বাংলা
পালিঅট্ঠকথাটীকাঅন্ন
1101 পারাজিক পালি
1102 পাচিত্তিয় পালি
1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়)
1104 চূলবগ্গ পালি
1105 পরিবার পালি
1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১
1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২
1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা
1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়)
1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা
1206 পরিবার অট্ঠকথা
1301 সারত্থদীপনী টীকা-১
1302 সারত্থদীপনী টীকা-২
1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩
1401 দ্বেমাতিকাপালি
1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা
1403 বজিরবুদ্ধি টীকা
1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১
1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২
1406 বিনয়ালংকার টীকা-১
1407 বিনয়ালংকার টীকা-২
1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা
1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয়
1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১
1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২
1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি
1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা

8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১
8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২
8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১
8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২
8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা

8406 দীঘনিকায় (পু-বি)
8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি)
8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি)
8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি)
8410 বিনয়পিটক (পু-বি)
8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি)
8412 অট্ঠকথা (পু-বি)
8413 নিরুত্তিদীপনী
8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ
8415 অনুদীপনীপাঠ
8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ
8417 নমক্কারটীকা
8418 মহাপণামপাঠ
8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা
8420 সুতবন্দনা
8421 কমলাঞ্জলি
8422 জিনালংকার
8423 পজ্জমধু
8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী
8425 চূলগন্থবংস
8426 মহাবংস
8427 সাসনবংস
8428 কচ্চায়নব্যাকরণং
8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং
8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা)
8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা)
8432 পদরূপসিদ্ধি
8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা
8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ
8435 বুত্তোদয়পাঠ
8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ
8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা
8438 সুবোধালংকারপাঠ
8439 সুবোধালংকারটীকা
8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার
8441 লোকনীতি
8442 সুত্তন্তনীতি
8443 সূরস্সতীনীতি
8444 মহারহনীতি
8445 ধম্মনীতি
8446 কবিদপ্পণনীতি
8447 নীতিমঞ্জরী
8448 নরদক্খদীপনী
8449 চতুরারক্খদীপনী
8450 চাণক্যনীতি
8451 রসবাহিনী
8452 সীমাবিসোধনীপাঠ
8453 বেস্সন্তরগীতি
8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা
8455 থূপবংস
8456 দাঠাবংস
8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া
8458 ধাতুবংস
8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস
8460 জিনচরিতয়
8461 জিনবংসদীপং
8462 তেলকটাহগাথা
8463 মিলিদটীকা
8464 পদমঞ্জরী
8465 পদসাধনং
8466 সদ্দবিন্দুপকরণং
8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা
8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি
2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ)
2103 পাথিকবগ্গ পালি
2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ)
2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা
2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা
2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ)
2303 পাথিকবগ্গ টীকা
2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১
2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি
3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি
3103 উপরিপণ্ণাস পালি
3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১
3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২
3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা
3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা
3301 মূলপণ্ণাস টীকা
3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা
3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি
4102 নিদানবগ্গ পালি
4103 খন্ধবগ্গ পালি
4104 সলায়তনবগ্গ পালি
4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)
4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা
4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা
4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা
4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)
4301 সগাথাবগ্গ টীকা
4302 নিদানবগ্গ টীকা
4303 খন্ধবগ্গ টীকা
4304 সলায়তনবগ্গ টীকা
4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি
5102 দুকনিপাত পালি
5103 তিকনিপাত পালি
5104 চতুক্কনিপাত পালি
5105 পঞ্চকনিপাত পালি
5106 ছক্কনিপাত পালি
5107 সত্তকনিপাত পালি
5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি
5109 নবকনিপাত পালি
5110 দশকনিপাত পালি
5111 একাদশকনিপাত পালি
5201 এককনিপাত অট্ঠকথা
5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা
5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা
5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা
5301 এককনিপাত টীকা
5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা
5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা
5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি
6102 ধম্মপদ পালি
6103 উদান পালি
6104 ইতিবুত্তক পালি
6105 সুত্তনিপাত পালি
6106 বিমানবত্থু পালি
6107 পেতবত্থু পালি
6108 থেরগাথা পালি
6109 থেরীগাথা পালি
6110 অপদান পালি-১
6111 অপদান পালি-২
6112 বুদ্ধবংস পালি
6113 চরিয়াপিটক পালি
6114 জাতক পালি-১
6115 জাতক পালি-২
6116 মহানিদ্দেস পালি
6117 চূলনিদ্দেস পালি
6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি
6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি
6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি
6121 পেটকোপদেস পালি
6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা
6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১
6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২
6204 উদান অট্ঠকথা
6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা
6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১
6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২
6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা
6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা
6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১
6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২
6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা
6213 অপদান অট্ঠকথা-১
6214 অপদান অট্ঠকথা-২
6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা
6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা
6217 জাতক অট্ঠকথা-১
6218 জাতক অট্ঠকথা-২
6219 জাতক অট্ঠকথা-৩
6220 জাতক অট্ঠকথা-৪
6221 জাতক অট্ঠকথা-৫
6222 জাতক অট্ঠকথা-৬
6223 জাতক অট্ঠকথা-৭
6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা
6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা
6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১
6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২
6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা
6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা
6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি
7102 বিভঙ্গ পালি
7103 ধাতুকথা পালি
7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি
7105 কথাবত্থু পালি
7106 যমক পালি-১
7107 যমক পালি-২
7108 যমক পালি-৩
7109 পট্ঠান পালি-১
7110 পট্ঠান পালি-২
7111 পট্ঠান পালি-৩
7112 পট্ঠান পালি-৪
7113 পট্ঠান পালি-৫
7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা
7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা
7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা
7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা
7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা
7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা
7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা
7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা
7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো
7307 অভিধম্মত্থসংগহো
7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা
7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利義註複註藏外典籍
1101 巴拉基咖(波羅夷)
1102 巴吉帝亞(波逸提)
1103 大品(律藏)
1104 小品
1105 附隨
1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1
1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2
1203 巴吉帝亞(波逸提)義註
1204 大品義註(律藏)
1205 小品義註
1206 附隨義註
1301 心義燈-1
1302 心義燈-2
1303 心義燈-3
1401 疑惑度脫
1402 律攝註釋
1403 金剛智疏
1404 疑難解除疏-1
1405 疑難解除疏-2
1406 律莊嚴疏-1
1407 律莊嚴疏-2
1408 古老解惑疏
1409 律抉擇-上抉擇
1410 律抉擇疏-1
1411 律抉擇疏-2
1412 巴吉帝亞等啟請經
1413 小戒學-根本戒學

8401 清淨道論-1
8402 清淨道論-2
8403 清淨道大複註-1
8404 清淨道大複註-2
8405 清淨道論導論

8406 長部問答
8407 中部問答
8408 相應部問答
8409 增支部問答
8410 律藏問答
8411 論藏問答
8412 義注問答
8413 語言學詮釋手冊
8414 勝義顯揚
8415 隨燈論誦
8416 發趣論燈論
8417 禮敬文
8418 大禮敬文
8419 依相讚佛偈
8420 經讚
8421 蓮花供
8422 勝者莊嚴
8423 語蜜
8424 佛德偈集
8425 小史
8427 佛教史
8426 大史
8429 目犍連文法
8428 迦旃延文法
8430 文法寶鑑(詞幹篇)
8431 文法寶鑑(詞根篇)
8432 詞形成論
8433 目犍連五章
8434 應用成就讀本
8435 音韻論讀本
8436 阿毗曇燈讀本
8437 阿毗曇燈疏
8438 妙莊嚴論讀本
8439 妙莊嚴論疏
8440 初學入門義抉擇精要
8446 詩王智論
8447 智論花鬘
8445 法智論
8444 大羅漢智論
8441 世間智論
8442 經典智論
8443 勇士百智論
8450 考底利耶智論
8448 人眼燈
8449 四護衛燈
8451 妙味之流
8452 界清淨
8453 韋桑達拉頌
8454 目犍連語釋五章
8455 塔史
8456 佛牙史
8457 詞根讀本注釋
8458 舍利史
8459 象頭山寺史
8460 勝者行傳
8461 勝者宗燈
8462 油鍋偈
8463 彌蘭王問疏
8464 詞花鬘
8465 詞成就論
8466 正理滴論
8467 迦旃延詞根注
8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品
2102 大品(長部)
2103 波梨品
2201 戒蘊品註義註
2202 大品義註(長部)
2203 波梨品義註
2301 戒蘊品疏
2302 大品複註(長部)
2303 波梨品複註
2304 戒蘊品新複註-1
2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經
3102 中五十經
3103 後五十經
3201 根本五十義註-1
3202 根本五十義註-2
3203 中五十義註
3204 後五十義註
3301 根本五十經複註
3302 中五十經複註
3303 後五十經複註
4101 有偈品
4102 因緣品
4103 蘊品
4104 六處品
4105 大品(相應部)
4201 有偈品義注
4202 因緣品義注
4203 蘊品義注
4204 六處品義注
4205 大品義注(相應部)
4301 有偈品複註
4302 因緣品註
4303 蘊品複註
4304 六處品複註
4305 大品複註(相應部)
5101 一集經
5102 二集經
5103 三集經
5104 四集經
5105 五集經
5106 六集經
5107 七集經
5108 八集等經
5109 九集經
5110 十集經
5111 十一集經
5201 一集義註
5202 二、三、四集義註
5203 五、六、七集義註
5204 八、九、十、十一集義註
5301 一集複註
5302 二、三、四集複註
5303 五、六、七集複註
5304 八集等複註
6101 小誦
6102 法句經
6103 自說
6104 如是語
6105 經集
6106 天宮事
6107 餓鬼事
6108 長老偈
6109 長老尼偈
6110 譬喻-1
6111 譬喻-2
6112 諸佛史
6113 所行藏
6114 本生-1
6115 本生-2
6116 大義釋
6117 小義釋
6118 無礙解道
6119 導論
6120 彌蘭王問
6121 藏釋
6201 小誦義注
6202 法句義注-1
6203 法句義注-2
6204 自說義注
6205 如是語義註
6206 經集義注-1
6207 經集義注-2
6208 天宮事義注
6209 餓鬼事義注
6210 長老偈義注-1
6211 長老偈義注-2
6212 長老尼義注
6213 譬喻義注-1
6214 譬喻義注-2
6215 諸佛史義注
6216 所行藏義注
6217 本生義注-1
6218 本生義注-2
6219 本生義注-3
6220 本生義注-4
6221 本生義注-5
6222 本生義注-6
6223 本生義注-7
6224 大義釋義注
6225 小義釋義注
6226 無礙解道義注-1
6227 無礙解道義注-2
6228 導論義注
6301 導論複註
6302 導論明解
7101 法集論
7102 分別論
7103 界論
7104 人施設論
7105 論事
7106 雙論-1
7107 雙論-2
7108 雙論-3
7109 發趣論-1
7110 發趣論-2
7111 發趣論-3
7112 發趣論-4
7113 發趣論-5
7201 法集論義註
7202 分別論義註(迷惑冰消)
7203 五部論義註
7301 法集論根本複註
7302 分別論根本複註
7303 五論根本複註
7304 法集論複註
7305 五論複註
7306 阿毘達摩入門
7307 攝阿毘達磨義論
7308 阿毘達摩入門古複註
7309 阿毘達摩論母

English
Pali CanonCommentariesSub-commentariesOther
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon PaliCommentairesSous-commentairesAutres
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-KanonKommentareSubkommentareSonstige
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैननकमेंट्रीउप-टिप्पणियाँअन्य
1101 पाराजिक पाळि
1102 पाचित्तिय पाळि
1103 महावग्ग पाळि (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळि
1105 परिवार पाळि
1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1
1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-1
1302 सारत्थदीपनी टीका-2
1303 सारत्थदीपनी टीका-3
1401 द्वेमातिकापाळि
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-1
1405 विमतिविनोदनी टीका-2
1406 विनयालंकार टीका-1
1407 विनयालंकार टीका-2
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-1
1411 विनयविनिच्छय टीका-2
1412 पाचित्यादियोजनापाळि
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-1
8402 विसुद्धिमग्ग-2
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवन्दना
8421 कमलाञ्जलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगन्थवंस
8427 सासनवंस
8426 महावंस
8429 मोग्गल्लानब्याकरणं
8428 कच्चायनब्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपञ्चिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमञ्जरी
8445 धम्मनीति
8444 महारहनीति
8441 लोकनीति
8442 सुत्तन्तनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8450 चाणक्यनीति
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8451 रसवाहिनी
8452 सीमविसोधनीपाठ
8453 वेस्सन्तरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमञ्जरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिन्दुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा
8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि
2102 महावग्ग पाळि (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळि
2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1
2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि
3102 मज्झिमपण्णास पाळि
3103 उपरिपण्णास पाळि
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि
4102 निदानवग्ग पाळि
4103 खन्धवग्ग पाळि
4104 सळायतनवग्ग पाळि
4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खन्धवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि
5102 दुकनिपात पाळि
5103 तिकनिपात पाळि
5104 चतुक्कनिपात पाळि
5105 पञ्चकनिपात पाळि
5106 छक्कनिपात पाळि
5107 सत्तकनिपात पाळि
5108 अट्ठकादिनिपात पाळि
5109 नवकनिपात पाळि
5110 दसकनिपात पाळि
5111 एकादसकनिपात पाळि
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि
6102 धम्मपद पाळि
6103 उदान पाळि
6104 इतिवुत्तक पाळि
6105 सुत्तनिपात पाळि
6106 विमानवत्थु पाळि
6107 पेतवत्थु पाळि
6108 थेरगाथा पाळि
6109 थेरीगाथा पाळि
6110 अपदान पाळि-1
6111 अपदान पाळि-2
6112 बुद्धवंस पाळि
6113 चरियापिटक पाळि
6114 जातक पाळि-1
6115 जातक पाळि-2
6116 महानिद्देस पाळि
6117 चूळनिद्देस पाळि
6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि
6119 नेत्तिप्पकरण पाळि
6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि
6121 पेटकोपदेस पाळि
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-1
6203 धम्मपद अट्ठकथा-2
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-1
6214 अपदान अट्ठकथा-2
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-1
6218 जातक अट्ठकथा-2
6219 जातक अट्ठकथा-3
6220 जातक अट्ठकथा-4
6221 जातक अट्ठकथा-5
6222 जातक अट्ठकथा-6
6223 जातक अट्ठकथा-7
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1
6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि
7102 विभङ्ग पाळि
7103 धातुकथा पाळि
7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि
7105 कथावत्थु पाळि
7106 यमक पाळि-1
7107 यमक पाळि-2
7108 यमक पाळि-3
7109 पट्ठान पाळि-1
7110 पट्ठान पाळि-2
7111 पट्ठान पाळि-3
7112 पट्ठान पाळि-4
7113 पट्ठान पाळि-5
7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका
7302 विभङ्ग-मूलटीका
7303 पञ्चपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका
7305 पञ्चपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळि


නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

उन भगवान्, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध को नमस्कार।

සද්දනීතිප්පකරණං

सद्दनीतिप्पकरणम्

ධාතුමාලා

धातुमाला

15. සරවග්ගපඤ්චකන්තික සුද්ධස්සරධාතු

१५. स्वरवर्ग पञ्चकान्तिक शुद्धस्वरधातु

ඉතො [Pg.1] පරං තු සරතො, කකාරන්තාදිභෙදතො;

ධාතුයො ධාතුනිප්ඵන්න-රූපානි විවිධානි ච.

इसके बाद स्वरों से, ककार आदि के भेद से; धातुओं और धातुओं से निष्पन्न विविध रूपों को (कहा जाएगा)।

සාට්ඨකථෙ පිටකම්හි, ජිනපාඨෙ යථාබලං;

නයං උපපරික්ඛිත්වා, සමාසෙන කථෙස්ස’හං.

अट्ठकथा सहित पिटक में, जिन-पाठ (बुद्ध वचन) में यथाशक्ति; नय (विधि) की परीक्षा कर, मैं संक्षेप में कहूँगा।

ඉ ගතියං. යෙසං ධාතූනං ගතිඅත්ථො, බුද්ධිපි තෙසං අත්ථො. පවත්තිපාපුණානිපි. තත්‍ර ගමනං දුවිධං කායගමනං ඤාණගමනඤ්ච. තෙසු කායගමනං නාම ඉරියාපථගමනං, ඤාණගමනං නාම ඤාණුප්පත්ති, තස්මා පයොගානුරූපෙන ‘‘ගච්ඡතී’’ති පදස්ස ‘‘ජානාතී’’තිපි අත්ථො භවති, ‘‘පවත්තතී’’තිපි අත්ථො භවති, ‘‘පාපුණාතී’’තිපි අත්ථො භවති, ඉරියාපථගමනෙන ගච්ඡතීතිපි අත්ථො භවති, ඤාණගමනෙන ගච්ඡතීතිපි අත්ථො භවති. තථා හි ‘‘සීඝං ගච්ඡතී’’තිආදීසු ඉරියාපථගමනං ‘‘ගමන’’න්ති වුච්චති. සුන්දරං නිබ්බානං ගතො. ‘‘ගතිමා’’තිආදීසු [Pg.2] පන ඤාණගමනං. එවං සබ්බෙසම්පි ගත්‍යත්ථානං ධාතූනං යථාපයොගං අත්ථො ගහෙතබ්බො.

'इ' गति (जाने) के अर्थ में है। जिन धातुओं का अर्थ 'गति' है, उनका अर्थ 'बुद्धि' (जानना) भी है। 'प्रवृत्ति' (होना) और 'प्राप्ति' (पाना) भी। वहाँ गमन दो प्रकार का है: काय-गमन और ज्ञान-गमन। उनमें काय-गमन का अर्थ ईर्यापथ-गमन (शारीरिक चलना) है, ज्ञान-गमन का अर्थ ज्ञान की उत्पत्ति है। इसलिए प्रयोग के अनुसार 'गच्छति' पद का अर्थ 'जानाति' (जानता है) भी होता है, 'पवत्तति' (प्रवृत्त होता है) भी होता है, 'पापुणाति' (प्राप्त करता है) भी होता है; ईर्यापथ-गमन से 'गच्छति' अर्थ होता है, और ज्ञान-गमन से 'गच्छति' अर्थ होता है। जैसे कि 'शीघ्रं गच्छति' आदि में ईर्यापथ-गमन को 'गमन' कहा जाता है। 'सुन्दरं निब्बानं गतो' (सुन्दर निर्वाण को गया)। 'गतिमा' आदि में ज्ञान-गमन है। इस प्रकार सभी गत्यर्थक धातुओं का प्रयोग के अनुसार अर्थ ग्रहण करना चाहिए।

තස්සිමානි රූපානි භවන්ති – ඉති, එති, උදෙති. කාරිතෙ ‘‘උදායතී’’ති රූපං භවති. උට්ඨාපෙතීති හි අත්ථො, දුකාරො ආගමො. උපෙති, සමුපෙති, වෙති, අපෙති, අවෙති, අන්වෙති, සමෙති, අභිසමෙති, සමයො, අභිසමයො, ඊදි, උදි, එකොදි, පණ්ඩිතො, ඉතො, උදිතො, උපෙතො, සමුපෙතො, අන්විතො, අපෙතො, සමෙතො, එතබ්බො, පච්චෙතබ්බො, පටියමානො, පටිච්චො, එන්තො, අධිප්පෙතො, අධිප්පායො, පච්චයො, අඤ්ඤානිපි යොජෙතබ්බානි. ‘‘ඉතා, ඉත’’න්තිආදිනා යථාරහං ඉත්ථිනපුංසකවසෙනපි. පච්චෙතුං, උපෙතුං, සමුපෙතුං, අන්වෙතුං, සමෙතුං, අභිසමෙතුං, ඉච්ච, පටිච්ච, සමෙච්ච, අභිසමෙච්ච, අපෙච්ච, උපෙච්ච, පටිමුඛං ඉත්වා, ඉත්වාන, උපෙත්වා, උපෙත්වාන, උපෙතුන, අඤ්ඤානිපි බුද්ධවචනානුරූපතො යොජෙතබ්බානි.

उसके ये रूप होते हैं - इति, एति, उदेति। णिच् (कारित) में 'उदायति' रूप होता है। इसका अर्थ 'उठाता है' (उत्थापयति) है, 'दु' कार का आगम है। उपेति, समुपेति, वेति, अपेति, अवेति, अन्वेति, समेति, अभिसमेति, समयो, अभिसमयो, ईदि, उदि, एकोदि, पण्डितो, इतो, उदितो, उपेतो, समुपेटो, अन्वितो, अपेतो, समेतो, एतब्बो, पच्चेतब्बो, पटियमानो, पटिच्चो, एन्तो, अधिप्येतो, अधिप्यायो, पच्चयो, अन्य भी जोड़ने चाहिए। 'इता, इतं' आदि के द्वारा यथायोग्य स्त्रीलिंग और नपुंसक लिंग के अनुसार भी। पच्चेतुं, उपेतुं, समुपेतुं, अन्वेतुं, समेतुं, अभिसमेतुं, इच्च, पटिच्च, समेच्च, अभिसमेच्च, अपेच्च, उपेच्च, पटिमुखं इत्वा, इत्वान, उपेत्वा, उपेत्वान, उपेतुन, अन्य भी बुद्धवचन के अनुरूप जोड़ने चाहिए।

ඉතිඉති ක්‍රියාසද්දො, සුත්තන්තෙසු න දිස්සති;

ඉදමෙත්ථ න වත්තබ්බං, දස්සනායෙව මෙ රුතො.

'इति' यह क्रिया शब्द सुत्तन्तों में नहीं दिखता; यहाँ ऐसा नहीं कहना चाहिए, क्योंकि मैंने इसे देखा है।

‘‘ඉතායං කොධරූපෙන’’, ඉති පාළි හි දිස්සති;

අඞ්ගුත්තරනිකායම්හි, මුනිනාහච්ච භාසිතා;

'इतायं कोधरूपेन' - ऐसी पालि (पाठ) दिखती है; अंगुत्तरनिकाय में मुनि (बुद्ध) द्वारा साक्षात् कही गई है।

වුත්තඤ්හෙතං භගවතා අඞ්ගුත්තරනිකායෙ කොධං නින්දන්තෙන –

भगवान् द्वारा अंगुत्तरनिकाय में क्रोध की निंदा करते हुए यह कहा गया है -

‘‘ඉතායං කොධරූපෙන, මච්චුවෙසො ගුහාසයො;

තං දමෙන සමුච්ඡින්දෙ, පඤ්ඤාවීරියෙන දිට්ඨියා’’ති.

“यह क्रोध के रूप में, गुहा (हृदय) में रहने वाला मृत्यु का वेश (प्रवृत्त होता है); उसे दम, प्रज्ञा, वीर्य और दृष्टि से समूल नष्ट कर देना चाहिए।”

තත්‍ර ඉතායන්ති ඉති අයන්ති ඡෙදො. ඉතිඉති ච ගච්ඡති පවත්තතීති අත්ථො. අයං පනෙත්ථ සුත්තපදත්ථො – යො [Pg.3] දොසො ලොකෙ ‘‘කොධො’’ති ලොකියමහාජනෙන වුච්චති, නායං අත්ථතො කොධොති වත්තබ්බො. කින්ති පන වත්තබ්බො, එසො හි සරීරසඞ්ඛාතගුහාසයො මච්චුරාජා එව කොධවසෙන පමද්දන්තො සත්තසන්තානෙ ගච්ඡතීති වත්තබ්බො. තං එවරූපං ‘‘මච්චුරාජා’’ති වත්තබ්බං බහුනො ජනස්ස අනත්ථකරං කොධං හිතකාමො දමෙන පඤ්ඤාය වීරියෙන දිට්ඨියා ච ඡින්දෙය්‍යාති.

वहाँ 'इतायं' का पदच्छेद 'इति अयम्' है। 'इति' का अर्थ 'गच्छति' (जाता है) या 'पवत्तति' (प्रवृत्त होता है) है। यहाँ सुत्त-पद का यह अर्थ है - जो दोष लोक में लौकिक महाजनों द्वारा 'क्रोध' कहा जाता है, वह वास्तव में केवल क्रोध नहीं कहा जाना चाहिए। तो क्या कहा जाना चाहिए? यह शरीर रूपी गुहा में रहने वाला मृत्युराज ही है, जो क्रोध के वश में होकर प्राणियों की संतति में प्रवृत्त होता है (चलता है)। उस इस प्रकार के 'मृत्युराज' कहे जाने वाले, बहुत से लोगों का अनर्थ करने वाले क्रोध को, हित चाहने वाला व्यक्ति दम, प्रज्ञा, वीर्य और दृष्टि से काट दे।

එතීති ඉමස්ස පන ආගච්ඡතීති අත්ථො. ‘‘එතී’’ති එත්ථ හි ආඋපසග්ගො සන්ධිකිච්චෙන පටිච්ඡන්නත්තා න පාකටො වලාහකාවත්ථරිතො පුණ්ණචන්දො විය. තථා හි එත්ථ ආ ඉති එතීති සන්ධිවිග්ගහො භවති, ආකාරස්ස ච ඉකාරෙන පරෙන සද්ධිංයෙව එකාරාදෙසො. තස්මා ‘‘අයං සො සාරථී එති. එතු වෙස්සන්තරො රාජා’’තිආදීසු ‘‘ආගච්ඡති, ආගච්ඡතූ’’තිආදිනා අත්ථො කථෙතබ්බො. බ්‍යාකරණසත්ථෙපි හි ආ ඉති එතීති සන්ධිවිග්ගහො දිස්සති, තස්මා අයම්පි නීති සාධුකං මනසි කාතබ්බා. අථ වා ඉතීති රස්සවසෙන වුත්තං පදං ගමනං බොධෙති, එතීති වුද්ධිවසෙන වුත්තං පන යථාපයොගං ආගමනාදීනි. මත්තාවසෙනපි හි පදානි සවිසෙසත්ථානි භවන්ති. තං යථා? සාසනෙ පබ්බජිතො, රට්ඨා පබ්බාජිතොති. සඤ්ඤොගාසඤ්ඤොගවසෙනපි, තං යථා? ගාමා නිග්ගච්ඡති. යසං පොසො නිගච්ඡති, තස්මා අයම්පි නීති සාධුකං මනසි කාතබ්බා. එත්ථෙතං වුච්චති –

'एति' इसका अर्थ 'आगच्छति' (आता है) है। 'एति' यहाँ 'आ' उपसर्ग संधि-कार्य के कारण ढका होने से प्रकट नहीं है, जैसे बादलों से ढका हुआ पूर्ण चन्द्रमा। क्योंकि यहाँ 'आ + इति = एति' ऐसा संधि-विग्रह होता है, और 'आ' कार का बाद वाले 'इ' कार के साथ 'ए' कार आदेश हो जाता है। इसलिए 'अयं सो सारथी एति' (यह वह सारथी आता है), 'एतु वेस्सन्तरो राजा' (राजा वेस्सन्तर आएँ) आदि में 'आगच्छति', 'आगच्छतु' आदि के द्वारा अर्थ कहना चाहिए। व्याकरण शास्त्र में भी 'आ + इति = एति' ऐसा संधि-विग्रह दिखता है, इसलिए इस नीति को भी अच्छी तरह मन में रखना चाहिए। अथवा 'इति' यह ह्रस्व के रूप में कहा गया पद 'गमन' का बोध कराता है, और 'एति' यह वृद्धि के रूप में कहा गया पद प्रयोग के अनुसार 'आगमन' आदि का बोध कराता है। मात्रा के भेद से भी पद विशेष अर्थ वाले होते हैं। वह कैसे? 'शासने पब्बजितो' (शासन में प्रव्रजित), 'रट्ठा पब्बाजितो' (राष्ट्र से निर्वासित)। संयोग और असंयोग के वश से भी, वह कैसे? 'गामा निग्गच्छति' (गाँव से निकलता है), 'यसं पोसो निगच्छति' (पुरुष यश प्राप्त करता है), इसलिए इस नीति को भी अच्छी तरह मन में रखना चाहिए। यहाँ यह कहा गया है -

ඉ ගතියන්ති කථිතා, ධාතු වුද්ධිං ගතා යදා;

තදා ආගමනත්ථස්ස, වාචිකා පායතො වසා.

'इ' गति के अर्थ में कही गई है, जब यह धातु वृद्धि को प्राप्त होती है; तब प्रायः यह आगमन अर्थ की वाचिका होती है।

ඉරියාපථත්ථතො හෙ-සා නිච්චාගමවාචිකා;

‘‘අයං සො සාරථී එති’’, ඉච්චාදෙත්ථ නිදස්සනං.

ईर्यापथ के अर्थ में वह निश्चित ही आगमन की वाचिका है; 'अयं सो सारथी एति' आदि यहाँ उदाहरण हैं।

අනිරියාපථත්ථෙන[Pg.4], වත්තනෙ ගමනෙපි ච;

ආගමනෙ ච හොතීති, ධීමා ලක්ඛෙය්‍ය තං යථා.

अन-ईर्यापथ (शारीरिक गति से भिन्न) के अर्थ में, प्रवर्तन में, गमन में; और आगमन में भी होती है, बुद्धिमान को इसे इस प्रकार समझना चाहिए।

‘‘පටිච්ච ඵලමෙතී’’ති, එවමාදීසු වත්තනෙ;

වුද්ධිප්පත්තා ඉකාරව්හා, එසා ධාතු පවත්තති.

'पटिच्च फलमेति' (प्रत्यय होकर फल प्राप्त होता है) आदि में प्रवर्तन के अर्थ में; वृद्धि को प्राप्त यह 'इ' कार वाली धातु प्रवृत्त होती है।

‘‘අත්ථමෙන්තම්හි සූරියෙ, වාළා’’ ඉච්චාදීසු පන;

ගතෙ, ‘‘එතීති ඉතී’’ති-ආදිස්වාගමනෙ සියා.

'अत्थमेन्तमहि सूरिये, वाळा' (सूर्य के अस्त होने पर, व्याल...) आदि में 'गत' (अस्त) के अर्थ में, और 'एति', 'इति' आदि में 'आगमन' के अर्थ में हो सकती है।

තථා හි ඊතීති අනත්ථාය එති ආගච්ඡතීති ඊති, උපද්දවො, ඉති ආගමනත්ථො ගහෙතබ්බො. ආහ ච සුත්තනිපාතට්ඨකථායං ‘‘එතීති ඊති, ආගන්තුකානං අකුසලභාගීනං බ්‍යසනහෙතූනං එතං අධිවචන’’න්ති.

क्योंकि 'ईति' का अर्थ है - जो अनर्थ के लिए 'एति' (आती है), वह 'ईति' (उपद्रव) है; यहाँ आगमन अर्थ ग्रहण करना चाहिए। सुत्तनिपात-अट्ठकथा में कहा गया है - 'एतीति ईति', यह आगन्तुक अकुशल-भागी व्यसन के कारणों का नाम है।

ඉදානි යථාරහං නිපාතාඛ්‍යාතනාමිකපරියාපන්නානං ඉතිඉතො සද්දානමත්ථුද්ධාරො වුච්චතෙ – තත්ථ ඉතිසද්දො හෙතුපරිසමාපනාදිපදත්ථ විපරියාය පකාරාවධාරණ නිදස්සනාදිඅනෙකත්ථප්පභෙදො. තථා හෙස ‘‘රුප්පතීති ඛො භික්ඛවෙ තස්මා රූපන්ති වුච්චතී’’තිආදීසු හෙතුඅත්ථෙ දිස්සති. ‘‘තස්මාතිහ මෙ භික්ඛවෙ ධම්මදායාදා භවථ, මා ආමිසදායාදා. අත්ථි මෙ තුම්හෙසු අනුකම්පා, කින්ති මෙ සාවකා ධම්මදායාදා භවෙය්‍යුං, නො ආමිසදායාදා’’තිආදීසු පරිසමාපනෙ. ‘‘ඉති වා ඉති එවරූපා විසූකදස්සනා පටිවිරතො’’තිආදීසු ආදිඅත්ථො. ‘‘මාගණ්ඩියොති තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස සඞ්ඛා සමඤ්ඤා පඤ්ඤත්ති වොහාරො නාමං නාමකම්මං නාමධෙය්‍යං නිරුත්ති බ්‍යඤ්ජනමභිලාපො’’තිආදීසු පදත්ථවිපරියායෙ. ‘‘ඉති ඛො භික්ඛවෙ සප්පටිභයො බාලො, අප්පටිභයො පණ්ඩිතො. සඋපද්දවො බාලො, අනුපද්දවො [Pg.5] පණ්ඩිතො. සඋපසග්ගො බාලො, අනුපසග්ගො පණ්ඩිතො’’තිආදීසු පකාරො. ‘‘අත්ථි ඉදප්පච්චයා ජරාමරණන්ති ඉති පුට්ඨෙන සතා ආදන්ද අත්ථීතිස්ස වචනීයං. කිං පච්චයා ජරාමරණන්ති ඉති චෙ වදෙය්‍ය, ජාතිපච්චයා ජරාමරණන්ති ඉච්චස්ස වචනීය’’න්තිආදීසු අවධාරණෙ. ‘‘අත්ථීති ඛො කච්චාන අයමෙකො අන්තො, නත්ථීති ඛො කච්චාන අයං දුතියො අන්තො’’තිආදීසු නිදස්සනෙ. නිපාතවසෙනෙව තෙ පයොගා ගහෙතබ්බා. ‘‘ඉතායං කොධරූපෙනා’’ති එත්ථ පන ආඛ්‍යාතවසෙන ගමනෙ ඉතිසද්දො දිස්සති. අයමෙවත්ථො ඉධාධිප්පෙතො, නිපාතත්ථො පන න ඉච්ඡිතබ්බො, විඤ්ඤූනං අත්ථග්ගහණෙ කොසල්ලුපාදනත්ථං කෙවලං අත්ථුද්ධාරවසෙන ආගතොති දට්ඨබ්බං. ඉතරො පන –

अब यथायोग्य निपात, आख्यात और नामिक के अंतर्गत 'इति' और 'इतो' शब्दों का अर्थ-उद्धार कहा जाता है - वहाँ 'इति' शब्द हेतु, परिसमापन आदि, पद-अर्थ, विपर्याय, प्रकार, अवधारण, निदर्शन आदि अनेक अर्थों के भेदों वाला है। जैसे वह 'रुप्पतीति खो भिक्खवे तस्मा रूपन्ति वुच्चती' (हे भिक्षुओं! क्योंकि यह रूपित होता है, इसलिए इसे रूप कहा जाता है) आदि में हेतु के अर्थ में देखा जाता है। 'तस्मातिह मे भिक्खवे धम्मदायादा भवथ, मा आमिसदायादा... किन्ति मे सावका धम्मदायादा भवेय्युं, नो आमिसदायादा' आदि में परिसमापन (समाप्ति) के अर्थ में। 'इति वा इति एवरूपा विसूकदस्सना पटिविरतो' आदि में आदि (प्रकार) के अर्थ में। 'मागण्डियोति तस्स ब्राह्मणस्स संखा समञ्ञा पञ्ञत्ति वोहारो नामं नामकम्मं नामधेय्यं निरुत्ति ब्यञ्जनमभिलापो' आदि में पद-अर्थ के विपर्याय में। 'इति खो भिक्खवे सप्पटिभयो बालो, अप्पटिभयो पण्डितो...' आदि में प्रकार के अर्थ में। 'अत्थि इदप्पच्चया जरामरणन्ति इति पुट्ठेन सता आदन्द अत्थीतिस्स वचनीयं...' आदि में अवधारण (निश्चय) के अर्थ में। 'अत्थीति खो कच्चान अयमेको अन्तो, नत्थीति खो कच्चान अयं दुतियो अन्तो' आदि में निदर्शन (उदाहरण) के अर्थ में। निपात के वश से ही वे प्रयोग ग्रहण करने चाहिए। 'इतायं कोधरूपेना' यहाँ आख्यात (क्रिया) के वश से गमन अर्थ में 'इति' शब्द देखा जाता है। यहाँ यही अर्थ अभिप्रेत है, निपात का अर्थ यहाँ इष्ट नहीं है; विद्वानों के अर्थ-ग्रहण में कुशलता उत्पन्न करने के लिए केवल अर्थ-उद्धार के वश से यह आया है, ऐसा समझना चाहिए। दूसरा तो -

ගත්‍යත්ථෙ චිමසද්දත්ථෙ, ඉතොසද්දො පවත්තති;

අන්විතො’’ති හි ගත්‍යත්ථෙ, පච්චත්තවචනං භවෙ.

'इतो' शब्द गति के अर्थ में और 'इम' शब्द के अर्थ में प्रयुक्त होता है; 'अन्वितो' (अनुगत) में यह गति के अर्थ में प्रथमा विभक्ति का रूप होता है।

ඉමසද්දස්ස අත්ථම්හි, නිස්සක්කවචනං භවෙ;

‘‘ඉතො සා දක්ඛිණා දිසා’’, ඉතිආදීසු පාළිසු.

'इम' शब्द के अर्थ में यह पञ्चमी विभक्ति (निसक्कवचन) का रूप होता है; जैसे 'इतो सा दक्खिणा दिसा' (यहाँ से वह दक्षिण दिशा है) आदि पालि वचनों में।

ගත්‍යත්ථො ඉච්ඡිතො එත්ථ, ඉතරත්ථො න ඉච්ඡිතො;

අත්ථුද්ධාරවසා වුත්තො, කොසල්ලත්ථාය විඤ්ඤුනං.

यहाँ गति का अर्थ इष्ट है, दूसरा अर्थ इष्ट नहीं है; विद्वानों की कुशलता के लिए अर्थ-उद्धार के वश से यह कहा गया है।

ඉධ පන සමයසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරං සනිබ්බචනං වත්තබ්බම්පි අවත්වා උපරි අයධාතුවිසයෙයෙව වක්ඛාම ඉ එ අයධාතුවසෙන තිධාතුමයත්තා සමයසද්දස්ස. තත්‍ර ඉතීති ඉකාරානන්තරත්‍යන්තපදස්ස ච ‘‘එති, උදෙතී’’තිආදීනඤ්ච එකාරානන්තරත්‍යන්තපදානං අඤ්ඤෙසඤ්ච එවරූපානං පදමාලා යථාරහං යෙභුය්‍යෙන අත්තනොපදානි වජ්ජෙත්වා යොජෙතබ්බා. ඊදිසෙසු හි ඨානෙසු දුක්කරා ක්‍රියාපදමාලා. යස්මා පන ඉමස්මිං පකරණෙ සුකරා ච දුක්කරා ච ත්‍යන්තපදමාලා ජානිතබ්බා[Pg.6], තස්මා භූවාදිගණාදීසු අට්ඨසු ගණෙසු විහිතෙහි ඡන්නවුතියා වචනෙහි සබ්බසාධාරණං අසබ්බසාධාරණඤ්ච පදමාලානයං බ්‍රූම –

यहाँ 'समय' शब्द का अर्थ-उद्धार निर्वचन के साथ कहना चाहिए था, फिर भी उसे न कहकर आगे 'अय' धातु के विषय में ही कहेंगे, क्योंकि 'इ' और 'ए' (अय धातु) के वश से 'समय' शब्द तीन धातुओं से बना है। वहाँ 'इति' इस इ-कारान्त 'ति'-अन्त पद की और 'एति, उदेति' आदि ए-कारान्त 'ति'-अन्त पदों की तथा अन्य इस प्रकार के पदों की पदमाला (रूप-रचना) यथायोग्य प्रायः आत्मनेपद को छोड़कर जोड़नी चाहिए। क्योंकि ऐसे स्थानों में क्रिया-पदों की पदमाला कठिन होती है। चूँकि इस प्रकरण में सरल और कठिन 'ति'-अन्त पदों की पदमाला जाननी चाहिए, इसलिए भ्वादि गण आदि आठ गणों में विहित छियानवे वचनों (रूपों) के द्वारा सभी के लिए साधारण और असाधारण पदमाला की विधि कहते हैं -

අකාරානන්තරත්‍යන්ත-පදානං පන්තියො බුධො;

භවති රුන්ධතාදීනං, යොජෙ සබ්බත්ථ සබ්බථා.

विद्वान को 'भवति', 'रुन्धति' आदि अ-कारान्त 'ति'-अन्त पदों की पंक्तियाँ (रूप) सब जगह सब प्रकार से जोड़नी चाहिए।

ඉති එතී’’ති චෙතෙසං, පදානං පන පන්තියො;

සුද්ධස්සරපුබ්බකානං, යොජෙ විඤ්ඤූ යථාරහං.

विद्वान को 'इति' और 'एति' इन शुद्ध स्वर से प्रारम्भ होने वाले पदों की पंक्तियाँ यथायोग्य जोड़नी चाहिए।

ආකාරානන්තරත්‍යන්ත-පදානඤ්චාපි පන්තියො;

‘‘යාති සුණාති අස්නා-ති’’ ඉච්චාදීනං යථාරහං.

आ-कारान्त 'ति'-अन्त पदों जैसे 'याति', 'सुणाति', 'अस्नाति' आदि की पंक्तियाँ भी यथायोग्य (जोड़नी चाहिए)।

ඉවණ්ණානන්තරත්‍යන්ත-පදානමපි පාළියො;

යොජෙ ‘‘රුන්ධිති රුන්ධීති’’-ඉච්චාදීනං යථාරහං.

इ-वर्ण (इ, ई) अन्त वाले 'ति'-अन्त पदों जैसे 'रुन्धिति', 'रुन्धीति' आदि की पालि (पंक्तियाँ) भी यथायोग्य जोड़नी चाहिए।

උකාරානන්තරත්‍යන්ත-සුතිඉති පදස්ස ච;

පෙරණත්ථෙ පවත්තස්ස, යොජෙ මාලං යථාරහං.

उ-कारान्त 'ति'-अन्त 'सुति' पद की और प्रेरणार्थक (णिजन्त) अर्थ में प्रयुक्त पदों की माला यथायोग्य जोड़नी चाहिए।

එකාරානන්තරත්‍යන්ත-පදානම්පි යථාරහං;

‘‘ජෙති රුන්ධෙති කාරෙති, කාරාපෙතී’’තිආදීනං.

ए-कारान्त 'ति'-अन्त पदों जैसे 'जेति', 'रुन्धेति', 'कारेति', 'कारापेति' आदि की भी यथायोग्य (माला जोड़नी चाहिए)।

ඔකාරානන්තරත්‍යන්ත-පදානම්පි පදක්කමෙ;

‘‘කරොති භොති හොතී’’ති-ආදීනං යුත්තිතොවදෙ;

ओ-कारान्त 'ति'-अन्त पदों जैसे 'करोति', 'भोति', 'होति' आदि के पद-क्रम में युक्तिपूर्वक कहना चाहिए।

ඉච්චෙවං සත්තධා වුත්තො, පදමාලානයො මයා;

ඉතො මුත්තො නයො නාම, නත්ථි කොචි ක්‍රියාපදෙ.

इस प्रकार मेरे द्वारा सात प्रकार से पदमाला की विधि कही गई है; क्रियापद में इससे मुक्त (अलग) कोई अन्य विधि नहीं है।

‘‘ආදත්තෙ කුරුතෙ පෙතෙ’’, ඉච්චාදි නයදස්සනා;

යථාරහං යුත්තිතොති, වචනං එත්ථ භාසිතං.

'आदत्ते', 'कुरुते', 'पेते' आदि विधियों के दर्शन से 'यथायोग्य युक्तिपूर्वक' यह वचन यहाँ कहा गया है।

ඉදානි ඉකාරානන්තරත්‍යන්තපදස්ස කමො වුච්චතෙ – ඉති, ඉන්ති. ඉසි, ඉථ. ඉමි, ඉම. අපරිපුණ්ණො වත්තමානානයො. ඉතු, ඉන්තු. ඉහි, ඉථ. ඉමි, ඉම. අපරිපුණ්ණො පඤ්චමීනයො. එත්ථ ච ඉමෙසං ද්වින්නං සාසනානුරූපභාවස්ස ඉමානි සාධකපදානි [Pg.7] ‘‘වෙති, අපෙති, අන්වෙතී’’ති. තත්ථ වි ඉති වෙති. විගච්ඡතීති අත්ථො, ඉතිසද්දො හෙත්ථ ගමනං බොධෙති. තථා අප ඉති අපෙති. අපගච්ඡතීති අත්ථො. අනු ඉති අන්වෙති. අනුගච්ඡතීති අත්ථො. ගරූ පන අනු එති අන්වෙතීති වදන්ති. තං –

अब इ-कारान्त 'ति'-अन्त पद का क्रम कहा जाता है - इति, इन्ति। इसि, इथ। इमि, इम। यह वर्तमान काल (वत्तमाना) का अपूर्ण क्रम है। इतु, इन्तु। इहि, इथ। इमि, इम। यह पञ्चमी (आज्ञा/प्रार्थना) का अपूर्ण क्रम है। और यहाँ इन दोनों के शासन (बुद्ध वचन) के अनुरूप होने में ये साधक पद हैं - 'वेति', 'अपेति', 'अन्वेति'। वहाँ 'वि + इति' = 'वेति' है। इसका अर्थ 'विगच्छति' (दूर जाता है) है, यहाँ 'इति' शब्द गमन का बोध कराता है। वैसे ही 'अप + इति' = 'अपेति' है। इसका अर्थ 'अपगच्छति' (चला जाता है) है। 'अनु + इति' = 'अन्वेति' है। इसका अर्थ 'अनुगच्छति' (पीछे जाता है) है। गुरुजन तो 'अनु + एति' = 'अन्वेति' कहते हैं। वह -

‘‘යථා ආරඤ්ඤකං නාගං, දන්තිං අන්වෙති හත්ථිනී;

ජෙස්සන්තං ගිරිදුග්ගෙසු, සමෙසු විසමෙසු ච;

එවං තං අනුගච්ඡාමි, පුත්තෙ ආදාය පච්ඡතො’’ති.

जैसे हथिनी वन के दन्ती (हाथी) के पीछे-पीछे जाती है, जो पहाड़ों के दुर्गम रास्तों, सम और विषम स्थानों पर विजय प्राप्त करने वाला है; वैसे ही मैं भी पुत्रों को लेकर तुम्हारे पीछे-पीछे चलती हूँ।

ඉමාය පාළියා න සමෙති ‘‘ජෙස්සන්තං අන්වෙතී’’ති වචනතො ‘‘අනුගච්ඡාමී’’ති වචනතො ච. තථා හි එතිසද්දො යත්ථ චෙ ඉරියාපථවාචකො, තත්ථ ආගමනංයෙව ජොතෙති, න ගමනං, තස්මා ආගමනත්ථස්ස අයුත්තිතො ගමනත්ථස්ස ච යුත්තිතො වි ඉතිආදිනා ඡෙදො ඤෙය්‍යො. එතෙසඤ්ච ඉතිසද්දවසෙන කතඡෙදානං අත්ථිභාවං යුත්තිභාවඤ්ච ‘‘ඉතායං කොධරූපෙනා’’ති පාළියෙව සාධෙති, තස්මායෙව ‘‘අනු ඉති, අනු ඉන්ති, අනු ඉසී’’තිආදිනා ‘‘අන්වෙතී’’තිආදීනං ඡෙදෙ ලබ්භමානනයෙන වුත්තප්පකාරො වත්තමානාපඤ්චමීනයො පරස්සපදවසෙන දස්සිතො. සත්තමීරූපාදීනි සබ්බථා අප්පසිද්ධානි.

यह इस पालि के साथ मेल नहीं खाता है क्योंकि 'जेस्सतं अन्वेति' (विजेता के पीछे जाता है) और 'अनुगच्छामि' (पीछे जाता हूँ) ऐसा कहा गया है। क्योंकि 'एति' शब्द जहाँ ईर्यापथ (गति) का वाचक होता है, वहाँ वह केवल आगमन (आना) को ही प्रकट करता है, गमन (जाना) को नहीं। इसलिए आगमन अर्थ की अयुक्तता और गमन अर्थ की युक्तता के कारण 'वि इति' आदि के द्वारा विच्छेद समझना चाहिए। 'इति' शब्द के द्वारा किए गए इन विच्छेदों का अस्तित्व और युक्तियुक्तता 'इतायं कोधरूपेन' इस पालि से ही सिद्ध होती है। इसीलिए 'अनु इति, अनु इन्ति, अनु इसी' आदि के द्वारा 'अन्वेति' आदि के विच्छेद में प्राप्त होने वाली विधि से पूर्वोक्त वर्तमान और पञ्चमी विभक्ति का प्रकार परस्मैपद के द्वारा दिखाया गया है। सप्तमी आदि के रूप सर्वथा नहीं देखे जाते हैं।

ඉමානි පන භවිස්සන්තියා රූපානි, සිත්තා තෙ ලහුමෙස්සති. ඉස්සති, ඉස්සන්ති. ඉස්සසි, ඉස්සථ. ඉස්සාමි, ඉස්සාම. ඉස්සතෙ, ඉස්සන්තෙ. ඉස්සසෙ, ඉස්සව්හෙ. ඉස්සං, ඉස්සාම්හෙ. අසබ්බධාතුකත්තෙපි සුද්ධස්සරත්තා ධාතුස්ස ඉකාරාගමො න ලබ්භති. පරිපුණ්ණො භවිස්සන්තීනයො.

और ये भविष्यत् काल (भविस्सन्ती) के रूप हैं - 'सित्ता ते लहुमेस्सति' (सींचा हुआ वह तुम्हारे लिए हल्का हो जाएगा)। इस्सति, इस्सन्ति। इस्ससि, इस्सथ। इस्सामि, इस्साम। इस्सते, इस्सन्ते। इस्ससे, इस्सव्हे। इस्सं, इस्साम्हे। असब्बंधातुक होने पर भी शुद्ध स्वर वाली धातु होने के कारण इकार का आगम नहीं होता है। भविष्यत् काल की विधि पूर्ण हुई।

අථ කාලාතිපත්තියා රූපානි භවන්ති, ඉස්සා, ඉස්සංසු. ඉස්සෙ, ඉස්සථ. ඉස්සං, ඉස්සම්හා. ඉස්සථ, ඉස්සිසු. ඉස්සසෙ, ඉස්සව්හෙ. ඉස්සං, ඉස්සාම්හසෙ. කාලාතිපත්තිභාවෙ [Pg.8] ච අසබ්බධාතුකත්තෙ ච සන්තෙපි සුද්ධස්සරත්තා ධාතුස්ස අකාරිකාරාගමො න ලබ්භති අනෙකන්තිකත්තා වා අනුපපන්නත්තා ච අකාරාගමො න හොති. ද්වින්නඤ්හෙත්ථ සුද්ධස්සරානං අනන්තරිකානං එකතොසන්නිපාතො අනුපපත්ති. පරිපුණ්ණො කාලාතිපත්තිනයො.

अब कालातिपत्ति के रूप होते हैं - इस्सा, इस्संसु। इस्से, इस्सथ। इस्सं, इस्सम्हा। इस्सथ, इस्सिसु। इस्ससे, इस्सव्हे। इस्सं, इस्साम्हसे। कालातिपत्ति होने पर और असब्बंधातुक होने पर भी शुद्ध स्वर वाली धातु होने के कारण अकार और इकार का आगम नहीं होता है, अथवा अनैकान्तिक होने के कारण और अनुपपन्न होने के कारण अकार का आगम नहीं होता है। क्योंकि यहाँ दो शुद्ध स्वरों का बिना किसी व्यवधान के एक साथ मिलना अनुपपन्न है। कालातिपत्ति की विधि पूर्ण हुई।

ඉමස්මිං පන ඨානෙ සාට්ඨකථෙ තෙපිටකෙ බුද්ධවචනෙ සොතූනං පයොගත්ථෙසු පරමකොසල්ලජනනත්ථං ‘‘නනු තෙ සුතං බ්‍රාහ්මණ භඤ්ඤමානෙ, දෙවා න ඉස්සන්ති පුරිසපරක්කමස්සා’’ති පාළිතො නයං ගහෙත්වා වුත්තප්පකාරෙහි භවිස්සන්තියා රූපෙහි සබ්බසො සමානානි අසමානත්ථානි වත්තමානිකරූපානි ච ඊසකං අඤ්ඤමඤ්ඤං සමානානි භවිස්සන්තීකාලාතිපත්තීනං රූපානි ච පකාසයිස්සාම – වත්තමානාවසෙන තාව ‘‘ඉස්සති, ඉස්සන්ති. ඉස්සසි, ඉස්සථා’’ති සබ්බං යොජෙතබ්බං. අත්ථො පන ‘‘ඉස්සං කරොතී’’තිආදිනා වත්තබ්බො. තස්මිංයෙව අත්ථෙ භවිස්සන්තීවසෙන ‘‘ඉස්සිස්සති, ඉස්සිස්සන්ති. ඉස්සිස්සසි, ඉස්සිස්සථා’’ති පරිපුණ්ණං යොජෙතබ්බං. අත්ථො පන ‘‘ඉස්සං කරිස්සතී’’තිආදිනා වත්තබ්බො. කාලාතිපත්තිවසෙන පන ‘‘ඉස්සිස්සා, ඉස්සිස්සංසු. ඉස්සිස්සෙ, ඉස්සිස්සථා’’ති පරිපුණ්ණං යොජෙතබ්බං, අත්ථො පන ‘‘ඉස්සං අකරිස්සා’’තිආදිනා වත්තබ්බො. ධාත්වන්තරවසෙන සංසන්දනානයොයං.

इस स्थान पर, अट्टकथा सहित त्रिपिटक बुद्धवचन में श्रोताओं को प्रयोग के अर्थों में परम कुशलता उत्पन्न करने के लिए - "ननु ते सुतं ब्राह्मण भञ्ञमाने, देवा न इस्सन्ति पुरिसपरक्कमस्स" (हे ब्राह्मण! क्या तुमने उपदेश दिए जाते समय नहीं सुना कि देवता पुरुष के पराक्रम की ईर्ष्या नहीं करते?) - इस पालि से विधि को ग्रहण करके पूर्वोक्त भविष्यत् काल के रूपों के साथ सर्वथा समान और असमान अर्थ वाले वर्तमान काल के रूपों को, तथा भविष्यत् और कालातिपत्ति के रूपों को जो परस्पर थोड़े समान हैं, हम प्रकाशित करेंगे - वर्तमान काल के अनुसार पहले 'इसति, इस्सन्ति। इस्ससि, इस्सथ' आदि सब जोड़ना चाहिए। अर्थ तो 'इस्सं करोति' आदि के द्वारा कहना चाहिए। उसी अर्थ में भविष्यत् काल के अनुसार 'इस्सिस्सति, इस्सिस्सन्ति। इस्सिस्ससि, इस्सिस्सथ' आदि पूर्ण रूप से जोड़ना चाहिए। अर्थ तो 'इस्सं करिस्सति' आदि के द्वारा कहना चाहिए। कालातिपत्ति के अनुसार 'इस्सिस्सा, इस्सिस्संसु। इस्सिस्से, इस्सिस्सथ' आदि पूर्ण रूप से जोड़ना चाहिए, अर्थ तो 'इस्सं अकरिस्सा' आदि के द्वारा कहना चाहिए। यह अन्य धातुओं के साथ तुलना की विधि है।

ඉදානි එකාරානන්තරත්‍යන්තපදස්ස කමො වුච්චතෙ –

अब एकारान्त तिङन्त पदों का क्रम कहा जाता है -

එති, එන්ති. එසි, එථ. එමි, එම.

एति, एन्ति। एसि, एथ। एमि, एम।

එතු, එන්තු. එහි, එථ. එමි, එම.

एतु, एन्तु। एहि, एथ। एमि, एम।

න ච අප්පත්වා දුක්ඛන්තං, විස්සාසං එය්‍ය පණ්ඩිතො;

නිවෙසනානි මාපෙත්වා, වෙදෙහස්ස යසස්සිනො;

යදා තෙ පහිණිස්සාමි, තදා එය්‍යාසි ඛත්තිය.

"दुःख के अन्त को प्राप्त किए बिना विद्वान को विश्वास नहीं करना चाहिए; यशस्वी विदेह के निवास स्थानों का निर्माण करवाकर; हे क्षत्रिय! जब मैं उन्हें भेजूँगा, तब तुम आना।"

එය්‍ය[Pg.9], එය්‍යුං. එය්‍යාසි, එය්‍යාථ. එය්‍යාමි, එය්‍යාම. එථ, එරං. එථො, එය්‍යාව්හො. එය්‍යං, එය්‍යාම්හෙ.

एय्य, एय्युं। एय्यासि, एय्याथ। एय्यामि, एय्याम। एथ, एरं। एथो, एय्याव्हो। एय्यं, एय्याम्हे।

සො පුරිසො එය්‍ය, තෙ එය්‍යුං. ත්වං එය්‍යාසි, තුම්හෙ එය්‍යාථ. අහං එය්‍යාමි, මයං එය්‍යාම. සො පුරිසො එථ, තෙ එරං. ත්වං එථො, තුම්හෙ එය්‍යාව්හො. අහං එය්‍යං, මයං එය්‍යාම්හෙ.

वह पुरुष आए, वे आएँ। तुम आओ, तुम सब आओ। मैं आऊँ, हम आएँ। वह पुरुष आए, वे आएँ। तुम आओ, तुम सब आओ। मैं आऊँ, हम आएँ।

පරොක්ඛාහිය්‍යත්තනජ්ජතනීරූපානි සබ්බසො අප්පසිද්ධානි.

परोक्षा, हिय्यत्तनी और अज्जतनी के रूप सर्वथा नहीं देखे जाते हैं।

එස්සති, එස්සන්ති. එස්සසි, එස්සථ. එස්සාමි, එස්සාම. එස්සතෙ, එස්සන්තෙ. එස්සසෙ, එස්සව්හෙ. එස්සං, එස්සාම්හෙ.

एस्सति, एस्सन्ति। एस्ससि, एस्सथ। एस्सामि, एस्साम। एस्सते, एस्सन्ते। एस्ससे, एस्सव्हे। एस्सं, एस्साम्हे।

සම්මොදමානා ගච්ඡන්ති, ජාලමාදාය පක්ඛිනො;

යදා තෙ විවදිස්සන්ති, තදා එහින්ති මෙ වසං.

"पक्षी जाल लेकर प्रसन्नतापूर्वक जाते हैं; जब वे विवाद करेंगे, तब वे मेरे वश में आ जाएँगे।"

‘‘අභිදොසගතො ඉදානි එහී’’ති වචනදස්සනතො අපරානිපි භවිස්සන්තීරූපානි ගහෙතබ්බානි.

"शाम को गया हुआ अब आएगा" - इस वचन के देखे जाने से भविष्यत् काल के अन्य रूप भी ग्रहण करने चाहिए।

එහිති, එහින්ති. එහිසි, එහිථ. එහිමි, එහිම. එහිතෙ, එහින්තෙ. එහිසෙ, එහිව්හෙ. එහිස්සං, එහිස්සාම්හෙ.

एहिति, एहिन्ति। एहिसि, एहिथ। एहिमि, एहिम। एहिते, एहिन्ते। एहिसे, एहिव्हे। एहिस्सं, एहिस्साम्हे।

එස්සා, එස්සංසු. එස්සෙ, එස්සථ. එස්සං එස්සාම්හා. එස්සථ, එස්සිසු. එස්සසෙ, එස්සව්හෙ. එස්සිං, එස්සාම්හසෙ.

एस्सा, एस्संु। एस्से, एस्सथ। एस्सं, एस्साम्हा। एस्सथ, एस्सिसु। एस्ससे, एस्सव्हे। एस्सिं, एस्साम्हसे।

අථාපරොපි එකාරානන්තරත්‍යන්තපදක්කමො භවති;

උදෙති, උදෙන්ති;

උදෙසි, උදෙථ;

උදෙමි, උදෙම.

इसके बाद एक और भी एकारान्त तिङन्त पदों का क्रम होता है; उदेति, उदेन्ति; उदेसि, उदेथ; उदेमि, उदेम।

උදෙතු, උදෙන්තු. උදෙහි, උදෙථ. උදෙමි, උදෙම, උදාමසෙ.

उदेतु, उदेन्तु। उदेहि, उदेथ। उदेमि, उदेम, उदामसे।

උදෙය්‍ය, උදෙය්‍යුං. සෙසං නෙය්‍යං. උදිස්සති, උදිස්සන්ති. සෙසං නෙය්‍යං. උදිස්සා, උදිස්සංසු. සෙසං නෙය්‍යං.

उदेय्य, उदेय्युं। शेष इसी प्रकार समझना चाहिए। उदिस्सति, उदिस्सन्ति। शेष इसी प्रकार समझना चाहिए। उदिस्सा, उदिस्संु। शेष इसी प्रकार समझना चाहिए।

ඉමානි සුද්ධස්සරධාතුරූපානි.

ये शुद्ध स्वर वाली धातु के रूप हैं।

කකාරන්තධාතු

ककारान्त धातु।

කු [Pg.10] සද්දෙ කෙ ච. කොති, කවති, කායති, එවං කත්තුපදානි භවන්ති. කුය්‍යති, කිය්‍යති, එවං කම්මපදානි. කානනං, කබ්බං, ජාතකං, එවං නාමිකපදානි. කුත්වා, කුත්වාන, කවිත්වා, කවිත්වාන, කාවිත්වා, කාවිත්වාන, කායිතුං, එවං අබ්‍යයපදානි.

'कु' शब्द (ध्वनि) और 'के' अर्थ में। कोति, कवति, कायति - इस प्रकार कर्तृवाच्य के पद होते हैं। कुय्यति, किय्यति - इस प्रकार कर्मवाच्य के पद। काननं, कब्बं, जातकं - इस प्रकार नामिक पद। कुत्वा, कुत्वान, कवित्वा, कवित्वान, कावित्वा, कावित्वान, कायितुं - इस प्रकार अव्यय पद।

තත්‍ර කානනන්ති ඨිතමජ්ඣන්හිකසමයෙ කවති සද්දං කරොතීති කානනං, වනං. තථා හි –

वहाँ 'कानन' का अर्थ है - मध्याह्न के समय जो शब्द करता है, वह कानन (वन) है। जैसा कि कहा गया है -

‘‘ඨිතෙ මජ්ඣන්හිකෙ කාලෙ, සන්නිසීවෙසු පක්ඛිසු;

සණතෙව බ්‍රහාරඤ්ඤං, සා රති පටිභාති ම’’න්ති

"मध्याह्न का समय होने पर, पक्षियों के शान्त होकर बैठ जाने पर, विशाल अरण्य शब्द सा करता है, वह रमणीयता मुझे प्रतिभासित होती है।"

වුත්තං. අථ වා කොකිලමයූරාදයො කවන්ති සද්දායන්ති කූජන්ති එත්ථාති කානනං. මනොහරතාය අවස්සං කුය්‍යති පණ්ඩිතෙහීති කබ්බං. කාවියං. කාවෙය්‍යං. අඤ්ඤත්‍ර පන කවීනං ඉදන්ති කබ්බන්ති තද්ධිතවසෙන අත්ථො ගහෙතබ්බො. කෙචි තු කාබ්‍යන්ති සද්දරූපං ඉච්ඡන්ති, න තං පාවචනෙ පමාණං සක්කටභාසාභාවතො. සක්කටභාසාතොපි හි ආචරියා නයං ගණ්හන්ති. ජාතං භූතං අතීතං භගවතො චරියං, තං කීයති කථීයති එතෙනාති ජාතකං. ජාතකපාළි හි ඉධ ‘‘ජාතක’’න්ති වුත්තා. අඤ්ඤත්‍ර පන ජාතං එව ජාතකන්ති ගහෙතබ්බං. තථා හි ජාතකසද්දො දෙසනායම්පි වත්තති ‘‘ඉතිවුත්තකං ජාතකං අබ්භුතධම්ම’’න්තිආදීසු. ජාතියම්පි වත්තති ‘‘ජාතකං සමොධානෙසී’’තිආදීසු.

कहा गया है। अथवा जहाँ कोयल, मयूर आदि 'कवन्ति' (शब्द करते हैं, कूजते हैं), वह 'कानन' है। मनोहर होने के कारण विद्वानों द्वारा जिसकी अवश्य प्रशंसा की जाती है, वह 'कब्ब' (काव्य) है। 'काविय' और 'कावेय्य' भी। अन्यत्र कवियों का यह (कार्य) 'कब्ब' है, ऐसा तद्धित के अनुसार अर्थ ग्रहण करना चाहिए। कुछ लोग 'काव्य' शब्द रूप की इच्छा करते हैं, किन्तु वह बुद्धवचन में प्रमाण नहीं है क्योंकि वह संस्कृत भाषा का भाव है। आचार्य संस्कृत भाषा से भी नय ग्रहण करते हैं। भगवान् का जो चरित उत्पन्न हुआ, हुआ, अतीत हुआ, वह इसके द्वारा 'कीयति' (कहा जाता है), इसलिए वह 'जातक' है। यहाँ 'जातकपालि' को ही 'जातक' कहा गया है। अन्यत्र 'जात' (उत्पन्न) ही 'जातक' है, ऐसा ग्रहण करना चाहिए। वैसे ही 'जातक' शब्द देशना में भी प्रयुक्त होता है, जैसे 'इतिवुत्तक, जातक, अब्भुतधम्म' आदि में। जाति (जन्म) में भी प्रयुक्त होता है, जैसे 'जातकं समोधानेसि' (जातक का समन्वय किया) आदि में।

පක්ක නීචගතියං. නීචගමනං නාම හීනගමනං හීනප්පවත්ති වා. නීචසද්දො හි හීනවාචකො ‘‘නීචෙ කුලෙ පච්චාජාතො’’ති එත්ථ විය. පක්කති ක්‍රියාපදමෙත්ථ දිස්සති, න නාමිකපදං. යත්ථ යත්ථ නාමිකපදං න දිස්සති, තත්ථ තත්ථ නාමිකපදං උපපරික්ඛිත්වා [Pg.11] ගහෙතබ්බං. ක්‍රියාපදමෙව හි දුද්දසං, ක්‍රියාපදෙ විජ්ජමානෙ නාමිකපදං නත්ථීති න වත්තබ්බං, තස්මා අන්තමසො ‘‘පක්කනං, තකනං’’ ඉච්චෙවමාදීනි භාවවාචකානි නාමිකපදානි සබ්බාසු ධාතූසු යථාරහං ලබ්භන්තීති දට්ඨබ්බං.

'पक्क' नीच गति (नीचे जाने या हीन प्रवृत्ति) के अर्थ में है। नीच गमन का अर्थ हीन गमन या हीन प्रवृत्ति है। 'नीच' शब्द यहाँ 'नीचे कुले पच्चाजातो' (नीच कुल में उत्पन्न हुआ) की तरह हीन का वाचक है। यहाँ 'पक्कति' क्रियापद दिखाई देता है, नामिक पद (संज्ञा) नहीं। जहाँ-जहाँ नामिक पद नहीं दिखाई देता, वहाँ-वहाँ नामिक पद की परीक्षा करके उसे ग्रहण करना चाहिए। क्रियापद ही दुर्दर्श (कठिनता से दिखने वाला) होता है; क्रियापद के विद्यमान होने पर नामिक पद नहीं है, ऐसा नहीं कहना चाहिए। इसलिए कम से कम 'पक्कनं, तकनं' इत्यादि भाववाचक नामिक पद सभी धातुओं में यथायोग्य प्राप्त होते हैं, ऐसा समझना चाहिए।

තක හසනෙ. හසනං හාසො. තකති.

'तक' हँसने के अर्थ में है। हँसना ही हास है। 'तकति' (वह हँसता है)।

තකි කිච්ඡජීවනෙ. කිච්ඡජීවනං කසිරජීවනං. තඞ්කති. ආතඞ්කති. ආතඞ්කො. ආතඞ්කොති කිච්ඡජීවිතකරො රොගො, තථා හි අට්ඨකථාචරියා ‘‘අප්පාබාධං අප්පාතඞ්ක’’න්ති ඉමස්මිං පාළිප්පදෙසෙ ඉති අත්ථං සංවණ්ණෙසුං ‘‘ආබාධොති විසභාගවෙදනා වුච්චති, යා එකදෙසෙ උප්පජ්ජිත්වා සකලසරීරං අයපට්ටෙන බන්ධිත්වා විය ගණ්හාති. ආතඞ්කොති කිච්ඡජීවිතකරො රොගො. අථ වා යාපෙතබ්බරොගො ආතඞ්කො, ඉතරො ආබාධො. ඛුද්දකො වා රොගො ආතඞ්කො, බලවා ආබාධො. කෙචි පන ‘අජ්ඣත්තසමුට්ඨානො ආබාධො, බහිද්ධාසමුට්ඨානො ආතඞ්කො’ති වදන්තී’’ති.

'तकि' कष्टपूर्ण जीवन के अर्थ में है। कष्टपूर्ण जीवन का अर्थ कठिन जीवन है। 'तङ्कति', 'आतङ्कति'। 'आतङ्को'। 'आतङ्क' कष्टपूर्ण जीवन करने वाला रोग है; वैसे ही अट्ठकथा आचार्यों ने 'अप्पाबाधं अप्पातङ्कं' इस पालि प्रदेश में इस प्रकार अर्थ का वर्णन किया है— 'आबाध' विसभागत (विषम) वेदना को कहा जाता है, जो एक स्थान पर उत्पन्न होकर पूरे शरीर को लोहे की पट्टी से बाँधने के समान जकड़ लेती है। 'आतङ्क' कष्टपूर्ण जीवन करने वाला रोग है। अथवा, जो रोग याप्य (बना रहने वाला) हो वह 'आतङ्क' है, दूसरा 'आबाध' है। अथवा छोटा रोग 'आतङ्क' है, बलवान (गंभीर) रोग 'आबाध' है। कुछ लोग कहते हैं कि 'अध्यात्म (आंतरिक) से उत्पन्न आबाध है, बाहर से उत्पन्न आतङ्क है'।

ආතඞ්කො ආමයො රොගො,බ්‍යාධා’බාධො ගදො රුජා;

අකල්ලඤ්චෙව ගෙලඤ්ඤං,නාමං රොගාභිධානකං.

आतङ्क, आमय, रोग, व्याधि, आबाध, गद, रुजा, अकल्ल और गेलञ्ञ—ये रोग के नाम (पर्यायवाची) हैं।

සුක ගතියං. සොකති, සුකො, සුකී. තත්‍ර සුකොති සුවො. සොකති මනාපෙන ගමනෙන ගච්ඡතීති සුකො. තස්ස භරියා සුකී.

'सुक' गति के अर्थ में है। 'सोकति', 'सुको', 'सुकी'। वहाँ 'सुको' का अर्थ तोता है। जो 'सोकति' (सुन्दर गति से जाता है), वह 'सुको' है। उसकी पत्नी 'सुकी' है।

බුක්ක භස්සනෙ. ඉධ භස්සනං නාම සුනඛභස්සනං අධිප්පෙතං ‘‘සුනඛො භස්සිත්වා’’ති එත්ථ විය, න ‘‘ආවාසො ගොචරං [Pg.12] භස්ස’’න්තිආදීසු විය. වචනසඞ්ඛාතං භස්සනං, බුක්කති සා.

'बुक्क' भषण (भोंकने) के अर्थ में है। यहाँ 'भषण' से कुत्ते का भोंकना अभिप्रेत है, जैसे 'सुनखो भस्सित्वा' (कुत्ता भोंककर) में, न कि 'आवासो गोचरं भस्स' आदि की तरह। वचन संज्ञक जो भषण है, वह 'बुक्कति' है।

ධක පටිඝාතෙ ගතියඤ්ච. පටිඝාතො පටිහනනං. ධකති.

'धक' प्रतिघात (टकराना/रोकना) और गति के अर्थ में है। प्रतिघात का अर्थ प्रतिहनन है। 'धकति' ।

චක තිත්තිපටිඝාතෙසු. තිත්ති තප්පනං, පටිඝාතං පටිහනනංව. චකති.

'चक' तृप्ति और प्रतिघात के अर्थ में है। तृप्ति का अर्थ तर्पण (संतुष्ट होना) है, प्रतिघात का अर्थ प्रतिहनन ही है। 'चकति' ।

අක කුටිලගතියං. අකති. එතා කුආදිකා අකපරියන්තා ධාතුයො පරස්ස භාසාති සද්දසත්ථවිදූ වදන්ති. තෙසං මතෙ එතා ‘‘ති අන්ති, තු අන්තු’’ ඉච්චාදීනංයෙව විසයො. පාළියං පන නියමො නත්ථි, තස්මා න තං ඉධ පමාණං.

'अक' कुटिल गति के अर्थ में है। 'अकति'। व्याकरण के विद्वान कहते हैं कि 'कु' आदि से लेकर 'अक' पर्यन्त ये धातुएँ परस्मैपद हैं। उनके मत में ये केवल 'ति, अन्ति, तु, अन्तु' आदि के ही विषय हैं। किन्तु पालि में ऐसा नियम नहीं है, इसलिए वह यहाँ प्रमाण नहीं है।

ඉ අජ්ඣයනෙ. අජ්ඣයනං උච්චාරණං සික්ඛනං වා, අයති, අධීයති, අජ්ඣයති, අධීතෙ, අජ්ඣෙනං, අජ්ඣායකො. දිබ්බං අධීයසෙ මායං. අධීයන්ති මහාරාජ, දිබ්බමායිධ පණ්ඩිතා. අජ්ඣෙනමරියා පථවිං ජනින්දා. තත්ථ අජ්ඣායකොති අජ්ඣයතීති අජ්ඣායකො, මන්තෙ පරිවත්තෙතීති අත්ථො.

'इ' अध्ययन के अर्थ में है। अध्ययन का अर्थ उच्चारण या सीखना है। 'अयति', 'अधीयति', 'अज्झयति', 'अधीते', 'अज्झेनं' (अध्ययन), 'अज्झायको' (अध्यापक/अध्येता)। "तुम दिव्य माया का अध्ययन करते हो।" "हे महाराज! यहाँ विद्वान दिव्य माया का अध्ययन करते हैं।" "हे जनिन्द! ब्राह्मणों ने पृथ्वी पर अध्ययन किया।" वहाँ 'अज्झायको' का अर्थ है— जो अध्ययन करता है वह 'अज्झायको' है, अर्थात् जो मन्त्रों का आवर्तन (पाठ) करता है।

උ සද්දෙ. අවති, අවන්ති. අවසි. එත්ථ ‘‘යො ආතුමානං සයමෙව පාවා’’ති පාළි පපුබ්බස්ස උධාතුස්ස පයොගොති දට්ඨබ්බො. පපුබ්බස්ස වදධාතුස්ස දකාරලොපප්පයොගොතිපි වත්තුං යුජ්ජති.

'उ' शब्द (ध्वनि) के अर्थ में है। 'अवति', 'अवन्ति'। 'अवसि'। यहाँ "यो आतुमानं सयमेव पावा" इस पालि में 'प' उपसर्ग पूर्वक 'उ' धातु का प्रयोग समझना चाहिए। 'प' उपसर्ग पूर्वक 'वद' धातु के दकार के लोप का प्रयोग भी कहना उचित है।

වඞ්ක කොටිල්ලෙ. වඞ්කති. වඞ්කං. වඞ්කසද්දො හි වක්කසද්දෙන සමානත්ථො, වක්කසද්දො ච වඞ්කසද්දෙන. තථා හි –

'वङ्क' कुटिलता के अर्थ में है। 'वङ्कति'। 'वङ्कं'। 'वङ्क' शब्द 'वक्क' शब्द के समानार्थक है, और 'वक्क' शब्द 'वङ्क' शब्द के। जैसे कि—

‘‘යං නිස්සිතා ජගතිරුහං, ස්වායං අග්ගිං පමුඤ්චති;

දිසා භජථ වක්කඞ්ගා, ජාතං සරණතො භය’’න්ති.

"जिस वृक्ष का आश्रय लिया था, वही अग्नि छोड़ रहा है; हे वक्र-अंगों (पक्षियों) वाले! दिशाओं की शरण लो, शरण से ही भय उत्पन्न हो गया है।"

පාළි [Pg.13] දිස්සති. අයං පන වක්කසද්දො සක්කටභාසං පත්වා කකාරරකාරසඤ්ඤොගක්ඛරිකො භවති, ධාතුභාවො පනස්ස පොරාණෙහි න වුත්තො, තස්මා ක්‍රියාපදං න දිට්ඨං. ඉමස්ස පන වඞ්කසද්දස්ස ‘‘වඞ්ක කොටිල්ලෙ’’ති ධාතුභාවො වුත්තො, ‘‘වඞ්කතී’’ති ක්‍රියාපදඤ්ච, පාළියං තු ‘‘වඞ්කතී’’ති ක්‍රියාපදං න දිට්ඨං, තථා භාවවාචකො වඞ්කසද්දොපි. වාච්චලිඞ්ගො පන අනෙකෙසු ඨානෙසු දිට්ඨො. තත්ත වඞ්කතීති ක්‍රියාපදං පාළියං අවිජ්ජමානම්පි ගහෙතබ්බමෙව නාථතීති ක්‍රියාපදමිව. භාවවාචකස්ස පන වඞ්කසද්දස්ස අත්ථිතා නත්ථිතා ච පාළිආදීසු පුනප්පුනං උපපරික්ඛිතබ්බා. කෙචෙත්ථ වදෙය්‍යුං ‘‘යදි භාවවාචකො වඞ්කසද්දො නත්ථි, කථං ‘අට්ඨවඞ්කං මණිරතනං උළාර’න්ති එත්ථ සමාසො’’ති. එත්ථ පන අට්ඨසු ඨානෙසු වඞ්කං අට්ඨවඞ්කං, න අට්ඨවඞ්කානි යස්සාති. දබ්බවාචකො හි වඞ්කසද්දො, න භාවවාචකොති දට්ඨබ්බං.

पालि देखी जाती है। किन्तु यह 'वक्क' शब्द संस्कृत भाषा में पहुँचकर 'क' और 'र' के संयोग वाला अक्षर (वक्र) हो जाता है, प्राचीन आचार्यों द्वारा इसका धातु-भाव नहीं कहा गया है, इसलिए क्रियापद नहीं देखा गया। किन्तु इस 'वङ्क' शब्द का 'वङ्क कुटिलता में' ऐसा धातु-भाव कहा गया है, और 'वङ्कति' क्रियापद भी; किन्तु पालि में 'वङ्कति' क्रियापद नहीं देखा गया है, वैसे ही भाववाचक 'वङ्क' शब्द भी। विशेषण (वाच्यलिङ्ग) के रूप में तो अनेक स्थानों पर देखा गया है। वहाँ 'वङ्कति' क्रियापद पालि में न होने पर भी 'नाथति' क्रियापद की तरह ग्रहण करना ही चाहिए। भाववाचक 'वङ्क' शब्द की सत्ता या असत्ता के विषय में पालि आदि में बार-बार परीक्षा करनी चाहिए। यहाँ कुछ लोग कह सकते हैं— "यदि भाववाचक 'वङ्क' शब्द नहीं है, तो 'अट्ठवङ्कं मणिरतनं उळारं' यहाँ समास कैसे हुआ?" यहाँ आठ स्थानों पर जो वक्र (टेढ़ा/कोना) है वह 'अट्ठवङ्कं' है, न कि जिसके आठ वक्र हैं। 'वङ्क' शब्द यहाँ द्रव्यवाचक है, भाववाचक नहीं, ऐसा समझना चाहिए।

වඞ්කං වක්කඤ්ච කුටිලං, ජිම්හඤ්ච රිම්හමනුජු;

වඞ්කසද්දාදයො එතෙ, වාච්චලිඞ්ගා තිලිඞ්ගිකා.

वङ्क, वक्क, कुटिल, जिम्ह, रिम्ह और अनृजु—ये 'वङ्क' शब्द आदि वाच्यलिङ्ग (विशेषण) हैं और तीनों लिङ्गों में प्रयुक्त होते हैं।

අථ වා වඞ්කසද්දොයං, ‘‘වඞ්කඝස්තා’’තිආදිසු;

බළිසෙ ගිරිභෙදෙ ච, වත්තතෙ ස පුමා තදා.

अथवा यह 'वङ्क' शब्द, 'वङ्कघस्ता' (काँटा निगलने वाली) आदि में; मछली पकड़ने के काँटे (बड़िश) और पर्वत विशेष के अर्थ में प्रयुक्त होता है, तब वह पुल्लिंग होता है।

අයඤ්හි ‘‘තෙ’මෙ ජනා වඞ්කඝස්තා සයන්ති. යථාපි මච්ඡො බළිසං, වඞ්කං මංසෙන ඡාදිතං. වඞ්කඝස්තොව අම්බුජො’’තිආදීසු බළිසෙ වත්තති.

क्योंकि यह 'वे ये लोग वङ्कघस्त (काँटा निगले हुए) सोते हैं। जैसे मछली मांस से ढके हुए वङ्क (काँटे) को, बड़िश (काँटे) को (निगल लेती है)। वङ्कघस्त (काँटा निगले हुए) मछली के समान' आदि में बड़िश (मछली पकड़ने के काँटे) के अर्थ में प्रयुक्त होता है।

එත්ථ සියා ‘‘නනු ච භො ‘යථාපි මච්ඡො බළිසං, වඞ්කං මංසෙන ඡාදිත’න්ති එත්ථ වඞ්කසද්දො ගුණවාචකො විසෙසනසදො, යෙන බළිසො විසෙසිතො, තෙන වඞ්කං කුටිලං බළිසන්ති අත්ථො විඤ්ඤායතී’’ති? තන්න, වඞ්කසද්දෙ අවුත්තෙපි බළිසසභාවස්ස වඞ්කත්තා කුටිලත්ථො පාකටොති නත්ථි විසෙසනසද්දෙන [Pg.14] පයොජනං. ඉදං පන ‘‘බළිසං වඞ්ක’’න්ති වචනං ‘‘හත්ථි නාගො. සරොරුහං පදුමං. හත්ථී ච කුඤ්ජරො නාගො’’තිආදිවචනමිව පරියායවචනං, තස්මා ‘‘වඞ්ක’’න්ති පදස්ස ‘‘කුටිල’’න්ති අත්ථො න ගහෙතබ්බො. අථ වා යථා ‘‘යථා ආරඤ්ඤකං නාගං, දන්තිං අන්වෙති හත්ථිනී’’ති එත්ථ නාගසද්දස්ස දන්තීසද්දස්ස ච අඤ්ඤමඤ්ඤපරියා යවචනත්තෙපි දන්තින්ති මනොරමදන්තයුත්තන්ති අත්ථො සංවණ්ණිතො, තථා ‘‘බළිසං වඞ්ක’’න්ති ඉමෙසම්පි අඤ්ඤමඤ්ඤං පරියායවචනත්තෙපි වඞ්කන්ති කුටිලන්ති අත්ථො වත්තබ්බො. එවඤ්හි සති අත්ථො සාලරාජා විය සුඵුල්ලිතො හොති, දෙසනා ච විලාසප්පත්තා, න පන ‘‘වඞ්කං බළිස’’න්ති සද්දානං ගුණගුණීවසෙන සමානාධිකරණභාවො ඉච්ඡිතබ්බො ‘‘බුද්ධො භගවා වෙරඤ්ජායං විහරතී’’තිආදීසු ‘‘බුද්ධො භගවා’’ති ඉමෙසං විය සමානාධිකරණභාවස්ස අනිච්ඡිතබ්බත්තා. න හි ඊදිසෙසු ඨානෙසු සමානාධිකරණභාවො පොරාණෙහි අනුමතො.

यहाँ यह शङ्का हो सकती है कि "हे भो! 'जैसे मछली मांस से ढके हुए बड़िश (काँटे) को, वङ्क को' यहाँ 'वङ्क' शब्द गुणवाचक विशेषण शब्द है, जिससे 'बड़िश' विशेषित है, उससे 'वङ्क' अर्थात् 'कुटिल बड़िश' ऐसा अर्थ समझा जाता है?" वह ठीक नहीं है, क्योंकि 'वङ्क' शब्द के न कहे जाने पर भी बड़िश के स्वभाव से ही वक्र होने के कारण कुटिल अर्थ प्रकट ही है, अतः विशेषण शब्द का कोई प्रयोजन नहीं है। किन्तु यह 'बड़िशं वङ्कं' यह वचन 'हत्थी नागो' (हाथी नाग), 'सरोरुहं पदुमं' (सरोरुह पद्म), 'हत्थी च कुञ्जरो नागो' आदि वचनों के समान पर्यायवाची शब्द है, इसलिए 'वङ्क' इस पद का अर्थ 'कुटिल' नहीं ग्रहण करना चाहिए। अथवा जैसे 'जैसे आरण्यक नाग (हाथी) के पीछे दन्ती (हथिनी) जाती है' यहाँ 'नाग' शब्द और 'दन्ती' शब्द के परस्पर पर्यायवाची होने पर भी 'दन्ती' का अर्थ 'मनोरम दाँतों से युक्त' ऐसा वर्णित किया गया है, वैसे ही 'बड़िशं वङ्कं' इनके भी परस्पर पर्यायवाची होने पर भी 'वङ्क' का अर्थ 'कुटिल' कहना चाहिए। ऐसा होने पर अर्थ सालराज (शाल वृक्ष) के समान प्रफुल्लित होता है और देशना विलास (सौन्दर्य) को प्राप्त होती है, किन्तु 'वङ्क' और 'बड़िश' शब्दों का गुण-गुणी भाव से सामानाधिकरण्य इष्ट नहीं है, जैसे 'बुद्धो भगवा वेरञ्जायं विहरति' आदि में 'बुद्धो भगवा' इनके समान सामानाधिकरण्य अनपेक्षित है। क्योंकि ऐसे स्थानों पर प्राचीन आचार्यों द्वारा सामानाधिकरण्य मान्य नहीं है।

‘‘යත්ථ එතාදිසො සත්ථා, ලොකෙ අප්පටිපුග්ගලො;

තථාගතො බලප්පත්තො, සම්බුද්ධො පරිනිබ්බුතො’’ති,

"जहाँ ऐसा शास्ता, लोक में अद्वितीय पुद्गल, तथागत, बलप्राप्त, सम्बुद्ध परिनिर्वृत हुए हैं।"

‘‘බුද්ධං බුද්ධං නිඛිලවිසයං සුද්ධියා යාව සුද්ධි’’න්ති ච ආදීසු පන අනුමතො. එත්ථ හි ‘‘එතාදිසො’’ති ච ‘‘අප්පටිපුග්ගලො’’ති ච ‘‘තථාගතො’’ති ච ‘‘බලප්පත්තො’’ති ච ‘‘සම්බුද්ධො’’ති ච ‘‘පරිනිබ්බුතො’’ති ච ඉමානි ‘‘සත්ථා’’ති අනෙන පදෙන සමානාධිකරණානි. තථා ‘‘බුද්ධං බුද්ධ’’න්ති ද්වින්නං පදානං පච්ඡිමං පුරිමෙන සමානාධිකරණං භවති.

'बुद्धं बुद्धं निखिलविसयं सुद्धिया याव सुद्धिं' आदि में तो (सामानाधिकरण्य) मान्य है। क्योंकि यहाँ 'एतादिसो', 'अप्पटिपुग्गलो', 'तथागतो', 'बलप्पत्तो', 'सम्बुद्धो' और 'परिनिब्बुतो' - ये पद 'सत्था' इस पद के साथ सामानाधिकरण्य में हैं। उसी प्रकार 'बुद्धं बुद्धं' इन दो पदों में पिछला पद पहले पद के साथ सामानाधिकरण्य में होता है।

ඉති ‘‘යථාපි මච්ඡො බළිසං, වඞ්කං මංසෙන ඡාදිත’’න්ති එත්ථ වඞ්කසද්දො බළිසස්සාභිධානන්තරං, න ගුණවාචකො. එවං වඞ්කසද්දො බළිසෙ වත්තති. ‘‘කඞ්කං ගච්ඡාම පබ්බතං. දූරෙ වඞ්කතපබ්බතො’’තිආදීසු [Pg.15] පන ගිරිවිසෙසෙ වත්තති. එත්ථ ච ‘‘වඞ්කපබ්බතො’’ති වත්තබ්බෙ සුඛුච්චාරණත්ථං නිරුත්තිනයෙන මජ්ඣෙ අනිමිත්තං තකාරාගමං කත්වා ‘‘වඞ්කතපබ්බතො’’ති වුත්තං. අථ වා වඞ්කොයෙව වඞ්කතා, යථා දෙවො එව දෙවතා. යථා ච දිසා එව දිසතාති, එවං තාපච්චයවසෙන වඞ්කතා ච සා පබ්බතො චාති ‘‘වඞ්කතපබ්බතො’’ති වුත්තං, මජ්ඣෙ රස්සවසෙන චෙතං දට්ඨබ්බං. අථ වා වඞ්කමස්ස සණ්ඨානමත්ථීති වඞ්කතොති මන්තුඅත්ථෙ තපච්චයො, යථා පබ්බමස්ස අත්ථීති පබ්බතොති. එවං වඞ්කතො ච සො පබ්බතො චාති වඞ්කතපබ්බතො. ‘‘වඞ්කපබ්බතො’’ ඉච්චෙව වා පණ්ණත්ති, පාදක්ඛරපාරිපූරියා පන ‘‘දූරෙ වඞ්කතපබ්බතො’’ති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

इस प्रकार 'जैसे मछली मांस से ढके हुए बड़िश (काँटे) को, वङ्क को' यहाँ 'वङ्क' शब्द बड़िश का दूसरा नाम (पर्याय) है, गुणवाचक नहीं। इस प्रकार 'वङ्क' शब्द बड़िश (काँटे) के अर्थ में प्रयुक्त होता है। 'कङ्क पर्वत को चलते हैं। दूर वङ्कत पर्वत है' आदि में पर्वत विशेष के अर्थ में प्रयुक्त होता है। और यहाँ 'वङ्कप्पब्बत' कहना चाहिए था, किन्तु सुखोच्चारण के लिए निरुक्ति विधि से मध्य में अकारण 'त' कार का आगम करके 'वङ्कतपब्बत' कहा गया है। अथवा 'वङ्क' ही 'वङ्कता' है, जैसे 'देव' ही 'देवता' है। और जैसे 'दिसा' ही 'दिसता' है, वैसे ही 'ता' प्रत्यय के कारण वह 'वङ्कता' और वह 'पब्बत' मिलकर 'वङ्कतपब्बत' कहा गया है, इसे मध्य में ह्रस्व के कारण ऐसा समझना चाहिए। अथवा 'वङ्क' (वक्रता) इसका आकार है, इसलिए 'वङ्कतो' (वक्रता वाला) - यहाँ 'मतुप्' के अर्थ में 'त' प्रत्यय है, जैसे 'पब्ब' (गाँठ) होने से 'पब्बतो' (पर्वत) होता है। इस प्रकार वह 'वङ्कतो' और वह 'पब्बत' मिलकर 'वङ्कतपब्बत' है। अथवा 'वङ्कपब्बत' ही संज्ञा है, किन्तु पाद-अक्षर की पूर्ति (छन्द पूर्ति) के लिए 'दूरे वङ्कतपब्बतो' ऐसा कहा गया है, यह समझना चाहिए।

ලොක දස්සනෙ. ලොකති. ලොකො. ආලොකොති අඤ්ඤානිපි රූපානි ගහෙතබ්බානි. චුරාදිගණං පන පත්වා ඉමිස්සා ‘‘ලොකෙති, ලොකයති, ඔලොකෙති, ඔලොකයතී’’තිආදිනා රූපානි භවන්ති. ලොකොති තයො ලොකා සඞ්ඛාරලොකො සත්තලොකො ඔකාසලොකොති. තත්ථ ‘‘එකො ලොකො, සබ්බෙ සත්තා ආහාරට්ඨිතිකා’’ති ආගතො සඞ්ඛාරො එව ලොකො සඞ්ඛාරලොකො. සත්තා එව ලොකො සත්තලොකො. චක්කවාළසඞ්ඛාතො ඔකාසො එව ලොකො ඔකාසලොකො, යො ‘‘භාජනලොකො’’තිපි වුච්චති. තෙසු සඞ්ඛාරො ලුජ්ජතීති ලොකොති. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා ‘‘ලුජ්ජති පලුජ්ජතීති ඛො භික්ඛු තස්මා ලොකොති වුච්චතී’’ති. ලොකියති එත්ථ පුඤ්ඤපාපං තබ්බිපාකො චාති සත්තො ලොකො. ලොකියති විචිත්තාකාරතො දිස්සතීති චක්කවාළසඞ්ඛාතො ඔකාසො ලොකො. යස්මා පන ලොකසද්දො සමූහෙපි දිස්සති, තස්මා ලොකියති සමුදායවසෙන [Pg.16] පඤ්ඤාපියතීති ලොකො, සමූහොති අයම්පි අත්ථො ගහෙතබ්බො. අථ වා ලොකොති තයො ලොකා කිලෙසලොකො භවලොකො ඉන්ද්‍රියලොකොති. තෙසං සරූපං චුරාදිගණෙ කථෙස්සාම බහුවිධතඤ්ච. බහිද්ධා පන කවීහි ‘‘ලොකො තු භුවනෙ ජනෙ’’ති එත්තකමෙව වුත්තං.

'लोक' धातु देखने के अर्थ में है। 'लोकति' (वह देखता है)। 'लोको' (लोक)। 'आलोको' (प्रकाश) आदि अन्य रूपों को भी ग्रहण करना चाहिए। चुरादिगण में पहुँचकर इसके 'लोकेति', 'लोकयति', 'ओलोकेति', 'ओलोकयति' आदि रूप होते हैं। 'लोको' अर्थात् तीन लोक - संस्कारलोक, सत्त्वलोक और अवकाशलोक। उनमें 'एक लोक है, सभी प्राणी आहार पर स्थित हैं' यहाँ आया हुआ संस्कार ही लोक है, वह 'संस्कारलोक' है। सत्त्व (प्राणी) ही लोक है, वह 'सत्त्वलोक' है। चक्रवाल संज्ञक अवकाश ही लोक है, वह 'अवकाशलोक' है, जिसे 'भाजनलोक' भी कहा जाता है। उनमें संस्कार टूटता (लुज्जति) है, इसलिए 'लोक' है। भगवान् ने कहा भी है - "हे भिक्षु! यह टूटता है, बिखरता है, इसलिए इसे 'लोक' कहा जाता है।" यहाँ पुण्य-पाप और उनका विपाक देखा जाता है (लोकियति), इसलिए सत्त्व 'लोक' है। विचित्र आकार से देखा जाता है (लोकियति), इसलिए चक्रवाल संज्ञक अवकाश 'लोक' है। चूँकि 'लोक' शब्द समूह के अर्थ में भी देखा जाता है, इसलिए समुदाय के रूप में जो प्रज्ञप्त किया जाता है (लोकियति), वह 'लोक' है, 'समूह' - यह अर्थ भी ग्रहण करना चाहिए। अथवा 'लोक' अर्थात् तीन लोक - क्लेशलोक, भवलोक और इन्द्रियलोक। उनका स्वरूप और बहुविधता हम चुरादिगण में कहेंगे। बाहर (लौकिक कोशों में) कवियों द्वारा "लोको तु भुवने जने" (लोक शब्द भुवन और जन के अर्थ में है) इतना ही कहा गया है।

සිලොක සඞ්ඝාතෙ. සඞ්ඝාතො පිණ්ඩනං. සිලොකති, සිලොකො, සිලොකමනුකස්සාමි. අක්ඛරපදනියමිතො වචනසඞ්ඝාතො සිලොකො. සො පජ්ජන්ති වුච්චති, තථා හි ‘‘සිලොකො යසස්සි පජ්ජෙ’’ති කවයො වදන්ති.

'सिलोक' धातु संघात (इकट्ठा करने) के अर्थ में है। संघात अर्थात् पिण्डन (संग्रह)। 'सिलोकति', 'सिलोको', 'सिलोकमनुकस्सामि' (मैं श्लोक का अनुकीर्तन करूँगा)। अक्षरों और पदों से नियमित वचन-संघात 'सिलोक' (श्लोक) है। उसे 'पज्ज' (पद्य) भी कहा जाता है, जैसा कि कवि कहते हैं - "यशस्वी पद्य में सिलोक (श्लोक) शब्द होता है।"

දෙක ධෙක සද්දුස්සාහෙසු. සද්දො රවො, උස්සාහො වායාමො. දෙකති. ධෙකති.

'देक' और 'धेक' धातु शब्द (ध्वनि) और उत्साह (प्रयत्न) के अर्थ में हैं। शब्द अर्थात् ध्वनि, उत्साह अर्थात् व्यायाम (प्रयत्न)। 'देकति', 'धेकति'।

රෙක සකි සඞ්කායං. රෙකති. සඞ්කති, තස්මිං මෙ සඞ්කතෙ මනො. සඞ්කා.

'रेक' और 'सकि' धातु शङ्का के अर्थ में हैं। 'रेकति'। 'सङ्कति' (शङ्का करता है), "उसमें मेरा मन शङ्का करता है।" 'सङ्का' (शङ्का)।

අකි ලක්ඛණෙ. අඞ්කති, අඞ්කො, සසඞ්කො.

'अकि' धातु लक्षण (चिह्नित करने) के अर्थ में है। 'अङ्कति' (चिह्नित करता है), 'अङ्को' (अङ्क/चिह्न), 'ससङ्को' (शशङ्क/चन्द्रमा)।

මකි මණ්ඩනෙ. මණ්ඩනං භූසනං, මඞ්කති.

'मकि' धातु मण्डन के अर्थ में है। मण्डन अर्थात् भूषण (सजावट), 'मङ्कति'।

කත ලොලියෙ. ලොලභාවො ලොලියං යථා දක්ඛියං. කකති, කාකො, කාකී. එත්ථ ‘‘කාකො, ධඞ්කො, වායසො, බලි, භොජි, අරිට්ඨො’’ති ඉමානි කාකාභිධානානි.

‘कत’ धातु चंचलता (लोलिय) के अर्थ में है। चंचलता का भाव ‘लोलिय’ है जैसे ‘दक्खिय’। ककति, काको, काकी। यहाँ ‘काको, धङ्को, वायसो, बलि, भोजी, अरिट्ठो’—ये कौवे के नाम हैं।

කුක වක ආදානෙ. කුකති, වකති, කොකො, වකො. එත්ථ කොකොති අරඤ්ඤසුනඛො. වකොති ඛුද්දකවනදීපිකො, බ්‍යග්ඝොතිපි වදන්ති.

‘कुक’ और ‘वक’ धातु ग्रहण करने (आदान) के अर्थ में हैं। कुकति, वकति, कोको, वको। यहाँ ‘कोको’ का अर्थ जंगली कुत्ता है। ‘वको’ का अर्थ छोटा वन-दीपी (तेंदुआ) है, इसे व्याघ्र (बाघ) भी कहते हैं।

වක දිත්තියං පටිඝාතෙ ච. දිත්ති සොභා, වකති.

‘वक’ धातु दीप्ति (चमक) और प्रतिघात के अर्थ में है। दीप्ति का अर्थ शोभा है, वकति।

කකි [Pg.17] වකි සක්ක තික ටික සෙක ගත්‍යත්ථා. කඞ්කති, වඞ්කති, සක්කති, නිසක්කති, පරිසක්කති, ඔසක්කති, වධාය පරිසක්කනං. බිළාරනිසක්කමත්තම්පි. තෙකති, ටෙකති, ටීකා සෙකති. එත්ථ ටීකාති ටිකියති ජානියති සංවණ්ණනාය අත්ථො එතායාති ටීකා. එතා ඉධාතුආදිකා සෙකපරියන්තා ධාතුයො ‘‘අත්තනොභාසා’’ති සද්දසත්ථවිදූ වදන්ති. තෙසං මතෙ එතා ‘‘තෙ අන්තෙ, තං අන්තං’’ඉච්චාදීනංයෙව විසයො, පාවචනෙ පන නියමො නත්ථි.

‘ककि, वकि, सक्क, तिक, टिक, सेक’ धातुएँ गति के अर्थ में हैं। कङ्कति, वङ्कति, सक्कति, निसक्कति, परिसक्कति, ओसक्कति, ‘वधाय परिसक्कनं’ (वध के लिए घात लगाना)। ‘बिळारनिसक्कमत्तम्पि’ (बिल्ली के खिसकने मात्र भी)। तेकति, टेकति, टीका, सेकति। यहाँ ‘टीका’ का अर्थ है—जिसके द्वारा (वर्णन से) अर्थ जाना जाता है, वह ‘टीका’ है। शब्द-शास्त्र के विद्वान इन ‘इ’ से शुरू होने वाली और ‘सेक’ तक की धातुओं को ‘अत्तनोभासा’ (आत्मनेपद) कहते हैं। उनके मत में ये ‘ते, अन्ते, तं, अन्तम्’ आदि के ही विषय हैं, परंतु बुद्ध-वचन (पावचन) में ऐसा कोई नियम नहीं है।

හික්ක අබ්‍යත්තසද්දෙ. අබ්‍යත්තසද්දො අවිභාවිතත්ථසද්දො නිරත්ථකසද්දො ච. හික්කති, හික්කතෙ. ඉමං ‘‘උභයතොභාසා’’ති වදන්ති. ඉදං තු පාවචනෙන සංසන්දති. පරස්සත්තනොභාසානඤ්හි ධාතූනං ‘‘භවති, භවතෙ, බාධතෙ, බාධතී’’තිආදිනා යෙභුය්‍යෙන ද්විධා ද්විධා රූපානි සාසනෙ දිස්සන්ති.

‘हिक्क’ धातु अव्यक्त शब्द के अर्थ में है। अव्यक्त शब्द का अर्थ है जिसका अर्थ स्पष्ट न हो या निरर्थक शब्द। हिक्कति, हिक्कते। इसे ‘उभयतोभासा’ (उभयपद) कहते हैं। यह बुद्ध-वचन के अनुरूप है। शासन (बुद्ध-वचन) में परस्सपद और अत्तनोपद धातुओं के ‘भवति, भवते, बाधते, बाधति’ आदि के समान प्रायः दो-दो रूप देखे जाते हैं।

ඉමානි කකාරන්තධාතුරූපානි.

ये ‘क’ कारान्त धातु रूप हैं।

ඛකාරන්තධාතු

‘ख’ कारान्त धातु

ඛා පකථනෙ ඛ්‍යා ච. පකථනං ආචික්ඛනං දෙසනං වා. ඛාති, සඞ්ඛාති. ආපුබ්බත්තෙ විසදිසභාවෙන ඛාත්‍යක්ඛරස්ස ද්විත්තං, ආකාරස්ස ච සඤ්ඤොගපුබ්බත්තා රස්සත්තං, අක්ඛාති. අක්ඛාසි පුරිසුත්තමො. අක්ඛෙය්‍යං තෙ අහං අය්‍යෙ. ධම්මො සඞ්ඛායති. අක්ඛායති. අත්‍ර පන කකාරලොපො. ස්වාඛාතො භගවතා ධම්මො. සඞ්ඛාතො. අක්ඛාතො. අක්ඛාතාරො තථාගතා. සඞ්ඛාතා සබ්බධම්මානං විධුරො. සඞ්ඛා, පටිසඞ්ඛා. ක්‍රියං ආක්‍යාති කථෙතීති ආඛ්‍යාතං. කෙචි [Pg.18] පන ‘‘ස්වාඛාතො’’ති ච ‘‘ස්වාක්ඛ්‍යාතො’’ති ච ‘‘ස්වාඛ්‍යාතො’’ති ච පදමිච්ඡන්ති. තත්ථ පච්ඡිමානි සක්කටභාසාතො නයං ගහෙත්වා වුත්තානි, ඉතරං යථාඨිතරූපනිප්ඵත්තිවසෙන, අතො යථාදස්සිතපදානියෙව පසත්ථතරානි. තත්ථ සඞ්ඛාසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරො නීයතෙ – සඞ්ඛාසද්දො ඤාණකොට්ඨාසපඤ්ඤත්තිගණනාසු දිස්සති. ‘‘සඞ්ඛායෙකං පටිසෙවතී’’තිආදීසු හි ඤාණෙ දිස්සති. ‘‘පපඤ්චසඤ්ඤාසඞ්ඛා සමුදාචරන්තී’’තිආදීසු කොට්ඨාසෙ. ‘‘තෙසං තෙසං ධම්මානං සඞ්ඛා සමඤ්ඤා’’තිආදීසු පඤ්ඤත්තියං. ‘‘න සුකරං සඞ්ඛාතු’’න්තිආදීසු ගණනායං. එත්ථෙතං වුච්චති –

‘खा’ और ‘ख्या’ धातु प्रकथन (कहने) के अर्थ में हैं। प्रकथन का अर्थ है बताना या उपदेश देना। खाति, सङ्खाति। ‘आ’ उपसर्ग होने पर विसदृश भाव से ‘खा’ अक्षर का द्वित्व हो जाता है और संयोग पूर्व होने के कारण ‘आ’ का ह्रस्व होकर ‘अक्खाति’ बनता है। ‘अक्खासि पुरिसुत्तमो’ (पुरुषोत्तम ने कहा)। ‘अक्खेय्यं ते अहं अय्ये’ (हे आर्ये! मैं तुम्हें कहूँ)। ‘धम्मो सङ्खायति’। ‘अक्खायति’। यहाँ ‘क’ कार का लोप है। ‘स्वाखातो भगवता धम्मो’ (भगवान द्वारा धर्म सुव्याख्यात है)। सङ्खातो, अक्खातो। ‘अक्खातारो तथागता’ (तथागत केवल मार्ग बताने वाले हैं)। ‘सङ्खाता सब्बधम्मानं विधुरो’। सङ्खा, पटिसङ्खा। जो क्रिया को कहता है, वह ‘आख्यात’ है। कुछ लोग ‘स्वाखातो’, ‘स्वाक्ख्यातो’ और ‘स्वाख्यातो’ पदों को स्वीकार करते हैं। उनमें से बाद वाले संस्कृत भाषा के नियम से कहे गए हैं, और प्रथम (स्वाखातो) यथास्थित रूप की निष्पत्ति के अनुसार है, इसलिए पूर्वोक्त पद ही अधिक श्रेष्ठ हैं। वहाँ ‘सङ्खा’ शब्द का अर्थ-विवेचन किया जाता है—‘सङ्खा’ शब्द ज्ञान, कोष्ठ (भाग), प्रज्ञप्ति और गणना के अर्थ में देखा जाता है। ‘सङ्खायेकं पटिसेवति’ आदि में यह ज्ञान के अर्थ में है। ‘पपञ्चसञ्ञासङ्खा समुदाचरन्ति’ आदि में कोष्ठ (भाग) के अर्थ में है। ‘तेसं तेसं धम्मानं सङ्खा समञ्ञा’ आदि में प्रज्ञप्ति के अर्थ में है। ‘न सुकरं सङ्खातुं’ आदि में गणना के अर्थ में है। यहाँ यह कहा गया है—

‘‘ඤාණපඤ්ඤත්තිකොට්ඨාස-ගණනාසු පදිස්සති;

සඞ්ඛාසද්දොති දීපෙය්‍ය, ධම්මදීපස්ස සාසනෙ’’ති.

“ज्ञान, प्रज्ञप्ति, कोष्ठ (भाग) और गणना में ‘सङ्खा’ शब्द देखा जाता है; धम्म-दीप के शासन में ऐसा समझना चाहिए।”

ඛි ඛයෙ. ඛියනධම්මං ඛීයති. සාසනානුරූපෙන සරෙ ඉකාරස්ස ඉය්‍යාදෙසො, ඛිය්‍යති. ‘‘ඛයො, ඛං’’ ඉච්චපි රූපානි ඤෙය්‍යානි. තත්ථ ඛයොති ඛියනං ඛයො. අථ වා ඛියන්ති කිලෙසා එත්ථාති ඛයො, මග්ගනිබ්බානානි. ඛයසඞ්ඛාතෙන මග්ගෙන පාපුණියත්තා ඵලම්පි ඛයො. ඛන්ති තුච්ඡං සුඤ්ඤං විවිත්තං රිත්තං, ඛන්ති වා ආකාසො.

‘खि’ धातु क्षय (विनाश) के अर्थ में है। क्षय होने वाला धर्म ‘खीयति’ है। शासन के अनुरूप स्वर ‘इ’ कार का ‘इय्य’ आदेश होकर ‘खिय्यति’ बनता है। ‘खयो, खं’ आदि रूप जानने चाहिए। वहाँ ‘खयो’ का अर्थ क्षय होना है। अथवा, जहाँ क्लेश क्षीण होते हैं वह ‘खयो’ है, जैसे मार्ग और निर्वाण। क्षय-संज्ञक मार्ग से प्राप्त होने के कारण ‘फल’ भी ‘खय’ है। ‘खं’ का अर्थ तुच्छ, शून्य, विविक्त (एकान्त), रिक्त है, अथवा ‘खं’ का अर्थ आकाश है।

ඛි නිවාසෙ. ඛීයති, ඛිය්‍යති වා. සාසනානුරූපෙන ඉකාරස්ස ඊය ඉය්‍යාදෙසො දට්ඨබ්බො. අයං දිවාදිගණෙපි පක්ඛිපිතබ්බො. ඛං ඛයං. අභිරමණීයං රාජක්ඛයං. තත්ථ ඛීයතීති නිවසති. ඛන්ති චක්ඛාදිඉන්ද්‍රියං චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං නිවාසට්ඨෙන. ඛයන්ති නිවෙසනං. රාජක්ඛයන්ති රඤ්ඤො නිවෙසනං. අත්‍රායං පාළි –

‘खि’ धातु निवास के अर्थ में है। ‘खीयति’ या ‘खिय्यति’ बनता है। शासन के अनुरूप ‘इ’ कार का ‘ईय’ और ‘इय्य’ आदेश समझना चाहिए। इसे दिवादि गण में भी सम्मिलित करना चाहिए। ‘खं’, ‘खयं’। ‘अभिरमणीयं राजक्खयं’। वहाँ ‘खीयति’ का अर्थ निवास करना है। ‘खं’ का अर्थ चक्षु आदि इन्द्रिय है, क्योंकि वे चक्षु-विज्ञान आदि के निवास स्थान हैं। ‘खयं’ का अर्थ निवेश (घर) है। ‘राजक्खयं’ का अर्थ राजा का घर है। यहाँ यह पालि है—

‘‘සචෙ [Pg.19] ච අජ්ජ ධාරෙසි, කුමාරං චාරුදස්සනං;

කුසෙන ජාතඛත්තියං, සවණ්ණමණිමෙඛලං;

පූජිතා ඤාතිසඞ්ඝෙහි, න ගච්ඡසි යමක්ඛය’’න්ති.

“यदि आज तुम इस सुंदर दर्शन वाले कुमार को धारण करती हो, जो कुस से उत्पन्न क्षत्रिय है और सुवर्ण-मणि की मेखला वाला है; तो ज्ञातियों के समूहों द्वारा पूजित होकर तुम यम-लोक (यमक्खयं) नहीं जाओगी।”

තත්ථ යමක්ඛයන්ති යමනිවෙසනං.

वहाँ ‘यमक्खयं’ का अर्थ यम का निवास (यम-लोक) है।

ඛු සද්දෙ. ඛොති ඛවති.

‘खु’ धातु शब्द के अर्थ में है। ‘खो’ से ‘खवति’ बनता है।

ඛෙ ඛාදනසත්තාසු. ඛායති. උන්දූරා ඛායන්ති. වික්ඛායිතකං. ගොඛායිතකං. අස්සිරී විය ඛායති. දිසාපි මෙ න පක්ඛායන්ති. එත්ථාදිම්හි කායතීති ඛාදති. අථ වා උපට්ඨාති පඤ්ඤායති.

‘खे’ धातु खादन (खाने) और सत्ता (होने/दिखने) के अर्थ में है। खायति। ‘उन्दूरा खायन्ति’ (चूहे खाते हैं)। विक्खायितकं। गोखायितकं। ‘अस्सिरी विय खायति’ (श्रीहीन जैसा दिखता है)। ‘दिसापि मे न पक्खायन्ति’ (दिशाएँ भी मुझे नहीं सूझ रही हैं)। यहाँ आदि में ‘कायति’ का अर्थ खाता है। अथवा, उपस्थित होता है या प्रतीत होता है (पञ्ञायति)।

සුඛ දුක්ඛ තක්‍රියායං. තක්‍රියාති සුඛදුක්ඛානං වෙදනානං ක්‍රියා, සුඛනං දුක්ඛනන්ති වුත්තං හොති. අකම්මකා ඉමෙ ධාතවො. සුඛති, දුක්ඛති. සුඛං, දුක්ඛං. සුඛිතො, දුක්ඛිතො. සුඛං සාතං පීණනං, දුක්ඛං විඝාතං අඝං කිලෙසො. තත්ථ සුඛන්ති සුඛයතීති සුඛං. යස්සුප්පජ්ජති, තං සුඛිතං කරොතීති අත්ථො. දුක්ඛන්ති දුක්ඛයතීති දුක්ඛං. යස්සුප්පජ්ජති, තං දුක්ඛිතං කරොතීති අත්ථො. ඉමානි නිබ්බචනානි කාරිතවසෙන වුත්තානීති දට්ඨබ්බං අට්ඨකථායං සුඛදුක්ඛසද්දත්ථං වදන්තෙහි ගරූහි සුඛයති දුක්ඛයතිසද්දානං කම්මත්ථමාදාය විවරණස්ස කතත්තා. තථා හි ‘‘සුඛෙති සුඛයති, සුඛාපෙති සුඛාපයති, දුක්ඛෙති දුක්ඛයති, දුක්ඛාපෙති දුක්ඛාපයතී’’ති ඉමානි තෙසං කාරිතපදරූපානි, අත්තානං සුඛෙති පීණෙතීති ච, සුඛයති සුඛං, දුක්ඛයතීති දුක්ඛන්ති ච,

‘सुख’ और ‘दुक्ख’ धातुएँ उनकी क्रिया (तक्रिया) के अर्थ में हैं। ‘तक्रिया’ का अर्थ है सुख और दुःख रूपी वेदनाओं की क्रिया, अर्थात् सुखी होना और दुखी होना। ये धातुएँ अकर्मक हैं। सुखति, दुक्खति। सुखं, दुक्खं। सुखितो, दुक्खितो। सुख का अर्थ साता (सुखद), प्रीणन (तृप्ति) है; दुःख का अर्थ विघात, अघ (कष्ट) और क्लेश है। वहाँ ‘सुखं’ का अर्थ है जो सुख देता है (सुखयति)। जिसके प्रति उत्पन्न होता है, उसे सुखित करता है—यह अर्थ है। ‘दुक्खं’ का अर्थ है जो दुःख देता है (दुक्खयति)। जिसके प्रति उत्पन्न होता है, उसे दुःखित करता है—यह अर्थ है। यह समझना चाहिए कि ये निर्वचन ‘कारित’ (प्रेरणार्थक) के वश से कहे गए हैं, क्योंकि अट्ठकथा में सुख-दुःख शब्दों का अर्थ बताने वाले आचार्यों ने ‘सुखयति’ और ‘दुक्खयति’ शब्दों के कर्म-अर्थ को लेकर विवरण किया है। जैसे कि ‘सुखेति, सुखयति, सुखापेति, सुखापयति’ और ‘दुक्खेति, दुक्खयति, दुक्खापेति, दुक्खापयति’—ये उनके कारित पद रूप हैं; अपने आप को सुखी करता है या तृप्त करता है, और ‘सुखयति’ से सुख तथा ‘दुक्खयति’ से दुःख बनता है।

‘‘සචෙ [Pg.20] ච කිම්හිචි කාලෙ,මරණං මෙ පුරෙ සියා;

පුත්තෙ ච මෙ පපුත්තෙ ච,සුඛාපෙය්‍ය මහොසධො’’ති ච

“और यदि किसी समय मेरी मृत्यु पहले हो जाए, तो महौषध मेरे पुत्रों और प्रपौत्रों को सुखी करे (सुखापेय्य)।”

පාළිආදිදස්සනතො. සද්දසත්ථෙ පන ධාතුපාඨසඞ්ඛෙපෙ ච ඉමෙ ධාතවො චුරාදිගණෙයෙව වුත්තා. ‘‘සුඛයති දුක්ඛයතී’’ති ච අකාරිතානි සුද්ධකත්තුපදානි ඉච්ඡිතානි. මයං තු තෙසං තබ්බචනං සුද්ධකත්තරි ච තානි පදරූපානි න ඉච්ඡාම පාළිආදීහි විරුද්ධත්තා, තස්මායෙව තෙ ඉමස්මිං භූවාදිගණෙ වුත්තා. අයඤ්හි සුද්ධකත්තුවිසයෙ අස්මාකං රුචි ‘‘සුඛතීති සුඛිතො, දුක්ඛතීති දුක්ඛිතො’’ති.

पालि आदि में देखे जाने के कारण। शब्दशास्त्र (व्याकरण) और धातुपाठ संक्षेप में ये धातुएँ चुरादि गण में ही कही गई हैं। 'सुखयति' और 'दुक्खयति' जैसे अकारित (बिना णिच् प्रत्यय के) शुद्ध कर्तृवाच्य पद अभीष्ट हैं। लेकिन हम उनके उस वचन और उन पद-रूपों को पालि आदि के विरुद्ध होने के कारण स्वीकार नहीं करते, इसलिए उन्हें इस भ्वादि गण में कहा गया है। शुद्ध कर्ता के विषय में हमारी रुचि यह है: 'सुखति इति सुखितो' (जो सुख का अनुभव करता है वह सुखित है), 'दुक्खति इति दुक्खितो' (जो दुःख का अनुभव करता है वह दुक्खित है)।

නනු ච භො ‘‘සුඛති දුක්ඛතී’’ති ක්‍රියාපදානි බුද්ධවචනෙ න දිස්සන්තීති? සච්චං, එවං සන්තෙපි අට්ඨකථානයවසෙන ගහෙතබ්බත්තා දිස්සන්තියෙව නාම. න හි සබ්බථා සබ්බෙසං ධාතූනං රූපානි සාසනෙ ලොකෙ වා ලබ්භන්ති, එකච්චානි පන ලබ්භන්ති, එකච්චානි න ලබ්භන්ති. එවං සන්තෙපි නයවසෙන ලබ්භන්තියෙව. ‘‘කප්පයව්හො පතිස්සතා’’ති හි දිට්ඨෙ ‘‘චරව්හො භුඤ්ජව්හො’’තිආදීනිපි නයවසෙන දිට්ඨානියෙව නාම.

क्या 'सुखति' और 'दुक्खति' क्रियापद बुद्धवचन में नहीं दिखाई देते? सत्य है, ऐसा होने पर भी अट्ठकथा की पद्धति के अनुसार ग्रहण किए जाने के कारण वे दिखाई ही देते हैं। क्योंकि सभी धातुओं के रूप शासन (बुद्धवचन) या लोक में सर्वथा नहीं मिलते; कुछ मिलते हैं और कुछ नहीं मिलते। ऐसा होने पर भी पद्धति (नय) के अनुसार वे मिलते ही हैं। जैसे 'कप्पयव्हो पतिस्सता' देखे जाने पर 'चरव्हो भुञ्जव्हो' आदि भी पद्धति के अनुसार देखे ही गए माने जाते हैं।

තත්‍ර පනායං නයො. විසුද්ධිමග්ගාදීසු හි ‘‘එකද්වියොජනමත්තම්පි අද්ධානං ගතස්ස වායො කුප්පති, ගත්තානි දුක්ඛන්තී’’ති එවං භූවාදිගණිකං අකම්මකං සුද්ධකත්තුවාචකං ‘‘දුක්ඛන්තී’’ති ක්‍රියාපදං දිස්සති. තස්මිං දිට්ඨියෙව ‘‘සුඛති, සුඛන්ති. සුඛසි, සුඛථ. සුඛාමි, සුඛාමා’’තිආදීනි ච ‘‘දුක්ඛති, දුක්ඛන්ති. දුක්ඛසි, දුක්ඛථා’’තිආදීනිච දිට්ඨානි නාම හොන්ති දිට්ඨෙන අදිට්ඨස්ස තාදිසස්ස අනවජ්ජස්ස නයස්ස ගහෙතබ්බත්තා, තස්මා ‘‘සුඛතීති සුඛිතො, දුක්ඛතීති දුක්ඛිතො’’ති භූවාදිනයො එව ගහෙතබ්බො, න පන චුරාදිනයො. අපරම්පෙත්ථ නිබ්බචනං, සුඛං සඤ්ජාතං [Pg.21] එතස්සාති සුඛිතො, සඤ්ජාතසුඛොති අත්ථො. එස නයො දුක්ඛිතොති එත්ථාපි. අථ වා සුඛෙන ඉතො පවත්තොති සුඛිතො. එස නයො ‘‘දුක්ඛිතො’’ති එත්ථාපි. දුල්ලභායං නීති සාධුකං මනසි කාතබ්බා.

वहाँ यह पद्धति है। विशुद्धिमग्ग आदि में 'एक-दो योजन मात्र मार्ग चलने वाले का वायु कुपित होता है, अंग दुखते हैं (दुक्खन्ति)' इस प्रकार भ्वादि गण का अकर्मक कर्तृवाच्य 'दुक्खन्ति' क्रियापद दिखाई देता है। उसके देखे जाने पर ही 'सुखति, सुखन्ति; सुखसि, सुखथ; सुखामि, सुखाम' आदि और 'दुक्खति, दुक्खन्ति; दुक्खसि, दुक्खथ' आदि देखे गए ही होते हैं, क्योंकि देखे गए के आधार पर अनदेखे उसी प्रकार के निर्दोष नय (पद्धति) को ग्रहण करना चाहिए। इसलिए 'सुखति इति सुखितो, दुक्खति इति दुक्खितो' यह भ्वादि नय ही ग्रहण करना चाहिए, चुरादि नय नहीं। यहाँ एक अन्य निर्वचन (व्युत्पत्ति) भी है: 'सुखं सञ्जातं एतस्स इति सुखितो' (जिसे सुख उत्पन्न हुआ है वह सुखित है), अर्थात् उत्पन्न सुख वाला। यही पद्धति 'दुक्खितो' में भी है। अथवा 'सुखेन इतो पवत्तो इति सुखितो' (सुख से प्रवृत्त हुआ)। यही पद्धति 'दुक्खितो' में भी है। यह दुर्लभ नीति भली-भाँति मन में रखनी चाहिए।

මොක්ඛ මුච්චනෙ. අකම්මකොයං ධාතු. මොක්ඛති. මොක්ඛො. පාතිමොක්ඛො. කාරිතෙ ‘‘මොක්ඛෙති, මොක්ඛයති, මොක්ඛාපෙති, මොක්ඛාපයතී’’ති රූපානි. කෙචි පනිමං ‘‘මොක්ඛ මොචනෙ’’ති පඨිත්වා චුරාදිගණෙ පක්ඛිපන්ති. තෙසං මතෙ ‘‘මොක්ඛෙති, මොක්ඛයතී’’ති සුද්ධකත්තුපදානි භවන්ති. එතානි පාළියා අට්ඨකථාය ච විරුජ්ඣන්ති. තථා හි ‘‘මොක්ඛන්ති මාරබන්ධනා. න මෙ සමණෙ මොක්ඛසි. මහායඤ්ඤං යජිස්සාම, එවං මොක්ඛාම පාපකා’’ති පාළියා විරුජ්ඣන්ති. ‘‘යො නං පාති රක්ඛති, තං මොක්ඛෙති මොචෙති ආපායිකාදීහි දුක්ඛෙහීති පාතිමොක්ඛො’’ති අට්ඨකථාය ච විරුජ්ඣන්ති, තස්මා පාළියං ‘‘මොක්ඛෙසි මොක්ඛෙමා’’ති ච අවත්වා ‘‘මොක්ඛසි, මොක්ඛාමා’’ති සුද්ධකත්තුවාචකං වුත්තං, තඤ්ච ඛො අපාදානවිසයං කත්වා. අට්ඨකථායං පන ‘‘මොක්ඛෙති, මොචෙතී’’ති හෙතුකත්තුවාචකං වුත්තං, තම්පි අපාදානවිසයංයෙව කත්වා. එවං ඉමස්ස ධාතුනො සුද්ධකත්තුවිසයෙ අකම්මකභාවො විදිතො, හෙතුකත්තුවිසයෙ එකකම්මකභාවො විදිතො මුච පච ඡිදාදයො විය. මොක්ඛධාතු ද්විගණිකොති චෙ? න, අනෙකෙසු සාට්ඨකථෙසු පාළිප්පදෙසෙසු ‘‘මොක්ඛෙති, මොක්ඛයතී’’ති සුද්ධකත්තුරූපානං අදස්සනතොති දට්ඨබ්බං.

'मोक्ख' मुक्त होने के अर्थ में। यह अकर्मक धातु है। मोक्खति। मोक्खो। पातिमोक्खो। कारित (प्रेरणार्थक) में 'मोक्खेति, मोक्खयति, मोक्खापेति, मोक्खापयति' रूप बनते हैं। कुछ लोग इसे 'मोक्ख मोचने' (मुक्त करने के अर्थ में) पढ़कर चुरादि गण में डालते हैं। उनके मत में 'मोक्खेति, मोक्खयति' शुद्ध कर्तृवाच्य पद होते हैं। ये पालि और अट्ठकथा के विरुद्ध हैं। जैसे कि 'मोक्खन्ति मारबन्धना' (मार के बंधन से मुक्त होते हैं), 'न मे समणे मोक्खसि' (हे श्रमण! मुझसे मुक्त नहीं होगे), 'महायञ्ञं यजिस्साम, एवं मोक्खाम पापका' (महायज्ञ करेंगे, इस प्रकार पाप से मुक्त होंगे) - ये पालि के विरुद्ध हैं। और अट्ठकथा में 'यो नं पाति रक्खति, तं मोक्खेति मोचेति आपायिकादीहि दुक्खेहीति पातिमोक्खो' (जो उसकी रक्षा करता है, उसे अपाय आदि दुखों से मुक्त करता है, वह पातिमोक्ख है) - यह भी विरुद्ध है। इसलिए पालि में 'मोक्खेसि, मोक्खेम' न कहकर 'मोक्खसि, मोक्खाम' यह कर्तृवाच्य कहा गया है, और वह भी अपादान विषय को लेकर। अट्ठकथा में 'मोक्खेति, मोचेति' यह प्रयोजक कर्तृवाच्य (कारित) कहा गया है, वह भी अपादान विषय को लेकर ही। इस प्रकार इस धातु का शुद्ध कर्ता के विषय में अकर्मक होना और हेतु कर्ता के विषय में एक-कर्मक होना ज्ञात होता है, जैसे मुच, पच, छिद आदि। यदि कहें कि मोक्ख धातु दो गणों वाली है? नहीं, क्योंकि अट्ठकथा सहित अनेक पालि प्रदेशों में 'मोक्खेति, मोक्खयति' जैसे कर्तृवाच्य रूपों का दर्शन नहीं होता, ऐसा समझना चाहिए।

කක්ඛ හසනෙ. කක්ඛති.

'कक्ख' हँसने के अर्थ में। कक्खति।

ඔඛ රාඛ ලාඛ දාඛ ධාඛ සොසනාලමත්ථෙසු. ඔඛති. රාඛති. ලාඛති. දාඛති. ධාඛති.

'ओख, राख, लाख, दाख, धाख' सुखाने और अलंकृत करने के अर्थ में। ओखति। राखति। लाखति। दाखति। धाखति।

සාඛ [Pg.22] බ්‍යාපනෙ. සාඛති. සාඛා.

'साख' व्याप्त होने के अर्थ में। साखति। साखा (शाखा)।

උඛ නඛ මඛ රඛ ලඛ රඛි ලඛි ඉඛි රිඛි ගත්‍යත්ථා. උඛති. නඛති. මඛති. රඛති. ලඛති. රඞ්ඛති. ලඞ්ඛති. ඉඞ්ඛති. රිඞ්ඛති.

'उख, नख, मख, रख, लख, रखि, लखि, इखि, रिखि' गति के अर्थ में। उखति। नखति। मखति। रखति। लखति। रङ्खति। लङ्खति। इङ्खति। रिङ्खति।

රක්ඛ පාලනෙ. රක්ඛති. රක්ඛා, රක්ඛණං, සීලං රක්ඛිතො දෙවදත්තො, සීලං රක්ඛිතං දෙවදත්තෙන, සීලං රක්ඛකො දෙවදත්තො.

'रक्ख' पालन (रक्षा) करने के अर्थ में। रक्खति। रक्खा (रक्षा), रक्खणं (रक्षण), देवदत्त ने शील की रक्षा की (सील रक्खितो देवदत्तो), देवदत्त द्वारा शील रक्षित है (सील रक्खितं देवदत्तेन), देवदत्त शील का रक्षक है (सील रक्खको देवदत्तो)।

අක්ඛ බ්‍යත්තිසඞ්ඛාතෙසු. අක්ඛති, අක්ඛි, අක්ඛං.

'अक्ख' व्यक्त करने और गणना करने के अर्थ में। अक्खति, अक्खि (आँख), अक्खं (अक्ष/पासा)।

නික්ඛ චුම්බනෙ. නික්ඛති, නික්ඛං.

'निक्ख' चूमने के अर्थ में। निक्खति, निक्खं (निष्क/स्वर्ण मुद्रा)।

නක්ඛ ගතියං. නක්ඛති. නක්ඛත්තං. එත්ථ නක්ඛත්තන්ති එත්තො ඉතො චාති විසමගතියා අගන්ත්වා අත්තනො වීථියාව ගමනෙන නක්ඛනං ගමනං තායති රක්ඛතීති නක්ඛත්තං. පොරාණා පන ‘‘නක්ඛරන්ති න නස්සන්තීති නක්ඛත්තානී’’ති කථයිංසු. ‘‘නක්ඛත්තං, ජොති, නිරික්ඛං, භං’’ ඉච්චෙතෙ පරියායා.

'नक्ख' गति के अर्थ में। नक्खति। नक्खत्तं (नक्षत्र)। यहाँ 'नक्खत्त' का अर्थ है - इधर-उधर विषम गति से न जाकर अपनी ही वीथि (पथ) में गमन करने से 'नक्खन' (गमन) की जो 'तायति' (रक्षा) करता है, वह 'नक्खत्त' है। प्राचीन आचार्यों ने कहा है - 'नक्खरन्ति न नस्सन्तीति नक्खत्तानि' (जो क्षरित नहीं होते, नष्ट नहीं होते, वे नक्षत्र हैं)। 'नक्खत्तं, जोति, निरिक्खं, भं' - ये इसके पर्यायवाची हैं।

වෙක්ඛ වෙක්ඛනෙ. වෙක්ඛති.

'वेक्ख' देखने के अर्थ में। वेक्खति।

මක්ඛ සඞ්ඛතෙ. මක්ඛති.

'मक्ख' संस्कार करने (लेप करने) के अर्थ में। मक्खति।

තක්ඛ තපනෙ. තපනං සංවරණං. තක්ඛති.

'तक्ख' तपाने के अर्थ में। तपाना अर्थात् संवरण (रोकना)। तक्खति।

සුක්ඛ අනාදරෙ. සුක්ඛති.

'सुक्ख' अनादर के अर्थ में। सुक्खति।

කඛි වඛි මඛි කඞ්ඛායං. සත්ථරි කඞ්ඛති. වඞ්ඛති, මඞ්ඛති. ‘‘කඞ්ඛා කඞ්ඛායනා කඞ්ඛායිතත්තං විමති විචිකිච්ඡා ද්වෙළ්හකං ද්වෙධාපථො සංසයො අනෙකංසගාහො ආසප්පනා පරිසප්පනා අපරියොගාහනා ථම්භිතත්තං චිත්තස්ස මනොවිලෙඛො’’ ඉච්චෙතෙ කඞ්ඛාපරියායා. එතෙසු පන –

'कखि, वखि, मखि' शंका (काङ्क्षा) के अर्थ में। शास्ता (बुद्ध) पर शंका करता है (सत्थरि कङ्खति)। वङ्खति, मङ्खति। 'कङ्खा, कङ्खायना, कङ्खायितत्तं, विमति, विचिकिच्छा, द्वेळ्हकं, द्वेधापथो, संसयो, अनेकंसगाहो, आसप्पना, परिसप्पना, अपरियोगहना, थम्भितत्तं चित्तस्स, मनोविलेखो' - ये 'कङ्खा' (शंका) के पर्यायवाची हैं। इनमें से -

වත්තන්ති [Pg.23] ලොකවොහාරෙ, ‘‘කඞ්ඛා විමති සංසයො;

විචිකිච්ඡා’’ති එතානි, නාමානියෙව පායතො.

लोक व्यवहार में 'कङ्खा, विमति, संसयो, विचिकिच्छा' - ये नाम ही प्रायः प्रयुक्त होते हैं।

කඛි ඉච්චායං. ධනං කඞ්ඛති, අභිකඞ්ඛති, නාභිකඞ්ඛාමි මරණං. අභිකඞ්ඛිතං ධනං.

'कखि' इच्छा के अर्थ में। धन की इच्छा करता है (धनं कङ्खति), अभिलाषा करता है (अभिकङ्खति), मैं मरण की इच्छा नहीं करता (नाभिकङ्खामि मरणं)। अभिलषित धन (अभिकङ्खितं धनं)।

දඛි ධඛි ඝොරවාසිතෙ කඞ්ඛායඤ්ච. දඞ්ඛති. ධඞ්ඛති.

'दखि, धखि' भयानक शब्द करने और शंका के अर्थ में। दङ्खति। धङ्खति।

උක්ඛ සෙචනෙ. උක්ඛති.

'उक्ख' सींचने के अर्थ में। उक्खति।

කඛ හසනෙ. කඛති.

'कख' हँसने के अर्थ में है। 'कखति' ।

ජක්ඛ භක්ඛණෙ ච. හසනානුකඩ්ඪනත්ථං චකාරො. ජක්ඛති.

'जक्ख' भक्षण (खाने) के अर्थ में है। 'च' शब्द हँसने के अर्थ को खींचने (जोड़ने) के लिए है। 'जक्खति' ।

ලිඛ ලෙඛනෙ. ලිඛති, සල්ලෙඛති. අතිසල්ලෙඛතෙවායං සමණො. ලෙඛා, ලෙඛනං, ලෙඛකො, ලිඛිතං, සල්ලෙඛපටිපත්ති, එතා දඛිආදිකා ලිඛපරියන්තා ‘‘පරස්සභාසා’’ති සද්දසත්ථවිදූ වදන්ති.

'लिख' (likha) लिखने के अर्थ में है। लिखति, सल्लेखति। 'अतिसल्लेखतेवायं समणो' (यह श्रमण अत्यंत सल्लेखना/लेखन करने वाला है)। लेखा, लेखनं, लेखको, लिखितं, सल्लेखप्रतिपत्ति - ये 'दखि' आदि से लेकर 'लिख' पर्यन्त धातुओं को शब्दशास्त्र के विद्वान 'परस्मैपद' कहते हैं।

ධුක්ඛ ධික්ඛ සන්දීපනකිලෙසනජීවනෙසු. ධුක්ඛති. ධික්ඛති. සද්දසත්ථවිදූ පන ‘‘ධුක්ඛතෙ ධික්ඛතෙ’’ති අත්තනොභාසං වදන්ති. තථා ඉතො පරානි රූපානිපි.

'धुक्ख' (dhukkha) और 'धिक्ख' (dhikkha) प्रदीप्त करने, क्लेश देने और जीवन जीने के अर्थ में हैं। धुक्खति, धिक्खति। शब्दशास्त्र के विद्वान इन्हें 'धुक्खते', 'धिक्खते' के रूप में 'आत्मनेपद' कहते हैं। इसी प्रकार इसके आगे के रूप भी हैं।

රුක්ඛ වක්ඛ වරණෙ. වරණං සංවරණං. රුක්ඛති. වක්ඛති. රුක්ඛො, වක්ඛො. එත්ථ ච වක්ඛොති රුක්ඛොයෙව. තථා හි ‘‘සාදූනි රමණීයානි, සන්ති වක්ඛා අරඤ්ඤජා’’ති ජාතකපාඨො දිස්සති. ඉමානි පන රුක්ඛස්ස නාමානි –

'रुक्ख' (rukkha) और 'वक्ख' (vakkha) वरण (ढकने/रोकने) के अर्थ में हैं। वरण का अर्थ संवरण है। रुक्खति, वक्खति। रुक्खो, वक्खो। यहाँ 'वक्खो' का अर्थ 'रुक्खो' (वृक्ष) ही है। जैसा कि जातक पाठ में देखा जाता है - 'वन में उत्पन्न वृक्ष (वक्खा) मधुर और रमणीय हैं।' ये वृक्ष के नाम हैं -

‘‘රුක්ඛො මහීරුහො වක්ඛො, පාදපො ජගතීරුහො;

අගො නගො කුජො සාඛී, සාලො ච විටපී තරු;

දුමො ඵලී තු ඵලවා, ගච්ඡො තු ඛුද්දපාදපො’’ති.

"रुक्खो, महीरुहो, वक्खो, पादपो, जगतीरुहो; अगो, नगो, कुजो, साखी, सालो, विटपी, तरु; दुमो, फली, फलवा, और गच्छो (क्षुद्र पादप/छोटा वृक्ष) है।"

කෙචෙත්ථ වදෙය්‍යුං ‘‘නනු ච සාලසද්දෙන සාලරුක්ඛොයෙව වුත්තො, නාඤ්ඤො ‘සාලා ඵන්දනමාලුවා’ති පයොගදස්සනතො, අථ කිමත්ථං සාලසද්දෙන යො කොචි රුක්ඛො [Pg.24] වුත්තො’’ති? න සාලරුක්ඛොයෙව සාලසද්දෙන වුත්තො, අථ ඛො සාලරුක්ඛෙපි වනප්පතිජෙට්ඨරුක්ඛෙපි යස්මිං කස්මිඤ්චි රුක්ඛෙපි ‘‘සාලො’’ති වොහාරස්ස දස්සනතො අඤ්ඤෙපි රුක්ඛා වුත්තා. තථා හි සාලරුක්ඛොපි ‘‘සාලො’’ති වුච්චති. යථාහ ‘‘සෙය්‍යථාපි භික්ඛවෙ ගාමස්ස වා නිගමස්ස වා අවිදූරෙ මහන්තං සාලවනං, තඤ්චස්ස එලණ්ඩෙහි සඤ්ඡන්නං. අන්තරෙන යමකසාලාන’’න්ති. වනප්පතිජෙට්ඨරුක්ඛොපි. යථාහ –

यहाँ कुछ लोग कह सकते हैं - "क्या 'साल' शब्द से केवल साल का वृक्ष ही नहीं कहा गया है, जैसा कि 'साला फन्दनमालुवा' के प्रयोग में देखा जाता है, फिर किसलिए 'साल' शब्द से किसी भी वृक्ष को कहा गया है?" केवल साल का वृक्ष ही 'साल' शब्द से नहीं कहा गया है, बल्कि साल के वृक्ष में, वनस्पति-श्रेष्ठ वृक्ष में और किसी भी वृक्ष में 'साल' शब्द का व्यवहार देखे जाने के कारण अन्य वृक्ष भी कहे गए हैं। जैसे कि साल का वृक्ष भी 'साल' कहा जाता है। जैसा कि कहा गया है - "भिक्षुओं! जैसे किसी गाँव या कस्बे के पास एक बड़ा साल-वन हो, और वह एरण्डों से ढका हो। यमक-सालों के बीच में।" वनस्पति-श्रेष्ठ वृक्ष भी (साल कहा जाता है)। जैसा कि कहा गया है -

‘‘තවෙව දෙව විජිතෙ, තවෙවුය්‍යානභූමියා;

උජුවංසා මහාසාලා, නීලොභාසා මනොරමා’’ති.

"हे देव! आपके ही विजित (राज्य) में, आपकी ही उद्यान-भूमि में; सीधे तने वाले, नीली आभा वाले, मनोरम महासाल हैं।"

යො කොචි රුක්ඛොපි. යථාහ ‘‘අථ ඛො තං භික්ඛවෙ මාලුවබීජං අඤ්ඤතරස්මිං සාලමූලෙ නිපතෙය්‍යා’’ති. අත්‍රිදං වුච්චති –

कोई भी वृक्ष भी (साल कहा जाता है)। जैसा कि कहा गया है - "भिक्षुओं! तब वह मालुवा का बीज किसी साल (वृक्ष) की जड़ में गिर जाए।" यहाँ यह कहा गया है -

‘‘සාලරුක්ඛෙ ජෙට්ඨරුක්ඛෙ,යස්මිං කස්මිඤ්චි පාදපෙ;

සාලො ඉති රවො සාලා,සන්ධාගාරෙ ථියං සියා’’ති.

"साल के वृक्ष में, श्रेष्ठ वृक्ष में और किसी भी पादप (वृक्ष) में 'सालो' ऐसा शब्द प्रयुक्त होता है; और 'साला' शब्द स्त्रीलिंग में सभा-भवन (शाला) के लिए होता है।"

සික්ඛ විජ්ජොපාදානෙ. සික්ඛති. සික්ඛා, සික්ඛනං, සික්ඛිතං සිප්පං, සික්ඛකො, සික්ඛිතො, සෙක්ඛො, අසෙක්ඛො. කකාරලොපෙ ‘‘සෙඛො අසෙඛො’’ති රූපානි භවන්ති. තත්ථ සික්ඛිතොති සඤ්ජාතසික්ඛො, අසික්ඛීති වා සික්ඛිතො, තථා හි කත්තුප්පයොගො දිස්සති ‘‘අහං ඛො පන සුසික්ඛිතො අනවයො සකෙ ආචරියකෙ කුම්භකාරකම්මෙ’’ති.

'सिक्ख' (sikkha) विद्या ग्रहण करने के अर्थ में है। सिक्खति। सिक्खा, सिक्खनं, सिक्खितं सिप्पं (सीखा हुआ शिल्प), सिक्खको, सिक्खितो, सेक्खो, असेक्खो। 'क' कार के लोप होने पर 'सेखो' और 'असेखो' रूप होते हैं। वहाँ 'सिक्खितो' का अर्थ है जिसने शिक्षा प्राप्त कर ली है, अथवा 'असिक्खी' ही 'सिक्खितो' है, क्योंकि कर्ता के प्रयोग में देखा जाता है - "मैं अपने आचार्य के कुम्भकार-कर्म में भली-भाँति शिक्षित और निपुण हूँ।"

භික්ඛ යාචනෙ. භික්ඛති. භික්ඛු, භික්ඛා, භික්ඛනං, භික්ඛකො, භික්ඛිතං භොජනං. එත්ථ පන ‘‘භික්ඛු යති සමණො මුනි පබ්බජිතො [Pg.25] අනගාරො තපස්සී තපොධනො’’ ඉච්චෙතානි පරියායවචනානි. එතෙසු සාසනෙ ‘‘භික්ඛූ’’ති උපසම්පන්නො වුච්චති. කදාචි පන ‘‘භික්ඛුසතං භොජෙසි, භික්ඛුසහස්සං භොජෙසී’’තිආදීසු සාමණෙරෙපිඋපාදාය ‘‘භික්ඛූ’’ති වොහාරො පවත්තති, තාපසාපි ච සමණසද්දාදීහි වුච්චන්ති, ‘‘අහූ අතීතමද්ධානෙ, සමණො ඛන්තිදීපනො’’තිආදි එත්ථ නිදස්සනං.

'भिक्ख' (bhikkha) याचना करने के अर्थ में है। भिक्खति। भिक्खु, भिक्खा, भिक्खनं, भिक्खको, भिक्खितं भोजनं। यहाँ 'भिक्खु, यति, समणो, मुनि, पब्बजितो, अनगारो, तपस्सी, तपोधनो' - ये पर्यायवाची शब्द हैं। इनमें शासन में 'भिक्खु' उपसम्पन्न को कहा जाता है। कभी-कभी 'सौ भिक्षुओं को भोजन कराया, हजार भिक्षुओं को भोजन कराया' आदि में श्रामणेरों को भी सम्मिलित कर 'भिक्खु' शब्द का व्यवहार होता है, और तापसों को भी 'समण' आदि शब्दों से कहा जाता है, 'अतीत काल में क्षान्तिदीपन नामक श्रमण थे' आदि यहाँ उदाहरण हैं।

දක්ඛ වුද්ධියං සීඝත්තෙ ච. දක්ඛති, දක්ඛිණා, දක්ඛො. දක්ඛන්ති වද්ධන්ති සත්තා එතාය යථාධිප්පෙතාහි සම්පත්තීහි ඉද්ධා වුද්ධා උක්කංසගතා හොන්තීති දක්ඛිණා, දාතබ්බවත්ථු. දක්ඛති කුසලකම්මෙ අඤ්ඤස්මිඤ්ච කිච්චාකිච්චෙ අදන්ධතාය සීඝං ගච්ඡතීති දක්ඛො, ඡෙකො, යො ‘‘කුසලො’’තිපි වුච්චති.

'दक्ख' (dakkha) वृद्धि और शीघ्रता के अर्थ में है। दक्खति, दक्खिणा, दक्खो। जिससे प्राणी अभीष्ट सम्पत्तियों के द्वारा बढ़ते हैं, समृद्ध, वृद्ध और उत्कर्ष को प्राप्त होते हैं, वह 'दक्खिणा' (दान देने योग्य वस्तु) है। जो कुशल कर्मों में और अन्य करणीय-अकरणीय कार्यों में आलस्य रहित होकर शीघ्रता से प्रवृत्त होता है, वह 'दक्खो' (चतुर/दक्ष) है, जिसे 'कुशलो' भी कहा जाता है।

දික්ඛ මුණ්ඩිඔපනයනනියමබ්බතාදෙසෙසු. දික්ඛධාතු මුණ්ඩියෙ, උපනයනෙ, නියමෙ, වතෙ, ආදෙසෙ ච පවත්තති. දික්ඛති. දික්ඛිතො මුණ්ඩො. එත්ථ සියා – නනු ච භො සරභඞ්ගජාතකෙ ‘‘ගන්ධො ඉසීනං චිරදික්ඛිතානං, කායා චුතො ගච්ඡති මාලුතෙනා’’ති එතස්මිං පදෙසෙ අට්ඨකථාචරියෙහි ‘‘චිරදික්ඛිතානන්ති චිරපබ්බජිතාන’’න්ති වුත්තං. න හි තත්ථ ‘‘චිරමුණ්ඩාන’’න්ති වුත්තං. එවං සන්තෙ කස්මා ඉධ ‘‘දික්ඛධාතු මුණ්ඩියෙ වුත්තා’’ති? සච්චං, තත්ථ පන දික්ඛිතසද්දස්ස පබ්බජිතෙ වත්තනතො ‘‘චිරපබ්බජිතාන’’න්ති වුත්තං, න ධාතුඅත්ථස්ස විභාවනත්ථං. ඉද පන ධාතුඅත්ථවිභාවනත්ථං මුණ්ඩියෙ වුත්තා. තාපසා හි මුණ්ඩියත්ථවාචකෙන දික්ඛිතසද්දෙන වත්තුං යුත්තා. තථා හි අට්ඨකථාචරියෙහි චක්කවත්තිසුත්තත්ථවණ්ණනායං ‘‘කෙසමස්සුං ඔහාරෙත්වා කාසායානි වත්ථානි අච්ඡාදෙත්වා’’ති ඉමිස්සා පාළියා අත්ථවිවරණෙ ‘‘තාපසපබ්බජ්ජං පබ්බජන්තාපි හි පඨමං කෙසමස්සුං ඔහාරෙන්ති, තතො පට්ඨාය පරූළ්හකෙසෙ [Pg.26] බන්ධිත්වා විවරන්ති, තෙන වුත්තං කෙසමස්සුං ඔහාරෙත්වා’’ති එවං අත්ථො සංවණ්ණිතො.

'दिक्ख' (dikkha) मुण्डन, उपनयन, नियम, व्रत और आदेश के अर्थ में है। 'दिक्ख' धातु मुण्डन, उपनयन, नियम, व्रत और आदेश में प्रवृत्त होती है। दिक्खति। दिक्खितो का अर्थ मुण्डित है। यहाँ यह प्रश्न हो सकता है - क्या सरभंग जातक में 'चिरदीक्षित ऋषियों की गंध, शरीर से निकलकर वायु के साथ जाती है' इस स्थान पर अट्ठकथाचार्यों द्वारा 'चिरदिक्खितानं' का अर्थ 'चिरपब्बजितानं' (दीर्घकाल से प्रव्रजित) नहीं कहा गया है? वहाँ 'चिरमुण्डानं' नहीं कहा गया है। ऐसा होने पर यहाँ 'दिक्ख' धातु मुण्डन के अर्थ में क्यों कही गई है? सत्य है, वहाँ 'दिक्खित' शब्द का प्रयोग प्रव्रजित के अर्थ में होने से 'चिरपब्बजितानं' कहा गया है, धातु के अर्थ की व्याख्या के लिए नहीं। किन्तु यहाँ धातु के अर्थ की व्याख्या के लिए मुण्डन अर्थ कहा गया है। तापस लोग मुण्डन अर्थ के वाचक 'दिक्खित' शब्द से कहे जाने योग्य हैं। जैसा कि अट्ठकथाचार्यों द्वारा चक्कवत्ति सुत्त की व्याख्या में 'केश और श्मश्रु को उतारकर, काषाय वस्त्र धारण कर' इस पालि की व्याख्या में - 'तापस प्रव्रज्या में प्रव्रजित होने वाले भी पहले केश और श्मश्रु उतारते हैं, उसके बाद बढ़े हुए केशों को बाँधकर रखते हैं, इसलिए केश और श्मश्रु उतारकर ऐसा कहा गया है' - इस प्रकार अर्थ वर्णित है।

ඉක්ඛ දස්සනඞ්කෙසු. ඉක්ඛති, උපෙක්ඛති, අපෙක්ඛති. උපෙක්ඛා, අපෙක්ඛා, පච්චවෙක්ඛණා. කකාරලොපෙ ‘‘උපෙඛා, අපෙඛා, උපසම්පදාපෙඛො’’ති රූපානි භවන්ති.

'इक्ख' (ikkha) दर्शन और अंकन के अर्थ में है। इक्खति, उपेक्खति, अपेक्खति। उपेक्खा, अपेक्खा, पच्चवेक्खणा। 'क' कार के लोप होने पर 'उपेखा, अपेखा, उपसम्पदापेखो' रूप होते हैं।

දුක්ඛ හිංසාගතීසු. දක්ඛති. දක්ඛකො.

'दुक्ख' (dukkha) हिंसा और गति के अर्थ में है। दक्खति। दक्खको।

චික්ඛ චක්ඛ වියත්තියං වාචායං. චික්ඛති, ආචික්ඛති, අබ්භාචික්ඛති. ආචික්ඛකො. චක්ඛති, චක්ඛු. එත්ථ චක්ඛූති චක්ඛතීති චක්ඛු, සමවිසමං අභිබ්‍යත්තං වදන්තං විය හොතීති අත්ථො. අථ වා ‘‘සූපං චක්ඛති, මධුං චක්ඛතී’’තිආදීසු විය යස්මා අස්සාදත්ථොපි චක්ඛුසද්දො භවති, තස්මා ‘‘චක්ඛති විඤ්ඤාණාධිට්ඨිතං රූපං අස්සාදෙන්තං විය හොතී’’ති අස්සාදත්ථොපි ගහෙතබ්බො. ‘‘චක්ඛුං ඛො මාගණ්ඩියං රූපාරාමං රූපරතං රූපසම්මුදිත’’න්ති හි වුත්තං. සතිපි සොතාදීනං සද්දාරාමතාදිභාවෙ නිරූළ්හත්තා නයනෙ එව චක්ඛුසද්දො පවත්තති පඞ්කජාදිසද්දා විය පදුමාදීසු.

'चिक्ख' और 'चक्ख' वाणी की स्पष्टता के अर्थ में हैं। चिक्खति, आचिक्खति, अब्भाचिक्खति। आचिक्खको। चक्खति, चक्खु। यहाँ 'चक्खु' इसलिए है क्योंकि यह देखता (चक्खति) है, इसका अर्थ है कि यह सम और विषम को स्पष्ट रूप से बताने वाले के समान होता है। अथवा, जैसे "सूप का आस्वादन करता है" (सूपं चक्खति) आदि में, क्योंकि 'चक्खु' शब्द आस्वादन के अर्थ में भी होता है, इसलिए "विज्ञान पर आधारित रूप का आस्वादन करने वाले के समान होता है" - इस प्रकार आस्वादन के अर्थ में भी ग्रहण करना चाहिए। क्योंकि कहा गया है - "हे मागण्डिय! चक्षु रूप में रमण करने वाला, रूप में रत रहने वाला, रूप में प्रमुदित होने वाला है।" यद्यपि श्रोत्र आदि भी शब्दादि में रमण करते हैं, फिर भी 'चक्खु' शब्द केवल नेत्र के लिए ही रूढ़ है, जैसे 'पङ्कज' आदि शब्द कमल आदि के लिए।

චක්ඛ’ක්ඛි නයනං, ලොචනං දිට්ඨි දස්සනං;

පෙක්ඛනං අච්ඡි පම්හං තු, ‘‘පඛුම’’න්ති පවුච්චති.

चक्ख, अक्खि, नयन, लोचन, दिट्ठि, दस्सन, पेक्खण, अच्छि - ये आँख के पर्यायवाची हैं। 'पम्ह' को 'पखुम' (बरौनी) कहा जाता है।

එතා රුක්ඛාදිකා චක්ඛපරියන්තා ‘‘අත්තනොභාසා’’ති සද්දසත්ථවිදූ වදන්ති.

व्याकरण के विद्वान 'रुक्ख' आदि से लेकर 'चक्ख' पर्यन्त इन धातुओं को 'अत्तनोभास' (आत्मनेपद) कहते हैं।

ඛකාරන්තධාතුරූපානි.

'ख' कारान्त धातु रूप।

ගකාරන්තධාතු

'ग' कारान्त धातु।

ගු කරීසුස්සග්ගෙ. කරීසුස්සග්ගො වච්චකරණං. ගවති. ගෙ සද්දෙ. ගායති. ගීතං.

'गु' विष्ठा त्यागने (मल त्याग) के अर्थ में। विष्ठा त्याग का अर्थ है शौच करना। ग्वति। 'गे' शब्द के अर्थ में। गायति। गीतं।

වග්ග [Pg.27] ගතියං. වග්ගති. වග්ගො, වග්ගිතං. එත්ථ සමුදායවසෙන වග්ගනං පවත්තනං වග්ගො. වග්ගිතන්ති ගමනං. තථා හි නාගපෙතවත්ථුඅට්ඨකථායං ‘‘යො සො මජ්ඣෙ අස්සතරීරථෙන චතුබ්භි යුත්තෙන සුවග්ගිතෙන. අම්හාකං පුත්තො අහු මජ්ඣිමො සො, අමච්ඡරී දානපතී විරොචතී’’ති ඉමිස්සා පාළියා අත්ථං වදන්තෙහි ‘‘සුවග්ගිතෙනාති සුන්දරගමනෙනා’’ති. කිඤ්චි භිය්‍යො ක්‍රියාපදම්පි ච දිට්ඨං ‘‘ධුනන්ති වග්ගන්ති පවත්තන්ති චම්බරෙ’’ති.

'वग्ग' गति के अर्थ में। वग्गति। वग्गो, वग्गितं। यहाँ समुदाय के रूप में प्रवर्तन 'वग्ग' है। 'वग्गित' का अर्थ गमन (चाल) है। जैसा कि नागपेतवत्थु की अट्ठकथा में "जो बीच में खच्चरों के रथ से, भली-भाँति चलने वाले (सुवग्गितेन) से युक्त है... वह हमारा मँझला पुत्र था..." इस पालि के अर्थ में "सुवग्गितेन" का अर्थ "सुन्दर गमन से" बताया गया है। कुछ अधिक क्रियापद के रूप में भी देखा गया है - "वे आकाश में कँपते हैं, चलते हैं (वग्गन्ति), प्रवर्तित होते हैं।"

රගි ලගි අගි වගි මගි ඉගි රිගි ලිගි තගි සගි ගමනෙ ච. චකාරො ගතිපෙක්ඛකො. රඞ්ගති. රඞ්ගො. ලඞ්ගති. ලඞ්ගො, ලඞ්ගී. අඞ්ගති, අඞ්ගෙති. අඞ්ගො, සමඞ්ගී, සමඞ්ගිතා, අඞ්ගං, අඞ්ගණං. වඞ්ගති. වඞ්ගො. මඞ්ගති. මඞ්ගො, උපඞ්ගො, මඞ්ගලං. ඉඞ්ගති. ඉඞ්ගිතං. රිඞ්ගති. රිඞ්ගනං. ලිඞ්ගති. ලිඞ්ගනං. උල්ලිඞ්ගති, උල්ලිඞ්ගනං. තඞ්ගති. තඞ්ගනං. සඞ්ගති. සඞ්ගනං. තත්ථ අඞ්ගන්ති යෙසං කෙසඤ්චි වත්ථූනං අවයවො, සරීරම්පි කාරණම්පි ච වුච්චති. අඞ්ගණන්ති කත්ථචි කිලෙසා වුච්චන්ති ‘‘රාගො අඞ්ගණ’’න්තිආදීසු. රාගාදයො හි අඞ්ගන්ති එතෙහි තංසමඞ්ගිපුග්ගලා නිහීනභාවං ගච්ඡන්තීති ‘‘අඞ්ගණානී’’ති වුච්චන්ති. කත්ථචි මලං වා පඞ්කො වා ‘‘තස්සෙව රජස්ස වා අඞ්ගණස්ස වා පහානාය වායමතී’’තිආදීසු. අඤ්ජති මක්ඛෙතීති හි අඞ්ගණං, මලාදි. කත්ථචි තථාරූපො විවටප්පදෙසො ‘‘චෙතියඞ්ගණං, බොධියඞ්ගණ’’න්තිආදීසු. අඤ්ජති තත්ථ ඨිතං අතිසුන්දරතාය අභිබ්‍යඤ්ජෙතීති හි අඞ්ගණං, විවටො භූමිප්පදෙසො. ඉච්චෙවං –

रङ्गि, लङ्गि, अङ्गि, वङ्गि, मङ्गि, इङ्गि, रिङ्गि, लिङ्गि, तङ्गि, सङ्गि - ये गमन (जाने) के अर्थ में हैं। 'च' कार गति का द्योतक है। रङ्गति - रङ्गो। लङ्गति - लङ्गो, लङ्गी। अङ्गति, अङ्गेति - अङ्गो, समङ्गी, समङ्गिता, अङ्गं, अङ्गणं। वङ्गति - वङ्गो। मङ्गति - मङ्गो, उपङ्गो, मङ्गलं। इङ्गति - इङ्गितं। रिङ्गति - रिङ्गणं। लिङ्गति - लिङ्गणं। उल्लिङ्गति - उल्लिङ्गणं। तङ्गति - तङ्गणं। सङ्गति - सङ्गणं। वहाँ 'अङ्ग' किसी भी वस्तु के अवयव, शरीर और कारण को कहा जाता है। 'अङ्गण' कहीं क्लेशों को कहा जाता है, जैसे "राग अङ्गण है" आदि में। राग आदि 'अङ्ग' हैं क्योंकि इनके द्वारा वे व्यक्ति नीच भाव को प्राप्त होते हैं, इसलिए इन्हें 'अङ्गण' कहा जाता है। कहीं इसका अर्थ मल या कीचड़ है, जैसे "उसी रज या अङ्गण के प्रहाण के लिए प्रयत्न करता है" आदि में। जो लिप्त करता है या मैला करता है वह 'अङ्गण' (मल आदि) है। कहीं वैसा ही खुला स्थान 'अङ्गण' है, जैसे "चेतियङ्गण, बोधियङ्गण" आदि में। वहाँ स्थित होने पर जो अपनी सुन्दरता से प्रकट होता है, वह 'अङ्गण' (खुला भूमि प्रदेश) है। इस प्रकार -

රාගාදීසු කිලෙසෙසු, පඞ්කෙ කායමලම්හි ච;

විවටෙ භූමිභාගෙ ච, ‘‘අඞ්ගණ’’න්ති රවො ගතො.

राग आदि क्लेशों में, कीचड़ में, शरीर के मल में और खुले भू-भाग में 'अङ्गण' शब्द का प्रयोग होता है।

යුගි [Pg.28] ජුගි වජ්ජනෙ. යුඞ්ගති. ජුඞ්ගති.

'युगि' और 'जुगि' वर्जन (त्यागने) के अर्थ में। युङ्गति। जुङ्गति।

රගි සඞ්කායං. රඞ්ගති.

'रगि' शङ्का के अर्थ में। रङ्गति।

ලග සඞ්ගෙච. ච කාරො අනන්තරවුත්තාපෙක්ඛකො. ලගති. ච ජතො න හොති ලගනං. බළිසෙ ලග්ගො.

'लग' आसक्ति (जुड़ाव) के अर्थ में। 'च' कार पूर्वोक्त (शङ्का) की अपेक्षा रखता है। लगति। 'च' के कारण 'लगन' शब्द सिद्ध होता है। मछली पकड़ने के काँटे (बड़िस) में लगा हुआ।

ථගං සංවරණෙ. ථගති.

'थग' संवरण (ढकने) के अर्थ में। थगति।

අග්ග කුටිලගතියං. අග්ගතීති අග්ගි, කුටිලං ගච්ඡතීති අත්ථො.

'अग्ग' कुटिल गति के अर्थ में। 'अग्गति' इति 'अग्गि', अर्थात् जो टेढ़ा चलता है वह अग्नि है।

අග්ගි ධූමසිඛො ජොති, ජාතවෙදො සිඛී ගිනි;

අග්ගිනි භාණුමා තෙජො, පාවකො තිවකො’නලො.

अग्नि, धूमसिख, जोति, जातवेदो, सिखी, गिनी, अग्गिनी, भानुमा, तेजो, पावको, तिवको, अनलो - ये अग्नि के नाम हैं।

හුතාසනො ධූමකෙතු, වෙස්සානරො ච අච්චිමා;

ඝතාසනො වායුසඛො, දහනො කණ්හවත්තනි.

हुतासनो, धूमकेतु, वेस्सानरो, अच्चिमा, घतासनो, वायुसखो, दहनो, कण्हवत्तनी - ये भी अग्नि के नाम हैं।

එතා ගුආදිකා අග්ගපරියන්තා ‘‘පරස්සභාසා’’ති සද්දසත්ථවිදූ වදන්ති.

व्याकरण के विद्वान 'गु' आदि से लेकर 'अग्ग' पर्यन्त इन धातुओं को 'परस्सभास' (परस्मैपद) कहते हैं।

ගා ගතියං. ගාති.

'गा' गति के अर्थ में। गाति।

ගු සද්දෙ. ගවති.

'गु' शब्द के अर्थ में। ग्वति।

ගු උග්ගමෙ. උග්ගමො උග්ගමනං පාකටතා. ගවති. සද්දසත්ථවිදූ පනිමාසං ‘‘ගාතෙ ගවතෙ’’ති අත්තනොභාසත්තං වදන්ති.

'गु' उद्गम (निकलने) के अर्थ में। उद्गम का अर्थ है ऊपर उठना या प्रकट होना। ग्वति। व्याकरण के विद्वान इन्हें 'गाते', 'गवते' - इस प्रकार 'अत्तनोभास' (आत्मनेपद) कहते हैं।

ගකාරන්තධාතුරූපානි.

'ग' कारान्त धातु रूप।

ඝකාරන්තධාතු

'घ' कारान्त धातु।

ඝා ගන්ධොපාදානෙ. ඝාති. ඝානං. ගන්ධං ඝත්වා. අත්‍රායං පාළි ‘‘ගන්ධං ඝත්වා සති මුට්ඨා’’ති. එතිස්සා පන දිවාදිගණං පත්තාය ‘‘ඝායති ඝායිත්වා’’ති රූපානි භවන්ති.

'घा' गन्ध ग्रहण करने के अर्थ में। घाति। घानं (नाक)। गन्धं घत्वा (गन्ध सूँघकर)। यहाँ यह पालि है - "गन्ध सूँघकर स्मृति खो गई।" इसके दिवादिगण में होने पर 'घायति', 'घायित्वा' रूप होते हैं।

ඝු [Pg.29] අභිගමනෙ. අභිගමනං අධිගමනං. ඝොති.

'घु' अभिगमन (पास जाने या प्राप्त करने) के अर्थ में। अभिगमन का अर्थ है अधिगमन। घोति।

ජග්ඝ හසනෙ. ජග්ඝති, සඤ්ජග්ඝති. සඤ්ජග්ඝිත්ථො මයා සහ. ජග්ඝිතුම්පි න සොභති. ජග්ඝිත්වා.

'जग्घ' हँसने के अर्थ में। जग्घति, सञ्जग्घति। "मेरे साथ हँसे।" "हँसना भी शोभनीय नहीं है।" जग्घित्वा (हँसकर)।

තග්ඝ පාලනෙ. තග්ඝති.

'तग्घ' पालन करने के अर्थ में। तग्घति।

සිඝි ආඝානෙ. ආඝානං ඝානෙන ගන්ධානුභවනං. සිඞ්ඝති, උපසිඞ්ඝති. උපසිඞ්ඝිත්වා. ආරා සිඞ්ඝාමි වාරිජං. එතා ‘‘පරස්සභාසා’’ති සද්දසත්ථවිදූ වදන්ති.

'सिघि' आघ्राण (सूँघने) के अर्थ में। आघ्राण का अर्थ है नाक से गन्ध का अनुभव करना। सिङ्घति, उपसिङ्घति। उपसिङ्घित्वा। "मैं दूर से ही कमल को सूँघता हूँ।" व्याकरण के विद्वान इन्हें 'परस्सभास' (परस्मैपद) कहते हैं।

ඝු සද්දෙ. ඝොති, ඝවති.

'घु' शब्द के अर्थ में। घोति, घवति।

රඝි ලඝි ගත්‍යක්ඛෙපෙ. ගත්‍යක්ඛෙපො ගතියා අක්ඛෙපො. රඞ්ඝති, ලඞ්ඝති, උල්ලඞ්ඝති. ලඞ්ඝිතා, උල්ලඞ්ඝිකාපීති, ලඞ්ඝිත්වා.

'रघि' और 'लघि' गत्यक्षेप (तेज गति या लाँघने) के अर्थ में। गत्यक्षेप का अर्थ है गति का विक्षेप (तेजी)। रङ्घति, लङ्घति, उल्लङ्घति। लङ्घिता, उल्लङ्घिका, लङ्घित्वा।

මඝි කෙතවෙ ච. චකාරො පුබ්බත්ථාපෙක්ඛො. මඞ්ඝති.

'मघि' कपट (धोखा) के अर्थ में भी। 'च' कार पूर्व अर्थ (गति) की अपेक्षा रखता है। मङ्घति।

රාඝ ලාඝ සාමත්ථියෙ. රාඝති. ලාඝති.

राघ (rāgha) और लाघ (lāgha) सामर्थ्य (शक्ति) के अर्थ में हैं। राघति (rāghati)। लाघति (lāghati)।

දාඝ ආයාසෙ ච. ආයාසො කිලමනං. චකාරො සාමත්ථියාපෙක්ඛකො. දාඝති. නිදාඝො.

दाघ (dāgha) आयास (परिश्रम/थकान) और [सामर्थ्य] के अर्थ में है। आयास का अर्थ क्लम (थकान) है। 'च' शब्द सामर्थ्य की अपेक्षा रखता है। दाघति (dāghati)। निदाघ (nidāgho)।

සිලාඝ කත්ථනෙ. කත්ථනං පසංසනං. සිලාඝති. සිලාඝා. බුද්ධස්ස සිලාඝතෙ. සිලාඝිත්වා. ‘‘අත්තනොභාසා’’ති සද්දසත්ථවිදූ වදන්ති.

सिलाघ (silāgha) कत्थन (प्रशंसा) के अर्थ में है। कत्थन का अर्थ प्रशंसा है। सिलाघति (silāghati)। सिलाघा (silāghā)। बुद्धस्स सिलाघते (बुद्ध की प्रशंसा करता है)। सिलाघित्वा (silāghitvā)। शब्द-शास्त्र के ज्ञाता इसे 'अत्तनोभासा' (आत्म-प्रकाशन) कहते हैं।

ඝ කාරන්තධාතුරූපානි.

'घ' कारान्त धातु रूप।

ඉති භූවාදාගණෙ කවග්ගන්තධාතුරූපානි

इस प्रकार भ्वादिगण में क-वर्गान्त धातु रूप।

සමත්තානි.

समाप्त हुए।

චකාරන්තධාතු

'च' कारान्त धातु।

ඉදානි [Pg.30] චවග්ගන්තධාතුරූපානි වුච්චන්තෙ –

अब च-वर्गान्त धातु रूपों को कहा जाता है -

සුච සොකෙ. සොචති. සොකො, සොචනා, සොචං, සොචන්තො, සොචන්තී, සොචන්තං කුලං, සොචිත්වා.

सुच (suca) शोक के अर्थ में है। सोचति (socati)। सोको (soko), सोचना (socanā), सोचं (socaṃ), सोचन्तो (socanto), सोचन्ती (socantī), सोचन्तं कुलं (socantaṃ kulaṃ), सोचित्वा (socitvā)।

කුච සද්දෙ තාරෙ. තාරසද්දො අච්චුච්චසද්දො. කොචති. උච්චසද්දං කරොතීති අත්ථො.

कुच (kuca) तार (उच्च) शब्द के अर्थ में है। तार शब्द का अर्थ अत्युच्च शब्द है। कोचति (kocati)। इसका अर्थ है 'उच्च शब्द करता है'।

කුඤ්ච කොටිල්ල’ප්පීභාවෙසු. කුඤ්චති. කුඤ්චිකා, කුඤ්චිතකෙසො. කුඤ්චිත්වා.

कुञ्च (kuñca) कुटिलता और अल्पता (संकुचन) के अर्थ में है। कुञ्चति (kuñcati)। कुञ्चिका (kuñcikā), कुञ्चितकेसो (घुंघराले बाल)। कुञ्चित्वा (kuñcitvā)।

ලුඤ්ච අපනයනෙ. ලුඤ්චති. ලුඤ්චකො, ලුඤ්චිතුං, ලුඤ්චිත්වා.

लुञ्च (luñca) अपनयन (हटाने या उखाड़ने) के अर्थ में है। लुञ्चति (luñcati)। लुञ्चको (luñcako), लुञ्चितुं (luñcituṃ), लुञ्चित्वा (luñcitvā)।

අඤ්චු ගතිපූජනාසු. මග්ගං අඤ්චති. බුද්ධං අඤ්චති. උද්ධං අනුග්ගන්ත්වා තිරියං අඤ්චිතොති තිරච්ඡානො. කටුකඤ්චුකතා.

अञ्चु (añcu) गति और पूजन के अर्थ में है। मग्गं अञ्चति (मार्ग पर चलता है)। बुद्धं अञ्चति (बुद्ध की पूजा करता है)। जो ऊपर न जाकर तिरछा (क्षैतिज) चलता है, वह 'तिरच्छानो' (तिर्यक/पशु) है। कटुकञ्चुकता (कंजूसी)।

වඤ්චු චඤ්චු තඤ්චු ගතියං. වඤ්චති. චඤ්චති. තඤ්චති. මඤ්චති. සන්ති පාදා අවඤ්චනා. අවඤ්චනාති වඤ්චිතුං ගන්තුං අසමත්ථා.

वञ्चु (vañcu), चञ्चु (cañcu), तञ्चु (tañcu) गति के अर्थ में हैं। वञ्चति (vañcati), चञ्चति (cañcati), तञ्चति (tañcati), मञ्चति (mañcati)। 'सन्ति पादा अवञ्चना' (पैर हैं जो चलते नहीं)। अवञ्चना का अर्थ है चलने (गति करने) में असमर्थ।

ගුචු ගණෙචු ථෙය්‍යකරණෙ. ථෙනනං ථෙය්‍යං, චොරිකා. තස්ස ක්‍රියා ථෙය්‍යකරණං. ගොචති. ගණෙචති.

गुचु (gucu) और गणेचु (gaṇecu) स्तेयकरण (चोरी करने) के अर्थ में हैं। थेनन का अर्थ स्तेय (चोरी) है। उसकी क्रिया स्तेयकरण है। गोचति (gocati), गणेचति (gaṇecati)।

අච්ච පූජායං අච්චති. බ්‍රහ්මාසුරසුරච්චිතො.

अच्च (acca) पूजा के अर्थ में है। अच्चति (accati)। ब्रह्मासुरसुरच्चितो (ब्रह्मा, असुर और सुरों द्वारा पूजित)।

තච්ච හිංසායං. තච්චති.

तच्च (tacca) हिंसा के अर्थ में है। तच्चति (taccati)।

චච්ච ජච්ච පරිභාසනවජ්ජනෙසු. චච්චති. ජච්චති.

चच्च (cacca) और जच्च (jacca) परिभाषण (गाली देना/निंदा) और वर्जन (त्यागना) के अर्थ में हैं। चच्चति (caccati), जच्चति (jaccati)।

කුච සංපච්චනකොටිල්ලපටික්කමවිලෙඛනෙසු. කුචති, සඞ්කුචති. සඞ්කොචො.

कुच (kuca) सम्पाचन (पकना), कुटिलता, प्रतिक्रम (पीछे हटना) और विलेखन (खुरचना/लिखना) के अर्थ में है। कुचति (kucati), सङ्कुचति (saṅkucati)। सङ्कोचो (saṅkoco)।

තච සංවරණෙ. සංවරණං රක්ඛණං. තචති. තචො.

तच (taca) संवरण (ढंकना/रोकना) के अर्थ में है। संवरण का अर्थ रक्षण (रक्षा करना) है। तचति (tacati)। तचो (taco - त्वचा/छाल)।

දිච [Pg.31] ථුතියං. දිචති.

दिच (dica) थुति (स्तुति) के अर्थ में है। दिचति (dicati)।

කුච සඞ්කොචනෙ. කොචති, සඞ්කොචති. සඞ්කොචො.

कुच (kuca) संकोचन के अर्थ में है। कोचति (kocati), सङ्कुचति (saṅkucati)। सङ्कोचो (saṅkoco)।

බ්‍යාච බ්‍යාජිකරණෙ. බ්‍යාජිකරණං බ්‍යාජික්‍රියා. බ්‍යාචති.

व्याच (byāca) व्याजीकरण (छल/बहाना करने) के अर्थ में है। व्याजीकरण का अर्थ व्याजीक्रिया (छलपूर्ण कार्य) है। व्याचति (byācati)।

වච වියත්තියං වාචායං. වියත්තස්ස එසා වියත්ති, තිස්සං වියත්තියං වාචායං, වියත්තායං වාචායන්ති අධිප්පායො. වියත්තස්ස හි වදතො පුග්ගලස්ස වසෙන වාචා වියත්තා නාම වුච්චති. යථා පන කුච්ඡිසද්දතිරච්ඡානගතාදිසද්දො ‘‘අබ්‍යත්තසද්දො’’ති වුච්චති, න එවං වචනසඞ්ඛාතො සද්දො ‘‘අබ්‍යත්තසද්දො’’ති වුච්චති විඤ්ඤාතත්ථත්තා. ‘‘වත්ති, වචති, වචන්ති. වචසි’’ ඉච්චාදීනි සුද්ධකත්තුපදානි. ‘‘වාචෙති, වාචෙන්ති’’ ඉච්චාදීනි හෙතුකත්තුපදානි. ‘‘අත්ථාභිසමයා ධීරො, පණ්ඩිතොති පවුච්චති. වුච්චන්ති. සන්තො සප්පුරිසා ලොකෙ, දෙවධම්මාති වුච්චරෙ’’ ඉච්චාදීනි කම්මපදානි. ගරූ පන වකාරස්ස උකාරාදෙසවසෙන ‘‘උත්තං උච්චතෙ උච්චන්තෙ’’තිආදීනි ඉච්ඡන්ති, තානි සාසනෙ අප්පසිද්ධානි, සක්කටභාසානුලොමානි. සාසනස්මිඤ්හි රකාරාගමවිසයෙ නිපුබ්බස්සෙව වචස්ස වස්ස උකාරාදෙසො සිද්ධො ‘‘නිරුත්ති, නිරුත්තං, නෙරුත්ත’’න්ති. වචනං, වාචා, වචො, වචී, වුත්තං, පවුත්තං, වුච්චමානං, අධිවචනං, වත්තබ්බං, වචනීයං, ඉමානි නාමිකපදානි. වත්තුං, වත්තවෙ, වත්වා, වත්වාන, ඉමානි තුමන්තාදීනි ‘‘පරස්සභාසා’’ති සද්දසත්ථවිදූ වදන්ති.

वच (vaca) व्यक्त (स्पष्ट) वाणी के अर्थ में है। व्यक्त पुरुष की यह व्यक्ति (स्पष्टता) है, उस व्यक्ति-वाणी में, अर्थात् स्पष्ट वाणी में - यह अभिप्राय है। स्पष्ट बोलने वाले व्यक्ति के कारण वाणी 'व्यक्ता' कहलाती है। जैसे पेट की ध्वनि या पशुओं की ध्वनि को 'अव्यक्त शब्द' कहा जाता है, वैसे वचन रूप शब्द को 'अव्यक्त शब्द' नहीं कहा जाता क्योंकि उसका अर्थ ज्ञात होता है। 'वत्ति, वचति, वचन्ति, वचसि' आदि शुद्ध कर्तृवाच्य पद हैं। 'वाचेति, वाचन्ति' आदि हेतु-कर्तृवाच्य (प्रेरणार्थक) पद हैं। 'अत्थाभिसमया धीरो, पण्डितोति पवुच्चति', 'वुच्चन्ति', 'सन्तो सप्पुरिसा लोके, देवधम्माति वुच्चरे' आदि कर्मवाच्य पद हैं। आचार्यगण 'व' कार के स्थान पर 'उ' कार आदेश करके 'उत्तं, उच्चते, उच्चन्ते' आदि रूप चाहते हैं, वे शासन (पालि साहित्य) में प्रयोग में नहीं देखे जाते, वे संस्कृत भाषा के अनुकूल हैं। शासन में 'र' कार के आगम के विषय में 'नि' उपसर्ग के बाद ही 'वच' के 'व' को 'उ' आदेश सिद्ध है, जैसे 'निरुत्ति, निरुत्तं, नेरुत्तं'। वचनं, वाचा, वचो, वची, वुत्तं, पवुत्तं, वुच्चमानं, अधिवचनं, वत्तब्बं, वत्तनीयं - ये नामिक (संज्ञा/विशेषण) पद हैं। वत्तुं, वत्तवे, वत्वा, वत्त्वान - ये तुमन् आदि (कृदन्त) पद हैं, जिन्हें शब्द-शास्त्र के ज्ञाता 'परस्सभासा' कहते हैं।

තත්ථ වත්තීති වදති. ආඛ්‍යාතපදඤ්හෙතං. අත්ථසංවණ්ණකෙහිපි ‘‘වත්ති එතායාති වාචා’’ති නිබ්බචනමුදාහටං. සද්දසත්ථෙ ච තාදිසං ආඛ්‍යාතපදං දිට්ඨං. එත්ථ පනෙකෙ වදන්ති ‘‘වචති, වචන්තීතිආදීනි ක්‍රියාපදරූපානි බුද්ධවචනෙ අට්ඨකථාටීකාසු සත්ථෙසු ච අනාගතත්තා ඡඩ්ඩෙතබ්බානී’’ති. තන්න, යස්මා සාසනෙ ‘‘අවච, අවචිංසූ’’ති සුද්ධකත්තුපදානි ච ‘‘වාචෙති, වාචෙන්තී’’තිආදීනි හෙතුකත්තුපදානි ච දිස්සන්ති, තස්මා [Pg.32] බුද්ධවචනාදීසු අනාගතානිපි ‘‘වචති, වචන්තී’’තිආදීනි රූපානි ගහෙතබ්බානි. වචෙය්‍ය, වුච්චතු, වුච්චෙය්‍ය. සෙසං සබ්බං සබ්බත්ථ විත්ථාරතො ගහෙතබ්බං.

वहाँ 'वत्ति' का अर्थ 'वदति' (बोलता है) है। यह एक आख्यात (क्रिया) पद है। अर्थ-वर्णन करने वालों (टीकाकारों) ने भी "वत्ति एतायाति वाचा" (जिसके द्वारा बोला जाता है वह वाणी है) यह निरुक्ति दी है। शब्द-शास्त्र में भी वैसा आख्यात पद देखा गया है। यहाँ कुछ लोग कहते हैं कि "वचति, वचन्ति आदि क्रियापद रूप बुद्धवचन, अट्ठकथा, टीका और शास्त्रों में न आने के कारण त्याग देने चाहिए"। यह सही नहीं है, क्योंकि शासन में 'अवच, अवचिंसु' जैसे शुद्ध कर्तृवाच्य पद और 'वाचेति, वाचन्ति' आदि हेतु-कर्तृवाच्य पद देखे जाते हैं, इसलिए बुद्धवचन आदि में न आने पर भी 'वचति, वचन्ति' आदि रूपों को ग्रहण करना चाहिए। वचेय्य, वुच्चतु, वुच्चेय्य। शेष सब कुछ सर्वत्र विस्तार से ग्रहण करना चाहिए।

පරොක්ඛාරූපානි වදාම – වච, වචු. වචෙ, වචිත්ථ. වචං, වචිම්හ. වචිත්ථ, වචිරෙ. වචිත්ථො, වචිව්හො. වචිං, වචිම්හෙ.

परोक्षा (Parokkhā) रूप कहते हैं - वच, वचु। वचे, वचित्थ। वचं, वचिम्ह। वचित्थ, वचिरे। वचित्थो, वचिव्हो। वचिं, वचिम्हे।

හිය්‍යත්තනීරූපානි වදාම – අවචා, අවචූ. අවචො, අවචුත්ථ. අවොචං, අවචුම්හ. අවචුත්ථ, අවචුත්ථුං. අවචසෙ, අවචුව්හං. අවචිං, අවචම්හසෙ.

हिय्यत्तनी (Hiyyattanī) रूप कहते हैं - अवचा, अवचू। अवचो, अवचुत्थ। अवोचं, अवचुम्ह। अवचुत्थ, अवचुत्थुं। अवचसे, अवचुव्हं। अवचिं, अवचम्हसे।

අජ්ජතනීරූපානි වදාම – අවචි, අවොචුං, අවචිංසු. අවොචො, අවොචුත්ථ. අවොචිං, අවොචුම්හ. අවොචා, අවොචු. අවචසෙ, අවොචිවං. අවොචං, අවොචිම්හෙ.

अज्जतनी (Ajjatanī) रूप कहते हैं - अवचि, अवोचुं, अवचिंसु। अवोचो, अवोचुत्थ। अवोचिं, अवोचुम्ह। अवोचा, अवोचु। अवचसे, अवोचिवं। अवोचं, अवोचिम्हे।

භවිස්සන්තීරූපානි වදාම – වක්ඛති, වක්ඛන්ති. වක්ඛසි, වක්ඛථ. වක්ඛාමි, වක්ඛාම. වක්ඛතෙ, වක්ඛන්තෙ. වක්ඛසෙ, වක්ඛව්හෙ. වක්ඛස්සං වක්ඛම්හෙ.

भविस्सती (Bhavissantī) रूप कहते हैं - वक्खति, वक्खन्ति। वक्खसि, वक्खथ। वक्खामि, वक्खाम। वक्खते, वक्खन्ते। वक्खसे, वक्खव्हे। वक्खस्सं, वक्खम्हे।

ඉමෙසං පන පදානං ‘‘කථෙස්සති, කථෙස්සන්තී’’තිආදිනා අත්ථො වත්තබ්බො. වක්ඛ රොසෙති ධාතුස්ස ච ‘‘වක්ඛති, වක්ඛන්ති. වක්ඛසී’’තිආදීනි වත්වා අවසානෙ උත්තමපුරිසෙකවචනට්ඨානෙ ‘‘වක්ඛෙමී’’ති වත්තබ්බං. අත්ථො පනිමෙසං ‘‘රොසති, රොසන්තී’’තිආදිනා වත්තබ්බො. අයං වචවක්ඛධාතූනං භවිස්සන්තීවත්තමානාවසෙන රූපසංසන්දනානයො. අපරානිපි වචධාතුස්ස භවිස්සන්තී සහිතානි රූපානි භවන්ති – වක්ඛිස්සති, වක්ඛිස්සන්ති. වක්ඛිස්සසි, වක්ඛිස්සථ. වක්ඛිස්සාමි, වක්ඛිස්සාම. වක්ඛිස්සතෙ, වක්ඛිස්සන්තෙ. වක්ඛිස්සසෙ, වක්ඛිස්සව්හෙ. වක්ඛිස්සං, වක්ඛිස්සාම්හෙ.

इन पदों का अर्थ 'कथेस्सति, कथेस्सन्ति' (कहेगा) आदि के रूप में कहना चाहिए। 'वक्ख' (रोसेति - क्रोधित करना) धातु के लिए 'वक्खति, वक्खन्ति, वक्खसि' आदि कहकर अन्त में उत्तम पुरुष एकवचन के स्थान पर 'वक्खेमि' कहना चाहिए। इनका अर्थ 'रोसति, रोसन्ति' आदि के रूप में कहना चाहिए। यह 'वच' और 'वक्ख' धातुओं के भविष्यत् और वर्तमान काल के अनुसार रूपों की तुलना की विधि है। 'वच' धातु के भविष्यत् काल के अन्य रूप भी होते हैं - वक्खिस्सति, वक्खिस्सन्ति। वक्खिस्ससि, वक्खिस्सथ। वक्खिस्सामि, वक्खिस्साम। वक्खिस्सते, वक्खिस्सन्ते। वक्खिस्ससे, वक्खिस्सव्हे। वक्खिस्सं, वक्खिस्साम्हे।

අත්‍රායං පාළි –

यहाँ यह पालि है -

‘‘අභීතකප්පෙ චරිතං, ඨපයිත්වා භවාභවෙ;

ඉමම්හි කප්පෙ චරිතං, පවක්ඛිස්සං සුණොහි මෙ’’ති.

"अतीत कल्पों और विभिन्न भवों के चरित को छोड़कर; इस कल्प के चरित को मैं कहूँगा, उसे मुझसे सुनें।"

ගද්‍රතපඤ්හෙපි [Pg.33] ‘‘රාජා තුම්හෙහි සද්ධිං පටිසන්ථාරං කත්වා ගහපති පතිරූපං ආසනං ඤත්වා නිසීදථාති වක්ඛිස්සතී’’ති එවමාදිඅට්ඨකථාපාඨො දිස්සති, තස්මායෙව එදිසී පදමාලා රචිතා. වක්ඛ රොසෙති ධාතුස්සපි භවිස්සන්තීසහිතානි රූපානි ‘‘වක්ඛිස්සති, වක්ඛිස්සන්තී’’තිආදීනි භවන්ති. අත්ථො පනිමෙසං ‘‘රොසිස්සති, රොසිස්සන්තී’’තිආදිනා වත්තබ්බො. අයං වචවක්ඛධාතූනං භවිස්සන්තීවසෙනෙව රූපසංසන්දනානයො.

'गद्रभ-प्रश्न' (गद्रत-पञ्ह) में भी "राजा तुम्हारे साथ प्रतिसंथार (कुशल-क्षेम) करके, हे गृहपति! उपयुक्त आसन जानकर बैठो, ऐसा कहेगा (वक्खिस्सति)" - इस प्रकार का अट्ठकथा-पाठ देखा जाता है, इसलिए इस प्रकार की पदमाला रची गई है। 'वक्ख' (रोष/क्रोध करना) धातु के भी भविष्यत् काल के रूप 'वक्खिस्सति', 'वक्खिस्सन्ति' आदि होते हैं। इनका अर्थ 'रोसिस्सति', 'रोसिस्सन्ति' आदि के रूप में कहना चाहिए। यह 'वच' और 'वक्ख' धातुओं का भविष्यत् काल के अनुसार ही रूपों की तुलना का तरीका है।

අවචිස්සා, වචිස්සා, අවචිස්සංසු, වචිස්සංසු. සෙසං සබ්බං නෙය්‍යං. ඉධ පන වුත්තසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරං වත්තබ්බම්පි අවත්වා උපරියෙව කථෙස්සාම ඉතො අතිවිය වත්තබ්බට්ඨානත්තා.

अवचिस्सा, वचिस्सा, अवचिस्संु, वचिस्संु। शेष सब (रूप) जानने योग्य हैं। यहाँ 'वुत्त' शब्द के अर्थ का उद्धरण (व्याख्या), जो कि कहना चाहिए, उसे न कहकर आगे ही कहेंगे, क्योंकि वहाँ इसका वर्णन करना अधिक उचित है।

චු චවනෙ. චවති. කාරිතෙ ‘‘චාවෙතී’’ති රූපං. දෙවකායා චුතො. චුතං පදුමං. චවිතුං, චවිත්වා.

