනාපි. තත්ථ

Di sana, pāṭihāriyaṃ berarti sesuatu yang harus dilakukan atau dimunculkan kemudian (pacchā haritabbaṃ) oleh seseorang yang telah menyelesaikan tugasnya ketika pikiran telah terkonsentrasi dan bebas dari kekotoran batin. Kata 'paṭī' ini menunjukkan arti 'kemudian' (pacchā) sebagaimana dalam: 'ketika ia telah masuk kembali (paṭipaviṭṭhamhi), brahmana lain datang' dan sebagainya. Vihāro adalah tempat di mana mereka berdiam (viharanti) dengan cara berdiri, duduk, dan sebagainya; yaitu kediaman para bhikkhu. Atau vihāro adalah tindakan berdiam (viharaṇakriyā). Vohāro berarti praktik (byavahāra), sebutan (paṇṇatti), ucapan (vacana), dan kehendak (cetanā). Di antaranya:

යො හි කොචි මනුස්සෙසු, වොහාරං උපජීවති;

එවං වාසෙට්ඨ ජානාති, වාණිජො සො නබ්‍රාහ්මණො’’ති.

“Siapa pun di antara manusia, yang hidup dari berdagang (vohāra); ketahuilah wahai Vasettha, ia adalah pedagang, bukan brahmana.”

අයං [Pg.153] බ්‍යවහාරවොහාරො නාම. ‘‘සඞ්ඛා සමඤ්ඤා පඤ්ඤත්ති වොහාරො’’ති අයං පණ්ණත්තිවොහාරො නාම. තථා තථා වොහරන්ති පරාමසන්තීති අයං වචනවොහාරො නාම. ‘‘අට්ඨ අරියවොහාරා, අට්ඨ අනරියවොහාරා’’ති අයං චෙතනාවොහාරො නාම. ඉච්චෙවං –

Ini dinamakan praktik perdagangan (byavahāravohāro). “Istilah, penamaan, sebutan, penggunaan (vohāro),” ini dinamakan penggunaan sebutan (paṇṇattivohāro). Cara mereka berbicara atau merujuk sesuatu, ini dinamakan penggunaan ucapan (vacanavohāro). “Delapan penggunaan mulia (ariyavohārā), delapan penggunaan tidak mulia (anariyavohārā),” ini dinamakan penggunaan kehendak (cetanāvohāro). Demikianlah –

බ්‍යවහාරෙ වචනෙ ච, පණ්ණත්තිචෙතනාසු ච;

වොහාරසද්දො චතූසු, ඉමෙස්වත්ථෙසු දිස්සති.

Dalam praktik dagang, ucapan, sebutan, dan kehendak; kata vohāra terlihat dalam empat makna ini.

හර අපනයනෙ. අපනයනං නීහරණං. දොසං හරති. නීහරති. නීහාරො, පරිහරති. පරිහාරො. රජොහරණං. සබ්බදොසහරො ධම්මො. භගවතො ච සාසනස්ස ච පටිපක්ඛෙ තිත්ථියෙ හරතීති පාටිහාරියං. මත්තාවණ්ණභෙදෙනෙත්ථ ‘‘පාටිහෙරං පාටිහීරං පාටිහාරිය’’න්ති තීණි පදරූපානි, භවන්ති.

Hara dalam arti menjauhkan (apanayane). Apanayana berarti mengeluarkan atau menyingkirkan (nīharaṇa). Dosaṃ harati (menyingkirkan kesalahan). Nīharati. Nīhāro, pariharati (menjaga/merawat). Parihāro. Rajoharaṇaṃ (kain pembersih debu). Sabbadosaharo dhammo (Dhamma yang menyingkirkan semua kesalahan). Pāṭihāriyaṃ (mukjizat) karena ia menyingkirkan (haratī) para penganut ajaran lain yang merupakan musuh bagi Sang Bhagavā dan ajaran-Nya. Berdasarkan perbedaan rincian suku kata, ada tiga bentuk kata di sini: pāṭiheraṃ, pāṭihīraṃ, dan pāṭihāriyaṃ.

හර ආදානෙ. අදින්නං හරති. හරිස්සති. හාහිති ඉච්චප. ‘‘ඛරාජිනං පර සුඤ්ච, ඛාරිකාජඤ්ච හාහිතී’’ති ඉදමෙත්ථ නිදස්සනං. ආහරති, අවහරති, සංහරති, අපහරති, උපහරති, පහරති, සම්පහරති, සමාහරති. මනොහරො පාසාදො. පරස්සහරණං. ආහාරො, අවහාරො, සංහාරො, උපහාරො, සම්පහාරො, සමාහාරො. හරිය්‍යති, ආහරිය්‍යති. ආහරිය්‍යන්ති. ආහටං, හරිතුං, ආහරිතුං, ආහරිත්වා, ආහරිත්වාන. අඤ්ඤානිපි යොජෙතබ්බානි.

Hara dalam arti mengambil (ādāne). Adinnaṃ harati (mengambil yang tidak diberikan). Harissatī. Hāhiti juga demikian. Contohnya: 'kharājinaṃ para suñca, khārikājañca hāhitī' (ia akan membawa kulit rusa yang kasar, keranjang, dan pikulan). Āharati (membawa), avaharati (mencuri/mengambil), saṃharati (mengumpulkan), apaharati (merampas), upaharati (mempersembahkan), paharati (memukul), sampaharati, samāharati. Manoharo pāsādo (istana yang menawan hati). Parassaharaṇaṃ (mengambil milik orang lain). Āhāro (makanan), avahāro, saṃhāro, upahāro, sampahāro, samāhāro. Hariyyati, āhariyyati. Āhariyyanti. Āhaṭaṃ, harituṃ, āharituṃ, āharitvā, āharitvāna. Bentuk lainnya pun harus diterapkan.

ධර ධරණෙ. ධරණං විජ්ජමානතා. ධරති. ධරතෙ සත්ථුසාසනං.

Dhara dalam arti menyandang atau bertahan (dharaṇe). Dharaṇa berarti keberadaan (vijjamānatā). Dharati. Dharate satthusāsanaṃ (Ajaran Guru tetap bertahan).

ධර අවිද්ධංසනෙ. නිබ්බානං නිච්චං ධරති.

Dhara dalam arti tidak hancur (aviddhaṃsane). Nibbānaṃ niccaṃ dharati (Nibbana bertahan selamanya).

ඛර ඛයෙ. ඛරති. ඛරණං. නක්ඛරන්ති න ඛිය්‍යන්තීති අක්ඛරානි. නක්ඛරන්ති න නස්සන්තීති නක්ඛත්තානීති පොරාණා.

Khara dalam arti kehancuran atau habis (khaye). Kharati. Kharaṇaṃ. Akkharāni (suku kata/huruf) disebut demikian karena tidak habis atau tidak musnah (na khiyyanti). Nakkhattāni (bintang/rasi bintang) disebut demikian karena tidak musnah (na nassanti), menurut para guru kuno.

ජාගරනිද්දක්ඛයෙ [Pg.154] ජාගරති. ජාගරො, ජාගරණං, ජාගරං. දීඝා ජාගරතො රත්ති. ජාගරමානො. අයඤ්ච ධාතු තනාදිගණං පත්වා ‘‘ජාගරොති, පටිජාගරොතී’’ති රූපානි ජනෙති.

Jāgarati dalam arti terjaga atau habisnya kantuk (jāgaraniddakkhaye). Jāgaro, jāgaraṇaṃ, jāgaraṃ. Dīghā jāgarato ratti (malam terasa panjang bagi orang yang terjaga). Jāgaramāno. Dan akar kata ini jika masuk dalam kelompok tanādi, akan menghasilkan bentuk-bentuk seperti 'jāgaroti, paṭijāgarotī'.

ඊර වචනෙ ගතිකම්පනෙසු ච. ඊරති. ඊරිතං. එරිතං. සමීරණො. ජිනෙරිතො ධම්මො. කුප්පන්ති වාතස්සපි එරිතස්ස.

Īra dalam arti ucapan (vacane) serta gerakan dan getaran (gatikampanesu). Īrati. Īritaṃ. Eritaṃ. Samīraṇo (angin). Jinerito dhammo (Dhamma yang diucapkan oleh Sang Pemenang). Kuppanti vātassapi eritassa (mereka bergetar bahkan oleh angin yang berembus).

තත්ථ සමීරණොති වාතො. සො හි සමීරති වායති, සමීරෙති ච රුක්ඛසාඛාපණ්ණාදීනි සුට්ඨු කම්පෙතීති ‘‘සමීරණො’’ති වුච්චති.

Di sana, samīraṇo berarti angin (vāto). Ia disebut samīraṇo karena ia bergerak atau berembus (samīrati), dan ia menggerakkan (samīreti) atau membuat cabang dan daun pohon bergetar dengan kuat.

හරෙ ලජ්ජායං. අලුත්තන්තොයමෙකාරන්තො ධාතු, ගිලෙ පීතික්ඛයෙති ධාතු විය. හරායති. හරායනං. අට්ටීයාමි හරායාමි.

Hare dalam makna rasa malu. Akar kata ini berakhiran 'e' yang tidak dihilangkan, seperti akar kata gile dalam makna pītikkhaye (habisnya minuman). Harāyati. Harāyanaṃ. Aṭṭīyāmi harāyāmi (Aku merasa jemu, aku merasa malu).

එත්ථ හරායතීති ලජ්ජති, හිරිං කරොතීති අත්ථො.

Di sini, harāyati berarti merasa malu (lajjati), maknanya adalah melakukan rasa malu (hiriṃ karoti).

පර පාලනපූරණෙසු. ‘‘පරති, පරමො’’තිමස්ස රූපානි, නර නයනෙති ධාතුස්ස ‘‘නරති නරො’’ති රූපානි විය.

Para dalam makna menjaga (pālana) dan memenuhi (pūraṇa). Bentuk-bentuknya adalah 'parati, paramo', seperti bentuk-bentuk 'narati naro' dari akar kata nara dalam makna menuntun (nayana).

තත්ථ පරතීති පාලෙති, පූරති වා. සුද්ධකත්තුවසෙනිදං පදං වුත්තං. හෙතුකත්තුවසෙන හි ‘‘පාරෙති පාරයතී’’තිආදීනි රූපානි භවන්ති. පරමොති පාලකො පූරකො වා. එත්ථ ච ‘‘පාරමී’’ති පදං එතස්සත්ථස්ස සාධකං. තථා හි පාරමීති පරති, පාරෙති චාති පරමො, දානාදීනං ගුණානං පාලකො පූරකො ච මහාබොධිසත්තො. පරමස්ස ඉදං, පරමස්ස වා භාවො, කම්මං වා පාරමී, දානාදික්‍රියා. ගරූහි පන ‘‘පූරෙතීති පරමො, දානාදීනං ගුණානං පූරකො පාලකො චා’’ති වුත්තං, තං වීමංසිතබං.

Di sana, parati berarti menjaga (pāleti) atau memenuhi (pūrati). Kata ini diucapkan dalam pengertian subjek murni (suddhakattu). Karena dalam pengertian kausatif (hetukattu), bentuk-bentuknya menjadi 'pāreti, pārayati' dan sebagainya. Paramo berarti pelindung atau pemenuh. Dan di sini, kata 'pāramī' adalah pembuktian bagi makna ini. Demikianlah, pāramī berarti ia yang menjaga (parati) dan ia yang memenuhi (pāreti), maka disebut paramo; Mahābodhisatta adalah pelindung dan pemenuh kebajikan-kebajikan seperti kedermawanan (dāna) dan lainnya. Pāramī adalah milik dari paramo, atau kondisi dari paramo, atau perbuatan dari paramo, yaitu tindakan kedermawanan dan sebagainya. Namun, para guru berkata: 'pūretīti paramo' (ia yang memenuhi adalah paramo), yaitu pemenuh dan penjaga kebajikan-kebajikan seperti kedermawanan dan lainnya; hal itu harus diselidiki.

වර වරණෙ. වරති. වාරණො, වරුණො.

Vara dalam makna memilih atau menutupi (varaṇe). Varati. Vāraṇo, varuṇo.

ගිර [Pg.155] නිග්ගිරණො. නිග්ගිරණං පග්ඝරණං. ගිරති, ගිරි.

Gira dalam makna mengeluarkan (niggiraṇo). Niggiraṇa berarti mengalir keluar (paggharaṇa). Girati, giri.

එත්ථ ගිරීති පබ්බතා, යො ‘සෙලො’’තිආදීහි අනෙකෙහි නාමෙහි කථියති. සො හි සන්ධිසඞ්ඛාතෙහි පබ්බෙහි චිතත්තා පබ්බමස්ස අත්ථීති පබ්බතො. හිමවමනාදිවසෙන ජලස්ස සාරභූතානං භෙසජ්ජාදිවත්ථූනඤ්ච ගිරණතො ගිරීති වුච්චති.

Di sini, giri berarti gunung (pabbatā), yang disebut dengan banyak nama seperti 'selo' dan sebagainya. Gunung disebut 'pabbato' karena tersusun dari bagian-bagian atau ruas-ruas (pabbehi) yang disebut 'sandhi'. Disebut 'giri' karena mengeluarkan (giraṇato) air, saripati benda-benda, obat-obatan, dan sebagainya, seperti pada gunung Himavā dan lainnya.

ඉමානි පනස්ස නාමානි –

Berikut ini adalah nama-namanya:

පබ්බතො අචලො සෙලො, නගො ගිරි මහීධරො;

අද්දි සිලුච්චයො චාති, ගිරිපණ්ණත්තියො ඉමා.

Pabbato, acalo, selo, nago, giri, mahīdharo, addi, dan siluccayo; ini adalah sebutan-sebutan untuk gunung.

සුර ඉස්සරියදිත්තීසු. සුරති. සුරො, අසුරො.

Sura dalam makna kekuasaan (issariya) dan kecemerlangan (ditti). Surati. Suro, asuro.

තත්‍ර සරොති සුරති ඊසති දෙවිස්සරියං පාපුණාති විරොචති චාති සුරො. සුන්දරා රා වාචා අස්සාති වා සුරො, දෙවො. දෙවාභිධානානි දිවාදිගණෙ පකාසෙස්සාම. අසුරොති දෙවො විය න සුරති න ඊසති න විරොචති චාති අසුරො. සුරානං වා පටිපක්ඛො මිත්තපටිපක්ඛා අමිත්තා වියාති අසුරො, දානවො, යො ‘‘පුබ්බදෙවො’’තිපි වුච්චති. තථා හි කුම්භජාතකෙ වුත්තං –

Di sana, 'suro' berarti ia yang memerintah (surati), berkuasa (īsati), mencapai kekuasaan dewa, dan bersinar (virocati). Atau 'suro' berarti dewa, yang memiliki kata-kata (rā) yang indah (sundarā). Kami akan menjelaskan nama-nama dewa dalam kelompok divādi. 'Asuro' berarti ia yang tidak memerintah, tidak berkuasa, dan tidak bersinar seperti dewa. Atau asuro adalah lawan dari para dewa (sura), seperti amitta (bukan teman) adalah lawan dari teman (mitta), yaitu dānavo, yang juga disebut 'pubbadevo' (mantan dewa). Sebagaimana dikatakan dalam Kumbhajātaka:

‘‘යං වෙ පිවිත්වා පුබ්බදෙවා පමත්තා,තිදිවා චුතා සස්සතියා සමායා;

තං තාදිසං මජ්ජමිමං නිරත්ථං,ජානං මහාරාජ කථං පිවෙය්‍යා’’ති.

"Sungguh, dengan meminum apa yang membuat para dewa terdahulu (pubbadevā) menjadi lengah, jatuh dari surga yang kekal (tidivā); wahai Raja Besar, bagaimana seseorang yang mengetahui dapat meminum minuman keras yang sia-sia seperti itu?"

සගාථාවග්ගසංවණ්ණනායං පන ‘‘න සුරං පිවිම්හ, න සුරං පිවිම්හා’ති ආහංසු, තතො පට්ඨාය අසුරා නාම ජාතා’’ති වුත්තං.

Sedangkan dalam Sagāthāvaggasaṃvaṇṇanā dikatakan: "Kami tidak meminum surā (minuman keras), kami tidak meminum surā; sejak saat itulah mereka dikenal sebagai Asura."

ඉමානි [Pg.156] තදභිධානානි –

Berikut ini adalah nama-namanya:

අසුරො පුබ්බදෙවො ච, දානවො දෙවතාරි තු;

නාමානි අසුරානන්ති, ඉමානි නිද්දිසෙ විදූ.

Asuro, pubbadevo, dānavo, dan devatāri; orang bijak harus menunjukkan ini sebagai nama-nama para asura.

පාකො ඉති තු යං නාමං, එකස්ස අසුරස්ස තු;

පණ්ණත්තීතිපි එකච්චෙ, ගරවො පන අබ්‍රවුං.

Sedangkan nama 'Pāko' adalah nama untuk satu asura saja; demikianlah sebutan menurut beberapa orang, namun para guru telah mengatakannya demikian.

කුර සද්දෙ අක්කොසෙ ච. කුරති. කුරරො, කුරරී. කුම්මො, කුම්මී.

Kura dalam makna suara (sadde) dan cercaan (akkose). Kurati. Kuraro, kurarī. Kummo, kummī.

ඛුර ඡෙදනෙ විලෙඛනෙ ච. ඛුරති. ඛුරො.

Khura dalam makna memotong (chedane) dan menggores/menulis (vilekhane). Khurati. Khuro.

මුර සංවෙඨනෙ. මුරති. මුරො, මොරො.

Mura dalam makna membungkus (saṃveṭhane). Murati. Muro, moro.

ඝුර අභිමත්ත සද්දෙසු. ඝුරති. ඝොරො.

Ghura dalam makna suara yang menindas (abhimatta saddesu). Ghurati. Ghoro.

පුර අග්ගගමනෙ. අග්ගගමනං නාම පධානගමනං, පඨමමෙව ගමනං වා. පුරති. පුරං, පුරී. අවාපුරති. අවාපුරෙතං අමතස්ස ද්වාරං. අවාපුරණං ආදාය ගච්ඡති.

Pura dalam makna pergi ke depan/utama (aggagamane). Aggagamana berarti pergi sebagai yang utama (padhāna) atau pergi terlebih dahulu. Purati. Puraṃ, purī. Avāpurati. Avāpuretaṃ amatassa dvāraṃ (Bukalah pintu tanpa kematian ini). Avāpuraṇaṃ ādāya gacchati (Ia pergi dengan membawa alat pembuka/kunci).

තත්ථ පුරන්ති රාජධානී. තථා හි ‘‘නගරං පුරං පුරී රාජධානී’’ති එතෙ පරියායා. ‘‘එසො ආළාරිකො පොසො, කුමාරී පුරමන්තරෙ’’තිආදීසු පන ගෙහං ‘‘පුර’’න්ති වුච්චති. පධානතාය පුරතො පුරතො ගමනෙන ගන්තබ්බන්ති පුරං, රාජධානී චෙව ගෙහඤ්ච. අවාපුරණන්ති අවාපුරන්ති විවරන්ති ද්වාරං එතෙනාති අවාපුරණං, යං ‘‘කුඤ්චිකා’’තිපි ‘‘තාළො’’තිපි වුච්චති. අවාපුරතීතිආදීසු අව ආඉච්චුභො උපසග්ගාති දට්ඨබ්බා.

Di sana, puraṃ berarti ibu kota (rājadhānī). Demikianlah, kata-kata 'nagaraṃ, puraṃ, purī, rājadhānī' adalah sinonim. Namun dalam kutipan seperti 'Eso āḷāriko poso, kumārī puramantare' (Laki-laki juru masak ini, gadis di dalam rumah), rumah disebut 'puraṃ'. Karena keutamaannya, ia harus didatangi dengan berjalan di depan dan di depan, maka disebut puraṃ, baik untuk ibu kota maupun rumah. Avāpuraṇaṃ adalah alat yang digunakan untuk membuka (avāpuranti/vivaranti) pintu, yang juga disebut 'kuñcikā' (anak kunci) atau 'tāḷo' (kunci). Dalam kata avāpuratī dan sebagainya, harus dipahami bahwa terdapat dua awalan (upasagga) yaitu 'ava' dan 'ā'.

ඵර ඵරණෙ. ඵරණං නාම බ්‍යාපනං ගමනං වා. සමං ඵරති සීතෙන. ආහාරත්ථං ඵරති. ඵරණං.

Phara dalam makna menyebar (pharaṇe). Pharaṇa berarti menyebar (byāpana) atau bergerak (gamana). Samaṃ pharati sītena (Ia meresapi secara merata dengan rasa dingin). Āhāratthaṃ pharati (Ia menyebar demi makanan). Pharaṇaṃ (peresapan/penyebaran).

ගර උග්ගමෙ. ගරති. ගරු.

Gara dalam makna muncul ke atas (uggame). Garati. Garu.

ගරූති [Pg.157] මාතාපිතාදයො ගාරවයුත්තපුග්ගලා. තෙ හි ගරන්ති උග්ගච්ඡන්ති උග්ගතා පාකටා හොන්තීති ගරූති වුච්චන්ති. අපිච පාසාණච්ඡත්තං විය භාරියට්ඨෙන ගරූති වුච්චන්ති. ගරුසද්දො ‘‘ඉදමාසනං අත්‍ර භවං නිසීදතු, භවඤ්හි මෙ අඤ්ඤතරො ගරූන’’න්ති එත්ථ මාතාපිතූසු දිස්සති. ‘‘සනරාමරලොකගරු’’න්ති එත්ථ සබ්බලොකාචරියෙ සබ්බඤ්ඤුම්හි. අපිච ගරුසද්දො අඤ්ඤෙස්වත්ථෙසුපි දිස්සති. සබ්බමෙතං එකතො කත්වා අත්‍රිදං වුච්චති –

Garu adalah orang-orang yang layak dihormati (gāravayutta) seperti ibu, ayah, dan lainnya. Mereka disebut garu karena mereka muncul ke atas (garanti/uggacchanti), menjadi tinggi dan terkemuka. Selain itu, mereka disebut garu dalam arti berat (bhāriya) seperti payung batu. Kata 'garu' terlihat merujuk pada ibu dan ayah dalam kalimat: 'Biarlah Yang Mulia duduk di kursi ini, karena Yang Mulia adalah salah satu dari garu (orang tuaku)'. Dalam kalimat 'Sanarāmaralokagaru' (Guru bagi dunia manusia dan dewa), kata itu merujuk pada Guru segala dunia, Sang Mahatahu (Buddha). Selain itu, kata garu juga terlihat dalam makna-makna lainnya. Dengan menyatukan semua ini, dikatakan di sini:

මාතාපිතාචරියෙසු, දුජ්ජරෙ අලහුම්හි ච;

මහන්තෙ චුග්ගතෙ චෙව, නිඡෙකාදිකරෙසු ච;

තථා වණ්ණවිසෙසෙසු, ගරුසද්දො පවත්තති.

Kata garu digunakan untuk ibu, ayah, dan guru; untuk sesuatu yang sulit dicerna dan sesuatu yang tidak ringan; untuk yang besar dan yang tinggi; untuk yang mahir dan sebagainya; demikian pula untuk perbedaan nada suara (dalam fonetik).

කෙචි පනාචරියා ‘‘ගරු ගරූ’’ති ච ද්විධා ගහෙත්වා භාරියවාචකත්තෙ ගරුසද්දො ඨිතො. ආචරියවාචකත්තෙ පන ගුරුසද්දොති වදන්ති, තං න ගහෙතබ්බං. පාළිවිසයෙ හි සබ්බෙසම්පි යථාවුත්තානං අත්ථානං වාචකත්තෙ ගරුසද්දොයෙව ඉච්ඡිතබ්බො, අකාරස්ස ආකාරභාවෙ ‘‘ගාරව’’න්ති සවුද්ධිකස්ස තද්ධිතන්තපදස්ස දස්සනතො. සක්කටභාසාවිසයෙ පන ගුරුසද්දොයෙව ඉච්ඡිතබ්බො, උකාරස්ස වුද්ධිභාවෙ අඤ්ඤථා තද්ධිතන්තපදස්ස දස්සනතො.

Beberapa guru membagi menjadi dua yaitu 'garu' dan 'guru', dan mengatakan bahwa kata 'garu' digunakan untuk makna berat, sedangkan kata 'guru' digunakan untuk makna guru/pengajar; hal itu tidak boleh diterima. Karena dalam ranah bahasa Pāli, kata 'garu' sajalah yang dikehendaki untuk semua makna yang telah disebutkan, karena terlihat dalam kata taddhita 'gārava' yang mengalami penguatan (vuddhi) di mana huruf 'a' menjadi 'ā'. Sedangkan dalam ranah bahasa Sanskerta (Sakkaṭa), kata 'guru' sajalah yang dikehendaki, karena terlihat bentuk kata taddhita yang berbeda ketika huruf 'u' mengalami penguatan (vuddhi).

මර පාණචාගෙ. මරති. මත්තුං. මරිත්වා. හෙතුකත්තරි ‘‘පුරිසො පුරිසං මාරෙති, මාරයති. පුරිසො පුරිසෙන පුරිසං මාරාපෙති, මාරාපයති. පුරිසො පුරිසං මාරෙතුං මාරෙත්වා’’ ඉච්චාදීනි රූපානි. මච්චො. මරු. මරණං, මච්චු. මට්ටු. මාරො.

Mara dalam makna melepaskan kehidupan (pāṇacāge). Marati. Mattuṃ (untuk mati). Maritvā (setelah mati). Dalam pengertian kausatif: 'puriso purisaṃ māreti, mārayati' (seseorang membunuh seseorang). 'Puriso purisena purisaṃ mārāpeti, mārāpayati' (seseorang menyuruh seseorang membunuh seseorang). 'Puriso purisaṃ māretuṃ māretvā' dan bentuk-bentuk lainnya. Macco (makhluk fana). Maru (dewa). Maraṇaṃ, maccu (kematian). Maṭṭu. Māro.

තත්ථ මත්තුන්ති මරිතුං. තථා හි අලීනසත්තුජාතකෙ ‘‘යො මත්තුමිච්ඡෙ පිතුනො පමොක්ඛා’’ති පාළි දිස්සති. මච්චොති මරිතබ්බසභාවතාය ‘‘මච්චො’’ති ලද්ධනාමො සත්තො[Pg.158]. මරූති දීඝායුකොපි සමානො මරණසීලොති මරු, දෙවො. මරණන්ති චුති.

Di sana, mattuṃ berarti marituṃ (untuk mati). Demikianlah, dalam Alīnasattujātaka terlihat teks Pāli: 'yo mattumicche pituno pamokkhā' (ia yang ingin mati demi pembebasan ayahnya). Macco adalah makhluk yang mendapat nama 'macco' karena memiliki sifat dasar harus mati (maritabbasabhāva). Maru adalah dewa, yang meskipun berumur panjang, tetap memiliki sifat dasar mati. Maraṇaṃ berarti kematian (cuti).

මරණං අන්තකො මච්චු, හින්දං කාලො ච මට්ටු ච;

නික්ඛෙපො චුති චෙතානි, නාමානි මරණස්ස වෙ.

Maraṇaṃ, antako, maccu, hindaṃ, kālo, dan maṭṭu; nikkhepo serta cuti; ini sungguh adalah nama-nama bagi kematian.

මාරොති සත්තානං කුසලං මාරෙතීති මාරො, කාමදෙවො.

Māra: ia yang membunuh kebajikan makhluk-makhluk; dewa nafsu keinginan (Kāmadeva).

ඉමානිස්ස නාමානි –

Inilah nama-namanya –

මාරො නමුචි කණ්හො ච, වසවත්ති පජාපති;

පමත්තබන්ධු මද්දනො, පාපිමා දබ්බකොපි ච;

කන්දප්පො ච රතිපති, කාමො ච කුසුමායුධො.

Māra, Namuci, Kaṇha, Vasavatti, Pajāpati, Pamattabandhu, Maddana, Pāpimā, Dabbaka, Kandappa, Ratipati, Kāma, dan Kusumāyudha.

අඤ්ඤෙ අඤ්ඤානිපි නාමානි වදන්ති, තානි සාසනානුලොමානි න හොන්තීති ඉධ න දස්සිතානි. අට්ඨකථාසු පන ‘‘මාරො, නමුචි, කණ්හො, පමත්තබන්ධූ’’ති චත්තාරොව නාමානි ආගතානි.

Orang lain menyebutkan nama-nama lainnya, namun karena tidak sesuai dengan Ajaran (Sāsana), maka tidak diperlihatkan di sini. Namun dalam kitab-kitab Komentar (Aṭṭhakathā), hanya empat nama yang muncul: 'Māra, Namuci, Kaṇha, Pamattabandhu'.

එත්ථ ච මාරොති දෙවපුත්තමාරෙන සද්ධිං පඤ්ච මාරා කිලෙසමාරො ඛන්ධමාරො අභිසඞ්ඛාරමාරො මච්චුමාරො දෙවපුත්තමාරොති.

Di sini, yang dimaksud dengan Māra adalah lima Māra bersama dengan Devaputta-māra, yaitu: Kilesa-māra, Khandha-māra, Abhisaṅkhāra-māra, Maccu-māra, dan Devaputta-māra.

ධර අවත්ථානෙ. ධරති.

Akar kata Dhara bermakna dalam hal tetap ada (avatthāna). Dharati (ia bertahan/tetap ada).

භර පොසනෙ. භරති. භරිතො, භත්තා.

Akar kata Bhara bermakna dalam hal pemeliharaan (posana). Bharati (ia memelihara). Bharito (yang dipelihara), bhattā (pemelihara/suami).

ථර සන්ථරණෙ. ථරති, සන්ථරති. සන්ථරණං.

Akar kata Thara bermakna dalam hal membentangkan (santharaṇa). Tharati, santharati (ia membentangkan). Santharaṇaṃ (pembentangan/lapisan).

දර විදාරණෙ. භූමිං දරති. කුදාලො.

Akar kata Dara bermakna dalam hal membelah (vidāraṇa). Bhūmiṃ darati (ia membelah bumi). Kudālo (cangkul).

දර දාහෙ. කායො දරති. දරො, දරථො.

Akar kata Dara bermakna dalam hal rasa panas (dāha). Kāyo darati (tubuh terasa panas). Daro, daratho (kecemasan/penderitaan).

තිර අධොගතියං. තිරති. තිරච්ඡානො, තිරච්ඡා වා.

Akar kata Tira bermakna dalam hal kondisi yang bergerak mendatar/ke bawah (adhogati). Tirati. Tiracchāno (binatang), atau tiracchā.

අර ගතියං. අරති. අත්ථං, අත්ථො, උතු.

Akar kata Ara bermakna dalam hal pergi/bergerak (gati). Arati. Atthaṃ (makna/tujuan), attho, utu (musim).

එත්ථ [Pg.159] අත්ථං වුච්චති නිබ්බානං. තං තං සත්තකිච්චං අරති වත්තෙතීති උතු.

Di sini, yang disebut 'attha' adalah Nibbāna. Yang menjalankan berbagai tugas makhluk hidup disebut 'utu'.

රකාරන්තධාතුරූපානි.

Bentuk-bentuk akar kata yang berakhiran 'ra'.

ලකාරන්තධාතු

Akar kata yang berakhiran 'la'.

ලා ආදානෙ. ලාති. ලානං, ගරුළො, සීහළො, රාහුලො, කුසලං, බාලො, මහල්ලකො, මහල්ලිකා.

Akar kata Lā bermakna dalam hal mengambil (ādāna). Lāti (ia mengambil). Lānaṃ (pengambilan), garuḷo (garuda), sīhaḷo (Sinhala), rāhulo (Rahula), kusalaṃ (kebajikan), bālo (orang bodoh), mahallako (orang tua), mahallikā (wanita tua).

තත්‍ර ගරුළොති ගරුං ලාති ආදදාති ගණ්හාතීති ගරුළො, යො ‘‘සුපණ්ණො, දිජාධිපො, නාගාරි, කරොටී’’ති ච වුච්චති. සීහළොති සීහං ලාති ආදදාති ගණ්හාතීති සීහළො, පුබ්බපුරිසො. තබ්බංසෙ ජාතා එතරහි සබ්බෙපි සීහළා නාම ජාතා.

Di sana, 'garuḷo' berarti ia yang mengambil atau mengangkat beban berat (garu); ia juga disebut 'supaṇṇo, dijādhipo, nāgāri, dan karoṭī'. 'Sīhaḷo' berarti ia yang menangkap atau mengambil singa (sīha), yaitu leluhur (Sihabahu). Semua yang lahir dalam garis keturunannya sekarang dikenal sebagai bangsa Sīhaḷa.

රාහුලොතිආදීසු පන රාහු විය ලාති ගණ්හාතීති රාහුලො, කො සො? සික්ඛාකාමො ආයස්මා රාහුලභද්දො බුද්ධපුත්තො. තස්ස හි ජාතදිවසෙ සුද්ධොදනමහාරාජා ‘‘පුත්තස්ස මෙ තුට්ඨිං නිවෙදෙථා’’ති උය්‍යානෙ කීළන්තස්ස බොධිසත්තස්ස සාසනං පහිණි. බොධිසත්තො තං සුත්වා ‘‘රාහු ජාතො බන්ධනං ජාත’’න්ති ආහ. පුත්තස්ස හි ජායනං රාහුග්ගහො විය හොති. තණ්හාකිලිස්සනතාපාදනතො බාළ්හෙන ච සඞ්ඛලිකාදිබන්ධනෙන බන්ධං විය හොති මුච්චිතුං අප්පදානතොති ‘‘රාහු ජාතො බන්ධනං ජාත’’න්ති ආහ. රාජා ‘‘කිං මෙ පුත්තො අවචා’’ති පුච්ඡිත්වා තං වචනං සුත්වා ‘‘ඉතො පට්ඨාය මෙ නත්තා ‘රාහුලො’ ත්වෙව හොතූ’’ති ආහ, තතො පට්ඨාය කුමාරො රාහුලො නාම ජාතො.

Dalam kata Rāhulo dan sebagainya, ia yang mengambil atau mencengkeram seperti Rāhu disebut 'Rāhulo'. Siapakah dia? Beliau adalah Yang Mulia Rāhulabhadda, putra Buddha yang mencintai latihan (sikkhākāma). Pada hari kelahirannya, Raja Suddhodana mengirim pesan kepada Bodhisatta yang sedang bersantai di taman, 'Beritahukan kegembiraan atas putraku'. Mendengar hal itu, Bodhisatta berkata, 'Rāhu telah lahir, belenggu telah lahir'. Karena kelahiran seorang putra adalah seperti gerhana Rāhu (rāhuggaha). Karena menyebabkan penderitaan melalui noda keinginan dan seperti belenggu rantai yang kuat yang tidak memberikan kesempatan untuk bebas, maka Beliau berkata, 'Rāhu telah lahir, belenggu telah lahir'. Raja bertanya, 'Apa yang dikatakan putraku?' Mendengar perkataan itu, raja berkata, 'Mulai sekarang biarlah cucuku bernama Rāhulo'. Sejak saat itu pangeran tersebut dikenal sebagai Rāhulo.

මහාපදානසුත්තටීකායඤ්හි [Pg.160] ‘‘රාහු ජාතො’’ති එත්ථ ‘‘රාහූති රාහුග්ගහො’’ති වුත්තං, තං පන ‘‘රාහුලො’’ති වචනස්සත්ථං පාකටං කාතුං අධිප්පායත්ථවසෙන වුත්තං. න හි කෙවලො ‘‘රාහූ’’ති සද්දො ‘‘රාහුග්ගහො’’ති අත්ථං වදති, අථ ඛො ජාතසද්දසම්බන්ධං ලභිත්වා වදති. තථා හි ‘‘රාහු ජාතො’’ති බොධිසත්තෙන වුත්තවචනස්ස ‘‘රාහුග්ගහො ජාතො’’ති අත්ථ්ौ භවති, තස්මා සුද්ධොදනමහාරාජා ‘‘මම නත්තා රාහු විය ලාතීති රාහුලොති වත්තබ්බො’’ති චින්තෙත්වා ‘‘රාහුලොත්වෙව හොතූ’’ති ආහාති දට්ඨබ්බං.

Sebab dalam Mahāpadānasutta-ṭīkā dikatakan mengenai 'Rāhu jāto' bahwa 'Rāhū berarti Rāhuggaho (gerhana Rāhu)', itu dikatakan dengan tujuan untuk memperjelas makna kata 'Rāhulo'. Karena kata 'Rāhu' saja tidak berarti 'gerhana Rāhu', melainkan ia berarti demikian ketika dihubungkan dengan kata 'jāto'. Demikianlah, makna dari perkataan yang diucapkan Bodhisatta 'Rāhu jāto' adalah 'gerhana Rāhu telah terjadi'; oleh karena itu, harus dipahami bahwa Raja Suddhodana berpikir, 'Cucuku harus disebut Rāhulo karena ia mencengkeram (lāti) seperti Rāhu,' dan berkata, 'Biarlah ia bernama Rāhulo'.

කෙචි පන ‘‘රාහුලො ජාතො බන්ධනං ජාත’’න්ති පඨන්ති, කත්ථචි පොත්ථකෙ ච ලිඛන්ති, තං න සුන්දරං, අත්ථස්ස අයුත්තිතො ටීකාය ච සද්ධිංවිරොචතො. න හි ‘‘රාහුලො’’ති කුමාරස්ස නාමං පඨමං උප්පන්නං, පච්ඡායෙව පන උප්පන්නං අය්‍යකෙන දින්නත්තා, තස්මා තදා බොධිසත්තෙන ‘‘රාහුලො ජාතො’’ති වත්තුං න යුජ්ජති. යථා හි අනභිසිත්තෙ අරාජිනි පුග්ගලෙ ‘‘මහාරාජා’’ති වොහාරො නප්පවත්තති. ටීකායඤ්ච ‘‘රාහූති රාහුග්ගහො’’ති වුත්තං. අථාපි තෙසං සියා ‘‘රාහුලො ජාතො බන්ධනං ජාත’’න්ති පදස්ස විජ්ජමානත්තා එව ටීකායං ‘‘රාහුග්ගහො’’ති භාවවසෙන ලාසද්දෙන සමානත්ථො ආදානත්ථො ගහසද්දො වුත්තොති එවම්පි නුපපජ්ජති, ‘‘රාහුලානං ජාතං බන්ධනං ජාත’’න්ති පාඨස්ස වත්තබ්බත්තා. රාහුලොති හි ඉදං පදං ‘‘සීහළො’’ති පදං විය දබ්බවාචකං, න කදාචිපි භාවවාචකං, තස්මා ‘‘රාහුලො ජාතො බන්ධනං ජාත’’න්ති එතං එකච්චෙහි දුරොපිතං පාඨං අග්ගහෙත්වා ‘‘රාහු ජාතො බන්ධනං ජාත’’න්ති අයමෙව පාඨො ගහෙතබ්බො, සාරතො ච පච්චෙතබ්බො සුපරිසුද්ධෙසු අනෙකෙසු පොත්ථකෙසු දිට්ඨත්තා, පොරාණෙහි ච ගම්භීරසුඛුමඤාණෙහි ආචරියපචාරියෙහි පඨිතත්තා.

Beberapa orang membaca 'Rāhulo jāto bandhanaṃ jātaṃ', dan di beberapa buku pun tertulis demikian, namun itu tidaklah baik, karena maknanya tidak tepat dan bertentangan dengan Ṭīkā. Nama pangeran 'Rāhulo' tidaklah muncul pertama kali, melainkan muncul kemudian karena diberikan oleh kakeknya, oleh karena itu pada saat itu tidaklah tepat bagi Bodhisatta untuk mengatakan 'Rāhulo jāto'. Seperti halnya sebutan 'Mahārājā' tidak berlaku bagi orang yang belum dinobatkan sebagai raja. Dan dalam Ṭīkā dikatakan 'Rāhūti rāhuggaho'. Sekalipun bagi mereka mungkin ada kata 'Rāhulo jāto bandhanaṃ jātaṃ', maka dalam Ṭīkā kata 'gaha' yang bermakna 'mengambil' (ādānattha) sinonim dengan kata 'lā' karena fungsi abstraknya disebut 'rāhuggaho', hal ini pun tidaklah tepat, karena seharusnya teksnya berbunyi 'rāhulānaṃ jātaṃ bandhanaṃ jātaṃ'. Sebab kata 'Rāhulo' ini adalah kata benda konkret seperti kata 'Sīhaḷo', dan tidak pernah menjadi kata benda abstrak. Oleh karena itu, seseorang tidak boleh mengambil bacaan salah yang diajukan oleh beberapa orang seperti 'Rāhulo jāto bandhanaṃ jātaṃ', melainkan harus mengambil bacaan 'Rāhu jāto bandhanaṃ jātaṃ' ini, dan harus dipercaya sebagai intisari karena terlihat di banyak buku yang sangat jernih, dan dibaca oleh para guru kuno dengan pengetahuan yang dalam dan halus.

අයං [Pg.161] පනෙත්ථ සාධිප්පායා අත්ථප්පකාසනා – රාහු ජාතොති බොධිසත්තො පුත්තස්ස ජාතසාසනං සුත්වා සංවෙගප්පත්තො ‘‘ඉදානි මම රාහු ජාතො’’ති වදති, මුච්චිතුං අප්පදානවසෙන මම ගහණත්ථං රාහු උප්පන්නොති හි අත්ථො. බන්ධනං ජාතන්ති ඉමිනා ‘‘මම බන්ධනං ජාත’’න්ති වදති. තථා හි ටීකායං වුත්තං ‘‘රාහූති රාහුග්ගහො’’ති. තත්ථ රාහුග්ගහොති ගණ්හාතීති ගහො, රාහු එව ගහො රාහුග්ගහො, මම ගාහකො රාහු ජාතොති අත්ථො. අථ වා ගහණං ගහො, රාහුනො ගහො රාහුග්ගහො, රාහුග්ගහණං මම ජාතන්ති අත්ථො. පුත්තො හි රාහුසදිසො. පිතා චන්දසදිසො පුත්තරාහුනා ගහිතත්තා.

Berikut ini adalah penjelasan makna yang dimaksud: 'Rāhu jāto' berarti Bodhisatta, setelah mendengar berita kelahiran putranya, merasa tergugah (saṃvega) dan berkata, 'Sekarang Rāhu-ku telah lahir,' yang artinya Rāhu telah muncul untuk mencengkeramku tanpa memberikan kesempatan untuk bebas. Dengan 'bandhanaṃ jātaṃ', Beliau mengatakan 'belenggu-ku telah lahir'. Demikianlah dikatakan dalam Ṭīkā, 'Rāhūti rāhuggaho'. Di sana, 'rāhuggaho' berarti 'gaho' adalah yang mencengkeram; Rāhu itu sendiri adalah pencengkeram (gaho), sehingga maknanya adalah 'pencengkeramku, sang Rāhu, telah lahir'. Atau, 'gaho' adalah pencengkeraman; pencengkeraman oleh Rāhu adalah 'rāhuggaho', yang maknanya adalah 'pencengkeraman Rāhu telah terjadi padaku'. Karena putra itu seperti Rāhu. Sang ayah seperti bulan yang dicengkeram oleh Rāhu-putra.

එකච්චෙ පන ‘‘රාහුලොත්වෙව හොතූ’’ති ඉමං පදෙසං දිස්වා ‘‘රාහු ජාතො’’ති වුත්තෙ ඉමිනා න සමෙති, ‘‘රාහුලො ජාතො’’ති වුත්තෙයෙව පන සමෙතීති මඤ්ඤමානා එවං පාඨං පඨන්ති ලිඛන්ති ච, තස්මා සො අනුපපරික්ඛිත්වා පඨිතො දුරොපිතො පාඨො න ගහෙතබ්බො, යථාවුත්තො පොරාණකො පොරාණාචරියෙහි අභිමතො පාඨොයෙව ආයස්මන්තෙහි ගහෙතබ්බො අත්ථස්ස යුත්තිතො, ටීකාය ච සද්ධිං අවිරොධතොති.

Namun beberapa orang, melihat bagian 'rāhulotveva hotu', berpikir bahwa jika dikatakan 'rāhu jāto' maka itu tidak cocok, melainkan hanya cocok jika dikatakan 'rāhulo jāto', lalu mereka membaca dan menulis teks seperti itu. Oleh karena itu, bacaan yang salah yang diajukan tanpa pemeriksaan saksama tersebut tidak boleh diambil. Melainkan bacaan kuno yang telah disebutkan dan disukai oleh para guru kuno itulah yang harus diambil oleh para Yang Mulia, karena ketepatan maknanya dan tidak bertentangan dengan Ṭīkā.

තත්ථ කුසලන්ති කුච්ඡිතානං පාපධම්මානං සානතො තනුකරණතො ඤාණං කුසං නාම, තෙන කුසෙන ලාතබ්බං පවත්තෙතබ්බන්ති කුසලං. බාලොති දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකසඞ්ඛාතෙ ද්වෙ අනත්ථෙ දෙවදත්තකොකාලිකාදයො විය ලාති ආදදාතීති බාලො. ඉමානි පන තංනාමානි –

Di sana, 'kusala' (kebajikan) berarti: karena menipiskan (sāna) keadaan-keadaan buruk yang tercela, maka pengetahuan disebut 'kusa'; apa yang harus dijalankan dengan 'kusa' tersebut disebut 'kusala'. 'Bālo' (orang bodoh) berarti: ia yang mengambil atau menerima dua jenis kerugian, yaitu kerugian di kehidupan saat ini dan di masa depan, seperti Devadatta dan Kokālika. Inilah nama-namanya –

බාලො අවිද්වා අඤ්ඤො ච, අඤ්ඤාණී අවිචක්ඛණො;

අපණ්ඩිතො අකුසලො, දුම්මෙධො කුමති ජළො.

Bālo, avidvā, añño, aññāṇī, avicakkhaṇo, apaṇḍito, akusalo, dummedho, kumati, dan jaḷo.

එළමූගො [Pg.162] ච නිප්පඤ්ඤො, දුම්මෙධී අවිදූ මගො;

අවිඤ්ඤූ අන්ධබාලො ච, දුප්පඤ්ඤො ච අවිද්දසු.

Orang yang bisu-tuli dan tanpa kebijaksanaan, dungu, orang bodoh yang tidak tahu; orang bodoh yang buta dan tidak mengerti, yang buruk kebijaksanaannya dan tidak bijaksana.

මහල්ලකොති මහත්තං ලාති ගණ්හාතීති මහල්ලකො, ජිණ්ණපුරිසො. ඉමානිස්ස නාමානි –

'Mahallako' berarti ia yang mengambil atau mencapai kebesaran (usia), yaitu orang yang sudah tua. Berikut ini adalah nama-namanya:

ජිණ්ණො මහල්ලකො වුද්ධො, බුද්ධො වුඩ්ඪො ච කත්තරො;

ථෙරො චාති ඉමෙ සද්දා, ජිණ්ණපඤ්ඤත්තියො සියුං.

Jiṇṇo, mahallako, vuddho, buddho, vuḍḍho, kattaro, dan thero—kata-kata ini merujuk pada pengertian orang yang sudah tua.

තථා හි –

Seperti halnya:

‘‘දුරෙ අපස්සං ථෙරොව, චක්ඛුං යාචිතුමාගතො’’;

එවමාදීසු දට්ඨබ්බො, ථෙරසද්දො මහල්ලකෙ.

‘Bagaikan orang tua yang tidak dapat melihat jauh, datang untuk memohon mata’; dalam kutipan-kutipan seperti ini, kata 'thero' harus dipahami dalam arti orang yang sudah tua.

ඉමානි පන නාමානි ඉත්ථියා ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන වත්තබ්බානි –

Nama-nama ini, bila digunakan untuk wanita, harus dinyatakan dalam bentuk feminin:

ජිණ්ණා මහල්ලිකා වුද්ධී, බුද්ධී වුඩ්ඪී ච කත්තරා;

ථෙරී චාති ඉමෙ සද්දා, නාමං ජිණ්ණාය ඉත්ථියා;

Jiṇṇā, mahallikā, vuddhī, buddhī, vuḍḍhī, kattarā, dan therī—kata-kata ini adalah nama bagi wanita yang sudah tua.

දල ඵල විසරණෙ. දලති. ඵලති. දලිතො රුක්ඛො. ඵලිතො භූමිභාගො.

Akar 'dala' dan 'phala' berarti membelah atau merekah. Dalati. Phalati. Pohon yang terbelah (dalito rukkho). Bagian tanah yang merekah (phalito bhūmibhāgo).

අල භූසනෙ. අලති. අලඞ්කාරො, අලඞ්කතො, අලඞ්කතං. ‘‘සාලඞ්කානනයොගෙපි, සාලඞ්කානනවජ්ජිතා’’ති ඉමිස්සඤ්හි කවීනං කබ්බරචනායං අලඞ්කසද්දො භූසනවිසෙසං වදති. කෙචි පනෙත්ථ අල භූසනපරියාපනවාරනෙසූති ධාතුං පඨන්ති, ‘‘අලතී’’ති ච රූපං ඉච්ඡන්ති. මයං පන අලධාතුස්ස පරියත්තිනිවාරණත්ථවාචකත්තං න ඉච්ඡාම පයොගාදස්සනතො. නිපාතභූතො පන අලංසද්දො පරියත්තිනිවාරණත්ථවාචකො දිස්සති ‘‘අලමෙතං සබ්බං. අලං මෙ තෙන රජ්ජෙනා’’තිආදීසු.

'Ala' dalam arti menghias. Alati. Alaṅkāro, alaṅkato, alaṅkataṃ. 'Sālaṅkānanayogepi, sālaṅkānanavajjitā'—dalam gubahan puisi para penyair ini, kata 'alaṅka' menyatakan jenis hiasan tertentu. Beberapa pihak di sini membaca akar katanya sebagai 'ala' dalam arti menghias, mencukupi, dan menghalangi, serta menginginkan bentuk 'alati'. Namun, kami tidak menyetujui makna mencukupi dan menghalangi untuk akar 'ala' karena tidak terlihat penggunaannya. Sebaliknya, kata 'alaṃ' yang merupakan kata keterangan (nipāta) terlihat memiliki arti mencukupi dan menghalangi dalam contoh seperti 'alametaṃ sabbaṃ', 'alaṃ me tena rajjenā', dan seterusnya.

මීල නිමෙලනෙ. මීලති, නිමීලති, උම්මීලති. නිමීලනං.

'Mīla' dalam arti menutup mata. Mīlati, nimīlati, ummīlati. Nimīlanaṃ (penutupan).

බිල පතිත්ථම්භෙ. බිලති.

'Bila' dalam arti menyokong. Bilati.

නීල [Pg.163] වණ්ණෙ. නීලවත්ථං.

'Nīla' dalam arti warna. Kain biru (Nīlavatthaṃ).

සීල සමාධිම්හි. සීලති. සීලං, සීලනං.

'Sīla' dalam arti kemantapan. Sīlati. Sīlaṃ, sīlanaṃ.

එත්ථ සීලන්ති සීලනට්ඨෙන සීලං. වුත්තඤ්හෙතං විසුද්ධිමග්ගෙ ‘‘සීලන්ති කෙනට්ඨෙන සීලං? සීලනට්ඨෙන සීලං, කිමිදං සීලනං නාම? සමාධානං වා කායකම්මාදීනං සුසීල්‍යවසෙන අවිප්පකිණ්ණතාති අත්ථො. උපධාරණං වා කුසලානං ධම්මානං පතිට්ඨානවසෙන ආධාරභාවොති අත්ථො. එතදෙව හි එත්ථ අත්ථද්වයං සද්දලක්ඛණවිදූ අනුජානන්ති. අඤ්ඤෙ පන ‘සිරට්ඨො සීලට්ඨො, සීතලට්ඨො සීලට්ඨො’ති එවමාදිනා නයෙනෙත්ථ අත්ථං වණ්ණෙන්තී’’ති. තත්ථ ‘‘අත්ථද්වයං සද්දලක්ඛණ විදූ අනුජානන්තී’’ති ඉදං ‘‘සීල සමාධිම්හි සීල උපධාරණෙ’’ති ද්විගණිකස්ස සීලධාතුස්ස අත්ථෙ සන්ධාය වුත්තං. ඉමස්ස හි චුරාදිගණං පත්තස්ස උපධාරණෙ ‘‘සීලෙති, සීලයතී’’ති රූපානි භවන්ති, උපධාරෙතීතිපි තෙසං අත්ථො. ඉධ පන භූවාදිගණිකත්තා සමාධානත්ථෙ ‘‘සීලතී’’ති රූපං භවති, සමාධියතීති තස්ස අත්ථො. පුනපි එත්ථ සොතූනං සුඛග්ගහණත්ථං නිබ්බචනානි වුච්චන්තෙ. සීලති සමාධියති කායකම්මාදීනං සුසීල්‍යවසෙන න විප්පකිරතීති සීලං. අථ වා සීලන්ති සමාදහන්ති චිත්තං එතෙනාති සීලං. ඉමානි භූවාදිගණිකවසෙන නිබ්බචනානි. චුරාදිගණිකවසෙන පන සීලෙති කුසලෙ ධම්මෙ උපධාරෙති පතිට්ඨාභාවෙන භුසො ධාරෙතීති සීලං. සීලෙන්ති වා එතෙන කුසලෙ ධම්මෙ උපධාරෙන්ති භුසො ධාරෙන්ති සාධවොති සීලන්ති නිබ්බචනානි.

Di sini, 'sīla' disebut demikian karena arti dari 'sīlana' (penataan/penopangan). Sebagaimana dikatakan dalam Visuddhimagga: 'Sīla dalam arti apa? Sīla dalam arti sīlana. Apa yang dimaksud dengan sīlana ini? Itu berarti penataan (samādhāna), yaitu keadaan yang tidak berantakan dari perbuatan jasmani dan sebagainya karena sifat baik perilaku. Atau berarti penopangan (upadhāraṇa), yaitu keadaan sebagai dasar bagi kondisi-kondisi yang bajik karena berfungsi sebagai landasan.' Memang, para ahli tata bahasa mengakui kedua arti ini di sini. Namun, pihak lain menjelaskan artinya dengan cara seperti: 'sīla dalam arti kepala (sira), sīla dalam arti dingin (sītala)', dan sebagainya. Di sana, kalimat 'para ahli tata bahasa mengakui kedua arti ini' dikatakan merujuk pada arti akar kata 'sīla' yang termasuk dalam dua kelompok: 'sīla dalam arti kemantapan' dan 'sīla dalam arti penopangan'. Sebab, ketika akar ini masuk dalam kelompok curādigaṇa dalam arti menopang, bentuknya menjadi 'sīleti, sīlayati', yang artinya juga 'ia menopang'. Namun di sini, karena termasuk dalam kelompok bhūvādigaṇa dalam arti penataan, bentuknya menjadi 'sīlati', yang artinya 'ia tertata'. Sekali lagi, di sini definisi-definisinya disebutkan agar mudah dipahami: Disebut 'sīla' karena ia menata, memantapkan, tidak membiarkan perbuatan jasmani dan sebagainya berantakan karena sifat baik perilakunya. Atau, 'sīla' adalah sarana yang dengannya orang-orang memantapkan pikiran. Ini adalah definisi-definisi menurut kelompok bhūvādigaṇa. Sedangkan menurut kelompok curādigaṇa: Disebut 'sīla' karena ia menopang hal-hal bajik, yang berarti menjaganya dengan kuat sebagai landasan. Atau, 'sīla' adalah sarana yang digunakan oleh orang-orang saleh untuk menopang hal-hal bajik.

කිල බන්ධෙ. කිලති. කිලං.

'Kila' dalam arti mengikat. Kilati. Pasak (Kilaṃ).

කූල ආවරණෙ. කුලති. කූලං. වහෙ රුක්ඛෙ පකූලජෙ. කූලං බන්ධති. නදීකූලෙ වසාමහං. කූලති ආවරති උදකං බහි නික්ඛමිතුං න දෙතීති කූලං.

'Kūla' dalam arti menghalangi. Kulati. Kūlaṃ (tepi/tanggul). Pohon-pohon yang tumbuh di tepi aliran air. Membangun tanggul. Saya tinggal di tepi sungai. Disebut 'kūla' karena ia menghalangi air agar tidak keluar.

සූල [Pg.164] රුජායං. සූලති. සූලං. කණ්ණසූලං න ජනෙති.

'Sūla' dalam arti rasa sakit. Sūlati. Sūlaṃ (tombak/nyeri). Tidak menyebabkan sakit telinga.

තූල නික්කරීසෙ. නික්කරීසං නාම කරීසමත්තෙනපි අමිනෙතබ්බතො ලහුභාවොයෙව. තූලති. තූලං භට්ඨංව මාලුතො.

'Tūla' dalam arti tanpa bobot. Yang disebut tanpa bobot adalah keadaan ringan karena bahkan tidak dapat diukur dengan satuan karīsa. Tūlati. Bagaikan kapas yang diterbangkan angin.

පුල සඞ්ඝාතෙ. පුලති. පඤ්චපුලි.

'Pula' dalam arti kumpulan. Pulati. Lima ikat (pañcapuli).

මූල පතිට්ඨායං මූලති. මූලං. මූලසද්දො ‘‘මූලානි උද්ධරෙය්‍ය අන්තමසො උස්සීරනාළිමත්තානිපී’’තිආදීසු මූලමූලෙ දිස්සති. ‘‘ලොභො අකුසලමූල’’න්තිආදීසු අසාධාරණහෙතුම්හි. ‘‘යාවමජ්ඣන්හිකෙ කාලෙ ඡායා ඵරති, නිවාතෙ පණ්ණානි පතන්ති, එත්තාවතා රුක්ඛමූල’’න්තිආදීසු සමීපෙ. අත්‍රිදං වුච්චති –

'Mūla' dalam arti landasan. Mūlati. Mūlaṃ. Kata 'mūla' terlihat berarti akar yang sesungguhnya dalam kutipan seperti 'ia harus mencabut akar-akarnya, bahkan yang sekecil serat ussīra sekalipun'. Dalam 'lobha adalah akar yang tidak bajik' dan sebagainya, ia berarti penyebab utama. Dalam 'sejauh itulah dasar pohon (rukkhamūla)', ia berarti di dekatnya. Di sini dikatakan:

මූලමූලෙ මූලසද්දො, පදිස්සති තථෙව ච;

අසාධාරණහෙතුම්හි, සමීපම්හි ච වත්තති.

Kata 'mūla' terlihat berarti akar; demikian pula ia digunakan dalam arti penyebab utama dan dalam arti kedekatan.

ඵල නිබ්බත්තියං. රුක්ඛො ඵලති. රුක්ඛඵලානි භුඤ්ජන්තා. මහප්ඵලං මහානිසංසං. සොතාපත්තිඵලං. තත්ථ ඵලන්ති මහානිබ්බත්තිකං.

'Phala' dalam arti menghasilkan. Pohon berbuah. Menikmati buah-buah pohon. Buah yang besar dan manfaat yang besar. Buah Pemasukan-Arus. Di sana, 'phala' berarti hasil yang besar.

ඵල භෙදෙ. ඵලති. මුද්ධා තෙ ඵලතු සත්තධා. පාදා ඵලිංසු. තත්ථ ඵලතූති භජ්ජිතු.

'Phala' dalam arti membelah. Phalati. 'Semoga kepalamu terbelah menjadi tujuh bagian.' Kaki-kaki pecah. Di sana, 'phalatu' berarti pecah.

ඵල අබ්‍යත්තසද්දෙ. අසනී ඵලති. ද්වෙමෙ භික්ඛවෙ අසනියා ඵලන්තියා න සන්තසන්ති. ඵලන්තියාති සද්දං කරොන්තියා.

'Phala' dalam arti suara yang keras. Petir menggelegar. 'O para bhikkhu, kedua makhluk ini tidak gemetar saat petir menggelegar.' 'Phalantiyā' berarti saat mengeluarkan suara.

චුල්ල හාවකරණෙ. හාවකරණං විලාසකරණං. චුල්ලති.

'Culla' dalam arti menunjukkan gerak-gerik memikat. Hāvakaraṇa berarti bertingkah memikat atau anggun. Cullati.

ඵුල්ල [Pg.165] විකසනභෙදෙසු. ඵුල්ලති. ඵුල්ලං. ඵුල්ලිතො කිංසුකො. සුඵුල්ලිතමරවින්දවනං.

'Phulla' dalam arti mekar dan membelah. Phullati. Phullaṃ. Pohon kiṃsuka yang berbunga. Hutan teratai yang mekar dengan indah.

අසීතිහත්ථමුබ්බෙධො, දීපඞ්කරො මහාමුනි;

සොභති දීපරුක්ඛොව, සාලරාජාව ඵුල්ලිතො.

Dengan tinggi delapan puluh hasta, Mahāmuni Dīpaṅkara bersinar bagaikan pohon pelita, bagaikan raja pohon sāla yang sedang berbunga penuh.

ඛණ්ඩඵුල්ලපටිසඞ්ඛරණං.

Perbaikan pada bagian yang rusak dan pecah.

චිල්ල සෙඨිල්ලෙ. සිඨිලභාවො සෙඨිල්ලං. චිල්ලති.

'Cilla' dalam arti kelonggaran. Seṭhilla berarti keadaan yang longgar. Cillati.

වෙලු චෙලු කෙලු ඛෙලු පෙලු බෙලු සෙලු සල තිල ගතියං. වෙලති. චෙලති. කෙලති. ඛෙලති. පෙලති. බෙලති. සෙලති. සලති. තිලති. චෙලං, බෙලකො. එත්ථ චෙලන්ති වත්ථං. පෙලකොති සසො.

'Velu, celu, kelu, khelu, pelu, belu, selu, sala, tila' dalam arti pergi. Velati. Celati. Kelati. Khelati. Pelati. Belati. Selati. Salati. Tilati. Celaṃ (kain), belako (kelinci). Di sini, 'cela' berarti kain, 'belako' berarti kelinci.

ඛල චලනෙ. ඛලති. ඛලො. ඛලොති දුජ්ජනො අසාධු අසප්පුරිසො පාපජනො.

Khala dalam arti bergerak. Khalati. Khalo. Khalo berarti orang jahat, tidak baik, bukan orang bijak (asappuriso), orang berdosa.

ඛල සඤ්චිනනෙ. ඛලති. ඛලං. ඛලන්ති වීහිට්ඨපනොකාසභූතං භූමිමණ්ඩලං. තඤ්හි ඛලන්ති සඤ්චිනන්ති රාසිං කරොන්ති එත්ථ ධඤ්ඤානීති ඛලන්ති වුච්චති. ‘‘ඛලං සාලං පසුං ඛෙත්තං, ගන්තා චස්ස අභික්ඛණ’’න්ති පයොගො.

Khala dalam arti mengumpulkan. Khalati. Khalaဣ. Khala adalah area permukaan tanah yang menjadi tempat menaruh padi. Sebab, di sana mereka mengumpulkan (khalanti) atau menumpuk biji-bijian, maka disebut khala. Contoh penggunaan: ‘Seseorang harus sering mendatangi tempat pengirikan (khala), aula, ternak, dan sawah.’

ගිල අජ්ඣොහරණෙ. ගිලති. ගිලමක්ඛං පුරිසො න බුජ්ඣති.

Gila dalam arti menelan. Gilati. Seseorang tidak menyadari saat menelan umpan.

ගල අදනෙ. ගලති. ගලො. ගලන්ති අදන්ති අජ්ඣොහරන්ති එතෙනාති ගලො. ගලොති ගීවා වුච්චති.

Gala dalam arti memakan. Galati. Galo. Disebut galo karena dengannya mereka menelan atau memakan. Galo berarti leher (gģvā).

සල සල්ල ආසුගතියං. ආසුගති සීඝගමනං. සලති. සල්ලති. සල්ලං. එත්ථ ච ‘‘සල්ලං උසු සරො සල්ලො කණ්ඩො තෙජනො’’ති පරියායා එතෙ.

Sala dan salla dalam arti gerakan cepat. Gerakan cepat berarti pergi dengan cepat. Salati. Sallati. Sallaဣ. Dan di sini, sallaဣ, usu, saro, sallo, kaဣအo, tejano adalah sinonim-sinonimnya.

ඛොල ගතිපටිඝාතෙ. ඛොලති.

Khola dalam arti hambatan dalam gerakan (pincang). Kholati.

ගිලෙ [Pg.166] පීතික්ඛයෙ. ගිලායති. ගිලානො, ගෙලඤ්ඤං. ගිලානොති අකල්ලකො. විනයෙපි හි වුත්තං ‘‘නාහං අකල්ලකො’’ති. අට්ඨකථායඤ්ච ‘‘නාහං අකල්ලකොති නාහං ගිලානො’’ති වුත්තං.

Gile dalam arti habisnya kegembiraan (sakit). Gilāyati. Gilāno, gela##aဣ. Gilāno berarti orang yang tidak sehat (akallako). Bahkan dalam Vinaya dikatakan ‘Aku tidaklah tidak sehat (akallako).’ Dan dalam Kitab Komentar dikatakan ‘Aku tidaklah tidak sehat berarti aku tidak sakit (gilāno).’

මිලෙ ගත්තවිනාමෙ. මිලායති. මිලායනො, මිලායන්තො, මිලායමානො.

Mile dalam arti membungkukkan anggota tubuh (layu). Milāyati. Milāyano, milāyanto, milāyamāno.

කෙලෙ මමායනෙ. මමායනං තණ්හාදිට්ඨිවසෙන ‘‘මම ඉද’’න්ති ගහණං. කෙලායති. ත්වං කං කෙලායති.

Kele dalam arti menganggap sebagai milik sendiri (mamāyane). Menganggap sebagai milik sendiri (mamāyana) adalah menggenggam sebagai ‘ini milikku’ melalui kekuatan nafsu keinginan (taဣhā) dan pandangan salah (diအအhi). Kelāyati. Siapa yang engkau sayangi?

සල චලනෙ සංවරණෙ ච, වල වල්ල චලනෙ ච. සංවරණාපෙක්ඛායං චකාරො. සලති. කුසලං. වලති. වල්ලති. වල්ලූරො.

Sala dalam arti bergerak dan menahan, vala dan valla dalam arti bergerak. Kata ‘ca’ (dan) menunjukkan aspek menahan. Salati. Kusalaဣ. Valati. Vallati. Vallţro.

තත්ථ කුසලන්ති කුච්ඡිතෙ පාපධම්මෙ සලයති චලයති කම්පෙති විද්ධංසෙතීති කුසලං. කුච්ඡිතං අපායද්වාරං සලන්ති සංවරන්ති පිදහන්ති සාධවො එතෙනාති කුසලං. වල්ලන්ති සංවරන්ති රක්ඛන්ති ඉතො කාකසෙනාදයො සත්තෙ අඛාදනත්ථායාති වල්ලූරො.

Di sana, yang disebut kusala adalah karena ia menggerakkan (salayati), mengguncangkan (calayati), menggetarkan (kampeti), dan menghancurkan (viddhaဣsetģ) keadaan-keadaan buruk yang tercela; atau, yang dengannya orang-orang bijak menahan (salanti/saဣvaranti) dan menutup (pidahanti) pintu alam rendah (apāyadvāra) yang tercela. Vallţro (daging kering) adalah sesuatu yang mereka tutup atau lindungi agar kawanan gagak dan hewan lainnya tidak memakan makhluk-makhluk tersebut.

මල මල්ල ධාරණෙ. මලති. මලං. මල්ලති. මල්ලො.

Mala dan malla dalam arti menyokong (dhāraဣe). Malati. Malaဣ. Mallati. Mallo.

භල භල්ල පරිභාසනහිංසාදානෙසු. භලති. භල්ලති.

Bhala dan bhalla dalam arti mencela, menyakiti, dan mengambil. Bhalati. Bhallati.

කල සඞ්ඛ්‍යානෙ. කලති. කලා, කාලො.

Kala dalam arti menghitung. Kalati. Kalā, kālo.

එත්ථ කලාති සොළසභාගාදිභාගො. කාලොති ‘‘එත්තකො අත්ක්කන්තො’’තිආදිනා කලිතබ්බො සඞ්ඛාතබ්බොති කාලො, පුබ්බණ්හාදිසමයො.

Di sini kalā berarti bagian seperenam belas dan sebagainya. Kālo disebut kālo karena ia harus dihitung (kalitabbo/saဣkhātabbo) dengan cara seperti ‘sekian banyak waktu telah berlalu,’ seperti waktu pagi dan sebagainya.

කල්ල අසද්දෙ. අසද්දො. නිස්සද්දො. කල්ලති.

Kalla dalam arti tidak bersuara. Tidak bersuara berarti sunyi (nissaddo). Kallati.

ජල දිත්තියං. ජලති. ජලං, ජලන්තො, පජ්ජලන්තො, ජලමානො.

Jala dalam arti bercahaya (dittiyaဣ). Jalati. Jalaဣ, jalanto, pajjalanto, jalamāno.

කො [Pg.167] එති සිරියා ජලං. ජලංව යසසා අට්ඨා, දෙවදත්තොති මෙ සුතං. සද්ධම්මපජ්ජොතො ජලිතො.

Siapa yang pergi ke pancaran (jalaဣ) kemuliaan? Seperti pancaran (jalaဣ) kemasyhuran ia berdiri, demikian yang kudengar tentang Devadatta. Pelita Ajaran Benar (Saddhammapajjoto) telah menyala (jalito).

හුල චලනෙ. හුලති. හලො. හලොති ඵාලො, සො හි හොලෙති භූමිං භින්දන්තො මත්තිකඛණ්ඩං චාලෙතීති ‘‘හලො’’ති වුච්චති උකාරස්ස අකාරං කත්වා.

Hula dalam arti bergerak. Hulati. Halo. Halo berarti mata bajak (phālo); ia disebut ‘halo’ karena ia menggerakkan (holeti) tanah, membelahnya dan menggerakkan bongkahan tanah, dengan mengubah huruf ‘u’ menjadi ‘a’.

චල කම්පනෙ. චලති. චලිතො, අචලො. මහන්තො භූමිචාලො. චලනං, චාලො.

Cala dalam arti bergetar (kampane). Calati. Calito, acalo. Gempa bumi (bhţmicālo) yang besar. Calanaဣ, cālo.

ජල ධඤ්ඤෙ. ජලති. ජලං.

Jala dalam arti biji-bijian (dha##e). Jalati. Jalaဣ.

ටල ටුල වෙලම්බෙ. ටලති. ටුලති.

ဢala dan အula dalam arti bergantung (velambe). ဢalati. အulati.

ථල ඨානෙ. ථලති. ථලො. ථලොති නිරුදකප්පදෙසො. පබ්බජ්ජානිබ්බානෙසුපි තංසදිසත්තා තබ්බොහාරො. යථා හි ලොකෙ උදකොඝෙන අනොත්ථරණට්ඨානං ‘‘ථලො’’ති වුච්චති, එවං කිලෙසොඝෙන අනොත්ථරණීයත්තා පබ්බජ්ජා නිබ්බානඤ්ච ‘‘ථලො’’ති වුච්චති, ‘‘තිණ්ණො පාරඞ්ගතො ථලෙ තිට්ඨති බ්‍රාහ්මණො’’ති හි වුත්තං.

Thala dalam arti tempat (အhāne). Thalati. Thalo. Thalo berarti wilayah yang tidak berair (daratan). Istilah ini juga digunakan untuk pelepasan keduniawian (pabbajjā) dan Nibbāna karena kemiripannya. Sebagaimana di dunia tempat yang tidak terendam oleh banjir disebut ‘thalo’, demikian pula pabbajjā dan Nibbāna disebut ‘thalo’ karena tidak dapat terendam oleh banjir kekotoran batin (kilesa); sebab dikatakan, ‘Sang Brahmana yang telah menyeberang sampai ke seberang berdiri di daratan (thale).’

ඵාල විලෙඛනෙ. ඵාලති භූමිං විලෙඛති භින්දතීති ඵාලො.

Phāla dalam arti membajak (vilekhane). Disebut phālo karena ia membajak tanah, menggores dan membelahnya.

නල ගන්ථෙ. නලති.

Nala dalam arti mengikat (ganthe). Nalati.

බල පාණනෙ. ඉහ පාණනං ජීවනං සසනඤ්ච. බලති. බලං, බාලො.

Bala dalam arti bernapas (pāဣane). Di sini pāဣana berarti hidup dan bernapas (sasana). Balati. Balaဣ, bālo.

එත්ථ බලන්ති ජීවිතං කප්පෙන්ති එතෙනාති බලං, කායබලභොගබලාදිකං බලං. අථ වා බලන්ති සම්මාජීවනං ජීවන්ති එතෙනාති බලං, සද්ධාදිකං බලං. ආගමට්ඨකථායං පන ‘‘අස්සද්ධියෙ න කම්පතීති සද්ධාබල’’න්තිආදි වුත්තං, තං දළ්හට්ඨෙන බලන්ති වත්තබ්බානං සද්ධාදීනං අකම්පනභාවදස්සනත්ථං වුත්තන්ති [Pg.168] දට්ඨබ්බං. අථ වා ධාතූනං අත්ථාතිසයයොගතො අස්සද්ධියාදීනං අභිභවනෙන සද්ධාදිබලානං අභිභවනත්ථොපි ගහෙතබ්බො ‘‘අබලා නං බලියන්තී’’ති එත්ථ විය. බාලොති බලති අස්සසති චෙව පස්සසති චාති බාලො, අස්සසිතපස්සසිතමත්තෙන ජීවති, න සෙට්ඨෙන පඤ්ඤාජීවිතෙනාති වුත්තං හොති. තථා හි අට්ඨකථායං වුත්තං ‘‘බලන්තීති බාලා, අස්සසිතපස්සසිතමත්තෙන ජීවන්ති, න පඤ්ඤාජීවිතෙනාති අත්ථො’’ති. පඤ්ඤාජීවිනොයෙව හි ජීවිතං සෙට්ඨං නාම. තෙනාහ භගවා ‘‘පඤ්ඤාජීවිං ජීවිතමාහු සෙට්ඨ’’න්ති.

Di sini ‘bala’ adalah sesuatu yang dengannya seseorang menjalankan hidup, seperti kekuatan tubuh (kāyabala), kekuatan kekayaan (bhogabala), dan sebagainya. Atau, sesuatu yang dengannya seseorang menjalani penghidupan benar, seperti kekuatan keyakinan (saddhābala) dan sebagainya. Namun dalam Kitab Komentar Āgama (Āgamaအအhakathā) dikatakan ‘Kekuatan keyakinan adalah tidak tergoyahkan oleh ketidakyakinan,’ hal ini harus dipandang sebagai penjelasan untuk menunjukkan sifat tidak tergoyahkan dari hal-hal yang disebut ‘kekuatan’ karena maknanya yang kokoh. Atau, melalui keunggulan makna akarnya, ia juga mencakup makna menaklukkan ketidakyakinan, seperti dalam kalimat ‘yang lemah dikuasai oleh yang kuat’ (abalā naဣ baliyanti). Bālo (orang bodoh) adalah ia yang bernapas (balati), baik menghirup maupun mengembuskan napas; ia hidup hanya dengan sekadar menghirup dan mengembuskan napas, bukan dengan kehidupan kebijaksanaan yang luhur (pa##ājģvitena). Sebab sebagaimana dikatakan dalam Kitab Komentar: ‘Disebut bālā karena mereka hidup (balanti), mereka hidup hanya dengan menghirup dan mengembuskan napas, bukan dengan kehidupan kebijaksanaan.’ Karena sesungguhnya kehidupan dari orang yang hidup dengan kebijaksanaan adalah yang paling luhur. Oleh karena itu, Sang Buddha bersabda: ‘Kehidupan dari ia yang hidup dengan kebijaksanaan disebut sebagai yang paling luhur.’

පුල මහත්තෙ. පුලති. විපුලං.

Pula dalam arti kebesaran (mahatte). Pulati. Vipulaဣ.

කුල සඞ්ඛානෙ බන්ධුම්හි ච. කොලති. කුලං, කොලො.

Kula dalam arti menghitung dan dalam arti kerabat (bandhu). Kolati. Kulaဣ, kolo.

සල ගමනෙ. සලති.

Sala dalam arti pergi (gamane). Salati.

කිල පීතිය කීළනෙසු. පීතස්ස භාවො පීතියං යථා දක්ඛියං. කීළනං කීළායෙව. කිලති.

Kila dalam arti kegembiraan dan permainan (pītiya kīḷanesu). Keadaan gembira (pīta) adalah pītiya, seperti dakkhiya. Bermain hanyalah kīḷā. Kilati.

ඉල කම්පනෙ. ඉලති. එලං, එලා. එත්ථ එලං වුච්චති දොසො. කෙනට්ඨෙන? කම්පනට්ඨෙන. දොසොති චෙත්ථ අගුණො වෙදිතබ්බො, න පටිඝො. ‘‘නෙලඞ්ගො සෙතපච්ඡාදො’’ති ඉදමෙත්ථ නිදස්සනං.

Ila dalam arti guncangan (kampane). Ilati. Elaṃ, elā. Di sini ela disebut sebagai cacat (doso). Dalam arti apa? Dalam arti guncangan. Di sini 'dosa' harus dipahami sebagai ketiadaan kualitas (aguṇo), bukan kebencian (paṭigho). 'Nelaṅgo setapacchādo' adalah contoh di sini.

අපිච එලං වුච්චති උදකං. තථා හි ‘‘එලම්බුජං කණ්ටකිං වාරිජං යථා’’ති ඉමිස්සා පාළියා අත්ථං නිද්දිසන්තො ආයස්මා සාරිපුත්තො ‘‘එලං වුච්චති උදක’’න්ති ආහ. එලාති ලාලා වුච්චති ‘‘එලමූගො’’ති එත්ථ විය. අපිච එලාති ඛෙළො වුච්චති ‘‘සුත්වා නෙලපතිං වාචං, වාළා පන්ථා අපක්කමු’’න්ති එත්ථ විය. එත්ථ නෙලපතිං වාචන්ති ඛෙළබින්දුනිපාතවිරහිතං [Pg.169] වචනන්ති අත්ථො. ලාලාඛෙළවාචකස්ස තු එලාසද්දස්ස අඤ්ඤං පවත්තිනිමිත්තං පරියෙසිතබ්බං. අනෙකප්පවත්තිනිමිත්තා හි සද්දා. කිං වා අඤ්ඤෙන පවත්තිනිමිත්තෙන, ඉල කම්පනෙති එවං වුත්තං කම්පනං එව ලාලාඛෙළවාචකස්ස එලාසද්දස්ස පවත්තිනිමිත්තං, තස්මා ඉලන්ති ජිගුච්ඡිතබ්බභාවෙන කම්පෙන්ති හදයචලනං පාපුණන්ති ජනා එත්ථාති එලාති අත්ථො ගහෙතබ්බො. සමානපවත්තිනිමිත්තායෙව හි සද්දා ලොකසඞ්කෙතවසෙන නානාපදත්ථවාචකාපි භවන්ති. තං යථා? හිනොති ගච්ඡතීති හෙතු, සප්පති ගච්ඡතීති සප්පො, ගච්ඡතීති ගොති. තථා අසමානප්පවත්තිනිමිත්තායෙව සමානපදත්ථවාචකාපි භවන්ති. තං යථා? රඤ්චතීති රාජා, භූමිං පාලෙතීති භූමිපාලො, නරෙ ඉන්දතීති නරින්දොති. එස නයො සබ්බත්ථාපි විභාවෙතබ්බො.

Selain itu, ela disebut air. Demikianlah, Yang Mulia Sāriputta, ketika menjelaskan arti teks Pali: 'elambujaṃ kaṇṭakiṃ vārijaṃ yathā', mengatakan: 'ela disebut air'. Elā disebut air liur (lālā) seperti dalam 'elamūgo' (si bisu yang berliur). Selain itu, elā disebut dahak (kheḷo) seperti dalam 'sutvā nelapatiṃ vācaṃ, vāḷā panthā apakkamuṃ'. Di sini 'nelapatiṃ vācaṃ' berarti ucapan yang bebas dari jatuhnya tetesan dahak. Namun, untuk kata elā yang menunjukkan air liur atau dahak, dasar kemunculan (pavattinimitta) lainnya harus dicari. Karena kata-kata memiliki banyak dasar kemunculan. Atau apa perlunya dasar kemunculan yang lain, guncangan yang dinyatakan dalam 'ila kampane' itulah yang menjadi dasar kemunculan kata elā yang menunjukkan air liur atau dahak; karena itu, artinya harus dipahami sebagai: orang-orang berguncang, yaitu mengalami debar jantung karena keadaan yang menjijikkan terhadapnya, maka disebut elā. Karena kata-kata yang memiliki dasar kemunculan yang sama pun bisa menjadi penunjuk berbagai arti kata berdasarkan kesepakatan duniawi. Bagaimana itu? Disebut 'hetu' karena pergi (hinoti); disebut 'sappo' karena merayap/pergi (sappati); disebut 'go' karena pergi (gacchati). Demikian pula, kata-kata yang memiliki dasar kemunculan yang tidak sama pun bisa menjadi penunjuk arti kata yang sama. Bagaimana itu? Disebut 'rājā' karena menyenangkan (rañcatī); disebut 'bhūmipālo' karena melindungi bumi; disebut 'narindo' karena menjadi penguasa manusia. Metode ini harus dipahami di segala tempat.

ඉල ගතියං. ඉලති.

Ila dalam arti pergi/gerakan (gatiyaṃ). Ilati.

හිල හාවකරණෙ. හෙලති.

Hila dalam arti gerakan genit/sikap manja (hāvakaraṇe). Helati.

සිල උඤ්ඡෙ. සිලති.

Sila dalam arti mengumpulkan sisa-sisa biji-bijian (uñche). Silati.

තිල සිනෙහනෙ. තිලති. තිලං, තෙලං, තිලො.

Tila dalam arti meminyaki atau mencintai (sinehane). Tilati. Tilaṃ (wijen), telaṃ (minyak), tilo.

චිල වසනෙ. චිලති.

Cila dalam arti mengenakan pakaian (vasane). Cilati.

වල විලාසනෙ. වලති.

Vala dalam arti pesona atau keindahan (vilāsane). Valati.

පිල ගහණෙ. පිලති.

Pila dalam arti mengambil atau menggenggam (gahaṇe). Pilati.

මිල සිනෙහනෙ. මිලති.

Mila dalam arti meminyaki atau mencintai (sinehane). Milati.

ඵුල සඤ්චලෙ ඵරණෙ ච. ඵුලති.

Phula dalam arti bergerak (sañcale) dan meresap/menyebar (pharaṇe). Phulati.

ලකාරන්තධාතුරූපානි.

Bentuk-bentuk akar kata berakhiran huruf 'la'.

වකාරන්තධාතු

Akar kata berakhiran huruf 'va'.

වා [Pg.170] ගතිගන්ධනෙසු. වාති. වාතො.

Vā dalam arti pergi/gerakan dan menyebarkan bau (gatigandhanesu). Vāti. Vāto (angin).

වී පජනකන්ති අසනඛාදන ගතීසු. පජනං චලනං. කන්ති අභිරුචි. අසනං භත්තපරිභොගො. ඛාදනං පූවාදිභක්ඛනං. ගති ගමනං. වෙති.

Vī dalam arti menggerakkan (pajana), keinginan (kanti), makan (asana), mengunyah (khādana), dan pergi (gati). Pajana berarti guncangan (calanaṃ). Kanti berarti kesukaan (abhiruci). Asana berarti memakan nasi. Khādana berarti memakan kue dan sebagainya. Gati berarti pergi. Veti.

වෙ තන්තසන්තානෙ. වායති. තන්තවායො.

Ve dalam arti merentangkan benang/menenun (tantasantāne). Vāyati. Tantavāyo (penenun).

වෙ සොසනෙ. වායති.

Ve dalam arti mengeringkan (sosane). Vāyati.

ධිවු ඛිවු නිදස්සනෙ. ධෙවති. ඛෙවති.

Dhivu, khivu dalam arti menunjukkan atau ilustrasi (nidassane). Dhevati. Khevati.

ථිවු දිත්තියං. ථෙවති. මධුමධුකා ථෙවන්ති.

Thivu dalam arti cahaya atau bersinar (dittiyaṃ). Thevati. Lebah-lebah madu menetes/bersinar (Madhumadhukā thevanti).

ජීව පාණධාරණෙ. ජීවති. ජීවිතං, ජීවො, ජීවිකා. අත්ථි නො ජීවිකා දෙව, සා ච යාදිසකීදිසා. ජීවිතං කප්පෙති.

Jīva dalam arti memelihara kehidupan (pāṇadhāraṇe). Jīvati. Jīvitaṃ (kehidupan), jīvo (makhluk hidup/jiwa), jīvikā (mata pencaharian). 'Dewa, kami memiliki mata pencaharian, dan ia adalah apa adanya'. Menjalani kehidupan (jīvitaṃ kappeti).

පිව මිව තිව නිව ථූලියෙ. පිවති. පිවරො. මිවති. තිවති. නිවති.

Piva, miva, tiva, niva dalam arti gemuk atau besar (thūliye). Pivati. Pivaro. Mivati. Tivati. Nivati.

එත්ථ ච පිවරොති කච්ඡපො, යො කොචි වා ථූලසරීරො. තථා හි ‘‘පිවරො කච්ඡපෙ ථූලෙ’’ති පුබ්බාචරියෙහි වුත්තං.

Dan di sini pivaro berarti kura-kura, atau siapa pun yang bertubuh gemuk. Demikianlah yang dikatakan oleh para guru terdahulu: 'pivaro pada kura-kura dan yang gemuk'.

අව පාලනෙ. අවති. බුද්ධො මම අවතං.

Ava dalam arti perlindungan (pālane). Avati. Semoga Buddha melindungiku (Buddho mama avataṃ).

භව ගතියං. සවති.

Bhava dalam arti pergi/gerakan (gatiyaṃ). Savati.

කව වණ්ණෙ. කවති.

Kava dalam arti penggambaran atau pujian (vaṇṇe). Kavati.

ඛිවු මදෙ. ඛිවති.

Khivu dalam arti mabuk atau bangga (made). Khivati.

ධොවු ධොවනෙ. ධොවති.

Dhovu dalam arti mencuci (dhovane). Dhovati.

දෙවු [Pg.171] දෙව දෙවනෙ. දෙවති ආදෙවති, පරිදෙවති, ආදෙවො, පරිදෙවො, ආදෙවනා, පරිදෙවනා, ආදෙවිතත්තං, පරිදෙවිතත්තං.

Devu, deva dalam arti meratap/bermain (devane). Devati, ādevati, paridevati, ādevo, paridevo, ādevanā, paridevanā, ādevitattaṃ, paridevitattaṃ.

සෙවු කෙවු ඛෙවු ගෙවු ගිලෙවු මෙවු මිලෙවු සෙචනෙ. සෙවති. කෙවති. ඛෙවති. ගෙවති. ගිලෙවති. මෙවති මිලෙවති.

Sevu, kevu, khevu, gevu, gilevu, mevu, milevu dalam arti memercikkan atau menyiram (secane). Sevati. Kevati. Khevati. Gevati. Gilevati. Mevati, milevati.

දෙවු ප්ලුතගතියං. ප්ලුතගති පරිප්ලුතගමනං. දෙවති.

Devu dalam arti gerakan melompat. Plutagati berarti gerakan melompat-lompat. Devati.

ධාතු ගතිසුද්ධියං. ධාවති, විධාවති. ආධාවති, පරිධාවති. ධාවකො.

Dhātu dalam arti gerakan dan pemurnian. Dhāvati, vidhāvati. Ādhāvati, paridhāvati. Dhāvako.

චිවු ආදානසංවරෙසු. චිවති.

Civu dalam arti mengambil dan menahan. Civati.

චෙවි චෙතනාතුල්‍යෙ. චෙවති.

Cevi dalam arti berkehendak dan menimbang. Cevati.

වකාරන්තධාතුරූපානි.

Bentuk-bentuk akar kata yang berakhiran dengan huruf 'v'.

සකාරන්තධාතු

Akar kata yang berakhiran dengan huruf 's'.

සා පාකෙ. සාති.

Sā dalam arti memasak atau mematangkan. Sāti.

සි සෙවායං. සෙවති. සෙවනා, සෙවකො, සෙවිතො, සිවො, සිවං.

Si dalam arti melayani atau bergaul. Sevati. Sevanā, sevako, sevito, sivo, sivaṃ.

නිහීයති පුරිසො නිහීනසෙවී,න ච හායෙථ කදාචි තුල්‍යසෙවී;

සෙට්ඨමුපගමං උදෙති ඛිප්පං,තස්මා අත්තනො උත්තරිතරං භජෙථ;

Seseorang akan merosot jika bergaul dengan yang rendah, dan tidak akan pernah mundur jika bergaul dengan yang setara; ia akan segera meningkat dengan mendekati yang unggul, oleh karena itu hendaknya seseorang bergaul dengan yang lebih baik dari dirinya sendiri.

සි ගතිබුද්ධීසු. සෙති, අතිසෙති. අතිසිතුං, අතිසිත්වා, සෙතු.

Si dalam arti gerakan dan pemahaman. Seti, atiseti. Atisituṃ, atisitvā, setu.

සී [Pg.172] සයෙ. සයො සුපනං. සෙති. සයති. සෙනං. සයනං.

Sī dalam arti berbaring. Sayo berarti tidur. Seti. Sayati. Senaṃ. Sayanaṃ.

සු ගතියං. සවති. පසවති. පසුතො, සුතො.

Su dalam arti gerakan. Savati. Pasavati. Pasuto, suto.

එත්ථ සුතොති දූතො, ‘‘විත්තිඤ්හි මං වින්දති සුත දිස්වා’’ති ‘‘දෙවසුතො ච මාතලී’’ති ච ඉමානි තත්ථ පයොගානි.

Di sini 'suto' berarti utusan, 'karena kegembiraan menemukanku setelah melihat utusan' dan 'Mātali sang utusan dewa' adalah contoh-contoh penggunaannya di sana.

සු සවනෙ. සවනං සන්දනං. සවති. ආසවො.

Su dalam arti mengalir. Savanaṃ berarti aliran. Savati. Āsavo.

සූ පසවෙ. පසවො ජනනං. සවති, පසවති. සුත්තං.

Sū dalam arti melahirkan. Pasavo berarti kelahiran atau pemunculan. Savati, pasavati. Suttaṃ.

එත්ථ පන සුත්තන්ති අත්ථෙ සවති ජනෙතීති සුත්තං, තෙපිටකං බුද්ධවචනං, තදඤ්ඤම්පි වා හත්ථිසුත්තාදි සුත්තං.

Namun di sini, yang disebut 'sutta' adalah karena ia mengalirkan atau menghasilkan makna; yaitu sabda Buddha dalam Tipiṭaka, atau yang lainnya seperti Hatthisutta dan sebagainya.

සූ පාණගබ්භවිමොචනෙසු. සූති. පසූති. පසූතො.

Sū dalam arti melepaskan napas atau rahim (melahirkan). Sūti. Pasūti. Pasūto.

සු පෙරණෙ. සුති.

Su dalam arti pendorongan atau penggerakan. Suti.

සෙ ඛයෙ. සීයති. එකාරස්සීයාදෙසො.

Se dalam arti kehancuran atau pelapukan. Sīyati. Penggantian huruf 'e' menjadi 'īyā'.

සෙ පාකෙ. සෙති.

Se dalam arti memasak atau mematangkan. Seti.

සෙ ගතියං. සෙති. සෙතු.

Se dalam arti gerakan. Seti. Setu.

හිංස හිංසායං. හිංසති. හිංසකො, හිංසනා, හිංසා.

Hiṃsa dalam arti kekerasan atau menyakiti. Hiṃsati. Hiṃsako, hiṃsanā, hiṃsā.

ඉස්ස ඉස්සායං. ඉස්සති. පුරිසපරක්කමස්ස දෙවා න ඉස්සන්ති. ඉස්සා, ඉස්සායනා.

Issa dalam arti iri hati. Issati. Para dewa tidak iri terhadap kegigihan manusia. Issā, issāyanā.

නමස්ස වන්දනානතියං. වන්දනානති නාම වන්දනාසඞ්ඛාතං නමනං, සකම්මකොයෙවායං ධාතු, න නමුධාතු විය සකම්මකො චෙව අකම්මකො ච. නමස්සති.

Namassa dalam arti penghormatan dan penundukan diri. Vandanānati adalah penundukan diri yang dikenal sebagai penghormatan; akar kata ini hanya bersifat transitif, tidak seperti akar kata namu yang bersifat transitif maupun intransitif. Namassati.

ඝුස සද්දෙ. ඝුසති, ඝොසති. පටිඝොසො, නිග්ඝොසො, වචීඝොසො.

Ghusa dalam arti suara. Ghusati, ghosati. Paṭighoso, nigghoso, vacīghoso.

චුස [Pg.173] පානෙ. චුසති.

Cusa dalam arti meminum atau mengisap. Cusati.

පුස බුද්ධියං. පුසති. පොසො. සම්පීළෙ මම පොසනං. පොසනන්ති වඩ්ඪනං.

Pusa dalam arti pertumbuhan atau pemeliharaan. Pusati. Poso. 'Dalam kesesakan adalah pemeliharaanku'. Posana berarti pertumbuhan.

මුස ථෙය්‍යෙ. ථෙනනං ථෙය්‍යං චොරිකා. මුසති. දුද්දික්ඛො චක්ඛුමුසනො. මුසලො.

Musa dalam arti pencurian. Thenana dan theyya berarti pencurian. Musati. 'Pandangan buruk yang mencuri mata'. Musalo.

පුස පසවෙ. පුසති.

Pusa dalam arti melahirkan atau menghasilkan. Pusati.

වාසි භූස අලඞ්කාරෙ. වාසති. භූසති, විභූසති. භූසනං, විභූසනං.

Vāsi dan bhūsa dalam arti hiasan. Vāsati. Bhūsati, vibhūsati. Bhūsanaṃ, vibhūsanaṃ.

උස රුජායං. උසති.

Usa dalam arti rasa sakit. Usati.

ඉස උච්ඡෙ. එසති. ඉසි.

Isa dalam arti mencari. Esati. Isi.

එත්ථ පන සීලාදයො ගුණෙ එසන්තීති ඉසයො, බුද්ධාදයො අරියා තාපසපබ්බජ්ජාය ච පබ්බජිතා නරා. ‘‘ඉසි තාපසො ජටිලො ජටී ජටාධරො’’ති එතෙ තාපසපරියායා.

Di sini, isayo (para resi) adalah mereka yang mencari kebajikan seperti moralitas (sīla) dan sebagainya; mereka adalah para Arya seperti Buddha dan sebagainya, serta orang-orang yang telah meninggalkan keduniawian sebagai pertapa. "Isi, tāpaso, jaṭilo, jaṭī, jaṭādharo" adalah sinonim-sinonim untuk pertapa.

කස විලෙඛනෙ. කසති, කස්සති. කස්සකො, ආකාසො.

Kasa dalam arti membajak. Kasati, kassati. Kassako, ākāso.

එත්ථ කස්සකොති කසිකාරකො. ආකාසොති නභං. තඤ්හි න කස්සතීති ආකාසො. කසිතුං විලෙඛිතුං න සක්කාති අත්ථො. ඉමානි තදභිධානානි –

Di sini, kassako berarti petani (pembajak). Ākāso berarti langit. Disebut ākāso karena ia tidak dapat dibajak. Artinya, tidak dapat dibajak atau digores. Berikut adalah nama-nama untuk itu —

ආකාසො අම්බරං අබ්භං, අන්තලික්ඛ’මඝං නභං;

වෙහාසො ගගනං දෙවො, ඛ’මාදිච්චපථොපි ච.

Ākāso, ambaraṃ, abbhaṃ, antalikkhaṃ, aghaṃ, nabhaṃ; Vehāso, gaganaṃ, devo, khaṃ, dan juga ādiccapatho.

තාරාපථො ච නක්ඛත්ත-පථො රවිපථොපි ච;

වෙහායසං වායුපථො, අපථො අනිලඤ්ජසං.

Tārāpatho, nakkhattapatho, ravipatho; Vehāyasaṃ, vāyupatho, apatho, anilañjasaṃ.

කස [Pg.174] සිස ජස ඣස වස මස දිස ජුස යුස හිංසත්ථා. කසති. සිසති. ජසති. ඣසති. වසති. මසති. මසකො. ඔමසති, ඔමසවාදො. දිසති. ජුසති. යූසති.

Kasa, sisa, jasa, jhasa, vasa, masa, disa, jusa, yusa dalam arti menyakiti. Kasati. Sisati. Jasati. Jhasati. Vasati. Masati. Masako. Omasati, omasavādo. Disati. Jusati. Yūsati.

තත්ථ ඔමසතීති විජ්ඣති. ඔමසවාදොති පරෙසං සූචියා විය විජ්ඣනවාදො. මසකොති මකසො.

Di sana, omasati berarti menusuk. Omasavādo adalah pembicaraan yang menusuk orang lain seolah-olah dengan jarum. Masako berarti nyamuk (makaso).

භස්ස භස්සනෙ. භස්සන්ති කථනං වුච්චති ‘‘ආවාසො ගොචරො භස්සං. භස්සකාරක’’න්තිආදීසු විය. භස්සති. භට්ඨං. භට්ඨන්ති භාසිතං, වචනන්ති අත්ථො. එත්ථ පන –

Bhassa dalam arti berbicara. Bhassa disebut sebagai pembicaraan seperti dalam "āvāso gocaro bhassaṃ, bhassakārakaṃ" dan sebagainya. Bhassati. Bhaṭṭhaṃ. Bhaṭṭha berarti apa yang diucapkan, artinya adalah ucapan. Di sini —

‘‘සුභාසිතා අත්ථවතී, ගාථායො තෙ මහාමුනි;

නිජ්ඣත්තොම්හි සුභට්ඨෙන, ත්වඤ්ච මෙ සරණං භවා’’ති

"Gatha-gatha-Mu yang terucapkan dengan baik dan bermakna, wahai Mahamuni; aku telah diyakinkan oleh ucapan yang baik (subhaṭṭhena), dan jadilah Engkau perlindunganku."

පාළි නිදස්සනං. තත්ථ නිජ්ඣත්තොති නිජ්ඣාපිතො ධම්මොජපඤ්ඤාය පඤ්ඤත්තිගතො අම්හි. සුභට්ඨෙනාති සුභාසිතෙන.

Contoh Pāli. Di sana, nijjhatto berarti telah diyakinkan, aku telah mencapai pengertian melalui kebijaksanaan dari esensi Dhamma. Subhaṭṭhena berarti dengan yang terucapkan dengan baik.

ජිසු නිසු විසු මිසු වස්ස සෙචනෙ. ජෙසති. නෙසති. වෙසති. මෙසති. දෙවො වස්සති.

Jisu, nisu, visu, misu, vassa dalam arti memercikkan (hujan). Jesati. Nesati. Vesati. Mesati. Devo vassati (Hujan turun).

මරිසු සහනෙ ච. චකාරො සෙචනාපෙක්ඛකො. මරිසති.

Marisu dalam arti bersabar dan menanggung juga. Kata 'ca' (juga) merujuk pada arti memercikkan. Marisati.

පුස පොසනෙ. පොසති. පොසො. කම්මචිත්තඋතුආහිආරෙහි පොසියතීති පොසො. ‘‘අඤ්ඤෙපි දෙවො පොසෙතී’’ති දස්සනතො පන චුරාදිගණෙපි ඉමං ධාතුං වක්ඛාම.

Pusa dalam arti memelihara atau menyokong. Posati. Poso. Seseorang disebut 'poso' karena ia dipelihara oleh kamma, citta, suhu (utu), dan makanan (āhāra). Karena melihat ungkapan "dewa menyokong yang lain juga," kami akan membahas akar kata ini juga dalam kelompok curādi.

පිසු සිලිසු පුසු පලුසු උසු උපදාහෙ. පෙසති. සිලෙසති. සිලෙසො. පොසති. පලොසති. ඔසති. උසු.

Pisu, silisu, pusu, palusu, usu dalam arti membakar. Pesati. Silesati. Sileso. Posati. Palosati. Osati. Usu.

ඝසු සංහරිසෙ. සංහරිසො සඞ්ඝට්ටනං. ඝස්සති.

Ghasu dalam arti pergesekan. Saṃhariso berarti benturan atau gesekan. Ghassati.

හසු ආලිඞ්ගෙ. ආලිඞ්ගො උපගූහනං. හස්සති.

Hasu dalam arti memeluk. Āliṅgo berarti pelukan. Hassati.

හස [Pg.175] හසනෙ. හසති. අස්සා හසන්ති, ආජානීයා හසන්ති, පහසති, උහසති. කාරිතෙ ‘‘හාසෙති’’ඉච්චාදි, උහසියමානො, හාසො, පහාසො, හසනං, පහසනං, හසිතං. හකාරලොපෙන මන්දහසනං ‘‘සිත’’න්ති වුච්චති ‘‘සිතං පාත්වාකාසී’’තිආදීසු.

Hasa dalam arti tertawa. Hasati. Kuda-kuda meringkik (hasanti), kuda-kuda jenis unggul meringkik, tertawa lebar, menertawakan. Dalam bentuk kausatif "hāseti" dsb., sedang ditertawakan, tawa, kegembiraan, tertawa, tertawa lebar, senyuman. Dengan hilangnya huruf 'h', senyum tipis disebut "sita," seperti dalam "sitaṃ pātvākāsi" (ia memperlihatkan senyuman) dan sebagainya.

තත්ථ උහසතීති අවහසති. උදසියමානොති අවහසියමානො. තත්‍රායං පාළි ‘‘ඉධ භික්ඛුං අරඤ්ඤගතං වා රුක්ඛමූලගතං වා සුඤ්ඤාගාරගතං වා මාතුගාමො උපසඞ්කමිත්වා උහසති’’ ඉති ච ‘‘සො මාතුගාමෙන උහසියමානො’’ ඉති ච. හාසොති හසනං වා සොමනස්සං වා ‘‘හාසො මෙ උපපජ්ජථා’’තිආදීසු විය.

Di sana, uhasati berarti meremehkan. Uhasiyamāno berarti sedang diremehkan atau ditertawakan. Terkait hal ini terdapat teks Pāli: "Di sini, seorang wanita mendekati seorang bhikkhu yang sedang berada di hutan atau di bawah pohon atau di tempat kosong dan menertawakannya" dan "ia ditertawakan oleh wanita itu." Hāso berarti tertawa atau kegembiraan, seperti dalam "kegembiraan muncul dalam diriku" dan sebagainya.

තුස හස හිස රස සද්දෙ. තුසති, හසති, හිසති, රසති, රසිතං. අත්‍රායං පාළි ‘‘භෙරියො සබ්බා වජ්ජන්තු, වීණා සබ්බා රසන්තු තා’’ ඉති.

Tusa, hasa, hisa, rasa dalam arti suara. Tusati, hasati, hisati, rasati, rasitaṃ. Mengenai hal ini ada teks Pāli: "Biarlah semua genderang dibunyikan, biarlah semua kecapi itu bersuara."

රස අස්සාදනෙ. රසති. රසො.

Rasa dalam arti mencicipi. Rasati. Raso (rasa).

රස අස්සාදසිනෙහෙසු. රසති. රසො.

Rasa dalam arti mencicipi dan kasih sayang. Rasati. Raso.

රස හානියං. රසති. රසනං, රසො.

Rasa dalam arti kemerosotan. Rasati. Rasanaṃ, raso.

අත්‍රායං පාළි –

Mengenai hal ini ada teks Pāli —

‘‘නහෙව ඨිත නා’සීනං, න සයානං න පද්ධගුං;

යාව බ්‍යාති නිමීසති, තත්‍රාපි රසතිබ්බයො’’ති.

"Bukan saat berdiri, bukan saat duduk, bukan saat berbaring, bukan pula saat berjalan; bahkan selama sekejap mata pun, usia ini merosot (rasati)."

තත්ථ රසතිබ්බයොති සො සො වයො රසති පරිහායති, න වඩ්ඪතීති අත්ථො.

Di sana, 'rasatibbayoti' berarti usia itu merosot atau berkurang, artinya tidak bertambah.

ලස සිලෙසනකීළනෙසු. ලසති. ලාසො. ලසී ච තෙ නිප්පලිතා. ලසි වුච්චති මත්ථලුඞ්ගං. නිප්පලිතාති නික්ඛන්තා.

Lasa dalam arti melekat dan bermain. Lasati. Lāso. Dan otakmu (lasī) keluar. Lasi disebut otak (matthaluṅgaṃ). Nippalitā berarti keluar (nikkhantā).

නිස [Pg.176] සමාධිම්හි. සමාධි සමාධානං චිත්තෙකග්ගතා. නෙසති.

Nisa dalam arti konsentrasi (samādhi). Samādhi adalah ketenangan, pemusatan pikiran. Nesati.

මිස මස සද්දෙ රොසෙ ච. මෙසති. මසති. මෙසො. මසකො.

Misa, masa dalam arti suara dan kemarahan. Mesati. Masati. Meso. Masako.

පිසි පෙසු ගතියං. පිසති. පෙසති.

Pisi, pesu dalam arti gerak. Pisati. Pesati.

සසු හිංසායං. සසති. සත්ථං. සත්ථං වුච්චති අසි.

Sasu dalam arti menyakiti. Sasati. Satthaṃ. Satthaṃ disebut sebagai pedang.

සංස ථුතියඤ්ච. චකාරො හිංසාපෙක්ඛාය. සංසති, පසංසති. පසංසා, පසංසනා. පසත්ථො භගවා. පසංසමානො, පසංසිතො, පසංසකො, පසංසිතබ්බො, පසංසනීයො, පාසංසො, පසංසිත්වා ඉච්චාදීනි.

Saṃsa dalam arti pujian dan (menyakiti). Kata 'ca' (dan) merujuk pada menyakiti. Saṃsati, pasaṃsati. Pasaṃsā, pasaṃsanā. Pasattho bhagavā. Pasaṃsamāno, pasaṃsito, pasaṃsako, pasaṃsitabbo, pasaṃsanīyo, pāsaṃso, pasaṃsitvā, dan lain-lain.

දිස පෙක්ඛනෙ. එතිස්සා පන නානාරූපානි භවන්ති – ‘‘දිස්සති පදිස්සති’’ ඉච්චාදි අකම්මකං. ‘‘පස්සති දක්ඛති’’ඉච්චාදි සකම්මකං.

Disa dalam arti melihat. Namun, ada berbagai bentuk dari ini – “dissati, padissati”, dan lain-lain adalah intransitif. “Passati, dakkhati”, dan lain-lain adalah transitif.

දිස්සතු, පස්සතු, දක්ඛතු. දිස්සෙය්‍ය, පස්සෙය්‍ය, දක්ඛෙය්‍ය. දිස්සෙ, පස්සෙ, දක්ඛෙ. දිස්ස, පස්ස, දක්ඛ. අදිස්සා, අපස්සා. අද්දා සීදන්තරෙ නගෙ. අද්දක්ඛා, අද්දක්ඛුං, අදස්සුං. අදස්සි, අපස්සි, අදක්ඛි.

Dissatu, passatu, dakkhatu. Disseyya, passeyya, dakkheyya. Disse, passe, dakkhe. Dissa, passa, dakkha. Adissā, apassā. Addā (ia melihat) di antara gunung-gunung di lautan Sīdantara. Addakkhā, addakkhuṃ, adassuṃ. Adassi, apassi, adakkhi.

දස්සිස්සති, පස්සිස්සති, දක්ඛිස්සති. අදස්සිස්සා, අපස්සිස්සා, දක්ඛිස්සා. එවං වත්තමානපඤ්චමියාදිවසෙන විත්ථාරෙතබ්බානි. කාරිතෙ ‘‘දස්සෙති දස්සයතී’’ති රූපානි. කම්මෙ ‘‘පස්සියති’’ ඉච්චාදීනි.

Dassissati, passissati, dakkhissati. Adassissā, apassissā, dakkhissā. Demikianlah harus diuraikan menurut kala sekarang, perintah, dan lain-lain. Dalam bentuk kausatif, bentuknya adalah “dasseti, dassayati”. Dalam bentuk pasif, “passiyati”, dan lain-lain.

දිසා. පස්සො. පස්සං. පස්සිතා. දස්සෙතා. දස්සනං. විපස්සනා, ඤාණදස්සනන්ති නාමිකපදානි. තදත්ථෙ පන තුමත්ථෙ ච ‘‘දක්ඛිතායෙ’’ති රූපං. ‘‘ආගතාම්හ ඉමං ධම්මසමයං, දක්ඛිතායෙ අපරාජිතසඞ්ඝ’’න්ති හි පාළි. ඉමස්මිං පන පාළිප්පදෙසෙ ‘‘දක්ඛිතායෙ’’ති ඉදං තදත්ථෙ තුමත්ථෙ වා චතුත්ථියා රූපං. තථා [Pg.177] හි දක්ඛිතායෙති ඉමස්ස දස්සනත්ථායාති වා පස්සිතුන්ති වා අත්ථො යොජෙතබ්බො. දිසාතිආදීසු පන පුරත්ථිමාදිභෙදාපි දිසාති වුච්චති. යථාහ –

Disā. Passo. Passaṃ. Passitā. Dassetā. Dassanaṃ. Vipassanā, ñāṇadassana adalah kata benda. Namun, dalam arti 'untuk itu' dan dalam arti infinitif, bentuknya adalah “dakkhitāye”. Seperti dalam teks Pāli: “Kami telah datang ke pertemuan Dhamma ini, untuk melihat (dakkhitāye) Sangha yang tak terkalahkan.” Namun, dalam bagian Pāli ini, “dakkhitāye” adalah bentuk datif dalam arti 'untuk itu' atau infinitif. Karena itulah, makna “dakkhitāye” harus dikaitkan dengan arti “untuk melihat” (dassanatthāya) atau “untuk melihat” (passituṃ). Namun, dalam kata-kata seperti “disā”, pembagian seperti arah timur dan lain-lain juga disebut “disā”. Sebagaimana dikatakan –

‘‘දිසා චතස්සො විදිසා චතස්සො,උද්ධං අධො දස දිසතා ඉමායො;

කතමං දිසං තිට්ඨති නාගරාජා,යමද්දසා සුපිනෙ ඡබ්බිසාණ’’න්ති.

“Ada empat arah utama, empat arah antara, atas dan bawah, ini adalah sepuluh arah; di arah manakah raja naga berdiri, yang engkau lihat dalam mimpi memiliki enam taring?”

මාතාපිතාදයොපි. යථාහ –

Ibu, ayah, dan yang lainnya juga. Sebagaimana dikatakan –

‘‘මාතාපිතා දිසා පුබ්බා, ආචරියා දක්ඛිණා දිසා;

පුත්තදාරා දිසා පච්ඡා, මිත්තාමච්චා ච උත්තරා;

“Ibu dan ayah adalah arah timur (depan), guru adalah arah selatan; anak dan istri adalah arah barat (belakang), teman dan rekan adalah arah utara;”

දාසකම්මකරා හෙට්ඨා, උද්ධං සමණබ්‍රාහ්මණා;

එතා දිසා නමස්සෙය්‍ය, අලමත්තො කුලෙ ගිහී’’ති;

“Pelayan dan pekerja adalah arah bawah, para samana dan brahmana adalah arah atas; seorang perumah tangga yang mampu dalam keluarganya harus menghormati arah-arah ini;”

පච්චයදායකාපි. යථාහ – ‘‘අගාරිනො අන්නදපානවත්ථදා, අව්හායිකා නම්පි දිසං වදන්තී’’ති.

Para pemberi kebutuhan (paccaya) juga. Sebagaimana dikatakan – “Para perumah tangga pemberi makanan, minuman, dan pakaian, mereka juga disebut arah (disā).”

නිබ්බානම්පි. යථාහ –

Nibbāna juga. Sebagaimana dikatakan –

‘‘එතාදිසා පරමා සෙතකෙතු,යං පත්වා නිද්දුක්ඛා සුඛිනො භවන්තී’’ති;

“Inilah (disā) yang tertinggi, O Setaketu, yang setelah mencapainya mereka menjadi bebas dari penderitaan dan bahagia;”

එවං දිසාසද්දෙන වුච්චමානං අත්ථරූපං ඤත්වා ඉදානිස්ස නිබ්බචනමෙවං දට්ඨබ්බං. දිස්සති චන්දාවට්ටනාදිවසෙන ‘‘අයං පුරිමා අයං පච්ඡිමා’’තිආදිනා නානප්පකාරතො පඤ්ඤායතීති දිසා, පුරත්ථිමදිසාදයො. තථා ‘‘ඉමෙ අම්හාකං ගරුට්ඨාන’න්තිආදිනා පස්සිතබ්බාති දිසා, මාතාපිතාදයො. දිස්සන්ති සකාය පුඤ්ඤක්‍රියාය ඉමෙ දායකාති පඤ්ඤායන්තීති දිසා, පච්චයදායකා. දිස්සති උප්පාදවයාභාවෙන නිච්චධම්මත්තා සබ්බකාලම්පි විජ්ජතීති දිසා, නිබ්බානං. පස්සොති කාරණාකාරණං [Pg.178] පස්සතීති පස්සො. එවං පස්සතීති පස්සං. අත්‍රායං පාළි –

Setelah mengetahui bentuk makna yang dinyatakan oleh kata 'disā' dengan cara ini, sekarang definisinya harus dilihat sebagai berikut. Arah timur dan lain-lain disebut 'disā' karena diketahui dalam berbagai cara melalui perputaran bulan dan lain-lain sebagai “ini adalah timur, ini adalah barat”. Demikian pula, ibu, ayah, dan lain-lain disebut 'disā' karena mereka patut dipandang sebagai “inilah posisi guru kami”. Para pemberi kebutuhan disebut 'disā' karena mereka dikenal sebagai “para pemberi ini terlihat melalui tindakan kebajikan mereka sendiri”. Nibbāna disebut 'disā' karena ia ada di segala waktu sebagai fenomena kekal karena tidak adanya kemunculan dan kelenyapan. 'Passo' adalah ia yang melihat sebab dan bukan-sebab. Demikianlah ia melihat, maka ia disebut 'passaṃ'. Mengenai hal ini, berikut adalah teks Pāli –

‘‘පස්සති පස්සො පස්සන්තං, අපස්සන්තම්පි පස්සති;

අපස්සන්තො අපස්සන්තං, පස්සන්තම්පි න පස්සතී’’ති.

“Ia yang melihat (passo) melihat orang yang melihat, dan juga melihat orang yang tidak melihat; ia yang tidak melihat tidak melihat orang yang tidak melihat, juga tidak melihat orang yang melihat.”

පස්සතීති පස්සිතා. දස්සෙතීති දස්සිතා. දස්සනන්ති දස්සනක්‍රියා. අපිච දස්සනන්ති චක්ඛුවිඤ්ඤාණං. තඤ්හි රූපාරම්මණං පස්සතීති දස්සනන්ති වුච්චති. තථා ‘‘දස්සනෙන පහාතබ්බා ධම්මා’’ති වචනතො දස්සනං නාම සොතාපත්තිමග්ගො. කස්මා සොතාපත්තිමග්ගො දස්සනං? පඨමං නිබ්බානදස්සනතො. නනු ගොත්‍රභූ පඨමතරං පස්සතීති? නො න පස්සති, දිස්වා කත්තබ්බකිච්චං පන න කරොති සංයොජනානං අප්පහානතො, තස්මා ‘‘පස්සතී’’ති න වත්තබ්බො. යත්ථ කත්ථචි රාජානං දිස්වාපි පණ්ණාකාරං දත්වා කිච්චනිප්ඵත්තියා අදිට්ඨත්තා අජ්ජාපි රාජානං න පස්සාමීති වදන්තො ගාමවාසී නිදස්සනං.

Ia yang melihat disebut 'passitā'. Ia yang memperlihatkan disebut 'dassitā'. 'Dassana' adalah tindakan melihat. Selain itu, 'dassana' adalah kesadaran mata (cakkhuviññāṇa). Karena ia melihat objek bentuk, maka ia disebut 'dassana'. Begitu juga, menurut kutipan “fenomena yang harus ditinggalkan melalui pandangan (dassana)”, 'dassana' adalah Jalan Memasuki Arus (sotāpattimagga). Mengapa Jalan Memasuki Arus disebut 'dassana'? Karena ia melihat Nibbāna untuk pertama kalinya. Bukankah Gotrabhū melihat lebih awal? Bukannya ia tidak melihat, tetapi setelah melihat ia tidak melakukan tugas yang harus dilakukan karena tidak meninggalkan belenggu-belenggu (saṃyojana), oleh karena itu ia tidak disebut “melihat”. Contohnya adalah seorang penduduk desa yang walaupun telah melihat raja di suatu tempat, namun karena tujuannya belum tercapai dengan memberikan persembahan, ia berkata “sampai hari ini saya belum melihat raja”.

විපස්සනාති අනිච්චාදිවසෙන ඛන්ධානං විපස්සනකං ඤාණං. ඤාණදස්සනන්ති දිබ්බචක්ඛුපි විපස්සනාපි මග්ගොපි ඵලම්පි පච්චවෙක්ඛණඤාණම්පි සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණම්පි වුච්චති. ‘‘අප්පමත්තො සමානො ඤාණදස්සනං ආරාධෙතී’’ති එත්ථ හි දිබ්බචක්ඛු ඤාණදස්සනං නාම. ‘‘ඤාණදස්සනාය චිත්තං අභිනීහරති අභිනින්නාමෙතී’’ති එත්ථ විපස්සනාඤාණං. ‘‘අභබ්බා තෙ ඤාණදස්සනාය අනුත්තරාය සම්බොධායා’’ති එත්ථ මග්ගො, ‘‘අයමඤ්ඤො උත්තරිමනුස්සධම්මො අලමරියඤාණදස්සනවිසෙසො අධිගතො ඵාසුවිහාරො’’ති එත්ථ ඵලඤාණං. ‘‘ඤාණඤ්ච පන මෙ දස්සනං උදපාදි, අකුප්පා මෙ චෙතොවිමුත්ති, අයමන්තිමා ජාති, නත්ථි දානි පුනබ්භවො’’ති එත්ථ පච්චවෙක්ඛණඤාණං. ‘‘ඤාණඤ්ච [Pg.179] පන මෙ දස්සනං උදපාදි සත්තාහකාලඞ්කතො ආළාරො කාලාමො’’ති එත්ථ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං. එත්ථෙතං භවති –

'Vipassanā' adalah pengetahuan yang melihat kelompok unsur kehidupan (khandha) melalui cara ketidakkekalan dan lain-lain. 'Ñāṇadassana' (pengetahuan dan penglihatan) merujuk pada mata dewa (dibbacakkhu), vipassanā, jalan (magga), buah (phala), pengetahuan peninjauan (paccavekkhaṇañāṇa), dan pengetahuan kemahatahuan (sabbaññutaññāṇa). Karena dalam kalimat “orang yang waspada mencapai ñāṇadassana”, di sini mata dewa disebut 'ñāṇadassana'. Dalam kalimat “ia mengarahkan dan memfokuskan pikiran untuk ñāṇadassana”, di sini adalah pengetahuan vipassanā. Dalam kalimat “mereka tidak mampu mencapai ñāṇadassana, pencerahan agung”, di sini adalah Jalan (magga). Dalam kalimat “ini adalah kondisi manusia luar biasa lainnya, keunggulan pengetahuan dan penglihatan para mulia yang telah dicapai, kediaman yang nyaman”, di sini adalah pengetahuan Buah (phala). Dalam kalimat “pengetahuan dan penglihatan timbul dalam diriku, pembebasan pikiranku tak tergoyahkan, ini adalah kelahiran terakhir, sekarang tidak ada lagi kelahiran kembali”, di sini adalah pengetahuan peninjauan (paccavekkhaṇañāṇa). Dalam kalimat “pengetahuan dan penglihatan timbul dalam diriku bahwa Āḷāra Kālāma telah meninggal tujuh hari yang lalu”, di sini adalah pengetahuan kemahatahuan (sabbaññutaññāṇa). Mengenai hal ini, ada bait berikut –

‘‘දිබ්බචක්ඛුපි මග්ගොපි, ඵලඤ්චාපි විපස්සනා;

පච්චවෙක්ඛණඤාණම්පි, ඤාණං සබ්බඤ්ඤුතාපි ච;

ඤාණදස්සනසද්දෙන, ඉමෙ අත්ථා පවුච්චරෙ’’ති.

“Mata dewa, jalan, buah, dan juga vipassanā; pengetahuan peninjauan, dan pengetahuan kemahatahuan; arti-arti ini dinyatakan dengan istilah 'ñāṇadassana'.”

දංස දංසනෙ. දංසති, විදංසති. දන්තො. කාරිතෙ ආලොකං විදංසෙති.

Daṃsa dalam arti melihat (atau memperlihatkan). Daṃsati, vidaṃsati. Danto. Dalam bentuk kausatif, “ia memperlihatkan cahaya” (ālokaṃ vidaṃseti).

එස බුද්ධියං. එසති.

Esa dalam arti pemahaman. Esati.

සංස කථනෙ. සංසති. යො මෙ සංසෙ මහානාගං.

Saṃsa dalam arti berbicara. Saṃsati. “Siapa yang akan menceritakan kepadaku tentang naga agung itu.”

කිලිස බාධනෙ. කිලිසති. කිලෙසො.

Kilisa dalam arti menyiksa. Kilisati. Kileso (kekotoran batin).

එත්ථ බාධනට්ඨෙන රාගාදයොපි ‘‘කිලෙසා’’ති වුච්චන්ති දුක්ඛම්පි. එතෙසු දුක්ඛවසෙන –

Di sini, dalam arti menyiksa, nafsu keinginan (rāga) dan sebagainya disebut 'kilesa', begitu juga penderitaan (dukkha). Di antara ini, berdasarkan penderitaan –

‘‘ඉදඤ්ච පච්චයං ලද්ධා, පුබ්බෙ කිලෙසමත්තනො;

ආනන්දියං විචරිංසු, රමණීයෙ ගිරිබ්බජෙ’’ති

“Dan setelah memperoleh sebab ini, penderitaan (kilesa) diri mereka sendiri di masa lalu; mereka berkelana dengan gembira di Giribbaja yang menyenangkan.”

පයොගො වෙදිතබ්බො. දිවාදිගණං පන පත්තස්ස ‘‘කිලිස්සතී’’ති රූපං.

Penerapannya harus diketahui. Namun, bagi yang termasuk dalam golongan Divādi, bentuknya adalah “kilissatī”.

වස සිනෙහනෙ. වසති. වසා.

Vasa dalam arti lemak. Vasati. Vasā.

එත්ථ ච වසා නාම විලීනසිනෙහො. සා වණ්ණතො නාළිකෙරතෙලවණ්ණා. ආචාමෙ ආසිත්තතෙලවණ්ණාතිපි වත්තුං වට්ටති.

Dan di sini, 'vasā' adalah lemak yang mencair. Warnanya seperti warna minyak kelapa. Juga layak dikatakan seperti warna minyak yang dituangkan ke dalam air tajin (air rebusan beras).

ඊස හිංසාගතිදස්සනෙසු. ඊසති. ඊසො.

Īsa dalam arti menyakiti, pergi, dan melihat. Īsati. Īso.

භාසබ්‍යත්තායං වාචායං. භාසති. භාසා, භාසිතං, භාතා. පරිභාසති. පරිභාසා, පරිභාසකො.

Bhāsa dalam arti ucapan yang jelas. Bhāsati. Bhāsā, bhāsitaṃ, bhātā. Paribhāsati. Paribhāsā, paribhāsako.

තත්‍ර [Pg.180] භාසන්ති අත්ථං එතායාති භාසා, මාගධභාසාදි. භාසිතන්ති වචනං. වචනත්ථො හි භාසිතසද්දො නිච්චං නපුංසකලිඞ්ගො දට්ඨබ්බො. යථා ‘‘සුත්වා ලුද්දස්ස භාසිත’’න්ති. වාච්චලිඞ්ගො පන භාසිතසද්දො තිලිඞ්ගො දට්ඨබ්බො. යථා ‘‘භාසිතො ධම්මො, භාසිතං චතුසච්චං, භාසිතා වාචා’’ති. පුබ්බෙ භාසතීති භාතා, ජෙට්ඨභාතාති වුත්තං හොති. සො හි පුබ්බෙ ජාතත්තා එවං වත්තුංලභති. කිඤ්චාපි භාතුසද්දො ‘‘භාතිකසතං, සත්තභාතරො. භාතරං කෙන දොසෙන, දුජ්ජාසි දකරක්ඛිනො’’තිආදීසු ජෙට්ඨකනිට්ඨභාතූසු වත්තති, තථාපි යෙභුය්‍යෙන ජෙට්ඨකෙ නිරූට්ඨො, ‘‘භාතා’’ති හි වුත්තෙ ජෙට්ඨභාතාති විඤ්ඤායති, තස්මා කත්ථචි ඨානෙ ‘‘කනිට්ඨභාතා’’ති විසෙසෙත්වා වුත්තං.

Di sana, yang dengannya seseorang menyatakan makna adalah bahasa (bhāsā), seperti bahasa Magadha dan sebagainya. Apa yang diucapkan adalah ucapan (bhāsita). Makna dari kata bhāsita harus dilihat sebagai selalu bergender netral (napuṃsakaliṅgo). Seperti dalam: 'setelah mendengar apa yang diucapkan (bhāsita) oleh pemburu'. Namun, kata bhāsita sebagai kata sifat harus dilihat memiliki tiga gender. Seperti dalam: 'Dhamma yang diucapkan (bhāsito dhammo), Empat Kebenaran yang diucapkan (bhāsitaṃ catusaccaṃ), ucapan yang diucapkan (bhāsitā vācā)'. Sebelumnya ia berbicara (bhāsatī), maka disebut saudara (bhātā), yang dimaksud adalah saudara tua (jeṭṭhabhātā). Karena ia lahir lebih dulu, ia berhak disebut demikian. Meskipun kata bhātā digunakan untuk saudara tua maupun muda dalam bagian-bagian seperti: 'seratus saudara (bhātikasataṃ), tujuh saudara (sattabhātaro), dengan kesalahan apa terhadap saudara (bhātaraṃ)...', namun pada umumnya kata tersebut merujuk pada yang tertua. Sebab ketika dikatakan 'bhātā', maka dipahami sebagai saudara tua, itulah sebabnya di beberapa tempat ditambahkan keterangan spesifik 'saudara muda' (kaniṭṭhabhātā).

නනු ච භො කත්ථචි ‘‘ජෙට්ඨභාතා’’ති විසෙසෙත්වා වුත්තන්ති? සච්චං, තං පන භාතාසද්දස්ස කනිට්ඨෙපි වත්තනතො පාකටීකරණත්ථං ‘‘ජෙට්ඨභාතා’’ති වුත්තං. යථා හි හරිණෙසු වත්තමානස්ස මිගසද්දස්ස කදාචි අවසෙසචතුප්පදෙසුපි වත්තනතො ‘‘හරිණමිගො’’ති විසෙසෙත්වා වාචං භාසන්ති, එවං සම්පදමිදං වෙදිතබ්බං. යථා ච ගොහත්ථිමහිංසඅච්ඡසූකරසසබිළාරාදීසු සාමඤ්ඤවසෙන මිගසද්දෙ වත්තමානෙපි ‘‘මිගචම්මං මිගමංස’’න්ති ආගතට්ඨානෙ ‘‘හරිණස්සා’’ති විසෙසනසද්දං විනාපි ‘‘හරිණමිගචම්මං හරිණමිගමංස’’න්ති විසෙසත්ථාධිගමො හොති, එත්ථ න ගොහත්ථිආදීනං චම්මං වා මංසං වා විඤ්ඤායති. තථා ‘‘මිගමංසං ඛාදන්තී’’ති වචනස්ස ගොහත්ථිආදීනං මංසං ඛාදන්තීති අත්ථො න සම්භවති, එවමෙව කත්ථචි විනාපි ජෙට්ඨකඉති විසෙසනසද්දං ‘‘භාතා’’ති වුත්තෙයෙව ‘‘ජෙට්ඨකභාතා’’ති අත්ථො විඤ්ඤායතීති. නනු ච භො ‘‘මිගචම්මං, මිගමංස’’න්ති එත්ථ චම්මමංසසද්දෙහෙව [Pg.181] විසෙසත්ථාධිගමො හොතීති? න හොති, මිගසද්දස්ස ඉව චම්මමංසසද්දානං සාමඤ්ඤවසෙන වත්තනතො, එවඤ්ච සති කෙන විසෙසත්ථාධිගමො හොතීති චෙ? ලොකසඞ්කෙතවසෙන, තථා හි මිගසද්දෙ ච චම්මසද්දාදීසු ච සාමඤ්ඤවසෙන වත්තමානෙසුපි ලොකසඞ්කෙතෙන පරිච්ඡින්නත්තා ගොහත්ථිආදීනං චම්මාදීනි න ඤායන්ති ලොකෙන, අථ ඛො හරිණචම්මාදීනියෙව ඤායන්ති. ‘‘සඞ්කෙතවචනං සච්චං, ලොකසම්මුති කාරණ’’න්ති හි වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

Bukankah, Tuan, di beberapa tempat disebutkan secara spesifik sebagai 'saudara tua' (jeṭṭhabhātā)? Benar, namun itu disebutkan sebagai 'saudara tua' untuk memperjelas karena kata bhātā juga bisa merujuk pada yang lebih muda. Sebagaimana kata miga (hewan/rusa) yang digunakan untuk rusa hariṇa terkadang juga digunakan untuk hewan berkaki empat lainnya, sehingga orang-orang menyebutnya secara spesifik sebagai 'rusa-hariṇa' (hariṇamigo), demikian pula hal ini harus dipahami. Dan sebagaimana pada sapi, gajah, kerbau, beruang, babi, kelinci, kucing, dan sebagainya, meskipun kata miga digunakan secara umum, namun dalam konteks seperti 'kulit miga, daging miga', bahkan tanpa kata spesifik 'hariṇa', pemahaman akan makna spesifik 'kulit rusa hariṇa, daging rusa hariṇa' tetap diperoleh; di sini tidak dipahami sebagai kulit atau daging sapi, gajah, dan sebagainya. Demikian pula dalam kalimat 'mereka memakan daging miga', makna bahwa mereka memakan daging sapi, gajah, dan sebagainya tidaklah mungkin; tepat seperti itulah, di beberapa tempat bahkan tanpa kata spesifik 'jeṭṭhaka', ketika dikatakan 'bhātā', makna 'saudara tua' sudah dipahami. Bukankah, Tuan, dalam 'kulit miga, daging miga' ini, pemahaman akan makna spesifik diperoleh dari kata kulit dan daging itu sendiri? Tidak, karena kata kulit dan daging, seperti halnya kata miga, digunakan secara umum. Jika demikian, dengan apa pemahaman makna spesifik itu diperoleh? Melalui kesepakatan umum (lokasaṅketavasena); sebab meskipun kata miga dan kata kulit serta lainnya digunakan secara umum, karena telah dibatasi oleh kesepakatan umum, kulit dan lainnya dari sapi, gajah, dan sebagainya tidak dipahami oleh masyarakat, melainkan hanya kulit rusa hariṇa dan sebagainya yang dipahami. Sebab telah dikatakan: 'Kata berdasarkan kesepakatan adalah kebenaran, konvensi dunia adalah dasarnya'.

ගිලෙසු අන්විච්ඡායං. පුනප්පුනං ඉච්ඡා අන්විච්ඡා. ගිලෙසති.

Gilesu dalam arti keinginan yang berulang-ulang (anvicchāyaṃ). Keinginan yang terus-menerus adalah anvicchā. Gilesati (ia mencari/menginginkan).

යෙසු පයතනෙ. යෙසති.

Yesu dalam arti usaha (payatane). Yesati (ia berusaha).

ජෙසු නෙසු එසු හෙසු ගතියං. ජෙසති. නෙසති. එසති. හෙසති. ධාත්වන්තස්ස පන සඤ්ඤොගවසෙන ‘‘ජෙස්සති, නෙස්සතී’’තිආදීනිපි ගහෙතබ්බානි. ජෙස්සමානො. ජෙස්සං, ජෙස්සන්තො. එත්ථ ච –

Jesu, nesu, esu, hesu dalam arti pergi (gatiyaṃ). Jesati. Nesati. Esati. Hesati. Karena hubungan dengan akhir akar kata, bentuk-bentuk seperti 'jessati, nessatī' dan lainnya juga harus diambil. Jessamāno. Jessaṃ, jessanto. Dan dalam hal ini—

‘‘යථා ආරඤ්ඤකං නාගං, දන්තිං අන්වෙති හත්ථිනී;

ජෙස්සන්තං ගිරිදුග්ගෙසු, සමෙසු විසමෙසු චා’’ති

'Bagaikan gajah betina mengikuti gajah hutan yang bergading; yang mendaki di pegunungan yang terjal, di tempat yang rata maupun tidak rata'.

පාළි නිදස්සනං.

Ini adalah contoh dari Pāḷi.

දෙසු හෙසු අබ්‍යත්තසද්දෙ. දෙසති. හෙසති.

Desu, hesu dalam arti suara yang tidak jelas (abyattasadde). Desati. Hesati.

කාස සද්දකුච්ඡායං. කාසති, උක්කාසති. කාසො. කාසං සාසං දරං බල්‍යං, ඛීණමෙධො නිගච්ඡති.

Kāsa dalam arti suara yang tercela (saddakucchāyaṃ). Kāsati, ukkāsati (ia berdeham/batuk). Kāso (batuk). Seseorang yang telah habis lemaknya menderita batuk (kāsaṃ), sesak napas (sāsaṃ), rasa sakit (daraṃ), dan kelemahan (balyaṃ).

කාසු භාසු දිත්තියං. දිත්තීති පාකටතා, විරාජනතා වා. කාසති, පකාසති. පකාසති තෙජො. දූරෙ සන්තො පකාසෙන්ති. භාසති. පභාසති මිදං බ්‍යම්හං. පකාසො. කාසු ඔභාසො.

Kāsu, bhāsu dalam arti cahaya (dittiyaṃ). Cahaya (ditti) berarti kejelasan (pākaṭatā) atau kecemerlangan (virājanatā). Kāsati, pakāsati (ia bercahaya/menjadi jelas). Kekuatan (tejo) bercahaya (pakāsati). Orang baik bercahaya dari jauh. Bhāsati (ia bersinar). Istana ini bersinar terang (pabhāsati). Pakāso (cahaya/penjelasan). Kāsu berarti obhāso (sinar).

තත්‍ර [Pg.182] පකාසතීති පකාසො, පාකටො හොතීති අත්ථො. තුච්ඡභාවෙන පුඤ්ජභාවෙන වා කාසති පකාසති පාකටා හොතීති කාසු. ‘‘කාසු’’ ඉති ආවාටොපි වුච්චති රාසිපි.

Di sana, pakāsatī adalah pakāso, yang berarti menjadi jelas. Melalui keadaan kosong atau tumpukan, ia bercahaya (kāsati), tampak jelas (pakāsati), atau menjadi nyata; itulah sebabnya disebut kāsu. 'Kāsu' juga disebut sebagai lubang (āvāṭa) atau tumpukan (rāsi).

‘‘කිංනු සන්තරමානොව, කාසුං ඛනසි සාරථි;

පුට්ඨො මෙ සම්ම අක්ඛාහි, කිංකාසුයා කරිස්සසී’’ති

'Mengapa engkau terburu-buru menggali lubang (kāsuṃ), wahai kusir? Jawablah aku dengan benar, apa yang akan kau lakukan dengan lubang (kāsuyā) itu?'

එත්ථ හි ආවාටො කාසු නාම. ‘‘අඞ්ගාරකාසුං අපරෙ ඵුණන්ති, නරා රුදන්තා පරිදඩ්ඪගත්තා’’ති එත්ථ රාසි. කාරිතෙ – පකාසෙතීති පකාසකො. ඔභාසෙතීති ඔභාසකො. කම්මෙ පකාසියතීති පකාසිතො. එවං භාසිතො. භාවෙ – කාසනා. සඞ්කාසනා. පකාසනා. තුමන්තාදිත්තෙ ‘‘පකාසිතුං, පකාසෙතුං, ඔභාසිතුං, ඔභාසෙතුං. පකාසිත්වා, පකාසෙත්වා, ඔභාසිත්වා, ඔභාසෙත්වා’’ති රූපානි භවන්ති. තද්ධිතෙ භාසු එතස්ස අත්ථීති භාසුරො, පභස්සරො යො කොචි. භාසුරොති වා කෙසරසීහො. ඉමස්මිං අත්ථෙ භාසුසද්දො ‘‘රාජ දිත්තිය’’න්ති එත්ථ රාජසද්දො විය විරාජනවාචකො සියා, තස්මා රූපසිරියා විරාජනසම්පන්නතාය භාසු විරාජනතා එතස්ස අත්ථීති භාසුරොති නිබ්බචනං ඤෙය්‍යං.

Di sini, lubang (āvāṭa) disebut kāsu. 'Yang lain menebar di atas lubang bara api (aṅgārakāsuṃ), orang-orang menangis dengan anggota tubuh yang terbakar hangus'; di sini (kāsu) berarti tumpukan. Dalam bentuk kausatif—pakāsetī (ia menjelaskan/membuat terang) menjadi pakāsako (penjelas). Obhāsetī (ia menyinari) menjadi obhāsako (penyinaran). Dalam bentuk pasif—pakāsiyatī menjadi pakāsito (dijelaskan). Demikian juga bhāsito. Dalam bentuk abstrak—kāsanā, saṅkāsanā, pakāsanā. Dalam bentuk tumanta dan sejenisnya—'pakāsituṃ, pakāsetuṃ, obhāsituṃ, obhāsetuṃ; pakāsitvā, pakāsetvā, obhāsitvā, obhāsetvā' adalah bentuk-bentuknya. Dalam bentuk taddhita—yang memiliki kilauan (bhāsu) adalah bhāsuro, atau pabhassaro (sangat cemerlang), apa pun itu. Bhāsuro juga bisa berarti singa berambut tengkuk. Dalam makna ini, kata bhāsu bisa berarti kecemerlangan seperti kata rāja dalam 'rāja dittiyaṃ', oleh karena itu, karena kesempurnaan kecemerlangan keindahan bentuknya, ia memiliki kilauan (bhāsu); maka etimologinya harus dipahami sebagai bhāsuro.

නාසු රාසු සද්දෙ. නාසති. රාසති. නාසා, නාසිකා.

Nāsu, rāsu dalam arti suara (sadde). Nāsati. Rāsati. Nāsā, nāsikā (hidung).

තත්‍ර නාසාති හත්ථිසොණ්ඩාපි නාසාති වුච්චති ‘‘සචෙ මං නාගනාසූරූ, ඔලොකෙය්‍ය පභාවතී’’තිආදීසු විය. මනුස්සාදීනං නාසිකාපි නාසාති වුච්චති ‘‘යො තෙ හත්ථෙ ච පාදෙ ච, කණ්ණනාසඤ්ච ඡෙදයී’’තිආදීසු විය. නාසන්ති අබ්‍යත්තසද්දං කරොන්ති එතායාති නාසා. නාසා එව නාසිකා. යත්ථ නිබ්බචනං න වදාම, තත්ථ තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා අප්පසිද්ධත්තා [Pg.183] වා න වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං, අවුත්තම්පි පයොගවිචක්ඛණෙහි උපපරික්ඛිත්වා යොජෙතබ්බං. අත්‍රිදං වුච්චති –

Di sana, nāsā juga disebut sebagai belalai gajah, seperti dalam: 'jika dia yang memiliki paha seperti belalai gajah (nāganāsūrū) melihatku, Pabhāvatī...', dan sebagainya. Hidung manusia dan lainnya juga disebut nāsā, seperti dalam: 'ia yang memotong tangan, kaki, telinga, dan hidungmu (kaṇṇanāsañca)...', dan sebagainya. Sesuatu yang dengannya mereka berteriak (nāsanti) atau mengeluarkan suara yang tidak jelas disebut nāsā. Nāsā itu sendiri adalah nāsikā. Di mana kami tidak menyebutkan etimologinya, harus dipahami bahwa itu tidak disebutkan karena sudah mudah dipahami atau karena sudah sering digunakan; yang tidak disebutkan pun harus diperiksa dan dihubungkan oleh mereka yang ahli dalam penggunaan bahasa. Hal ini dikatakan—

නාසා සොණ්ඩා කරො හත්ථො,හත්ථිදබ්බෙ සමා මතා;

නාසා ච නාසිකා ච ද්වෙ,නරාදීසු සමා මතා’’ති.

Nāsā, soṇḍā, karo, dan hattho dianggap sama untuk gajah; sedangkan nāsā dan nāsikā keduanya dianggap sama untuk manusia dan lainnya.

නස කොටිල්ලෙ. නසති.

Nasa dalam arti kebengkokan (koṭille). Nasati.

භිසි භයෙ. භිංසති. භිංසනකො. තදාසි යං භිංසනකං. භෙස්මාකායො.

Bhisi dalam arti ketakutan (bhaye). Bhiṃsati (ia menakut-nakuti). Bhiṃsanako (mengerikan/menakutkan). Saat itu terjadi sesuatu yang mengerikan. Bhesmākāyo (memiliki tubuh yang mengerikan).

ආසිසි ඉච්ඡායං. ආපුබ්බො සිසි ඉච්ඡායං වත්තති. ආසිසති. ආසිසතෙව පුරිසො. ආසිසනා. ආසිසත්තං. ආසිසන්තො, ආසිසමානො, ආසමානො. ‘‘සුග්ගතිමාසමානා’’ති පාළි එත්ථ නිදස්සනං.

Āsisi dalam arti keinginan (icchāyaṃ). Awalan ā dengan sisi berarti keinginan. Āsisati (ia berharap/berkeinginan). Manusia memang berharap. Āsisanā (harapan). Āsisattaṃ (keadaan berharap). Āsisanto, āsisamāno, āsamāno (orang yang berharap). 'Berharap akan alam bahagia (suggatimāsamānā)' adalah contoh dari Pāḷi dalam hal ini.

ගසු අදනෙ. ගසති.

Gasu dalam arti memakan (adane). Gasati (ia menelan/memakan).

ඝුසී කන්තිකරණෙ. ඊකාරන්තොයං, තෙන ඉතො න නිග්ගහීතාගමො. ඝුසති.

Ghusī dalam arti membuat suara atau kecemerlangan (kantikaraṇe). Ini berakhiran ī, oleh karena itu tidak ada penambahan niggahīta dari sini. Ghusati.

පංසු භංසු අවසංසනෙ. පංසති. භංසති.

Paṃsu, bhaṃsu dalam arti jatuh ke bawah atau runtuh (avasaṃsane). Paṃsati. Bhaṃsati.

ධංසු ගතියං. ධංසති. රජො නුද්ධංසති උද්ධං.

Dhaṃsu dalam arti pergi (gatiyaṃ). Dhaṃsati. Debu (rajo) terbang (nuddhaṃsati) ke atas (uddhaṃ).

පස විත්ථාරෙ. පසති. පසු.

Pasa dalam arti perluasan (vitthāre). Pasati. Pasu (hewan/ternak).

කුස අව්හානෙ රොදනෙ ච. කොසති, පක්කොසති. පක්කොසකො, පක්කොසිතො, පක්කොසනං.

Kusa dalam arti memanggil dan menangis. Kosati, pakkosati. Pakkosako (penyeru), pakkosito (diseru), pakkosanaṃ (penyeruan).

කස්ස ගතියං. කස්සති, පරිකස්සති. පටිකස්සති. මූලාය පටිකස්සෙය්‍ය. පටිකස්සෙය්‍යාති ආකඩ්ඪෙය්‍ය, මූලාපත්තියංයෙව පතිට්ඨාපෙය්‍යාති අත්ථො.

Kassa dalam arti gerak/pergi. Kassati, parikassati. Paṭikassati. Mūlāya paṭikasseyya. Paṭikasseyya berarti menyeret kembali, artinya menetapkannya kembali dalam pelanggaran asal (mūlāpatti).

අස [Pg.184] දිත්‍යාදානෙසු ච. චකාරො ගතිපෙක්ඛකො. අසති.

Asa dalam arti bersinar dan mengambil. Kata 'ca' mengacu pada gerak/pergi. Asati.

දිස ආදානසංවරණෙසු. දිස්සති පුරිසො.

Disa dalam arti mengambil dan menutupi. Dissati puriso (Pria itu terlihat).

දාසු දානෙ. දාසති.

Dāsu dalam arti memberi. Dāsati.

රොස භයෙ. රොසති. රොසකො.

Rosa dalam arti ketakutan. Rosati. Rosako.

භෙසු චලනෙ. භෙසති.

Bhesu dalam arti gerakan. Bhesati.

පස බාධනඵස්සනෙසු. පසති. පාසො, නාගපාසො, හත්ථපාසො.

Pasa dalam arti mengikat dan menyentuh. Pasati. Pāso (jerat), nāgapāso (jerat naga), hatthapāso (jangkauan tangan).

ලස කන්තියං. ලසති, අභිලසති, විලසති. ලාසො, විලාසො, විලසනං.

Lasa dalam arti keindahan. Lasati, abhilasati (menginginkan), vilasati. Lāso, vilāso, vilasanaṃ.

චස භක්ඛණෙ. චසති.

Casa dalam arti makan. Casati.

කස හිංසායං. කසති.

Kasa dalam arti menyakiti. Kasati.

තිස තිත්තියං. තිත්ති තප්පනං පරිපුණ්ණතා සුහිතතා. තිසති. තිත්ති.

Tisa dalam arti kepuasan. Kepuasan adalah kejenuhan, kepenuhan, kecukupan. Tisati. Titti.

වස නිවාසෙ. වසති, වසියති, වච්ඡති. වත්ථු, වත්ථං, පරිවාසො, නිවාසො, ආවාසො, උපවාසො, උපොසථො, විප්පවාසො, චිරප්පවාසී, චිරප්පවුත්ථො, වසිත්වා, වත්තුං, වසිතුං ඉච්චාදීනි.

Vasa dalam arti berdiam. Vasati, vasiyati, vacchati. Vatthu (tempat/dasar), vatthaṃ (pakaian), parivāso (masa percobaan), nivāso (kediaman), āvāso (tempat tinggal), upavāso (berpuasa/berdiam dekat), uposatho (hari uposatha), vippavāso (ketidakhadiran), cirappavāsī (lama pergi), cirappavuttho (lama menetap), vasitvā, vattuṃ, vasituṃ dan sebagainya.

අත්‍ර උපවාසොති අන්නෙන වජ්ජිතො වාසො උපවාසො. උපොසථොති උපවසන්ති එත්ථාති උපොසථො, උපවසන්ති සීලෙන වා අනසනෙන වා උපෙතා හුත්වා වසන්තීති අත්ථො. අයං පනෙත්ථ අත්ථුද්ධාරො – ‘‘ආයාමාවුසො කප්පින උපොසථං ගමිස්සාමා’’තිආදීසු පාතිමොක්ඛුද්දෙසො [Pg.185] උපොසථො. ‘‘එවං අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතො ඛො විසාඛෙ උපොසථො උපවුත්ථො’’තිආදීසු සීලං. ‘‘සුද්ධස්ස වෙ සදා ඵග්ගු, සුද්ධස්සුපොසථො සදා’’තිආදීසු උපවාසො. ‘‘උපොසථො නාම නාගරාජා’’තිආදීසු පඤ්ඤත්ති. ‘‘න භික්ඛවෙ තදහුපොසථෙ සභික්ඛුකා ආවාසා’’තිආදීසු උපවසිතබ්බදිවසොති.

Di sini upavāso berarti berdiam yang menghindari makanan. Uposatho berarti tempat di mana mereka berdiam dekat; artinya mereka berdiam dengan disertai oleh sila atau oleh puasa. Inilah perincian maknanya—dalam kalimat seperti 'Mari kawan Kappina, kita pergi ke uposatha', uposatha adalah pembacaan Patimokkha. Dalam kalimat 'Demikianlah Visakha, uposatha yang terdiri dari delapan faktor dijalankan', itu adalah sila. Dalam kalimat 'Bagi yang murni selalu ada Phaggu, bagi yang murni selalu ada uposatha', itu adalah puasa. Dalam kalimat 'Naga-raja bernama Uposatha', itu adalah penamaan. Dalam kalimat 'Para bhikkhu, janganlah pada hari uposatha itu di kediaman-kediaman yang ada bhikkhu', itu adalah hari yang harus dijalankan.

වස කන්තියං. වච්ඡති. ජිනවච්ඡයො.

Vasa dalam arti keindahan/keinginan. Vacchati. Jinavacchayo.

සස සුසනෙ. සසති. සසො.

Sasa dalam arti tidur/melompat. Sasati. Saso (kelinci).

සස පාණනෙ. සසති. සතොව අස්සසති, සතොව පස්සසති. සසො, සසනං. අස්සාසො පස්සාසො අස්සසන්තො පස්සසන්තො.

Sasa dalam arti bernapas. Sasati. Dengan sadar ia menarik napas, dengan sadar ia mengeluarkan napas. Saso, sasanaṃ. Assāso passāso (napas masuk dan keluar), assasanto passasanto (menghirup dan menghembuskan napas).

අස භුවි. අත්ථි. අස.

Asa dalam arti keberadaan. Atthi. Asa.

එත්ථ අත්ථීති ආඛ්‍යාතපදං. න අත්ථි ඛීරා බ්‍රාහ්මණී. අත්ථිතා, අත්ථිභාවො, ‘‘යං කිඤ්චි රතනං අත්ථී’’තිආදීසු විය නිපාතපදං. තස්මා අත්ථීති පදං ආඛ්‍යාතනිපාතවසෙන දුවිධන්ති වෙදිතබ්බං. අසඉති අවිභත්තිකං නාමිකපදං. එත්ථ ච ‘‘අසස්මීති හොතී’’ති පාළි නිදස්සනං. තත්ථ අත්ථීති අස, නිච්චස්සෙතං අධිවචනං. ඉමිනා සස්සතදිට්ඨි වුත්තා.

Di sini atthi adalah kata kerja. 'Tidak ada (na atthi) susu, wahai wanita Brahmana'. Atthitā, atthibhāvo; seperti dalam kalimat 'harta apa pun yang ada (atthi)', itu adalah kata keterangan. Oleh karena itu, kata atthi harus diketahui dalam dua cara sebagai kata kerja dan kata keterangan. Asa adalah kata benda nominal tanpa akhiran kasus. Dan di sini contoh Pali-nya adalah 'asasmīti hoti'. Di sana atthi berarti asa, ini adalah sinonim untuk yang kekal. Dengan ini pandangan kekekalan (sassatadiṭṭhi) dinyatakan.

තත්‍රායං පදමාලා – ‘‘අත්ථි, සන්ති. අසි, අත්ථ. අස්මි, අස්ම, අම්හි, අම්හ’’ ඉච්චෙතානි පසිද්ධානි. ‘‘අත්ථු, සන්තු. ආහි, අත්ථ. අස්මි, අස්ම අම්හි, අම්හ’’ ඉච්චෙතානි ච, ‘‘සියා, අස්ස, සියුං, අස්සු, සියංසු. අස්ස, අස්සථ. සියං, අස්ස, අස්සාම’’ ඉච්චෙතානි ච පසිද්ධානි.

Inilah paradigma katanya—'atthi, santi. Asi, attha. Asmi, asma, amhi, amha' ini sudah dikenal. 'Atthu, santu. Āhi, attha. Asmi, asma amhi, amha' dan, 'siyā, assa, siyuṃ, assu, siyaṃsu. Assa, assatha. Siyaṃ, assa, assāma' ini sudah dikenal.

එත්ථ පන ‘‘තෙසඤ්ච ඛො භික්ඛවෙ සමග්ගානං සම්මොදමානානං…පෙ… සියංසු ද්වෙ භික්ඛූ අභිධම්මෙ නානාවාදා’’ති පාළි නිදස්සනං[Pg.186]. තත්ථ සියංසූති භවෙය්‍යුං. අභිධම්මෙති විසිට්ඨෙ ධම්මෙ.

Di sini juga contoh Pali: 'Dan bagi mereka, para bhikkhu, yang bersatu, yang ramah... mungkin saja (siyaṃsu) ada dua bhikkhu yang berbeda pandangan dalam Abhidhamma'. Di sana siyaṃsu berarti 'mungkin ada'. Dalam Abhidhamma berarti dalam ajaran yang luar biasa.

ඉදානි සියාසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරො පභෙදො ච වුච්චතෙ. සියාති එකංසෙ ච විකප්පනෙ ච ‘‘පථවීධාතු සියා අජ්ඣත්තිකා, සියා බාහිරා’’ති එකංසෙ. ‘‘සියා අඤ්ඤතරස්ස භික්ඛුනො ආපත්තිවීතික්කමො’’ති විකප්පනෙ.

Sekarang perincian dan pembagian kata siyā disebutkan. Siyā dalam arti kepastian dan kemungkinan. 'Unsur tanah mungkin (siyā) internal, mungkin (siyā) eksternal' adalah dalam kepastian. 'Mungkin (siyā) ada pelanggaran aturan oleh bhikkhu tertentu' adalah dalam kemungkinan.

සියාති එකමාරඛ්‍යාතපදං, එකමබ්‍යයපදං. ආඛ්‍යාතත්තෙ එකවචනන්තං, අබ්‍යයත්තෙ යථාපාවචනං. ‘‘පුත්තා මත්ථි ධනා මත්ථී’’ති එත්ථ අත්ථීති අබ්‍යයපදමිව එකවචනන්තම්පි බහුවචනන්තම්පි භවති. තස්සාඛ්‍යාතත්තෙ පයොගොවිදිතොව. අබ්‍යයත්තෙ පන ‘‘සුඛං න සුඛසහගතං, සියා පීතිසහගත’’න්ති ‘‘ඉමෙ ධම්මා සියා පරිත්තාරම්මණා’’ති ච එකවචනබහුවචනප්පයොගා වෙදිතබ්බා. එත්ථ ධාතුයා කිච්චං නත්ථි. පරොක්ඛායං ‘‘ඉතිහ අස ඉතිහ අසා’’ති දස්සනතො අස ඉති පදං ගහෙතබ්බං. හිය්‍යත්තනීරූපානි අප්පසිද්ධානි. අජ්ජතනියා පන ‘‘ආසි, ආසිංසු, ආසුං. ආසි, ආසිත්ථ. ආසිං, ආසිම්හා’’ ඉච්චෙතානි පසිද්ධානි. භවිස්සන්තියා ‘‘භවිස්සති, භවිස්සන්ති’’ ඉච්චාදීනි. කාලාතිපත්තියා ‘‘අභවිස්සා, අභවිස්සංසු’’ ඉච්චාදීනි භවන්ති.

Siyā adalah satu kata kerja dan satu kata keterangan. Sebagai kata kerja berakhiran tunggal, sebagai kata keterangan sesuai dengan teks. Seperti dalam 'Puttā matthi dhanā matthī', di sini kata atthi seperti kata keterangan yang bisa berbentuk tunggal maupun jamak. Penggunaannya sebagai kata kerja telah diketahui. Sebagai kata keterangan, penggunaan tunggal dan jamak harus diketahui dalam kalimat 'Kebahagiaan bukan dibarengi kebahagiaan, mungkin (siyā) dibarengi kegembiraan' dan 'Fenomena-fenomena ini mungkin (siyā) memiliki objek terbatas'. Di sini tidak ada fungsi akar kata. Dalam bentuk lampau tak langsung (parokkhā), kata asa harus diambil dari kalimat 'itiha asa itiha asā'. Bentuk lampau (hiyyattanī) sulit dilihat. Namun bentuk lampau (ajjatanī) yang dikenal adalah: 'āsi, āsiṃsu, āsuṃ. Āsi, āsittha. Āsiṃ, āsimhā'. Bentuk masa depan: 'bhavissati, bhavissanti' dan sebagainya. Bentuk kondisional: 'abhavissā, abhavissaṃsu' dan sebagainya.

සාස අනුසිට්ඨියං. සාසති, අනුසාසති. කම්මන්තං වො සාසති, සාසනං, අනුසාසනං, අනුසාසනී, අනුසිට්ඨි, සත්ථා, සත්ථං, අනුසාසකො, අනුසාසිකා.

Sāsa dalam arti instruksi. Sāsati, anusāsati. 'Ia menginstruksikan pekerjaan kalian', sāsanaṃ (ajaran), anusāsanaṃ, anusāsanī, anusiṭṭhi, satthā (guru), satthaṃ (kitab), anusāsako, anusāsikā.

තත්‍ර සාසනන්ති අධිසීලාදිසික්ඛත්තයසඞ්ගහිතසාසනං, පරියත්තිපටිපත්තිපටිවෙධසඞ්ඛාතං වා සාසනං. තඤ්හි සාසති එතෙන, එත්ථ වාති ‘‘සාසන’’න්ති පවුච්චති. අපිච සාසනන්ති ‘‘රඤ්ඤො [Pg.187] සාසනං පෙසෙතී’’තිආදීසු විය පාපෙතබ්බවචනං. තථා සාසනන්ති ඔවාදො, යො ‘‘අනුසාසනී’’ති ච, ‘‘අනුසිට්ඨී’’ති ච වුච්චති. සත්ථාති තිවිධයානමුඛෙන සදෙවකං ලොකං සාසතීති සත්ථා, දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකපරමත්ථෙහි යථාරහං සත්තෙ අනුසාසතීති අත්ථො. සත්ථන්ති සද්දෙ ච අත්ථෙ ච සාසති ආචික්ඛති එතෙනාති සත්ථං. කිංතං? බ්‍යාකරණං.

Di sana sāsanaṃ adalah ajaran yang terangkum dalam tiga pelatihan yaitu adhisīla dan sebagainya, atau ajaran yang terdiri dari pariyatti, paṭipatti, dan paṭivedha. Karena seseorang mengajar dengan ini, atau di sini, maka disebut 'sāsanaṃ'. Selain itu, sāsanaṃ berarti pesan yang harus disampaikan seperti dalam kalimat 'mengirim pesan (sāsanaṃ) raja'. Demikian pula sāsanaṃ berarti nasihat, yang disebut 'anusāsanī' dan 'anusiṭṭhi'. Satthā berarti ia mengajar dunia bersama para dewa melalui tiga jenis kendaraan, artinya ia membimbing makhluk-makhluk sesuai kelayakannya dengan tujuan duniawi, tujuan kehidupan mendatang, dan tujuan tertinggi. Satthaṃ berarti sesuatu yang dengannya seseorang mengajarkan atau menjelaskan suara dan makna. Apa itu? Tata bahasa.

ඊස ඉස්සරියෙ. ඉස්සරියං ඉස්සරභාවො. ඊසති. වඞ්ගීසො, ජනපදෙසො, මනුජෙසො.

Īsa dalam arti kekuasaan. Kekuasaan adalah kondisi penguasa. Īsati. Vaṅgīso, janapadeso, manujeso.

තත්‍ර වඞ්ගීසොති වාචාය ඊසො ඉස්සරොති වඞ්ගීසො. කො සො? ආයස්මා වඞ්ගීසො අරහා. ආහ ච සයමෙව –

Di sana Vaṅgīso berarti penguasa atas ucapan. Siapa dia? Yang Mulia Vangisa yang Arahat. Dan dia sendiri berkata—

‘‘වඞ්ගෙ ජාතොති වඞ්ගීසො, වචනෙ ඉස්සරොති ච;

‘වඞ්ගීසො’ ඉති මෙ නාමං, අභවී ලොකසම්මත’’න්ති;

'Lahir di Vanga maka Vangisa, dan karena penguasa dalam ucapan; "Vangisa" namaku, yang telah dikenal di dunia'.

ආස උපවෙසනෙ. උපවෙසනං නිසීදනං ‘‘ආසනෙ උපවිට්ඨො සඞ්ඝො’’ති එත්ථ විය. ආසති. අච්ඡති. ආසීනො. ආසනං. උපාසති. උපාසකො.

Āsa dalam arti duduk. Duduk berarti bersemayam seperti dalam kalimat 'Sangha duduk di tempat duduk'. Āsati. Acchati. Āsīno (sedang duduk). Āsanaṃ (tempat duduk). Upāsati. Upāsako (umat awam).

තත්ථ ආසනන්ති ආසති නිසීදති එත්ථාති ආසනං, යං කිඤ්චි නිසීදනයොග්ගං මඤ්චපීඨාදි.

Di sana āsanaṃ berarti tempat di mana seseorang duduk, benda apa pun yang layak untuk duduk seperti tempat tidur, kursi, dan sebagainya.

කසී ගතිසොසනෙසු. ඊකාරන්තොයං ධාතු, තෙනිතො න නිග්ගහීතාගමො. කසති.

Kasī dalam bergerak dan membajak. Akar kata ini berakhiran ī, oleh karena itu tidak ada penyisipan niggahīta. Kasati.

නිසී චුම්බනෙ. නිසති.

Nisī dalam mencium. Nisati.

දිසී අප්පීතියං. ධම්මං දෙස්සති. දිසො. දිට්ඨො. දෙස්සී. දෙස්සො. දෙස්සියො.

Disī dalam ketidaksukaan. Ia membenci Dhamma (dhammaṃ dessati). Diso. Diṭṭho. Dessī. Desso. Dessiyo.

තත්‍ර දිසොති ච දිට්ඨොති ච පච්චාමිත්තස්සාධිවචනමෙතං. සො හි පරෙ දෙස්සති නප්පියායති, පරෙහි වා දෙස්සියති පියො [Pg.188] න කරියතීති ‘‘දිසො’’ති ච ‘‘දිට්ඨො’’ති ච වුච්චති. අථ වා දිසොති චොරො වාපච්චාමිත්තො වා. දිට්ඨොති පච්චාමිත්තොයෙව. අත්‍රිමෙ පයොගා –

Di sana, "diso" dan "diṭṭho" adalah sebutan untuk musuh. Karena ia membenci orang lain, tidak menyukai, atau ia dibenci oleh orang lain, tidak disukai, maka ia disebut "diso" dan "diṭṭho". Atau "diso" berarti pencuri atau musuh. "Diṭṭho" berarti musuh saja. Berikut adalah penggunaannya –

‘‘දිසො දිසං යං තං කයිරා, වෙරී වා පන වෙරිනං;

මිච්ඡාපණිහිතං චිත්තං, පාපියො නං තතො කරෙ’’ති ච.

"Apa pun yang dilakukan oleh seorang musuh terhadap musuh, atau orang yang membenci terhadap orang yang membenci; pikiran yang diarahkan secara salah akan melakukan keburukan yang lebih besar terhadap dirinya daripada itu."

‘‘දිසා හි මෙ ධම්මකථං සුණන්තූ’’ති ච, ‘‘දිසා හි මෙ තෙ මනුස්සෙ භජන්තු යෙ ධම්මමෙවාදපයන්ති සන්තො’’ති ච,

"Semoga musuh-musuhku mendengar khotbah Dhamma" dan, "Semoga musuh-musuhku bergaul dengan orang-orang bijak itu yang hanya mengajarkan Dhamma."

‘‘යස්සෙතෙ චතුරො ධම්මා, වානරින්ද යථා තව;

සච්චං ධම්මො ධිති චාගො, දිට්ඨං සො අතිවත්තතී’’ති ච.

"Barang siapa yang memiliki empat kualitas ini, wahai raja kera, seperti yang engkau miliki; kebenaran, Dhamma, keteguhan, dan kemurahan hati, ia mengatasi musuh (diṭṭhaṃ)."

දෙස්සීති දෙස්සනසීලො අප්පියායනසීලොති දෙස්සී. ‘‘ධම්මකාමො භවං හොති, ධම්මදෙස්සී පරාභවො’’ති ඉදමෙත්ථ පයොගනිදස්සනං. දෙස්සොති අප්පියො, තථා දෙස්සියොති. එත්ථ ච –

Dessī berarti orang yang memiliki kebiasaan membenci atau tidak menyukai. "Pecinta Dhamma akan makmur, pembenci Dhamma (dhammadessī) akan celaka"; ini adalah contoh penggunaan di sini. Desso berarti yang tidak disukai, demikian juga dessiyo. Dan di sini –

‘‘න මෙ දෙස්සා උභො පුත්තා, මද්දීදෙවී න දෙස්සියා;

සබ්බඤ්ඤුතං පියං මය්හං, තස්මා පියෙ අදාසහ’’න්ති ච,

"Kedua putraku tidaklah kubenci, Ratu Maddī tidaklah kubenci; kemahatauan lebih kucintai, karena itulah aku memberikan yang kucintai."

‘‘න මෙ සා බ්‍රාහ්මණී දෙස්සා, නපි මෙ බලං න විජ්ජතී’’ති ච,

"Wanita brahmana itu tidaklah kubenci, dan juga kekuatanku bukannya tidak ada."

‘‘මාතා පිතා න මෙ දෙස්සා, නපි දෙස්සං මහායසං;

සබ්බඤ්ඤුතං පියං මය්හං, තස්මා වතමධිට්ඨහි’’න්ති ච

"Ibu dan ayah tidaklah kubenci, juga kemasyhuran besar tidaklah kubenci; kemahatauan lebih kucintai, karena itulah aku teguh pada ikrar."

පයොගා. සබ්බත්ථ මෙති ච මය්හන්ති ච සාමිවචනං දට්ඨබ්බං.

Penggunaan. Di semua tempat, "me" dan "mayhaṃ" harus dipahami sebagai kasus genitif (sāmivacana).

ඉමානි පන පච්චාමිත්තස්ස නාමානි –

Ini adalah nama-nama bagi musuh –

‘‘පච්චමිත්තො රිපු දිට්ඨො, දිසො වෙරී ච සත්ව’රි;

අමිත්තො ච සපත්තො ච, එවං පණ්ණත්තිකාරිසූ’’ති.

"Paccamitto, ripu, diṭṭho, diso, verī, satru dan ari, amitto, dan sapatto; demikianlah istilah-istilahnya."

එසු ගතියං. එසති.

Esu dalam bergerak. Esati.

භස්ස [Pg.189] භස්සනදිත්තීසු. භස්සනං වචනං. දිත්ති සොභා. භස්සති. භස්සං, පභස්සරං.

Bhassa dalam berbicara dan bersinar. Bhassana berarti ucapan. Ditti berarti cahaya. Bhassati. Bhassaṃ, pabhassaraṃ.

ධිස සද්දෙ. ධිසති.

Dhisa dalam suara. Dhisati.

දිස අතිසජ්ජනෙ. දිසති, උපදිසති, සන්දිසති, නිද්දිසති, පච්චාදිසති, පටිසන්දිසති, උද්දිසති. දෙසො, උද්දෙසො ඉච්චාදීනි.

Disa dalam memberi atau menunjukkan secara berlebih. Disati, upadisati, sandisati, niddisati, paccādisati, paṭisandisati, uddisati. Deso, uddeso, dan sebagainya.

පිසු අවයවෙ. පිසති.

Pisu dalam bagian. Pisati.

ඉසි ගතියං. ඉසති.

Isi dalam bergerak. Isati.

ඵුස සම්ඵස්සෙ. ඵුසති. ඵස්සො, ඵුසනා, සම්ඵුසනා, සම්ඵුසිතත්තං. එවරූපො කායසම්ඵස්සො අහොසි. ඵොට්ඨබ්බං, ඵුසිතං. දෙවො ච එකමෙකං ඵුසායති. ඵුට්ඨුං, ඵුසිතුං, ඵුසිත්වා, ඵුසිත්වාන, ඵුසිය, ඵුසියාන. ඵුස්ස ඵුස්ස බ්‍යන්තිං කරොති.

Phusa dalam persentuhan. Phusati. Phasso, phusanā, samphusanā, samphusitattaṃ. Persentuhan tubuh (kāyasamphasso) seperti itu telah terjadi. Phoṭṭhabbaṃ, phusitaṃ. Langit (hujan) menitik sedikit demi sedikit. Phuṭṭhuṃ, phusituṃ, phusitvā, phusitvāna, phusiya, phusiyāna. Menyentuh berulang kali (phussa phussa) ia melenyapkan.

තත්‍ර ඵස්සොති ආරම්මණං ඵුසන්ති එතෙන, සයං වා ඵුසති, ඵුසනමත්තමෙව වා එතන්ති ඵස්සො, ආරම්මණෙ ඵුසනලක්ඛණො ධම්මො.

Di sana, phasso berarti mereka menyentuh objek dengannya, atau ia sendiri yang menyentuh, atau sekadar persentuhan itu sendiri; inilah phasso, fenomena yang berciri menyentuh objek.

රුස රිස හිංසායං. රොසති. රිසති. පුරිසො.

Rusa, risa dalam menyakiti. Rosati. Risati. Puriso.

එත්ථ ච ‘‘පුං වුච්චති නිරයො, තං රිසතීති පුරිසො’’ති ආචරියා වදන්ති.

Dan di sini para guru berkata, "Puṃ disebut neraka, ia yang disakiti di sana adalah puriso."

රිස ගතියං. රෙසති.

Risa dalam bergerak. Resati.

විස පවෙසනෙ. විසති, පවිසති. පවෙසො, පවෙසනං, නිවෙසනං, පවිසං. එත්ථ නිවෙසනං වුච්චති ගෙහං.

Visa dalam masuk. Visati, pavisati. Paveso, pavesanaṃ, nivesanaṃ, pavisaṃ. Di sini nivesanaṃ disebut rumah.

මස ආමසනෙ. මසති, ආමසති, පරාමසති. පරාමාසො, පරාමසනං.

Masa dalam menyentuh. Masati, āmasati, parāmasati. Parāmāso, parāmasanaṃ.

එත්ථ [Pg.190] පරාමාසොති පරතො ආමසතීති පරාමාසො, අනිච්චාදිධම්මෙ නිච්චාදිවසෙන ගණ්හාතීති අත්ථො. ‘‘පරාමාසො මිච්ඡාදිට්ඨි කුම්මග්ගො මිච්ඡාපථො’’තිආදීනි බහූනි වෙවචනපදානි අභිධම්මතො ගහෙතබ්බානි.

Di sini parāmāso berarti menyentuh secara menyimpang (salah), maka disebut parāmāso; maksudnya adalah menggenggam fenomena-fenomena yang tidak kekal dan sebagainya dengan cara kekekalan dan sebagainya. Banyak kata sinonim seperti "parāmāso micchādiṭṭhi kummaggo micchāpatho" dan lain-lain harus diambil dari Abhidhamma.

ඉසු ඉච්ඡායං. ඉච්ඡති, සම්පටිච්ඡති. සම්පටිච්ඡනං, ඉච්ඡා, අභිච්ඡා, ඉච්ඡං, ඉච්ඡමානො.

Isu dalam keinginan. Icchati, sampaṭicchati. Sampaṭicchanaṃ, icchā, abhicchā, icchaṃ, icchamāno.

වෙසු දානෙ. වෙච්ඡති, පවෙච්ඡති, පවෙච්ඡෙති. පවෙච්ඡං, පවෙච්ඡන්තො.

Vesu dalam memberi. Vecchati, pavecchati, paveccheti. Pavecchaṃ, pavecchanto.

නිස බද්ධායං. බද්ධාති විනිබද්ධො, අහඞ්කාරස්සෙතං අධිවචනං. නිසති.

Nisa berarti mengikat. Baddha berarti terikat (vinibaddha), ini adalah sebutan untuk keakuan (ahaṅkāra). Nisati.

ජුසි පීතිසෙවනෙසු. ජොසති.

Jusi dalam arti kesenangan dan pemakaian. Josati.

ඉස පරියෙසනෙ. එසති. ඉසි, ඉට්ඨං, අනිට්ඨං, එසං, එසමානො.

Isa dalam arti pencarian (pariyesana). Esati. Isi, iṭṭhaṃ, aniṭṭhaṃ, esaṃ, esamāno.

සංකසෙ අච්ඡනෙ. අච්ඡනං නිසීදනං. සඞ්කසායති.

Saṃkase dalam arti duduk (acchana). Acchana berarti duduk (nisīdana). Saṅkasāyati.

සකාරන්තධාතුරූපානි.

Bentuk-bentuk akar kata yang berakhiran huruf 's'.

හකාරන්තධාතු

Akar kata yang berakhiran huruf 'h'.

හා චාගෙ. ජහති, විජහති. විජහනං, ජහිතුං, ජහාතවෙ, ජහිත්වා, ජහාය.

Hā dalam arti melepaskan (cāga). Jahati, vijahati. Vijahanaṃ, jahituṃ, jahātave, jahitvā, jahāya.

ම්හී ඊසංහසනෙ. ම්හයතෙ, උම්හයතෙ විම්හයතෙ.

Mhī dalam arti sedikit tersenyum (īsaṃhasana). Mhayate, umhayate, vimhayate.

තත්ථ ම්හයතෙති සිතං කරොති. උම්හයතෙති පහට්ඨාකාරං දස්සෙති. විම්හයතෙති විම්හයනං කරොති. තත්‍රායං පාළි ‘‘න නං උම්හයතෙ දිස්වා. පෙක්ඛිතෙන ම්හිතෙන ච. ම්හිතපුබ්බංව [Pg.191] භාසති. යදා උම්හයමානා මං, රාජපුත්තී උදික්ඛති. උම්හාපෙය්‍ය පභාවතී. පම්හාපෙය්‍ය පභාවතී’’ති.

Di sana, mhayate berarti tersenyum (sitaṃ karoti). Umhayate berarti menunjukkan ekspresi gembira. Vimhayate berarti takjub (vimhayanaṃ karoti). Di sini terdapat teks Pāli ini: 'Tidak dia tersenyum (umhayate) setelah melihatnya. Dengan tatapan dan senyuman (mhita). Dia berbicara dengan senyuman sebelumnya. Ketika sang putri raja melihatku sambil tersenyum (umhayamānā). Hendaknya Pabhāvatī membuatnya tersenyum (umhāpeyya). Hendaknya Pabhāvatī membuatnya tertawa lebar (pamhāpeyya).'

තත්ථ උම්හයමානාති පහට්ඨාකාරං දස්සෙත්වා හසමානා. උම්හාපෙය්‍යාති සිතවසෙන පහංසෙය්‍ය. පම්හාපෙය්‍යාති මහාහසිතවසෙන පරිහාසෙය්‍ය.

Di sana, umhayamānā berarti tertawa setelah menunjukkan ekspresi gembira. Umhāpeyya berarti akan menggembirakan dengan cara tersenyum. Pamhāpeyya berarti akan mencandai dengan cara tertawa terbahak-bahak.

හු දානෙ. හවති. හුති.

Hu dalam arti memberi (dāna). Havati. Huti.

හු පසජ්ජකරණෙ. පසජ්ජකරණං පකාරෙන සජ්ජනක්‍රියා. හවති. හුතො, හුතවා, හුතාවී, ආහුති.

Hu dalam arti mempersiapkan (pasajjakaraṇa). Pasajjakaraṇa adalah tindakan mempersiapkan dengan cara tertentu. Havati. Huto, hutavā, hutāvī, āhuti.

හූ සත්තායං. හොති, හොන්ති. හොසි, හොථ. හොමි, හොම. පහොති, පහොන්ති. පහූතං, පහූතා, කුතො පහූතා කලහා විවාදා. හොන්තො, හොන්තා, හොන්තං, පහොන්තො. පච්ඡාසමණෙන හොතබ්බං. හොතුං හොතුයෙ, පහොතුං, හුත්වාන. වත්තමානාවිභත්තිරූපාදීනි. එත්ථ පසිද්ධරූපානෙව ගහිතානි.

Hū dalam arti keberadaan (sattā). Hoti, honti. Hosi, hotha. Homi, homa. Pahoti, pahonti. Pahūtaṃ, pahūtā, 'kuto pahūtā kalahā vivādā' (dari mana asalnya pertengkaran dan perselisihan). Honto, hontā, hontaṃ, pahonto. 'Pacchāsamaṇena hotabbaṃ' (seorang pengikut petapa harus ada). Hotuṃ, hotuye, pahotuṃ, hutvāna. Bentuk-bentuk dari vibhatti vattamānā dan sebagainya. Di sini hanya bentuk-bentuk yang lazim saja yang diambil.

හොතු, හොන්තු. හොසි, හොථ. හොමි, හොම. පඤ්චමීවිභත්තිරූපානි. එත්ථාපි පසිද්ධරූපානෙව ගහිතානි.

Hotu, hontu. Hosi, hotha. Homi, homa. Bentuk-bentuk vibhatti pañcamī. Di sini juga hanya bentuk-bentuk yang lazim saja yang diambil.

හුවෙය්‍ය, හුවෙය්‍යුං. හුවෙය්‍යාසි, හුවෙය්‍යාථ. හුවෙය්‍යාමි, හුවෙය්‍යාම. හුවෙථ, හුවෙරං. හුවෙථො, හුවෙය්‍යාව්හො. හුවෙය්‍යං, හුවෙය්‍යාම්හෙ. සත්තමියා රූපානි. එත්ථ පන ‘‘උපකො ආජීවකො ‘හුවෙය්‍ය පාවුසො’ති වත්වා සීසං ඔකම්පෙත්වා උම්මග්ගං ගහෙත්වා පක්කමී’’ති පාළියං හුවෙය්‍යාති පදස්ස දස්සනතො නයවසෙන ‘හුවෙය්‍ය, හුවෙය්‍යු’’න්තිආදීනි වුත්තානි. හුපෙය්‍යාතිපි පාඨො දිස්සති, යථා පච්චපෙක්ඛණා. තබ්බසෙන ‘‘හුපෙය්‍ය, හුපෙය්‍යුං[Pg.192]. හුපෙය්‍යාසී’’තිආදිනා වකාරස්ස පකාරාදෙසභූතානි රූපානිපි ගහෙතබ්බානි.

Huveyya, huveyyuṃ. Huveyyāsi, huveyyātha. Huveyyāmi, huveyyāma. Huvetha, huveraṃ. Huvetho, huveyyāvho. Huveyyaṃ, huveyyāmhe. Bentuk-bentuk dari sattamī. Namun di sini, berdasarkan pengamatan pada kata 'huveyya' dalam teks Pāli: 'Petapa Ajivaka Upaka berkata "mungkin saja, Teman" (huveyya pāvuso), lalu menggelengkan kepala, mengambil jalan yang salah, dan pergi,' maka dikatakan 'huveyya, huveyyuṃ' dan seterusnya sebagai metode. Bacaan 'hupeyya' juga terlihat, seperti pada kata 'paccapekkhaṇā'. Berdasarkan hal itu, bentuk-bentuk yang merupakan penggantian huruf 'v' menjadi 'p' seperti 'hupeyya, hupeyyuṃ, hupeyyāsi' dan seterusnya juga harus diambil.

අපරො නයො – හෙය්‍ය, හෙය්‍යුං. හෙය්‍යාසි, හෙය්‍යාථ. හෙය්‍යාමි, හෙය්‍යාම. හෙථ, හෙරං. හෙථො, හෙය්‍යාව්හො. හෙය්‍යං, හෙය්‍යාම්හෙ. ඉමානි අට්ඨකථානයෙන ගහිතරූපානි. එත්ථ පන ‘‘න ච උප්පාදො හොති. සචෙ හෙය්‍ය, උප්පාදස්සාපි උප්පාදො පාපුණෙය්‍යා’’ති ඉදම්පි නිදස්සනං දට්ඨබ්බං.

Metode lain – heyya, heyyuṃ. Heyyāsi, heyyātha. Heyyāmi, heyyāma. Hetha, heraṃ. Hetho, heyyāvho. Heyyaṃ, heyyāmhe. Ini adalah bentuk-bentuk yang diambil menurut metode Kitab Komentar (Aṭṭhakathā). Namun di sini, contoh ini pun harus dilihat: 'Dan kemunculan tidak terjadi. Seandainya itu ada (sace heyya), kemunculan dari kemunculan pun akan tercapai.'

හුව, හුවු. හුවෙ, හුවිත්ථ. හුවං, හුවිම්හ. හුවිත්ථ, හොථ ඉච්චපි සඤ්ඤොගතකාරලොපෙන අහොසීති අත්ථො. තථාහි ‘‘කසිරා ජීවිකා හොථා’’ති පදස්සත්ථං වණ්ණෙන්තෙහි ‘‘දුක්ඛා නො ජීවිකා අහොසී’’ති අත්ථො වුත්තො. හුවිරෙ. හුවිත්ථො, හුවිව්හො. හුවිං, හුවිම්හෙ. පරොක්ඛාය රූපානි.

Huva, huvu. Huve, huvittha. Huvaṃ, huvimha. Huvittha, hotha dan sebagainya, dengan penghilangan penggandaan konsonan (saññogatakāralopa), artinya adalah 'ahosī' (telah ada). Demikian pula, oleh mereka yang menjelaskan arti kata 'kasirā jīvikā hothā' (mata pencaharian [kalian] telah sulit), artinya dikatakan 'dukkhā no jīvikā ahosī' (mata pencaharian kami telah menderita). Huvire. Huvittho, huvivho. Huviṃ, huvimhe. Bentuk-bentuk vibhatti parokkhā.

අහුවා, අහුවූ. අහුවො, අහුවත්ථ. අහුවං, අහුවම්හ. අහුවත්ථ, අහුවත්ථුං. අහුවසෙ, අහුවව්හං. අහුවිං, අහුවම්හසෙ. හිය්‍යත්තනීරූපානි.

Ahuvā, ahuvū. Ahuvo, ahuvattha. Ahuvaṃ, ahuvamha. Ahuvattha, ahuvatthuṃ. Ahuvase, ahuvavhaṃ. Ahuviṃ, ahuvamhase. Bentuk-bentuk vibhatti hiyyattanī.

එත්ථ අහුවම්හසෙති මයං භවම්හසෙති අත්ථො. ‘‘අකරම්හස තෙ කිච්චං, යං බලං අහුවම්හසෙ’’ති පාළියං පන ‘‘අහුව අම්හසෙ’’ ඉති වා පදච්ඡෙදො කාතබ්බො ‘‘අහු අම්හසෙ’’ති වා. පච්ඡිමනයෙ වකාරාගමො ‘‘අහුවා’’ති ච ‘‘අහූ’’ති ච ද්වින්නම්පි අහොසීති අත්ථො. අම්හන්ති අම්හාකං. සෙති නිපාතමත්තං. ඉදං වුත්තං හොති – අම්හාකං යං බලං අහොසි, මයං තෙන බලෙන තව කිච්චං අකරම්හාති.

Di sini, ahuvamhase berarti 'kami telah ada' (mayaṃ bhavamhase). Namun dalam teks Pāli 'akaramhasa te kiccaṃ, yaṃ balaṃ ahuvamhase' (kami telah melakukan tugasmu, kekuatan apa pun yang kami miliki), pemisahan kata (padaccheda) harus dilakukan sebagai 'ahuva amhase' atau 'ahu amhase'. Dalam metode terakhir, penyisipan huruf 'v' (vakārāgamo) pada 'ahuvā' dan 'ahū', keduanya berarti 'ahosī' (telah ada). 'Amha' berarti 'milik kami' (amhākaṃ). 'Se' hanyalah sebuah kata seru (nipātamatta). Inilah yang dimaksudkan – kekuatan apa pun yang kami miliki, kami telah melakukan tugasmu dengan kekuatan itu.

අහොසි, අහුං, අහෙසුං. අහුවො, අහුවිත්ථ. අහොසිත්ථඉච්චපි. අහොසිං, අහුවාසිං ඉච්චපි, අහොසිම්හා, අහුම්හා[Pg.193]. අහුවා, අහුවු, අහුවසෙ, අහුවිව්හං. අහුවං, අහුං ඉච්චපි. අහුවිම්හෙ. අජ්ජතනියා රූපානි.

Ahosi, ahuṃ, ahesuṃ. Ahuvo, ahuvittha. Ahosittha juga demikian. Ahosiṃ, ahuvāsiṃ dan sebagainya, ahosimhā, ahumhā. Ahuvā, ahuvu, ahuvase, ahuvivhaṃ. Ahuvaṃ, ahuṃ dan sebagainya. Ahuvimhe. Bentuk-bentuk vibhatti ajjatanī.

එත්ථ ‘‘අහං කෙවට්ටගාමස්මිං, අහුං කෙවට්ටදාරකො’’ති දස්සනතො ‘‘අහු’’න්ති වුත්තං, අහොසින්ති අත්ථො. ‘‘අහං භදන්තෙ අහුවාසිං පුබ්බෙ සුමෙධනාමස්ස ජිනස්ස සාවකො’’ති දස්සනතො ‘‘අහුවාසි’’න්ති ඉච්චෙවත්ථො. තථා හි අනෙකවණ්ණවිමානවත්ථුඅට්ඨකථායං ඉමිස්සා පාළියා අත්ථං වණ්ණෙන්තෙහි අහුවාසින්ති අහොසින්ති අත්ථො පකාසිතො.

Di sini, berdasarkan pengamatan 'Aku di desa nelayan, adalah (ahuṃ) seorang anak nelayan,' dikatakan 'ahuṃ', yang artinya 'ahosiṃ'. Berdasarkan pengamatan 'Aku, Bhante, dahulu adalah (ahuvāsiṃ) pengikut dari sang penakluk bernama Sumedha,' artinya tepat seperti itu (ahuvāsiṃ). Demikianlah, oleh mereka yang menjelaskan arti dari teks Pāli ini dalam Kitab Komentar Aneka-vaṇṇa-vimāna-vatthu, arti 'ahuvāsiṃ' dinyatakan sebagai 'ahosī'.

‘‘හෙස්සති, හෙහිස්සති, හෙහිති, හොහිතී’’ති ඉමානි චත්තාරි භවිස්සන්තියා මාතිකාපදානි වෙදිතබ්බානි.

'Hessati, hehissati, hehiti, hohitī' – keempat ini harus diketahui sebagai kata dasar (mātikāpada) untuk bentuk bhavissantī.

ඉදානි තානි විභජිස්සාමි – හෙස්සාති, හෙස්සන්ති. හෙස්සසි, හෙස්සථ. හෙස්සාමි, හෙස්සාම. හෙස්සතෙ, හෙස්සන්තෙ. හෙස්සසෙ, හෙස්සව්හෙ. හෙස්සං, හෙස්සාම්හෙ. ඉමානි ‘‘අනාගතම්හි අද්ධානෙ, හෙස්සාම සම්මුඛා ඉම’’න්ති දස්සනතො වුත්තානි.

Sekarang aku akan menguraikannya – hessati, hessanti. Hessasi, hessatha. Hessāmi, hessāma. Hessate, hessante. Hessase, hessavhe. Hessaṃ, hessāmhe. Bentuk-bentuk ini dikatakan berdasarkan pengamatan 'Di masa depan, kami akan berada (hessāma) di hadapannya.'

හෙහිස්සති, හෙහිස්සන්ති. හෙහිස්සසි. සෙසං විත්ථාරෙතබ්බං.

Hehissati, hehissanti. Hehissasi. Selebihnya harus diuraikan.

හොහිස්සති, හොහිස්සන්ති. හොහිස්සසි. සෙසං විත්ථාරෙතබ්බං.

Hohissati, hohissanti. Hohissasi. Selebihnya harus diuraikan.

හෙහිති, හෙහින්ති. හෙහිසි. සෙසං විත්ථාරෙතබ්බං.

Hehiti, hehinti. Hehisi. Selebihnya harus diuraikan.

හොහිති, හොහින්ති. හොහිසි. සෙසං විත්ථාරෙතබ්බං. භවිස්සන්තියා රූපානි.

Hohiti, hohinti. Hohisi. Selebihnya harus diuraikan. Bentuk-bentuk vibhatti bhavissantī.

අහුවිස්සා, අහුවිස්සංසු. අහුවිස්සසෙ, අහුවිස්සථ. අහුවිස්සං, අහුවිස්සම්හා. අහුවිස්සථ, අහුවිස්සිසු. අහුවිස්සසෙ[Pg.194], අහුවිස්සව්හෙ. අහුවිස්සිං, අහුවිස්සාම්හසෙ. කාලාතිපත්තිරූපානි.

Ahuvissā, ahuvissaṃsu. Ahuvissase, ahuvissatha. Ahuvissaṃ, ahuvissamhā. Ahuvissatha, ahuvissisu. Ahuvissase, ahuvissavhe. Ahuvissiṃ, ahuvissāmhase. Bentuk-bentuk vibhatti kālātipatti.

ව්හෙ අව්හායනෙ බද්ධායං සද්දෙ ච. අව්හායනං පක්කොසනං. බද්ධාති අහඞ්කාරො, ඝට්ටනං වා සාරම්භකරණං වා. සද්දො රවො. ව්හෙති, ව්හායති, අව්හෙති, අව්හායති, අව්හාසි ඉච්චපි. කච්චායනො මාණවකොස්මි රාජ, අනූනනාමො ඉති මව්හයන්ති. ආසද්දො උපසග්ගොව, සො සඤ්ඤොගපරත්තා රස්සො ජාතො. අව්හිතො. අනව්හිතො තතො ආගා. අව්හා, අව්හායනා. වාරණව්හයනා රුක්ඛා. කාමව්හෙ විසයෙ. කුමාරො චන්දසව්හයො.

Vhe dalam arti memanggil (avhāyana), mengikat (baddha), dan suara (sadda). Avhāyana berarti memanggil (pakkosana). Baddha berarti keakuan (ahaṅkāra), atau benturan (ghaṭṭana), atau upaya yang gigih (sārambhakaraṇa). Sadda berarti bunyi (rava). Vheti, vhāyati, avheti, avhāyati, avhāsi dan sebagainya. 'Kaccāyana adalah namaku, O Raja, nama yang tidak kurang, demikianlah mereka memanggilku (mavhayanti).' Suku kata 'ā' hanyalah awalan (upasagga), ia menjadi pendek karena berada sebelum konsonan rangkap. Avhito. Tidak terpanggil (anavhito) ia datang dari sana. Avhā, avhāyanā. Pohon-pohon yang bernama Vāraṇa (vāraṇavhayanā). Dalam objek-objek indra yang disebut nafsu (kāmavhe). Pangeran yang bernama Canda (candasavhayo).

‘‘සත්තතන්තිං සුමධුරං,රාමණෙය්‍යං අවාචයිං;

සො මං රඞ්ගම්හි අව්හෙති,සරණං මෙ හොහි කොසියා’’ති.

'Aku telah memainkan kecapi tujuh dawai yang sangat merdu dan menyenangkan; Dia memanggilku (avheti) ke panggung; Jadilah pelindungku, O Kosiya.'

එත්ථ අව්හෙතීති සාරම්භවසෙන අත්තනො විසයං දස්සෙතුං සඞ්ඝට්ටතීති අත්ථො. ‘‘සමාගතෙ එකසතං සමග්ගෙ, අව්හෙත්ථ යක්ඛො අවිකම්පමානො’’ති එත්ථාපි සාරම්භවසෙන ඝට්ටනං අව්හායනං නාම.

Di sini, 'avheti' berarti berbenturan untuk menunjukkan ranah seseorang melalui dorongan persaingan. Dalam kutipan, 'Ketika seratus yakkha berkumpul dalam keselarasan, yakkha itu menantang (avhettha) di sana tanpa gemetar,' di sini juga, berbenturan karena dorongan persaingan disebut 'avhāyana'.

‘‘තත්ථ නච්චන්ති ගායන්ති, අව්හායන්ති වරාවරං;

අච්ඡරා විය දෙවෙසු, නාරියො සමලඞ්කතා’’ති

'Di sana mereka menari dan bernyanyi, memanggil (avhāyanti) dari yang terbaik ke yang terbaik; seperti bidadari di antara para dewa, para wanita itu berhias dengan indah.'

එත්ථ පන අව්හායන්ති වරාවරන්ති වරතො වරං නච්චඤ්ච ගීතඤ්ච කරොන්තියො සාරම්භං කරොන්තීති අත්ථො දට්ඨබ්බො.

Di sini, arti dari 'avhāyanti varāvaraṃ' harus dipahami sebagai mereka yang melakukan tarian dan nyanyian dari yang terbaik ke yang terbaik, melakukan suatu persaingan (sārambha).

පඤ්හ පුච්ඡායං. භික්ඛු ගරුං පඤ්හං පඤ්හති. පඤ්හො. අයං පන පාළි ‘‘පරිපුච්ඡති පරිපඤ්හති ඉදං භන්තෙ කථං ඉමස්ස කො අත්ථො’’ති. පඤ්හසද්දො පුල්ලිඞ්ගවසෙන ගහෙතබ්බො. ‘‘පඤ්හො මං [Pg.195] පටිභාති, තං සුණා’’ති යෙභුය්‍යෙන පුල්ලිඞ්ගප්පයොගදස්සනතො. කත්ථචි පන ඉත්ථිලිඞ්ගොපි භවති නපුංසකලිඞ්ගොපි. තථා හි ‘‘පඤ්හා මෙසා කුසලෙහි චින්තිතා. කොණ්ඩඤ්ඤ පඤ්හානි වියාකරොහී’’ති තද්දීපිකා පාළියො දිස්සන්ති, ලිඞ්ගවිපල්ලාසො වා තත්ථ දට්ඨබ්බො.

Akar PAÑH dalam arti bertanya. Bhikkhu itu menanyakan (pañhati) pertanyaan yang mendalam (garu). Pañho. Adapun teks Pāli ini: 'Ia bertanya (paripucchati), ia menanyakan secara menyeluruh (paripañhati): "Bagaimana ini, Bhante? Apa arti dari hal ini?"' Kata 'pañha' harus dipahami sebagai maskulin. Karena umumnya terlihat dalam penggunaan maskulin: 'Sebuah pertanyaan (pañho) muncul di benakku, dengarkanlah itu.' Namun, di beberapa tempat, ia juga muncul sebagai feminin atau netral. Sebagaimana teks-teks Pāli yang menjelaskannya menunjukkan: 'Pertanyaan ini (pañhā - feminin) telah dipikirkan oleh orang bijak. Koṇḍañña, jawablah pertanyaan-pertanyaan itu (pañhāni - netral).' Atau hal itu harus dipahami sebagai perubahan gender (liṅgavipallāso) di sana.

පඤ්හ ඉච්ඡායං. පඤ්හති. පඤ්හො. එත්ථ ච පඤ්හොති ඤාතුං ඉච්ඡිතො අත්ථො. ඉදං පනෙත්ථ නිබ්බචනං පඤ්හියති ඤාතුං ඉච්ඡියති සොති පඤ්හොති. තථා හි වුත්තං ‘‘විස්සජ්ජිතම්හි පඤ්හෙ’’ති ඉමිස්සා නෙත්තිපාළියා අත්ථං සංවණ්ණෙන්තෙන ‘‘පඤ්හෙති ඤාතුං ඉච්ඡිතෙ අත්ථෙ’’ති.

Akar PAÑH dalam arti keinginan. Pañhati. Pañho. Dan di sini, 'pañho' berarti objek yang ingin diketahui. Inilah definisinya: sesuatu yang ditanyakan atau diinginkan untuk diketahui adalah 'pañho'. Sebagaimana dikatakan saat menjelaskan makna dari teks Nettipāli ini, 'ketika pertanyaan telah dijawab (vissajjitamhi pañhe)': 'Pañha berarti dalam hal objek yang ingin diketahui.'

මිහ සෙචනෙ. මිහති, උම්මිහති. මෙඝො, මෙහනං.

Akar MIH dalam arti memercikkan (mengairi). Mihati, ummihati. Megho, mehanaṃ.

තත්ථ උම්මිහතීති පස්සාවං කරොති. මෙඝොති මිහති සිඤ්චති ලොකං වස්සධාරාහීති මෙඝො, පජ්ජුන්නො. මෙහනන්ති ඉත්ථීනං ගුය්හට්ඨානං.

Di sana, 'ummihati' berarti buang air kecil. 'Megho' berarti ia yang memercikkan atau membasahi dunia dengan aliran hujan, maka disebut megho (awan) atau pajjunno. 'Mehanaṃ' adalah bagian rahasia (organ intim) wanita.

දහ භස්මීකරණෙ ධාරණෙ ච. ආගාරානි අග්ගි දහති. අයං පුරිසො ඉමං ඉත්ථිං අය්‍යිකං දහති, මම අය්‍යිකාති ධාරෙතීති අත්ථො. ඉමස්ස පුරිසස්ස අයං ඉත්ථී අය්‍යිකා හොතීති අධිප්පායො. අත්‍ර පනායං පාළි ‘‘සක්‍යා ඛො අම්බට්ඨ රාජානං උක්කාකං පිතාමහං දහන්තී’’ති. අග්ගිනා දඩ්ඪං ගෙහං, දය්හති, දය්හමානං. දස්ස ඩාදෙසෙ ‘‘ඩහතී’’ති රූපං. ‘‘ඩහන්තං බාලමන්වෙති, භස්මාඡන්නොව පාවකො’’තිආදයො පයොගා එත්ථ නිදස්සනානි භවන්ති.

Akar DAH dalam arti membakar dan menganggap (memegang). Api membakar (dahati) rumah-rumah. Pria ini menganggap (dahati) wanita ini sebagai neneknya, artinya ia memegang (dhāretī) pemikiran 'ini adalah nenekku'. Maksudnya adalah wanita ini adalah nenek bagi pria ini. Adapun teks Pāli ini: 'Ambaṭṭha, kaum Sakya menganggap (dahanti) Raja Okkāka sebagai kakek moyang mereka.' Rumah yang terbakar oleh api adalah 'daḍḍhaṃ', 'dayhati' (sedang terbakar), 'dayhamānaṃ' (sedang dibakar). Dengan penggantian 'd' menjadi 'ḍ', terbentuklah kata 'ḍahati'. Penggunaan seperti 'ia mengikuti si dungu yang terbakar (ḍahantaṃ), seperti api yang tertutup abu,' dan sebagainya, menjadi contoh-contoh di sini.

චහ පරිසක්කනෙ. චහති.

Akar CAH dalam arti bergerak ke sana kemari. Cahati.

රහ චාගෙ. රහති. රහො, රහිතො.

Akar RAH dalam arti meninggalkan. Rahati. Raho, rahito.

රහි ගතියං. රහති. රහො, රහං.

Akar RAHI dalam arti pergi. Rahati. Raho, rahaṃ.

දහි [Pg.196] බහි වුද්ධියං. දහති. බහති.

Akar DAH dan BAH dalam arti pertumbuhan. Dahati. Bahati.

බහි සද්ධෙ ච. චකාරො වුද්ධාපෙක්ඛො. බහති.

Akar BAH juga dalam arti keyakinan. Huruf 'ca' merujuk pada pertumbuhan (vuddhi). Bahati.

තුහි දුහි අද්දනෙ. තුහති. දුහති.

Akar TUH dan DUH dalam arti menyakiti. Tuhati. Duhati.

අරහ මහ පූජායං. අරහති. අරහං, අරහා. මහති.

Akar ARAH dan MAH dalam arti penghormatan. Arahati. Arahaṃ, arahā. Mahati.

මහනං, මහො. විහාරමහො. චෙතියමහො.

Mahanaṃ, maho. Perayaan vihara (Vihāramaho). Perayaan cetiya (Cetiyamaho).

තත්‍ර නික්කිලෙසත්තා එකන්තදක්ඛිණෙය්‍යභාවෙන අත්තනො කතපූජාසක්කාරාදීනං මහප්ඵලභාවකරණෙන අරහණීයො පූජනීයොති අරහා, ඛීණාසවො.

Di sana, karena bebas dari kekotoran batin, melalui keadaan yang sepenuhnya layak menerima persembahan, dengan menjadikan penghormatan dan keramahtamahan yang dilakukan kepadanya berbuah besar, maka ia layak dihormati dan dipuja, sehingga disebut 'arahā', seorang yang telah memusnahkan noda-noda batin (khīṇāsavo).

ඊහ චෙතායං. ඊහති. ඊහා. ඊහා වුච්චති වීරියං.

Akar ĪH dalam arti berusaha. Īhati. Īhā. Īhā disebut sebagai energi atau semangat (vīriya).

වහ මහ බුද්ධියං. වහති, මහති.

Akar VAH dan MAH dalam arti pemahaman. Vahati, mahati.

අහි පිලහි ගතියං. අහති. පිලහති, අහි.

Akar AH dan PILAH dalam arti pergi. Ahati. Pilahati, ahi.

එත්ථ ච අහීති නිප්පාදොපි සමානො අහති ගච්ඡති ගන්තුං සක්කොතීති අහි.

Dan di sini, walaupun kata 'ahi' (ular) adalah bentukan kata, ia disebut 'ahi' karena ia pergi (ahati), berjalan, atau mampu untuk bergerak.

ගරහ කලහ කුච්ඡනෙ. ගරහති. ගරහා, කලහති, කලහො.

Akar GARAH dan KALAH dalam arti mencela. Garahati. Garahā, kalahati, kalaho.

වරහ වලහ පධානියෙ පරිභාසනහිංසාදානෙසු ච. වරහති. වලහති. වරාහො.

Akar VARAH dan VALAH dalam arti keunggulan, mencerca, menyakiti, dan mengambil. Varahati. Valahati. Varāho.

එත්ථ ච වරාහොති සූකරොපි හත්ථීපි වුච්චති. තථා හි ‘‘එනෙය්‍යා ච වරාහා ච. මහාවරාහොව නිවාපපුට්ඨො’’තිආදීසු සූකරො ‘‘වරාහො’’ති නාමෙන වුච්චති. ‘‘මහාවරාහස්ස නදීසු ජග්ගතො, භිසං ඝසමානස්සා’’තිආදීසු පන හත්ථී ‘‘වරාහො’’ති නාමෙන වුච්චති. මහාවරාහස්සාති හි මහාහත්ථිනොති අත්ථො.

Dan di sini, 'varāho' disebut baik untuk babi maupun gajah. Sebagaimana dalam kutipan 'rusa eneyya dan babi hutan (varāhā). Seperti babi hutan besar (mahāvarāho) yang digemukkan dengan umpan,' dan sebagainya, babi disebut dengan nama 'varāho'. Namun dalam kutipan 'dari seekor gajah besar (mahāvarāhassa) yang terjaga di sungai-sungai, yang memakan akar teratai,' dan sebagainya, gajah disebut dengan nama 'varāho'. Karena arti dari 'mahāvarāhassa' adalah gajah yang besar.

වෙහු ජෙහු වාහු පයතනෙ. වෙහති, ජෙහති. වාහති. වාහනො.

Akar VEH, JEH, dan VĀH dalam arti upaya. Vehati, jehati. Vāhati. Vāhano.

වාහනො [Pg.197] වුච්චති අස්සො. සො හි වාහන්ති සඞ්ගාමාදීසු කිච්චෙ උප්පන්නෙ පයතන්ති වීරියං කරොන්ති, එතෙනාති වාහනොති වුච්චති.

'Vāhano' disebut untuk kuda. Karena mereka membawa (vāhanti) ketika tugas muncul dalam peperangan dan sebagainya, mereka berupaya atau mengerahkan energi; oleh sebab itu mereka disebut 'vāhano'.

දාහු නිද්දක්ඛයෙ. දාහති.

Akar DĀH dalam arti penghancuran kemalasan. Dāhati.

ඌහ විතක්කෙ. ඌහති, ආයූහති, වියූහති, බ්‍යූහති අපොහති. ඌහනං, ආයූහනං, බ්‍යූහො, අපොහො.

Akar ŪH dalam arti perenungan. Ūhati, āyūhati, viyūhati, byūhati, apohati. Ūhanaṃ, āyūhanaṃ, byūho, apoho.

තත්ථ ඌහතීති විතක්කෙති, ආයූහතීති වායමති, වියූහතීති පංසුං උද්ධරති. එවං බ්‍යූහතීති එත්ථාපි. අපොහතීති ඡඩ්ඩෙති, අථ වා විවෙචෙති.

Di sana, 'ūhatī' berarti merenung, 'āyūhatī' berarti berupaya, 'viyūhatī' berarti menggali tanah. Demikian juga dengan 'byūhatī'. 'Apohatī' berarti membuang, atau memisahkan.

ගාහු විලොළනෙ. ගාහති. ගාහො, චන්දග්ගාහො, සූරියග්ගාහො, නක්ඛත්තග්ගාහො.

Akar GĀH dalam arti pengadukan. Gāhati. Gāho, gerhana bulan (candaggāho), gerhana matahari (sūriyaggāho), gerhana bintang (nakkhattaggāho).

ගහ ගහණෙ. ගහති, පග්ගහති. ආහුතිංපග්ගහිස්සාමි. පග්ගහො, පග්ගාහො.

Gaha dalam arti mengambil. Gahati (ia mengambil), paggahati (ia memegang/menegakkan). Āhutiṃ paggahissāmi (Aku akan mempersembahkan sesaji). Paggaho (usaha/kegigihan), paggāho (pengangkatan/penegakan).

පග්ගහොති පත්තො. පග්ගාහොති වීරියං.

Paggaho adalah mangkuk. Paggāho adalah semangat.

සහ පරිසහනෙ. පරිසහනං ඛන්ති. සහති. සහො, අසහො, අසය්හො.

Saha dalam arti menahan. Parisahanaṃ berarti kesabaran. Sahati (ia menahan/mengatasi). Saho (kekuatan/ketahanan), asaho (tidak mampu menahan), asayho (tak tertahankan).

රුහ චම්මනි පාතුභාවෙ. රුහති. රුක්ඛො.

Ruha dalam arti kulit dan kemunculan. Ruhati (ia tumbuh). Rukkho (pohon).

මාතු මානෙ. මාහති.

Mātu dalam arti mengukur/menghargai. Māhati (ia mengukur/menghormati).

ගුහූ සංවරණෙ. ගුහති නිග්ගුහති. ගුහො, ගුය්හකො.

Guhū dalam arti menutup. Guhati, nigguhati (ia menyembunyikan). Guho (gua), guyhako (penjaga rahasia/makhluk gaib).

වහ පාපුණෙ. වහති. වාරිවහො.

Vaha dalam arti mencapai. Vahati (ia membawa/mengalir). Vārivaho (pembawa air/sungai).

දුහ පපූරණෙ. දුහති, දොහති. දුය්හමානා ගාවී.

Duha dalam arti memenuhi. Duhati, dohati (ia memerah susu). Duyhamānā gāvī (sapi yang sedang diperah).

දිහ උපචයෙ. දෙහති. දෙහො. දෙහොති සරීරං.

Diha dalam arti penimbunan/pertambahan. Dehati (ia menumpuk). Deho (tubuh). Deho berarti tubuh jasmani.

ලිහ [Pg.198] අස්සාදනෙ. ලෙහති, පලෙහති. ලෙහනීයං. අත්‍රායං පාළි ‘‘සුනඛා හිමස්ස පලිහිංසු පාදෙ’’ති. අයං පනත්ථො – සුනඛා ඉමස්ස කුමාරස්ස පාදතලෙ අත්තනො ජිව්හාය පලිහිංසූති.

Liha dalam arti mengecap. Lehati, palehati (ia menjilat). Lehanīyaṃ (makanan lunak yang dijilat). Mengenai ini terdapat kutipan Pali: "sunakhā himassa palihiṃsu pāde" (anjing-anjing menjilati kakinya). Artinya adalah—anjing-anjing menjilat telapak kaki pangeran ini dengan lidahnya sendiri.

ඔහ චාගෙ. ඔහති. සබ්බමනත්ථං අපොහති. අපොහො.

Oha dalam arti melepaskan. Ohati (ia melepaskan). Sabbamanatthaṃ apohati (ia melenyapkan segala hal yang tidak bermanfaat). Apoho (penolakan/pembuangan).

බ්‍රහ්ම උග්ගමෙ. බ්‍රහති. බ්‍රහා.

Brahma dalam arti kemunculan/pertumbuhan. Brahati (ia tumbuh besar). Brahā (besar/luas).

දහ ථහ හිංසත්ථා. දහති. ථහති.

Daha dan thaha dalam arti menyakiti. Dahati, thahati (ia membakar/menyakiti).

බ්‍රූහ වඩ්ඪනෙ. උපරූපරි බ්‍රූහතීති බ්‍රහ්මා. කාරිතෙ ‘‘විවෙකමනුබ්‍රූහෙතුං වට්ටතී’’ති පයොගො.

Brūha dalam arti pertumbuhan. Karena tumbuh terus-menerus maka disebut Brahmā. Dalam bentuk kausatif contohnya: "vivekamanubrūhetuṃ vaṭṭati" (patut untuk mengembangkan ketidakterikatan).

බ්‍රහ්මාති තෙහි තෙහි ගුණවිසෙසෙහි බ්‍රූහිතොති බ්‍රහ්මා. බ්‍රහ්මාති මහාබ්‍රහ්මාපි වුච්චති තථාගතොපි බ්‍රාහ්මණොපි මාතාපිතරොපි සෙට්ඨම්පි. ‘‘සහස්සො බ්‍රහ්මා ද්විසහස්සො බ්‍රහ්මා’’තිආදීසු හි මහාබ්‍රහ්මා ‘‘බ්‍රහ්මා’’ති වුච්චති. ‘‘බ්‍රහ්මාති ඛො භික්ඛවෙ තථාගතස්සෙතං අධිවචන’’න්ති එත්ථ තථාගතො.

Disebut Brahmā karena dikembangkan oleh berbagai kualitas luhur tertentu. Kata Brahmā juga digunakan untuk merujuk pada Mahābrahmā, Tathāgata, Brāhmaṇa, orang tua, dan yang terbaik. Dalam kalimat seperti "Brahmā yang berseribu, Brahmā yang berduaribu," Mahābrahmā disebut sebagai "Brahmā". Dalam kalimat "Brahmā, wahai para bhikkhu, adalah sebutan bagi Tathāgata," di situ merujuk pada Tathāgata.

‘‘තමොනුදො බුද්ධො සමන්තචක්ඛු,ලොකන්තගූ සබ්බභවාතිවත්තො;

අනාසවො සබ්බදුක්ඛප්පහීනො,සච්චව්හයො බ්‍රහ්මෙ උපාසිතො මෙ’’ති

"Buddha penghalau kegelapan yang memiliki mata di segala sisi (pengetahuan menyeluruh), Yang telah pergi ke ujung dunia (mencapai Nibbāna) dan melampaui segala alam penjelmaan; Yang bebas dari noda, yang telah meninggalkan segala penderitaan, yang bernama Kebenaran, dialah Brahmā yang kupuja."

එත්ථ බ්‍රාහ්මණො. ‘‘බ්‍රහ්මාති මාතාපිතරො, පුබ්බාචරියාති වුච්චරෙ’’ති එත්ථ මාතාපිතරො. ‘‘බ්‍රහ්මචක්කං පවත්තෙතී’’ති එත්ථ සෙට්ඨං. එත්ථෙතං වුච්චති –

Di sini (ayat di atas) merujuk pada Brāhmaṇa. Dalam kutipan "Orang tua disebut sebagai Brahmā dan guru pertama," di situ merujuk pada orang tua. Dalam "Memutar Roda Brahma (Brahmacakka)," di situ berarti yang terbaik. Mengenai ini dikatakan—

‘‘මහාබ්‍රහ්මනි [Pg.199] විප්පෙ ච, අථො මාතාපිතූසු ච;

තථාගතෙ ච සෙට්ඨෙ ච, බ්‍රහ්මසද්දො පවත්තතී’’ති.

"Pada Mahābrahmā dan brahmana, juga pada orang tua; pada Tathāgata dan yang terbaik, sebutan 'brahma' digunakan."

අපරො නයො – බ්‍රහ්මාති තිවිධා බ්‍රහ්මානො සම්මුතිබ්‍රහ්මානො උපපත්තිබ්‍රහ්මානො විසුද්ධිබ්‍රහ්මානොති.

Cara lainnya—Brahmā ada tiga jenis: sammuti-brahmā (brahma secara konvensi), upapatti-brahmā (brahma melalui kelahiran), dan visuddhi-brahmā (brahma melalui kemurnian).

‘‘සම්පන්නං සාලිකෙදාරං, සුවා භුඤ්ජන්ති කොසිය;

පටිවෙදෙමි තෙ බ්‍රහ්මෙ, න නෙ වාරෙතුමුස්සහෙ,පරිබ්බජ මහාබ්‍රහ්මෙ, පචන්තඤ්ඤෙපි පාණිනො’’ති ච

"Ladang padi yang subur dimakan oleh burung-burung nuri, wahai Kosiya; aku beritahukan kepadamu, wahai Brahmana (brahme), aku tak berdaya menghalangi mereka. Pergilah, wahai Brahma Agung (mahābrahme), makhluk lain pun sedang memasak (makan)."

එවමාදීසු හි බ්‍රහ්මසද්දෙන සම්මුතිබ්‍රහ්මානො වුත්තා.

Dalam contoh-contoh seperti ini, dengan kata brahma, yang dimaksud adalah sammuti-brahmā.

‘‘අපාරුතා තෙසං අමතස්ස ද්වාරා,යෙ සොතවන්තො පමුඤ්චන්තු සද්ධං;

විහිංසසඤ්ඤී පගුණං න භාසිං,ධම්මං පණීතං මනුජෙසු බ්‍රහ්මෙ,

"Pintu-pintu menuju kekekalan (Amata) telah terbuka bagi mereka, biarlah mereka yang memiliki telinga memancarkan keyakinan; karena menganggap akan ada gangguan, aku tidak membabarkan Dhamma yang luhur dan mahir di antara manusia, wahai Brahma."

අථ ඛො බ්‍රහ්මා සහම්පතී’’ති ච එවමාදීසු බ්‍රහ්මසද්දෙන උපපත්තිබ්‍රහ්මා. ‘‘බ්‍රහ්මචක්කං පවත්තෙතී’’තිආදිවචනතො බ්‍රහ්මන්ති අරියධම්මො වුච්චති. තතො නිබ්බත්තා අවිසෙසෙන සබ්බෙපි අරියා විසුද්ධිබ්‍රහ්මානො නාම පරමත්ථබ්‍රහ්මතාය. විසෙසතො පන ‘‘බ්‍රහ්මාති ඛො භික්ඛවෙ තථාගතස්සෙතං අධිවචන’’න්ති වචනතො සම්මාසම්බුද්ධො උත්තමබ්‍රහ්මා නාම සදෙවකෙ ලොකෙ බ්‍රහ්මභූතෙහි ගුණෙහි උක්කංසපාරමිප්පත්තිතො. එත්ථෙතං වුච්චති –

"Kemudian Brahma Sahampati..." dan seterusnya, dalam ungkapan-ungkapan tersebut, dengan kata brahma yang dimaksud adalah upapatti-brahmā. Dari perkataan "Memutar Roda Brahma" dan sebagainya, yang disebut Brahma adalah Dhamma para Ariya. Dari situ, semua kaum Ariya tanpa kecuali disebut visuddhi-brahmā karena mereka adalah Brahma dalam arti tertinggi (paramattha). Namun secara khusus, berdasarkan sabda "Brahmā, wahai para bhikkhu, adalah sebutan bagi Tathāgata," maka Sammāsambuddha disebut sebagai Uttama-brahmā (Brahma Tertinggi) karena pencapaian kesempurnaan tertinggi melalui kualitas-kualitas yang telah menjadi Brahma di dunia bersama para dewa. Mengenai ini dikatakan—

‘‘සම්මුතියුපපත්තීනං, විසුද්ධීනං වසෙන ච;

බ්‍රහ්මානො තිවිධා හොන්ති, උත්තමෙන චතුබ්බිධා’’ති.

"Berdasarkan konvensi, kelahiran kembali, dan kemurnian; para Brahma ada tiga jenis, dan dengan yang tertinggi menjadi empat jenis."

ධිම්හ [Pg.200] නිට්ඨුභනෙ. ධිම්හෙති. ‘‘පටිවාමගතං සල්ලං, පස්ස ධිම්හාමි ලොහිත’’න්ති පාළි නිදස්සනං.

Dhimha dalam arti meludah. Dhimheti. Contoh teks Pali: "Lihatlah anak panah yang masuk berlawanan arah, aku meludahkan darah (dhimhāmi lohitaṃ)."

තත්ථ ධිම්හාමීති නිට්ඨුභාමීති අත්ථො.

Di sana, dhimhāmi berarti aku meludah.

හකාරන්තධාතුරූපානි.

Bentuk-bentuk akar kata berakhiran 'ha'.

ළකාරන්තධාතු

Akar kata berakhiran 'ḷa'.

බිළ අක්කොසෙ. බෙළති. බිළාරො.

Biḷa dalam arti mencaci/mengerit. Beḷati. Biḷāro (kucing).

කීළ විහාරෙ. කීළති. කීළා.

Kīḷa dalam arti bersenang-senang. Kīḷati (ia bermain). Kīḷā (permainan).

අළ උග්ගමෙ. අළති. වාළො.

Aḷa bermakna muncul. Aḷati. Vāḷo.

ලළ විලාසෙ. ලළති. ලළිතො අස්සො.

Laḷa bermakna keindahan (atau keceriaan). Laḷati. Kuda yang lincah (laḷito asso).

කළ මදෙ කක්කස්සෙ ච. කක්කස්සං කස්සසියං ඵරුසභාවො. කළති.

Kaḷa bermakna mabuk dan kasar. Kakkassa bermakna kekasaran atau keadaan yang kasar. Kaḷati.

තුළ තොළනෙ. තොළති.

Tuḷa bermakna menimbang. Toḷati.

හුළ හොළ ගතියං. හුළති. හොළති.

Huḷa dan hoḷa bermakna pergi (gerak). Huḷati. Hoḷati.

රොළ අනාදරෙ. රොළති.

Roḷa bermakna tidak hormat. Roḷati.

ලොළ උම්මාදෙ. ලොයති.

Loḷa bermakna kegilaan. Loyati.

හෙළ හොළ අනාදරෙ. හෙළති. හොළති.

Heḷa dan hoḷa bermakna tidak hormat. Heḷati. Hoḷati.

වාළ ආලපෙ. වාළති.

Vāḷa bermakna menyapa. Vāḷati.

දාළ ධාළ විසරණෙ. දාළති. ධාළති.

Dāḷa dan dhāḷa bermakna menyebar. Dāḷati. Dhāḷati.

හළ සිලාඝායං. හළති.

Haḷa bermakna memuji. Haḷati.

හීළ අනාදරෙ. හීළති. හීළා, හීළිකො, හීළිතො.

Hīḷa bermakna tidak hormat (meremehkan). Hīḷati. Hīḷā, hīḷiko, hīḷito.

කළ [Pg.201] සෙචනෙ. කළති. කළනං.

Kaḷa bermakna memercik (menyiram). Kaḷati. Kaḷanaṃ.

හෙළ වෙඨනෙ. හෙළති.

Heḷa bermakna membungkus. Heḷati.

ඊළ ථුතියං. ඊළති.

Īḷa bermakna pujian. Īḷati.

ජුළ ගතියං. ජුළති, ජොළති.

Juḷa bermakna pergi. Juḷati, joḷati.

පුළ මුළ සුඛනෙ. පුළති. මුළති.

Puḷa dan muḷa bermakna kesenangan. Puḷati. Muḷati.

ගුළ රක්ඛායං. ගුළති. ගුළො.

Guḷa bermakna perlindungan. Guḷati. Guḷo.

ජුළ බන්ධනෙ. ජුළති.

Juḷa bermakna ikatan. Juḷati.

කුළ ඝසනෙ. කුළති.

Kuḷa bermakna memakan. Kuḷati.

ඛුළ බාල්‍යෙ ච. චකාරො ඝසනාපෙක්ඛකො. ඛුළති.

Khuḷa bermakna kebodohan dan [memakan]. Kata 'ca' merujuk pada makna memakan. Khuḷati.

සුළ බුළ සංවරණෙ. සුළති. බුළති.

Suḷa dan buḷa bermakna pengendalian (penutupan). Suḷati. Buḷati.

පුළ සඞ්ඝාතෙ. පුළති. පුළිනං.

Puḷa bermakna penggabungan (tumpukan). Puḷati. Puḷinaṃ.

සළ අබ්‍යත්තසද්දෙ. සළති. සාළිකො, සාළිකා.

Saḷa bermakna suara yang tidak jelas. Saḷati. Sāḷiko, sāḷikā.

‘‘උසභොව මහී නදති,මිගරාජාව කූජති;

සුසුමාරොව සළති,කිං විපාකො භවිස්සතී’’ති නිදස්සනං;

“Bagaikan lembu jantan yang melenguh di bumi, bagaikan raja hutan yang bersuara; bagaikan buaya yang menggeram, apakah hasil yang akan terjadi?” demikianlah ilustrasinya;

ඉමානි ළකාරන්තධාතුරූපානි.

Inilah bentuk-bentuk akar kata yang berakhiran ‘ḷa’.

ඉති භූවාදිගණෙ අවග්ගන්තධාතුරූපානි සමත්තානි. එත්තාවතා සබ්බාපි භූවාදිගණෙ ධාතුයො පකාසිතා.

Demikianlah bentuk-bentuk akar kata yang tidak termasuk dalam kelompok (miscellaneous) dalam kelompok Bhūvādi telah selesai. Sejauh ini, semua akar kata dalam kelompok Bhūvādi telah dijelaskan.

ඉදානි භූවාදිගණිකධාතූනංයෙව කාචි අසමානසුතිකා, කාචි අසමානන්තිකා. තාසු කාචි සමානත්ථවසෙන සමොධානෙත්වා පුබ්බාචරියෙහි වුත්තා, තායෙව ධාතුයො එකදෙසෙන රූපවිභාවනාදීහි සද්ධිං පකාසයිස්සාම. තං යථා?

Sekarang, di antara akar kata kelompok Bhūvādi sendiri, ada yang memiliki bunyi yang tidak sama, ada pula yang memiliki akhiran yang tidak sama. Di antaranya, ada yang dihimpun oleh para guru terdahulu berdasarkan kesamaan makna; akar-akar kata itulah yang akan kami jelaskan sebagian bersama dengan penjelasan bentuk-bentuknya dan lain-lain. Bagaimana itu?

හූ [Pg.202] භූ සත්තායං හොති, භවති. පහොති, පභවති. හුවෙය්‍ය පාවුසො. සචෙ උප්පාදො හෙය්‍ය. අජෙසි යක්ඛො නරවීරසෙට්ඨං, තත්ථප්පනාදො තුමුලො බහූව. අම්බා’යං අහුවා පුරෙ. අහු රාජා විදෙහානං. පහූතං මෙ ධනං සක්ක. පහූතමරියො පකරොති පුඤ්ඤං. පහූතවිත්තො පුරිසො. පහූතජිව්හො භගවා. පියප්පභූතා කලහා විවාදා. පච්ඡාසමණෙන හොතබ්බං. භවිතබ්බං. හොතුං, හෙතුයෙ, භවිතුං. හුත්වා, හුත්වාන. භවිත්වා, භවිත්වාන.

Hū dan bhū dalam makna keberadaan (sattāyaṃ) adalah hoti, bhavati. Pahoti, pabhavati. Huveyya pāvuso (Hendaknya demikian, Sahabat). Sace uppādo heyya (Jika ada kemunculan). Ajesi yakkho naravīraseṭṭhaṃ, tatthappanādo tumulo bahūva (Yakkha menaklukkan pahlawan terbaik di antara manusia, di sana kegemparan itu sangat besar). Ambā’yaṃ ahuvā pure (Dahulu ia adalah seorang ibu). Ahu rājā videhānaṃ (Ada seorang raja kaum Videha). Pahūtaṃ me dhanaṃ sakka (Hartaku melimpah, Sakka). Pahūtamariyo pakaroti puññaṃ (Orang mulia melakukan kebajikan yang melimpah). Pahūtavitto puriso (Seseorang yang memiliki kekayaan melimpah). Pahūtajivho bhagavā (Bhagavā yang berlidah luas). Piyappabhūtā kalahā vivādā (Pertengkaran dan perselisihan muncul dari apa yang dicintai). Pacchāsamaṇena hotabbaṃ (Harus menjadi seorang sraman junior). Bhavitabbaṃ. Hotuṃ, hetuye, bhavituṃ. Hutvā, hutvāna. Bhavitvā, bhavitvāna.

එත්ථ පන ‘‘අත්ථි හෙහිති සො මග්ගො, න සො සක්කා න හෙතුයෙ’’ති පාළි නිදස්සනං. තත්ථ නහෙතුයෙති අභවිතුං. හූධාතුතො තුංපච්චයස්ස තවෙපච්චයස්ස වා තුයෙ ආදෙසො, ඌකාරස්ස ච එකාරාදෙසො කතොති දට්ඨබ්බං. අථ වා හෙතුභාවාය න න සක්කාතිපි අත්ථො. අයං පනත්ථො ඉධ නාධිප්පෙතො, පුරිමොයෙවත්ථො අධිප්පෙතො හොතිස්ස ධාතුනො පයොගභාවාය උදාහරිතපදස්සත්ථභාවතො. තත්ථ පහොතීති ඉදං වත්ථං විපුලභාවෙන චීවරං කාතුං පහොති, නො නප්පහොති. පහොතීති වා පුරිසො අරයො ජෙතුං සක්කොති. අථ වා පහොතීති හොති. පභවතීති සන්දති. පහූතන්ති විපුලං, මහන්තන්ති අත්ථො. පහූතවිත්තොති විපුලවිත්තො මහද්ධනො. පහූතජිව්හොති සුපුථුලසුදීඝසුමුදුකජිව්හො, පියප්පභූතාති පියතො නිබ්බත්තා.

Dalam hal ini, kutipan Pāli adalah: “Atthi hehiti so maggo, na so sakkā na hetuye.” Di sana, na hetuye bermakna tidak menjadi (abhavituṃ). Harus dipahami bahwa dari akar kata hū, akhiran -tuṃ atau -tave diganti menjadi -tuye, dan vokal ū diganti menjadi e. Atau, maknanya bisa juga: bukannya tidak mungkin karena adanya keadaan sebagai sebab (hetubhāvāya). Namun, makna ini tidak dimaksudkan di sini, makna pertamalah yang dimaksudkan karena kata yang dicontohkan berfungsi untuk menunjukkan penggunaan akar kata hoti. Di sana, pahotī bermakna: kain ini cukup (pahoti) karena luasnya untuk dibuat menjadi jubah, bukannya tidak cukup. Atau pahoti bermakna: seseorang mampu menaklukkan musuh. Atau pahoti bermakna hoti. Pabhavati bermakna mengalir. Pahūtaṃ bermakna melimpah atau besar. Pahūtavitto bermakna kekayaan yang melimpah atau kaya raya. Pahūtajivho bermakna lidah yang sangat lebar, sangat panjang, dan sangat lembut. Piyappabhūtā bermakna yang muncul dari apa yang dicintai.

ගමු සප්ප ගතියං. ගච්ඡති, ගමති, ඝම්මති, ආගච්ඡති, උග්ගච්ඡති, අතිගච්ඡති, පටිගච්ඡති, අවගච්ඡති, අධිගච්ඡති, අනුගච්ඡති, උපගච්ඡති, අපගච්ඡති, විගච්ඡති, නිගච්ඡති, නිග්ගච්ඡති. අඤ්ඤානිපි යොජෙතබ්බානි. ‘‘සමුග්ගච්ඡතී’’තිආදිනා උපසග්ගද්වයවසෙනපි [Pg.203] යථාසම්භවං යොජෙතබ්බානි. සප්පති, සංසප්පති, පරිසප්පති. අඤ්ඤානිපි යොජෙතබ්බානි.

Akar kata Gamu dan sappa dalam arti pergi (gatiyaṃ). Gacchati, gamati, ghammati, āgacchati, uggacchati, atigacchati, paṭigacchati, avagacchati, adhigacchati, anugacchati, upagacchati, apagacchati, vigacchati, nigacchati, niggacchati. [Bentuk] lainnya juga harus diterapkan. Dengan menggunakan dua awalan seperti dalam 'samuggacchati' dan sebagainya, itu harus diterapkan sesuai dengan kemungkinannya. Sappati, saṃsappati, parisappati. [Bentuk] lainnya juga harus diterapkan.

තත්ථ ගමතීති ගච්ඡති. කාරිතෙ ‘‘දෙවදත්තං ගමෙති ගමයතී’’ති රූපානි භවන්ති. ‘‘අපායං ගමෙතීති අපායගමනීය’’න්ති ඉදමෙත්ථ නිදස්සනං. චුරාදිගණං පත්තස්ස ආපුබ්බස්ස ඉමස්ස ‘‘ආගමෙති, ආගමයති, ආගමෙන්තො, ආගමයමානො’’ති සුද්ධකත්තුරූපානි භවන්ති.

Di sana, gamatī berarti gacchati. Dalam bentuk kausatif (kārita), terdapat bentuk-bentuk 'devadattaṃ gameti gamayati'. 'Apāyaṃ gametīti apāyagamanīyaṃ' adalah contoh di sini. Untuk akar kata ini yang termasuk dalam kelompok Curādi dengan awalan ā, terdapat bentuk-bentuk kerja seperti 'āgameti, āgamayati, āgamento, āgamayamāno'.

තත්ථ ආගමෙතීති මුහුත්තං අධිවාසෙතීති අත්ථො. ඝම්මතීති ගච්ඡති. ආගච්ඡතීති ආයාති. උග්ගච්ඡතීති උය්‍යාති උද්ධං ගච්ඡති. අතිගච්ඡතීති අතික්කමිත්වා ගච්ඡති. පටිගච්ඡතීති පුන ගච්ඡති. අවගච්ඡතීති ජානාති. අධිගච්ඡතීති ලභති ජානාති වා. අනුගච්ඡතීති පච්ඡතො ගච්ඡති. උපගච්ඡතීති සමීපං ගච්ඡති. අපගච්ඡතීති අපෙති. විගච්ඡතීති විගමති. නිගච්ඡතීති ලභති. ‘‘යසං පොසො නිගච්ඡතී’’ති ඉදං නිදස්සනං. නිග්ගච්ඡතීති නික්ඛමති. සප්පතීති ගච්ඡති. සංසප්පතීති සංසරන්තො ගච්ඡති. පරිසප්පතීති සමන්තතො ගච්ඡති.

Di sana, āgameti berarti menunggu sebentar (muhuttaṃ adhivāseti). Ghammati berarti pergi. Āgacchati berarti datang. Uggacchatī berarti pergi ke atas atau naik. Atigacchati berarti pergi dengan melampaui. Paṭigacchati berarti pergi kembali. Avagacchati berarti mengetahui. Adhigacchati berarti memperoleh atau mengetahui. Anugacchati berarti pergi mengikuti (di belakang). Upagacchati berarti pergi mendekat. Apagacchati berarti pergi menjauh. Vigacchati berarti menghilang atau pergi. Nigacchati berarti memperoleh. 'Yasaṃ poso nigacchati' adalah contohnya. Niggacchati berarti keluar. Sappati berarti pergi. Saṃsappati berarti pergi sambil mengembara (samsara). Parisappati berarti pergi ke sekeliling.

ඉදානි පන විඤ්ඤූනං සාට්ඨකථෙ තෙපිටකෙ බුද්ධවචනෙ පරමකොසල්ලජනනත්ථං සප්පයොගං පදමාලං කථයාම. සෙය්‍යථිදං? සො ගච්ඡති, තෙ ගච්ඡන්ති, ගච්ඡරෙ. ත්වං ගච්ඡසි, තුම්හෙ ගච්ඡථ. අහං ගච්ඡාමි, මයං ගච්ඡාම. සො ගච්ඡතෙ, තෙ ගච්ඡන්තෙ. ත්වං ගච්ඡසෙ, තුම්හෙ ගච්ඡව්හෙ. අහං ගච්ඡෙ, මයං ගච්ඡාම්හෙ. වත්තමානාය රූපානි.

Sekarang, untuk menghasilkan kemahiran tertinggi bagi para bijak dalam sabda Buddha yang menyertakan komentar (sāṭṭhakathe), kami akan menguraikan urutan kata (padamālā) yang tepat. Yaitu: So gacchati (ia pergi), te gacchanti, gacchare (mereka pergi). Tvaṃ gacchasi (engkau pergi), tumhe gacchatha (kalian pergi). Ahaṃ gacchāmi (saya pergi), mayaṃ gacchāma (kami pergi). So gacchate, te gacchante. Tvaṃ gacchase, tumhe gacchavhe. Ahaṃ gacche, mayaṃ gacchāmhe. Ini adalah bentuk-bentuk untuk masa sekarang (vattamānā).

සො ගච්ඡතු, තෙ ගච්ඡන්තු. ත්වං ගච්ඡාහි, ගච්ඡ, ගච්ඡස්සු, තුම්හෙ ගච්ඡථ. අහං ගච්ඡාමි, මයං ගච්ඡාම. සො ගච්ඡතං, තෙ ගච්ඡන්තං. ත්වං ගච්ඡස්සු, තුම්හෙ ගච්ඡව්හො. අහං ගච්ඡෙ, මයං ගච්ඡාමසෙ. පඤ්චමියා රූපානි.

So gacchatu, te gacchantu. Tvaṃ gacchāhi, gaccha, gacchassu, tumhe gacchatha. Ahaṃ gacchāmi, mayaṃ gacchāma. So gacchataṃ, te gacchantaṃ. Tvaṃ gacchassu, tumhe gacchavho. Ahaṃ gacche, mayaṃ gacchāmase. Ini adalah bentuk-bentuk Pañcamī (imperatif/perintah).

සො [Pg.204] ගච්ඡෙය්‍ය, ගච්ඡෙ, තෙ ගච්ඡෙය්‍යුං. ත්වං ගච්ඡෙය්‍යාසි, තුම්හෙ ගච්ඡෙය්‍යාථ. අහං ගච්ඡෙය්‍යාමි, මයං ගච්ඡෙය්‍යාම, ගච්ඡෙමු. සො ගච්ඡෙථ, තෙ ගච්ඡෙරං. ත්වං ගච්ඡෙථො, තුම්හෙ ගච්ඡෙය්‍යාව්හො. අහං ගච්ඡෙය්‍යං, මයං ගච්ඡෙය්‍යාම්හෙ. සත්තමියා රූපානි.

So gaccheyya, gacche, te gaccheyyuṃ. Tvaṃ gaccheyyāsi, tumhe gaccheyyātha. Ahaṃ gaccheyyāmi, mayaṃ gaccheyyāma, gacchemu. So gacchetha, te gaccheraṃ. Tvaṃ gacchetho, tumhe gaccheyyāvho. Ahaṃ gaccheyyaṃ, mayaṃ gaccheyyāmhe. Ini adalah bentuk-bentuk Sattamī (optatif/potensial).

සො ගච්ඡ, තෙ ගච්ඡු. ත්වං ගච්ඡෙ, තුම්හෙ ගච්ඡිත්ථ, ගඤ්ඡිත්ථ. අහං ගච්ඡං, මයං ගච්ඡිම්හ, ගඤ්ඡිම්හ. සො ගච්ඡිත්ථ, ගඤ්ඡිත්ථ, තෙ ගච්ඡිරෙ. ත්වං ගච්ඡිත්ථො, තුම්හෙ ගච්ඡිව්හො. අහං ගච්ඡිං, ගඤ්ඡිං, මයං ගච්ඡිම්හෙ. පරොක්ඛාය රූපානි.

So gaccha, te gacchu. Tvaṃ gacche, tumhe gacchittha, gañchittha. Ahaṃ gacchaṃ, mayaṃ gacchimha, gañchimha. So gacchittha, gañchittha, te gacchire. Tvaṃ gacchittho, tumhe gacchivho. Ahaṃ gacchiṃ, gañchiṃ, mayaṃ gacchimhe. Ini adalah bentuk-bentuk Parokkhā (masa lampau yang tidak dialami sendiri).

සො අගච්ඡා, තෙ අගච්ඡූ. ත්වං අගච්ඡෙ, තුම්හෙ අගච්ඡථ. අහං අගච්ඡං, මයං අගච්ඡම්හා. සො අගච්ඡථ, තෙ අගච්ඡත්ථුං. ත්වං අගච්ඡසෙ, තුම්හෙ අගච්ඡිව්හං. අහං අගච්ඡං, මයං අගච්ඡිම්හෙ. අජ්ජතනියා රූපානි.

So agaccha, te gacchu. Tvaṃ agacche, tumhe agacchatha. Ahaṃ agacchaṃ, mayaṃ agacchamhā. So agacchatha, te agacchatthuṃ. Tvaṃ agacchase, tumhe agacchivhaṃ. Ahaṃ agacchaṃ, mayaṃ agacchimhe. Ini adalah bentuk-bentuk Ajjatanī (masa lampau yang baru saja berlalu).

සො ගච්ඡිස්සති, තෙ ගච්ඡිස්සන්ති. ත්වං ගච්ඡිස්සසි, තුම්හෙ ගච්ඡිස්සථ. අහං ගච්ඡිස්සාමි, මයං ගච්ඡිස්සාම. සො ගච්ඡිස්සතෙ, තෙ ගච්ඡිස්සන්තෙ. ත්වං ගච්ඡිස්සසෙ, තුම්හෙ ගච්ඡිස්සව්හෙ. අහං ගච්ඡිස්සං, මයං ගච්ඡිස්සාම්හෙ. භවිස්සන්තියා රූපානි.

So gacchissati, te gacchissanti. Tvaṃ gacchissasi, tumhe gacchissatha. Ahaṃ gacchissāmi, mayaṃ gacchissāma. So gacchissate, te gacchissante. Tvaṃ gacchissase, tumhe gacchissavhe. Ahaṃ gacchissaṃ, mayaṃ gacchissāmhe. Ini adalah bentuk-bentuk Bhavissantī (masa depan).

සො අගච්ඡිස්සා, තෙ අගච්ඡිස්සංසු. ත්වං අගච්ඡිස්සෙ, තුම්හෙ අගච්ඡිස්සථ. අහං අගච්ඡිස්සං, මයං අගච්ඡිස්සාම්හා. සො අගච්ඡිස්සථ, තෙ අගච්ඡිස්සිසු. ත්වං අගච්ඡිස්සසෙ, තුම්හෙ අගච්ඡිස්සව්හෙ. අහං අගච්ඡිස්සං, මයං අගච්ඡිස්සාම්හසෙ. කාලාතිපත්තියා රූපානි.

So agacchissā, te agacchissaṃsu. Tvaṃ agacchisse, tumhe agacchissatha. Ahaṃ agacchissaṃ, mayaṃ agacchissāmhā. So agacchissatha, te agacchissisu. Tvaṃ agacchissase, tumhe agacchissavhe. Ahaṃ agacchissaṃ, mayaṃ agacchissāmhase. Ini adalah bentuk-bentuk Kālātipatti (kondisional/pengandaian masa lampau).

තත්ථ අජ්ජතනියා කාලාතිපත්තියා ච අකාරාගමං සබ්බෙසු පුරිසෙසු සබ්බෙසු වචනෙසු ලබ්භමානම්පි සාසනෙ අනියතං හුත්වා ලබ්භතීති දට්ඨබ්බං. තථා හි ‘‘අගච්ඡි, ගච්ඡි, අගච්ඡිස්සා, ගච්ඡිස්සා’’තිආදිනා ද්වෙ ද්වෙ රූපානි දිස්සන්ති. ගමති, ගමන්ති. ගමතු, ගමන්තු. ගමෙය්‍ය. ගමෙය්‍යුං. සෙසං සබ්බං විත්ථාරෙතබ්බං.

Dalam hal ini, harus dipahami bahwa penambahan bunyi 'a' (akārāgama) dalam Ajjatanī dan Kālātipatti, meskipun ditemukan pada semua persona dan semua jumlah, dalam ajaran (Sāsana) itu bersifat tidak tetap. Oleh karena itu, terlihat dua bentuk masing-masing seperti 'agacchi, gacchi, agacchissā, gacchissā' dan sebagainya. Gamati, gamanti. Gamatu, gamantu. Gameyya. Gameyyuṃ. Sisanya semua harus diperluas.

ඉදානි [Pg.205] පරොක්ඛාහිය්‍යත්තනජ්ජතනීසු විසෙසො වුච්චතෙ – සො පුරිසො මග්ගං ග, සා ඉත්ථී ඝර’මාග. තෙ මග්ගං ගු, තා ඝර’මාගු. එකාරස්ස අකාරාදෙසං ත්වං මග්ගං ග, ත්වං ඝර’’මාග. තුම්හෙ මග්ගං ගුත්ථ, තුම්හෙ ඝර’මාගුත්ථ. අහං මග්ගං ගං, අහං ඝර’මාගං. අහං තං පුරිසං අන්වගං, මයං මග්ගං ගුම්හ, මයං ඝරං ආගුම්හ, මයං තං පුරිසං අන්වගුම්හ. අයං තාව පරොක්ඛාය විසෙසො.

Sekarang keistimewaan dalam Parokkhā, Hiyyattanī, dan Ajjatanī dinyatakan – orang itu [pergi ke] jalan (maggaṃ ga), perempuan itu [datang ke] rumah (ghara’māga). Mereka [pergi ke] jalan (maggaṃ gu), mereka [datang ke] rumah (ghara’māgu). Dengan penggantian bunyi 'e' menjadi 'a': engkau [pergi ke] jalan (maggaṃ ga), engkau [datang ke] rumah (ghara’māga). Kalian [pergi ke] jalan (maggaṃ guttha), kalian [datang ke] rumah (ghara’māguttha). Saya [pergi ke] jalan (maggaṃ gaṃ), saya [datang ke] rumah (ghara’māgaṃ). Saya mengikuti orang itu (anvagaṃ), kami [pergi ke] jalan (maggaṃ gumha), kami [datang ke] rumah (gharaṃ āgumha), kami mengikuti orang itu (anvagumha). Ini adalah keistimewaan dalam Parokkhā.

‘‘සො මග්ගං අගමා, තෙ මග්ගං අගමූ’’ ඉච්චාදි හිය්‍යත්තනියා රූපං. ‘‘සො අගමි, තෙ අගමුං, තෙ ගුං’’ ඉච්චාදි අජ්ජතනියා රූපං.

'So maggaṃ agamā, te maggaṃ agamū' dan sebagainya adalah bentuk Hiyyattanī. 'So agami, te agamuṃ, te guṃ' dan sebagainya adalah bentuk Ajjatanī.

ඉදානි තෙසං පදරූපානි පාකටීකරණත්ථං කිඤ්චි සුත්තං කථයාම – ‘‘සොපාගා සමිතිං වනං. අථෙත්ථ පඤ්චමො ආගා. ආගුං දෙවා යසස්සිනො. මාහං කාකොව දුම්මෙධො, කාමානං වසමන්වගං. අගමා රාජගහං බුද්ධො. වඞ්කං අගමු පබ්බතං. බ්‍රාහ්මණා උපගච්ඡු ම’’න්ති එවමාදීනි භවන්ති.

Sekarang, untuk memperjelas bentuk-bentuk kata tersebut, kami akan menyebutkan beberapa bait (sutta) – 'ia pergi ke pertemuan di hutan' (sopāgā samitiṃ vanaṃ). 'Kemudian di sini yang kelima telah datang' (athettha pañcamo āgā). 'Para dewa yang mulia telah datang' (āguṃ devā yasassino). 'Jangan sampai aku seperti gagak yang bodoh, mengikuti kendali nafsu keinginan' (māhaṃ kākova dummedho, kāmānaṃ vasamanvagaṃ). 'Buddha telah pergi ke Rājagaha' (agamā rājagahaṃ buddho). 'Pergi ke gunung Vaṅka' (vaṅkaṃ agamu pabbataṃ). 'Para brahmana mendekatiku' (brāhmaṇā upagacchu maṃ), dan demikianlah bentuk-bentuk lainnya.

ග ගු ග ගුත්ථ ගං ගුම්හ, අගු අගමු අගමුං;

අගමා’ගමි ගච්ඡන්ති, ආදිභෙදං මනෙ කරෙ.

Ga gu ga guttha gaṃ gumha, agu agamu agamuṃ; Agamā, agami, gacchanti; perbedaan awal ini harus disimpan dalam pikiran.

ඉදානි නාමිකපදානි වුච්චන්තෙ – ගතො, ගන්තා, ගච්ඡං, ගච්ඡන්තී, ගච්ඡන්තං කුලං, සහගතං, ගති, ගමනං, ගමො, ආගමො, අවගමො, ගන්තබ්බං, ගමනීයං, ගම්මං, ගම්මමානං, ගමියමානං, ගො, මාතුගාමො, හිඞ්ගු, ජගු, ඉන්දගූ, මෙධගො ඉච්චාදීනි, කාරිතෙ – ගච්ඡාපෙති, ගච්ඡාපයති, ගච්ඡෙති, ගච්ඡයති, ගම්මෙති. කම්මෙ – ගම්මති, ගමියති, අධිගම්මති, අධිගමියති. තුමන්තාදිත්තෙ ‘‘ගන්තුං, ගමිතුං, ගන්ත්වා, ගන්ත්වාන, ගමිත්වා, ගමිත්වාන, ගමිය, ගමියාන, ගම්ම, ආගම්ම, ආගන්ත්වා, අධිගම්ම, අධිගන්ත්වා’’ ඉච්චාදීනි[Pg.206]. සප්පධාතුස්ස පන ‘‘සප්පො, සප්පිනී, පීඨසප්පී, සප්පි’’ ඉච්චාදීනි රූපානි භවන්ති.

Sekarang kata-kata benda (nāmikapadāni) disebutkan: gato (telah pergi), gantā (pergi), gacchaṃ (sedang pergi - maskulin), gacchantī (sedang pergi - feminin), gacchantaṃ kulaṃ (keluarga yang sedang pergi), sahagataṃ (disertai), gati (tujuan/alam kehidupan), gamanaṃ (perjalanan/kepergian), gamo (kepergian), āgamo (kedatangan/tradisi suci), avagamo (pemahaman), gantabbaṃ (harus pergi), gamanīyaṃ (harus pergi), gammaṃ (yang harus ditempuh), gammamānaṃ (sedang dijalani), gamiyamānaṃ (sedang dijalani), go (sapi/yang bergerak), mātugāmo (kaum wanita), hiṅgu (getah tanaman hingu), jagu (makhluk hidup), indagū (yang pergi dengan indra), medhago (perkelahian), dan sebagainya. Dalam bentuk kausatif (kārite): gacchāpeti, gacchāpayati, gaccheti, gacchayati, gammeti. Dalam bentuk pasif (kamme): gammati, gamiyati, adhigammati, adhigamiyati. Dalam bentuk infinitif (tumanta) dan gerund: 'gantuṃ, gamituṃ, gantvā, gantvāna, gamitvā, gamitvāna, gamiya, gamiyāna, gamma, āgamma, āgantvā, adhigamma, adhigantvā' dan sebagainya. Adapun untuk akar kata sappa, bentuk-bentuknya adalah: 'sappo, sappinī, pīṭhasappī, sappi' dan sebagainya.

තත්ථ සහගතසද්දො තබ්භාවෙ වොකිණ්ණෙ නිස්සයෙ ආරම්මණෙ සංසට්ඨෙති ඉමෙසු අත්ථෙසු දිස්සති. තත්ථ ‘‘යායං තණ්හා පොනොබ්භවිකා නන්දිරාගසහගතා’’ති තබ්භාවෙ වෙදිතබ්බො, නන්දිරාගභූතාති අත්ථො. ‘‘යායං භික්ඛවෙ වීමංසා කොසජ්ජසහගතා කොසජ්ජසම්පයුත්තා’’ති වොකිණ්ණෙ වෙදිතබ්බො, අන්තරන්තරා උප්පජ්ජමානෙන කොසජ්ජෙන වොකිණ්ණාති අයමෙත්ථ අත්ථො. ‘‘අට්ඨිකසඤ්ඤාසහගතං සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං භාවෙතී’’ති නිස්සයෙ වෙදිතබ්බො, අට්ඨිකසඤ්ඤං නිස්සාය අට්ඨිකසඤ්ඤං භාවෙත්වා පටිලද්ධන්ති අත්ථො. ‘‘ලාභී හොති රූපසහගතානං වා සමාපත්තීනං අරූපසහගතානං වා’’ති ආරම්මණෙ, රූපාරූපාරම්මණානන්ති අත්ථො. ‘‘ඉදං සුඛං ඉමාය පීතියා සහගතං සහජාතං සම්පයුත්ත’’න්ති සංසට්ඨෙ, ඉමිස්සා පීතියා සංසට්ඨන්ති අත්ථො. එත්ථෙතං වුච්චති –

Di sana, kata sahagata terlihat dalam makna-makna ini: kondisi itu (tabbhāve), bercampur (vokiṇṇe), ketergantungan (nissaye), objek (ārammaṇe), dan berhubungan (saṃsaṭṭhe). Di sana, dalam kalimat 'Keinginan (taṇhā) ini yang membawa pada kelahiran kembali, yang disertai dengan kegembiraan dan nafsu (nandirāgasahagatā),' harus dipahami sebagai kondisi itu (tabbhāve), artinya yang telah menjadi kegembiraan dan nafsu. Dalam kalimat 'Para bhikkhu, penyelidikan (vīmaṃsā) ini yang bercampur dengan kemalasan, yang terkait dengan kemalasan,' harus dipahami sebagai bercampur (vokiṇṇe), artinya bercampur dengan kemalasan yang muncul berulang kali; inilah maknanya di sini. Dalam kalimat 'Mengembangkan faktor pencerahan perhatian yang disertai dengan persepsi tengkorak (aṭṭhikasaññāsahagataṃ),' harus dipahami sebagai ketergantungan (nissaye), artinya diperoleh dengan bersandar pada persepsi tengkorak dan setelah mengembangkan persepsi tengkorak. Dalam kalimat 'Ia menjadi orang yang mencapai pencapaian (samāpatti) yang disertai dengan bentuk atau tidak disertai dengan bentuk,' sebagai objek (ārammaṇe), artinya yang memiliki objek bentuk dan tanpa bentuk. Dalam kalimat 'Kebahagiaan ini disertai, lahir bersama, dan terkait dengan kegiuran (pīti) ini,' sebagai berhubungan (saṃsaṭṭhe), artinya berhubungan dengan kegiuran ini. Mengenai hal ini dikatakan –

තබ්භාවෙ චෙව වොකිණ්ණෙ, නිස්සයාරම්මණෙසු ච;

සංසට්ඨෙ ච සහගත-සද්දො දිස්සති පඤ්චසු;

Kata sahagata terlihat dalam lima makna: dalam kondisi itu sendiri, bercampur, ketergantungan, objek, dan berhubungan.

ගතීති ගතිගති නිබ්බත්තිගභි අජ්ඣාසයගති විභවගති නිප්ඵත්තිගති ඤාණගතීති බහුවිධා ගති නාම.

Mengenai gati: Apa yang disebut gati ada berbagai macam, yaitu gatigati (tujuan perjalanan), nibbattigati (tujuan kelahiran kembali), ajjhāsayagati (tujuan kecenderungan/niat), vibhavagati (tujuan kemusnahan/nibbāna), nipphattigati (tujuan pencapaian/hasil), dan ñāṇagati (tujuan pengetahuan).

තත්ථ ‘‘තං ගතිං පෙච්ච ගච්ඡාමී’’ති ච ‘‘යස්ස ගතිං න ජානන්ති, දෙවා ගන්ධබ්බමානුසා’’ති ච අයං ගතිගතිනාම. ‘‘ඉමෙසං [Pg.207] ඛො අහං භික්ඛූනං සීලවන්තානං නෙව ජානාමි ගතිංවා අගතිංවා’’ති අයං නිබ්බත්තිගති නාම. ‘‘එවං ඛො තෙ අහං බ්‍රහ්මෙ ගතිඤ්ච ජානාමි ජුතිඤ්ච ජානාමී’’ති අයං අජ්ඣාසයගති නාම. ‘‘විභවො ගති ධම්මානං, නිබ්බානං අරහතො ගතී’’ති අයං විභවගති නාම. ‘‘ද්වෙ ගතියො භවන්ති අනඤ්ඤා’’ති අයං නිප්ඵත්තිගති නාම. ‘‘තං තත්ථ ගතිමා ධිභිමා’’ති ච ‘‘සුන්දරං නිබ්බානං ගතො’’ති ච අයං ඤාණගති නාම. එත්ථෙතං වුච්චති –

Di sana, kalimat 'Setelah meninggal aku akan pergi ke tujuan itu,' dan 'Yang tujuannya tidak diketahui oleh para dewa, gandhabba, dan manusia,' ini disebut gatigati. 'Aku benar-benar tidak mengetahui tujuan atau bukan tujuan dari para bhikkhu yang bermoral ini,' ini disebut nibbattigati. 'Demikianlah, wahai Brahma, Aku mengetahui tujuanmu dan Aku mengetahui kejatuhanmu,' ini disebut ajjhāsayagati. 'Kemusnahan adalah tujuan dari segala fenomena, Nibbāna adalah tujuan bagi Arahat,' ini disebut vibhavagati. 'Ada dua tujuan, tidak ada yang lain,' ini disebut nipphattigati. 'Di sana ia yang memiliki pengetahuan, yang memiliki kecerdasan,' dan 'Telah pergi ke Nibbāna yang indah,' ini disebut ñāṇagati. Mengenai hal ini dikatakan –

ගතිගත්‍යඤ්ච නිබ්බත්‍යං, විභවජ්ඣාසයෙසු ච;

නිප්ඵත්තියඤ්ච ඤාණෙ ච, ගතිසද්දො පවත්තති.

Kata gatisaddo digunakan dalam makna tujuan perjalanan, kelahiran kembali, kemusnahan, kecenderungan, pencapaian, dan pengetahuan.

ගච්ඡතීති ගො. මාතුයා සමභාවං මිස්සීභාවඤ්ච ගච්ඡති පාපුණාතීති මාතුගාමො. රොගං හිංසන්තං ගච්ඡතීති හිඞ්ගු.

Yang bergerak disebut go (sapi). Ia yang mencapai kondisi yang sama dan percampuran dengan seorang ibu disebut mātugāmo (kaum wanita). Yang pergi menghancurkan penyakit disebut hiṅgu (getah hingu).

ඉමානි තස්ස නාමානි

Inilah nama-namanya:

හිඞ්ගු හිඞ්ගුජතුච්චෙව, තථා හිඞ්ගුසිපාටිකා;

හිඞ්ගුජාතීති කථිතා, විනයට්ඨකථාය හි.

Hiṅgu, hiṅgujatu, juga hiṅgusipāṭikā, dan hiṅgujāti disebut demikian dalam Kitab Komentar Vinaya.

ජගූති චුතිතො ජාතිං ගච්ඡතීති ජගු. ඉන්ද්‍රියෙන ගච්ඡතීති ඉන්දගූ. අථ වා ඉන්දභූතෙන කම්මුනා ගච්ඡතීති ඉන්දගු. ‘‘හින්දගූ’’තිපි පාළි. තත්ථ හින්දන්ති මරණං. තං ගච්ඡතීති හින්දගූ. සබ්බමෙතං සත්තාධිවචනං, ලිඞ්ගතො පුල්ලිඞ්ගං. මෙධගොති අත්තනො නිස්සයඤ්ච පරඤ්ච මෙධමානො හිංසමානො ගච්ඡති පවත්තතීති මෙධගො, කලහො. ‘‘තතො සම්මන්ති මෙධගා’’ති එත්ථ හි කලහො මෙධගසද්දෙන භගවතා වුත්තො. ගමිත්වාති එත්ථ –

Jagu: Pergi dari kematian menuju kelahiran kembali disebut jagu. Pergi dengan indra disebut indagū. Atau, pergi dengan kamma yang menjadi penguasa (inda) disebut indagu. Ada juga teks Pāli 'hindagū'. Di sana, hinda berarti kematian. Yang menuju kepadanya disebut hindagū. Semua ini adalah sebutan untuk makhluk hidup (satta), secara gender adalah maskulin (pulliṅga). Medhago: Ia yang berjalan atau berlangsung dengan menyakiti atau menghancurkan pendukung dirinya dan orang lain disebut medhago, yaitu pertengkaran. Dalam kalimat 'Setelah itu pertengkaran mereda,' di sini pertengkaran disebut oleh Sang Bhagavā dengan kata medhaga. Mengenai kata gamitvā di sini –

‘‘ඉසිව්හයං ගමිත්වාන, විනිත්වා පඤ්චවග්ගියෙ;

තතො විනෙසි භගවා, ගන්ත්වා ගන්ත්වා තහිං තහි’’න්ති

'Setelah pergi ke tempat bernama Isipatana dan menjinakkan kelompok lima bhikkhu; setelah itu Sang Bhagavā menjinakkan makhluk-makhluk lain dengan pergi terus ke sana kemari.'

අයං [Pg.208] පාළි නිදස්සනං. සප්පොති සප්පතීති සප්පො, සංසප්පන්තො ගච්ඡතීති අත්ථො. තෙනාහ ආයස්මා සාරිපුත්තො ‘‘යො කාමෙ පරිවජ්ජෙති, සප්පස්සෙව පදාසිරො’’ති ඉමිස්සා පාළියා නිද්දෙසෙ ‘‘සප්පො වුච්චති අහි. කෙනට්ඨෙන සප්පො? සංසප්පන්තො ගච්ඡතීති සප්පො. භුජන්තො ගච්ඡතීති භුජගො. උරෙන ගච්ඡතීති උරගො. පන්නසිරො ගච්ඡතීති පන්නගො. සරීරෙන සප්පතීති සරීසපො. බිලෙ සයතීති බිලාසයො. දාඨා තස්ස ආවුධොති දාඨාවුධො. විසං තස්සඝොරන්ති ඝොරවිසො. ජිව්හා තස්ස දුවිධාති දුජිව්හො. ද්වීහි ජිව්හාහි රසං සායතීති ද්විරසඤ්ඤූ’’ති. සප්පිනීති උරගී. පීඨසප්පීති පීඨෙන සප්පති ගච්ඡතීති පීඨසප්පී, පඞ්ගුළො. සප්පීති යො න පරිභුඤ්ජති, තස්ස බලායුවඩ්ඪනත්ථං සප්පති ගච්ඡති පවත්තතීති සප්පි, ඝතං.

Ini adalah contoh teks Pāli. Sappo: Dikatakan sappo karena ia merayap (sappati), artinya ia pergi dengan merayap. Karena itulah Yang Mulia Sāriputta berkata, 'Ia yang menghindari kesenangan indra, seperti menghindari kepala ular (sappa) dengan kaki,' dalam penjelasan teks Pāli ini: 'Sappo disebut ular (ahi). Mengapa disebut sappo? Karena ia pergi dengan merayap (saṃsappanto), maka ia disebut sappo. Karena pergi secara berkelok-kelok, ia disebut bhujago. Karena pergi dengan dada, ia disebut urago. Karena pergi dengan kepala tertunduk, ia disebut pannago. Karena merayap dengan tubuhnya, ia disebut sarīsapo. Karena tidur di dalam lubang, ia disebut bilāsayo. Karena taring adalah senjatanya, ia disebut dāṭhāvudho. Karena bisanya mengerikan, ia disebut ghoraviso. Karena lidahnya bercabang dua, ia disebut dujivho. Karena ia mengecap rasa dengan dua lidah, ia disebut dvirasaññū.' Sappinī adalah ular betina. Pīṭhasappī: Ia yang merayap atau berjalan dengan bantuan kursi penopang disebut pīṭhasappī, yaitu orang lumpuh. Sappi: Sesuatu yang mengalir atau berlangsung demi meningkatkan kekuatan dan umur panjang bagi orang yang mengonsumsinya disebut sappi, yaitu mentega murni (ghata).

සක්ක ටෙක ලඞ්ඝ ගත්‍යත්තා. සක්කති, නිසක්කති, පරිසක්කති. නිසක්කො, පරිසක්කනං. ටෙකති. ටීකා. ලඞ්ඝති, උල්ලඞ්ඝති, ඔලඞ්ඝති, ලඞ්ඝකො, උල්ලඞ්ඝිකා පීති.

Sakka, ṭeka, laṅgha bermakna pergi. Sakkati, nisakkati, parisakkati. Nisakko, parisakkanaṃ. Ṭekati. Ṭīkā. Laṅghati, ullaṅghati, olaṅghati, laṅghako, ullaṅghikā pīti.

කෙ රෙ ගෙ සද්දෙ. කායති. රායති. ගායති. ජාතකං. රා. ගීතං. කායිතුං. රායිතුං, ගායිතුං. කායිත්වා. රායිත්වා. ගායිත්වා.

Ke, re, ge bermakna suara. Kāyati, rāyati, gāyati. Jātakaṃ, rā, gītaṃ. Kāyituṃ, rāyituṃ, gāyituṃ. Kāyitvā, rāyitvā, gāyitvā.

තත්ථ ජාතකන්ති ජාතං භූතං අතීතං අත්තනො චරිතං කායති කථෙති භගවා එතෙනාති ජාතකං. ජාතකපාළි හි ඉධ ජාතකන්ති වුත්තං. අඤ්ඤත්‍ර පන ජාතං එවං ජාතකන්ති ගහෙතබ්බා. තථා හි ජාතකසද්දො පරියත්තියම්පි වත්තති ‘‘ඉතිවුත්තකං ජාතකං අබ්භුතධම්ම’’න්තිආදීසු, ජාතියම්පි වත්තති ‘‘ජාතකං සමොධානෙසී’’තිආදීසු. රා වුච්චති සද්දො. ගීතන්ති ගායනං.

Di sana, jātaka berarti sesuatu yang dengannya Sang Bhagavā menyuarakan atau mengisahkan kehidupan masa lampau-Nya yang telah terjadi dan berlangsung; itulah jātaka. Teks Jātaka (Jātakapāḷi) di sini disebut jātaka. Namun di tempat lain, sesuatu yang lahir harus dipahami sebagai jātaka. Demikianlah kata jātaka digunakan baik dalam ajaran (pariyatti) seperti dalam 'Itivuttaka, Jātaka, Abbhutadhamma,' dan sebagainya; maupun dalam makna kelahiran, seperti dalam 'Ia menghubungkan kelahiran (jātaka),' dan sebagainya. Rā disebut suara. Gīta berarti nyanyian.

ඛෙ [Pg.209] ජෙ සෙ ඛයෙ. ඛායති. ජායති. සායති. ඛයං ගච්ඡතීති අත්ථො.

Khe, je, se bermakna kehancuran. Khāyati, jāyati, sāyati. Artinya pergi menuju kehancuran.

එත්ථ පන සියා ‘‘නනු ච භො ඛායතීති පදස්ස ඛාදතීති වා පඤ්ඤායතීති වා අත්ථො භවති, තථා ජායතීති පදස්ස නිබ්බත්තතීති අත්ථො, සායතීති පදස්ස රසං අස්සාදෙතීති අත්ථො, එවං සන්තෙ භො කස්මා ඉධ එවං අත්ථො තුම්හෙහි කථියතී’’ති? සච්චං, ධාතූනන්තු අනෙකත්ථත්තා එවං අත්ථො කථෙතුං ලබ්භති. තථා හි ‘‘අප්පස්සුතායං පුරිසො, බලිබද්දොව ජීරතී’’ති එත්ථ ජීරතීති අයං සද්දො ජරං පාපුණාතීති අත්ථං අවත්වා වඩ්ඪතීති අත්ථමෙව වදති, එවං සම්පදමිදං දට්ඨබ්බං.

Namun di sini mungkin ada pendapat: 'Bukankah, Tuan, kata khāyati berarti khādatīti (ia makan) atau paññāyatīti (ia diketahui/tampak)? Begitu pula kata jāyatīti berarti nibbattatīti (ia muncul), kata sāyatīti berarti rasaṃ assādetīti (ia mengecap rasa). Jika demikian, Tuan, mengapa di sini makna tersebut dijelaskan seperti itu oleh Anda?' Benar, karena akar kata memiliki banyak makna, maka makna seperti itu dapat dijelaskan. Sebagaimana dalam kalimat 'Orang yang sedikit belajar ini, ia menua seperti kerbau,' di sini kata jīratīti tidak menyatakan makna mencapai ketuaan, melainkan menyatakan makna bertumbuh; demikianlah hal ini harus dipahami.

ගු ඝු කු උ සද්දෙ. ගවති. ඝවති. කවති. අවති.

Gu, ghu, ku, u dalam makna suara. Gavati. Ghavati. Kavati. Avati.

ඛු රු කු සද්දෙ. ඛොති. රොති. කොති.

Khu, ru, ku dalam makna suara. Khoti. Roti. Koti.

චු ජු පු ප්ලු ගා සෙ ගතියං. චවති. ජවති. පවති. ප්ලවති. ගාති. සෙති. චවනං, චුති. ජවනං, ජවො. පවනං, ප්ලවනං. ගානං. සෙතු. පොතො. ප්ලවො.

Cu, ju, pu, plu, gā, se dalam makna gerak. Cavati. Javati. Pavati. Plavati. Gāti. Seti. Cavanaṃ, cuti. Javanaṃ, javo. Pavanaṃ, plavanaṃ. Gānaṃ. Setu. Poto. Plavo.

එත්ථ ගානන්ති ගමනං. පොතොති පවති ගච්ඡති උදකෙ එතෙනාති පොතො, නාවා. තථා ප්ලවති න සීදතීති ප්ලවො, නාවා එව. ‘‘භින්නප්ලවො සාගරස්සෙව මජ්ඣෙ’’ති හි ජාතකපාළි දිස්සති. ‘‘නාවා, පොතො, ප්ලවො, ජලයානං, තරණ’’න්ති නාවාභිධානානි.

Di sini gānaṃ berarti pergi (gamanaṃ). Poto berarti ia pergi di air dengan alat ini, maka disebut poto, yaitu perahu. Demikian pula plavati berarti ia tidak tenggelam, maka disebut plavo, yaitu perahu juga. Sebab dalam Jātakapāḷi ditemukan: 'Bagaikan perahu yang hancur (bhinnaplavo) di tengah lautan.' Nama-nama untuk perahu adalah nāvā, poto, plavo, jalayānaṃ, taraṇaṃ.

ධෙ ථෙ සද්දසඞ්ඝාතෙසු. ධායති. ථායති. භාවෙ – ධියති, ථියති. ඉත්ථී. ථී.

Dhe, the dalam makna suara dan himpunan. Dhāyati. Thāyati. Dalam bentuk pasif (bhāve) – dhiyati, thiyati. Itthī. Thī.

දෙ තෙ පාලනෙ. දායති. දයා. තාණං.

De, te dalam makna perlindungan. Dāyati. Dayā. Tāṇaṃ.

රා ලා ආදානෙ. රාති. ලාති.

Rā, lā dalam makna mengambil. Rāti. Lāti.

අති අදි බන්ධනෙ. අන්තති. අන්දති. අන්තං. අන්දු.

Ati, adi dalam makna mengikat. Antati. Andati. Antaṃ. Andu.

ජුතසුභ [Pg.210] රුච දිත්තියං. ජොතති. සොභති. රොචති, විරොචති.

Juta, subha, ruca dalam makna cahaya. Jotati. Sobhati. Rocati, virocati.

අක අග කුටිලායං ගතියං. අකති. අගති.

Aka, aga dalam makna gerak yang berliku. Akati. Agati.

නාථ නාධ යාචනොපතාපිස්සරියාසීසාසු. නාථති. නාධති.

Nātha, nādha dalam makna memohon, menyiksa, kekuasaan, dan harapan. Nāthati. Nādhati.

සල හුල චල කම්පනෙ. සලති. හුලති. චලති. කුසලං.

Sala, hula, cala dalam makna guncangan. Salati. Hulati. Calati. Kusalaṃ.

එත්ථ ච කුච්ඡිතෙ පාපකෙ ධම්මෙ සලයතීති කුසලං, හෙතුකත්තුවසෙනිදං නිබ්බචනං දට්ඨබ්බං. තථා හි අට්ඨසාලිනියං ‘‘කුච්ඡිතෙ පාපකෙ ධම්මෙ සලයන්ති චලයන්ති කම්පෙන්ති විද්ධංසෙන්තීති කුසලා’’ති හෙතුකත්තුවසෙන අත්ථො කථිතො. ඉදං සලධාතුවසෙන කුසලසද්දස්ස නිබ්බචනං. අඤ්ඤෙසම්පි ධාතූනං වසෙන කුසලසද්දස්ස නිබ්බචනං භවති. තථා හි අට්ඨසාලිනියං අඤ්ඤානිපි නිබ්බචනානි දස්සිතානි. කථං? ‘‘කුච්ඡිතෙන වා ආකාරෙන සයන්තීති කුසා, තෙ අකුසලධම්මසඞ්ඛාතෙ කුසෙ ලුනන්ති ඡින්දන්තීති කුසලා. කුච්ඡිතානං වා සානතො තනුකරණතො ඤාණං කුසං නාම, තෙන කුසෙන ලාතබ්බාති කුසලා, ගහෙතබ්බා පවත්තෙතබ්බාති අත්ථො. යථා වා කුසා උභයභාගගතං හත්ථප්පදෙසං ලුනන්ති, එවමිමෙපි උප්පන්නානුප්පන්නභාවෙන උභයභාගගතං කිලෙසපක්ඛං ලුනන්ති, තස්මා කුසා විය ලුනන්තීතිපි කුසලා’’ති. එවං අඤ්ඤානිපි නිබ්බචනානි දස්සිතානි. තත්‍ර ‘‘ධම්මා’’ ඉති පදාපෙක්ඛං කත්වා තදනුරූපලිඞ්ගවචනවසෙන ‘‘කුසලා’’ති නිද්දෙසො කතො, ඉධ පන සාමඤ්ඤනිද්දෙසවසෙන ‘‘කුසල’’න්ති නපුංසකෙකවචනනිද්දෙසො අම්හෙහි කතො. පුඤ්ඤවාචකො හි කුසලසද්දො ආරොග්‍යවාචකො ච එකන්තෙන නපුංසකලිඞ්ගො, ඉතරත්ථවාචකො පන තිලිඞ්ගිකො, යථා කුසලො ඵස්සො, කුසලා වෙදනා. කුසලං චිත්තන්ති. කුසලසද්දො [Pg.211] ඉමස්මිං භූවාදිගණෙ ලාධාතුසලධාතුවසෙන නිප්ඵත්තිං ගතොති වෙදිතබ්බො. ඉති භූවාදිගණෙ සමොධානගතධාතුයො සමත්තා.

Dan di sini, disebut kusala karena ia menghalau (salayati) kondisi-kondisi buruk yang tercela; definisi ini harus dilihat melalui bentuk kausatif (hetukattu). Karena dalam Aṭṭhasālinī dijelaskan makna melalui bentuk kausatif: 'Disebut kusalā karena mereka menggetarkan (salayanti), mengguncangkan (calayanti), membuat gemetar (kampenti), dan menghancurkan (viddhaṃsentī) kondisi-kondisi buruk yang tercela.' Ini adalah definisi kata kusala berdasarkan akar kata sala. Definisi kata kusala juga bisa didapat melalui akar-akar kata lainnya. Sebagaimana dalam Aṭṭhasālinī ditunjukkan pula definisi-definisi lainnya. Bagaimana? 'Kusā adalah hal-hal yang berada dalam kondisi tercela, mereka yang memotong (lunanti) atau memutus kusa-kusa yang disebut kondisi tidak bermanfaat itu adalah kusalā. Atau, kusa adalah nama bagi kebijaksanaan karena ia menipiskan (sānato) hal-hal yang tercela; yang harus diambil (lātabbā) dengan kusa tersebut disebut kusalā, maknanya adalah yang harus diambil atau dijalankan. Atau sebagaimana rumput kusa memotong bagian tangan yang menyentuh kedua sisinya, demikian pula hal-hal ini ketika muncul memotong pihak kekotoran batin yang berada di kedua sisi, oleh karena itu disebut kusalā karena memotong seperti rumput kusa.' Demikianlah definisi-definisi lainnya ditunjukkan. Di sana, dengan merujuk pada kata 'dhammā', penyebutan dibuat sebagai 'kusalā' sesuai dengan gender dan jumlahnya; namun di sini, melalui penyebutan umum, kami menyebutkannya sebagai 'kusala' dalam bentuk netral tunggal. Sebab kata kusala yang berarti jasa (puñña) dan yang berarti kesehatan (ārogya) pastilah bergender netral, sedangkan yang berarti lainnya memiliki tiga gender, contohnya kusalo phasso, kusalā vedanā. Kusalaṃ cittaṃ. Kata kusala dalam kelompok Bhūvādi ini harus dipahami terbentuk melalui akar kata lā dan akar kata sala. Demikianlah akar-akar kata yang terhimpun dalam kelompok Bhūvādi selesai.

ඉච්චෙවං –

Demikianlah —

විත්ථාරතො ච සඞ්ඛෙපා, භූවාදීනං ගණො මයා;

යො විභත්තො සඋද්දෙසො, සනිද්දෙසො යථාරහං.

Secara terperinci dan ringkas, kelompok Bhūvādi telah saya bagi, beserta penjelasannya dan uraiannya sebagaimana mestinya.

උපසග්ගනිපාතෙහි, නානාඅත්ථයුතෙහි ච;

යොජෙත්වාන පදානෙත්ථ, දස්සිතානි විසුං විසුං.

Dengan awalan (upasagga) dan kata keterangan (nipāta), serta berbagai makna yang menyertainya; kata-kata di sini telah dihubungkan dan ditunjukkan secara terpisah satu per satu.

පාළිනිදස්සනාදීහි, දස්සිතානි සහෙව තු;

ත්‍යාද්‍යන්තානි ච රූපානි, ස්‍යාන්‍යන්තානි ච සබ්බසො.

Bersamaan dengan contoh-contoh dari Pāli dan sebagainya, bentuk-bentuk yang berakhiran ti (tyādyantāni) dan yang berakhiran si (syānyantāni) telah ditunjukkan secara menyeluruh.

පදානං සදිසත්තඤ්ච, තථා විසදිසත්තනං;

චොදනාපරිහාරෙහි, සහිතො චත්ථනිච්ඡයො.

Kesamaan dan ketidaksamaan kata-kata, bersama dengan sanggahan dan penyelesaiannya, beserta penetapan maknanya.

අත්ථුද්ධාරො’භිධානඤ්ච, ලිඞ්ගත්තයවිමිස්සනං;

අභිධෙය්‍යකලිඞ්ගෙසු, සවිසෙසපදානි ච.

Penjelasan makna, istilah, perpaduan tiga gender, serta kata-kata khusus dalam hal gender yang dijelaskan.

නානාපදබහුප්පද-සමොධානඤ්ච දස්සිතං;

රූළ්හීසද්දාදයො චෙව, සුවිභත්තා අනාකුලා.

Himpunan berbagai kata dan banyak kata telah ditunjukkan; begitu pula kata-kata konvensional (rūḷhīsadda) dan lainnya, terbagi dengan baik dan tidak membingungkan.

සබ්බනාමං සබ්බනාම-සදිසානි පදානි ච;

නානාපදෙහි යොජෙතුං, දස්සිතානි යථාරහං.

Kata ganti (sabbanāma) dan kata-kata yang serupa dengan kata ganti; telah ditunjukkan sebagaimana mestinya untuk dihubungkan dengan berbagai kata.

තුමන්තානි ච රූපානි, ත්වාද්‍යන්තානි ච විඤ්ඤූනං;

පිටකෙ පාටවත්ථාය, සබ්බමෙතං පකාසිතං.

Bentuk-bentuk yang berakhiran tum dan bentuk-bentuk yang berakhiran tvā; semua ini telah diterangkan demi kemahiran para bijaksana dalam Piṭaka.

යෙ සද්දනීතිම්හි ඉමං විභාගං,ජානන්ති සම්මා මුනිසාසනෙ තෙ;

අත්ථෙසු සබ්බෙසුපි වීතකඞ්ඛා,අච්ඡම්භිනො සීහසමා භවන්ති.

Mereka yang mengetahui pembagian dalam Saddanīti ini dengan benar dalam ajaran Muni; akan terbebas dari keraguan dalam segala makna, tidak gentar, dan menjadi seperti singa.

විභූතභුතග්ගසයම්භුචක්කෙ[Pg.212],සුභූතභූරිං වදතා නරානං;

යො සද්දනීතිම්හි භුවාදිකණ්ඩො,වුත්තො මයා තං භජථත්ථකාමො.

Dalam lingkaran Sang Swayambhū yang termasyhur dan agung, yang menyatakan kebenaran yang agung kepada manusia; bagian Bhūvādi dalam Saddanīti ini telah saya sampaikan, pelajarilah itu bagi yang menginginkan manfaat.

ඉති නවඞ්ගෙ සාට්ඨකථෙ පිටකත්තයෙ බ්‍යප්පථගතීසු විඤ්ඤූනං

Demikianlah, bagi kemahiran para bijaksana dalam seluk-beluk tiga Piṭaka beserta komentar-komentarnya yang terdiri dari sembilan bagian,

කොසල්ලත්ථාය කතෙ සද්දනීතිප්පකරණෙ

Dalam kitab Saddanīti yang disusun untuk kemahiran tersebut,

පන්නරසහි පරිච්ඡෙදෙහි මණ්ඩිතො භූවාදිගණො නාම

Yang dihiasi dengan lima belas bab, yang disebut sebagai kelompok Bhūvādi,

සොළසමො පරිච්ඡෙදො.

Bab keenam belas.

17. රුධාදිඡක්ක

17. Enam akar kata yang diawali dengan rudha (Rudhādichakka).

රුධාදිගණික

Kelompok Kata Kerja Rudhadi (Rudhādigaṇika).

ඉතො පරං පවක්ඛාමි, රුධාදිකගණාදයො;

සාසනස්සොපකාරාය, ගණෙ තු ඡබ්බිධෙ කථං.

Setelah ini, saya akan menjelaskan tentang kelompok kata kerja rudhādika dan seterusnya; untuk membantu Ajaran (Sāsana), bagaimana penjelasan mengenai keenam kelompok kata kerja tersebut.

රුධි ආවරණෙ. රුධිධාතු ආවරණෙ වත්තති. එත්ථ ආවරණං නාම පිදහනං වා පරිරුන්ධනං වා පලිබුද්ධනං වා හරිතුං වා අප්පදානං, සබ්බමෙතං වට්ටති. රුන්ධති, රුන්ධිති, රුන්ධීති, රුන්ධෙති, අවරුන්ධෙති. කම්මනි – මග්ගො පුරිසෙන රුන්ධියති. රොධො, ඔරොධො, විරොධො, පටිවිරොධො, විරුද්ධො, පටිවිරුද්ධො, පරිරුද්ධො. රුන්ධිතුං, පරිරුන්ධිතුං. රුන්ධිත්වා. පරිරුන්ධිත්වා.

Rudhi dalam arti menghalangi (āvaraṇa). Akar kata rudhidhātu digunakan dalam arti menghalangi. Di sini, yang dimaksud dengan menghalangi adalah menutup, atau merintangi, atau menghambat, atau tidak memberikan izin untuk mengambil; semua ini berlaku. Rundhati, rundhiti, rundhīti, rundheti, avarundheti. Dalam bentuk pasif (kammani) – maggo purisena rundhiyati (jalan dihalangi oleh pria itu). Rodho (penghalang/penjara), orodho (pingitan/harem), virodho (pertentangan), paṭivirodho (pertentangan berulang), viruddho (bertentangan), paṭiviruddho (bertentangan sebagai musuh), pariruddho (dikepung). Rundhituṃ, parirundhituṃ. Rundhitvā, parirundhitvā.

තත්‍ර රොධොති චාරකො. සො හි රුන්ධති පවෙසිතානං කුරූරකම්මන්තානං සත්තානං ගමනං ආවරතීති රොධොති වුච්චති. ඔරොධොති රාජුබ්බරී, සා පන යථාකාමචාරං චරිතුං අප්පදානෙන ඔරුන්ධියති අවරුන්ධියතීති ඔරොධො. විරොධොති අනනුකූලතා. පටිවිරොධොති පුනප්පුනං අනනුකූලතා. විරුද්ධොති විරොධං ආපන්නො. පටිවිරුද්ධොති පටිසත්තුභාවෙන [Pg.213] විරොධං ආපන්නො. පරිරුද්ධොති ගහණත්ථාය සම්පරිවාරිතො. වුත්තඤ්හි ‘‘යථා අරීහි පරිරුද්ධො, විජ්ජන්තෙ ගමනෙ පථෙ’’ති. අවරුද්ධොති පබ්බාජිතො.

Di sana, rodho berarti penjara (cāraka). Karena ia menghalangi; ia menutup gerakan makhluk-makhluk pelaku kejahatan kejam yang telah dimasukkan ke dalamnya, maka disebut rodho. Orodho adalah para selir raja; karena mereka dihalangi dan dipingit agar tidak dapat pergi sesuai keinginan, maka disebut orodho. Virodho berarti ketidaksesuaian. Paṭivirodho berarti ketidaksesuaian yang berulang-ulang. Viruddho berarti telah mengalami pertentangan. Paṭiviruddho berarti telah mengalami pertentangan dalam status sebagai musuh. Pariruddho berarti dikepung untuk ditangkap. Karena dikatakan: 'Bagaikan dikepung oleh musuh, sementara jalan keluar sedang dicari.' Avaruddho berarti diasingkan.

මුච මොචනෙ. මිගං බන්ධනා මුඤ්චති. මුඤ්චනං, මොචනං. දුක්ඛප්පමොචනං, මොචො.

Muca dalam arti melepaskan (mocana). Muñcati migaṃ bandhanā (Ia melepaskan rusa dari jeratan). Muñcanaṃ, mocanaṃ. Dukkhappamocanaṃ (pembebasan dari penderitaan), moco.

මොචොති චෙත්ථ අට්ඨිකකදලීරුක්ඛො. මුඤ්චිතුං. මුඤ්චිත්වා. කාරිතෙ ‘‘මොචෙති, මොචෙතුං, මොචෙත්වා’’තිආදීනි.

Di sini, moco berarti pohon pisang berbiji (aṭṭhikakadalī). Muñcituṃ. Muñcitvā. Dalam bentuk kausatif (kārita): moceti, mocetuṃ, mocetvā, dan sebagainya.

රිච විරෙචනෙ. රිඤ්චති. රිඤ්චනං, විරෙචනං, විරෙකො, විරෙචකො. රිඤ්චිතුං. රිඤ්චිත්වා.

Rica dalam arti mengosongkan/membersihkan (virecana). Riñcati. Riñcanaṃ, virecanaṃ, vireko, virecako (pencahar). Riñcituṃ. Riñcitvā.

සිච පග්ඝරණෙ. උදකෙන භූමිං සිඤ්චති. පුත්තං රජ්ජෙ අභිසිඤ්චි. අභිසෙකො. මුද්ධාභිසිත්තො ඛත්තියො. සිඤ්ච භික්ඛු ඉමං නාවං, සිත්තා තෙ ලහුමෙස්සති. සිත්තට්ඨානං. සිඤ්චිතුං. සිඤ්චිත්වා.

Sica dalam arti memercikkan/mengucurkan (paggharaṇa). Udakena bhūmiṃ siñcati (Ia menyiram tanah dengan air). Puttaṃ rajje abhisiñci (Ia menobatkan putranya dalam kerajaan). Abhiseko (penobatan). Muddhābhisitto khattiyo (kesatria yang kepalanya telah diperciki/dinobatkan). 'Kuraslah perahu ini, wahai Bhikkhu, jika dikuras, ia akan menjadi ringan bagimu.' Sittaṭṭhānaṃ (tempat yang telah disiram). Siñcituṃ. Siñcitvā.

යුජ යොගෙ. යුඤ්ජති, අනුයුඤ්ජති. කම්මනි ‘‘යුඤ්ජියතී’’ති රූපානි. කෙචි ‘‘යුඤ්ජතෙ’’ති ඉච්ඡන්ති. යුඤ්ජනං, සංයොගො, අනුයොගො, භාවනානුයුත්තො, සඤ්ඤොගො, සඤ්ඤොජනං, අත්ථයොජනා. දීඝං සන්තස්ස යොජනං. යුඤ්ජිතුං, අනුයුඤ්ජිතුං. අනුයුඤ්ජිත්වා. යොජෙති. තත්ථ සංයොජනන්ති බන්ධනං කාමරාගාදි. යොජනන්ති –

Yuja dalam arti menghubungkan/menerapkan (yoga). Yuñjati, anuyuñjati. Dalam bentuk pasif (kammani), bentuknya adalah yuñjiyati. Beberapa ahli menginginkan bentuk yuñjate. Yuñjanaṃ, saṃyogo (persatuan), anuyogo (penerapan), bhāvanānuyutto (tekun dalam meditasi), saññogo, saññojanaṃ (belenggu), atthayojanā (penafsiran makna). 'Satu yojana terasa jauh bagi yang lelah.' Yuñjituṃ, anuyuñjituṃ. Anuyuñjitvā. Yojeti. Di sana, saṃyojana berarti belenggu seperti nafsu indra dan sebagainya. Yojana berarti –

විදත්ථි ද්වාදසඞ්ගුල්‍යො, තද්වයං රතනං මතං;

සත්තරතනිකා යට්ඨි, උසභං වීසයට්ඨිකං;

ගාවුතං උසභාසීති, යොජනං චතුගාවුතං.

Satu vidatthi (jengkal) adalah dua belas jari (aṅgula), dua kalinya dianggap satu ratana (hasta); tujuh ratana adalah satu yaṭṭhi, satu usabha adalah dua puluh yaṭṭhi; satu gāvuta adalah delapan puluh usabha, satu yojana adalah empat gāvuta.

භුජ පාලනබ්‍යවහරණෙසු. පාලනං රක්ඛණං. බ්‍යවහරණං අජ්ඣොහරණං. භුඤ්ජති, පරිභුඤ්ජති, සංභුඤ්ජති. දාසපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජි. කාරිතෙ ‘‘භොජෙති භොජයතී’’තිආදීනි රූපානි. භොජනං, සම්භොගො, මහිභුජො, ගාමභොජකො[Pg.214], උපභොගො, පරිභොගො. භුත්තො ඔදනො භවතා. සචෙ භුත්තො භවෙය්‍යාහං. ඔදනං භුත්තො භුත්තවා භුත්තාවී. තුමන්තාදිත්තෙ ‘‘භුඤ්ජිතුං, පරිභුඤ්ජිතුං, භොජෙතුං, භොජයිතුං, භුඤ්ජිත්වා, භුඤ්ජිත්වාන, භුඤ්ජිය, භුඤ්ජියාන, භොජෙත්වා, භොජෙත්වාන, භොජයිත්වා, භොජයිත්වාන’’ ඉච්චාදීනි පරිසද්දාදීහි විසෙසිතබ්බානි.

Bhuja dalam arti melindungi (pālana) dan mengonsumsi (byavaharaṇa). Pālana berarti menjaga (rakkhaṇa). Byavaharaṇa berarti menelan/memakan (ajjhoharaṇa). Bhuñjati (makan/menikmati), paribhuñjati (menggunakan/mengonsumsi), saṃbhuñjati (makan bersama). Paribhuñji dāsaparibhogena (Ia menggunakan dengan penggunaan seorang pelayan). Dalam bentuk kausatif (kārita), bentuknya adalah bhojeti, bhojayati, dan sebagainya. Bhojana (makanan), sambhogo (kenikmatan bersama), mahibhujo (raja/pelindung bumi), gāmabhojako (kepala desa), upabhogo (penggunaan), paribhogo (pemakaian). Nasi telah dimakan oleh Anda (bhutto odano bhavatā). Sace bhutto bhaveyyāhaṃ (Jika saya telah makan). Odanaṃ bhutto (telah makan nasi), bhuttavā, bhuttāvī. Dalam bentuk tumun dan lainnya: bhuñjituṃ, paribhuñjituṃ, bhojetuṃ, bhojayituṃ, bhuñjitvā, bhuñjitvāna, bhuñjiya, bhuñjiyāna, bhojetvā, bhojetvāna, bhojayitvā, bhojayitvāna, dan sebagainya, harus dibedakan dengan awalan pari dan lainnya.

තත්‍ර භුඤ්ජතීති භත්තං භුඤ්ජති, භොජනීයං භුඤ්ජති. තථා හි ‘‘ඛාදනීයං වා භොජනීයං වා ඛාදති වා භුඤ්ජති වා’’තිආදි වුත්තං. අපිච කදාචි ඛාදනීයෙපි ‘‘භුඤ්ජතී’’ති වොහාරො දිස්සති. ‘‘ඵලානි ඛුද්දකප්පානි, භුඤ්ජ රාජ වරාවර’’න්ති හි වුත්තං. පරිභුඤ්ජතීති චීවරං පරිභුඤ්ජති, පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජති, ගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරං පරිභුඤ්ජති, පටිසෙවතීති වුත්තං හොති. තෙනෙව ච පටිසෙවතීති පරිභුඤ්ජතීති අත්ථො සංවණ්ණියති. අපිච ‘‘කාමෙ භුඤ්ජතී’’ති ච ‘‘පඤ්චකාමගුණෙ පරිභුඤ්ජතී’’ති ච දස්සනතො පන භුඤ්ජනපරිභුඤ්ජනසද්දා පටිසෙවනත්ථෙන කත්ථචි සමානත්ථාපි හොන්තීති අවගන්තබ්බා. සංභුඤ්ජතීති සම්භොගං කරොති, එකතො වාසං කරොතීති අත්ථො. එත්ථ සියා ‘‘නනු ච භො අත්‍ර භුජධාතු පාලනබ්‍යවහරණෙසු වුත්තො, සො කථං එත්තකෙසුපි අත්ථෙසු වත්තතී’’ති? වත්තතෙව, අනෙකත්ථා හි ධාතවො, තෙ උපසග්ගසහායෙ ලභිත්වාපි අනෙකත්ථතරාව හොන්ති. ඉතො පට්ඨාය තුමන්තාදීනි රූපානි න වක්ඛාම. යත්ථ පන විසෙසො දිස්සති, තත්ථ වක්ඛාම.

Di sana, bhuñjati berarti ia memakan nasi, memakan makanan. Karena dikatakan: 'ia mengunyah makanan keras (khādanīya) atau memakan makanan lunak (bhojanīya)'. Selain itu, terkadang penggunaan bhuñjati juga terlihat pada makanan keras. Karena dikatakan: 'Makanlah buah-buahan kecil, wahai Raja, yang terbaik dan yang terburuk.' Paribhuñjati berarti ia menggunakan jubah, menggunakan makanan persembahan, menggunakan obat-obatan dan perlengkapan bagi yang sakit; itu berarti ia menggunakan (paṭisevati). Karena itulah arti paribhuñjati dijelaskan sebagai paṭisevati. Selain itu, dari penggunaan 'menikmati kesenangan indra' (kāme bhuñjati) dan 'menggunakan lima jenis kesenangan indra' (pañcakāmaguṇe paribhuñjati), harus dipahami bahwa kata bhuñjana dan paribhuñjana di beberapa tempat memiliki arti yang sama dalam makna penggunaan (paṭisevana). Saṃbhuñjati berarti melakukan penikmatan bersama, atau berarti hidup bersama. Di sini mungkin ada pertanyaan: 'Bukankah akar kata bhuja di sini dikatakan dalam arti melindungi dan mengonsumsi, bagaimana ia bisa berlaku dalam begitu banyak arti?' Itu memang berlaku, karena akar-akar kata memiliki banyak arti; ketika disertai dengan awalan (upasagga), mereka memiliki lebih banyak lagi arti. Mulai sekarang, kami tidak akan menyebutkan bentuk-bentuk tum dan lainnya. Namun di mana ada perbedaan yang nyata, di sana kami akan menyebutkannya.

කති ඡෙදනෙ. කන්තති, විකන්තති. සල්ලකත්තො.

Kati dalam arti memotong (chedana). Kantati, vikantati. Sallakatto (ahli bedah).

භිදි විදාරණෙ. භින්දති. අනාගතත්ථෙ වත්තබ්බෙ ‘‘භෙජ්ජිස්සති, භින්දිස්සතී’’ති ද්විධා භවන්ති රූපානි. පාපකෙ අකුසලෙ ධම්මෙ භින්දතීති භික්ඛු. තෙනාහ –

Bhidi dalam arti membelah (vidāraṇa). Bhindati. Dalam bentuk waktu yang akan datang, bentuknya menjadi dua: bhejjissati dan bhindissati. Seseorang yang menghancurkan keadaan-keadaan buruk yang tidak bermanfaat disebut bhikkhu. Karena itu dikatakan –

‘‘න [Pg.215] තෙන භික්ඛු සො හොති, යාවතා භික්ඛතෙ පරෙ;

විසං ධම්මං සමාදාය, භික්ඛු හොති න තාවතා.

'Seseorang tidak menjadi bhikkhu hanya karena ia meminta-minta kepada orang lain; dengan mengadopsi ajaran yang tidak murni, seseorang tidaklah menjadi bhikkhu.

යොධ පුඤ්ඤඤ්ච පාපඤ්ච, බාහිත්වා බ්‍රහ්මචරියං;

සඞ්ඛාය ලොකෙ චරති, සවෙ ‘භික්ඛූ’ති වුච්චතී’’ති.

Ia yang di dunia ini telah menyingkirkan baik jasa maupun dosa, menjalani kehidupan suci; yang hidup di dunia dengan pemahaman, ia benar-benar disebut seorang bhikkhu.'

ඉදඤ්ච ඛීණාසවං සන්ධාය වුත්තං, සෙක්ඛපුථුජ්ජනසමණාපි යථාසම්භවං ‘‘භික්ඛූ’’ති වත්තබ්බතං පාපුණන්තියෙව. සඞ්ඝං භින්දතීති සඞ්ඝභෙදකො. දෙවදත්තෙන සඞ්ඝො භින්නො,. භින්දියතීති භින්නොති හි නිබ්බචනං. න තෙ කට්ඨානි භින්නානි. භින්දතීති භෙත්තා.

Dan ini dikatakan merujuk pada dia yang telah menghancurkan noda batin (khīṇāsava), namun para pertapa pelajar dan orang biasa (sekkhaputhujjanasamaṇā) juga berhak disebut 'bhikkhu' sesuai keadaannya. Seseorang yang memecah sangha disebut saṅghabhedako. Sangha telah dipecah oleh Devadatta. Penjelasannya adalah: ia disebut bhinno karena ia dipecah (bhindiyatīti). Kayu-kayu itu tidak pecah. Ia yang memecahkan disebut bhettā.

ඡිදි ද්වෙධාකරණෙ. ඡින්දතීති ඡෙදකො, එවං ඡෙත්තා. කෙසෙ ඡෙත්තුං වට්ටති. ඡින්දියතීති ඡින්නො. ඡින්නොපි රුක්ඛො පුනදෙව රූහති. ඉදං පන භිදිඡිදිද්වයං දිවාදිගණං පත්වා ‘‘භිජ්ජති ඡිජ්ජතී’’ති සුද්ධකත්තුවාචකං රූපද්වයං ජනෙති, තස්මා ‘‘භිජ්ජතීති භින්නො’’තිආදිනා සුද්ධකත්තුවසෙනපි නිබ්බචනං කාතබ්බං.

Chidi dalam arti membelah menjadi dua (dvedhākaraṇa). Ia yang memotong disebut chedako, demikian pula chettā. Rambut patut dipotong. Ia disebut chinno karena ia dipotong (chindiyatīti). Bahkan pohon yang telah ditebang (chinno) akan tumbuh kembali. Namun, pasangan bhidi dan chidi ini ketika masuk ke dalam kelompok divādi, menghasilkan dua bentuk bermakna pasif (kammavācaka) yaitu bhijjati dan chijjati; oleh karena itu, penjelasan juga harus dibuat berdasarkan pelaku murni (shuddhakartu) seperti 'bhijjatīti bhinno' dan sebagainya.

තදි හිංසානාදරෙසු. තන්දති. තන්දී, තද්දු. තද්දති කච්ඡු.

Tadi dalam arti menyakiti (hiṃsā) dan tidak hormat (anādara). Tandati. Tandī (malas), taddu (gatal-gatal). Kudis yang terasa gatal/menyakitkan (taddati kacchu).

උදි පසවකිලෙදනෙසු. පසවනං සන්දනං. කිලෙදනං තින්දතා. උන්දති. උන්දූරො, සමුද්දො.

Udi dalam arti mengalirkan (pasava) dan membasahi (kiledana). Pasavana berarti mengalir (sandana). Kiledana berarti kebasahan (tindatā). Undati. Undūro (tikus), samuddo (samudra).

විද ලාභෙ. වින්දති. ගොවින්දො, විත්ති. එත්ථ විත්තීති අනුභවනං, වෙදනා වා.