'चु' च्युत होने (गिरने/मरने) के अर्थ में। चवति (च्युत होता है)। कारित (प्रेरणार्थक) में 'चावेति' रूप बनता है। देव-निकाय से च्युत (देवकाया चुतो)। गिरा हुआ कमल (चुतं पदुमं)। चवितुं (च्युत होने के लिए), चवित्वा (च्युत होकर)।

ලොච දස්සනෙ. ලොචති. ලොචනං.

'लोच' देखने के अर्थ में। लोचति। लोचन (नेत्र)।

සෙච සෙචනෙ. සෙචති.

'सेच' सींचने के अर्थ में। सेचति।

සච වියත්තියං වාචායං. සචති.

'सच' स्पष्ट वाणी के अर्थ में। सचति।

කච බන්ධනෙ. කචති.

'कच' बाँधने के अर्थ में। कचति।

මච මුචි කක්කනෙ. කක්කනං සරීරෙ උබ්බට්ටනං. මචති. මුඤ්චති. මචි ධාරණුච්ඡායපූජනෙසු. ධාරණං උච්ඡායො පූජනන්ති තයො අත්ථා. තත්ථ උච්ඡායො මලහරණං. මඤ්චති. මඤ්චො, මඤ්චනං. මඤ්චති පුග්ගලං ධාරෙතීති මඤ්චො.

'मच' और 'मुचि' कक्कन (उबटन/मालिश) के अर्थ में। कक्कन का अर्थ शरीर पर उबटन लगाना है। मचति। मुञ्चति। 'मचि' धारण करने, ऊँचा उठाने और पूजा करने के अर्थ में। धारण, उच्छाय (ऊँचा उठाना) और पूजन - ये तीन अर्थ हैं। वहाँ 'उच्छाय' का अर्थ मैल हटाना (भी) है। मञ्चति। मञ्च (पलंग), मञ्चन। 'मञ्चति पुग्गलं धारेतीति मञ्चो' - जो व्यक्ति को धारण करता है, वह मञ्च (पलंग) है।

පච බ්‍යත්තිකරණෙ. පචති. පාකො, පරිපාකො, විපාකො, පක්කං ඵලං.

'पच' स्पष्ट करने (पकाने) के अर्थ में। पचति। पाक, परिपाक, विपाक, पका हुआ फल (पक्कं फलं)।

ථුච පසාදෙ. ථොචති.

'थुच' प्रसन्नता (प्रसाद) के अर्थ में। थोचति।

වච වචි දිත්තියං. වචති. වඤ්චති.

'वच' और 'वचि' दीप्ति (चमक) के अर्थ में। वचति। वञ्चति।

රුච [Pg.34] දිත්තියං රොචනෙ ච. දිත්ති සොභා. රොචනං රුචි. රොචති. වෙරොචනො. සමණස්ස රොචතෙ සච්චං. තස්ස තෙ සග්ගකාමස්ස, එකත්තමුපරොචිතං. අයඤ්ච දිවාදිගණෙ රුචිඅත්ථං ගහෙත්වා ‘‘රුච්චතී’’ති රූපං ජනෙති. තෙන ‘‘ගමනං මය්හ රුච්චතී’’ති පාළි දිස්සති. චුරාදිගණෙ පන රුචිඅත්ථං ගහෙත්වා ‘‘රොචෙති රොචයතී’’ති රූපානි ජනෙති. තෙන ‘‘කිං නු ජාතිං න රොචෙසී’’තිආදිකා පාළියො දිස්සන්ති. තෙගණිකොයං ධාතු.

'रुच' दीप्ति (चमक) और रोचन (पसंद करने) के अर्थ में। दीप्ति का अर्थ शोभा है। रोचन का अर्थ रुचि है। रोचति। वेरोचनो। 'समणस्स रोचते सच्चं' (श्रमण को सत्य रुचता है)। 'तस्स ते सग्गकामस्स, एकत्तमुपरोचितं'। और यह दिवादि गण में रुचि के अर्थ को लेकर 'रुच्चति' रूप उत्पन्न करता है। उससे 'गमनं मय्ह रुच्चति' (मुझे जाना रुचता है) - यह पालि देखी जाती है। चुरादि गण में रुचि के अर्थ को लेकर 'रोचेति', 'रोचयति' रूप उत्पन्न करता है। उससे 'किं नु जातिं न रोचेसि' आदि पालि देखी जाती हैं। यह धातु तीन गणों (ति-गण) वाली है।

පච සංපාකෙ. පචති, පචන්ති. සද්දසත්ථවිදූ පන ‘‘අත්තනොභාසා’’ති වදන්ති.

'पच' सम्यक् पाक (पकाने) के अर्थ में। पचति, पचन्ति। शब्दशास्त्र के विद्वान् इसे 'अत्तनोभासा' (आत्मनेपद के समान) कहते हैं।

අඤ්ච බ්‍යයගතියං. බ්‍යයගති විනාසගති. අඤ්චති.

'अञ्च' व्यय-गति (विनाश की ओर जाने) के अर्थ में। व्यय-गति का अर्थ विनाश-गति है। अञ्चति।

යාච යාචනායං. බ්‍රාහ්මණො නාගං මණිං යාචති. නාගො මණිං යාචිතො බ්‍රාහ්මණෙන. තෙ තං අස්සෙ අයාචිසුං. සො තං රථමයාචථ. දෙවදත්තං ආයාචති. එවං සුද්ධකත්තරි රූපානි භවන්ති. බ්‍රාහ්මණො බ්‍රාහ්මණෙන නාගං මණිං යාචෙති, යාචයති, යාචාපෙති, යාචාපයති. එවං හෙතුකත්තරි. රාජා බ්‍රාහ්මණෙන ධනං යාචියති, යාචයියති, යාචාපියති, යාචාපයියති. එවං කම්මනි. යාචං, යාචන්තො, යාචන්තී, යාචන්තං කුලං. යාචමානො, යාචමානා, යාචමානං කුලං. යාචකො, යාචනා, යාචිතබ්බං, යාචිතුං, යාචිත්වාන, යාචිතුන, යාචිය, යාචියාන. එවං නාමිකපදානි තුමන්තාදීනි ච භවන්ති.

'याच' याचना (माँगने) के अर्थ में। ब्राह्मण नाग से मणि माँगता है (ब्राह्मणो नागं मणिं याचति)। ब्राह्मण द्वारा नाग से मणि माँगी गई (नागो मणिं याचितो ब्राह्मणेन)। उन्होंने उन घोड़ों की याचना की (ते तं अस्से अयाचिसुं)। उसने उस रथ की याचना की (सो तं रथमयाचथ)। देवदत्त से याचना करता है (देवदत्तं आयाचति)। इस प्रकार कर्तृवाच्य में रूप होते हैं। ब्राह्मण ब्राह्मण के द्वारा नाग से मणि मँगवाता है - याचेति, याचयति, याचापेति, याचापयति। इस प्रकार प्रेरणार्थक (हेतुमत्) में। राजा के द्वारा ब्राह्मण से धन मँगवाया जाता है - याचियति, याचयियति, याचापियति, याचापयियति। इस प्रकार कर्मवाच्य में। याचं, याचन्तो, याचन्ती, याचन्तं कुलं (याचना करता हुआ कुल)। याचमानो, याचमाना, याचमानं कुलं। याचको, याचना, याचितब्बं, याचितुं, याचित्वान, याचितुन, याचिय, याचियान। इस प्रकार नामिक पद और 'तुमुन्' आदि प्रत्ययान्त शब्द होते हैं।

පච පාකෙ. ඔදනං පචති. ‘‘උභයතොභාසා’’ති සද්දසත්ථවිදූ වදන්ති. යථා පන සාසනෙ ‘‘පණ්ඩිතොති පවුච්චතී’’ති [Pg.35] වචධාතුස්ස කම්මනි රූපං පසිද්ධං, න තථා පචධාතුස්ස. එවං සන්තෙපි ගරූ ‘‘තයා පච්චතෙ ඔදනො’’ති තස්ස කම්මනි රූපං වදන්ති. සාසනෙ පන අවිසෙසතො ‘‘පච්චතෙ’’ති වා ‘‘පච්චතී’’ති වා වුත්තස්සපි පදස්ස අකම්මකොයෙව දිවාදිගණිකො පයොගො ඉච්ඡිතබ්බො ‘‘දෙවදත්තො නිරයෙ පච්චති. යාව පාපං න පච්චතී’’තිආදිදස්සනතො. කෙචෙත්ථ වදෙය්‍යුං ‘‘සයමෙව පීයතෙ පානීයන්තිආදි විය භූවාදිගණපක්ඛිකො කම්මකත්තුප්පයොගො එස, තස්මා ‘සයමෙවා’ති පදං අජ්ඣාහරිත්වා ‘සයමෙව දෙවදත්තො පච්චතී’තිආදිනා අත්ථො වත්තබ්බො’’ති තන්න, ‘‘සයමෙව පීයතෙ පානීය’’න්ති එත්ථ හි පානීයං මනුස්සා පිවන්ති, න පානීයං පානීයං පිවති. මනුස්සෙහෙව තං පීයතෙ, න සයං. එවං පරස්ස පානක්‍රියං පටිච්ච කම්මභූතම්පි තං සුකරපානක්‍රියාවසෙන සුකරත්තා අත්තනාව සිජ්ඣන්තං විය හොතීති ‘‘සයමෙව පීයතෙ පානීය’’න්ති රූළ්හියා පයොගො කතො.

'पच' पाक (पकाने) के अर्थ में। भात पकाता है (ओदनं पचति)। शब्दशास्त्र के विद्वान् इसे 'उभयतोभासा' (दोनों पदों वाला) कहते हैं। जैसे शासन (बुद्धवचन) में 'वच' धातु का कर्मवाच्य में 'पण्डितोति पवुच्चति' (पण्डित कहा जाता है) रूप प्रसिद्ध है, वैसे 'पच' धातु का नहीं है। ऐसा होने पर भी गुरुजन 'तया पच्चते ओदनो' (तुम्हारे द्वारा भात पकाया जाता है) - ऐसा इसका कर्मवाच्य रूप कहते हैं। शासन में तो सामान्य रूप से 'पच्चते' या 'पच्चति' कहे गए पद का भी दिवादि गण के प्रयोग के रूप में ही कर्मवाच्य अर्थ इष्ट है, जैसे 'देवदत्तो निरये पच्चति' (देवदत्त नरक में पकता है), 'याव पापं न पच्चति' (जब तक पाप नहीं पकता) आदि देखने से। यहाँ कुछ लोग कह सकते हैं कि "जैसे 'स्वयं ही पानी पिया जाता है' (सयमेव पीयते पानीयं) आदि के समान यह भूवादि गण के पक्ष का 'कर्मकर्तृ' प्रयोग है, इसलिए 'स्वयं ही' (सयमेव) पद का अध्याहार करके 'स्वयं ही देवदत्त पकता है' आदि अर्थ कहना चाहिए" - तो यह सही नहीं है। क्योंकि 'स्वयं ही पानी पिया जाता है' यहाँ पानी को मनुष्य पीते हैं, पानी पानी को नहीं पीता। मनुष्यों द्वारा ही वह पिया जाता है, स्वयं नहीं। इस प्रकार दूसरे की पान-क्रिया की अपेक्षा से कर्मभूत होने पर भी, सुगमता से पीने की क्रिया के कारण, वह स्वयं ही सिद्ध होता हुआ सा प्रतीत होता है, इसलिए 'स्वयं ही पानी पिया जाता है' ऐसा रूढ़िगत प्रयोग किया गया है।

‘‘සයමෙව කටො කරියතෙ’’ති එත්ථාපි කටං මනුස්සා කරොන්ති, න කටං කටො කරොති. මනුස්සෙහෙව කටො කරියතෙ, න සයං. එවං පරස්ස කරණක්‍රියං පටිච්ච කම්මභූතොපි සො සුකරණ ක්‍රියාවසෙන සුකරත්තා අත්තනාව සිජ්ඣන්තො විය හොතීති ‘‘සයමෙව කටො කරියතෙ’’ති රූළ්හියා පයොගො කතො.

"स्वयं ही चटाई बनाई जाती है" (सयमेव कटो करियते) - यहाँ भी चटाई को मनुष्य बनाते हैं, चटाई चटाई को नहीं बनाती। मनुष्यों द्वारा ही चटाई बनाई जाती है, स्वयं नहीं। इस प्रकार दूसरे की करण-क्रिया (बनाने की क्रिया) की अपेक्षा से कर्मभूत होने पर भी, सुगमता से बनाने की क्रिया के कारण, वह स्वयं ही सिद्ध होता हुआ सा प्रतीत होता है, इसलिए "स्वयं ही चटाई बनाई जाती है" ऐसा रूढ़िगत प्रयोग किया गया है।

එත්ථ යථා සයංසද්දො පානීයං පානීයෙනෙව පීයතෙ, න අම්හෙහි. කටො කටෙනෙව කරියතෙ, න අම්හෙහීති සකම්මකවිසයත්තා පයොගානං අඤ්ඤස්ස ක්‍රියාපටිසෙධනසඞ්ඛාතං අත්ථවිසෙසං වදති, න තථා ‘‘දෙවදත්තො නිරයෙ පච්චති, කම්මං පච්චතී’’තිආදීසු තුම්හෙහි අජ්ඣාහරිතො සයංසද්දො අත්ථවිසෙසං වදති අකම්මකවිසයත්තා එතෙසං පයොගානං. එවං [Pg.36] ‘‘දෙවදත්තො’’තිආදිකස්ස පච්චත්තවචනස්ස අකම්මකකත්තුවාචකත්තා කම්මරහිතසුද්ධකත්තුවාචකත්තා ච ‘‘පච්චතී’’ති ඉදං දිවාදිගණිකරූපන්ති දට්ඨබ්බං. පචධාතු සද්දසත්ථෙ දිවාදිගණ වුත්තො නත්ථීති චෙ? නත්ථි වා අත්ථි වා, කිමෙත්ථ සද්දසත්ථං කරිස්සති, පාළි එව පමාණං, තස්මා මයං ලොකවොහාරකුසලස්ස භගවතො පාළිනයඤ්ඤෙව ගහෙත්වා ඉමං පචධාතුං දිවාදිගණෙපි පක්ඛිපිස්සාම. තථා හි ධම්මපාලාචරිය අනුරුද්ධාචරියාදීහි අභිසඞ්ඛතා දිවාදිගණිකප්පයොගා දිස්සන්ති –-

यहाँ जैसे 'स्वयं' शब्द (का प्रयोग) 'पानी पानी के द्वारा ही पिया जाता है, हमारे द्वारा नहीं', 'चटाई चटाई के द्वारा ही बनाई जाती है, हमारे द्वारा नहीं' - इस प्रकार अकर्मक विषय होने के कारण प्रयोगों में अन्य की क्रिया के प्रतिषेध रूप अर्थ-विशेष को कहता है, वैसे 'देवदत्त नरक में पकता है, कर्म पकता है' इत्यादि में तुम्हारे द्वारा अध्याहार किया गया 'स्वयं' शब्द अर्थ-विशेष को नहीं कहता है, क्योंकि इन प्रयोगों का विषय अकर्मक है। इस प्रकार 'देवदत्त' इत्यादि प्रथमा विभक्ति के कर्तावाचक होने से और कर्म-रहित शुद्ध कर्तावाचक होने से 'पच्चति' यह दिवादिगण का रूप है, ऐसा समझना चाहिए। यदि कहें कि शब्दशास्त्र (व्याकरण) में 'पच' धातु दिवादिगण में नहीं कही गई है? तो (उत्तर है कि) हो या न हो, यहाँ शब्दशास्त्र क्या करेगा? पालि ही प्रमाण है। इसलिए हम लोक-व्यवहार में कुशल भगवान् की पालि-नय को ही ग्रहण कर इस 'पच' धातु को दिवादिगण में भी डालेंगे। क्योंकि आचार्य धर्मपाल और आचार्य अनुरुद्ध आदि द्वारा रचित दिवादिगण के प्रयोग देखे जाते हैं -

ඤාණයුත්තවරං තත්ථ, දත්වා සන්ධිං තිහෙතුකං;

පච්ඡා පච්චති පාකානං, පවත්තෙ අට්ඨකෙ දුවෙ.

वहाँ ज्ञानयुक्त श्रेष्ठ (चित्त) में त्रिहेतुक प्रतिसन्धि देकर, बाद में प्रवृत्तिकाल में दो अष्टकों (विपाक) के लिए पकता (विपाक देता) है।

අසඞ්ඛාරං සසඞ්ඛාර-විපාකානි ච පච්චති

असंस्कारिक और ससंस्कारिक विपाकों के रूप में पकता है।

ඉච්චෙවමාදයො. එත්ථ පන තෙසං ඉදමෙව පාළියා න සමෙති. යෙ චුරාදිගණම්හි සකම්මකභාවෙන භූවාදිගණෙ ච අකම්මකභාවෙන පවත්තස්ස භූධාතුස්සෙව භූවාදිගණෙ පවත්තස්ස සකමකස්සපි සතො දිවාදිගණං පත්වා අකම්මකභූතස්ස පචධාතුස්ස සකම්මකත්තමිච්ඡන්ති. එතඤ්හි සාට්ඨකථෙ තෙපිටකෙ බුද්ධවචනෙ කුතො ලබ්භා, තස්මා භගවතො පාවචනෙ සොතූනං සංසයසමුග්ඝාටත්ථං එත්ථ ඉමං නීතිං පට්ඨපෙම –

इत्यादि। यहाँ उनका यह (कथन) पालि से मेल नहीं खाता। जो चुरादिगण में सकर्मक होने से और भ्वादिगण में अकर्मक होने से प्रवृत्त 'भू' धातु के समान ही, भ्वादिगण में प्रवृत्त सकर्मक होते हुए भी दिवादिगण में पहुँचकर अकर्मक हुए 'पच' धातु की सकर्मकता चाहते हैं। यह अट्ठकथा सहित त्रिपिटक बुद्धवचन में कहाँ प्राप्त होता है? इसलिए भगवान् के प्रवचन में श्रोताओं के संशय को दूर करने के लिए यहाँ इस नीति (नियम) को स्थापित करते हैं -

විනාපි උපසග්ගෙන, ගණනානත්තයොගතො;

සකම්මාකම්මකා හොන්ති, ධාතූ පචභිදාදයො.

उपसर्ग के बिना भी, गणों की भिन्नता के योग से, 'पच' और 'भिद' आदि धातुएँ सकर्मक और अकर्मक होती हैं।

පුරිසො ඔදනං පචති. ස භූතපචනිං පචි. ඔදනො පච්චති. කම්මං පච්චති. වීහිසීසං පච්චති. රුක්ඛඵලානි පච්චන්ති. නාගො පාකාරං භින්දති. තළාකපාළි භිජ්ජති. භිජ්ජනධම්මං භිජ්ජති. එත්ථ ච සයංසද්දං අජ්ඣාහරිත්වා ‘‘සයමෙව ඔදනො පච්චතී’’තිආදිනා වුත්තෙපි ‘‘පුරිසො සයමෙව පාණං හනති. භගවා සයමෙව [Pg.37] ඤෙය්‍යධම්මං අබුජ්ඣී’’ති පයොගෙසු පරස්ස ආණත්තිසම්භූතහනනක්‍රියාපටිසෙධමිව පරොපදෙසසම්භූතබුජ්ඣනක්‍රියාපටිසෙධනමිව ච අඤ්ඤස්ස ක්‍රියාපටිසෙධනවසෙන වුත්තත්තා යො සයංසද්දවසෙන කම්මකත්තුභාවපරිකප්පො, තං න පමාණං. සයංසද්දො හි සුද්ධකත්තුඅත්ථෙපි දිස්සති, න කෙවලං ‘‘සයමෙව පීයතෙ පානීය’’න්තිආදීසු කම්මත්ථෙයෙව, තස්මා සාසනානුරූපෙන අත්ථො ගහෙතබ්බො නයඤ්ඤූහි.

पुरुष भात पकाता है। उसने 'भूत-पचनी' (अग्नि) में पकाया। भात पकता है। कर्म पकता है। धान की बाली पकती है। वृक्ष के फल पकते हैं। नाग (हाथी) दीवार तोड़ता है। तालाब की पाल टूटती है। टूटने वाला स्वभाव टूटता है। और यहाँ 'स्वयं' शब्द का अध्याहार करके 'स्वयं ही भात पकता है' इत्यादि कहने पर भी, जैसे 'पुरुष स्वयं ही प्राणों का हनन करता है', 'भगवान् स्वयं ही ज्ञेय धर्म को जान गए' - इन प्रयोगों में दूसरे की आज्ञा से होने वाली हनन-क्रिया के प्रतिषेध के समान और दूसरे के उपदेश से होने वाली बोधन-क्रिया के प्रतिषेध के समान, अन्य की क्रिया के प्रतिषेध के वश से कहे जाने के कारण, जो 'स्वयं' शब्द के वश से कर्मा-कर्ता भाव की कल्पना है, वह प्रमाण नहीं है। क्योंकि 'स्वयं' शब्द सकर्मक अर्थ में भी देखा जाता है, न केवल 'स्वयं ही पानी पिया जाता है' इत्यादि कर्म अर्थ में ही। इसलिए नय के ज्ञाताओं को शासन के अनुरूप अर्थ ग्रहण करना चाहिए।

විනාපි උපසග්ගෙන, විනාපි ච ගණන්තරං;

සකම්මාකම්මකා හොන්ති, අත්ථතො දිවුආදයො.

उपसर्ग के बिना भी और गण-परिवर्तन के बिना भी, 'दिवु' आदि धातुएँ अर्थ के अनुसार सकर्मक और अकर्मक होती हैं।

කාමගුණෙහි දිබ්බති. පච්චාමිත්තෙ දිබ්බති. අඤ්ඤානිපි යොජෙතබ්බානි.

कामगुणों के साथ खेलता है। शत्रुओं को जीतता है। अन्य भी जोड़ने चाहिए।

ගණන්තරඤ්චොපසග්ගං, විනාපි අත්ථනානතං;

පයොගතො සකම්මා ච, අකම්මා ච ගමාදයො.

गण-परिवर्तन और उपसर्ग के बिना भी, प्रयोग के अनुसार 'गमु' आदि धातुएँ सकर्मक और अकर्मक होती हैं।

පුරිසො මග්ගං ගච්ඡති. ගම්භීරෙසුපි අත්ථෙසු ඤාණං ගච්ඡති. ධම්මං චරති. තත්ථ තත්ථ චරති.

पुरुष मार्ग पर जाता है। गंभीर अर्थों में भी ज्ञान जाता है। धर्म का आचरण करता है। वहाँ-वहाँ विचरण करता है।

ගණන්තරඤ්චොපසග්ගං, පයොගඤ්චත්ථනානතං;

විනාපි තිවිධා හොන්ති, දිසාදී රූපභෙදතො.

गण-परिवर्तन, उपसर्ग, प्रयोग और अर्थ की भिन्नता के बिना भी, 'दिस्' आदि धातुएँ रूप-भेद से तीन प्रकार की होती हैं।

පාසාදං පස්සති, පාසාදං දක්ඛති පාසාදො දිස්සති. අඤ්ඤානිපි යොජෙතබ්බානි.

प्रासाद को देखता है, प्रासाद को देखेगा, प्रासाद दिखाई देता है। अन्य भी जोड़ने चाहिए।

සභාවතො සකම්මා තු, රුදධාතාදයො මතා;

සභාවතො අකම්මා ච, නන්දධාතාදයො මතා.

स्वभाव से 'रुद' आदि धातुएँ सकर्मक मानी गई हैं; और स्वभाव से 'नन्द' आदि धातुएँ अकर्मक मानी गई हैं।

මතං වා අම්ම රොදන්ති, ඉධ නන්දති පෙච්ච නන්දති.

मृत (व्यक्ति) के लिए अथवा हे माता! रोते हैं। यहाँ नन्दित होता है, परलोक में नन्दित होता है।

උපසග්ගවසෙනෙකෙ, සකම්මාපි අකම්මකා;

සම්භවන්ති තථෙකච්චෙ, අකම්මාපි සකම්මකා.

उपसर्ग के कारण कुछ सकर्मक धातुएँ भी अकर्मक हो जाती हैं, वैसे ही कुछ अकर्मक भी सकर्मक हो जाती हैं।

එකච්චෙ [Pg.38] තුපසග්ගෙහි, සකම්මා ච සකම්මකා;

අකම්මකා අකම්මා ච, එසත්ථොපෙත්ථ දීපිතො;

कुछ (धातुएँ) उपसर्गों के साथ सकर्मक ही रहती हैं और (कुछ) सकर्मक ही; अकर्मक अकर्मक ही रहती हैं - यह अर्थ भी यहाँ दिखाया गया है।

පුරිසො ගාමා නිග්ගච්ඡති, ධනං අධිගච්ඡති, පුරිසො පාණං අභිභවති, හිමවතා පභවන්ති මහානදියො. අඤ්ඤානිපි පයොගානි යොජෙතබ්බානි.

पुरुष गाँव से निकलता है। धन प्राप्त करता है। पुरुष प्राणी को अभिभूत करता है। हिमालय से बड़ी नदियाँ निकलती हैं। अन्य प्रयोग भी जोड़ने चाहिए।

තත්ථ යදි සාසනෙ පචධාතුස්ස කම්මනි රූපං සියා, ‘‘පුරිසෙන කම්මං කරියතී’’ති පයොගො විය ‘‘පුරිසෙන ඔදනො පචියතී’’ති පයොගො ඉච්ඡිතබ්බො. යෙ පන ගරූ ‘‘තයා පච්චතෙ ඔදනො’’තිආදීනි ඉච්ඡන්ති, තෙ සද්දසත්ථනයං නිස්සාය වදන්ති මඤ්ඤෙ. එවං සන්තෙපි උපපරික්ඛිත්වා යුත්තානි චෙ, ගහෙතබ්බානි. කාරිතෙ ‘‘පුරිසො පුරිසෙන පුරිසං වා ඔදනං පාචෙති, පාචයති, පාචාපෙති, පාචාපයති. පුරිසෙන පුරිසො ඔදනං පාචියති, පාචයියති, පාචාපියති, පාචාපයියතී’’ති රූපානි භවන්ති. ‘‘යථා දණ්ඩෙන ගොපාලො, ගාවං පාචෙති ගොචර’’න්තිආදීසු අඤ්ඤොපි අත්ථො දට්ඨබ්බො.

वहाँ यदि शासन (बुद्धवचन) में 'पच' धातु का कर्म में रूप हो, तो 'पुरुष के द्वारा कर्म किया जाता है' इस प्रयोग की तरह 'पुरुष के द्वारा भात पकाया जाता है' यह प्रयोग इष्ट होना चाहिए। जो गुरुजन 'तुम्हारे द्वारा भात पकाया जाता है' (तया पच्चते ओदनो) इत्यादि चाहते हैं, वे सम्भवतः शब्दशास्त्र (व्याकरण) के नय का सहारा लेकर कहते हैं। ऐसा होने पर भी यदि परीक्षा करने पर वे युक्त (उचित) हों, तो ग्रहण करने चाहिए। प्रेरणार्थक (णिच्) होने पर 'पुरुष पुरुष के द्वारा या पुरुष को भात पकवाता है' (पाचेति, पाचयाति, पाचापेति, पाचापयाति)। 'पुरुष के द्वारा पुरुष से भात पकवाया जाता है' (पाचियति, पाचायियति, पाचापियति, पाचापयाति) - ये रूप होते हैं। 'जैसे चरवाहा डंडे से गाय को चरागाह की ओर ले जाता है' इत्यादि में अन्य अर्थ भी देखना चाहिए।

පචං, පචන්තො, පචන්තී, පචමානො, පචමානා. පාතබ්බං, පචිතං, පචිතබ්බං, පචනීයං, පචිතුං, පචිත්වා. එත්ථ ච ‘‘ඉමස්ස මංසඤ්ච පාතබ්බ’’න්ති පයොගො උදාහරණං. ‘‘පචති, පචන්ති. පචසී’’තිආදි පදක්කමො සුබොධො.

पकाता हुआ (पचं, पचन्तो, पचन्ती, पचमानो, पचमाना)। पीने योग्य, पकाया हुआ, पकाने योग्य, पचनीय, पकाने के लिए, पकाकर। यहाँ 'इसका मांस पीने योग्य है' यह प्रयोग उदाहरण है। 'पचति, पचन्ति, पचसि' इत्यादि पद-क्रम सुबोध है।

සිච ඝරණෙ. සෙචති, සෙකො, ‘‘උභතොභාසා’’ති වදන්ති.

'सिच' धातु सींचने (छिड़कने) के अर्थ में। सेचति (सींचता है), सेक (सिंचन)। इसे 'उभयभासा' (दोनों पदों वाली) कहते हैं।

ඉමානි චකාරන්තධාතුරූපානි.

ये 'च'कारान्त धातु के रूप हैं।

ඡකාරන්තධාතු

'छ'कारान्त धातु।

පරස්සභාසාදිභාවං, සබ්බෙසං ධාතුනං ඉතො;

පරං න බ්‍යාකරිස්සං සො, සාසනෙ ඊරිතො න හි.

इसके बाद मैं सभी धातुओं के परस्मैपद आदि होने का व्याकरण नहीं करूँगा, क्योंकि शासन (बुद्धवचन) में वैसा नहीं कहा गया है।

ඡු [Pg.39] ඡෙදනෙ. ඡොති. ඡොත්වාන මොළිං වරගන්ධවාසිතං. අච්ඡොච්ඡුංවත භො රුක්ඛං.

'छु' छेदने (काटने) के अर्थ में। छोति। उत्तम गन्ध से सुवासित शिखा (चोटी) को काटकर। अहो! वृक्ष को काट दिया।

මිලෙඡ අවියත්තායං වාචායං. මිලෙච්ඡති, මිලක්ඛු. පච්චන්තිමෙසු ජනපදෙසු පච්චාජාතො හොති මිලක්ඛූසු අවිඤ්ඤාතාරෙසු.

'मिलेछ' अस्पष्ट वाणी के अर्थ में। मिलेच्छति, मिलक्खु। प्रत्यन्त (सीमावर्ती) जनपदों में, न समझने वाले मिलक्खुओं (म्लेच्छों) के बीच पैदा हुआ।

වඡි ඉච්ඡායං. වඤ්ඡති. වඤ්ඡිතං ධනං.

'वछि' इच्छा के अर्थ में। वञ्छति। वांछित धन।

අඡි ආයාමෙ. අඤ්චති. දීඝං වා අඤ්ඡන්තො දීඝං අඤ්ඡාමීති පජානාති.

'अछि' आयाम (खींचने) के अर्थ में। अञ्चति। दीर्घ (साँस) खींचते हुए वह जानता है कि 'मैं दीर्घ खींच रहा हूँ' ।

හුච්ඡ කොටිල්ලෙ. හුච්ඡති.

'हुच्छ' कुटिलता के अर्थ में। हुच्छति।

මුච්ඡ මොහමුච්ඡාසු. මුච්ඡති. මුච්ඡිතො විසවෙගෙන, විසඤ්ඤී සමපජ්ජථ. මුච්ඡා, මුච්ඡිත්වා.

'मुच्छ' मोह और मूर्च्छा के अर्थ में। मुच्छति। विष के वेग से मूर्च्छित होकर वह संज्ञाहीन (बेहोश) हो गया। मूर्च्छा, मुच्छित्वा।

ඵුඡ විසරණෙ ඵොඡති.

'फुछ' विसरण (फैलने) के अर्थ में। फोछति।

යුඡ පමාදෙ. යුච්ඡති.

'युच्छ' प्रमाद के अर्थ में। युच्छति।

උඡි උඤ්ඡෙ. උඤ්ඡො පරියෙසනං. උඤ්ඡති. උඤ්ඡාචරියාය ඊහථ.

'उछि' उञ्छ (अनाज के दाने बीनने) के अर्थ में। उञ्छ का अर्थ है गवेषणा (खोज)। उञ्छति। उञ्छाचर्या (भिक्षाटन) के लिए प्रयत्न करें।

උඡ පිපාසායං. උඡති.

'उछ' पिपासा (प्यास) के अर्थ में। उछति।

පුච්ඡ පඤ්හෙ පුච්ඡති. පුච්ඡිතා, පුච්ඡකො, පුට්ඨො, පුච්ඡිතො, පුච්ඡා. භික්ඛු විනයධරං පඤ්හං පුච්ඡති. පුච්ඡි, පුච්ඡිතුං. පුච්ඡිත්වා. එත්ථ ච පඤ්චවිධා පුච්ඡා අදිට්ඨජොතනාපුච්ඡා දිට්ඨසංසන්දනාපුච්ඡා විමතිච්ඡෙදනාපුච්ඡා අනුමතිපුච්ඡා කථෙතුකම්‍යතාපුච්ඡාති. තාසං නානත්තං අට්ඨසාලිනියාදිතො ගහෙතබ්බං.

'पुच्छ' प्रश्न के अर्थ में। पुच्छति। पृच्छिता, पुच्छको, पुट्ठो, पुच्छितो, पुच्छा। भिक्षु विनयधर से प्रश्न पूछता है। पुच्छि, पुच्छितुं, पुच्छित्वा। यहाँ पाँच प्रकार के प्रश्न हैं: अदृष्ट-जोतना-पुच्छा (अनदेखे को प्रकट करने के लिए), दृष्ट-संसन्दना-पुच्छा (देखे हुए की तुलना के लिए), विमति-च्छेदना-पुच्छा (संदेह दूर करने के लिए), अनुमति-पुच्छा (सहमति के लिए), और कथेतुकाम्यता-पुच्छा (कहने की इच्छा से)। उनका विस्तार अट्ठसालिनी आदि से ग्रहण करना चाहिए।

විච්ඡ ගතියං. විච්ඡති. විච්ඡිකා.

'विच्छ' गति के अर्थ में। विच्छति। विच्छिका।

වච්ඡු [Pg.40] ඡෙදනෙ. වුච්ඡති. වුත්තා, වුත්තවා, වුත්තසිරො. වකාරගතස්ස අකාරස්ස උත්තං.

'वच्छु' छेदन (काटने) के अर्थ में। वुच्छति। वुत्ता, वुत्तवा, वुत्तसिरो (मुण्डित सिर)। 'व' कार के 'अ' कार को 'उ' कार हो जाता है।

වුත්තසද්දො කෙසොහරණෙපි දිස්සති ‘‘කාපටිකො මාණවො දහරො වුත්තසිරො’’තිආදීසු. එත්ථ ච සිරසද්දෙන සිරොරුහා වුත්තා යථා මඤ්චසද්දෙන මඤ්චට්ඨා, චක්ඛුසද්දෙන ච චක්ඛුනිස්සිතං විඤ්ඤාණං. රොපිතෙපි ‘‘යථා සාරදිකං බීජං, ඛෙත්තෙ වුත්තං විරූහතී’’තිආදීසු. කථිතෙපි ‘‘වුත්තමිදං භගවතා, වුත්තමරහතා’’තිආදිසු. අත්‍රිදං වුච්චති –

'वुत्त' शब्द केश-कर्तन (मुण्डन) के अर्थ में भी देखा जाता है, जैसे— "कापटिक माणवक, युवा, मुण्डित-सिर (वुत्तसिरो)" आदि में। यहाँ 'सिर' शब्द से 'केश' अभिप्रेत हैं, जैसे 'मञ्च' शब्द से मञ्च पर स्थित व्यक्ति, और 'चक्षु' शब्द से चक्षु-आश्रित विज्ञान। 'रोपित' (बोने) के अर्थ में भी, जैसे— "जैसे शरत्काल का बीज खेत में बोया (वुत्तं) जाने पर उगता है" आदि में। 'कथित' (कहा गया) के अर्थ में भी, जैसे— "यह भगवान् द्वारा कहा गया (वुत्तं), अर्हत् द्वारा कहा गया" आदि में। इसके विषय में यह कहा जाता है—

වච්ඡුවපවචවසා, වුත්තසද්දො පවත්තති;

කෙසොහාරෙ රොපිතෙ ච, කථිතෙ ච යථාක්කමන්ති.

वच्छु, वप, वच और वस धातुओं से 'वुत्त' शब्द प्रवृत्त होता है; जो क्रमशः केश-कर्तन, रोपण (बोना) और कथन के अर्थ में है।

අපරො නයො – වුත්තසද්දො ‘‘නො ච ඛො පටිවුත්ත’’න්තිආදීසු වාපසමීකරණෙ දිස්සති. ‘‘පන්නලොමො පරදත්තවුත්තො’’තිආදීසු ජීවිතවුත්තියං. ‘‘පණ්ඩුපලාසො බන්ධනා පවුත්තො’’තිආදීසු අපගමෙ. ‘‘ගීතං පවුත්තං සමීහිත’’න්තිආදීසු පාවචනවසෙන පවත්තිතෙ. ලොකෙ පන ‘‘වුත්තො පාරායනො’’තිආදීසු අජ්ඣෙනෙ දිස්සති, අත්‍රිදං වුච්චති

दूसरा तरीका— 'वुत्त' शब्द "नो च खो पटिवुत्तं" आदि में वपन-समीकरण (बोने के बाद समतल करना) के अर्थ में देखा जाता है। "पन्नलोमो परदत्तवुत्तो" आदि में आजीविका (जीवित-वृत्ति) के अर्थ में। "पण्डुपलासो बन्धना पवुत्तो" आदि में अलग होने (अपगम) के अर्थ में। "गीतं पवुत्तं समीहितं" आदि में प्रवचन के रूप में प्रवृत्त होने के अर्थ में। लोक में "वुत्तो पारायणो" आदि में अध्ययन के अर्थ में देखा जाता है। इसके विषय में यह कहा जाता है—

‘‘වාපසමීකරණෙ ච, අථො ජීවිතවුත්තියං;

අපගමෙ පාවචන-වසෙන ච පවත්තිතෙ;

අජ්ඣෙනෙ චෙවමෙතෙසු, වුත්තසද්දො පදිස්සතී’’ති.

"वपन-समीकरण में, और आजीविका में; अपगम (अलग होने) में और प्रवचन के रूप में प्रवृत्त होने में; तथा अध्ययन में—इन अर्थों में 'वुत्त' शब्द देखा जाता है।"

අපරොපි නයො – වුත්තසද්දො සඋපසග්ගොච අනුපසග්ගො ච වපනෙ වාපසමීකරණෙ කෙසොහාරෙ ජීවිතවුත්තියං පමුත්තභාවෙ [Pg.41] පාවචනවසෙන පවත්තිතෙ අජ්ඣෙනෙ කථනෙති එවමාදීසු දිස්සති. තථා හෙස –

एक और तरीका— 'वुत्त' शब्द उपसर्ग के साथ और बिना उपसर्ग के, वपन (बोना), वपन-समीकरण, केश-कर्तन, आजीविका, मुक्त होने के भाव, प्रवचन के रूप में प्रवृत्त होने, अध्ययन और कथन आदि में देखा जाता है। जैसे कि यह—

‘‘ගාවො තස්ස පජායන්ති, ඛෙත්තෙ වුත්තං විරූහති;

වුත්තානං ඵලමස්නාති, යො මිත්තානං න දුබ්භතී’’ති

"उसकी गाएँ बढ़ती हैं, खेत में बोया (वुत्तं) हुआ उगता है; वह बोए हुए के फल को भोगता है, जो मित्रों से द्रोह नहीं करता।"

ආදීසු වපනෙ ආගතො. ‘‘නො ච ඛො පටිවුත්ත’’න්තිආදීසු අට්ඨදන්තකාදීහි වාපසමීකරණෙ. ‘‘කාපටිකො මාණවො දහරො වුත්තසිරො’’තිආදීසු කෙසොහරණෙ. ‘‘පන්නලොමො පරදත්තවුත්තො මිගභූතෙන චෙතසා විහරතී’’තිආදීසු ජීවිතවුත්තියං. ‘‘සෙය්‍යථාපි නාම පණ්ඩුපලාසො බන්ධනා පවුත්තො අභබ්බො හරිතත්ථායා’’තිආදීසු බන්ධනතො පමුත්තභාවෙ. ‘‘යෙසමිදං එතරහි පොරාණං මන්තපදං ගීතං පවුත්තං සමීහිත’’න්තිආදීසු පාවචනභාවෙන පවත්තිතෙ. ලොකෙ පන ‘‘වුත්තො ගණො, වුත්තො පාරායනො’’තිආදීසු අජ්ඣෙනෙ. ‘‘වුත්තං ඛො පනෙතං භගවතා, ධම්මදායාදා මෙ භික්ඛවෙ භවථ, මා ආමිසදායාදා’’තිආදීසු කථනෙ. අත්‍රිදං වුච්චති –

आदि में 'वपन' (बोने) के अर्थ में आया है। "नो च खो पटिवुत्तं" आदि में अष्टदन्तक (दाँतेदार औजार) आदि से वपन-समीकरण के अर्थ में। "कापटिक माणवक, युवा, मुण्डित-सिर" आदि में केश-कर्तन के अर्थ में। "पन्नलोमो परदत्तवुत्तो मृग के समान चित्त से विहार करता है" आदि में आजीविका के अर्थ में। "जैसे पीला पत्ता बन्धन से मुक्त (पवुत्तो) होकर फिर से हरा नहीं हो सकता" आदि में बन्धन से मुक्त होने के भाव में। "जिनका यह प्राचीन मन्त्रपद गाया गया, प्रवृत्त किया गया, संकलित किया गया" आदि में प्रवचन के रूप में प्रवृत्त होने के अर्थ में। लोक में "वुत्तो गणो, वुत्तो पारायणो" आदि में अध्ययन के अर्थ में। "भगवान् द्वारा यह कहा गया (वुत्तं) है—भिक्षुओं! मेरे धर्म के दायाद बनो, आमिष के दायाद नहीं" आदि में कथन के अर्थ में। इसके विषय में यह कहा जाता है—

වප වතු වච්ඡුවච-ධාතූනං වසතො මතො;

සොපසග්ගො නොපසග්ගො, වුත්තසද්දො යථාරහං.

वप, वतु, वच्छु, वच और वस धातुओं से उपसर्ग सहित या उपसर्ग रहित 'वुत्त' शब्द यथायोग्य माना गया है।

වපනෙ ච වාපසමී-කරණෙ මුණ්ඩතාය ච;

ජීවවුත්‍යං පමුත්තත්ථෙ, වසා පාවචනස්ස තු;

පවත්තිතෙ ච අජ්ඣෙනෙ, කථනෙ චාති ලක්ඛයෙ;

वपन (बोना), वपन-समीकरण, मुण्डन, आजीविका, मुक्त होने के अर्थ में, और 'वस' धातु से प्रवचन के रूप में प्रवृत्त होने, अध्ययन और कथन के अर्थ में (वुत्त शब्द को) लक्षित करना चाहिए।

තච්ඡ තනුකරණෙ. තච්ඡති. තච්ඡකො දාරුං.

'तच्छ' तनूकरण (छीलने या पतला करने) के अर्थ में। तच्छति। तच्छको दारुं (बढ़ई लकड़ी छील रहा है)।

ඡකාරන්තධාතුරූපානි.

छ-कारान्त धातु रूप।

ජකාරන්තධාතු

ज-कारान्त धातु।

ජිජයෙ. ජෙති. ජයති, පරාජයති. ධම්මං චරන්තො සාමිකං පරාජෙති. ධම්මං චරන්තො පරජ්ජති. රාජානං ජයාපෙසුං. ජයාපෙත්වා. එත්ථ ජයාපෙසුන්ති ‘‘ජයතු භව’’න්ති ආසීසවචනං වදිංසූති අත්ථො. ජයනං, ජිතං, ජයො, විජිතං, ජිනො, ජෙතා, ජෙතො, ජිතො මාරො, මාරං ජිතො, ජිතවා, ජිතාවී, විජිතාවී, මාරජි, ලොකජි, ඔධිජිනො, අනොධිජිනො, ජිතො. විජිතො, ජෙතුං, විජෙතුං, ජිත්වා, විජිත්වා. ඉමස්ස පන ධාතුස්ස කියාදිගණං පත්තස්ස ‘‘ජිනාති ජිනිත්වා’’ත්‍යාදීනි රූපානි භවන්ති.

'जि' जय (जीतने) के अर्थ में। जेति, जयति, पराजयति। धर्म का आचरण करते हुए वह स्वामी को पराजित करता है। धर्म का आचरण करते हुए वह पराजित होता है। राजा की जय-जयकार की (जयापेसुं)। यहाँ 'जयापेसुं' का अर्थ है— "आपकी जय हो" ऐसा आशीर्वाद वचन कहा। जयनं, जितं, जयो, विजितं, जिनो, जेता, जेतो, जितो मारो (मार जीत लिया गया), मारं जितो (मार को जीतने वाला), जितवा, जितावी, विजितावी, मारजि, लोकजि, ओधिजिनो, अनओधिजिनो, जितो। विजितो, जेतुं, विजेतुं, जित्वा, विजित्वा। इस धातु के 'क्रियादि' गण में पहुँचने पर 'जिनाति, जिनित्वा' आदि रूप होते हैं।

ජි අභිභවනෙ. ජෙති. ජිනො. පුබ්බෙ විය රූපානි. එත්ථ ච ‘‘තුම්හෙහි ආනන්ද සප්පුරිසෙහි විජිතං, පච්ඡිමා ජනතාසාලිමංසොදනං අතිමඤ්ඤිස්සතී’’ති පාළි අභිභවනත්ථසාධකා. එත්ථ හි විජිතන්ති අධිභූතන්ති අත්ථො.

'जि' अभिभव (दबाने या परास्त करने) के अर्थ में। जेति, जिनो। रूप पूर्ववत् हैं। यहाँ "आनन्द! तुम सत्पुरुषों द्वारा जीत लिया गया (अभिभूत कर लिया गया), बाद की जनता शालि-चावल और मांस-ओदन का तिरस्कार करेगी"—यह पालि अभिभव अर्थ को सिद्ध करने वाली है। यहाँ 'विजितं' का अर्थ 'अधिभूतं' (अभिभूत किया हुआ) है।

ජු ගතියං. එත්ථ සීඝගති අධිප්පෙතා. ජවති. ජවනං, ජවො, ජවං, ජවන්තො, ජවනචිත්තං, ජවනපඤ්ඤො, ජවනහංසො. මනොජවං ගච්ඡති යෙනකාමං.

'जु' गति के अर्थ में। यहाँ शीघ्र गति अभिप्रेत है। जवति। जवनं, जवो, जवं, जवन्तो, जवनचित्तं, जवनपञ्ञो, जवनहंसो। जहाँ चाहता है वहाँ मन के समान वेग (मनोजवं) से जाता है।

ජෙඛයෙ. ජීයති. එකාරස්ස ඊයාදෙසො. සාසනානුරූපෙන ‘‘කිං මං ධනෙන ජීයෙථා’’ති හි පාළි දිස්සති. සද්දසත්ථවිදූ පන ‘‘ජායතී’’ති රූපං වදන්ති.

'जे' क्षय (नाश) के अर्थ में। जीयति। 'ए' कार को 'ईय' आदेश होता है। शासन (बुद्धवचन) के अनुरूप "किं मं धनेन जीयेथा" (मुझे धन से क्या हानि होगी) ऐसी पालि देखी जाती है। शब्द-शास्त्र के विद्वान 'जायति' रूप कहते हैं।

සජ්ජ ගතියං. සජ්ජති.

'सज्ज' गति के अर्थ में। सज्जति।

කුජු ඛුජු ථෙය්‍යකරණෙ. කොජති. ඛොජති.

'कुजु' (kuju) और 'खुजु' (khuju) चोरी करने के अर्थ में हैं। कोजति (kojati), खोजति (khojati)।

වජ ගතියං. ධජ ධජි ච. වජති. අබ්බජති. මනුස්සත්තඤ්ච අබ්බජෙ. වජො, වජනං, පවජනං, පබ්බජ්ජා, පබ්බජිතො, පබ්බාජිතො.

'वज' (vaja) गति के अर्थ में है। 'धज' (dhaja) और 'धजि' (dhaji) भी। वजति (vajati), अब्बजति (abbajati)। 'मनुस्सत्तञ्च अब्बजे' (मनुष्यत्व को प्राप्त करे)। वजो, वजनं, पवजनं, पब्बज्जा, पब्बजितो, पब्बाजितो।

සකා රට්ඨා පබ්බාජිතො, අඤ්ඤං ජනපදං ගතො;

මහන්තං කොට්ඨං කයිරාථ, දුරුත්තානං නිධෙතවෙ.

अपने राष्ट्र से निर्वासित होकर, दूसरे जनपद में गया हुआ व्यक्ति; उसे कटु वचनों को संचित करने (सहने) के लिए एक बड़ा कोष्ठ (भंडार) बनाना चाहिए।

ධජති. ධජො. ධඤ්ජති. ධඤ්ජනං. එත්ථ ධජොති කෙතු. ධඤ්ජනන්ති ගමනං.

धजति (dhajati)। धजो (dhajo)। धञ्जति (dhañjati)। धञ्जनं (dhañjanaṃ)। यहाँ 'धजो' का अर्थ केतु (ध्वज) है। 'धञ्जनं' का अर्थ गमन (जाना) है।

අජ ඛෙපනෙ ච. ගතිඅපෙක්ඛකොයෙව චකාරො. අජති. අජො. එත්ථ අජොති එළකො. ඉමානි පනස්ස පරියායවචනානි ‘‘අජො එළකො උරබ්භො අවි මෙණ්ඩො’’ති. තත්ථ උරබ්භොති එළකො, යො ‘‘අජො’’තිපි වුච්චති. අවීති රත්තලොමො එළකො. මෙණ්ඩොති කුටිලසිඞ්ගො එළකො. තථා හි ජනකජාතකෙ අජරථතො මෙණ්ඩරථා විසුං වුත්තා. අපිච අජෙළකන්ති අජතො එළකස්ස විසුං වචනතො එළකසද්දෙන මෙණ්ඩොපි ගහෙතබ්බො, මහොසධජාතකට්ඨකථායඤ්හි මෙණ්ඩෙළකානං නිබ්බිසෙසතා වුත්තාති.

'अज' (aja) क्षेपण (फेंकने) और गति के अर्थ में है। 'च' शब्द गति की अपेक्षा रखता है। अजति (ajati)। अजो (ajo)। यहाँ 'अजो' का अर्थ भेड़ (एड़क) है। इसके ये पर्यायवाची शब्द हैं— 'अजो, एळको, उरब्भो, अवि, मेण्डो'। वहाँ 'उरब्भो' का अर्थ एड़क है, जिसे 'अजो' भी कहा जाता है। 'अवि' का अर्थ लाल बालों वाला भेड़ है। 'मेण्डो' का अर्थ टेढ़े सींगों वाला भेड़ है। जैसा कि जनक जातक में अज-रथ और मेण्ड-रथ अलग-अलग कहे गए हैं। इसके अलावा 'अजेळकं' में अज से एड़क के अलग होने के कारण एड़क शब्द से मेण्ड (भेड़) भी ग्रहण करना चाहिए, क्योंकि महौषध जातक की अट्ठकथा में मेण्ड और एड़क में कोई भेद नहीं बताया गया है।

අජ්ජ සජ්ජ අජ්ජනෙ. අජ්ජනං අජ්ජනක්‍රියා. අජ්ජති. සජ්ජති.

'अज्ज' (ajja) और 'सज्ज' (sajja) अर्जन (कमाने) के अर्थ में हैं। अर्जन का अर्थ अर्जन की क्रिया है। अज्जति (ajjati), सज्जति (sajjati)।

කජ්ජ බ්‍යථනෙ. බ්‍යථනං හිංසා. කජ්ජති.

'कज्ज' (kajja) व्यथन (पीड़ा देने) के अर्थ में है। व्यथन का अर्थ हिंसा है। कज्जति (kajjati)।

ඛජ්ජ මජ්ජනෙ ච. මජ්ජනං සුද්ධි. බ්‍යථනාපෙක්ඛො චකාරො. ඛජ්ජති. ඛජ්ජූරො.

'खज्ज' (khajja) मर्जन (शुद्धि) और व्यथन के अर्थ में है। मर्जन का अर्थ शुद्धि है। 'च' शब्द व्यथन की अपेक्षा रखता है। खज्जति (khajjati)। खज्जुरो (khajjūro)।

ඛජ මන්ථෙ. මන්ථො විලොළනං. ඛජති.

'खज' (khaja) मन्थन (मथने) के अर्थ में है। मन्थ का अर्थ विलोडन (हिलाना-मथना) है। खजति (khajati)।

ඛජි ගතිවෙකල්ලෙ. කිස්ස භන්තෙ අය්‍යො ඛඤ්ජතීති. උභො ඛඤ්ජා. ඛඤ්ජනං, ඛඤ්ජිතුං, ඛඤ්ජිත්වා.

'खजि' (khaji) गति-वैकल्य (लंगड़ाने) के अर्थ में है। "भन्ते! आर्य क्यों लंगड़ाते हैं?" दोनों लंगड़े हैं। खञ्जनं, खञ्जितुं, खञ्जित्वा।

ඛජ කම්පනෙ. ඛජති. එජා. එත්ථ ච එජාති ලාභාදිං පටිච්ච එජති කම්පතීති එජා, බලවතණ්හායෙතං නාමං.

'खज' (khaja) कम्पन (कांपने) के अर्थ में है। खजति (khajati)। एजा (ejā)। यहाँ 'एजा' का अर्थ है— लाभ आदि के कारण जो कांपता (विचलित होता) है वह 'एजा' है, यह प्रबल तृष्णा का नाम है।

බුජ වජිරනිබ්බෙසෙ. වජිරනිග්ඝොසෙති කෙචි විදූ වදන්ති. බොජති.

'बुज' (buja) वज्र-निर्वेष (वज्र की ध्वनि) के अर्थ में है। कुछ विद्वान इसे 'वज्र-निग्घोस' (वज्र का घोष) कहते हैं। बोजति (bojati)।

ඛිජ [Pg.44] කුජි ගුජි අබ්‍යත්තසද්දෙ. ඛිජති. කුඤ්ජති. ගුඤ්ජති.

'खिज' (khija), 'कुजि' (kuji) और 'गुजि' (guji) अव्यक्त शब्द (अस्पष्ट ध्वनि) के अर्थ में हैं। खिजति (khijati), कुञ्जति (kuñjati), गुञ्जति (guñjati)।

ලජ ලාජ තජ්ජ භස්සනෙ. ලජති. ලාජති. තජ්ජති.

'लज' (laja), 'लाज' (lāja) और 'तज्ज' (tajja) भर्जन (भूनने) के अर्थ में हैं। लजति (lajati), लाजति (lājati), तज्जति (tajjati)।

ලජි දිත්තියඤ්ච. භස්සනාපෙක්ඛො චකාරො. ලඤ්ජති. තතියො නයලඤ්ජකො. ලඤ්ජෙති පකාසෙති සුත්තත්ථන්ති ලඤ්ජකො.

'लजि' (laji) दीप्ति (चमक) और भर्जन के अर्थ में है। 'च' शब्द भर्जन की अपेक्षा रखता है। लञ्जति (lañjati)। तीसरा 'नय-लञ्जक' है। जो सूत्र के अर्थ को प्रकाशित (स्पष्ट) करता है, वह 'लञ्जक' है।

ජජ ජජි යුද්ධෙ. යුජ්ඣනං යුද්ධං. ජජති. ජඤ්ජති.

'जज' (jaja) और 'जजि' (jaji) युद्ध के अर्थ में हैं। युद्ध का अर्थ लड़ना है। जजति (jajati), जञ्जति (jañjati)।

තුජ හිංසායං. තොජති.

'तुज' (tuja) हिंसा के अर्थ में है। तोजति (tojati)।

තුජි බලනෙ ච. බලනං බලනක්‍රියා. හිංසාපෙක්ඛකො චකාරො. තුඤ්ජති.

'तुजि' (tuji) बल देने (शक्ति बढ़ाने) और हिंसा के अर्थ में है। बलना का अर्थ बल देने की क्रिया है। 'च' शब्द हिंसा की अपेक्षा रखता है। तुञ्जति (tuñjati)।

ගජ කුජි මුජි ගජ්ජ සද්දත්ථා. ගජති. කුඤ්ජති. මුඤ්ජති. ගජො ගජ්ජති, මෙඝො ගජ්ජති. යත්ථ දාසො ආමජාතො, ඨිතො ථුල්ලානි ගජ්ජති. මණි ගජ්ජති. ඤාණගජ්ජනං ගජ්ජති. ගජ්ජිතුං සමත්ථො. ගජ්ජිතා. ගජ්ජිත්වා. තත්ථ ගජොති හත්ථී. හත්ථිස්ස හි අනෙකානි නාමානි –

'गज' (gaja), 'कुजि' (kuji), 'मुजि' (muji) और 'गज्ज' (gajja) शब्द (ध्वनि) के अर्थ में हैं। गजति (gajati), कुञ्जति (kuñjati), मुञ्जति (muñjati)। हाथी गरजता है, मेघ गरजता है। जहाँ घर में पैदा हुआ दास खड़ा होकर बड़ी-बड़ी बातें (गर्जना) करता है। मणि गरजती है। ज्ञान की गर्जना करता है। गरजने में समर्थ। गर्जिता, गर्जित्वा। वहाँ 'गजो' का अर्थ हाथी है। हाथी के अनेक नाम हैं—

හත්ථී නාගො ගජො දන්තී, කුඤ්ජරො වාරණො කරී;

මාතඞ්ගො ද්විරදො සට්ඨි-හායනො’නෙකපො ඉභො.

हत्थी (हस्ती), नागो, गजो, दन्ती, कुञ्जरो, वारणो, करी, मातङ्गो, द्विरदो, सट्ठि-हायनो (साठ वर्ष का), अनेकपो, इभो।

ථම්භො රම්මො ද්විපො චෙව, හත්ථිනී තු කරෙණුකා;

හත්ථිපොතො හත්ථිච්ඡාපො, භිඞ්කො ච කලභො භවෙ.

थम्भो, रम्मो, द्विपो; हथिनी को 'करेणुका' कहते हैं; हाथी के बच्चे को 'हत्थिपोतो', 'हत्थिच्छापो', 'भिङ्को' और 'कलभो' कहते हैं।

චජ චාගෙ. චජති. පරිච්චජති. චාගො. පරිච්චාගො. චජනං. චජං, චජන්තො. චජමානො.

'चज' (caja) त्याग (छोड़ने) के अर्थ में है। चजति (cajati), परिच्चजति (pariccajati)। चागो (त्याग), परिच्चागो, चजनं। चजं, चजन्तो, चजमानो।

සන්ජ සඞ්ගෙ. සඞ්ගො ලගනං. සඤ්චති. සත්තො. සජනං, සත්ති. ආසත්ති. සජිතුං. සජිත්වා.

'सञ्ज' (sanja) संग (आसक्ति/चिपकने) के अर्थ में है। संग का अर्थ लगना (जुड़ना) है। सञ्चति (sañcati)। सत्तो (सक्त), सजनं, सत्ति (शक्ति/आसक्ति), आसत्ति। सजितुं, सजित्वा।

ඊජ ගතියං. ඊජති.

'ईज' (īja) गति के अर्थ में है। ईजति (ījati)।

භජි භජ්ජනෙ. භජ්ජනං තාපකරණං. තිලානි භජ්ජති. පුරිසෙන භජ්ජමානානි තිලානි.

'भजि' (bhaji) भर्जन (भूनने/तपाने) के अर्थ में है। भर्जन का अर्थ ताप देना है। तिलों को भूनता है। पुरुष द्वारा भूने जाते हुए तिल।

එජ [Pg.45] භෙජ භාජ දිත්තියං. දිත්ති සොභා. එජති. භෙජති. භාජති.

'एज' (eja), 'भेज' (bheja) और 'भाज' (bhāja) दीप्ति (चमक/शोभा) के अर्थ में हैं। दीप्ति का अर्थ शोभा है। एजति (ejati), भेजति (bhejati), भजति (bhājati)।

තිජ නිසානෙ, ඛමායඤ්ච. නිසානං තික්ඛතාකරණං. ඛමා ඛන්ති. තෙජති. තිතික්ඛති. තෙජනො. තෙජො. තත්ථ තෙජනොති කණ්ඩො සරො උසු. තෙජොති සූරියො. අථ වා තෙජොති තෙජනං උස්මා උණ්හත්තං තාපො. තෙජොති වා ආනුභාවො පභාවො.

'तिज' (tija) निशान (तीक्ष्ण करने) और क्षमा (शान्ति) के अर्थ में है। निशान का अर्थ तीक्ष्ण करना है। क्षमा का अर्थ क्षान्ति है। तेजति (tejati), तितिक्खति (titikkhati)। तेजनो, तेजो। वहाँ 'तेजनो' का अर्थ बाण (काण्ड, शर, उसु) है। 'तेजो' का अर्थ सूर्य है। अथवा 'तेजो' का अर्थ तेजन (ऊष्मा, उष्णता, ताप) है। 'तेजो' का अर्थ अनुभाव (प्रभाव) भी है।

සඤ්ජ පරිස්සග්ගෙ, ආලිඞ්ගනං පරිස්සග්ගො. සඤ්ජති.

'सञ्ज' (sanjā) परिष्वङ्ग (आलिंगन) के अर्थ में है। परिष्वङ्ग का अर्थ आलिंगन है। सञ्जति (sañjati)।

ඛජි දානෙ, ගතියඤ්ච. ඛඤ්ජති. ඛඤ්ජනං.

'खजि' (khaji) दान और गति के अर्थ में है। खञ्जति (khañjati), खञ्जनं (khañjanaṃ)।

රාජ දිත්තියං භාජ ච. රාජති. භාජති. රාජා. රාජිනී. වනරාජි. රාජිත්වා. විරාජිත්වා. අත්‍ර විඤ්ඤූනමත්ථවිවරණෙ කොසල්ලජනනත්ථං සිලොකං රචයාම –

'राज' (rāja) दीप्ति (चमक) के अर्थ में है और 'भाज' (bhāja) भी। राजति (rājati), भजति (bhājati)। राजा, राजिनी, वनराजि। राजित्वा, विराजित्वा। यहाँ विद्वानों के लिए अर्थ के विवरण में कुशलता उत्पन्न करने के लिए हम एक श्लोक की रचना करते हैं—

ම’හා’රාජ මහාරාජ, මහාරාජ මමෙව’හි;

නෙ’තස්ස ඉති වත්වාන, ද්වෙ ජනා කලහං කරුං.

महाराज महाराज, महाराज मेरा ही है; उसका नहीं, ऐसा कहकर दो लोगों ने झगड़ा किया।

එත්ථ ච පඨමපාදස්ස දුතියපදෙ ‘‘මෙ අහි මහී’’ති ඡෙදො ‘‘පුත්තා මෙ අත්ථි පුත්තා මත්ථී’’ති විය. ‘‘මහි අරාජ මහාරාජා’’ති ච ඡෙදො ‘‘යොපි අයං යොපාය’’න්ති විය. එත්ථ අරාජසද්දො ‘‘අතිකරමකරාචරියා’’ති එත්ථ අකරීති අත්ථවාචකො අකරසද්දො විය ආඛ්‍යාතපරොක්ඛාවිභත්තිකො දට්ඨබ්බො. අරාජ විරොචීති අත්ථො. අයං පන ගාථාය පිණ්ඩත්ථො ‘‘මහාරාජ මෙ අහි අරාජ, මම එව අහි අරාජ, න එතස්ස ඉති වත්වා ද්වෙ අහිතුණ්ඩිකජනා කලහං කරිංසූ’’ති.

यहाँ प्रथम पाद के दूसरे पद में 'मे अहि मही' ऐसा विच्छेद है, जैसे 'पुत्ता मे अत्थि पुत्ता मत्थी' में होता है। 'महि अराज महाराज' ऐसा भी विच्छेद है, जैसे 'योपि अयं योपायं' में। यहाँ 'अराज' शब्द 'अकरी' के अर्थ में आख्यात परोक्षा विभक्ति वाला समझना चाहिए। 'अराज' का अर्थ है 'प्रकाशित हुआ'। इस गाथा का संक्षिप्त अर्थ है— 'महाराज, मेरा साँप है, मेरा ही साँप है, उसका नहीं', ऐसा कहकर दो सँपेरों ने झगड़ा किया।

රන්ජ රාගෙ. භික්ඛු චීවරං රජති. සත්තො රූපාදීසු රඤ්ජති. රජනං. රජකො. රාගො. විරාගො. හලිද්දිරාගො. රාජා. රාජිනී. ඉමස්ස ච දිවාදිගණං පත්තස්ස ‘‘රජ්ජති විරජ්ජතී’’ති රූපානි [Pg.46] භවන්ති. තත්ථ රජනන්ති රජනවත්ථු. රජකොති රජකාරො වත්ථධොවනකො. රාගොති රජ්ජන්ති සත්තා තෙන, සයං වා රඤ්ජති, රඤ්ජනමත්තමෙව වා එතන්ති රාගො, තණ්හා. ඉමානි පන තදභිධානානි –

रञ्ज (Ranja) राग (रंगने/आसक्ति) के अर्थ में। भिक्षु चीवर रंगता है (रजति)। सत्त्व रूप आदि में आसक्त होता है (रञ्जति)। रजन (रंगना), रजक (धोबी), राग, विराग, हरिद्दिराग (हल्दी का रंग), राजा, राजिनी। दिवादि गण में होने पर 'रज्जति, विरज्जति' रूप होते हैं। वहाँ 'रजन' का अर्थ रंगने की वस्तु है। 'रजक' का अर्थ रजकार (धोबी) है। 'राग' वह है जिससे प्राणी आसक्त होते हैं, या स्वयं आसक्त होता है, अथवा केवल आसक्ति मात्र ही राग (तृष्णा) है। इसके ये नाम हैं—

රාගො ලොභො තසිණා ච, තණ්හා එජා විසත්තිකා;

සත්ති ආසත්ති මුච්ඡා ච, ලුබ්භිතත්තඤ්ච ලුබ්භනා.

राग, लोभ, तसिणा (तृष्णा), तण्हा (तृष्णा), एजा, विसत्तिका, सत्ति (आसक्ति), आसत्ति, मुच्छा (मूर्च्छा), लुभितत्त (लोभ) और लुब्भना।

කාමො නිකාමනා ඉච්ඡා, නිකන්ති ච නියන්ති ච;

වනඤ්ච වනථො චෙව, අපෙක්ඛා භවනෙත්ති ච.

काम, निकामना, इच्छा, निकन्ति, नियन्ति, वन, वनथ, अपेक्खा (अपेक्षा) और भवनित्ति।

අනුරොධො ච සාරාගො, සඞ්ගො පඞ්කො ච සිබ්බිනී;

නන්දීරාගො අනුනයො, ගෙධො සඤ්ජනනී තථා;

ජනිකා පණිධි චෙව, අජ්ඣොසානන්තිනෙකධා.

अनुरोध, साराग, सङ्ग, पङ्क, सिब्बिनी, नन्दीराग, अनुनय, गेध, सञ्जननी, जनिका, पणिधि और अज्झोसान—ये अनेक प्रकार के नाम हैं।

විරාගොති මග්ගො නිබ්බානඤ්ච. රාජාති පථවිස්සරො. එත්ථ ධාතුද්වයවසෙන නිබ්බචනානි නිය්‍යන්තෙ. නානාසම්පත්තීහි රාජති දිබ්බති විරොචතීති රාජා. දානඤ්ච පියවචනඤ්ච අත්ථචරියා ච සමානත්තතා චාති ඉමෙහි චතූහි සඞ්ගහවත්ථූහි අත්තනි මහාජනං රඤ්ජෙතීතිපි රාජා. රාජිනීති රාජභරියා. තෙසං අභිධානානි වුච්චන්තෙ සහාභිධානන්තරෙහි –

विराग का अर्थ मार्ग और निर्वाण है। राजा का अर्थ पृथ्वी का स्वामी है। यहाँ दो धातुओं के अनुसार व्युत्पत्ति दी गई है। नाना प्रकार की संपत्तियों से जो सुशोभित (राजति) होता है, वह राजा है। दान, प्रियवचन, अर्थचर्या और समानार्थता—इन चार संग्रहवस्तुओं से जो महाजनों को प्रसन्न (रञ्जेति) करता है, वह भी राजा है। राजिनी का अर्थ राजा की पत्नी है। उनके अन्य पर्यायवाची नाम कहे जाते हैं—

රාජා භූපති දෙවො ච, මනුජින්දො දිසම්පති;

පත්ථිවො ජගතිපාලො, භූභුජො පථවිස්සරො.

राजा, भूपति, देव, मनुजिन्द (मनुजेन्द्र), दिसम्पति (दिक्पति), पत्थिव (पार्थिव), जगतिपाल, भूभुज और पथविस्सर (पृथ्वीश्वर)।

රට්ඨාධිපො භූමිපාලො, මනුස්සින්දො ජනාධිපො;

නරින්දො ඛත්තියො චෙව, ඛෙත්තස්සාමි පභාවකො.

रट्ठाधिप (राष्ट्राधिप), भूमिपाल, मनुस्सिन्द (मनुष्येन्द्र), जनाधिप, नरिन्द (नरेन्द्र), खत्तिय (क्षत्रिय) और खेतस्सामी (क्षेत्रस्वामी/प्रभावी)।

මුද්ධාභිසිත්තො රාජාති, කථිතො ඉතරො පන;

රාජඤ්ඤො ඛත්තියො චාති, වුත්තො ඛත්තියජාතිකො.

मूर्धाभिषिक्त को 'राजा' कहा गया है, और दूसरे (क्षत्रिय जाति के) को 'राजन्य' या 'क्षत्रिय' कहा गया है।

මුද්ධාභිසිත්තො අනුරාජා, උපරාජාති භාසිතො;

චතුද්දීපී රාජරාජා, චක්කවත්තීති භාසිතො.

मूर्धाभिषिक्त को 'अनुराजा' या 'उपराजा' भी कहा जाता है। चारों द्वीपों के राजाओं के राजा को 'चक्रवर्ती' कहा जाता है।

රාජිනී [Pg.47] උපරී දෙවී, මහෙසී භූභුජඞ්ගනා;

ඛත්තියා රාජපදුමී, ඛත්තියානී ච ඛත්තියී;

ඉත්ථාගාරන්තු ඔරොධො, උපරීතිපි වුච්චති.

राजिनी, उपरी, देवी, महेसी (महिषी), भूभुजङ्गना, खत्तिया, राजपदुमी, खत्तियानी और खत्तियी। अन्तःपुर को 'ओरोध' (अवरोध) या 'उपरी' भी कहा जाता है।

භජ සෙවායං. භජති. භජනා. සම්භජනා. භත්ති. සම්භත්ති. භත්තා.

भज (Bhaja) सेवा के अर्थ में। भजति (भजता है/सेवन करता है), भजना, सम्भजना, भत्ति (भक्ति), सम्भत्ति, भत्ता (भक्त)।

යජ දෙවපූජසඞ්ගතකරණදානධම්මෙසු. දෙවපූජග්ගහණෙන බුද්ධාදිපූජා ගහිතා. සඞ්ගතකරණං සමොධානකරණං. තථා හි අධිමුත්තත්ථෙරවත්ථුම්හි ‘‘යදත්ථි සඞ්ගතං කිඤ්චි, භවො වා යත්ථ ලබ්භතී’’ති ගාථායං සඞ්ගතසද්දෙන සමොධානං වුත්තං. දානං පරිච්චාගො. ධම්මො ඣානසීලාදි. එතෙස්වත්ථෙසු යජධාතු වත්තති. පුප්ඵෙහි බුද්ධං යජති. දෙවතං යජති. දෙවමනුස්සෙහි භගවා යජියති. ඉජ්ජති. යිට්ඨං. යඤ්ඤො. යාගො. ධම්මයාගො. යජමානො සකෙ පුරෙ. යිට්ඨුං, යජිතුං. පුථුයඤ්ඤං යජිත්වාන. සොළසපරික්ඛාරං මහායඤ්ඤං කත්තුකාමො.

यज (Yaja) देवपूजा, संगतिकरण (मिलाना), दान और धर्म के अर्थ में। देवपूजा के अंतर्गत बुद्ध आदि की पूजा ली गई है। संगतिकरण का अर्थ है मिलाना। जैसे अधिमत्त थेर की कथा में 'यदत्थि सङ्गतं किञ्चि' गाथा में 'सङ्गत' शब्द से मिलाना कहा गया है। दान का अर्थ परित्याग है। धर्म का अर्थ ध्यान-शील आदि है। इन अर्थों में यज धातु प्रयुक्त होती है। फूलों से बुद्ध की पूजा करता है (यजति)। देवता की पूजा करता है। देव-मनुष्यों द्वारा भगवान पूजे जाते हैं (यजियति)। इज्जति, यिट्ठ, यज्ञ, याग, धर्मयाग। अपने नगर में यज्ञ करने वाला (यजमानो)। यिट्ठुं, यजितुं (यज्ञ करने के लिए)। बहुत बड़ा यज्ञ करके। सोलह परिष्कारों वाला महायज्ञ करने का इच्छुक।

මජ්ජ සංසුද්ධියං. මජ්ජති. බාහිරං පරිමජ්ජති. භූමිං සම්මජ්ජති. මජ්ජනං. සම්මජ්ජනී.

मज्ज (Majja) शुद्धि के अर्थ में। मज्जति (साफ करता है)। बाहर से परिमार्जन करता है। भूमि को बुहारता (सम्मज्जति) है। मज्जन, सम्मज्जनी (झाड़ू)।

නිඤ්ජි සුද්ධියං. නිඤ්ජති. පනිඤ්ජති. නිඤ්ජිතුං. පනිඤ්ජිතුං. නිඤ්ජිත්වා. පනිඤ්ජිත්වා. අයං පන පාළි ‘‘තතො ත්වං මොග්ගල්ලාන උට්ඨායාසනා උදකෙන අක්ඛීනි පනිඤ්ජිත්වා දිසා අනුලොකෙය්‍යාසී’’ති.

निञ्ज (Niñja) शुद्धि के अर्थ में। निञ्जति, पनिञ्जति (धोता है)। धोने के लिए। धोकर। यह पालि है— 'तब तुम मोग्गल्लान, आसन से उठकर जल से आँखों को धोकर (पनिञ्जित्वा) दिशाओं को देखना'।

නිජි අබ්‍යත්තසද්දෙ. නිඤ්ජති.

निज (Nija) अव्यक्त शब्द के अर्थ में। निञ्जति।

භජ පාකෙ. තිලානි භජ්ජති. භජ්ජමානා තිලානි ච.

भज (Bhaja) पकाने (भूनने) के अर्थ में। तिल भूनता है (भज्जति)। भूने जाते हुए तिल।

උජු අජ්ජවෙ. අජ්ජවං උජුභාවො. ඔජති. උජු.

उजु (Uju) आर्जव (सरलता) के अर्थ में। आर्जव अर्थात् ऋजुभाव (सीधापन)। ओजति, उजु (ऋजु/सीधा)।

සජ [Pg.48] විස්සග්ගපරිස්සජ්ජනබ්භුක්කිරණෙසු. සජති. ලොක්‍යං සජන්තං උදකං.

सज (Saja) विसर्ग (त्याग), आलिंगन और छिड़कने के अर्थ में। सजति। लोक में जल छिड़कते हुए।

රුජ භඞ්ගෙ. රුජති. රුජා. රොගො. එත්ථ රුජාති බ්‍යාධි රුජනට්ඨෙන. රොගොති රුජති භඤ්ජති අඞ්ගපච්චඞ්ගානීති රොගො, බ්‍යාධියෙව, යො ‘‘ආතඞ්කො’’තිපි ‘‘ආබාධො’’තිපි වුච්චති.

रुज (Ruja) भंग (टूटने/पीड़ा) के अर्थ में। रुजति (पीड़ा देता है)। रुजा (पीड़ा), रोग। यहाँ 'रुजा' का अर्थ व्याधि है क्योंकि वह पीड़ा देती है। 'रोग' वह है जो अंगों-प्रत्यंगों को तोड़ता (रुजति) है, वह व्याधि ही है, जिसे 'आतंक' या 'आबाध' भी कहा जाता है।

භුජ කොටිල්ලෙ. ආවිපුබ්බො අඤ්ඤත්ථෙසු ච. උරගො භුජති. ආභුජති. භික්ඛු පල්ලඞ්කං ආභුජති, ඌරුබද්ධාසනං බන්ධතීති අත්ථො. මහාසමුද්දො ආභුජති, ආවට්ටතීති අත්ථො. කෙචි පන ‘‘ඔසක්කතී’’ති අත්ථං වදන්ති. ‘‘වණ්ණදාන’’න්ති ආභුජති, මනසි කරොතීති අත්ථො. මූලානි විභුජතීති මූලවිභුජො, රථො. එත්ථ ච විභුජතීති ඡින්දති. භොගො. භොගී. ආභොගො. ආභුජිත්වා. එත්ථ ච භොගොති භුජයති කුටිලං කරියතීති භොගො, අහිසරීරං. භොගීති සප්පො.

भुज (Bhuja) कुटिलता (टेढ़ेपन) के अर्थ में। 'आवि' उपसर्ग पूर्वक अन्य अर्थों में भी। साँप टेढ़ा चलता है (भुजति)। आभुजति। भिक्षु पलथी मारता है (पल्लङ्कं आभुजति), अर्थात् उरु-बद्ध आसन लगाता है। महासमुद्र घूमता (आभुजति) है, अर्थात् आवर्त होता है। कुछ लोग 'पीछे हटना' अर्थ कहते हैं। 'वर्णदान' को मन में लाता है (आभुजति), अर्थात् मनन करता है। जड़ों को काटता है, इसलिए 'मूलविभुज' (रथ)। यहाँ 'विभुजति' का अर्थ काटना है। भोग (साँप का शरीर/कुण्डली), भोगी (साँप), आभोग, आभुजित्वा। यहाँ 'भोग' का अर्थ है जो टेढ़ा किया जाता है, अर्थात् साँप का शरीर। 'भोगी' का अर्थ साँप है।

රජි විජ්ඣනෙ. නාගො දන්තෙහි භූමිං රඤ්ජති. ආරඤ්ජති. එත්ථ ච ‘‘තථාගතරඤ්ජිතං ඉතිපී’’ති නෙත්තිපාළි නිදස්සනං. තස්සත්ථො ‘‘ඉදං සික්ඛත්තයසඞ්ගහිතං සාසනබ්‍රහ්මචරියං තථාගතගන්ධහත්ථිනො මහාවජිරඤාණසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණදන්තෙහි රඤ්ජිතං ආරඤ්ජිතං, තෙභූමකධම්මානං ආරඤ්ජනට්ඨානන්තිපි වුච්චතී’’ති. රඤ්ජිතන්ති හි රඤ්ජති විජ්ඣති එත්ථාති රුඤ්ජිතං, රඤ්ජනට්ඨානං. ‘‘ඉදං නෙසං පදක්කන්ත’’න්තිආදිම්හි විය එතස්ස සද්දස්ස සිද්ධි වෙදිතබ්බා අධිකරණත්ථසම්භවතො.

रजि (Raji) धातु वेधन (छेदने) के अर्थ में है। हाथी अपने दाँतों से भूमि को छेदता (rañjati) है। 'आरण्जति' (Ārañjati) भी इसी अर्थ में है। यहाँ नेत्तिपालि का यह उदाहरण है— 'तथागत रञ्जितं इतिपि'। इसका अर्थ है— 'यह त्रिशिक्षा (शील, समाधि, प्रज्ञा) से संगृहीत शासन-ब्रह्मचर्य, तथागत रूपी गंधहस्ती के महावज्र-ज्ञान और सर्वज्ञता-ज्ञान रूपी दाँतों द्वारा रञ्जित (विद्ध/छेदा गया) और आरञ्जित है; इसे त्रैभूमिक धर्मों के आरञ्जन (वेधन) का स्थान भी कहा जाता है'। 'रञ्जित' का अर्थ है जहाँ रञ्जन (वेधन) किया जाता है, अर्थात् वेधन का स्थान। 'इदं नेसं पदक्कन्तं' आदि शब्दों की तरह इस शब्द की सिद्धि भी अधिकरण अर्थ की संभावना से जाननी चाहिए।

විජී භයචලනෙසු. ඊකාරන්තොයං ධාතු, තෙනස්ස සනිග්ගහීතාගමානි රූපානි න සන්ති. වෙජති. වෙගො. ධම්මසංවෙගො. සංවිගො වෙගෙන පලායි. නදීවෙගො. ඌමිවෙගො[Pg.49], වාතවෙගො. එත්ථ ධම්මසංවෙගොති සහොත්තප්පං ඤාණං. ‘‘වෙගො, ජවො, රයො’’ති ඉමෙ එකත්ථා. දිවාදිගණං පන පත්තස්ස ‘‘විජ්ජති සංවිජ්ජති උබ්බිජ්ජතී’’ති රූපානි භවන්ති ද්විගණිකත්තා.

विजी (Vijī) धातु भय और कंपन के अर्थ में है। यह ईकारान्त धातु है, इसलिए इसके 'ऩ' (निग्गहीत) आगम वाले रूप नहीं होते। वेजति (काँपता है)। वेग (गति/आवेग)। धर्मसंवेग। संविगो (भयभीत होकर) वेग से भाग गया। नदी का वेग। लहरों का वेग, वायु का वेग। यहाँ 'धर्मसंवेग' का अर्थ ओत्तप्प (पाप-भीरुता) सहित ज्ञान है। 'वेग', 'जव' और 'रय'— ये एक ही अर्थ वाले शब्द हैं। दिवादिगण में आने पर इसके 'विज्जति', 'संविज्जति', 'उब्विज्जति' रूप बनते हैं, क्योंकि यह दो गणों (दिवादि और भ्वादि) में आती है।

ලජ්ජ ලජ්ජනෙ. ලජ්ජති. ලජ්ජා. ලජ්ජාති හිරී. යා ‘‘විරිළනා’’තිපි වුච්චති.

लज्ज (Lajja) धातु लज्जा (शर्म) के अर्थ में है। लज्जति (लज्जा करता है)। लज्जा। लज्जा का अर्थ 'हीरी' (नैतिक लज्जा) है, जिसे 'विरिळना' भी कहा जाता है।

වළජි පරිභොගෙ. වළඤ්ජති.

वळजि (Vaḷaji) धातु परिभोग (उपयोग) के अर्थ में है। वळञ्जति (उपयोग करता है)।

කුජ්ජ අධොමුඛීකරණෙ. කුජ්ජති. නිකුජ්ජති. උක්කුජ්ජති. පටිකුජ්ජති. නිකුජ්ජිතං වා උක්කුජ්ජෙය්‍ය. අඤ්ඤිස්සා පාතියා පටිකුජ්ජති. අවකුජ්ජො නිපජ්ජහං. තත්ථ කුජ්ජති නිකුජ්ජතීති ඉමානි ‘‘චරති විචරතී’’ති පදානි විය සමානත්ථානි, අධොමුඛං කරොතීති හි අත්ථො. උක්කුජ්ජතීති උපරිමුඛං කරොති. පටිකුජ්ජතීති මුඛෙ මුඛං ඨපෙති.

कुज्ज (Kujja) धातु अधोमुखी करने (उल्टा करने) के अर्थ में है। कुज्जति। निकुज्जति (उल्टा करता है)। उक्कुज्जति (सीधा करता है)। पटिकुज्जति (ढकता है)। 'निकुज्जितं वा उक्कुज्जेय्य' (उल्टे को सीधा कर दे)। 'अञ्ञिस्सा पातिया पटिकुज्जति' (दूसरी थाली से ढकता है)। 'अवकुज्जो निपज्जहं' (मुँह के बल लेटा हुआ)। यहाँ 'कुज्जति' और 'निकुज्जति' शब्द 'चरति' और 'विचरति' की तरह समानार्थक हैं, क्योंकि इनका अर्थ 'अधोमुख करना' है। 'उक्कुज्जति' का अर्थ है ऊपर की ओर मुख करना। 'पटिकुज्जति' का अर्थ है मुख पर मुख रखना (ढकना)।

මුජ්ජ ඔසීදනෙ. මුජ්ජති. නිමුජ්ජති. නිමුග්ගො. උම්මුග්ගො.

मुज्ज (Mujja) धातु डूबने (अवसादन) के अर्थ में है। मुज्जति। निमुज्जति (गोता लगाता है)। निमुग्गो (डूबा हुआ)। उम्मुग्गो (ऊपर निकला हुआ)।

ඔපුජි විලිම්පනෙ. ගොමයෙන පථවිං ඔපුඤ්ජති.

ओपुजि (Opuji) धातु विलेपन (लेपने) के अर्थ में है। गोबर से पृथ्वी को लीपता (ओपुञ्जति) है।

ජකාරන්තධාතුරූපානි.

ये जकारान्त (ज-अन्त) धातुओं के रूप हैं।

ඣකාරන්තධාතු

झकारान्त (झ-अन्त) धातु।

ඣෙ චින්තායං. ඣායති, නිජ්ඣායති, උපනිජ්ඣායති, උජ්ඣායති, සජ්ඣායති. ඣානං, නිජ්ඣානං, උපනිජ්ඣානං, උජ්ඣායනං, සජ්ඣායනං. නිජ්ඣත්ති. උපජ්ඣා, උපජ්ඣායො. ඣායී, අජ්ඣායකො.

झे (Jhe) धातु चिन्तन के अर्थ में है। झायति (ध्यान करता है), निज्झायति (निदिध्यासन करता है), उपनिज्झायति (समीप से ध्यान करता है), उज्झायति (दोष देखता है/खेद करता है), सज्झायति (स्वाध्याय करता है)। झानं (ध्यान), निज्झानं, उपनिज्झानं, उज्झायनं, सज्झायनं। निज्जत्ति (प्रज्ञा/निश्चय)। उपज्झा, उपज्झायो (उपाध्याय)। झायी (ध्यानी), अज्झायको (अध्येता/पाठक)।

තත්ථ ඣායනන්ති දුවිධං ඣායනං සොභනමසොභනඤ්ච. තෙසු සොභනං ‘‘ඣායී තපති බ්‍රාහ්මණො. ඣායාමි [Pg.50] අකුතොභයො’’තිආදීසු දට්ඨබ්බං. අසොභනං පන ‘‘තත්ථ තත්ථ ඣායන්තො නිසීදි. අධොමුඛො පජ්ඣායන්තො නිසීදී’’තිආදීසු දට්ඨබ්බං. ඣායීති ආරම්මණූපනිජ්ඣානෙන වා ලක්ඛණූපනිජ්ඣානෙන වා ඣායනසීලො චින්තනසීලො. ඣායී ඣානවාති අත්ථො. අජ්ඣායකොති ඉදං ‘‘න දානිමෙ ඣායන්ති, න දානිමෙ ඣායන්තීති ඛො වාසෙට්ඨ අජ්ඣායකා අජ්ඣායකාත්වෙව තතියං අක්ඛරං උපනිබ්බත්ත’’න්ති එවං පඨමකප්පිකකාලෙ ඣානවිරහිතානං බ්‍රාහ්මණානං ගරහවචනං උප්පන්නං, ඉදානි පන තං අජ්ඣායතීති අජ්ඣායකො, මන්තෙ පරිවත්තෙතීති ඉමිනා අත්ථෙන පසංසාවචනං කත්වා වොහරන්තීති. අයං පනත්ථො ‘‘අධිපුබ්බස්ස ඉ අජ්ඣයනෙ’’ති ධාතුස්ස වසෙන ගහෙතබ්බො. එවං අධිපුබ්බස්ස ඉධාතුස්ස වසෙන ඉමස්ස ධාතුස්ස අත්ථපරිවත්තනං භවති. යං සන්ධාය ‘‘අජ්ඣායකො මන්තධරො’’ති වුත්තං.

वहाँ 'झायन' (ध्यान) दो प्रकार का है— शोभन (कुशल) और अशोभन (अकुशल)। उनमें से शोभन को 'झायी तपती ब्राह्मणो' (ध्यानी ब्राह्मण तपता है), 'झायामि अकुतोभयो' (मैं निर्भय होकर ध्यान करता हूँ) आदि में देखना चाहिए। अशोभन को 'तत्थ तत्थ झायन्तो निसीदि' (वह यहाँ-वहाँ चिन्ता करता हुआ बैठा), 'अधोमुखो पज्झायन्तो निसीदि' (नीचे मुँह किए चिन्ता करता हुआ बैठा) आदि में देखना चाहिए। 'झायी' का अर्थ है आरम्भण-उपनिज्झान (आलम्बन का ध्यान) या लक्षण-उपनिज्झान (लक्षणों का ध्यान) के कारण ध्यान करने के स्वभाव वाला या चिन्तनशील। 'झायी' का अर्थ 'ध्यानवान' है। 'अज्झायको' के विषय में— 'हे वासेट्ठ! अब ये ध्यान नहीं करते, अब ये ध्यान नहीं करते, इसलिए इन (ध्यान-रहित ब्राह्मणों) के लिए 'अज्झायक' (अध्येता) यह तीसरा अक्षर (नाम) उत्पन्न हुआ'— इस प्रकार प्रथम कल्प के समय ध्यान-रहित ब्राह्मणों के लिए यह निन्दावाचक शब्द उत्पन्न हुआ था। किन्तु अब 'वह अध्ययन करता है इसलिए अज्झायक है' या 'वह मन्त्रों का पाठ करता है'— इस अर्थ में इसे प्रशंसावाचक शब्द बनाकर व्यवहार करते हैं। यह अर्थ 'अधि' पूर्वक 'इ' (अध्ययन) धातु के अनुसार ग्रहण करना चाहिए। इस प्रकार 'अधि' पूर्वक 'इ' धातु के कारण इस धातु के अर्थ का परिवर्तन होता है, जिसे लक्ष्य कर 'अज्झायको मन्तधरो' (मन्त्रों को धारण करने वाला अध्येता) कहा गया है।

ඣෙ දිත්තියං. දීපො ඣායති, දාරූනි ඣායන්ති. එත්ථ ඣායතීති ජලති. ඣායනජලනසද්දා හි එකත්ථා.

झे (Jhe) धातु दीप्ति (जलने/चमकने) के अर्थ में है। दीपक जलता (झायति) है, लकड़ियाँ जलती (झायन्ति) हैं। यहाँ 'झायति' का अर्थ 'जलति' (जलता है) है। 'झायन' और 'जलन' शब्द एक ही अर्थ के हैं।

ජජ්ඣ පරිභාසනතජ්ජනෙසු. ජජ්ඣති.

जज्झ (Jajjha) धातु परिभाषण (डाँटना) और तर्जन (धमकाना) के अर्थ में है। जज्झति।

උජ්ඣ උස්සග්ගෙ. උස්සග්ගො ඡඩ්ඩනං. උජ්ඣති. උජ්ඣිතං.

उज्झ (Ujjha) धातु उत्सर्ग (त्यागने) के अर्थ में है। उत्सर्ग का अर्थ छोड़ना (छड्डन) है। उज्झति (छोड़ता है)। उज्झितं (त्यागा हुआ)।

ඣකාරන්තධාතුරූපානි.

ये झकारान्त धातुओं के रूप हैं।

ඤකාරන්තධාතු

ञकारान्त (ञ-अन्त) धातु।

ඤා අවබොධනෙ. ‘‘ඤාති, ඤන්ති, ඤාසි. ඤාතු, ඤන්තු. ඤෙය්‍ය, ඤෙය්‍යු’’න්තිආදීනි යථාපාවචනං ගහෙතබ්බානි. ඤාති, ඤාතකො, අඤ්ඤො, ඤත්තං, ඤත්ති, පඤ්ඤත්ති, විඤ්ඤත්ති, සඤ්ඤත්ති, සඤ්ඤා, සඤ්ඤාණං, පඤ්ඤා, පඤ්ඤාණං, ඤාණං, විඤ්ඤාණං.

ञा (Ñā) धातु अवबोधन (जानने) के अर्थ में है। 'ञाति', 'ञन्ति', 'ञासि', 'ञातु', 'ञन्तु', 'ञेय्य', 'ञेय्युं' आदि रूप आगम (पालि साहित्य) के अनुसार ग्रहण करने चाहिए। ञाति (जानता है), ज्ञातको (सम्बन्धी), अञ्ञो (अन्य/अज्ञानी), ञत्तं (ज्ञान), ञत्ति (विज्ञप्ति/घोषणा), पञ्ञत्ति (प्रज्ञप्ति), विञ्ञत्ति (विज्ञप्ति), सञ्ञत्ति (सम्झौता), सञ्ञा (संज्ञा), सञ्ञाणं (संज्ञान/चिह्न), पञ्ञा (प्रज्ञा), पञ्ञाणं (प्रज्ञान), ञाणं (ज्ञान), विञ्ञाणं (विज्ञान)।

තත්ථ [Pg.51] ඤාතීති ජානාති. පුන ඤාතීති බන්ධු. සො හි ‘‘අයං අම්හාක’’න්ති ඤාතබ්බට්ඨෙන ඤාතීති. එවං ඤාතකො. අඤ්ඤොති දිට්ඨධම්මිකාදයො අත්ථෙ න ඤාති න ජානාතීති අඤ්ඤො, අවිද්වා බාලොති අත්ථො. ඤත්තන්ති ජානනභාවො. ‘‘යාවදෙව අනත්ථාය, ඤත්තං බාලස්ස ජායතී’’ති පාළි නිදස්සනං. සඤ්ඤාණන්ති චිහනං. කාරිතෙ ‘‘ඤාපෙති සඤ්ඤාපෙති විඤ්ඤාපයතී’’තිආදීනි භවන්ති. යස්මා පන ‘‘අඤ්ඤාති පටිවිජ්ඣති. අත්තත්ථං වා පරත්ථං වා ඤස්සති. අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියං. එකච්චෙ නබ්භඤ්ඤංසු, එකච්චෙ අබ්භඤ්ඤංසූ’’ති පාළියො දිස්සන්ති, තස්මා ඤාතීතිආදීනි ආඛ්‍යාතිකපදානි දිට්ඨානියෙව හොන්ති නයවසෙන. තථා හි අඤ්ඤාතීති එත්ථ ආඉති උපසග්ගො, සො පරස්සක්ඛරස්ස සඤ්ඤොගුච්චාරණිච්ඡාය රස්සං කත්වා නිද්දිට්ඨො. ඤාතීති සාසනෙ ආඛ්‍යාතිකපදං දිට්ඨං, තස්මායෙව ‘‘ඤාති, ඤන්ති. ඤාසී’’තිආදිනා පදමාලාකරණෙ නත්ථෙව දොසො.

वहाँ 'ञाति' का अर्थ है जानता है। पुनः 'ञाति' का अर्थ बन्धु (रिश्तेदार) है। वह 'यह हमारा है' इस प्रकार जानने योग्य होने के कारण 'ञाति' कहलाता है। इसी प्रकार 'ञातको' है। 'अञ्ञो' (अन्य) का अर्थ है जो दृष्टधार्मिक (इस लोक के) आदि अर्थों को नहीं जानता (न ञाति), अर्थात् अज्ञानी या मूर्ख। 'ञत्तं' का अर्थ है जानने का भाव। 'यावदेव अनत्थाय, ञत्तं बालस्स जायति' (मूर्ख का ज्ञान केवल उसके अनर्थ के लिए ही होता है)— यह पालि का उदाहरण है। 'सञ्ञाणं' का अर्थ चिह्न है। णिच् (प्रेरणार्थक) में 'ञापेति', 'सञ्ञापेति', 'विञ्ञापयति' आदि रूप होते हैं। चूँकि पालि में 'अञ्ञाति' (जानता है), 'पटिविज्झति' (प्रतिवेध करता है), 'ञस्सति' (जानेगा), 'अनञ्ञातञ्ञस्सामीतिन्द्रियं' (अज्ञात को जानूँगा ऐसी इन्द्रिय), 'एकच्चे नब्भञ्ञंसु' (कुछ ने नहीं जाना) आदि प्रयोग मिलते हैं, इसलिए 'ञाति' आदि क्रियापद पद्धति के अनुसार देखे गए ही हैं। जैसे 'अञ्ञाति' में 'आ' उपसर्ग है, जिसे पर-अक्षर के संयोग के उच्चारण की इच्छा से ह्रस्व करके निर्दिष्ट किया गया है। शासन (बुद्धवचन) में 'ञाति' क्रियापद देखा गया है, इसलिए 'ञाति, ञन्ति, ञासि' आदि रूपमाला बनाने में कोई दोष नहीं है।

ඤා මාරණතොසනනිසානෙසු. මාරණං ජීවිතින්ද්‍රියුපච්ඡෙදකරණං. තොසනං තුට්ඨි. නිසානං තික්ඛතා. ඤත්ති. මනුඤ්ඤං. පඤ්ඤත්ති.

ञा (Ñā) धातु मारण (मारना), तोषण (सन्तुष्ट करना) और निसान (तेज करना) के अर्थ में है। मारण का अर्थ है जीवितेन्द्रिय का उच्छेद करना। तोषण का अर्थ है तुष्टि (सन्तोष)। निसान का अर्थ है तीक्ष्णता (तेज करना)। ञत्ति, मनुञ्ञं (मनोज्ञ/सुखद), पञ्ञत्ति।

එත්ථ ඤත්තීති මාරෙතීති වා තොසෙතීති වා නිසෙතීති වා අත්ථො. අයඤ්ච ඤත්තිසද්දො ‘‘වත්ති එතායාති වාචා’’ති එත්ථ වත්තිසද්දො විය ආඛ්‍යාතිකපදන්ති දට්ඨබ්බො. තථා ආදත්තෙති එත්ථ විභත්තිභූතස්ස තෙසද්දස්ස විය විභත්තිභූතස්ස තිසද්දස්ස සඤ්ඤොගභාවො ච ධාතුඅන්තස්සරස්ස රස්සත්තඤ්ච. මනුඤ්ඤන්ති මනං ආභුසො ඤෙති තොසෙතීති මනුඤ්ඤං. අයමත්ථො මනසද්දූපපදස්ස ආපුබ්බස්සිමස්ස ඤාධාතුස්ස වසෙන දට්ඨබ්බො. පඤ්ඤත්තීති නානප්පකාරතො පවත්තිනිවාරණෙන අකුසලානං ධම්මානං ඤත්ති [Pg.52] මාරණං පඤ්ඤත්ති. අථ වා ධම්මං සුණන්තානං ධම්මදෙසනාය චිත්තෙ අනෙකවිධෙන සොමනස්සුප්පාදනං. අතිඛිණබුද්ධීනං අනෙකවිධෙන ඤාණතිඛිණකරණඤ්ච පඤ්ඤත්ති නාම, තථා සොතූනං චිත්තතොසනෙන චිත්තනිසානෙන ච පඤ්ඤාපනං පඤ්ඤත්තීති දට්ඨබ්බං.

यहाँ 'ज्ञप्ति' (ñatti) का अर्थ 'मारना' (māreti) या 'संतुष्ट करना' (toseti) या 'तीक्ष्ण करना' (niseti) है। और यह 'ज्ञप्ति' शब्द 'वत्ति' शब्द की तरह एक आख्यातिक पद (क्रियापद) के रूप में देखा जाना चाहिए, जैसे 'वत्ति एतायाति वाचा' (जिसके द्वारा बोला जाता है वह वाणी है) में। उसी प्रकार 'आदत्ते' में विभक्ति रूप 'ते' शब्द की तरह यहाँ विभक्ति रूप 'ति' शब्द का संयोग भाव और धातु के अन्तिम स्वर का ह्रस्व होना समझना चाहिए। 'मनुज्ञ' (manuñña) का अर्थ है - जो मन को प्रसन्न करता है (manaṃ ābhuso ñeti tosetīti manuññaṃ)। यह अर्थ 'मन' शब्द के उपपद होने पर 'आ' उपसर्ग पूर्वक 'ज्ञा' धातु के वश से देखा जाना चाहिए। 'प्रज्ञप्ति' (paññatti) का अर्थ है - अनेक प्रकार से प्रवृत्ति के निवारण द्वारा अकुशल धर्मों की 'ज्ञप्ति' अर्थात् मारना। अथवा, धर्म सुनने वालों के चित्त में धर्मदेशना द्वारा अनेक प्रकार से सौमनस्य (प्रसन्नता) उत्पन्न करना। अत्यन्त तीक्ष्ण बुद्धि वालों के लिए अनेक प्रकार से ज्ञान को तीक्ष्ण करना 'प्रज्ञप्ति' कहलाता है, उसी प्रकार श्रोताओं के चित्त को संतुष्ट करने और चित्त को तीक्ष्ण करने के कारण 'प्रज्ञापना' ही 'प्रज्ञप्ति' है, ऐसा समझना चाहिए।

ඉති භූවාදිගණෙ චවග්ගන්තධාතුරූපානි

इस प्रकार भ्वादिगण में च-वर्गान्त धातु रूप (समाप्त हुए)।

සමත්තානි.

समाप्त।

ටකාරන්තධාතු

ट-कारान्त धातु।

ඉදානි ටවග්ගන්තධාතුරූපානි වුච්චන්තෙ –

अब ट-वर्गान्त धातु रूप कहे जाते हैं –

සොටු ගබ්බෙ. ගබ්බං දබ්බනං. සොටති.

सोठु (soṭu) गर्व (अहंकार) के अर्थ में। गर्व का अर्थ दर्प (घमंड) है। सोठति (soṭati)।

යොටු සම්බන්ධෙ. යොටති.

योठु (yoṭu) सम्बन्ध के अर्थ में। योठति (yoṭati)।

මෙටු මිලෙටු උම්මාදෙ. මෙටති. මිලෙටති.

मेठु (meṭu), मिलेठु (mileṭu) उन्माद (पागलपन) के अर्थ में। मेठति (meṭati), मिलेठति (mileṭati)।

කට වස්සාවරණෙසු. කටති.

कट (kaṭa) वर्षा और आवरण (ढकने) के अर्थ में। कटति (kaṭati)।

සට පරිභාසනෙ. සටති.

सट (saṭa) परिभाषण (गाली देना या निंदा करना) के अर्थ में। सटति (saṭati)।

ලට බාල්‍යෙ ච. පුබ්බාපෙක්ඛාය චකාරො. ලටති. ලාටො.

लट (laṭa) बालपन (बचपना) के अर्थ में भी। 'च' शब्द पूर्व की अपेक्षा के लिए है। लटति (laṭati)। लाटो (lāṭo)।

සට රුජාවිසරණගත්‍යාවසානෙසු. රුජා පීළා. විසරණං විප්ඵරණං. ගත්‍යාවසානං ගතියා අවසානං ඔසානං අභාවකරණං, නිසීදනන්ති වුත්තං හොති. සටති. සාටො වුච්චති සාටකො.

सट (saṭa) रोग (रुजा), विसरण (फैलना) और गति के अवसान (समाप्ति) के अर्थ में। रुजा का अर्थ पीड़ा है। विसरण का अर्थ विस्फुरण (फैलना) है। गत्यावसान का अर्थ गति का अवसान, अंत या अभाव करना है, जिसे 'बैठना' (निसिदन) कहा गया है। सटति (saṭati)। साटो (sāṭo) को साटक (शाटक/वस्त्र) कहा जाता है।

වට වෙධනෙ. වටති. වටො. වාටො.

वट (vaṭa) वेधन (छेदने) के अर्थ में। वटति (vaṭati)। वटो (vaṭo), वाटो (vāṭo)।

ඛිට උත්තාසනෙ. ඛෙටති, ආඛෙටකො, ඛෙටො, උක්ඛෙටිතො, සමුක්ඛෙටිතො.

खिट (khiṭa) डराने (उत्त्रासन) के अर्थ में। खेटति (kheṭati), आखेटक (ākheṭako), खेटो (kheṭo), उक्खेटितो (ukkheṭito), समुक्खेटितो (samukkheṭito)।

සිට අනාදරෙ. සෙටති.

सिट (siṭa) अनादर के अर्थ में। सेठति (seṭati)।

ජට [Pg.53] ඝට සඞ්ඝාතෙ. ජටති. ජටා, ජටිලො, ජටී. අන්තොජටා බහිජටා, ජටාය ජටිතා පජා. කාරිතෙ ‘‘සො ඉමං විජටයෙ ජටං. අරහත්තමග්ගක්ඛණෙ විජටෙති නාමා’’ති පයොගො.

जट (jaṭa), घट (ghaṭa) संघात (समूह/इकट्ठा होना) के अर्थ में। जटति (jaṭati)। जटा (jaṭā), जटिलो (jaṭilo), जटी (jaṭī)। 'अन्तः जटा, बहिः जटा, जटा से प्रजा जकड़ी हुई है'। णिजन्त (कारित) में प्रयोग है - 'वह इस जटा को सुलझाए (विजटये)। अर्हत् मार्ग के क्षण में वह सुलझाता (विजटेति) है'।

භට භත්තියං. භටති. භටො. වෙතනං භටකො යථා.

भट (bhaṭa) भक्ति (सेवा/भृति) के अर्थ में। भटति (bhaṭati)। भटो (bhaṭo)। जैसे वेतन को भटको (bhaṭako) कहा जाता है।

තට උස්සයෙ. උස්සයො ආරොහො උබ්බෙධො. තටති. තටො, ගිරිතටො, නදීතටො, තටී, තටං.

तट (taṭa) ऊँचाई (उत्श्रय) के अर्थ में। उत्श्रय का अर्थ आरोह (चढ़ाई) या उद्वेध (ऊँचाई) है। तटति (taṭati)। तट (taṭo), गिरितट (giritaṭo), नदीतट (nadītaṭo), तटी (taṭī), तटम् (taṭaṃ)।

ඛට කංසෙ. ඛටති. ඛටො.

खट (khaṭa) काँसे (कांस्य) के अर्थ में। खटति (khaṭati)। खटो (khaṭo)।

නට නතියං. නටති. නටො, නාටකං.

नट (naṭa) नृत्य (नति) के अर्थ में। नटति (naṭati)। नटो (naṭo), नाटकम् (nāṭakaṃ)।

පිට සද්දසඞ්ඝාටෙසු. පෙටති. පෙටකො, පිටකං. පිටකසද්දො ‘‘මා පිටකසම්පදානෙනා’’තිආදීසු පරියත්තියං දිස්සති. ‘‘අථ පුරිසො ආගච්ඡෙය්‍ය කුදාලපිටකං ආදායා’’තිආදීසු යස්මිං කිස්මිඤ්චි භාජනෙ.

पिट (piṭa) शब्द और संघात (संग्रह) के अर्थ में। पेटति (peṭati)। पेटको (peṭako), पिटकम् (piṭakaṃ)। 'पिटक' शब्द 'मा पिटकसम्पदानेन' (पिटक की परम्परा से नहीं) आदि में पर्यप्ति (बुद्ध वचन) के अर्थ में देखा जाता है। 'अथ पुरिसो आगच्छेय्य कुदालपिटकं आदाय' (तब कोई पुरुष कुदाल और टोकरी लेकर आए) आदि में किसी भी पात्र (टोकरी) के अर्थ में।

හට දිත්තියං. හටති. හාටකං, හටකං. යං ජාතරූපං හටකන්ති වුච්චති.

हट (haṭa) दीप्ति (चमक) के अर्थ में। हटति (haṭati)। हाटकम् (hāṭakaṃ), हटकम् (haṭakaṃ)। जो सुवर्ण (जातरूप) है उसे हटक कहा जाता है।

සට අවයවෙ. සටති.

सट (saṭa) अवयव (अंग) के अर्थ में। सटति (saṭati)।

ලුට විලොඨනෙ. ලොටති.

लुट (luṭa) विलोठन (लोटना/घूमना) के अर्थ में। लोटति (loṭati)।

චිට පෙසනෙ. චෙටති. චෙටකො.

चिट (ciṭa) प्रेषण (भेजने/सेवा) के अर्थ में। चेटति (ceṭati)। चेटको (ceṭako - सेवक)।

විට සද්දෙ. වෙටති. වෙටකො.

विट (viṭa) शब्द के अर्थ में। वेटति (veṭati)। वेटको (veṭako)।

අට පට ඉට කිට කට ගතියං. අටති. පටති. එටති. කෙටති. කටති. පටො ඉච්චෙව නාමිකපදං දිට්ඨං. පටති ජිණ්ණභාවං [Pg.54] ගච්ඡතීති පටො. පටොති වත්ථං. වත්ථස්ස හි අනෙකානි නාමානි –

अट (aṭa), पट (paṭa), इट (iṭa), किट (kiṭa), कट (kaṭa) गति के अर्थ में। अटति (aṭati)। पटति (paṭati)। एटति (eṭati)। केटति (keṭati)। कटति (kaṭati)। 'पटो' (paṭo) ऐसा नामिक पद (संज्ञा) देखा गया है। 'पटति' अर्थात् जो जीर्ण भाव (पुराना होना) को प्राप्त होता है, वह 'पट' है। 'पट' का अर्थ वस्त्र है। वस्त्र के अनेक नाम हैं –

පටො චොළො සාටකො ච, වාසො වසනමංසුකං;

දුස්සමච්ඡාදනං වත්ථං, චෙලං වසනි අම්බරං.

पट (paṭo), चोल (coḷo), साटक (sāṭako), वास (vāso), वसन (vasana), अंशुक (aṃsukaṃ), दुस्स (dussaṃ), आच्छादन (acchādanaṃ), वस्त्र (vatthaṃ), चेल (celaṃ), वसनि (vasani), अम्बर (ambaraṃ)।

මුට පමද්දනෙ. මොටති.

मुट (muṭa) प्रमर्दन (कुचलने) के अर्थ में। मोटति (moṭati)।

චුට අප්පීභාවෙ. චොටති.

चुट (cuṭa) अल्प होने (अल्पीभाव) के अर्थ में। चोटति (coṭati)।

වටි විභාජනෙ. වටති. වණ්ටො.

वटि (Vaṭi) विभाजन के अर्थ में। वटति। वण्ट (डंठल)।

රුටි ලුටි ථෙය්‍යෙ. රුණ්ටති. ලුණ්ටති. රුණ්ටකො. ලුණ්ටකො.

रुठि (Ruṭi), लुठि (Luṭi) चोरी के अर्थ में। रुण्ठति, लुण्ठति। रुण्ठक, लुण्ठक (चोर)।

ඵුට විසරණෙ ඵොටති. ඵොටො.

फुट (Phuṭa) फैलने के अर्थ में। फोटति। फोटो (फोड़ा/छाला)।

චෙට චෙටායං. චෙටති. චෙටකො.

चेट (Ceṭa) चेष्टा (प्रयत्न) के अर्थ में। चेटति। चेटक (सेवक)।

ඝුට පරිවත්තනෙ. ඝොටති.

घुट (Ghuṭa) परिवर्तन (घूमने) के अर्थ में। घोटति।

රුට ලුට පටිඝාතෙ. රොටති. ලොටති.

रुठ (Ruṭa), लुठ (Luṭa) प्रतिघात (विरोध) के अर्थ में। रोठति, लोठति।

ඝට චෙතායං. ඝටති. ඝටො. ඝටො වුච්චති කුම්භො. ඉමානි තදභිධානානි –

घट (Ghaṭa) चेष्टा (प्रयत्न) के अर्थ में। घटति। घट। घट को कुम्भ (घड़ा) कहा जाता है। इसके ये नाम हैं—

ඝටො කුම්භො ඝටී කුම්භී, තුණ්ඩිකිරො තු උක්ඛලී;

මහන්තභාජනං චාටි, අතිඛුද්දං කුට්ටං භවෙ;

घड़ा (घट), कुम्भ, घटी, कुम्भी, तुण्डिकिर और उक्खली (ये पात्रों के नाम हैं); बड़ा पात्र 'चाटि' कहलाता है, और अत्यंत छोटा पात्र 'कुट्ट' होता है।

චට භට පරිභාසනෙ දෙට ච. චටති. භටති. දෙටති.

चठ, भठ और डेठ धातुएँ 'परिभाषण' (गाली देना या निंदा करना) के अर्थ में होती हैं। चठति। भठति। डेठति।

කුට කොටිල්ලෙ. කුටති. පටිකුටති.

कुट धातु 'कुटिलता' (टेढ़ापन) के अर्थ में होती है। कुटति। पटिकुटति।

පුට සංකිලෙසනෙ. පුටති.

पुट धातु 'संक्लेशन' (मिश्रण या संदूषण) के अर्थ में होती है। पुटति।

චුට ඡුට කුට ඡෙදනෙ. චුටති. ඡුටති. කුටති.

चुट, छुट और कुट धातुएँ 'छेदन' (काटने) के अर्थ में होती हैं। चुटति। छुटति। कुटति।

ඵුට විකසනෙ. ඵුටති.

फुट धातु 'विकसन' (खिलने या फटने) के अर्थ में होती है। फुटति।

මුට අග්ගිසද්දපක්ඛෙපමද්දනෙසු. මුටති.

मुट धातु 'अग्नि-शब्द-प्रक्षेप' (आग में शब्द करना) और 'मर्दन' (कुचलना) के अर्थ में होती है। मुटति।

තුට කලහකම්මනි. තුටති.

तुट धातु 'कलह-कर्म' (झगड़ा करने) के अर्थ में होती है। तुटति।

ඝුට පටිඝාතෙ. ඝුටති. ඝොටකො.

घुट धातु 'प्रतिघात' (रोकने या टकराने) के अर्थ में होती है। घुटति। घोटको (घोड़ा)।

ටකාරන්තධාතුරූපානි.

'ट' कारान्त धातु रूप।

ඨකාරන්තධාතු

'ठ' कारान्त धातु।

ඨා [Pg.55] ගතිනිවත්තියං. ගතිනිවත්ති උප්පජ්ජමානස්ස ගමනස්සුපච්ඡෙදො. ඨාති, ඨන්ති. තිට්ඨති. පතිට්ඨාති. අධිට්ඨාති. අධිට්ඨෙති. සණ්ඨාති. සණ්ඨහති. අධිට්ඨහති. උපට්ඨහති. ඨාතු. තිට්ඨතු. තිට්ඨෙය්‍ය. අට්ඨ, අට්ඨු. අට්ඨා, අට්ඨූ, අට්ඨාසි, අට්ඨංසු. යාවස්ස කායො ඨස්සති. තිට්ඨිස්සති. උපස්සුති තිට්ඨිස්සථ. අට්ඨිස්සා, අට්ඨිස්සංසු. අතිට්ඨිස්සා, අතිට්ඨිස්සංසු. ඨාතුං, උපට්ඨාතුං. උපට්ඨහිතුං. අධිට්ඨාතුං. අධිට්ඨහිතුං. ඨත්වා, අධිට්ඨිත්වා. උපට්ඨහිත්වා, අධිට්ඨහිත්වා. ඨානං, ඨිති, සණ්ඨිති, අවට්ඨිති. සණ්ඨානං, පට්ඨානං. උපට්ඨාකො, ඨිතො. පබ්බතට්ඨො භූමට්ඨො. උපට්ඨහං ඉච්චාදීනි.

ठा धातु 'गति-निवृत्ति' (रुकने) के अर्थ में होती है। गति-निवृत्ति का अर्थ है उत्पन्न होने वाली गति का रुक जाना। ठाति, ठन्ति। तिट्ठति। पतिट्ठाति। अधिट्ठाति। अधिट्ठेति। सण्ठाति। सण्ठहति। अधिट्ठहति। उपट्ठहति। ठातु। तिट्ठतु। तिट्ठेय्य। अट्ठ, अट्ठु। अट्ठा, अट्ठू, अट्ठासि, अट्ठंसु। यावस्स कायो ठस्सति। तिट्ठिस्सति। उपस्सुति तिट्ठिस्सथ। अट्ठिस्सा, अट्ठिस्संग्सु। अतिट्ठिस्सा, अतिट्ठिस्संग्सु। ठातुं, उपट्ठातुं। उपट्ठहितुं। अधिट्ठातुं। अधिट्ठहितुं। ठत्वा, अधिट्ठित्वा। उपट्ठहित्वा, अधिट्ठहित्वा। ठानं, ठिति, सण्ठिति, अवट्ठिति। सण्ठानं, पट्ठानं। उपट्ठाको, ठितो। पब्बतट्ठो, भूमट्ठो। उपट्ठहं इत्यादि।

තත්ථ ඨානසද්දො ඉස්සරියඨිතිඛණකාරණෙසු දිස්සති. ‘‘කිං පනායස්මා දෙවානමින්දො කම්මං කත්වා ඉමං ඨානං පත්තො’’තිආදීසු හි ඉස්සරියෙ දිස්සති. ‘‘ඨානකුසලො හොති අක්ඛණවෙධී’’තිආදීසු ඨිතියං. ‘‘ඨානසොපෙතං තථාගතං පටිභාතී’’තිආදීසු ඛණෙ. ‘‘ඨානඤ්ච ඨානසො ඤත්වා අට්ඨානඤ්ච අට්ඨානසො’’තිආදීසු කාරණෙ. කාරණඤ්හි යස්මා තත්ථ ඵලං තිට්ඨති තදායත්තවුත්තිභාවෙන, තස්මා ඨානන්ති වුච්චති.

वहाँ 'ठान' (स्थान) शब्द ऐश्वर्य, स्थिति, क्षण और कारण के अर्थों में देखा जाता है। "आयुष्मान देवेन्द्र क्या कर्म करके इस स्थान (पद) को प्राप्त हुए?" इत्यादि में यह ऐश्वर्य के अर्थ में है। "स्थान-कुशल होता है, अक्षवेधी (निशानेबाज)" इत्यादि में स्थिति के अर्थ में है। "स्थान-युक्त तथागत प्रतिभासित होते हैं" इत्यादि में क्षण के अर्थ में है। "स्थान को स्थानतः जानकर और अस्थान को अस्थानतः" इत्यादि में कारण के अर्थ में है। क्योंकि कारण में ही फल अपनी आश्रित वृत्ति के कारण स्थित रहता है, इसलिए उसे 'ठान' कहा जाता है।

ඉස්සරියෙ ඨිතියඤ්ච, ඛණස්මිම්පි ච කාරණෙ;

චතූස්වත්ථෙසු එතෙසු, ඨානසද්දො පවත්තතීති.

ऐश्वर्य, स्थिति, क्षण और कारण—इन चार अर्थों में 'ठान' शब्द प्रयुक्त होता है।

ඨෙ සද්දසඞ්කාතෙසු. ඨීයති.

ठे धातु 'शब्द' और 'शंका' के अर्थ में होती है। ठीयति।

ඨෙ වෙඨනෙ. ඨායති.

ठे धातु 'वेष्टन' (लपेटने) के अर्थ में होती है। ठायति।

පඨ [Pg.56] වියත්තියං වාචායං. ධම්මං පඨති. පාඨො, නක්ඛත්තපාඨකො, සො හොරපාඨකං පුච්ඡි. සබ්බපාඨී භවිස්සති. පඨිතුං, පඨිතවෙ, පඨිත්වා, පඨිත්වාන, පඨිතුන, පඨිය, පඨියාන.

पठ धातु 'व्यक्त वाणी' (स्पष्ट बोलने) के अर्थ में होती है। धम्मं पठति (धर्म पढ़ता है)। पाठो, नक्खत्तपाठको (नक्षत्र पढ़ने वाला), उसने होरापाठक (ज्योतिषी) से पूछा। सब्बपाठी (सब पढ़ने वाला) होगा। पठितुं, पठितवे, पठित्वा, पठित्वान, पठितुन, पठिय, पठियान।

එවංවිධං තුංපච්චයන්තාදිවිභාගං සබ්බත්ථ යථාරහං වත්තුකාමාපි ගන්ථ විත්ථාරභයෙන න වදාම. අවුත්තොපි ඊදිසො විභාගො නයානුසාරෙන යථාසම්භවං සබ්බත්ථ යොජෙතබ්බො. යත්ථ පන පාළිනිදස්සනාදිවිසෙසො ඉච්ඡිතබ්බො හොති, තත්ථෙවෙතං දස්සෙස්සාම.

इस प्रकार के 'तुं' प्रत्ययान्त आदि विभागों को सभी जगह यथायोग्य कहने की इच्छा होने पर भी, ग्रन्थ के विस्तार के भय से हम नहीं कह रहे हैं। न कहे जाने पर भी इस प्रकार के विभाग को न्याय (नियम) के अनुसार यथासंभव सभी जगह जोड़ लेना चाहिए। जहाँ पालि उदाहरण आदि की विशेष आवश्यकता होगी, वहाँ हम इसे दिखाएंगे।

වඨ ථූලියෙ. වඨති. වඨරො. වඨරොති ථූලඝනසරීරස්මිං වත්තබ්බවචනං. තථා හි විනයට්ඨකථායං ‘‘වඨරොති ථූලො, ථූලො ච ඝනසරීරො චායං භික්ඛූති වුත්තං හොතී’’ති වුත්තං.

वठ धातु 'स्थूलता' (मोटापे) के अर्थ में होती है। वठति। वठरो। 'वठर' शब्द स्थूल और घने शरीर वाले के लिए कहा जाने वाला शब्द है। जैसा कि विनय-अट्ठकथा में कहा गया है— "वठर का अर्थ है स्थूल, और यह भिक्खु स्थूल और घने शरीर वाला है, ऐसा कहा गया है।"

මඨ නිවාසෙ. මඨති. මඨො.

मठ धातु 'निवास' के अर्थ में होती है। मठति। मठो (मठ)।

කඨ කිච්ඡජීවනෙ. කඨති. කඨො.

कठ धातु 'कष्टपूर्ण जीवन' (कठिन आजीविका) के अर्थ में होती है। कठति। कठो।

රඨ පරිභාසනෙ. රඨති.

रठ धातु 'परिभाषण' (निंदा या गाली) के अर्थ में होती है। रठति।

සාඨ බලක්කාරෙ. බලක්කාරො නාම අත්තනො බලෙන යථාජ්ඣාසයං දබ්බලස්ස අභිභවනං. සාඨති. සාඨො.

साठ धातु 'बलात्कार' (बल प्रयोग) के अर्थ में होती है। बलात्कार का अर्थ है अपने बल से अपनी इच्छानुसार दुर्बल को दबाना। साठति। साठो।

උඨ රුඨ ලුඨ උපඝාතෙ. ඔඨති. රොඨති. ලොඨති.

उठ, रुठ और लुठ धातुएँ 'उपघात' (विनाश या चोट) के अर्थ में होती हैं। ओठति। रोठति। लोठति।

පිඨ හිංසාසංකිලෙසෙසු. පෙඨති. පිඨරො.

पिठ धातु 'हिंसा' और 'संक्लेश' के अर्थ में होती है। पेठति। पिठरो।

සඨ කෙතවෙ ච. පුබ්බත්ථෙසු චකාරො. සඨති. සඨො සඨොති කෙරාටිකො වුච්චති.

सठ धातु 'केतव' (धूर्तता) के अर्थ में भी होती है। 'च' शब्द पिछले अर्थों (हिंसा आदि) के लिए है। सठति। सठो; सठ को 'केराटिक' (कपटी) कहा जाता है।

සුඨ ගතිපටිඝාතෙ. ගමනපටිහනනං ගතිපටිඝාතො. සොඨති.

सुठ धातु 'गति-प्रतिघात' के अर्थ में होती है। गमन का रुक जाना ही गति-प्रतिघात है। सोठति।

කුඨි ලුඨි ආලස්සියෙ ච. චකාරො පුබ්බත්ථෙ ච. කුණ්ඨති. කුණ්ඨො. ලුණ්ඨති. ලුණ්ඨො.

कुठि और लुठि धातुएँ 'आलस्य' के अर्थ में भी होती हैं। 'च' शब्द पिछले अर्थों के लिए है। कुण्ठति। कुण्ठो। लुण्ठति। लुण्ठो।

සුඨි [Pg.57] සොසනෙ. සුණ්ඨති.

सुठि धातु 'शोषण' (सुखाने) के अर्थ में होती है। सुण्ठति।

රුඨි ලුඨි අඨි ගතියං. රුණ්ඨති. ලුණ්ඨති. අණ්ඨති.

रुठि, लुठि और अठि धातुएँ 'गति' के अर्थ में होती हैं। रुण्ठति। लुण्ठति। अण्ठति।

වෙඨ වෙඨනෙ. වෙඨති, නිබ්බෙඨති. වෙඨනං, නිබ්බෙඨනං.

वेठ (धातु) लपेटने के अर्थ में। वेठति, निब्बेठति। वेठनं, निब्बेठनं।

වඨි එකචරියායං. වණ්ඨති.

वठि (धातु) एकाकी चर्या (अकेले रहने) के अर्थ में। वण्ठति।

මඨ කුඨි සොකෙ. මඨති. කුණ්ඨති.

मठ, कुठि (धातु) शोक के अर्थ में। मठति। कुण्ठति।

එඨ හෙඨ විබාධායං. එඨති. හෙඨති. විහෙඨති. විහෙඨනං.

एठ, हेठ (धातु) विबाधा (पीड़ा पहुँचाने) के अर्थ में। एठति। हेठति। विहेठति। विहेठनं।

ලුඨ පටිඝාතෙ. ලොඨති.

लुठ (धातु) प्रतिघात के अर्थ में। लोठति।

පඨ විඛ්‍යානෙ. පඨති.

पठ (धातु) व्याख्यान (पढ़ने) के अर्थ में। पठति।

ලුඨ සංකිලෙසෙ. ලොඨති.

लुठ (धातु) संक्लेश (मलीनता) के अर्थ में। लोठति।

ඨකාරන්තධාතුරූපානි.

ठकारान्त धातु रूप।

ඩකාරන්තධාතු

डकारान्त धातु।

ඩි විහායසගතියං ගමනමත්තෙ ච. ඩෙති, ඩයති. ඩෙමානො. උච්චෙ සකුණ ඩෙමාන. යෙ මං පුරෙ පච්චුඩ්ඩෙන්ති.

डि (धातु) आकाश में गमन (उड़ने) और सामान्य गमन के अर्थ में। डेति, डयति। डेमानो। उच्चे सकु ण डेमान (ऊपर उड़ते हुए पक्षी)। ये मं पुरे पच्चुड्डेन्ति (जो मेरे सामने उड़ते हैं)।

ඩි ඛිපනුඩ්ඩනෙසු. ඩෙති. උඩ්ඩෙති.

डि (धातु) फेंकने और उड़ने के अर्थ में। डेति। उड्डेति।

ඉතො බහිද්ධා පාසණ්ඩා, දිට්ඨීසු පසීදන්ති තෙ;

න තෙසං ධම්මං රොචෙමි, න තෙ ධම්මස්ස කොවිදා.

इससे बाहर जो पाषण्डी हैं, वे (अपनी) दृष्टियों में प्रसन्न होते हैं; मैं उनके धर्म को पसंद नहीं करता, वे धर्म के ज्ञाता नहीं हैं।

එත්ථ ච පාසණ්ඩාති පාසං ඩෙන්තීති පාසණ්ඩා, සත්තානං චිත්තෙසු දිට්ඨිපාසං ඛිපන්තීති අත්ථො. අථ වා තණ්හාපාසං දිට්ඨිපාසඤ්ච ඩෙන්ති උඩ්ඩෙන්තීති පාසණ්ඩා.

और यहाँ 'पाषण्डी' का अर्थ है जो पाश (जाल) फेंकते हैं, अर्थात् प्राणियों के चित्त में दृष्टि-पाश फेंकते हैं। अथवा, जो तृष्णा-पाश और दृष्टि-पाश को फेंकते या उड़ाते हैं, वे पाषण्डी हैं।

මුඩි [Pg.58] කණ්ඩනෙ. මුණ්ඩති. කුමාරං මුණ්ඩිංසු. මුණ්ඩො.

मुडि (धातु) मुण्डन (काटने) के अर्थ में। मुण्डति। कुमारं मुण्डिंसु (बालक का मुण्डन किया)। मुण्डो (मुण्डित)।

චුඩ්ඩ හාවකරණෙ. චුඩ්ඩති.

चुड्ड (धातु) हाव-भाव करने के अर्थ में। चुड्डति।

අඩ්ඩ අභියොගෙ. අඩ්ඩති.

अड्ड (धातु) अभियोग (प्रयत्न या मुक़दमा) के अर्थ में। अड्डति।

ගඩි වදනෙකදෙසෙ. ගණ්ඩති. ගණ්ඩො.

गडि (धातु) मुख के एक भाग (गाल) के अर्थ में। गण्ठति। गण्डो (गाल या फोड़ा)।

හුඩි පිඩි සඞ්ඝාතෙ. හුණ්ඩති. පිණ්ඩති. පිණ්ඩො.

हुडि, पिडि (धातु) संघात (इकट्ठा करने) के अर्थ में। हुण्डति। पिण्डति। पिण्डो (पिण्ड या गोला)।

හිඩි ගතියං. හිණ්ඩති, ආහිණ්ඩති.

हिडि (धातु) गति (घूमने) के अर्थ में। हिण्डति, आहिण्डति।

කුඩි දාහෙ. කුණ්ඩති. කුණ්ඩො.

कुडि (धातु) दाह (जलने) के अर्थ में। कुण्डति। कुण्डो।

වඩි මඩි වෙඨනෙ. වණ්ඩති. මණ්ඩති. මණ්ඩලං.

वडि, मडि (धातु) वेठन (लपेटने) के अर्थ में। वण्डति। मण्डति। मण्डलं।

භඩි පරිභාසනෙ. භණ්ඩති. භණ්ඩනං. භණ්ඩො.

भडि (धातु) परिभाषण (गाली देने या निंदा करने) के अर्थ में। भण्डति। भण्डनं (कलह)। भण्डो।

මඩි මජ්ජනෙ. මණ්ඩති. මණ්ඩනං.

मडि (धातु) मज्जन (शुद्ध करने या सजाने) के अर्थ में। मण्डति। मण्डनं।

තුඩි තොළනෙ. තුණ්ඩති. තුණ්ඩො. තුණ්ඩෙනාදාය ගච්ඡෙය්‍ය.

तुडि तोलन (तोलने/चोंच मारने) के अर्थ में। तुण्डति। तुण्ड (चोंच)। चोंच से लेकर जाए।

භුඩි භරණෙ. භුණ්ඩති.

भुडि भरण (भरने) के अर्थ में। भुण्डति।

චඩි කොපෙ. චණ්ඩති. චණ්ඩො. චණ්ඩාලො, චණ්ඩික්කං.

चडि कोप (क्रोध) के अर्थ में। चण्डति। चण्ड। चण्डाल, चण्डिक्क (क्रोध)।

සඩි රුජායං. සණ්ඩති. සණ්ඩො.

सडि रुजा (पीड़ा) के अर्थ में। सण्डति। सण्ड।

තඩි තාළනෙ. තණ්ඩති. විතණ්ඩා.

तडि ताड़न (पीटने) के अर्थ में। तण्डति। वितण्डा।

පඩි ගතියං. පණ්ඩති. පණ්ඩා, පණ්ඩිතො. එත්ථ පණ්ඩාති පඤ්ඤා. සා හි සුඛුමෙසුපි අත්ථෙසු පණ්ඩති ගච්ඡති දුක්ඛාදීනං පීළනාදිකම්පි ආකාරං ජානාතීති ‘‘පණ්ඩා’’ති වුච්චති. පණ්ඩිතොති පණ්ඩාය ඉතො ගතො පවත්තොති පණ්ඩිතො. අථ වා සඤ්ජාතා පණ්ඩා එතස්සාති පණ්ඩිතො. පණ්ඩති ඤාණගතියා ගච්ඡතීතිපි පණ්ඩිතො. තථා හි අට්ඨකථායං [Pg.59] වුත්තං ‘‘පණ්ඩන්තීති පණ්ඩිතා. සන්දිට්ඨිකසම්පරායිකත්ථෙසු ඤාණගතියා ගච්ඡන්තීති අත්ථො’’ති.

पडि गति के अर्थ में। पण्डति। पण्डा, पण्डित। यहाँ 'पण्डा' का अर्थ 'प्रज्ञा' है। वह सूक्ष्म अर्थों में भी जाती (पण्डति) है, दुःख आदि के पीड़ादायक स्वरूप को जानती है, इसलिए उसे 'पण्डा' कहा जाता है। 'पण्डित' वह है जो पण्डा (प्रज्ञा) के माध्यम से प्रवृत्त हुआ है। अथवा, जिसके पास पण्डा (प्रज्ञा) उत्पन्न हुई है, वह पण्डित है। जो ज्ञान की गति से जाता है, वह भी पण्डित है। जैसा कि अट्ठकथा में कहा गया है— 'पण्डन्ति (जानते/जाते हैं) इसलिए पण्डित हैं। इहलौकिक और पारलौकिक अर्थों में ज्ञान की गति से जाते हैं, यह अर्थ है'।

ගඩි මදෙ. ගණ්ඩති.

गडि मद (नशा/गर्व) के अर्थ में। गण्डति।

ඛඩි මන්ථෙ. ඛණ්ඩති. ඛණ්ඩිතො, ඛණ්ඩො.

खडि मन्थ (मथने/टुकड़े करने) के अर्थ में। खण्डति। खण्डित, खण्ड।

ලඩි ජිව්හාමථනෙ. ලණ්ඩති. ලණ්ඩො.

लडि जिव्हामथन (जीभ हिलाने/चाटने) के अर्थ में। लण्डति। लण्ड।

ඩකාරන්තධාතුරූපානි.

डकारान्त धातु रूप।

ඩකාරන්තධාතු

डकारान्त धातु।

වඩ්ඪ වඩ්ඪනෙ. වඩ්ඪති. සිරිවඩ්ඪකො, ධනවඩ්ඪකො, වඩ්ඪිතො, බුඩ්ඪො. එත්ථ ච වකාරස්ස බකාරො, අකාරස්ස චුකාරො.

वड्ढ वर्धन (बढ़ने) के अर्थ में। वड्ढति। सिरिवड्ढक, धनवड्ढक, वड्ढित, बुड्ढ। और यहाँ 'व' कार का 'ब' कार और 'अ' कार का 'उ' कार हो जाता है।

කඩ්ඪ ආකඩ්ඪනෙ. කඩ්ඪති, ආකඩ්ඪති, නිකඩ්ඪති. අකාමා පරිකඩ්ඪන්ති, උලූකඤ්ඤෙව වායසා.

कड्ढ आकर्षण (खींचने) के अर्थ में। कड्ढति, आकड्ढति, निकड्ढति। 'बिना इच्छा के वे चारों ओर खींचते हैं, जैसे कौवे उल्लू को'।

ඉමානි ඪකාරන්තධාතුරූපානි.

ये ढकारान्त धातु रूप हैं।

ණකාරන්තධාතු

णकारान्त धातु।

අණ රණ වණ භණ මණ කණ සද්දෙ. අණති. අණකො බ්‍රාහ්මණො. රණති. රණං. වණති. වාණකො. භණති. භාණකො. මණති. මණිකො. කණති. කාණො. තත්ථ බ්‍රාහ්මණොති බ්‍රහ්මං අණතීති බ්‍රාහ්මණො, මන්තෙ සජ්ඣායතීති අත්ථො. අක්ඛරචින්තකා පන ‘‘බ්‍රහ්මුනො අපච්චං බ්‍රාහ්මණො’’ති වදන්ති. අරියා පන බාහිතපාපත්තා බ්‍රාහ්මණොති.

अण, रण, वण, भण, मण, कण शब्द (ध्वनि) के अर्थ में। अणति। अणक, ब्राह्मण। रणति। रण। वणति। वाणक। भणति। भाणक। मणति। मणिक। कणति। काण। वहाँ 'ब्राह्मण' का अर्थ है जो ब्रह्म (वेद) का उच्चारण (अणति) करता है, अर्थात् मन्त्रों का स्वाध्याय करता है। वैयाकरण तो कहते हैं कि 'ब्रह्मा की सन्तान ब्राह्मण है'। किन्तु आर्य (बुद्ध आदि) पापों को बाहर निकाल देने (बाहित-पाप) के कारण 'ब्राह्मण' कहते हैं।

බ්‍රාහ්මණො [Pg.60] සොත්තියො විප්පො, භොවාදී බ්‍රහ්මබන්ධු ච;

බ්‍රහ්මසූනු ද්විජො බ්‍රහ්මා, කමලාසනසූනු ච;

ब्राह्मण, सोत्तिय (श्रोत्रिय), विप्प (विप्र), भोवादी, ब्रह्मबन्धु, ब्रह्मसूनु, द्विज, ब्रह्मा और कमलासनसूनु (ये ब्राह्मण के पर्यायवाची हैं)।

රණසද්දො ‘‘සරණා ධම්මා අරණා ධම්මා’’තිආදීසු කිලෙසෙසු වත්තති. කිලෙසා හි රණන්ති කන්දන්ති එතෙහීති රණාති වුච්චන්ති.

'रण' शब्द 'सरणा धम्मा अरणा धम्मा' आदि में क्लेशों के अर्थ में प्रयुक्त होता है। क्लेशों को 'रण' कहा जाता है क्योंकि वे शब्द (क्रन्दन) करते हैं या उनके कारण जीव विलाप करते हैं।

‘‘ධනුග්ගහො අසදිසො, රාජපුත්තො මහබ්බලො;

සබ්බාමිත්තෙ රණං කත්වා, සංයමං අජ්ඣුපාගමී’’ති

'अतुलनीय धनुर्धर, महाबली राजपुत्र; सभी शत्रुओं के साथ रण (युद्ध) करके, संयम को प्राप्त हुआ'।

එත්ථ යුද්ධෙ වත්තති. රණං කත්වාති හි යුද්ධං කත්වාති අත්ථො. ‘‘තිණඤ්ච කට්ඨඤ්ච රණං කරොන්තා, ධාවිංසු තෙ අට්ඨදිසා සමන්තතො’’ති එත්ථ චුණ්ණවිචුණ්ණකරණෙ වත්තති. රණං කරොන්තාති හි චුණ්ණවිචුණ්ණං කරොන්තාති අත්ථො. එවං අත්ථවිවරණම්පි සද්දසඞ්ඛාතමත්ථං අන්තොයෙව කත්වා අධිප්පායත්ථවසෙන කතං, න ධාතුනානත්ථවසෙනාති දට්ඨබ්බං. අථ වා ධාතූනමත්ථාතිසයයොගොපි භවති, තෙන එවං අත්ථවිවරණං කතන්තිපි දට්ඨබ්බං.

यहाँ यह युद्ध के अर्थ में है। 'रणं कत्वा' का अर्थ है युद्ध करके। 'तृण और काष्ठ को रण करते हुए, वे आठों दिशाओं में चारों ओर दौड़े'—यहाँ यह चूर्ण-विचूर्ण (टुकड़े-टुकड़े) करने के अर्थ में है। 'रणं करोन्ता' का अर्थ है चूर्ण-विचूर्ण करना। इस प्रकार अर्थ का विवरण शब्द के अर्थ को भीतर रखकर अभिप्राय के अनुसार किया गया है, न कि केवल धातु के अनेक अर्थों के कारण। अथवा धातुओं के अर्थों का अतिशय योग भी होता है, इसलिए इस प्रकार अर्थ-विवरण किया गया है, ऐसा समझना चाहिए।

භණ භණනෙ. පරිත්තං භණති, වචනං භණති. දීඝභාණකො, පියභාණී, භාණවාරො. එත්ථ භාණවාරොති –

भण भणन (बोलने/भणन) के अर्थ में। परित्त भणति (परित्त का पाठ करता है), वचन भणति (वचन बोलता है)। दीघभाणक, पियभाणी, भाणवार। यहाँ 'भाणवार' का अर्थ है—

‘‘අට්ඨක්ඛරා එකපදං, එකා ගාථා චතුප්පදං;

ගාථා චෙකාමතො ගන්ථො, ගන්ථො බාත්තිංසතක්ඛරො;

'आठ अक्षर का एक पद होता है, एक गाथा चार पदों की होती है। गाथा को ही एक ग्रन्थ माना जाता है, और ग्रन्थ बत्तीस अक्षरों का होता है;'

බාත්තිංසක්ඛරගන්ථානං, පඤ්ඤාසං ද්විසතං පන;

භාණවාරො මතො එකො, ස්වට්ඨක්ඛරසහස්සකො’’ති.

'बत्तीस अक्षरों वाले दो सौ पचास ग्रन्थों का एक भाणवार माना जाता है, जिसमें आठ हजार अक्षर होते हैं'।

එවං අට්ඨක්ඛරසහස්සපරිමාණො පාඨො වුච්චති.

इस प्रकार आठ हजार अक्षरों के परिमाण वाले पाठ को (भाणवार) कहा जाता है।

ඔණං අපනයනෙ. ඔණති.

ओण अपनयन (हटाने/ले जाने) के अर्थ में। ओणति।

සොණ වණ්ණගතීසු. සොණති, සොණො.

सोण वर्ण (रंग) और गति के अर्थ में। सोणति, सोण।

සොණ [Pg.61] සිලොණ සඞ්ඝාතෙ. සොණති. සිලොණති.

सोण, सिलोण संघात (इकट्ठा करने/चोट करने) के अर्थ में। सोणति। सिलोणति।

ඝිණි ඝුණි ඝණි ගහණෙ. ඝිණ්ණති. ඝුණ්ණති. ඝණ්ණති.

घिणि, घुणि, घणि ग्रहण (पकड़ने) के अर्थ में। घिण्णति। घुण्णति। घण्णति।

ඝුණ ඝුණ්ණ ගමනෙ. ඝොණති. ඝුණ්ණති.

घुण, घुण्ण गमन (जाने) के अर्थ में। घोणति। घुण्णति।

පණ බ්‍යවහාරෙ, ථුතියඤ්ච. පණති වාණිජො, වොහාරං කරොති ඉච්චත්ථො. සද්ධො බුද්ධං පණති, ථොමයති ඉච්චත්ථො, ආපණං, සාපණො ගාමො.

पण व्यवहार (व्यापार) और स्तुति के अर्थ में। 'वाणिजो पणति' का अर्थ है कि व्यापारी व्यवहार (व्यापार) करता है। 'सद्धो बुद्धं पणति' का अर्थ है कि श्रद्धालु बुद्ध की स्तुति करता है। आपण (बाज़ार/दुकान), सापणो गामो (दुकानों वाला गाँव)।

ගණ රණ ගතියං. ගණති. රණති.

गण, रण (धातु) गति के अर्थ में। गणति। रणति।

චණ සණ දානෙ. චණති. සණති.

चण, सण (धातु) दान के अर्थ में। चणति। सणति।

ඵණ ගතියං. ඵණති. ඵණං.

फण (धातु) गति के अर्थ में। फणति। फणं (साँप का फण)।

වෙණු ඤාණචින්තානිසාමනෙසු. වෙණති.

वेणु (धातु) ज्ञान, चिन्ता और निसामन (ध्यानपूर्वक देखने) के अर्थ में। वेणति।

පීණ පීණනෙ. පීණනං පරිපුණ්ණතා. පීණති. පීණො දිවා න භුඤ්ජති, පීණොරක්ඛංසබාහු.

पीण (धातु) पीणन (तृप्त करने) के अर्थ में। पीणनं अर्थात् परिपूर्णता। पीणति। पीणो दिवा न भुञ्जति (मोटा व्यक्ति दिन में नहीं खाता), पीणोरक्खंसबाहु (राक्षस की भुजा के समान पुष्ट)।

මිණ හිංසායං. මිණති.

मिण (धातु) हिंसा के अर्थ में। मिणति।

දුණ ගතියඤ්ච. හිංසාපෙක්ඛකො චකාරො. දුණති.

दुण (धातु) गति के अर्थ में और (चकार से) हिंसा के अर्थ में भी। दुणति।

සණ අබ්‍යත්තසද්දෙ. සණති. සණතෙව බ්‍රහ්මාරඤ්ඤං. සණතෙවාති නදති විය.

'सण' अव्यक्त शब्द में। सणति। ब्रह्म-अरण्य शब्द करता है। 'सणतेव' का अर्थ है 'नदति' (गर्जना करना) की तरह।

තුණ කොටිල්ලෙ. තොණති.

'तुण' कुटिलता में। तोणति।

පුණ නිපුණෙ. පුණති, නිපුණති. නිපුණධම්මො. එත්ථ ච නිපුණසණ්හසුඛුමසද්දා වෙවචනසද්දා කුසලඡෙකදක්ඛසද්දා වියාති දට්ඨබ්බං.

'पुण' निपुणता में। पुणति, निपुणति। निपुणधम्मो। और यहाँ 'निपुण', 'सण्ह' (श्लक्ष्ण) और 'सुखुम' (सूक्ष्म) शब्द पर्यायवाची शब्द हैं, जैसे 'कुसल', 'छेक' और 'दक्ख' शब्द हैं, ऐसा देखना चाहिए।

මුණ පටිඤ්ඤාණෙ. මුණති.

'मुण' प्रतिज्ञान (ज्ञान) में। मुणति।

කුණ සද්දොපකරණෙ. කොණති.

'कुण' शब्दोपकरण (शब्द करने) में। कोणति।

චුණ [Pg.62] ඡෙදනෙ. චොණති.

'चुण' छेदन में। चोणति।

මණ චාගෙ. වෙරං මණතීති වෙරමණි.

'मण' त्याग में। 'वेरं मणति' (वैर का त्याग करता है) इसलिए 'वेरमणि' (विरति)।

ඵුණ විකිරණෙ විධුනනෙ ච. ඵුණති. අඞ්ගාරකාසුං අපරෙ ඵුණන්ති.

'फुण' विकिरण (बिखेरने) और विधूनन (झटकने) में। फुणति। अन्य लोग अंगारों के गड्ढे को बिखेरते हैं।

ඉමානි ණකාරන්තධාතුරූපානි.

ये 'ण'कारान्त धातु रूप हैं।

ඉති භූවාදිගණෙ ටවග්ගන්තධාතුරූපානි

इस प्रकार भ्वादिगण में 'ट'वर्गान्त धातु रूप

සමත්තානි.

समाप्त हुए।

තකාරන්තධාතු

'त'कारान्त धातु

අථ තවග්ගන්තධාතුරූපානි වුච්චන්තෙ –

अब 'त'वर्गान्त धातु रूप कहे जाते हैं –

තෙ පාලනෙ. පාලනං රක්ඛණං. තායති. තාණං, ගොත්තං, නක්ඛත්තං. අඝස්ස තාතා. කිච්ඡෙනාධිගතා භොගා, තෙ තාතො විධමි ධමං. තත්ථ ගොත්තන්ති ගං තායතීති ගොත්තං. ‘‘ගොතමො කස්සපො’’ති හි ආදිනා පවත්තමානං ගං වචනං බුද්ධිඤ්ච තායති එකංසිකවිසයතාය රක්ඛතීති ගොත්තං. යථා හි බුද්ධි ආරම්මණභූතෙන අත්ථෙන විනා න වත්තති, තථා අභිධානං අභිධෙය්‍යභූතෙන, තස්මා සො ගොත්තසඞ්ඛාතො අත්ථො තානි තායති රක්ඛතීති වුච්චති. කො පන සොති? අඤ්ඤකුලපරම්පරාසාධාරණං තස්ස කුලස්ස ආදිපුරිසසම්මුදිතං තංකුලපරියාපන්නසාධාරණං සාමඤ්ඤරූපං.

'ते' (ता) पालन में। पालन का अर्थ है रक्षा करना। तायति। ताण (शरण), गोत्त (गोत्र), नक्खत्त (नक्षत्र)। 'अघस्स ताता' (पाप से रक्षा करने वाला)। 'किच्छेनाधिगता भोगा, ते तातो विधमि धमं' (कठिनाई से प्राप्त भोगों को, हे रक्षक, तुम धौंकनी की तरह उड़ा दो)। वहाँ 'गोत्त' का अर्थ है— 'गं तायति' (जो वाणी या बुद्धि की रक्षा करता है) वह गोत्र है। 'गोतमो कस्सपो' आदि के रूप में प्रवृत्त होने वाली 'ग' अर्थात् वाणी और बुद्धि की जो एकान्तिक विषय होने के कारण रक्षा करता है, वह गोत्र है। जैसे बुद्धि आलम्बनभूत अर्थ के बिना नहीं होती, वैसे ही अभिधान (नाम) अभिधेय (अर्थ) के बिना नहीं होता, इसलिए वह गोत्र संज्ञक अर्थ उनकी रक्षा करता है, ऐसा कहा जाता है। वह क्या है? वह अन्य कुल-परम्पराओं से साधारण (भिन्न), उस कुल के आदि-पुरुष से उत्पन्न, उस कुल के अन्तर्गत सभी के लिए साधारण सामान्य रूप है।

නක්ඛත්තන්ති විසමගතියා අගන්ත්වා අත්තනො වීථියාව ගමනෙන නක්ඛනං ගමනං තායති රක්ඛතීති නක්ඛත්තං, තං පන අස්සයුජාදිවසෙන සත්තවීසතිවිධං හොති. තථා හි අස්සයුජො [Pg.63] භරණී කත්තිකා රොහණී මිගසිරො අද්දා පුනබ්බසු ඵුස්සො අස්සලිසො මාඝො පුබ්බඵග්ගුණී උත්තරඵග්ගුණී හත්ථො චිත්තං ස්වාති විසාඛා අනුරාධා ජෙට්ඨා මූලං පුබ්බාසළ්හං උත්තරාසළ්හං සාවණං ධනසිට්ඨා සතභිසත්තං පුබ්බභද්දපදං උත්තරභද්දපදං රෙවතී චාති සත්තවීසති නක්ඛත්තානි. තානි පන අත්තනො ගමනට්ඨානං ඊසකම්පි න විජහන්ති කිඤ්චි සීඝං කිඤ්චි දන්ධං, කදාචි සීඝං, කදාචි දන්ධං, එත්තො ඉතො චාති එවං විසමගතියා අගන්ත්වා යන්තචක්කෙ පටිපාටියා යොජිතානි විය සමප්පමාණගතියා අත්තනො වීථියාව ගච්ඡන්තානි මණ්ඩලාකාරෙන සිනෙරුං පරිවත්තන්ති. එවං ඉමානි නක්ඛනං ගමනං තායන්ති රක්ඛන්තීති නක්ඛත්තානීති වුච්චන්ති. පොරාණා පන ඛරධාතුවසෙන ‘‘නක්ඛරන්ති න නස්සන්තීති නක්ඛත්තානී’’ති ආවොචුං, ‘‘නක්ඛත්තං ජොති රික්ඛං තං’’ ඉච්චෙතානි නක්ඛත්තතාරකානං නාමානි. ‘‘උළු තාරා තාරකා’’ති ඉමානි පන සබ්බාසම්පි තාරකානං සාධාරණනාමානි. ඔසධීති පන තාරකාවිසෙසස්ස නාමං.

'नक्खत्त' (नक्षत्र) इसलिए है क्योंकि यह विषम गति से न जाकर अपनी ही वीथि (मार्ग) में गमन करने से 'नक्खण' (गमन) की रक्षा करता है। वह अश्वयुजा (अश्विनी) आदि के भेद से सत्ताईस प्रकार का होता है। वे इस प्रकार हैं— अस्सयुज, भरणी, कत्तिका, रोहिणी, मिगसिर, अद्दा, पुनब्बसु, फुस्स, अस्सलीस, माघ, पुब्बफग्गुणी, उत्तरफग्गुणी, हत्थ, चित्त, स्वाति, विसाखा, अनुराधा, जेट्ठा, मूल, पुब्बासळ्ह, उत्तरासळ्ह, साव ण, धनसिट्ठा, सतभिसत्त, पुब्बभद्दपद, उत्तरभद्दपद और रेवती—ये सत्ताईस नक्षत्र हैं। वे अपने गमन-स्थान को थोड़ा भी नहीं छोड़ते, कोई शीघ्र, कोई मन्द, कभी शीघ्र, कभी मन्द, इधर-उधर इस प्रकार विषम गति से न जाकर, यन्त्र-चक्र में क्रम से जोड़े हुए की तरह समान परिमाण वाली गति से अपनी ही वीथि में चलते हुए मण्डलाकार रूप में सिनेरु (सुमेरु) की परिक्रमा करते हैं। इस प्रकार ये 'नक्खण' (गमन) की रक्षा करते हैं, इसलिए 'नक्खत्त' कहे जाते हैं। प्राचीन आचार्यों ने 'खर' धातु के वश से कहा है— 'नक्खरन्ति न नस्सन्तीति नक्खत्तानि' (जो क्षरित नहीं होते, नष्ट नहीं होते, वे नक्षत्र हैं)। 'नक्खत्तं, जोति, रिक्खं'—ये नक्षत्रों और तारों के नाम हैं। 'उळु, तारा, तारका'—ये सभी तारों के साधारण नाम हैं। 'ओसधी' एक विशेष तारे का नाम है।

චිති සඤ්ඤාණෙ. සඤ්ඤාණං චිහනං ලක්ඛණකරණං. චෙතති. චිහනං කරොතීති අත්ථො. ඊකාරන්තවසෙන වුත්තත්තා අස්මා ධාතුතො සකි සඞ්කායන්ති ධාතුතො විය නිග්ගහීතාගමො න හොති. එස නයො අඤ්ඤෙසුපි ඊදිසෙසු ඨානෙසු.

'चिति' संज्ञान (चिह्नित करने) में। संज्ञान का अर्थ है चिह्न बनाना या लक्षण करना। चेतति। चिह्न बनाता है, यह अर्थ है। 'ई'कारान्त के रूप में कहे जाने के कारण इस धातु से 'सकि' और 'सङ्का' धातुओं की तरह निग्गहीत (अनुस्वार) का आगम नहीं होता। यही नियम अन्य ऐसे स्थानों पर भी (समझना चाहिए)।

පත ගතියං. පතති. පපතති පපාතං, පපතෙය්‍යහං. පාපත්තං නිරයං භුසං. අහංසද්දෙන යොජෙතබ්බං, පාපත්තං පපතිතොස්මීති අත්ථො. පාපත්ථ නිරයං භුසං, සොකුමාරොති යොජෙතබ්බං, පාපත්ථ පපතිතොති අත්ථො. පරොක්ඛාපදඤ්හිඑතං ද්වයං. ‘‘පාවදං පාවදා’’තිආදීසු විය උපසග්ගපදස්ස දීඝභාවො, තතො අංසද්දස්ස ත්තංආදෙසො, අසද්දස්ස ච ත්ථාදෙසො භවති. අචින්තෙය්‍යො හි පාළිනයො.

'पत' गति में। पतति। प्रपात में गिरता है (पपतति पपातं), मैं गिरूँ (पपतेय्यहं)। 'पापत्तं निरयं भुसं'—इसे 'अहं' शब्द के साथ जोड़ना चाहिए, 'पापत्तं' का अर्थ है 'पपतितोस्मि' (मैं गिर गया हूँ)। 'पापत्थ निरयं भुसं'—इसे 'सुकुमारो' के साथ जोड़ना चाहिए, 'पापत्थ' का अर्थ है 'पपतितो' (तुम गिर गए)। ये दोनों परोक्षा (लिट् लकार) के पद हैं। 'पावदं, पावदा' आदि की तरह उपसर्ग पद का दीर्घ होना, उसके बाद 'अं' शब्द का 'त्तं' आदेश और 'अ' शब्द का 'त्थ' आदेश होता है। पालि की पद्धति अचिन्त्य है।

අත [Pg.64] සාතච්චගමනෙ. සාතච්චගමනං නිරන්තරගමනං. අතති. යස්මා පන අතධාතු සාතච්චගමනත්ථවාචිකා, තස්මා භවාභවං ධාවන්තො ජාතිජරාබ්‍යාධිමරණාදිභෙදං අනෙකවිහිතං සංසාරදුක්ඛං අතති සතතං ගච්ඡති පාපුණාති අධිගච්ඡතීති අත්තාතිපි නිබ්බචනමිච්ඡිතබ්බං. අත්ථන්තරවසෙන පන ‘‘ආහිතො අහංමානො එත්ථාති අත්තා, අත්තභාවො’’ති ච ‘‘සුඛදුක්ඛං අදති අනුභවතීති අත්තා’’ති ච ‘‘අත්තමනොති පීතිසොමනස්සෙන ගහිතමනො’’ති ච අත්ථො දට්ඨබ්බො, යත්ථ යත්ථ යථා යථා අත්ථො ලබ්භති, තත්ථ තත්ථ තථා තථා අත්ථස්ස ගහෙතබ්බතොති.

'अत' सातत्य-गमन (निरन्तर चलने) में। सातत्य-गमन का अर्थ है निरन्तर गमन। अतति। चूँकि 'अत' धातु निरन्तर गमन के अर्थ की वाचक है, इसलिए भव-अभव में दौड़ते हुए, जाति-जरा-व्याधि-मरण आदि के भेद वाले अनेक प्रकार के संसार-दुःख को जो 'अतति' अर्थात् सतत प्राप्त करता है, पहुँचता है, अधिगत करता है, उसे 'अत्ता' (आत्मा) भी समझना चाहिए। अर्थान्तर के वश से— 'जिसमें अहं-मान (मैं-पन) स्थापित है वह अत्ता (आत्मभाव) है', और 'जो सुख-दुःख को अदति (अनुभव करता है) वह अत्ता है', तथा 'अत्तमणो अर्थात् प्रीति और सौमनस्य से जिसका मन ग्रहण कर लिया गया है'—ऐसा अर्थ देखना चाहिए। जहाँ-जहाँ जैसे-जैसे अर्थ प्राप्त होता है, वहाँ-वहाँ वैसे-वैसे अर्थ ग्रहण करना चाहिए।

චුත ආසෙචනෙ ඛරණෙ ච. චොතති.

'चुत' आसंचन (सींचने) और क्षरण (टपकने) में। चोतति।

අති බන්ධනෙ. අන්තති. අන්තං. අන්තියතිබන්ධියති අන්තගුණෙනාති අන්තං. ඉධ අන්ත සද්දස්ස අත්ථුද්ධාරො වුච්චතෙ ‘‘අන්තං අන්තගුණං උදරිය’’න්ති එත්ථ ද්වත්තිංසාකාරන්තොගධං කුණපන්තං අන්තං නාම. ‘‘කායබන්ධනස්ස අන්තො ජීරති. හරිතන්තං වා’’ති එත්ථ අන්තිමමරියාදන්තො අන්තො නාම. ‘‘අන්තමිදං භික්ඛවෙ ජීවිකාන’’න්ති එත්ථ ලාමකන්තො. ‘‘සක්කායො එකො අන්තො’’ති එත්ථ කොට්ඨාසන්තො. ‘‘එසෙවන්තො දුක්ඛස්ස සප්පච්චයසඞ්ඛයා’’ති එත්ථ කොටන්තො. ඉච්චෙවං –

'अति' बन्धन में। अन्तति। अन्त (आँत)। जो 'अन्तगुण' (आँतों के बन्धन) से बाँधा जाता है, वह 'अन्त' है। यहाँ 'अन्त' शब्द के अर्थों का उद्धरण कहा जाता है— 'अन्तं अन्तगुणं उदरियं' यहाँ बत्तीस प्रकार के आकारों के अन्तर्गत कुणप-अन्त (गन्दी आँत) 'अन्त' नाम वाला है। 'कायबन्धनस्स अन्तो जीरति' या 'हरितन्तं वा' यहाँ अन्तिम मर्यादा (किनारा) 'अन्त' नाम वाला है। 'अन्तममिदं भिक्खवे जीविकानं' यहाँ अधम (नीच) 'अन्त' है। 'सक्कायो एको अन्तो' यहाँ कोष्ठ्ठास (भाग) 'अन्त' है। 'एसेवन्तो दुक्खस्स' यहाँ कोटि (अन्त) 'अन्त' है। इस प्रकार—

කුණපන්තං [Pg.65] අන්තිමඤ්ච, මරියාදො ච ලාමකං;

කොට්ඨාසො කොටි’මෙ අත්ථො, අන්තසද්දෙන භාසිතා.

कुणप-अन्त (आँत), अन्तिम, मर्यादा (सीमा), अधम (नीच), कोष्ठ्ठास (भाग) और कोटि (अन्त)—ये अर्थ 'अन्त' शब्द द्वारा कहे गए हैं।

කිත නිවාසෙ රොගාපනයනෙ ච. කෙතති. සාකෙතං න ගරං, නිකෙතො, නිකෙතං පාවිසි. ආමොදමානො ගච්ඡති සන්නිකෙතං. තිකිච්ඡති, චිකිච්ඡති, චිකිච්ඡා, චිකිච්ඡකො. තත්ථ සාකෙතන්ති සායං ගහිතවසනට්ඨානත්තා සාකෙතං, යංසද්දලොපො.

'कित' (Kita) धातु निवास और रोग दूर करने के अर्थ में है। केतति (Ketati)। साकेत नगर, निकेत, निकेतं पाविसि (घर में प्रवेश किया)। आमोदमानो गच्छति सन्निकेतं (प्रसन्नतापूर्वक निवास की ओर जाता है)। तिकिच्छति, चिकिच्छति (चिकित्सा करता है), चिकिच्छा (चिकित्सा), चिकिच्छको (चिकित्सक)। वहाँ 'साकेत' का अर्थ है—सायंकाल में ग्रहण किया गया निवास स्थान होने के कारण 'साकेत', यहाँ 'य' शब्द का लोप हुआ है।

යත පතියතනෙ. පතියතනං වායාමකරණං. යතති. යති, යතවා, පයතනං, ආයතනං, ලොකායතං. එත්ථ ආයතනන්ති ආයතනතො ආයතනං, චක්ඛුරූපාදීනි. එතානි හි තංද්වාරාරම්මණචිත්තචෙතසිකා ධම්මා සෙන සෙන අනුභවනාදිකිච්චෙන ආයතන්ති උට්ඨහන්ති ඝටන්ති වායමන්ති එතෙසූති ‘‘ආයතනානී’’ති වුච්චන්ති. එත්ථ පන නීතනුධාතූනං වසෙනපි ආයතනසද්දත්ථො වත්තබ්බො සියා, සො උත්තරි ආවිභවිස්සති.

'यत' (Yata) धातु प्रयत्न (पतियतन) के अर्थ में है। पतियतन का अर्थ है व्यायाम (प्रयत्न) करना। यतति। यति, यतवा, पयतन (प्रयत्न), आयतन, लोकायत। यहाँ 'आयतन' का अर्थ है—आयतन (प्रयत्न) करने के कारण आयतन, जैसे चक्षु-रूप आदि। क्योंकि ये (चक्षु आदि) उन द्वारों और आरम्बणों (विषयों) से संबंधित चित्त और चैतसिक धर्म अपने-अपने अनुभव आदि कार्यों के द्वारा इनमें आयतन (प्रयत्न) करते हैं, उठते हैं, घटित होते हैं, प्रयत्न करते हैं, इसलिए इन्हें 'आयतन' कहा जाता है। यहाँ 'नी' और 'तनु' धातुओं के वश से भी आयतन शब्द का अर्थ कहा जा सकता है, जो आगे स्पष्ट होगा।

ආයතනසද්දො නිවාසට්ඨානෙ ආකරෙ සමොසරණට්ඨානෙ සඤ්ජාතිදෙසෙ කාරණෙ ච. තථා හි ‘‘ලොකෙ ඉස්සරායතනං වාසුදෙවායතන’’න්තිආදීසු නිවාසට්ඨානෙ ආයතනසද්දො වත්තති. ‘‘සුවණ්ණායතනං රජතායතන’’න්තිආදීසු ආකරෙ. සාසනෙ පන ‘‘මනොරමෙ ආයතනෙ, සෙවන්ති නං විහඞ්ගමා’’තිආදීසු සමොසරණට්ඨානෙ. ‘‘දක්ඛිණාපථො ගුන්නං ආයතන’’න්තිආදීසු සඤ්ජාතිදෙසෙ. ‘‘තත්‍ර තත්‍රෙව සක්ඛිභබ්බතං පාපුණාති සති සතිආයතනෙ’’තිආදීසු කාරණෙ වත්තතීති [Pg.66] වෙදිතබ්බො. සො ච නානාපවත්තිනිමිත්තවසෙන ගහෙතබ්බො.

'आयतन' शब्द निवास स्थान, खान (आकर), मिलन स्थल (समवसरण स्थान), उत्पत्ति स्थान और कारण के अर्थ में प्रयुक्त होता है। जैसे कि 'लोके इस्सरायतनं वासुदेवायतनं' आदि में निवास स्थान के अर्थ में आयतन शब्द प्रयुक्त होता है। 'सुवण्णायतनं रजतायतनं' आदि में खान (आकर) के अर्थ में। शासन (बुद्ध वचन) में 'मनोरमे आयतने, सेवन्ति नं विहङ्गमा' आदि में मिलन स्थल के अर्थ में। 'दक्खिणापथो गुन्नं आयतनं' आदि में उत्पत्ति स्थान के अर्थ में। 'तत्र तत्रेव सक्खिभब्बतं पापुणाति सति सतिआयतने' आदि में कारण के अर्थ में प्रयुक्त होता है, ऐसा जानना चाहिए। और उसे विभिन्न प्रवृत्ति-निमित्तों के वश से ग्रहण करना चाहिए।

නිවාසෙ ආකාරෙ චෙව, ජාතිදෙසෙ ච කාරණෙ;

සමොසරණට්ඨානෙ ච, ආයතනරවො ගතො.

निवास, खान (आकर), जन्म स्थान, कारण और मिलन स्थल में 'आयतन' शब्द प्रयुक्त होता है।

ලොකායතං නාම ‘‘සබ්බං උච්ඡිට්ඨං, සබ්බං නුච්ඡිට්ඨං. සෙතො කාකො, කාළො බකො ඉමිනා ච ඉමිනා ච කාරණෙනා’’ති එවමාදිනිරත්ථකකාරණපටිසංයුත්තං තිත්ථියසත්ථං, යං ලොකෙ ‘‘විතණ්ඩසත්ථ’’න්ති වුච්චති, යඤ්ච සන්ධාය බොධිසත්තො අසමධුරො විධුරපණ්ඩිතො ‘‘න සෙවෙ ලොකායතිකං, නෙතං පඤ්ඤාය වඩ්ඪන’’න්ති ආහ. ආයතිං හිතං තෙන ලොකො න යතති න ඊහතීති ලොකායතං, කින්තං? විතණ්ඩසත්ථං. තඤ්හි ගන්ථං නිස්සාය සත්තා පුඤ්ඤක්‍රියාය චිත්තම්පි න උප්පාදෙන්ති. අඤ්ඤත්ථාපි හි එවං වුත්තං ‘‘ලොකායතසිප්පන්ති ‘කාකො සෙතො, අට්ඨීනං සෙතත්තා, බලාකා රත්තා, ලොහිතස්ස රත්තත්තා’ති එවමාදිනයප්පවත්තං පරලොකනිබ්බානානං පටිසෙධකං විතණ්ඩසත්ථසිප්ප’’න්ති.

'लोकायतन' (लोकायत्त) नाम का वह तीर्थंकर शास्त्र है जो "सब उच्छिष्ट है, सब अनुच्छिष्ट है; सफेद कौआ, काला बगुला इस और इस कारण से है" आदि निरर्थक कारणों से युक्त है, जिसे लोक में 'वितण्डा शास्त्र' कहा जाता है, और जिसके संदर्भ में बोधिसत्व विधुर पण्डित ने कहा था— "लोकायतिक का सेवन न करें, यह प्रज्ञा को बढ़ाने वाला नहीं है।" जिससे लोक भविष्य के हित (आयतिं हितं) के लिए प्रयत्न (यतति) नहीं करता, चेष्टा (ईहति) नहीं करता, वह 'लोकायतन' है। वह क्या है? वितण्डा शास्त्र। क्योंकि उस ग्रन्थ के सहारे प्राणी पुण्य-क्रिया के लिए चित्त भी उत्पन्न नहीं करते। अन्यत्र भी ऐसा कहा गया है— "लोकायतन शिल्प वह वितण्डा शास्त्र शिल्प है जो 'कौआ सफेद है क्योंकि हड्डियाँ सफेद हैं, बगुला लाल है क्योंकि रक्त लाल है' आदि नयों से प्रवृत्त होकर परलोक और निर्वाण का निषेध करता है।"

යුත ජුත භාසනෙ. භාසනං උදීරණං. යොතති. ජොතති.

'युत' (Yuta) और 'जुट' (Juta) धातु भाषण (बोलने/चमकने) के अर्थ में हैं। भाषण का अर्थ है उच्चारण (उदीरण)। योतति। जोतति।

ජුතදිත්තියං. ජොතති, විජ්ජොතති. ජුති, ජොති. කාරිතෙ ‘‘ජොතෙති, ජොතයිත්වාන සද්ධම්ම’’න්ති පයොගා. එත්ථ ච ජුතීති ආලොකො සිරි වා. ජොතීති පතාපො. අථ වා ජොතීති චන්දාදීනි. වුත්තම්පි චෙත සිරිමාවිමාන වත්ථුඅට්ඨකථායං ‘‘ජොතීති චන්දිමසූරියනක්ඛත්තතාරකානං සාධාරණනාම’’න්ති. අථ වා ‘‘ජොති ජොතිපරායණො’’ති වචනතො යො කොචි ජොතති ඛත්තියකුලාදීසු ජාතත්තා ච රූපසොභායුත්තත්තා ච, සො ‘‘ජොතී’’ති වුච්චති.

'जुट' (Juta) दीप्ति (चमकने) के अर्थ में है। जोतति, विज्जोतति। जुति, जोति। णिच् प्रत्यय (कारित) में 'जोतेति', 'जोतयित्वान सद्धम्मं' (सद्धर्म को प्रकाशित करके) प्रयोग होते हैं। यहाँ 'जुति' का अर्थ प्रकाश या श्री (लक्ष्मी) है। 'जोति' का अर्थ प्रताप है। अथवा 'जोति' का अर्थ चन्द्रमा आदि है। सिरिमाविमान वत्थु अट्ठकथा में भी कहा गया है— "जोति चन्द्रमा, सूर्य, नक्षत्र और तारों का साधारण नाम है।" अथवा "जोति जोतिपरायणो" इस वचन के अनुसार जो कोई क्षत्रिय कुल आदि में जन्म लेने के कारण और रूप की शोभा से युक्त होने के कारण चमकता है, वह 'जोति' कहलाता है।

සිත [Pg.67] වණ්ණො. සිතධාතු සෙතවණ්ණෙ වත්තති. කිඤ්චාපෙත්ථ වණ්ණසාමඤ්ඤං වුත්තං, තථාපි ඉධ නීලපීතාදීසු සෙතවණ්ණොයෙව ගහෙතබ්බො පයොගදස්සනවසෙන. සෙතති. සෙතං වත්ථං. වාච්චලිඞ්ගත්තා පන සෙතසද්දො තිලිඞ්ගො ගහෙතබ්බො.

'सित' (Sita) वर्ण (रंग) के अर्थ में है। सित धातु श्वेत वर्ण (सफेद रंग) के अर्थ में प्रयुक्त होती है। यद्यपि यहाँ सामान्य रूप से वर्ण कहा गया है, फिर भी यहाँ नील-पीत आदि में से प्रयोग के दर्शन के अनुसार श्वेत वर्ण ही ग्रहण करना चाहिए। सेतति। सेतं वत्थं (सफेद वस्त्र)। विशेषण (वाच्यलिङ्ग) होने के कारण 'सेत' शब्द तीनों लिङ्गों में ग्रहण करना चाहिए।

සෙතං සිතං සුචි සුක්කං, පණ්ඩරං ධවලම්පි ච;

අකණ්හං ගොරමොදාතං, සෙතනාමානි හොන්ති හි.

सेत, सित, सुचि, सुक्क, पण्डर, धवल, अकण्ह, गोर और ओदात—ये सफेद रंग के नाम हैं।

වතු වත්තනෙ. වත්තති, පවත්තති, සංවත්තති, අනුවත්තති, පරිවත්තති. පවත්තං.

'वतु' (Vatu) वर्तन (होने/घूमने) के अर्थ में है। वत्तति, पवत्तति, संवत्तति, अनुवत्तति, परिवत्तति। पवत्तं।

කිලොත අද්දභාවෙ. අද්දභාවො තින්තභාවො. කිලොතති, පකිලොතති, තෙමෙතීති අත්ථො. කාරිතෙ පකිලොතෙති, පකිලොතයති. උණ්හොදකස්මිං පකිලොතයිත්වා, තෙමෙත්වාති අත්ථො.

'किलोत' (Kilota) आर्द्र-भाव (गीलापन) के अर्थ में है। आर्द्र-भाव का अर्थ है गीला होना (तिन्तभाव)। किलोतति, पकिलोतति, अर्थात् गीला करता है (तेमेति)। णिच् प्रत्यय (कारित) में पकिलोतेति, पकिलोतयति। 'उण्होदकस्मिं पकिलोतयित्वा' का अर्थ है गर्म पानी में भिगोकर (गीला करके)।

වත යාචනෙ. වතති.

'वत' (Vata) याचना (माँगने) के अर्थ में है। वतति।

කිත ඤාණෙ. කෙතති. කෙතනං, කෙතකො, සඞ්කෙතො.

'कित' (Kita) ज्ञान के अर्थ में है। केतति। केतनं, केतको, सङ्केतो।

කති සුත්තජනනෙ. සුත්තං කන්තති.

'कति' (Kati) सूत उत्पन्न करने (कातने) के अर्थ में है। सुत्तं कन्तति (सूत कातता है)।

කති ඡෙදනෙ. මංසං කන්තති, විකන්තති, අයොකන්තො. සල්ලකන්තො මහාවීරො. මා නො අජ්ජ විකන්තිංසු, රඤ්ඤො සූදා මහානසෙ.

'कति' (Kati) छेदन (काटने) के अर्थ में है। मंसं कन्तति (मांस काटता है), विकन्तति, अयो कन्तो (चुम्बक/लोहा काटने वाला)। सल्ल कन्तो महावीरो (शल्य काटने वाले महावीर)। "आज हमें राजा के रसोइए रसोईघर में न काट डालें।"

චතී හිංසාගන්ධෙසු. ඊකාරන්තත්තා ඉමස්මා නිග්ගහීතාගමො න හොති. චතති.

'चती' (Catī) हिंसा और गन्ध के अर्थ में है। ईकारान्त होने के कारण इससे निग्गहीत (अनुस्वार) का आगम नहीं होता है। चतति।

තකාරන්තධාතුරූපානි.

तकारान्त धातु रूप।

ථකාරන්තධාතු

थकारान्त धातु।

ථා [Pg.68] ගතිනිවත්තියං. ථාති. අවත්ථා, වවත්ථානං, වවත්ථිතං, වනථො. ‘‘ඡෙත්වා වනං වනථඤ්චා’’ති එත්ථ හි මහන්තා රුක්ඛා වනං නාම, ඛුද්දකා පන තස්මිං වනෙ ඨිතත්තා වනථො නාම වුච්චන්ති.

'था' (Thā) गति की निवृत्ति (रुकने) के अर्थ में है। थाति। अवस्था, ववट्ठानं (व्यवस्थान), ववट्ठितं (व्यवस्थित), वनथो। "छेत्वा वनं वनथञ्च" यहाँ बड़े वृक्ष 'वन' कहलाते हैं, और उस वन में स्थित छोटे वृक्ष 'वनथ' कहलाते हैं।

ථු ථුතියං. ථවති, අභිත්ථවති. ථවනා, අභිත්ථවනා, ථුති, අභිත්ථුති.

'थु' (Thu) थुति (स्तुति) के अर्थ में है। थवति, अभित्थवति। थवना, अभित्थवना, थुति, अभित्थुति।

යදි හි රූපිනී සියා, පඤ්ඤා මෙ වසුමතී න සමෙය්‍ය;

අනොමදස්සිස්ස භගවතො, ඵලමෙතං ඤාණථවනාය.

यदि प्रज्ञा रूपवान (मूर्त) होती, तो पृथ्वी भी उसे समाने के लिए पर्याप्त न होती; यह अनोमदस्सी भगवान के ज्ञान की स्तुति का फल है।

තෙහි ථුතිප්පසත්ථො සො, යෙනිදං ථවිතං ඤාණං, බුද්ධසෙට්ඨො ච ථොමිතො. තත්‍ර ථවනාති පසංසනා. පසංසාය හි අනෙකානි නාමානි.

वह उन स्तुतियों से प्रशंसित है, जिसके द्वारा इस ज्ञान की स्तुति की गई है, और बुद्धश्रेष्ठ की प्रशंसा की गई है। वहाँ 'थवना' का अर्थ प्रशंसा है। प्रशंसा के अनेक नाम हैं।

ථවනා ච පසංසා ච, සිලාඝා වණ්ණනා ථුති;

පනුති ථොමනා වණ්ණො, කත්ථනා ගුණකිත්තනං;

थवना, संसा, सिलाघा (श्लाघा), वण्णना, थुति, पनुति, थोमना, वण्णो, कत्थना और गुणकित्तनं (गुणकीर्तन)—ये प्रशंसा के पर्यायवाची हैं।

ථෙ සද්දසඞ්ඝාතෙසු. ථීයති, පතිත්ථීයති. ථී. අත්‍රිමා පාළියො – අභිසජ්ජති කුප්පති බ්‍යාපජ්ජති පතිත්ථීයති, කොපඤ්ච දොසඤ්ච අප්පච්චයඤ්ච පාතුකරොති. ථියො නං පරිභාසිංසූති. තත්‍ර ‘‘ථීයති පතිත්ථීයතී’’තිමානි එකාරස්සීයාදෙසවසෙන සම්භූතානි. ථීයති සඞ්ඝාතං ගච්ඡති ගබ්භො එතිස්සාති ථී. ආචරියා පන ඉත්ථීසද්දස්සෙව එවං නිබ්බචනං වදන්ති, න ථීසද්දස්ස.

'थे' (the) शब्द संघात (एकत्र होने) के अर्थ में है। 'थीयाति' (thīyati), 'पतिट्ठीयाति' (patitthiīyati)। 'थी' (thī)। यहाँ ये पालि पाठ हैं - 'अभिसज्जति कुप्पति ब्यापज्जति पतिट्ठीयाति' (आसक्त होता है, क्रोधित होता है, व्याकुल होता है, स्थिर होता है), 'कोपंच दोपंच अप्पच्चपंच पातुकरोति' (क्रोध, द्वेष और अप्रसन्नता प्रकट करता है)। 'थियो नं परिभासिंसु' (स्त्रियों ने उसे अपशब्द कहे)। वहाँ 'थीयाति पतिट्ठीयाति' ये शब्द 'ए' कार के स्थान पर 'ई' आदेश होने के कारण बने हैं। जिसमें गर्भ संघात (वृद्धि/संग्रह) को प्राप्त होता है, वह 'थी' है। आचार्य 'इत्थी' शब्द की ही ऐसी व्युत्पत्ति बताते हैं, 'थी' शब्द की नहीं।

ගබ්භො ථීයති එතිස්සා, ඉති ථී ඉති නො රුචි;

ගබ්භො ථීයති එතිස්සා, ඉති ඉත්ථීති ආචරියා.

जिसमें गर्भ स्थिर (संघात) होता है, वह 'थी' है - यह हमारी रुचि (मत) है; जिसमें गर्भ स्थिर होता है, वह 'इत्थी' है - ऐसा आचार्य कहते हैं।

තෙසං සුදුක්කරොවාදෙ, ‘‘ඉත්ථී’’ති පදසම්භවො;

අයං විනිච්ඡයො පත්තො, නිච්ඡයං භො සුණාථ මෙ.

उनके उस अत्यंत कठिन उपदेश में 'इत्थी' पद की उत्पत्ति का यह निश्चय प्राप्त हुआ है, हे महानुभावों! मेरा यह निश्चय सुनें।

ථීසද්දෙන [Pg.69] සමානත්ථො, ඉත්ථීසද්දො යතො තතො;

ථීසද්දෙ ලබ්භමානත්ථං, ඉත්ථීසද්දම්හි රොපිය.

चूँकि 'इत्थी' शब्द 'थी' शब्द के समान अर्थ वाला है, इसलिए 'थी' शब्द में जो अर्थ प्राप्त होता है, उसे 'इत्थी' शब्द में भी आरोपित करके (देखना चाहिए)।

අප්පානං බහුතා ඤායෙ, ගහිතෙ සති යුජ්ජති;

තථා හි ‘‘ද්වෙ දුවෙ, තණ්හා, තසිණා’’ති නිදස්සනං.

अल्पता और बहुलता के न्याय को ग्रहण करने पर यह युक्त (सही) बैठता है; जैसे कि 'द्वे-दुवे' और 'तण्हा-तसिणा' इसके उदाहरण हैं।

අථ වා පන ‘‘ඉත්ථී’’ති-ඉදං වණ්ණාගමාදිතො;

නිරුත්තිලක්ඛණෙනාපි, සිජ්ඣතීති පකාසයෙ.

अथवा 'इत्थी' यह शब्द वर्णागम (वर्णों के आगमन) आदि निरुक्ति के लक्षणों से भी सिद्ध होता है, ऐसा प्रकट करना चाहिए।

ඉච්ඡතීති නරෙ ඉත්ථී, ඉච්ඡාපෙතීති වා පන;

ඉදං නිබ්බචනඤ්චාපි ඤෙය්‍යං නිබ්බචනත්ථිනා.

जो पुरुषों की इच्छा करती है वह 'इत्थी' है, अथवा जो (पुरुषों से) इच्छा करवाती है; निरुक्ति चाहने वाले को यह व्युत्पत्ति भी जाननी चाहिए।

අත්‍රිමානි ඉත්ථීනමභිධානානි –

स्त्रियों के ये नाम (अभिधान) यहाँ दिए गए हैं -

ඉත්ථී ථී වනිතා නාරී, අබලා භීරු සුන්දරී;

කන්තා සීමනිනී මාතු-ගාමො පියා ච කාමිනී.

इत्थी (Itthī), थी (thī), वनिता (vanitā), नारी (nārī), अबला (abalā), भीरु (bhīru), सुन्दरी (sundarī), कान्ता (kantā), सीमनिनी (sīmaninī), मातुगामो (mātugāmo), पिया (piyā) और कामिनी (kāminī)।

රමණී පමදා දයිතා, ලලනා මහිලා’ඞ්ගනා;

තාසංයෙව ච නාමානි, අවත්ථාතො ඉමානිපි.

रमणी (ramaṇī), पमदा (pamadā), दयिता (dayitā), ललना (lalanā), महिला (mahilā), अंगना (aṅganā); और उनकी अवस्था के अनुसार ये नाम भी होते हैं।

ගොරී ච දාරිකා කඤ්ඤා, කුමාරී ච කුමාරිකා;

යුවතී තරුණී මාණ-විකා ථෙරී මහල්ලිකා.

गोरी (gorī), दारिका (dārikā), कन्या (kaññā), कुमारी (kumārī), कुमारिका (kumārikā), युवती (yuvatī), तरुणी (taruṇī), माणविका (māṇavikā), थेरी (therī) और महल्लिका (mahallikā)।

තථා හි අට්ඨවස්සිකා ගොරීතිපි දාරිකාතිපි වුච්චති. දසවස්සිකා කඤ්ඤාති වුච්චති. අනිබ්බිද්ධා වා යොබ්බනිත්ථී කඤ්ඤාති වුච්චති. ද්වාදසවස්සිකා කුමාරීතිපි වුච්චති කුමාරිකාතිපි. අථො ජරං අප්පත්තා යුවතීතිපි තරුණීතිපි මාණවිකාතිපි වුච්චති. ජරං පත්තා පන ථෙරීතිපි මහල්ලිකාතිපි වුච්චති. පුරිසෙසුපි අයං නයො යථාරහං වෙදිතබ්බො.

तथाहि, आठ वर्ष की (बालिका) को 'गोरी' भी और 'दारिका' भी कहा जाता है। दस वर्ष की को 'कन्या' कहा जाता है। अथवा अक्षतयोनि युवती स्त्री को 'कन्या' कहा जाता है। बारह वर्ष की को 'कुमारी' भी और 'कुमारिका' भी कहा जाता है। फिर, जो बुढ़ापे को प्राप्त नहीं हुई है उसे 'युवती', 'तरुणी' और 'माणविका' भी कहा जाता है। जो बुढ़ापे को प्राप्त हो गई है उसे 'थेरी' और 'महल्लिका' कहा जाता है। पुरुषों के विषय में भी यह नियम यथायोग्य समझना चाहिए।

කිඤ්චාපෙත්ථ එවං නියමො වුත්තො, තථාපි කත්ථචි අනියමවසෙනපි වොහාරො පවත්තති. තථා හි ‘‘රාජා කුමාරමාදාය, රාජපුත්තී ච දාරික’’න්ති ච ‘‘අච්ඡා කණ්හාජිනං කඤ්ඤ’’න්ති ච ඉමාසං ද්වින්නං පාළීනං වසෙන යා ඉත්ථී දාරිකාසද්දෙන වත්තබ්බා, සා කඤ්ඤාසද්දෙනපි වත්තබ්බා ජාතා. යාපි [Pg.70] ච කඤ්ඤාසද්දෙන වත්තබ්බා, සාපි දාරිකාසද්දෙන වත්තබ්බා ජාතා. තථා ‘‘රාජා කුමාරමාදාය, රාජපුත්තී ච දාරික’’න්ති ච ‘‘කුමාරියෙ උපසෙනියෙ, නිච්චං නිගළමණ්ඩිතෙ’’ති ච ඉමාසං පන පාළීනං වසෙන යා ඉත්ථී දාරිකාසදෙන වත්තබ්බා, සා කුමාරිකාසද්දෙනපි වත්තබ්බා ජාතා. යා ච පන කුමාරීසද්දෙන වත්තබ්බා, සාපි දාරිකාසද්දෙන වත්තබ්බා ජාතා. අපිචෙත්ථ ‘‘රාජකඤ්ඤා රුචා නාමා’’ති ච ‘‘තතො මද්දිම්පි න්හාපෙසුං, සිවිකඤ්ඤා සමාගතා’’ති ච ඉමාසං ද්වින්නං පාළීනං දස්සනතො යා අනිබ්බිද්ධා වා හොතු නිබ්බිද්ධා වා, යාව ජරං න පාපුණාති, තාව සා කඤ්ඤායෙව නාමාතිපි වෙදිතබ්බං.

यद्यपि यहाँ ऐसा नियम कहा गया है, फिर भी कहीं-कहीं अनियम के वश से भी व्यवहार होता है। तथाहि, 'राजा कुमार को और राजपुत्री दारिका को लेकर' तथा 'अच्छी कृष्णाजिना कन्या को' - इन दो पालि पाठों के अनुसार जो स्त्री 'दारिका' शब्द से कही जानी चाहिए, वह 'कन्या' शब्द से भी कही गई है। और जो 'कन्या' शब्द से कही जानी चाहिए, वह 'दारिका' शब्द से भी कही गई है। इसी प्रकार 'राजा कुमार को और राजपुत्री दारिका को लेकर' तथा 'हे कुमारिये उपसेनिये, जो नित्य बेड़ियों से अलंकृत है' - इन पालि पाठों के अनुसार जो स्त्री 'दारिका' शब्द से कही जानी चाहिए, वह 'कुमारिका' शब्द से भी कही गई है। और जो 'कुमारी' शब्द से कही जानी चाहिए, वह 'दारिका' शब्द से भी कही गई है। इसके अतिरिक्त 'रुचा नाम की राजकन्या' और 'तब माद्री को भी नहलाया, शिवि-कन्याएँ एकत्रित हुईं' - इन दो पालि पाठों के देखने से यह भी जानना चाहिए कि चाहे वह अक्षतयोनि हो या क्षतयोनि, जब तक वह बुढ़ापे को प्राप्त नहीं होती, तब तक वह 'कन्या' नाम से ही जानी जाती है।

කෙචෙත්ථ වදෙය්‍යුං – යං තුම්හෙහි ‘‘අට්ඨවස්සිකා ගොරීතිපි දාරිකාතිපි වුච්චතී’’ති වුත්තං, එතස්මිං පන වචනෙ ‘‘යදාහං දාරකො හොමි, ජාතියා අට්ඨවස්සිකො’’ති වචනතො අට්ඨවස්සො දාරකො හොතු, ‘‘තත්ථද්දසකුමාරං සො, රමමානං සකෙ පුරෙ’’ති පාළියං පන පුත්තදාරෙහි සංවද්ධො වෙස්සන්තරමහාරාජා කථං ‘‘කුමාරො’’ති වත්තුං යුජ්ජිස්සති ද්වාදසවස්සාතික්කන්තත්තා? යුජ්ජතෙව භගවතො ඉච්ඡාවසෙන. භගවා හි ධම්මිස්සරත්තා වොහාරකුසලතාය ච යං යං වෙනෙය්‍යජනානුරූපං දෙසනං දෙසෙතුං ඉච්ඡති, තං තං දෙසෙති එව, තස්මා භගවතා තස්ස මාතාපිතූනං අත්ථිතං සන්ධාය කුමාරපරිහාරෙන වද්ධිතත්තඤ්ච එවං දෙසනා කතා. තථා හි ආයස්මා කුමාරකස්සපො කුමාරපරිහාරෙන වද්ධිතත්තා මහල්ලකොපි සමානො කුමාරකස්සපොත්වෙව වොහරියති. ‘‘න වායං කුමාරකො මත්තමඤ්ඤාසී’’ති එත්ථ පන සිරස්මිං පලිතෙසු ජාතෙසුපි ආයස්මන්තං ආනන්දං ආයස්මා මහාකස්සපො තස්මිං ථෙරෙ අධිමත්තවිස්සාසො [Pg.71] හුත්වා කොමාරවාදෙන ඔවදන්තො කුමාරකොති අවොචාති ගහෙතබ්බං. උදානට්ඨකථායං පන ‘‘සත්තා ජාතදිවසතො පට්ඨාය යාව පඤ්චදසවස්සං, තාව කුමාරකා, බාලාති ච වුච්චන්ති, තතො පරං වීසතිවස්සානි යුවානො’’ති වුත්තං.