Vida dalam arti memperoleh (lābha). Vindati. Govindo (penguasa/penggembala sapi), vitti (kepuasan/perolehan). Di sini vitti berarti pengalaman atau perasaan (vedanā).

විද තුට්ඨියං. වින්දති, නිබ්බින්දති. නිබ්බින්දනං. විරජ්ජති. නිබ්බින්දො කාමරතියා. විත්ති, විත්තං, වෙදො. ලභති අත්ථවෙදං ධම්මවෙදං.

Vida dalam arti kepuasan (tuṭṭhiyaṃ). Vindati, nibbindati. Nibbindanaṃ (penjemuan). Virajjati (menjadi tidak melekat). Nibbindo kāmaratiyā (jemu terhadap kesenangan indra). Vitti (kebahagiaan), vittaṃ (kekayaan), vedo (pengetahuan/perasaan/kitab Veda). Labhati atthavedaṃ dhammavedaṃ (memperoleh pengetahuan tentang makna dan pengetahuan tentang Dhamma).

එත්ථ විත්තීති සොමනස්සං. ‘‘විත්ති හි මං වින්දති සුත දිස්වා’’ති හි වුත්තං. විත්තන්ති විත්තිජනනත්තා විත්තසඞ්ඛාතං ධනං. වෙදොති [Pg.216] ගන්ථොපි ඤාණම්පි සොමනස්සම්පි වුච්චති. ‘‘තිණ්ණං වෙදානං පාරගූ’’තිආදීසු හි ගන්ථො ‘‘වෙදො’’ති වුච්චති. ‘‘බ්‍රාහ්මණං වෙදගුමභිජඤ්ඤා අකිඤ්චනං කාමභවෙ අසත්ත’’න්තිආදීසු ඤාණං. ‘‘යෙ වෙදජාතා විචරන්ති ලොකෙ’’තිආදීසු සොමනස්සං.

Di sini, yang dimaksud vitti adalah kegembiraan (somanassaṃ). Karena telah dikatakan: 'Vitti hi maṃ vindati suta disvā' (Kegembiraan sungguh menemukanku setelah melihat anak). Vitta disebut demikian karena ia menghasilkan kepuasan (vittijananattā), yaitu kekayaan (dhana) yang dikenal sebagai vitta. Veda disebut demikian baik untuk kitab, pengetahuan, maupun kegembiraan. Dalam [kalimat] seperti 'Tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū' (Master dari tiga Veda), kitab disebut 'vedo'. Dalam 'Brāhmaṇaṃ vedagumabhijaññā akiñcanaṃ kāmabhave asattaṃ' (Kenalilah brahmana yang telah mencapai akhir pengetahuan...) dan sebagainya, itu berarti pengetahuan. Dalam 'Ye vedajātā vicaranti loke' (Mereka yang berkelana di dunia dengan kegembiraan yang muncul) dan sebagainya, itu berarti kegembiraan.

වෙදගන්ථෙ ච ඤාණෙ ච, සොමනස්සෙ ච වත්තති;

වෙදසද්දො ඉමං නානා-ධාතුතො සමුදීරයෙ.

Kata Veda digunakan untuk kitab suci, pengetahuan, dan kegembiraan; kata veda ini dinyatakan berasal dari berbagai akar kata tersebut.

ලිප ලිම්පනෙ. ලිම්පති, ලිම්පකො. අවලෙපො. අවලෙපොති අහඞ්කාරො.

Lipa dalam arti melumuri (limpane). Limpati, limpako. Avalepo (lumuran/kelekatan). Avalepo berarti keakuan atau kesombongan (ahaṅkāro).

ලුප අච්ඡෙදනෙ. ලුම්පති. විලුම්පකො, විලුත්තො විලොපො.

Lupa dalam arti merampas atau memutus (acchedane). Lumpati. Vilumpako (perampas), vilutto (dirampas), vilopo (perampasan).

විලුම්පතෙව පුරිසො, යාවස්ස උපකප්පති;

යදා චඤ්ඤෙ විලුම්පන්ති, සො විලුත්තො විලුම්පතීති.

Seseorang merampas selama itu menguntungkannya; namun ketika orang lain merampas darinya, ia yang telah dirampas itu akan merampas kembali.

පිස චුණ්ණනෙ. පිංසති. පිසකො. පිසුණා වාචා. ආගමට්ඨකථායං පන ‘‘අත්තනො පියභාවං පරස්ස ච සුඤ්ඤභාවං යාය වාචාය භාසති, සා පිසුණා වාචා’’ති වුත්තං, තං නිරුත්තිලක්ඛණෙන වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

Pisa dalam arti menghancurkan atau menghaluskan (cuṇṇane). Piṃsati. Pisako. Pisuṇā vācā (ucapan fitnah). Namun dalam Kitab Komentar (Āgamaṭṭhakathā) dikatakan, 'Ucapan yang digunakan seseorang untuk menyatakan keadaan yang menyenangkan bagi dirinya sendiri dan keadaan yang hampa bagi orang lain, itulah pisuṇā vācā,' hal itu harus dipandang sebagai sesuatu yang dinyatakan menurut karakteristik etimologi (niruttilakkhaṇa).

හිසි විහිංසායං. හිංසති, විහිංසති. හිංසකො.

Hisi dalam arti menyakiti (vihiṃsāyaṃ). Hiṃsati, vihiṃsati. Hiṃsako (penyakiti).

අහිංසකොති මෙ නාමං, හිංසකස්ස පුරෙ සතො;

අජ්ජාහං සච්චනාමොම්හි, න නං හිංසාමි කිඤ්චනං.

'Ahiṃsaka (Tak-menyakiti) adalah namaku, meskipun sebelumnya aku adalah seorang penyakiti (hiṃsaka); hari ini aku adalah pemilik nama yang benar, aku tidak menyakiti apa pun sedikit pun'.

හිංසිතබ්බං කිංසතීති සීහො. ආදිඅන්තක්ඛරවිපල්ලාසවසෙන සද්දසිද්ධි, යථා ‘‘කන්තනට්ඨෙන තක්ක’’න්ති. විහෙසකො, විහෙසනං.

Singa (sīho) disebut demikian karena ia membunuh (kiṃsati) apa yang seharusnya disakiti. Pembentukan kata ini terjadi melalui pertukaran huruf awal dan akhir, seperti kata 'takka' (susu asam) dalam arti memotong (kantana). Vihesako (penyiksa), vihesanaṃ (penyiksaan).

සුම්භ [Pg.217] පහාරෙ. යො නො ගාවොව සුම්භති. පරිසුම්භති. සුම්භොති. අත්‍රිමෙ පාළිතො පයොගා –

Sumbha dalam arti memukul (pahāre). 'Seseorang yang memukul kami seperti lembu.' Parisumbhati. Sumbho. Berikut ini adalah penggunaan dari teks Pāli –

‘‘සංසුම්භමානා අත්තානං, කාලමාගමයාමසෙ’’ති ච,

'Sambil saling memukul diri sendiri, kami menantikan waktu,' dan,

‘‘කෙසග්ගහණමුක්ඛෙපා, භූම්‍යා ච පරිසුම්භනා;

දත්වා ච නො පක්කමති, බහුදුක්ඛං අනප්පක’’න්ති ච,

'Menjambak rambut, mengangkat, dan memukul-mukul di tanah; setelah memberi kami penderitaan yang besar, ia pergi,' dan,

‘‘භූමිං සුම්භාමි වෙගසා’’ති ච.

'Aku memukul tanah dengan cepat'.

අඤ්ඤත්ථ පන අඤ්ඤාපි වුත්තා. තා ඉධ අනුපපත්තිතො න වුත්තා. කෙචෙත්ථ මඤ්ඤෙය්‍යුං, යථා භූවාදිගණෙ ‘‘සකි සඞ්කායං ඛජි ගතිවෙකල්ලෙ’’තිආදීනං ධාතූනං පටිලද්ධවග්ගන්තභාවස්ස නිග්ගහීතාගමස්ස වසෙන ‘‘සඞ්කති ඛඤ්ජතී’’ති රූපානි භවන්ති, තථා ඉමස්මිං රුධාදිගණෙ ‘‘මුච මොචනෙ කති ඡෙදනෙ’’තිආදීනං ධාතූනං පටිලද්ධවග්ගන්තභාවස්ස නිග්ගහීතාගමස්ස වසෙන ‘‘මුඤ්චති කන්තතී’’තිආදීනි රූපානි භවන්ති. එවං සන්තෙ කො ඉමෙසං තෙසඤ්ච විසෙසොති? එත්ථ වුච්චතෙ – යෙ භූවාදිගණස්මිං අනෙකස්සරා අසංයොගන්තා ඉකාරන්තවසෙන නිද්දිට්ඨා, තෙ ආඛ්‍යාතත්තඤ්ච නාමිකත්තඤ්ච පත්වා සුද්ධකත්තුහෙතුකත්තුවිසයෙසු එකන්තතො නිග්ගහීතාගමෙන නිප්ඵන්නරූපා භවන්ති, න කත්ථචිපි තෙසං විනා නිග්ගහීතාගමෙන රූපප්පවත්ති දිස්සති. තං යථා? සඞ්කති, සඞ්කා, ඛඤ්ජති, ඛඤ්ජො ඉච්චාදි. අයං අනෙකස්සරානං ඉකාරන්තවසෙන නිද්දිට්ඨානං භූවාදිගණිකානං විසෙසො.

Di tempat lain juga disebutkan yang lainnya. Hal itu tidak disebutkan di sini karena ketidaktepatan. Beberapa orang di sini mungkin berpikir bahwa sebagaimana dalam kelompok Bhūvādi, akar kata seperti 'saki' dalam arti keraguan dan 'khaji' dalam arti pincang mendapatkan akhiran nasal (niggahīta) sehingga menjadi bentuk 'saṅkati' dan 'khañjati', demikian pula dalam kelompok Rudhādi ini, akar kata seperti 'muca' dalam arti melepaskan dan 'kati' dalam arti memotong mendapatkan akhiran nasal sehingga menjadi bentuk 'muñcati', 'kantati', dan sebagainya. Jika demikian, apa perbedaan antara mereka? Di sini dikatakan – akar kata dalam kelompok Bhūvādi yang memiliki banyak vokal, tidak berakhir dengan konsonan rangkap, dan ditunjukkan dengan akhiran 'i', baik dalam bentuk aktif sederhana maupun kausatif, bentuknya selalu dihasilkan dengan akhiran nasal, dan tidak pernah terlihat penggunaan tanpa akhiran nasal. Contohnya seperti apa? Saṅkati, saṅkā, khañjati, khañjo, dan sebagainya. Inilah perbedaan bagi akar kata dari kelompok Bhūvādi yang memiliki banyak vokal dan ditunjukkan dengan akhiran 'i'.

යෙ ච රුධාදිගණස්මිං අනෙකස්සරා අසංයොගන්ත්වා අකාරන්තවසෙන වා උකාරන්තවසෙන වා නිද්දිට්ඨා, තෙ ආඛ්‍යාතත්තං පත්වා සුද්ධකත්තුවිසයෙයෙව එකන්තතො නිග්ගහීතාගමෙන නිප්ඵන්නරූපා භවන්ති, න හෙතුකත්තුවිසයෙ. නාමිකත්තං පන සහනිග්ගහීතාගමෙන විනා ච නිග්ගහීතාගමෙන නිප්ඵන්නරූපා භවන්ති. යත්ථ [Pg.218] විනා නිග්ගහීතාගමෙන නිප්ඵන්නරූපා, තත්ථ සසංයොගරූපායෙව භවන්ති. තං යථා? මුඤ්චති, මුඤ්චාපෙති, මොචෙති, මොචාපෙති. ඡින්දාපෙති. ඡෙදෙති, ඡෙදාපෙති. ඡින්දනං, ඡෙදො. මුඤ්චනං, මොචනං. කන්තති, කන්තනං, සල්ලකත්තො. පිට්ඨිමංසානි අත්තනො, සාමං උක්කච්ච ඛාදසි ඉච්චාදීනි. තත්ථ උක්කච්චාති උක්කන්තිත්වා, ඡින්දිත්වාති අත්ථො.

Dan akar kata dalam kelompok Rudhādi yang memiliki banyak vokal, tidak berakhir dengan konsonan rangkap, dan ditunjukkan dengan akhiran 'a' atau 'u', ketika menjadi bentuk kata kerja, mereka selalu dihasilkan dengan akhiran nasal hanya dalam ranah subjek aktif sederhana, bukan dalam ranah kausatif. Namun, sebagai kata benda, mereka muncul dalam bentuk baik dengan maupun tanpa akhiran nasal. Di mana mereka muncul tanpa akhiran nasal, di sana mereka memiliki bentuk konsonan rangkap. Contohnya: Muñcati, muñcāpeti, moceti, mocāpeti. Chindāpeti. Chedeti, chedāpeti. Chindanaṃ, chedo. Muñcanaṃ, mocanaṃ. Kantati, kantanaṃ, sallakatto. 'Daging punggungnya sendiri, dia potong dan makan sendiri,' dan sebagainya. Di sana, 'ukkacca' berarti setelah memotong atau setelah memutus.

නනු ච භො එවං සන්තෙ ආඛ්‍යාතනාමිකභාවං පත්වා සුද්ධකත්තුහෙතුකත්තුවිසයෙසු එකන්තතො පටිලද්ධනිග්ගහීතාගමෙහි සකි ඛජි ආදීහියෙව රුධාදිගණිකෙහි භවිතබ්බං, න පන මුචඡිදිආදීහීති? තන්න, මුචඡිදිආදීහියෙව රුධාදිගණිකෙහි භවිතබ්බං රුචධාතුයා සමානගතිකත්තා, තථා හි යථා ‘‘රුන්ධිස්ස, රුන්ධයති, රුන්ධාපෙති, රුන්ධනං, රොධො, විරොධො’’තිආදීසු නිග්ගහීතාගමානිග්ගහීතාගමවසෙන ද්විප්පකාරානි රූපානි දිස්සන්ති, තථා මුචඡිදිආදීනම්පීති.

Bukankah jika demikian, setelah mencapai bentuk kata kerja dan kata benda, akar kata saki, khaji, dan sebagainya dalam ranah aktif sederhana dan kausatif seharusnya termasuk kelompok Rudhādi karena selalu mendapatkan akhiran nasal, dan bukan muca, chidi, dan sebagainya? Hal itu tidak benar, karena muca, chidi, dan sebagainya harus termasuk kelompok Rudhādi karena memiliki perilaku yang sama dengan akar kata rudh; sebab sebagaimana dalam bentuk 'rundhissa', 'rundhayati', 'rundhāpeti', 'rundhanaṃ', 'rodho', 'virodho', terlihat dua macam bentuk berdasarkan ada tidaknya akhiran nasal, demikian pula bagi muca, chidi, dan sebagainya.

නනු කච්චායනෙ නිග්ගහීතාගමස්ස නිච්චවිධානත්ථං ‘‘රුධාදිතො නිග්ගහීතපුබ්බඤ්චා’’ති ලක්ඛණං වුත්තන්ති? සච්චං, තං පන ක්‍රියාපදත්තං සන්ධාය වුත්තං. යදි ච නාමිකපදත්තම්පි සන්ධාය වුත්තං භවෙය්‍ය, ‘‘විරොධො’’තිආදීනං දස්සනතො වාසද්දං පක්ඛිපිත්වා වත්තබ්බං සියා, න ච වාසද්දං පක්ඛිපිත්වා වුත්තං, තෙන ඤායති ක්‍රියාපදත්තංයෙව සන්ධාය වුත්තන්ති.

Bukankah dalam Kaccāyana terdapat aturan 'rudhādito niggahītapubbañca' untuk menetapkan akhiran nasal secara permanen? Benar, namun hal itu dikatakan berkaitan dengan kata kerja. Jika hal itu juga dimaksudkan untuk kata benda, maka seharusnya dikatakan dengan menambahkan kata 'vā' (opsional) karena adanya bentuk seperti 'virodho', dan karena kata 'vā' tidak ditambahkan, maka diketahui bahwa hal itu dikatakan hanya berkaitan dengan kata kerja.

නනු ච භො එවං සන්තෙ සකිඛජිආදීනං නිච්චං සනිග්ගහීතාගමක්‍රියාපදත්තංයෙව සන්ධාය ‘‘රුධාදිතො නිග්ගහීතපුබ්බඤ්චා’’ති ඉදං වුත්තන්ති සක්කා මන්තුන්ති? න සක්කා, සකිඛජිආදීනං රුධධාතුයා අසමානගතිකත්තා නාමිකත්තෙ ද්විප්පකාරස්ස අසම්භවතො. තථා හි යෙසං යා නාමිකත්තෙ නිග්ගහීතාගමානිග්ගහීතාගමවසෙන ද්විප්පකාරවන්තතා, සා [Pg.219] එව තෙසං රුධාදිගණභාවස්ස ලක්ඛණං. තඤ්ච සකිඛජිආදීනං නත්ථි. ‘‘සඞ්කා ඛඤ්ජො’’තිආදිනා හි නාමත්තෙ එකොයෙව පකාරො දිස්සති සනිග්ගහීතාගමො, ‘‘කමු පදවික්ඛෙපෙ’’ඉච්චාදීනං පන ‘‘කමො, කමනං, චඞ්කමො, චඞ්කමන’’න්තිආදිනා නාමිකත්තෙ ද්විප්පකාරවන්තතාසම්භවෙපි නිග්ගහීතාගමස්ස අබ්භාසවිසයෙ පවත්තත්තා සා ද්විප්පකාරවන්තතා රුධාදිගණභාවස්ස ලක්ඛණං න හොති, තස්මා අබ්භාසවිසයෙ පවත්තං නිග්ගහීතාගමං වජ්ජෙත්වා යා ද්විප්පකාරවන්තතා, සායෙව රුධාදිගණිකභාවස්ස ලක්ඛණන්ති සන්නිට්ඨානං කාතබ්බං. අයං නයො අතීව සුඛුමො සම්මා මනසි කාතබ්බො.

Wahai Tuan, jika demikian halnya, mungkinkah untuk berpikir bahwa ini dikatakan: 'niggahīta-āgama sebelumnya dari rudhādito' (rudhādito niggahītapubbañca) dengan merujuk hanya pada fakta bahwa kata-kata seperti sakikhaji dan lainnya selalu memiliki tindakan penambahan niggahīta? Tidaklah mungkin, karena sakikhaji dan lainnya tidak memiliki jalur yang sama dengan akar kata rudha, sebab keberadaan dua jenis dalam bentuk nominal tidaklah mungkin. Karena bagi mereka yang memiliki sifat dua jenis dalam bentuk nominal melalui keberadaan niggahīta-āgama dan tanpa niggahīta-āgama, itulah karakteristik dari kelompok rudhādigaṇa. Dan hal itu tidak ada pada sakikhaji dan lainnya. Sebab dalam kata-kata seperti 'saṅkā, khañjo', dan sebagainya, hanya terlihat satu jenis bentuk nominal dengan niggahīta-āgama; namun bagi 'kamu padavikkhepe' dan lainnya, meskipun ada kemungkinan sifat dua jenis dalam bentuk nominal seperti 'kamo, kamanaṃ, caṅkamo, caṅkamanaṃ', karena niggahīta-āgama tersebut berlaku pada bagian reduplikasi (abbhāsa), maka sifat dua jenis tersebut bukanlah karakteristik dari kelompok rudhādigaṇa. Oleh karena itu, harus disimpulkan bahwa karakteristik dari kelompok rudhādigaṇa adalah sifat dua jenis yang ada setelah mengecualikan niggahīta-āgama yang berlaku pada bagian reduplikasi. Metode ini sangat halus dan harus diperhatikan dengan saksama.

රුධාදී එත්තකා දිට්ඨා, ධාතවො මෙ යථාබලං;

සුත්තෙස්වඤ්ඤෙපි පෙක්ඛිත්වා, ගණ්හව්හො අත්ථයුත්තිතොති.

Akar-akar kata dari kelompok rudhādi telah terlihat sekian banyaknya olehku sesuai kemampuan; setelah memeriksa yang lainnya juga dalam sutta-sutta, peganglah yang sesuai dengan maknanya.

දුධාදිගණොයං.

Ini adalah kelompok Divādi (Dudhādi).

දිවාදිගණික

Kelompok Divādi.

දිවු කීළාවිජිගිසාබ්‍යවහාරජුතිථුතිකන්තිගතිසත්තීසු. එත්ථ ච කීළාති ලළනා, විහාරො වා. ලළනාති ච ලළිතානුභවනවසෙන රමණං. විහාරො ඉරියාපථපරිවත්තනාදිනා වත්තනං. විජිගිසාති විජයිච්ඡා. බ්‍යවහාරොති වොහාරො. ජුතීති සොභා. ථුතීති ථොමනා. කන්තීති කමනීයතා. ගතීති ගමනං. සත්තීති සාමත්ථියං. ඉමෙසු අත්ථෙසු දිවුධාතු වත්තති. දිබ්බති. දෙවො. දෙවී. දෙවතා.

Akar kata divu digunakan dalam arti bermain (kīḷā), keinginan untuk menang (vijigīsā), perniagaan atau urusan (byavahāra), cahaya atau keindahan (juti), pujian (thuti), pesona (kanti), gerakan (gati), dan kemampuan (satti). Di sini, kīḷā berarti kesenangan (laḷanā) atau berdiam/beraktivitas (vihāra). Lalanā adalah kegembiraan melalui pengalaman keindahan. Vihāra adalah keberlangsungan melalui perubahan posisi tubuh dan sebagainya. Vijigīsā adalah keinginan untuk menang. Byavahāra adalah urusan (vohāra). Juti adalah keindahan. Thuti adalah pujian. Kanti adalah daya tarik. Gati adalah gerakan. Satti adalah kemampuan. Akar kata divu berlaku dalam makna-makna ini. Dibbati. Devo. Devī. Devatā.

එත්ථ දෙවොති තිවිධා දෙවා සම්මුතිදෙවා උපපත්තිදෙවා විසුද්ධිදෙවාති. තෙසු මහාසම්මතකාලතො පට්ඨාය ලොකෙන ‘‘දෙවා’’ති සම්මතත්තා රාජරාජකුමාරාදයො සම්මුතිදෙවා [Pg.220] නාම. දෙවලොකෙ උපපන්නා උපපත්තිදෙවා නාම. ඛීණාසවා විසුද්ධිදෙවා නාම. වුත්තම්පි චෙතං ‘‘සම්මුතිදෙවා නාම රාජානො දෙවියො කුමාරා. උපපත්තිදෙවා නාම භුම්මදෙවෙ උපාදාය තදුත්තරිදෙවා. විසුද්ධිදෙවා නාම බුද්ධපච්චෙකබුද්ධඛීණාසවා’’ති.

Di sini, deva ada tiga jenis: sammutideva (dewa melalui konvensi), upapattideva (dewa melalui kelahiran kembali), dan visuddhideva (dewa melalui pemurnian). Di antaranya, raja, pangeran, dan lainnya disebut sammutideva karena dianggap sebagai 'deva' oleh dunia sejak zaman Mahāsammata. Mereka yang terlahir di alam dewa disebut upapattideva. Mereka yang telah memusnahkan noda-noda batin (khīṇāsava) disebut visuddhideva. Hal ini juga telah dikatakan: 'Sammutideva adalah raja, ratu, dan pangeran. Upapattideva adalah dewa-dewa mulai dari dewa bumi hingga dewa-dewa di atasnya. Visuddhideva adalah para Buddha, Paccekabuddha, dan Arahat (khīṇāsava).'

ඉදං පනෙත්ථ නිබ්බචනං – දිබ්බන්ති කාමගුණඣානාභිඤ්ඤාචිත්තිස්සරියාදීහි කීළන්ති, තෙසු වා විහරන්තීති දෙවා. දිබ්බන්ති යථාභිලාසිතං විසයං අප්පටිඝාතෙන ගච්ඡන්තීති දෙවා. දිබ්බන්ති යථිච්ඡිතනිප්ඵාදනෙ සක්කොන්තීති දෙවා. අථ වා තංතංබ්‍යසනනිත්ථරණත්ථිකෙහි සරණං පරායණන්ති දෙවනීයා අභිත්ථවනීයාති දෙවා. සොභාවිසෙසයොගෙන කමනීයාති වා දෙවා.

Berikut ini adalah definisinya: mereka disebut 'deva' karena mereka bermain (dibbanti) dengan objek indra, jhana, abhiñña, kesadaran, kekuasaan, dan sebagainya, atau karena mereka berdiam di dalamnya. Mereka disebut 'deva' karena mereka pergi (dibbanti) menuju objek yang diinginkan tanpa rintangan. Mereka disebut 'deva' karena mereka mampu (dibbanti) dalam mewujudkan apa yang diinginkan. Atau, mereka disebut 'deva' karena layak dipuja dan dipuji sebagai perlindungan dan tumpuan bagi mereka yang ingin menyeberangi berbagai kemalangan. Atau mereka disebut 'deva' karena memesona melalui perpaduan keindahan yang istimewa.

එත්ථ ච ථුතිකන්ති අත්ථා කම්මසාධනවසෙන දට්ඨබ්බා, කීළාදයො ඡ අත්ථා කත්තුසාධනවසෙන. කෙචි පන ‘‘දිවු කීළාවිජිගිසාබ්‍යවහාරජුතිථුතිගතීසූ’’ති පඨන්ති. කෙචි ‘‘ගතී’’ති පදං විහාය ‘‘ජුතිථුතීසූ’’ති පඨන්ති. කෙචි ‘‘ථුතී’’ති පදං විහාය ‘‘ජුතිගතීසූ’’ති පඨන්ති, කෙචි පන දිවුධාතුං ‘‘සත්තිථුතික’’න්තිඅත්ථෙපි ඉච්ඡන්ති. තෙනාහ අභිධම්මස්ස අනුටීකාකාරො ‘‘දෙවසද්දො යථා කීළාවිජිගිසාවොහාරජුතිගතිඅත්ථො, එවං සත්තිඅභිත්ථවකමනත්ථොපි හොති ධාතුසද්දානං අනෙකත්ථභාවතො’’තිආදි.

Di sini, makna pujian (thuti) dan pesona (kanti) harus dilihat melalui konstruksi objek (kammasādhana), sedangkan enam makna lainnya seperti bermain (kīḷā) dan sebagainya melalui konstruksi subjek (kattusādhana). Namun, beberapa orang membaca 'divu kīḷāvijigisābyavahārajutithutigatīsū'. Beberapa orang mengabaikan kata 'gati' dan membaca 'jutithutīsū'. Beberapa orang mengabaikan kata 'thuti' dan membaca 'jutigatīsū', namun beberapa orang menginginkan akar kata divu juga dalam makna kemampuan (satti) dan pujian (thuti). Karena itu, penyusun Anuṭīkā Abhidhamma berkata: 'Sebagaimana kata deva bermakna bermain, keinginan untuk menang, urusan, cahaya, dan gerakan, demikian juga ia bermakna kemampuan, pujian, dan pesona karena akar-akar kata memiliki banyak makna,' dan sebagainya.

ඉදං පන යථාවුත්තෙසු සම්මුතිදෙවාදීසු පච්චෙකං නිබ්බචනං – දිබ්බන්ති කීළන්ති අත්තනො විසයෙ ඉස්සරියං කරොන්තීති දෙවා, රාජානො. දිබ්බන්ති කීළන්ති පඤ්චහි කාමගුණෙහි, පටිපක්ඛෙ වා විජෙතුං ඉච්ඡන්ති, වොහරන්ති ච ලොකස්ස යුත්තායුත්තං, ජොතන්ති පරමාය සරීරජුතියා, ථොමියන්ති තබ්භාවත්ථිකෙහි, කාමියන්ති දට්ඨුං සොතුඤ්ච [Pg.221] සොභාවිසෙසයොගෙන, ගච්ඡන්ති ච යථිච්ඡිතට්ඨානං අප්පටිහතගමනෙන, සක්කොන්ති ච ආනුභාවසම්පත්තියා තංතංකිච්චං නිප්ඵාදෙතුන්ති දෙවා, චාතුමහාරාජිකාදයො. කීළන්ති පරමාය ඣානකීළාය, විජෙතුං ඉච්ඡන්ති පටිපක්ඛං, පරමසුඛුමඤාණවිසෙසවිසයං අත්ථඤ්ච වොහරන්ති, ජොතන්ති සබ්බකිලෙසදොසකලුසාභාවා පරමවිසුද්ධාය ඤාණජුතියා, ථොමියන්ති ච විඤ්ඤාතසභාවෙහි පරමනිම්මලගුණවිසෙසයොගතො, කාමියන්ති ච අනුත්තරපුඤ්ඤක්ඛෙත්තතාය දට්ඨුං සොතුං පූජිතුඤ්ච, ගච්ඡන්ති ච අමතමහානිබ්බානං අපච්චාගමනීයාය ගතියා, සක්කොන්ති ච චිත්තාචාරං ඤත්වා තෙ තෙ සත්තෙ හිතෙ නියොජෙතුං අමතමහානිබ්බානසුඛෙ ච පතිට්ඨාපෙතුන්ති දෙවා, විසුද්ධිදෙවා.

Berikut ini adalah definisi masing-masing untuk sammutideva dan lainnya yang telah disebutkan: mereka disebut deva—yaitu para raja—karena mereka bermain (dibbanti) dan menjalankan kekuasaan di wilayah mereka sendiri. Mereka disebut deva—yaitu dewa-dewa Cātumahārājikā dan lainnya—karena mereka bermain (dibbanti) dengan lima objek indra, atau ingin menaklukkan lawan, dan berurusan dengan apa yang pantas dan tidak pantas bagi dunia, bercahaya dengan keindahan tubuh yang tertinggi, dipuji oleh mereka yang menginginkan keadaan tersebut, diinginkan untuk dilihat dan didengar karena perpaduan keindahan yang istimewa, pergi ke tempat yang diinginkan dengan gerakan yang tak terhalang, dan mampu melaksanakan berbagai tugas dengan kesempurnaan kekuatan gaib mereka. Mereka disebut deva—yaitu visuddhideva—karena bermain dengan permainan jhana yang tertinggi, ingin menaklukkan lawan (kekotoran batin), mengomunikasikan makna dan objek pengetahuan yang sangat halus dan istimewa, bercahaya dengan cahaya pengetahuan yang sangat murni karena tidak adanya noda dan cacat dari semua kekotoran batin, dipuji oleh mereka yang mengetahui hakikat karena perpaduan kualitas murni yang istimewa dan tertinggi, diinginkan untuk dilihat, didengar, dan dipuja karena merupakan ladang kebajikan yang tak ternilai, pergi menuju Nibbana Agung yang tanpa kematian dengan lintasan yang tidak akan kembali lagi, dan mampu menempatkan makhluk-makhluk pada kesejahteraan serta memantapkan mereka dalam kebahagiaan Nibbana Agung yang tanpa kematian setelah mengetahui perilaku pikiran mereka.

දෙවසද්ද ‘‘විද්ධෙ විගතවලාහකෙ දෙවෙ’’තිආදීසු අජටාකාසෙ ආගතො. ‘‘දෙවො ච ථොකං ථොකං ඵුසායතී’’තිආදීසු මෙඝෙ. ‘‘අයඤ්හි දෙව කුමාරො’’තිආදීසු ඛත්තියෙ. ‘‘අහං දෙව සකලජම්බුදීපෙ අඤ්ඤස්ස රඤ්ඤො සන්තිකෙ කිඤ්චි භයං න පස්සාමී’’තිආදීසු ඉස්සරපුග්ගලෙ. ‘‘පඤ්චහි කාමගුණෙහි සමප්පිතො සමඞ්ගීභූතො පරිචාරෙති දෙවො මඤ්ඤෙ’’තිආදීසු උපපත්තිදෙවෙ. ‘‘දෙවාතිදෙවං නරදම්මසාරථි’’න්තිආදීසු විසුද්ධිදෙවෙ ආගතො.

Kata deva muncul dalam arti langit terbuka dalam kalimat seperti 'viddhe vigatavalāhake deve' (di langit yang cerah tanpa awan). Dalam arti awan dalam kalimat seperti 'devo ca thokaṃ thokaṃ phusāyatī' (dan hujan menitik sedikit demi sedikit). Dalam arti ksatria dalam kalimat seperti 'ayañhi deva kumāro' (wahai Tuanku, pangeran ini). Dalam arti orang yang berkuasa dalam kalimat seperti 'ahaṃ deva sakalajambudīpe...' (hamba, Tuanku, tidak melihat bahaya apa pun... di seluruh Jambudīpa). Dalam arti dewa yang terlahir kembali dalam kalimat seperti 'pañcahi kāmaguṇehi... paricāreti devo maññe' (dilengkapi dengan lima objek indra... bersenang-senang bagaikan dewa). Dalam arti dewa yang murni (visuddhideva) dalam kalimat seperti 'devātidevaṃ naradammasārathiṃ' (Dewa di atas para dewa, penjinak manusia yang patut dijinakkan).

දෙවීති රාජභරියාපි දෙවධීතාපි ‘‘දෙවී’’ති වුච්චති. දෙවස්ස භරියාති හි දෙවී, සාපි අත්ථතො ‘‘දිබ්බතීති දෙවී’’ති වත්තබ්බා, යථා ‘‘භික්ඛතීති භික්ඛුනී’’ති. තථා හි වුත්තං විමානවත්ථුඅට්ඨකථායං ‘‘දිබ්බති අත්තනො පුඤ්ඤිද්ධියා කීළතීති දෙවී’’ති.

Istri raja maupun putri dewa juga disebut 'devī'. Karena istri dari seorang deva adalah devī, secara makna ia juga harus dinyatakan sebagai 'devī karena ia bermain (dibbatī)', seperti halnya 'bhikkhunī karena ia meminta (bhikkhatī)'. Demikianlah dikatakan dalam Komentar Vimānavatthu: 'Ia disebut devī karena ia bermain (dibbati) dengan kekuatan gaib dari pahala kebajikannya sendiri.'

දෙවතාති [Pg.222] දෙවපුත්තොපි බ්‍රහ්මාපි දෙවධීතාපි. ‘‘අථ ඛො අඤ්ඤතරා දෙවතා අභික්කන්තාය රුත්තියා අභික්කන්තවණ්ණා’’තිආදීසු හි දෙවපුත්තො ‘‘දෙවතා’’ති වුත්තො ‘‘දෙවොයෙව දෙවතා’’ති කත්වා, තථා ‘‘තා දෙවතා සත්තසතා උළාරා, බ්‍රහ්මා විමානා අභිනික්ඛමිත්වා’’තිආදීසු බ්‍රහ්මානො.

Devatā bisa berarti putra dewa (devaputta), Brahma, maupun putri dewa (devadhītā). Sebab dalam kalimat seperti 'atha kho aññatarā devatā abhikkantāya rattiyā...' (kemudian sesosok devatā, ketika malam telah larut...), putra dewa disebut 'devatā' dengan pengertian bahwa 'deva itu sendiri adalah devatā'; demikian pula para Brahma dalam kalimat seperti 'tā devatā sattasatā uḷārā, brahmā vimānā abhinikkhamitvā' (tujuh ratus devatā yang agung itu, para Brahma, keluar dari istana...).

‘‘අභික්කන්තෙන වණ්ණෙන, යා ත්වං තිට්ඨසි දෙවතෙ;

ඔභාසෙන්තී දිසා සබ්බා, ඔසධී විය තාරකා’’ති-

'Dengan cahaya yang luar biasa, engkau yang berdiri di sana, wahai dewa; menerangi seluruh penjuru, bagaikan bintang fajar (osadhī)'—

ආදීසු දෙවධීතා.

Dalam ayat-ayat tersebut, yang dimaksud adalah putri dewa (devadhītā).

ඉමානි උපපත්තිදෙවානං නාමානි –

Berikut ini adalah nama-nama bagi para dewa karena kelahiran (upapatti-deva):

දෙවො සුරො ච විබුධො, නිජ්ජරො අමරො මරු;

සුධාසී තිදසො සග්ග-වාසී අනිමිසොපි ච;

දිවොකො’මතපායී ච, සග්ගට්ඨො දෙවතානි ච.

Devo, suro, vibudho, nijjaro, amaro, maru; sudhāsī, tidaso, saggavāsī, animiso; divoko, amatapāyī, saggaṭṭho, dan devatā.

ඛි ඛයෙ. ඛියති. ඛයො. ඛියනං. රාගක්ඛයො.

Khi dalam arti kehancuran (khaye). Khiyati (hancur/berkurang). Khayo (kehancuran). Khiyanaṃ (proses menghancurkan). Rāgakkhayo (hancurnya nafsu).

ඛි නිවාසෙ කොධහිංසාසු ච. ඛියති. න ගච්ඡසි යමක්ඛයං. නාගදානෙන ඛියන්ති.

Khi dalam arti kediaman, kemarahan, dan menyakiti. Khiyati. 'Engkau tidak pergi ke kediaman Yama (yamakkhayaṃ).' 'Mereka marah/kecewa (khiyanti) karena pemberian gajah'.

තත්ථ ඛියතීති නිවසති. යමක්ඛයන්ති යමනිවෙසනං. ඛියන්තීති කුජ්ඣන්ති හිංසන්ති වා.

Di sana, 'khiyati' berarti berdiam (nivasati). 'Yamakkhayaṃ' berarti kediaman Yama (yamanivesanaṃ). 'Khiyanti' berarti mereka marah (kujjhanti) atau menyakiti (hiṃsanti).

ඝා ගන්ධොපාදානෙ. ඝායතීති ඝානං. ඝානෙන ගන්ධං ඝායිතුං ඝායිත්වා.

Ghā dalam arti mencium bau (gandhopādāne). 'Ghāyati' (mencium bau), maka disebut hidung (ghānaṃ). Mencium bau dengan hidung, setelah mencium.

රුච රොචනෙ. රොචනං රුචි. භත්තං මෙ රුච්චති. භත්තම්පිතස්ස න රුච්චති. පබ්බජ්ජා මම රුච්චති. රුච්චිතුං, රුච්චිත්වා. කෙචි පන ඉමස්මිං දිවාදිගණෙ ‘‘රුච දිත්තිම්හී’’ති පඨන්ති. තං න යුත්තං කත්ථචිපි දිත්තිසඞ්ඛාතසොභනත්ථවාචකස්ස [Pg.223] රුචධාතුනො ‘‘රුච්චතී’’ති රූපාභාවතො. තස්මා එවං සල්ලක්ඛෙතබ්බං, දිත්තිරුචීනං වාචකො රුචධාතු භුවාදිගණිකො. තස්ස හි ‘‘රොචති, විරොචති. එකත්තමුපරොචිත’’න්ති රූපානියෙව භවන්ති, න ‘‘රුච්චතී’’ති රූපං. රුචියායෙව වාචකො පන දිවාදිගණිකොපි හොති චුරාදිගණිකොපි. තස්ස හි දිවාදිගණිකකාලෙ ‘‘ගමනං මය්හං රුච්චතී’’ති රූපං. චුරාදිගණිකකාලෙ ‘‘කිං නු ජාතිං න රොචෙසී’’ති රූපං. ආපුබ්බො චෙ ආචික්ඛනෙ වත්තති, ‘‘ආරොචෙති, ආරොචයතී’’ති රූපානි දිස්සන්ති.

Ruca dalam arti menyukai (rocane). Rocanaṃ berarti kesukaan (ruci). Nasi itu menyenangkan bagiku (Bhattaṃ me ruccati). Nasi itu pun tidak menyenangkan baginya (Bhattampitassa na ruccati). Penahbisan/pelepasan keduniawian menyenangkan bagiku (Pabbajjā mama ruccati). Ruccituṃ, ruccitvā. Namun, beberapa orang membaca dalam golongan divādi ini sebagai 'ruca dalam arti bersinar' (ruca dittimhi). Hal itu tidak tepat, karena akar kata ruca yang menyatakan arti kecemerlangan atau keindahan tidak memiliki bentuk 'ruccati' di mana pun. Oleh karena itu, harus diperhatikan demikian: akar kata ruca yang menyatakan arti bersinar dan menyukai termasuk dalam golongan bhuvādi. Sebab bentuk-bentuknya hanyalah 'rocati, virocati. Ekattamuparocitaṃ', bukan bentuk 'ruccati'. Namun, akar kata yang menyatakan arti menyukai saja bisa termasuk dalam golongan divādi maupun golongan curādi. Sebab pada saat termasuk golongan divādi, bentuknya adalah 'pergi itu menyenangkan bagiku' (gamanaṃ mayhaṃ ruccatī). Pada saat termasuk golongan curādi, bentuknya adalah 'mengapa engkau tidak menyukai kelahiran?' (kiṃ nu jātiṃ na rocesī). Jika diawali awalan ā-, itu berarti memberitahukan, bentuk-bentuk seperti 'āroceti, ārocayatī' terlihat.

මුච මොක්ඛෙ. දුක්ඛතො මුච්චති. සද්ධාය අධිමුච්චති. මුත්ති, විමුත්ති, අධිමුත්ති, මුච්චමානො.

Muca dalam arti pembebasan (mokkhe). Terbebas dari penderitaan (Dukkhato muccati). Bertekad kuat dengan keyakinan (Saddhāya adhimuccati). Mutti (kebebasan), vimutti (pembebasan mutlak), adhimutti (tekad/kecenderungan), muccamāno (yang sedang dibebaskan).

උච සමවායෙ. උච්චති. ඔකො, ඌකා, උක්කා.

Uca dalam arti kumpulan atau persatuan (samavāye). Uccati. Oko (rumah/air), ūkā (kutu), ukkā (obor/bara api).

ඔකොති උදකම්පි ආවාසොපි. ‘‘ඔකපුණ්ණෙහි චීවරෙහී’’ති ච, ‘‘වාරිජොව ථලෙ ඛිත්තො, ඔකමොකතමුබ්භතො’’ති චෙත්ථ පයොගො. ඌකාති සීසෙ නිබ්බත්තකිමිවිසෙසො.

Oka berarti air dan juga tempat tinggal. Contoh penggunaannya adalah: 'dengan jubah-jubah yang penuh dengan air' (Okapuṇṇehi cīvarehī), dan 'seperti ikan yang dilemparkan ke daratan, yang ditarik dari rumahnya (air)' (vārijova thale khitto, okamokatamubbhato). Ūkā adalah sejenis serangga yang lahir di kepala (kutu).

උක්කාති දීපිකාදයො වුච්චන්ති. ‘‘උක්කාසු ධාරියමානාසූ’’ති හි ආගතට්ඨානෙ දීපිකා ‘‘උක්කා’’ති වුච්චති. ‘‘උක්කං බන්ධෙය්‍ය, උක්කං බන්ධිත්වා, උක්කාමුඛං ආලිම්පෙය්‍යා’’ති ආගතට්ඨානෙ අඞ්ගාරකපල්ලං. ‘‘කම්මාරානං යථා උක්කා, අන්තො ඣායති නො බහී’’ති ආගතට්ඨානෙ කම්මාරුද්ධනං. ‘‘එවං විපාකො උක්කාපාතො භවිස්සතී’’ති ආගතට්ඨානෙ වාතවෙගො ‘‘උක්කා’’ති වුච්චති. ‘‘සණ්ඩාසෙන ජාතරූපං [Pg.224] ගහෙත්වා උක්කාමුඛෙ පක්ඛිපෙය්‍යා’’ති ආගතට්ඨානෙ සුවණ්ණකාරානං මූසා ‘‘උක්කා’’ති වෙදිතබ්බා. ඉච්චෙවං –

Ukkā berarti obor dan sebagainya. Sebab di tempat yang datang (dalam teks) 'ukkāsu dhāriyamānāsū', obor disebut 'ukkā'. Di tempat yang datang 'ukkaṃ bandheyya, ukkaṃ bandhitvā, ukkāmukhaṃ ālimpeyyā', itu berarti wadah bara api. Di tempat yang datang 'kammārānaṃ yathā ukkā, anto jhāyati no bahī', itu berarti tungku pandai besi. Di tempat yang datang 'evaṃ vipāko ukkāpāto bhavissatī', kekuatan angin disebut 'ukkā'. Di tempat yang datang 'saṇḍāsena jātarūpaṃ gahetvā ukkāmukhe pakkhipeyyā', itu harus dipahami sebagai krusibel (wadah pelebur) milik pengrajin emas. Demikianlah—

දීපිකාවාතවෙගෙසු, කම්මාරානඤ්ච උද්ධනෙ;

මූසායම්පි ච අඞ්ගාර-කපල්ලෙ චාති පඤ්චසු;

විසයෙසු පනෙතෙසු, උක්කාසද්දො පවත්තති;

Kata 'ukkā' digunakan dalam lima objek ini: obor, kekuatan angin, tungku pandai besi, krusibel, dan wadah bara api.

ඡෙ ඡෙදනෙ. ඡියති, ඡියන්ති. අවච්ඡිතං, අවච්ඡාතං. ඡෙත්වාන මොළිං වරගන්ධවාසිතං.

Che dalam arti memotong (chedane). Chiyati, chiyanti. Avacchitaṃ, avacchātaṃ. Setelah memotong jambul yang harum semerbak (Chetvāna moḷiṃ varagandhavāsitaṃ).

සජ සඞ්ගෙ. සඞ්ගො ලගනං. සජ්ජති. සජ්ජනං, සජ්ජිතො, සත්තො.

Saja dalam arti kemelekatan (saṅge). Saṅgo berarti keterikatan (laganaṃ). Sajjati (melekat). Sajjanaṃ (kemelekatan), sajjito (yang melekat), satto (makhluk/yang melekat).

යුජ සමාධිම්හි. සමාධානං සමාධි, කායකම්මාදීනං සම්මාපයොගවසෙන අවිප්පකිණ්ණතාති අත්ථො. යුජ්ජති. යොගො, යොගී.

Yuja dalam arti konsentrasi (samādhimhi). Samādhi adalah pengumpulan (samādhānaṃ), artinya kondisi tidak tercerai-berai karena penerapan yang benar dari tindakan tubuh dan sebagainya. Yujjati (sesuai/bergabung). Yogo (usaha/yoga), yogī (praktisi yoga).

එත්ථ යොගොති වීරියං. තඤ්හි –

Di sini 'yogo' berarti semangat (vīriya). Karena itu—

‘‘වායමෙථෙව පුරිසො, න නිබ්බින්දෙය්‍ය පණ්ඩිතො;

පස්සාමි වො’හ’මත්තානං, යථා ඉච්ඡිං තථා අහු’’න්ති

'Seseorang hendaknya terus berusaha, orang bijak tidak semestinya berputus asa; Aku melihat diriku sendiri, sebagaimana yang aku inginkan, begitulah jadinya.'

වචනතො අවස්සං කාතුං යුජ්ජති උපපජ්ජතීති යොගොති වුච්චති.

Dari kutipan tersebut, karena sudah sepatutnya (yujjati) atau sesuai (upapajjatī) untuk dilakukan secara niscaya, maka disebut 'yogo'.

රන්ජ රාගෙ. රජ්ජති. විරජ්ජති. රජ්ජමානො, රජ්ජං, රජ්ජන්තො, රාගො, විරාගො, රජ්ජනං, විරජ්ජනං, රජනීයං. උපසග්ගවසෙන අඤ්ඤො අත්ථො භවති. සම්හා රට්ඨා නිරජ්ජති, අත්තනො රට්ඨා නිග්ගච්ඡතීති අත්ථො.

Ranja dalam arti nafsu atau pewarnaan (rāge). Rajjati (terpikat/berwarna). Virajjati (bebas dari pikat). Rajjamāno, rajjaṃ, rajjanto, rāgo (nafsu), virāgo (pembebasan dari nafsu), rajjanaṃ, virajjanaṃ, rajanīyaṃ (yang dapat memikat). Melalui awalan, maknanya menjadi lain. Keluar dari kerajaannya sendiri (samhā raṭṭhā nirajjati), artinya pergi keluar dari kerajaannya sendiri.

තත්ථ විරාගොති විරජ්ජන්ති එත්ථ සංකිලෙසධම්මාති විරාගො, නිබ්බානං මග්ගො ච.

Dalam hal itu, yang dimaksud 'virāga' adalah kondisi di mana hal-hal yang menodai (saṃkilesadhammā) memudar atau hilang; itu adalah Nibbana dan Jalan (Magga).

විජී භයචලනෙසු. විජ්ජති, සංවිජ්ජති. සංවෙගො, සංවෙජනීයං. උබ්බිජ්ජති. උබ්බෙගො, උබ්බිග්ගහදයො.

Vijī dalam arti ketakutan dan kegoyahan (bhayacalanesu). Vijjati, saṃvijjati. Saṃvego (kegentaran spiritual), saṃvejanīyaṃ (yang menimbulkan kegentaran). Ubbijjati (merasa cemas/takut). Ubbego (kecemasan), ubbiggahadayo (yang hatinya cemas).

ලුජ [Pg.225] විනාසෙ. ලුජ්ජතීති ලොකො. ලොපො, ලුත්ති, ලුජ්ජනං, ලුත්තො.

Luja dalam arti kehancuran (vināse). Dunia disebut 'loko' karena ia hancur (lujjatīti). Lopo (penghilangan), lutti, lujjanaṃ (penghancuran), lutto (yang hancur/hilang).

ඨා ගතිනිවත්තියං. ඨායති. ඨායී, ඨිති, ඨානං, ඨිතො, තත්‍රට්ඨො, තිට්ඨං, කප්පට්ඨායී, ආසභට්ඨානට්ඨායී.

Ṭhā dalam arti penghentian gerakan (gatinivattiyaṃ). Ṭhāyati (berdiri/menetap). Ṭhāyī, ṭhiti (kemapanan), ṭhānaṃ (tempat/landasan), ṭhito (yang berdiri), tatraṭṭho (berdiri di sana), tiṭṭhaṃ, kappaṭṭhāyī (yang bertahan selama satu kappa), āsabhaṭṭhānaṭṭhāyī (yang berdiri di tempat yang agung).

‘‘සුඛං සයාමි ඨායාමි, සුඛං කප්පෙමි ජීවිතං;

අහත්ථපාසො මාරස්ස, අහො සත්ථානුකම්පකො’’ති

'Aku tidur dengan bahagia, aku berdiri dengan bahagia, aku menjalani hidup dengan bahagia; terbebas dari jerat Mara, oh betapa penuh kasih Sang Guru.'

පාළි නිදස්සනං. ලාපං ගොචරට්ඨායිනන්ති ච. තත්ථ ඨායාමීති තිට්ඨාමි.

Itu adalah contoh dari Pāli. Juga: 'burung puyuh yang berada di wilayahnya' (Lāpaṃ gocaraṭṭhāyinaṃ). Di sana 'ṭhāyāmi' berarti 'tiṭṭhāmi' (saya berdiri/menetap).

ඩිගතියං. ඩියති. ඩෙමානො. ඩිනො වා. ‘‘උච්චෙ සකුණ ඩෙමාන, පත්තයාන විහඞ්ගම. වජ්ජෙසි ඛො ත්වං වාමූරු’’න්ති නිදස්සනං.

Ḍi dalam arti gerakan/terbang (gatiyaṃ). Ḍiyati (terbang). Ḍemāno atau Ḍino. Contohnya: 'Wahai burung yang terbang tinggi, burung yang terbang dengan sayap. Engkau menjauhi wanita cantik itu'.

එත්ථ ඩියතීති ඩෙමානොති නිබ්බචනං ගහෙතබ්බං.

Di sini definisi 'ḍemāno' harus diambil dari 'ḍiyatī'.

තා පාලනෙ. තායති. අඝස්ස තාතා. සො නූන කපණො තාතො, චිරං රුජ්ජති අස්සමෙ. තාණං, පරිත්තං, ගොත්තං. ත්වං ඛොසි උපාසක කතකල්‍යාණො කතභීරුත්තාණො.

Tā dalam arti perlindungan (pālane). Tāyati (melindungi). Pelindung dari dosa/penderitaan (Aghassa tātā). Dia pastilah pelindung yang malang, sudah lama menderita di asrama. Tāṇaṃ (perlindungan), parittaṃ (perlindungan/paritta), gottaṃ (silsilah/klan). Engkau, wahai upasaka, telah melakukan kebajikan, telah memberikan perlindungan dari ketakutan.

තත්‍ර පරිත්තන්ති මහාතෙජවන්තතාය සමන්තතො සත්තානං භයං උපද්දවං උපසග්ගඤ්ච තායති රක්ඛතීති පරිත්තං, ගං තායතීති ගොත්තං.

Di sana, yang disebut 'paritta' adalah karena ia melindungi (tāyati), menjaga makhluk-makhluk dari rasa takut, musibah, dan malapetaka di sekelilingnya karena memiliki kekuatan yang besar. Silsilah (gotta) disebut demikian karena ia menjaga ucapan/bumi (gaṃ tāyati).

නත ගත්තවිනාමෙ. ගත්තවිනාමො ගත්තවික්ඛෙපො. නච්චති. නච්චං. නිගණ්ඨො නාටපුත්තො.

Nata dalam arti menekuk anggota tubuh (gattavināme). Gattavināmo berarti menggerakkan anggota tubuh. Naccati (menari). Naccaṃ (tarian). Nigaṇṭha Nāṭaputta (Nigantha putra penari/aktor).

දා සොධනෙ. දායති. දානං. අනුයොගදාපනත්ථං. අනුයොගං දත්වා. දානං දත්වා.

Dā dalam arti pembersihan/pemotongan (sodhane). Dāyati. Dānaṃ (pemberian). Untuk tujuan memberikan tugas (anuyogadāpanatthaṃ). Setelah memberikan tugas. Setelah memberikan pemberian.

දා [Pg.226] සුපනෙ. දායති. නිද්දායති. නිද්දායනං, නිද්දායමානො, නිද්දායන්තො.

Dā dalam arti tidur (supane). Dāyati. Niddāyati (tertidur). Niddāyanaṃ, niddāyamāno, niddāyanto.

දාදානෙ. පුරිසො දානං දායති. ආපුබ්බො ගහණෙ. අදින්නං ආදියති. සීලං සමාදියති. කම්මෙ – පුරිසෙන දානං දීයති, අදින්නං ආදියති. කාරිතෙ – ආදපෙති, සමාදපෙති, ආදපයති, සමාදපයති, යෙ ධම්මමෙවාදපයන්ති සන්තො.

Dā dalam arti memberi (dāne). Seseorang memberikan pemberian (puriso dānaṃ dāyati). Dengan awalan ā- berarti mengambil (gahaṇe). Mengambil apa yang tidak diberikan (adinnaṃ ādiyati). Melaksanakan sila (sīlaṃ samādiyati). Dalam bentuk pasif: pemberian diberikan oleh seseorang (purisena dānaṃ dīyati), apa yang tidak diberikan diambil (adinnaṃ ādiyati). Dalam bentuk kausatif: ādapeti, samādapeti, ādapayati, samādapayati, 'mereka yang bajik yang mendorong orang lain pada Dharma'.

දා අවඛණ්ඩනෙ. දියති, දියන්ති. පරිත්තං.

Dā dalam arti memotong/memecah (avakhaṇḍane). Diyati, diyanti. Parittaṃ (terbatas/kecil).

එත්ථ ච පරිත්තන්ති සමන්තතො ඛණ්ඩිතත්තා පරිත්තං. අප්පමත්තකඤ්හි ගොමයපිණ්ඩං පරිත්තන්ති වුච්චති. තස්මා පරිත්තන්ති අප්පකස්ස නාමං කාමාවචරස්ස ච ධම්මස්ස අප්පෙසක්ඛත්තා.

Dan di sini yang dimaksud 'paritta' adalah sesuatu yang kecil karena dipotong di sekelilingnya. Sebab gumpalan kotoran sapi yang kecil disebut 'paritta'. Oleh karena itu, 'paritta' adalah nama untuk sesuatu yang sedikit dan untuk fenomena alam kāmāvacara karena kekuatannya yang kecil.

දා සුද්ධියං. දායති. වොදායති. වොදානං. අකම්මකොයං ධාතු. තථා හි ‘‘වොදායති සුජ්ඣති එතෙනාති වොදානං, සමථවිපස්සනා’’ති නෙත්තිසංවණ්ණනායං වුත්තං.

Dā dalam arti kemurnian (suddhiyaṃ). Dāyati. Vodāyati (menjadi murni). Vodānaṃ (pemurnian). Akar kata ini adalah intransitif. Demikianlah dalam penjelasan Nettippakaraṇa dikatakan: 'ia menjadi murni atau dibersihkan dengannya, maka disebut pemurnian (vodānaṃ), yaitu ketenangan (samatha) dan pandangan terang (vipassanā)'.

දී ඛයෙ. දීයතෙ. දීනො, ආදීනවො.

Dī dalam arti kehancuran (khaya). Dīyate. Dīno, ādīnavo.

තත්‍ර දීනොති පරික්ඛීණඤාතිධනාදිභාවෙන දුක්ඛිතො. ආදීනවොතිආදීනං දුක්ඛං වාති අධිගච්ඡති එතෙනාතිආදීනවො, දොසො.

Di sana, 'dīno' berarti menderita karena habisnya kerabat, kekayaan, dan sebagainya. 'Ādīnavo' berarti penderitaan yang rendah, atau melalui hal itu seseorang mencapai (penderitaan); artinya cacat atau bahaya (doso).

දු පරිතාපෙ. දුයතෙ. දුනො, දූතො.

Du dalam arti panas atau penderitaan (paritāpe). Duyate. Duno, dūto.

භිදි භිජ්ජනෙ. භිජ්ජනධම්මං භිජ්ජති. භිජ්ජතීති භින්නො. භිජ්ජනං භෙදො.

Bhidi dalam arti perpecahan atau kehancuran (bhijjane). Sesuatu yang memiliki sifat hancur akan hancur (bhijjati). Sesuatu yang hancur disebut 'bhinno'. Proses kehancuran disebut 'bhedo'.

ඡිදි ඡිජ්ජනෙ. සුත්තං ඡිජ්ජති. ඡිජ්ජතීති ඡින්නො. එවං ඡිද්දං. ඡිජ්ජනං ඡෙදො.

Chidi dalam arti pemutusan (chijjane). Tali terputus (chijjati). Sesuatu yang terputus disebut 'chinno'. Demikian pula 'chidda' (lubang/celah). Proses pemutusan disebut 'chedo'.

ඛිදි [Pg.227] දීනියෙ. දීනභාවො දීනියං, යථා දක්ඛියං. ඛිජ්ජති, ඛින්නො, අඛින්නමති, ඛෙදො, ඛෙදඞ්ගතො ලොකහිතාය නාථො.

Khidi dalam arti kesedihan atau kemalangan (dīniye). Keadaan yang menyedihkan disebut 'dīniya', seperti halnya 'dakkhiya'. Khijjati, khinno, akhinnamati (pikiran yang tak kenal lelah), khedo (kelelahan), khedaṅgato (beliau yang menjalani kelelahan demi kesejahteraan dunia).

එත්ථ ඛෙදඞ්ගතොති කායිකදුක්ඛසඞ්ඛාතං පරිස්සමං පත්තො, දුක්ඛමනුභවීති අත්ථො.

Di sini, 'khedaṅgato' berarti mencapai kelelahan yang disebut sebagai penderitaan fisik, artinya mengalami penderitaan.

පද ගතියං. පජ්ජති. මග්ගං පටිපජ්ජති. පටිපත්තිං පටිපජ්ජති. අද්ධානමග්ගප්පටිපන්නො හොති, ඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජති. ආපත්තිං ආපජ්ජති. අකම්මකම්පි භවති, තෙසං අධම්මො ආපජ්ජති, පජ්ජො, බ්‍යග්ඝපජ්ජො, සම්පදායො.

Pada dalam arti pergi atau bergerak (gatiyaṃ). Pajjati. Memasuki jalan (maggaṃ paṭipajjati). Menjalankan praktik (paṭipattiṃ paṭipajjati). Berada di perjalanan panjang (addhānamaggappaṭipanno), mencapai pencapaian buah (phalasamāpattiṃ samāpajjati). Melakukan pelanggaran (āpattiṃ āpajjati). Juga bisa berarti tanpa perbuatan, 'adhammo āpajjati' (ketidakbenaran menimpa mereka), pajjo (jalan kecil), byagghapajjo, sampadāyo.

එත්ථ ච පජ්ජොති මග්ගො. බ්‍යග්ඝපජ්ජෙ සද්දුලපථෙ ජාතොති බ්‍යග්ඝපජ්ජො, එවංනාමකො කුලපුත්තො. සම්පදියති ඤාපියති ධම්මො එතෙනාති සම්පදායො, අක්ඛාතා.

Di sini, 'pajjo' berarti jalan. 'Byagghapajjo' adalah putra keluarga dengan nama tersebut, karena lahir di jalan harimau (saddulapathe). 'Sampadāyo' adalah apa yang melaluinya Dhamma diberikan atau diberitahukan; artinya para pembabar (akkhātā).

විද සත්තායං. සත්තා විජ්ජමානාකාරො. විජ්ජති, සංවිජ්ජති. ජාතවෙදො, විජ්ජා, අවිජ්ජා, විදිතො.

Vida dalam arti keberadaan (sattāyaṃ). Keberadaan (sattā) adalah keadaan yang ada (vijjamānākāro). Vijjati, saṃvijjati. Jātavedo, vijjā, avijjā, vidito.

තත්ථ ජාතවෙදොති අග්ගි. සො හි ජාතොව වෙදයති ධූමජාලුට්ඨානෙන පඤ්ඤායති, තස්මා ජාතවෙදොති වුච්චති. විජ්ජාති ධම්මානං සභාවං විදිතං කරොතීති විජ්ජා, ඤාණං. අවිජ්ජාති ඛන්ධානං රාසට්ඨං, ආයතනානං ආයතනට්ඨං, ධාතූනං සුඤ්ඤට්ඨං, සච්චානං තථට්ඨං, ඉන්ද්‍රියානං අධිපතියට්ඨං අවිදිතං කරොතීති අවිජ්ජා. දුක්ඛාදීනං පීළනාදිවසෙන වුත්තං චතුබ්බිධං අත්ථං අවිදිතං කරොතීති අවිජ්ජා, මොහො.

Di sana, 'jātavedo' berarti api. Karena segera setelah ia muncul (lahir), ia memberitahukan (keberadaannya), ia dikenal melalui kepulan asap, oleh karena itu disebut 'jātavedo'. 'Vijjā' adalah pengetahuan (ñāṇa) karena ia membuat sifat asli (sabhāva) dari fenomena (dhamma) menjadi diketahui. 'Avijjā' adalah ketidaktahuan karena ia membuat makna tumpukan dari kelompok unsur (khandha), makna landasan dari indra (āyatana), makna kekosongan dari unsur-unsur (dhātu), makna kebenaran dari kenyataan (sacca), dan makna dominasi dari indra (indriya) menjadi tidak diketahui. 'Avijjā' adalah kegelapan batin (moho) karena ia membuat empat makna penderitaan dan lainnya (seperti penindasan, dll.) menjadi tidak diketahui.

මද උම්මාදෙ. උම්මාදො නාම මුය්හ නං වා සතිවිප්පවාසො වා චිත්තවික්ඛෙපො වා. මජ්ජති, පමජ්ජති. මත්තො, සුරාමදමත්තො. මත්තො අහං මහාරාජ. පුත්තමංසානි ඛාදයිං. මත්තහත්ථී, පමත්තො, උම්මත්තො.

Mada dalam arti kegilaan atau mabuk (ummāde). Kegilaan (ummādo) adalah kebingungan, atau hilangnya kesadaran (sati), atau kekacauan pikiran. Majjati, pamajjati. Matto (mabuk), surāmadamatto (mabuk minuman keras). 'Hamba sedang mabuk (gila), o Maharaja, sehingga hamba memakan daging putra hamba.' Mattahatthī (gajah yang mengamuk), pamatto (lengah), ummatto (gila).

අප්පමාදො [Pg.228] අමතං පදං, පමාදො මච්චුනො පදං;

අප්පමත්තා න මිය්‍යන්ති, යෙ පමත්තා යථා මතා.

Kewaspadaan (appamādo) adalah jalan menuju Kekekalan (amata), kelengahan (pamādo) adalah jalan menuju kematian; mereka yang waspada tidak mati, mereka yang lengah seolah-olah sudah mati.

මිද සිනෙහනෙ. මෙජ්ජති. මෙත්තා, මෙත්ති, මිත්තං, මිත්තො.

Mida dalam arti kasih sayang atau kelekatan (sinehane). Mejjati. Mettā (cinta kasih), metti (persahabatan), mittaṃ, mitto (teman).

අන්තරධා අදස්සනෙ. අන්තරපුබ්බො ධාධාතු විජ්ජමානස්ස වත්ථුනො අදස්සනෙ වත්තති. අන්තරධායති. අන්තරධානං, අන්තරධායන්තො. සා දෙවතා අන්තරහිතා. අන්තරාපිධායති.

Antaradhā dalam arti tidak terlihat (adassane). Akar kata dhā yang didahului oleh 'antara' digunakan dalam arti tidak terlihatnya suatu objek yang ada. Antaradhāyati (lenyap). Antaradhānaṃ (kelenyapan), antaradhāyanto. 'Dewa itu menghilang (antarahitā).' Antarāpidhāyati.

බුධ අවගමනෙ. අවගමනං ජානනං. බුජ්ඣති, බුද්ධො, බුද්ධි, බුද්ධං, බොධො, බොධි. බුජ්ඣිතා සච්චානි. සකලං බුද්ධො, බුද්ධවා, විබොධෙති, බොධෙතා, බුද්ධො, විබුද්ධො ඉච්චාදීනි.

Budha dalam arti pemahaman (avagamane). Pemahaman berarti mengetahui (jānanaṃ). Bujjhati, buddho, buddhi, buddhaṃ, bodho, bodhi. Penembus kebenaran-kebenaran (bujjhitā saccāni). Mengetahui segalanya (sakalaṃ buddho), buddhavā, vibodheti (membangunkan), bodhetā (pembimbing kebangunan), buddho, vibuddho, dan sebagainya.

තත්‍ර බුද්ධොති බුජ්ඣිතා සච්චානීති බුද්ධො, බොධෙතා පජායාති බුද්ධො. අථ වා පාරමිතාපරිභාවිතාය පඤ්ඤාය සබ්බම්පි ඤෙය්‍යං අබුජ්ඣීති බුද්ධො. කෙචි පන කම්මෙනපි බුද්ධසද්දස්ස සිද්ධං ඉච්ඡන්තා එවං නිබ්බචනං කරොන්ති ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො වත සො භගවාති අධිගතගුණවිසෙසෙහි ඛීණාසවෙහි බුජ්ඣිතබ්බොති බුද්ධො’’ති. විත්ථාරො පන නිද්දෙසෙ වුත්තනයෙන ගහෙතබ්බො. බුද්ධීති බුජ්ඣතීති බුද්ධි. එවං බුද්ධං බොධො බොධි ච. අථ වා බුජ්ඣනං බුද්ධි. එවං බොධො බොධි ච, සබ්බමෙතං පඤ්ඤායාධිවචනං.

Di sana, 'buddho' berarti orang yang menembus kebenaran-kebenaran, atau orang yang membangunkan makhluk-makhluk. Atau, ia yang telah memahami segala hal yang patut diketahui melalui kebijaksanaan yang disempurnakan oleh paramita. Namun, beberapa orang yang menginginkan pembentukan kata 'buddha' melalui bentuk pasif membuat definisi demikian: 'Sang Bhagavā adalah Yang Telah Mencapai Penerangan Sempurna, Beliau patut dipahami (diketahui) oleh mereka yang telah menghancurkan noda-noda batin melalui kualitas-kualitas istimewa yang telah dicapai.' Penjelasan rincinya dapat diambil dari metode yang disebutkan dalam Niddesa. 'Buddhī' berarti ia yang memahami. Demikian pula 'buddhaṃ', 'bodho', dan 'bodhi'. Atau, 'buddhi' adalah proses memahami. Begitu juga 'bodho' dan 'bodhi'; semua ini adalah sinonim untuk kebijaksanaan (paññā).

ඉදානි බොධිසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරං වදාම. බොධීති හි රුක්ඛොපි මග්ගොපි සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණම්පි නිබ්බානම්පි එවංපණ්ණත්තිකො පුග්ගලොපි වුච්චති, තථා හි ‘‘බොධිරුක්ඛමූලෙ පඨමාභිසම්බුද්ධො’’ති ච, ‘‘අන්තරා ච බොධිං අන්තරා ච ගය’’න්ති ච ආගතට්ඨානෙ රුක්ඛො බොධීති වුච්චති. ‘‘චතූසු මග්ගෙසු ඤාණ’’න්ති [Pg.229] ආගතට්ඨානෙ මග්ගො. ‘‘පප්පොති බොධිං වරභූරි සුමෙධසො’’ති ආගතට්ඨානෙ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං. ‘‘පත්වාන බොධිං අමතං අසඞ්ඛත’’න්ති ආගතට්ඨානෙ නිබ්බානං. ‘‘බොධි භන්තෙ රාජකුමාරො භගවතො පාදෙ සිරසා වන්දතී’’ති ‘‘අරියසාවකො බොධීති වුච්චතී’’ති ච ආගතට්ඨානෙ එවංපණ්ණත්තිකො පුග්ගලො.

Sekarang kami akan menjelaskan berbagai arti dari kata 'bodhi'. Kata 'bodhi' digunakan untuk menyebut pohon, jalan (magga), pengetahuan kemahatahuan (sabbaññutaññāṇa), Nibbāna, dan juga orang yang diberi nama demikian. Seperti dalam kalimat: 'Mencapai Penerangan Sempurna pertama kali di kaki pohon Bodhi (bodhirukkhamūle)' dan 'di antara Bodhi dan Gayā,' dalam konteks ini pohon disebut sebagai 'bodhi'. Dalam konteks 'pengetahuan dalam empat jalan (magga),' itu berarti jalan. Dalam konteks 'Ia yang sangat bijaksana mencapai bodhi,' itu berarti pengetahuan kemahatahuan. Dalam konteks 'Setelah mencapai bodhi, yang tak mati, yang tak terkondisi,' itu berarti Nibbāna. Dalam konteks 'Pangeran Bodhi, Bhante, memberi hormat pada kaki Sang Bhagavā dengan kepalanya' dan 'siswa mulia disebut sebagai bodhi,' itu berarti orang yang diberi nama demikian.

අත්‍රිදං වුච්චති –

Mengenai hal ini dikatakan:

රුක්ඛෙ මග්ගෙ ච නිබ්බානෙ, ඤාණෙ සබ්බඤ්ඤුතාය ච;

තථා පණ්ණත්තියඤ්චෙව, බොධිසද්දො පවත්තති.

Kata 'bodhi' merujuk pada pohon, jalan, Nibbāna, pengetahuan kemahatahuan, dan juga sebagai sebutan (nama).

බුජ්ඣතීති බුජ්ඣිතා, බොධෙතීති බොධෙතා.

Ia yang memahami disebut 'bujjhitā' (pemaham), ia yang membangunkan disebut 'bodhetā' (pembangun).

එත්ථ ච කොචි පයොගො තුමන්තාදීනි ච රූපානි වුච්චන්තෙ – ‘‘ගුය්හමත්ථමසම්බුද්ධං, සම්බොධයති යො නරො. පරං සම්බුද්ධුමරහති. බුජ්ඣිතුං, බුද්ධුං, බුජ්ඣිත්වා, බුජ්ඣිත්වාන, බුජ්ඣිතුන, බුද්ධිය, බුද්ධියාන, බුද්ධා, බුද්ධාන’’ ඉති භවන්ති.

Dan di sini beberapa penggunaan dan bentuk kata seperti 'tum' dan lainnya disebutkan: 'Orang yang menjelaskan makna rahasia yang tidak dipahami (oleh orang lain). Ia layak untuk memahaminya secara mendalam. Untuk memahami (bujjhituṃ, buddhuṃ), setelah memahami (bujjhvittā, bujjhitvāna, bujjhituna, buddhiya, buddhiyāna, buddhā, buddhāna).'

තත්‍ර අසම්බුද්ධන්ති පරෙහි අඤ්ඤාතං, ‘‘අසම්බොධ’’න්තිපි පාඨො, පරෙසං බොධෙතුං අයුත්තන්ති අත්ථො. සම්බුද්ධුන්ති සංබුජ්ඣිතුං. බුද්ධාති බුජ්ඣිත්වා, එවං බුද්ධානාති එත්ථාපි.

Di sana, 'asambuddhaṃ' berarti tidak diketahui oleh orang lain; ada juga bacaan 'asambodhaṃ', yang berarti tidak pantas untuk diberitahukan kepada orang lain. 'Sambuddhuṃ' berarti untuk memahami sepenuhnya. 'Buddhā' berarti setelah memahami, demikian pula dengan 'buddhānā'.

කෙචි පන ‘‘නාමරූපපරිච්ඡෙදෙ ‘බොධිමග්ගෙන බුධ්වා’ති ච, ‘‘බුධ්වා බොධිතලෙ යමාහ සුගතො’ති ච ධකාරවකාරසඤ්ඤොගවතො පදස්ස දස්සනතො ත්වාපච්චයන්තභාවතො ච ධකාරවකාරසංයොගවසෙන ‘‘බුධ්වා’’ති පදසිද්ධි ඉච්ඡිතබ්බා’’ති වදන්ති, තං තාදිසස්ස පදරූපස්ස බුද්ධවචනෙ අදස්සනතො ච, බුද්ධවචනස්ස අනනුකූලතාය ච, පරිසුද්ධෙ ච පොරාණපොත්ථකෙ [Pg.230] වකාරසංයොගවිගතස්ස ‘‘බොධිමග්ගෙන බුද්ධා’’තිච, ‘‘බුද්ධා බොධිතලෙ’’ති ච පදස්ස දස්සනතො න ගහෙතබ්බං. තථා හි න තාදිසො පාඨො බුද්ධවචනස්ස අනුකූලො හොතීති. න හි බුද්ධවචනෙ වස්සසතම්පි වස්සසහස්සම්පි පරියෙසන්තා තාදිසං වකාරධකාරසඤ්ඤොගපදං පස්සිස්සන්ති. එවං ‘‘බුධ්වා’’ති පදරූපස්ස බුද්ධවචනස්ස අනනුකූලතා දට්ඨබ්බා. තඤ්හි සක්කටගන්ථෙ කතපරිචයභාවෙන වඤ්චිතෙහි විදූහි ඉච්ඡිතං, න සද්ධම්මනීතිවිදූහි. එත්ථ ඉමානි නිදස්සනපදානි වෙදිතබ්බානි –

Namun, beberapa orang mengatakan bahwa dalam 'nāmarūpapariccheda' dengan kata 'bodhimaggena budhvā' dan 'budhvā bodhitale yamāha sugato', karena terlihatnya kata yang memiliki gabungan konsonan 'dh' dan 'v' serta karena statusnya sebagai kata berakhiran 'tvā', maka pembentukan kata 'budhvā' melalui gabungan konsonan 'dh' dan 'v' harus diterima. Hal ini tidak boleh diterima karena bentuk kata seperti itu tidak ditemukan dalam Sabda Buddha (buddhavacana), karena ketidaksesuaiannya dengan Sabda Buddha, dan karena dalam naskah-naskah kuno yang murni, kata tersebut terlihat sebagai 'bodhimaggena buddhā' dan 'buddhā bodhitale' tanpa gabungan konsonan 'v'. Sebab, pembacaan seperti itu tidak sesuai dengan Sabda Buddha. Memang, meskipun mencari selama seratus atau seribu tahun dalam Sabda Buddha, mereka tidak akan menemukan kata dengan gabungan konsonan 'v' dan 'dh' seperti itu. Demikianlah ketidaksesuaian bentuk kata 'budhvā' dengan Sabda Buddha harus dipahami. Hal itu diinginkan oleh para terpelajar yang tertipu karena kebiasaan mereka dengan kitab-kitab Sanskerta (Sakkaṭa), bukan oleh mereka yang ahli dalam metode Saddhammanīti. Di sini, kata-kata contoh ini harus diketahui—

කො මං විද්ධා නිලීයති. ලද්ධා මච්චො යදිච්ඡති. ලද්ධාන පුබ්බාපරියං විසෙසං, අදස්සනං මච්චුරාජස්ස ගච්ඡෙ.

Siapa yang setelah memanahku (viddhā), bersembunyi? Manusia memperoleh (laddhā) apa yang ia inginkan. Setelah memperoleh (laddhāna) perbedaan antara sebelum dan sesudah, ia dapat pergi ke tempat yang tidak terlihat oleh raja kematian.

උම්මාදන්තිමහං දිට්ඨා, ආමුක්කමණිකුණ්ඩලං;

න සුපාමි දිවාරත්තිං, සහස්සංව පරාජිතො’’ති;

'Setelah melihat (diṭṭhā) Ummādantī yang mengenakan anting permata; aku tidak bisa tidur siang maupun malam, seperti orang yang kalah seribu (keping emas).'

තත්ථ විද්ධාති විජ්ඣිත්වා. ලද්ධාති ලභිත්වා. ලද්ධානාති ලභිත්වාන. දිට්ඨාති දිස්වා. ඉති ‘‘විද්ධා ලද්ධා ලද්ධාන දිට්ඨා’’ති පදානි ත්වාපච්චයෙන සද්ධිං ගතානිපි සඤ්ඤොගවසෙන වකාරපටිබද්ධානි න හොන්ති, තස්මා ‘‘බුද්ධා බුද්ධාන’’ ඉච්චෙතානිපි ‘‘ලද්ධා ලද්ධාන’’ ඉච්චාදීනි විය පරිහීනවකාරසඤ්ඤොගානි එව ගහෙතබ්බානි. යෙ ‘‘බුධ්වා’’ති රූපං ඉච්ඡන්ති පඨන්ති ච, මඤ්ඤෙ තෙ ත්වාපච්චයො වඤ්චෙති, තෙන තෙ වඤ්චනං පාපුණන්ති, තස්මා තාදිසං රූපං අග්ගහෙත්වා යො සද්දනීතියං සද්දවිනිච්ඡයො වුත්තො, සොයෙව ආයස්මන්තෙහි සාරතො පච්චෙතබ්බො.

Di sana, 'viddhā' berarti 'vijjhitvā' (setelah memanah). 'Laddhā' berarti 'labhitvā' (setelah memperoleh). 'Laddhāna' berarti 'labhitvāna' (setelah memperoleh). 'Diṭṭhā' berarti 'disvā' (setelah melihat). Demikianlah kata-kata 'viddhā, laddhā, laddhāna, diṭṭhā', meskipun sejalan dengan akhiran 'tvā', tidak terikat dengan konsonan 'v' melalui penggabungan; oleh karena itu, kata 'buddhā' dan 'buddhāna' pun harus diterima sebagai kata-kata yang telah menghilangkan gabungan konsonan 'v', sama seperti 'laddhā, laddhāna', dan lainnya. Mereka yang menginginkan dan membaca bentuk 'budhvā', saya pikir mereka tertipu oleh akhiran 'tvā', oleh karena itu mereka mengalami kekeliruan; maka, dengan tidak menerima bentuk seperti itu, keputusan mengenai kata yang telah disampaikan dalam Saddanīti, itulah yang harus diyakini sebagai inti oleh Yang Mulia sekalian.

බුධ බොධනෙ. සකම්මකාකම්මකොයං ධාතු. තථා හි බොධනසද්දුච්චාරණෙන ජානනං විකසනං නිද්දක්ඛයො ච ගහිතො, තස්මා ‘‘බුධ ඤාණෙ, බුධ විකසනෙ, බුධ නිද්දක්ඛයෙ’’ති වුත්තං හොති. බුජ්ඣති භගවා, ධම්මෙ බුජ්ඣති, පබුජ්ඣති, පදුමං බුජ්ඣති. පුරිසො බුද්ධො, පබුද්ධො, බොධති, පබොධති ඉච්චාදීනි.

Budha dalam arti memahami (bodhane). Akar kata ini bisa transitif maupun intransitif. Sebab, dengan pengucapan kata 'bodhana', pengertian (jānana), pemekaran (vikasana), dan berakhirnya tidur (niddakkhaya) tercakup; oleh karena itu dikatakan: 'budha dalam arti pengetahuan, budha dalam arti pemekaran, budha dalam arti berakhirnya tidur'. Sang Bhagavā memahami (bujjhati), memahami Dhamma, terbangun (pabujjhati), teratai mekar (bujjhati). Orang yang telah sadar/bangun (buddho), terbangun (pabuddho), mengerti (bodhati), memahami (pabodhati), dan sebagainya.

සංධා [Pg.231] සන්ධිම්හි. සංපුබ්බො ධාධාතු සන්ධිම්හි වත්තති. නෙවස්ස මද්දී භාකුටි, න සන්ධියති න රොදති. න සන්ධියතීති ඉදං අඤ්ඤෙහි පකරණෙහි අසාධාරණං දිවාදිරූපං.

Saṃdhā dalam arti hubungan (sandhimhi). Akar kata dhā dengan awalan saṃ digunakan dalam arti hubungan. 'Maddī tidak mengerutkan kening, tidak juga menyambung (hubungan kata/diam), tidak juga menangis.' Kata 'na sandhiyati' ini adalah bentuk kelas divādi yang tidak umum dibandingkan dengan risalah lainnya.

ධනු යාචනෙ. මාතා හි තව ඉරන්ධති, විධරස්ස හදයං ධනිය්‍යති. ඉදම්පි අසාධාරණං දිවාදිරූපං.

Dhanu dalam arti memohon (yācane). 'Sebab ibumu merindukanmu, Irandhatī, hati Vidhura dimohon (dhaniyyati).' Ini juga merupakan bentuk kelas divādi yang tidak umum.

ධී අනාදරෙ. ධීයතෙ. ධීනො.

Dhī dalam arti tidak hormat (anādare). Dhīyate. Dhīno.

යුධ සම්පහාරෙ. යුජ්ඣති. යොධො, යුද්ධං, චරණායුධො, යකාරස්ස වකාරභාවෙ ‘‘ආවුධ’’න්ති රූපං. තත්‍ර චරණායුධොති කුක්කුටො.

Yudha dalam arti pertempuran (sampahāre). Yujjhati. Yodho (prajurit), yuddhaṃ (perang), caraṇāyudho (yang senjatanya kaki), dalam hal perubahan 'y' menjadi 'v' menjadi bentuk 'āvudhaṃ' (senjata). Di sana, 'caraṇāyudho' berarti ayam jantan.

කුධ කොපෙ. කුජ්ඣති. කොධො, කුජ්ඣනා, කුජ්ඣිතත්තං. කුද්ධො අත්ථං න ජානාති, කුද්ධො ධම්මං න පස්සති.

Kudha dalam arti kemarahan (kope). Kujjhati. Kodho (kemarahan), kujjhanā (tindakan marah), kujjhitattaṃ (keadaan marah). 'Orang yang marah tidak mengetahui manfaat, orang yang marah tidak melihat Dhamma.'

සුධ සොචෙය්‍යෙ. සොචෙය්‍යං සුචිභාවො. සුජ්ඣති. සුද්ධි, විසුද්ධි, සුජ්ඣනං, සුද්ධො, විසුද්ධො, පරිසුද්ධො. කාරිතෙ ‘‘සොධෙති, සොධකො’’ ඉච්චාදීනි.

Sudha dalam arti penyucian (soceyye). Soceyyaṃ berarti keadaan suci. Sujjhati (menjadi suci). Suddhi (kesucian), visuddhi (kemurnian), sujjhanaṃ (penyucian), suddho (suci), visuddho, parisuddho. Dalam bentuk kausatif: 'sodheti' (menyucikan), 'sodhako' (penyuci), dan sebagainya.

සිධු සංරාධනෙ. සිජ්ඣති. සිද්ධි.

Sidhu dalam arti keberhasilan (saṃrādhane). Sijjhati. Siddhi (keberhasilan).

රධ හිංසායං. රජ්ඣති, විරජ්ඣති, අපරජ්ඣති. අපරාධො.

Radha dalam arti menyakiti (hiṃsāyaṃ). Rajjhati, virajjhati, aparajjhati. Aparādho (kesalahan/pelanggaran).

රාධ සාධ සංසිද්ධියං. රාධයති, සාධයති. ආරාධනං, සාධනං. සපරහිතං සාධෙතීති සාධු, සප්පුරිසො. අච්චන්තං සාධෙතබ්බන්ති සාධු, ලද්ධකං සුන්දරං දානසීලාදි.

Rādha, sādha dalam arti penyelesaian (saṃsiddhiyaṃ). Rādhayati, sādhayati. Ārādhanaṃ, sādhanaṃ. 'Sādhu' (baik/orang bijak) berarti ia yang menyelesaikan kesejahteraan diri dan orang lain. 'Sādhu' (baik/indah) berarti sesuatu yang harus dicapai sepenuhnya, seperti kedermawanan, moralitas, dsb., yang telah diperoleh dengan baik.

විධ විජ්ඣනෙ. විජ්ඣති. පටිවිජ්ඣති. ඛණ විද්ධ, විධු, විජ්ඣනකො, විද්ධො, පටිවිද්ධො, විජ්ඣනං, වෙධො, පටිවෙධො, විජ්ඣිත්වා, විද්ධා, විද්ධාන. කො මං විද්ධා නිලීයති.

Vidha dalam arti memanah (vijjhane). Vijjhati. Paṭivijjhati. Khaṇa viddha (terpanah seketika), vidhu, vijjhanako, viddho, paṭividdho, vijjhanaṃ, vedho, paṭivedho, vijjhitvā, viddhā, viddhāna. 'Siapa yang setelah memanahku (viddhā), bersembunyi?'

ඉධ වුද්ධියං. ඉජ්ඣති, සමිජ්ඣති. ඉද්ධි, ඉජ්ඣනං, සමිජ්ඣනං, ඉද්ධො. තත්ථ ඉද්ධීති ඉජ්ඣනං ඉද්ධි. ඉජ්ඣන්ති වා සත්තා එතාය ඉද්ධා වුද්ධා උක්කංසගතා හොන්තීති ඉද්ධි.

Idha dalam arti pertumbuhan (vuddhiyaṃ). Ijjhati, samijjhati. Iddhi (kekuatan/keberhasilan), ijjhanaṃ, samijjhanaṃ, iddho. Di sana, 'iddhī' berarti keberhasilan adalah keberhasilan. Atau, makhluk-makhluk berhasil melalui ini, sehingga mereka menjadi makmur, tumbuh, dan luhur; maka disebut 'iddhi'.

ගිධු [Pg.232] අභිකඞ්ඛායං. ගිජ්ඣති, ගිජ්ඣො. ගද්ධො. ගද්ධබාධිපුබ්බො. කාමගිද්ධො න ජානාසි. ගෙධො.

Gidhu dalam arti sangat menginginkan (abhikaṅkhāyaṃ). Gijjhati, gijjho (burung nasar). Gaddho. Berawal dari 'gaddhabādhi'. 'Tidakkah engkau tahu, engkau yang rakus akan kesenangan indra (kāmagiddho).' Gedho (ketamakan).

රුධි ආවරණෙ. රුජ්ඣති, විරුජ්ඣති, පටිවිරුජ්ඣති. විරොධකො, විරුද්ධො. රොධො, විරොධො, පටිවිරොධො, අනුවිරොධො.

Rudhi dalam arti menghalangi (āvaraṇe). Rujjhati, virujjhati, paṭivirujjhati. Virodhako, viruddho. Rodho, virodho, paṭivirodho, anuvirodho.

අනුවිධා අනුකරණෙ. අනුවිපුබ්බො ධාධාතු අනුක්‍රියායං වත්තති. පුරිසො අඤ්ඤස්ස පුරිසස්ස ක්‍රියං අනුවිධීයති තත්‍රායං පාළි –

Anuvidhā dalam arti peniruan (anukaraṇe). Akar kata dhā dengan awalan anu-vi digunakan dalam arti meniru tindakan. Seseorang meniru (anuvidhīyati) tindakan orang lain; dalam hal ini, inilah kutipan Pāḷinya—

දූසිතො ගිරිදත්තෙන, හයො සාමස්ස පණ්ඩවො;

පොරාණං පකතිං හිත්වා, තස්සෙවානුවිධීයතී’’ති.

'Kuda Paṇḍava milik tuannya, yang dirusak oleh Giridatta; setelah meninggalkan sifat aslinya yang lama, ia meniru (anuvidhīyatī) sifat dia (Giridatta) itu sendiri.'

ඉදම්පි අසාධාරණං දිවාදිරූපං.

Ini juga merupakan bentuk kelas divādi yang tidak umum.

අනුරුධ කාමෙ. කාමො ඉච්ඡා. අනුපුබ්බො රුධධාතු ඉච්ඡායං වත්තති. අනුරුද්ධො, අනුරොධො. අනුස්මාති කිං විරොධො.

Anurudha dalam arti keinginan (kāme). Kāmo berarti keinginan (icchā). Akar kata rudha dengan awalan anu digunakan dalam arti keinginan. Anuruddho, anurodho. Anusmāti kiṃ virodho.

තත්ථ අනුරුද්ධොති අනුරුජ්ඣති පණීතං පණීතං වත්ථුං කාමෙතීති අනුරුද්ධො. අනුරොධොති අනුකූලතා. අයං පාළි ‘‘සො උප්පන්නං ලාභං අනුරුජ්ඣති, අලාභෙ පටිවිරුජ්ඣතී’’ති.

Di sana, 'anuruddho' berarti 'anurujjhati' (menyenangi), ia yang menginginkan benda-benda yang sangat elok disebut 'anuruddho'. 'Anurodho' berarti kesesuaian. Inilah kutipan Pāḷinya: 'Ia senang (anurujjhati) dengan keuntungan yang timbul, dan ia menentang (paṭivirujjhati) ketika tidak ada keuntungan.'

බ්‍යධ තාළනෙ. බ්‍යජ්ඣති. බ්‍යාධො. බ්‍යාධොති ලුද්ධො. තං තං මිගං බ්‍යජ්ඣති තාළෙති හිංසතීති බ්‍යාධො.

Byadha dalam arti memukul (tāḷane). Byajjhati. Byādho. 'Byādho' berarti pemburu. Ia yang memanah (byajjhati), memukul, atau menyakiti berbagai binatang buruan disebut 'byādho'.

ගුධ පරිවෙඨනෙ. ගුජ්ඣති. ගොධා.

Gudha dalam arti membungkus (pariveṭhane). Gujjhati. Godhā (biawak).

මන ඤාණෙ. මඤ්ඤති, අවමඤ්ඤති, අතිමඤ්ඤති. සෙය්‍යාදිවසෙන මඤ්ඤතීති මානො. ‘‘මඤ්ඤනා, මඤ්ඤිතත්තං, මානො, අහඞ්කාරො, උන්නති, කෙතු, පග්ගහො, අවලෙපො’’ති පරියායා.

Mana dalam arti pengetahuan (ñāṇe). Maññati (berpikir/menganggap), avamaññati (meremehkan), atimaññati (sombong). Berpikir dalam hal 'lebih baik' dan sebagainya disebut 'māno' (kesombongan). Sinonimnya adalah: 'maññanā' (anggapan), 'maññitattaṃ' (keadaan menganggap), 'māno' (kesombongan), 'ahaṅkāro' (keakuan), 'unnati' (ketinggian hati), 'ketu' (panji/keangkuhan), 'paggaho' (sikap berlebihan), 'avalepo' (kebanggaan diri).

ජන [Pg.233] ජනනෙ. සකම්මකොයං ධාතු. ‘‘ජඤ්ඤතී’’තිමස්ස රූපං, කරොතීති අත්ථො. කාරිතෙ – ජනෙසි ඵුස්සතී මමං. ජනයති, සුඛං ජනෙති, ජනයතීති ජනකො, පිතා, යො කොචි වා නිබ්බත්තෙතා. පුථු කිලෙසෙ ජනෙතීති පුථුජ්ජනො. තත්ථ ‘‘ජනෙති ජනයතී’’ති රූපානි චුරාදිගණං පත්වා සුද්ධකත්තුරූපානි භවන්ති. කරොතීති හි තෙසං අත්ථො. හෙතුකත්තුවසෙනපි තදත්ථො වත්තබ්බො ‘‘නිබ්බත්තෙතී’’ති.

Jana dalam arti menghasilkan (janana). Ini adalah akar kata transitif (sakammaka). Bentuk 'jaññatī' berarti ia melakukan (karoti). Dalam bentuk kausatif (kārita) – 'janesi phussatī mamaṃ'. Janayati, sukhaṃ janeti, janayatīti berarti janako, ayah, atau siapa pun yang menghasilkan (nibbattetā). Menghasilkan banyak kotoran batin (puthu kilese) disebut puthujjano. Di sana, bentuk-bentuk 'janeti janayati' termasuk dalam kelompok curādi (curādigaṇa) dan menjadi bentuk-bentuk yang berarti melakukan. Karena artinya adalah melakukan. Dalam arti sebab (hetukattu) juga, artinya harus dikatakan sebagai 'menghasilkan' (nibbattetī).

ජනී පාතුභාවෙ. ඊකාරන්තොයං අකම්මකො ධාතු, විපුබ්බො චෙ, සකම්මකො. පුත්තො ජායති, ජාතො. පුථු කිලෙසා ජායන්ති එත්ථාති පුථුජ්ජනො. ජනනං ජාති, ‘‘සඤ්ජාති, නිබ්බත්ති, අභිනිබ්බත්ති, ඛන්ධානං පාතුභාවො’’ති පරියායා. ඉත්ථී පුත්තං විජායති, ඉත්ථී පුත්තං විජාතා. සො පුරිසො විජාතමාතුයාපි අමනාපො. උපවිජඤ්ඤා ඉත්ථී. කාරිතෙ ‘‘ජාපෙති, ජාපයති. අත්ථජාපිකා පඤ්ඤා’’ති රූපානි.

Janī dalam arti kemunculan (pātubhāva). Ini adalah akar kata intransitif (akammaka) yang berakhiran 'ī', jika diawali dengan awalan 'vi-', maka menjadi transitif (sakammaka). Putto jāyati (seorang putra lahir), jāto (telah lahir). Banyak kotoran batin muncul di sini, maka disebut puthujjano. Menghasilkan adalah kelahiran (jāti), dengan sinonim 'sañjāti, nibbatti, abhinibbatti, khandhānaṃ pātubhāvo' (munculnya kelompok-kelompok unsur kehidupan). Seorang wanita melahirkan seorang putra (itthī puttaṃ vijāyati), seorang wanita telah melahirkan seorang putra (itthī puttaṃ vijātā). Orang itu tidak menyenangkan bahkan bagi ibu yang telah melahirkannya. Seorang wanita yang akan melahirkan (upavijaññā). Dalam bentuk kausatif: 'jāpeti, jāpayati. Atthajāpikā paññā' (kebijaksanaan yang menghasilkan manfaat).

හන හිංසායං. ඉධ හිංසාවචනෙන ඝට්ටනං ගහෙතබ්බං. සද්දො සොතම්හි හඤ්ඤති. පටිහඤ්ඤති. බුද්ධස්ස භගවතො වොහාරො ලොකිලෙ සොතෙ පටිහඤ්ඤති. ඉමානි කත්තුපදානි. භූවාදිගණං පන පත්වා ‘‘ලොහෙන වෙ හඤ්ඤති ජාතරූපං, න ජාතරූපෙන හනන්ති ලොහ’’න්ති පාළියං ‘‘හඤ්ඤතී’’ති පදං කම්මපදං, ජාතරූපං ලොහෙන කම්මාරෙහි හඤ්ඤතීති අත්ථො. ‘‘හනන්තී’’ති පදං කත්තුපදං, ලොහං ජාතරූපෙන කම්මාරා හනන්තීති හි අත්ථො. එත්ථ හනනං පහරණන්ති ගහෙතබ්බං.

Hana dalam arti menyakiti (hiṃsā). Di sini, dengan kata menyakiti, harus dipahami sebagai benturan (ghaṭṭana). Suara membentur di telinga (saddo sotamhi haññati). Berbenturan kembali (paṭihaññati). Perkataan Sang Buddha yang Terpuji membentur di telinga duniawi. Ini adalah kata-kata subjek (kattupada). Namun, setelah mencapai kelompok bhūvādi (bhūvādigaṇa), dalam kutipan Pāli 'lohena ve haññati jātarūpaṃ, na jātarūpena hananti lohaṃ', kata 'haññatī' adalah kata kerja pasif (kammapada), yang berarti emas dipukul dengan besi oleh para pandai besi. Kata 'hanantī' adalah kata kerja aktif (kattupada), karena artinya para pandai besi memukul besi dengan emas. Di sini, pemukulan (hanana) harus dipahami sebagai hantaman (paharaṇa).

රූප රුප්පනෙ. රුප්පනං කුප්පනං ඝට්ටනං පීළනං. රුප්පති. රූපං, රුප්පනං. ඉමස්ස පන ‘‘රූප රූපක්‍රියාය’’න්ති චුරාදිගණෙ ඨිතස්ස ‘‘රූපෙති රූපයතී’’ති රූපානි භවන්ති.

Rūpa dalam arti penindasan (ruppana). Ruppana berarti gangguan (kuppana), benturan (ghaṭṭana), penindasan (pīḷana). Ruppati (tertindas/terganggu). Rūpa, ruppana. Namun, untuk akar kata ini yang terdapat dalam kelompok curādi 'rūpa rūpakriyāyaṃ', bentuk-bentuknya adalah 'rūpeti rūpayati'.

තත්ථ [Pg.234] රූපන්ති කෙනට්ඨෙන රූපං? රුප්පනට්ඨෙන රූපං. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා ‘‘කිඤ්ච භික්ඛවෙ රූපං? රුප්පතීති ඛො භික්ඛවෙ තස්මා ‘රූප’න්ති වුච්චති. කෙන රුප්පති? සීතෙනපි රුප්පති, උණ්හෙනපි රුප්පති, ජිඝච්ඡායපි රුප්පති, පිපාසායපි රුප්පති, ඩංසමකසවාතාතපසරීසපසම්ඵස්සෙනපි රුප්පති, රුප්පතීති ඛො භික්ඛවෙ තස්මා ‘රුප’න්ති වුච්චතී’’ති.

Di sana, mengenai rūpa, dalam arti apa disebut rūpa? Rūpa dalam arti penindasan (ruppana). Sebab hal ini telah dikatakan oleh Sang Bhagava: 'Dan apakah, para bhikkhu, rūpa itu? Ia tertindas (ruppati), para bhikkhu, karena itulah ia disebut rūpa. Tertindas oleh apa? Tertindas oleh dingin, tertindas oleh panas, tertindas oleh lapar, tertindas oleh haus, tertindas oleh sentuhan lalat, nyamuk, angin, panas matahari, dan binatang melata. Ia tertindas, para bhikkhu, karena itulah ia disebut rūpa'.

තත්ථ රුප්පතීති කුප්පති ඝට්ටියති පීළියති, භිජ්ජතීති අත්ථො. භිජ්ජතීති විකාරං ආපජ්ජති, විකාරාපත්ති ච සීතාදිසන්නිපාතෙ විසදිසරූපප්පවත්තියෙව. එත්ථ ච කුප්පතීති එතෙන කත්තුඅත්ථෙ රූපපදසිද්ධිං දස්සෙති, ඝට්ටියති පීළියතීති එතෙහි කම්මත්ථෙ. කොපාදික්‍රියායෙව හි රුප්පනක්‍රියාති, සො පන කත්තුභූතො කම්මභූතො ච අත්ථො භිජ්ජමානො නාම හොතීති ඉමස්ස අත්ථස්ස දස්සනත්ථං ‘‘භිජ්ජතීති අත්ථො’’ති වුත්තං.

Di sana, 'ruppatī' berarti terganggu, terbentur, tertindas, hancur (bhijjati). Hancur berarti mengalami perubahan (vikāra), dan terjadinya perubahan adalah kelangsungan dari materi yang tidak serupa saat bertemunya dingin dan sebagainya. Dan di sini, dengan kata 'kuppati', ini menunjukkan keberhasilan kata rūpa dalam arti subjek (kattu); dengan kata 'ghaṭṭiyati' dan 'pīḷiyati', dalam arti objek (kamma). Karena tindakan gangguan dan sebagainya itulah yang disebut tindakan penindasan (ruppanakriyā), maka arti subjek dan objek tersebut disebut hancur (bhijjamāna), untuk menunjukkan makna inilah dikatakan 'artinya adalah hancur (bhijjati)'.

අථ වා රුප්පතීති රූපන්ති කම්මකත්තුත්ථෙ රූපපදසිද්ධි වුත්තා. විකාරො හි රුප්පනන්ති වුච්චති, තෙනෙව භිජ්ජතීති අත්ථොති කම්මකත්තුත්ථෙන භිජ්ජතීති සද්දෙන අත්ථං දස්සෙති. තත්ථ යදා කම්මත්ථෙ ‘‘රුප්පතී’’ති පදං, තදා ‘‘සීතෙනා’’තිආදි කත්තුඅත්ථෙ කරණවචනං. යදා පන ‘‘රුප්පතී’’ති පදං කත්තුඅත්ථෙ කම්මකත්තුඅත්ථෙ වා, තදා හෙතුම්හි කරණවචනං දට්ඨබ්බං.

Atau, 'ruppatīti rūpaṃ' dinyatakan sebagai keberhasilan kata rūpa dalam arti kammakattu (pasif-aktif). Sebab perubahan disebut penindasan (ruppana), karena itulah dengan kata 'bhijjati' artinya ditunjukkan dalam arti kammakattu. Di sana, ketika kata 'ruppati' dalam arti objek (kamma), maka kata-kata seperti 'sītena' adalah bentuk instrumental dalam arti subjek (kattu). Namun, ketika kata 'ruppati' dalam arti subjek (kattu) atau kammakattu, maka bentuk instrumental harus dipahami dalam arti sebab (hetu).

රූපසද්දො ඛන්ධ භව නිමිත්ත පච්චය සරීර වණ්ණසණ්ඨානාදීසු අත්ථෙසු වත්තති. අයඤ්හි ‘‘යං කිඤ්චි රූපං අතීතානාගතපච්චුප්පන්න’’න්ති එත්ථ රූපක්ඛන්ධෙ වත්තති. ‘‘රූපූපපත්තියා මග්ගං භාවෙතී’’ති එත්ථ රූපභවෙ. ‘‘අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤී බහිද්ධාරූපානි පස්සතී’’ති [Pg.235] එත්ථ කසිණනිමිත්තෙ. ‘‘සරූපා භික්ඛවෙ උප්පජ්ජන්ති පාපකා අකුසලා ධම්මා, නො අරූපා’’ති එත්ථ පච්චයෙ. ‘‘ආකාසො පරිවාරිතො රූපන්ත්වෙව සඞ්ඛං ගච්ඡතී’’ති එත්ථ සරීරෙ. ‘‘චක්ඛුඤ්ච පටිච්ච රූපෙ ච උප්පජ්ජති චක්ඛුවිඤ්ඤාණ’’න්ති එත්ථ වණ්ණෙ. ‘‘රූපප්පමාණො රූපප්පසන්නො’’ති එත්ථ සණ්ඨානෙ. ඉච්චෙවං –

Kata rūpa digunakan dalam arti kelompok unsur kehidupan (khandha), alam kehidupan (bhava), tanda (nimitta), kondisi (paccaya), tubuh (sarīra), warna (vaṇṇa), bentuk (saṇṭhāna), dan sebagainya. Seperti dalam 'apa pun rūpa, baik yang lampau, masa depan, maupun sekarang', di sini ia berarti kelompok unsur materi (rūpakkhandha). Dalam 'ia mengembangkan jalan untuk kelahiran di alam materi (rūpūpapattiyā)', di sini berarti alam materi (rūpabhava). Dalam 'tidak mempersepsikan materi di dalam, ia melihat materi-materi di luar', di sini berarti tanda kasiṇa (kasiṇanimitta). Dalam 'para bhikkhu, kondisi-kondisi buruk yang tidak bermanfaat muncul dengan materi (sarūpā), bukan tanpa materi (arūpā)', di sini berarti kondisi (paccaya). Dalam 'ruang yang dikelilingi disebut sebagai materi (rūpa)', di sini berarti tubuh (sarīra). Dalam 'bergantung pada mata dan objek-objek materi (rūpa), muncullah kesadaran mata', di sini berarti warna (vaṇṇa). Dalam 'ia yang diukur oleh bentuk (rūpappamāṇo), ia yang senang dengan bentuk', di sini berarti bentuk (saṇṭhāna). Demikianlah –

ඛන්ධෙ භවෙ නිමිත්තෙ ච, සරීරෙ පච්චයෙපි ච;

වණ්ණෙ සණ්ඨානආදිම්හි, රූපසද්දො පවත්තති.

Dalam hal kelompok unsur (khandha), alam kehidupan (bhava), tanda (nimitta), tubuh (sarīra), dan kondisi (paccaya); warna, bentuk, dan sebagainya, kata rūpa digunakan.

කුප කොපෙ. කුප්පති. කුප්පන්ති වාතස්සපි එරිතස්ස. කොපො, පකොපො. වචීපකොපං රක්ඛෙය්‍ය.

Kupa dalam arti marah/terganggu (kopa). Kuppati (marah/terganggu). Mereka terganggu bahkan oleh angin yang berhembus. Kopo (kemarahan/gangguan), pakopo. Hendaknya menjaga gangguan ucapan (vacīpakopa).

තප සන්තාපෙ. තප්පති, සන්තප්පති. සන්තාපො.

Tapa dalam arti panas/penderitaan (santāpa). Tappati, santappati (menderita/terbakar). Santāpo (panas batin).

තප පීණනෙ. තප්පති. තප්පනං.

Tapa dalam arti memuaskan (pīṇane). Tappati (merasa puas). Tappanaṃ (pemuasan).

දප හාසෙ. දප්පති.

Dapa dalam arti kegembiraan (hāsa). Dappati (bergembira/bangga).

දීප දිත්තියං. දිප්පති. දීපො.

Dīpa dalam arti cahaya (ditti). Dippati (bersinar). Dīpo (lampu/pulau).

ලුප අදස්සනෙ. ලුප්පනං, ලොපො, ලුත්ති.

Lupa dalam arti hilangnya penampakan (adassana). Luppanaṃ, lopo, lutti (penghilangan/pelenyapan).

ඛිප පෙරණෙ. ඛිප්පති. ඛිප්පං.

Khipa dalam arti melempar/mendorong (peraṇe). Khippati (dilempar/cepat). Khippaṃ (dengan cepat).

ලුභ ගිද්ධියං. ලුබ්භති. අත්තනොයෙව ජණ්ණුකං ඔලුබ්භ තිට්ඨති. ලුබ්භනං, ලොභො, ලුබ්භිත්වා, ලුබ්භිත්වාන, ලුබ්භිය, ලුබ්භියාන, ඔලුබ්භිත්වා, ඔලුබ්භිත්වාන, ඔලුබ්භිය, ඔලුබ්භියාන, ලුබ්භිතුං, ඔලුබ්භිතුං.

Lubha dalam arti keserakahan (giddhiya). Lubbhati (menjadi serakah). Berdiri bersandar (olubbha) pada lutut sendiri. Lubbhanaṃ (keserakahan), lobho, lubbhitvā, lubbhitvāna, lubbhiya, lubbhiyāna, olubbhitvā, olubbhitvāna, olubbhiya, olubbhiyāna, lubbhituṃ, olubbhituṃ.

තත්ථ ලොභොති ලුබ්භන්ති තෙන සත්තා, සයං වා ලුබ්භති, ලුබ්භනමත්තමෙව වා තන්ති ලොභො. එත්ථ පන ‘‘ලොභො ලුබ්භනා [Pg.236] ලුබ්භිතත්තං රාගො තණ්හා තසිණා මුච්ඡා එජා වනං වනථො’’ ඉච්චාදීනි ලොභස්ස බහුනාමානි වෙදිතබ්බානි.

Di sana, lobha berarti: dengannya makhluk-makhluk menjadi serakah, atau ia sendiri yang serakah, atau sekadar tindakan keserakahan itu sendiri adalah lobha. Di sini, harus diketahui banyak nama untuk lobha, seperti: lobho, lubbhanā, lubbhitattaṃ, rāgo (nafsu), taṇhā (keinginan), tasiṇā (dahaga), mucchā (keterpesonaan), ejā (goncangan), vanaṃ, vanatho (hutan/jeratan), dan sebagainya.

ඛුභ සඤ්චලනෙ. ඛුබ්භති, සංඛුබ්භති. ඛුබ්භිත්ථනගරං. සඞ්ඛොභො. කාරිතෙ – ඛොභෙති, ඛොභයති.

Khubha dalam arti keguncangan (sañcalane). Khubbhati, saṃkhubbhati (tergoncang). Kota itu tergoncang (khubbhitthanagaraṃ). Saṅkhobho (kekacauan/keguncangan). Dalam bentuk kausatif – khobheti, khobhayati (menggoncangkan).

සමු උපසමෙ. චිත්තං සම්මති, උපසම්මති, වූපසම්මති, සමණො, සන්ති, සන්තො.

Samu dalam arti ketenangan (upasame). Pikiran menjadi tenang (cittaṃ sammati), upasammati, vūpasammati. Samaṇo (pertapa), santi (kedamaian), santo (tenang).

එත්ථ සමණොති සම්මති සන්තචිත්තො භවතීති සමණො. කාරිතවසෙන පන කිලෙසෙ සමෙති උපසමෙතීති සමණොති නිබ්බචනං දට්ඨබ්බං. තථා හි ‘‘යං සමෙතීති ඉදං අරියං. සමයතීතිධ සත්තාන’’න්ති ද්වෙ කාරිතරූපානි.

Di sini, 'samaṇo' berarti ia menjadi tenang, pikirannya damai. Namun melalui makna kausatif, ia menenangkan (sameti) atau meredakan (upasametī) kotoran batin, itulah definisi dari samaṇo. Demikianlah ada dua bentuk kausatif: 'yaṃ sametīti idaṃ ariyaṃ' dan 'samayatītidha sattānaṃ'.

සමු ඛෙදෙ නිරොධෙ ච. ඛෙදො. කිලමනං. නිරොධො අභාවගමනං. අද්ධානමග්ගප්පටිපන්නස්ස කායො සම්මති. අග්ගි සම්මති. සන්තො.

Samu dalam arti kelelahan (kheda) dan penghentian (nirodha). Kheda berarti kepayahan (kilamana). Nirodha berarti menuju pada ketiadaan (abhāvagamana). Tubuh seseorang yang sedang menempuh perjalanan jauh menjadi lelah (sammati). Api padam (sammati). Santo (padam/tenang).

සන්තසද්දො ‘‘දීඝං සන්තස්ස යොජන’’න්තිආදීසු කිලන්තභාවෙ ආගතො. ‘‘අයඤ්ච විතක්කො අයඤ්ච විචාරො සන්තා හොන්ති සමිතා’’තිආදීසු නිරුද්ධභාවෙ. ‘‘අධිගතො ඛො ම්‍යායං ධම්මො ගම්භීරො දුද්දසො දුරනුබොධො සන්තො පණීතො’’තිආදීසු සන්තඤාණගොචරතායං. ‘‘උපසන්තස්ස සදා සතීමතො’’තිආදීසු කිලෙසවූපසමෙ. ‘‘සන්තො හවෙ සබ්භි පවෙදයන්තී’’තිආදීසු සාධූසු. ‘‘පඤ්චිමෙ භික්ඛවෙ මහාචොරා සන්තො සංවිජ්ජමානා’’තිආදීසු අත්ථිභාවෙ. එත්ථෙතං වුච්චති –

Kata santa muncul dalam arti kelelahan (kilantabhāve) dalam kalimat seperti 'dīghaṃ santassa yojana' (satu yojana terasa jauh bagi yang lelah) dan sebagainya. Dalam arti berakhir (跑iruddhabhāve) dalam kalimat seperti 'Ayañca vitakko ayañca vicāro santā honti samitā' (pemikiran dan pertimbangan ini telah tenang dan berakhir) dan sebagainya. Dalam arti objek pengetahuan yang tenang (santañāṇagocaratāyaṃ) dalam kalimat seperti 'Adhigato kho myāyaṃ dhammo gambhīro duddaso duranubodho santo paṇīto' (Dhamma yang telah kucapai ini dalam, sulit dilihat, sulit dipahami, tenang, dan luhur) dan sebagainya. Dalam arti pemadaman kekotoran batin (kilesavūpasame) dalam kalimat seperti 'Upasantassa sadā satīmato' (bagi dia yang tenang dan selalu penuh perhatian) dan sebagainya. Dalam arti orang-orang baik (sādhūsu) dalam kalimat seperti 'Santo have sabbhi pavedayantī' (orang-orang baik diberitahukan oleh mereka yang bajik) dan sebagainya. Dalam arti keberadaan (atthibhāve) dalam kalimat seperti 'Pañcime bhikkhave mahācorā santo saṃvijjamānā' (ada lima pencuri besar ini, wahai para bhikkhu, yang ada dan ditemukan) dan sebagainya. Mengenai hal ini dikatakan—

‘‘කිලන්තත්තෙ [Pg.237] නිරුද්ධත්තෙ, සන්තධීගොචරත්තනෙ;

කිලෙසූපසමෙ චෙව, අත්ථිභාවෙ ච සාධුසු;

ඉමෙසු ඡසු ඨානෙසු, සන්තසද්දො පනාගතො’’ති.

'Dalam arti kelelahan, dalam arti berakhir, dalam arti objek pengetahuan yang tenang; juga dalam pemadaman kekotoran batin, dalam arti keberadaan, dan pada orang-orang baik; kata santa muncul dalam enam keadaan ini.'

දමු දමනෙ. දම්මති. දන්තො, දමො, දමනං. කාරිතෙ ‘‘චිත්තං දමෙති, දමයතී’’ති රූපානි.

Damu dalam arti menjinakkan (damane). Dammati. Danto, damo, damanaṃ. Dalam bentuk kausatif: 'cittaṃ dameti, damayatī' (ia menjinakkan pikiran).

තත්ථ දමොති ඉන්ද්‍රියසංවරාදීනං එතං නාමං. ‘‘සච්චෙන දන්තො දමසා උපෙතො. වෙදන්තගූ වුසිතබ්‍රහ්මචරියො’’ති එත්ථ හි ඉන්ද්‍රියසංවරො ‘‘දමො’’ති වුත්තො. ‘‘යදි සච්චා දමා චාගා, ඛන්ත්‍යා භිය්‍යොධ විජ්ජතී’’ති එත්ථ පඤ්ඤා ‘‘දමො’’ති වුත්තා. ‘‘දානෙන දමෙන සංයමෙන සච්චවජ්ජෙනා’’ති එත්ථ උපොසථකම්මං ‘‘දමො’’ති වුත්තං. ‘‘දමුපසමෙනා’’ති එත්ථ ඛන්ති ‘‘දමො’’ති වුත්තා. ඉච්චෙවං –

Di sana, damo adalah nama untuk pengendalian indra dan sebagainya. Karena dalam kalimat 'Saccena danto damasā upeto. Vedantagū vusitabrahmacariyo' (dijinakkan oleh kebenaran, memiliki pengendalian; pengenal Veda, telah menjalani kehidupan suci) di sini pengendalian indra disebut 'damo'. Dalam kalimat 'Yadi saccā damā cāgā, khantyā bhiyyodha vijjatī' (jika kebenaran, pengendalian, pelepasan, dan kesabaran lebih banyak ditemukan di sini), kebijaksanaan disebut 'damo'. Dalam kalimat 'Dānena damena saṃyamena saccavajjenā' (dengan kedermawanan, pengendalian, pengekangan diri, dan kata-kata benar), tindakan uposatha disebut 'damo'. Dalam kalimat 'Damupasamenā' (dengan ketenangan dari pengendalian), kesabaran disebut 'damo'. Demikianlah—

‘‘ඉන්ද්‍රියසංවරො පඤ්ඤා, ඛන්ති චාපි උපොසථො;

ඉමෙ අත්ථා පවුච්චන්ති, දමසද්දෙන සාසනෙ’’ති.

'Pengendalian indra, kebijaksanaan, kesabaran, dan juga uposatha; makna-makna ini dinyatakan dengan kata dama dalam ajaran ini.'

යා ගතිපාපුණෙසු. යායති, යායන්ති. පරියායො. යායමානො මහාරාජා, අද්දා සීදන්තරෙ නගෙ. යායන්තො. යායන්තමනුයායති. යාතානුයායී. යායිතුං, යායිත්වා ඉච්චාදීනි.

Yā dalam arti pergi dan mencapai (gatipāpuṇesu). Yāyati, yāyanti. Pariyāyo. 'Yāyamāno mahārājā, addā sīdantare nage' (Sang raja agung saat pergi melihat gunung di antara perairan Sīdā). Yāyanto. Yāyantamanuyāyati. Yātānuyāyī. Yāyituṃ, yāyitvā, dan sebagainya.

එත්ථ පරියායසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරො වුච්චතෙ, පරියායසද්දො වාරදෙසනාකාරණෙසු සමන්තතො ගන්තබ්බට්ඨානෙ ච සදිසෙ ච වත්තති. ‘‘කස්ස නු ඛො ආනන්ද අජ්ජ පරියායො භික්ඛුනියො ඔවදිතු’’න්තිආදීසු හි වාරෙ වත්තති. ‘‘මධුපිණ්ඩිකපරියායොතිනං ධාරෙහී’’තිආදීසු දෙසනායං. ‘‘ඉමිනාපි ඛො තෙ රාජඤ්ඤ පරියායෙන එවං හොතූ’’තිආදීසු [Pg.238] කාරණෙ. ‘‘පරියායපථො’’තිආදීසු සමන්තතො ගන්තබ්බට්ඨානෙ. ‘‘කොපසද්දො ඛොභපරියායො’’තිආදීසු සදිසෙ වත්තති. ඉච්චෙවං –

Di sini dijelaskan pengertian kata pariyāya, kata pariyāya digunakan dalam arti giliran (vāra), khotbah (desanā), alasan (kāraṇa), tempat yang harus dikelilingi (samantato gantabbaṭṭhāna), dan kesamaan (sadisa). Dalam kalimat 'Kassa nu kho ānanda ajja pariyāyo bhikkhuniyo ovadituṃ' dan sebagainya, ia berarti giliran. Dalam kalimat 'Madhupiṇḍikapariyāyotinaṃ dhārehī' dan sebagainya, ia berarti khotbah. Dalam kalimat 'Imināpi kho te rājañña pariyāyena evaṃ hotū' dan sebagainya, ia berarti alasan. Dalam kalimat 'Pariyāyapatho' dan sebagainya, ia berarti tempat yang harus dikelilingi. Dalam kalimat 'Kopasaddo khobhapariyāyo' dan sebagainya, ia berarti kesamaan. Demikianlah—

පරියායරවො වාර-දෙසනාකාරණෙසු ච;

සමන්තතොව ගන්තබ්බ-ට්ඨානෙ ච සදිසෙ සියා.

'Kata pariyāya terdapat dalam arti giliran, khotbah, dan alasan; juga dalam arti tempat yang harus dikelilingi dan kesamaan.'

රි වසනෙ. රියති.

Ri dalam arti tinggal (vasane). Riyati.

විලී විලීනභාවෙ. සප්පි විලීයති. කාරිතෙ විලාපයති.

Vilī dalam arti keadaan meleleh (vilīnabhāve). Mentega (sappi) meleleh. Dalam bentuk kausatif: vilāpayati.

වා ගතිගන්ධනෙසු. වායති. වායො, වාතො.

Vā dalam arti bergerak dan berbau (gatigandhanesu). Vāyati. Vāyo, vāto.

සිවු තන්තසන්තානෙ. සිබ්බති, සංසිබ්බති. සිබ්බං, සිබ්බන්තො. කාරිතෙ – සිබ්බෙති, සිබ්බයති, සිබ්බාපෙති, සිබ්බාපයති.

Sivu dalam arti penyambungan benang (tantasantāne). Sibbati (menjahit), saṃsibbati. Sibbaṃ, sibbanto. Dalam bentuk kausatif—sibbeti, sibbayati, sibbāpeti, sibbāpayati.

සිවු ගතිසොසනෙසු. සිබ්බති.

Sivu dalam arti bergerak dan mengering (gatisosanesu). Sibbati.

ධිවු ඛිවු නිදස්සනෙ. ධිබ්බති. ඛිබ්බති.

Dhivu, khivu dalam arti menunjukkan (nidassane). Dhibbati. Khibbati.

සා තනුකරණෙ. සියති, සියන්ති.

Sā dalam arti menipiskan (tanukaraṇe). Siyati, siyanti.

සා අන්තකම්මනි. සියති අනවසෙසතො මානං සියති සමුච්ඡින්දතීති අග්ගමග්ගො මානසන්ති හි වුත්තං.

Sā dalam arti mengakhiri (antakammani). Siyati: dikatakan bahwa kesombongan (māna) diakhiri (siyati) tanpa sisa, atau dipotong sepenuhnya oleh jalan tertinggi (aggamaggo).

සා අස්සාදනෙ. රසං සායති. සායිතං, සායනං.

Sā dalam arti mencicipi (assādane). Rasaṃ sāyati (ia mencicipi rasa). Sāyitaṃ, sāyanaṃ.

සි පාණිප්පසවෙ. සූයති, පසූයති. පසූතා ගාවී.

Si dalam arti melahirkan makhluk hidup (pāṇippasave). Sūyati, pasūyati. Sapi (gāvī) yang telah melahirkan.

කුසු හරණදිත්තීසු. කුසයති.

Kusu dalam arti membawa dan bersinar (haraṇadittīsu). Kusayati.

සිලිස ආලිඞ්ගනෙ. සිලිස්සති. සිලෙසො.

Silisa dalam arti memeluk (āliṅgane). Silissati. Sileso.

කිලිස උපතාපෙ. කිලිස්සති, සංකිලිස්සති. කිලෙසො, සංකිලෙසො. ඉකාරලොපෙ ක්ලිස්සති ක්ලෙසො [Pg.239] ඉච්චාදීනි. අපිච මලීනතාපි කිලිසසද්දෙන වුච්චති, කිලිට්ඨවත්ථං පරිදහති. ‘‘චිත්තෙන සංකිලිට්ඨෙන, සංකිලිස්සන්ති මාණවා’’තිආදීසු ධාතූනං අනෙකත්ථතාය.

Kilisa dalam arti menyiksa (upatāpe). Kilissati, saṃkilissati. Kileso, saṃkileso. Dengan penghilangan huruf i menjadi klissati, kleso, dan sebagainya. Selain itu, kekotoran juga disebut dengan kata kilisa, mengenakan pakaian kotor (kiliṭṭhavatthaṃ). Dalam kalimat 'Cittena saṃkiliṭṭhena, saṃkilissanti māṇavā' (dengan pikiran yang terkotori, makhluk-makhluk menjadi terkotori) dan sebagainya, karena akar kata memiliki banyak makna.

මස අප්පීභාවෙ ඛමායඤ්ච. මස්සති.

Masa dalam arti menjadi sedikit (appībhāve) dan kesabaran (khamāyañca). Massati.

ලීස අප්පීභාවෙ. ලිස්සති. ලෙසො. ‘‘ලිස ලෙසනෙ’’තිපි පඨන්ති ආචරියා.

Līsa dalam arti menjadi sedikit (appībhāve). Lissati. Leso. Para guru juga membacanya sebagai 'Lisa lesane'.

තස පිපාසායං. තස්සති, පරිතස්සති. පරිතස්සනා, තසිණා, තසිතො.

Tasa dalam arti kehausan (pipāsāyaṃ). Tassati, paritassati. Paritassanā, tasiṇā (kehausan/keinginan), tasito.

දුස දොසනෙ. දුස්සති. දොසො, දොසනං, දොසිතො.

Dusa dalam arti kebencian (dosane). Dussati. Doso, dosanaṃ, dosito.

දුස අප්පීතියං. දුස්සති, පදුස්සති. දොසො, පදොසො, දුට්ඨො, පදුට්ඨො, දූසකො, දූසිතො, දූසනා.

Dusa dalam arti ketidaksenangan (appītiyaṃ). Dussati, padussati. Doso, padoso, duṭṭho, paduṭṭho, dūsako, dūsito, dūsanā.

අසු ඛෙපෙ. ඛෙපො ඛිපනං. අස්සති. නිරස්සතිආදියති ච ධම්මං. ඉස්සාසො.

Asu dalam arti melemparkan (khepe). Khepo berarti pelemparan (khipanaṃ). Assati. Membuang (nirassati) dan mengambil (ādiyati) ajaran (dhamma). Issāso.

එත්ථ ච නිරස්සතීති ඡඩ්ඩෙති සත්ථාරං තථා ධම්මක්ඛානාදීනි. ඉස්සාසොති උසුං අස්සති ඛිපතීති ඉස්සාසො, ධනුග්ගහො.

Dan di sini, nirassatī berarti membuang guru serta ajaran-ajaran Dhamma dan sebagainya. Issāso berarti ia yang melepaskan atau melemparkan panah, yaitu seorang pemanah (dhanuggaho).

යසු පයතනෙ. යස්සති. නියසකම්මං.

Yasu dalam arti usaha (payatane). Yassati. Niyasakammaṃ.

එත්ථ ච යෙන විනයකම්මෙන ‘‘නිස්සාය තෙ වත්ථබ්බ’’න්ති නියස්සියති භජාපියතීති නියසො බාලං, තං නියසකම්මං නාම. ‘‘කරොහි මෙ යක්ඛ නියසකම්ම’’න්ති එත්ථ පන නිග්ගහකම්මං නියසකම්මං නාම.

Dan di sini, dengan tindakan disiplin (vinayakamma) yang mana dikatakan 'kamu harus tinggal bergantung padanya', maka seseorang yang bodoh ditempatkan dalam ketergantungan atau dibuat melayani (niyassiyati), itulah yang disebut niyasakamma. Namun dalam kalimat 'Karohi me yakkha niyasakamma' di sini niyasakamma berarti tindakan penekanan atau pengekangan (niggahakamma).

භස්ස භස්සනෙ. භස්සති. භස්සං, භස්සකාරකො.

Bhassa dalam arti berbicara. Bhassati. Bhassaṃ, bhassakārako (orang yang berbicara).

වස සද්දෙ. සකුණො වස්සති. අධමො මිගජාතානං, සිඞ්ගාලො තාත වස්සති. මණ්ඩූකො වස්සති.

Vasa dalam arti suara. Burung berbunyi (vassati). Makhluk terendah di antara jenis-jenis binatang, serigala, wahai Ayah, melolong (vassati). Katak berbunyi (vassati).

නස [Pg.240] අදස්සනෙ. නස්සනධම්මං නස්සති. පනස්සති. විනස්සති. නස්ස වසලි, චර පිරෙ විනස්ස. නට්ඨො, විනට්ඨො. කාරිතෙ – නාසෙති, නාසයති.

Nasa dalam arti tidak terlihat (lenyap). Sesuatu yang bersifat lenyap, lenyap (nassati). Panassati. Vinassati. Lenyaplah (nassa) kamu orang hina, pergilah dan hancurlah (vinassa). Naṭṭho, vinaṭṭho (telah hilang, telah binasa). Dalam bentuk kausatif – nāseti, nāsayati.

සුස සොසනෙ. පණ්ණං සුස්සති. කාරිතෙ – වාතො පණ්ණං සොසෙති, සොසයති. කම්මෙ – වාතෙන පණ්ණං සොසියති. භාවෙ ක්‍රියාපදමප්පසිද්ධං. සොසො, සුක්ඛං කට්ඨං. සුස්සං, සුස්සන්තො. සුස්සමානො දහදො.

Susa dalam arti mengeringkan. Daun mengering (sussati). Dalam bentuk kausatif – angin mengeringkan (soseti, sosayati) daun. Dalam bentuk pasif – daun dikeringkan (sosiyati) oleh angin. Dalam bentuk impersonal (bhāve), kata kerjanya tidak umum. Soso (kekeringan), sukkhaṃ kaṭṭhaṃ (kayu kering). Sussaṃ, sussanto (yang sedang mengering). Sussamāno dahado (danau yang sedang mengering).

තුස තුට්ඨියං. තුස්සති, සන්තුස්සති. සන්තුට්ඨි, සන්තොසො, තොසනං, තුට්ඨබ්බං, තුස්සිතබ්බං, තුසිතා. කාරිතෙ ‘‘තොසෙති’’ ඉච්චාදීනි.

Tusa dalam arti kepuasan. Tussati, santussati (ia merasa puas). Santuṭṭhi (kepuasan), santoso (kebahagiaan), tosanaṃ, tuṭṭhabbaṃ, tussitabbaṃ, tusitā (nama alam surga). Dalam bentuk kausatif: "toseti" dan sebagainya.

හා පරිහානියං. හායති, පරිහායති. හායන්ති තත්ථ වළවා. භාවෙ ‘‘භයං වා ඡම්භිතත්තං වා ලොමහංසො වා, සො පහීයිස්සතී’’ති ච ‘‘රාගො පහීයතී’’ති ච රූපං. කම්මෙ ක්‍රියාපදමප්පසිද්ධං. ‘‘රාගො පහීයතී’’ති ඉදං පන ‘‘හා චාගෙ’’ති වුත්තස්ස භූවාදිගණිකධාතුස්ස රූපං ‘‘රාගං පජහතී’’ති කත්තුපදස්ස දස්සනතො.

Hā dalam arti kemerosotan. Hāyati, parihāyati (merosot). Di sana kuda-kuda betina berkurang (hāyanti). Dalam arti keadaan (bhāve), terdapat bentuk: "rasa takut, kegentaran, atau bulu kuduk berdiri, itu akan dihilangkan (pahīyissatī)" dan "nafsu keinginan ditinggalkan (pahīyatī)". Dalam bentuk pasif (kamme), kata kerjanya tidak umum. Namun, ungkapan "nafsu keinginan ditinggalkan (pahīyatī)" adalah bentuk dari akar kata hā dalam arti melepaskan (hā cāge) yang termasuk dalam golongan bhūvādi, karena terlihat dari subjek (kattupada) "meninggalkan nafsu keinginan (rāgaṃ pajahati)".

නහ බන්ධනෙ. නය්හති. උපනය්හති. සන්නය්හති. සන්නාහො. සන්නද්ධො.

Naha dalam arti mengikat. Nayhati. Upanayhati (menyimpan dendam). Sannayhati (mempersenjatai). Sannāho (baju zirah). Sannaddho (terikat/bersenjata).

මුහ වෙචිත්තෙ. මුය්හති, සම්මුය්හති, පමුය්හති. මොහො, පමොහො. මූළ්හො. මොමූහො පුරිසො. මොමූහං චිත්තං. කාරිතෙ – මොහෙති. පමොහකො. එත්ථ ච මොමූහොති අවිසදතාය මොමූහො, මහාමූළ්හොති අත්ථො.

Muha dalam arti kebingungan pikiran. Muyhati, sammuyhati, pamuyhati (menjadi bingung). Moho (delusi), pamoho. Mūḷho (tersesat). Momūho puriso (orang yang sangat bingung). Momūhaṃ cittaṃ (pikiran yang sangat bingung). Dalam bentuk kausatif – moheti. Pamohako. Dan di sini, momūho berarti sangat bingung karena ketidakjelasan (avisadatāya), artinya adalah sangat tersesat (mahāmūḷho).

සහ සුහ සත්තියං. සය්හති. සුය්හති.

Saha, suha dalam arti kemampuan. Sayhati. Suyhati.

න්හා [Pg.241] සොචෙය්‍යෙ. න්හායති, අප්පක්ඛරානං බහුභාවෙ නහායති. නහායිත්වා, න්හායිත්වා. නහානං, න්හානං. සීසං න්හාතො. එත්ථ ච සීසං න්හාතොති සීසං ධොවිත්වා න්හාතොති අත්ථො ගහෙතබ්බො පොරාණෙහි අනුමතත්තා.

Nhā dalam arti pembersihan. Nhāyati, dan nahāyati dengan penambahan suku kata karena jumlah hurufnya sedikit. Nahāyitvā, nhāyitvā. Nahānaṃ, nhānaṃ (mandi). Mandi kepala (sīsaṃ nhāto). Dan di sini, mandi kepala berarti mandi setelah mencuci kepala; arti ini harus diambil karena telah disetujui oleh para guru kuno.

සිනිහ පීතියං. සිනිය්හති. සිනෙහකො, සිනෙහිතො, සිනිද්ධො. පුත්තෙ සිනෙහො අජායථ. ඉකාරලොපෙන ස්නෙහො. තථා හි ‘‘නිස්නෙහමභිකඞ්ඛාමී’’ති පාළි දිස්සති.

Siniha dalam arti kasih sayang. Siniyhati. Sinehako, sinehito, siniddho. Kasih sayang (sineho) muncul pada anak. Sneho terjadi dengan penghilangan huruf 'i'. Demikianlah terlihat dalam teks Pāli: "nisnehamabhikaṅkhāmi" (aku mengharapkan ketiadaan kasih sayang).

විරිළ ලජ්ජායං චොදනෙ ච. විරිළිතො. ලජ්ජාවසෙන අත්ථො පසිද්ධො, න චොදනාවසෙන. තථා හි ‘‘විරිළිතොති ලජ්ජිතො’’ති අත්ථසංවණ්ණකා ගරූ වදන්ති ‘‘ලජ්ජනාකාරප්පත්තො’’ති ච.

Viriḷa dalam arti rasa malu dan teguran. Viriḷito. Maknanya sudah dikenal melalui arti rasa malu, bukan melalui arti teguran. Demikianlah para guru penjelas makna mengatakan: "viriḷito berarti merasa malu (lajjito)" dan "mencapai keadaan malu (lajjanākārappatto)".

දිවාදී එත්තකා දිට්ඨා, ධාතවො මෙ යථාබලං;

සුත්තෙස්වඤ්ඤෙපි පෙක්ඛිත්වා, ගණ්හව්හො අත්ථයුත්තිතොති.

Akar-akar kata golongan Divādi telah dijelaskan olehku sebanyak ini sesuai kemampuanku; dengan meneliti yang lainnya juga dalam sutta-sutta, pahamilah sesuai dengan maknanya yang tepat.

දිවාදිගණොයං.

Ini adalah golongan Divādi (Divādigaṇa).

ස්වාදිගණික

Golongan Svādi (Svādigaṇika).

සු සවනෙ. ‘‘සුණොති, සුණාති. සුණිංසු. පටිස්සුණි, පටිස්සුණිංසු. අස්සොසි, අස්සොසුං. පච්චස්සොසි, පච්චස්සොසුං’’ ඉච්චාදීනි, ‘‘සුණිස්සති, සොස්සති’’ ඉච්චාදීනි ච භවන්ති. අබ්භාසවිසයෙ ‘‘සුස්සූසති, සුස්සූසා’’ ඉච්චාදීනි. අනබ්භාසවිසයෙ – සාවකො, සොතො, සුණං, සුණන්තො, සුණමානො, සුය්‍යමානො, සවනං, සුතං. අසුයිත්ථාති වා සුතං. සුතවා, සොතං, සොණො, සුණිතුං, සොතුං. සුණිත්වා, සුණිය, සුණියාන, සුත්වා, සුත්වාන. කාරිතෙ – සාවෙති, සාවයති. කම්මෙ – සද්දො සුය්‍යති, සූයති ච. භාවෙ පදරූපමප්පසිද්ධං.

Su dalam arti mendengar. "Suṇoti, suṇāti (ia mendengar). Suṇiṃsu. Paṭissuṇi, paṭissuṇiṃsu. Assosi, assosuṃ. Paccassosi, paccassosuṃ" dan sebagainya, serta "suṇissati, sossati" dan sebagainya. Dalam hal reduplikasi (abbhāsa): "sussūsati (ingin mendengar), sussūsā" dan sebagainya. Dalam hal tanpa reduplikasi: sāvako (siswa), soto (telinga/aliran), suṇaṃ, suṇanto, suṇamāno, suyyamāno, savanaṃ, sutaṃ (apa yang didengar). Atau suta dari "asuyittha". Sutavā, sotaṃ, soṇo, suṇituṃ, sotuṃ. Suṇitvā, suṇiya, suṇiyāna, sutvā, sutvāna. Dalam bentuk kausatif – sāveti, sāvayati (memperdengarkan). Dalam bentuk pasif – suara didengar (suyyati dan sūyati). Dalam bentuk impersonal (bhāve), bentuk katanya tidak umum.

තත්ථ [Pg.242] සාවකොති අන්තෙවාසිකො, සො දුවිධො ආගතප්ඵලො අනාගතප්ඵලො ච, තත්ථ ආගතප්ඵලො සවනන්තෙ අරියාය ජාතියා ජාතොති ‘‘සාවකො’’ති වුච්චති, ඉතරො ගරූනං ඔවාදං සුණාතීති ‘‘සාවකො’’ති. සාවකො, අන්තෙවාසිකො, සිස්සොති පරියායා.

Di sana, sāvako berarti murid (antevāsiko); ia terdiri dari dua jenis: yang telah mencapai buah (āgatapphalo) dan yang belum mencapai buah (anāgatapphalo). Di sana, yang telah mencapai buah disebut "sāvako" karena pada akhir pendengaran ia terlahir dalam kelahiran mulia (ariya), sedangkan yang lain disebut "sāvako" karena ia mendengarkan nasihat dari para guru. Sāvako, antevāsiko, dan sissoti adalah sinonim.

එත්ථ සුතසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරං වදාම සද්ධිං සොතසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරෙන. සුතසද්දො සඋපසග්ගො අනුපසග්ගො ච අනුපපදෙන, සුතසද්දො ච –

Di sini kami akan menjelaskan penarikan makna dari kata suta bersama dengan penarikan makna dari kata sota. Kata suta bisa dengan awalan (saupasaggo), tanpa awalan (anupasaggo), dan tanpa kata pendamping (anupapadena). Dan kata suta –

ගමනෙ විස්සුතෙ තින්තෙ, නියොගො’පචිතෙපි ච;

සද්දෙ ච සොතද්වාරානු-සාරඤාතෙසු දිස්සති.

Terlihat dalam arti pergi (gamane), termasyhur (vissute), basah (tinte), pengabdian (niyogo), serta yang terkumpul (upacite); dalam arti suara (sadde), dan apa yang diketahui melalui pintu telinga.

තථා හි ‘‘සෙනාය පසුතො’’තිආදීසු ගච්ඡන්තොති අත්ථො. ‘‘සුතධම්මස්ස පස්සතො’’තිආදීසු විස්සුතධම්මස්සාති අත්ථො. ‘‘අවස්සුතා අවස්සුතස්ස පුරිසපුග්ගලස්සා’’තිආදීසු තින්තස්සාති අත්ථො. ‘‘යෙ ඣානප්පසුතා ධීරා’’තිආදීසු අනුයුත්තාති අත්ථො. ‘‘තුම්හෙහි පුඤ්ඤං පසුතං අනප්පක’’න්තිආදීසු උපචිතන්ති අත්ථො. ‘‘දිට්ඨං සුතං මුතං විඤ්ඤාත’’න්තිආදීසු සද්දොති අත්ථො. ‘‘බහුස්සුතො හොති සුතධරො සුතසන්නිචයො’’තිආදීසු සොතද්වාරානුසාරවිඤ්ඤාතධම්මධරොති අත්ථො.

Demikianlah, dalam ungkapan seperti "senāya pasuto" artinya adalah sedang pergi. Dalam "sutadhammassa passato" artinya adalah ajaran yang termasyhur. Dalam "avassutā avassutassa purisapuggalassa" artinya adalah basah. Dalam "ye jhānappasutā dhīrā" artinya adalah yang mengabdikan diri (pada jhana). Dalam "tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappakaṃ" artinya adalah jasa yang terkumpul. Dalam "diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ" artinya adalah suara. Dalam "bahussuto hoti sutadharo sutasannicayo" artinya adalah orang yang hafal ajaran yang diketahui melalui pintu telinga.

සොතසද්දොපි අනෙකත්ථප්පභෙදො. තථා හෙස –

Kata sota juga memiliki berbagai macam arti. Demikianlah kata tersebut –

මංසවිඤ්ඤාණඤාණෙසු, තණ්හාදීසු ච දිස්සති;

ධාරායං අරියමග්ගෙ, චිත්තසන්තතියම්පි ච.

Terlihat dalam arti telinga daging, kesadaran, dan pengetahuan; dalam nafsu keinginan (taṇhā) dan sebagainya; dalam aliran air (dhārāyaṃ), Jalan Mulia, dan juga dalam kesinambungan pikiran (cittasantati).

‘‘සොතායතනං[Pg.243], සොතධාතු, සොතින්ද්‍රිය’’න්තිආදීසු සොතසද්දො මංසසොතෙ දිස්සති, ‘‘සොතෙන සද්දං සුත්වා’’තිආදීසු සොතවිඤ්ඤාණෙ. ‘‘දිබ්බාය සොතධාතුයා’’තිආදීසු ඤාණසොතෙ. ‘‘යානි සොතානි ලොකස්මින්ති, යානි එතානි සොතානි මයා කිත්තිතානි පකිත්තිතානි ආචික්ඛිතානි දෙසිතානි පඤ්ඤපිතානි පට්ඨපිතානි විවරිතානි විභත්තානි උත්තානීකතානි පකාසිතානි. සෙය්‍යථිදං? තණ්හාසොතො දිට්ඨිසොතො කිලෙසසොතො දුච්චරිතසොතො අවිජ්ජාසොතො’’තිආදීසු පඤ්චසු ධම්මෙසු. ‘‘අද්දසා ඛො භගවා මහන්තං දාරුක්ඛන්ධං ගඞ්ගාය නදියා සොතෙන වුය්හමාන’’න්තිආදීසු උදකධාරායං. ‘‘අරියස්සෙතං ආවුසො අට්ඨඞ්ගිකස්ස මග්ගස්ස අධිවචනං, යදිදං සොතො’’තිආදීසු අරියමග්ගෙ. ‘‘පුරිසස්ස ච විඤ්ඤාණසොතං පජානාති උභයතො අබ්බොච්ඡින්නං ඉධලොකෙ පතිට්ඨිතඤ්ච පරලොකෙ පතිට්ඨිතඤ්චා’’තිආදීසු චිත්තසන්තතියන්ති.

Dalam istilah "sotāyatanaṃ, sotadhātu, sotindriyaṃ" dan sebagainya, kata sota terlihat dalam arti telinga daging; dalam "sotena saddaṃ sutvā" dan sebagainya, dalam arti kesadaran telinga; dalam "dibbāya sotadhātuyā" dan sebagainya, dalam arti telinga pengetahuan; dalam "yāni sotāni lokasmiṃ" (arus-arus apa pun di dunia), yang telah Aku nyatakan... yaitu arus nafsu keinginan, arus pandangan salah, arus kekotoran batin, arus perbuatan buruk, dan arus ketidaktahuan; dalam "Bhagavā melihat batang kayu besar yang hanyut oleh arus (sotena) sungai Gangga" artinya adalah aliran air; dalam "ini adalah sebutan bagi Jalan Berunsur Delapan, yaitu: Arus (soto)" artinya adalah Jalan Mulia; dalam "ia memahami arus kesadaran (viññāṇasotaṃ) manusia yang tidak terputus di kedua sisi, baik di dunia ini maupun di dunia sana" artinya adalah kesinambungan pikiran.

සොණොති සුනඛො. සො හි සාමිකස්ස වචනං සුණාතීති සොණොති වුච්චති.

Soṇo berarti anjing. Sebab ia mendengarkan perkataan majikannya, maka ia disebut "soṇo".

ඉමානි තදභිධානානි –

Berikut ini adalah nama-nama lainnya –

සුනඛො සාරමෙය්‍යො ච, සුණො සූනො ච කුක්කුරො;

සොණො ස්වානො සුවානො ච, සාළුරො මිගදංසනො.

Sunakho, sārameyyo, suṇo, sūno, kukkuro, soṇo, svāno, suvāno, sāḷuro, dan migadaṃsano.

සා සුනිධාති’මෙ සද්දා, පුමානෙසු පවත්තරෙ;

සුනඛී කුක්කුරී සී’ති, ඉමෙ ඉත්ථීසු වත්තරෙ.

Kata-kata "sā" dan "sunidhi" ini digunakan untuk jenis kelamin laki-laki; "sunakhī", "kukkurī", dan "sī" digunakan untuk jenis kelamin perempuan.

සුනඛා සාරමෙය්‍යාති, ආදි බහුවචො පන;

පවත්තති පුමිත්ථීසු, අඤ්ඤත්‍රාපි අයං නයො;

Sedangkan bentuk jamak seperti "sunakhā" dan "sārameyyā" digunakan baik untuk laki-laki maupun perempuan; metode ini juga berlaku di tempat lain.

කුක්කුරොති [Pg.244] අයං තත්ථ, බාලකාලෙ රවෙන වෙ;

මහල්ලකෙපි සුනඛෙ, රූළ්හියා සම්පවත්තති.

Di sana, kata kukkuro digunakan karena suaranya pada waktu kecil; namun melalui penggunaan umum (rūḷhiyā), kata ini juga berlaku untuk anjing yang sudah besar.

තථා හි අට්ඨකථාචරියා කුක්කුරජාතකෙ ‘‘යෙ කුක්කුරා රාජකුලම්හි වඩ්ඪා, කොලෙය්‍යකා වණ්ණබලූපපන්නා’’තිඉමස්මිංපදෙසෙ එවමත්ථං වණ්ණයිංසු ‘‘යෙ කුක්කුරාති යෙ සුනඛා. යථා හි තරුණොපි පස්සාවො පූතිමුත්තන්ති තදහුජාතොපි සිඞ්ගාලො ‘‘ජරසිඞ්ගාලො’ති, කොමලාපි ගළාචීලතා ‘පූතිලතා’ති, සුවණ්ණවණ්ණොපි කායො ‘පූතිකායො’ති වුච්චති, එවමෙව වස්සසතිකොපි සුනඛො ‘කුක්කුරො’ති වුච්චති, තස්මා මහල්ලකා කායූපපන්නාපි තෙ ‘කුක්කුරා’ත්වෙව වුත්තා’’ති.

Sebab para guru komentar dalam Kukkurajātaka, pada bagian 'anjing-anjing yang dibesarkan di istana raja, berasal dari keturunan murni, memiliki warna dan kekuatan yang baik,' menjelaskan maknanya sebagai berikut: 'anjing-anjing (ye kukkurā)' berarti anjing-anjing (ye sunakhā). Karena sebagaimana urin yang segar pun disebut 'pūtimutta' (urin busuk), seekor ajak yang baru lahir pada hari itu pun disebut 'jarasiṅgāla' (ajak tua), tanaman merambat gaḷācī yang lunak pun disebut 'pūtilatā' (tanaman busuk), tubuh yang berwarna seperti emas pun disebut 'pūtikāya' (tubuh busuk), demikian pula anjing yang berumur seratus tahun pun disebut 'kukkuro', oleh karena itu meskipun mereka besar dan memiliki tubuh yang kuat, mereka disebut 'kukkurā'.

කි හිංසායං. කිණොති, කිණාති, කිණන්ති.

Ki dalam arti menyakiti (hiṃsā). Kiṇoti, kiṇāti, kiṇanti.

සක සාමත්ථියෙ. සමත්ථභාවො සාමත්ථියං, යථා දක්ඛියං. සක්කුණාති, සක්කුණන්ති. අසක්ඛි. සක්ඛිස්සති. සක්කො. සක්කී.

Saka dalam arti kemampuan (sāmatthiya). Keadaan mampu adalah sāmatthiya, seperti dakkhiya (keahlian). Sakkuṇāti, sakkuṇanti. Asakkhi. Sakkhissati. Sakko. Sakkī.

එත්ථ සක්කොති දෙවරාජා. සො හි පරහිතං සකහිතඤ්ච කාතුං සක්කුණාතීති සක්කො. අපිච සක්‍යකුලජාතො යො කොචිපි. තථා හි ‘‘අථ ඛො මහානාමො සක්කො’’තිආදි වුත්තං. ‘‘භගවන්තඤ්ච පිඞ්ගියො මං සක්ක සමුද්ධරාහීති ආලපි. සක්‍යා වත භො කුමාරා පරමසක්‍යා වත භො කුමාරා’’ති වචනමුපාදාය සබ්බෙපි සක්‍යකුලෙ ජාතා ‘‘සක්‍යා’’ති ච ‘‘සාකියා’’ති ච ‘‘සක්කා’’ති ච වුච්චන්ති. එත්ථ ස්වාදිත්තෙපි අනෙකස්සරධාතුතො එකොව උණාපච්චයො හොති, න ණු ණාපච්චයාති දට්ඨබ්බං.