यहाँ कुछ लोग कह सकते हैं - जो आपने कहा कि 'आठ वर्ष की को गोरी और दारिका कहा जाता है', इस वचन में 'जब मैं आठ वर्ष का बालक (दारक) था' इस वचन से आठ वर्ष का बालक 'दारक' हो, किन्तु 'वहाँ उसने अपने नगर में रमण करते हुए कुमार को देखा' इस पालि में पुत्र और पत्नी के साथ रहने वाले महाराज वेस्सन्तर को बारह वर्ष की आयु पार कर लेने के कारण 'कुमार' कहना कैसे उचित होगा? भगवान की इच्छा के अनुसार यह उचित ही है। क्योंकि भगवान धर्म के स्वामी होने और व्यवहार में कुशल होने के कारण जिस-जिस विनेय जन (शिष्य) के अनुरूप देशना देना चाहते हैं, वैसी ही देशना देते हैं, इसलिए भगवान ने उनके माता-पिता के अस्तित्व और कुमार-परिचर्या (राजसी पालन-पोषण) से बढ़ने के कारण ऐसी देशना की है। तथाहि, आयुष्मान कुमारकस्सप कुमार-परिचर्या से बढ़ने के कारण वृद्ध होने पर भी 'कुमारकस्सप' ही कहलाते हैं। 'यह कुमारक (बालक) मात्रा नहीं जानता' यहाँ सिर के बाल सफेद हो जाने पर भी आयुष्मान महाकस्सप ने उन स्थविर आयुष्मान आनन्द पर अत्यधिक विश्वास होने के कारण कुमार-भाव (बालकपन) के वचन से उपदेश देते हुए 'कुमारक' कहा, ऐसा समझना चाहिए। उदान-अट्ठकथा में तो कहा गया है - 'प्राणी जन्म के दिन से लेकर पन्द्रह वर्ष तक कुमारक और बाल कहे जाते हैं, उसके बाद बीस वर्ष तक युवा'।

මන්ථ මත්ථ විලොළනෙ. මන්ථති. මන්ථඤ්ච මධුපිණ්ඩිකඤ්ච ආදාය. අභිමත්ථති දුම්මෙධං වජිරංවම්හමයං මණිං. සිනෙරුං මත්ථං කත්වා.

'मन्थ' (mantha), 'मत्थ' (mattha) विलोड़न (मथने/हिलाने) के अर्थ में हैं। 'मन्थति' (manthati)। 'मन्थ' (सत्तू) और 'मधुपिण्डिक' (शहद का गोला) लेकर। 'अभिमत्थति दुम्मेधं वजिरं वम्हमयं मणिं' (दुर्बुद्धि को वज्र के समान मथ डालता है)। 'सिनेरुं मत्थं कत्वा' (सुमेरु पर्वत को मथनी बनाकर)।

කුථි පුථි ලුථි හිංසාසංකිලෙසෙසු. කුන්ථති. කුන්ථො, කුන්ථකිපිල්ලිකං. දිස්වාන පතිතං සාමං, පුත්තකං පංසුකුන්ථිතං. පුන්ථති. ලුන්ථති.

'कुथि' (kuthi), 'पुथि' (puthi), 'लुथि' (luthi) हिंसा और संक्लेश (मैल/कष्ट) के अर्थ में हैं। 'कुन्थति' (kunthati)। 'कुन्थो' (kuntho - एक छोटा कीड़ा), 'कुन्थकिपिल्लिकं' (छोटे कीड़े और चींटियाँ)। 'दिस्वान पतितं सामं, पुत्तकं पंसुकुन्थितं' (धूल से सने हुए अपने पुत्र साम को गिरा हुआ देखकर)। 'पुन्थति' (punthati)। 'लुन्थति' (luthi)।

නාථ යාචනොපතාපිස්සරියාසීසාසු. නාථධාතු යාචනෙ උපතාපෙ ඉස්සරියෙ ආසීසනෙ චාති චතූස්වත්ථෙසු වත්තති. තෙනාහු පොරාණා ‘‘නාථතීති නාථො, වෙනෙය්‍යානං හිතසුඛං ආසීසති පත්ථෙති, පරසන්තානගතං වා කිලෙසබ්‍යසනං උපතාපෙති, ‘‘සාධු භික්ඛවෙ භික්ඛු කාලෙන කාලං අත්තසම්පත්තිං පච්චවෙක්ඛෙය්‍යා’තිආදිනා තං තං හිතපටිපත්තිං යාචතීති අත්ථො, පරමෙන චිත්තිස්සරියෙන සමන්නාගතො සබ්බසත්තෙ වා ගුණෙහි ඊසති අභිභවතීති පරමිස්සරො භගවා ‘නාථො’ති වුච්චතීති නාථතීති නාථො’’ති. සද්දසත්ථවිදූ පන තෙසු චතූසු අත්ථෙසු නාථ නාධ ඉති ධාතුද්වයං පඨන්ති. අත්තනොභාසත්තා පන තස්ස ‘‘නාථතෙ නාධතෙ’’ති රූපානි භවන්ති.

नाथ धातु याचना, उपताप (कष्ट), ऐश्वर्य और आशीसा (इच्छा) इन चार अर्थों में प्रयुक्त होती है। इसलिए प्राचीन आचार्यों ने कहा है— 'नाथति इति नाथः', जो विनेय जनों के हित और सुख की इच्छा करता है, वह नाथ है; अथवा जो दूसरों की सन्तान (चित्त-परम्परा) में स्थित क्लेश रूपी व्यसनों को तपाता (नष्ट करता) है; अथवा 'हे भिक्षुओं! भिक्षु को समय-समय पर अपनी आत्म-सम्पत्ति का प्रत्यवेक्षण करना चाहिए' इत्यादि वचनों से उस-उस हितकारी प्रतिपत्ति (आचरण) की याचना करता है, वह नाथ है। परम चित्त-ऐश्वर्य से सम्पन्न होने के कारण अथवा सभी सत्त्वों को अपने गुणों से अभिभूत करने के कारण परमेश्वर भगवान को 'नाथ' कहा जाता है।

එත්ථ සියා ‘‘යදි යාචනත්ථෙන නාථතීති නාථො, එවං සන්තෙ යො කොචි යාචකො දලිද්දො, සො එව නාථො [Pg.72] සියා. යො පන අයාචකො සමිද්ධො, සො න නාථති න යාචතීති අනාථො සියා’’ති? න, නාථසද්දො හි යාචනත්ථාදීසු පවත්තමානො ලොකසඞ්කෙතවසෙන උත්තමපුරිසෙසු නිරූළ්හො, භගවා ච උත්තමෙසු සාතිසයං උත්තමො, තෙන තං තං හිතපටිපත්තිං යාචතීති නාථසද්දස්සත්ථො වුත්තො. අනාථසද්දො පන ඉත්තරජනෙසු නිරූළ්හො, සො ච ඛො ‘‘න නාථොති අනාථො. නත්ථි නාථො එතස්සාති වා අනාථො’’ති දබ්බපටිසෙධවසෙන, න පන ‘‘න නාථති න යාචතීති අනාථො’’ති ධාතුඅත්ථපටිසෙධවසෙන. යො හි අඤ්ඤස්ස සරණං ගති පතිට්ඨා හොති, සො නාථො, යො ච අඤ්ඤස්ස සරණං ගති පතිට්ඨා න හොති, නාපි අත්තනො අඤ්ඤො සරණං ගති පතිට්ඨා හොති, සො අනාථොති වුච්චති සඞ්කෙතවසෙන. තථා හි ‘‘සඞ්කෙතවචනං සච්චං, ලොකසම්මුතිකාරණ’’න්ති වුත්තං. ඉමස්ස පනත්ථස්ස ආවිභාවත්ථං ඉමස්මිං ඨානෙ ‘‘ලොකනාථො තුවං එකො, සරණං සබ්බපාණින’’න්ති ච ‘‘අනාථානං භවං නාථො’’ති ච –

यहाँ यह शंका हो सकती है कि 'यदि याचना के अर्थ में नाथति इति नाथः है, तो ऐसी स्थिति में जो कोई भी दरिद्र याचक है, वही नाथ होना चाहिए। और जो अयाचक समृद्ध है, वह याचना नहीं करता इसलिए उसे अनाथ होना चाहिए?' ऐसा नहीं है, क्योंकि याचना आदि अर्थों में प्रयुक्त होने वाला 'नाथ' शब्द लोक-संकेत के वश उत्तम पुरुषों के लिए रूढ़ है, और भगवान उत्तमों में भी सर्वथा उत्तम हैं, इसलिए उस-उस हित-प्रतिपत्ति की याचना करने के कारण उन्हें 'नाथ' कहा गया है। 'अनाथ' शब्द तो साधारण जनों के लिए रूढ़ है, और वह 'जो नाथ नहीं है वह अनाथ है' अथवा 'जिसका कोई नाथ (स्वामी/रक्षक) नहीं है वह अनाथ है' इस प्रकार द्रव्य के प्रतिषेध के रूप में प्रयुक्त होता है, न कि 'जो याचना नहीं करता वह अनाथ है' इस प्रकार धातु के अर्थ के प्रतिषेध के रूप में। जो दूसरों का शरण, गति और प्रतिष्ठा होता है, वह 'नाथ' है; और जो दूसरों का शरण, गति और प्रतिष्ठा नहीं होता, और न ही स्वयं उसका कोई अन्य शरण होता है, वह संकेत के वश 'अनाथ' कहलाता है। जैसा कि कहा गया है— 'संकेत वचन सत्य है, जो लोक-सम्मति का कारण है।' इसी अर्थ को स्पष्ट करने के लिए यहाँ 'आप अकेले ही लोकनाथ हैं, सभी प्राणियों के शरण हैं' और 'अनाथों के आप नाथ हैं'—

‘‘එවාහං චින්තයිත්වාන, නෙකකොටිසතං ධනං;

නාථානාථානං දත්වාන, හිමවන්තමුපාගමි’’න්ති ච

तथा 'ऐसा सोचकर, मैंने अनेक सौ करोड़ धन नाथों और अनाथों को देकर हिमवान की ओर प्रस्थान किया'—

පාළියො නිදස්සනානි භවන්ති. යස්මා පන සාසනෙ ච ලොකෙ ච යාචකො ‘‘නාථො’’ති න වුච්චති, අයාචකො ච ‘‘අනාථො’’ති. ලොකස්ස පන සරණං ‘‘නාථො’’ති වුච්චති. යස්ස සරණං න විජ්ජති, සො ‘‘අනාථො’’ති වුච්චති, තථා සමිද්ධො ‘‘නාථො’’ති වුච්චති, අසමිද්ධො ‘‘අනාථො’’ති. තස්මා පඤ්ඤවතා සබ්බෙසු ඨානෙසු ධාතුඅත්ථමත්තෙන ලොකසමඤ්ඤං අනතිධාවිත්වා යථානුරූපං අත්ථො ගහෙතබ්බො. අයඤ්ච නීති සාධුකං මනසි කාතබ්බා.

इत्यादि पालि उदाहरण हैं। चूँकि शासन और लोक में याचक को 'नाथ' नहीं कहा जाता और अयाचक को 'अनाथ' नहीं। बल्कि लोक के शरण को 'नाथ' कहा जाता है और जिसका कोई शरण नहीं होता उसे 'अनाथ' कहा जाता है। उसी प्रकार समृद्ध को 'नाथ' और असमृद्ध को 'अनाथ' कहा जाता है। इसलिए बुद्धिमान व्यक्ति को सभी स्थानों पर केवल धातु के अर्थ मात्र तक सीमित न रहकर, लोक-प्रसिद्धि का उल्लंघन किए बिना यथायोग्य अर्थ ग्रहण करना चाहिए। इस नीति को भली-भाँति मन में धारण करना चाहिए।

විථු [Pg.73] යාචනෙ. වෙථති.

विथु धातु याचना के अर्थ में। वेथति।

සථ සෙඨිල්ලෙ. සථති. සථලො හි පරිබ්බාජො, භිය්‍යො ආකිරතෙ රජං. සිඨිලොතිපි පාළි දිස්සති. තදා ඨිකාරො මුද්ධජො ගහෙතබ්බො.

सथ धातु शिथिलता के अर्थ में। सथति। 'शिथिल (सथलो) परिव्राजक अधिक रज (दोष) बिखेरता है।' पालि में 'सिथिलो' ऐसा पाठ भी देखा जाता है। तब 'ठ' कार को मूर्धन्य समझना चाहिए।

කථි කොටිල්ලෙ. කන්ථති.

कथि धातु कुटिलता के अर्थ में। कन्थति।

කත්ථ සිලාඝායං. කත්ථති, විකත්ථති. කත්ථනා, විකත්ථනා. තත්ථ කත්ථතීති පසංසති. විකත්ථතීති විරූපං කත්ථති අභූතවත්ථුදීපනතො. එත්ථ ච ‘‘බහුම්පි සො විකත්ථෙය්‍ය, අඤ්ඤං ජනපදං ගතො’’ති ච ‘‘ඉධෙකච්චො කත්ථී හොති විකත්ථී, සො කත්ථති ‘අහමස්මි සීලසම්පන්නොති වා වත්තසම්පන්නොති වා විකත්ථතී’ති’’ ච ආදයො පයොගා.

कत्थ धातु श्लाघा (प्रशंसा) के अर्थ में। कत्थति, विकत्थति। कत्थना, विकत्थना। वहाँ 'कत्थति' का अर्थ प्रशंसा करना है। 'विकत्थति' का अर्थ असत्य वस्तुओं के प्रदर्शन द्वारा अनुचित रूप से प्रशंसा करना (डींग मारना) है। यहाँ 'वह दूसरे जनपद में जाकर बहुत डींग मार सकता है' और 'यहाँ कोई कत्थी (प्रशंसक) और विकत्थी (डींग मारने वाला) होता है, वह प्रशंसा करता है कि मैं शील-सम्पन्न हूँ या व्रत-सम्पन्न हूँ' इत्यादि प्रयोग मिलते हैं।

බ්‍යථ දුක්ඛභයචලනෙසු. බ්‍යථති. භන්තා බ්‍යථිතමානසා. තතො කුමාරාබ්‍යථිතා, සුත්වා ලුද්දස්ස භාසිතං. ඉත්ථෙතං ද්වයං චලඤ්චෙව බ්‍යථඤ්ච.

ब्यथ धातु दुःख, भय और चलन (काँपने) के अर्थ में। ब्यथति। 'भ्रमित और व्यथित मन वाले।' 'तब वे कुमार व्याकुल नहीं हुए, व्याध के वचनों को सुनकर।' यहाँ ये दोनों (उदाहरण) चलन और व्यथा के अर्थ में हैं।

සුථ කුථ කථ හිංසායං. සොථති. කොථති. කථති.

सुथ, कुथ और कथ धातुएँ हिंसा के अर्थ में। सोथति, कोथति, कथति।

පථ ගතියං. පථති. පථො. පථොති මග්ගො. සො දුවිධො මහාජනෙන පදසා පටිපජ්ජිතබ්බො පකතිමග්ගො ච පණ්ඩිතෙහිනිබ්බානත්ථිකෙහි පටිපජ්ජිතබ්බො පටිපදාසඞ්ඛාතො අරියමග්ගො චාති. තත්ථ පකතිමග්ගො උප්පන්නකිච්චාකිච්චෙහි ජනෙහි පථියති ගච්ඡියතීති පථො, පටිපදා පන අමතමහාපුරං ගන්තුකාමෙහි කුලපුත්තෙහි සද්ධාපාථෙය්‍යං ගහෙත්වා පථියති පටිපජ්ජියතීති පථො. අථ වා පාථෙති කාරකං පුග්ගලං ගමෙති නිබ්බානං සම්පාපෙතීති වා පථො[Pg.74], පටිපදායෙව. මග්ගාභිධානං චුරාදිගණෙ මග්ගධාතුකථනට්ඨානෙ කථෙස්සාම.

पथ धातु गति के अर्थ में। पथति। पथो। 'पथो' का अर्थ मार्ग है। वह दो प्रकार का है— सामान्य जनों द्वारा पैरों से चलने योग्य 'प्राकृतिक मार्ग' और निर्वाण के इच्छुक पण्डितों द्वारा चलने योग्य प्रतिपदा संज्ञक 'आर्य मार्ग'। वहाँ प्राकृतिक मार्ग वह है जो आवश्यक कार्यों के लिए लोगों द्वारा चला (पथियति) जाता है, इसलिए 'पथो' है। प्रतिपदा वह है जो अमृत रूपी महापुर (निर्वाण) जाने के इच्छुक कुलपुत्रों द्वारा श्रद्धा रूपी पाथेय लेकर चली जाती है, इसलिए 'पथो' है। अथवा जो साधक पुद्गल को निर्वाण तक पहुँचाता है, वह 'पथो' है, जो प्रतिपदा ही है। 'मग्ग' (मार्ग) शब्द का विवरण हम चुरादि गण में 'मग्ग' धातु के वर्णन के समय करेंगे।

කථ නිප්පාකෙ. කථති.

कथ धातु निष्पाक (पकने) के अर्थ में। कथति।

මථ විලොථනෙ. මථති.

मथ धातु विलोठन (मथने/मन्थन) के अर्थ में। मथति।

පොථ පරියායනභාවෙ. පොථති. පොථකො. පොථෙතීති අයං චුරාදිගණෙපි වත්තති. තෙන ‘‘සමන්තා අනුපරියෙය්‍යුං, නිප්පොථෙන්තා චතුද්දිසා’’ති පයොගො දිස්සති.

पोथ धातु पर्यायन (चारों ओर घूमने या प्रहार करने) के अर्थ में। पोथति। पोथको। 'पोथेति' यह रूप चुरादि गण में भी प्रयुक्त होता है। इसलिए 'चारों दिशाओं में प्रहार करते हुए (निप्पोत्थेन्ता) सब ओर घूमें' ऐसा प्रयोग देखा जाता है।

ගොත්ථ වංසෙ. ගොත්ථති. ගොත්ථුලො, ගොත්ථු.

गोत्थ धातु वंश के अर्थ में। गोत्थति। गोत्थुलो, गोत्थु।

පුථු විත්ථාරෙ. පොථති. පුථවී.

पुथु धातु विस्तार के अर्थ में। पोथति। पुथवी (पृथ्वी)।

ථකාරන්තධාතුරූපානි.

थ-कारान्त धातु रूप।

දකාරන්තධාතු

द-कारान्त धातु।

දා දානෙ. ආපුබ්බො ගහණෙ. සද්ධො දානං දදාති දෙති, සීලං ආදදාති ආදෙති. ඉමානි සුද්ධකත්තුපදානි තද්දීපකත්තා. සද්ධො අස්සද්ධං දානං දාපෙති, සීලං ආදපෙති, සමාදපෙති. යෙ ධම්මමෙවාදපයන්ති සන්තො. ඉමානි කාරිතපදානි හෙතුකත්තුපදානීති ච වුච්චන්ති තද්දීපකත්තා. සද්ධෙන දානං දීයති, සීලං ආදීයති, සමාදීයති, ඉමානි කම්මපදානි තද්දීපකත්තා. අයඤ්ච දා දානෙති ධාතු සාසනානුරූපසුතිවසෙන දිවාදිගණං පත්වා සුපනක්‍රියං වදන්තො ‘‘දායති නිද්දායති නිද්දා’’ති සනාමපදානි සුද්ධකත්තුපදානි ජනයති. දානමවඛණ්ඩනඤ්ච වදන්තො ‘‘දියති දානං දාත්ත’’න්ති සනාමපදානි සුද්ධකත්තුපදානි ජනයති. සුද්ධිංවදන්තො ‘‘දායති වෙදායති වොදාන’’න්ති සනාමපදානි සුද්ධකත්තුපදානි ජනයති, ඉමස්මිං පන භූවාදිගණෙ දානං වදන්තො ආපුබ්බවසෙන ගහණඤ්ච [Pg.75] වදන්තො ‘‘දදාති දෙති ආදදාති ආදෙති දානං ආදාන’’න්ති සනාමපදානි සුද්ධකත්තුපදානි ජනයති. තථා කුච්ඡිතගමනං වදන්තො ‘‘දාති සුද්දාති සුද්දො සුද්දී’’ති සනාමපදානි සුද්ධකත්තුපදානි ජනයතීති අයං විසෙසො දට්ඨබ්බො. යථා චෙත්ථ, එවමඤ්ඤත්‍රාපි යථාසම්භවං විසෙසො උපපරික්ඛිතබ්බො නයඤ්ඤූහි.

'दा' धातु दान के अर्थ में है। 'आ' उपसर्ग के साथ यह ग्रहण (लेने) के अर्थ में है। श्रद्धालु दान देता है (ददाति, देति), शील ग्रहण करता है (आददाति, आदेति)। ये शुद्ध कर्तृवाच्य पद हैं क्योंकि ये उसी को प्रकट करते हैं। श्रद्धालु अश्रद्धालु से दान दिलवाता है (दापेति), शील ग्रहण करवाता है (आदापेति, समादापेति)। 'सन्त पुरुष धर्म का ही ग्रहण करवाते हैं' (ये धम्ममेवादापयन्ति सन्तो)। ये कारित पद हैं और इन्हें हेतुकर्तृवाच्य पद भी कहा जाता है क्योंकि ये उसी को प्रकट करते हैं। श्रद्धालु द्वारा दान दिया जाता है (दीयति), शील ग्रहण किया जाता है (आदीयति, समादीयति), ये कर्मवाच्य पद हैं। और यह 'दा' धातु दान के अर्थ में शासन (बुद्ध वचन) के अनुकूल सूत्रों के वश से दिवादि गण को प्राप्त होकर सोने की क्रिया को कहते हुए 'दायति, निद्दायति, निद्दा' (सोता है, निद्रा लेता है, निद्रा) आदि संज्ञा पदों और शुद्ध कर्तृवाच्य पदों को उत्पन्न करती है। खण्डन (काटने) के अर्थ में 'दियति, दानं, दात्तं' आदि संज्ञा पदों और शुद्ध कर्तृवाच्य पदों को उत्पन्न करती है। शुद्धि के अर्थ में 'दायति, वेदायति, वोदानं' आदि संज्ञा पदों और शुद्ध कर्तृवाच्य पदों को उत्पन्न करती है। परन्तु इस भ्वादि गण में दान के अर्थ में और 'आ' उपसर्ग के वश से ग्रहण के अर्थ में 'ददाति, देति, आददाति, आदेति, दानं, आदानं' आदि संज्ञा पदों और शुद्ध कर्तृवाच्य पदों को उत्पन्न करती है। उसी प्रकार कुत्सित गमन (बुरी चाल) के अर्थ में 'दाति, सुद्दाति, सुद्दो, सुद्दी' आदि संज्ञा पदों और शुद्ध कर्तृवाच्य पदों को उत्पन्न करती है - यह विशेषता देखनी चाहिए। जैसे यहाँ है, वैसे ही अन्यत्र भी यथासम्भव विशेषता का नीतिज्ञों द्वारा सूक्ष्मता से निरीक्षण किया जाना चाहिए।

ඉදානිස්ස නාමපදානි තුමන්තාදීනි බ්‍රූම. ‘‘දානං, දෙය්‍යං, දාතබ්බං, බ්‍රහ්මදෙය්‍යං, දින්නං, දායකො, දායිකා, දක්ඛිණා’’ ඉච්චාදීනි, ‘‘දාතුං, පදාතුං, දාතවෙ, පදාතවෙ, දත්වා, දත්වාන, දදාතුන, දදිත්වා, දදිත්වාන, දදිය, දජ්ජා, දදියාන, ආදාතුං, ආදාය, ආදිය’’ ඉච්චාදීනි ච යොජෙතබ්බානි.

अब इसके संज्ञा पदों और 'तुमुन्' (तुं) आदि प्रत्ययान्त पदों को कहते हैं। 'दानं, देय्यं, दातब्बं, ब्रह्मदेय्यं, दिन्नं, दायको, दायिका, दक्खिणा' इत्यादि, और 'दातुं, पदातुं, दातवे, पदातवे, दत्वा, दत्वान, ददातुन, ददित्वा, ददित्वान, ददिय, दज्जा, ददियान, आदातुं, आदाय, आदिय' इत्यादि को जोड़ना चाहिए।

තත්ථ දානන්ති දාතබ්බං, දදන්ති එතෙනාති අත්ථෙ න දෙය්‍යධම්මො දානචෙතනා ච වුච්චති. කස්මා පන තත්ථ දින්නසද්දොයෙව කථියති, න දත්තසද්දොති? අකථනෙ කාරණමත්ථි. ‘‘දානං දින්න’’න්තිආදීසු හි දින්නසද්දට්ඨානෙ දත්තසද්දො න දිස්සති, තස්මා න කථියති.

वहाँ 'दान' का अर्थ है 'देने योग्य'। 'जिसके द्वारा देते हैं' इस अर्थ में 'देयधर्म' (दान की वस्तु) और 'दान-चेतना' को दान कहा जाता है। परन्तु वहाँ 'दिन्न' शब्द ही क्यों कहा जाता है, 'दत्त' शब्द क्यों नहीं? न कहने का कारण है। 'दानं दिन्नं' इत्यादि में 'दिन्न' शब्द के स्थान पर 'दत्त' शब्द नहीं देखा जाता, इसलिए नहीं कहा जाता है।

ගුණභූතො දත්තසද්දො, න දිට්ඨො ජිනභාසිතෙ;

‘‘මනසා දානං මයා දින්නං’’, ඉති දින්නපදං විය.

'दत्त' शब्द विशेषण के रूप में बुद्ध-वचनों में नहीं देखा गया है; जैसे 'मनसा दानं मया दिन्नं' (मेरे द्वारा मन से दान दिया गया) में 'दिन्न' पद है।

‘‘දෙවදත්තො යඤ්ඤදත්තො, දත්තො’’ ඉති ච ආදිකො;

පණ්ණත්තිවචනෙ දිට්ඨො, සමාසබ්‍යාසතො පන.

'देवदत्त, यज्ञदत्त, दत्त' इत्यादि संज्ञा (प्रज्ञप्ति) वचनों में देखे जाते हैं, जो समास और व्यास (विस्तार) के भेद से हैं।

තස්මා ‘‘දෙවදත්තො’’තිආදීසු ‘‘දෙවෙන දින්නො’’ති සමාසං කත්වා පණ්ණත්තිවචනත්තා දින්නසද්දස්ස දත්තාදෙසො කාතබ්බො සාසනානුරූපෙන. උපරි හි ‘‘දින්නස්ස දත්තො ක්වචි පණ්ණත්තිය’’න්ති ලක්ඛණං පස්සිස්සථ. අයමෙව හි සාසනෙ නීති අවිලඞ්ඝනීයා. ඉදං පනෙත්ථ වවත්ථානං –

इसलिए 'देवदत्त' इत्यादि में 'देवेन दिन्नो' (देव द्वारा दिया गया) ऐसा समास करके, प्रज्ञप्ति (नाम) वचन होने के कारण शासन के अनुरूप 'दिन्न' शब्द के स्थान पर 'दत्त' आदेश करना चाहिए। आगे आप 'दिन्नस्स दत्तो क्वचि पण्णत्तियं' (प्रज्ञप्ति में कहीं-कहीं 'दिन्न' के स्थान पर 'दत्त' होता है) यह लक्षण देखेंगे। शासन में यही नीति अनुल्लंघनीय है। यहाँ यह व्यवस्था है -

සක්කටෙ දත්තසද්දොව, දින්නසද්දො න දිස්සති;

බ්‍යාසම්හි දින්නසද්දොව, දත්තසද්දො න පාළියං.

संस्कृत में 'दत्त' शब्द ही है, 'दिन्न' शब्द नहीं देखा जाता; व्यास (विस्तार) में 'दिन्न' शब्द ही है, पालि में 'दत्त' शब्द नहीं है।

‘‘මනසා [Pg.76] දානං මයා දින්නං, දානං දින්නො’’තිආදිසු;

‘‘ධම්මදින්නා මහාමායා’’, ඉච්චාදීසු ච පාළිසු.

'मनसा दानं मया दिन्नं, दानं दिन्नो' इत्यादि में; और 'धम्मदिन्ना महामाया' इत्यादि पालि वचनों में (दिन्न शब्द ही है)।

ඉති බ්‍යාසසමාසානං, වසා ද්වෙධා පවත්තති;

දින්නසද්දොති දීපෙය්‍ය, න සො සක්කටභාසිතෙ.

इस प्रकार व्यास और समास के वश से यह दो प्रकार से प्रवृत्त होता है; 'दिन्न' शब्द को ही स्पष्ट करना चाहिए, वह संस्कृत भाषा में नहीं है।

ගුණභූතො දත්තසද්දො, අසමාසම්හි කෙවලො;

න දිස්සති මුනිමතෙ, දින්නසද්දොව කෙවලො.

विशेषण बना हुआ 'दत्त' शब्द बिना समास के अकेला मुनि (बुद्ध) के मत में नहीं देखा जाता, केवल 'दिन्न' शब्द ही देखा जाता है।

තෙනෙව දින්නසද්දස්ස, දත්තාදෙසො කතො මයා;

‘‘දත්තං සිරප්පදාන’’න්ති, කවයො පන අබ්‍රවුං.

इसीलिए मेरे द्वारा 'दिन्न' शब्द के स्थान पर 'दत्त' आदेश किया गया है; परन्तु कवियों ने 'दत्तं सिरप्पदानं' ऐसा कहा है।

එදිසො පාළියං නත්ථි, නයො තස්මා න සො වරො;

‘‘දත්තො’’ති භූරිදත්තස්ස, සඤ්ඤා පණ්ණත්තියං ගතා.

ऐसा पालि में नहीं है, इसलिए वह पद्धति श्रेष्ठ नहीं है; 'भूरिदत्त' में 'दत्त' यह संज्ञा प्रज्ञप्ति (नाम) के रूप में प्राप्त हुई है।

‘‘බ්‍රහ්මදත්තො බුද්ධදත්තො, දත්තො’’ ඉති හි සාසනෙ;

පණ්ණත්තියං දත්තසද්දො, අසමාසසමාසිකො.

'ब्रह्मदत्त, बुद्धदत्त, दत्त' - शासन में प्रज्ञप्ति (नाम) में 'दत्त' शब्द समासयुक्त और बिना समास के भी प्रयुक्त होता है।

‘‘පරදත්තභොජන’’න්ති, එවමාදීසු පාළිසු;

සමාසෙ ගුණභූතොයං, දත්තසද්දො පතිට්ඨිතො.

'परदत्तभोजनं' इत्यादि पालि वचनों में; समास में यह 'दत्त' शब्द विशेषण के रूप में स्थित है।

‘‘මනසා දානං මයා දින්නං, දානං දින්නො’’තිආදිසු;

ගුණභූතො දින්නසද්දො, අසමාසම්හි දිස්සති.

'मनसा दानं मया दिन्नं, दानं दिन्नो' इत्यादि में; विशेषण बना हुआ 'दिन्न' शब्द बिना समास के देखा जाता है।

‘‘දින්නාදායී ධම්මදින්නා’’, ඉච්චෙවමාදීසු පන;

සමාසෙ ගුණපණ්ණත්ති-භාවෙනෙස පදිස්සති.

'दिन्नादायी, धम्मदिन्ना' इत्यादि में तो; समास में विशेषण और प्रज्ञप्ति (नाम) के भाव से यह देखा जाता है।

කොචි [Pg.77] පන සද්දසත්ථවිදූ ගරු එවං සද්දරචනමකාසි –

किसी शब्द-शास्त्र के ज्ञाता गुरु ने इस प्रकार शब्द-रचना की -

‘‘යස්සඞ්කුරෙහි ජිමුතම්බුජලොදිතෙහි,වාතෙරිතෙහි පතිතෙහි සුණෙහි තෙහි.

"जिसके अंकुरों से, जो मेघ और कमल के समान उदित हैं, वायु द्वारा हिलाए गए और गिरे हुए उन पवित्र (अंकुरों) से।"

ජෙනන්තචීවරමසොභථ බ්‍රහ්මදත්තං,වන්දාමි තං චලදලං වරබොධිරුක්ඛ’’න්ති.

"जिसने ब्रह्मदत्त (नामक भिक्षु) के चीवर को सुशोभित किया, मैं उस चंचल पत्तों वाले श्रेष्ठ बोधिवृक्ष की वन्दना करता हूँ।"

එත්ථ ච බ්‍රහ්මදත්තන්ති ඉදං සක්කටභාසාතො නයං ගහෙත්වා වුත්තං, න පාළිතො. පාළිනයඤ්හිපත්වා ‘‘බ්‍රහ්මදත්තිය’’න්ති වා ‘‘බ්‍රහ්මදින්න’’න්ති වා ‘‘දෙවදත්තිය’’න්ති වා ‘‘දෙවදින්න’’න්ති වා රූපෙන භවිතබ්බං. තථා හි ‘‘බොධිසත්තො ච මද්දී ච සම්මොදමානා සක්කදත්තියෙ අස්සමෙ වසිංසූ’’ති පාළිනයානුරූපො අට්ඨකථාපාඨො දිස්සති. තස්මා එත්ථෙවං වදාම –

और यहाँ 'ब्रह्मदत्त' यह संस्कृत भाषा से पद्धति लेकर कहा गया है, पालि से नहीं। पालि पद्धति के अनुसार तो 'ब्रह्मदत्तिय' या 'ब्रह्मदिन्न' अथवा 'देवदत्तिय' या 'देवदिन्न' रूप होना चाहिए। क्योंकि 'बोधिसत्व और मद्री प्रसन्न होते हुए सक्कदत्तिय (शक्र द्वारा दिए गए) आश्रम में रहे' - ऐसा पालि पद्धति के अनुरूप अट्ठकथा का पाठ देखा जाता है। इसलिए यहाँ हम ऐसा कहते हैं -

‘‘දත්තසද්දස්ස ඨානම්හි, ‘‘දත්තිය’’න්ති රවො ගතො;

දෙවදත්තියපත්තො ච, අස්සමො සක්කදත්තියො’’ති.

"'दत्त' शब्द के स्थान पर 'दत्तिय' शब्द का प्रयोग हुआ है; जैसे 'देवदत्तियपत्त' (देवदत्त का पात्र) और 'सक्कदत्तिय' आश्रम।"

අයං නීති සාධුකං මනසි කාතබ්බා. අත්‍ර පන පරිපුණ්ණාපරිපුණ්ණවසෙන යථාරහං පදක්කමො භවති.

इस नीति को अच्छी तरह मन में धारण करना चाहिए। यहाँ परिपूर्णता और अपरिपूर्णता के अनुसार यथायोग्य पद-क्रम होता है।

දදාති, දදන්ති. දදාසි, දදාථ. දදාමි, දදාම. දදාතු, දදන්තු. දදාහි, දදාථ. දදාමි, දදාම, දදාමසෙ. දදෙය්‍ය, දදෙ, දජ්ජා. දජ්ජා සප්පුරිසො දානං. දදෙය්‍යුං, දජ්ජුං. පිතා මාතා ච තෙ දජ්ජුං. දදෙය්‍යාසි, දජ්ජාසි, දජ්ජෙසි ඉච්චපි. දජ්ජාසි අභයං මම. මාතරං කෙන දොසෙන, දජ්ජාසි දකරක්ඛිනො. සීලවන්තෙසු දජ්ජෙසි, දානං මද්දි යථාරහං. දදෙය්‍යාථ, දජ්ජාථ. දදෙය්‍යාමි, දජ්ජාමි, දදෙය්‍යාම, දජ්ජාම. දදෙථ, දදෙරං. දදෙථො, දදෙය්‍යාව්හො, දජ්ජාව්හො. දදෙය්‍යං, දජ්ජං. නෙව දජ්ජං මහොසධං. දදෙය්‍යාම්හෙ, දජ්ජාම්හෙ. අයමස්මාකං ඛන්ති. ගරූනං පන ඛන්ති අඤ්ඤථා භවති. තථා හි –

ददाति, ददन्ति। ददासि, ददाथ। ददामि, ददाम। ददातु, ददन्तु। ददाहि, ददाथ। ददामि, ददाम, ददामसे। ददेय्य, ददे, दज्जा। 'दज्जा सप्पुरिसो दानं' (सत्पुरुष दान दे)। ददेय्युं, दज्जुं। 'पिता माता च ते दज्जुं' (तुम्हारे माता और पिता दें)। ददेय्यासि, दज्जासि, दज्जेसि इत्यादि। 'दज्जासि अभयं मम' (तुम मुझे अभय दो)। 'मातरं केन दोसेन, दज्जासि दकरक्खिनो' (किस दोष के कारण तुम माता को जल-राक्षस को दोगे?)। 'सीलवन्तेसु दज्जेसि, दानं मद्दी यथारहं' (मद्दी ने शीलवानों को यथायोग्य दान दिया)। ददेय्याथ, दज्जाथ। ददेय्यामि, दज्जामि, ददेय्यामि, दज्जाम। ददेथ, ददेरं। ददेथो, ददेय्याव्हो, दज्जाव्हो। ददेय्यं, दज्जं। 'नेव दज्जं महोसधं' (मैं महौषध को नहीं दूँगा)। ददेय्यामहे, दज्जामहे। यह हमारा मत (खन्ति) है। गुरुओं का मत तो अन्यथा (अलग) होता है। जैसे कि -

ගරූ ‘‘දජ්ජති දජ්ජන්ති’’, ඉතිආදිනයෙන තු;

අට්ඨන්නම්පි විභත්තීනං, වසෙනාහු පදක්කමං.

गुरुजन 'दज्जति दज्जन्ति' इत्यादि रीति से, आठों विभक्तियों के वश से पद-क्रम कहते हैं।

පාළිං උපපරික්ඛිත්වා, තඤ්චෙ යුජ්ජති ගණ්හථ;

න හි සබ්බප්පකාරෙන, පාළියො පටිභන්ති නො.

पालि का अच्छी तरह परीक्षण करके, यदि वह युक्त (उचित) हो तो उसे ग्रहण करें; क्योंकि पालि सभी प्रकार से हमें प्रतिभासित नहीं होती।

තත්ථ [Pg.78] අස්මාකං ඛන්තියා ‘‘දජ්ජා දජ්ජ’’න්තිආදීනි ය්‍යකාරසහිතෙයෙව සත්තමියා පදරූපෙ සිජ්ඣන්ති. ‘‘දජ්ජා සප්පුරිසො දාන’’න්ති එත්ථ හි ‘‘දජ්ජා ඉදං ‘‘දදෙය්‍යා’’ති පදරූපං පතිට්ඨපෙත්වා ය්‍යකාරෙ පරෙ සරලොපං කත්වා තතො තිණ්ණං බ්‍යඤ්ජනානං සංයොගඤ්ච තීසුසඤ්ඤොගබ්‍යඤ්ජනෙසු ද්වින්නං සරූපානමෙකස්ස ලොපඤ්ච ද්‍යකාරසඤ්ඤොගස්ස ච ජකාරද්වයං කත්වා තතො දීඝවසෙනුච්චාරිතබ්බත්තා අනිමිත්තං දීඝභාවං කත්වා නිප්ඵජ්ජති. එවං සාසනස්සානුරූපො වණ්ණසන්ධි භවති. දුවිධො හි සන්ධි පදසන්ධි වණ්ණසන්ධීති. තෙසු යත්ථ පදච්ඡෙදො ලබ්භති, සො පදසන්ධි. යථා? තත්‍රායං. යත්ථ පන න ලබ්භති, සො වණ්ණසන්ධි. යථා? අත්‍රජො. යථා ච සුගතො, යථා ච පද්ධානි. එවං දුවිධෙසු සන්ධීසු ‘‘දජ්ජා’’ති අයං වණ්ණසන්ධි එව.

वहाँ हमारे मत में 'दज्जा दज्जं' आदि सप्तमी (विधिलिङ्) के पद-रूप 'य' कार के साथ ही सिद्ध होते हैं। 'दज्जा सप्पुरिसो दानं' यहाँ 'दज्जा' यह 'ददेय्या' इस पद-रूप को स्थापित कर, 'य' कार के परे होने पर स्वर-लोप करके, उसके बाद तीन व्यंजनों के संयोग में, तीन संयोगी व्यंजनों में से दो समान रूपों में से एक का लोप करके, और 'द्य' संयोग का 'ज्ज' (दो जकार) करके, फिर दीर्घ के रूप में उच्चारण करने योग्य होने के कारण अनिमित्त दीर्घ भाव करके निष्पन्न होता है। इस प्रकार शासन के अनुरूप वर्ण-सन्धि होती है। सन्धि दो प्रकार की होती है - पद-सन्धि और वर्ण-सन्धि। उनमें जहाँ पद-च्छेद प्राप्त होता है, वह पद-सन्धि है। जैसे? 'तत्रायं' (तत्र + अयं)। जहाँ पद-च्छेद प्राप्त नहीं होता, वह वर्ण-सन्धि है। जैसे? 'अत्रजो'। और जैसे 'सुगतो', जैसे 'पद्धानि'। इस प्रकार दो प्रकार की सन्धियों में 'दज्जा' यह वर्ण-सन्धि ही है।

අපරොපි රූපනයො භවති ත්වාපච්චයන්තවසෙන –

'त्वा' प्रत्यय के अर्थ में भी दूसरा रूप-नय होता है -

‘‘අයං සො ඉන්දකො යක්ඛො, දජ්ජා දානං පරිත්තකං;

අතිරොචති අම්හෙහි, චන්දො තාරගණෙ යථා’’ති

“यह वह इन्दक यक्ष है, जो थोड़ा सा दान देकर (दज्जा), हमारे बीच वैसे ही अति-शोभित होता है जैसे तारागणों के बीच चन्द्रमा।”

දස්සනතො. එත්ථ හි දජ්ජාති දත්වාති අත්ථො. ඉදං පන දත්වාසද්දෙන සමානත්ථං ‘‘දදිය්‍ය’’ ඉති පදරූපං පතිට්ඨපෙත්වා ය්‍යකාරෙ පරෙ සරලොපං කත්වා සඤ්ඤොගෙසු සරූපලොපඤ්ච තතො ද්‍යකාරසඤ්ඤොගස්ස ජ්ජකාරද්වයං දීඝත්තඤ්ච කත්වා නිප්ඵජ්ජති.

देखने से। यहाँ 'दज्जा' का अर्थ 'दत्वा' (देकर) है। यह 'दत्वा' शब्द के समान अर्थ वाला 'ददिय्य' इस पद-रूप को स्थापित कर, 'य' कार के परे होने पर स्वर-लोप करके, संयोगों में समान रूप का लोप करके, फिर 'द्य' संयोग का 'ज्ज' और दीर्घत्व करके निष्पन्न होता है।

අථාපරොපි රූපනයො භවති කම්මනි යපච්චයවසෙන. තථා හි ‘‘පෙතානං දක්ඛිණං දජ්ජා’’ති ච ‘‘දක්ඛිණා දජ්ජා’’ති ච ද්වෙ පාඨා දිස්සන්ති. තත්ථ පච්ඡිමස්ස දජ්ජාති දාතබ්බාති අත්ථො කම්මනි යපච්චයවසෙන. ඉධ පන දාධාතුතො යපච්චයං කත්වා ධාතුස්ස ද්විත්තඤ්ච පුබ්බස්ස රස්සත්තඤ්ච තතො යකාරෙ පරෙ [Pg.79] සරලොපං සඤ්ඤොගභාවඤ්ච ජ්ජකාරද්වයඤ්ච ඉත්ථිලිඞ්ගත්තා ආපච්චයාදිඤ්ච කත්වා ‘‘දජ්ජා’’ති නිප්ඵජ්ජති. එවං ‘‘දජ්ජා දදෙය්‍යා’’ති ච ‘‘දජ්ජා දදිය්‍ය දත්වා’’ති ච ‘‘දජ්ජා දාතබ්බා’’ති ච එතානි පච්චෙකං පරියායවචනානි භවන්ති. ‘‘දජ්ජුං. දජ්ජාසි, දජ්ජාථ. දජ්ජාමි, දජ්ජාම. දජ්ජාව්හො, දජ්ජ’’න්ති එතානිපි ‘‘දදෙය්‍යුං දදෙය්‍යාසී’’තිආදිනා පදරූපානි පතිට්ඨපෙත්වා ය්‍යකාරෙ පරෙ සරලොපං සඤ්ඤොගෙසු සරූපලොපං ද්‍යකාරසමඤ්ඤොගස්ස ජ්ජකාරද්වයඤ්ච කත්වා නිප්ඵජ්ජන්ති. එතෙසු දජ්ජාසීති යං රූපං තස්සාවයවස්ස ආකාරස්ස එකාරං කත්වා අපරම්පි ‘‘දජ්ජෙසී’’ති රූපං භවතීති දට්ඨබ්බං. එස නයො අඤ්ඤත්‍රාපි යථාසම්භවං යොජෙතබ්බො.

अब कर्म में 'य' प्रत्यय के वश से भी दूसरा रूप-नय होता है। जैसे कि 'पेतानं दक्खिणं दज्जा' और 'दक्खिणा दज्जा' - ये दो पाठ देखे जाते हैं। वहाँ बाद वाले 'दज्जा' का अर्थ कर्म में 'य' प्रत्यय के वश से 'दातव्या' (दी जानी चाहिए) है। यहाँ 'दा' धातु से 'य' प्रत्यय करके, धातु का द्वित्व और पूर्व का ह्रस्वत्व करके, फिर 'य' कार के परे होने पर स्वर-लोप और संयोग-भाव तथा 'ज्ज' करके, स्त्रीलिंग होने के कारण 'आ' प्रत्यय आदि करके 'दज्जा' निष्पन्न होता है। इस प्रकार 'दज्जा-ददेय्या', 'दज्जा-ददिय्य-दत्वा' और 'दज्जा-दातब्बा' - ये प्रत्येक पर्यायवाची शब्द होते हैं। 'दज्जुं, दज्जासि, दज्जाथ, दज्जामि, दज्जाम, दज्जाव्हो, दज्जं' - ये भी 'ददेय्युं, ददेय्यासि' आदि पद-रूपों को स्थापित कर, 'य' कार के परे होने पर स्वर-लोप, संयोगों में समान रूप का लोप और 'द्य' संयोग का 'ज्ज' करके निष्पन्न होते हैं। इनमें 'दज्जासि' जो रूप है, उसके अवयव 'आ' कार को 'ए' कार करके दूसरा 'दज्जेसि' रूप भी होता है - ऐसा देखना चाहिए। यह नय अन्यत्र भी यथासम्भव जोड़ना चाहिए।

අචින්තෙය්‍යානුභාවස්ස හි සම්මාසම්බුද්ධස්ස පාළිනයො අචින්තෙය්‍යොයෙව හොති, ගම්භීරො දුක්ඛොගාළ්හො, න යෙන කෙනචි ලක්ඛණෙන සාධෙතබ්බො, යථාතන්ති විරචිතෙහෙව ලක්ඛණෙහි සාධෙතබ්බො. තථා හි ‘‘ඛත්තියා තිත්ථියා චෙතියානී’’තිආදීසු යකාරෙ පරෙ සරලොපො භවති, තෙන ‘‘අථෙත්ථෙකසතං ඛත්‍යා. එවම්පි තිත්ථ්‍යා පුථුසො වදන්ති. ආරාමරුක්ඛචෙත්‍යානී’’ති පයොගා දිස්සන්ති. තථා ‘‘සාකච්ඡති තච්ඡ’’න්ති එත්ථාපි ‘‘සහ කථයතී’’තිවා ‘‘සංකථයතී’’ති වා ‘‘තථ්‍ය’’න්ති ච පදරූපං පතිට්ඨපෙත්වා සහසද්දස්ස හකාරලොපං, සංසද්දෙ ච නිග්ගහීතලොපං කත්වා සකාරගතස්ස සරස්ස දීඝං කත්වා යකාරෙ පරෙ සරලොපං කත්වා තතො ථ්‍යකාරසඤ්ඤොගස්ස ච්ඡයුගං කත්වා විසභාගසඤ්ඤොගෙ එකො එකස්ස සභාගත්තමාපජ්ජති. තෙන ‘‘සාකච්ඡති තච්ඡ’’න්ති රූපානි සිජ්ඣන්ති. තථා හි ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤං සාකච්ඡිංසු. කාලෙන ධම්මසාකච්ඡා. භූතං තච්ඡං. යථාතථියං විදිත්වාපි ධම්මං, සම්මා සො ලොකෙ පරිබ්බජෙය්‍යා’’ති [Pg.80] සවිකපානි පයොගානි දිස්සන්ති. ‘‘නජ්ජා’’තිආදීසුපි ‘‘නදියා’’තිආදීනි පදරූපානි පතිට්ඨපෙත්වා වණ්ණසන්ධිවසෙන යකාරෙ පරෙ ලොපවිධි ලබ්භතියෙව. විවිධො හි සාසනානුකූලො රූපනිප්ඵාදනුපායො, උපරි ච එතෙසං සාධනත්ථං ‘‘සරලොපො යමනරාදීසූ’’තිආදීනි ලක්ඛණානි භවිස්සන්ති. තත්ථ –

अचिन्त्य अनुभाव वाले सम्यक्सम्बुद्ध की पालि-नय अचिन्त्य ही होती है, गम्भीर और कठिनता से प्रवेश करने योग्य होती है, जिसे किसी भी (सामान्य) लक्षण से सिद्ध नहीं किया जा सकता, बल्कि तन्ति (परम्परा) के अनुसार रचित लक्षणों से ही सिद्ध किया जाना चाहिए। जैसे कि 'खत्तिया, तित्थिया, चेतियानी' आदि में 'य' कार के परे होने पर स्वर-लोप होता है, जिससे 'अथेत्थेकसतं खत्या। एवम्पि तित्थ्या पुथुसो वदन्ति। आरामरुक्खचेत्यानी' - ये प्रयोग देखे जाते हैं। वैसे ही 'साकच्छति तच्छं' यहाँ भी 'सह कथयति' या 'संकथयति' और 'तथ्यं' पद-रूप स्थापित कर, 'सह' शब्द के 'ह' कार का लोप, और 'सं' शब्द में निग्गहीत (अनुस्वार) का लोप करके, 'स' कार के स्वर को दीर्घ करके, 'य' कार के परे होने पर स्वर-लोप करके, फिर 'थ्य' संयोग का 'च्छ' युग्म करके, विसभाग संयोग में एक का दूसरे के साथ सभाग-भाव हो जाता है। उससे 'साकच्छति तच्छं' रूप सिद्ध होते हैं। जैसे कि 'अञ्ञमञ्ञं साकच्छिंसु। कालेन धम्मसाकच्छा। भूतं तच्छं। यथातथियं विदित्वापि धम्मं, सम्मा सो लोके परिब्बजेय्या' - ये सविकल्प प्रयोग देखे जाते हैं। 'नज्जा' आदि में भी 'नदिया' आदि पद-रूप स्थापित कर वर्ण-सन्धि के वश से 'य' कार के परे होने पर लोप-विधि प्राप्त ही होती है। शासन के अनुकूल रूप-सिद्धि के विविध उपाय हैं, और आगे इनकी सिद्धि के लिए 'सरलोपो यमनरादीसू' आदि लक्षण होंगे। वहाँ -

‘‘දජ්ජා දජ්ජු’’න්තිආදීනි, සත්තමීනං වසෙන මෙ;

වුත්තානි යොගිරාජස්ස, සාසනත්ථං මහෙසිනො.

‘‘दज्जा दज्जु’’ इत्यादि, सप्तमी (विधिलिङ्) के वश से मेरे द्वारा योगिराज (बुद्ध) के शासन के अर्थ में, महर्षि के लिए कहे गए हैं।

අත්‍රිදං වත්තබ්බං, කිඤ්චාපි අට්ඨකථාචරියෙහි ‘‘මාතරං තෙන දොසෙන, දජ්ජාහං දකරක්ඛිනො’’ති එත්ථ දජ්ජන්ති පදස්ස ‘‘දම්මී’’ති වත්තමානාවසෙන විවරණං කතං, තථාපි සත්තමීපයොගොයෙව. ආචරියා හි ‘‘සත්තමීපයොගො අය’’න්ති ජානන්තාපි ‘‘කදාචි අඤ්ඤෙ පරිකප්පත්ථම්පි ගණ්හෙය්‍යු’’න්ති ආසඞ්කාය එවං විවරණමකංසු. තථා කිඤ්චාපි තෙහි ‘‘අනාපරාධකම්මන්තං, න දජ්ජං දකරක්ඛිනො’’ති එත්ථ න දජ්ජන්ති පදස්ස ‘‘නාහං දකරක්ඛස්ස දස්සාමී’’ති භවිස්සන්තීවසෙන විවරණං කතං, තථාපි සත්තමීපයොගොයෙව, අනාගතං පන පටිච්ච වත්තබ්බත්ථත්තා එවං විවරණං කතං. ‘‘නෙව දජ්ජං මහොසධ’’න්ති එත්ථ පන ‘‘න ත්වෙව දදෙය්‍ය’’න්ති සත්තමීපයොගවසෙනෙව විවරණං කතන්ති. එවං දජ්ජංපදස්ස විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො.

यहाँ यह कहना चाहिए, यद्यपि अट्ठकथाचार्यों ने ‘‘मतरं तेन दोसेन, दज्जाहं दकरक्खिनो’’ यहाँ 'दज्जा' इस पद का ‘‘दम्मी’’ (देता हूँ) इस वर्तमान काल के रूप में विवरण किया है, तथापि यह सप्तमी (विधिलिङ्) का ही प्रयोग है। आचार्य ‘‘यह सप्तमी का प्रयोग है’’ ऐसा जानते हुए भी ‘‘कदाचित् अन्य लोग इसे परिकल्प (कल्पना) के अर्थ में ग्रहण कर लें’’ इस आशंका से ऐसा विवरण करते थे। उसी प्रकार यद्यपि उन्होंने ‘‘अनापराधकम्मन्तं, न दज्जं दकरक्खिनो’’ यहाँ 'न दज्जं' इस पद का ‘‘मैं जल-राक्षस को नहीं दूँगा’’ इस भविष्यत् काल के रूप में विवरण किया है, तथापि यह सप्तमी का ही प्रयोग है, किन्तु भविष्य के प्रति कहे जाने वाले अर्थ के कारण ऐसा विवरण किया गया है। ‘‘नेव दज्जं महोसधं’’ यहाँ तो ‘‘न त्वेव ददेय्य’’ (नहीं ही देना चाहिए) इस सप्तमी प्रयोग के अनुसार ही विवरण किया गया है। इस प्रकार 'दज्जं' पद का विनिश्चय समझना चाहिए।

ඉදානි පරොක්ඛාදිවසෙන පදක්කමො කථියති. ‘‘දද, දදූ. දදූ’’ති ච ඉදං ‘‘නාරදො ඉති නාමෙන, කස්සපො ඉති මං විදූ’’තිආදීසු විදූසද්දෙන සමං. දදෙ, දදිත්ථ, දදං, දදිම්හ. දදිත්ථ, දදිරෙ. දදිත්ථො, දදිව්හො.

अब परोक्षा (लिट् लकार) आदि के अनुसार पद-क्रम कहा जाता है। ‘‘दद, ददू। ददू’’ यह ‘‘नारदो इति नामेन, कस्सपो इति मं विदू’’ इत्यादि में 'विदू' शब्द के समान है। ददे, ददित्थ, ददं, ददिम्ह। ददित्थ, ददिरे। ददित्थो, ददिव्हो।

එත්ථ ච දදිත්ථොති ඉදං ‘‘සඤ්ජග්ඝිත්ථො මයා සහ. මා කිසිත්ථො මයා විනා. මා නං කලලෙ අක්කමිත්ථො’’තිආදීසු ‘‘සඤ්ජග්ඝිත්ථො’’තිආදීහි [Pg.81] සමං. ඉමිනා නයෙන සබ්බත්ථ ලබ්භමානවසෙන සදිසතා උපපරික්ඛිතබ්බා. දදං, දදිම්හෙ. පරොක්ඛාසහිභරූපානි.

और यहाँ 'ददित्थो' यह ‘‘सञ्जग्घित्थो मया सह। मा किसित्थो मया विना। मा नं कलले अक्कमित्थो’’ इत्यादि में 'सञ्जग्घित्थो' आदि के समान है। इस नय (विधि) से सर्वत्र प्राप्त होने वाले के अनुसार समानता की परीक्षा करनी चाहिए। ददं, ददिम्हे। ये परोक्षा (लिट्) के साथ वाले रूप हैं।

අදදා, අදදූ. අදදෙ, අදදත්ථ. අදදං, අදදම්හ. අදදත්ථ, අදදත්ථුං. අදදසෙ, අදදව්හං. අදදිං අදදම්හසෙ. ඉති අනකාරපුබ්බම්පි රූපං ගහෙතබ්බං ‘‘යෙසං නො න දදම්හසෙ’’ති දස්සනතො. හිය්‍යත්තනීසහිතරූපානි.

अददा, अददू। अददे, अददत्थ। अददं, अददम्ह। अददत्थ, अददत्थुं। अददसे, अददव्हं। अददिं अददम्हसे। इस प्रकार 'अ' कार के बिना भी रूप ग्रहण करना चाहिए, जैसे ‘‘येसं नो न ददमहसे’’ इस प्रयोग से। ये हिय्यत्तनी (लङ् लकार) के साथ वाले रूप हैं।

අදදි, අදදුං, අදදිංසු. අදදො, අදදිත්ථ. අදදිං, අදදිම්හා. අදදා, අදදූ. අදදසෙ, අදදිව්හං. අදදං, අදදිම්හෙ. අජ්ජතනීසහිතරූපානි.

अददि, अददुं, अददिंसु। अददो, अददित्थ। अददिं, अददिम्हा। अददा, अददू। अददसे, अददिव्हं। अददं, अददिम्हे। ये अज्जतनी (लुङ् लकार) के साथ वाले रूप हैं।

‘‘දදිස්සති, දදිස්සන්ති’’ ඉච්චාදි සබ්බං නෙය්‍යං. භවිස්සන්තීසහිතරූපානි.

‘‘ददिस्सति, ददिस्सन्ति’’ इत्यादि सब जानना चाहिए। ये भविस्सती (लृट् लकार) के साथ वाले रूप हैं।

‘‘අදදිසා, දදිස්සා, අදදිස්සංසු, දදිස්සංසු’’ ඉච්චාදි ච සබ්බං නෙය්‍යං. කාලාතිපත්තිසහිතරූපානි.

‘‘अददिसा, ददिस्सा, अददिस्संु, ददिस्संु’’ इत्यादि भी सब जानना चाहिए। ये कालातिपत्ति (लृङ् लकार) के साथ वाले रूप हैं।

අපරානිපි වත්තමානාදිසහිතරූපානි භවන්ති. දෙති, දෙන්ති. දෙසි, දෙථ. දෙමි, දම්මි, දෙම, දම්ම. දෙතු, දෙන්තු. දෙහි, දෙථ. දෙමි, දම්මි, දෙම, දම්ම. අත්තනොපදානි අප්පසිද්ධානි. සත්තමීනයො ච පරොක්ඛානයො ච අප්පසිද්ධො. හියුත්තනීනයො පන අජ්ජතනීනයො ච කොචි කොචි පසිද්ධො පාළියං ආගතත්තා, සක්කා ච ‘‘අදා, අදූ, අදො, අද’’න්තිආදිනා යොජෙතුං. තථා හි නයො දිස්සති. අදා දානං පුරින්දදො. වරඤ්චෙමෙ අදො සක්ක. බ්‍රාහ්මණානං අදං ගජං. අදාසිමෙ. අදංසු තෙ මමොකාසං. අදාසිං බ්‍රාහ්මණෙ තදාති. ‘‘දස්සති, දස්සන්ති’’ ඉච්චාදි සබ්බං නෙය්‍යං. ‘‘අදස්සා, දස්සා, අදස්සංසු, දස්සංසු, දස්සිංසු’’ ඉච්චාදි ච සබ්බං නෙය්‍යං.

अन्य भी वर्तमाना आदि के साथ वाले रूप होते हैं। देति, देन्ति। देसि, देथ। देमि, दम्मि, देम, दम्म। देतु, देन्तु। देहि, देथ। देमि, दम्मि, देम, दम्म। आत्मनेपद के रूप प्रयुक्त नहीं होते। सप्तमी नय और परोक्षा नय भी प्रयुक्त नहीं होते। किन्तु हिय्यत्तनी नय और अज्जतनी नय कहीं-कहीं प्रसिद्ध पालि में आने के कारण ‘‘अदा, अदू, अदो, अद’’ इत्यादि के रूप में जोड़े जा सकते हैं। क्योंकि वैसा नय (प्रयोग) देखा जाता है। अदा दानं पुरिन्ददो। वरञ्चेमे अदो सक्क। ब्राह्मणानं अदं गजं। अदासिमे। अदंु ते ममोकासं। अदासिं ब्राह्मणे तदा इति। ‘‘दस्सति, दस्सन्ति’’ इत्यादि सब जानना चाहिए। ‘‘अदस्सा, दस्सा, अदस्संु, दस्संु, दस्सिंु’’ इत्यादि भी सब जानना चाहिए।

තථා [Pg.82] ආදදාති, ආදදන්ති. ආදදාසි, ආදදාථ. ආදදාමි, ආදදාම. කච්චායනමතෙ ‘‘ආදත්තෙ’’ති අත්තනොපදං වුත්තං. එවං ‘‘ආදදාතු, ආදදෙය්‍ය’’ ඉච්චාදි සබ්බං නෙය්‍යං. ආදෙතු ආදෙය්‍ය ඉච්චාදි යථාරහං යොජෙතබ්බං. එවමෙව ච ‘‘දාපෙති, ආදාපෙතී’’තිආදීනිපි යථාරහං යොජෙතබ්බානි.

उसी प्रकार आददाति, आददन्ति। आददासि, आददाथ। आददामि, आददाम। कच्चायन के मत में ‘‘आदत्ते’’ यह आत्मनेपद कहा गया है। इस प्रकार ‘‘आददातु, आददेय्य’’ इत्यादि सब जानना चाहिए। आदेतु आदेय्य इत्यादि यथायोग्य जोड़ना चाहिए। इसी प्रकार ‘‘दापेति, आदापेति’’ इत्यादि भी यथायोग्य जोड़ने चाहिए।

දාකුච්ඡිතෙ ගමනෙ. දාති. සුද්දාති. සුද්දො, සුද්දී. තත්ථ සුද්දොති සුද්දාතීති සුද්දො, පරපොථනාදිලුද්දාචාරකම්මුනා දාරුකම්මාදිඛුද්දාචාරකම්මුනා ච ලහුං ලහුං කුච්ඡිතං ගච්ඡතීති අත්ථො. තථා හි සු ඉති සීඝත්ථෙ නිපාතො, දා ඉති ගරහත්ථො ධාතු කුච්ඡිතගතිවාචකත්තා. සුද්දස්ස භරියා සුද්දී.

'दा' कुत्सित (बुरी) गति (गमन) के अर्थ में। दाति। सुद्दाति। सुद्दो (शूद्र), सुद्दी। वहाँ 'सुद्दो' का अर्थ है—सुद्दाति इति सुद्दो, जो दूसरों को पीटने आदि के क्रूर आचरण वाले कर्मों से और लकड़ी के काम आदि नीच आचरण वाले कर्मों से शीघ्र ही कुत्सित गति को प्राप्त होता है। क्योंकि 'सु' यह शीघ्र अर्थ में निपात है, 'दा' यह निन्दा के अर्थ में धातु है क्योंकि यह कुत्सित गति का वाचक है। शूद्र की पत्नी सुद्दी है।

දු ගතියං. දවති. දුමො. එත්ථ ච දවති ගච්ඡති මූලක්ඛන්ධසාඛාවිටපපත්තපල්ලවපුප්ඵඵලෙහි වුද්ධිං විරූළ්හිං වෙපුල්ලං පාපුණාතීති දුමො.

'दु' गति के अर्थ में। दवति। दुमो (वृक्ष)। और यहाँ 'दवति' अर्थात् जाता है (बढ़ता है)—जो जड़, तना, शाखा, टहनी, पत्ते, पल्लव, फूल और फलों से वृद्धि, विरूढ़ि और प्रचुरता को प्राप्त होता है, वह 'दुमो' है।

දෙසොධනෙ. සොධනං පරියොදාපනං. දායති. දායනං. යථා ගායති, ගායනං. දායිතුං, දායිත්වා, ධාතාවයවස්සෙකාරස්ස ආයාදෙසො. ‘‘දාතුං, දත්වා’’ ඉච්චපි රූපානි.

'दे' शोधन (सफाई/शुद्धि) के अर्थ में। शोधन अर्थात् परियोदापन (पूर्ण शुद्धि)। दायति। दायनं। जैसे गायति, गायनं। दायितुं, दायित्वा, धातु के अवयव 'ए' कार का 'आय' आदेश होता है। ‘‘दातुं, दत्वा’’ इत्यादि रूप होते हैं।

තත්‍ර දාතුන්ති සොධෙතුං. දත්වාති සොධෙත්වාති අත්ථො ගහෙතබ්බො. තථා හි ‘‘බාලො අබ්‍යත්තො නප්පටිබලො අනුයුඤ්ජියමානො අනුයොගං දාතු’’න්ති එත්ථ දාතුන්ති පදස්ස සොධෙතුන්ති අත්ථො. කෙචි ‘‘දානත්ථ’’න්ති අත්ථං වදන්ති, තං න යුත්තං. න හි යො පරෙහි අනුයුඤ්ජියති, සො අනුයොගං දෙති නාමාති. තස්මා ‘‘ආචරියස්ස අනුයොගං දත්වා බාරාණසිං පච්චාගච්ඡී’’තිආදීසුපි අනුයොගං දත්වාති අනුයොගං සොධෙත්වාති අත්ථොයෙව ගහෙතබ්බො. තථා [Pg.83] හි පුබ්බාචරියෙහි ‘‘අනුයොගදාපනත්ථ’’න්ති එතස්මිං පදෙසෙ එසොයෙවත්ථො විභාවිතො. කථං? අනුයොගදාපනත්ථන්ති අනුයොගං සොධාපෙතුං. විමද්දක්ඛමඤ්හි සීහනාදං නදන්තො අත්ථතො අනුයොගං සොධෙති නාම, අනුයුඤ්ජන්තො ච නං සොධාපෙති නාමාති. ඉදම්පි ච තෙහි වුත්තං. දාතුන්ති සොධෙතුං. කෙචි ‘‘දානත්ථ’’න්ති අත්ථං වදන්ති, තං න යුත්තං. න හි යො සීහනාදං නදති, සො එව තත්ථ අනුයොගං දෙතීති. සමන්තපට්ඨානමහාපකරණ සංවණ්ණනායම්පි පුබ්බාචරියෙහි ‘‘දානං දත්වාති තං චෙතනං පරියොදාපෙත්වා’’ති සොධනත්ථො වුත්තො. දුල්ලභා අයං නීති සාධුකං චිත්තෙ ඨපෙතබ්බා.

वहाँ 'दातुं' (देने के लिए) का अर्थ 'सोधेतुं' (शुद्ध करने या स्पष्ट करने के लिए) है। 'दत्वा' का अर्थ 'सोधेत्वा' (शुद्ध करके) ग्रहण करना चाहिए। जैसा कि कहा गया है— 'मूर्ख, अकुशल और असमर्थ व्यक्ति से प्रश्न पूछे जाने पर वह उत्तर (अनुयोग) देने (दातुं) में समर्थ नहीं होता', यहाँ 'दातुं' शब्द का अर्थ 'सोधेतुं' (स्पष्ट करना) है। कुछ लोग इसका अर्थ 'दान के अर्थ में' कहते हैं, वह उचित नहीं है। क्योंकि जो दूसरों द्वारा प्रश्न (अनुयोग) पूछा जाता है, वह 'अनुयोग देता है' ऐसा नहीं कहा जाता। इसलिए 'आचार्य को अनुयोग (अभ्यास/प्रश्न) देकर (दत्वा) वाराणसी लौट आया' आदि में भी 'अनुयोगं दत्वा' का अर्थ 'अनुयोगं सोधेत्वा' (अनुयोग को स्पष्ट करके) ही लेना चाहिए। जैसा कि पूर्वाचार्यों ने 'अनुयोगदापनत्थं' (अनुयोग स्पष्ट करवाने के लिए) इस पद में यही अर्थ स्पष्ट किया है। कैसे? 'अनुयोगदापनत्थं' का अर्थ है 'अनुयोगं सोधापेतुं' (अनुयोग को स्पष्ट करवाने के लिए)। विमर्दन (तर्क) सहने योग्य सिंहनाद करते हुए वह अर्थतः अनुयोग को स्पष्ट (सोधेति) करता है, और प्रश्न पूछते हुए उसे स्पष्ट करवाता (सोधापेति) है। यह भी उन्हीं के द्वारा कहा गया है— 'दातुं' का अर्थ 'सोधेतुं' है। कुछ लोग 'दान के अर्थ में' कहते हैं, वह उचित नहीं है। क्योंकि जो सिंहनाद करता है, वह वहाँ अनुयोग (प्रश्न) नहीं देता है। समन्तपट्ठान महाप्रकरण की व्याख्या में भी पूर्वाचार्यों ने 'दानं दत्वा' का अर्थ 'उस चेतना को परिशुद्ध करके' (तं चेतनं परियोदापेत्वा) इस प्रकार शोधन का अर्थ बताया है। यह नीति दुर्लभ है, इसे अच्छी तरह चित्त में धारण करना चाहिए।

දෙ පාලනෙ. දීයති. දානං, උද්දානං දායිතුං, දායිත්වා. තත්ථ දානන්ති දුග්ගතිතො දායති රක්ඛතීති දානං, දානචෙතනා. උද්දානන්ති වුත්තස්ස අත්ථස්ස වක්ඛමානස්ස වා විප්පකිණ්ණභාවෙන නස්සිතුං අදත්වා උද්ධං දානං රක්ඛණං උද්දානං, සඞ්ගහවචනන්ති අත්ථො. අථ වා උද්දානන්ති පච්ඡුද්දානාදිකං උද්දානං.

दे (De) धातु 'पालने' (रक्षा करने) के अर्थ में है। 'दीयति' (रक्षा की जाती है)। 'दानं', 'उद्दानं', 'दायितुं', 'दायित्वा'। वहाँ 'दानं' का अर्थ है— जो दुर्गति से रक्षा करता है (दायति रक्खति), वह 'दान' है, अर्थात् दान-चेतना। 'उद्दानं' का अर्थ है— कहे गए या कहे जाने वाले अर्थ को बिखराव के कारण नष्ट न होने देकर ऊपर से रक्षा करना (उद्धं दानं रक्खणं), अर्थात् संग्रह वचन। अथवा 'उद्दानं' का अर्थ पश्चादुद्दान आदि (अनुक्रमणिका) है।

ඛාද භක්ඛනෙ. ඛාදති. ඛාදිකා, ඛාදනං, අඤ්ඤමඤ්ඤඛාදිකා. පුබ්බඵලඛාදිකා, ඛජ්ජං, ඛාදනීයං, ඛන්ධා.

खाद (Khāda) धातु 'भक्खने' (खाने) के अर्थ में है। 'खादति' (खाता है)। 'खादिका' (खाना), 'खादनं' (भक्षण), 'अञ्ञमञ्ञखादिका' (एक-दूसरे को खाना)। 'पुब्बफलखादिका' (पहले फलों को खाना), 'खज्जं' (कठोर खाद्य), 'खादनीयं' (खाने योग्य), 'खन्धा' (स्कन्ध)।

තත්ථ ඛජ්ජන්ති පූවො. ඛාදනීයන්ති පූවඵලාඵලාදි. ‘‘ඛාදනීයං වා භොජනීයං වා’’ති විසුං භොජනීයස්ස වචනතො ඛාදනං නාම ඛජ්ජස්ස වා ඛාදනීයස්ස වා භක්ඛනං. අපිච හිංසාපි ‘‘ඛාදන’’න්ති වුච්චති. ජාතිජරාබ්‍යාධිදුක්ඛාදීහි ඛජ්ජන්තීති ඛන්ධා, රූපවෙදනාසඤ්ඤාසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණානි. ‘‘චීවරානි නස්සන්තිපි ඩය්හන්තිපි උන්දූරෙහිපි ඛජ්ජන්තී’’ති එත්ථ විය ඛජ්ජන්ති සද්දො කම්මත්ථො.

वहाँ 'खज्जं' का अर्थ पूआ (पकवान) है। 'खादनीयं' का अर्थ फल-फूल आदि है। 'खादनीयं वा भोजनीयं वा' इस प्रकार 'भोजनीय' से अलग कहे जाने के कारण 'खादनं' का अर्थ 'खज्ज' या 'खादनीय' का भक्षण करना है। इसके अतिरिक्त, हिंसा को भी 'खादन' कहा जाता है। जाति, जरा, व्याधि और दुःख आदि के द्वारा खाए (नष्ट किए) जाते हैं, इसलिए 'खन्धा' (रूप, वेदना, संज्ञा, संस्कार, विज्ञान) कहलाते हैं। 'चीवर नष्ट भी होते हैं, जलते भी हैं और चूहों द्वारा खाए (खज्जन्ति) भी जाते हैं'— यहाँ 'खज्जन्ति' शब्द कर्मवाच्य के अर्थ में है।

බද [Pg.84] ථෙරියෙ. ථිරභාවො ථෙරියං, යථා දක්ඛියං. බදති. බදරී, බදරං. අත්‍රිදං වුච්චති –

बद (Bada) धातु 'थेरिये' (स्थिरता) के अर्थ में है। स्थिर भाव 'थेरियं' है, जैसे 'दक्खियं' (दक्षता)। 'बदति'। 'बदरी' (बेर का वृक्ष), 'बदरं' (बेर का फल)। इसके विषय में यह कहा जाता है—

කක්කන්ධු බදරී කොලී, කොලං කුලවමිච්චපි;

තෙනිලං බදරඤ්චාති, නාමං රුක්ඛස්ස කොලියාති.

कक्कन्धु, बदरी, कोली, कोल, कुलवमि, तेनिल और बदर— ये कोली (बेर) के वृक्ष के नाम हैं।

ඛද ධිතිහිංසාසු ච. ථෙරියාපෙක්ඛාය චකාරො. ඛදති. ඛදිරො.

खद (Khada) धातु 'धृति' (धैर्य/स्थिरता) और 'हिंसा' के अर्थ में भी है। 'च' शब्द 'थेरिय' (स्थिरता) की अपेक्षा के लिए है। 'खदति'। 'खदिरो' (खैर का वृक्ष)।

ගද වියත්තියං වාචායං. ගදති. ආගදනං, තථො ආගදො එතස්සාති තථාගතො. සුට්ඨු ගදතීති සුගදො.

गद (Gada) धातु 'वियत्तियं वाचायं' (स्पष्ट वाणी) के अर्थ में है। 'गदति'। 'आगदनं' (बोलना), जिसका 'आगद' (वाणी) 'तथ' (सत्य) है, वह 'तथागत' है। जो अच्छी तरह बोलता है, वह 'सुगद' है।

රද විලෙඛනෙ. රදති. රදනො, රදො, දාඨාරදො. අත්‍ර රදනොති දන්තො.

रद (Rada) धातु 'विलेखने' (खुरचने/खोदने) के अर्थ में है। 'रदति'। 'रदनो', 'रदो', 'दाठारदो' (दाढ़)। यहाँ 'रदनो' का अर्थ दाँत है।

නද අබ්‍යත්තසද්දෙ. සීහො නදති, පණදති. නාදො, නදී. පබ්බතෙසු වනාදීසු නදතීති නදී. නද ඉ ඉති ධාතුද්වයවසෙන පන ‘‘නදන්තී ගච්ඡතීති නදී’’තිපි නිබ්බචනං වදන්ති.

नद (Nada) धातु 'अव्यक्त सद्दे' (अस्पष्ट ध्वनि) के अर्थ में है। सिंह गरजता है (नदति), प्रगर्जता है। 'नादो', 'नदी'। पर्वतों और वनों आदि में जो शब्द करती है (नदति), वह 'नदी' है। 'नद' और 'इ' इन दो धातुओं के वश से 'नदन्ती गच्छतीति नदी' (जो शब्द करती हुई जाती है, वह नदी है)— ऐसा निर्वचन भी कहते हैं।

කෙචෙත්ථ වදෙය්‍යුං යා පනෙසා ‘‘නද අබ්‍යත්තසද්දෙ’ති ධාතු තුම්හෙහි වුත්තා, සා කිංනිච්චමබ්‍යත්තසද්දෙයෙව වත්තති, උදාහු කත්ථචි වියත්තියම්පි වාචායං වත්තතී’’ති? නිච්චමබ්‍යත්තසද්දෙයෙව වත්තතීති. යජ්ජෙවං ‘‘සීහො නදතී’’තිආදීසු තිරච්ඡානගතාදිසද්දභාවෙන අවිභාවිතත්ථතාය නදසද්දො අබ්‍යත්තසද්දො හොතු, ‘‘සීහො විය අයං පුරිසො නදතී’’තිආදීසු පන මනුස්සභාසාපි අබ්‍යත්තසද්දො සියාති? තන්න වියත්තාපි සමානා මනුස්සභාසා සීහො වියාති එවං සමුපෙක්ඛාවසෙන සීහපදත්ථස්සාපෙක්ඛනතො නදසද්දෙන නිද්දිසියති[Pg.85], න පුරිසාපෙක්ඛනවසෙන. යථා හි වලාහකූපමාවසෙන කථිතං, ‘‘කථඤ්ච පුග්ගලො ගජ්ජිතා ච වස්සිතා ච හොතී’’ති පාළියං ගජ්ජනං වස්සනඤ්ච පුග්ගලෙ අලබ්භමානම්පි වලාහකස්ස ගජ්ජනවස්සනසදිසතාය භාසනකරණක්‍රියායූපලබ්භනතො වත්තබ්බමෙව හොති, එවමෙව නිබ්භයභාවෙන සීහනාදසදිසියා වාචාය නිච්ඡරණතො සීහො විය නදතීති අවිභාවිතත්ථවන්තෙන නදසද්දෙන මනුස්සභාසාපි නිද්දිසිතබ්බා හොති.

यहाँ कुछ लोग कह सकते हैं कि जो आपने 'नद' धातु 'अव्यक्त शब्द' के अर्थ में कही है, क्या वह हमेशा अव्यक्त शब्द में ही प्रयुक्त होती है, या कहीं स्पष्ट वाणी में भी प्रयुक्त होती है? उत्तर है— वह हमेशा अव्यक्त शब्द में ही प्रयुक्त होती है। यदि ऐसा है, तो 'सिंह गरजता है' आदि में तिर्यक-योनि (पशु) आदि के शब्द होने के कारण अर्थ स्पष्ट न होने से 'नद' शब्द अव्यक्त शब्द हो, परंतु 'सिंह की तरह यह मनुष्य गरजता है' आदि में क्या मनुष्य की भाषा भी अव्यक्त शब्द हो जाएगी? ऐसा नहीं है; मनुष्य की भाषा स्पष्ट होते हुए भी 'सिंह की तरह' इस प्रकार की उपमा के कारण सिंह के पद के अर्थ की अपेक्षा रखने से 'नद' शब्द द्वारा निर्दिष्ट की जाती है, न कि मनुष्य की अपेक्षा से। जैसे बादलों की उपमा के माध्यम से कहा गया है— 'पुद्गल कैसे गरजने वाला और बरसने वाला होता है?' इस पालि में पुद्गल में गर्जना और बरसना न पाए जाने पर भी, बादल के गरजने और बरसने के समान उसके बोलने की क्रिया पाए जाने के कारण ऐसा कहना ही पड़ता है; वैसे ही निर्भय होकर सिंहनाद के समान वाणी निकलने के कारण 'सिंह की तरह गरजता है' इस प्रकार अव्यक्त अर्थ वाली 'नद' धातु से मनुष्य की भाषा भी निर्दिष्ट की जानी चाहिए।

එත්ථ ච අම්බඵලූපමාදයොපි ආහරිත්වා දස්සෙතබ්බා. න හි පක්කාමකතාදීනි පුග්ගලෙසු විජ්ජන්ති, අථ ඛො අම්බඵලාදීසු එව විජ්ජන්ති, එවං සන්තෙපි භගවතා අඤ්ඤෙනාකාරෙන සදිසත්තං විභාවෙතුං අම්බඵලූපමාදයො වුත්තා, එවමෙව නදසද්දො අබ්‍යත්තසද්දභාවෙන තිරච්ඡානගතසද්දාදීසු එව වත්තබ්බොපි අත්ථන්තරවිභාවනත්ථං ‘‘සීහො විය නදතී’’තිආදීසු මනුස්සභාසායම්පි රූළ්හියා වුත්තො, න සභාවතො. තථා හි සභාවතො නදසද්දෙනපි වස්සිතසද්දාදීහිපි මනුස්සභාසා නිද්දිසිතබ්බා න හොතීති. යදි එවං –

यहाँ आम के फल की उपमा आदि भी लाकर दिखानी चाहिए। मनुष्यों में 'पक्का' या 'कच्चा' होना आदि विद्यमान नहीं है, बल्कि वे आम के फलों में ही विद्यमान हैं; ऐसा होने पर भी भगवान ने अन्य प्रकार से समानता स्पष्ट करने के लिए आम के फल की उपमा आदि कही है। वैसे ही 'नद' शब्द अव्यक्त शब्द होने के कारण तिर्यक-योनि के शब्दों आदि में ही कहा जाना चाहिए, फिर भी अर्थान्तर को स्पष्ट करने के लिए 'सिंह की तरह गरजता है' आदि में मनुष्य की भाषा के लिए भी रूढ़ि से कहा गया है, स्वभाव से नहीं। क्योंकि स्वभावतः 'नद' शब्द से या 'वस्सित' (बोली) आदि शब्दों से मनुष्य की भाषा निर्दिष्ट नहीं की जानी चाहिए। यदि ऐसा है तो—

‘‘සුවිජානං සිඞ්ගාලානං, සකුණානඤ්ච වස්සිතං;

මනුස්සවස්සිතං රාජ, දුබ්බිජානතරං තතො’’ති

गीदड़ों और पक्षियों की बोली (वस्सित) को समझना आसान है; हे राजन्! मनुष्यों की बोली (वस्सित) उससे कहीं अधिक कठिनता से समझी जाने वाली है।

එත්ථ කස්මා වස්සිතසද්දෙන මනුස්සභාසා නිද්දිසියතීති? සච්චං මනුස්සභාසාපි වස්සිතසද්දෙන නිද්දිට්ඨා දිස්සති, එවං සන්තෙපි සා ‘‘සුවිජානං සිඞ්ගාලානං, සකුණානඤ්ච වස්සිත’’න්ති වස්සිතසද්දවසෙන පයොගස්ස වචනතො තදනුරූපං නිද්දිසිතුං අරහතීති මන්ත්වා වස්සිතසද්දසදිසී නිද්දිට්ඨා. න හි ‘‘මනුස්සො වස්සතී’’තිආදිනා විසුං පයොගා දිස්සන්ති, ‘‘සකුණො වස්සති, කූජතී’’තිආදිනා පන පයොගා දිස්සන්ති, තස්මා ‘‘සඞ්ගාමං ඔතරිත්වාන, සීහනාදං නදි කුසො’’තිආදීසු විය යථාරහං [Pg.86] අත්ථො ගහෙතබ්බො. එවං නදධාතු සභාවතො අබ්‍යත්තසද්දෙයෙව හොති, න වියත්තියං වාචායන්ති දට්ඨබ්බං.

यहाँ 'वस्सित' शब्द से मनुष्य-भाषा का निर्देश क्यों किया गया है? सत्य है कि मनुष्य-भाषा भी 'वस्सित' शब्द से निर्दिष्ट देखी जाती है, फिर भी "सियार और पक्षियों की बोली (वस्सित) सुविज्ञेय है" - इस प्रकार 'वस्सित' शब्द के प्रयोग के कारण उसके अनुरूप निर्देश करने योग्य मानकर 'वस्सित' शब्द के समान निर्देश किया गया है। क्योंकि "मनुष्य बोलता है (वस्सति)" आदि अलग प्रयोग नहीं देखे जाते, बल्कि "पक्षी बोलता है (वस्सति), कूजता है" आदि प्रयोग देखे जाते हैं, इसलिए "संग्राम में उतरकर कुस ने सिंहनाद किया (नदि)" आदि के समान यथायोग्य अर्थ ग्रहण करना चाहिए। इस प्रकार 'नद' धातु स्वभाव से अव्यक्त शब्द में ही होती है, व्यक्त वाणी में नहीं - ऐसा समझना चाहिए।

අද්ද ගතියං යාචනෙ ච. අද්දති.

'अद्द' (धातु) गति और याचना के अर्थ में। अद्दति।

නද්ද ගද්ද සද්දෙ. නද්දති. ගද්දති.

'नद्द' और 'गद्द' (धातु) शब्द (ध्वनि) के अर्थ में। नद्दति। गद्दति।

තද්ද හිංසායං. තද්දති.

'तद्द' (धातु) हिंसा के अर्थ में। तद्दति।

කද්ද කුච්ඡිතෙ සද්දෙ. කද්දති. කද්දමො.

'कद्द' (धातु) कुत्सित (बुरी) ध्वनि के अर्थ में। कद्दति। कद्दम (कीचड़)।

ඛද්ද දංසනෙ. දංසනමිහ දන්තසුකතකත්තිකා ක්‍රියා අභිධීයතෙ. සභාවත්තා ධාතුයා සාධනප්පයොගසමවායී. ඛද්දති.

'खद्द' (धातु) दंशन (काटने) के अर्थ में। यहाँ दंशन से तात्पर्य दाँतों द्वारा की गई काटने की क्रिया से है। धातु के स्वभाव के कारण यह साधन के प्रयोग से युक्त है। खद्दति।

අදි බන්ධනෙ. අන්දති. අන්දු. අන්දුසද්දොපනෙත්ථ ඉත්ථිලිඞ්ගො ගහෙතබ්බො පාළියං ඉත්ථිලිඞ්ගප්පයොගදස්සනතො ‘‘සෙය්‍යථාපි වාසෙට්ඨ අයං අචිරවතී නදී පූරා උදකස්ස සමතිත්තිකා කාකපෙය්‍යා, අථ පුරිසො ආගච්ඡෙය්‍ය පාරත්ථිකො පාරගවෙසී පාරගාමී පාරං තරිතුකාමො, සො ඔරිමතීරෙ දළ්හාය අන්දුයා පච්ඡාබාහං ගාළ්හබන්ධනබන්ධො’’ති. තත්‍ර අන්දූති යං කිඤ්චි බන්ධනං වා. ‘‘යථා අන්දුඝරෙ පුරිසො’’ති හි වුත්තං. බන්ධනවිසෙසො වා, ‘‘අන්දුබන්ධනාදීනි ඡින්දිත්වා පලායිංසූ’’ති හි වුත්තං. අපිච අන්දනට්ඨෙන බන්ධනට්ඨෙන අන්දු වියාතිපි අන්දු, පඤ්ච කාමගුණා. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා ‘‘ඉමෙ ඛො වාසෙට්ඨ පඤ්ච කාමගුණා අරියස්ස විනයෙ අන්දූතිපි බන්ධනන්තිපි වුච්චන්තී’’ති. නිග්ගහීතාගමවසෙනායං ධාතු වුත්තා. කත්ථචි පන විගතනිග්ගහීතාගමොපි හොති, තං යථා? ‘‘අවිජ්ජා භික්ඛවෙ පුබ්බඞ්ගමා අකුසලානං ධම්මානං සමාපත්තියා අන්වදෙව අහිරික’’න්ති පාළි. එත්ථ අනුඅන්දති අනුබන්ධතීති අන්වදි. අන්වදි එව අන්වදෙවාති කිතවිග්ගහො සන්ධිවිග්ගහො ච [Pg.87] වෙදිතබ්බො. තථා හි අට්ඨකථායං ‘‘අන්වදෙවාති අනුබන්ධමානමෙවා’’ති වුත්තං, තං අවිජ්ජමහිරිකං අනුබන්ධමානමෙව හොතීති අත්ථො.

'अदि' (धातु) बंधन के अर्थ में। अन्दति। अन्दु (बेड़ी)। यहाँ 'अन्दु' शब्द स्त्रीलिंग में ग्रहण करना चाहिए क्योंकि पालि में स्त्रीलिंग प्रयोग देखा जाता है - "जैसे हे वासेट्ठ, यह अचिरवती नदी जल से लबालब भरी हो... और कोई पुरुष किनारे पर दृढ़ बेड़ी (अन्दुया) से पीछे की ओर हाथ बाँधकर मजबूती से बँधा हो।" वहाँ 'अन्दु' का अर्थ कोई भी बंधन है। क्योंकि कहा गया है - "जैसे बेड़ी-घर (अन्दुघरे) में पुरुष।" अथवा यह एक विशेष प्रकार का बंधन है, क्योंकि कहा गया है - "बेड़ी-बंधन (अन्दुबन्धन) आदि को काटकर भाग गए।" इसके अतिरिक्त, बाँधने के अर्थ में होने के कारण पाँच कामगुण भी 'अन्दु' के समान 'अन्दु' कहलाते हैं। भगवान ने यह कहा है - "हे वासेट्ठ, ये पाँच कामगुण आर्य विनय में 'अन्दु' और 'बंधन' भी कहे जाते हैं।" यह धातु निग्गहीत (अनुस्वार) के आगम के साथ कही गई है। कहीं-कहीं बिना निग्गहीत आगम के भी होती है, वह कैसे? "भिक्खुओं, अकुशल धर्मों की प्राप्ति में अविद्या पूर्वगामी है, उसके पीछे-पीछे (अन्वदेव) अहीरिक (निर्लज्जता) आती है" - यह पालि है। यहाँ 'अनुअन्दति' (पीछे बाँधती है) के अर्थ में 'अन्वदि' है। 'अन्वदि' ही 'अन्वदेव' है - ऐसा कृत्-विग्रह और संधि-विग्रह समझना चाहिए। जैसा कि अट्ठकथा में कहा गया है - "अन्वदेव का अर्थ अनुबन्धमान (पीछे-पीछे आने वाला) ही है", इसका अर्थ है कि वह अविद्या अहीरिक के पीछे-पीछे ही होती है।

ඉදි පරමිස්සරියෙ ඉන්දති. ඉන්දනං, ඉන්දො.

'इदि' (धातु) परम ऐश्वर्य के अर्थ में। इन्दति। इन्दन, इन्द (इन्द्र)।

එත්ථ ඉන්දොති අධිපතිභූතො යො කොචි. සො හි ඉන්දති පරෙසු ඉස්සරියං පාපුණාතීති ඉන්දොති වුච්චති. අපිච ඉන්දොති සක්කො. සක්කස්ස හි අනෙකානි නාමානි –

यहाँ 'इन्द' का अर्थ कोई भी अधिपति (स्वामी) है। वह 'इन्दति' अर्थात् दूसरों पर ऐश्वर्य प्राप्त करता है, इसलिए 'इन्द' कहलाता है। इसके अतिरिक्त 'इन्द' का अर्थ 'सक्क' (शक्र) है। सक्क के अनेक नाम हैं -

සක්කො පුරින්දදො ඉන්දො, වත්‍රභූ පාකසාසනො;

සහස්සනෙත්තො මඝවා, දෙවරාජා සුජම්පති.

सक्क, पुरिन्दद, इन्द, वत्रभू, पाकसासन, सहस्सनेत्त, मघवा, देवराजा, सुजम्पति।

සහස්සක්ඛො දසසත-ලොචනො වජිරාවුධො;

හූතපති මහින්දො ච, කොසියො දෙවකුඤ්ජරො.

सहस्सक्ख, दससत-लोचन, वजिरावुध, हूतपति, महिन्द, कोसिय, देवकुञ्जर।

සුරාධිපො සුරනාථො, වාසවො තිදිවාධිභූ;

ජම්බාරි චෙව වජිර-හත්ථො අසුරසාසනො;

ගන්ධරාජා දෙවින්දො, සුරින්දො අසුරාභිභූති.

सुराधिप, सुरनाथ, वासव, तिदिवाधिभू, जम्बारि, वजिर-हत्थ, असुरसासन, गन्धराजा, देविन्द, सुरिन्द, असुराभिभू।

එවං අනෙකානි නාමානි. එකොපි හි අත්ථො අනෙකසද්දප්පවත්තිනිමිත්තතාය අනෙකනාමො. තෙනාහ භගවා –

इस प्रकार अनेक नाम हैं। एक ही अर्थ अनेक शब्दों की प्रवृत्ति के निमित्त होने से अनेक नामों वाला होता है। इसीलिए भगवान ने कहा है -

සක්කො මහාලි දෙවානමින්දො පුබ්බෙ මනුස්සභූතො සමානො මඝො නාම මාණවො අහොසි, තස්මා ‘‘මඝවා’’ති වුච්චති. සක්කො මහාලි දෙවානමින්දො පුබ්බෙ මනුස්සභූතො සමානො පුරෙ දානං අදාසි, තස්මා ‘‘පුරින්දදො’’ති වුච්චති. සක්කො මහාලි දෙවානමින්දො පුබ්බෙ මනුස්සභූතො සමානො සක්කච්චං දානං අදාසි, තස්මා ‘‘සක්කො’’ති වුච්චති. සක්කො මහාලි දෙවානමින්දො පුබ්බෙ මනුස්සභූතො සමානො ආවාසං අදාසි, තස්මා ‘‘වාසවො’’ති වුච්චති. සක්කො මහාලි දෙවානමින්දො සහස්සං අත්ථානං මුහුත්තෙන [Pg.88] චින්තෙති, තස්මා ‘‘සහස්සක්ඛො’’ති වුච්චති. සක්කස්ස මහාලි දෙවානමින්දස්ස සුජා නාම අසුරකඤ්ඤා පජාපති, තස්මා ‘‘සුජම්පතී’’ති වුච්චති. සක්කො මහාලි දෙවානමින්දො දෙවානං තාවතිංසානං ඉස්සරියාධිපච්චං රජ්ජං කාරෙති, තස්මා ‘‘දෙවානමින්දො’’ති වුච්චතීති.

"हे महालि, देवताओं का इन्द्र सक्क पूर्व में मनुष्य होने के समय 'मघ' नामक माणवक था, इसलिए उसे 'मघवा' कहा जाता है। हे महालि, देवताओं का इन्द्र सक्क पूर्व में मनुष्य होने के समय नगर (पुर) में दान देता था, इसलिए उसे 'पुरिन्दद' कहा जाता है। हे महालि, देवताओं का इन्द्र सक्क पूर्व में मनुष्य होने के समय सत्कारपूर्वक दान देता था, इसलिए उसे 'सक्क' कहा जाता है। हे महालि, देवताओं का इन्द्र सक्क पूर्व में मनुष्य होने के समय आवास देता था, इसलिए उसे 'वासव' कहा जाता है। हे महालि, देवताओं का इन्द्र सक्क एक मुहूर्त में हजार बातों को सोचता है, इसलिए उसे 'सहस्सक्ख' कहा जाता है। हे महालि, देवताओं के इन्द्र सक्क की 'सुजा' नामक असुर-कन्या पत्नी है, इसलिए उसे 'सुजम्पति' कहा जाता है। हे महालि, देवताओं का इन्द्र सक्क तावतिंस देवों पर ऐश्वर्य और आधिपत्य का राज्य करता है, इसलिए उसे 'देवानामइन्द' कहा जाता है।"

එවමෙකස්සාපි අත්ථස්ස අනෙකානි සද්දප්පවත්තිනිමිත්තානි දිස්සන්ති.

इस प्रकार एक ही अर्थ के अनेक शब्द-प्रवृत्ति-निमित्त देखे जाते हैं।

තථා හි යෙන පවත්තිනිමිත්තෙන තාවතිංසාධිපතිම්හි ඉන්දසද්දො පවත්තො, න තෙන තත්ථ සක්කාදිසද්දා පවත්තා, අථ ඛො අඤ්ඤෙන. තථා යෙන සම්මාදිට්ඨියං පඤ්ඤාසද්දො පවත්තො, න තෙන තත්ථ විජ්ජාදිසද්දා. යෙන සම්පයුත්තධම්මානං පුබ්බඞ්ගමභාවෙන උප්පන්නධම්මස්මිං චිත්තසද්දො පවත්තො, න තෙන තත්ථ විඤ්ඤාණාදිසද්දා. න හි විනා කෙනචි පවත්තිනිමිත්තෙන සද්දො පවත්තතීති. එකොපි අත්ථො සම්මුත්‍යත්ථො ච පරමත්ථො ච අනෙකසද්දප්පව්ත්තිනිමිත්තතාය අනෙකනාමොති දට්ඨබ්බං.

जैसे जिस प्रवृत्ति-निमित्त से तावतिंस के अधिपति के लिए 'इन्द' शब्द प्रवृत्त हुआ है, उससे वहाँ 'सक्क' आदि शब्द प्रवृत्त नहीं हुए हैं, बल्कि अन्य निमित्त से हुए हैं। वैसे ही जिस निमित्त से सम्यग्दृष्टि में 'पञ्ञा' शब्द प्रवृत्त हुआ है, उससे वहाँ 'विज्जा' आदि शब्द नहीं। जिस निमित्त से सम्प्रयुक्त धर्मों में पूर्वगामी होने के कारण उत्पन्न धर्म में 'चित्त' शब्द प्रवृत्त हुआ है, उससे वहाँ 'विञ्ञाण' आदि शब्द नहीं। क्योंकि बिना किसी प्रवृत्ति-निमित्त के शब्द प्रवृत्त नहीं होता। एक ही अर्थ, चाहे वह व्यावहारिक अर्थ हो या परमार्थ, अनेक शब्द-प्रवृत्ति-निमित्तों के कारण अनेक नामों वाला होता है - ऐसा समझना चाहिए।

එත්ථ සියා ‘‘නාමානීති වදථ, කිං නාමං නාමා’’ති. වුච්චතෙ – ඊදිසෙ ඨානෙ අත්ථෙසු සද්දප්පවත්තිනිමිත්තං ‘‘නාම’’න්ති ගහිතං, යං ‘‘ලිඞ්ග’’න්තිපි වුච්චති. තථා හි ‘‘නාම’’න්ති ච ‘‘ලිඞ්ග’’න්ති ච සද්දොපි වුච්චති, ‘‘අඤ්ඤං සොභනං නාමං පරියෙසිස්සාමි. ලිඞ්ගඤ්ච නිප්පජ්ජතෙ’’තිආදීසු විය. අසභාවධම්මභූතං නාමපඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතං අත්ථෙසු සද්දප්පවත්තිනිමිත්තම්පි වුච්චති ‘‘නාමගොත්තං න ජීරති. සතලිඞ්ගො’’තිආදීසු විය. ඉති නාමසද්දෙනපි ලිඞ්ගසද්දෙනපි සද්දප්පවත්තිනිමිත්තස්ස කථනං දට්ඨබ්බං. සද්දප්පවත්තිනිමිත්තඤ්ච නාම ලොකසඞ්කෙතසිද්ධො තංතංවචනත්ථනියතො සාමඤ්ඤාකාරවිසෙසොති ගහෙතබ්බං. සො එවංභූතොයෙව සාමඤ්ඤාකාරවිසෙසො නාම පඤ්ඤත්තීති පුබ්බාචරියා වදන්ති[Pg.89]. සො හි තස්මිං තස්මිං අත්ථෙ සද්දං නාමෙති තස්ස තස්ස අත්ථස්ස නාමසඤ්ඤං කරොතීති නාමං, පකාරෙහි ඤාපනතො පඤ්ඤත්ති ච. සවිඤ්ඤත්තිවිකාරස්ස පන සද්දස්ස සම්මුතිපරමත්ථසච්චානං පකාරෙහි ඤාපනතො පඤ්ඤත්තිභාවෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථි. සද්දස්සෙව හි එකන්තෙන පඤ්ඤත්තිභාවො ඉච්ඡිතබ්බො ‘‘නිරුත්තිපටිසම්භිදා පරිත්තාරම්මණා’’ති ච ‘‘නිරුත්තිපටිසම්භිදා පච්චුප්පන්නාරම්මණා’’ති ච ‘‘නිරුත්තිපටිසම්භිදා බහිද්ධාරම්මණා’’ති ච පාළිදස්සනතො. ඉධ පන සද්දප්පවත්තිනිමිත්තාධිකාරත්තා නාමවසෙන අත්ථො පකාසිතො. එවං අනෙකවිධස්ස සාමඤ්ඤාකාරවිසෙසොති පුබ්බාචරියෙහි ගහිතස්ස නාමපඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතස්ස සද්දප්පවත්තිනිමිත්තස්ස වසෙන එකොපි ඤෙය්‍යත්ථො අනෙකලිඞ්ගොති ගහෙතබ්බො. තෙනාහ ආයස්මා සුහෙමන්තො පභින්නපටිසම්භිදො –

यहाँ यह शंका हो सकती है कि 'नाम' कहें, नाम क्या है? कहा जाता है - ऐसे स्थान पर अर्थों में शब्द की प्रवृत्ति के निमित्त को 'नाम' ग्रहण किया गया है, जिसे 'लिंग' भी कहा जाता है। क्योंकि 'नाम' और 'लिंग' शब्द भी कहे जाते हैं, जैसे 'मैं दूसरा सुंदर नाम खोजूँगा। और लिंग सिद्ध होता है' इत्यादि में। अस्वभावधर्मभूत नाम-प्रज्ञप्ति संज्ञक अर्थों में शब्द की प्रवृत्ति का निमित्त भी कहा जाता है, जैसे 'नाम-गोत्र जीर्ण नहीं होता। सौ लिंगों वाला' इत्यादि में। इस प्रकार नाम शब्द से भी और लिंग शब्द से भी शब्द की प्रवृत्ति के निमित्त का कथन समझना चाहिए। और शब्द की प्रवृत्ति का निमित्त 'नाम' लोक-संकेत से सिद्ध, उन-उन वचनों के अर्थों में नियत एक सामान्य-आकार-विशेष के रूप में ग्रहण करना चाहिए। प्राचीन आचार्य कहते हैं कि इस प्रकार का वह सामान्य-आकार-विशेष ही 'नाम-प्रज्ञप्ति' है। क्योंकि वह उन-उन अर्थों में शब्द को नमित (झुकाता) करता है, उन-उन अर्थों की नाम-संज्ञा करता है, इसलिए 'नाम' है, और प्रकारों द्वारा ज्ञापन कराने से 'प्रज्ञप्ति' है। विज्ञप्ति-विकार युक्त शब्द के सम्मति और परमार्थ सत्यों के प्रकारों द्वारा ज्ञापन होने से प्रज्ञप्ति होने के विषय में तो कहना ही क्या है। शब्द का ही एकांत रूप से प्रज्ञप्ति होना इष्ट है, क्योंकि पालि में देखा जाता है - 'निरुक्ति-प्रतिसंविदा परीत्त-आरम्बण वाली है', 'निरुक्ति-प्रतिसंविदा प्रत्युत्पन्न-आरम्बण वाली है' और 'निरुक्ति-प्रतिसंविदा बहिर्धा-आरम्बण वाली है'। यहाँ तो शब्द की प्रवृत्ति के निमित्त का अधिकार होने से नाम के रूप में अर्थ प्रकाशित किया गया है। इस प्रकार प्राचीन आचार्यों द्वारा ग्रहण किए गए अनेक प्रकार के सामान्य-आकार-विशेष रूप नाम-प्रज्ञप्ति संज्ञक शब्द की प्रवृत्ति के निमित्त के वश से एक भी ज्ञेय अर्थ अनेक लिंगों वाला ग्रहण करना चाहिए। इसीलिए प्रभिन्न-प्रतिसंविदा वाले आयुष्मान सुहेमन्त ने कहा है -

‘‘සතලිඞ්ගස්ස අත්ථස්ස, සතලක්ඛණධාරිනො;

එකඞ්ගදස්සී දුම්මෙධො, සතදස්සීව පණ්ඩිතො’’ති.

सौ लिंगों (चिह्नों) वाले और सौ लक्षणों को धारण करने वाले अर्थ का, एक अंग देखने वाला मंदबुद्धि है, जबकि सौ (अंगों) को देखने वाला पंडित है।

එවං සබ්බාභිධානෙසුපි ඉමිනා නයෙන යථාරහං අත්ථො විභාවෙතබ්බො නයඤ්ඤූහි.

इस प्रकार सभी अभिधानों (नामों) में भी इस विधि से नय के ज्ञाताओं द्वारा यथायोग्य अर्थ का स्पष्टीकरण किया जाना चाहिए।

විදි අවයවෙ. වින්දති. යදි අභිධානමත්ථි, ‘‘වින්දො’’ති දිස්සති. යථා කණ්ඩති. කණ්ඩො.

विदि (vidi) अवयव के अर्थ में। विन्दति (Vindati)। यदि नाम है, तो 'विन्दो' (vindo) देखा जाता है। जैसे कण्डति (kaṇḍati) से कण्डो (kaṇḍo)।

ඛිදි අවයවෙති චන්දවිදුනො වදන්ති. තෙසං මතෙ ‘‘ඛින්දතී’’ති රූපං.

चन्द्रविदु कहते हैं कि खिदि (khidi) अवयव के अर्थ में है। उनके मत में 'खिन्दति' (khindatī) रूप बनता है।

නිදි කුච්ඡායං. කුච්ඡාසද්දො ගරහත්ථො. නින්දති. නින්දා.

निदि (nidi) कुत्सा (निंदा) के अर्थ में। कुत्सा शब्द का अर्थ गर्हा (निंदा) है। निन्दति (Nindati)। निन्दा (Nindā)।

පොරාණමෙතං අතුල, නෙතං අජ්ජතනාමිව;

නින්දන්ති තුණ්හිමාසීනං, නින්දන්ති බහුභාණිනං;

මිතභාණිම්පි නින්දන්ති, නත්ථි ලොකෙ අනින්දිතො.

हे अतुल! यह पुरानी बात है, यह आज की नहीं है; वे चुप बैठने वाले की निंदा करते हैं, बहुत बोलने वाले की निंदा करते हैं; परिमित बोलने वाले की भी निंदा करते हैं, लोक में कोई अनिन्दित नहीं है।

අවණ්ණො [Pg.90] අගුණො නින්දා, ගරහා අයසොපි ච;

අසිලොකො අකිත්ති ච, අසිලාඝා ච අත්ථුති.

अवर्ण, अगुण, निंदा, गर्हा, अयश, अश्लोक, अकीर्ति और अश्लाघा - ये 'अथुति' (स्तुति का अभाव) हैं।

නන්ද සමිද්ධියං. අකම්මිකා ධාතු. නන්දති පුත්තෙහි පුත්තිමා. නන්දාය නුන මරණෙන. නන්දසි සිරිවාහන. නන්දනං වනං. අභිසද්දයොගෙ පනායං සකම්මකොපි. අභිනන්දන්ති ආගතං නාභිනන්දන්ති මරණං.

नन्द (nanda) समृद्धि के अर्थ में। यह अकर्मक धातु है। पुत्रों वाला पुत्रों से आनंदित होता है (नन्दति)। निश्चित ही नंदा की मृत्यु से। हे श्रीवाहन! तुम आनंदित होते हो। नन्दन वन। 'अभि' शब्द के योग में यह सकर्मक भी है। आए हुए का अभिनन्दन करते हैं, मृत्यु का अभिनन्दन नहीं करते।

සිරීව රූපිනිං දිස්වා, නන්දිතං ආසි තං කුලං;

තෙන නන්දාති මෙ නාමං, සුන්දරං පවරං අහු.

लक्ष्मी के समान रूपवती को देखकर वह कुल आनंदित हुआ; इसलिए मेरा नाम 'नंदा' हुआ, जो सुंदर और श्रेष्ठ था।

රම්මං වෙළුවනං යෙන, න දිට්ඨං සුගතාලයං;

න තෙන නන්දනං දිට්ඨං, ඉති මඤ්ඤෙ මහෙසයං.

जिसने सुगत (बुद्ध) के आवास रमणीय वेणुवन को नहीं देखा; उसने नन्दन वन को नहीं देखा, ऐसा मैं महर्षि के विषय में मानता हूँ।

යෙන වෙළුවනං දිට්ඨං, නරනන්දනනන්දනං;

සුදිට්ඨං නන්දනං තෙන, අමරින්දසුනන්දනං.

जिसने मनुष्यों को आनंदित करने वाले वेणुवन को देखा है; उसने देवताओं के राजा (इन्द्र) को आनंदित करने वाले नन्दन वन को अच्छी तरह देख लिया है।

චදි හිලාදනෙ දිත්තියඤ්ච. හිලාදනං සුඛනං. දිත්ති සොභා. චන්දති. චන්දනො, චන්දො.

चदि (cadi) आह्लाद और दीप्ति के अर्थ में। आह्लाद का अर्थ सुख देना है। दीप्ति का अर्थ शोभा है। चन्दति (Candati)। चन्दन (candano), चन्द्र (cando)।

එත්ථ ච චන්දනස්සපි අනෙකානි නාමානි – චන්දනං, ගන්ධසාරො, මලයජො, සුවණ්ණචන්දනං, හරිචන්දනං, රත්තචන්දනං, ගොසීතචන්දනං. චන්දයති හිලාදයති සීතගුණසමඞ්ගිතාය සත්තානං පලිළාහං වූපසමෙන්තං සුඛං උප්පාදෙතීති චන්දනං. චන්දොති සොමො, සොපි චන්දයති හිලාදයති සීතගුණසම්පත්තියා අත්තනො පභාය සත්තානං පරිළාහං වූපසමෙන්තො සුඛං උප්පාදෙතීති චන්දොති වුච්චති. අථ වා චන්දති දිබ්බති සිරියා විරොචතීති චන්දො. ආගමට්ඨකථාසු පන ‘‘ඡන්දං ජනෙතීති චන්දො’’ති වුත්තං. තස්සාපි අනෙකානි නාමානි –

यहाँ चन्दन के भी अनेक नाम हैं - चन्दन, गन्धसार, मलयज, सुवर्णचन्दन, हरिचन्दन, रक्तचन्दन, गोशीतचन्दन। वह चन्दयति (आह्लादित करता है), शीतल गुण से युक्त होने के कारण प्राणियों के परिदाह को शांत करते हुए सुख उत्पन्न करता है, इसलिए 'चन्दन' है। चन्द्र 'सोम' है, वह भी चन्दयति (आह्लादित करता है), शीतल गुण की प्राप्ति से अपनी प्रभा द्वारा प्राणियों के परिदाह को शांत करते हुए सुख उत्पन्न करता है, इसलिए 'चन्द्र' कहा जाता है। अथवा, चन्दति (दीप्तिमान होता है), शोभा से सुशोभित होता है, इसलिए 'चन्द्र' है। आगम-अट्ठकथाओं में तो 'छन्द (इच्छा) उत्पन्न करता है इसलिए चन्द्र है' ऐसा कहा गया है। उसके भी अनेक नाम हैं -

චන්දො [Pg.91] නක්ඛත්තරාජා ච, ඉන්දු සොමො නිසාකරො;

චන්දිමා මා නිසානාථො, ඔසධී සො නිසාපති.

चन्द्र, नक्षत्रराज, इन्दु, सोम, निशाकर, चन्द्रमा, मा, निशानार्थ, ओषधि और निशापति।

උළුරාජා සසඞ්කො ච, හිමරංසි සසීපි ච;

ද්විජරාජා සසධරො, තාරාපති හිමංසු ච.

उडुराज, शशांक, हिमरश्मि, शशी, द्विजराज, शशधर, तारापति और हिमांशु।

කුමුදබන්ධවො චෙව, මිගඞ්කො ච කලානිධි;

සුධං සුධි ධූපි යූප-රස්මි චෙව ඛමාකරො;

නක්ඛත්තෙසො ච රජනී-කරො සුබ්භංසු එව ච.

कुमुदबान्धव, मृगांक, कलानिधि, सुधा, सुधी, धूपी, यूप-रश्मि, क्षमाकर, नक्षत्रेश, रजनीकर और शुभ्रांशु।

තදි චෙතායං. තන්දති. තන්දී.

तदि (tadi) चेतना के अर्थ में। तन्दति (Tandati)। तन्दी (Tandī)।

කදි කලදි අව්හානෙ රොදනෙ ච. කන්දති, පක්කන්දති. පක්කන්දුං, කන්දන්තො, කලන්දකො.

कदि (kadi) और कलदि (kaladi) आह्वान और रोदन के अर्थ में। कन्दति (Kandati), पकन्दति (pakkandati)। पकन्दुं (Pakkanduṃ), कन्दन्तो (kandanto), कलन्दको (kalandako)।

කලිදි පරිදෙවනෙ. කලින්දති.

कलिदि (kalidi) परिदेवन के अर्थ में। कलिन्दति (Kalindati)।

ඛොද පටිඝාතෙ. ඛොදති.

खोद (khoda) प्रतिघात के अर्थ में। खोदति (Khodati)।

ඛන්ද ගතිසොසනෙසු. ඛන්දති. ඛන්දො. ඛන්දො නාම එකො දෙවො, යො ‘‘කුමාරො සත්තිධරො’’ති ච වුච්චති.

खन्द (khanda) गति और शोषण के अर्थ में। खन्दति (Khandati)। खन्दो (Khando)। खन्द नाम का एक देव है, जिसे 'कुमार' और 'शक्तिधर' भी कहा जाता है।

ඛුදි ආපවනෙ. ඛුන්දති.

खुदि (khudi) आपवन के अर्थ में। खुन्दति (Khundati)।

සිදි සීතියෙ. සීතියං සීතිභාවො. සින්දති. සොසින්දො, සොතත්තො.

सिदि (sidi) शीतलता के अर्थ में। शीतलता का अर्थ शीतल होना है। सिन्दति (Sindati)। सोसिन्दो (sosindo), सोतत्तो (sotatto)।

වන්ද අභිවාදනථුතීසු. වන්දති, අභිවන්දති. අභිවන්දනා, වන්දනං, වන්දකො.

वन्द (vanda) अभिवादन और स्तुति के अर्थ में। वन्दति (Vandati), अभिवन्दति (abhivandati)। अभिवन्दना (Abhivandanā), वन्दन (vandanaṃ), वन्दक (vandako)।

එත්ථ පන වන්දතීති පදස්ස නමස්සති ථොමෙති වාති අත්ථො. තථා හි සුත්තන්තටීකාකාරො ‘‘වන්දෙති වන්දාමි ථොමෙමි වා’’ති ආහ.

यहाँ 'वन्दति' पद का अर्थ 'नमस्कार करता है' या 'स्तुति करता है' है। जैसा कि सुत्तन्त-टीकाकार ने कहा है - 'वन्देति (अर्थात्) वन्दामि या थोमेमि'।

භදි කල්ලාණෙ සොඛියෙ ච. කල්ලාණං කල්‍යාණං, සොඛියං සුඛිනො භාවො, සුඛමිච්චෙවත්ථො. භන්දති. භන්දකො, භද්දො, භද්‍රො.

भदि (bhadi) कल्याण और सौख्य के अर्थ में। कल्याण का अर्थ मंगल है, सौख्य का अर्थ सुखी होने का भाव अर्थात् सुख ही है। भन्दति (Bhandati)। भन्दको (Bhandako), भद्दो (bhaddo), भद्रो (bhadro)।

මදි [Pg.92] ථුතිමොදමදසුපනගතීසු. මන්දති. මන්දො.

'मदि' धातु स्तुति, मोद (हर्ष), मद, शयन (नींद) और गति के अर्थ में है। मन्दति। मन्द।

එත්ථ පන මන්දොති අඤ්ඤාණීපි බාලදාරකොපි වුච්චති. තත්ථ අඤ්ඤාණී මන්දති අඤ්ඤාණභාවෙන අප්පසංසිතබ්බම්පි පුග්ගලං ථොමෙතීති මන්දො. මන්දති අමොදිතබ්බට්ඨානෙපි මොදතීති මන්දො. මන්දති දානසීලාදිපුඤ්ඤක්‍රියාසු පමජ්ජතීති මන්දො. මන්දති අත්තනො ච පරෙසඤ්ච හිතාහිතං අචින්තෙන්තො ඛාදනීයභොජනීයාදීහි අත්තනො කායං සඤ්ජාතමෙදං කුරුමානො සුපතීති මන්දො. මන්දති අයුත්තං පරෙසං ක්‍රියං දිට්ඨානුගතිආපජ්ජනෙන ගච්ඡති ගණ්හාතීති මන්දො. අථ වා මන්දති පුනප්පුනං පටිසන්ධිග්ගහණවසෙන ගබ්භං ගච්ඡතීති මන්දො. වුත්තඤ්හි භගවතා ‘‘පුනප්පුනං ගබ්භමුපෙති මන්දො’’ති. බාලදාරකො පන මන්දති යුත්තායුත්තමජානන්තො උත්තානසෙය්‍යංපරිවත්තනසෙය්‍යං වා සුපතීති මන්දො. තථා හි –

यहाँ 'मन्द' अज्ञानी को भी और बालक को भी कहा जाता है। वहाँ अज्ञानी 'मन्दति' है क्योंकि वह अज्ञानवश अप्रशंसनीय व्यक्ति की भी प्रशंसा करता है, इसलिए वह 'मन्द' है। वह अमोदनीय (हर्ष न करने योग्य) स्थान पर भी हर्षित होता है, इसलिए 'मन्द' है। वह दान-शील आदि पुण्य क्रियाओं में प्रमाद करता है, इसलिए 'मन्द' है। वह अपने और दूसरों के हित-अहित की चिंता न करते हुए, खाद्य-भोज्य आदि से अपने शरीर को मेदयुक्त (चर्बीयुक्त) बनाता हुआ सोता है, इसलिए 'मन्द' है। वह दूसरों की अयुक्त क्रिया को देखकर उसका अनुकरण करते हुए चलता है या ग्रहण करता है, इसलिए 'मन्द' है। अथवा, वह बार-बार प्रतिसन्धि ग्रहण करने के कारण गर्भ में जाता है, इसलिए 'मन्द' है। भगवान ने कहा भी है— 'मन्द (मूर्ख) बार-बार गर्भ में आता है।' बालक तो 'मन्दति' है क्योंकि वह युक्त-अयुक्त को न जानते हुए उत्तानशैया (पीठ के बल लेटना) या करवट लेकर सोता है, इसलिए 'मन्द' है। जैसा कि—

‘‘නොනීතසුඛුමාලං මං, ජාතපල්ලවකොමලං;

මන්දං උත්තානසයනං, පිසාචභයතජ්ජිතා.

'मक्खन के समान सुकुमार, नव-पल्लव के समान कोमल, पीठ के बल लेटे हुए उस मन्द (बालक) को, पिशाच के भय से डरी हुई (माताएँ)...'

පාදමූලෙ මහෙසිස්ස, සායෙසුං දීනමානසා;

ඉදං දදාම තෙ නාථ, සරණං හොහි නායකා’’ති

'...महर्षि के चरणों में दीन मन से सुला दिया; हे नाथ! हम इसे आपको देते हैं, हे नायक! आप शरण हों।'

වුත්තං, ඉති උත්තානසයනතො පට්ඨාය යාව මන්දදසකං, තාව ‘‘මන්දො’’ති ‘‘දාරකො’’ති දට්ඨබ්බො. අප්පත්ථවාචකොපි පන මන්දසද්දො හොති, සො පාටිපදිකත්තා ඉධ නාධිප්පෙතො, අථ වා මන්දති අප්පභාවෙන ගච්ඡති පවත්තතීති නිප්ඵන්නපාටිපදිකවසෙනපි ගහෙතබ්බො.

ऐसा कहा गया है, इस प्रकार उत्तानशयन से लेकर 'मन्द-दशक' (आयु के प्रथम दस वर्ष) तक उसे 'मन्द' या 'बालक' समझना चाहिए। 'मन्द' शब्द अल्पार्थक (थोड़ा) भी होता है, वह यहाँ प्रातिपदिक होने के कारण अभिप्रेत नहीं है, अथवा 'मन्दति'—अल्प भाव से चलता या प्रवृत्त होता है, इस प्रकार व्युत्पन्न प्रातिपदिक के रूप में भी ग्रहण किया जा सकता है।

මුද හාසෙ. හසනං හාසො තුට්ඨි. මොදති, පමොදති. සම්මොදති. සම්මොදකො. සම්මොදමානා ගච්ඡන්ති මුදිතා. මුදා.

'मुद' धातु हास (हर्ष) के अर्थ में है। हँसना ही हास या तुष्टि (संतोष) है। मोदति, प्रमोदति। सम्मोदति। सम्मोदक। सम्मोदमान (प्रसन्न होते हुए) जाते हैं, मुदिता। मुदा।

හද [Pg.93] කරීසොස්සග්ගෙ. කරීසොස්සග්ගො නාම කරීසස්ස ඔස්සජ්ජනං විස්සජ්ජනං. හදති. උහදති. හදනො.

'हद' धातु पुरीष-उत्सर्ग (मल त्याग) के अर्थ में है। पुरीष-उत्सर्ग का अर्थ है पुरीष (मल) को छोड़ना या विसर्जित करना। हदति। उहदति। हदन।

එත්ථ ච ‘‘යෙසං නො සන්ථතෙ දාරකා උහදන්තිපි උම්මිහන්තිපී’’ති අයං පාළි නිදස්සනං, තත්‍ර උහදන්තිපීති වච්චම්පි කරොන්ති. උම්මිහන්තිපීති පස්සාවම්පි කරොන්ති. පච්ඡිමපදස්සත්ථො මිහ සෙචනෙති ධාතුවසෙන දට්ඨබ්බො. අයං පන චුරාදිගණෙපි වත්තති ද්විගණිකත්තා. ඉමස්මිඤ්හි ඨානෙ ‘‘මුත්තෙති ඔහදෙති චා’’ති චරියාපිටකපාළිප්පදෙසො නිදස්සනං. තත්ථ මුත්තෙතීති පස්සාවං කරොති. ඔහදෙතීති කරීසං විස්සජ්ජෙති.

और यहाँ 'जिनके हमारे बिछौनों पर बालक मल त्याग (उहदन्ति) भी करते हैं और मूत्र त्याग (उम्मिहन्ति) भी करते हैं'—यह पालि उदाहरण है, वहाँ 'उहदन्ति' का अर्थ है मल त्याग करते हैं। 'उम्मिहन्ति' का अर्थ है मूत्र त्याग करते हैं। पिछले पद (उम्मिहन्ति) का अर्थ 'मिह सेचने' धातु के अनुसार समझना चाहिए। यह धातु चुरादि गण में भी प्रयुक्त होती है क्योंकि यह द्विगणिक है। इस स्थान पर चरियापिटक का पालि अंश 'मुत्तेति ओहेदेति च' उदाहरण है। वहाँ 'मुत्तेति' का अर्थ है मूत्र त्याग करता है। 'ओहेदेति' का अर्थ है पुरीष (मल) विसर्जित करता है।

උද මොදෙ කීළායඤ්ච. උදති. උදානං. උදග්ගො.

'उद' धातु मोद (हर्ष) और क्रीड़ा के अर्थ में है। उदति। उदान। उदग्र।

තත්ථ උදානන්ති කෙනට්ඨෙන උදානං? උදානනට්ඨෙන. කිමිදං උදානනං නාම? පීභිවෙගසමුට්ඨාපිතො උදාහාරො. යථා හි යං තෙලාදි මිනිතබ්බවත්ථු මානංගහෙතුං න සක්කොති, විස්සන්දිත්වා ගච්ඡති, තං ‘‘අවසෙකො’’ති වුච්චති. යඤ්ච ජලං තළාකං ගහෙතුං න සක්කොති, අජ්ඣොත්ථරිත්වා ගච්ඡති, තං ‘‘ඔඝො’’ති වුච්චති, එවමෙව යං පීතිවෙගසමුට්ඨාපිතං විතක්කවිප්ඵාරං හදයං සන්ධාරෙතුං න සක්කොති, සො අධිකො හුත්වා අන්තො අසණ්ඨහිත්වා වචීද්වාරෙන නික්ඛමන්තො පටිග්ගාහකනිරපෙක්ඛො උදාහාරවිසෙසො ‘‘උදාන’’න්ති වුච්චති. උදග්ගොති සඤ්ජාතසොමනස්සො.

वहाँ 'उदान' किस अर्थ में उदान है? उदानन (ऊपर की ओर उच्छ्वास या कथन) के अर्थ में। यह उदानन क्या है? प्रीति के वेग से उत्पन्न हुआ उदान (कथन)। जैसे तेल आदि मापने योग्य वस्तु जब पात्र में नहीं समाती और छलक कर बह जाती है, तो उसे 'अवेसेक' कहा जाता है। और जो जल तालाब में नहीं समाता और ऊपर से बह जाता है, उसे 'ओघ' (बाढ़) कहा जाता है, वैसे ही जो प्रीति के वेग से उत्पन्न वितर्क-विस्तार को हृदय धारण नहीं कर पाता, वह अधिक होकर भीतर न रुककर, वाणी के द्वार से निकलता हुआ, श्रोता की अपेक्षा न रखने वाला विशेष कथन 'उदान' कहलाता है। 'उदग्र' का अर्थ है उत्पन्न सौमनस्य (हर्ष) वाला।

කුද ඛුද ගුද කීළායමෙව. කොදති. ඛොදති. ගොදති.

'कुद', 'खुद', 'गुद' धातुएँ क्रीड़ा के ही अर्थ में हैं। कोदति। खोदति। गोदति।

සූද පග්ඝරණෙ. සූදති. සුත්තං. සූදො. රඤ්ඤො සූදා මහානසෙ.

'सूद' धातु प्रक्षरण (टपकना या बहना) के अर्थ में है। सूदति। सुत्त (सूत्र)। सूदो (रसोइया)। रसोईघर में राजा के रसोइए।

එත්ථ [Pg.94] ච සුත්තන්ති සූදති ධෙනු විය ඛීරං අත්ථෙ පග්ඝරාපෙතීති සුත්තං, තෙපිටකං බුද්ධවචනං. සකම්මිකධාතුත්තා පන ‘‘පග්ඝරාපෙතී’’ති කාරිතවසෙන අත්ථො කථෙතුං ලබ්භති. තථා හි ‘‘කරොතී’’ති පදස්ස ‘‘නිප්ඵාදෙතී’’ති අත්ථො කථෙතුං ලබ්භති. සූදොති භත්තකාරො. යො ‘‘ආළාරිකො, ඔදනිකො, සූපකාරො, රසකො’’ති ච වුච්චති. සූදති ‘‘එවඤ්චෙවඤ්ච කතෙ ඛාදනීයං වා භොජනීයං වා සුගන්ධං මනාපං සුරසඤ්ච භවිස්සතී’’ති රන්ධනක්‍රියාය සුකුසලතාය රසං පග්ඝරාපෙති අභිනිබ්බත්තෙතීති සූදො.

और यहाँ 'सुत्त' (सूत्र) का अर्थ है—जैसे गाय दूध देती है, वैसे ही जो अर्थों को प्रवाहित (प्रक्षरित) करता है, वह 'सुत्त' है, जो त्रिपिटक बुद्ध-वचन है। सकर्मक धातु होने के कारण 'प्रक्षरित कराता है'—इस प्रकार णिजन्त (कारित) के रूप में अर्थ कहा जा सकता है। जैसे 'करोति' पद का अर्थ 'निष्पादित करता है' कहा जा सकता है। 'सूद' का अर्थ है रसोइया। जिसे 'आळारिक, ओदनिक, सूपकार, रसक' भी कहा जाता है। वह 'सूदति' है—'ऐसा-ऐसा करने पर खाद्य या भोज्य सुगन्धित, मनभावन और सुस्वादु होगा'—इस प्रकार पाक-क्रिया में अत्यन्त कुशल होने के कारण जो रस को प्रवाहित करता है या उत्पन्न करता है, वह 'सूद' है।

රහද අබ්‍යත්තසද්දෙ. රහදති. රහදො.

'रहद' धातु अव्यक्त शब्द के अर्थ में है। रहदति। रहद (दह या कुण्ड)।

හිලාදි සුඛෙ ච. චකාරො පුබ්බත්ථාපෙක්ඛකො. හිලාදති. හිලාදනං, හිලාදො, මෙත්තාසහායකතසත්තමහාහිලාදො.

'हिलादि' धातु सुख के अर्थ में भी है। 'च' कार पिछले अर्थ (अव्यक्त शब्द) की अपेक्षा रखता है। हिलादति। हिलादन, हिलाद, मैत्री से युक्त सत्त्व का महान हिलाद (हर्ष)।

සද්ද කුච්ඡිතෙ සද්දෙ. සද්දති.

'सद्द' धातु कुत्सित (बुरी) ध्वनि के अर्थ में है। सद्दति।

මිද ස්නෙහෙ. ස්නෙහො නාම වසාසඞ්ඛාතො ස්නෙහො පීතිස්නෙහොති දුවිධො. ඉධ පන වසාසඞ්ඛාතො ස්නෙහො අධිප්පෙතො, මෙදති මෙදො.

'मिद' धातु स्नेह के अर्थ में है। स्नेह दो प्रकार का होता है—वसा-संज्ञक स्नेह (चर्बी) और प्रीति-स्नेह। यहाँ वसा-संज्ञक स्नेह अभिप्रेत है। मेदति। मेद (चर्बी)।

එත්ථ ච මෙදතීති මෙදසහිතො භවති අයං පුරිසොති අත්ථො. මෙදො නාම ථූලස්ස සකලසරීරං ඵරිත්වා කිසස්ස ජඞ්ඝමංසාදීනි නිස්සාය ඨිතො පත්ථින්නසිනෙහො, සො වණ්ණෙන හලිද්දිවණ්ණො හොති. කාරිතෙ ‘‘මෙදෙති මෙදයතී’’ති රූපානි. තථා හි ‘‘තෙ ඉමං කායං බලං ගාහෙන්ති නාම බ්‍රූහෙන්ති නාම මෙදෙන්ති නාමා’’ති පාළි දිස්සති. තත්ථ මෙදෙන්තීති සඤ්ජාතමෙදං කරොන්තීති අත්ථො. ඉමිස්සා පන ධාතුයා දිවාදිගණං පත්තාය පීතිසිනෙහත්ථෙ ‘‘මෙජ්ජතී’’ති සුද්ධකත්තුරූපං භවති. චුරාදිගණං පන [Pg.95] පත්තාය ‘‘මෙදෙති මෙදයතී’’ති සුද්ධකත්තුරූපානි භවන්තීති දට්ඨබ්බං.

और यहाँ 'मेदति' का अर्थ है—यह पुरुष मेद (चर्बी) युक्त होता है। 'मेद' उसे कहते हैं जो स्थूल व्यक्ति के सम्पूर्ण शरीर में व्याप्त होकर और कृश (दुबले) व्यक्ति की जंघा के मांस आदि के आश्रित होकर स्थित पिघला हुआ स्नेह है, वह वर्ण में हल्दी के समान होता है। णिजन्त (कारित) में 'मेदेति, मेदयति' रूप बनते हैं। जैसा कि पालि में देखा जाता है— 'वे इस शरीर को बलवान बनाते हैं, बढ़ाते हैं, मेदयुक्त (मोटा) करते हैं।' वहाँ 'मेदेन्ति' का अर्थ है मेदयुक्त (चर्बीयुक्त) करना। इस धातु के दिवादि गण में होने पर प्रीति-स्नेह के अर्थ में 'मेज्जति' ऐसा रूप होता है। चुरादि गण में होने पर 'मेदेति, मेदयति' ऐसे रूप होते हैं—ऐसा समझना चाहिए।

සිද මොචනෙ. සිදති. සෙදො.

'सिद' धातु मोचन (छोड़ने) के अर्थ में है। सिदति। सेद (पसीना)।

සන්ද පසවනෙ. පසවනං සන්දනං අවිච්ඡෙදප්පවත්ති. සන්දති උදකං. මහන්තො පුඤ්ඤාභිසන්දො.

'सन्द' धातु प्रसवण (बहना) के अर्थ में है। प्रसवण का अर्थ है स्यन्दन (बहना) या अविच्छिन्न प्रवृत्ति (निरन्तर प्रवाह)। जल बहता है। महान पुण्याभिस्यन्द (पुण्य का प्रवाह)।

එත්ථ ච පුඤ්ඤාභිසන්දොති පුඤ්ඤප්පවාහො, පුඤ්ඤනදීතිපි වත්තුං යුජ්ජති.

और यहाँ 'पुण्याभिस्यन्द' का अर्थ है पुण्य का प्रवाह, इसे 'पुण्य की नदी' कहना भी उचित है।

මද්ද මද්දනෙ. මද්දභි, පමද්දති. මාරසෙනප්පමද්දනො. කණ්ටකං මද්දති.

'मद्द' धातु मर्दन (कुचलना या दबाना) के अर्थ में है। मद्दति, प्रमद्दति। मार-सेना का मर्दन करने वाला। काँटे को कुचलता है।

කදි වෙලම්බෙ. විලම්බභාවො වෙලම්බො. කන්දති.

'कदि' विलम्ब (देरी) के अर्थ में है। विलम्ब का भाव 'वेलम्ब' है। 'कन्दति' (वह विलम्ब करता है)।

කද අව්හානෙ රොදනෙ ච. කදති.

'कद' आह्वान (बुलाने) और रोदन (रोने) के अर्थ में है। 'कदति'।

ඛදි උජ්ඣනෙ. ඡන්දති.

'खदि' उज्जहन (त्यागने या उपेक्षा करने) के अर्थ में है। 'छन्दति'।

සද සාදනෙ. සදති. අස්සාදො.

'सद' सादन (बैठने या थकाने) के अर्थ में है। 'सदति'। 'अस्सादो' (आस्वाद)।

සීද විසරණගත්‍යාවසානෙසු. විසරණං විප්ඵරණං. ගත්‍යාවසානං ගමනස්ස අවසානං ඔසානං අභාවකරණං, නිසීදනන්ති අත්ථො. සීදති, ලාබූනි සීදන්ති. සංසීදති, ඔසීදති, පසීදති, විප්පසීදති. පසාදො. පසන්නො. විප්පසන්නො. පසාදකො. පසාදිතො. පාසාදො. ඔසීදාපකො. කුසීතො. ආසීනො. නිසින්නො. නිසින්නකො. සන්නිසීවෙසු පක්ඛිසු. නිසීදනං, නිසින්නං. නිසජ්ජා. ගොනිසාදො, උපනිසා. සීදෙති. සීදයති. සීදාපෙති. සීදාපයති. පසාදෙති. නිසීදිතුං. නිසීදාපෙතුං, නිසාදෙතුං, නිසීදාපෙති, නිසීදාපෙත්වා. උච්ඡඞ්ගෙ මං නිසාදෙත්වා, පිතා අත්ථානුසාසති. නිසීදිත්වාතිපි පාඨො. නිසීදිත්වා. නිසීදිත්වාන. නිසීදිතුන[Pg.96]. නිසීදිය. නිසීදියාන. සංසීදිත්වා. අවසීදිත්වා. ඔසීදිත්වා.

'सीद' विसरण (फैलने), गति और अवसान (समाप्ति/बैठने) के अर्थ में है। विसरण का अर्थ विप्फरण (प्रसार) है। गत्यावसान का अर्थ गमन का अवसान, अन्त या अभाव करना है, जिसका अर्थ 'निसीदन' (बैठना) है। 'सीदति', 'लाबूनि सीदन्ति' (लौकियाँ डूबती हैं)। 'संसीदति', 'ओसीदति', 'पसीदति', 'विप्पसीदति'। 'पसादो', 'पसन्नो', 'विप्पसन्नो', 'पसादको', 'पसादितो', 'पासादो', 'ओसीदापको', 'कुसीतो', 'आसीनो', 'निसिन्नो', 'निसिन्नको'। 'सन्निसीवेसु पक्खिसु' (पक्षियों के बैठ जाने पर)। 'निसीदनं', 'निसिन्नं'। 'निसज्जा'। 'गोनिसादो', 'उपनिसा'। 'सीदेति', 'सीदयति', 'सीदापेति', 'सीदापयति', 'पसादेति'। 'निसीदितुं'। 'निसीदापेतुं', 'निसादेतुं', 'निसीदापेति', 'निसीदापेत्वा'। 'उच्छङ्गे मं निसादेत्वा, पिता अत्थानुसासति' (मुझे गोद में बिठाकर, पिता अर्थ का उपदेश देते हैं)। 'निसीदित्वा' भी पाठ है। 'निसीदित्वा', 'निसीदित्वान', 'निसीदितुन', 'निसीदिय', 'निसीदिय़ान', 'संसीदित्वा', 'अवसीदित्वा', 'ओसीदित्वा'।

තත්ථ කුසීතොති වීරියෙනාධිගන්තබ්බස්ස අත්ථස්ස අලාභතො කුච්ඡිතෙනාකාරෙන සීදතීති කුසීතො. අථ වා සයම්පි කුච්ඡිතෙනාකාරෙන සීදති අඤ්ඤෙපි සීදාපෙති තං නිස්සාය අඤ්ඤෙසං සීදනස්ස සම්භවතොති කුසීතො. තථා හි වුත්තං –

वहाँ 'कुसीतो' (आलसी) का अर्थ है—वीर्य (पुरुषार्थ) से प्राप्त करने योग्य अर्थ के लाभ न होने से जो कुत्सित (बुरे) आकार से बैठ जाता है (अधोगति को प्राप्त होता है), वह 'कुसीतो' है। अथवा, वह स्वयं भी कुत्सित आकार से बैठता है और दूसरों को भी बिठाता है (डुबोता है), उसके आश्रय से दूसरों के बैठने (डूबने) की संभावना होने के कारण वह 'कुसीतो' है। जैसा कि कहा गया है—

‘‘පරිත්තං කට්ඨමාරූය්හ, යථා සීදෙ මහණ්ණවෙ;

එවං කුසීතමාගම්ම, සාධජීවීපි සීදතී’’ති;

“जैसे छोटे लकड़ी के टुकड़े पर चढ़कर कोई महासागर में डूब जाता है; वैसे ही आलसी का आश्रय लेकर सदाचारी (साधुजीवी) भी डूब जाता है।”

කුසීතොති චෙත්ථ දස්ස තත්තං ‘‘සුගතො’’ති එත්ථ විය ‘‘සතස්මීති හොතී’’ති එත්ථ විය ච. තථා හි සීදතීති සතං, අනිච්චස්සෙතං අධිවචනං. ඉමිනා උච්ඡෙදදිට්ඨි වුත්තා. සතඉති චෙත්ථ අවිභත්තිකො නිද්දෙසො. සන්නිසීවෙසූති පරිස්සමවිනොදනත්ථං සබ්බසො නිසීදන්තෙසු, විස්සමමානෙසූති අත්ථො, දකාරස්ස වකාරං කත්වා නිද්දෙසො. නිසීදනන්ති නිසීදනක්‍රියා. මඤ්චපීඨාදිකං වා ආසනං. තඤ්හි නිසීදන්ති එත්ථාති නිසීදනන්ති වුච්චති. නිසින්නන්ති නිසීදනක්‍රියා එව. එත්ථ පන ‘‘ගතෙ ඨිතෙ නිසින්නෙ සුත්තෙ ජාගරිතෙ භාසිතෙ තුණ්හීභාවෙ සම්පජානකාරී හොති. මාතුගාමෙන සද්ධිං රහො මඤ්ඤෙ තයා නිසින්නන්ති කුක්කුච්චං උපදහතීතිආදීසු චස්ස පයොගො වෙදිතබ්බො. එත්ථ හි ගමනං ගභං, ඨානං ඨිතං, නිසීදනං නිසන්නං, සුපනං සුත්තං, ජාගරණං ජාගරිතං, භාසනං භාසිතන්ති වුච්චති. නිසජ්ජාති නිසීදනා. ගොනිසාදොති ගොනිසජ්ජනා. උපනිසාති උපනිසීදති ඵලං එත්ථාති උපනිසා, කාරණං. නිසාදෙතුන්ති නිසීදාපෙතුං. නිසාදෙත්වාති නිසීදාපෙත්වා.

यहाँ 'कुसीतो' में 'द' का 'त' हो गया है, जैसे 'सुगतो' में और 'सतस्मीति होती' में। वैसे ही 'सीदति' इति 'सतं', यह अनित्य का पर्यायवाची है। इससे उच्छेददृष्टि कही गई है। 'सत' यहाँ अविभक्तिक निर्देश है। 'सन्निसीवेसु' का अर्थ है—थकान दूर करने के लिए पूरी तरह से बैठना, अर्थात् विश्राम करना; यहाँ 'द' कार को 'व' कार करके निर्देश किया गया है। 'निसीदनं' का अर्थ बैठने की क्रिया है, अथवा मंच-पीठ आदि आसन है। क्योंकि इसमें बैठते हैं, इसलिए इसे 'निसीदनं' कहा जाता है। 'निसिन्नं' बैठने की क्रिया ही है। यहाँ "गते ठिते निसिन्ने सुत्ते जागरिते भासिते तुण्हीभावे सम्पजानकारी होति" (चलते, खड़े होते, बैठते, सोते, जागते, बोलते और मौन रहते समय सम्प्रजन्यवान होता है) तथा "मातुगामेन सद्धिं रहो मञ्ञे तया निसिन्नन्ति कुक्कुच्चं उपदहति" (स्त्री के साथ एकांत में तुम्हारे बैठने से संशय उत्पन्न होता है) आदि में इसका प्रयोग समझना चाहिए। यहाँ गमन को 'गतं', स्थान को 'ठितं', निसीदन को 'निसन्नं', सुपन (सोना) को 'सुत्तं', जागरण को 'जागरितं', भाषण को 'भासितं' कहा जाता है। 'निसज्जा' का अर्थ बैठना है। 'गोनिसादो' का अर्थ गाय का बैठना है। 'उपनिसा' का अर्थ है—जिसमें फल बैठता (स्थित होता) है, अर्थात् कारण। 'निसादेतुं' का अर्थ 'निसीदापेतुं' (बिठाने के लिए) है। 'निसादेत्वा' का अर्थ 'निसीदापेत्वा' (बिठाकर) है।

භාවෙ [Pg.97] නපුංසකො ඤෙය්‍යො, නිසින්නන්ති රවො පන;

වාච්චලිඞ්ගො තිලිඞ්ගො සො, ගතාදීසුප්‍යයං නයො.

भाव (क्रिया) के अर्थ में इसे नपुंसक लिंग समझना चाहिए, जैसे 'निसिन्नं'; किन्तु शब्द के रूप में यह वाच्यलिंगी (तीनों लिंगों वाला) है, 'गत' आदि शब्दों में भी यही नियम है।

චද යාචනෙ. යාචනං අජ්ඣෙසනං. චදති.

'चद' याचना के अर्थ में है। याचना का अर्थ अध्येषणा (अनुरोध) है। 'चदति'।

මිද මෙද මෙධාහිංසාසු. මිදති. මෙදති.

'मिद' और 'मेद' मेधा (बुद्धि/चर्बी) और हिंसा के अर्थ में हैं। 'मिदति', 'मेदति'।

නිද නෙද කුච්ඡාසන්නිකරිසෙසු. කුච්ඡා ගරහා. සන්නිකරිසං වොහාරවිසෙසො. නිදති. නෙදති.

'निद' और 'नेद' कुत्सा (निन्दा) और सन्निकर्ष के अर्थ में हैं। कुत्सा का अर्थ 'गरहा' (निन्दा) है। सन्निकर्ष एक विशेष व्यवहार है। 'निदति', 'नेदति'।

බුන්දි නිසානෙ. නිසානං තෙජනං තික්ඛතා. බුන්දති. බොන්දි.

'बुन्दि' निसान (तेज करना) के अर्थ में है। निसान का अर्थ तेजन या तीक्ष्णता है। 'बुन्दति'। 'बोन्दि'।

එත්ථ ච බොන්දීති සරීරං. තඤ්හි බුන්දානි තික්ඛානි පිසුණඵරුසවාචාදීනි වා පඤ්ඤාවීරියාදීනි වා එත්ථ සන්තීති බොන්දීති වුච්චති, සඤ්ඤොගපරත්තෙපි උකාරස්සොකාරාදෙසො, පාපකල්‍යාණජනවසෙනෙස අත්ථො දට්ඨබ්බො. බොන්දිසද්දස්ස සරීරවාචකතා පන –

और यहाँ 'बोन्दि' का अर्थ शरीर है। क्योंकि इसमें तीक्ष्ण 'बुन्द' (अस्त्र) के समान चुगली, कठोर वचन आदि अथवा प्रज्ञा, वीर्य आदि होते हैं, इसलिए इसे 'बोन्दि' कहा जाता है; संयोग परे होने पर भी 'उ' कार को 'ओ' कार आदेश हो जाता है, पाप और कल्याणकारी जनों के वश से यह अर्थ देखना चाहिए। बोन्दि शब्द की शरीरवाचकता तो—

‘‘නාහං පුන න ච පුන, න චාපි අපුනප්පුනං;

හත්ථිබොන්දිං පවෙක්ඛාමි, තථා හි භයතජ්ජිතො’’තිආදීසු

“मैं पुनः, और पुनः, और बार-बार हाथी के शरीर (बोन्दि) में प्रवेश नहीं करूँगा, क्योंकि मैं भय से त्रस्त हूँ”—इत्यादि में (बोन्दि शब्द का प्रयोग) देखना चाहिए।

දට්ඨබ්බා. ඉමානිස්ස නාමානි –

देखना चाहिए। ये इसके (शरीर के) नाम हैं—

කායො දෙහං සරීරඤ්ච, වපු බිම්බඤ්ච විග්ගහං;

බොන්දි ගත්තං තනු චෙව, අත්තභාවො තථූපධි;

සමුස්සයොති චෙතානි, දෙහනාමානි හොන්ති හි.

काय, देह, शरीर, वपु, बिम्ब, विग्रह, बोन्दि, गात्र, तनु, आत्मभाव, उपधि और समुच्चय—ये देह के नाम हैं।

වද වියත්තියං වාචායං. වදති, වජ්ජති. වදෙති, ඔවදති, ඔවදෙති, පටිවදති. අභිවදති, අනුවදති, උපවදති, අපවදති. නිවදති. අඤ්ඤානිපි යොජෙතබ්බානි. තත්ථ ‘‘වජ්ජන්තු භොන්තො අම්ම’’න්ති පාළිදස්සනතො වජ්ජතීති පදං වුත්තං. කෙචි පන ගරූ ‘‘වජ්ජෙතී’’ති රූපං ඉච්ඡන්ති, තං උපපරික්ඛිත්වා යුත්තඤ්චෙ ගහෙතබ්බං, ‘‘උපාසකො භික්ඛුං වදෙති. තෙන යොගෙන ජනකායං, ඔවදෙති මහාමුනී’’ති ච දස්සනතො වදෙති ඔවදෙතීති ච වුත්තං. සබ්බානෙතානි සුද්ධකත්තුපදානි.

'वद' व्यक्त वाणी (स्पष्ट बोलने) के अर्थ में है। 'वदति', 'वज्जति'। 'वदेति', 'ओवदति', 'ओवदेति', 'पटिवदति'। 'अभिवदति', 'अनुवदति', 'उपवदति', 'अपवदति'। 'निवदति'। अन्यों को भी जोड़ना चाहिए। वहाँ "वज्जन्तु भोन्तो अम्मा" इस पालि प्रयोग के अनुसार 'वज्जति' पद कहा गया है। कुछ गुरु 'वज्जेति' रूप की इच्छा करते हैं, उसका परीक्षण करके यदि उचित हो तो ग्रहण करना चाहिए। "उपासको भिक्खुं वदेति" (उपासक भिक्षु से कहता है) और "तेन योगेन जनकयं, ओवदेति महामुनी" (उस योग से महामुनि जनसमूह को उपदेश देते हैं) आदि प्रयोगों से 'वदेति' और 'ओवदेति' कहा गया है। ये सभी शुद्ध कर्तृवाच्य के पद हैं।

ඔවාදෙති[Pg.98], වාදයති, වාදාපෙති, වාදාපයති. වජ්ජෙන්තො, වජ්ජයන්තො, ඉමානි හෙතුකත්තුපදානි.

'ओवादेति', 'वादयति', 'वादापेति', 'वादापयति'। 'वज्जेन्तो', 'वज्जयन्तो'—ये हेतु-कर्तृवाच्य (प्रेरणार्थक) के पद हैं।

කම්මෙ ‘‘වදියති, ඔවදියති, වජ්ජියති. වදියමානො, වජ්ජමානො, ඔවදියමානො, ඔවජ්ජමානො න කරොති සාසනං’’ ඉච්චාදීනි භවන්ති. ‘‘වාදො, ඔවාදො, පටිවාදො, පවාදො, අභිවාදනං, අනුවාදො, උපවාදො, අපවාදො, විවාදො, නිවාදනං, වජ්ජං, වදනං’’ ඉච්චෙවමාදීනි නාමිකපදානි යොජෙතබ්බානි.

कर्मवाच्य में 'वदियति', 'ओवदियति', 'वज्जियति' होते हैं। "वदियमानो, वज्जमानो, ओवदियमानो, ओवज्जमानो न करोति सासनं" (उपदेश दिए जाने पर भी वह शासन का पालन नहीं करता है) इत्यादि होते हैं। 'वादो', 'ओवादो', 'पटिवादो', 'पवादो', 'अभिवादनं', 'अनुवादो', 'उपवादो', 'अपवादो', 'विवादो', 'निवादनं', 'वज्जं', 'वदनं'—इस प्रकार के नामिक पदों को जोड़ना चाहिए।

‘‘වදිතුං, වදිත්වා, විවදිත්වා’’ ඉච්චෙවමාදීනි ච තුමන්තාදීනි පදානි.

'वदितुं', 'वदित्वा', 'विवदित्वा'—इस प्रकार के तुमन् आदि प्रत्ययान्त पद हैं।

තත්ථ වාදොති කථා. වදිතබ්බං වත්තබ්බන්ති වජ්ජං, කිං තං? වචනං. එතෙන සච්චවජ්ජෙන, සමඞ්ගිනී සාමිකෙන හොමීති එත්ථ හි වචනං ‘‘වජ්ජ’’න්ති වුච්චති. වදන්ති එතෙනාති වදනං, මුඛං. මුඛස්ස හි ඉමානි නාමානි –

वहाँ 'वादो' का अर्थ कथा (बातचीत) है। जो कहा जाना चाहिए (वदितब्बं), वह 'वज्जं' है; वह क्या है? वचन। "एतेन सच्चवज्जेन, समङ्गिनी सामिकेन होमि" (इस सत्य वचन से मैं स्वामी के साथ मिलूँ)—यहाँ वचन को 'वज्जं' कहा गया है। जिसके द्वारा बोलते हैं, वह 'वदनं' (मुख) है। मुख के ये नाम हैं—

වදනං ලපනං තුණ්ඩං, මුඛ මස්සඤ්ච ආනනං;

සූකරාදිමුඛං තුණ්ඩ-මිති ඤෙය්‍යං විසෙසතො.

वदन, लपन, तुण्ड, मुख, अस्स और आनन; विशेष रूप से सूअर आदि के मुख को 'तुण्ड' समझना चाहिए।

තත්‍ර වදතීති පිතා පුත්තං වදති. අපිච වදතීති භෙරී වදති, නාදං මුඤ්චතීති අත්ථො. එස නයො වජ්ජතීති එත්ථාපි.

वहाँ 'वदति' (बोलता है) का अर्थ है पिता पुत्र से बोलता है। इसके अतिरिक्त 'वदति' का अर्थ है भेरी (नगाड़ा) बजती है, अर्थात् शब्द निकालती है। यही नियम 'वज्जति' (बजता है) के विषय में भी है।

තත්‍රායං පදමාලා, වදති, වදන්ති. වදසි, වදථ. වදාමි, වදාම. වදතෙ, වදන්තෙ. වදසෙ, වදව්හෙ. වදෙ, වදම්හෙ.

वहाँ यह पदमाला (रूप-सिद्धि) है: वदति, वदन्ति। वदसि, वदथ। वदामि, वदाम। वदते, वदन्ते। वदसे, वदव्वे। वदे, वदाम्हे।

වදතු, වදන්තු. වදාහි, වද, වදථ. වදාමි, වදාම. වදතං, වදන්තං. වදස්සු, වදව්හො. වදෙ, වදාමසෙ.

वदतु, वदन्तु। वदाहि, वद, वदथ। वदामि, वदाम। वदतं, वदन्तं। वदस्सु, वदव्वो। वदे, वदामसे।

වජ්ජති, වජ්ජන්ති. වජ්ජසි, වජ්ජථ. වජ්ජාමි, වජ්ජාම. වජ්ජතෙ, වජ්ජන්තෙ. වජ්ජසෙ, වජ්ජව්හෙ. වජ්ජෙ, වජ්ජම්හෙ.

वज्जति, वज्जन्ति। वज्जसि, वज्जथ। वज्जामि, वज्जाम। वज्जते, वज्जन्ते। वज्जसे, वज्जव्वे। वज्जे, वज्जाम्हे।

වජ්ජතු[Pg.99], වජ්ජන්තු. වජ්ජාහි, වජ්ජ, වජ්ජථ. වජ්ජාමි, වජ්ජාම. වජ්ජතං, වජ්ජන්තං. වජ්ජස්සු, වජ්ජව්හො. වජ්ජෙ, වජ්ජාම්හසෙ. ඉමා ද්වෙ පදමාලා වදධාතුස්ස වජ්ජාදෙසවසෙන වුත්තාති දට්ඨබ්බං. අත්‍රායං සුඛුමත්ථවිනිච්ඡයො, ‘‘මානුස්සකා ච දිබ්බා ච, තූරියා වජ්ජන්ති තාවදෙ’’ති පාළි. එත්ථ වජ්ජන්තීති ඉදං සුද්ධකත්තුපදං තද්දීපකත්තා. කිං විය?

वज्जतु, वज्जन्तु। वज्जाहि, वज्ज, वज्जथ। वज्जामि, वज्जाम। वज्जतं, वज्जन्तं। वज्जस्सु, वज्जव्वो। वज्जे, वज्जाम्हसे। यह समझना चाहिए कि ये दो पदमालाएँ 'वद' धातु के 'वज्ज' आदेश के कारण कही गई हैं। यहाँ यह सूक्ष्म अर्थ-विनिश्चय है— "मानवीय और दिव्य वाद्ययंत्र तब बजने लगे" (पालि)। यहाँ 'वज्जन्ति' यह शुद्ध कर्तृवाच्य पद है क्योंकि यह उसे प्रकाशित करता है। किसके समान?

‘‘උදීරයන්තු සඞ්ඛපණවා, වදන්තු එකපොක්ඛරා;

නදන්තු භෙඊ සන්නද්ධා, වග්ගූ වදන්තු දුන්දුභී’’ති

"शंख और पणव बजें, एकपोक्खर (एक मुख वाले वाद्य) बोलें; सन्नद्ध (तैयार) भेरियाँ नाद करें, और मधुर दुन्दुभियाँ बोलें।"

එත්ථ ‘‘උදීරයන්තු වදන්තු’’ආදීනි විය. තථා හි අට්ඨකථායං ‘‘වජ්ජන්තීති වජ්ජිංසූති අතීතවචනෙ වත්තමානවචනං වෙදිතබ්බ’’න්ති සුද්ධකත්තුවසෙන විවරණං කතං, තස්මා ඊදිසෙසු ඨානෙසු වදධාතුස්ස වජ්ජාදෙසො දට්ඨබ්බො.

यहाँ 'उदीरयन्तु', 'वदन्तु' आदि के समान। जैसा कि अट्ठकथा में 'वज्जन्ति' का अर्थ 'वज्जिंसु' (अतीत काल के अर्थ में वर्तमान काल समझना चाहिए) इस प्रकार शुद्ध कर्तृवाच्य का विवरण किया गया है, इसलिए ऐसे स्थानों पर 'वद' धातु का 'वज्ज' आदेश देखना चाहिए।

‘‘සඞ්ඛා ච පණවා චෙව, අථොපි දිණ්ඩිමා බහූ;

අන්තලික්ඛම්හි වජ්ජන්ති, දිස්වානච්ඡෙරකං නභෙ’’ති

"शंख, पणव और बहुत से डिण्डिम वाद्य, आकाश में आश्चर्य को देखकर अंतरिक्ष में बजते हैं।"

එත්ථ පන වජ්ජන්තීති හෙතුකත්තුපදං තද්දීපකත්තා. තඤ්ච ඛො වණ්ණසන්ධිවිසයත්තා වාදයන්තීති කාරිතපදරූපෙන සිද්ධං. තථා හි ‘‘වාදයන්තී’’ති පදරූපං පතිට්ඨපෙත්වා යකාරෙ පරෙ සරලොපො කතො, ද්‍යකාරසඤ්ඤොගස්ස ජ්ජකාරද්වයං පුබ්බක්ඛරස්ස රස්සත්තඤ්ච භවති. තෙනාහ අට්ඨකථායං ‘‘වජ්ජන්තීති වාදයන්තී’’ති හෙතුකත්තුවසෙන විවරණං. තථා හි ‘‘දෙවතා නභෙ අච්ඡෙරකං භගවතො යමකපාටිහාරියං දිස්වා අන්තලික්ඛෙ එතානි සඞ්ඛපණවාදීනි තූරියානි වාදයන්තී’’ති හෙතුකත්තුවසෙන අත්ථො ගහෙතබ්බො භවති, තස්මා ඊදිසෙසු ඨානෙසු වදස්ස වජ්ජාදෙසො න භවති.

यहाँ 'वज्जन्ति' यह हेतु-कर्तृवाच्य पद है क्योंकि यह उसे प्रकाशित करता है। और वह वर्ण-सन्धि के विषय के कारण 'वादयन्ति' इस कारित (प्रेरणार्थक) पद रूप से सिद्ध होता है। जैसे कि 'वादयन्ति' पद रूप को स्थापित कर 'य' कार के परे होने पर स्वर का लोप किया गया, 'द्य' कार के संयोग को द्वित्व 'ज्ज' कार और पूर्व अक्षर को ह्रस्व हो जाता है। इसीलिए अट्ठकथा में 'वज्जन्ति' का अर्थ 'वादयन्ति' इस प्रकार हेतु-कर्तृवाच्य का विवरण किया गया है। क्योंकि "देवता आकाश में भगवान के यमक-प्रातिहार्य के आश्चर्य को देखकर अंतरिक्ष में इन शंख-पणव आदि वाद्यों को बजाते हैं" इस प्रकार हेतु-कर्तृवाच्य का अर्थ ग्रहण करना चाहिए, इसलिए ऐसे स्थानों पर 'वद' का 'वज्ज' आदेश नहीं होता है।

කෙචෙත්ථ වදෙය්‍යුං ‘‘අන්තලික්ඛම්හි වජ්ජන්ති, දිස්වානච්ඡෙරකං නභෙ’’ති එත්ථාපි ‘‘වජ්ජන්තී’’ති පදං සුද්ධකත්තුපදමෙව, න හෙතුකත්තුපදං [Pg.100] ‘‘වජ්ජන්තීති වාදයන්තී’’ති විවරණෙ කතෙපි, තථා හි ‘‘යෙ කෙචිමෙ දිට්ඨිපරිබ්බසානා, ‘‘ඉදමෙව සච්ච’න්ති විවාදයන්තී’’ති ච ‘‘එවම්පි විග්ගය්හ විවාදයන්තී’’ති ච එවමාදීසු වදන්තිපදෙන සමානත්ථං ‘‘වාදයන්තී’’ති පදඤ්ච සාසනෙ දිට්ඨ’’න්ති? තන්න, ‘‘දිස්වා’’ති දස්සනක්‍රියාවචනතො. න හි සඞ්ඛපණවාදීනං පාටිහාරියාදිදස්සනං උපපජ්ජති දස්සනචිත්තස්ස අභාවතොති. සච්චං, තථාපි –

यहाँ कुछ लोग कह सकते हैं कि "अंतरिक्ष में बजते हैं, आकाश में आश्चर्य को देखकर" यहाँ भी 'वज्जन्ति' पद शुद्ध कर्तृवाच्य ही है, हेतु-कर्तृवाच्य नहीं, भले ही 'वज्जन्ति' का विवरण 'वादयन्ति' किया गया हो; क्योंकि "जो कोई ये दृष्टि में अभिनिविष्ट हैं, 'यही सत्य है' ऐसा विवाद करते हैं (विवादयन्ति)" और "इस प्रकार भी विग्रह कर विवाद करते हैं" इत्यादि में 'वदन्ति' पद के समान अर्थ वाला 'वादयन्ति' पद भी शासन (बुद्ध-वचन) में देखा गया है? यह सही नहीं है, क्योंकि 'दिस्वा' (देखकर) यह दर्शन-क्रिया का वाचक है। शंख-पणव आदि का प्रातिहार्य आदि को देखना उपपन्न नहीं होता क्योंकि उनमें दर्शन-चित्त का अभाव है। सत्य है, फिर भी—

‘‘රාදන්තෙ දාරකෙ දිස්වා, උබ්බිද්ධා විපුලා දුමා;

සයමෙවොනමිත්වාන, උපගච්ඡන්ති දාරකෙ’’ති

"रोते हुए बालकों को देखकर, ऊँचे और विशाल वृक्ष स्वयं ही झुककर बालकों के पास पहुँच जाते हैं।"

එත්ථ විය උපචරිතත්තා උපපජ්ජතෙව දස්සනවචනං. තස්මා ‘‘වජ්ජන්තීති වාදයන්තී’’ති විවරණං සුද්ධකත්තුවසෙන කතන්ති? තන්න, හෙට්ඨා –

यहाँ के समान उपचरित (लाक्षणिक) होने से दर्शन-वचन उपपन्न ही है। इसलिए क्या 'वज्जन्ति' का 'वादयन्ति' विवरण शुद्ध कर्तृवाच्य में किया गया है? यह सही नहीं है, क्योंकि नीचे—

‘‘සඞ්ගීතියො ච වත්තන්ති, අම්බරෙ අනිලඤ්ජසෙ;

චම්මනද්ධානි වාදෙන්ති, දිස්වානච්ඡෙරකං නභෙ’’ති

"आकाश मार्ग में संगीत हो रहे हैं; नभ में आश्चर्य को देखकर वे चर्म-बद्ध वाद्यों को बजाते हैं।"

ඉමින්නා ගාථාය ‘‘වාදෙන්තීති වාදයන්ති දෙවතා’’ති සපාඨසෙසස්ස අත්ථවිවරණස්ස හෙතුකත්තුවසෙන කතත්තා. අථාපි වදෙය්‍යුං ‘‘සඞ්ඛා ච පණවා චෙව, අථොපි දිණ්ඩිමා බහූ’ති පච්චත්තවචනවසෙන වුත්තත්තා වජ්ජන්තීති පදං කම්මවාචකපද’’න්ති චෙ? තම්පි න, කම්මවසෙන විවරණස්ස අකතත්තා, කත්තුවසෙන පන කතත්තාති නිට්ඨමෙත්ථ ගන්තබ්බං.

इस गाथा द्वारा "बजाते हैं अर्थात् देवता बजवाते हैं (वादयन्ति)" इस पाठ-शेष सहित अर्थ-विवरण के हेतु-कर्तृवाच्य में किए जाने के कारण। यदि फिर भी कहें कि "शंख, पणव और बहुत से डिण्डिम" इस प्रकार प्रथमा विभक्ति (पच्चत्तवचन) के कारण 'वज्जन्ति' पद कर्मवाच्य पद है? वह भी नहीं, क्योंकि कर्म के अनुसार विवरण नहीं किया गया है, बल्कि कर्तृवाच्य के अनुसार किया गया है—ऐसा यहाँ निष्कर्ष निकालना चाहिए।

අයමෙත්ථ විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. ද්විගණිකො වදධාතු භූවාදිගණිකො ච චුරාදිගණිකො ච. සො හි භූවාදිගණෙ වත්තන්තො ‘‘වදති වජ්ජතී’’ති සුද්ධකත්තුරූපානි ජනෙත්වා ‘‘වාදෙති, වාදයති, වාදාපෙති, වාදාපයතී’’ති චත්තාරි හෙතුකත්තුරූපානි ජනෙති, චුරාදිගණෙ පන ‘‘වාදෙති, වාදයතී’’ති [Pg.101] සුද්ධකත්තුරූපානි ජනෙත්වා ‘‘වාදාපෙති, වාදාපයතී’’ති ච ද්වෙ හෙතුකත්තුරූපානි ජනෙති, තස්මා සාසනෙ ‘‘වාදෙන්ති වාදයන්තී’’ති සුද්ධකත්තුපදානි දිස්සන්ති. ‘‘වදෙය්‍ය, වදෙය්‍යුං’’ ඉච්චාදි සබ්බං නෙය්‍යං. ‘‘වජ්ජෙය්‍ය, වජ්ජෙය්‍යුං’’ ඉච්චාදි ච සබ්බං නෙය්‍යං වජ්ජාදෙසවසෙන.

यहाँ यह विनिश्चय समझना चाहिए। 'वद' धातु दो गणों वाली है—भ्वादिगण और चुरादिगण। वह भ्वादिगण में प्रवृत्त होते हुए 'वदति, वज्जति' ये कर्तृवाच्य रूप उत्पन्न कर 'वादेति, वादयति, वादापेति, वादापयति' ये चार हेतु-कर्तृवाच्य रूप उत्पन्न करती है; किन्तु चुरादिगण में 'वादेति, वादयति' ये कर्तृवाच्य रूप उत्पन्न कर 'वादापेति, वादापयति' ये दो हेतु-कर्तृवाच्य रूप उत्पन्न करती है, इसलिए शासन में 'वादेन्ति, वादयन्ति' ये शुद्ध कर्तृवाच्य पद देखे जाते हैं। 'वदेय्य, वदेय्युं' इत्यादि सब समझना चाहिए। 'वज्जेय्य, वज्जेय्युं' इत्यादि भी 'वज्ज' आदेश के अनुसार सब समझना चाहिए।

අථ වා වදෙය්‍ය, වදෙය්‍යුං, වජ්ජුං. පිතා මාතා ච තෙ දජ්ජුන්ති පදමිව. එත්ථ ච ‘‘වජ්ජුං වා තෙ න වා වජ්ජුං, නත්ථි නාසාය රූහනා’’ති පාළි නිදස්සනං. වදෙය්‍යුං වාන වදෙය්‍යුංවාති අත්ථො. වදෙය්‍යාසි, වජ්ජාසි, වජ්ජෙසි ඉච්චපි. වුත්තො වජ්ජාසි වන්දනං. වජ්ජෙසි ඛො ත්වං වාමූරං. වදෙය්‍යාථ, වජ්ජාථ. අම්මං අරොගං වජ්ජාථ. වදෙය්‍යාමි, වජ්ජාමි, වදෙය්‍යාම, වජ්ජාම. වදෙථ, වදෙරං. වදෙථො, වදෙය්‍යාව්හො, වජ්ජාව්හො. වදෙය්‍යං, වජ්ජං, වදෙය්‍යාම්හෙ, වජ්ජාම්හෙ. පුබ්බෙ විය ඉධාපි යකාරෙ පරෙ සරලොපො දට්ඨබ්බො. අඤ්ඤානිපි උපපරික්ඛිත්වා ගහෙතබ්බානි.

अथवा वदेय्य, वदेय्युं, वज्जुं। जैसे 'पिता माता च ते दज्जुं' पद है। और यहाँ "वे बोलें या न बोलें, नाक का फिर से उगना नहीं होता" यह पालि उदाहरण है। 'वदेय्युं वा न वदेय्युं वा' यह अर्थ है। वदेय्यासि, वज्जासि, वज्जेसि इत्यादि। 'वुत्तो वज्जासि वन्दनं'। 'वज्जेसि खो त्वं वामूरं'। वदेय्याथ, वज्जाथ। 'अम्मं अरोगं वज्जाथ'। वदेय्यामि, वज्जामि, वदेय्यामा, वज्जाम। वदेथ, वदेरं। वदेथो, वदेय्याव्वो, वज्जाव्वो। वदेय्यं, वज्जं, वदेय्याम्हे, वज्जाम्हे। पहले के समान यहाँ भी 'य' कार के परे होने पर स्वर-लोप देखना चाहिए। अन्यों को भी परीक्षा करके ग्रहण करना चाहिए।

ඉදානි පරොක්ඛාදිරූපානි කථයාම. වද, පාවද, යථා බභුව. දකාරලොපෙ ‘‘පාව’’ ඉතිපි රූපං භවති, ‘‘පටිපං වදෙහි භද්දන්තෙ’’ති එත්ථ ‘‘පටිප’’න්ති පදං විය. තථා හි ‘‘යො ආතුමානං සයමෙව පාව’’ ඉති පාළි දිස්සති. එත්ථ පසද්දො උපසග්ගො දීඝං කත්වා වුත්තො ‘‘පාවදති පාවචන’’න්තිආදීසු විය, පාවාති ච ඉදං අතීතවචනං, අට්ඨකථායං පන අතීතවචනං ඉදන්ති ජානන්තොපි ගරු වත්තමානවචනවසෙන ‘‘පාවාති වදතී’’ති විවරණමකාසි ඊදිසෙසු ඨානෙසු කාලවිපල්ලාසවසෙන අත්ථස්ස වත්තබ්බත්තා.

अब हम परोक्षा (परोक्ष भूतकाल) आदि रूपों को कहते हैं। 'वद' (बोलना), 'पावद' (प्रकर्ष से बोलना), जैसे 'बभुव' (हुआ)। 'द' कार के लोप होने पर 'पाव' ऐसा रूप भी होता है, जैसे यहाँ 'पटिपं वदेहि भद्दन्ते' (हे भदन्त! प्रतिपन्न को कहें) में 'पटिपं' पद है। वैसे ही 'यो आतुमानं सयमेव पाव' (जो स्वयं ही अपनी प्रशंसा करता है) यह पालि देखी जाती है। यहाँ 'प' शब्द उपसर्ग है जिसे दीर्घ करके 'पावदति', 'पावचनं' आदि के समान कहा गया है, और 'पावा' यह अतीत काल का वचन है। अट्ठकथा में तो इसे अतीत काल का वचन जानते हुए भी आचार्य ने वर्तमान काल के अर्थ में 'पावा' अर्थात् 'वदति' (बोलता है) ऐसा विवरण किया है, क्योंकि ऐसे स्थानों पर काल-विपर्यास (समय के परिवर्तन) के कारण अर्थ कहा जाना चाहिए।

ආයස්මාපි ච සාරිපුත්තො නිද්දෙසෙ ‘‘යො ආතුමානං සයමෙව පාවා’’ති පදං නික්ඛිපිත්වා ආතුමා වුච්චති අත්තා, සයමෙව පාවාති සයමෙව අත්තානං පාවදති, ‘‘අහමස්මි [Pg.102] සීලසම්පන්නො’’ති වා ‘‘වතසම්පන්නො’’ති වාති වත්තමානවචනෙන අත්ථං නිද්දිසි. අථ වා පාවාති ඉදං න කෙවලං වදධාතුවසෙනෙව නිප්ඵන්නං, අථ ඛො උධාතුවසෙනපි. තථා හි ඉදං පපුබ්බස්ස උසද්දෙ ඉති ධාතුස්ස පයොගෙ උකාරස්ස ඔකාරාදෙසං කත්වා තතො පරොක්ඛාභූතෙ අකාරෙ පරෙ ඔකාරස්ස ආවාදෙසං තතො ච සන්ධිකිච්චං කත්වා සිජ්ඣති, තස්මා උධාතුස්ස වදධාතුයා සමානත්ථත්තා තන්නිප්ඵන්නරූපස්ස ච වදධාතුයා නිප්ඵන්නරූපෙන සමානරූපත්තා ‘‘සයමෙව අත්තානං පාවදතී’’ති වදධාතුවසෙන නිද්දිසීති දට්ඨබ්බං.

आयुष्मान् सारिपुत्र ने भी निद्देस में 'यो आतुमानं सयमेव पावा' इस पद को रखकर 'आतुमा' का अर्थ 'अत्ता' (आत्मा/स्वयं) कहा है, 'सयमेव पावा' अर्थात् स्वयं ही अपनी प्रशंसा करता है, 'मैं शील-सम्पन्न हूँ' या 'व्रत-सम्पन्न हूँ'—इस प्रकार वर्तमान काल के वचन से अर्थ निर्देशित किया है। अथवा 'पावा' यह केवल 'वद' धातु से ही निष्पन्न नहीं है, बल्कि 'उ' धातु से भी है। जैसे कि यह 'प' पूर्वक 'उ' (शब्द करना) धातु के प्रयोग में 'उ' कार को 'ओ' कार आदेश करके, उसके बाद परोक्षा भूतकाल के 'अ' कार के परे होने पर 'ओ' कार को 'आव' आदेश करके और फिर सन्धि कार्य करके सिद्ध होता है। इसलिए 'उ' धातु का 'वद' धातु के समान अर्थ होने के कारण और उससे निष्पन्न रूप का 'वद' धातु से निष्पन्न रूप के समान होने के कारण 'स्वयं ही अपनी प्रशंसा करता है'—ऐसा 'वद' धातु के अनुसार निर्देश किया गया है, ऐसा समझना चाहिए।

ඉදානි විච්ඡින්නා පදමාලා ඝටීයති. වද, වදුං. වදෙ, වදිත්ථ, වදං, වදිම්හ. වදිත්ථ, වදිරෙ. වදිත්ථො, වදිව්හො. වදිං, වදිම්හෙ. පාවද, පාව ඉච්චපි. පාවදු. පාවදෙ, පාවදිත්ථ. පාවදං, පාවදිම්හ. පාවදිත්ථ, පාවදිරෙ. පාවදිත්ථො, පාවදිව්හො. පාවදිං, පාවදිම්හෙ. තථා ‘‘වජ්ජ, වජ්ජු’’ ඉච්චාදීනි පරොක්ඛාරූපානි.

अब विच्छिन्न पदमाला (रूप-सिद्धि) जोड़ी जाती है। वद (उसने कहा), वदुं (उन्होंने कहा)। वदे, वदित्थ, वदं, वदिम्ह। वदित्थ, वदिरे। वदित्थो, वदिव्हो। वदिं, वदिम्हे। पावद, पावदूं। पावदु। पावदे, पावदित्थ। पावदं, पावदिम्ह। पावदित्थ, पावदिरे। पावदित्थो, पावदिव्हो। पावदिं, पावदिम्हे। इसी प्रकार 'वज्ज, वज्जु' आदि परोक्षा रूप होते हैं।

‘‘අවදා, අවදූ. අවජ්ජා, අවජ්ජූ’’ ඉච්චාදීනි හිය්‍යත්තනීරූපානි.

'अवदा, अवदू। अवज्जा, अवज्जू' इत्यादि हिय्यत्तनी (अद्यतन भूतकाल से भिन्न भूतकाल) के रूप हैं।

‘‘අවදි, වදි, අවදුං, වදුං, අවදිංසු, වදිංසු. අවජ්ජි, වජ්ජි’’ ඉච්චාදීනි අජ්ජතනීරූපානි.

'अवदि, वदि, अवदुं, वदुं, अवदिंसु, वदिंसु। अवज्जि, वज्जि' इत्यादि अज्जतनी (सामान्य भूतकाल) के रूप हैं।

‘‘වදිස්සති, වදිස්සන්ති. වජ්ජිස්සති, වජ්ජිස්සන්ති’’ ඉච්චාදීනි භවිස්සන්තීරූපානි.

'वदिस्सति, वदिस्सन्ति। वज्जिस्सति, वज्जिस्सन्ति' इत्यादि भविस्सती (भविष्य काल) के रूप हैं।

‘‘අවදිස්සා, වදිස්සා, අවජ්ජිස්සා, වජ්ජිස්සා’’ ඉච්චාදීනි කාලාතිපත්තිරූපානි. සෙසානි සබ්බානිපි යථාසම්භවං විත්ථාරෙතබ්බානි. යා පනෙත්ථ වදධාතු වියත්තියං වාචායං වුත්තා, සා කත්ථචි ‘‘වදන්තං එකපොක්ඛරා. භෙරිවාදකො’’තිආදීසු අබ්‍යත්තසද්දෙපි වත්තති උපචරිතවසෙනාති දට්ඨබ්බං.

'अवदिस्सा, वदिस्सा, अवज्जिस्सा, वज्जिस्सा' इत्यादि कालातिपत्ति (हेतुहेतुमद्भूत काल) के रूप हैं। शेष सभी का भी यथासम्भव विस्तार करना चाहिए। यहाँ जो 'वद' धातु स्पष्ट वाणी के अर्थ में कही गई है, वह कहीं-कहीं 'वदन्तं एकपोक्खरा' (एक पुष्कर/वाद्य बज रहा है), 'भेरिवादको' (भेरी बजाने वाला) इत्यादि में अस्पष्ट शब्द के लिए भी उपचार (लाक्षणिक प्रयोग) के वश प्रयुक्त होती है, ऐसा समझना चाहिए।

විද [Pg.103] ඤාණෙ. ඤාණං ජානනං. විදති. වෙදො. විදූ. කාරිතෙ ‘‘වෙදෙති. වෙදයති. සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා පවෙදෙති. වෙදයන්ති ච තෙ තුට්ඨිං, දෙවා මානුසකා උභො’’ති පයොගා. තත්ථ පවෙදෙතීති බොධෙති ඤාපෙති පකාසෙති. වෙදොති විදති සුඛුමම්පි කාරණං ආජානාතීති වෙදො, පඤ්ඤායෙතං නාමං. ‘‘වෙදෙහමුනී’’ති එත්ථ හි ඤාණං වෙදොති වුච්චති. වෙදොති වා වෙදගන්ථස්සපි නාමං විදන්ති ජානන්ති එතෙන උච්චාරිතමත්තෙන තදාධාරං පුග්ගලං ‘‘බ්‍රාහ්මණො අය’’න්ති, විදන්ති වා එතෙන බ්‍රාහ්මණා අත්තනා කත්තබ්බකිච්චන්ති වෙදො. සො පන ඉරුවෙදයජුවෙදසාමවෙදවසෙන තිවිධො. ආථබ්බණවෙදං පන පණීතජ්ඣාසයා න සික්ඛන්ති පරූපඝාතසහිතත්තා. තස්මා පාළියං ‘‘තිණ්ණං වෙදානං පාරගූ’’ති වුත්තං. එතෙයෙව ‘‘ඡන්දො, මන්තො, සුතී’’ති ච වුච්චන්ති.

'विद' धातु ज्ञान के अर्थ में है। ज्ञान अर्थात् जानना। विदति (वह जानता है)। वेदो। विदू। कारित (प्रेरणार्थक) में 'वेदेति, वेदयति' रूप होते हैं। 'स्वयं अभिज्ञा (विशेष ज्ञान) से साक्षात्कार कर प्रवेदित (प्रकट) करता है' और 'वेदयन्ति च ते तुट्ठिं, देवा मानुसका उभो' (देव और मनुष्य दोनों तुम्हारी प्रसन्नता का अनुभव करते हैं) - ये प्रयोग हैं। वहाँ 'पवेदेति' का अर्थ है बोध कराता है, ज्ञापित करता है, प्रकाशित करता है। 'वेद' उसे कहते हैं जो सूक्ष्म कारण को भी जानता है, यह प्रज्ञा (बुद्धि) का नाम है। 'वेदेहमुनी' यहाँ ज्ञान को 'वेद' कहा गया है। अथवा 'वेद' वेद-ग्रन्थ का भी नाम है, जिसे उच्चारण मात्र से उसके आधारभूत व्यक्ति को 'यह ब्राह्मण है' ऐसा जानते हैं, अथवा जिससे ब्राह्मण अपने कर्तव्य कर्म को जानते हैं, वह 'वेद' है। वह ऋग्वेद, यजुर्वेद और सामवेद के भेद से तीन प्रकार का है। अथर्ववेद को श्रेष्ठ आशय वाले लोग दूसरों को घात पहुँचाने (अभिचार कर्म) से युक्त होने के कारण नहीं सीखते हैं। इसलिए पालि में 'तिण्णं वेदानं पारगू' (तीन वेदों का पारगामी) कहा गया है। इन्हें ही 'छन्द, मन्त, सुति' भी कहा जाता है।

පඤ්ඤායං තුට්ඨියං වෙදෙ, වෙදසද්දො පවත්තති;

පාවකෙපි ච සො දිට්ඨො, ජාතසද්දපුරෙචරො;

'वेद' शब्द प्रज्ञा (बुद्धि) और तुष्टि (सन्तोष) के अर्थ में प्रयुक्त होता है; वह अग्नि के अर्थ में भी देखा गया है, जब 'जात' शब्द उसके पहले लगा हो (जातवेद)।

පච්ඡානුගෙ ජාතසද්දෙ, සති තුට්ඨජනෙපි ච;

‘‘වෙදගූ සබ්බධම්මෙ’’ති එත්ථාපි විදිතෙසු ච.

'जात' शब्द के पीछे आने पर (वेदजात), वह उत्पन्न हुई प्रसन्नता के अर्थ में होता है; और 'वेदगू सब्बधम्मे' (सभी धर्मों को जानने वाला) यहाँ 'वेद' का अर्थ 'विदित' (ज्ञात) वस्तुओं से है।

විදූති පණ්ඩිතමනුස්සො. සො හි යථාසභාවතො කම්මඤ්ච ඵලඤ්ච කුසලාදිභෙදෙ ච ධම්මෙ විදතීති ‘‘විදූ’’ති වුච්චති.

'विदू' का अर्थ है पण्डित मनुष्य। वह स्वभावतः कर्म और फल को तथा कुशल आदि भेदों वाले धर्मों को जानता है, इसलिए उसे 'विदू' कहा जाता है।

රුද අස්සුවිමොචනෙ, සකම්මිකවසෙනිමිස්සා අත්ථො ගහෙතබ්බො. රොදති, රුදති ඉච්චපි. රුණ්ණං. රුදිතං. රොදනං. රොදන්තො. රොදමානො. රොදන්තී. රොදමානා. රුදමුඛා. රුදං. රුදන්තො.

'रुद' धातु आँसू बहाने (रोने) के अर्थ में है, यहाँ इसका अर्थ सकर्मक के रूप में ग्रहण करना चाहिए। रोदति, रुदति। रुण्णं (रोया हुआ)। रुदितं। रोदनं। रोदन्तो, रोदमानो, रोदन्ती, रोदमाना (रोता हुआ/हुई)। रुदमुखा (रोते हुए मुख वाला)। रुदं, रुदन्तो।

තත්ථ [Pg.104] රොදතීති කිං රොදති? මතං පුත්තං වා භාතරං වා රොදති. තත්‍රායං පාළි ‘‘නාහං භන්තෙ එතං රොදාමි, යං මං භන්තෙ භගවා එවමාහ’’. අයං පනෙත්ථ අත්ථො – ‘‘යං මං භන්තෙ භගවා එවමාහ, අහං එතං භගවතො බ්‍යාකරණං න පරොදාමි න පරිදෙවාමි න අනුත්ථුනාමී’ති එවං සකම්මිකවසෙනත්ථො වෙදිතබ්බො, න අස්සුමුඤ්චනමත්තෙන.

वहाँ 'रोदति' (रोता है) का अर्थ है—किसके लिए रोता है? मृत पुत्र या भाई के लिए रोता है। वहाँ यह पालि है—'भन्ते! मैं इसके लिए नहीं रोता हूँ, जो मुझे भगवान् ने ऐसा कहा है'। यहाँ यह अर्थ है—'भन्ते! भगवान् ने जो मुझे ऐसा कहा है, मैं भगवान् के उस व्याकरण (व्याख्या) पर विलाप नहीं करता, शोक नहीं करता, अनुशोचन नहीं करता'—इस प्रकार सकर्मक के वश से अर्थ समझना चाहिए, न कि केवल आँसू बहाने मात्र से।

‘මතං වා අම්ම රොදන්ති, යො වා ජීවං න දිස්සති;

ජීවන්තං අම්ම පස්සන්ති, කස්මා මං අම්ම රොදසී’ති

'हे माँ! लोग उसके लिए रोते हैं जो मर गया है या जो जीवित नहीं दिखता; हे माँ! तुम मुझे जीवित देख रही हो, फिर मेरे लिए क्यों रोती हो?'

අයඤ්චෙත්ථ පයොගො’’ති ඉදමට්ඨකථාවචනං. ඉදං පන ටීකාවචනං – ‘‘යථා සකම්මකා ධාතුසද්දා අත්ථවිසෙසවසෙන අකම්මකා හොන්ති ‘විබුද්ධො පුරිසො විබුද්ධො කමලසණ්ඩො’ති, එවං අත්ථවිසෙසවසෙන අකම්මකාපි සකම්මකා හොන්තීති දස්සෙතුං ‘න පරිදෙවාමි න අනුත්ථුනාමී’ති ආහ. අනුත්ථුනසද්දො සකම්මකවසෙන පයුජ්ජති ‘පුරාණානි අනුත්ථුන’න්තිආදීසු. අයඤ්චෙත්ථ පයොගොති ඉමිනා ගාථාය අනුත්ථුනනං රුදනං අධිප්පෙතන්ති දස්සෙතී’’ති.

'यह यहाँ प्रयोग है'—यह अट्ठकथा का वचन है। और यह टीका का वचन है—'जैसे अकर्मक धातुएँ अर्थ विशेष के कारण सकर्मक हो जाती हैं, जैसे "विबुद्धो पुरिसो" (पुरुष जाग गया) और "विबुद्धो कमलसण्डो" (कमल समूह खिल गया), वैसे ही अर्थ विशेष के कारण अकर्मक होने पर भी वे सकर्मक होती हैं, यह दिखाने के लिए "न परिदेवामि न अनुत्थुनामि" (विलाप नहीं करता, अनुशोचन नहीं करता) ऐसा कहा। "अनुत्थुन" शब्द सकर्मक के रूप में प्रयुक्त होता है, जैसे "पुराणानि अनुत्थुनं" (पुरानी बातों का अनुशोचन करते हुए) आदि में। "यह यहाँ प्रयोग है" इससे यह दिखाया गया है कि गाथा में अनुशोचन करना ही रोना (रुदन) अभिप्रेत है।'

දලිද්ද දුග්ගතියං. දුක්ඛස්ස ගති පතිට්ඨාති දුග්ගතීති අයං අත්ථො ‘‘අපායං දුග්ගතිංවිනිපාතං නිරයං උපපජ්ජතී’’තිආදීසු යුජ්ජති, ඉධ පන ඉදං අත්ථං අග්ගහෙත්වා අඤ්ඤො අත්ථො ගහෙතබ්බො. කථං දුග්ගතීති? දුක්ඛෙන කිච්ඡෙන ගති ගමනං අන්නපානාදිලාභො දුග්ගතීති. දලිද්දති. දලිද්දො, දලිද්දී, දාලිද්දියං. තත්ථ දලිද්දතීති සබ්බං ඉච්ඡිතිච්ඡිතං පරං යාචිත්වා එව දුක්ඛෙන අධිගච්ඡති, න අයාචිත්වාති අත්ථො. දුලිද්දොති දුග්ගතමනුස්සො. දලිද්දීති දුග්ගතා නාරී. දලිද්දස්ස භාවො දාලිද්දියං. එත්ථ ච සබ්බමෙව ‘‘දලිද්දතී’’ති ලොකිකප්පයොගදස්සනතො ‘‘දලිද්දතී’’ති ක්‍රියාපදං විභාවිතං. සාසනෙ පන [Pg.105] තං ක්‍රියාපදං න ආගතං, ‘‘දලිද්දො දලිද්දී’’ති නාමපදානියෙව ආගතානි. අනාගතම්පි තං ‘‘නාථතී’’ති පදමිව සාසනානුලොමත්තා ගහෙතබ්බමෙව. ගරූ පන කච්චායනමතවසෙන දල දුග්ගතිම්හීති දුග්ගතිවාචකදලධාතුතො ඉද්දපච්චයං කත්වා ‘‘දලිද්දො’’ති නාමපදං දස්සෙසුං.