Di sini Sakko adalah raja para dewa. Ia disebut Sakko karena ia mampu melakukan kebaikan bagi orang lain dan kebaikan bagi dirinya sendiri. Selain itu, siapa pun yang lahir di suku Sakya. Sebagaimana dikatakan: 'Kemudian Mahānāmo Sakko' dan seterusnya. Piṅgiya menyapa Sang Bagawan: 'Angkatlah aku, wahai Sakka'. Berdasarkan perkataan: 'Sesungguhnya para pangeran adalah Sakya, sesungguhnya para pangeran adalah Sakya yang utama', maka semua yang lahir di suku Sakya disebut 'Sakyā', 'Sākiyā', dan 'Sakkā'. Di sini harus dipahami bahwa meskipun berada dalam kelompok svādi, dari akar kata dengan vokal yang berbeda, hanya ada satu akhiran uṇā, bukan akhiran ṇu atau ṇā.

ඛී [Pg.245] ඛයෙ. ඛීණොති. ඛීණාති. ඛීණා ජාති. ඛීණො. අයොගා භූරිසඞ්ඛයො.

Khī dalam arti kehancuran (khaya). Khīṇoti. Khīṇāti. Kelahiran telah musnah (Khīṇā jāti). Khīṇo. Kehancuran kebijaksanaan karena kurangnya latihan (Ayogā bhūrisaṅkhayo).

ගෙ සද්දෙ. ගිණොති, ගිණාති.

Ge dalam arti suara (sadda). Giṇoti, giṇāti.

චි චයෙ. ණකාරස්ස නකාරත්තං. පාකාරං චිනොති. චිතං කුසලං. චෙතො පුග්ගලො.

Ci dalam arti mengumpulkan (caya). Perubahan huruf ṇ menjadi n. Membangun pagar (Pākāraṃ cinoti). Kebajikan yang terkumpul (Citaṃ kusalaṃ). Seseorang yang berpikir (Ceto puggalo).

රු උපතාපෙ. රුණොති, රුණාති.

Ru dalam arti penderitaan (upatāpa). Ruṇoti, ruṇāti.

රාධ සාධ සංසිද්ධියං. රාධුණාති. සාධුණාති. රාධනං. ආරාධනං. සාධනං.

Rādha dan sādha dalam arti keberhasilan (saṃsiddhi). Rādhuṇāti. Sādhuṇāti. Rādhanaṃ. Ārādhanaṃ. Sādhanaṃ.

පී පීතියං. පීණොති, පීණාති. පීති, පියො.

Pī dalam arti kegembiraan (pīti). Pīṇoti, pīṇāti. Pīti, piyo.

අප පාපුණෙ සම්භු ච. පාපුණොති, පාපුණාති. පත්තො. සබ්බඤ්ඤුතං සත්ථා පත්තො. සම්පත්තො යමසාධනං. සම්භුණාති, න කිඤ්චි අත්ථං අභිසම්භුණාති. සම්භුණන්තො, අභිසම්භුණමානො.

Apa dalam arti mencapai (pāpuṇa) dan menguasai (sambhu). Pāpuṇoti, pāpuṇāti. Telah mencapai (patto). Guru telah mencapai kemahatauan (Sabbaññutaṃ satthā patto). Telah sampai pada kekuasaan Yama (Sampatto yamasādhanaṃ). Sambhuṇāti, tidak mencapai tujuan apa pun (na kiñci atthaṃ abhisambhuṇāti). Sambhuṇanto, abhisambhuṇamāno.

තත්ථ පත්තොති පසද්දො උපසග්ගො ‘‘පප්පොතී’’ති එත්ථ පසද්දො විය. තථා හි ‘‘පත්තො’’ති එත්ථ පාපුණීති අත්ථෙ පපුබ්බස්ස අපධාතුස්ස පකාරෙ ලුත්තෙ තපච්චයස්ස ද්විභාවො භවති. තත්ථ න අභිසම්භුණාතීති න සම්පාපුණාති, න සාධෙතීති වුත්තං හොති.

Di sana, kata 'patto' memiliki awalan 'pa', seperti dalam kata 'pappoti'. Karena dalam kata 'patto', yang berarti 'ia telah mencapai', terjadi penghilangan huruf 'pa' dari akar kata 'apa' yang didahului 'pa', dan penggandaan akhiran 'ta'. Di sana, 'na abhisambhuṇāti' berarti tidak mencapai, tidak berhasil.

ඛිප ඛෙපෙ. ඛිපුණාති. ඛිප්පං. ඛිප්පන්ති මච්ඡපඤ්ජරො.

Khipa dalam arti melempar (khepa). Khipuṇāti. Cepat (khippaṃ). Jaring ikan (khippanti macchapañjaro).

ආප බ්‍යාපනෙ. ආපුණාති. ආපො.

Āpa dalam arti meliputi (byāpana). Āpuṇāti. Air (āpo).

මි පක්ඛෙපනෙ. මිනොති. මිත්තො.

Mi dalam arti memasukkan (pakkhepana). Minoti. Sahabat (mitto).

එත්ථ ච සබ්බගුය්හෙසු නිමියති පක්ඛිපියතීති මිත්තො. ‘‘මිත්තො හවෙ සත්තපදෙන හොතී’’ති වචනං පන වොහාරවසෙන වුත්තං, න අත්ථවසෙන. වුච්චෙය්‍ය චෙ, යො කොචි අවිස්සාසිකො [Pg.246] අත්තනො පටිවිරුද්ධොපි ච මිත්තො නාම භවෙය්‍ය, න චෙවං දට්ඨබ්බං. එවඤ්ච පන දට්ඨබ්බං ‘‘සත්තපදවීතිහාරමත්තෙනපි සහ ගච්ඡන්තො සහ ගච්ඡන්තස්ස පියවාචානිච්ඡාරණෙන අඤ්ඤමඤ්ඤං ආලාපසල්ලාපකරණමත්තෙන මිත්තො නාම හොතීති වත්තබ්බං. කිංකාරණා? දළ්හවිස්සාසො මිත්තො නාම න භවෙය්‍යාති මිත්තස්ස ගුණපසංසාවසෙන එවං වුත්ත’’න්ති.

Di sini, sahabat (mitto) disebut demikian karena segala rahasia diletakkan (nimiyati) atau dimasukkan (pakkhipiyati) ke dalamnya. Adapun perkataan 'seorang sahabat terjadi dengan tujuh langkah' diucapkan berdasarkan penggunaan umum (vohāra), bukan berdasarkan makna filosofis (attha). Jika dikatakan demikian, maka siapa pun yang tidak dapat dipercaya atau bahkan musuh pun bisa disebut sahabat, dan ini tidak boleh dipandang demikian. Namun harus dipandang demikian: 'Bahkan hanya dengan berjalan bersama selama tujuh langkah, melalui pengucapan kata-kata yang menyenangkan dan melakukan percakapan satu sama lain, seseorang disebut sahabat'. Apa alasannya? Ini dikatakan untuk memuji kualitas seorang sahabat, agar orang yang sangat dipercaya tidak dianggap bukan sahabat.

වු සංවරණෙ. වුණොති, වුණාති, සංවුණොති, සංවුණාති. පණ්ඩිතො සීලසංවුතො.

Vu dalam arti pengendalian (saṃvaraṇa). Vuṇoti, vuṇāti, saṃvuṇoti, saṃvuṇāti. Orang bijak terkendali dalam sila (Paṇḍito sīlasaṃvuto).

සු අභිසවෙ. අභිසවො නාම පීළනං මන්ථනං සන්ධානං සින්හානං වා. සුණොති, සුණාති.

Su dalam arti pemerasan (abhisava). Abhisava berarti memeras, mengaduk, mengikat, atau mengalir. Suṇoti, suṇāti.

සි බන්ධනෙ. සිනොති.

Si dalam arti mengikat (bandhana). Sinoti.

සි නිසානෙ. සිණොති, සිණාති. නිසිතසත්ථං.

Si dalam arti mengasah (nisāna). Siṇoti, siṇāti. Senjata yang tajam (Nisitasatthaṃ).

න හි නූනායං සා ඛුජ්ජා, ලභති ජිව්හාය ඡෙදනං;

සුනිසිතෙන සත්ථෙන, එවං දුබ්භාසිතං භණං;

Sungguh si bungkuk itu tidak akan luput, ia akan dipotong lidahnya; dengan senjata yang sangat tajam, karena mengucapkan kata-kata buruk seperti itu.

එත්ථ භණන්ති භණන්තී.

Di sini 'bhaṇanti' berarti sedang berucap.

වුස පාගබ්බියෙ. පාගබ්බියං නාම කායවාචාමනෙහි පගබ්බභාවො. වුසුණාති.

Vusa dalam arti kelancangan (pāgabbiya). Pāgabbiya berarti keadaan lancang melalui tubuh, ucapan, dan pikiran. Vusuṇāti.

අසු බ්‍යාපනෙ. අසුණාති. අස්සු.

Asu dalam arti meliputi (byāpana). Asuṇāti. Air mata (assu).

හි ගතිබුද්ධීසු උපතාපෙ ච. හිනොති.

Hi dalam arti gerak, pengetahuan (gatibuddhi), dan penderitaan (upatāpa). Hinoti.

එත්ථ පන අසමානන්තත්තෙපි සමානත්ථානං සමොධානං වුච්චති.

Di sini, meskipun tidak memiliki makna yang sama, penggabungan kata-kata yang memiliki posisi yang sama disebutkan.

තික තිග සඝ දික්ඛ කිවි චිරි ජිරි දාස දු හිංසායං. තිකුණාති. තිගුණාති. සඝුණාති. දික්ඛුණාති. කිවුණාති[Pg.247]. චිරුණාති. ජිරුණාති. දාසුණාති. දුණොති, දුණාතීති රූපානි හිංසාවාචකානි භවන්ති.

Tika, tiga, sagha, dikkha, kivi, ciri, jiri, dāsa, du dalam arti menyakiti (hiṃsā). Tikuṇāti, tiguṇāti, saghuṇāti, dikkhuṇāti, kivuṇāti, ciruṇāti, jiruṇāti, dāsuṇāti. Bentuk duṇoti, duṇāti adalah kata-kata yang menyatakan menyakiti.

සුවාදී එත්තකා දිට්ඨා, ධාතවො මෙ යථාබලං;

සුත්තෙස්වඤ්ඤෙපි පෙක්ඛිත්වා, ගණව්හො අත්ථයුත්තිතො.

Akar-akar kata kelompok Suvādi telah dilihat sejauh kemampuanku; periksalah yang lain juga dalam sutta-sutta, dan ambillah sesuai dengan maknanya.

ස්වාදිගණොයං.

Ini adalah kelompok Svādi (Svādigana).

කියාදිගණික

Kelompok Kiyādi (Kiyādigana).

කී දබ්බවිනිමයෙ. දබ්බවිනිමයො කයවික්කයවසෙන භණ්ඩස්ස පරිවත්තනං. කිණාති, කිණන්ති. වික්කිණාති, වික්කිණන්ති. කෙතුං, කිණිතුං. වික්කෙතුං, වික්කිණිතුං. කිණිත්වා, වික්කිණිත්වා. කීතං භණ්ඩං. කයො, වික්කයො. වික්කිණෙය්‍ය හනෙය්‍ය වා.

Kī dalam arti pertukaran barang. Pertukaran barang adalah pertukaran benda melalui jual dan beli. Kiṇāti (ia membeli), kiṇanti (mereka membeli). Ketuṃ, kiṇituṃ (untuk membeli). Vikketuṃ, vikkiṇituṃ (untuk menjual). Kiṇitvā (setelah membeli), vikkiṇitvā (setelah menjual). Kītaṃ bhaṇḍaṃ (barang yang dibeli). Kayo (pembelian), vikkayo (penjualan). Vikkiṇeyya haneyya vā (ia boleh menjual atau membunuh).

ඛි ගතියං. ඛිණාති. අතිඛිණො සරො. ඛං, ඛානි. නකාරස්ස ණකාරත්තං.

Khi dalam arti pergi (gerakan). Khiṇāti (ia pergi). Atikhiṇo saro (panah yang melesat jauh). Khaṃ (langit/surga), khāni (surga-surga). Perubahan huruf 'n' menjadi 'ṇ'.

තත්ථ ඛිණාතීති ගච්ඡති. අතිඛිනොති අතිගතො. අත්‍රායං පාළි ‘‘සෙන්ති චාපාතිඛිණාව, පුරාණානි අනුත්ථුන’’න්ති. තත්ථ චාපාතිඛිණා’ති චාපතො අතිඛිණා අතිගතා. අට්ඨකථායං පන ‘‘චාපාතිඛිණාති චාපතො අතිඛිණා චාපා විනිමුත්තාති අත්ථො’’ති පදත්ථවිවරණං කතං, තම්පි ගතත්ථඤ්ඤෙව සන්ධාය අධිප්පායත්ථවසෙන කතන්ති දට්ඨබ්බං. තත්‍ර ඛන්ති සග්ගො. සො හි කතපුඤ්ඤෙහි ගන්තබ්බත්තා ‘‘ඛ’’න්ති වුච්චති. ඛානීති සග්ගා.

Di sana, 'khiṇāti' berarti pergi. 'Atikhiṇo' berarti yang telah melampaui. Di sini terdapat naskah Pāli: 'Mereka terbaring bagaikan panah yang melesat dari busur, meratapi hal-hal yang lampau'. Di sana, 'cāpātikhiṇā' berarti melesat jauh dari busur, maksudnya terlepas dari busur. Namun dalam Kitab Komentar, penjelasan kata dilakukan sebagai: 'cāpātikhiṇā' berarti melesat dari busur, artinya terlepas dari busur; itu pun harus dipahami dilakukan dengan tujuan makna pergi (gerakan). Di sana, 'khaṃ' adalah surga. Karena ia harus didatangi oleh mereka yang telah melakukan kebajikan, maka disebut 'khaṃ'. 'Khāni' berarti surga-surga.

චි චයෙ. පුඤ්ඤං චිනාති. පාකාරං චිනාති. පාරමියො විචිනාති, විචිනති ච. පුප්ඵං ඔචිනාති, ඔචිනති වා. පචිනාති. පචිනිත්වා. චිතං කුසලං. චයො සඤ්චයො. චිතො පාකාරො. චිනාතීති චෙතො, ඉට්ඨකවඩ්ඪකී. යො සත්තො පුඤ්ඤසඤ්චයො[Pg.248]. ‘‘සඤ්චයො රාසි සමූහො පිණ්ඩො ගණො සඞ්ඝො කදම්බො වග්ගො කරො ඝටා’’ඉච්චෙවමාදයො පරියායා.

Ci dalam arti mengumpulkan. Puññaṃ cināti (ia mengumpulkan kebajikan). Pākāraṃ cināti (ia membangun tembok). Pāramiyo vicināti, vicinati ca (ia mengumpulkan/memeriksa kesempurnaan). Pupphaṃ ocināti, ocinati vā (ia memetik bunga). Pacināti (ia mengumpulkan). Pacinitvā (setelah mengumpulkan). Citaṃ kusalaṃ (kebajikan yang terkumpul). Cayo, sañcayo (akumulasi/tumpukan). Cito pākāro (tembok yang dibangun). 'Cināti' maka disebut 'ceto' (pembangun), yaitu tukang batu. Makhluk yang merupakan tumpukan kebajikan. 'Sañcayo (tumpukan), rāsi (gundukan), samūho (kumpulan), piṇḍo (gumpalan), gaṇo (kelompok), saṅgho (persekutuan), kadambo (himpunan), vaggo (golongan), karo (timbunan), ghaṭā (massa)', demikianlah sinonim-sinonimnya.

ජි ජයෙ. ජිනාති, විජිනාති, ජිනියති. ජෙතා, ජිනො. ජිතො මාරො. මාරං ජිතො. ජිතවා, ජිතාවී, ජිතබ්බො, ජෙය්‍යො, ජයනං, ජිතං, විජිතං, ජයො, පරාජයනං, පරාජයො. යස්ස ජිතං නාවජීයති. ජිතමස්ස නොයාති කොචි ලොකෙ. ජයො හි බුද්ධස්ස සිරීමතො අයං, මාරස්ස ච පාපිමතො පරාජයො.

Ji dalam arti kemenangan. Jināti, vijināti (ia menaklukkan), jiniyati (ditaklukkan). Jetā, jino (penakluk/pemenang). Jito māro (Mara yang ditaklukkan). Māraṃ jito (ia menaklukkan Mara). Jitavā, jitāvī (ia yang telah menang), jitabbo (yang harus ditaklukkan), jeyyo (layak ditaklukkan), jayanaṃ (kemenangan), jitaṃ (yang ditaklukkan), vijitaṃ (kemenangan mutlak), jayo (kejayaan), parājayanaṃ (kekalahan), parājayo (kekalahan). 'Kemenangan siapa yang tidak dapat dikalahkan kembali'. 'Kemenangan-Nya tidak ada seorang pun di dunia yang dapat menyamainya'. 'Ini adalah kemenangan bagi Sang Buddha yang agung, dan kekalahan bagi Mara yang jahat'.

තත්ථ ජෙතාති ජිනාතීති ජෙතා, යො කොචි පුග්ගලො. අජිනීති ජිනො, සබ්බඤ්ඤූ ධම්මරාජා. කිං සො අජිනි? පාපකෙ අකුසලෙ ධම්මෙ මාරාදිඅරයො ච. ඉති පාපකෙ අකුසලෙ ධම්මෙ මාරාදයො ච අරයො අජිනීති ජිනො. වුත්තම්පි චෙතං –

Di sana, yang dimaksud 'jetā' adalah siapa pun orang yang menaklukkan. 'Jino' adalah Raja Dhamma yang Maha Tahu. Apa yang telah Ia taklukkan? Hal-hal buruk yang tidak bermanfaat serta musuh-musuh seperti Mara dan kawan-kawannya. Maka, karena Ia telah menaklukkan hal-hal buruk yang tidak bermanfaat serta musuh-musuh seperti Mara dan kawan-kawannya, Ia disebut Jina. Ini juga telah dinyatakan –

‘‘මාදිසා වෙ ජිනා හොන්ති, යෙ පත්තා ආසවක්ඛයං;

ජිතා මෙ පාපකා ධම්මා, තස්මාහං උපක ජිනො’’ති,

'Para pemenang (jina) adalah mereka yang seperti-Ku, yang telah mencapai hancurnya noda-noda; hal-hal buruk telah Kutaklukkan, karena itu, Upaka, Aku adalah Sang Pemenang'.

‘‘තථාගතො භික්ඛවෙ අභිභූ අනභිභූතො’’ති ච.

'Para bhikkhu, Tathāgata adalah Sang Penakluk, yang tak tertaklukkan'.

ජිනසද්දො හි කෙවලො සබ්බඤ්ඤුම්හි පවත්තති, සොපපදො පන පච්චෙකබුද්ධාදීසු තම්හි ච යථාරහං පවත්තති. ‘‘පච්චෙකජිනො, ඔධිජිනො, අනොධිජිනො, විපාකජිනො, අවිපාකජිනො’’ති ඉමානෙත්ථ නිදස්සනපදානි.

Sebab kata 'Jina' yang berdiri sendiri digunakan untuk Sang Maha Tahu (Buddha), namun dengan kata tambahan digunakan untuk Paccekabuddha dan lainnya serta bagi Sang Buddha sesuai keadaan. 'Paccekajino, odhijino, anodhijino, vipākajino, avipākajino', ini adalah kata-kata contoh dalam hal ini.

ජි ජානියං. ජිනාති, න ජිනාති න ජාපයෙ, ජිනො රථස්සං මණිකුණ්ඩලෙ ච, පුත්තෙ ච දාරෙ ච තථෙව ජිනො. ජිනො ධනඤ්ච දාසෙ ච.

Ji dalam arti kehilangan. Jināti (ia kehilangan), na jināti na jāpaye (ia tidak kehilangan dan tidak menyebabkan kehilangan), jino rathassaṃ maṇikuṇḍale ca (kehilangan kereta, kuda, permata, dan anting-anting), putte ca dāre ca tatheva jino (juga kehilangan anak dan istri). Jino dhanañca dāse ca (kehilangan kekayaan dan pelayan).

ඤා [Pg.249] අවබොධනෙ. ජානාති, ඤායති, නායති. අනිමිත්තා න නායරෙ. ජඤ්ඤා සො යදි හාපයෙ. මා මං ජඤ්ඤූති ඉච්ඡති. ‘‘ඉමෙ අම්හාක’’න්ති ඤාතබ්බට්ඨෙන ඤාති, ඤාතකො. ඤාතිමිත්තා සුහජ්ජා ච. ඤාතකො නො නිසින්නොති. ඤාතබ්බං ඤෙය්‍යං, සඞ්ඛාරවිකාරලක්ඛණනිබ්බානපඤ්ඤත්තිධම්මා. ඊදිසෙසු ඨානෙසු ඤෙය්‍යසද්දො එකන්තෙන නපුංසකො, වාච්චලිඞ්ගත්තෙ සබ්බලිඞ්ගිකො, යථා? ඤෙය්‍යො ඵස්සො. ඤෙය්‍යා වෙදනා. ඤෙය්‍යං චිත්තං. ඤෙය්‍යො පුරිසො, ඤෙය්‍යා ඉත්ථී, ඤෙය්‍යං ධනන්ති ච.

Ñā dalam arti memahami. Jānāti (ia tahu), ñāyati, nāyati (diketahui). Animittā na nāyare (yang tanpa tanda tidak diketahui). Jaññā so yadi hāpaye (ia hendaknya tahu jika itu berkurang). Mā maṃ jaññūti icchati (ia berharap: jangan sampai orang mengetahuiku). 'Ime amhākaṃ' (ini milik kita), karena arti yang harus diketahui maka disebut 'ñāti' (kerabat), 'ñātako' (saudara). Ñātimittā suhajjā ca (kerabat, teman, dan orang-orang yang berhati baik). Ñātako no nisinnoti (saudara kita sedang duduk). Yang harus diketahui adalah 'ñeyyaṃ', yaitu fenomena-fenomena formasi (saṅkhāra), perubahan (vikāra), karakteristik (lakkhaṇa), Nibbāna, dan konsep (paññatti). Dalam konteks seperti ini kata 'ñeyya' pastilah bergender netral (napuṃsaka), namun jika sebagai kata sifat maka mengikuti gender yang diterangkannya (sabbaliṅgika), seperti: Ñeyyo phasso (kontak yang harus diketahui). Ñeyyā vedanā (perasaan yang harus diketahui). Ñeyyaṃ cittaṃ (pikiran yang harus diketahui). Ñeyyo puriso (pria yang harus dikenal), ñeyyā itthī (wanita yang harus dikenal), ñeyyaṃ dhanaṃ (kekayaan yang harus diketahui).

ථු අභිත්ථවෙ. ථුනාති. අභිත්ථුනාති. ථුති, අභිත්ථුති. ථවනා, අභිත්ථවනා, ථුතො, අභිත්ථුතො.

Thu dalam arti memuji. Thunāti (ia memuji). Abhitthunāti (ia sangat memuji). Thuti (pujian), abhitthuti (pujian luar biasa). Thavanā (pemujaan), abhitthavanā (pemujaan luar biasa), thuto (dipuji), abhitthuto (sangat dipuji).

ථු නිත්ථුනනෙ. ථුනාති.

Thu dalam arti meratapi. Thunāti (ia meratap).

උට්ඨෙහි රෙවතෙ සුපාපධම්මෙ,අපාරුතද්වාරෙ අදානසීලෙ;

නෙස්සාම තං යත්ථ ථුනන්ති දුග්ගතා,සමප්පිතා නෙරයිකා දුක්ඛෙන;

පුරාණානි අනුත්ථුන’’න්ති ච පයොගො.

'Bangunlah Revati yang memiliki sifat buruk, yang pintunya tidak terbuka, yang tidak memiliki sifat kedermawanan; kami akan membawamu ke tempat di mana orang-orang yang celaka meratap, yang terjerumus dalam penderitaan di neraka; meratapi hal-hal yang lampau', demikianlah penggunaannya.

දු හිංසායං. දුනාති. මිත්තද්දු. දුමො.

Du dalam arti menyakiti. Dunāti (ia menyakiti). Mittaddu (pengkhianat teman). Dumo (pohon).

එත්ථ මිත්තද්දූති මිත්තං දුනාති හිංසති දුබ්භතීති මිත්තද්දු. අත්‍ර ‘‘වෙදා න තාණාය භවන්ති තස්ස, මිත්තද්දුනො භූනහුනො නරස්සා’’ති පාළි නිදස්සනං. දුමොති දුනියති ගෙහසම්භාරාදිඅත්ථාය හිංසියති ඡින්දියති, පණ්ණපුප්ඵාදිඅත්ථිකෙහි වා පණ්ණපුප්ඵාදිහරණෙන පීළියතීති දුමො.

Di sini, 'mittaddu' berarti ia yang menyakiti teman, yang melukai atau mengkhianati, maka disebut mittaddu. Dalam hal ini, 'Veda tidaklah menjadi pelindung baginya, bagi orang yang mengkhianati teman dan penghancur kehidupan', adalah contoh teks Pāli. 'Dumo' disebut demikian karena ia disakiti (duniyati), dirusak demi bahan bangunan rumah dan sebagainya, atau diganggu dengan diambilnya daun, bunga, dan sebagainya oleh mereka yang menginginkannya.

ධූ කම්පනෙ. ධුනාති. ධූමො, ධොනා, ධොනො, ධුතො. ධුනන්තො වාකචීරානි, ගච්ඡාමි අම්බරෙ තදා.

Dhū dalam arti menggetarkan. Dhunāti (ia menggetarkan/mengibaskan). Dhūmo (asap), dhonā (kebijaksanaan), dhono (yang murni/bijaksana), dhuto (yang dikibaskan/dibersihkan). 'Sembari mengibaskan pakaian kulit kayu, aku pergi ke angkasa saat itu'.

තත්ථ [Pg.250] ධූමොති ධුනාති කම්පතීති ධූමො. ධූමසද්දො කොධෙ තණ්හාය විතක්කෙ පඤ්චසු කාමගුණෙසු ධම්මදෙසනායං පකතිධූමෙති ඉමෙසු අත්ථෙසු වත්තති. ‘‘කොධො ධූමො භස්මානි මොසවජ්ජ’’න්ති එත්ථ හි කොධෙ වත්තති. ‘‘ඉච්ඡා ධූමායිතො සදා’’ති එත්ථ තණ්හායං. ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන අඤ්ඤතරො භික්ඛු භගවතො අවිදූරෙ ධූමායන්තො නිසින්නො හොතී’’ති එත්ථ විතක්කෙ.

Di sana, 'dhūmo' (asap) disebut demikian karena ia bergerak/bergetar. Kata 'dhūmo' digunakan dalam arti kemarahan, keinginan haus (taṇhā), pikiran (vitakka), lima utas kenikmatan indrawi, pembabaran Dhamma, dan asap alami. 'Kemarahan adalah asap, abu adalah ucapan bohong', di sini ia berarti kemarahan. 'Keinginan yang selalu berasap', di sini berarti taṇhā. 'Pada waktu itu, seorang bhikkhu tertentu duduk dalam keadaan pikiran yang berasap (gelisah) tidak jauh dari Sang Bhagava', di sini berarti pikiran (vitakka).

‘‘පඞ්කො ච කාමා පලිපො ච කාමා,භයඤ්ච මෙතං තිමුලං පවුත්තං;

රජො ච ධූමො ච මයා පකාසිතො,හිත්වා තුවං පබ්බජ බ්‍රහ්මදත්තා’’ති

'Kesenangan indrawi adalah lumpur, kesenangan indrawi adalah rawa, dan ini disebut ketakutan yang berakar dalam; debu dan asap telah Kunyatakan, setelah meninggalkannya, pergilah (menjadi petapa) Brahmadatta'.

එත්ථ පඤ්චසු කාමගුණෙසු. ‘‘ධූමං කත්තා හොතී’’ති එත්ථ ධම්මදෙසනායං. ‘‘ධජො රථස්ස පඤ්ඤානො, ධූමො පඤ්ඤානමග්ගිනො’’ති එත්ථ පකතිධූමෙ. ඉච්චෙවං –

Di sini (pada teks di atas) berarti lima utas kenikmatan indrawi. 'Menjadi pembuat asap', di sini berarti pembabaran Dhamma. 'Panji adalah tanda kereta, asap adalah tanda api', di sini berarti asap alami. Demikianlah –

කොධතණ්හාවිතක්කෙසු, පඤ්චකාමගුණෙසු ච;

දෙසනායඤ්ච පකති-ධූමෙ ධූමො පවත්තති.

Dalam arti kemarahan, keinginan haus, dan pikiran; juga dalam lima kenikmatan indrawi; dalam pembabaran Dhamma dan asap alami; kata 'dhūmo' digunakan.

ධොනාති පඤ්ඤා. වුත්තඤ්හෙතං නිද්දෙසෙ ‘‘ධොනා වුච්චති පඤ්ඤා, යා පඤ්ඤා පජානනා සම්මාදිට්ඨි, කිංකාරණා ධොනාති වුච්චති පඤ්ඤා? යං තාය පඤ්ඤාය කායදුච්චරිතං ධුතඤ්ච ධොතඤ්ච සන්ධොතඤ්ච නිද්ධොතඤ්ච, වචීදුච්චරිතං මනොදුච්චරිතං ධුතඤ්ච ධොතඤ්ච සන්ධොතඤ්ච නිද්ධොතඤ්ච. තංකාරණා ධොනා වුච්චති පඤ්ඤා. අථ වා සම්මාදිට්ඨි මිච්ඡාදිට්ඨිං ධුතා ච ධොතා ච සන්ධොතා ච නිද්ධොතා ච, තංකාරණා ධොනා වුච්චති පඤ්ඤා’’ති. ‘‘ධොනස්ස හි නත්ථි කුහිඤ්චි ලොකෙ, පකප්පිතා දිට්ඨි භවාභවෙසූ’’ති අයමෙත්ථ පාළි නිදස්සනං[Pg.251]. අත්‍ර ධොනා අස්ස අත්ථීති ධොනො, තස්ස ධොනස්සාති නිබ්බචනං. ධාතූනමනෙකත්ථතාය ධූධාතු කම්පනත්ථෙපි ධොවනත්ථෙපි වත්තති.

'Dhonā' berarti kebijaksanaan. Sebab ini dinyatakan dalam Niddesa: 'dhonā disebut kebijaksanaan, yang adalah kebijaksanaan pemahaman Pandangan Terang, mengapa kebijaksanaan disebut dhonā? Karena dengan kebijaksanaan itu perilaku buruk jasmani telah diguncangkan (dhuta), dicuci (dhota), dibersihkan (sandhota), dan dimurnikan (niddhota); perilaku buruk ucapan dan pikiran telah diguncangkan, dicuci, dibersihkan, dan dimurnikan. Karena alasan itulah kebijaksanaan disebut dhonā. Atau, pandangan benar telah mengguncangkan, mencuci, membersihkan, dan memurnikan pandangan salah, karena alasan itulah kebijaksanaan disebut dhonā'. 'Bagi orang yang bijaksana (dhonassa), tidak ada di mana pun di dunia ini pandangan yang dikonstruksi tentang keberadaan atau ketiadaan', ini adalah contoh teks Pāli-nya. Di sini, 'dhono' berarti ia yang memiliki dhonā (kebijaksanaan), itu adalah derivasi bagi kata dhonassa tersebut. Karena akar kata memiliki banyak arti, akar kata dhū yang berarti menggetarkan juga dapat berarti mencuci.

මුන ඤාණෙ. මුනාති. මොනං, මුනි. ඉමස්මිං ඨානෙ ධාතුයා ආඛ්‍යාතත්තෙ එකන්තෙන අන්තලොපො භවති. සොභිතත්ථෙරගාථායං පන අනාගතවචනෙ උකාරස්ස වුද්ධිවසෙන ‘‘අහං මොනෙන මොනිස්ස’’න්ති රූපන්තරඤ්ච දිස්සති. තත්ථ මොනිස්සන්ති ජානිස්සං. නාමත්තෙ අන්තලොපො න හොති. තත්ථ මොනන්ති කිඤ්චාපි ‘‘න මොනෙන මුනි හොතී’’ති එත්ථ තුණ්හීභාවො ‘‘මොන’’න්ති වුච්චති, තථාපි ඉධ ‘‘ඤාණෙ’’ති වචනතො න සො අධිප්පෙතො, ඤාණමෙවාධිප්පෙතං, තස්මා මොනෙය්‍යපටිපදාසඞ්ඛාතං මග්ගඤාණමොනම්පි ගහෙතබ්බං. මුනීති මුනාති ජානාති හිතාහිතං පරිච්ඡින්දතීති මුනි. අථ වා ඛන්ධාදිලොකෙ තුලං ආරොපෙත්වා මිනන්තො විය ‘‘ඉමෙ අජ්ඣත්තිකා ඛන්ධා, ඉමෙ බාහිරා’’තිආදිනා නයෙන ඉමෙ උභො අත්ථෙ මුනාතීති මුනි. තෙනාහ භගවා –

Muna dalam arti pengetahuan. Munāti (ia mengetahui). Mona (kebijaksanaan), muni (orang bijak). Dalam hal ini, ketika akar kata berada dalam bentuk verba, penghilangan huruf akhir terjadi secara mutlak. Namun, dalam Sobhitattheragāthā, dalam bentuk waktu yang akan datang, karena penguatan huruf 'u', terlihat bentuk lain yaitu 'ahaṃ monena monissaṃ' (aku akan mengetahui dengan kebijaksanaan). Di sana, 'monissaṃ' berarti 'jānissaṃ' (aku akan mengetahui). Dalam bentuk nomina, penghilangan huruf akhir tidak terjadi. Di sana, 'mona', meskipun dalam kalimat 'Bukan karena berdiam diri (mona) seseorang menjadi muni', di sana keadaan diam disebut 'mona', namun di sini karena disebutkan 'dalam pengetahuan' (ñāṇe), hal itu bukan yang dimaksudkan, melainkan pengetahuan itu sendiri yang dimaksudkan. Oleh karena itu, mona yang berupa pengetahuan jalan (maggañāṇa) yang disebut sebagai praktik kemunian (moneyyapaṭipadā) juga harus diambil. Muni: ia yang 'munāti' (ia yang tahu), yang menentukan apa yang bermanfaat dan tidak bermanfaat, adalah seorang muni. Atau, ia yang menimbang dunia seperti menempatkan timbangan pada kelompok-kelompok unsur (khandha) dsb., dengan cara 'ini adalah kelompok unsur internal, ini adalah eksternal', ia mengetahui kedua hal ini, maka ia adalah muni. Karena itu, Sang Bagawan bersabda —

‘‘න මොනෙන මුනි හොති, මූළ්හරූපො අවිද්දසු;

යො ච තුලංව පග්ගය්හ, වරමාදාය පණ්ඩිතො.

'Bukan karena berdiam diri seseorang menjadi muni, jika ia dungu dan tidak berpengetahuan; tetapi orang bijak yang seolah-olah memegang timbangan, mengambil yang terbaik.'

පාපානි පරිවජ්ජෙති, ස මුනි තෙන සො මුනි;

යො මුනාති උභො ලොකෙ, මුනි තෙන පවුච්චතී’’ති.

'Ia menghindari kejahatan, ia adalah muni; karena alasan itulah ia disebut muni. Ia yang memahami kedua dunia, oleh karena itu ia disebut muni.'

අපරාපෙත්ථ භවති අත්ථවිභාවනා. මුනීති මොනං වුච්චති ඤාණං, කායමොනෙය්‍යාදීසු වා අඤ්ඤතරං, තෙන සමන්නාගතත්තා පුග්ගලො ‘‘මුනී’’ති වුච්චති. සො පනෙස අගාරියමුනි අනගාරියමුනි සෙක්ඛමුනි අසෙක්ඛමුනි පච්චෙකමුනි මුනිමුනීති අනෙකවිධො[Pg.252]. තත්ථ අගාරියමුනීති ගිහිපි ආගතඵලො විඤ්ඤාතසාසනො. අනගාරියමුනීති තථාරූපොව පබ්බජිතො. සෙක්ඛමුනීති සත්ත සෙක්ඛා. අසෙක්ඛමුනීති ඛීණාසවො. පච්චෙකමුනීති පච්චෙකබුද්ධො. මුනිමුනීති සම්මාසම්බුද්ධො. තථා හි ආයස්මාපි සාරිපුත්තො ආහ ‘‘මුනීති වුච්චති තථාගතො අරහං සම්මාසම්බුද්ධො’’ති.

Ada penjelasan makna lain di sini. Muni: 'mona' disebut sebagai pengetahuan, atau salah satu dari kemunian tubuh (kāyamoneyya) dsb.; karena memiliki hal itu, seseorang disebut 'muni'. Dan itu (muni) ada berbagai jenis: muni rumah tangga, muni yang tidak berumah tangga, muni yang masih berlatih (sekkha), muni yang tidak berlatih lagi (asekkha), muni yang tercerahkan sendiri (pacceka), dan muni dari para muni (munimuni). Di sana, muni rumah tangga adalah orang awam yang telah mencapai buah kesucian dan memahami ajaran. Muni yang tidak berumah tangga adalah petapa yang serupa (telah mencapai buah). Sekkhamuni adalah tujuh jenis sekkha. Asekkhamuni adalah dia yang telah menghancurkan noda-noda batin (Arahant). Paccekamuni adalah Paccekabuddha. Munimuni adalah Sammāsambuddha. Sebagaimana Yang Mulia Sāriputta juga bersabda: 'Muni disebut sebagai Tathāgata, Arahat, Sammāsambuddha.'

පූ පවනෙ. පවනං සොධනං. පුනාති. පුඤ්ඤං, පුත්තො, දන්තපොණං.

Pū dalam arti penyucian. Pavana berarti pembersihan. Punāti (ia menyucikan). Puñña (jasa kebajikan), putto (anak), dantapoṇa (pembersih gigi).

එත්ථ ච පුඤ්ඤන්ති අත්තනො කාරකං පුනාති සොධෙතීති පුඤ්ඤං. අථ වා යත්ථ සයං උප්පන්නං තංසන්තානං පුනාති විසොධෙතීති පුඤ්ඤං. කින්තං? සුචරිතං කුසලකම්මං. සකම්මිකත්තා ධාතුස්ස කාරිතවසෙන අත්ථවිවරණං ලබ්භති. පුත්තොති අත්තනො කුලං පුනාති සොධෙතීති පුත්තො. එවඤ්ච සති හීනජච්චානං චණ්ඩාලාදීනං පුත්තො නාම න භවෙය්‍යාති න වත්තබ්බං සද්දානමත්ථකථනස්ස නානප්පකාරෙන පවත්තිතො, තස්මා අත්තනො පිතු හදයං පූරෙතීති පුත්තොති එවමාදිනාපි නිබ්බචනං ගහෙතබ්බමෙව. නානාධාතුවසෙනපි හි පදානි සිද්ධිං සමුපගච්ඡන්ති.

Dan di sini, 'puñña' (jasa kebajikan) berarti ia menyucikan atau membersihkan pelakunya sendiri, maka disebut 'puñña'. Atau, ia menyucikan dan membersihkan arus kesadaran di mana ia muncul, maka disebut 'puñña'. Apa itu? Perbuatan baik (sucarita), kamma baik (kusala kamma). Karena akar kata tersebut bersifat transitif, penjelasan maknanya diperoleh melalui bentuk kausatif. Putto (anak) berarti ia menyucikan atau membersihkan keluarganya sendiri, maka disebut 'putto'. Dan jika demikian, tidak boleh dikatakan bahwa bagi mereka yang berkasta rendah seperti Caṇḍāla dsb. tidak ada yang namanya 'anak', karena penjelasan makna kata-kata berlangsung dalam berbagai cara; oleh karena itu, definisi seperti 'ia memenuhi hati ayahnya, maka disebut putto' dan sebagainya juga harus diterima. Karena kata-kata mencapai pembentukannya melalui berbagai akar kata.

පුත්තො ච නාම අත්‍රජො ඛෙත්‍රජො අන්තෙවාසිකො දින්නකොති චතුබ්බිධො. තත්ථ අත්තානං පටිච්ච ජාතො අත්‍රජො නාම. සයනපීඨෙ පල්ලඞ්කෙ උරෙති එවමාදීසු නිබ්බත්තො ඛෙත්‍රජො නාම. සන්තිකෙ සිප්පුග්ගණ්හනකො අන්තෙවාසිකො නාම. පොසාපනත්ථාය දින්නො දින්නකො නාම දන්තපොණන්ති දන්තෙ පුනන්ති විසොධෙන්ති එතෙනාති දන්තපොණං, දන්තකට්ඨං.

Dan anak itu ada empat jenis: anak kandung (atraja), anak yang lahir di tempat tertentu (khetraja), murid (antevāsika), dan anak angkat (dinnaka). Di sana, yang lahir dari diri sendiri disebut anak kandung. Yang muncul di tempat tidur, kursi, dipan, dada, dsb., disebut khetraja. Yang mempelajari keterampilan di dekat guru disebut antevāsika. Yang diberikan untuk dibesarkan disebut anak angkat. Dantapoṇa: dengan ini mereka menyucikan atau membersihkan gigi, itulah dantapoṇa, kayu pembersih gigi.

පී තප්පනකන්තීසු. පිණාතීති පීති. එත්ථ ච පීතීති පීණනං පීති, තප්පනං කන්තීති ච වුත්තං හොති. ඉදං භාවවසෙන නිබ්බචනං. ඉදං [Pg.253] පන හෙතුකත්තුවසෙන පිණයතීති පීති, තප්පෙතීති අත්ථො.

Pī dalam arti memuaskan dan menyenangkan. Piṇāti (ia memuaskan), maka disebut pīti (kegembiraan). Dan di sini, pīti dikatakan sebagai tindakan memuaskan, kepuasan, dan kesenangan. Ini adalah definisi menurut bentuk abstrak. Namun dalam arti kausatif, piṇayati (ia memuaskan) berarti pīti, artinya memuaskan.

සා පනෙසා ඛුද්දකාපීති ඛණිකාපීති ඔක්කන්තිකාපීති උබ්බෙගාපීති ඵරණාපීතීති පඤ්චවිධා හොති. තත්ථ ඛුද්දකාපීති සරීරෙ ලොමහංසනමත්තමෙව කාතුං සක්කොති. ඛණිකාපීති ඛණෙ ඛණෙ විජ්ජුප්පාදසදිසා හොති. ඔක්කන්තිකාපීති සමුද්දතීරං වීචි විය කායං ඔක්කමිත්වා ඔක්කමිත්වා භිජ්ජති. උබ්බෙගාපීති බලවතී හොති කායං උද්ධග්ගං කත්වා ආකාසෙ ලඞ්ඝාපනප්පමාණා හොති. ඵරණාපීතියා පන උප්පන්නාය සකලසරීරං ධමිත්වා පූරිතවත්ථි විය මහතා උදකොඝෙන පක්ඛන්දපබ්බතකුච්ඡි විය ච අනුපරිඵුටං හොති, එවං පඤ්චවිධා පීති, සා සම්පියායනලක්ඛණත්තා ‘‘පිණාතී’’ති පීතීති සුද්ධකත්තුවසෙනපි වත්තුං යුජ්ජති. එත්ථ ‘‘පියායති, පිතා, පියො, පෙමො’’තිආදීනි පීධාතුයා එව රූපානි. තත්ථ ‘‘පුත්තං පියායතීති පිතා’’ති වදන්ති. පියායිතබ්බොති පියො. පෙමනං පෙමො.

Kegembiraan (pīti) itu ada lima jenis: kegembiraan kecil, kegembiraan sesaat, kegembiraan yang meluap, kegembiraan yang mengangkat, dan kegembiraan yang meresap. Di sana, kegembiraan kecil hanya mampu membuat bulu kuduk berdiri. Kegembiraan sesaat muncul sesaat demi sesaat seperti kilatan petir. Kegembiraan yang meluap turun ke tubuh dan pecah berulang kali seperti ombak di tepi pantai. Kegembiraan yang mengangkat bersifat kuat, membuat tubuh terangkat dan mampu membuatnya melompat ke udara. Namun, ketika kegembiraan yang meresap muncul, seluruh tubuh menjadi dipenuhi seperti pundi-pundi yang ditiup penuh, atau seperti gua gunung yang diterjang banjir besar; demikianlah lima jenis pīti. Karena ia memiliki karakteristik rasa sayang, maka tepat juga untuk mengatakannya sebagai subjek murni, yaitu 'piṇāti' (ia memuaskan), maka disebut pīti. Di sini, 'piyāyati' (mencintai), 'pitā' (ayah), 'piyo' (yang dicintai), 'pemo' (kasih sayang) dsb. adalah bentuk-bentuk dari akar kata pī saja. Di sana mereka berkata: 'ia yang mencintai anaknya adalah ayah (pitā)'. Yang layak dicintai adalah piyo. Kasih sayang adalah pemo.

මා පරිමාණෙ. මිනාති. මානං, පරිමාණං, මත්තං, මත්තා, මනො, විමානං, මිනිතබ්බං, මෙතබ්බං, ඡායා මෙතබ්බා. ඊදිසෙසු ඨානෙසු අනීයපච්චයො න ලබ්භති.

Mā dalam arti pengukuran. Mināti (ia mengukur). Māna (ukuran), parimāṇa (ukuran), matta (jumlah/ukuran), mattā (ukuran), mano (pikiran), vimāna (istana), minitabba (harus diukur), metabba (harus diukur), chāyā metabbā (bayangan harus diukur). Dalam kasus-kasus seperti ini, akhiran -anīya tidak ditemukan.

එත්ථ මනොති එකාය නාළියා එකාය ච තුලාය මිනමානො විය ආරම්මණං මිනාති පරිච්ඡින්දතීති මනො. විසෙසතො මිනියතෙ පරිච්ඡින්දියතෙති විමානං, දෙවානං පුඤ්ඤබලෙන නිබ්බත්තබ්‍යම්හං දෙවනිකෙතං. යං විමානං උපසොභිතං, පභාසතිමිදං බ්‍යම්හන්ති ච ආදිනා ථොමියති.

Di sini, mano (pikiran) berarti ia mengukur atau membatasi objek seolah-olah sedang mengukur dengan satu takaran atau satu timbangan, maka disebut mano. Yang diukur secara khusus disebut vimāna, yaitu kediaman para dewa yang muncul karena kekuatan jasa kebajikan para dewa. Hal ini dipuji dengan kata-kata seperti 'istana (vimāna) yang dihiasi dengan indah, bangunan megah ini bercahaya,' dan sebagainya.

මී හිංසායං. මිනාති. මීනො, කුමීනං.

Mī dalam arti menyakiti. Mināti (ia menyakiti). Mīna (ikan), kumīna (jebakan ikan).

එත්ථ [Pg.254] මීනොති මච්ඡො. මච්ඡස්ස හි ‘‘මීනො මච්ඡො අම්බුජො වාරිජො වාරිචරො’’ති අනෙකානි නාමානි. විසෙසනාමානි පන ‘‘අමරො ඛලිසො චන්දකුලො කන්දඵලි ඉන්දඵලි ඉන්දවලො කුලිසො වාමි කුඞ්කුතලො කණ්ඩිකො සකුලො මඞ්ගුරො සිඞ්ගී සතවඞ්කො රොහිතො පාඨීනො කාණො සවඞ්කො පාවුසො’’ ඉච්චෙවමාදීනි, ‘‘තිමි තිමිඞ්ගලො’’ ඉච්චෙවමාදීනි ච භවන්ති. කුමීනන්ති කුච්ඡිතෙනාකාරෙන මච්ඡෙ මිනන්ති හිංසන්ති එතෙනාති කුමීනං, මච්ඡබන්ධනපඤ්ජරො. සො පන පාළියං කුමීනසද්දෙන වුච්චති. තථා හි –

Di sini, mīna berarti ikan. Karena ikan memiliki banyak nama seperti 'mīna, maccha, ambuja, vārija, vāricara'. Nama-nama khususnya adalah 'amara, khalisa, candakula, kandaphali, indaphali, indavala, kuliso, vāmi, kuṅkutalo, kaṇḍiko, sakulo, maṅguro, siṅgī, satavaṅko, rohito, pāṭhīno, kāṇo, savaṅko, pāvuso' dsb., serta 'timi, timiṅgalo' dsb. Kumīna: dengan ini mereka menyakiti ikan dengan cara yang buruk, itulah kumīna, kurungan penjerat ikan. Dan itu disebut dengan kata kumīna dalam Teks Pāli. Sebagaimana berikut:

‘‘වාරිජස්සෙව මෙ සතො, බන්ධස්ස කුමිනාමුඛෙ;

අක්කොසති පහරති, පියෙ පුත්තෙ අපස්සතො’’ති

'Bagi saya yang bagaikan ikan yang terperangkap di mulut jebakan; ia mencaci-maki dan memukul, karena tidak melihat anak-anak yang dicintai.'

පාළි දිස්සති.

Demikian teks Pāli yang terlihat.

මූ බන්ධනෙ. මුනාති. මුනි.

Mū dalam arti mengikat. Munāti (ia mengikat). Muni (orang bijak).

එත්ථ මුනීති අත්තනො චිත්තං මුනාති මවති බන්ධති රාගදොසාදිවසං ගන්තුං න දෙතීති මුනි.

Di sini, muni berarti ia mengikat pikirannya sendiri, tidak membiarkannya pergi di bawah pengaruh nafsu keinginan, kebencian, dsb., maka disebut muni.

රි ගතිදෙසනෙසු. රිකාති. රෙණු. නකාරස්ස ණත්තං.

Ri dalam arti pergi dan menunjukkan. Rikāti (ia pergi). Reṇu (debu). Terjadi perubahan huruf 'n' menjadi 'ṇ'.

ලී සිලෙසෙ. ලිනාති, නිලිනාති. ලීනං, සල්ලීනං, පටිසල්ලානං.

Lī dalam arti melekat. Lināti, nilināti (ia melekat, ia bersembunyi). Līna (melekat), sallīna (terasing), paṭisallāna (pengasingan diri).

වී තන්තසන්තානෙ. වත්ථං විනාති. ඉමිනා සුත්තෙන චීවරං විනාහි. කම්මෙ – ඉදං ඛො ආවුසො චීවරං මං උද්දිස්ස විය්‍යති. වීතං. සුවීතං. අප්පකං හොති වෙතබ්බං. කාරිතෙ ‘‘වායාපෙති, තන්තවායෙහි චීවරං වායාපෙස්සාමා’ති චීවරං වායාපෙසුං’’ ඉච්චෙවමාදීනි භවන්ති.

Vī [dalam arti] merentangkan benang. Vināti (ia menenun). Iminā suttena cīvaraṃ vināhi (tenunlah jubah dengan benang ini). Dalam bentuk pasif (kamme) – idaṃ kho āvuso cīvaraṃ maṃ uddissa viyyati (wahai teman, jubah ini sedang ditenun untukku). Vītaṃ (yang telah ditenun). Suvītaṃ (tertenun dengan baik). Appakaṃ hoti vetabbaṃ (sedikit yang harus ditenun). Dalam bentuk kausatif (kārite) – "vāyāpeti, tantavāyehi cīvaraṃ vāyāpessāmā'ti cīvaraṃ vāyāpesuṃ" (ia menyuruh menenun, 'kami akan menyuruh para penenun menenun jubah', maka mereka menyuruh menenun jubah) demikianlah seterusnya.

වී හිංසායං. විනාති. වෙණු. වෙණූති වංසො.

Vī [dalam arti] menyakiti. Vināti. Veṇu. Veṇu berarti bambu (vaṃso).

ලූ [Pg.255] ඡෙදනෙ. ලුනාති. ලොණං, කුසලං, බාලො, ලූතො.

Lū [dalam arti] memotong. Lunāti. Loṇaṃ (garam), kusalaṃ (kebajikan/kemahiran), bālo (orang bodoh), lūto (laba-laba).

එත්ථ ච ලොණන්ති ලුනාති වීතරසභාවං විනාසෙති සරසභාවං කරොතීති ලොණං, ලවණං. කුසො විය හත්ථප්පදෙසං අකුසලධම්මෙ ලුනාතීති කුසලං, අනවජ්ජඉට්ඨවිපාකලක්ඛණො ධම්මො. දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකෙ ද්වෙ අත්ථෙ ලුනාතීති බාලො, අවිද්වා. ලූතොති මක්කටකො වුච්චති. තස්ස හි සුත්තං ‘‘ලූතසුත්ත’’න්ති වදන්ති. යූසං පාතුං පටඞ්ගමක්ඛිකාදීනං ජීවිතං ලුනාතීති ලූතො.

Di sini, kata 'loṇa' (garam) berarti: ia memotong (lunāti), [yaitu] menghancurkan keadaan tanpa rasa, ia menciptakan rasa alaminya, maka disebut loṇa atau lavaṇa. Seperti rumput kusa [memotong] bagian tangan, ia memotong kondisi-kondisi yang tidak baik (akusaladhamma), maka disebut 'kusala' (kebajikan), yaitu dhamma yang memiliki karakteristik tanpa cela dan berbuah menyenangkan. Ia memotong dua manfaat, yaitu manfaat di dunia ini dan di dunia mendatang, maka disebut 'bālo' (orang bodoh), yaitu yang tidak bijaksana. Lūto berarti laba-laba. Mereka menyebut jaringnya sebagai 'lūtasutta'. Ia memotong kehidupan serangga seperti lalat dan lainnya untuk meminum cairannya (yūsa), maka disebut 'lūto'.

සි බන්ධනෙ. සිනාති. සීමා, සීසං.

Si [dalam arti] mengikat. Sināti. Sīmā (batas/wilayah), sīsaṃ (kepala).

එත්ථ සීමාති සිනීයතෙ සමග්ගෙන සඞ්ඝෙන කම්මවාචාය බන්ධියතෙති සීමා. සා දුවිධා බද්ධසීමා අබද්ධසීමාති. තාසු අබද්ධසීමා මරියාදකරණවසෙන ‘‘සීමා’’ති වෙදිතබ්බා. සිනාති බන්ධති කෙසෙ මොළිකරණවසෙන එත්ථාති සීසං. අඤ්ඤානිපි යොජෙතබ්බානි.

Di sini, 'sīmā' berarti ia diikat (sinīyate) atau dibatasi oleh Sangha yang bersatu dengan menggunakan kammavācā, maka disebut sīmā. Sīmā itu ada dua jenis: baddhasīmā (batas yang terikat) dan abaddhasīmā (batas yang tidak terikat). Di antara keduanya, abaddhasīmā harus dipahami sebagai 'sīmā' karena pembatasan wilayah. Disebut 'sīsa' (kepala) karena di sana ia mengikat (sināti) rambut dengan cara menyanggulnya. Kata-kata lain juga harus diterapkan demikian.

සා පාකෙ. සිනාති.

Sā [dalam arti] memasak/mematangkan. Sināti.

සු හිංසායං. සුණාති. පරසු. පරං සුණන්ති හිංසන්ති එතෙනාති පරසු.

Su [dalam arti] menyakiti. Suṇāti. Parasu (kapak). Mereka menyakiti (suṇanti) atau melukai orang lain dengannya, maka disebut parasu.

අස භොජනෙ. වුත්තානං ඵලමස්නාති. අසනං.

Asa [dalam arti] makan. Vuttānaṃ phalamasnāti (ia memakan buah dari yang ditanam). Asanaṃ (makanan/makan).

එත්ථ අසනන්ති ආහාරො. සො හි අසියති භුඤ්ජියතීති ‘‘අසන’’න්ති වුච්චති. ‘‘අස්නාථ ඛාදථ පිවථා’’ති ඉදමෙත්ථ නිදස්සනං.

Di sini, 'asana' berarti makanan. Karena ia dimakan (asiyati/bhuñjiyati), maka disebut 'asana'. Contohnya adalah: "asnātha khādatha pivatha" (makanlah, kunyahlah, minumlah).

කිලිස විබාධනෙ. කිලිස්නාති. කිලෙසො.

Kilisa [dalam arti] menyiksa/mengganggu. Kilisnāti. Kileso (kekotoran batin).

එත්ථ ච කිලෙසොති රාගාදයොපි දුක්ඛම්පි වුච්චති.

Di sini, 'kilesa' berarti nafsu ragawi dan sebagainya, dan juga berarti penderitaan.

උද්ධස උඤ්ඡෙ. උඤ්ඡො පරියෙසනං. උද්ධස්නාති.

Uddhasa [dalam arti] mencari sisa/mengumpulkan. Uñcho berarti pencarian (pariyesanaṃ). Uddhasnāti.

ඉස [Pg.256] අභික්ඛණෙ. ඉස්නාති.

Isa [dalam arti] berulang-ulang/berusaha. Isnāti.

විස විප්පයොගෙ. විස්නාති. විසං.

Visa [dalam arti] perpisahan. Visnāti. Visaṃ (racun).

පුස සිනෙහසවනපූරණෙසු. පුස්නාති.

Pusa [dalam arti] kasih sayang, mengalir, dan memenuhi. Pusnāti.

පුස පොසනෙ. පුස්නාති.

Pusa [dalam arti] memelihara. Pusnāti.

මුස ථෙය්‍යෙ. මුස්නාති. මුසලො.

Musa [dalam arti] mencuri. Musnāti. Musalo (alu/penumbuk).

කියාදී එත්තකා දිට්ඨා, ධාතවො මෙ යථාබලං;

සුත්තෙස්වඤ්ඤෙපි පෙක්ඛිත්වා, ගණ්හව්හො අත්ථයුත්තිතො.

Demikianlah akar-akar kata kelompok kiyādi yang telah terlihat olehku sesuai kemampuan; carilah juga yang lainnya dalam sutta-sutta dan pahamilah sesuai dengan maknanya.

සාසනා ලොකතො චෙතෙ,දස්සිතා තෙසු ලොකතො;

සාසනස්සොපකාරාය,වුත්තා තදනුරූපකා.

Akar-akar kata ini ditunjukkan dari ajaran (Sāsana) dan dari dunia; di antaranya yang dari dunia disebutkan sebagai yang sesuai untuk membantu Ajaran.

කියාදිගණොයං.

Inilah kelompok kiyādi.

ගහාදිගණික

Kelompok Gahādi.

ඉදානි ගහාදිගණො වුච්චතෙ. එත්ථෙකෙ එවං මඤ්ඤන්ති.

Sekarang kelompok gahādi dibicarakan. Di sini beberapa orang berpendapat demikian.

ගහාදීනං ගණො නාම, පච්චෙකං නුපලබ්භති;

අථමෙකො ගහධාතු, ගහාදීනං ගණො සියා.

Kelompok yang disebut gahādi tidak ditemukan satu per satu; melainkan hanya satu akar kata 'gah' yang menjadi kelompok gahādi.

යතො ප්පණ්හා පරා හෙය්‍යුං, ධාතුතො ජිනසාසනෙ;

තෙපි අඤ්ඤෙ න විජ්ජන්ති, අඤ්ඤත්‍ර ගහධාතුයා.

Karena akhiran -ppa dan -ṇhā akan berasal dari akar kata itu dalam ajaran Sang Penakluk; yang lainnya pun tidak ditemukan selain akar kata gah.

ඉති චින්තාය එකච්චෙ, ගහධාතුං කියාදිනං;

පක්ඛිපිංසු ගණෙ එවං, න වදිංසු ගහාදිකං.

Dengan pemikiran demikian, beberapa orang memasukkan akar kata gah ke dalam kelompok kiyādi saja, dan tidak menyebutkan kelompok gahādi.

න තෙසං ගහණං ධීරො, ගණ්හෙය්‍ය සුවිචක්ඛණො;

යතො කච්චායනෙ වුත්තො, ගහාදීනං ගණො විසුං.

Orang bijak yang sangat cerdas tidak seharusnya menerima pendapat mereka; karena dalam Kaccāyana, kelompok gahādi disebutkan secara terpisah.

‘‘ගහාදිතො ප්පණ්හා’’ ඉති, ලක්ඛණං වදතා හි සො;

කච්චායනෙන ගරුනා, දස්සිතො නනු සාසනෙ.

Dengan menyatakan aturan "Gahādito ppaṇhā", bukankah itu telah ditunjukkan oleh Guru Kaccāyana dalam Ajaran?

සචෙ [Pg.257] විසුං ගහාදීනං, ගණො නාම න ලබ්භති;

ගහාදිදීපකෙ සුත්තෙ, හිත්වාන බාහිරං ඉදං.

Jika benar-benar tidak ditemukan kelompok gahādi secara terpisah; maka dalam sutta yang menjelaskan gahādi, dengan membuang [kata 'ādi'] yang berlebih ini:

‘‘ගහතො ප්පණ්හා’’ ඉච්චෙව, වත්තබ්බං අථ වා පන;

‘‘කියාදිතො නාප්පණ්හා’’ති, කාතබ්බං එකලක්ඛණං.

Seharusnya dikatakan "Gahato ppaṇhā" saja, atau harus dibuat satu aturan "Kiyādito nāppaṇhā".

යස්මා තථා න වුත්තඤ්ච, න කතඤ්චෙකලක්ඛණං;

තස්මා අයං විසුංයෙව, ගණො ඉච්චෙව ඤායති.

Karena tidak dikatakan demikian, dan tidak dibuat dengan satu karakteristik; maka kelompok ini dikenal sebagai kelompok yang benar-benar terpisah.

‘‘සරා සරෙ ලොප’’මිති-ආදීනි ලක්ඛණානිව;

ගම්භීරං ලක්ඛණං එතං, දුජ්ජානං තක්කගාහිනා.

Seperti karakteristik 'sarā sare lopaṃ' (penghilangan vokal di depan vokal) dan lainnya; karakteristik mendalam ini sulit diketahui oleh mereka yang hanya mengandalkan logika (takkagāhī).

උසාදයොපි සන්ධාය, ආදිග්ගහො කතො තහිං;

තථා හි ‘‘උණ්හාපෙතී’’ති, ආදිරූපානි දිස්සරෙ.

Dengan merujuk pada 'usāda' dan lainnya, pengambilan kata 'ādi' (dan sebagainya) dilakukan di sana; sebab bentuk-bentuk seperti 'uṇhāpeti' terlihat.

ඉදානි පාකටං කත්වා, ආදිසද්දඵලං අහං;

සප්පයොගං ගහාදීනං, ගණං වක්ඛාමි මෙ සුණ.

Sekarang, setelah memperjelas hasil dari kata 'ādi' tersebut, aku akan menguraikan kelompok yang dimulai dengan 'gaha' beserta penggunaannya; dengarkanlah aku.

ගහ උපාදානෙ. උපාදානං ගහණං, න කිලෙසුපාදානං. උපසද්දො හෙත්ථ න කිඤ්චි අත්ථවිසෙසං වදති. අථ වා කායෙන චිත්තෙන වා උපගන්ත්වා ආදානං ගහණං උපාදානන්ති සමීපත්ථො උපසද්දො. කත්ථචි හි උපසද්දො ආදානසද්දසහිතො දළ්හග්ගහණෙ වත්තති ‘‘කාමුපාදාන’’න්තිආදීසු. ඉධ පන දළ්හග්ගහණං වා හොතු සිථිලග්ගහණං වා, යං කිඤ්චි ගහණං උපාදානමෙව, තස්මා ගහධාතු ගහණෙ වත්තතීති අත්ථො ගහෙතබ්බො. ඝෙප්පති, ගණ්හාති වා. පරිග්ගණ්හාති, පටිග්ගණ්හාති, අධිගණ්හාති, පග්ගණ්හාති, නිග්ගණ්හාති. පධානගණ්හනකො. ගණ්හිතුං, උග්ගණ්හිතුං. ගණ්හිත්වා, උග්ගණ්හිත්වා. අඤ්ඤථාපි රූපානි භවන්ති. අහං ජාලිං ගහෙස්සාමි. ගහෙතුං. ගහෙත්වා. උග්ගාහකො, සඞ්ගාහකො, අජ්ඣොගාළ්හො. කාරිතෙ ‘‘ගණ්හාපෙති, ගණ්හාපයති, අඤ්ඤතරං සතිපට්ඨානං උග්ගණ්හාපෙන්ති, සද්ධිං අමච්චසහස්සෙන ගණ්හාපෙත්වා. උපජ්ඣං ගාහාපෙතබ්බො. උපජ්ඣං ගාහාපෙත්වා[Pg.258]. ගාහෙති, ගාහයති, ගාහාපෙස්සති. ගාහාපයන්ති සබ්භාවං. ගාහකො, ගාහෙත්වා’’ ඉච්චාදීනි. කම්මනි – ගය්හති, සඞ්ගය්හති, ගණ්හියති වා. තථා හි ‘‘ගණ්හියන්ති උග්ගණ්හියන්තී’’ති නිද්දෙසපාළි දිස්සති. ‘‘ගෙහං, ගාහො, පරිග්ගහො, සඞ්ගාහකො, සඞ්ගහෙතා’’ ඉච්චාදීනි යොජෙතබ්බානි.

Gaha dalam arti mengambil. Upādāna berarti pengambilan, bukan kemelekatan kekotoran batin (kilesupādāna). Awalan 'upa' di sini tidak menyatakan perbedaan makna khusus. Atau, upādāna berarti pengambilan dengan mendekat (upagantvā) menggunakan tubuh atau pikiran; awalan 'upa' di sini berarti kedekatan. Karena di beberapa tempat, awalan 'upa' yang disertai dengan kata 'ādāna' digunakan dalam arti pengambilan yang kuat (daḷhaggahaṇa), seperti dalam 'kāmupādāna' dan sebagainya. Namun di sini, baik itu pengambilan yang kuat maupun pengambilan yang lemah, apa pun pengambilan itu adalah upādāna, oleh karena itu akar kata 'gah' digunakan dalam arti pengambilan, demikianlah maknanya harus dipahami. Gheppati, atau gaṇhāti (ia mengambil). Pariggaṇhāti, paṭiggaṇhāti, adhigaṇhāti, paggaṇhāti, niggaṇhāti. Padhānagaṇhanako (pengambil utama). Gaṇhituṃ, uggaṇhituṃ (untuk mengambil/mempelajari). Gaṇhitvā, uggaṇhitvā (setelah mengambil/mempelajari). Bentuk-bentuk lainnya juga ada. 'Ahaṃ jāliṃ gahessāmi' (Aku akan mengambil jaring). Gahetuṃ. Gahetvā. Uggāhako (pelajar), saṅgāhako (pengumpul), ajjhogāḷho (terbenam). Dalam bentuk kausatif: 'gaṇhāpeti, gaṇhāpayati, aññataraṃ satipaṭṭhānaṃ uggaṇhāpenti' (mereka menyebabkan mempelajari salah satu satipaṭṭhāna), 'saddhiṃ amaccasahassena gaṇhāpetvā' (setelah menyebabkan diambil bersama seribu menteri). 'Upajjhaṃ gāhāpetabbo' (seharusnya menyebabkan mengambil seorang pembimbing). 'Upajjhaṃ gāhāpetvā'. Gāheti, gāhayati, gāhāpessati. 'Gāhāpayanti sabbhāvaṃ'. Gāhako, gāhetvā, dan sebagainya. Dalam bentuk pasif: gayhati, saṅgayhati, atau gaṇhiyati. Demikian pula teks penjelasan (niddesapāḷi) terlihat sebagai 'gaṇhiyanti uggaṇhiyanti'. Gehaṃ (rumah), gāho (pengambilan), pariggaho (harta/pelukan), saṅgāhako (pengumpul), saṅgahetā (penghimpun), dan sebagainya harus diterapkan.

තත්‍ර අකාරානන්තරත්‍යන්තපදානං ‘‘ඝෙප්පති, ඝෙප්පන්ති. ඝෙප්පසී’’ති ච ‘‘ගණ්හති, ගණ්හන්ති. ගණ්හසී’’ති ච ආදිනා නයෙන සබ්බාසු විභත්තීසු සබ්බථා පදමාලා යොජෙතබ්බා. ආකාරෙකාරානන්තරත්‍යන්තපදානං ‘‘ගණ්හාති ගණ්හාපෙතී’’තිආදිනා යථාසම්භවං පදමාලා යොජෙතබ්බා වජ්ජෙතබ්බට්ඨානං වජ්ජෙත්වා.

Di sana, untuk kata-kata yang berakhiran 'ti' setelah huruf 'a', paradigma kata (padamālā) harus diterapkan dalam semua akhiran (vibhatti) dan segala cara, dimulai dengan 'gheppati, gheppanti, gheppasi' dan 'gaṇhati, gaṇhanti, gaṇhasī'. Untuk kata-kata yang berakhiran 'ti' setelah huruf 'ā' atau 'e', paradigma kata harus diterapkan sesuai kemungkinan seperti 'gaṇhāti gaṇhāpeti', dengan mengecualikan tempat-tempat yang harus dikecualikan.

ඉමානි පන පසිද්ධානි කානිචි අජ්ජතනීරූපානි ‘‘අග්ගහී මත්තිකාපත්තං. අග්ගහුං, අග්ගහිංසු, අග්ගහෙසු’’න්ති. භවිස්සන්තීආදීසු ගහෙස්සති, ගහෙස්සන්ති. සෙසං පරිපුණ්ණං කාතබ්බං. අග්ගහිස්සා, අග්ගහිස්සංසු. සෙසං පරිපුණ්ණං කාතබ්බං.

Ini adalah beberapa bentuk aorist (ajjatanī) yang terkenal: 'aggahī mattikāpattaṃ' (ia telah mengambil mangkuk tanah liat). 'Aggahuṃ, aggahiṃsu, aggahesu'. Dalam bentuk masa depan (bhavissantī) dan lainnya: 'gahessati, gahessanti'. Sisanya harus dilengkapi sepenuhnya. 'Aggahissā, aggahissaṃsu'. Sisanya harus dilengkapi sepenuhnya.

උස දාහෙ. දාහො උණ්හං. උසති දහතීති උණ්හං. උණ්හසද්දො ‘‘උණ්හං භත්තං භුඤ්ජතී’’තිආදීසු දබ්බමපෙක්ඛති, ‘‘සීතං උණ්හං පටිහනතී’’තිආදීසු පන ගුණං උණ්හභාවස්ස ඉච්ඡිතත්තා. උණ්හභාවො හි සීතභාවො ච ගුණො.

Usa dalam arti membakar. Pembakaran adalah panas. 'Usati' berarti membakar, maka disebut panas (uṇhaṃ). Kata 'uṇha' dalam kalimat seperti 'uṇhaṃ bhattaṃ bhuñjati' (ia makan nasi panas) mengacu pada benda (substansi), sedangkan dalam kalimat seperti 'sītaṃ uṇhaṃ paṭihanati' (dingin melenyapkan panas) ia mengacu pada kualitas karena yang dimaksudkan adalah keadaan panas (uṇhabhāva). Sebab keadaan panas dan keadaan dingin adalah kualitas (guṇa).

තස විපාසායං. තණ්හා. කෙනට්ඨෙන තණ්හා? තස්සති පරිතස්සතීති අත්ථෙන.

Tasa dalam arti kehausan (vipāsāyaṃ). Taṇhā (keinginan/dahaga). Dalam arti apa disebut taṇhā? Dalam arti 'tassati paritassati' (ia merasa haus atau sangat mendambakan).

ජුසි පීතිසෙවනෙසු. ජුණ්හො සමයො. කාළෙ වා යදි වා ජුණ්හෙ, යදා වායති මාලුතො.

Jusi dalam arti kegembiraan dan pelayanan. 'Juṇho samayo' (waktu terang bulan/paruh terang). Baik dalam waktu gelap atau waktu terang (juṇhe), ketika angin bertiup.

තත්ථ ජුණ්හොති ජොසෙති ලොකස්ස පීතිංසොමනස්සඤ්ච උප්පාදෙතීති ජුණ්හො.

Di sana, disebut 'juṇho' karena ia menyenangkan (joseti), membangkitkan kegembiraan dan kebahagiaan bagi dunia.

ජුත [Pg.259] දිත්තියං. ජුණ්හා රත්ති. ජොතති සයං නිප්පභාපි සමානා චන්දතාරකප්පභාසෙනපි දිබ්බති විරොචති සප්පභා හොතීති ජුණ්හා.

Juta dalam arti cahaya. 'Juṇhā ratti' (malam yang terang). 'Jotati' berarti ia bersinar sendiri; meskipun dirinya tidak bercahaya, ia menjadi bersinar, cemerlang, dan memiliki cahaya melalui cahaya bulan dan bintang-bintang, maka disebut 'juṇhā'.

සා තනුකරණෙ. සණ්හවාචා. සියති තනුකරියති, න ඵරුසභාවෙන කක්කසා කරියතීති සණ්හා.

Sā dalam arti penipisan/penghalusan. 'Saṇhavācā' (ucapan yang lembut). Disebut 'saṇhā' karena ia ditipiskan (siyati), maksudnya tidak dibuat kasar dengan sifat yang keras.

සො අන්තකම්මනි. සණ්හං, ඤාණං. සියති සයං සුඛුමභාවෙන අතිසුඛුමම්පි අත්ථං අන්තං කරොති නිප්ඵත්තිං පාපෙතීති සණ්හං.

So dalam arti penyelesaian. 'Saṇhaṃ ñāṇaṃ' (pengetahuan yang halus). Disebut 'saṇhaṃ' karena ia sendiri, melalui sifat halusnya, mengakhiri atau membawa pada pencapaian (nipphatti) makna yang sangat halus sekalipun.

තිජ නිසානෙ. නිසානං තික්ඛතා. තිණ්හො පරසු. තිතික්ඛතීති තිණ්හො.

Tija dalam arti penajaman. Penajaman adalah ketajaman. 'Tiṇho parasu' (kapak yang tajam). Disebut 'tiṇho' karena ia menajamkan (titikkhati).

සි සෙවායං. අත්තනො හිතමාසීසන්තෙහි සෙවියතෙති සිප්පං, යං කිඤ්චි ජීවිතහෙතු සික්ඛිතබ්බං සිප්පායතනං. අපිච සිප්පන්ති අට්ඨාරස මහාසිප්පානි – සුති සූරමති බ්‍යාකරණං ඡන්දොවිචිති නිරුත්ති ජොතිසත්ථං සික්ඛා මොක්ඛඤාණං ක්‍රියාවිධි ධනුබ්බෙදො හත්ථිසික්ඛා කාමතන්තං අස්සලක්ඛණං පුරාණං ඉතිහාසො නීති තක්කො වෙජ්ජකඤ්චාති.

Si dalam arti pelayanan. Sesuatu yang dilayani oleh mereka yang mengharapkan manfaat bagi diri mereka sendiri disebut 'sippa' (seni/keterampilan), yaitu bidang keterampilan apa pun yang harus dipelajari demi penghidupan. Selain itu, yang dimaksud 'sippa' adalah delapan belas keterampilan besar: Suti (pengetahuan suci), Sūramati (ketangkasan/logika), Byākaraṇa (tata bahasa), Chandoviciti (prosodi), Nirutti (etimologi), Jotisattha (astronomi/astrologi), Sikkhā (pelatihan/fonetik), Mokkhañāṇa (pengetahuan pembebasan), Kriyāvidhi (ritual), Dhanubbedo (memanah), Hatthisikkhā (pengendalian gajah), Kāmatanta (seni percintaan), Assalakkhaṇa (ciri-ciri kuda), Purāṇa (sejarah kuno), Itihāso (legenda), Nīti (hukum/etika), Takko (dialektika), dan Vejjaka (kedokteran).

කු කුච්ඡායං. කුච්ඡා ගරහා. කණ්හා ධම්මා. කණ්හො පුරිසො.

Ku dalam arti hinaan. Hinaan adalah celaan. 'Kaṇhā dhammā' (ajaran/keadaan gelap). 'Kaṇho puriso' (orang yang gelap).

තත්ථ කණ්හාති අපභස්සරභාවකරණත්තා පණ්ඩිතෙහි කුච්ඡිතබ්බා ගරහිතබ්බාති කණ්හා, අකුසලධම්මා. කාළවණ්ණත්තා සුවණ්ණවණ්ණාදිකං උපනිධාය කුච්ඡිතබ්බො නින්දිතබ්බොති කණ්හො, කාළවණ්ණො. වුත්තම්පි චෙතං –

Di sana, disebut 'kaṇhā' karena ia menyebabkan hilangnya kecemerlangan (apabhassarabhāva), sehingga harus dihina dan dicela oleh para bijaksana; ini merujuk pada kondisi-kondisi yang tidak bermanfaat (akusaladhamma). Disebut 'kaṇho' karena ia berwarna hitam, sehingga harus dihina atau dicela jika dibandingkan dengan warna emas dan sebagainya; ini merujuk pada warna hitam. Hal ini juga dikatakan —

‘‘කණ්හො වතායං පුරිසො, කණ්හං භුඤ්ජති භොජනං;

කණ්හෙ භූමිප්පදෙසස්මිං, න මය්හං මනසො පියො’’ති ච,

“Sungguh hitam orang ini, ia memakan makanan yang hitam; di tempat bumi yang hitam, dia tidak menyenangkan hatiku.”

‘‘න [Pg.260] කණ්හො තචසා හොති,අන්තොසාරො හි බ්‍රාහ්මණො;

යස්මිං පාපානි කම්මානි,ස වෙ කණ්හො සුජම්පතී’’ති ච.

“Seseorang tidak menjadi hitam karena kulitnya, karena esensi di dalamnyalah seorang Brahmana; dia yang memiliki perbuatan-perbuatan jahat, dialah yang benar-benar hitam, wahai Sujampati.”

ඉච්චෙවං –

Demikianlah —

ගහාදිකෙ ධාතුගණෙ, සන්ධාය තසිආදයො;

ආදිග්ගහො කතො ප්පණ්හා, ගහාදීසු යථාරහං.

Dalam kelompok akar kata Gahādi, dengan merujuk pada 'tasa' dan lainnya; penyebutan 'ādi' (dan lainnya) dilakukan dengan akhiran 'ppa' dan 'ṇha' pada Gahādi sebagaimana mestinya.

ගහතො ධාතුතො හි ප්පො,ආඛ්‍යාතත්තෙවදිස්සති;

ආඛ්‍යාතත්තෙ ච නාමත්තෙ, ණ්හාසද්දො උසතො තථා.

Sebab dari akar kata 'gah', akhiran 'ppa' hanya terlihat dalam bentuk kata kerja (ākhyāta); sedangkan kata yang mengandung 'ṇha' terlihat baik dalam bentuk kata kerja maupun kata benda (nāma), demikian pula dengan akar kata 'usa'.

උසගහෙහි අඤ්ඤස්මා, නාමත්තෙව දුවෙ මතා;

එවං විසෙසතො ඤෙය්‍යො, ගහාදිගණනිච්ඡයො.

Selain dari 'usa' dan 'gaha', dua akhiran tersebut (ṇha) diketahui hanya ada dalam bentuk kata benda; demikianlah kepastian mengenai kelompok Gahādi harus dipahami secara khusus.

එත්ථ පන කිඤ්චාපි සාසනෙ ‘‘තණ්හායතී’’ති ක්‍රියාපදම්පි දිස්සති, තථාපි තස්ස ‘‘පබ්බතායති, මෙත්තායතී’’තිආදීනි විය නාමස්මා විහිතස්ස ආයපච්චයස්ස වසෙන සිද්ධත්තා ක්‍රියාපදත්තෙපි ණ්හාපච්චයො මුඛ්‍යතො ලබ්භතීති න සක්කා වත්තුං. ‘‘තණ්හායතී’’ති හි ඉදං ණ්හාපච්චයවතා තසධාතුතො නිප්ඵන්නතණ්හාසද්දස්මා පරස්ස ආයපච්චයස්ස වසෙන නිප්ඵන්නං. තථා කිඤ්චාපි රූපියසංවොහාරසික්ඛාපදවණ්ණනායං ‘‘වාසිඵලං තාපෙත්වා උදකං වා ඛීරං වා උණ්හාපෙතී’’ති ඉමස්මිං පදෙසෙ ‘‘උණ්හාපෙතී’’ති හෙතුකත්තුවාචකං ක්‍රියාපදං දිස්සති, තථාපි තස්ස ණ්හාපච්චයවතා උසධාතුතො නිප්ඵන්නඋණ්හාසද්දතො විහිතස්ස කාරිතසඤ්ඤස්ස ණාපෙපච්චයස්ස වසෙන නිප්ඵන්නත්තා ක්‍රියාපදත්තෙපි ණ්හාපච්චයො මුඛ්‍යතො ලබ්භතීති න සක්කා වත්තුං. ‘‘උණ්හාපෙතී’’ති ඉදං වුත්තප්පකාරඋණ්හාසද්දතො ණාපෙපච්චයවසෙන නිප්ඵන්නං, එතස්මිං දිට්ඨෙ ‘‘උණ්හාපයතී’’ති පදම්පි දිට්ඨමෙව හොති.

Namun di sini, meskipun dalam ajaran terlihat juga kata kerja 'taṇhāyatī', namun karena ia terbentuk melalui akhiran 'āya' yang ditetapkan dari kata benda, seperti 'pabbatāyati, mettāyatī' dan sebagainya, maka tidak dapat dikatakan bahwa akhiran 'ṇhā' diperoleh secara utama meskipun ia merupakan kata kerja. Karena 'taṇhāyatī' ini terbentuk melalui akhiran 'āya' setelah kata 'taṇhā' yang diturunkan dari akar kata 'tas' yang memiliki akhiran 'ṇhā'. Demikian pula, meskipun dalam penjelasan peraturan pelatihan tentang transaksi perak terlihat kata kerja bentuk kausatif 'uṇhāpetī' dalam bagian 'vāsiphalaṃ tāpetvā udakaṃ vā khīraṃ vā uṇhāpetī' (setelah memanaskan mata kapak, ia memanaskan air atau susu), namun karena ia terbentuk melalui akhiran 'ṇāpe' yang ditetapkan sebagai tanda kausatif dari kata 'uṇha' yang diturunkan dari akar kata 'us' yang memiliki akhiran 'ṇhā', maka tidak dapat dikatakan bahwa akhiran 'ṇhā' diperoleh secara utama meskipun ia merupakan kata kerja. Kata 'uṇhāpetī' ini terbentuk melalui akhiran 'ṇāpe' dari kata 'uṇha' dengan cara yang telah disebutkan; ketika ini terlihat, maka kata 'uṇhāpayatī' juga dianggap telah terlihat.

කිඤ්ච [Pg.261] භිය්‍යො විනයට්ඨකථායං ‘‘උණ්හාපෙතී’’ති කාරිතපදස්ස දිට්ඨත්තායෙව ‘‘උණ්හතී’’ති කත්තුපදම්පි නයතො දිට්ඨමෙව හොති කත්තුකාරිතපදානං එකධාතුම්හි උපලබ්භමානත්තා, යථා? ගණ්හති, ගණ්හාපෙති, ගච්ඡති, ගච්ඡාපෙතීති, තස්මා ‘‘උස දාහෙ’’ති ධාතුස්ස ‘‘උණ්හතී’’ති රූපං උපලබ්භතීති මන්ත්වා ‘‘උණ්හතීති උණ්හ’’න්ති නිබ්බචනං කාතබ්බං. ඉති ප්පපච්චයො ගහතො ච අඤ්ඤතො ච එකධා ලබ්භති, ණ්හාපච්චයො පන ගහතො උසතො ච ද්විධා අඤ්ඤතො එකධා ලබ්භතීති දට්ඨබ්බං. කිඤ්චාපෙත්ථ එවං නියමො වුත්තො, තථාපි සාට්ඨකථෙ තෙපිටකෙ බුද්ධවචනෙ අඤ්ඤානිපි එකෙකස්ස ධාතුස්ස නාමිකපදානි ද්වෙ ද්වෙ ක්‍රියාපදානි විචිනිතබ්බානි. යෙන පන බුද්ධවචනානුරූපෙන නයෙන ගහාදිගණෙ ආදිසද්දෙන තසධාතාදයො අම්හෙහි ගහිතා, ඉමස්මා නයා අඤ්ඤො නයො පසත්ථතරො නත්ථි, අයමෙව පසත්ථතරො, තස්මා අයං නීති සාසනට්ඨිතියා ආයස්මන්තෙහි සාධුකං ධාරෙතබ්බා වාචෙතබ්බා ච.

Terlebih lagi, karena dalam Kitab Komentar Vinaya telah terlihat bentuk kausatif 'uṇhāpetī', maka bentuk aktif 'uṇhatī' pun secara logika dianggap telah terlihat, karena bentuk aktif dan kausatif ditemukan dari akar kata yang sama, contohnya: gaṇhati (mengambil), gaṇhāpeti (menyebabkan diambil); gacchati (pergi), gacchāpeti (menyebabkan pergi). Oleh karena itu, dengan menganggap bahwa bentuk 'uṇhatī' ditemukan dari akar kata 'usa' dalam arti membakar (dāha), maka etimologi 'uṇhatīti uṇhaṃ' (yang membakar adalah panas) harus dibuat. Demikianlah harus dipahami bahwa akhiran 'ppa' diperoleh sekali dari akar kata 'gah' dan sekali dari yang lain; sedangkan akhiran 'ṇhā' diperoleh dua kali dari akar kata 'gah' dan 'us', dan sekali dari yang lain. Meskipun aturan demikian telah disebutkan di sini, namun dalam Sabda Buddha di Tipitaka beserta Kitab Komentarnya, dua kata kerja untuk setiap satu akar kata benda lainnya juga harus dicari. Namun, melalui metode yang sesuai dengan Sabda Buddha di mana akar kata 'tas' dan lainnya telah kami ambil dalam kelompok 'gahādi' melalui kata 'ādi', tidak ada metode lain yang lebih terpuji daripada metode ini; metode inilah yang paling terpuji. Oleh karena itu, tata cara ini harus dihafalkan dan diajarkan dengan baik oleh para Yang Mulia demi tegaknya ajaran.

ගහාදී එත්තකා දිට්ඨා, ධාතවො මෙ යථාබලං;

සුත්තෙස්වඤ්ඤෙපි පෙක්ඛිත්වා, ගණ්හව්හො අත්ථයුත්තිතො.

Akar-akar kata 'gahādi' telah terlihat sejauh ini sesuai dengan kemampuan saya; setelah memeriksa yang lainnya juga dalam teks-teks sutta, ambillah itu sesuai dengan maknanya.

ගහාදිගණොයං.

Inilah kelompok Gahādi.

තනාදිගණික

Kelompok Tanādi

තනු විත්ථාරෙ. තනොති. ආයතනං, තනු. කම්මනි ‘‘තනිය්‍යති, තනිය්‍යන්ති. විතනිය්‍යතී’’ති රූපානි. අත්‍රායං පාළි ‘‘යථා හි ආසභං චම්මං, පථබ්‍යා විතනිය්‍යතී’’ති. ගරූ පන ‘‘පතායතෙ, පතඤ්ඤතී’’ති රූපානි වදන්ති. තනිතුං, තනිත්වාන. තුමන්තාදිරූපානි.

Tanu dalam arti membentang (vitthāra). Tanoti (ia membentangkan). Āyatanaṃ, tanu. Dalam bentuk pasif (kamman): 'taniyyati, taniyyanti. Vitaniyyatī'. Di sini terdapat teks Pāli: 'yathā hi āsabhaṃ cammaṃ, pathabyā vitaniyyatī' (seperti halnya kulit sapi jantan yang dibentangkan di atas tanah). Namun, para guru menyebutkan bentuk-bentuk 'patāyate, pataññatī'. Tanituṃ, tanitvāna adalah bentuk-bentuk yang berakhiran 'tum' dan sebagainya.

තත්ථ [Pg.262] ආයතනන්ති ආයභූතෙ ධම්මෙ තනොති විත්ථාරෙතීති ආයතනං. තනූති සරීරං. තඤ්හි කලලතො පට්ඨාය කම්මාදීහි යථාසම්භවං තනිය්‍යති විත්ථාරියති මහත්තං පාපියතීති ‘‘තනූ’’ති වුච්චති. ‘‘තනු වපු සරීරං පුං කායො දෙහො’’තිආදයො සරීරවාචකා සද්දා. සරීරං ඛන්ධපඤ්චකං. යඤ්හි මහාජනො සරීරන්ති වදති, තං පරමත්ථතො ඛන්ධපඤ්චකමත්තමෙව, න තතො අත්තා වා අත්තනියං වා උපලබ්භති. ‘‘කාමරාගබ්‍යාපාදානං තනුත්තකරං සකදාගාමිමග්ගචිත්ත’’න්තිආදීසු පන තනුසද්දො අප්පත්ථවාචකො, අප්පත්ථවාචකස්ස ච තස්ස ක්‍රියාපදං න පස්සාම, තස්මා නිපාතපදෙන තෙන භවිතබ්බං. තනුසද්දො නිපාතපදන්ති වුත්තට්ඨානම්පි න පස්සාම, නිච්ඡයෙන පන අනිප්ඵන්නපාටිපදිකොති ගහෙතබ්බො.

Dalam hal itu, 'āyatana' berarti ia membentangkan (memperluas) dhamma yang merupakan pencapaian (āya), itulah āyatana. 'Tanū' berarti tubuh. Karena tubuh itu, mulai dari tahap kalala (janin awal), dibentangkan, diperluas, dan mencapai kebesaran oleh kamma dan sebagainya sesuai dengan kemungkinannya, maka disebut 'tanū'. 'Tanu, vapu, sarīra, puṃ, kāyo, deho' dan sebagainya adalah kata-kata yang menyatakan tubuh. Tubuh adalah pancakhandha (lima kelompok unsur kehidupan). Karena apa yang oleh khalayak ramai disebut tubuh, pada hakikatnya hanyalah pancakhandha semata, tidak ditemukan adanya diri (attā) atau milik diri (attaniya) di sana. Namun dalam kalimat seperti 'kāmarāgabyāpādānaṃ tanuttakaraṃ sakadāgāmimaggacittaṃ' (kesadaran jalan Sakadāgāmī yang membuat tipis nafsu indrawi dan iktikad jahat), kata 'tanu' berarti sedikit (kecil/tipis), dan kami tidak melihat kata kerja untuk kata yang berarti sedikit tersebut; oleh karena itu, ia harus merupakan sebuah kata keterangan (nipāta). Kami juga tidak melihat tempat di mana disebutkan bahwa kata 'tanu' adalah kata keterangan, namun secara pasti ia harus dianggap sebagai kata dasar (pāṭipadika) yang tidak diturunkan.

තනොති, තනොන්ති. තනොසි, තනොථ. තනොමි, තනොම. තනුතෙ, තනුන්තෙ. තනුසෙ, තනුසෙ, තනුව්හෙ. තනෙ, තනුම්හෙ. සෙසං යථාසම්භවං විත්ථාරෙතබ්බං.

Tanoti, tanonti. Tanosi, tanotha. Tanomi, tanoma. Tanute, tanunte. Tanuse, tanuvhe. Tane, tanumhe. Sisanya harus diperluas sesuai dengan kemungkinannya.

තනොතු, තනොන්තු. තනෙය්‍ය, තනෙ, තනෙය්‍යුං. විතන, විතනු. අතනා, අතනු. අම්මාය පතනු කෙසා. අතනි, අතනිංසු. තනිස්සති, තනිස්සන්ති. අතනිස්සා, අතනිස්සංසු. කම්මනි ‘‘තනිය්‍යති, තනිය්‍යන්ති. තනිය්‍යසී’’තිආදිනා විත්ථාරෙතබ්බං.

Tanotu, tanontu. Taneyya, tane, taneyyuṃ. Vitana, vitanu. Atanā, atanu. Ammāya patanu kesā (rambut ibu yang terurai). Atani, ataniṃsu. Tanissati, tanissanti. Atanissā, atanissaṃsu. Dalam bentuk pasif (kamman) harus diperluas dengan 'taniyyati, taniyyanti, taniyyasī' dan sebagainya.

සක සත්තියං. සත්ති සමත්ථභාවො. සක්කොති සක්කො. විඤ්ඤාපෙතුං අසක්ඛි. සක්ඛිස්සසි. සක්ඛති. ත්වම්පි අම්ම පබ්බජිතුං සක්ඛිස්සසි. සක්කතෙ ජරාය පටිකම්මං කාතුන්ති පාළි.

Saka dalam arti kemampuan (satti). 'Satti' adalah keadaan mampu. Sakkoti (ia mampu), sakko (mampu/Sakka). Viññāpetuṃ asakkhi (ia telah mampu memberi tahu). Sakkhissasi (engkau akan mampu). Sakkhati (ia akan mampu). Tvampi amma pabbajituṃ sakkhissasi (engkau pun, wahai ibu, akan mampu untuk melepas keduniawian). Ada teks Pāli: 'Sakkate jarāya paṭikammaṃ kātuṃ' (Mampu untuk melakukan penanggulangan terhadap usia tua).

තත්ථ [Pg.263] සක්කොති දෙවරාජා. සො හි අත්ථානං සහස්සම්පි මුහුත්තෙන චින්තනසමත්ථතාය සපරහිතං කාතුං සක්කොතීති ‘‘සක්කො’’ති වුච්චති. අඤ්ඤත්‍ර පන ධාතූනං අවිසයෙ තද්ධිතවසෙන සක්කච්චං දානං අදාසීති සක්කොති එවම්පි අත්ථං ගහෙත්වා සක්කසද්දො නිරුත්තිනයෙන සාධෙතබ්බො. වුත්තඤ්හි භගවතා ‘‘සක්කො මහාලි දෙවානමින්දො පුබ්බෙ මනුස්සභූතො සමානො සක්කච්චං දානං අදාසි, තස්මා ‘සක්කො’ති වුච්චතී’’ති. සක්කොන්තො. සක්කොන්තී. සක්කොන්තං කුලං.

Di sana, 'sakkoti' adalah raja para dewa. Karena ia mampu melakukan manfaat bagi diri sendiri dan orang lain karena kemampuannya memikirkan bahkan seribu hal dalam sekejap, maka ia disebut 'sakko'. Namun di tempat lain, di luar jangkauan akar kata, melalui cara taddhita (derivasi sekunder), ia memberikan dana dengan seksama (sakkaccaṃ), maka ia disebut 'sakko'; dengan mengambil makna demikian, kata 'sakka' harus dibuktikan melalui metode linguistik (nirutti). Sebab telah disabdakan oleh Sang Baginda: 'Mahāli, Sakka pemimpin para dewa, dahulu ketika menjadi manusia, telah memberikan dana dengan seksama (sakkaccaṃ dānaṃ adāsi), oleh karena itu ia disebut Sakka.' Sakkonto (yang mampu - maskulin). Sakkontī (yang mampu - feminin). Sakkontaṃ kulaṃ (keluarga yang mampu).

ඛුණු ඛිණු හිංසායං. ඛුණොති. ඛිණොති.

Khuṇu, khiṇu dalam arti menyakiti (hiṃsā). Khuṇoti. Khiṇoti.

ඉණු ගතියං. ඉණොති. ඉණං ඉණායිකො.

Iṇu dalam arti pergi (gati). Iṇoti. Iṇaṃ (hutang), iṇāyiko (berhutang/debitur).

තිණු අදනෙ. තිණොති. තිණං. එත්ථ තිණන්ති යවසං. තඤ්හි තිණියතෙ තිණභක්ඛෙහි ගොණාදීහි අදියතෙ ඛාදියතෙති තිණං.

Tiṇu dalam arti makan (adana). Tiṇoti. Tiṇaṃ (rumput). Di sini 'tiṇa' berarti pakan ternak. Karena ia dimakan (tiṇiyate), yaitu dikunyah atau dimakan oleh para pemakan rumput seperti sapi dan sebagainya, maka disebut 'tiṇa'.

ඝිණු දිත්තියං. ඝිණොති.

Ghiṇu dalam arti cahaya/bersinar (ditti). Ghiṇoti.

හනු අපනයනෙ. අපනයනං අනාලාපකරණං නිබ්බචනතාකරණං. හනොති. හනුතෙ.

Hanu dalam arti melenyapkan (apanayana). Melenyapkan berarti tidak mengajak bicara atau menjadikannya tanpa kata-kata. Hanoti. Hanute.

පනු දානෙ පනොති. පනුතෙ.

Panu dalam arti memberi (dāna). Panoti. Panute.

මනු බොධනෙ. මනොති. මනුතෙ. මනො. මනං. මානසං. මනුස්සො. මානවො. මාණවො.

Manu dalam arti mengetahui/memahami (bodhana). Manoti. Manute. Mano (pikiran). Manaṃ. Mānasaṃ. Manusso (manusia). Mānavo. Māṇavo.

එත්ථ මනොති මනුතෙ බුජ්ඣතීති මනො, එවං මනං. ඉමෙසං පන ද්වින්නං මනසද්දානං ‘‘යස්මිං මනො නිවිසති. සන්තං තස්ස මනං හොතී’’තිආදීසු පුන්නපුංසකලිඞ්ගතා දට්ඨබ්බා. මානසන්ති රාගොපි චිත්තම්පි අරහත්තම්පි. ‘‘අන්තලික්ඛචරො පාසො, ය්වායං [Pg.264] චරති මානසො’’ති එත්ථ හි රාගො මානසං. ‘‘චිත්තං මනො මානස’’න්ති එත්ථ චිත්තං. ‘‘අප්පත්තමානසො සෙක්ඛො, කාලං කයිරා ජනෙ සුතො’’ති එත්ථ අරහත්තං. එත්ථෙතං වුච්චති –

Di sini, 'manoti, manute' (ia mengerti/memahami) maka disebut 'mano', demikian pula 'manaṃ'. Untuk kedua kata 'mana' ini, dalam kalimat seperti 'yasmiṃ mano nivisati' (di mana pikiran tertuju) dan 'santaṃ tassa manaṃ hoti' (pikirannya menjadi tenang) dan sebagainya, harus dilihat penggunaan gender maskulin dan netralnya. 'Mānasa' dapat berarti nafsu (rāga), pikiran (citta), maupun tingkat Arahat (arahatta). Karena dalam kalimat 'antalikkhacaro pāso, yvāyaṃ carati mānaso' (jerat yang bergerak di angkasa, yang bergerak dalam pikiran/nafsu), di sini 'mānasa' berarti nafsu (rāga). Dalam 'cittaṃ mano mānasaṃ', di sini berarti pikiran (citta). Dalam 'appattamānaso sekkho, kālaṃ kayirā jane suto' (seorang Sekkha yang belum mencapai Arahatship, jika ia meninggal dunia...), di sini berarti Arahatship. Terkait hal ini dikatakan demikian –

රාගො චිත්තං අරහත්තඤ්ච, ‘‘මානස’’න්ති සමීරිතං;

සත්ථුනො සාසනෙ පාප-සාසනෙ’ඛිලසාසනෙ.

Nafsu (rāga), pikiran (citta), dan tingkat kesucian Arahat (arahatta) disebut sebagai 'mānasa' dalam ajaran Guru (Buddha), ajaran tentang penghancuran keburukan, ajaran yang tanpa cela.

තත්ථ සම්පයුත්තමනසි භවොති රාගො මානසො. මනො එව මානසන්ති කත්වා චිත්තං මානසං. අනවසෙසතො මානං සියති සමුච්ඡින්දතීති අග්ගමග්ගො මානසං. තන්නිබ්බත්තත්තා පන අරහත්තස්ස මානසතා දට්ඨබ්බා. මනූති සත්තො. ‘‘යෙන චක්ඛුපසාදෙන, රූපානි මනු පස්සතී’’ති එත්ථ හි ‘‘මනූ’’ති සත්තො වුත්තො. අථ වා මනූති පඨමකප්පිකකාලෙ මනුස්සානං මාතාපිභුට්ඨානෙ ඨිතො මනුනාමකො පුරිසො, යො සාසනෙ ‘‘මහාසම්මතරාජා’’ති වුත්තො. සො හි සකලලොකස්ස හිතං කාතුං මනුතෙ ජානාතීති ‘‘මනූ’’ති වුච්චති. යථාබලං අත්තනො හිතං මනුතෙ ජානාතීති මනුස්සො, මනස්ස වා උස්සන්නත්තා මනුස්සො. අථ වා වුත්තප්පකාරස්ස මනුනො අපච්චං මනුස්සො. එවං මානවො මාණවො ච, නකාරස්ස හි ණකාරෙ කතෙ ‘‘මාණවො’’ති රූපං සිජ්ඣති. කෙචි පනාහු ‘‘දන්තජනකාරසහිතො මානවසද්දො සබ්බසත්තසාධාරණවචනො, මුද්ධජණකාරසහිතො පන මාණවසද්දො කුච්ඡිතමූළ්හාපච්චවචනො’’ති, තං වීමංසිත්වා යුත්තඤ්චෙ, ගහෙතබ්බං, න පනෙත්ථ වත්තබ්බං ‘‘මාණවසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරවචනෙ ඉදං වචනං විරුජ්ඣතී’’ති අන්තරසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරෙ අන්තරඅන්තරිකාසද්දානම්පි ආහරණස්ස දස්සනතො.

Dalam hal itu, nafsu disebut 'mānaso' karena muncul dalam pikiran yang berasosiasi (sampayutta). Pikiran disebut 'mānasa' karena pikiran itu sendiri adalah mānasa. Jalan tertinggi (aggamaggo) disebut 'mānasa' karena ia memotong atau menghancurkan kesombongan (māna) tanpa sisa. Namun, keadaan Arahat (arahatta) harus dipandang sebagai mānasa karena ia dihasilkan darinya. 'Manu' berarti makhluk. Sebab dalam kalimat: 'Dengan kejernihan mata mana, makhluk (manu) melihat bentuk-bentuk,' di sini 'manu' disebut sebagai makhluk. Atau, 'Manu' adalah nama pria yang berkedudukan sebagai bapak dan ibu umat manusia pada masa awal zaman (paṭhamakappika), yang dalam ajaran disebut sebagai 'Raja Mahāsammata'. Ia disebut 'Manu' karena ia mengerti (manute) atau mengetahui bagaimana melakukan apa yang bermanfaat bagi seluruh dunia. Seseorang disebut 'manusso' (manusia) karena ia mengerti atau mengetahui apa yang bermanfaat bagi dirinya sesuai dengan kemampuannya, atau disebut 'manusso' karena pikirannya (manassa) yang unggul. Atau, manusia adalah keturunan dari Manu yang telah disebutkan sifat-sifatnya. Demikian pula kata 'mānavo' dan 'māṇavo'; ketika huruf 'na' diubah menjadi 'ṇa', maka bentuk 'māṇavo' terbentuk. Namun, beberapa orang mengatakan bahwa 'kata mānavo dengan huruf n dental (gigi) adalah sebutan umum untuk semua makhluk, sedangkan kata māṇavo dengan huruf ṇ muddhaja (cerebral/langit-langit) adalah sebutan untuk keturunan yang hina atau bodoh'; jika hal itu telah diperiksa dan sesuai, maka boleh diterima. Akan tetapi, tidak boleh dikatakan di sini bahwa 'pernyataan ini bertentangan dengan penjelasan arti kata māṇava', karena terlihat adanya pengambilan kata-kata antara (antara) dan antarikā dalam penjelasan arti kata antara.

තත්‍ර [Pg.265] පනායං වීමංසනා – චූළකම්මවිභඞ්ගසුත්තස්මිඤ්හි ‘‘සුභො මාණවොතොදෙය්‍යපුත්තො’’ති ඉමස්මිං පදෙසෙ අට්ඨකථාචරියෙහි ‘‘සුභොති සො කිර දස්සනීයො අහොසි පාසාදිකො, තෙනස්ස අඞ්ගසුභතාය ‘සුභො’ත්වෙව නාමං අකංසු. ‘මාණවො’ති පන තං තරුණකාලෙ වොහරිංසු, සො මහල්ලකකාලෙපි තෙනෙව වොහාරෙන වොහරියතී’’ති එවං මුද්ධජණකාරස්ස මාණවසද්දස්ස අත්ථො පකාසිතො, තට්ටීකායම්පි ගරූහි ‘‘යං අපච්චං කුච්ඡිතං මුද්ධං වා, තත්ථ ලොකෙ මාණවවොහාරො, යෙභුය්‍යෙන ච සත්තා දහරකාලෙ මුද්ධධාතුකා හොන්තීති වුත්තං ‘තරුණකාලෙ වොහරිංසූ’’ති, එවං මුද්ධජණකාරස්ස මාණවසද්දස්ස අත්ථො පකාසිතො. ඉදානි මාණවසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරො භවති, මාණවොති සත්තොපි චොරොපි තරුණොපි වුච්චති. ‘‘චොදිතා දෙවදූතෙහි, යෙ පමජ්ජන්ති මාණවා’’තිආදීසු හි සත්තො ‘‘මාණවො’’ති වුත්තො. ‘‘මාණවෙහි සහ ගච්ඡන්ති කතකම්මෙහිපි අකතකම්මෙහිපී’’තිආදීසු චොරො. ‘‘අම්බට්ඨො මාණවො’’තිආදීසු තරුණො ‘‘මාණවො’’ති වුත්තො.

Dalam hal ini, terdapat pemeriksaan berikut—karena dalam Cūḷakammavibhaṅgasutta, pada bagian 'Subho māṇavo todeyyaputto', para guru komentator menjelaskan arti kata māṇava dengan huruf ṇ muddhaja sebagai berikut: 'Subha konon berwajah tampan dan menyenangkan, karena keelokan tubuhnya itu mereka memberinya nama Subha. Namun mereka memanggilnya māṇavo pada masa mudanya, dan ia tetap dipanggil dengan sebutan itu bahkan di masa tuanya.' Demikian pula dalam sub-komentarnya, para guru menjelaskan: 'Apa pun keturunan yang hina atau bodoh, di dunia ini digunakan istilah māṇava, dan karena umumnya makhluk pada masa muda bersifat bodoh (muddhadhātukā), maka dikatakan bahwa mereka memanggilnya māṇavo pada masa mudanya.' Demikianlah arti kata māṇava dengan huruf ṇ muddhaja dijelaskan. Sekarang, inilah penjelasan arti kata māṇava: māṇava berarti makhluk, pencuri, atau pemuda. Sebab dalam kalimat seperti 'Diperingatkan oleh utusan dewa, para māṇava (manusia) yang lengah,' 'māṇavo' berarti makhluk. Dalam kalimat seperti 'Mereka pergi bersama para māṇava, baik yang telah melakukan kejahatan maupun yang belum,' 'māṇavo' berarti pencuri. Dalam kalimat seperti 'Ambaṭṭho māṇavo,' 'māṇavo' berarti pemuda.

අප්ප පාපුණෙ. අප්පොති. ආපො.

Akar kata 'appa' berarti mencapai (pāpuṇe). Menjadi 'appoti'. Juga menjadi 'āpo' (air).

එත්ථ ආපොති අප්පොති තං තං ඨානං විස්සරතීති ආපො.

Di sini, 'āpo' atau 'appo' disebut demikian karena ia merembes (vissarati) ke berbagai tempat.

මා පරිමාණෙ. මිනොති. උපමා, උපමානං, විමානං. අඤ්ඤානිපි යොජෙතබ්බානි.

Akar kata 'mā' berarti mengukur (parimāṇe). Menjadi 'minoti'. Kata-kata seperti upamā (perumpamaan), upamānaṃ (pembanding), vimānaṃ (istana) dan lainnya juga harus dihubungkan dengan akar ini.

එත්ථ ච යා අච්චන්තං න මිනොති න විච්ඡින්දති, සා මානස්ස සමීපෙ වත්තතීති උපමා යථා ‘‘ගොණො විය ගවජො’’ති. උපමානන්ති [Pg.266] උපමා එව. තථා හි ‘‘වීතොපමානමප්පමාණමනාථනාථ’’න්ති. එත්ථ වීතොපමානන්ති ඉමස්ස වීතොපමං, නිරුපමන්ති අත්ථො. අථ වා උපමානන්ති උපමෙතබ්බාකාරො ‘‘සීහො විය භගවා’’ති. එත්ථ හි සීහො උපමා, භගවා උපමෙය්‍යො තෙජොපරක්කමාදීහි උපමෙතබ්බත්තා, තෙජොපරක්කමාදයො උපමෙතබ්බාකාරො. එත්ථ පන සාතිසයත්තා කිඤ්චාපි සීහස්ස තෙජාදීහි භගවතො තෙජාදිඋපමෙතබ්බාකාරො නත්ථි, තථාපි හීනූපමාවසෙන ‘‘සීහො විය භගවා’’ති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. විමානන්ති උතුසමුට්ඨානත්තෙපි කම්මපච්චයඋතුසමුට්ඨානත්තා කම්මෙන විසෙසතො මිනියති පරිච්ඡින්දියතීති විමානං.

Di sini, yang tidak mengukur secara berlebihan atau tidak memutus, melainkan berada di dekat ukuran (māna), disebut 'upamā' (perumpamaan), seperti 'sapi liar bagaikan lembu'. 'Upamāna' hanyalah sinonim dari 'upamā'. Demikianlah dalam: 'vītopamānamappamāṇamanāthanāthaṃ' (pelindung bagi mereka yang tanpa pelindung, yang tak terukur, yang perumpamaannya telah dilampaui). Di sini 'vītopamānaṃ' berarti yang perumpamaannya telah dilampaui, atau tanpa tandingan. Atau, 'upamāna' berarti cara untuk diumpamakan, seperti 'Bhagavā bagaikan singa'. Di sini, singa adalah perumpamaan (upamā), Bhagavā adalah yang diumpamakan (upameyyo) karena Beliau layak diumpamakan dalam hal keberanian, kekuatan, dan lain-lain; sedangkan keberanian, kekuatan, dan lain-lain adalah cara perumpamaannya (upametabbākāro). Namun di sini, meskipun tidak ada cara perumpamaan bagi keberanian Bhagavā dan lainnya melalui keberanian singa dan lainnya karena keunggulan Beliau (Bhagavā), tetap dikatakan 'Bhagavā bagaikan singa' sebagai bentuk perumpamaan yang lebih rendah (hīnūpamā). 'Vimāna' (istana), meskipun muncul karena pengaruh musim, disebut demikian karena ia secara khusus diukur atau ditentukan oleh kamma, meskipun ia muncul dari musim yang disebabkan oleh faktor kamma.

කර කරණෙ. ‘‘කරොති, කයිරති, කුබ්බති, ක්‍රුබ්බති, පකරොති, උපකරොති, අපකරොති, පටිකරොති, නිරාකරොති, පටිසඞ්ඛරොති, අභිසඞ්ඛරොති’’ ඉච්චෙවමාදීනි කත්තරි භවන්ති. කම්මෙ පාළිනයවසෙන ඉකාරාගමට්ඨානෙ යකාරස්ස ද්වෙභාවො. තස්මිංයෙවඨානෙ රයකාරානං විපරියායෙ සති න ද්වෙභාවො. තථා ඊකාරාගමට්ඨානෙ ‘‘කරිය්‍යති, කයිරති, කරීයති, කය්‍යති, පකරීයති, පකරිය්‍යති, පටිසඞ්ඛරිය්‍යති, අභිසඞ්ඛරිය්‍යති’’ ඉච්චෙවමාදීනි කම්මනි භවන්ති.

Akar kata 'kara' berarti melakukan (karaṇe). Kata-kata seperti: 'karoti, kayirati, kubbati, krubbati, pakaroti, upakaroti, apakaroti, paṭikaroti, nirākaroti, paṭisaṅkharoti, abhisaṅkharoti' dan sebagainya berada dalam bentuk aktif (kattari). Dalam bentuk pasif (kamme), menurut aturan Pāli, terjadi penggandaan huruf 'ya' di tempat yang seharusnya ada sisipan huruf 'i'. Di tempat yang sama, jika terjadi pertukaran posisi antara huruf 'ra' dan 'ya', maka tidak ada penggandaan. Demikian juga di tempat yang seharusnya ada sisipan huruf 'ī', maka kata-kata seperti: 'kariyyati, kayirati, karīyati, kayyati, pakarīyati, pakariyyati, paṭisaṅkhariyyati, abhisaṅkhariyyati' dan sebagainya berada dalam bentuk pasif.

එත්ථ ච කයිරතීති පදං ද්වීසු ඨානෙසු දිස්සති කත්තරි කම්මෙ ච. තෙස කත්තුවසෙන ‘‘පුරිසො කම්මං කයිරතී’’ති යොජෙතබ්බං, කම්මවසෙන පන අයං පාළි ‘‘කුටි මෙ කයිරති අදෙසිතවත්ථුකා’’ති. තත්ථ ච කත්තුවසෙන වුත්තං කත්තුපදං යිරපච්චයෙන සිද්ධං. කම්මවසෙන පන වුත්තං කම්මපදං ඉකාරාගමස්ස ආදිඅන්තභූතානං රයකාරානං විපරියායෙනාති දට්ඨබ්බං. ‘‘කාරෙති, කාරයති, කාරාපෙති, කාරාපයතී’’ති චත්තාරි කාරිතරූපානි, යානි ‘‘හෙතුකත්තුරූපානී’’ති වුච්චන්ති තද්දීපකත්තා.

Di sini, kata 'kayirati' terlihat dalam dua posisi: aktif (kattari) dan pasif (kamme). Di antara keduanya, dalam bentuk aktif harus dihubungkan sebagai 'puriso kammaṃ kayirati' (orang itu melakukan perbuatan); sedangkan sebagai bentuk pasif, ayat Pāli-nya adalah 'kuṭi me kayirati adesitavatthukā' (gubuk sedang dibangun untukku tanpa lokasi yang ditentukan). Di sana, subjek yang disebutkan dalam bentuk aktif dibentuk dengan akhiran 'yira'. Sedangkan subjek yang disebutkan dalam bentuk pasif harus dipandang terbentuk dari pertukaran posisi antara huruf 'ra' dan 'ya' yang menjadi awal dan akhir dari sisipan huruf 'i'. Empat bentuk kausatif (kāritarūpāni) adalah 'kāreti, kārayati, kārāpeti, kārāpayati', yang disebut sebagai 'bentuk penyebab' (hetukatturūpāni) karena menunjukkan hal tersebut.

ඉදානි [Pg.267] පන පදමාලා වත්තබ්බා, තත්‍ර පඨමං ‘‘කුබ්බතී’’ති පදස්සෙව පදමාලං යොජෙස්සාම සබ්බාසු විභත්තීසු එකාකාරෙන යොජෙතබ්බත්තා. ‘‘කරොතී’’ති ඔකාරානන්තරත්‍යන්තපදස්ස පන ‘‘කාරෙතී’’ති එකාරානන්තරත්‍යන්තපදස්ස ච පදමාලං යථාසම්භවං පච්ඡා යොජෙස්සාම එකාකාරෙන අයොජෙතබ්බත්තා.

Sekarang rangkaian kata (padamālā) harus disebutkan; di sana, pertama-tama kami akan menyusun rangkaian kata untuk kata 'kubbati' saja karena ia harus disusun dengan cara yang sama pada semua akhiran (vibhatti). Namun, rangkaian kata untuk kata 'karoti' yang berakhiran 'o' dan kata 'kāreti' yang berakhiran 'e' akan kami susun kemudian sesuai kemungkinannya, karena tidak dapat disusun dengan cara yang sama.

තත්‍ර කුබ්බති, කුබ්බන්ති. කුබ්බසි, කුබ්බථ. කුබ්බාමි, කුබ්බාම. කුබ්බතෙ, කුබ්බන්තෙ. කුබ්බසෙ, කුබ්බව්හෙ. කුබ්බෙ, කුබ්බම්හෙ. වත්තමානාවසෙන වුත්තරූපානි.

Dalam hal itu: kubbati, kubbanti; kubbasi, kubbatha; kubbāmi, kubbāma; kubbate, kubbante; kubbase, kubbavhe; kubbe, kubbamhe. Ini adalah bentuk-bentuk yang diucapkan menurut kala sekarang (vattamānā).

පඤ්චමියාදීනං වසෙන පන කුබ්බතු, කුබ්බන්තු. කුබ්බෙය්‍ය, කුබ්බෙය්‍යුං. සෙසං ‘‘භවති, භවන්තී’’ති වුත්තනයානුසාරෙන සබ්බත්ථ විත්ථාරෙතබ්බං.

Menurut bentuk imperatif (pañcamī) dan lainnya: kubbatu, kubbantu; kubbeyya, kubbeyyuṃ. Sisanya harus diperluas di semua tempat sesuai dengan metode yang telah disebutkan untuk 'bhavati, bhavantī'.

‘‘කරියතී’’තිආදීනිපි අ කාරානන්තරත්‍යන්තපදානි එවමෙව යොජෙතබ්බානි. එත්ථ ච ‘‘කුබ්බති, කුබ්බන්ති. කුබ්බසී’’තිආදිනා වුත්තා අයං පදමාලා පාළිනයදස්සනතො එදිසී වුත්තා. සද්දසත්ථවිදූ පන සාසනිකා සද්දසත්ථෙයෙව ආදරං කත්වා ‘‘කුබ්බති, කුබ්බසී’’ති එවංපකාරානි රූපානි පාළියං නත්ථීති මඤ්ඤන්තා න ඉච්ඡන්ති. තෙහි සද්දසත්ථෙ විය පාළියම්පි ‘‘අසන්තො නානුකුබ්බන්තී’’තිආදීසු ඔකාරපච්චයස්සාදෙසභූතො උකාරො සරෙයෙව පරෙ වකාරං පප්පොතීති මඤ්ඤමානා ‘‘කුබ්බන්ති, කුබ්බන්තෙ’’තිආදීනියෙව රූපානි ඉච්ඡන්ති, පරසරස්සාභාවතො ‘‘කුබ්බති, කුබ්බසී’’තිආදීනි පාළියං නත්ථීති න ඉච්ඡන්ති. මයං පන පාළිනයදස්සනතො තානි රූපානි ඉච්ඡාම. අත්‍ර සොතාරානං කඞ්ඛාවිනොදනත්ථං කිඤ්චි පාළිනයං වදාම – ‘‘සීලවන්තො න කුබ්බන්ති, බාලො සීලානි කුබ්බතී’’ති ච, ‘‘කස්මා භවං විජනමරඤ්ඤනිස්සිතො, තපො ඉධ ක්‍රුබ්බතී’’ති ච, ‘‘ඵරුසාහි වාචාහි පක්‍රුබ්බමානො’’ති ච. ඊදිසෙසු පන ඨානෙසු අකාරාගමො කාතබ්බො[Pg.268]. අචින්තෙය්‍යො හි පාළිනයො, යෙභුය්‍යෙන සද්දසත්ථනයවිදූරො ච. තථා හි යථා ‘‘අග්ගිනිං සම්පජ්ජලිතං පවිසන්තී’’ති පාළිගතිදස්සනතො ‘‘අග්ගිනි, අග්ගිනී, අග්ගිනයො. අග්ගිනිං, අග්ගිනී, අග්ගිනයො. අග්ගිනිනා’’ති පදමාලා කාතබ්බා හොති, එවමෙව ‘‘බාලො සීලානි කුබ්බතී’’ති පාළිගතිදස්සනතො ‘‘කුබ්බති, කුබ්බන්ති. කුබ්බසී’’ති පදමාලාපි යොජෙතබ්බාව.

Kata-kata yang berakhiran 'ti' setelah huruf 'a', seperti 'kariyatī' dan seterusnya, harus diterapkan dengan cara yang sama. Di sini, paradigma kata yang disebutkan sebagai 'kubbati, kubbanti, kubbasī' dan seterusnya, dinyatakan demikian menurut metode Pāli (pāḷinaya). Namun, para ahli tata bahasa di dalam ajaran ini, yang menaruh perhatian hanya pada risalah tata bahasa (saddasattha), menganggap bahwa bentuk-bentuk seperti 'kubbati, kubbasī' tidak ada dalam Pāli dan tidak menyetujuinya. Mereka, yang menganggap bahwa vokal 'u' yang merupakan pengganti dari akhiran 'o' hanya berubah menjadi 'v' jika diikuti vokal (seperti dalam 'asanto nānukubbantī' dan seterusnya), hanya menyetujui bentuk-bentuk seperti 'kubbanti, kubbante'; karena tidak adanya vokal pengikut, mereka tidak menyetujui 'kubbati, kubbasī' dan menganggapnya tidak ada dalam Pāli. Namun, kami menerima bentuk-bentuk tersebut menurut metode Pāli. Di sini, untuk menghilangkan keraguan para pendengar, kami sampaikan beberapa metode Pāli—'sīlavanto na kubbanti, bālo sīlāni kubbatī' (orang-orang yang bermoral tidak melakukannya, orang bodoh melakukan sila-sila), 'kasmā bhavaṃ vijanamaraññanissito, tapo idha krubbatī' (mengapa Anda menetap di hutan yang sepi, melakukan tapa di sini?), dan 'pharusāhi vācāhi pakrubbamāno' (melakukan dengan kata-kata kasar). Dalam situasi seperti ini, penambahan huruf 'a' (akārāgama) harus dilakukan. Sebab metode Pāli sulit dipahami, dan umumnya jauh dari metode risalah tata bahasa. Demikian pula, sebagaimana paradigma kata 'aggini, agginī, agginayo. Agginiṃ, agginī, agginayo. Aggininā' harus disusun berdasarkan penggunaan Pāli 'agginiṃ sampajjalitaṃ pavisantī', maka paradigma kata 'kubbati, kubbanti, kubbasī' juga harus diterapkan berdasarkan penggunaan Pāli 'bālo sīlāni kubbatī'.

යථා ච ‘‘බහුම්පෙතං අසබ්භි ජාතවෙදා’’ති පාළිගතිදස්සනතො ‘‘සන්තො සබ්භීහි සද්ධිං සතං ධම්මො න ජරං උපෙතීති පවෙදයන්තී’’ති අට්ඨකථාගතිදස්සනතො ච ‘‘සබ්භි, සබ්භී, සබ්භයො. සබ්භිං, සබ්භී, සබ්භයො. සබ්භිනා’’ති පදමාලා යොජෙතබ්බා හොති, එවමෙව ‘‘බාලො සීලානි කුබ්බතී’’ති පාළිගතිදස්සනතො ‘‘කුබ්බති, කුබ්බන්ති. කුබ්බසී’’ති පදමාලාපි යොජෙතබ්බාව. තථා ‘‘ක්‍රුබ්බති, ක්‍රුබ්බන්ති. ක්‍රුබ්බසී’’තිආදි සබ්බං සබ්බත්ථ යොජෙතබ්බං.

Dan sebagaimana paradigma kata 'sabbhi, sabbhī, sabbhayo. Sabbhiṃ, sabbhī, sabbhayo. Sabbhinā' harus disusun berdasarkan penggunaan Pāli 'bahumpetaṃ asabbhi jātavedā' dan penggunaan kitab komentar (aṭṭhakathā) 'santo sabbhīhi saddhiṃ sataṃ dhammo na jaraṃ upetīti pavedayantī', maka paradigma kata 'kubbati, kubbanti, kubbasī' juga harus diterapkan berdasarkan penggunaan Pāli 'bālo sīlāni kubbatī'. Demikian pula, segala bentuk seperti 'krubbati, krubbanti, krubbasī' dan seterusnya harus diterapkan di segala tempat.

ඉදානි යථාපටිඤ්ඤාතා පදමාලා අනුප්පත්තා. කරොති, කරොන්ති. කරොසි, කරොථ. කරොමි, කුම්මි, කරොම, කුම්ම. කුරුතෙ, කුබ්බන්තෙ. කුරුසෙ, කුරුව්හෙ. කරෙ, කරුම්හෙ. වත්තමානාවසෙන වුත්තරූපානි.

Sekarang, paradigma kata sebagaimana yang telah dijanjikan telah tiba. Karoti, karonti. Karosi, karotha. Karomi, kummi, karoma, kumma. Kurute, kubbante. Kuruse, kuruvhe. Kare, karumhe. Bentuk-bentuk yang dinyatakan berdasarkan Vattamānā (kala kini).

කරොතු, කුරුතු, කරොන්තු. කරොහි, කරොථ. කරොමි, කුම්මි, කරොම, කුම්ම. කුරුතං, කුබ්බන්තං. කරස්සු, කුරුස්සු, කුරුව්හො. කරෙ, කුබ්බාමසෙ. පඤ්චමීවසෙන වුත්තරූපානි.

Karotu, kurutu, karontu. Karohi, karotha. Karomi, kummi, karoma, kumma. Kurutaṃ, kubbantaṃ. Karassu, kurussu, kuruvho. Kare, kubbāmase. Bentuk-bentuk yang dinyatakan berdasarkan Pañcamī (kala perintah).

එත්ථ පන කොචි වදෙය්‍ය –

Di sini seseorang mungkin bertanya—

‘‘න නො විවාහො නාගෙහි, කතපුබ්බො කුදාචනං;

තං විවාහං අසංයුත්තං, කථං අම්හෙ කරොමසෙ’’ති

'Tidak ada pernikahan bagi kami dengan para naga, yang pernah dilakukan sebelumnya kapan pun; bagaimana kami bisa melakukan (karomase) pernikahan yang tidak serasi itu?'

පාළිදස්සනතො [Pg.269] ‘‘කරොමසෙ’’ති පදං කස්මා ඉධ න වුත්තං, නනු කරධාතුතො පරං ඔකාරං පටිච්ච ආමසෙවචනස්සාවයවභූතො ආකාරො ලොපං පප්පොතීති? තන්න, ‘‘කරොමසෙ’’ති එත්ථ ‘‘ආමසෙ’’ති වචනස්ස අභාවතො මවචනස්ස සබ්භාවතො. එත්ථ හි සෙකාරො ආගමො, තස්මා ‘‘කරොමා’’ති වත්තමානාවචනවසෙන අත්ථො ගහෙතබ්බො, න පන පඤ්චමීවචනවසෙන. එවංභූතො ච සෙකාරො කත්ථචි නාමිකපදතො පරො හොති ‘‘යෙ කෙචි බුද්ධං සරණං ගතාසෙ. යං බලං අහුවම්හසෙ’’තිආදීසු. කත්ථචි පනාඛ්‍යාතිකපදතො සාදෙසනිරාදෙසවසෙන –

Berdasarkan teks Pāli, mengapa kata 'karomase' tidak disebutkan di sini? Bukankah karena vokal 'o' setelah akar kata 'kar' menyebabkan vokal 'ā' yang merupakan bagian dari akhiran 'āmase' menjadi hilang? Bukan demikian, karena dalam 'karomase' ini tidak ada akhiran 'āmase', melainkan adanya akhiran 'ma'. Di sini suku kata 'se' adalah sisipan (āgama), oleh karena itu maknanya harus dipahami berdasarkan bentuk Vattamānā 'karomā', bukan berdasarkan Pañcamī. Sisipan 'se' yang seperti ini terkadang muncul setelah kata benda (nāmika) dalam contoh-contoh seperti 'ye keci buddhaṃ saraṇaṃ gatāse' (siapa pun yang telah pergi berlindung kepada Buddha), 'yaṃ balaṃ ahuvamhase' (kekuatan apa pun yang telah kami miliki). Namun terkadang muncul setelah kata kerja (ākhyātika) baik dengan atau tanpa penggantian—

‘‘අකරම්හස තෙ කිච්චං;

ඔක්කන්තාමසි භූතානි;

සුතං නෙතං අභිණ්හසො, තස්මා එවං වදෙමසෙ’’ති

'Kami telah melakukan tugasmu; para makhluk telah masuk; ini sering didengar, karena itu kami berkata demikian (vademase).'

ආදීසු.

Dan seterusnya.

කරෙය්‍ය, කරෙය්‍යුං. කරෙය්‍යාසි, කරෙය්‍යාථ. කරෙය්‍යාමි, කරෙය්‍යාම. කුබ්බෙථ, කුබ්බෙරං. කුබ්බෙථො, කුබ්බෙය්‍යව්හො. කරෙය්‍යං, කරෙ, කරෙය්‍යාම්හෙ. සත්තමීවසෙන වුත්තරූපානි.

Kareyya, kareyyuṃ. Kareyyāsi, kareyyātha. Kareyyāmi, kareyyāma. Kubbetha, kubberaṃ. Kubbetho, kubbeyyavho. Kareyyaṃ, kare, kareyyāmhe. Bentuk-bentuk yang dinyatakan berdasarkan Sattamī (kala potensial).

කර, කරු. කරෙ, කරිත්ථ. කරං, කරිම්හ. කරිත්ථ, කරිරෙ. කරිත්ථො, කරිව්හො. කරිං, කරිම්හෙ. පරොක්ඛාවසෙන වුත්තරූපානි.

Kara, karu. Kare, karittha. Karaṃ, karimha. Karittha, karire. Karittho, karivho. Kariṃ, karimhe. Bentuk-bentuk yang dinyatakan berdasarkan Parokkhā (kala lampau tak langsung).

එත්ථ කරාති පුරිසො කම්මං කරීති පඨමපුරිසයොජනාය යොජෙතබ්බං. ‘‘ආගුං කර මහාරාජ, අකරං කම්මදුක්කට’’න්ති එත්ථාපි ‘‘මහාරාජ භවං ආගුං කරී’’ති පඨමපුරිසයොජනාය යොජෙතබ්බං. එවඤ්හි සති අයං පයොගො ‘‘මඤ්ඤෙ භවං පත්ථයති, රඤ්ඤො භරියං පතිබ්බත’’න්තිආදයො විය පඨමපුරිසප්පයොගො භවති.

Di sini, 'karā' harus diterapkan dalam konstruksi orang ketiga (paṭhamapurisa) seperti 'puriso kammaṃ karī' (orang itu melakukan perbuatan). Dalam kutipan 'Engkau melakukan kesalahan (āguṃ kara), wahai Maharaja, aku melakukan perbuatan buruk (akaraṃ kammadukkaṭaṃ)', di sini pun 'karā' harus diterapkan sebagai konstruksi orang ketiga: 'wahai Maharaja, Anda melakukan (karī) kesalahan'. Jika demikian, penggunaan ini menjadi penggunaan orang ketiga seperti dalam 'maññe bhavaṃ patthayati, rañño bhariyaṃ patibbataṃ' (Aku pikir Anda menginginkan istri raja yang setia) dan seterusnya.

ජාතකට්ඨකථායං [Pg.270] පන මජ්ඣිමපුරිසප්පයොගො වුත්තො ‘‘ආගුං කරාති මහාරාජ ත්වං මහාපරාධං මහාපාපං කරි. දුක්කටන්ති යං කතං දුක්කටං හොති,තං ලාමකං කම්මං අකර’’න්ති, තස්මා ජාතකට්ඨකථාවසෙනාපි කදාචි කරඉති ච කරීති ච අකරන්ති ච මජ්ඣිමපුරිසප්පයොගො භවතීති දට්ඨබ්බං. යෙභුය්‍යවසෙන පන ‘‘පුරිසො කම්මං කර, පුරිසො කම්මං කරි, අහං කම්මං අකර’’න්ති පඨමුත්තමපුරිසප්පයොගො දට්ඨබ්බො. එත්ථ ච කරඉති යථාවුත්තවිභත්තිවසෙන, කරීති අජ්ජතනීවසෙන, අකරන්ති හිය්‍යත්තනීවසෙන වුත්තං. තත්ථ ‘‘කරිත්ථො’’ති පදං ‘‘අඤ්ඤං භත්තාරං පරියෙස, මා කිසිත්ථො මයා විනා’’ති එත්ථ ‘‘කිසිත්ථො’’ති පදෙන සමං පරොක්ඛායත්තනොපදමජ්ඣිමපුරිසෙකවචනවසෙන, එදිසො පන නයො අඤ්ඤත්‍රාපි යථාසම්භවං යොජෙතබ්බො.

Namun dalam Jātaka-aṭṭhakathā, dinyatakan sebagai penggunaan orang kedua (majjhimapurisa): 'Āguṃ karā berarti wahai Maharaja, engkau (tvaṃ) melakukan kesalahan besar, dosa besar. Dukkaṭa berarti apa yang dilakukan adalah buruk, engkau melakukan (akara) perbuatan rendah itu.' Oleh karena itu, berdasarkan Jātaka-aṭṭhakathā, harus dipahami bahwa terkadang 'karā', 'karī', dan 'akara' juga merupakan penggunaan orang kedua. Namun umumnya, 'puriso kammaṃ kara' (orang itu melakukan perbuatan), 'puriso kammaṃ kari' (orang itu telah melakukan perbuatan), 'ahaṃ kammaṃ akara' (aku telah melakukan perbuatan) harus dipandang sebagai penggunaan orang ketiga dan pertama. Di sini, 'karā' adalah berdasarkan akhiran yang disebutkan tadi, 'karī' berdasarkan Ajjatanī, dan 'akara' berdasarkan Hiyyattanī. Di sana, kata 'karittho' dalam kalimat 'carilah suami lain, jangan bersedih tanpaku (mā kisittho mayā vinā)' sama dengan kata 'kisittho', merupakan bentuk orang kedua tunggal dalam Parokkhā-attanopada; metode seperti ini juga harus diterapkan di tempat lain sesuai kebutuhan.

අකා, අකරා, අකර ඉති රස්සපාඨොපි. අකරු. එත්ථ ‘‘සබ්බාරිවිජයං අකා’’ති පදං නිදස්සනං. අකරාති පුරිසො කම්මං අකාසීති අතීතක්‍රියාවාචකො පඨමපුරිසප්පයොගො දට්ඨබ්බො. තථා හි ‘‘රජ්ජස්ස කිර සො භීතො, අකරා ආලයෙ බහූ’’ති පාළි දිස්සති. ‘‘මා මෙතං අකරා කම්මං, මා මෙ උදකමාහරී’’ති එත්ථ පන සන්තෙපි අතීතවාචකපට්ඨමපුරිසප්පයොගභාවෙ මාසද්දයොගතො හිය්‍යත්තනජ්ජතනීවිභත්තියො පඤ්චමීවිභත්තිඅත්ථෙ අනුත්තකාලිකා හුත්වා ‘‘ත්වං මා කරොසි, මා ආහරසී’’ති මජ්ඣිමපුරිසප්පයොගාරහා භවන්ති.

Akā, akarā, akara juga merupakan pembacaan vokal pendek. Akaru. Di sini, frasa 'sabbārivijayaṃ akā' adalah sebuah contoh. Akarā harus dipandang sebagai penggunaan orang ketiga (paṭhamapurisa) yang menyatakan tindakan masa lampau (atītakriyā), seperti 'puriso kammaṃ akāsī' (orang itu telah melakukan pekerjaan). Demikian pula, terlihat dalam Pāli: 'rajjassa kira so bhīto, akarā ālaye bahū'. Namun, dalam 'mā metaṃ akarā kammaṃ, mā me udakamāharī', meskipun terdapat bentuk penggunaan orang ketiga yang menyatakan masa lampau, karena hubungan dengan kata 'mā', akhiran hiyyattanī dan ajjatanī menjadi tidak terikat waktu (anuttakālikā) dalam makna akhiran pañcamī (perintah), sehingga menjadi layak sebagai penggunaan orang kedua (majjhimapurisa): 'tvaṃ mā karosi, mā āharasī' (janganlah engkau melakukan, janganlah engkau mengambil).

කිඤ්ච භිය්‍යො ‘‘ජරාධම්මං මා ජීරීති අලබ්භනෙය්‍යං ඨාන’’න්තිආදීසුපි සන්තෙපි අතීතවාචකපඨමපුරිසප්පයොගභාවෙ මාසද්දයොගතො අජ්ජතනීවිභත්තිපඤ්චමීවිභත්තිඅත්ථෙ අනුත්තකාලිකා හුත්වා ‘‘මා ජීරතූ’’තිආදිනා පඨමපුරිසප්පයොගාරහා [Pg.271] භවන්ති. තෙනාහු අට්ඨකථාචරියා ‘‘ජරාධම්මං මා ජීරීති යං මය්හං ජරාසභාවං, තං මා ජීරිතු. එස නයො සෙසෙසුපී’’ති. යං පනම්හෙහි ‘‘අකර ඉති රස්සපාඨොපී’’ති වුත්තං, තස්ස ‘‘අතිකර’මකරා’චරිය, මය්හම්පෙතං න රුච්චතී’’ති ඉමාය පාළියා වසෙන අත්ථිතා වෙදිතබ්බා. තස්සායමත්ථො ‘‘ආචරිය භවං අතික්කන්තකරණං අකරා’’ති පඨමපුරිසවසෙන ගහෙතබ්බො. අපිච ‘‘භව’’න්ති වත්තබ්බෙ අත්ථෙ ‘‘ත්ව’’න්ති වචනං වත්තබ්බමෙවාති අධිප්පායවසෙන ‘‘ආචරිය ත්වං අතික්කන්තකරණං කරොසී’’ති යොජනාපි කාතබ්බාව.

Selain itu, dalam 'jarādhammaṃ mā jīrīti alabbhaneyyaṃ ṭhānaṃ' dan seterusnya, meskipun terdapat penggunaan orang ketiga yang menyatakan masa lampau, karena hubungan dengan kata 'mā', akhiran ajjatanī menjadi tidak terikat waktu dalam makna akhiran pañcamī, sehingga layak menjadi penggunaan orang ketiga seperti 'mā jīratū' (janganlah ia menua) dan sebagainya. Oleh karena itu, para guru komentator berkata: 'jarādhammaṃ mā jīrī berarti apa yang merupakan hakikat penuaanku, janganlah itu menua. Metode ini juga berlaku untuk yang lainnya'. Adapun apa yang kami katakan 'akara juga merupakan pembacaan vokal pendek', keberadaannya harus diketahui melalui Pāli ini: 'atikara’makarā’cariya, mayhampetaṃ na ruccatī'. Maknanya harus dipahami menurut orang ketiga: 'ācariya bhavaṃ atikkantakaraṇaṃ akarā' (Guru, Anda telah melakukan tindakan yang melampaui batas). Selain itu, pada makna di mana 'bhavaṃ' (Anda - sopan) harus diucapkan, kata 'tvaṃ' (engkau) juga harus diucapkan; berdasarkan maksud tersebut, konstruksi 'ācariya tvaṃ atikkantakaraṇaṃ karosī' juga harus dibuat.

අකරො, අකත්ථ, අකරොථ. අකරං, අකං, අකරම්හ, අකම්හ. එත්ථ ‘‘සංවඩ්ඪයිත්වා පුළිනං, අකං පුළිනචෙතිය’’න්ති පාළි නිදස්සනං. අකත්ථ, අකත්ථුං. අකුරුසෙ, අකරව්හං. අකරිං, අකරං, අකරම්හසෙ. හිය්‍යත්තනීවසෙන වුත්තරූපානි.

Akoro, akattha, akarotha. Akaraṃ, akaṃ, akaramha, akamha. Di sini, 'saṃvaḍḍhayitvā puḷinaṃ, akaṃ puḷinacetiyaṃ' adalah contoh dalam Pāli. Akattha, akatthuṃ. Akuruse, akaravhaṃ. Akariṃ, akaraṃ, akaramhase. Ini adalah bentuk-bentuk yang dinyatakan menurut hiyyattanī (masa lampau).

එත්ථ ච පඤ්චවිධො සෙකාරො ආහරිත්වා දස්සෙතබ්බො. තථා හි පඤ්චවිධො සෙකාරො පදාවයව අපදාවයවඅනෙකන්තපදාවයව සොසද්දත්ථ ආදෙසවසෙන. තත්ථ පදාවයවො සෙකාරො ‘‘ත්වං කම්මං කුරුසෙ, ත්වං අත්ථකුසලො අභවසෙ’’තිආදීසු දට්ඨබ්බො. අපදාවයවො පන ‘‘තස්මා එවං වදෙමසෙ. මූලා අකුසලා සමූහතාසෙ’’තිආදීසු දට්ඨබ්බො. අනෙකන්තපදාවයවො ‘‘අරොගා ච භවාමසෙ. මණිං තාත ගණ්හාමසෙ’’ආදීසු දට්ඨබ්බො. එත්ථ හි සෙකාරො යදි පඤ්චමීවිභත්තියං ආමසෙවචනස්සාවයවො, තදා පඤ්චමීවිභත්තියුත්තානං පත්ථනාසීසනත්ථානං ‘‘භවාමසෙ, ගණ්හාමසෙ’’ති පදානං අවයවො හොති. යදි පන ආගමො, පඤ්චමීවිභත්තියුත්තානං පත්ථනාසීසනත්ථානං ‘‘භවාම, ගණ්හාමා’’ති පදානං අවයවො න හොති, එවං ‘‘භවාමසෙ’’තිආදීසු [Pg.272] සෙකාරස්ස අනෙකන්තපදාවයවත්තං වෙදිතබ්බං. සොසද්දත්ථො ‘‘එසෙසෙ එකෙ එකට්ඨෙ’’ති එත්ථ දට්ඨබ්බො. එසෙසෙති ඉමස්ස හි ‘‘එසොසො එකො එකට්ඨො’’ති අත්ථො. ආදෙසො ‘‘අකරම්හස තෙ කිච්ච’’න්ති එත්ථ, ‘‘ඔක්කන්තාමසි භූතානී’’ති චෙත්ථ දට්ඨබ්බො එකාරස්ස අකාරිකාරාදෙසකරණවසෙන. තත්ථ ‘‘අකරම්හස තෙ කිච්ච’’න්ති ඉමස්ස ‘‘අකරම්හසෙ තෙ කිච්ච’’න්ති අත්ථො. ‘‘අකරම්හසෙ’’ති චෙත්ථ සචෙ සෙකාරො ආගමො, තදා ‘‘කරම්හා’’ති පදං හිය්‍යත්තනීපරස්සපදෙ උත්තමපුරිසබහුවචනන්තං. සචෙ පන ම්හසෙවචනස්සාවයවො, තදා ‘‘අකරම්හසෙ’’ති පදං හිය්‍යත්තනීඅත්තනොපදෙ උත්තමපුරිසබහුවචනන්තං. එවං පඤ්චවිධො සෙකාරො භවතීති අවගන්තබ්බං.

Dan di sini, lima jenis bunyi 'se' (sekāro) harus disajikan dan ditunjukkan. Yaitu, lima jenis bunyi 'se' berdasarkan: sebagai bagian dari kata (padāvayava), bukan bagian dari kata (apadāvayava), bagian dari kata yang tidak pasti (anekantapadāvayava), memiliki makna kata 'so' (sosaddattha), dan sebagai pengganti (ādesa). Di antaranya, bunyi 'se' sebagai bagian dari kata dapat dilihat dalam 'tvaṃ kammaṃ kuruse' (engkau melakukan pekerjaan), 'tvaṃ atthakusalo abhavase' (engkau telah menjadi ahli dalam tujuan), dan sebagainya. Bukan bagian dari kata dapat dilihat dalam 'tasmā evaṃ vademase' (karena itu kami berbicara demikian), 'mūlā akusalā samūhatāse' (akar-akar tidak baik telah dicabut), dan sebagainya. Bagian dari kata yang tidak pasti dapat dilihat dalam 'arogā ca bhavāmase' (semoga kami bebas dari penyakit), 'maṇiṃ tāta gaṇhāmase' (mari kita ambil permata itu, Nak), dan sebagainya. Di sini, jika bunyi 'se' adalah bagian dari akhiran 'āmase' pada vibhatti pañcamī, maka ia menjadi bagian dari kata 'bhavāmase', 'gaṇhāmase' yang memiliki makna doa dan harapan yang disertai vibhatti pañcamī. Namun, jika itu adalah sisipan (āgama), maka ia bukan bagian dari kata 'bhavāma', 'gaṇhāmā' yang disertai vibhatti pañcamī bermakna doa dan harapan; demikianlah ketidakpastian bunyi 'se' sebagai bagian kata dalam 'bhavāmase' dan lainnya harus dipahami. Makna kata 'so' dapat dilihat dalam 'esese eke ekaṭṭhe'. Makna dari 'esese' ini adalah 'esoso eko ekaṭṭho'. Sebagai pengganti dapat dilihat dalam 'akaramhasa te kiccaṃ' dan 'okkantāmasi bhūtānī', karena dilakukannya penggantian bunyi 'e' menjadi 'a' dan 'i'. Di sana, makna dari 'akaramhasa te kiccaṃ' adalah 'akaramhase te kiccaṃ'. Dalam 'akaramhase' ini, jika bunyi 'se' adalah sisipan, maka kata 'karamhā' adalah bentuk jamak orang pertama (uttamapurisa) berakhiran parassapada pada hiyyattanī. Namun, jika itu adalah bagian dari akhiran 'mhase', maka kata 'akaramhase' adalah bentuk jamak orang pertama berakhiran attanopada pada hiyyattanī. Demikianlah harus dipahami bahwa bunyi 'se' terdiri dari lima jenis.

අකරි, කරි, අකාසි, අකරුං, අකරිංසු, අකංසු, අකංසුං. අකරො, අකරිත්ථ, අකාසිත්ථ.

Akari, kari, akāsi, akaruṃ, akariṃsu, akaṃsu, akaṃsuṃ. Akaro, akarittha, akāsittha.

එත්ථ ච අකරොති ත්වං අකරොති යොජෙතබ්බං. ‘‘අකරො’’ ඉති හි පදං ‘‘වරඤ්චෙ මෙ අදො සක්කා’’ති එත්ථ මජ්ඣිමපුරිසෙකවචනත්ථං ‘‘අදො’’ති පදමිව දට්ඨබ්බං පාළියං අවිජ්ජමානත්තෙපි නයවසෙන ගහෙතබ්බත්තා. ගරූ පන ‘‘අකරො’’ති වුත්තට්ඨානෙ ‘‘අකාසී’’ති මජ්ඣිමපුරිසවචනං ඉච්ඡන්ති. තාදිසඤ්හි පදං යෙභුය්‍යෙන පඨමපුරිසවචනමෙව හොති. තථා හි ‘‘අදාසි මෙ, අකාසි මෙ’’ති පඨමපුරිසපාළියො බහූ සන්දිස්සන්ති. ‘‘මාකාසි මුඛසා පාපං, මා ඛො සූකරමුඛො අහූ’’තිආදීසු පන මාසද්දයොගතො ‘‘ත්වං පාපං මා අකාසි, මා සූකරමුඛො අහොසී’’ති පදයොජනා කාතබ්බා හොතීති දට්ඨබ්බං.

Dan di sini, 'akaro' harus dihubungkan dengan 'tvaṃ' (engkau). Sebab kata 'akaro' harus dipandang seperti kata 'ado' dalam makna tunggal orang kedua (majjhimapurisa) dalam 'varañce me ado sakkā', karena meskipun tidak ditemukan dalam Pāli [sebagai standar umum], ia harus diambil berdasarkan metode (nayavasena). Namun, para guru (garū) menginginkan kata ganti orang kedua 'akāsī' di tempat di mana 'akaro' disebutkan. Karena kata seperti itu umumnya merupakan kata ganti orang ketiga. Memang, banyak teks Pāli orang ketiga yang terlihat seperti 'adāsi me, akāsi me'. Namun, dalam 'mākāsi mukhasā pāpaṃ, mā kho sūkaramukho ahū' dan sebagainya, karena hubungan dengan kata 'mā', harus dipahami bahwa konstruksi katanya harus dibuat: 'tvaṃ pāpaṃ mā akāsi' (janganlah engkau melakukan kejahatan dengan mulut), 'mā sūkaramukho ahosī' (janganlah engkau menjadi bermuka babi).

අකරිං[Pg.273], කරිං, අකාසිං, අකරිම්හ, කරිම්හ, අකාසිම්හ. අකරා, අකරූ. අකරුසෙ, අකරිව්හං. අකරං, අකරිම්හෙ. අජ්ජතනීවසෙන වුත්තරූපානි.

Akariṃ, kariṃ, akāsiṃ, akarimha, karimha, akāsimha. Akarā, akarū. Akaruse, akarivhaṃ. Akaraṃ, akarimhe. Ini adalah bentuk-bentuk yang dinyatakan menurut ajjatanī (aorist/masa lampau).

කරිස්සති, කරිස්සන්ති. කරිස්සසි, කරිස්සථ. කරිස්සාමි, කරිස්සාම. කරිස්සතෙ, කරිස්සන්තෙ. කරිස්සසෙ, කරිස්සව්හෙ. කරිස්සං, කස්සං ඉච්චපි. තථා හි පාළි දිස්සති ‘‘කස්සං පුරිසකාරිය’’න්ති. කරිස්සම්හෙ. තථා කාහති, කාහන්ති. කාහසි, කාහථ. කාහාමි, කාහාම. කාහිති, කාහින්ති. කාහිසි ඉච්චෙවමාදිනා යථාසම්භවං යොජෙතබ්බං. භවිස්සන්තීවසෙන වුත්තරූපානි.