'दलुद्द' दुर्गति के अर्थ में है। 'दुःख की गति (प्राप्ति) जहाँ होती है, वह दुर्गति है' - यह अर्थ 'अपाय, दुर्गति, विनिपात, निरय में उत्पन्न होता है' आदि में उपयुक्त है, परन्तु यहाँ इस अर्थ को न लेकर अन्य अर्थ ग्रहण करना चाहिए। दुर्गति कैसे? दुःख से, कठिनाई से गति (गमन) अर्थात् अन्न-पानादि का लाभ होना दुर्गति है। 'दलुद्द' (दरिद्र)। दरिद्र (पु.), दरिद्री (स्त्री.), दारिद्र्य (भाव)। वहाँ 'दलुद्दति' का अर्थ है - जो कुछ भी चाहा गया हो, उसे दूसरे से माँगकर ही दुःख से प्राप्त करना, बिना माँगे नहीं। 'दलुद्दो' अर्थात् दुर्गति वाला मनुष्य। 'दलुद्दी' अर्थात् दुर्गति वाली नारी। दरिद्र का भाव 'दारिद्र्य' है। यहाँ 'दलुद्दति' इस लौकिक प्रयोग को देखकर 'दलुद्दति' क्रियापद स्पष्ट किया गया है। शासन (बुद्ध वचन) में वह क्रियापद नहीं आया है, केवल 'दलुद्दो, दलुद्दी' ये नामपद ही आए हैं। न आने पर भी उसे 'नाथति' पद की तरह शासन के अनुकूल होने से ग्रहण करना ही चाहिए। आचार्यों ने कच्चायन के मत के अनुसार 'दल' (दुर्गति में) इस दुर्गतिवाचक 'दल' धातु से 'इद्द' प्रत्यय करके 'दलुद्दो' नामपद दिखाया है।

තුද බ්‍යථනෙ. තුදති, විතුදති. කම්මනි ‘‘තුජ්ජති, විතුජ්ජමානො, වෙදනාභිභුන්නො’’ති රූපානි.

'तुद' व्यथा (पीड़ा) देने के अर्थ में है। तुदति, वितुदति। कर्मवाच्य में 'तुज्जति, वितुज्जमानो, वेदनाभिभुन्नो' (वेदना से अभिभूत) ये रूप बनते हैं।

තුදන්ති වාචාහි ජනා අසඤ්ඤතා,සරෙහි සඞ්ගාමගතංව කුඤ්ජරං;

සුත්වාන වාක්‍යං ඵරුසං උදීරිතං,අධිවාසයෙ භික්ඛු අදුට්ඨචිත්තො;

असंयमी लोग वचनों से वैसे ही बींधते (पीड़ित करते) हैं, जैसे संग्राम में हाथी को बाणों से; कहे गए कठोर वचनों को सुनकर, भिक्षु को द्वेषरहित चित्त से उन्हें सहन करना चाहिए।

නුද පෙරණෙ. පෙරණං චුණ්ණිකරණං පිසනං, නුදති, පනුදති. පනුදනං.

'नुद' प्रेरण (प्रेरित करने या दूर करने) के अर्थ में है। प्रेरण का अर्थ चूर्ण करना, पीसना भी है। नुदति, पनुदति। पनुदन (दूर करना)।

විදි ලාභෙ. වින්දති. උට්ඨාතා වින්දතෙ ධනං. ගොවින්දො.

'विदि' लाभ के अर्थ में है। विन्दति। 'उत्थानशील (उद्यमी) व्यक्ति धन प्राप्त करता है'। गोविन्दो।

ඛදි පරිඝාතෙ. පරිඝාතං සමන්තතො හනනං. ඛන්දති.

'खदि' परिघात (विनाश) के अर्थ में है। परिघात अर्थात् चारों ओर से मारना। खन्दति।

දකාරන්තධාතුරූපානි.

'द' कारान्त धातु रूप।

ධකාරන්තධාතු

'ध' कारान्त धातु।

ධා ධාරණෙ. දධාති, විදධාති. යං පණ්ඩිතො නිපුණං සංවිධෙති. නිධිං නිධෙති. නිධි නාම නිධීයති. තාව සුනිහිතො සන්තො. යතො නිධිං පරිහරි. නිදහති. කුහිං දෙව නිදහාමි. පරිදහති. යො වත්තං පරිදහිස්සති. ධස්සති. පරිධස්සති. බාලොති පරං පදහති. සක්‍යා ඛො අම්බට්ඨ රාජානං [Pg.106] උක්කාකං පිතාමහං දහන්ති. සද්දහති තථාගතස්ස බොධිං. සද්ධා, සද්දහනා, සද්ධාතබ්බං, සද්දහිතබ්බං, සද්ධායිකො, පච්චයිකො. සද්ධෙය්‍යවචසා උපාසිකා. සද්දහිතුං, සද්දහිත්වා. විසෙසාධානං. සොතාවධානං. සොතං ඔදහති. ඔහිතසොතො. සොතං ඔදහිත්වා. මච්චුධෙය්‍යං, මාරධෙය්‍යං, නාමධෙය්‍යං, ධාතු, ධාතා, විධාතා. විධි. අභිධානං, අභිධෙය්‍යං, නිධානවතී වාචා, ආධානගාහී, සන්ධි. අඤ්ඤානිපි යොජෙතබ්බානි.

'धा' धारण करने के अर्थ में है। दधाति, विदधाति। 'जिसे पण्डित निपुणता से व्यवस्थित (संविधेति) करता है'। 'निधि (खजाना) रखता है'। निधि उसे कहते हैं जो 'निहित' (रखा) जाता है। 'तब तक अच्छी तरह सुरक्षित (सुनिहित) रहते हुए'। 'जहाँ से निधि को हटाया'। निदहति (रखता है/गाड़ता है)। 'हे देव! कहाँ रखूँ (निदहामि)?' परिदहति (पहनता है)। 'जो वस्त्र पहनेगा (परिदहिस्सति)'। धस्सति। परिधस्सति। 'बाल (मूर्ख) दूसरे के लिए प्रयत्न (पदहति) करता है'। 'हे अम्बट्ठ! शाक्य राजाओं के पितामह ओक्काक को कहते (दहन्ति) हैं'। 'तथागत के बोधि पर श्रद्धा करता है'। श्रद्धा, श्रद्दधना, श्रद्धातव्य, श्रद्धातव्य, श्रद्धायिक, प्रत्ययिक। 'श्रद्धेय वचनों वाली उपासिका'। श्रद्धा करने के लिए, श्रद्धा करके। विशेषाधान। श्रोतावधान (कान लगाना)। कान लगाता है (ओदहति)। दत्तचित्त (ओहितसोतो)। कान लगाकर। मृत्युधेय, मारधेय, नामधेय, धातु, धाता, विधाता। विधि। अभिधान, अभिधेय, निधानवती वाणी, आधानग्राही, सन्धि। अन्यों को भी इसी प्रकार जोड़ना चाहिए।

විපුබ්බො ධා කරොත්‍යත්ථෙ, අභිපුබ්බො තු භාසනෙ;

න්‍යාසංපුබ්බො යථායොගං, න්‍යාසාරොපනසන්ධිසු.

'वि' उपसर्ग पूर्वक 'धा' धातु 'करने' के अर्थ में, 'अभि' उपसर्ग पूर्वक 'बोलने' के अर्थ में; और 'न्यास' उपसर्ग पूर्वक यथासंभव 'न्यास' (धरोहर), 'आरोपण' और 'सन्धि' के अर्थ में प्रयुक्त होती है।

ඉමස්මා පන ධාධාතුතො පුබ්බස්ස අපි ඉච්චුපසග්ගස්ස අකාරො ක්වචි නිච්චං ලොපං පප්පොති, ක්වචි නිච්චං ලොපං න පප්පොති. අත්‍ර ලොපො වුච්චතෙ, ද්වාරං පිදහති, ද්වාරං පිදහන්තො, පිදහිතුං, පිදහිත්වා, එවං අකාරලොපො භවති. ද්වාරං අපිදහිත්වා, එවං අකාරලොපො න භවති. එත්ථ හි අකාරො අපිඋපසග්ගස්ස අවයවො න හොති. කින්ති චෙ? පටිසෙධත්ථවාචකො නිපාතොයෙව, උපසග්ගාවයවො පන අදස්සනං ගතො, අයං නිච්චාලොපො. එවං ධාධාතුතො පුබ්බස්ස අපි ඉච්චුපසග්ගස්ස අකාරො ක්වචි නිච්චං ලොපං පප්පොති, ක්වචි නිච්චං ලොපං න පප්පොති. ඉදං අච්ඡරියං ඉදං අබ්භුතං. යත්‍ර හි නාම භගවතො පාවචනෙ එවරූපපොපි නයො සන්දිස්සති විඤ්ඤූනං හදයවිම්හාපනකරො, යො එකස්මිංයෙව ධාතුම්හි එකස්මිංයෙව උපසග්ගෙ එකස්මිංයෙවත්ථෙ ක්වචි ලොපාලොපවසෙන විභජිතුං ලබ්භති. ඉදානි මයං සොතූනං පරමකොසල්ලජනනත්ථං තදුභයම්පි ආකාරං එකජ්ඣං කරොන්තා තදාකාරවතිං ජිනවරපාළිං ආනයාම –

इस 'धा' धातु से पूर्व 'अपि' उपसर्ग के 'अ' का कहीं नित्य लोप हो जाता है, और कहीं नित्य लोप नहीं होता है। यहाँ लोप कहा जाता है - 'पिदहति' (ढकता/बन्द करता है), 'पिदहन्तो', 'पिदहितुं', 'पिदहित्वा' - इस प्रकार अ-कार का लोप होता है। 'अपिदहित्वा' - इस प्रकार अ-कार का लोप नहीं होता है। यहाँ 'अ' अक्षर 'अपि' उपसर्ग का अवयव नहीं है। यदि कहें कि क्या है? तो यह प्रतिषेधार्थक निपात ही है, उपसर्ग का अवयव तो अदृश्य हो गया है, यह नित्य लोप है। इस प्रकार 'धा' धातु से पूर्व 'अपि' उपसर्ग के 'अ' का कहीं नित्य लोप होता है, कहीं नहीं। यह आश्चर्य है, यह अद्भुत है। जहाँ भगवान् के प्रवचन में विद्वानों के हृदय को विस्मित करने वाली इस प्रकार की नीति भी दिखाई देती है, जो एक ही धातु में, एक ही उपसर्ग में और एक ही अर्थ में कहीं लोप और अ-लोप के भेद से विभाजित की जा सकती है। अब हम श्रोताओं की परम कुशलता के लिए उन दोनों रूपों को एक साथ करते हुए, उन रूपों वाली बुद्ध-वाणी (पालि) को उद्धृत करते हैं -

‘‘ගඞ්ගං [Pg.107] මෙ පිදහිස්සන්ති, න තං සක්කොමි බ්‍රාහ්මණ;

අපිධෙතුං මහාසින්ධුං, තං කථං සො භවිස්සති;

න තෙ සක්කොමි අක්ඛාතුං, අත්ථං ධම්මඤ්ච පුච්ඡිතො.

“वे मेरे लिए गंगा को बन्द कर देंगे (पिदहिस्सन्ति), हे ब्राह्मण! मैं उसे नहीं रोक सकता; महासमुद्र को बन्द करना (अपिधेतुं), वह कैसे होगा? अर्थ और धर्म के विषय में पूछे जाने पर मैं तुम्हें बताने में समर्थ नहीं हूँ।”

චිත්තත්ථසාධනිං එතං, ගාථං සම්භවජාතකෙ;

පඤ්ඤාසම්භවමිච්ඡන්තො, කරෙ චිත්තෙ සුමෙධසො’’ති.

“चित्त के अर्थ को सिद्ध करने वाली इस गाथा को 'सम्भव जातक' में; प्रज्ञा की उत्पत्ति की इच्छा रखने वाले बुद्धिमान व्यक्ति को अपने चित्त में धारण करना चाहिए।”

ධු ගතිථෙරියෙසු. ගති ගමනං, ථෙරියං ථිරභාවො. ධවති. ධුවං.

'धु' गति और स्थैर्य (स्थिरता) के अर्थ में है। गति अर्थात् गमन, स्थैर्य अर्थात् स्थिर भाव। धावति। धुवं।

එත්ථ ච ධුවන්ති ථිරං. ‘‘නිච්චො ධුවො සස්සතො අවිපරිණාමධම්මො’’තිආදීසු විය, තස්මා ධුවන්ති ථිරං කිඤ්චි ධම්මජාතං. අථ වා ධුවන්ති ඉදං ගතිථෙරියත්ථවසෙන නිබ්බානස්සෙව අධිවචනං භවිතුමරහති. තඤ්හි ජාතිජරාබ්‍යාධිමරණසොකාදිතො මුච්චිතුකාමෙහි ධවිතබ්බං ගන්තබ්බන්ති ධුවං, උප්පාදවයාභාවෙන වා නිච්චසභාවත්තා ධවති ථිරං සස්සතං භවතීති ධුවං. යඤ්හි සන්ධාය භගවතා ‘‘ධුවඤ්ච වො භික්ඛවෙ දෙසෙස්සාමි ධුවගාමිනිඤ්ච පටිපද’’න්ති වුත්තං. ධුවසද්දො ‘‘වචනං ධුවසස්සත’’න්ති එත්ථ ථිරෙ වත්තති. ‘‘ධුවඤ්ච භික්ඛවෙ දෙසෙස්සාමී’’ති එත්ථ නිබ්බානෙ. ‘‘ධුවං බුද්ධො භවිස්සසී’’ති එත්ථ පන එකංසෙ නිපාතපදභාවෙන වත්තතීති දට්ඨබ්බං.

और यहाँ 'धुवं' का अर्थ 'स्थिर' है। जैसे 'नित्य, ध्रुव, शाश्वत, अपरिणामधर्मा' आदि में; इसलिए 'धुवं' का अर्थ कोई स्थिर धर्म है। अथवा 'धुवं' यह गति और स्थैर्य के अर्थ के कारण 'निर्वाण' का ही पर्यायवाची होना चाहिए। क्योंकि जन्म, जरा, व्याधि, मरण, शोक आदि से मुक्त होने की इच्छा रखने वालों के द्वारा वहाँ 'धावित' (जाना) होना चाहिए, इसलिए वह 'ध्रुव' है; अथवा उत्पाद और व्यय के अभाव के कारण नित्य स्वभाव वाला होने से वह 'धावति' (स्थिर/शाश्वत) होता है, इसलिए 'ध्रुव' है। जिसे लक्ष्य करके भगवान् ने कहा है - “भिक्षुओं! मैं तुम्हें ध्रुव और ध्रुवगामिनी प्रतिपदा का उपदेश दूँगा।” 'ध्रुव' शब्द “वचनं धुवस्ससतं” यहाँ 'स्थिर' के अर्थ में है। “धुवञ्च भिक्खवे देसेस्सामि” यहाँ 'निर्वाण' के अर्थ में है। “धुवं बुद्धो भविस्ससि” (निश्चित ही तुम बुद्ध होओगे) यहाँ यह 'निश्चित' (एकान्त) के अर्थ में निपात पद के रूप में प्रयुक्त हुआ है, ऐसा समझना चाहिए।

ධූ විධූනනෙ. ඌකාරස්ස ඌවත්තං. ධූවති. ධූවිතා, ධූවිතබ්බං. රස්සත්තෙ ‘‘ධුතො, ධුතවා’’ ඉච්චපි රූපානි භවන්ති.

'धू' (धातु) विधूनन (कँपाने) के अर्थ में। ऊकार को 'ऊव' आदेश होता है। धूवति। धूविता, धूवितब्बं। ह्रस्व होने पर 'धुतो', 'धुतवा' आदि रूप होते हैं।

ධෙ පානෙ. ධයති, ධීයති. ධෙන.

'धे' (धातु) पान (पीने) के अर्थ में। धयति, धीयति। धेन।

එත්ථ ච ධෙනූති ධයති පිවති ඉතො ඛීරං පොතකොති ධෙනු, ‘‘ගොධෙනු, අස්සධෙනු, මිගධෙනූ’’ති ධෙනුසද්දො සාමඤ්ඤවසෙන සපොතිකාසු තිරච්ඡානගතිත්ථීසු වත්තති, එවං සන්තෙපි යෙභුය්‍යෙන ගාවියං වත්තති. තථා හි ‘‘සත්ත ධෙනුසතෙ දත්වා’’ති පාළි දිස්සති.

यहाँ 'धेनु' का अर्थ है - 'धयति' अर्थात् पीती है, इससे (माता से) बच्चा दूध पीता है, इसलिए वह 'धेनु' है। 'गोधेनु, अश्वधेनु, मृगधेनु' - इस प्रकार धेनु शब्द सामान्य रूप से उन तिर्यक (पशु) स्त्रियों के लिए प्रयुक्त होता है जिनके बच्चे हों, फिर भी ऐसा होने पर भी यह अधिकतर गाय के लिए प्रयुक्त होता है। जैसा कि पालि में देखा जाता है - 'सात सौ धेनुएँ देकर' (सत्त धेनुसते दत्वा)।

සිධු [Pg.108] ගතියං සෙධති, නිසෙධති, පටිසෙධති. සිද්ධො, පසිද්ධො, නිසිද්ධො, පටිසිද්ධො, පටිසෙධිතො, පටිසෙධකො, පටිසෙධො, පටිසෙධිතුං, පටිසෙධිත්වා. ඉධ අචින්තෙය්‍යබලත්තා උපසග්ගානං තංයොගෙ සිධුධාතුස්ස නානප්පකාරා අත්ථා සම්භවන්ති, අඤ්ඤෙසම්පි එවමෙව.

'सिधु' गति के अर्थ में है - सेधति (जाता है), निषेधति, प्रतिषेधति। सिद्ध, प्रसिद्ध, निषिद्ध, प्रतिषिद्ध, प्रतिषेधित, प्रतिषेधक, प्रतिषेध, प्रतिषेधितुं, प्रतिषेधित्वा। यहाँ उपसर्गों के अचिन्त्य बल के कारण उनके योग से 'सिधु' धातु के अनेक प्रकार के अर्थ संभव होते हैं, और अन्यों के भी इसी प्रकार।

සිධු සත්ථෙ මඞ්ගල්‍යෙ ච. සත්ථං සාසනං, මඞ්ගල්‍යං පාපවිනාසනං වුද්ධිකාරණං වා. සෙධති. සිද්ධො, පසිද්ධො, පසිද්ධි.

'सिधु' शास्त्र और मांगल्य के अर्थ में है। शास्त्र अर्थात् शासन, मांगल्य अर्थात् पाप का विनाश या वृद्धि का कारण। सेधति। सिद्ध, प्रसिद्ध, प्रसिद्धि।

දධ ධාරණෙ. ජනස්ස තුට්ඨිං දධතෙති දධි. ධකාරස්ස හකාරත්තෙ ‘‘දහතී’’ති රූපං. අයං ඉත්ථී ඉමං ඉත්ථිං අය්‍යිකං දහති. ඉමෙ පුරිසා ඉමං පුරිසං පිතාමහං දහන්ති. චිත්තං සමාදහාතබ්බං. සමාදහං චිත්තං.

'दध' धारण करने के अर्थ में है। जो लोगों की तुष्टि (संतोष) को धारण करता है, वह 'दधि' है। 'ध' कार को 'ह' कार होने पर 'दहति' रूप बनता है। यह स्त्री इस स्त्री को दादी मानती (धारण करती) है। ये पुरुष इस पुरुष को पितामह (दादा) मानते हैं। चित्त को समाहित (समादहातब्ब) करना चाहिए। समाहित (समादहं) चित्त।

එධ වුද්ධියං ලාභෙ ච. එධති. එධො, සුඛෙධිතො. ගම්භීරෙ ගාධමෙධති.

'एध' वृद्धि और लाभ के अर्थ में है। एधति। एध (ईंधन), सुखेधित। गहरे में आधार प्राप्त करता है (गाधमेधति)।

එත්ථ ච එධොති එධති. වඩ්ඪති එතෙන පාවකොති එධො. ඉන්දනං, උපාදානං. සුඛෙධිතොති සුඛෙන එධිතො, සුඛසංවඩ්ඪිතොති අත්ථො. ගාධමෙධතීති ගාධං පතිට්ඨිතං එධති ලභති.

यहाँ 'एध' का अर्थ है - एधति। जिससे अग्नि बढ़ती है, वह 'एध' (ईंधन) है। ईंधन, उपादान। 'सुखेधित' का अर्थ है सुख से बढ़ा हुआ (सुखसंवर्धित)। 'गाधमेधति' का अर्थ है गाध (प्रतिष्ठा/आधार) को प्राप्त करता है।

බද්ධ සංහරිසෙ. සංහරිසො විනිබද්ධක්‍රියා. බද්ධති, විනිබද්ධති. විනිබද්ධා.

'बद्ध' संहर्ष (बाँधने) के अर्थ में है। संहर्ष अर्थात् विनिबद्ध क्रिया। बद्धति, विनिबद्धति। विनिबद्धा।

ගාධ පතිට්ඨානිස්සයගන්ධෙසු. ගාධති. ගාධං කත්තා. ගම්භීරතො අගාධං.

'गाध' प्रतिष्ठा (आधार), निश्रय और गंध के अर्थ में है। गाधति। गाध करने वाला। गहराई के कारण 'अगाध' (अथाह)।

බාධ විලොළනෙ බාධති, විබාධති. ආබාධො. ආබාධති චිත්තං විලොළෙතීති ආබාධො.

'बाध' विलोडन (विचलित करने) के अर्थ में है - बाधति, विभाधति। आबाध। जो चित्त को विचलित (आबाधति) करता है, वह 'आबाध' (रोग/कष्ट) है।

නාධ [Pg.109] යාචනාදීසු. නාධති. නාධනං.

'नाध' याचना आदि के अर्थ में है। नाधति। नाधन।

බන්ධ බන්ධනෙ බන්ධති. බන්ධනකො, බන්ධො, බන්ධාපිතො, පටිබන්ධො, බන්ධනං, බන්ධො, සම්බන්ධනං, සම්බන්ධො, පබන්ධො, බන්ධු.

'बन्ध' बाँधने के अर्थ में है - बन्धति। बन्धक, बन्ध, बन्धापित, प्रतिबन्ध, बन्धन, बन्ध, सम्बन्ध, प्रबन्ध, बन्धु।

තත්ථ බන්ධනන්ති බන්ධන්ති සත්තෙ එතෙනාති බන්ධනං, සඞ්ඛලිකාදි. ‘‘අයං අම්හාකං වංසො’’ති සම්බන්ධිතබ්බට්ඨෙන බන්ධු, ථෙරගාථාසංවණ්ණනායං පන ‘‘පෙමබන්ධනෙන බන්ධූ’’ති වුත්තං.

वहाँ 'बन्धन' का अर्थ है - जिससे प्राणियों को बाँधते हैं, वह बन्धन है, जैसे जंजीर आदि। 'यह हमारा वंश है' - इस प्रकार सम्बद्ध होने के कारण 'बन्धु' कहलाता है; किन्तु थेरगाथा की अट्ठकथा में 'प्रेम के बन्धन से बन्धु' कहा गया है।

දධි අසීඝචාරෙ. අසීඝචාරො අසීඝප්පවත්ති. දන්ධති. දන්ධො, දන්ධපඤ්ඤො. යො දන්ධකාලෙ තරති, තරණීයෙ ච දන්ධති.

'दधि' मन्द गति (अशीघ्रचार) के अर्थ में है। अशीघ्रचार अर्थात् मन्द प्रवृत्ति। दन्धति। दन्ध (सुस्त), दन्धप्रज्ञ (मन्दबुद्धि)। जो शीघ्रता के समय विलम्ब करता है, और विलम्ब के समय शीघ्रता करता है।

වද්ධ වද්ධනෙ. වද්ධති. වද්ධි, වුද්ධි, වද්ධො, වුද්ධො, ජාතිවුද්ධො, ගුණවුද්ධො, වයොවුද්ධො.

'वद्ध' बढ़ने (वर्धन) के अर्थ में है। वद्धति। वद्धि, वृद्धि, वद्ध, वृद्ध, जातिवृद्ध, गुणवृद्ध, वयोवृद्ध।

යෙ වුද්ධමපචායන්ති, නරා ධම්මස්ස කොවිදා;

දිට්ඨෙව ධම්මෙ පාසංසා, සම්පරායෙ ච සුග්ගතිං.

जो मनुष्य वृद्धों का सम्मान (अपचायन) करते हैं और धर्म के ज्ञाता हैं; वे इसी जन्म में प्रशंसनीय होते हैं और परलोक में सुगति प्राप्त करते हैं।

සධු සද්දකුච්ඡියං. සධති.

'साधु' शब्द और कुक्षि (कोख) के अर्थ में है। साधति।

පිළධි අලඞ්කාරෙ. පිළන්ධති. පිළන්ධනං.

'पिळधि' अलंकार के अर्थ में है। पिळन्धति। पिळन्धन (आभूषण पहनना)।

පිළන්ධනමලඞ්කාරො, මණ්ඩනඤ්ච විභූසනං;

පසාධනඤ්චාභරණං, පරියායා ඉමෙ මතා.

पिळन्धन, अलंकार, मण्डन, विभूषण, प्रसाधन और आभरण - ये (सजावट के) पर्यायवाची माने गए हैं।

මෙධ හිංසායං සඞ්ගමෙ ච. මෙධති. මෙධා, මෙධාවී. අත්‍ර මෙධාති අසනි විය සිලුච්චයෙ කිලෙසෙ මෙධති හිංසතීති මෙධා. මෙධති වා සිරියා සීලාදීහි ච සප්පුරිසධම්මෙහි සහ ගච්ඡති න එකිකා හුත්වා තිට්ඨතීති මෙධා, පඤ්ඤායෙතං නාමං. තථා හි –

'मेध' हिंसा और संगम के अर्थ में है। मेधति। मेधा, मेधवी। यहाँ 'मेधा' का अर्थ है - जो वज्र के समान पर्वतरूपी क्लेशों का हनन (हिंसा) करती है, वह 'मेधा' है। अथवा, जो श्री, शील आदि सत्पुरुष धर्मों के साथ चलती है, अकेली नहीं रहती, वह 'मेधा' है; यह प्रज्ञा का एक नाम है। जैसा कि -

‘‘පඤ්ඤා [Pg.110] හි සෙට්ඨා කුසලා වදන්ති,නක්ඛත්තරාජාරිව තාරකානං;

සීලං සිරී චාපි සතඤ්ච ධම්මො,අන්වායිකා පඤ්ඤවතො භවන්තී’’ති

'कुशल लोग प्रज्ञा को ही श्रेष्ठ कहते हैं, जैसे नक्षत्रों में चन्द्रमा; शील, श्री और सत्पुरुषों का धर्म प्रज्ञावान् के अनुगामी होते हैं।'

වුත්තං. මෙධාවීති ධම්මොජපඤ්ඤාය ච සමන්නාගතො පුග්ගලො.

ऐसा कहा गया है। 'मेधावी' अर्थात् धर्म के ओज और प्रज्ञा से युक्त पुद्गल (व्यक्ति)।

සධු මධු උන්දෙ. සධති. මධති. මධු.

'साधु' और 'मधु' क्लेदन (गीला करने) के अर्थ में हैं। साधति। मधति। मधु।

බුධ බොධනෙ. බොධති. බුද්ධො. අභිසම්බුද්ධානො. සම්බුද්ධං. අසම්බුද්ධං. බොධි. දිවාදිගණෙපි අයං දිස්සති. තත්‍රහි ‘‘බුජ්ඣතී’’ති රූපං, ඉධ පන ‘‘බොධතී’’ති රූපං. ‘‘යො නින්දං අපබොධතී’’ති පාළි දිස්සති. කාරිතෙ පන ‘‘බොධෙති’’ ඉච්චාදීනි.

'बुध' बोधन (जानने) के अर्थ में है। बोधति। बुद्ध। अभिसम्बुद्धान। सम्बुद्ध। असम्बुद्ध। बोधि। यह दिवादिगण में भी देखा जाता है। वहाँ 'बुज्झति' रूप बनता है, किन्तु यहाँ 'बोधति' रूप है। 'जो निन्दा को दूर करता है' (अपबोधति) - ऐसा पालि में देखा जाता है। कारित (णिजन्त) में 'बोधेति' आदि रूप होते हैं।

යුධ සම්පහාරෙ. යොධති. යොධො. යොධෙථ මාරං පඤ්ඤාවුධෙන. යුද්ධං. චරණායුධො, චරණාවුධො වා. ආවුධං. දිවාදිගණිකස්ස පනස්ස ‘‘යුජ්ඣතී’’ති රූපං.

'युध' सम्प्रहार (युद्ध) के अर्थ में है। योधति। योध (योद्धा)। प्रज्ञा रूपी आयुध से मार के साथ युद्ध करो। युद्ध। चरणा युध या चरणावुध (मुर्गा)। आयुध। इसके दिवादिगण के रूप 'युज्झति' होते हैं।

දීධි දිත්තිවෙධනෙසු. දීධති. දීධිති. එත්ථ ච දීධිතීති රස්මි. අනෙකානි හි රස්මිනාමානි.

'दीधि' दीप्ति और वेधन के अर्थ में है। दीधति। दीधिति। यहाँ 'दीधिति' का अर्थ रश्मि (किरण) है। रश्मि के अनेक नाम हैं।

රස්මි ආභා පභා රංසි, දිත්ති භා රුචි දීධිති;

මරීචි ජුති භාණ්ව’සු, මයූඛො කිරණො කරො;

නාගධාමො ච ආලොකො, ඉච්චෙතෙ රස්මිවාචකා.

रश्मि, आभा, प्रभा, रंसि, दीप्ति, भा, रुचि, दीधिति, मरीचि, जुति, भाणु, असु, मयूख, किरण, कर, नागधाम और आलोक - ये रश्मि के वाचक हैं।

චකාරන්තරූපානි.

चकारान्त रूप।

නකාරන්තධාතු

नकारान्त धातु।

නී නයෙ. නෙති, නයති, විනෙති. විනෙය්‍ය හදයෙ දරං. ආනෙති. ආනයති. නෙතා. විනෙතා. නායකො. නෙය්‍යො[Pg.111]. වෙනෙය්‍යො. වෙනයිකො. විනීතො පුරිසො. නීයමානෙ පිසාචෙන, කින්නු තාත උදික්ඛති. නීයන්තො. නෙත්තං. නෙත්ති. භවනෙත්ති සමූහතා. නෙත්තිකො. උදකඤ්හි නයන්ති නෙත්තිකා. නෙත්තා. නෙත්තෙ උජුං ගතෙ සති. නයො. විනයො. ආයතනං. නෙතුං. විනෙතුං. නෙත්වා. විනෙත්වා ඉච්චාදීනි.

'नी' (धातु) ले जाने (नयन) के अर्थ में है। ले जाता है (Neti, nayati), विनीत करता है (vineti)। हृदय के संताप को दूर करके (Vineyya hadaye daraṃ)। लाता है (Āneti, Ānayati)। ले जाने वाला (Netā)। विनीत करने वाला (Vinetā)। नायक (Nāyako)। ले जाने योग्य (Neyyo)। विनीत करने योग्य (Veneyyo)। विनय का ज्ञाता (Venayiko)। विनीत पुरुष (Vinīto puriso)। पिशाच द्वारा ले जाए जाते समय, हे तात! क्या देख रहे हो? (Nīyamāne pisācena...)। ले जाया जाता हुआ (Nīyanto)। नेत्र (Nettaṃ)। रस्सी/नेत्री (Netti)। भव-नेत्री (तृष्णा) समूल नष्ट हो गई (Bhavanetti samūhatā)। नहर बनाने वाला/जल ले जाने वाला (Nettiko)। क्योंकि जल ले जाने वाले जल को ले जाते हैं (Udakañhi nayanti nettikā)। ले जाने वाला (Nettā)। नेत्र के सीधे होने पर (Nette ujuṃ gate sati)। नय (Nayo)। विनय (Vinayo)। आयतन (Āyatanaṃ)। ले जाने के लिए (Netuṃ)। विनीत करने के लिए (Vinetuṃ)। ले जाकर (Netvā)। विनीत करके (Vinetvā) इत्यादि।

තත්ථ නෙත්තන්ති සමවිසමං දස්සෙන්තං අත්තභාවං නෙතීති නෙත්තං, චක්ඛු. නෙත්තීති නෙන්ති එතාය සත්තෙති නෙත්ති, රජ්ජු. භවනෙත්තීති භවරජ්ජු, තණ්හායෙතං නාමං. තාය හි සත්තා ගොණා විය ගීවාය බන්ධිත්වා තං තං භවං නිය්‍යන්ති, තස්මා භවනෙත්තීති වුච්චති. නෙත්තිකාති කස්සකා. නෙත්තාති ගවජෙට්ඨකො යූථපති. නයොති නයනං ගමනං නයො, පාළිගති. අථ වා තත්ථ තත්ථ නෙතබ්බොති නයො, සදිසභාවෙන නෙතබ්බාකාරො. නීයතීති නයො, තථත්තනයාදි. නීයති එතෙනාති නයො, අන්තද්වයවිවජ්ජනනයාදි.

वहाँ 'नेत्र' (nettaṃ) का अर्थ है - सम और विषम को दिखाते हुए आत्मभाव (शरीर) को ले जाता है, इसलिए नेत्र (चक्षु) है। 'नेत्री' (netti) का अर्थ है - जिससे प्राणियों को ले जाया जाता है, वह रस्सी है। 'भवनत्री' (bhavanetti) का अर्थ है - भव-रज्जु, यह तृष्णा का नाम है। क्योंकि उससे प्राणी बैलों की तरह गर्दन से बँधकर उस-उस भव में ले जाए जाते हैं, इसलिए उसे 'भवनत्री' कहा जाता है। 'नेत्तिक' (nettikā) का अर्थ है - किसान (जो जल ले जाते हैं)। 'नेत्ता' (nettā) का अर्थ है - बैलों का मुखिया, यूथपति। 'नय' (nayo) का अर्थ है - ले जाना, गमन, पालि-गति। अथवा, जहाँ-जहाँ ले जाने योग्य है वह 'नय' है, सदृश भाव से ले जाने का आकार। जो ले जाया जाता है वह 'नय' है, जैसे तथात्व-नय आदि। जिसके द्वारा ले जाया जाता है वह 'नय' है, जैसे अन्तद्वय-विवर्जन-नय (दो अतियों के त्याग का नय) आदि।

තථා හි ඡබ්බිධො නයො තථත්තනයො පත්තිනයො දෙසනානයො අන්තද්වයවිවජ්ජනනයො අචින්තෙය්‍යනයො අධිප්පායනයොති. තෙසු තථත්තනයො අන්තද්වයවිවජ්ජනනයෙන නීයති, පත්තිනයො අචින්තෙය්‍යනයෙන, දෙසනානයො අධිප්පායනයෙන නීයති. එත්ථාදිම්හි තිවිධො නයො කම්මසාධනෙන නීයතීති ‘‘නයො’’ති වුච්චති, පච්ඡිමො පන තිවිධො නයො කරණසාධනෙන නීයති එතෙන තථත්තාදිනයත්තයමිති ‘‘නයො’’ති වුච්චති. ඉමස්මිං අත්ථෙ පපඤ්චියමානෙ ගන්ථවිත්ථාරො සියාති විත්ථාරො න දස්සිතො.

जैसे कि नय छह प्रकार का है - तथात्व-नय, प्राप्ति-नय, देशना-नय, अन्तद्वय-विवर्जन-नय, अचिन्त्य-नय और अभिप्राय-नय। उनमें से तथात्व-नय अन्तद्वय-विवर्जन-नय के द्वारा ले जाया जाता है, प्राप्ति-नय अचिन्त्य-नय के द्वारा, और देशना-नय अभिप्राय-नय के द्वारा ले जाया जाता है। यहाँ आदि के तीन नय कर्म-साधन के रूप में 'ले जाया जाता है' इस अर्थ में 'नय' कहे जाते हैं, जबकि बाद के तीन नय करण-साधन के रूप में 'इसके द्वारा तथात्व आदि तीन नय ले जाए जाते हैं' इस अर्थ में 'नय' कहे जाते हैं। इस अर्थ का विस्तार करने पर ग्रन्थ बहुत बढ़ जाएगा, इसलिए विस्तार नहीं दिखाया गया है।

අපරොපි [Pg.112] චතුබ්බිධො නයො එකත්තනයො නානත්තනයො අබ්‍යාපාරනයො එවංධම්මතානයොති.

अन्य भी चार प्रकार के नय हैं - एकत्व-नय, नानात्व-नय, अव्यापार-नय और एवं-धर्मता-नय।

විනෙති සත්තෙ එත්ථ, එතෙනාති වා විනයො. කායවාචානං විනයනතොපි විනයො. ආයතනන්ති අනමතග්ගෙ සංසාරෙ පවත්තං අතීව ආයතං සංසාරදුක්ඛං යාව න නිවත්තති, තාව නයතෙව පවත්තතෙවාති ආයතනං.

इसमें प्राणियों को विनीत किया जाता है, या इसके द्वारा (विनीत किया जाता है), इसलिए 'विनय' है। काय और वाणी के दमन (विनयन) के कारण भी 'विनय' है। 'आयतन' का अर्थ है - अनादि संसार में प्रवृत्त अत्यधिक विस्तृत (आयतः) संसार-दुःख, जब तक वह निवृत्त नहीं होता, तब तक वह ले जाया जाता है (चलता रहता है), इसलिए 'आयतन' है।

අයං පනෙත්ථ අත්ථුද්ධාරො. ‘‘ආයතනන්ති අස්සානං කම්බොජො ආයතනං, ගුන්නං දක්ඛිණාපථො ආයතන’’න්ති එත්ථ සඤ්ජාතිට්ඨානං ආයඅනං නාම. ‘‘මනොරමෙ ආයතනෙ, සෙවන්ති නං විහඞ්ගමා.

यहाँ यह अर्थ-उद्धरण है। 'आयतन' का अर्थ - "घोड़ों का आयतन कम्बोज है, गायों का आयतन दक्षिणापथ है", यहाँ उत्पत्ति-स्थान को 'आयतन' कहा गया है। "मनोरम आयतन में, पक्षी उसका सेवन करते हैं।"

ඡායං ඡායත්ථිනො යන්ති, ඵලත්ථං ඵලභොජිනො’’ති එත්ථ සමොසරණට්ඨානං. ‘‘පඤ්චිමානි භික්ඛවෙ විමුත්තායතනානී’’ති එත්ථ කාරණං. අඤ්ඤෙපි පන පයොගා යත පතියතනෙති එත්ථ පකාසිතා.

"छाया चाहने वाले छाया में जाते हैं, फल चाहने वाले फल खाते हैं", यहाँ 'आयतन' का अर्थ निवास-स्थान (समवसरण-स्थान) है। "हे भिक्षुओं! ये पाँच विमुक्ति-आयतन हैं", यहाँ 'आयतन' का अर्थ कारण है। अन्य प्रयोग 'यत पतियतने' (धातु) के प्रसंग में प्रकाशित किए गए हैं।

නී පාපනෙ. නෙති, නයති. නයනං.

'नी' (धातु) पहुँचाने (प्रापण) के अर्थ में है। ले जाता है (Neti, nayati)। नयन (ले जाना/आँख)।

නු ථුතියං. නොති, නවති. නුතො.

'नु' (धातु) स्तुति के अर्थ में है। स्तुति करता है (Noti, navati)। स्तुत (Nuto)।

ථන පන ධන සද්දෙ. ථනති. පනති. ධනති.

'थन्', 'पन्', 'धन्' (धातु) शब्द करने के अर्थ में हैं। शब्द करता है (Thanati, Panati, Dhanati)।

කන දිත්තිකන්තීසු. කනති. කඤ්ඤා. කනකං.

'कन्' (धातु) दीप्ति (चमक) और कान्ति (इच्छा) के अर्थ में है। चमकता है (Kanati)। कन्या (Kaññā)। कनक (सोना - Kanakaṃ)।

එත්ථ ච යොබ්බනිභාවෙ ඨිතත්තා රූපවිලාසෙන කනති දිප්පති විරොචතීති කඤ්ඤා. අථ වා කනියති කාමියභි අභිපත්ථියති පුරිසෙහීතිපි කඤ්ඤා, යොබ්බනිත්ථී. කනකන්ති කනති, කනීයතීති වා කනකං, සුවණ්ණං. සුවණ්ණස්ස හි අනෙකානි නාමානි.

यहाँ यौवन-अवस्था में स्थित होने के कारण रूप-विलास से चमकती है, दीप्त होती है, सुशोभित होती है, इसलिए 'कन्या' है। अथवा, पुरुषों द्वारा जिसकी कामना की जाती है, प्रार्थना की जाती है, वह भी 'कन्या' (युवती स्त्री) है। 'कनक' का अर्थ है - जो चमकता है या जिसकी कामना की जाती है, वह कनक (स्वर्ण) है। स्वर्ण के अनेक नाम हैं।

සුවණ්ණං කනකං හෙමං, කඤ්චනං හටකම්පි ච;

ජාතරූපං තපනීයං, වණ්ණං තබ්භෙදකා පන;

ජම්බුනදං සිඞ්ගිකඤ්ච, චාමිකරන්ති භාසිතා.

सुवर्ण, कनक, हेम, काञ्चन, हाटक, जातरूप, तपनीय, वर्ण; और उसके भेदों में जाम्बूनद, शृङ्गिक और चामीकर कहे गए हैं।

වන [Pg.113] සන සම්භත්තියං. වනති. වනං. සනති.

'वन्' और 'सन्' (धातु) सेवा/भजन (सम्भक्ति) के अर्थ में हैं। सेवन करता है (Vanati)। वन (Vanaṃ)। सेवन करता है (Sanati)।

තත්ථ වනන්ති. තං සම්භජන්ති මයූරකොකිලාදයො සත්තාති වනං, අරඤ්ඤං. වනති සම්භජති සංකිලෙසපුග්ගලන්ති වනං, තණ්හා.

वहाँ 'वन' का अर्थ है - जिसका मयूर, कोकिल आदि प्राणी सेवन करते हैं, वह वन (अरण्य) है। जो संक्लेश-पुद्गल का सेवन (आश्रय) करता है, वह 'वन' (तृष्णा) है।

මන අබ්භාසෙ. මනති. මනො.

'मन्' (धातु) अभ्यास के अर्थ में है। मनन करता है (Manati)। मन (Mano)।

මාන වීමංසායං, වීමංසති. වීමංසා.

'मान्' (धातु) मीमांसा (जाँच-परख) के अर्थ में है, विचार करता है (vīmaṃsati)। मीमांसा (Vīmaṃsā)।

ජන සුන සද්දෙ. ජනති. සුනති.

'जन्' और 'सुन्' (धातु) शब्द करने के अर्थ में हैं। शब्द करता है (Janati, Sunati)।

එත්ථ ච ‘‘කස්මා තෙ එකො භුජො ජනති, එකො තෙ න ජනතී භුජො’’ති පාළි නිදස්සනං. තත්ථ ජනතීති සුනති සද්දං කරොති.

यहाँ "तुम्हारी एक भुजा क्यों शब्द करती है और एक भुजा शब्द नहीं करती?" यह पालि उदाहरण है। वहाँ 'जनति' (janati) का अर्थ है - शब्द करता है।

ඛනු අවදාරණෙ ඛනති. සුඛං. දුක්ඛං. ඛතො ආවාටො.

'खनु' (धातु) खोदने (अवदारण) के अर्थ में है, खोदता है (khanati)। सुख (Sukhaṃ)। दुःख (Dukkhaṃ)। खुदा हुआ गड्ढा (Khato āvāṭo)।

තත්ථ සුඛන්ති සුට්ඨු දුක්ඛං ඛනතීති සුඛං. දුට්ඨු ඛනති කායිකචෙතසිකසුඛන්ති දුක්ඛං. අඤ්ඤමඤ්ඤපටිපක්ඛා හි එතෙ ධම්මා. ද්විධා චිත්තං ඛනතීති වා දුක්ඛං. චුරාදිගණවසෙන පන ‘‘සුඛයතීති සුඛං, දුක්ඛයතීති දුක්ඛ’’න්ති නිබ්බචනානි ගහෙතබ්බානි. සමාසපඅවසෙන ‘‘සුකරං ඛමස්සාති සුඛං, දුක්කරං ඛමස්සාති දුක්ඛ’’න්ති නිබ්බචනානිපි විවිධා හි සද්දානං බ්‍යුප්පත්ති පවත්ති නිමිත්තඤ්ච.

वहाँ 'सुख' का अर्थ है - जो दुःख को अच्छी तरह खोद देता है (नष्ट कर देता है), वह सुख है। जो कायिक और चैतसिक सुख को बुरी तरह खोद देता है (नष्ट कर देता है), वह दुःख है। क्योंकि ये धर्म एक-दूसरे के प्रतिपक्ष (विरोधी) हैं। अथवा जो चित्त को दो प्रकार से (द्विधा) खोदता है, वह दुःख है। चुरादिगण के अनुसार "जो सुखी करता है वह सुख है, जो दुखी करता है वह दुःख है" - ऐसी व्युत्पत्तियाँ लेनी चाहिए। समास के अनुसार "जिसे सहन करना सुकर (आसान) है वह सुख है, जिसे सहन करना दुष्कर (कठिन) है वह दुःख है" - ऐसी व्युत्पत्तियाँ भी हैं, क्योंकि शब्दों की व्युत्पत्ति, प्रवृत्ति और निमित्त विविध होते हैं।

දාන අවඛණ්ඩනෙ. දානති. අපදානං.

'दान्' (धातु) खण्डन (काटने) के अर्थ में है। काटता है (Dānati)। अपदान (Apadānaṃ)।

සාන තෙජනෙ. තෙජනං නිසානං. සානති.

'सान्' (धातु) तेज करने (निशाण/धार लगाने) के अर्थ में है। तेज करना, धार लगाना। तेज करता है (Sānati)।

හන හිංසාගතීසු. එත්ථ පන හිංසාවචනෙන ඵරුසාය වාචාය පීළනඤ්ච දණ්ඩාදීහි පහරණඤ්ච ගහිතං, තස්මා හන හිංසාපහරණගතීසූති අත්ථො ගහෙතබ්බො. තථා හි ‘‘රාජානො චොරං ගහෙත්වා හනෙය්‍යුං වා බන්ධෙය්‍යුං වා’’ති. පාඨස්ස අත්ථං සංවණ්ණෙන්තෙහි ‘‘හනෙය්‍යුන්ති පොථෙය්‍යුඤ්චෙව ඡින්දෙය්‍යුඤ්චා’’ති [Pg.114] වුත්තං. එත්ථ ච ඡෙදනං නාම හත්ථපාදාදිඡෙදනං වා සීසච්ඡෙදවසෙන මාරණං වා. හනස්ස වධාදෙසො ඝාතාදෙසො ච භවති, හන්ති හනති, හනන්ති. හනසි, හනථ. සෙසං සබ්බං නෙය්‍යං.

'हन्' (धातु) हिंसा और गति के अर्थ में है। यहाँ हिंसा शब्द से कठोर वाणी द्वारा पीड़ा देना और दण्ड आदि से प्रहार करना भी लिया गया है, इसलिए 'हन' का अर्थ हिंसा, प्रहार और गति लेना चाहिए। जैसे कि "राजा चोर को पकड़कर मारें (हनें) या बाँधें"। पाठ के अर्थ की व्याख्या करने वालों ने कहा है - "'हनें' का अर्थ है पीटें और काटें"। यहाँ 'काटने' का अर्थ हाथ-पैर आदि का काटना या सिर काटने के द्वारा मार देना है। 'हन' धातु का 'वध' और 'घात' आदेश भी होता है, जैसे - हन्ति, हनति, हनन्ति। हनसि, हनथ। शेष सब समझ लेना चाहिए।

හිංසාදයො චත්තාරො අත්ථා ලබ්භන්ති. ‘‘හන්ති හත්ථෙහි පාදෙහී’’ති එත්ථ පන හන්තීති පහරතීති අත්ථො. ‘‘කුද්ධො හි පිතරං හන්ති. වික්කොසමානා තිබ්බාහි, හන්ති නෙසං වරං වර’’න්ති. එත්ථ හන්තීති මාරෙන්තීති අත්ථො. ‘‘වධති, වධෙති, ඝාතෙති’’ ඉච්චපි රූපානි භවන්ති. තත්ථ ‘‘වධති න රොදති, ආපත්ති දුක්කටස්ස. අත්තානං වධිත්වා වධිත්වා රොදතී’’තිආදීසු වධො පහරණං. පාණං වධෙති. පාණවධො. ‘‘එස වධො ඛණ්ඩහාලස්ස. සත්තෙ ඝාතෙතී’’ති ච ආදීසු වධො මාරණං.

हिंसा आदि चार अर्थ प्राप्त होते हैं। 'हाथों और पैरों से मारता है' (हन्ति हत्थेहि पादेहि) - यहाँ 'हन्ति' का अर्थ 'प्रहार करना' (पहराति) है। 'क्रुद्ध होकर पिता को मारता है (जान से मारता है)'। 'चिल्लाती हुई तीव्र (स्त्रियाँ), उनके श्रेष्ठ-श्रेष्ठ को मारती हैं'। यहाँ 'हन्ति' का अर्थ 'मारना' (मारेन्ति) है। 'वधति', 'वधेति', 'घातेति' - ये रूप होते हैं। वहाँ 'वधति न रोदति, आपत्ति दुक्कटस्स। अत्तानं वधित्वा वधित्वा रोदति' आदि में 'वध' का अर्थ 'प्रहार' है। 'प्राण का वध करता है। प्राणवध।' 'यह खण्डहाल का वध है। सत्त्वों को मरवाता है' आदि में 'वध' का अर्थ 'मारना' (मारण) है।

‘‘උපාහනං, වධූ’’ති ච එත්ථ හනවධසද්දත්ථොගමනං. ‘‘පුරිසං හනති. සීතං උණ්හං පටිහනති’’ ඉච්චාදීනි කත්තුපදානි. දෙවදත්තො යඤ්ඤදත්තෙන හඤ්ඤති. තතො වාතාතපෙ ඝොරෙ, සඤ්ජාතෙ පටිහඤ්ඤති. පච්චත්තවචනස්සෙකාරත්තං, යථා ‘‘වනප්පගුම්බෙ’’ති. විහාරෙනාති පදං සම්බන්ධිතබ්බං, ඉච්චාදීනි කම්මපදානි. හන්තා. හතො. වධකො. වධූ. ආඝාතො. උපඝාතො. ඝාතකො. පටිඝො. සඞ්ඝො. බ්‍යග්ඝො. සකුණග්ඝි. හන්තුං, හනිතුං, හන්ත්වා, හනිත්වා. වජ්ඣෙත්වා, වධිත්වා ඉච්චාදීනි සනාමිකානි තුමන්තාදිපදානි.

'उपाहन (जूता), वधू' - यहाँ 'हन' और 'वध' शब्द का अर्थ 'गमन' (जाना) है। 'पुरुष को मारता है। शीत और उष्ण को प्रतिहत (दूर) करता है' आदि कर्ता पद हैं। 'देवदत्त यज्ञदत्त द्वारा मारा जाता है। तब घोर वायु और धूप उत्पन्न होने पर प्रतिहत होता है।' 'वनप्पगुम्बे' की तरह प्रत्यगात्म वचन में 'ए' कार होता है। 'विहारेन' पद को जोड़ना चाहिए, आदि कर्म पद हैं। हन्ता, हतः, वधकः, वधू, आघातः, उपघातः, घातकः, प्रतिघः, सङ्घः, व्याघ्रः, शकुनग्घी। हन्तुम्, हनितुम्, हन्त्वा, हनित्वा। वज्झेत्वा, वधित्वा आदि नाम सहित तुमन् आदि पद हैं।

තත්ථ උපාහනන්ති තං තං ඨානං උපහනන්ති උපගච්ඡන්ති තතො ච ආහනන්ති ආගච්ඡන්ති එතෙනාති උපාහනං. වධූති කිලෙසවසෙන සුනඛම්පි උපගමනසීලාති වධූ, සබ්බාසං ඉත්ථීනං [Pg.115] සාධාරණමෙතං. අථ වා වධූති සුණිසා. තථා හි ‘‘තෙන හි වධු යදා උතුනී අහොසි, පුප්ඵං තෙ උප්පන්නං, අථ මෙ ආරොචෙය්‍යාසී’’ති එත්ථ වධූති සුණිසා වුච්චති. සා පන ‘‘අයං නො පුත්තස්ස භරියා’’ති සස්සුසසුරෙහි අධිගන්තබ්බා ජානිතබ්බාති වධූති වුච්චති. ගත්‍යත්ථානං කත්ථචි බුද්ධියත්ථකථනතො අයමත්ථො ලබ්භතෙව. ‘‘සුණ්හා, සුණිසා, වධූ’’ ඉච්චෙතෙ පරියායා. සඞ්ඝොති භික්ඛුසමූහො. සමග්ගං කම්මං සමුපගච්ඡතීති සඞ්ඝො, සුට්ඨු වා කිලෙසෙ හන්ති තෙන තෙන මග්ගාසිනා මාරෙතීතිපි සඞ්ඝො, පුථුජ්ජනාරියවසෙන වුත්තානෙතානි. විවිධෙ සත්තෙ ආහනති භුසො ඝාතෙතීති බ්‍යග්ඝො. සො එව ‘‘වියග්ඝො, වග්ඝො’’ති ච වුච්චති. අපරම්පි පුණ්ඩරීකොති තස්ස නාමං. දුබ්බලෙ සකුණෙ හන්තීති සකුණග්ඝි, සෙනො, අයං පන හනධාතු දිවාදිගණෙ ‘‘පටිහඤ්ඤතී’’ති අකම්මකං කත්තුපදං ජනෙති. තථා හි ‘‘බුද්ධස්ස භගවතො වොහාරො ලොකියෙ සොතෙ පටිහඤ්ඤතී’’තිආදිකා පාළියො දිස්සන්ති.

वहाँ 'उपाहन' का अर्थ है - उन-उन स्थानों पर जिससे जाते हैं (उपहनन्ति) और जिससे आते हैं (आहनन्ति), वह 'उपाहन' है। 'वधू' - क्लेश के वश में कुत्ते के पास भी जाने के स्वभाव वाली 'वधू' है, यह सभी स्त्रियों के लिए साधारण है। अथवा 'वधू' का अर्थ 'पुत्रवधू' (सुणिसा) है। जैसा कि कहा गया है - 'हे वधू! जब तुम ऋतुमती होओ... मुझे बताना', यहाँ 'वधू' का अर्थ 'पुत्रवधू' है। वह 'यह हमारे पुत्र की भार्या है' - इस प्रकार सास-ससुर द्वारा जानने योग्य (अधिगन्तब्बा) होने के कारण 'वधू' कहलाती है। गति अर्थ वाली धातुओं का कहीं-कहीं बुद्धि (ज्ञान) अर्थ में कथन होने से यह अर्थ प्राप्त होता है। 'सुण्हा', 'सुणिसा', 'वधू' - ये पर्यायवाची हैं। 'सङ्घ' - भिक्षु समूह है। समग्र (एकजुट) कर्म को प्राप्त होता है, इसलिए 'सङ्घ' है; अथवा क्लेशों को अच्छी तरह मारता है, उस-उस मार्ग रूपी तलवार से मारता है, इसलिए भी 'सङ्घ' है - ये पृथग्जन और आर्य के भेद से कहे गए हैं। विविध प्राणियों को मारता है, अत्यधिक घात करता है, इसलिए 'व्याघ्र' है। उसे ही 'वियग्घ' और 'वग्घ' भी कहा जाता है। उसका दूसरा नाम 'पुण्डरीक' भी है। दुर्बल पक्षियों को मारता है, इसलिए 'शकुनग्घी' (बाज) है। यह 'हन' धातु दिवादि गण में 'पतिहञ्ञति' के रूप में अकर्मक कर्ता पद उत्पन्न करती है। जैसा कि 'बुद्ध भगवान का व्यवहार (वाणी) लौकिक कान में प्रतिहत (सुनाई पड़ता) होता है' आदि पालियाँ देखी जाती हैं।

අන පාණනෙ. පාණනං සසනං. අනති. ආනං, පානං. ‘‘තත්ථ ආනන්ති අස්සාසො. පානන්ති පස්සාසො. එතෙසු අස්සාසොති බහි නික්ඛමනවාතො. පස්සාසොති අන්තො පවිසනවාතො’’ති විනයට්ඨකථායං වුත්තං, සුත්තන්තට්ඨකථාසු පන උප්පටිපාටියා ආගතං. තත්ථ යස්මා සබ්බෙසම්පි ගබ්භසෙය්‍යකානං මාතුකුච්ඡිතො නික්ඛමනකාලෙ පඨමං අබ්භන්තරවාතො බහි නික්ඛමති, පච්ඡා බාහිරවාතො සුඛුමං රජං ගහෙත්වා අබ්භන්තරං පවිසන්තො තාලුං ආහච්ච නිබ්බායති, තස්මා විනයට්ඨකථායං ‘‘අස්සාසොති බහි නික්ඛමනවාතො, පස්සාසොති අන්තො පවිසනවාතො’’ති වුත්තං. එතෙසු [Pg.116] ද්වීසු නයෙසු විනයනයෙන අන්තො උට්ඨිතසසනං අස්සාසො, බහි උට්ඨිතසසනං පස්සාසො. සුත්තන්තනයෙන පන බහි උට්ඨහිත්වාපි අන්තො සසනතො අස්සාසො. අන්තො උට්ඨහිත්වාපි බහි සසනතො පස්සාසො. අයමෙව ච නයො ‘‘අස්සාසාදිමජ්ඣපරියොසානං සතියා අනුගච්ඡතො අජ්ඣත්තං වික්ඛෙපගතෙන චිත්තෙන කායොපි චිත්තම්පි සාරද්ධා ච හොන්ති ඉඤ්ජිතා ච ඵන්දිතා චා’’ති, ‘‘පස්සාසාදිමජ්ඣපරියොසානං සතියා අනුගච්ඡතො බහිද්ධා වික්ඛෙපගතෙන චිත්තෙන කායොපි චිත්තම්පි සාරද්ධා ච හොන්ති ඉඤ්ජිතා ච ඵන්දිතා චා’’ති ඉමාය පාළියා සමෙතීති වෙදිතබ්බං.

'अन' प्राणन (साँस लेने) के अर्थ में है। प्राणन का अर्थ श्वसन है। अनति (साँस लेता है)। आन, पान। 'वहाँ आन उच्छ्वास (assāso) है, पान प्रश्वास (passāso) है। इनमें assāso बाहर निकलने वाली वायु है, passāso भीतर प्रवेश करने वाली वायु है' - ऐसा विनय अट्ठकथा में कहा गया है। किन्तु सुत्तन्त अट्ठकथाओं में इसके विपरीत आया है। वहाँ क्योंकि सभी गर्भशायी प्राणियों के माता की कोख से निकलने के समय पहले भीतर की वायु बाहर निकलती है, बाद में बाहर की वायु सूक्ष्म धूलि लेकर भीतर प्रवेश करती हुई तालु से टकराकर शान्त होती है, इसलिए विनय अट्ठकथा में 'assāso बाहर निकलने वाली वायु है, passāso भीतर प्रवेश करने वाली वायु है' - ऐसा कहा गया है। इन दो नयों में, विनय के नय से भीतर से उठी हुई श्वास assāso है, बाहर से उठी हुई श्वास passāso है। सुत्तन्त के नय से बाहर से उठकर भी भीतर श्वास लेने से assāso है, भीतर से उठकर भी बाहर श्वास छोड़ने से passāso है। यही नय इस पालि से मेल खाता है - 'assāso के आदि, मध्य और अन्त का स्मृति से अनुगमन करते हुए, अध्यात्म में विक्षेप को प्राप्त चित्त से काया और चित्त दोनों ही आरब्ध (उत्तेजित) और कम्पित होते हैं', 'passāso के आदि, मध्य और अन्त का स्मृति से अनुगमन करते हुए, बाहर विक्षेप को प्राप्त चित्त से काया और चित्त दोनों ही आरब्ध और कम्पित होते हैं' - ऐसा जानना चाहिए।

ධන ධඤ්ඤෙ. ධනනං ධඤ්ඤං, සිරිපුඤ්ඤපඤ්ඤානං සම්පදාති අත්ථො. ධාතුඅත්ථො හි යෙභුය්‍යෙන භාවවසෙන කථියති ඨපෙත්වා වක්කරුක්ඛතචෙති එවමාදිප්පභෙදං. යථා භාවත්ථෙ වත්තමානෙන යපච්චයෙන සද්ධිං නකාරස්ස ය්‍යකාරං කත්වා ථෙනනං ථෙය්‍යන්ති වුච්චති, එවමිධ යපච්චයෙන සද්ධිං නකාරස්ස ඤ්ඤකාරං කත්වා ධනනං ධඤ්ඤන්ති වුච්චති. ධනිනො වා භාවො ධඤ්ඤං, තස්මිං ධඤ්ඤෙ. ධන්ති, ධනති. ධනිතං. ධඤ්ඤං. යස්මා පන ධඤ්ඤසද්දෙන සිරිපුඤ්ඤපඤ්ඤාසම්පදා ගහිතා, තස්මා ‘‘ධඤ්ඤපුඤ්ඤලක්ඛණසම්පන්නං පුත්තං විජායී’’තිආදීසු ධඤ්ඤසද්දෙන සිරිපඤ්ඤාව ගහෙතබ්බා පුඤ්ඤස්ස විසුං වචනතො.

'धन' धान्य (समृद्धि) के अर्थ में है। धनन का अर्थ धान्य है, जिसका अर्थ श्री, पुण्य और प्रज्ञा की सम्पदा है। धातु का अर्थ प्रायः भाव के रूप में कहा जाता है, 'वक्कल', 'रुक्ख', 'तच' आदि भेदों को छोड़कर। जैसे भाव अर्थ में वर्तमान 'य' प्रत्यय के साथ 'न' कार को 'य्य' कार करके 'थेनन' को 'थेय्य' कहा जाता है, वैसे ही यहाँ 'य' प्रत्यय के साथ 'न' कार को 'ञ्ञ' कार करके 'धनन' को 'धञ्ञ' कहा जाता है। अथवा धनी का भाव 'धञ्ञ' है, उस धान्य में। धन्ति, धनति। धनित। धञ्ञ। क्योंकि 'धञ्ञ' शब्द से श्री, पुण्य और प्रज्ञा की सम्पदा ग्रहण की गई है, इसलिए 'धञ्ञपुञ्ञलक्खणसम्पन्नं पुत्तं विजायी' आदि में 'धञ्ञ' शब्द से श्री और प्रज्ञा ही ग्रहण करनी चाहिए, क्योंकि पुण्य का अलग से कथन है।

‘‘නදතො පරිසායන්තෙ, වාදිතබ්බපහාරිනො;

යෙ තෙ දක්ඛන්ති වදනං, ධඤ්ඤා තෙ නරපුඞ්ගව.

'सभा के मध्य में गर्जना करते हुए, (दुष्टों के गर्व को) नष्ट करने वाले; जो आपके मुख को देखते हैं, हे नरपुङ्गव! वे धन्य (भाग्यशाली) हैं।'

දීඝඞ්ගුලී තම්බනඛෙ, සුභෙ ආයතපණ්හිකෙ;

යෙ පාදෙ පණමිස්සන්ති, තෙපි ධඤ්ඤා ගුණන්ධර.

'दीर्घ अंगुलियों वाले, ताम्र वर्ण के नखों वाले, शुभ और लम्बी एड़ियों वाले; जो आपके चरणों में प्रणाम करेंगे, हे गुणधर! वे भी धन्य हैं।'

මධුරානි පහට්ඨානි, දොසග්ඝානි හිතානි ච;

යෙතෙවාක්‍යානි සොස්සන්ති, තෙපි ධඤ්ඤානරුත්තමා’’ති

'मधुर, हर्षित करने वाले, दोषों का नाश करने वाले और हितकारी; जो आपके इन वचनों को सुनेंगे, हे नरोत्तम! वे भी धन्य हैं।'

එවමාදීසු [Pg.117] පන ධඤ්ඤසද්දෙන පුඤ්ඤසම්පදා ගහෙතබ්බා, පුඤ්ඤසම්පදාය වා සද්ධිං සිරිපඤ්ඤාසම්පදාපි ගහෙතබ්බා. ඉදමෙත්ථ නිබ්බචනං ‘‘ධඤ්ඤං සිරිපුඤ්ඤපඤ්ඤාසම්පදා එතෙසං අත්ථීති ධඤ්ඤා’’ති. ‘‘ධඤ්ඤං මඞ්ගලසම්මත’’න්ති එත්ථ තු ‘‘උත්තමරතනං ඉද’’න්ති ධනායිතබ්බං සද්ධායිතබ්බන්ති ධඤ්ඤං, සිරිසම්පන්නං පුඤ්ඤසම්පන්නං පඤ්ඤාසම්පන්නන්තිපි අත්ථො යුජ්ජති. ‘‘ධඤ්ඤං ධනං රජතං ජාතරූප’’න්ති ච ආදීසු ‘‘නත්ථි ධඤ්ඤසමං ධන’’න්ති වචනතො ධනායිතබ්බන්ති ධඤ්ඤං, කිං තං? පුබ්බණ්ණං. අපිච ඔසධිවිසෙසොපි ධඤ්ඤන්ති වුච්චති. ධනසද්දස්ස ච පන සමාසවසෙන ‘‘අධනො, නිද්ධනො’’ති ච නත්ථි ධනං එතස්සාති අත්ථෙන දලිද්දපුග්ගලො වුච්චති. ‘‘නිධනං යාතී’’තිඑත්ථ තු කම්පනත්ථවාචකස්ස ධූධාතුස්ස වසෙන විනාසො නිධනන්ති වුච්චතීති.

इस प्रकार के उदाहरणों में 'धञ्ञ' (धन्य) शब्द से पुण्य-सम्पदा ग्रहण करनी चाहिए, अथवा पुण्य-सम्पदा के साथ श्री और प्रज्ञा की सम्पदा भी ग्रहण करनी चाहिए। यहाँ यह निर्वचन है - 'जिनके पास श्री, पुण्य और प्रज्ञा की सम्पदा है, वे धञ्ञ हैं'। 'धञ्ञं मङ्गलसम्मतं' - यहाँ 'यह उत्तम रत्न है' इस भाव से जिसे धन के समान माना जाए या श्रद्धा की जाए, वह 'धञ्ञ' है; यहाँ श्री-सम्पन्न, पुण्य-सम्पन्न और प्रज्ञा-सम्पन्न अर्थ भी उचित है। 'धञ्ञं धनं रजतं जातरूपं' आदि में 'धान्य के समान कोई धन नहीं है' इस वचन के अनुसार जिसे धन माना जाए वह 'धञ्ञ' है; वह क्या है? पूर्वान्न (अनाज)। इसके अतिरिक्त औषधि विशेष को भी 'धञ्ञ' (धान्य) कहा जाता है। 'धन' शब्द के समास के कारण 'अधन, निर्धन' - जिसका धन नहीं है, उस अर्थ में दरिद्र व्यक्ति को कहा जाता है। 'निधनं याति' - यहाँ कम्पन अर्थ के वाचक 'धू' धातु के कारण विनाश को 'निधन' कहा जाता है।

මුන ගතියං. මුනති.

मुन (muna) गति (जाने/जानने) के अर्थ में। मुनति (munati)।

චිනෙ මඤ්ඤනායං. අලුත්තන්තොයං ධාතු, යථා ගිලෙ, යථා ච මිලෙ. චිනායති, ඔචිනායති. ‘‘සබ්බො තං ජනො ඔචිනායතූ’’ති ඉදමෙත්ථ පාළි නිදස්සනං. ඔචිනායතති අවමඤ්ඤතූති.

चिने (cine) मनन (सोचने/अवमानना) के अर्थ में। यह धातु अलुत्तन्त (जिसका अन्त्य लुप्त न हो) है, जैसे 'गिले' और 'मिले'। चिनायति (cināyati), ओचिनायति (ocināyati)। "सब्बो तं जनो ओचिनायतू" (सब लोग उसकी अवमानना करें) - यह यहाँ पालि उदाहरण है। ओचिनायतु अर्थात् अवमानना करे।

ඉති භූවාදිගණෙ තවග්ගන්තධාතුරූපානි

इस प्रकार भूवादि गण में त-वर्गान्त धातु रूप

සමත්තානි.

समाप्त हुए।

පකාරන්තධාතු

प-कारान्त धातु

ඉදානි පවග්ගන්තධාතුරූපානි වුච්චන්තෙ –

अब प-वर्गान्त धातु रूपों को कहा जाता है -

පා පානෙ. පානං පිවනං. ‘‘පාති, පාන්ති. පාතු, පාන්තු’’ ඉච්චාදි යථාරහං යොජෙතබ්බං.

पा (pā) पान (पीने) के अर्थ में। पान अर्थात् पीना। "पाति, पान्ति। पातु, पान्तु" इत्यादि यथायोग्य जोड़ना चाहिए।

ඛිප්පං ගීවං පසාරෙහි, න තෙ දස්සාමි ජීවිතං;

අයඤ්හිතෙ මයා රූළ්හො, සරො පාස්සති ලොහිතන්ති.

"शीघ्र अपनी गर्दन फैलाओ, मैं तुम्हें जीवन नहीं दूँगा; मेरे द्वारा छोड़ा गया यह बाण (तुम्हारा) रक्त पियेगा।"

අත්‍ර [Pg.118] හි පාස්සතීති පිවිස්සති. ‘‘පාස්සති, පාස්සන්ති. පාස්සසි, පාස්සථ. පාස්සාමි, පාස්සාම’’ ඉච්චාදිනා, ‘‘අපස්සා, අපස්සංසු’’ ඉච්චාදිනා ච නයෙන සෙසං සබ්බං යොජෙතබ්බං නයඤ්ඤූහි. කො හි සමත්ථො සබ්බානි බුද්ධවචනසාගරෙ විචිත්‍රානි විප්පකිණ්ණරූපන්තරරතනානි උද්ධරිත්වා දස්සෙතුං, තස්මා සබ්බාසුපි ධාතූසු සඞ්ඛෙපෙන ගහණූපායමත්තමෙව දස්සිතං. පිවති, පිවන්ති. පිවං, පිවන්තො, පිවමානො, පිවං භාගිරසොදකං. කාරිතෙ කුමාරං ඛීරං පායෙති. මුහුත්තං තණ්හාසමනං, ඛීරං ත්වං පායිතො මයා. කම්මෙ පීයති, පීතං. තුමාදීසු ‘‘පාතුං, පිවිතුං, පිත්වා, පිවිත්වා, පායෙත්වා’’ ඉච්චාදීනි යොජෙතබ්බානි. අඤ්ඤෙසුපි ඨානෙසු පාළිනයානුරූපෙන සද්දරූපානි එවමෙව යොජෙතබ්බානි.

यहाँ 'पास्सति' का अर्थ 'पिविस्सति' (पियेगा) है। "पास्सति, पास्सन्ति। पास्ससि, पास्सथ। पास्सामि, पास्साम" इत्यादि, और "अपस्सा, अपस्संसु" इत्यादि विधि से शेष सब कुछ विधिज्ञों द्वारा जोड़ना चाहिए। बुद्ध-वचन रूपी समुद्र में बिखरे हुए विभिन्न शब्द-रूप रूपी रत्नों को निकाल कर दिखाने में कौन समर्थ है? इसलिए सभी धातुओं में संक्षेप में केवल ग्रहण करने का उपाय मात्र दिखाया गया है। पिवति, पिवन्ति। पिवं, पिवन्तो, पिवमानो, पिवं भागिरसोदकं (भागीरथी का जल पीते हुए)। णिच् (प्रेरणार्थक) में - कुमारं खीरं पायेति (बालक को दूध पिलाता है)। मुहत्तं तण्हासमणं, खीरं त्वं पायितो मया (क्षण भर प्यास बुझाने के लिए, मेरे द्वारा तुम्हें दूध पिलाया गया)। कर्म (वाच्य) में - पीयति, पीतं। तुमुन् आदि प्रत्ययों में - "पातुं, पिवितुं, पित्वा, पिवित्वा, पायेत्वा" इत्यादि जोड़ना चाहिए। अन्य स्थानों पर भी पालि पद्धति के अनुसार शब्द-रूपों को इसी प्रकार जोड़ना चाहिए।

පා රක්ඛණෙ. පාති. නිපාති. පිතා, ගොපො.

पा (pā) रक्षण (रक्षा करने) के अर्थ में। पाति। निपाति। पिता, गोपो।

පා පූරණෙ. පාති, විප්පාති. විප්පො.

पा (pā) पूरण (भरने) के अर्थ में। पाति, विप्पाति। विप्पो।

විප්පොති බ්‍රාහ්මණො. සො හි විප්පෙති පූරෙති විසිට්ඨෙන වෙදුච්චාරණාදිනා අත්තනො බ්‍රාහ්මණකම්මෙන ලොකස්ස අජ්ඣාසයං අත්තනො ච හදයෙ වෙදානීති විප්පොති වුච්චති. ‘‘ජාතො විප්පකුලෙ අහ’’න්ති එත්ථ හි බ්‍රාහ්මණො ‘‘විප්පො’’ති වුච්චති. තස්ස කුලං විප්පකුලන්ති.

'विप्पो' ब्राह्मण को कहते हैं। वह विशिष्ट वेदोच्चारण आदि अपने ब्राह्मण-कर्म से लोक के आशय को और अपने हृदय में वेदों को भरता (विप्पेति/पूरति) है, इसलिए उसे 'विप्पो' कहा जाता है। "जातो विप्पकुले अहं" (मैं विप्र कुल में जन्मा हूँ) - यहाँ ब्राह्मण को 'विप्पो' कहा गया है। उसका कुल 'विप्पकुल' है।

පූ පවනෙ. පවති. පුත්තො, පුඤ්ඤං. එත්ථ පුත්තොති අත්තනො කුලං පවති සොධෙතීති පුත්තො. කියාදිගණං පන පත්වා ‘‘පුනාතී’’ති වත්තබ්බං.

पू (pū) पवन (पवित्र करने/शुद्ध करने) के अर्थ में। पवति। पुत्तो (पुत्र), पुञ्ञं (पुण्य)। यहाँ 'पुत्तो' वह है जो अपने कुल को पवित्र (पवति/सोधेति) करता है। कियादि गण में पहुँचने पर 'पुनाति' कहना चाहिए।

පුත්තො’ත්‍රජො සුතො සූනු,තනුජො තනයො’රසො;

පුත්තනත්තාදයො චාථ,අපච්චන්ති පවුච්චරෙ.

पुत्र, अत्रज, सुत, सूनु, तनुज, तनय, औरस; तथा पुत्र-पौत्र आदि को 'अपच्च' (संतान) कहा जाता है।

ඉත්ථිලිඞ්ගම්හි [Pg.119] වත්තබ්බෙ, පුත්තීති අත්‍රජාති ච;

වත්තබ්බං සෙසට්ඨානෙසු, යථාරහමුදීරයෙ;

පාළියඤ්හි අත්‍රජාති, ඉත්ථී පුත්තී කථියති;

स्त्रीलिंग में 'पुत्ती' और 'अत्रजा' कहना चाहिए; शेष स्थानों पर यथायोग्य प्रयोग करना चाहिए। पालि में 'अत्रजा' और 'पुत्ती' स्त्री (पुत्री) को कहा जाता है।

එත්ථ පන –

यहाँ पर -

‘‘තතො ද්වෙ සත්තරත්තස්ස, වෙදෙහස්සත්‍රජා පියා;

රාජකඤ්ඤා රුචා නාම, ධාතිමාතරමබ්‍රවී’’ති

"तब दो सप्ताह बाद, विदेह (राजा) की प्रिय आत्मजा (पुत्री), रुचा नामक राजकुमारी ने अपनी धाय-माँ से कहा।"

අයං පාළි නිදස්සනං. ‘‘පුත්තී, ධීතා, දුහිතා, අත්තජා’’ති ඉච්චෙතෙ පරියායා. එවං අත්‍රජාති ඉත්ථිවාචකස්ස ඉත්ථිලිඞ්ගස්ස දස්සනතො සුතසද්දාදීසුපි ඉත්ථිලිඞ්ගනයො ලබ්භමානාලබ්භමානවසෙන උපපරික්ඛිතබ්බො. තථා හි ලොකෙ ‘‘වෙස්සො, සුද්දො, නරො, කිංපුරිසො’’ ඉච්චාදීනං යුගළභාවෙන ‘‘වෙස්සී, සුද්දී, නාරී, කිංපුරිසී’’තිආදීනි ඉත්ථිවාචකානි ලිඞ්ගානි දිස්සන්ති. ‘‘පුරිසො පුමා’’ ඉච්චාදීනං පන යුගළභාවෙන ඉත්ථිවාචකානි ඉත්ථිලිඞ්ගානි න දිස්සන්ති. පුඤ්ඤන්ති එත්ථ පන අත්තනො කාරකං පවති සොධෙතීති පුඤ්ඤං. කියාදිගණං පන පත්වා පුනාතීති පුඤ්ඤන්ති වත්තබ්බං.

यह पालि उदाहरण है। "पुत्ती, धीता, दुहिता, अत्तजा" - ये पर्यायवाची हैं। इस प्रकार 'अत्रजा' इस स्त्रीवाचक स्त्रीलिंग के दर्शन से 'सुत' आदि शब्दों में भी स्त्रीलिंग के नियम को (प्रयोग की) उपलब्धता या अनुपलब्धता के अनुसार देखना चाहिए। जैसे लोक में 'वेस्सो-वेस्सी, सुद्दो-सुद्दी, नरो-नारी, किम्पुरिसो-किम्पुरिसी' इत्यादि जोड़े के रूप में स्त्रीवाचक लिंग देखे जाते हैं। किन्तु 'पुरिसो, पुमा' इत्यादि के जोड़े के रूप में स्त्रीवाचक स्त्रीलिंग नहीं देखे जाते। 'पुञ्ञं' (पुण्य) के विषय में - जो अपने कर्ता को पवित्र (पवति/सोधेति) करता है, वह पुण्य है। कियादि गण में पहुँचने पर 'पुनाति' इस रूप से 'पुञ्ञं' कहना चाहिए।

අඤ්ඤො අත්ථොපි වත්තබ්බො, නිරුත්තිලක්ඛණස්සිතො;

තස්මා නිබ්බචනං ඤෙය්‍යං, ජනපූජාදිතො ඉධ.

निरुक्ति के लक्षणों पर आधारित अन्य अर्थ भी कहना चाहिए; इसलिए यहाँ 'जन-पूजा' आदि से इसकी व्युत्पत्ति जाननी चाहिए।

පරං පුජ්ජභවං ජනෙතීති පුඤ්ඤං. සදා පූජිතං වා ජනෙතීති පුඤ්ඤං. ජනං අත්තකාරං පුනාතීති පුඤ්ඤං. අසෙසං අපුඤ්ඤං පුනාතීති පුඤ්ඤං.

जो दूसरों के लिए पूजनीय भाव उत्पन्न करता है, वह पुण्य है। अथवा जो सदा पूजित (फल) उत्पन्न करता है, वह पुण्य है। जो अपने कर्ता (व्यक्ति) को पवित्र करता है, वह पुण्य है। जो समस्त अपुण्य को शुद्ध कर देता है, वह पुण्य है।

කල්‍යාණං කුසලං පුඤ්ඤං, සුභමිච්චෙව නිද්දිසෙ;

කම්මස්ස කුසලස්සාධි-වචනං වචනෙ පටු.

कल्याण, कुशल, पुण्य, शुभ - इस प्रकार (कुशल कर्म के पर्यायों का) निर्देश करना चाहिए; यह कुशल कर्म के पर्यायवाची शब्द हैं।

පෙ ගතියං. පෙති, පෙන්ති. පෙසි, පෙථ. ඉධ භික්ඛවෙ එකච්චො අස්සඛළුඞ්කො පෙහීති වුත්තො විද්ධො සමානො චොදිතො සාරථිනා පච්ඡතො පටිසක්කති, පිට්ඨිතො රථං පටිවත්තෙති. උම්මග්ගං ගණ්හාති, උබ්බටුමං රථං කරොති.

पे (pe) गति (जाने) के अर्थ में। पेति, पेन्ति। पेसि, पेथ। "यहाँ भिक्षुओं! कोई दुष्ट घोड़ा 'पेहि' (जाओ) कहे जाने पर, सारथि द्वारा बिंधा हुआ और प्रेरित किया हुआ पीछे हटता है, पीछे की ओर रथ को लौटा देता है, कुमार्ग पर जाता है, रथ को पथ से उतार देता है।"

පෙ [Pg.120] වුද්ධියං පයති. පායො, අපායො. එත්ථ අපායොති නත්ථි පායො වුද්ධි එත්ථාති අපායො. අයධාතුවසෙනපි අත්ථො නෙතබ්බො, අයතො වුද්ධිතො, සුඛතො වා අපෙතොති අපායො, නිරයතිරච්ඡානයොනිපෙත්තිවිසයඅසුරකායා.

पे (pe) वृद्धि के अर्थ में - पयति। पायो, अपायो। यहाँ 'अपायो' का अर्थ है - जहाँ 'पायो' अर्थात् वृद्धि नहीं है, वह अपाय है। 'अय' धातु के अनुसार भी अर्थ लेना चाहिए - 'अय' अर्थात् वृद्धि या सुख से जो अपगत (दूर) है, वह अपाय है; जैसे - निरय (नरक), तिर्यक् योनि, प्रेत विषय और असुर काय।

පෙ සොසනෙ. පායති, පයති වා. නිපකො. එත්ථ නිපකො නිපයති විසොසෙති පටිපක්ඛං, තතො වා අත්තානං නිපාති රක්ඛතීති නිපකො, සම්පජානො.

पे (pe) शोषण (सुखाने) के अर्थ में। पायति या पयति। निपको। यहाँ 'निपको' वह है जो प्रतिपक्ष को सुखा देता है (निपयति/विसोंसेति), अथवा उससे अपनी रक्षा करता है (निपाति/रक्खति), इसलिए 'निपको' का अर्थ 'सम्प्रजान' (सजग) है।

ගුප රක්ඛණෙ. ගොපති. ගොපකො.

गुप रक्षणे (रक्षा करने के अर्थ में)। गोपति। गोपक।

නගරං යථා පච්චන්තං, ගුත්තං සාන්තරබාහිරං.

जैसे सीमावर्ती नगर भीतर और बाहर से सुरक्षित होता है।

එවං ගොපෙථ අත්තානං, ඛණො වෙ මා උපච්චගා.

वैसे ही अपनी रक्षा करें, क्षण (अवसर) व्यर्थ न चला जाए।

ගොපෙථාති ගොපෙය්‍ය රක්ඛෙය්‍ය.

गोपेथ का अर्थ है—रक्षा करनी चाहिए, सुरक्षित रखना चाहिए।

වප සන්තානෙ. වපති.

वप सन्ताने (सन्तान या विस्तार के अर्थ में)। वपति।

සප සමවායෙ. සපති.

सप समवाये (समूह या मिलन के अर्थ में)। सपति।

චුප මන්දගතියං. චොපති.

चुप मन्दगतियाम् (धीमी गति के अर्थ में)। चोपति।

තුප හිංසායං. තොපති. තුප්පති.

तुप हिंसायाम् (हिंसा के अर्थ में)। तोपति। तुप्पति।

ගුප ගොපනජිගුච්ඡනෙසු. ගොපති, ජිගුච්ඡති. ජිගුච්ඡං, ජිගුච්ඡමානො. ජෙගුච්ඡී. ජිගුච්ඡිත්වා ඉච්චාදීනි.

गुप गोपन-जुगुप्सनेषु (रक्षा करने और घृणा करने के अर्थ में)। गोपति, जिगुच्छति। जिगुच्छं, जिगुच्छमानो। जेगुच्छी। जिगुच्छित्वा इत्यादि।

කපු හිංසාතක්කලගන්ධෙසු. කප්පති. කප්පූරො.

कपु हिंसा-तर्क-गन्धेषु (हिंसा, तर्क और गन्ध के अर्थ में)। कप्पति। कप्पूर (कपूर)।

කපු සාමත්ථියෙ. ඉදං අම්හාකං කප්පති. නෙතං අම්හෙසු කප්පති.

कपु सामर्थ्ये (सामर्थ्य या उपयुक्तता के अर्थ में)। यह हमारे लिए कप्पति (उचित) है। यह हमारे बीच कप्पति (उचित) नहीं है।

කප කරුණායං. කපති. කපණො, කාපඤ්ඤං. තත්ථ කපතීති කරුණායති, කාපඤ්ඤන්ති කපණභාවො.

कप करुणायाम् (करुणा के अर्थ में)। कपति। कृपण, कार्पण्य। वहाँ 'कपति' का अर्थ है करुणा करना, 'कार्पण्य' का अर्थ है कृपणता (दीनता)।

සප [Pg.121] අක්කොසෙ. සපති. සපථො, අභිසපථො, අභිසපිතො, සපනකො.

सप आक्रोशे (गाली देने या कोसने के अर्थ में)। सपति। शपथ, अभिशाप, अभिशप्त, सपनक।

වප බීජනික්ඛෙපෙ. බීජං වපති. වාපකො. වාපිතං ධඤ්ඤං. වුත්තං බීජං පුරිසෙන. බීජං වප්පති. වප්පමඞ්ගලං.

वप बीजनिक्षेपे (बीज बोने के अर्थ में)। बीज बोता है। वापक (बोने वाला)। बोया हुआ धान्य। पुरुष द्वारा बीज बोया गया। बीज बोया जाता है। वप्पमंगल (बीज बोने का उत्सव)।

සුප සයනෙ. සුපති. සුඛං සුපන්ති මුනයො, යෙ ඉත්ථීසු න බජ්ඣරෙ. සුත්තො පුරිසො, සුපනං, සුත්තං.

सुप शयने (सोने के अर्थ में)। सुपति। मुनि सुखपूर्वक सोते हैं, जो स्त्रियों में आसक्त नहीं होते। सोया हुआ पुरुष, सोना (शयन), सुप्त।

ඛිප පෙරණෙ. පෙරණං චුණ්ණිකරණං පිසනං. ඛෙපති. ඛෙපකො.

खिप प्रेरणे (प्रेरणा, चूर्ण करने या पीसने के अर्थ में)। प्रेरण का अर्थ है चूर्ण करना, पीसना। खेपति। खेपक।

ඛිප අබ්‍යත්තසද්දෙ. ඛිපති. ඛිපිතසද්දො. යදා ච ධම්මං දෙසෙන්තො, ඛිපි ලොකග්ගනායකො.

खिप अव्यक्तशब्दे (अस्पष्ट शब्द या छींकने के अर्थ में)। खिपति। छींकने का शब्द। और जब लोक के अग्रनायक (बुद्ध) धर्म उपदेश दे रहे थे, तब उन्होंने छींका।

ඛිප ඡඩ්ඩනො. ඛිපති, උක්ඛිපති, වික්ඛිපති, අවඛිපති, සංඛිපති. ඛිත්තං, උක්ඛිත්තං, පක්ඛිත්තං, වික්ඛිත්තං ඉච්චාදීනි.

खिप छड्डने (फेंकने या त्यागने के अर्थ में)। खिपति, उक्खिपति, विक्खिपति, अवखिपति, संक्खिपति। क्षिप्त, उत्क्षिप्त, प्रक्षिप्त, विक्षिप्त इत्यादि।

ඔප නිට්ඨුභනෙ. නිට්ඨුභනං ඛෙළපාතනං. ඔපති. ඔසධං සඞ්ඛරිත්වා මුඛෙ ඛෙළං ඔපි.

ओप निष्ठुवने (थूकने के अर्थ में)। निष्ठुवन का अर्थ है लार गिराना। ओपति। औषधि तैयार करके मुख में लार थूकी।

ලිපි උපලෙපෙ. ලෙපති. ලිත්තං පරමෙන තෙජසා.

लिपि उपलेपे (लेपन करने के अर्थ में)। लेपति। परम तेज से लिप्त।

ඛිපි ගතියං. ඛිම්පති.

खिपि गत्याम् (गति के अर्थ में)। खिम्पति।

ඩිප ඛෙපෙ. ඩෙපති.

डिप क्षेपे (फेंकने या समय बिताने के अर्थ में)। डेपति।

නිදපි නිදම්පනෙ. නිදම්පනං නාම සස්සරුක්ඛාදීසු වීහිසීසං වා වරකසීසං වා අච්ඡින්දිත්වා ඛුද්දකසාඛං වා අභඤ්ජිත්වා යථාඨිතමෙව හත්ථෙන ගහෙත්වා ආකඩ්ඪිත්වා බීජමත්තස්සෙව වා පණ්ණමත්තස්සෙව වා ගහණං. පුරිසො වීහිසීසං නිදම්පති, රුක්ඛපත්තං නිදම්පති. නිදම්පකො, නිදම්පිතං, නිදම්පිතුං, නිදම්පිත්වා.

निदपि निदम्पने। निदम्पन का अर्थ है फसल, वृक्ष आदि में धान की बाली या वरक की बाली को बिना काटे या छोटी शाखा को बिना तोड़े, उसे हाथ से पकड़कर खींचकर केवल बीज या केवल पत्तों को ग्रहण करना। पुरुष धान की बाली खींचता है, वृक्ष का पत्ता खींचता है। निदम्पक, निदम्पित, निदम्पितुं, निदम्पित्वा।

තප [Pg.122] දිත්තියං. දිත්ති විරොචනං. දිවා තපතිආදිච්චො.

तप दीप्तौ (चमकने के अर्थ में)। दीप्ति का अर्थ है प्रकाश। दिन में सूर्य तपता (चमकता) है।

තප උබ්බෙගෙ. උබ්බෙගො උත්‍රාසො භීරුතා. තපති, උත්තපති. ඔත්තප්පං, ඔත්තප්පියං ධනං.

तप उद्वेगे (उद्वेग या भय के अर्थ में)। उद्वेग का अर्थ है त्रास या भीरुता। तपति, उत्तपति। ओत्तप्प (पाप-भीरुता), ओत्तप्पिय धन।

තප ධූප සන්තාපෙ. තපති. තපොධනං, ආතාපො. ආතාපී. ආතපං. ධූපති, සන්ධූපනො, කම්මෙ තාපියති. ධූපියති. භාවෙ තාපනං, තාපො, පරිතාපො, සන්තාපො. ධූපනං.

तप, धूप सन्तापे (तपाने या संताप के अर्थ में)। तपति। तपोधन, आताप। आतापी। आतप। धूपति, संधूपन, कर्मवाच्य में तापियति। धूपियति। भाववाच्य में तापन, ताप, परिताप, संताप। धूपन।

පකාරන්තධාතුරූපානි.

प-कारान्त धातु रूप।

ඵකාරන්තධාතු

फ-कारान्त धातु।

පුප්ඵ විකසනෙ. අකම්මකො චායං සකම්මකො ච. පුප්ඵති. පුප්ඵං, පුප්ඵනං, පුප්ඵිතො, පුප්ඵිතුං, පුප්ඵිත්වා. පුප්ඵන්ති පුප්ඵිනො දුමා. ථලජා දකජා පුප්ඵා, සබ්බෙ පුප්ඵන්ති තාවදෙ. මඤ්ජූසකො නාම රුක්ඛො යත්තකානි උදකෙ වා ථලෙ වා පුප්ඵානි, සබ්බානි පුප්ඵති.

पुप्फ विकसने (खिलने के अर्थ में)। यह अकर्मक और सकर्मक दोनों है। पुप्फति। पुष्प, पुष्पण, पुष्पित, पुष्पितुं, पुष्पित्वा। पुष्पित वृक्ष खिलते हैं। स्थलज और जलज पुष्प, वे सभी तब खिलते हैं। मंजूषक नामक वृक्ष जल या स्थल में जितने भी पुष्प होते हैं, उन सबको खिलाता है।

තුඵ හිංසායං. තොඵති.

तुफ हिंसायाम् (हिंसा के अर्थ में)। तोफति।

දඵ දඵි වප්ඵ ගතියං. දඵති. දම්ඵති. වප්ඵති.

'दफ', 'दफि' और 'वप्फ' गति (गमन) के अर्थ में हैं। दफति, दम्फति, वप्फति।

දිඵ කථනයුද්ධනින්දාහිංසාදානෙසු. දෙඵති. දෙඵො.

'दिफ' कथन, युद्ध, निन्दा, हिंसा और दान के अर्थ में है। देफति, देफो।

තඵ තිත්තියං. තිත්ති තප්පනං, තඵති.

'तफ' तृप्ति (संतुष्टि) के अर्थ में है। तृप्ति अर्थात् तर्पण, तफति।

දුඵ උපක්කිලෙසෙ. උපක්කිලිස්සනං උපක්කිලෙසො. දොඵති.

'दुफ' उपक्लेश (मलिनता) के अर्थ में है। उपक्लिष्ट होना उपक्लेश है। दोफति।

ගුඵ ගන්ථෙ. ගන්ථො ගන්ථිකරණං. ගොඵති.

'गुफ' ग्रन्थ (बाँधने) के अर्थ में है। ग्रन्थ अर्थात् ग्रन्थीकरण। गोफति।

ඵකාරන්තධාතුරූපානි.

फकारान्त धातु रूप।

බකාරන්තධාතු

बकारान्त धातु।

භබ්බ [Pg.123] හිංසායං. භබ්බති. භබ්බො.

'भब्ब' हिंसा के अर्थ में है। भब्बति, भब्बो।

පබ්බ වබ්බ මබ්බ කබ්බ ඛබ්බ ගබ්බ සබ්බ චබ්බ ගතියං. පබ්බති. වබ්බති. මබ්බති. කබ්බති. ඛබ්බති. ගබ්බති. සබ්බති. චබ්බති.

'पब्ब', 'वब्ब', 'मब्ब', 'कब्ब', 'खब्ब', 'गब्ब', 'सब्ब' और 'चब्ब' गति के अर्थ में हैं। पब्बति, वब्बति, मब्बति, कब्बति, खब्बति, गब्बति, सब्बति, चब्बति।

අබ්බ සබ්බ හිංසායඤ්ච. ගත්‍යාපෙක්ඛාය චකාරො. අබ්බති. සබ්බති.

'अब्ब' और 'सब्ब' हिंसा के अर्थ में भी हैं। 'च' शब्द गति की अपेक्षा के लिए है। अब्बति, सब्बति।

කුබි අච්ඡාදනෙ. කුබ්බති.

'कुबि' आच्छादन (ढकने) के अर्थ में है। कुब्बति।

ලුබි තුබි අද්දනෙ. ලුම්බති. තුම්බති. ලුම්බිනීවනං. උදකතුම්බො. අථොපි ද්වෙ ච තුම්බානි.

'लुबि' और 'तुबि' अद्दन (पीड़ा या शब्द) के अर्थ में हैं। लुम्बति, तुम्बति। लुम्बिनीवन। उदकतुम्ब (जल का पात्र)। और भी, दो तुम्ब।

චුබි වදනසංයොගෙ. පුත්තං මුද්ධනි චුම්බති. මුඛෙ චුම්බති. එත්ථ සියා ‘‘යදි වදනසංයොගෙ චුබිධාතු වත්තති, කථං අම්බුධරබින්දුචුම්බිතකූටොති එත්ථ අවදනෙ අවිඤ්ඤාණකෙ පබ්බතකූටෙ අම්බුධරබින්දූනං චුම්බනං වුත්ත’’න්ති? සච්චං, තං පන චුම්බනාකාරසදිසෙනාකාරෙන සම්භවං චෙතසි ඨපෙත්වා වුත්තං, යථා අදස්සනසම්භවෙපි දස්සනසදිසෙනාකාරෙන සම්භූතත්තා ‘‘රොදන්තෙ දාරකෙ දිස්වා, උබ්බිද්ධා විපුලා දුමා’’ති අචක්ඛුකානම්පි රුක්ඛානං දස්සනං වුත්තං, එවමිධාපි චුම්බනාකාරසදිසෙනාකාරෙන සම්භූතත්තා අවදනානම්පි අම්බුධරබින්දූනං චුම්බනං වුත්තං. සභාවතො පන අවිඤ්ඤාණකානං දස්සනචුම්බනාදීනි ච නත්ථි, සවිඤ්ඤාණකානංයෙව තානි හොන්තීති. අයං නයො කමු පදවික්ඛෙපෙතිආදීසුපි නෙතබ්බො.

'चुबि' वदन-संयोग (मुख के स्पर्श/चुम्बन) के अर्थ में है। पुत्र के मस्तक पर चुम्बन करता है। मुख पर चुम्बन करता है। यहाँ यह शंका हो सकती है कि "यदि 'चुबि' धातु वदन-संयोग में प्रयुक्त होती है, तो 'अम्बुधरबिन्दुचुम्बितकूटो' (बादलों की बूंदों द्वारा चुम्बित शिखर) यहाँ मुखरहित अचेतन पर्वत शिखर पर बादलों की बूंदों का चुम्बन कैसे कहा गया?" सत्य है, वह चुम्बन के समान आकार (सादृश्य) होने के कारण मन में वैसा मानकर कहा गया है, जैसे दर्शन न होने पर भी दर्शन के समान आकार होने के कारण "रोते हुए बालकों को देखकर, विशाल वृक्ष खड़े हो गए" यहाँ नेत्रहीन वृक्षों का भी देखना कहा गया है, वैसे ही यहाँ भी चुम्बन के समान आकार होने के कारण मुखरहित बादलों की बूंदों का चुम्बन कहा गया है। स्वभावतः तो अचेतन वस्तुओं में दर्शन और चुम्बन आदि नहीं होते, वे केवल सचेतन प्राणियों में ही होते हैं। यही नियम 'कमु पदविक्खेपे' आदि में भी लगाना चाहिए।

උබ්බි තුබ්බි ථුබ්බි දුබ්බි ධුබ්බි හිංසත්ථා. උබ්බති. තුබ්බති. ථුබ්බති. දුබ්බති. දුබ්බා. ධුබ්බති. එත්ථ දුබ්බාති දබ්බතිණං, යං ‘‘තිරියා නාම තිණජාතී’’ති පාළියං ආගතං. එත්ථ ච දුබ්බාති ඉත්ථිලිඞ්ගං, දබ්බන්ති නපුංසකලිඞ්ගන්ති දට්ඨබ්බං.

'उब्बि', 'तुब्बि', 'थुब्बि', 'दुब्बि' और 'धुब्बि' हिंसा के अर्थ में हैं। उब्बति, तुब्बति, थुब्बति, दुब्बति। दुब्बा। धुब्बति। यहाँ 'दुब्बा' दूर्वा घास है, जो पालि में "तिरिया नाम तिणजाति" (तिरिया नामक घास की जाति) के रूप में आई है। यहाँ यह समझना चाहिए कि 'दुब्बा' स्त्रीलिंग है और 'दब्ब' नपुंसक लिंग है।

මුබ්බි [Pg.124] බන්ධනෙ. මුබ්බති.

'मुब्बि' बन्धन के अर्थ में है। मुब्बति।

කුබ්බි උග්ගමෙ. කුබ්බති.

'कुब्बि' उद्गम (निकलने) के अर्थ में है। कुब्बति।

පුබ්බ පබ්බ සබ්බ පූරණෙ. පුබ්බති. පබ්බති. සබ්බති. එත්ත සියා ‘‘නනු භො පුබ්බසබ්බසද්දා සබ්බනාමානි, කස්මා පනෙතෙ ධාතුචින්තායං ගහිතා’’ති? වුච්චතෙ – සබ්බනාමෙසු ච තුමන්තාදිවිරහිතෙසු ච නිපාතෙසු උපසග්ගෙසු ච ධාතුචින්තා නාම නත්ථි, ඉමානි පන සබ්බනාමානි න හොන්ති. කෙවලං සුතිසාමඤ්ඤෙන සබ්බනාමානි විය උපට්ඨහන්ති, තෙන තෙ තබ්භාවමුත්තත්තා ධාතුචින්තායං පුබ්බාචරියෙහි ගහිතා ‘‘පුබ්බති සබ්බතී’’ති පයොගදස්සනතොති. යදි එවං කස්මා බුද්ධවචනෙ එතානි රූපානි න සන්තීති? අනාගමනභාවෙන න සන්ති, න අවිජ්ජමානභාවෙන. කිඤ්චාපි බුද්ධවචනෙසු එතානි රූපානි න සන්ති, තථාපි පොරාණෙහි අනුමතා පුරාණභාසාති ගහෙතබ්බානි, යථා ‘‘නාථතීති නාථො’’ති එත්ථ ‘‘නාථතී’’ති රූපං බුද්ධවචනෙ අවිජ්ජමානම්පි ගහෙතබ්බං හොති, එවං ඉමානිපි. තස්මා වොහාරෙසු විඤ්ඤූනං කොසල්ලත්ථාය සාසනෙ අවිජ්ජමානාපි සාසනානුරූපා ලොකිකප්පයොගා ගහෙතබ්බාති ‘‘පුබ්බති සබ්බතී’’ති රූපානි ගහිතානි. එස නයො අඤ්ඤෙසුපි ඨානෙසු වෙදිතබ්බො.

'पुब्ब', 'पब्ब' और 'सब्ब' पूरण (भरने) के अर्थ में हैं। पुब्बति, पब्बति, सब्बति। यहाँ यह शंका हो सकती है कि "हे महानुभाव! क्या 'पुब्ब' और 'सब्ब' शब्द सर्वनाम नहीं हैं, फिर इन्हें धातु-चिन्तन में क्यों ग्रहण किया गया है?" कहा जाता है—सर्वनामों में, तुमुन् आदि प्रत्यय रहित निपातों में और उपसर्गों में धातु-चिन्तन नहीं होता है, परन्तु ये (यहाँ प्रयुक्त) सर्वनाम नहीं हैं। केवल सुनने में समानता के कारण ये सर्वनामों की तरह प्रतीत होते हैं, इसलिए उन (सर्वनामों) के भाव से मुक्त होने के कारण प्राचीन आचार्यों द्वारा धातु-चिन्तन में 'पुब्बति, सब्बति' जैसे प्रयोग दिखाने के लिए इन्हें ग्रहण किया गया है। यदि ऐसा है, तो बुद्धवचन में ये रूप क्यों नहीं हैं? आगम (प्रयोग) न होने के कारण नहीं हैं, न कि अविद्यमान होने के कारण। भले ही बुद्धवचनों में ये रूप नहीं हैं, फिर भी इन्हें प्राचीन आचार्यों द्वारा स्वीकृत पुरानी भाषा के रूप में ग्रहण करना चाहिए, जैसे "नाथतीति नाथो" यहाँ 'नाथति' रूप बुद्धवचन में न होने पर भी ग्रहण करने योग्य है, वैसे ही ये भी। इसलिए व्यवहार में विद्वानों की कुशलता के लिए शासन (त्रिपिटक) में न होने पर भी शासन के अनुरूप लौकिक प्रयोगों को ग्रहण करना चाहिए, इसलिए 'पुब्बति, सब्बति' रूप ग्रहण किए गए हैं। यही नियम अन्य स्थानों पर भी समझना चाहिए।

චම්බ අදනෙ. චම්බති.

'चम्ब' अदन (खाने) के अर्थ में है। चम्बति।

කබ්බ ඛබ්බ ගබ්බ දබ්බෙ. දබ්බො අහඞ්කාරො. කබ්බති. ඛබ්බති. ගබ්බති.

'कब्ब', 'खब्ब' और 'गब्ब' दर्प (अहंकार) के अर्थ में हैं। दर्प अर्थात् अहंकार। कब्बति, खब्बति, गब्बति।

අබි දබි සද්දෙ. අම්බති. අම්බා, අම්බු. දම්බති.

'अबि' और 'दबि' शब्द (ध्वनि) के अर्थ में हैं। अम्बति। अम्बा, अम्बु। दम्बति।

ලබි අවසංසනෙ. අවසංසනං අවලම්බනං. ලම්බති, විලම්බති, බ්‍යාලම්බති. නීචෙ චො’ලම්බතෙ සූරියො. ආලම්බති[Pg.125]. ආලම්බනං, තදාලම්බනං, තදාලම්බණං, තදාලම්බං වා. ලාබු. අලාබු වා, අකාරො හි තබ්භාවෙ.

'लबि' अवशंसन (लटकने) के अर्थ में है। अवशंसन अर्थात् अवलम्बन। लम्बति, विलम्बति, ब्यालम्बति। सूर्य नीचे लटकता (अस्त होता) है। आलम्बति। आलम्बन, तदालम्बन, तदालम्बण, या तदालम्ब। लाबु (लौकी)। अथवा अलाबु, 'अ' कार उसके होने के भाव में है।

බකාරන්තධාතුරූපානි.

बकारान्त धातु रूप।

භකාරන්තධාතු

भकारान्त धातु।

භා දිත්තියං. චන්දො භාති, පඤ්හා මං පටිභාති. රත්ති විභාති. භාණු, පටිභානං. විභාතා රත්ති.

'भा' दीप्ति (चमकने) के अर्थ में है। चन्द्रमा चमकता है, प्रश्न मुझे प्रतिभासित होता है। रात्रि विभासित (प्रकाशित) होती है। भानु, प्रतिभान। विभासित रात्रि।

භී භයෙ. භායති. භයං, භයානකො, භීමො, භීමසෙනො, භීරු, භීරුකො, භීරුකජාතිකො. කාරිතෙ ‘‘භායෙති, භායයති, භායාපෙති, භායාපයතී’’ති රූපානි.

'भी' भय के अर्थ में है। भायति। भय, भयानक, भीम, भीमसेन, भीरु, भीरुक, भीरुकजातिक। णिच् (कारित) प्रत्यय होने पर 'भायेति, भाययति, भायापेति, भायापयति' रूप बनते हैं।

සභු සම්භු හිංසායං. සභති. සම්භති.

'सभु' और 'सम्भु' हिंसा के अर्थ में हैं। सभति, सम्भति।

සුම්භ භාසනෙ ච. චකාරො හිංසාපෙක්ඛකො. සුම්භති. සුම්භො. කුසුම්භො.

'सुम्भ' भाषण (चमकने) के अर्थ में भी है। 'च' शब्द हिंसा की अपेक्षा के लिए है। सुम्भति। सुम्भो, कुसुम्भो।

එත්ථ සුම්භොති ආවාටො. ‘‘සුම්භං නික්ඛනාහී’’ති ඉදමෙත්ථ නිදස්සනං. කුසුම්භොති ඛුද්දකආවාටො, ‘‘පබ්බතකන්දරපදරසාඛාපරිපූරා කුසුම්භෙ පරිපූරෙන්තී’’ති ඉදමෙත්ථ නිදස්සනං.

यहाँ 'सुम्भ' का अर्थ गड्ढा (आवाट) है। "सुम्भं निक्खनाहि" (गड्ढा खोदो) यह यहाँ उदाहरण है। 'कुसुम्भ' का अर्थ छोटा गड्ढा है, "पर्वत की कन्दराओं, दरारों और शाखाओं को भरने वाले (जल) छोटे गड्ढों को भर देते हैं" यह यहाँ उदाहरण है।

අබ්භ වබ්භ මබ්භ ගතියං. අබ්භති. අබ්භො. වබ්භති. මබ්භති.

'अब्भ', 'वब्भ' और 'मब्भ' गति के अर्थ में हैं। अब्भति। अब्भो। वब्भति, मब्भति।

එත්ථ අබ්භොති මෙඝො. සො හි අබ්භති අනෙකසතපටලො හුත්වා ගච්ඡතීති ‘‘අබ්භො’’ති වුච්චති. ‘‘විජ්ජුමාලී සතක්කකූ’’ති වුත්තං. සතක්කකූති ච අනෙකසතපටලො. එත්ථ ච අබ්භසද්දො තිලිඞ්ගිකො දට්ඨබ්බො. තථා [Pg.126] හි අයං ‘‘අබ්භුට්ඨිතොව ස යාති, ස ගච්ඡං න නිවත්තතී’’ති එත්ථ පුල්ලිඞ්ගො. ‘‘අබ්භා, මහිකා, ධූමො, රජො, රාහූ’’ති එත්ථ ඉත්ථිලිඞ්ගො. ‘‘අබ්භානි චන්දමණ්ඩලං ඡාදෙන්තී’’ති එත්ථ නපුංසකලිඞ්ගො.

यहाँ 'अब्भ' का अर्थ मेघ है। वह 'अब्भति' अर्थात् अनेक सौ परतों वाला होकर जाता है, इसलिए 'अब्भ' कहा जाता है। "विज्जुमाली सतक्ककू" (बिजली की माला वाला, सौ परतों वाला) कहा गया है। 'सतक्ककू' का अर्थ अनेक सौ परतें हैं। और यहाँ 'अब्भ' शब्द को तीनों लिंगों वाला समझना चाहिए। जैसे कि "अब्भुट्ठितोव स याति, स गच्छं न निवत्तति" यहाँ यह पुल्लिंग है। "अब्भा, महिका, धूमो, रजो, राहू" यहाँ यह स्त्रीलिंग है। "अब्भानि चन्दमण्डलं छादेन्ति" यहाँ यह नपुंसक लिंग है।

ඉමානි පන මෙඝස්ස නාමානි –

ये मेघ (बादल) के नाम हैं -

මෙඝො වලාහකො ලඞ්ඝි, ජීමූතො අම්බුදො ඝනො;

ධාරාධරො අම්බුධරො, පජ්ජුන්නො හිමගබ්භකො.

मेघ, वलाहक, लंघी, जीमूत, अम्बुद, घन, धाराधर, अम्बुधर, पज्जुन्न (पर्जन्य), हिमगर्भक।

යභ මෙථුනෙ. මිථුනස්ස ජනද්වයස්ස ඉදං කම්මං මෙථූනං, තස්මිං මෙථුනෙ යභධාතු වත්තති. යභති. යාභස්සං.

'यभ' मैथुन के अर्थ में है। दो व्यक्तियों (मिथुन) के इस कर्म को मैथुन कहते हैं, उस मैथुन के अर्थ में 'यभ' धातु प्रयुक्त होती है। यभति (मैथुन करता है)। याभस्सं (मैथुन)।

එත්ථ ච ‘‘මෙථුන’’න්ති එසා සබ්භිවාචා, ලජ්ජාසම්පන්නෙහි පුග්ගලෙහි වත්තබ්බභාසාභාවතො. තථා හි ‘‘මෙථුනො ධම්මො න පටිසෙවිතබ්බො’’ති ච ‘‘න මෙ රාජා සඛා හොති, න රාජා හොති මෙථුනො’’ති ච සොභනෙ වාචාවිසයෙ අයං භාසා ආගතා. ‘‘යභතී’’තිආදිකා පන භාසා ‘‘සිඛරණී’’තිආදිකා භාසා විය අසම්භිවාචා. න හි හිරොත්තප්පසම්පන්නො ලොකියජනොපි ඊදිසිං වාචං භාසති. එවං සන්තෙපි අධිමත්තුක්කංසගතහිරොත්තප්පොපි භගවා මහාකරුණාය සඤ්චොදිතහදයො ලොකානුකම්පාය පරිසමජ්ඣෙ අභාසි. අහො තථාගතස්ස මහාකරුණාති.

यहाँ 'मैथुन' यह शिष्ट वाणी (सभ्य भाषा) है, क्योंकि लज्जाशील व्यक्तियों द्वारा बोले जाने योग्य भाषा होने के कारण। जैसे कि 'मैथुन धर्म का सेवन नहीं करना चाहिए' और 'न मेरा राजा सखा है, न राजा मेरा मैथुन (साथी) है' - इस प्रकार शोभनीय वाणी के विषय में यह भाषा आई है। किन्तु 'यभति' आदि भाषा 'सिखरिणी' आदि भाषा की तरह अशिष्ट वाणी है। लज्जा और भय (ह्री-ओत्तप्प) से युक्त लौकिक जन भी ऐसी वाणी नहीं बोलते। ऐसा होने पर भी, अत्यधिक उत्कृष्ट ह्री-ओत्तप्प वाले भगवान ने महाकरुणा से प्रेरित हृदय होकर लोक के प्रति अनुकम्पा के कारण परिषद के मध्य में इसे कहा। अहो! तथागत की महाकरुणा।

ඉමානි පන මෙථුනධම්මස්ස නාමානි –

ये मैथुन-धर्म के नाम हैं -

සංවෙසනං නිද්ධුවනං, මෙථුනං සූරතං රතං;

බ්‍යථයො ගාමධම්මො ච, යාභස්සං මොහනං රති.

संवेशन, निद्धुवन, मैथुन, सूरत, रत, व्यथय, ग्रामधर्म, याभस्सं, मोहन, रति।

අසද්ධම්මො ච වසල-ධම්මො මීළ්හසුඛම්පි ච;

ද්වයංද්වයසමාපත්ති, ද්වන්දො ගම්මො’දකන්තිකො.

असद्धर्म, वसल-धर्म (नीच धर्म), मीळ्हसुख (विष्ठा-सुख), द्वयंद्वयसमापत्ति, द्वन्द्व, गम्य, उदकान्तिक।

සිභ විභ කත්ථනෙ. සිභති. විභති.

'सिभ' और 'विभ' कथन (डींग मारना) के अर्थ में हैं। सिभति। विभति।

දෙභ [Pg.127] අභි දභි සද්දෙ. දෙභති. අම්භති. අම්භො. දම්භති.

'देभ', 'अभि' और 'दभि' शब्द (ध्वनि) के अर्थ में हैं। देभति। अम्भति। अम्भो। दम्भति।

එත්ථ ච අම්භො වුච්චති උදකං. තඤ්හි නිජ්ජීවම්පි සමානං ඔඝකාලාදීසු විස්සන්දමානං අම්භති සද්දං කරොතීති අම්භොති වුච්චති.

यहाँ 'अम्भो' जल को कहा जाता है। वह निर्जीव होते हुए भी बाढ़ आदि के समय बहते हुए 'अम्भति' (शब्द) करता है, इसलिए उसे 'अम्भो' कहा जाता है।

ඉමානිස්ස නාමානි –

इसके (जल के) ये नाम हैं -

පානීයං උදකං තොයං, ජලං පාතො ච අම්බු ච;

දකං කං සලිලං වාරි, ආපො අම්භො පපම්පි ච.

पानीय, उदक, तोय, जल, पात, अम्बु, दक, कं, सलिल, वारि, आप, अम्भ, पप।

නීරඤ්ච කෙපුකං පානි, අමතං එලමෙව ච,ආපොනාමානි එතානි, ආගතානි තතො තතො.

नीर, केपुक, पानि, अमृत, एल - ये जल के नाम यहाँ-वहाँ (विभिन्न ग्रंथों में) आए हैं।

එත්ථ ච ‘‘වාලග්ගෙසු ච කෙපුකෙ. පිවිතඤ්ච තෙසං භුසං හොති පානී’’තිආදයො පයොගා දස්සෙතබ්බා.

यहाँ 'वालग्गेसु च केपुके' (बालों के अग्रभाग पर जल की बूंदों में) और 'पिवितञ्च तेसं भुसं होति पानी' (उनका पीना बहुत अधिक पानीय होता है) आदि प्रयोग दिखाने चाहिए।

ථභි ඛභි පටිබද්ධෙ ථම්භති, විත්ථම්භති. ඛම්භති, වික්ඛම්භති. ථම්භො. ථද්ධො, උපත්ථම්භො. උපත්ථම්භිනී. වික්ඛම්භො. වික්ඛම්භිතකිලෙසො.

'थभि' और 'खभि' प्रतिबन्ध (रोकने) के अर्थ में हैं - थम्भति, वित्थम्भति। खम्भति, विक्खम्भति। थम्भो (स्तम्भ), थद्धो (स्तब्ध), उपत्थम्भो (उपस्तम्भ), उपत्थम्भिनी, विक्खम्भो (विष्कम्भ), विक्खम्भितकिलेसो (विष्कम्भित क्लेश)।

ජභ ජභි ගත්තවිනාමෙ. ජභති. ජම්භති, විජම්භති. විජම්භනං, විජම්භිතා. විජම්භන්තො, විජම්භමානො, විජම්භිතො.

'जभ' और 'जभि' शरीर को झुकाने या अंगड़ाई लेने (गात्र-विनाम) के अर्थ में हैं। जभति। जम्भति, विजम्भति। विजम्भनं (अंगड़ाई), विजम्भिता। विजम्भन्तो, विजम्भमानो, विजम्भितो।

සබ්භ කථනෙ. සබ්භති.

'सब्भ' कथन के अर्थ में है। सब्भति।

වබ්භ භොජනෙ. වබ්භති.

'वब्भ' भोजन के अर्थ में है। वब्भति।

ගබ්භ ධාරණෙ. ගබ්භති. ගබ්භො.

'गब्भ' धारण करने के अर्थ में है। गब्भति। गब्भो (गर्भ)।

එත්ථ ගබ්භොති මාතුකුච්ඡිපි වුච්චති කුච්ඡිගතපුත්තොපි. තථා හි ‘‘යමෙකරත්තිං පඨමං, ගබ්භෙ වසති මාණවො’’ති එත්ථ මාතුකුච්ඡි ‘‘ගබ්භො’’ති වුච්චති. ‘‘ගබ්භො මෙ දෙව පතිට්ඨිතො. ගබ්භො ච පතිතො ඡමා’’ති ච එත්ථ පන කුච්ඡිගතපුත්තො. අපිච ගබ්භොති ආවාසවිසෙසො. ‘‘ගබ්භං [Pg.128] පවිට්ඨො’’තිආදීසු හි ඔවරකො ‘‘ගබ්භො’’ති වුච්චති.

यहाँ 'गब्भ' (गर्भ) माता की कोख को भी कहा जाता है और कोख में स्थित पुत्र को भी। जैसे कि 'जो पहली एक रात मानव गर्भ में वास करता है' - यहाँ माता की कोख को 'गर्भ' कहा गया है। 'हे देव! मेरा गर्भ प्रतिष्ठित (स्थित) हो गया है' और 'गर्भ भूमि पर गिर गया' - यहाँ कोख में स्थित पुत्र को 'गर्भ' कहा गया है। इसके अतिरिक्त 'गर्भ' एक विशेष प्रकार का आवास भी है। 'गर्भ में प्रविष्ट हुआ' आदि में भीतरी कमरा (ओवरक) 'गर्भ' कहा जाता है।

රභ රාභස්සෙ. ආපුබ්බො රභ හිංසාකරණවායමනෙසු. රාභස්සං රාභසභාවො. තංසමඞ්ගිනො පන පාළියං ‘‘චණ්ඩා රුද්ධා රභසා’’ති එවං ආගතා.

'रभ' राभस्य (वेग/उग्रता) के अर्थ में है। 'आ' उपसर्ग पूर्वक 'रभ' हिंसा करने और प्रयत्न करने के अर्थ में है। राभस्य का अर्थ राभस-भाव (उग्रता) है। उससे युक्त व्यक्तियों के लिए पालि में 'चण्डा रुद्धा रभसा' (चण्ड, क्रूर और उग्र) इस प्रकार आया है।

තත්ථ රභසාති කරණුත්තරියා. රභති, ආරභති, සමාරභති, ආරම්භති. රභසො. ආරම්භො. සමාරම්භො, ආරභන්තො. සමාරභන්තො. ආරද්ධං මෙ වීරියං. සාරම්භං. අනාරම්භං. සාරම්භො තෙ න විජ්ජති. පකාරණාරම්භො. වීරියාරම්භො. ආරභිතුං. ආරභිත්වා. ආරබ්භ.

वहाँ 'रभसा' का अर्थ कार्य में अतिशयता है। रभति, आरभति, समारभति, आरम्भति। रभसो। आरम्भो। समारम्भो, आरभन्तो। समारभन्तो। आरद्धं मे वीरियं (मेरा वीर्य/प्रयत्न आरब्ध हुआ)। सारम्भं। अनारम्भं। सारम्भो ते न विज्जति (तुम्हारा सारम्भ/क्रोध नहीं है)। प्रकरणारम्भो। वीरियारम्भो। आरभितुं। आरभित्वा। आरब्भ (आरम्भ करके)।

එත්ථ වීරියාරම්භොති වීරියසඞ්ඛාතො ආරම්භො. ආරම්භසද්දො කම්මෙ ආපත්තියං ක්‍රියාය වීරියෙ හිංසාය විකොපනෙති අනෙකෙසු අත්ථෙසු ආගතො.

यहाँ 'वीरियारम्भो' का अर्थ वीर्य (प्रयत्न) नामक आरम्भ है। 'आरम्भ' शब्द कर्म, आपत्ति, क्रिया, वीर्य, हिंसा और विकोपन (विनाश) - इन अनेक अर्थों में आया है।

‘‘යං කිඤ්චි දුක්ඛං සම්භොභි, සබ්බං ආරම්භපච්චයා;

ආරම්භානං නිරොධෙන, නත්ථි දුක්ඛස්ස සම්භවො’’ති

"जो कुछ भी दुःख उत्पन्न होता है, वह सब आरम्भ के प्रत्यय (कारण) से होता है; आरम्भों के निरोध से दुःख की उत्पत्ति नहीं होती।"

එත්ථ හි කම්මං ආරම්භොති ආගතං. ‘‘ආරම්භති ච විප්පටිසාරී ච හොතී’’ති එත්ථ ආපත්ති. ‘‘මහායඤ්ඤා මහාරම්භා, න තෙ හොන්ති මහප්ඵල්ලා’’ති එත්ථ යූපුස්සාපනාදික්‍රියා. ‘‘ආරම්භථ නික්කමථ, යුඤ්ජථ බුද්ධසාසනෙ’’ති එත්ථ වීරියං. ‘‘සමණං ගොතමං උද්දිස්ස පාණං ආරම්භන්තී’’ති එත්ථ හිංසා. ‘‘බීජගාමභූතගාමසමාරම්භා පටිවිරතො හොතී’’ති එත්ථ ඡෙදනභඤ්ජනාදිකං විකොපනං. ඉච්චෙවං –

यहाँ 'आरम्भ' कर्म के अर्थ में आया है। 'आरम्भ करता है और विप्रतिसारी (पश्चाताप करने वाला) होता है' - यहाँ आपत्ति (दोष) के अर्थ में है। 'महायज्ञ महान आरम्भ वाले होते हैं, वे महाफलदायी नहीं होते' - यहाँ यूप (खंभा) गाड़ने आदि की क्रिया के अर्थ में है। 'आरम्भ करो, निष्क्रमण करो, बुद्ध शासन में लग जाओ' - यहाँ वीर्य (प्रयत्न) के अर्थ में है। 'श्रमण गौतम के उद्देश्य से प्राणों का आरम्भ (हिंसा) करते हैं' - यहाँ हिंसा के अर्थ में है। 'बीज-ग्राम और भूत-ग्राम के समारम्भ से विरत होता है' - यहाँ काटने-तोड़ने आदि रूप विकोपन (विनाश) के अर्थ में है। इस प्रकार -

කම්මෙ [Pg.129] ආපත්තියඤ්චෙව, වීරියෙ හිංසාක්‍රියාසු ච;

විකොපනෙ ච ආරම්භ-සද්දො හොතීති නිද්දිසෙ;

कर्म, आपत्ति, वीर्य, हिंसा, क्रिया और विकोपन में 'आरम्भ' शब्द होता है - ऐसा निर्देश करना चाहिए।

ලභ ලාභෙ. ලභති, ලබ්භති. ලාභො, ලද්ධං, අලත්ථ, අලත්ථුං.

'लभ' लाभ के अर्थ में है। लभति, लब्भति। लाभो, लद्धं, अलत्थ, अलत्थुं।

සුභ දිත්තියං. සොභති. සොභා, සොභනං, සොභිතො.

'सुभ' दीप्ति (चमक/शोभा) के अर्थ में है। सोभति। सोभा, सोभनं, सोभितो।

ඛුභ සඤ්චලනෙ. ඛොභති, සඞ්ඛොභති. හත්ථිනාගෙ පදින්නම්හි, ඛුබ්භිත්ථ නගරං තදා. ඛොභා, සඞ්ඛොභො.

'खुभ' संचलन (हलचल) के अर्थ में है। खोभति, सङ्खोभति। 'जब हस्तिराज दिया गया, तब नगर क्षुब्ध (विचलित) हो गया'। खोभा, सङ्खोभो।

නභ තුභ හිංසායං. නභති. තුභති.

'नभ' और 'तुभ' हिंसा के अर्थ में हैं। नभति। तुभति।

සම්භ විස්සාසෙ. සම්භති. සම්භත්ති, සම්භත්තො.

सम्भ (sambha) विश्वास के अर्थ में। सम्भति। सम्भत्ति, सम्भत्तो।

ලුභ විමොහනෙ. ලොභති, පලොභති. ථුල්ලකුමාරීපලොභනං. කාරිතෙ පන ‘‘ලොභෙති, පලොභෙති, පලොභෙත්වා’’ති රූපානි භවන්ති. දිවාදිගණං පන පත්වා ගිද්ධියත්ථෙ ‘‘ලුබ්භතී’’ති රූපං භවති.

लुभ (lubha) विमोहन (लुभाने/मोहित करने) के अर्थ में। लोभति, पलोभति। थुल्लकुमारीपलोभनं (स्थूल कुमारी को लुभाना)। णिच् (प्रेरणार्थक) में - "लोभेति, पलोभेति, पलोभेत्वा" रूप होते हैं। दिवादि गण में पहुँचने पर 'गृद्धि' (लालच) के अर्थ में 'लुब्भति' रूप होता है।

දභි ගන්ථනෙ. දම්භති. දම්භනං.

दभि (dabhi) ग्रन्थन (बाँधने/गूँथने) के अर्थ में। दम्भति। दम्भनं।

රුභි නිවාරණෙ. රුම්භති, සන්නිරුම්භති. සන්නිරුම්භො, සන්නිරුම්භිත්වා.

रुभि (rubhi) निवारण (रोकने) के अर्थ में। रुम्भति, सन्निरुम्भति। सन्निरुम्भो, सन्निरुम्भित्वा।

උභ උබ්භ උම්භ පූරණෙ. උභති. උබ්භති. උම්භති. උභනා. උබ්භනා. උම්භනා. ඔභො. කෙටුභං. උබ්භං. කුම්භො. කුම්භී. කාරිතෙ ‘‘ඔභෙති. උබ්භෙති. උම්භෙතී’’ති රූපානි භවන්ති.

उभ (ubha), उब्भ (ubbha), उम्भ (umbha) पूरण (भरने) के अर्थ में। उभति। उब्भति। उम्भति। उभना। उब्भना। उम्भना। ओभो। केटुभं। उब्भं। कुम्भो। कुम्भी। णिच् (प्रेरणार्थक) में "ओभेति, उब्भेति, उम्भेति" रूप होते हैं।

තත්ථ කෙටුභන්ති ක්‍රියාකප්පවිකප්පො කවීනං උපකාරියසත්ථං. ඉදං පනෙත්ථ නිබ්බචනං කිටෙති ගමෙති ක්‍රියාදිවිභාගං, තං වා අනවසෙසපරියාදානතො කෙටෙන්තො ගමෙන්තො ඔභෙති පූරෙතීති කෙටුතං කිටඋභධාතුවසෙන. උබ්භති උබ්භෙති [Pg.130] පූරෙතීති උබ්භං, පූරණන්ති අත්ථො. චරියාපිටකෙපි හි ඊදිසී සද්දගති දිස්සති, තං යථා? ‘‘මහාදානං පවත්තෙසි, අච්චුබ්භං සාගරූපම’’න්ති. තත්ථ ච අච්චුබ්භන්ති අතිවිය යාචකානං අජ්ඣාසයං පූරණං. අක්ඛුම්භන්තිපි පාඨො. කුම්භොති කං වුච්චති උදකං, තෙන උබ්භෙතබ්බොති කුම්භො, සො එව ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන කුම්භී. එත්ථ ච ‘‘කුම්භී ධොවති ඔනතො’’ති පයොගො.

वहाँ 'केटुभ' का अर्थ कवियों का उपकारी शास्त्र, क्रियाकल्प-विकल्प है। यहाँ यह निर्वचन है - 'किटेति' (जाता है) अर्थात् क्रिया आदि के विभाग को प्राप्त कराता है, अथवा उसे पूर्ण रूप से प्राप्त कराते हुए प्रकाशित करता है, पूर्ण करता है, इसलिए 'किट्' और 'उभ' धातु के वश से 'केटुभ' है। 'उब्भति' (भरता है) अर्थात् पूर्ण करता है, इसलिए 'उब्भ' है, जिसका अर्थ पूर्ण करना है। चरियापिटक में भी ऐसी शब्द-गति देखी जाती है, जैसे कि? "महादानं पवत्तेसि, अच्चुब्भं सागरूपमं" (उसने सागर के समान अत्यंत पूर्ण महादान प्रवृत्त किया)। वहाँ 'अच्चुब्भं' का अर्थ है याचकों की अभिलाषा को अत्यधिक पूर्ण करना। 'अक्खुम्भन्ति' भी पाठ है। 'कुम्भ' किसे कहते हैं? 'कं' जल को कहा जाता है, उससे जो भरा जाना चाहिए वह 'कुम्भ' है, वही स्त्रीलिंग के वश से 'कुम्भी' है। यहाँ "कुम्भी धोवति ओनतो" (झुककर घड़ा धोता है) यह प्रयोग है।

කුම්භසද්දො ඝටෙ හත්ථි-සිරොපිණ්ඩෙ දසම්බණෙ;

පවත්තතීති විඤ්ඤෙය්‍යො, විඤ්ඤුනා නයදස්සිනා.

'कुम्भ' शब्द घड़े, हाथी के मस्तक के पिण्ड और दस अंगुल के घाव के अर्थ में प्रयुक्त होता है; ऐसा नीतिदर्शी विद्वानों द्वारा जानना चाहिए।

භකාරන්තධාතුරූපානි.

'भ' कारान्त धातु रूप।

මකාරන්තධාතු

'म' कारान्त धातु।

මා මානෙ සද්දෙ ච. මාති. මාතා. එත්ථ මාතාති ජනිකා වා චූළමාතා වා මහාමාතා වා.

'मा' (मापने और शब्द करने के अर्थ में)। 'माति'। 'माता'। यहाँ 'माता' का अर्थ जननी (माता), छोटी माता (मौसी/चाची) या बड़ी माता (ताई) है।

මූ බන්ධනෙ. මවති. කියාදිගණස්ස පනස්ස ‘‘මුනාතී’’ති රූපං.

'मू' (बाँधने के अर्थ में)। 'मवति'। क्रियादि गण में इसका रूप 'मुनाति' होता है।

මෙ පටිදානආදානෙසු. මෙති, මයති. මෙධා.

'मे' (प्रतिदान और आदान के अर्थ में)। 'मेति', 'मयति'। 'मेधा'।

එත්ථ මෙධාති පඤ්ඤා. සා හි සුඛුමම්පි අත්ථං ධම්මඤ්ච ඛිප්පමෙව මෙති ච ධාරෙති චාති මෙධාති වුච්චති. එත්ථ පන මෙතීති ගණ්හාති. තථා හි අට්ඨසාලිනියං වුත්තං ‘‘අසනි විය සිලුච්චයෙ කිලෙසෙ මෙධති හිංසතීති මෙධා, ඛිප්පං ගහණධාරණට්ඨෙන වා මෙධා’’ති. සඞ්ගමත්ථවාචකස්ස පන මෙධධාතුස්ස වසෙන මෙධති සීලසමාධිආදීහි සද්ධම්මෙහි සිරියා ච සඞ්ගච්ඡතීති මෙධාති අත්ථො ගහෙතබ්බො. එත්ථෙතං වුච්චති –

यहाँ 'मेधा' का अर्थ प्रज्ञा है। वह सूक्ष्म अर्थ और धर्म को भी शीघ्र ही प्राप्त करती (मेति) और धारण करती है, इसलिए 'मेधा' कही जाती है। यहाँ 'मेति' का अर्थ ग्रहण करना है। जैसा कि अट्ठसालिनी में कहा गया है - "बिजली के समान जो पर्वत (जैसे विशाल) क्लेशों का हनन (मेधति) करती है, वह मेधा है, अथवा शीघ्र ग्रहण और धारण करने के अर्थ में मेधा है।" संगति के अर्थ वाली 'मेध' धातु के वश से, जो शील-समाधि आदि सद्धर्मों और श्री (शोभा) के साथ संगति करती है, वह 'मेधा' है - ऐसा अर्थ ग्रहण करना चाहिए। यहाँ यह कहा गया है -

‘‘ද්විධාතුයෙකධාතුයා[Pg.131], ද්විරත්ථවතියාපි ච;

මෙධාසද්දස්ස නිප්ඵත්තිං, ජඤ්ඤා සුගතසාසනෙ’’ති.

"सुगत के शासन में 'मेधा' शब्द की निष्पत्ति दो धातुओं से, एक धातु से और दो अर्थों वाली भी जाननी चाहिए।"

ඔමා සාමත්ථියෙ. සාමත්ථියං සමත්ථභාවො. අලුත්තන්තොයං ධාතු, ඔමාති, ඔමන්ති.

'ओमा' (सामर्थ्य के अर्थ में)। सामर्थ्य का अर्थ समर्थ होना है। यह धातु लुप्त नहीं होने वाली है, 'ओमाति', 'ओमन्ति'।

අත්‍රායං පාළි ‘‘ඔමාති භන්තෙ භගවා ඉද්ධියා මනොමයෙන කායෙන බ්‍රහ්මලොකං උපසඞ්කමිතු’’න්ති. තත්ථ ඔමාතීති පහොති සක්කොති.

यहाँ यह पालि है - "भन्ते! भगवान ऋद्धि से मनोमय काय के द्वारा ब्रह्मलोक जाने में समर्थ (ओमाति) हैं।" वहाँ 'ओमाति' का अर्थ समर्थ होना या सकना है।

තිමු අද්දභාවෙ. අද්දභාවො තින්තභාවො. තෙමති. තින්තො, තෙමියො. තෙමිතුකාමා තෙමිංසු.

'तिमु' (आर्द्र भाव/गीलेपन के अर्थ में)। आर्द्र भाव का अर्थ गीला होना है। 'तेमति'। 'तिन्तो' (गीला), 'तेमियो'। 'तेमितुकामा' (गीला करने की इच्छा वाले), 'तेमिसुं' (उन्होंने गीला किया)।

එත්ථ තෙමියොති එවංනාමකො කාසිරඤ්ඤො පුත්තො බොධිසත්තො. සො හි රඤ්ඤො චෙව මහාජනස්ස ච හදයං තෙමෙන්තො අද්දභාවං පාපෙන්තො සීතලභාවං ජනෙන්තො ජාතොති ‘‘තෙමියො’’ති වුච්චති.

यहाँ 'तेमिय' इस नाम वाले काशिराज के पुत्र बोधिसत्व हैं। वे राजा और महाजनों के हृदय को आर्द्र (कोमल) करते हुए, शीतलता उत्पन्न करते हुए उत्पन्न हुए, इसलिए 'तेमिय' कहे जाते हैं।

නිතමි කිලමනෙ. නිතම්මති. හදයං දය්හතෙ නිතම්මාමි.

'नितमि' (खिन्न होने/थकने के अर्थ में)। 'नितम्मति'। "हृदय जल रहा है, मैं खिन्न हो रहा हूँ।"

චමු ඡමු ජපු ඣමු උමු ජිමු අදනෙ. චමති. චමූ. චමූති සෙනා. ඡමති. ජමති. ඣමති. උමති. ජෙමති.

'चमु', 'छमु', 'जपु', 'झमु', 'उमु', 'जिमु' (खाने के अर्थ में)। 'चमति'। 'चमू'। 'चमू' का अर्थ सेना है। 'छमति', 'जमति', 'झमति', 'उमति', 'जेमति'।

කමු පදවික්ඛෙපෙ. පදවික්ඛෙපො පදසා ගමනං. ඉදං පන වොහාරසීසමත්තං වචනං, තස්මා ‘‘නාස්ස කායෙ අග්ගි වා විසං වා සත්ථං වා කමතී’’තිආදීසු අපදවික්ඛෙපත්ථොපි ගහෙතබ්බො. කමති. චඞ්කමති, අතික්කමති. අභික්කමති. පටික්කමති. පක්කමති. පරක්කමති. වික්කමති. නික්කමති. සඞ්කමති. සඞ්කමනං. සඞ්කන්ති. කමනං. චඞ්කමනං. අතික්කමො. අභික්කමො. පටික්කමො. පක්කමො. වික්කමො. නික්කමො. අතික්කන්තො පුරිසො. අභික්කන්තා රත්ති. නික්ඛමති. අභිනික්ඛමති. කාරිතෙ [Pg.132] නික්ඛාමෙති. අඤ්ඤානිපි යොජෙතබ්බානි. යස්මා පනායං ධාතු චුරාදිගණං පත්වා ඉච්ඡාකන්ති යත්ථෙසු වත්තති, තස්මා තෙපි අත්ථෙ උපසග්ගවිසෙසිතෙ කත්වා ඉධ අභික්කන්තසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරං වත්තබ්බම්පි අවත්වා උපරි චුරාදිගණෙයෙව කථෙස්සාම.

'कमु' (पदविक्षेप/पैर रखने के अर्थ में)। पदविक्षेप का अर्थ पैरों से चलना है। यह केवल व्यवहारिक मुख्य शब्द है, इसलिए "उसके शरीर में न अग्नि, न विष, न शस्त्र प्रवेश (कमति) करता है" आदि में बिना पदविक्षेप के अर्थ में भी ग्रहण करना चाहिए। 'कमति'। 'चङ्कमति' (चक्रमण करता है), 'अतिक्कमति' (अतिक्रमण करता है), 'अभिक्कमति' (अभिमुख जाता है), 'पटिक्कमति' (पीछे हटता है), 'पक्कमति' (प्रस्थान करता है), 'परक्कमति' (पराक्रम करता है), 'विक्कमति' (विक्रम करता है), 'निक्कमति' (निकलता है), 'सङ्कमति' (संक्रमण करता है)। 'सङ्कमनं', 'सङ्कन्ति', 'कमनं', 'चङ्कमनं', 'अतिक्कमो', 'अभिक्कमो', 'पटिक्कमो', 'पक्कमो', 'विक्कमो', 'निक्कमो'। 'अतिक्कन्तो पुरिसो' (अतिक्रान्त पुरुष), 'अभिक्कन्ता रत्ति' (बीती हुई रात)। 'निक्खमति', 'अभिनिक्खमति'। कारित (प्रेरणार्थक) में 'निक्खामेति'। अन्यों को भी इसी प्रकार जोड़ना चाहिए। चूँकि यह धातु चुरादि गण में पहुँचकर इच्छा और कान्ति (चाहने) के अर्थ में प्रयुक्त होती है, इसलिए उन अर्थों को उपसर्गों के विशेष अर्थों के साथ यहाँ 'अभिक्कन्त' शब्द के अर्थ-उद्धार को कहना चाहिए था, पर न कहकर आगे चुरादि गण में ही कहेंगे।

යමු උපරමෙ. උපරමො විරමනං. යමභි. යමො. ‘‘පරෙ ච න විජානන්ති, මයමෙත්ථ යමාමසෙ’’ති ඉදමෙත්ථ නිදස්සනං. තත්ථ යමාමසෙති උපරමාම, නස්සාම, මරාමාති අත්ථො.

'यमु' (उपरम/रुकने के अर्थ में)। उपरम का अर्थ विरमन (निवृत्त होना) है। 'यमभि', 'यमो'। "दूसरे नहीं जानते कि हम यहाँ नष्ट हो रहे हैं (यमामसे)" - यह यहाँ उदाहरण है। वहाँ 'यमामसे' का अर्थ है - हम उपरत होते हैं, नष्ट होते हैं, मरते हैं।

නම බහුත්තෙ සද්දෙ. බහුත්තො සද්දො නාම උග්ගතසද්දො. නමති.

'नम' (बहुत शब्द/ऊँचे शब्द के अर्थ में)। बहुत शब्द का अर्थ ऊँचा शब्द है। 'नमति'।

අම දම හම්ම මිම ඡම ගතිම්හි. අමති. දමති. හම්මති. මිමති. ඡමති. ඡමා.

'अम', 'दम', 'हम्म', 'मिम', 'छम' (गति के अर्थ में)। 'अमति', 'दमति', 'हम्मति', 'मिमति', 'छमति'। 'छमा'।

ඡමාති පථවී. ඡමාසද්දො ඉත්ථිලිඞ්ගො දට්ඨබ්බො, ‘‘න ඡමායං නිසීදිත්වා ආසනෙ නිසින්නස්ස අගිලානස්ස ධම්මං දෙසෙස්සාමීති සික්ඛා කරණීයා’’ති ච ‘‘ඡමායං පරිවත්තාමි වාරිචරොව ඝම්මෙ’’ති ච පයොගදස්සනතො. සො ච ඛො සත්තහි අට්ඨහි වා විභත්තීහි ද්වීසු ච වචනෙසු යොජෙතබ්බො. ඡමන්ති ගච්ඡන්ති එත්ථාති ඡමා.

'छमा' का अर्थ पृथ्वी है। 'छमा' शब्द स्त्रीलिंग समझना चाहिए, जैसा कि प्रयोगों में देखा जाता है - "न छमायं निसीदित्वा..." (ज़मीन पर बैठकर आसन पर बैठे हुए अरोगी व्यक्ति को धर्मोपदेश नहीं करूँगा - ऐसी शिक्षा करनी चाहिए) और "छमायं परिवर्तमि..." (मैं ज़मीन पर लोटता हूँ जैसे धूप में जलचर)। उसे सात या आठ विभक्तियों और दो वचनों में जोड़ना चाहिए। 'छमन्ति' (जाते हैं) जहाँ, वह 'छमा' है।

ධම සද්දග්ගිසං යොගෙසු. ධමධාතු සද්දෙ ච මුඛවාතෙන සද්ධිං අග්ගිසංයොගෙ ච වත්තති. තත්ථ පඨමත්ථෙ ‘‘සඞ්ඛං ධමති. සඞ්ඛධමකො. භෙරිං ධමති. භෙරිධමකො. ධමෙ ධමෙ නාතිධමෙ’’ති පයොගො. දුතියත්ථෙ ‘‘අග්ගිං ධමති. සමුට්ඨාපෙති අත්තානං, අණුං අග්ගිංව සන්ධම’’න්ති පයොගො.

'धम' (धु) धातु शब्द और अग्नि के संयोग के अर्थ में है। 'धम' धातु मुख की वायु के साथ शब्द करने में और अग्नि के संयोग में प्रवृत्त होती है। वहाँ प्रथम अर्थ में 'शंख बजाता है' (सङ्खं धमति), 'शंख बजाने वाला' (सङ्खधमको), 'भेरी बजाता है' (भेरिं धमति), 'भेरी बजाने वाला' (भेरिधमको), 'बजाओ, बजाओ, बहुत अधिक मत बजाओ' (धमे धमे नातिधमे) - यह प्रयोग है। द्वितीय अर्थ में 'अग्नि धधकाता है' (अग्गिं धमति), 'स्वयं को प्रज्वलित करता है', 'सूक्ष्म अग्नि के समान फूँकता है' (अणुं अग्गिं व सन्धमं) - यह प्रयोग है।

භාම කොධෙ. භාමති.

'भाम' धातु क्रोध के अर्थ में है। 'भामति' (वह क्रोध करता है)।

නමු [Pg.133] නමනෙ. නමති. නමො. නතං, නමනං. නති. නමං. නමමානො. නමන්තො. නමිතො. නාමං. නාමිතං. නමිතුං. නත්වා, නත්වාන. නමිත්වා, නමිත්වාන, නමිතුන. කාරිතෙ ‘‘නාමෙති, නාමයති. නාමෙත්වා. නාමයිත්වා’’ති රූපානි භවන්ති. තත්‍ර හි ‘‘නමති නමිත්වා’’ති එවංපකාරානි පදානි නමනත්ථෙ වන්දනායඤ්ච දට්ඨබ්බානි, ‘‘නමො නත්වා’’ති එවංපකාරානි පන වන්දනායමෙව. අත්‍රායමුපලක්ඛණමත්තා පයොගරචනා –

'नमु' धातु झुकने (नमन) के अर्थ में है। 'नमति', 'नमो', 'नतं', 'नमनं', 'नति', 'नमं', 'नममानो', 'नमन्तो', 'नमितो', 'नामं', 'नामितं', 'नमितुं', 'नत्वा', 'नत्वान', 'नमित्वा', 'नमित्वान', 'नमितुन' - ये रूप होते हैं। णिजन्त (प्रेरणार्थक) में 'नामेति', 'नामयति', 'नामेत्वा', 'नामयित्वा' - ये रूप होते हैं। वहाँ 'नमति नमित्वा' इस प्रकार के पद झुकने के अर्थ में और वन्दना में देखने चाहिए, परन्तु 'नमो नत्वा' इस प्रकार के पद केवल वन्दना में ही होते हैं। यहाँ यह उपलक्षण मात्र प्रयोग रचना है -

රුක්ඛො ඵලී ඵලභාරගරුතාය නමිත්වාන භිජ්ජති;

වුද්ධො ජරාජජ්ජරතාය නමති නමිත්වා ගච්ඡති;

සද්ධො බුද්ධං නමති නමිත්වා ගච්ඡති;

නමො බුද්ධස්ස සත්ථාරං නත්වාන අගමාසීති;

फलदार वृक्ष फलों के भार की गुरुता से झुककर टूट जाता है; वृद्ध बुढ़ापे की जर्जरता से झुकता है और झुककर चलता है; श्रद्धालु बुद्ध को नमस्कार करता है और नमस्कार करके जाता है; बुद्ध को नमस्कार हो, शास्ता को नमस्कार करके वह गया।

එත්ථ නමොති පදං නිපාතෙසුපි ලබ්භති. තෙන හි පච්චත්තොපයොගවචනානි අභින්නරූපානි දිස්සන්ති ‘‘දෙවරාජ නමො ත්‍යත්ථු. නමො කත්වා මහෙසිනො’’ති. උපසග්ගෙහිපි අයං යොජෙතබ්බා ‘‘පණමති, පණාමො, උණ්ණමති, උණ්ණති’’ ඉච්චාදිනා.

यहाँ 'नमो' यह पद निपातों में भी प्राप्त होता है। इसलिए इसके प्रथमा और द्वितीया विभक्ति के रूप अभिन्न (एक समान) दिखाई देते हैं, जैसे - 'हे देवराज! आपको नमस्कार हो' (देवराज नमो त्यत्थु), 'महर्षि को नमस्कार करके' (नमो कत्वा महेसिनो)। उपसर्गों के साथ भी इसे जोड़ना चाहिए, जैसे - 'प्रणमति', 'प्रणामो', 'उन्नमति', 'उन्नति' इत्यादि।

ඛමු සහනෙ. ඛමති. ඛන්ති. ඛමො, ඛමනං, එවං භාවෙ. කත්තරි පන ‘‘ඛන්තා. ඛමිතා. ඛමො හොති සීතස්සපි උණ්හස්සපී’’ති පයොගා.

'खमु' धातु सहन करने के अर्थ में है। 'खमति', 'खान्ति'। 'खमो', 'खमनं' - ये भाव अर्थ में हैं। कर्ता अर्थ में 'खन्ता', 'खमिता' रूप होते हैं। 'वह शीत और उष्ण को भी सहने वाला होता है' (खमो होति सीतस्सपि उण्हस्सपि) - ये प्रयोग हैं।

සම අදස්සනෙ. සමති, වූපසමති අග්ගි.

'सम' धातु अदर्शन (शान्त होने) के अर्थ में है। 'समति', 'अग्नि शान्त होती है' (वूपसमति अग्गि)।

යම පරිවෙසනෙ. යමති. යමො. යමරාජා.

'यम' धातु परिवेषण (संयम/घेरने) के अर्थ में है। 'यमति', 'यमो', 'यमराजा'।

සම සද්දෙ. සමති.

'सम' धातु शब्द के अर्थ में है। 'समति'।

සම ථම වෙලම්බෙ. සමති. ථමති.

'सम' और 'थम' धातु विलम्ब के अर्थ में हैं। 'समति', 'थमति'।

වායම ඊහායං. වායමති. වායාමො.

'वायाम' धातु चेष्टा (प्रयत्न) के अर्थ में है। 'वायमति', 'वायामो'।

ගමු [Pg.134] ගතියං. ගච්ඡති. ගමකො. ගතො. ගති. ගමනං. කාරිතෙ ‘‘ගමෙති, ගමයති, ගච්ඡාපෙතී’’තිආදීනි භවන්ති.

'गमु' धातु गति के अर्थ में है। 'गच्छति', 'गमको', 'गतो', 'गति', 'गमनं'। णिजन्त में 'गमेति', 'गमयति', 'गच्छापेति' आदि रूप होते हैं।

රමු කීළායං. රමති. විරමති. පටිවිරමති. උපරමති. ආරති. විරති. පටිවිරති. උපරති. වෙරමණි. විරමණං. රති. රමණං. රතො. ආරතො විරතො පටිවිරතො. උපරතො, උපරමො. ආරාමො.

'रमु' धातु क्रीड़ा (रमण करने) के अर्थ में है। 'रमति', 'विरमति', 'पटिविरमति', 'उपरमति'। 'आरति', 'विरति', 'पटिविरति', 'उपरति', 'वेरमणी', 'विरमणं', 'रति', 'रमणं'। 'रतो', 'आरतो', 'विरतो', 'पटिविरतो', 'उपरतो', 'उपरामो', 'आरामो'।

වමු උග්ගිරණෙ. වමති. වමථු. වම්මිකො.

'वमु' धातु उगलने (वमन करने) के अर्थ में है। 'वमति', 'वमथु', 'वम्मिको' (बाँबी)।

ධීරත්ථු තං විසං වන්තං, යමහං ජීවිතකාරණා;

වන්තං පච්චාවමිස්සාමි, මතං මෙ ජීවිතා වරං.

धिक्कार है उस उगले हुए विष को, जिसे मैं जीवन के कारण पुनः खाऊँगा; ऐसा जीवन जीने से तो मेरा मर जाना ही श्रेष्ठ है।

තත්ථ වම්මිකොති වමතීති, වන්තකොති, වන්තුස්සයොති, වන්තසිනෙහසම්බන්ධොති වම්මිකො. සො හි අහිනකුලඋන්දූරඝරගොළිකාදයො නානප්පකාරෙ පාණකෙ වමතීති වම්මිකො. උපචිකාහි වන්තකොති වම්මිකො. උපචිකාහි වමිත්වා මුඛතුණ්ඩකෙන උක්ඛිත්තපංසුචුණ්ණෙන කටිප්පමාණෙනපි පොරිසප්පමාණෙනපි උස්සිතොති වම්මිකො. උපචිකාහි වන්තඛෙළසිනෙහෙන ආබද්ධතාය සත්තසත්තාහං දෙවෙ වස්සන්තෙපි න විප්පකිරයති, නිදාඝෙපි තතො පංසුමුට්ඨිං ගහෙත්වා තස්මිං මුට්ඨිනා පීළියමානෙ සිනෙහොව නික්ඛමති, එවං වන්තසිනෙහසම්බන්ධොති වම්මිකො.

वहाँ 'वम्मिको' (बाँबी) उसे कहते हैं जो उगलता है, जो उगला गया है, जो उगला हुआ ढेर है, जो उगले हुए स्नेह (लार) से सम्बद्ध है। वह (बाँबी) साँप, नेवला, चूहा, छिपकली आदि अनेक प्रकार के प्राणियों को उगलती है, इसलिए 'वम्मिको' है। दीमकों द्वारा उगली जाने के कारण 'वम्मिको' है। दीमकों द्वारा वमन करके मुख के अग्रभाग से निकाली गई मिट्टी के चूर्ण से कमर के बराबर या पुरुष के बराबर ऊँचाई तक उठाये जाने के कारण 'वम्मिको' है। दीमकों द्वारा उगले गए लार के स्नेह से बँधे होने के कारण सात-सात सप्ताह तक वर्षा होने पर भी वह बिखरती नहीं है, और ग्रीष्म ऋतु में भी वहाँ से मुट्ठी भर मिट्टी लेकर यदि मुट्ठी से दबाया जाए तो स्नेह (नमी) ही निकलता है, इस प्रकार उगले हुए स्नेह से सम्बद्ध होने के कारण वह 'वम्मिको' है।

එත්ථ පන ‘‘භගවා, හිමවා’’තිආදීනි පදානි න කෙවලං වන්තුපච්චයවසෙනෙව නිප්ඵාදෙතබ්බානි, අථ ඛො වමුධාතුවසෙනපි නිප්ඵාදෙතබ්බානි, තෙනාහ විසුද්ධිමග්ගකාරකො ‘‘යස්මා පන තීසු භවෙසු තණ්හාසඞ්ඛාතං ගමනමනෙන වන්තං, තස්මා ‘‘භවෙසු වන්තගමනො’ති වත්තබ්බෙ භවසද්දතො භකාරං, ගමනසද්දතො ගකාරං, වන්තසද්දතො වකාරඤ්ච දීඝං කත්වා ආදාය භගවාති වුච්චති, යථා ලොකෙ ‘මෙහනස්ස [Pg.135] ඛස්ස මාලා’ති වත්තබ්බෙ මෙඛලා’’ති වදතා නිරුත්තිනයෙන සද්දසිද්ධි දස්සිතා.

यहाँ 'भगवा', 'हिमवा' आदि पदों को न केवल 'वन्तु' प्रत्यय के वश से सिद्ध करना चाहिए, बल्कि 'वमु' धातु के वश से भी सिद्ध करना चाहिए। इसीलिए विशुद्धिमार्ग के कर्ता ने कहा है - "चूँकि तीनों भवों में तृष्णा रूपी गमन उनके द्वारा वमन कर दिया गया (त्याग दिया गया) है, इसलिए 'भवेसु वन्तगमनो' कहना चाहिए; यहाँ 'भव' शब्द से 'भ' कार, 'गमन' शब्द से 'ग' कार और 'वन्त' शब्द से 'व' कार को दीर्घ करके ग्रहण करने से 'भगवा' कहा जाता है, जैसे लोक में 'मेहनस्स खस्स माला' कहने के स्थान पर 'मेखला' कहा जाता है" - ऐसा कहते हुए निरुक्ति के नियम से शब्द की सिद्धि दिखाई गई है।

එත්ථ, සියා ‘‘විසමමිදං නිදස්සනං, යෙන ‘මෙහනස්ස ඛස්ස මාලා’ති එත්ථ මෙකාරඛකාරලාකාරානං කමතො ගහණං දිස්සති, ‘‘භවෙසු වන්තගමනො’ති එත්ථ පන භකාරවකාරගකාරානං කමතො ගහණං න දිස්සතී’’ති? සච්චං, ඉධ පන ‘‘අග්ගාහිතො, විජ්ජාචරණසම්පන්නො’’තිආදීසු විය ගුණසද්දස්ස පරනිපාතවසෙන ‘‘භවෙසු ගමනවන්තො’’ති වත්තබ්බෙපි එවමවත්වා සද්දසත්ථෙ යෙභුය්‍යෙන ගුණසද්දානං පුබ්බනිපාතභ්වස්ස ඉච්ඡිතත්තා සද්දසත්ථවිදූනං කෙසඤ්ච විඤ්ඤූනං මනං තොසෙතුං ‘‘භගවා’’ති පදෙ අක්ඛරක්කමං අනපෙක්ඛිත්වා අත්ථමත්තනිදස්සනවසෙන ‘‘ආහිතග්ගි, සම්පන්නවිජ්ජාචරණො’’තිආදීනි විය පුබ්බනිපාතවසෙන ‘‘භවෙසු වන්තගමනො’’ති වුත්තං. ඊදිසස්මිඤ්හි ඨානෙ ‘‘ආහිතග්ගී’’ති වා ‘‘අග්ගාහිතො’’ති වා ‘‘ඡින්නහත්ථො’’ති වා ‘‘හත්ථච්ඡින්නො’’ති වා පදෙසු යථා තථා ඨිතෙසුපි අත්ථස්ස අයුත්ති නාම නත්ථි අඤ්ඤමඤ්ඤං සමානත්ථත්තා තෙසං සද්දානං.

यहाँ यह शंका हो सकती है कि "यह उदाहरण विषम (असंगत) है, क्योंकि जैसे 'मेहनस्स खस्स माला' यहाँ 'मे', 'ख' और 'ल' वर्णों का क्रम से ग्रहण दिखाई देता है, वैसे 'भवेसु वन्तगमनो' यहाँ 'भ', 'व' और 'ग' वर्णों का क्रम से ग्रहण नहीं दिखाई देता है?" सत्य है, परन्तु यहाँ 'अग्गाहितो', 'विज्जाचरणसम्पन्नो' आदि के समान गुणवाचक शब्द के पर-निपात (बाद में प्रयोग) होने के कारण 'भवेसु गमनवन्तो' कहना चाहिए था, फिर भी वैसा न कहकर शब्दशास्त्र में प्रायः गुणवाचक शब्दों के पूर्व-निपात (पहले प्रयोग) की इच्छा होने से, वैयाकरणों और कुछ विद्वानों के मन को सन्तुष्ट करने के लिए 'भगवा' पद में अक्षरों के क्रम की अपेक्षा न करके केवल अर्थ के प्रदर्शन के लिए 'आहितग्गि', 'सम्पन्नविज्जाचरणो' आदि के समान पूर्व-निपात के कारण 'भवेसु वन्तगमनो' कहा गया है। ऐसे स्थान पर 'आहितग्गी' या 'अग्गाहितो' अथवा 'छिन्नहत्थो' या 'हत्थच्छिन्नो' पदों में जैसे भी शब्द स्थित हों, अर्थ की अयुक्ति (असंगति) नहीं होती, क्योंकि उन शब्दों का अर्थ परस्पर समान ही है।

වෙදජාතොතිආදීසු පන ඨානෙසු අත්ථෙවාති දට්ඨබ්බං. එවං විසුද්ධිමග්ගෙ ‘‘භගවා’’ති පදස්ස වමුධාතුවසෙනපි නිප්ඵත්ති දස්සිතා, තට්ටීකායම්පි ච දස්සිතා ‘‘භගෙ වමීති භගවා. භාගෙ වමීති භගවා’’ති. නිබ්බචනං පන එවං වෙදිතබ්බං – භගසඞ්ඛාතං සිරිං ඉස්සරියං යසඤ්ච වමි උග්ගිරි ඛෙළපිණ්ඩං විය අනපෙක්ඛො ඡඩ්ඩයීති භගවා. අථ වා භානි නාම නක්ඛත්තානි, තෙහි සමං ගච්ඡන්ති පවත්තන්තීති භගා, සිනෙරුයුගන්ධරඋත්තරකුරුහිමවන්තාදිභාජනලොකා, විසෙසසන්නිස්සයසොභාකප්පට්ඨියභාවතො. තෙපි භගවා වමි තන්නිවාසිසත්තාවාසසමතික්කමනතො තප්පටිබද්ධඡන්දරාගප්පහානෙන පජහීති භගවා.

'वेदजातो' आदि स्थानों में तो 'है' (अत्थि) ही समझना चाहिए। इसी प्रकार विशुद्धिमग्ग में 'भगवा' पद की निष्पत्ति 'वमु' धातु के वश से भी दिखाई गई है, और उसकी टीका में भी दिखाई गई है - "भगे वमीति भगवा। भागे वमीति भगवा।" इसका निर्वचन इस प्रकार जानना चाहिए - 'भग' संज्ञक श्री, ऐश्वर्य और यश को जिसने थूक के पिण्ड के समान बिना किसी अपेक्षा के उगल दिया (वमि), छोड़ दिया, वह 'भगवा' है। अथवा 'भा' नाम के नक्षत्र हैं, उनके साथ जो चलते हैं (प्रवर्तित होते हैं) वे 'भग' हैं - सुमेरु, युगन्धर, उत्तरकुरु, हिमवन्त आदि भाजन-लोक, क्योंकि वे विशेष आश्रय की शोभा के योग्य हैं। उन 'भगों' को भी जिसने उगल दिया (वमि), वहाँ के निवासी सत्त्वों के आवास का अतिक्रमण करने से और उनसे सम्बद्ध छन्द-राग के प्रहाण से त्याग दिया, वह 'भगवा' है।

චක්කවත්තිසිරිං [Pg.136] යස්මා, යසං ඉස්සරියං සුඛං;

පහාසි ලොකචිත්තඤ්ච, සුගතො භගවා තතො.

"चूँकि उन्होंने चक्रवर्ती की श्री, यश, ऐश्वर्य, सुख और लोक-चित्त का परित्याग कर दिया, इसलिए वे सुगत और भगवान हैं।"

තථා ඛන්ධායතනධාතාදිභෙදෙ ධම්මකොට්ඨාසෙ සබ්බං පපඤ්ච සබ්බං යොගං සබ්බං ගන්ථං සබ්බං සංයොජනං සමුච්ඡින්දිත්වා අමතං ධාතුං සමධිගච්ඡන්තො වමි උග්ගිරි අනපෙක්ඛො ඡඩ්ඩයි න පච්චාවමීති භගවා. අථ වා සබ්බෙපි කුසලාකුසලෙ සාවජ්ජානවජ්ජෙ හීනප්පණීතෙ කණ්හසුක්කසප්පටිභාගෙ ධම්මෙ අරියමග්ගඤාණමුඛෙන වමි උග්ගිරි අනපෙක්ඛො පරිච්චජි පජහීති භගවා.

उसी प्रकार स्कन्ध, आयतन, धातु आदि के भेद वाले धर्म-समूहों में, समस्त प्रपञ्च, समस्त योग, समस्त ग्रन्थ और समस्त संयोजनों को काटकर, अमृत धातु (निर्वाण) को प्राप्त करते हुए (भगवान ने उन्हें) वमन कर दिया, उगल दिया, अनासक्त होकर छोड़ दिया, पुनः ग्रहण नहीं किया, इसलिए वे 'भगवान' हैं। अथवा, समस्त कुशल-अकुशल, सावद्य-अनवद्य, हीन-प्रणीत, कृष्ण-शुक्ल के प्रतिपक्ष वाले धर्मों को आर्यमार्ग-ज्ञान के मुख से वमन कर दिया, उगल दिया, अनासक्त होकर परित्याग कर दिया, छोड़ दिया, इसलिए वे 'भगवान' हैं।

ඛන්ධායතනධාතාදී, ධම්මභෙදා මහෙසිනා;

කණ්හසුක්කා යතො වන්තා, තතොපි බගවා මතො.

चूँकि महर्षि (बुद्ध) के द्वारा स्कन्ध, आयतन, धातु आदि धर्म-भेदों और कृष्ण-शुक्ल (धर्मों) का वमन कर दिया गया है, इसलिए भी उन्हें 'भगवान' माना गया है।

ජාතකට්ඨකථායං පන හිමවාති පදස්ස වමුධාතුවසෙනපි නිප්ඵත්ති දස්සිතා. තථා හි සම්භවජාතකට්ඨකථායං ‘‘හිමවාති හිමපාතසමයෙ හිමයුත්තොති හිමවා. ගිම්හකාලෙ හිමං වමතීති හිමවා’’ති වුත්තං. එවං ජාතකට්ඨකථායං ‘‘හිමවා’’ති පදස්ස වමුධාතුවසෙනපි නිප්ඵත්ති දස්සිතා, අයං නයො ඊදිසෙසු ඨානෙසුපි නෙතබ්බො. ‘‘ගුණවාගණවා’’තිආදීසු පන න නෙතබ්බො. යදි නයෙය්‍ය, ‘‘ගුණවා ගණවා’’ති පදානං ‘‘නිග්ගුණො පරිහීනගුණො’’ති එවමාදිඅත්ථො භවෙය්‍ය, තස්මා අයං නයො සබ්බත්ථපි න නෙතබ්බො. එත්ථ සියා ‘‘යදි ‘‘භගවා’තිආදිපදානං වමුධාතුවසෙන නිප්ඵත්ති හොති, කථං ‘‘භගවන්තො, භගවන්ත’’න්තිආදීනි සිජ්ඣන්තී’’ති? යථා ‘‘භගවා’’ති පදං නිරුත්තිනයෙන සිජ්ඣති, තථා තානිපි තෙනෙව සිජ්ඣන්ති. අචින්තෙය්‍යො හි නිරුත්තිනයො කෙවලං අත්ථයුත්තිපටිබන්ධමත්තොව, අත්ථයුත්තියං සති නිප්ඵාදෙතුමසක්කුණෙය්‍යානිපි රූපානි අනෙනෙව සිජ්ඣන්ති. එත්ථ ච [Pg.137] යං නිරුත්තිලක්ඛණං ආහරිත්වා දස්සෙතබ්බං සියා, තං උපරි රූපනිප්ඵාදනාධිකාරෙ උදාහරණෙහි සද්ධිං පකාසෙස්සාම.

जातक-अट्ठकथा में 'हिमवा' शब्द की निष्पत्ति 'वमु' धातु के वश से भी दिखाई गई है। जैसे कि सम्भव-जातक-अट्ठकथा में कहा गया है— 'हिमपात के समय हिम से युक्त होने के कारण हिमवा है। ग्रीष्मकाल में हिम (बर्फ) को वमन करने (निकालने) के कारण हिमवा है।' इस प्रकार जातक-अट्ठकथा में 'हिमवा' शब्द की निष्पत्ति 'वमु' धातु के वश से भी दिखाई गई है, यह नियम ऐसे ही स्थानों पर भी ले जाना चाहिए। 'गुणवा, गणवा' आदि में नहीं ले जाना चाहिए। यदि ले जाएँ, तो 'गुणवा, गणवा' पदों का अर्थ 'निर्गुण, हीनगुण' आदि हो जाएगा, इसलिए यह नियम सर्वत्र नहीं ले जाना चाहिए। यहाँ यह शंका हो सकती है कि 'यदि भगवा आदि पदों की निष्पत्ति वमु धातु के वश से होती है, तो भगवन्तो, भगवन्तं आदि कैसे सिद्ध होते हैं?' जिस प्रकार 'भगवा' पद निरुक्ति-नय से सिद्ध होता है, उसी प्रकार वे भी उसी से सिद्ध होते हैं। निरुक्ति-नय अचिन्त्य है, जो केवल अर्थ की संगति मात्र से सम्बद्ध है; अर्थ की संगति होने पर जो रूप (व्याकरण से) सिद्ध नहीं किए जा सकते, वे भी इसी से सिद्ध हो जाते हैं। यहाँ जो निरुक्ति-लक्षण उदाहरण देकर दिखाना चाहिए, उसे हम आगे रूप-निष्पत्ति के अधिकार में उदाहरणों के साथ प्रकाशित करेंगे।

ඉධ සාරමතෙ මුනිරාජමතෙ,පරමං පටුතං සුජනො පිහයං;

විපුලත්ථධරං ධනිනීතිමිමං,සතතං භජතං මතිසුද්ධකරං.

यहाँ मुनिराज (बुद्ध) के मत में जो सारभूत विचार है, सज्जन पुरुष उस परम निपुणता की इच्छा करते हैं; विशाल अर्थ को धारण करने वाली, इस समृद्ध नीति का, बुद्धि को शुद्ध करने वाली इस नीति का सतत सेवन करें।

ඉති නවඞ්ගෙ සාට්ඨකථෙ පිටකත්තයෙ බ්‍යප්පථගතීසු විඤ්ඤුනං

इस प्रकार नौ अंगों वाले, अट्ठकथा सहित तीन पिटकों की वचन-शैली में विद्वानों की

කොසල්ලත්ථාය කතෙ සද්දනීතිප්පකරණෙ

कुशलता के लिए रचित 'सद्दनीति' प्रकरण में

සරවග්ගපඤ්චකන්තිකො නාම ධාතුවිභාගො

'सरवग्गपञ्चकन्तिक' नामक धातु-विभाजन (समाप्त हुआ)

පන්නරසමො පරිච්ඡෙදො.

पन्द्रहवाँ परिच्छेद।

16. භූවාදිගණිකපරිච්ඡෙද

१६. भूवादिगण परिच्छेद

ඉතො පරං අවග්ගන්තා, මිස්සකා චෙව ධාතුයො;

වක්ඛාමි ධාතුභෙදාදි-කුසලස්ස මතානුගා.

इसके बाद मैं धातु-भेद आदि में कुशल (विद्वानों) के मत के अनुसार अवर्गान्त (व्यञ्जनान्त) और मिश्रित धातुओं को कहूँगा।

යකාරන්තධාතු

यकारान्त धातु

යා ගතිපාපුණෙසු. යාති, යන්ති. යාතු, යන්තු. යෙය්‍ය, යෙය්‍යුං, අනුපරියෙය්‍යුං. යථාසම්භවං පදමාලා යොජෙතබ්බා. යන්තො පුරිසො. යන්තී ඉත්ථී. යන්තං කුලං. යානං, උපයානං, උය්‍යානං ඉච්චාදීනි. දිවාදිගණිකස්ස පනස්ස ‘‘යායති, යායන්තී’’තිආදීනි රූපානි භවන්ති.

'या' गति और प्राप्ति के अर्थ में। याति, यन्ति। यातु, यन्तु। येय्य, येय्युं, अनुपय्येय्युं। यथासम्भव पदमाला जोड़नी चाहिए। यन्तो पुरिसो (जाता हुआ पुरुष)। यन्ती इत्थी (जाती हुई स्त्री)। यन्तं कुलं (जाता हुआ कुल)। यानं, उपयानं, उय्यानं इत्यादि। दिवादिगण में इसके 'यायति, यायन्ति' आदि रूप होते हैं।

තත්‍ර යානන්තිආදීසු යන්ති එතෙනාති යානං, රථසකටාදි. උපයන්ති එතෙන ඉස්සරස්ස වා පියමනාපස්ස වා සන්තිකං ගච්ඡන්තීති උපයානං, පණ්ණාකාරං. ‘‘උපයානානි මෙ දජ්ජුං, රාජපුත්ත තයි ගතෙ’’ති එත්ථ හි පණ්ණාකාරානි ‘‘උපයානානී’’ති [Pg.138] වුච්චන්ති. සම්පන්නදස්සනීයපුප්ඵඵලාදිතාය උද්ධං ඔලොකෙන්තා යන්ති ගච්ඡන්ති එත්ථාති උය්‍යානං.

वहाँ 'यानं' आदि में— जिससे जाते हैं वह 'यानं' है, जैसे रथ, छकड़ा आदि। जिससे स्वामी के पास या प्रिय एवं मनोनुकूल व्यक्ति के पास जाते हैं वह 'उपयानं' है, अर्थात् उपहार (भेंट)। 'हे राजपुत्र! तुम्हारे जाने पर वे मुझे उपयान (उपहार) दें'— यहाँ उपहारों को 'उपयानानि' कहा गया है। समृद्ध और दर्शनीय पुष्प-फल आदि होने के कारण ऊपर की ओर देखते हुए जहाँ जाते हैं, वह 'उय्यानं' (उद्यान/बगीचा) है।

බ්‍යා උම්මීසනෙ. බ්‍යාති, බ්‍යන්ති. බ්‍යාසි, බ්‍යාථ. බ්‍යාමි, බ්‍යාම. යථාසම්භවං පදමාලා යොජෙතබ්බා. තත්‍ර පනායං පාළි ‘‘යාව බ්‍යාති නිම්මීසති, තත්‍රාපි රසතිබ්බයො’’ති. තත්ථ යාව බ්‍යාතීති යාව උම්මීසති, පුරාණභාසා එසා, අයඤ්හි යස්මිං කාලෙ බොධිසත්තො චූළබොධිපරිබ්බාජකො අහොසි, තස්මිං කාලෙ මනුස්සානං වොහාරො.

'ब्या' उन्मीलन (खुलने) के अर्थ में। ब्याति, ब्यन्ति। ब्यासि, ब्याथ। ब्यामि, ब्यामा। यथासम्भव पदमाला जोड़नी चाहिए। वहाँ यह पालि है— 'जब तक आँखें खोलता (ब्याति) है, तब तक वहाँ भी रसों का क्षय हो जाता है।' वहाँ 'याव ब्याति' का अर्थ है 'जब तक उन्मीलन करता है', यह पुरानी भाषा है; यह उस समय के मनुष्यों का व्यवहार (बोलचाल) है जिस समय बोधिसत्त्व चूलबोधि परिव्राजक थे।

යු මිස්සනෙ ගතියඤ්ච. යොති, යවති. ආයු, යොනි.

'यु' मिश्रण और गति के अर्थ में। योति, यवति। आयु, योनि।

තත්ථ ‘‘ආයූ’’ති ආසද්දො උපසග්ගො. ආයවන්ති මිස්සීභවන්ති සත්තා එතෙනාති ආයු. අථ වා ආයවන්ති ආගච්ඡන්ති පවත්තන්ති තස්මිං සති අරූපධම්මාති ආයු. තථා හි අට්ඨසාලිනියං වුත්තං ‘‘ආයවනට්ඨෙන ආයු. තස්මිඤ්හි සති අරූපධම්මා ආයවන්ති ආගච්ඡන්ති පවත්තන්ති, තස්මා ආයූති වුච්චතී’’ති. ‘‘ආයු, ජීවිතං, පාණො’’ ඉච්චෙතෙ පරියායා ලොකවොහාරවසෙන. අභිධම්මවසෙන පන ‘‘ඨිති යපනා යාපනා ජීවිතින්ද්‍රියං’’ ඉච්චෙතෙපි තෙහෙව සද්ධිං පරියායා. යොනීති අණ්ඩජාදීනං අණ්ඩජාදීහි සද්ධිං යාය මිස්සීභාවො හොති, සා යොනි. ඉදං පනෙත්ථ නිබ්බචනං ‘‘යවන්ති එත්ථ සත්තා එකජාතිසමන්වයෙන අඤ්ඤමඤ්ඤං මිස්සකා හොන්තීති යොනි’’ ඉති. එත්ථ ච යොනිසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරො නීයතෙ. යොනීති ඛන්ධකොට්ඨාසස්සපි කාරණස්සපි පස්සාවමග්ගස්සපි නාමං. ‘‘චතස්සො නාගයොනියො. චතස්සො සුපණ්ණයොනියො’’ති එත්ථ හි ඛන්ධකොට්ඨාසො යොනි නාම. ‘‘යොනි [Pg.139] හෙසා භූමිජ ඵලස්ස අධිගමායා’’ති එත්ථ කාරණං. ‘‘න චාහං බ්‍රාහ්මණං බ්‍රූමි, යොනිජං මත්තිසම්භව’’න්ති එත්ථ පස්සාවමග්ගො. එත්ථෙතං වුච්චති –

वहाँ 'आयु' में 'आ' शब्द उपसर्ग है। प्राणी इसके द्वारा मिश्रित होते हैं, इसलिए यह 'आयु' है। अथवा, जिसके होने पर अरूप धर्म आते हैं या प्रवृत्त होते हैं, वह 'आयु' है। जैसा कि अट्ठसालिनी में कहा गया है - 'आयुवन (आगमन) के अर्थ में आयु है। क्योंकि उसके होने पर अरूप धर्म आते हैं और प्रवृत्त होते हैं, इसलिए इसे आयु कहा जाता है।' 'आयु, जीवित, प्राण' - ये लोक-व्यवहार के अनुसार पर्यायवाची हैं। अभिधम्म के अनुसार 'स्थिति, यापना, यापना, जीवितिन्द्रिय' भी उन्हीं के साथ पर्यायवाची हैं। 'योनि' वह है जिसके द्वारा अण्डज आदि का अण्डज आदि के साथ मिश्रण होता है। यहाँ यह व्युत्पत्ति है - 'जहाँ प्राणी एक ही जाति के संबंध से परस्पर मिश्रित होते हैं, वह योनि है।' यहाँ 'योनि' शब्द का अर्थ-उद्धार किया जाता है। 'योनि' स्कन्ध-समूह, कारण और प्रसव-मार्ग का नाम है। 'चार नाग-योनियाँ, चार सुपर्ण-योनियाँ' - यहाँ स्कन्ध-समूह 'योनि' है। 'यह भूमिज फल की प्राप्ति का कारण (योनि) है' - यहाँ 'योनि' का अर्थ कारण है। 'मैं उसे ब्राह्मण नहीं कहता जो योनि (माता की योनि) से उत्पन्न हुआ है' - यहाँ 'योनि' का अर्थ प्रसव-मार्ग है। इसके विषय में यह कहा गया है -

ඛන්ධානඤ්චාපි කොට්ඨාසෙ, මුත්තමග්ගෙ ච කාරණෙ;

ඉමෙසු තීසු අත්ථෙසු, යොනිසද්දො පවත්තති.

स्कन्धों के समूह में, प्रसव-मार्ग में और कारण में; इन तीन अर्थों में 'योनि' शब्द प्रयुक्त होता है।

බ්‍යෙ සංවරණෙ. බ්‍යායති.

ब्ये (Bye) संवरण (ढकने) के अर्थ में। ब्यायति (Byāyati)।

බ්‍යෙ පවත්තියං. බ්‍යෙති සහබ්‍යො.

ब्ये (Bye) प्रवृत्ति (होने) के अर्थ में। ब्येति (Byeti) - सहब्यो (sahabyo)।

එත්ථ සහබ්‍යොති සහ බ්‍යෙති සහ පවත්තතීති සහබ්‍යො, සහායො, එකභවූපගො වා. තථා හි ‘‘තාවතිංසානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපන්නො’’තිආදීසු එකභවූපගො ‘‘සහබ්‍යො’’ති වුච්චති.

यहाँ 'सहब्यो' का अर्थ है 'सहा ब्येति' अर्थात् जो साथ प्रवृत्त होता है, वह 'सहब्यो' है, जैसे साथी (सहायक), या एक ही भव (जन्म) को प्राप्त। जैसा कि 'तावतेंस देवों के साथ (सहब्यता) उत्पन्न हुआ' आदि में एक ही भव को प्राप्त होने वाले को 'सहब्यो' कहा जाता है।

හය ගතියං. හයති. හයො. හයොති අස්සො. සො හි හයති සීඝං ගච්ඡතීති හයොති වුච්චති. ඉමානි පනස්ස නාමානි –

हय (Haya) गति के अर्थ में। हयति (Hayati)। हयो (Hayo)। 'हयो' का अर्थ घोड़ा है। वह 'हयति' अर्थात् शीघ्र जाता है, इसलिए उसे 'हयो' कहा जाता है। ये इसके नाम हैं -

අස්සො තුරඞ්ගො තුරගො, වාජී වාහො හයොපි ච;

තබ්භෙදා සින්ධවො චෙව, ගොජො අස්සතරොපි ච.

अस्सो (अश्व), तुरङ्गो, तुरगो, वाजी, वाहो और हयो; उनके भेदों में सिन्धवो (सैंधव), गोजो और अस्सतरो (खच्चर) भी हैं।

කාරණාකාරණඤ්ඤූ තු, ආජානීයො හයුත්තමො;

ඝොටකො තු ඛළුඞ්කස්සො, වළවොති ච වුච්චති;

අස්සපොතො කිසොරොති, ඛළුඞ්කොතිපි වුච්චති;

कार्य-अकार्य को जानने वाला श्रेष्ठ घोड़ा 'आजानीय' है; 'घोटक' तो खलुङ्क (अधम) घोड़ा है, उसे 'वलवा' (घोड़ी) भी कहा जाता है; घोड़े के बच्चे को 'किसोर' और 'खलुङ्क' भी कहा जाता है।

හරිය ගතිගෙලඤ්ඤෙසු. හරියති.

हरिय (Hariya) गति और ग्लानि (बीमारी) के अर्थ में। हरियति (Hariyati)।

අය වය පය මය තය චය රය ගතියං. අයති. වයති. පයති. මයති. තයති. චයති. රයති. අයො, සමයො, වයො, පයො, රයො. මයතයචයධාතූනං නාමිකපදානි උපපරික්ඛිතබ්බානි.

अय, वय, पय, मय, तय, चय, रय - ये गति के अर्थ में हैं। अयति, वयति, पयति, मयति, तयति, चयति, रयति। अयो, समयो, वयो, पयो, रयो। मय, तय, चय धातुओं के नाम-पदों की परीक्षा करनी चाहिए।

තත්ථ [Pg.140] අයොති කාළලොහං, අයති නානාකම්මාරකිච්චෙසු උපයොගං ගච්ඡතීති අයො. වයොති පඨමවයාදිආයුකොට්ඨාසො, වයති පරිහානිං ගච්ඡතීති වයො. පයොති ඛීරස්සපි උදකස්සපි නාමං, පයති ජනෙන පාතබ්බභාවං ගච්ඡතීති පයො. රයොති වෙගො, යො ‘‘ජවො’’තිපි වුච්චති, තස්මා රයනං ජවනං රයො. එත්ථ සමයසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරො වුච්චතෙ අහ නිබ්බචනෙන. සමයසද්දො –

वहाँ 'अयो' का अर्थ काला लोहा है, जो विभिन्न लोहार के कार्यों में उपयोग में आता है (अयति), वह 'अयो' है। 'वयो' का अर्थ प्रथम अवस्था आदि आयु के भाग हैं, जो क्षय (पतन) की ओर जाते हैं (वयति), वह 'वयो' है। 'पयो' दूध और जल दोनों का नाम है, जो लोगों द्वारा पीने योग्य अवस्था को प्राप्त होता है (पयति), वह 'पयो' है। 'रयो' का अर्थ वेग है, जिसे 'जवो' (जवन) भी कहा जाता है, इसलिए गमन करना 'रयो' है। यहाँ 'समय' शब्द का अर्थ-उद्धार इस प्रकार कहा जाता है। 'समय' शब्द -

සමවායෙ ඛණෙ කාලෙ, සමයෙ හෙතුදිට්ඨිසු;

පටිලාභෙ පහානෙ ච, පටිවෙධෙ ච දිස්සති.

समवाय (समूह), क्षण, काल, समय (सिद्धांत), हेतु, दृष्टि, प्रतिलाभ (प्राप्ति), प्रहाण (त्याग) और प्रतिवेध (साक्षात्कार) में देखा जाता है।

තථා හි ‘‘අප්පෙව නාම ස්වෙපි උපසඞ්කමෙය්‍යාම කාලඤ්ච සමයඤ්ච උපාදායා’’ති එවමාදීසු සමවායො අත්ථො. ‘‘එකොව ඛො භික්ඛවෙ ඛණො ච සමයො ච බ්‍රහ්මචරියවාසායා’’තිආදීසු ඛණො. ‘‘උණ්හසමයො පරිළාහසමයො’’තිආදීසු කාලො. ‘‘මහාසමයො පවනස්මි’’න්තිආදීසු සමූහො. ‘‘සමයොපි ඛො තෙ භද්දාලි අප්පටිවිද්ධො අහොසී’’තිආදීසු හෙතු. ‘‘තෙන සමයෙන උග්ගාහමානො පරිබ්බාජකො සමණමුණ්ඩිකාපුත්තො සමයප්පවාදකෙ තින්දුකාචීරෙ එකසාලකෙ මල්ලිකාය ආරාමෙ පටිවසතී’’තිආදීසු දිට්ඨි.

जैसे कि 'शायद हम कल भी काल और समय को लेकर (अवसर पाकर) पास आएँ' आदि में 'समवाय' अर्थ है। 'भिक्षुओं! ब्रह्मचर्य वास के लिए एक ही क्षण और समय है' आदि में 'क्षण' अर्थ है। 'उष्ण समय, परिदाह समय' आदि में 'काल' अर्थ है। 'वन में महासमय (बड़ा जमावड़ा)' आदि में 'समूह' अर्थ है। 'भद्दालि! तुम्हारे द्वारा समय (कारण) नहीं समझा गया' आदि में 'हेतु' अर्थ है। 'उस समय उग्गाहमानी परिव्राजक, समणमुण्डिकापुत्र, समय-प्रवादक (सिद्धांतों की चर्चा करने वाले) तिन्दुकाचीर के मल्लिका आराम में रहता था' आदि में 'दृष्टि' अर्थ है।

‘‘දිට්ඨෙ ධම්මෙ ච යො අත්ථො, යො චත්ථො සම්පරායිකො;

අත්ථාභිසමයා ධීරො, පණ්ඩිතොති පවුච්චතී’’ති

'जो अर्थ इस लोक में है और जो अर्थ परलोक में है; अर्थ की प्राप्ति (अभिसमय) से धीर पुरुष 'पण्डित' कहा जाता है' -

ආදීසු [Pg.141] පටිලාභො. ‘‘සම්මා මානාභිසමයා අන්තමකාසි දුක්ඛස්සා’’තිආදීසු පහානං. ‘‘දුක්ඛස්ස පීළනට්ඨො සඞ්ඛතට්ඨො සන්තාපට්ඨො අභිසමයට්ඨො’’තිආදීසු පටිවෙධො. එත්ථ ච උපසග්ගානං ජොතකමත්තත්තා තස්ස තස්ස අත්ථස්ස වාචකො සමයසද්දො එවාති සමයසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරෙපි සඋපසග්ගො අභිසමයසද්දො වුත්තො.

आदि में 'प्रतिलाभ' (प्राप्ति) अर्थ है। 'मान के सम्यक् अभिसमय (त्याग) से दुःख का अंत किया' आदि में 'प्रहाण' (त्याग) अर्थ है। 'दुःख का उत्पीड़न अर्थ, संस्कृत अर्थ, संताप अर्थ, अभिसमय अर्थ' आदि में 'प्रतिवेध' (साक्षात्कार) अर्थ है। यहाँ उपसर्गों के केवल द्योतक होने के कारण 'समय' शब्द ही उन-उन अर्थों का वाचक है, इसलिए 'समय' शब्द के अर्थ-उद्धार में उपसर्ग सहित 'अभिसमय' शब्द भी कहा गया है।

තත්ථ සහකාරීකාරණතාය සන්නිජ්ඣං සමෙති සමවෙතීති සමයො, සමවායො. සමෙති සමාගච්ඡති මග්ගබ්‍රහ්මචරියං එත්ථ තදාධාරපුග්ගලොති සමයො, ඛණො. සමෙන්ති එත්ථ, එතෙන වා සඞ්ගච්ඡන්ති ධම්මා සහජාතධම්මෙහි උප්පාදාදීහි වාති සමයො, කාලො. ධම්මප්පවත්තිමත්තතාය අත්ථතො අභූතොපි හි කාලො ධම්මප්පවත්තියා අධිකරණං කරණං විය ච පරිකප්පනාමත්තසිද්ධෙන රූපෙන වොහරියතීති. සමං, සහ වා අවයවානං අයනං පවත්ති අවට්ඨානන්ති සමයො, සමූහො, යථා ‘‘සමුදායො’’ති. අවයවසහාවට්ඨානමෙව හි සමූහො. පච්චයන්තරසමාගමෙ එති ඵලං එතස්මා උප්පජ්ජති පවත්තති චාති සමයො, හෙතු, යථා ‘‘සමුදයො’’ති. සමෙති සංයොජනභාවතො සම්බන්ධා එති අත්තනො විසයෙ පවත්තති, දළ්හග්ගහණභාවතො වා සංයුත්තා අයන්ති පවත්තන්ති සත්තා යථාභිනිවෙසං එතෙනාති සමයො, දිට්ඨි. දිට්ඨිසංයොජනෙන හි සත්තා අතිවිය බජ්ඣන්ති. සමිති සඞ්ගති සමොධානන්ති සමයො, පටිලාභො. සමස්ස නිරොධස්ස යානං, සම්මා වා යානං අපගමො අප්පවත්තීති සමයො, පහානං. ඤාණෙන අභිමුඛං සම්මා එතබ්බො අධිගන්තබ්බොති සමයො, ධම්මානං අවිපරීතො සභාවො, අභිමුඛභාවෙන සම්මා එති ගච්ඡති බුජ්ඣතීති සමයො. යථාභූතසභාවාවබොධො. එවං තස්මිං තස්මිං අත්ථෙ සමයසද්දස්ස පවත්ති වෙදිතබ්බා.

वहाँ सहकारी कारण होने के कारण जो मिलता है या समवेत होता है, वह 'समय' (समवाय) है। जहाँ या जिस समय मार्ग-ब्रह्मचर्य का आधारभूत पुद्गल मिलता है या आता है, वह 'समय' (क्षण) है। जहाँ या जिसके द्वारा धर्म सहजात धर्मों (उत्पाद आदि) के साथ मिलते हैं, वह 'समय' (काल) है। धर्मों की प्रवृत्ति मात्र होने के कारण अर्थतः अविद्यमान होने पर भी, काल को धर्मों की प्रवृत्ति के अधिकरण या करण के रूप में कल्पित रूप से व्यवहार किया जाता है। अवयवों का समान रूप से या साथ-साथ चलना या अवस्थान 'समय' (समूह) है, जैसे 'समुदाय'। अवयवों का साथ रहना ही समूह है। अन्य प्रत्ययों के समागम से जिससे फल आता है या उत्पन्न होता है, वह 'समय' (हेतु) है, जैसे 'समुदय'। संयोजन भाव से सम्बन्ध होने के कारण जो अपने विषय में प्रवृत्त होता है, अथवा दृढ़ ग्रहण भाव के कारण जिससे सत्त्व अपने अभिनिवेश के अनुसार प्रवृत्त होते हैं, वह 'समय' (दृष्टि) है। दृष्टि-संयोजन से सत्त्व अत्यधिक बँध जाते हैं। संगति या समावधान 'समय' (प्रतिलाभ) है। शम (निरोध) की ओर जाना, या सम्यक् रूप से दूर होना या अप्रवृत्ति 'समय' (प्रहाण) है। ज्ञान के द्वारा जिसे सम्यक् रूप से प्राप्त करना चाहिए, वह 'समय' (धर्मों का अविपरीत स्वभाव) है; अभिमुख भाव से जो सम्यक् रूप से जाना जाता है, वह 'समय' (यथाभूत स्वभाव का बोध) है। इस प्रकार उन-उन अर्थों में 'समय' शब्द की प्रवृत्ति जाननी चाहिए।

නනු [Pg.142] ච අත්ථමත්තං පති සද්දා අභිනිවිසන්තීති න එකෙන සද්දෙන අනෙකෙ අත්ථා අභිධීයන්තීති? සච්චමෙතං සද්දවිසෙසෙ අපෙක්ඛිතෙ. සද්දවිසෙසෙ හි අපෙක්ඛමානෙ එකෙන සද්දෙන අනෙකත්ථාභිධානං න සම්භවති. න හි යො කාලත්ථො සමයසද්දො, සොයෙව සමූහාදිඅත්ථං වදති. එත්ථ පන තෙසං තෙසං අත්ථානං සමය සද්දවචනීයතා සාමඤ්ඤමුපාදාය අනෙකත්ථතා සමයසද්දස්ස වුත්තා. එවං සබ්බත්ථ අත්ථුද්ධාරෙ අධිප්පායො වෙදිතබ්බො.

क्या शब्द केवल एक ही अर्थ में प्रवृत्त नहीं होते, जिससे एक शब्द द्वारा अनेक अर्थ नहीं कहे जा सकते? यह सत्य है यदि विशिष्ट शब्द की अपेक्षा की जाए। विशिष्ट शब्द की अपेक्षा करने पर एक शब्द द्वारा अनेक अर्थों का कथन संभव नहीं है। जो काल अर्थ वाला 'समय' शब्द है, वही समूह आदि अर्थ को नहीं कहता। किन्तु यहाँ उन-उन अर्थों की 'समय' शब्द द्वारा वाच्य होने की सामान्यता को लेकर 'समय' शब्द के अनेक अर्थ कहे गए हैं। इसी प्रकार सर्वत्र अर्थ-उद्धार में अभिप्राय समझना चाहिए।

ඉතො යාතො අයතො ච, නිප්ඵත්තිං සමුදීරයෙ;

විඤ්ඤූ සමයසද්දස්ස, සමවායාදිවාචිනො.

'इ', 'या' और 'अय' धातुओं से, जो समवाय आदि के वाचक हैं, विद्वानों को 'समय' शब्द की निष्पत्ति कहनी चाहिए।

ඉතො යාතො අයතො ච, සමානත්ථෙහි ධාතුහි;

එවං සමානරූපානි, භවන්තීති ච ඊරයෙ.

'इ', 'या' और 'अय' इन समान अर्थ वाली धातुओं से इस प्रकार समान रूप (समय) होते हैं, ऐसा कहना चाहिए।

නය රක්ඛණෙ ච. චකාරො ගතිපෙක්ඛකො. නයති. නයො. නයොති නයනං ගමනන්ති නයො, පාළිගති. නයන්ති වා රක්ඛන්ති අත්ථං එතෙනාති නයො, තථත්තනයාදි.

'नय' धातु रक्षण (रक्षा करने) के अर्थ में है। 'च' शब्द गति (गमन) की अपेक्षा रखता है। नयति (वह ले जाता है)। नय। 'नय' का अर्थ ले जाना या गमन करना है, जो पालि की गति है। अथवा जिसके द्वारा अर्थ को ले जाते हैं या रक्षा करते हैं, वह 'नय' (तथत्व-नय आदि) है।

දය දානගතිහිංසාදානරක්ඛාසු. දයති. දයා.

'दय' धातु दान, गति, हिंसा, आदान और रक्षा के अर्थ में है। दयति। दया।

දයාති මෙත්තාපි වුච්චති කරුණාපි. ‘‘දයාපන්නො’’ති එත්ථ හි මෙත්තා ‘‘දයා’’ති, මෙත්තචිත්තතං ආපන්නොති හි අත්ථො. ‘‘අදයාපන්නො’’ති එත්ථ පන කරුණා ‘‘දයා’’ති වුච්චති. නික්කරුණතං ආපන්නොති හි අත්ථො. එවං දයාසද්දස්ස මෙත්තාකරුණාසු පවත්ති වෙදිතබ්බා. තථා හි අභිධම්මටීකායං වුත්තං ‘‘දයාසද්දො යත්ථ යත්ථ පවත්තති, තත්ථ තත්ථ අධිප්පායවසෙන යොජෙතබ්බො. දයාසද්දො හි අනුරක්ඛණත්ථං අන්තොනීතං කත්වා පවත්තමානො මෙත්තාය ච කරුණාය ච පවත්තතී’’ති.

'दया' मैत्री को भी कहा जाता है और करुणा को भी। 'दयापन्नो' (दया को प्राप्त) यहाँ मैत्री 'दया' है, क्योंकि इसका अर्थ मैत्रीपूर्ण चित्त को प्राप्त होना है। 'अदयापन्नो' (निर्दयी) यहाँ करुणा 'दया' कही जाती है, क्योंकि इसका अर्थ निष्करुणता को प्राप्त होना है। इस प्रकार दया शब्द की मैत्री और करुणा में प्रवृत्ति जाननी चाहिए। जैसा कि अभिधर्म-टीका में कहा गया है— 'दया शब्द जहाँ-जहाँ प्रवृत्त होता है, वहाँ-वहाँ अभिप्राय के अनुसार जोड़ना चाहिए। दया शब्द रक्षण के अर्थ को अन्तर्निहित करके प्रवृत्त होता हुआ मैत्री और करुणा दोनों के लिए प्रवृत्त होता है'।

වචනත්ථො පනෙත්ථ එවං වෙදිතබ්බො – දයති දදාති සත්තානං අභයං එතායාති දයා. දයති ගච්ඡති විභාගං අකත්වා [Pg.143] පාපකල්‍යාණජනෙසු සමං වත්තති, සීතෙන සමං ඵරන්තං රජොමලඤ්ච පවාහෙන්තං උදකමිවාතිපි දයා, මෙත්තා. දයති වා හිංසති කාරුණිකං යාව යථාධිප්පෙතං පරස්ස හිතනිප්ඵත්තිං න පාපුණාති, තාවාති දයා. දයති අනුග්ගණ්හාති පාපජනම්පි සජ්ජනො එතායාතිපි දයා. දයති අත්තනො සුඛම්පි පහාය ඛෙදං ගණ්හාති සජ්ජනො එතායාති දයා. දයන්ති ගණ්හන්ති එතාය මහාබොධිසත්තා බුද්ධභාවාය අභිනීහාරකරණකාලෙ හත්ථගතම්පි අරහත්තඵලං ඡඩ්ඩෙත්වා සංසාරසාගරතො සත්තෙ සමුද්ධරිතුකාමා අනස්සාසකරං අතිභයානකං මහන්තං සංසාරදුක්ඛං, පච්ඡිමභවෙ ච සහ අමතධාතුපටිලාභෙන අනෙකගුණසමලඞ්කතං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණඤ්චාතිපි දයා, කරුණා. කරුණාමූලකා හි සබ්බෙ බුද්ධගුණා.

यहाँ वचन का अर्थ इस प्रकार समझना चाहिए— जो सत्त्वों को अभय देती है, वह 'दया' है। जो बिना भेदभाव के पापियों और सज्जनों में समान रूप से प्रवृत्त होती है, जैसे शीतल जल रज-मल को बहा देता है, वह 'दया' (मैत्री) है। अथवा जो कारुणिक व्यक्ति को तब तक पीड़ित (हिंसित) करती है जब तक कि दूसरे के हित की सिद्धि न हो जाए, वह 'दया' है। जो सज्जन पुरुष द्वारा पापियों पर भी अनुग्रह कराती है, वह 'दया' है। जिसके द्वारा सज्जन पुरुष अपने सुख को छोड़कर भी कष्ट स्वीकार करता है, वह 'दया' है। जिसके द्वारा महाबोधिसत्त्व बुद्धत्व के लिए अभिनिहार (संकल्प) करते समय हाथ में आए हुए अर्हत् फल को भी छोड़कर, संसार-सागर से सत्त्वों को निकालने की इच्छा से, अत्यंत भयानक संसार-दुःख को स्वीकार करते हैं, और अन्तिम जन्म में अमृत-धातु की प्राप्ति के साथ अनेक गुणों से अलंकृत सर्वज्ञता-ज्ञान को प्राप्त करते हैं, वह 'दया' (करुणा) है। क्योंकि सभी बुद्ध-गुण करुणा-मूलक ही होते हैं।

අපරො නයො – දයන්ති අනුරක්ඛන්ති සත්තෙ එතාය, සයං වා අනුදයති, අනුදයමත්තමෙව වා එතන්ති දයා, මෙත්තා චෙව කරුණා ච. කිඤ්චි පයොගමෙත්ථ කථයාම ‘‘සෙය්‍යථාපි ගහපති ගිජ්ඣො වා කඞ්කො වා කුලලො වා මංසපෙසිං ආදාය දයෙය්‍ය. පුත්තෙසු මද්දී දයෙසි, සස්සුයා සසුරම්හි ච. දයිතබ්බො රථෙසභ’’. තත්ථ දයෙය්‍යාති උප්පතිත්වා ගච්ඡෙය්‍ය, ගත්‍යත්ථවසෙනෙතං දට්ඨබ්බං. දයෙසීති මෙත්තචිත්තං කරෙය්‍යාසි. දයිතබ්බොති පියායිතබ්බො. උභයම්පෙතං විවරණං රක්ඛණත්ථං අන්තොගධං කත්වා අධිප්පායත්ථවසෙන කතන්ති වෙදිතබ්බං.

दूसरा प्रकार— जिसके द्वारा सत्त्वों की रक्षा (अनुपालन) करते हैं, अथवा स्वयं दया करता है, या केवल दया मात्र ही है, वह 'दया' (मैत्री और करुणा दोनों) है। यहाँ कुछ प्रयोग कहते हैं— 'जैसे हे गृहपति! गीध, कंक या चील मांस की पेशी लेकर उड़ जाए (दयेय्य)'। 'मद्री ने पुत्रों, सास और ससुर पर दया (दयेसि) की'। 'हे रथश्रेष्ठ! वह दया (दयितब्बो) के योग्य है'। वहाँ 'दयेय्य' का अर्थ उड़कर जाना है, इसे गति के अर्थ में देखना चाहिए। 'दयेसि' का अर्थ मैत्रीपूर्ण चित्त करना है। 'दयितब्बो' का अर्थ प्रिय समझना चाहिए। ये दोनों व्याख्याएँ रक्षण के अर्थ को अन्तर्निहित करके अभिप्राय के अनुसार की गई हैं, ऐसा जानना चाहिए।

ඌයී තන්තසන්තානෙ. ඌයති. ඌතො, ඌතවා.

'ऊयी' धातु तन्तु-सन्तान (बुनने या विस्तार) के अर्थ में है। ऊयति। ऊतो, ऊतवा।

පූයී විසරණෙ දුග්ගන්ධෙ ච. පූයති. පූතො, පූතවා. පූතිමච්ඡං කුසග්ගෙන, යො නරො උපනය්හති.

'पूरी' धातु विसरण (फैलने) और दुर्गन्ध के अर्थ में है। पूयति। पूतो, पूतवा। 'जो मनुष्य कुशा के अग्र भाग से सड़ी हुई मछली (पूतिमच्छं) को बाँधता है'।

කනුයී [Pg.144] සද්දෙ. කනුයති. කනුතො, කනුතවා.

'कनुयी' धातु शब्द के अर्थ में है। कनुयति। कनुतो, कनुतवा।

ඛමාය විධූනනෙ. ඛමායති. ඛමාතො, ඛමාතවා.

'खमाय' धातु विधूनन (कम्पन या झाड़ने) के अर्थ में है। खमायति। खमातो, खमातवा।

ඵායි පායි වුද්ධියං. ඵායති. ඵීතො, ඵතවා.

'फायि' और 'पायि' धातु वृद्धि के अर्थ में हैं। फायति। फीतो, फतवा।

තත්ථ තතවන්තුපච්චයා, යකාරලොපො, ධාත්වන්තස්ස සරස්ස ඉකාරාදෙසො ච දට්ඨබ්බො. එස නයො ‘‘පූතො පූතවා’’තිආදීසුපි යථාසම්භවං දට්ඨබ්බො. පායති. පායො. අපායො. එත්ථ ච නත්ථි පායො වුද්ධි එත්ථාති අපායො. අථ වා පන අයතො සුඛතො අපෙතොති අපායොතිපි නිබ්බචනීයං. අපායොති ච නිරයො තිරච්ඡානයොනි පෙත්තිවිසයො අසුරකායොති චත්තාරො අපායා.

वहाँ 'तवन्तु' प्रत्यय, 'य' कार का लोप और धातु के अन्तिम स्वर को 'इ' कार आदेश देखना चाहिए। यही नियम 'पूतो पूतवा' आदि में भी यथासम्भव देखना चाहिए। पायति। पायो। अपायो। यहाँ जिसमें 'पाय' (वृद्धि/उन्नति) नहीं है, वह 'अपाय' है। अथवा जो 'अय' (सुख) से अपगत (दूर) है, वह 'अपाय' है— ऐसा निर्वचन करना चाहिए। अपाय चार हैं— निरय (नरक), तिरच्छानयोनि (पशु योनि), पेत्तिविसय (प्रेत लोक) और असुरकाय।

තායු සන්තානපාලනෙසු. තායති. තායනං. දිවාදිගණෙ පන තා පාලනෙති ධාතුං පස්සථ, තස්ස ‘‘තායති තාණ’’න්ති රූපානි. උභයෙසං ක්‍රියාපදං සමං. අකාරයකාරපච්චයමත්තෙනෙව නානත්තං, නාමිකපදානි පන විසදිසානි ‘‘තායනං, තාණ’’න්ති.

'तायु' विस्तार और पालन के अर्थ में। तायति। तायनं। दिवादिगण में 'ता' पालन के अर्थ में धातु को देखें, उसके 'तायति, ताणं' रूप होते हैं। दोनों का क्रियापद समान है। केवल 'अ' कार और 'य' कार प्रत्यय मात्र से भिन्नता है, किन्तु नामिक पद (संज्ञा रूप) 'तायनं' और 'ताणं' असमान हैं।

චායු පූජානිසාමනෙසු. පූජා පූජනා. නිසාමනං ඔලොකනං සවනඤ්ච වුච්චති. ‘‘ඉඞ්ඝ මද්දි නිසාමෙහි. නිසාමයථ සාධවො’’ති ච ආදීසු හි ඔලොකනසවනානි නිසාමනසද්දෙන වුත්තානි. අපිච ඤාණෙන උපපරික්ඛණම්පි නිසාමනමෙවාති ගහෙතබ්බං. චායති, අපචායති. අනගාරෙ පබ්බජිතෙ, අපචෙ බ්‍රහ්මචාරියෙ. යෙ වුද්ධමපචායන්ති. අපචිතිං දස්සෙති. නිච්චං වුද්ධාපචායිනො.

'चायु' पूजा और निसामन (देखना/सुनना) के अर्थ में। पूजा अर्थात् पूजन। निसामन देखना और सुनना कहा जाता है। 'अरे मद्दी! देखो (निसामेहि)। हे साधुओ! सुनो (निसामयथ)' आदि में देखना और सुनना 'निसामन' शब्द से कहे गए हैं। इसके अतिरिक्त ज्ञान से परीक्षण करना भी 'निसामन' ही है, ऐसा समझना चाहिए। चायति, अपचायति। अनगार प्रव्रजित होने पर, ब्रह्मचारी का अपचय (आदर) करने पर। जो वृद्धों का अपचय (आदर) करते हैं। अपचिति (आदर) दिखाता है। नित्य वृद्धों का अपचय (आदर) करने वाले।

යකාරන්තධාතුරූපානි.

यकारान्त धातु रूप।

රකාරන්තධාතු

रकारान्त धातु

රා [Pg.145] ආදානෙ. රාති.

'रा' आदान (ग्रहण) के अर्थ में। राति।

රි සන්තානෙ. රෙති. රෙණු. රෙණූති රජො.

'रि' विस्तार के अर्थ में। रेति। रेणु। रेणु अर्थात् रज (धूल)।

රු ගතියං රොසනෙ ච. රවති, විරවති.

'रु' गति और रोषण (क्रोध) के अर्थ में। रवति, विरयति।

රු සද්දෙ. රොති, රවති. රවො, උපරවො. රුතමනුඤ්ඤං රුචියා ච පිට්ඨි. රුතන්ති රවනං රුතං, සද්දො.

'रु' शब्द (ध्वनि) के अर्थ में। रोति, रवति। रवो, उपरवो। 'रुतमनुञ्ञं रुचिया च पिट्ठि'। रुतं अर्थात् रवन (चिल्लाना), रुत, शब्द।

රෙ සද්දෙ. රායති. රා. රත්ති. එත්ථ ච රාති සද්දො. රත්තීති නිසාසඞ්ඛාතො සත්තානං සද්දස්ස වූපසමකාලො. රා තිය්‍යති උච්ඡිජ්ජති එත්ථාති රත්ති.

'रे' शब्द के अर्थ में। रायति। रा। रत्ति। यहाँ 'रा' शब्द है। 'रत्ति' (रात्रि) अर्थात् निशा, जो प्राणियों के शब्द के उपशम (शान्त होने) का काल है। जहाँ 'रा' (शब्द) 'तिय्यति' (छिन्न/समाप्त) हो जाता है, वह 'रत्ति' है।

බ්‍රූ වියත්තියං වාචායං. අපි හන්ත්වා හතො බ්‍රූති.

'ब्रू' स्पष्ट वाणी (बोलने) के अर्थ में। 'मारकर भी मरा हुआ कहता (ब्रूति) है'।

බ්‍රවීති, බ්‍රුන්ති. බ්‍රූසි, බ්‍රූථ. බ්‍රූමි, බ්‍රූම. බ්‍රූතෙ, බ්‍රුවන්තෙ. බ්‍රූසෙ, බ්‍රුව්හෙ. බ්‍රුවෙ, බ්‍රුම්හෙ.

ब्रवीति, ब्रुन्ति। ब्रूसि, ब्रूथ। ब्रूमि, ब्रूम। ब्रूते, ब्रुवन्ते। ब्रूसे, ब्रुव्हे। ब्रुवे, ब्रुम्हे।

බ්‍රූතු, බ්‍රුවිතු, බ්‍රුවන්තු. බ්‍රූහි, බ්‍රූථ. බ්‍රූමි, බ්‍රූම. බ්‍රූතං, බ්‍රුවන්තං.

ब्रूतु, ब्रुवितु, ब्रुवन्तु। ब्रूहि, ब्रूथ। ब्रूमि, ब्रूम। ब्रूतं, ब्रुवन्तं।

එත්ථ ච අම්බට්ඨසුත්තෙ ‘‘පුන භවං ගොතමො බ්‍රුවිතූ’’ති පාළිදස්සනතො ‘‘බ්‍රුවිතූ’’ති වුත්තං. එවං සබ්බත්ථාපි උපපරික්ඛිත්වා නයො ගහෙතබ්බො.

यहाँ अम्बट्ठ सुत्त में 'पुन भवं गोतमो ब्रुवितू' (फिर से भवन्त गौतम कहें) इस पालि के अनुसार 'ब्रुवितू' कहा गया है। इसी प्रकार सर्वत्र विचार कर नियम ग्रहण करना चाहिए।

බ්‍රුවෙය්‍ය, බ්‍රුවෙ, බ්‍රුවෙය්‍යුං. බ්‍රුවෙය්‍යාසි, බ්‍රුවෙය්‍යාථ. බ්‍රුවෙය්‍යාමි, බ්‍රුවෙය්‍යාම. බ්‍රුවෙථ, බ්‍රුවෙරං. බ්‍රුවෙථො, බ්‍රුවෙය්‍යාව්හො. බ්‍රුවෙය්‍යං. බ්‍රුවෙය්‍යාම්හෙ.

ब्रूवेय्य, ब्रूवे, ब्रूवेय्युं। ब्रूवेय्यासि, ब्रूवेय्याथ। ब्रूवेय्यामि, ब्रूवेय्याम। ब्रूवेथ, ब्रूवेरं। ब्रूवेथो, ब्रूवेय्याव्हो। ब्रूवेय्यं। ब्रूवेय्याम्हे।

පබ්‍රූති. අනුබ්‍රූති. පබ්‍රූතු, අනුබ්‍රූතු. පබ්‍රුවෙය්‍ය, අනුබ්‍රුවෙය්‍ය. එවං සබ්බත්ථ පඅනුඋපසග්ගෙහිපි යථාසම්භවං පදමාලා යොජෙතබ්බා.

पब्रूति। अनुब्रूति। पब्रूतु, अनुब्रूतु। पब्रूवेय्य, अनुब्रूवेय्य। इसी प्रकार सर्वत्र 'प', 'अनु' आदि उपसर्गों के साथ भी यथासंभव पदमाला (रूप-सिद्धि) जोड़नी चाहिए।

ආහ, ආහු. බ්‍රවෙ, බ්‍රවිත්ථ, බ්‍රවිරෙ. බ්‍රවිත්ථො, බ්‍රවිව්හො. බ්‍රවිං, බ්‍රවිම්හෙ. පරොක්ඛාවසෙන වුත්තානි.

आह, आहु। ब्रवे, ब्रवित्थ, ब्रविरे। ब्रवित्थो, ब्रविव्हो। ब्रविं, ब्रविम्हे। ये परोक्षा (विभक्ति) के वश से कहे गए हैं।

අබ්‍රවා[Pg.146], අබ්‍රවූ. අබ්‍රවො, අබ්‍රවත්ථ. අබ්‍රවං, අබ්‍රවම්හා. අබ්‍රවත්ථ, අබ්‍රවත්ථුං. අබ්‍රවසෙ, අබ්‍රව්හං. අබ්‍රවිං, අබ්‍රවිම්හසෙ. හිය්‍යත්තනීවසෙන වුත්තානි.

अब्रवा, अब्रवू। अब्रवो, अब्रवत्थ। अब्रवं, अब्रवम्हा। अब्रवत्थ, अब्रवत्थुं। अब्रवसे, अब्रव्हं। अब्रविं, अब्रविम्हसे। ये हिय्यत्तनी (विभक्ति) के वश से कहे गए हैं।

අබ්‍රවි, අබ්‍රවුං. අබ්‍රවො, අබ්‍රවිත්ථ. අබ්‍රවිං, අබ්‍රවිම්හා. අබ්‍රවා, අබ්‍රවූ. අබ්‍රවසෙ, අබ්‍රවිව්හං. අබ්‍රවං, අබ්‍රවිම්හෙ. අජ්ජතනීවසෙන වුත්තානි.

अब्रवि, अब्रवुं। अब्रवो, अब्रवित्थ। अब्रविं, अब्रविम्हा। अब्रवा, अब्रवू। अब्रवसे, अब्रविव्हं। अब्रवं, अब्रविम्हे। ये अज्जतनी (विभक्ति) के वश से कहे गए हैं।

බ්‍රුවිස්සති, බ්‍රුවිස්සන්ති. අබ්‍රවිස්සා, අබ්‍රවිස්සංසු. සෙසං සබ්බං නෙතබ්බං. කම්මපදං අප්පසිද්ධං. සචෙ පන සියා, ‘‘බ්‍රූයතී’’ති සියා ‘‘ලුයති, ලූයතී’’ති පදානි විය.

ब्रुविस्सति, ब्रुविस्सन्ति। अब्रविस्सा, अब्रविस्संुसु। शेष सब (इसी प्रकार) ले जाना चाहिए। कर्मपद (कर्मवाच्य) भी इसी प्रकार है। यदि हो, तो 'ब्रूयति' हो सकता है, जैसे 'लुयति, लूयति' पद होते हैं।

ජීර බ්‍රූහනෙ. බ්‍රූහනං වඩ්ඪනං. ජීරති. ජීරං. ජීරමානො. ජීරණං. අප්පස්සුතායං පුරිසො, බලිබද්දොව ජීරති.

जीर (धातु) ब्रूहण (बढ़ने) के अर्थ में। ब्रूहण का अर्थ वर्धन (बढ़ना) है। जीरति। जीरं। जीरमानो। जीरणं। 'यह अल्पश्रुत पुरुष बैल के समान बूढ़ा होता (जीर्ण होता) है।'

පූර පූරණෙ. පූරති. පූරතොව මහොදධි. සබ්බෙ පූරෙන්තු සඞ්කප්පා. පූරිතුං, පූරිත්වා, පූරං, පූරිතං. පුණ්ණං, පරිපුණ්ණං. සම්පුණ්ණං, පූරණං. පූරණො කස්සපො. කාරිතෙ ‘‘පාරමියො පූරෙති, පූරයති, පූරාපෙති, පූරාපයති. පූරෙත්වා, පූරයිත්වා, පූරාපෙත්වා, පූරාපයිත්වා, පරිපූරෙත්වා’’ ඉච්චාදීනි භවන්ති.

पूर (धातु) पूरण (भरने) के अर्थ में। पूरति। महासागर भरता ही है। सभी संकल्प पूरे हों। पूरितुं, पूरित्वा, पूरं, पूरितं। पुण्णं, परिपुण्णं। सम्पुण्णं, पूरणं। पूरण कस्सप। णिजन्त (कारित) में 'पारमियो पूरेति, पूरयति, पूरापेति, पूरापयति। पूरेत्वा, पूरयित्वा, पूरापेत्वा, पूरापयित्वा, परिपूरेत्वा' इत्यादि होते हैं।

ඝොර ගතිපටිඝාතෙ. ගතිපටිඝාතං ගතිපටිහනනං. ඝොරති.

घोर (धातु) गति-प्रतिघात (गति को रोकने) के अर्थ में। गति-प्रतिघात का अर्थ गति का प्रतिहनन है। घोरति।

ධොර ගතිචාතුරියෙ. ගතිචාතුරියං ගතිඡෙකභාවො. ධොරෙති.

धोर (धातु) गति-चातुर्य (गति की कुशलता) के अर्थ में। गति-चातुर्य का अर्थ गति की निपुणता है। धोरेति।

සර ගතියං. සරති, විසරති, උස්සරති. උස්සාරණා. සරො. සංසාරො ඉච්චාදීනි. තත්ථ සරොති රහදො. සංසාරොති වට්ටං, යො ‘‘භවො’’තිපි වුච්චති.

सर (धातु) गति के अर्थ में। सरति, विसरति, उस्सरति। उस्सारणा। सरो। संसारो इत्यादि। वहाँ 'सरो' का अर्थ सरोवर (दह) है। 'संसारो' का अर्थ चक्र (वट्ट) है, जिसे 'भव' भी कहा जाता है।

චර චරණෙ. චරති, විචරති, අනුචරති, සඤ්චරති.

चर (धातु) चरण (चलने/आचरण) के अर्थ में। चरति, विचरति, अनुचरति, संचरति।

චර [Pg.147] ගතිභක්ඛනෙසු. චරති, විචරති, අනුචරති, සඤ්චරති, පටිචරති. චරියා. චරිතා. චාරො. විචාරො. අනුවිචාරො. උපවිචාරො. චරණං. චාරකො. ඔචරකො. බ්‍රහ්මචරියං ඉච්චාදීනි.

चर (धातु) गति और भक्षण के अर्थ में। चरति, विचरति, अनुचरति, संचरति, पटिचरति। चरिया। चरिता। चारो। विचारो। अनुविचारो। उपविचारो। चरणं। चारको। ओचरको। ब्रह्मचरियं इत्यादि।

තත්ථ චරතීති ගච්ඡති, භක්ඛති වා. තථා හි චරන්ති පදස්ස ගච්ඡන්තො ඛාදන්තො චාති අත්ථං වදන්ති ගරූ. පටිචරතීති පටිච්ඡාදෙති. චාරකොති තංපවෙසිතානං සත්තානං සුඛං චරති භක්ඛතීති චාරකො, රොධො. ඔචරකොති අධොචාරී. බ්‍රහ්මචරියන්ති දානම්පි වෙය්‍යාවච්චම්පි සික්ඛාපදම්පි බ්‍රහ්මවිහාරොපි ධම්මදෙසනාපි මෙථුනවිරතිපි සදාරසන්තොසොපි උපොසථොපි අරියමග්ගොපි සකලං සාසනම්පි අජ්ඣාසයොපි වුච්චති.

वहाँ 'चरति' का अर्थ जाता है या खाता है। क्योंकि गुरुजन 'चरन्ति' पद का अर्थ 'जाते हुए' और 'खाते हुए' कहते हैं। 'पटिचरति' का अर्थ ढकता (छिपाता) है। 'चारको' का अर्थ है—उसमें प्रविष्ट प्राणियों के सुख को जो चरता (खाता) है, वह चारक (कारागार/अवरोध) है। 'ओचरको' का अर्थ गुप्तचर (नीचे विचरण करने वाला) है। 'ब्रह्मचरियं' दान, वैयावृत्य (सेवा), शिक्षापद, ब्रह्मविहार, धर्मदेशना, मैथुन-विरति, स्वदार-संतोष, उपोसथ, आर्यमार्ग, संपूर्ण शासन और आशय को भी कहा जाता है।

කින්තෙ වතං කිං පන බ්‍රහ්මචරියං,කිස්ස සුචිණ්ණස්ස අයං විපාකො;

ඉද්ධිජුතිබලවීරියූපපත්ති,ඉදඤ්ච තෙ නාග මහාවිමානං.

'हे नाग! तुम्हारा क्या व्रत था? क्या ब्रह्मचर्य था? किस सुचरित का यह विपाक है? यह ऋद्धि, द्युति, बल और वीर्य की प्राप्ति तथा यह तुम्हारा महाविमान (किस पुण्य का फल है)?'

අහඤ්ච භරියා ච මනුස්සලොකෙ,සද්ධා උභො දානපතී අහුම්හා;

ඔපානභූතං මෙ ඝරං තදාසි,සන්තප්පිතා සමණබ්‍රාහ්මණා ච.

'मैं और मेरी पत्नी मनुष्य लोक में दोनों श्रद्धालु और दानपति थे। तब मेरा घर प्याऊ (पानी के स्थान) के समान था, और श्रमण-ब्राह्मण (वहाँ) तृप्त किए जाते थे।'

තං මෙ වතං තං පන බ්‍රහ්මචරියං,තස්ස සුචිණ්ණස්ස අයං විපාකො;

ඉද්ධිජුතිබලවීරියූපපත්ති,ඉදඤ්ච මෙ ධීර මහාවිමාන’’න්ති

वह मेरा व्रत था, वह मेरा ब्रह्मचर्य था, उस सुचरित (अच्छी तरह पालन किए गए) का यह विपाक (फल) है; ऋद्धि, द्युति, बल और वीर्य की प्राप्ति, और हे धीर! यह मेरा महाविमान है।

ඉමස්මිඤ්හි පුණ්ණකජාතකෙ දානං ‘‘බ්‍රහ්මචරිය’’න්ති වුත්තං.

इस पुण्णक जातक में दान को 'ब्रह्मचर्य' कहा गया है।

‘‘කෙන [Pg.148] පාණි කාමදදො, කෙන පාණි මධුස්සවො;

කෙන තෙ බ්‍රහ්මචරියෙන, පුඤ්ඤං පාණිම්හි ඉජ්ඣති.

किस कारण से (तुम्हारी) हथेली कामनाओं को देने वाली है, किस कारण से हथेली से मधु बहता है? तुम्हारे किस ब्रह्मचर्य से, हथेली में पुण्य सिद्ध होता है?

තෙන පාණි කාමදදො, තෙන පාණි මධුස්සවො;

තෙන මෙ බ්‍රහ්මචරියෙන, පුඤ්ඤං පාණිම්හි ඉජ්ඣතී’’ති

उस (कारण) से हथेली कामनाओं को देने वाली है, उस (कारण) से हथेली से मधु बहता है; मेरे उस ब्रह्मचर्य से, हथेली में पुण्य सिद्ध होता है।

ඉමස්මිං අඞ්කුරපෙතවත්ථුම්හි වෙය්‍යාවච්චං ‘‘බ්‍රහ්මචරිය’’න්ති වුත්තං. ‘‘ඉදං ඛො තං භික්ඛවෙ තිත්තිරියං නාම බ්‍රහ්මචරියං අහොසී’’ති ඉමස්මිං තිත්තිරජාතකෙ සික්ඛාපදං ‘‘බ්‍රහ්මචරිය’’න්ති වුත්තං. ‘‘තං ඛො පන පඤ්චසිඛ බ්‍රහ්මචරියං නෙව නිබ්බිදාය න විරාගාය…පෙ… යාවදෙව බ්‍රහ්මලොකූපපත්තියා’’ති ඉමස්මිං මහාගොවින්දසුත්තෙ බ්‍රහ්මවිහාරා ‘‘බ්‍රහ්මචරිය’’න්ති වුත්තා. ‘‘එකස්මිං බ්‍රහ්මචරියස්මිං, සහස්සං මච්චුහායිනො’’ති එත්ථ ධම්මදෙසනා ‘‘බ්‍රහ්මචරිය’’න්ති වුත්තා. ‘‘පරෙ අබ්‍රහ්මචාරී භවිස්සන්ති, මයමෙත්ථ බ්‍රහ්මචාරිනො භවිස්සාමා’’ති සල්ලෙඛසුත්තෙ මෙථුනවිරති ‘‘බ්‍රහ්මචරිය’’න්ති වුත්තා.

इस अंकुर पेतवत्थु में वैयावृत्य (सेवा) को 'ब्रह्मचर्य' कहा गया है। 'भिक्षुओं, वह तित्तिरिय नामक ब्रह्मचर्य था' - इस तित्तिरि जातक में शिक्षापद को 'ब्रह्मचर्य' कहा गया है। 'हे पंचशिख! वह ब्रह्मचर्य न निर्वेद के लिए, न विराग के लिए... केवल ब्रह्मलोक की प्राप्ति के लिए था' - इस महागोविन्द सुत्त में ब्रह्मविहारों को 'ब्रह्मचर्य' कहा गया है। 'एक ब्रह्मचर्य में, हजार मृत्यु को जीतने वाले' - यहाँ धर्मदेशना को 'ब्रह्मचर्य' कहा गया है। 'दूसरे अब्रह्मचारी होंगे, हम यहाँ ब्रह्मचारी होंगे' - सल्लेख सुत्त में मैथुन-विरति को 'ब्रह्मचर्य' कहा गया है।

මයඤ්ච භරියා නාතික්කමාම,අම්හෙ ච භරියා නාතික්කමන්ති;

අඤ්ඤත්‍ර තාහ බ්‍රහ්මචරියං චරාම;

තස්මා හි අම්හං දහරා න මීයරෙ’’ති

हम अपनी पत्नियों का उल्लंघन नहीं करते, और पत्नियाँ हमारा उल्लंघन नहीं करतीं; उनके अतिरिक्त हम ब्रह्मचर्य का पालन करते हैं; इसीलिए हमारे यहाँ युवा नहीं मरते।

මහාධම්මපාලජාතකෙ සදාරසන්තොසො ‘‘බ්‍රහ්මචරිය’’න්ති වුත්තො.

महाधम्मपाल जातक में स्व-पत्नी-संतोष (अपनी पत्नी में संतुष्ट रहना) को 'ब्रह्मचर्य' कहा गया है।

හීනෙන බ්‍රහ්මචරියෙන, ඛත්තියෙ උපපජ්ජති;

මජ්ඣිමෙන ච දෙවෙසු, උත්තමෙන විසුජ්ඣතී’’ති

हीन ब्रह्मचर्य से क्षत्रिय कुल में जन्म होता है; मध्यम से देवों में, और उत्तम से (मनुष्य) विशुद्ध हो जाता है।

එවං නිමිජාතකෙ අවීතික්කමවසෙන කතො උපොසථො ‘‘බ්‍රහ්මචරිය’’න්ති වුත්තො. ‘‘ඉදං ඛො පන පඤ්චසිඛ බ්‍රහ්මචරියං එකන්තනිබ්බිදාය විරාගාය…පෙ… අයමෙව අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො’’ති [Pg.149] මහාගොවින්දසුත්තස්මිංයෙව අරියමග්ගො ‘‘බ්‍රහ්මචරිය’’න්ති වුත්තො. ‘‘තයිදං බ්‍රහ්මචරියං ඉද්ධඤ්චෙව ඵීතඤ්ච විත්ථාරිකං බාහුජඤ්ඤං පුථුභූතං යාවදෙව මනුස්සෙහි සුප්පකාසිත’’න්ති පාසාදිකසුත්තෙ සික්ඛත්තයසඞ්ගහං සකලං සාසනං ‘‘බ්‍රහ්මචරිය’’න්ති වුත්තං.

इस प्रकार निमि जातक में (नियमों के) उल्लंघन न करने के कारण किए गए उपोसथ को 'ब्रह्मचर्य' कहा गया है। 'हे पंचशिख! यह ब्रह्मचर्य एकांत निर्वेद के लिए, विराग के लिए... यही आर्य अष्टांगिक मार्ग है' - महागोविन्द सुत्त में ही आर्य मार्ग को 'ब्रह्मचर्य' कहा गया है। 'यह ब्रह्मचर्य समृद्ध, फला-फूला, विस्तृत, बहुजन-हितकारी, व्यापक और मनुष्यों द्वारा भली-भांति प्रकाशित है' - पासादिक सुत्त में त्रिशिक्षा के संग्रह रूप संपूर्ण शासन को 'ब्रह्मचर्य' कहा गया है।

‘‘අපි අතරමානානං, ඵලාසාව සමිජ්ඣති;

විපක්කබ්‍රහ්මචරියොස්මි, එවං ජානාහි ගාමණී’’ති

जल्दबाजी न करने वालों की भी फल की आशा सिद्ध होती है; मेरा ब्रह्मचर्य परिपक्व हो गया है, हे ग्रामणी! ऐसा जानो।

එත්ථ අජ්ඣාසයො ‘‘බ්‍රහ්මචරිය’’න්ති වුත්තො. ඉච්චෙවං –

यहाँ अध्याशय (संकल्प) को 'ब्रह्मचर्य' कहा गया है। इस प्रकार —

දානං වෙය්‍යාවටියඤ්ච, සික්ඛා බ්‍රහ්මවිහාරකා;

ධම්මක්ඛානං මෙථුනතා-විරති ච උපොසථො.

दान, वैयावृत्य (सेवा), शिक्षा, ब्रह्मविहार, धर्म-व्याख्यान, मैथुन-विरति और उपोसथ।

සදාරෙසු ච සන්තොසො, අරියමග්ගො ච සාසනං;

අජ්ඣාසයො චිමෙ බ්‍රහ්ම-චරියසද්දෙන වුච්චරෙ.

अपनी पत्नी में संतोष, आर्य मार्ग, शासन और अध्याशय — ये 'ब्रह्मचर्य' शब्द से कहे जाते हैं।

හුර කොටිල්ලෙ. හුරති.

हुर (Hura) कुटिलता के अर्थ में। हुरति (वह कुटिल होता है)।

සර සද්දොපතාපෙසු. සරති. සරො, සරණං.

सर (Sara) शब्द और उपताप (पीड़ा) के अर्थ में। सरति। सर, शरण।

එත්ථ ච සරොති සද්දොපි වුච්චති උසුපි. සරණන්ති සරති උපතාපෙති හිංසති සරණගතානං තෙනෙව සරණගමනෙන භයං සන්තාපං දුක්ඛං දුග්ගතිං පරිකිලෙසඤ්චාති සරණං, බුද්ධාදිරතනත්තයං. අථ වා සද්ධා පසන්නා මනුස්සා ‘‘අම්හාකං සරණමිද’’න්ති සරන්ති චින්තෙන්ති, තං තත්ථ ච වාචං නිච්ඡරන්ති ගච්ඡන්ති චාතිපි සරණං.

यहाँ 'सर' शब्द को ध्वनि भी कहा जाता है और बाण भी। 'शरण' इसलिए कहा जाता है क्योंकि वह शरण में आए हुओं के भय, संताप, दुःख, दुर्गति और क्लेशों को 'सरति' यानी नष्ट करता है या हिंसा करता है, उसी शरणागमन के द्वारा; वह बुद्ध आदि रत्नत्रय है। अथवा, श्रद्धा से प्रसन्न मनुष्य 'यह हमारी शरण है' ऐसा स्मरण करते हैं, चिंतन करते हैं, और वहाँ वाणी का उच्चारण करते हैं और जाते हैं, इसलिए भी 'शरण' है।

සර චින්තායං. සරති, සුසරති ඉච්චපි පයොගො. අප්පක්ඛරානඤ්හි බහුභාවො අඤ්ඤථාභාවො ච හොති, යථා ‘‘ද්වෙ, දුවෙ, තණ්හා තසිණා, පම්හං, පඛුම’’න්ති. අනුස්සරති, පටිස්සරති. සරන්ති එතාය සත්තා, සයං වා සරති, සරණමත්තමෙව වා එතන්ති සති. අනුස්සති, පටිස්සති. සරතීති සතො. පුනප්පුනං සරතීති පටිස්සතො.

सर (Sara) चिंता (स्मरण) के अर्थ में। सरति, सुसरति आदि प्रयोग हैं। अल्प अक्षरों का बहुभाव और अन्यथाभाव होता है, जैसे 'द्वे' का 'दुवे', 'तण्हा' का 'तसिणा', 'पम्हं' का 'पखुमं'। अनुस्सरति, पटिस्सरति। जिससे प्राणी स्मरण करते हैं, या स्वयं स्मरण करता है, या केवल स्मरण मात्र ही है, वह 'सति' (स्मृति) है। अनुस्सति, पटिस्सति। जो स्मरण करता है वह 'सतो' (स्मृतिमान) है। जो बार-बार स्मरण करता है वह 'पटिस्सतो' है।

ද්වර [Pg.150] සංවරණෙ. සංවරණං රක්ඛණා. ද්වරති. ද්වාරං. ද්විසද්දූපපදඅරධාතුවසෙනපි ඉදං රූපං සිජ්ඣති. තත්‍රිමානි නිබ්බචනානි – ද්වරන්ති සංවරන්ති රක්ඛන්ති එතෙනාති ද්වාරං, අථ වා ද්වෙ කවාටා අරන්ති ගච්ඡන්ති පවත්තන්ති එත්ථාතිපි ද්වාරන්ති. ගෙහද්වාරම්පි කායද්වාරාදීනිපි උපායොපි ද්වාරන්ති වුච්චති. පාළියං තු ‘‘ද්වාරං ද්වාරා’’ති ච ඉත්ථිනපුංසකවසෙන ද්වාරසද්දො වුත්තො. තථා හි ‘‘ද්වාරම්පි සුරක්ඛිතං හොතී’’ති ච ‘‘ද්වාරාපෙසා’’ති ච තස්ස ද්විලිඞ්ගතා වුත්තා.

द्वर (Dvara) संवरण (ढकने/रोकने) के अर्थ में। संवरण का अर्थ रक्षा है। द्वरति। द्वार। 'द्वि' शब्द उपपद होने पर 'अर' धातु के योग से भी यह रूप सिद्ध होता है। वहाँ ये व्युत्पत्तियाँ हैं — जिससे संवरण करते हैं, रक्षा करते हैं, वह 'द्वार' है; अथवा जहाँ दो कपाट 'अरन्ति' यानी जाते हैं या प्रवृत्त होते हैं, वह भी 'द्वार' है। घर का द्वार, काय-द्वार आदि और उपाय को भी 'द्वार' कहा जाता है। पालि में तो 'द्वारं' और 'द्वारा' के रूप में नपुंसक और स्त्रीलिंग के भेद से 'द्वार' शब्द कहा गया है। जैसे कि 'द्वारमपि सुरक्खितं होति' और 'द्वारापेसा' - इन प्रयोगों से इसकी द्विलिंगता कही गई है।

ගර ඝර සෙචනෙ. ගරති. ඝරති. ඝරං.

गर (Gara), घर (Ghara) सेचन (सींचने) के अर्थ में। गरति। घरति। घर।

ධූර හුච්ඡනෙ. හුච්ඡන කොටිල්ලං. ධූරති.

धूर (Dhūra) हुच्छन (कुटिलता) के अर्थ में। हुच्छन का अर्थ कुटिलता है। धूरति।

තර ප්ලවනසරණෙසු. තරති. තරණං. තිත්ථං. තිණ්ණො. උත්තිණ්ණො. ඔතිණ්ණො ඉච්චාදීනි. තත්ථ තරණං වුච්චති නාවා, තරති උදකපිට්ඨෙ ප්ලවති, තරන්ති උත්තරන්ති වා නදිං එතෙනාති අත්ථෙන.

तर (Tara) प्लवन (तैरने) और सरण (जाने) के अर्थ में। तरति। तरण। तीर्थ। तीर्ण। उत्तीर्ण। अवतीर्ण इत्यादि। वहाँ तरण का अर्थ नौका कहा जाता है, जो जल की सतह पर तैरती है, या जिससे नदी को पार करते हैं, इस अर्थ में।

නාවා ප්ලවො තරං පොතො, තරණං උත්තරං තථා;

ජලයානන්ති එතානි, නාවානාමානි හොන්ති තු.

नावा, प्लव, तर, पोत, तरण, उत्तर और जलयान — ये नौका के नाम हैं।

තර සම්භමෙ. සම්භමො අනවට්ඨානං. තරති. තරිතො. තුරඞ්ගො.

तर (Tara) संभ्रम (घबराहट) के अर्थ में। संभ्रम का अर्थ अनवस्थान (अस्थिरता) है। तरति। तरित। तुरंग (घोड़ा)।

එත්ථ ච ‘‘සො මාසඛෙත්තං තරිතො අවාසරි’’න්ති පාළි නිදස්සනං. තත්ථ තරිතොති තුරිතො සම්භමන්තො. අවාසරින්ති උපගච්ඡිං උපවිසිං වා.

यहाँ 'सो मासखेत्तं तरितो अवासरि' यह पालि उदाहरण है। वहाँ 'तरितो' का अर्थ 'तुरित' यानी संभ्रमित (जल्दबाजी करता हुआ) है। 'अवासरि' का अर्थ 'उपगच्छि' (गया) या 'उपविसि' (बैठा) है।

ජර රොගෙ. එත්ථ ජරරොගොයෙව ‘‘රොගො’’ති අධිප්පෙතො පයොගවසෙන. ජරසද්දස්ස හි ජරරොගෙ පවත්තනියමනත්ථං ‘‘රොගෙ’’ති වුත්තං. තෙන අඤ්ඤො රොගො ඉධ රොගසද්දෙන න වුච්චති. ජරති. ජරො. සජ්ජරො. පජ්ජරරොගො. ජරෙන පීළිතා මනුස්සා. යත්ථ තු අයං වයොහානිවාචකො[Pg.151], තත්ථ පයොගෙ ‘‘ජීරති, ජරා’’ති චස්ස රූපානි භවන්ති.

जर (Jara) रोग के अर्थ में। यहाँ प्रयोग के अनुसार 'जरारोग' (ज्वर) ही 'रोग' के रूप में अभिप्रेत है। 'जर' शब्द के जरारोग में प्रवृत्त होने के नियम के लिए 'रोगे' कहा गया है। इसलिए यहाँ 'रोग' शब्द से अन्य रोग नहीं कहे गए हैं। जरति। जरो। सज्जरो। पज्जररोग। ज्वर से पीड़ित मनुष्य। जहाँ यह आयु की हानि (बुढ़ापा) का वाचक होता है, वहाँ प्रयोग में इसके 'जीरति' और 'जरा' रूप होते हैं।

දර භයෙ. දරති. දරී. ‘‘බීලාසයා දරීසයා’’ති නිදස්සනං. තත්ථ දරීති භායිතබ්බට්ඨෙන දරී.

दर (धातु) भय के अर्थ में। दरति। दरी। 'बिल में रहने वाले, गुफा (दरी) में रहने वाले' यह उदाहरण है। वहाँ 'दरी' का अर्थ भयभीत होने के स्थान के कारण 'दरी' (गुफा) है।

දර ආදරානාදරෙසු. දරති, ආදරති, අනාදරති. ආදරො, අනාදරො.

दर (धातु) आदर और अनादर के अर्थ में। दरति, आदरति, अनादरति। आदरो, अनादरो।

එත්ථ ච දරතීති දරං කරොතීති ච අනාදරං කරොතීති ච අත්ථො. යථා හි ආරකාසද්දො දූරාසන්නවාචකො, තථායම්පි දරධාතු ආදරානාදරවාචකො දට්ඨබ්බො. දරසද්දො ච කායදරථෙ චිත්තදරථෙ කිලෙසදරථෙ ච වත්තති. අයඤ්හි –

और यहाँ 'दरति' का अर्थ 'आदर करना' और 'अनादर करना' भी है। जैसे 'आरका' शब्द दूर और समीप दोनों का वाचक है, वैसे ही यह 'दर' धातु भी आदर और अनादर दोनों का वाचक समझना चाहिए। और 'दर' शब्द काय-दरथ (शारीरिक पीड़ा), चित्त-दरथ (मानसिक पीड़ा) और क्लेश-दरथ के अर्थ में प्रयुक्त होता है। जैसे कि—

ආදිත්තං වත මං සන්තං, ඝතසිත්තංව පාවකං;

වාරිනා විය ඔසිඤ්චි, සබ්බං නිබ්බාපයෙ දර’’න්ති

'जैसे घी छिड़के हुए प्रज्वलित अग्नि को जल से सींचकर बुझा दिया जाता है, वैसे ही मुझ संतप्त को (शीतल वचनों से) सींचकर सारा 'दर' (पीड़ा) बुझा दिया।'

එත්ථ කායදරථෙ චිත්තදරථෙ ච වත්තති. ‘‘වීතද්දරො වීතසොකො වීතසල්ලො, සයං අභිඤ්ඤාය අභාසි බුද්ධො’’ති එත්ථ පන කිලෙසදරථෙ වත්තති. වීතද්දරොති හි අග්ගමග්ගෙන සබ්බකිලෙසානං සමුච්ඡින්නත්තා විගතකිලෙසදරථොති අත්ථො.

यहाँ यह काय-दरथ और चित्त-दरथ के अर्थ में प्रयुक्त है। 'वीत-दर (भय/पीड़ा रहित), वीत-शोक, वीत-शल्य होकर बुद्ध ने स्वयं जानकर उपदेश दिया'—यहाँ यह क्लेश-दरथ के अर्थ में प्रयुक्त है। 'वीतद्दरो' का अर्थ है—अग्रमार्ग (अर्हत् मार्ग) द्वारा सभी क्लेशों के समूच्छिन्न हो जाने से क्लेश-दरथ से रहित।

නර නයනෙ. නරති. නරො, නාරී.

नर (धातु) नयन (ले जाने) के अर्थ में। नरति। नरो, नारी।

එත්ථ නරොති පුරිසො. සො හි නරති නෙතීති නරො. යථා පඨමපකතිභූතො සත්තො දතරාය පකතියා සෙට්ඨට්ඨෙන පුරි උච්චාට්ඨානෙ සෙති පවත්තතීති පුරිසොති වුච්චති, එවං නයනට්ඨෙන නරොති වුච්චති. පුත්තභාතුභූතොපි හි පුග්ගලො මාතුජෙට්ඨභගිනීනං නෙතුට්ඨානෙ තිට්ඨති, පගෙව ඉතරො ඉතරාසං. නාරීති නරෙන යොගතො, නරස්සායන්ති වා නාරී. අපරම්පෙත්ථ නරසද්දස්ස නිබ්බචනං, නරියති සකෙන [Pg.152] කම්මෙන නිය්‍යතීති නරො, සත්තො මනුස්සො වා. ‘‘කම්මෙන නිය්‍යතෙඔ ලොකො’’ති හි වුත්තං. තත්ථ නරසද්දස්ස තාව පුරිසවචනෙ ‘‘නරා ච අථ නාරියො’’ති නිදස්සනං. සත්තමනුස්සවචනෙ පන ‘‘බුද්ධො අයං එදිසකො නරුත්තමො. ආමොදිතා නරමරූ’’ති ච නිදස්සනං, තස්මා ‘‘නරොති පුරිසො, නරොති සත්තො, නරොති මනුස්සො’’ති තත්ථ තත්ථ යථාසම්භවං අත්ථො සංවණ්ණෙතබ්බො.

यहाँ 'नरो' का अर्थ 'पुरिसो' (पुरुष) है। वह जो ले जाता है (नयति) या मार्गदर्शन करता है, वह 'नरो' है। जैसे कि प्रथम प्रकृति वाला सत्त्व अपनी श्रेष्ठता के कारण उच्च स्थान पर स्थित होता है, इसलिए उसे 'पुरिसो' कहा जाता है, वैसे ही ले जाने (नयन) के अर्थ में उसे 'नरो' कहा जाता है। पुत्र या भाई के रूप में भी व्यक्ति माता और ज्येष्ठ भगिनी के लिए मार्गदर्शक के स्थान पर होता है, फिर अन्यों के लिए तो कहना ही क्या। 'नारी' शब्द 'नर' के साथ योग होने से, अथवा 'यह नर की है' इस अर्थ में 'नारी' कहलाता है। यहाँ 'नर' शब्द की एक अन्य व्युत्पत्ति भी है—जो अपने कर्मों द्वारा ले जाया जाता है (नियति), वह 'नरो' है, चाहे वह सत्त्व हो या मनुष्य। क्योंकि कहा गया है—'लोक कर्म द्वारा ले जाया जाता है'। वहाँ 'नर' शब्द का पुरुष के अर्थ में प्रयोग 'नर और नारियाँ' (नरा च अथ नारियो) के रूप में मिलता है। सत्त्व या मनुष्य के अर्थ में 'यह बुद्ध ऐसे नरोत्तम हैं' और 'मनुष्य और देव (नरामरू) हर्षित हुए' जैसे उदाहरण मिलते हैं। इसलिए 'नरो' का अर्थ पुरुष, सत्त्व या मनुष्य, जहाँ जैसा संभव हो, वैसा करना चाहिए।

හර හරණෙ. හරණං පවත්තනං. හරති. සාවත්ථියං විහරති. විහාසි. විහංසු. විහරිස්සති. අප්පමත්තො විහිස්සති. වොහරති. සංවොහරති. සබ්බො හරති වා. රූපියසංවොහාරො, රූපියසබ්බොහාරො වා. පාටිහාරියං. පීතිපාමොජ්ජහාරො. විහාරො. වොහාරො. අභිහාරො. චිත්තං අභිනීහරති. සාසනෙ විහරං, විහරන්තො, විහරමානො. විහාතබ්බං, විහරිතුං. විහරිත්වා. අඤ්ඤානිපි යොජෙතබ්බානි.

'हर' धातु 'हरण' (ले जाने) के अर्थ में है। हरण का अर्थ प्रवर्तन (चलाना/रहना) है। जैसे—हरति (ले जाता है)। सावत्थियं विहरति (श्रावस्ती में विहार करता है)। विहासि (विहार किया)। विहंसु। विहरिस्सति। अप्पमत्तो विहिस्सति (अप्रमत्त होकर विहार करेगा)। वोहरति (व्यवहार करता है)। संवोहरति। अथवा 'सब्बो हरति' (सब ले जाता है)। रूपिय-संवोहारो (चांदी का व्यापार) या रूपिय-सब्बोहारो। पाटिहारियं (प्रातिहार्य/चमत्कार)। पीति-पामोज्जहारो। विहारो। वोहारो। अभिहारो। चित्तं अभिनिहरति (चित्त को बाहर निकालता है/लगाता है)। सासने विहरं, विहरन्तो, विहरमानो (शासन में विहार करते हुए)। विहातब्बं, विहरितुं। विहरित्वा। अन्य रूपों को भी इसी प्रकार जोड़ना चाहिए।

තත්ථ පාටිහාරියන්ති සමාහිතෙ චිත්තෙ විගතූපක්කිලෙසෙ කතකිච්චෙන පච්ඡා හරිතබ්බං පවත්තෙතබ්බන්ති පාටිහාරියං. පටීති හි අයං සද්දො ‘‘පච්ඡා’’ති එතස්ස අත්ථං බොධෙති ‘‘තස්මිං පටිපවිට්ඨම්හි, අඤ්ඤො ආගඤ්ඡි බ්‍රාහ්මණො’’තිආදීසු විය. විහාරොති ඨානනිසජ්ජාදිනා විහරන්ති එත්ථාති විහාරො, භික්ඛූනං ආවාසො. විහරණං වා විහාරො, විහරණක්‍රියා. වොහාරොති බ්‍යවහාරොපි පණ්ණත්තිපි වචනම්පි චෙතනාපි. තත්ථ

वहाँ 'पाटिहारियं' (प्रातिहार्य) का अर्थ है—समाहित चित्त और उपक्लेशों से रहित होने पर, कृतकृत्य व्यक्ति द्वारा जो बाद में (पच्छा) किया जाना चाहिए या प्रवर्तित किया जाना चाहिए, वह 'प्रातिहार्य' है। यहाँ 'पटि' शब्द 'बाद में' (पच्छा) के अर्थ को बोधित करता है, जैसे 'तस्मिं पटिपविट्ठम्हि...' (उसके बाद में प्रविष्ट होने पर, दूसरा ब्राह्मण आया) आदि में। 'विहारो' का अर्थ है—जहाँ खड़े होने, बैठने आदि के द्वारा विहार करते हैं, वह 'विहार' है, अर्थात् भिक्षुओं का आवास। अथवा विहार करने की क्रिया ही 'विहार' है। 'वोहारो' (व्यवहार) का अर्थ व्यापार (ब्यवहार), प्रज्ञप्ति (संज्ञा), वचन और चेतना भी है। वहाँ—

යො හි කොචි මනුස්සෙසු, වොහාරං උපජීවති;

එවං වාසෙට්ඨ ජානාති, වාණිජො සො නබ්‍රාහ්මණො’’ති.

'हे वासेट्ठ! मनुष्यों में जो कोई व्यापार (वोहारं) करके अपनी जीविका चलाता है, उसे तुम वणिक (व्यापारी) जानो, वह ब्राह्मण नहीं है।'

අයං [Pg.153] බ්‍යවහාරවොහාරො නාම. ‘‘සඞ්ඛා සමඤ්ඤා පඤ්ඤත්ති වොහාරො’’ති අයං පණ්ණත්තිවොහාරො නාම. තථා තථා වොහරන්ති පරාමසන්තීති අයං වචනවොහාරො නාම. ‘‘අට්ඨ අරියවොහාරා, අට්ඨ අනරියවොහාරා’’ති අයං චෙතනාවොහාරො නාම. ඉච්චෙවං –

यह 'ब्यवहार-वोहार' (व्यापारिक व्यवहार) कहलाता है। 'संज्ञा, समाख्या, प्रज्ञप्ति, व्यवहार'—यह 'प्रज्ञप्ति-वोहार' (संज्ञात्मक व्यवहार) कहलाता है। जिस-जिस प्रकार से व्यवहार करते हैं या स्पर्श करते हैं, वह 'वचन-वोहार' (वाचिक व्यवहार) कहलाता है। 'आठ आर्य व्यवहार, आठ अनार्य व्यवहार'—यह 'चेतना-वोहार' (चेतनागत व्यवहार) कहलाता है। इस प्रकार—

බ්‍යවහාරෙ වචනෙ ච, පණ්ණත්තිචෙතනාසු ච;

වොහාරසද්දො චතූසු, ඉමෙස්වත්ථෙසු දිස්සති.

व्यापार, वचन, प्रज्ञप्ति और चेतना—इन चार अर्थों में 'वोहार' शब्द देखा जाता है।

හර අපනයනෙ. අපනයනං නීහරණං. දොසං හරති. නීහරති. නීහාරො, පරිහරති. පරිහාරො. රජොහරණං. සබ්බදොසහරො ධම්මො. භගවතො ච සාසනස්ස ච පටිපක්ඛෙ තිත්ථියෙ හරතීති පාටිහාරියං. මත්තාවණ්ණභෙදෙනෙත්ථ ‘‘පාටිහෙරං පාටිහීරං පාටිහාරිය’’න්ති තීණි පදරූපානි, භවන්ති.

'हर' धातु 'अपनयन' (हटाने/दूर करने) के अर्थ में है। अपनयन का अर्थ 'नीहरण' (निकालना) है। जैसे—दोसं हरति (दोष दूर करता है)। नीहरति। नीहारो, परिहरति। परिहारो। रजोहरणं (धूल हटाने वाला वस्त्र)। सब्बदोसहरो धम्मो (सभी दोषों को हरने वाला धर्म)। भगवान और शासन के विरोधी तीर्थिकों को जो हटाता/पराजित करता है, वह 'पाटिहारियं' (प्रातिहार्य) है। मात्रा और वर्ण के भेद से यहाँ 'पाटिहेरं', 'पाटिहीरं' और 'पाटिहारियं'—ये तीन पद रूप होते हैं।

හර ආදානෙ. අදින්නං හරති. හරිස්සති. හාහිති ඉච්චප. ‘‘ඛරාජිනං පර සුඤ්ච, ඛාරිකාජඤ්ච හාහිතී’’ති ඉදමෙත්ථ නිදස්සනං. ආහරති, අවහරති, සංහරති, අපහරති, උපහරති, පහරති, සම්පහරති, සමාහරති. මනොහරො පාසාදො. පරස්සහරණං. ආහාරො, අවහාරො, සංහාරො, උපහාරො, සම්පහාරො, සමාහාරො. හරිය්‍යති, ආහරිය්‍යති. ආහරිය්‍යන්ති. ආහටං, හරිතුං, ආහරිතුං, ආහරිත්වා, ආහරිත්වාන. අඤ්ඤානිපි යොජෙතබ්බානි.

'हर' धातु 'आदान' (लेने/ग्रहण करने) के अर्थ में है। अदिन्नं हरति (बिना दिया हुआ लेता है)। हरिस्सति। 'हाहिति' भी ऐसा ही रूप है। 'खर-अजिन (मृगचर्म) और पात्र को छोड़कर, वह काँवर (खारीकाजं) को ले जाएगा (हाहिति)'—यह यहाँ उदाहरण है। आहरति (लाता है), अवहरति, संहरति, अपहरति, उपहरति, पहरति (प्रहार करता है), सम्पहरति, समाहरति। मनोहर प्रासाद। परस्सहरणं (दूसरे का हरण)। आहारो, अवहारो, संहारो, उपहारो, सम्पहारो, समाहारो। हरिय्यति, आहरिय्यति। आहरिय्यन्ति। आहटं, हरितुं, आहरितुं, आहरित्वा, आहरित्वान। अन्य रूपों को भी इसी प्रकार जोड़ना चाहिए।

ධර ධරණෙ. ධරණං විජ්ජමානතා. ධරති. ධරතෙ සත්ථුසාසනං.

'धर' धातु 'धरण' (धारण करने/विद्यमान होने) के अर्थ में है। धरण का अर्थ विद्यमानता है। धरति (विद्यमान है)। धरते सत्थुसासनं (शास्ता का शासन विद्यमान है)।

ධර අවිද්ධංසනෙ. නිබ්බානං නිච්චං ධරති.

'धर' धातु 'अविद्धंसन' (विनाश न होने) के अर्थ में है। निब्बानं निच्चं धरति (निर्वाण नित्य रूप से विद्यमान/अविनाशी रहता है)।

ඛර ඛයෙ. ඛරති. ඛරණං. නක්ඛරන්ති න ඛිය්‍යන්තීති අක්ඛරානි. නක්ඛරන්ති න නස්සන්තීති නක්ඛත්තානීති පොරාණා.

'खर' धातु 'क्षय' (नाश) के अर्थ में है। खरति (क्षय होता है)। खरणं। जो क्षय नहीं होते (नक्खरन्ति), वे 'अक्खरा' (अक्षर) हैं। जो क्षय नहीं होते या नष्ट नहीं होते, वे 'नक्खत्ता' (नक्षत्र) हैं—ऐसा पोरणों (प्राचीनों) का कहना है।

ජාගරනිද්දක්ඛයෙ [Pg.154] ජාගරති. ජාගරො, ජාගරණං, ජාගරං. දීඝා ජාගරතො රත්ති. ජාගරමානො. අයඤ්ච ධාතු තනාදිගණං පත්වා ‘‘ජාගරොති, පටිජාගරොතී’’ති රූපානි ජනෙති.

जागने और निद्रा के क्षय के अर्थ में 'जागरति' (जागता है) होता है। जागरो, जागरणं, जागरं। 'जागने वाले के लिए रात्रि लंबी होती है' (दीघा जागरतो रत्ति)। जागरमानो। यह धातु 'तनादि' गण में जाकर 'जागरोति', 'पटिजागरोति' जैसे रूप उत्पन्न करती है।

ඊර වචනෙ ගතිකම්පනෙසු ච. ඊරති. ඊරිතං. එරිතං. සමීරණො. ජිනෙරිතො ධම්මො. කුප්පන්ති වාතස්සපි එරිතස්ස.

'ईर' धातु वचन (बोलने), गति और कम्पन के अर्थ में है। ईरति। ईरितं। एर्रितं। समीरणो (वायु)। जिनेरितो धम्मो (जिन द्वारा कथित धर्म)। 'चलती हुई (एरितस्स) वायु से भी वे कुपित/विचलित हो जाते हैं'।

තත්ථ සමීරණොති වාතො. සො හි සමීරති වායති, සමීරෙති ච රුක්ඛසාඛාපණ්ණාදීනි සුට්ඨු කම්පෙතීති ‘‘සමීරණො’’ති වුච්චති.

वहाँ 'समीरणो' का अर्थ वायु है। वह स्वयं चलती (समीरति) है और वृक्ष की शाखाओं एवं पत्तों आदि को अच्छी तरह कँपाती (समीरेति) है, इसलिए उसे 'समीरणो' कहा जाता है।

හරෙ ලජ්ජායං. අලුත්තන්තොයමෙකාරන්තො ධාතු, ගිලෙ පීතික්ඛයෙති ධාතු විය. හරායති. හරායනං. අට්ටීයාමි හරායාමි.

'हृ' (हरे) लज्जा के अर्थ में है। यह 'ए'कारान्त धातु है जिसका लोप नहीं होता, जैसे 'गिले' (पीने के क्षय में) धातु है। हरायति (लज्जित होता है)। हरायनं (लज्जा)। अट्टीयामि हरायामि (मैं दुखी हूँ, मैं लज्जित हूँ)।

එත්ථ හරායතීති ලජ්ජති, හිරිං කරොතීති අත්ථො.

यहाँ 'हरायति' का अर्थ है लज्जित होना, या 'ह्री' (लज्जा) करना।

පර පාලනපූරණෙසු. ‘‘පරති, පරමො’’තිමස්ස රූපානි, නර නයනෙති ධාතුස්ස ‘‘නරති නරො’’ති රූපානි විය.

'पर' धातु पालन और पूरण के अर्थ में है। इसके रूप 'परति', 'परमो' हैं, जैसे 'नर' (नयन/ले जाने) धातु के 'नरति', 'नरो' रूप होते हैं।

තත්ථ පරතීති පාලෙති, පූරති වා. සුද්ධකත්තුවසෙනිදං පදං වුත්තං. හෙතුකත්තුවසෙන හි ‘‘පාරෙති පාරයතී’’තිආදීනි රූපානි භවන්ති. පරමොති පාලකො පූරකො වා. එත්ථ ච ‘‘පාරමී’’ති පදං එතස්සත්ථස්ස සාධකං. තථා හි පාරමීති පරති, පාරෙති චාති පරමො, දානාදීනං ගුණානං පාලකො පූරකො ච මහාබොධිසත්තො. පරමස්ස ඉදං, පරමස්ස වා භාවො, කම්මං වා පාරමී, දානාදික්‍රියා. ගරූහි පන ‘‘පූරෙතීති පරමො, දානාදීනං ගුණානං පූරකො පාලකො චා’’ති වුත්තං, තං වීමංසිතබං.

वहाँ 'परति' का अर्थ है पालन करता है या पूर्ण करता है। यह पद शुद्ध कर्ता के अर्थ में कहा गया है। हेतु-कर्ता (प्रेरणार्थक) में 'पारेति', 'पारयति' आदि रूप होते हैं। 'परमो' का अर्थ है पालक या पूरक। यहाँ 'पारमी' पद इस अर्थ का साधक है। क्योंकि 'पारमी' का अर्थ है जो पालन करता है और पूर्ण करता है वह 'परमो' है, दान आदि गुणों का पालक और पूरक महाबोधिसत्व। 'परम' का यह, या 'परम' का भाव या कर्म 'पारमी' है, जैसे दान आदि क्रिया। गुरुओं ने कहा है कि "जो पूर्ण करता है वह परम है, दान आदि गुणों का पूरक और पालक", इस पर विचार किया जाना चाहिए।

වර වරණෙ. වරති. වාරණො, වරුණො.

'वर' धातु वरण (चुनने या रोकने) के अर्थ में है। वरति। वारणो, वरुणो।

ගිර [Pg.155] නිග්ගිරණො. නිග්ගිරණං පග්ඝරණං. ගිරති, ගිරි.

'गिर' धातु निग्गिरन (निगलने या निकलने) के अर्थ में है। निग्गिरन का अर्थ है प्रघरण (बहना/निकलना)। गिरति, गिरि।

එත්ථ ගිරීති පබ්බතා, යො ‘සෙලො’’තිආදීහි අනෙකෙහි නාමෙහි කථියති. සො හි සන්ධිසඞ්ඛාතෙහි පබ්බෙහි චිතත්තා පබ්බමස්ස අත්ථීති පබ්බතො. හිමවමනාදිවසෙන ජලස්ස සාරභූතානං භෙසජ්ජාදිවත්ථූනඤ්ච ගිරණතො ගිරීති වුච්චති.

यहाँ 'गिरि' का अर्थ पर्वत है, जिसे 'सेल' आदि अनेक नामों से कहा जाता है। वह संधियों (जोड़ों) रूपी पर्वों से संचित होने के कारण 'पर्वत' कहलाता है। हिमवन्त आदि के कारण जल और सारभूत औषधियों आदि वस्तुओं को उगलने (या धारण करने) के कारण इसे 'गिरि' कहा जाता है।

ඉමානි පනස්ස නාමානි –

इसके ये नाम हैं -

පබ්බතො අචලො සෙලො, නගො ගිරි මහීධරො;

අද්දි සිලුච්චයො චාති, ගිරිපණ්ණත්තියො ඉමා.

पर्वत, अचल, सेल, नग, गिरि, महीधर, अद्रि और शिलुच्चय - ये गिरि की संज्ञाएँ (नाम) हैं।

සුර ඉස්සරියදිත්තීසු. සුරති. සුරො, අසුරො.

'सुर' धातु ऐश्वर्य और दीप्ति (चमक) के अर्थ में है। सुरति। सुरो, असुरो।

තත්‍ර සරොති සුරති ඊසති දෙවිස්සරියං පාපුණාති විරොචති චාති සුරො. සුන්දරා රා වාචා අස්සාති වා සුරො, දෙවො. දෙවාභිධානානි දිවාදිගණෙ පකාසෙස්සාම. අසුරොති දෙවො විය න සුරති න ඊසති න විරොචති චාති අසුරො. සුරානං වා පටිපක්ඛො මිත්තපටිපක්ඛා අමිත්තා වියාති අසුරො, දානවො, යො ‘‘පුබ්බදෙවො’’තිපි වුච්චති. තථා හි කුම්භජාතකෙ වුත්තං –

वहाँ 'सुरो' वह है जो ऐश्वर्य प्राप्त करता है और प्रकाशित होता है। अथवा जिसकी वाणी सुंदर है वह 'सुर' (देव) है। देवों के नामों को हम 'दिवादि' गण में प्रकाशित करेंगे। 'असुर' वह है जो देव की तरह न तो ऐश्वर्यवान होता है और न ही प्रकाशित होता है। अथवा जो सुरों का प्रतिपक्ष (शत्रु) है, जैसे मित्र का प्रतिपक्ष अमित्र होता है, वह असुर है, दानव है, जिसे 'पुब्बदेव' (पूर्वदेव) भी कहा जाता है। जैसा कि कुम्भ जातक में कहा गया है -

‘‘යං වෙ පිවිත්වා පුබ්බදෙවා පමත්තා,තිදිවා චුතා සස්සතියා සමායා;

තං තාදිසං මජ්ජමිමං නිරත්ථං,ජානං මහාරාජ කථං පිවෙය්‍යා’’ති.

"जिसे पीकर पूर्वदेव (असुर) प्रमत्त हो गए और शाश्वत स्वर्ग (त्रिदिव) से च्युत हो गए; हे महाराज! ऐसे उस निरर्थक मद्य को जानते हुए कोई कैसे पी सकता है?"

සගාථාවග්ගසංවණ්ණනායං පන ‘‘න සුරං පිවිම්හ, න සුරං පිවිම්හා’ති ආහංසු, තතො පට්ඨාය අසුරා නාම ජාතා’’ති වුත්තං.

सगाथावग्ग की अट्ठकथा में कहा गया है कि "हमने सुरा (मदिरा) नहीं पी, हमने सुरा नहीं पी - ऐसा उन्होंने कहा, तब से वे 'असुर' नाम से प्रसिद्ध हुए।"

ඉමානි [Pg.156] තදභිධානානි –

ये उनके नाम हैं -

අසුරො පුබ්බදෙවො ච, දානවො දෙවතාරි තු;

නාමානි අසුරානන්ති, ඉමානි නිද්දිසෙ විදූ.

असुर, पुब्बदेव, दानव और देवतारि - विद्वानों को इन्हें असुरों के नाम के रूप में निर्दिष्ट करना चाहिए।

පාකො ඉති තු යං නාමං, එකස්ස අසුරස්ස තු;

පණ්ණත්තීතිපි එකච්චෙ, ගරවො පන අබ්‍රවුං.

'पाको' यह नाम तो एक (विशिष्ट) असुर का है; परंतु कुछ गुरुओं ने इसे (असुरों की) प्रज्ञप्ति (संज्ञा) भी कहा है।

කුර සද්දෙ අක්කොසෙ ච. කුරති. කුරරො, කුරරී. කුම්මො, කුම්මී.

'कुर' धातु शब्द और आक्रोश (गाली देने) के अर्थ में है। कुरति। कुररो, कुररी। कुम्मो (कछुआ), कुम्मी।

ඛුර ඡෙදනෙ විලෙඛනෙ ච. ඛුරති. ඛුරො.

'खुर' धातु छेदन और विलेखन (खुरचने) के अर्थ में है। खुरति। खुरो।

මුර සංවෙඨනෙ. මුරති. මුරො, මොරො.

'मुर' धातु संवेठन (लपेटने) के अर्थ में है। मुरति। मुरो, मोरो।

ඝුර අභිමත්ත සද්දෙසු. ඝුරති. ඝොරො.

'घुर' धातु अभिमत्त और शब्द के अर्थ में है। घुरति। घोरो।

පුර අග්ගගමනෙ. අග්ගගමනං නාම පධානගමනං, පඨමමෙව ගමනං වා. පුරති. පුරං, පුරී. අවාපුරති. අවාපුරෙතං අමතස්ස ද්වාරං. අවාපුරණං ආදාය ගච්ඡති.

'पुर' धातु अग्रगमन (आगे जाने) के अर्थ में है। अग्रगमन का अर्थ है प्रधान गमन या पहले ही गमन। पुरति। पुरं, पुरी। अवापुरति (खोलता है)। 'अवापुरेतं अमतस्स द्वारं' (अमृत का द्वार खोलो)। 'अवापुरणं आदाय गच्छति' (कुंजी लेकर जाता है)।

තත්ථ පුරන්ති රාජධානී. තථා හි ‘‘නගරං පුරං පුරී රාජධානී’’ති එතෙ පරියායා. ‘‘එසො ආළාරිකො පොසො, කුමාරී පුරමන්තරෙ’’තිආදීසු පන ගෙහං ‘‘පුර’’න්ති වුච්චති. පධානතාය පුරතො පුරතො ගමනෙන ගන්තබ්බන්ති පුරං, රාජධානී චෙව ගෙහඤ්ච. අවාපුරණන්ති අවාපුරන්ති විවරන්ති ද්වාරං එතෙනාති අවාපුරණං, යං ‘‘කුඤ්චිකා’’තිපි ‘‘තාළො’’තිපි වුච්චති. අවාපුරතීතිආදීසු අව ආඉච්චුභො උපසග්ගාති දට්ඨබ්බා.

वहाँ 'पुरं' का अर्थ राजधानी है। जैसे 'नगरं, पुरं, पुरी, राजधानी' - ये पर्यायवाची हैं। "एसो आळारिको पोसो, कुमारी पुरमन्तरे" आदि में 'पुर' का अर्थ घर (गेह) है। प्रधानता के कारण आगे-आगे (पुरतो पुरतो) गमन करने से जहाँ जाना चाहिए, वह 'पुर' है - राजधानी और घर दोनों। 'अवापुरणं' वह है जिससे द्वार खोलते (विवरण करते) हैं, जिसे 'कुञ्चिका' (चाबी) या 'ताळो' भी कहा जाता है। 'अवापुरति' आदि में 'अव' और 'आ' इन दोनों को उपसर्ग समझना चाहिए।

ඵර ඵරණෙ. ඵරණං නාම බ්‍යාපනං ගමනං වා. සමං ඵරති සීතෙන. ආහාරත්ථං ඵරති. ඵරණං.

'फर' धातु फरण (व्याप्त होने) के अर्थ में है। फरण का अर्थ है व्याप्त होना या गमन करना। 'समं फरति सीतेन' (शीतलता से समान रूप से व्याप्त होता है)। 'आहारत्थं फरति' (आहार के लिए फैलता है)। फरणं।

ගර උග්ගමෙ. ගරති. ගරු.

'गर' धातु उद्गम (ऊपर उठने) के अर्थ में है। गरति। गरु।

ගරූති [Pg.157] මාතාපිතාදයො ගාරවයුත්තපුග්ගලා. තෙ හි ගරන්ති උග්ගච්ඡන්ති උග්ගතා පාකටා හොන්තීති ගරූති වුච්චන්ති. අපිච පාසාණච්ඡත්තං විය භාරියට්ඨෙන ගරූති වුච්චන්ති. ගරුසද්දො ‘‘ඉදමාසනං අත්‍ර භවං නිසීදතු, භවඤ්හි මෙ අඤ්ඤතරො ගරූන’’න්ති එත්ථ මාතාපිතූසු දිස්සති. ‘‘සනරාමරලොකගරු’’න්ති එත්ථ සබ්බලොකාචරියෙ සබ්බඤ්ඤුම්හි. අපිච ගරුසද්දො අඤ්ඤෙස්වත්ථෙසුපි දිස්සති. සබ්බමෙතං එකතො කත්වා අත්‍රිදං වුච්චති –

'गरु' का अर्थ माता-पिता आदि गौरवशाली व्यक्ति हैं। वे 'गरन्ति' (ऊपर उठते हैं), अर्थात् वे उन्नत और प्रकट होते हैं, इसलिए उन्हें 'गरु' कहा जाता है। इसके अतिरिक्त, पत्थर के छत्र की तरह भारी होने के अर्थ में भी उन्हें 'गरु' कहा जाता है। 'गरु' शब्द "यह आसन है, यहाँ आप बैठें, क्योंकि आप मेरे गुरुओं (बड़ों) में से एक हैं" - यहाँ माता-पिता के अर्थ में देखा जाता है। "सनरामरलोकगरु" यहाँ संपूर्ण लोक के आचार्य सर्वज्ञ (बुद्ध) के अर्थ में है। इसके अलावा 'गरु' शब्द अन्य अर्थों में भी देखा जाता है। इन सबको एक साथ मिलाकर यहाँ यह कहा गया है -

මාතාපිතාචරියෙසු, දුජ්ජරෙ අලහුම්හි ච;

මහන්තෙ චුග්ගතෙ චෙව, නිඡෙකාදිකරෙසු ච;

තථා වණ්ණවිසෙසෙසු, ගරුසද්දො පවත්තති.

माता-पिता और आचार्यों में, जो कठिनता से पचे (दुज्जर), जो हल्का न हो (भारी), महान और उन्नत में, तथा निपुण आदि करने वालों में, और वर्ण-विशेषों (स्वरों) में 'गरु' शब्द प्रयुक्त होता है।

කෙචි පනාචරියා ‘‘ගරු ගරූ’’ති ච ද්විධා ගහෙත්වා භාරියවාචකත්තෙ ගරුසද්දො ඨිතො. ආචරියවාචකත්තෙ පන ගුරුසද්දොති වදන්ති, තං න ගහෙතබ්බං. පාළිවිසයෙ හි සබ්බෙසම්පි යථාවුත්තානං අත්ථානං වාචකත්තෙ ගරුසද්දොයෙව ඉච්ඡිතබ්බො, අකාරස්ස ආකාරභාවෙ ‘‘ගාරව’’න්ති සවුද්ධිකස්ස තද්ධිතන්තපදස්ස දස්සනතො. සක්කටභාසාවිසයෙ පන ගුරුසද්දොයෙව ඉච්ඡිතබ්බො, උකාරස්ස වුද්ධිභාවෙ අඤ්ඤථා තද්ධිතන්තපදස්ස දස්සනතො.

कुछ आचार्य 'गरु' और 'गुरु' - इन दो रूपों को लेकर कहते हैं कि भारी के अर्थ में 'गरु' शब्द है और आचार्य के अर्थ में 'गुरु' शब्द है, लेकिन इसे स्वीकार नहीं करना चाहिए। पालि के विषय में, ऊपर कहे गए सभी अर्थों के वाचक के रूप में 'गरु' शब्द ही इष्ट है, क्योंकि 'अ'कार को 'आ'कार होने पर 'गारव' (गौरव) इस वृद्धि युक्त तद्धित पद का दर्शन होता है। संस्कृत भाषा के विषय में तो 'गुरु' शब्द ही इष्ट है, क्योंकि वहाँ 'उ'कार की वृद्धि होने पर अन्यथा (गौरव) तद्धित पद देखा जाता है।

මර පාණචාගෙ. මරති. මත්තුං. මරිත්වා. හෙතුකත්තරි ‘‘පුරිසො පුරිසං මාරෙති, මාරයති. පුරිසො පුරිසෙන පුරිසං මාරාපෙති, මාරාපයති. පුරිසො පුරිසං මාරෙතුං මාරෙත්වා’’ ඉච්චාදීනි රූපානි. මච්චො. මරු. මරණං, මච්චු. මට්ටු. මාරො.

'मर' धातु प्राण-त्याग के अर्थ में है। मरति। मत्तुं (मरने के लिए)। मरित्वा (मरकर)। हेतु-कर्ता (प्रेरणार्थक) में "पुरुष पुरुष को मारता है (मारेति, मारयति)। पुरुष पुरुष के द्वारा पुरुष को मरवाता है (मारापेति, मारापयति)। पुरुष पुरुष को मारने के लिए, मारकर" इत्यादि रूप होते हैं। मच्चो (मर्त्य/मनुष्य)। मरु। मरणं, मच्चु। मट्टु। मारो।

තත්ථ මත්තුන්ති මරිතුං. තථා හි අලීනසත්තුජාතකෙ ‘‘යො මත්තුමිච්ඡෙ පිතුනො පමොක්ඛා’’ති පාළි දිස්සති. මච්චොති මරිතබ්බසභාවතාය ‘‘මච්චො’’ති ලද්ධනාමො සත්තො[Pg.158]. මරූති දීඝායුකොපි සමානො මරණසීලොති මරු, දෙවො. මරණන්ති චුති.

वहाँ 'मत्तुं' का अर्थ है मरना। जैसा कि अलीनसत्तु जातक में 'यो मत्तुमिच्छे पितुनो पमोक्खा' यह पालि देखी जाती है। 'मच्चु' (मर्त्य) वह प्राणी है जिसे मरने के स्वभाव के कारण 'मच्चु' नाम प्राप्त हुआ है। 'मरु' (देव) दीर्घायु होने पर भी मरणशील होने के कारण 'मरु' कहलाता है। 'मरण' का अर्थ है च्युति (मृत्यु)।

මරණං අන්තකො මච්චු, හින්දං කාලො ච මට්ටු ච;

නික්ඛෙපො චුති චෙතානි, නාමානි මරණස්ස වෙ.

मरण, अन्तक, मच्चु, हिन्द, काल और मट्टु; निक्खेप और च्युति - ये वास्तव में मरण के नाम हैं।

මාරොති සත්තානං කුසලං මාරෙතීති මාරො, කාමදෙවො.

'मार' वह है जो प्राणियों के कुशल का विनाश करता है (मारता है), वह कामदेव है।

ඉමානිස්ස නාමානි –

ये इसके नाम हैं -

මාරො නමුචි කණ්හො ච, වසවත්ති පජාපති;

පමත්තබන්ධු මද්දනො, පාපිමා දබ්බකොපි ච;

කන්දප්පො ච රතිපති, කාමො ච කුසුමායුධො.

मार, नमुचि, कण्ह (कृष्ण), वसवत्ती, प्रजापति; पमत्तबन्धु, मद्दुन, पापिमा, दब्बक; कन्दर्प, रतिपति, काम और कुसुमायुध।

අඤ්ඤෙ අඤ්ඤානිපි නාමානි වදන්ති, තානි සාසනානුලොමානි න හොන්තීති ඉධ න දස්සිතානි. අට්ඨකථාසු පන ‘‘මාරො, නමුචි, කණ්හො, පමත්තබන්ධූ’’ති චත්තාරොව නාමානි ආගතානි.

अन्य लोग अन्य नाम भी कहते हैं, किन्तु वे शासन (बुद्ध-वचन) के अनुकूल नहीं होने के कारण यहाँ नहीं दिखाए गए हैं। अट्टकथाओं में तो 'मार, नमुचि, कण्ह, पमत्तबन्धु' - ये चार ही नाम आए हैं।

එත්ථ ච මාරොති දෙවපුත්තමාරෙන සද්ධිං පඤ්ච මාරා කිලෙසමාරො ඛන්ධමාරො අභිසඞ්ඛාරමාරො මච්චුමාරො දෙවපුත්තමාරොති.

और यहाँ 'मार' से तात्पर्य देवपुत्र मार के साथ पाँच मारों से है - क्लेशमार, स्कन्धमार, अभिसंस्कारमार, मृत्युमार और देवपुत्रमार।

ධර අවත්ථානෙ. ධරති.

'धर' धातु अवस्थान (ठहरने/धारण करने) के अर्थ में है। धरति (धारण करता है)।

භර පොසනෙ. භරති. භරිතො, භත්තා.

'भर' धातु पोषण के अर्थ में है। भरति। भरित, भत्ता (भर्ता)।

ථර සන්ථරණෙ. ථරති, සන්ථරති. සන්ථරණං.

'थर' धातु संस्तरण (बिछाने/फैलाने) के अर्थ में है। थरति, सन्थरति। सन्थरण।

දර විදාරණෙ. භූමිං දරති. කුදාලො.

'दर' धातु विदारण (फाड़ने/खोदने) के अर्थ में है। भूमिं दरति (भूमि खोदता है)। कुदाल।

දර දාහෙ. කායො දරති. දරො, දරථො.

'दर' धातु दाह (जलन/पीड़ा) के अर्थ में है। कायो दरति (शरीर जलता है)। दर, दरथ।

තිර අධොගතියං. තිරති. තිරච්ඡානො, තිරච්ඡා වා.

'तिर' धातु अधोगति (नीचे की ओर जाने) के अर्थ में है। तिरति। तिरच्छान (तिर्यक/पशु) अथवा तिरच्छा।

අර ගතියං. අරති. අත්ථං, අත්ථො, උතු.

'अर' धातु गति के अर्थ में है। अरति। अत्थं, अत्थो, उतु (ऋतु)।

එත්ථ [Pg.159] අත්ථං වුච්චති නිබ්බානං. තං තං සත්තකිච්චං අරති වත්තෙතීති උතු.

यहाँ 'अत्थं' निर्वाण को कहा जाता है। उन-उन सत्त्वों के कार्यों को जो प्रवृत्त (चलाता) करता है, वह 'उतु' (ऋतु) है।

රකාරන්තධාතුරූපානි.

रकारान्त धातु रूप।

ලකාරන්තධාතු

लकारान्त धातु।

ලා ආදානෙ. ලාති. ලානං, ගරුළො, සීහළො, රාහුලො, කුසලං, බාලො, මහල්ලකො, මහල්ලිකා.

'ला' धातु आदान (ग्रहण करने) के अर्थ में है। लाति। लान, गरुळ (गरुड़), सीहळ (सिंहल), राहुल, कुशल, बाल, महल्लक, महल्लिका।

තත්‍ර ගරුළොති ගරුං ලාති ආදදාති ගණ්හාතීති ගරුළො, යො ‘‘සුපණ්ණො, දිජාධිපො, නාගාරි, කරොටී’’ති ච වුච්චති. සීහළොති සීහං ලාති ආදදාති ගණ්හාතීති සීහළො, පුබ්බපුරිසො. තබ්බංසෙ ජාතා එතරහි සබ්බෙපි සීහළා නාම ජාතා.

वहाँ 'गरुळ' वह है जो भारी (गरु) को लेता है या ग्रहण करता है, जिसे 'सुपण्ण, द्विजाधिप, नागारी, करोटी' भी कहा जाता है। 'सीहळ' वह है जो सिंह को लेता है या पकड़ता है, जो पूर्व पुरुष है। उस वंश में उत्पन्न आज के सभी लोग 'सीहळ' (सिंहली) नाम से जाने जाते हैं।

රාහුලොතිආදීසු පන රාහු විය ලාති ගණ්හාතීති රාහුලො, කො සො? සික්ඛාකාමො ආයස්මා රාහුලභද්දො බුද්ධපුත්තො. තස්ස හි ජාතදිවසෙ සුද්ධොදනමහාරාජා ‘‘පුත්තස්ස මෙ තුට්ඨිං නිවෙදෙථා’’ති උය්‍යානෙ කීළන්තස්ස බොධිසත්තස්ස සාසනං පහිණි. බොධිසත්තො තං සුත්වා ‘‘රාහු ජාතො බන්ධනං ජාත’’න්ති ආහ. පුත්තස්ස හි ජායනං රාහුග්ගහො විය හොති. තණ්හාකිලිස්සනතාපාදනතො බාළ්හෙන ච සඞ්ඛලිකාදිබන්ධනෙන බන්ධං විය හොති මුච්චිතුං අප්පදානතොති ‘‘රාහු ජාතො බන්ධනං ජාත’’න්ති ආහ. රාජා ‘‘කිං මෙ පුත්තො අවචා’’ති පුච්ඡිත්වා තං වචනං සුත්වා ‘‘ඉතො පට්ඨාය මෙ නත්තා ‘රාහුලො’ ත්වෙව හොතූ’’ති ආහ, තතො පට්ඨාය කුමාරො රාහුලො නාම ජාතො.

'राहुल' आदि में जो राहु के समान ग्रहण करता है वह 'राहुल' है, वह कौन है? शिक्षाकाम आयुष्मान राहुल भद्र बुद्ध-पुत्र। उनके जन्म के दिन महाराज शुद्धोदन ने उद्यान में क्रीड़ा कर रहे बोधिसत्व के पास यह संदेश भेजा कि "मेरे पुत्र को (पुत्र-जन्म की) प्रसन्नता का समाचार दो"। बोधिसत्व ने उसे सुनकर कहा - "राहु उत्पन्न हुआ है, बन्धन उत्पन्न हुआ है"। पुत्र का जन्म राहु-ग्रहण के समान होता है। तृष्णा और क्लेशों के ताप के कारण तथा बेड़ियों आदि के समान दृढ़ बन्धन होने से, जिससे मुक्त होना कठिन है, उन्होंने कहा - "राहु उत्पन्न हुआ है, बन्धन उत्पन्न हुआ है"। राजा ने "मेरे पुत्र ने क्या कहा?" यह पूछकर और उस वचन को सुनकर कहा - "आज से मेरे पौत्र का नाम 'राहुल' ही हो", तब से कुमार का नाम राहुल हुआ।

මහාපදානසුත්තටීකායඤ්හි [Pg.160] ‘‘රාහු ජාතො’’ති එත්ථ ‘‘රාහූති රාහුග්ගහො’’ති වුත්තං, තං පන ‘‘රාහුලො’’ති වචනස්සත්ථං පාකටං කාතුං අධිප්පායත්ථවසෙන වුත්තං. න හි කෙවලො ‘‘රාහූ’’ති සද්දො ‘‘රාහුග්ගහො’’ති අත්ථං වදති, අථ ඛො ජාතසද්දසම්බන්ධං ලභිත්වා වදති. තථා හි ‘‘රාහු ජාතො’’ති බොධිසත්තෙන වුත්තවචනස්ස ‘‘රාහුග්ගහො ජාතො’’ති අත්ථ්ौ භවති, තස්මා සුද්ධොදනමහාරාජා ‘‘මම නත්තා රාහු විය ලාතීති රාහුලොති වත්තබ්බො’’ති චින්තෙත්වා ‘‘රාහුලොත්වෙව හොතූ’’ති ආහාති දට්ඨබ්බං.

महापदान सुत्त की टीका में 'राहु जातो' यहाँ 'राहु' का अर्थ 'राहु-ग्रहण' कहा गया है, वह 'राहुल' शब्द के अर्थ को स्पष्ट करने के लिए अभिप्राय के वश से कहा गया है। केवल 'राहु' शब्द 'राहु-ग्रहण' अर्थ को नहीं कहता, बल्कि 'जात' शब्द के सम्बन्ध से कहता है। जैसे कि बोधिसत्व द्वारा कहे गए 'राहु जातो' वचन का अर्थ 'राहु-ग्रहण हुआ' होता है, इसलिए महाराज शुद्धोदन ने यह सोचकर कि "मेरा पौत्र राहु के समान ग्रहण करता है इसलिए उसे राहुल कहना चाहिए", "राहुल ही हो" ऐसा कहा - यह समझना चाहिए।

කෙචි පන ‘‘රාහුලො ජාතො බන්ධනං ජාත’’න්ති පඨන්ති, කත්ථචි පොත්ථකෙ ච ලිඛන්ති, තං න සුන්දරං, අත්ථස්ස අයුත්තිතො ටීකාය ච සද්ධිංවිරොචතො. න හි ‘‘රාහුලො’’ති කුමාරස්ස නාමං පඨමං උප්පන්නං, පච්ඡායෙව පන උප්පන්නං අය්‍යකෙන දින්නත්තා, තස්මා තදා බොධිසත්තෙන ‘‘රාහුලො ජාතො’’ති වත්තුං න යුජ්ජති. යථා හි අනභිසිත්තෙ අරාජිනි පුග්ගලෙ ‘‘මහාරාජා’’ති වොහාරො නප්පවත්තති. ටීකායඤ්ච ‘‘රාහූති රාහුග්ගහො’’ති වුත්තං. අථාපි තෙසං සියා ‘‘රාහුලො ජාතො බන්ධනං ජාත’’න්ති පදස්ස විජ්ජමානත්තා එව ටීකායං ‘‘රාහුග්ගහො’’ති භාවවසෙන ලාසද්දෙන සමානත්ථො ආදානත්ථො ගහසද්දො වුත්තොති එවම්පි නුපපජ්ජති, ‘‘රාහුලානං ජාතං බන්ධනං ජාත’’න්ති පාඨස්ස වත්තබ්බත්තා. රාහුලොති හි ඉදං පදං ‘‘සීහළො’’ති පදං විය දබ්බවාචකං, න කදාචිපි භාවවාචකං, තස්මා ‘‘රාහුලො ජාතො බන්ධනං ජාත’’න්ති එතං එකච්චෙහි දුරොපිතං පාඨං අග්ගහෙත්වා ‘‘රාහු ජාතො බන්ධනං ජාත’’න්ති අයමෙව පාඨො ගහෙතබ්බො, සාරතො ච පච්චෙතබ්බො සුපරිසුද්ධෙසු අනෙකෙසු පොත්ථකෙසු දිට්ඨත්තා, පොරාණෙහි ච ගම්භීරසුඛුමඤාණෙහි ආචරියපචාරියෙහි පඨිතත්තා.

कुछ लोग "राहुलो जातो बन्धनं जातं" ऐसा पढ़ते हैं और कुछ पुस्तकों में लिखते हैं, वह ठीक नहीं है, क्योंकि अर्थ की अयुक्ति है और टीका के साथ विरोध है। 'राहुल' यह कुमार का नाम पहले उत्पन्न नहीं हुआ था, बल्कि बाद में दादा द्वारा दिए जाने पर उत्पन्न हुआ, इसलिए उस समय बोधिसत्व के लिए "राहुलो जातो" कहना उचित नहीं है। जैसे कि अनभिषिक्त (जिसका राज्याभिषेक न हुआ हो) अ-राजा व्यक्ति के लिए 'महाराज' व्यवहार प्रवृत्त नहीं होता। और टीका में "राहु का अर्थ राहु-ग्रहण" कहा गया है। यदि उनका यह तर्क हो कि "राहुलो जातो..." पद के होने के कारण ही टीका में 'राहु-ग्रहण' भाव के रूप में 'ला' शब्द के समानार्थक आदान अर्थ वाला 'ग्रह' शब्द कहा गया है, तो यह भी उपपन्न नहीं होता, क्योंकि तब "राहुलानां जातं..." ऐसा पाठ होना चाहिए था। 'राहुल' यह पद 'सीहळ' पद के समान द्रव्यवाचक है, कभी भी भाववाचक नहीं, इसलिए "राहुलो जातो बन्धनं जातं" इस कुछ लोगों द्वारा आरोपित गलत पाठ को न मानकर "राहु जातो बन्धनं जातं" यही पाठ ग्रहण करना चाहिए, और इसे ही सार रूप में स्वीकार करना चाहिए क्योंकि यह अनेक शुद्ध पुस्तकों में देखा गया है और गम्भीर एवं सूक्ष्म ज्ञान वाले प्राचीन आचार्यों द्वारा पढ़ा गया है।

අයං [Pg.161] පනෙත්ථ සාධිප්පායා අත්ථප්පකාසනා – රාහු ජාතොති බොධිසත්තො පුත්තස්ස ජාතසාසනං සුත්වා සංවෙගප්පත්තො ‘‘ඉදානි මම රාහු ජාතො’’ති වදති, මුච්චිතුං අප්පදානවසෙන මම ගහණත්ථං රාහු උප්පන්නොති හි අත්ථො. බන්ධනං ජාතන්ති ඉමිනා ‘‘මම බන්ධනං ජාත’’න්ති වදති. තථා හි ටීකායං වුත්තං ‘‘රාහූති රාහුග්ගහො’’ති. තත්ථ රාහුග්ගහොති ගණ්හාතීති ගහො, රාහු එව ගහො රාහුග්ගහො, මම ගාහකො රාහු ජාතොති අත්ථො. අථ වා ගහණං ගහො, රාහුනො ගහො රාහුග්ගහො, රාහුග්ගහණං මම ජාතන්ති අත්ථො. පුත්තො හි රාහුසදිසො. පිතා චන්දසදිසො පුත්තරාහුනා ගහිතත්තා.

यहाँ अभिप्राय सहित अर्थ का प्रकाशन इस प्रकार है—'राहु उत्पन्न हुआ है', ऐसा बोधिसत्व ने पुत्र के जन्म का समाचार सुनकर संवेग प्राप्त करते हुए कहा। 'अब मेरा राहु उत्पन्न हो गया है'—इसका अर्थ है कि मुझे (मुक्ति से) रोकने के लिए और पकड़ने के लिए राहु उत्पन्न हो गया है। 'बन्धन उत्पन्न हो गया है'—इसके द्वारा वे कहते हैं कि 'मेरा बन्धन उत्पन्न हो गया है'। जैसा कि टीका में कहा गया है—'राहूति राहुग्गहो' (राहु अर्थात् राहु-ग्रह)। वहाँ 'राहुग्गहो' का अर्थ है—जो पकड़ता है वह 'गहो' है, राहु ही 'गहो' है, इसलिए 'राहुग्गहो'; अर्थात् मेरा पकड़ने वाला राहु उत्पन्न हो गया है। अथवा 'गहो' का अर्थ पकड़ना (ग्रहण) है, राहु का ग्रहण 'राहुग्गहो' है, अर्थात् मेरा राहु-ग्रहण (पकड़ा जाना) उत्पन्न हो गया है। पुत्र राहु के समान है और पिता चंद्रमा के समान है, क्योंकि वह पुत्र-रूपी राहु द्वारा पकड़ लिया गया है।

එකච්චෙ පන ‘‘රාහුලොත්වෙව හොතූ’’ති ඉමං පදෙසං දිස්වා ‘‘රාහු ජාතො’’ති වුත්තෙ ඉමිනා න සමෙති, ‘‘රාහුලො ජාතො’’ති වුත්තෙයෙව පන සමෙතීති මඤ්ඤමානා එවං පාඨං පඨන්ති ලිඛන්ති ච, තස්මා සො අනුපපරික්ඛිත්වා පඨිතො දුරොපිතො පාඨො න ගහෙතබ්බො, යථාවුත්තො පොරාණකො පොරාණාචරියෙහි අභිමතො පාඨොයෙව ආයස්මන්තෙහි ගහෙතබ්බො අත්ථස්ස යුත්තිතො, ටීකාය ච සද්ධිං අවිරොධතොති.

कुछ लोग तो "राहुलोत्वेव होतु" (राहुलो ही हो) इस पद को देखकर, "राहु जातो" (राहु उत्पन्न हुआ) कहने पर इससे मेल नहीं खाता, "राहुलो जातो" (राहुल उत्पन्न हुआ) कहने पर ही मेल खाता है - ऐसा मानते हुए इस प्रकार पाठ पढ़ते और लिखते हैं। इसलिए, वह बिना अच्छी तरह परीक्षा किए पढ़ा गया और गलत तरीके से स्थापित किया गया पाठ ग्रहण नहीं करना चाहिए। जैसा कि पहले कहा गया है, प्राचीन आचार्यों द्वारा सम्मत प्राचीन पाठ ही आयुष्मानों द्वारा ग्रहण किया जाना चाहिए, क्योंकि वह अर्थ की दृष्टि से युक्तियुक्त है और टीका के साथ अविरोधी है।

තත්ථ කුසලන්ති කුච්ඡිතානං පාපධම්මානං සානතො තනුකරණතො ඤාණං කුසං නාම, තෙන කුසෙන ලාතබ්බං පවත්තෙතබ්බන්ති කුසලං. බාලොති දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකසඞ්ඛාතෙ ද්වෙ අනත්ථෙ දෙවදත්තකොකාලිකාදයො විය ලාති ආදදාතීති බාලො. ඉමානි පන තංනාමානි –

वहाँ 'कुशल' का अर्थ है - कुत्सित पाप धर्मों का 'सान' (नाश) करने या उन्हें तनु (कम) करने के कारण ज्ञान को 'कुश' कहते हैं, उस कुश के द्वारा जो प्राप्त करने योग्य या प्रवृत्त करने योग्य है, वह 'कुशल' है। 'बाल' (मूर्ख) वह है जो देवदत्त, कोकालिक आदि की तरह दृष्टधार्मिक और साम्परायिक नामक दो अनर्थों को 'लाति' (ग्रहण करता है), इसलिए वह 'बाल' है। इसके ये नाम हैं -

බාලො අවිද්වා අඤ්ඤො ච, අඤ්ඤාණී අවිචක්ඛණො;

අපණ්ඩිතො අකුසලො, දුම්මෙධො කුමති ජළො.

बाल (मूर्ख), अविद्वान, अज्ञ, अज्ञानी, अविचक्षण, अपण्डित, अकुशल, दुर्मेध (मंदबुद्धि), कुमति और जड़।

එළමූගො [Pg.162] ච නිප්පඤ්ඤො, දුම්මෙධී අවිදූ මගො;

අවිඤ්ඤූ අන්ධබාලො ච, දුප්පඤ්ඤො ච අවිද්දසු.

एडमूक (गूंगा-बहरा), निष्प्रज्ञ, दुर्मेधी, अविदु, मृग (पशुवत), अविज्ञ, अन्धबाल, दुष्प्रज्ञ और अविद्वसु।

මහල්ලකොති මහත්තං ලාති ගණ්හාතීති මහල්ලකො, ජිණ්ණපුරිසො. ඉමානිස්ස නාමානි –

'महल्लक' का अर्थ है - जो महत्ता (बड़प्पन/वृद्धता) को 'लाति' (ग्रहण करता है), वह महल्लक है, अर्थात् जीर्ण पुरुष (बूढ़ा व्यक्ति)। इसके ये नाम हैं -

ජිණ්ණො මහල්ලකො වුද්ධො, බුද්ධො වුඩ්ඪො ච කත්තරො;

ථෙරො චාති ඉමෙ සද්දා, ජිණ්ණපඤ්ඤත්තියො සියුං.

जीर्ण, महल्लक, वृद्ध, बुद्ध, वुड्ढ, कत्तर और स्थविर - ये शब्द वृद्ध की प्रज्ञप्ति (संज्ञा) के लिए होते हैं।

තථා හි –

जैसा कि -

‘‘දුරෙ අපස්සං ථෙරොව, චක්ඛුං යාචිතුමාගතො’’;

එවමාදීසු දට්ඨබ්බො, ථෙරසද්දො මහල්ලකෙ.

"दूर से न देखते हुए वृद्ध के समान, आँख माँगने के लिए आया है" - इत्यादि में 'थेर' (स्थविर) शब्द को 'महल्लक' (वृद्ध) के अर्थ में देखना चाहिए।

ඉමානි පන නාමානි ඉත්ථියා ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන වත්තබ්බානි –

इन नामों को स्त्री के लिए स्त्रीलिंग के रूप में कहना चाहिए -

ජිණ්ණා මහල්ලිකා වුද්ධී, බුද්ධී වුඩ්ඪී ච කත්තරා;

ථෙරී චාති ඉමෙ සද්දා, නාමං ජිණ්ණාය ඉත්ථියා;

जीर्णा, महल्लिका, वृद्धी, बुद्धी, वुड्ढी, कत्तरा और थेरी - ये शब्द वृद्ध स्त्री के नाम हैं।

දල ඵල විසරණෙ. දලති. ඵලති. දලිතො රුක්ඛො. ඵලිතො භූමිභාගො.

दल (Dala), फल (Phala) - विसरण (फैलने या फटने) के अर्थ में। दलति (फटता है)। फलति (फलता/फटता है)। दलितो रुक्खो (विदीर्ण वृक्ष)। फलितो भूमिभागो (फटा हुआ भूमि का भाग)।

අල භූසනෙ. අලති. අලඞ්කාරො, අලඞ්කතො, අලඞ්කතං. ‘‘සාලඞ්කානනයොගෙපි, සාලඞ්කානනවජ්ජිතා’’ති ඉමිස්සඤ්හි කවීනං කබ්බරචනායං අලඞ්කසද්දො භූසනවිසෙසං වදති. කෙචි පනෙත්ථ අල භූසනපරියාපනවාරනෙසූති ධාතුං පඨන්ති, ‘‘අලතී’’ති ච රූපං ඉච්ඡන්ති. මයං පන අලධාතුස්ස පරියත්තිනිවාරණත්ථවාචකත්තං න ඉච්ඡාම පයොගාදස්සනතො. නිපාතභූතො පන අලංසද්දො පරියත්තිනිවාරණත්ථවාචකො දිස්සති ‘‘අලමෙතං සබ්බං. අලං මෙ තෙන රජ්ජෙනා’’තිආදීසු.

अल (Ala) - भूषण (सजावट) के अर्थ में। अलति। अलंकार, अलंकृत (पु.), अलंकृत (नपुं.)। "सालंकारनयोगेपि, सालंकारनवज्जिता" - कवियों की इस काव्य रचना में 'अलं' शब्द विशेष भूषण को कहता है। यहाँ कुछ लोग 'अल' धातु को भूषण, पर्याप्ति (पर्याप्तता) और वारण (रोकने) के अर्थ में पढ़ते हैं, और 'अलति' रूप की इच्छा करते हैं। किन्तु हम प्रयोग न देखे जाने के कारण 'अल' धातु का पर्याप्ति और निवारण अर्थ वाला होना स्वीकार नहीं करते। निपात रूप 'अलं' शब्द पर्याप्ति और निवारण अर्थ वाला देखा जाता है, जैसे - "अलमेतं सब्बं" (यह सब पर्याप्त है), "अलं मे तेन रज्जेन" (मुझे उस राज्य से बस/प्रयोजन नहीं) इत्यादि में।

මීල නිමෙලනෙ. මීලති, නිමීලති, උම්මීලති. නිමීලනං.

मील (Mīla) - निमीलन (आँखें मूँदने) के अर्थ में। मीलति, निमीलति, उन्मीलति। निमीलन।

බිල පතිත්ථම්භෙ. බිලති.

बिल (Bila) - प्रतिस्तम्भ (रोकने/सहारा देने) के अर्थ में। बिलति।

නීල [Pg.163] වණ්ණෙ. නීලවත්ථං.

नील (Nīla) - वर्ण (रंग) के अर्थ में। नीलवत्थं (नीला वस्त्र)।

සීල සමාධිම්හි. සීලති. සීලං, සීලනං.

सील (Sīla) - समाधि (एकाग्रता/संयम) के अर्थ में। सीलति। शील, सीलन।

එත්ථ සීලන්ති සීලනට්ඨෙන සීලං. වුත්තඤ්හෙතං විසුද්ධිමග්ගෙ ‘‘සීලන්ති කෙනට්ඨෙන සීලං? සීලනට්ඨෙන සීලං, කිමිදං සීලනං නාම? සමාධානං වා කායකම්මාදීනං සුසීල්‍යවසෙන අවිප්පකිණ්ණතාති අත්ථො. උපධාරණං වා කුසලානං ධම්මානං පතිට්ඨානවසෙන ආධාරභාවොති අත්ථො. එතදෙව හි එත්ථ අත්ථද්වයං සද්දලක්ඛණවිදූ අනුජානන්ති. අඤ්ඤෙ පන ‘සිරට්ඨො සීලට්ඨො, සීතලට්ඨො සීලට්ඨො’ති එවමාදිනා නයෙනෙත්ථ අත්ථං වණ්ණෙන්තී’’ති. තත්ථ ‘‘අත්ථද්වයං සද්දලක්ඛණ විදූ අනුජානන්තී’’ති ඉදං ‘‘සීල සමාධිම්හි සීල උපධාරණෙ’’ති ද්විගණිකස්ස සීලධාතුස්ස අත්ථෙ සන්ධාය වුත්තං. ඉමස්ස හි චුරාදිගණං පත්තස්ස උපධාරණෙ ‘‘සීලෙති, සීලයතී’’ති රූපානි භවන්ති, උපධාරෙතීතිපි තෙසං අත්ථො. ඉධ පන භූවාදිගණිකත්තා සමාධානත්ථෙ ‘‘සීලතී’’ති රූපං භවති, සමාධියතීති තස්ස අත්ථො. පුනපි එත්ථ සොතූනං සුඛග්ගහණත්ථං නිබ්බචනානි වුච්චන්තෙ. සීලති සමාධියති කායකම්මාදීනං සුසීල්‍යවසෙන න විප්පකිරතීති සීලං. අථ වා සීලන්ති සමාදහන්ති චිත්තං එතෙනාති සීලං. ඉමානි භූවාදිගණිකවසෙන නිබ්බචනානි. චුරාදිගණිකවසෙන පන සීලෙති කුසලෙ ධම්මෙ උපධාරෙති පතිට්ඨාභාවෙන භුසො ධාරෙතීති සීලං. සීලෙන්ති වා එතෙන කුසලෙ ධම්මෙ උපධාරෙන්ති භුසො ධාරෙන්ති සාධවොති සීලන්ති නිබ්බචනානි.

यहाँ 'शील' का अर्थ 'शीलन' के अर्थ में शील है। विशुद्धिमार्ग में यह कहा गया है - "शील किस अर्थ में शील है? शीलन के अर्थ में शील है। यह शीलन क्या है? काया के कर्म आदि का सुशीलता के कारण समाधान (एकाग्रता) या अविक्षिप्त होना - यह अर्थ है। अथवा कुशल धर्मों का प्रतिष्ठा के कारण आधार भाव (उपधारण) होना - यह अर्थ है। शब्द-लक्षण के ज्ञाता यहाँ इन दो अर्थों को ही स्वीकार करते हैं। अन्य लोग तो 'शिर के अर्थ में शील का अर्थ है, शीतल के अर्थ में शील का अर्थ है' - इस प्रकार से यहाँ अर्थ का वर्णन करते हैं। वहाँ "शब्द-लक्षण के ज्ञाता दो अर्थों को स्वीकार करते हैं" - यह 'शील समाधि में' और 'शील उपधारण में' - इन दो गणों वाली शील धातु के अर्थ के सन्दर्भ में कहा गया है। चुरादि गण में आने पर उपधारण अर्थ में इसके 'सीलेति', 'सीलयति' रूप होते हैं, उनका अर्थ 'उपधारण करता है' भी है। किन्तु यहाँ भ्वादि गण का होने के कारण समाधान अर्थ में 'सीलति' रूप होता है, जिसका अर्थ 'समाहित होता है' है। फिर से यहाँ श्रोताओं के सुखपूर्वक समझने के लिए निरुक्तियाँ कही जाती हैं। 'सीलति' अर्थात् समाहित होता है, काय-कर्म आदि की सुशीलता के कारण विखराव नहीं होता, इसलिए 'शील' है। अथवा, 'शीलन्ति' अर्थात् इसके द्वारा चित्त को समाहित करते हैं, इसलिए 'शील' है। ये भ्वादि गण के अनुसार निरुक्तियाँ हैं। चुरादि गण के अनुसार - 'सीलेति' अर्थात् कुशल धर्मों का उपधारण करता है, प्रतिष्ठा के रूप में अत्यधिक धारण करता है, इसलिए 'शील' है। अथवा, 'सीलन्ति' अर्थात् इसके द्वारा साधु पुरुष कुशल धर्मों का उपधारण करते हैं, अत्यधिक धारण करते हैं, इसलिए 'शील' है - ये निरुक्तियाँ हैं।

කිල බන්ධෙ. කිලති. කිලං.

किल (Kila) - बन्ध (बाँधने) के अर्थ में। किलति। कील।

කූල ආවරණෙ. කුලති. කූලං. වහෙ රුක්ඛෙ පකූලජෙ. කූලං බන්ධති. නදීකූලෙ වසාමහං. කූලති ආවරති උදකං බහි නික්ඛමිතුං න දෙතීති කූලං.

कूल (Kūla) - आवरण (ढकने/रोकने) के अर्थ में। कुलति। कूल (किनारा)। "वृक्षों को बहा ले जाने वाले कूलज (किनारे पर उत्पन्न) प्रवाह में"। "किनारा बाँधता है"। "मैं नदी के किनारे रहता हूँ"। 'कूलति' अर्थात् आवृत करता है, जल को बाहर निकलने नहीं देता, इसलिए 'कूल' है।

සූල [Pg.164] රුජායං. සූලති. සූලං. කණ්ණසූලං න ජනෙති.

सूल (Sūla) - रुजा (पीड़ा) के अर्थ में। सूलति। शूल। "कान का शूल (दर्द) उत्पन्न नहीं करता है।"

තූල නික්කරීසෙ. නික්කරීසං නාම කරීසමත්තෙනපි අමිනෙතබ්බතො ලහුභාවොයෙව. තූලති. තූලං භට්ඨංව මාලුතො.

तूल (Tūla) - निष्करीष (अत्यंत हल्का/मल रहित) के अर्थ में। निष्करीष का अर्थ है - थोड़े से वजन से भी न मापे जा सकने के कारण लघुता (हल्कापन) ही। तूलति। "वायु से गिरे हुए रुई (तूल) के समान।"

පුල සඞ්ඝාතෙ. පුලති. පඤ්චපුලි.

पुल (Pula) - संघात (समूह) के अर्थ में। पुलति। पंचपुली (पाँच का समूह/गठरी)।

මූල පතිට්ඨායං මූලති. මූලං. මූලසද්දො ‘‘මූලානි උද්ධරෙය්‍ය අන්තමසො උස්සීරනාළිමත්තානිපී’’තිආදීසු මූලමූලෙ දිස්සති. ‘‘ලොභො අකුසලමූල’’න්තිආදීසු අසාධාරණහෙතුම්හි. ‘‘යාවමජ්ඣන්හිකෙ කාලෙ ඡායා ඵරති, නිවාතෙ පණ්ණානි පතන්ති, එත්තාවතා රුක්ඛමූල’’න්තිආදීසු සමීපෙ. අත්‍රිදං වුච්චති –

'मूल' (mūla) प्रतिष्ठा (स्थापना) के अर्थ में है। 'मूलति' (mūlati)। 'मूल' (mūlaṃ)। 'मूल' शब्द 'मूलानि उद्धरेय्य अन्तमसो उस्सीरनाळिमत्तानिपि' (जड़ों को उखाड़ दे, यहाँ तक कि खस की जड़ के बराबर भी) आदि में मुख्य जड़ (मूल-मूल) के अर्थ में देखा जाता है। 'लोभो अकुसलमूलं' (लोभ अकुशल मूल है) आदि में असाधारण हेतु (कारण) के अर्थ में। 'यावमज्झन्हिके काले छाया फरति, निवाते पण्णानि पतन्ति, एत्तावता रुक्खमूलं' (जब तक दोपहर के समय छाया फैलती है, हवा न चलने पर पत्ते गिरते हैं, इतनी वृक्ष की जड़ है) आदि में समीप (निकटता) के अर्थ में। यहाँ यह कहा गया है -

මූලමූලෙ මූලසද්දො, පදිස්සති තථෙව ච;

අසාධාරණහෙතුම්හි, සමීපම්හි ච වත්තති.

'मूल' शब्द मुख्य जड़ (मूल-मूल) के अर्थ में देखा जाता है, और उसी प्रकार यह असाधारण हेतु और समीप के अर्थ में भी प्रयुक्त होता है।

ඵල නිබ්බත්තියං. රුක්ඛො ඵලති. රුක්ඛඵලානි භුඤ්ජන්තා. මහප්ඵලං මහානිසංසං. සොතාපත්තිඵලං. තත්ථ ඵලන්ති මහානිබ්බත්තිකං.

'फल' (phala) निष्पत्ति (उत्पत्ति) के अर्थ में है। वृक्ष फलता है (रुक्खो फलति)। वृक्ष के फलों को खाते हुए। महाफल, महानृशंस (बड़ा लाभ)। स्रोतापत्ति-फल। वहाँ 'फल' का अर्थ महानिष्पत्तिक (बड़ी उत्पत्ति वाला) है।

ඵල භෙදෙ. ඵලති. මුද්ධා තෙ ඵලතු සත්තධා. පාදා ඵලිංසු. තත්ථ ඵලතූති භජ්ජිතු.

'फल' (phala) भेद (फटने) के अर्थ में है। फलता है (फलति)। तुम्हारा सिर सात टुकड़ों में फट जाए (मुद्धा ते फलतु सत्तधा)। पैर फट गए। वहाँ 'फलतु' का अर्थ है—फटना (भज्जितुं)।

ඵල අබ්‍යත්තසද්දෙ. අසනී ඵලති. ද්වෙමෙ භික්ඛවෙ අසනියා ඵලන්තියා න සන්තසන්ති. ඵලන්තියාති සද්දං කරොන්තියා.

'फल' (phala) अव्यक्त शब्द (ध्वनि) के अर्थ में है। बिजली कड़कती है (असनी फलति)। "भिक्षुओं, ये दो बिजली के कड़कने पर नहीं डरते।" 'फलन्तिया' का अर्थ है—शब्द (ध्वनि) करती हुई।

චුල්ල හාවකරණෙ. හාවකරණං විලාසකරණං. චුල්ලති.

'चुल्ल' (culla) हाव-करण (विलास प्रदर्शन) के अर्थ में है। हाव-करण का अर्थ है विलास-करण। 'चुल्लति' (cullati)।

ඵුල්ල [Pg.165] විකසනභෙදෙසු. ඵුල්ලති. ඵුල්ලං. ඵුල්ලිතො කිංසුකො. සුඵුල්ලිතමරවින්දවනං.

'फुल्ल' (phulla) विकसित होने और फटने के अर्थ में है। खिलता है (फुल्लति)। खिला हुआ (फुल्लं)। खिला हुआ पलाश (किंशुक)। भली-भाँति खिला हुआ कमल-वन।

අසීතිහත්ථමුබ්බෙධො, දීපඞ්කරො මහාමුනි;

සොභති දීපරුක්ඛොව, සාලරාජාව ඵුල්ලිතො.

अस्सी हाथ की ऊँचाई वाले, महामुनि दीपंकर; दीप-वृक्ष के समान सुशोभित होते हैं, जैसे खिला हुआ साल-राज (श्रेष्ठ साल वृक्ष)।

ඛණ්ඩඵුල්ලපටිසඞ්ඛරණං.

खंडित और फटे हुए (जीर्ण-शीर्ण) की मरम्मत करना।

චිල්ල සෙඨිල්ලෙ. සිඨිලභාවො සෙඨිල්ලං. චිල්ලති.

'चिल्ल' (culla) शैथिल्य (ढीलेपन) के अर्थ में है। शिथिल भाव ही शैथिल्य है। 'चिल्लति' (cillati)।

වෙලු චෙලු කෙලු ඛෙලු පෙලු බෙලු සෙලු සල තිල ගතියං. වෙලති. චෙලති. කෙලති. ඛෙලති. පෙලති. බෙලති. සෙලති. සලති. තිලති. චෙලං, බෙලකො. එත්ථ චෙලන්ති වත්ථං. පෙලකොති සසො.

वेलु, चेलु, केलु, खेलु, पेलु, बेलु, सेलु, सल, तिल—ये गति के अर्थ में हैं। वेलति, चेलति, केलति, खेलति, पेलति, बेलति, सेलति, सलति, तिलति। चेल (वस्त्र), बेलक। यहाँ 'चेल' का अर्थ वस्त्र है। 'पेलक' का अर्थ खरगोश है।

ඛල චලනෙ. ඛලති. ඛලො. ඛලොති දුජ්ජනො අසාධු අසප්පුරිසො පාපජනො.

'खल' (khala) चलन (हिलने) के अर्थ में है। खलति। खल। 'खल' का अर्थ है—दुर्जन, असाधु, असत्पुरुष, पापी जन।

ඛල සඤ්චිනනෙ. ඛලති. ඛලං. ඛලන්ති වීහිට්ඨපනොකාසභූතං භූමිමණ්ඩලං. තඤ්හි ඛලන්ති සඤ්චිනන්ති රාසිං කරොන්ති එත්ථ ධඤ්ඤානීති ඛලන්ති වුච්චති. ‘‘ඛලං සාලං පසුං ඛෙත්තං, ගන්තා චස්ස අභික්ඛණ’’න්ති පයොගො.

'खल' (khala) संचयन (इकट्ठा करने) के अर्थ में है। खलति। खल (खलिहान)। 'खल' वह भू-मंडल है जो धान रखने के स्थान के रूप में होता है। क्योंकि वहाँ अनाज को संचित करते हैं, राशि (ढेर) लगाते हैं, इसलिए उसे 'खल' कहा जाता है। प्रयोग: "खलिहान, शाला, पशु और खेत में बार-बार जाने वाला।"

ගිල අජ්ඣොහරණෙ. ගිලති. ගිලමක්ඛං පුරිසො න බුජ්ඣති.

'गिल' (gila) अध्यवहरण (निगलने) के अर्थ में है। गिलति (निगलता है)। मछली पकड़ने का काँटा (बंसी) निगलते हुए मनुष्य को पता नहीं चलता।

ගල අදනෙ. ගලති. ගලො. ගලන්ති අදන්ති අජ්ඣොහරන්ති එතෙනාති ගලො. ගලොති ගීවා වුච්චති.

'गल' (gala) अदन (खाने) के अर्थ में है। गलति। गल (कंठ)। जिससे निगलते हैं या खाते हैं, वह 'गल' है। 'गल' को ग्रीवा (गर्दन) कहा जाता है।

සල සල්ල ආසුගතියං. ආසුගති සීඝගමනං. සලති. සල්ලති. සල්ලං. එත්ථ ච ‘‘සල්ලං උසු සරො සල්ලො කණ්ඩො තෙජනො’’ති පරියායා එතෙ.

'सल', 'सल्ल' (sala, salla) आशुगति (शीघ्र गति) के अर्थ में हैं। आशुगति का अर्थ है शीघ्र गमन। सलति, सल्लति। शल्य (बाण)। यहाँ 'सल्ल, उसु, सर, सल्लो, कण्ड, तेजन'—ये इसके पर्यायवाची हैं।

ඛොල ගතිපටිඝාතෙ. ඛොලති.

'खोल' (khola) गति-प्रतिघात (गति में बाधा) के अर्थ में है। 'खोलति' (kholati)।

ගිලෙ [Pg.166] පීතික්ඛයෙ. ගිලායති. ගිලානො, ගෙලඤ්ඤං. ගිලානොති අකල්ලකො. විනයෙපි හි වුත්තං ‘‘නාහං අකල්ලකො’’ති. අට්ඨකථායඤ්ච ‘‘නාහං අකල්ලකොති නාහං ගිලානො’’ති වුත්තං.

'गिले' (gile) प्रीति-क्षय (शक्ति या उत्साह के क्षय) के अर्थ में है। ग्लायति (गिलायति)। ग्लान (रोगी), ग्लान्य (बीमारी)। 'ग्लान' का अर्थ है अस्वस्थ (अकल्लको)। विनय में भी कहा गया है—"मैं अस्वस्थ नहीं हूँ।" और अट्ठकथा में कहा गया है—"मैं अस्वस्थ नहीं हूँ, इसका अर्थ है कि मैं बीमार नहीं हूँ।"

මිලෙ ගත්තවිනාමෙ. මිලායති. මිලායනො, මිලායන්තො, මිලායමානො.

'मिले' (mile) गात्र-विनाम (अंगों के झुकने या कुम्हलाने) के अर्थ में है। मिलायति (कुम्हलाता है)। मिलायन, मिलायन्त, मिलायमान।

කෙලෙ මමායනෙ. මමායනං තණ්හාදිට්ඨිවසෙන ‘‘මම ඉද’’න්ති ගහණං. කෙලායති. ත්වං කං කෙලායති.

'केले' (kele) ममायन (ममत्व भाव) के अर्थ में है। तृष्णा और दृष्टि के वश में "यह मेरा है" ऐसा ग्रहण करना 'ममायन' है। केलायति (ममत्व करता है)। तुम किसका ममत्व करते हो?

සල චලනෙ සංවරණෙ ච, වල වල්ල චලනෙ ච. සංවරණාපෙක්ඛායං චකාරො. සලති. කුසලං. වලති. වල්ලති. වල්ලූරො.

'सल' (sala) चलन और संवरण (रोकने) के अर्थ में है, 'वल', 'वल्ल' (vala, valla) चलन के अर्थ में हैं। 'च' शब्द संवरण की अपेक्षा से है। सलति। कुशल। वलति, वल्लति। वल्लूर (सूखा मांस)।

තත්ථ කුසලන්ති කුච්ඡිතෙ පාපධම්මෙ සලයති චලයති කම්පෙති විද්ධංසෙතීති කුසලං. කුච්ඡිතං අපායද්වාරං සලන්ති සංවරන්ති පිදහන්ති සාධවො එතෙනාති කුසලං. වල්ලන්ති සංවරන්ති රක්ඛන්ති ඉතො කාකසෙනාදයො සත්තෙ අඛාදනත්ථායාති වල්ලූරො.

वहाँ 'कुशल' (kusala) का अर्थ है—जो कुत्सित पाप-धर्मों को कंपित करता है, चलायमान करता है, हिलाता है या विध्वंस करता है, वह 'कुशल' है। अथवा, जिसके द्वारा साधु जन कुत्सित अपाय-द्वार को रोकते हैं (संवरण करते हैं) या बंद करते हैं, वह 'कुशल' है। कौवे आदि प्राणी इसे न खा सकें, इसलिए जिससे इसे सुरक्षित रखते हैं या ढकते हैं, वह 'वल्लूर' है।

මල මල්ල ධාරණෙ. මලති. මලං. මල්ලති. මල්ලො.

'मल', 'मल्ल' (mala, malla) धारण करने के अर्थ में हैं। मलति। मल। मल्लति। मल्ल (पहलवान)।

භල භල්ල පරිභාසනහිංසාදානෙසු. භලති. භල්ලති.

'भल', 'भल्ल' (bhala, bhalla) परिभाषण (निंदा), हिंसा और दान के अर्थ में हैं। भलति, भल्लति।

කල සඞ්ඛ්‍යානෙ. කලති. කලා, කාලො.

'कल' (kala) संख्यान (गणना) के अर्थ में है। कलति। कला, काल।

එත්ථ කලාති සොළසභාගාදිභාගො. කාලොති ‘‘එත්තකො අත්ක්කන්තො’’තිආදිනා කලිතබ්බො සඞ්ඛාතබ්බොති කාලො, පුබ්බණ්හාදිසමයො.

यहाँ 'कला' का अर्थ सोलहवाँ भाग आदि है। 'काल' वह है जिसकी "इतना समय बीत गया" आदि के रूप में गणना की जाती है, जैसे पूर्वाह्न आदि समय।

කල්ල අසද්දෙ. අසද්දො. නිස්සද්දො. කල්ලති.

'कल्ल' (kalla) अशब्द (बिना शब्द) के अर्थ में है। अशब्द का अर्थ है नि:शब्द। कल्लति।

ජල දිත්තියං. ජලති. ජලං, ජලන්තො, පජ්ජලන්තො, ජලමානො.

'जल' (jala) दीप्ति (चमकने) के अर्थ में है। जलति। जल, जलता हुआ, प्रज्वलित होता हुआ, जलमान।

කො [Pg.167] එති සිරියා ජලං. ජලංව යසසා අට්ඨා, දෙවදත්තොති මෙ සුතං. සද්ධම්මපජ්ජොතො ජලිතො.

"कौन श्री (लक्ष्मी) की दीप्ति के साथ आता है? देवदत्त यश के साथ जल (या दीप्ति) के समान स्थित हुआ, ऐसा मैंने सुना। सद्धर्म का प्रदीप प्रज्वलित हुआ।"

හුල චලනෙ. හුලති. හලො. හලොති ඵාලො, සො හි හොලෙති භූමිං භින්දන්තො මත්තිකඛණ්ඩං චාලෙතීති ‘‘හලො’’ති වුච්චති උකාරස්ස අකාරං කත්වා.

'हुल' (hula) चलन के अर्थ में है। हुलति। हल। 'हल' का अर्थ है फाल; क्योंकि वह भूमि को भेदते हुए मिट्टी के ढेरों को चलाता (हिलाता) है, इसलिए 'उ' कार को 'अ' कार करके उसे 'हल' कहा जाता है।

චල කම්පනෙ. චලති. චලිතො, අචලො. මහන්තො භූමිචාලො. චලනං, චාලො.

चल (Cala) - कम्पन के अर्थ में। चलति। चलित, अचल। महान भूचाल (भूकम्प)। चलन, चाल।

ජල ධඤ්ඤෙ. ජලති. ජලං.

जल (Jala) - धान्य (अनाज/समृद्धि) के अर्थ में। जलति। जल।

ටල ටුල වෙලම්බෙ. ටලති. ටුලති.

टल (Ṭala), टुल (Ṭula) - विलम्ब (लटकने/देरी) के अर्थ में। टलति। टुलति।

ථල ඨානෙ. ථලති. ථලො. ථලොති නිරුදකප්පදෙසො. පබ්බජ්ජානිබ්බානෙසුපි තංසදිසත්තා තබ්බොහාරො. යථා හි ලොකෙ උදකොඝෙන අනොත්ථරණට්ඨානං ‘‘ථලො’’ති වුච්චති, එවං කිලෙසොඝෙන අනොත්ථරණීයත්තා පබ්බජ්ජා නිබ්බානඤ්ච ‘‘ථලො’’ති වුච්චති, ‘‘තිණ්ණො පාරඞ්ගතො ථලෙ තිට්ඨති බ්‍රාහ්මණො’’ති හි වුත්තං.

थल (Thala) - स्थान के अर्थ में। थलति। थल। थल का अर्थ है - जलरहित प्रदेश। प्रव्रज्या और निर्वाण में भी उसके समान होने के कारण वैसा व्यवहार होता है। जैसे लोक में जल के वेग से न डूबने वाले स्थान को 'थल' कहा जाता है, वैसे ही क्लेशों के वेग से न डूबने योग्य होने के कारण प्रव्रज्या और निर्वाण को 'थल' कहा जाता है, क्योंकि कहा गया है - "पार गया हुआ, पार पहुँचा हुआ ब्राह्मण थल पर खड़ा है।"

ඵාල විලෙඛනෙ. ඵාලති භූමිං විලෙඛති භින්දතීති ඵාලො.

फाल (Phāla) - विलेखन (चीरने/खोदने) के अर्थ में। 'फालति' अर्थात् भूमि को चीरता है, भेदता है, इसलिए 'फाल' (हल का फल) है।

නල ගන්ථෙ. නලති.

नल (Nala) - ग्रन्थ (बाँधने/गाँठ) के अर्थ में। नलति।

බල පාණනෙ. ඉහ පාණනං ජීවනං සසනඤ්ච. බලති. බලං, බාලො.

बल (Bala) - प्राणन (जीवित रहने) के अर्थ में। यहाँ प्राणन का अर्थ जीवन और श्वसन है। बलति। बल, बाल।

එත්ථ බලන්ති ජීවිතං කප්පෙන්ති එතෙනාති බලං, කායබලභොගබලාදිකං බලං. අථ වා බලන්ති සම්මාජීවනං ජීවන්ති එතෙනාති බලං, සද්ධාදිකං බලං. ආගමට්ඨකථායං පන ‘‘අස්සද්ධියෙ න කම්පතීති සද්ධාබල’’න්තිආදි වුත්තං, තං දළ්හට්ඨෙන බලන්ති වත්තබ්බානං සද්ධාදීනං අකම්පනභාවදස්සනත්ථං වුත්තන්ති [Pg.168] දට්ඨබ්බං. අථ වා ධාතූනං අත්ථාතිසයයොගතො අස්සද්ධියාදීනං අභිභවනෙන සද්ධාදිබලානං අභිභවනත්ථොපි ගහෙතබ්බො ‘‘අබලා නං බලියන්තී’’ති එත්ථ විය. බාලොති බලති අස්සසති චෙව පස්සසති චාති බාලො, අස්සසිතපස්සසිතමත්තෙන ජීවති, න සෙට්ඨෙන පඤ්ඤාජීවිතෙනාති වුත්තං හොති. තථා හි අට්ඨකථායං වුත්තං ‘‘බලන්තීති බාලා, අස්සසිතපස්සසිතමත්තෙන ජීවන්ති, න පඤ්ඤාජීවිතෙනාති අත්ථො’’ති. පඤ්ඤාජීවිනොයෙව හි ජීවිතං සෙට්ඨං නාම. තෙනාහ භගවා ‘‘පඤ්ඤාජීවිං ජීවිතමාහු සෙට්ඨ’’න්ති.

यहाँ 'बल' का अर्थ है—जिसके द्वारा जीवन व्यतीत करते हैं, वह बल है; जैसे काय-बल, भोग-बल आदि। अथवा, जिसके द्वारा सम्यक् जीवन जीते हैं, वह बल है; जैसे श्रद्धा आदि बल। आगम-अट्ठकथा में तो 'अश्रद्धा से जो नहीं कांपता, वह श्रद्धा-बल है' इत्यादि कहा गया है, उसे दृढ़ता के अर्थ में 'बल' कहे जाने वाले श्रद्धा आदि के अकम्पन-भाव को दिखाने के लिए कहा गया समझना चाहिए। अथवा धातुओं के अर्थातिशय योग से अश्रद्धा आदि के अभिभव (दबाने) के कारण श्रद्धा आदि बलों का अभिभवन अर्थ भी ग्रहण करना चाहिए, जैसे 'अबल उसे बलपूर्वक ले जाते हैं' यहाँ। 'बालो' (मूर्ख) उसे कहते हैं जो 'बलति' अर्थात् श्वास लेता और छोड़ता है; वह केवल श्वास लेने-छोड़ने मात्र से जीता है, श्रेष्ठ प्रज्ञा-जीवन से नहीं—यह कहा गया है। जैसा कि अट्ठकथा में कहा गया है—'बलन्ति इति बाला, वे केवल श्वास-प्रश्वास मात्र से जीते हैं, प्रज्ञा-जीवन से नहीं, यह अर्थ है।' प्रज्ञाजीवियों का ही जीवन वास्तव में श्रेष्ठ है। इसीलिए भगवान ने कहा है—'प्रज्ञा-जीवन को ही श्रेष्ठ जीवन कहते हैं।'

පුල මහත්තෙ. පුලති. විපුලං.

पुल (धातु) महत्त्व (विशालता) के अर्थ में। पुलति। विपुलं।

කුල සඞ්ඛානෙ බන්ධුම්හි ච. කොලති. කුලං, කොලො.

कुल (धातु) संख्यान (गिनने) और बंधु (कुल/वंश) के अर्थ में। कोलति। कुलं, कोलो।

සල ගමනෙ. සලති.

सल (धातु) गमन (जाने) के अर्थ में। सलति।

කිල පීතිය කීළනෙසු. පීතස්ස භාවො පීතියං යථා දක්ඛියං. කීළනං කීළායෙව. කිලති.

'किल' (धातु) प्रीति (प्रसन्नता) और क्रीड़ा (खेलने) के अर्थ में है। प्रसन्न होने का भाव 'प्रीति' है, जैसे 'दाक्ष्य' (दक्षता)। क्रीड़ा ही खेल है। 'किलति' (वह खेलता है या प्रसन्न होता है)।

ඉල කම්පනෙ. ඉලති. එලං, එලා. එත්ථ එලං වුච්චති දොසො. කෙනට්ඨෙන? කම්පනට්ඨෙන. දොසොති චෙත්ථ අගුණො වෙදිතබ්බො, න පටිඝො. ‘‘නෙලඞ්ගො සෙතපච්ඡාදො’’ති ඉදමෙත්ථ නිදස්සනං.

'इल' (धातु) कम्पन (काँपने) के अर्थ में है। 'इलति'। 'एलं', 'एला'। यहाँ 'एल' दोष को कहा जाता है। किस अर्थ में? कम्पन के अर्थ में। यहाँ 'दोष' से 'अगुण' (गुण का अभाव) समझना चाहिए, न कि 'प्रतिघ' (क्रोध)। 'नेलङ्गो सेतपच्छादो' (दोषरहित अंगों वाला, श्वेत वस्त्र से ढका हुआ) - यह यहाँ उदाहरण है।

අපිච එලං වුච්චති උදකං. තථා හි ‘‘එලම්බුජං කණ්ටකිං වාරිජං යථා’’ති ඉමිස්සා පාළියා අත්ථං නිද්දිසන්තො ආයස්මා සාරිපුත්තො ‘‘එලං වුච්චති උදක’’න්ති ආහ. එලාති ලාලා වුච්චති ‘‘එලමූගො’’ති එත්ථ විය. අපිච එලාති ඛෙළො වුච්චති ‘‘සුත්වා නෙලපතිං වාචං, වාළා පන්ථා අපක්කමු’’න්ති එත්ථ විය. එත්ථ නෙලපතිං වාචන්ති ඛෙළබින්දුනිපාතවිරහිතං [Pg.169] වචනන්ති අත්ථො. ලාලාඛෙළවාචකස්ස තු එලාසද්දස්ස අඤ්ඤං පවත්තිනිමිත්තං පරියෙසිතබ්බං. අනෙකප්පවත්තිනිමිත්තා හි සද්දා. කිං වා අඤ්ඤෙන පවත්තිනිමිත්තෙන, ඉල කම්පනෙති එවං වුත්තං කම්පනං එව ලාලාඛෙළවාචකස්ස එලාසද්දස්ස පවත්තිනිමිත්තං, තස්මා ඉලන්ති ජිගුච්ඡිතබ්බභාවෙන කම්පෙන්ති හදයචලනං පාපුණන්ති ජනා එත්ථාති එලාති අත්ථො ගහෙතබ්බො. සමානපවත්තිනිමිත්තායෙව හි සද්දා ලොකසඞ්කෙතවසෙන නානාපදත්ථවාචකාපි භවන්ති. තං යථා? හිනොති ගච්ඡතීති හෙතු, සප්පති ගච්ඡතීති සප්පො, ගච්ඡතීති ගොති. තථා අසමානප්පවත්තිනිමිත්තායෙව සමානපදත්ථවාචකාපි භවන්ති. තං යථා? රඤ්චතීති රාජා, භූමිං පාලෙතීති භූමිපාලො, නරෙ ඉන්දතීති නරින්දොති. එස නයො සබ්බත්ථාපි විභාවෙතබ්බො.

इसके अतिरिक्त 'एल' जल को भी कहा जाता है। जैसा कि 'एलम्बुजं कण्टकिं वारिजं यथा' इस पालि के अर्थ का निर्देश करते हुए आयुष्मान् सारिपुत्र ने कहा - 'एलं वुच्चति उदकं' (एल जल को कहा जाता है)। 'एला' लार (लाला) को कहा जाता है, जैसे 'एलमूगो' (लार टपकाने वाला मूक) यहाँ। इसके अतिरिक्त 'एला' थूक (खेल) को कहा जाता है, जैसे 'सुत्वा नेलपतिं वाचं, वाळा पन्था अपक्कमं' यहाँ। यहाँ 'नेलपतिं वाचं' का अर्थ है थूक की बूंदों के गिरने से रहित वाणी। लार और थूक के वाचक 'एला' शब्द का अन्य प्रवृत्ति-निमित्त (व्युत्पत्ति का आधार) खोजना चाहिए। शब्द अनेक प्रवृत्ति-निमित्तों वाले होते हैं। अथवा अन्य प्रवृत्ति-निमित्त से क्या प्रयोजन, 'इल कम्पने' इस प्रकार कहा गया कम्पन ही लार और थूक के वाचक 'एला' शब्द का प्रवृत्ति-निमित्त है, इसलिए 'इल' का अर्थ घृणास्पद होने के कारण काँपना, जिससे लोगों का हृदय विचलित हो जाता है, ऐसा 'एला' का अर्थ ग्रहण करना चाहिए। समान प्रवृत्ति-निमित्त वाले शब्द ही लोक-संकेत के वश से नाना पदार्थों के वाचक भी होते हैं। वह कैसे? 'हिनोति' (जाता है) इसलिए 'हेतु', 'सप्पति' (सरकता/जाता है) इसलिए 'सप्पो' (सर्प), 'गच्छति' (जाती है) इसलिए 'गो' (गाय)। उसी प्रकार असमान प्रवृत्ति-निमित्त वाले शब्द भी समान अर्थ के वाचक होते हैं। वह कैसे? 'रञ्चति' (रंजित करता है) इसलिए 'राजा', 'भूमिं पालेति' (भूमि का पालन करता है) इसलिए 'भूमिपालो', 'नरे इन्दति' (नरों पर शासन करता है) इसलिए 'नरिन्दो'। यह नियम सर्वत्र समझना चाहिए।

ඉල ගතියං. ඉලති.

'इल' (धातु) गति के अर्थ में है। 'इलति'।

හිල හාවකරණෙ. හෙලති.

'हिल' (धातु) हाव-भाव (विलास) करने के अर्थ में है। 'हेलति'।

සිල උඤ්ඡෙ. සිලති.

'सिल' (धातु) उञ्छ (खेतों में गिरे हुए दानों को चुनने) के अर्थ में है। 'सिलति'।

තිල සිනෙහනෙ. තිලති. තිලං, තෙලං, තිලො.

'तिल' (धातु) स्नेहन (चिकना करने या स्नेह करने) के अर्थ में है। 'तिलति'। 'तिलं' (तिल), 'तेलं' (तेल), 'तिलो' (तिल का पौधा)।

චිල වසනෙ. චිලති.

'चिल' (धातु) वसन (पहनने या निवास करने) के अर्थ में है। 'चिलति'।

වල විලාසනෙ. වලති.

'वल' (धातु) विलासन (चमकने या विलास करने) के अर्थ में है। 'वलति'।

පිල ගහණෙ. පිලති.

'पिल' (धातु) ग्रहण करने के अर्थ में है। 'पिलति'।

මිල සිනෙහනෙ. මිලති.

'मिल' (धातु) स्नेहन के अर्थ में है। 'मिलति'।

ඵුල සඤ්චලෙ ඵරණෙ ච. ඵුලති.

'फुल' (धातु) संचलन (काँपने) और फुरण (फैलने/स्फुरण) के अर्थ में है। 'फुलति'।

ලකාරන්තධාතුරූපානි.

'ल' कारान्त धातु रूप।

වකාරන්තධාතු

'व' कारान्त धातु।

වා [Pg.170] ගතිගන්ධනෙසු. වාති. වාතො.

'वा' (धातु) गति और गन्धन (सूचना देने या गंध फैलाने) के अर्थ में है। 'वाति'। 'वातो' (वायु)।

වී පජනකන්ති අසනඛාදන ගතීසු. පජනං චලනං. කන්ති අභිරුචි. අසනං භත්තපරිභොගො. ඛාදනං පූවාදිභක්ඛනං. ගති ගමනං. වෙති.

'वी' (धातु) प्रजनन, कान्ति, अशन, खादन और गति के अर्थ में है। 'प्रजनन' का अर्थ चलन (हिलना) है। 'कान्ति' का अर्थ अभिरुचि है। 'अशन' का अर्थ भोजन का उपभोग है। 'खादन' का अर्थ पूआ (पकवान) आदि का भक्षण है। 'गति' का अर्थ गमन है। 'वेति'।

වෙ තන්තසන්තානෙ. වායති. තන්තවායො.

'वे' (धातु) तन्तु-सन्तान (बुनाई) के अर्थ में है। 'वायति'। 'तन्तवायो' (जुलाहा)।

වෙ සොසනෙ. වායති.

'वे' (धातु) शोषण (सुखाने) के अर्थ में है। 'वायति'।

ධිවු ඛිවු නිදස්සනෙ. ධෙවති. ඛෙවති.

'धिवु' और 'खिवु' (धातु) निदर्शन (दिखाने) के अर्थ में हैं। 'धेवति', 'खेवति'।

ථිවු දිත්තියං. ථෙවති. මධුමධුකා ථෙවන්ති.

'थिवु' (धातु) दीप्ति (चमक) के अर्थ में है। 'थेवति'। 'मधुमधुका थेवन्ति' (मधु और मधुक चमकते हैं)।

ජීව පාණධාරණෙ. ජීවති. ජීවිතං, ජීවො, ජීවිකා. අත්ථි නො ජීවිකා දෙව, සා ච යාදිසකීදිසා. ජීවිතං කප්පෙති.

'जीव' (धातु) प्राण-धारण के अर्थ में है। 'जीवति'। 'जीवितं' (जीवन), 'जीवो' (जीव), 'जीविका'। 'हे देव! हमारी जीविका है, और वह जैसी-तैसी है।' 'जीवितं कप्पेति' (जीवन व्यतीत करता है)।

පිව මිව තිව නිව ථූලියෙ. පිවති. පිවරො. මිවති. තිවති. නිවති.

'पिव', 'मिव', 'तिव', 'निव' (धातु) स्थूलता (मोटापे) के अर्थ में हैं। 'पिवति'। 'पिवरो'। 'मिवति', 'तिवति', 'निवति'।

එත්ථ ච පිවරොති කච්ඡපො, යො කොචි වා ථූලසරීරො. තථා හි ‘‘පිවරො කච්ඡපෙ ථූලෙ’’ති පුබ්බාචරියෙහි වුත්තං.

और यहाँ 'पिवरो' का अर्थ कछुआ है, अथवा जो कोई भी स्थूल शरीर वाला हो। जैसा कि पूर्वाचार्यों ने कहा है - 'पिवरो कच्छपे थूले' (पिवर शब्द कछुए और स्थूल के अर्थ में है)।

අව පාලනෙ. අවති. බුද්ධො මම අවතං.

'अव' (धातु) पालन (रक्षा) के अर्थ में है। 'अवति'। 'बुद्ध मेरी रक्षा करें (अवतं)।'

භව ගතියං. සවති.

'भव' (धातु) गति के अर्थ में है। 'सवति'।

කව වණ්ණෙ. කවති.

'कव' (धातु) वर्ण (रंग या वर्णन) के अर्थ में है। 'कवति'।

ඛිවු මදෙ. ඛිවති.

खिवु (Khivu) मद (नशे/गर्व) के अर्थ में। खिवति (Khivati)।

ධොවු ධොවනෙ. ධොවති.

धोवु (Dhovu) धोने के अर्थ में। धोवति (Dhovati)।

දෙවු [Pg.171] දෙව දෙවනෙ. දෙවති ආදෙවති, පරිදෙවති, ආදෙවො, පරිදෙවො, ආදෙවනා, පරිදෙවනා, ආදෙවිතත්තං, පරිදෙවිතත්තං.

देवु (Devu) विलाप (रोने) के अर्थ में। देवति, आदेवति, परिदेवति, आदेवो, परिदेवो, आदेवना, परिदेवना, आदेवितत्तं, परिदेवितत्तं।

සෙවු කෙවු ඛෙවු ගෙවු ගිලෙවු මෙවු මිලෙවු සෙචනෙ. සෙවති. කෙවති. ඛෙවති. ගෙවති. ගිලෙවති. මෙවති මිලෙවති.

सेवु, केवु, खेवु, गेवु, गिलेवु, मेवु, मिलेवु सींचने (छिड़काव) के अर्थ में। सेवति। केवति। खेवति। गेवति। गिलेवति। मेवति मिलेवति।

දෙවු ප්ලුතගතියං. ප්ලුතගති පරිප්ලුතගමනං. දෙවති.

देवु (Devu) उछलने वाली गति (प्लुतगति) के अर्थ में। प्लुतगति अर्थात् चारों ओर उछलकर चलना। देवति।

ධාතු ගතිසුද්ධියං. ධාවති, විධාවති. ආධාවති, පරිධාවති. ධාවකො.

धातु (Dhātu) गति और शुद्धि के अर्थ में। धावति, विधावति। आधावति, परिधावति। धावको।

චිවු ආදානසංවරෙසු. චිවති.

चिवु (Civu) ग्रहण करने और संयम के अर्थ में। चिवति।

චෙවි චෙතනාතුල්‍යෙ. චෙවති.

चेवि (Cevi) चेतना (सोचने) और तुलना करने के अर्थ में। चेवति।

වකාරන්තධාතුරූපානි.

वकारान्त धातु रूप।

සකාරන්තධාතු

सकारान्त धातु।

සා පාකෙ. සාති.

सा (Sā) पकाने (पाक) के अर्थ में। साति।

සි සෙවායං. සෙවති. සෙවනා, සෙවකො, සෙවිතො, සිවො, සිවං.

सि (Si) सेवा के अर्थ में। सेवति। सेवना, सेवको, सेवितो, सिवो, सिवं।

නිහීයති පුරිසො නිහීනසෙවී,න ච හායෙථ කදාචි තුල්‍යසෙවී;

සෙට්ඨමුපගමං උදෙති ඛිප්පං,තස්මා අත්තනො උත්තරිතරං භජෙථ;

नीच की सेवा करने वाला पुरुष नीचे गिरता है, और समान की सेवा करने वाला कभी नष्ट नहीं होता; श्रेष्ठ के पास जाने वाला शीघ्र ही उन्नति करता है, इसलिए अपने से उत्तम का ही सेवन करना चाहिए।

සි ගතිබුද්ධීසු. සෙති, අතිසෙති. අතිසිතුං, අතිසිත්වා, සෙතු.

सि (Si) गति और बुद्धि के अर्थ में। सेति, अतिसेति। अतिसितुं, अतिसित्वा, सेतु।

සී [Pg.172] සයෙ. සයො සුපනං. සෙති. සයති. සෙනං. සයනං.

सी (Sī) सोने (शयन) के अर्थ में। सय अर्थात् सोना। सेति। सयति। सेनं। सयनं।

සු ගතියං. සවති. පසවති. පසුතො, සුතො.

सु (Su) गति के अर्थ में। सवति। पसवति। पसुतो, सुतो।

එත්ථ සුතොති දූතො, ‘‘විත්තිඤ්හි මං වින්දති සුත දිස්වා’’ති ‘‘දෙවසුතො ච මාතලී’’ති ච ඉමානි තත්ථ පයොගානි.

यहाँ 'सुतो' का अर्थ दूत है, 'सूत को देखकर मुझे प्रसन्नता होती है' और 'देवसूत मातलि' - ये वहाँ इसके प्रयोग हैं।

සු සවනෙ. සවනං සන්දනං. සවති. ආසවො.

सु (Su) बहने (स्रवण) के अर्थ में। स्रवण अर्थात् बहना। सवति। आसवो।

සූ පසවෙ. පසවො ජනනං. සවති, පසවති. සුත්තං.

सू (Sū) प्रसव (उत्पन्न करने) के अर्थ में। प्रसव अर्थात् जन्म देना। सवति, पसवति। सुत्तं (सूत्र)।

එත්ථ පන සුත්තන්ති අත්ථෙ සවති ජනෙතීති සුත්තං, තෙපිටකං බුද්ධවචනං, තදඤ්ඤම්පි වා හත්ථිසුත්තාදි සුත්තං.

यहाँ 'सुत्त' का अर्थ है जो अर्थ को प्रवाहित (उत्पन्न) करता है, वह सूत्र है; त्रिपिटक रूप बुद्धवचन, अथवा उसके अतिरिक्त हस्ति-सूत्र आदि भी सूत्र हैं।

සූ පාණගබ්භවිමොචනෙසු. සූති. පසූති. පසූතො.

सू (Sū) प्राणी के गर्भ से मुक्त होने (प्रसव) के अर्थ में। सूति। पसूति। पसूतो।

සු පෙරණෙ. සුති.

सु (Su) प्रेरणा देने के अर्थ में। सुति।

සෙ ඛයෙ. සීයති. එකාරස්සීයාදෙසො.

से (Se) क्षय (विनाश) के अर्थ में। सीयति। यहाँ 'ए' कार को 'सीय' आदेश होता है।

සෙ පාකෙ. සෙති.

से धातु पाक (पकाने या पकने) के अर्थ में है। सेति।

සෙ ගතියං. සෙති. සෙතු.

से धातु गति के अर्थ में है। सेति। सेतु (पुल)।

හිංස හිංසායං. හිංසති. හිංසකො, හිංසනා, හිංසා.

हिंस धातु हिंसा के अर्थ में है। हिंसति। हिंसक, हिंसना, हिंसा।

ඉස්ස ඉස්සායං. ඉස්සති. පුරිසපරක්කමස්ස දෙවා න ඉස්සන්ති. ඉස්සා, ඉස්සායනා.

इस्स धातु ईर्ष्या के अर्थ में है। इस्सति। 'देवता पुरुष के पराक्रम से ईर्ष्या नहीं करते।' इस्सा (ईर्ष्या), इस्सायना।

නමස්ස වන්දනානතියං. වන්දනානති නාම වන්දනාසඞ්ඛාතං නමනං, සකම්මකොයෙවායං ධාතු, න නමුධාතු විය සකම්මකො චෙව අකම්මකො ච. නමස්සති.

नमस्स धातु वन्दना और नति (झुकने) के अर्थ में है। वन्दना-नति का अर्थ है वन्दना रूपी नमन; यह धातु केवल सकर्मक ही है, 'नमु' धातु की तरह सकर्मक और अकर्मक दोनों नहीं। नमस्सति।

ඝුස සද්දෙ. ඝුසති, ඝොසති. පටිඝොසො, නිග්ඝොසො, වචීඝොසො.

घुस धातु शब्द के अर्थ में है। घुसति, घोसति। प्रतिघोस (प्रतिध्वनि), निर्घोस, वचीघोस (वाणी की ध्वनि)।

චුස [Pg.173] පානෙ. චුසති.

चुस धातु पान (पीने या चूसने) के अर्थ में है। चुसति।

පුස බුද්ධියං. පුසති. පොසො. සම්පීළෙ මම පොසනං. පොසනන්ති වඩ්ඪනං.

पुस धातु बुद्धि (वृद्धि) के अर्थ में है। पुसati। पोस (प्राणी)। 'संपीड़न में मेरा पोषण।' पोषण का अर्थ वर्धन (बढ़ना) है।

මුස ථෙය්‍යෙ. ථෙනනං ථෙය්‍යං චොරිකා. මුසති. දුද්දික්ඛො චක්ඛුමුසනො. මුසලො.

मुस धातु स्तेय (चोरी) के अर्थ में है। थेनन, थेय्य और चोरिका का अर्थ चोरी है। मुसति। 'दुर्दर्शनीय चक्षु-मुसण (आँख चुराने वाला)।' मुसल (मूसल)।

පුස පසවෙ. පුසති.

पुस धातु प्रसव (उत्पन्न करने) के अर्थ में है। पुसति।

වාසි භූස අලඞ්කාරෙ. වාසති. භූසති, විභූසති. භූසනං, විභූසනං.

वासि और भूस धातु अलंकार (सजावट) के अर्थ में हैं। वासति। भूसति, विभूसति। भूसण (आभूषण), विभूसण।

උස රුජායං. උසති.

उस धातु रुजा (पीड़ा या रोग) के अर्थ में है। उसति।

ඉස උච්ඡෙ. එසති. ඉසි.

इस धातु उच्छ (खोजने या चाहने) के अर्थ में है। एसति। इसि (ऋषि)।

එත්ථ පන සීලාදයො ගුණෙ එසන්තීති ඉසයො, බුද්ධාදයො අරියා තාපසපබ්බජ්ජාය ච පබ්බජිතා නරා. ‘‘ඉසි තාපසො ජටිලො ජටී ජටාධරො’’ති එතෙ තාපසපරියායා.

यहाँ शील आदि गुणों को खोजने वाले 'ऋषि' (इसयो) कहलाते हैं, जैसे बुद्ध आदि आर्य और तपस्वी प्रव्रज्या में दीक्षित मनुष्य। 'इसि, तापसो, जटिलो, जटी, जटाधरो' - ये तपस्वी के पर्यायवाची हैं।

කස විලෙඛනෙ. කසති, කස්සති. කස්සකො, ආකාසො.

कस धातु विलेखन (खुरचने या जोतने) के अर्थ में है। कसति, कस्सति। कस्सक (किसान), आकास (आकाश)।

එත්ථ කස්සකොති කසිකාරකො. ආකාසොති නභං. තඤ්හි න කස්සතීති ආකාසො. කසිතුං විලෙඛිතුං න සක්කාති අත්ථො. ඉමානි තදභිධානානි –

यहाँ 'कस्सक' का अर्थ खेती करने वाला है। 'आकास' का अर्थ नभ (आकाश) है। क्योंकि वह जोता नहीं जा सकता, इसलिए वह 'आकास' है। इसका अर्थ है कि उसे खुरचा या जोता नहीं जा सकता। ये उसके नाम (पर्यायवाची) हैं -

ආකාසො අම්බරං අබ්භං, අන්තලික්ඛ’මඝං නභං;

වෙහාසො ගගනං දෙවො, ඛ’මාදිච්චපථොපි ච.

आकास, अम्बर, अब्भ, अन्तरिक्ख, अघ, नभ, वेहास, गगन, देव, ख, और आदिच्चपथ।

තාරාපථො ච නක්ඛත්ත-පථො රවිපථොපි ච;

වෙහායසං වායුපථො, අපථො අනිලඤ්ජසං.

तारापथ, नक्खत्तपथ, रविपथ, वेहायस, वायुपथ, अपथ और अनिलञ्जस।

කස [Pg.174] සිස ජස ඣස වස මස දිස ජුස යුස හිංසත්ථා. කසති. සිසති. ජසති. ඣසති. වසති. මසති. මසකො. ඔමසති, ඔමසවාදො. දිසති. ජුසති. යූසති.

कस, सिस, जस, झस, वस, मस, दिस, जुस, युस धातुएँ हिंसा के अर्थ में हैं। कसति, सिसति, जसति, झसति, वसति, मसति। मसक (मच्छर)। ओमसति, ओमसवाद (अपमानजनक वचन)। दिसति, जुसति, यूसति।

තත්ථ ඔමසතීති විජ්ඣති. ඔමසවාදොති පරෙසං සූචියා විය විජ්ඣනවාදො. මසකොති මකසො.

वहाँ 'ओमसति' का अर्थ बींधना है। 'ओमसवाद' का अर्थ दूसरों को सुई की तरह बींधने वाला वचन है। 'मसक' का अर्थ 'मकस' (मच्छर) है।

භස්ස භස්සනෙ. භස්සන්ති කථනං වුච්චති ‘‘ආවාසො ගොචරො භස්සං. භස්සකාරක’’න්තිආදීසු විය. භස්සති. භට්ඨං. භට්ඨන්ති භාසිතං, වචනන්ති අත්ථො. එත්ථ පන –

भस्स धातु भाषण (बोलने) के अर्थ में है। 'आवास, गोचर, भस्स (चर्चा), भस्सकारक' आदि में 'भस्स' का अर्थ कथन (बोलना) कहा जाता है। भस्सति। भट्ठ। 'भट्ठ' का अर्थ भाषित (कहा गया) है, अर्थात् वचन। यहाँ -

‘‘සුභාසිතා අත්ථවතී, ගාථායො තෙ මහාමුනි;

නිජ්ඣත්තොම්හි සුභට්ඨෙන, ත්වඤ්ච මෙ සරණං භවා’’ති

‘हे महामुनि! आपकी गाथाएँ सुभाषित और अर्थपूर्ण हैं; मैं आपके सुभाषित (सुभट्ठ) से संतुष्ट हूँ, आप मेरे शरण हों।’

පාළි නිදස්සනං. තත්ථ නිජ්ඣත්තොති නිජ්ඣාපිතො ධම්මොජපඤ්ඤාය පඤ්ඤත්තිගතො අම්හි. සුභට්ඨෙනාති සුභාසිතෙන.

यह पालि उदाहरण है। वहाँ 'निज्झत्तो' का अर्थ है कि मैं धर्म के सार की प्रज्ञा से प्रज्ञप्ति को प्राप्त (संतुष्ट) हुआ हूँ। 'सुभट्ठेन' का अर्थ सुभाषित से है।

ජිසු නිසු විසු මිසු වස්ස සෙචනෙ. ජෙසති. නෙසති. වෙසති. මෙසති. දෙවො වස්සති.

जिसु, निसु, विसु, मिसु और वस्स धातुएँ सेचन (सींचने या बरसने) के अर्थ में हैं। जेसति, नेसति, वेसति, मेसति। देवो वस्सति (बादल बरसता है)।

මරිසු සහනෙ ච. චකාරො සෙචනාපෙක්ඛකො. මරිසති.

मरिु धातु सहन करने के अर्थ में भी है। 'च' शब्द सेचन (सींचने) की अपेक्षा रखता है। मरिसति।

පුස පොසනෙ. පොසති. පොසො. කම්මචිත්තඋතුආහිආරෙහි පොසියතීති පොසො. ‘‘අඤ්ඤෙපි දෙවො පොසෙතී’’ති දස්සනතො පන චුරාදිගණෙපි ඉමං ධාතුං වක්ඛාම.

पुस धातु पोषण के अर्थ में है। पोसति। पोस (प्राणी)। जो कर्म, चित्त, ऋतु और आहार से पोषित होता है, वह 'पोस' है। 'देवता दूसरों को भी पोषित करता है' - इस प्रयोग के कारण हम इस धातु को चुरादि गण में भी कहेंगे।

පිසු සිලිසු පුසු පලුසු උසු උපදාහෙ. පෙසති. සිලෙසති. සිලෙසො. පොසති. පලොසති. ඔසති. උසු.

पिसु, सिलिसु, पुसु, पलुसु और उस धातुएँ उपदाह (जलाने या तपाने) के अर्थ में हैं। पेसति, सिलेसति। सिलेसो (श्लेष या आलिंगन)। पोसति, पलोसति, ओसति। उसु (बाण)।

ඝසු සංහරිසෙ. සංහරිසො සඞ්ඝට්ටනං. ඝස්සති.

घसु धातु संहर्ष (रगड़ या संघर्ष) के अर्थ में है। संहर्ष का अर्थ संघट्टन (टकराना) है। घस्सति।

හසු ආලිඞ්ගෙ. ආලිඞ්ගො උපගූහනං. හස්සති.

हसु धातु आलिंगन के अर्थ में है। आलिंगन का अर्थ उपगूहन (गले मिलना) है। हस्सति।

හස [Pg.175] හසනෙ. හසති. අස්සා හසන්ති, ආජානීයා හසන්ති, පහසති, උහසති. කාරිතෙ ‘‘හාසෙති’’ඉච්චාදි, උහසියමානො, හාසො, පහාසො, හසනං, පහසනං, හසිතං. හකාරලොපෙන මන්දහසනං ‘‘සිත’’න්ති වුච්චති ‘‘සිතං පාත්වාකාසී’’තිආදීසු.

हस धातु हँसने के अर्थ में है। हसति। घोड़े हिनहिनाते (हँसते) हैं, श्रेष्ठ घोड़े हिनहिनाते हैं, वह अट्टहास करता है, वह उपहास करता है। प्रेरणार्थक में 'हासेति' आदि, उपहास किया जाता हुआ, हास, प्रहास, हसन, प्रहसन, हसित। 'ह' कार के लोप से मन्द हँसी को 'सित' कहा जाता है, जैसे 'सितं पात्वाकासि' (मुस्कान प्रकट की) आदि में।

තත්ථ උහසතීති අවහසති. උදසියමානොති අවහසියමානො. තත්‍රායං පාළි ‘‘ඉධ භික්ඛුං අරඤ්ඤගතං වා රුක්ඛමූලගතං වා සුඤ්ඤාගාරගතං වා මාතුගාමො උපසඞ්කමිත්වා උහසති’’ ඉති ච ‘‘සො මාතුගාමෙන උහසියමානො’’ ඉති ච. හාසොති හසනං වා සොමනස්සං වා ‘‘හාසො මෙ උපපජ්ජථා’’තිආදීසු විය.

वहाँ 'उहसति' का अर्थ 'अवहसति' (उपहास करना) है। 'उदसियमानो' का अर्थ 'अवहसियमानो' (उपहास किया जाना) है। वहाँ यह पालि है— 'यहाँ अरण्य, वृक्षमूल या शून्यागार में गए हुए भिक्षु के पास आकर स्त्री उपहास करती है' और 'वह स्त्री द्वारा उपहास किया जाता हुआ'। 'हास' का अर्थ हँसना या सौमनस्य है, जैसे 'मुझे हास (हर्ष) उत्पन्न हुआ' आदि में।

තුස හස හිස රස සද්දෙ. තුසති, හසති, හිසති, රසති, රසිතං. අත්‍රායං පාළි ‘‘භෙරියො සබ්බා වජ්ජන්තු, වීණා සබ්බා රසන්තු තා’’ ඉති.

'तुस', 'हस', 'हिस', 'रस' शब्द (ध्वनि) के अर्थ में हैं। तुसति, हसति, हिसति, रसति, रसितम्। यहाँ यह पालि है— 'सभी भेरियाँ बजें, सभी वीणाएँ शब्द (रसन्तु) करें'।

රස අස්සාදනෙ. රසති. රසො.

'रस' आस्वादन (चखने) के अर्थ में है। रसति। रस।

රස අස්සාදසිනෙහෙසු. රසති. රසො.

'रस' आस्वादन और स्नेह (प्रेम) के अर्थ में है। रसति। रस।

රස හානියං. රසති. රසනං, රසො.

'रस' हानि (क्षय) के अर्थ में है। रसति। रसन, रस।

අත්‍රායං පාළි –

यहाँ यह पालि है—

‘‘නහෙව ඨිත නා’සීනං, න සයානං න පද්ධගුං;

යාව බ්‍යාති නිමීසති, තත්‍රාපි රසතිබ්බයො’’ති.

'न खड़े हुए, न बैठे हुए, न सोए हुए और न ही मार्ग पर चलते हुए; जब तक पलक झपकती है, तब भी आयु का क्षय (रसति) होता है'।

තත්ථ රසතිබ්බයොති සො සො වයො රසති පරිහායති, න වඩ්ඪතීති අත්ථො.

वहाँ 'रसतिब्बयो' का अर्थ है कि वह-वह आयु क्षीण होती है, घटती है, बढ़ती नहीं है।

ලස සිලෙසනකීළනෙසු. ලසති. ලාසො. ලසී ච තෙ නිප්පලිතා. ලසි වුච්චති මත්ථලුඞ්ගං. නිප්පලිතාති නික්ඛන්තා.

'लस' चिपकने और क्रीड़ा के अर्थ में है। लसति। लास। 'और तुम्हारी लसी (मस्तिष्क का पदार्थ) बाहर निकल गई'। 'लसी' मस्तिष्क (भेजा) को कहा जाता है। 'निप्फलिता' का अर्थ है निकली हुई।

නිස [Pg.176] සමාධිම්හි. සමාධි සමාධානං චිත්තෙකග්ගතා. නෙසති.

'निस' समाधि के अर्थ में है। समाधि का अर्थ समाधान या चित्त की एकाग्रता है। नेसति।

මිස මස සද්දෙ රොසෙ ච. මෙසති. මසති. මෙසො. මසකො.

'मिस', 'मस' शब्द और रोष (क्रोध) के अर्थ में हैं। मेसति। मसति। मेसो। मसको (मच्छर)।

පිසි පෙසු ගතියං. පිසති. පෙසති.

'पिस', 'पेस' गति के अर्थ में हैं। पिसति। पेसति।

සසු හිංසායං. සසති. සත්ථං. සත්ථං වුච්චති අසි.

'ससु' हिंसा के अर्थ में है। ससति। सत्थं (शस्त्र)। शस्त्र तलवार (असि) को कहा जाता है।

සංස ථුතියඤ්ච. චකාරො හිංසාපෙක්ඛාය. සංසති, පසංසති. පසංසා, පසංසනා. පසත්ථො භගවා. පසංසමානො, පසංසිතො, පසංසකො, පසංසිතබ්බො, පසංසනීයො, පාසංසො, පසංසිත්වා ඉච්චාදීනි.

'संस' स्तुति के अर्थ में भी है। 'च' कार हिंसा की अपेक्षा से है। संसति, पसंसति। प्रशंसा, प्रशंसना। 'पसत्थो भगवा' (प्रशंसित भगवान)। प्रशंसमान, प्रशंसित, प्रशंसक, प्रशंसितव्य, प्रशंसनीय, पाशंस, प्रशंसित्वा इत्यादि।

දිස පෙක්ඛනෙ. එතිස්සා පන නානාරූපානි භවන්ති – ‘‘දිස්සති පදිස්සති’’ ඉච්චාදි අකම්මකං. ‘‘පස්සති දක්ඛති’’ඉච්චාදි සකම්මකං.

'दिस' देखने के अर्थ में है। इसके अनेक रूप होते हैं— 'दिस्सति', 'पदिस्सति' इत्यादि अकर्मक हैं। 'पस्सति', 'दक्खति' इत्यादि सकर्मक हैं।

දිස්සතු, පස්සතු, දක්ඛතු. දිස්සෙය්‍ය, පස්සෙය්‍ය, දක්ඛෙය්‍ය. දිස්සෙ, පස්සෙ, දක්ඛෙ. දිස්ස, පස්ස, දක්ඛ. අදිස්සා, අපස්සා. අද්දා සීදන්තරෙ නගෙ. අද්දක්ඛා, අද්දක්ඛුං, අදස්සුං. අදස්සි, අපස්සි, අදක්ඛි.

दिस्सतु, पस्सतु, दक्खतु। दिस्सेय्य, पस्सेय्य, दक्खेय्य। दिस्से, पस्से, दक्खे। दिस्स, पस्स, दक्ख। अदिस्सा, अपस्सा। 'अद्दा सीदन्तरे नगे' (पर्वतों के बीच देखा)। अद्दक्खा, अद्दक्खुं, अदस्सुं। अदस्सि, अपस्सि, अदक्खि।

දස්සිස්සති, පස්සිස්සති, දක්ඛිස්සති. අදස්සිස්සා, අපස්සිස්සා, දක්ඛිස්සා. එවං වත්තමානපඤ්චමියාදිවසෙන විත්ථාරෙතබ්බානි. කාරිතෙ ‘‘දස්සෙති දස්සයතී’’ති රූපානි. කම්මෙ ‘‘පස්සියති’’ ඉච්චාදීනි.

दस्सिस्सति, पस्सिस्सति, दक्खिस्सति। अदस्सिस्सा, अपस्सिस्सा, दक्खिस्सा। इस प्रकार वर्तमान, पंचमी आदि के अनुसार विस्तार करना चाहिए। णिजन्त (कारित) में 'दस्सेति', 'दस्सयति' रूप होते हैं। कर्मवाच्य में 'पस्सियति' इत्यादि।

දිසා. පස්සො. පස්සං. පස්සිතා. දස්සෙතා. දස්සනං. විපස්සනා, ඤාණදස්සනන්ති නාමිකපදානි. තදත්ථෙ පන තුමත්ථෙ ච ‘‘දක්ඛිතායෙ’’ති රූපං. ‘‘ආගතාම්හ ඉමං ධම්මසමයං, දක්ඛිතායෙ අපරාජිතසඞ්ඝ’’න්ති හි පාළි. ඉමස්මිං පන පාළිප්පදෙසෙ ‘‘දක්ඛිතායෙ’’ති ඉදං තදත්ථෙ තුමත්ථෙ වා චතුත්ථියා රූපං. තථා [Pg.177] හි දක්ඛිතායෙති ඉමස්ස දස්සනත්ථායාති වා පස්සිතුන්ති වා අත්ථො යොජෙතබ්බො. දිසාතිආදීසු පන පුරත්ථිමාදිභෙදාපි දිසාති වුච්චති. යථාහ –

दिसा (दिशा), पस्सो, पस्सं, पस्सिता, दस्सेता, दस्सनं (दर्शन), विपस्सना, जाणदस्सनं (ज्ञानदर्शन)—ये नामिक पद (संज्ञाएँ) हैं। 'तदर्थ' और 'तुमुन्' के अर्थ में 'दक्खिताये' रूप बनता है। पालि है— 'हम इस धर्म-समागम में अपराजित संघ को देखने (दक्खिताये) के लिए आए हैं'। इस पालि अंश में 'दक्खिताये' यह तदर्थ या तुमुन् के अर्थ में चतुर्थी का रूप है। इसलिए 'दक्खिताये' का अर्थ 'दर्शन के लिए' या 'देखने के लिए' जोड़ना चाहिए। 'दिसा' आदि में पूर्व आदि भेदों को भी 'दिसा' (दिशा) कहा जाता है। जैसा कि कहा गया है—

‘‘දිසා චතස්සො විදිසා චතස්සො,උද්ධං අධො දස දිසතා ඉමායො;

කතමං දිසං තිට්ඨති නාගරාජා,යමද්දසා සුපිනෙ ඡබ්බිසාණ’’න්ති.

'चार दिशाएँ, चार विदिशाएँ, ऊपर और नीचे—ये दस दिशाएँ हैं; नागराज किस दिशा में स्थित है, जिसे तुमने स्वप्न में छह दाँतों वाला देखा था?'

මාතාපිතාදයොපි. යථාහ –

माता-पिता आदि भी (दिशा कहलाते हैं)। जैसा कि कहा गया है—

‘‘මාතාපිතා දිසා පුබ්බා, ආචරියා දක්ඛිණා දිසා;

පුත්තදාරා දිසා පච්ඡා, මිත්තාමච්චා ච උත්තරා;

'माता-पिता पूर्व दिशा हैं, आचार्य दक्षिण दिशा हैं; पुत्र और पत्नी पश्चिम दिशा हैं, मित्र और अमात्य उत्तर दिशा हैं;'

දාසකම්මකරා හෙට්ඨා, උද්ධං සමණබ්‍රාහ්මණා;

එතා දිසා නමස්සෙය්‍ය, අලමත්තො කුලෙ ගිහී’’ති;

'दास और कर्मकार नीचे की दिशा हैं, श्रमण और ब्राह्मण ऊपर की दिशा हैं; कुल में समर्थ गृहस्थ को इन दिशाओं को नमस्कार करना चाहिए'।

පච්චයදායකාපි. යථාහ – ‘‘අගාරිනො අන්නදපානවත්ථදා, අව්හායිකා නම්පි දිසං වදන්තී’’ති.

प्रत्यय (दान) देने वाले भी। जैसा कि कहा गया है— 'अन्न, पान और वस्त्र देने वाले गृहस्थों को भी दिसा (दिशा) कहते हैं'।

නිබ්බානම්පි. යථාහ –

निर्वाण भी। जैसा कि कहा गया है—

‘‘එතාදිසා පරමා සෙතකෙතු,යං පත්වා නිද්දුක්ඛා සුඛිනො භවන්තී’’ති;

'हे श्वेतकेतु! यह ऐसी परम दिशा (निर्वाण) है, जिसे प्राप्त कर (प्राणी) दुःखरहित और सुखी होते हैं'।

එවං දිසාසද්දෙන වුච්චමානං අත්ථරූපං ඤත්වා ඉදානිස්ස නිබ්බචනමෙවං දට්ඨබ්බං. දිස්සති චන්දාවට්ටනාදිවසෙන ‘‘අයං පුරිමා අයං පච්ඡිමා’’තිආදිනා නානප්පකාරතො පඤ්ඤායතීති දිසා, පුරත්ථිමදිසාදයො. තථා ‘‘ඉමෙ අම්හාකං ගරුට්ඨාන’න්තිආදිනා පස්සිතබ්බාති දිසා, මාතාපිතාදයො. දිස්සන්ති සකාය පුඤ්ඤක්‍රියාය ඉමෙ දායකාති පඤ්ඤායන්තීති දිසා, පච්චයදායකා. දිස්සති උප්පාදවයාභාවෙන නිච්චධම්මත්තා සබ්බකාලම්පි විජ්ජතීති දිසා, නිබ්බානං. පස්සොති කාරණාකාරණං [Pg.178] පස්සතීති පස්සො. එවං පස්සතීති පස්සං. අත්‍රායං පාළි –

इस प्रकार 'दिसा' शब्द से कहे जाने वाले अर्थ-रूप को जानकर अब इसकी निरुक्ति इस प्रकार देखनी चाहिए। चन्द्रमा के घूमने आदि के कारण 'यह पूर्व है, यह पश्चिम है' इत्यादि अनेक प्रकार से जो जानी जाती है, वह 'दिसा' (दिशा) है, जैसे पूर्व दिशा आदि। उसी प्रकार 'ये हमारे गुरु-स्थान (पूजनीय) हैं' इत्यादि रूप में जो देखे जाने योग्य हैं, वे 'दिसा' हैं, जैसे माता-पिता आदि। अपने पुण्य-कर्मों से ये 'दायक' (दाता) दिखाई देते हैं, इसलिए वे 'दिसा' हैं, जैसे प्रत्यय-दायक। उत्पाद और व्यय के अभाव के कारण नित्य धर्म होने से जो सदा विद्यमान रहती है, वह 'दिसा' है, जैसे निर्वाण। 'पस्सो' वह है जो कारण और अकारण को देखता है। इस प्रकार जो देखता है वह 'पस्सं' है। यहाँ यह पालि है—

‘‘පස්සති පස්සො පස්සන්තං, අපස්සන්තම්පි පස්සති;

අපස්සන්තො අපස්සන්තං, පස්සන්තම්පි න පස්සතී’’ති.

'देखने वाला (पस्सो) देखने वाले को देखता है और न देखने वाले को भी देखता है; न देखने वाला न देखने वाले को और देखने वाले को भी नहीं देखता है'।

පස්සතීති පස්සිතා. දස්සෙතීති දස්සිතා. දස්සනන්ති දස්සනක්‍රියා. අපිච දස්සනන්ති චක්ඛුවිඤ්ඤාණං. තඤ්හි රූපාරම්මණං පස්සතීති දස්සනන්ති වුච්චති. තථා ‘‘දස්සනෙන පහාතබ්බා ධම්මා’’ති වචනතො දස්සනං නාම සොතාපත්තිමග්ගො. කස්මා සොතාපත්තිමග්ගො දස්සනං? පඨමං නිබ්බානදස්සනතො. නනු ගොත්‍රභූ පඨමතරං පස්සතීති? නො න පස්සති, දිස්වා කත්තබ්බකිච්චං පන න කරොති සංයොජනානං අප්පහානතො, තස්මා ‘‘පස්සතී’’ති න වත්තබ්බො. යත්ථ කත්ථචි රාජානං දිස්වාපි පණ්ණාකාරං දත්වා කිච්චනිප්ඵත්තියා අදිට්ඨත්තා අජ්ජාපි රාජානං න පස්සාමීති වදන්තො ගාමවාසී නිදස්සනං.

जो देखता है वह 'पस्सिता' है। जो दिखाता है वह 'दस्सिता' है। 'दस्सनं' (दर्शन) दर्शन की क्रिया है। इसके अतिरिक्त 'दस्सनं' चक्षु-विज्ञान है। क्योंकि वह रूप-आरम्बन को देखता है, इसलिए उसे 'दस्सनं' कहा जाता है। उसी प्रकार 'दर्शन द्वारा प्रहातव्य धर्म' इस वचन के अनुसार 'दर्शन' सोतापत्ति-मार्ग का नाम है। सोतापत्ति-मार्ग 'दर्शन' क्यों है? क्योंकि वह पहली बार निर्वाण को देखता है। क्या गोत्रभू पहले नहीं देखता? नहीं, वह देखता तो है, किन्तु देखकर करने योग्य कार्य (संयोजनों का प्रहाण) नहीं करता, इसलिए उसे 'देखता है' ऐसा नहीं कहना चाहिए। जैसे किसी राजा को कहीं देखकर भी, उपहार देकर कार्य की सिद्धि न होने के कारण 'आज भी राजा को नहीं देखा' कहने वाला ग्रामवासी एक उदाहरण है।

විපස්සනාති අනිච්චාදිවසෙන ඛන්ධානං විපස්සනකං ඤාණං. ඤාණදස්සනන්ති දිබ්බචක්ඛුපි විපස්සනාපි මග්ගොපි ඵලම්පි පච්චවෙක්ඛණඤාණම්පි සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණම්පි වුච්චති. ‘‘අප්පමත්තො සමානො ඤාණදස්සනං ආරාධෙතී’’ති එත්ථ හි දිබ්බචක්ඛු ඤාණදස්සනං නාම. ‘‘ඤාණදස්සනාය චිත්තං අභිනීහරති අභිනින්නාමෙතී’’ති එත්ථ විපස්සනාඤාණං. ‘‘අභබ්බා තෙ ඤාණදස්සනාය අනුත්තරාය සම්බොධායා’’ති එත්ථ මග්ගො, ‘‘අයමඤ්ඤො උත්තරිමනුස්සධම්මො අලමරියඤාණදස්සනවිසෙසො අධිගතො ඵාසුවිහාරො’’ති එත්ථ ඵලඤාණං. ‘‘ඤාණඤ්ච පන මෙ දස්සනං උදපාදි, අකුප්පා මෙ චෙතොවිමුත්ති, අයමන්තිමා ජාති, නත්ථි දානි පුනබ්භවො’’ති එත්ථ පච්චවෙක්ඛණඤාණං. ‘‘ඤාණඤ්ච [Pg.179] පන මෙ දස්සනං උදපාදි සත්තාහකාලඞ්කතො ආළාරො කාලාමො’’ති එත්ථ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං. එත්ථෙතං භවති –

"विपश्यना" अनित्यता आदि के वश से स्कन्धों को देखने वाला ज्ञान है। "ज्ञानदर्शन" दिव्यचक्षु, विपश्यना, मार्ग, फल, प्रत्यवेक्षण ज्ञान और सर्वज्ञता ज्ञान को भी कहा जाता है। "अप्रमत्त होते हुए ज्ञानदर्शन को प्राप्त करता है" यहाँ दिव्यचक्षु ही ज्ञानदर्शन है। "ज्ञानदर्शन के लिए चित्त को लगाता है, झुकाता है" यहाँ विपश्यना ज्ञान है। "वे अनुत्तर सम्बोधि के ज्ञानदर्शन के लिए अभव्य हैं" यहाँ मार्ग है, "यह अन्य उत्तरमनुष्यधर्म अलमर्यज्ञानदर्शनविशेष प्राप्त किया हुआ सुखविहार है" यहाँ फल ज्ञान है। "मुझे ज्ञान और दर्शन उत्पन्न हुआ, मेरी चेतोविमुक्ति अकुप्य है, यह अन्तिम जन्म है, अब पुनर्जन्म नहीं है" यहाँ प्रत्यवेक्षण ज्ञान है। "मुझे ज्ञान और दर्शन उत्पन्न हुआ कि सात दिन पहले आलार कालाम की मृत्यु हो गई" यहाँ सर्वज्ञता ज्ञान है। यहाँ यह होता है -

‘‘දිබ්බචක්ඛුපි මග්ගොපි, ඵලඤ්චාපි විපස්සනා;

පච්චවෙක්ඛණඤාණම්පි, ඤාණං සබ්බඤ්ඤුතාපි ච;

ඤාණදස්සනසද්දෙන, ඉමෙ අත්ථා පවුච්චරෙ’’ති.

"दिव्यचक्षु, मार्ग, फल और विपश्यना; प्रत्यवेक्षण ज्ञान और सर्वज्ञता ज्ञान भी; 'ज्ञानदर्शन' शब्द से ये अर्थ कहे जाते हैं।"

දංස දංසනෙ. දංසති, විදංසති. දන්තො. කාරිතෙ ආලොකං විදංසෙති.

'दंस' (daṃsa) देखने के अर्थ में। दंसति (daṃsati), विदंसति (vidaṃsati)। दन्त (danto)। णिच् प्रत्यय (causative) में 'आलोकं विदंसेति' (प्रकाश दिखाता है)।

එස බුද්ධියං. එසති.

'एस' (esa) बुद्धि (समझने) के अर्थ में। एसति (esati)।

සංස කථනෙ. සංසති. යො මෙ සංසෙ මහානාගං.

'संस' (saṃsa) कथन (कहने) के अर्थ में। संसति (saṃsati)। "जो मुझे महानाग के बारे में बताए" (यो मे संसे महानागं)।

කිලිස බාධනෙ. කිලිසති. කිලෙසො.

'किलिस' (kilisa) बाधन (पीड़ा देने) के अर्थ में। किलिसति (kilisati)। क्लेश (kileso)।

එත්ථ බාධනට්ඨෙන රාගාදයොපි ‘‘කිලෙසා’’ති වුච්චන්ති දුක්ඛම්පි. එතෙසු දුක්ඛවසෙන –

यहाँ बाधन (पीड़ा देने) के अर्थ में राग आदि को भी 'क्लेश' कहा जाता है और दुःख को भी। इनमें दुःख के अर्थ में -

‘‘ඉදඤ්ච පච්චයං ලද්ධා, පුබ්බෙ කිලෙසමත්තනො;

ආනන්දියං විචරිංසු, රමණීයෙ ගිරිබ්බජෙ’’ති

"और इस प्रत्यय को पाकर, अपने पूर्व क्लेश (दुःख) को; वे रमणीय गिरिव्रज में आनन्दपूर्वक विचरते थे।"

පයොගො වෙදිතබ්බො. දිවාදිගණං පන පත්තස්ස ‘‘කිලිස්සතී’’ති රූපං.

प्रयोग जानना चाहिए। दिवादिगण में पहुँचने पर 'किलिस्सति' (kilissati) रूप बनता है।

වස සිනෙහනෙ. වසති. වසා.

'वस' (vasa) स्नेह (चिकनाहट) के अर्थ में। वसति (vasati)। वसा (vasā)।

එත්ථ ච වසා නාම විලීනසිනෙහො. සා වණ්ණතො නාළිකෙරතෙලවණ්ණා. ආචාමෙ ආසිත්තතෙලවණ්ණාතිපි වත්තුං වට්ටති.