Karissati, karissanti. Karissasi, karissatha. Karissāmi, karissāma. Karissate, karissante. Karissase, karissavhe. Karissaṃ, kassaṃ dan sebagainya. Demikianlah terlihat dalam Pāli: 'kassaṃ purisakāriyaṃ' (aku akan melakukan tugas manusia). Karissamhe. Demikian juga kāhati, kāhanti. Kāhasi, kāhatha. Kāhāmi, kāhāma. Kāhiti, kāhinti. Kāhisi, demikianlah dan seterusnya harus dihubungkan sebagaimana mestinya. Ini adalah bentuk-bentuk yang dinyatakan menurut bhavissantī (masa depan).

අකරිස්සා, අකරිස්ස, අකරිස්සංසූති සෙසං සබ්බං යොජෙතබ්බං. කාලාතිපත්තිවසෙන වුත්තරූපානි.

Akarissā, akarissa, akarissaṃsū; semua sisanya harus dihubungkan. Ini adalah bentuk-bentuk yang dinyatakan menurut kālātipatti (kondisional/masa lampau yang tidak terjadi).

කයිරති, කයිරන්ති. කයිරසි, කයිරාථ. කයිරාමි, කයිරාම. කයිරතෙ. සෙසං යොජෙතබ්බං. වත්තමානාවසෙන වුත්තරූපානි.

Kayirati, kayiranti. Kayirasi, kayirātha. Kayirāmi, kayirāma. Kayirate. Sisanya harus dihubungkan. Ini adalah bentuk-bentuk yang dinyatakan menurut vattamānā (masa sekarang) [dalam bentuk pasif].

කයිරතු, කයිරන්තු. සෙසං යොජෙතබ්බං. පඤ්චමීවසෙන වුත්තරූපානි.

Kayiratu, kayirantu. Sisanya harus dihubungkan. Ini adalah bentuk-bentuk yang dinyatakan menurut pañcamī (perintah/imperatif).

කයිරා, කුයිරා. කයිරුං. අත්‍රායං පාළි ‘‘කුම්භිම්හිප’ඤ්ජලිං කුයිරා, චාතඤ්චාපි පදක්ඛිණ’’න්ති. තත්ථ කුම්භිම්හිපි අඤ්ජලින්ති ඡෙදො. කයිරාසි, කයිරාථ. කයිරාමි, කයිරාම. කයිරෙථ, කයිරෙරං. කයිරෙථො, කයිරාව්හො. කයිරං, කයිරාම්හෙ. සත්තමීවසෙන වුත්තරූපානි.

Kayirā, kuyirā. Kayiruṃ. Dalam hal ini ada teks Pāli: 'kumbhimhipa’ñjaliṃ kuyirā, cātañcāpi padakkhiṇaṃ'. Di sana, pemenggalannya adalah 'kumbhimhi api añjaliṃ'. Kayirāsi, kayirātha. Kayirāmi, kayirāma. Kayiretha, kayireraṃ. Kayiretho, kayirāvho. Kayiraṃ, kayirāmhe. Ini adalah bentuk-bentuk yang dinyatakan menurut sattamī (optatif/harapan).

තත්ථ කයිරාති ඉදං ‘‘පුඤ්ඤඤ්චෙ පුරිසො කයිරා’’ති දස්සනතො පඨමපුරිසවසෙන යොජෙතබ්බං, ‘‘අධම්මං සාරථි කයිරා’’ති එත්ථාපි ‘‘සාරථි භවං අධම්මං කරෙය්‍යා’’ති [Pg.274] පඨමපුරිසවසෙන යොජෙතබ්බං, න මජ්ඣිමපුරිසවසෙන. අථ වා ‘‘කයිරාසී’’ති වත්තබ්බෙ සිකාරලොපං කත්වා ‘‘කයිරා’’ති මජ්ඣිමපුරිසවචනං වුත්තන්ති ගහෙතබ්බං.

Di sana, kata 'kayirā' ini harus dihubungkan menurut orang ketiga (paṭhamapurisa) berdasarkan teks 'puññañce puriso kayirā' (jika seseorang melakukan kebajikan). Dalam kalimat 'adhammaṃ sārathi kayirā' pun, ini harus dihubungkan menurut orang ketiga sebagai 'sārathi bhavaṃ adhammaṃ kareyyā' (Tuan kusir hendaknya melakukan ketidakbenaran), bukan menurut orang kedua (majjhimapurisa). Atau, harus dipahami bahwa saat seharusnya dikatakan 'kayirāsi', terjadi penghilangan bunyi 'si' sehingga disebut sebagai 'kayirā' dalam bentuk orang kedua.

එත්ථ පන සියා – යථා ‘‘පුත්තං ලභෙථ වරද’’න්ති පාළියං ‘‘ලභෙථා’’ති ඉමස්ස පදස්ස ‘‘සබ්භිරෙව සමාසෙථ, සබ්භි කුබ්බෙථ සන්ථව’’න්තිආදීසු ‘‘සමාසෙථා’’තිආදීනං විය පඨමපුරිසවසෙන අත්ථං අග්ගහෙත්වා පුරිසවිපල්ලාසං කත්වා ‘‘ලභෙය්‍ය’’න්ති උත්තමපුරිසවසෙනත්ථො අට්ඨකථාචරියෙහි ගහිතො, තථා තුම්හෙහිපි ‘‘අධම්මං සාරථි කයිරා’’ති එත්ථ ‘‘කයිරා’’ති පදස්ස පුරිසවිපල්ලාසං කත්වා ‘‘කරෙය්‍යාසී’’ති මජ්ඣිමපුරිසවසෙනත්ථො වත්තබ්බො, අට්ඨකථාචරියෙහිපි ‘‘කරෙය්‍යාසී’’ති තදත්ථො වුත්තොති? සච්චං, එවං සන්තෙපි අට්ඨකථාචරියෙහි වොහාරත්ථෙසු පරමකොසල්ලසමන්නාගතත්තා ‘‘ත්ව’’න්ති වත්තබ්බෙ අත්ථෙ භවංසද්දො පවත්තති, ‘‘භව’’න්ති වත්තබ්බෙ අත්ථෙ ත්වංසද්දො පවත්තතීති චින්තෙත්වා අධිප්පායත්ථවසෙන ‘‘කරෙය්‍යාසී’’ති අත්ථො වුත්තො, න පුරිසවිපල්ලාසවසෙන. තථා හි ‘‘පුත්තං ලභෙථ වරද’’න්ති ඉමස්ස අට්ඨකථායං ‘‘ලභෙථා’’ති උල්ලිඞ්ගිත්වා ‘‘ලභෙය්‍ය’’න්ති පුරිසවිපල්ලාසවසෙන විවරණං කතං. ‘‘අධම්මං සාරථි කයිරා’’ති ඉමස්ස පන අට්ඨකථායං ‘‘කයිරා’’ති උල්ලිඞ්ගිත්වා ‘‘කරෙය්‍යාසී’’ති විවරණං කතං, තස්මා ‘‘අධම්මං සාරථි කයිරා’’ති එත්ථ පුරිසවිපල්ලාසො න චින්තෙතබ්බො. අථ වා යථා ‘‘පුත්තං ලභෙථ වරද’’න්ති එත්ථ ච ‘‘කායෙ රජො න ලිම්පෙථා’’තිආදීසු එථවචනං ගහිතං, එවං එථවචනං අග්ගහෙත්වා ‘‘ලභෙ අථා’’ති පදච්ඡෙදො කරණීයො. එවඤ්හි සති පුරිසවිපල්ලාසෙන කිච්චං නත්ථි. තත්ථ ලභෙති සත්තමියා [Pg.275] උත්තමපුරිසවචනං ‘‘වජ්ඣඤ්චාපි පමොචයෙ’’ති පදමිව. අථාති අධිකාරන්තරෙ නිපාතො පදපූරණෙ වා. එත්ථ ච අධිකාරන්තරවසෙන අපරම්පි වරං පුත්තං ලභෙය්‍යන්ති අත්ථො. යස්මා පනෙත්ථ ද්වින්නමත්ථානං උප්පත්ති දිස්සති, යස්මා චෙතෙසු ද්වීසු දුජ්ජානො භගවතො අධිප්පායො, තස්මා ද්වෙපි අත්ථා ගහෙතබ්බාව.

Di sini mungkin ada pendapat – sebagaimana dalam Teks (Pāli) 'puttaṃ labhetha varadaṃ', arti dari kata 'labhetha' ini tidak diambil menurut orang ketiga seperti kata 'samāsetha' dalam 'sabbhireva samāsetha, sabbhi kubbetha santhavaṃ' dan sebagainya, melainkan para Guru Komentar (Aṭṭhakathācariya) mengambil artinya menurut orang pertama (uttamapurisa) dengan melakukan pertukaran orang (purisavipallāsa) menjadi 'labheyyaṃ'. Demikian pula oleh kalian, dalam kalimat 'adhammaṃ sārathi kayirā', arti kata 'kayirā' harus diucapkan menurut orang kedua (majjhimapurisa) dengan melakukan pertukaran orang menjadi 'kareyyāsi'. Apakah para Guru Komentar juga menyebutkan artinya sebagai 'kareyyāsi'? Benar, meskipun demikian, karena para Guru Komentar memiliki kemahiran tertinggi dalam penggunaan istilah konvensional, mereka berpikir bahwa kata 'bhavaṃ' (Tuan) digunakan untuk makna 'tvaṃ' (engkau), dan kata 'tvaṃ' digunakan untuk makna 'bhavaṃ'. Oleh karena itu, berdasarkan makna yang dimaksudkan, mereka menyebutkan artinya sebagai 'kareyyāsi', bukan karena pertukaran orang. Sebab, dalam Komentar untuk 'puttaṃ labhetha varadaṃ', setelah mengutip 'labhetha', penjelasan diberikan sebagai 'labheyyaṃ' melalui pertukaran orang. Namun, dalam Komentar untuk 'adhammaṃ sārathi kayirā', setelah mengutip 'kayirā', penjelasan diberikan sebagai 'kareyyāsi'. Oleh karena itu, dalam 'adhammaṃ sārathi kayirā', pertukaran orang tidak perlu dipikirkan. Atau, sebagaimana dalam 'puttaṃ labhetha varadaṃ' dan dalam 'kāye rajo na limpetha' dan sebagainya, kata 'etha' diambil; demikian pula tanpa mengambil kata 'etha', pemisahan kata (padacchedo) harus dilakukan menjadi 'labhe athā'. Jika demikian, tidak ada keperluan dengan pertukaran orang. Di sana, 'labhe' adalah bentuk orang pertama (uttamapurisa) dalam modus optatif (sattami), seperti kata 'pamocaye' dalam 'vajjhañcāpi pamocaye'. Sedangkan 'atha' adalah partikel (nipāta) dalam arti keadaan lain atau sekadar pelengkap kata. Di sini, berdasarkan arti keadaan lain, maknanya adalah 'ia akan mendapatkan putra lain yang merupakan anugerah'. Karena di sini muncul dua kemungkinan makna, dan karena di antara keduanya sulit untuk mengetahui maksud Sang Baginda (Buddha), maka kedua makna tersebut harus diambil.

එත්ථ පන කිඤ්චාපි ලිඞ්ගවිපල්ලාසො විභත්තිවිපල්ලාසො වචනවිපල්ලාසො කාලවිපල්ලාසො පුරිසවිපල්ලාසො අක්ඛරවිපල්ලාසොති ඡබ්බිධො විපල්ලාසො ආහරිත්වා දස්සෙතබ්බො, තථාපි සො උපරි ආවිභවිස්සතීති න දස්සිතො. තත්‍ර කයිරාථාති පදං සත්තමියා පරස්සපදවසෙන අත්තනොපදවසෙන ච ද්විධා භිජ්ජති, තථා මජ්ඣිමපුරිසබහුවචනවසෙන පඨමපුරිසෙකවචනවසෙන ච. තථා හි ‘‘යථා පුඤ්ඤානි කයිරාථ, දදන්තා අපරාපර’’න්ති එත්ථ ‘‘කයිරාථා’’ති ඉදං සත්තමියා පරස්සපදවසෙන මජ්ඣිමපුරිසබහුවචනවසෙන ච වුත්තං. යථානුරූපං පුඤ්ඤානි කරෙය්‍යාථයෙවාති හි අත්ථො. ‘‘කයිරාථ ධීරො පුඤ්ඤානී’’ති එත්ථ පන ‘‘කයිරාථා’’ති ඉදං සත්තමියා අත්තනොපදවසෙන පඨමපුරිසෙකවචනවසෙන ච වුත්තං. කරෙය්‍යාති හි අත්ථො. ඉධ පරොක්ඛාදිවසෙන යිරපච්චයසහිතානි රූපානි යෙභුය්‍යෙන සාසනෙ අප්පසිද්ධානීති න දස්සිතානි.

Di sini, meskipun enam jenis pertukaran (vipallāsa) harus ditunjukkan dengan membawanya masuk, yaitu: pertukaran gender (liṅgavipallāso), pertukaran infleksi (vibhattivipallāso), pertukaran bilangan (vacanavipallāso), pertukaran waktu (kālavipallāso), pertukaran orang (purisavipallāso), dan pertukaran aksara (akkharavipallāso); namun hal itu tidak ditunjukkan karena akan menjadi jelas di bagian selanjutnya. Di sana, kata 'kayirātha' terbagi menjadi dua menurut akhiran Parassapada dan Attanopada dari modus optatif (sattami), serta menurut orang kedua jamak (majjhimapurisa-bahuvacana) dan orang ketiga tunggal (paṭhamapurisa-ekavacana). Sebab, dalam 'yathā puññāni kayirātha, dadantā aparāparaṃ', kata 'kayirātha' ini diucapkan menurut Parassapada dari modus optatif dan menurut orang kedua jamak. Karena maknanya adalah 'hendaklah kalian senantiasa melakukan kebajikan-kebajikan sebagaimana mestinya'. Namun dalam 'kayirātha dhīro puññānī', kata 'kayirātha' ini diucapkan menurut Attanopada dari modus optatif dan menurut orang ketiga tunggal. Karena maknanya adalah 'hendaknya orang yang bijaksana melakukan kebajikan-kebajikan'. Di sini, bentuk-bentuk yang disertai dengan imbuhan 'yira' menurut parokkhā dan lainnya, sebagian besar jarang digunakan dalam Ajaran (Sāsana), sehingga tidak ditunjukkan.

අත්තනො ඵලං කරොතීති කාරණං. කරොතීති කත්තා, එවං කාරකො කාරකං වා. එත්ථ හි කාරකසද්දො යත්ථ කත්තුකාරකකම්මකාරකාදිවාචකො, තත්ථ පුල්ලිඞ්ගොපි හොති, යෙභුය්‍යෙන නපුංසකලිඞ්ගොපි. යත්ථ පන රජතකාරකම්මකාරලොහකාරාදිවාචකො, තත්ථ පුල්ලිඞ්ගො එව. කාරාපෙතීති කාරාපකො. කරං, කුබ්බං, ක්‍රුබ්බං, කරොන්තො, කුබ්බන්තො, කුබ්බානො, කුරුමානො, පක්‍රුංබ්බමානො[Pg.276]. කාරිකා, කාරාපිකා. කරොන්තී, කුබ්බන්තී. කාරකං කුලං. කාරාපකං, කරොන්තං, කුබ්බන්තං, කුරුමානං. සඞ්ඛාරො, පරික්ඛාරො, පරික්ඛතො, පුරක්ඛතො, කරණං, ක්‍රියා. අක්ඛරචින්තකා පන ‘‘ක්‍රියා’’ ඉච්චපි පදමිච්ඡන්ති. එත්ථ ක්‍රියාසද්දො කිඤ්චාපි ‘‘අඵලා හොති අක්‍රුබ්බතො’’තිආදීසු කකාරරකාරසංයොගවන්තානි පදානි දිස්සන්ති, තථාපි ක්ලෙසසද්දො විය පාළියං න දිස්සති, අදිස්සමානොපි සො අට්ඨකථාචරියාදීහි ගරූහි ගහිතත්තා ගහෙතබ්බොව. තථා හි ‘‘ක්‍රියාක්‍රියාපත්තිවිභාගදෙසකො’’තිආදිකා සද්දරචනා දිස්සති.

'Kāraṇa' berarti ia yang melakukan buah bagi dirinya sendiri. 'Pelaku' (kattā) berarti ia yang melakukan; demikianlah disebut 'kārako' atau 'kārakaṃ'. Di sini, kata 'kāraka' ketika merujuk pada pelaku (kattukāraka), objek (kammakāraka), dan sebagainya, bisa bergender maskulin (pulliṅga) dan sebagian besar juga netral (napuṃsakaliṅga). Namun, ketika merujuk pada perajin perak, pekerja, pandai besi, dan sebagainya, ia hanya bergender maskulin saja. 'Kārāpako' berarti ia yang menyuruh melakukan. Bentuk lainnya: karaṃ, kubbaṃ, krubbaṃ, karonto, kubbanto, kubbāno, kurumāno, pakruṃbbamāno. Pelaku wanita: kārikā, kārāpikā. Karontī, kubbantī (feminin). Keluarga yang melakukan (kārakaṃ kulaṃ). Kārāpakaṃ, karontaṃ, kubbantaṃ, kurumānaṃ. Saṅkhāro, parikkhāro, parikkhato, purakkhato, karaṇaṃ, kriyā. Namun, para ahli tata bahasa (akkharacintakā) menghendaki kata 'kriyā'. Di sini, meskipun kata 'kriyā' terlihat dalam bentuk kata yang memiliki persandian konsonan 'k' dan 'r' seperti dalam 'aphalā hoti akrubbato' dan sebagainya, namun seperti halnya kata 'klesa', itu tidak ditemukan dalam Teks Pāli. Meskipun tidak terlihat (dalam Pāli), hal itu tetap harus diambil karena telah diterima oleh para Guru yang dihormati seperti para Guru Komentar. Sebab, terlihat penyusunan kata seperti 'kriyākriyāpattivibhāgadesako' dan sebagainya.

කාතුං, කත්තුං. කාතවෙ, කාරෙතුං. කත්වා, කත්වාන, කාතුන, කරිත්වා, කරිත්වාන, කච්ච, අධිකච්ච, කරිය, කරියාන, පුරක්ඛිත්වා, කාරෙත්වා. අඤ්ඤානිපි තුමන්තාදීනි යොජෙතබ්බානි.

Kātuṃ, kattuṃ (untuk melakukan). Kātave, kāretuṃ (untuk menyuruh melakukan). Katvā, katvāna, kātuna, karitvā, karitvāna, kacca, adhikacca, kariya, kariyāna, purakkhitvā, kāretvā (setelah melakukan/setelah menyuruh melakukan). Bentuk tumanta dan lainnya juga harus dihubungkan.

තත්‍ර කච්චාති කත්වා. අධිකච්චාති අධිකං කත්වා. අක්ඛරචින්තකා පන සද්දසත්ථනයං නිස්සාය ‘‘අධිකිච්ච’’ ඉති රූපං ඉච්ඡන්ති, මයං පනෙතාදිසං රූපං පාළියා අනුකූලං න හොතීති න ඉච්ඡාම. තථා හි ථෙරිකාගාථායං ගොතමියා පරිනිබ්බානවචනෙ ‘‘පදක්ඛිණං කච්ච නිපච්ච පාදෙ’’ති පාළි දිස්සති. තත්ථ හි පදක්ඛිණං කත්වාති අත්ථො. කච්චාති පදස්ස දස්සනෙන අධිකච්චාති පදම්පි දිට්ඨමෙව හොති, එස නයො අඤ්ඤත්‍රාපි යථාරහං වෙදිතබ්බො.

Di sana, 'kacca' berarti 'katvā' (setelah melakukan). 'Adhikacca' berarti setelah melakukan secara berlebih. Namun, para ahli tata bahasa, dengan bersandar pada metode risalah tata bahasa, menghendaki bentuk 'adhikicca'. Akan tetapi, kami tidak menghendaki bentuk seperti itu karena tidak sesuai dengan Teks Pāli. Sebab, dalam Therīgāthā, pada ucapan parinibbāna Gotamī, terlihat teks Pāli: 'padakkhiṇaṃ kacca nipacca pāde'. Di sana, maknanya adalah setelah melakukan penghormatan (padakkhiṇaṃ katvā). Dengan ditunjukkannya kata 'kacca', maka kata 'adhikacca' pun telah terlihat. Metode ini harus dipahami secara tepat juga di tempat-tempat lain.

ඉදානි කරොතිස්ස ධාතුස්ස අප්පමත්තකං අත්ථාතිසයයොගං කථයාම – තණ්හඞ්කරො. කාරණා. ඵරුසාහි වාචාහි පක්‍රුබ්බමානො. සන්තෙ න කුරුතෙ පියන්ති.

Sekarang kami akan menjelaskan sedikit pertautan kelebihan makna dari akar kata √kar (karoti) – taṇhaṅkaro (pembuat nafsu keinginan). Kāraṇā (karena alasan). Pharusāhi vācāhi pakrubbamāno (dilakukan dengan kata-kata kasar). Sante na kurute piyaṃ (ia tidak menunjukkan rasa sayang kepada orang-orang baik).

තත්‍ර [Pg.277] තණ්හඞ්කරොති වෙනෙය්‍යානං තණ්හං ලොභං කරොති හිංසතීති තණ්හඞ්කරො. අථ වා රූපකායධම්මකායසම්පත්තියා අත්තනි සකලලොකස්ස තණ්හං සිනෙහං කරොති ජනෙතීති තණ්හඞ්කරො. කාරණාති හිංසනා. පක්‍රුබ්බමානොති හිංසමානො. සන්තෙ න කුරුතෙ පියන්ති සප්පුරිසෙ අත්තනො පියෙ ඉට්ඨෙ කන්තෙ මනාපෙ න කරොතීති අත්ථො. අථ වා පියං පියායමානො තුස්සමානො මොදමානො සන්තෙ න කුරුතෙ න සෙවතීති අත්ථො. යථා ‘‘රාජානං සෙවතී’’ති එතස්මිං අත්ථෙ රාජානං පියං කුරුතෙති සද්දසත්ථවිදූ මන්තෙන්ති, දුල්ලභායං නීති සාධුකං මනසි කාතබ්බා.

Di sana, taṇhaṅkaro: ia yang menciptakan (karoti) keinginan (taṇhaṃ) atau keserakahan (lobhaṃ) bagi mereka yang akan dibimbing (veneyyānaṃ); atau karena ia menyakiti (hiṃsatīti), maka disebut taṇhaṅkaro. Atau, ia disebut taṇhaṅkaro karena ia menciptakan (karoti) atau membangkitkan (janeti) keinginan atau kasih sayang (sinehaṃ) dalam diri seluruh dunia melalui kesempurnaan tubuh jasmani dan tubuh dhamma (rūpakāyadhammakāyasampattiyā). 'Kāraṇā' berarti menyakiti. 'Pakrubbamānoti' berarti sedang disakiti. 'Sante na kurute piyaṃ' berarti ia tidak menjadikan (na karotīti) orang-orang baik (sappurise) sebagai kekasihnya, yang disukai, yang dicintai, atau yang menyenangkan bagi dirinya sendiri. Atau, 'piyaṃ piyāyamāno' berarti merasa puas dan bergembira, ia tidak bergaul dengan (na sevatīti) orang-orang baik. Sebagaimana para ahli bahasa (saddasatthavidū) menjelaskan arti 'rājānaṃ sevatī' (ia melayani raja) sebagai 'ia menjadikan raja sebagai kekasihnya' (rājānaṃ piyaṃ kurute); aturan tata bahasa yang jarang ini harus diperhatikan dengan baik.

එත්ථ ච පරික්ඛාරසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරො නීයතෙ, ‘‘පරික්ඛාරොති සත්තහි නගරපරික්ඛාරෙහි සුපරික්ඛිත්තං හොතී’’තිආදීසු පරිවාරො වුච්චති. ‘‘රථො සෙතපරික්ඛාරො, ඣානක්ඛො චක්කවීරියො’’තිආදීසු අලඞ්කාරො. ‘‘යෙ චිමෙ පබ්බජිතෙන ජීවිතපරික්ඛාරා සමුදානෙතබ්බා’’තිආදීසු සම්භාරො. එත්ථෙතඤ්හි වුච්චති –

Dan di sini, pengertian dari kata 'parikkhāra' diberikan: dalam kalimat 'parikkhāroti sattahi nagaraparikkhārehi suparikkhittaṃ hoti' (perlengkapan: dikelilingi dengan baik oleh tujuh perlengkapan kota) dan sebagainya, itu disebut sebagai pengikut atau lingkungan (parivāro). Dalam 'Ratho setaparikkhāro, jhānakkho cakkavīriyo' (Kereta dengan perlengkapan putih, sumbu jhana, roda kegigihan) dan sebagainya, itu berarti hiasan (alaṅkāro). Dalam 'Ye cime pabbajitena jīvitaparikkhārā samudānetabbā' (Perlengkapan hidup yang harus dikumpulkan oleh seorang petapa) dan sebagainya, itu berarti perbekalan atau persyaratan (sambhāro). Karena itulah dikatakan —

සාසනඤ්ඤූහි විඤ්ඤූහි, පරික්ඛාරොති සාසනෙ;

පරිවාරො අලඞ්කාරො, සම්භාරො ච පවුච්චති.

Oleh mereka yang bijaksana dan mengetahui ajaran, 'parikkhāra' dalam ajaran disebut sebagai pengikut (parivāro), hiasan (alaṅkāro), dan perbekalan (sambhāro).

ජාගර නිද්දක්ඛයෙ. ජාගරොති. ජාගරං. දීඝා ජාගරතො රත්ති.

Jāgara dalam arti lenyapnya tidur. Jāgaroti (ia terjaga). Jāgaraṃ (kewaspadaan). 'Dīghā jāgarato ratti' (Malam terasa panjang bagi orang yang terjaga).

තනාදී එත්තකා දිට්ඨා, ධාතවො මෙ යථාබලං;

සුත්තෙස්වඤ්ඤෙපි පෙක්ඛිත්වා, ගණ්හව්හො අත්ථයුත්තිතොති.

Akar-akar kata mulai dari 'tan' dan sebagainya telah terlihat sejauh ini; sesuai dengan kemampuanku, carilah akar-akar lain dalam sutra-sutra, dan pahamilah sesuai dengan artinya.

තනාදිගණොයං.

Inilah kelompok Tanādi.

රුධාදිඡක්කං [Pg.278] විවිධත්ථසාරං,මතිඞ්කරං විඤ්ඤුජනාධිරාමං;

උළාරඡන්දෙහි සුසෙවනීයං,සුවණ්ණහංසෙහි සුචිංව ඨානං.

Enam kelompok Rudhādi yang memiliki inti dari berbagai makna, yang mencerahkan pikiran, yang menjadi tempat kegembiraan bagi orang-orang bijak; patut dilayani oleh mereka yang memiliki keinginan luhur, seperti tempat yang murni bagi angsa-angsa emas.

ඉති නවඞ්ගෙ සාට්ඨකථෙ පිටකත්තයෙ බ්‍යප්පථගතීසු විඤ්ඤූනං

Demikianlah bagi orang-orang bijak dalam cara-cara pengungkapan dari Tiga Piṭaka beserta sembilan bagian dan komentarnya,

කොසල්ලත්ථාය කතෙ සද්දනීතිප්පකරණෙ රුධාදිඡක්කං

Dalam kitab Saddanīti yang disusun untuk kemahiran (tata bahasa), bagian tentang enam kelompok Rudhādi,

නාම

Nama

සත්තරසමො පරිච්ඡෙදො.

Bab ketujuh belas.

18. චුරාදිගණපරිදීපන

18. Penjelasan tentang kelompok Curādi.

ඉතො පරං පවක්ඛාමි, පචුරත්ථහිතක්කරං;

චුරාදිකගණනාමං, නාමතො අට්ඨමං ගණං.

Setelah ini, saya akan menjelaskan nama kelompok Curādi, kelompok kedelapan menurut namanya, yang bermanfaat bagi banyak makna.

චුර ථෙය්‍යෙ. ථෙනනං ථෙය්‍යං, චොරිකාති වුත්තං හොති. තස්මිං ථෙය්‍යෙ චුරධ්තු වත්තති. චොරෙති, චොරයති, චොරො, චොරී, චොරිකා, චොරෙතු, චොරයිතුං, චොරෙත්වා, චොරයිත්වා. කත්තුත්ථෙසු ණෙණයතා චුරාදිගණලක්ඛණං. කාරිතෙ – චොරාපෙති, චොරාපයති, චොරාපෙතුං, චොරාපයිතුං, චොරාපෙත්වා, චොරාපයිත්වා. කම්මෙධනං චොරෙහි චොරියති, චොරිතං ධනං. එස නයො සබ්බත්ථ.

Cura dalam arti mencuri. 'Thenanaṃ' berarti pencurian (theyyaṃ), yang disebut sebagai tindakan mencuri (corikā). Akar kata cur digunakan dalam arti pencurian tersebut. Coreti, corayati (ia mencuri), coro (pencuri laki-laki), corī (pencuri perempuan), corikā (pencurian), coretu, corayituṃ, coretvā, corayitvā. Ciri dari kelompok Curādi adalah penggunaan imbuhan ṇe dan ṇaya dalam arti pelaku (kattu). Dalam bentuk kausatif (kārite) — corāpeti, corāpayati, corāpetuṃ, corāpayituṃ, corāpetvā, corāpayitvā. Dalam arti pasif (kamma): 'dhanaṃ corehi coriyati' (harta dicuri oleh para pencuri), 'coritaṃ dhanaṃ' (harta yang telah dicuri). Cara ini berlaku di semua tempat.

කකාරන්තධාතු

Akar kata yang berakhiran huruf 'ka'.

ලොක දස්සනෙ. ලොකෙති, ලොකයති, ඔලොකෙති, ඔලොකයති, උල්ලොකෙති, උල්ලොකයති, අපලොකෙති, අපලොකයති, ආලොකෙති, ආලොකයති, විලොකෙති, විලොකයති. ලොකො, ආලොකො, ලොකනං, ඔලොකනං, උල්ලොකනං, ආලොකනං, විලොකනං, අපලොකනං, අවලොකනං. ඔලොකෙතුං, ඔලොකයිතුං, ඔලොකෙත්වා, ඔලොකයිත්වා. කාරිතෙ පන ‘‘ඔලොකාපෙති, ඔලොකාපයති, ඔලොකාපෙතුං, ඔලොකාපයිතුං, ඔලොකාපෙත්වා[Pg.279], ඔලොකාපයිත්වා’’ ඉච්චෙවමාදීනි යොජෙතබ්බානි. එස නයො සබ්බත්ථාපි.

Loka dalam arti melihat. Loketi, lokayati (ia melihat), oloketi, olokayati (ia memandang), ulloketi, ullokayati (ia melihat ke atas), apaloketi, apalokayati (ia melihat jauh/meminta izin), āloketi, ālokayati (ia melihat/menerangi), viloketi, vilokayati (ia mengamati). Loko, āloko, lokanaṃ, olokanaṃ, ullokanaṃ, ālokanaṃ, vilokanaṃ, apalokanaṃ, avalokanaṃ. Oloketuṃ, olokayituṃ, oloketvā, olokayitvā. Dalam bentuk kausatif (kārite), bentuk-bentuk seperti 'olokāpeti, olokāpayati, olokāpetuṃ, olokāpayituṃ, olokāpetvā, olokāpayitvā' dan sebagainya harus diterapkan. Cara ini juga berlaku di semua tempat.

තත්ථ ලොකොති තයො ලොකා සඞ්ඛාරලොකො සත්තලොකො ඔකාසලොකොති. තත්ථ ‘‘එකො ලොකො සබ්බෙ සත්තා ආහාරට්ඨිතිකා’’ති ආගතට්ඨානෙ සඞ්ඛාරලොකො වෙදිතබ්බො. ‘‘සස්සතො ලොකො’ති වා ‘අසස්සතො ලොකො’ති වා’’ති ආගතට්ඨානෙ සත්තලොකො.

Di sana, 'lokoti' berarti tiga dunia: saṅkhāraloko (dunia bentukan), sattaloko (dunia makhluk), dan okāsaloko (dunia ruang). Di sana, dalam bagian yang datang seperti 'eko loko sabbe sattā āhāraṭṭhitikā' (satu dunia, semua makhluk hidup bergantung pada makanan), saṅkhāraloko harus dipahami. Dalam bagian yang datang seperti 'sassato loko' (dunia adalah kekal) atau 'asassato loko' (dunia adalah tidak kekal), itu adalah sattaloko.

‘‘යාවතා චන්දිමසූරියා පරිහරන්ති,දිසා භන්ති විරොචමානා;

තාව සහස්සධා ලොකො,එත්ථ තෙ වත්තතෙ වසො’’ති

'Sejauh bulan dan matahari beredar, menerangi arah-arah dengan cahaya yang benderang; sejauh itu dunia seribu kali lipat, di sanalah kekuasaanmu berlaku.'

ආගතට්ඨානෙ ඔකාසලොකො.

Dalam bagian yang datang (seperti kutipan tersebut), itu adalah okāsaloko.

අථ වා ලොකොති තිවිධො ලොකො කිලෙසලොකො භවලොකො ඉන්ද්‍රියලොකොති. තත්ථ රාගාදිකිලෙසබහුලතාය කාමාවචරසත්තා කිලෙසලොකො. ඣානාභිඤ්ඤාපරිබුද්ධියා රූපාවචරසත්තා භවලොකො. ආනෙඤ්ජසමාධිබහුලතාය විසදින්ද්‍රියත්තා අරූපාවචරසත්තා ඉන්ද්‍රියලොකො. අථ වා කිලිස්සනං කිලෙසො, විපාකදුක්ඛන්ති අත්ථො. තස්මා දුක්ඛබහුලතාය අපායෙසු සත්තා කිලෙසලොකො. තදඤ්ඤෙ සත්තා සම්පත්තිභවභාවතො භවලොකො. තත්ථ යෙ විමුත්තිපරිපාචකෙහි ඉන්ද්‍රියෙහි සමන්නාගතා සත්තා, සො ඉන්ද්‍රියලොකොති වෙදිතබ්බං.

Atau, 'lokoti' adalah dunia tiga jenis: kilesaloko (dunia kekotoran batin), bhavaloko (dunia keberadaan), dan indriyaloko (dunia indra). Di sana, makhluk-makhluk di alam indra (kāmāvacara) karena banyaknya kekotoran batin seperti nafsu ragawi dan sebagainya disebut kilesaloko. Makhluk-makhluk di alam materi (rūpāvacara) karena pencerahan melalui jhana dan kemampuan luar biasa (abhiññā) disebut bhavaloko. Makhluk-makhluk di alam tanpa materi (arūpāvacara) karena kejernihan indra melalui banyaknya konsentrasi yang tak tergoyahkan (āneñjasamādhi) disebut indriyaloko. Atau, 'kilissanaṃ kileso', yang berarti penderitaan dari hasil perbuatan (vipākadukkha). Oleh karena itu, makhluk-makhluk di alam rendah (apāyesu) karena banyaknya penderitaan disebut kilesaloko. Makhluk-makhluk selain itu disebut bhavaloko karena keberadaan mereka dalam alam kemakmuran (sampattibhavabhāvato). Di sana, makhluk-makhluk yang memiliki indra-indra yang membawa pada kematangan pembebasan, itulah yang harus dipahami sebagai indriyaloko.

ජාතකට්ඨකථායං පන –

Namun dalam Jātakaṭṭhakathā —

‘‘සඞ්ඛාරලොකො සත්තලොකො ඔකාසලොකො ඛන්ධලොකො ආයතනලොකො ධාතුලොකොති [Pg.280] අනෙකවිධො ලොකො. එත්ථ ‘එකො ලොකො සබ්බෙ සත්තා ආහාරට්ඨිතිකා…පෙ… අට්ඨාරස ලොකා අට්ඨාරස ධාතුයො’ති එත්ථ සඞ්ඛාරලොකො වුත්තො. ඛන්ධලොකාදයො තදන්තොගධායෙව. ‘අයං ලොකො පරො ලොකො බ්‍රහ්මලොකො සදෙවකො’තිආදීසු පන සත්තලොකො වුත්තො. ‘යාවතා චන්දිමසූරියා පරිහරන්ති, දිසා භන්ති විරොචමානා. තාව සහස්සධා ලොකො, එත්ථ තෙවත්තතෙ වසො’ති එත්ථ ඔකාසලොකො වුත්තො’’ති වුත්තං.

'Dunia terdiri dari berbagai jenis: saṅkhāraloko, sattaloko, okāsaloko, khandhaloko, āyatanaloko, dan dhātuloko. Di sini, dalam kalimat "eko loko sabbe sattā āhāraṭṭhitikā... sampai... aṭṭhārasa lokā aṭṭhārasa dhātuyo", di sini saṅkhāraloko yang dimaksud. Khandhalokā dan lainnya sudah termasuk di dalamnya. Namun dalam kalimat "ayaṃ loko paro loko brahmaloko sadevako" dan sebagainya, sattaloko yang dimaksud. Dalam kalimat "yāvatā candimasūriyā pariharanti, disā bhanti virocamānā. tāva sahassadhā loko, ettha te vattate vaso", di sini okāsaloko yang dimaksud,' demikianlah dikatakan.

අත්ථතො පන ඉන්ද්‍රියබද්ධානං ඛන්ධානං සමූහො සන්තානො ච සත්තලොකො, රූපාදීසු සත්තවිසත්තතාය සත්තො, ලොකියති එත්ථ කුසලාකුසලං තබ්බිපාකො චාති. අනින්ද්‍රියබද්ධානං රූපානං සමූහො සන්තානො ච ඔකාසලොකො, ලොකියන්ති එත්ථ තසා ථාවරා ච, තෙසඤ්ච ඔකාසභූතොති, තදාධාරණතාය හෙස ‘‘භාජනලොකො’’තිපි වුච්චති. දුවිධොපි චෙස රූපාදිධම්මෙ උපාදාය පඤ්ඤත්තත්තා උපාදාපඤ්ඤත්තිභූතො අපරමත්ථසභාවො සප්පච්චයෙ පන රූපාරූපධම්මෙ උපාදාය පඤ්ඤත්තත්තා තදුභයස්සාපි උපාදානානං වසෙන පරියායතො පච්චයායත්තවුත්තිතා උපචරිතබ්බා, තදුභයෙ ඛන්ධා සඞ්ඛාරලොකො, පච්චයෙහි සඞ්ඛරියන්ති, ලුජ්ජන්ති පලුජ්ජන්ති චාති එත්ථ පච්චයායත්තවුත්තිතාය මග්ගඵලධම්මානම්පි සතිපි ලුජ්ජනපලුජ්ජනත්තෙ තෙභූමිකධම්මානංයෙව ‘‘ලොකො’’ති අධිප්පෙතත්තා නත්ථි ලොකතාපජ්ජනං. තථා හි තෙ ‘‘ලොකුත්තරා’’ති වුත්තා.

Namun dari segi makna, kumpulan dan kelangsungan agregat (khandhānaṃ) yang terikat dengan indra adalah sattaloko; ia disebut 'satto' karena ia terikat atau melekat pada bentuk dan sebagainya, di sana perbuatan baik dan buruk beserta hasilnya dapat dilihat (lokiyati). Kumpulan dan kelangsungan bentuk-bentuk yang tidak terikat dengan indra adalah okāsaloko; di sana makhluk yang bergerak dan diam dapat dilihat (lokiyanti), dan ia menjadi tempat (okāsa) bagi mereka; karena ia menopang mereka, ia juga disebut 'bhājanaloko' (dunia wadah). Kedua jenis ini hanyalah konsep (paññatti) karena ditetapkan berdasarkan fenomena bentuk dan sebagainya, sehingga sifat aslinya bukan kebenaran mutlak (aparamatthasabhāvo). Namun, karena ditetapkan berdasarkan fenomena materi dan non-materi yang berkondisi (sappaccaye), maka secara kiasan melalui kemelekatan pada keduanya, hal itu dapat digunakan sesuai ketergantungan pada kondisi. Agregat dalam keduanya itu adalah saṅkhāraloko; karena mereka dibentuk oleh kondisi-kondisi (saṅkhariyanti), serta hancur (lujjanti) dan binasa (palujjanti). Di sini, meskipun jalan (maggaphaladhammānaṃ) dan buah juga memiliki sifat hancur dan binasa, mereka tidak dianggap sebagai 'loko' karena yang dimaksud dengan 'loko' hanyalah fenomena yang berada dalam tiga alam (tebhūmikadhammā) karena ketergantungan pada kondisi. Karena itulah, mereka disebut 'lokuttara' (di atas dunia/supramundane).

ආලොකොති රස්මි, ආලොකෙන්ති එතෙන භුසො පස්සන්ති ජනා චක්ඛුවිඤ්ඤාණං වාති ආලොකො. ඔලොකනන්ති [Pg.281] හෙට්ඨා පෙක්ඛනං. විලොකනන්ති උද්ධං පෙක්ඛනං. ආලොකනන්ති පුරතො පෙක්ඛනං. විලොකනන්ති ද්වීසු පස්සෙසු පෙක්ඛනං, විවිධා වා පෙක්ඛනං. අපලොකනන්ති ‘‘සඞ්ඝං අපලොකෙත්වා’’තිආදීසු විය ජානාපනං. අවලොකනන්ති ‘‘නාගාවලොකිතං අවලොකෙත්වා’’තිආදීසු විය පුරිමකායං පරිවත්තෙත්වා පෙක්ඛනං. ‘‘ආලොකිතෙ විලොකිතෙ සම්පජානකාරී හොතී’’ති එත්ථාපි භාවවසෙන ආලොකනං ආලොකිතං විලොකනං විලොකිතන්ති අත්ථො ගහෙතබ්බො.

Āloko berarti cahaya; orang-orang melihat dengan jelas atau melihat dengan kesadaran mata melalui ini, maka disebut āloko. Olokana berarti melihat ke bawah. Vilokana berarti melihat ke atas. Ālokana berarti melihat ke depan. Vilokana berarti melihat ke dua sisi atau berbagai jenis penglihatan. Apalokana berarti pemberitahuan, seperti dalam kalimat 'setelah memberitahu Sangha' (saṅghaṃ apaloketvā) dan seterusnya. Avalokana berarti melihat dengan memutar bagian depan tubuh, seperti dalam kalimat 'setelah melihat dengan penglihatan gajah' (nāgāvalokitaṃ avaloketvā) dan seterusnya. Dalam kalimat 'bertindak dengan penuh kesadaran saat melihat ke depan (ālokite) dan melihat ke sekeliling (vilokite)', arti dari ālokita dan vilokita harus dipahami sebagai tindakan melihat (bhāvavasena).

ථක පටිඝාතෙ. ථකෙති, ථකයති ද්වාරං පුරිසො.

Thaka dalam arti menghambat (paṭighāta). Thaketi, thakayati: seorang pria menutup pintu.

තක්ක විතක්කෙ. තක්කෙති, විතක්කෙති, විතක්කයති. තක්කො, විතක්කො, විතක්කිතා.

Takka dalam arti berpikir (vitakka). Takketi, vitakketi, vitakkayati. Takko, vitakko, vitakkitā (orang yang berpikir).

තත්ථ තක්කනං තක්කො, ඌහනන්ති වුත්තං හොති, එවං විතක්කො. අථ වා විතක්කෙන්ති එතෙන, සයං වා විතක්කෙති, විතක්කනමත්තමෙව වා එතන්ති විතක්කො. ‘‘තක්කො, විතක්කො, අප්පනා, බ්‍යප්පනා, චෙතසො අභිනිරොපනා’’ති අභිධම්මෙ පරියායසද්දා වුත්තා. විතක්කෙතීති විතක්කිතා, පුග්ගලො. ‘‘අවිතක්කිතා මච්චුමුපබ්බජන්තී’’ති පාළි.

Di sana, takkana (proses berpikir) disebut takko, yang berarti mempertimbangkan (ūhana), demikian pula vitakko. Atau, mereka berpikir dengan ini, atau ia sendiri yang berpikir, atau ini hanyalah sekadar proses berpikir, maka disebut vitakko. Dalam Abhidhamma, kata-kata sinonim disebutkan sebagai: 'takko, vitakko, appanā (penempatan pikiran), byappanā, cetaso abhiniropanā (pemancangan pikiran)'. Orang yang berpikir disebut vitakkitā. Teks Pāḷinya adalah: 'Mereka yang tidak berpikir (avitakkitā) pergi menuju kematian'.

අකි ලක්ඛණෙ. ලක්ඛණං සඤ්ඤාණං, සඤ්ජානනකාරණන්ති වුත්තං හොති. අත්‍රිදං සල්ලක්ඛිතබ්බං. යෙ ඉමස්මිං චුරාදිගණෙ අනෙකස්සරා අසංයොගන්තා ඉකාරානුබන්ධවසෙන නිද්දිට්ඨා ධාතවො, තෙ එවංවුත්තෙහි ඉමෙහි තීහි ලක්ඛණෙහි සමන්නාගතා ආඛ්‍යාතත්තං නාමිකත්තඤ්ච පාපුණන්තා එකන්තතො නිග්ගහීතාගමෙන නිප්ඵන්නරූපායෙව භවන්ති, න කත්ථචිපි විගතනිග්ගහීතාගමරූපානි භවන්ති. අඞ්කෙති, අඞ්කයති. අඞ්කනං, අඞ්කො[Pg.282]. සමාසෙ පන ‘‘සසඞ්කො, චක්කඞ්කිතචරණො’’තිආදීනි රූපානි භවන්ති.

Aki dalam arti menandai (lakkhaṇa). Lakkhaṇa berarti tanda atau penyebab pengenalan (sañjānanakāraṇa). Di sini harus diperhatikan: Akar-akar kata dalam kelompok curādi ini yang memiliki banyak vokal dan tidak berakhir dengan konsonan rangkap, yang ditunjukkan dengan penambahan vokal i (ikārānubandha), ketika menjadi bentuk kata kerja (ākhyāta) atau kata benda (nāmika), mereka pasti memiliki bentuk yang dihasilkan dengan penyisipan niggahīta (anusvāra), dan tidak pernah ditemukan bentuk tanpa penyisipan niggahīta. Aṅketi, aṅkayati. Aṅkana (penandaan), aṅko (tanda). Namun dalam kata majemuk, terdapat bentuk-bentuk seperti 'sasaṅko' (bertanda kelinci/bulan), 'cakkaṅkitacaraṇo' (kaki yang ditandai dengan cakram), dan sebagainya.

සක්ක වක්ක භාසනෙ. සක්කෙති, සක්කයති. වක්කෙති, වක්කයති.

Sakka, vakka dalam arti berbicara (bhāsana). Sakketi, sakkayati. Vakketi, vakkayati.

නක්ක වක්ක නාසනෙ. නක්කෙති, නක්කයති. වක්කෙති, වක්කයති.

Nakka, vakka dalam arti menghancurkan (nāsana). Nakketi, nakkayati. Vakketi, vakkayati.

චක්ක චුක්ක බ්‍යථනෙ. චක්කෙති, චක්කයති. චුක්කෙති, චුක්කයති. චක්කං. චක්කන්ති කෙනට්ඨෙන චක්කං? චක්කෙති බ්‍යථති හිංසතීති අත්ථෙන චක්කං. චක්කසද්දො –

Cakka, cukka dalam arti gemetar atau menyakiti (byathana). Cakketi, cakkayati. Cukketi, cukkayati. Cakka (cakram/roda). Cakka dalam arti apa disebut cakka? Disebut cakka dalam arti cakketi, yaitu gemetar atau menyakiti. Kata cakka digunakan dalam arti:

සම්පත්තියං ලක්ඛණෙ ච, රථඞ්ගෙ ඉරියාපථෙ;

දානෙ රත්නධම්මඛුර-චක්කාදීසු පදිස්සති;

Kemakmuran, ciri, bagian kereta, postur tubuh; Ia terlihat dalam pemberian, permata, ajaran, pisau cukur, cakram, dan sebagainya;

‘‘චත්තාරිමානි භික්ඛවෙ චක්කානි යෙහි සමන්නාගතානං දෙවමනුස්සාන’’න්තිආදීසු හි අයං සම්පත්තියං දිස්සති. ‘‘පාදතලෙසු චක්කානි ජාතානී’’ති එත්ථ ලක්ඛණෙ. ‘‘චක්කංව වහතො පද’’න්ති එත්ථ රථඞ්ගෙ. ‘‘චතුචක්කං නවද්වාර’’න්ති එත්ථ ඉරියාපථෙ. ‘‘දද භුඤ්ජ ච මා චප්පමාදො, චක්කං වත්තස්සු පාණින’’න්ති එත්ථ දානෙ. ‘‘දිබ්බං චක්කරතනං පාතුරහොසී’’ති එත්ථ රතනචක්කෙ. ‘‘මයා පවත්තිතං චක්ක’’න්ති එත්ථ ධම්මචක්කෙ. ‘‘ඉච්ඡාහතස්ස පොසස්ස, චක්කං භමති මත්ථකෙ’’ති එත්ථ ඛුරචක්කෙ. ‘‘ඛුරපරියන්තෙන චෙපි චක්කෙනා’’ති එත්ථ පහරණචක්කෙ. ‘‘අසනිවිචක්ක’’න්ති එත්ථ අසනිමණ්ඩලෙති.

Sebab dalam kalimat 'Para bhikkhu, ada empat roda (cakram) ini yang dimiliki oleh para dewa dan manusia' dan sebagainya, kata ini terlihat dalam arti kemakmuran (sampatti). Dalam 'cakram-cakram muncul di telapak kaki', ini dalam arti ciri (lakkhaṇa). Dalam 'seperti roda yang mengikuti jejak kaki (lembu) yang menariknya', ini dalam arti bagian kereta (rathaṅga). Dalam 'roda empat dengan sembilan gerbang', ini dalam arti postur tubuh (iriyāpatha). Dalam 'berilah, nikmatilah, dan janganlah lengah, putarlah roda (derma) kepada makhluk hidup', ini dalam arti pemberian (dāna). Dalam 'permata cakram surgawi muncul', ini dalam arti permata cakram (ratanacakka). Dalam 'roda yang telah aku putar', ini dalam arti roda dhamma (dhammacakka). Dalam 'pada orang yang dikuasai keinginan, sebuah roda (pisau) berputar di kepalanya', ini dalam arti roda pisau cukur (khuracakka). Dalam 'bahkan jika dengan roda yang bertepian pisau cukur', ini dalam arti senjata cakram (paharaṇacakka). Dalam 'asanivicakka', ini berarti lingkaran petir (asanimaṇḍala).

තකි [Pg.283] බන්ධනෙ. තඞ්කෙති, තඞ්කයති.

Taki dalam arti mengikat (bandhana). Taṅketi, taṅkayati.

අක්ක ථවනෙ. ථවනං ථුති. අක්කෙති, අක්කයති. අක්කො. අක්කොති සූරියො. සො හි මහාජුතිතාය අක්කියති අභිත්ථවියති තප්පසන්නෙහි ජනෙහීති අක්කො. තථා හි තස්ස ‘‘නත්ථි සූරියසමා ආභා. උදෙතයං චක්ඛුමා එකරාජා’’තිආදිනා අභික්ඛුති දිස්සති.

Akka dalam arti memuji (thavana). Thavana berarti pujian (thuti). Akketi, akkayati. Akko. Akko berarti matahari. Karena ia memiliki cahaya yang agung, ia dipuji (akkiyati/abhitthaviyati) oleh orang-orang yang mengaguminya, maka disebut akko. Karena itu, pujian terhadapnya terlihat dalam kalimat seperti 'Tidak ada cahaya yang setara dengan matahari. Sang Penglihatan, raja tunggal ini sedang terbit', dan sebagainya.

හික්ක හිංසායං. හික්කෙති, හික්කයති.

Hikka dalam arti menyakiti (hiṃsā). Hikketi, hikkayati.

නික්ක පරිමාණෙ. නික්කෙති, නික්කයති.

Nikka dalam arti mengukur (parimāṇe). Nikketi, nikkayati.

බුක්ක භස්සනෙ. එත්ථ සුනඛභස්සනං භස්සනන්ති ගහෙතබ්බං, න වාචාසඞ්ඛාතං භස්සනං. බුක්කෙති, බුක්කයති. එත්ථ ච ‘‘බුක්කයති සා චොරෙ’’ ඉති ලොකියප්පයොගො වෙදිතබ්බො. භූවාදිගණෙ පන ‘‘බුක්කති සා’’ති රූපං භවති. අඤ්ඤො තු ‘‘බුක්ක පරිභාසනෙ’’ ඉති පඨති, එවං පඨන්තෙපි සුනඛභස්සනමෙවාධිප්පෙතං.

Bukka dalam arti menggonggong (bhassana). Di sini, menggonggong harus dipahami sebagai gonggongan anjing, bukan pembicaraan yang disebut vācā. Bukketi, bukkayati. Di sini, penggunaan duniawi 'bukkayati sā core' (anjing itu menggonggong pada pencuri) harus diketahui. Namun dalam kelompok bhūvādi, bentuknya adalah 'bukkati sā'. Ada orang lain yang membaca 'bukka paribhāsane' (menghardik), meskipun dibaca demikian, yang dimaksud tetaplah gonggongan anjing.

දක ලක අස්සාදනෙ. දකෙති, දකයති. ලකෙති, ලකයති.

Daka, laka dalam arti mengecap (assādana). Daketi, dakayati. Laketi, lakayati.

තක්ක ලොක භාසායං. තක්කෙති, තක්කයති. ලොකෙති, ලොකයති.

Takka, loka dalam arti menyinari atau berbicara (bhāsā). Takketi, takkayati. Loketi, lokayati.

චික සික ආමසනෙ. චිකෙති, චිකයති. සිකෙති, සිකයති.

Cika, sika dalam arti menyentuh (āmasana). Ciketi, cikayati. Siketi, sikayati.

කකාරන්තධාතුරූපානි.

Bentuk-bentuk akar kata yang berakhiran 'ka'.

ඛකාරන්තධාතු

Akar kata yang berakhiran 'kha'.

ලක්ඛ දස්සනඞ්කෙසු. දස්සනං පස්සනං. අඞ්කො ලඤ්ජනං. ලක්ඛෙති, ලක්ඛයති. සල්ලක්ඛෙති, සල්ලක්ඛයති. ලක්ඛං විජ්ඣති උසුනා, ලක්ඛං කරොති.

Lakkha dalam arti melihat (dassana) dan menandai (aṅka). Dassana berarti melihat. Aṅka berarti penandaan. Lakkheti, lakkhayati. Sallakkheti, sallakkhayati. Ia membidik sasaran (lakkhaṃ) dengan anak panah, ia membuat tanda.

ගඞ්ගාය [Pg.284] වාලුකා ඛීයෙ, උදකං ඛීයෙ මහණ්ණවෙ;

මහියා මත්තිකා ඛීයෙ, ලක්ඛෙ න මම බුද්ධියා.

Pasir di sungai Gangga mungkin habis, air di samudra raya mungkin habis; tanah di bumi mungkin habis, (tetapi) sasaran pengetahuanku (lakkhe) tidak akan habis.

කප්පලක්ඛණං. ගොලක්ඛණං. ඉත්ථිලක්ඛණං. ධම්මානං ලක්ඛණං. සල්ලක්ඛනා. උපලක්ඛනා. පච්චුපලක්ඛනා. ලක්ඛධාතුයා යුපච්චයන්තාය සමාදිපුබ්බානං රූපානං නකාරො දන්තජො.

Ciri zaman (kappalakkhaṇa). Ciri sapi (golakkhaṇa). Ciri wanita (itthilakkhaṇa). Ciri dari fenomena-fenomena (dhammānaṃ lakkhaṇa). Pengamatan (sallakkhanā). Penentuan (upalakkhanā). Penentuan mendalam (paccupalakkhanā). Untuk akar kata lakkha yang berakhiran imbuhan yu, huruf n pada bentuk-bentuk yang diawali dengan sa- dan sebagainya adalah dental (dantaja).

භක්ඛ අදනෙ. භක්ඛෙති, භක්ඛයති. භක්ඛො නො ලද්ධො. භක්ඛයන්ති මිගාධමා. භූවාදිගණෙ පන ‘‘භක්ඛතී’’ති රූපං.

Bhakkha dalam arti makan (adana). Bhakkheti, bhakkhayati. Makanan (bhakkho) belum diperoleh oleh kita. Makhluk-makhluk rendah (binatang) memakan (bhakkhayanti). Namun dalam kelompok bhūvādi, bentuknya adalah 'bhakkhati'.

නක්ඛ සම්බන්ධෙ. නක්ඛෙති, නක්ඛයති.

Nakkha dalam arti menghubungkan (sambandha). Nakkheti, nakkhayati.

මක්ඛ මක්ඛනෙ. මක්ඛෙති, මක්ඛයති. මක්ඛො, මක්ඛී. තත්ථ මක්ඛොති පරෙහි කතගුණං මක්ඛෙති පිසතීති මක්ඛො, ගුණධංසනා. ‘‘මක්ඛං අසහමානො’’ති එත්ථ පන අත්තනි පරෙහි කතං අවමඤ්ඤනං මක්ඛොති වුච්චති.

Makkha dalam arti mengoles/menghapus (makkhana). Makkheti, makkhayati. Makkho (sikap meremehkan), makkhī (orang yang meremehkan). Di sana, makkho berarti menghapus atau mengikis (pisati) jasa yang telah dilakukan orang lain, yaitu penghancuran kebajikan (guṇadhaṃsanā). Namun dalam kalimat 'tidak tahan terhadap penghinaan (makkhaṃ)', makkha di sini disebut sebagai penghinaan yang dilakukan oleh orang lain terhadap diri sendiri.

යක්ඛ පූජායං. යක්ඛෙති, යක්ඛයති. යක්ඛො. යක්ඛොති මහානුභාවො සත්තො. තථා හි ‘‘පුච්ඡාමි තං මහායක්ඛ, සබ්බභූතානමිස්සරා’’ති එත්ථ සක්කො දෙවරාජා ‘‘යක්ඛො’’ති වුත්තො. අථ වා යක්ඛොති යක්ඛයොනියං නිබ්බත්තසත්තො. සබ්බෙපි වා සත්තා ‘‘යක්ඛා’’ති වුච්චන්ති. ‘‘පරමයක්ඛවිසුද්ධිං පඤ්ඤාපෙන්තී’’ති එත්ථ හි යක්ඛසද්දො සත්තෙ වත්තති. තථා හි යක්ඛොපි සත්තොපි දෙවොපි සක්කොපි ඛීණාසවොපි යක්ඛොයෙව නාම, මහානුභාවතාය යක්ඛියති සරණගතෙහි ජනෙහි නානාපච්චයෙහි නානාබලීහි ච පූජියතීති යක්ඛො.

Yakkha dalam arti memuja (pūjā). Yakkheti, yakkhayati. Yakkho. Yakkho adalah sesosok makhluk dengan kekuatan besar (mahānubhāva). Karena itu dalam kalimat 'Aku bertanya kepadamu, wahai Yakkha agung, penguasa semua makhluk', raja dewa Sakka disebut sebagai 'Yakkha'. Atau, Yakkha adalah makhluk yang lahir di alam Yakkha. Atau, semua makhluk disebut sebagai 'yakkha'. Sebab dalam kalimat 'Mereka menyatakan kesucian Yakkha yang tertinggi', kata yakkha di sini merujuk pada makhluk hidup. Dengan demikian, baik itu makhluk, dewa, Sakka, maupun orang yang telah menghancurkan noda batin (khīṇāsava), semuanya disebut yakkha; karena kekuatan agungnya ia dipuja (yakkhiyati), yaitu dihormati dengan berbagai persembahan dan kurban oleh orang-orang yang datang berlindung, maka disebut yakkha.

සත්තෙ දෙවෙ ච සක්කෙ ච, ඛීණාසවෙ ච රක්ඛසෙ;

පඤ්චස්වෙතෙසු අත්ථෙසු, යක්ඛසද්දො පවත්තති.

Kata 'yakkha' digunakan dalam lima arti ini: makhluk (satta), dewa, Sakka, mereka yang telah menghancurkan noda (khīṇāsava/Arahat), dan rakshasa.

ලක්ඛ [Pg.285] ආලොචනෙ. ලක්ඛෙති, ලක්ඛයති. ලක්ඛං විජ්ඣති උසුනා.

Lakkha dalam arti melihat. Lakkheti, lakkhayati. 'Lakkhaṃ vijjhati usunā' (ia memanah sasaran dengan anak panah).

මොක්ඛ ආසනෙ. මොක්ඛෙති, මොක්ඛයති.

Mokkha dalam arti melepaskan/melempar. Mokkheti, mokkhayati.

රුක්ඛ ඵාරුස්සෙ. ඵාරුස්සං ඵරුසභාවො. රුක්ඛෙති, රුක්ඛයති. සමාසෙ ‘‘රුක්ඛකෙසො, අතිරුක්ඛවචනො’’ති රූපානි. එත්ථ ච ‘‘සමණො අයං පාපො අතිරුක්ඛවාචො’’ති පාළි නිදස්සනං. තත්ථ අතිරුක්ඛවාචොති අතිඵරුසවචනොති අත්ථො.

Rukkha dalam arti kekasaran. Kekasaran adalah sifat kasar. Rukkheti, rukkhayati. Dalam kata majemuk: 'rukkhakeso' (berambut kasar), 'atirukkhavacano' (berkata sangat kasar). Dan di sini, teks Pāli sebagai contoh adalah: 'samaṇo ayaṃ pāpo atirukkhavāco' (petapa jahat ini berkata sangat kasar). Di sana, 'atirukkhavāco' berarti orang yang kata-katanya sangat kasar.

ඛකාරන්තධාතුරූපානි.

Bentuk-bentuk akar kata yang berakhiran huruf Kha.

ගකාරන්තධාතු

Akar kata yang berakhiran huruf Ga.

ලිඞ්ග චිත්තීකරණෙ. චිත්තීකරණං විචිත්‍රභාවකරණං. ලිඞ්ගෙති, ලිඞ්ගයති, ලිඞ්ගං. එත්ථ ලිඞ්ගං නාම දීඝරස්සකිසථූලපරිමණ්ඩලාදිභෙදං සණ්ඨානන්ති ගහණෙ අතීව යුජ්ජති. තඤ්හි නානප්පකාරෙහි විචිත්‍රං හොති, ලිඞ්ගීයති විචිත්තං කරියති අවිජ්ජාතණ්හාකම්මෙහි උතුනා වා චුණ්ණාදීහි වා සරීරමිති ලිඞ්ගං, අජ්ඣත්තසන්තානතිණරුක්ඛාදිකුණ්ඩලකරණ්ඩකාදීසු පවත්තසණ්ඨානවසෙනෙතං දට්ඨබ්බං. ලිඞ්ගසද්දො සද්දෙ සද්දප්පවත්තිනිමිත්තෙ ඉත්ථිබ්‍යඤ්ජනෙ පුරිසබ්‍යඤ්ජනෙ සඤ්ඤාණෙ ආකාරෙ චාති ඉමෙසු අත්ථෙසු දිස්සති. අයඤ්හි ‘‘රුක්ඛොති වචනං ලිඞ්ග’’න්ති එත්ථ සද්දෙ දිස්සති. ‘‘සතලිඞ්ගස්ස අත්ථස්සා’’ති එත්ථ සද්දප්පවත්තිනිමිත්තෙ. ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන අඤ්ඤතරස්ස භික්ඛුනො ඉත්ථිලිඞ්ගං පාතුභවතී’’ති එත්ථ ඉත්ථිබ්‍යඤ්ජනෙ. ‘‘පුරිසලිඞ්ගනිමිත්තකුත්තාකප්පාන’’න්ති එත්ථ පුරිසබ්‍යඤ්ජනෙ. ‘‘තෙන ලිඞ්ගෙන ජානාම, ධුවං බුද්ධො භවිස්සතී’’ති එත්ථ සඤ්ඤාණෙ[Pg.286]. ‘‘තෙහි ලිඞ්ගෙහි තෙහි නිමිත්තෙහි තෙහි ආකාරෙහි ආගන්තුකභාවො ජානිතබ්බො ‘‘ආගන්තුකා ඉමෙ’’ති එත්ථ ආකාරෙ දිස්සති.

Liṅga dalam arti membuat bervariasi (cittīkaraṇa). Cittīkaraṇa berarti membuat keadaan yang beragam (vicitrabhāvakaraṇa). Liṅgeti, liṅgayati, liṅgaṃ. Di sini, liṅga sangat tepat untuk dipahami sebagai bentuk (saṇṭhāna) yang dibedakan menjadi panjang, pendek, kurus, tebal, bulat, dan sebagainya. Hal itu memang beragam dalam berbagai cara; disebut liṅga karena ditandai (liṅgīyati), dibuat beragam oleh ketidaktahuan, keinginan haus, dan kamma, atau oleh musim, atau oleh bedak dan sebagainya pada tubuh; ini harus dilihat berdasarkan bentuk yang terdapat pada rangkaian batin (individu), rumput, pohon, anting-anting, keranjang, dan sebagainya. Kata liṅga terlihat dalam arti-arti berikut: suara (kata), landasan munculnya kata (gender), organ kewanitaan, organ kelaki-lakian, tanda (ciri), dan rupa (penampilan). Ia terlihat dalam arti suara pada 'rukkhoti vacanaṃ liṅgaṃ' (kata rukkho adalah sebuah liṅga). Dalam arti landasan munculnya kata pada 'sataliṅgassa atthassa'. Dalam arti organ kewanitaan pada 'tena kho pana samayena aññatarassa bhikkhuno itthiliṅgaṃ pātubhavati' (pada waktu itu organ kewanitaan muncul pada seorang bhikkhu tertentu). Dalam arti organ kelaki-lakian pada 'purisaliṅganimittakuttākappānaṃ'. Dalam arti tanda pada 'tena liṅgena jānāma, dhuvaṃ buddho bhavissatī' (dengan tanda itu kami tahu, pastilah ia akan menjadi Buddha). Terlihat dalam arti rupa pada 'tehi liṅgehi tehi nimittehi tehi ākārehi āgantukabhāvo jānitabbo, āgantukā ime'ti' (melalui rupa-rupa itu, melalui tanda-tanda itu, melalui ciri-ciri itu, keadaan pendatang harus diketahui 'mereka ini adalah pendatang').

සද්දෙ ච තන්නිමිත්තෙ ච, කාටකොටචිකාය ච;

ලක්ඛණෙ චෙව ආකාරෙ, ලිඞ්ගසද්දො පවත්තති.

Kata liṅga berlaku pada suara dan landasannya (gender), organ kewanitaan dan kelaki-lakian, tanda (karakteristik), serta rupa.

මග අන්වෙසනෙ. මගෙති, මගයති. මිගො, මගො, මගො, මගයමානො.

Maga dalam arti mencari (anvesane). Mageti, magayati. Migo, mago, mago, magayamāno.

එත්ථ ච ‘‘යථා බිළාරො මූසිකං මගයමානො’’ති පාළි නිදස්සනං. ‘‘මිගො’’ති ච ‘‘මගො’’ති ච චතුප්පදො පවුච්චති. එත්ථ මිගොති මගයති ඉතො චිතො ගොචරං අන්වෙසති පරියෙසතීති මිගො. එවං මගො. එත්ථ විසෙසතො හරිණ මිගො මිගො නාම. සාමඤ්ඤතො පන අවසෙසාපි චතුප්පදා ‘‘මිගො’’ ඉච්චෙව වුච්චන්ති. තථා හි සුසීමජාතකෙ ‘‘කාළා මිගා සෙතදන්තා තව ඉමෙ, පරොසහස්සං හෙමජාලාභිසඤ්ඡන්නා’’ති එතස්මිං පාළිප්පදෙසෙ හත්ථිනොපි මිගසද්දෙන වුත්තා ‘‘කාළමිගා’’ති. අථ වා මගියති ජීවිතකප්පනත්ථාය මංසාදීහි අත්ථිකෙහි ලුද්දෙහි අන්වෙසියති පරියෙසියතීති මිගො, අරඤ්ඤජාතා සසපසදහරිණෙණෙය්‍යාදයො චතුප්පාදා, එවං මගො. ‘‘අත්ථං න ලභතෙ මගො’’ති එත්ථ පන මගො වියාති මගො, බාලොති අත්ථො.

Dan di sini terdapat contoh Pāḷi: 'yathā biḷāro mūsikaṃ magayamāno' (seperti kucing yang sedang mencari tikus). Baik migo maupun mago merujuk pada hewan berkaki empat (kuadruped). Di sini, disebut migo karena ia mencari (magayati) padang rumput (makanan) di sana-sini; demikian pula mago. Di sini, secara khusus migo berarti rusa (hariṇa). Namun secara umum, hewan berkaki empat lainnya pun disebut sebagai migo. Sebagaimana dalam Susīmajātaka, dalam bagian Pāḷi: 'kāḷā migā setadantā tava ime, parosahassaṃ hemajālābhisañchannā' (gajah-gajah hitam dengan gading putih milikmu ini, lebih dari seribu yang tertutup jaring emas), gajah pun disebut dengan kata migo sebagai 'kāḷamigā'. Atau, disebut migo karena ia dicari atau diburu (magiyati) oleh para pemburu yang menginginkan daging dan sebagainya demi penghidupan mereka, yaitu hewan-hewan berkaki empat yang lahir di hutan seperti kelinci, rusa, dan lain-lain; demikian pula mago. Namun dalam 'atthaṃ na labhate mago', mago di situ berarti seperti mago (binatang), yang maknanya adalah orang bodoh (bāla).

මග්ග ගවෙසනෙ. මග්ගෙති, මග්ගයති. මග්ගො, මග්ගනං.

Magga dalam arti mencari atau menyelidiki (gavesane). Maggeti, maggayati. Maggo, magganaṃ.

එත්ථ ච මග්ගොති පටිපදාය ච පකතිමග්ගස්ස ච උපායස්ස ච අධිවචනං. ‘‘මහාවිහාරවාසීනං, වාචනාමග්ගනිස්සිත’’න්තිආදීසු පන කථාපබන්ධොපි ‘‘මග්ගො’’ති වුච්චති. තත්‍ර පටිපදා එකන්තතො ජාතිජරාබ්‍යාධිදුක්ඛාදීහි පීළිතෙහි සත්තෙහි දුක්ඛක්ඛයං නිබ්බානං පාපුණත්ථාය මග්ගිතබ්බො ගවෙසිතබ්බොති මග්ගො. පකතිමග්ගො [Pg.287] පන මග්ගමූළ්හෙහි මග්ගිතබ්බොති මග්ගො. පකතිමග්ගමූළ්හෙහි ච පටිපදාසඞ්ඛාතාරියමග්ගමූළ්හා එව බහවො සන්ති. පකතිමග්ගො හි කදාචි එව අද්ධිකානං මුය්හති, ‘‘එස මග්ගො’’ති නායකා න දුල්ලභා. අරියමග්ගො පන සබ්බදායෙව සබ්බලොකස්ස මුය්හති, නායකා පරමදුල්ලභා. තස්මා සො එව අවිජ්ජාසම්මූළ්හෙහි මග්ගිතබ්බොති මග්ගො. අඤ්ඤෙසං පන ද්වින්නං ධාතූනං වසෙනපි අත්ථං වදන්ති ගරූ ‘‘කිලෙසෙ මාරෙන්තො ගච්ඡතීති මග්ගො’’ති. තං තං කිච්චං හිතං වා නිප්ඵාදෙතුකාමෙහි මග්ගියති ගවෙසියතීති මග්ගො, උපායො. මග්ගසද්දො හි ‘‘අභිධම්මකථාමග්ගං, දෙවානං සම්පවත්තයී’’ති එත්ථ උපායෙපි වත්තති. තථා හි අභිධම්මටීකායං ‘‘මග්ගොති උපායො, ඛන්ධායතනාදීනං කුසලාදීනඤ්ච ධම්මානං අවබොධස්ස සච්චප්පටිවෙධස්සෙව වා උපායභාවතො අභිධම්මකථාමග්ගො’’ති වුත්තො, පබන්ධො වා ‘‘මග්ගො’’ති වුච්චති. සො හි දීඝත්තා මග්ගො වියාති මග්ගො, තස්මා අභිධම්මකථාපබන්ධො අභිධම්මකථාමග්ගොති වුත්තො. ඉදානි පකතිපටිපදාමග්ගානං නාමානි කථයාම. තෙසු පකතිමග්ගස්ස –

Dan di sini, maggo adalah sebutan untuk jalan praktik (paṭipadā), jalan alami (jalan raya), dan sarana (upāya). Namun dalam kalimat seperti 'mahāvihāravāsīnaṃ, vācanāmagganissitaṃ' dan sebagainya, rangkaian pembicaraan (risalah) pun disebut sebagai maggo. Di sana, jalan praktik (paṭipadā) secara mutlak disebut maggo karena harus dicari atau diselidiki (maggitabbo) oleh makhluk-makhluk yang tertindas oleh penderitaan kelahiran, penuaan, penyakit, dan sebagainya demi mencapai Nibbana, padamnya penderitaan. Sedangkan jalan alami disebut maggo karena harus dicari oleh mereka yang tersesat di jalan. Dan ada lebih banyak orang yang tersesat dalam apa yang disebut sebagai Jalan Mulia daripada mereka yang tersesat di jalan alami. Sebab, jalan alami terkadang saja membuat para pengelana bingung, dan pemandu yang berkata 'inilah jalannya' tidaklah sulit ditemukan. Namun Jalan Mulia senantiasa membingungkan seluruh dunia, dan para pemandu (Buddha/guru) sangat sulit ditemukan. Oleh karena itu, ia disebut maggo karena harus dicari oleh mereka yang sangat bingung oleh ketidaktahuan (avijjā). Akan tetapi, para guru menyatakan maknanya berdasarkan dua akar kata lainnya: 'ia disebut maggo karena ia berjalan sambil membunuh kekotoran batin (kilese mārento)'. Maggo juga berarti sarana (upāya), karena ia dicari atau diselidiki oleh mereka yang ingin menyelesaikan suatu tugas atau manfaat tertentu. Sebab, kata maggo berlaku juga sebagai sarana dalam 'abhidhammakathāmaggaṃ, devānaṃ sampavattayī'. Sebagaimana dinyatakan dalam Abhidhamma-tika: 'maggo berarti sarana (upāya); karena merupakan sarana untuk memahami fenomena-fenomena seperti kelompok unsur (khandha), landasan (āyatana), dan sebagainya, serta kondisi-kondisi yang terampil (kusala) dan sebagainya, atau karena merupakan sarana penembusan kebenaran, maka disebut jalan khotbah Abhidhamma', atau rangkaian tulisan (risalah) disebut sebagai maggo. Karena panjangnya, ia disebut maggo karena menyerupai jalan, oleh karena itu rangkaian khotbah Abhidhamma disebut jalan khotbah Abhidhamma. Sekarang kami akan menyebutkan nama-nama untuk jalan alami dan jalan praktik. Di antaranya, untuk jalan alami—

‘‘මග්ගො පන්ථො පථො පජ්ජො, අඤ්ඣසං වටුමා’යනං;

අද්ධාන’මද්ධා පදවී, වත්තනි චෙව සන්තතී’’ති

Maggo, pantho, patho, pajjo, añjhasaṃ, vaṭumaṃ, ayanaṃ, addhānaṃ, addhā, padavī, vattanī, serta santatī.

ඉමානි නාමානි. පටිපදාමග්ගස්ස පන –

Itulah nama-namanya. Sedangkan untuk jalan praktik (paṭipadā-magga)—

‘‘මග්ගො පන්ථො පථො පජ්ජො, අඤ්ජසං වටුමා’යනං;

නාව උත්තර සෙතු ච, කුල්ලො ච භිසි සඞ්කමො’’ති

Maggo, pantho, patho, pajjo, añjasaṃ, vaṭumaṃ, ayanaṃ, nāvā, uttara, setu, serta kullo, bhisi, saṅkamo.

අනෙකානි නාමානි. එත්ථ පන කෙචි ‘‘නාවාතිආදීනි පකතිමග්ගස්ස නාමානී’’ති වදන්ති, තං න ගහෙතබ්බං, පකතිමග්ගස්ස කිස්මිඤ්චිපි පාළිප්පදෙසෙ ‘‘නාවා’’තිආදීහි පදෙහි වුත්තට්ඨානාභාවතො, අභිධානසත්ථෙසු ච ‘‘නාවා’’ ඉච්චාදිකානං තදභිධානානං අනාගතත්තා.

Ada banyak nama. Namun di sini, beberapa pihak mengatakan bahwa 'nāvā dan sebagainya adalah nama untuk jalan alami', hal itu tidak boleh diterima, karena tidak ada tempat dalam bagian Pāḷi manapun di mana jalan alami disebut dengan kata-kata seperti nāvā dan sebagainya, dan dalam kitab-kitab leksikon pun nama-nama tersebut tidak muncul (dengan arti tersebut).

අයං [Pg.288] පනෙත්ථ වචනත්ථො – නාවාවියාති නාවා, උත්තරන්ති එතෙනාති උත්තරං, නාවායෙව උත්තරන්ති. අයඤ්හි නාවාපරියායො ‘‘තරං, තරණං, පොතො, ප්ලවො’’ති. ඉමෙපි තංපරියායායෙව. උත්තරං වියාති උත්තරං. සෙතු වියාති සෙතු. කුල්ලො වියාති කුල්ලො. භිසි වියාති භිසි. සඞ්කමො විය, සඞ්කමන්ති වා එතෙනාති සඞ්කමො, සබ්බමෙතං අරියමග්ගස්සෙව නාමං, න පකතිමග්ගස්ස. තථා හි ‘‘ධම්මනාවං සමාරූය්හ, සන්තාරෙස්සං සදෙවක’’න්ති ච, ‘‘ධම්මසෙතුං දළ්හං කත්වා, නිබ්බුතො සො නරාසභො’’ති ච, ‘‘කුල්ලො’ති ඛො භික්ඛවෙ අරියමග්ගස්සෙතං අධිවචන’’න්ති ච එවමාදිනා තත්ථ තත්ථ භගවතා අරියමග්ගො ‘‘නාවා’’තිආදීහි අනෙකෙහි නාමෙහි වුත්තො. අට්ඨකථාචරියෙහිපි සුත්තනිපාතට්ඨකථායං ‘‘බද්ධා භිසි සුසඞ්ඛතා භගවා’’ති එතස්මිං පදෙසෙ එවං අත්ථසංවණ්ණනා කතා ‘‘භිසීති පත්ථරිත්වා පුථුලං කත්වා බද්ධා ‘කුල්ලා’ති වුච්චති ලොකෙ, අරියස්ස විනයෙ පන අරියමග්ගො’ති.

Berikut ini adalah arti kata-katanya: 'seperti perahu' adalah 'perahu' (nāvā); 'menyeberang dengan ini' adalah 'penyeberangan' (uttara); perahu itu sendiri adalah penyeberangan. Sebab sinonim untuk 'perahu' adalah 'tara, taraṇa, pota, plava'. Ini juga merupakan sinonimnya. 'Seperti penyeberangan' adalah 'penyeberangan' (uttara). 'Seperti jembatan' adalah 'jembatan' (setu). 'Seperti rakit' adalah 'rakit' (kullo). 'Seperti pelampung' adalah 'pelampung' (bhisi). Seperti tempat penyeberangan, atau 'mereka menyeberang dengan ini' adalah 'tempat penyeberangan' (saṅkamo). Semua ini adalah nama bagi Jalan Mulia saja, bukan jalan biasa. Karena itulah Sang Buddha di berbagai tempat menyebut Jalan Mulia dengan banyak nama seperti 'perahu' dan sebagainya, sebagaimana dalam kalimat: 'Setelah menaiki perahu Dharma, Aku akan menyeberangkan (makhluk-makhluk) bersama para dewa,' dan 'Setelah membangun jembatan Dharma yang kokoh, manusia yang mulia itu telah padam (nibbuto),' dan 'Para bhikkhu, kata rakit (kullo) ini adalah sebutan untuk Jalan Mulia,' dan seterusnya. Para guru komentator juga dalam Komentar Sutta Nipāta pada bagian 'baddhā bhisi susaṅkhatā bhagavā' telah memberikan penjelasan makna demikian: 'bhisi (pelampung) berarti yang telah dihamparkan dan dibuat lebar lalu diikat, disebut rakit (kullā) di dunia, namun dalam Vinaya Yang Mulia (ariyassa vinaye), itu berarti Jalan Mulia'.

‘මග්ගො පජ්ජො පථො පන්ථො, අඤ්ජසං වටුමා’යනං;

නාවා උත්තර සෙතු ච, කුල්ලො ච භිසි සඞ්කමො;

අද්ධානං පභවො’ච්චෙව, තත්ථ තත්ථ පකාසිතො’’ති.

‘Maggo, pajjo, patho, pantho, añjasaṃ, vaṭumaṃ, ayanaṃ; Nāvā, uttara, setu, kullo, bhisi, saṅkamo; Addhānaṃ, pabhava’; demikianlah (istilah-istilah tersebut) telah dinyatakan di berbagai tempat.

එවං ආචරියෙහි කතාය අත්ථසංවණ්ණනාය දස්සනතො ච ‘‘නාවාතිආදීනිපි පකතිමග්ගස්ස නාමානී’’ති වචනං න ගහෙතබ්බං, යථාවුත්තමෙව වචනං ගහෙතබ්බං.

Demikianlah, berdasarkan penjelasan makna yang dibuat oleh para guru dan apa yang terlihat, pernyataan bahwa 'perahu dan sebagainya juga merupakan nama untuk jalan biasa' tidak boleh diterima; hanya pernyataan sebagaimana yang telah disebutkan itulah yang harus diterima.

කොචි පනෙත්ථ එවං වදෙය්‍ය ‘‘ධම්මසෙතුං දළ්හං කත්වා’ති එත්ථ ‘ධම්මසෙතුන්ති මග්ගසෙතු’න්ති වචනතො ධම්මසද්දො මග්ගෙ වත්තති, න සෙතුසද්දො’’ති. තන්න, ධම්මසද්දො විය සෙතුසද්දොපි මග්ගෙ වත්තතීති සෙතු වියාති සෙතු, ධම්මො එව සෙතු ධම්මසෙතූති අත්ථවසෙන, එස නයො අඤ්ඤත්‍රාපි. අපරම්පි වදෙය්‍ය [Pg.289] ‘‘නනු බ්‍රහ්මජාලසුත්තන්තට්ඨකථායං ‘දක්ඛිණුත්තරෙන බොධිමණ්ඩං පවිසිත්වා අස්සත්ථදුමරාජානං පදක්ඛිණං කත්වා පුබ්බුත්තරභාගෙ ඨිතො’ති ඉමස්මිං ඨානෙ දක්ඛිණුත්තරසද්දෙන දක්ඛිණො මග්ගො වුත්තො’’ති. න, අනෙකෙසු පාළිප්පදෙසෙසු අට්ඨකථාපදෙසෙසු ච අභිධානසත්ථෙසු ච මග්ගවාචකස්ස උත්තරසද්දස්ස අනාගතත්තා, තස්මා තත්ථ එවමත්ථො දට්ඨබ්බො ‘‘දක්ඛිණදිසතො ගන්තබ්බො උත්තරදිසාභාගො දක්ඛිණුත්තරොති වුච්චති, එවංභූතෙන දක්ඛිණුත්තරෙන බොධිමණ්ඩපවිසනං සන්ධාය දක්ඛිණුත්තරෙන බොධිමණ්ඩං පවිසිත්වාති වුත්ත’’න්ති. අථ වා දක්ඛිණුත්තරෙනාති දක්ඛිණපච්ඡිමුත්තරෙන, එත්ථ ආදිඅවසානග්ගහණෙන මජ්ඣස්සපි ගහණං දට්ඨබ්බං. එවං ගහණංයෙව හි යං ජාතකනිදානෙ වුත්තං ‘‘බොධිසත්තො තිණං ගහෙත්වා බොධිමණ්ඩං ආරූය්හ දක්ඛිණදිසාභාගෙ උත්තරාභිමුඛො අට්ඨාසි, තස්මිං ඛණෙ දක්ඛිණචක්කවාළං ඔසීදිත්වා හෙට්ඨා අවීචිසම්පත්තං විය අහොසි, උත්තරචක්කවාළං උල්ලඞ්ඝිත්වා උපරි භවග්ගප්පත්තං විය අහොසි, බොධිසත්තො ඉදං සම්බොධිපාපුණට්ඨානං න භවති මඤ්ඤෙති පදක්ඛිණං කරොන්තො පච්ඡිමදිසාභාගං ගන්ත්වා පුරත්ථාභිමුඛො අට්ඨාසී’’තිආදි, තෙන සමෙති. අථාපි වදෙය්‍ය ‘‘යදි උත්තරසද්දො දිසාවාචකො, එවඤ්ච සති ‘‘දක්ඛිණුත්තරෙනා’’ති එනයොගං අවත්වා ‘‘දක්ඛිණුත්තරායා’’ති ආයයොගො වත්තබ්බො’’ති. තන්න, දිසාවාචකස්සපි සද්දස්ස ‘‘උත්තරෙන නදී සීතා, ගම්භීරා දුරතික්කමා’’ති එනයොගවසෙන වචනතො. අපිච දිසාභාගං සන්ධාය ‘‘දක්ඛිණුත්තරෙනා’’ති වචනං වුත්තං. දිසාභාගො හි දිසා එවාති නිට්ඨමෙත්ථාවගන්තබ්බං.

Di sini, seseorang mungkin berkata: 'Dalam ungkapan 'setelah membuat jembatan Dharma yang kokoh', karena dikatakan 'jembatan Dharma adalah jembatan jalan', maka kata 'Dharma' yang merujuk pada jalan, bukan kata 'jembatan'.' Itu tidak benar; seperti kata 'Dharma', kata 'jembatan' pun merujuk pada jalan, dengan arti bahwa jembatan itu sendiri adalah jalan, Dharma itu sendiri adalah jembatan (dhammasetu); metode ini juga berlaku di tempat lain. Orang lain mungkin juga berkata: 'Bukankah dalam Komentar Brahmajāla Sutta dikatakan: 'setelah memasuki pelataran pohon Bodhi melalui arah selatan-utara, mengelilingi pohon Assattha yang agung searah jarum jam, dan berdiri di bagian timur laut', dalam konteks ini dengan kata 'selatan-utara' yang dimaksud adalah jalan selatan?' Tidak, karena di banyak bagian Pāli, bagian Komentar, dan kitab-kitab leksikon, kata 'uttara' tidak muncul sebagai sinonim untuk 'jalan' (magga). Oleh karena itu, maknanya di sana harus dipahami begini: 'Bagian arah utara yang harus dituju dari arah selatan disebut selatan-utara; dengan maksud memasuki pelataran pohon Bodhi melalui arah tersebut, maka dikatakan 'memasuki pelataran pohon Bodhi melalui selatan-utara'.' Atau, 'melalui selatan-utara' berarti melalui selatan-barat-utara; di sini dengan menyebutkan awal dan akhir, maka bagian tengahnya pun harus dianggap termasuk. Pengambilan makna seperti inilah yang sesuai dengan apa yang dikatakan dalam Jātaka Nidāna: 'Bodhisatta mengambil rumput, menaiki pelataran pohon Bodhi dan berdiri di bagian arah selatan menghadap ke utara; pada saat itu cakrawala selatan seolah-olah tenggelam sampai mencapai Avīci di bawah, dan cakrawala utara seolah-olah melonjak sampai mencapai puncak alam kehidupan (bhavagga) di atas; Bodhisatta berpikir bahwa ini bukanlah tempat untuk mencapai pencerahan sempurna, lalu sambil melakukan pradaksina beliau pergi ke bagian arah barat dan berdiri menghadap ke timur,' dan seterusnya. Namun jika ia berkata: 'Jika kata 'uttara' menunjukkan arah, maka dalam hal ini, alih-alih menggunakan akhiran -ena (dakkhiṇuttarena), seharusnya digunakan akhiran -āyā (dakkhiṇuttarāyā).' Itu tidak benar; karena kata yang menunjukkan arah pun digunakan dengan akhiran -ena, seperti dalam 'uttarena nadī sītā' (di sebelah utara ada sungai Sītā yang dalam dan sulit diseberangi). Selain itu, ungkapan 'melalui selatan-utara' dikatakan dengan merujuk pada bagian arah tersebut. Sebab bagian arah adalah arah itu sendiri; hal ini harus dipahami secara pasti di sini.

ගකාරන්තධාතුරූපානි.

Bentuk-bentuk akar kata yang berakhiran -ga.

ඝකාරන්තධාතු

Akar kata berakhiran -gha

ලිඝි [Pg.290] භාසනෙ. ලඞ්ඝෙති, ලඞ්ඝයති. එතානි බුද්ධවචනෙ අප්පසිද්ධානිපි ලොකිකප්පයොගදස්සනවසෙන ආගතානි. සාසනස්මිඤ්හි භූවාදිගණචුරාදිගණපරියාපන්නස්ස ගත්‍යත්ථවාචකඋල්ලඞ්ඝනත්ථපරිදීපකස්ස ධාතුස්ස රූපං අතීව පසිද්ධං.

Lighi dalam arti berbicara. Laṅgheti, laṅghayati. Meskipun kata-kata ini tidak sering digunakan dalam sabda Buddha, mereka muncul sebagai contoh penggunaan duniawi. Sebab dalam ajaran (sāsana), bentuk akar kata yang termasuk dalam golongan Bhūvādi dan Curādi yang menunjukkan arti gerakan atau menjelaskan arti melompat (ullaṅghana) sangatlah terkenal.

ලඞ්ඝ ලඞ්ඝනෙ. ලඞ්ඝෙති, ලඞ්ඝයති.

Laṅgha dalam arti melompat. Laṅgheti, laṅghayati.

‘‘අතිකර’මකරා’චරිය, මය්හම්පෙතං න රුච්චති;

චතුත්ථෙ ලඞ්ඝයිත්වාන, පඤ්චමියම්පි ආවුතො’’ති

'Engkau telah bertindak berlebihan, Guru, ini pun tidak kusukai; setelah melompati yang keempat, engkau tertusuk pada yang kelima.'

ඉමස්මිං සත්තිලඞ්ඝනජාතකෙ චුරාදිගණපරියාපන්නස්ස ගත්‍යත්ථවාචකස්ස උල්ලඞ්ඝනත්ථපරිදීපකස්ස ලඞ්ඝධාතුස්ස ‘‘ලඞ්ඝයිත්වා, ලඞ්ඝයිත්වානා’’ති රූපෙ දිට්ඨෙයෙව ‘‘ලඞ්ඝෙති, ලඞ්ඝයතී’’ති රූපානි දිට්ඨානි එව හොන්ති. භාසත්ථවාචකස්ස පන තථාරූපානි රූපානි න දිට්ඨානි, එවං සන්තෙපි පුබ්බාචරියෙහි දීඝදස්සීහි අභිමතත්තා භාසත්ථවාචිකාපි ලඞ්ඝධාතු අත්ථීති ගහෙතබ්බා, එවං සබ්බෙසුපි භූවාදිගණාදීසු සාසනෙ අප්පසිද්ධානම්පි රූපානං සාසනානුකූලානං ගහණං වෙදිතබ්බං, අනනුකූලානඤ්ච අප්පසිද්ධානං ඡඩ්ඩනං.

Dalam Sattilaṅghana Jātaka ini, terlihat bentuk 'laṅghayitvā, laṅghayitvānā' dari akar kata laṅgha yang termasuk golongan Curādi, yang menunjukkan arti gerakan dan menjelaskan arti melompat; maka bentuk 'laṅgheti, laṅghayatī' pun sudah pasti terlihat. Namun, bentuk-bentuk serupa dalam arti berbicara tidak terlihat. Walaupun demikian, karena disukai oleh para guru terdahulu yang berpandangan jauh, harus diterima bahwa ada juga akar kata laṅgha yang menunjukkan arti berbicara. Demikian pula, dalam semua golongan akar kata seperti Bhūvādi, harus dipahami pengambilan bentuk-bentuk yang sesuai dengan ajaran meskipun tidak umum digunakan, dan pembuangan yang tidak sesuai serta tidak umum digunakan.

අඝ පාපකරණෙ. අඝෙති, අඝයති. අඝං, අඝො, අනඝො.

Agha dalam arti melakukan kejahatan. Agheti, aghayati. Aghaṃ (penderitaan/kejahatan), agho (kekotoran batin), anagho (tanpa noda).

තත්ථ අඝන්ති දුක්ඛං. ‘‘අඝන්තං පටිසෙවිස්සං. වනෙ වාළමිගාකිණ්ණෙ. ඛග්ගදීපිනිසෙවිතෙ’’ති ඉදං නිදස්සනං. අඝොති කිලෙසො. තෙන අඝෙන අරහා අනඝො. තත්ථ අඝයන්ති පාපං කරොන්ති සත්තා එතෙනාති අඝං, කින්තං? දුක්ඛං, එවං අඝො. නනු ච සප්පුරිසා දුක්ඛහෙතුපි කිලෙසහෙතුපි ච අත්තනො සුඛත්ථාය පාපං න කරොන්ති. තථා හි –

Di sana, 'aghaṃ' berarti penderitaan. 'Aku akan mengalami penderitaan itu (aghantaṃ), di hutan yang penuh dengan binatang buas, yang dihuni oleh macan tutul'; ini adalah contohnya. 'Agho' berarti kekotoran batin (kileso). Karena bebas dari 'agha' tersebut, maka seorang Arahat disebut 'anagho'. Di sana, makhluk-makhluk berbuat jahat (pāpaṃ karonti) dengannya, maka disebut 'agha'; apakah itu? Penderitaan; demikian pula kekotoran batin. Bukankah orang-orang bijak tidak melakukan kejahatan demi kebahagiaan mereka sendiri, baik karena alasan penderitaan maupun karena alasan kekotoran batin? Sebab demikianlah—

‘‘න [Pg.291] පණ්ඩිතා අත්තසුඛස්ස හෙතු,පාපානි කම්මානි සමාචරන්ති;

දුක්ඛෙන ඵුට්ඨා ඛලිතාපි සන්තා,ඡන්දා ච දොසා න ජහන්ති ධම්ම’’න්ති

'Orang bijak tidak melakukan perbuatan-perbuatan jahat demi kebahagiaan diri sendiri; meskipun disentuh oleh penderitaan dan terjatuh, orang-orang suci tidak meninggalkan Dharma karena keinginan maupun kebencian.'

වුත්තං. එවං සන්තෙ කස්මා ‘‘අඝ පාපකරණෙ’’ති ධාතු ච ‘‘අඝයන්ති පාපං කරොන්ති සත්තා එතෙනාති අඝ’’න්තිආදිවචනඤ්ච වුත්තන්ති? සච්චං, යෙභුය්‍යෙන පන සත්තා දුක්ඛාදිහෙතු පාපකම්මං කරොන්ති, එතෙසු සප්පුරිසා එව න කරොන්ති, ඉතරෙ කරොන්ති. එවං පාපකරණස්ස හි දුක්ඛං කිලෙසො ච හෙතු. තථා හි –

Telah dikatakan. Jika demikian, mengapa dikatakan akar kata 'agha [dalam arti] berbuat jahat' dan pernyataan seperti 'makhluk-makhluk berbuat jahat dengannya, karena itu disebut agha'? Benar, tetapi umumnya makhluk-makhluk melakukan perbuatan jahat karena alasan penderitaan dan sebagainya; di antara mereka hanya orang-orang baik yang tidak melakukannya, yang lain melakukannya. Karena itu, penderitaan dan kekotoran batin adalah penyebab perbuatan jahat. Seperti yang [dikatakan] demikian –

සුඛීපි හෙකෙ න කරොන්ති පාපං,අවණ්ණසංසග්ගභයා පුනෙකෙ;

පහූ සමානො විපුලත්ථචින්තී,කිංකාරණා මෙ න කරොසි දුක්ඛ’’න්ති

Beberapa orang yang bahagia pun tidak melakukan kejahatan, yang lain lagi [tidak melakukannya] karena takut akan celaan dan pergaulan; meskipun memiliki kemampuan dan memikirkan manfaat yang besar, 'Karena alasan apa Engkau tidak menimpakan penderitaan padaku?'

වුත්තං. අයඤ්හි ගාථා දුක්ඛහෙතුපි සත්තා පාපං කරොන්තීති එතමත්ථං දීපෙති. ‘‘කුද්ධො හි පිතරං හන්ති, කුද්ධො හන්ති සමාතර’’න්ති අයං පන කිලෙසහෙතුපි පාපං කරොන්තීති එතමත්ථං දීපෙති, තස්මා අම්හෙහි ‘‘අඝ පාපකරණෙ’’තිආදිවචනං වුත්තං.

Telah dikatakan. Sebab syair ini menunjukkan makna bahwa makhluk-makhluk melakukan kejahatan bahkan karena alasan penderitaan. Namun [syair] 'Seseorang yang marah membunuh ayahnya, yang marah membunuh ibunya' menunjukkan makna bahwa mereka melakukan kejahatan bahkan karena alasan kekotoran batin; karena itulah pernyataan seperti 'agha [dalam arti] berbuat jahat' dikatakan oleh kami.

ඝකාරන්තධාතුරූපානි.

Bentuk-bentuk akar kata yang berakhiran huruf Gha.

චකාරන්තධාතු

Akar kata yang berakhiran huruf Ca

ලොච දස්සනෙ. ලොචෙති, ලොචයති. ලොචනං. රූපාරම්මණං ලොචයති පස්සතීති ලොචනං, චක්ඛු.

Loca dalam arti melihat. Loceti, locayati. Locanaṃ. Disebut locana (mata) karena melihat objek bentuk; mata.

කිචි මද්දනෙ. කිඤ්චෙති, කිඤ්චයති. කිඤ්චනං, අකිඤ්චනො.

Kici dalam arti menindas. Kiñceti, kiñcayati. Kiñcana (penghalang), akiñcano (tanpa penghalang).

තත්ථ [Pg.292] කිඤ්චනන්ති පලිබොධො. කිඤ්චෙති සත්තෙ මද්දතීති කිඤ්චනං. කිඤ්චනසද්දො මද්දනත්ථෙ වත්තති. මනුස්සා හි වීහිං මද්දන්තා ගොණං ‘‘කිඤ්චෙහි කාපිල, කිඤ්චෙහි කාපිලා’’ති වදන්ති.

Di sana, kiñcana berarti rintangan. Disebut kiñcana karena menindas makhluk-makhluk. Kata kiñcana digunakan dalam arti menindas. Sebab orang-orang yang sedang mengirik padi berkata kepada lembu, 'Injaklah [kiñcehi], wahai yang berwarna merah kecokelatan! Injaklah, wahai yang berwarna merah kecokelatan!'

පචි විත්ථාරෙ. පඤ්චෙති, පඤ්චයති. පපඤ්චෙති, පපඤ්චයති. පපඤ්චා.

Paci dalam arti perluasan. Pañceti, pañcayati. Papañceti, papañcayati. Papañcā.

එත්ථ පපඤ්චාති තණ්හාමානදිට්ඨියො. එතා හි අත්තනිස්සිතානං සත්තානං සංසාරං පපඤ්චෙන්ති විත්ථින්නං කරොන්තීති පපඤ්චාති වුච්චන්ති. අථ වා පපඤ්චෙන්ති යත්ථ සයං උප්පන්නා තංසන්තානං විත්ථාරෙන්ති චිරං ඨපෙන්තීති පපඤ්චා. ලොකියා පන ‘‘අම්හාකං තුම්හෙහි සද්ධිං කථෙන්තානං පපඤ්චො හොතී’’තිආදීනි වදන්තා කාලස්ස චිරභාවං පපඤ්චොති වදන්ති, සාසනෙ පන ද්වයම්පි ලබ්භති.

Di sini, papañcā adalah keinginan haus, kesombongan, dan pandangan salah. Sebab hal-hal ini memperumit dan memperluas samsara bagi makhluk-makhluk yang bersandar padanya, maka disebut papañcā. Atau, mereka memperumit di mana mereka sendiri muncul, mereka memperluas dan menetapkannya untuk waktu yang lama dalam arus kesinambungan itu, maka disebut papañcā. Namun, orang-orang duniawi, ketika mengatakan hal-hal seperti 'kami mengalami penundaan [papañco] saat berbicara dengan kalian', menyebut durasi waktu yang lama sebagai papañco; namun dalam Ajaran (Sāsana), keduanya ditemukan.

සිච්ච කුඩ්ඩනෙ. සිච්චෙති, සිච්චයති.

Sicca dalam arti melapisi dinding. Sicceti, siccayati.

වඤ්චු පලම්භනෙ. පලම්භනං උපලාපනං. වඤ්චෙති, වඤ්චයති. වඤ්චකො, වඤ්චනං. භූවාදිගණෙ පන වඤ්චධාතු ගත්‍යත්ථෙ වත්තති. ‘‘සන්ති පාදා අවඤ්චනා’’ති හි පාළි

Vañcu dalam arti menipu. Palambhana berarti membujuk. Vañceti, vañcayati. Penipu, penipuan. Namun dalam kelompok Bhūvādi, akar kata vañca digunakan dalam arti bergerak. Sebab teks Pāli [mengatakan]: 'Ada kaki-kaki yang tidak menipu [avañcanā]'.

චච්ච අජ්ඣයනෙ. චච්චෙති, චච්චයති.

Cacca dalam arti belajar. Cacceti, caccayati.

චු චවනෙ. චාවෙති, චාවයති. අඤ්ඤො ‘‘චු සහනෙ’’ ඉති බ්‍රුතෙ. චාවෙති, චාවයති, සහතීති අත්ථො.

Cu dalam arti jatuh/lenyap. Cāveti, cāvayati. [Guru] yang lain berkata 'cu dalam arti menahan'. Cāveti, cāvayati, artinya menahan.

අඤ්චු විසෙසනෙ. අඤ්චෙති, අඤ්චයති.

Añcu dalam arti membedakan. Añceti, añcayati.

ලොච භාසායං. ලොචෙති, ලොචයති. ලොචනං, ලොචයති සමවිසමං ආචික්ඛන්තං විය භවතීති ලොචනං, චක්ඛු.

Loca dalam arti berbicara. Loceti, locayati. Locanaṃ. Disebut locana (mata) karena seolah-olah memberitahukan hal yang rata dan tidak rata; mata.

රච පතියතනෙ. රචෙති, රචයති. රචනා, විරචිතං, කෙසරචනා, ගාථාරචනා.

Raca dalam arti menyusun. Raceti, racayati. Penyusunan, yang disusun, penataan rambut, penyusunan syair.

සූච [Pg.293] පෙසුඤ්ඤෙ. පිසුණභාවො පෙසුඤ්ඤං. සූචෙති, සූචයති. සූචකො.

Sūca dalam arti memfitnah. Keadaan memfitnah adalah pesuñña. Sūceti, sūcayati. Pemfitnah.

පච්ච සංයමනෙ. පච්චෙති, පච්චයති.

Pacca dalam arti pengendalian. Pacceti, paccayati.

රිච වියොජනසම්පජ්ජනෙසු. රෙචෙති, රෙචයති. සෙට්ඨිපුත්තං විරෙචෙය්‍ය. විරෙචෙති, විරෙචයති. විරෙචකො, විරෙචනං.

Rica dalam arti memisahkan dan membersihkan perut. Receti, recayati. [Dokter] harus membersihkan perut putra hartawan. Vireceti, virecayati. Pencahar, pembersihan perut.

වච භාසනෙ. වචෙති, වචයති. භූවාදිගණෙපි අයං වත්තති. තදා තස්සා ‘‘වත්ති, වචති, අවොච, අවොචු’’න්තිආදීනි රූපානි භවන්ති. කාරිතෙ පන ‘‘අන්තෙවාසිකං ධම්මං වාචෙති, වාචයතී’’ති රූපානි. වත්තුං, වත්තවෙ, වත්වා, වුත්තං, වුච්චති.

Vaca dalam arti berbicara. Ini juga digunakan dalam kelompok Bhūvādi. Maka bentuk-bentuknya adalah: 'vatti, vacati, avoca, avocuṃ', dan sebagainya. Namun dalam bentuk kausatif: 'vāceti, vācayati dhamma kepada murid'. Vattuṃ, vattave, vatvā, vuttaṃ, vuccati.

අච්ච පූජායං. අච්චෙති, අච්චයති. බ්‍රහ්මාසුරසුරච්චිතො.

Acca dalam arti menghormat. Acceti, accayati. Dihormat oleh Brahma, Asura, dan Dewa.

සූච ගන්ධනෙ. සුචෙති, සූචයති. සූචකො, සුත්තං.

Sūca dalam arti menjahit. Suceti, sūcayati. Sūcako (jarum), sutta (benang).

එත්ථ ච අත්තත්ථපරත්ථාදිභෙදෙ අත්ථෙ සූචෙතීති සුත්තං. තෙපිටකං බුද්ධවචනං.

Dan di sini, disebut sutta karena menunjukkan makna-makna dalam perbedaan seperti manfaat bagi diri sendiri, manfaat bagi orang lain, dan sebagainya. [Itu adalah] sabda Buddha dalam Tipitaka.

කච දිත්තියං. කච්චෙති, කච්චයති. කච්චො.

Kaca dalam arti bercahaya. Kacceti, kaccayati. Kacco.

එත්ථ කච්චොති රූපසම්පත්තියා කච්චෙති දිබ්බති විරොචතීති කච්චො, එවංනාමකො ආදිපුරිසො, තබ්බංසෙ ජාතා පුරිසා ‘‘කච්චානා’’තිපි ‘‘කච්චායනා’’තිපි ‘‘කාතියානා’’තිපි වුච්චන්ති, ඉත්ථියො පන ‘‘කච්චානී’’තිපි ‘‘කච්චායනී’’තිපි ‘‘කාතියානී’’තිපි වුච්චන්ති.

Di sini, Kacco adalah: ia bersinar, cemerlang, dan tampak karena kesempurnaan wujudnya, maka disebut Kacco. Ini adalah nama orang zaman dahulu; orang-orang yang lahir dalam silsilahnya disebut juga 'Kaccāna', 'Kaccāyana', dan 'Kātiyāna'; sedangkan para wanitanya disebut 'Kaccānī', 'Kaccāyanī', dan 'Kātiyānī'.

චකාරන්තධාතුරූපානි.

Bentuk-bentuk akar kata yang berakhiran huruf Ca.

ඡකාරන්තධාතු

Akar kata yang berakhiran huruf Cha

මිලෙඡ [Pg.294] අබ්‍යත්තායං වාචායං. මිලෙච්ඡෙති, මිලෙච්ඡයති. මිලක්ඛු.

Milecha dalam arti ucapan yang tidak jelas. Mileccheti, milecchayati. Milakkhu (orang barbar).

එත්ථ මිලක්ඛූති මිලෙච්ඡෙති අබ්‍යත්තවාචං භාසතීති මිලක්ඛු.

Di sini, milakkhu berarti: ia tidak jelas, ia berbicara dengan ucapan yang tidak jelas, maka disebut milakkhu.

කුච්ඡ අවක්ඛෙපෙ. අවක්ඛෙපො අධොඛිපනං. කුච්ඡෙති, කුච්ඡයති.

Kuccha dalam arti melemparkan ke bawah (avakkhepe). Avakkhepo adalah melemparkan ke bawah (adhokhipanaṃ). Kuccheti, kucchayati.

විච්ඡ භාසායං. විච්ඡෙති, විච්ඡයති.

Viccha dalam arti berbicara (bhāsāyaṃ). Viccheti, vicchayati.

ඡකාරන්තධාතුරූපානි.

Bentuk-bentuk akar kata yang berakhiran 'cha'.

ජකාරන්තධාතු

Akar kata yang berakhiran 'ja'.

වජ්ජ වජ්ජනෙ. වජ්ජෙති, වජ්ජයති. පරිවජ්ජනකො. වජ්ජිතො සීලවන්තෙහි, කථං භික්ඛු කරිස්සසීති.

Vajja dalam arti menghindari (vajjane). Vajjeti, vajjayati. Parivajjanako. Vajjito sīlavantehi, kathaṃ bhikkhu karissasīti (Dihindari oleh mereka yang bermoral, bagaimana engkau akan melakukannya, wahai Bhikkhu?).

තුජ්ජ බලපාලනෙසු. තුජ්ජෙති, තුජ්ජයති.

Tujja dalam arti kekuatan dan perlindungan (balapālanesu). Tujjeti, tujjayati.

තුජි පිජි හිංසාබලදානනිකෙතනෙසු. නිකෙතනං නිවාසො. තුඤ්ජෙති, තුඤ්ජයති. පිඤ්ජෙති. පිඤ්ජයති.

Tuji dan piji dalam arti menyakiti, kekuatan, pemberian, dan tempat tinggal (hiṃsābaladānaniketanesu). Niketana berarti tempat kediaman (nivāso). Tuñjeti, tuñjayati. Piñjeti, piñjayati.

ඛජි කිච්ඡජීවනෙ. ඛඤ්ජෙති, ඛඤ්ජයති. ඛඤ්ජො.

Khaji dalam arti hidup dengan susah payah (kicchajīvane). Khañjeti, khañjayati. Khañjo.

ඛජි රක්ඛණෙ. තාදිසානියෙව රූපානි. භූවාදිගණෙ ‘‘ඛජි ගතිවෙකල්ලෙති ඉමිස්සා ‘‘ඛඤ්ජතී’’ති රූපං.

Khaji dalam arti melindungi (rakkhaṇe). Bentuk-bentuknya sama saja. Dalam kelompok Bhūvādi, untuk "khaji" dalam arti kekurangan dalam bergerak (gativekalla), bentuknya adalah "khañjati".

පූජ පූජායං. පූජෙති, පූජයති. පූජා. එසාව පූජනා සෙය්‍යො. පූජකො, පූජිතො, පූජනීයො, පූජනෙය්‍යො, පූජෙතබ්බො, පුජ්ජො.

Pūja dalam arti memuja (pūjāyaṃ). Pūjeti, pūjayati. Pūjā. Esāva pūjanā seyyo (Pemujaan inilah yang lebih baik). Pūjako, pūjito, pūjanīyo, pūjaneyyo, pūjetabbo, pujjo.

ගජ [Pg.295] මද්දනසද්දෙසු. ගජෙති, ගජයති. ගජො.

Gaja dalam arti melumatkan dan bersuara (maddanasaddesu). Gajeti, gajayati. Gajo.

තිජ නිසානෙ. තෙජෙති, තෙජයති.

Tija dalam arti mengasah (nisāne). Tejeti, tejayati.

වජ මග්ගනසඞ්ඛාරෙසු. වජෙති, වජයති.

Vaja dalam arti mencari dan mempersiapkan (magganasaṅkhāresu). Vajeti, vajayati.

තජ්ජ සන්තජ්ජනෙ. තජ්ජෙති, තජ්ජයති. සන්තජ්ජෙති, සන්තජ්ජයති. සන්තජ්ජිතො.

Tajja dalam arti mengancam (santajjane). Tajjeti, tajjayati. Santajjeti, santajjayati. Santajjito.

අජ්ජ පටිසජ්ජනෙ. අජ්ජෙති, අජ්ජයති.

Ajja dalam arti mempersiapkan atau memperoleh (paṭisajjane). Ajjeti, ajjayati.

සජ්ජ සජ්ජනෙ. සජ්ජෙති, සජ්ජයති දානං. ගමනසජ්ජො හුත්වා.

Sajja dalam arti mempersiapkan (sajjane). Sajjeti, sajjayati dānaṃ (mempersiapkan persembahan). Gamanasajjo hutvā (setelah bersiap untuk berangkat).

භජ විස්සාසෙ. භජෙති, භජයති. භූවාදිගණෙ පන ‘‘භජතී’’ති රූපං, භත්ති, සම්භත්ති.

Bhaja dalam arti kepercayaan (vissāse). Bhajeti, bhajayati. Dalam kelompok Bhūvādi, bentuknya adalah "bhajati", bhatti, sambhatti.

තුජි පිජි ලුජි භජි භාසායං. තුඤ්ජෙති, තුඤ්ජයති. පිඤ්ජෙති, පිඤ්ජයති. ලුඤ්ජෙති, ලුඤ්ජයති. භඤ්ජෙති, භඤ්ජයති. කථෙතීති අත්ථො.

Tuji, piji, luji, bhaji dalam arti berbicara (bhāsāyaṃ). Tuñjeti, tuñjayati. Piñjeti, piñjayati. Luñjeti, luñjayati. Bhañjeti, bhañjayati. Artinya adalah berbicara (kathetī).

රුජ හිංසායං. රොජෙති, රොජයති. රොගො.

Ruja dalam arti menyakiti (hiṃsāyaṃ). Rojeti, rojayati. Rogo.

භාජ පුථකම්මනි. පුථකම්මං පුථක්කරණං, විසුං ක්‍රියාති අත්ථො. භාජෙති, භාජයති. විභාජෙති, විභාජයති. විභත්ති.

Bhāja dalam arti perbuatan memisahkan (puthakammani). Puthakamma berarti pemisahan (puthakkaraṇaṃ), artinya adalah tindakan secara terpisah (visuṃ kriyā). Bhājeti, bhājayati. Vibhājeti, vibhājayati. Vibhatti.

සභාජ සීතිසෙවනෙසු. සභාජෙති, සභාජයති.

Sabhāja dalam arti melayani atau menghormati (sītisevanesu). Sabhājeti, sabhājayati.

ලජ පකාසනෙ. ලජෙති, ලජයති. ලාජා.

Laja dalam arti menerangi atau menjelaskan (pakāsane). Lajeti, lajayati. Lājā.

යුජ සංයමනෙ. සංපුබ්බො බන්ධනෙ. යොජෙති, යොජයති. සංයොජෙති, සංයොජයති. සංයොජනං.

Yuja dalam arti pengendalian (saṃyamane). Dengan awalan "saṃ", artinya dalam arti membelenggu (bandhane). Yojeti, yojayati. Saṃyojeti, saṃyojayati. Saṃyojanaṃ.

මජ්ජ සොචෙය්‍යාලඞ්කාරෙසු. මජ්ජෙති, මජ්ජයති. සම්මජ්ජෙති, සම්මජ්ජයති. සම්මජ්ජා.

Majja dalam arti kemurnian dan perhiasan (soceyyālaṅkāresu). Majjeti, majjayati. Sammajjeti, sammajjayati. Sammajjā.

භාජ [Pg.296] භාජනදානෙසු. භාජෙති, භාජයති. කථං වෙස්සන්තරො පුත්තො, ගජං භාජෙති සඤ්චය.

Bhāja dalam arti membagi dan memberi (bhājanadānesu). Bhājeti, bhājayati. Kathaṃ vessantaro putto, gajaṃ bhājeti sañcaya (Bagaimana Vessantara sang putra, membagikan gajah, wahai Sañcaya).

ජකාරන්තධාතුරූපානි.

Bentuk-bentuk akar kata yang berakhiran 'ja'.

ඣඤන්තා අප්පසිද්ධා. සද්දසත්ථෙ පන ‘‘ඤා නියොජනෙ’’ති පඨන්ති, රූපං පන බුද්ධවචනානුකූලං න භවති, තස්මා න දස්සිතං අම්හෙහි.

Akar kata yang berakhiran jha dan ña dihilangkan. Namun dalam tata bahasa (Saddasatthe) mereka mengajarkan "ñā niyojane", tetapi bentuknya tidak sesuai dengan sabda Buddha, karena itu kami tidak menampilkannya.

ටකාරන්තධාතු

Akar kata yang berakhiran 'ṭa'.

ඝට්ට ඝට්ටනෙ. ඝට්ටනං වායාමකරණං. ඝට්ටෙති, ඝට්ටයති. එත්ථ තු ‘‘ඝට්ටෙසි, ඝට්ටෙසි, කිංකාරණා ඝට්ටෙසි, අහං තං ජානාමී’’ති නිදස්සනං.

Ghaṭṭa dalam arti menyentuh atau memukul (ghaṭṭane). Ghaṭṭana berarti melakukan upaya (vāyāmakaraṇaṃ). Ghaṭṭeti, ghaṭṭayati. Di sini contohnya: "ghaṭṭesi, ghaṭṭesi, kiṃkāraṇā ghaṭṭesi, ahaṃ taṃ jānāmī" (engkau menyentuh, engkau menyentuh, karena alasan apa engkau menyentuh, aku tahu itu).

ඝට සඞ්ඝාතෙ. පුබ්බෙ විය ක්‍රියාපදානි, නාමිකත්තෙ ‘‘ඝටො, ඝටා’’ති රූපානි. එත්ථ ගටොති පානීයඝටො. ඝටාති සමූහො ‘‘මච්ඡඝටා’’තිආදීසු විය.

Ghaṭa dalam arti perakitan atau pengelompokan (saṅghāte). Kata kerjanya seperti yang sebelumnya, dalam bentuk kata benda adalah "ghaṭo, ghaṭā". Di sini, "ghaṭo" adalah tempayan air (pānīyaghaṭo). "Ghaṭā" adalah kumpulan atau kelompok, seperti dalam "macchaghaṭā" (kumpulan ikan) dan sebagainya.

ඝට්ට චලනෙ. ඝට්ටෙති, ඝට්ටයති.

Ghaṭṭa dalam arti gerakan. Ghaṭṭeti, ghaṭṭayati.

නට අවසන්දනෙ. අවසන්දනං ගත්තවික්ඛෙපො. නටෙති, නටයති.

Naṭa dalam arti penurunan. Penurunan adalah gerakan anggota tubuh. Naṭeti, naṭayati.

චුට ඡුට කුට්ට ඡෙදනෙ. චුටෙති, චුටයති. ඡුටෙති, ඡුටයති. කුට්ටෙති, කුට්ටයති.

Cuṭa, chuṭa, dan kuṭṭa dalam arti pemotongan. Cuṭeti, cuṭayati. Chuṭeti, cuṭayati. Kuṭṭeti, kuṭayati.

පුට්ට චට්ට අප්පභාවෙ. පුට්ටෙති, පුට්ටයති. චුට්ටෙති, චුට්ටයති, අප්පං භවතීති අත්ථො.

Puṭṭa dan caṭṭa dalam arti keadaan sedikit. Puṭṭeti, puṭṭayati. Cuṭṭeti, cuṭṭayati, artinya menjadi sedikit.

මුට සඤ්චුණ්ණනෙ. මොටෙති, මොටයති.

Muṭa dalam arti penghancuran. Moṭeti, moṭayati.

අට්ට සුට්ට අනාදරෙ. අට්ටෙති, අට්ටයති. සුට්ටෙති, සුට්ටයති.

Aṭṭa dan suṭṭa dalam arti ketidakhormatan. Aṭṭeti, aṭṭayati. Suṭṭeti, suṭṭayati.

ඛට්ට [Pg.297] සංවරණෙ ඛට්ටෙති, ඛට්ටයති.

Khaṭṭa dalam arti penutupan. Khaṭṭeti, khaṭṭayati.

සට්ට හිංසාබලදානනිකෙතනෙසු. සට්ටෙති, සට්ටයති.

Saṭṭa dalam arti kekerasan, pemberian kekuatan, dan kediaman. Saṭṭeti, saṭṭayati.

තුවට්ට නිපජ්ජායං. තුවට්ටෙති, තුවට්ටයති. ඡබ්බග්ගියා භික්ඛූ එකමඤ්චෙ තුවට්ටෙන්ති.

Tuvaṭṭa dalam arti berbaring. Tuvaṭṭeti, tuvaṭṭayati. Para bhikkhu kelompok enam berbaring di satu ranjang.

ඡට්ට ඡට්ටනෙ. ඡට්ටෙති, ඡට්ටයති. අත්‍රායං පාළි – සචෙ සො ඡට්ටෙති, ඉච්චෙතං කුසලං. නොචෙ ඡට්ටෙති, පඤ්චහඞ්ගෙහි සමන්නාගතො භික්ඛු රූපියඡට්ටකො සම්මන්නිතබ්බො.

Chaṭṭa dalam arti membuang. Chaṭṭeti, chaṭṭayati. Dalam hal ini kutipan Pāli-nya adalah – jika ia membuangnya, itu adalah baik. Jika ia tidak membuangnya, seorang bhikkhu yang memiliki lima faktor harus ditunjuk sebagai pembuang perak.

පුට හිංසායං. පොටෙති, පොටයති.

Puṭa dalam arti menyakiti. Poṭeti, poṭayati.

කීට බන්ධෙ. බන්ධො බන්ධනං. කීටෙති, කීටයති. කීටො.

Kīṭa dalam arti ikatan. Ikatan adalah pengikatan. Kīṭeti, kīṭayati. Kīṭo.

චුටි ඡෙදනෙ. චුණ්ටෙති, චුණ්ටයති.

Cuṭi dalam arti pemotongan. Cuṇṭeti, cuṇṭayati.

ලුටි ථෙය්‍යෙ. ලුණ්ටෙති, ලුණ්ටයති.

Luṭi dalam arti pencurian. Luṇṭeti, luṇṭayati.

කූට අප්පසාදෙ. කූටෙති, කූටයති. කූටං රජතං. කූටා ගාවී. කුටතාපසො.

Kūṭa dalam arti ketiadaan keyakinan. Kūṭeti, kūṭayati. Perak palsu. Sapi betina yang palsu. Pertapa palsu.

චුට පුට ඵුට විභෙදෙ. චුටෙති, චුටයති. පොටෙති, පොටයති. ඵොටෙති, ඵොටයති. අඞ්ගුලියො ඵොටෙසුං.

Cuṭa, puṭa, dan phuṭa dalam arti pemecahan. Cuṭeti, cuṭayati. Poṭeti, poṭayati. Phoṭeti, phoṭayati. Mereka membunyikan jari-jari.

ඝට සඞ්ඝාටෙ හන්ත්‍යත්ථෙ ච. ඝටෙති, ඝටයති.

Ghaṭa dalam arti penyatuan dan dalam arti membunuh. Ghaṭeti, ghaṭayati.

පට පුට ලුට ඝට ඝටි භාසායං. පාටෙති, පාටයති. පොටෙති, පොටයති. ලොටෙති, ලොටයති. ඝාටෙති, ඝාටයති. ඝණ්ටෙති, ඝණ්ටයති.

Paṭa, puṭa, luṭa, ghaṭa, dan ghaṭi dalam arti ucapan. Pāṭeti, pāṭayati. Poṭeti, poṭayati. Loṭeti, loṭayati. Ghāṭeti, ghāṭayati. Ghaṇṭeti, ghaṇṭayati.

පට වට ගන්ථෙ. පටෙති, පටයති. වටෙති, වටයති.

Paṭa dan vaṭa dalam arti penyusunan. Paṭeti, paṭayati. Vaṭeti, vaṭayati.

ඛෙට භක්ඛණෙ. ඛෙටෙති, ඛෙටයති.

Kheṭa dalam arti makan. Kheṭeti, kheṭayati.

ඛොට ඛෙපෙ. ඛොටෙති, ඛොටයති.

Khoṭa dalam arti melempar. Khoṭeti, khoṭayati.

කුටි දාහෙ. කුටෙති, කුටයති.

Kuṭi dalam arti pembakaran. Kuṭeti, kuṭayati.

යුට සංසග්ගෙ. යොටෙති, යොටයති.

Yuṭa dalam arti pencampuran. Yoṭeti, yoṭayati.

වට විභජනෙ. වටෙති, වටයති.

Vaṭa dalam arti pembagian. Vaṭeti, vaṭayati.

ටකාරන්තධාතුරූපානි.

Bentuk-bentuk akar kata yang berakhiran huruf ṭa.

ඨකාරන්තධාතු

Akar kata yang berakhiran huruf ṭha

සඨ [Pg.298] සඞ්ඛාරගතීසු. සඨෙති, සඨයති.

Saṭha dalam arti pembentukan dan pergerakan. Saṭheti, saṭhayati.

සුඨ ආලසියෙ. සොඨෙති, සොඨයති.

Suṭha dalam arti kemalasan. Soṭheti, soṭhayati.

සුඨි සොසනෙ. සුණ්ඨෙති, සුණ්ඨයති.

Suṭhi dalam arti pengeringan. Suṇṭheti, suṇṭhayati.

සඨ සිලාඝායං. සඨෙති, සඨයති.

Saṭha dalam arti pujian. Saṭheti, saṭhayati.

සඨ අසම්මාභාසනෙ. සඨෙති. සඨයති, සඨො.

Saၩha dalam arti pengucapan yang tidak benar. Saၩheti. Saၩhayati, saၩho (penipu).

එත්ථ සඨොති කෙරාටිකො. සඨයතීති සඨො, න සම්මා භාසතීති අත්ථො.

Di sini saၩho berarti penipu. SaၩhayatĦti saၩho, artinya dia tidak berbicara dengan benar.

සඨ කෙතවෙ. රූපං තාදිසමෙව.

Saၩha dalam arti tipu daya. Bentuknya sama saja.

‘‘සුදස්සං වජ්ජමඤ්ඤෙසං, අත්තනො පන දුද්දසං…පෙ…අත්තනො පන ඡාදෙති, කලිංව කිතවාසඨො’’ති.

‘‘Kesalahan orang lain mudah terlihat, tetapi kesalahan sendiri sulit dilihat…pe… tetapi ia menyembunyikan kesalahannya sendiri, bagaikan penjudi yang licik menyembunyikan lemparan dadu yang kalah.’’

එත්ථ සාකුණිකො ‘‘කිතවා’’ති වුත්තො. තස්ස ඉදං කෙතවං, තස්මිං කෙතවෙ අයං ධාතු වත්තතීති අත්ථො.

Di sini penangkap burung disebut sebagai ‘kitavā’. Tipu dayanya adalah ‘ketava၃’, dalam arti tipu daya itulah akar kata ini digunakan.

කඨි සොකෙ. කණ්ඨෙති, කණ්ඨයති.

Kaၩhi dalam arti kesedihan. Ka၃ၩheti, ka၃ၩhayati.

ඨකාරන්තධාතුරූපානි.

Bentuk-bentuk akar kata berakhiran ‘ၩha’.

ඩකාරන්තධාතු

Akar kata berakhiran ‘ၡa’.

පටි පරිහාසෙ. පණ්ඩෙති, පණ්ඩයති. උප්පණ්ඩෙති, උප්පණ්ඩයති. මනුස්සානං නං භික්ඛුනිං උප්පණ්ඩිංසු.

Paၩi dalam arti ejekan. Pa၃ၡeti, pa၃ၡayati. Uppa၃ၡeti, uppa၃ၡayati. Orang-orang mengejek bhikkhuni itu.

ලඩි උක්ඛෙපෙ. ලණ්ඩෙති, ලණ්ඩයති.

Laၡi dalam arti mengangkat. La၃ၡeti, la၃ၡayati.

ඛඩි කඩි ඡෙදෙ. ඛණ්ඩෙති, ඛණ්ඩයති. කණ්ඩෙති, කණ්ඩයති. ඛණ්ඩො, කණ්ඩො.

Khaၡi, kaၡi dalam arti pemotongan. Kha၃ၡeti, kha၃ၡayati. Ka၃ၡeti, ka၃ၡayati. Kha၃ၡo (potongan), ka၃ၡo (bagian).

පිඩි [Pg.299] සඞ්ඝාතෙ. පිණ්ඩෙති, පිණ්ඩයති. පිණ්ඩො.

Piၡi dalam arti pengumpulan. Pi၃ၡeti, pi၃ၡayati. Pi၃ၡo (gumpalan).

එත්ථ ච පිණ්ඩොති සමූහසඞ්ඛාතො කලාපොපි ‘‘චොළං පිණ්ඩො රති ඛිඩ්ඩා’’ති එත්ථ වුත්තො ආහාරසඞ්ඛාතො පිණ්ඩොපි පිණ්ඩොයෙව.

Dan di sini, pi၃ၡo berarti kumpulan yang disebut bundel, juga dalam kalimat ‘pakaian, makanan (pi၃ၡo), kesenangan, permainan,’ di situ yang dimaksud dengan pi၃ၡo sebagai makanan adalah juga tetap pi၃ၡo.

කුඩි වෙධනෙ. කුණ්ඩෙති, කුණ්ඩයති. කුණ්ඩලං.

Kuၡi dalam arti penusukan. Ku၃ၡeti, ku၃ၡayati. Ku၃ၡala၃ (anting-anting).

මඩි භූසායං හසනෙ ච. මණ්ඩෙති, මණ්ඩයති. මණ්ඩො, මණ්ඩනං, මණ්ඩිතො.

Maၡi dalam arti penghiasan dan tawa. Ma၃ၡeti, ma၃ၡayati. Ma၃ၡo, ma၃ၡana၃, ma၃ၡito.

භඩි කල්‍යාණෙ. කල්‍යාණං කල්‍යාණතා. භණ්ඩෙති, භණ්ඩයති. භණ්ඩො.

Bhaၡi dalam arti kebaikan. Kalyā၃a၃ adalah kebaikan. Bha၃ၡeti, bha၃ၡayati. Bha၃ၡo.

එත්ථ ච භණ්ඩොති ධනං, අලඞ්කාරො වා. ‘‘භණ්ඩං ගණ්හාති. සමලඞ්කරිත්වා භණ්ඩෙනා’’ති ච ආදීසු විය.

Dan di sini bha၃ၡo berarti harta atau perhiasan. Seperti dalam ‘mengambil barang,’ ‘setelah menghias dengan perhiasan,’ dan sebagainya.

දණ්ඩ දණ්ඩවිනිපාතෙ. දණ්ඩෙති, දණ්ඩයති. දණ්ඩො.

Da၃ၡa dalam arti penjatuhan hukuman. Da၃ၡeti, da၃ၡayati. Da၃ၡo (hukuman atau tongkat).

ඡඩ්ඩ ඡඩ්ඩනෙ. ඡඩ්ඩෙති, ඡඩ්ඩයති. ඡඩ්ඩනකො. ඡඩ්ඩියති, ඡඩ්ඩිතො. ඡඩ්ඩිතුං, ඡඩ්ඩයිතුං, ඡඩ්ඩෙත්වා, ඡඩ්ඩයිත්වා.

Chaၡၡa dalam arti pembuangan. Chaၡၡeti, chaၡၡayati. Chaၡၡanako. Chaၡၡiyati, chaၡၡito. Chaၡၡitu၃, chaၡၡayitu၃, chaၡၡetvā, chaၡၡayitvā.

ඩකාරන්තධාතුරූපානි.

Bentuk-bentuk akar kata berakhiran ‘ၡa’.

ඪකාරන්තධාතු

Akar kata berakhiran ‘ၢa’.

වඩ්ඪ ආකිරණෙ. කංසපාතියා පායාසං වඩ්ඪෙති, වඩ්ඪයති. භත්තං වඩ්ඪෙත්වා අදාසි.

Vaၢၢha dalam arti penyajian. Menyajikan nasi susu dengan mangkuk perunggu, vaၢၢheti, vaၢၢhayati. Setelah menyajikan nasi, ia memberikannya.

ඉමානි ඪකාරන්තධාතුරූපානි.

Ini adalah bentuk-bentuk akar kata berakhiran ‘ၢa’.

ණකාරන්තධාතු

Akar kata berakhiran ‘၃a’.

වණ්ණ වණ්ණක්‍රියාවිත්ථාරගුණවචනෙසු. වණ්ණො පසංසා. ක්‍රියා කරණං. විත්ථාරො විත්ථින්නතා. ගුණො සීලාදිධම්මො. වචනං [Pg.300] වාචා. වණ්ණෙති, වණ්ණයති. වණ්ණො, වණ්ණං, සුවණ්ණං, සංවණ්ණනා.

Va၃၃a dalam arti tindakan pewarnaan, perluasan, kualitas, dan ucapan. Va၃၃o berarti pujian. Kriyā berarti pembuatan. Vitthāro berarti keluasan. Gu၃o berarti kualitas seperti sila dan sebagainya. Vacana၃ berarti kata-kata. Va၃၃eti, va၃၃ayati. Va၃၃o, va၃၃a၃, suva၃၃a၃, sa၃va၃၃anā.

වණ්ණසද්දො ඡවිථුතිකුලවග්ගකාරණසණ්ඨානපමාණරූපායතනාදීසු දිස්සති. තත්ථ ‘‘සුවණ්ණවණ්ණොසි භගවා’’ති එවමාදීසු ඡවියං. ‘‘කදා සඤ්ඤූළ්හා පන තෙ ගහපති සමණස්ස ගොතමස්ස වණ්ණා’’ති එවමාදීසු ථුතියං. ‘‘චත්තාරොමෙ භො ගොතම වණ්ණා’’තිඑවමාදීසු කුලවග්ගෙ. ‘‘අථ කෙන නු වණ්ණෙන, ගන්ධථෙනොති වුච්චතී’’ති එවමාදීසු කාරණෙ. ‘‘මහන්තං හත්ථිරාජවණ්ණං අභිනිම්මිනිත්වා’’තිඑවමාදීසු සණ්ඨානෙ. ‘‘තයො පත්තස්ස වණ්ණා’’ති එවමාදීසු පමාණෙ. ‘‘වණ්ණො ගන්ධො රසො ඔජා’’ති එවමාදීසු රූපායතනෙති.

Kata va၃၃a terlihat dalam arti kulit, pujian, kasta, alasan, bentuk, ukuran, objek penglihatan, dan sebagainya. Di sana, dalam ‘Engkau, Bhagavā, memiliki warna emas,’ dan sebagainya, itu berarti kulit. Dalam ‘Wahai tuan rumah, kapankah pujian-pujian bagi Petapa Gotama itu terkumpul padamu?’ dan sebagainya, itu berarti pujian. Dalam ‘Ada empat kasta ini, wahai Gotama,’ dan sebagainya, itu berarti kasta. Dalam ‘Lalu dengan alasan apa ia disebut pencuri wewangian?’ dan sebagainya, itu berarti alasan. Dalam ‘Setelah menciptakan bentuk gajah raja yang besar,’ dan sebagainya, itu berarti bentuk. Dalam ‘Tiga ukuran mangkuk,’ dan sebagainya, itu berarti ukuran. Dalam ‘Warna, bau, rasa, nutrisi,’ dan sebagainya, itu berarti objek penglihatan.

තත්ථ ඡවියන්ති ඡවිගතා වණ්ණධාතු එව ‘‘සුවණ්ණවණ්ණො’’ති එත්ථ වණ්ණග්ගහණෙන ගහිතාති අපරෙ. වණ්ණනං කිත්තියා උග්ඝොසනන්ති වණ්ණො, ථුති. වණ්ණියති අසඞ්කරතො වවත්ථපියතීති වණ්ණො, කුලවග්ගො. වණ්ණියති ඵලං එතෙන යථාසභාවතො විභාවියතීති වණ්ණො, කාරණං, වණ්ණං දීඝරස්සාදිවසෙන සණ්ඨහනන්ති වණ්ණො, සණ්ඨානං. වණ්ණියති අඩ්ඪමහන්තාදිවසෙන පමියතීති වණ්ණො, පමාණං. වණ්ණෙති විකාරමාපජ්ජමානං හදයඞ්ගතභාවං පකාසෙතීති වණ්ණො, රූපායතනං. එවං තෙන තෙන පවත්තිනිමිත්තෙන වණ්ණසද්දස්ස තස්මිං තස්මිං අත්ථෙ පවත්ති වෙදිතබ්බා.

Di sana, mengenai ‘kulit’, akar kata va၃၃a yang berkaitan dengan kulit itu sendiri diambil dengan penggunaan kata va၃၃a dalam ‘suva၃၃ava၃၃o’, demikian menurut yang lain. Va၃၃o berarti pujian, karena merupakan pemakluman kemasyhuran. Va၃၃o berarti kasta, karena ditetapkan tanpa pencampuran. Va၃၃o berarti alasan, karena dengannya hasil dijelaskan sesuai sifat alaminya. Va၃၃o berarti bentuk, karena dibentuk berdasarkan panjang, pendek, dan sebagainya. Va၃၃o berarti ukuran, karena diukur berdasarkan ukuran sedang, besar, dan sebagainya. Va၃၃o berarti objek penglihatan, karena menunjukkan keadaan yang ada di hati yang mengalami perubahan. Demikianlah penggunaan kata va၃၃a dalam berbagai arti tersebut harus diketahui berdasarkan alasan kemunculannya masing-masing.

අපරම්පි [Pg.301] වණ්ණසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරං වදාම. වණ්ණසද්දො සණ්ඨානජාති රූපායතනකාරණපමාණගුණපසංසාජාතරූපපුළිනක්ඛරාදීසු දිස්සති. අයඤ්හි ‘‘මහන්තං සප්පරාජවණ්ණං අභිනිම්මිනිත්වා’’තිආදීසු සණ්ඨානෙ දිස්සති, ‘‘බ්‍රාහ්මණොව සෙට්ඨො වණ්ණො, හීනො අඤ්ඤො වණ්ණො’’තිආදීසු ජාතියං. ‘‘පරමාය වණ්ණපොක්ඛරතාය සමන්නාගතො’’තිආදීසු රූපායතනෙ.

Kami akan menyatakan ringkasan arti kata va၃၃a yang lain. Kata va၃၃a terlihat dalam arti bentuk, kasta, objek penglihatan, alasan, ukuran, kualitas, pujian, emas, pasir, huruf, dan sebagainya. Ini terlihat dalam ‘setelah menciptakan bentuk raja ular yang besar’ dan sebagainya dalam arti bentuk, dalam ‘hanya kasta Brahmana yang tertinggi, kasta lain rendah’ dan sebagainya dalam arti kasta. Dalam ‘memiliki ketampanan yang tertinggi’ dan sebagainya dalam arti objek penglihatan.

‘‘න හරාමි න භඤ්ජාමි, ආරා සිඞ්ඝාමි වාරිජං;

අථ කෙන නු වණ්ණෙන, ගන්ධථෙනොති වුච්චතී’’ති

‘‘Aku tidak mengambil, tidak mematahkan, aku hanya mencium teratai dari jauh; lalu dengan alasan apa aku disebut pencuri wewangian?’’

ආදීසු කාරණෙ. ‘‘තයො පත්තස්ස වණ්ණා’’තිආදීසු පමාණෙ. ‘‘කදා සඤ්ඤූළ්හා පන තෙ ගහපති සමණස්ස ගොතමස්ස වණ්ණා’’තිආදීසු ගුණෙ. ‘‘වණ්ණාරහස්ස වණ්ණං භාසතී’’තිආදීසු පසංසායං. ‘‘වණ්ණං අඤ්ජනවණ්ණෙන, කාලිඞ්ගම්හි වනිම්හසෙ’’ති එත්ථ ජාතරූපෙ. ‘‘අකිලාසුනො වණ්ණපථෙ ඛණන්තා’’ති එත්ථ පුළිනෙ. ‘‘වණ්ණාගමො වණ්ණවිපරියායො’’තිආදීසු අක්ඛරෙ දිස්සති. ඉච්චෙවං සබ්බථාපි –

Dan sebagainya dalam arti alasan. Dalam ‘tiga ukuran mangkuk’ dan sebagainya dalam arti ukuran. Dalam ‘kapankah pujian-pujian bagi Petapa Gotama itu terkumpul’ dan sebagainya dalam arti kualitas. Dalam ‘mengucapkan pujian bagi yang layak dipuji’ dan sebagainya dalam arti pujian. Dalam ‘kita menukar emas (va၃၃a၃) dengan warna celak mata di Kali၃ga,’ di sini berarti emas. Dalam ‘menggali di jalan berpasir tanpa rasa lelah,’ di sini berarti pasir. Dalam ‘penambahan huruf, perubahan huruf,’ dan sebagainya terlihat dalam arti huruf. Demikianlah secara keseluruhan.

ඡවියං ථුතියං හෙමෙ, කුලවග්ගෙ ච කාරණෙ;

සණ්ඨානෙ ච පමාණෙ ච, රූපායතනජාතිසු;

ගුණක්ඛරෙසු පුළිනෙ, වණ්ණසද්දො පවත්තති;

Kata vaṇṇa digunakan dalam arti kulit, pujian, emas, kelompok kasta, sebab, bentuk, ukuran, objek penglihatan dan jenis, kualitas, huruf, dan butiran pasir.

සුවණ්ණසද්දො ඡවිසම්පත්තිගරුළජාතරූපෙසු ආගතො. අයඤ්හි ‘‘සුවණ්ණෙ දුබ්බණ්ණෙ, සුගතෙ දුග්ගතෙ’’ති, ‘‘සුවණ්ණතා සුස්සරතා’’ති [Pg.302] ච එවමාදීසු ඡවිසම්පත්තියං ආගතො. ‘‘කාකං සුවණ්ණා පරිවාරයන්තී’’තිආදීසු ගරුළෙ. ‘‘සුවණ්ණවණ්ණො කඤ්චනසන්නිභත්තචො’’තිආදීසු ජාතරූපෙති.

Kata suvaṇṇa muncul dalam arti kesempurnaan kulit, Garuda, dan emas. Kata ini muncul dalam arti kesempurnaan kulit pada kalimat-kalimat seperti "dalam warna kulit yang indah, warna kulit yang buruk," dan "memiliki warna kulit yang indah, memiliki suara yang merdu," dan seterusnya. Dalam arti Garuda pada kalimat-kalimat seperti "Burung-burung gagak mengelilingi seekor Garuda," dan seterusnya. Dalam arti emas pada kalimat-kalimat seperti "Memiliki warna emas, kulitnya seperti emas," dan seterusnya.

පුණ සඞ්ඝාතෙ. පුණෙති, පුණයති.

Akar kata puṇa dalam arti akumulasi. Puṇeti, puṇayati.

චුණ සඞ්කොචනෙ. චුණෙති, චුණයති.

Akar kata cuṇa dalam arti pengerutan. Cuṇeti, cuṇayati.

චුණ්ණ පෙරණෙ. චුණ්ණෙති, චුණ්ණයති. චුණ්ණං. චුණ්ණවිචුණ්ණං කරොති.

Akar kata cuṇṇa dalam arti penggerakan. Cuṇṇeti, cuṇṇayati. Cuṇṇaṃ. Cuṇṇavicuṇṇaṃ karoti (menghancurkan berkeping-keping).

සණ දානෙ. සණෙති, සණයති.

Akar kata saṇa dalam arti pemberian. Saṇeti, saṇayati.

කුණ සඞ්කොචනෙ. කුණෙති, කුණයති. කුණො. කුණහත්ථො. හත්ථෙන කුණී.

Akar kata kuṇa dalam arti pengerutan. Kuṇeti, kuṇayati. Kuṇo. Kuṇahattho (tangan yang cacat). Cacat pada tangannya.

තූණ පූරණෙ. තූණෙති, තූණයති. තූණී.

Akar kata tūṇa dalam arti pengisian. Tūṇeti, tūṇayati. Tūṇī.

එත්ථ තූණීති සරකලාපො. සා හි තූණෙන්ති පූරෙන්ති සරෙ එත්ථාති තූණී.

Di sini, tūṇī berarti seikat anak panah (wadah anak panah). Karena mereka mengisi anak-anak panah di dalamnya, maka disebut tūṇī.

භූණ භාසායං. භූණෙති, භූණයති.

Akar kata bhūṇa dalam arti ucapan. Bhūṇeti, bhūṇayati.

කණ නිමීලනෙ. කාණෙති, කාණයති. කාණො.

Akar kata kaṇa dalam arti penutupan mata. Kāṇeti, kāṇayati. Kāṇo (buta sebelah).

එත්ථ කාණොති එකෙන වා ද්වීහි වා අක්ඛීහි පරිහීනක්ඛි. අට්ඨකථාචරියා පන ‘‘කාණො නාම එකක්ඛිනා කාණො, අන්ධො නාම උභයක්ඛිකාණො’’ති වදන්ති, තං කාණන්ධසද්දානං එකත්ථසන්නිපාතෙ යුජ්ජති. ඉතරථා කාණකච්ඡපොපමසුත්තෙ වුත්තො කච්ඡපො එකස්මිං කාණො සියා, එකක්ඛිකාණො ච පන පුරිසො ‘‘අන්ධො’’ති න වත්තබ්බො සියා, තස්මා තෙසමයුගළත්තෙ එකෙකස්ස යථාසම්භවං ද්වින්නං ද්වින්නමාකාරානං වාචකතා දට්ඨබ්බා. තථා හි කොසලසංයුත්තට්ඨකථායං ‘‘කාණොති එකච්ඡිකාණො වා [Pg.303] උභයච්ඡිකාණො වා’’ති වුත්තං. අථ වා ‘‘ඔවදෙය්‍යානුසාසෙය්‍යා’’ති එත්ථ ඔවාදානුසාසනානං විය සවිසෙසතා අවිසෙසතා ච දට්ඨබ්බා.

Di sini, kāṇo berarti orang yang kehilangan penglihatan pada satu atau dua mata. Namun, para guru Aṭṭhakathā mengatakan, "Yang disebut kāṇo adalah buta satu mata; yang disebut andho adalah buta kedua mata." Hal itu sesuai ketika kata kāṇa dan andha digunakan bersamaan untuk satu arti. Jika tidak, kura-kura yang disebutkan dalam Kāṇakacchapopama Sutta mungkin buta sebelah, tetapi seseorang yang buta satu mata tidak boleh disebut sebagai "buta" (andha); oleh karena itu, masing-masing harus dipahami sebagai penunjuk dari dua kondisi sesuai dengan keberadaannya. Begitulah, dalam Komentar Saṃyutta Kosala dikatakan, "Kāṇo berarti buta satu mata atau buta kedua mata." Atau, perbedaan dan persamaan tersebut harus dipahami seperti halnya pada kata ovāda (nasihat) dan anusāsana (instruksi) dalam kalimat "ovadeyya anusāseyya."

ගණ සඞ්ඛ්‍යානෙ. ගණෙති, ගණයති. ගණනා, ගණො.

Akar kata gaṇa dalam arti penghitungan. Gaṇeti, gaṇayati. Gaṇanā, gaṇo.

එත්ථ ගණනාති සඞ්ඛ්‍යා. ගණොති භික්ඛුසමූහො. යෙසං වා කෙසඤ්චි සමූහො. සමූහස්ස ච අනෙකානි නාමානි. සෙය්‍යථිදං –

Di sini, gaṇanā berarti hitungan. Gaṇo berarti kumpulan para bhikkhu, atau kumpulan apa pun. Dan ada banyak nama untuk kumpulan, yaitu:

සඞ්ඝො ගණො සමූහො ච,ඛන්ධො සන්නිචයො චයො;

සමුච්චයො ච නිචයො,වග්ගො පූගො ච රාසි ච.

Saṅgha, gaṇa, dan samūha; Khandha, sannicaya, dan caya; Samuccayo dan nicaya; Vagga, pūga, dan rāsi.

කායො නිකායො නිකරො,කදම්බො විසරො ඝටා;

සමුදායො ච සන්දෙහො,සඞ්ඝාතො සමයො කරො.

Kāya, nikāya, dan nikara; Kadamba, visara, dan ghaṭā; Samudāya dan sandeha; Saṅghāto, samaya, dan kara.

ඔඝො පුඤ්ජො කලාපො ච,පිණ්ඩො ජාලඤ්ච මණ්ඩලං;

සණ්ඩො පවාහො ඉච්චෙතෙ,සමූහත්ථාභිධායකාති.

Ogho, puñja, dan kalāpa; Piṇḍa, jāla, dan maṇḍala; Saṇḍo dan pavāha; ini semua adalah istilah yang menunjukkan arti kumpulan.

කිඤ්චාපි එතෙ සඞ්ඝගණසමූහාදයො සද්දා සමූහත්ථවාචකා, තථාපි සඞ්ඝගණසද්දායෙව විනාපි විසෙසකපදෙන භික්ඛුසමූහෙ වත්තන්ති, නාඤ්ඤෙ, අඤ්ඤෙ පන සඞ්ඝගණසද්දෙහි සද්ධිං අඤ්ඤමඤ්ඤඤ්ච කදාචි සමානත්ථවිසයා හොන්ති, කදාචි අසමානත්ථවිසයා, තස්මා යථාපාවචනං අසම්මුය්හන්තෙන යොජෙතබ්බා. ‘‘එකො, ද්වෙ’’තිආදිනා ගණෙතබ්බොති ගණො.