और यहाँ 'वसा' का अर्थ पिघला हुआ स्नेह (चर्बी) है। वह वर्ण (रंग) में नारियल के तेल के रंग जैसी होती है। उसे 'आचाम' (भात के मांड) पर डाले गए तेल के रंग जैसी भी कहना उचित है।

ඊස හිංසාගතිදස්සනෙසු. ඊසති. ඊසො.

'ईस' (īsa) हिंसा, गति और दर्शन के अर्थ में। ईसति (īsati)। ईस (īso)।

භාසබ්‍යත්තායං වාචායං. භාසති. භාසා, භාසිතං, භාතා. පරිභාසති. පරිභාසා, පරිභාසකො.

'भास' (bhāsa) स्पष्ट वाणी के अर्थ में। भासति (bhāsati)। भाषा (bhāsā), भासित (bhāsitaṃ), भ्राता (bhātā)। परिभासति (paribhāsati)। परिभासा (paribhāsā), परिभासक (paribhāsako)।

තත්‍ර [Pg.180] භාසන්ති අත්ථං එතායාති භාසා, මාගධභාසාදි. භාසිතන්ති වචනං. වචනත්ථො හි භාසිතසද්දො නිච්චං නපුංසකලිඞ්ගො දට්ඨබ්බො. යථා ‘‘සුත්වා ලුද්දස්ස භාසිත’’න්ති. වාච්චලිඞ්ගො පන භාසිතසද්දො තිලිඞ්ගො දට්ඨබ්බො. යථා ‘‘භාසිතො ධම්මො, භාසිතං චතුසච්චං, භාසිතා වාචා’’ති. පුබ්බෙ භාසතීති භාතා, ජෙට්ඨභාතාති වුත්තං හොති. සො හි පුබ්බෙ ජාතත්තා එවං වත්තුංලභති. කිඤ්චාපි භාතුසද්දො ‘‘භාතිකසතං, සත්තභාතරො. භාතරං කෙන දොසෙන, දුජ්ජාසි දකරක්ඛිනො’’තිආදීසු ජෙට්ඨකනිට්ඨභාතූසු වත්තති, තථාපි යෙභුය්‍යෙන ජෙට්ඨකෙ නිරූට්ඨො, ‘‘භාතා’’ති හි වුත්තෙ ජෙට්ඨභාතාති විඤ්ඤායති, තස්මා කත්ථචි ඨානෙ ‘‘කනිට්ඨභාතා’’ති විසෙසෙත්වා වුත්තං.

वहाँ जिसके द्वारा अर्थ को कहते हैं वह 'भाषा' है, जैसे मागधी भाषा आदि। 'भासित' का अर्थ वचन है। वचन के अर्थ में 'भासित' शब्द सदैव नपुंसक लिंग में देखना चाहिए। जैसे "लुब्धक (व्याध) के वचन (भासित) को सुनकर"। विशेषण के रूप में 'भासित' शब्द तीनों लिंगों में देखना चाहिए। जैसे "भासितो धम्मो (कहा गया धर्म), भासितं चतुसच्चं (कहा गया चतुर्सत्य), भासिता वाचा (कही गई वाणी)"। जो पहले बोलता है वह 'भाता' (भाई) है, यहाँ 'ज्येष्ठ भ्राता' कहा गया है। वह पहले जन्म लेने के कारण ऐसा कहने का पात्र होता है। यद्यपि 'भातु' शब्द "सौ भाई, सात भाई। भाई को किस दोष के कारण, जल-राक्षस को दे दिया" आदि में बड़े और छोटे दोनों भाइयों के लिए प्रयुक्त होता है, फिर भी यह प्रायः बड़े भाई के लिए रूढ़ है, क्योंकि 'भाता' कहने पर 'ज्येष्ठ भ्राता' ही समझा जाता है, इसलिए कहीं-कहीं 'कनिष्ठ भ्राता' ऐसा विशेषण लगाकर कहा गया है।

නනු ච භො කත්ථචි ‘‘ජෙට්ඨභාතා’’ති විසෙසෙත්වා වුත්තන්ති? සච්චං, තං පන භාතාසද්දස්ස කනිට්ඨෙපි වත්තනතො පාකටීකරණත්ථං ‘‘ජෙට්ඨභාතා’’ති වුත්තං. යථා හි හරිණෙසු වත්තමානස්ස මිගසද්දස්ස කදාචි අවසෙසචතුප්පදෙසුපි වත්තනතො ‘‘හරිණමිගො’’ති විසෙසෙත්වා වාචං භාසන්ති, එවං සම්පදමිදං වෙදිතබ්බං. යථා ච ගොහත්ථිමහිංසඅච්ඡසූකරසසබිළාරාදීසු සාමඤ්ඤවසෙන මිගසද්දෙ වත්තමානෙපි ‘‘මිගචම්මං මිගමංස’’න්ති ආගතට්ඨානෙ ‘‘හරිණස්සා’’ති විසෙසනසද්දං විනාපි ‘‘හරිණමිගචම්මං හරිණමිගමංස’’න්ති විසෙසත්ථාධිගමො හොති, එත්ථ න ගොහත්ථිආදීනං චම්මං වා මංසං වා විඤ්ඤායති. තථා ‘‘මිගමංසං ඛාදන්තී’’ති වචනස්ස ගොහත්ථිආදීනං මංසං ඛාදන්තීති අත්ථො න සම්භවති, එවමෙව කත්ථචි විනාපි ජෙට්ඨකඉති විසෙසනසද්දං ‘‘භාතා’’ති වුත්තෙයෙව ‘‘ජෙට්ඨකභාතා’’ති අත්ථො විඤ්ඤායතීති. නනු ච භො ‘‘මිගචම්මං, මිගමංස’’න්ති එත්ථ චම්මමංසසද්දෙහෙව [Pg.181] විසෙසත්ථාධිගමො හොතීති? න හොති, මිගසද්දස්ස ඉව චම්මමංසසද්දානං සාමඤ්ඤවසෙන වත්තනතො, එවඤ්ච සති කෙන විසෙසත්ථාධිගමො හොතීති චෙ? ලොකසඞ්කෙතවසෙන, තථා හි මිගසද්දෙ ච චම්මසද්දාදීසු ච සාමඤ්ඤවසෙන වත්තමානෙසුපි ලොකසඞ්කෙතෙන පරිච්ඡින්නත්තා ගොහත්ථිආදීනං චම්මාදීනි න ඤායන්ති ලොකෙන, අථ ඛො හරිණචම්මාදීනියෙව ඤායන්ති. ‘‘සඞ්කෙතවචනං සච්චං, ලොකසම්මුති කාරණ’’න්ති හි වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

क्या कहीं 'ज्येष्ठ भ्राता' ऐसा विशेषण लगाकर नहीं कहा गया है? सत्य है, वह 'भाता' शब्द के छोटे भाई के लिए भी प्रयुक्त होने के कारण, स्पष्ट करने के लिए 'ज्येष्ठ भ्राता' कहा गया है। जैसे हिरणों के लिए प्रयुक्त 'मृग' शब्द का कभी-कभी शेष चौपायों के लिए भी प्रयोग होने के कारण 'हरिण-मृग' ऐसा विशेषण लगाकर वाणी बोलते हैं, वैसे ही इसे यहाँ समझना चाहिए। और जैसे गाय, हाथी, भैंस, भालू, सुअर, खरगोश, बिल्ली आदि में सामान्य रूप से 'मृग' शब्द के प्रयुक्त होने पर भी, "मृग-चर्म, मृग-मांस" आए हुए स्थानों पर 'हरिण' इस विशेषण शब्द के बिना भी "हरिण-मृग-चर्म, हरिण-मृग-मांस" इस विशेष अर्थ की प्राप्ति होती है, यहाँ गाय, हाथी आदि का चर्म या मांस नहीं समझा जाता। वैसे ही "मृग-मांस खाते हैं" इस वचन का गाय, हाथी आदि का मांस खाते हैं, यह अर्थ संभव नहीं है, वैसे ही कहीं 'ज्येष्ठ' इस विशेषण शब्द के बिना भी 'भाता' कहने मात्र से 'ज्येष्ठ भ्राता' यह अर्थ समझ लिया जाता है। क्या "मृग-चर्म, मृग-मांस" यहाँ चर्म और मांस शब्दों से ही विशेष अर्थ की प्राप्ति होती है? नहीं होती, क्योंकि 'मृग' शब्द की तरह चर्म और मांस शब्द भी सामान्य रूप से प्रयुक्त होते हैं, और यदि ऐसा है तो विशेष अर्थ की प्राप्ति किससे होती है? लोक-संकेत के वश से, क्योंकि 'मृग' शब्द और 'चर्म' आदि शब्दों के सामान्य रूप से प्रयुक्त होने पर भी लोक-संकेत द्वारा निश्चित होने के कारण गाय, हाथी आदि के चर्म आदि लोक द्वारा नहीं समझे जाते, बल्कि हिरण के चर्म आदि ही समझे जाते हैं। "संकेत वचन सत्य है, लोक-सम्मति कारण है" ऐसा कहा गया देखना चाहिए।

ගිලෙසු අන්විච්ඡායං. පුනප්පුනං ඉච්ඡා අන්විච්ඡා. ගිලෙසති.

'गिलेसु' (gilesu) अन्विच्छा (बार-बार इच्छा) के अर्थ में। बार-बार इच्छा करना 'अन्विच्छा' है। गिलेसति (gilesati)।

යෙසු පයතනෙ. යෙසති.

'येसु' (yesu) प्रयत्न के अर्थ में। येसति (yesati)।

ජෙසු නෙසු එසු හෙසු ගතියං. ජෙසති. නෙසති. එසති. හෙසති. ධාත්වන්තස්ස පන සඤ්ඤොගවසෙන ‘‘ජෙස්සති, නෙස්සතී’’තිආදීනිපි ගහෙතබ්බානි. ජෙස්සමානො. ජෙස්සං, ජෙස්සන්තො. එත්ථ ච –

'जेसु, नेसु, एसु, हेसु' गति के अर्थ में। जेसति (jesati), नेसति (nesati), एसति (esati), हेसति (hesati)। धातु के अन्त में संयोग के कारण 'जेस्सति, नेस्सति' आदि भी ग्रहण करने चाहिए। जेस्समानो (jessamāno), जेस्सं (jessaṃ), जेस्सन्तो (jessanto)। और यहाँ -

‘‘යථා ආරඤ්ඤකං නාගං, දන්තිං අන්වෙති හත්ථිනී;

ජෙස්සන්තං ගිරිදුග්ගෙසු, සමෙසු විසමෙසු චා’’ති

"जैसे वन के दन्ती (हाथी) महानाग के पीछे हथिनी जाती है; जो पहाड़ों के दुर्गम स्थानों में, सम और विषम रास्तों पर जा रहा (जेस्सन्तं) हो।"

පාළි නිදස්සනං.

यह पालि उदाहरण है।

දෙසු හෙසු අබ්‍යත්තසද්දෙ. දෙසති. හෙසති.

'देसु, हेसु' अस्पष्ट शब्द के अर्थ में। देसति (desati), हेसति (hesati)।

කාස සද්දකුච්ඡායං. කාසති, උක්කාසති. කාසො. කාසං සාසං දරං බල්‍යං, ඛීණමෙධො නිගච්ඡති.

'कास' (kāsa) शब्द और कुत्सा (खाँसने) के अर्थ में। कासति (kāsati), उक्कासति (ukkāsati)। कास (kāso)। "क्षीण मेधा वाला व्यक्ति खाँसी (कास), श्वास, पीड़ा और दुर्बलता को प्राप्त होता है।"

කාසු භාසු දිත්තියං. දිත්තීති පාකටතා, විරාජනතා වා. කාසති, පකාසති. පකාසති තෙජො. දූරෙ සන්තො පකාසෙන්ති. භාසති. පභාසති මිදං බ්‍යම්හං. පකාසො. කාසු ඔභාසො.

कासु, भासु दीप्ति (चमक) के अर्थ में। दीप्ति अर्थात् प्रकट होना या सुशोभित होना। कासति, पकासति। तेज प्रकाशित होता है। संत (सज्जन) दूर से ही प्रकाशित होते हैं। भासति। यह विमान प्रकाशित होता है। पकासो। कासु अर्थात् ओभासो (आभा)।

තත්‍ර [Pg.182] පකාසතීති පකාසො, පාකටො හොතීති අත්ථො. තුච්ඡභාවෙන පුඤ්ජභාවෙන වා කාසති පකාසති පාකටා හොතීති කාසු. ‘‘කාසු’’ ඉති ආවාටොපි වුච්චති රාසිපි.

वहाँ 'पकासति' का अर्थ 'पकासो' है, अर्थात् प्रकट होता है। शून्य भाव से या पुंज (ढेर) भाव से जो चमकता है या प्रकट होता है, वह 'कासु' है। 'कासु' गड्ढे को भी कहा जाता है और ढेर को भी।

‘‘කිංනු සන්තරමානොව, කාසුං ඛනසි සාරථි;

පුට්ඨො මෙ සම්ම අක්ඛාහි, කිංකාසුයා කරිස්සසී’’ති

हे सारथी! तुम इतनी जल्दी में गड्ढा क्यों खोद रहे हो? मेरे पूछने पर सही-सही बताओ, तुम इस गड्ढे का क्या करोगे?

එත්ථ හි ආවාටො කාසු නාම. ‘‘අඞ්ගාරකාසුං අපරෙ ඵුණන්ති, නරා රුදන්තා පරිදඩ්ඪගත්තා’’ති එත්ථ රාසි. කාරිතෙ – පකාසෙතීති පකාසකො. ඔභාසෙතීති ඔභාසකො. කම්මෙ පකාසියතීති පකාසිතො. එවං භාසිතො. භාවෙ – කාසනා. සඞ්කාසනා. පකාසනා. තුමන්තාදිත්තෙ ‘‘පකාසිතුං, පකාසෙතුං, ඔභාසිතුං, ඔභාසෙතුං. පකාසිත්වා, පකාසෙත්වා, ඔභාසිත්වා, ඔභාසෙත්වා’’ති රූපානි භවන්ති. තද්ධිතෙ භාසු එතස්ස අත්ථීති භාසුරො, පභස්සරො යො කොචි. භාසුරොති වා කෙසරසීහො. ඉමස්මිං අත්ථෙ භාසුසද්දො ‘‘රාජ දිත්තිය’’න්ති එත්ථ රාජසද්දො විය විරාජනවාචකො සියා, තස්මා රූපසිරියා විරාජනසම්පන්නතාය භාසු විරාජනතා එතස්ස අත්ථීති භාසුරොති නිබ්බචනං ඤෙය්‍යං.

यहाँ 'कासु' का अर्थ गड्ढा (आवाटो) है। 'दूसरे लोग अंगारों के ढेर को बुझाते हैं, रोते हुए मनुष्य जिनके अंग जल गए हैं' - यहाँ इसका अर्थ ढेर (राशि) है। कारित (प्रेरणार्थक) में - पकासेति (प्रकाशित करता है) तो पकासको। ओभासेति तो ओभासको। कर्म में - पकासियति तो पकासितो। इसी प्रकार भासितो। भाव में - कासना, संकासना, पकासना। तुमुन् आदि प्रत्ययों में 'पकासितुं, पकासेतुं, ओभासितुं, ओभासेतुं। पकासित्वा, पकासेत्वा, ओभासित्वा, ओभासेत्वा' रूप होते हैं। तद्धित में - 'भासु' जिसमें है वह 'भासुरो' (चमकदार), जो कोई भी प्रभास्वर हो। अथवा 'भासुरो' का अर्थ केसरिया सिंह है। इस अर्थ में 'भासु' शब्द 'राज दित्तियं' के 'राज' शब्द की तरह चमक का वाचक होना चाहिए, इसलिए रूप की सुंदरता से चमक संपन्न होने के कारण 'भासु' (चमक) जिसमें है वह 'भासुरो' - ऐसा निर्वचन समझना चाहिए।

නාසු රාසු සද්දෙ. නාසති. රාසති. නාසා, නාසිකා.

नासु, रासु शब्द के अर्थ में। नासति। रासति। नासा, नासिका।

තත්‍ර නාසාති හත්ථිසොණ්ඩාපි නාසාති වුච්චති ‘‘සචෙ මං නාගනාසූරූ, ඔලොකෙය්‍ය පභාවතී’’තිආදීසු විය. මනුස්සාදීනං නාසිකාපි නාසාති වුච්චති ‘‘යො තෙ හත්ථෙ ච පාදෙ ච, කණ්ණනාසඤ්ච ඡෙදයී’’තිආදීසු විය. නාසන්ති අබ්‍යත්තසද්දං කරොන්ති එතායාති නාසා. නාසා එව නාසිකා. යත්ථ නිබ්බචනං න වදාම, තත්ථ තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා අප්පසිද්ධත්තා [Pg.183] වා න වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං, අවුත්තම්පි පයොගවිචක්ඛණෙහි උපපරික්ඛිත්වා යොජෙතබ්බං. අත්‍රිදං වුච්චති –

वहाँ 'नासा' हाथी की सूँड को भी कहा जाता है, जैसे 'यदि वह हाथी की सूँड जैसी जंघाओं वाली प्रभावती मुझे देखे' आदि में। मनुष्यों आदि की नासिका को भी 'नासा' कहा जाता है, जैसे 'जिसने तुम्हारे हाथ, पैर और कान-नाक काट दिए' आदि में। जिससे 'नास' (अस्पष्ट शब्द) करते हैं, वह 'नासा' है। 'नासा' ही 'नासिका' है। जहाँ हम निर्वचन नहीं कहते, वहाँ उसे सुविज्ञ होने के कारण या प्रसिद्ध होने के कारण नहीं कहा गया है, ऐसा समझना चाहिए; जो नहीं कहा गया है उसे भी प्रयोग-कुशल लोगों द्वारा परीक्षा करके जोड़ लेना चाहिए। इसके विषय में यह कहा गया है -

නාසා සොණ්ඩා කරො හත්ථො,හත්ථිදබ්බෙ සමා මතා;

නාසා ච නාසිකා ච ද්වෙ,නරාදීසු සමා මතා’’ති.

'नासा', 'सोण्डा', 'करो' और 'हत्थो' - ये हाथी के अवयव (सूँड) के लिए समान माने गए हैं; और 'नासा' तथा 'नासिका' - ये दो मनुष्यों आदि के लिए समान माने गए हैं।

නස කොටිල්ලෙ. නසති.

'नस' कुटिलता (टेढ़ेपन) के अर्थ में। नसति।

භිසි භයෙ. භිංසති. භිංසනකො. තදාසි යං භිංසනකං. භෙස්මාකායො.

'भिसि' भय के अर्थ में। भिंसति। भिंसनको। 'तदासि यं भिंसनकं' (तब जो भयानक था)। भेस्माकायो।

ආසිසි ඉච්ඡායං. ආපුබ්බො සිසි ඉච්ඡායං වත්තති. ආසිසති. ආසිසතෙව පුරිසො. ආසිසනා. ආසිසත්තං. ආසිසන්තො, ආසිසමානො, ආසමානො. ‘‘සුග්ගතිමාසමානා’’ති පාළි එත්ථ නිදස්සනං.

'आसिसि' इच्छा के अर्थ में। 'आ' उपसर्ग पूर्वक 'सिसि' इच्छा के अर्थ में प्रयुक्त होता है। आसिसति। 'आसिसतेव पुरिसो' (पुरुष इच्छा ही करता है)। आसिसना। आसिसत्तं। आसिसन्तो, आसिसमानो, आसमानो। 'सुग्गतिमासमाना' यह पालि यहाँ उदाहरण है।

ගසු අදනෙ. ගසති.

'गसु' भक्षण (खाने) के अर्थ में। गसति।

ඝුසී කන්තිකරණෙ. ඊකාරන්තොයං, තෙන ඉතො න නිග්ගහීතාගමො. ඝුසති.

'घुसी' कान्ति (चमक या इच्छा) करने के अर्थ में। यह ईकारान्त है, इसलिए इससे निग्गहीत का आगम नहीं होता। घुसति।

පංසු භංසු අවසංසනෙ. පංසති. භංසති.

'पंसु' और 'भंसु' अवसंसन (नीचे गिरने या नष्ट होने) के अर्थ में। पंसति। भंसति।

ධංසු ගතියං. ධංසති. රජො නුද්ධංසති උද්ධං.

'धंसु' गति के अर्थ में। धंसति। 'रजो नुद्धंसति उद्धं' (धूल ऊपर की ओर उड़ती है)।

පස විත්ථාරෙ. පසති. පසු.

'पस' विस्तार के अर्थ में। पसति। पसु।

කුස අව්හානෙ රොදනෙ ච. කොසති, පක්කොසති. පක්කොසකො, පක්කොසිතො, පක්කොසනං.

'कुस' आह्वान (बुलाने) और रोदन (रोने) के अर्थ में। कोसति, पक्कोसति। पक्कोसको, पक्कोसितो, पक्कोसनं।

කස්ස ගතියං. කස්සති, පරිකස්සති. පටිකස්සති. මූලාය පටිකස්සෙය්‍ය. පටිකස්සෙය්‍යාති ආකඩ්ඪෙය්‍ය, මූලාපත්තියංයෙව පතිට්ඨාපෙය්‍යාති අත්ථො.

'कस्स' गति के अर्थ में। कस्सति, परिकस्सति। पटिकस्सति। 'मूलाय पटिकस्सेय्य'। 'पटिकस्सेय्य' का अर्थ है 'आकड्ढेय्य' (खींचे), अर्थात् मूल आपत्ति में ही पुनः स्थापित करे।

අස [Pg.184] දිත්‍යාදානෙසු ච. චකාරො ගතිපෙක්ඛකො. අසති.

'अस' दीप्ति (चमक) और आदान (ग्रहण) के अर्थ में। 'च' कार गति की अपेक्षा रखने वाला है। असति।

දිස ආදානසංවරණෙසු. දිස්සති පුරිසො.

'दिस' आदान और संवरण (ढकने) के अर्थ में। 'दिस्सति पुरिसो' (पुरुष दिखाई देता है)।

දාසු දානෙ. දාසති.

'दासु' दान के अर्थ में। दासति।

රොස භයෙ. රොසති. රොසකො.

'रोस' भय के अर्थ में। रोसति। रोसको।

භෙසු චලනෙ. භෙසති.

'भेसु' चलन (कांपने या चलने) के अर्थ में। भेसति।

පස බාධනඵස්සනෙසු. පසති. පාසො, නාගපාසො, හත්ථපාසො.

'पस' बाधन (बाँधने) और फस्सन (स्पर्श करने) के अर्थ में। पसति। पासो, नागपासो, हत्थपासो।

ලස කන්තියං. ලසති, අභිලසති, විලසති. ලාසො, විලාසො, විලසනං.

'लस' कान्ति (चमक या इच्छा) के अर्थ में। लसति, अभिलसति, विलसति। लासो, विलासो, विलसनं।

චස භක්ඛණෙ. චසති.

'चस' भक्षण के अर्थ में। चसति।

කස හිංසායං. කසති.

'कस' हिंसा के अर्थ में। कसति।

තිස තිත්තියං. තිත්ති තප්පනං පරිපුණ්ණතා සුහිතතා. තිසති. තිත්ති.

'तिस' तृप्ति के अर्थ में। तृप्ति का अर्थ तर्पण (संतुष्ट करना), परिपूर्णता और सुहितता (भली-भांति तृप्त होना) है। तिसति। तित्ति।

වස නිවාසෙ. වසති, වසියති, වච්ඡති. වත්ථු, වත්ථං, පරිවාසො, නිවාසො, ආවාසො, උපවාසො, උපොසථො, විප්පවාසො, චිරප්පවාසී, චිරප්පවුත්ථො, වසිත්වා, වත්තුං, වසිතුං ඉච්චාදීනි.

'वस' निवास के अर्थ में। वसति, वसियति, वच्छति। वत्थु, वत्थं, परिवासो, निवासो, आवासो, उपवासो, उपोसथो, विप्पवासो, चिरप्पवासी, चिरप्पवुत्थो, वसित्वा, वत्तुं, वसितुं इत्यादि।

අත්‍ර උපවාසොති අන්නෙන වජ්ජිතො වාසො උපවාසො. උපොසථොති උපවසන්ති එත්ථාති උපොසථො, උපවසන්ති සීලෙන වා අනසනෙන වා උපෙතා හුත්වා වසන්තීති අත්ථො. අයං පනෙත්ථ අත්ථුද්ධාරො – ‘‘ආයාමාවුසො කප්පින උපොසථං ගමිස්සාමා’’තිආදීසු පාතිමොක්ඛුද්දෙසො [Pg.185] උපොසථො. ‘‘එවං අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතො ඛො විසාඛෙ උපොසථො උපවුත්ථො’’තිආදීසු සීලං. ‘‘සුද්ධස්ස වෙ සදා ඵග්ගු, සුද්ධස්සුපොසථො සදා’’තිආදීසු උපවාසො. ‘‘උපොසථො නාම නාගරාජා’’තිආදීසු පඤ්ඤත්ති. ‘‘න භික්ඛවෙ තදහුපොසථෙ සභික්ඛුකා ආවාසා’’තිආදීසු උපවසිතබ්බදිවසොති.

यहाँ 'उपवास' का अर्थ है अन्न से रहित होकर रहना। 'उपोसथ' का अर्थ है जहाँ उपवास करते हैं, अर्थात् शील या अनशन (उपवास) से युक्त होकर रहते हैं। यहाँ इसका अर्थ-संग्रह इस प्रकार है - 'आयो आयुष्मान् कप्पिन! हम उपोसथ के लिए जाएँगे' इत्यादि में उपोसथ का अर्थ 'पातिमोक्ख का पाठ' है। 'हे विशाखा! इस प्रकार आठ अंगों से युक्त उपोसथ का पालन किया गया' इत्यादि में इसका अर्थ 'शील' है। 'शुद्ध पुरुष के लिए सदा ही फग्गु (पर्व) है, शुद्ध के लिए सदा ही उपोसथ है' इत्यादि में इसका अर्थ 'उपवास' है। 'उपोसथ नामक नागराज' इत्यादि में यह 'प्रज्ञप्ति' (नाम) है। 'भिक्षुओं! उस उपोसथ के दिन भिक्षुओं सहित आवास नहीं...' इत्यादि में इसका अर्थ 'उपवास करने योग्य दिन' है।

වස කන්තියං. වච්ඡති. ජිනවච්ඡයො.

'वस' कान्ति के अर्थ में। वच्छति। जिनवच्छयो।

සස සුසනෙ. සසති. සසො.

'सस' सुसन (सोने) के अर्थ में। ससति। ससो।

සස පාණනෙ. සසති. සතොව අස්සසති, සතොව පස්සසති. සසො, සසනං. අස්සාසො පස්සාසො අස්සසන්තො පස්සසන්තො.

'सस' प्राणन (साँस लेने) के अर्थ में। ससति। स्मृतिवान होकर ही श्वास लेता है (अस्ससति), स्मृतिवान होकर ही प्रश्वास छोड़ता है (पस्ससति)। ससो, ससनं। अस्सासो (श्वास), पस्सासो (प्रश्वास), अस्ससन्तो, पस्ससन्तो।

අස භුවි. අත්ථි. අස.

'अस' भुवि (होने/सत्ता) के अर्थ में। अत्थि। अस।

එත්ථ අත්ථීති ආඛ්‍යාතපදං. න අත්ථි ඛීරා බ්‍රාහ්මණී. අත්ථිතා, අත්ථිභාවො, ‘‘යං කිඤ්චි රතනං අත්ථී’’තිආදීසු විය නිපාතපදං. තස්මා අත්ථීති පදං ආඛ්‍යාතනිපාතවසෙන දුවිධන්ති වෙදිතබ්බං. අසඉති අවිභත්තිකං නාමිකපදං. එත්ථ ච ‘‘අසස්මීති හොතී’’ති පාළි නිදස්සනං. තත්ථ අත්ථීති අස, නිච්චස්සෙතං අධිවචනං. ඉමිනා සස්සතදිට්ඨි වුත්තා.

यहाँ 'अत्थि' एक आख्यात (क्रिया) पद है। 'न अत्थि खीरा ब्राह्मणी' (ब्राह्मणी के पास दूध नहीं है)। 'अत्थिता', 'अत्थिभावो', 'यं किञ्चि रतनं अत्थि' इत्यादि में यह निपात पद की तरह है। इसलिए 'अत्थि' पद आख्यात और निपात के भेद से दो प्रकार का जानना चाहिए। 'अस' यह बिना विभक्ति वाला नाम पद है। और यहाँ 'असस्मीति होती' यह पालि उदाहरण है। वहाँ 'अत्थि' ही 'अस' है, यह 'नित्य' का पर्यायवाची है। इसके द्वारा 'शाश्वत दृष्टि' कही गई है।

තත්‍රායං පදමාලා – ‘‘අත්ථි, සන්ති. අසි, අත්ථ. අස්මි, අස්ම, අම්හි, අම්හ’’ ඉච්චෙතානි පසිද්ධානි. ‘‘අත්ථු, සන්තු. ආහි, අත්ථ. අස්මි, අස්ම අම්හි, අම්හ’’ ඉච්චෙතානි ච, ‘‘සියා, අස්ස, සියුං, අස්සු, සියංසු. අස්ස, අස්සථ. සියං, අස්ස, අස්සාම’’ ඉච්චෙතානි ච පසිද්ධානි.

वहाँ यह पदमाला (रूप-सिद्धि) है - 'अत्थि, सन्ति। असि, अत्थ। अस्मि, अस्म, अम्हि, अम्ह' ये प्रसिद्ध हैं। 'अत्थु, सन्तु। आहि, अत्थ। अस्मि, अस्म, अम्हि, अम्ह' ये भी, और 'सिया, अस्सा, सियुं, अस्सु, सियंसु। अस्सा, अस्सथ। सियं, अस्सा, अस्साम' ये प्रसिद्ध हैं।

එත්ථ පන ‘‘තෙසඤ්ච ඛො භික්ඛවෙ සමග්ගානං සම්මොදමානානං…පෙ… සියංසු ද්වෙ භික්ඛූ අභිධම්මෙ නානාවාදා’’ති පාළි නිදස්සනං[Pg.186]. තත්ථ සියංසූති භවෙය්‍යුං. අභිධම්මෙති විසිට්ඨෙ ධම්මෙ.

यहाँ 'हे भिक्षुओं! उन समग्र और सम्मोदित होने वालों में... यदि दो भिक्षु अभिधम्म में भिन्न-भिन्न मत वाले हों (सियंसु)' यह पालि उदाहरण है। वहाँ 'सियंसु' का अर्थ 'भवेय्युं' (हों) है। 'अभिधम्मे' का अर्थ 'विशिष्ट धर्म' में है।

ඉදානි සියාසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරො පභෙදො ච වුච්චතෙ. සියාති එකංසෙ ච විකප්පනෙ ච ‘‘පථවීධාතු සියා අජ්ඣත්තිකා, සියා බාහිරා’’ති එකංසෙ. ‘‘සියා අඤ්ඤතරස්ස භික්ඛුනො ආපත්තිවීතික්කමො’’ති විකප්පනෙ.

अब 'सिया' शब्द का अर्थ-संग्रह और भेद कहा जाता है। 'सिया' एकान्त (निश्चितता) और विकल्प के अर्थ में होता है; 'पथवीधातु सिया अज्झत्तिका, सिया बाहिरा' (पृथ्वी धातु आध्यात्मिक हो सकती है, बाह्य हो सकती है) - यहाँ यह एकान्त (निश्चितता) के अर्थ में है। 'सिया अञ्ञतरस्स भिक्खुनो आपत्तिवीतिक्कमो' (किसी भिक्षु से आपत्ति का उल्लंघन हो सकता है) - यहाँ यह विकल्प के अर्थ में है।

සියාති එකමාරඛ්‍යාතපදං, එකමබ්‍යයපදං. ආඛ්‍යාතත්තෙ එකවචනන්තං, අබ්‍යයත්තෙ යථාපාවචනං. ‘‘පුත්තා මත්ථි ධනා මත්ථී’’ති එත්ථ අත්ථීති අබ්‍යයපදමිව එකවචනන්තම්පි බහුවචනන්තම්පි භවති. තස්සාඛ්‍යාතත්තෙ පයොගොවිදිතොව. අබ්‍යයත්තෙ පන ‘‘සුඛං න සුඛසහගතං, සියා පීතිසහගත’’න්ති ‘‘ඉමෙ ධම්මා සියා පරිත්තාරම්මණා’’ති ච එකවචනබහුවචනප්පයොගා වෙදිතබ්බා. එත්ථ ධාතුයා කිච්චං නත්ථි. පරොක්ඛායං ‘‘ඉතිහ අස ඉතිහ අසා’’ති දස්සනතො අස ඉති පදං ගහෙතබ්බං. හිය්‍යත්තනීරූපානි අප්පසිද්ධානි. අජ්ජතනියා පන ‘‘ආසි, ආසිංසු, ආසුං. ආසි, ආසිත්ථ. ආසිං, ආසිම්හා’’ ඉච්චෙතානි පසිද්ධානි. භවිස්සන්තියා ‘‘භවිස්සති, භවිස්සන්ති’’ ඉච්චාදීනි. කාලාතිපත්තියා ‘‘අභවිස්සා, අභවිස්සංසු’’ ඉච්චාදීනි භවන්ති.

'सिय' (siyā) एक आख्यात (क्रिया) पद है और एक अव्यय पद है। आख्यात होने पर यह एकवचनान्त है, अव्यय होने पर वचन के अनुसार (यथापावचनं) होता है। "पुत्ता मत्थि धना मत्थी" (पुत्र मेरे हैं, धन मेरा है) यहाँ 'अत्थि' (atthi) अव्यय पद की तरह एकवचन और बहुवचन दोनों में होता है। इसके आख्यात होने पर प्रयोग विदित ही है। अव्यय होने पर "सुखं न सुखसहगतं, सिया पीतिसहगतं" (सुख सुख-सहगत नहीं है, कदाचित प्रीति-सहगत हो) और "इमे धम्मा सिया परित्तारम्मणा" (ये धर्म कदाचित परीत्त-आरम्बन वाले हों) - यहाँ एकवचन और बहुवचन के प्रयोग जानने चाहिए। यहाँ धातु का कार्य नहीं है। परोक्षा में "इतिह अस इतिह असा" (ऐसा था, ऐसा था) के दर्शन से 'अस' पद ग्रहण करना चाहिए। हिय्यत्तनी के रूप 'अहु' आदि हैं। अज्जतनी के 'आसि, आसिंसु, आसुं। आसि, आसित्थ। आसिं, आसिम्हा' ये प्रसिद्ध हैं। भविष्यन्ती के 'भविस्सति, भविस्सन्ति' आदि। कालातिपत्ति के 'अभविस्सा, अभविस्संु' आदि होते हैं।

සාස අනුසිට්ඨියං. සාසති, අනුසාසති. කම්මන්තං වො සාසති, සාසනං, අනුසාසනං, අනුසාසනී, අනුසිට්ඨි, සත්ථා, සත්ථං, අනුසාසකො, අනුසාසිකා.

'सास' (sāsa) अनुशासन (सिखाने) के अर्थ में है। सासति (अनुशासन करता है), अनुसासति। कम्मन्तं वो सासति (वह तुम्हारे कर्मों का अनुशासन करता है), सासनं (शासन/शिक्षा), अनुसासनं, अनुसासनी, अनुसिट्ठि, सत्था (शास्ता/गुरु), सत्थं (शास्त्र), अनुसासको, अनुसासिका।

තත්‍ර සාසනන්ති අධිසීලාදිසික්ඛත්තයසඞ්ගහිතසාසනං, පරියත්තිපටිපත්තිපටිවෙධසඞ්ඛාතං වා සාසනං. තඤ්හි සාසති එතෙන, එත්ථ වාති ‘‘සාසන’’න්ති පවුච්චති. අපිච සාසනන්ති ‘‘රඤ්ඤො [Pg.187] සාසනං පෙසෙතී’’තිආදීසු විය පාපෙතබ්බවචනං. තථා සාසනන්ති ඔවාදො, යො ‘‘අනුසාසනී’’ති ච, ‘‘අනුසිට්ඨී’’ති ච වුච්චති. සත්ථාති තිවිධයානමුඛෙන සදෙවකං ලොකං සාසතීති සත්ථා, දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකපරමත්ථෙහි යථාරහං සත්තෙ අනුසාසතීති අත්ථො. සත්ථන්ති සද්දෙ ච අත්ථෙ ච සාසති ආචික්ඛති එතෙනාති සත්ථං. කිංතං? බ්‍යාකරණං.

वहाँ 'सासन' (sāsana) का अर्थ अधिशील आदि तीन शिक्षाओं से संगृहीत शासन है, अथवा पर्यप्ति, प्रतिपत्ति और प्रतिवेध संज्ञक शासन है। क्योंकि इसके द्वारा या इसमें शासन किया जाता है, इसलिए इसे 'सासन' कहा जाता है। इसके अतिरिक्त 'सासन' का अर्थ "राजा का सन्देश (सासन) भेजता है" आदि के समान प्राप्त करने योग्य वचन (सन्देश) भी है। उसी प्रकार 'सासन' का अर्थ ओवाद (उपदेश) है, जिसे 'अनुसासनी' और 'अनुसिट्ठि' भी कहा जाता है। 'सत्था' (शास्ता) का अर्थ है जो त्रिविध यान के मुख से देवों सहित लोक को अनुशासित करता है, वह शास्ता है; अर्थात् जो दृष्टधार्मिक, साम्परायिक और परमार्थ के अनुसार सत्त्वों को अनुशासित करता है। 'सत्थं' (शास्त्र) का अर्थ है जिसके द्वारा शब्द और अर्थ में शासन (अनुदेश) किया जाता है, वह शास्त्र है। वह क्या है? व्याकरण।

ඊස ඉස්සරියෙ. ඉස්සරියං ඉස්සරභාවො. ඊසති. වඞ්ගීසො, ජනපදෙසො, මනුජෙසො.

'ईस' (īsa) ऐश्वर्य (प्रभुत्व) के अर्थ में है। ऐश्वर्य अर्थात् ईश्वर-भाव। ईसति (शासन करता है)। वङ्गीसो, जनपदेसो, मनुजेसो।

තත්‍ර වඞ්ගීසොති වාචාය ඊසො ඉස්සරොති වඞ්ගීසො. කො සො? ආයස්මා වඞ්ගීසො අරහා. ආහ ච සයමෙව –

वहाँ 'वङ्गीसो' का अर्थ है जो वाणी का ईश (स्वामी) या ईश्वर है, वह वङ्गीस है। वह कौन है? आयुष्मान् वङ्गीस अर्हत्। उन्होंने स्वयं ही कहा है -

‘‘වඞ්ගෙ ජාතොති වඞ්ගීසො, වචනෙ ඉස්සරොති ච;

‘වඞ්ගීසො’ ඉති මෙ නාමං, අභවී ලොකසම්මත’’න්ති;

"वङ्ग देश में उत्पन्न होने के कारण 'वङ्गीस' और वचन (वाणी) में ईश्वर (स्वामी) होने के कारण; 'वङ्गीस' यह मेरा नाम लोक-सम्मत हुआ।"

ආස උපවෙසනෙ. උපවෙසනං නිසීදනං ‘‘ආසනෙ උපවිට්ඨො සඞ්ඝො’’ති එත්ථ විය. ආසති. අච්ඡති. ආසීනො. ආසනං. උපාසති. උපාසකො.

'आस' (āsa) उपवेशन (बैठने) के अर्थ में है। उपवेशन अर्थात् बैठना, जैसे "आसन पर संघ बैठा है" यहाँ। आसति (बैठता है)। अच्छति। आसीनो (बैठा हुआ)। आसनं। उपासाति (सेवा/उपासना करता है)। उपासको।

තත්ථ ආසනන්ති ආසති නිසීදති එත්ථාති ආසනං, යං කිඤ්චි නිසීදනයොග්ගං මඤ්චපීඨාදි.

वहाँ 'आसन' का अर्थ है जहाँ बैठता है, वह आसन है; जो कुछ भी बैठने योग्य है जैसे मंच (पलंग), पीठ (चौकी) आदि।

කසී ගතිසොසනෙසු. ඊකාරන්තොයං ධාතු, තෙනිතො න නිග්ගහීතාගමො. කසති.

'कसी' (kasī) गति और शोषण (सुखाने) के अर्थ में है। यह ईकारान्त धातु है, इसलिए इससे 'निग्गहीत' (अनुस्वार) का आगम नहीं होता। कसति।

නිසී චුම්බනෙ. නිසති.

'निसी' (nisī) चुम्बन के अर्थ में है। निसति।

දිසී අප්පීතියං. ධම්මං දෙස්සති. දිසො. දිට්ඨො. දෙස්සී. දෙස්සො. දෙස්සියො.

'दिसी' (disī) अप्रीति (अरुचि/द्वेष) के अर्थ में है। धम्मं देस्सति (धर्म से द्वेष करता है)। दिसो, दिट्ठो, देस्सी, देस्सो, देस्सियो।

තත්‍ර දිසොති ච දිට්ඨොති ච පච්චාමිත්තස්සාධිවචනමෙතං. සො හි පරෙ දෙස්සති නප්පියායති, පරෙහි වා දෙස්සියති පියො [Pg.188] න කරියතීති ‘‘දිසො’’ති ච ‘‘දිට්ඨො’’ති ච වුච්චති. අථ වා දිසොති චොරො වාපච්චාමිත්තො වා. දිට්ඨොති පච්චාමිත්තොයෙව. අත්‍රිමෙ පයොගා –

वहाँ 'दिसो' और 'दिट्ठो' यह शत्रु (प्रत्यमित्र) के पर्यायवाची हैं। वह दूसरों से द्वेष करता है, प्रेम नहीं करता, अथवा दूसरों के द्वारा द्वेष किया जाता है, प्रिय नहीं माना जाता, इसलिए उसे 'दिसो' और 'दिट्ठो' कहा जाता है। अथवा 'दिसो' का अर्थ चोर या शत्रु है। 'दिट्ठो' का अर्थ केवल शत्रु ही है। यहाँ ये प्रयोग हैं -

‘‘දිසො දිසං යං තං කයිරා, වෙරී වා පන වෙරිනං;

මිච්ඡාපණිහිතං චිත්තං, පාපියො නං තතො කරෙ’’ති ච.

"शत्रु शत्रु का जो (अहित) करे, अथवा वैरी वैरी का; मिथ्या प्रणिहित (गलत दिशा में लगा हुआ) चित्त उससे भी अधिक बुरा (अहित) करता है।"

‘‘දිසා හි මෙ ධම්මකථං සුණන්තූ’’ති ච, ‘‘දිසා හි මෙ තෙ මනුස්සෙ භජන්තු යෙ ධම්මමෙවාදපයන්ති සන්තො’’ති ච,

"शत्रु (दिस) मेरी धर्मकथा सुनें" और "वे मनुष्य मेरे शत्रुओं का सेवन करें जो शान्त होकर धर्म को ही ग्रहण करते हैं।"

‘‘යස්සෙතෙ චතුරො ධම්මා, වානරින්ද යථා තව;

සච්චං ධම්මො ධිති චාගො, දිට්ඨං සො අතිවත්තතී’’ති ච.

"हे वानरिन्द! जैसे तुम्हारे पास ये चार धर्म हैं - सत्य, धर्म, धृति (धैर्य) और त्याग; वह शत्रु (दिट्ठ) का अतिक्रमण कर जाता है।"

දෙස්සීති දෙස්සනසීලො අප්පියායනසීලොති දෙස්සී. ‘‘ධම්මකාමො භවං හොති, ධම්මදෙස්සී පරාභවො’’ති ඉදමෙත්ථ පයොගනිදස්සනං. දෙස්සොති අප්පියො, තථා දෙස්සියොති. එත්ථ ච –

'देस्सी' का अर्थ है द्वेष करने के स्वभाव वाला, अप्रीति करने के स्वभाव वाला। "धम्मकामो भवं होति, धम्मदेस्सी पराभवो" (धर्म प्रेमी की उन्नति होती है, धर्म द्वेषी का पतन होता है) - यह यहाँ प्रयोग का उदाहरण है। 'देस्सो' का अर्थ है अप्रिय, वैसे ही 'देस्सियो' है। और यहाँ -

‘‘න මෙ දෙස්සා උභො පුත්තා, මද්දීදෙවී න දෙස්සියා;

සබ්බඤ්ඤුතං පියං මය්හං, තස්මා පියෙ අදාසහ’’න්ති ච,

"मुझे दोनों पुत्र अप्रिय (देस्स) नहीं हैं, मद्री देवी अप्रिय (देस्सिय) नहीं है; मुझे सर्वज्ञता प्रिय है, इसलिए मैंने प्रियों का दान किया।"

‘‘න මෙ සා බ්‍රාහ්මණී දෙස්සා, නපි මෙ බලං න විජ්ජතී’’ති ච,

"वह ब्राह्मणी मुझे अप्रिय (देस्स) नहीं है, और न ही मुझमें बल का अभाव है।"

‘‘මාතා පිතා න මෙ දෙස්සා, නපි දෙස්සං මහායසං;

සබ්බඤ්ඤුතං පියං මය්හං, තස්මා වතමධිට්ඨහි’’න්ති ච

"माता-पिता मुझे अप्रिय (देस्स) नहीं हैं, और न ही महायश (महान कीर्ति) अप्रिय है; मुझे सर्वज्ञता प्रिय है, इसलिए मैंने व्रत का अधिष्ठान किया।"

පයොගා. සබ්බත්ථ මෙති ච මය්හන්ති ච සාමිවචනං දට්ඨබ්බං.

ये प्रयोग हैं। सब जगह 'मे' (me) और 'मय्हं' (mayhaṃ) को स्वामी वचन (षष्ठी विभक्ति) समझना चाहिए।

ඉමානි පන පච්චාමිත්තස්ස නාමානි –

ये शत्रु (प्रत्यमित्र) के नाम हैं -

‘‘පච්චමිත්තො රිපු දිට්ඨො, දිසො වෙරී ච සත්ව’රි;

අමිත්තො ච සපත්තො ච, එවං පණ්ණත්තිකාරිසූ’’ති.

"प्रत्यमित्र, रिपु, दिट्ठो, दिसो, वेरी, शत्रु, अरि, अमित्र और सपत्त - प्रज्ञप्ति करने वालों (कोशकारों) के अनुसार ये (शत्रु के नाम) हैं।"

එසු ගතියං. එසති.

'एसु' (esu) गति के अर्थ में है। एसति।

භස්ස [Pg.189] භස්සනදිත්තීසු. භස්සනං වචනං. දිත්ති සොභා. භස්සති. භස්සං, පභස්සරං.

'भस्स' (bhassa) भाषण और दीप्ति (चमक) के अर्थ में है। भाषण अर्थात् वचन। दीप्ति अर्थात् शोभा। भस्सति। भस्सं, पभस्सरं (प्रभास्वर)।

ධිස සද්දෙ. ධිසති.

'धिस' (dhisa) शब्द के अर्थ में है। धिसति।

දිස අතිසජ්ජනෙ. දිසති, උපදිසති, සන්දිසති, නිද්දිසති, පච්චාදිසති, පටිසන්දිසති, උද්දිසති. දෙසො, උද්දෙසො ඉච්චාදීනි.

'दिस' (disa) अतिसर्जन (दान/निर्देश) के अर्थ में है। दिसति, उपदिसति, सन्तिसति, निद्दिसति, पच्चादिसति, पटिसन्दिसति, उद्दिसति। देसो, उद्देसो इत्यादि।

පිසු අවයවෙ. පිසති.

'पिस' (pisu) अवयव (अंश/टुकड़ा) के अर्थ में है। पिसति।

ඉසි ගතියං. ඉසති.

'इसि' (isi) गति के अर्थ में है। इसति।

ඵුස සම්ඵස්සෙ. ඵුසති. ඵස්සො, ඵුසනා, සම්ඵුසනා, සම්ඵුසිතත්තං. එවරූපො කායසම්ඵස්සො අහොසි. ඵොට්ඨබ්බං, ඵුසිතං. දෙවො ච එකමෙකං ඵුසායති. ඵුට්ඨුං, ඵුසිතුං, ඵුසිත්වා, ඵුසිත්වාන, ඵුසිය, ඵුසියාන. ඵුස්ස ඵුස්ස බ්‍යන්තිං කරොති.

'फुस' (phusa) सम्स्पर्श (छूने) के अर्थ में है। फुसति। फस्सो (स्पर्श), फुसना, सम्फुसना, सम्फुसितत्तं। इस प्रकार का काय-सम्स्पर्श हुआ। फोट्ठब्बं (स्प्रष्टव्य), फुसितं। देव (बादल) एक-एक (बूँद) छिड़कता (फुसायति) है। फुट्टुं, फुसितुं, फुसित्वा, फुसित्वान, फुसिय, फुसियान। छू-छूकर (फुस्स फुस्स) अन्त करता है।

තත්‍ර ඵස්සොති ආරම්මණං ඵුසන්ති එතෙන, සයං වා ඵුසති, ඵුසනමත්තමෙව වා එතන්ති ඵස්සො, ආරම්මණෙ ඵුසනලක්ඛණො ධම්මො.

वहाँ 'फस्सो' (स्पर्श) का अर्थ है जिसके द्वारा आलम्बन को छूते हैं, अथवा स्वयं छूता है, अथवा यह केवल छूना मात्र ही है, वह 'फस्स' है; आलम्बन में स्पर्श करने के लक्षण वाला धर्म।

රුස රිස හිංසායං. රොසති. රිසති. පුරිසො.

रुस (rusa), रिस (risa) हिंसा के अर्थ में। रोसति (rosati), रिसति (risati)। पुरिसो (puriso - पुरुष)।

එත්ථ ච ‘‘පුං වුච්චති නිරයො, තං රිසතීති පුරිසො’’ති ආචරියා වදන්ති.

और यहाँ आचार्य कहते हैं कि "पुं (puṃ) नरक को कहा जाता है, जो उसे नष्ट करता है (हिंसा करता है), वह पुरुष है।"

රිස ගතියං. රෙසති.

रिस (risa) गति के अर्थ में। रेसति (resati)।

විස පවෙසනෙ. විසති, පවිසති. පවෙසො, පවෙසනං, නිවෙසනං, පවිසං. එත්ථ නිවෙසනං වුච්චති ගෙහං.

विस (visa) प्रवेश के अर्थ में। विसति (visati), पविसति (pavisati)। पवेसो (paveso), पवेसनं (pavesanaṃ), निवेसनं (nivesanaṃ), पविसं (pavisaṃ)। यहाँ 'निवेसनं' घर को कहा जाता है।

මස ආමසනෙ. මසති, ආමසති, පරාමසති. පරාමාසො, පරාමසනං.

मस (masa) आमसन (स्पर्श/परामर्श) के अर्थ में। मसति (masati), आमसति (āmasati), परामसति (parāmasati)। परामसो (parāmāso), परामसनं (parāmasanaṃ)।

එත්ථ [Pg.190] පරාමාසොති පරතො ආමසතීති පරාමාසො, අනිච්චාදිධම්මෙ නිච්චාදිවසෙන ගණ්හාතීති අත්ථො. ‘‘පරාමාසො මිච්ඡාදිට්ඨි කුම්මග්ගො මිච්ඡාපථො’’තිආදීනි බහූනි වෙවචනපදානි අභිධම්මතො ගහෙතබ්බානි.

यहाँ 'परामसो' का अर्थ है - जो विपरीत रूप से स्पर्श (ग्रहण) करता है, वह परामसो है; अर्थात् अनित्य आदि धर्मों को नित्य आदि के रूप में ग्रहण करना। "परामसो, मिच्छादिट्ठि (मिथ्यादृष्टि), कुम्मग्गो (कुमार्ग), मिच्छापथो (मिथ्यापथ)" आदि बहुत से पर्यायवाची शब्द अभिधम्म से ग्रहण करने चाहिए।

ඉසු ඉච්ඡායං. ඉච්ඡති, සම්පටිච්ඡති. සම්පටිච්ඡනං, ඉච්ඡා, අභිච්ඡා, ඉච්ඡං, ඉච්ඡමානො.

इसु (isu) इच्छा के अर्थ में। इच्छति (icchati), सम्पटिच्छति (sampaṭicchati)। सम्पटिच्छनं (sampaṭicchanaṃ), इच्छा (icchā), अभिच्छा (abhicchā), इच्छं (icchaṃ), इच्छमानो (icchamāno)।

වෙසු දානෙ. වෙච්ඡති, පවෙච්ඡති, පවෙච්ඡෙති. පවෙච්ඡං, පවෙච්ඡන්තො.

वेसु (vesu) दान के अर्थ में। वेच्छति (vecchati), पवेच्छति (pavecchati), पवेच्छेति (paveccheti)। पवेच्छं (pavecchaṃ), पवेच्छन्तो (pavecchanto)।

නිස බද්ධායං. බද්ධාති විනිබද්ධො, අහඞ්කාරස්සෙතං අධිවචනං. නිසති.

निस (nisa) बन्धन के अर्थ में। 'बद्ध' का अर्थ विनिबद्ध है, यह अहंकार का पर्यायवाची है। निसति (nisati)।

ජුසි පීතිසෙවනෙසු. ජොසති.

जुसि (jusi) प्रीति और सेवन के अर्थ में। जोसति (josati)।

ඉස පරියෙසනෙ. එසති. ඉසි, ඉට්ඨං, අනිට්ඨං, එසං, එසමානො.

इस (isa) परियेसन (खोजने) के अर्थ में। एसति (esati)। इसि (isi), इट्ठं (iṭṭhaṃ), अनिट्ठं (aniṭṭhaṃ), एसं (esaṃ), एसमानो (esamāno)।

සංකසෙ අච්ඡනෙ. අච්ඡනං නිසීදනං. සඞ්කසායති.

संकसे (saṃkase) बैठने (अच्छन) के अर्थ में। अच्छन का अर्थ निसीदन (बैठना) है। संकसायति (saṅkasāyati)।

සකාරන්තධාතුරූපානි.

सकारान्त धातु रूप।

හකාරන්තධාතු

हकारान्त धातु।

හා චාගෙ. ජහති, විජහති. විජහනං, ජහිතුං, ජහාතවෙ, ජහිත්වා, ජහාය.

हा (hā) त्याग के अर्थ में। जहाति (jahati), विजहाति (vijahati)। विजहनं (vijahanaṃ), जहितुं (jahituṃ), जहातवे (jahātave), जहित्वा (jahitvā), जहाय (jahāya)।

ම්හී ඊසංහසනෙ. ම්හයතෙ, උම්හයතෙ විම්හයතෙ.

म्ही (mhī) ईषत् हँसने (मुस्कुराने) के अर्थ में। मयते (mhayate), उम्मयते (umhayate), विम्मयते (vimhayate)।

තත්ථ ම්හයතෙති සිතං කරොති. උම්හයතෙති පහට්ඨාකාරං දස්සෙති. විම්හයතෙති විම්හයනං කරොති. තත්‍රායං පාළි ‘‘න නං උම්හයතෙ දිස්වා. පෙක්ඛිතෙන ම්හිතෙන ච. ම්හිතපුබ්බංව [Pg.191] භාසති. යදා උම්හයමානා මං, රාජපුත්තී උදික්ඛති. උම්හාපෙය්‍ය පභාවතී. පම්හාපෙය්‍ය පභාවතී’’ති.

वहाँ 'मयते' का अर्थ है - मुस्कान (सित) करता है। 'उम्मयते' का अर्थ है - प्रसन्नता का भाव दिखाता है। 'विम्मयते' का अर्थ है - विस्मय (आश्चर्य) करता है। वहाँ यह पालि है - "न नं उम्मयते दिस्वा। पेक्खितेन म्हितेन च। म्हितपुब्बंव भासति। यदा उम्मयमाना मं, राजप़ुत्ती उदिक्खति। उम्हापेय्य पभावती। पम्हापेय्य पभावती"ति।

තත්ථ උම්හයමානාති පහට්ඨාකාරං දස්සෙත්වා හසමානා. උම්හාපෙය්‍යාති සිතවසෙන පහංසෙය්‍ය. පම්හාපෙය්‍යාති මහාහසිතවසෙන පරිහාසෙය්‍ය.

वहाँ 'उम्हयमाना' (umhayamānā) का अर्थ है प्रसन्नता का आकार दिखाकर हँसती हुई। 'उम्हापेय्य' (umhāpeyya) का अर्थ है मुस्कान के द्वारा प्रसन्न करना। 'पम्हापेय्य' (pamhāpeyya) का अर्थ है अट्टहास (बड़ी हँसी) के द्वारा उपहास करना।

හු දානෙ. හවති. හුති.

'हु' (hu) दान के अर्थ में। हवति (havati)। हुति (huti)।

හු පසජ්ජකරණෙ. පසජ්ජකරණං පකාරෙන සජ්ජනක්‍රියා. හවති. හුතො, හුතවා, හුතාවී, ආහුති.

'हु' (hu) भली-भाँति तैयार करने (प्रसज्जकरण) के अर्थ में। प्रसज्जकरण का अर्थ है विशेष प्रकार से तैयार करने की क्रिया। हवति (havati)। हुतो (huto), हुतवा (hutavā), हुतावी (hutāvī), आहुति (āhuti)।

හූ සත්තායං. හොති, හොන්ති. හොසි, හොථ. හොමි, හොම. පහොති, පහොන්ති. පහූතං, පහූතා, කුතො පහූතා කලහා විවාදා. හොන්තො, හොන්තා, හොන්තං, පහොන්තො. පච්ඡාසමණෙන හොතබ්බං. හොතුං හොතුයෙ, පහොතුං, හුත්වාන. වත්තමානාවිභත්තිරූපාදීනි. එත්ථ පසිද්ධරූපානෙව ගහිතානි.

'हू' (hū) सत्ता (होने) के अर्थ में। होति (hoti), होन्ति (honti)। होसि (hosi), होथ (hotha)। होमि (homi), होम (homa)। पहोति (pahoti), पहोन्ति (pahonti)। पहूतं (pahūtaṃ), पहूता (pahūtā), 'कुतो पहूता कलहा विवादा' (कलह और विवाद कहाँ से उत्पन्न हुए)। होन्तो (honto), होन्ता (hontā), होन्तं (hontaṃ), पहोन्तो (pahonto)। 'पच्छासमणेन होतब्बं' (पश्चात्-श्रमण होना चाहिए)। होतुं (hotuṃ), होतुये (hotuye), पहोतुं (pahotuṃ), हुत्वान (hutvāna)। ये वर्तमान विभक्ति के रूप आदि हैं। यहाँ केवल प्रसिद्ध रूपों को ही ग्रहण किया गया है।

හොතු, හොන්තු. හොසි, හොථ. හොමි, හොම. පඤ්චමීවිභත්තිරූපානි. එත්ථාපි පසිද්ධරූපානෙව ගහිතානි.

होतु (hotu), होन्तु (hontu)। होसि (hosi), होथ (hotha)। होमि (homi), होम (homa)। ये पञ्चमी विभक्ति (आज्ञा/प्रार्थना) के रूप हैं। यहाँ भी केवल प्रसिद्ध रूपों को ही ग्रहण किया गया है।

හුවෙය්‍ය, හුවෙය්‍යුං. හුවෙය්‍යාසි, හුවෙය්‍යාථ. හුවෙය්‍යාමි, හුවෙය්‍යාම. හුවෙථ, හුවෙරං. හුවෙථො, හුවෙය්‍යාව්හො. හුවෙය්‍යං, හුවෙය්‍යාම්හෙ. සත්තමියා රූපානි. එත්ථ පන ‘‘උපකො ආජීවකො ‘හුවෙය්‍ය පාවුසො’ති වත්වා සීසං ඔකම්පෙත්වා උම්මග්ගං ගහෙත්වා පක්කමී’’ති පාළියං හුවෙය්‍යාති පදස්ස දස්සනතො නයවසෙන ‘හුවෙය්‍ය, හුවෙය්‍යු’’න්තිආදීනි වුත්තානි. හුපෙය්‍යාතිපි පාඨො දිස්සති, යථා පච්චපෙක්ඛණා. තබ්බසෙන ‘‘හුපෙය්‍ය, හුපෙය්‍යුං[Pg.192]. හුපෙය්‍යාසී’’තිආදිනා වකාරස්ස පකාරාදෙසභූතානි රූපානිපි ගහෙතබ්බානි.

हुवेय्य (huveyya), हुवेय्युं (huveyyuṃ)। हुवेय्यासि (huveyyāsi), हुवेय्याथ (huveyyātha)। हुवेय्यामि (huveyyāmi), हुवेय्यामा (huveyyāma)। हुवेथ (huvetha), हुवेरं (huveraṃ)। हुवेथो (huvetho), हुवेय्याव्हो (huveyyāvho)। हुवेय्यं (huveyyaṃ), हुवेय्याम्हे (huveyyāmhe)। ये सप्तमी विभक्ति (विध्यर्थक) के रूप हैं। यहाँ पालि में 'उपको आजीवको हुवेय्य पावुसोति वत्वा सीसं ओकम्पेत्वा उम्मग्गं गहेत्वा पक्कमी' (उपक आजीवक 'हे आयुष्मान्, ऐसा हो सकता है' कहकर, सिर हिलाकर, दूसरा मार्ग लेकर चला गया) - इस प्रयोग के अनुसार 'हुवेय्य, हुवेय्युं' आदि रूप कहे गए हैं। 'हुपेय्य' ऐसा पाठ भी देखा जाता है, जैसे 'पच्चवेक्खणा' में। उसके अनुसार 'हुपेय्य, हुपेय्युं, हुपेय्यासि' आदि 'व' कार के स्थान पर 'प' कार आदेश वाले रूपों को भी ग्रहण करना चाहिए।

අපරො නයො – හෙය්‍ය, හෙය්‍යුං. හෙය්‍යාසි, හෙය්‍යාථ. හෙය්‍යාමි, හෙය්‍යාම. හෙථ, හෙරං. හෙථො, හෙය්‍යාව්හො. හෙය්‍යං, හෙය්‍යාම්හෙ. ඉමානි අට්ඨකථානයෙන ගහිතරූපානි. එත්ථ පන ‘‘න ච උප්පාදො හොති. සචෙ හෙය්‍ය, උප්පාදස්සාපි උප්පාදො පාපුණෙය්‍යා’’ති ඉදම්පි නිදස්සනං දට්ඨබ්බං.

दूसरा प्रकार - हेय्य (heyya), हेय्युं (heyyuṃ)। हेय्यासि (heyyāsi), हेय्याथ (heyyātha)। हेय्यामि (heyyāmi), हेय्यामा (heyyāma)। हेथ (hetha), हेरं (heraṃ)। हेथो (hetho), हेय्याव्हो (heyyāvho)। हेय्यं (heyyaṃ), हेय्याम्हे (heyyāmhe)। ये अट्ठकथा की पद्धति से ग्रहण किए गए रूप हैं। यहाँ 'न च उप्पादो होति। सचे हेय्य, उप्पादस्सापि उप्पादो पापुणेय्या' (और उत्पत्ति नहीं होती। यदि हो, तो उत्पत्ति की भी उत्पत्ति प्राप्त होगी) - यह उदाहरण भी देखा जाना चाहिए।

හුව, හුවු. හුවෙ, හුවිත්ථ. හුවං, හුවිම්හ. හුවිත්ථ, හොථ ඉච්චපි සඤ්ඤොගතකාරලොපෙන අහොසීති අත්ථො. තථාහි ‘‘කසිරා ජීවිකා හොථා’’ති පදස්සත්ථං වණ්ණෙන්තෙහි ‘‘දුක්ඛා නො ජීවිකා අහොසී’’ති අත්ථො වුත්තො. හුවිරෙ. හුවිත්ථො, හුවිව්හො. හුවිං, හුවිම්හෙ. පරොක්ඛාය රූපානි.

हुव (huva), हुवु (huvu)। हुवे (huve), हुवित्थ (huvittha)। हुवं (huvaṃ), हुविम्ह (huvimha)। 'हुवित्थ' और 'होथ' - यहाँ संयोगगत 'क' कार के लोप से 'अहोसि' (था) यह अर्थ है। जैसे कि 'कसिरा जीविका होथा' (जीविका कठिन थी) इस पद का अर्थ वर्णन करने वालों ने 'दुक्खा नो जीविका अहोसि' (हमारी जीविका दुःखपूर्ण थी) यह अर्थ कहा है। हुविरे (huvire)। हुवित्थो (huvittho), हुविव्हो (huvivho)। हुविं (huviṃ), हुविम्हे (huvimhe)। ये परोक्षा विभक्ति के रूप हैं।

අහුවා, අහුවූ. අහුවො, අහුවත්ථ. අහුවං, අහුවම්හ. අහුවත්ථ, අහුවත්ථුං. අහුවසෙ, අහුවව්හං. අහුවිං, අහුවම්හසෙ. හිය්‍යත්තනීරූපානි.

अहुवा (ahuvā), अहुवू (ahuvū)। अहुवो (ahuvo), अहुवत्थ (ahuvattha)। अहुवं (ahuvaṃ), अहुवम्ह (ahuvamha)। अहुवत्थ (ahuvattha), अहुवत्थुं (ahuvatthuṃ)। अहुवसे (ahuvase), अहुवव्हं (ahuvavhaṃ)। अहुविं (ahuviṃ), अहुवम्हसे (ahuvamhase)। ये हिय्यत्तनी (अद्यतन भूतकाल) के रूप हैं।

එත්ථ අහුවම්හසෙති මයං භවම්හසෙති අත්ථො. ‘‘අකරම්හස තෙ කිච්චං, යං බලං අහුවම්හසෙ’’ති පාළියං පන ‘‘අහුව අම්හසෙ’’ ඉති වා පදච්ඡෙදො කාතබ්බො ‘‘අහු අම්හසෙ’’ති වා. පච්ඡිමනයෙ වකාරාගමො ‘‘අහුවා’’ති ච ‘‘අහූ’’ති ච ද්වින්නම්පි අහොසීති අත්ථො. අම්හන්ති අම්හාකං. සෙති නිපාතමත්තං. ඉදං වුත්තං හොති – අම්හාකං යං බලං අහොසි, මයං තෙන බලෙන තව කිච්චං අකරම්හාති.

यहाँ 'अहुवम्हसे' (ahuvamhase) का अर्थ है 'हम हुए' (वयं भवम्हसे)। पालि में 'अकरम्हस ते किच्चं, यं बलं अहुवम्हसे' (हमने तुम्हारा कार्य किया, जो बल हमारे पास था) - यहाँ 'अहुव अम्हसे' या 'अहु अम्हसे' ऐसा पद-विच्छेद करना चाहिए। बाद वाली पद्धति में 'व' कार का आगम है, 'अहुवा' और 'अहू' दोनों का अर्थ 'अहोसि' (था) है। 'अम्ह' का अर्थ 'हमारा' (अम्हाकं) है। 'से' केवल एक निपात है। यह कहा गया है - हमारा जो बल था, हमने उस बल से तुम्हारा कार्य किया।

අහොසි, අහුං, අහෙසුං. අහුවො, අහුවිත්ථ. අහොසිත්ථඉච්චපි. අහොසිං, අහුවාසිං ඉච්චපි, අහොසිම්හා, අහුම්හා[Pg.193]. අහුවා, අහුවු, අහුවසෙ, අහුවිව්හං. අහුවං, අහුං ඉච්චපි. අහුවිම්හෙ. අජ්ජතනියා රූපානි.

अहोसि (ahosi), अहुं (ahuṃ), अहेसुं (ahesuṃ)। अहुवो (ahuvo), अहुवित्थ (ahuvittha)। 'अहोसित्थ' भी। अहोसिं (ahosiṃ), 'अहुवासिं' आदि, अहोसिम्हा (ahosimhā), अहुम्हा (ahumhā)। अहुवा (ahuvā), अहुवु (ahuvu), अहुवसे (ahuvase), अहुविव्हं (ahuvivhaṃ)। अहुवं (ahuvaṃ), 'अहुं' आदि। अहुविम्हे (ahuvimhe)। ये अद्यतनी (सामान्य भूतकाल) के रूप हैं।

එත්ථ ‘‘අහං කෙවට්ටගාමස්මිං, අහුං කෙවට්ටදාරකො’’ති දස්සනතො ‘‘අහු’’න්ති වුත්තං, අහොසින්ති අත්ථො. ‘‘අහං භදන්තෙ අහුවාසිං පුබ්බෙ සුමෙධනාමස්ස ජිනස්ස සාවකො’’ති දස්සනතො ‘‘අහුවාසි’’න්ති ඉච්චෙවත්ථො. තථා හි අනෙකවණ්ණවිමානවත්ථුඅට්ඨකථායං ඉමිස්සා පාළියා අත්ථං වණ්ණෙන්තෙහි අහුවාසින්ති අහොසින්ති අත්ථො පකාසිතො.

यहाँ 'अहं केवट्टगामस्मिं, अहुं केवट्टदारको' (मैं केवट ग्राम में केवट का पुत्र था) - इस प्रयोग से 'अहुं' (ahuṃ) कहा गया है, जिसका अर्थ 'अहोसिं' (ahosiṃ - मैं था) है। 'अहं भदन्ते अहुवासिं पुब्बे सुमेधनामस्स जिनस्स सावको' (भन्ते! मैं पहले सुमेध नामक जिन का श्रावक था) - इस प्रयोग से 'अहुवासिं' (ahuvāsiṃ) का भी यही अर्थ है। जैसा कि अनेकवर्णविमानवत्थु की अट्ठकथा में इस पालि का अर्थ वर्णन करने वालों ने 'अहुवासिं' का अर्थ 'अहोसिं' प्रकाशित किया है।

‘‘හෙස්සති, හෙහිස්සති, හෙහිති, හොහිතී’’ති ඉමානි චත්තාරි භවිස්සන්තියා මාතිකාපදානි වෙදිතබ්බානි.

'हेस्सति' (hessati), 'हेहिस्सति' (hehissati), 'हेहिति' (hehiti), 'होहिति' (hohiti) - ये चार भविष्यत् काल के मातृका-पद (मूल रूप) जानने चाहिए।

ඉදානි තානි විභජිස්සාමි – හෙස්සාති, හෙස්සන්ති. හෙස්සසි, හෙස්සථ. හෙස්සාමි, හෙස්සාම. හෙස්සතෙ, හෙස්සන්තෙ. හෙස්සසෙ, හෙස්සව්හෙ. හෙස්සං, හෙස්සාම්හෙ. ඉමානි ‘‘අනාගතම්හි අද්ධානෙ, හෙස්සාම සම්මුඛා ඉම’’න්ති දස්සනතො වුත්තානි.

अब मैं उनका विभाजन (रूप-साधन) करूँगा - हेस्सति (hessati), हेस्सन्ति (hessanti)। हेस्ससि (hessasi), हेस्सथ (hessatha)। हेस्सामि (hessāmi), हेस्साम (hessāma)। हेस्सते (hessate), हेस्सन्ते (hessante)। हेस्ससे (hessase), हेस्सव्हे (hessavhe)। हेस्सं (hessaṃ), हेस्साम्हे (hessāmhe)। ये 'अनागतम्हि अद्धाने, हेस्साम सम्मुखा इमं' (भविष्य काल में, हम इसके सम्मुख होंगे) - इस प्रयोग के अनुसार कहे गए हैं।

හෙහිස්සති, හෙහිස්සන්ති. හෙහිස්සසි. සෙසං විත්ථාරෙතබ්බං.

हेहिस्सति (hehissati), हेहिस्सन्ति (hehissanti)। हेहिस्ससि (hehissasi)। शेष का विस्तार कर लेना चाहिए।

හොහිස්සති, හොහිස්සන්ති. හොහිස්සසි. සෙසං විත්ථාරෙතබ්බං.

होहिस्सति (hohissati), होहिस्सन्ति (hohissanti)। होहिस्ससि (hohissasi)। शेष का विस्तार कर लेना चाहिए।

හෙහිති, හෙහින්ති. හෙහිසි. සෙසං විත්ථාරෙතබ්බං.

हेहिति (hehiti), हेहिन्ति (hehinti)। हेहिसि (hehisi)। शेष का विस्तार कर लेना चाहिए।

හොහිති, හොහින්ති. හොහිසි. සෙසං විත්ථාරෙතබ්බං. භවිස්සන්තියා රූපානි.

होहिति (hohiti), होहिन्ति (hohinti)। होहिसि (hohisi)। शेष का विस्तार कर लेना चाहिए। ये भविष्यत् काल के रूप हैं।

අහුවිස්සා, අහුවිස්සංසු. අහුවිස්සසෙ, අහුවිස්සථ. අහුවිස්සං, අහුවිස්සම්හා. අහුවිස්සථ, අහුවිස්සිසු. අහුවිස්සසෙ[Pg.194], අහුවිස්සව්හෙ. අහුවිස්සිං, අහුවිස්සාම්හසෙ. කාලාතිපත්තිරූපානි.

अहुविस्सा (ahuvissā), अहुविस्संु (ahuvissaṃsu)। अहुविस्ससे (ahuvissase), अहुविस्सथ (ahuvissatha)। अहुविस्सं (ahuvissaṃ), अहुविस्सम्हा (ahuvissamhā)। अहुविस्सथ (ahuvissatha), अहुविस्सिसु (ahuvissisu)। अहुविस्ससे (ahuvissase), अहुविस्सव्हे (ahuvissavhe)। अहुविस्सिं (ahuvissiṃ), अहुविस्साम्हसे (ahuvissāmhase)। ये कालातिपत्ति (हेतुहेतुमद्भूत) के रूप हैं।

ව්හෙ අව්හායනෙ බද්ධායං සද්දෙ ච. අව්හායනං පක්කොසනං. බද්ධාති අහඞ්කාරො, ඝට්ටනං වා සාරම්භකරණං වා. සද්දො රවො. ව්හෙති, ව්හායති, අව්හෙති, අව්හායති, අව්හාසි ඉච්චපි. කච්චායනො මාණවකොස්මි රාජ, අනූනනාමො ඉති මව්හයන්ති. ආසද්දො උපසග්ගොව, සො සඤ්ඤොගපරත්තා රස්සො ජාතො. අව්හිතො. අනව්හිතො තතො ආගා. අව්හා, අව්හායනා. වාරණව්හයනා රුක්ඛා. කාමව්හෙ විසයෙ. කුමාරො චන්දසව්හයො.

'व्हे' (vhe) बुलाने (आह्वान), अहंकार/संघर्ष (बद्धा) और शब्द के अर्थ में। आह्वान का अर्थ है बुलाना। 'बद्धा' का अर्थ अहंकार, संघट्टन (टकराव) या चुनौती देना है। शब्द का अर्थ ध्वनि है। व्हेति (vheti), व्हायति (vhāyati), अव्हेति (avheti), अव्हायति (avhāyati), अव्हासि (avhāsi) आदि। 'कच्चायनो माणवकोस्मि राज, अनूननामो इति मव्हयन्ति' (हे राजन्! मैं कच्चायन माणवक हूँ, मुझे अनूननाम से पुकारते हैं)। 'आ' शब्द उपसर्ग ही है, वह संयोग के बाद होने के कारण ह्रस्व हो गया है। अव्हितो (avhito)। 'अनव्हितो ततो आगा' (बिना बुलाए वहाँ से आया)। अव्हा (avhā), अव्हायना (avhāyanā)। 'वारणव्हयना रुक्खा' (वारण नाम वाले वृक्ष)। 'कामव्हे विसये' (काम नामक विषय में)। 'कुमारो चन्दसव्हयो' (चन्द नाम वाला कुमार)।

‘‘සත්තතන්තිං සුමධුරං,රාමණෙය්‍යං අවාචයිං;

සො මං රඞ්ගම්හි අව්හෙති,සරණං මෙ හොහි කොසියා’’ති.

'सत्ततन्तिं सुमधुरं, रामणेय्यं अवाचयिं; सो मं रङ्गमहि अव्हेति, सरणं मे होहि कोसिया' (मैंने सात तारों वाली अति मधुर और रमणीय वीणा बजाई; वह मुझे रंगमंच पर बुलाता है; हे कोसिय! आप मेरे शरण हों)।

එත්ථ අව්හෙතීති සාරම්භවසෙන අත්තනො විසයං දස්සෙතුං සඞ්ඝට්ටතීති අත්ථො. ‘‘සමාගතෙ එකසතං සමග්ගෙ, අව්හෙත්ථ යක්ඛො අවිකම්පමානො’’ති එත්ථාපි සාරම්භවසෙන ඝට්ටනං අව්හායනං නාම.

यहाँ 'अव्हेति' (avheti) का अर्थ है - चुनौती (सारम्भ) के वश अपने विषय को दिखाने के लिए संघट्टन (मुकाबला) करना। 'समागते एकसतं समग्गे, अव्हेत्थ यक्खो अविकम्पमानो' (एक सौ लोगों के एकत्रित होने पर, यक्ष ने बिना काँपे चुनौती दी/मुकाबला किया) - यहाँ भी चुनौती के वश संघट्टन (टकराव) ही 'आह्वान' कहलाता है।

‘‘තත්ථ නච්චන්ති ගායන්ති, අව්හායන්ති වරාවරං;

අච්ඡරා විය දෙවෙසු, නාරියො සමලඞ්කතා’’ති

वहाँ वे नाचती हैं, गाती हैं और श्रेष्ठ से श्रेष्ठ को बुलाती हैं; देवताओं के बीच अप्सराओं की तरह, स्त्रियाँ अलंकृत हैं।

එත්ථ පන අව්හායන්ති වරාවරන්ති වරතො වරං නච්චඤ්ච ගීතඤ්ච කරොන්තියො සාරම්භං කරොන්තීති අත්ථො දට්ඨබ්බො.

यहाँ 'अव्हायन्ति वरावरं' का अर्थ यह समझना चाहिए कि वे श्रेष्ठ से श्रेष्ठ नृत्य और गीत करती हुई उत्साह (प्रतिस्पर्धा) करती हैं।

පඤ්හ පුච්ඡායං. භික්ඛු ගරුං පඤ්හං පඤ්හති. පඤ්හො. අයං පන පාළි ‘‘පරිපුච්ඡති පරිපඤ්හති ඉදං භන්තෙ කථං ඉමස්ස කො අත්ථො’’ති. පඤ්හසද්දො පුල්ලිඞ්ගවසෙන ගහෙතබ්බො. ‘‘පඤ්හො මං [Pg.195] පටිභාති, තං සුණා’’ති යෙභුය්‍යෙන පුල්ලිඞ්ගප්පයොගදස්සනතො. කත්ථචි පන ඉත්ථිලිඞ්ගොපි භවති නපුංසකලිඞ්ගොපි. තථා හි ‘‘පඤ්හා මෙසා කුසලෙහි චින්තිතා. කොණ්ඩඤ්ඤ පඤ්හානි වියාකරොහී’’ති තද්දීපිකා පාළියො දිස්සන්ති, ලිඞ්ගවිපල්ලාසො වා තත්ථ දට්ඨබ්බො.

'पञ्ह' पूछने के अर्थ में है। भिक्षु गंभीर प्रश्न पूछता है। 'पञ्हो' (प्रश्न)। यह पालि है— 'परिपृच्छति परिपञ्हति (पूछता है, विस्तार से पूछता है), भन्ते! यह कैसे है, इसका क्या अर्थ है?' 'पञ्ह' शब्द को पुल्लिंग के रूप में ग्रहण करना चाहिए। क्योंकि 'पञ्हो मं पटिभाति, तं सुणा' (प्रश्न मुझे सूझ रहा है, उसे सुनो) जैसे प्रयोगों में प्रायः पुल्लिंग देखा जाता है। कहीं-कहीं यह स्त्रीलिंग और नपुंसक लिंग भी होता है। जैसे कि 'पञ्हा मेसा कुसलेहि चिन्तिता' (यह प्रश्न कुशल लोगों द्वारा विचारित है) और 'कोण्डञ्ञ पञ्हानि वियाकरोहि' (कौण्डिन्य! प्रश्नों की व्याख्या करो) जैसी पालि देखी जाती है, वहाँ लिंग-विपर्यय (लिंग परिवर्तन) समझना चाहिए।

පඤ්හ ඉච්ඡායං. පඤ්හති. පඤ්හො. එත්ථ ච පඤ්හොති ඤාතුං ඉච්ඡිතො අත්ථො. ඉදං පනෙත්ථ නිබ්බචනං පඤ්හියති ඤාතුං ඉච්ඡියති සොති පඤ්හොති. තථා හි වුත්තං ‘‘විස්සජ්ජිතම්හි පඤ්හෙ’’ති ඉමිස්සා නෙත්තිපාළියා අත්ථං සංවණ්ණෙන්තෙන ‘‘පඤ්හෙති ඤාතුං ඉච්ඡිතෙ අත්ථෙ’’ති.

'पञ्ह' इच्छा के अर्थ में है। 'पञ्हति'। 'पञ्हो'। यहाँ 'पञ्हो' का अर्थ है—जानने के लिए इच्छित विषय। इसका निर्वचन यह है—'पञ्हियति' (जो जानने के लिए चाहा जाता है), वह 'पञ्हो' है। जैसा कि 'विस्सज्जितम्हि पञ्हे' (प्रश्न के उत्तर दिए जाने पर) इस नेत्तिपालि की व्याख्या करते हुए कहा गया है—'पञ्ह' का अर्थ है जानने के लिए इच्छित विषय।

මිහ සෙචනෙ. මිහති, උම්මිහති. මෙඝො, මෙහනං.

'मिह' सींचने (विसर्जन) के अर्थ में है। 'मिहति', 'उम्मिहति'। 'मेघो', 'मेहनं'।

තත්ථ උම්මිහතීති පස්සාවං කරොති. මෙඝොති මිහති සිඤ්චති ලොකං වස්සධාරාහීති මෙඝො, පජ්ජුන්නො. මෙහනන්ති ඉත්ථීනං ගුය්හට්ඨානං.

वहाँ 'उम्मिहति' का अर्थ है पेशाब करना। 'मेघो' का अर्थ है—जो वर्षा की धाराओं से लोक को सींचता है, वह मेघ (पज्जुन्न) है। 'मेहनं' का अर्थ है स्त्रियों का गुप्त अंग।

දහ භස්මීකරණෙ ධාරණෙ ච. ආගාරානි අග්ගි දහති. අයං පුරිසො ඉමං ඉත්ථිං අය්‍යිකං දහති, මම අය්‍යිකාති ධාරෙතීති අත්ථො. ඉමස්ස පුරිසස්ස අයං ඉත්ථී අය්‍යිකා හොතීති අධිප්පායො. අත්‍ර පනායං පාළි ‘‘සක්‍යා ඛො අම්බට්ඨ රාජානං උක්කාකං පිතාමහං දහන්තී’’ති. අග්ගිනා දඩ්ඪං ගෙහං, දය්හති, දය්හමානං. දස්ස ඩාදෙසෙ ‘‘ඩහතී’’ති රූපං. ‘‘ඩහන්තං බාලමන්වෙති, භස්මාඡන්නොව පාවකො’’තිආදයො පයොගා එත්ථ නිදස්සනානි භවන්ති.

'दह' भस्मीकरण (जलाने) और धारण करने के अर्थ में है। अग्नि घरों को जलाती है। 'यह पुरुष इस स्त्री को दादी (अय्यिका) मानता है', अर्थात् 'मेरी दादी है' ऐसा धारण करता है। इस पुरुष की यह स्त्री दादी होती है, यह अभिप्राय है। यहाँ यह पालि है—'अम्बट्ठ! शाक्य राजा ओक्काक को अपना पितामह (दादा) मानते हैं।' अग्नि से जला हुआ घर, 'दय्हति' (जलता है), 'दय्हमानं' (जलता हुआ)। 'द' के स्थान पर 'ड' आदेश होने पर 'डहति' रूप बनता है। 'डहन्तं बालमन्वेति, भस्माछन्नोव पावको' (राख से ढकी आग की तरह, जलता हुआ [पाप] मूर्ख का पीछा करता है) आदि प्रयोग यहाँ उदाहरण हैं।

චහ පරිසක්කනෙ. චහති.

'चह' चारों ओर घूमने (परिसक्कन) के अर्थ में है। 'चहति'।

රහ චාගෙ. රහති. රහො, රහිතො.

'रह' त्यागने के अर्थ में है। 'रहति'। 'रहो' (एकान्त), 'रहितो'।

රහි ගතියං. රහති. රහො, රහං.

'रहि' गति के अर्थ में है। 'रहति'। 'रहो', 'रहं'।

දහි [Pg.196] බහි වුද්ධියං. දහති. බහති.

'दहि' और 'बहि' वृद्धि के अर्थ में हैं। 'दहति', 'बहति'।

බහි සද්ධෙ ච. චකාරො වුද්ධාපෙක්ඛො. බහති.

'बहि' श्रद्धा के अर्थ में भी है। 'च' शब्द वृद्धि की अपेक्षा रखता है। 'बहति'।

තුහි දුහි අද්දනෙ. තුහති. දුහති.

'तुहि' और 'दुहि' पीड़ा देने (अद्दन) के अर्थ में हैं। 'तुहति', 'दुहति'।

අරහ මහ පූජායං. අරහති. අරහං, අරහා. මහති.

'अरह' और 'मह' पूजा के अर्थ में हैं। 'अरहति'। 'अरहं', 'अरहा'। 'महति'।

මහනං, මහො. විහාරමහො. චෙතියමහො.

'महनं', 'महो'। विहार-मह (विहार का उत्सव), चेतिय-मह (चैत्य का उत्सव)।

තත්‍ර නික්කිලෙසත්තා එකන්තදක්ඛිණෙය්‍යභාවෙන අත්තනො කතපූජාසක්කාරාදීනං මහප්ඵලභාවකරණෙන අරහණීයො පූජනීයොති අරහා, ඛීණාසවො.

वहाँ निष्क्लेश होने के कारण, पूर्णतः दक्षिणेय (दान के योग्य) होने से, अपने प्रति किए गए पूजा-सत्कार आदि को महाफलदायी बनाने के कारण, जो अर्हणीय (योग्य) और पूजनीय है, वह 'अरहा' (अर्हत्) है, जो क्षीणासव है।

ඊහ චෙතායං. ඊහති. ඊහා. ඊහා වුච්චති වීරියං.

'ईह' चेष्टा (प्रयत्न) के अर्थ में है। 'ईहति'। 'ईहा'। 'ईहा' वीर्य (पुरुषार्थ) को कहा जाता है।

වහ මහ බුද්ධියං. වහති, මහති.

'वह' और 'मह' बुद्धि के अर्थ में हैं। 'वहति', 'महति'।

අහි පිලහි ගතියං. අහති. පිලහති, අහි.

'अहि' और 'पिलहि' गति के अर्थ में हैं। 'अहति', 'पिलहति', 'अहि' (सांप)।

එත්ථ ච අහීති නිප්පාදොපි සමානො අහති ගච්ඡති ගන්තුං සක්කොතීති අහි.

यहाँ 'अहि' शब्द की व्युत्पत्ति यह है कि जो 'अहति' (जाता है) या जाने में समर्थ है, वह 'अहि' है।

ගරහ කලහ කුච්ඡනෙ. ගරහති. ගරහා, කලහති, කලහො.

'गरह' और 'कलह' निंदा (कुच्छन) के अर्थ में हैं। 'गरहति'। 'गरहा' (निंदा), 'कलहति', 'कलहो' (झगड़ा)।

වරහ වලහ පධානියෙ පරිභාසනහිංසාදානෙසු ච. වරහති. වලහති. වරාහො.

'वरह' और 'वलह' प्रधानता, भर्त्सना (परिभासन), हिंसा और दान के अर्थ में हैं। 'वरहति', 'वलहति'। 'वराहो'।

එත්ථ ච වරාහොති සූකරොපි හත්ථීපි වුච්චති. තථා හි ‘‘එනෙය්‍යා ච වරාහා ච. මහාවරාහොව නිවාපපුට්ඨො’’තිආදීසු සූකරො ‘‘වරාහො’’ති නාමෙන වුච්චති. ‘‘මහාවරාහස්ස නදීසු ජග්ගතො, භිසං ඝසමානස්සා’’තිආදීසු පන හත්ථී ‘‘වරාහො’’ති නාමෙන වුච්චති. මහාවරාහස්සාති හි මහාහත්ථිනොති අත්ථො.

यहाँ 'वराहो' सूअर को भी कहा जाता है और हाथी को भी। जैसे कि 'एनेय्या च वराहा च' और 'महावराहोव निवापपुट्ठो' आदि में सूअर को 'वराहो' नाम से कहा गया है। 'महावराहस्स नदीसु जग्गतो, भिसं घसमानस्स' आदि में हाथी को 'वराहो' नाम से कहा गया है। 'महावराहस्स' का अर्थ 'महाहत्थिनो' (विशाल हाथी का) है।

වෙහු ජෙහු වාහු පයතනෙ. වෙහති, ජෙහති. වාහති. වාහනො.

'वेहु', 'जेहु' और 'वाहु' प्रयत्न के अर्थ में हैं। 'वेहति', 'जेहति'। 'वाहति'। 'वाहनो'।

වාහනො [Pg.197] වුච්චති අස්සො. සො හි වාහන්ති සඞ්ගාමාදීසු කිච්චෙ උප්පන්නෙ පයතන්ති වීරියං කරොන්ති, එතෙනාති වාහනොති වුච්චති.

घोड़े को 'वाहन' कहा जाता है। क्योंकि वह संग्राम आदि कार्यों के उत्पन्न होने पर 'वहति' (ढोता है) और प्रयत्न (वीर्य) करता है, इसलिए उसे 'वाहन' कहा जाता है।

දාහු නිද්දක්ඛයෙ. දාහති.

'दाहु' निद्रा के क्षय के अर्थ में है। 'दाहति'।

ඌහ විතක්කෙ. ඌහති, ආයූහති, වියූහති, බ්‍යූහති අපොහති. ඌහනං, ආයූහනං, බ්‍යූහො, අපොහො.

'ऊह' वितर्क (विचार) के अर्थ में है। 'ऊहति', 'आयूहति', 'वियूहति', 'ब्यूहति', 'अपोहति'। 'ऊहनं', 'आयूहनं', 'ब्यूहो', 'अपोहो'।

තත්ථ ඌහතීති විතක්කෙති, ආයූහතීති වායමති, වියූහතීති පංසුං උද්ධරති. එවං බ්‍යූහතීති එත්ථාපි. අපොහතීති ඡඩ්ඩෙති, අථ වා විවෙචෙති.

वहाँ 'ऊहति' का अर्थ है वितर्क करना, 'आयूहति' का अर्थ है प्रयत्न करना, 'वियूहति' का अर्थ है मिट्टी खोदना। 'ब्यूहति' का भी यही अर्थ है। 'अपोहति' का अर्थ है छोड़ना या अलग करना।

ගාහු විලොළනෙ. ගාහති. ගාහො, චන්දග්ගාහො, සූරියග්ගාහො, නක්ඛත්තග්ගාහො.

'गाहु' विलोडन (मथने/प्रवेश करने) के अर्थ में है। 'गाहति'। 'गाहो', 'चन्दग्गाहो' (चंद्र ग्रहण), 'सूरियग्गाहो' (सूर्य ग्रहण), 'नक्खत्तग्गाहो' (नक्षत्र ग्रहण)।

ගහ ගහණෙ. ගහති, පග්ගහති. ආහුතිංපග්ගහිස්සාමි. පග්ගහො, පග්ගාහො.

'गह' ग्रहण करने के अर्थ में है। 'गहति', 'पग्गहति'। 'आहुतिं पग्गहिस्सामि' (मैं आहुति ग्रहण करूँगा)। 'पग्गहो', 'पग्गाहो'।

පග්ගහොති පත්තො. පග්ගාහොති වීරියං.

पग्गहो (paggaho) का अर्थ प्राप्त (पत्त) है। पग्गाहो (paggāho) का अर्थ वीर्य (vīriyaṃ) है।

සහ පරිසහනෙ. පරිසහනං ඛන්ති. සහති. සහො, අසහො, අසය්හො.

सह (saha) सहन करने (परिसहन) के अर्थ में। परिसहन का अर्थ खन्ति (क्षान्ति/धैर्य) है। सहति (sahati)। सहो (saho), असहो (asaho), असय्हो (asayho)।

රුහ චම්මනි පාතුභාවෙ. රුහති. රුක්ඛො.

रुह (ruha) त्वचा (चम्म) पर प्रादुर्भाव (प्रकट होने) के अर्थ में। रुहति (ruhati)। रुक्खो (rukkho - वृक्ष)।

මාතු මානෙ. මාහති.

मातु (mātu) मान (मापन/सम्मान) के अर्थ में। माहति (māhati)।

ගුහූ සංවරණෙ. ගුහති නිග්ගුහති. ගුහො, ගුය්හකො.

गुहू (guhū) संवरण (छिपाने) के अर्थ में। गुहति (guhati), निग्गुहति (nigguhati)। गुहो (guho), गुय्हको (guyhako)।

වහ පාපුණෙ. වහති. වාරිවහො.

वह (vaha) पहुँचने (प्रापण) के अर्थ में। वहति (vahati)। वारिवहो (vārivaho - जल ले जाने वाला)।

දුහ පපූරණෙ. දුහති, දොහති. දුය්හමානා ගාවී.

दुह (duha) प्रपूरण (भरने/दुहने) के अर्थ में। दुहति (duhati), दोहति (dohati)। दुय्हमाना गावी (duyhamānā gāvī - दुही जाने वाली गाय)।

දිහ උපචයෙ. දෙහති. දෙහො. දෙහොති සරීරං.

दिह (diha) उपचय (वृद्धि/संचय) के अर्थ में। देहति (dehati)। देहो (deho)। देह का अर्थ शरीर है।

ලිහ [Pg.198] අස්සාදනෙ. ලෙහති, පලෙහති. ලෙහනීයං. අත්‍රායං පාළි ‘‘සුනඛා හිමස්ස පලිහිංසු පාදෙ’’ති. අයං පනත්ථො – සුනඛා ඉමස්ස කුමාරස්ස පාදතලෙ අත්තනො ජිව්හාය පලිහිංසූති.

लिह (liha) आस्वादन (चाटने) के अर्थ में। लेहति (lehati), पलेहति (palehati)। लेहनीयं (lehanīyaṃ)। यहाँ यह पालि है - "सुनखा हिमस्स पलिहिंसु पादे"ति। इसका अर्थ यह है - कुत्तों ने इस कुमार के तलवों को अपनी जीभ से चाटा।

ඔහ චාගෙ. ඔහති. සබ්බමනත්ථං අපොහති. අපොහො.

ओह (oha) त्याग के अर्थ में। ओहित (ohati)। सभी अनर्थों को दूर करता है (अपोहति)। अपोहो (apoho)।

බ්‍රහ්ම උග්ගමෙ. බ්‍රහති. බ්‍රහා.

ब्रह्म (brahma) उद्गम (ऊपर उठने) के अर्थ में। ब्रहति (brahati)। ब्रहा (brahā)।

දහ ථහ හිංසත්ථා. දහති. ථහති.

दह (daha) और थह (thaha) हिंसा के अर्थ में। दहति (dahati)। थहति (thahati)।

බ්‍රූහ වඩ්ඪනෙ. උපරූපරි බ්‍රූහතීති බ්‍රහ්මා. කාරිතෙ ‘‘විවෙකමනුබ්‍රූහෙතුං වට්ටතී’’ති පයොගො.

ब्रूह (brūha) वर्धन (बढ़ाने) के अर्थ में। जो ऊपर ही ऊपर बढ़ता है, वह 'ब्रह्मा' है। कारित (प्रेरणार्थक) में प्रयोग है - "विवेकमनुब्रूहेतुं वट्टति" (विवेक को बढ़ाने के लिए उपयुक्त है)।

බ්‍රහ්මාති තෙහි තෙහි ගුණවිසෙසෙහි බ්‍රූහිතොති බ්‍රහ්මා. බ්‍රහ්මාති මහාබ්‍රහ්මාපි වුච්චති තථාගතොපි බ්‍රාහ්මණොපි මාතාපිතරොපි සෙට්ඨම්පි. ‘‘සහස්සො බ්‍රහ්මා ද්විසහස්සො බ්‍රහ්මා’’තිආදීසු හි මහාබ්‍රහ්මා ‘‘බ්‍රහ්මා’’ති වුච්චති. ‘‘බ්‍රහ්මාති ඛො භික්ඛවෙ තථාගතස්සෙතං අධිවචන’’න්ති එත්ථ තථාගතො.

'ब्रह्मा' - उन-उन विशिष्ट गुणों से संवर्धित (बढ़ा हुआ) होने के कारण 'ब्रह्मा' है। 'ब्रह्मा' महाब्रह्मा को भी कहा जाता है, तथागत को भी, ब्राह्मण को भी, माता-पिता को भी और श्रेष्ठ को भी। 'सहस्सो ब्रह्मा द्विसहस्सो ब्रह्मा' आदि में महाब्रह्मा को 'ब्रह्मा' कहा गया है। 'ब्रह्माति खो भिक्खवे तथागतस्सेतं अधिवचनं' (हे भिक्षुओं! 'ब्रह्मा' यह तथागत का ही एक नाम है) - यहाँ तथागत (ब्रह्मा हैं)।

‘‘තමොනුදො බුද්ධො සමන්තචක්ඛු,ලොකන්තගූ සබ්බභවාතිවත්තො;

අනාසවො සබ්බදුක්ඛප්පහීනො,සච්චව්හයො බ්‍රහ්මෙ උපාසිතො මෙ’’ති

'अन्धकार को दूर करने वाले, समन्तचक्षु (सब ओर देखने वाले), लोक के अन्त तक जाने वाले, सभी भवों से पार, अनास्रव, समस्त दुखों से मुक्त, सत्य नाम वाले ब्रह्मा (तथागत) की मैंने उपासना की है।'

එත්ථ බ්‍රාහ්මණො. ‘‘බ්‍රහ්මාති මාතාපිතරො, පුබ්බාචරියාති වුච්චරෙ’’ති එත්ථ මාතාපිතරො. ‘‘බ්‍රහ්මචක්කං පවත්තෙතී’’ති එත්ථ සෙට්ඨං. එත්ථෙතං වුච්චති –

यहाँ (पिछले श्लोक में) ब्राह्मण (का अर्थ है)। 'ब्रह्माति मातापितरो, पुब्बाचरियाति वुच्चरे' (माता-पिता को ब्रह्मा और पूर्वाचार्य कहा जाता है) - यहाँ माता-पिता (ब्रह्मा हैं)। 'ब्रह्मचक्कं पवत्तेति' (श्रेष्ठ चक्र को प्रवर्तित करते हैं) - यहाँ श्रेष्ठ (ब्रह्मा है)। यहाँ यह कहा गया है -

‘‘මහාබ්‍රහ්මනි [Pg.199] විප්පෙ ච, අථො මාතාපිතූසු ච;

තථාගතෙ ච සෙට්ඨෙ ච, බ්‍රහ්මසද්දො පවත්තතී’’ති.

'महाब्रह्मा में, विप्र (ब्राह्मण) में, और माता-पिता में; तथागत में और श्रेष्ठ में 'ब्रह्म' शब्द प्रयुक्त होता है।'

අපරො නයො – බ්‍රහ්මාති තිවිධා බ්‍රහ්මානො සම්මුතිබ්‍රහ්මානො උපපත්තිබ්‍රහ්මානො විසුද්ධිබ්‍රහ්මානොති.

दूसरा तरीका - 'ब्रह्मा' तीन प्रकार के होते हैं: सम्मति-ब्रह्मा, उपपत्ति-ब्रह्मा और विशुद्धि-ब्रह्मा।

‘‘සම්පන්නං සාලිකෙදාරං, සුවා භුඤ්ජන්ති කොසිය;

පටිවෙදෙමි තෙ බ්‍රහ්මෙ, න නෙ වාරෙතුමුස්සහෙ,පරිබ්බජ මහාබ්‍රහ්මෙ, පචන්තඤ්ඤෙපි පාණිනො’’ති ච

"हे कौशिय! पके हुए शालि (धान) के खेत को तोते खा रहे हैं; हे ब्रह्म! मैं आपको सूचित करता हूँ, मैं उन्हें रोकने का साहस नहीं करता। हे महाब्रह्म! अन्य प्राणी भी (इसे) पका रहे हैं, आप यहाँ से प्रस्थान करें।"

එවමාදීසු හි බ්‍රහ්මසද්දෙන සම්මුතිබ්‍රහ්මානො වුත්තා.

इस प्रकार के उदाहरणों में 'ब्रह्म' शब्द से 'सम्मति-ब्रह्मा' कहे गए हैं।

‘‘අපාරුතා තෙසං අමතස්ස ද්වාරා,යෙ සොතවන්තො පමුඤ්චන්තු සද්ධං;

විහිංසසඤ්ඤී පගුණං න භාසිං,ධම්මං පණීතං මනුජෙසු බ්‍රහ්මෙ,

"उनके लिए अमृत के द्वार खुले हैं, जो सुनने वाले हैं वे अपनी श्रद्धा अर्पित करें; हे ब्रह्म! हिंसा के विचार के कारण मैंने मनुष्यों के बीच उस प्रणीत (उत्कृष्ट) धर्म को नहीं कहा जो मुझे भली-भांति ज्ञात था।"

අථ ඛො බ්‍රහ්මා සහම්පතී’’ති ච එවමාදීසු බ්‍රහ්මසද්දෙන උපපත්තිබ්‍රහ්මා. ‘‘බ්‍රහ්මචක්කං පවත්තෙතී’’තිආදිවචනතො බ්‍රහ්මන්ති අරියධම්මො වුච්චති. තතො නිබ්බත්තා අවිසෙසෙන සබ්බෙපි අරියා විසුද්ධිබ්‍රහ්මානො නාම පරමත්ථබ්‍රහ්මතාය. විසෙසතො පන ‘‘බ්‍රහ්මාති ඛො භික්ඛවෙ තථාගතස්සෙතං අධිවචන’’න්ති වචනතො සම්මාසම්බුද්ධො උත්තමබ්‍රහ්මා නාම සදෙවකෙ ලොකෙ බ්‍රහ්මභූතෙහි ගුණෙහි උක්කංසපාරමිප්පත්තිතො. එත්ථෙතං වුච්චති –

"तब ब्रह्मा सहम्पति..." इत्यादि में 'ब्रह्म' शब्द से 'उपपत्ति-ब्रह्मा' का बोध होता है। "ब्रह्मचक्र का प्रवर्तन करते हैं" आदि वचनों से 'ब्रह्म' का अर्थ 'आर्य धर्म' कहा जाता है। उससे उत्पन्न होने के कारण, सामान्य रूप से सभी आर्य 'विशुद्धि-ब्रह्मा' कहलाते हैं क्योंकि वे परमार्थतः ब्रह्म हैं। विशेष रूप से, "हे भिक्षुओं! 'ब्रह्म' यह तथागत का ही एक नाम है" इस वचन के अनुसार, सम्यक्सम्बुद्ध 'उत्तम ब्रह्मा' कहलाते हैं, क्योंकि उन्होंने देवों सहित लोक में ब्रह्म-स्वरूप गुणों की पराकाष्ठा (उत्कर्ष-पारमिता) प्राप्त की है। यहाँ यह कहा गया है -

‘‘සම්මුතියුපපත්තීනං, විසුද්ධීනං වසෙන ච;

බ්‍රහ්මානො තිවිධා හොන්ති, උත්තමෙන චතුබ්බිධා’’ති.

"सम्मति, उपपत्ति और विशुद्धि के भेद से ब्रह्मा तीन प्रकार के होते हैं, और उत्तम (ब्रह्मा) को मिलाकर चार प्रकार के होते हैं।"

ධිම්හ [Pg.200] නිට්ඨුභනෙ. ධිම්හෙති. ‘‘පටිවාමගතං සල්ලං, පස්ස ධිම්හාමි ලොහිත’’න්ති පාළි නිදස්සනං.

'धिम्ह' (dhimha) थूकने (निष्टुभन) के अर्थ में है। 'धिम्हे' (dhimhe)। "विपरीत दिशा में गए हुए शल्य को देखो, मैं रक्त थूकता हूँ" - यह पालि उदाहरण है।

තත්ථ ධිම්හාමීති නිට්ඨුභාමීති අත්ථො.

वहाँ 'धिम्हामि' (dhimhāmi) का अर्थ 'थूकता हूँ' (niṭṭhubhāmi) है।

හකාරන්තධාතුරූපානි.

'ह' कारान्त धातु रूप।

ළකාරන්තධාතු

'ळ' कारान्त धातु।

බිළ අක්කොසෙ. බෙළති. බිළාරො.

'बिळ' (biḷa) आक्रोश (निंदा) के अर्थ में। 'बेळति' (beḷati)। 'बिळारो' (biḷāro - बिल्ली)।

කීළ විහාරෙ. කීළති. කීළා.

'कीळ' (kīḷa) विहार (खेलने) के अर्थ में। 'कीळति' (kīḷati)। 'कीळा' (kīḷā - खेल)।

අළ උග්ගමෙ. අළති. වාළො.

'अळ' (aḷa) उद्गम (निकलने) के अर्थ में। 'अळति' (aḷati)। 'वाळो' (vāḷo - हिंसक पशु)।

ලළ විලාසෙ. ලළති. ලළිතො අස්සො.

लळ विलास (क्रीड़ा/विलास) के अर्थ में। लळति। लळितो अस्सो (क्रीड़ाशील घोड़ा)।

කළ මදෙ කක්කස්සෙ ච. කක්කස්සං කස්සසියං ඵරුසභාවො. කළති.

कळ मद और कर्कशता (कठोरता) के अर्थ में। कर्कशता का अर्थ कठोरता या परुषभाव है। कळति।

තුළ තොළනෙ. තොළති.

तुळ तोलन (तौलने) के अर्थ में। तोळति।

හුළ හොළ ගතියං. හුළති. හොළති.

हुळ, होळ गति के अर्थ में। हुळति। होळति।

රොළ අනාදරෙ. රොළති.

रोळ अनादर के अर्थ में। रोळति।

ලොළ උම්මාදෙ. ලොයති.

लोळ उन्माद के अर्थ में। लोयति।

හෙළ හොළ අනාදරෙ. හෙළති. හොළති.

हेळ, होळ अनादर के अर्थ में। हेळति। होळति।

වාළ ආලපෙ. වාළති.

वाळ आलाप (बोलने) के अर्थ में। वाळति।

දාළ ධාළ විසරණෙ. දාළති. ධාළති.

दाळ, धाळ विसरण (फैलने) के अर्थ में। दाळति। धाळति।

හළ සිලාඝායං. හළති.

हळ श्लाघा (प्रशंसा) के अर्थ में। हळति।

හීළ අනාදරෙ. හීළති. හීළා, හීළිකො, හීළිතො.

हीळ अनादर के अर्थ में। हीळति। हीळा, हीळिको, हीळितो।

කළ [Pg.201] සෙචනෙ. කළති. කළනං.

कळ सेचन (सींचने) के अर्थ में। कळति। कळनं।

හෙළ වෙඨනෙ. හෙළති.

हेळ वेठन (लपेटने) के अर्थ में। हेळति।

ඊළ ථුතියං. ඊළති.

ईळ स्तुति के अर्थ में। ईळति।

ජුළ ගතියං. ජුළති, ජොළති.

जुळ गति के अर्थ में। जुळति, जोळति।

පුළ මුළ සුඛනෙ. පුළති. මුළති.

पुळ, मुळ सुखाने के अर्थ में। पुळति। मुळति।

ගුළ රක්ඛායං. ගුළති. ගුළො.

गुळ रक्षा के अर्थ में। गुळति। गुळो।

ජුළ බන්ධනෙ. ජුළති.

जुळ बंधन के अर्थ में। जुळति।

කුළ ඝසනෙ. කුළති.

कुळ घर्षण (रगड़ने) के अर्थ में। कुळति।

ඛුළ බාල්‍යෙ ච. චකාරො ඝසනාපෙක්ඛකො. ඛුළති.

खुळ बाल्य (बचपन/मूर्खता) और (घर्षण) के अर्थ में। 'च' शब्द घर्षण की अपेक्षा रखता है। खुळति।

සුළ බුළ සංවරණෙ. සුළති. බුළති.

सुळ, बुळ संवरण (ढकने/रोकने) के अर्थ में। सुळति। बुळति।

පුළ සඞ්ඝාතෙ. පුළති. පුළිනං.

पुळ संघात (समूह/संग्रह) के अर्थ में। पुळति। पुळिनं।

සළ අබ්‍යත්තසද්දෙ. සළති. සාළිකො, සාළිකා.

सळ अव्यक्त शब्द के अर्थ में। सळति। साळिको, साळिका।

‘‘උසභොව මහී නදති,මිගරාජාව කූජති;

සුසුමාරොව සළති,කිං විපාකො භවිස්සතී’’ති නිදස්සනං;

“जैसे बैल पृथ्वी पर गरजता है, जैसे मृगराज (सिंह) कूंजता है; जैसे सुसुमार (मगरमच्छ) शब्द करता है, इसका क्या विपाक (फल) होगा?” - यह उदाहरण है।

ඉමානි ළකාරන්තධාතුරූපානි.

ये 'ळ' कारान्त धातु रूप हैं।

ඉති භූවාදිගණෙ අවග්ගන්තධාතුරූපානි සමත්තානි. එත්තාවතා සබ්බාපි භූවාදිගණෙ ධාතුයො පකාසිතා.

इस प्रकार भ्वादिगण में अवर्गान्त धातु रूप समाप्त हुए। यहाँ तक भ्वादिगण की सभी धातुएँ प्रकाशित (बताई) गई हैं।

ඉදානි භූවාදිගණිකධාතූනංයෙව කාචි අසමානසුතිකා, කාචි අසමානන්තිකා. තාසු කාචි සමානත්ථවසෙන සමොධානෙත්වා පුබ්බාචරියෙහි වුත්තා, තායෙව ධාතුයො එකදෙසෙන රූපවිභාවනාදීහි සද්ධිං පකාසයිස්සාම. තං යථා?

अब भ्वादिगण की ही धातुओं में से कुछ असमान श्रुति वाली और कुछ असमान अन्त वाली हैं। उनमें से जिन्हें पूर्वाचार्यों ने समान अर्थ के कारण एक साथ रखा है, उन्हीं धातुओं को एक देश (अंश) में रूप-विभावन आदि के साथ प्रकाशित करेंगे। वह कैसे?

හූ [Pg.202] භූ සත්තායං හොති, භවති. පහොති, පභවති. හුවෙය්‍ය පාවුසො. සචෙ උප්පාදො හෙය්‍ය. අජෙසි යක්ඛො නරවීරසෙට්ඨං, තත්ථප්පනාදො තුමුලො බහූව. අම්බා’යං අහුවා පුරෙ. අහු රාජා විදෙහානං. පහූතං මෙ ධනං සක්ක. පහූතමරියො පකරොති පුඤ්ඤං. පහූතවිත්තො පුරිසො. පහූතජිව්හො භගවා. පියප්පභූතා කලහා විවාදා. පච්ඡාසමණෙන හොතබ්බං. භවිතබ්බං. හොතුං, හෙතුයෙ, භවිතුං. හුත්වා, හුත්වාන. භවිත්වා, භවිත්වාන.

हू, भू सत्ता (होने) के अर्थ में। होति, भवति। पहोति, पभवति। हुवेय्य पावुसो (हे आयुष्मान्! होवे)। सचे उप्पादो हेय्य (यदि उत्पत्ति होवे)। यक्ष ने नरवीरश्रेष्ठ को जीता, वहाँ तुमुल कोलाहल हुआ (बहूव)। यह पहले माता थी (अहुवा)। विदेहों का राजा था (अहु)। हे शक्र! मेरे पास प्रचुर धन है (पहूतं)। आर्य प्रचुर पुण्य करता है। प्रचुर वित्त वाला पुरुष। प्रचुर जिह्वा वाले भगवान्। प्रिय से उत्पन्न कलह और विवाद। पश्चाश्रमण होना चाहिए (होतब्बं)। भवितब्बं। होतुं, हेतये, भवितुं (होने के लिए)। हुत्वा, हुत्वान, भवित्वा, भवित्वान (होकर)।

එත්ථ පන ‘‘අත්ථි හෙහිති සො මග්ගො, න සො සක්කා න හෙතුයෙ’’ති පාළි නිදස්සනං. තත්ථ නහෙතුයෙති අභවිතුං. හූධාතුතො තුංපච්චයස්ස තවෙපච්චයස්ස වා තුයෙ ආදෙසො, ඌකාරස්ස ච එකාරාදෙසො කතොති දට්ඨබ්බං. අථ වා හෙතුභාවාය න න සක්කාතිපි අත්ථො. අයං පනත්ථො ඉධ නාධිප්පෙතො, පුරිමොයෙවත්ථො අධිප්පෙතො හොතිස්ස ධාතුනො පයොගභාවාය උදාහරිතපදස්සත්ථභාවතො. තත්ථ පහොතීති ඉදං වත්ථං විපුලභාවෙන චීවරං කාතුං පහොති, නො නප්පහොති. පහොතීති වා පුරිසො අරයො ජෙතුං සක්කොති. අථ වා පහොතීති හොති. පභවතීති සන්දති. පහූතන්ති විපුලං, මහන්තන්ති අත්ථො. පහූතවිත්තොති විපුලවිත්තො මහද්ධනො. පහූතජිව්හොති සුපුථුලසුදීඝසුමුදුකජිව්හො, පියප්පභූතාති පියතො නිබ්බත්තා.

यहाँ “अत्थि हेहिति सो मग्गो, न सो सक्का न हेतये” यह पालि उदाहरण है। वहाँ 'नहेतये' का अर्थ 'अभवितुं' (न होने के लिए) है। हू धातु से 'तुं' प्रत्यय या 'तवे' प्रत्यय का 'तये' आदेश और 'ऊ' कार का 'ए' कार आदेश किया गया है, ऐसा समझना चाहिए। अथवा हेतु-भाव के लिए 'न न सक्का' (असंभव नहीं है) यह भी अर्थ है। किन्तु यहाँ यह अर्थ अभिप्रेत नहीं है, पूर्व वाला अर्थ ही अभिप्रेत है क्योंकि 'होति' धातु के प्रयोग भाव के लिए उदाहरण पद का अर्थ भाव है। वहाँ 'पहोति' का अर्थ है - यह वस्त्र विस्तार के कारण चीवर बनाने के लिए पर्याप्त (पहोति) है, अपर्याप्त नहीं। अथवा 'पहोति' का अर्थ है - पुरुष शत्रुओं को जीतने में समर्थ है। अथवा 'पहोति' का अर्थ 'होति' (होता है) है। 'पभवति' का अर्थ 'सन्दति' (बहता है) है। 'पहूतं' का अर्थ विपुल या महान् है। 'पहूतवित्तो' का अर्थ विपुल वित्त वाला, महाधनी है। 'पहूतजिव्हो' का अर्थ बहुत चौड़ी, बहुत लंबी और बहुत कोमल जिह्वा वाला है। 'पियप्पभूता' का अर्थ प्रिय से उत्पन्न है।

ගමු සප්ප ගතියං. ගච්ඡති, ගමති, ඝම්මති, ආගච්ඡති, උග්ගච්ඡති, අතිගච්ඡති, පටිගච්ඡති, අවගච්ඡති, අධිගච්ඡති, අනුගච්ඡති, උපගච්ඡති, අපගච්ඡති, විගච්ඡති, නිගච්ඡති, නිග්ගච්ඡති. අඤ්ඤානිපි යොජෙතබ්බානි. ‘‘සමුග්ගච්ඡතී’’තිආදිනා උපසග්ගද්වයවසෙනපි [Pg.203] යථාසම්භවං යොජෙතබ්බානි. සප්පති, සංසප්පති, පරිසප්පති. අඤ්ඤානිපි යොජෙතබ්බානි.

गमु, सप्प गति के अर्थ में। गच्छति, गमति, घम्मति, आगच्छति, उग्गच्छति, अतिगच्छति, पटिगच्छति, अवगच्छति, अधिगच्छति, अनुगच्छति, उपगच्छति, अपगच्छति, विगच्छति, निगच्छति, निग्गच्छति। अन्यों को भी जोड़ना चाहिए। “समुग्गच्छति” आदि के समान दो उपसर्गों के योग से भी यथासंभव जोड़ना चाहिए। सप्पति, संसप्पति, परिसप्पति। अन्यों को भी जोड़ना चाहिए।

තත්ථ ගමතීති ගච්ඡති. කාරිතෙ ‘‘දෙවදත්තං ගමෙති ගමයතී’’ති රූපානි භවන්ති. ‘‘අපායං ගමෙතීති අපායගමනීය’’න්ති ඉදමෙත්ථ නිදස්සනං. චුරාදිගණං පත්තස්ස ආපුබ්බස්ස ඉමස්ස ‘‘ආගමෙති, ආගමයති, ආගමෙන්තො, ආගමයමානො’’ති සුද්ධකත්තුරූපානි භවන්ති.

वहाँ 'गमति' (gamati) का अर्थ 'गच्छति' (जाता है) है। णिजन्त (प्रयोजक) में 'देवदत्तं गमेति, गमयति' (देवदत्त को भेजता है) रूप होते हैं। "अपायं गमेति" (अपाय को ले जाता है) से 'अपायगमनीय' - यह यहाँ उदाहरण है। चुरादिगण में आने वाले और 'आ' उपसर्ग पूर्वक इस धातु के 'आगमेति, आगमयति, आगमेन्तो, आगमयमानो' आदि क्रिया रूप होते हैं।

තත්ථ ආගමෙතීති මුහුත්තං අධිවාසෙතීති අත්ථො. ඝම්මතීති ගච්ඡති. ආගච්ඡතීති ආයාති. උග්ගච්ඡතීති උය්‍යාති උද්ධං ගච්ඡති. අතිගච්ඡතීති අතික්කමිත්වා ගච්ඡති. පටිගච්ඡතීති පුන ගච්ඡති. අවගච්ඡතීති ජානාති. අධිගච්ඡතීති ලභති ජානාති වා. අනුගච්ඡතීති පච්ඡතො ගච්ඡති. උපගච්ඡතීති සමීපං ගච්ඡති. අපගච්ඡතීති අපෙති. විගච්ඡතීති විගමති. නිගච්ඡතීති ලභති. ‘‘යසං පොසො නිගච්ඡතී’’ති ඉදං නිදස්සනං. නිග්ගච්ඡතීති නික්ඛමති. සප්පතීති ගච්ඡති. සංසප්පතීති සංසරන්තො ගච්ඡති. පරිසප්පතීති සමන්තතො ගච්ඡති.

वहाँ 'आगमेति' (āgameti) का अर्थ 'मुहूर्त भर प्रतीक्षा करना' (अधिवासेति) है। 'घम्मति' (ghammati) का अर्थ 'जाता है' है। 'आगच्छति' का अर्थ 'आता है' है। 'उग्गच्छति' का अर्थ 'ऊपर जाता है' है। 'अतिगच्छति' का अर्थ 'लांघकर जाता है' है। 'पटिगच्छति' का अर्थ 'पुनः जाता है' है। 'अवगच्छति' का अर्थ 'जानता है' है। 'अधिगच्छति' का अर्थ 'प्राप्त करता है' या 'जानता है' है। 'अनुगच्छति' का अर्थ 'पीछे जाता है' है। 'उपगच्छति' का अर्थ 'समीप जाता है' है। 'अपगच्छति' का अर्थ 'दूर जाता है' है। 'विगच्छति' का अर्थ 'चला जाता है' है। 'निगच्छति' का अर्थ 'प्राप्त करता है' है। "मनुष्य यश प्राप्त करता है" - यह उदाहरण है। 'निग्गच्छति' का अर्थ 'निकलता है' है। 'सप्पति' का अर्थ 'जाता है' है। 'संसप्पति' का अर्थ 'रेंगते हुए जाता है' है। 'परिसप्पति' का अर्थ 'चारों ओर जाता है' है।

ඉදානි පන විඤ්ඤූනං සාට්ඨකථෙ තෙපිටකෙ බුද්ධවචනෙ පරමකොසල්ලජනනත්ථං සප්පයොගං පදමාලං කථයාම. සෙය්‍යථිදං? සො ගච්ඡති, තෙ ගච්ඡන්ති, ගච්ඡරෙ. ත්වං ගච්ඡසි, තුම්හෙ ගච්ඡථ. අහං ගච්ඡාමි, මයං ගච්ඡාම. සො ගච්ඡතෙ, තෙ ගච්ඡන්තෙ. ත්වං ගච්ඡසෙ, තුම්හෙ ගච්ඡව්හෙ. අහං ගච්ඡෙ, මයං ගච්ඡාම්හෙ. වත්තමානාය රූපානි.

अब विद्वानों के लिए, अट्ठकथा सहित त्रिपिटक बुद्धवचन में परम कुशलता उत्पन्न करने के लिए, प्रयोग सहित पदमाला कहते हैं। जैसे कि - वह जाता है (सो गच्छति), वे जाते हैं (ते गच्छन्ति, गच्छरे)। तुम जाते हो (त्वं गच्छसि), तुम सब जाते हो (तुम्हे गच्छथ)। मैं जाता हूँ (अहं गच्छामि), हम जाते हैं (मयं गच्छाम)। वह जाता है (सो गच्छते), वे जाते हैं (ते गच्छन्ते)। तुम जाते हो (त्वं गच्छसे), तुम सब जाते हो (तुम्हे गच्छवहे)। मैं जाता हूँ (अहं गच्छे), हम जाते हैं (मयं गच्छामहे)। ये वर्तमान काल (वत्तमाना) के रूप हैं।

සො ගච්ඡතු, තෙ ගච්ඡන්තු. ත්වං ගච්ඡාහි, ගච්ඡ, ගච්ඡස්සු, තුම්හෙ ගච්ඡථ. අහං ගච්ඡාමි, මයං ගච්ඡාම. සො ගච්ඡතං, තෙ ගච්ඡන්තං. ත්වං ගච්ඡස්සු, තුම්හෙ ගච්ඡව්හො. අහං ගච්ඡෙ, මයං ගච්ඡාමසෙ. පඤ්චමියා රූපානි.

वह जाए (सो गच्छतु), वे जाएँ (ते गच्छन्तु)। तुम जाओ (त्वं गच्छाहि, गच्छ, गच्छस्सु), तुम सब जाओ (तुम्हे गच्छथ)। मैं जाऊँ (अहं गच्छामि), हम जाएँ (मयं गच्छाम)। वह जाए (सो गच्छतं), वे जाएँ (ते गच्छन्तं)। तुम जाओ (त्वं गच्छस्सु), तुम सब जाओ (तुम्हे गच्छव्हो)। मैं जाऊँ (अहं गच्छे), हम जाएँ (मयं गच्छामसे)। ये पंचमी (आज्ञा काल) के रूप हैं।

සො [Pg.204] ගච්ඡෙය්‍ය, ගච්ඡෙ, තෙ ගච්ඡෙය්‍යුං. ත්වං ගච්ඡෙය්‍යාසි, තුම්හෙ ගච්ඡෙය්‍යාථ. අහං ගච්ඡෙය්‍යාමි, මයං ගච්ඡෙය්‍යාම, ගච්ඡෙමු. සො ගච්ඡෙථ, තෙ ගච්ඡෙරං. ත්වං ගච්ඡෙථො, තුම්හෙ ගච්ඡෙය්‍යාව්හො. අහං ගච්ඡෙය්‍යං, මයං ගච්ඡෙය්‍යාම්හෙ. සත්තමියා රූපානි.

उसे जाना चाहिए (सो गच्छेय्य, गच्छे), उन्हें जाना चाहिए (ते गच्छेय्युं)। तुम्हें जाना चाहिए (त्वं गच्छेय्यासि), तुम सबको जाना चाहिए (तुम्हे गच्छेय्याथ)। मुझे जाना चाहिए (अहं गच्छेय्यामि), हमें जाना चाहिए (मयं गच्छेय्याम, गच्छेमु)। उसे जाना चाहिए (सो गच्छेथ), उन्हें जाना चाहिए (ते गच्छेरं)। तुम्हें जाना चाहिए (त्वं गच्छेथो), तुम सबको जाना चाहिए (तुम्हे गच्छेय्याव्हो)। मुझे जाना चाहिए (अहं गच्छेय्यं), हमें जाना चाहिए (मयं गच्छेय्यामहे)। ये सप्तमी (विधिलिङ्) के रूप हैं।

සො ගච්ඡ, තෙ ගච්ඡු. ත්වං ගච්ඡෙ, තුම්හෙ ගච්ඡිත්ථ, ගඤ්ඡිත්ථ. අහං ගච්ඡං, මයං ගච්ඡිම්හ, ගඤ්ඡිම්හ. සො ගච්ඡිත්ථ, ගඤ්ඡිත්ථ, තෙ ගච්ඡිරෙ. ත්වං ගච්ඡිත්ථො, තුම්හෙ ගච්ඡිව්හො. අහං ගච්ඡිං, ගඤ්ඡිං, මයං ගච්ඡිම්හෙ. පරොක්ඛාය රූපානි.

वह गया (सो गच्छ), वे गए (ते गच्छु)। तुम गए (त्वं गच्छे), तुम सब गए (तुम्हे गच्छित्थ, गञ्छित्थ)। मैं गया (अहं गच्छं), हम गए (मयं गच्छिम्ह, गञ्छिम्ह)। वह गया (सो गच्छित्थ, गञ्छित्थ), वे गए (ते गच्छिरे)। तुम गए (त्वं गच्छित्थो), तुम सब गए (तुम्हे गच्छिव्हो)। मैं गया (अहं गच्छिं, गञ्छिं), हम गए (मयं गच्छिम्हे)। ये परोक्षा (परोक्ष भूतकाल) के रूप हैं।

සො අගච්ඡා, තෙ අගච්ඡූ. ත්වං අගච්ඡෙ, තුම්හෙ අගච්ඡථ. අහං අගච්ඡං, මයං අගච්ඡම්හා. සො අගච්ඡථ, තෙ අගච්ඡත්ථුං. ත්වං අගච්ඡසෙ, තුම්හෙ අගච්ඡිව්හං. අහං අගච්ඡං, මයං අගච්ඡිම්හෙ. අජ්ජතනියා රූපානි.

वह गया (सो अगच्छा), वे गए (ते अगच्छू)। तुम गए (त्वं अगच्छे), तुम सब गए (तुम्हे अगच्छथ)। मैं गया (अहं अगच्छं), हम गए (मयं अगच्छम्हा)। वह गया (सो अगच्छथ), वे गए (ते अगच्छत्थुं)। तुम गए (त्वं अगच्छसे), तुम सब गए (तुम्हे अगच्छिव्हं)। मैं गया (अहं अगच्छं), हम गए (मयं अगच्छिम्हे)। ये अद्यतनी (सामान्य भूतकाल) के रूप हैं।

සො ගච්ඡිස්සති, තෙ ගච්ඡිස්සන්ති. ත්වං ගච්ඡිස්සසි, තුම්හෙ ගච්ඡිස්සථ. අහං ගච්ඡිස්සාමි, මයං ගච්ඡිස්සාම. සො ගච්ඡිස්සතෙ, තෙ ගච්ඡිස්සන්තෙ. ත්වං ගච්ඡිස්සසෙ, තුම්හෙ ගච්ඡිස්සව්හෙ. අහං ගච්ඡිස්සං, මයං ගච්ඡිස්සාම්හෙ. භවිස්සන්තියා රූපානි.

वह जाएगा, वे जाएंगे। तुम जाओगे, तुम सब जाओगे। मैं जाऊंगा, हम जाएंगे। वह जाएगा, वे जाएंगे। तुम जाओगे, तुम सब जाओगे। मैं जाऊंगा, हम जाएंगे। ये भविष्यन्ती (भविष्य काल) के रूप हैं।

සො අගච්ඡිස්සා, තෙ අගච්ඡිස්සංසු. ත්වං අගච්ඡිස්සෙ, තුම්හෙ අගච්ඡිස්සථ. අහං අගච්ඡිස්සං, මයං අගච්ඡිස්සාම්හා. සො අගච්ඡිස්සථ, තෙ අගච්ඡිස්සිසු. ත්වං අගච්ඡිස්සසෙ, තුම්හෙ අගච්ඡිස්සව්හෙ. අහං අගච්ඡිස්සං, මයං අගච්ඡිස්සාම්හසෙ. කාලාතිපත්තියා රූපානි.

वह जाता (यदि...), वे जाते। तुम जाते, तुम सब जाते। मैं जाता, हम जाते। वह जाता, वे जाते। तुम जाते, तुम सब जाते। मैं जाता, हम जाते। ये कालातिपत्ति (हेतुहेतुमद्भूत काल) के रूप हैं।

තත්ථ අජ්ජතනියා කාලාතිපත්තියා ච අකාරාගමං සබ්බෙසු පුරිසෙසු සබ්බෙසු වචනෙසු ලබ්භමානම්පි සාසනෙ අනියතං හුත්වා ලබ්භතීති දට්ඨබ්බං. තථා හි ‘‘අගච්ඡි, ගච්ඡි, අගච්ඡිස්සා, ගච්ඡිස්සා’’තිආදිනා ද්වෙ ද්වෙ රූපානි දිස්සන්ති. ගමති, ගමන්ති. ගමතු, ගමන්තු. ගමෙය්‍ය. ගමෙය්‍යුං. සෙසං සබ්බං විත්ථාරෙතබ්බං.

यहाँ अज्जतनी और कालातिपत्ति में 'अ' आगम सभी पुरुषों और वचनों में प्राप्त होने पर भी शासन (पालि साहित्य) में अनियत (अनिश्चित) रूप से प्राप्त होता है, ऐसा समझना चाहिए। जैसे कि 'अगच्छि, गच्छि, अगच्छिस्सा, गच्छिस्सा' आदि दो-दो रूप देखे जाते हैं। गमति, गमन्ति। गमतु, गमन्तु। गमेय्य। गमेय्युं। शेष सब विस्तार से समझना चाहिए।

ඉදානි [Pg.205] පරොක්ඛාහිය්‍යත්තනජ්ජතනීසු විසෙසො වුච්චතෙ – සො පුරිසො මග්ගං ග, සා ඉත්ථී ඝර’මාග. තෙ මග්ගං ගු, තා ඝර’මාගු. එකාරස්ස අකාරාදෙසං ත්වං මග්ගං ග, ත්වං ඝර’’මාග. තුම්හෙ මග්ගං ගුත්ථ, තුම්හෙ ඝර’මාගුත්ථ. අහං මග්ගං ගං, අහං ඝර’මාගං. අහං තං පුරිසං අන්වගං, මයං මග්ගං ගුම්හ, මයං ඝරං ආගුම්හ, මයං තං පුරිසං අන්වගුම්හ. අයං තාව පරොක්ඛාය විසෙසො.

अब परोक्षा, हिय्यत्तनी और अज्जतनी में विशेष कहा जाता है - वह पुरुष मार्ग पर गया (गा), वह स्त्री घर आई (आगा)। वे मार्ग पर गए (गु), वे घर आईं (आगु)। 'ए' कार के स्थान पर 'अ' कार आदेश होने पर - तुम मार्ग पर गए (गा), तुम घर आए (आगा)। तुम सब मार्ग पर गए (गुत्थ), तुम सब घर आए (आगुत्थ)। मैं मार्ग पर गया (गं), मैं घर आया (आगां)। मैं उस पुरुष के पीछे गया (अन्वगां), हम मार्ग पर गए (गुम्ह), हम घर आए (आगुम्ह), हम उस पुरुष के पीछे गए (अन्वगुम्ह)। यह परोक्षा का विशेष है।

‘‘සො මග්ගං අගමා, තෙ මග්ගං අගමූ’’ ඉච්චාදි හිය්‍යත්තනියා රූපං. ‘‘සො අගමි, තෙ අගමුං, තෙ ගුං’’ ඉච්චාදි අජ්ජතනියා රූපං.

'सो मग्गं अगमा, ते मग्गं अगमू' इत्यादि हिय्यत्तनी के रूप हैं। 'सो अगमि, ते अगमुं, ते गुं' इत्यादि अज्जतनी के रूप हैं।

ඉදානි තෙසං පදරූපානි පාකටීකරණත්ථං කිඤ්චි සුත්තං කථයාම – ‘‘සොපාගා සමිතිං වනං. අථෙත්ථ පඤ්චමො ආගා. ආගුං දෙවා යසස්සිනො. මාහං කාකොව දුම්මෙධො, කාමානං වසමන්වගං. අගමා රාජගහං බුද්ධො. වඞ්කං අගමු පබ්බතං. බ්‍රාහ්මණා උපගච්ඡු ම’’න්ති එවමාදීනි භවන්ති.

अब उनके पद-रूपों को स्पष्ट करने के लिए कुछ सूत्र (उदाहरण) कहते हैं - 'वह वन की सभा में आया'। 'तब यहाँ पाँचवाँ आया'। 'यशस्वी देव आए'। 'मैं दुर्बुद्धि कौवे के समान कामवासनाओं के वश में न जाऊँ'। 'बुद्ध राजगृह गए'। 'वंक पर्वत पर गए'। 'ब्राह्मण मेरे पास आए' - इस प्रकार आदि होते हैं।

ග ගු ග ගුත්ථ ගං ගුම්හ, අගු අගමු අගමුං;

අගමා’ගමි ගච්ඡන්ති, ආදිභෙදං මනෙ කරෙ.

गा, गु, गा, गुत्थ, गं, गुम्ह; अगु, अगमु, अगमुं; अगमा, अगमि, गच्छन्ति - इन आदि भेदों को मन में धारण करना चाहिए।

ඉදානි නාමිකපදානි වුච්චන්තෙ – ගතො, ගන්තා, ගච්ඡං, ගච්ඡන්තී, ගච්ඡන්තං කුලං, සහගතං, ගති, ගමනං, ගමො, ආගමො, අවගමො, ගන්තබ්බං, ගමනීයං, ගම්මං, ගම්මමානං, ගමියමානං, ගො, මාතුගාමො, හිඞ්ගු, ජගු, ඉන්දගූ, මෙධගො ඉච්චාදීනි, කාරිතෙ – ගච්ඡාපෙති, ගච්ඡාපයති, ගච්ඡෙති, ගච්ඡයති, ගම්මෙති. කම්මෙ – ගම්මති, ගමියති, අධිගම්මති, අධිගමියති. තුමන්තාදිත්තෙ ‘‘ගන්තුං, ගමිතුං, ගන්ත්වා, ගන්ත්වාන, ගමිත්වා, ගමිත්වාන, ගමිය, ගමියාන, ගම්ම, ආගම්ම, ආගන්ත්වා, අධිගම්ම, අධිගන්ත්වා’’ ඉච්චාදීනි[Pg.206]. සප්පධාතුස්ස පන ‘‘සප්පො, සප්පිනී, පීඨසප්පී, සප්පි’’ ඉච්චාදීනි රූපානි භවන්ති.

अब नामिक पद कहे जाते हैं - गतो (गया हुआ), गन्ता (जाने वाला), गच्छं, गच्छन्ती, गच्छन्तं कुलं, सहगतं, गति, गमनं, गमो, आगमो, अवगमो, गन्तब्बं, गमनीयं, गम्मं, गम्ममानं, गमियमानं, गो (गाय/बैल), मातुगामो (स्त्री), हिङ्गु (हींग), जगु, इन्दगू, मेधगो इत्यादि। कारित (प्रेरणार्थक) में - गच्छापेति, गच्छापयति, गच्छेति, गच्छयति, गम्मेति। कर्म (वाच्य) में - गम्मति, गमियति, अधिगम्मति, अधिगमियति। तुमन्त आदि में - गन्तुं, गमितुं, गन्त्वा, गन्त्वान, गमित्वा, गमित्वान, गमिय, गमियान, गम्म, आगम्म, आगन्त्वा, अधिगम्म, अधिगन्त्वा इत्यादि। 'सप्प' धातु के तो 'सप्पो' (सर्प), 'सप्पिनी', 'पीठसप्पी', 'सप्पि' (घी) इत्यादि रूप होते हैं।

තත්ථ සහගතසද්දො තබ්භාවෙ වොකිණ්ණෙ නිස්සයෙ ආරම්මණෙ සංසට්ඨෙති ඉමෙසු අත්ථෙසු දිස්සති. තත්ථ ‘‘යායං තණ්හා පොනොබ්භවිකා නන්දිරාගසහගතා’’ති තබ්භාවෙ වෙදිතබ්බො, නන්දිරාගභූතාති අත්ථො. ‘‘යායං භික්ඛවෙ වීමංසා කොසජ්ජසහගතා කොසජ්ජසම්පයුත්තා’’ති වොකිණ්ණෙ වෙදිතබ්බො, අන්තරන්තරා උප්පජ්ජමානෙන කොසජ්ජෙන වොකිණ්ණාති අයමෙත්ථ අත්ථො. ‘‘අට්ඨිකසඤ්ඤාසහගතං සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං භාවෙතී’’ති නිස්සයෙ වෙදිතබ්බො, අට්ඨිකසඤ්ඤං නිස්සාය අට්ඨිකසඤ්ඤං භාවෙත්වා පටිලද්ධන්ති අත්ථො. ‘‘ලාභී හොති රූපසහගතානං වා සමාපත්තීනං අරූපසහගතානං වා’’ති ආරම්මණෙ, රූපාරූපාරම්මණානන්ති අත්ථො. ‘‘ඉදං සුඛං ඉමාය පීතියා සහගතං සහජාතං සම්පයුත්ත’’න්ති සංසට්ඨෙ, ඉමිස්සා පීතියා සංසට්ඨන්ති අත්ථො. එත්ථෙතං වුච්චති –

वहाँ 'सहगत' शब्द तद्भाव (उस रूप होना), वोकिण्ण (मिश्रित), निस्सय (आश्रय), आरम्मण (आलम्बन) और संसट्ठ (संसृष्ट) - इन अर्थों में देखा जाता है। वहाँ 'यह जो तृष्णा पुनर्जन्म देने वाली और नन्दि-राग से युक्त है' में 'तद्भाव' समझना चाहिए, अर्थात् नन्दि-राग स्वरूप। 'भिक्षुओं, यह जो मीमांसा आलस्य से युक्त है' में 'वोकिण्ण' समझना चाहिए, अर्थात् बीच-बीच में उत्पन्न होने वाले आलस्य से मिश्रित। 'अस्थि-संज्ञा से युक्त स्मृति-संबोध्यंग की भावना करता है' में 'निस्सय' समझना चाहिए, अर्थात् अस्थि-संज्ञा के आश्रय से प्राप्त। 'रूप-युक्त या अरूप-युक्त समापत्तियों का लाभ लेने वाला होता है' में 'आरम्मण' अर्थ में है, अर्थात् रूप और अरूप आलम्बन वाली। 'यह सुख इस प्रीति के साथ उत्पन्न (सहगत) है' में 'संसट्ठ' अर्थ में है, अर्थात् इस प्रीति से संसृष्ट। यहाँ यह कहा गया है -

තබ්භාවෙ චෙව වොකිණ්ණෙ, නිස්සයාරම්මණෙසු ච;

සංසට්ඨෙ ච සහගත-සද්දො දිස්සති පඤ්චසු;

तद्भाव, वोकिण्ण, निस्सय, आरम्मण और संसट्ठ - इन पाँच अर्थों में 'सहगत' शब्द देखा जाता है।

ගතීති ගතිගති නිබ්බත්තිගභි අජ්ඣාසයගති විභවගති නිප්ඵත්තිගති ඤාණගතීති බහුවිධා ගති නාම.

'गति' - गति-गति, निब्बत्ति-गति (उत्पत्ति), अज्झासय-गति (अभिप्राय), विभव-गति (विनाश), निप्फत्ति-गति (सिद्धि), और ञाण-गति (ज्ञान) - इस प्रकार गति अनेक प्रकार की होती है।

තත්ථ ‘‘තං ගතිං පෙච්ච ගච්ඡාමී’’ති ච ‘‘යස්ස ගතිං න ජානන්ති, දෙවා ගන්ධබ්බමානුසා’’ති ච අයං ගතිගතිනාම. ‘‘ඉමෙසං [Pg.207] ඛො අහං භික්ඛූනං සීලවන්තානං නෙව ජානාමි ගතිංවා අගතිංවා’’ති අයං නිබ්බත්තිගති නාම. ‘‘එවං ඛො තෙ අහං බ්‍රහ්මෙ ගතිඤ්ච ජානාමි ජුතිඤ්ච ජානාමී’’ති අයං අජ්ඣාසයගති නාම. ‘‘විභවො ගති ධම්මානං, නිබ්බානං අරහතො ගතී’’ති අයං විභවගති නාම. ‘‘ද්වෙ ගතියො භවන්ති අනඤ්ඤා’’ති අයං නිප්ඵත්තිගති නාම. ‘‘තං තත්ථ ගතිමා ධිභිමා’’ති ච ‘‘සුන්දරං නිබ්බානං ගතො’’ති ච අයං ඤාණගති නාම. එත්ථෙතං වුච්චති –

वहाँ 'मरकर उस गति को प्राप्त होता हूँ' और 'जिसकी गति को देव, गन्धर्व और मनुष्य नहीं जानते' - यह 'गति-गति' है। 'इन शीलवान भिक्षुओं की न मैं गति जानता हूँ न अगति' - यह 'निब्बत्ति-गति' है। 'हे ब्रह्मन्! इस प्रकार मैं तुम्हारी गति और द्युति को जानता हूँ' - यह 'अज्झासय-गति' है। 'धर्मों की गति विभव है, अर्हत् की गति निर्वाण है' - यह 'विभव-गति' है। 'दो ही गतियाँ होती हैं' - यह 'निप्फत्ति-गति' है। 'वहाँ वह गतिमान और बुद्धिमान है' और 'सुन्दर निर्वाण को प्राप्त हुआ' - यह 'ञाण-गति' है। यहाँ यह कहा गया है -

ගතිගත්‍යඤ්ච නිබ්බත්‍යං, විභවජ්ඣාසයෙසු ච;

නිප්ඵත්තියඤ්ච ඤාණෙ ච, ගතිසද්දො පවත්තති.

गति-गति, निब्बत्ति, विभव, अज्झासय, निप्फत्ति और ञाण में 'गति' शब्द प्रवृत्त होता है।

ගච්ඡතීති ගො. මාතුයා සමභාවං මිස්සීභාවඤ්ච ගච්ඡති පාපුණාතීති මාතුගාමො. රොගං හිංසන්තං ගච්ඡතීති හිඞ්ගු.

जो चलता है वह 'गो' है। माता के समान भाव और संसर्ग को जो प्राप्त होता है वह 'मातुगामो' है। जो रोग का नाश करता है वह 'हिङ्गु' है।

ඉමානි තස්ස නාමානි

ये उसके नाम हैं -

හිඞ්ගු හිඞ්ගුජතුච්චෙව, තථා හිඞ්ගුසිපාටිකා;

හිඞ්ගුජාතීති කථිතා, විනයට්ඨකථාය හි.

हिङ्गु, हिङ्गु-जतु, हिङ्गु-सिपाटिका और हिङ्गु-जाति - ये विनय-अट्ठकथा में कहे गए हैं।

ජගූති චුතිතො ජාතිං ගච්ඡතීති ජගු. ඉන්ද්‍රියෙන ගච්ඡතීති ඉන්දගූ. අථ වා ඉන්දභූතෙන කම්මුනා ගච්ඡතීති ඉන්දගු. ‘‘හින්දගූ’’තිපි පාළි. තත්ථ හින්දන්ති මරණං. තං ගච්ඡතීති හින්දගූ. සබ්බමෙතං සත්තාධිවචනං, ලිඞ්ගතො පුල්ලිඞ්ගං. මෙධගොති අත්තනො නිස්සයඤ්ච පරඤ්ච මෙධමානො හිංසමානො ගච්ඡති පවත්තතීති මෙධගො, කලහො. ‘‘තතො සම්මන්ති මෙධගා’’ති එත්ථ හි කලහො මෙධගසද්දෙන භගවතා වුත්තො. ගමිත්වාති එත්ථ –

'जगु' का अर्थ है - मृत्यु से जन्म की ओर जाने वाला। इन्द्रिय के द्वारा जाने वाला 'इन्दगू' है। अथवा, इन्द्र-स्वरूप कर्म के द्वारा जाने वाला 'इन्दगु' है। 'हिन्दगू' भी पालि पाठ है। वहाँ 'हिन्द' का अर्थ मरण है। उस मरण को प्राप्त होने वाला 'हिन्दगू' है। ये सभी प्राणी के पर्यायवाची हैं, और लिंग की दृष्टि से पुल्लिंग हैं। 'मेधगो' का अर्थ है - अपने और दूसरे के प्रति हिंसा करते हुए प्रवृत्त होना, अर्थात् कलह। "तब कलह शांत होते हैं" - यहाँ भगवान द्वारा 'मेधग' शब्द से कलह कहा गया है। 'गमित्वा' के विषय में यहाँ -

‘‘ඉසිව්හයං ගමිත්වාන, විනිත්වා පඤ්චවග්ගියෙ;

තතො විනෙසි භගවා, ගන්ත්වා ගන්ත්වා තහිං තහි’’න්ති

"ऋषिपत्तन जाकर और पंचवर्गीय भिक्षुओं को विनीत कर, उसके बाद भगवान ने वहाँ-वहाँ जाकर अन्यों को विनीत किया।"

අයං [Pg.208] පාළි නිදස්සනං. සප්පොති සප්පතීති සප්පො, සංසප්පන්තො ගච්ඡතීති අත්ථො. තෙනාහ ආයස්මා සාරිපුත්තො ‘‘යො කාමෙ පරිවජ්ජෙති, සප්පස්සෙව පදාසිරො’’ති ඉමිස්සා පාළියා නිද්දෙසෙ ‘‘සප්පො වුච්චති අහි. කෙනට්ඨෙන සප්පො? සංසප්පන්තො ගච්ඡතීති සප්පො. භුජන්තො ගච්ඡතීති භුජගො. උරෙන ගච්ඡතීති උරගො. පන්නසිරො ගච්ඡතීති පන්නගො. සරීරෙන සප්පතීති සරීසපො. බිලෙ සයතීති බිලාසයො. දාඨා තස්ස ආවුධොති දාඨාවුධො. විසං තස්සඝොරන්ති ඝොරවිසො. ජිව්හා තස්ස දුවිධාති දුජිව්හො. ද්වීහි ජිව්හාහි රසං සායතීති ද්විරසඤ්ඤූ’’ති. සප්පිනීති උරගී. පීඨසප්පීති පීඨෙන සප්පති ගච්ඡතීති පීඨසප්පී, පඞ්ගුළො. සප්පීති යො න පරිභුඤ්ජති, තස්ස බලායුවඩ්ඪනත්ථං සප්පති ගච්ඡති පවත්තතීති සප්පි, ඝතං.

यह पालि का उदाहरण है। 'सप्पति' (रेंगता है) इसलिए 'सप्पो' (सर्प) है, अर्थात् जो रेंगते हुए जाता है। इसीलिए आयुष्मान सारिपुत्त ने कहा है— 'जो काम-भोगों को उसी प्रकार त्याग देता है जैसे सर्प के सिर को (पैर से कुचलने से बचता है)'। इस पालि के निर्देश में कहा गया है— 'सप्पो' अहि (सांप) को कहा जाता है। किस अर्थ में 'सप्पो'? जो रेंगते हुए जाता है, वह 'सप्पो' है। जो टेढ़ा-मेढ़ा (कुटिल गति से) जाता है, वह 'भुजगो' है। जो छाती के बल चलता है, वह 'उरगो' है। जो सिर झुकाकर चलता है, वह 'पन्नगो' है। जो शरीर से रेंगता है, वह 'सरीसपो' (सरीसृप) है। जो बिल में सोता है, वह 'बिलासयो' है। दाढ़ (विषदंत) ही जिसका शस्त्र है, वह 'दाठावुधो' है। जिसका विष घोर है, वह 'घोरविसो' है। जिसकी जीभ दो भागों वाली है, वह 'दुजिव्हो' है। जो दो जीभों से रस का आस्वादन करता है, वह 'द्विरसञ्ञू' है। 'सप्पिनी' अर्थात् मादा सर्प। 'पीठसप्पी' अर्थात् जो पीठ (आसन या काष्ठफलक) के सहारे खिसकता या चलता है, वह 'पीठसप्पी' (पंगु/लंगड़ा) है। 'सप्पि' अर्थात् जो (स्वयं) उपभोग नहीं करता, बल्कि उपभोक्ता के बल और आयु की वृद्धि के लिए प्रवृत्त (प्रवाहित) होता है, वह 'सप्पि' (घृत/घी) है।

සක්ක ටෙක ලඞ්ඝ ගත්‍යත්තා. සක්කති, නිසක්කති, පරිසක්කති. නිසක්කො, පරිසක්කනං. ටෙකති. ටීකා. ලඞ්ඝති, උල්ලඞ්ඝති, ඔලඞ්ඝති, ලඞ්ඝකො, උල්ලඞ්ඝිකා පීති.

सक्क, टेक, लङ्घ—ये गति (चलने) के अर्थ में हैं। सक्कति (चलता है), निसक्कति, परिसक्कति। निसक्को, परिसक्कनं। टेकति। टीका। लङ्घति (कूदना/लांघना), उल्लाङ्घति, ओलाङ्घति, लङ्घको, उल्लाङ्घिका पीति (उछाल देने वाली प्रीति)।

කෙ රෙ ගෙ සද්දෙ. කායති. රායති. ගායති. ජාතකං. රා. ගීතං. කායිතුං. රායිතුං, ගායිතුං. කායිත්වා. රායිත්වා. ගායිත්වා.

के, रे, गे—ये शब्द (ध्वनि) के अर्थ में हैं। कायति, रायति, गायति। जातकं। रा। गीतं। कायितुं (कहने के लिए)। रायितुं, गायितुं (गाने के लिए)। कायित्वा। रायित्वा। गायित्वा।

තත්ථ ජාතකන්ති ජාතං භූතං අතීතං අත්තනො චරිතං කායති කථෙති භගවා එතෙනාති ජාතකං. ජාතකපාළි හි ඉධ ජාතකන්ති වුත්තං. අඤ්ඤත්‍ර පන ජාතං එවං ජාතකන්ති ගහෙතබ්බා. තථා හි ජාතකසද්දො පරියත්තියම්පි වත්තති ‘‘ඉතිවුත්තකං ජාතකං අබ්භුතධම්ම’’න්තිආදීසු, ජාතියම්පි වත්තති ‘‘ජාතකං සමොධානෙසී’’තිආදීසු. රා වුච්චති සද්දො. ගීතන්ති ගායනං.

वहाँ 'जातक' का अर्थ है - जिसके द्वारा भगवान अपने अतीत के उत्पन्न हुए चरित्र को कहते (कथयति) हैं, वह 'जातक' है। जातकपालि में यहाँ 'जातक' कहा गया है। अन्यत्र 'जात' को ही 'जातक' समझना चाहिए। क्योंकि 'जातक' शब्द 'इतिवृत्तक, जातक, अद्भुतधम्म' आदि में त्रिपिटक (परियत्ति) के लिए भी प्रयुक्त होता है, और 'जातकं समोधानेसि' आदि में जन्म के लिए भी प्रयुक्त होता है। 'रा' का अर्थ शब्द है। 'गीत' का अर्थ गायन है।

ඛෙ [Pg.209] ජෙ සෙ ඛයෙ. ඛායති. ජායති. සායති. ඛයං ගච්ඡතීති අත්ථො.

'खे', 'जे', 'से' क्षय (विनाश) के अर्थ में हैं। खायति। जायति। सायति। इसका अर्थ है 'क्षय को प्राप्त होता है'।

එත්ථ පන සියා ‘‘නනු ච භො ඛායතීති පදස්ස ඛාදතීති වා පඤ්ඤායතීති වා අත්ථො භවති, තථා ජායතීති පදස්ස නිබ්බත්තතීති අත්ථො, සායතීති පදස්ස රසං අස්සාදෙතීති අත්ථො, එවං සන්තෙ භො කස්මා ඉධ එවං අත්ථො තුම්හෙහි කථියතී’’ති? සච්චං, ධාතූනන්තු අනෙකත්ථත්තා එවං අත්ථො කථෙතුං ලබ්භති. තථා හි ‘‘අප්පස්සුතායං පුරිසො, බලිබද්දොව ජීරතී’’ති එත්ථ ජීරතීති අයං සද්දො ජරං පාපුණාතීති අත්ථං අවත්වා වඩ්ඪතීති අත්ථමෙව වදති, එවං සම්පදමිදං දට්ඨබ්බං.

यहाँ यह शंका हो सकती है कि "क्या 'खायति' पद का अर्थ 'खाता है' या 'जाना जाता है' नहीं होता? उसी प्रकार 'जायति' पद का अर्थ 'उत्पन्न होता है' और 'सायति' पद का अर्थ 'रस का आस्वादन करता है' होता है, तो फिर आप यहाँ ऐसा अर्थ क्यों कह रहे हैं?" सत्य है, धातुओं के अनेक अर्थ होने के कारण ऐसा अर्थ कहा जा सकता है। जैसे "अप्पस्सुतायं पुरिसो, बलिबद्दोव जीरति" (अल्पश्रुत पुरुष बैल की तरह बूढ़ा होता है/बढ़ता है) यहाँ 'जीरति' शब्द 'जरा (बुढ़ापा) को प्राप्त होता है' यह अर्थ न कहकर 'बढ़ता है' यही अर्थ कहता है, इसी प्रकार यहाँ भी समझना चाहिए।

ගු ඝු කු උ සද්දෙ. ගවති. ඝවති. කවති. අවති.

'गु', 'घु', 'कु', 'उ' शब्द (ध्वनि) के अर्थ में हैं। ग्वति। घ्वति। क्वति। अवति।

ඛු රු කු සද්දෙ. ඛොති. රොති. කොති.

'खु', 'रु', 'कु' शब्द के अर्थ में हैं। खोति। रोति। कोति।

චු ජු පු ප්ලු ගා සෙ ගතියං. චවති. ජවති. පවති. ප්ලවති. ගාති. සෙති. චවනං, චුති. ජවනං, ජවො. පවනං, ප්ලවනං. ගානං. සෙතු. පොතො. ප්ලවො.

'चु', 'जु', 'पु', 'प्लु', 'गा', 'से' गति के अर्थ में हैं। चवति। जवति। पवति। प्लवति। गाति। सेति। चवनं, चुति। जवनं, जवो। पवनं, प्लवनं। गानं। सेतु। पोतो। प्लवो।

එත්ථ ගානන්ති ගමනං. පොතොති පවති ගච්ඡති උදකෙ එතෙනාති පොතො, නාවා. තථා ප්ලවති න සීදතීති ප්ලවො, නාවා එව. ‘‘භින්නප්ලවො සාගරස්සෙව මජ්ඣෙ’’ති හි ජාතකපාළි දිස්සති. ‘‘නාවා, පොතො, ප්ලවො, ජලයානං, තරණ’’න්ති නාවාභිධානානි.

यहाँ 'गानं' का अर्थ गमन (जाना) है। 'पोतो' का अर्थ है - जिसके द्वारा जल में गमन किया जाता है, वह 'पोत' अर्थात् नौका है। उसी प्रकार 'प्लवति' (तैरता है) डूबता नहीं है, इसलिए 'प्लव' भी नौका ही है। जातकपालि में देखा जाता है - "छिन्न-प्लव (टूटी नाव) के समान सागर के बीच में"। 'नावा, पोतो, प्लवो, जलयानं, तरणं' ये नौका के नाम (पर्याय) हैं।

ධෙ ථෙ සද්දසඞ්ඝාතෙසු. ධායති. ථායති. භාවෙ – ධියති, ථියති. ඉත්ථී. ථී.

'धे', 'थे' शब्द और संघात (समूह) के अर्थ में हैं। धायति। थायति। भाव में - धियति, थियति। इत्थी। थी।

දෙ තෙ පාලනෙ. දායති. දයා. තාණං.

'दे', 'ते' पालन (रक्षा) के अर्थ में हैं। दायति। दया। ताणं (त्राण/रक्षा)।

රා ලා ආදානෙ. රාති. ලාති.

'रा', 'ला' आदान (ग्रहण करने) के अर्थ में हैं। राति। लाति।

අති අදි බන්ධනෙ. අන්තති. අන්දති. අන්තං. අන්දු.

'अति', 'अदि' बन्धन के अर्थ में हैं। अन्तति। अन्दति। अन्त। अन्दु (बेड़ी)।

ජුතසුභ [Pg.210] රුච දිත්තියං. ජොතති. සොභති. රොචති, විරොචති.

'जुत', 'सुभ', 'रुच' दीप्ति (चमक) के अर्थ में हैं। जोतति। सोभति। रोचति, विरोचति।

අක අග කුටිලායං ගතියං. අකති. අගති.

'अक', 'अग' कुटिल (टेढ़ी) गति के अर्थ में हैं। अकति। अगति।

නාථ නාධ යාචනොපතාපිස්සරියාසීසාසු. නාථති. නාධති.

'नाथ', 'नाध' याचना (माँगना), उपताप (कष्ट देना), ऐश्वर्य और आशीर्वाद के अर्थ में हैं। नाथति। नाधति।

සල හුල චල කම්පනෙ. සලති. හුලති. චලති. කුසලං.

'सल', 'हुल', 'चल' कम्पन (काँपने) के अर्थ में हैं। सलति। हुलति। चलति। कुसलं (कुशल)।

එත්ථ ච කුච්ඡිතෙ පාපකෙ ධම්මෙ සලයතීති කුසලං, හෙතුකත්තුවසෙනිදං නිබ්බචනං දට්ඨබ්බං. තථා හි අට්ඨසාලිනියං ‘‘කුච්ඡිතෙ පාපකෙ ධම්මෙ සලයන්ති චලයන්ති කම්පෙන්ති විද්ධංසෙන්තීති කුසලා’’ති හෙතුකත්තුවසෙන අත්ථො කථිතො. ඉදං සලධාතුවසෙන කුසලසද්දස්ස නිබ්බචනං. අඤ්ඤෙසම්පි ධාතූනං වසෙන කුසලසද්දස්ස නිබ්බචනං භවති. තථා හි අට්ඨසාලිනියං අඤ්ඤානිපි නිබ්බචනානි දස්සිතානි. කථං? ‘‘කුච්ඡිතෙන වා ආකාරෙන සයන්තීති කුසා, තෙ අකුසලධම්මසඞ්ඛාතෙ කුසෙ ලුනන්ති ඡින්දන්තීති කුසලා. කුච්ඡිතානං වා සානතො තනුකරණතො ඤාණං කුසං නාම, තෙන කුසෙන ලාතබ්බාති කුසලා, ගහෙතබ්බා පවත්තෙතබ්බාති අත්ථො. යථා වා කුසා උභයභාගගතං හත්ථප්පදෙසං ලුනන්ති, එවමිමෙපි උප්පන්නානුප්පන්නභාවෙන උභයභාගගතං කිලෙසපක්ඛං ලුනන්ති, තස්මා කුසා විය ලුනන්තීතිපි කුසලා’’ති. එවං අඤ්ඤානිපි නිබ්බචනානි දස්සිතානි. තත්‍ර ‘‘ධම්මා’’ ඉති පදාපෙක්ඛං කත්වා තදනුරූපලිඞ්ගවචනවසෙන ‘‘කුසලා’’ති නිද්දෙසො කතො, ඉධ පන සාමඤ්ඤනිද්දෙසවසෙන ‘‘කුසල’’න්ති නපුංසකෙකවචනනිද්දෙසො අම්හෙහි කතො. පුඤ්ඤවාචකො හි කුසලසද්දො ආරොග්‍යවාචකො ච එකන්තෙන නපුංසකලිඞ්ගො, ඉතරත්ථවාචකො පන තිලිඞ්ගිකො, යථා කුසලො ඵස්සො, කුසලා වෙදනා. කුසලං චිත්තන්ති. කුසලසද්දො [Pg.211] ඉමස්මිං භූවාදිගණෙ ලාධාතුසලධාතුවසෙන නිප්ඵත්තිං ගතොති වෙදිතබ්බො. ඉති භූවාදිගණෙ සමොධානගතධාතුයො සමත්තා.

यहाँ 'कुशल' का अर्थ है - जो कुत्सित (निन्दनीय) पापमय धर्मों को कंपित करता है या हटाता है (सलयति), यह हेतु-कर्तृवाच्य के अनुसार व्युत्पत्ति समझनी चाहिए। जैसा कि अट्ठसालिनी में कहा गया है - "जो कुत्सित पापमय धर्मों को सलयन्ति (कंपित करते हैं), चलयन्ति, कंपेन्ति, विध्वंसयन्ति, वे 'कुशल' हैं।" यह 'सल' धातु के अनुसार 'कुशल' शब्द की व्युत्पत्ति है। अन्य धातुओं के अनुसार भी 'कुशल' शब्द की व्युत्पत्ति होती है। अट्ठसालिनी में अन्य व्युत्पत्तियाँ भी दिखाई गई हैं। कैसे? "जो कुत्सित आकार से सोते हैं वे 'कुस' हैं, उन अकुशल धर्म संज्ञक कुसों को जो लुनन्ति (काटते) हैं, वे 'कुशल' हैं। अथवा कुत्सितों के 'सान' (तनुकरण/छोटा करने) से प्रज्ञा का नाम 'कुस' है, उस कुस के द्वारा जो ग्रहण करने योग्य (लातब्ब) हैं, वे 'कुशल' हैं। अथवा जैसे 'कुश' (घास) दोनों ओर से हाथ को काट देते हैं, वैसे ही ये (कुशल धर्म) भी उत्पन्न और अनुत्पन्न रूप से दोनों ओर स्थित क्लेश-पक्ष को काट देते हैं, इसलिए कुश के समान काटने के कारण भी 'कुशल' हैं।" इस प्रकार अन्य व्युत्पत्तियाँ भी दिखाई गई हैं। वहाँ 'धम्मा' (धर्म) पद की अपेक्षा करके उसके अनुरूप लिंग और वचन के अनुसार 'कुसला' (बहुवचन) ऐसा निर्देश किया गया है, किन्तु यहाँ सामान्य निर्देश के कारण हमारे द्वारा 'कुसलं' ऐसा नपुंसक लिंग एकवचन में निर्देश किया गया है। पुण्य और आरोग्य का वाचक 'कुशल' शब्द निश्चित रूप से नपुंसक लिंग होता है, किन्तु अन्य अर्थों का वाचक तीनों लिंगों में होता है, जैसे - कुसलो फस्सो (कुशल स्पर्श), कुसला वेदना (कुशल वेदना), कुसलं चित्तं (कुशल चित्त)। 'कुशल' शब्द इस भूवादि गण में 'ला' धातु और 'सल' धातु के द्वारा निष्पन्न हुआ समझना चाहिए। इस प्रकार भूवादि गण में संगृहीत धातुएँ समाप्त हुईं।

ඉච්චෙවං –

इस प्रकार –

විත්ථාරතො ච සඞ්ඛෙපා, භූවාදීනං ගණො මයා;

යො විභත්තො සඋද්දෙසො, සනිද්දෙසො යථාරහං.

मेरे द्वारा भूवादि गण का विस्तार और संक्षेप में, उद्देश्य (नाम-निर्देश) और निर्देश (व्याख्या) के साथ यथायोग्य विभाजन किया गया है।

උපසග්ගනිපාතෙහි, නානාඅත්ථයුතෙහි ච;

යොජෙත්වාන පදානෙත්ථ, දස්සිතානි විසුං විසුං.

नाना अर्थों से युक्त उपसर्गों और निपातों के साथ जोड़कर, यहाँ पदों को अलग-अलग दिखाया गया है।

පාළිනිදස්සනාදීහි, දස්සිතානි සහෙව තු;

ත්‍යාද්‍යන්තානි ච රූපානි, ස්‍යාන්‍යන්තානි ච සබ්බසො.

पालि के उदाहरणों आदि के साथ ही, ति-आदि (तिङन्त) और सि-आदि (सुबन्त) प्रत्ययों से अंत होने वाले रूपों को पूरी तरह से दिखाया गया है।

පදානං සදිසත්තඤ්ච, තථා විසදිසත්තනං;

චොදනාපරිහාරෙහි, සහිතො චත්ථනිච්ඡයො.

पदों की समानता और असमानता, तथा शंका-समाधान (चोदना-परिहार) के साथ अर्थ का निश्चय भी (दिखाया गया है)।

අත්ථුද්ධාරො’භිධානඤ්ච, ලිඞ්ගත්තයවිමිස්සනං;

අභිධෙය්‍යකලිඞ්ගෙසු, සවිසෙසපදානි ච.

अर्थों का उद्धार (निकाला जाना), नामकरण, तीनों लिंगों का मिश्रण और अभिधेय (कहे जाने वाले) लिंगों के विषय में विशेष पद भी (दिखाए गए हैं)।

නානාපදබහුප්පද-සමොධානඤ්ච දස්සිතං;

රූළ්හීසද්දාදයො චෙව, සුවිභත්තා අනාකුලා.

नाना पदों और बहुत से पदों का संग्रह दिखाया गया है; रूढ़ि शब्द आदि भी भली-भाँति विभाजित और स्पष्ट हैं।

සබ්බනාමං සබ්බනාම-සදිසානි පදානි ච;

නානාපදෙහි යොජෙතුං, දස්සිතානි යථාරහං.

सर्वनाम और सर्वनाम के समान पदों को नाना पदों के साथ यथायोग्य जोड़ने के लिए दिखाया गया है।

තුමන්තානි ච රූපානි, ත්වාද්‍යන්තානි ච විඤ්ඤූනං;

පිටකෙ පාටවත්ථාය, සබ්බමෙතං පකාසිතං.

विद्वानों के लिए पिटक में कुशलता हेतु 'तुमुन्' प्रत्ययान्त और 'त्वा' आदि प्रत्ययान्त रूपों को, यह सब प्रकाशित (स्पष्ट) किया गया है।

යෙ සද්දනීතිම්හි ඉමං විභාගං,ජානන්ති සම්මා මුනිසාසනෙ තෙ;

අත්ථෙසු සබ්බෙසුපි වීතකඞ්ඛා,අච්ඡම්භිනො සීහසමා භවන්ති.

जो इस सद्दनीति (व्याकरण) में इस विभाग को भली-भाँति जानते हैं, वे मुनि के शासन (बुद्ध-वचन) में सभी अर्थों के प्रति संशयरहित होकर, सिंह के समान निर्भय हो जाते हैं।

විභූතභුතග්ගසයම්භුචක්කෙ[Pg.212],සුභූතභූරිං වදතා නරානං;

යො සද්දනීතිම්හි භුවාදිකණ්ඩො,වුත්තො මයා තං භජථත්ථකාමො.

श्रेष्ठ प्राणियों में अग्र, स्वयंभू (बुद्ध) के चक्र (शासन) में, मनुष्यों के लिए उत्तम सत्य बोलने वाले मेरे द्वारा सद्दनीति में जो यह भूवादि-काण्ड कहा गया है, अर्थ (हित) चाहने वाले उसका सेवन करें।

ඉති නවඞ්ගෙ සාට්ඨකථෙ පිටකත්තයෙ බ්‍යප්පථගතීසු විඤ්ඤූනං

इस प्रकार अट्ठकथा सहित नौ अंगों वाले त्रिपिटक की वचन-पद्धतियों में विद्वानों के लिए...

කොසල්ලත්ථාය කතෙ සද්දනීතිප්පකරණෙ

कुशलता के लिए रचित सद्दनीति प्रकरण में।

පන්නරසහි පරිච්ඡෙදෙහි මණ්ඩිතො භූවාදිගණො නාම

पन्द्रह परिच्छेदों से सुशोभित 'भूवादिगण' नामक (अध्याय)।

සොළසමො පරිච්ඡෙදො.

सोलहवाँ परिच्छेद।

17. රුධාදිඡක්ක

१७. रुधादि-छक्क (रुधादि छह)।

රුධාදිගණික

रुधादिगण के (धातु)।

ඉතො පරං පවක්ඛාමි, රුධාදිකගණාදයො;

සාසනස්සොපකාරාය, ගණෙ තු ඡබ්බිධෙ කථං.

इसके बाद मैं शासन (बुद्ध शासन) के उपकार के लिए रुधादि गण आदि के विषय में कहूँगा; छह प्रकार के गणों की कथा कैसे है।

රුධි ආවරණෙ. රුධිධාතු ආවරණෙ වත්තති. එත්ථ ආවරණං නාම පිදහනං වා පරිරුන්ධනං වා පලිබුද්ධනං වා හරිතුං වා අප්පදානං, සබ්බමෙතං වට්ටති. රුන්ධති, රුන්ධිති, රුන්ධීති, රුන්ධෙති, අවරුන්ධෙති. කම්මනි – මග්ගො පුරිසෙන රුන්ධියති. රොධො, ඔරොධො, විරොධො, පටිවිරොධො, විරුද්ධො, පටිවිරුද්ධො, පරිරුද්ධො. රුන්ධිතුං, පරිරුන්ධිතුං. රුන්ධිත්වා. පරිරුන්ධිත්වා.

'रुधि' आवरण (ढकने/रोकने) के अर्थ में है। रुधि धातु आवरण के अर्थ में प्रयुक्त होती है। यहाँ आवरण का अर्थ ढकना, रोकना, अवरुद्ध करना या ले जाने न देना है, यह सब इसमें आता है। रुन्धति, रुन्धिति, रुन्धीति, रुन्धेति, अवरुन्धेति (रूप बनते हैं)। कर्मवाच्य में - 'मार्ग पुरुष द्वारा रोका जाता है' (मग्गो पुरिसेन रुन्धियति)। रोध, अवरोध, विरोध, प्रतिविरोध, विरुद्ध, प्रतिविरुद्ध, परिरुद्ध। रुन्धितुं, परिरुन्धितुं। रुन्धित्वा, परिरुन्धित्वा।

තත්‍ර රොධොති චාරකො. සො හි රුන්ධති පවෙසිතානං කුරූරකම්මන්තානං සත්තානං ගමනං ආවරතීති රොධොති වුච්චති. ඔරොධොති රාජුබ්බරී, සා පන යථාකාමචාරං චරිතුං අප්පදානෙන ඔරුන්ධියති අවරුන්ධියතීති ඔරොධො. විරොධොති අනනුකූලතා. පටිවිරොධොති පුනප්පුනං අනනුකූලතා. විරුද්ධොති විරොධං ආපන්නො. පටිවිරුද්ධොති පටිසත්තුභාවෙන [Pg.213] විරොධං ආපන්නො. පරිරුද්ධොති ගහණත්ථාය සම්පරිවාරිතො. වුත්තඤ්හි ‘‘යථා අරීහි පරිරුද්ධො, විජ්ජන්තෙ ගමනෙ පථෙ’’ති. අවරුද්ධොති පබ්බාජිතො.

वहाँ 'रोध' का अर्थ कारागार (जेल) है। क्योंकि वह प्रवेश कराए गए क्रूर कर्म करने वाले प्राणियों के गमन को रोकता है, इसलिए उसे 'रोध' कहा जाता है। 'ओरोध' (अवरोध) राज-अन्तःपुर है, क्योंकि वह इच्छानुसार विचरण करने की अनुमति न होने के कारण रोका या अवरुद्ध किया जाता है, इसलिए 'ओरोध' है। 'विरोध' का अर्थ अनुकूल न होना (प्रतिकूलता) है। 'प्रतिविरोध' का अर्थ बार-बार अनुकूल न होना है। 'विरुद्ध' का अर्थ विरोध को प्राप्त होना है। 'प्रतिविरुद्ध' का अर्थ शत्रु भाव से विरोध को प्राप्त होना है। 'परिरुद्ध' का अर्थ पकड़ने के लिए चारों ओर से घेरा हुआ है। जैसा कि कहा गया है - "जैसे शत्रुओं द्वारा घेरा गया हो, जबकि जाने का मार्ग विद्यमान हो"। 'अवरुद्ध' का अर्थ निर्वासित (निकाला हुआ) है।

මුච මොචනෙ. මිගං බන්ධනා මුඤ්චති. මුඤ්චනං, මොචනං. දුක්ඛප්පමොචනං, මොචො.

'मुच' मोचन (छोड़ने/मुक्त करने) के अर्थ में है। मृग को बंधन से मुक्त करता है (मुञ्चति)। मुञ्चन, मोचन। दुःख-प्रमोचन, मोच।

මොචොති චෙත්ථ අට්ඨිකකදලීරුක්ඛො. මුඤ්චිතුං. මුඤ්චිත්වා. කාරිතෙ ‘‘මොචෙති, මොචෙතුං, මොචෙත්වා’’තිආදීනි.

यहाँ 'मोच' का अर्थ बीज वाला केला (अस्थि-कदली) का वृक्ष है। मुञ्चितुं। मुञ्चित्वा। णिजन्त (प्रेरणार्थक) में - 'मोचेति, मोचेतुं, मोचेत्वा' आदि।

රිච විරෙචනෙ. රිඤ්චති. රිඤ්චනං, විරෙචනං, විරෙකො, විරෙචකො. රිඤ්චිතුං. රිඤ්චිත්වා.

'रिच' विरेचन (खाली करने/साफ करने) के अर्थ में है। रिञ्चति। रिञ्चन, विरेचन, विरेक, विरेचक। रिञ्चितुं। रिञ्चित्वा।

සිච පග්ඝරණෙ. උදකෙන භූමිං සිඤ්චති. පුත්තං රජ්ජෙ අභිසිඤ්චි. අභිසෙකො. මුද්ධාභිසිත්තො ඛත්තියො. සිඤ්ච භික්ඛු ඉමං නාවං, සිත්තා තෙ ලහුමෙස්සති. සිත්තට්ඨානං. සිඤ්චිතුං. සිඤ්චිත්වා.

'सिच' क्षरण (सींचने/छिड़कने) के अर्थ में है। जल से भूमि को सींचता है। पुत्र को राज्य में अभिषिक्त किया। अभिषेक। मूर्धाभिषिक्त क्षत्रिय। "हे भिक्षु! इस नाव को उलीचो (सींचो), उलीच देने पर यह तुम्हारे लिए हल्की हो जाएगी।" सिक्त-स्थान। सिञ्चितुं। सिञ्चित्वा।

යුජ යොගෙ. යුඤ්ජති, අනුයුඤ්ජති. කම්මනි ‘‘යුඤ්ජියතී’’ති රූපානි. කෙචි ‘‘යුඤ්ජතෙ’’ති ඉච්ඡන්ති. යුඤ්ජනං, සංයොගො, අනුයොගො, භාවනානුයුත්තො, සඤ්ඤොගො, සඤ්ඤොජනං, අත්ථයොජනා. දීඝං සන්තස්ස යොජනං. යුඤ්ජිතුං, අනුයුඤ්ජිතුං. අනුයුඤ්ජිත්වා. යොජෙති. තත්ථ සංයොජනන්ති බන්ධනං කාමරාගාදි. යොජනන්ති –

'युज' योग (जोड़ने/लगाने) के अर्थ में है। युञ्जति, अनुयुञ्जति। कर्मवाच्य में 'युञ्जियति' रूप बनते हैं। कुछ लोग 'युञ्जते' (आत्मनेपद) चाहते हैं। युञ्जन, संयोग, अनुयोग, भावनानुयुक्त, संजोग, संयोजन, अर्थ-योजना। "थके हुए के लिए योजन लंबा होता है।" युञ्जितुं, अनुयुञ्जितुं। अनुयुञ्जित्वा। योजेति। वहाँ 'संयोजन' का अर्थ काम-राग आदि बंधन है। 'योजन' का अर्थ है -

විදත්ථි ද්වාදසඞ්ගුල්‍යො, තද්වයං රතනං මතං;

සත්තරතනිකා යට්ඨි, උසභං වීසයට්ඨිකං;

ගාවුතං උසභාසීති, යොජනං චතුගාවුතං.

बारह अंगुल की एक वितस्ति (बिलाँद) होती है, उसके दुगुने को एक 'रतन' (हाथ) माना गया है; सात रतन की एक 'यष्टि' (लाठी) होती है, बीस यष्टि का एक 'उसभ' होता है; अस्सी उसभ का एक 'गावुत' (कोस) और चार गावुत का एक 'योजन' होता है।

භුජ පාලනබ්‍යවහරණෙසු. පාලනං රක්ඛණං. බ්‍යවහරණං අජ්ඣොහරණං. භුඤ්ජති, පරිභුඤ්ජති, සංභුඤ්ජති. දාසපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජි. කාරිතෙ ‘‘භොජෙති භොජයතී’’තිආදීනි රූපානි. භොජනං, සම්භොගො, මහිභුජො, ගාමභොජකො[Pg.214], උපභොගො, පරිභොගො. භුත්තො ඔදනො භවතා. සචෙ භුත්තො භවෙය්‍යාහං. ඔදනං භුත්තො භුත්තවා භුත්තාවී. තුමන්තාදිත්තෙ ‘‘භුඤ්ජිතුං, පරිභුඤ්ජිතුං, භොජෙතුං, භොජයිතුං, භුඤ්ජිත්වා, භුඤ්ජිත්වාන, භුඤ්ජිය, භුඤ්ජියාන, භොජෙත්වා, භොජෙත්වාන, භොජයිත්වා, භොජයිත්වාන’’ ඉච්චාදීනි පරිසද්දාදීහි විසෙසිතබ්බානි.

'भुज' पालन और व्यवहार (उपभोग/भोजन) के अर्थ में है। पालन का अर्थ रक्षा करना है। व्यवहार का अर्थ खाना (अध्यवहार) है। भुञ्जति, परिभुञ्जति, सम्भुञ्जति। दास-परिभोग के रूप में उपभोग किया। णिजन्त में 'भोजेति, भोजयति' आदि रूप बनते हैं। भोजन, सम्भोग, महीभुज (राजा), ग्राम-भोजक, उपभोग, परिभोग। आपके द्वारा भात खाया गया (भुत्तो ओदनो भवता)। यदि मैं खाया हुआ होता। भात खाया हुआ (ओदनं भुत्तो), भुत्तवा, भुत्तावी। तुमुन् आदि प्रत्ययों में 'भुञ्जितुं, परिभुञ्जितुं, भोजेतुं, भोजयितुं, भुञ्जित्वा, भुञ्जित्वान, भुञ्जिय, भुञ्जियान, भोजेत्वा, भोजेत्वान, भोजयित्वा, भोजयित्वान' इत्यादि रूपों को 'परि' शब्द आदि के द्वारा विशेषित किया जाना चाहिए।

තත්‍ර භුඤ්ජතීති භත්තං භුඤ්ජති, භොජනීයං භුඤ්ජති. තථා හි ‘‘ඛාදනීයං වා භොජනීයං වා ඛාදති වා භුඤ්ජති වා’’තිආදි වුත්තං. අපිච කදාචි ඛාදනීයෙපි ‘‘භුඤ්ජතී’’ති වොහාරො දිස්සති. ‘‘ඵලානි ඛුද්දකප්පානි, භුඤ්ජ රාජ වරාවර’’න්ති හි වුත්තං. පරිභුඤ්ජතීති චීවරං පරිභුඤ්ජති, පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජති, ගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරං පරිභුඤ්ජති, පටිසෙවතීති වුත්තං හොති. තෙනෙව ච පටිසෙවතීති පරිභුඤ්ජතීති අත්ථො සංවණ්ණියති. අපිච ‘‘කාමෙ භුඤ්ජතී’’ති ච ‘‘පඤ්චකාමගුණෙ පරිභුඤ්ජතී’’ති ච දස්සනතො පන භුඤ්ජනපරිභුඤ්ජනසද්දා පටිසෙවනත්ථෙන කත්ථචි සමානත්ථාපි හොන්තීති අවගන්තබ්බා. සංභුඤ්ජතීති සම්භොගං කරොති, එකතො වාසං කරොතීති අත්ථො. එත්ථ සියා ‘‘නනු ච භො අත්‍ර භුජධාතු පාලනබ්‍යවහරණෙසු වුත්තො, සො කථං එත්තකෙසුපි අත්ථෙසු වත්තතී’’ති? වත්තතෙව, අනෙකත්ථා හි ධාතවො, තෙ උපසග්ගසහායෙ ලභිත්වාපි අනෙකත්ථතරාව හොන්ති. ඉතො පට්ඨාය තුමන්තාදීනි රූපානි න වක්ඛාම. යත්ථ පන විසෙසො දිස්සති, තත්ථ වක්ඛාම.

वहाँ 'भुञ्जति' का अर्थ है - भात खाता है, भोजनीय (भोजन योग्य वस्तु) खाता है। जैसा कि कहा गया है - "खादनीय या भोजनीय को खाता है या भोगता है" आदि। और कभी-कभी खादनीय के लिए भी 'भुञ्जति' का प्रयोग देखा जाता है। "हे राजन्! छोटे-छोटे फलों को, श्रेष्ठ और निकृष्ट को खाओ (भुञ्ज)" ऐसा कहा गया है। 'परिभुञ्जति' का अर्थ है - चीवर का परिभोग करता है, पिण्डपात का परिभोग करता है, ग्लान-प्रत्यय-भैषज्य-परिष्कार का परिभोग करता है, अर्थात् 'सेवन करता है' (पटिसेवति) ऐसा कहा गया है। इसीलिए 'सेवन करता है' इस अर्थ में 'परिभुञ्जति' अर्थ की व्याख्या की जाती है। और "कामों को भोगता है" (कामे भुञ्जति) तथा "पाँच काम-गुणों का परिभोग करता है" (पञ्चकामगुणे परिभुञ्जति) - ऐसा देखे जाने से 'भुञ्जन' और 'परिभुञ्जन' शब्द सेवन के अर्थ में कहीं-कहीं समानार्थक भी होते हैं, ऐसा समझना चाहिए। 'सम्भुञ्जति' का अर्थ है - सम्भोग करता है, या एक साथ निवास करता है। यहाँ यह शंका हो सकती है कि "हे महोदय! यहाँ भुज धातु पालन और व्यवहार के अर्थ में कही गई है, तो वह इतने सारे अर्थों में कैसे प्रयुक्त होती है?" प्रयुक्त होती ही है, क्योंकि धातुएँ अनेकार्थक होती हैं, और वे उपसर्गों की सहायता प्राप्त करके और भी अधिक अनेकार्थक हो जाती हैं। यहाँ से आगे हम तुमुन् आदि रूपों को नहीं कहेंगे। जहाँ कोई विशेषता दिखाई देगी, वहाँ कहेंगे।

කති ඡෙදනෙ. කන්තති, විකන්තති. සල්ලකත්තො.

'कति' छेदन (काटने) के अर्थ में है। कन्तति, विकन्तति। शल्यकर्त्ता (सर्जन)।

භිදි විදාරණෙ. භින්දති. අනාගතත්ථෙ වත්තබ්බෙ ‘‘භෙජ්ජිස්සති, භින්දිස්සතී’’ති ද්විධා භවන්ති රූපානි. පාපකෙ අකුසලෙ ධම්මෙ භින්දතීති භික්ඛු. තෙනාහ –

'भिदि' विदारण (फाड़ने/तोड़ने) के अर्थ में है। भिन्दति। भविष्य काल (अनागत) में कहे जाने पर 'भेज्जिस्सति' और 'भिन्दिस्सति' - ये दो प्रकार के रूप होते हैं। पापमय अकुशल धर्मों को जो भेदता (नष्ट करता) है, वह 'भिक्षु' है। इसीलिए कहा है -

‘‘න [Pg.215] තෙන භික්ඛු සො හොති, යාවතා භික්ඛතෙ පරෙ;

විසං ධම්මං සමාදාය, භික්ඛු හොති න තාවතා.

"वह उतने मात्र से भिक्षु नहीं होता, जितने मात्र से वह दूसरों से भिक्षा माँगता है; विषम (अधार्मिक) धर्म को अपनाकर वह भिक्षु नहीं होता।"

යොධ පුඤ්ඤඤ්ච පාපඤ්ච, බාහිත්වා බ්‍රහ්මචරියං;

සඞ්ඛාය ලොකෙ චරති, සවෙ ‘භික්ඛූ’ති වුච්චතී’’ති.

"जो यहाँ पुण्य और पाप दोनों को हटाकर, ब्रह्मचर्य का पालन करते हुए, ज्ञानपूर्वक लोक में विचरण करता है, वही वास्तव में 'भिक्षु' कहा जाता है।"

ඉදඤ්ච ඛීණාසවං සන්ධාය වුත්තං, සෙක්ඛපුථුජ්ජනසමණාපි යථාසම්භවං ‘‘භික්ඛූ’’ති වත්තබ්බතං පාපුණන්තියෙව. සඞ්ඝං භින්දතීති සඞ්ඝභෙදකො. දෙවදත්තෙන සඞ්ඝො භින්නො,. භින්දියතීති භින්නොති හි නිබ්බචනං. න තෙ කට්ඨානි භින්නානි. භින්දතීති භෙත්තා.

और यह (भिक्खु शब्द) क्षीणासव (अर्हत्) के संदर्भ में कहा गया है, किन्तु शैक्ष और पृथग्जन श्रमण भी यथासंभव 'भिक्खु' कहे जाने के पात्र होते ही हैं। जो संघ को तोड़ता है, वह 'संघभेदको' (संघभेदक) है। देवदत्त द्वारा संघ तोड़ा गया। 'भिन्दियति' (तोड़ा जाता है) इसलिए 'भिन्नो' (टूटा हुआ)—यह इसका निर्वचन है। वे लकड़ियाँ नहीं टूटी हैं। जो तोड़ता है, वह 'भेत्ता' (तोड़ने वाला) है।

ඡිදි ද්වෙධාකරණෙ. ඡින්දතීති ඡෙදකො, එවං ඡෙත්තා. කෙසෙ ඡෙත්තුං වට්ටති. ඡින්දියතීති ඡින්නො. ඡින්නොපි රුක්ඛො පුනදෙව රූහති. ඉදං පන භිදිඡිදිද්වයං දිවාදිගණං පත්වා ‘‘භිජ්ජති ඡිජ්ජතී’’ති සුද්ධකත්තුවාචකං රූපද්වයං ජනෙති, තස්මා ‘‘භිජ්ජතීති භින්නො’’තිආදිනා සුද්ධකත්තුවසෙනපි නිබ්බචනං කාතබ්බං.

छिदि—दो भाग करने (काटने) के अर्थ में। जो काटता है, वह 'छेदको' है, इसी प्रकार 'छेत्ता' भी। बाल काटना उचित है। जो काटा जाता है, वह 'छिन्नो' है। कटा हुआ वृक्ष भी पुनः उग आता है। किन्तु ये 'भिदि' और 'छिदि' दोनों धातुएँ दिवादि गण में पहुँचकर 'भिज्जति' और 'छिज्जति'—ये दो कर्मवाच्य (या अकर्मक) रूप उत्पन्न करती हैं, इसलिए 'भिज्जति' (टूटता है) इसलिए 'भिन्नो' इत्यादि के अनुसार शुद्ध कर्ता के अर्थ में भी निर्वचन करना चाहिए।

තදි හිංසානාදරෙසු. තන්දති. තන්දී, තද්දු. තද්දති කච්ඡු.

तदि—हिंसा और अनादर के अर्थ में। तन्दति। तन्दी, तद्दु (खुजली)। तद्दति कच्छु (खुजली खुजलाता है)।

උදි පසවකිලෙදනෙසු. පසවනං සන්දනං. කිලෙදනං තින්දතා. උන්දති. උන්දූරො, සමුද්දො.

उदि—उत्पन्न करने और गीला करने के अर्थ में। पसवनं अर्थात् बहना/निकलना। किलेदनं अर्थात् गीलापन। उन्दति। उन्दूरो (चूहा), समुद्दो (समुद्र)।

විද ලාභෙ. වින්දති. ගොවින්දො, විත්ති. එත්ථ විත්තීති අනුභවනං, වෙදනා වා.

विद—लाभ के अर्थ में। विन्दति (प्राप्त करता है)। गोविन्दो, वित्ति। यहाँ 'वित्ति' का अर्थ अनुभव या वेदना है।

විද තුට්ඨියං. වින්දති, නිබ්බින්දති. නිබ්බින්දනං. විරජ්ජති. නිබ්බින්දො කාමරතියා. විත්ති, විත්තං, වෙදො. ලභති අත්ථවෙදං ධම්මවෙදං.

विद—तुष्टि (संतोष/प्रसन्नता) के अर्थ में। विन्दति, निब्बिन्दति (निर्वेद प्राप्त करना)। निब्बिन्दनं। विरज्जति (विरक्त होना)। काम-रति से निर्वेद (निब्बिन्दो)। वित्ति, वित्तं, वेदो। अर्थवेद और धर्मवेद को प्राप्त करता है।

එත්ථ විත්තීති සොමනස්සං. ‘‘විත්ති හි මං වින්දති සුත දිස්වා’’ති හි වුත්තං. විත්තන්ති විත්තිජනනත්තා විත්තසඞ්ඛාතං ධනං. වෙදොති [Pg.216] ගන්ථොපි ඤාණම්පි සොමනස්සම්පි වුච්චති. ‘‘තිණ්ණං වෙදානං පාරගූ’’තිආදීසු හි ගන්ථො ‘‘වෙදො’’ති වුච්චති. ‘‘බ්‍රාහ්මණං වෙදගුමභිජඤ්ඤා අකිඤ්චනං කාමභවෙ අසත්ත’’න්තිආදීසු ඤාණං. ‘‘යෙ වෙදජාතා විචරන්ති ලොකෙ’’තිආදීසු සොමනස්සං.

यहाँ 'वित्ति' का अर्थ सौमनस्य (प्रसन्नता) है। क्योंकि कहा गया है— 'पुत्र को देखकर मुझे वित्ति (प्रसन्नता) प्राप्त होती है'। 'वित्तं' (धन) इसलिए कहा जाता है क्योंकि वह वित्ति (प्रसन्नता) उत्पन्न करता है। 'वेदो' शब्द ग्रन्थ, ज्ञान और सौमनस्य के लिए भी प्रयुक्त होता है। 'तीन वेदों का पारगामी' इत्यादि में ग्रन्थ को 'वेदो' कहा गया है। 'उस ब्राह्मण को वेदगु (वेदज्ञ) जानना चाहिए जो अकिंचन और काम-भव में आसक्त नहीं है' इत्यादि में ज्ञान को 'वेद' कहा गया है। 'जो लोक में वेदजात (प्रसन्नतायुक्त) होकर विचरते हैं' इत्यादि में सौमनस्य को 'वेद' कहा गया है।

වෙදගන්ථෙ ච ඤාණෙ ච, සොමනස්සෙ ච වත්තති;

වෙදසද්දො ඉමං නානා-ධාතුතො සමුදීරයෙ.

वेद शब्द ग्रन्थ, ज्ञान और सौमनस्य के अर्थ में प्रयुक्त होता है; यह शब्द इन विभिन्न धातुओं से उत्पन्न समझना चाहिए।

ලිප ලිම්පනෙ. ලිම්පති, ලිම්පකො. අවලෙපො. අවලෙපොති අහඞ්කාරො.

लिप—लेपन करने के अर्थ में। लिम्पति, लिम्पको। अवलेपो। अवलेपो का अर्थ अहंकार है।

ලුප අච්ඡෙදනෙ. ලුම්පති. විලුම්පකො, විලුත්තො විලොපො.

लुप—काटने या लूटने के अर्थ में। लुम्पति। विलुम्पको, विलुत्तो, विलोपो।

විලුම්පතෙව පුරිසො, යාවස්ස උපකප්පති;

යදා චඤ්ඤෙ විලුම්පන්ති, සො විලුත්තො විලුම්පතීති.

मनुष्य तब तक ही लूटता है, जब तक उसे अवसर मिलता है; और जब दूसरे उसे लूटते हैं, तब वह लुटा हुआ व्यक्ति (पुनः) लूटता है।

පිස චුණ්ණනෙ. පිංසති. පිසකො. පිසුණා වාචා. ආගමට්ඨකථායං පන ‘‘අත්තනො පියභාවං පරස්ස ච සුඤ්ඤභාවං යාය වාචාය භාසති, සා පිසුණා වාචා’’ති වුත්තං, තං නිරුත්තිලක්ඛණෙන වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

पिस—चूर्ण करने (पीसने) के अर्थ में। पिंसति। पिसको। पिसुणा वाचा (चुगली)। आगम-अट्ठकथा में तो कहा गया है— 'जिस वाणी से अपने को प्रिय और दूसरे को शून्य (तुच्छ) सिद्ध किया जाए, वह पिसुणा वाचा है', इसे निरुक्ति के लक्षण के अनुसार कहा गया समझना चाहिए।

හිසි විහිංසායං. හිංසති, විහිංසති. හිංසකො.

हिसि—विहिंसा (हिंसा) के अर्थ में। हिंसति, विहिंसति। हिंसको।

අහිංසකොති මෙ නාමං, හිංසකස්ස පුරෙ සතො;

අජ්ජාහං සච්චනාමොම්හි, න නං හිංසාමි කිඤ්චනං.

पहले हिंसक होने पर भी मेरा नाम 'अहिंसक' था; आज मैं सच्चे नाम वाला हूँ, क्योंकि मैं किसी की किंचित भी हिंसा नहीं करता हूँ।

හිංසිතබ්බං කිංසතීති සීහො. ආදිඅන්තක්ඛරවිපල්ලාසවසෙන සද්දසිද්ධි, යථා ‘‘කන්තනට්ඨෙන තක්ක’’න්ති. විහෙසකො, විහෙසනං.

जो हिंसित करने योग्य (शत्रुओं) का विनाश (किंसति) करता है, वह 'सीहो' (सिंह) है। आदि और अंत के अक्षरों के विपर्यय (उलट-फेर) से इस शब्द की सिद्धि होती है, जैसे 'कन्तन' के अर्थ में 'तक्क' (तक्र/मट्ठा)। विहेसको, विहेसनं।

සුම්භ [Pg.217] පහාරෙ. යො නො ගාවොව සුම්භති. පරිසුම්භති. සුම්භොති. අත්‍රිමෙ පාළිතො පයොගා –

सुम्भ—प्रहार करने के अर्थ में। 'जो हमारे बैल के समान प्रहार करता है'। परिसुम्भति। सुम्भोति। पालि से इसके ये प्रयोग हैं—

‘‘සංසුම්භමානා අත්තානං, කාලමාගමයාමසෙ’’ති ච,

और 'अपने आप को पीटते हुए, हम समय की प्रतीक्षा करते हैं'—

‘‘කෙසග්ගහණමුක්ඛෙපා, භූම්‍යා ච පරිසුම්භනා;

දත්වා ච නො පක්කමති, බහුදුක්ඛං අනප්පක’’න්ති ච,

और 'बालों को पकड़कर उठाना और भूमि पर पटकना (प्रहार करना); यह सब देकर वह चला जाता है, जिससे बहुत अधिक दुःख होता है'—

‘‘භූමිං සුම්භාමි වෙගසා’’ති ච.

और 'मैं वेग से भूमि पर प्रहार करता हूँ' (भूमिं सुम्भामि वेगसा)।

අඤ්ඤත්ථ පන අඤ්ඤාපි වුත්තා. තා ඉධ අනුපපත්තිතො න වුත්තා. කෙචෙත්ථ මඤ්ඤෙය්‍යුං, යථා භූවාදිගණෙ ‘‘සකි සඞ්කායං ඛජි ගතිවෙකල්ලෙ’’තිආදීනං ධාතූනං පටිලද්ධවග්ගන්තභාවස්ස නිග්ගහීතාගමස්ස වසෙන ‘‘සඞ්කති ඛඤ්ජතී’’ති රූපානි භවන්ති, තථා ඉමස්මිං රුධාදිගණෙ ‘‘මුච මොචනෙ කති ඡෙදනෙ’’තිආදීනං ධාතූනං පටිලද්ධවග්ගන්තභාවස්ස නිග්ගහීතාගමස්ස වසෙන ‘‘මුඤ්චති කන්තතී’’තිආදීනි රූපානි භවන්ති. එවං සන්තෙ කො ඉමෙසං තෙසඤ්ච විසෙසොති? එත්ථ වුච්චතෙ – යෙ භූවාදිගණස්මිං අනෙකස්සරා අසංයොගන්තා ඉකාරන්තවසෙන නිද්දිට්ඨා, තෙ ආඛ්‍යාතත්තඤ්ච නාමිකත්තඤ්ච පත්වා සුද්ධකත්තුහෙතුකත්තුවිසයෙසු එකන්තතො නිග්ගහීතාගමෙන නිප්ඵන්නරූපා භවන්ති, න කත්ථචිපි තෙසං විනා නිග්ගහීතාගමෙන රූපප්පවත්ති දිස්සති. තං යථා? සඞ්කති, සඞ්කා, ඛඤ්ජති, ඛඤ්ජො ඉච්චාදි. අයං අනෙකස්සරානං ඉකාරන්තවසෙන නිද්දිට්ඨානං භූවාදිගණිකානං විසෙසො.

अन्यत्र तो अन्य भी कही गई हैं। वे यहाँ अनुपपत्ति के कारण नहीं कही गई हैं। यहाँ कुछ लोग ऐसा मान सकते हैं कि जैसे भूवादिगण में 'सकि सङ्कायं खजि गतिवैकल्ये' आदि धातुओं के वर्गान्त भाव प्राप्त निग्गहीत आगम के वश से 'सङ्कति खञ्जति' रूप होते हैं, वैसे ही इस रुधादिगण में 'मुच मोचने कति छेदने' आदि धातुओं के वर्गान्त भाव प्राप्त निग्गहीत आगम के वश से 'मुञ्चति कन्तति' आदि रूप होते हैं। ऐसा होने पर इनमें और उनमें क्या विशेष (अन्तर) है? यहाँ कहा जाता है - जो भूवादिगण में अनेक स्वर वाले, असंयोगान्त और इकारान्त के रूप में निर्दिष्ट हैं, वे आख्यातत्व और नामिकत्व को प्राप्त कर शुद्ध कर्तृ और हेतु कर्तृ के विषयों में एकान्ततः निग्गहीत आगम से निष्पन्न रूप वाले होते हैं, कहीं भी उनका निग्गहीत आगम के बिना रूप-प्रवृत्ति नहीं देखी जाती है। वह कैसे? सङ्कति, सङ्का, खञ्जति, खञ्जो इत्यादि। यह अनेक स्वर वाले इकारान्त के रूप में निर्दिष्ट भूवादिगण वालों की विशेषता है।

යෙ ච රුධාදිගණස්මිං අනෙකස්සරා අසංයොගන්ත්වා අකාරන්තවසෙන වා උකාරන්තවසෙන වා නිද්දිට්ඨා, තෙ ආඛ්‍යාතත්තං පත්වා සුද්ධකත්තුවිසයෙයෙව එකන්තතො නිග්ගහීතාගමෙන නිප්ඵන්නරූපා භවන්ති, න හෙතුකත්තුවිසයෙ. නාමිකත්තං පන සහනිග්ගහීතාගමෙන විනා ච නිග්ගහීතාගමෙන නිප්ඵන්නරූපා භවන්ති. යත්ථ [Pg.218] විනා නිග්ගහීතාගමෙන නිප්ඵන්නරූපා, තත්ථ සසංයොගරූපායෙව භවන්ති. තං යථා? මුඤ්චති, මුඤ්චාපෙති, මොචෙති, මොචාපෙති. ඡින්දාපෙති. ඡෙදෙති, ඡෙදාපෙති. ඡින්දනං, ඡෙදො. මුඤ්චනං, මොචනං. කන්තති, කන්තනං, සල්ලකත්තො. පිට්ඨිමංසානි අත්තනො, සාමං උක්කච්ච ඛාදසි ඉච්චාදීනි. තත්ථ උක්කච්චාති උක්කන්තිත්වා, ඡින්දිත්වාති අත්ථො.

और जो रुधादिगण में अनेक स्वर वाले, असंयोगान्त और अकारान्त या उकारान्त के रूप में निर्दिष्ट हैं, वे आख्यातत्व को प्राप्त कर केवल शुद्ध कर्तृ के विषय में ही एकान्ततः निग्गहीत आगम से निष्पन्न रूप वाले होते हैं, हेतु कर्तृ के विषय में नहीं। नामिकत्व में तो निग्गहीत आगम के साथ और निग्गहीत आगम के बिना भी निष्पन्न रूप वाले होते हैं। जहाँ निग्गहीत आगम के बिना निष्पन्न रूप होते हैं, वहाँ वे संयोग रूप ही होते हैं। वह कैसे? मुञ्चति, मुञ्चापेति, मोचेति, मोचापेति। छिन्दापेति। छेदेति, छेदापेति। छिन्दनं, छेदो। मुञ्चनं, मोचनं। कन्तति, कन्तनं, सल्लकत्तो। पिट्ठिमंसानि अत्तनो, सामं उक्कच्च खादसि इत्यादि। वहाँ 'उक्कच्च' का अर्थ 'उक्कन्तित्वा' (काटकर), 'छिन्दित्वा' (छिन्न करके) है।

නනු ච භො එවං සන්තෙ ආඛ්‍යාතනාමිකභාවං පත්වා සුද්ධකත්තුහෙතුකත්තුවිසයෙසු එකන්තතො පටිලද්ධනිග්ගහීතාගමෙහි සකි ඛජි ආදීහියෙව රුධාදිගණිකෙහි භවිතබ්බං, න පන මුචඡිදිආදීහීති? තන්න, මුචඡිදිආදීහියෙව රුධාදිගණිකෙහි භවිතබ්බං රුචධාතුයා සමානගතිකත්තා, තථා හි යථා ‘‘රුන්ධිස්ස, රුන්ධයති, රුන්ධාපෙති, රුන්ධනං, රොධො, විරොධො’’තිආදීසු නිග්ගහීතාගමානිග්ගහීතාගමවසෙන ද්විප්පකාරානි රූපානි දිස්සන්ති, තථා මුචඡිදිආදීනම්පීති.

हे महानुभाव! यदि ऐसा है, तो आख्यात और नामिक भाव को प्राप्त कर, शुद्ध कर्ता और हेतु कर्ता के विषयों में निश्चित रूप से निग्गहीत-आगम प्राप्त करने वाले 'सकि', 'खजि' आदि ही रुधादिगण के होने चाहिए, न कि 'मुच', 'छिदि' आदि? यह सही नहीं है, 'मुच', 'छिदि' आदि ही रुधादिगण के होने चाहिए क्योंकि वे 'रुध' धातु के समान स्वभाव वाले हैं। जैसे 'रुन्धिस्स', 'रुन्धयति', 'रुन्धापेति', 'रुन्धनं', 'रोधो', 'विरोधो' आदि में निग्गहीत-आगम और निग्गहीत-आगम के अभाव के कारण दो प्रकार के रूप देखे जाते हैं, वैसे ही 'मुच', 'छिदि' आदि के भी होते हैं।

නනු කච්චායනෙ නිග්ගහීතාගමස්ස නිච්චවිධානත්ථං ‘‘රුධාදිතො නිග්ගහීතපුබ්බඤ්චා’’ති ලක්ඛණං වුත්තන්ති? සච්චං, තං පන ක්‍රියාපදත්තං සන්ධාය වුත්තං. යදි ච නාමිකපදත්තම්පි සන්ධාය වුත්තං භවෙය්‍ය, ‘‘විරොධො’’තිආදීනං දස්සනතො වාසද්දං පක්ඛිපිත්වා වත්තබ්බං සියා, න ච වාසද්දං පක්ඛිපිත්වා වුත්තං, තෙන ඤායති ක්‍රියාපදත්තංයෙව සන්ධාය වුත්තන්ති.

क्या कच्चायन में निग्गहीत-आगम के नित्य विधान के लिए 'रुधादितो निग्गहीतपुब्बञ्च' यह लक्षण नहीं कहा गया है? सत्य है, किन्तु वह क्रियापद के संदर्भ में कहा गया है। यदि वह नामिक पद के संदर्भ में भी कहा गया होता, तो 'विरोधो' आदि के दर्शन होने के कारण 'वा' शब्द को जोड़कर कहना चाहिए था, और 'वा' शब्द जोड़कर नहीं कहा गया है, इससे ज्ञात होता है कि वह केवल क्रियापद के संदर्भ में ही कहा गया है।

නනු ච භො එවං සන්තෙ සකිඛජිආදීනං නිච්චං සනිග්ගහීතාගමක්‍රියාපදත්තංයෙව සන්ධාය ‘‘රුධාදිතො නිග්ගහීතපුබ්බඤ්චා’’ති ඉදං වුත්තන්ති සක්කා මන්තුන්ති? න සක්කා, සකිඛජිආදීනං රුධධාතුයා අසමානගතිකත්තා නාමිකත්තෙ ද්විප්පකාරස්ස අසම්භවතො. තථා හි යෙසං යා නාමිකත්තෙ නිග්ගහීතාගමානිග්ගහීතාගමවසෙන ද්විප්පකාරවන්තතා, සා [Pg.219] එව තෙසං රුධාදිගණභාවස්ස ලක්ඛණං. තඤ්ච සකිඛජිආදීනං නත්ථි. ‘‘සඞ්කා ඛඤ්ජො’’තිආදිනා හි නාමත්තෙ එකොයෙව පකාරො දිස්සති සනිග්ගහීතාගමො, ‘‘කමු පදවික්ඛෙපෙ’’ඉච්චාදීනං පන ‘‘කමො, කමනං, චඞ්කමො, චඞ්කමන’’න්තිආදිනා නාමිකත්තෙ ද්විප්පකාරවන්තතාසම්භවෙපි නිග්ගහීතාගමස්ස අබ්භාසවිසයෙ පවත්තත්තා සා ද්විප්පකාරවන්තතා රුධාදිගණභාවස්ස ලක්ඛණං න හොති, තස්මා අබ්භාසවිසයෙ පවත්තං නිග්ගහීතාගමං වජ්ජෙත්වා යා ද්විප්පකාරවන්තතා, සායෙව රුධාදිගණිකභාවස්ස ලක්ඛණන්ති සන්නිට්ඨානං කාතබ්බං. අයං නයො අතීව සුඛුමො සම්මා මනසි කාතබ්බො.

हे महानुभाव! यदि ऐसा है, तो क्या यह माना जा सकता है कि 'सकि', 'खजि' आदि के नित्य निग्गहीत-आगम युक्त क्रियापद होने के संदर्भ में ही 'रुधादितो निग्गहीतपुब्बञ्च' यह कहा गया है? नहीं माना जा सकता, क्योंकि 'सकि', 'खजि' आदि 'रुध' धातु के समान स्वभाव वाले नहीं हैं और नामिक रूप में दो प्रकार का होना असंभव है। क्योंकि जिनका नामिक रूप में निग्गहीत-आगम और निग्गहीत-आगम के अभाव के कारण दो प्रकार का होना है, वही उनके रुधादिगण होने का लक्षण है। और वह 'सकि', 'खजि' आदि में नहीं है। 'सङ्का', 'खञ्जो' आदि में नाम रूप में केवल एक ही प्रकार (निग्गहीत-आगम युक्त) देखा जाता है। 'कमु पदविक्खेपे' आदि के 'कमो', 'कमनं', 'चङ्कमो', 'चङ्कमनं' आदि में नामिक रूप में दो प्रकार की संभावना होने पर भी, निग्गहीत-आगम के अभ्यास के विषय में प्रवृत्त होने के कारण, वह दो प्रकार का होना रुधादिगण होने का लक्षण नहीं है। इसलिए, अभ्यास के विषय में प्रवृत्त निग्गहीत-आगम को छोड़कर जो दो प्रकार का होना है, वही रुधादिगण होने का लक्षण है - ऐसा निश्चय करना चाहिए। यह पद्धति अत्यंत सूक्ष्म है, इसे भली-भांति मन में धारण करना चाहिए।

රුධාදී එත්තකා දිට්ඨා, ධාතවො මෙ යථාබලං;

සුත්තෙස්වඤ්ඤෙපි පෙක්ඛිත්වා, ගණ්හව්හො අත්ථයුත්තිතොති.

रुधादि गण की इतनी धातुएं मेरी शक्ति के अनुसार देखी गई हैं; सूत्रों में अन्य धातुओं को भी देखकर अर्थ की संगति के अनुसार ग्रहण करें।

දුධාදිගණොයං.

यह दुधादिगण है।

දිවාදිගණික

दिवादिगण।

දිවු කීළාවිජිගිසාබ්‍යවහාරජුතිථුතිකන්තිගතිසත්තීසු. එත්ථ ච කීළාති ලළනා, විහාරො වා. ලළනාති ච ලළිතානුභවනවසෙන රමණං. විහාරො ඉරියාපථපරිවත්තනාදිනා වත්තනං. විජිගිසාති විජයිච්ඡා. බ්‍යවහාරොති වොහාරො. ජුතීති සොභා. ථුතීති ථොමනා. කන්තීති කමනීයතා. ගතීති ගමනං. සත්තීති සාමත්ථියං. ඉමෙසු අත්ථෙසු දිවුධාතු වත්තති. දිබ්බති. දෙවො. දෙවී. දෙවතා.

'दिवु' धातु क्रीड़ा, विजिगीषा, व्यवहार, द्युति, थुति, कान्ति, गति और शक्ति के अर्थ में प्रवृत्त होती है। यहाँ 'क्रीड़ा' का अर्थ ललना या विहार है। 'ललना' का अर्थ ललित अनुभवों के द्वारा रमण करना है। 'विहार' का अर्थ ईर्यापथ के परिवर्तन आदि के द्वारा रहना है। 'विजिगीषा' का अर्थ विजय की इच्छा है। 'व्यवहार' का अर्थ व्यवहार है। 'द्युति' का अर्थ शोभा है। 'थुति' का अर्थ प्रशंसा है। 'कान्ति' का अर्थ कमनीयता है। 'गति' का अर्थ गमन है। 'शक्ति' का अर्थ सामर्थ्य है। इन अर्थों में 'दिवु' धातु प्रयुक्त होती है। दिब्बति। देवो। देवी। देवता।

එත්ථ දෙවොති තිවිධා දෙවා සම්මුතිදෙවා උපපත්තිදෙවා විසුද්ධිදෙවාති. තෙසු මහාසම්මතකාලතො පට්ඨාය ලොකෙන ‘‘දෙවා’’ති සම්මතත්තා රාජරාජකුමාරාදයො සම්මුතිදෙවා [Pg.220] නාම. දෙවලොකෙ උපපන්නා උපපත්තිදෙවා නාම. ඛීණාසවා විසුද්ධිදෙවා නාම. වුත්තම්පි චෙතං ‘‘සම්මුතිදෙවා නාම රාජානො දෙවියො කුමාරා. උපපත්තිදෙවා නාම භුම්මදෙවෙ උපාදාය තදුත්තරිදෙවා. විසුද්ධිදෙවා නාම බුද්ධපච්චෙකබුද්ධඛීණාසවා’’ති.

यहाँ 'देव' तीन प्रकार के होते हैं - सम्मति-देव, उपपत्ति-देव और विशुद्धि-देव। उनमें महासम्मत काल से लेकर लोक द्वारा 'देव' माने जाने के कारण राजा, राजकुमार आदि 'सम्मति-देव' कहलाते हैं। देवलोक में उत्पन्न होने वाले 'उपपत्ति-देव' कहलाते हैं। क्षीणास्त्रव 'विशुद्धि-देव' कहलाते हैं। यह कहा भी गया है - 'राजा, रानियाँ और राजकुमार सम्मति-देव हैं। भूम-देवों से लेकर उनके ऊपर के देव उपपत्ति-देव हैं। बुद्ध, प्रत्येक बुद्ध और क्षीणास्त्रव विशुद्धि-देव हैं'।

ඉදං පනෙත්ථ නිබ්බචනං – දිබ්බන්ති කාමගුණඣානාභිඤ්ඤාචිත්තිස්සරියාදීහි කීළන්ති, තෙසු වා විහරන්තීති දෙවා. දිබ්බන්ති යථාභිලාසිතං විසයං අප්පටිඝාතෙන ගච්ඡන්තීති දෙවා. දිබ්බන්ති යථිච්ඡිතනිප්ඵාදනෙ සක්කොන්තීති දෙවා. අථ වා තංතංබ්‍යසනනිත්ථරණත්ථිකෙහි සරණං පරායණන්ති දෙවනීයා අභිත්ථවනීයාති දෙවා. සොභාවිසෙසයොගෙන කමනීයාති වා දෙවා.

यहाँ इसकी निरुक्ति यह है - 'दिब्बन्ति' अर्थात् जो कामगुण, ध्यान, अभिज्ञा, चित्त और ऐश्वर्य आदि के साथ क्रीड़ा करते हैं, या उनमें विहार करते हैं, वे 'देव' हैं। 'दिब्बन्ति' अर्थात् जो इच्छित विषय की ओर बिना किसी बाधा के जाते हैं, वे 'देव' हैं। 'दिब्बन्ति' अर्थात् जो इच्छानुसार फल निष्पन्न करने में समर्थ हैं, वे 'देव' हैं। अथवा, जो विभिन्न विपत्तियों से पार पाने के इच्छुक लोगों के लिए शरण और परायण होने के कारण देवनीय और अभिनन्दनीय हैं, वे 'देव' हैं। अथवा, विशेष शोभा से युक्त होने के कारण जो कमनीय हैं, वे 'देव' हैं।

එත්ථ ච ථුතිකන්ති අත්ථා කම්මසාධනවසෙන දට්ඨබ්බා, කීළාදයො ඡ අත්ථා කත්තුසාධනවසෙන. කෙචි පන ‘‘දිවු කීළාවිජිගිසාබ්‍යවහාරජුතිථුතිගතීසූ’’ති පඨන්ති. කෙචි ‘‘ගතී’’ති පදං විහාය ‘‘ජුතිථුතීසූ’’ති පඨන්ති. කෙචි ‘‘ථුතී’’ති පදං විහාය ‘‘ජුතිගතීසූ’’ති පඨන්ති, කෙචි පන දිවුධාතුං ‘‘සත්තිථුතික’’න්තිඅත්ථෙපි ඉච්ඡන්ති. තෙනාහ අභිධම්මස්ස අනුටීකාකාරො ‘‘දෙවසද්දො යථා කීළාවිජිගිසාවොහාරජුතිගතිඅත්ථො, එවං සත්තිඅභිත්ථවකමනත්ථොපි හොති ධාතුසද්දානං අනෙකත්ථභාවතො’’තිආදි.

यहाँ 'थुति' और 'कान्ति' अर्थों को कर्म-साधन के रूप में देखना चाहिए, और क्रीड़ा आदि छह अर्थों को कर्ता-साधन के रूप में। कुछ लोग 'दिवु कीळाविजिगीसाव्यवहारजुतिथुतिगतीसु' ऐसा पढ़ते हैं। कुछ 'गति' पद को छोड़कर 'जुतिथुतीसु' पढ़ते हैं। कुछ 'थुति' पद को छोड़कर 'जुतिगतीसु' पढ़ते हैं, और कुछ लोग 'दिवु' धातु को 'शक्ति' और 'थुति' के अर्थ में भी स्वीकार करते हैं। इसीलिए अभिधम्म की अनुटीकाकार ने कहा है - 'जैसे देव शब्द क्रीड़ा, विजिगीषा, व्यवहार, द्युति और गति के अर्थ में है, वैसे ही धातुओं के अनेक अर्थ होने के कारण यह शक्ति, स्तुति और कामना के अर्थ में भी होता है'।

ඉදං පන යථාවුත්තෙසු සම්මුතිදෙවාදීසු පච්චෙකං නිබ්බචනං – දිබ්බන්ති කීළන්ති අත්තනො විසයෙ ඉස්සරියං කරොන්තීති දෙවා, රාජානො. දිබ්බන්ති කීළන්ති පඤ්චහි කාමගුණෙහි, පටිපක්ඛෙ වා විජෙතුං ඉච්ඡන්ති, වොහරන්ති ච ලොකස්ස යුත්තායුත්තං, ජොතන්ති පරමාය සරීරජුතියා, ථොමියන්ති තබ්භාවත්ථිකෙහි, කාමියන්ති දට්ඨුං සොතුඤ්ච [Pg.221] සොභාවිසෙසයොගෙන, ගච්ඡන්ති ච යථිච්ඡිතට්ඨානං අප්පටිහතගමනෙන, සක්කොන්ති ච ආනුභාවසම්පත්තියා තංතංකිච්චං නිප්ඵාදෙතුන්ති දෙවා, චාතුමහාරාජිකාදයො. කීළන්ති පරමාය ඣානකීළාය, විජෙතුං ඉච්ඡන්ති පටිපක්ඛං, පරමසුඛුමඤාණවිසෙසවිසයං අත්ථඤ්ච වොහරන්ති, ජොතන්ති සබ්බකිලෙසදොසකලුසාභාවා පරමවිසුද්ධාය ඤාණජුතියා, ථොමියන්ති ච විඤ්ඤාතසභාවෙහි පරමනිම්මලගුණවිසෙසයොගතො, කාමියන්ති ච අනුත්තරපුඤ්ඤක්ඛෙත්තතාය දට්ඨුං සොතුං පූජිතුඤ්ච, ගච්ඡන්ති ච අමතමහානිබ්බානං අපච්චාගමනීයාය ගතියා, සක්කොන්ති ච චිත්තාචාරං ඤත්වා තෙ තෙ සත්තෙ හිතෙ නියොජෙතුං අමතමහානිබ්බානසුඛෙ ච පතිට්ඨාපෙතුන්ති දෙවා, විසුද්ධිදෙවා.

यह तो यथोक्त सम्मुतिदेव आदि में प्रत्येक का निर्वचन है - 'दिब्बन्ति' (क्रीड़ा करते हैं), अपने विषय में ऐश्वर्य करते हैं, इसलिए 'देवा' (देव) हैं, अर्थात् राजा। 'दिब्बन्ति' (क्रीड़ा करते हैं) पाँच कामगुणों के साथ, अथवा प्रतिपक्ष को जीतने की इच्छा करते हैं, और लोक के युक्त-अयुक्त का व्यवहार करते हैं, परम शरीर-ज्योति से प्रकाशित होते हैं, उस भाव के इच्छुक लोगों द्वारा स्तुति किए जाते हैं, शोभा विशेष के योग से देखने और सुनने की इच्छा किए जाते हैं, और बिना किसी बाधा के इच्छित स्थान पर जाते हैं, और अनुभाव की प्राप्ति से उस-उस कार्य को सिद्ध करने में समर्थ होते हैं, इसलिए 'देवा' (देव) हैं, अर्थात् चातुमहाराजिक आदि। परम ध्यान-क्रीड़ा से क्रीड़ा करते हैं, प्रतिपक्ष को जीतने की इच्छा करते हैं, परम सूक्ष्म ज्ञान विशेष के विषय और अर्थ का व्यवहार करते हैं, सभी क्लेश-दोष-कलुष के अभाव से परम विशुद्ध ज्ञान-ज्योति से प्रकाशित होते हैं, परम निर्मल गुण विशेष के योग से स्वभाव को जानने वालों द्वारा स्तुति किए जाते हैं, अनुत्तर पुण्यक्षेत्र होने के कारण देखने, सुनने और पूजा करने की इच्छा किए जाते हैं, और न लौटने वाली गति से अमृत महानिर्वाण को प्राप्त होते हैं, और चित्त की चर्या को जानकर उन-उन सत्त्वों को हित में नियोजित करने और अमृत महानिर्वाण के सुख में प्रतिष्ठित करने में समर्थ होते हैं, इसलिए 'देवा' (देव) हैं, अर्थात् विशुद्धदेव।

දෙවසද්ද ‘‘විද්ධෙ විගතවලාහකෙ දෙවෙ’’තිආදීසු අජටාකාසෙ ආගතො. ‘‘දෙවො ච ථොකං ථොකං ඵුසායතී’’තිආදීසු මෙඝෙ. ‘‘අයඤ්හි දෙව කුමාරො’’තිආදීසු ඛත්තියෙ. ‘‘අහං දෙව සකලජම්බුදීපෙ අඤ්ඤස්ස රඤ්ඤො සන්තිකෙ කිඤ්චි භයං න පස්සාමී’’තිආදීසු ඉස්සරපුග්ගලෙ. ‘‘පඤ්චහි කාමගුණෙහි සමප්පිතො සමඞ්ගීභූතො පරිචාරෙති දෙවො මඤ්ඤෙ’’තිආදීසු උපපත්තිදෙවෙ. ‘‘දෙවාතිදෙවං නරදම්මසාරථි’’න්තිආදීසු විසුද්ධිදෙවෙ ආගතො.

'देव' शब्द 'विद्धे विगतवलाहके देवे' (बादल रहित आकाश में) आदि में आकाश के अर्थ में आया है। 'देवो च थोकं थोकं फुसायती' (देव/मेघ थोड़ा-थोड़ा बरसता है) आदि में मेघ के अर्थ में। 'अयञ्हि देव कुमारो' (हे देव! यह कुमार) आदि में क्षत्रिय (राजा) के अर्थ में। 'अहं देव सकलजम्बुदीपे अञ्ञस्स रञ्ञो सन्तिके किञ्चि भयं न पस्सामी' (हे देव! मैं सम्पूर्ण जम्बूद्वीप में अन्य राजा के पास कोई भय नहीं देखता हूँ) आदि में ईश्वर (स्वामी) व्यक्ति के अर्थ में। 'पञ्चहि कामगुणेहि समप्पितो समङ्गीभूतो परिचारेति देवो मञ्ञे' (पाँच कामगुणों से युक्त होकर देव के समान विचरण करता है) आदि में उपपत्ति-देवों के अर्थ में। 'देवातिदेवं नरदम्मसारथिं' (देवों के भी देव, मनुष्यों के दमन करने वाले सारथि) आदि में विशुद्धदेवों के अर्थ में आया है।

දෙවීති රාජභරියාපි දෙවධීතාපි ‘‘දෙවී’’ති වුච්චති. දෙවස්ස භරියාති හි දෙවී, සාපි අත්ථතො ‘‘දිබ්බතීති දෙවී’’ති වත්තබ්බා, යථා ‘‘භික්ඛතීති භික්ඛුනී’’ති. තථා හි වුත්තං විමානවත්ථුඅට්ඨකථායං ‘‘දිබ්බති අත්තනො පුඤ්ඤිද්ධියා කීළතීති දෙවී’’ති.

'देवी' - राजा की पत्नी और देवपुत्री को भी 'देवी' कहा जाता है। देव की पत्नी होने के कारण 'देवी' है, वह भी अर्थतः 'दिब्बतीति देवी' (जो क्रीड़ा करती है वह देवी है) ऐसा कहना चाहिए, जैसे 'भिक्खतीति भिक्खुनी' (जो भिक्षा माँगती है वह भिक्षुणी है)। वैसा ही विमानवत्थु-अट्ठकथा में कहा गया है - 'दिब्बति अत्तनो पुञ्ञिद्धिया कीळतीति देवी' (जो अपनी पुण्य-ऋद्धि से क्रीड़ा करती है, वह देवी है)।

දෙවතාති [Pg.222] දෙවපුත්තොපි බ්‍රහ්මාපි දෙවධීතාපි. ‘‘අථ ඛො අඤ්ඤතරා දෙවතා අභික්කන්තාය රුත්තියා අභික්කන්තවණ්ණා’’තිආදීසු හි දෙවපුත්තො ‘‘දෙවතා’’ති වුත්තො ‘‘දෙවොයෙව දෙවතා’’ති කත්වා, තථා ‘‘තා දෙවතා සත්තසතා උළාරා, බ්‍රහ්මා විමානා අභිනික්ඛමිත්වා’’තිආදීසු බ්‍රහ්මානො.

'देवता' - देवपुत्र भी, ब्रह्मा भी और देवपुत्री भी। 'अथ खो अञ्ञतरा देवता अभिक्कन्ताय रुत्तिया अभिक्कन्तवण्णा' (तब कोई देवता रात बीतने पर, कान्तिमान वर्ण वाली) आदि में देवपुत्र को 'देवता' कहा गया है, 'देव ही देवता है' ऐसा मानकर; वैसे ही 'ता देवता सत्तसता उळारा, ब्रह्मा विमाना अभिनिक्खमित्वा' (वे सात सौ उदार देवता, ब्रह्म-विमानों से निकलकर) आदि में ब्रह्माओं को।

‘‘අභික්කන්තෙන වණ්ණෙන, යා ත්වං තිට්ඨසි දෙවතෙ;

ඔභාසෙන්තී දිසා සබ්බා, ඔසධී විය තාරකා’’ති-

'अतिक्रान्त (अत्यधिक) वर्ण के साथ, हे देवता! जो तुम खड़ी हो; सभी दिशाओं को प्रकाशित करती हुई, ओषधि (शुक्र) तारा के समान' -

ආදීසු දෙවධීතා.

आदि में देवपुत्री (के लिए प्रयुक्त है)।

ඉමානි උපපත්තිදෙවානං නාමානි –

ये उपपत्ति-देवों के नाम हैं -

දෙවො සුරො ච විබුධො, නිජ්ජරො අමරො මරු;

සුධාසී තිදසො සග්ග-වාසී අනිමිසොපි ච;

දිවොකො’මතපායී ච, සග්ගට්ඨො දෙවතානි ච.

देव, सुर, विबुध, निर्जर, अमर, मरु; सुधाशी, त्रिदश, स्वर्गवासी, अनिमिष; दिवौकस, अमृतपायी, स्वर्गस्थ और देवता।

ඛි ඛයෙ. ඛියති. ඛයො. ඛියනං. රාගක්ඛයො.

खि (Khi) क्षय (विनाश) के अर्थ में। खीयति (क्षय होता है)। खय (क्षय)। खीयना (क्षय होना)। रागक्खय (राग का क्षय)।

ඛි නිවාසෙ කොධහිංසාසු ච. ඛියති. න ගච්ඡසි යමක්ඛයං. නාගදානෙන ඛියන්ති.

खि (Khi) निवास, क्रोध और हिंसा के अर्थ में। खीयति (निवास करता है)। न गच्छसि यमक्खयं (तुम यम के निवास को नहीं जाते)। नागदानेन खीयन्ति (नाग-दान से क्रोधित होते हैं या हिंसा करते हैं)।

තත්ථ ඛියතීති නිවසති. යමක්ඛයන්ති යමනිවෙසනං. ඛියන්තීති කුජ්ඣන්ති හිංසන්ති වා.

वहाँ 'खीयति' का अर्थ 'निवास करता है' है। 'यमक्खयं' का अर्थ 'यम का निवास' है। 'खीयन्ति' का अर्थ 'क्रोध करते हैं' या 'हिंसा करते हैं' है।

ඝා ගන්ධොපාදානෙ. ඝායතීති ඝානං. ඝානෙන ගන්ධං ඝායිතුං ඝායිත්වා.

घा (Ghā) गन्ध ग्रहण करने के अर्थ में। 'घायति' (सूँघता है) जिससे वह 'घान' (नाक) है। नाक से गन्ध सूँघने के लिए, सूँघकर।

රුච රොචනෙ. රොචනං රුචි. භත්තං මෙ රුච්චති. භත්තම්පිතස්ස න රුච්චති. පබ්බජ්ජා මම රුච්චති. රුච්චිතුං, රුච්චිත්වා. කෙචි පන ඉමස්මිං දිවාදිගණෙ ‘‘රුච දිත්තිම්හී’’ති පඨන්ති. තං න යුත්තං කත්ථචිපි දිත්තිසඞ්ඛාතසොභනත්ථවාචකස්ස [Pg.223] රුචධාතුනො ‘‘රුච්චතී’’ති රූපාභාවතො. තස්මා එවං සල්ලක්ඛෙතබ්බං, දිත්තිරුචීනං වාචකො රුචධාතු භුවාදිගණිකො. තස්ස හි ‘‘රොචති, විරොචති. එකත්තමුපරොචිත’’න්ති රූපානියෙව භවන්ති, න ‘‘රුච්චතී’’ති රූපං. රුචියායෙව වාචකො පන දිවාදිගණිකොපි හොති චුරාදිගණිකොපි. තස්ස හි දිවාදිගණිකකාලෙ ‘‘ගමනං මය්හං රුච්චතී’’ති රූපං. චුරාදිගණිකකාලෙ ‘‘කිං නු ජාතිං න රොචෙසී’’ති රූපං. ආපුබ්බො චෙ ආචික්ඛනෙ වත්තති, ‘‘ආරොචෙති, ආරොචයතී’’ති රූපානි දිස්සන්ති.

रुच (Ruca) धातु 'रोचन' (रुचि या चमक) के अर्थ में है। रोचन ही रुचि है। 'भत्तं मे रुच्चति' (मुझे भोजन अच्छा लगता है)। 'भत्तम्पि तस्स न रुच्चति' (उसे भोजन भी अच्छा नहीं लगता)। 'पब्बज्जा मम रुच्चति' (मुझे प्रव्रज्या अच्छी लगती है)। रुच्चितुं, रुच्चित्वा। कुछ लोग इस दिवादि गण में 'रुच दित्तिम्हि' (चमकने के अर्थ में) पढ़ते हैं। वह उचित नहीं है, क्योंकि कहीं भी चमक के अर्थ वाली शोभा के वाचक रुच धातु का 'रुच्चति' रूप नहीं पाया जाता। इसलिए ऐसा समझना चाहिए कि चमक और रुचि का वाचक रुच धातु भ्वादि गण का है। उसके 'रोचति, विरोचति, एकत्तमुपरोचितं' ऐसे ही रूप होते हैं, 'रुच्चति' रूप नहीं। रुचि का वाचक ही दिवादि गण का भी होता है और चुरादि गण का भी। दिवादि गण के समय 'गमनं मय्हं रुच्चति' (मेरा जाना मुझे अच्छा लगता है) ऐसा रूप होता है। चुरादि गण के समय 'किं नु जातिं न रोचेसि' (क्या तुम जन्म को पसंद नहीं करते?) ऐसा रूप होता है। यदि 'आ' उपसर्ग पूर्वक हो तो 'आचिक्खन' (कहने/बताने) के अर्थ में प्रयुक्त होता है, जैसे 'आरोचेति, आरोचयति' रूप देखे जाते हैं।

මුච මොක්ඛෙ. දුක්ඛතො මුච්චති. සද්ධාය අධිමුච්චති. මුත්ති, විමුත්ති, අධිමුත්ති, මුච්චමානො.

मुच (Muca) धातु 'मोक्ष' (मुक्त होने) के अर्थ में है। 'दुक्खतो मुच्चति' (दुःख से मुक्त होता है)। 'सद्धाय अधिमुच्चति' (श्रद्धा से अधिमुक्त/निश्चय करता है)। मुत्ति, विमुत्ति, अधिमुत्ति, मुच्चमानो।

උච සමවායෙ. උච්චති. ඔකො, ඌකා, උක්කා.

उच (Uca) धातु 'समवाय' (समूह/मिलन) के अर्थ में है। उच्चति। ओको (जल/आवास), ऊका (जूं), उक्का (मशाल)।

ඔකොති උදකම්පි ආවාසොපි. ‘‘ඔකපුණ්ණෙහි චීවරෙහී’’ති ච, ‘‘වාරිජොව ථලෙ ඛිත්තො, ඔකමොකතමුබ්භතො’’ති චෙත්ථ පයොගො. ඌකාති සීසෙ නිබ්බත්තකිමිවිසෙසො.

ओक (Oka) का अर्थ जल भी है और आवास भी। 'ओकपुण्णेहि चीवरेहि' (जल से भरे चीवरों के साथ) और 'वारिजोव थले खित्तो, ओकमोकतमुब्भतो' (जैसे जल से स्थल पर फेंकी गई मछली, अपने जल-आवास से निकाली गई हो) - यहाँ इसके प्रयोग हैं। ऊका (Ūkā) सिर में उत्पन्न होने वाला एक विशेष कीड़ा (जूं) है।

උක්කාති දීපිකාදයො වුච්චන්ති. ‘‘උක්කාසු ධාරියමානාසූ’’ති හි ආගතට්ඨානෙ දීපිකා ‘‘උක්කා’’ති වුච්චති. ‘‘උක්කං බන්ධෙය්‍ය, උක්කං බන්ධිත්වා, උක්කාමුඛං ආලිම්පෙය්‍යා’’ති ආගතට්ඨානෙ අඞ්ගාරකපල්ලං. ‘‘කම්මාරානං යථා උක්කා, අන්තො ඣායති නො බහී’’ති ආගතට්ඨානෙ කම්මාරුද්ධනං. ‘‘එවං විපාකො උක්කාපාතො භවිස්සතී’’ති ආගතට්ඨානෙ වාතවෙගො ‘‘උක්කා’’ති වුච්චති. ‘‘සණ්ඩාසෙන ජාතරූපං [Pg.224] ගහෙත්වා උක්කාමුඛෙ පක්ඛිපෙය්‍යා’’ති ආගතට්ඨානෙ සුවණ්ණකාරානං මූසා ‘‘උක්කා’’ති වෙදිතබ්බා. ඉච්චෙවං –

उक्का (Ukkā) मशाल आदि को कहा जाता है। 'उक्कासु धारियमानासु' (मशालों के धारण किए जाने पर) - यहाँ मशाल को 'उक्का' कहा गया है। 'उक्कं बन्धेय्य, उक्कं बन्धित्वा, उक्कामुखं आलिम्पेय्या' - यहाँ अंगारों के पात्र (अंगीठी) को उक्का कहा गया है। 'कम्मारानं यथा उक्का, अन्तो झायति नो बही' (जैसे लुहारों की भट्टी, भीतर जलती है बाहर नहीं) - यहाँ लुहार की भट्टी को उक्का कहा गया है। 'एवं विपाको उक्कापातो भविस्सति' (इस प्रकार विपाक उल्कापात होगा) - यहाँ वायु के वेग को 'उक्का' कहा गया है। 'सण्डासेन जातरूपं गहेत्वा उक्कामुखे पक्खिपेय्या' (सँड़सी से सुवर्ण को पकड़कर मूषा के मुख में डाले) - यहाँ स्वर्णकारों की मूषा (crucible) को 'उक्का' समझना चाहिए। इस प्रकार -

දීපිකාවාතවෙගෙසු, කම්මාරානඤ්ච උද්ධනෙ;

මූසායම්පි ච අඞ්ගාර-කපල්ලෙ චාති පඤ්චසු;

විසයෙසු පනෙතෙසු, උක්කාසද්දො පවත්තති;

मशाल, वायु का वेग, लुहारों की भट्टी, मूषा और अंगारों के पात्र - इन पाँच विषयों में 'उक्का' शब्द प्रवृत्त होता है।

ඡෙ ඡෙදනෙ. ඡියති, ඡියන්ති. අවච්ඡිතං, අවච්ඡාතං. ඡෙත්වාන මොළිං වරගන්ධවාසිතං.

छे (Che) धातु 'छेदन' (काटने) के अर्थ में है। छियति, छियन्ति। अवच्छितं, अवच्छातं। 'छेत्वान मोळिं वरगन्धवासितं' (उत्तम गंध से सुवासित शिखा को काटकर)।

සජ සඞ්ගෙ. සඞ්ගො ලගනං. සජ්ජති. සජ්ජනං, සජ්ජිතො, සත්තො.

सज (Saja) धातु 'सङ्ग' (आसक्ति/चिपकने) के अर्थ में है। सङ्ग का अर्थ है लगना (चिपकना)। सज्जति। सज्जनं, सज्जितो, सत्तो।

යුජ සමාධිම්හි. සමාධානං සමාධි, කායකම්මාදීනං සම්මාපයොගවසෙන අවිප්පකිණ්ණතාති අත්ථො. යුජ්ජති. යොගො, යොගී.

युज (Yuja) धातु 'समाधि' के अर्थ में है। समाधान ही समाधि है, जिसका अर्थ है काय-कर्म आदि के सम्यक् प्रयोग के कारण विक्षिप्त न होना। युज्जति। योगो, योगी।

එත්ථ යොගොති වීරියං. තඤ්හි –

यहाँ 'योग' का अर्थ वीर्य (पुरुषार्थ) है। क्योंकि -

‘‘වායමෙථෙව පුරිසො, න නිබ්බින්දෙය්‍ය පණ්ඩිතො;

පස්සාමි වො’හ’මත්තානං, යථා ඉච්ඡිං තථා අහු’’න්ති

“मनुष्य को प्रयत्न करना ही चाहिए, विद्वान को खिन्न नहीं होना चाहिए; मैं स्वयं को देखता हूँ, जैसा मैंने चाहा वैसा ही हुआ।”

වචනතො අවස්සං කාතුං යුජ්ජති උපපජ්ජතීති යොගොති වුච්චති.

इस वचन के अनुसार, जो अवश्य करने योग्य (युज्जति/उपपज्जति) है, उसे 'योग' कहा जाता है।

රන්ජ රාගෙ. රජ්ජති. විරජ්ජති. රජ්ජමානො, රජ්ජං, රජ්ජන්තො, රාගො, විරාගො, රජ්ජනං, විරජ්ජනං, රජනීයං. උපසග්ගවසෙන අඤ්ඤො අත්ථො භවති. සම්හා රට්ඨා නිරජ්ජති, අත්තනො රට්ඨා නිග්ගච්ඡතීති අත්ථො.

रन्ज (Ranja) धातु 'राग' (रंगने/आसक्ति) के अर्थ में है। रज्जति। विरज्जति। रज्जमानो, रज्जं, रज्जन्तो, रागो, विरागो, रज्जनं, विरज्जनं, रजनीयं। उपसर्ग के भेद से अन्य अर्थ भी होता है। 'सम्हा रट्ठा निरज्जति' का अर्थ है अपने राष्ट्र से निकल जाता है।

තත්ථ විරාගොති විරජ්ජන්ති එත්ථ සංකිලෙසධම්මාති විරාගො, නිබ්බානං මග්ගො ච.

वहाँ 'विराग' का अर्थ है - जहाँ संक्लेश धर्म विरक्त (नष्ट) हो जाते हैं, वह विराग है, जो निर्वाण और मार्ग है।

විජී භයචලනෙසු. විජ්ජති, සංවිජ්ජති. සංවෙගො, සංවෙජනීයං. උබ්බිජ්ජති. උබ්බෙගො, උබ්බිග්ගහදයො.

विजी (Vijī) धातु 'भय' और 'चलन' (काँपने) के अर्थ में है। विज्जति, संविज्जति। संवेगो, संवेजनीयं। उब्बिज्जति। उब्बेगो, उब्बिग्गहदयो।

ලුජ [Pg.225] විනාසෙ. ලුජ්ජතීති ලොකො. ලොපො, ලුත්ති, ලුජ්ජනං, ලුත්තො.

लुज (Luja) धातु 'विनाश' के अर्थ में है। जो टूटता/नष्ट होता है, वह 'लोको' (लोक) है। लोपो, लुत्ति, लुज्जनं, लुत्तो।

ඨා ගතිනිවත්තියං. ඨායති. ඨායී, ඨිති, ඨානං, ඨිතො, තත්‍රට්ඨො, තිට්ඨං, කප්පට්ඨායී, ආසභට්ඨානට්ඨායී.

ठा (Ṭhā) धातु 'गति की निवृत्ति' (रुकने) के अर्थ में है। ठायति। ठायी, ठिति, ठानं, ठितो, तत्रट्ठो, तिट्ठं, कप्पट्ठायी, आसभट्ठानट्ठायी।

‘‘සුඛං සයාමි ඨායාමි, සුඛං කප්පෙමි ජීවිතං;

අහත්ථපාසො මාරස්ස, අහො සත්ථානුකම්පකො’’ති

“मैं सुखपूर्वक सोता हूँ, सुखपूर्वक खड़ा रहता हूँ (ठायमि), सुखपूर्वक जीवन व्यतीत करता हूँ; मार के पाश से मुक्त हूँ, अहो! शास्ता अनुकम्पा करने वाले हैं।”

පාළි නිදස්සනං. ලාපං ගොචරට්ඨායිනන්ති ච. තත්ථ ඨායාමීති තිට්ඨාමි.

यह पालि उदाहरण है। 'लापं गोचरट्ठायिनं' (अपने गोचर क्षेत्र में स्थित बटेर को) - यहाँ 'ठायामि' का अर्थ 'तिट्ठामि' (खड़ा होता हूँ/रहता हूँ) है।

ඩිගතියං. ඩියති. ඩෙමානො. ඩිනො වා. ‘‘උච්චෙ සකුණ ඩෙමාන, පත්තයාන විහඞ්ගම. වජ්ජෙසි ඛො ත්වං වාමූරු’’න්ති නිදස්සනං.

डि (Ḍi) धातु 'गति' (उड़ने) के अर्थ में है। डियति। डेमानो। या डिनो। “ऊँचे उड़ते हुए पक्षी (डेमान), पंखों के यान वाले विहंगम! तुम वामूरु को छोड़ रहे हो” - यह उदाहरण है।

එත්ථ ඩියතීති ඩෙමානොති නිබ්බචනං ගහෙතබ්බං.

यहाँ 'डियति' से 'डेमानो' यह व्युत्पत्ति ग्रहण करनी चाहिए।

තා පාලනෙ. තායති. අඝස්ස තාතා. සො නූන කපණො තාතො, චිරං රුජ්ජති අස්සමෙ. තාණං, පරිත්තං, ගොත්තං. ත්වං ඛොසි උපාසක කතකල්‍යාණො කතභීරුත්තාණො.

ता (Tā) धातु 'पालन' (रक्षा) के अर्थ में है। तायति। 'अघस्स ताता' (पाप से बचाने वाला)। 'सो नून कपणो तातो, चिरं रुज्जति अस्समे' (वह बेचारा पिता निश्चय ही आश्रम में बहुत समय से पीड़ित है)। ताणं, परित्तं, गोत्तं। 'त्वं खोसि उपासक कतकल्याणो कतभीरुत्ताणो' (हे उपासक! तुम कल्याण करने वाले और भय से रक्षा करने वाले हो)।

තත්‍ර පරිත්තන්ති මහාතෙජවන්තතාය සමන්තතො සත්තානං භයං උපද්දවං උපසග්ගඤ්ච තායති රක්ඛතීති පරිත්තං, ගං තායතීති ගොත්තං.

वहाँ 'परित्त' का अर्थ है - महातेजस्वी होने के कारण जो चारों ओर से प्राणियों के भय, उपद्रव और उपसर्ग से रक्षा (तायति) करता है, वह 'परित्त' है। जो 'गां' (इन्द्रियों/वंश) की रक्षा करता है, वह 'गोत्त' है।

නත ගත්තවිනාමෙ. ගත්තවිනාමො ගත්තවික්ඛෙපො. නච්චති. නච්චං. නිගණ්ඨො නාටපුත්තො.

नत (Nata) धातु 'गात्र-विनाम' (अंगों को झुकाने/नृत्य) के अर्थ में है। गात्र-विनाम का अर्थ अंगों का विक्षेप है। नच्चति। नच्चं। निगण्ठो नाटपुत्तो।

දා සොධනෙ. දායති. දානං. අනුයොගදාපනත්ථං. අනුයොගං දත්වා. දානං දත්වා.

दा (Dā) धातु 'शोधन' (साफ करने) के अर्थ में है। दायति। दानं। 'अनुयोगदापनत्थं' (अनुयोग दिलाने के लिए)। अनुयोगं दत्वा, दानं दत्वा।

දා [Pg.226] සුපනෙ. දායති. නිද්දායති. නිද්දායනං, නිද්දායමානො, නිද්දායන්තො.

दा (Dā) धातु 'सुपन' (सोने) के अर्थ में है। दायति। निद्दायति। निद्दायनां, निद्दायमानो, निद्दायन्तो।

දාදානෙ. පුරිසො දානං දායති. ආපුබ්බො ගහණෙ. අදින්නං ආදියති. සීලං සමාදියති. කම්මෙ – පුරිසෙන දානං දීයති, අදින්නං ආදියති. කාරිතෙ – ආදපෙති, සමාදපෙති, ආදපයති, සමාදපයති, යෙ ධම්මමෙවාදපයන්ති සන්තො.

दा (Dā) धातु 'दान' (देने) के अर्थ में है। 'पुरिसो दानं दायति' (पुरुष दान देता है)। 'आ' उपसर्ग पूर्वक 'ग्रहण' के अर्थ में होता है। 'अदिन्नं आदियति' (बिना दिया हुआ लेता है)। 'सीलं समादियति' (शील ग्रहण करता है)। कर्मवाच्य में - 'पुरिसेन दानं दीयति' (पुरुष द्वारा दान दिया जाता है), 'अदिन्नं आदियति'। प्रेरणार्थक (णिच्) में - 'आदापेति, समादापेति, आदापयति, समादापयति', 'ये धम्ममेवादापयन्ति सन्तो' (जो सत्पुरुष धर्म को ही ग्रहण करवाते हैं)।

දා අවඛණ්ඩනෙ. දියති, දියන්ති. පරිත්තං.

दा (Dā) धातु 'अवखण्डन' (टुकड़े करने/सीमित करने) के अर्थ में है। दियति, दियन्ति। परित्तं।

එත්ථ ච පරිත්තන්ති සමන්තතො ඛණ්ඩිතත්තා පරිත්තං. අප්පමත්තකඤ්හි ගොමයපිණ්ඩං පරිත්තන්ති වුච්චති. තස්මා පරිත්තන්ති අප්පකස්ස නාමං කාමාවචරස්ස ච ධම්මස්ස අප්පෙසක්ඛත්තා.

और यहाँ 'परित्त' का अर्थ है - चारों ओर से खण्डित (सीमित) होने के कारण 'परित्त'। थोड़े से गोबर के पिण्ड को 'परित्त' कहा जाता है। इसलिए 'परित्त' अल्प वस्तु का नाम है और कामावचर धर्मों का भी, क्योंकि उनका प्रभाव सीमित (अल्प) होता है।

දා සුද්ධියං. දායති. වොදායති. වොදානං. අකම්මකොයං ධාතු. තථා හි ‘‘වොදායති සුජ්ඣති එතෙනාති වොදානං, සමථවිපස්සනා’’ති නෙත්තිසංවණ්ණනායං වුත්තං.

दा (Dā) धातु 'शुद्धि' के अर्थ में है। दायति। वोदायति। वोदानं। यह अकर्मक धातु है। जैसा कि नेत्ति-संवरणना में कहा गया है - 'वोदायति सुज्झति एतेनाति वोदानं, समथविपस्सना' (जिसके द्वारा शुद्ध हुआ जाता है वह वोदान है, अर्थात् शमथ और विपश्यना)।

දී ඛයෙ. දීයතෙ. දීනො, ආදීනවො.

'दी' क्षय (विनाश) के अर्थ में है। 'दीयते' (क्षय होता है)। 'दीन', 'आदीनव'।

තත්‍ර දීනොති පරික්ඛීණඤාතිධනාදිභාවෙන දුක්ඛිතො. ආදීනවොතිආදීනං දුක්ඛං වාති අධිගච්ඡති එතෙනාතිආදීනවො, දොසො.

वहाँ 'दीन' का अर्थ है—ज्ञाति (सम्बन्धी), धन आदि के क्षीण हो जाने के कारण दुखी। 'आदीनव' का अर्थ है—जिसके द्वारा अत्यधिक दुःख प्राप्त होता है, वह 'आदीनव' (दोष) है।

දු පරිතාපෙ. දුයතෙ. දුනො, දූතො.

'दु' परिताप (दुःख) के अर्थ में है। 'दुयते'। 'दुनो', 'दूत'।

භිදි භිජ්ජනෙ. භිජ්ජනධම්මං භිජ්ජති. භිජ්ජතීති භින්නො. භිජ්ජනං භෙදො.

'भिदि' भिजन (भेदने/टूटने) के अर्थ में है। भेदन स्वभाव वाला टूटता है (भिज्जति)। जो टूटता है वह 'भिन्न' है। टूटना 'भेद' है।

ඡිදි ඡිජ්ජනෙ. සුත්තං ඡිජ්ජති. ඡිජ්ජතීති ඡින්නො. එවං ඡිද්දං. ඡිජ්ජනං ඡෙදො.

'छिदि' छिजन (काटने) के अर्थ में है। सूत कटता है (छिज्जति)। जो कटता है वह 'छिन्न' है। इसी प्रकार 'छिद्र'। कटना 'छेद' है।

ඛිදි [Pg.227] දීනියෙ. දීනභාවො දීනියං, යථා දක්ඛියං. ඛිජ්ජති, ඛින්නො, අඛින්නමති, ඛෙදො, ඛෙදඞ්ගතො ලොකහිතාය නාථො.

'खिदि' दीनता के अर्थ में है। दीन भाव 'दीनीय' है, जैसे 'दाक्षिय'। 'खिज्जति', 'खिन्न', 'अखिन्नमति', 'खेद', 'लोकहित के लिए नाथ (बुद्ध) खेद को प्राप्त हुए'।

එත්ථ ඛෙදඞ්ගතොති කායිකදුක්ඛසඞ්ඛාතං පරිස්සමං පත්තො, දුක්ඛමනුභවීති අත්ථො.

यहाँ 'खेदङ्गतो' का अर्थ है कायिक दुःख नामक परिश्रम (थकान) को प्राप्त, अर्थात् दुःख का अनुभव करने वाला।

පද ගතියං. පජ්ජති. මග්ගං පටිපජ්ජති. පටිපත්තිං පටිපජ්ජති. අද්ධානමග්ගප්පටිපන්නො හොති, ඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජති. ආපත්තිං ආපජ්ජති. අකම්මකම්පි භවති, තෙසං අධම්මො ආපජ්ජති, පජ්ජො, බ්‍යග්ඝපජ්ජො, සම්පදායො.

'पद' धातु गति के अर्थ में है। 'पज्जति' (जाता है/प्राप्त करता है)। मार्ग पर चलता है (मग्गं पटिपज्जति)। प्रतिपत्ति (अभ्यास) का पालन करता है। अध्व-मार्ग (लम्बे मार्ग) पर आरूढ़ होता है, फल-समापत्ति को प्राप्त करता है। आपत्ति (दोष) को प्राप्त करता है। यह अकर्मक भी होता है, जैसे 'तेसं अधम्मो आपज्जति' (उनका अधर्म हो जाता है), पज्ज (मार्ग), ब्यग्घपज्ज, सम्पदाय।

එත්ථ ච පජ්ජොති මග්ගො. බ්‍යග්ඝපජ්ජෙ සද්දුලපථෙ ජාතොති බ්‍යග්ඝපජ්ජො, එවංනාමකො කුලපුත්තො. සම්පදියති ඤාපියති ධම්මො එතෙනාති සම්පදායො, අක්ඛාතා.

यहाँ 'पज्जो' का अर्थ मार्ग है। 'ब्यग्घपज्जे' अर्थात् शार्दूल-पथ (व्याघ्र-पथ) में उत्पन्न होने के कारण 'ब्यग्घपज्जो' इस नाम का कुलपुत्र। जिसके द्वारा धर्म प्रदान किया जाता है या ज्ञापित किया जाता है, वह 'सम्पदायो' (आख्याता/उपदेशक) है।

විද සත්තායං. සත්තා විජ්ජමානාකාරො. විජ්ජති, සංවිජ්ජති. ජාතවෙදො, විජ්ජා, අවිජ්ජා, විදිතො.

'विद' धातु सत्ता (होने) के अर्थ में है। सत्ता का अर्थ विद्यमान होना है। 'विज्जति' (विद्यमान है), 'संविज्जति'। जातवेदो (अग्नि), विज्जा (विद्या), अविज्जा (अविद्या), विदित।

තත්ථ ජාතවෙදොති අග්ගි. සො හි ජාතොව වෙදයති ධූමජාලුට්ඨානෙන පඤ්ඤායති, තස්මා ජාතවෙදොති වුච්චති. විජ්ජාති ධම්මානං සභාවං විදිතං කරොතීති විජ්ජා, ඤාණං. අවිජ්ජාති ඛන්ධානං රාසට්ඨං, ආයතනානං ආයතනට්ඨං, ධාතූනං සුඤ්ඤට්ඨං, සච්චානං තථට්ඨං, ඉන්ද්‍රියානං අධිපතියට්ඨං අවිදිතං කරොතීති අවිජ්ජා. දුක්ඛාදීනං පීළනාදිවසෙන වුත්තං චතුබ්බිධං අත්ථං අවිදිතං කරොතීති අවිජ්ජා, මොහො.

वहाँ 'जातवेदो' का अर्थ अग्नि है। वह उत्पन्न होते ही धुएँ के उठने से पहचानी जाती है, इसलिए उसे 'जातवेदो' कहा जाता है। 'विज्जा' (विद्या) वह है जो धर्मों के स्वभाव को विदित (ज्ञात) कराती है, अर्थात् ज्ञान। 'अविज्जा' (अविद्या) वह है जो स्कन्धों के राशि-अर्थ को, आयतनों के आयतन-अर्थ को, धातुओं के शून्य-अर्थ को, सत्यों के तथ्य-अर्थ को और इन्द्रियों के आधिपत्य-अर्थ को अविदित (अज्ञात) रखती है। जो दुःख आदि के पीड़न आदि के रूप में कहे गए चार प्रकार के अर्थों को अज्ञात रखती है, वह 'अविज्जा' (मोह) है।

මද උම්මාදෙ. උම්මාදො නාම මුය්හ නං වා සතිවිප්පවාසො වා චිත්තවික්ඛෙපො වා. මජ්ජති, පමජ්ජති. මත්තො, සුරාමදමත්තො. මත්තො අහං මහාරාජ. පුත්තමංසානි ඛාදයිං. මත්තහත්ථී, පමත්තො, උම්මත්තො.

'मद' धातु उन्माद के अर्थ में है। उन्माद का अर्थ मोह, स्मृति का खो जाना या चित्त का विक्षेप है। 'मज्जति', 'पमज्जति'। मत्त (मस्त/मतवाला), सुरा-मद-मत्त। "हे महाराज! मैं मत्त (पागल) था, मैंने पुत्र का मांस खा लिया।" मत्त-हस्ती (मतवाला हाथी), प्रमत्त, उन्मत्त।

අප්පමාදො [Pg.228] අමතං පදං, පමාදො මච්චුනො පදං;

අප්පමත්තා න මිය්‍යන්ති, යෙ පමත්තා යථා මතා.

अप्रमाद अमृत (निर्वाण) का पद है, प्रमाद मृत्यु का पद है; अप्रमत्त नहीं मरते, जो प्रमत्त हैं वे मरे हुए के समान हैं।

මිද සිනෙහනෙ. මෙජ්ජති. මෙත්තා, මෙත්ති, මිත්තං, මිත්තො.

'मिद' धातु स्नेह (प्रेम/चिकनाहट) के अर्थ में है। 'मेज्जति'। मेत्ता (मैत्री), मेत्ती, मित्तं (मित्रता), मित्तो (मित्र)।

අන්තරධා අදස්සනෙ. අන්තරපුබ්බො ධාධාතු විජ්ජමානස්ස වත්ථුනො අදස්සනෙ වත්තති. අන්තරධායති. අන්තරධානං, අන්තරධායන්තො. සා දෙවතා අන්තරහිතා. අන්තරාපිධායති.

'अन्तरधा' अदृश्य होने (अदर्शन) के अर्थ में है। 'अन्तर' पूर्वक 'धा' धातु विद्यमान वस्तु के अदृश्य होने के अर्थ में प्रयुक्त होती है। 'अन्तरधायति' (अन्तर्धान होता है)। अन्तर्धान, अन्तर्धान होता हुआ। "वह देवता अन्तर्हित (अदृश्य) हो गया।" अन्तरपिधायति (छिप जाता है)।

බුධ අවගමනෙ. අවගමනං ජානනං. බුජ්ඣති, බුද්ධො, බුද්ධි, බුද්ධං, බොධො, බොධි. බුජ්ඣිතා සච්චානි. සකලං බුද්ධො, බුද්ධවා, විබොධෙති, බොධෙතා, බුද්ධො, විබුද්ධො ඉච්චාදීනි.

'बुध' धातु अवगमन (समझने) के अर्थ में है। अवगमन का अर्थ जानना है। 'बुज्झति' (समझता है), बुद्ध, बुद्धि, बुद्धं, बोध, बोधि। सत्यों को समझने वाला। सब कुछ जानने वाला (सकलं बुद्धो), बुद्धवा, विबोधेति (जगाता है), बोधेता (जगाने वाला), बुद्ध, विबुद्ध इत्यादि।

තත්‍ර බුද්ධොති බුජ්ඣිතා සච්චානීති බුද්ධො, බොධෙතා පජායාති බුද්ධො. අථ වා පාරමිතාපරිභාවිතාය පඤ්ඤාය සබ්බම්පි ඤෙය්‍යං අබුජ්ඣීති බුද්ධො. කෙචි පන කම්මෙනපි බුද්ධසද්දස්ස සිද්ධං ඉච්ඡන්තා එවං නිබ්බචනං කරොන්ති ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො වත සො භගවාති අධිගතගුණවිසෙසෙහි ඛීණාසවෙහි බුජ්ඣිතබ්බොති බුද්ධො’’ති. විත්ථාරො පන නිද්දෙසෙ වුත්තනයෙන ගහෙතබ්බො. බුද්ධීති බුජ්ඣතීති බුද්ධි. එවං බුද්ධං බොධො බොධි ච. අථ වා බුජ්ඣනං බුද්ධි. එවං බොධො බොධි ච, සබ්බමෙතං පඤ්ඤායාධිවචනං.

वहाँ 'बुद्ध' का अर्थ है—सत्यों को समझने वाला, अथवा प्रजा को बोधित करने वाला (जगाने वाला)। अथवा, पारमिताओं से परिभावित प्रज्ञा के द्वारा समस्त ज्ञेय (जानने योग्य) को समझ लेने के कारण 'बुद्ध' है। कुछ लोग 'बुद्ध' शब्द की सिद्धि कर्म में भी चाहते हुए इस प्रकार निर्वचन करते हैं— "वह भगवान् सम्यक्सम्बुद्ध हैं, क्योंकि वे अधिगत विशेष गुणों वाले क्षीणास्त्रवों (अर्हतों) द्वारा समझे जाने योग्य हैं, इसलिए 'बुद्ध' हैं।" इसका विस्तार 'निद्देस' में बताई गई विधि के अनुसार समझना चाहिए। 'बुद्धि' का अर्थ है—जो समझती है। इसी प्रकार 'बुद्धं', 'बोध' और 'बोधि' भी हैं। अथवा, समझने की क्रिया 'बुद्धि' है। इसी प्रकार 'बोध' और 'बोधि' भी; ये सभी प्रज्ञा के पर्यायवाची हैं।

ඉදානි බොධිසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරං වදාම. බොධීති හි රුක්ඛොපි මග්ගොපි සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණම්පි නිබ්බානම්පි එවංපණ්ණත්තිකො පුග්ගලොපි වුච්චති, තථා හි ‘‘බොධිරුක්ඛමූලෙ පඨමාභිසම්බුද්ධො’’ති ච, ‘‘අන්තරා ච බොධිං අන්තරා ච ගය’’න්ති ච ආගතට්ඨානෙ රුක්ඛො බොධීති වුච්චති. ‘‘චතූසු මග්ගෙසු ඤාණ’’න්ති [Pg.229] ආගතට්ඨානෙ මග්ගො. ‘‘පප්පොති බොධිං වරභූරි සුමෙධසො’’ති ආගතට්ඨානෙ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං. ‘‘පත්වාන බොධිං අමතං අසඞ්ඛත’’න්ති ආගතට්ඨානෙ නිබ්බානං. ‘‘බොධි භන්තෙ රාජකුමාරො භගවතො පාදෙ සිරසා වන්දතී’’ති ‘‘අරියසාවකො බොධීති වුච්චතී’’ති ච ආගතට්ඨානෙ එවංපණ්ණත්තිකො පුග්ගලො.

अब हम 'बोधि' शब्द के अर्थों का विवरण कहते हैं। 'बोधि' वृक्ष को भी कहा जाता है, मार्ग को भी, सर्वज्ञता-ज्ञान को भी, निर्वाण को भी और इस प्रकार की संज्ञा वाले पुद्गल (व्यक्ति) को भी। जैसे— "बोधि-वृक्ष के मूल में प्रथम बार अभिसम्बुद्ध हुए" और "बोधि और गया के बीच" जैसे स्थलों पर वृक्ष को 'बोधि' कहा गया है। "चारों मार्गों में ज्ञान" के सन्दर्भ में मार्ग को। "उत्तम और प्रचुर प्रज्ञा वाला बोधि को प्राप्त करता है" के सन्दर्भ में सर्वज्ञता-ज्ञान को। "अमृत और असंस्कृत बोधि को प्राप्त कर" के सन्दर्भ में निर्वाण को। "भन्ते! बोधि राजकुमार भगवान् के चरणों में सिर झुकाकर वन्दना करता है" और "आर्य श्रावक को बोधि कहा जाता है" जैसे स्थलों पर इस प्रकार की संज्ञा वाले पुद्गल (व्यक्ति) को।

අත්‍රිදං වුච්චති –

यहाँ यह कहा गया है –

රුක්ඛෙ මග්ගෙ ච නිබ්බානෙ, ඤාණෙ සබ්බඤ්ඤුතාය ච;

තථා පණ්ණත්තියඤ්චෙව, බොධිසද්දො පවත්තති.

वृक्ष, मार्ग, निर्वाण, सर्वज्ञता-ज्ञान और प्रज्ञप्ति (नाम-संज्ञा) के अर्थ में 'बोधि' शब्द प्रयुक्त होता है।

බුජ්ඣතීති බුජ්ඣිතා, බොධෙතීති බොධෙතා.

जो समझता है वह 'बुज्झिता' है, जो बोधित करता है (जगाता है) वह 'बोधेता' है।

එත්ථ ච කොචි පයොගො තුමන්තාදීනි ච රූපානි වුච්චන්තෙ – ‘‘ගුය්හමත්ථමසම්බුද්ධං, සම්බොධයති යො නරො. පරං සම්බුද්ධුමරහති. බුජ්ඣිතුං, බුද්ධුං, බුජ්ඣිත්වා, බුජ්ඣිත්වාන, බුජ්ඣිතුන, බුද්ධිය, බුද්ධියාන, බුද්ධා, බුද්ධාන’’ ඉති භවන්ති.

यहाँ कुछ प्रयोग और 'तुमुन्' आदि प्रत्ययों के रूप कहे जाते हैं— "जो मनुष्य दूसरों के द्वारा न समझे गए गुप्त अर्थ को समझाता है। वह दूसरे को समझने (सम्बुद्धुं) के योग्य है। समझने के लिए (बुज्झितुं, बुद्धुं), समझकर (बुज्झित्वा, बुज्झित्वान, बुज्झितुन, बुद्धिय, बुद्धियान, बुद्धा, बुद्धान)"—ये रूप होते हैं।

තත්‍ර අසම්බුද්ධන්ති පරෙහි අඤ්ඤාතං, ‘‘අසම්බොධ’’න්තිපි පාඨො, පරෙසං බොධෙතුං අයුත්තන්ති අත්ථො. සම්බුද්ධුන්ති සංබුජ්ඣිතුං. බුද්ධාති බුජ්ඣිත්වා, එවං බුද්ධානාති එත්ථාපි.

वहाँ 'असम्बुद्धं' का अर्थ है दूसरों के द्वारा अज्ञात; 'असम्बोधं' ऐसा भी पाठ है, जिसका अर्थ है दूसरों को बोधित करने के अयोग्य। 'सम्बुद्धुं' का अर्थ है भली-भाँति समझना। 'बुद्धा' का अर्थ है समझकर; इसी प्रकार यहाँ 'बुद्धान' का भी यही अर्थ है।

කෙචි පන ‘‘නාමරූපපරිච්ඡෙදෙ ‘බොධිමග්ගෙන බුධ්වා’ති ච, ‘‘බුධ්වා බොධිතලෙ යමාහ සුගතො’ති ච ධකාරවකාරසඤ්ඤොගවතො පදස්ස දස්සනතො ත්වාපච්චයන්තභාවතො ච ධකාරවකාරසංයොගවසෙන ‘‘බුධ්වා’’ති පදසිද්ධි ඉච්ඡිතබ්බා’’ති වදන්ති, තං තාදිසස්ස පදරූපස්ස බුද්ධවචනෙ අදස්සනතො ච, බුද්ධවචනස්ස අනනුකූලතාය ච, පරිසුද්ධෙ ච පොරාණපොත්ථකෙ [Pg.230] වකාරසංයොගවිගතස්ස ‘‘බොධිමග්ගෙන බුද්ධා’’තිච, ‘‘බුද්ධා බොධිතලෙ’’ති ච පදස්ස දස්සනතො න ගහෙතබ්බං. තථා හි න තාදිසො පාඨො බුද්ධවචනස්ස අනුකූලො හොතීති. න හි බුද්ධවචනෙ වස්සසතම්පි වස්සසහස්සම්පි පරියෙසන්තා තාදිසං වකාරධකාරසඤ්ඤොගපදං පස්සිස්සන්ති. එවං ‘‘බුධ්වා’’ති පදරූපස්ස බුද්ධවචනස්ස අනනුකූලතා දට්ඨබ්බා. තඤ්හි සක්කටගන්ථෙ කතපරිචයභාවෙන වඤ්චිතෙහි විදූහි ඉච්ඡිතං, න සද්ධම්මනීතිවිදූහි. එත්ථ ඉමානි නිදස්සනපදානි වෙදිතබ්බානි –

कुछ लोग कहते हैं कि 'नामरूपपरिच्छेद' में 'बोधिमग्गेन बुध्वा' और 'बुध्वा बोधितले यमाह सुगतो' में 'ध' और 'व' के संयोग वाले पद के दर्शन होने से और 'त्वा' प्रत्यय के होने से 'ध' और 'व' के संयोग के साथ 'बुध्वा' पद की सिद्धि माननी चाहिए। लेकिन बुद्धवचनों में ऐसे पद रूप के न दिखने के कारण, बुद्धवचन के अनुकूल न होने के कारण, और शुद्ध प्राचीन पुस्तकों में 'व' संयोग रहित 'बोधिमग्गेन बुद्धा' और 'बुद्धा बोधितले' पदों के दिखने के कारण इसे स्वीकार नहीं करना चाहिए। क्योंकि वैसा पाठ बुद्धवचन के अनुकूल नहीं होता। बुद्धवचनों में सौ वर्ष या हजार वर्ष तक खोजने पर भी वैसा 'व' और 'ध' के संयोग वाला पद नहीं मिलेगा। इस प्रकार 'बुध्वा' पद रूप की बुद्धवचन के प्रति अननुकूलता देखनी चाहिए। वह तो संस्कृत ग्रंथों के परिचय के कारण भ्रमित विद्वानों द्वारा चाहा गया है, सद्धर्मनीति के विद्वानों द्वारा नहीं। यहाँ ये उदाहरण पद जानने चाहिए -

කො මං විද්ධා නිලීයති. ලද්ධා මච්චො යදිච්ඡති. ලද්ධාන පුබ්බාපරියං විසෙසං, අදස්සනං මච්චුරාජස්ස ගච්ඡෙ.

कौन मुझे बींधकर (छेदकर) छिप जाता है? मर्त्य (मनुष्य) जो चाहता है उसे प्राप्त कर लेता है। पहले और बाद के विशेष को प्राप्त कर, मृत्युराज के दर्शन न होने की स्थिति (अदर्शन) को प्राप्त हो।

උම්මාදන්තිමහං දිට්ඨා, ආමුක්කමණිකුණ්ඩලං;

න සුපාමි දිවාරත්තිං, සහස්සංව පරාජිතො’’ති;

मैंने उन्मादन्ती को देखा, जिसने मणिकुंडल पहने हुए थे; मैं दिन-रात नहीं सो पाता हूँ, जैसे कोई हजार (मुद्राएँ) हार गया हो।

තත්ථ විද්ධාති විජ්ඣිත්වා. ලද්ධාති ලභිත්වා. ලද්ධානාති ලභිත්වාන. දිට්ඨාති දිස්වා. ඉති ‘‘විද්ධා ලද්ධා ලද්ධාන දිට්ඨා’’ති පදානි ත්වාපච්චයෙන සද්ධිං ගතානිපි සඤ්ඤොගවසෙන වකාරපටිබද්ධානි න හොන්ති, තස්මා ‘‘බුද්ධා බුද්ධාන’’ ඉච්චෙතානිපි ‘‘ලද්ධා ලද්ධාන’’ ඉච්චාදීනි විය පරිහීනවකාරසඤ්ඤොගානි එව ගහෙතබ්බානි. යෙ ‘‘බුධ්වා’’ති රූපං ඉච්ඡන්ති පඨන්ති ච, මඤ්ඤෙ තෙ ත්වාපච්චයො වඤ්චෙති, තෙන තෙ වඤ්චනං පාපුණන්ති, තස්මා තාදිසං රූපං අග්ගහෙත්වා යො සද්දනීතියං සද්දවිනිච්ඡයො වුත්තො, සොයෙව ආයස්මන්තෙහි සාරතො පච්චෙතබ්බො.

वहाँ 'विद्धा' का अर्थ 'विज्झित्वा' (बींधकर) है। 'लद्धा' का अर्थ 'लभित्वा' (प्राप्त कर) है। 'लद्धान' का अर्थ 'लभित्वान' है। 'दिट्ठा' का अर्थ 'दिस्वा' (देखकर) है। इस प्रकार 'विद्धा, लद्धा, लद्धान, दिट्ठा' पद 'त्वा' प्रत्यय के साथ होने पर भी संयोग के कारण 'व' कार से संबद्ध नहीं होते हैं, इसलिए 'बुद्धा, बुद्धान' को भी 'लद्धा, लद्धान' आदि की तरह 'व' संयोग से रहित ही ग्रहण करना चाहिए। जो 'बुध्वा' रूप चाहते हैं और पढ़ते हैं, मैं मानता हूँ कि उन्हें 'त्वा' प्रत्यय धोखा देता है, उससे वे वंचना (धोखा) प्राप्त करते हैं, इसलिए वैसा रूप ग्रहण न करके जो सद्धर्मनीति में शब्द-विनिश्चय कहा गया है, आयुष्मानों को उसी को सार रूप में स्वीकार करना चाहिए।

බුධ බොධනෙ. සකම්මකාකම්මකොයං ධාතු. තථා හි බොධනසද්දුච්චාරණෙන ජානනං විකසනං නිද්දක්ඛයො ච ගහිතො, තස්මා ‘‘බුධ ඤාණෙ, බුධ විකසනෙ, බුධ නිද්දක්ඛයෙ’’ති වුත්තං හොති. බුජ්ඣති භගවා, ධම්මෙ බුජ්ඣති, පබුජ්ඣති, පදුමං බුජ්ඣති. පුරිසො බුද්ධො, පබුද්ධො, බොධති, පබොධති ඉච්චාදීනි.

बुध बोधने (जानने के अर्थ में)। यह धातु सकर्मक और अकर्मक दोनों है। क्योंकि 'बोधन' शब्द के उच्चारण से जानना, विकसित होना और निद्रा का क्षय (जागना) ग्रहण किया जाता है, इसलिए 'बुध ज्ञाने, बुध विकासने, बुध निद्राक्षये' कहा गया है। भगवान बुद्ध होते हैं (जानते हैं), धर्म को जानते हैं, प्रबुद्ध होते हैं, कमल खिलता है। पुरुष बुद्ध है, प्रबुद्ध है, जानता है, प्रबोधित होता है इत्यादि।

සංධා [Pg.231] සන්ධිම්හි. සංපුබ්බො ධාධාතු සන්ධිම්හි වත්තති. නෙවස්ස මද්දී භාකුටි, න සන්ධියති න රොදති. න සන්ධියතීති ඉදං අඤ්ඤෙහි පකරණෙහි අසාධාරණං දිවාදිරූපං.

संधा संधि (मेल) के अर्थ में। 'सं' उपसर्ग पूर्वक 'धा' धातु संधि के अर्थ में प्रयुक्त होती है। न उसकी मद्दी (मद्री) भृकुटी चढ़ाती है, न संधि करती है (जुड़ती है) और न रोती है। 'न संधियति' यह अन्य प्रकरणों से असाधारण दिवादि रूप है।

ධනු යාචනෙ. මාතා හි තව ඉරන්ධති, විධරස්ස හදයං ධනිය්‍යති. ඉදම්පි අසාධාරණං දිවාදිරූපං.

धनु याचने (याचना करने के अर्थ में)। तुम्हारी माता इरान्धती है, विधर का हृदय माँगा जाता है (धनिय्यति)। यह भी असाधारण दिवादि रूप है।

ධී අනාදරෙ. ධීයතෙ. ධීනො.

धी अनादरे (अनादर के अर्थ में)। धीयते। धीनो।

යුධ සම්පහාරෙ. යුජ්ඣති. යොධො, යුද්ධං, චරණායුධො, යකාරස්ස වකාරභාවෙ ‘‘ආවුධ’’න්ති රූපං. තත්‍ර චරණායුධොති කුක්කුටො.

युध संप्रहारे (युद्ध/प्रहार के अर्थ में)। युज्झति। योधो, युद्धं, चरणायुधो, 'य' कार का 'व' कार होने पर 'आवुधं' रूप बनता है। वहाँ 'चरणायुध' का अर्थ मुर्गा (कुक्कुट) है।

කුධ කොපෙ. කුජ්ඣති. කොධො, කුජ්ඣනා, කුජ්ඣිතත්තං. කුද්ධො අත්ථං න ජානාති, කුද්ධො ධම්මං න පස්සති.

कुध कोपे (क्रोध के अर्थ में)। कुज्झति। क्रोधो, कुज्झना, कुज्झितत्तं। क्रुद्ध व्यक्ति अर्थ को नहीं जानता, क्रुद्ध व्यक्ति धर्म को नहीं देखता।

සුධ සොචෙය්‍යෙ. සොචෙය්‍යං සුචිභාවො. සුජ්ඣති. සුද්ධි, විසුද්ධි, සුජ්ඣනං, සුද්ධො, විසුද්ධො, පරිසුද්ධො. කාරිතෙ ‘‘සොධෙති, සොධකො’’ ඉච්චාදීනි.

सुध शौच (शुद्धता) के अर्थ में। शौच अर्थात् शुचि भाव। सुज्झति। शुद्धि, विशुद्धि, सुज्झनं, शुद्धो, विशुद्धो, परिशुद्धो। णिच् प्रत्यय (कारित) में 'सोधेति, सोधको' इत्यादि।

සිධු සංරාධනෙ. සිජ්ඣති. සිද්ධි.

सिधु संराधने (सिद्धि/सफलता के अर्थ में)। सिज्झति। सिद्धि।

රධ හිංසායං. රජ්ඣති, විරජ්ඣති, අපරජ්ඣති. අපරාධො.

राध हिंसा के अर्थ में। रज्झति, विरज्झति, अपराज्झति। अपराधो।

රාධ සාධ සංසිද්ධියං. රාධයති, සාධයති. ආරාධනං, සාධනං. සපරහිතං සාධෙතීති සාධු, සප්පුරිසො. අච්චන්තං සාධෙතබ්බන්ති සාධු, ලද්ධකං සුන්දරං දානසීලාදි.

राध, साध संसिद्धि (पूर्णता) के अर्थ में। राधयति, साधयति। आराधनं, साधनं। जो स्व और पर का हित सिद्ध करता है वह 'साधु' है, सत्पुरुष। जो अत्यंत सिद्ध करने योग्य है वह 'साधु' है, जैसे प्राप्त किया हुआ सुंदर दान-शील आदि।

විධ විජ්ඣනෙ. විජ්ඣති. පටිවිජ්ඣති. ඛණ විද්ධ, විධු, විජ්ඣනකො, විද්ධො, පටිවිද්ධො, විජ්ඣනං, වෙධො, පටිවෙධො, විජ්ඣිත්වා, විද්ධා, විද්ධාන. කො මං විද්ධා නිලීයති.

विध विज्झने (बींधने/छेदने के अर्थ में)। विज्झति। पटिविज्झति। क्षण विद्ध, विधु, विज्झनको, विद्धो, पटिविद्धो, विज्झनं, वेधो, पटिवेधो, विज्झितत्वा, विद्धा, विद्धान। कौन मुझे बींधकर छिप जाता है?

ඉධ වුද්ධියං. ඉජ්ඣති, සමිජ්ඣති. ඉද්ධි, ඉජ්ඣනං, සමිජ්ඣනං, ඉද්ධො. තත්ථ ඉද්ධීති ඉජ්ඣනං ඉද්ධි. ඉජ්ඣන්ති වා සත්තා එතාය ඉද්ධා වුද්ධා උක්කංසගතා හොන්තීති ඉද්ධි.

इध वृद्धौ (वृद्धि/समृद्धि के अर्थ में)। इज्झति, समिज्झति। इद्धि (ऋद्धि), इज्झनं, समिज्झनं, इद्धो। वहाँ 'इद्धि' का अर्थ है - सिद्ध होना इद्धि है। अथवा प्राणी इसके द्वारा सिद्ध, वृद्ध और उत्कर्ष को प्राप्त होते हैं, इसलिए यह 'इद्धि' है।

ගිධු [Pg.232] අභිකඞ්ඛායං. ගිජ්ඣති, ගිජ්ඣො. ගද්ධො. ගද්ධබාධිපුබ්බො. කාමගිද්ධො න ජානාසි. ගෙධො.

गिधु अभिकांक्षा (तीव्र इच्छा) के अर्थ में। गिज्झति, गिज्झो। गद्धो। गद्धबाधिपुब्बो। काम में आसक्त (गिद्ध) तुम नहीं जानते। गेधो।

රුධි ආවරණෙ. රුජ්ඣති, විරුජ්ඣති, පටිවිරුජ්ඣති. විරොධකො, විරුද්ධො. රොධො, විරොධො, පටිවිරොධො, අනුවිරොධො.

रुधि आवरणे (रोकने/ढकने के अर्थ में)। रुज्झति, विरुज्झति, पटिविरुज्झति। विरोधको, विरुद्धो। रोधो, विरोधो, पटिविरोधो, अनुविरोधो।

අනුවිධා අනුකරණෙ. අනුවිපුබ්බො ධාධාතු අනුක්‍රියායං වත්තති. පුරිසො අඤ්ඤස්ස පුරිසස්ස ක්‍රියං අනුවිධීයති තත්‍රායං පාළි –

अनुविधा अनुकरण के अर्थ में। 'अनु' और 'वि' उपसर्ग पूर्वक 'धा' धातु अनुक्रिया के अर्थ में प्रयुक्त होती है। एक पुरुष दूसरे पुरुष की क्रिया का अनुकरण करता है, वहाँ यह पालि है -

දූසිතො ගිරිදත්තෙන, හයො සාමස්ස පණ්ඩවො;

පොරාණං පකතිං හිත්වා, තස්සෙවානුවිධීයතී’’ති.

गिरिदत्त द्वारा दूषित किया गया साम (श्याम) का पाण्डव (सफेद) घोड़ा; अपनी पुरानी प्रकृति को छोड़कर, उसी का अनुकरण करता है।

ඉදම්පි අසාධාරණං දිවාදිරූපං.

यह भी असाधारण दिवादि रूप है।

අනුරුධ කාමෙ. කාමො ඉච්ඡා. අනුපුබ්බො රුධධාතු ඉච්ඡායං වත්තති. අනුරුද්ධො, අනුරොධො. අනුස්මාති කිං විරොධො.

अनुरुध कामे (इच्छा के अर्थ में)। काम अर्थात् इच्छा। 'अनु' उपसर्ग पूर्वक 'रुध' धातु इच्छा के अर्थ में प्रयुक्त होती है। अनुरुद्धो, अनुरोधो। अनुस्माति क्या विरोध है।

තත්ථ අනුරුද්ධොති අනුරුජ්ඣති පණීතං පණීතං වත්ථුං කාමෙතීති අනුරුද්ධො. අනුරොධොති අනුකූලතා. අයං පාළි ‘‘සො උප්පන්නං ලාභං අනුරුජ්ඣති, අලාභෙ පටිවිරුජ්ඣතී’’ති.

वहाँ 'अनुरुद्ध' का अर्थ है - जो अनुनय करता है (अनुरुज्झति), उत्तम-उत्तम वस्तुओं की इच्छा करता है, वह अनुरुद्ध है। 'अनुरोध' का अर्थ है अनुकूलता। यह पालि है - 'वह उत्पन्न लाभ की इच्छा करता है (अनुरुज्झति), अलाभ होने पर विरोध करता है'।

බ්‍යධ තාළනෙ. බ්‍යජ්ඣති. බ්‍යාධො. බ්‍යාධොති ලුද්ධො. තං තං මිගං බ්‍යජ්ඣති තාළෙති හිංසතීති බ්‍යාධො.

ब्यध ताड़ने (मारने/पीटने के अर्थ में)। ब्यज्झति। ब्याधो। ब्याध अर्थात् शिकारी (लुब्धक)। वह उस-उस मृग को बींधता है, ताड़ित करता है, हिंसा करता है, इसलिए वह 'ब्याध' है।

ගුධ පරිවෙඨනෙ. ගුජ්ඣති. ගොධා.

गुध परिवेष्टने (लपेटने/घेरने के अर्थ में)। गुज्झति। गोधा (गोह)।

මන ඤාණෙ. මඤ්ඤති, අවමඤ්ඤති, අතිමඤ්ඤති. සෙය්‍යාදිවසෙන මඤ්ඤතීති මානො. ‘‘මඤ්ඤනා, මඤ්ඤිතත්තං, මානො, අහඞ්කාරො, උන්නති, කෙතු, පග්ගහො, අවලෙපො’’ති පරියායා.

'मन' ज्ञान के अर्थ में है। 'मञ्ञति' (मानता है/सोचता है), 'अवमञ्ञति' (अपमान करता है), 'अतिमञ्ञति' (अतिमान करता है)। 'श्रेष्ठ' आदि के वश से जो मानता है वह 'मान' है। 'मञ्ञना', 'मञ्ञितत्तं', 'मान', 'अहंकार', 'उन्नति', 'केतु', 'पग्गह', 'अवलेप'—ये इसके पर्यायवाची हैं।

ජන [Pg.233] ජනනෙ. සකම්මකොයං ධාතු. ‘‘ජඤ්ඤතී’’තිමස්ස රූපං, කරොතීති අත්ථො. කාරිතෙ – ජනෙසි ඵුස්සතී මමං. ජනයති, සුඛං ජනෙති, ජනයතීති ජනකො, පිතා, යො කොචි වා නිබ්බත්තෙතා. පුථු කිලෙසෙ ජනෙතීති පුථුජ්ජනො. තත්ථ ‘‘ජනෙති ජනයතී’’ති රූපානි චුරාදිගණං පත්වා සුද්ධකත්තුරූපානි භවන්ති. කරොතීති හි තෙසං අත්ථො. හෙතුකත්තුවසෙනපි තදත්ථො වත්තබ්බො ‘‘නිබ්බත්තෙතී’’ති.

'जन' जनन (उत्पन्न करने) के अर्थ में है। यह सकर्मक धातु है। 'जञ्ञति' इसका रूप है, जिसका अर्थ 'करता है' है। णिजन्त (प्रेरणार्थक) में—'जनेसि फुस्सती ममं'। 'जनयति', 'सुखं जनेति', जो उत्पन्न करता है वह 'जनको' (पिता) या कोई भी उत्पन्न करने वाला है। जो पृथक् (अनेक) क्लेशों को उत्पन्न करता है वह 'पृथग्जन' (पुथुज्जनो) है। वहाँ 'जनेति', 'जनयति' रूप चुरादिगण में पहुँचकर स्वार्थिक रूप होते हैं। उनका अर्थ 'करता है' ही है। हेतु-कर्ता के वश से भी उसका अर्थ 'निब्वत्तेति' (उत्पन्न करता है) कहना चाहिए।

ජනී පාතුභාවෙ. ඊකාරන්තොයං අකම්මකො ධාතු, විපුබ්බො චෙ, සකම්මකො. පුත්තො ජායති, ජාතො. පුථු කිලෙසා ජායන්ති එත්ථාති පුථුජ්ජනො. ජනනං ජාති, ‘‘සඤ්ජාති, නිබ්බත්ති, අභිනිබ්බත්ති, ඛන්ධානං පාතුභාවො’’ති පරියායා. ඉත්ථී පුත්තං විජායති, ඉත්ථී පුත්තං විජාතා. සො පුරිසො විජාතමාතුයාපි අමනාපො. උපවිජඤ්ඤා ඉත්ථී. කාරිතෙ ‘‘ජාපෙති, ජාපයති. අත්ථජාපිකා පඤ්ඤා’’ති රූපානි.

'जनी' प्रादुर्भाव (प्रकट होने) के अर्थ में है। यह ईकारान्त अकर्मक धातु है, यदि 'वि' उपसर्ग पूर्वक हो तो सकर्मक है। 'पुत्र उत्पन्न होता है' (पुत्तो जायति), 'जातो' (उत्पन्न)। जिसमें पृथक् (अनेक) क्लेश उत्पन्न होते हैं वह 'पृथग्जन' है। जनन 'जाति' है; 'संजाति', 'निब्बत्ति', 'अभिनिब्बत्ति', 'स्कन्धों का प्रादुर्भाव'—ये इसके पर्यायवाची हैं। स्त्री पुत्र को जन्म देती है (विजायति), स्त्री पुत्र को जन्म दे चुकी (विजाता)। वह पुरुष जन्म देने वाली माता को भी अप्रिय होता है। 'उपविजञ्ञा' (प्रसव के निकट) स्त्री। णिजन्त में 'जापेति', 'जापयति'। 'अत्थजापिका पञ्ञा' (अर्थ/हित को उत्पन्न करने वाली प्रज्ञा)—ये रूप बनते हैं।

හන හිංසායං. ඉධ හිංසාවචනෙන ඝට්ටනං ගහෙතබ්බං. සද්දො සොතම්හි හඤ්ඤති. පටිහඤ්ඤති. බුද්ධස්ස භගවතො වොහාරො ලොකිලෙ සොතෙ පටිහඤ්ඤති. ඉමානි කත්තුපදානි. භූවාදිගණං පන පත්වා ‘‘ලොහෙන වෙ හඤ්ඤති ජාතරූපං, න ජාතරූපෙන හනන්ති ලොහ’’න්ති පාළියං ‘‘හඤ්ඤතී’’ති පදං කම්මපදං, ජාතරූපං ලොහෙන කම්මාරෙහි හඤ්ඤතීති අත්ථො. ‘‘හනන්තී’’ති පදං කත්තුපදං, ලොහං ජාතරූපෙන කම්මාරා හනන්තීති හි අත්ථො. එත්ථ හනනං පහරණන්ති ගහෙතබ්බං.

'हन' हिंसा के अर्थ में है। यहाँ हिंसा शब्द से 'घट्टन' (टकराना/आघात) ग्रहण करना चाहिए। शब्द कान में टकराता है (हञ्ञति)। प्रतिघात करता है (पटिहञ्ञति)। बुद्ध भगवान का व्यवहार (उपदेश) लौकिक कान में प्रतिघात करता है। ये कर्तृवाच्य पद हैं। किन्तु भूवादिगण में पहुँचकर—"लोहेन वे हञ्ञति जातरूपं, न जातरूपेन हनन्ति लोहं" इस पालि में 'हञ्ञति' पद कर्मवाच्य है, जिसका अर्थ है—स्वर्ण लोहे के द्वारा लुहारों द्वारा पीटा जाता है। 'हनन्ति' पद कर्तृवाच्य है, क्योंकि लुहार लोहे के द्वारा स्वर्ण को पीटते हैं। यहाँ 'हनन' का अर्थ 'प्रहार' (पीटना) ग्रहण करना चाहिए।

රූප රුප්පනෙ. රුප්පනං කුප්පනං ඝට්ටනං පීළනං. රුප්පති. රූපං, රුප්පනං. ඉමස්ස පන ‘‘රූප රූපක්‍රියාය’’න්ති චුරාදිගණෙ ඨිතස්ස ‘‘රූපෙති රූපයතී’’ති රූපානි භවන්ති.

'रूप' रुप्पन (विकृत होने/पीड़ित होने) के अर्थ में है। 'रुप्पन' का अर्थ है—कुप्पन (क्षोभ), घट्टन (टकराना), पीळन (पीड़ित होना)। 'रुप्पति'। 'रूप', 'रुप्पन'। चुरादिगण में स्थित 'रूप रूपक्रियायां' इस धातु के 'रूपेति', 'रूपयति' रूप होते हैं।

තත්ථ [Pg.234] රූපන්ති කෙනට්ඨෙන රූපං? රුප්පනට්ඨෙන රූපං. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා ‘‘කිඤ්ච භික්ඛවෙ රූපං? රුප්පතීති ඛො භික්ඛවෙ තස්මා ‘රූප’න්ති වුච්චති. කෙන රුප්පති? සීතෙනපි රුප්පති, උණ්හෙනපි රුප්පති, ජිඝච්ඡායපි රුප්පති, පිපාසායපි රුප්පති, ඩංසමකසවාතාතපසරීසපසම්ඵස්සෙනපි රුප්පති, රුප්පතීති ඛො භික්ඛවෙ තස්මා ‘රුප’න්ති වුච්චතී’’ති.

वहाँ 'रूप' किस अर्थ में 'रूप' है? 'रुप्पन' (विकृत होने) के अर्थ में 'रूप' है। भगवान ने यह कहा भी है—"भिक्षुओं! रूप क्या है? भिक्षुओं! जो विकृत (रुप्पति) होता है, इसलिए उसे 'रूप' कहा जाता है। किससे विकृत होता है? शीत से भी विकृत होता है, उष्ण से भी विकृत होता है, भूख से भी विकृत होता है, प्यास से भी विकृत होता है, डाँस-मच्छर-वायु-धूप-साँप आदि के स्पर्श से भी विकृत होता है; भिक्षुओं! चूँकि यह विकृत होता है, इसलिए इसे 'रूप' कहा जाता है।"

තත්ථ රුප්පතීති කුප්පති ඝට්ටියති පීළියති, භිජ්ජතීති අත්ථො. භිජ්ජතීති විකාරං ආපජ්ජති, විකාරාපත්ති ච සීතාදිසන්නිපාතෙ විසදිසරූපප්පවත්තියෙව. එත්ථ ච කුප්පතීති එතෙන කත්තුඅත්ථෙ රූපපදසිද්ධිං දස්සෙති, ඝට්ටියති පීළියතීති එතෙහි කම්මත්ථෙ. කොපාදික්‍රියායෙව හි රුප්පනක්‍රියාති, සො පන කත්තුභූතො කම්මභූතො ච අත්ථො භිජ්ජමානො නාම හොතීති ඉමස්ස අත්ථස්ස දස්සනත්ථං ‘‘භිජ්ජතීති අත්ථො’’ති වුත්තං.

वहाँ 'रुप्पति' का अर्थ है—क्षुब्ध होता है, टकराता है, पीड़ित होता है, अर्थात् 'टूटता/बदलता' (भिज्जति) है। 'भिज्जति' का अर्थ है—विकार को प्राप्त होता है, और विकार की प्राप्ति शीत आदि के संयोग होने पर विसदृश (भिन्न) रूपों की उत्पत्ति ही है। यहाँ 'कुप्पति' के द्वारा कर्तृवाच्य में 'रूप' पद की सिद्धि दिखाई गई है, और 'घट्टियति', 'पीळियति' के द्वारा कर्मवाच्य में। क्योंकि कोप (क्षोभ) आदि क्रिया ही 'रुप्पन' क्रिया है, और वह कर्ता रूप और कर्म रूप अर्थ 'टूटने वाला' (भिज्जमान) होता है, इस अर्थ को दिखाने के लिए "भिज्जति इति अत्थो" (टूटता है यह अर्थ है) कहा गया है।

අථ වා රුප්පතීති රූපන්ති කම්මකත්තුත්ථෙ රූපපදසිද්ධි වුත්තා. විකාරො හි රුප්පනන්ති වුච්චති, තෙනෙව භිජ්ජතීති අත්ථොති කම්මකත්තුත්ථෙන භිජ්ජතීති සද්දෙන අත්ථං දස්සෙති. තත්ථ යදා කම්මත්ථෙ ‘‘රුප්පතී’’ති පදං, තදා ‘‘සීතෙනා’’තිආදි කත්තුඅත්ථෙ කරණවචනං. යදා පන ‘‘රුප්පතී’’ති පදං කත්තුඅත්ථෙ කම්මකත්තුඅත්ථෙ වා, තදා හෙතුම්හි කරණවචනං දට්ඨබ්බං.

अथवा 'रुप्पति इति रूपं'—यहाँ कर्मकर्तृवाच्य (reflexive-passive) में 'रूप' पद की सिद्धि कही गई है। विकार को ही 'रुप्पन' कहा जाता है, इसीलिए 'भिज्जति' (टूटता है) यह अर्थ है—ऐसा कर्मकर्तृवाच्य के 'भिज्जति' शब्द से अर्थ दिखाया गया है। वहाँ जब 'रुप्पति' पद कर्मवाच्य में हो, तब 'सीतेन' (शीत के द्वारा) आदि कर्तृवाच्य में करण विभक्ति (instrumental) है। किन्तु जब 'रुप्पति' पद कर्तृवाच्य या कर्मकर्तृवाच्य में हो, तब उसे हेतु (कारण) में करण विभक्ति समझना चाहिए।

රූපසද්දො ඛන්ධ භව නිමිත්ත පච්චය සරීර වණ්ණසණ්ඨානාදීසු අත්ථෙසු වත්තති. අයඤ්හි ‘‘යං කිඤ්චි රූපං අතීතානාගතපච්චුප්පන්න’’න්ති එත්ථ රූපක්ඛන්ධෙ වත්තති. ‘‘රූපූපපත්තියා මග්ගං භාවෙතී’’ති එත්ථ රූපභවෙ. ‘‘අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤී බහිද්ධාරූපානි පස්සතී’’ති [Pg.235] එත්ථ කසිණනිමිත්තෙ. ‘‘සරූපා භික්ඛවෙ උප්පජ්ජන්ති පාපකා අකුසලා ධම්මා, නො අරූපා’’ති එත්ථ පච්චයෙ. ‘‘ආකාසො පරිවාරිතො රූපන්ත්වෙව සඞ්ඛං ගච්ඡතී’’ති එත්ථ සරීරෙ. ‘‘චක්ඛුඤ්ච පටිච්ච රූපෙ ච උප්පජ්ජති චක්ඛුවිඤ්ඤාණ’’න්ති එත්ථ වණ්ණෙ. ‘‘රූපප්පමාණො රූපප්පසන්නො’’ති එත්ථ සණ්ඨානෙ. ඉච්චෙවං –

'रूप' शब्द स्कन्ध, भव, निमित्त, प्रत्यय, शरीर, वर्ण और संस्थान (आकृति) आदि अर्थों में प्रयुक्त होता है। जैसे—"यं किञ्चि रूपं अतीतानागतपच्चुप्पन्नं" यहाँ यह 'रूपस्कन्ध' के अर्थ में है। "रूपूपपत्तिया मग्गं भावेति" यहाँ 'रूप-भव' के अर्थ में है। "अज्झत्तं अरूपसञ्ञी बहिद्धा रूपाणि पस्सति" यहाँ 'कसिण-निमित्त' के अर्थ में है। "सरूपा भिक्खवे उप्पज्जन्ति पापका अकुसला धम्मा, नो अरूपा" यहाँ 'प्रत्यय' (कारण) के अर्थ में है। "आकासो परिवारितो रूपन्त्वेव सङ्खं गच्छति" यहाँ 'शरीर' के अर्थ में है। "चक्खुञ्च पटिच्च रूपे च उप्पज्जति चक्खुविञ्ञाणं" यहाँ 'वर्ण' (रंग) के अर्थ में है। "रूपप्पमाणो रूपप्पसन्नो" यहाँ 'संस्थान' (आकृति) के अर्थ में है। इस प्रकार—

ඛන්ධෙ භවෙ නිමිත්තෙ ච, සරීරෙ පච්චයෙපි ච;

වණ්ණෙ සණ්ඨානආදිම්හි, රූපසද්දො පවත්තති.

स्कन्ध, भव, निमित्त, शरीर, प्रत्यय, वर्ण और संस्थान आदि में 'रूप' शब्द प्रवृत्त होता है।

කුප කොපෙ. කුප්පති. කුප්පන්ති වාතස්සපි එරිතස්ස. කොපො, පකොපො. වචීපකොපං රක්ඛෙය්‍ය.

'कुप' कोप (क्रोध/क्षोभ) के अर्थ में है। 'कुप्पति'। "वातस्सपि एरितस्स कुप्पन्ति" (वायु के चलने पर भी वे क्षुब्ध होते हैं)। 'कोप', 'प्रकोप'। "वचीपकोपं रक्खेय्य" (वाणी के प्रकोप की रक्षा करे)।

තප සන්තාපෙ. තප්පති, සන්තප්පති. සන්තාපො.

'तप' सन्ताप के अर्थ में है। 'तप्पति', 'सन्तप्पति'। 'सन्ताप'।

තප පීණනෙ. තප්පති. තප්පනං.

'तप' पीणन (तृप्त करने) के अर्थ में है। 'तप्पति'। 'तप्पण'।

දප හාසෙ. දප්පති.

'दप' हास (हर्ष/गर्व) के अर्थ में है। 'दप्पति'।

දීප දිත්තියං. දිප්පති. දීපො.

'दीप' दीप्ति (चमक/प्रकाश) के अर्थ में है। 'दिप्पति'। 'दीप'।

ලුප අදස්සනෙ. ලුප්පනං, ලොපො, ලුත්ති.

'लुप' अदर्शन (लोप होने) के अर्थ में है। 'लुप्पन', 'लोप', 'लुत्ति'।

ඛිප පෙරණෙ. ඛිප්පති. ඛිප්පං.

खिप—प्रेरण (फेंकने) के अर्थ में। खिप्पति। खिप्पं (शीघ्र)।

ලුභ ගිද්ධියං. ලුබ්භති. අත්තනොයෙව ජණ්ණුකං ඔලුබ්භ තිට්ඨති. ලුබ්භනං, ලොභො, ලුබ්භිත්වා, ලුබ්භිත්වාන, ලුබ්භිය, ලුබ්භියාන, ඔලුබ්භිත්වා, ඔලුබ්භිත්වාන, ඔලුබ්භිය, ඔලුබ්භියාන, ලුබ්භිතුං, ඔලුබ්භිතුං.

लुभ—लोभ (लालच) के अर्थ में। लुब्भति। वह अपने घुटने के बल ही झुककर (ओलव्भ) खड़ा रहता है। लुब्भनं, लोभो, लुब्भित्वा, लुब्भित्वाना, लुब्भिय, लुब्भियाना, ओलुब्भित्वा, ओलुब्भित्वाना, ओलुब्भिय, ओलुब्भियाना, लुब्भितुं, ओलुब्भितुं।

තත්ථ ලොභොති ලුබ්භන්ති තෙන සත්තා, සයං වා ලුබ්භති, ලුබ්භනමත්තමෙව වා තන්ති ලොභො. එත්ථ පන ‘‘ලොභො ලුබ්භනා [Pg.236] ලුබ්භිතත්තං රාගො තණ්හා තසිණා මුච්ඡා එජා වනං වනථො’’ ඉච්චාදීනි ලොභස්ස බහුනාමානි වෙදිතබ්බානි.

वहाँ 'लोभो' का अर्थ है—जिसके द्वारा प्राणी लोभ करते हैं, या जो स्वयं लोभ करता है, अथवा जो केवल लोभ करने की अवस्था है, वह 'लोभो' है। यहाँ लोभ के ये अनेक नाम जानने चाहिए— लोभो, लुब्भना, लुब्भितत्तं, रागो, तण्हा, तसिणा, मुच्छा, एजा, वनं, वनथो इत्यादि।

ඛුභ සඤ්චලනෙ. ඛුබ්භති, සංඛුබ්භති. ඛුබ්භිත්ථනගරං. සඞ්ඛොභො. කාරිතෙ – ඛොභෙති, ඛොභයති.

खुभ—संचलन (क्षोभ/हलचल) के अर्थ में। खुब्भति, संखिब्भति। नगर क्षुब्ध (विचलित) हो गया। संखोभो। णिच् प्रत्यय (कारण) में— खोभेति, खोभयति।

සමු උපසමෙ. චිත්තං සම්මති, උපසම්මති, වූපසම්මති, සමණො, සන්ති, සන්තො.

समु—उपशम (शांति) के अर्थ में। चित्तं सम्मति (चित्त शांत होता है), उपसम्मति, वूपसम्मति, समणो (श्रमण), सन्ति (शांति), सन्तो (शांत)।

එත්ථ සමණොති සම්මති සන්තචිත්තො භවතීති සමණො. කාරිතවසෙන පන කිලෙසෙ සමෙති උපසමෙතීති සමණොති නිබ්බචනං දට්ඨබ්බං. තථා හි ‘‘යං සමෙතීති ඉදං අරියං. සමයතීතිධ සත්තාන’’න්ති ද්වෙ කාරිතරූපානි.

यहाँ 'श्रमण' का अर्थ है - जो शान्त होता है, जिसका चित्त शान्त होता है, वह श्रमण है। प्रेरणार्थक (कारित) अर्थ में, जो क्लेशों को शान्त करता है या उपशमित करता है, वह श्रमण है - ऐसा निर्वचन (व्युत्पत्ति) देखना चाहिए। जैसा कि कहा गया है - "जो शान्त करता है, वह आर्य है। यहाँ सत्त्वों को शान्त करता है" - ये दो प्रेरणार्थक रूप हैं।

සමු ඛෙදෙ නිරොධෙ ච. ඛෙදො. කිලමනං. නිරොධො අභාවගමනං. අද්ධානමග්ගප්පටිපන්නස්ස කායො සම්මති. අග්ගි සම්මති. සන්තො.

'समु' (धातु) खेद और निरोध के अर्थ में है। खेद का अर्थ है - थकावट (क्लान्ति)। निरोध का अर्थ है - अभाव को प्राप्त होना। लम्बे मार्ग पर चलने वाले का शरीर शान्त (थक) जाता है। अग्नि शान्त हो जाती है। शान्त।

සන්තසද්දො ‘‘දීඝං සන්තස්ස යොජන’’න්තිආදීසු කිලන්තභාවෙ ආගතො. ‘‘අයඤ්ච විතක්කො අයඤ්ච විචාරො සන්තා හොන්ති සමිතා’’තිආදීසු නිරුද්ධභාවෙ. ‘‘අධිගතො ඛො ම්‍යායං ධම්මො ගම්භීරො දුද්දසො දුරනුබොධො සන්තො පණීතො’’තිආදීසු සන්තඤාණගොචරතායං. ‘‘උපසන්තස්ස සදා සතීමතො’’තිආදීසු කිලෙසවූපසමෙ. ‘‘සන්තො හවෙ සබ්භි පවෙදයන්තී’’තිආදීසු සාධූසු. ‘‘පඤ්චිමෙ භික්ඛවෙ මහාචොරා සන්තො සංවිජ්ජමානා’’තිආදීසු අත්ථිභාවෙ. එත්ථෙතං වුච්චති –

'शान्त' शब्द "थके हुए के लिए योजन लम्बा है" आदि में थकावट (क्लान्ति) के भाव में आया है। "यह वितर्क और यह विचार शान्त और उपशमित होते हैं" आदि में निरुद्ध होने के भाव में। "मैंने यह धर्म प्राप्त किया है जो गम्भीर, दुर्दर्श, दुरनुबोध, शान्त और प्रणीत है" आदि में शान्त ज्ञान के विषय के रूप में। "सदा स्मृतिवान् उपशान्त व्यक्ति के लिए" आदि में क्लेशों के उपशम के अर्थ में। "सज्जन (शान्त) ही सज्जनों को बताते हैं" आदि में साधु (सज्जन) के अर्थ में। "भिक्षुओं, ये पाँच महाचोर विद्यमान (शान्त) हैं" आदि में अस्तित्व (होने) के भाव में। यहाँ यह कहा गया है -

‘‘කිලන්තත්තෙ [Pg.237] නිරුද්ධත්තෙ, සන්තධීගොචරත්තනෙ;

කිලෙසූපසමෙ චෙව, අත්ථිභාවෙ ච සාධුසු;

ඉමෙසු ඡසු ඨානෙසු, සන්තසද්දො පනාගතො’’ති.

"थकावट में, निरुद्ध होने में, शान्त बुद्धि के विषय होने में, क्लेशों के उपशम में, अस्तित्व (होने) में और सज्जनों में - इन छह स्थानों में 'शान्त' शब्द आया है।"

දමු දමනෙ. දම්මති. දන්තො, දමො, දමනං. කාරිතෙ ‘‘චිත්තං දමෙති, දමයතී’’ති රූපානි.

'दमु' (धातु) दमन के अर्थ में है। दमन करता है। दान्त (दमित), दम, दमन। प्रेरणार्थक (कारित) में "चित्त को दमन करता है (दमेति, दमयति)" ये रूप बनते हैं।

තත්ථ දමොති ඉන්ද්‍රියසංවරාදීනං එතං නාමං. ‘‘සච්චෙන දන්තො දමසා උපෙතො. වෙදන්තගූ වුසිතබ්‍රහ්මචරියො’’ති එත්ථ හි ඉන්ද්‍රියසංවරො ‘‘දමො’’ති වුත්තො. ‘‘යදි සච්චා දමා චාගා, ඛන්ත්‍යා භිය්‍යොධ විජ්ජතී’’ති එත්ථ පඤ්ඤා ‘‘දමො’’ති වුත්තා. ‘‘දානෙන දමෙන සංයමෙන සච්චවජ්ජෙනා’’ති එත්ථ උපොසථකම්මං ‘‘දමො’’ති වුත්තං. ‘‘දමුපසමෙනා’’ති එත්ථ ඛන්ති ‘‘දමො’’ති වුත්තා. ඉච්චෙවං –

वहाँ 'दम' इन्द्रिय-संवर आदि का नाम है। "सत्य से दान्त (दमित) और दम से युक्त, वेदान्तज्ञ, ब्रह्मचर्य का पालन करने वाला" - यहाँ इन्द्रिय-संवर को 'दम' कहा गया है। "यदि सत्य, दम, त्याग और क्षमा से बढ़कर यहाँ कुछ है" - यहाँ प्रज्ञा को 'दम' कहा गया है। "दान, दम, संयम और सत्य वचन से" - यहाँ उपोसथ कर्म को 'दम' कहा गया है। "दम और उपशम से" - यहाँ क्षमा को 'दम' कहा गया है। इस प्रकार -

‘‘ඉන්ද්‍රියසංවරො පඤ්ඤා, ඛන්ති චාපි උපොසථො;

ඉමෙ අත්ථා පවුච්චන්ති, දමසද්දෙන සාසනෙ’’ති.

"इन्द्रिय-संवर, प्रज्ञा, क्षमा और उपोसथ - शासन (बुद्ध-वचन) में 'दम' शब्द से ये अर्थ कहे जाते हैं।"

යා ගතිපාපුණෙසු. යායති, යායන්ති. පරියායො. යායමානො මහාරාජා, අද්දා සීදන්තරෙ නගෙ. යායන්තො. යායන්තමනුයායති. යාතානුයායී. යායිතුං, යායිත්වා ඉච්චාදීනි.

'या' (धातु) गति और प्राप्ति के अर्थ में है। जाता है, जाते हैं। पर्याय। जाता हुआ महाराज, सीदान्तर पर्वतों को देखा। जाता हुआ। जाते हुए के पीछे जाता है। गए हुए का अनुगामी। जाने के लिए, जाकर इत्यादि।

එත්ථ පරියායසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරො වුච්චතෙ, පරියායසද්දො වාරදෙසනාකාරණෙසු සමන්තතො ගන්තබ්බට්ඨානෙ ච සදිසෙ ච වත්තති. ‘‘කස්ස නු ඛො ආනන්ද අජ්ජ පරියායො භික්ඛුනියො ඔවදිතු’’න්තිආදීසු හි වාරෙ වත්තති. ‘‘මධුපිණ්ඩිකපරියායොතිනං ධාරෙහී’’තිආදීසු දෙසනායං. ‘‘ඉමිනාපි ඛො තෙ රාජඤ්ඤ පරියායෙන එවං හොතූ’’තිආදීසු [Pg.238] කාරණෙ. ‘‘පරියායපථො’’තිආදීසු සමන්තතො ගන්තබ්බට්ඨානෙ. ‘‘කොපසද්දො ඛොභපරියායො’’තිආදීසු සදිසෙ වත්තති. ඉච්චෙවං –

यहाँ 'पर्याय' शब्द का अर्थ-उद्धार (व्याख्या) कहा जाता है; पर्याय शब्द बारी (अवसर), देशना, कारण, चारों ओर जाने के स्थान और सदृश (समान) के अर्थ में प्रयुक्त होता है। "आनन्द! आज भिक्षुणियों को उपदेश देने की किसकी बारी (पर्याय) है?" आदि में यह 'बारी' के अर्थ में है। "इसे मधुपिण्डिक-पर्याय (देशना) के रूप में धारण करो" आदि में 'देशना' के अर्थ में। "हे राजन्य! इस कारण (पर्याय) से भी ऐसा हो" आदि में 'कारण' के अर्थ में। "पर्यायपथ" आदि में 'चारों ओर जाने के स्थान' के अर्थ में। "कोप शब्द क्षोभ का पर्याय (समान) है" आदि में 'सदृश' के अर्थ में प्रयुक्त होता है। इस प्रकार -

පරියායරවො වාර-දෙසනාකාරණෙසු ච;

සමන්තතොව ගන්තබ්බ-ට්ඨානෙ ච සදිසෙ සියා.

"पर्याय शब्द बारी, देशना और कारण में; तथा चारों ओर जाने के स्थान और सदृश के अर्थ में होता है।"

රි වසනෙ. රියති.

'रि' (धातु) निवास (वसने) के अर्थ में है। निवास करता है।

විලී විලීනභාවෙ. සප්පි විලීයති. කාරිතෙ විලාපයති.

'विली' (धातु) विलीन होने (पिघलने) के अर्थ में है। घी पिघलता है। प्रेरणार्थक (कारित) में पिघलाता है (विलापयति)।

වා ගතිගන්ධනෙසු. වායති. වායො, වාතො.

'वा' (धातु) गति और गन्धन (सूँघने/फैलने) के अर्थ में है। बहता है। वायु, वात।

සිවු තන්තසන්තානෙ. සිබ්බති, සංසිබ්බති. සිබ්බං, සිබ්බන්තො. කාරිතෙ – සිබ්බෙති, සිබ්බයති, සිබ්බාපෙති, සිබ්බාපයති.

'सिवु' (धातु) तन्तु-सन्तान (सिलाई) के अर्थ में है। सीता है, संसीता है। सिलाई, सीता हुआ। प्रेरणार्थक (कारित) में - सिबेति, सिब्बयति, सिब्बापेति, सिब्बापयति।

සිවු ගතිසොසනෙසු. සිබ්බති.

'सिवु' (धातु) गति और शोषण के अर्थ में है। सीता है (या शोषण करता है)।

ධිවු ඛිවු නිදස්සනෙ. ධිබ්බති. ඛිබ්බති.

'धिवु' और 'खिवु' (धातु) निदर्शन (दिखाने) के अर्थ में हैं। धिब्बति। खिब्बति।

සා තනුකරණෙ. සියති, සියන්ති.

'सा' (धातु) तनुकरण (पतला या कम करने) के अर्थ में है। कम होता है, कम होते हैं।

සා අන්තකම්මනි. සියති අනවසෙසතො මානං සියති සමුච්ඡින්දතීති අග්ගමග්ගො මානසන්ති හි වුත්තං.

'सा' (धातु) अन्त-कर्म (समाप्त करने) के अर्थ में है। 'सियति' का अर्थ है पूर्णतः समाप्त करना; मान को समाप्त करता है, समूच्छेद करता है, इसलिए अग्र-मार्ग को 'मान-अन्त' कहा गया है।

සා අස්සාදනෙ. රසං සායති. සායිතං, සායනං.

'सा' (धातु) आस्वादन (चखने) के अर्थ में है। रस को चखता है। चखा हुआ, चखना।

සි පාණිප්පසවෙ. සූයති, පසූයති. පසූතා ගාවී.

'सि' (धातु) प्राणियों के प्रसव (उत्पन्न करने) के अर्थ में है। उत्पन्न होता है, प्रसव करता है। प्रसूता गाय।

කුසු හරණදිත්තීසු. කුසයති.

'कुसु' (धातु) हरण और दीप्ति के अर्थ में है। कुसयति।

සිලිස ආලිඞ්ගනෙ. සිලිස්සති. සිලෙසො.

'सिलिस' (धातु) आलिंगन के अर्थ में है। आलिंगन करता है। श्लेष।

කිලිස උපතාපෙ. කිලිස්සති, සංකිලිස්සති. කිලෙසො, සංකිලෙසො. ඉකාරලොපෙ ක්ලිස්සති ක්ලෙසො [Pg.239] ඉච්චාදීනි. අපිච මලීනතාපි කිලිසසද්දෙන වුච්චති, කිලිට්ඨවත්ථං පරිදහති. ‘‘චිත්තෙන සංකිලිට්ඨෙන, සංකිලිස්සන්ති මාණවා’’තිආදීසු ධාතූනං අනෙකත්ථතාය.

'किलिस' (धातु) उपताप (कष्ट) के अर्थ में है। क्लेश पाता है, संक्लेश पाता है। क्लेश, संक्लेश। 'इ' कार के लोप होने पर 'क्लिस्सति', 'क्लेस' इत्यादि रूप बनते हैं। इसके अतिरिक्त, मलिनता भी 'किलिस' शब्द से कही जाती है, जैसे - मलिन (किलिट्ठ) वस्त्र पहनता है। "चित्त के संक्लिष्ट होने से प्राणी संक्लिष्ट होते हैं" आदि में धातुओं के अनेक अर्थ होने के कारण ऐसा होता है।

මස අප්පීභාවෙ ඛමායඤ්ච. මස්සති.

'मस' (धातु) अल्प-भाव और क्षमा के अर्थ में है। मस्सति।

ලීස අප්පීභාවෙ. ලිස්සති. ලෙසො. ‘‘ලිස ලෙසනෙ’’තිපි පඨන්ති ආචරියා.

'लीस' (धातु) अल्प-भाव के अर्थ में है। लिस्सति। लेश। आचार्य 'लिस लेसने' (लिखने/अल्प करने के अर्थ में) भी पढ़ते हैं।

තස පිපාසායං. තස්සති, පරිතස්සති. පරිතස්සනා, තසිණා, තසිතො.

‘तस’ (tasa) प्यास (पिपासा) के अर्थ में। तस्सति (तड़पता है/प्यास करता है), परितस्सति। परितस्सना (उत्कण्ठा/तृष्णा), तसिणा (तृष्णा), तसितो (तृषित)।

දුස දොසනෙ. දුස්සති. දොසො, දොසනං, දොසිතො.

‘दुस’ (dusa) दोष (दूषित करने) के अर्थ में। दुस्सति (दूषित होता है)। दोसो (दोष/द्वेष), दोसनं (दूषित करना), दोसितो (दूषित)।

දුස අප්පීතියං. දුස්සති, පදුස්සති. දොසො, පදොසො, දුට්ඨො, පදුට්ඨො, දූසකො, දූසිතො, දූසනා.

‘दुस’ (dusa) अप्रीति (अरुचि) के अर्थ में। दुस्सति, पदुस्सति। दोसो, पदोसो, दुट्ठो (दुष्ट), पदुट्ठो, दूसको (दूषक), दूसितो, दूसना।

අසු ඛෙපෙ. ඛෙපො ඛිපනං. අස්සති. නිරස්සතිආදියති ච ධම්මං. ඉස්සාසො.

'असु' (Asu) फेंकने (क्षेपण) के अर्थ में है। 'खेप' का अर्थ फेंकना है। 'अस्सति' (फेंकता है)। 'निरस्सति' (त्यागता है) और धर्म को ग्रहण करता है। 'इस्सासो' (धनुर्धर)।

එත්ථ ච නිරස්සතීති ඡඩ්ඩෙති සත්ථාරං තථා ධම්මක්ඛානාදීනි. ඉස්සාසොති උසුං අස්සති ඛිපතීති ඉස්සාසො, ධනුග්ගහො.

यहाँ 'निरस्सति' का अर्थ है शास्ता (गुरु) तथा धर्म-उपदेश आदि को छोड़ देना। 'इस्सासो' का अर्थ है जो बाण (उसु) को फेंकता (अस्सति) है, वह 'इस्सासो' अर्थात् धनुर्धर (धनुग्गहो) है।

යසු පයතනෙ. යස්සති. නියසකම්මං.

'यसु' (Yasu) प्रयत्न के अर्थ में है। 'यस्सति' (प्रयत्न करता है)। 'नियसकम्मं' (नियस-कर्म)।

එත්ථ ච යෙන විනයකම්මෙන ‘‘නිස්සාය තෙ වත්ථබ්බ’’න්ති නියස්සියති භජාපියතීති නියසො බාලං, තං නියසකම්මං නාම. ‘‘කරොහි මෙ යක්ඛ නියසකම්ම’’න්ති එත්ථ පන නිග්ගහකම්මං නියසකම්මං නාම.

यहाँ जिस विनय-कर्म के द्वारा "तुम्हें (किसी के) आश्रित होकर रहना चाहिए" ऐसा कहकर मूर्ख को आश्रित किया जाता है या सेवा में लगाया जाता है, उसे 'नियसकम्म' कहते हैं। "हे यक्ष, मेरे लिए नियसकम्म करो" - यहाँ 'नियसकम्म' का अर्थ निग्रह-कर्म (दण्ड) है।

භස්ස භස්සනෙ. භස්සති. භස්සං, භස්සකාරකො.

'भस्स' (Bhassa) बोलने (भाषण) के अर्थ में है। 'भस्सति' (बोलता है)। 'भस्सं' (भाषण/वार्ता), 'भस्सकारको' (बातें करने वाला)।

වස සද්දෙ. සකුණො වස්සති. අධමො මිගජාතානං, සිඞ්ගාලො තාත වස්සති. මණ්ඩූකො වස්සති.

'वस' (Vasa) शब्द (ध्वनि) के अर्थ में है। पक्षी बोलता है (वस्सति)। "हे तात! मृग जातियों में अधम सियार बोलता है।" मेंढक बोलता है।

නස [Pg.240] අදස්සනෙ. නස්සනධම්මං නස්සති. පනස්සති. විනස්සති. නස්ස වසලි, චර පිරෙ විනස්ස. නට්ඨො, විනට්ඨො. කාරිතෙ – නාසෙති, නාසයති.

'नस' (Nasa) अदर्शन (अदृश्य होना/नष्ट होना) के अर्थ में है। नष्ट होने वाला स्वभाव नष्ट होता है (नस्सति)। 'पनस्सति', 'विनस्सति'। "अरे वृषली! नष्ट हो जा, दूर जा और विनष्ट हो जा।" 'नट्ठो', 'विनट्ठो' (नष्ट हुआ)। प्रेरणार्थक (णिच्) में - 'नासेति', 'नासयति' (नष्ट करता है)।

සුස සොසනෙ. පණ්ණං සුස්සති. කාරිතෙ – වාතො පණ්ණං සොසෙති, සොසයති. කම්මෙ – වාතෙන පණ්ණං සොසියති. භාවෙ ක්‍රියාපදමප්පසිද්ධං. සොසො, සුක්ඛං කට්ඨං. සුස්සං, සුස්සන්තො. සුස්සමානො දහදො.

'सुस' (Susa) सुखाने (शोषण) के अर्थ में है। पत्ता सूखता है (सुस्सति)। प्रेरणार्थक में - वायु पत्ते को सुखाती है (सोसेति, सोसयति)। कर्मवाच्य में - वायु द्वारा पत्ता सुखाया जाता है (सोसियति)। भाववाच्य में क्रियापद अप्रसिद्ध है। 'सोसो' (सुखाना/क्षय), 'सुक्खं कट्ठं' (सूखी लकड़ी)। 'सुस्सं', 'सुस्सन्तो'। सूखता हुआ जलाशय (सुस्समानो दहदो)।

තුස තුට්ඨියං. තුස්සති, සන්තුස්සති. සන්තුට්ඨි, සන්තොසො, තොසනං, තුට්ඨබ්බං, තුස්සිතබ්බං, තුසිතා. කාරිතෙ ‘‘තොසෙති’’ ඉච්චාදීනි.

'तुस' (Tusa) तुष्टि (संतोष) के अर्थ में है। 'तुस्सति', 'सन्तुस्सति' (संतुष्ट होता है)। 'सन्तुट्ठि', 'सन्तोसो', 'तोसनं', 'तुट्ठब्बं', 'तुस्सितब्बं', 'तुसिता' (एक स्वर्ग)। प्रेरणार्थक में 'तोसेति' आदि रूप होते हैं।

හා පරිහානියං. හායති, පරිහායති. හායන්ති තත්ථ වළවා. භාවෙ ‘‘භයං වා ඡම්භිතත්තං වා ලොමහංසො වා, සො පහීයිස්සතී’’ති ච ‘‘රාගො පහීයතී’’ති ච රූපං. කම්මෙ ක්‍රියාපදමප්පසිද්ධං. ‘‘රාගො පහීයතී’’ති ඉදං පන ‘‘හා චාගෙ’’ති වුත්තස්ස භූවාදිගණිකධාතුස්ස රූපං ‘‘රාගං පජහතී’’ති කත්තුපදස්ස දස්සනතො.

'हा' (Hā) परिहाणि (कमी/हानि) के अर्थ में है। 'हायति', 'परिहायति' (घटता है/नष्ट होता है)। "वहाँ घोड़ियाँ कम होती हैं।" भाववाच्य में "भय या स्तब्धता या रोमांच, वह दूर हो जाएगा (पहीयिस्सति)" और "राग क्षीण होता है (पहीयति)" - ये रूप बनते हैं। कर्मवाच्य में क्रियापद अप्रसिद्ध है। "राग क्षीण होता है (पहीयति)" - यह रूप तो 'हा' (त्यागने के अर्थ में) धातु का है जो भूवादि गण की है, क्योंकि इसका कर्तृवाच्य रूप "रागं पजहति" (राग को त्यागता है) देखा जाता है।

නහ බන්ධනෙ. නය්හති. උපනය්හති. සන්නය්හති. සන්නාහො. සන්නද්ධො.

'नह' (Naha) बाँधने (बन्धन) के अर्थ में है। 'नय्हति' (बाँधता है)। 'उपनय्हति' (बैर बाँधता है)। 'सन्नय्हति' (कवच पहनता है/तैयार होता है)। 'सन्नाहो' (कवच)। 'सन्नद्धो' (सन्नद्ध/तैयार)।

මුහ වෙචිත්තෙ. මුය්හති, සම්මුය්හති, පමුය්හති. මොහො, පමොහො. මූළ්හො. මොමූහො පුරිසො. මොමූහං චිත්තං. කාරිතෙ – මොහෙති. පමොහකො. එත්ථ ච මොමූහොති අවිසදතාය මොමූහො, මහාමූළ්හොති අත්ථො.

'मुह' (Muha) चित्त की व्याकुलता (विचित्तता/मोह) के अर्थ में है। 'मुय्हति', 'सम्मुय्हति', 'पमुय्हति' (मोहित होता है)। 'मोहो', 'पमोहो'। 'मूळ्हो' (मूढ़)। 'मोमूहो पुरिसो' (अत्यंत मूढ़ पुरुष)। 'मोमूहं चित्तं' (अत्यंत मूढ़ चित्त)। प्रेरणार्थक में - 'मोहेति' (मोहित करता है)। 'पमोहको'। यहाँ 'मोमूहो' का अर्थ स्पष्ट न होने के कारण 'मोमूहो' अर्थात् 'महामूळ्हो' (अत्यंत मूढ़) है।

සහ සුහ සත්තියං. සය්හති. සුය්හති.

'सह' (Saha) और 'सुह' (Suha) शक्ति (सामर्थ्य/सहन) के अर्थ में हैं। 'सय्हति', 'सुय्हति'।

න්හා [Pg.241] සොචෙය්‍යෙ. න්හායති, අප්පක්ඛරානං බහුභාවෙ නහායති. නහායිත්වා, න්හායිත්වා. නහානං, න්හානං. සීසං න්හාතො. එත්ථ ච සීසං න්හාතොති සීසං ධොවිත්වා න්හාතොති අත්ථො ගහෙතබ්බො පොරාණෙහි අනුමතත්තා.

'न्हा' (Nhā) शुचिता (स्नान/पवित्रता) के अर्थ में है। 'न्हायति', अल्प अक्षरों के बाहुल्य होने पर 'नहायति' (नहाता है)। 'नहायित्वा', 'न्हायित्वा' (नहाकर)। 'नहानं', 'न्हानं' (स्नान)। 'सीसं न्हातो' (सिर से नहाया हुआ)। यहाँ 'सीसं न्हातो' का अर्थ 'सिर धोकर नहाया हुआ' ऐसा प्राचीन आचार्यों द्वारा स्वीकृत होने से ग्रहण करना चाहिए।

සිනිහ පීතියං. සිනිය්හති. සිනෙහකො, සිනෙහිතො, සිනිද්ධො. පුත්තෙ සිනෙහො අජායථ. ඉකාරලොපෙන ස්නෙහො. තථා හි ‘‘නිස්නෙහමභිකඞ්ඛාමී’’ති පාළි දිස්සති.

'सिनिह' (Siniha) प्रीति (प्रेम/स्नेह) के अर्थ में है। 'सिनिय्हति' (स्नेह करता है)। 'सिनेहको', 'सिनेहितो', 'सिनिद्धो'। "पुत्र में स्नेह उत्पन्न हुआ।" 'इ' कार के लोप से 'स्नेहो' बनता है। जैसा कि पालि में "निस्नेहमभिकङ्खामि" (मैं स्नेहरहित होने की इच्छा करता हूँ) देखा जाता है।

විරිළ ලජ්ජායං චොදනෙ ච. විරිළිතො. ලජ්ජාවසෙන අත්ථො පසිද්ධො, න චොදනාවසෙන. තථා හි ‘‘විරිළිතොති ලජ්ජිතො’’ති අත්ථසංවණ්ණකා ගරූ වදන්ති ‘‘ලජ්ජනාකාරප්පත්තො’’ති ච.

'विरिळ' (Viriḷa) लज्जा और प्रेरणा (चोदना) के अर्थ में है। 'विरिळितो'। लज्जा के अर्थ में यह प्रसिद्ध है, प्रेरणा के अर्थ में नहीं। जैसा कि अर्थ-व्याख्याकार आचार्य कहते हैं कि 'विरिळितो' का अर्थ 'लज्जितो' (लज्जित) या 'लज्जा के आकार को प्राप्त' है।

දිවාදී එත්තකා දිට්ඨා, ධාතවො මෙ යථාබලං;

සුත්තෙස්වඤ්ඤෙපි පෙක්ඛිත්වා, ගණ්හව්හො අත්ථයුත්තිතොති.

दिवादि गण की इतनी धातुएँ मेरी शक्ति के अनुसार देखी गई हैं; सूत्रों में अन्य धातुओं को भी देखकर अर्थ के अनुसार ग्रहण करना चाहिए।

දිවාදිගණොයං.

यह दिवादि गण है।

ස්වාදිගණික

स्वादि गण की धातुएँ।

සු සවනෙ. ‘‘සුණොති, සුණාති. සුණිංසු. පටිස්සුණි, පටිස්සුණිංසු. අස්සොසි, අස්සොසුං. පච්චස්සොසි, පච්චස්සොසුං’’ ඉච්චාදීනි, ‘‘සුණිස්සති, සොස්සති’’ ඉච්චාදීනි ච භවන්ති. අබ්භාසවිසයෙ ‘‘සුස්සූසති, සුස්සූසා’’ ඉච්චාදීනි. අනබ්භාසවිසයෙ – සාවකො, සොතො, සුණං, සුණන්තො, සුණමානො, සුය්‍යමානො, සවනං, සුතං. අසුයිත්ථාති වා සුතං. සුතවා, සොතං, සොණො, සුණිතුං, සොතුං. සුණිත්වා, සුණිය, සුණියාන, සුත්වා, සුත්වාන. කාරිතෙ – සාවෙති, සාවයති. කම්මෙ – සද්දො සුය්‍යති, සූයති ච. භාවෙ පදරූපමප්පසිද්ධං.

'सु' (Su) सुनने (श्रवण) के अर्थ में है। 'सुणोति', 'सुणाति' (सुनता है)। 'सुणिंसु'। 'पटिस्सुणि', 'पटिस्सुणिंसु'। 'अस्सोसि', 'अस्सोसुं'। 'पच्चस्सोसि', 'पच्चस्सोसुं' आदि, तथा 'सुणिस्सति', 'सोस्सति' आदि रूप होते हैं। अभ्यास (द्वित्व) के विषय में 'सुस्सूसति' (सुनने की इच्छा करता है), 'सुस्सूसा' आदि। अनभ्यास के विषय में - 'सावको', 'सोतो', 'सुणं', 'सुणन्तो', 'सुणमानो', 'सुय्यमानो', 'सवनं', 'सुतं'। 'असुयित्ठा' इस अर्थ में 'सुतं'। 'सुतवा', 'सोतं', 'सोणो', 'सुणितुं', 'सोतुं'। 'सुणित्वा', 'सुणिय', 'सुणियान', 'सुत्वा', 'सुत्वान'। प्रेरणार्थक में - 'सावेति', 'सावयति'। कर्मवाच्य में - शब्द सुना जाता है (सुय्यति, सूयति)। भाववाच्य में पद-रूप अप्रसिद्ध है।

තත්ථ [Pg.242] සාවකොති අන්තෙවාසිකො, සො දුවිධො ආගතප්ඵලො අනාගතප්ඵලො ච, තත්ථ ආගතප්ඵලො සවනන්තෙ අරියාය ජාතියා ජාතොති ‘‘සාවකො’’ති වුච්චති, ඉතරො ගරූනං ඔවාදං සුණාතීති ‘‘සාවකො’’ති. සාවකො, අන්තෙවාසිකො, සිස්සොති පරියායා.

वहाँ 'सावको' का अर्थ अन्तेवासिक (शिष्य) है, वह दो प्रकार का होता है - आगतफल (जिसने फल प्राप्त कर लिया हो) और अनागतफल। उनमें से आगतफल वह है जो श्रवण के अंत में आर्य जाति में उत्पन्न हुआ हो, उसे 'सावको' कहा जाता है; दूसरा वह है जो गुरुओं के उपदेश को सुनता है, वह 'सावको' है। 'सावको', 'अन्तेवासिको', 'सिस्सो' - ये पर्यायवाची हैं।

එත්ථ සුතසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරං වදාම සද්ධිං සොතසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරෙන. සුතසද්දො සඋපසග්ගො අනුපසග්ගො ච අනුපපදෙන, සුතසද්දො ච –

यहाँ हम 'सुत' शब्द के अर्थ-उद्धार (व्याख्या) को 'सोत' शब्द के अर्थ-उद्धार के साथ कहते हैं। 'सुत' शब्द उपसर्ग सहित और उपसर्ग रहित तथा उपपद रहित होता है, और 'सुत' शब्द -

ගමනෙ විස්සුතෙ තින්තෙ, නියොගො’පචිතෙපි ච;

සද්දෙ ච සොතද්වාරානු-සාරඤාතෙසු දිස්සති.

गमन, विख्यात (विस्सुत), भीगा हुआ (तिन्त), नियुक्त (नियोग), संचित (उपचित), शब्द और श्रोत्र-द्वार के अनुसरण से ज्ञात होने के अर्थों में देखा जाता है।

තථා හි ‘‘සෙනාය පසුතො’’තිආදීසු ගච්ඡන්තොති අත්ථො. ‘‘සුතධම්මස්ස පස්සතො’’තිආදීසු විස්සුතධම්මස්සාති අත්ථො. ‘‘අවස්සුතා අවස්සුතස්ස පුරිසපුග්ගලස්සා’’තිආදීසු තින්තස්සාති අත්ථො. ‘‘යෙ ඣානප්පසුතා ධීරා’’තිආදීසු අනුයුත්තාති අත්ථො. ‘‘තුම්හෙහි පුඤ්ඤං පසුතං අනප්පක’’න්තිආදීසු උපචිතන්ති අත්ථො. ‘‘දිට්ඨං සුතං මුතං විඤ්ඤාත’’න්තිආදීසු සද්දොති අත්ථො. ‘‘බහුස්සුතො හොති සුතධරො සුතසන්නිචයො’’තිආදීසු සොතද්වාරානුසාරවිඤ්ඤාතධම්මධරොති අත්ථො.

जैसे कि "सेनाय पसुतो" आदि में 'जाता हुआ' (गच्छन्तो) यह अर्थ है। "सुतधम्मस्स पस्सतो" आदि में 'विख्यात धर्म वाले का' (विस्सुतधम्मस्स) यह अर्थ है। "अवस्सुता अवस्सुतस्स पुरिसपुग्गलस्स" आदि में 'भीगे हुए' (तिन्तस्स - राग से आर्द्र) का यह अर्थ है। "ये झानप्पसुता धीरा" आदि में 'लगे हुए' (अनुयुत्ता) यह अर्थ है। "तुम्हेहि पुञ्ञं पसुतं अनप्पकं" आदि में 'संचित' (उपचितं) यह अर्थ है। "दिट्ठं सुतं मुतं विञ्ञातं" आदि में 'शब्द' (सद्दो) यह अर्थ है। "बहुस्सुतो होति सुतधरो सुतसन्निचयो" आदि में 'श्रोत्र-द्वार के अनुसरण से विज्ञात धर्म को धारण करने वाला' यह अर्थ है।

සොතසද්දොපි අනෙකත්ථප්පභෙදො. තථා හෙස –

'सोत' शब्द भी अनेक अर्थों वाला है। जैसे कि यह -

මංසවිඤ්ඤාණඤාණෙසු, තණ්හාදීසු ච දිස්සති;

ධාරායං අරියමග්ගෙ, චිත්තසන්තතියම්පි ච.

मांस-श्रोत्र, श्रोत्र-विज्ञान, ज्ञान, तृष्णा आदि में, तथा धारा (प्रवाह), आर्यमार्ग और चित्त-संतति में भी देखा जाता है।

‘‘සොතායතනං[Pg.243], සොතධාතු, සොතින්ද්‍රිය’’න්තිආදීසු සොතසද්දො මංසසොතෙ දිස්සති, ‘‘සොතෙන සද්දං සුත්වා’’තිආදීසු සොතවිඤ්ඤාණෙ. ‘‘දිබ්බාය සොතධාතුයා’’තිආදීසු ඤාණසොතෙ. ‘‘යානි සොතානි ලොකස්මින්ති, යානි එතානි සොතානි මයා කිත්තිතානි පකිත්තිතානි ආචික්ඛිතානි දෙසිතානි පඤ්ඤපිතානි පට්ඨපිතානි විවරිතානි විභත්තානි උත්තානීකතානි පකාසිතානි. සෙය්‍යථිදං? තණ්හාසොතො දිට්ඨිසොතො කිලෙසසොතො දුච්චරිතසොතො අවිජ්ජාසොතො’’තිආදීසු පඤ්චසු ධම්මෙසු. ‘‘අද්දසා ඛො භගවා මහන්තං දාරුක්ඛන්ධං ගඞ්ගාය නදියා සොතෙන වුය්හමාන’’න්තිආදීසු උදකධාරායං. ‘‘අරියස්සෙතං ආවුසො අට්ඨඞ්ගිකස්ස මග්ගස්ස අධිවචනං, යදිදං සොතො’’තිආදීසු අරියමග්ගෙ. ‘‘පුරිසස්ස ච විඤ්ඤාණසොතං පජානාති උභයතො අබ්බොච්ඡින්නං ඉධලොකෙ පතිට්ඨිතඤ්ච පරලොකෙ පතිට්ඨිතඤ්චා’’තිආදීසු චිත්තසන්තතියන්ති.

‘श्रोत्रायतन, श्रोत्रधातु, श्रोत्रेन्द्रिय’ आदि में ‘सोत’ (श्रोत्र) शब्द मांस-श्रोत्र (कान) के अर्थ में देखा जाता है; ‘श्रोत्र से शब्द सुनकर’ आदि में श्रोत्र-विज्ञान के अर्थ में; ‘दिव्य श्रोत्रधातु से’ आदि में ज्ञान-श्रोत्र के अर्थ में। ‘लोक में जो स्रोत हैं’—ये जो स्रोत मेरे द्वारा कहे गए, प्रख्यापित, बताए, उपदिष्ट, प्रज्ञप्त, स्थापित, विवृत, विभक्त, स्पष्ट और प्रकाशित किए गए हैं। वे क्या हैं? तृष्णा-स्रोत, दृष्टि-स्रोत, क्लेश-स्रोत, दुश्चरित-स्रोत और अविद्या-स्रोत—इन पाँच धर्मों के अर्थ में। ‘भगवान ने गंगा नदी की धारा में बहते हुए एक बड़े लट्ठे को देखा’ आदि में जल की धारा के अर्थ में। ‘हे आयुष्मान! यह आर्य अष्टांगिक मार्ग का ही नाम है, जिसे स्रोत (स्रोतापत्ति) कहा जाता है’ आदि में आर्य मार्ग के अर्थ में। ‘पुरुष के विज्ञान-स्रोत को जानता है, जो दोनों ओर से अविच्छिन्न है, इस लोक में प्रतिष्ठित है और परलोक में प्रतिष्ठित है’ आदि में चित्त-सन्तति के अर्थ में प्रयुक्त होता है।

සොණොති සුනඛො. සො හි සාමිකස්ස වචනං සුණාතීති සොණොති වුච්චති.

‘सोण’ का अर्थ कुत्ता है। वह स्वामी के वचन को सुनता है (सुणाति), इसलिए उसे ‘सोण’ कहा जाता है।

ඉමානි තදභිධානානි –

ये उसके पर्यायवाची नाम हैं—

සුනඛො සාරමෙය්‍යො ච, සුණො සූනො ච කුක්කුරො;

සොණො ස්වානො සුවානො ච, සාළුරො මිගදංසනො.

सुनख, सारमेय, सुण, सून, कुक्कुर, सोण, स्वान, सुवान, सालुर और मृगदंशन।

සා සුනිධාති’මෙ සද්දා, පුමානෙසු පවත්තරෙ;

සුනඛී කුක්කුරී සී’ති, ඉමෙ ඉත්ථීසු වත්තරෙ.

सा और सुनिधा—ये शब्द पुल्लिंग में प्रयुक्त होते हैं; सुनखी, कुक्कुरी और सी—ये शब्द स्त्रीलिंग में प्रयुक्त होते हैं।

සුනඛා සාරමෙය්‍යාති, ආදි බහුවචො පන;

පවත්තති පුමිත්ථීසු, අඤ්ඤත්‍රාපි අයං නයො;

सुनखा और सारमेय्या आदि बहुवचन रूप पुल्लिंग और स्त्रीलिंग दोनों में प्रयुक्त होते हैं; अन्यत्र भी यही नियम समझना चाहिए।

කුක්කුරොති [Pg.244] අයං තත්ථ, බාලකාලෙ රවෙන වෙ;

මහල්ලකෙපි සුනඛෙ, රූළ්හියා සම්පවත්තති.

वहाँ ‘कुक्कुर’ शब्द बचपन में उसके भौंकने की ध्वनि के कारण प्रयुक्त होता है, किन्तु रूढ़ि के कारण वृद्ध कुत्ते के लिए भी प्रयुक्त होता है।

තථා හි අට්ඨකථාචරියා කුක්කුරජාතකෙ ‘‘යෙ කුක්කුරා රාජකුලම්හි වඩ්ඪා, කොලෙය්‍යකා වණ්ණබලූපපන්නා’’තිඉමස්මිංපදෙසෙ එවමත්ථං වණ්ණයිංසු ‘‘යෙ කුක්කුරාති යෙ සුනඛා. යථා හි තරුණොපි පස්සාවො පූතිමුත්තන්ති තදහුජාතොපි සිඞ්ගාලො ‘‘ජරසිඞ්ගාලො’ති, කොමලාපි ගළාචීලතා ‘පූතිලතා’ති, සුවණ්ණවණ්ණොපි කායො ‘පූතිකායො’ති වුච්චති, එවමෙව වස්සසතිකොපි සුනඛො ‘කුක්කුරො’ති වුච්චති, තස්මා මහල්ලකා කායූපපන්නාපි තෙ ‘කුක්කුරා’ත්වෙව වුත්තා’’ති.

इसीलिए अट्ठकथाचार्यों ने कुक्कुर जातक में ‘जो कुक्कुर राजकुल में बढ़े हुए, कुलीन और वर्ण-बल से युक्त हैं’—इस स्थान पर इस प्रकार अर्थ का वर्णन किया है—‘जो कुक्कुर हैं, वे सुनख (कुत्ते) हैं। जैसे तरुण मूत्र को भी ‘पूतिमूत्र’ (दुर्गन्धित मूत्र) कहा जाता है, उसी दिन जन्मे सियार को भी ‘जरसिगाल’ (बूढ़ा सियार) कहा जाता है, कोमल गिलोय की लता को भी ‘पूतिलता’ कहा जाता है, और सुवर्ण के समान वर्ण वाले शरीर को भी ‘पूतिकाय’ (सड़ा हुआ शरीर) कहा जाता है, वैसे ही सौ वर्ष के कुत्ते को भी ‘कुक्कुर’ कहा जाता है; इसलिए शरीर से बड़े (वृद्ध) होने पर भी उन्हें ‘कुक्कुर’ ही कहा गया है’।

කි හිංසායං. කිණොති, කිණාති, කිණන්ති.

‘कि’ धातु हिंसा के अर्थ में है। किणोति, किणाति, किणन्ति।

සක සාමත්ථියෙ. සමත්ථභාවො සාමත්ථියං, යථා දක්ඛියං. සක්කුණාති, සක්කුණන්ති. අසක්ඛි. සක්ඛිස්සති. සක්කො. සක්කී.

‘सक’ धातु सामर्थ्य (शक्ति) के अर्थ में है। समर्थ होने का भाव सामर्थ्य है, जैसे दाक्ष्य (दक्षता)। सक्कुणाति, सक्कुणन्ति। असक्खि (भूतकाल)। सक्खिस्सति (भविष्यकाल)। सक्को, सक्की।

එත්ථ සක්කොති දෙවරාජා. සො හි පරහිතං සකහිතඤ්ච කාතුං සක්කුණාතීති සක්කො. අපිච සක්‍යකුලජාතො යො කොචිපි. තථා හි ‘‘අථ ඛො මහානාමො සක්කො’’තිආදි වුත්තං. ‘‘භගවන්තඤ්ච පිඞ්ගියො මං සක්ක සමුද්ධරාහීති ආලපි. සක්‍යා වත භො කුමාරා පරමසක්‍යා වත භො කුමාරා’’ති වචනමුපාදාය සබ්බෙපි සක්‍යකුලෙ ජාතා ‘‘සක්‍යා’’ති ච ‘‘සාකියා’’ති ච ‘‘සක්කා’’ති ච වුච්චන්ති. එත්ථ ස්වාදිත්තෙපි අනෙකස්සරධාතුතො එකොව උණාපච්චයො හොති, න ණු ණාපච්චයාති දට්ඨබ්බං.

यहाँ ‘सक्को’ देवराज (इन्द्र) है। वह परहित और स्वहित करने में समर्थ है (सक्कुणाति), इसलिए ‘सक्क’ है। इसके अतिरिक्त शाक्य कुल में उत्पन्न कोई भी व्यक्ति। इसीलिए ‘तब महानाम शाक्य’ आदि कहा गया है। ‘हे शाक्य! मुझ पिंगिय का उद्धार करें’—ऐसा (बुद्ध को) संबोधित किया। ‘हे भो! ये कुमार शाक्य हैं, परम शाक्य हैं’—इस वचन के आधार पर शाक्य कुल में उत्पन्न सभी को ‘सक्य’, ‘साकिय’ और ‘सक्क’ कहा जाता है। यहाँ ‘स्वादि’ गण में होने पर भी अनेक स्वर वाली धातु होने से केवल ‘उणा’ प्रत्यय होता है, ‘णु’ या ‘णा’ प्रत्यय नहीं—ऐसा समझना चाहिए।

ඛී [Pg.245] ඛයෙ. ඛීණොති. ඛීණාති. ඛීණා ජාති. ඛීණො. අයොගා භූරිසඞ්ඛයො.

‘खी’ धातु क्षय (नष्ट होने) के अर्थ में है। खीणोति, खीणाति। ‘जाति क्षीण हो गई’ (खीणा जाति)। खीणो। ‘योग (अभ्यास) न करने से प्रज्ञा का क्षय (भूरिसंखयो) होता है’।

ගෙ සද්දෙ. ගිණොති, ගිණාති.

‘गे’ धातु शब्द के अर्थ में है। गिणोति, गिणाति।

චි චයෙ. ණකාරස්ස නකාරත්තං. පාකාරං චිනොති. චිතං කුසලං. චෙතො පුග්ගලො.

‘चि’ धातु चयन (संग्रह) के अर्थ में है। यहाँ ‘ण’ कार का ‘न’ कार हो जाता है। प्राकार (दीवार) चुनता है (चिनोति)। संचित कुशल (चितं कुसलं)। चेतो पुग्गलो (चित्त वाला पुद्गल)।

රු උපතාපෙ. රුණොති, රුණාති.

‘रु’ धातु उपताप (पीड़ा) के अर्थ में है। रुणोति, रुणाति।

රාධ සාධ සංසිද්ධියං. රාධුණාති. සාධුණාති. රාධනං. ආරාධනං. සාධනං.

‘राध’ और ‘साध’ धातु संसिद्धि (सिद्धि/पूर्णता) के अर्थ में हैं। राधुणाति। साधुणाति। राधन, आराधन, साधन।

පී පීතියං. පීණොති, පීණාති. පීති, පියො.

‘पी’ धातु प्रीति (प्रसन्नता) के अर्थ में है। पीणोति, पीणाति। प्रीति, प्रिय।

අප පාපුණෙ සම්භු ච. පාපුණොති, පාපුණාති. පත්තො. සබ්බඤ්ඤුතං සත්ථා පත්තො. සම්පත්තො යමසාධනං. සම්භුණාති, න කිඤ්චි අත්ථං අභිසම්භුණාති. සම්භුණන්තො, අභිසම්භුණමානො.

‘अप’ धातु प्राप्ति के अर्थ में और ‘सम्भु’ धातु भी। पापुणोति, पापुणाति। प्राप्त (पत्तो)। शास्ता ने सर्वज्ञता प्राप्त की। यम-साधन (मृत्यु) को प्राप्त हुआ। सम्भुणाति—किसी अर्थ को प्राप्त नहीं करता। सम्भुणन्तो, अभिसम्भुणमानो।

තත්ථ පත්තොති පසද්දො උපසග්ගො ‘‘පප්පොතී’’ති එත්ථ පසද්දො විය. තථා හි ‘‘පත්තො’’ති එත්ථ පාපුණීති අත්ථෙ පපුබ්බස්ස අපධාතුස්ස පකාරෙ ලුත්තෙ තපච්චයස්ස ද්විභාවො භවති. තත්ථ න අභිසම්භුණාතීති න සම්පාපුණාති, න සාධෙතීති වුත්තං හොති.

वहाँ ‘पत्तो’ में ‘प’ उपसर्ग है, जैसे ‘पप्पोति’ में ‘प’ शब्द है। वैसे ही ‘पत्तो’ में ‘प्राप्त किया’ इस अर्थ में ‘प’ पूर्वक ‘अप’ धातु के ‘प’ कार का लोप होने पर ‘त’ प्रत्यय का द्वित्व हो जाता है। वहाँ ‘न अभिसम्भुणाति’ का अर्थ है—प्राप्त नहीं करता, सिद्ध नहीं करता।

ඛිප ඛෙපෙ. ඛිපුණාති. ඛිප්පං. ඛිප්පන්ති මච්ඡපඤ්ජරො.

‘खिप’ धातु क्षेपण (फेंकने) के अर्थ में है। खिपुणाति। क्षिप्र (शीघ्र)। ‘खिप्प’ का अर्थ मछली पकड़ने का जाल भी है।

ආප බ්‍යාපනෙ. ආපුණාති. ආපො.

‘आप’ धातु व्यापन (फैलने) के अर्थ में है। आपुणाति। आप (जल)।

මි පක්ඛෙපනෙ. මිනොති. මිත්තො.

‘मि’ धातु प्रक्षेप (डालने) के अर्थ में है। मिनोति। मित्र (मित्तो)।

එත්ථ ච සබ්බගුය්හෙසු නිමියති පක්ඛිපියතීති මිත්තො. ‘‘මිත්තො හවෙ සත්තපදෙන හොතී’’ති වචනං පන වොහාරවසෙන වුත්තං, න අත්ථවසෙන. වුච්චෙය්‍ය චෙ, යො කොචි අවිස්සාසිකො [Pg.246] අත්තනො පටිවිරුද්ධොපි ච මිත්තො නාම භවෙය්‍ය, න චෙවං දට්ඨබ්බං. එවඤ්ච පන දට්ඨබ්බං ‘‘සත්තපදවීතිහාරමත්තෙනපි සහ ගච්ඡන්තො සහ ගච්ඡන්තස්ස පියවාචානිච්ඡාරණෙන අඤ්ඤමඤ්ඤං ආලාපසල්ලාපකරණමත්තෙන මිත්තො නාම හොතීති වත්තබ්බං. කිංකාරණා? දළ්හවිස්සාසො මිත්තො නාම න භවෙය්‍යාති මිත්තස්ස ගුණපසංසාවසෙන එවං වුත්ත’’න්ති.

यहाँ सभी गुप्त बातों को जिसमें डाला जाता है (निमीयति), वह मित्र है। ‘सात कदम साथ चलने से मित्र होता है’—यह वचन व्यवहार के वश से कहा गया है, अर्थ के वश से नहीं। यदि ऐसा कहा जाए, तो कोई भी अविश्वसनीय व्यक्ति जो अपना विरोधी हो, वह भी मित्र हो जाएगा, किन्तु ऐसा नहीं समझना चाहिए। इसे इस प्रकार समझना चाहिए—‘सात कदम साथ चलने मात्र से भी, साथ चलने वाले के प्रति प्रिय वचन बोलने और परस्पर बातचीत करने मात्र से वह मित्र कहलाता है—ऐसा कहना चाहिए। किस कारण से? ताकि दृढ़ विश्वास वाला ही मित्र न कहलाए, बल्कि मित्र के गुणों की प्रशंसा के लिए ऐसा कहा गया है’।

වු සංවරණෙ. වුණොති, වුණාති, සංවුණොති, සංවුණාති. පණ්ඩිතො සීලසංවුතො.

‘वु’ धातु संवरण (रोकने/ढकने) के अर्थ में है। वुणोति, वुणाति, संवुणोति, संवुणाति। ‘पण्डित शील से संवृत (सुरक्षित) होता है’।

සු අභිසවෙ. අභිසවො නාම පීළනං මන්ථනං සන්ධානං සින්හානං වා. සුණොති, සුණාති.

‘सु’ धातु अभिषव के अर्थ में है। अभिषव का अर्थ है—पीड़न, मन्थन, सन्धान या स्रवण। सुणोति, सुणाति।

සි බන්ධනෙ. සිනොති.

‘सि’ धातु बन्धन के अर्थ में है। सिनोति।

සි නිසානෙ. සිණොති, සිණාති. නිසිතසත්ථං.

‘सि’ धातु निसाण (तेज करने) के अर्थ में है। सिणोति, सिणाति। निशित शस्त्र (तेज किया हुआ शस्त्र)।

න හි නූනායං සා ඛුජ්ජා, ලභති ජිව්හාය ඡෙදනං;

සුනිසිතෙන සත්ථෙන, එවං දුබ්භාසිතං භණං;

‘निश्चित ही वह कुबड़ी स्त्री, ऐसे दुर्भाषित (बुरे वचन) बोलने पर, सुनिर्मित (तेज) शस्त्र से अपनी जिह्वा का छेदन नहीं प्राप्त करती’;

එත්ථ භණන්ති භණන්තී.

यहाँ ‘भणन्ति’ का अर्थ ‘भणन्ती’ (बोलती हुई) है।

වුස පාගබ්බියෙ. පාගබ්බියං නාම කායවාචාමනෙහි පගබ්බභාවො. වුසුණාති.

‘वुस’ धातु प्रागल्भ्य (धृष्टता) के अर्थ में है। प्रागल्भ्य का अर्थ है—काया, वाणी और मन से धृष्ट होना। वुसुणाति।

අසු බ්‍යාපනෙ. අසුණාති. අස්සු.

'असु' व्याप्त होने के अर्थ में। असुणाति। अस्सु (आँसू)।

හි ගතිබුද්ධීසු උපතාපෙ ච. හිනොති.

'हि' गति, बुद्धि और उपताप (कष्ट) के अर्थ में। हिनोति।

එත්ථ පන අසමානන්තත්තෙපි සමානත්ථානං සමොධානං වුච්චති.

यहाँ असमान अंत होने पर भी समान अर्थ वालों का समूह कहा जाता है।

තික තිග සඝ දික්ඛ කිවි චිරි ජිරි දාස දු හිංසායං. තිකුණාති. තිගුණාති. සඝුණාති. දික්ඛුණාති. කිවුණාති[Pg.247]. චිරුණාති. ජිරුණාති. දාසුණාති. දුණොති, දුණාතීති රූපානි හිංසාවාචකානි භවන්ති.

टिक, तिग, सघ, दिक्ख, किवि, चिरि, जिरि, दास, दु - ये धातुएँ हिंसा के अर्थ में हैं। तिकुणाति, तिगुणाति, सघुणाति, दिक्खुणाति, किवुणाति, चिरुणाति, जिरुणाति, दासुणाति। दुणोति, दुणाति - ये रूप हिंसावाचक होते हैं।

සුවාදී එත්තකා දිට්ඨා, ධාතවො මෙ යථාබලං;

සුත්තෙස්වඤ්ඤෙපි පෙක්ඛිත්වා, ගණව්හො අත්ථයුත්තිතො.

स्वादि गण की इतनी धातुएँ मेरे द्वारा यथाशक्ति देखी गई हैं; सूत्रों में अन्य को भी देखकर अर्थ के अनुसार ग्रहण करना चाहिए।

ස්වාදිගණොයං.

यह स्वादि गण है।

කියාදිගණික

क्रियादि गण।

කී දබ්බවිනිමයෙ. දබ්බවිනිමයො කයවික්කයවසෙන භණ්ඩස්ස පරිවත්තනං. කිණාති, කිණන්ති. වික්කිණාති, වික්කිණන්ති. කෙතුං, කිණිතුං. වික්කෙතුං, වික්කිණිතුං. කිණිත්වා, වික්කිණිත්වා. කීතං භණ්ඩං. කයො, වික්කයො. වික්කිණෙය්‍ය හනෙය්‍ය වා.

'की' द्रव्य-विनिमय (वस्तुओं के आदान-प्रदान) के अर्थ में। द्रव्य-विनिमय क्रय-विक्रय के द्वारा वस्तुओं का परिवर्तन है। किणाति, किणन्ति। विक्किणाति, विक्किणन्ति। केतुं, किणितुं। विक्केतुं, विक्किणितुं। किणित्वा, विक्किणित्वा। कीतं भण्डं (खरीदा हुआ सामान)। कयो (क्रय), विक्कयो (विक्रय)। विक्किणेय्य (बेचे) या हनेय्य (नष्ट करे)।

ඛි ගතියං. ඛිණාති. අතිඛිණො සරො. ඛං, ඛානි. නකාරස්ස ණකාරත්තං.

'खि' गति के अर्थ में। खिणाति। अतिक्खिणो सरो (अत्यंत तीव्र बाण)। खं, खानि। 'न' कार का 'ण' कार होना।

තත්ථ ඛිණාතීති ගච්ඡති. අතිඛිනොති අතිගතො. අත්‍රායං පාළි ‘‘සෙන්ති චාපාතිඛිණාව, පුරාණානි අනුත්ථුන’’න්ති. තත්ථ චාපාතිඛිණා’ති චාපතො අතිඛිණා අතිගතා. අට්ඨකථායං පන ‘‘චාපාතිඛිණාති චාපතො අතිඛිණා චාපා විනිමුත්තාති අත්ථො’’ති පදත්ථවිවරණං කතං, තම්පි ගතත්ථඤ්ඤෙව සන්ධාය අධිප්පායත්ථවසෙන කතන්ති දට්ඨබ්බං. තත්‍ර ඛන්ති සග්ගො. සො හි කතපුඤ්ඤෙහි ගන්තබ්බත්තා ‘‘ඛ’’න්ති වුච්චති. ඛානීති සග්ගා.

वहाँ 'खिणाति' का अर्थ है जाता है। 'अतिक्खिणो' का अर्थ है अतिगत (निकला हुआ)। यहाँ यह पालि है— "सेन्ति चापातिक्खिणाव, पुराणानि अनुत्थुनन्ति" (वे धनुष से छूटे हुए बाणों की तरह पुराने कर्मों का अनुताप करते हुए पड़े रहते हैं)। वहाँ 'चापातिक्खिणा' का अर्थ है धनुष से अतिगत (निकला हुआ)। अट्ठकथा में तो "चापातिक्खिणा का अर्थ धनुष से अतिगत अर्थात् धनुष से विमुक्त है" ऐसा पद-विवरण किया गया है, उसे भी गति के अर्थ को ही ध्यान में रखकर अभिप्राय के अनुसार किया गया समझना चाहिए। वहाँ 'ख' का अर्थ स्वर्ग है। वह पुण्य करने वालों द्वारा जाने योग्य होने के कारण 'ख' कहा जाता है। 'खानि' का अर्थ स्वर्ग (बहुवचन) है।

චි චයෙ. පුඤ්ඤං චිනාති. පාකාරං චිනාති. පාරමියො විචිනාති, විචිනති ච. පුප්ඵං ඔචිනාති, ඔචිනති වා. පචිනාති. පචිනිත්වා. චිතං කුසලං. චයො සඤ්චයො. චිතො පාකාරො. චිනාතීති චෙතො, ඉට්ඨකවඩ්ඪකී. යො සත්තො පුඤ්ඤසඤ්චයො[Pg.248]. ‘‘සඤ්චයො රාසි සමූහො පිණ්ඩො ගණො සඞ්ඝො කදම්බො වග්ගො කරො ඝටා’’ඉච්චෙවමාදයො පරියායා.

'चि' संचय (इकट्ठा करने) के अर्थ में। पुण्यं चिनाति (पुण्य संचित करता है)। पाकारं चिनाति (दीवार बनाता है)। पारमियो विचिनाति, विचिति च (पारमिताओं का चयन करता है)। पुप्फं ओचिनाति, ओचिनति वा (फूल चुनता है)। पचिनाति। पचिनित्वा। चितं कुसलं (संचित कुशल)। चयो, संचयो। चितो पाकारो (बनी हुई दीवार)। 'चिनाति' इति चेतो (जो चुनता है वह चेतो है), अर्थात् ईंटों का राजमिस्त्री। जो सत्त्वों का पुण्य संचय है। "संचय, राशि, समूह, पिण्ड, गण, संघ, कदम्ब, वर्ग, कर, घटा" इत्यादि इसके पर्यायवाची हैं।

ජි ජයෙ. ජිනාති, විජිනාති, ජිනියති. ජෙතා, ජිනො. ජිතො මාරො. මාරං ජිතො. ජිතවා, ජිතාවී, ජිතබ්බො, ජෙය්‍යො, ජයනං, ජිතං, විජිතං, ජයො, පරාජයනං, පරාජයො. යස්ස ජිතං නාවජීයති. ජිතමස්ස නොයාති කොචි ලොකෙ. ජයො හි බුද්ධස්ස සිරීමතො අයං, මාරස්ස ච පාපිමතො පරාජයො.

'जि' जय (जीतने) के अर्थ में। जिनाति, विजिनाति, जिनियति। जेता, जिनो। जितो मारो (मार जीता गया)। मारं जितो (मार को जीता)। जितवा, जितावी, जितब्बो, जेय्यो, जयनं, जितं, विजितं, जयो, पराजयनं, पराजयो। "जिसकी जीत हार में नहीं बदलती।" "इस लोक में जिसकी जीत के पीछे कोई नहीं जा सकता।" "यह शोभायमान बुद्ध की विजय है और पापी मार की पराजय है।"

තත්ථ ජෙතාති ජිනාතීති ජෙතා, යො කොචි පුග්ගලො. අජිනීති ජිනො, සබ්බඤ්ඤූ ධම්මරාජා. කිං සො අජිනි? පාපකෙ අකුසලෙ ධම්මෙ මාරාදිඅරයො ච. ඉති පාපකෙ අකුසලෙ ධම්මෙ මාරාදයො ච අරයො අජිනීති ජිනො. වුත්තම්පි චෙතං –

वहाँ 'जेता' का अर्थ है—जो जीतता है वह जेता है, कोई भी पुद्गल। 'अजिनी' (जिसने जीता) वह जिन है, सर्वज्ञ धर्मराज। उन्होंने क्या जीता? पापमय अकुशल धर्मों को और मारादि शत्रुओं को। इस प्रकार पापमय अकुशल धर्मों और मारादि शत्रुओं को जीतने के कारण वे 'जिन' हैं। यह कहा भी गया है—

‘‘මාදිසා වෙ ජිනා හොන්ති, යෙ පත්තා ආසවක්ඛයං;

ජිතා මෙ පාපකා ධම්මා, තස්මාහං උපක ජිනො’’ති,

"मुझ जैसे ही वे जिन होते हैं, जिन्होंने आस्रवों के क्षय को प्राप्त कर लिया है; मैंने पापमय धर्मों को जीत लिया है, इसलिए हे उपक! मैं जिन हूँ।"

‘‘තථාගතො භික්ඛවෙ අභිභූ අනභිභූතො’’ති ච.

"भिक्षुओं! तथागत अभिभू (विजेता) हैं, अनभिभूत (अपराजित) हैं।"

ජිනසද්දො හි කෙවලො සබ්බඤ්ඤුම්හි පවත්තති, සොපපදො පන පච්චෙකබුද්ධාදීසු තම්හි ච යථාරහං පවත්තති. ‘‘පච්චෙකජිනො, ඔධිජිනො, අනොධිජිනො, විපාකජිනො, අවිපාකජිනො’’ති ඉමානෙත්ථ නිදස්සනපදානි.

'जिन' शब्द अकेले सर्वज्ञ (बुद्ध) के लिए प्रयुक्त होता है, किंतु उपसर्ग के साथ यह प्रत्येकबुद्ध आदि के लिए और उनके लिए यथायोग्य प्रयुक्त होता है। "पच्चेकजिनो, ओधिजिनो, अनओधिजिनो, विपाकजिनो, अविपाकजिनो" यहाँ इसके उदाहरण हैं।

ජි ජානියං. ජිනාති, න ජිනාති න ජාපයෙ, ජිනො රථස්සං මණිකුණ්ඩලෙ ච, පුත්තෙ ච දාරෙ ච තථෙව ජිනො. ජිනො ධනඤ්ච දාසෙ ච.

'जि' हानि (नुकसान) के अर्थ में। जिनाति, "न जीतता है न हरवाता है", रथ, अश्व, मणि और कुण्डल को खो दिया, पुत्रों और पत्नी को भी वैसे ही खो दिया। धन और दासों को खो दिया।

ඤා [Pg.249] අවබොධනෙ. ජානාති, ඤායති, නායති. අනිමිත්තා න නායරෙ. ජඤ්ඤා සො යදි හාපයෙ. මා මං ජඤ්ඤූති ඉච්ඡති. ‘‘ඉමෙ අම්හාක’’න්ති ඤාතබ්බට්ඨෙන ඤාති, ඤාතකො. ඤාතිමිත්තා සුහජ්ජා ච. ඤාතකො නො නිසින්නොති. ඤාතබ්බං ඤෙය්‍යං, සඞ්ඛාරවිකාරලක්ඛණනිබ්බානපඤ්ඤත්තිධම්මා. ඊදිසෙසු ඨානෙසු ඤෙය්‍යසද්දො එකන්තෙන නපුංසකො, වාච්චලිඞ්ගත්තෙ සබ්බලිඞ්ගිකො, යථා? ඤෙය්‍යො ඵස්සො. ඤෙය්‍යා වෙදනා. ඤෙය්‍යං චිත්තං. ඤෙය්‍යො පුරිසො, ඤෙය්‍යා ඉත්ථී, ඤෙය්‍යං ධනන්ති ච.

'ञा' अवबोधन (जानने) के अर्थ में। जानाति, ञायति, नायति। "अनिमित्त नहीं जाने जाते।" "यदि वह हानि करे तो उसे जानना चाहिए।" "वह चाहता है कि मुझे कोई न जाने।" "ये हमारे हैं" इस प्रकार जानने योग्य होने के कारण 'ञाति' (ज्ञाति/रिश्तेदार) या 'ञातको' कहलाते हैं। ज्ञाति, मित्र और सुहृद। "हमारा संबंधी बैठा है।" जानने योग्य 'ञेय्य' (ज्ञेय) है—संस्कार, विकार, लक्षण, निर्वाण और प्रज्ञप्ति धर्म। ऐसे स्थानों पर 'ञेय्य' शब्द एकांत रूप से नपुंसक लिंग होता है, और विशेष्य के अनुसार (वाच्यलिंग होने पर) सभी लिंगों में होता है, जैसे—ञेय्यो फस्सो (ज्ञेय स्पर्श), ञेय्या वेदना (ज्ञेय वेदना), ञेय्यं चित्तं (ज्ञेय चित्त)। ञेय्यो पुरिसो, ञेय्या इत्थी, ञेय्यं धनं।

ථු අභිත්ථවෙ. ථුනාති. අභිත්ථුනාති. ථුති, අභිත්ථුති. ථවනා, අභිත්ථවනා, ථුතො, අභිත්ථුතො.

'थु' अभित्थव (स्तुति/प्रशंसा) के अर्थ में। थुनाति। अभित्थुनाति। थुति, अभित्थुति। थवना, अभित्थवना, थुतो, अभित्थुतो।

ථු නිත්ථුනනෙ. ථුනාති.

'थु' नित्थुनन (कराहने या विलाप करने) के अर्थ में। थुनाति।

උට්ඨෙහි රෙවතෙ සුපාපධම්මෙ,අපාරුතද්වාරෙ අදානසීලෙ;

නෙස්සාම තං යත්ථ ථුනන්ති දුග්ගතා,සමප්පිතා නෙරයිකා දුක්ඛෙන;

පුරාණානි අනුත්ථුන’’න්ති ච පයොගො.

"हे अत्यंत पापधर्म वाली रेवती! उठो, खुले द्वार वाली और दान न देने के स्वभाव वाली; हम तुम्हें वहाँ ले जाएँगे जहाँ दुर्गत (नरकगामी) विलाप करते हैं, जहाँ नारकीय जीव दुःख से पीड़ित हैं; और पुराने (कर्मों) का अनुताप करते हैं"—यह प्रयोग है।

දු හිංසායං. දුනාති. මිත්තද්දු. දුමො.

'दु' हिंसा के अर्थ में। दुनाति। मित्तद्दु (मित्रद्रोही)। दुमो (वृक्ष)।

එත්ථ මිත්තද්දූති මිත්තං දුනාති හිංසති දුබ්භතීති මිත්තද්දු. අත්‍ර ‘‘වෙදා න තාණාය භවන්ති තස්ස, මිත්තද්දුනො භූනහුනො නරස්සා’’ති පාළි නිදස්සනං. දුමොති දුනියති ගෙහසම්භාරාදිඅත්ථාය හිංසියති ඡින්දියති, පණ්ණපුප්ඵාදිඅත්ථිකෙහි වා පණ්ණපුප්ඵාදිහරණෙන පීළියතීති දුමො.

यहाँ 'मित्तद्दु' का अर्थ है—जो मित्र को कष्ट देता है, हिंसा करता है या द्रोह करता है, वह 'मित्तद्दु' है। यहाँ यह पालि उदाहरण है— "वेद उस मित्रद्रोही और भ्रूणहत्या करने वाले मनुष्य की रक्षा नहीं करते।" 'दुमो' (वृक्ष) इसलिए कहा जाता है क्योंकि घर की सामग्री आदि के लिए उसे कष्ट दिया जाता है, हिंसा की जाती है या काटा जाता है, अथवा पत्तों और फूलों की इच्छा रखने वालों द्वारा पत्तों और फूलों को ले जाने से वह पीड़ित होता है।

ධූ කම්පනෙ. ධුනාති. ධූමො, ධොනා, ධොනො, ධුතො. ධුනන්තො වාකචීරානි, ගච්ඡාමි අම්බරෙ තදා.

'धू' कम्पन (काँपने या हिलाने) के अर्थ में। धुनाति। धूमो, धोना, धोनो, धुतो। "वल्कल वस्त्रों को झटकते (हिलाते) हुए, तब मैं आकाश में जाता हूँ।"

තත්ථ [Pg.250] ධූමොති ධුනාති කම්පතීති ධූමො. ධූමසද්දො කොධෙ තණ්හාය විතක්කෙ පඤ්චසු කාමගුණෙසු ධම්මදෙසනායං පකතිධූමෙති ඉමෙසු අත්ථෙසු වත්තති. ‘‘කොධො ධූමො භස්මානි මොසවජ්ජ’’න්ති එත්ථ හි කොධෙ වත්තති. ‘‘ඉච්ඡා ධූමායිතො සදා’’ති එත්ථ තණ්හායං. ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන අඤ්ඤතරො භික්ඛු භගවතො අවිදූරෙ ධූමායන්තො නිසින්නො හොතී’’ති එත්ථ විතක්කෙ.

वहाँ 'धूमो' का अर्थ है—जो हिलता या काँपता है वह धूमो (धुआँ) है। 'धूम' शब्द क्रोध, तृष्णा, वितर्क, पाँच कामगुणों, धर्मदेशना और प्राकृतिक धुएँ के अर्थों में प्रयुक्त होता है। "क्रोध धुआँ है, मृषावाद भस्म है"—यहाँ यह क्रोध के अर्थ में है। "इच्छा सदा धुआँती रहती है"—यहाँ तृष्णा के अर्थ में है। "उस समय कोई भिक्षु भगवान के पास ही धुआँता हुआ (वितर्क करता हुआ) बैठा था"—यहाँ वितर्क के अर्थ में है।

‘‘පඞ්කො ච කාමා පලිපො ච කාමා,භයඤ්ච මෙතං තිමුලං පවුත්තං;

රජො ච ධූමො ච මයා පකාසිතො,හිත්වා තුවං පබ්බජ බ්‍රහ්මදත්තා’’ති

"काम (इच्छाएँ) कीचड़ हैं और काम दलदल हैं; यह गहरा भय कहा गया है; रज और धुआँ मेरे द्वारा प्रकाशित किया गया है; हे ब्रह्मदत्त! तुम इन्हें छोड़कर प्रव्रजित हो जाओ।"

එත්ථ පඤ්චසු කාමගුණෙසු. ‘‘ධූමං කත්තා හොතී’’ති එත්ථ ධම්මදෙසනායං. ‘‘ධජො රථස්ස පඤ්ඤානො, ධූමො පඤ්ඤානමග්ගිනො’’ති එත්ථ පකතිධූමෙ. ඉච්චෙවං –

यहाँ पाँच कामगुणों में। ‘धूमं कत्ता होति’ (धुआँ करने वाला होता है) - यहाँ धर्मदेशना में। ‘धजो रथस्स पञ्ञाणो, धूमो पञ्ञानमग्गिनो’ (ध्वज रथ की पहचान है, धुआँ अग्नि की पहचान है) - यहाँ प्राकृतिक धुएँ में। इस प्रकार -

කොධතණ්හාවිතක්කෙසු, පඤ්චකාමගුණෙසු ච;

දෙසනායඤ්ච පකති-ධූමෙ ධූමො පවත්තති.

क्रोध, तृष्णा और वितर्क में, तथा पाँच कामगुणों में; देशना में और प्राकृतिक धुएँ में ‘धूम’ (शब्द) प्रवृत्त होता है।

ධොනාති පඤ්ඤා. වුත්තඤ්හෙතං නිද්දෙසෙ ‘‘ධොනා වුච්චති පඤ්ඤා, යා පඤ්ඤා පජානනා සම්මාදිට්ඨි, කිංකාරණා ධොනාති වුච්චති පඤ්ඤා? යං තාය පඤ්ඤාය කායදුච්චරිතං ධුතඤ්ච ධොතඤ්ච සන්ධොතඤ්ච නිද්ධොතඤ්ච, වචීදුච්චරිතං මනොදුච්චරිතං ධුතඤ්ච ධොතඤ්ච සන්ධොතඤ්ච නිද්ධොතඤ්ච. තංකාරණා ධොනා වුච්චති පඤ්ඤා. අථ වා සම්මාදිට්ඨි මිච්ඡාදිට්ඨිං ධුතා ච ධොතා ච සන්ධොතා ච නිද්ධොතා ච, තංකාරණා ධොනා වුච්චති පඤ්ඤා’’ති. ‘‘ධොනස්ස හි නත්ථි කුහිඤ්චි ලොකෙ, පකප්පිතා දිට්ඨි භවාභවෙසූ’’ති අයමෙත්ථ පාළි නිදස්සනං[Pg.251]. අත්‍ර ධොනා අස්ස අත්ථීති ධොනො, තස්ස ධොනස්සාති නිබ්බචනං. ධාතූනමනෙකත්ථතාය ධූධාතු කම්පනත්ථෙපි ධොවනත්ථෙපි වත්තති.

‘धोना’ प्रज्ञा है। निर्देश में यह कहा गया है - ‘धोना प्रज्ञा को कहा जाता है, जो प्रज्ञा प्रजानन (जानना) और सम्यग्दृष्टि है। प्रज्ञा को धोना किस कारण से कहा जाता है? क्योंकि उस प्रज्ञा के द्वारा काय-दुश्चरित को धुत (झाड़ा), धोत (धोया), संधोत और निर्धोत किया जाता है; वची-दुश्चरित और मनो-दुश्चरित को धुत, धोत, संधोत और निर्धोत किया जाता है। उस कारण से प्रज्ञा को धोना कहा जाता है। अथवा सम्यग्दृष्टि के द्वारा मिथ्यादृष्टि धुत, धोत, संधोत और निर्धोत होती है, उस कारण से प्रज्ञा को धोना कहा जाता है।’ ‘धोनस्स हि नत्थि कुहिञ्चि लोके, पकप्पिता दिट्ठी भवाभवेसू’ (धोन के लिए लोक में कहीं भी भवाभव में कल्पित दृष्टि नहीं है) - यह यहाँ पालि उदाहरण है। यहाँ जिसकी ‘धोना’ है वह ‘धोनो’ है, उस धोन का - यह निर्वचन है। धातुओं के अनेक अर्थ होने के कारण ‘धू’ धातु कम्पन (काँपने) के अर्थ में और धोने (स्वच्छ करने) के अर्थ में भी प्रयुक्त होती है।

මුන ඤාණෙ. මුනාති. මොනං, මුනි. ඉමස්මිං ඨානෙ ධාතුයා ආඛ්‍යාතත්තෙ එකන්තෙන අන්තලොපො භවති. සොභිතත්ථෙරගාථායං පන අනාගතවචනෙ උකාරස්ස වුද්ධිවසෙන ‘‘අහං මොනෙන මොනිස්ස’’න්ති රූපන්තරඤ්ච දිස්සති. තත්ථ මොනිස්සන්ති ජානිස්සං. නාමත්තෙ අන්තලොපො න හොති. තත්ථ මොනන්ති කිඤ්චාපි ‘‘න මොනෙන මුනි හොතී’’ති එත්ථ තුණ්හීභාවො ‘‘මොන’’න්ති වුච්චති, තථාපි ඉධ ‘‘ඤාණෙ’’ති වචනතො න සො අධිප්පෙතො, ඤාණමෙවාධිප්පෙතං, තස්මා මොනෙය්‍යපටිපදාසඞ්ඛාතං මග්ගඤාණමොනම්පි ගහෙතබ්බං. මුනීති මුනාති ජානාති හිතාහිතං පරිච්ඡින්දතීති මුනි. අථ වා ඛන්ධාදිලොකෙ තුලං ආරොපෙත්වා මිනන්තො විය ‘‘ඉමෙ අජ්ඣත්තිකා ඛන්ධා, ඉමෙ බාහිරා’’තිආදිනා නයෙන ඉමෙ උභො අත්ථෙ මුනාතීති මුනි. තෙනාහ භගවා –

‘मुन’ (muna) ज्ञान के अर्थ में। मुनाति (जानता है)। मोनं, मुनि। इस स्थान पर धातु के आख्यात (क्रिया) होने पर निश्चित रूप से अन्त्य लोप होता है। शोभित स्थविर की गाथा में भविष्य काल के वचन में ‘उ’ कार की वृद्धि होने से ‘अहं मोनेन मोनिस्सं’ (मैं मौन/ज्ञान से जानूँगा) ऐसा रूपान्तर भी दिखता है। वहाँ ‘मोनिस्सं’ का अर्थ ‘जानूँगा’ है। नाम (संज्ञा) में अन्त्य लोप नहीं होता है। वहाँ ‘मोनं’ यद्यपि ‘न मोनेन मुनि होति’ यहाँ तूष्णीभाव (मौन) को ‘मोनं’ कहा गया है, तथापि यहाँ ‘ज्ञाने’ (ज्ञान में) ऐसा कहने से वह (मौन) अभिप्रेत नहीं है, ज्ञान ही अभिप्रेत है; इसलिए मोनेय्य-प्रतिपदा संज्ञक मार्गज्ञान-मौन को भी ग्रहण करना चाहिए। ‘मुनि’ अर्थात् जो मुनाति (जानता है), हित और अहित का परिच्छेद (निर्धारण) करता है, वह मुनि है। अथवा स्कन्धादि लोक को तराजू पर चढ़ाकर तौलने वाले के समान ‘ये आध्यात्मिक स्कन्ध हैं, ये बाह्य हैं’ इत्यादि विधि से इन दोनों अर्थों को जो जानता है (मुनाति), वह मुनि है। इसीलिए भगवान ने कहा है -

‘‘න මොනෙන මුනි හොති, මූළ්හරූපො අවිද්දසු;

යො ච තුලංව පග්ගය්හ, වරමාදාය පණ්ඩිතො.