Meskipun kata-kata seperti saṅgha, gaṇa, samūha, dan lainnya ini menunjukkan arti kumpulan, namun kata saṅgha dan gaṇa saja, bahkan tanpa kata penjelas, digunakan untuk kumpulan para bhikkhu, bukan yang lain. Adapun yang lainnya, bersama dengan kata saṅgha dan gaṇa, terkadang memiliki cakupan arti yang sama, terkadang memiliki cakupan arti yang berbeda; oleh karena itu, mereka harus diterapkan oleh orang yang tidak bingung sesuai dengan ajaran (pāvacana). Sesuatu yang harus dihitung sebagai "satu, dua," dan seterusnya disebut gaṇo.

කණ්ණ [Pg.304] සවනෙ. කණ්ණෙති, කණ්ණයති. කණ්ණො. කණ්ණයන්ති සද්දං සුණන්ති එතෙනාති කණ්ණො, යො ලොකෙ ‘‘සවනං, සොත’’න්ති ච වුච්චති.

Akar kata kaṇṇa dalam arti pendengaran. Kaṇṇeti, kaṇṇayati. Kaṇṇo. Mereka mendengar suara dengannya, maka disebut kaṇṇo, yang di dunia disebut juga sebagai "savana" dan "sota" (telinga).

කුණ ගුණ ආමන්තනෙ. කුණෙති, කුණයති. ගුණෙති, ගුණයති. ගුණො. ගොණො.

Akar kata kuṇa dan guṇa dalam arti pemanggilan. Kuṇeti, kuṇayati. Guṇeti, guṇayati. Guṇo. Goṇo.

එත්ථ ගුණොති සීලාදයො ධම්මා, කෙනට්ඨෙන තෙ ගුණා. ගොණාපියති ආමන්තාපියති අත්තනි පතිට්ඨිතො පුග්ගලො දට්ඨුං සොතුං පූජිතුඤ්ච ඉච්ඡන්තෙහි ජනෙහීති ගුණො. එත්ථ කිඤ්චාපි සීලාදිධම්මානං ආමන්තාපනං නත්ථි, තථාපි තංහෙතුආමන්තනං නිමන්තනඤ්ච තෙයෙව කරොන්ති නාමාති එවං වුත්තං. තථා හි –

Di sini, guṇo berarti kualitas-kualitas seperti moralitas (sīla), dan sebagainya. Dalam arti apa mereka disebut guṇā? Seseorang yang teguh di dalamnya dipanggil (disapa) oleh orang-orang yang ingin melihat, mendengar, dan menghormatinya, maka disebut guṇo. Di sini, meskipun kualitas-kualitas seperti moralitas dan sebagainya tidak melakukan pemanggilan secara langsung, namun mereka sendirilah yang seolah-olah melakukan pemanggilan dan pengundangan melalui sebab tersebut. Begitulah:

‘‘යථාපි ඛෙත්තසම්පන්නෙ,බීජං අප්පම්පි රොපිතං;

සම්මා ධාරං පවස්සන්තෙ,ඵලං තොසෙති කස්සක’’න්ති

"Seperti halnya di ladang yang subur, benih yang ditanam walaupun sedikit; ketika hujan turun dengan deras, hasilnya akan menyenangkan hati petani."

එත්ථ කස්සකස්ස තුට්ඨිඋප්පත්තිකාරණත්තා හෙතුවසෙන නිච්චෙතනස්සපි ඵලස්ස තොසනං වුත්තං, එවමිධාපි ආමන්තාපනකාරණත්තා එවං වුත්තං. අඤ්ඤෙ පන ‘‘ගුඤ්ජන්තෙ අබ්‍යයන්තෙ ඉති ගුණා’’ති අත්ථං වදන්ති. තදනුරූපං පන ධාතුසද්දං න පස්සාම, ‘‘ගුණ ආමන්තනෙ’’ ඉච්චෙව පස්සාම, විචාරෙත්වා ගහෙතබ්බං.

Di sini, karena menjadi penyebab timbulnya kepuasan bagi petani, maka melalui cara sebab, buah yang tidak bernyawa pun dikatakan sebagai "menyenangkan"; demikian pula di sini, karena menjadi penyebab pemanggilan, maka dikatakan demikian. Namun yang lainnya menyatakan arti, "guñjante abyayante (berbunyi/berdengung), maka disebut guṇā." Akan tetapi, kami tidak melihat bunyi akar kata yang sesuai dengan itu, kami hanya melihat "guṇa dalam arti pemanggilan," ini harus diterima setelah mempertimbangkannya.

වණ ගත්තවිචුණ්ණනෙ. වණෙති, වණයති. වණො.

Akar kata vaṇa dalam arti penghancuran tubuh. Vaṇeti, vaṇayati. Vaṇo.

එත්ථ වණොති අරු. සා හි සරීරං වණයති විචුණ්ණෙති ඡිද්දාවඡිද්දං කරොතීති වණොති වුච්චති.

Di sini, vaṇo berarti luka. Karena ia melukai tubuh, menghancurkannya, dan membuatnya berlubang-lubang, maka disebut vaṇo.

පණ්ණ හරිතෙ. පණ්ණෙති, පණ්ණයති. තාලපණ්ණං. සූපෙය්‍යපණ්ණං.

Akar kata paṇṇa dalam arti hijau. Paṇṇeti, paṇṇayati. Tālapaṇṇaṃ (daun tal). Sūpeyyapaṇṇaṃ (daun sayuran).

එත්ථ [Pg.305] ච හරිතභාවවිගතෙපි වත්ථුස්මිං පණ්ණභාවො රූළ්හිතො පවත්තොති දට්ඨබ්බො. ‘‘පණ්ණං, පත්තං, පලාසො, දලං’’ ඉච්චෙතෙ සමානත්ථා.

Dan di sini, harus dipahami bahwa status sebagai daun tetap berlaku berdasarkan penggunaan umum (rūḷhi) meskipun sifat hijaunya telah hilang dari benda tersebut. Kata-kata "paṇṇaṃ, pattaṃ, palāso, dalaṃ" memiliki arti yang sama.

පණ බ්‍යවහාරෙ. පණෙති, පණයති. රාජා ච දණ්ඩං ගරුකං පණෙති.

Akar kata paṇa dalam arti transaksi (penggunaan). Paṇeti, paṇayati. Dan raja menjatuhkan (paṇeti) hukuman yang berat.

ඉමානි ණකාරන්තධාතුරූපානි.

Ini adalah bentuk-bentuk akar kata yang berakhiran dengan huruf ṇ.

තකාරන්තධාතු

Akar kata berakhiran huruf t.

චින්ත චින්තායං. චින්තෙති, චින්තයති. චිත්තං, චින්තා, චින්තනා, චින්තනකො. කාරිතෙ ‘‘චින්තාපෙති, චින්තාපයතී’’ති රූපානි.

Cinta dalam arti berpikir (cintāyaṃ). Cinteti, cintayati. Cittaṃ, cintā, cintanā, cintanako. Dalam bentuk kausatif: "cintāpeti, cintāpayatī".

තත්ථ චිත්තන්ති ආරම්මණං චින්තෙතීති චිත්තං, විජානාතීති අත්ථො, සබ්බචිත්තසාධාරණවසෙනෙතං දට්ඨබ්බං. එත්ථ සියා – කස්මා ‘‘ආරම්මණං චින්තෙතීති චිත්ත’’න්ති වත්වාපි ‘‘විජානාතීති අත්ථො’’ති වුත්තං, නනු චින්තනවිජානනා නානාසභාවා. න හි ‘‘චින්තෙතී’’ති පදස්ස ‘‘විජානාතී’’ති අත්ථො සම්භවති, දුප්පඤ්ඤස්ස හි නානප්පකාරෙහි චින්තයතොපි සුඛුමත්ථාධිගමො න හොතීති? සච්චං, ‘‘විජානාතී’’ති ඉදං පදං චිත්තස්ස සඤ්ඤාපඤ්ඤාකිච්චෙහි විසිට්ඨවිසයග්ගහණං දීපෙතුං වුත්තං සබ්බචිත්තසාධාරණත්තා චිත්තසද්දස්ස. යඤ්හි ධම්මජාතං ‘‘චිත්ත’’න්ති වුච්චති, තදෙව විඤ්ඤාණං, තස්මා විජානනත්ථං ගහෙත්වා සඤ්ඤාපඤ්ඤාකිච්චාවිසිට්ඨවිසයග්ගහණං දීපෙතුං ‘‘විජානාතී’’ති වුත්තං.

Di sana, mengenai 'citta': ia memikirkan objek, maka disebut 'citta'; artinya ia menyadari (mengetahui), ini harus dipandang dalam pengertian umum bagi semua kesadaran (sabbacittasādhāraṇa). Di sini mungkin muncul pertanyaan—mengapa setelah menyatakan 'ia memikirkan objek adalah citta', lalu dikatakan 'artinya menyadari'? Bukankah berpikir dan menyadari memiliki karakteristik yang berbeda? Bukankah bagi orang yang kurang bijaksana, meskipun ia memikirkan berbagai cara, ia tidak mencapai pemahaman yang halus? Benar, kata 'menyadari' ini diucapkan untuk menunjukkan pengambilan objek yang khusus melalui fungsi persepsi dan kebijaksanaan karena kata 'citta' bersifat umum bagi semua kesadaran. Apa pun fenomena yang disebut 'citta', itu jugalah viññāṇa (kesadaran), oleh karena itu dengan mengambil arti menyadari (vijānanattha), dikatakan 'menyadari' untuk menunjukkan pengambilan objek yang tidak dibedakan dari fungsi persepsi dan kebijaksanaan.

ඉදානි අඤ්ඤගණිකධාතුවසෙනපි නිබ්බචනං පකාසයාම – සබ්බෙසු චිත්තෙසු යං ලොකියකුසලාකුසලමහාක්‍රියචිත්තං, තං ජවනවීථිවසෙන අත්තනො සන්තානං චිනොතීති චිත්තං, විපාකං කම්මකිලෙසෙහි චිතන්ති චිත්තං, ඉදං චිධාතුවසෙන නිබ්බචනං. යං කිඤ්චි ලොකෙ විචිත්තං සිප්පජාතං, සබ්බස්ස තස්ස [Pg.306] චිත්තෙනෙව කරණතො චිත්තෙති විචිත්තෙති විචිත්තං කරියති එතෙනාති චිත්තං, චිත්තකරණතාය චිත්තන්ති වුත්තං හොති, ඉදං චිත්තධාතුවසෙන නිබ්බචනං. චිත්තතාය චිත්තං, ඉදං පාටිපදිකවසෙන නිබ්බචනං. තෙනාහු අට්ඨකථාචරියා ‘‘සබ්බම්පි යථානුරූපතො චිත්තතාය චිත්තං, චිත්තකරණතාය චිත්තන්ති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො’’ති.

Sekarang kami juga akan menjelaskan definisi berdasarkan akar kata lainnya—dalam semua pikiran, apa yang merupakan pikiran fungsional besar, tidak bajik, dan bajik duniawi, itu disebut 'citta' karena ia mengumpulkan (cinoti) kelanjutannya sendiri melalui proses javana; disebut 'citta' karena ia dikumpulkan (cita) oleh kamma dan kekotoran batin sebagai hasil (vipāka), ini adalah definisi berdasarkan akar kata 'ci'. Apa pun karya seni (sippajāta) yang beragam di dunia, karena semuanya dilakukan oleh pikiran, maka disebut pikiran (citta); beragam (vicitta), keberagaman dilakukan olehnya, maka disebut 'citta'; karena melakukan keberagaman maka disebut 'citta', ini adalah definisi berdasarkan akar kata 'citt'. Karena keberagaman (cittatā), maka disebut 'citta', ini adalah definisi berdasarkan basis kata benda (pāṭipadikavasena). Karena itulah para guru komentar mengatakan 'semuanya adalah citta karena keberagamannya sesuai keadaan, dan citta karena ia membuat keberagaman; demikianlah arti di sini harus dipahami'.

එත්ථ හි චිත්තස්ස සරාගසදොසාදිභෙදභින්නත්තා සම්පයුත්තභූමිආරම්මණහීනමජ්ඣිමපණීතාධිපතීනං වසෙන චිත්තස්ස චිත්තතා වෙදිතබ්බා. කිඤ්චාපි එකස්ස චිත්තස්ස එවං විචිත්තතා නත්ථි, තථාපි විචිත්තානං අන්තොගධත්තා සමුදායවොහාරෙන අවයවොපි ‘‘චිත්ත’’න්ති වුච්චති, යථා පබ්බතනදීසමුද්දාදිඑකදෙසෙසු දිට්ඨෙසු පබ්බතාදයො දිට්ඨාති වුච්චන්ති. තෙනාහු අට්ඨකථාචරියා ‘‘කාමඤ්චෙත්ථ එකමෙව එවං චිත්තං න හොති, චිත්තානං පන අන්තොගධත්තා එතෙසු යං කිඤ්චි එකම්පි චිත්තතාය ‘චිත්ත’න්ති වත්තුං වට්ටතී’’ති.

Di sini, keberagaman pikiran harus dipahami melalui pembagian pikiran yang disertai keserakahan, kebencian, dan sebagainya, serta melalui landasan (bhūmi), objek (ārammaṇa), yang rendah, menengah, luhur, dan dominan. Meskipun dalam satu pikiran tunggal tidak terdapat keberagaman seperti itu, namun karena ia termasuk dalam kelompok yang beragam, maka satu bagian pun disebut 'citta' melalui penggunaan istilah kolektif (samudāyavohārena), seperti ketika bagian-bagian dari gunung, sungai, laut, dan sebagainya terlihat, maka dikatakan 'gunung dan sebagainya terlihat'. Karena itulah para guru komentar mengatakan 'Meskipun di sini satu pikiran saja tidaklah demikian, namun karena termasuk dalam kelompok pikiran-pikiran, maka salah satu di antaranya pun layak disebut citta karena sifat keberagamannya'.

එත්ථ ච වුත්තප්පකාරානමත්ථානං විනිච්ඡයො බවති. කථං? යස්මා යත්ථ යත්ථ යථා යථා අත්ථො ලබ්භති, තත්ථ තත්ථ තථා තථා ගහෙතබ්බො. තස්මා යං ආසෙවනපච්චයභාවෙන චිනොති, යඤ්ච කම්මුනා අභිසඞ්ඛතත්තා චිතං, තං තෙන කාරණෙන චිත්තන්ති වුත්තං. යං පන තථා න හොති, තං පරිත්තක්‍රියද්වයං අන්තිමජවනඤ්ච ලබ්භමානචින්තනවිචිත්තතාදිවසෙන චිත්තන්ති වෙදිතබ්බං, හසිතුප්පාදො පන අඤ්ඤජවනගතිකොයෙවාති.

Dan di sini terdapat keputusan mengenai arti-arti yang telah disebutkan. Bagaimana? Karena di mana pun dan bagaimanapun sebuah arti diperoleh, di sanalah ia harus diambil demikian. Oleh karena itu, apa yang dikumpulkan melalui kondisi pengulangan (āsevanapaccaya), dan apa yang dikumpulkan karena dikonstruksi oleh kamma, disebut 'citta' karena alasan tersebut. Namun, apa yang tidak demikian, yaitu dua pikiran fungsional kecil (parittakriya) dan javana terakhir, harus dipahami sebagai 'citta' karena adanya pemikiran, keberagaman, dan sebagainya yang diperoleh; namun pembangkit tawa (hasituppāda) termasuk dalam kategori javana lainnya.

ඉමානි චිත්තස්ස නාමානි –

Ini adalah nama-nama bagi pikiran (citta)—

චිත්තං මනො මානසඤ්ච, විඤ්ඤාණං හදයං මනං;

නාමානෙතානි වොහාර-පථෙ වත්තන්ති පායතො.

Citta, mano, mānasa, viññāṇa, hadaya, mana; nama-nama ini umumnya berlaku dalam jalur penggunaan bahasa.

චිත්තසද්දො [Pg.307] පඤ්ඤත්තියං විඤ්ඤාණෙ විචිත්තෙ චිත්තකම්මෙ අච්ඡරියෙති එවමාදීසු අත්ථෙසු දිස්සති. අයඤ්හි ‘‘චිත්තො ගහපති. චිත්තමාසො’’තිආදීසු පඤ්ඤත්තියං දිස්සති. ‘‘චිත්තං මනො මානස’’න්තිආදීසු විඤ්ඤාණෙ. ‘‘විචිත්තවත්ථාභරණා’’තිආදීසු විචිත්තෙ. ‘‘දිට්ඨං වො භික්ඛවෙ චරණං නාම චිත්ත’’න්තිආදීසු චිත්තකම්මෙ. ‘‘ඉඞ්ඝ මද්දි නිසාමෙහි, චිත්තරූපංව දිස්සතී’’තිආදීසු අච්ඡරියෙති.

Kata 'citta' terlihat dalam arti-arti seperti penamaan (paññatti), kesadaran (viññāṇa), beragam (vicitta), karya seni (cittakamma), keajaiban (acchariya), dan sebagainya. Ia terlihat dalam penamaan seperti pada 'Citto gahapati. Cittamāso'. Dalam kesadaran pada 'Cittaṃ mano mānasaṃ'. Dalam beragam pada 'Vicittavatthābharaṇā'. Dalam karya seni pada 'Wahai para bhikkhu, pernahkah kalian melihat lukisan yang disebut caraṇa?'. Dalam keajaiban pada 'Ayo Maddi, perhatikanlah, tampak seperti bentuk yang ajaib/indah'.

චිත සඤ්චෙතනෙ. චෙතෙති, චෙතයති. රත්තො ඛො බ්‍රාහ්මණ රාගෙන අභිභූතො අත්තබ්‍යාබාධායපි චෙතෙති, පරබ්‍යාබාධායපි චෙතෙති, උභයබ්‍යාබාධායපි චෙතෙති. ආකඞ්ඛති චෙතයති, තං නිසෙධ ජුතින්ධර. චෙතනා, සඤ්චෙතනා. චෙතයිතං, චෙතෙත්වා, චෙතයිත්වා. සඤ්චිච්ච පාණං ජීවිතා වොරොපෙති.

Cita dalam arti kehendak (sañcetana). Ceteti, cetayati. 'Wahai brahmana, ia yang dikuasai oleh nafsu akan berkehendak demi mencelakai diri sendiri, berkehendak demi mencelakai orang lain, dan berkehendak demi mencelakai keduanya.' Menginginkan, menghendaki (cetayati), cegahlah itu wahai pemegang cahaya. Cetanā, sañcetanā. Cetayitaṃ, cetetvā, cetayitvā. Dengan sengaja (sañcicca) merampas nyawa makhluk hidup.

තත්ථ චෙතනාති චෙතයතීති චෙතනා, සද්ධිං අත්තනා සම්පයුත්තධම්මෙ ආරම්මණෙ අභිසන්දහතීති අත්ථො. සඤ්චෙතනාති උපසග්ගවසෙන පදං වඩ්ඪිතං. චෙතයිතන්ති චෙතනාකාරො. සඤ්චිච්චාති සයං ඤත්වා, චෙච්ච අභිවිතරිත්වාති අත්ථො. ඉමානි චෙතනාය නාමානි –

Di sana, 'cetanā' disebut demikian karena ia menghendaki (cetayati); artinya ia menyusun fenomena-fenomena yang bersekutu dengannya pada suatu objek. 'Sañcetanā' adalah kata yang diperluas karena awalan. 'Cetayitaṃ' adalah bentuk kehendak. 'Sañcicca' berarti setelah mengetahui sendiri, setelah sengaja bertindak (cecca). Ini adalah nama-nama bagi kehendak (cetanā)—

සඤ්චෙතනා චෙතයිතං, චෙතනා කම්මමෙව ච;

කම්මඤ්හි ‘‘චෙතනා’’ ත්වෙව, ජිනෙනාහච්ච භාසිතං.

Sañcetanā, cetayitaṃ, cetanā, dan juga kamma; karena kamma disebut sebagai 'kehendak' (cetanā) oleh Sang Penakluk secara langsung.

අත්‍රායං පාළි ‘‘චෙතනාහං භික්ඛවෙ කම්මං වදාමි, චෙතයිත්වා කම්මං කරොති කායෙන වාචාය මනසා’’ති.

Dalam hal ini kutipan teksnya adalah: 'Wahai para bhikkhu, Aku menyatakan bahwa kehendak adalah kamma; setelah berkehendak, seseorang melakukan kamma melalui tubuh, ucapan, atau pikiran'.

මන්ත [Pg.308] ගුත්තභාසනෙ. මන්තෙති, මන්තයති, නිමන්තෙති, නිමන්තයති, ආමන්තෙති, ආමන්තයති. ජනා සඞ්ගම්ම මන්තෙන්ති, මන්තයන්ති, මන්තයිංසු රහොගතා. නිමන්තයිත්ථ රාජානං. ආමන්තයිත්ථ දෙවින්දො, විසුකම්මං මහිද්ධිකං. මන්තා, මන්තො. කාරිතෙ ‘‘මන්තාපෙති, මන්තාපයතී’’ති රූපානි.

Manta dalam arti pembicaraan rahasia (guttabhāsane). Manteti, mantayati, nimanteti, nimantayati, āmanteti, āmantayati. Orang-orang berkumpul dan berunding (mantenti), mereka telah berunding secara rahasia. Mengundang (nimantayittha) raja. Raja para dewa memanggil (āmantayittha) Visukamma yang memiliki kekuatan gaib besar. Mantā, manto. Dalam bentuk kausatif: 'mantāpeti, mantāpayatī'.

එත්ථ මන්තාති පඤ්ඤා, ‘‘ගවෙසනසඤ්ඤා’’තිපි වදන්ති. මන්තොති ගුත්තභාසනං. ‘‘උපස්සුතිකාපි සුණන්ති මන්තං, තස්මා හි මන්තො ඛිප්පමුපෙති භෙද’’න්ති එත්ථ හි ගුත්තභාසනං ‘‘මන්තො’’ති වුච්චති. අපිච මන්තොති ඡළඞ්ගමන්තො. වුත්තඤ්ච ‘‘යෙ මන්තං පරිවත්තෙන්ති, ඡළඞ්ගං බ්‍රහ්මචින්තිත’’න්ති. එත්ථ සික්ඛා නිරුත්ති කප්ප බ්‍යාකරණ ජොතිසත්ථ ඡන්දොවිචිතිවසෙන මන්තො ‘‘ඡළඞ්ගො’’ති වෙදිතබ්බො. එතානි එව ඡ ‘‘වෙදඞ්ගානී’’ති වුච්චන්ති. වෙදො එව හි ‘‘මන්තො, සුතී’’ති ච වුත්තො. අථ වා මන්තොති වෙදාදිවිජ්ජා.

Di sini, 'mantā' berarti kebijaksanaan (paññā), ada juga yang menyebutnya 'persepsi pencarian'. 'Manto' berarti pembicaraan rahasia. Seperti dalam 'Bahkan mereka yang mendengarkan secara sembunyi-sembunyi mendengar rahasia (manta), karena itulah rahasia (manto) cepat terbongkar,' di sini pembicaraan rahasia disebut 'manto'. Selain itu, 'manto' berarti mantra enam bagian (chaḷaṅgamanto). Dan dikatakan 'Mereka yang merapalkan mantra, enam bagian yang dipikirkan oleh Brahma'. Di sini, 'manto' harus dipahami sebagai 'enam bagian' melalui Sikkhā, Nirutti, Kappa, Byākaraṇa, Jotisattha, dan Chandoviciti. Keenam hal ini disebut sebagai 'Vedaṅga'. Veda sendiri disebut sebagai 'manto' dan 'sutī'. Atau 'manto' adalah ilmu pengetahuan seperti Veda dan sebagainya.

යන්ත සඞ්කොචනෙ. යන්තෙති, යන්තයති. යන්තං, තෙලයන්තං යථාචක්කං, එවං කම්පති මෙදනී.

Yanta dalam arti penyusutan/pengendalian (saṅkocane). Yanteti, yantayati. Mesin (yantaṃ), seperti roda mesin penggiling minyak, demikianlah bumi bergetar.

සත්ත ගතියං. සත්තෙති, සත්තයති.

Satta dalam arti gerak (gatiyaṃ). Satteti, sattayati.

සන්ත ආමප්පයොගෙ. ආමප්පයොගො නාම උස්සන්නක්‍රියා. සන්තෙති, සන්තයති.

Santa dalam arti penerapan yang sungguh-sungguh (āmappayoga). Āmappayoga berarti tindakan yang intens/berlebihan. Santeti, santayati.

කිත්ත සංසන්දනෙ. කිත්තෙති, කිත්තයති. ‘‘යෙ වොහං කිත්තයිස්සාමි, ගිරාහි අනුපුබ්බසො. කිත්තනා පරිකිත්තනා’’තිආදීසු පන කත්ථනා ‘‘කිත්තනා’’ති වුච්චති.

Kitta dalam arti menghubungkan. Kitteti, kittayati. Namun, dalam ayat-ayat seperti ''Ye vohaṃ kittayissāmi, girāhi anupubbaso (Yang akan aku puji dengan kata-kata secara bertahap)'', serta ''Kittanā parikittanā'', kata 'kittanā' berarti pujian atau sanjungan.

තන්ත කුටුම්බධාරණෙ. තන්තෙති, තන්තයති. සතන්තො, සප්පධානොති අත්ථො.

Tanta dalam arti menyokong keluarga. Tanteti, tantayati. Satanto berarti yang utama atau yang rajin.

යත [Pg.309] නිකාරොපකාරෙසු. යතෙති, යතයති. නීතො ච පටිදානෙ, යතධාතු නිඋපසග්ගතො පරො පටිදානෙ වත්තති, නිය්‍යාතෙති, නිය්‍යාතයති. තකාරස්ස පන දකාරත්තෙ කතෙ ‘‘නිය්‍යාදෙති, නිය්‍යාදයති. රථං නිය්‍යාදයිත්වාන, අණණො එහි සාරථී’’ති රූපානි.

Yata dalam arti penghinaan atau bantuan. Yateti, yatayati. Akar kata yata yang didahului oleh awalan ni berarti pengembalian, seperti niyyāteti, niyyātayati. Namun, jika huruf 'ta' diganti menjadi 'da', maka menjadi bentuk 'niyyādeti, niyyādayati'. Seperti dalam ayat: ''Rathaṃ niyyādayitvāna, aṇaṇo ehi sārathī (Setelah menyerahkan kereta itu, kemarilah wahai kusir tanpa utang)''.

වතු භාසායං. වත්තෙති, වත්තයති.

Vatu dalam arti berbicara. Vatteti, vattayati.

පත ගතියං. පතෙති, පතයති.

Pata dalam arti pergi. Pateti, patayati.

වාත ගතිසුඛසෙවනෙසු. ගති සුඛං සෙවනන්ති තයො අත්ථා. තත්ථ සුඛනං සුඛං. වාතෙති, වාතයති. වාතො, වාතපුප්ඵං. චීවරස්ස අනුවාතො.

Vāta dalam arti pergi, kebahagiaan, dan pelayanan. Ada tiga arti. Di sana, sukhana berarti kebahagiaan. Vāteti, vātayati. Vāto (angin), vātapupphaṃ. Cīvarassa anuvāto (pinggiran jubah).

කෙත ආමන්තනෙ. කෙතෙති, කෙතයති. කෙතකො.

Keta dalam arti memanggil. Keteti, ketayati. Ketako.

සත්ත සන්තානක්‍රියායං. සන්තානක්‍රියා නාම පබන්ධක්‍රියා අවිච්ඡෙදකරණං. සත්තෙති, සත්තයති. සත්තො.

Satta dalam arti tindakan keberlanjutan. Tindakan keberlanjutan berarti tindakan yang terus-menerus tanpa terputus. Satteti, sattayati. Satto (makhluk).

‘‘කින්නු සන්තරමානොව, ලායිත්වා හරිතං තිණං;

ඛාද ඛාදාති ලපසි, ගතසත්තං ජරග්ගව’’න්ති

''Mengapa engkau terburu-buru, setelah menyabit rumput hijau; Engkau berkata 'makanlah, makanlah', kepada lembu tua yang nyawanya telah hilang (gatasattaṃ)''.

පාළියං පන ‘‘ගතසත්තං ජරග්ගව’’න්ති පාඨස්ස ‘‘විගතජීවිතං ජිණ්ණගොණ’’න්ති අත්ථං සංවණ්ණෙසුං. ඉමිනා සත්තසද්දස්ස ජීවිතවචනං විය දිස්සති, ‘‘න සුකරා උඤ්ඡෙන පග්ගහෙන යාපෙතු’’න්ති එත්ථ පග්ගහසද්දස්ස පත්තකථනං විය. සුට්ඨු විචාරෙතබ්බං.

Namun, dalam teks Pāli, untuk pembacaan ''gatasattaṃ jaraggavaṃ'', para komentator menjelaskan artinya sebagai ''lembu tua yang nyawanya telah hilang (vigatajīvitaṃ jiṇṇagoṇaṃ)''. Melalui ini, kata satta tampak digunakan dalam arti nyawa (jīvita), sebagaimana kata paggaha diartikan sebagai mangkuk (patta) dalam kalimat ''na sukarā uñchena paggahena yāpetuṃ''. Hal ini harus diselidiki dengan baik.

සුත්ත අවමොචනෙ. සුත්තෙති, සුත්තයති.

Sutta dalam arti melepaskan atau mengeluarkan. Sutteti, suttayati.

මුත්ත පසවනෙ. මුත්තෙති, මුත්තයති. ඔමුත්තෙති, ඔමුත්තයති. මුත්තං. අත්‍රායං පාළි ‘‘මුත්තෙති ඔහදෙති චා’’ති. තත්ථ මුත්තෙතීති පස්සාවං කරොති. ඔහදෙතීති කරීසං විස්සජ්ජෙති. කාරිතෙ ‘‘මුත්තාපෙති, මුත්තාපයතී’’ති රූපානි.

Mutta dalam arti mengeluarkan (buang air). Mutteti, muttayati. Omutteti, omuttayati. Muttaṃ (air seni). Di sini terdapat teks Pāli: ''mutteti ohadeti cā''. Di sana, mutteti berarti buang air kecil. Ohadeti berarti mengeluarkan kotoran (buang air besar). Dalam bentuk kausatif: ''muttāpeti, muttāpayati''.

කත්තර [Pg.310] සෙථිල්ලෙ. කත්තරෙති, කත්තරයති. කත්තරො. කත්තරදණ්ඩො, කත්තරසුප්පං.

Kattara dalam arti kelonggaran atau kelemahan. Kattareti, kattarayati. Kattaro. Kattaradaṇḍo (tongkat penyangga), kattarasuppaṃ (tampi tua).

තත්ථ කත්තරොති ජිණ්ණො. මහල්ලකොති වුත්තං හොති. කෙනට්ඨෙන? කත්තරයති අඞ්ගානං සිථිලභාවෙන සිථිලො භවතීති අත්ථෙන. කත්තරදණ්ඩොති කත්තරෙහි ජිණ්ණමනුස්සෙහි එකන්තතො ගහෙතබ්බතාය කත්තරානං දණ්ඩො කත්තරදණ්ඩො. තෙනාහු අට්ඨකථාචරියා ‘‘කත්තරදණ්ඩොති ජිණ්ණකාලෙ ගහෙතබ්බදණ්ඩො’’ති. කත්තරසුප්පන්ති ජිණ්ණසුප්පං. කත්තරඤ්ච තං සුප්පඤ්චාති කත්තරසුප්පන්ති සමාසො.

Di sana, kattaro berarti sudah tua. Maksudnya adalah sudah lanjut usia (mahallako). Dalam arti apa? Dalam arti kattarayati karena kelonggaran anggota tubuh, ia menjadi longgar (lemah). Kattaradaṇḍo adalah tongkat bagi orang-orang tua (kattara) karena harus selalu dipegang oleh mereka. Oleh karena itu, para guru komentar berkata: ''Kattaradaṇḍo adalah tongkat yang harus dipegang pada masa tua''. Kattarasuppaṃ berarti tampi yang sudah lama. Kattarañca taṃ suppañcāti kattarasuppanti adalah bentuk majemuknya.

චිත්ත චිත්තකරණෙ, කදාචි දස්සනෙපි. චිත්තකරණං විචිත්තභාවකරණං. චිත්තෙති, චිත්තයති. චිත්තං.

Citta dalam arti membuat variasi atau melukis, terkadang juga dalam arti melihat. Cittakaraṇa berarti membuat menjadi berwarna-warni atau bervariasi. Citteti, cittayati. Cittaṃ (pikiran atau lukisan).

තකාරන්තධාතුරූපානි.

Demikianlah bentuk-bentuk akar kata yang berakhiran huruf 'ta'.

ථකාරන්තධාතු

Akar Kata Berakhiran Huruf 'Tha'

කථ කථනෙ. කථෙති, කථයති. ධම්මං සාකච්ඡති. සාකච්ඡා, කථා, පරිකථා, අට්ඨකථා.

Katha dalam arti berbicara. Katheti, kathayati. Dhammaṃ sākacchati (mendiskusikan Dhamma). Sākacchā (diskusi), kathā (pembicaraan), parikathā (penjelasan tambahan), aṭṭhakathā (kitab komentar).

තත්ථ සාකච්ඡතීති සහ කථයති. අත්ථො කථියති එතායාති අට්ඨකථා, ත්ථකාරස්ස ට්ඨකාරත්තං.

Di sana, sākacchatīti berarti berbicara bersama. Attho kathiyati etāyāti aṭṭhakathā (artinya dijelaskan olehnya, maka disebut aṭṭhakathā), di mana huruf 'ttha' berubah menjadi 'ṭṭha'.

යාය’ත්ථමභිවණ්ණෙන්ති, බ්‍යඤ්ජනත්ථපදානුගං;

නිදානවත්ථුසම්බන්ධං, එසා අට්ඨකථා මතා.

''Melalui apa mereka menjelaskan maknanya, yang mengikuti kata dan maknanya; yang terhubung dengan asal-usul dan pokok persoalan, inilah yang dikenal sebagai Aṭṭhakathā''.

‘‘අට්ඨකථා’’ති ච ‘‘අත්ථසංවණ්ණනා’’ති ච නින්නානාකරණං.

Antara sebutan ''Aṭṭhakathā'' dan ''atthasaṃvaṇṇanā'' tidak ada perbedaan.

පථි ගතියං. පන්ථෙන්ති, පන්ථයන්ති. පන්ථො. භූවාදිගණෙ ‘‘පථ ගතිය’’න්ති අකාරන්තවසෙන කථිතස්ස ‘‘පථති, පථො’’ති [Pg.311] නිග්ගහීතාගමවජ්ජිතානි රූපානි භවන්ති, ඉධ පන ඉකාරන්තවසෙන කථිතස්ස සනිග්ගහීතාගමානි රූපානි නිච්චං භවන්තීති දට්ඨබ්බං.

Pathi dalam arti pergi. Panthenti, panthayanti. Pantho (jalan). Dalam kelompok Bhūvādi, akar kata yang disebut sebagai 'patha' berakhiran 'a' dalam arti pergi, memiliki bentuk 'pathati, patho' yang tanpa imbuhan nasal (niggahīta), namun di sini, akar kata yang disebut sebagai 'pathi' berakhiran 'i' harus diketahui senantiasa memiliki bentuk dengan imbuhan nasal.

පුත්ථ ආදරානාදරෙසු. පුත්ථෙති, පුත්ථයති.

Puttha dalam arti hormat atau tidak hormat. Puttheti, putthayati.

මුත්ථ සඞ්ඝාතෙ. මුත්ථෙති, මුත්ථයති.

Muttha dalam arti tumpukan atau kumpulan. Muttheti, mutthayati.

වත්ථ අද්දනෙ. වත්ථෙති, වත්ථයති.

Vattha dalam arti mengenakan atau menutupi. Vattheti, vatthayati.

පුථ භාසායං. පොථෙති, පොථයති. කථෙතීති අත්ථො.

Putha dalam arti berbicara. Potheti, pothayati. Artinya adalah katheti (berbicara).

පුථ පහාරෙ. පොථෙති, පොථයති. කුමාරෙ පොථෙත්වා අගමාසි.

Putha dalam arti memukul. Potheti, pothayati. Kumāre pothetvā agamāsi (setelah memukul anak-anak itu, ia pergi).

කථ වාක්‍යපබන්ධෙ. කථෙති, කථයති. කථා.

Katha dalam arti rangkaian kalimat. Katheti, kathayati. Kathā.

සථ දුබ්බල්‍යෙ. සථෙති, සථයති.

Satha dalam arti kelemahan. Satheti, sathayati.

අත්ථ පත්ථ යාචනායං. අත්ථෙති, අත්ථයති. අත්ථො. පත්ථෙති, පත්ථයති. පත්ථනා. පටිපක්ඛං අත්ථයන්ති ඉච්ඡන්තීති පච්චත්ථිකා.

Attha dan pattha dalam arti memohon atau meminta. Attheti, atthayati. Attho (tujuan atau manfaat). Pattheti, patthayati. Patthanā (aspirasi atau permohonan). Paccatthikā (musuh) adalah mereka yang menginginkan (atthayanti) hal yang berlawanan (paṭipakkhaṃ).

ථොම සිලාඝායං. ථොමෙති, ථොමයති. ථොමනා.

Thoma dalam arti memuji. Thometi, thomayati. Thomanā (pujian).

කාථ හිංසායං. කාථෙති, කාථයති.

Kātha dalam arti menyakiti. Kātheti, kāthayati.

සථ බන්ධනෙ. සථෙති, සථයති.

Satha dalam arti mengikat. Satheti, sathayati.

සන්ථ ගන්ථ සන්ථම්භෙ. සන්ථෙති, සන්ථයති. ගන්ථෙති, ගන්ථයති. ගන්ථො.

Santha dan gantha dalam arti menghambat. Santheti, santhayati. Gantheti, ganthayati. Gantho (ikatan/buku).

ථකාරන්තධාතුරූපානි.

Bentuk-bentuk akar kata yang berakhiran dengan huruf 'tha'.

දකාරන්තධාතු

Akar kata yang berakhiran dengan huruf 'da'.

හද [Pg.312] කරීසුස්සග්ගෙ. කරීසුස්සග්ගො කරීසස්ස උස්සග්ගො විස්සජ්ජනං. හදෙති, හදයති. ඔහදෙති, ඔහදයති.

Hada dalam arti membuang kotoran. Karīsussaggo berarti pengeluaran atau pembuangan kotoran. Hadeti, hadayati. Ohadeti, ohadayati.

විද ලාභෙ. ඉමස්මිං ඨානෙ ලාභො නාම අනුභවනං, තස්මා විදධාතු අනුභවනෙ වත්තතීති අත්ථො ගහෙතබ්බො. සුඛං වෙදනං වෙදෙති. දුක්ඛං වෙදනං වෙදෙති. වෙදයති. වෙදනා, විත්ති. වෙදයිතං. සුඛං වෙදනං වෙදයමානො.

Vida dalam arti memperoleh. Dalam hal ini, memperoleh (lābha) berarti mengalami, oleh karena itu akar kata vida harus dipahami sebagai yang digunakan dalam arti mengalami. Merasakan perasaan menyenangkan. Merasakan perasaan menyakitkan. Vedayati. Vedanā (perasaan), vitti (pengalaman/kegembiraan). Vedayitaṃ (apa yang dirasakan). Sedang merasakan perasaan menyenangkan.

කුදි අනතභාසනෙ. කුන්දෙති, කුන්දයති.

Kudi dalam arti berbicara tidak jujur. Kundeti, kundayati.

මිද සිනෙහනෙ. අත්‍ර සිනෙහො නාම පීති. මෙදෙති, මෙදයති.

Mida dalam arti mencintai. Di sini cinta (sineha) berarti kegembiraan (pīti). Medeti, medayati.

ඡද සංවරණෙ. ගෙහං ඡාදෙති, ඡාදයති. දොසං ඡාදෙති, ඡාදයති. පටිච්ඡාදෙති, පටිච්ඡාදයති. ඡත්තං. ඡන්නා කුටි.

Chada dalam arti menutupi. Menutupi rumah. Menutupi kesalahan. Paṭicchādeti, paṭicchādayati. Chattaṃ (payung). Pondok yang tertutup.

තත්‍ර ඡත්තන්ති ආතපත්තං. ආතපං ඡාදෙතීති ඡත්තං. පටිච්ඡාදියතෙති ඡන්නා.

Di sana, chatta berarti payung pelindung matahari. Sesuatu yang menutupi panas matahari disebut payung (chatta). Sesuatu yang ditutupi disebut channā.

චුද සඤ්චොදනෙ ආණත්තියඤ්ච. චොදෙති, චොදයති. චොදකො, චුදිතකො, චොදනා. ආනන්දො බුද්ධචොදිතො.

Cuda dalam arti mendorong dan memerintah. Codeti, codayati. Codako (penuduh/pendorong), cuditako, codanā. Ānanda didorong oleh Buddha.

තත්‍ර චොදනාති චාලනා. චාලනාති දොසාරොපනාති අත්ථො.

Di sana, codanā berarti menggerakkan. Menggerakkan berarti atribusi kesalahan (tuduhan).

ඡද්ද වමනෙ. ඡද්දෙති, ඡද්දයති.

Chadda dalam arti membuang atau memuntahkan. Chaddeti, chaddayati.

මද විත්තියොගෙ. මදෙති, මදයති.

Mada dalam arti hubungan dengan kegembiraan. Madeti, madayati.

විද චෙහනාඛ්‍යානනිවාසෙසු. චෙහනා සඤ්ඤාණං. ආඛ්‍යානං කථනං. නිවාසො නිවසනං. වෙදෙති, වෙදයති. පටිවෙදෙති, පටිවෙදයති. පටිවෙදයාමි තෙ මහාරාජ.

Vida dalam arti pengenalan (tanda), penjelasan, dan tempat tinggal. Cehanā adalah tanda (saññāṇa). Ākhyāna adalah penjelasan (kathana). Nivāso adalah kediaman (nivasana). Vedeti, vedayati. Paṭivedeti, paṭivedayati. Saya memberitahukan kepada Anda, Baginda Raja.

සද්ද [Pg.313] සද්දනෙ. සද්දෙති, සද්දයති. විසද්දෙති, විසද්දයති. සද්දො, සද්දිතො. දීඝත්තෙ ‘‘සද්දායතී’’ති රූපං.

Sadda dalam arti bersuara. Saddeti, saddayati. Visaddeti, visaddayati. Saddo (suara), saddito (disuarakan). Dalam bentuk panjang, bentuknya adalah "saddāyati".

එත්ථ ච ‘‘මං සද්දායතීති සඤ්ඤාය වෙගෙන උදකෙ පතී’’ති අට්ඨකථාපාඨො නිදස්සනං, ඉදං ‘‘පබ්බතායතී’’ති රූපං විය ධාතුවසෙන නිප්ඵන්නං න හොතීති න වත්තබ්බං, ධාතුවසෙන නිප්ඵන්නංයෙවාති ගහෙතබ්බං. සද්දොති සද්දියතීති සද්දො, යථාවුච්චතීති වචනං. අථ වා සද්දියති අත්ථො අනෙනාති සද්දො. ගරවො පන ‘‘සප්පතීති සද්දො. උදීරියති අභිලපියතීති අත්ථො’’ති වදන්ති.

Dan di sini teks kitab komentar: "karena mengenali bahwa dia memanggilku, dia segera jatuh ke air" sebagai contoh, hal ini tidak boleh dikatakan bukan berasal dari akar kata seperti bentuk "pabbatāyati", melainkan harus dipahami sebagai yang dihasilkan dari akar kata itu sendiri. Saddo adalah sesuatu yang disuarakan, sebagaimana vacana (ucapan) dikatakan sebagai yang diucapkan. Atau, makna disuarakan olehnya, maka disebut saddo. Namun, para guru yang dihormati berkata bahwa "saddo" berasal dari kata "sappatī". Artinya diutarakan atau diucapkan.

සූද ආසෙචනෙ. සූදෙති, සූදයති. සූදො.

Sūda dalam arti menyiram. Sūdeti, sūdayati. Sūdo (juru masak).

සූදොති භත්තකාරකො, යො ‘‘රසකො’’තිපි වුච්චති.

Sūdo berarti pembuat nasi (juru masak), yang juga disebut "rasako".

කන්ද සාතච්චෙ. සාතච්චං සතතභාවො නිරන්තරභාවො. කන්දෙති, කන්දයති.

Kanda dalam arti terus-menerus. Sātacca berarti keadaan yang tetap atau tanpa jeda. Kandeti, kandayati.

මුද සංසග්ගෙ. එකතොකරණං සංසග්ගො. මොදෙති, මොදයති සත්තූනි සප්පිනා.

Muda dalam arti percampuran. Percampuran berarti menjadikan satu. Mencampur tepung (sattūni) dengan minyak samin (sappinā).

නද භාසායං. නාදෙති, නාදයති. හෙතුකත්තුරූපානීති න වත්තබ්බානි පාළිදස්සනතො ‘‘සීහො ච සීහනාදෙන, දද්දරං අභිනාදයී’’ති. අඤ්ඤත්‍රාපි සංසයො න කාතබ්බො. ඉමස්මිං චුරාදිගණෙ හෙතුකත්තුරූපසදිසානම්පි සුද්ධකත්තුරූපානං සන්දිස්සනතො.

Nada dalam arti berbicara. Nādeti, nādayati. Tidak boleh dikatakan ini adalah bentuk-bentuk kausatif, karena dilihat dari Teks (Pali): "Dan singa itu, dengan raungan singa, membuat gunung Daddara bergema." Di tempat lain pun jangan ada keraguan. Karena dalam golongan curādi ini, bentuk-bentuk yang serupa dengan kausatif juga terlihat sebagai bentuk kausatif (bukan sebagai bentuk kausatif sebenarnya).

සද අස්සාදනෙ. සාදෙති, සාදයති. අස්සාදෙති, අස්සාදයති. එත්ථ ආඋපසග්ගො රස්සවසෙන ඨිතො.

Sada dalam arti menikmati. Sādeti, sādayati. Assādeti, assādayati. Di sini awalan "ā" berada dalam bentuk pendek.

ගද දෙවසද්දෙ. දෙවසද්දො වුච්චති මෙඝසද්දො. ගදෙති, ගදයති.

Gada dalam arti suara dewa. Suara dewa disebut suara awan (guntur). Gadeti, gadayati.

පද [Pg.314] ගතියං. පදෙති, පදයති. පදං. ඉමිස්සා දිවාදිගණෙ ‘‘පජ්ජතී’’ති රූපං භවති, ඉධ පන ඊදිසානි.

Pada dalam arti pergi. Padeti, padayati. Padaṃ. Dalam golongan divādi, bentuk "pajjatī" muncul, tetapi di sini bentuknya adalah seperti ini.

ඡිද්ද කණ්ණභෙදෙ. ඡිද්දෙති, ඡිද්දයති. ඡිද්දං.

Chidda dalam arti melubangi telinga. Chiddeti, chiddayati. Chiddaṃ (lubang).

ඡිද ද්වෙධාකරණෙ. නනු භො යො චතුධා වා පඤ්චධා වා අනෙකසතධා වා ඡින්දති, තස්ස තං ඡෙදනං ද්වෙධාකරණං නාම න හොති, එවං සන්තෙ කස්මා සාමඤ්ඤෙන අවත්වා ‘‘ද්වෙධාකරණෙ’’ති ද්විධා ගහණං කතන්ති? ද්විධාකරණං නාම න හොතීති න වත්තබ්බං, අනෙකසතධා ඡෙදනම්පි ද්විධාකරණංයෙව. අපරස්ස හි අපරස්ස ඡින්නකොට්ඨාසස්ස පුබ්බෙන එකෙන කොට්ඨාසෙන සද්ධිං අපෙක්ඛනවසෙන ද්විධාකරණං හොතියෙව. ඡෙදෙති, ඡෙදයති.

Chida dalam arti membagi dua. Bukankah bagi dia yang memotong menjadi empat, lima, atau beratus-ratus bagian, pemotongan itu tidak disebut membagi dua? Jika demikian, mengapa dikatakan secara umum "dalam arti membagi dua" dengan mengambil istilah membagi dua? Tidak boleh dikatakan itu bukan membagi dua, karena pemotongan menjadi beratus-ratus bagian pun tetaplah membagi dua. Sebab, setiap bagian yang terpotong satu per satu selalu menjadi dua bagian jika dibandingkan dengan satu bagian sebelumnya. Chedeti, chedayati.

යො තෙ හත්ථෙ ච පාදෙ ච, කණ්ණනාසඤ්ච ඡෙදයි;

තස්ස කුජ්ඣ මහාවීර, මා රට්ඨං විනස්ස ඉදං;

Dia yang telah memotong tangan dan kakimu, serta telinga dan hidungmu; marahlah padanya, O Pahlawan Besar, jangan biarkan negeri ini hancur.

යො මෙ හත්ථෙ ච පාදෙ ච, කණ්ණනාසඤ්ච ඡෙදයි;

චිරං ජීවතු සො රාජා, න හි කුජ්ඣන්ති මාදිසාති.

Ia yang telah memotong tangan dan kakiku, serta telinga dan hidungku; semoga raja itu hidup lama, karena orang-orang sepertiku tidak akan marah.

ඡද අපවාරණෙ. ඡාදෙති, ඡාදයති. ඡත්තං. පුරිසස්ස භත්තං ඡාදයති.

Chada bermakna menutupi. Chādeti, chādayati. Chattaṃ (payung). Dia menutupi makanan bagi pria itu.

ඊදී සන්දීපනෙ. ඊදෙති, ඊදයති. ඊකාරන්තවසෙන නිද්දිට්ඨත්තා සනිග්ගහීතාගමානි රූපානි න භවන්ති.

Īdī bermakna menerangi. Īdeti, īdayati. Karena ditunjukkan dengan akhiran ī, maka bentuk-bentuk dengan sisipan niggahita tidak ada.

අද්ද හිංසායං. අද්දෙති, අද්දයති.

Adda bermakna menyakiti. Addeti, addayati.

වද භාසායං. වාදෙති, වාදයති. වාදො.

Vada bermakna berbicara. Vādeti, vādayati. Vādo (perkataan).

තත්ථ ‘‘වාදෙති, වාදයතී’’ති ඉමෙසං ‘‘වදතී’’ති සුද්ධකත්තුවසෙනෙව අත්ථො දට්ඨබ්බො, න හෙතුකත්තුවසෙන. තථා හි ‘‘සඞ්කෙතං කත්වා විසංවාදෙති. ඔවදෙය්‍යානුසාසෙය්‍ය. ඉදමෙව සච්චන්ති ච වාදයන්ති. අවිසංවාදකො ලොකස්සා’’ති සුද්ධකත්තුදීපකපාළිනයා දිස්සන්ති[Pg.315], සද්දසත්ථෙ ච ‘‘වාදයතී’’ති සුද්ධකත්තුපදං දිස්සති. තත්ථ විසංවාදෙතීති මුසා වදෙති, අථ වා විප්පලම්භෙති, වාදොති වචනං. ‘‘වාදො ජප්පො විතණ්ඩා’’ති එවංවිධාසු තීසු කථාසු වාදසඞ්ඛාතා කථා. ‘‘වාදාපෙති, වාදාපයතී’’ති ද්වෙයෙව හෙතුකත්තුපදානි භවන්ති.

Di sana, arti dari 'vādeti, vādayati' harus dipahami sesuai dengan pelaku murni (śuddhakartṛ) seperti 'vadati', bukan sebagai bentuk kausatif (hetukartṛ). Hal ini dikarenakan metode teks Pāli yang menerangkan arti seperti: 'setelah membuat janji, ia menipu (visaṃvādeti). Ia seharusnya menasihati dan membimbing. Mereka menyatakan (vādayanti) bahwa ini sajalah yang benar. Ia adalah orang yang tidak menipu (avisaṃvādako) dunia,' terlihat demikian, dan dalam tata bahasa pun terlihat bentuk pelaku murni 'vādayati'. Di sana, 'visaṃvādeti' berarti berbicara bohong atau menipu; 'vāda' berarti ucapan. Dalam tiga jenis percakapan seperti 'vāda, jappa, vitaṇḍā', percakapan yang disebut 'vāda' (termasuk di dalamnya). Hanya ada dua bentuk kausatif yaitu 'vādāpeti, vādāpayati'.

ඡදී ඉච්ඡායං. ඊකාරන්තොයං ධාතු, තස්මා සනිග්ගහීතාගමානිස්ස රූපානි න භවන්ති. පුරිසස්ස භත්තං ඡාදෙති, ඡාදයති, රුච්චතීති අත්ථො. පුරිසස්ස භත්තං ඡාදයමානං තිට්ඨති ඡාදෙන්තං වා.

Chadī bermakna dalam keinginan. Akar kata ini berakhiran ī, oleh karena itu bentuk-bentuk dengan sisipan niggahita tidak ada padanya. 'Chādeti, chādayati' berarti 'menyukai' makanan bagi seseorang. Makanan itu tetap menyenangkan bagi orang tersebut atau yang menyukakannya.

වදී අභිවාදනථුතීසු. අයම්පි ඊකාරන්තො ධාතු, තස්මා ඉමස්සපි සනිග්ගහීතාගමානි රූපානි න භවන්ති. වාදෙති, වාදයති, වන්දති, ථොමෙති වාති අත්ථො. ඉමානි අනුපසග්ගානි රූපානි. සද්දසත්ථෙපි ච ‘‘වාදයතී’’ති අනුපසග්ගවන්දනථුතිඅත්ථං පදං වුත්තං, සාසනෙ පන ‘‘අභිවාදෙති, අභිවාදයති, අභිවාදනං, භගවන්තං අභිවාදෙත්වා’’තිආදීනි සොපසග්ගානි රූපානි දිස්සන්ති.

Vadī bermakna dalam penghormatan dan pujian. Akar kata ini juga berakhiran ī, sehingga bentuk-bentuk dengan sisipan niggahita tidak ada padanya. 'Vādeti, vādayati' berarti menghormat (vandati) atau memuji (thometi). Ini adalah bentuk-bentuk tanpa awalan. Dalam tata bahasa juga, kata 'vādayati' tanpa awalan dikatakan bermakna menghormat dan memuji, namun dalam ajaran (Sāsana), terlihat bentuk-bentuk dengan awalan seperti 'abhivādeti, abhivādayati, abhivādanaṃ, bhagavantaṃ abhivādetvā' dan sebagainya.

තත්ථ අභිවාදෙත්වාති වන්දිත්වා, ථොමෙත්වා වා, අයමස්මාකං රුචි. ආගමට්ඨකථායං පන ‘‘අභිවාදෙත්වාති ‘සුඛී අරොගො හොතූ’ති වදාපෙත්වා, වන්දන්තො හි අත්ථතො එවං වදාපෙති නාමා’’ති හෙතුකත්තුවසෙන අභිවාදනසද්දත්ථො වුත්තො, අම්හෙහි පන වන්දනසද්දං සද්දසත්ථනයමග්ගහෙත්වා සුද්ධකත්තුවසෙන අත්ථො කථිතො. අභිවාදනඤ්හි වන්දනංයෙව, න වදාපනං අභිසද්දෙන සම්බන්ධිතත්තා ‘‘අභිවාදනසීලිස්සා’’ති එත්ථ විය. ඉදඤ්හි ‘‘අභිවාදාපනසීලිස්සා’’ති න වුත්තං. යදි ච සද්දසත්ථෙ වදාපනමධිප්පෙතං සියා, ‘‘වදී වදාපනථුතීසූ’’ති නිස්සන්දෙහවචනං වත්තබ්බං සියා[Pg.316], එවඤ්ච න වුත්තං, එවං පන වුත්තං ‘‘වදී අභිවාදනථුතීසූ’’ති, තෙන වදාපනමනධිප්පෙතන්ති ඤායති.

Di sana, 'abhivādetvā' berarti setelah menghormat atau setelah memuji; ini adalah pandangan kami. Namun dalam Komentar Āgama dikatakan bahwa 'abhivādetvā' berarti 'setelah menyebabkan berkata: semoga Anda bahagia dan sehat', makna kata penghormatan (abhivādana) dikatakan sebagai bentuk kausatif, karena orang yang menghormat secara harfiah menyebabkan orang lain berkata demikian. Akan tetapi, kami telah menjelaskan maknanya sebagai bentuk pelaku murni dengan mengikuti metode kitab tata bahasa. Karena 'abhivādana' hanyalah penghormatan, bukan menyebabkan orang lain berkata, karena hubungannya dengan awalan 'abhi', sebagaimana dalam 'abhivādanasīlissa'. Sebab, di sini tidak dikatakan 'abhivādāpanasīlissa'. Dan jika dalam tata bahasa yang dimaksudkan adalah 'menyebabkan orang lain berkata' (vadāpana), maka seharusnya digunakan kata yang tidak ambigu seperti 'vadī vadāpanathutīsu'. Namun, hal itu tidak dikatakan demikian; melainkan dikatakan 'vadī abhivādanathutīsu', dari situ diketahui bahwa 'menyebabkan orang lain berkata' bukanlah yang dimaksudkan.

අථාපි සියා ‘‘කස්සචි වුද්ධෙන විසිට්ඨං වදාපනං අභිවාදන’’න්ති, එවම්පි නුපපජ්ජති කාරිතවසෙන ධාතුඅත්ථස්ස අකථෙතබ්බතො. තථා හි ‘‘පච පාකෙ, ඡිදි ද්විධාකරණෙ’’තිආදිනා භාවවසෙන අත්ථප්පකාසනමත්තෙයෙව ‘‘පචති, පච්චති, පාචෙති. ඡින්දති, ඡිජ්ජති, ඡෙදාපෙතී’’තිආදීනි සකම්මකානි චෙව අකම්මකානි ච සකාරිතානි ච රූපානි නිප්ඵජ්ජන්ති, න ච තදත්ථාය විසුං විසුං ධාතුනිද්දෙසො කරියති. තස්මා ‘‘වදී අභිවාදනථුතීසූ’’ති එත්ථ කාරිතවසෙන ධාතුඅත්ථො කථිතොතිපි වත්තුං න සක්කා ක්‍රියාසභාවත්තා ධාතූනං. යථා පන ‘‘තක්කෙති, විතක්කෙති. තක්කො, විතක්කො’’තිආදීනි සමානත්ථානි, තථා ‘‘වාදෙති, අභිවාදෙතී’’තිආදීනි සමානත්ථානි. අතො සද්දසත්ථෙපි සද්දසත්ථවිදූහි ‘‘තක්ක විතක්කෙ, වදී අභිවාදනථුතීසූ’’තිආදීනං ධාතූනං ‘‘තක්කයති, වාදයතී’’තිආදීනි අනුපසග්ගානියෙව රූපානි දස්සිතානි, තානි ච ඛො සුද්ධකත්තුපදානියෙව, න හෙතුකත්තුපදානි, තස්මා ‘‘අභිවාදනථුතීසූ’’ති එතස්ස ‘‘වදාපනථුතීසූ’’ති අත්ථො නුපපජ්ජති.

Sekalipun ada yang berpendapat bahwa 'penghormatan adalah tindakan menyebabkan orang yang lebih tua untuk berkata', hal itu pun tidak tepat karena makna akar kata tidak dapat dijelaskan melalui bentuk kausatif. Hal ini dikarenakan melalui penjelasan makna sebagai keadaan seperti 'paca bermakna memasak, chidi bermakna membelah menjadi dua', bentuk-bentuk aktif, pasif, dan kausatif seperti 'pacati, paccati, pāceti; chindati, chijjati, chedāpeti' terbentuk, dan tidak ada penentuan akar kata yang terpisah untuk tujuan tersebut. Oleh karena itu, tidak dapat dikatakan bahwa dalam 'vadī abhivādanathutīsu', makna akar kata dijelaskan melalui bentuk kausatif karena akar kata secara alami adalah aktivitas. Namun sebagaimana 'takketi, vitakketi; takko, vitakko' dan sebagainya memiliki arti yang sama, demikian pula 'vādeti, abhivādeti' dan sebagainya memiliki arti yang sama. Oleh sebab itu, dalam tata bahasa pun, oleh para ahli tata bahasa, bentuk-bentuk tanpa awalan dari akar kata seperti 'takka vitakke, vadī abhivādanathutīsu' ditunjukkan sebagai 'takkayati, vādayati' dan sebagainya; dan itu hanyalah bentuk pelaku murni, bukan bentuk kausatif. Oleh karena itu, arti 'menyebabkan berkata dan memuji' untuk 'abhivādanathutīsu' tidaklah tepat.

කිඤ්ච භිය්‍යො – ‘‘අභිවාදෙති, අභිවාදයති. අභිවාදෙත්වා, අභිවාදයිත්වා’’තිආදීනි සමානත්ථානි, ණෙණයමත්තෙන හි සවිසෙසානි. යදි ‘‘අභිවාදෙත්වා’’ති ඉමස්ස පදස්ස ‘‘සුඛී අරොගො හොතූ’ති වදාපෙත්වා’’ති අත්ථො සියා, ‘‘සිරසා අභිවාදයි’’න්ති එත්ථ ‘‘සිරසා’’ති පදං න වත්තබ්බං සියා වදාපනෙන අසම්බන්ධත්තා. යස්මා වුත්තං තං පදං, තෙන ඤායති ‘‘අභිවාදෙත්වා’’තිආදීසු වදාපනත්ථො න ඉච්ඡිතබ්බො, වන්දනත්ථො ඉච්ඡිතබ්බො ථොමනත්ථො ච. යස්මා භූවාදිගණෙ ‘‘වන්ද අභිවාදානථුතීසූ’’ති ඉමස්ස ධාතුස්ස ‘‘වන්දතී’’ති [Pg.317] පදරූපස්ස ‘‘අභිවන්දති, ථොමෙති චා’’ති අත්ථොයෙව ඉච්ඡිතබ්බො, න වදාපනත්ථො. තථා හි ‘‘වන්දෙ සුගතං ගතිවිමුත්ත’’න්ති පදානමත්ථං වදන්තෙන ටීකාචරියෙනපි ‘‘වන්දෙති වන්දාමි, ථොමෙමි චා’’ති වන්දනථොමනත්ථොයෙව දස්සිතො, න අභිවාදනසද්දත්ථං පටිච්ච වදාපනත්ථො, තස්මා ‘‘අභිවාදෙත්වා’’ති එත්ථාපි වන්දනථොමනත්ථායෙව ඉච්ඡිතබ්බා, න වදාපනත්ථො.

Lebih lanjut lagi—'abhivādeti, abhivādayati; abhivādetvā, abhivādayitvā' dan sebagainya memiliki arti yang sama, perbedaannya hanya pada penggunaan akhiran ṇe dan ṇaya. Jika arti dari kata 'abhivādetvā' adalah 'setelah menyebabkan berkata: semoga Anda bahagia dan sehat', maka dalam kalimat 'ia bersujud (abhivādayi) dengan kepala (sirasā)', kata 'dengan kepala' seharusnya tidak digunakan karena tidak berhubungan dengan tindakan menyebabkan orang lain berkata. Karena kata tersebut digunakan, maka diketahui bahwa dalam 'abhivādetvā' dan lainnya, makna menyebabkan orang lain berkata tidak diinginkan, melainkan makna menghormat dan memuji yang diinginkan. Karena dalam kelompok Bhūvādi, untuk akar kata 'vanda bermakna dalam penghormatan dan pujian', arti dari bentuk 'vandati' yang diinginkan hanyalah 'menghormat dan memuji', bukan menyebabkan orang lain berkata. Hal ini dikarenakan ketika menjelaskan arti kata 'vande sugataṃ gativimuttaṃ', guru sub-komentar pun menunjukkan makna menghormat dan memuji dengan mengatakan 'vandeti bermakna vandāmi, thomemi ca', bukan makna menyebabkan orang lain berkata berdasarkan kata 'abhivādana'. Oleh karena itu, dalam 'abhivādetvā' pun, hanya makna menghormat dan memuji yang harus diinginkan, bukan makna menyebabkan orang lain berkata.

අථාපි සියා ‘‘වන්දෙ’ති පදෙ කාරිතපච්චයො නත්ථි, ‘අභිවාදෙත්වා’ති ඉමස්මිං පන අත්ථි, තස්මා තත්ථ වදාපනත්ථො න ලබ්භති, ඉධ පන ලබ්භතී’’ති. තන්න, ‘‘කරොතී’’තිසුද්ධකත්තුපදස්සපි ‘‘නිප්ඵාදෙතී’’ති හෙතුකත්තුපදවසෙන විවරණස්ස විය ‘‘වන්දෙ’’ති පදස්සපි ‘‘සුඛී අරොගො හොතූ’ති වදාපෙත්වා’’ති විවරණස්ස වත්තබ්බත්තා. ‘‘අභිවාදෙත්වා’’ති ඉදඤ්ච ‘‘වන්දෙ’’ති පදමිව කාරිතපච්චයන්තං න හොති. කස්මාති චෙ? යස්මා ‘‘චින්තෙති, චින්තයති. මන්තෙති, මන්තයතී’’තිආදීනං චුරාදිගණිකානං සුද්ධකත්තුපදානං ‘‘චින්තාපෙති, චින්තාපයතී’’තිආදීනියෙව හෙතුකත්තුපදානි දිස්සන්ති, තස්මා යදි හෙතුකත්තුපදං අධිප්පෙතං සියා, ‘‘අභිවාදාපෙත්වා’’ති වා ‘‘අභිවාදාපයිත්වා’’ති වා වත්තබ්බං සියා, යස්මා පනෙවං න වුත්තං, තස්මා තං කාරිතපච්චයන්තං න හොතීති සිද්ධං.

Selain itu, mungkin ada pendapat bahwa: 'Dalam kata vande tidak ada akhiran kausatif (kāritapaccayo), sedangkan dalam kata abhivādetvā ada; oleh karena itu, arti menyuruh berkata (vadāpanattho) tidak diperoleh di sana (vande), tetapi diperoleh di sini (abhivādetvā).' Itu tidak benar. Karena sebagaimana kata kerja pelaku murni (suddhakattupada) 'karoti' dijelaskan melalui kata kerja pelaku kausatif (hetukattupada) 'nipphādeti', demikian pula kata 'vande' harus dijelaskan sebagai 'telah menyuruh berkata: semoga berbahagia dan bebas dari penyakit'. Dan kata 'abhivādetvā' ini, seperti kata 'vande', bukanlah berakhiran kausatif. Mengapa demikian? Karena kata kerja pelaku murni dari golongan Curādi seperti 'cinteti, cintayati. manteti, mantayati' terlihat memiliki bentuk kausatif seperti 'cintāpeti, cintāpayati'. Oleh karena itu, jika kata kerja kausatif yang dimaksudkan, seharusnya dikatakan 'abhivādāpetvā' atau 'abhivādāpayitvā'. Karena hal itu tidak dikatakan demikian, maka terbukti bahwa itu bukanlah berakhiran kausatif.

ඉමස්සත්ථස්ස ආවිභාවත්ථං ඉමස්මිං ඨානෙ සාට්ඨකථං විධුරජාතකප්පදෙසං වදාම.

Untuk memperjelas makna ini, di tempat ini kami akan mengutip bagian dari Vidhurajātaka beserta komentarnya (sāṭṭhakathaṃ).

‘‘කථං නො අභිවාදෙය්‍ය, අභිවාදාපයෙථ වෙ;

යං නරො හන්තුමිච්ඡෙය්‍ය, තං කම්මං නුපපජ්ජතී’’ති

‘Bagaimana mungkin seseorang menghormati, atau benar-benar menyebabkan orang lain menghormati; perbuatan yang ingin dilakukan oleh seseorang untuk membunuh, itu tidaklah pantas.’

අයං තාව ජාතකපාළි. අයං පන අට්ඨකථාපාඨො ‘‘යඤ්හි නරො හන්තුමිච්ඡෙය්‍ය, සො තං කථං නු අභිවාදෙය්‍ය, කථං වා [Pg.318] තෙන අත්තානං අභිවාදාපයෙථ වෙ. තස්ස හි තං කම්මං න උපපජ්ජතී’’ති. තත්ථ පාළියං අභිවාදෙය්‍යාති සුද්ධකත්තුපදං තබ්බාචකත්තා. අභිවාදාපයෙථ වෙති හෙතුකත්තුපදං තබ්බාචකත්තා. එවං විභාගං පන ඤත්වා පාළියා අට්ටකථාය ච අධිප්පායො ගහෙතබ්බො ‘‘නරො යං පුග්ගලං හන්තුං ඉච්ඡෙය්‍ය, සො හන්තා තං වජ්ඣං පුග්ගලං කථං නු අභිවාදෙය්‍ය, සො වා හන්තා, තෙන වජ්ඣෙන මං වන්දාහීති අත්තානං කථං වන්දාපෙය්‍යා’’ති. එත්ථ පන ‘‘රාජානො චොරං සුනඛෙහිපි ඛාදාපෙන්තී’’තිආදීසු විය කරණවසෙන ‘‘තෙන වජ්ඣෙනා’’ති පදං යොජිතං, අත්ථො පන ‘‘තං වජ්ඣ’’න්ති උපයොගවචනවසෙන දට්ඨබ්බො ද්විකම්මකත්තා සකාරිතපච්චයස්ස සකම්මකධාතුයාති. නනු එවං සන්තෙ ‘‘අට්ඨකථාචරියා පස්සිතබ්බං න පස්සන්ති, අතිත්ථෙ පක්ඛන්දන්තී’’ති තෙසං දොසො හොතීති? න හොති, සුණාථ අස්මාකං සොධනං, තථා හි අට්ඨකථාචරියෙහි ‘‘අභිවාදෙත්වා’’ති එත්ථ ‘‘වදී අභිවාදනථුතීසූ’’ති ධාතුයා අත්ථමග්ගහෙත්වා වොහාරවිසයෙ කොසල්ලසමන්නාගතත්තා සණ්හසුඛුමමත්ථං සොතූනං බොධෙතුං ‘‘වද වියත්තියං වාචාය’’න්ති ධාතුයෙවත්ථං ගහෙත්වා කාරිතපච්චයපරිකප්පනෙන කාරිතත්ථමාදාය ‘‘අභිවාදෙත්වාති ‘සුඛී අරොගො හොතූ’ති වදාපෙත්වා, වන්දන්තො හි අත්ථතො එවං වදාපෙති නාමා’’ති හෙතුකත්තුවසෙන අභිවාදනසද්දත්ථො වුත්තොති න කොචි තෙසං දොසො. පූජාරහා හි තෙ ආයස්මන්තො, නමොයෙව තෙසං කරොම, ඉදම්පි ඨානං සුඛුමං සාධුකං මනසි කාතබ්බං. එවඤ්හි කරොතො පඤ්ඤා වඩ්ඪතීති.

Ini adalah teks Jātaka. Sedangkan teks Atthakatha adalah: ‘Seseorang yang ingin membunuh, bagaimana mungkin ia menghormati (orang itu), atau bagaimana ia benar-benar membuat dirinya dihormati oleh orang itu. Sebab perbuatan itu tidak pantas baginya.’ Di sana, dalam teks Pāḷi, 'abhivādeyya' adalah kata kerja pelaku murni karena ia menyatakannya. 'Abhivādāpayetha' adalah kata kerja kausatif karena ia menyatakannya. Setelah mengetahui pembagian ini, maksud dari Pāḷi dan Atthakatha harus dipahami: ‘Seorang manusia yang ingin membunuh orang tertentu, bagaimana mungkin si pembunuh itu menghormati orang yang akan dibunuh itu? Atau si pembunuh itu, bagaimana ia menyuruh dirinya dihormati oleh orang yang akan dibunuh itu dengan berkata: hormatilah aku?’ Di sini, kata 'tena vajjhena' (oleh orang yang akan dibunuh itu) digunakan sebagai instrumen seperti dalam kalimat ‘para raja menyuruh anjing-anjing memakan pencuri’, namun maknanya harus dilihat sebagai objek (upayogavacana), karena akar kata 'vada' dengan akhiran kausatif adalah transitif ganda (dvikammaka). Bukankah jika demikian, akan ada kesalahan pada para guru Atthakatha (bahwa) ‘mereka tidak melihat apa yang seharusnya dilihat, dan melompat ke tempat yang bukan dermaga (salah jalan)’? Tidak demikian, dengarkanlah penjelasan kami. Karena oleh para guru Atthakatha, dalam kata 'abhivādetvā' di sini, mereka tidak mengambil arti akar kata 'vadī' dalam arti menghormati dan memuji (abhivādanathutīsu), tetapi karena mereka memiliki kemahiran dalam penggunaan bahasa, untuk memberikan pemahaman makna yang halus kepada para pendengar, mereka mengambil arti dari akar kata 'vada' dalam arti ucapan yang jelas (viyattiyaṃ vācayaṃ), dan dengan mengasumsikan adanya akhiran kausatif serta mengambil makna kausatif, mereka menyatakan: ‘abhivādetvāti bermakna setelah menyuruh berkata: semoga berbahagia dan bebas dari penyakit. Sebab orang yang menghormat secara harfiah disebut menyuruh berkata demikian.’ Demikianlah arti kata penghormatan (abhivādana) dinyatakan sebagai makna kausatif, sehingga tidak ada kesalahan pada mereka. Sebab para Yang Mulia itu layak dipuja, kami memberikan penghormatan kepada mereka. Hal ini pun yang halus harus diperhatikan dengan baik dalam pikiran. Sebab dengan melakukan demikian, kebijaksanaan seseorang akan bertambah.

දකාරන්තධාතුරූපානි.

Bentuk-bentuk akar kata yang berakhiran 'd'.

ධකාරන්තධාතු

Akar kata yang berakhiran 'dh'.

රන්ධ [Pg.319] පාකෙ. සූදො භත්තං රන්ධෙති, රන්ධයති. කාකං සොකාය රන්ධෙහි. රන්ධකො. සූදෙන ඔදනො රන්ධියති. රන්ධිතො. රන්ධනං. පුරිසො සූදං සූදෙන වා ඔදනං රන්ධාපෙති, රන්ධාපයති. රන්ධෙතුං, රන්ධයිතුං. රන්ධිත්වා, රන්ධයිත්වා, රන්ධිය ඉච්චාදීනි.

Randha dalam arti memasak (pāke). Sūdo bhattaṃ randheti, randhayati (Koki memasak nasi). Randhehi kākaṃ sokāya (Masaklah gagak untuk kesedihan). Randhako (Tukang masak). Sūdena odano randhiyati (Nasi dimasak oleh koki). Randhito (Telah dimasak). Randhanaṃ (Memasak). Puriso sūdaṃ sūdena vā odanaṃ randhāpeti, randhāpayati (Seseorang menyuruh koki memasak nasi). Randhetuṃ, randhayituṃ (Untuk memasak). Randhitvā, randhayitvā, randhiya (Setelah memasak), dan sebagainya.

ධූ කම්පනෙ. ධාවෙති, ධාවයති.

Dhū dalam arti menggetarkan (kampane). Dhāveti, dhāvayati.

ගන්ධ සූචනෙ අද්දනෙ ච. සූචනං. පකාසනං. අද්දනං පරිප්ලුතා. ගන්ධෙති, ගන්ධයති, ගන්ධො.

Gandha dalam arti menunjukkan (sūcane) dan membasahi (addane). Sūcanaṃ (Penunjukan). Pakāsanaṃ (Penjelasan). Addanaṃ (Meluap). Gandheti, gandhayatī, gandho.

එත්ථ ගන්ධොති ගන්ධෙති අත්තනො වත්ථුං සූචයති පකාසෙතීති ගන්ධො. පටිච්ඡන්නං වා පුප්ඵඵලාදිං ‘‘ඉදමෙත්ථ අත්ථී’’ති පෙසුඤ්ඤං උපසංහරන්තො විය පකාසෙතීති ගන්ධො. ගමුධරධාතුද්වයවසෙනපි ගන්ධසද්දත්ථො වත්තබ්බො ‘‘ගච්ඡන්තො ධරියතීති ගන්ධො’’ ඉති, ආහ ච ‘‘ගච්ඡන්තො ධරියතීති ගන්ධො, සූචනතොපි වා’’ති. ගන්ධසද්දො ච ‘‘උප්පලගන්ධථෙනො’’ති එත්ථ ඡෙදනෙ වත්තතීති දට්ඨබ්බො.

Di sini, yang dimaksud 'gandho' (bau) adalah: 'gandheti', ia menunjukkan atau menyatakan bendanya sendiri, maka disebut gandho. Atau ia menyatakan hal yang tersembunyi seperti bunga, buah, dan sebagainya, seolah-olah membawa desas-desus bahwa ‘hal ini ada di sini’, maka disebut gandho. Arti kata gandha juga dapat dinyatakan melalui dua akar kata 'gamu' dan 'dhara': ‘gacchanto dhariyatīti gandho’ (apa yang dipertahankan saat bergerak adalah bau). Dikatakan pula: ‘gacchanto dhariyatīti gandho, sūcanatopi vā’ (apa yang dipertahankan saat bergerak adalah bau, atau karena penunjukan). Dan kata 'gandha' juga harus dilihat dalam arti memotong (chedane) seperti dalam 'uppalagandhatheno' (pencuri bau teratai).

වධ සංයමෙ. වධෙති, වධයති.

Vadha dalam arti mengekang (saṃyame). Vadheti, vadhayati.

බුධි හිංසායං. බුන්ධෙති, බුන්ධයති. පලිබුන්ධෙති, පලිබුන්ධයති. පලිබොධො, පරිසද්දො උපසග්ගො, සො විකාරවසෙන අඤ්ඤථා ජාතො. තත්ථ පලිබොධොති ආවාසපලිබොධාදි. අපිච පලිබොධොති තණ්හාමානදිට්ඨිත්තයඤ්ච.

Budhi dalam arti menyakiti (hiṃsāyaṃ). Bundheti, bundhayatī. Palibundheti, palibundhayatī. Palibodho; awalan 'pari' berubah bentuk karena modifikasi (vikāra). Di sana, 'palibodho' berarti hambatan tempat tinggal (āvāsapalibodha) dan sebagainya. Selain itu, 'palibodho' juga berarti tiga hal: keinginan (taṇhā), kesombongan (māna), dan pandangan salah (diṭṭhi).

වද්ධ ඡෙදනපූරණෙසු. වද්ධෙති, වද්ධයති. වද්ධකී. වද්ධකීති ගහකාරකො.

Vaddha dalam arti memotong (chedana) dan memenuhi (pūraṇa). Vaddheti, vaddhayatī. Vaddhakī. Vaddhakī berarti pembangun rumah.

ගද්ධ අභිකඞ්ඛායං. ගද්ධෙති, ගද්ධයති. ගද්ධො. ගද්ධොති ගිජ්ඣො. ‘‘ගද්ධබාධිපුබ්බො’’ති ඉදමෙත්ථ නිදස්සනං.

Gaddha dalam arti sangat menginginkan (abhikaṅkhāyaṃ). Gaddheti, gaddhayatī. Gaddho. Gaddho berarti burung pemakan bangkai (gijjho). 'Gaddhabādhipubbo' adalah contoh di sini.

සධු [Pg.320] පහංසනෙ. සධෙති, සධයති.

Sadhu dalam arti kegembiraan yang sangat (pahaṃsane). Sadheti, sadhayati.

වද්ධ භාසායං. වද්ධෙති, වද්ධයති.

Vaddha dalam arti berbicara (bhāsāyaṃ). Vaddheti, vaddhayatī.

අන්ධ දිට්ඨූපසංහාරෙ. දිට්ඨූපසංහාරො නාම චක්ඛුසඤ්ඤිතාය දිට්ඨියා උපසංහාරො අපනයනං විනාසො වා. චක්ඛු හි පස්සන්ති එතායාති දිට්ඨීති වුච්චති. යං සන්ධාය අට්ඨකථාසු ‘‘සසම්භාරචක්ඛුනො සෙතමණ්ඩලපරික්ඛිත්තස්ස කණ්හමණ්ඩලස්ස මජ්ඣෙ අභිමුඛං ඨිතානං සරීරසණ්ඨානුප්පත්තිදෙසභූතෙ දිට්ඨිමණ්ඩලෙ’’ති වුත්තං. ටීකායම්පි ච ‘‘දිට්ඨිමණ්ඩලෙති අභිමුඛට්ඨිතානං සරීරසණ්ඨානුප්පත්තිදෙසභූතෙ චක්ඛුසඤ්ඤිතාය දිට්ඨියා මණ්ඩලෙ’’ති වුත්තං. එවංභූතාය දිට්ඨියා උපසංහාරෙ අන්ධධාතු වත්තති. අන්ධෙති, අන්ධයති. චක්ඛූනි අන්ධයිංසු, අන්ධො. අන්ධොති අන්ධෙතීති අන්ධො. ද්වින්නං චක්ඛූනං එකස්ස වා වසෙන නට්ඨනයනො, එවමිධ අන්ධධාතු වුත්තො. කච්චායනෙ පන ‘‘ඛාදාමගමානං ඛන්ධන්ධගන්ධා’’ති වචනෙන අමධාතුස්ස අන්ධාදෙසකරණවසෙන රූපනිප්ඵත්ති දස්සිතා.

Andha dalam arti penghancuran penglihatan (diṭṭhūpasaṃhāre). Yang disebut ‘penghancuran penglihatan’ adalah penghilangan atau kehancuran pandangan yang disebut indra mata. Sebab 'diṭṭhī' (penglihatan) dikatakan sebagai alat untuk melihat. Sehubungan dengan hal itu, dinyatakan dalam Atthakatha: ‘Di dalam bola mata fisik (sasambhāracakkhu), di tengah lingkaran hitam yang dikelilingi oleh lingkaran putih, terdapat lingkaran penglihatan (diṭṭhimaṇḍala) yang menjadi tempat munculnya bentuk tubuh bagi mereka yang berdiri di hadapannya.’ Dan dalam Ṭīkā juga dikatakan: ‘Dalam diṭṭhimaṇḍala, yaitu lingkaran penglihatan yang disebut penglihatan, yang menjadi tempat munculnya bentuk tubuh bagi mereka yang berdiri di hadapannya.’ Dalam penghancuran penglihatan yang demikian, akar kata 'andha' digunakan. Andheti, andhayatī. Cakkhūni andhayiṃsu (Mata telah buta), andho. Andho berarti 'andhetīti andho' (ia yang membutakan adalah buta). Seseorang yang kehilangan penglihatan karena satu atau kedua mata, demikianlah akar kata 'andha' dinyatakan di sini. Namun dalam Kaccāyana, pembentukan kata ditunjukkan melalui perubahan akar kata 'am' menjadi 'andha' dengan kalimat 'khādāmagamānaṃ khandhandhagandhā'.

බධ බන්ධනෙ. මිගං බාධෙති, බාධයති. බද්ධො මිගො, බද්ධොසි මාරපාසෙන.

Badha dalam (makna) mengikat (bandhane). (Ia) mengikat, menghalangi seekor rusa (migaṃ bādheti, bādhayati). Rusa yang terikat (baddho migo). Engkau terikat oleh jerat Mara (baddhosi mārapāsena).

තත්ථ බාධෙතීති බන්ධතීති සුද්ධකත්තුවසෙන අත්ථො ගහෙතබ්බො. එවං බාධයතීති එත්ථාපි. තථා හි ‘‘වාතං ජාලෙන බාධෙසි, යො අනිච්ඡන්තිමිච්ඡසී’’ති එත්ථ බාධෙසීති බන්ධසීති සුද්ධකත්තුවසෙන අත්ථො. භූවාදිගණෙ පන ‘‘බාධ බද්ධාය’’න්ති බාධධාතුස්ස වසෙන ‘‘බාධතී’’ති කත්තුපදං ‘‘බාධෙති, බාධයතී’’ති හෙතුකත්තුපදං භවති. බද්ධොති බාධියතෙ බන්ධියතෙ සොති බද්ධො.

Di sana, bādheti berarti mengikat (bandhati), dipahami dalam makna pelaku murni (suddhakattari). Demikian pula dengan bādhayati. Oleh karena itu, "Engkau mengikat angin dengan jaring, engkau yang menginginkan apa yang tidak diinginkan," di sini bādhesi berarti engkau mengikat (bandhasi), dalam makna pelaku murni. Namun dalam golongan Bhūvādi, berdasarkan akar kata bādha dalam makna "mengikat" (baddhāyaṃ), kata bādhati adalah bentuk pelaku (kattupada), sedangkan bādheti, bādhayati menjadi bentuk pelaku kausatif (hetukattupada). Baddho berarti ia yang diikat (bādhiyate/bandhiyate).

ධකාරන්තධාතුරූපානි.

Bentuk-bentuk akar kata yang berakhiran huruf dha.

නකාරන්තධාතු

Akar kata yang berakhiran huruf na.

මාන [Pg.321] පූජායං පෙමනෙ වීමංසායං. මානෙති, මානයති. මාතා. විමානෙති, විමානයති, පටිමානෙති, පටිමානයති. මානනා, සම්මානනා, විමානනා, විමානං, විමානනං, මානිතො.

Māna dalam (makna) memuja (pūjāyaṃ), rasa sayang (pemane), dan penyelidikan (vīmaṃsāyaṃ). Menghormati, memuliakan (māneti, mānayati). Ibu (mātā). Menghina (vimāneti, vimānayati), menghormati kembali (paṭimāneti, paṭimānayati). Penghormatan (mānanā), pemuliaan (sammānanā), penghinaan (vimānanā), istana surgawi atau kendaraan (vimānaṃ), perlakuan menghina (vimānanaṃ), dihormati (mānito).

අමානනා යත්ථ සන්තො, සන්තානං වා විමානනා;

හීනසම්මානනා වාපි, න තත්ථ වසතිං වසෙ.

Di mana tidak ada penghormatan, atau di mana ada penghinaan terhadap orang-orang baik; atau bahkan penghormatan yang rendah, di sana seseorang hendaknya tidak menetap.

වීමංසති, වීමංසා, වීමංසියතීති වීමංසියමානො. වීමංසන්තො.

Menyelidiki (vīmaṃsati), penyelidikan (vīmaṃsā), sedang diselidiki (vīmaṃsiyamāno). Menyelidiki (vīmaṃsanto).

තත්ථ මානෙතීති පූජෙති, අට්ඨකථාසු පන ‘‘මානෙන්තී’’ති එතස්මිං ඨානෙ අයමත්ථො දස්සිතො ‘‘මානෙන්තීති මනෙන පියායන්ති. පූජෙන්තීති පච්චයෙහි පූජෙන්තී’’ති. සො වෙවචනත්ථප්පකාසනවසෙන වුත්තොති ගහෙතබ්බො. මානනපූජනසද්දා හි පරියායසද්දත්තා වෙවචනසද්දා එව. විමානෙතීති අවමඤ්ඤති. විමානන්ති සොභාවිසෙසයොගතො විසිට්ඨමානියතාය විමානං, විසෙසතො මානෙතබ්බන්ති හි විමානං, දෙවානං වසනට්ඨානභූතං බ්‍යම්හං.

Di sana, māneti berarti memuja (pūjeti), namun dalam kitab-kitab komentar, mengenai kata mānentī, makna ini ditunjukkan: "mānentī berarti mereka mencintai dengan pikiran. Pūjentī berarti mereka memuja dengan persembahan (paccaya)." Hal itu harus dipahami sebagaimana yang dikatakan melalui penjelasan makna sinonim. Karena kata mānanā dan pūjanā adalah sinonim karena merupakan kata-kata yang bermakna setara. Vimāneti berarti meremehkan (avamaññati). Vimāna disebut demikian karena sangat dihormati karena memiliki kemegahan yang istimewa, atau karena sesuatu yang harus dihormati secara khusus; itu adalah tempat tinggal para dewa (byamhaṃ).

මන ථම්භෙ. ථම්භො චිත්තස්ස ථද්ධතා. මානෙති, මානයති. මානො.

Mana dalam (makna) kekakuan (thambhe). Kekakuan (thambho) adalah kekerasan pikiran. Menghargai diri, sombong (māneti, mānayati). Kesombongan (māno).

ථන දෙවසද්දෙ. දෙවසද්දො මෙඝසද්දො, ථනෙති, ථනයති.

Thana dalam (makna) suara dewa (devasadde). Suara dewa adalah suara awan (guntur), bergemuruh (thaneti, thanayati).

යථාපි මෙඝො ථනයං, විජ්ජුමාලී සතක්කකු.

Bagaikan awan yang bergemuruh, berhiaskan kilat, dengan ratusan puncak.

ථලං නින්නඤ්ච පූරෙති, අභිවස්සං වසුන්ධරං.

Memenuhi daratan dan dataran rendah, menghujani bumi.

යථා පාවුසකො මෙඝො, ථනයන්තො සවිජ්ජුකො.

Bagaikan awan di musim hujan, yang bergemuruh disertai kilat.

ඌන පරිහානියං. ඌනෙති, ඌනයති. ඌනො ලොකො.

Ūna dalam (makna) kekurangan atau pengurangan (parihāniyaṃ). Mengurangi, membuat kurang (ūneti, ūnayati). Dunia yang kurang (ūno loko).

ධන සද්දෙ. ධනෙති, ධනයති, ධනිය්‍යති. ධනි, ධනං.

Dhana dalam (makna) suara (sadde). Bersuara, berbunyi (dhaneti, dhanayati, dhaniyyati). Suara (dhani), kekayaan (dhanaṃ).

තත්ථ [Pg.322] ධනීති සද්දො. ධනන්ති සන්තකං, තඤ්හි මම ඉදන්ති ධනායිතබ්බං සද්දායිතබ්බන්ති ධනන්ති. අයං පන ධාතු ඉච්ඡායම්පි වත්තති. ‘‘මාතා හි තව ඉරන්ධති, විධූරස්ස හදයං ධනිය්‍යතී’’ති පාළි නිදස්සනං. තත්ථ ධනිය්‍යතීති පත්ථෙති ඉච්ඡති.

Di sana, dhani berarti suara. Dhana berarti kepunyaan atau milik, karena hal itu disebut dhana sebab harus dianggap "ini milikku" (dhanāyitabbaṃ) atau harus disuarakan (saddāyitabbaṃ). Namun akar kata ini juga berlaku dalam (makna) keinginan (icchā). Contoh Pāli: "Ibumu Irandhati, hati Vidhūra menginginkan (dhaniyyati)." Di sana, dhaniyyati berarti mendambakan, menginginkan.

ථෙන චොරියෙ. චොරස්ස භාවො චොරියං. යථා සූරියං, යථා ච දක්ඛියං. ථෙනෙති, ථෙනයති. ථෙනො, ථෙනෙත්වා.

Thena dalam (makna) pencurian (coriye). Keadaan seorang pencuri adalah coriyaṃ. Seperti sūriya (kepahlawanan) dan dakkhiya (kelayakan). Mencuri (theneti, thenayati). Pencuri (theno), setelah mencuri (thenetvā).

තනු සද්දොපතාපෙසු. තානෙති, තානයති. ඉධායං සවුද්ධිකා. තනාදිගණෙ විත්ථාරත්ථවසෙන ‘‘තනොති, තනුතෙ’’ති අවුද්ධිකා.

Tanu dalam (makna) suara dan panas atau penderitaan (saddopatāpesu). Bersuara, memanaskan (tāneti, tānayati). Di sini, ini disertai dengan penguatan vokal (savuddhikā). Dalam golongan Tanādi, karena makna perluasan, kata tanoti, tanute tidak disertai penguatan vokal (avuddhikā).

තවග්ගන්තධාතුරූපානි.

Bentuk-bentuk akar kata yang berakhir pada kelompok konsonan ta (tavagga).

පකාරන්තධාතු

Akar kata yang berakhiran huruf pa.

ඤප තොසනනිසානෙසු. ඤාපෙති, ඤාපයති, පඤ්ඤාපෙති, පඤ්ඤාපයති, පඤ්ඤත්ති.

Ñapa dalam (makna) kepuasan (tosana) dan penajaman atau pengamatan (nisāna). Memberitahu, membuat tahu (ñāpeti, ñāpayati), menetapkan, menyatakan (paññāpeti, paññāpayati), peraturan atau konsep (paññatti).

එත්ථ ච නිද්දෙසෙ ‘‘පඤ්ඤාපෙතී’’ති පදං නිදස්සනං. තත්ථ පඤ්ඤාපෙතීති කතනිබ්බචනෙහි වාක්‍යාවයවෙහි විත්ථාරවසෙන නිරවසෙසතො දෙසිතෙහි වෙනෙය්‍යානං චිත්තපරිතොසනං බුද්ධිනිසානඤ්ච කරොතීති අත්ථො. පපුබ්බො නික්ඛිපනෙ. ආසනං පඤ්ඤාපෙති, පඤ්ඤාපයති. ‘‘ආසනං පඤ්ඤපෙතී’’ති රස්සත්තම්පි දිස්සති. අමතස්ස ද්වාරං පඤ්ඤපෙති, පඤ්ඤා. කාරිතෙ ‘‘පුරිසො පුරිසෙන ආසනං පඤ්ඤපාපෙතී’’ති එකමෙව පදං. තානි ‘‘පඤ්ඤාපෙති, පඤ්ඤාපයතී’’ති රූපානි යදා ‘‘ඤා අවබොධනෙ’’ති ඉමිස්සා රූපානි සියුං, තදා [Pg.323] හෙතුකත්තුරූපානි භවන්ති. එත්ථ පන සුද්ධකත්තුරූපානි තබ්බාචකත්තා.

Dan dalam penjelasan ini, kata paññāpeti adalah contohnya. Di sana, paññāpeti berarti ia menimbulkan kepuasan hati dan penajaman kecerdasan bagi mereka yang dapat dilatih (veneyyānaṃ) melalui bagian-bagian kalimat dengan definisi yang telah dibuat yang diajarkan secara rinci tanpa sisa. Awalan pa dalam makna meletakkan. Menyiapkan tempat duduk (āsanaṃ paññāpeti, paññāpayati). Bentuk pendek juga terlihat dalam "āsanaṃ paññapetī". Ia membentangkan pintu kekekalan (amatassa dvāraṃ paññapeti), kebijaksanaan (paññā). Dalam bentuk kausatif (kārita), "seseorang menyuruh orang lain menyiapkan tempat duduk" (puriso purisena āsanaṃ paññapāpeti) adalah satu kata yang sama. Bentuk-bentuk paññāpeti, paññāpayati tersebut, ketika merupakan bentuk-bentuk dari akar ñā dalam makna pemahaman (avabodhane), maka itu adalah bentuk-bentuk kausatif (kāritarūpāni). Namun di sini, itu adalah bentuk-bentuk kausatif karena menunjukkan makna tersebut.

ලප වියත්තියං වාචායං. ලපෙති, ලපයති. ලාපො, ලපනං, ආලාපො, සල්ලාපො, කථාසල්ලාපො, ලපිතං.

Lapa dalam (makna) ucapan yang jelas (viyattiyaṃ vācāyaṃ). Berbicara (lapeti, lapayati). Perkataan (lāpo), pengucapan (lapanaṃ), sapaan (ālāpo), percakapan (sallāpo), obrolan (kathāsallāpo), apa yang diucapkan (lapitaṃ).

බ්‍යප දාහෙ. ඣාපෙති, ඣාපයති. ඣත්තො, ඣානං.

Byapa dalam (makna) membakar (dāhe). Membakar (jhāpeti, jhāpayati). Terbakar (jhatto), meditasi (jhānaṃ).

තත්ථ ඣත්තොති ඛුද්දාපරෙතො පාචනග්ගිනා ඣාපිතොති ඣත්තො, ‘‘ඣත්තා අස්සු කිලන්තා’’ති ච පාළි. ඣානන්ති නීවරණධම්මෙ ඣාපෙතීති ඣානං, සවුද්ධිකං. කාරිතෙ පන – ඣාපාපෙති, ඣාපාපයති.

Di sana, jhatto berarti dikalahkan oleh rasa lapar, dibakar oleh api pencernaan; dan teks Pāli: "mereka terbakar dan lelah." Jhāna disebut demikian karena membakar rintangan-rintangan mental (nīvaraṇadhamme), dengan penguatan vokal (savuddhikaṃ). Namun dalam bentuk kausatif: jhāpāpeti, jhāpāpayati.

රූප රූපක්‍රියායං. රූපක්‍රියා නාම පකාසනක්‍රියා. රූපෙති, රූපයති. රූපං.

Rūpa dalam (makna) tindakan membentuk (rūpakriyāyaṃ). Tindakan membentuk disebut tindakan menyatakan. Membentuk, menggambarkan (rūpeti, rūpayati). Bentuk atau materi (rūpaṃ).

තත්ථ රූපන්ති රූපයතීති රූපං. වණ්ණවිකාරං ආපජ්ජමානං හදයඞ්ගතභාවං පකාසෙතීති අත්ථො. දිවාදිගණෙ පනායං ‘‘රූපං රුප්පනෙ’’ති භිජ්ජනාදිඅත්ථං ගහෙත්වා ඨිතා.

Di sana, rūpa disebut demikian karena ia membentuk atau menyatakan (rūpayati). Maknanya adalah ia menyatakan keadaan yang ada di dalam hati yang mengalami perubahan warna. Namun dalam golongan Divādi, kata ini tetap dengan mengambil makna hancur dan sebagainya dalam "rūpaṃ ruppane" (materi dalam makna hancur).

කප්ප විධිම්හි. විධි ක්‍රියා. සීහසෙය්‍යං කප්පෙති. කප්පයති. මොරො වාසමකප්පයි. සීහසෙය්‍යං පකප්පෙන්තං, බුද්ධං වන්දාමි ගොතමං.

Kappa dalam (makna) aturan atau tata cara (vidhimhi). Tata cara adalah tindakan. Ia melakukan posisi tidur singa (sīhaseyyaṃ kappeti). Menyiapkan (kappayati). Merak menyiapkan tempat tinggal (moro vāsamakappayi). Aku bersujud kepada Buddha Gotama, yang melakukan posisi tidur singa.

කප්ප විතක්කෙ විධිම්හි ඡෙදනෙ ච. කප්පෙති, කප්පයති, මොරො වාසමකප්පයි. කප්පිතමස්සු. පකප්පෙති, පකප්පයති. සඞ්කප්පෙති, සඞ්කප්පයති. කප්පො, සඞ්කප්පො, විකප්පො. කප්පසමණො ඉච්චාදීනි.

Kappa dalam (makna) pemikiran (vitakke), aturan (vidhimhi), dan pemotongan (chedane). Menyiapkan, memikirkan (kappeti, kappayati), merak menyiapkan tempat tinggal. Janggut yang telah dicukur (kappitamassu). Merancang (pakappeti, pakappayati). Berpikir atau berniat (saṅkappeti, saṅkappayati). Masa dunia atau aturan (kappo), pemikiran (saṅkappo), keraguan atau perbedaan (vikappo). Petapa yang sesuai (kappasamaṇo), dan lain-lain.

තත්ථ කප්පොති පරිච්ඡෙදවසෙන කප්පියතීති කප්පො. සඞ්කප්පොති සඞ්කප්පනං. විකප්පොති විවිධා කප්පනං, අත්ථස්ස අනෙකන්තිකභාවො. ඉධ කප්පසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරො භවති.

Di sana, kappa disebut demikian karena ditentukan berdasarkan batasannya. Saṅkappo adalah pemikiran. Vikappo adalah berbagai pemikiran, ketidaktetapan makna. Di sini adalah penjelasan makna dari kata kappa.

කප්පසද්දො [Pg.324] අභිසද්දහනවොහාරකාලපඤ්ඤත්තිඡෙදනවිකප්පලෙසසමන්තභාවාදිඅනෙකත්ථො. තථා හිස්ස ‘‘ඔකප්පනීයමෙතං භොතො ගොතමස්ස, යථා තං අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්සා’’ති එවමාදීසු අභිසද්දහනමත්ථො. ‘‘අනුජානාමි භික්ඛවෙ පඤ්චහි සමණකප්පෙහි ඵලං පරිභුඤ්ජිතු’’න්ති එවමාදීසු වොහාරො. ‘‘යෙන සුදං නිච්චකප්පං විහරාමී’’ති එවමාදීසු කාලො. ‘‘ඉච්චායස්මා කප්පො’’ති එවමාදීසු පඤ්ඤත්ති. ‘‘අලඞ්කතො කප්පිතකෙසමස්සූ’’ති එවමාදීසු ඡෙදනං. ‘‘කප්පති ද්වඞ්ගුලකප්පො’’ති එවමාදීසු විකප්පො. ‘‘අත්ථි කප්පො නිපජ්ජිතු’’න්ති එවමාදීසු ලෙසො. ‘‘කෙවලකප්පං වෙළුවනං ඔභාසෙත්වා’’ති එවමාදීසු සමන්තභාවො.

Kata 'kappa' memiliki banyak arti, seperti keyakinan (abhisaddahana), penggunaan (vohāra), waktu (kāla), penunjukan (paññatti), pemotongan (chedana), variasi (vikappa), dalih (lesa), keadaan menyeluruh (samantabhāva), dan sebagainya. Sebagaimana dalam kutipan seperti 'okappanīyametaṃ bhoto gotamassa, yathā taṃ arahato sammāsambuddhassā'ti (ini meyakinkan bagi Yang Mulia Gotama, karena Beliau adalah seorang Arahat yang telah mencapai penerangan sempurna), artinya adalah keyakinan. Dalam 'anujānāmi bhikkhave pañcahi samaṇakappehi phalaṃ paribhuñjitu'nti (Aku izinkan, wahai para bhikkhu, untuk memakan buah dengan lima cara pertapa), artinya adalah penggunaan. Dalam 'yena sudaṃ niccakappaṃ viharāmī'ti (yang dengannya aku berdiam sepanjang waktu), artinya adalah waktu. Dalam 'iccāyasmā kappo'ti (demikianlah Yang Mulia Kappa), artinya adalah penunjukan. Dalam 'alaṅkato kappitakesamassū'ti (dihiasi dengan rambut dan janggut yang dipotong), artinya adalah pemotongan. Dalam 'kappati dvaṅgulakappo'ti (diperbolehkan aturan dua jari), artinya adalah variasi. Dalam 'atthi kappo nipajjitu'nti (ada alasan untuk berbaring), artinya adalah dalih. Dalam 'kevalakappaṃ veḷuvanaṃ obhāsetvā'ti (menerangi seluruh Hutan Veḷuvana), artinya adalah keadaan menyeluruh.

අථ වා කප්පසද්දො සඋපසග්ගො අනුපසග්ගො ච විතක්කවිධානපටිභාගපඤ්ඤත්තිකාලපරමායුවොහාරසමන්තභාවාභිසද්දහන ඡෙදන විනියොග විනය ක්‍රියා ලෙසන්තර කප්පතණ්හාදිට්ඨිඅසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යකප්පමහාකප්පාදීසු දිස්සති. තථා හෙස ‘‘නෙක්ඛම්මසඞ්කප්පො අබ්‍යාපාදසඞ්කප්පො’’තිආදීසු විතක්කෙ ආගතො. ‘‘චීවරෙ විකප්පං ආපජ්ජෙය්‍යා’’තිආදීසු විධානෙ, අධිකවිධානං ආපජ්ජෙය්‍යාති හි අත්ථො. ‘‘සත්ථුකප්පෙන වත භො සාවකෙන සද්ධිං මන්තයමානා න ජානිම්හා’’තිආදීසු පටිභාගෙ, සත්ථුසදිසෙනාති අයඤ්හි තත්ථ අත්ථො. ‘‘ඉච්චායස්මා කප්පො’’තිආදීසු පඤ්ඤත්තියං. ‘‘යෙන [Pg.325] සුදං නිච්චකප්පං විහරාමී’’තිආදීසු කාලෙ. ‘‘ආකඞ්ඛමානො ආනන්ද තථාගතො කප්පං වාතිට්ඨෙය්‍ය කප්පාවසෙසං වා’’තිආදීසු පරමායුම්හි. ආයුකප්පො හි ඉධ ‘‘කප්පො’’ති අධිප්පෙතො. ‘‘අනුජානාමි භික්ඛවෙ පඤ්චහි සමණකප්පෙහි ඵලං පරිභුඤ්ජිතු’’න්තිආදීසු සමණවොහාරෙ. ‘‘කෙවලකප්පං වෙළුවනං ඔභාසෙත්වා’’තිආදීසු සමන්තභාවෙ. ‘‘සද්ධාසද්දහනා ඔකප්පනා අභිප්පසාදො’’තිආදීසු අභිසද්දහනෙ, සද්ධායන්ති අත්ථො. ‘‘අලඞ්කතො කප්පිතකෙසමස්සූ’’තිආදීසු ඡෙදනෙ. ‘‘එවමෙව ඉතො දින්නං, පෙතානං උපකප්පතී’’තිආදීසු විනියොගෙ. ‘‘කප්පකතෙන අකප්පකතං සංසිබ්බිතං හොතී’’තිආදීසු විනයක්‍රියායං. ‘‘අත්ථි කප්පො නිපජ්ජිතුං, හන්දාහං නිපජ්ජාමී’’තිආදීසු ලෙසෙ. ‘‘ආපායිකො නෙරයිකො, කප්පට්ඨො සඞ්ඝභෙදකො, කප්පං නිරයම්හි පච්චතී’’ති ච ආදීසු අන්තරකප්පෙ.

Atau, kata 'kappa' dengan awalan maupun tanpa awalan terlihat dalam (makna) pikiran (vitakka), pengaturan (vidhāna), kemiripan (paṭibhāga), penunjukan (paññatti), waktu (kāla), umur maksimal (paramāyu), penggunaan (vohāra), keadaan menyeluruh (samantabhāva), keyakinan (abhisaddahana), pemotongan (chedana), alokasi (viniyoga), tindakan disiplin (vinaya kriyā), dalih (lesa), kappa antara (antarakappa), kappa tak terhitung (asaṅkhyeyyakappa), mahākappa, dan sebagainya. Sebagaimana dalam 'nekkhammasaṅkappo abyāpādasaṅkappo'tiādīsu (pikiran pelepasan, pikiran tanpa niat jahat, dsb.), ia datang dalam makna pikiran. Dalam 'cīvare vikappaṃ āpajjeyyā'tiādīsu (melakukan pengaturan jubah, dsb.), artinya adalah pengaturan, yaitu melakukan pengaturan lebih lanjut. Dalam 'satthukappena vata bho sāvakena saddhiṃ mantayamānā na jānimhā'tiādīsu (kami tidak menyadari bahwa kami sedang berbicara dengan siswa yang menyerupai Sang Guru, dsb.), maknanya adalah kemiripan, karena di sana artinya adalah serupa dengan Sang Guru. Dalam 'iccāyasmā kappo'tiādīsu, maknanya adalah penunjukan. Dalam 'yena sudaṃ niccakappaṃ viharāmī'tiādīsu, maknanya adalah waktu. Dalam 'ākaṅkhamāno ānanda tathāgato kappaṃ vātiṭṭheyya kappāvasesaṃ vā'tiādīsu (jika menginginkan, Ānanda, seorang Tathāgata dapat bertahan selama satu kappa atau sisa dari kappa tersebut, dsb.), maknanya adalah umur maksimal; karena di sini yang dimaksud kappa adalah batas usia (āyukappa). Dalam 'anujānāmi bhikkhave pañcahi samaṇakappehi phalaṃ paribhuñjitu'ntiādīsu, maknanya adalah penggunaan pertapa. Dalam 'kevalakappaṃ veḷuvanaṃ obhāsetvā'tiādīsu, maknanya adalah keadaan menyeluruh. Dalam 'saddhāsaddhanā okappanā abhippasādo'tiādīsu, maknanya adalah keyakinan, artinya dalam hal keyakinan. Dalam 'alaṅkato kappitakesamassū'tiādīsu, maknanya adalah pemotongan. Dalam 'evameva ito dinnaṃ, petānaṃ upakappatī'tiādīsu (demikian pula apa yang diberikan di sini dialokasikan/bermanfaat bagi para mendiang, dsb.), maknanya adalah alokasi. Dalam 'kappakatena akappakataṃ saṃsibbitaṃ hotī'tiādīsu (yang dibuat sesuai aturan dijahit bersama dengan yang tidak sesuai aturan, dsb.), maknanya adalah tindakan disiplin. Dalam 'atthi kappo nipajjituṃ, handāhaṃ nipajjāmī'tiādīsu, maknanya adalah dalih. Dalam 'āpāyiko nerayiko, kappaṭṭho saṅghabhedako, kappaṃ nirayamhi paccatī'ti ca ādīsu (seorang pemecah Sangha akan masuk alam menderita, masuk neraka, tinggal di sana selama satu kappa, tersiksa di neraka selama satu kappa, dsb.), maknanya adalah kappa antara (antarakappa).

‘‘න කප්පයන්ති න පුරක්ඛරොන්ති,ධම්මාපි තෙසං න පටිච්ඡිතාසෙ;

න බ්‍රාහ්මණො සීලවතෙන නෙය්‍යො,පාරඞ්ගතො න ච පච්චෙති තාදී’’ති

''Mereka tidak membentuk (pandangan), tidak mengutamakan (apa pun), bahkan ajaran-ajaran pun tidak mereka pegang teguh; seorang Brahmana tidak dapat dibimbing oleh sila dan ritual, ia yang telah sampai ke seberang tidak kembali lagi, ia yang demikian.''

ආදීසු තණ්හාදිට්ඨීසු. තථා හි වුත්තං නිද්දෙසෙ ‘‘කප්පොති උද්දානතො ද්වෙ කප්පා තණ්හාකප්පො දිට්ඨිකප්පො’’ති. ‘‘අනෙකෙපි සංවට්ටකප්පෙ අනෙකෙපි විවට්ටකප්පෙ’’තිආදීසු අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යකප්පෙ[Pg.326]. ‘‘චත්තාරිමානි භික්ඛවෙ කප්පස්ස අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානී’’තිආදීසු මහාකප්පෙ. ඉච්චෙවං –

Dalam kutipan di atas (Id 2355) maknanya adalah keinginan dan pandangan salah (taṇhādiṭṭhīsu). Sebagaimana dikatakan dalam Niddesa: 'Kappa secara ringkas ada dua kappa: kappa keinginan (taṇhākappa) dan kappa pandangan (diṭṭhikappa).' Dalam 'anekepi saṃvaṭṭakappe anekepi vivaṭṭakappe'tiādīsu (dalam banyak kappa penyusutan dan banyak kappa pengembangan, dsb.), maknanya adalah kappa tak terhitung (asaṅkhyeyyakappe). Dalam 'cattārimāni bhikkhave kappassa asaṅkhyeyyānī'tiādīsu (wahai para bhikkhu, ada empat masa tak terhitung dari sebuah kappa, dsb.), maknanya adalah mahākappa. Demikianlah—

විතක්කෙ ච විධානෙ ච, පටිභාගෙ තථෙව ච;

පඤ්ඤත්තියං තථා කාලෙ, පරමායුම්හි ච ඡෙදනෙ.

Dalam pikiran dan pengaturan, dan demikian pula dalam kemiripan; dalam penunjukan serta waktu, dalam umur maksimal dan pemotongan.

සමන්තභාවෙ වොහාරෙ, අභිසද්දහනෙපි ච;

විනියොගෙ ච විනය-ක්‍රියායං ලෙසකෙපි ච.

Dalam keadaan menyeluruh, penggunaan, dan juga dalam keyakinan; dalam alokasi dan dalam tindakan disiplin, dan juga dalam dalih.

විකප්පන්තරකප්පෙසු, තණ්හාදිට්ඨිස්වසඞ්ඛයෙ;

කප්පෙ ච එවමාදීසු, කප්පසද්දො පවත්තති.

Dalam variasi, kappa antara, keinginan, pandangan, kappa tak terhitung, dan sebagainya, kata 'kappa' digunakan.

කපි ගතියං. කම්පෙති, කම්පයති, ගච්ඡතීති අත්ථො. ඉමානි චලනත්ථෙ පවත්තහෙතුකත්තුරූපසදිසානි භවන්ති. චලනත්ථෙ හි ‘‘කම්ප කම්පනෙ’’ති ධාතුයා ‘‘කම්පතී’’ති අකම්මකසුද්ධකත්තුරූපං. ‘‘කම්පෙතී’’තිආදීනි සකම්මකානි හෙතුකත්තුරූපානි ‘‘ඉදම්පි දුතියං සල්ලං, කම්පෙති හදයං මමා’’ති අකම්මකාය ධාතුයා සකම්මකරූපදස්සනතො.

Kapi dalam arti gerak. Menggetarkan (kampeti), membuat bergetar (kampayati), pergi (gacchati)—inilah artinya. Bentuk-bentuk ini serupa dengan bentuk subjek kausatif yang digunakan dalam arti bergerak. Karena dalam arti bergerak, dari akar kata 'kampa kampane' (kampa dalam gerakan), 'kampati' adalah bentuk subjek murni intransitif. 'Kampeti' dan sebagainya adalah bentuk kausatif transitif, karena terlihat sebagai bentuk transitif dari akar kata tersebut dalam kutipan 'idampi dutiyaṃ sallaṃ, kampeti hadayaṃ mamā' (anak panah kedua ini juga menggetarkan hatiku).

ඛපි ඛන්තියං. ඛම්පෙති, ඛම්පයති.

Khapi dalam arti kesabaran. Khampeti, khampayati.

ථූප සමුස්සයෙ. සමුස්සයො ආරොහො උබ්බෙධො. ථූපෙති, ථූපයති. ථූපො, ථූපිකා.

Thūpa dalam arti tumpukan (samussaye). Samussaya berarti pendakian, ketinggian, elevasi. Thūpeti, thūpayati. Thūpo (stupa), thūpikā (puncak kubah).

තප ඛයෙ. තපෙති, තපයති.

Tapa dalam arti kehancuran (khaye). Tapeti, tapayati.

උප පජ්ජනෙ. උපෙති, උපයති.

Upa dalam arti kejadian/kelahiran (pajjane). Upeti, upayati.

චප කක්කනෙ. චපෙති, චපයති.

Capa dalam arti suara/teriakan (kakkane). Capeti, capayati.

සුප්ප මානෙ. සුප්පෙති, සුප්පයති.

Suppa dalam arti ukuran (māne). Suppeti, suppayati.

ඩප ඩිප සඞ්ඝාතෙ. ඩාපෙති. ඩාපයති. ඩෙපෙති, ඩෙපයති.

Ḍapa, ḍipa dalam arti benturan atau perkumpulan (saṅghāte). Ḍāpeti. Ḍāpayati. Ḍepeti, ḍepayati.

කප [Pg.327] අවකම්පනෙ. කපෙති, කපයති. කපණො. කපණොති කරුණායිතබ්බො. අඤ්ඤත්ථ පන ‘‘කප්පතී’’ති රූපං වදන්ති.

Kapa dalam arti gemetar ke bawah/kasihan (avakampane). Kapeti, kapayati. Kapaṇo. Kapaṇo berarti seseorang yang patut dikasihani. Namun di tempat lain, mereka menyebutkan bentuk 'kappati'.

ගුප කුප ධූප භාසායං. ගොපෙති, ගොපයති. කොපෙති, කොපයති. ධූපෙති, ධූපයති.

Gupa, kupa, dhūpa dalam arti pembicaraan/penjelasan (bhāsāyaṃ). Gopeti, gopayati. Kopeti, kopayati. Dhūpeti, dhūpayati.

කිප දුබ්බල්ලෙ. කිපෙති, කිපයති.

Kipa dalam arti kelemahan (dubballe). Kipeti, kipayati.

ඛෙප පෙරණෙ. පෙරණං චුණ්ණිකරණං, ඛෙපෙති, ඛෙපයති.

Khepa dalam arti penggerakan (peraṇe). Peraṇa berarti penghancuran menjadi bubuk. Khepeti, khepayati.

තප පීණනෙ. තපෙති, තපයති.

Tapa dalam arti kesenangan (pīṇane). Tapeti, tapayati.

ආපු ලම්බනෙ. ආපෙති, ආපයති. ආපො.

Āpu dalam arti penggantungan (lambane). Āpeti, āpayati. Āpo (unsur air).

තප දාහෙ. තපෙති, තපයති. තපො, තාපො. ආතාපො, සන්තාපො. කාරිතෙ – තාපෙති, තාපයති. තත්ථ තපොති අකුසලානං තාපනට්ඨෙන තපො, සීලං.

Tapa dalam arti pembakaran (dāhe). Tapeti, tapayati. Tapo (tapa), tāpo (panas). Ātāpo (kegigihan), santāpo (siksaan panas). Dalam bentuk kausatif – tāpeti, tāpayati. Di sana, tapo adalah sila, karena maknanya membakar hal-hal yang tidak baik.

ඔපථප ථපනෙ. ඔපෙති, ඔපයති. න තෙසං කොට්ඨෙ ඔපෙන්ති. ථපෙති, ථපයති. ථපිතො. ථපයිත්වා පටිච්ඡදං වවට්ඨපෙති. වොට්ඨබ්බනං.

Opathapa dalam arti penempatan (thapane). Opeti, opayati. 'Na tesaṃ koṭṭhe openti' (mereka tidak menaruhnya di gudang). Thapeti, thapayati. Thapito (ditempatkan). 'Thapayitvā paṭicchadaṃ vavaṭṭhapeti' (setelah menempatkan penutup, ia menetapkan). Voṭṭhabbana (penetapan).

එත්ථ ච ‘‘වි අව ථපෙති, වි අව ථපන’’න්ති ඡෙදො. එත්ථ පුරිමෙ සරලොපො ථස්ස ඨත්තං විසදිසභාවෙන ද්විත්තඤ්ච. පච්ඡිමෙ පන සරලොපො, අවස්ස ඔකාරත්තං, ථස්ස ඨත්තං, පස්ස වත්තං, වස්ස ද්විත්තං, වකාරද්වයස්ස ච බකාරද්වයං භවති. වොට්ඨබ්බනන්ති ච බ්‍යවත්ථාපකචිත්තස්ස නාමං. නකාරලොපෙ ‘‘වොට්ඨබ්බ’’න්ති අපරම්පි රූපං භවති.

Dan di sini, 'vi ava thapeti, vi ava thapana' adalah pemisahannya. Di sini, pada kata yang pertama (vavaṭṭhapeti) terjadi penghilangan vokal, perubahan 'tha' menjadi 'ṭha' dan penggandaan karena ketidakserupaan. Pada kata yang kedua (voṭṭhabbana), terjadi penghilangan vokal, perubahan 'ava' menjadi 'o', perubahan 'tha' menjadi 'ṭha', perubahan 'pa' menjadi 'va', penggandaan 'va', dan dua huruf 'v' menjadi dua huruf 'b'. Voṭṭhabbana adalah nama untuk kesadaran yang menetapkan (byavatthāpaka citta). Dengan penghilangan 'na', bentuk lainnya juga menjadi 'voṭṭhabba'.

මාප මාපනෙ. පණ්ණසාලං මාපෙති, මාපයති. යො පාණමතිමාපෙති, පණ්ණසාලා සුමාපිතා.

Māpa dalam arti pengukuran atau penciptaan (māpane). 'Paṇṇasālaṃ māpeti' (membangun gubuk daun), māpayati. 'Yo pāṇamatimāpeti' (siapa yang membunuh makhluk hidup), 'paṇṇasālā sumāpitā' (gubuk daun telah dibangun dengan baik).

යප යාපනෙ. යාපනං පවත්තනං. තෙන සො තත්ථ යාපෙති. යාපයති. යාපනා.

Yapa dalam arti kelangsungan hidup (yāpane). Yāpana berarti keberlangsungan. Dengan itu ia bertahan di sana. Yāpeti, yāpayati. Yāpanā (pemeliharaan hidup).

තත්ථ [Pg.328] යාපෙතීති ඉදං යාධාතුස්ස පයොගත්තෙ සති කාරිතපදං භවති. තථා හි ‘‘උය්‍යාපෙන්ති නාමා’’ති පාළි දිස්සති.

Di sana, 'yāpeti' ini menjadi bentuk kata kerja kausatif (kāritapada) ketika akar kata 'yā' digunakan. Sebagaimana dalam teks Pāli terlihat kutipan 'uyyāpenti nāmā'.

පකාරන්තධාතුරූපානි.

Bentuk-bentuk akar kata yang berakhiran 'pa'.

ඵකාරන්තාධාතුරූපානි අප්පසිද්ධානි.

Bentuk-bentuk akar kata yang berakhiran 'pha' harus dicari.

බකාරන්තධාතු

Akar kata yang berakhiran 'ba'.

සම්බ සම්බන්ධෙ. සම්බන්ධො දළ්හබන්ධනං. සම්බෙති, සම්බයති. සම්බලං.

Samba dalam arti hubungan. Sambandho berarti ikatan yang kuat. Sambeti, sambayati. Sambala.

සබි මණ්ඩලෙ. මණ්ඩලං පරිමණ්ඩලතා. රූපං තාදිසමෙව.

Sabi dalam arti lingkaran. Maṇḍala berarti kebundaran. Bentuknya juga sama seperti itu.

කුබි අච්ඡාදනෙ. කුම්බෙති, කුම්බයති.

Kubi dalam arti menutupi. Kumbeti, kumbayati.

ලුබි දුබි අද්දනෙ. අද්දනං හිංසා. ලුම්බෙති, ලුම්බයති. දුම්බෙති, දුම්බයති.

Lubi dan dubi dalam arti menyakiti. Addana berarti kekerasan atau penganiayaan. Lumbeti, lumbayati. Dumbeti, dumbayati.

පුබ්බ නිකෙතනෙ. නිකෙතනං නිවාසො. පුබ්බෙති, පුබ්බයති.

Pubba dalam arti kediaman. Niketana berarti tempat tinggal. Pubbeti, pubbayati.

ගබ්බ මානෙ. මානො අහංකාරො. ගබ්බෙති, ගබ්බයති. ගබ්බනං, ගබ්බිතො. තත්ථ ගබ්බතීති න සඞ්කුචති.

Gabba dalam arti kesombongan. Māno berarti keakuan. Gabbeti, gabbayati. Gabbana, gabbito. Di sana, gabbati berarti tidak menyusut (tidak ragu-ragu).

බකාරන්තධාතුරූපානි.

Bentuk-bentuk akar kata yang berakhiran huruf 'ba'.

භකාරන්තධාතු

Akar kata yang berakhiran huruf 'bha'.

භූ පත්තියං. පත්ති පාපනං. සකම්මිකා ධාතු. භාවෙති, භාවයති. පභාවෙති, පභාවයති. ඉත්ථම්භූතො. චක්ඛුභූතො, ඤාණභූතො, ධම්මභූතො, බ්‍රහ්මභූතො.

Bhū dalam arti pencapaian. Patti berarti pencapaian. Ini adalah akar kata transitif (sakammika). Bhāveti, bhāvayati. Pabhāveti, pabhāvayati. Itthambhūto. Cakkhubhūto, ñāṇabhūto, dhammabhūto, brahmabhūto.

තත්ථ [Pg.329] භාවෙතීති පුරිසො ගච්ඡන්තං පුරිසමනුගච්ඡන්තො පාපුණාතීති අත්ථො. එස නයො සෙසක්‍රියාපදෙසුපි. එත්ථ ච ‘‘භාවෙතී’’තිආදීනි යත්ථ සචෙ ‘‘භූ සත්තාය’’න්ති ධාතුයා රූපානි හොන්ති, තත්ථ හෙතුකත්තුරූපානි නාම හොන්ති. ‘‘භාවෙති කුසලං ධම්ම’’න්තිආදීනෙත්ථ නිදස්සනපදානි. භාවෙතීති හි වඩ්ඪෙතීති අත්ථො. ඉධ පන සුද්ධකත්තුරූපත්තා පාපුණාතීති අත්ථො. ඉත්ථම්භූතොති ඉමං පකාරං භූතො පත්තො. ‘‘චක්ඛුභූතො’’තිආදීනි පන ‘‘භූ සත්තායං, භූ පත්තිය’’න්ති ද්විගණිකානං ද්වින්නං ධාතූනං වසෙන අට්ඨකථාටීකානයනිස්සිතං අත්ථං පකාසයිස්සාම ආගමිකානං කොසල්ලත්ථාය. තත්ථ චක්ඛුභූතොති යථා චක්ඛු සත්තානං දස්සනත්ථං පරිණෙති, එවං ලොකස්ස යාථාවදස්සනසාධනතො දස්සනකිච්චපරිණායකට්ඨෙන චක්ඛුභූතො. අථ වා චක්ඛු විය භූතොතිපි චක්ඛුභූතො. පඤ්ඤාචක්ඛුමයත්තා වා සයම්භූඤාණෙන පඤ්ඤාචක්ඛුං භූතො පත්තොති චක්ඛුභූතො. විදිතකරණට්ඨෙන ඤාණභූතො, අසාධාරණං වා ඤාණං භූතො පත්තොති ඤාණභූතො, අවිපරීතසභාවට්ඨෙන, පරියත්තිධම්මප්පවත්තනතො වා හදයෙන චින්තෙත්වා වාචාය නිච්ඡාරිතධම්මමයොති ධම්මභූතො. බොධිපක්ඛියධම්මෙහි වා උප්පන්නත්තා ලොකස්ස ච තදුප්පාදනතො අනඤ්ඤසාධාරණං වා ධම්මං භූතො පත්තොති ධම්මභූතො. සෙට්ඨට්ඨෙන බ්‍රහ්මභූතො. අථ වා බ්‍රහ්මං වුච්චති මග්ගො තෙන උප්පන්නත්තා ලොකස්ස ච තදුප්පාදනත්තා, තඤ්ච සයම්භූඤාණෙන භූතො පත්තොති බ්‍රහ්මභූතො. එවං ද්වින්නං ධාතූනං වසෙන වුත්තො අත්ථො වෙදිතබ්බො.

Di sana, bhāveti berarti seseorang yang mengikuti orang yang sedang pergi lalu mencapainya, demikianlah maknanya. Metode ini juga berlaku pada kata kerja lainnya. Dan di sini, kata 'bhāveti' dan sebagainya, jika merupakan bentuk-bentuk dari akar kata 'bhū' dalam arti keberadaan (sattā), maka itu disebut bentuk-bentuk kausatif (kāritarūpa). 'Bhāveti kusalaṃ dhammaṃ' dan sebagainya adalah kata-kata contoh di sini. Sebab bhāveti berarti memperkembangkan (vaḍḍheti). Namun di sini, karena merupakan bentuk kausatif, maka berarti mencapai (pāpuṇāti). Itthambhūto berarti telah menjadi atau mencapai cara ini. Adapun 'cakkhubhūto' dan sebagainya, kami akan menjelaskan maknanya berdasarkan metode Kitab Komentar dan Sub-komentar melalui dua akar kata yaitu 'bhū' dalam arti keberadaan dan 'bhū' dalam arti pencapaian, demi kemahiran bagi mereka yang mempelajari kitab suci. Di sana, disebut cakkhubhūto karena sebagaimana mata menuntun makhluk-makhluk untuk melihat, demikian pula karena ia menjadi sarana penglihatan yang sesungguhnya bagi dunia, ia disebut cakkhubhūto dalam arti penuntun fungsi penglihatan. Atau cakkhubhūto berarti telah menjadi seperti mata. Atau karena terdiri dari mata kebijaksanaan, ia telah mencapai mata kebijaksanaan dengan pengetahuan yang muncul sendiri (sayambhūñāṇa), maka disebut cakkhubhūto. Disebut ñāṇabhūto dalam arti membuat sesuatu diketahui, atau telah mencapai pengetahuan yang luar biasa. Disebut dhammabhūto karena sifatnya yang tidak menyimpang, atau karena berlangsungnya Dhamma yang dipelajari (pariyatti), atau karena terdiri dari Dhamma yang telah dipikirkan dalam hati dan diucapkan dengan kata-kata. Atau disebut dhammabhūto karena muncul melalui faktor-faktor pencerahan (bodhipakkhiyadhamma) dan karena menghasilkannya bagi dunia, atau karena telah mencapai Dhamma yang tidak umum bagi yang lain. Disebut brahmabhūto dalam arti yang paling utama. Atau brahma berarti Jalan (Magga); karena muncul darinya dan menghasilkannya bagi dunia, serta telah mencapainya dengan pengetahuan yang muncul sendiri, maka disebut brahmabhūto. Demikianlah makna yang dinyatakan melalui dua akar kata tersebut harus dipahami.

අපරානි චෙත්ථ නිදස්සනපදානි වෙදිතබ්බානි. ‘‘තාතා මයං මහල්ලකා සුද්ධොදනමහාරාජපුත්තං බුද්ධභූතං සම්භාවෙය්‍යාම වා නො වා, තුම්හෙ තස්ස සාසනෙ පබ්බජෙය්‍යාථා’’ති ච ‘‘අථ [Pg.330] ඛො ථෙරා භික්ඛූ ආයස්මන්තං රෙවතං සහජාතියං සම්භාවිංසූ’’ති චාති. අඤ්ඤානිපි පනෙත්ථ ‘‘මනුස්සභූතො, දෙවභූතො’’තිආදීනි යොජෙතබ්බානි. තථා හි සංසාරමොචකපෙතවත්ථු අට්ඨකථායං ‘‘මනුස්සභූතාතිමනුස්සෙසු ජාතා, මනුස්සභාවං වා පත්තා’’ති අත්ථො සංවණ්ණිතො.

Kata-kata contoh lainnya di sini harus diketahui: 'Anak-anakku, kami yang sudah tua ini mungkin bisa menghormat (sambhāveyyāma) putra Raja Suddhodana yang telah menjadi Buddha (buddhabhūta) atau mungkin tidak, kalianlah yang seharusnya membiara dalam ajaran-Nya' dan 'Kemudian para bhikkhu senior menghormat (sambhāviṃsu) Yang Ariya Revata di Sahajati.' Contoh-contoh lainnya juga harus diterapkan di sini seperti 'manussabhūto' (telah menjadi manusia), 'devabhūto' (telah menjadi dewa). Demikian pula, dalam Komentar Petavatthu Saṃsāramocaka dijelaskan maknanya: 'manussabhūtā berarti lahir di antara manusia, atau telah mencapai keadaan manusia'.

භූ අවකම්පනෙ. අයම්පි සකම්මකො. භාවෙති, භාවයති. මනොභාවනීයා භික්ඛූ.

Bhū dalam arti belas kasih. Ini juga bersifat transitif. Bhāveti, bhāvayati. Manobhāvanīyā bhikkhū.

එත්ථ ච භාවෙතීති අනුකම්පති පුත්තං වා භාතරං වා යංකිඤ්චි. මනොභාවනීයාති ‘‘දීඝායුකා හොන්තු භදන්තා අරොගා අබ්‍යාපජ්ජා’’ති එවමාදිනා භාවෙතබ්බා අනුකම්පිතබ්බාති මනොභාවනීයා. අඤ්ඤත්ථ පන මනොභාවනීයාති මනොවඩ්ඪනකාති අත්ථො. යෙසු හි දිට්ඨෙසු මනො වඩ්ඪති, ‘‘තෙ මනොභාවනීයා’’ති වුච්චන්ති.

Dan di sini, bhāveti berarti menyayangi anak atau saudara atau siapapun. Manobhāvanīyā berarti harus dikasihi, harus disayangi dengan cara: 'Semoga para Yang Ariya berumur panjang, sehat, dan bebas dari penderitaan', demikianlah manobhāvanīyā. Namun di tempat lain, manobhāvanīyā berarti yang memperkembangkan pikiran. Sebab pada siapa saja yang ketika dilihat pikiran menjadi berkembang, mereka disebut 'manobhāvanīyā'.

ලභ ආභණ්ඩනෙ. ලභෙති, ලභයති.

Labha dalam arti menghiasi. Labheti, labhayati.

ජභි නාසනෙ. ජම්භෙති, ජම්භයති.

Jabhi dalam arti menghancurkan. Jambheti, jambhayati.

ලාභ පෙසනෙ. ලාභෙති, ලාභයති. ‘‘ලභ ලාභෙති ධාතුස්ස රූපානි චෙ, කාරිතරූපානි භවන්ති.

Lābha dalam arti mengirim. Lābheti, lābhayati. Jika terdapat bentuk-bentuk 'lābheti' dari akar kata 'labha', maka itu adalah bentuk kausatif (kāritarūpa).

දභී භයෙ. ඊකාරන්තායං ධාතු, තෙන සනිග්ගහීතාගමානි රූපානි න භවන්ති. දභෙති, දභයති.

Dabhī dalam arti ketakutan. Akar kata ini berakhiran 'ī', oleh karena itu bentuk-bentuk dengan sisipan niggahīta tidak ada. Dabheti, dabhayati.

දූභ සන්ථම්භෙ. දූභෙති, දූභයති.

Dūbha dalam arti kekakuan. Dūbheti, dūbhayati.

වම්භ විද්ධංසනෙ. වම්භෙති, වම්භයති. වම්භනා. ඡබ්බග්ගියා භික්ඛූ භික්ඛුං වම්භෙන්ති.

Vambha dalam arti menghina. Vambheti, vambhayati. Vambhanā (penghinaan). Para bhikkhu Chabbaggiya menghina seorang bhikkhu.

භකාරන්තධාතුරූපානි.

Bentuk-bentuk akar kata yang berakhiran huruf 'bha'.

මකාරන්තධාතු

Akar kata yang berakhiran huruf 'ma'.

ආතෙන [Pg.331] චමු ධොවනෙ. ආපුබ්බො චමුධාතු ධොවනෙ වත්තති. ආචමෙති, ආචමයති. ආචමනකුම්භී.

Camu dengan awalan 'ā' (ātena) dalam arti mencuci. Akar kata camu dengan awalan 'ā' berlaku dalam arti mencuci/membasuh. Ācameti, ācamayati. Ācamanakumbhī (tempayan pembasuh).

එත්ථ පන ‘‘තතො හි සො ආචමයිත්වා ලිච්ඡවී, ථෙරස්ස දත්වා යුගානි අට්ඨා’’ති අප්පසක්කාරපෙතවත්ථුපාළිප්පදෙසො නිදස්සනං. තත්ථ ආචමයිත්වාති හත්ථපාදධොවනපුබ්බකං මුඛං වික්ඛාලෙත්වා. අයං පන ධාතු භූවාදිගණිකත්තෙ ‘‘චමතී’’ති භක්ඛනත්ථං ගහෙත්වා තිට්ඨති.

Di sini, bagian teks Appasakkāra Petavatthu: 'Setelah itu, Licchavi tersebut setelah membasuh (ācamayitvā), memberikan sepasang jubah kepada Thera dan berdiri' adalah contohnya. Di sana, ācamayitvā berarti membilas mulut yang didahului dengan mencuci tangan dan kaki. Namun akar kata ini jika termasuk dalam kelompok bhūvādi, 'camati', maka digunakan dalam arti memakan.

කමු ඉච්ඡාකන්තීසු. කාමෙති, කාමයති. කාමො, කන්ති, නිකන්ති, කාමනා, කාමයමානො,කාමෙන්තො, අභික්කන්තං. අභික්කන්තවණ්ණා.

Kamu dalam arti keinginan dan kesukaan. Kāmeti, kāmayati. Kāmo, kanti, nikanti, kāmanā, kāmayamāno, kāmento, abhikkantaṃ. Abhikkantavaṇṇā (yang memiliki rupa sangat indah).

එත්ථ ච කාමොති රූපාදිවිසයං කාමෙතීති කාමො. කාමියතීති වා කාමො, කිලෙසකාමවත්ථුකාමවසෙනෙතං දට්ඨබ්බං. කිලෙසො හි තෙභූමකවට්ටසඞ්ඛාතඤ්ච වත්ථු ‘‘කාමො’’ති වුච්චති. මාරොපි වා දෙවපුත්තො ‘‘කාමො’’ති වුච්චති. සො හි අච්චන්තකණ්හධම්මසමඞ්ගිතාය පපඤ්චසමතික්කන්තෙපි බුද්ධපච්චෙකබුද්ධබුද්ධසාවකෙ අත්තනො වසෙ ඨපෙතුං කාමෙතීති ‘‘කාමො’’ති වුච්චති.

Dan di sini, kāmo disebut demikian karena menginginkan objek berupa rupa dan sebagainya. Atau disebut kāmo karena diinginkan; hal ini harus dipandang melalui nafsu keinginan (kilesakāma) dan objek keinginan (vatthukāma). Sebab kekotoran batin dan objek yang terdiri dari lingkaran tiga alam disebut 'kāmo'. Atau dewa Mara juga disebut 'kāmo'. Karena ia, dengan kepemilikan sifat-sifat yang sangat gelap, ingin menempatkan Buddha, Paccekabuddha, dan siswa-siswa Buddha yang telah melampaui kerumitan konseptual (papañca) di bawah kekuasaannya, maka ia disebut 'kāmo'.

වුත්තඤ්චෙතං පොරාණකවිරචනායං –

Dan ini telah dikatakan dalam gubahan kuno –

‘‘වන්දෙ වන්දෙහමස්සත්ථං, යත්ථ සන්තජ්ජිතො ජිතො;

කාමො කාමොඝතිණ්ණෙන, බුද්ධෙන වසතා සතා’’ති;

“Aku menghormat, aku menghormat pohon Assattha ini, di mana Kāmo (Mara) yang mengancam telah ditaklukkan oleh Sang Buddha yang berdiam di sana, yang telah menyeberangi arus keinginan (kāmogha).”

ඉමානි පනස්ස නාමානි –

Inilah nama-namanya –

කාමො නමුචි කණ්හො ච, වසවත්තී පජාපති;

පමත්තබන්ධු මදනො, පාපිමා දම්මකොපි ච;

කන්දප්පො ච රතිපති, මාරො ච කුසුමායුධො;

Kāmo, Namuci, Kaṇho, Vasavattī, Pajāpati, Pamattabandhu, Madano, Pāpimā, Dammako, Kandappo, Ratipati, Māro, dan Kusumāyudho.

අඤ්ඤෙ [Pg.332] අඤ්ඤානිපි වදන්ති. තානි සාසනානුලොමානි න හොන්තීති ඉධ න දස්සිතානි. අට්ඨකථාසු පන ‘‘මාරො, නමුචි, කණ්හො, පමත්තබන්ධූ’’ති චත්තාරියෙව නාමානි ආගතානි.

Yang lain menyebutkan nama-nama lainnya juga. Karena itu tidak sesuai dengan ajaran, maka tidak ditunjukkan di sini. Namun dalam Kitab-kitab Komentar, hanya empat nama yang muncul: 'Māro, Namuci, Kaṇho, Pamattabandhū'.

ඉදානි අභික්කන්තසද්දස්ස භූවාදිගණෙ ‘‘කමු පදවික්ඛෙපෙ’’ති වොහාරසීසෙන වුත්තස්ස කමුධාතුස්ස වසෙන ඉධ ච ‘‘කමු ඉච්ඡාකන්තීසූ’’ති වුත්තස්ස කමුධාතුස්ස වසෙන අත්ථුද්ධාරං කථයාම. අභික්කන්තසද්දො ඛයසුන්දරාභිරූපඅබ්භනුමොදනෙසු දිස්සති. ‘‘අභික්කන්තා භන්තෙ රත්ති, නික්ඛන්තො පඨමො යාමො, චිරනිසින්නො භික්ඛුසඞ්ඝො’’තිආදීසු ඛයෙ දිස්සති. ‘‘අයං ඉමෙසං චතුන්නං පුග්ගලානං අභික්කන්තතරො ච පණීතතරො චා’’තිආදීසු සුන්දරෙ.

Sekarang kami akan menjelaskan pengertian kata 'abhikkanta' berdasarkan akar kata 'kamu' yang dinyatakan dengan istilah utama 'kamu padavikkhepe' (melangkah) dalam kelompok Bhūvādi, dan berdasarkan akar kata 'kamu' yang dinyatakan di sini sebagai 'kamu icchākantīsū' (menginginkan/mencintai). Kata 'abhikkanta' terlihat dalam arti habis (khaya), indah (sundara), sangat rupawan (abhirūpa), dan persetujuan (abbhanumodana). Terlihat dalam arti habis pada kalimat seperti: 'Malam telah lewat (abhikkantā), o Bhante, jaga pertama telah berlalu, persamuhan para bhikkhu telah duduk lama.' Terlihat dalam arti indah pada kalimat seperti: 'Orang ini lebih baik (abhikkantataro) dan lebih mulia di antara empat orang ini.'

‘‘කො මෙ වන්දති පාදානි, ඉද්ධියා යසසා ජලං;

අභික්කන්තෙන වණ්ණෙන, සබ්බා ඔභාසයං දිසා’’ති

'Siapa ini yang menyembah kaki-kakiku, yang berkilau dengan kesaktian dan kemasyhuran; dengan rupa yang sangat indah (abhikkantena vaṇṇena), menerangi segala penjuru?'

ආදීසු අභිරූපෙ. ‘‘අභික්කන්තං භන්තෙ’’තිආදීසු අබ්භනුමොදනෙ. ඉච්චෙවං –

Dan seterusnya dalam arti sangat rupawan. Dalam arti persetujuan pada kalimat seperti: 'Sungguh indah (abhikkantaṃ), Bhante.' Demikianlah—

ඛයස්මිං සුන්දරෙ චෙව, අථො අබ්භනුමොදනෙ;

අභිරූපෙ අභික්කන්ත-සද්දො දිස්සති සාසනෙ.

Dalam arti habis, indah, dan juga persetujuan; dalam arti sangat rupawan, kata 'abhikkanta' terlihat dalam ajaran.

ථොම සිලාඝායං. සිලාඝා පසංසා. ථොමෙති, ථොමයති. ථොමිතො, ථොමනා.

Thoma dalam arti memuji (silāghā). Silāghā adalah pujian (pasaṃsā). Thometi, thomayati. Thomito, thomanā.

යම අපරිවෙසනෙ. යමෙති, යමයති. යමො.

Yama dalam arti pengekangan/pengendalian (aparivesane). Yameti, yamayati. Yamo.

සම [Pg.333] විතක්කෙ. සාමෙති, සාමයති. සමා. නිසාමෙති, නිසාමයති. නිසාමනං. පටිසාමෙති, පටිසාමයති. පටිසාමනං.

Sama dalam arti pemikiran (vitakke). Sāmeti, sāmayati. Samā. Nisāmeti (merenungkan), nisāmayati. Nisāmanaṃ. Paṭisāmeti (menyimpan), paṭisāmayati. Paṭisāmanaṃ.

තත්ථ සමාති සංවච්ඡරො, සො ‘‘සමා’’ති ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන වුච්චති. ‘‘යො යජෙථ සතං සම’’න්ති එත්ථ හි සමාසද්දො ඉත්ථිලිඞ්ගො, උපයොගවසෙන පන ‘‘සම’’න්ති වුත්තො.

Di sana, 'samā' berarti tahun (saṃvaccharo), ia disebut 'samā' menurut jenis kelamin feminim. Karena dalam kalimat 'Yo yajetha sataṃ samaṃ', di sini kata 'sama' adalah feminim, tetapi dinyatakan sebagai 'samaṃ' karena penggunaan kasus (objek).

ඉමානි සංවච්ඡරස්ස නාමානි ‘‘සංවච්ඡරො, වච්ඡරො, සමා, හායනො, සරදො, වස්සො’’තිආදීනි භවන්ති. නිසාමෙතීති විතක්කෙති උපධාරෙති. එත්ථ හි ‘‘ඉඞ්ඝ මද්දි නිසාමෙහි, නිග්ඝොසො යාදිසො වනෙ’’ති පාළි නිදස්සනං. තත්ථ නිසාමෙහීති විතක්කෙහි උපධාරෙහීති අත්ථො. පටිසාමෙතීති භණ්ඩං ගුත්තට්ඨානෙ නික්ඛිපති.

Nama-nama untuk tahun ini adalah 'saṃvaccharo, vaccharo, samā, hāyano, sarado, vasso' dan seterusnya. Nisāmetī berarti berpikir atau mempertimbangkan. Di sini contoh teksnya adalah: 'Ayolah Maddi, pertimbangkanlah (nisāmehi), suara apa yang seperti itu di hutan.' Di sana, 'nisāmehi' berarti pikirkanlah atau pertimbangkanlah. Paṭisāmetī berarti menyimpan barang di tempat yang aman.

සම ආලොචනෙ. ආලොචනං පෙක්ඛනං. සාමෙති, සාමයති. නිසාමනං.

Sama dalam arti melihat (ālocane). Ālocana berarti memandang (pekkhana). Sāmeti, sāmayati. Nisāmanaṃ.

එත්ථ පන නිසාමෙතීති පෙක්ඛති ඔලොකෙති. තථා හි ‘‘ඉඞ්ඝ මද්දි නිසාමෙහි, චිත්තං රූපංව දිස්සතී’’ති පාළි දිස්සති. තත්ථ හි නිසාමෙහීති ඔලොකෙහීති අත්ථො. ධාතූනමත්ථාතිසයෙන යොගොති වචනතො පන උපසග්ගයොගතො වා සවනෙපි අයං වත්තති. තථා හි ‘‘තතො කණ්හාජිනායාපි, නිසාමෙහි රථෙසභා’’තිආදිකා පාළියො දිස්සන්ති. තත්ථ නිසාමෙහීති සුණොහීති අත්ථො.

Di sini, nisāmetī berarti memandang atau melihat. Demikian pula teks Pāli terlihat: 'Ayolah Maddi, lihatlah (nisāmehi), wujudnya terlihat seperti gambaran.' Di sana, 'nisāmehi' berarti lihatlah. Namun, menurut pernyataan bahwa ada penerapan makna akar kata yang berlebih, atau karena penerapan awalan, ini juga berlaku dalam arti mendengar (savana). Demikian pula teks-teks Pāli terlihat: 'Kemudian dari Kaṇhājinā juga, dengarkanlah (nisāmehi), wahai kusir kereta yang agung.' Di sana, 'nisāmehi' berarti dengarkanlah.

අම රොගෙ. අමෙති, අමයති. අන්ධො. බිලඞ්කපාදො අන්ධනඛො.

Ama dalam arti penyakit (roge). Ameti, amayati. Andho. Bilaṅkapādo (kaki yang bengkok/cacat), andhanakho (kuku yang busuk).

තත්ථ අන්ධොති නට්ඨනයනො වුච්චති. අන්ධනඛොති පූතිනඛො. උභයථාපි සරොගත්තං සූචිතං.

Di sana, 'andho' dikatakan sebagai orang yang kehilangan penglihatan. 'Andhanakho' berarti kuku yang busuk. Dalam kedua hal tersebut, kondisi berpenyakit ditunjukkan.

භාම [Pg.334] කොධෙ. භාමෙති, භාමයති.

Bhāma dalam arti kemarahan (kodhe). Bhāmeti, bhāmayati.

ගොම උපලෙපනෙ. ගොමෙති, ගොමයති.

Goma dalam arti melumuri (upalepane). Gometi, gomayati.

සාම ස්වාන්තනෙ ආමන්තනෙ. ස්වාන්තනං සාමප්පයොගො. ආමන්තනං අව්හායනං පක්කොසනං. සාමෙති, සාමයති.

Sāma dalam arti perdamaian/pujukan (svāntane) dan pemanggilan (āmantane). Svāntana adalah penggunaan cara damai (sāmappayogo). Āmantana adalah memanggil atau mengundang. Sāmeti, sāmayati.

සඞ්ගාම යුද්ධෙ. සඞ්ගාමෙති, සඞ්ගාමයති. ද්වෙ රාජානො සඞ්ගාමෙසුං. සඞ්ගාමො. ආතො ගමු ඊසමධිවාසනෙ. ආගමෙති, ආගමයති, කාමාවචරධම්මෙ නිස්සාය රූපාරූපධම්මො සමුදාගමෙති, සමුදාගමයති. උපාසකො ධම්මසවනන්තරායං අනිච්ඡන්තො ‘‘ආගමෙථ ආගමෙථා’’ති ආහ. සමුදාගමනං, ආගමනං. ආගමෙන්තො, ආගමයමානො.

Saṅgāma dalam arti pertempuran (yuddhe). Saṅgāmeti, saṅgāmayati. Dua raja bertempur. Saṅgāmo. Akar kata gamu dengan awalan ā dalam arti menunggu/bersabar sebentar (īsamadhivāsane). Āgameti, āgamayati. Bergantung pada fenomena kāmāvacara, fenomena rūpa dan arūpa tercapai/muncul (samudāgameti, samudāgamayati). Seorang upāsaka, yang tidak menginginkan rintangan dalam mendengarkan Dhamma, berkata: 'Tunggulah, tunggulah (āgametha āgamethā).' Samudāgamanaṃ, āgamanaṃ. Āgamento, āgamayamāno.

තත්‍ර ආගමෙතීති ඊසකං අධිවාසෙති. සමුදාගමෙතීති සම්පවත්තති. භූවාදිගණෙ ‘‘ගමයතී’’ති හෙතුකත්තුවසෙන වුත්තං, ඉධ පන උපසග්ගනිපාතපුබ්බකානි කත්වා ‘‘ආගමෙතී’’තිආදීනි සුද්ධකත්තුවසෙන වුත්තානීති දට්ඨබ්බං.

Di sana, 'āgametī' berarti menunggu sebentar. 'Samudāgametī' berarti berlangsung atau muncul. Dalam kelompok Bhūvādi, 'gamayatī' dinyatakan sebagai bentuk kausatif (hetukatti), namun di sini harus dipahami bahwa kata-kata seperti 'āgametī' dan sebagainya dinyatakan sebagai bentuk murni (sudhakatti) dengan didahului oleh awalan dan kata depan.

මකාරන්තධාතුරූපානි.

Bentuk-bentuk akar kata yang berakhiran huruf 'm'.

ඉති චු රාදිගණෙ පවග්ගන්තධාතුරූපානි

Demikianlah bentuk-bentuk akar kata yang berakhiran kelompok 'pa' (labial) dalam kelompok Curādi—

සමත්තානි.

Selesai.

යකාරන්තධාතු

Akar kata berakhiran huruf 'y'.

යු ජිගුච්ඡායං. යාවෙති, යාවයති. යවො.

Yu dalam arti kejijikan (jigucchāyaṃ). Yāveti, yāvayati. Yavo.

බ්‍යය ඛයෙ. බ්‍යයෙති, බ්‍යයයති. අබ්‍යයීභාවො.

Byaya dalam arti habis/berkurang (khaye). Byayeti, byayayati. Abyayībhāvo.

බ්‍යය චිත්තසමුස්සග්ගෙ. තාදිසංයෙව රූපං.

Byaya dalam arti pelepasan pikiran (cittasamussagge). Bentuknya sama saja.

යකාරන්තධාතුරූපානි.

Bentuk-bentuk akar kata yang berakhiran huruf 'y'.

රකාරන්තධාතු

Akar kata berakhiran huruf 'r'.

පර ගතියං. පරෙති, පරයති. එත්ථ ච ‘‘ඉති ඛො ආනන්ද කුසලානි සීලානි අනුපුබ්බෙන අග්ගාය පරෙන්තී’’ති පාළි නිදස්සනං. තත්ථ අග්ගාය පරෙන්තීති අරහත්තත්ථාය ගච්ඡන්ති.

Para dalam arti pergi (gatiyaṃ). Pareti, parayati. Di sini contoh teksnya adalah: 'Demikianlah Ānanda, sila-sila yang bermanfaat secara bertahap menuntun (parenti) ke puncak.' Di sana, 'aggāya parenti' berarti pergi menuju tingkat Arahat.

ගර උග්ගමෙ. ගරෙති, ගරයති. ගරු.

Gara dalam arti naik/muncul (uggame). Gareti, garayati. Garu.

චර අසංසයෙ. චරෙති, චරයති.

Cara dalam arti tanpa keraguan (asaṃsaye). Careti, carayati.

පූරි අප්පායනෙ. පූරෙති, පූරයති.

Pūri dalam arti memenuhi. Pūreti, pūrayati.

වර ඉච්ඡායං. වරෙති, වරයති. වරො, වරං, වරන්තො. එතෙ වරානං චතුරො වරෙමි. එතං සක්ක වරං වරෙ.

Vara dalam arti keinginan. Vareti, varayati. Varo, varaṃ, varanto. Aku memilih empat anugerah ini dari yang terbaik. Sakka, pilihlah anugerah ini.

තත්ථ වරොති වරියතෙ වරිතබ්බොති වරො. වරන්ති වරෙතීති වරං, ඉච්ඡන්තො පත්ථෙන්තොති අත්ථො.

Di sana, varo berarti yang dipilih atau yang patut dipilih. Varaṃ berarti yang memilih atau menghalangi, maknanya adalah yang menginginkan atau mengharapkan.

‘‘මහාමහාරහං සක්‍ය-මුනි නීවරණා රණා;

මුත්තං මුත්තං සුදස්සනං, වන්දෙ බොධිවරං වර’’න්ති

“Sangat agung dan layak dihormati, Muni dari suku Sakya, bebas dari rintangan (nīvaraṇa) dan peperangan (raṇa); Bebas sepenuhnya, tampak indah, aku menghormat pada Bodhi yang mulia (bodhivaraṃ), anugerah yang terbaik.”

පුරාණකවිරචනායං ‘‘වර’’න්ති පදස්ස විය. එවං වරෙතීති වරන්තො. වරෙති වරෙමි ඉච්ඡාමි යාචාමි. කාරිතෙ ‘‘පවාරෙතී’’ති රූපං, ඉච්ඡාපෙතීති අත්ථො. නිසෙධනත්ථෙ පනිදං කාරිතං න හොති.

Seperti kata “vara” dalam komposisi penyair kuno. Demikian pula, yang memilih disebut varanto. Vareti, varemi berarti aku menginginkan, aku memohon. Dalam bentuk kausatif (kārita), bentuknya adalah “pavāreti”, yang bermakna menyebabkan keinginan. Namun dalam arti pelarangan, ini bukan bentuk kausatif.

සර අක්ඛෙපෙ. සරෙති, සරයති. සරො. සරොති සද්දො.

Sara dalam arti melempar. Sareti, sarayati. Saro. Saro berarti suara.

සාර දුබ්බල්‍යෙ. සාරෙති, සාරයති. දුබ්බලො භවතීති අත්ථො.

Sāra dalam arti kelemahan. Sāreti, sārayati. Maknanya adalah menjadi lemah.

කුමාර කීළායං. කුමාරෙති, කුමාරයති. කුමාරො, කුමාරකො. කුමාරී, කුමාරිකා.

Kumāra dalam arti bermain. Kumāreti, kumārayati. Kumāro, kumārako. Kumārī, kumārikā.

එත්ථ [Pg.336] කුමාරයති තත්ථ තත්ථ කීළතීති කුමාරො. සො එව අතිදහරත්තා කුමාරකො. එස නයො ඉතරත්‍රාපි.

Di sini, ia yang bermain di sana-sini disebut kumāro. Ia sendiri disebut kumārako karena usianya yang sangat muda. Metode ini juga berlaku untuk yang lain.

සූර වීර වික්කන්තියං. වික්කන්ති වික්කමනං. සූරෙති, සූරයති. වීරෙති, වීරයති. සූරො, වීරො. සාසනිකෙහි පන සද්ධම්මවිදූහි එවං ධාතුසභාවානම්පි සූරවීරසද්දානං නිබ්බචනං න දස්සිතං, කෙවලං පන තත්ථ තත්ථ ‘‘සූරොති විසිට්ඨඋරො’’ති ච ‘‘මහාවීරොති මහාවික්කන්තො’’ති ච ‘‘වීරොති වීරියවා’’ති ච අත්ථවිවරණමත්තමෙව දස්සිතං.

Sūra, vīra dalam arti keberanian (vikkanti). Vikkanti berarti kepahlawanan (vikkamana). Sūreti, sūrayati. Vīreti, vīrayati. Sūro, vīro. Namun, oleh para ahli Sasana yang memahami Ajaran Benar, definisi kata sūra dan vīra berdasarkan sifat alami akar katanya tidak ditunjukkan seperti itu, melainkan hanya penjelasan maknanya yang ditunjukkan di berbagai tempat seperti: “sūro” berarti “dada yang istimewa (visiṭṭhauro)”, “mahāvīro” berarti “pahlawan besar (mahāvikkanto)”, dan “vīro” berarti “orang yang memiliki energi (vīriyavā)”.

පාර තීර කම්මසම්පත්තියං. කම්මසම්පත්ති නාම කම්මස්ස පරිසමාපනං නිට්ඨාපනං. පාරෙති, පාරයති. තීරෙති, තීරයති. පාරං. තීරං. වික්කමාමි න පාරෙමි, භූමිං සුම්භාමි වෙගසා. තං කිච්චං තීරෙත්වා ගතො. සන්තීරණං, තීරණපරිඤ්ඤාති ච ආදීනි එත්ථ දස්සෙතබ්බානි.

Pāra, tīra dalam arti penyelesaian perbuatan (kammasampatti). Penyelesaian perbuatan berarti penyelesaian atau pengakhiran suatu tugas. Pāreti, pārayati. Tīreti, tīrayati. Pāraṃ. Tīraṃ. “Aku berusaha tetapi tidak mampu menyelesaikannya, aku menghentakkan bumi dengan cepat.” “Ia pergi setelah menyelesaikan tugas tersebut.” Santīraṇa (investigasi), tīraṇapariññā (pengetahuan penuh tentang penilaian), dan lain-lain harus ditunjukkan di sini.

තත්ථ න පාරෙමීති ඡින්දිතුං න සක්කොමීති අත්ථො.

Di sana, na pāremi berarti tidak mampu memutus atau tidak mampu menyelesaikan.

ඊර ඛෙපනෙ. ඊරෙති, ඊරයති.

Īra dalam arti melempar atau menggerakkan. Īreti, īrayati.

ජර වයොහානිම්හි. ජරෙති, ජරයති. ජරා. පාළියං පන ‘‘ජීරතී’’ති පාඨො.

Jara dalam arti kemunduran usia. Jareti, jarayati. Jarā. Namun dalam Teks Pāli, bacaannya adalah “jīrati”.

වර ආවරණෙ. වාරෙති, වාරයති. නිවාරෙති, නිවාරයති. නිවාරෙතා. පරිවාරෙති, පරිවාරයති. පරිවාරො. පවාරෙති, පවාරයති. පවාරණං. පවාරණන්ති නිසෙධනං වා කාම්‍යදානං වා.

Vara dalam arti menghalangi (āvaraṇa). Vāreti, vārayati. Nivāreti, nivārayati. Nivāretā. Parivāreti, parivārayati. Parivāro. Pavāreti, pavārayati. Pavāraṇaṃ. Pavāraṇa berarti penolakan atau pemberian sesuai keinginan.

ධර ධාරණෙ. ධාරෙති, ධාරයති. ආධාරො, ආධාරකො, ධම්මො ඉච්චාදීනි.

Dhara dalam arti menyangga (dhāraṇa). Dhāreti, dhārayati. Ādhāro, ādhārako, dhammo, dan lain-lain.

තත්ථ ධම්මොති අනෙකවිධෙසු ධම්මෙසු ලොකුත්තරො උප්පාදිතො සච්ඡිකතො ච චතූසු අපායෙසු සංසාරෙ වා [Pg.337] සත්තෙ අපතමානෙ ධාරෙතීති ධම්මො. අථ වා සොතාපන්නාදීහි අරියෙහි ධාරියති, නු පුථුජ්ජනෙහීතිපි ධම්මො. චතුභූමිකො පන සකලක්ඛණං ධාරෙතීති ධම්මො. කක්ඛළත්තාදිනා ඵුසනාදිනා සන්තිආදිනා සකසකභාවෙන පණ්ඩිතෙහි ධාරියති සල්ලක්ඛියතීතිපි ධම්මො. තෙපිටකො පන පාළිධම්මො සකත්ථපරත්ථාදිභෙඑ අත්ථෙ ධාරෙතීති ධම්මො. කෙචි තු විදූ ‘‘පාපකෙ අකුසලෙ ධම්මෙ ධුනාති කම්පෙති විද්ධංසෙතීති ධම්මො’’ති ධූධාතුවසෙනපි නිබ්බචනං වදන්ති, තං මග්ගධම්මෙ අතීව යුජ්ජති, ඵලනිබ්බානපරියත්තිධම්මෙසු පන පරියායෙන යුජ්ජති.

Di sana, yang dimaksud dhammo adalah: di antara berbagai macam dhamma, ia yang bersifat lokuttara (supraduniawi), yang telah dimunculkan dan direalisasikan, yang menyangga makhluk-makhluk agar tidak jatuh ke dalam empat alam rendah (apāya) atau ke dalam lingkaran tumimbal lahir (saṃsāra), itulah dhammo. Atau, ia disebut dhammo karena disangga oleh para Ariya mulai dari Sotāpanna dan seterusnya, bukan oleh para puthujjana. Segala sesuatu di empat tingkatan kesadaran (catubhūmiko) yang membawa karakteristik alaminya sendiri disebut dhammo. Ia disebut dhammo karena disangga atau diamati oleh orang-orang bijak sebagai keadaan masing-masing melalui kekerasan dan sebagainya, sentuhan dan sebagainya, ketenangan dan sebagainya. Teks Tipiṭaka (pāḷidhammo) yang membawa makna seperti kesejahteraan diri sendiri, kesejahteraan orang lain, dan lain sebagainya, disebut dhammo. Beberapa ahli mengatakan definisi berdasarkan akar kata dhū (mengguncang): “ia yang mengguncang, menggetarkan, dan menghancurkan keadaan-keadaan buruk yang tidak bermanfaat (pāpake akusale dhamme)”, itu sangat cocok untuk jalan (maggadhamma), tetapi untuk buah (phala), nibbāna, dan teks ajaran (pariyattidhamma), itu cocok secara kiasan (pariyāyena).

ධම්මසද්දො පරියත්තිහෙතුගුණනිස්සත්තනිජ්ජීවතාදීසු දිස්සති. අයඤ්හි ‘‘ධම්මං පරියාපුණාති සුත්තං ගෙය්‍ය’’න්තිආදීසු පරියත්තියං දිස්සති. ‘‘හෙතුම්හි ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා’’තිආදීසු හෙතුම්හි.

Kata dhamma terlihat dalam arti ajaran (pariyatti), sebab (hetu), kualitas/kebajikan (guṇa), tanpa makhluk (nissatta), tanpa jiwa (nijjīvatā), dan lain-lain. Kata ini terlihat dalam arti ajaran dalam kalimat seperti: “mempelajari dhamma, yaitu sutta, geyya,” dan sebagainya. Dalam arti sebab dalam kalimat seperti: “pengetahuan dalam sebab adalah dhammapaṭisambhidā,” dan sebagainya.

‘‘න හි ධම්මො අධම්මො ච, උභො සමවිපාකිනො;

අධම්මො නිරයං නෙති, ධම්මො පාපෙති සුග්ගති’’න්ති

“Sebab sesungguhnya dhamma dan adhammo tidaklah memberikan hasil yang sama; Adhamma membawa ke neraka, dhamma membawa ke alam bahagia.”

ආදීසු ගුණෙ. ‘‘තස්මිං ඛො පන සමයෙ ධම්මා හොන්ති. ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරතී’’තිආදීසු නිස්සත්තනිජ්ජීවතායං.

Dalam kutipan tersebut dan lainnya, ia berarti kebajikan (guṇa). Dalam kalimat-kalimat seperti: “pada saat itu muncul keadaan-keadaan (dhammā). Ia berdiam mengamati fenomena (dhammesu) sebagai fenomena,” ia berarti tanpa makhluk dan tanpa jiwa.

අථ වා ධම්මසද්දො සභාවපඤ්ඤාපුඤ්ඤපඤ්ඤත්තිආපත්තිපරියත්තිනිස්සත්තනිජ්ජීවතාවිකාරගුණපච්ච- යපච්චයුප්පන්නාදීසු දිස්සති. අයඤ්හි ‘‘කුසලා ධම්මා අකුසලා ධම්මා අබ්‍යාකතා ධම්මා’’තිආදීසු සභාවෙ දිස්සති.

Atau, kata dhamma terlihat dalam arti sifat hakiki (sabhāva), kebijaksanaan (paññā), jasa (puñña), konsep (paññatti), pelanggaran (āpatti), ajaran (pariyatti), tanpa makhluk, tanpa jiwa, perubahan (vikāra), kualitas (guṇa), kondisi (paccaya), yang muncul dari kondisi (paccayuppanna), dan lain-lain. Kata ini terlihat dalam arti sifat hakiki dalam kalimat seperti: “kusalā dhammā, akusalā dhammā, abyākatā dhammā,” dan sebagainya.

යස්සෙතෙ [Pg.338] චතුරො ධම්මා, සද්ධස්ස ඝරමෙසිනො;

සච්චං ධම්මො ධිති චාගො, ස වෙ පෙච්ච න සොචතී’’ති

“Barangsiapa yang memiliki empat kualitas (dhammā) ini, sebagai perumah tangga yang berkeyakinan; Kebenaran (saccaṃ), kebijaksanaan (dhammo), keteguhan (dhiti), dan kedermawanan (cāgo), ia sungguh tidak akan menyesal setelah meninggal.”

ආදීසු පඤ්ඤායං.

Dalam kutipan tersebut, ia berarti kebijaksanaan (paññā).

‘‘න හි ධම්මො අධම්මො ච, උභො සමවිපාකිනො;

අධම්මො නිරයං නෙති, ධම්මො පාපෙති සුග්ගති’’න්තිආදීසු

Dalam kalimat-kalimat seperti: “Sebab sesungguhnya dhamma dan adhammo tidaklah memberikan hasil yang sama; Adhamma membawa ke neraka, dhamma membawa ke alam bahagia,” dan sebagainya,

පුඤ්ඤෙ. ‘‘පඤ්ඤත්තිධම්මා, නිරුත්තිධම්මා, අධිවචනාධම්මා’’තිආදීසු පඤ්ඤත්තියං. ‘‘පාරාජිකා ධම්මා, සඞ්ඝාදිසෙසා ධම්මා’’තිආදීසු ආපත්තියං. ‘‘ඉධ භික්ඛු ධම්මං ජානාති සුත්තං ගෙය්‍යං වෙය්‍යාකරණ’’න්තිආදීසු පරියත්තියං. ‘‘තස්මිං ඛො පන සමයෙ ධම්මා හොන්ති. ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරතී’’තිආදීසු නිස්සත්තනිජ්ජීවතායං. ‘‘ජාතිධම්මා ජරාධම්මා මරණධම්මා’’තිආදීසු විකාරෙ. ‘‘ඡන්නං බුද්ධධම්මාන’’න්තිආදීසු ගුණෙ. ‘‘හෙතුම්හි ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා’’තිආදීසු පච්චයෙ. ‘‘ඨිතාවසා ධාතු ධම්මට්ඨිතතා ධම්මනියාමතා’’තිආදීසු පච්චයුප්පන්නෙ.

itu berarti jasa (puñña). Dalam kalimat seperti: “paññattidhammā, niruttidhammā, adhivacanādhammā,” dan sebagainya, ia berarti konsep (paññatti). Dalam kalimat seperti: “pārājikā dhammā, saṅghādisesā dhammā,” dan sebagainya, ia berarti pelanggaran (āpatti). Dalam kalimat seperti: “di sini seorang bhikkhu mengetahui dhamma, yaitu sutta, geyya, veyyākaraṇa,” dan sebagainya, ia berarti ajaran (pariyatti). Dalam kalimat seperti: “pada saat itu muncul keadaan-keadaan (dhammā). Ia berdiam mengamati fenomena (dhammesu) sebagai fenomena,” dan sebagainya, ia berarti tanpa makhluk dan tanpa jiwa. Dalam kalimat seperti: “jātidhammā, jarādhammā, maraṇadhammā,” dan sebagainya, ia berarti perubahan (vikāra). Dalam kalimat seperti: “enam buddhadhamma,” dan sebagainya, ia berarti kualitas (guṇa). Dalam kalimat seperti: “pengetahuan dalam sebab adalah dhammapaṭisambhidā,” dan sebagainya, ia berarti kondisi (paccaya). Dalam kalimat seperti: “unsur yang tetap, kemapanan fenomena (dhammaṭṭhitatā), hukum kepastian fenomena (dhammaniyāmatā),” dan sebagainya, ia berarti yang muncul dari kondisi (paccayuppanne).

අථ වා ධම්මසද්දො පරියත්තිසච්චසමාධිපඤ්ඤාපකතිපුඤ්ඤාපත්තිඤෙය්‍යාදීසු බහූසු අත්ථෙසු දිට්ඨප්පයොගො. තථා හි ‘‘ඉධ භික්ඛු ධම්මං පරියාපුණාතී’’තිආදීසු පරියත්තියං දිස්සති. ‘‘දිට්ඨධම්මො පත්තධම්මො’’තිආදීසු සච්චෙ. ‘‘එවංධම්මා තෙ භගවන්තො අහෙසු’’න්තිආදීසු සමාධිම්හි. ‘‘සච්චං ධම්මො ධිති චාගො’’ති එවමාදීසු පඤ්ඤායං. ‘‘ජාතිධම්මානං භික්ඛවෙ සත්තාන’’න්ති එවමාදීසු පකතියං. ‘‘ධම්මො හවෙ රක්ඛති ධම්මචාරි’’න්ති එවමාදීසු පුඤ්ඤෙ. ‘‘චත්තාරො පාරාජිකා ධම්මා’’තිආදීසු [Pg.339] ආපත්තියං. ‘‘කුසලා ධම්මා’’තිආදීසු ඤෙය්‍යෙ. එවං ධම්මසද්දප්පවත්තිවිසයා විවිධා අට්ඨකථාචරියෙහි දස්සිතා, තත්ථ තත්ථ පන ආදිසද්දෙන යුත්තිවිසයාදයො ච අත්ථා ගහෙතබ්බා. තථා හි ධම්මසද්දො –

Atau, kata dhamma digunakan dalam banyak arti seperti ajaran (pariyatti), kebenaran (sacca), konsentrasi (samādhi), kebijaksanaan (paññā), sifat alami (pakati), jasa (puñña), pelanggaran (āpatti), apa yang harus diketahui (ñeyya), dan lain-lain. Sebagaimana dalam kalimat: “di sini seorang bhikkhu mempelajari dhamma,” dan sebagainya, ia berarti ajaran. Dalam kalimat: “ia yang telah melihat dhamma, mencapai dhamma,” dan sebagainya, ia berarti kebenaran. Dalam kalimat: “demikianlah sifat (evaṃdhammā) para Bhagavā itu,” dan sebagainya, ia berarti konsentrasi. Dalam kalimat: “saccaṃ dhammo dhiti cāgo,” dan sebagainya, ia berarti kebijaksanaan. Dalam kalimat: “bagi para makhluk yang memiliki sifat lahir (jātidhammānaṃ), wahai para bhikkhu,” dan sebagainya, ia berarti sifat alami. Dalam kalimat: “dhamma benar-benar melindungi ia yang mempraktikkan dhamma,” dan sebagainya, ia berarti jasa. Dalam kalimat: “empat pārājikā dhammā,” dan sebagainya, ia berarti pelanggaran. Dalam kalimat: “kusalā dhammā,” dan sebagainya, ia berarti apa yang harus diketahui (ñeyye). Demikianlah berbagai bidang penggunaan kata dhamma ditunjukkan oleh para guru komentar, dan di sana-sini melalui kata “dan sebagainya” (ādisaddena), arti-arti lain seperti bidang logika dan lainnya juga harus dipahami. Demikianlah kata dhamma itu –

‘‘නෙස ධම්මො මහාරාජ, යං ත්වං ගච්ඡෙය්‍ය එකකො;

අහම්පි තෙන ගච්ඡාමි, යෙන ගච්ඡසි ඛත්තියා’’ති

“Bukanlah ini hukumnya, wahai Maharaja, bahwa Anda pergi sendirian; saya pun pergi ke tempat yang sama ke mana Anda pergi, wahai sang Ksatria.”

ආදීසු යුත්තියං වත්තති. ‘‘මනඤ්ච පටිච්ච ධම්මෙ ච උප්පජ්ජති මනොවිඤ්ඤාණ’’න්තිආදීසු විසයෙ. ‘‘සතඤ්ච ධම්මො න ජරං උපෙතී’’ති එත්ථ නිබ්බානෙ වත්තති. තත්‍ර යා නිස්සත්තතා, සා එව නිජ්ජීවතා. යො ච හෙතු, සො එව පච්චයො.

Berlaku dalam hal kesesuaian pada bagian awal. Dalam kalimat 'Bergantung pada pikiran dan objek-objek mental (dhamma), muncul kesadaran-pikiran' dan seterusnya, itu berarti objek indra. Dalam kalimat 'Dhamma para bajik tidak mengalami penuaan', di sini berarti Nibbana. Di sana, ketiadaan makhluk (nissattatā) adalah ketiadaan jiwa (nijjīvatā). Apa yang menjadi sebab (hetu), itu pulalah prasyarat (paccayo).

ඉච්චෙවං –

Demikianlah —

පරියත්තිපච්චයෙසු, ගුණෙ නිස්සත්තතාය ච;

සභාවෙ චෙව පඤ්ඤායං, පුඤ්ඤෙ පඤ්ඤත්තියම්පි ච.

Dalam teks suci (pariyatti) dan prasyarat, dalam kualitas luhur (guṇa) dan ketiadaan makhluk; dalam sifat alami (sabhāve) dan kebijaksanaan, dalam jasa (puṇṇa) dan penamaan (paññatti) pula.

ආපත්තියං විකාරෙ ච, පච්චයුප්පන්නකෙපි ච;

සච්චසමාධිපකති-ඤෙය්‍යෙසු යුත්තියම්පි ච;

විසයෙ චෙව නිබ්බානෙ, ධම්මසද්දො පවත්තති.

Dalam pelanggaran (āpatti) dan perubahan bentuk (vikāra), dalam hasil prasyarat (paccayuppanna) pula; dalam kebenaran (sacca), konsentrasi (samādhi), pembawaan (pakati), hal yang patut diketahui (ñeyya), dan kesesuaian (yutti); dalam objek indra (visaya) dan Nibbana, kata 'dhamma' digunakan.

කෙචි පන ධම්මසද්දස්ස පවත්තිවිසයානං දසධාව පරිච්ඡෙදං වදන්ති.

Namun, sebagian orang mengatakan pembatasan sepuluh macam bidang penggunaan kata 'dhamma'.

ඤෙය්‍යමග්ගෙ ච නිබ්බානෙ, සභාවෙ අථ ජාතියං;

මනෙ විසයපුඤ්ඤෙසු, භාවෙ පාවචනෙපි ච;

ඉමෙසු දසස්වත්ථෙසු, ධම්මසද්දො පවත්තති.

Dalam hal yang patut diketahui (ñeyya), jalan (magga), Nibbana, sifat alami (sabhāva), dan kelahiran (jāti); dalam pikiran (mana), objek indra (visaya), jasa (puṇṇa), keberadaan (bhāva), dan kitab suci (pāvacana); dalam sepuluh makna ini, kata 'dhamma' digunakan.

තත්‍ර අත්ථුද්ධාරොති සමානසද්දවචනීයානං අත්ථානං උද්ධරණං අත්ථුද්ධාරො.

Di sana, yang dimaksud dengan ekstraksi makna (atthuddhāro) adalah penarikan makna-makna dari kata-kata yang memiliki bunyi yang sama.

රකාරන්තධාතුරූපානි.

Bentuk-bentuk akar kata yang berakhiran 'ra'.

ලකාරන්තධාතු

Akar kata yang berakhiran 'la'.

පාල [Pg.340] රක්ඛණෙ. ‘‘රක්ඛණං, තාණං, ගොපනං, අවනං, පාලනං, රක්ඛා, රක්ඛණා, ගුත්ති’’ ඉච්චෙතෙ පරියායා. පාලෙති, පාලයති. පාලකො, බුද්ධපාලො. අම්බපාලී ගණිකා. සමො භවතු පාලිනා. පාලිතො, පාලනං, පාළි.

Pāla dalam arti melindungi. 'Perlindungan, pertahanan, penjagaan, pemeliharaan, pengawalan, proteksi, keamanan' — ini adalah sinonim-sinonimnya. Pāleti, pālayati. Pālako, Buddhapālo. Pelacur Ambapālī. Semoga ia setara dengan sang pelindung (pālinā). Pālito, pālanaṃ, pāḷi.

එත්ථ පාළීති අත්ථං පාලෙතීති පාළි, ලස්ස ළත්තං. අථ වා අන්තොදකං රක්ඛණට්ඨෙන මහතො තළාකස්ස ථිරා මහතීති පාළි වියාති පාළි, පරියත්තිධම්මො. අපරො නයො පකට්ඨානං උක්කට්ඨානං සීලාදිඅත්ථානං බොධනතො සභාවනිරුත්තිභාවතො බුද්ධාදීහි භාසිතත්තා ච පකට්ඨානං වචනප්පබන්ධානං ආළීති පාළි.

Di sini, pāḷī disebut demikian karena melindungi makna (atthaṃ pāletīti), dengan perubahan huruf 'la' menjadi 'ḷa'. Atau, seperti tanggul (pāḷi) yang kokoh dan besar dari sebuah kolam besar untuk menahan air di dalamnya, demikianlah Pāḷi sebagai teks suci (pariyattidhammo). Cara lain: karena memberikan pemahaman akan makna-makna yang luhur dan unggul seperti sila dan sebagainya, karena keadaan bahasa yang bersifat alami, dan karena diucapkan oleh Buddha dan yang lainnya, maka rangkaian kata-kata yang agung disebut Pāḷi.

පාළිසද්දො පාළිධම්මෙ, තළාකපාළියම්පි ච;

දිස්සතෙ පන්තියඤ්චෙව, ඉති ඤෙය්‍යං විජානතා.

Kata pāḷi ditemukan dalam teks Pāḷi, juga dalam tanggul kolam; dan juga dalam barisan; demikianlah hal ini harus diketahui oleh orang yang bijaksana.

අයඤ්හි ‘‘පාළියා අත්ථමුපපරික්ඛන්තී’’තිආදීසු පරියත්තිධම්මසඞ්ඛාතෙ පාළිධම්මෙ දිස්සති. ‘‘මහතො තළාකස්ස පාළී’’තිආදීසු තළාකපාළියං. ‘‘පාළියා නිසීදිංසූ’’තිආදීසු පන්තියං, පටිපාටියා නිසීදිංසූති අත්ථො. ඉමස්මිං පනත්ථෙ ධාතුයා කිච්චං නත්ථි. පාටිපදිකො හි පන්තිවාචකො පාළිසද්දො.

Sebab, kata ini ditemukan dalam makna teks Pāḷi yang disebut sebagai pariyattidhamma dalam kalimat-kalimat seperti 'menyelidiki makna dalam Pāḷi'. Dalam kalimat 'tanggul kolam besar', ia berarti tanggul kolam. Dalam kalimat 'mereka duduk dalam sebuah pāḷi', itu berarti barisan, maknanya adalah mereka duduk berurutan. Namun dalam makna ini, tidak ada fungsi dari akar katanya. Sebab kata pāḷi yang berarti barisan adalah kata dasar.

තිල සිනෙහනෙ. තෙලෙති, තෙලයති. තෙලං, තිලො, තිලං.

Tila dalam arti meminyaki. Teleti, telayati. Telaṃ, tilo, tilaṃ.

තත්ථ තිලොති තිලගච්ඡො. තිලන්ති තප්ඵලං. තතො පන නික්ඛන්තො සිනෙහො තෙලං. සො හි ‘‘තිලානං ඉදන්ති තෙල’’න්ති වුච්චති. යදි එවං ‘‘සාසපතෙල’’න්තිආදිවචනං න යුජ්ජෙය්‍යාති? නො න යුජ්ජති, ‘‘තිලසිනෙහනෙ’’ති එවං වුත්තාය තිලධාතුයා සාමඤ්ඤතො යස්ස [Pg.341] කස්සචි සිනෙහස්ස වචනතො. තෙන ‘‘සාසපතෙලං, මධුකතෙල’’න්තිආදයො සාසනෙ පයොගා දිස්සන්ති. මයං පන තිලධාතුවසෙන නිප්ඵන්නානං තිලගච්ඡතප්ඵලවාචකානං ‘‘තිලො, තිල’’න්ති සද්දරූපානං පකාසනමුඛෙන ‘‘තිලානං ඉදන්ති තෙල’’න්ති වදාම, න පන තෙන වචනෙන සාසපාදීනං සිනෙහස්ස අතෙලත්තං වදාම. අථ කිඤ්චරහීති චෙ? තද්ධිතවිධානෙ විඤ්ඤුනං කොසල්ලත්ථං තිලසද්දං පටිච්ච ‘‘තිලානං ඉදන්ති තෙල’’න්ති වදාම. සිනෙහසඞ්ඛාතස්ස සාසපාදීනං තෙලස්ස වචනං න ජහාම, තස්මා උදාහරණප්පකාසනෙ ‘‘තිලො, තිලං, තෙල’’න්ති අවත්වා ‘‘තෙලං, තිලො, තිල’’න්ති අම්හෙහි වුත්තං. ඉදඤ්හි වචනං තෙලස්ස සාමඤ්ඤතො සිනෙහෙ පවත්තිං දීපෙති. තෙනෙව ච සාසනෙ ‘‘තිලතෙලං, සාසපතෙල’’න්තිආදිනා විසෙසවචනම්පි දිස්සතීති නිට්ඨමෙත්ථාවගන්තබ්බං. අපිච තෙලසද්දො යෙභුය්‍යෙන තිලතෙලෙ වත්තති, යථා මිගසද්දො හරිණමිගෙතිපි දට්ඨබ්බං.

Di sana, tilo berarti tanaman wijen. Tilaṃ berarti bijinya. Cairan yang keluar darinya adalah telaṃ (minyak). Sebab dikatakan 'ini milik wijen, maka disebut minyak (tela)'. Jika demikian, bukankah istilah seperti 'minyak biji sawi' (sāsapatela) tidak tepat? Tidak, bukan tidak tepat, karena akar kata tila yang disebutkan dalam arti 'meminyaki' secara umum merujuk pada jenis cairan minyak apa pun. Oleh karena itu, penggunaan seperti 'minyak biji sawi', 'minyak mahua' dan sebagainya terlihat dalam ajaran. Namun, melalui penjelasan bentuk-bentuk kata tilo dan tilaṃ yang menunjukkan tanaman wijen dan bijinya yang berasal dari akar kata tila, kami mengatakan 'ini milik wijen, maka disebut minyak (tela)', tetapi dengan ucapan itu kami tidak mengatakan bahwa minyak dari biji sawi dan lainnya bukanlah minyak. Lalu apa maksudnya? Untuk kemahiran para bijaksana dalam aturan derivasi (taddhita), kami mengatakan 'ini milik wijen, maka disebut minyak (tela)' berdasarkan kata tila. Kami tidak meninggalkan penyebutan tela untuk minyak dari biji sawi dan lainnya, oleh karena itu dalam menyajikan contoh, kami tidak mengatakan 'tilo, tilaṃ, telaṃ', melainkan 'telaṃ, tilo, tilaṃ'. Ucapan ini menunjukkan berlakunya kata tela untuk minyak secara umum. Karena itulah, dalam ajaran juga terlihat penyebutan khusus seperti 'minyak wijen', 'minyak biji sawi', dan sebagainya; hal ini harus dipahami secara pasti. Selain itu, kata tela umumnya berlaku untuk minyak wijen, sebagaimana kata miga (binatang buruan) juga harus dilihat sering merujuk pada rusa (hariṇamiga).

ජල අපවාරණෙ. ජාලෙති, ජාලයති. ජාලං, ජාලා. ජාලන්ති මච්ඡජාලං. ජාලාති අග්ගිජාලා.

Jala dalam arti menutupi. Jāleti, jālayati. Jālaṃ, jālā. Jālaṃ berarti jaring ikan. Jālā berarti nyala api.

ඛල සොචෙය්‍යෙ. සොචෙය්‍යං සුචිභාවො. ඛාලෙති, ඛාලයති. පක්ඛාලෙති, පක්ඛාලයති.

Khala dalam arti pembersihan. Soceyyaṃ berarti keadaan bersih. Khāleti, khālayati. Pakkhāleti, pakkhālayati.

තල පතිට්ඨායං. තාලෙති, තාලයති. තාලො, තලං.

Tala dalam arti pemantapan (tumpuan). Tāleti, tālayati. Tālo, talaṃ.

එත්ථ තාලොති තිණරාජරුක්ඛො. තලන්ති පාණිතලභූමිතලාදි. තඤ්හි තාලයති පතිට්ඨාති එත්ථ වත්ථුජාතන්ති තලං.

Di sini, tālo berarti pohon palem. Talaṃ berarti telapak tangan, permukaan tanah, dan sebagainya. Sebab hal itu menetapkan atau menumpu (tālayati) benda-benda di atasnya, maka disebut talaṃ.

තුල උම්මානෙ. තොලෙති, තොලයති.

Tula dalam arti menimbang. Toleti, tolayati.

දුල [Pg.342] උක්ඛෙපෙ. උක්ඛෙපො උද්ධං ඛිපනං. දොලෙති, දොලයති. දොලා.

Dula dalam arti mengangkat. Ukkhepo berarti melempar ke atas. Doleti, dolayati. Dolā.

එත්ථ ච දොලියති උක්ඛිපියති යත්ථ නිපන්නො දාරකො, යථානිපන්නකො වාති දොලා.

Dan di sini, tempat di mana seorang bayi dibaringkan dan diangkat (diayun), disebut dolā.

වුල නිම්මජ්ජනෙ. වොලෙති, වොයලති.

Vula dalam arti menyeka. Voleti, volayati.

මීල නිමීලනෙ. මීලෙති, මීලයති. මීලනං, උම්මීලනං, නිමීලනං.

Mīla dalam arti mengedipkan mata. Mīleti, mīlayati. Mīlanaṃ, ummīlanaṃ, nimīlanaṃ.

මූල රොහනෙ. මූලෙති, මූලයති. මූලං. එසා හි යදා පතිට්ඨායං වත්තති, තදා භූවාදිගණිකා, ‘‘මූලතී’’ති චස්සා රූපං.

Mūla dalam arti tumbuh. Mūleti, mūlayati. Mūlaṃ. Dan ketika kata ini digunakan dalam arti 'berpijak', maka ia termasuk dalam golongan bhūvādi, dan bentuknya adalah mūlatī.

තත්ථ මූලන්ති මූලයති රූහති රුක්ඛාදි එතෙනාති මූලං. අථ වා මූලයති ඡින්නොපි කොචි එතෙන අච්ඡින්නෙන පුනදෙව රූහතීති මූලං. වුත්තඤ්හි –

Di sana, mūlaṃ disebut demikian karena dengannya pohon dan sebagainya tumbuh (mūlayati). Atau, mūlaṃ disebut demikian karena meskipun dipotong, sesuatu akan tumbuh kembali jika bagian akar ini tidak terputus. Seperti yang dikatakan —

‘‘යථාපි මූලෙ අනුපද්දවෙ දළ්හෙ,ඡින්නොපි රුක්ඛො පුනදෙව රූහති;

එවම්පි තණ්හානුසයෙ අනූහතෙ,නිබ්බත්තති දුක්ඛමිදං පුනප්පුන’’න්ති;

“Bagaikan sebuah pohon, walaupun telah ditebang, akan tumbuh kembali asalkan akarnya tetap kokoh dan tidak rusak; demikian pula, jika kecenderungan tersembunyi dari nafsu keinginan (taṇhānusaye) belum dihancurkan, maka penderitaan ini akan muncul kembali berulang-ulang.”

මූලසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරො හෙට්ඨා භූවාදිගණෙ වුත්තො.

Ekstraksi makna (atthuddhāro) dari kata mūla telah disebutkan di bawah pada bagian golongan bhūvādi.

කල පිල ඛෙපෙ. කාලෙති, කාලයති. කාලො. පිලෙති, පිලයති.

Kala, pila dalam arti melempar. Kāleti, kālayati. Kālo. Pileti, pilayati.

එත්ථ කාලොති සමයොපි මච්චුපි. තත්‍ර සමයො තෙසං තෙසං සත්තානං ආයුං කාලයති ඛෙපෙති දිවසෙ දිවසෙ අප්පං අප්පං කරොතීති කාලොති වුච්චති. වුත්තම්පි චෙතං –

Di sini 'kāla' (waktu) berarti masa dan juga kematian. Di sana, 'masa' disebut 'kāla' karena ia menghabiskan usia dari berbagai makhluk tersebut, melenyapkannya, menjadikannya sedikit demi sedikit setiap harinya. Hal ini juga telah dikatakan —

‘‘කාලො ඝසති භූතානි, සබ්බානෙව සහත්තනා;

යො ච කාලඝසො භූතො, සභූතපචනිංපචී’’ති.

“Waktu memangsa semua makhluk, beserta dirinya sendiri; dan ia yang merupakan pemangsa waktu, telah memasak (menghancurkan) yang memasak semua makhluk.”

මච්චු [Pg.343] පන කාලයති තෙසං තෙසං සත්තානං ජීවිතං ඛෙපෙති සමුච්ඡෙදවසෙන නාසෙතීති කාලොති වුච්චති. තෙනාහු අට්ඨකථාචරියා ‘‘කාලොති මච්චු. කාලයති සත්තානං ජීවිතං නාසෙතීති කාලො. කාලෙන මච්චුනා කතො නාසිතොති කාලකතො’’ති. ‘‘මරණං හින්දං මච්චු මට්ටු චුති කාලො අන්තකො නික්ඛෙපො’’ති මරණස්සාභිධානානි.

Sedangkan kematian disebut 'kāla' karena ia menghabiskan kehidupan dari berbagai makhluk tersebut, melenyapkannya, menghancurkannya dengan cara pemutusan total. Karena itu para guru komentator berkata: “'Kāla' adalah kematian. Ia disebut 'kāla' karena ia menghabiskan, menghancurkan kehidupan makhluk-makhluk. Apa yang dilakukan, dihancurkan oleh waktu, oleh kematian, disebut 'kālakato' (telah meninggal).” “Maraṇa, hinda, maccu, maṭṭu, cuti, kāla, antaka, nikkhepa” adalah sinonim-sinonim dari kematian.

සුල්ල සජ්ජනෙ. සුල්ලෙති, සුල්ලයති.

Sulla dalam (makna) menghias. Sulleti, sullayati.

ඉල පෙරණෙ. ඉලෙති, ඉලයති.

Ila dalam (makna) menggerakkan. Ileti, ilayati.

වල භරණෙ. වාලෙති, වාලයති. වාලො.

Vala dalam (makna) menyokong. Vāleti, vālayati. Vālo.

ලල ඉච්ඡායං. ලලෙති, ලලයති.

Lala dalam (makna) keinginan. Laleti, lalayati.

දල විදාරණෙ. දාලෙති, දාලයති, පදාලෙති, පදාලයති. කුදාලො.

Dala dalam (makna) membelah. Dāleti, dālayati, padāleti, padālayati. Kudālo.

කල ගතිසඞ්ඛ්‍යානෙසු. කාලෙති, කාලයති. කාලො, කලා. කලාති අවයවො. සා හි කාලයිතබ්බා සඞ්ඛායිතබ්බාති කලා.

Kala dalam (makna) pergi dan menghitung. Kāleti, kālayati. Kālo, kalā. Kalā berarti bagian. Karena ia harus dihabiskan atau dihitung, maka disebut kalā.

සීල උපධාරණෙ. උපධාරණං භුසො ධාරණං, පතිට්ඨාවසෙන ආධාරභාවො. සීලෙති, සීලයති. සීලං, සීලනං.

Sīla dalam (makna) memegang teguh. 'Upadhāraṇa' adalah memegang dengan kuat, keadaan sebagai landasan melalui cara kemantapan. Sīleti, sīlayati. Sīla, sīlana.

එත්ථ සීලන්ති සීලෙති උපධාරෙති තංසමඞ්ගීපුග්ගලං අපායෙසු උප්පත්තිනිවාරණවසෙන භුසො ධාරෙතීති සීලං. අථ වාසීලියති උපචාරියති සප්පුරිසෙහි හදයමංසන්තරං උපනෙත්වා ධාරියතීති සීලං. සීලනන්ති භූවාදිගණෙ අවිප්පකිණ්ණතාසඞ්ඛාතං සමාධානං වුච්චති. තත්ථ ‘‘සීලතී’’ති රූපං, ඉධ පන ආධාරභාවසඞ්ඛාතං උපධාරණං වුච්චති. එත්ථ ච ‘‘සීලෙති, සීලයතී’’ති රූපානි. අට්ඨකථාසු හි ‘‘කුසලානං ධම්මානං [Pg.344] පතිට්ඨාවසෙන ආධාරභාවො උපධාරණ’’න්ති වුත්තො.

Di sini, 'sīla' berarti ia memegang teguh, ia menyokong; ia memegang dengan kuat orang yang memilikinya dengan cara mencegah kelahiran di alam-alam menderita, maka disebut sīla. Atau, ia dipraktikkan, didekati oleh orang-orang bajik, dibawa ke dalam lubuk hati dan dipegang teguh, maka disebut sīla. Dalam kelompok Bhūvādi, 'sīlana' disebut sebagai kemantapan yang dikenal sebagai ketidaktersebaran. Di sana bentuknya adalah 'sīlati', tetapi di sini 'upadhāraṇa' (memegang teguh) dikenal sebagai keadaan landasan. Dan di sini bentuk-bentuknya adalah 'sīleti, sīlayati'. Sebab dalam kitab-kitab komentar dikatakan: “Upadhāraṇa (memegang teguh) adalah keadaan sebagai landasan melalui cara kemantapan bagi kondisi-kondisi yang baik.”

වෙල කාලොපදෙසෙ. වෙලෙති, වෙලයති. වෙලා. කෙචි ‘‘වෙල ඉති ධාතුසද්දො න හොතී’’ති වදන්ති, තං න ගහෙතබ්බං, පොරාණෙහි සද්දසත්ථවිදූහි ‘‘වෙලයතී’’ති රූපස්ස දස්සිතත්තා.

Vela dalam (makna) penunjukan waktu. Veleti, velayati. Velā. Beberapa orang berkata bahwa “akar kata 'vela' tidak ada,” hal itu tidak boleh diterima, karena para ahli tata bahasa kuno telah menunjukkan bentuk 'velayati'.

පල මූල ලවනපවනෙසු. ලවනං ඡෙදනං, පවනං සොධනං. පාලෙති, පාලයති. පලං. පලං නාම මානවිසෙසො. ලොකස්ස විමතිං පාලෙති ලුනාති සොධෙති චාති පලං. මූලෙති, මූලයති. සද්දසත්ථවිදූ පන ‘‘මූලයති කෙදාරං, මූලයති ධඤ්ඤ’’න්ති පයොගං වදන්ති.

Pala dalam (makna) pangkal, memotong dan membersihkan. 'Lavana' berarti memotong, 'pavana' berarti membersihkan. Pāleti, pālayati. Pala. Pala adalah nama dari suatu jenis ukuran. Ia melindungi dari keraguan dunia, memotong, dan membersihkannya, maka disebut pala. Mūleti, mūlayati. Namun para ahli tata bahasa menyatakan penggunaan kata seperti “mūlayati kedāraṃ, mūlayati dhaññaṃ.”

ථූල පරිබ්‍රූහනෙ. පරිබ්‍රූහනං වඩ්ඪනං. ථූලෙති, ථූලයති. ථූලො පුරිසො. ථූලා ජවෙන හායන්ති.

Thūla dalam (makna) memperbesar. 'Paribrūhana' adalah pertumbuhan. Thūleti, thūlayati. Orang yang gemuk. Orang-orang yang gemuk berkurang kecepatannya.

පල ගතියං. පලෙති, පලයති. අත්ථං පලෙති න උපෙති සඞ්ඛං. පලෙති රසමාදාය. යථා සුත්තගුළං යත්තකෙහි සුත්තෙහි වෙඨිතං, තත්තකෙහි එව පලයති.

Pala dalam (makna) pergi. Paleti, palayati. Ia lenyap, tidak masuk dalam perhitungan. Ia pergi dengan membawa rasa. Sama seperti gulungan benang yang dililit dengan sekian banyak benang, ia juga habis dengan jumlah yang sama.

චිඞ්ගුල පරිබ්භමනෙ. චිඞ්ගුලෙති, චිඞ්ගුලයති. චිඞ්ගුලයිත්වා. අත්‍රායං පාළි ‘‘යාවතිකා අභිසඞ්ඛාරස්ස ගති, තාවතිකං ගන්ත්වා චිඞ්ගුලයිත්වා භූමියං පපතී’’ති. තත්ථ චිඞ්ගුලයිත්වාති පරිබ්භමිත්වා.

Ciṅgula dalam (makna) berputar-putar. Ciṅguleti, ciṅgulayati. Ciṅgulayitvā. Dalam hal ini teks Pali-nya: “Sejauh mana jangkauan bentukan kehendak, setelah pergi sejauh itu, setelah berputar-putar, ia jatuh ke tanah.” Di sana, 'ciṅgulayitvā' berarti setelah berputar-putar.

ලකාරන්තධාතුරූපානි.

Bentuk-bentuk akar kata yang berakhiran huruf 'la'.

වකාරන්තධාතු

Akar kata yang berakhiran huruf 'va'.

දිවු පරිකූජනෙ. පරිකූජනං ගජ්ජනං. දෙවෙති, දෙවයති. දෙවො ච පරිදෙවිත්වා. දෙවොති මෙඝො.

Divu dalam (makna) mengerang. 'Parikūjana' berarti bergemuruh. Deveti, devayati. Dan dewa setelah meratap. 'Devo' berarti awan.

දිවු [Pg.345] අද්දනෙ. අද්දනං ගන්ධපිසනන්ති වදන්ති. දෙවෙති, දෙවයති.

Divu dalam (makna) menghancurkan. Mereka mengatakan 'addana' berarti menggiling wewangian. Deveti, devayati.

චිව භාසායං. චිවෙති, චිවයති.

Civa dalam (makna) berbicara. Civeti, civayati.

වකාරන්තධාතුරූපානි.

Bentuk-bentuk akar kata yang berakhiran huruf 'va'.

සකාරන්තධාතු

Akar kata yang berakhiran huruf 'sa'.

පුස පොසනෙ. පොසෙති, පොසයති. ඉමානි රූපානි කිඤ්චාපි භූවාදිගණිකං ‘‘පොසෙතී’’ති රූපං පටිච්ච හෙතුකත්තුරූපානි විය දිස්සන්ති, තථාපි ‘‘අඤ්ඤෙපි දෙවො පොසෙතී’’තිආදිකස්ස චුරාදිගණිකරූපස්ස දස්සනතො සුද්ධකත්තුවසෙන වුත්තානීති දට්ඨබ්බං. උභින්නං පන කාරිතට්ඨානෙ ‘‘පොසාපෙති, පොසාපයතී’’ති හෙතුකත්තුරූපානි ඉච්ඡිතබ්බානි.

Pusa dalam (makna) memelihara. Poseti, posayati. Meskipun bentuk-bentuk ini tampak seperti bentuk kausatif (kārita) yang bergantung pada bentuk 'posetī' dari kelompok Bhūvādi, namun karena terlihatnya bentuk kelompok Curādi seperti “devo posetī” dan sebagainya, maka harus dipahami bahwa yang disebutkan adalah bentuk-bentuk pelaku murni (śuddhakartṛ). Namun, dalam posisi kausatif (kārita) untuk keduanya, bentuk-bentuk kausatif seperti “posāpeti, posāpayati” harus diinginkan.

පෙස පටිහරණෙ. පෙසෙති, පෙසයති.

Pesa dalam (makna) mengirim. Peseti, pesayati.

පිස බලපාණනෙසු. පිසෙති, පිසයති.

Pisa dalam (makna) kekuatan dan kehidupan. Piseti, pisayati.

පසි නාසනෙ. පංසෙති, පංසයති.

Pasi dalam (makna) menghancurkan. Paṃseti, paṃsayati.

ජසි රක්ඛණෙ. ජංසෙති, ජංසයති.

Jasi dalam (makna) melindungi. Jaṃseti, jaṃsayati.

සිලෙස සිලෙසනෙ. සිලෙසෙති, සිලෙසයති. සිලෙසො.

Silesa dalam (makna) melekat. Sileseti, silesayati. Sileso.

ලූස හිංසායං. ලූසෙති, ලූසයති.

Lūsa dalam (makna) menyakiti. Lūseti, lūsayati.

පුන්ස අභිමද්දනෙ. නකාරො නිග්ගහීතත්ථං. පුංසෙති, පුංසයති. නපුංසකො. ධාතුනකාරස්ස ලොපෙ ‘‘පොසො’’ ඉච්චපි රූපං.

Akar Punsa berarti menindas. Huruf 'n' adalah untuk niggahīta. Puṃseti, puṃsayati. Napuṃsako. Dengan penghilangan huruf 'n' pada akar kata, terbentuklah kata "poso".

තත්ථ න පුංසකොති ඉත්ථිභාවපුම්භාවරහිතො පුග්ගලො. සො හි පුරිසො විය සාතිසයං පච්චාමිත්තෙ න පුංසෙති අභිමද්දනං [Pg.346] කාතුං න සක්කොතීති නපුංසකොති වුච්චති. කෙචි පන ‘‘න පුමා, න ඉත්ථී’’ති නපුංසකොති වචනත්ථං වදන්ති. තථා හි සද්දසත්ථවිදූ තං පුග්ගලං නපුංසකලිඞ්ගවසෙන නපුංසකන්ති වදන්ති.

Di sana, yang dimaksud 'napuṃsako' adalah seseorang yang terbebas dari kondisi wanita maupun pria. Karena ia tidak dapat menindas musuh secara luar biasa seperti seorang pria, maka disebut 'napuṃsako'. Namun, beberapa orang mengatakan arti katanya adalah 'bukan pria, bukan wanita'. Demikian pula para ahli tata bahasa menyebut orang tersebut 'napuṃsaka' berdasarkan jenis kelamin netral (napuṃsakaliṅga).

ධූස කන්තිකරණෙ. ධූසෙති, ධූසයති.

Akar Dhūsa berarti memperindah. Dhūseti, dhūsayati.

රුස රොසනෙ. රොසනං කොපකරණං. රොසෙති, රොසයති. රොසො. රොසොති කොධො.

Akar Rusa berarti kemarahan. Rosana berarti membangkitkan kemarahan. Roseti, rosayati. Roso. Roso berarti kemarahan.

බ්‍යුස උස්සග්ගෙ. බ්‍යොසෙති, බ්‍යොසයති.

Akar Byusa berarti pelepasan. Byoseti, byosayati.

ජස හිංසායං. ජාසෙති, ජාසයති.

Akar Jasa berarti menyakiti. Jāseti, jāsayati.

දංස දංසනෙ. දංසෙති, දංසයති. දංසනො. දංසනොති දන්තො. දංසන්ති ඛාදනීයං වා භොජනීයං වා එතෙනාති දංසනො.

Akar Daṃsa berarti menggigit. Daṃseti, daṃsayati. Daṃsano. Daṃsano berarti gigi. Sesuatu yang dengannya mereka menggigit makanan keras atau makanan lembut disebut daṃsano.

දසි දස්සනෙ ච. චකාරො දංසනං අපෙක්ඛති. දංසෙති, දංසයති. විදංසෙති, විදංසයති සූරියො ආලොකං.

Akar Dasi juga berarti melihat. Kata 'ca' merujuk pada menggigit. Daṃseti, daṃsayati. Vidaṃseti, vidaṃsayati; matahari menunjukkan cahaya.

තස්ස සන්තජ්ජනෙ. තස්සෙති, තස්සයති පුරිසො චොරෙ.

Akar Tassa berarti mengancam. Tasseti, tassayati; seorang pria mengancam para pencuri.

වස්සු සත්තිබන්ධනෙ. සත්තිබන්ධනං සමත්ථතාකරණං. වස්සෙති, වස්සයති.

Akar Vassu berarti mengikat kekuatan. Mengikat kekuatan berarti membuat berkemampuan. Vasseti, vassayati.

ජස තාළනෙ. තාළනං පහරණං. ජාසෙති, ජාසයති.

Akar Jasa berarti memukul. Tāḷana berarti memukul. Jāseti, jāsayati.

පස බන්ධනෙ. පාසෙති, පාසයති. පාසො. පාසන්ති බන්ධන්ති සත්තෙ එතෙනාති පාසො, සකුණපාසාදි.

Akar Pasa berarti mengikat. Pāseti, pāsayati. Pāso. Sesuatu yang dengannya mereka mengikat atau menjerat makhluk-makhluk disebut pāso, seperti jerat burung dan sebagainya.

ඝුසි විසද්දනෙ. විසද්දනං උග්ඝොසනං. ඝොසෙති, ඝොසයති. ඝොසො.

Akar Ghusi berarti menyuarakan. Visaddana berarti pengumuman. Ghoseti, ghosayati. Ghoso.

ලස සිල්‍යයොගෙ. සිල්‍යයොගො ලාසියං නාටකනාටනං රෙචකදානං. ලාසෙති, ලාසයති. ලාසෙන්තො, ලාසෙන්තී[Pg.347]. අත්‍රායං පාළි ‘‘වාදෙන්තියාපි ලාසෙන්ති, නච්චන්තියාපි ලාසෙන්ති, ලාසෙන්තියාපි නච්චන්තී’’ති. තත්ථ ලාසෙන්තීති යා උප්ලවමානා විය උට්ඨහිත්වා ලාසියනාටකං නාටෙන්ති, රෙචකං දෙන්ති.

Akar Lasa berarti berkaitan dengan permainan. Silyayoga adalah tarian, pertunjukan drama, gerakan ritmis. Lāseti, lāsayati. Lāsento, lāsentī. Di sini terdapat teks Pāli ini: "bahkan ketika memainkan musik mereka menari, bahkan ketika menari mereka menari, bahkan ketika menari mereka menari." Di sana, 'lāsentī' berarti mereka yang seolah-olah melayang, bangkit dan mementaskan drama tarian, memberikan gerakan ritmis.

භූස අලඞ්කාරෙ. භූසෙති, භූසයති. විභූසෙති, විභූසයති. භූසනං, විභූසනං.

Akar Bhūsa berarti perhiasan. Bhūseti, bhūsayati. Vibhūseti, vibhūsayati. Bhūsanaṃ, vibhūsanaṃ.

වස සිනෙහනඡෙදාවහරණෙසු. අවහරණං චොරිකාය ගහණං. වාසෙති, වාසයති. වසා.

Akar Vasa berarti dalam hal meminyaki, memotong, dan mengambil. Mengambil berarti mengambil dengan pencurian. Vāseti, vāsayati. Vasā.

තාස වාරණෙ. වාරණං නිවාරණං. තාසෙති, තාසයති.

Akar Tāsa berarti menghalangi. Vāraṇa berarti pencegahan. Tāseti, tāsayati.

ධස උඤ්ඡෙ. ධාසෙති, ධාසයති.

Akar Dhasa berarti mengumpulkan sisa bijian. Dhāseti, dhāsayati.

භස ගහණෙ. භාසෙති, භාසයති.

Akar Bhasa berarti mengambil. Bhāseti, bhāsayati.

පුස ධාරණෙ. පොසෙති, පොසයති, ආභරණං ධාරෙතීති අත්ථො.

Akar Pusa berarti mengenakan. Poseti, posayati, artinya mengenakan perhiasan.

තුසි පිසි කුසි දසි භාසායං. තුංසෙති, තුංසයති. පිංසෙති, පිංසයති. කුංසෙති, කුංසයති. දංසෙති, දංසයති.

Akar Tusi, pisi, kusi, dan dasi berarti berbicara. Tuṃseti, tuṃsayati. Piṃseti, piṃsayati. Kuṃseti, kuṃsayati. Daṃseti, daṃsayati.

ඛුසි අක්කොසනෙ. ඛුංසෙති, ඛුංසයති. ඛුංසනා.

Akar Khusi berarti mencela. Khuṃseti, khuṃsayati. Khuṃsanā.

ගවෙස මග්ගනෙ. ගවෙසෙති, ගවෙසයති. ගවෙසකො, ගවෙසිතො, ගවෙසනා, ගවෙට්ඨි.

Akar Gavesa berarti mencari. Gaveseti, gavesayati. Gavesako, gavesito, gavesanā, gaveṭṭhi.

වාස උපසෙවායං. වාසෙති, වාසයති. වාසො, ආවාසො.

Akar Vāsa berarti melayani. Vāseti, vāsayati. Vāso, āvāso.

හිසි හිංසායං. හිංසෙති, හිංසයති.

Akar Hisi berarti menyakiti. Hiṃseti, hiṃsayati.

නිවාස අච්ඡාදනෙ. වත්ථං නිවාසෙති, නිවාසයති. පුබ්බණ්හසමයං නිවාසෙත්වා.

Akar Nivāsa berarti mengenakan pakaian. Vatthaṃ nivāseti, nivāsayati. Setelah mengenakan pakaian di waktu pagi.

අංස [Pg.348] සඞ්ඝාතෙ. අංසෙති, අංසයති. අංසො, අංසා.

Akar Aṃsa berarti perpaduan. Aṃseti, aṃsayati. Aṃso, aṃsā.

එත්ථ ච අංසොති කොට්ඨාසොපි ඛන්ධොපි වුච්චති. අංසාති අරිසරොගො.

Dan di sini, 'aṃso' juga disebut sebagai bagian atau bahu. 'Aṃsā' adalah penyakit wasir.

මිස සජ්ජනෙ. මෙසෙති, මෙසයති.

Akar Misa berarti menghias. Meseti, mesayati.

රස අස්සාදනෙ. රසෙති, රසයති. රසො. රසියතෙ අස්සාදියතෙ ජනෙහීති රසො.

Akar Rasa berarti mengecap. Raseti, rasayati. Raso. Sesuatu yang dicicipi atau dinikmati oleh orang-orang disebut raso.

රස සිනෙහනෙ. රසෙති, රසයති. රසො.

Rasa dalam arti kasih sayang. Raseti, rasayati. Raso.

තත්ථ රසෙතීති සිනෙහති. රසොති සිනෙහො, සිනෙහසම්බන්ධො සාමග්ගිරසොති වුච්චති, යං සන්ධාය බ්‍රාහ්මණා භගවන්තං ‘‘අරසරූපො සමණො ගොතමො’’ති අවොචුං.

Di sana, 'raseti' berarti mengasihi. 'Raso' adalah kasih sayang; hubungan kasih sayang disebut sebagai rasa kerukunan (sāmaggirasa), yang merujuk padanya para brahmana berkata kepada Sang Bhagavā: 'Pertapa Gotama tidak memiliki rasa (arasarūpa)'.

සිය අසබ්බප්පයොගෙ. සෙසෙති, සෙසයති. සෙසො. විපුබ්බො අතිසයෙ, විපුබ්බො අතිසයෙ, විපුබ්බො සිසධාතු අතිසයෙ වත්තති, විසෙසෙති, විසෙසයති. විසෙසො, විසිට්ඨො, විසෙසනං.

Siya dalam arti penggunaan yang tidak menyeluruh (sisa). Seseti, sesayati. Seso. Dengan awalan vi- bermakna keunggulan, akar kata sisa dengan awalan vi- bermakna keunggulan, [ia] berfungsi [dalam arti tersebut]; viseseti, visesayati. Viseso, visiṭṭho, visesanaṃ.

මිස්ස සම්මිස්සෙ. මිස්සෙති, මිස්සයති. සම්මිස්සෙති, සම්මිස්සයති. මිස්සො, මිස්සො, මිස්සිතො, සම්මිස්සිතො, සම්මිස්සො ඉච්චාදීනි. අලම්බුසාජාතකෙ මිස්සාති ඉත්ථීනං වත්තබ්බනාමං, පුරිසෙහි සද්ධිං සම්මිස්සනතාය.

Missa dalam arti pencampuran. Misseti, missayati. Sammisseti, sammissayati. Misso, missito, sammissito, sammisso, dan sebagainya. Dalam Alambusā Jātaka, 'Missā' adalah nama sebutan bagi para wanita, karena bercampur (berhubungan) dengan para pria.

ජුස පරිතක්කනෙ. ජොසෙති, ජොසයති.

Jusa dalam arti pertimbangan. Joseti, josayati.

මස පහාසනෙ. මසෙති, මසයති.

Masa dalam arti kegembiraan. Maseti, masayati.

මරිස තිතික්ඛායං. මරිසෙති. මරිසයති.

Marisa dalam arti kesabaran. Mariseti. Marisayati.

පිස පෙසනෙ. පෙසෙති, පෙසයති. පෙසකො, පෙසිතො.

Pisa dalam arti pengiriman. Peseti, pesayati. Pesako, pesito.

ඝුස [Pg.349] සද්දෙ. ඝොසෙති, ඝොසයති. උග්ඝොසයුං බොධිමණ්ඩෙ පමොදිතා. ඝොසො.

Ghusa dalam arti suara. Ghoseti, ghosayati. [Mereka yang] bergembira berseru di Bodhimaṇḍa. Ghoso.

දිසී උච්චාරණෙ. දෙසෙති, දෙසයති. දෙසකො, දෙසෙතා, දෙසිතො, දෙසනා.

Disī dalam arti pengucapan. Deseti, desayati. Desako, desetā, desito, desanā.

වස අච්ඡාදනෙ. වාසෙති, වාසයති. නිවාසෙති, නිවාසයති. වත්ථං.

Vasa dalam arti penutupan (pakaian). Vāseti, vāsayati. Nivāseti, nivāsayati. Vatthaṃ.

සකාරන්තධාතුරූපානි.

Bentuk-bentuk akar kata yang berakhiran huruf 'sa'.

හකාරන්තධාතු

Akar kata yang berakhiran huruf 'ha'.

අරහ පූජායං. අරහෙති, අරහයති. අරහා, අරහං. ‘‘අරහා, ඛීණාසවො, අසෙක්ඛො’’ති අරහතො නාමානි.

Araha dalam arti penghormatan. Araheti, arahayati. Arahā, arahaṃ. 'Arahā, khīṇāsavo, asekkho' adalah nama-nama bagi seorang Arahat.

සිනෙහ සිනෙහනෙ. සිනෙහෙති, සිනෙහයති.

Sineha dalam arti kasih sayang. Sineheti, sinehayati.

වරහ හිංසායං. වරහෙති, වරහයති. වරාහො.

Varaha dalam arti kekerasan. Varaheti, varahayati. Varāho.

වරාහොති සූකරොපි හත්ථීපි වුච්චති. ‘‘එණෙය්‍යා ච වරාහා චා’’ති එත්ථ හි සූකරො ‘‘වරාහො’’ති වුත්තො, ‘‘මහාවරාහස්ස…පෙ… නදීසු ජග්ගතො’’ති එත්ථ පන හත්ථී ‘‘වරාහො’’ති.

'Varāho' disebut baik untuk babi maupun gajah. Karena di sini, dalam 'Eṇeyyā ca varāhā ca,' babi disebut sebagai 'varāho'; namun dalam 'mahāvarāhassa... nadīsu jaggato,' di sini gajah disebut sebagai 'varāho'.

රහ චාගෙ. රහෙති, රහයති.

Raha dalam arti pelepasan. Raheti, rahayati.

චහ පරිකත්ථනෙ. චහෙති, චහයති.

Caha dalam arti pembualan. Caheti, cahayati.

මහ පූජායං. මහෙති, මහයති. මහිතො රාජා මහාරාජා. විහාරමහො, චෙතියමහො.

Maha dalam arti penghormatan. Maheti, mahayati. Raja yang dihormati adalah mahārājā. Perayaan vihara (vihāramaho), perayaan cetiya (cetiyamaho).

පිහ ඉච්ඡායං. පිහෙති, පිහයති. පිහා, පිහාලු, අපිහො, පිහනීයා විභූතියො.

Piha dalam arti keinginan. Piheti, pihayati. Pihā, pihālu, apiho, kemegahan yang diinginkan (pihanīyā vibhūtiyo).

කුහ [Pg.350] විම්හාපනෙ. කුහෙති, කුහයති. කුහකො. කුහයති ලොකවිම්හාපනං කරොතීති කුහකො. කුහනා.

Kuha dalam arti membuat keheranan. Kuheti, kuhayati. Kuhako. Seseorang yang melakukan penipuan untuk membuat dunia heran disebut kuhako. Kuhanā.

සහ පරිසහනෙ. පරිසහනං ඛන්ති. සහෙති, සහයති. සහනං. භූවාදිගණිකස්ස පනස්ස ‘‘සහතී’’ති රූපං.

Saha dalam arti daya tahan. Daya tahan adalah kesabaran (khanti). Saheti, sahayati. Sahanaṃ. Namun, bentuk untuk [akar kata] ini dalam kelompok Bhūvādi adalah 'sahati'.

ගරහ විනින්දනෙ. ගරහෙති, ගරහයති. ගරහා. භූවාදිගණිකස්ස පනස්ස ‘‘ගරහතී’’ති රූපං.

Garaha dalam arti mencela. Garaheti, garahayati. Garahā. Namun, bentuk untuk [akar kata] ini dalam kelompok Bhūvādi adalah 'garahati'.

හකාරන්තධාතුරූපානි.

Bentuk-bentuk akar kata yang berakhiran huruf 'ha'.

ළකාරන්තධාතු

Akar kata yang berakhiran huruf 'ḷa'.

තළ තාළනෙ. තාළෙති, තාළයති. පතාළෙති, පතාළයති. තාළං. තාළන්ති කංසතාළාදි.

Taḷa dalam arti memukul. Tāḷeti, tāḷayati. Patāḷeti, patāḷayati. Tāḷaṃ. Tāḷa berarti simbal perunggu dan sebagainya.

තළ ආඝාතෙ. පුබ්බෙ විය රූපානි.

Taḷa dalam arti menyerang. Bentuk-bentuknya sama seperti sebelumnya.

ඛළ භෙදෙ. ඛළෙති, ඛළයති.

Khaḷa dalam arti pemecahan. Khaḷeti, khaḷayati.

ඉළ ථවනෙ. ඉළෙති, ඉළයති.

Iḷa dalam arti pujian. Iḷeti, iḷayati.

ජුළ පෙරණෙ. ජොළෙති, ජොළයති.

Juḷa dalam arti menggerakkan. Joḷeti, joḷayati.

පීළ අවගාහනෙ. පීළෙති, පීළයති. නිප්පීළෙති, නිප්පීළයති. පීළනකො, පීළිතො, පීළා, පීළනං, නිප්පීළනකො.

Pīḷa dalam arti menekan atau menindas. Pīḷeti, pīḷayati. Nippīḷeti, nippīḷayati. Pīḷanako, pīḷito, pīḷā, pīḷanaṃ, nippīḷanako.

ලළ උපසෙවායං. ලාළෙති, ලාළයති. උපලාළෙති, උපලාළයති. භූවාදිගණට්ඨාය පන විලාසනත්ථෙ වත්තමානාය එතිස්සා ‘‘ලළතී’’ති රූපං.

Laḷa dalam arti memanjakan atau membelai. Lāḷeti, lāḷayati. Upalāḷeti, upalāḷayati. Namun untuk kelompok Bhūvādi dalam arti bermain-main, bentuknya adalah "laḷati".

සිළ සෙළනෙ. සෙළෙති, සෙළයති. සෙළෙන්තො. එත්ථ සෙළෙතීති සෙළිතසද්දං කරොති.

Siḷa dalam arti berseru. Seḷeti, seḷayati. Seḷento. Di sini, seḷeti berarti membuat suara seḷita.

අවග්ගන්තධාතුරූපානි.

Bentuk-bentuk akar kata yang berakhir pada avagga.

චුරාදී [Pg.351] එත්තකා දිට්ඨා, ධාතවො මෙ යථාබලං;

සුත්තෙස්වඤ්ඤෙපි පෙක්ඛිත්වා, ගණ්හව්හො අත්ථයුත්තිතො.

Akar-akar kata Curādi ini telah terlihat olehku sesuai kemampuan; setelah melihat yang lainnya juga dalam Sutta-sutta, hendaknya dipahami sesuai dengan maknanya.

චුරපමුඛගණො මෙ සාසනත්ථං පවුත්තො,සුපචුරහිතකාමො තම්පි සික්ඛෙය්‍ය ධීරො;

සුපචුරනයපාඨෙ සත්ථුනො තඤ්හි සික්ඛං,පියුසමිව මනුඤ්ඤං අත්ථසාරං ලභෙථ.

Kelompok yang dipimpin oleh Curādi telah aku sampaikan demi ajaran (Sāsana), hendaknya orang bijak yang menginginkan kesejahteraan bagi banyak orang mempelajarinya juga; karena dalam pembacaan metode Sang Guru yang sangat banyak itu, pembelajaran tersebut seperti nektar, seseorang akan memperoleh sari makna yang menyenangkan.

ඉති නවඞ්ගෙ සාට්ඨකථෙ පිටකත්තයෙ බ්‍යප්පථගතීසු විඤ්ඤූනං

Demikianlah bagi para bijaksana dalam jalur-jalur ucapan di Tipitaka beserta komentarnya dalam sembilan bagian.

කොසල්ලත්ථාය කතෙ සද්දනීතිප්පකරණෙ

Dalam risalah Saddanīti yang dibuat untuk kemahiran.

චුරාදිගණපරිදීපනො අට්ඨාරසමො පරිච්ඡෙදො.

Bab kedelapan belas, penjelasan tentang kelompok Curādi.

19. සබ්බගණවිනිච්ඡය

19. Penetapan Semua Kelompok (Akar Kata)

ඉතො පරං පවක්ඛාමි, සබ්බගණවිනිච්ඡයං;

සොතූනං පටුභාවත්ථං, පරමෙ පිටකත්තයෙ.

Setelah ini, aku akan menyatakan penetapan semua kelompok, demi kecakapan para pendengar dalam Tipitaka yang agung.

පච්චයාදිවිභාගෙහි, නයෙහි විවිධෙහි තං;

සුඛග්ගාහාය සොතූනං, සුණාථ මම භාසතො.

Melalui pembagian imbuhan dan sebagainya, dengan berbagai metode; untuk kemudahan pemahaman para pendengar, dengarkanlah ucapanku.

තත්ථ පඨමො භූවාදිගණො, දුතියො රුධාදිගණො, තතියො දිවාදිගණො, චතුත්ථො ස්වාදිගුණො, පඤ්චමො කියාදිගණො, ඡට්ඨො ගහාදිගණො, සත්තමො තනාදිගණො, අට්ඨමො චුරාදිගණො, ඉමස්මිං භගවතො පාවචනෙ අට්ඨවිධා ධාතුගණා භවන්ති. එතෙසු විකරණපච්චයවසෙන –

Di sana, pertama adalah kelompok Bhūvādi, kedua kelompok Rudhādi, ketiga kelompok Divādi, keempat kelompok Svādi, kelima kelompok Kiyādi, keenam kelompok Gahādi, ketujuh kelompok Tanādi, kedelapan kelompok Curādi; dalam ajaran Sang Buddha ini, terdapat delapan jenis kelompok akar kata. Di antara semua itu, berdasarkan imbuhan pembeda (vikaraṇapaccaya) –

භූවාදිතො අකාරො ච, සානුසාරො රුධාදිතො;

අකාරො චෙවිවණ්ණො ච, එකාරොකාරමෙව ච.

Dari Bhūvādi adalah imbuhan 'a', dan dengan anusvāra dari Rudhādi; juga huruf 'a' dan huruf 'i', serta huruf 'e' dan huruf 'o'.

යපච්චයො දිවාදිම්හා, ණු ණා උණා සුවාදිතො;

ක්‍යාදිතො පන නායෙව, ප්පණ්හා පන ගහාදිතො.

Imbuhan 'ya' dari Divādi; 'ṇu', 'ṇā', 'uṇā' dari Suvādi; sedangkan dari Kyādi hanya 'nā'; 'ppa' dan 'ṇhā' dari Gahādi.

ඔයිරා [Pg.352] තු තනාදිම්හා, ණෙ ණයා ච චුරාදිතො;

අග්ගහිතග්ගහණෙන, පච්චයා දස පඤ්ච ච.

Sedangkan 'o' dan 'yira' dari Tanādi; 'ṇe' dan 'ṇaya' dari Curādi; dengan menyertakan yang belum disebutkan, terdapat lima belas imbuhan.

හිය්‍යත්තනී සත්තමී ච, වත්තමානා ච පඤ්චමී;

චතස්සෙතා පවුච්චන්ති, සබ්බධාතුකනාමිකා.

Hiyyattanī (Imperfek), Sattamī (Optatif), Vattamānā (Presens), dan Pañcamī (Imperatif); keempat ini disebut sebagai 'sabbadhātuka'.

එතෙසු විසයෙස්වෙව, අකාරො සුද්ධකත්තරි;

අඤ්ඤත්‍ර ඛ ඡ සාදීහි, සහාපි චුපලබ්භති.

Hanya dalam cakupan ini, huruf 'a' terlihat; di tempat lain kecuali dengan kha, cha, sa, dan lainnya, ia juga ditemukan bersama dengan cu.

‘‘භවති හොති සම්භොති, ජෙති ජයති කීයති;

ඩෙති යාති ඉති එති, අවති කොති සඞ්කති.

“Bhavati, hoti, sambhoti, jeti, jayati, kīyati; ḍeti, yāti, eti, avati, koti, saṅkati.”

භික්ඛති පිවති පාති, වදෙති වදති’’ ඉති;

භූවාදිධාතුරූපානි, භවන්තීති පකාසයෙ.

“Bhikkhati, pivati, pāti, vadeti, vadati”; demikianlah bentuk-bentuk akar kata Bhūvādi, hendaknya dinyatakan.

රූපං ‘‘රුන්ධති රුන්ධීති, රුන්ධෙති පුන රුන්ධිති;

සුම්භොති’’ච්චාදීරූපානි, රුධාදීන්ති දීපයෙ.

Bentuk “rundhati, rundhīti, rundheti, dan rundhiti; sumbhoti” dan bentuk-bentuk lainnya, hendaknya diterangkan sebagai Rudhādi.

‘‘දිබ්බති සිබ්බති චෙව, යුජ්ජති විජ්ජති තථා;

ඝායති හායති’’ච්චාදි, රූපමාහු දිවාදිනං.

“Dibbati, sibbati, yujjati, vijjati, ghāyati, hāyati”, dan sebagainya, mereka menyebutnya sebagai bentuk-bentuk Divādi.

‘‘සුණොති ච සුණාති ච, වුණොති ච වුණාති ච;

පාපුණාති හිනොතී’’ති, ආදිරූපං සුවාදිනං.

“Suṇoti, suṇāti, vuṇoti, vuṇāti; pāpuṇāti, hinoti”, demikianlah bentuk awal dari Suvādi.

‘‘කිනාති ච ජිනාති ච, ධුනාති ච මුනාති ච;

අස්නාති’’ච්චාදිරූපඤ්ච, ක්‍යාදීනන්ති විභාවයෙ.

“Kināti, jināti, dhunāti, munāti; asnāti”, dan bentuk-bentuk lainnya, hendaknya dipahami sebagai Kyādi.

‘‘ඝෙප්පති පටිග්ගණ්හාති, සණ්හඤ්ච සණ්හකොති ච;

කණ්හං තණ්හා ච තිණ්හුණ්හ’’-මිච්චාදි ච ගහාදිනං.

“Gheppati, paṭiggaṇhāti, saṇha, saṇhakoti, kaṇha, taṇhā, tiṇhuṇha”, dan sebagainya adalah bentuk untuk Gahādi.

‘‘තනොති ච කරොති ච, කයිරති සනොති ච;

සක්කොත’ප්පොති පප්පොති’’-ච්චාදිරූපං තනාදිනං.

“Tanoti, karoti, kayirati, sanoti; sakkoti, appoti, pappoti”, dan sebagainya adalah bentuk dari Tanādi.

‘‘චොරෙති චොරයන්තෙ ච, චින්තෙති චින්තයන්ති ච;

මන්තෙති’’ච්චාදිකඤ්චාපි, රූපමාහු චුරාදිනං.

“Coreti, corayante, cinteti, cintayanti; manteti”, dan sebagainya, mereka menyebutnya sebagai bentuk-bentuk Curādi.

විකරණවසෙනෙවං, රූපභෙදො පකාසිතො;

ධාතූනං ධාතුභෙදාදි-කුසලස්ස මතානුගො.

Demikianlah perbedaan bentuk dinyatakan berdasarkan imbuhan pembeda; mengikuti pandangan orang yang mahir dalam pembagian akar kata.

කිරියාය [Pg.353] ධාරණතො, ධාතවො එකධා මතා;

ද්විධාපි ච පවුච්චන්ති, සකම්මාකම්මතො පන.

Karena mengandung makna tindakan, akar kata dianggap sebagai satu jenis; namun juga dinyatakan sebagai dua jenis, berdasarkan transitif (sakammaka) dan intransitif (akammaka).

තත්ථ සකම්මකා නාම, ගමිභක්ඛාදයා සියුං;

ඨාසාදයො අකම්මා ච, උපසග්ගං විනා වදෙ;

Di antaranya, yang disebut transitif adalah (akar kata) seperti gam, bhakkh, dan lainnya; sedangkan thā dan lainnya adalah intransitif, katakanlah (bila) tanpa awalan.

සකම්මකකම්මභූතො, දිවු ඉච්චාදයො පුන;

ගහෙත්වාන තිධා හොන්ති, එවඤ්චාපි විභාවයෙ.

Menjadi transitif atau intransitif, (seperti) div dan sebagainya lagi; dengan mempertimbangkan itu, mereka menjadi tiga jenis, dan demikianlah harus dijelaskan.

සකම්මකෙ ද්විධා භිත්වා, එකකම්මද්විකම්මතො;

අකම්මකෙහි සද්ධිං තෙ, තිවිධාපි භවන්ති හි.

Membagi yang transitif menjadi dua, yaitu berobjek satu dan berobjek dua; bersama dengan yang intransitif, mereka memang menjadi tiga jenis.

අකම්මකා රුතායෙව, එකකම්මා ගමාදයො;

හොන්ති ද්විකම්මකා නාම, දුහිකරවහාදයො.

Yang intransitif adalah rut dan sebagainya; yang berobjek satu adalah gam dan sebagainya; yang disebut berobjek dua adalah duh, kar, vah, dan sebagainya.

සකම්මාකම්මකත්තම්හි, ධාතූනමුපසග්ගතො;

නියමො නත්ථි සො තස්මා, න මයා එත්ථ වුච්චති.

Mengenai sifat transitif dan intransitif akar kata karena pengaruh awalan, tidak ada aturan pasti; oleh karena itu, hal itu tidak saya sebutkan di sini.

එකට්ඨානා ගමිච්චාදී, ද්විට්ඨානා භූපචාදයො;

තිට්ඨානා ස්වාදයො එවං, ඨානතොපි තිධා මතා.

Gam dan sebagainya memiliki satu tempat (penggunaan); bhū, pac, dan sebagainya memiliki dua tempat; su dan sebagainya memiliki tiga tempat; demikianlah mereka dianggap tiga jenis berdasarkan tempatnya.

ගුපාදයො නියොගෙන, ආඛ්‍යාතත්තෙ සවුද්ධිකා;

වච තුරාදයො න හි, වුද්ධිකා කාරිතං විනා;

Gup dan sebagainya secara pasti mengalami vṛddhi dalam bentuk kata kerja; vac, tur, dan sebagainya tidak mengalami vṛddhi tanpa adanya (akhiran) kausatif.

ඛි ජි ඉච්චාදයො ධාතූ, සවුද්ධාවුද්ධිකා මතා;

ඉති වුද්ධිවසෙනාපි, තිවිධො ධාතුසඞ්ගහො.

Akar kata seperti khi, ji, dan sebagainya dianggap (bisa) dengan vṛddhi atau tanpa vṛddhi; demikian pula ringkasan akar kata menjadi tiga jenis berdasarkan vṛddhi.

අලුත්තවිකරණා ච, ලුත්තවිකරණා තථා;

ලුත්තාලුත්තවිකරණා, එවම්පි තිවිධා සියුං.

(Akar kata) tanpa penghilangan tanda kelas, dengan penghilangan tanda kelas, serta dengan penghilangan dan tanpa penghilangan tanda kelas; demikian pula mereka bisa menjadi tiga jenis.

තත්‍රාලුත්තවිකරණා, ගමි රුධි දිවාදයො;

පා භාදයො ජිනිච්චාදී, කමතො ඉතරෙ සියුං.

Di antaranya, yang tanpa penghilangan tanda kelas adalah gam, rudh, div, dan sebagainya; pā, bhā, dan sebagainya (dengan penghilangan); ji dan sebagainya (dengan dan tanpa penghilangan) adalah yang lainnya secara berurutan.

සුද්ධස්සරා එකස්සරා, තථානෙකස්සරාති ච;

තිධා භවන්ති යුයාතා-පාභාලාදී කරාදයො.

Berupa vokal murni, satu suku kata, dan juga banyak suku kata; mereka menjadi tiga jenis, (seperti) i-u-yā-tā, pā-bhā-lā-ādi, (dan) kar-ādayo.

චතුධාදිනයො චාපි, ලබ්භමානවසෙන ච;

ගහෙතබ්බො නයඤ්ඤූහි, යථාවුත්තානුසාරතො.

Metode empat jenis dan sebagainya juga harus dipahami oleh para ahli metode sesuai dengan apa yang diperoleh, dengan mengikuti apa yang telah disebutkan.

පුන [Pg.354] සුද්ධස්සරා ධාතූ, එකස්සරා ච සත්තධා;

ආඉවණ්ණඋවණ්ණන්ත-එඔන්තවසා මතා.

Lagi, akar kata vokal murni dan satu suku kata dianggap memiliki tujuh jenis berdasarkan (akhiran) ā, vokal i (i, ī), vokal u (u, ū), e, dan o.

අවණ්ණිවණ්ණුවණ්ණන්තෙ-කාරන්තානං වසෙන වෙ;

අනෙකස්සරධාතූ ච, සත්තධාව පකිත්තිතා.

Berdasarkan akhiran vokal a, i, u, dan e; akar kata bersuku kata banyak juga dinyatakan memiliki tujuh jenis.

එවං පන්නරසධාපි, ධාතූනමිධ සඞ්ගහො;

තප්පභෙදං පකාසෙය්‍යුං, ඉඋඉච්චාදිනා විදූ.

Demikianlah di sini terdapat ringkasan akar kata menjadi lima belas jenis; para ahli akan menjelaskan pembagiannya dengan (contoh) i, u, dan sebagainya.

තත්‍ර ‘‘ඉගතියං, ඉ අජ්ඣයනෙ, උ සද්දෙ’’ ඉච්චෙතෙ සුද්ධස්සරා ධාතවො. යා රා ලා ඉච්චාදයො එකස්සරා ආකාරන්තා. ඛිජිනිඉච්චාදයො එකස්සරා ඉකාරන්තා. පීඉච්චාදයො එකස්සරා ඊකාරන්තා. ඛු දු කු ඉච්චාදයො එකස්සරා උකාරන්තා, භූ හූ ඉච්චාදයො එකස්සරා ඌකාරන්තා. ඛෙ ජෙ සෙ ඉච්චාදයො එකස්සරා එකාරන්තා. සො ඉච්චාදයො එකස්සරා ඔකාරන්තා.

Di antaranya, 'i' dalam arti pergi, 'i' dalam arti belajar, 'u' dalam arti suara; ini adalah akar kata vokal murni. Yā, rā, lā, dan sebagainya adalah yang satu suku kata berakhiran -ā. Khi, ji, ni, dan sebagainya adalah yang satu suku kata berakhiran -i. Pī dan sebagainya adalah yang satu suku kata berakhiran -ī. Khu, du, ku, dan sebagainya adalah yang satu suku kata berakhiran -u; bhū, hū, dan sebagainya adalah yang satu suku kata berakhiran -ū. Khe, je, se, dan sebagainya adalah yang satu suku kata berakhiran -e. So dan sebagainya adalah yang satu suku kata berakhiran -o.

කර පච සඞ්ගාම ඉච්චාදයො අනෙකස්සරා අකාරන්තා, ඔමාඉච්චාදයො අනෙකස්සරා ආකාරන්තා, සකි ඉච්චාදයො අනෙකස්සරා ඉකාරන්තා. චක්ඛී ඉච්චාදයො අනෙකස්සරා ඊකාරන්තා. අන්ධුඉච්චාදයො අනෙකස්සරා උකාරන්තා. කක්ඛූ ඉච්චාදයො අනෙකස්සරා ඌකාරන්තා. ගිලෙ මිලෙ ඉච්චාදයො අනෙකස්සරා එකාරන්තාති එවං පන්නරසවිධෙන ධාතුසඞ්ගහො.

Kara, paca, saṅgāma, dan sebagainya adalah yang bersuku kata banyak berakhiran -a; omā dan sebagainya adalah yang bersuku kata banyak berakhiran -ā; saki dan sebagainya adalah yang bersuku kata banyak berakhiran -i. Cakkhī dan sebagainya adalah yang bersuku kata banyak berakhiran -ī. Andhu dan sebagainya adalah yang bersuku kata banyak berakhiran -u. Kakkhū dan sebagainya adalah yang bersuku kata banyak berakhiran -ū. Gile, mile, dan sebagainya adalah yang bersuku kata banyak berakhiran -e; demikianlah ringkasan akar kata menjadi lima belas jenis.

අථ තෙත්තිංසවිධෙනපි ධාතුසඞ්ගහො භවති. කථං?

Kemudian, ada juga ringkasan akar kata menjadi tiga puluh tiga jenis. Bagaimana?

ධාතූ සුද්ධස්සරා චෙව, පුන චෙකස්සරාපි ච;

කකාරන්තා ඛකාරන්තා, ගන්තා ඝන්තා ච ධාතවො.

Akar kata vokal murni dan juga satu suku kata; akar kata berakhiran k, berakhiran kh, berakhiran g, dan berakhiran gh.

චකාරන්තා ඡකාරන්තා, ජන්තා ඣන්තා ච ඤන්තකා;

ටකාරන්තා ඨකාරන්තා, ඩන්තා ඪන්තා ච ණන්තකා.

Berakhiran c, berakhiran ch, berakhiran j, berakhiran jh, dan berakhiran ñ; berakhiran ṭ, berakhiran ṭh, berakhiran ḍ, berakhiran ḍh, dan berakhiran ṇ.

තන්තා චෙව තථා ථන්තා, දන්තා ධන්තා ච නන්තකා;

පන්තා ඵන්තා බකාරන්තා, භන්තා මන්තා ච යන්තකා.

Berakhiran t dan juga th, berakhiran d, berakhiran dh, dan berakhiran n; berakhiran p, berakhiran ph, berakhiran b, berakhiran bh, berakhiran m, dan berakhiran y.

රන්තා [Pg.355] ලන්තා වකාරන්තා, සන්තා හන්තා ච ළන්තකා;

ඉති තෙත්තිංසධා ඤෙය්‍යො, ධාතූනමිධ සඞ්ගහො.

Berakhiran r, berakhiran l, berakhiran v, berakhiran s, berakhiran h, dan berakhiran ḷ; demikianlah ringkasan akar kata di sini harus diketahui menjadi tiga puluh tiga jenis.

මතෙ සත්ථුස්ස ඪණළා, පදාදිම්හි න දිස්සරෙ;

තෙනෙකස්සරධාතූසු, ඪණළා න කථීයරෙ.

Menurut pandangan Sang Guru, (huruf) ḍh, ṇ, dan ḷ tidak terlihat di awal kata; oleh karena itu, dalam akar kata satu suku kata, ḍh, ṇ, dan ḷ tidak disebutkan.

ඉකාරන්තතිකාරන්ත-වසෙන තු යථාරහං;

නාමං සම්භොති ධාතූනං, ඉතිප්පච්චයයොගතො.

Nama akar kata terbentuk sesuai kelayakannya berdasarkan akhiran vokal i dan ti, melalui penggabungan dengan partikel 'iti'.

පචිභික්ඛිඡිදිඛාදි, කරොති භවති ගමි;

ගතිගච්ඡතිහොතීති, ආදිවොහාරමුද්ධරෙ.

(Contohnya) paci, bhikkhi, chidi, khādi; karoti, bhavati, gami; gati, gacchati, hoti—demikianlah ungkapan-ungkapan tersebut harus dikemukakan.

එවං තෙත්තිංසභෙදෙහි ගහිතෙසු නිඛිලෙසු ධාතූසු –

Demikianlah, ketika seluruh akar kata diambil dalam tiga puluh tiga pembagian ini—

සහහිංසඊහවසා, සීහසද්දගතිං වදෙ;

සහනතො හනනතො, සීහොති හි ගරූ වදුං.

Berdasarkan (akar kata) sah (menahan), hiṃs (menyakiti/membunuh), dan īh (berusaha), katakanlah asal-usul kata 'sīha' (singa); karena menahan (sahanato) dan membunuh (hananato), maka para guru menyebutnya 'sīha'.

තථා හි සීහො වාතාතපාදිපරිස්සයම්පි සහති, ‘‘කිං මෙ බහූහි ඝාටිතෙහී’’ති අත්තනො ගොචරත්ථාය ඛුද්දකෙ පාණෙ අගණ්හන්තො, ‘‘මාහං ඛුද්දකෙ පාණෙ විසමගතෙ සඞ්ඝාතං ආපාදෙසී’’ති අනුද්දයවසෙන සහිතබ්බෙ ඛුද්දකසත්තෙපි සහති. හිංසිතබ්බෙ පන කායූපපන්නෙ සූකරමහිංසාදයො සත්තෙ හිංසති, තස්මාපි ‘‘සීහො’’ති වුච්චති. යථා පන කන්තනට්ඨෙන ආදිඅන්තවිපල්ලාසතො තක්කං වුච්චති, එවං හිංසනට්ඨෙනපි සීහොති වෙදිතබ්බො. අථ වා සබ්බිරියාපථෙසු දළ්හවීරියත්තා සුට්ඨු ඊහතීති සීහො. වුත්තඤ්හි –

Karena singa menahan (sahati) bahaya seperti angin dan panas matahari; dengan berpikir "Apa gunanya bagiku membunuh banyak (makhluk)?", ia tidak menangkap makhluk-makhluk kecil untuk makanannya; karena kasih sayang ia membiarkan (sahati) makhluk-makhluk kecil yang harus dibiarkan agar ia tidak mencelakai makhluk kecil yang berada di jalannya. Namun, terhadap hewan yang layak dibunuh seperti babi, kerbau, dan sebagainya yang mendekat, ia membunuhnya (hiṃsati), karena itulah ia disebut "sīha". Sebagaimana kata "takka" disebut karena arti "memotong" (kantana) dengan penukaran huruf awal dan akhir, demikian pula kata "sīha" harus dipahami dalam arti "membunuh" (hiṃsana). Atau, karena ia berusaha (īhati) dengan sangat baik dengan semangat yang kokoh dalam semua posisi tubuh, maka ia disebut "sīha". Sebab telah dikatakan—

‘‘යථා සීහො මිගරාජා, නිසජ්ජට්ඨානචඞ්කමෙ;

අලීනවීරියො හොති, පග්ගහිතමනො සදා’’ති.

“Bagaikan singa, raja para hewan, dalam posisi duduk, berdiri, atau berjalan; ia memiliki semangat yang tidak kendor, pikirannya selalu teguh.”

අපරො නයො –

Metode lainnya—

සහනා ච හිංසනා ච, තථා සීඝජවත්තතො;

සීහො ඉච්චපි භාසෙය්‍ය, සක්‍යසීහස්ස සාසනෙ.

Karena menanggung dan menghancurkan, serta karena kecepatan geraknya; ia disebut 'singa' (sīha), dalam ajaran Singa dari suku Sakya.

වුත්තඤ්හි [Pg.356] සුත්තනිපාතට්ඨකථායං ‘‘සහරා ච හනනා ච සීඝජවත්තා ච සීහො’’ති.

Sebab telah dikatakan dalam Komentar Sutta Nipāta: “Karena menanggung (saharā), menghancurkan (hananā), dan bergerak cepat, maka disebut ‘singa’ (sīho).”

ඉදානි තදත්ථුද්ධාරො වුච්චතෙ, සීහසද්දො ‘‘සීහො භික්ඛවෙ මිගරාජා’’තිආදීසු මිගරාජෙ ආගතො. ‘‘අථ ඛො සීහො සෙනාපති යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමී’’තිආදීසු පඤ්ඤත්තියං. ‘‘සීහොති ඛො භික්ඛවෙ තථාගතස්සෙතං අධිවචනං අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්සා’’තිආදීසු තථාගතෙ. තත්ථ තථාගතෙ සදිසකප්පනාය ආගතො.

Sekarang, penjelasan maknanya disebutkan: kata ‘singa’ muncul sebagai raja binatang dalam (kalimat) seperti: “Para bhikkhu, singa adalah raja binatang.” Muncul sebagai nama diri (konsep) dalam (kalimat) seperti: “Kemudian Jenderal Sīha mendekat ke tempat Sang Buddha berada.” Muncul sebagai sebutan bagi Tathāgata dalam (kalimat) seperti: “Para bhikkhu, ‘singa’ adalah sebutan bagi Tathāgata, Sang Arahat, Yang Telah Sadar Sempurna.” Di sana, kata tersebut merujuk pada Tathāgata melalui perbandingan keserupaan.

එත්ථෙතං වුච්චති –

Mengenai hal ini, dikatakan:

සීහෙ පඤ්ඤත්තියඤ්චාපි, බුද්ධෙ අප්පටිපුග්ගලෙ;

ඉමෙසු තීසු අත්ථෙසු, සීහසද්දො පවත්තති.

Kata ‘singa’ digunakan dalam tiga arti ini: singa (binatang), sebagai nama diri (konsep), dan pada Buddha yang tak tertandingi.

රූපිරුප්පතිධාතූහි, රූපසද්දගතිං වදෙ;

‘‘රූපයති රුප්පතී’’ති, වත්වා නිබ්බචනද්වයං.

Dari akar kata rūp dan rupp, hendaklah seseorang menyatakan asal mula kata ‘rūpa’; dengan menyebutkan dua asal-usul kata (nibbacana): “rūpayati” (menampakkan) dan “ruppati” (terganggu/hancur).

වුත්තඤ්හෙතං ගරූහි ‘‘රූපයතීති රූපං, වණ්ණවිකාරං ආපජ්ජමානං හදයඞ්ගතභාවං පකාසෙතීති අත්ථො’’ති. වුත්තම්පි චෙතං ‘‘රූපන්ති කෙනට්ඨෙන රූපං? රුප්පනට්ඨෙනා’’ති. භගවතා පනෙතං වුත්තං ‘‘කිඤ්ච භික්ඛවෙ රූපං වදෙථ, රුප්පතීති ඛො භික්ඛවෙ තස්මා රූපන්ති වුච්චති. කෙන රුප්පති, සීතෙනපි රුප්පතී’’ති විත්ථාරො. අත්ථුද්ධාරො පනස්ස හෙට්ඨා වුත්තොව.

Sebab hal ini telah dikatakan oleh para guru: “‘Rūpa’ berarti ‘rūpayati’ (ia menampakkan), maknanya adalah ia mengungkapkan keadaan yang ada di dalam hati dengan mengalami perubahan warna.” Dan ini juga telah dikatakan: “Disebut ‘rūpa’ dalam arti apa? Dalam arti terganggu (ruppana).” Namun, Sang Buddha telah bersabda: “Dan apakah, para bhikkhu, yang kalian sebut sebagai rūpa? Para bhikkhu, ia disebut rūpa karena ia terganggu. Terganggu oleh apa? Terganggu oleh dingin...” dan seterusnya secara lengkap. Penjelasan maknanya telah disebutkan di atas.

පසවතෙමනත්ථෙන, ධාතුනා උදිනා පන;

සමුද්දසද්දනිප්ඵත්තිං, වදෙය්‍ය මතිමා නරො.

Orang yang bijaksana hendaklah menyatakan asal mula kata ‘samudra’ dari akar kata ‘pasu’ (menghasilkan) dalam arti mengalir (mana) dan dari kata ‘uda’ (air).

එත්ථ [Pg.357] හි සමුද්දොති අට්ඨහි අච්ඡරියබ්භුතධම්මෙහි සමන්නාගතත්තා සමුද්දති අත්තසන්නිස්සිතානං මච්ඡමකරාදීනං පීතිසොමනස්සං පසවති ජනෙතීති සමුද්දො. අයමස්මාකං ඛන්ති. අට්ඨකථාචරියා පන ‘‘සමුද්දනට්ඨෙන සමුද්දො, කිලෙදනට්ඨෙන තෙනමනට්ඨෙනාති වුත්තං හොතී’’ති වදන්ති. මිලින්දපඤ්හෙ පන ආයස්මා නාගසෙනො ‘‘භන්තෙ නාගසෙන සමුද්දො සමුද්දොති වුච්චති, කෙන කාරණෙන ආපං උදකං සමුද්දොති වුච්චතී’’ති මිලින්දෙන රඤ්ඤා පුට්ඨො ආහ ‘‘යත්තකං මහාරාජ උදකං, තත්තකං ලොණං, යත්තකං ලොණං, තත්තකං උදකං, උදකසමත්තා සමුද්දොති වුච්චතී’’ති. තදා රඤ්ඤා මිලින්දෙන ‘‘කල්ලොසි භන්තෙ නාගසෙනා’’ති වුත්තං. එත්ථ හි සමං උදකෙන ලොණං එත්ථාති සමුද්දොති නිබ්බචනං වෙදිතබ්බං ‘‘නීලොද’’න්තිආදීසු විය. තත්ථ භදන්තනාගසෙනමතඤ්ච අම්හාකං මතඤ්ච පකතිසමුද්දං සන්ධාය වුත්තත්තා න විරුජ්ඣති, අට්ඨකථාචරියානං මතම්පි ‘‘තණ්හාසමුද්දො’’ති ච ‘‘සමුද්දොපෙසො’’ති ච ආගතානි සමුද්දසරික්ඛකානි ච තණ්හාචක්ඛුසොතාදීනි සන්ධාය වුත්තත්තා න විරුජ්ඣතීති දට්ඨබ්බං.

Dalam hal ini, ‘samuddo’ (samudra) disebut demikian karena ia memiliki delapan sifat yang luar biasa dan menakjubkan, serta ia menghasilkan (pasavati) atau menimbulkan kegembiraan dan sukacita bagi ikan, buaya, dan makhluk lain yang bergantung padanya. Ini adalah pandangan kami. Namun, para guru komentator berkata: “Disebut samudda dalam arti meluap (samuddana), dalam arti membasahi (kiledana), dan dalam arti menahan (tenamana).” Dalam Milindapañha, Yang Ariya Nāgasena, ketika ditanya oleh Raja Milinda: “Bhante Nāgasena, yang disebut samudda, samudda, karena alasan apa air disebut samudda?”, menjawab: “Sebanyak apa pun airnya, Baginda, sebanyak itu pula garamnya; sebanyak apa pun garamnya, sebanyak itu pula airnya. Karena kesetaraan dengan air (udakasamattā), maka disebut samudda.” Saat itu Raja Milinda berkata: “Anda benar, Bhante Nāgasena.” Di sini, definisi (nibbacana) samudda harus dipahami sebagai “garam yang setara (sama) dengan air di dalamnya,” seperti dalam kata ‘nīloda’ (air biru) dan sebagainya. Mengenai hal itu, pandangan Yang Mulia Nāgasena dan pandangan kami tidaklah bertentangan karena merujuk pada samudra alami (fisik); pandangan para guru komentator pun tidak bertentangan karena merujuk pada samudra nafsu keinginan (taṇhāsamuddo) dan organ indra seperti mata, telinga, dsb., yang serupa dengan samudra, sebagaimana muncul dalam (kalimat) “ia adalah samudra (samuddopeso).”

ඛාදධාතුවසා චාපි, ඛනුධාතුවසෙන වා;

ඛනිතො වාපි ධාතුම්හා, ධාතො ඛංපුබ්බතොපි වා;

ඛන්ධසද්දස්ස නිප්ඵත්තිං, සද්දක්ඛන්ධවිදූ වදෙ.

Pakar dalam kata ‘khandha’ (kelompok/agregat) hendaklah menyatakan asal mula kata ‘khandha’ berdasarkan akar kata ‘khād’ (mengunyah), atau berdasarkan akar kata ‘khanu’ (menggali), atau dari akar kata ‘khani’, atau dari akar kata ‘dhā’ yang didahului oleh ‘khaṃ’.

තත්ථ ‘‘සංඛිත්තෙන පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධාපි දුක්ඛා’’ති වචනතො සයම්පි දුක්ඛධම්මොයෙව සමානො ජාතිජරාබ්‍යාධිමරණදුක්ඛාදීහි අනෙකෙහි දුක්ඛෙහි ඛජ්ජති ඛාදියතීති ඛන්ධො, තෙහෙව දුක්ඛෙහි ඛඤ්ඤති අවදාරියතීතිපි ඛන්ධො, ඛනියති පරිඛඤ්ඤතීතිපි ඛන්ධො, අත්තෙන වා අත්තනියෙන වා තුච්ඡත්තා ඛං සුඤ්ඤාකාරං ධාරෙතීතිපි ඛන්ධො, රූපක්ඛන්ධාදි. අත්ථුද්ධාරතො පන –

Di sana, berdasarkan sabda: “Singkatnya, lima kelompok kemelekatan adalah penderitaan,” (khandha) itu sendiri merupakan fenomena penderitaan (dukkhadhamma) yang dikunyah atau dimakan (khādiyatī) oleh berbagai penderitaan seperti kelahiran, penuaan, penyakit, dan kematian; atau ia disebut khandha karena digali atau dihancurkan (khaññati) oleh penderitaan yang sama; atau ia disebut khandha karena digali (khaniyati); atau ia disebut khandha karena mengandung (dhāreti) kekosongan atau bentuk hampa (khaṃ) karena ia kosong dari diri atau milik diri, (seperti) kelompok materi (rūpakkhandha) dan sebagainya. Namun, berdasarkan penjelasan maknanya:

ඛන්ධසද්දො [Pg.358] රාසිගුණ-පණ්ණත්තීසු ච රූළ්හියං;

කොට්ඨාසෙ චෙව අංසෙ ච, වත්තතීති විභාවයෙ.

Hendaklah dijelaskan bahwa kata ‘khandha’ digunakan untuk (makna) tumpukan, kualitas (kebajikan), konsep, penggunaan umum (idiomatis), bagian, dan juga bahu.

වුත්තඤ්හෙතං සම්මොහවිනොදනියං විභඞ්ගට්ඨකථායං – ඛන්ධසද්දො සම්බහුලෙසු ඨානෙසු නිපතති රාසිම්හි ගුණෙ පණ්ණත්තියං රූළ්හියන්ති. ‘‘සෙය්‍යථාපි භික්ඛවෙ මහාසමුද්දෙ න සුකරං උදකස්ස පමාණං ගහෙතුං ‘‘එත්තකානි උදකාළ්හකානී’ති වා ‘එත්තකානි උදකාළ්හකසතානී’ති වා ‘එත්තකානි උදකාළ්හකසහස්සානී’ති වා ‘එත්තකානි උදකාළ්හකසතසහස්සානී’ති වා, අථ ඛො අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යො අප්පමෙය්‍යො මහාඋදකක්ඛන්ධොත්වෙව සඞ්ඛං ගච්ඡතී’’තිආදීසු හි රාසිතො ඛන්ධො නාම. න හි පරිත්තකං උදකං උදකක්ඛන්ධොති වුච්චති, බහුකමෙව වුච්චති, තථා න පරිත්තකං රජො රජක්ඛන්ධො, න අප්පමත්තකා ගාවො ගවක්ඛන්ධො, න අප්පමත්තකං බලං බලක්ඛන්ධො, න අප්පමත්තකං පුඤ්ඤං පුඤ්ඤක්ඛන්ධොති වුච්චති. බහුකමෙව හි රජො රජක්ඛන්ධො, බහුකා ච ගවාදයො ගවක්ඛන්ධො, බලක්ඛන්ධො, පුඤ්ඤක්ඛන්ධොති වුච්චන්ති. ‘‘සීලක්ඛන්ධො සමාධික්ඛන්ධො’’තිආදීසු පන ගුණතො ඛන්ධො නාම. ‘‘අද්දසා ඛා භගවා මහන්තං දාරුක්ඛන්ධං ගඞ්ගාය නදියා සොතෙන වුය්හමාන’’න්ති එත්ථ පණ්ණත්තිතො ඛන්ධො නාම. ‘‘යං චිත්තං මනො මානසං…පෙ… විඤ්ඤාණං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො’’තිආදීසු රූළ්හීතො ඛන්ධො නාම. ස්වායමිධ රාසිතො අධිප්පෙතො. අයඤ්හි ඛන්ධට්ඨො නාම පිණ්ඩට්ඨො පූගට්ඨො ඝටට්ඨො රාසට්ඨො, තස්මා රාසිලක්ඛණා ඛන්ධාති වෙදිතබ්බා. කොට්ඨාසට්ඨාතිපි වත්තුං වට්ටති. ලොකස්මිඤ්හි ඉණං ගහෙත්වා චොදියමානා ‘‘ද්වීහි ඛන්ධෙහි දස්සාම, තීහි ඛන්ධෙහි දස්සාමා’’ති [Pg.359] වදන්ති. ඉති කොට්ඨාසලක්ඛණා ඛන්ධාතිපි වත්තුං වට්ටති. එවමෙත්ථ ‘‘රූපක්ඛන්ධොති රූපරාසි රූපකොට්ඨාසො, වෙදනාක්ඛන්ධොති වෙදනාරාසි වෙදනාකොට්ඨාසො’’ති ඉමිනා නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. ‘‘ඛන්ධෙ භාරං. ඛන්ධතො ඔතාරෙති, මහාහනුසභක්ඛන්ධො’’තිආදීසු පන අංසො ‘‘ඛන්ධො’’ති වුච්චති.

Sebab hal ini telah dikatakan dalam Sammohavinodanī, Komentar Vibhaṅga: “Kata ‘khandha’ muncul dalam banyak tempat untuk tumpukan (rāsi), kualitas (guṇa), konsep (paññatti), dan penggunaan umum (rūḷhi).” Dalam (kalimat) seperti: “Para bhikkhu, seperti halnya di samudra luas tidaklah mudah untuk mengambil ukuran airnya sebagai ‘sekian banyak āḷhaka air’... sebaliknya ia hanya disebut sebagai ‘tumpukan air yang sangat besar (mahāudakakkhandha)’ yang tak terhitung dan tak terukur,” maka ia disebut khandha berdasarkan arti tumpukan (rāsi). Sebab, sedikit air tidak disebut ‘tumpukan air’ (udakakkhandha), hanya yang banyak yang disebut demikian; demikian pula sedikit debu bukan ‘tumpukan debu’ (rajakkhandha), sedikit sapi bukan ‘kelompok sapi’ (gavakkhandha), sedikit tentara bukan ‘pasukan’ (balakkhandha), sedikit jasa bukan ‘tumpukan jasa’ (puññakkhandha). Hanya debu yang banyak disebut rajakkhandha, dan sapi yang banyak dsb. disebut gavakkhandha, balakkhandha, puññakkhandha. Namun, dalam (kalimat) seperti “sīlakkhandho (kelompok moralitas), samādhikkhandho (kelompok konsentrasi),” ia disebut khandha berdasarkan arti kualitas (kebajikan). Dalam (kalimat): “Sang Bhagavan melihat sebuah batang kayu besar (dārukkhandha) yang hanyut terbawa arus sungai Gangga,” ia disebut khandha berdasarkan arti konsep. Dalam (kalimat): “Apa pun itu pikiran, batin, kesadaran... kelompok kesadaran (viññāṇakkhandha),” ia disebut khandha berdasarkan penggunaan umum. Dan di sini, yang dimaksud adalah arti tumpukan (rāsi). Sebab arti ‘khandha’ ini adalah arti gumpalan, arti kumpulan, arti perhimpunan, arti tumpukan; oleh karena itu khandha harus dipahami dengan ciri tumpukan. Dapat juga dikatakan dalam arti ‘bagian’ (koṭṭhāsa). Sebab di dunia ini, orang-orang yang ditagih hutangnya berkata: “Kami akan membayar dalam dua bagian (khandha), kami akan membayar dalam tiga bagian.” Jadi, khandha juga dapat dikatakan memiliki ciri bagian. Dengan demikian di sini, makna harus dipahami dengan cara ini: “‘rūpakkhandha’ berarti tumpukan materi atau bagian materi; ‘vedanākkhandha’ berarti tumpukan perasaan atau bagian perasaan.” Namun, dalam (kalimat) seperti: “Beban di bahu (khandha). Menurunkan dari bahu. Bahu sapi jantan yang besar,” maka bahu disebut ‘khandha’.

ආපුබ්බයතතො චාපි, ආයූපපදතො පුන;

තනුතො තනිතො වාපි, ආයතනරවො ගතො.

Kata ‘āyatana’ berasal dari (akar kata) ‘yata’ yang didahului oleh ‘ā’, kemudian dari kata ‘āyu’ (usia/hidup) yang ditambahkan padanya, atau juga dari ‘tanu’ (luas) atau ‘tani’.

වුත්තම්පි චෙතං – ආයතනතො, ආයානං වා තනනතො, ආයතස්ස ච නයනතො ආයතනන්ති වෙදිතබ්බං. චක්ඛු රූපාදීසු හි තංතංද්වාරාරම්මණා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා සෙන සෙන අනුභවනාදිකිච්චෙන ආයතන්ති උට්ඨහන්ති ඝටන්ති වායමන්තීති වා වුත්තං හොති. තෙ ච පන ආයභූතෙ ධම්මෙ එතානි තනන්ති විත්ථාරෙන්තීති වුත්තං හොති. ඉදඤ්ච අනමතග්ගෙ සංසාරෙ පවත්තං අතීව ආයතං සංසාරදුක්ඛං යාව න නිවත්තති, තාව නයන්ති, පවත්තයන්තීති වුත්තං හොති. ඉති සබ්බෙපිමෙ ධම්මා ආයතනතො, ආයානං වා තනනතො, ආයතස්ස ච නයනතො ආයතනන්ති වුච්චන්ති.

Telah dikatakan juga bahwa—suatu 'landasan' (āyatana) harus dipahami dari segi landasan itu sendiri, atau dari pembentangan (tanana) hasil (āya), atau dari penuntunan (nayana) terhadap apa yang membentang (āyata). Sebab pada mata dan objek-objek lainnya, keadaan-keadaan mental (citta-cetasika) muncul (uṭṭhahanti), berusaha (ghaṭanti), atau berupaya (vāyamanti) melalui pintu dan objeknya masing-masing dengan fungsi-fungsi seperti mengalami dan sebagainya; inilah yang dimaksud dengan istilah 'landasan' (āyatana). Lebih lanjut, dikatakan bahwa landasan-landasan tersebut membentangkan atau memperluas (tananti) keadaan-keadaan yang merupakan hasil (āyabhūte dhamme) tersebut. Dan juga, dikatakan bahwa landasan-landasan tersebut menuntun (nayanti) atau menjalankan penderitaan samsara yang sangat panjang (āyata) yang berlangsung dalam samsara yang tanpa akhir yang diketahui (anamatagga) ini selama ia belum berhenti. Jadi, semua keadaan ini disebut 'landasan' (āyatana) dari segi landasannya sendiri, atau dari pembentangan hasil, atau dari penuntunan terhadap apa yang panjang.

අපිච නිවාසට්ඨානට්ඨෙන ආකරට්ඨෙන සමොසරණට්ඨානට්ඨෙන සඤ්ජාතිදෙසට්ඨෙන කාරණට්ඨෙන ආයතනං වෙදිතබ්බං. තථා හි ‘‘ලොකෙ ඉස්සරායතනං වාසුදෙවායතන’’න්තිආදීසු නිවාසට්ඨානං ආයතනන්ති වුච්චති. ‘‘සුවණ්ණායතනං රජතායතන’’න්තිආදීසු ආකරො, සාසනෙ පන ‘‘මනොරමෙ ආයතනෙ, සෙවන්ති නං විහඞ්ගමා’’තිආදීසු සමොසරණට්ඨානං[Pg.360]. ‘‘දක්ඛිණාපථො ගුන්නං ආයතන’’න්තිආදීසු සඤ්ජාතිදෙසො. ‘‘තත්‍ර තත්‍රෙව සක්ඛිභබ්බතං පාපුණාති සති සතිආයතනෙ’’තිආදීසු කාරණං.

Selain itu, landasan (āyatana) harus dipahami dalam arti tempat kediaman, arti tambang (sumber), arti tempat pertemuan, arti tempat kelahiran, dan arti sebab. Sebagaimana dalam ungkapan seperti 'issarāyatana' (tempat kediaman penguasa), 'vāsudevāyatana' (tempat kediaman Vasudeva), dan sebagainya, tempat kediaman disebut sebagai landasan. Dalam ungkapan seperti 'suvaṇṇāyatana' (tambang emas), 'rajatāyatana' (tambang perak), dan sebagainya, berarti tambang. Sedangkan dalam ajaran (Sāsana), dalam ungkapan seperti 'manorame āyatane, sevanti naṃ vihaṅgamā' (di tempat pertemuan yang menyenangkan, burung-burung mendatanginya), dan sebagainya, berarti tempat pertemuan. Dalam ungkapan seperti 'dakkhiṇāpatho gunnaṃ āyatanaṃ' (wilayah selatan adalah tempat kelahiran sapi), dan sebagainya, berarti tempat kelahiran. Dalam ungkapan seperti 'tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati satiāyatane' (ia mencapai kemampuan sebagai saksi di sana-sini jika sebabnya ada), dan sebagainya, berarti sebab.

චක්ඛුආදීසු චාපි චිත්තචෙතසිකා ධම්මා නිවසන්ති තදායත්තවුත්තිතායාති චක්ඛාදයො ච නෙසං නිවාසට්ඨානං. චක්ඛාදීසු තෙ ආකිණ්ණා තන්නිස්සිතත්තා තදාරම්මණත්තා චාති චක්ඛාදයො ච නෙසං ආකරො. චක්ඛාදයො ච නෙසං සමොසරණට්ඨානං තත්ථ තත්ථ ද්වාරාරම්මණවසෙන සමොසරණතො. චක්ඛාදයො ච නෙසං සඤ්ජාතිදෙසො තන්නිස්සයාරම්මණභාවෙන තත්ථෙව උප්පත්තිතො, චක්ඛාදයො ච නෙසං කාරණං තෙසං අභාවෙ අභාවතො. ඉති නිවාසට්ඨානට්ඨෙන ආකරට්ඨෙන සමොසරණට්ඨානට්ඨෙන සඤ්ජාතිදෙසට්ඨෙන කාරණට්ඨෙනාති ඉමෙහි කාරණෙහි එතෙ ධම්මා ආයතනන්ති වුච්චන්ති, තස්මා යථාවුත්තෙනත්ථෙන චක්ඛු ච තං ආයතනඤ්චාති චක්ඛායතනං…පෙ… ධම්මා ච තෙ ආයතනඤ්චාති ධම්මායතනන්ති එවං තාවෙත්ථ අත්ථතො විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයොති. ඉච්චෙවං –

Pada mata dan sebagainya pun, keadaan-keadaan mental berdiam di sana karena keberlangsungannya bergantung pada hal-hal tersebut; maka mata dan sebagainya adalah tempat kediaman mereka. Keadaan-keadaan tersebut tersebar di dalam mata dan sebagainya karena bersandar padanya dan menjadikannya sebagai objek; maka mata dan sebagainya adalah tambang (sumber) mereka. Mata dan sebagainya adalah tempat pertemuan mereka karena mereka berkumpul di sana melalui pintu dan objeknya masing-masing. Mata dan sebagainya adalah tempat kelahiran mereka karena mereka muncul tepat di sana dengan menjadi landasan tumpuan dan objeknya. Dan mata dan sebagainya adalah sebab mereka karena jika mata dan sebagainya tidak ada, maka mereka pun tidak ada. Demikianlah, karena alasan-alasan ini—sebagai tempat kediaman, tambang, tempat pertemuan, tempat kelahiran, dan sebab—keadaan-keadaan ini disebut landasan (āyatana). Oleh karena itu, berdasarkan arti yang telah disebutkan, mata itu sendiri adalah landasan, sehingga disebut landasan-mata (cakkhāyatana)... dan seterusnya... fenomena itu sendiri adalah landasan, sehingga disebut landasan-fenomena (dhammāyatana). Demikianlah pertama-tama keputusan mengenai arti di sini harus dipahami. Dengan demikian—

නිවාසො ආකරො චෙව, ජාතිදෙසො ච කාරණං;

සමොසරණට්ඨානඤ්ච, වුච්චතා’යතනං ඉති;

Tempat kediaman, tambang, tempat kelahiran, dan sebab, serta tempat pertemuan; itulah yang disebut sebagai 'landasan' (āyatana).

විදිවිදෙහි ධාතූහි, අකාරපුබ්බකෙහි වා;

අන්තවිරහිතසද්දූ-පපදෙන ජුනාපි වා.අවිජ්ජාසද්දනිප්ඵත්ති, දීපෙතබ්බා සුධීමතා.

Melalui akar kata 'vid' dalam berbagai maknanya, baik dengan awalan huruf 'a', maupun dengan kata 'anta-virahita' (tanpa akhir) sebagai awalan, atau dengan huruf 'ju' (lari); pembentukan kata 'avijjā' (ketidaktahuan) harus diterangkan oleh orang yang bijaksana.

එත්ථ පූරෙතුං අයුත්තට්ඨෙන කායදුච්චරිතාදි අවින්දියං නාම, අලද්ධබ්බන්ති අත්ථො, තං අවින්දියං වින්දතීති අවිජ්ජා, තබ්බිපරීතතො කායසුචරිතාදි වින්දියං නාම, තං වින්දියං න වින්දතීති අවිජ්ජා. ඛන්ධානං රාසට්ඨං, ආයතනානං ආයතනට්ඨං, ධාතූනං සුඤ්ඤට්ඨං, සච්චානං තථට්ඨං, ඉන්ද්‍රියානං අධිපතියට්ඨං අවිදිතං කරොතීති [Pg.361] අවිජ්ජා. දුක්ඛාදීනං පීළනාදිවසෙන වුත්තං චතුබ්බිධං අත්ථං අවිදිතං කරොතීති අවිජ්ජා, අන්තවිරහිතෙ සංසාරෙ සබ්බභවයොනිගතිවිඤ්ඤාණට්ඨිතිසත්තාවාසෙසු සත්තෙ ජවාපෙතීති අවිජ්ජා, පරමත්ථතො අවිජ්ජමානෙසු ඉත්ථිපුරිසාදීසු ජවති, විජ්ජමානෙසුපි ඛන්ධාදීසු න ජවතීති අවිජ්ජා.

Dalam hal ini, apa yang tidak patut ditemukan (avindiya) karena tidak layak untuk dipenuhi, seperti perilaku buruk melalui tubuh dan sebagainya—artinya tidak patut diperoleh—ia menemukan (vindati) hal yang tidak patut ditemukan itu, maka disebut 'avijjā'. Sebaliknya, apa yang patut ditemukan (vindiya), seperti perilaku baik melalui tubuh dan sebagainya, ia tidak menemukan (na vindati) hal yang patut ditemukan itu, maka disebut 'avijjā'. Ia membuat tidak diketahuinya (aviditaṃ karoti) arti tumpukan dari gugusan (khandha), arti landasan dari landasan (āyatana), arti kekosongan dari unsur (dhātu), arti kebenaran dari kebenaran (sacca), dan arti dominasi dari indria (indriya), maka disebut 'avijjā'. Ia membuat tidak diketahuinya empat macam arti dari penderitaan dan sebagainya yang dinyatakan sebagai penindasan dan seterusnya, maka disebut 'avijjā'. Ia membuat makhluk-makhluk berlari (javāpeti) dalam samsara yang tanpa akhir (antavirahita) di segala alam kehidupan, asal kelahiran, tujuan, tempat berdiamnya kesadaran, dan tempat tinggal makhluk-makhluk, maka disebut 'avijjā'. Ia berlari (javati) pada hal-hal yang secara mutlak tidak ada seperti 'wanita', 'pria', dan sebagainya; namun tidak berlari pada hal-hal yang ada seperti gugusan dan sebagainya, maka disebut 'avijjā'.

යං පන අට්ඨකථායං ‘‘අපිච චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං වත්ථාරම්මණපටිච්චසමුප්පාදපටිච්චසමුප්පන්නා නං ධම්මානං ඡාදනතොපි අවිජ්ජා’’ති වුත්තං, එතං න සද්දත්ථතො වුත්තං, අථ ඛො අවිජ්ජාය ඡාදනකිච්චත්තා වුත්තං. තථා හි අභිධම්මටීකායං ඉදං වුත්තං –

Adapun yang dinyatakan dalam Kitab Komentar: 'Selain itu, disebut avijjā juga karena ia menyelimuti (chādana) keadaan-keadaan seperti kesadaran mata dan sebagainya, landasannya, objeknya, hukum sebab-musabab yang saling bergantungan (paṭiccasamuppāda), dan hal-hal yang muncul dari sebab-musabab yang saling bergantungan (paṭiccasamuppanna)', hal ini tidak dinyatakan berdasarkan arti harfiah katanya, melainkan dinyatakan berdasarkan fungsi penyelimutan dari avijjā tersebut. Sebagaimana yang disebutkan dalam Sub-komentar Abhidhamma—

‘‘බ්‍යඤ්ජනත්ථං දස්සෙත්වා සභාවත්ථං දස්සෙතුං ‘අපිචා’තිආදිමාහ, චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං වත්ථාරම්මණානි ‘ඉදං වත්තු, ඉදමාරම්මණ’න්ති අවිජ්ජාය ඤාතුං න සක්කාති අවිජ්ජා තප්පටිච්ඡාදිකා වුත්තා, වත්ථාරම්මණසභාවච්ඡාදනතො එව අවිජ්ජාදීනං පටිච්චසමුප්පාදභාවස්ස, ජරාමරණාදීනං පටිච්චසමුප්පන්නභාවස්ස ච ඡාදනතො පටිච්චසමුප්පාදපටිච්චසමුප්පන්නඡාදනං වෙදිතබ්බන්ති. තත්ථ දුග්ගතිගාමිකම්මස්ස විසෙසප්පච්චයත්තා අවිජ්ජා ‘අවින්දියං වින්දතී’ති වුත්තා, තථා විසෙසපච්චයො වින්දනීයස්ස න හොතීති ‘වින්දියං න වින්දතී’ති ච, අත්තනිස්සිතානං චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං පවත්තාපනං උප්පාදනං ආයතනං, සම්මොහභාවෙනෙව අනභිසමයභූතත්තා ‘අවිදිතං අඤ්ඤාතං කරොති, අන්තවිරහිතෙ ජවාපෙතී’ති වණ්ණාගමවිපරියායවිකාරවිනාසධාතුඅත්ථවිසෙසයොගෙහි පඤ්චවිධස්ස නිරුත්තිලක්ඛණස්ස වසෙන තීසුපි පදෙසු අකාරවිකාරජකාරෙ ගහෙත්වා අඤ්ඤෙසං වණ්ණානං ලොපං කත්වා ජකාරස්ස ච දුතියස්ස ආගමං කත්වා අවිජ්ජාති වුත්තා’’ති.

“Setelah menunjukkan arti secara harfiah, untuk menunjukkan arti secara hakiki, ia mengatakan ‘apica’ (dan juga) dan seterusnya. Landasan dan objek dari kesadaran mata dan sebagainya tidak dapat diketahui dengan avijjā sebagai ‘ini landasannya, ini objeknya’, maka avijjā disebut sebagai penyelimutnya. Karena menyelimuti hakikat landasan dan objek, serta menyelimuti status avijjā dan sebagainya sebagai hukum sebab-musabab yang saling bergantungan, serta status penuaan, kematian, dan sebagainya sebagai hal yang muncul dari sebab-musabab yang saling bergantungan, maka penyelimutan terhadap hukum sebab-musabab yang saling bergantungan dan hal yang muncul darinya harus dipahami. Di sana, karena merupakan sebab khusus bagi perbuatan yang menuntun ke alam rendah, avijjā dikatakan ‘menemukan apa yang tidak patut ditemukan’; demikian pula, karena ia bukan merupakan sebab khusus bagi apa yang patut ditemukan, ia dikatakan ‘tidak menemukan apa yang patut ditemukan’. Landasan (āyatana) adalah penggerak atau pemuncul kesadaran mata dan sebagainya yang bersandar padanya. Karena tidak adanya penembusan (anabhisamaya) semata-mata karena keadaan kebingungan, dikatakan ‘ia membuat tidak diketahui atau tidak dipahami, dan membuat berlari dalam (samsara) yang tanpa akhir’. Melalui penerapan lima macam ciri linguistik (nirutti) yaitu penambahan huruf (vaṇṇāgama), perubahan huruf (vipariyāya), modifikasi huruf (vikāra), penghilangan huruf (vināsa), dan hubungan dengan arti akar kata (dhātuattha), dalam ketiga istilah tersebut, dengan mengambil huruf ‘a’, modifikasi huruf (vikāra), dan huruf ‘ja’, setelah melakukan penghilangan huruf-huruf lainnya dan melakukan penambahan huruf ‘ja’ yang kedua, maka terbentuklah kata ‘avijjā’.”

අරහධාතුතො [Pg.362] ඤෙය්‍යා, අරහංසද්දසණ්ඨිති;

අරාරූපපදහන-ධාතුතො වාථවා පන.

Bentuk kata 'arahaṃ' harus diketahui dari akar kata 'arah', atau dari akar kata 'han' yang didahului oleh kata 'ari'.

රහතො රහිතො චාපි, අකාරපුබ්බතො ඉධ;

වුච්චතෙ අස්ස නිප්ඵත්ති, ආරකාදිරවස්සිතා.

Juga dari kata 'raha' (rahasia) dalam arti 'bebas dari' (rahito), yang di sini didahului oleh huruf 'a'; pembentukannya dikatakan bersandar pada kata 'ārakā' (jauh) dan sebagainya.

තථා හි අරහන්ති අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යත්තා චීවරාදිපච්චයෙ අරහති පූජාවිසෙසඤ්චාති අරහං. වුත්තඤ්ච –

Demikianlah, Ia disebut 'Arahaṃ' karena Ia layak (arahati) menerima persembahan tertinggi, sehingga layak mendapatkan kebutuhan pokok seperti jubah dan sebagainya, serta penghormatan khusus. Sebagaimana dikatakan—

‘‘පූජාවිසෙසං සහ පච්චයෙහි,යස්මා අයං අරහති ලොකනාථො;

අත්ථානුරූපං අරහන්ති ලොකෙ,තස්මා ජිනො අරහති නාමමෙත’’න්ති.

“Karena Pelindung Dunia ini layak menerima penghormatan khusus beserta kebutuhan-kebutuhan pokok, maka di dunia Ia disebut 'Arahaṃ' sesuai dengan artinya; oleh karena itu sang Penakluk layak menyandang nama ini.”

තථා සො කිලෙසාරයො මග්ගෙන හනීති අරහං. වුත්තඤ්ච –

Demikian pula, Ia disebut 'Arahaṃ' karena Ia telah membunuh (han) musuh-musuh (ari) yaitu kekotoran batin dengan jalan (magga). Sebagaimana dikatakan—

‘‘යස්මා රාගාදිසඞ්ඛාතා, සබ්බෙපි අරයො හතා;

පඤ්ඤාසත්ථෙන නාථෙන, තස්මාපි අරහං මතො’’ති.

“Karena semua musuh yang berupa keserakahan dan sebagainya telah dibunuh oleh Sang Pelindung dengan pedang kebijaksanaan, maka Ia dianggap sebagai 'Arahaṃ'.”

යඤ්චෙතං අවිජ්ජාභවතණ්හාමයනාභිං පුඤ්ඤාදිඅභිසඞ්ඛාරාරං ජරාමරණනෙමිං ආසවසමුදයමයෙන අක්ඛෙන විජ්ඣිත්වා විභවරථෙ සමායොජිතං අනාදිකාලප්පවත්තං සංසාරචක්කං, තස්ස සො බොධිමණ්ඩෙ වීරියපාදෙහි සීලපථවියං පතිට්ඨාය සද්ධාහත්ථෙන කම්මක්ඛයකරං ඤාණපරසුං ගහෙත්වා සබ්බෙ අරෙ හනීතිපි අරහං. වුත්තඤ්ච –

Dan juga, roda samsara (saṃsāracakka) yang telah berlangsung sejak waktu yang tak berawal, yang memiliki pusat (nābhi) berupa ketidaktahuan (avijjā) dan dambaan akan penjelmaan (bhavataṇhā), jari-jari (ara) berupa bentukan-bentukan kehendak seperti jasa kebajikan (puññābhisaṅkhāra), pelek (nemi) berupa penuaan dan kematian (jarāmaraṇa), dan yang ditusuk dengan gandar (akkha) yang berupa munculnya noda-noda (āsavasamudaya) serta dipasangkan pada kereta penjelmaan (vibhavaratha); Ia disebut 'Arahaṃ' karena di landasan pencerahan (bodhimaṇḍa), dengan berdiri di atas tanah sila dengan kaki semangat, Ia mengambil kapak pengetahuan yang menghancurkan karma dengan tangan keyakinan, dan membunuh semua jari-jari (ara) tersebut. Sebagaimana dikatakan—

‘‘අරා සංසාරචක්කස්ස, හතා ඤාණාසිනා යතො;

ලොකනාථෙන තෙනෙස, අරහන්ති පවුච්චතී’’ති.

‘‘Karena jari-jari roda samsara telah dihancurkan dengan pedang pengetahuan oleh Pelindung Dunia, maka Beliau disebut 'Arahaṃ'.’’

තථා අත්තහිතං පරහිතඤ්ච පරිපූරෙතුං සම්මා පටිපජ්ජන්තෙහි සාධූහි දූරතො රහිතබ්බා පරිච්චජිතබ්බා පරිහාතබ්බාති රහා, රාගාදයො පාපධම්මා, න සන්ති එතස්ස රහාති [Pg.363] අරහං. ‘‘අරහො’’ති වත්තබ්බෙ ඔකාරස්ස සානුසාරං අකාරාදෙසං කත්වා ‘‘අරහං’’න්ති වුත්තං. ආහ ච –

Demikian pula, hal-hal buruk seperti nafsu ragawi dan sebagainya, yang harus dijauhkan, ditinggalkan, dan dihindari dari kejauhan oleh orang-orang bijak yang berlatih dengan benar demi memenuhi kesejahteraan diri sendiri dan kesejahteraan orang lain, disebut 'rahā'; karena 'rahā' ini tidak ada pada-Nya, maka Beliau adalah 'Arahaṃ'. Seharusnya diucapkan sebagai 'Araho', namun dengan mengganti vokal 'o' bersama anusvara menjadi 'a', maka disebutlah 'Arahaṃ'. Dan dikatakan –

‘‘පාපධම්මා රහා නාම, සාධූහි රහිතබ්බතො;

තෙසං සුට්ඨු පහීනත්තා, භගවා අරහං මතො’’ති.

‘‘Hal-hal buruk disebut sebagai rahā, karena harus dijauhi oleh orang-orang bijak; karena hal-hal tersebut telah ditinggalkan sepenuhnya, Sang Bhagavā dianggap sebagai Arahaṃ.’’

අථ වා ඛීණාසවෙහි සෙක්ඛෙහි කල්‍යාණපුථුජ්ජනෙහි ච න රහිතබ්බො න පරිච්චජිතබ්බො, තෙ ච භගවාති අරහං. ආහ ච –

Atau juga, Beliau tidak seharusnya dijauhi atau ditinggalkan oleh mereka yang telah bebas dari noda (khīṇāsava), mereka yang masih dalam pelatihan (sekha), dan orang awam yang luhur (kalyāṇaputhujjana); dan karena Beliau adalah Sang Bhagavā, maka Beliau adalah Arahaṃ. Dan dikatakan –

‘‘යෙ ච සච්ඡිකතධම්මා,අරියා සුද්ධගොචරා;

න තෙහි රහිතො හොති,නාථො තෙනා’රහං මතො’’ති.

‘‘Mereka yang telah merealisasikan Dhamma, para Ariya yang memiliki ranah murni; oleh mereka Beliau tidak dijauhi; karena itu Sang Pelindung dianggap sebagai Arahaṃ.’’

රහොති ච ගමනං වුච්චති, නත්ථි එතස්ස රහො ගමනං ගතීසු පච්චාජාතීති අරහං. ආහ ච –

'Raho' juga disebut sebagai pergi (gamana); bagi-Nya tidak ada pergi (raho) menuju kelahiran kembali di alam-alam kehidupan, karena itu Beliau adalah Arahaṃ. Dan dikatakan –

‘‘රහො වා ගමනං යස්ස, සංසාරෙ නත්ථි සබ්බසො;

පහීනජාතිමරණො, අරහං සුගතො මතො’’ති.

‘‘Bagi siapa yang pergi (raho) atau perjalanan dalam samsara sama sekali tidak ada; yang telah meninggalkan kelahiran dan kematian, Arahaṃ tersebut dianggap sebagai Sugato.’’

පාසංසත්තා වා භගවා අරහං. අක්ඛරචින්තකා හි පසංසායං අරහසදං වණ්ණෙන්ති. පාසංසභාවො ච භගවතො අනඤ්ඤසාධාරණො යථාභුච්චගුණාධිගතො සදෙවකෙ ලොකෙ සුප්පතිට්ඨිතො. ඉති පාසංසත්තාපි භගවා අරහං. ආහ ච –

Atau Sang Bhagavā adalah Arahaṃ karena Beliau layak dipuji (pāsaṃsattā). Karena para ahli tata bahasa menjelaskan kata 'araha' dalam arti pujian. Keadaan layak dipuji dari Sang Bhagavā adalah unik, dicapai melalui kualitas-kualitas yang nyata, dan teguh dalam dunia beserta para deva. Demikianlah, karena kelayakan untuk dipuji pun, Sang Bhagavā adalah Arahaṃ. Dan dikatakan –

‘‘ගුණෙහි සදිසො නත්ථි, යස්මා ලොකෙ සදෙවකෙ;

තස්මා පාසංසියත්තාපි, අරහං ද්විපදුත්තමො’’ති.

‘‘Karena tidak ada yang setara dalam kualitas di dunia beserta para deva; oleh karena itu, juga karena kelayakan untuk dipuji, Sang Arahaṃ adalah yang tertinggi di antara makhluk berkaki dua.’’

ඉමානි [Pg.364] නිබ්බචනානි ‘‘අරහ පූජායං, හන හිංසායං, රහ චාගෙ, රහි ගතිය’’න්ති ඉමෙසං ධාතූනං වසෙන ඉධ වුත්තානි කිලෙසෙහි ආරකත්තා ‘‘අරහ’’න්ති ච පාපකරණෙ රහාභාවා ‘‘අරහ’’න්ති ච අසප්පුරිසානං ආරකා දූරෙති ‘‘අරහ’’න්ති ච සප්පුරිසානං ආරකා ආසන්නෙති ‘‘අරහ’’න්ති ච. නිබ්බචනානි පන ධාතුසද්දනිස්සිතානි න හොන්තීති ඉධ න ගහිතානි. පසංසා පන අත්ථතො පූජා එවාති ‘‘අරහ පූජාය’’න්ති ධාතුස්ස අත්ථො භවිතුං යුත්තොති ඉධ අම්හෙහි ගහිතා, අට්ඨකථාචරියෙහි තු අරහසද්දස්ස ලබ්භමානවසෙන සබ්බෙපි අත්ථා ගහිතා ධාතුනිස්සිතා ච අධාතුනිස්සිතා ච. කථං? –

Etimologi-etimologi ini disebutkan di sini berdasarkan akar kata: 'araha' dalam arti pemujaan, 'hana' dalam arti penghancuran, 'raha' dalam arti pelepasan, 'rahi' dalam arti pergi; karena jauh (ārakattā) dari kekotoran batin maka disebut 'araha', karena tidak adanya kerahasiaan (rahābhāva) dalam melakukan kejahatan maka disebut 'araha', karena jauh dari orang-orang jahat maka disebut 'araha', dan karena dekat dengan orang-orang baik maka disebut 'araha'. Namun, karena definisi yang tidak berdasar pada akar kata tidak diterima di sini, maka hal itu tidak diambil. Pujian secara esensi adalah pemujaan, sehingga makna akar kata 'araha' dalam arti pemujaan adalah tepat untuk diambil di sini; namun oleh para guru Komentar, semua makna yang ditemukan untuk kata 'araha' diambil, baik yang berdasar pada akar kata maupun yang tidak berdasar pada akar kata. Bagaimana? –

ආරකත්තා හතත්තා ච, කිලෙසාරීන සො මුනි;

හතසංසාරචක්කාරො, පච්චයාදීන චාරහො;

න රහො කරොති පාපානි, අරහං තෙන වුච්චතීති.

Karena jauh (dari kekotoran batin) dan karena telah menghancurkan musuh-musuh berupa kekotoran batin, Sang Muni itu; karena jari-jari roda samsara telah dihancurkan, dan karena layak menerima persembahan kebutuhan pokok dan sebagainya; Beliau tidak melakukan kejahatan secara rahasia, oleh karena itu Beliau disebut Arahaṃ.

ටීකාචරියෙහිපි තථෙව ගහිතා. කථං? –

Oleh para guru sub-komentar (ṭīkā) pun diambil dengan cara yang sama. Bagaimana? –

ආරකා මන්දබුද්ධීනං, ආරකා ච විජානතං;

රහානං සුප්පහීනත්තා, විදූනමරහෙය්‍යතො;

භවෙසු ච රහාභාවා, පාසංසා අරහං ජිනොති.

Jauh bagi mereka yang berintelijensi rendah, dan jauh bagi mereka yang mengetahui; karena hal-hal buruk (rahā) telah ditinggalkan sepenuhnya, dan karena layak bagi para bijaksana; serta karena tidak adanya 'raho' (pergi) dalam alam-alam kehidupan, Sang Penakluk yang layak dipuji adalah Arahaṃ.

යථා පන අරහංසද්දස්ස, එවං අරහාසද්දස්සාපි නිබ්බචනානි වෙදිතබ්බානි.

Sebagaimana kata 'arahaṃ', demikian pula etimologi dari kata 'arahā' harus dipahami.

සුපුබ්බගමිතො චෙව, සුපුබ්බගදිතොපි ච;

ධීරො සුගතසද්දස්ස, නිප්ඵත්තිං සමුදීරයෙ.

Dari awalan 'su' yang digabung dengan 'gata' (pergi), dan juga dari awalan 'su' yang digabung dengan 'gadita' (berkata); hendaknya orang bijak menyatakan pembentukan kata 'sugata'.

එත්ථ හි සුගතොති සොභනං ගතං එතස්සාති සුගතො, සුන්දරං ඨානං ගතොති සුගතො, සම්මා ගතොති සුගතො, සම්මා ච ගදතීති සුගතොති ධාතුනිස්සිතං අත්ථං ගහෙත්වා සද්දනිප්ඵත්ති කාතබ්බා. වුත්තඤ්හි අට්ඨකථාසු –

Di sini, 'sugato' berarti ia yang perjalanannya indah, ia yang telah pergi ke tempat yang indah, ia yang telah pergi dengan benar, dan ia yang berkata dengan benar; dengan mengambil makna yang berdasar pada akar kata, pembentukan kata tersebut harus dilakukan. Karena telah dikatakan dalam Kitab-Kitab Komentar –

‘‘සොභනගමනත්තා[Pg.365], සුන්දරං ඨානං ගතත්තා, සම්මා ගතත්තා, සම්මා ච ගදත්තා සුගතො. ගමනම්පි හි ගතන්ති වුච්චති, තඤ්ච භගවතො සොභනං පරිසුද්ධමනවජ්ජං. කිං පන තන්ති? අරියමග්ගො, තෙනෙස ගමනෙන ඛෙමං දිසං අසජ්ජමානො ගතොති සොභනගමනත්තා සුගතො’’තිආදි.

‘‘Karena perjalanan yang indah, karena telah pergi ke tempat yang indah, karena telah pergi dengan benar, dan karena telah berkata dengan benar, maka Beliau disebut Sugato. Perjalanan pun disebut sebagai 'gata', dan perjalanan Sang Bhagavā itu indah, murni, tanpa cela. Apakah itu? Jalan Mulia; dengan perjalanan itu Beliau pergi menuju tempat yang aman tanpa kemelekatan, maka karena perjalanan yang indah Beliau adalah Sugato’’ dan seterusnya.

භගසද්දූපපදතො, වනුතො වමුතොපි ච;

භගවාසද්දනිප්ඵත්තිං, පවදෙ අඤ්ඤථාපි වා.

Dari kata 'bhaga' sebagai awalan, dari 'vanu' (menikmati/mengikuti) dan juga dari 'vamu' (memuntahkan/melepaskan), hendaknya menyatakan pembentukan kata 'bhagavā', atau dengan cara lainnya.

අත්‍රිමානි නිබ්බචනානි – භගසඞ්ඛාතා ලොකියලොකුත්තරසම්පත්තියො වනි භජි සෙවීති භගවා. සොමනස්සකුමාරත්තභාවාදීසු චරිමත්තභාවෙ ච භගසඞ්ඛාතං සිරිං ඉස්සරියං යසඤ්ච වමි උග්ගිරි ඛෙළපිණ්ඩං විය අනපෙක්ඛො ඡඩ්ඩයීති භගවා. අථ වා නක්ඛත්තෙහි සමං පවත්තත්තා භගසඞ්ඛාතෙ සිනෙරුයුගන්ධරඋත්තරකුරුහිමවන්තාදිභාජනලොකෙ වමි, තන්නිවාසිතත්තාවාසසමතික්කමනතො තප්පටිබද්ධඡන්දරාගප්පහානෙන පජහීති භගවාති.

Berikut ini adalah etimologi-etimologinya – Beliau menikmati, membagi, dan mempraktikkan pencapaian duniawi dan adi-duniawi yang disebut 'bhaga', maka Beliau adalah 'Bhagavā'. Dalam keberadaan terakhir di antara keberadaan-keberadaan seperti Somanassa, Kumarattabhava, dan sebagainya, Beliau memuntahkan, mengeluarkan, dan membuang seperti gumpalan ludah tanpa penyesalan akan kemuliaan, kekuasaan, dan kemasyhuran yang disebut 'bhaga', maka Beliau adalah 'Bhagavā'. Atau, karena keberadaannya bersama dengan bintang-tintang di dunia wadah yang disebut 'bhaga' yang terdiri dari Sineru, Yugandhara, Uttarakuru, Himavanta, dan sebagainya, Beliau memuntahkannya [meninggalkannya], karena melampaui tempat tinggal tersebut dengan meninggalkan keinginan dan nafsu yang terikat padanya, maka Beliau melepaskannya, sehingga disebut 'Bhagavā'.

පරධාතුවසා වාපි, පරූපපදතොපි වා;

මුතො තථා මජතො ච, මයතො මුනතො මිතො.

Atau juga melalui akar kata 'para', atau dengan 'para' sebagai awalan; dari 'muta' (diketahui), demikian pula dari 'maja' (membersihkan), dari 'maya' (pergi), dari 'muna' (mengetahui), dari 'mita' (mengukur).

පුන මිතොති එතෙහි, ධාතූහි ඛලු සත්තහි;

වදෙ පරමසද්දස්ස, නිප්ඵත්තිං ජිනසාසනෙ.

Sekali lagi 'mita' (menghancurkan); sesungguhnya dengan tujuh akar kata ini, hendaknya menyatakan pembentukan kata 'parama' dalam ajaran Sang Penakluk.

උත්තමවාචීපරම-සද්දෙන සහ අට්ඨහි;

පදෙහි පාරමීසද්දං, වදෙ තද්ධිතපච්චයිං.

Bersama dengan kata 'parama' yang berarti 'tertinggi', dengan delapan kata ini, hendaknya menyatakan kata 'pāramī' sebagai imbuhan taddhita.

පාරසද්දූපපදතො, මජතොපි මුතොථ වා;

මයතො වා මුනතො වා, මිතො වා පුනපි මිතො.

Dari kata 'pāra' (pantai seberang) sebagai awalan, dari 'maja', atau 'muta', atau 'maya', atau 'muna', atau 'mita', atau sekali lagi 'mita'.

එතෙහි ඡහි ධාතූහි, මහාපුරිසවාචකං;

පාරමීසද්දමීරෙන්ති, තතො පාරමිතාරවං.

Melalui enam akar kata ini, mereka mengucapkan kata 'pāramī' yang merujuk pada Manusia Agung, dan kemudian sebutan 'pāramitā'.

එත්ථ [Pg.366] තාව උත්තමත්ථවාචකපරමසද්දවසෙන පාරමීනිබ්බචනං කථෙස්සාම. තතො පරධාතුවසෙන, තතො පරසද්දූපපදමුධාතාදිවසෙන තතො පාරසද්දූපපදමජධාතාදිවසෙන.

Di sini pertama-tama, kami akan menguraikan etimologi 'pāramī' melalui kata 'parama' yang berarti 'tertinggi'. Kemudian melalui akar kata 'para', lalu melalui 'para' sebagai awalan dengan akar kata seperti 'mu' dan sebagainya, kemudian melalui 'pāra' sebagai awalan dengan akar kata seperti 'maja' dan sebagainya.

දානසීලාදිගුණවිසෙසයොගෙන සත්තුත්තමතාය පරමා. මහාබොධිසත්තා බොධිසත්තා, තෙසං භාවො, කම්මං වා පාරමී, දානාදික්‍රියා. අථ වා පරති පාලෙති පූරෙති චාති පරමො, දානාදීනං ගුණානං පාලකො පූරකො ච බොධිසත්තො, පරමස්ස අයං, පරමස්ස වා භාවො, කම්මං වා පාරමී, දානාදික්‍රියා. අථ වා පරං සත්තං අත්තනි මවති බන්ධති ගුණවිසෙසයොගෙනාති පරමො, පරං වා අධිකතරං මජ්ජති සුජ්ඣති කිලෙසමලතොති පරමො, පරං වා සෙට්ඨං නිබ්බානං මයති ගච්ඡතීති පරමො, පරං වා ලොකං පමාණභූතෙන ඤාණවිසෙසෙන ඉධලොකං විය මුනාති පරිච්ඡින්දතීති පරමො, පරං වා අතිවිය සීලාදිගුණගණං අත්තනො සන්තානෙ මිනොති පක්ඛිපතීති පරමො, පරං වා අත්තභූතතො ධම්මකායතො අඤ්ඤං පටිපක්ඛං වා තදනත්ථකරං කිලෙසචොරගණං මිනාති හිංසතීති පරමො, මහාසත්තො, පරමස්ස අයං, පරමස්ස වා භාවො, කම්මං වා පාරමී, දානාදික්‍රියා.

Karena menjadi yang tertinggi (paramā) di antara makhluk-makhluk berkat perpaduan kualitas istimewa seperti kedermawanan, sila, dan sebagainya. Mereka adalah para Mahābodhisatta, Bodhisatta; keadaan atau perbuatan mereka adalah 'pāramī', yaitu aktivitas kedermawanan dan sebagainya. Atau, ia yang melindungi (parati), menjaga, dan memenuhi disebut 'paramo'; Sang Bodhisatta adalah penjaga dan pemenuh kualitas-kualitas seperti kedermawanan dan sebagainya; 'pāramī' adalah milik dari ia yang tertinggi, atau keadaan atau perbuatan dari ia yang tertinggi, yaitu aktivitas kedermawanan dan sebagainya. Atau, ia yang mengikat (mavati) makhluk lain pada dirinya sendiri melalui perpaduan kualitas istimewa disebut 'paramo'; atau ia yang membersihkan (majjati) diri dari noda kekotoran batin secara lebih mendalam disebut 'paramo'; atau ia yang pergi (mayati) menuju Nibbana yang tertinggi disebut 'paramo'; atau ia yang mengetahui (munāti) dunia lain melalui pengetahuan khusus yang menjadi tolok ukur sebagaimana dunia ini disebut 'paramo'; atau ia yang menghimpun (minoti) tumpukan kualitas seperti sila dan sebagainya dalam kesinambungan dirinya sendiri disebut 'paramo'; atau ia yang menghancurkan (mināti) yang lain, yaitu kawanan pencuri kekotoran batin yang berlawanan dengan tubuh Dhamma (dhammakāya) dan yang merugikannya, disebut 'paramo', Sang Mahāsatta. 'Pāramī' adalah milik dari ia yang tertinggi, atau keadaan atau perbuatan dari ia yang tertinggi, yaitu aktivitas kedermawanan dan sebagainya.

අපරො නයො – පාරෙ නිබ්බානෙ මජ්ජති සුජ්ඣති, සත්තෙ ච මජ්ජෙති සොධෙතීති පාරමී, මහාපුරිසො, තස්ස භාවො, කම්මං වා පාරමිතා. පාරෙ නිබ්බානෙ සත්තෙ මවති බන්ධති යොජෙඊති පාරමී, පාරං වා නිබ්බානං මයති ගච්ඡති, සත්තෙ ච මායෙති ගමෙතීති පාරමී, මුනාති වා පාරං නිබ්බානං යාථාවතො, තත්ථ වා සත්තෙ මිනොති පක්ඛිපතීති පාරමී, කිලෙසාරිං වා සත්තානං පාරෙ නිබ්බානෙ මිනාති හිංසතීති පාරමී, මහාපුරිසො, තස්ස භාවො, කම්මං වා පාරමිතා, දානාදික්‍රියාව. ඉමිනා නයෙන පාරමීනං සද්දත්ථො වෙදිතබ්බො.

Cara lainnya – tenggelam atau menjadi murni dalam Nibbāna yang merupakan pantai seberang, dan memurnikan makhluk-makhluk; itulah pāramī, atau keadaan atau perbuatan seorang Manusia Agung (Mahāpurisa), yaitu pāramitā. Mengukur, mengikat, atau menghubungkan makhluk-makhluk di pantai seberang Nibbāna; itulah pāramī. Atau pergi ke pantai seberang Nibbāna, dan membuat makhluk-makhluk pergi ke sana; itulah pāramī. Atau mengetahui pantai seberang Nibbāna sebagaimana adanya, atau menempatkan makhluk-makhluk di sana; itulah pāramī. Atau menghancurkan musuh berupa kekotoran batin makhluk-makhluk di pantai seberang Nibbāna; itulah pāramī, keadaan atau perbuatan seorang Manusia Agung, yaitu pāramitā, seperti tindakan berdana dan sebagainya. Dengan cara ini, makna kata dari pāramī harus dipahami.

කරධාතුවසා [Pg.367] වාපි, කිරධාතුවසෙන වා;

කංසද්දූපපදරුධි-ධාතුතො වාපි දීපයෙ;

කරුණාසද්දනිප්ඵත්තිං, මහාකරුණසාසනෙ.

Berdasarkan akar kata kara, atau berdasarkan akar kata kira, atau dari akar kata rudhi dengan awalan kata kaṃ; hendaknya dijelaskan pembentukan kata karuṇā dalam ajaran Welas Asih yang agung (Mahākaruṇā).

තත්ථ කරුණාති පරදුක්ඛෙ සති සාධූනං හදයකම්පනං කරොතීති කරුණා. කිරති පරදුක්කං වික්ඛිපතීති කරුණා. කං වුච්චති සුඛං, තං රුන්ධති විබාධති කාරුණිකං න සුඛාපෙතීතිපි කරුණා.

Di sana, yang disebut karuṇā (welas asih) adalah karena ia membuat hati orang-orang baik bergetar ketika ada penderitaan orang lain. Ia disebut karuṇā karena ia menghalau (kirati) penderitaan orang lain. Kata kaṃ berarti kebahagiaan; ia juga disebut karuṇā karena ia menghalangi atau mengganggu (rundhati) kebahagiaan itu, sehingga tidak membuat orang yang memiliki belas kasih merasa bahagia.

විදිවිධවිදධාතු-වසෙන පරිදීපයෙ;

විජ්ජාසද්දස්ස නිප්ඵත්තිං, සද්දනිප්ඵත්තිකොවිදො.

Berdasarkan akar kata vidi, vidha, dan vida; hendaknya seorang yang ahli dalam pembentukan kata menjelaskan pembentukan kata vijjā.

තත්ථ විජ්ජාති වින්දියං කායසුචරිතාදිං වින්දති යාථාවතො උපලභතීති විජ්ජා. තමොඛන්ධාදිපදාලනට්ඨෙන වා අත්තනො පටිපක්ඛං විජ්ඣතීති විජ්ජා. තතො එව අත්තනො විසයං විදිතං කරොතීතිපි විජ්ජා.

Di sana, yang disebut vijjā adalah karena ia memperoleh apa yang patut diperoleh, yaitu perilaku jasmani yang baik dan sebagainya, atau ia menemukannya sebagaimana adanya. Atau ia disebut vijjā karena ia menusuk atau menghancurkan (vijjhati) lawannya dengan cara menghancurkan tumpukan kegelapan batin dan sebagainya. Karena itulah, ia juga disebut vijjā karena ia membuat objeknya menjadi diketahui (vidita).

මෙධධාතුවසා චෙව, මෙධාධාතූහි ච ද්විධා;

මෙධාසද්දස්ස නිප්ඵත්තිං, මෙධාවී සමුදීරයෙ.

Baik melalui akar kata medha maupun melalui dua akar kata medhā; hendaknya seorang yang bijaksana menyatakan pembentukan kata medhā.

තත්ථ මෙධාති සම්මොහං මෙධති හිංසතීති මෙධා. පාපකෙ වා අකුසලෙ ධම්මෙ මෙධති හිංසතීතිපි මෙධා. අථ වා –

Di sana, yang disebut medhā adalah karena ia membunuh atau menghancurkan (medhati) kebingungan (sammoha). Ia juga disebut medhā karena ia membunuh atau menghancurkan fenomena yang buruk atau tidak bermanfaat (akusala dhamma). Atau –

‘‘පඤ්ඤා හි සෙට්ඨා කුසලා වදන්ති,නක්ඛත්තරාජාරිව තාරකානං;

සීලං සිරිඤ්චාපි සතඤ්ච ධම්මො,අන්වායිකා පඤ්ඤවතො භවන්තී’’ති

‘Sebab para bijaksana mengatakan bahwa kebijaksanaan adalah yang terbaik, seperti raja bintang di antara bintang-bintang; sila, kemegahan, dan ajaran para mulia mengikutinya bagi orang yang memiliki kebijaksanaan.’

වචනතො පන මෙධති සීලෙන සිරියා සතඤ්ච ධම්මෙහි සහ ගච්ඡති, න එකිකා හුත්වා තිට්ඨතීතිපි මෙධා. අපරො නයො – සුඛුමම්පි අත්ථං ධම්මඤ්ච ඛිප්පමෙව මෙති ච ධාරෙති චාති මෙධා, එත්ථ මෙතීති ගණ්හාතීති අත්ථො. තථා හි [Pg.368] අට්ඨසාලිනියං වුත්තං ‘‘අසනි විය සිලුච්චයෙ කිලෙසෙ මෙධති හිංසතීති මෙධා, ඛිප්පං ගහණධාරණට්ඨෙන වා මෙධා’’ති.

Berdasarkan ucapan tersebut, ia disebut medhā karena ia berjalan (medhati) bersama dengan sila, kemegahan, dan ajaran para mulia, dan tidak berdiri sendirian. Cara lainnya – ia disebut medhā karena ia memahami (meti) dan mempertahankan (dhāreti) bahkan makna dan kebenaran (dhamma) yang halus dengan sangat cepat; di sini, kata meti berarti menangkap. Seperti yang dikatakan dalam Atthasālinī: ‘Ia disebut medhā karena ia membunuh atau menghancurkan kekotoran batin seperti halilintar menghancurkan gunung batu; atau ia disebut medhā dalam arti menangkap dan mempertahankan dengan cepat.’

රන්ජධාතුවසා චෙව, රාපුබ්බතිරතොපි ච;

රත්තිසද්දස්ස නිප්ඵත්තිං, සද්දත්ථඤ්ඤූ විභාවයෙ.

Baik melalui akar kata ranja maupun dari akar kata rā yang diikuti oleh ti; hendaknya seorang yang mengetahui makna kata menjelaskan pembentukan kata ratti.

රන්ජන්ති සත්තා එත්ථාති රත්ති, රා සද්දො තිය්‍යති ඡිජ්ජති එත්ථාති රත්ති, සත්තානං සද්දස්ස වූපසමකාලොති අත්ථො.

Ia disebut ratti (malam) karena makhluk-makhluk bergembira (ranjanti) di dalamnya. Ia disebut ratti karena suara ‘rā’ (keributan) terhenti atau terputus (chijjati) di dalamnya; maknanya adalah waktu ketika suara makhluk-makhluk menjadi tenang.

මා මානෙ ඉති සොඅන්ත, කම්මනීති චුභොහි තු;

ධාතූහි මාසසද්දස්ස, නිප්ඵත්තිං සමුදීරයෙ.

Dari akar kata mā dalam arti mengukur (māne) dengan akhiran sa, dan akar kata amu; hendaknya seseorang menyatakan pembentukan kata māsa.

තථා හි සත්තානං ආයුං මානන්තො විය සියති අන්තං කරොතීති මාසො, චිත්තමාසාදයො ද්වාදස මාසා. සෙය්‍යථිදං? චිත්තො විසාඛො ජෙට්ඨො ආසාළ්හො සාවණො භද්දො අස්සයුජො කත්තිකො මාගසිරො ඵුස්සො මාඝො ඵග්ගුණොති. තත්‍ර චිත්තො මාසො ‘‘රම්මකො’’ති වුච්චති. ‘‘යථාපි රම්මකෙ මාසෙ, බහූ පුප්ඵන්ති වාරිජා’’ති පාළි දිස්සති. භද්දො පන ‘‘පොට්ඨපාදො’’ති වුච්චති.

Sebab ia disebut māsa (bulan) karena seolah-olah ia mengukur usia makhluk-makhluk dan membuatnya berakhir. Ada dua belas bulan, seperti Citta dan lainnya. Yaitu: Citta, Visākha, Jeṭṭha, Āsāḷha, Sāvaṇa, Bhadda, Assayuja, Kattika, Māgasira, Phussa, Māgha, dan Phagguṇa. Di antaranya, bulan Citta disebut ‘rammaka’ (menyenangkan). Terdapat teks Pāli yang berbunyi: ‘Seperti halnya di bulan rammaka, banyak bunga teratai bermekaran.’ Namun bulan Bhadda disebut ‘Poṭṭhapāda’.

අථ වා මාසොති අපරණ්ණවිසෙසස්සපි සුවණ්ණමාසස්සපි නාමං. තත්ථ අපරණ්ණවිසෙසො යථාපරිමිතෙ කාලෙ අසියති භක්ඛියතීති මාසො, ඉතරො පන ‘‘මම ඉද’’න්ති මසියති ආමසියති ගණ්හියතීති මාසොති වුච්චති.

Atau, māsa adalah nama untuk jenis biji-bijian tertentu (kacang-kacangan) dan juga koin emas (māsa). Di sana, jenis biji-bijian itu disebut māsa karena dimakan (asiyati) pada waktu yang telah ditentukan; sedangkan yang lainnya disebut māsa karena ia disentuh atau diambil (masiyati) dengan anggapan ‘ini milikku’.

සංපුබ්බවදචරෙහි, සංවච්ඡරරවස්ස තු;

නිප්ඵත්තිං සමුදීරෙය්‍ය, සක්‍යසීහස්ස සාසනෙ.

Dari awalan saṃ yang diikuti oleh akar kata vada dan cara; hendaknya seseorang menjelaskan pembentukan kata saṃvaccharara (tahun) dalam ajaran Sang Singa Sakya (Buddha).

තථා හි තං තං සත්තං ධම්මප්පවත්තිඤ්ච සඞ්ගම්ම වදන්තො විය චරති පවත්තතීති සංවච්ඡරො.

Sebab ia disebut saṃvacchara (tahun) karena ia berlangsung seolah-olah ia sedang berbicara tentang makhluk ini dan itu serta berlangsungnya ajaran (dhamma).

භිදිභික්ඛිධාතුවසා[Pg.369], අථ වා භයවාචකං;

භීසද්දං පුරිමං කත්වා, ඉක්ඛධාතුවසෙන ච;

භික්ඛුසද්දස්ස නිප්ඵත්තිං, කථයෙය්‍ය විචක්ඛණො.

Melalui akar kata bhidi dan bhikkhi, atau dengan menempatkan kata bhī yang berarti rasa takut di depan, dan melalui akar kata ikkha; hendaknya seorang yang bijaksana menyatakan pembentukan kata bhikkhu.

තථා හි කිලෙසෙ භින්දතීති භික්ඛු. ඡින්නභින්නපටධරොතිපි භික්ඛු. භික්ඛනසීලොතිපි භික්ඛු. සංසාරෙ භයං ඉක්ඛති, ඉක්ඛනසීලොති වා භික්ඛු.

Sebab ia disebut bhikkhu karena ia menghancurkan (bhindati) kekotoran batin. Ia disebut bhikkhu karena mengenakan kain yang terpotong-potong. Ia disebut bhikkhu karena ia memiliki kebiasaan meminta-minta (bhikkhana). Atau ia disebut bhikkhu karena ia melihat (ikkhati) atau memiliki kebiasaan melihat bahaya dalam roda tumimbal lahir (saṃsāra).

සදභිදීහි ධාතූහි, සබ්භිසද්දගතිං වදෙ;

සප්පුරිසෙ ච නිබ්බානෙ, එස සද්දො පවත්තති.

Dari akar kata sada dan bhidi, hendaknya seseorang menyatakan asal-usul kata sabbhi; kata ini berlaku baik untuk orang baik (sappurisa) maupun untuk Nibbāna.

අත්‍රිමානි නිබ්බචනානි – සීදනසභාවෙ කිලෙසෙ භින්දතීති සබ්භි, සප්පුරිසො, යො ‘‘අරියො’’තිපි ‘‘පණ්ඩිතො’’තිපි වුච්චති. අපිච සීදනසභාවා කිලෙසා භිජ්ජන්ති එත්ථාති සබ්භි, නිබ්බානං, යං ‘‘රාගක්ඛයො’’තිආදිනාමං ලභති. තථා හි සංයුත්තට්ඨකථායං වුත්තං ‘‘යස්මා නිබ්බානං ආගම්ම සීදනසභාවා කිලෙසා භිජ්ජන්ති, තස්මා තං සබ්භීති වුච්චතී’’ති.

Inilah definisinya – ia disebut sabbhi karena ia menghancurkan kekotoran batin yang bersifat melemahkan; dia adalah orang baik (sappurisa), yang juga disebut ‘Ariya’ atau ‘Paṇḍita’. Selain itu, ia disebut sabbhi karena di sana kekotoran batin yang bersifat melemahkan dihancurkan (bhijjanti); yaitu Nibbāna, yang memperoleh nama seperti ‘hancurnya keserakahan’ (rāgakkhaya) dan sebagainya. Seperti yang dikatakan dalam Saṃyutta-Aṭṭhakathā: ‘Karena dengan mencapai Nibbāna, kekotoran batin yang bersifat melemahkan dihancurkan, maka Nibbāna disebut sabbhi.’

එත්ථෙතං වදාම –

Mengenai hal ini kami katakan –

‘‘යස්මා නිබ්බානමාගම, සංසීදනසභාවිනො;

ක්ලෙසා භිජ්ජන්ති තං තස්මා, සබ්භීති අමතං’බ්‍රවු’’න්ති.

‘Karena dengan mencapai Nibbāna, kekotoran batin yang bersifat melemahkan dihancurkan, maka para bijaksana menyebut Keabadian (Amata) itu sebagai sabbhi.’

බ්රූධාතුසදධාතූහි, භිසිසද්දස්ස සම්භවං;

ගුණෙහි බ්‍රූහිතා ධීරා, පොරාණාචරියා’බ්‍රවුං.

Dari akar kata brū dan sada, para guru kuno yang bijaksana, yang diberkahi dengan kualitas-kualitas luhur, telah menyatakan asal-usul kata bhisi.

තථා හි බ්‍රවන්තා එත්ථ සීදන්තීති භිසීති භිසිසද්දස්ස සම්භවං පොරාණා කථයිංසු.

Sebab para guru kuno telah menjelaskan asal-usul kata bhisi sebagai tempat di mana mereka yang berbicara duduk (sīdanti) di atasnya.

සුඛධාතුවසා චාපි, සුපුබ්බඛාදතොපි වා;

සුපුබ්බඛනුතො වාපි, සුඛසද්දගතිං වදෙ.

Baik melalui akar kata sukha, atau dari kata khāda dengan awalan su, atau dari kata khanu dengan awalan su; hendaknya seseorang menyatakan asal-usul kata sukha.

සුඛන්ති [Pg.370] හි සුඛයතීති සුඛං. යස්සුප්පජ්ජති, තං සුඛිතං කරොතීති අත්ථො. සුට්ඨු දුක්ඛං ඛාදතීතිපි සුඛං. සුට්ටු දුක්ඛං ඛනතීතිපි සුඛං.

Ia disebut sukha karena ia memberikan kebahagiaan (sukhayati). Maknanya adalah ia membuat bahagia orang yang mengalaminya. Ia disebut sukha karena ia benar-benar memakan (khādatī) penderitaan. Ia disebut sukha karena ia benar-benar menggali (khanatī) penderitaan.

දුක්ඛධාතුවසා චාපි, දුපුබ්බඛාදතොපි වා;

දුපුබ්බඛනුතො වාපි, දුක්ඛසද්දගතිං වදෙ.

Baik melalui akar kata dukkha, atau dari kata khāda dengan awalan du, atau dari kata khanu dengan awalan du; hendaknya seseorang menyatakan asal-usul kata dukkha.

දුක්ඛන්ති හි දුක්ඛයතීති දුක්ඛං. යස්සුප්පජ්ජති, තං දුක්ඛිතං කරොතීති අත්ථො. දුට්ඨු සුඛං ඛාදතීතිපි දුක්ඛං. දුට්ඨු සුඛං ඛනතීතිපි දුක්ඛං. අථ වා ද්විධා සුඛං ඛනතීතිපි දුක්ඛං.

Ia disebut dukkha karena ia memberikan penderitaan (dukkhayati). Maknanya adalah ia membuat menderita orang yang mengalaminya. Ia disebut dukkha karena ia memakan kebahagiaan dengan buruk (duṭṭhu). Ia disebut dukkha karena ia menggali kebahagiaan dengan buruk. Atau ia disebut dukkha karena ia menggali kebahagiaan dalam dua cara.

ගන්ධධාතුවසා චාපි, ගමුධාතුවසෙන වා;

ගමුධාධාතුතො වාපි, ගන්ධසද්දගතිං වදෙ.

Baik melalui akar kata gandha, atau melalui akar kata gamu, atau dari akar kata gamudhā; hendaknya seseorang menyatakan asal-usul kata gandha.

තථා හි ගන්ධයතීති ගන්ධො, අත්තනො වත්ථුං සූචයති ‘‘ඉදං සුගන්ධං, ඉදං දුග්ගන්ධ’’න්ති පකාසෙති, පටිච්ඡන්නං, වා පුප්ඵඵලාදිං ‘‘ඉදමෙත්ථ අත්ථී’’ති පෙසුඤ්ඤං කරොන්තො විය අහොසීති අත්ථො. අථ වා ගන්ධයති ඡින්දති මනාපගන්ධො සුගන්ධභාවෙන දුග්ගන්ධං, අමනාපගන්ධො ච දුග්ගන්ධභාවෙන සුගන්ධන්ති ගන්ධො. එත්ථ පන ගන්ධසද්දස්ස ඡෙදනවාචකත්තෙ –

Demikianlah, ia disebut bau (gandha) karena ia berbau (gandhayatī), ia menunjukkan objeknya sendiri, dengan menyatakan "ini adalah bau harum, ini adalah bau busuk," yang seolah-olah seperti membisikkan rahasia (pesuññaṃ karonto) mengenai bunga, buah, dan sebagainya yang tersembunyi dengan berkata "ini ada di sini". Atau, bau (gandha) adalah yang memotong (gandhayati/chindati); bau yang menyenangkan memotong bau busuk dengan sifat keharumannya, dan bau yang tidak menyenangkan memotong bau harum dengan sifat kebusukannya. Di sini, mengenai kata 'gandha' dalam pengertian memotong:

‘‘අතිජාතං අනුජාතං, පුත්තමිච්ඡන්ති පණ්ඩිතා;

අවජාතං න ඉච්ඡන්ති, යො හොති කුලගන්ධනො’’ති

"Para bijaksana mengharapkan putra yang terlahir unggul (atijāta) atau terlahir setara (anujāta); mereka tidak mengharapkan putra yang terlahir rendah (avajāta), yang menjadi penghancur keluarga (kulagandhana)."

අයං පාළි නිදස්සනං. වායුනා වා නීයමානො ගච්ඡතීති ගන්ධො. කච්චායනස්මිඤ්හි ‘‘ඛාදාමගමානං ඛන්ධන්ධගන්ධා’’ති ඛාදඅමගමිඉච්චෙතෙසං ධාතූනං යථාක්කමං ඛන්ධ අන්ධගන්ධාදෙසා වුත්තා. අථ වා ගච්ඡන්තො ධරියතෙ සොති ගන්ධො. වුත්තඤ්හෙතං භදන්තෙන බුද්ධදත්තාචරියෙන වෙය්‍යාකරණෙන නිරුත්තිනයදස්සිනා ‘‘ධරියතීති ගච්ඡන්තො, ගන්ධො සූචනතොපි වා’’ති.

Ini adalah contoh dari Teks Pāli. Atau, disebut bau (gandha) karena ia pergi (gacchati) dibawa oleh angin. Karena dalam (tata bahasa) Kaccāyana dikatakan "khādā-m-agamānaṃ khandhandha-gandhā", yang berarti akar kata khāda, ama, dan gami masing-masing berubah menjadi khandha, andha, dan gandha. Atau, bau (gandha) adalah sesuatu yang tertangkap (dhariyate) saat ia bergerak (gacchanto). Hal ini telah dikatakan oleh Yang Mulia Guru Buddhadatta, sang ahli tata bahasa yang memahami metode linguistik: "Ia ditangkap saat bergerak, atau disebut gandha karena menunjukkan (sūcanato)."

රසධාතුවසා චෙව, රමාසධාතුතොපි ච;

රසසද්දස්ස නිප්ඵත්තිං, ආහු ධම්මරසඤ්ඤුනො.

Berdasarkan akar kata 'rasa' dan juga dari akar kata 'ram-asa'; mereka yang mengetahui esensi fenomena (dhammarasaññuno) menyebutkan pembentukan kata 'rasa'.

රසොති [Pg.371] හි රසන්ති තං අස්සාදෙන්තීති රසො, රමන්තා තං අසන්තීතිපි රසො. වුත්තම්පි චෙතං ‘‘රමමානා න’සන්තීති රසොති පරිදීපිතො’’ති. තත්‍රායමත්ථො – දෙවමනුස්සාදයො සත්තා යස්මා රමමානා නං ධම්මජාතං අසන්ති භක්ඛන්ති, තස්මා තං ධම්මජාතං රසො නාමාති නිරුත්තඤ්ඤූහි පරිදීපිතොති. පදච්ඡෙදො පන එවං වෙදිතබ්බො –

Disebut rasa karena mereka merasakannya (rasanti), yaitu mengecapnya; atau disebut rasa karena mereka menikmatinya (ramantā) dan mengonsumsinya (asanti). Hal ini juga telah dikatakan: "Diterangkan sebagai 'rasa' karena mereka menikmatinya dan mengonsumsinya (na-asanti)." Dalam hal ini, maknanya adalah: karena makhluk-makhluk seperti dewa, manusia, dan lainnya menikmati dan mengonsumsi (asanti/bhakkhanti) fenomena tersebut, maka fenomena itu disebut 'rasa' oleh para ahli linguistik. Pemenggalan katanya (padaccheda) harus dipahami sebagai berikut:

නං අසන්ති න සන්තීති, පදච්ඡෙදො සියා තහිං;

කම්මකාරකභාවෙන, අත්ථො හි තත්ථ ඉච්ඡිතො.

Pemenggalan katanya di sana adalah 'naṃ asanti' (mengonsumsinya); karena makna yang diinginkan di sana adalah dalam bentuk objek (kammakāraka).

ඉති වුත්තානුසාරෙන, අවුත්තෙසු පදෙසුපි;

යථාරහං නයඤ්ඤූහි, නයො නෙය්‍යො සුසොභනො.

Menurut apa yang telah dikatakan ini, bahkan untuk kata-kata yang tidak disebutkan; metode yang sangat indah ini harus disimpulkan oleh mereka yang ahli dalam metode tersebut sesuai dengan kesesuaiannya.

ධාතුචින්තාය යෙ මුත්තා, අනිප්ඵන්නාති තෙ මතා;

තෙ චාපි බහවො සන්ති, පීතලොහිතකාදයො;

Kata-kata yang bebas dari pertimbangan akar kata dianggap sebagai 'anipphanna' (tidak diturunkan); dan ada banyak kata seperti itu, seperti kuning (pīta), merah (lohita), dan sebagainya.

නිප්ඵන්නෙ අපි ධාතූහි, සද්දෙ ධගාඉතිආදයො;

අනිප්ඵන්නංව පෙක්ඛන්ති, ගවාදිවිධිභෙදතො.

Meskipun kata-kata seperti 'dhagā' dan sebagainya diturunkan dari akar kata; mereka dipandang seolah-olah tidak diturunkan (anipphanna) karena perbedaan aturan seperti pada kata 'gāva' (sapi) dan sebagainya.

තථා හි ‘‘ගච්ඡතීති ගො’’, ඉති වුත්තපදං පුන;

අනිප්ඵන්නං කරිත්වාන, ‘‘ගාවො’’ ඉච්චාදිකංබ්‍රවුං.

Demikianlah, kata yang dikatakan sebagai 'ia yang pergi adalah sapi (go)', sekali lagi diperlakukan sebagai kata yang tidak diturunkan (anipphanna), dan mereka menyebutnya 'gāvo' dan sebagainya.

එකන්තෙන අනිප්ඵන්නා, සද්දා විඩූඩභාදයො;

ධාතුරූපකසද්දා ච, ‘‘පබ්බතායති’’ආදයො.

Kata-kata seperti 'Viḍūḍabha' dan sebagainya sepenuhnya tidak diturunkan (anipphanna); begitu pula kata-kata yang berbentuk akar kata (denominatif) seperti 'pabbatāyati' dan sebagainya.

සෙය්‍යථිදං? ‘‘විඩූඩභො, තිස්සො, යෙවාපනො, පීතං, ලොහිතං’’ ඉච්චෙවමාදීනි නාමිකපදානි අනිප්ඵන්නානි භවන්ති. ‘‘නීලං, පීතං, යෙවාපනකො’’ ඉච්චාදීනි පන නීලවණ්ණෙ පීතවණ්ණෙ. කෙ රෙ ගෙ සද්දෙති ධාතුවසෙන ආගතත්තා නීලතීති නීලං, පීතතීති පීතං, යෙ වා පන ඉතිවචනෙන භගවතා කියතෙ කථියතෙති යෙවාපනකොති නිබ්බචනමරහන්තීති නිප්ඵන්නානීති වත්තබ්බානි. කෙචි පනෙත්ථ වදෙය්‍යුං ‘‘නනු නීලති පීතතීතිආදීනි ක්‍රියාපදානි තෙපිටකෙ බුද්ධවචනෙ න දිස්සන්තී’’ති? කිඤ්චාපි [Pg.372] න දිස්සන්ති, තථාපි එතරහි අවිජ්ජමානා පුරාණභාසා එසාති ගහෙතබ්බානි. යථා හි ‘‘නාථතීති නාථො’’ති එත්ථ කිඤ්චාපි ‘‘නාථතී’’ති ක්‍රියාපදං බුද්ධවචනෙ න දිස්සති, තථාපි නාථ යාචනොපතාපිස්සරියාසීසනෙසූති ධාතුනො දිට්ඨත්තා අට්ඨකථාචරියා ගණ්හිංසුයෙව, එවං සම්පදමිදං දට්ඨබ්බං. න හි ක්‍රියාපදපරිහීනො ධාතු වුච්චෙය්‍ය.

Sebagai contoh: Kata benda seperti 'Viḍūḍabho', 'Tisso', 'yevāpano', 'pītaṃ', 'lohitaṃ', dan sebagainya adalah tidak diturunkan (anipphanna). Namun, kata-kata seperti 'nīlaṃ' (biru), 'pītaṃ' (kuning), 'yevāpanako' berkaitan dengan warna biru dan warna kuning. Karena berasal dari akar kata suara 'ke', 're', 'ge', maka dikatakan 'nīla' karena ia membiru (nīlati), 'pīta' karena ia menguning (pītati); dan 'yevāpanako' dikatakan karena ia dilakukan atau diucapkan oleh Sang Baginda dengan ungkapan 'ye vā pana'; maka menurut metode linguistik, kata-kata ini harus dinyatakan sebagai kata yang diturunkan (nipphanna). Beberapa orang mungkin berkata di sini: "Bukankah kata kerja seperti 'nīlati', 'pītati', dan sebagainya tidak terlihat dalam Sabda Buddha di Tipiṭaka?" Meskipun tidak terlihat, tetap saja hal itu harus dipahami sebagai bahasa kuno yang saat ini tidak ada lagi. Sebagaimana kata kerja 'nāthati' dalam 'ia yang melindungi adalah pelindung (nātho)' tidak terlihat dalam Sabda Buddha, namun karena akar kata 'nātha' terlihat dalam arti memohon, menyiksa, berkuasa, dan mengharapkan, maka para guru komentator (Aṭṭhakathācariya) tetap mengambilnya; demikian pula hal ini harus dipandang. Sebab, tidak ada akar kata yang disebut tanpa adanya kata kerja.

කිඤ්ච භිය්‍යො – යථා ‘‘යාව බ්‍යාති නිමීසති, තත්‍රාපි රසතිබ්බයො’’ති ජාතකපාළියං ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ දෙවමනුස්සානං වොහාරපථෙ අසඤ්චරන්තං පුරාණභාසාභූතං ‘‘බ්‍යාතී’’ති ක්‍රියාපදම්පි දිස්සති, තථා ‘‘නීලති, පීතතී’’තිආදීහිපි පුරාණභාසාභූතෙහි ක්‍රියාපදෙහි භවිතබ්බං. තත්ථ යාව බ්‍යාතීති යාව උම්මීසති. අයඤ්හි තස්මිං කාලෙ වොහාරො, යස්මිං කාලෙ බොධිසත්තො චූළබොධි නාම පරිබ්බාජකො අහොසි. යථා පන විඩූඩභසද්දාදයො ධාතුවසෙන අනිප්ඵන්නා නාම වුච්චන්ති, තථා ‘‘පබ්බතායති, සමුද්දායති, චිච්චිටායති, ධූමායති, දුද්දුභායති, මෙත්තායති, කරුණායති, මමායති’’ ඉච්චෙවමාදයො ච ‘‘ඡත්තීයති, වත්ථීයති, පරික්ඛාරීයති, ධනීයති, පටීයති’’ ඉච්චෙවමාදයො ච ‘‘අතිහත්ථයති, උපවීණයති, දළ්හයති, පමාණයති, කුසලයති, විසුද්ධයති’’ ඉච්චෙවමාදයො ච ධාතුවසෙන අනිප්ඵන්නායෙව නාම වුච්චන්ති.

Selain itu, sebagaimana dalam Jātaka Pāli terdapat kata kerja 'byāti' yang merupakan bahasa kuno yang tidak lagi digunakan dalam percakapan dewa dan manusia di masa munculnya Buddha ini, dalam kalimat "yāva byāti nimīsati, tatrāpi rasatibbayo"; maka demikian pula seharusnya terdapat kata kerja bahasa kuno seperti 'nīlati', 'pītati', dan sebagainya. Di sana, 'yāva byāti' berarti 'selama ia membuka mata (ummīsati)'. Ini adalah penggunaan bahasa pada masa itu, ketika Bodhisatta menjadi pengembara bernama Cūḷabodhi. Namun, sebagaimana kata 'Viḍūḍabha' dan lainnya disebut tidak diturunkan (anipphanna) berdasarkan akar kata, demikian pula kata-kata seperti 'pabbatāyati' (berperilaku seperti gunung), 'samuddāyati' (berperilaku seperti samudra), 'cicciṭāyati' (mendesis), 'dhūmāyati' (berasap), 'duddubhāyati' (berbunyi duddubha), 'mettāyati' (memancarkan cinta kasih), 'karuṇāyati' (memancarkan kasih sayang), 'mamāyati' (menganggap sebagai milikku); dan kata-kata seperti 'chattīyati' (berlaku seperti payung), 'vatthīyati' (berlaku seperti kain), 'parikkhārīyati' (berlaku seperti perlengkapan), 'dhanīyati' (berlaku seperti kekayaan), 'paṭīyati' (berlaku seperti kain); serta kata-kata seperti 'atihatthayati' (melampaui dengan gajah), 'upavīṇayati' (mengiringi dengan kecapi), 'daḷhayati' (memperkuat), 'pamāṇayati' (mengukur), 'kusalayati' (menanyakan kabar), 'visuddhayati' (menjadi murni); semuanya disebut tidak diturunkan (anipphanna) berdasarkan akar kata.

තත්ථ ‘‘පබ්බතායතී’’තිආදීසු සඞ්ඝො පබ්බතමිව අත්තානමාචරති පබ්බතායති, එවං සමුද්දායති. සද්දො චිච්චිටමිව අත්තානමාචරති චිච්චිටායති. වත්ථු ධූමමිව අත්තානමාචරති ධූමායති. සද්දො දුද්දුභඉති ආචරති දුද්දුභායති, භික්ඛු මෙත්තායති, තථා කරුණායති. ‘‘මම ඉද’’න්ති ගණ්හති මමායති. අඡත්තං ඡත්තමිව ආචරති ඡත්තීයති. අපුත්තං [Pg.373] පුත්තමිව ආචරති පුත්තීයති, සිස්සං ආචරියො, අත්තනො පත්තමිච්ඡති පත්තීයති. එවං වත්ථීයති, පරික්ඛාරීයති, චීවරීයති, ධනීයති, පටීයති. හත්ථිනා අතික්කමති අතිහත්ථයති. වීණාය උපගායති උපවීණයති. දළ්හං කරොති වීරියං දළ්හයති. පමාණං කරොති පමාණයති. කුසලං පුච්ඡති කුසලයති. විසුද්ධා හොති රත්ති විසුද්ධායති.

Di sana, dalam kata 'pabbatāyati' dan sebagainya: komunitas (saṅgha) berperilaku terhadap dirinya sendiri seperti gunung, maka disebut 'pabbatāyati'; demikian pula 'samuddāyati'. Suara yang berperilaku seperti 'cicciṭa' disebut 'cicciṭāyati'. Suatu benda yang berperilaku seperti asap (dhūma) disebut 'dhūmāyati'. Suara yang berperilaku 'duddubha' disebut 'duddubhāyati'; seorang bhikkhu memancarkan cinta kasih (mettāyati), begitu pula kasih sayang (karuṇāyati). Ia menggenggam dengan berpikir "ini milikku" disebut 'mamāyati'. Sesuatu yang bukan payung berperilaku seperti payung disebut 'chattīyati'. Seseorang yang bukan putra diperlakukan seperti putra disebut 'puttīyati', misalnya guru terhadap muridnya; seseorang menginginkan mangkuknya sendiri disebut 'pattīyati'. Demikian pula 'vatthīyati', 'parikkhārīyati', 'cīvarīyati', 'dhanīyati', 'paṭīyati'. Melampaui dengan gajah disebut 'atihatthayati'. Menyanyi dengan iringan kecapi disebut 'upavīṇayati'. Membuat menjadi kokoh usahanya disebut 'daḷhayati'. Membuat ukuran disebut 'pamāṇayati'. Menanyakan tentang kesehatan/kesejahteraan disebut 'kusalayati'. Malam menjadi murni/cerah disebut 'visuddhāyati'.

තත්‍රායං පදමාලා – ‘‘පබ්බතායති, පබ්බතායන්ති. පබ්බතායසි, පබ්බතායථ. පබ්බතායාමි, පබ්බතායාමා’’ති ඉමිනා නයෙන අට්ඨන්නං විභත්තීනං වසෙන සෙසං සබ්බං යොජෙතබ්බං, එවං ‘‘සමුද්දායති, ඡත්තීයතී’’තිආදීසු. තත්‍ර කාරිතවසෙනපි ‘‘පබ්බතායන්තං පයොජයති පබ්බතායති, පුත්තියන්තං පයොජයති පුත්තීයති’’ ඉච්චාදි පදසිද්ධි භවති. අයං පන පදමාලා – පබ්බතායති, පබ්බතායන්ති. පබ්බතායසි. සෙසං යොජෙතබ්බං. ඉච්චෙවං ධාතුවසෙන නිප්ඵන්නානිප්ඵන්නපදානි විභාවිතානි.

Berikut ini adalah paradigma katanya (padamālā): "pabbatāyati, pabbatāyanti. pabbatāyasi, pabbatāyatha. pabbatāyāmi, pabbatāyāmā". Dengan metode ini, semuanya harus dihubungkan menurut kedelapan jenis infleksi (vibhatti), demikian pula untuk 'samuddāyati', 'chattīyati', dan sebagainya. Di sana, bahkan berdasarkan bentuk kausatif (kārita), pembentukan katanya terjadi seperti: "menyebabkan sesuatu berperilaku seperti gunung adalah pabbatāyati (dalam bentuk kausatif), menyebabkan seseorang diperlakukan seperti putra adalah puttīyati". Namun inilah paradigma katanya: pabbatāyati, pabbatāyanti. pabbatāyasi. Selebihnya harus dihubungkan. Demikianlah kata-kata yang diturunkan (nipphanna) dan yang tidak diturunkan (anipphanna) berdasarkan akar kata telah dijelaskan.

ඉදානි ධාතුගණලක්ඛණං, අධාතුලක්ඛණං, කාරිතපච්චයයොගං, සකාරිතෙකකම්මද්විකම්මතිකම්මපදං, ඌහනීයරූපගණං, ධාතූනං එකගණිකද්විගණිකතෙගණිකපදං, සුද්ධකත්තුහෙතුකත්තුපදරූපං, කම්මභාවපදරූපං, එකකාරිතද්විකාරිතපදං, අකාරිතද්විකම්මකපදඤ්ච සබ්බමෙතං යථාරහං කථයාම.

Sekarang, kami akan menjelaskan semua hal ini sebagaimana mestinya: ciri-ciri kelompok akar kata (dhātugaṇa), ciri-ciri non-akar kata (adhātu), penerapan akhiran kausatif (kāritapaccaya), kata-kata berobjek satu, dua, dan tiga dengan kausatif, kelompok bentuk yang harus disimpulkan, kata-kata dari akar kata yang memiliki satu, dua, atau tiga kelompok, bentuk kata subjek murni (suddhakattu) dan subjek penyebab (hetukattu), bentuk kata pasif (kamma) dan impersonal (bhāva), kata kausatif tunggal dan ganda, serta kata berobjek dua tanpa kausatif.

තත්‍ර සබ්බධාතුකනිස්සිතෙ සුද්ධකත්තුප්පයොගෙ සුද්ධස්සරධාතුතො වා එකස්සරතො වා අනෙකස්සරතො වා අපච්චයස්ස පරභාවො භූවාදිගණලක්ඛණං සාමඤ්ඤලක්ඛණවසෙන, විසෙසලක්ඛණවසෙන පන ආඛ්‍යාතත්තෙ ඉකාරන්තානෙකස්සරධාතුතො සහ අපච්චයෙන නිච්චං නිග්ගහීතාගමනඤ්ච නාමිකත්තෙ නිග්ගහීතාගමනමත්තඤ්ච භූවාදිගණලක්ඛණං. ආක්‍යාතත්තෙ කත්තරි ධාතූහි අපච්චයෙන සද්ධිංනියතවසෙන නිග්ගහීතාගමනං රුධාදිගණලක්ඛණං සාමඤ්ඤලක්ඛණවසෙන, විසෙසලක්ඛණවසෙන [Pg.374] පන ආඛ්‍යාතත්තෙ කත්තරි ධාතූහි ඉවණ්ණෙකාරොකාරපච්චයෙහි සද්ධිං නියතවසෙන නිග්ගහීතාගමනඤ්ච නාමකත්තෙ අනියතවසෙන නිග්ගහීතාගමනමත්තඤ්ච රුධාදිගණලක්ඛණං. කත්තරි ධාතූහි ආදෙසලාභාලාභිනො යපච්චයස්ස පරභාවො දිවාදිගණලක්ඛණං. කත්තරි ධාතූහි යථාරහං ණු ණා උණාපච්චයානං පරභාවො ස්වාදිගණලක්ඛණං. කත්තරි ධාතූහි නාපච්චයස්ස පරභාවො කියාදිගණලක්ඛණං. කත්තරි ධාතූහි ආඛ්‍යාතත්තෙ අප්පකතරප්පයොගවසෙන නාමිකත්තෙ පචුරප්පයොගවසෙන ප්පණ්හාපච්චයානං පරභාවො ගහාදිගණලක්ඛණං. කත්තරි ධාතූහි යථාසම්භවං ඔයිරප්පච්චයානං පරභාවො තනාදිගණලක්ඛණං. ආඛ්‍යාතත්තෙ කත්තරි ධාතූහි සබ්බථා ණෙණයප්පච්චයානං පරභාවො චුරාදිගණලක්ඛණං සාමඤ්ඤලක්ඛණවසෙන, විසෙසලක්ඛණවසෙන පන ආඛ්‍යාතත්තෙ ඉකාරන්තධාතුතො සහ ණෙ ණයපච්චයෙහි නිච්චං නිග්ගහීතාගමනඤ්ච නාමිකත්තෙ නිග්ගහීතාගමනමත්තඤ්ච චුරාදිගණලක්ඛණං. ගණසූචකානං පච්චයානමපරත්තං අධාතුලක්ඛණං. ඉති ධාතුගණලක්ඛණමධාතුලක්ඛණං විභාවිතං.

Di sana, dalam penggunaan yang berasal dari semua akar kata, posisi akhiran -a- setelah akar kata yang berakhir dengan vokal murni, atau yang memiliki satu vokal, atau yang memiliki banyak vokal, adalah ciri umum (sāmaññalakkhaṇa) dari kelompok bhūvādi. Namun, sebagai ciri khusus (visesalakkhaṇa), dalam bentuk ākhyāta (kata kerja konjugasi), penambahan niggahīta (sengau) secara tetap bersama dengan akhiran -a- setelah akar kata yang memiliki banyak vokal dan berakhir dengan 'i', dan dalam bentuk nāmika (nomina) hanya penambahan niggahīta saja, adalah ciri kelompok bhūvādi. Dalam bentuk ākhyāta untuk makna pelaku (kattar), penambahan niggahīta secara tetap pada akar-akar kata bersama dengan akhiran -a- adalah ciri umum kelompok rudhādi. Namun, sebagai ciri khusus, dalam bentuk ākhyāta untuk makna pelaku, penambahan niggahīta secara tetap pada akar-akar kata bersama dengan akhiran vokal 'i', 'e', atau 'o', dan dalam bentuk nāma penambahan niggahīta saja secara tidak tetap, adalah ciri kelompok rudhādi. Posisi akhiran -ya- setelah akar-akar kata dalam makna pelaku, baik yang mengalami perubahan (ādesa) maupun tidak, adalah ciri kelompok divādi. Posisi akhiran -ṇu, -ṇā, dan -uṇā- setelah akar-akar kata dalam makna pelaku sesuai kecocokannya adalah ciri kelompok svādi. Posisi akhiran -nā- setelah akar-akar kata dalam makna pelaku adalah ciri kelompok kiyādi. Posisi akhiran -ppa- dan -ṇhā- setelah akar-akar kata dalam makna pelaku, yang jarang digunakan dalam bentuk ākhyāta namun sering digunakan dalam bentuk nāmika, adalah ciri kelompok gahādi. Posisi akhiran -o- dan -yira- setelah akar-akar kata dalam makna pelaku sesuai kemungkinannya adalah ciri kelompok tanādi. Dalam bentuk ākhyāta untuk makna pelaku, posisi akhiran -ṇe- dan -ṇaya- setelah akar-akar kata dalam segala kondisi adalah ciri umum kelompok curādi. Namun, sebagai ciri khusus, dalam bentuk ākhyāta, penambahan niggahīta secara tetap bersama dengan akhiran -ṇe- dan -ṇaya- setelah akar kata yang berakhir dengan 'i', dan dalam bentuk nāmika hanya penambahan niggahīta saja, adalah ciri kelompok curādi. Posisi selain dari akhiran-akhiran penanda kelompok tersebut adalah ciri non-akar kata (adhātu). Demikianlah ciri kelompok akar kata dan ciri non-akar kata telah dijelaskan.

කාරිතපච්චයස්ස යොගෙ ‘‘ණෙ ණයො ණාපෙ ණාපයො චා’’ති ඉමෙ චත්තාරො කාරිතපච්චයා.

Dalam penerapan akhiran kausatif (kārita), terdapat empat akhiran kausatif ini: 'ṇe', 'ṇaya', 'ṇāpe', dan 'ṇāpaya'.

ණෙ ණයාසුං උවණ්ණන්තා,ආදන්තා පච්ඡිමා දුවෙ;

සෙසතො චතුරොද්වෙ වා,ණයොයෙව අධාතුතො.

Akhiran 'ṇe' dan 'ṇaya' digunakan setelah akar kata yang berakhir dengan vokal 'u' (uvaṇṇanta); dua yang terakhir ('ṇāpe', 'ṇāpaya') digunakan setelah akar kata yang berakhir dengan 'ā' (ādanta). Dari akar kata sisanya, bisa keempat-empatnya atau dua saja; sedangkan 'ṇaya' saja yang digunakan setelah non-akar kata (adhātu).

තත්‍ර සාවෙති, සාවයති. භාවෙති, භාවයති, ඔභාසෙති, ඔභාසයති. ඉමානි කාරිතෙ උවණ්ණන්තධාතුරූපානි.

Di antaranya, 'sāveti', 'sāvayati'; 'bhāveti', 'bhāvayati'; 'obhāseti', 'obhāsayati'. Ini adalah bentuk-bentuk kausatif dari akar kata yang berakhir dengan vokal 'u'.

දාපෙති[Pg.375], දාපයති. හාපෙති, හාපයති. න්හාපෙති, න්හාපයති. නහාපෙති, නහාපයති. ආකාරන්තධාතුරූපානි.

'Dāpeti', 'dāpayati'; 'hāpeti', 'hāpayati'; 'nhāpeti', 'nhāpayati'; 'nahāpeti', 'nahāpayati'. Ini adalah bentuk-bentuk dari akar kata yang berakhir dengan vokal 'ā'.

සොසෙති, සොසයති. සොසාපෙති, සොසාපයති. ඝොසාපෙති, ඝොසාපයති. අකාරන්තධාතුරුපානි.

'Soseti', 'sosayati'; 'sosāpeti', 'sosāpayati'; 'ghosāpeti', 'ghosāpayati'. Ini adalah bentuk-bentuk dari akar kata yang berakhir dengan vokal 'a'.

මග්ගො සංසාරතො ලොකං ඤාපෙති, ඤාපයති. ඉධාතුරූපානි නිග්ගච්ඡාපෙතීති එතෙසමත්ථො. ඉමානි හි නිපුබ්බාය ඉධාතුයා වසෙන සම්භූතානි හෙතුකත්තුරූපානි. තථා හි සුද්ධකත්තුභාවෙන මග්ගො සයං ඤායති, සංසාරතො නිග්ගච්ඡතීති ඤායොති වුච්චති.

'Jalan membuat dunia mengetahui (ñāpeti, ñāpayati) dari saṃsāra.' Makna dari bentuk-bentuk akar kata 'i' ini adalah 'membuat keluar' (niggacchāpeti). Sebab bentuk-bentuk kausatif ini muncul berdasarkan akar kata 'i' yang diawali dengan awalan 'ni'. Demikianlah, karena sifat kausatifnya, jalan itu sendiri diketahui (ñāyati); dikatakan 'ñāyo' karena ia keluar dari saṃsāra.

පාවෙති, පාවයති, උධාතුරූපානි. වදාපෙතීති එතෙසමත්ථො. ඉමානි හි පපුබ්බාය උධාතුයා වසෙන සම්භූතානි හෙතුකත්තුරූපානි. තථා හි ‘‘යො ආතුමානං සයමෙව පාවා’’ති සුද්ධකත්තුපදං ආහච්චභාසිතං දිස්සති.

'Pāveti', 'pāvayati' adalah bentuk-bentuk dari akar kata 'u'. Maknanya adalah 'menyuruh bicara' (vadāpeti). Sebab bentuk-bentuk kausatif ini muncul berdasarkan akar kata 'u' yang diawali dengan awalan 'pa'. Demikianlah, ditemukan pernyataan langsung berupa kata subjek murni (suddhakattu): 'ia yang menyatakan dirinya sendiri'.

ඛෙපෙති, ඛෙපයති. කඞ්ඛෙති, කඞ්ඛයති, කඞ්ඛාපෙති, කඞ්ඛාපයති. ආචික්ඛාපෙති, ආචික්ඛාපයති. ඉවණ්ණන්තධාතුරූපානි.

'Khepeti', 'khepayati'; 'kaṅkheti', 'kaṅkhayati', 'kaṅkhāpeti', 'kaṅkhāpayati'; 'ācikkhāpeti', 'ācikkhāpayati'. Ini adalah bentuk-bentuk dari akar kata yang berakhir dengan vokal 'i'.

ඛියෙති, ඛියයති. මිලායෙති, මිලායයති. එකාරන්තධාතුරූපානි.

'Khiyeti', 'khiyayati'; 'milāyeti', 'milāyayati'. Ini adalah bentuk-bentuk dari akar kata yang berakhir dengan vokal 'e'.

සියෙති, සියයති. ඔකාරන්තධාතුරූපානි.

'Siyeti', 'siyayati'. Ini adalah bentuk-bentuk dari akar kata yang berakhir dengan vokal 'o'.

පබ්බතායායති, පුත්තියායති. අධාතුනිස්සිතානි රූපානි. ඉමිනා නයෙන සෙසානි අවුත්තානිපි රූපානි සක්කා විඤ්ඤාතුං විඤ්ඤුනා පාළිනයඤ්ඤුනාති විත්ථාරො න දස්සිතො. ඉති කාරිතපච්චයයොගො සඞ්ඛෙපෙන විභාවිතො.

'Pabbatāyāyati', 'puttiyāyati'. Ini adalah bentuk-bentuk yang didasarkan pada non-akar kata. Melalui cara ini, bentuk-bentuk lain yang tidak disebutkan pun dapat dipahami oleh orang yang bijaksana dan ahli dalam metode Pāli, sehingga penjelasan rinci tidak diberikan. Demikianlah penerapan akhiran kausatif dijelaskan secara ringkas.

ඉදානි [Pg.376] සකාරිතෙකකම්මාදීනි බ්‍රූම –

Sekarang kami akan menyebutkan kata-kata berobjek satu dengan kausatif dan lain-lain—

අකම්මකා එකකම්මා, ද්විකම්මා වාපි හොන්ති හි;

කාරිතපච්චයෙ ලද්ධෙ, සකම්මා ච ද්විකම්මකා.

Kata-kata tanpa objek menjadi berobjek satu, dan yang berobjek satu pun menjadi berobjek dua; ketika akhiran kausatif diperoleh, yang berobjek dua pun bisa menjadi berobjek tiga.

සයං සොධෙති සො භූමිං, සොධාපෙති පරෙමහිං;

නරං කම්මං කාරයති, විඤ්ඤෙය්‍යං කමතො ඉදං.

'Ia sendiri membersihkan tanah' (berobjek satu), 'ia menyuruh orang lain membersihkan bumi' (berobjek dua); 'ia menyuruh orang melakukan pekerjaan' (berobjek dua). Hal ini harus dipahami secara berurutan.

ද්විකම්මිකා සම්භවන්ති, තිකම්මා එත්ථ දීපයෙ;

‘‘ඉස්සරො සෙවකං ගාමං, අජං නායෙති’’ ඉච්චපි.

Di sini dapat ditunjukkan bahwa yang berobjek dua menjadi berobjek tiga; contohnya: 'Sang majikan menyuruh pelayan menuntun kambing ke desa'.

‘‘නරො නරෙන වා ගාමං, අජං නායෙති’’ඉච්චපි;

කම්මත්ථදීපකංයෙව, කරණං එත්ථ ඉච්ඡිතං.

Juga dalam kalimat: 'Seseorang menyuruh orang lain (narena) menuntun kambing ke desa'; di sini kasus instrumental dimaksudkan untuk menunjukkan makna objek (kamma).

ඉති සකාරිතෙකකම්මාදීනි විභාවිතානි.

Demikianlah penjelasan mengenai kata-kata berobjek satu dengan kausatif dan lain-lain.

ඉදානි ඌහනීයරූපගණං බ්‍රූම – හොති, භොති, සම්භොති, ඉදං භූවාදිරූපං. සුම්භොති, පරිසුම්භොති, ඉදං රුධාදිගූපං. නින්දති, විනින්දති, බන්ධති, ඉදං භූවාදිරූපං. ඡින්දති, භින්දති, රුන්ධති, ඉදං රුධාදිරූපං. දෙති, නෙති, වදෙති, අන්වෙති, ඉදං භූවාදිරූපං. රුන්ධෙති, පටිරුන්ධෙති, ඉදං රුධාදිරූපං. බුද්ධෙති, පලිබුද්ධෙති, ඉදං චුරාදිරූපං. ජයති, සයති, පලායති, මිලායති, ගායති, ඉදං භූවාදිරූපං. හායති, සායති, න්හායති, ඉදං දිවාදිරූපං. කථයති, චින්තයති, භාජයති, ඉදං චුරාදිරූපං. ගබ්බති, පගබ්බති, ඉදං භූවාදිරූපං. කුබ්බති, ක්‍රුබ්බති, ඉදං තනාදිරූපං. හිනොති, චිනොති, ඉදං ස්වාදිරූපං. තනොති, සනොති, කරොති, ඉදං තනාදිරූපං. චින්තෙති, චින්තයති, ඉදං කත්තුරූපඤ්චෙව හෙතුකත්තුරූපඤ්ච. කන්තෙති, කන්තයති, ඉදං හෙතුකත්තුරූපමෙව. භක්ඛෙති, භක්ඛයති, වාදෙති, වාදයති, ඉදං සුද්ධකත්තුරූපඤ්චෙව හෙතුකත්තුරූපඤ්ච. මිය්‍යතීති කත්තුපදඤ්චෙව කම්මපදඤ්ච. භාවෙථාති බහුවචනඤ්චෙව එකවචනඤ්ච. සංයමිස්සන්ති අනාගතවචනඤ්චෙව අතීතවචනඤ්ච. අනුසාසතීති ආඛ්‍යාතඤ්චෙව නාමිකඤ්ච. ගච්ඡං විධමං නික්ඛණන්ති නාමිකඤ්චෙව [Pg.377] ආඛ්‍යාතඤ්ච. එත්ථ ආඛ්‍යාතත්තෙ ගච්ඡන්ති අනාගතවචනං, විධමන්ති අතීතවචනං, නිඛණන්ති පරිකප්පවචනං, සබ්බං වා එතං පදං අනාගතාධිවචනන්තිපි වත්තුං වට්ටතෙව. ඉමිනා නයෙන අඤ්ඤානිපි ඌහනීයපදානි නානප්පකාරතො යොජෙතබ්බානි. ඉමානි පදානි දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යවිසෙසානි මන්දබුද්ධීනං සම්මොහකරානි ආචරියපාචරියෙ පයිරුපාසිත්වා වෙදනීයානීති ඌහනීයරූපගණො විභාවිතො.

Sekarang kami membahas kelompok bentuk yang dapat disimpulkan (ūhanīyarūpagaṇa) — hoti, bhoti, sambhoti, ini adalah bentuk bhūvādi. Sumbhoti, parisumbhoti, ini adalah bentuk rudhādi. Nindati, vinindati, bandhati, ini adalah bentuk bhūvādi. Chindati, bhindati, rundhati, ini adalah bentuk rudhādi. Deti, neti, vadeti, anveti, ini adalah bentuk bhūvādi. Rundheti, paṭirundheti, ini adalah bentuk rudhādi. Buddheti, palibuddheti, ini adalah bentuk curādi. Jayati, sayati, palāyati, milāyati, gāyati, ini adalah bentuk bhūvādi. Hāyati, sāyati, nhāyati, ini adalah bentuk divādi. Kathayati, cintayati, bhājayati, ini adalah bentuk curādi. Gabbati, pagabbati, ini adalah bentuk bhūvādi. Kubbati, krubbati, ini adalah bentuk tanādi. Hinoti, cinoti, ini adalah bentuk svādi. Tanoti, sanoti, karoti, ini adalah bentuk tanādi. Cinteti, cintayati, ini adalah bentuk pelaku (kattu) dan juga bentuk kausatif (hetu). Kanteti, kantayati, ini hanya bentuk kausatif. Bhakkheti, bhakkhayati, vādeti, vādayati, ini adalah bentuk pelaku dan juga bentuk kausatif. Miyyati adalah kata untuk pelaku dan juga kata untuk objek (kamma). Bhāvetha adalah bentuk jamak dan juga bentuk tunggal. Saṃyamissanti adalah bentuk waktu yang akan datang dan juga bentuk waktu lampau. Anusāsati adalah kata kerja (ākhyāta) dan juga kata benda (nāmika). Gacchaṃ, vidhamaṃ, nikkhaṇanti adalah kata benda dan juga kata kerja. Di sini, sebagai kata kerja, gacchaṃ adalah waktu yang akan datang, vidhamaṃ adalah waktu lampau, nikkhaṇanti adalah bentuk pengandaian (parikappa), atau semua kata tersebut juga tepat disebut sebagai sebutan untuk waktu yang akan datang. Dengan cara ini, kata-kata lain yang dapat disimpulkan juga harus dihubungkan dalam berbagai cara. Kata-kata ini memiliki perbedaan yang sulit dipahami dan dapat membingungkan bagi mereka yang kurang cerdas; kata-kata ini harus dipahami setelah melayani para guru (ācariya-pācariya). Demikianlah penjelasan mengenai kelompok bentuk yang dapat disimpulkan.

ඉදානි එකගණිකාදීනි වදාම – ධා ධාරණෙ, භූවාදිගණිකවසෙනායං එකගණිකා සකම්මිකා ධාතු. භගවා සකලලොකස්ස හිතං දධාති විදධාති, පුරිසො අත්ථං සංවිධෙති, නිධිං නිධෙති, ඉමානි සුද්ධකත්තරි භවන්ති. ‘‘සංවිධාපෙති, විධාපෙතී’’ති ඉමානි හෙතුකත්තරි භවන්ති. කම්මෙ පන භාවෙ ච ‘‘අනුවිධීයතී’’තිආදීනි භවන්ති. තථා හි කම්මෙ ‘‘නිධි නාම නිධීයතී’’ති ච ‘‘ධීයති ධපියතීති ධෙය්‍ය’’න්ති ච රූපානි දිස්සන්ති. තත්ථ කම්මෙ ‘‘කම්මං සත්තෙහි අනුවිධිය්‍යති, කම්මානි සත්තෙහි අනුවිධිය්‍යන්ති. භො කම්ම ත්වං සත්තෙහි අනුවිධිය්‍යසි, අහං කම්මං සත්තෙහි අනුවිධිය්‍යාමී’’තිආදිනා යොජෙතබ්බං. භාවෙ පන ‘‘සත්තො දුක්ඛං අනුවිධිය්‍යති, සත්තා දුක්ඛං අනුවිධිය්‍යන්ති, තො සත්ත ත්වං දුක්ඛං අනුවිධිය්‍යසී’’ති යොජෙතබ්බං. අයං නයො අතිවිය සුඛුමො පාළිනයානුකූලො.

Sekarang kami membahas akar kata yang hanya masuk dalam satu golongan (ekagaṇikā) dan lainnya — dhā (bermakna) membawa/menopang (dhāraṇe), berdasarkan golongan bhūvādi, ini adalah akar kata transitif (sakammika) yang hanya memiliki satu golongan. Sang Bhagavā menopang (dadhāti) dan mengatur (vidadhāti) kesejahteraan seluruh dunia, seseorang mengatur (saṃvidheti) tujuan, menyimpan (nidheti) harta karun, ini adalah bentuk pelaku (katturūpa). "Saṃvidhāpeti, vidhāpeti", ini adalah bentuk kausatif (heturūpa). Namun, dalam bentuk pasif (kamma) dan bentuk keadaan (bhāva), terdapat "anuvidhīyati" dan sebagainya. Karena dalam bentuk pasif, terlihat bentuk-bentuk seperti "harta karun disimpan (nidhīyati)" dan "dheyya (apa yang diletakkan/disimpan) berarti diletakkan (dhīyati/ṭhapiyati)". Di sana, dalam bentuk pasif, harus diterapkan sebagai: "Kamma ditaati oleh makhluk-makhluk (kammaṃ sattehi anuvidhiyyati), kamma-kamma ditaati oleh makhluk-makhluk. Wahai kamma, engkau ditaati oleh makhluk-makhluk, saya adalah kamma yang ditaati oleh makhluk-makhluk," dan seterusnya. Sedangkan dalam bentuk keadaan (bhāva), harus diterapkan sebagai: "Makhluk menaati penderitaan (satto dukkhaṃ anuvidhiyyati), makhluk-makhluk menaati penderitaan, wahai makhluk, engkau menaati penderitaan." Metode ini sangat halus dan sesuai dengan metode Pāli.

නාමිකපදත්තෙ ‘‘ධාතූ’’තිආදීනි භවන්ති. තත්ථ ධාතූති සලක්ඛණං දධාති ධාරෙතීති ධාතු. අට්ඨකථාසු පන ‘‘සලක්ඛණධාරණතො දුක්ඛවිධානතො දුක්ඛධානතො ච ධාතූ’’ති වුත්තං. ධාතූති පථවීධාතාදිධාතුයො. තත්ථ සලක්ඛණධාරණතොති යථා තිත්ථියපරිකප්පිතො පකති අත්තාති එවමාදිකො සභාවතො නත්ථි, න එවමෙතා, එතා පන සලක්ඛණං සභාවං ධාරෙන්තීති ධාතුයො[Pg.378]. දුක්ඛවිධානතොති දුක්ඛස්ස විදහනතො. එතා හි ධාතුයො කාරණභාවෙන වවත්ථිතා හුත්වා යථා අයලොහාදිධාතුයො අයලොහාදිඅනෙකප්පකාරං සංසාරදුක්ඛං විදහන්ති. දුක්ඛධානතොති අනප්පකස්ස දුක්ඛස්ස විධානමත්තතො අවසවත්තනතො, තං වා දුක්ඛං එතාහි කාරණභූතාහි සත්තෙහි අනුවිධීයති, තථාවිහිතඤ්ච තං එතෙස්වෙව ධීයති ඨපියති, එවං දුක්ඛධානතො ධාතුයො. අපිච නිජ්ජීවට්ඨො ධාතවොති ගහෙතබ්බං. තථා හි භගවා ‘‘ඡ ධාතුයොසං භික්ඛු පුරිසො’’තිආදීසු ජීවසඤ්ඤාසමූහනත්ථං ධාතුදෙසනං අකාසීති. යො පන තත්ථ අම්හෙහි භාවට්ඨානෙ ‘‘සත්තො දුක්ඛං අනුවිධිය්‍යතී’’ති තිපුරිසමණ්ඩිතො එකවචනබහුවචනිකො පඨමාවිභත්තිප්පයොගො වුත්තො. සො –

Dalam hal sebagai kata benda, terdapat "dhātu" dan sebagainya. Di sana, "dhātu" (elemen) disebut demikian karena ia menopang atau membawa karakteristiknya sendiri (salakkhaṇaṃ dadhāti dhāreti). Namun dalam kitab-kitab Komentar (Atthakatha) dikatakan: "Disebut dhātu karena membawa karakteristik sendiri, karena mengatur penderitaan, dan karena menempatkan penderitaan." Dhātu berarti elemen-elemen seperti elemen tanah (pathavīdhātu) dan lainnya. Di sana, "membawa karakteristik sendiri" berarti: seperti "diri" (atta) atau "substansi utama" (pakati) yang dikonsepkan oleh penganut ajaran lain yang pada hakikatnya tidak ada, elemen-elemen ini tidaklah demikian; elemen-elemen ini disebut dhātu karena mereka membawa karakteristik atau sifat hakiki mereka sendiri. "Karena mengatur penderitaan" berarti karena penataan penderitaan. Sebab elemen-elemen ini, setelah ditetapkan sebagai penyebab, seperti elemen besi, logam, dan sebagainya, mereka menata berbagai macam penderitaan samsara seperti halnya besi, logam, dan sebagainya. "Karena menempatkan penderitaan" berarti hanya karena penataan penderitaan yang tidak sedikit yang berada di luar kendali, atau penderitaan itu ditaati oleh makhluk-makhluk melalui elemen-elemen yang menjadi penyebab ini, dan apa yang telah diatur demikian ditempatkan atau diletakkan (dhīyati/ṭhapiyati) di dalam elemen-elemen itu sendiri; demikianlah disebut dhātu karena menempatkan penderitaan. Selain itu, harus dipahami bahwa dhātu berarti tanpa jiwa (nijjīva). Karena itulah Sang Bhagavā memberikan pembabaran tentang elemen (dhātudesana) dalam kalimat seperti "O bhikkhu, seseorang terdiri dari enam elemen," dan sebagainya, untuk melenyapkan persepsi tentang jiwa (jīvasaññā). Mengenai penggunaan kasus nominatif (paṭhamāvibhatti) dalam bentuk tunggal dan jamak dengan tiga persona yang kami sebutkan dalam pengertian keadaan (bhāva) di sana, yaitu "makhluk menaati penderitaan" (satto dukkhaṃ anuvidhiyyati), hal itu adalah —

‘‘දූසිතො ගිරිදත්තෙන, හයො සාමස්ස පණ්ඩවො;

පොරාණං පකතිං හිත්වා, තස්සෙවානුවිධිය්‍යතී’’ති ච

"Tercemar oleh Giridatta, kuda Pandava milik sang majikan; meninggalkan sifat aslinya yang lama, ia meniru (mengikuti perilaku) dia (Giridatta) itu sendiri."

‘‘මාතා හි තව ඉරන්ධති, විධුරස්ස හදයං ධනිය්‍යතී’’ති ච ‘‘තෙ සංකිලෙසිකා ධම්මා පහීයිස්සන්තී’’ති ච ඉමාසං පාළීනං වසෙන සාරතො පච්චෙතබ්බො. තත්ථ පණ්ඩවො නාම අස්සො ගිරිදත්තනාමකස්ස අස්සගොපකස්ස පකතිං අනුවිධිය්‍යති අනුකරොතීති අත්ථො. එත්ථ ච යදි කත්තුපදං ඉච්ඡිතං සියා, ‘‘අනුවිදධාතී’’ති පාළි වත්තබ්බා සියා. යදි කම්මපදං ඉච්ඡිතං සියා, ‘‘පණ්ඩවෙනා’’ති තතියන්තං කත්තුපදං වත්තබ්බං සියා, එවං අවචනෙන ‘‘අනුවිධිය්‍යතී’’ති ඉදං භාවපදන්ති සිද්ධං. න කෙනචි එත්ථ වත්තුං සක්කා ‘‘දිවාදිගණෙ කත්තරි විහිතයපච්චයස්ස වසෙන වුත්තං ඉදං රූප’’න්ති, ධාධාතුයා දිවාදිගණෙ අප්පවත්තනතො, එකන්තභූවාදිගණිකත්තා ච. දුතියප්පයොගෙ පන යදි කත්තුපදං ඉච්ඡිතං සියා, ‘‘ධනුතෙ’’ති පාළි වත්තබ්බා සියා. යදි කම්මපදං ඉච්ඡිතං සියා, ‘‘ධාතුයා’’ති වත්තබ්බං සියා[Pg.379]. එවං අවචනෙන ‘‘ධනිය්‍යතී’’ති ඉදම්පි භාවපදන්ති සිද්ධං. එත්ථ ‘‘ධනිය්‍යතීති පත්ථෙති, ඉච්ඡතීති අත්ථො’’ති අට්ඨකථායං වුත්තං. ‘‘ධනු යාචනෙ’’ති ධාතු එසා එකන්තෙන තනාදිගණෙයෙව වත්තති. තතියප්පයොගෙ ‘‘පහීයිස්සන්තී’’ති යදි භූවාදිගණෙ ‘‘හා චාගෙ’’ති ධාතුයා රූපං සියා, කත්තරි ‘‘පජහිස්සන්තී’’ති රූපං සියා, ‘‘කස්මා නො පජහිස්සතී’’ති එත්ථ විය. කම්මපදං පන ‘‘පජහියිස්සන්තී’’ති සියා. යස්මා ‘‘පහීයිස්සන්තී’’ති ඉදං දිවාදිගණෙ ‘‘හා පරිහානිය’’න්ති ධාතුයා රූපත්තා ‘‘පහායිස්සන්තී’’ති කත්තුපදරූපං සියා ‘‘ආජඤ්ඤො කුරුතෙ වෙගං, හායන්ති තත්ථ වළවා’’ති අකම්මකස්ස කත්තුපදරූපස්ස දස්සනතො, තස්මා ‘‘පහායිස්සන්තී’’ති අවත්වා ‘‘පහීයිස්සන්තී’’ති වචනෙන යපච්චයො භාවෙ වත්තතීති ඤායති.

''Mātā hi tava irandhati, vidhurassa hadayaṃ dhaniyyatī'' (Karena Ibu adalah Irandhatī-mu, jantung Vidhura sedang diinginkan) dan ''te saṃkilesikā dhammā pahīyissantī'' (hal-hal yang mengotori itu akan lenyap); berdasarkan teks-teks Pāli ini, maknanya harus dipahami secara mendalam. Di sana, yang disebut 'paṇḍava' adalah seekor kuda yang menuruti atau meniru (anuvidhiyyati/anukaroti) kebiasaan dari seorang penjaga kuda bernama Giridatta; itulah maknanya. Dan di sini, jika bentuk pelaku (kattupada) yang diinginkan, maka teks Pāli seharusnya berbunyi ''anuvidadhāti''. Jika bentuk objek (kammapada) yang diinginkan, maka kata pelaku dengan akhiran ketiga (tatiyā) ''paṇḍavena'' harus disebutkan; dengan tidak adanya penyebutan demikian, maka terbukti bahwa ''anuvidhiyyati'' ini adalah bentuk keadaan (bhāvapada). Tidak ada seorang pun di sini yang dapat mengatakan ''bentuk kata ini diucapkan berdasarkan akhiran -ya yang ditetapkan dalam arti pelaku (kattari) pada golongan divādi'', karena akar kata dhā tidak berlaku dalam golongan divādi, dan secara mutlak termasuk dalam golongan bhūvādi. Namun, pada penggunaan kedua, jika bentuk pelaku yang diinginkan, teks Pāli seharusnya berbunyi ''dhanute''. Jika bentuk objek yang diinginkan, seharusnya disebutkan ''dhātuyā''. Dengan tidak adanya penyebutan demikian, terbukti bahwa ''dhaniyyatī'' ini juga merupakan bentuk keadaan (bhāvapada). Dalam ulasan (aṭṭhakathā) dikatakan mengenai ini: ''dhaniyyatī berarti mengharapkan, maknanya adalah menginginkan''. Akar kata ''dhanu'' dalam arti meminta (yācane) ini hanya berlaku secara mutlak dalam golongan tanādi. Pada penggunaan ketiga, ''pahīyissantī'', jika itu adalah bentuk dari akar kata ''hā'' dalam arti melepaskan (cāge) pada golongan bhūvādi, maka dalam arti pelaku (kattari) bentuknya akan menjadi ''pajahissantī'', seperti dalam kalimat ''kasmā no pajahissatī''. Sedangkan bentuk objeknya (kammapada) akan menjadi ''pajahiyissantī''. Karena ''pahīyissantī'' ini adalah bentuk dari akar kata ''hā'' dalam arti kemerosotan (parihāniya) pada golongan divādi, maka bentuk pelakunya seharusnya ''pahāyissantī'', sebagaimana terlihat dalam bentuk pelaku yang jarang digunakan: ''ājañño kurute vegaṃ, hāyanti tattha vaḷavā'' (kuda bangsawan melakukan kecepatan, kuda-kuda betina merosot di sana); oleh karena itu, dengan tidak mengatakan ''pahāyissantī'' melainkan mengatakan ''pahīyissantī'', diketahui bahwa akhiran -ya berlaku dalam arti keadaan (bhāve).

කෙචි පනෙත්ථ වදෙය්‍යුං ‘‘සො පහීයිස්සති. තෙ සංකිලෙසිකා ධම්මා පහීයිස්සන්ති. රූපං විභවිය්‍යති. අග්ගිජාහි පුබ්බෙව භූයතෙ’තිආදීසු යපච්චයො කම්මෙයෙව විහිතො, න භාවෙ. කම්මකත්තුවසෙන හි ඉමෙ පයොගා දට්ඨබ්බා, සයමෙව පීයතෙ පානීයං, සයමෙව කටො කරියතෙති පයොගා වියා’’ති. තං න, එවඤ්හි සති ‘‘පජහියිස්සන්තී’’තිආදීනි සකම්මකධාතුරූපානි වත්තබ්බානි ‘‘පීයතෙ කරියතෙ’’ති රූපානි විය. එත්ථ පන භාවට්ඨානෙ කත්තුනො ඨිතභාවො හෙට්ඨා නානප්පකාරෙන දස්සිතොති න වුත්තො. යෙ සද්දසත්ථෙ මතං ගහෙත්වා සාසනිකා ගරූ භාවෙ අදබ්බවුත්තිනො භාවස්සෙකත්තා එකවචනමෙව, තඤ්ච පඨමපුරිසස්සෙව ‘‘භූයතෙ දෙවදත්තෙන දෙවදත්තෙන සම්පත්තිං අනුභවනන්ති අත්ථො’’ති පයොගඤ්ච තදත්ථයොජනඤ්ච [Pg.380] වදන්ති. තෙසං තං වචනං පාළියා, අට්ඨකථාදීහි ච න සමෙති, තස්මා යථාවුත්තොයෙවත්ථො ආයස්මන්තෙහි ධාරෙතබ්බො.

Beberapa orang di sini mungkin berkata: ''Ia akan lenyap (pahīyissati). Hal-hal yang mengotori itu akan lenyap (pahīyissanti). Bentuk akan hancur (vibhaviyyati). Keberadaan terjadi karena api sebelumnya (aggijāhi pubbeva bhūyate)'', dan seterusnya; dalam contoh-contoh ini akhiran -ya ditetapkan pada objek (kamma) saja, bukan pada keadaan (bhāva). Sebab penggunaan-penggunaan ini harus dilihat sebagai kata kerja pasif (kammakiriya), seperti penggunaan: air diminum sendiri (sayameva pīyate pānīyaṃ), tikar dibuat sendiri (sayameva kaṭo kariyate).'' Hal itu tidak benar, karena jika demikian, maka bentuk-bentuk akar kata pasif (sakammakadhātu) seperti ''pajahiyissantī'' dan sebagainya harus diucapkan seperti bentuk ''pīyate'' dan ''kariyate''. Namun di sini, keberadaan pelaku yang tetap pada posisi keadaan (bhāva) telah ditunjukkan dengan berbagai cara di bawah ini, sehingga tidak disebutkan lagi. Mengenai para guru dalam ajaran ini yang setelah mengambil pendapat dalam risalah bahasa (saddasatthe), menyatakan bahwa dalam arti keadaan (bhāve) yang tidak menyatakan substansi (adabbavuttino), karena keadaan itu tunggal, maka hanya digunakan bentuk tunggal (ekavacana) dan hanya pada orang ketiga (paṇṭhamapurisa), serta menyebutkan penggunaan dan penerapan maknanya sebagai berikut: ''bhūyate devadattena (adanya oleh Devadatta), maknanya adalah Devadatta mengalami keberuntungan''. Ucapan mereka itu tidak sesuai dengan Pāli, ulasan (aṭṭhakathā), dan sebagainya; oleh karena itu, makna yang telah disebutkan itulah yang harus dipegang oleh para Yang Mulia.

ජර රොගෙ. ජරති, ජරිය්‍යති. ජරවයොහානියං. ජීරති, ජිය්‍යති. ඉමා ද්වෙපි භූවාදි ගණිකවසෙන එකගණිකා. තාසං අයං සාධාරණරූපවිභාවනා. ‘‘යෙන ච සන්තප්පති, යෙන ච ජරිය්‍යතී’’තිආදි. තත්ථ යෙන ච ජරිය්‍යතීති යෙන තෙජොගතෙන කුපිතෙන අයං කායො එකාහිකාදිජරරොගෙන ජරිය්‍යති ජරති. අථ වා යෙන ච ජරියති යෙන අයං කායො ජීරති ඉන්ද්‍රියවෙකල්‍යතං බලක්ඛයං පලිතවලිතාදිඤ්ච පාපුණාති.

Jara dalam arti penyakit (roge). Jarati, jariyyati. Jara dalam arti kemerosotan usia (vayohāniyaṃ). Jīrati, jiyyati. Kedua akar kata ini termasuk dalam satu golongan menurut golongan bhūvādi. Berikut adalah penjelasan bentuk umum bagi keduanya. ''Yena ca santappati, yena ca jariyyatī'' (Dan oleh apa ia dipanaskan, dan oleh apa ia menjadi tua) dan sebagainya. Di sana, 'yena ca jariyyatī' berarti oleh unsur panas yang bergejolak itu, tubuh ini menjadi tua atau menua (jariyyati/jarati) melalui penyakit usia seperti demam sehari dan sebagainya. Atau, 'yena ca jariyati' berarti oleh apa tubuh ini menjadi tua (jīrati), mencapai kerusakan indra, kemerosotan kekuatan, serta uban, keriput, dan sebagainya.

මර පාණචාගෙ. භූවාදිගණිකොයං අකම්මකො ච. සත්තො මරති, මිය්‍යති. කිඤ්චාපි අයං ධාතු ‘‘මර පාණචාගෙ’’ති වචනතො සකම්මකො විය දිස්සති, තථාපි ‘‘පුත්තො මරති. කිච්ඡං වතායං ලොකො ආපන්නො ජායති ච ජිය්‍යති ච මිය්‍යති චා’’ති එවමාදීනං කම්මරහිතප්පයොගානං දස්සනතො අකම්මකොයෙවාති දට්ඨබ්බං. අත්ථයොජනානයෙන පන මරතීති පාණං චජතීති කම්මං ආනෙත්වා කථෙතුං ලබ්භති. ‘‘මරති, මියතී’’ති ඉමානි සුද්ධකත්තුපදානි, ‘‘සත්තො සත්තං මාරෙති, මාරයති, මාරාපෙති, මාරාපයතී’’ති ඉමානි කාරිතපදසඞ්ඛාතානි හෙතුකත්තුපදානි. එත්ථ ච යො අමතං සත්තං මරණං පාපෙති, සො වධකො මාරෙති මාරයති මාරාපෙති මාරාපයතීති ච වුච්චති. සත්තො සත්තෙහි මාරියති මාරාපියතීති ඉමානි කම්මපදානි. භාවපදමප්පසිද්ධං. එවමඤ්ඤත්‍රාපි පසිද්ධතා ච අප්පසිද්ධතා ච උපපරික්ඛිතබ්බා.

Mara dalam arti melepaskan nyawa (pāṇacāge). Ini termasuk golongan bhūvādi dan bersifat intransitif (akammako). Makhluk mati (satto marati, miyyati). Meskipun akar kata ini terlihat seperti transitif (sakammako) karena pernyataan ''mara dalam arti melepaskan nyawa'', namun karena terlihat penggunaan-penggunaan tanpa objek seperti ''putra itu mati (putto marati). Duhai, dunia ini telah tertimpa kesulitan, ia lahir, menua, dan mati (miyyati)'', maka harus dipahami sebagai intransitif (akammako) saja. Namun, menurut metode penerapan makna, kata 'maratī' dapat dikatakan dengan mendatangkan objek (kamma) yaitu 'melepaskan nyawa' (pāṇaṃ cajatī). ''Marati, miyatī'' ini adalah bentuk pelaku murni (suddhakattupada), sedangkan ''satto sattaṃ māreti, mārayati, mārāpeti, mārāpayatī'' (makhluk membunuh, menyebabkan dibunuh...) ini adalah bentuk pelaku kausatif (hetukattupada) yang disebut sebagai bentuk kata kārita. Dan di sini, ia yang menyebabkan makhluk yang tidak mati menjadi mati, ia disebut sebagai pembunuh (vadhako), ia membunuh (māreti, mārayati) atau menyebabkan dibunuh (mārāpeti, mārāpayatī). ''Satto sattehi māriyati, mārāpiyatī'' (makhluk dibunuh oleh makhluk-makhluk) ini adalah bentuk objek (kammapada). Bentuk keadaan (bhāvapada) tidak umum digunakan. Demikian pula di tempat lain, keumuman dan ketidakumuman penggunaannya harus diperiksa.

ඛාද භක්ඛණෙ. අයං පන භූවාදිගණිකවසෙන එකගණිකො සකම්මකො ධාතු. ඛාදති, සඞ්ඛාදති, ඉමානි සුද්ධකත්තුපදානි[Pg.381]. පුරිසො පුරිසෙන පුරිසං වා පූවං ඛාදෙති ඛාදයති ඛාදාපෙති ඛාදාපයති, ඉමානි හෙතුකත්තුපදානි. එත්ථ ච යො අඛාදන්තං ඛාදන්තං වා ඛාදාහීති පයොජෙති, සො ඛාදාපකො ඛාදෙති ඛාදයති ඛාදාපෙති ඛාදාපයතීති ච වුච්චති. ඛජ්ජති, සංඛජ්ජති, සඞ්ඛාදියති. ඉමානි කම්මපදානි. අත්‍රපනායං පාළි ‘‘අතීතං පාහං අද්ධානං රූපෙන ඛජ්ජිං, සෙය්‍යථාපාහං එතරහි පච්චුප්පන්නෙන රූපෙන ඛජ්ජාමි. අහඤ්චෙව ඛො පන අනාගතං රූපං අභිනන්දෙය්‍යං, අනාගතෙනපාහං රූපෙන ඛජ්ජෙය්‍යං, සෙය්‍යථාපෙතරහි ඛජ්ජාමී’’ති. භාවපදං න ලබ්භති සකම්මකත්තා ඉමස්ස ධාතුස්ස. භූවාදිගණො. අයං නාමධාතු එකන්තරුධාදිගණිකොති අප්පසිද්ධො.

Khāda dalam arti memakan (bhakkhaṇe). Ini adalah akar kata transitif (sakammako) yang termasuk dalam satu golongan menurut golongan bhūvādi. Khādati, saṅkhādati, ini adalah bentuk pelaku murni (suddhakattupada). Seseorang menyebabkan orang lain memakan kue atau menyuruh orang memakan kue (khādeti, khādayati, khādāpeti, khādāpayati), ini adalah bentuk pelaku kausatif (hetukattupada). Dan di sini, ia yang memerintahkan orang yang sedang tidak makan atau yang sedang makan dengan kata 'makanlah!', ia disebut sebagai pemberi makan (khādāpako), ia memberi makan atau menyebabkan dimakan. Khajjati, saṃkhajjati, saṅkhādiyati, ini adalah bentuk objek (kammapada). Di sini terdapat teks Pāli ini: ''Di masa lampau yang telah lalu, aku dimangsa (khajjiṃ) oleh rupa, sebagaimana sekarang ini aku dimangsa (khajjāmi) oleh rupa saat ini. Dan jika aku menyenangi rupa di masa depan, maka aku akan dimangsa (khajjeyyaṃ) oleh rupa di masa depan, sebagaimana sekarang ini aku sedang dimangsa (khajjāmi).'' Bentuk keadaan (bhāvapada) tidak ditemukan karena akar kata ini bersifat transitif (sakammako). Golongan bhūvādi. Akar kata nama (nāmadhātu) ini secara mutlak termasuk golongan rudhādi; demikianlah yang tidak umum digunakan.

දිවාදිගණෙ තා පාලනෙ. ලොකං තායති සන්තායති. ඉමානි සකම්මකානි සුද්ධකත්තුපදානි. හෙතුකත්තුපදං පන කම්මපදඤ්ච භාවපදඤ්ච අප්පසිද්ධානි.

Dalam golongan divādi, tā dalam arti melindungi (pālane). Melindungi dunia (lokaṃ tāyati, santāyati). Ini adalah bentuk pelaku murni (suddhakattupada) yang bersifat transitif (sakammako). Namun, bentuk pelaku kausatif (hetukattupada), bentuk objek (kammapada), dan bentuk keadaan (bhāvapada) adalah bentuk-bentuk yang tidak umum digunakan.

සුධ සංසුද්ධියං. චිත්තං සුජ්ඣති විසුජ්ඣති. ඉමානි අකම්මකානි සුද්ධකත්තුපදානි. සොධෙති, සොධයති, සොධාපෙති, සොධාපයති, ඉමානි හෙතුකත්තුරූපානි. එත්ථ ච යො අසුද්ධං ඨානං සුද්ධං කරොති, සො සොධකො සොධෙති, සොධයතීති වුච්චති, එස නයො අඤ්ඤත්‍රාපි ඊදිසෙසු ඨානෙසු. යො පන අසුද්ධට්ඨානං සයං අසොධෙත්වා ‘‘ත්වං සොධෙහී’’ති අඤ්ඤං පයොජෙති, සො සොධාපකො සොධාපෙති සොධාපයතීති වුච්චති. එස නයො අඤ්ඤත්‍රාපි ඊදිසෙසු ඨානෙසු. තථා හි ‘‘කාරෙති, කාරයති, කාරාපෙති, කාරාපයතී’’තිආදීසු අයං නයො න ලබ්භති, එවං ලබ්භමානනයො ච අලබ්භමානනයො ච සබ්බත්ථ උපපරික්ඛිතබ්බො. ඉමා පනෙත්ථ පාළියො –

Akar kata Sudha dalam makna kemurnian (saṃsuddhi). Pikiran menjadi murni (sujjhati), menjadi sangat murni (visujjhati). Ini adalah bentuk kata kerja aktif (suddhakattupada). Membersihkan (sodheti, sodhayati), menyebabkan dibersihkan (sodhāpeti, sodhāpayati); ini adalah bentuk-bentuk kausatif (heturūpa). Dan di sini, siapa pun yang membuat tempat yang tidak bersih menjadi bersih, ia disebut sebagai pembersih (sodhako), ia membersihkan (sodheti), ia memurnikan (sodhayati); aturan ini berlaku juga di tempat-tempat serupa lainnya. Namun, siapa pun yang tidak membersihkan sendiri tempat yang tidak bersih itu melainkan menyuruh orang lain dengan mengatakan, 'Bersihkanlah olehmu!', ia disebut sebagai penyuruh pembersihan (sodhāpako), ia menyebabkan dibersihkan (sodhāpeti, sodhāpayati). Aturan ini berlaku juga di tempat-tempat serupa lainnya. Demikian pula dalam kata-kata seperti 'kāreti, kārayati, kārāpeti, kārāpayati' dan sebagainya, aturan ini tidak ditemukan; dengan demikian, aturan yang berlaku dan yang tidak berlaku harus diperiksa di segala tempat. Berikut ini adalah kutipan-kutipan teks (Pali) tersebut—

‘‘පච්චන්තදෙසවිසයෙ, නිමන්තෙත්වා තථාගතං;

තස්ස ආගමනං මග්ගං, සොධෙන්ති තුට්ඨමානසා’’ති ච

'Di wilayah daerah perbatasan, setelah mengundang Sang Tathāgata; dengan hati yang gembira mereka membersihkan jalan untuk kedatangan-Nya,' dan

‘‘මග්ගං [Pg.382] සොධෙමහං තදා’’ති ච. ඉමා හි පාළියො සහත්ථා සොධනං සන්ධාය වුත්තා. ‘‘ආයස්මා පිලින්දවච්ඡො රාජගහෙ පබ්භාරං සොධාපෙති ලෙණං කත්තුකාමො’’ති පන පාළි, ‘‘කිං භන්තෙ ථෙරො කාරාපෙතී’’ති, ‘‘පබ්භාරං මහාරාජ සොධාපෙමි ලෙණං කත්තකාමො’’ති ච පාළි. ඉමා පරෙහි සොධාපනං සන්ධාය වුත්තා. ‘‘කස්ස සොධියති මග්ගො’’ති ඉදං කම්මපදං, භාවපදං පන අප්පසිද්ධං. ඉමිනා නයෙන යාව චුරාදිගණා යොජෙතබ්බං.

'Pada waktu itu aku membersihkan jalan.' Kutipan-kutipan Pali ini merujuk pada pembersihan yang dilakukan dengan tangan sendiri. Namun, terdapat teks Pali: 'Yang Mulia Pilindavaccha di Rājagaha menyuruh orang membersihkan lereng gunung karena ingin membuat tempat tinggal gua,' dan teks: 'Apa yang sedang Yang Mulia suruh buat?' 'Baginda, saya sedang menyuruh orang membersihkan lereng gunung karena ingin membuat tempat tinggal gua.' Kutipan-kutipan ini merujuk pada penyuruhan orang lain untuk membersihkan (sodhāpana). Kalimat 'Jalan milik siapa yang sedang dibersihkan?' (kassa sodhiyati maggo) adalah bentuk pasif (kammapada), sedangkan bentuk impersonal (bhāvapada) harus dipahami dengan cara yang sama. Dengan cara ini, (pembentukan kata) harus diterapkan hingga kelompok akar kata Curādi.

ද්විගණිකත්තෙ සුභ සොභෙ. සොභති වතායං පුරිසො. සුභ පහාරෙ. යො නො ගාවොව සුම්භති සුම්භොති ඉච්චපි දිස්සති. ‘‘සුම්භොතී’’ති ච කච්චායනමතෙ රූපං, ඉමානි කත්තුපදානි. නගරං සොභෙති, සොභයති. පුරිසො පුරිසෙ චොරං සුම්භෙති, සුම්භයති, සුම්භාපෙති, සුම්භාපයති. ඉමානි හෙතුකත්තුපදානි. කම්මභාවපදානි ලබ්භමානාලබ්භමානවසෙන යථාසම්භවං යොජෙතබ්බානි. භූවාදිරුධාදිගණිකරූපානි.

Mengenai keberadaan dalam dua kelompok (dvigaṇikatta), akar kata subha dalam makna bersinar (sobhe). Orang ini sungguh bersinar (sobhati). Akar kata subha juga dalam makna memukul (pahāre). Ditemukan penggunaan seperti 'Siapa yang memukul (sumbhati/sumbhoti) kita bagaikan lembu'. Bentuk 'sumbhoti' adalah menurut pendapat Kaccāyana; ini adalah kata kerja aktif (kattupada). Menghias kota (nagaraṃ sobheti, sobhayati). Seseorang memukul (atau menyuruh memukul) pencuri melalui orang-orang (puriso purise coraṃ sumbheti, sumbhayati, sumbhāpeti, sumbhāpayati). Ini adalah kata kerja kausatif aktif (hetukattupada). Bentuk pasif (kamma) dan impersonal (bhāva) harus diterapkan sesuai dengan apa yang ada atau tidak ada sebagaimana mestinya. Ini adalah bentuk-bentuk dari kelompok Bhūvādi dan Rudhādi.

පච පාකෙ. පුරිසො භත්තං පචති. නෙරයිකො නිරයෙ පච්චති. කම්මං පච්චති. භත්තං පච්චති. පාරමියො පරිපච්චන්ති. ඵලානි පරිපච්චන්ති, පක්කානි හොන්තීති අත්ථො. ගරවො පන –

Akar kata Paca dalam makna memasak atau mematangkan (pāke). Seseorang memasak nasi (puriso bhattaṃ pacati). Penghuni neraka menderita/matang di neraka (nerayiko niraye paccati). Karma berbuah/matang (kammaṃ paccati). Nasi menjadi matang (bhattaṃ paccati). Parami-parami menjadi matang sempurna (pāramiyo paripaccanti). Buah-buah menjadi matang sempurna (phalāni paripaccanti), artinya menjadi masak (pakkāni honti). Namun, para guru yang dihormati (mengatakan)—

ඤාණයුත්තවරං තත්ථ, දත්වා සන්ධිං තිහෙතුකං;

පච්ඡා පච්චති පාකානං, පවත්තෙ අට්ඨකෙ දුවෙති ච –

'Di sana, setelah memberikan hubungan (sandhi) tihetuka yang disertai pengetahuan yang luhur; kemudian ia mematangkan dua dari delapan (kesadaran) yang berlangsung dalam proses kehidupan,' dan—

‘‘අසඞ්ඛාරං සසඞ්ඛාර-විපාකානි න පච්චතී’’ති ච එවං පචතිපදස්ස ද්විගණිකරූපස්ස සකම්මකත්තං ඉච්ඡන්ති. එවං පන සාට්ඨකථෙ තෙපිටකෙ බුද්ධවචනෙ කුතො ලබ්භා. තෙපිටකෙ හි බුද්ධවචනෙ ‘‘කප්පං නිරයම්හි පච්චති. යාව පාපං න පච්චති. නිරයම්හි [Pg.383] අපච්චි සො’’ති එවං අකම්මකත්තංයෙව දිස්සති. එත්ථ වදෙය්‍යුං ‘‘නනු පච පාකෙ’ති අයං ධාතු සකම්මකො, තෙන ‘පච්චතී’ති පදස්ස දිවාදිගණිකරූපස්සපි සතො සකම්මකත්තං යුජ්ජති, තස්මායෙව ‘පච්චති පාකානං පවත්තෙ අට්ඨකෙ දුවෙ’තිආදීසු වුත්ත’’න්ති. එත්ථ වුච්චතෙ – යථා ‘‘ඡිදි ද්විධාකරණෙ, භිදි විදාරණෙ’’ති ධාතූනං රුධාදිගණෙ පවත්තානං ‘‘රුක්ඛං ඡින්දති, භිත්තිං භින්දතී’’ති රූපපදානං සකම්මකත්තෙපි සති දිවාදිගණං පත්තානං තෙසං ධාතූනං ‘‘උදකං ඡිජ්ජති, ඝටො භිජ්ජතී’’ති රූපපදානි අකම්මකානියෙව භවන්ති, යථා භූවාදිගණෙ පවත්තස්ස පචධාතුස්ස ‘‘භත්තං පචතී’’ති රූපපදස්ස සකම්මකත්තෙපි සති දිවාදිගණං පත්තස්ස ‘‘නිරයෙ පච්චති, කම්මානි විපච්චන්තී’’ති රූපපදානි අකම්මකානියෙව භවන්ති.

'Ia tidak mematangkan hasil (buah) yang tanpa usaha (asaṅkhāra) maupun yang dengan usaha (sasaṅkhāra),' dengan demikian mereka menginginkan sifat transitif (sakammakatta) bagi kata 'paccati' yang memiliki bentuk dua kelompok. Namun, di mana hal seperti ini ditemukan dalam Sabda Buddha di Tipiṭaka beserta Komentarnya? Karena dalam Sabda Buddha di Tipiṭaka, hanya sifat intransitif (akammakatta) yang terlihat seperti: 'Ia menderita di neraka selama satu kappa (kappaṃ nirayamhi paccati). Selama kejahatan belum berbuah (yāva pāpaṃ na paccati). Ia telah menderita di neraka (nirayamhi apacci so).' Di sini, orang mungkin akan berkata: 'Bukankah akar kata paca dalam makna memasak adalah transitif (sakammaka), oleh karena itu, meskipun kata paccatī merupakan bentuk kelompok Divādi, sifat transitifnya tetaplah layak; karena alasan itulah dikatakan dalam kalimat paccati pākānaṃ pavatte aṭṭhake duve dan sebagainya.' Di sini dijawab: Sebagaimana akar kata chidi dalam makna memotong menjadi dua, bhidi dalam makna memecah, yang termasuk dalam kelompok Rudhādi, memiliki bentuk kata chindati rukkhaṃ (memotong pohon), bhindati bhittiṃ (memecah dinding) yang bersifat transitif, namun ketika akar kata tersebut masuk ke kelompok Divādi, bentuk katanya seperti udakaṃ chijjati (air terputus), ghaṭo bhijjati (pot pecah) adalah bersifat intransitif saja; demikian pula akar kata paca yang berada dalam kelompok Bhūvādi memiliki bentuk kata bhattaṃ pacati (memasak nasi) yang bersifat transitif, namun ketika masuk ke kelompok Divādi, bentuk katanya seperti niraye paccati (menderita di neraka), kammāni vipaccanti (karma-karma berbuah) adalah bersifat intransitif saja.

අථාපි වදෙය්‍යුං ‘‘නනු ච භො යථා ‘ආසවෙහි චිත්තානි විමුච්චිංසූ’ති එත්ථ ‘‘ආසවතො චිත්තානි විමුච්චිංසූ’ති ච ‘ආසවෙහි කත්තුභූතෙහි චිත්තානි විමුච්චිංසූ’ති ච එවං දිවාදිගණිකස්ස ධාතුස්ස ‘විමුච්චිංසූ’ති රූපපදස්ස අකම්මකත්තඤ්ච සකම්මකත්තඤ්ච භවති, තථා ‘නිරයෙ පච්චති, කම්මානි විපච්චන්තී’ති ච අකම්මකත්තෙනපි භවිතබ්බං. ‘පච්චති පාකානං පවත්තෙ අට්ඨකෙ දුවෙ, අසඞ්ඛාරං සසඞ්ඛාරවිපාකානි න පච්චතී’ති සකම්මකත්තෙනපි භවිතබ්බ’’න්ති. අකම්මකත්තෙනෙව භවිතබ්බං, න සකම්මකත්තෙන, ‘‘පච්චති පාකාන’’න්තිආදිනා වුත්තප්පයොගානං ‘‘ආසවෙහි චිත්තානි විමුච්චිංසූ’’ති පයොගෙන අසමානත්තා. තථා හෙත්ථ ‘‘විමුච්චිංසූ’’ති පදං කම්මරහිතකත්තුවාචකයපච්චයන්තම්පි භවති කත්තුසහිතකම්මවාචකයපච්චයන්තම්පි. ‘‘විමුච්චිංසූ’’ති ඉමස්ස හි පදස්ස කම්මරහිතයපච්චයවන්තත්තා ‘‘ආසවෙහී’’ති කරණවචනං අපාදානකාරකවාචකං භවති. ‘චිත්තානී’’ති පච්චත්තවචනං පන කත්තුකාරකවාචකං භවති. තථා ‘‘විමුච්චිංසූ’’ති පදස්ස කත්තුසහිතකම්මවාචකත්තා ‘‘ආසවෙහී’’ති [Pg.384] කරණවචනං කත්තුකාරකවාචකං භවති. ‘‘චිත්තානී’’ති පච්චත්තවචනං පන කම්මකාරකවාචකං භවති. අයං නයො ‘‘පච්චති පාකාන’’න්තිආදිනා වුත්තප්පයොගෙසු න ලබ්භති. තථා හි තත්ථ පච්චත්තවචනං කත්තාරං වදති, උපයොගවචනං කම්මං වදතීති දට්ඨබ්බං. කාරිතෙ ‘‘පුරිසො පුරිසෙන පුරිසං වා භත්තං පාචෙති පාචයති පාචාපෙති පාචාපයතී’’ති ච, ‘‘අනන්තෙ බොධිසම්භාරෙ, පරිපාචෙසි නායකො’’ති දස්සනතො පන ‘‘පරිපාචෙති, පරිපාචයතී’’ති ච රූපානි භවන්ති. ඉමානි හෙතුකත්තුපදානි. කම්මෙ – යඤ්ඤදත්තෙන ඔදනො පච්චතෙ, භාවපදං අප්පසිද්ධං. ඉමානි භූවාදිදිවාදිගණිකරූපානි. ඉමිනා නයෙන අඤ්ඤානිපි ද්විගණිකරූපානි යොජෙතබ්බානි.

Selain itu, mereka mungkin berkata: 'Bukankah, Tuan, sebagaimana dalam kalimat āsavehi cittāni vimucciṃsu, di sini terdapat pengertian pikiran terbebas dari noda-noda (āsavato...) dan pikiran dibebaskan oleh noda-noda sebagai agen (āsavehi kattubhūtehi...), sehingga bentuk kata vimucciṃsu dari akar kata kelompok Divādi memiliki sifat intransitif dan transitif; demikian pula dalam niraye paccati, kammāni vipaccanti seharusnya bersifat intransitif, dan dalam paccati pākānaṃ pavatte aṭṭhake duve, asaṅkhāraṃ sasaṅkhāravipākāni na paccati seharusnya juga bersifat transitif.' (Dijawab:) Itu seharusnya bersifat intransitif saja, bukan transitif, karena penggunaan yang disebutkan seperti paccati pākānaṃ dan seterusnya tidaklah sama dengan penggunaan āsavehi cittāni vimucciṃsu. Karena dalam hal ini, kata vimucciṃsu bisa berupa akhiran -ya yang menyatakan subjek tanpa objek (intransitif) dan juga bisa berupa akhiran -ya yang menyatakan objek dengan subjek (pasif). Karena kata vimucciṃsu ini memiliki akhiran -ya tanpa objek, maka kasus instrumental āsavehi berfungsi sebagai kasus ablatif (apādāna). Sedangkan kasus nominatif cittāni berfungsi sebagai subjek (kattu). Demikian pula, karena kata vimucciṃsu menyatakan objek dengan adanya subjek, maka kasus instrumental āsavehi berfungsi sebagai subjek (kattu). Sedangkan kasus nominatif cittāni berfungsi sebagai objek (kamma). Aturan ini tidak ditemukan dalam penggunaan yang disebutkan seperti paccati pākānaṃ dan seterusnya. Sebab di sana, harus dipahami bahwa kasus nominatif menyatakan subjek, dan kasus akusatif menyatakan objek. Dalam bentuk kausatif (kārita), terdapat bentuk seperti 'seseorang menyebabkan orang lain memasak nasi' (puriso purisena purisaṃ vā bhattaṃ pāceti, pācayati, pācāpeti, pācāpayati), dan dari kutipan 'Sang Pemimpin mematangkan prasyarat pencerahan yang tak terbatas' (anante bodhisambhāre paripācesi nāyako), maka muncul bentuk paripāceti dan paripācayati. Ini adalah kata kerja kausatif aktif (hetukattupada). Dalam bentuk pasif (kamma): 'nasi dimasak oleh Yaññadatta' (yaññadattena odano paccate), sedangkan bentuk impersonal (bhāvapada) harus dipahami dengan cara yang sama. Ini adalah bentuk-bentuk dari kelompok Bhūvādi dan Divādi. Dengan cara ini, bentuk-bentuk dua kelompok lainnya juga harus diterapkan.

තෙගණිකත්තෙ සු පසවෙ. හෙතුඵලං සවති, පසවති. සු සවනෙ. සද්ධො ධම්මං සුණොති, සුණාති. සු හිංසායං. යොධො පච්චාමිත්තං සුනාති. ඉමානි යථාක්කමං භූවාදිස්වාදිකියාදිගණිකානි කත්තුපදානි. තථා හෙතුනා ඵලං සවිය්‍යති, උන්නාදසද්දො පථවීඋන්ද්‍රියසද්දො විය සුය්‍යති. යොධෙන පච්චමිත්තො සුනිය්‍යති. ඉමානි කම්මපදානි. භාවපදං න ලබ්භති සකම්මකත්තා ඉමෙසං ධාතූනං. ඉමිනා නයෙන අඤ්ඤානිපි තෙගණිකරූපානි උපපරික්ඛිත්වා යොජෙතබ්බානි. අත්‍ර පනායං නයවිභාවනා –

Dalam arti menghasilkan (pasava) dari tiga kelompok (tegaṇika). Sebab-akibat mengalir (savati), menghasilkan (pasavati). Su dalam arti mendengar (savane). Orang yang berkeyakinan mendengar (suṇoti, suṇāti) Dhamma. Su dalam arti menyakiti (hiṃsāyaṃ). Prajurit menghancurkan (sunāti) musuh. Ini berturut-turut adalah kata kerja aktif (kattupadāni) dari kelompok Bhūvādi, Svādi, dan Kiyādi. Demikian pula, akibat dihasilkan (saviyyati) oleh sebab, suara kencang terdengar (suyyati) seperti suara getaran bumi. Musuh dihancurkan (suniyyati) oleh prajurit. Ini adalah kata kerja pasif (kammapadāni). Bentuk bhāva (bhāvapada) tidak didapatkan karena akar-akar kata ini bersifat transitif (sakammaka). Dengan cara ini, bentuk-bentuk tiga kelompok lainnya pun harus diperiksa dan diterapkan. Namun, di sini ada penjelasan metode ini—

භ්වාදිරුධාදිකා ධාතූ, ස්වාදිදිවාදිකා තථා;

රුධාදිකදිවාදිට්ඨා, භූවාදිකචුරාදිකා.

Akar-akar kata dari kelompok Bhūvādi dan Rudhādi, demikian juga Svādi dan Divādi; yang terlihat sebagai Rudhādi dan Divādi, Bhūvādi dan Curādi.

භූවාදිකගහාදිට්ඨා, භ්වාදිස්වාදිකියාදිකා;

එවමාදිප්පභෙදෙහි, විත්ථාරෙන්තු විචක්ඛණා.

Yang terlihat sebagai Bhūvādi dan Gahādi, Bhūvādi, Svādi, serta Kiyādi, dan seterusnya; biarlah para bijaksana memperluas dengan pembagian-pembagian seperti ini.

ඉච්චෙවං සඞ්ඛෙපතො යථාරහං එකගණිකද්විගණිකතෙගණිකවසෙන සුද්ධකත්තුහෙතුකත්තුකම්මභාවපදානි ච සකාරිතෙකකම්මානි [Pg.385] ච සකාරිතද්විකම්මානි ච සකාරිතතිකම්මානි ච දස්සිතානි.

Demikianlah, secara ringkas, sesuai dengan porsinya, telah ditunjukkan kata kerja aktif murni (suddhakattu), kata kerja kausatif (hetukattu), kata kerja pasif (kamma), dan kata kerja impersonal (bhāva) berdasarkan kategori satu kelompok (ekagaṇika), dua kelompok (dvigaṇika), dan tiga kelompok (tegaṇika), serta kata kerja kausatif dengan satu objek (sakāritakakamma), dua objek (sakāritadvikamma), dan tiga objek (sakāritatikamma).

ඉදානි එකකාරිතද්විකාරිතපදානං වචනොකාසො අනුප්පත්තො, තස්මා තං වදාම. සො අන්තකම්මනි. අරහත්තමග්ගො මානං සියති, කම්මං පරියොසියති. ඉමානි තාව සුද්ධකත්තුපදානි. එත්ථ මානං සියතීති මානං සමුච්ඡින්දති. කම්මං පරියොසියතීති කම්මං නිප්ඵජ්ජති. පරි අව ඉච්චුපසග්ගවසෙන හි ඉදං පදං අකම්මකං භවති, අත්ථො පන ‘‘පරියොසානං ගච්ඡතී’’ති සකම්මකවසෙන ගහෙතබ්බො. අත්තනා විප්පකතං අත්තනා පරියොසාපෙති. ඉදමෙකං කාරිතං හෙතුකත්තුපදං. එත්ථ පන පරිඅව ඉච්චුපසග්ගවසෙන අකම්මකභූතස්ස සොධාතුස්ස ලද්ධකාරිතපච්චයත්තා එකකම්මමෙව සකාරිතපදං භවති. අත්තනා විප්පකතං පරෙහි පරියොසාවාපෙති. ඉදං ද්විකාරිතං හෙතුකත්තුපදං. එත්ථ ච පන පරි අව ඉච්චුපසග්ගවසෙන අකම්මකභූතස්ස සොධාතුස්ස ලද්ධකාරිතපච්චයද්වයත්තා ද්විකම්මකං සකාරිතපදං භවති. ‘‘පරියොසාවාපෙතී’’ති ඉදම්පි පරි අව පුබ්බස්මා සොධාතුම්හා ණාපෙ ණාපෙ ඉති පච්චයද්වයං කත්වා අවසද්දස්සොකාරඤ්ච කත්වා තතො යකාරාගමඤ්ච අනුබන්ධණකාරලොපඤ්ච පඨමපච්චයෙ පකාරස්ස වකාරඤ්ච ද්වීසු ච ඨානෙසු පුබ්බසරලොපං කත්වා නිප්ඵජ්ජතීති දට්ඨබ්බං.

Sekarang saatnya untuk menjelaskan kata-kata dengan satu kausatif (ekakārita) dan dua kausatif (dvikārita), oleh karena itu kami akan mengatakannya. Itu (akar kata 'so') dalam arti menghancurkan (antakamma). Jalan Arahat menghancurkan (siyati) kesombongan, kamma berakhir (pariyosiyati). Ini adalah kata-kata aktif murni (suddhakattupadāni). Di sini, 'mānaṃ siyati' berarti menghancurkan kesombongan. 'Kammaṃ pariyosiyati' berarti kamma terpenuhi (selesai). Karena pengaruh awalan 'pari' dan 'ava', kata ini menjadi intransitif (akammaka), namun maknanya harus dipahami sebagai transitif (sakammaka) dalam arti "pergi menuju akhir" (pariyosānaṃ gacchati). Ia menyelesaikan (pariyosāpeti) apa yang dimulai oleh dirinya sendiri. Ini adalah satu bentuk kata kerja kausatif (hetukattupada). Namun di sini, karena merupakan akar kata 'so' yang menjadi intransitif karena pengaruh awalan 'pari' dan 'ava' namun mendapat satu akhiran kausatif, maka ia menjadi kata berobjek satu (sakāritapada). Ia menyebabkan orang lain menyelesaikan (pariyosāvāpeti) apa yang dimulai oleh dirinya sendiri. Ini adalah bentuk kata kerja kausatif ganda (dvikārita hetukattupada). Dan di sini, karena merupakan akar kata 'so' yang menjadi intransitif karena pengaruh awalan 'pari' dan 'ava' namun mendapat dua akhiran kausatif, maka ia menjadi kata berobjek dua (sakāritapada). Kata "pariyosāvāpeti" ini juga harus dilihat sebagai bentukan dari akar kata 'so' dengan awalan 'pari' dan 'ava', dengan menambahkan dua akhiran 'ṇāpe' dan 'ṇāpe', mengubah bunyi 'ava' menjadi 'o', kemudian penyisipan 'y', penghilangan 'ṇ' yang mengikutinya, dan pada akhiran pertama mengubah 'p' menjadi 'v', serta penghilangan vokal depan di dua tempat.

ඉදානි තා පාළියො අත්ථන්තරවිඤ්ඤාපනත්ථං ආහච්චදෙසිතාකාරෙන එකතො කථයාම – ‘‘අත්තනා විප්පකතං අත්තනා පරියොසාපෙති, ආපත්ති සඞ්ඝාදිසෙසස්ස. අත්තනා විප්පකතං පරෙහි පරියොසාවාපෙති, ආපත්ති සඞ්ඝාදිසෙසස්සා’’ති එත්ථ ‘‘භික්ඛූ’’ති හෙතුකත්තුපදං ආනෙතබ්බං. අත්තනා විප්පකතන්ති එත්ථ ච අත්තනාති විප්පකරණක්‍රියාය කත්තුකාරකවාචකං කරණවචනං. විප්පකතන්ති කම්මකාරකවාචකං [Pg.386] උපයොගවචනං. අත්තනා පරියොසාපෙතීති එත්ථ පන අත්තනාති අබ්‍යයපදභූතෙන සයංසද්දෙන සමානත්ථං විභත්‍යන්තපතිරූපකං අබ්‍යයපදං, සයංසද්දසදිසං වා තතියාවිභත්‍යන්තං අබ්‍යයපදං. තථා හි ‘‘අත්තනා පරියොසාපෙතී’’ති වුත්තවචනස්ස ‘‘සයං පරියොසාපෙතී’’ති අත්ථො භවති ‘‘අත්තනා ච පාණාතිපාතී’’තිආදීසු විය. පරෙහි පරියොසාවාපෙතීති එත්ථ පන පරෙහීති කම්මකාරකවාචකං කරණවචනන්ති ගහෙතබ්බං, ‘‘සුනඛෙහිපි ඛාදාපෙන්තී’’ති එත්ථ ‘‘සුනඛෙහී’’ති පදං විය. එත්ථ හි යථා ‘‘රාජානො චොරං සුනඛෙ ඛාදාපෙන්තී’’ති උපයොගවසෙන අත්ථො භවති, තථා ‘‘භික්ඛු අත්තනා විප්පකතං පරෙ ජනෙ පරියොසාවාපෙතී’’ති උපයොගවසෙන අත්ථො භවති. එවං ඉමස්මිං අච්ඡරියබ්භුතනයවිචිත්තෙ භගවතො පාවචනෙ ද්විකාරිතපච්චයවන්තම්පි පදමත්ථීති සාරතො පච්චෙතබ්බං. අයං නයො සුඛුමො සාසනෙ ආදරං කත්වා ආයස්මන්තෙහි සාධුකං මනසි කාතබ්බො. යස්ස හි අත්ථාය ඉදං පකරණං කරිම්හ, න අයං අත්තනො මති, අථ ඛො පුබ්බාචරියානං සන්තිකා ලද්ධත්තා තෙසඤ්ඤෙව මතීති දට්ඨබ්බං.

Sekarang, untuk menjelaskan makna lainnya, kami akan membicarakannya bersama-sama sesuai dengan cara yang telah diajarkan: "Apa yang dimulai oleh dirinya sendiri, ia selesaikan sendiri, (maka itu) pelanggaran Saṅghādisesa. Apa yang dimulai oleh dirinya sendiri, ia instruksikan orang lain untuk menyelesaikannya, (maka itu) pelanggaran Saṅghādisesa." Di sini, kata "bhikkhu" (sebagai subjek kausatif) harus ditambahkan. Dalam frasa "attanā vippakataṃ", kata "attanā" adalah kasus instrumental (karaṇavacana) yang menunjukkan pelaku (kattu-kāraka) dari tindakan "dimulai" (vippakaraṇa). "Vippakataṃ" adalah kasus akusatif (upayogavacana) yang menunjukkan objek (kamma-kāraka). Namun dalam frasa "attanā pariyosāpeti", kata "attanā" adalah kata keterangan (abyayapada) yang memiliki makna yang sama dengan kata "sayaṃ" (sendiri), atau kata keterangan yang berakhir dengan akhiran kasus ketiga yang serupa dengan kata "sayaṃ". Demikianlah, makna dari pernyataan "attanā pariyosāpeti" adalah "menyelesaikan sendiri", seperti dalam kalimat "attanā ca pāṇātipātī" (ia sendiri membunuh makhluk hidup) dan sebagainya. Dalam frasa "parehi pariyosāvāpeti", kata "parehi" harus dipahami sebagai kasus instrumental yang menunjukkan pelaku (kamma-kāraka), seperti kata "sunakhehi" dalam kalimat "sunakhehipi khādāpentī" (mereka menyuruh anjing-anjing memakan). Di sini, sebagaimana dalam kalimat "Rājāno coraṃ sunakhe khādāpenti" (Para raja menyuruh anjing-anjing memakan pencuri) maknanya berdasarkan penggunaan objek (upayogavasena), demikian pula dalam "bhikkhu attanā vippakataṃ pare jane pariyosāvāpeti" (bhikkhu menyuruh orang lain menyelesaikan apa yang dimulainya sendiri) maknanya berdasarkan penggunaan objek. Demikianlah, harus diyakini secara mendalam bahwa dalam ajaran Buddha yang menakjubkan dan bervariasi ini, terdapat kata-kata yang memiliki akhiran kausatif ganda (dvikārita). Metode halus ini harus diperhatikan dengan saksama oleh para Yang Mulia yang menaruh hormat pada Sasana. Karena tujuan kami menyusun risalah ini bukanlah pendapat pribadi, melainkan harus dipandang sebagai pendapat para guru terdahulu karena telah diterima dari mereka.

ඉදානි අකාරිතද්විකම්මිකපදානං වචනොකාසො අනුප්පත්තො, තස්මා තානි කථයාම, තානි ච ඛො ධාතුවසෙන එවං වෙදිතබ්බානි සවිනිච්ඡයානි. සෙය්‍යථිදං?

Sekarang telah tiba saatnya untuk menjelaskan kata-kata non-kausatif yang memiliki dua objek (akāritadvikammika), oleh karena itu kami akan mengatakannya, dan itu harus diketahui melalui akar katanya beserta analisisnya. Seperti apa itu?

දුහිකරවහිපුච්ඡි, යාචි භික්ඛි ච නිබ්‍රූති;

භණිවදිවචිභාසි, සාසිදහිනාථධාතු.

Akar kata duh (memerah), kar (melakukan/membuat), vah (membawa), pucch (bertanya), yāc (meminta), dan bhikkh (meminta-minta), brū (berkata); bhaṇ (berbicara), vad (berkata), vac (berucap), bhās (berbicara), sās (mengajar), dah (meletakkan), dan akar kata nāth (memohon).

රුධි ජි චිපභුතීති, යෙ තෙ ද්විකම්මකා ධීරා;

පවදුමපි වියුත්තා, කාරිතප්පච්චයෙහි ච.

Rudh (menghalangi), ji (menang), ci (mengumpulkan), dan sebagainya; itulah yang oleh para bijaksana disebut memiliki dua objek, bahkan ketika terlepas dari akhiran-akhiran kausatif.

අපාදානාදිකෙ පුබ්බ-විධිම්හා සහිමෙ’බ්‍රවුං;

උපයොගවචනස්ස, නිමිත්තන්ති සනන්තනා.

Para guru kuno mengatakan bahwa kata-kata ini, melalui aturan sebelumnya mengenai apādāna (kasus ablatif) dan sebagainya, merupakan penyebab (nimitta) bagi penggunaan kasus akusatif (upayogavacana).

එතෙ [Pg.387] දුහාදයො ධාතූ, තිකම්මාපි භවන්ති තු;

කාරිතප්පච්චයෙ ලද්ධෙ, ඉති ආචරියා’බ්‍රවුං.

Akar-akar kata seperti duh dan sebagainya ini pun dapat memiliki tiga objek jika mendapatkan akhiran kausatif; demikianlah yang dikatakan oleh para guru.

තත්‍රිමානි උදාහරණානි – ගවං පයො දුහති ගොපාලකො. ගාවිං ඛීරං දුහති ගොපාලදාරකො. තත්ථ පයොති උපයොගවචනං, ‘‘යසො ලද්ධා න මජ්ජෙය්‍යා’’ති එත්ථ ‘‘යසො’’ති පදමිව. මනොගණිකස්ස හි ඊදිසම්පි උපයොගවචනං හොති අඤ්ඤාදිසම්පි. ඉස්සරො ගොපාලං ගවං පයො දුහාපෙති. ගොපාලෙන ගාවො ඛීරං දුහිතා. ගොහි පයො දුහතීති එත්ථ අපාදානවිසයත්තා ද්විකම්මකභාවො නත්ථි. ‘‘විසාණතො ගවං දුහං, යත්ථ ඛීරං න වින්දතී’’ති එත්ථ පන අපාදානවිසයත්තෙපි ගවාවයවභූතස්ස විසාණස්ස විසුං ගහිතත්තා ‘‘ගවං ඛීරං දුහන්තො’’ති ද්විකම්මිකභාවො ලබ්භතීති දට්ඨබ්බං. දුහිනො පයොගොයං.

Berikut ini adalah contoh-contohnya: Penggembala memerah susu dari sapi (gavaṃ payo duhati gopālako). Anak penggembala memerah susu dari sapi (gāviṃ khīraṃ duhati gopāladārako). Di sana, "payo" adalah kasus akusatif (upayogavacana), seperti kata "yaso" dalam kalimat "yaso laddhā na majjeyya" (setelah memperoleh kemasyhuran, hendaknya tidak mabuk). Bagi kelompok pikiran (manogaṇika), kasus akusatif seperti ini ada, dan ada juga yang lainnya. Sang majikan menyuruh penggembala memerah susu dari sapi (issaro gopālaṃ gavaṃ payo duhāpeti). Susu diperah dari sapi-sapi oleh penggembala (gopālena gāvo khīraṃ duhitā). Dalam kalimat "ia memerah susu dari sapi" (gohi payo duhati), tidak terdapat kondisi dua objek karena ini merupakan ranah apādāna (ablatif). Namun dalam kalimat "memerah sapi dari tanduknya, di mana ia tidak menemukan susu" (visāṇato gavaṃ duhaṃ, yattha khīraṃ na vindatī), harus dipahami bahwa meskipun berada dalam ranah apādāna, karena tanduk yang merupakan bagian dari sapi diambil secara terpisah, maka kondisi dua objek dalam "memerah susu dari sapi" (gavaṃ khīraṃ duhanto) tetap didapatkan. Ini adalah penggunaan dari akar kata duh.

කරොතිස්ස පයොගෙ කට්ඨමඞ්ගාරං කරොති, සුවණ්ණං කටකං කරොති, සචෙ ජෙ සච්චං භණසි, අදාසිං තං කරොමි. එත්ථ ච අඞ්ගාරං කරොතීති පරිච්චත්තකාරණවසෙන වුත්තං. කට්ඨඤ්හි අඞ්ගාරභාවස්ස කාරණං, අඞ්ගාරෙ කතෙ කාරණභූතස්ස කට්ඨස්ස කට්ඨභාවො විගච්ඡති. කටකං කරොතීති ඉදං අපරිච්චත්තකාරණවසෙන වුත්තං. සුවණ්ණඤ්හි කටකභාවස්ස කාරණං, කටකෙ කතෙපි කාරකභූතස්ස සුවණ්ණස්ස සුවණ්ණභාවො න විගච්ඡති, අථ ඛො විසෙසන්තරුප්පත්තිභාවෙන සම්පජ්ජති. අදාසිං තං කරොමීති ඉදං පන ඨානන්තරදානවසෙන වුත්තං ‘‘උපරාජං මහාරාජං කරොමී’’ති එත්ථ විය. තත්ථ ‘‘ඉස්සරො පුරිසෙන පුරිසං වා කට්ඨමඞ්ගාරං කාරෙති. තථා සුවණ්ණං කටකං කාරෙතී’’ති තිකම්මිකප්පයොගොපි දට්ඨබ්බො. තථා ‘‘බ්‍රහ්මදත්තො රජ්ජං කාරෙතී’’ති, ‘‘බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ’’ති ද්විකම්මකප්පයොගො.

Dalam penggunaan kata karotissa (dari akar kata kar), seseorang membuat arang dari kayu, membuat gelang dari emas, [seperti dalam kalimat]: 'Jika, wahai Gadis, engkau berkata benar, aku akan menjadikanmu bukan-budak (wanita merdeka)'. Dan di sini, kalimat 'membuat arang' diucapkan dengan cara melepaskan penyebabnya (pariccattakāraṇa). Sebab kayu adalah penyebab dari keadaan arang; ketika arang telah dibuat, keadaan kayu dari kayu yang menjadi penyebab tersebut menghilang. Kalimat 'membuat gelang' diucapkan dengan cara tanpa melepaskan penyebabnya (apariccattakāraṇa). Sebab emas adalah penyebab dari keadaan gelang; bahkan ketika gelang telah dibuat, keadaan emas dari emas yang menjadi penyebab tersebut tidak menghilang, melainkan muncul melalui keadaan perbedaan bentuk yang khusus. Namun, kalimat 'Aku menjadikanmu bukan-budak' diucapkan dengan cara pemberian kedudukan yang berbeda, seperti dalam kalimat: 'Aku menjadikanmu raja muda (uparāja) atau maharaja'. Di sana, penggunaan tiga objek (tikammika) juga dapat dilihat dalam contoh: 'Penguasa menyuruh seseorang menjadikan seseorang lainnya [seperti] arang dari kayu. Demikian pula, ia menyuruh [pandai emas] membuat gelang dari emas'. Demikian pula, penggunaan dua objek (dvikammaka) dalam kalimat: 'Brahmadatta menjalankan pemerintahan (rajjaṃ kāreti)', dan 'Saat Brahmadatta sedang menjalankan pemerintahan (rajjaṃ kārente)'.

එත්ථෙකෙ [Pg.388] වදෙය්‍යුං ‘‘නනු ච භො එත්ථ එකමෙව කම්මං දිස්සති, කෙනායං පයොගො ද්විකම්මිකප්පයොගො හොතී’’ති. කිඤ්චාපි එකමෙව දිස්සති, තථාපි අත්ථතො ද්වෙයෙව කම්මානි දිස්සන්තීති ගහෙතබ්බං. තථා හි බ්‍රහ්මදත්තො රජ්ජං කාරෙතීති එත්ථ බ්‍රහ්මදත්තො අත්තනො රාජභාවං මහාජනෙන කාරයතීති අත්ථො. එවං පන අත්ථෙ ගහිතෙ ‘‘රජ්ජං කාරෙහි භද්දන්තෙ, කිං අරඤ්ඤෙ කරිස්සසී’’තිආදීසුපි ත්වං අත්තනො රාජභාවං අම්හෙහි කාරාපෙහි, අත්තානං රජ්ජෙ අභිසිඤ්චාපෙහි, මයං තං රජ්ජෙ අභිසිඤ්චිතුකාමාති අත්ථො සමත්ථිතො භවති.

Di sini beberapa orang mungkin berkata: 'Bukankah, Tuan, di sini hanya terlihat satu objek saja, mengapa penggunaan ini menjadi penggunaan dua objek (dvikammika)?'. Meskipun hanya satu yang terlihat, namun secara makna harus dipahami bahwa dua objek memang terlihat. Karena dalam kalimat 'Brahmadatta menjalankan pemerintahan' (rajjaṃ kāreti), maknanya adalah Brahmadatta menyebabkan keadaan dirinya sebagai raja dilakukan oleh rakyat banyak. Namun, jika makna ini diambil, maka dalam kalimat-kalimat seperti: 'Jalankanlah pemerintahan, Tuan, apa yang akan Engkau lakukan di hutan?', maknanya menjadi: 'Sebabkanlah keadaan Engkau sebagai raja dilakukan oleh kami, biarlah Engkau dinobatkan dalam pemerintahan, kami ingin menobatkan Engkau dalam pemerintahan', makna ini menjadi selaras.

බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙති එත්ථාපි බ්‍රහ්මදත්තෙ අත්තනො රාජභාවං මහාජනෙන කාරයන්තෙති අත්ථො භවති. සාසනස්මිඤ්හි කාරිතවිසයෙ කරණවචනං උපයොගත්ථඤ්ඤෙව දීපෙති, තස්මා අත්ථතො ද්වෙයෙව කම්මනි දිස්සන්තීති වදාම. අයමත්ථො අභිධම්මටීකායං චක්ඛුන්ද්‍රියාදිනිබ්බචනත්ථවිභාවනාය දීපෙතබ්බො. තථා හි අභිධම්මටීකායං ඉදං වුත්තං ‘‘චක්ඛුද්වාරෙ ඉන්දත්තං කාරෙතීති චක්ඛුද්වාරභාවෙ තංද්වාරිකෙහි අත්තනො ඉන්දභාවං පරමිස්සරභාවං කාරයතීති අත්ථො. තඤ්හි තෙ රූපග්ගහණෙ අත්තානං අනුවත්තෙති, තෙ ච තං අනුවත්තන්තී’’ති. යදි පන කරධාතු ද්විකම්මකො, එවං සන්තෙ ‘‘බ්‍රහ්මදත්තො රජ්ජං කාරෙතී’’තිආදීසු ලද්ධකාරිතපච්චයත්තා ‘‘කාරෙතී’’තිආදීහි පදෙහි තිකම්මකෙහියෙව භවිතබ්බන්ති? න, නියමාභාවතො, තාදිසස්ස ච පයොගස්ස වොහාරපථෙ අනාගතත්තා.

Dalam kalimat 'Saat Brahmadatta sedang menjalankan pemerintahan' (brahmadatte rajjaṃ kārente), maknanya juga adalah Brahmadatta sedang menyebabkan keadaan dirinya sebagai raja dilakukan oleh rakyat banyak. Sebab dalam ajaran (tata bahasa), mengenai ranah kausatif (kārita), penggunaan kata sarana (karaṇavacana/kasus instrumental) menunjukkan makna objek langsung (upayogattha). Oleh karena itu, kami katakan bahwa secara makna dua objek memang terlihat. Makna ini harus dijelaskan dalam Abhidhamma-ṭīkā untuk memperjelas makna definisi indria mata dan lainnya. Sebagaimana telah disebutkan dalam Abhidhamma-ṭīkā: 'Ia menyebabkan kedaulatan (indatta) di pintu mata', maknanya adalah ia menyebabkan keadaan kedaulatannya sendiri, keadaan kekuasaan tertingginya, dilakukan oleh [proses-proses] yang berkaitan dengan pintu tersebut. Karena [indria] itu membuat dirinya mengikuti dalam penangkapan objek bentuk (rūpaggahaṇe), dan mereka [proses-proses lainnya] mengikuti dirinya. Namun, jika akar kata kar memiliki dua objek (dvikammako), dalam kondisi demikian, dalam kalimat 'Brahmadatta menjalankan pemerintahan' dan sebaliknya, karena telah memperoleh akhiran kausatif (kāritapaccaya), bukankah kata 'kāretī' dan sebaliknya harus memiliki tiga objek (tikammaka)? Tidak, karena tidak adanya keharusan (niyamābhāvato), dan karena penggunaan semacam itu tidak ditemukan dalam jalur percakapan (vohārapatha).

කට්ඨං පුරිසෙන අඞ්ගාරං කතං. සුවණ්ණං කම්මාරෙන කටකං කතං, දාසී සාමිකෙන අදාසිං කතා, එවම්පෙත්ථ ද්විකම්මකප්පයොගා වෙදිතබ්බා. සුවණ්ණෙන කටකං කරොතීති එත්ථ [Pg.389] හි විසෙසනත්ථෙ පවත්තකරණවිසයත්තා ද්විකම්මිකභාවො න ලබ්භතීති දට්ඨබ්බං. අයං නයො අඤ්ඤත්‍රාපි උපපරික්ඛිත්වා යථාසම්භවං නෙතබ්බො. කරොතිස්ස පයොගොයං.

Kayu dijadikan arang oleh orang itu. Emas dijadikan gelang oleh pandai emas, budak wanita dijadikan bukan-budak (merdeka) oleh majikannya; demikian pula di sini penggunaan dua objek (dvikammaka) harus dipahami. Dalam kalimat 'ia membuat gelang dengan emas' (suvaṇṇena kaṭakaṃ karoti), di sini karena merupakan ranah instrumen yang berfungsi dalam makna kualitatif (visesanattha), harus dipahami bahwa status dua objek (dvikammika) tidak didapatkan. Metode ini harus diterapkan di tempat lain juga setelah memeriksanya sesuai kemungkinan. Inilah penggunaan dari kata karotissa.

වහිආදීනං පයොගෙ රාජපුරිසා රථං ගාමං වහන්ති. අයං රාජා මං නාමං පුච්ඡති. පරාභවන්තං පුරිසං, මයං පුච්ඡාම ගොතමං. ආයස්මා උපාලි ආයස්මතා මහාකස්සපෙන විනයං පුට්ඨො. දෙවදත්තො රාජානං කම්බලං යාචති. තෙ මං අස්සෙ අයාචිසුං. ධනං තං තාත යාචති. බ්‍රාහ්මණො නාගං මණිං යාචති. නාගො මණිං යාචිතො බ්‍රාහ්මණෙන බ්‍රහ්මුනා ආයාචිතො ධම්මදෙසනං භගවා. තාපසො කුලං භොජනං භික්ඛති. අජං ගාමං නෙති. අජො ගාමං නීතො. මුත්තො චම්පෙය්‍යකො නාගො, රාජානං එතදබ්‍රවි.

Dalam penggunaan kata vahi dan lainnya: 'Para abdi raja membawa kereta ke desa'. 'Raja ini menanyakan namaku'. 'Mengenai orang yang mengalami kemerosotan, kami bertanya kepada Gotama'. 'Yang Mulia Upāli ditanyai tentang Vinaya oleh Yang Mulia Mahākassapa'. 'Devadatta meminta kain wol kepada raja'. 'Mereka meminta kuda-kuda kepadaku'. 'Ia meminta harta itu padamu, Ayah'. 'Brahmana meminta permata kepada naga'. 'Naga dimintai permata oleh brahmana'. 'Bhagavā dimohonkan pembabaran Dhamma oleh Brahmā'. 'Pertapa memohon makanan kepada keluarga'. 'Ia membawa kambing ke desa'. 'Kambing dibawa ke desa'. 'Naga dari Campā telah dibebaskan, ia mengatakan hal ini kepada raja'.

එත්ථ රාජානන්ති මුඛ්‍යතො කම්මං වුත්තං. එතන්ති ගුණතො. තථා රාජානන්ති අකථිතකම්මං වුත්තං. එතන්ති කථිතකම්මං. එස නයො අඤ්ඤත්‍රාපි උපපරික්ඛිත්වා යථාරහං යොජෙතබ්බො. එවමෙව ‘‘බ්‍රූහි භගවා’’තිආදීසු සම්පදානවිසයත්තා ද්විකම්මකභාවො න ලබ්භති. භික්ඛු මහාරාජානං ධම්මං භණති. යං මං භණසි සාරථි. යං මං වදති. භගවන්තං එතදවොච. පිතා පුත්තං භාසති. යං මං ත්වං අනුසාසසි. සක්‍යා ඛො පන අම්බට්ඨ රාජානං ඔක්කාකං පිතාමහං දහන්ති. භගවා භික්ඛූ තං තං හිතපටිපත්තිං නාථති. ගාවො වජං රුන්ධති ගොපාලකො. ධුත්තො ධුත්තජනං ධනං ජිනාති. එත්ථ ච ‘‘කමනුත්තරං රත්නවරං ජිනාමා’’ති පුණ්ණකජාතකපාළි නිදස්සනං. තත්ථායමත්ථො ‘‘මයං ජනින්දා කතරං රාජානං අනුත්තරං රත්නවරං ජිනාමා’’ති. ඉට්ඨකායො පාකාරං චිනොති වඩ්ඪකී. අඤ්ඤානිපි යොජෙතබ්බානි.

Di sini, 'kepada raja' (rājānaṃ) disebut sebagai objek utama (mukhya kamma). 'Hal ini' (etaṃ) sebagai objek sekunder (guṇa kamma). Demikian pula, 'kepada raja' disebut sebagai objek yang tidak disebutkan secara langsung (akathita kamma). 'Hal ini' sebagai objek yang disebutkan langsung (kathita kamma). Metode ini harus diterapkan di tempat lain juga setelah memeriksanya sebagaimana mestinya. Demikian pula dalam kalimat 'Katakanlah, Bhagavā' dan sebaliknya, karena merupakan ranah tujuan (sampadānavisaya), status dua objek tidak didapatkan. 'Bhikkhu membabarkan Dhamma kepada maharaja'. 'Apa yang engkau katakan kepadaku, wahai kusir'. 'Apa yang ia katakan kepadaku'. 'Ia mengatakan hal ini kepada Bhagavā'. 'Ayah berbicara kepada putranya'. 'Apa yang engkau ajarkan kepadaku'. 'Suku Sakya, wahai Ambaṭṭha, menganggap Raja Okkāka sebagai kakek moyang'. 'Bhagavā mengharapkan (nāthati) pelaksanaan yang bermanfaat ini dan itu bagi para bhikkhu'. 'Gembala mengurung sapi-sapi di kandang'. 'Penipu memenangkan harta dari sesama penipu'. Dan di sini, kutipan dari Puṇṇakajātaka-pāḷi: 'Kita menangkan permata mulia yang tiada bandingnya'. Di sana maknanya adalah: 'Wahai para pemimpin manusia, raja manakah yang kita menangkan permata mulianya yang tiada bandingnya?'. 'Tukang bangunan menyusun batu bata menjadi tembok'. [Contoh-contoh] lainnya juga harus diterapkan.

එත්ථ [Pg.390] කෙචි පුච්ඡෙය්‍යුං ‘‘ගන්ධකුටිං පදක්ඛිණං කරොති, බුද්ධං සරණං ගච්ඡාමි. උපාසකං මං භවං ගොතමො ධාරෙතූ’ති පයොගෙසු කිං ද්විකම්මකභාවො ලබ්භතී’’ති? එත්ථ වුච්චතෙ – ‘‘ගන්ධකුටිං පදක්ඛිණං කරොතී’’ති එත්ථ න ලබ්භති ගුණගුණීනං වසෙන ගහිතත්තා. ‘‘බුද්ධං සරණං ගච්ඡාමී’’ති එත්ථාපි න ලබ්භති ‘‘සරණං ඉති ගච්ඡාමී’’ති ඉතිසද්දලොපවසෙන වුත්තත්තා. තථා හි බුද්ධන්ති උපයොගවචනං. සරණන්ති පච්චත්තවචනං. ‘‘බුද්ධං මම සරණං පරායණං, අඝස්ස තාතා හිතස්ස ච විධාතා’’ති ඉමිනා අධිප්පායෙන ‘‘භජාමි සෙවාමි බුජ්ඣාමී’’ති අත්ථො. ‘‘උපාසකං මං භවං ගොතමො ධාරෙතූ’’ති එත්ථ පන ද්විකම්මකභාවො ලබ්භතීති වත්තබ්බො ‘‘මං ඉතො පට්ඨාය උපාසකං ධාරෙතූ’’ති අත්ථසම්භවතො ‘‘සක්‍යා ඛො පන අම්බට්ඨ රාජානං ඔක්කාකං පිතාමහං දහන්තී’’ති දහධාතුප්පයොගෙන සමානත්තා ච, අධිප්පායත්ථතො පන ‘‘මං ‘උපාසකො මෙ අය’න්ති ධාරෙතූ’’ති අත්ථො සම්භවතීති දට්ඨබ්බං. එවං අකාරිතානි ද්විකම්මිකධාතුරූපානි විභාවිතානි.

Di sini beberapa orang mungkin bertanya: 'Melakukan pradaksina pada gandhakuti (gandhakuṭiṃ padakkhiṇaṃ karoti), aku pergi berlindung kepada Buddha (buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmi). Biarlah Yang Mulia Gotama mengingatku sebagai pengikut awam (upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu)'—apakah dalam penggunaan-penggunaan tersebut terdapat sifat kata kerja transitif ganda (dvikammakabhāvo)? Di sini dikatakan—'gandhakuṭiṃ padakkhiṇaṃ karoti', di sini tidak diperoleh (transitif ganda) karena dipahami berdasarkan hubungan antara sifat dan pemilik sifat. 'Buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmi', di sini juga tidak diperoleh karena diucapkan dengan penghapusan kata 'iti' (iti-sadda-lopa) sebagai 'saraṇaṃ iti gacchāmi'. Karena demikianlah, 'buddhaṃ' adalah bentuk akusatif (upayogavacana), sedangkan 'saraṇaṃ' adalah bentuk nominatif (paccattavacana). Dengan maksud 'Buddha adalah perlindunganku, tumpuanku, pelindung dari kemalangan, wahai teman, dan pemberi kesejahteraan', maka maknanya adalah 'aku memuja, aku melayani, aku memahami'. Namun dalam 'upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu', harus dikatakan bahwa sifat transitif ganda diperoleh, karena kemungkinan maknanya adalah 'biarlah beliau mengingatku sebagai pengikut awam mulai sekarang', dan karena serupa dengan penggunaan akar kata 'daha' (menganggap/menetapkan) dalam 'sakyā kho pana ambaṭṭha rājānaṃ okkākaṃ pitāmahaṃ dahantī' (kaum Sakya, wahai Ambattha, menganggap Raja Okkaka sebagai kakek moyang); namun dari segi makna yang dimaksudkan, harus dipahami bahwa kemungkinan maknanya adalah 'biarlah beliau mengingatku dengan pikiran bahwa "orang ini adalah pengikut awamku"'. Demikianlah bentuk-bentuk akar kata transitif ganda yang bukan kausatif (akārita) telah dijelaskan.

ඉච්චෙවමම්හෙහි ආදිතො පට්ඨාය භගවතො සාසනත්ථං යථාසත්ති යථාබලං ධාතුයො ච තංරූපානි ච තදනුරූපෙහි නානාපදෙහි නානාඅත්ථෙහි නානානයෙහි ච යොජෙත්වා විභාවිතානි, එවං විභාවෙන්තෙහිපි අම්හෙහි තාසං සරූපපරිච්ඡෙදො අත්ථපරිච්ඡෙදො වා න සක්කා සබ්බසො වත්තුං. තදුභයඤ්හි කො සබ්බසො වත්තුං සක්ඛිස්සති අඤ්ඤත්‍ර ආගමාධිගමසම්පන්නෙහි පභින්නපටිසම්භිදෙහි මහාඛීණාසවෙහි.

Demikianlah, dari awal oleh kami, demi tujuan ajaran Bhagawan, sesuai dengan kemampuan dan kekuatan kami, akar-akar kata dan bentuk-bentuknya telah dijelaskan dengan menghubungkannya dengan berbagai kata, berbagai makna, dan berbagai metode yang sesuai; meskipun kami telah menjelaskannya demikian, batasan bentuk (sarūpa) atau batasan makna (attha) mereka tidak mungkin dinyatakan sepenuhnya. Sebab, siapa yang mampu menyatakan keduanya secara menyeluruh, kecuali mereka yang telah sempurna dalam teks-teks suci (āgama) dan realisasi (adhigama), yang memiliki pengetahuan analisis (paṭisambhidā), dan para Arahat agung (mahākhīṇāsava)?

අත්ථාතිසයයුත්තාපි, ධාතූ හොන්ති යතො තතො. පයොගතොනුගන්තබ්බා, අනෙකත්ථා හි ධාතවො.

Karena akar kata memiliki kelebihan makna yang luar biasa, maka dari itu mereka harus dipahami berdasarkan penggunaannya, karena sesungguhnya akar kata memiliki banyak makna.

යෙනෙකත්ථධරා [Pg.391] චරන්ති විවිධා නාථස්ස පාඨෙ වරෙ,තෙනෙකත්ථධරාව හොන්ති සහිතා නානූපසග්ගෙහිවෙ;

ධාතූනං පන තෙසමත්ථපරමං ඛීණාසවෙ පණ්ඩිතෙ,වජ්ජෙත්වා පටිසම්භිදාමතියුතෙ කො සබ්බසො භණතීති.

Karena berbagai akar kata yang mengandung banyak makna muncul dalam teks-teks luhur sang Pelindung, maka ketika disertai dengan berbagai awalan, akar-akar kata tersebut menjadi pembawa satu makna tertentu saja; namun, selain para bijaksana yang telah melenyapkan noda-noda (khīṇāsava) yang memiliki kecerdasan dalam pengetahuan analisis (paṭisambhidā), siapa yang dapat menyatakan makna tertinggi dari akar-akar kata tersebut secara menyeluruh?

ඉති නවඞ්ගෙ සාට්ඨකථෙ පිටකත්තයෙ බ්‍යප්පථගතීසු විඤ්ඤූනං

Demikianlah, dalam jalan kata-kata dari Tiga Pitaka yang memiliki sembilan bagian beserta komentar-komentarnya, bagi para bijaksana,

කොසල්ලත්ථාය කතෙ සද්දනීතිප්පකරණෙ

Dalam risalah Saddaniti yang dibuat demi kecakapan,

සබ්බගණවිනිච්ඡයො නාම එකූනවීසතිමො පරිච්ඡෙදො

Bab kesembilan belas yang bernama Penentuan Semua Kelompok (Sabbagaṇavinicchayo).

සහ රූපවිභාවනාය ධාතුවිභාවනා නිට්ඨිතා.

Penjelasan akar kata (dhātuvibhāvanā) bersama dengan penjelasan bentuk-bentuknya (rūpavibhāvanāya) telah selesai.

ධාතුමාලා නිට්ඨිතා.

Untaian Akar Kata (Dhātumālā) telah selesai.