‘मौन (चुप रहने) से कोई मुनि नहीं होता, यदि वह मूढ़ और अज्ञानी है; जो पण्डित तराजू पकड़ने वाले के समान श्रेष्ठ (कुशल) को ग्रहण कर...

පාපානි පරිවජ්ජෙති, ස මුනි තෙන සො මුනි;

යො මුනාති උභො ලොකෙ, මුනි තෙන පවුච්චතී’’ති.

...पापों को वर्जित करता है, वह मुनि है, उस कारण से वह मुनि है; जो दोनों लोकों को जानता है, उस कारण से वह मुनि कहा जाता है।’

අපරාපෙත්ථ භවති අත්ථවිභාවනා. මුනීති මොනං වුච්චති ඤාණං, කායමොනෙය්‍යාදීසු වා අඤ්ඤතරං, තෙන සමන්නාගතත්තා පුග්ගලො ‘‘මුනී’’ති වුච්චති. සො පනෙස අගාරියමුනි අනගාරියමුනි සෙක්ඛමුනි අසෙක්ඛමුනි පච්චෙකමුනි මුනිමුනීති අනෙකවිධො[Pg.252]. තත්ථ අගාරියමුනීති ගිහිපි ආගතඵලො විඤ්ඤාතසාසනො. අනගාරියමුනීති තථාරූපොව පබ්බජිතො. සෙක්ඛමුනීති සත්ත සෙක්ඛා. අසෙක්ඛමුනීති ඛීණාසවො. පච්චෙකමුනීති පච්චෙකබුද්ධො. මුනිමුනීති සම්මාසම්බුද්ධො. තථා හි ආයස්මාපි සාරිපුත්තො ආහ ‘‘මුනීති වුච්චති තථාගතො අරහං සම්මාසම්බුද්ධො’’ති.

यहाँ एक अन्य अर्थ-विभावना भी होती है। ‘मुनि’ - ‘मोन’ ज्ञान को कहा जाता है, अथवा काय-मोनेय्य आदि में से कोई एक; उससे युक्त होने के कारण पुद्गल ‘मुनि’ कहा जाता है। वह यह (मुनि) अगारिय-मुनि, अनगारिय-मुनि, सैक्ख-मुनि, असैक्ख-मुनि, प्रत्येक-मुनि और मुनि-मुनि - इस प्रकार अनेक प्रकार का है। वहाँ ‘अगारिय-मुनि’ गृहस्थ है जिसने फल प्राप्त कर लिया है और शासन को जान लिया है। ‘अनगारिय-मुनि’ वैसा ही प्रव्रजित (भिक्षु) है। ‘सैक्ख-मुनि’ सात सैक्ख (श्रावक) हैं। ‘असैक्ख-मुनि’ क्षीणासव (अर्हत्) है। ‘प्रत्येक-मुनि’ प्रत्येक बुद्ध है। ‘मुनि-मुनि’ सम्यक्सम्बुद्ध है। जैसा कि आयुष्मान् सारिपुत्र ने भी कहा है - ‘मुनि तथागत अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध को कहा जाता है।’

පූ පවනෙ. පවනං සොධනං. පුනාති. පුඤ්ඤං, පුත්තො, දන්තපොණං.

‘पू’ (pū) पवन (पवित्र करने) के अर्थ में। पवन अर्थात् शोधन (शुद्ध करना)। पुनाति (पवित्र करता है)। पुञ्ञं (पुण्य), पुत्तो (पुत्र), दन्तपोणं (दातून)।

එත්ථ ච පුඤ්ඤන්ති අත්තනො කාරකං පුනාති සොධෙතීති පුඤ්ඤං. අථ වා යත්ථ සයං උප්පන්නං තංසන්තානං පුනාති විසොධෙතීති පුඤ්ඤං. කින්තං? සුචරිතං කුසලකම්මං. සකම්මිකත්තා ධාතුස්ස කාරිතවසෙන අත්ථවිවරණං ලබ්භති. පුත්තොති අත්තනො කුලං පුනාති සොධෙතීති පුත්තො. එවඤ්ච සති හීනජච්චානං චණ්ඩාලාදීනං පුත්තො නාම න භවෙය්‍යාති න වත්තබ්බං සද්දානමත්ථකථනස්ස නානප්පකාරෙන පවත්තිතො, තස්මා අත්තනො පිතු හදයං පූරෙතීති පුත්තොති එවමාදිනාපි නිබ්බචනං ගහෙතබ්බමෙව. නානාධාතුවසෙනපි හි පදානි සිද්ධිං සමුපගච්ඡන්ති.

और यहाँ ‘पुण्य’ (पुञ्ञं) - अपने कर्ता को पवित्र करता है, शोधित करता है, इसलिए पुण्य है। अथवा जहाँ स्वयं उत्पन्न होता है, उस (चित्त) सन्तान को पवित्र करता है, विशोधित करता है, इसलिए पुण्य है। वह क्या है? सुचरित कुशल कर्म। धातु के सकर्मक होने से कारित (प्रेरणार्थक) के रूप में अर्थ-विवरण प्राप्त होता है। ‘पुत्र’ (पुत्तो) - अपने कुल को पवित्र करता है, शोधित करता है, इसलिए पुत्र है। और ऐसा होने पर, हीन जाति वाले चण्डाल आदि का पुत्र नाम नहीं होगा - ऐसा नहीं कहना चाहिए, क्योंकि शब्दों का अर्थ-कथन अनेक प्रकार से प्रवृत्त होता है; इसलिए ‘अपने पिता के हृदय को पूर्ण करता है, इसलिए पुत्र है’ - इस प्रकार से भी निर्वचन ग्रहण करना ही चाहिए। क्योंकि विभिन्न धातुओं के वश से भी पद सिद्धि को प्राप्त होते हैं।

පුත්තො ච නාම අත්‍රජො ඛෙත්‍රජො අන්තෙවාසිකො දින්නකොති චතුබ්බිධො. තත්ථ අත්තානං පටිච්ච ජාතො අත්‍රජො නාම. සයනපීඨෙ පල්ලඞ්කෙ උරෙති එවමාදීසු නිබ්බත්තො ඛෙත්‍රජො නාම. සන්තිකෙ සිප්පුග්ගණ්හනකො අන්තෙවාසිකො නාම. පොසාපනත්ථාය දින්නො දින්නකො නාම දන්තපොණන්ති දන්තෙ පුනන්ති විසොධෙන්ති එතෙනාති දන්තපොණං, දන්තකට්ඨං.

और ‘पुत्र’ अत्रज, क्षेत्रज, अन्तेवासिक और दिन्नक - इस प्रकार चार प्रकार का होता है। वहाँ अपने से उत्पन्न ‘अत्रज’ है। शयन-पीठ, पलंग, गोद आदि में उत्पन्न ‘क्षेत्रज’ है। समीप में शिल्प सीखने वाला ‘अन्तेवासिक’ है। पालन-पोषण के लिए दिया गया ‘दिन्नक’ है। ‘दन्तपोण’ - जिससे दाँतों को पवित्र करते हैं, विशोधित करते हैं, वह दन्तपोण है, अर्थात् दातून।

පී තප්පනකන්තීසු. පිණාතීති පීති. එත්ථ ච පීතීති පීණනං පීති, තප්පනං කන්තීති ච වුත්තං හොති. ඉදං භාවවසෙන නිබ්බචනං. ඉදං [Pg.253] පන හෙතුකත්තුවසෙන පිණයතීති පීති, තප්පෙතීති අත්ථො.

‘पी’ (pī) तर्पण (तृप्त करने) और कान्ति (चाहने/सुख) के अर्थ में। पिणाति (तृप्त करता है) - इस अर्थ में ‘पीति’ (प्रीति) है। और यहाँ ‘पीति’ का अर्थ पीणन (प्रसन्न करना) पीति है, तर्पण और कान्ति - ऐसा कहा गया है। यह भाव के अनुसार निर्वचन है। और यह हेतु (प्रेरणार्थक) के अनुसार ‘पिणयति’ (तृप्त करता है) - इस अर्थ में पीति है।

සා පනෙසා ඛුද්දකාපීති ඛණිකාපීති ඔක්කන්තිකාපීති උබ්බෙගාපීති ඵරණාපීතීති පඤ්චවිධා හොති. තත්ථ ඛුද්දකාපීති සරීරෙ ලොමහංසනමත්තමෙව කාතුං සක්කොති. ඛණිකාපීති ඛණෙ ඛණෙ විජ්ජුප්පාදසදිසා හොති. ඔක්කන්තිකාපීති සමුද්දතීරං වීචි විය කායං ඔක්කමිත්වා ඔක්කමිත්වා භිජ්ජති. උබ්බෙගාපීති බලවතී හොති කායං උද්ධග්ගං කත්වා ආකාසෙ ලඞ්ඝාපනප්පමාණා හොති. ඵරණාපීතියා පන උප්පන්නාය සකලසරීරං ධමිත්වා පූරිතවත්ථි විය මහතා උදකොඝෙන පක්ඛන්දපබ්බතකුච්ඡි විය ච අනුපරිඵුටං හොති, එවං පඤ්චවිධා පීති, සා සම්පියායනලක්ඛණත්තා ‘‘පිණාතී’’ති පීතීති සුද්ධකත්තුවසෙනපි වත්තුං යුජ්ජති. එත්ථ ‘‘පියායති, පිතා, පියො, පෙමො’’තිආදීනි පීධාතුයා එව රූපානි. තත්ථ ‘‘පුත්තං පියායතීති පිතා’’ති වදන්ති. පියායිතබ්බොති පියො. පෙමනං පෙමො.

वह यह प्रीति पाँच प्रकार की होती है— क्षुद्रका प्रीति, क्षणिका प्रीति, ओक्कन्तिका प्रीति, उब्बेगा प्रीति और फरणा प्रीति। उनमें से क्षुद्रका प्रीति शरीर में केवल रोमांच उत्पन्न करने में समर्थ होती है। क्षणिका प्रीति क्षण-क्षण में बिजली की चमक के समान होती है। ओक्कन्तिका प्रीति समुद्र के किनारे की लहर की तरह शरीर पर बार-बार उतरकर विदीर्ण होती है। उब्बेगा प्रीति बलवती होती है, जो शरीर को ऊपर उठाकर आकाश में उछाल देने के परिमाण वाली होती है। फरणा प्रीति के उत्पन्न होने पर, सारा शरीर फूँक कर भरी हुई मशक (थैली) की तरह और जल के महान वेग से व्याप्त पहाड़ की गुफा की तरह पूरी तरह भर जाता है; इस प्रकार पाँच प्रकार की प्रीति है। वह 'प्रिय लगने' के लक्षण वाली होने के कारण 'पिणाति' (तृप्त करती है) इस अर्थ में 'प्रीति' है, ऐसा शुद्ध कर्ता के रूप में भी कहना उचित है। यहाँ 'पियायति' (प्रेम करता है), 'पिता', 'पियो' (प्रिय), 'पेमो' (प्रेम) आदि 'पी' धातु के ही रूप हैं। वहाँ 'पुत्र को प्रेम करता है इसलिए पिता' ऐसा कहते हैं। जो प्रेम करने योग्य हो वह 'प्रिय' है। प्रेम करना 'पेम' है।

මා පරිමාණෙ. මිනාති. මානං, පරිමාණං, මත්තං, මත්තා, මනො, විමානං, මිනිතබ්බං, මෙතබ්බං, ඡායා මෙතබ්බා. ඊදිසෙසු ඨානෙසු අනීයපච්චයො න ලබ්භති.

मा धातु परिमाण (नापने) के अर्थ में। मिनाति। मान, परिमाण, मत्त (मात्रा), मत्ता, मनो (मन), विमान, मिनितब्ब, मेतब्ब, छाया मेतब्बा (छाया नापनी चाहिए)। ऐसे स्थानों पर 'अनीय' प्रत्यय नहीं मिलता है।

එත්ථ මනොති එකාය නාළියා එකාය ච තුලාය මිනමානො විය ආරම්මණං මිනාති පරිච්ඡින්දතීති මනො. විසෙසතො මිනියතෙ පරිච්ඡින්දියතෙති විමානං, දෙවානං පුඤ්ඤබලෙන නිබ්බත්තබ්‍යම්හං දෙවනිකෙතං. යං විමානං උපසොභිතං, පභාසතිමිදං බ්‍යම්හන්ති ච ආදිනා ථොමියති.

यहाँ 'मन'— एक नाली (पात्र) और एक तुला (तराजू) से नापने वाले की तरह जो आलम्बन को नापता है या परिच्छेद (सीमांकन) करता है, वह 'मन' है। विशेष रूप से जो नापा जाता है या परिच्छेद किया जाता है, वह 'विमान' है, जो देवताओं के पुण्य बल से उत्पन्न होने वाला देवताओं का निवास स्थान है। 'जो विमान सुशोभित है, यह भवन प्रकाशित हो रहा है' इत्यादि के द्वारा इसकी प्रशंसा की जाती है।

මී හිංසායං. මිනාති. මීනො, කුමීනං.

मी धातु हिंसा के अर्थ में। मिनाति। मीनो (मछली), कुमीनं (मछली पकड़ने का पिंजरा)।

එත්ථ [Pg.254] මීනොති මච්ඡො. මච්ඡස්ස හි ‘‘මීනො මච්ඡො අම්බුජො වාරිජො වාරිචරො’’ති අනෙකානි නාමානි. විසෙසනාමානි පන ‘‘අමරො ඛලිසො චන්දකුලො කන්දඵලි ඉන්දඵලි ඉන්දවලො කුලිසො වාමි කුඞ්කුතලො කණ්ඩිකො සකුලො මඞ්ගුරො සිඞ්ගී සතවඞ්කො රොහිතො පාඨීනො කාණො සවඞ්කො පාවුසො’’ ඉච්චෙවමාදීනි, ‘‘තිමි තිමිඞ්ගලො’’ ඉච්චෙවමාදීනි ච භවන්ති. කුමීනන්ති කුච්ඡිතෙනාකාරෙන මච්ඡෙ මිනන්ති හිංසන්ති එතෙනාති කුමීනං, මච්ඡබන්ධනපඤ්ජරො. සො පන පාළියං කුමීනසද්දෙන වුච්චති. තථා හි –

यहाँ 'मीनो' का अर्थ मछली है। मछली के 'मीनो, मच्छो, अम्बुजो, वारिजो, वारिचरो' आदि अनेक नाम हैं। विशेष नाम तो 'अमरो, खलिसो, चन्दकुलो, कन्द्फली, इन्द्फली, इन्द्वालो, कुलिसो, वामी, कुङ्कुतलो, कण्डिको, सहुलो, मङ्गुरो, सिङ्गी, सतवङ्को, रोहितो, पाठीनो, काणो, सवङ्को, पावुसो' इत्यादि और 'तिमि, तिमिङ्गल' इत्यादि होते हैं। 'कुमीनं'— कुत्सित प्रकार से मछलियों को मारते (हिंसा करते) हैं इससे, वह 'कुमीन' है, अर्थात् मछली पकड़ने का पिंजरा। वह पालि में 'कुमीन' शब्द से कहा जाता है। जैसा कि—

‘‘වාරිජස්සෙව මෙ සතො, බන්ධස්ස කුමිනාමුඛෙ;

අක්කොසති පහරති, පියෙ පුත්තෙ අපස්සතො’’ති

'जैसे मछली जाल (कुमीन) के मुख में फँस जाती है, वैसे ही मैं अपने प्रिय पुत्रों को न देखते हुए, आक्रोश और प्रहार सह रहा हूँ'—

පාළි දිස්සති.

यह पालि (पाठ) देखा जाता है।

මූ බන්ධනෙ. මුනාති. මුනි.

मूँ धातु बन्धन के अर्थ में। मुनाति। मुनि।

එත්ථ මුනීති අත්තනො චිත්තං මුනාති මවති බන්ධති රාගදොසාදිවසං ගන්තුං න දෙතීති මුනි.

यहाँ 'मुनि'— जो अपने चित्त को जानता (मुनति) है, वश में करता है, बाँधता है और राग-द्वेष आदि के वश में नहीं जाने देता, वह 'मुनि' है।

රි ගතිදෙසනෙසු. රිකාති. රෙණු. නකාරස්ස ණත්තං.

रि धातु गति और उपदेश के अर्थ में। रिकाति। रेणु (धूल)। 'न' कार को 'ण' त्व।

ලී සිලෙසෙ. ලිනාති, නිලිනාති. ලීනං, සල්ලීනං, පටිසල්ලානං.

ली धातु चिपकने (संश्लेषण) के अर्थ में। लिनाति, निलिनाति। लीन, सल्लीन, पटिसल्लान (एकान्तवास)।

වී තන්තසන්තානෙ. වත්ථං විනාති. ඉමිනා සුත්තෙන චීවරං විනාහි. කම්මෙ – ඉදං ඛො ආවුසො චීවරං මං උද්දිස්ස විය්‍යති. වීතං. සුවීතං. අප්පකං හොති වෙතබ්බං. කාරිතෙ ‘‘වායාපෙති, තන්තවායෙහි චීවරං වායාපෙස්සාමා’ති චීවරං වායාපෙසුං’’ ඉච්චෙවමාදීනි භවන්ති.

वी धातु तन्तु-सन्तान (बुनाई) के अर्थ में। वस्त्र बुनता है (वत्थं विनाति)। इस सूत्र से चीवर बुनो। कर्मवाच्य में— 'हे आयुष्मान्! यह चीवर मेरे लिए बुना जा रहा है (विय्यति)'। वीतं (बुना हुआ)। सुवीतं (अच्छी तरह बुना हुआ)। अप्पकं होति वेतब्बं (थोड़ा बुनना शेष है)। णिजन्त (कारित) में— 'वायापेति' (बुनवाता है), 'जुलाहों से चीवर बुनवाएँगे' ऐसा कहकर चीवर बुनवाया, इत्यादि होते हैं।

වී හිංසායං. විනාති. වෙණු. වෙණූති වංසො.

वी धातु हिंसा के अर्थ में। विनाति। वेणु। वेणु का अर्थ बाँस है।

ලූ [Pg.255] ඡෙදනෙ. ලුනාති. ලොණං, කුසලං, බාලො, ලූතො.

लू धातु छेदन (काटने) के अर्थ में। लुनाति। लोणं (नमक), कुसलं (कुशल), बालो (बाल/मूर्ख), लूतो (मकड़ी)।

එත්ථ ච ලොණන්ති ලුනාති වීතරසභාවං විනාසෙති සරසභාවං කරොතීති ලොණං, ලවණං. කුසො විය හත්ථප්පදෙසං අකුසලධම්මෙ ලුනාතීති කුසලං, අනවජ්ජඉට්ඨවිපාකලක්ඛණො ධම්මො. දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකෙ ද්වෙ අත්ථෙ ලුනාතීති බාලො, අවිද්වා. ලූතොති මක්කටකො වුච්චති. තස්ස හි සුත්තං ‘‘ලූතසුත්ත’’න්ති වදන්ති. යූසං පාතුං පටඞ්ගමක්ඛිකාදීනං ජීවිතං ලුනාතීති ලූතො.

यहाँ 'लोणं'— जो विरस भाव को काटता (नष्ट करता) है और सरस भाव पैदा करता है, वह 'लोण' (लवण/नमक) है। 'कुसलं'— जो कुश घास की तरह हाथ के हिस्से को (काटने के समान) अकुशल धर्मों को काटता है, वह 'कुशल' है, जो निर्दोष और इष्ट विपाक वाला धर्म है। 'बालो'— जो इस लोक और परलोक के दोनों अर्थों को काटता है, वह 'बाल' (अज्ञानी) है। 'लूतो' मकड़ी को कहा जाता है। उसके धागे को 'लूत-सुत्त' (मकड़ी का जाला) कहते हैं। रस पीने के लिए जो पतंगों और मक्खियों आदि के जीवन को काटता है, वह 'लूत' है।

සි බන්ධනෙ. සිනාති. සීමා, සීසං.

सि धातु बन्धन के अर्थ में। सिनाति। सीमा, सीसं (सिर)।

එත්ථ සීමාති සිනීයතෙ සමග්ගෙන සඞ්ඝෙන කම්මවාචාය බන්ධියතෙති සීමා. සා දුවිධා බද්ධසීමා අබද්ධසීමාති. තාසු අබද්ධසීමා මරියාදකරණවසෙන ‘‘සීමා’’ති වෙදිතබ්බා. සිනාති බන්ධති කෙසෙ මොළිකරණවසෙන එත්ථාති සීසං. අඤ්ඤානිපි යොජෙතබ්බානි.

यहाँ 'सीमा'— जो समग्र संघ के द्वारा कर्मवाच्य से बाँधी जाती है, वह 'सीमा' है। वह दो प्रकार की है— बद्ध सीमा और अबद्ध सीमा। उनमें अबद्ध सीमा को मर्यादा करने के कारण 'सीमा' जानना चाहिए। 'सीसं'— जहाँ केशों को जूड़ा बनाने के लिए बाँधा जाता है, वह 'सीस' (सिर) है। अन्य भी इसी प्रकार जोड़ने चाहिए।

සා පාකෙ. සිනාති.

सा धातु पाक (पकने) के अर्थ में। सिनाति।

සු හිංසායං. සුණාති. පරසු. පරං සුණන්ති හිංසන්ති එතෙනාති පරසු.

सु धातु हिंसा के अर्थ में। सुणाति। परसु (कुल्हाड़ी)। जिससे दूसरों (पर) की हिंसा करते हैं, वह 'परसु' है।

අස භොජනෙ. වුත්තානං ඵලමස්නාති. අසනං.

अस धातु भोजन के अर्थ में। बोए हुए का फल खाता है (अस्नाति)। असनं (भोजन)।

එත්ථ අසනන්ති ආහාරො. සො හි අසියති භුඤ්ජියතීති ‘‘අසන’’න්ති වුච්චති. ‘‘අස්නාථ ඛාදථ පිවථා’’ති ඉදමෙත්ථ නිදස්සනං.

यहाँ 'असनं' का अर्थ आहार है। क्योंकि वह खाया (अशित) जाता है, इसलिए 'असन' कहा जाता है। 'खाओ, चबाओ, पियो' (अस्नाथ खादथ पिवथ)— यह यहाँ उदाहरण है।

කිලිස විබාධනෙ. කිලිස්නාති. කිලෙසො.

किलिस धातु विबाधन (पीड़ा देने) के अर्थ में। किलिसनाति। किलेसो (क्लेश)।

එත්ථ ච කිලෙසොති රාගාදයොපි දුක්ඛම්පි වුච්චති.

यहाँ 'क्लेश' राग आदि को भी और दुःख को भी कहा जाता है।

උද්ධස උඤ්ඡෙ. උඤ්ඡො පරියෙසනං. උද්ධස්නාති.

उद्धस धातु उञ्छ (खोजने/बीनने) के अर्थ में। उञ्छ का अर्थ अन्वेषण (खोज) है। उद्धसनाति।

ඉස [Pg.256] අභික්ඛණෙ. ඉස්නාති.

इस धातु अभीक्ष्ण (बार-बार करने) के अर्थ में। इस्नाति।

විස විප්පයොගෙ. විස්නාති. විසං.

विस धातु विप्रयोग (अलग होने) के अर्थ में। विसनाति। विसं (विष)।

පුස සිනෙහසවනපූරණෙසු. පුස්නාති.

पुस धातु स्नेह, स्रवण और पूरण के अर्थ में। पुसनाति।

පුස පොසනෙ. පුස්නාති.

पुस धातु पोषण के अर्थ में। पुसनाति।

මුස ථෙය්‍යෙ. මුස්නාති. මුසලො.

मुस धातु स्तेय (चोरी) के अर्थ में। मुसनाति। मुसलो (मूसल)।

කියාදී එත්තකා දිට්ඨා, ධාතවො මෙ යථාබලං;

සුත්තෙස්වඤ්ඤෙපි පෙක්ඛිත්වා, ගණ්හව්හො අත්ථයුත්තිතො.

किय्यादि गण की इतनी धातुएँ मेरे द्वारा यथाशक्ति देखी गई हैं; सूत्रों में अन्य धातुओं को भी देखकर अर्थ की संगति के अनुसार ग्रहण करें।

සාසනා ලොකතො චෙතෙ,දස්සිතා තෙසු ලොකතො;

සාසනස්සොපකාරාය,වුත්තා තදනුරූපකා.

ये शासन (बुद्ध के उपदेश) और लोक (संसार) से हैं, उनमें लोक से दिखाए गए हैं; शासन के उपकार के लिए, उनके अनुरूप कहे गए हैं।

කියාදිගණොයං.

यह 'कियादि' गण है।

ගහාදිගණික

'गहादि' गण।

ඉදානි ගහාදිගණො වුච්චතෙ. එත්ථෙකෙ එවං මඤ්ඤන්ති.

अब 'गहादि' गण कहा जाता है। यहाँ कुछ लोग ऐसा मानते हैं।

ගහාදීනං ගණො නාම, පච්චෙකං නුපලබ්භති;

අථමෙකො ගහධාතු, ගහාදීනං ගණො සියා.

'गहादि' नामक गण अलग से नहीं पाया जाता है; बल्कि केवल एक 'गह' धातु ही 'गहादि' गण हो सकती है।

යතො ප්පණ්හා පරා හෙය්‍යුං, ධාතුතො ජිනසාසනෙ;

තෙපි අඤ්ඤෙ න විජ්ජන්ති, අඤ්ඤත්‍ර ගහධාතුයා.

क्योंकि जिन-शासन में धातु से परे 'प्प' और 'ण्हा' प्रत्यय होते हैं; वे भी 'गह' धातु के अतिरिक्त अन्यत्र नहीं पाए जाते हैं।

ඉති චින්තාය එකච්චෙ, ගහධාතුං කියාදිනං;

පක්ඛිපිංසු ගණෙ එවං, න වදිංසු ගහාදිකං.

इस विचार से कुछ लोगों ने 'गह' धातु को 'कियादि' गण में ही डाल दिया, और इस प्रकार 'गहादि' गण नहीं कहा।

න තෙසං ගහණං ධීරො, ගණ්හෙය්‍ය සුවිචක්ඛණො;

යතො කච්චායනෙ වුත්තො, ගහාදීනං ගණො විසුං.

बुद्धिमान और विवेकी व्यक्ति को उनके उस विचार को ग्रहण नहीं करना चाहिए; क्योंकि कच्चायन (व्याकरण) में 'गहादि' गण अलग से कहा गया है।

‘‘ගහාදිතො ප්පණ්හා’’ ඉති, ලක්ඛණං වදතා හි සො;

කච්චායනෙන ගරුනා, දස්සිතො නනු සාසනෙ.

“गहादितो प्पण्हा” (गहादि से 'प्प' और 'ण्हा' प्रत्यय होते हैं) - इस लक्षण को कहते हुए गुरु कच्चायन ने निश्चित रूप से शासन में इसे दिखाया है।

සචෙ [Pg.257] විසුං ගහාදීනං, ගණො නාම න ලබ්භති;

ගහාදිදීපකෙ සුත්තෙ, හිත්වාන බාහිරං ඉදං.

यदि 'गहादि' नामक गण अलग से नहीं मिलता, तो 'गहादि' को बताने वाले सूत्र में इस बाहरी (अतिरिक्त) शब्द को छोड़कर—

‘‘ගහතො ප්පණ්හා’’ ඉච්චෙව, වත්තබ්බං අථ වා පන;

‘‘කියාදිතො නාප්පණ්හා’’ති, කාතබ්බං එකලක්ඛණං.

—“गहतो प्पण्हा” (गह से 'प्प' और 'ण्हा' होते हैं) ऐसा ही कहना चाहिए था, अथवा “कियादितो नाप्पण्हा” (कियादि से 'ना', 'प्प', 'ण्हा' होते हैं) ऐसा एक ही लक्षण बनाना चाहिए था।

යස්මා තථා න වුත්තඤ්ච, න කතඤ්චෙකලක්ඛණං;

තස්මා අයං විසුංයෙව, ගණො ඉච්චෙව ඤායති.

चूँकि वैसा नहीं कहा गया और न ही एक लक्षण बनाया गया; इसलिए यह जाना जाता है कि यह गण अलग ही है।

‘‘සරා සරෙ ලොප’’මිති-ආදීනි ලක්ඛණානිව;

ගම්භීරං ලක්ඛණං එතං, දුජ්ජානං තක්කගාහිනා.

“सरा सरे लोपं” आदि लक्षणों की तरह; यह लक्षण भी गंभीर है, जिसे केवल तर्क करने वालों के लिए समझना कठिन है।

උසාදයොපි සන්ධාය, ආදිග්ගහො කතො තහිං;

තථා හි ‘‘උණ්හාපෙතී’’ති, ආදිරූපානි දිස්සරෙ.

'उस' आदि धातुओं को ध्यान में रखकर वहाँ 'आदि' शब्द ग्रहण किया गया है; क्योंकि “उण्हापेति” आदि रूप देखे जाते हैं।

ඉදානි පාකටං කත්වා, ආදිසද්දඵලං අහං;

සප්පයොගං ගහාදීනං, ගණං වක්ඛාමි මෙ සුණ.

अब मैं 'आदि' शब्द के फल को स्पष्ट करते हुए, प्रयोगों के साथ 'गहादि' गण को कहूँगा, उसे मुझसे सुनें।

ගහ උපාදානෙ. උපාදානං ගහණං, න කිලෙසුපාදානං. උපසද්දො හෙත්ථ න කිඤ්චි අත්ථවිසෙසං වදති. අථ වා කායෙන චිත්තෙන වා උපගන්ත්වා ආදානං ගහණං උපාදානන්ති සමීපත්ථො උපසද්දො. කත්ථචි හි උපසද්දො ආදානසද්දසහිතො දළ්හග්ගහණෙ වත්තති ‘‘කාමුපාදාන’’න්තිආදීසු. ඉධ පන දළ්හග්ගහණං වා හොතු සිථිලග්ගහණං වා, යං කිඤ්චි ගහණං උපාදානමෙව, තස්මා ගහධාතු ගහණෙ වත්තතීති අත්ථො ගහෙතබ්බො. ඝෙප්පති, ගණ්හාති වා. පරිග්ගණ්හාති, පටිග්ගණ්හාති, අධිගණ්හාති, පග්ගණ්හාති, නිග්ගණ්හාති. පධානගණ්හනකො. ගණ්හිතුං, උග්ගණ්හිතුං. ගණ්හිත්වා, උග්ගණ්හිත්වා. අඤ්ඤථාපි රූපානි භවන්ති. අහං ජාලිං ගහෙස්සාමි. ගහෙතුං. ගහෙත්වා. උග්ගාහකො, සඞ්ගාහකො, අජ්ඣොගාළ්හො. කාරිතෙ ‘‘ගණ්හාපෙති, ගණ්හාපයති, අඤ්ඤතරං සතිපට්ඨානං උග්ගණ්හාපෙන්ති, සද්ධිං අමච්චසහස්සෙන ගණ්හාපෙත්වා. උපජ්ඣං ගාහාපෙතබ්බො. උපජ්ඣං ගාහාපෙත්වා[Pg.258]. ගාහෙති, ගාහයති, ගාහාපෙස්සති. ගාහාපයන්ති සබ්භාවං. ගාහකො, ගාහෙත්වා’’ ඉච්චාදීනි. කම්මනි – ගය්හති, සඞ්ගය්හති, ගණ්හියති වා. තථා හි ‘‘ගණ්හියන්ති උග්ගණ්හියන්තී’’ති නිද්දෙසපාළි දිස්සති. ‘‘ගෙහං, ගාහො, පරිග්ගහො, සඞ්ගාහකො, සඞ්ගහෙතා’’ ඉච්චාදීනි යොජෙතබ්බානි.

'गह' धातु 'उपादान' (ग्रहण करने) के अर्थ में है। उपादान का अर्थ ग्रहण करना है, न कि क्लेश-उपादान। यहाँ 'उप' उपसर्ग किसी विशेष अर्थ को नहीं बताता है। अथवा शरीर या चित्त से पास जाकर लेना 'उपादान' है, यहाँ 'उप' उपसर्ग 'समीप' के अर्थ में है। कहीं-कहीं 'उप' उपसर्ग 'आदान' शब्द के साथ 'दृढ़ता से ग्रहण करने' के अर्थ में आता है, जैसे “कामुपादान” आदि में। परंतु यहाँ चाहे दृढ़ ग्रहण हो या शिथिल ग्रहण, कोई भी ग्रहण 'उपादान' ही है, इसलिए 'गह' धातु ग्रहण करने के अर्थ में है, ऐसा समझना चाहिए। 'घेप्पति' (लिया जाता है), 'गण्हाति' (लेता है)। 'परिगण्हाति', 'पटिगण्हाति', 'अधिगण्हाति', 'पगण्हाति', 'निगण्हाति'। 'पधानगण्हनको' (मुख्य रूप से ग्रहण करने वाला)। 'गण्हितुं', 'उग्गण्हितुं'। 'गण्हित्वा', 'उग्गण्हित्वा'। अन्य रूप भी होते हैं। “अहं जालिं गहेस्सामि” (मैं जाल पकडूंगा)। 'गहेतुं'। 'गहेत्वा'। 'उग्गाहको', 'सङ्गाहको', 'अज्झोगाळ्हो'। णिच् (प्रेरणार्थक) में— “गण्हापेति, गण्हापयति, अञ्ञतरं सतिपट्ठानं उग्गण्हापेन्ति (किसी एक स्मृतिप्रस्थान का अभ्यास कराते हैं), सद्धिं अमच्चसहस्सेन गण्हापेत्वा (हजार मंत्रियों के साथ पकड़वाकर)। उपज्झं गाहापेतब्बो (उपाध्याय को ग्रहण कराना चाहिए)। उपज्झं गाहापेत्वा। गाहेति, गाहयति, गाहापेस्सति। गाहापयन्ति सब्भावं। गाहको, गाहेत्वा” इत्यादि। कर्मवाच्य में— 'गय्हति', 'सङ्गय्हति', या 'गण्हियति'। जैसा कि निर्देश-पालि में “गण्हियन्ति उग्गण्हियन्ति” देखा जाता है। “गेहं, गाहो, परिग्गहो, सङ्गाहको, सङ्गाहेता” इत्यादि को जोड़ना चाहिए।

තත්‍ර අකාරානන්තරත්‍යන්තපදානං ‘‘ඝෙප්පති, ඝෙප්පන්ති. ඝෙප්පසී’’ති ච ‘‘ගණ්හති, ගණ්හන්ති. ගණ්හසී’’ති ච ආදිනා නයෙන සබ්බාසු විභත්තීසු සබ්බථා පදමාලා යොජෙතබ්බා. ආකාරෙකාරානන්තරත්‍යන්තපදානං ‘‘ගණ්හාති ගණ්හාපෙතී’’තිආදිනා යථාසම්භවං පදමාලා යොජෙතබ්බා වජ්ජෙතබ්බට්ඨානං වජ්ජෙත්වා.

वहाँ अकारान्त तिङन्त पदों के लिए “घेप्पति, घेप्पन्ति, घेप्पसि” और “गण्हति, गण्हन्ति, गण्हसि” आदि रीति से सभी विभक्तियों में सभी प्रकार से पदमाला जोड़नी चाहिए। आकार और इकारान्त तिङन्त पदों के लिए “गण्हाति, गण्हापेति” आदि के अनुसार यथासंभव पदमाला जोड़नी चाहिए, वर्जित स्थानों को छोड़कर।

ඉමානි පන පසිද්ධානි කානිචි අජ්ජතනීරූපානි ‘‘අග්ගහී මත්තිකාපත්තං. අග්ගහුං, අග්ගහිංසු, අග්ගහෙසු’’න්ති. භවිස්සන්තීආදීසු ගහෙස්සති, ගහෙස්සන්ති. සෙසං පරිපුණ්ණං කාතබ්බං. අග්ගහිස්සා, අග්ගහිස්සංසු. සෙසං පරිපුණ්ණං කාතබ්බං.

ये कुछ प्रसिद्ध अद्यतनी (भूतकाल) रूप हैं— “अग्गही मत्तिकापत्तं” (मिट्टी का पात्र ग्रहण किया)। 'अग्गहुं', 'अग्गहिंसु', 'अग्गहेसुं'। भविष्यत् काल आदि में 'गहेस्सति', 'गहेस्सन्ति'। शेष को पूर्ण करना चाहिए। 'अग्गहिस्सा', 'अग्गहिस्संु'। शेष को पूर्ण करना चाहिए।

උස දාහෙ. දාහො උණ්හං. උසති දහතීති උණ්හං. උණ්හසද්දො ‘‘උණ්හං භත්තං භුඤ්ජතී’’තිආදීසු දබ්බමපෙක්ඛති, ‘‘සීතං උණ්හං පටිහනතී’’තිආදීසු පන ගුණං උණ්හභාවස්ස ඉච්ඡිතත්තා. උණ්හභාවො හි සීතභාවො ච ගුණො.

'उस' धातु 'दाह' (जलने/तपने) के अर्थ में है। दाह का अर्थ उष्णता (गर्मी) है। जो जलता है या तपता है वह 'उष्ण' है। “उण्हं भत्तं भुञ्जति” (गर्म भात खाता है) आदि में 'उष्ण' शब्द द्रव्य की अपेक्षा रखता है, परंतु “सीतं उण्हं पटिहनति” (ठंड गर्मी को नष्ट करती है) आदि में गुण की अपेक्षा है क्योंकि उष्ण-भाव इष्ट है। उष्ण-भाव और शीत-भाव गुण हैं।

තස විපාසායං. තණ්හා. කෙනට්ඨෙන තණ්හා? තස්සති පරිතස්සතීති අත්ථෙන.

'तस' धातु 'पिपासा' (प्यास/तृष्णा) के अर्थ में है। 'तण्हा' (तृष्णा)। किस अर्थ में 'तण्हा' है? 'तस्सति' (तड़पता है) या 'परितस्सति' (व्याकुल होता है) इस अर्थ में।

ජුසි පීතිසෙවනෙසු. ජුණ්හො සමයො. කාළෙ වා යදි වා ජුණ්හෙ, යදා වායති මාලුතො.

'जुसि' धातु 'प्रीति' (प्रसन्नता) और 'सेवन' के अर्थ में है। 'जुण्हो समयो' (चाँदनी का समय/शुक्ल पक्ष)। चाहे कृष्ण पक्ष हो या शुक्ल पक्ष, जब हवा चलती है।

තත්ථ ජුණ්හොති ජොසෙති ලොකස්ස පීතිංසොමනස්සඤ්ච උප්පාදෙතීති ජුණ්හො.

वहाँ 'जुण्ह' का अर्थ है— जो प्रसन्न करता है, लोक में प्रीति और सौमनस्य उत्पन्न करता है, वह 'जुण्ह' है।

ජුත [Pg.259] දිත්තියං. ජුණ්හා රත්ති. ජොතති සයං නිප්පභාපි සමානා චන්දතාරකප්පභාසෙනපි දිබ්බති විරොචති සප්පභා හොතීති ජුණ්හා.

'जुत' धातु 'दीप्ति' (चमक) के अर्थ में है। 'जुण्हा रत्ति' (चाँदनी रात)। जो स्वयं प्रभाहीन होते हुए भी चंद्रमा और तारों के प्रकाश से चमकती है, प्रकाशित होती है, शोभायमान होती है और सप्रभ (प्रकाशयुक्त) हो जाती है, वह 'जुण्हा' है।

සා තනුකරණෙ. සණ්හවාචා. සියති තනුකරියති, න ඵරුසභාවෙන කක්කසා කරියතීති සණ්හා.

'सा' धातु 'तनुकरण' (बारीक या कोमल करने) के अर्थ में है। 'सण्हवाचा' (कोमल वाणी)। जो बारीक (कोमल) की जाती है, कठोर भाव से कर्कश नहीं की जाती, वह 'सण्हा' है।

සො අන්තකම්මනි. සණ්හං, ඤාණං. සියති සයං සුඛුමභාවෙන අතිසුඛුමම්පි අත්ථං අන්තං කරොති නිප්ඵත්තිං පාපෙතීති සණ්හං.

'सो' धातु 'अन्त-कर्म' (समाप्त करने या सूक्ष्म करने) के अर्थ में है। 'सण्हं' (सूक्ष्म), 'ञाणं' (ज्ञान)। जो स्वयं सूक्ष्म होने के कारण अत्यंत सूक्ष्म अर्थ को भी अंत (निश्चित) करता है या पूर्णता तक पहुँचाता है, वह 'सण्ह' है।

තිජ නිසානෙ. නිසානං තික්ඛතා. තිණ්හො පරසු. තිතික්ඛතීති තිණ්හො.

'तिज' धातु 'निसान' (तीक्ष्णता/तेज करने) के अर्थ में है। निसान का अर्थ तीक्ष्णता है। 'तिण्हो परसु' (तीखा फरसा)। जो तीक्ष्ण होता है वह 'तिण्ह' है।

සි සෙවායං. අත්තනො හිතමාසීසන්තෙහි සෙවියතෙති සිප්පං, යං කිඤ්චි ජීවිතහෙතු සික්ඛිතබ්බං සිප්පායතනං. අපිච සිප්පන්ති අට්ඨාරස මහාසිප්පානි – සුති සූරමති බ්‍යාකරණං ඡන්දොවිචිති නිරුත්ති ජොතිසත්ථං සික්ඛා මොක්ඛඤාණං ක්‍රියාවිධි ධනුබ්බෙදො හත්ථිසික්ඛා කාමතන්තං අස්සලක්ඛණං පුරාණං ඉතිහාසො නීති තක්කො වෙජ්ජකඤ්චාති.

'सि' धातु 'सेवा' के अर्थ में है। अपने हित की इच्छा रखने वालों के द्वारा जिसका सेवन किया जाता है वह 'सिप्प' (शिल्प/कला) है, जीवन के लिए जो कुछ भी सीखा जाना चाहिए वह 'सिप्पायतन' है। इसके अतिरिक्त शिल्प अठारह महाशिल्प हैं— श्रुति (वेद), शूरमति (स्मृति), व्याकरण, छन्दोविचिति, निरुक्ति, ज्योतिष-शास्त्र, शिक्षा, मोक्ष-ज्ञान, क्रिया-विधि, धनुर्वेद, हस्ति-शिक्षा, काम-तन्त्र, अश्व-लक्षण, पुराण, इतिहास, नीति, तर्क और वैद्यक।

කු කුච්ඡායං. කුච්ඡා ගරහා. කණ්හා ධම්මා. කණ්හො පුරිසො.

'कु' धातु 'कुत्सा' (निंदा) के अर्थ में है। कुत्सा का अर्थ गर्हा (निंदा) है। 'कण्हा धम्मा' (कृष्ण/पाप धर्म)। 'कण्हो पुरिसो' (काला/पापी पुरुष)।

තත්ථ කණ්හාති අපභස්සරභාවකරණත්තා පණ්ඩිතෙහි කුච්ඡිතබ්බා ගරහිතබ්බාති කණ්හා, අකුසලධම්මා. කාළවණ්ණත්තා සුවණ්ණවණ්ණාදිකං උපනිධාය කුච්ඡිතබ්බො නින්දිතබ්බොති කණ්හො, කාළවණ්ණො. වුත්තම්පි චෙතං –

वहाँ 'कण्हा' (कृष्ण) का अर्थ है—अभास्वर (कांतिहीन) भाव उत्पन्न करने के कारण पंडितों द्वारा निन्दनीय और गर्हणीय, अर्थात् अकुशल धर्म। काले रंग का होने के कारण, सुवर्ण वर्ण आदि की तुलना में निन्दनीय और गर्हणीय होने से 'कण्हो' का अर्थ काला रंग है। यह कहा भी गया है—

‘‘කණ්හො වතායං පුරිසො, කණ්හං භුඤ්ජති භොජනං;

කණ්හෙ භූමිප්පදෙසස්මිං, න මය්හං මනසො පියො’’ති ච,

“यह पुरुष निश्चय ही काला है, काला भोजन करता है; काले भूमि-प्रदेश में (रहता है), यह मेरे मन को प्रिय नहीं है।”

‘‘න [Pg.260] කණ්හො තචසා හොති,අන්තොසාරො හි බ්‍රාහ්මණො;

යස්මිං පාපානි කම්මානි,ස වෙ කණ්හො සුජම්පතී’’ති ච.

“त्वचा से कोई काला नहीं होता, ब्राह्मण तो अन्तःसार (आन्तरिक गुण) से होता है; जिसमें पाप कर्म होते हैं, हे सुजम्पति! वही वास्तव में काला है।”

ඉච්චෙවං –

इस प्रकार—

ගහාදිකෙ ධාතුගණෙ, සන්ධාය තසිආදයො;

ආදිග්ගහො කතො ප්පණ්හා, ගහාදීසු යථාරහං.

गहादि धातुगण में, 'तसि' आदि को ध्यान में रखते हुए, 'आदि' शब्द का ग्रहण किया गया है; गहादि गण में 'प्प' और 'ण्हा' प्रत्यय यथायोग्य होते हैं।

ගහතො ධාතුතො හි ප්පො,ආඛ්‍යාතත්තෙවදිස්සති;

ආඛ්‍යාතත්තෙ ච නාමත්තෙ, ණ්හාසද්දො උසතො තථා.

'गह' धातु से 'प्प' प्रत्यय केवल आख्यात (क्रिया) रूप में देखा जाता है; और 'उस' धातु से 'ण्हा' शब्द आख्यात और नाम (संज्ञा) दोनों रूपों में होता है।

උසගහෙහි අඤ්ඤස්මා, නාමත්තෙව දුවෙ මතා;

එවං විසෙසතො ඤෙය්‍යො, ගහාදිගණනිච්ඡයො.

'उस' और 'गह' धातुओं के अतिरिक्त अन्य धातुओं से ये दोनों (प्रत्यय) केवल नाम (संज्ञा) रूप में ही माने गए हैं; इस प्रकार विशेष रूप से गहादि गण का निश्चय जानना चाहिए।

එත්ථ පන කිඤ්චාපි සාසනෙ ‘‘තණ්හායතී’’ති ක්‍රියාපදම්පි දිස්සති, තථාපි තස්ස ‘‘පබ්බතායති, මෙත්තායතී’’තිආදීනි විය නාමස්මා විහිතස්ස ආයපච්චයස්ස වසෙන සිද්ධත්තා ක්‍රියාපදත්තෙපි ණ්හාපච්චයො මුඛ්‍යතො ලබ්භතීති න සක්කා වත්තුං. ‘‘තණ්හායතී’’ති හි ඉදං ණ්හාපච්චයවතා තසධාතුතො නිප්ඵන්නතණ්හාසද්දස්මා පරස්ස ආයපච්චයස්ස වසෙන නිප්ඵන්නං. තථා කිඤ්චාපි රූපියසංවොහාරසික්ඛාපදවණ්ණනායං ‘‘වාසිඵලං තාපෙත්වා උදකං වා ඛීරං වා උණ්හාපෙතී’’ති ඉමස්මිං පදෙසෙ ‘‘උණ්හාපෙතී’’ති හෙතුකත්තුවාචකං ක්‍රියාපදං දිස්සති, තථාපි තස්ස ණ්හාපච්චයවතා උසධාතුතො නිප්ඵන්නඋණ්හාසද්දතො විහිතස්ස කාරිතසඤ්ඤස්ස ණාපෙපච්චයස්ස වසෙන නිප්ඵන්නත්තා ක්‍රියාපදත්තෙපි ණ්හාපච්චයො මුඛ්‍යතො ලබ්භතීති න සක්කා වත්තුං. ‘‘උණ්හාපෙතී’’ති ඉදං වුත්තප්පකාරඋණ්හාසද්දතො ණාපෙපච්චයවසෙන නිප්ඵන්නං, එතස්මිං දිට්ඨෙ ‘‘උණ්හාපයතී’’ති පදම්පි දිට්ඨමෙව හොති.

यहाँ यद्यपि शासन (बुद्धवचन) में 'तण्हाियति' (तृष्णा करता है) ऐसा क्रियापद भी दिखाई देता है, तथापि वह 'पब्बतयति' (पर्वत जैसा आचरण करता है), 'मेत्तायति' (मैत्री करता है) आदि की तरह नाम (संज्ञा) से विहित 'आय' प्रत्यय के कारण सिद्ध होने से, क्रियापद होने पर भी मुख्य रूप से 'ण्हा' प्रत्यय प्राप्त होता है, ऐसा नहीं कहा जा सकता। क्योंकि 'तण्हाियति' यह 'ण्हा' प्रत्यय युक्त 'तस' धातु से निष्पन्न 'तण्हा' शब्द के बाद 'आय' प्रत्यय लगने से बना है। उसी प्रकार, यद्यपि रूपिय-संव्यवहार शिक्षापद की व्याख्या में “वसि-फल (बसौले के फल) को तपाकर जल या दूध को 'उण्हापेति' (गर्म करता है)” इस स्थल पर 'उण्हापेति' यह प्रयोजक (causative) क्रियापद दिखाई देता है, तथापि वह 'ण्हा' प्रत्यय युक्त 'उस' धातु से निष्पन्न 'उण्हा' शब्द से विहित कारित संज्ञक 'णापे' प्रत्यय के कारण सिद्ध होने से, क्रियापद होने पर भी मुख्य रूप से 'ण्हा' प्रत्यय प्राप्त होता है, ऐसा नहीं कहा जा सकता। 'उण्हापेति' यह उक्त प्रकार के 'उण्हा' शब्द से 'णापे' प्रत्यय के द्वारा निष्पन्न हुआ है; इसे देखने पर 'उण्हापयति' पद भी देखा हुआ ही होता है।

කිඤ්ච [Pg.261] භිය්‍යො විනයට්ඨකථායං ‘‘උණ්හාපෙතී’’ති කාරිතපදස්ස දිට්ඨත්තායෙව ‘‘උණ්හතී’’ති කත්තුපදම්පි නයතො දිට්ඨමෙව හොති කත්තුකාරිතපදානං එකධාතුම්හි උපලබ්භමානත්තා, යථා? ගණ්හති, ගණ්හාපෙති, ගච්ඡති, ගච්ඡාපෙතීති, තස්මා ‘‘උස දාහෙ’’ති ධාතුස්ස ‘‘උණ්හතී’’ති රූපං උපලබ්භතීති මන්ත්වා ‘‘උණ්හතීති උණ්හ’’න්ති නිබ්බචනං කාතබ්බං. ඉති ප්පපච්චයො ගහතො ච අඤ්ඤතො ච එකධා ලබ්භති, ණ්හාපච්චයො පන ගහතො උසතො ච ද්විධා අඤ්ඤතො එකධා ලබ්භතීති දට්ඨබ්බං. කිඤ්චාපෙත්ථ එවං නියමො වුත්තො, තථාපි සාට්ඨකථෙ තෙපිටකෙ බුද්ධවචනෙ අඤ්ඤානිපි එකෙකස්ස ධාතුස්ස නාමිකපදානි ද්වෙ ද්වෙ ක්‍රියාපදානි විචිනිතබ්බානි. යෙන පන බුද්ධවචනානුරූපෙන නයෙන ගහාදිගණෙ ආදිසද්දෙන තසධාතාදයො අම්හෙහි ගහිතා, ඉමස්මා නයා අඤ්ඤො නයො පසත්ථතරො නත්ථි, අයමෙව පසත්ථතරො, තස්මා අයං නීති සාසනට්ඨිතියා ආයස්මන්තෙහි සාධුකං ධාරෙතබ්බා වාචෙතබ්බා ච.

और भी, विनय-अट्ठकथा में 'उण्हापेति' इस कारित (causative) पद के देखे जाने से ही 'उण्हति' यह कर्तृपद (active) भी न्यायतः देखा हुआ ही होता है, क्योंकि कर्तृ और कारित पद एक ही धातु में पाए जाते हैं, जैसे—गण्हाति-गण्हापेति, गच्छति-गच्छापेति। इसलिए 'उस दाहे' धातु का 'उण्हति' रूप पाया जाता है, ऐसा मानकर 'उण्हतीति उण्हं' (जो जलाता है वह उष्ण है) ऐसा निर्वचन (व्युत्पत्ति) करना चाहिए। इस प्रकार 'प्प' प्रत्यय 'गह' धातु से और अन्य से एक प्रकार से प्राप्त होता है, जबकि 'ण्हा' प्रत्यय 'गह' और 'उस' धातु से दो प्रकार से और अन्य से एक प्रकार से प्राप्त होता है, ऐसा समझना चाहिए। यद्यपि यहाँ ऐसा नियम कहा गया है, तथापि अट्ठकथा सहित त्रिपिटक बुद्धवचन में अन्य भी एक-एक धातु के दो-दो नामिक पद और दो-दो क्रियापद खोजने चाहिए। जिस बुद्धवचन के अनुरूप न्याय (पद्धति) से हमने गहादि गण में 'आदि' शब्द से 'तस' धातु आदि को ग्रहण किया है, इस न्याय से श्रेष्ठ अन्य कोई न्याय नहीं है, यही श्रेष्ठ है; इसलिए शासन की स्थिति के लिए आयुष्मानों को इस नीति को अच्छी तरह धारण करना चाहिए और सिखाना चाहिए।

ගහාදී එත්තකා දිට්ඨා, ධාතවො මෙ යථාබලං;

සුත්තෙස්වඤ්ඤෙපි පෙක්ඛිත්වා, ගණ්හව්හො අත්ථයුත්තිතො.

गहादि गण की इतनी धातुएँ मैंने अपनी शक्ति के अनुसार देखी हैं; सूत्रों में अन्य धातुओं को भी देखकर अर्थ की संगति के अनुसार उन्हें ग्रहण करना चाहिए।

ගහාදිගණොයං.

यह गहादि गण है।

තනාදිගණික

तनादि गण।

තනු විත්ථාරෙ. තනොති. ආයතනං, තනු. කම්මනි ‘‘තනිය්‍යති, තනිය්‍යන්ති. විතනිය්‍යතී’’ති රූපානි. අත්‍රායං පාළි ‘‘යථා හි ආසභං චම්මං, පථබ්‍යා විතනිය්‍යතී’’ති. ගරූ පන ‘‘පතායතෙ, පතඤ්ඤතී’’ති රූපානි වදන්ති. තනිතුං, තනිත්වාන. තුමන්තාදිරූපානි.

'तनु' विस्तार करने के अर्थ में। 'तनोति' (विस्तार करता है)। आयतन, तनु। कर्मवाच्य में 'तनिय्यति', 'तनिय्यन्ति', 'वितनिय्यति' रूप होते हैं। यहाँ यह पालि (प्रमाण) है—“जैसे श्रेष्ठ बैल का चर्म पृथ्वी पर फैलाया (वितनिय्यति) जाता है।” किन्तु गुरुजन 'पतायते', 'पतञ्ञति' रूप कहते हैं। 'तनितुं', 'तनित्वान'—ये तुमन् आदि प्रत्ययान्त रूप हैं।

තත්ථ [Pg.262] ආයතනන්ති ආයභූතෙ ධම්මෙ තනොති විත්ථාරෙතීති ආයතනං. තනූති සරීරං. තඤ්හි කලලතො පට්ඨාය කම්මාදීහි යථාසම්භවං තනිය්‍යති විත්ථාරියති මහත්තං පාපියතීති ‘‘තනූ’’ති වුච්චති. ‘‘තනු වපු සරීරං පුං කායො දෙහො’’තිආදයො සරීරවාචකා සද්දා. සරීරං ඛන්ධපඤ්චකං. යඤ්හි මහාජනො සරීරන්ති වදති, තං පරමත්ථතො ඛන්ධපඤ්චකමත්තමෙව, න තතො අත්තා වා අත්තනියං වා උපලබ්භති. ‘‘කාමරාගබ්‍යාපාදානං තනුත්තකරං සකදාගාමිමග්ගචිත්ත’’න්තිආදීසු පන තනුසද්දො අප්පත්ථවාචකො, අප්පත්ථවාචකස්ස ච තස්ස ක්‍රියාපදං න පස්සාම, තස්මා නිපාතපදෙන තෙන භවිතබ්බං. තනුසද්දො නිපාතපදන්ති වුත්තට්ඨානම්පි න පස්සාම, නිච්ඡයෙන පන අනිප්ඵන්නපාටිපදිකොති ගහෙතබ්බො.

वहाँ 'आयतन' का अर्थ है—आय (उत्पत्ति) स्वरूप धर्मों को जो 'तनोति' अर्थात् विस्तारित करता है, वह आयतन है। 'तनू' का अर्थ शरीर है। वह कलल (भ्रूण की प्रथम अवस्था) से लेकर कर्मादि के द्वारा यथासम्भव 'तनिय्यति' अर्थात् विस्तारित किया जाता है, विशालता को प्राप्त कराया जाता है, इसलिए उसे 'तनू' कहा जाता है। 'तनु, वपु, शरीर, पुं, काय, देह' आदि शरीरवाचक शब्द हैं। शरीर पाँच स्कन्धों का समूह है। जिसे महाजन 'शरीर' कहते हैं, वह परमार्थतः केवल पंचस्कन्ध ही है, उसमें कोई आत्मा या आत्मीय नहीं पाया जाता। “कामराग और व्यापाद को 'तनु' (क्षीण) करने वाला सकदागामी मार्ग-चित्त” आदि में 'तनु' शब्द 'अल्प' (थोड़ा) अर्थ का वाचक है, और उस अल्प अर्थ वाचक शब्द का हम कोई क्रियापद नहीं देखते, इसलिए उसे निपात पद होना चाहिए। 'तनु' शब्द निपात पद है, ऐसा कहा गया स्थान भी हम नहीं देखते, अतः निश्चय ही इसे अनिष्पन्न प्रातिपदिक (मूल शब्द) मानना चाहिए।

තනොති, තනොන්ති. තනොසි, තනොථ. තනොමි, තනොම. තනුතෙ, තනුන්තෙ. තනුසෙ, තනුසෙ, තනුව්හෙ. තනෙ, තනුම්හෙ. සෙසං යථාසම්භවං විත්ථාරෙතබ්බං.

तनोति, तनन्ति। तनोसि, तनोथ। तनोमि, तनोम। तनुते, तन्वन्ते। तनुसे, तनुवहे। तने, तनुमहे। शेष का यथासम्भव विस्तार करना चाहिए।

තනොතු, තනොන්තු. තනෙය්‍ය, තනෙ, තනෙය්‍යුං. විතන, විතනු. අතනා, අතනු. අම්මාය පතනු කෙසා. අතනි, අතනිංසු. තනිස්සති, තනිස්සන්ති. අතනිස්සා, අතනිස්සංසු. කම්මනි ‘‘තනිය්‍යති, තනිය්‍යන්ති. තනිය්‍යසී’’තිආදිනා විත්ථාරෙතබ්බං.

तनोतु, तनन्तु। तनेय्य, तने, तनेय्युं। वितन, वितनु। अतना, अतनु। “माता के बाल पतले (पतनू) हैं।” अतनि, अतनिंसु। तनस्सति, तनस्सन्ति। अतनिस्सा, अतनिस्संुसु। कर्मवाच्य में 'तनिय्यति', 'तनिय्यन्ति', 'तनिय्यसि' आदि के द्वारा विस्तार करना चाहिए।

සක සත්තියං. සත්ති සමත්ථභාවො. සක්කොති සක්කො. විඤ්ඤාපෙතුං අසක්ඛි. සක්ඛිස්සසි. සක්ඛති. ත්වම්පි අම්ම පබ්බජිතුං සක්ඛිස්සසි. සක්කතෙ ජරාය පටිකම්මං කාතුන්ති පාළි.

'सक' शक्ति के अर्थ में। शक्ति का अर्थ सामर्थ्य-भाव है। 'सक्कोति' (सकता है), 'सक्को' (समर्थ)। “विज्ञप्ति करने (समझाने) में समर्थ हुआ (असक्खि)।” “तुम सकोगे (सक्खिस्ससि)।” “वह सकेगा (सक्खति)।” “हे अम्मा! तुम भी प्रव्रजित होने में समर्थ हो सकोगी।” “बुढ़ापे का प्रतिकार करना शक्य है (सक्कते)”—यह पालि है।

තත්ථ [Pg.263] සක්කොති දෙවරාජා. සො හි අත්ථානං සහස්සම්පි මුහුත්තෙන චින්තනසමත්ථතාය සපරහිතං කාතුං සක්කොතීති ‘‘සක්කො’’ති වුච්චති. අඤ්ඤත්‍ර පන ධාතූනං අවිසයෙ තද්ධිතවසෙන සක්කච්චං දානං අදාසීති සක්කොති එවම්පි අත්ථං ගහෙත්වා සක්කසද්දො නිරුත්තිනයෙන සාධෙතබ්බො. වුත්තඤ්හි භගවතා ‘‘සක්කො මහාලි දෙවානමින්දො පුබ්බෙ මනුස්සභූතො සමානො සක්කච්චං දානං අදාසි, තස්මා ‘සක්කො’ති වුච්චතී’’ති. සක්කොන්තො. සක්කොන්තී. සක්කොන්තං කුලං.

वहाँ 'सक्क' (शक्र) देवराज है। वह एक मुहूर्त में हजार अर्थों (बातों) को सोचने में समर्थ होने के कारण अपना और दूसरों का हित करने में समर्थ (सक्कोति) है, इसलिए उसे 'सक्क' कहा जाता है। अन्यत्र, धातुओं के विषय से बाहर, तद्धित के वश से "सत्कारपूर्वक (सक्कच्चं) दान दिया, इसलिए सक्क है" - इस प्रकार भी अर्थ लेकर 'सक्क' शब्द को निरुक्ति विधि से सिद्ध करना चाहिए। भगवान् ने कहा भी है - "महालि! देवराज इन्द्र ने पूर्व में मनुष्य होते हुए सत्कारपूर्वक दान दिया था, इसलिए उसे 'सक्क' कहा जाता है।" समर्थ होता हुआ। समर्थ होती हुई। समर्थ होता हुआ कुल।

ඛුණු ඛිණු හිංසායං. ඛුණොති. ඛිණොති.

'खुणु' और 'खिणु' (धातु) हिंसा के अर्थ में हैं। खुणोति। खिणोति।

ඉණු ගතියං. ඉණොති. ඉණං ඉණායිකො.

'इणु' (धातु) गति के अर्थ में है। इणोति। ऋण, ऋणी (इणायिको)।

තිණු අදනෙ. තිණොති. තිණං. එත්ථ තිණන්ති යවසං. තඤ්හි තිණියතෙ තිණභක්ඛෙහි ගොණාදීහි අදියතෙ ඛාදියතෙති තිණං.

'तिणु' (धातु) अदन (खाने) के अर्थ में है। तिणोति। तृण (घास)। यहाँ 'तिण' का अर्थ घास है। क्योंकि वह तृणभक्षी बैलों आदि के द्वारा खाया (अदियते) जाता है, इसलिए वह 'तिण' है।

ඝිණු දිත්තියං. ඝිණොති.

'घिणु' (धातु) दीप्ति के अर्थ में है। घिणोति।

හනු අපනයනෙ. අපනයනං අනාලාපකරණං නිබ්බචනතාකරණං. හනොති. හනුතෙ.

हनु (धातु) हटाने (अपनयन) के अर्थ में। अपनयन का अर्थ है आलाप न करना (मौन) या विज्ञात करना। हनोति। हनुते।

පනු දානෙ පනොති. පනුතෙ.

पनु (धातु) दान के अर्थ में। पनोति। पनुते।

මනු බොධනෙ. මනොති. මනුතෙ. මනො. මනං. මානසං. මනුස්සො. මානවො. මාණවො.

मनु (धातु) बोधन (जानने) के अर्थ में। मनोति। मनुते। मन (मनो)। मनम्। मानस। मनुष्य। मानव। माणव।

එත්ථ මනොති මනුතෙ බුජ්ඣතීති මනො, එවං මනං. ඉමෙසං පන ද්වින්නං මනසද්දානං ‘‘යස්මිං මනො නිවිසති. සන්තං තස්ස මනං හොතී’’තිආදීසු පුන්නපුංසකලිඞ්ගතා දට්ඨබ්බා. මානසන්ති රාගොපි චිත්තම්පි අරහත්තම්පි. ‘‘අන්තලික්ඛචරො පාසො, ය්වායං [Pg.264] චරති මානසො’’ති එත්ථ හි රාගො මානසං. ‘‘චිත්තං මනො මානස’’න්ති එත්ථ චිත්තං. ‘‘අප්පත්තමානසො සෙක්ඛො, කාලං කයිරා ජනෙ සුතො’’ති එත්ථ අරහත්තං. එත්ථෙතං වුච්චති –

यहाँ 'मनोति' या 'मनुते' का अर्थ है 'बुझति' (जानता है), इसलिए 'मन' (मनो) है, इसी प्रकार 'मनम्' है। इन दो 'मन' शब्दों के विषय में "जिसमें मन निवेश करता है (yasmiṃ mano nivisati)" और "उसका मन शान्त होता है (santaṃ tassa manaṃ hotī)" आदि में पुल्लिंग और नपुंसक लिंग का होना देखा जाना चाहिए। 'मानस' का अर्थ राग भी है, चित्त भी और अर्हत्त्व भी। "अन्तरिक्ष में विचरने वाला पाश, जो यह मानस विचरता है" - यहाँ राग 'मानस' है। "चित्त, मन, मानस" - यहाँ चित्त है। "जिसने मानस (अर्हत्त्व) प्राप्त नहीं किया है, वह शैक्ष..." - यहाँ अर्हत्त्व है। इसके विषय में यह कहा गया है -

රාගො චිත්තං අරහත්තඤ්ච, ‘‘මානස’’න්ති සමීරිතං;

සත්ථුනො සාසනෙ පාප-සාසනෙ’ඛිලසාසනෙ.

शास्ता के शासन में, पाप-निवारक शासन में, सम्पूर्ण शासन में राग, चित्त और अर्हत्त्व को 'मानस' कहा गया है।

තත්ථ සම්පයුත්තමනසි භවොති රාගො මානසො. මනො එව මානසන්ති කත්වා චිත්තං මානසං. අනවසෙසතො මානං සියති සමුච්ඡින්දතීති අග්ගමග්ගො මානසං. තන්නිබ්බත්තත්තා පන අරහත්තස්ස මානසතා දට්ඨබ්බා. මනූති සත්තො. ‘‘යෙන චක්ඛුපසාදෙන, රූපානි මනු පස්සතී’’ති එත්ථ හි ‘‘මනූ’’ති සත්තො වුත්තො. අථ වා මනූති පඨමකප්පිකකාලෙ මනුස්සානං මාතාපිභුට්ඨානෙ ඨිතො මනුනාමකො පුරිසො, යො සාසනෙ ‘‘මහාසම්මතරාජා’’ති වුත්තො. සො හි සකලලොකස්ස හිතං කාතුං මනුතෙ ජානාතීති ‘‘මනූ’’ති වුච්චති. යථාබලං අත්තනො හිතං මනුතෙ ජානාතීති මනුස්සො, මනස්ස වා උස්සන්නත්තා මනුස්සො. අථ වා වුත්තප්පකාරස්ස මනුනො අපච්චං මනුස්සො. එවං මානවො මාණවො ච, නකාරස්ස හි ණකාරෙ කතෙ ‘‘මාණවො’’ති රූපං සිජ්ඣති. කෙචි පනාහු ‘‘දන්තජනකාරසහිතො මානවසද්දො සබ්බසත්තසාධාරණවචනො, මුද්ධජණකාරසහිතො පන මාණවසද්දො කුච්ඡිතමූළ්හාපච්චවචනො’’ති, තං වීමංසිත්වා යුත්තඤ්චෙ, ගහෙතබ්බං, න පනෙත්ථ වත්තබ්බං ‘‘මාණවසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරවචනෙ ඉදං වචනං විරුජ්ඣතී’’ති අන්තරසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරෙ අන්තරඅන්තරිකාසද්දානම්පි ආහරණස්ස දස්සනතො.

वहाँ सम्प्रयुक्त मन में होने के कारण राग 'मानस' है। मन ही मानस है, इस प्रकार चित्त 'मानस' है। मान (अहंकार) का पूर्णतः उच्छेद करने के कारण अग्र मार्ग 'मानस' है। उस (मार्ग) से उत्पन्न होने के कारण अर्हत्त्व को 'मानस' समझना चाहिए। 'मनु' का अर्थ प्राणी (सत्त्व) है। "जिस चक्षु-प्रसाद से मनु (प्राणी) रूपों को देखता है" - यहाँ 'मनु' का अर्थ प्राणी कहा गया है। अथवा, प्रथम कल्प के समय मनुष्यों के माता-पिता के स्थान पर स्थित 'मनु' नामक पुरुष, जिसे शासन में 'महासंमत राजा' कहा गया है। वह सम्पूर्ण लोक का हित जानता (मनुते) है, इसलिए 'मनु' कहलाता है। अपनी शक्ति के अनुसार अपना हित जानता है, इसलिए 'मनुष्य' है, अथवा मन की प्रधानता (उत्कर्ष) के कारण 'मनुष्य' है। अथवा, पूर्वोक्त मनु की सन्तान 'मनुष्य' है। इसी प्रकार 'मानव' और 'माणव' भी हैं; 'न' कार के स्थान पर 'ण' कार होने पर 'माणव' रूप सिद्ध होता है। कुछ लोग कहते हैं कि दन्त्य 'न' कार वाला 'मानव' शब्द सभी प्राणियों का साधारण वाचक है, और मूर्धन्य 'ण' कार वाला 'माणव' शब्द कुत्सित या मूढ़ सन्तान का वाचक है। यदि विचार करने पर यह उचित लगे तो इसे ग्रहण करना चाहिए, किन्तु यहाँ यह नहीं कहना चाहिए कि "माणव शब्द के अर्थ-उद्धार के वचन में यह वचन विरुद्ध है", क्योंकि 'अन्तर' शब्द के अर्थ-उद्धार में 'अन्तर' और 'अन्तरिका' शब्दों के उदाहरण भी देखे जाते हैं।

තත්‍ර [Pg.265] පනායං වීමංසනා – චූළකම්මවිභඞ්ගසුත්තස්මිඤ්හි ‘‘සුභො මාණවොතොදෙය්‍යපුත්තො’’ති ඉමස්මිං පදෙසෙ අට්ඨකථාචරියෙහි ‘‘සුභොති සො කිර දස්සනීයො අහොසි පාසාදිකො, තෙනස්ස අඞ්ගසුභතාය ‘සුභො’ත්වෙව නාමං අකංසු. ‘මාණවො’ති පන තං තරුණකාලෙ වොහරිංසු, සො මහල්ලකකාලෙපි තෙනෙව වොහාරෙන වොහරියතී’’ති එවං මුද්ධජණකාරස්ස මාණවසද්දස්ස අත්ථො පකාසිතො, තට්ටීකායම්පි ගරූහි ‘‘යං අපච්චං කුච්ඡිතං මුද්ධං වා, තත්ථ ලොකෙ මාණවවොහාරො, යෙභුය්‍යෙන ච සත්තා දහරකාලෙ මුද්ධධාතුකා හොන්තීති වුත්තං ‘තරුණකාලෙ වොහරිංසූ’’ති, එවං මුද්ධජණකාරස්ස මාණවසද්දස්ස අත්ථො පකාසිතො. ඉදානි මාණවසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරො භවති, මාණවොති සත්තොපි චොරොපි තරුණොපි වුච්චති. ‘‘චොදිතා දෙවදූතෙහි, යෙ පමජ්ජන්ති මාණවා’’තිආදීසු හි සත්තො ‘‘මාණවො’’ති වුත්තො. ‘‘මාණවෙහි සහ ගච්ඡන්ති කතකම්මෙහිපි අකතකම්මෙහිපී’’තිආදීසු චොරො. ‘‘අම්බට්ඨො මාණවො’’තිආදීසු තරුණො ‘‘මාණවො’’ති වුත්තො.

वहाँ यह मीमांसा है - चूलकम्मविभङ्ग सुत्त में "सुभ माणव तोदेय्यपुत्त" इस स्थल पर अट्ठकथाचार्यों ने कहा है - "सुभ" वह दर्शनीय और प्रासादिक था, इसलिए उसके अंगों की शुभता के कारण उसका नाम 'सुभ' रखा गया। 'माणव' उसे युवावस्था में कहते थे, वह वृद्धावस्था में भी उसी नाम से पुकारा जाता रहा। उसकी टीका में भी गुरुओं ने कहा है - "जो सन्तान कुत्सित या मूढ़ हो, लोक में उसके लिए 'माणव' शब्द का व्यवहार होता है, और प्रायः प्राणी बाल्यावस्था में मूढ़ स्वभाव के होते हैं, इसलिए 'युवावस्था में पुकारते थे' ऐसा कहा गया है।" अब 'माणव' शब्द का अर्थ-उद्धार होता है - 'माणव' प्राणी को भी, चोर को भी और युवक को भी कहा जाता है। "देवदूतों द्वारा प्रेरित किए जाने पर जो माणव प्रमाद करते हैं" आदि में प्राणी को 'माणव' कहा गया है। "किए हुए और न किए हुए कर्मों वाले चोरों (माणवों) के साथ जाते हैं" आदि में चोर को। "अम्बट्ठ माणव" आदि में युवक को 'माणव' कहा गया है।

අප්ප පාපුණෙ. අප්පොති. ආපො.

अप्प (धातु) पहुँचने (प्राप्ति) के अर्थ में। अप्पोति। आपो (जल)।

එත්ථ ආපොති අප්පොති තං තං ඨානං විස්සරතීති ආපො.

यहाँ 'आपो' (जल) का अर्थ है - जो उन-उन स्थानों पर पहुँचता (अप्पति) या फैलता है, वह 'आपो' है।

මා පරිමාණෙ. මිනොති. උපමා, උපමානං, විමානං. අඤ්ඤානිපි යොජෙතබ්බානි.

मा (धातु) परिमाण (मापने) के अर्थ में। मिनोति। उपमा, उपमान, विमान। अन्य (शब्दों) को भी इसी प्रकार जोड़ना चाहिए।

එත්ථ ච යා අච්චන්තං න මිනොති න විච්ඡින්දති, සා මානස්ස සමීපෙ වත්තතීති උපමා යථා ‘‘ගොණො විය ගවජො’’ති. උපමානන්ති [Pg.266] උපමා එව. තථා හි ‘‘වීතොපමානමප්පමාණමනාථනාථ’’න්ති. එත්ථ වීතොපමානන්ති ඉමස්ස වීතොපමං, නිරුපමන්ති අත්ථො. අථ වා උපමානන්ති උපමෙතබ්බාකාරො ‘‘සීහො විය භගවා’’ති. එත්ථ හි සීහො උපමා, භගවා උපමෙය්‍යො තෙජොපරක්කමාදීහි උපමෙතබ්බත්තා, තෙජොපරක්කමාදයො උපමෙතබ්බාකාරො. එත්ථ පන සාතිසයත්තා කිඤ්චාපි සීහස්ස තෙජාදීහි භගවතො තෙජාදිඋපමෙතබ්බාකාරො නත්ථි, තථාපි හීනූපමාවසෙන ‘‘සීහො විය භගවා’’ති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. විමානන්ති උතුසමුට්ඨානත්තෙපි කම්මපච්චයඋතුසමුට්ඨානත්තා කම්මෙන විසෙසතො මිනියති පරිච්ඡින්දියතීති විමානං.

यहाँ जो अत्यंत मापता नहीं है और विच्छेद नहीं करता है, वह माप (मान) के समीप रहता है, इसलिए वह 'उपमा' है, जैसे 'बैल के समान गवय'। 'उपमान' का अर्थ उपमा ही है। जैसे कि 'वीतोपमानमप्पमाणमनाथनाथं'। यहाँ 'वीतोपमान' का अर्थ 'वीतोपम' अर्थात् 'निरुपम' (अनुपम) है। अथवा 'उपमान' का अर्थ उपमेय का प्रकार है, जैसे 'सिंह के समान भगवान'। यहाँ सिंह उपमा (उपमान) है, भगवान उपमेय हैं क्योंकि वे तेज और पराक्रम आदि के कारण उपमेय होने योग्य हैं, और तेज-पराक्रम आदि उपमेय के प्रकार हैं। यहाँ अतिशयता के कारण यद्यपि सिंह के तेज आदि के साथ भगवान के तेज आदि की उपमा का कोई प्रकार नहीं है, फिर भी हीन-उपमा के रूप में 'सिंह के समान भगवान' ऐसा कहा गया है, यह समझना चाहिए। 'विमान' ऋतुओं से उत्पन्न होने पर भी कर्म-प्रत्यय और ऋतु-समुत्थान होने के कारण कर्म द्वारा विशेष रूप से मापा या परिच्छिन्न किया जाता है, इसलिए वह 'विमान' है।

කර කරණෙ. ‘‘කරොති, කයිරති, කුබ්බති, ක්‍රුබ්බති, පකරොති, උපකරොති, අපකරොති, පටිකරොති, නිරාකරොති, පටිසඞ්ඛරොති, අභිසඞ්ඛරොති’’ ඉච්චෙවමාදීනි කත්තරි භවන්ති. කම්මෙ පාළිනයවසෙන ඉකාරාගමට්ඨානෙ යකාරස්ස ද්වෙභාවො. තස්මිංයෙවඨානෙ රයකාරානං විපරියායෙ සති න ද්වෙභාවො. තථා ඊකාරාගමට්ඨානෙ ‘‘කරිය්‍යති, කයිරති, කරීයති, කය්‍යති, පකරීයති, පකරිය්‍යති, පටිසඞ්ඛරිය්‍යති, අභිසඞ්ඛරිය්‍යති’’ ඉච්චෙවමාදීනි කම්මනි භවන්ති.

'कर' धातु करने के अर्थ में है। 'करोति, कयिरति, कुब्बति, क्रुब्बति, पकरोति, उपकरोति, अपकरोति, प्रतिकरोति, निराकरोति, प्रतिसंखरोति, अभिसंखरोति' इत्यादि रूप कर्तावाच्य (कर्तरि) में होते हैं। कर्मवाच्य (कर्मणि) में पालि पद्धति के अनुसार इ-कार आगम के स्थान पर य-कार का द्वित्व होता है। उसी स्थान पर र-कार और य-कार का विपर्यय (स्थान परिवर्तन) होने पर द्वित्व नहीं होता है। इसी प्रकार ई-कार आगम के स्थान पर 'करिय्यति, कयिरति, करीयति, कय्यति, पकरीयति, पकरिय्यति, प्रतिसंखरिय्यति, अभिसंखरिय्यति' इत्यादि रूप कर्मवाच्य में होते हैं।

එත්ථ ච කයිරතීති පදං ද්වීසු ඨානෙසු දිස්සති කත්තරි කම්මෙ ච. තෙස කත්තුවසෙන ‘‘පුරිසො කම්මං කයිරතී’’ති යොජෙතබ්බං, කම්මවසෙන පන අයං පාළි ‘‘කුටි මෙ කයිරති අදෙසිතවත්ථුකා’’ති. තත්ථ ච කත්තුවසෙන වුත්තං කත්තුපදං යිරපච්චයෙන සිද්ධං. කම්මවසෙන පන වුත්තං කම්මපදං ඉකාරාගමස්ස ආදිඅන්තභූතානං රයකාරානං විපරියායෙනාති දට්ඨබ්බං. ‘‘කාරෙති, කාරයති, කාරාපෙති, කාරාපයතී’’ති චත්තාරි කාරිතරූපානි, යානි ‘‘හෙතුකත්තුරූපානී’’ති වුච්චන්ති තද්දීපකත්තා.

यहाँ 'कयिरति' यह पद दो स्थानों पर देखा जाता है - कर्तावाच्य और कर्मवाच्य में। उनमें से कर्तावाच्य के रूप में 'पुरिसो कम्मं कयिरति' (पुरुष कर्म करता है) ऐसा जोड़ना चाहिए। कर्मवाच्य के रूप में यह पालि है - 'कुटि मे कयिरति अदेसितवत्थुका' (मेरे लिए बिना बताए स्थान वाली कुटिया बनाई जा रही है)। वहाँ कर्तावाच्य में कहा गया कर्ता-पद 'यिर' प्रत्यय से सिद्ध है। कर्मवाच्य में कहा गया कर्म-पद इ-कार आगम के आदि और अंत में स्थित र-कार और य-कार के विपर्यय से सिद्ध समझना चाहिए। 'कारेति, कारयति, कारापेति, कारापयति' ये चार कारित (प्रेरणार्थक) रूप हैं, जिन्हें 'हेतुकर्तृ-रूप' कहा जाता है क्योंकि वे उसके द्योतक हैं।

ඉදානි [Pg.267] පන පදමාලා වත්තබ්බා, තත්‍ර පඨමං ‘‘කුබ්බතී’’ති පදස්සෙව පදමාලං යොජෙස්සාම සබ්බාසු විභත්තීසු එකාකාරෙන යොජෙතබ්බත්තා. ‘‘කරොතී’’ති ඔකාරානන්තරත්‍යන්තපදස්ස පන ‘‘කාරෙතී’’ති එකාරානන්තරත්‍යන්තපදස්ස ච පදමාලං යථාසම්භවං පච්ඡා යොජෙස්සාම එකාකාරෙන අයොජෙතබ්බත්තා.

अब पदमाला (रूप-सिद्धि) कहनी चाहिए, उसमें पहले 'कुब्बति' पद की ही पदमाला सभी विभक्तियों में एक ही प्रकार से जोड़ने योग्य होने के कारण जोड़ेंगे। 'करोति' इस ओ-कारान्त 'ति'-अन्त पद की और 'कारेति' इस ए-कारान्त 'ति'-अन्त पद की पदमाला यथासंभव बाद में जोड़ेंगे क्योंकि वे एक ही प्रकार से नहीं जोड़े जा सकते।

තත්‍ර කුබ්බති, කුබ්බන්ති. කුබ්බසි, කුබ්බථ. කුබ්බාමි, කුබ්බාම. කුබ්බතෙ, කුබ්බන්තෙ. කුබ්බසෙ, කුබ්බව්හෙ. කුබ්බෙ, කුබ්බම්හෙ. වත්තමානාවසෙන වුත්තරූපානි.

वहाँ कुब्बति, कुब्बन्ति। कुब्बसि, कुब्बथ। कुब्बामि, कुब्बामा। कुब्बते, कुब्बन्ते। कुब्बसे, कुब्बव्हे। कुब्बे, कुब्बम्हे। ये वर्तमान काल (वर्तमाना) के अनुसार कहे गए रूप हैं।

පඤ්චමියාදීනං වසෙන පන කුබ්බතු, කුබ්බන්තු. කුබ්බෙය්‍ය, කුබ්බෙය්‍යුං. සෙසං ‘‘භවති, භවන්තී’’ති වුත්තනයානුසාරෙන සබ්බත්ථ විත්ථාරෙතබ්බං.

पञ्चमी (आज्ञार्थक) आदि के अनुसार - कुब्बतु, कुब्बन्तु। कुब्बेय्य, कुब्बेय्युं। शेष सभी जगह 'भवति, भवन्ति' में कही गई विधि के अनुसार विस्तार करना चाहिए।

‘‘කරියතී’’තිආදීනිපි අ කාරානන්තරත්‍යන්තපදානි එවමෙව යොජෙතබ්බානි. එත්ථ ච ‘‘කුබ්බති, කුබ්බන්ති. කුබ්බසී’’තිආදිනා වුත්තා අයං පදමාලා පාළිනයදස්සනතො එදිසී වුත්තා. සද්දසත්ථවිදූ පන සාසනිකා සද්දසත්ථෙයෙව ආදරං කත්වා ‘‘කුබ්බති, කුබ්බසී’’ති එවංපකාරානි රූපානි පාළියං නත්ථීති මඤ්ඤන්තා න ඉච්ඡන්ති. තෙහි සද්දසත්ථෙ විය පාළියම්පි ‘‘අසන්තො නානුකුබ්බන්තී’’තිආදීසු ඔකාරපච්චයස්සාදෙසභූතො උකාරො සරෙයෙව පරෙ වකාරං පප්පොතීති මඤ්ඤමානා ‘‘කුබ්බන්ති, කුබ්බන්තෙ’’තිආදීනියෙව රූපානි ඉච්ඡන්ති, පරසරස්සාභාවතො ‘‘කුබ්බති, කුබ්බසී’’තිආදීනි පාළියං නත්ථීති න ඉච්ඡන්ති. මයං පන පාළිනයදස්සනතො තානි රූපානි ඉච්ඡාම. අත්‍ර සොතාරානං කඞ්ඛාවිනොදනත්ථං කිඤ්චි පාළිනයං වදාම – ‘‘සීලවන්තො න කුබ්බන්ති, බාලො සීලානි කුබ්බතී’’ති ච, ‘‘කස්මා භවං විජනමරඤ්ඤනිස්සිතො, තපො ඉධ ක්‍රුබ්බතී’’ති ච, ‘‘ඵරුසාහි වාචාහි පක්‍රුබ්බමානො’’ති ච. ඊදිසෙසු පන ඨානෙසු අකාරාගමො කාතබ්බො[Pg.268]. අචින්තෙය්‍යො හි පාළිනයො, යෙභුය්‍යෙන සද්දසත්ථනයවිදූරො ච. තථා හි යථා ‘‘අග්ගිනිං සම්පජ්ජලිතං පවිසන්තී’’ති පාළිගතිදස්සනතො ‘‘අග්ගිනි, අග්ගිනී, අග්ගිනයො. අග්ගිනිං, අග්ගිනී, අග්ගිනයො. අග්ගිනිනා’’ති පදමාලා කාතබ්බා හොති, එවමෙව ‘‘බාලො සීලානි කුබ්බතී’’ති පාළිගතිදස්සනතො ‘‘කුබ්බති, කුබ්බන්ති. කුබ්බසී’’ති පදමාලාපි යොජෙතබ්බාව.

'करियति' आदि अ-कारान्त 'ति'-अन्त पदों को भी इसी प्रकार जोड़ना चाहिए। यहाँ 'कुब्बति, कुब्बन्ति, कुब्बसि' इत्यादि रूप में कही गई यह पदमाला पालि पद्धति के दर्शन से ऐसी कही गई है। किन्तु शासन के शब्दशास्त्र के विद्वान शब्दशास्त्र में ही आदर रखकर 'कुब्बति, कुब्बसि' इस प्रकार के रूपों को पालि में नहीं मानते हैं। वे शब्दशास्त्र की तरह पालि में भी 'असन्तो नानुकुब्बन्ति' इत्यादि में ओ-कार प्रत्यय के आदेश स्वरूप उ-कार को स्वर परे होने पर ही व-कार प्राप्त होता है, ऐसा मानते हुए 'कुब्बन्ति, कुब्बन्ते' इत्यादि रूपों को ही स्वीकार करते हैं; पर-स्वर के अभाव के कारण 'कुब्बति, कुब्बसि' आदि को पालि में नहीं मानते हैं। किन्तु हम पालि पद्धति के दर्शन से उन रूपों को स्वीकार करते हैं। यहाँ श्रोताओं की शंका दूर करने के लिए कुछ पालि पद्धति कहते हैं - 'सीलवन्तो न कुब्बन्ति, बालो सीलानि कुब्बति' और 'कस्मा भवं विजनमरञ्ञनिस्सितो, तपो इध क्रुब्बति' तथा 'फरुसाहि वाचाहि पक्रुब्बमानो'। ऐसे स्थानों पर अ-कार का आगम करना चाहिए। पालि पद्धति अचिन्त्य है और प्रायः शब्दशास्त्र की पद्धति से दूर है। जैसे 'अग्गिनिं सम्पज्जलितं पविसन्ति' इस पालि प्रयोग के दर्शन से 'अग्गिनि, अग्गिनी, अग्गिनयो। अग्गिनिं, अग्गिनी, अग्गिनयो। अग्गिनिना' ऐसी पदमाला बनानी पड़ती है, वैसे ही 'बालो सीलानि कुब्बति' इस पालि प्रयोग के दर्शन से 'कुब्बति, कुब्बन्ति, कुब्बसि' ऐसी पदमाला भी जोड़नी ही चाहिए।

යථා ච ‘‘බහුම්පෙතං අසබ්භි ජාතවෙදා’’ති පාළිගතිදස්සනතො ‘‘සන්තො සබ්භීහි සද්ධිං සතං ධම්මො න ජරං උපෙතීති පවෙදයන්තී’’ති අට්ඨකථාගතිදස්සනතො ච ‘‘සබ්භි, සබ්භී, සබ්භයො. සබ්භිං, සබ්භී, සබ්භයො. සබ්භිනා’’ති පදමාලා යොජෙතබ්බා හොති, එවමෙව ‘‘බාලො සීලානි කුබ්බතී’’ති පාළිගතිදස්සනතො ‘‘කුබ්බති, කුබ්බන්ති. කුබ්බසී’’ති පදමාලාපි යොජෙතබ්බාව. තථා ‘‘ක්‍රුබ්බති, ක්‍රුබ්බන්ති. ක්‍රුබ්බසී’’තිආදි සබ්බං සබ්බත්ථ යොජෙතබ්බං.

और जैसे 'बहुम्पेतं असब्भि जातवेदा' इस पालि प्रयोग के दर्शन से और 'सन्तो सब्भीहि सद्धिं सतं धम्मो न जरं उपेतीति पवेदयन्ति' इस अट्ठकथा प्रयोग के दर्शन से 'सब्भि, sabbhī, sabbhayo. sabbhiṃ, sabbhī, sabbhayo. sabbhinā' ऐसी पदमाला जोड़नी पड़ती है, वैसे ही 'बालो सीलानि कुब्बति' इस पालि प्रयोग के दर्शन से 'कुब्बति, कुब्बन्ति, कुब्बसि' ऐसी पदमाला भी जोड़नी ही चाहिए। इसी प्रकार 'क्रुब्बति, क्रुब्बन्ति, क्रुब्बसि' आदि सब जगह जोड़ना चाहिए।

ඉදානි යථාපටිඤ්ඤාතා පදමාලා අනුප්පත්තා. කරොති, කරොන්ති. කරොසි, කරොථ. කරොමි, කුම්මි, කරොම, කුම්ම. කුරුතෙ, කුබ්බන්තෙ. කුරුසෙ, කුරුව්හෙ. කරෙ, කරුම්හෙ. වත්තමානාවසෙන වුත්තරූපානි.

अब प्रतिज्ञा के अनुसार पदमाला प्राप्त हुई है। करोति, करन्ति। करोसि, करथ। करोमि, कुम्मि, करोमा, कुम्मा। कुरुते, कुब्बन्ते। कुरुसे, कुरुव्हे। करे, कुरुम्हे। ये वर्तमान काल के अनुसार कहे गए रूप हैं।

කරොතු, කුරුතු, කරොන්තු. කරොහි, කරොථ. කරොමි, කුම්මි, කරොම, කුම්ම. කුරුතං, කුබ්බන්තං. කරස්සු, කුරුස්සු, කුරුව්හො. කරෙ, කුබ්බාමසෙ. පඤ්චමීවසෙන වුත්තරූපානි.

करोतु, कुरुतु, करोनतु। करोहि, करोथ। करोमि, कुम्मि, करोम, कुम्म। कुरुतं, कुब्बन्तं। करस्सु, कुरुस्सु, कुरुव्हो। करे, कुब्बामसे। ये पञ्चमी (आज्ञा/प्रार्थना) के अनुसार कहे गए रूप हैं।

එත්ථ පන කොචි වදෙය්‍ය –

यहाँ कोई कह सकता है –

‘‘න නො විවාහො නාගෙහි, කතපුබ්බො කුදාචනං;

තං විවාහං අසංයුත්තං, කථං අම්හෙ කරොමසෙ’’ති

“नागों के साथ हमारा विवाह कभी पहले नहीं हुआ; उस असम्बद्ध विवाह को हम कैसे करें?”

පාළිදස්සනතො [Pg.269] ‘‘කරොමසෙ’’ති පදං කස්මා ඉධ න වුත්තං, නනු කරධාතුතො පරං ඔකාරං පටිච්ච ආමසෙවචනස්සාවයවභූතො ආකාරො ලොපං පප්පොතීති? තන්න, ‘‘කරොමසෙ’’ති එත්ථ ‘‘ආමසෙ’’ති වචනස්ස අභාවතො මවචනස්ස සබ්භාවතො. එත්ථ හි සෙකාරො ආගමො, තස්මා ‘‘කරොමා’’ති වත්තමානාවචනවසෙන අත්ථො ගහෙතබ්බො, න පන පඤ්චමීවචනවසෙන. එවංභූතො ච සෙකාරො කත්ථචි නාමිකපදතො පරො හොති ‘‘යෙ කෙචි බුද්ධං සරණං ගතාසෙ. යං බලං අහුවම්හසෙ’’තිආදීසු. කත්ථචි පනාඛ්‍යාතිකපදතො සාදෙසනිරාදෙසවසෙන –

पालि दर्शन के अनुसार 'करोमसे' पद यहाँ क्यों नहीं कहा गया है? क्या 'कर' धातु से परे 'ओ' कार के कारण 'आमसे' वचन के अवयवभूत 'आ' कार का लोप हो जाता है? ऐसा नहीं है, क्योंकि 'करोमसे' यहाँ 'आमसे' वचन का अभाव है और 'म' वचन की सत्ता है। यहाँ 'से' कार आगम है, इसलिए 'करोमा' इस वर्तमान काल के वचन के अनुसार अर्थ ग्रहण करना चाहिए, न कि पञ्चमी वचन के अनुसार। इस प्रकार का 'से' कार कहीं नामिक पद (संज्ञा) के बाद होता है, जैसे 'ये केचि बुद्धं सरणं गतासे। यं बलं अहुवम्हसे' आदि में। कहीं आख्यात (क्रिया) पद के बाद सादेश-निरादेश के रूप में –

‘‘අකරම්හස තෙ කිච්චං;

ඔක්කන්තාමසි භූතානි;

සුතං නෙතං අභිණ්හසො, තස්මා එවං වදෙමසෙ’’ති

“हमने तुम्हारा कार्य किया; प्राणी अवतरित हुए; यह बार-बार सुना गया है, इसलिए हम ऐसा कहते हैं।”

ආදීසු.

आदि में।

කරෙය්‍ය, කරෙය්‍යුං. කරෙය්‍යාසි, කරෙය්‍යාථ. කරෙය්‍යාමි, කරෙය්‍යාම. කුබ්බෙථ, කුබ්බෙරං. කුබ්බෙථො, කුබ්බෙය්‍යව්හො. කරෙය්‍යං, කරෙ, කරෙය්‍යාම්හෙ. සත්තමීවසෙන වුත්තරූපානි.

करेय्य, करेय्युं। करेय्यासि, करेय्याथ। करेय्यामि, करेय्यामा। कुब्बेथ, कुब्बेरं। कुब्बेथो, कुब्बेय्यव्हो। करेय्यं, करे, करेय्याम्हे। ये सप्तमी (विध्यर्थक) के अनुसार कहे गए रूप हैं।

කර, කරු. කරෙ, කරිත්ථ. කරං, කරිම්හ. කරිත්ථ, කරිරෙ. කරිත්ථො, කරිව්හො. කරිං, කරිම්හෙ. පරොක්ඛාවසෙන වුත්තරූපානි.

कर, करु। करे, करित्थ। करं, करिम्ह। करित्थ, करिर। करित्थो, करिव्हो। करिं, करिम्हे। ये परोक्षा (परोक्ष भूतकाल) के अनुसार कहे गए रूप हैं।

එත්ථ කරාති පුරිසො කම්මං කරීති පඨමපුරිසයොජනාය යොජෙතබ්බං. ‘‘ආගුං කර මහාරාජ, අකරං කම්මදුක්කට’’න්ති එත්ථාපි ‘‘මහාරාජ භවං ආගුං කරී’’ති පඨමපුරිසයොජනාය යොජෙතබ්බං. එවඤ්හි සති අයං පයොගො ‘‘මඤ්ඤෙ භවං පත්ථයති, රඤ්ඤො භරියං පතිබ්බත’’න්තිආදයො විය පඨමපුරිසප්පයොගො භවති.

यहाँ 'करा' (kara) को 'पुरुष कर्म करता है' (puriso kammaṃ karī) इस प्रकार प्रथम पुरुष की योजना के अनुसार जोड़ना चाहिए। “आगुं करा महाराज, अकरं कम्मदुक्कटं” यहाँ भी “महाराज आप पाप करते हैं” (mahārāja bhavaṃ āguṃ karī) इस प्रकार प्रथम पुरुष की योजना के अनुसार जोड़ना चाहिए। ऐसा होने पर यह प्रयोग “मन्ये भवान् प्रार्थयते, राज्ञः भार्यां पतिव्रताम्” आदि की तरह प्रथम पुरुष का प्रयोग होता है।

ජාතකට්ඨකථායං [Pg.270] පන මජ්ඣිමපුරිසප්පයොගො වුත්තො ‘‘ආගුං කරාති මහාරාජ ත්වං මහාපරාධං මහාපාපං කරි. දුක්කටන්ති යං කතං දුක්කටං හොති,තං ලාමකං කම්මං අකර’’න්ති, තස්මා ජාතකට්ඨකථාවසෙනාපි කදාචි කරඉති ච කරීති ච අකරන්ති ච මජ්ඣිමපුරිසප්පයොගො භවතීති දට්ඨබ්බං. යෙභුය්‍යවසෙන පන ‘‘පුරිසො කම්මං කර, පුරිසො කම්මං කරි, අහං කම්මං අකර’’න්ති පඨමුත්තමපුරිසප්පයොගො දට්ඨබ්බො. එත්ථ ච කරඉති යථාවුත්තවිභත්තිවසෙන, කරීති අජ්ජතනීවසෙන, අකරන්ති හිය්‍යත්තනීවසෙන වුත්තං. තත්ථ ‘‘කරිත්ථො’’ති පදං ‘‘අඤ්ඤං භත්තාරං පරියෙස, මා කිසිත්ථො මයා විනා’’ති එත්ථ ‘‘කිසිත්ථො’’ති පදෙන සමං පරොක්ඛායත්තනොපදමජ්ඣිමපුරිසෙකවචනවසෙන, එදිසො පන නයො අඤ්ඤත්‍රාපි යථාසම්භවං යොජෙතබ්බො.

जातक-अट्ठकथा में तो मध्यम पुरुष का प्रयोग कहा गया है - “आगुं कराति महाराज त्वं महापराधं महापापं करि। दुक्कटन्ति यं कतं दुक्कटं होति, तं लामकं कम्मं अकर” (हे महाराज, आपने महान अपराध, महान पाप किया। दुष्कृत वह है जो बुरा किया गया है, उस नीच कर्म को आपने किया)। इसलिए जातक-अट्ठकथा के अनुसार भी कभी-कभी 'करा', 'करी' और 'अकरा' मध्यम पुरुष के प्रयोग होते हैं, ऐसा समझना चाहिए। प्रायः तो “पुरुष कर्म करता है, पुरुष ने कर्म किया, मैंने कर्म किया” इस प्रकार प्रथम और उत्तम पुरुष के प्रयोग देखने चाहिए। यहाँ 'करा' यथाोक्त विभक्ति के अनुसार, 'करी' अद्यतनी (Aorist) के अनुसार और 'अकरा' हिय्यत्तनी (Imperfect) के अनुसार कहा गया है। वहाँ 'करित्थो' पद “अन्य भर्ता खोजो, मेरे बिना दुखी मत हो” (अञ्ञं भत्तारं परियेस, मा किसित्थो मया विना) यहाँ 'किसित्थो' पद के समान परोक्षा आत्मनेपद मध्यम पुरुष एकवचन के अनुसार है; इस प्रकार का नियम अन्यत्र भी यथासम्भव जोड़ना चाहिए।

අකා, අකරා, අකර ඉති රස්සපාඨොපි. අකරු. එත්ථ ‘‘සබ්බාරිවිජයං අකා’’ති පදං නිදස්සනං. අකරාති පුරිසො කම්මං අකාසීති අතීතක්‍රියාවාචකො පඨමපුරිසප්පයොගො දට්ඨබ්බො. තථා හි ‘‘රජ්ජස්ස කිර සො භීතො, අකරා ආලයෙ බහූ’’ති පාළි දිස්සති. ‘‘මා මෙතං අකරා කම්මං, මා මෙ උදකමාහරී’’ති එත්ථ පන සන්තෙපි අතීතවාචකපට්ඨමපුරිසප්පයොගභාවෙ මාසද්දයොගතො හිය්‍යත්තනජ්ජතනීවිභත්තියො පඤ්චමීවිභත්තිඅත්ථෙ අනුත්තකාලිකා හුත්වා ‘‘ත්වං මා කරොසි, මා ආහරසී’’ති මජ්ඣිමපුරිසප්පයොගාරහා භවන්ති.

'अका', 'अकरा', 'अकर' - ऐसा ह्रस्व पाठ भी है। 'अकरु'। यहाँ “सब्बारिविजयं अका” (सभी शत्रुओं पर विजय प्राप्त की) यह पद उदाहरण है। 'अकरा' को 'पुरुष ने कर्म किया' (puriso kammaṃ akāsī) इस प्रकार अतीत क्रियावाचक प्रथम पुरुष का प्रयोग समझना चाहिए। वैसे ही “रज्जस्स किर सो भीतो, अकरा आलये बहू” (राज्य से भयभीत होकर उसने बहुत से आवास बनाए) यह पालि देखी जाती है। “मा मेतं अकरा कम्मं, मा मे उदकमाहरी” (मेरे लिए यह कर्म मत करो, मेरे लिए जल मत लाओ) यहाँ अतीतवाचक प्रथम पुरुष प्रयोग होने पर भी 'मा' शब्द के योग से हिय्यत्तनी और अद्यतनी विभक्तियाँ पञ्चमी विभक्ति के अर्थ में अनन्तकालिक होकर “तुम मत करो, मत लाओ” इस प्रकार मध्यम पुरुष के प्रयोग के योग्य होती हैं।

කිඤ්ච භිය්‍යො ‘‘ජරාධම්මං මා ජීරීති අලබ්භනෙය්‍යං ඨාන’’න්තිආදීසුපි සන්තෙපි අතීතවාචකපඨමපුරිසප්පයොගභාවෙ මාසද්දයොගතො අජ්ජතනීවිභත්තිපඤ්චමීවිභත්තිඅත්ථෙ අනුත්තකාලිකා හුත්වා ‘‘මා ජීරතූ’’තිආදිනා පඨමපුරිසප්පයොගාරහා [Pg.271] භවන්ති. තෙනාහු අට්ඨකථාචරියා ‘‘ජරාධම්මං මා ජීරීති යං මය්හං ජරාසභාවං, තං මා ජීරිතු. එස නයො සෙසෙසුපී’’ති. යං පනම්හෙහි ‘‘අකර ඉති රස්සපාඨොපී’’ති වුත්තං, තස්ස ‘‘අතිකර’මකරා’චරිය, මය්හම්පෙතං න රුච්චතී’’ති ඉමාය පාළියා වසෙන අත්ථිතා වෙදිතබ්බා. තස්සායමත්ථො ‘‘ආචරිය භවං අතික්කන්තකරණං අකරා’’ති පඨමපුරිසවසෙන ගහෙතබ්බො. අපිච ‘‘භව’’න්ති වත්තබ්බෙ අත්ථෙ ‘‘ත්ව’’න්ති වචනං වත්තබ්බමෙවාති අධිප්පායවසෙන ‘‘ආචරිය ත්වං අතික්කන්තකරණං කරොසී’’ති යොජනාපි කාතබ්බාව.

और भी, “जराधम्मं मा जीरीति अलब्भनेय्यं ठानं” (जरा-धर्मी वस्तु जीर्ण न हो, यह अप्राप्य स्थिति है) आदि में भी अतीतवाचक प्रथम पुरुष प्रयोग होने पर भी 'मा' शब्द के योग से अद्यतनी विभक्ति पञ्चमी विभक्ति के अर्थ में अनन्तकालिक होकर “जीर्ण न हो” (मा जीरतु) आदि के द्वारा प्रथम पुरुष के प्रयोग के योग्य होती है। इसीलिए अट्ठकथाचार्यों ने कहा है - “जराधम्मं मा जीरीति यं मय्हं जरासभावं, तं मा जीरितु। एस नयो सेसेसुपीति” (जरा-धर्मी वस्तु जीर्ण न हो अर्थात् जो मेरा जरा-स्वभाव है, वह जीर्ण न हो। यही नियम शेष में भी है)। जो हमारे द्वारा “अकर - ऐसा ह्रस्व पाठ भी है” कहा गया है, उसकी सत्ता “अतिकर'मकरा'चरिय, मय्हम्पेतं न रुच्चती” (हे आचार्य, आपने अति-कार्य किया, मुझे यह अच्छा नहीं लगता) इस पालि के अनुसार जाननी चाहिए। इसका यह अर्थ “आचार्य आप (भवान्) ने अतिक्रान्त-करण (अति-कार्य) किया” इस प्रकार प्रथम पुरुष के अनुसार ग्रहण करना चाहिए। और भी, 'भवान्' कहने योग्य अर्थ में 'त्वं' वचन कहना ही चाहिए, इस अभिप्राय से “आचार्य तुम अतिक्रान्त-करण करते हो” ऐसी योजना भी करनी ही चाहिए।

අකරො, අකත්ථ, අකරොථ. අකරං, අකං, අකරම්හ, අකම්හ. එත්ථ ‘‘සංවඩ්ඪයිත්වා පුළිනං, අකං පුළිනචෙතිය’’න්ති පාළි නිදස්සනං. අකත්ථ, අකත්ථුං. අකුරුසෙ, අකරව්හං. අකරිං, අකරං, අකරම්හසෙ. හිය්‍යත්තනීවසෙන වුත්තරූපානි.

अकरो, अकत्थ, अकरोथ। अकरं, अकं, अकरम्ह, अकम्ह। यहाँ “संवड्ढयित्वा पुळिनं, अकं पुळिनचेतियं” (बालू को बढ़ाकर, बालू का चैत्य बनाया) यह पालि उदाहरण है। अकत्थ, अकत्थुं। अ कुरुसे, अकरव्हं। अकरिं, अकरं, अकरम्हसे। ये हिय्यत्तनी (भूतकाल) के अनुसार कहे गए रूप हैं।

එත්ථ ච පඤ්චවිධො සෙකාරො ආහරිත්වා දස්සෙතබ්බො. තථා හි පඤ්චවිධො සෙකාරො පදාවයව අපදාවයවඅනෙකන්තපදාවයව සොසද්දත්ථ ආදෙසවසෙන. තත්ථ පදාවයවො සෙකාරො ‘‘ත්වං කම්මං කුරුසෙ, ත්වං අත්ථකුසලො අභවසෙ’’තිආදීසු දට්ඨබ්බො. අපදාවයවො පන ‘‘තස්මා එවං වදෙමසෙ. මූලා අකුසලා සමූහතාසෙ’’තිආදීසු දට්ඨබ්බො. අනෙකන්තපදාවයවො ‘‘අරොගා ච භවාමසෙ. මණිං තාත ගණ්හාමසෙ’’ආදීසු දට්ඨබ්බො. එත්ථ හි සෙකාරො යදි පඤ්චමීවිභත්තියං ආමසෙවචනස්සාවයවො, තදා පඤ්චමීවිභත්තියුත්තානං පත්ථනාසීසනත්ථානං ‘‘භවාමසෙ, ගණ්හාමසෙ’’ති පදානං අවයවො හොති. යදි පන ආගමො, පඤ්චමීවිභත්තියුත්තානං පත්ථනාසීසනත්ථානං ‘‘භවාම, ගණ්හාමා’’ති පදානං අවයවො න හොති, එවං ‘‘භවාමසෙ’’තිආදීසු [Pg.272] සෙකාරස්ස අනෙකන්තපදාවයවත්තං වෙදිතබ්බං. සොසද්දත්ථො ‘‘එසෙසෙ එකෙ එකට්ඨෙ’’ති එත්ථ දට්ඨබ්බො. එසෙසෙති ඉමස්ස හි ‘‘එසොසො එකො එකට්ඨො’’ති අත්ථො. ආදෙසො ‘‘අකරම්හස තෙ කිච්ච’’න්ති එත්ථ, ‘‘ඔක්කන්තාමසි භූතානී’’ති චෙත්ථ දට්ඨබ්බො එකාරස්ස අකාරිකාරාදෙසකරණවසෙන. තත්ථ ‘‘අකරම්හස තෙ කිච්ච’’න්ති ඉමස්ස ‘‘අකරම්හසෙ තෙ කිච්ච’’න්ති අත්ථො. ‘‘අකරම්හසෙ’’ති චෙත්ථ සචෙ සෙකාරො ආගමො, තදා ‘‘කරම්හා’’ති පදං හිය්‍යත්තනීපරස්සපදෙ උත්තමපුරිසබහුවචනන්තං. සචෙ පන ම්හසෙවචනස්සාවයවො, තදා ‘‘අකරම්හසෙ’’ති පදං හිය්‍යත්තනීඅත්තනොපදෙ උත්තමපුරිසබහුවචනන්තං. එවං පඤ්චවිධො සෙකාරො භවතීති අවගන්තබ්බං.

यहाँ पाँच प्रकार के 'से-कार' (से अक्षर) को लाकर दिखाना चाहिए। वे पाँच प्रकार के 'से-कार' इस प्रकार हैं: पद का अवयव (padāvayava), अपद का अवयव (apadāvayava), अनैकांतिक पद का अवयव (anekantapadāvayava), 'सो' शब्द के अर्थ में (sosaddattha), और आदेश के रूप में (ādesavasena)। उनमें से पद का अवयव 'से-कार' 'tvaṃ kammaṃ kuruse' (तुम कर्म करते हो), 'tvaṃ atthakusalo abhavase' (तुम अर्थकुशल हुए) आदि में देखना चाहिए। अपद का अवयव 'tasmā evaṃ vademase' (इसलिए हम ऐसा कहते हैं), 'mūlā akusalā samūhatāse' (अकुशल मूल समूल नष्ट हो गए हैं) आदि में देखना चाहिए। अनैकांतिक पद का अवयव 'arogā ca bhavāmase' (और हम निरोग हों), 'maṇiṃ tāta gaṇhāmase' (तात! हम मणि ग्रहण करें) आदि में देखना चाहिए। यहाँ यदि 'से-कार' पंचमी विभक्ति में 'āmase' वचन का अवयव है, तब वह प्रार्थना और आशीर्वाद अर्थ वाली पंचमी विभक्ति से युक्त 'bhavāmase', 'gaṇhāmase' पदों का अवयव होता है। यदि वह आगम है, तो पंचमी विभक्ति से युक्त प्रार्थना और आशीर्वाद अर्थ वाले 'bhavāma', 'gaṇhāmā' पदों का अवयव नहीं होता है; इस प्रकार 'bhavāmase' आदि में 'से-कार' की अनैकांतिक पद-अवयवता जाननी चाहिए। 'सो' शब्द का अर्थ 'esese eke ekaṭṭhe' यहाँ देखना चाहिए। 'esese' इसका अर्थ 'esoso eko ekaṭṭho' है। आदेश 'akaramhasa te kiccaṃ' यहाँ और 'okkantāmasi bhūtānī' यहाँ 'ए-कार' के स्थान पर 'अ-कार' और 'इ-कार' आदेश करने के कारण देखना चाहिए। वहाँ 'akaramhasa te kiccaṃ' इसका अर्थ 'akaramhase te kiccaṃ' है। और यहाँ 'akaramhase' में यदि 'से-कार' आगम है, तब 'karamhā' पद हिय्यत्तनी (Past Tense) परस्मैपद उत्तम पुरुष बहुवचनांत है। यदि वह 'mhase' वचन का अवयव है, तब 'akaramhase' पद हिय्यत्तनी आत्मनेपद उत्तम पुरुष बहुवचनांत है। इस प्रकार पाँच प्रकार का 'से-कार' होता है, ऐसा समझना चाहिए।

අකරි, කරි, අකාසි, අකරුං, අකරිංසු, අකංසු, අකංසුං. අකරො, අකරිත්ථ, අකාසිත්ථ.

अकरि, करि, अकासि, अकरुं, अकरिंसु, अकंसु, अकंसुं। अकरो, अकरित्थ, अकासित्थ।

එත්ථ ච අකරොති ත්වං අකරොති යොජෙතබ්බං. ‘‘අකරො’’ ඉති හි පදං ‘‘වරඤ්චෙ මෙ අදො සක්කා’’ති එත්ථ මජ්ඣිමපුරිසෙකවචනත්ථං ‘‘අදො’’ති පදමිව දට්ඨබ්බං පාළියං අවිජ්ජමානත්තෙපි නයවසෙන ගහෙතබ්බත්තා. ගරූ පන ‘‘අකරො’’ති වුත්තට්ඨානෙ ‘‘අකාසී’’ති මජ්ඣිමපුරිසවචනං ඉච්ඡන්ති. තාදිසඤ්හි පදං යෙභුය්‍යෙන පඨමපුරිසවචනමෙව හොති. තථා හි ‘‘අදාසි මෙ, අකාසි මෙ’’ති පඨමපුරිසපාළියො බහූ සන්දිස්සන්ති. ‘‘මාකාසි මුඛසා පාපං, මා ඛො සූකරමුඛො අහූ’’තිආදීසු පන මාසද්දයොගතො ‘‘ත්වං පාපං මා අකාසි, මා සූකරමුඛො අහොසී’’ති පදයොජනා කාතබ්බා හොතීති දට්ඨබ්බං.

यहाँ 'अकरो' को 'त्वं अकरो' (तुमने किया) के रूप में जोड़ना चाहिए। 'अकरो' यह पद 'varañce me ado sakkā' यहाँ मध्यम पुरुष एकवचन के अर्थ वाले 'अदो' पद की तरह देखना चाहिए, क्योंकि पालि में (स्पष्ट रूप से) विद्यमान न होने पर भी नय (नियम) के अनुसार ग्रहण करने योग्य होने के कारण। गुरुजन (आचार्य) तो 'अकरो' कहे गए स्थान पर 'अकासी' इस मध्यम पुरुष वचन को चाहते हैं। वैसा पद प्रायः प्रथम पुरुष वचन ही होता है। जैसे कि 'adāsi me, akāsi me' (उसने मुझे दिया, उसने मेरे लिए किया) ऐसी प्रथम पुरुष की पालि बहुत देखी जाती है। 'mākāsi mukhasā pāpaṃ, mā kho sūkaramukho ahū' आदि में तो 'मा' शब्द के योग से 'tvaṃ pāpaṃ mā akāsi' (तुम मुख से पाप मत करो), 'mā sūkaramukho ahosī' (सूकरमुख मत हो) ऐसी पद-योजना करनी चाहिए, ऐसा देखना चाहिए।

අකරිං[Pg.273], කරිං, අකාසිං, අකරිම්හ, කරිම්හ, අකාසිම්හ. අකරා, අකරූ. අකරුසෙ, අකරිව්හං. අකරං, අකරිම්හෙ. අජ්ජතනීවසෙන වුත්තරූපානි.

अकरिं, करिं, अकासिं, अकरिम्ह, करिम्ह, अकासिम्ह। अकरा, अकरू। अकरुसे, अकरिव्हं। अकरं, अकरिम्हे। ये अद्यतनी (Aorist) के अनुसार कहे गए रूप हैं।

කරිස්සති, කරිස්සන්ති. කරිස්සසි, කරිස්සථ. කරිස්සාමි, කරිස්සාම. කරිස්සතෙ, කරිස්සන්තෙ. කරිස්සසෙ, කරිස්සව්හෙ. කරිස්සං, කස්සං ඉච්චපි. තථා හි පාළි දිස්සති ‘‘කස්සං පුරිසකාරිය’’න්ති. කරිස්සම්හෙ. තථා කාහති, කාහන්ති. කාහසි, කාහථ. කාහාමි, කාහාම. කාහිති, කාහින්ති. කාහිසි ඉච්චෙවමාදිනා යථාසම්භවං යොජෙතබ්බං. භවිස්සන්තීවසෙන වුත්තරූපානි.

करिस्सति, करिस्सन्ति। करिस्ससि, करिस्सथ। करिस्सामि, करिस्साम। करिस्सते, करिस्सन्ते। करिस्ससे, करिस्सव्हे। करिस्सं, कस्सं इत्यादि। जैसे कि पालि देखी जाती है - 'kassaṃ purisakāriyaṃ' (मैं पुरुषोचित कार्य करूँगा)। करिस्साम्हे। वैसे ही काहति, काहन्ति। काहसि, काहथ। काहामि, काहाम। काहिति, काहिन्ति। काहिसि - इस प्रकार आदि में यथासंभव जोड़ना चाहिए। ये भविष्यन्ती (Future Tense) के अनुसार कहे गए रूप हैं।

අකරිස්සා, අකරිස්ස, අකරිස්සංසූති සෙසං සබ්බං යොජෙතබ්බං. කාලාතිපත්තිවසෙන වුත්තරූපානි.

अकरिस्सा, अकरिस्स, अकरिस्संु - इस प्रकार शेष सभी को जोड़ना चाहिए। ये कालातिपत्ति (Conditional) के अनुसार कहे गए रूप हैं।

කයිරති, කයිරන්ති. කයිරසි, කයිරාථ. කයිරාමි, කයිරාම. කයිරතෙ. සෙසං යොජෙතබ්බං. වත්තමානාවසෙන වුත්තරූපානි.

कयिरति, कयिरन्ति। कयिरसि, कयिराथ। कयिरामि, कयिराम। कयिरते। शेष को जोड़ना चाहिए। ये वर्तमाना (Present Tense) के अनुसार कहे गए रूप हैं।

කයිරතු, කයිරන්තු. සෙසං යොජෙතබ්බං. පඤ්චමීවසෙන වුත්තරූපානි.

कयिरतु, कयिरन्तु। शेष को जोड़ना चाहिए। ये पंचमी (Imperative) के अनुसार कहे गए रूप हैं।

කයිරා, කුයිරා. කයිරුං. අත්‍රායං පාළි ‘‘කුම්භිම්හිප’ඤ්ජලිං කුයිරා, චාතඤ්චාපි පදක්ඛිණ’’න්ති. තත්ථ කුම්භිම්හිපි අඤ්ජලින්ති ඡෙදො. කයිරාසි, කයිරාථ. කයිරාමි, කයිරාම. කයිරෙථ, කයිරෙරං. කයිරෙථො, කයිරාව්හො. කයිරං, කයිරාම්හෙ. සත්තමීවසෙන වුත්තරූපානි.

कयिरा, कुयिरा। कयिरुं। यहाँ यह पालि है - 'kumbhimhipa’ñjaliṃ kuyirā, cātañcāpi padakkhiṇaṃ' (कुम्भी (घड़े) पर भी अंजलि करनी चाहिए और चौराहे की भी प्रदक्षिणा करनी चाहिए)। वहाँ 'kumbhimhipa’ñjaliṃ' ऐसा पदच्छेद है। कयिरासि, कयिराथ। कयिरामि, कयिराम। कयिरेथ, कयिरेरं। कयिरेथो, कयिराव्हो। कयिरं, कयिराम्हे। ये सप्तमी (Optative) के अनुसार कहे गए रूप हैं।

තත්ථ කයිරාති ඉදං ‘‘පුඤ්ඤඤ්චෙ පුරිසො කයිරා’’ති දස්සනතො පඨමපුරිසවසෙන යොජෙතබ්බං, ‘‘අධම්මං සාරථි කයිරා’’ති එත්ථාපි ‘‘සාරථි භවං අධම්මං කරෙය්‍යා’’ති [Pg.274] පඨමපුරිසවසෙන යොජෙතබ්බං, න මජ්ඣිමපුරිසවසෙන. අථ වා ‘‘කයිරාසී’’ති වත්තබ්බෙ සිකාරලොපං කත්වා ‘‘කයිරා’’ති මජ්ඣිමපුරිසවචනං වුත්තන්ති ගහෙතබ්බං.

वहाँ 'कयिरा' इसे 'puññañce puriso kayirā' (यदि पुरुष पुण्य करे) इस उदाहरण के अनुसार प्रथम पुरुष के रूप में जोड़ना चाहिए, 'adhammaṃ sārathi kayirā' यहाँ भी 'सारथि आप अधर्म करें' (sārathi bhavaṃ adhammaṃ kareyyā) इस प्रकार प्रथम पुरुष के रूप में जोड़ना चाहिए, मध्यम पुरुष के रूप में नहीं। अथवा, 'कयिरासि' कहना चाहिए था, वहाँ 'सि-कार' का लोप करके 'कयिरा' यह मध्यम पुरुष वचन कहा गया है, ऐसा ग्रहण करना चाहिए।

එත්ථ පන සියා – යථා ‘‘පුත්තං ලභෙථ වරද’’න්ති පාළියං ‘‘ලභෙථා’’ති ඉමස්ස පදස්ස ‘‘සබ්භිරෙව සමාසෙථ, සබ්භි කුබ්බෙථ සන්ථව’’න්තිආදීසු ‘‘සමාසෙථා’’තිආදීනං විය පඨමපුරිසවසෙන අත්ථං අග්ගහෙත්වා පුරිසවිපල්ලාසං කත්වා ‘‘ලභෙය්‍ය’’න්ති උත්තමපුරිසවසෙනත්ථො අට්ඨකථාචරියෙහි ගහිතො, තථා තුම්හෙහිපි ‘‘අධම්මං සාරථි කයිරා’’ති එත්ථ ‘‘කයිරා’’ති පදස්ස පුරිසවිපල්ලාසං කත්වා ‘‘කරෙය්‍යාසී’’ති මජ්ඣිමපුරිසවසෙනත්ථො වත්තබ්බො, අට්ඨකථාචරියෙහිපි ‘‘කරෙය්‍යාසී’’ති තදත්ථො වුත්තොති? සච්චං, එවං සන්තෙපි අට්ඨකථාචරියෙහි වොහාරත්ථෙසු පරමකොසල්ලසමන්නාගතත්තා ‘‘ත්ව’’න්ති වත්තබ්බෙ අත්ථෙ භවංසද්දො පවත්තති, ‘‘භව’’න්ති වත්තබ්බෙ අත්ථෙ ත්වංසද්දො පවත්තතීති චින්තෙත්වා අධිප්පායත්ථවසෙන ‘‘කරෙය්‍යාසී’’ති අත්ථො වුත්තො, න පුරිසවිපල්ලාසවසෙන. තථා හි ‘‘පුත්තං ලභෙථ වරද’’න්ති ඉමස්ස අට්ඨකථායං ‘‘ලභෙථා’’ති උල්ලිඞ්ගිත්වා ‘‘ලභෙය්‍ය’’න්ති පුරිසවිපල්ලාසවසෙන විවරණං කතං. ‘‘අධම්මං සාරථි කයිරා’’ති ඉමස්ස පන අට්ඨකථායං ‘‘කයිරා’’ති උල්ලිඞ්ගිත්වා ‘‘කරෙය්‍යාසී’’ති විවරණං කතං, තස්මා ‘‘අධම්මං සාරථි කයිරා’’ති එත්ථ පුරිසවිපල්ලාසො න චින්තෙතබ්බො. අථ වා යථා ‘‘පුත්තං ලභෙථ වරද’’න්ති එත්ථ ච ‘‘කායෙ රජො න ලිම්පෙථා’’තිආදීසු එථවචනං ගහිතං, එවං එථවචනං අග්ගහෙත්වා ‘‘ලභෙ අථා’’ති පදච්ඡෙදො කරණීයො. එවඤ්හි සති පුරිසවිපල්ලාසෙන කිච්චං නත්ථි. තත්ථ ලභෙති සත්තමියා [Pg.275] උත්තමපුරිසවචනං ‘‘වජ්ඣඤ්චාපි පමොචයෙ’’ති පදමිව. අථාති අධිකාරන්තරෙ නිපාතො පදපූරණෙ වා. එත්ථ ච අධිකාරන්තරවසෙන අපරම්පි වරං පුත්තං ලභෙය්‍යන්ති අත්ථො. යස්මා පනෙත්ථ ද්වින්නමත්ථානං උප්පත්ති දිස්සති, යස්මා චෙතෙසු ද්වීසු දුජ්ජානො භගවතො අධිප්පායො, තස්මා ද්වෙපි අත්ථා ගහෙතබ්බාව.

यहाँ यह हो सकता है - जैसे 'पुत्तं लभेथ वरदं' इस पालि में 'लभेथ' इस पद का 'सब्भिरेव समासेथ, सब्भि कुब्बेथ सन्थवं' आदि में 'समासेथ' आदि के समान प्रथम पुरुष के रूप में अर्थ न लेकर, पुरुष-विपर्यास करके 'लभेय्यं' इस प्रकार उत्तम पुरुष के रूप में अर्थ अट्ठकथाचार्यों द्वारा लिया गया है, वैसे ही आपके द्वारा भी 'अधम्मं सारथि कयिरा' यहाँ 'कयिरा' पद का पुरुष-विपर्यास करके 'करेय्यासि' इस प्रकार मध्यम पुरुष के रूप में अर्थ कहा जाना चाहिए, और अट्ठकथाचार्यों द्वारा भी 'करेय्यासि' ऐसा उसका अर्थ कहा गया है? सत्य है, ऐसा होने पर भी अट्ठकथाचार्यों द्वारा व्यावहारिक अर्थों में परम कौशल से युक्त होने के कारण 'त्वं' (तुम) कहे जाने वाले अर्थ में 'भवं' (आप) शब्द प्रयुक्त होता है, 'भवं' कहे जाने वाले अर्थ में 'त्वं' शब्द प्रयुक्त होता है - ऐसा सोचकर अभिप्राय के अर्थ के वश से 'करेय्यासि' यह अर्थ कहा गया है, न कि पुरुष-विपर्यास के वश से। क्योंकि 'पुत्तं लभेथ वरदं' इसकी अट्ठकथा में 'लभेथ' को उद्धृत कर 'लभेय्यं' इस प्रकार पुरुष-विपर्यास के द्वारा विवरण किया गया है। 'अधम्मं सारथि कयिरा' इसकी अट्ठकथा में तो 'कयिरा' को उद्धृत कर 'करेय्यासि' ऐसा विवरण किया गया है, इसलिए 'अधम्मं सारथि कयिरा' यहाँ पुरुष-विपर्यास का विचार नहीं करना चाहिए। अथवा जैसे 'पुत्तं लभेथ वरदं' यहाँ और 'काये रजो न लिम्पेथ' आदि में 'एथ' वचन लिया गया है, वैसे 'एथ' वचन न लेकर 'लभे अथ' ऐसा पद-विच्छेद करना चाहिए। ऐसा होने पर पुरुष-विपर्यास की आवश्यकता नहीं है। वहाँ 'लभे' सप्तमी (विधिलिङ्) का उत्तम पुरुष एकवचन है, जैसे 'वज्झञ्चापि पमोचये' पद। 'अथ' यह अन्य अधिकार में निपात है या पद-पूरण के लिए है। और यहाँ अन्य अधिकार के वश से 'दूसरा भी श्रेष्ठ पुत्र प्राप्त करूँ' यह अर्थ है। चूँकि यहाँ इन दो अर्थों की उत्पत्ति दिखाई देती है, और चूँकि इन दोनों में भगवान का अभिप्राय जानना कठिन है, इसलिए दोनों ही अर्थ ग्रहण करने योग्य हैं।

එත්ථ පන කිඤ්චාපි ලිඞ්ගවිපල්ලාසො විභත්තිවිපල්ලාසො වචනවිපල්ලාසො කාලවිපල්ලාසො පුරිසවිපල්ලාසො අක්ඛරවිපල්ලාසොති ඡබ්බිධො විපල්ලාසො ආහරිත්වා දස්සෙතබ්බො, තථාපි සො උපරි ආවිභවිස්සතීති න දස්සිතො. තත්‍ර කයිරාථාති පදං සත්තමියා පරස්සපදවසෙන අත්තනොපදවසෙන ච ද්විධා භිජ්ජති, තථා මජ්ඣිමපුරිසබහුවචනවසෙන පඨමපුරිසෙකවචනවසෙන ච. තථා හි ‘‘යථා පුඤ්ඤානි කයිරාථ, දදන්තා අපරාපර’’න්ති එත්ථ ‘‘කයිරාථා’’ති ඉදං සත්තමියා පරස්සපදවසෙන මජ්ඣිමපුරිසබහුවචනවසෙන ච වුත්තං. යථානුරූපං පුඤ්ඤානි කරෙය්‍යාථයෙවාති හි අත්ථො. ‘‘කයිරාථ ධීරො පුඤ්ඤානී’’ති එත්ථ පන ‘‘කයිරාථා’’ති ඉදං සත්තමියා අත්තනොපදවසෙන පඨමපුරිසෙකවචනවසෙන ච වුත්තං. කරෙය්‍යාති හි අත්ථො. ඉධ පරොක්ඛාදිවසෙන යිරපච්චයසහිතානි රූපානි යෙභුය්‍යෙන සාසනෙ අප්පසිද්ධානීති න දස්සිතානි.

यहाँ यद्यपि लिङ्ग-विपर्यास, विभक्ति-विपर्यास, वचन-विपर्यास, काल-विपर्यास, पुरुष-विपर्यास और अक्षर-विपर्यास - इस प्रकार छह प्रकार के विपर्यास लाकर दिखाए जाने चाहिए, फिर भी वह आगे स्पष्ट होगा, इसलिए यहाँ नहीं दिखाया गया। वहाँ 'कयिराथ' यह पद सप्तमी (विधिलिङ्) के परस्मैपद और आत्मनेपद के भेद से दो प्रकार का होता है, वैसे ही मध्यम पुरुष बहुवचन और प्रथम पुरुष एकवचन के रूप में भी। जैसे 'यथा पुञ्ञानि कयिराथ, ददन्ता अपरापरं' यहाँ 'कयिराथ' यह सप्तमी के परस्मैपद और मध्यम पुरुष बहुवचन के रूप में कहा गया है। क्योंकि 'यथानुरूप पुण्य करें' (तुम सब) - यही अर्थ है। 'कयिराथ धीरो पुञ्ञानि' यहाँ 'कयिराथ' यह सप्तमी के आत्मनेपद और प्रथम पुरुष एकवचन के रूप में कहा गया है। क्योंकि 'करे' (वह) - यही अर्थ है। यहाँ परोक्षा (लिट् लकार) आदि के वश से 'यिर' प्रत्यय सहित रूप प्रायः शासन (बुद्ध वचन) में नहीं देखे जाते, इसलिए नहीं दिखाए गए हैं।

අත්තනො ඵලං කරොතීති කාරණං. කරොතීති කත්තා, එවං කාරකො කාරකං වා. එත්ථ හි කාරකසද්දො යත්ථ කත්තුකාරකකම්මකාරකාදිවාචකො, තත්ථ පුල්ලිඞ්ගොපි හොති, යෙභුය්‍යෙන නපුංසකලිඞ්ගොපි. යත්ථ පන රජතකාරකම්මකාරලොහකාරාදිවාචකො, තත්ථ පුල්ලිඞ්ගො එව. කාරාපෙතීති කාරාපකො. කරං, කුබ්බං, ක්‍රුබ්බං, කරොන්තො, කුබ්බන්තො, කුබ්බානො, කුරුමානො, පක්‍රුංබ්බමානො[Pg.276]. කාරිකා, කාරාපිකා. කරොන්තී, කුබ්බන්තී. කාරකං කුලං. කාරාපකං, කරොන්තං, කුබ්බන්තං, කුරුමානං. සඞ්ඛාරො, පරික්ඛාරො, පරික්ඛතො, පුරක්ඛතො, කරණං, ක්‍රියා. අක්ඛරචින්තකා පන ‘‘ක්‍රියා’’ ඉච්චපි පදමිච්ඡන්ති. එත්ථ ක්‍රියාසද්දො කිඤ්චාපි ‘‘අඵලා හොති අක්‍රුබ්බතො’’තිආදීසු කකාරරකාරසංයොගවන්තානි පදානි දිස්සන්ති, තථාපි ක්ලෙසසද්දො විය පාළියං න දිස්සති, අදිස්සමානොපි සො අට්ඨකථාචරියාදීහි ගරූහි ගහිතත්තා ගහෙතබ්බොව. තථා හි ‘‘ක්‍රියාක්‍රියාපත්තිවිභාගදෙසකො’’තිආදිකා සද්දරචනා දිස්සති.

'अपना फल करता है' इसलिए 'कारण' है। 'करता है' इसलिए 'कर्ता' है, इस प्रकार 'कारक' (कर्ता) या 'कारक' (कर्म)। यहाँ 'कारक' शब्द जहाँ कर्ता-कारक, कर्म-कारक आदि का वाचक होता है, वहाँ पुल्लिंग भी होता है और प्रायः नपुंसक लिंग भी। जहाँ 'रजतकार' (सुनार), 'कम्मकार' (मजदूर), 'लोहकार' (लोहार) आदि का वाचक होता है, वहाँ पुल्लिंग ही होता है। 'कराता है' इसलिए 'कारापक' (प्रेरक)। करं, कुब्बं, क्रुब्बं, करन्तो, कुब्बन्तो, कुब्बानो, कुरुमानो, पक्रुब्बमानो। कारिका, कारापिका। करन्ती, कुब्बन्ती। कारकं कुलं। कारापकं, करन्तं, कुब्बन्तं, कुरुमानं। सङ्खारो, परिक्खारो, परिक्खतो, पुरक्खतो, करणं, क्रिया। व्याकरणवेत्ता (अक्षरचिन्तक) तो 'क्रिया' इस प्रकार के पद को चाहते हैं। यहाँ 'क्रिया' शब्द यद्यपि 'अफला होति अक्रुब्बतो' आदि में क-कार और र-कार के संयोग वाले पद देखे जाते हैं, फिर भी 'क्लेस' शब्द की तरह पालि में नहीं दिखता; न दिखने पर भी वह अट्ठकथाचार्यों आदि गुरुओं द्वारा ग्रहण किए जाने के कारण ग्रहण करने योग्य ही है। क्योंकि 'क्रियाक्रियापत्तिविभागदेसको' आदि शब्द-रचना देखी जाती है।

කාතුං, කත්තුං. කාතවෙ, කාරෙතුං. කත්වා, කත්වාන, කාතුන, කරිත්වා, කරිත්වාන, කච්ච, අධිකච්ච, කරිය, කරියාන, පුරක්ඛිත්වා, කාරෙත්වා. අඤ්ඤානිපි තුමන්තාදීනි යොජෙතබ්බානි.

कातुं, कत्तुं। कातवे, कारेतुं। कत्वा, कत्वान, कातुन, करित्वा, करित्वान, कच्च, अधिकच्च, करिय, करियान, पुरक्खित्वा, कारेत्वा। अन्य भी तुमन्त (तुमुन् प्रत्ययान्त) आदि जोड़ने चाहिए।

තත්‍ර කච්චාති කත්වා. අධිකච්චාති අධිකං කත්වා. අක්ඛරචින්තකා පන සද්දසත්ථනයං නිස්සාය ‘‘අධිකිච්ච’’ ඉති රූපං ඉච්ඡන්ති, මයං පනෙතාදිසං රූපං පාළියා අනුකූලං න හොතීති න ඉච්ඡාම. තථා හි ථෙරිකාගාථායං ගොතමියා පරිනිබ්බානවචනෙ ‘‘පදක්ඛිණං කච්ච නිපච්ච පාදෙ’’ති පාළි දිස්සති. තත්ථ හි පදක්ඛිණං කත්වාති අත්ථො. කච්චාති පදස්ස දස්සනෙන අධිකච්චාති පදම්පි දිට්ඨමෙව හොති, එස නයො අඤ්ඤත්‍රාපි යථාරහං වෙදිතබ්බො.

वहाँ 'कच्च' का अर्थ है 'कत्वा' (करके)। 'अधिकच्च' का अर्थ है 'अधिकं कत्वा' (अधिक करके)। व्याकरणवेत्ता तो शब्दशास्त्र की पद्धति का सहारा लेकर 'अधिकिच्च' इस रूप को चाहते हैं, किन्तु हम ऐसा रूप पालि के अनुकूल नहीं होता, इसलिए नहीं चाहते। क्योंकि थेरीगाथा में गौतमी के परिनिर्वाण वचन में 'पदक्खिणं कच्च निपच्च पादे' यह पालि देखी जाती है। वहाँ 'पदक्खिणं कत्वा' (प्रदक्षिणा करके) यही अर्थ है। 'कच्च' पद के दर्शन से 'अधिकच्च' पद भी देखा ही गया है, यही नियम अन्यत्र भी यथायोग्य समझना चाहिए।

ඉදානි කරොතිස්ස ධාතුස්ස අප්පමත්තකං අත්ථාතිසයයොගං කථයාම – තණ්හඞ්කරො. කාරණා. ඵරුසාහි වාචාහි පක්‍රුබ්බමානො. සන්තෙ න කුරුතෙ පියන්ති.

अब 'करोति' (कृ) धातु के अल्प अर्थ-अतिशय के प्रयोग को कहते हैं - तण्हङ्करो (तृष्णाकर)। कारणा (हिंसा)। कठोर वचनों से हिंसा करता हुआ (पक्रुब्बमानो)। सज्जनों को प्रिय नहीं करता है (सन्ते न कुरुते पियन्ति)।

තත්‍ර [Pg.277] තණ්හඞ්කරොති වෙනෙය්‍යානං තණ්හං ලොභං කරොති හිංසතීති තණ්හඞ්කරො. අථ වා රූපකායධම්මකායසම්පත්තියා අත්තනි සකලලොකස්ස තණ්හං සිනෙහං කරොති ජනෙතීති තණ්හඞ්කරො. කාරණාති හිංසනා. පක්‍රුබ්බමානොති හිංසමානො. සන්තෙ න කුරුතෙ පියන්ති සප්පුරිසෙ අත්තනො පියෙ ඉට්ඨෙ කන්තෙ මනාපෙ න කරොතීති අත්ථො. අථ වා පියං පියායමානො තුස්සමානො මොදමානො සන්තෙ න කුරුතෙ න සෙවතීති අත්ථො. යථා ‘‘රාජානං සෙවතී’’ති එතස්මිං අත්ථෙ රාජානං පියං කුරුතෙති සද්දසත්ථවිදූ මන්තෙන්ති, දුල්ලභායං නීති සාධුකං මනසි කාතබ්බා.

वहाँ 'तण्हङ्करो' का अर्थ है - विनेय जनों की तृष्णा (लोभ) को करता है अर्थात् नष्ट करता है, इसलिए 'तण्हङ्कर' है। अथवा, रूपकाय और धर्मकाय की सम्पत्ति से अपने प्रति सम्पूर्ण लोक की तृष्णा (स्नेह) को उत्पन्न करता है, इसलिए 'तण्हङ्कर' है। 'कारणा' का अर्थ है हिंसा। 'पक्रुब्बमानो' का अर्थ है हिंसा करता हुआ। 'सन्ते न कुरुते पियन्ति' का अर्थ है - सत्पुरुषों को अपना प्रिय, इष्ट, कान्त या मनभावन नहीं बनाता है। अथवा, 'पियं' का अर्थ है प्रेम करते हुए, संतुष्ट होते हुए, प्रसन्न होते हुए सज्जनों की सेवा नहीं करता है। जैसे 'राजा की सेवा करता है' इस अर्थ में शब्दशास्त्र के ज्ञाता 'राजा को प्रिय करता है' ऐसा कहते हैं, यह दुर्लभ नीति भली-भांति मन में धारण करनी चाहिए।

එත්ථ ච පරික්ඛාරසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරො නීයතෙ, ‘‘පරික්ඛාරොති සත්තහි නගරපරික්ඛාරෙහි සුපරික්ඛිත්තං හොතී’’තිආදීසු පරිවාරො වුච්චති. ‘‘රථො සෙතපරික්ඛාරො, ඣානක්ඛො චක්කවීරියො’’තිආදීසු අලඞ්කාරො. ‘‘යෙ චිමෙ පබ්බජිතෙන ජීවිතපරික්ඛාරා සමුදානෙතබ්බා’’තිආදීසු සම්භාරො. එත්ථෙතඤ්හි වුච්චති –

और यहाँ 'परिक्खार' शब्द का अर्थ-उद्धार किया जाता है - "परिक्खारो" का अर्थ "सात नगर-परिकारों से भली-भांति घिरा हुआ है" आदि में 'परिवार' (घेरा/सामग्री) कहा जाता है। "रथ श्वेत-परिकार वाला है, ध्यान रूपी अक्ष और वीर्य रूपी चक्र वाला है" आदि में 'अलंकार' (सजावट) कहा जाता है। "जो ये प्रव्रजित द्वारा जीवन-परिकार जुटाए जाने चाहिए" आदि में 'सम्भार' (उपकरण/सामग्री) कहा जाता है। यहाँ यही कहा गया है -

සාසනඤ්ඤූහි විඤ්ඤූහි, පරික්ඛාරොති සාසනෙ;

පරිවාරො අලඞ්කාරො, සම්භාරො ච පවුච්චති.

शासन के ज्ञाता विद्वानों द्वारा शासन में 'परिक्खार' शब्द परिवार, अलंकार और सम्भार के रूप में कहा जाता है।

ජාගර නිද්දක්ඛයෙ. ජාගරොති. ජාගරං. දීඝා ජාගරතො රත්ති.

'जागर' धातु निद्रा के क्षय (जागने) के अर्थ में है। 'जागरोति' (जागता है)। 'जागरं' (जागना)। "जागने वाले के लिए रात लंबी होती है।"

තනාදී එත්තකා දිට්ඨා, ධාතවො මෙ යථාබලං;

සුත්තෙස්වඤ්ඤෙපි පෙක්ඛිත්වා, ගණ්හව්හො අත්ථයුත්තිතොති.

तनादि गण की इतनी धातुएँ मैंने अपनी शक्ति के अनुसार देखी हैं; सूत्रों में अन्य धातुओं को भी देखकर अर्थ के अनुसार ग्रहण करना चाहिए।

තනාදිගණොයං.

यह तनादि गण है।

රුධාදිඡක්කං [Pg.278] විවිධත්ථසාරං,මතිඞ්කරං විඤ්ඤුජනාධිරාමං;

උළාරඡන්දෙහි සුසෙවනීයං,සුවණ්ණහංසෙහි සුචිංව ඨානං.

विविध अर्थों के सार वाला, बुद्धि को बढ़ाने वाला, विद्वानों को आनंद देने वाला यह रुधादि-षट्क (छह गणों का समूह), उदार छंदों (इच्छाओं) वाले व्यक्तियों द्वारा उसी प्रकार सेवनीय है जैसे स्वर्ण-हंसों द्वारा पवित्र स्थान।

ඉති නවඞ්ගෙ සාට්ඨකථෙ පිටකත්තයෙ බ්‍යප්පථගතීසු විඤ්ඤූනං

इस प्रकार नौ अंगों वाले, अट्ठकथा सहित त्रिपिटक के वचनों के मार्ग में विद्वानों के

කොසල්ලත්ථාය කතෙ සද්දනීතිප්පකරණෙ රුධාදිඡක්කං

कौशल (निपुणता) के लिए रचित सद्दनीति प्रकरण में रुधादि-षट्क

නාම

नामक

සත්තරසමො පරිච්ඡෙදො.

सत्रहवाँ परिच्छेद।

18. චුරාදිගණපරිදීපන

१८. चुरादि गण का निरूपण

ඉතො පරං පවක්ඛාමි, පචුරත්ථහිතක්කරං;

චුරාදිකගණනාමං, නාමතො අට්ඨමං ගණං.

इसके बाद मैं प्रचुर अर्थों और हित को करने वाले, नाम से आठवें 'चुरादि' नामक गण को कहूँगा।

චුර ථෙය්‍යෙ. ථෙනනං ථෙය්‍යං, චොරිකාති වුත්තං හොති. තස්මිං ථෙය්‍යෙ චුරධ්තු වත්තති. චොරෙති, චොරයති, චොරො, චොරී, චොරිකා, චොරෙතු, චොරයිතුං, චොරෙත්වා, චොරයිත්වා. කත්තුත්ථෙසු ණෙණයතා චුරාදිගණලක්ඛණං. කාරිතෙ – චොරාපෙති, චොරාපයති, චොරාපෙතුං, චොරාපයිතුං, චොරාපෙත්වා, චොරාපයිත්වා. කම්මෙධනං චොරෙහි චොරියති, චොරිතං ධනං. එස නයො සබ්බත්ථ.

'चुर' धातु स्तेय (चोरी) के अर्थ में है। 'थेननं' का अर्थ 'थेय्यं' (चोरी) है, जिसे 'चोरिका' कहा जाता है। उस चोरी के अर्थ में 'चुर' धातु प्रयुक्त होती है। चोरयति, चोरयति (वह चुराता है), चोर, चोरी, चोरिका, चुराए, चुराने के लिए, चुराकर। कर्ता के अर्थ में 'णे' और 'णय' प्रत्यय चुरादि गण के लक्षण हैं। णिजन्त (प्रेरणार्थक) में - चोरापेति, चोरापयति (चोरी करवाता है), चोरी करवाने के लिए, चोरी करवाकर। कर्मवाच्य में - 'धन चोरों द्वारा चुराया जाता है' (धनेन चोरेहि चोरियति), चुराया हुआ धन। यही नियम सर्वत्र है।

කකාරන්තධාතු

ककारान्त धातु

ලොක දස්සනෙ. ලොකෙති, ලොකයති, ඔලොකෙති, ඔලොකයති, උල්ලොකෙති, උල්ලොකයති, අපලොකෙති, අපලොකයති, ආලොකෙති, ආලොකයති, විලොකෙති, විලොකයති. ලොකො, ආලොකො, ලොකනං, ඔලොකනං, උල්ලොකනං, ආලොකනං, විලොකනං, අපලොකනං, අවලොකනං. ඔලොකෙතුං, ඔලොකයිතුං, ඔලොකෙත්වා, ඔලොකයිත්වා. කාරිතෙ පන ‘‘ඔලොකාපෙති, ඔලොකාපයති, ඔලොකාපෙතුං, ඔලොකාපයිතුං, ඔලොකාපෙත්වා[Pg.279], ඔලොකාපයිත්වා’’ ඉච්චෙවමාදීනි යොජෙතබ්බානි. එස නයො සබ්බත්ථාපි.

'लोक' धातु दर्शन (देखने) के अर्थ में है। लोकेति, लोकयति (देखता है), ओलोकेति, ओलोकयति (अवलोकन करता है), उलोकेति, उलोकयति (ऊपर देखता है), अपलोकेति, अपलोकयति (अनुमति लेता है/देखता है), आलोकेति, आलोकयति (देखता है/प्रकाशित करता है), विलोकेति, विलोकेयति (विशेष रूप से देखता है)। लोक, आलोक, लोकन, अवलोकन, उलोकन, आलोकन, विलोकन, अपलोकन, अवलोकन। देखने के लिए, देखकर। प्रेरणार्थक (कारित) में तो 'ओलोकापेति, ओलोकापयति' (दिखवाता है), दिखवाने के लिए, दिखवाकर - इस प्रकार आदि जोड़ने चाहिए। यही नियम सर्वत्र भी है।

තත්ථ ලොකොති තයො ලොකා සඞ්ඛාරලොකො සත්තලොකො ඔකාසලොකොති. තත්ථ ‘‘එකො ලොකො සබ්බෙ සත්තා ආහාරට්ඨිතිකා’’ති ආගතට්ඨානෙ සඞ්ඛාරලොකො වෙදිතබ්බො. ‘‘සස්සතො ලොකො’ති වා ‘අසස්සතො ලොකො’ති වා’’ති ආගතට්ඨානෙ සත්තලොකො.

वहाँ 'लोक' का अर्थ तीन लोक हैं - संस्कार-लोक, सत्त्व-लोक और आकाश-लोक। वहाँ "एक लोक है, सभी प्राणी आहार पर स्थित हैं" - इस आए हुए स्थान पर 'संस्कार-लोक' समझना चाहिए। "लोक शाश्वत है" या "लोक अशाश्वत है" - इस आए हुए स्थान पर 'सत्त्व-लोक' समझना चाहिए।

‘‘යාවතා චන්දිමසූරියා පරිහරන්ති,දිසා භන්ති විරොචමානා;

තාව සහස්සධා ලොකො,එත්ථ තෙ වත්තතෙ වසො’’ති

"जहाँ तक चन्द्रमा और सूर्य परिभ्रमण करते हैं, दिशाएँ देदीप्यमान होकर चमकती हैं; वहाँ तक हजार गुना लोक है, यहाँ तुम्हारा वश चलता है।"

ආගතට්ඨානෙ ඔකාසලොකො.

इस आए हुए स्थान पर 'आकाश-लोक' (अवकाश-लोक) है।

අථ වා ලොකොති තිවිධො ලොකො කිලෙසලොකො භවලොකො ඉන්ද්‍රියලොකොති. තත්ථ රාගාදිකිලෙසබහුලතාය කාමාවචරසත්තා කිලෙසලොකො. ඣානාභිඤ්ඤාපරිබුද්ධියා රූපාවචරසත්තා භවලොකො. ආනෙඤ්ජසමාධිබහුලතාය විසදින්ද්‍රියත්තා අරූපාවචරසත්තා ඉන්ද්‍රියලොකො. අථ වා කිලිස්සනං කිලෙසො, විපාකදුක්ඛන්ති අත්ථො. තස්මා දුක්ඛබහුලතාය අපායෙසු සත්තා කිලෙසලොකො. තදඤ්ඤෙ සත්තා සම්පත්තිභවභාවතො භවලොකො. තත්ථ යෙ විමුත්තිපරිපාචකෙහි ඉන්ද්‍රියෙහි සමන්නාගතා සත්තා, සො ඉන්ද්‍රියලොකොති වෙදිතබ්බං.

अथवा 'लोक' तीन प्रकार का है - क्लेश-लोक, भव-लोक और इन्द्रिय-लोक। वहाँ राग आदि क्लेशों की बहुलता के कारण कामावचर प्राणी 'क्लेश-लोक' हैं। ध्यान और अभिज्ञा की प्रबुद्धता के कारण रूपावचर प्राणी 'भव-लोक' हैं। आणेञ्ज (अचल) समाधि की बहुलता के कारण और विशुद्ध इन्द्रियों वाले होने के कारण अरूपावचर प्राणी 'इन्द्रिय-लोक' हैं। अथवा क्लेश का अर्थ मलिन होना है, जिसका अर्थ विपाक-दुःख है। इसलिए दुःख की बहुलता के कारण अपायों (नरक आदि) में स्थित प्राणी 'क्लेश-लोक' हैं। उनसे भिन्न प्राणी सम्पत्ति और भव की स्थिति के कारण 'भव-लोक' हैं। वहाँ जो विमुक्ति को परिपक्व करने वाली इन्द्रियों से युक्त प्राणी हैं, वह 'इन्द्रिय-लोक' समझना चाहिए।

ජාතකට්ඨකථායං පන –

जातक-अट्ठकथा में तो -

‘‘සඞ්ඛාරලොකො සත්තලොකො ඔකාසලොකො ඛන්ධලොකො ආයතනලොකො ධාතුලොකොති [Pg.280] අනෙකවිධො ලොකො. එත්ථ ‘එකො ලොකො සබ්බෙ සත්තා ආහාරට්ඨිතිකා…පෙ… අට්ඨාරස ලොකා අට්ඨාරස ධාතුයො’ති එත්ථ සඞ්ඛාරලොකො වුත්තො. ඛන්ධලොකාදයො තදන්තොගධායෙව. ‘අයං ලොකො පරො ලොකො බ්‍රහ්මලොකො සදෙවකො’තිආදීසු පන සත්තලොකො වුත්තො. ‘යාවතා චන්දිමසූරියා පරිහරන්ති, දිසා භන්ති විරොචමානා. තාව සහස්සධා ලොකො, එත්ථ තෙවත්තතෙ වසො’ති එත්ථ ඔකාසලොකො වුත්තො’’ති වුත්තං.

"संस्कार-लोक, सत्त्व-लोक, आकाश-लोक, स्कन्ध-लोक, आयतन-लोक और धातु-लोक - इस प्रकार लोक अनेक प्रकार का है। यहाँ 'एक लोक है, सभी प्राणी आहार पर स्थित हैं... (पे)... अठारह लोक अठारह धातुएँ हैं' - यहाँ 'संस्कार-लोक' कहा गया है। स्कन्ध-लोक आदि उसी के अन्तर्गत हैं। 'यह लोक, परलोक, देवों सहित ब्रह्मलोक' आदि में 'सत्त्व-लोक' कहा गया है। 'जहाँ तक चन्द्रमा और सूर्य परिभ्रमण करते हैं, दिशाएँ देदीप्यमान होकर चमकती हैं। वहाँ तक हजार गुना लोक है, यहाँ तुम्हारा वश चलता है' - यहाँ 'आकाश-लोक' कहा गया है" - ऐसा कहा गया है।

අත්ථතො පන ඉන්ද්‍රියබද්ධානං ඛන්ධානං සමූහො සන්තානො ච සත්තලොකො, රූපාදීසු සත්තවිසත්තතාය සත්තො, ලොකියති එත්ථ කුසලාකුසලං තබ්බිපාකො චාති. අනින්ද්‍රියබද්ධානං රූපානං සමූහො සන්තානො ච ඔකාසලොකො, ලොකියන්ති එත්ථ තසා ථාවරා ච, තෙසඤ්ච ඔකාසභූතොති, තදාධාරණතාය හෙස ‘‘භාජනලොකො’’තිපි වුච්චති. දුවිධොපි චෙස රූපාදිධම්මෙ උපාදාය පඤ්ඤත්තත්තා උපාදාපඤ්ඤත්තිභූතො අපරමත්ථසභාවො සප්පච්චයෙ පන රූපාරූපධම්මෙ උපාදාය පඤ්ඤත්තත්තා තදුභයස්සාපි උපාදානානං වසෙන පරියායතො පච්චයායත්තවුත්තිතා උපචරිතබ්බා, තදුභයෙ ඛන්ධා සඞ්ඛාරලොකො, පච්චයෙහි සඞ්ඛරියන්ති, ලුජ්ජන්ති පලුජ්ජන්ති චාති එත්ථ පච්චයායත්තවුත්තිතාය මග්ගඵලධම්මානම්පි සතිපි ලුජ්ජනපලුජ්ජනත්තෙ තෙභූමිකධම්මානංයෙව ‘‘ලොකො’’ති අධිප්පෙතත්තා නත්ථි ලොකතාපජ්ජනං. තථා හි තෙ ‘‘ලොකුත්තරා’’ති වුත්තා.

अर्थ के अनुसार, इन्द्रियों से सम्बद्ध स्कन्धों का समूह और सन्तान 'सत्त्वलोक' है; रूपादि में आसक्त होने के कारण 'सत्त्व' है, और यहाँ कुशल-अकुशल तथा उनके विपाक देखे (लोकियति) जाते हैं, इसलिए 'लोक' है। इन्द्रियों से असम्बद्ध रूपों का समूह और सन्तान 'ओकासलोक' (अवकाशलोक) है; यहाँ त्रस और स्थावर (प्राणी) देखे जाते हैं और यह उनका स्थान (अवकाश) है, उन्हें धारण करने के कारण इसे 'भाजनलोक' भी कहा जाता है। ये दोनों ही रूपादि धर्मों को उपादान (आधार) बनाकर प्रज्ञप्त होने के कारण 'उपादा-प्रज्ञप्ति' स्वरूप हैं और अ-परमार्थ स्वभाव वाले हैं; किन्तु सप्रत्यय (कारण-सहित) रूप-अरूप धर्मों को आधार बनाकर प्रज्ञप्त होने के कारण, उन दोनों के उपादानों के वश से पर्याय (क्रम) से प्रत्ययाधीन वृत्ति का उपचार करना चाहिए। वे दोनों स्कन्ध 'संखारलोक' (संस्कारलोक) हैं; क्योंकि वे प्रत्ययों (कारणों) द्वारा संस्कृत (निर्मित) होते हैं, और लुज्जित (भंग) तथा प्रलुज्जित होते हैं। यहाँ प्रत्ययाधीन वृत्ति होने के कारण मार्ग और फल रूप धर्मों के भी भंग और प्रभंग होने पर भी, केवल त्रैभूमिक धर्मों को ही 'लोक' के रूप में अभिप्रेत होने से, उनमें लोकता की प्राप्ति नहीं होती। इसीलिए उन्हें 'लोकोत्तर' कहा गया है।

ආලොකොති රස්මි, ආලොකෙන්ති එතෙන භුසො පස්සන්ති ජනා චක්ඛුවිඤ්ඤාණං වාති ආලොකො. ඔලොකනන්ති [Pg.281] හෙට්ඨා පෙක්ඛනං. විලොකනන්ති උද්ධං පෙක්ඛනං. ආලොකනන්ති පුරතො පෙක්ඛනං. විලොකනන්ති ද්වීසු පස්සෙසු පෙක්ඛනං, විවිධා වා පෙක්ඛනං. අපලොකනන්ති ‘‘සඞ්ඝං අපලොකෙත්වා’’තිආදීසු විය ජානාපනං. අවලොකනන්ති ‘‘නාගාවලොකිතං අවලොකෙත්වා’’තිආදීසු විය පුරිමකායං පරිවත්තෙත්වා පෙක්ඛනං. ‘‘ආලොකිතෙ විලොකිතෙ සම්පජානකාරී හොතී’’ති එත්ථාපි භාවවසෙන ආලොකනං ආලොකිතං විලොකනං විලොකිතන්ති අත්ථො ගහෙතබ්බො.

'आलोक' का अर्थ रश्मि (किरण) है; इसके द्वारा लोग भली-भाँति देखते हैं अथवा चक्षु-विज्ञान 'आलोक' है। 'ओलोकन' का अर्थ नीचे देखना है। 'विलोकन' का अर्थ ऊपर देखना है। 'आलोकन' का अर्थ सामने देखना है। 'विलोकन' का अर्थ दोनों ओर देखना है, अथवा विविध प्रकार से देखना है। 'अपलोकन' का अर्थ सूचित करना है, जैसे "संघ को सूचित (अपलोकेत्वा) कर"। 'अवलोकन' का अर्थ शरीर को घुमाकर देखना है, जैसे "नाग-अवलोकन के समान देखकर"। "आलोकित और विलोकित में सम्प्रजन्यकारी होता है" - यहाँ भी भाव के अनुसार 'आलोकन' का अर्थ 'आलोकित' और 'विलोकन' का अर्थ 'विलोकित' ग्रहण करना चाहिए।

ථක පටිඝාතෙ. ථකෙති, ථකයති ද්වාරං පුරිසො.

थक (Thaka) प्रतिघात (बंद करने) के अर्थ में। पुरुष द्वार को बंद करता है (थकेति, थकयति)।

තක්ක විතක්කෙ. තක්කෙති, විතක්කෙති, විතක්කයති. තක්කො, විතක්කො, විතක්කිතා.

तक्क (Takka) वितर्क (सोचने) के अर्थ में। तक्केति, वितक्केति, वितक्कयति। तक्क, वितर्क, वितक्किता (वितर्क करने वाला)।

තත්ථ තක්කනං තක්කො, ඌහනන්ති වුත්තං හොති, එවං විතක්කො. අථ වා විතක්කෙන්ති එතෙන, සයං වා විතක්කෙති, විතක්කනමත්තමෙව වා එතන්ති විතක්කො. ‘‘තක්කො, විතක්කො, අප්පනා, බ්‍යප්පනා, චෙතසො අභිනිරොපනා’’ති අභිධම්මෙ පරියායසද්දා වුත්තා. විතක්කෙතීති විතක්කිතා, පුග්ගලො. ‘‘අවිතක්කිතා මච්චුමුපබ්බජන්තී’’ති පාළි.

वहाँ तर्क करना 'तक्क' है, 'ऊहन' (विचार करना) कहा गया है, इसी प्रकार 'वितर्क' है। अथवा जिसके द्वारा वितर्क करते हैं, या स्वयं वितर्क करता है, या केवल वितर्क करना ही यह 'वितर्क' है। अभिधम्म में 'तक्क, वितर्क, अप्पणा, ब्यप्पणा, चेतसो अभिनिरोपणा'—ये पर्यायवाची शब्द कहे गए हैं। जो वितर्क करता है वह 'वितक्किता' (पुद्गल) है। 'अवितक्किता मच्चुमुपब्बजन्ति' (बिना विचार किए मृत्यु के वश में हो जाते हैं)—यह पालि है।

අකි ලක්ඛණෙ. ලක්ඛණං සඤ්ඤාණං, සඤ්ජානනකාරණන්ති වුත්තං හොති. අත්‍රිදං සල්ලක්ඛිතබ්බං. යෙ ඉමස්මිං චුරාදිගණෙ අනෙකස්සරා අසංයොගන්තා ඉකාරානුබන්ධවසෙන නිද්දිට්ඨා ධාතවො, තෙ එවංවුත්තෙහි ඉමෙහි තීහි ලක්ඛණෙහි සමන්නාගතා ආඛ්‍යාතත්තං නාමිකත්තඤ්ච පාපුණන්තා එකන්තතො නිග්ගහීතාගමෙන නිප්ඵන්නරූපායෙව භවන්ති, න කත්ථචිපි විගතනිග්ගහීතාගමරූපානි භවන්ති. අඞ්කෙති, අඞ්කයති. අඞ්කනං, අඞ්කො[Pg.282]. සමාසෙ පන ‘‘සසඞ්කො, චක්කඞ්කිතචරණො’’තිආදීනි රූපානි භවන්ති.

अकि (Aki) लक्षण (चिह्नित करने) के अर्थ में। लक्षण का अर्थ संज्ञा (चिह्न) या पहचान का कारण कहा गया है। यहाँ यह ध्यान देने योग्य है कि इस चुरादिगण में जो अनेक स्वर वाले, असंयोगान्त और इकार अनुबन्ध के साथ निर्दिष्ट धातुएँ हैं, वे इन तीन लक्षणों से युक्त होकर आख्यात (क्रिया) और नामिक (संज्ञा) रूप प्राप्त करते समय निश्चित रूप से निग्गहीत (अनुस्वार) आगम से ही सिद्ध होती हैं, कहीं भी निग्गहीत आगम के बिना रूप नहीं होते। अङ्केति, अङ्कयति। अङ्कन, अङ्क। समास में 'ससङ्को' (चन्द्रमा), 'चक्कङ्कितचरणो' आदि रूप होते हैं।

සක්ක වක්ක භාසනෙ. සක්කෙති, සක්කයති. වක්කෙති, වක්කයති.

सक्क (Sakka) और वक्क (Vakka) भाषण (बोलने) के अर्थ में। सक्केति, सक्कयति। वक्केति, वक्कयति।

නක්ක වක්ක නාසනෙ. නක්කෙති, නක්කයති. වක්කෙති, වක්කයති.

नक्क (Nakka) और वक्क (Vakka) नाशन (नष्ट करने) के अर्थ में। नक्केति, नक्कयति। वक्केति, वक्कयति।

චක්ක චුක්ක බ්‍යථනෙ. චක්කෙති, චක්කයති. චුක්කෙති, චුක්කයති. චක්කං. චක්කන්ති කෙනට්ඨෙන චක්කං? චක්කෙති බ්‍යථති හිංසතීති අත්ථෙන චක්කං. චක්කසද්දො –

चक्क (Cakka) और चुक्क (Cukka) व्यथन (पीड़ा देने या कम्पन) के अर्थ में। चक्केति, चक्कयति। चुक्केति, चुक्कयति। चक्क (चक्र)। 'चक्क' किस अर्थ में चक्र है? 'चक्केति' अर्थात् जो व्यथित करता है या हिंसा करता है, उस अर्थ में 'चक्क' है। 'चक्क' शब्द—

සම්පත්තියං ලක්ඛණෙ ච, රථඞ්ගෙ ඉරියාපථෙ;

දානෙ රත්නධම්මඛුර-චක්කාදීසු පදිස්සති;

सम्पत्ति, लक्षण, रथ के अंग (पहिया), ईर्यापथ (चलन), दान, रत्नचक्र, धर्मचक्र और खुरचक्र (छुरे का चक्र) आदि अर्थों में देखा जाता है।

‘‘චත්තාරිමානි භික්ඛවෙ චක්කානි යෙහි සමන්නාගතානං දෙවමනුස්සාන’’න්තිආදීසු හි අයං සම්පත්තියං දිස්සති. ‘‘පාදතලෙසු චක්කානි ජාතානී’’ති එත්ථ ලක්ඛණෙ. ‘‘චක්කංව වහතො පද’’න්ති එත්ථ රථඞ්ගෙ. ‘‘චතුචක්කං නවද්වාර’’න්ති එත්ථ ඉරියාපථෙ. ‘‘දද භුඤ්ජ ච මා චප්පමාදො, චක්කං වත්තස්සු පාණින’’න්ති එත්ථ දානෙ. ‘‘දිබ්බං චක්කරතනං පාතුරහොසී’’ති එත්ථ රතනචක්කෙ. ‘‘මයා පවත්තිතං චක්ක’’න්ති එත්ථ ධම්මචක්කෙ. ‘‘ඉච්ඡාහතස්ස පොසස්ස, චක්කං භමති මත්ථකෙ’’ති එත්ථ ඛුරචක්කෙ. ‘‘ඛුරපරියන්තෙන චෙපි චක්කෙනා’’ති එත්ථ පහරණචක්කෙ. ‘‘අසනිවිචක්ක’’න්ති එත්ථ අසනිමණ්ඩලෙති.

'भिक्खुओं! ये चार चक्र हैं जिनसे युक्त देवों और मनुष्यों को...' आदि में यह 'सम्पत्ति' के अर्थ में दिखता है। 'पैर के तलवों में चक्र उत्पन्न हुए हैं' यहाँ 'लक्षण' के अर्थ में है। 'पहिए के समान जो खींचने वाले के पैर का अनुसरण करता है' यहाँ 'रथ के अंग' के अर्थ में है। 'चार चक्र और नौ द्वार' यहाँ 'ईर्यापथ' (शरीर की गति) के अर्थ में है। 'दो, भोग करो और प्रमाद मत करो, प्राणियों के लिए दान-चक्र चलाओ' यहाँ 'दान' के अर्थ में है। 'दिव्य चक्र-रत्न प्रकट हुआ' यहाँ 'रत्नचक्र' के अर्थ में है। 'मेरे द्वारा प्रवर्तित चक्र' यहाँ 'धर्मचक्र' के अर्थ में है। 'इच्छा से मारे गए पुरुष के मस्तक पर चक्र घूमता है' यहाँ 'खुरचक्र' (छुरे के चक्र) के अर्थ में है। 'यदि छुरे की धार वाले चक्र से भी' यहाँ 'प्रहार करने वाले चक्र' के अर्थ में है। 'असनिविचक्क' यहाँ 'बिजली के मण्डल' के अर्थ में है।

තකි [Pg.283] බන්ධනෙ. තඞ්කෙති, තඞ්කයති.

तकि (Taki) बन्धन के अर्थ में। तङ्केति, तङ्कयति।

අක්ක ථවනෙ. ථවනං ථුති. අක්කෙති, අක්කයති. අක්කො. අක්කොති සූරියො. සො හි මහාජුතිතාය අක්කියති අභිත්ථවියති තප්පසන්නෙහි ජනෙහීති අක්කො. තථා හි තස්ස ‘‘නත්ථි සූරියසමා ආභා. උදෙතයං චක්ඛුමා එකරාජා’’තිආදිනා අභික්ඛුති දිස්සති.

अक्क (Akka) थवन (स्तुति) के अर्थ में। थवन का अर्थ स्तुति है। अक्केति, अक्कयति। अक्क। 'अक्क' का अर्थ सूर्य है। वह अपनी महान ज्योति के कारण उसमें प्रसन्न लोगों द्वारा 'अक्कियति' (स्तुति किया जाता है), इसलिए 'अक्क' है। जैसा कि उसकी 'सूर्य के समान कोई आभा नहीं है, यह चक्षुमान एकराज उदित हो रहा है' आदि के द्वारा अत्यधिक स्तुति देखी जाती है।

හික්ක හිංසායං. හික්කෙති, හික්කයති.

हिक्क (Hikka) हिंसा के अर्थ में। हिक्केति, हिक्कयति।

නික්ක පරිමාණෙ. නික්කෙති, නික්කයති.

निक्क (Nikka) परिमाण (माप) के अर्थ में। निक्केति, निक्कयति।

බුක්ක භස්සනෙ. එත්ථ සුනඛභස්සනං භස්සනන්ති ගහෙතබ්බං, න වාචාසඞ්ඛාතං භස්සනං. බුක්කෙති, බුක්කයති. එත්ථ ච ‘‘බුක්කයති සා චොරෙ’’ ඉති ලොකියප්පයොගො වෙදිතබ්බො. භූවාදිගණෙ පන ‘‘බුක්කති සා’’ති රූපං භවති. අඤ්ඤො තු ‘‘බුක්ක පරිභාසනෙ’’ ඉති පඨති, එවං පඨන්තෙපි සුනඛභස්සනමෙවාධිප්පෙතං.

बुक्क (Bukka) भस्सन (भोंकने) के अर्थ में। यहाँ 'भस्सन' का अर्थ कुत्ते का भोंकना ग्रहण करना चाहिए, न कि वाणी रूपी भाषण। बुक्केति, बुक्कयति। यहाँ 'बुक्कयति सा चोरे' (वह कुतिया चोरों पर भोंकती है)—यह लौकिक प्रयोग समझना चाहिए। भूवादिगण में 'बुक्कति सा' रूप होता है। कोई अन्य 'बुक्क परिभासने' (डाँटने/भोंकने) ऐसा पाठ करता है, ऐसा पाठ करने पर भी कुत्ते का भोंकना ही अभिप्रेत है।

දක ලක අස්සාදනෙ. දකෙති, දකයති. ලකෙති, ලකයති.

दक (Daka) और लक (Laka) आस्वादन (चखने) के अर्थ में। दकेति, दकयति। लकेति, लकयति।

තක්ක ලොක භාසායං. තක්කෙති, තක්කයති. ලොකෙති, ලොකයති.

तक्क (Takka) और लोक (Loka) भासा (चमकने या बोलने) के अर्थ में। तक्केति, तक्कयति। लोकेति, लोकयति।

චික සික ආමසනෙ. චිකෙති, චිකයති. සිකෙති, සිකයති.

चिक (Cika) और सिक (Sika) आमसन (स्पर्श करने या परामर्श करने) के अर्थ में। चिकेति, चिकयति। सिकेति, सिकयति।

කකාරන්තධාතුරූපානි.

ककारान्त धातु रूप।

ඛකාරන්තධාතු

खकारान्त धातु।

ලක්ඛ දස්සනඞ්කෙසු. දස්සනං පස්සනං. අඞ්කො ලඤ්ජනං. ලක්ඛෙති, ලක්ඛයති. සල්ලක්ඛෙති, සල්ලක්ඛයති. ලක්ඛං විජ්ඣති උසුනා, ලක්ඛං කරොති.

'लक्ख' (Lakkha) धातु देखने और चिन्हित करने के अर्थ में है। 'दस्सन' का अर्थ देखना है। 'अङ्क' का अर्थ चिन्हित करना (लांछन) है। 'लक्खेति', 'लक्खयति' (वह देखता है/चिन्हित करता है)। 'सल्लक्खेति', 'सल्लक्खयति' (वह अच्छी तरह देखता/चिन्हित करता है)। 'लक्खं विज्झति उसुना' (बाण से लक्ष्य को भेदता है), 'लक्खं करोति' (लक्ष्य बनाता है)।

ගඞ්ගාය [Pg.284] වාලුකා ඛීයෙ, උදකං ඛීයෙ මහණ්ණවෙ;

මහියා මත්තිකා ඛීයෙ, ලක්ඛෙ න මම බුද්ධියා.

गंगा की बालू समाप्त हो सकती है, महासागर का जल समाप्त हो सकता है; पृथ्वी की मिट्टी समाप्त हो सकती है, (किन्तु) मेरी बुद्धि के लक्ष्यों (विषयों) का अंत नहीं है।

කප්පලක්ඛණං. ගොලක්ඛණං. ඉත්ථිලක්ඛණං. ධම්මානං ලක්ඛණං. සල්ලක්ඛනා. උපලක්ඛනා. පච්චුපලක්ඛනා. ලක්ඛධාතුයා යුපච්චයන්තාය සමාදිපුබ්බානං රූපානං නකාරො දන්තජො.

कल्प-लक्षण। गो-लक्षण। स्त्री-लक्षण। धर्मों का लक्षण। संलक्षण (अच्छी तरह देखना)। उपलक्षण। प्रत्युपलक्षण। 'लक्ख' धातु से 'यु' प्रत्यय होने पर 'सं' आदि उपसर्गों के साथ बने रूपों में 'न' कार दन्त्य होता है।

භක්ඛ අදනෙ. භක්ඛෙති, භක්ඛයති. භක්ඛො නො ලද්ධො. භක්ඛයන්ති මිගාධමා. භූවාදිගණෙ පන ‘‘භක්ඛතී’’ති රූපං.

'भक्ख' (Bhakkh) धातु खाने (अदन) के अर्थ में है। 'भक्खेति', 'भक्खयति' (वह खाता है)। 'भक्खो नो लद्धो' (हमें भोजन नहीं मिला)। 'भक्खयन्ति मिगाधमा' (नीच मृग खाते हैं)। भ्वादिगण में तो 'भक्खति' ऐसा रूप होता है।

නක්ඛ සම්බන්ධෙ. නක්ඛෙති, නක්ඛයති.

'नक्ख' (Nakkha) धातु सम्बन्ध के अर्थ में है। 'नक्खेति', 'नक्खयति'।

මක්ඛ මක්ඛනෙ. මක්ඛෙති, මක්ඛයති. මක්ඛො, මක්ඛී. තත්ථ මක්ඛොති පරෙහි කතගුණං මක්ඛෙති පිසතීති මක්ඛො, ගුණධංසනා. ‘‘මක්ඛං අසහමානො’’ති එත්ථ පන අත්තනි පරෙහි කතං අවමඤ්ඤනං මක්ඛොති වුච්චති.

'मक्ख' (Makkha) धातु लेपन (मक्खन) के अर्थ में है। 'मक्खेति', 'मक्खयति'। 'मक्खो' (मृक्षण/गुण-नाश), 'मक्खी' (मक्खी/गुण-नाश करने वाला)। वहाँ 'मक्ख' का अर्थ है—दूसरों द्वारा किए गए उपकारों को मिटा देना या पीस देना, अर्थात् गुणों का विनाश। 'मक्खं असहमानो' यहाँ अपने प्रति दूसरों द्वारा किए गए अपमान को 'मक्ख' कहा गया है।

යක්ඛ පූජායං. යක්ඛෙති, යක්ඛයති. යක්ඛො. යක්ඛොති මහානුභාවො සත්තො. තථා හි ‘‘පුච්ඡාමි තං මහායක්ඛ, සබ්බභූතානමිස්සරා’’ති එත්ථ සක්කො දෙවරාජා ‘‘යක්ඛො’’ති වුත්තො. අථ වා යක්ඛොති යක්ඛයොනියං නිබ්බත්තසත්තො. සබ්බෙපි වා සත්තා ‘‘යක්ඛා’’ති වුච්චන්ති. ‘‘පරමයක්ඛවිසුද්ධිං පඤ්ඤාපෙන්තී’’ති එත්ථ හි යක්ඛසද්දො සත්තෙ වත්තති. තථා හි යක්ඛොපි සත්තොපි දෙවොපි සක්කොපි ඛීණාසවොපි යක්ඛොයෙව නාම, මහානුභාවතාය යක්ඛියති සරණගතෙහි ජනෙහි නානාපච්චයෙහි නානාබලීහි ච පූජියතීති යක්ඛො.

'यक्ख' (Yakkha) धातु पूजा के अर्थ में है। 'यक्खेति', 'यक्खयति'। 'यक्खो' (यक्ष)। यक्ष एक महानुभाव (प्रभावशाली) प्राणी है। जैसा कि "हे महायक्ष, मैं आपसे पूछता हूँ, जो सभी भूतों के ईश्वर हैं"—यहाँ देवराज शक्र को 'यक्ष' कहा गया है। अथवा यक्ष वह प्राणी है जो यक्ष-योनि में उत्पन्न हुआ है। अथवा सभी प्राणियों को 'यक्ष' कहा जाता है। "परम यक्ष-विशुद्धि को प्रज्ञापित करते हैं"—यहाँ 'यक्ष' शब्द प्राणी के अर्थ में प्रयुक्त है। इसी प्रकार यक्ष, प्राणी, देव, शक्र और क्षीणाश्रव (अर्हत्) भी यक्ष ही कहलाते हैं; महानुभाव होने के कारण उनकी पूजा की जाती है, शरण में आए लोगों द्वारा विभिन्न प्रत्ययों और बलियों से पूजे जाने के कारण वे 'यक्ष' हैं।

සත්තෙ දෙවෙ ච සක්කෙ ච, ඛීණාසවෙ ච රක්ඛසෙ;

පඤ්චස්වෙතෙසු අත්ථෙසු, යක්ඛසද්දො පවත්තති.

प्राणी, देव, शक्र, क्षीणाश्रव और राक्षस—इन पाँच अर्थों में 'यक्ष' शब्द प्रयुक्त होता है।

ලක්ඛ [Pg.285] ආලොචනෙ. ලක්ඛෙති, ලක්ඛයති. ලක්ඛං විජ්ඣති උසුනා.

'लक्ख' (Lakkha) धातु देखने (आलोचन) के अर्थ में है। 'लक्खेति', 'लक्खयति'। बाण से लक्ष्य को भेदता है।

මොක්ඛ ආසනෙ. මොක්ඛෙති, මොක්ඛයති.

'मोक्ख' (Mokkha) धातु बैठने (आसन) के अर्थ में है। 'मोक्खेति', 'मोक्खयति'।

රුක්ඛ ඵාරුස්සෙ. ඵාරුස්සං ඵරුසභාවො. රුක්ඛෙති, රුක්ඛයති. සමාසෙ ‘‘රුක්ඛකෙසො, අතිරුක්ඛවචනො’’ති රූපානි. එත්ථ ච ‘‘සමණො අයං පාපො අතිරුක්ඛවාචො’’ති පාළි නිදස්සනං. තත්ථ අතිරුක්ඛවාචොති අතිඵරුසවචනොති අත්ථො.

'रुक्ख' (Rukkha) धातु कठोरता (पारुष्य) के अर्थ में है। 'पारुष्य' का अर्थ कठोर भाव है। 'रुक्खेति', 'रुक्खयति'। समास में 'रुक्खकेसो' (कठोर बालों वाला), 'अतिरुक्खवचनो' (अत्यधिक कठोर वचन वाला) रूप बनते हैं। यहाँ "यह पापी श्रमण अतिरुक्खवाच (अत्यधिक कठोर बोलने वाला) है"—यह पालि उदाहरण है। वहाँ 'अतिरुक्खवाचो' का अर्थ 'अतिपरुषवचन' (अत्यधिक कठोर वचन) है।

ඛකාරන්තධාතුරූපානි.

'ख' कारान्त धातु रूप।

ගකාරන්තධාතු

'ग' कारान्त धातु।

ලිඞ්ග චිත්තීකරණෙ. චිත්තීකරණං විචිත්‍රභාවකරණං. ලිඞ්ගෙති, ලිඞ්ගයති, ලිඞ්ගං. එත්ථ ලිඞ්ගං නාම දීඝරස්සකිසථූලපරිමණ්ඩලාදිභෙදං සණ්ඨානන්ති ගහණෙ අතීව යුජ්ජති. තඤ්හි නානප්පකාරෙහි විචිත්‍රං හොති, ලිඞ්ගීයති විචිත්තං කරියති අවිජ්ජාතණ්හාකම්මෙහි උතුනා වා චුණ්ණාදීහි වා සරීරමිති ලිඞ්ගං, අජ්ඣත්තසන්තානතිණරුක්ඛාදිකුණ්ඩලකරණ්ඩකාදීසු පවත්තසණ්ඨානවසෙනෙතං දට්ඨබ්බං. ලිඞ්ගසද්දො සද්දෙ සද්දප්පවත්තිනිමිත්තෙ ඉත්ථිබ්‍යඤ්ජනෙ පුරිසබ්‍යඤ්ජනෙ සඤ්ඤාණෙ ආකාරෙ චාති ඉමෙසු අත්ථෙසු දිස්සති. අයඤ්හි ‘‘රුක්ඛොති වචනං ලිඞ්ග’’න්ති එත්ථ සද්දෙ දිස්සති. ‘‘සතලිඞ්ගස්ස අත්ථස්සා’’ති එත්ථ සද්දප්පවත්තිනිමිත්තෙ. ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන අඤ්ඤතරස්ස භික්ඛුනො ඉත්ථිලිඞ්ගං පාතුභවතී’’ති එත්ථ ඉත්ථිබ්‍යඤ්ජනෙ. ‘‘පුරිසලිඞ්ගනිමිත්තකුත්තාකප්පාන’’න්ති එත්ථ පුරිසබ්‍යඤ්ජනෙ. ‘‘තෙන ලිඞ්ගෙන ජානාම, ධුවං බුද්ධො භවිස්සතී’’ති එත්ථ සඤ්ඤාණෙ[Pg.286]. ‘‘තෙහි ලිඞ්ගෙහි තෙහි නිමිත්තෙහි තෙහි ආකාරෙහි ආගන්තුකභාවො ජානිතබ්බො ‘‘ආගන්තුකා ඉමෙ’’ති එත්ථ ආකාරෙ දිස්සති.

'लिङ्ग' (Liṅga) धातु विचित्र करने (चित्तीकरण) के अर्थ में है। 'चित्तीकरण' का अर्थ विचित्र भाव करना है। 'लिङ्गेति', 'लिङ्गयति', 'लिङ्गं'। यहाँ 'लिङ्ग' नाम दीर्घ, ह्रस्व, कृश, स्थूल, परिमण्डल आदि भेदों वाले संस्थान (आकृति) के ग्रहण में अत्यंत उपयुक्त है। वह अनेक प्रकार से विचित्र होता है; अविद्या, तृष्णा और कर्मों द्वारा, अथवा ऋतु द्वारा, अथवा चूर्ण आदि द्वारा शरीर को विचित्र किया जाता है, इसलिए वह 'लिङ्ग' है। इसे आध्यात्मिक सन्तान (चित्त-परम्परा), तृण, वृक्ष आदि तथा कुण्डल, करण्डक आदि में विद्यमान संस्थान (आकृति) के रूप में देखा जाना चाहिए। 'लिङ्ग' शब्द शब्द, शब्द-प्रवृत्ति के निमित्त, स्त्री-व्यंजन (स्त्रीलिंग), पुरुष-व्यंजन (पुल्लिंग), लक्षण (चिह्न) और आकार—इन अर्थों में देखा जाता है। "वृक्ष यह वचन लिङ्ग है"—यहाँ यह शब्द के अर्थ में दिखता है। "सौ लक्षणों वाले अर्थ का"—यहाँ शब्द-प्रवृत्ति के निमित्त के अर्थ में। "उस समय किसी भिक्षु को स्त्री-लिंग (स्त्री-चिह्न) प्रादुर्भूत हुआ"—यहाँ स्त्री-व्यंजन के अर्थ में। "पुरुष-लिंग, निमित्त, कुत्त और आकप्प का"—यहाँ पुरुष-व्यंजन के अर्थ में। "उस लक्षण (लिङ्ग) से हम जानते हैं कि निश्चित ही बुद्ध होंगे"—यहाँ चिह्न (संज्ञान) के अर्थ में। "उन लक्षणों, उन निमित्तों, उन आकारों से आगन्तुक भाव जानना चाहिए कि 'ये आगन्तुक हैं'"—यहाँ आकार के अर्थ में दिखता है।

සද්දෙ ච තන්නිමිත්තෙ ච, කාටකොටචිකාය ච;

ලක්ඛණෙ චෙව ආකාරෙ, ලිඞ්ගසද්දො පවත්තති.

शब्द में, उसके निमित्त में, स्त्री-पुरुष के जननांगों में, लक्षण में और आकार में—'लिङ्ग' शब्द प्रयुक्त होता है।

මග අන්වෙසනෙ. මගෙති, මගයති. මිගො, මගො, මගො, මගයමානො.

'मग' (Maga) धातु खोजने (अन्वेषण) के अर्थ में है। 'मगेति', 'मगयति'। 'मिगो', 'मगो', 'मगो', 'मगयमानो' (खोजता हुआ)।

එත්ථ ච ‘‘යථා බිළාරො මූසිකං මගයමානො’’ති පාළි නිදස්සනං. ‘‘මිගො’’ති ච ‘‘මගො’’ති ච චතුප්පදො පවුච්චති. එත්ථ මිගොති මගයති ඉතො චිතො ගොචරං අන්වෙසති පරියෙසතීති මිගො. එවං මගො. එත්ථ විසෙසතො හරිණ මිගො මිගො නාම. සාමඤ්ඤතො පන අවසෙසාපි චතුප්පදා ‘‘මිගො’’ ඉච්චෙව වුච්චන්ති. තථා හි සුසීමජාතකෙ ‘‘කාළා මිගා සෙතදන්තා තව ඉමෙ, පරොසහස්සං හෙමජාලාභිසඤ්ඡන්නා’’ති එතස්මිං පාළිප්පදෙසෙ හත්ථිනොපි මිගසද්දෙන වුත්තා ‘‘කාළමිගා’’ති. අථ වා මගියති ජීවිතකප්පනත්ථාය මංසාදීහි අත්ථිකෙහි ලුද්දෙහි අන්වෙසියති පරියෙසියතීති මිගො, අරඤ්ඤජාතා සසපසදහරිණෙණෙය්‍යාදයො චතුප්පාදා, එවං මගො. ‘‘අත්ථං න ලභතෙ මගො’’ති එත්ථ පන මගො වියාති මගො, බාලොති අත්ථො.

यहाँ "जैसे बिल्ली चूहे को खोजती हुई"—यह पालि उदाहरण है। 'मिगो' और 'मगो' चौपायों को कहा जाता है। यहाँ 'मिगो' का अर्थ है—जो इधर-उधर गोचर (भोजन) खोजता है, अन्वेषण करता है, वह 'मिग' है। इसी प्रकार 'मगो' है। यहाँ विशेष रूप से हिरण को 'मिग' कहा जाता है। किन्तु सामान्य रूप से अन्य चौपायों को भी 'मिग' ही कहा जाता है। जैसा कि सुसीम जातक में—"ये तुम्हारे काले मृग सफेद दाँतों वाले हैं, जो हजार से अधिक स्वर्ण-जालों से ढके हैं"—इस पालि अंश में हाथियों को भी 'मिग' शब्द से 'काले मृग' (काळा मिगा) कहा गया है। अथवा, जीवन निर्वाह के लिए मांस आदि के इच्छुक व्याधों द्वारा जिसका अन्वेषण या पीछा किया जाता है, वह 'मिग' है; जैसे वन में उत्पन्न खरगोश, पृषत, हिरण, एणेय आदि चौपाये; इसी प्रकार 'मगो' है। "मूर्ख (मगो) अर्थ को प्राप्त नहीं करता"—यहाँ 'मगो' का अर्थ 'मृग के समान', अर्थात् 'बाल' (मूर्ख) है।

මග්ග ගවෙසනෙ. මග්ගෙති, මග්ගයති. මග්ගො, මග්ගනං.

'मग्ग' (Magga) धातु खोजने (गवेषण) के अर्थ में है। 'मग्गेति', 'मग्गयति'। 'मग्गो' (मार्ग), 'मग्गनं' (खोजना)।

එත්ථ ච මග්ගොති පටිපදාය ච පකතිමග්ගස්ස ච උපායස්ස ච අධිවචනං. ‘‘මහාවිහාරවාසීනං, වාචනාමග්ගනිස්සිත’’න්තිආදීසු පන කථාපබන්ධොපි ‘‘මග්ගො’’ති වුච්චති. තත්‍ර පටිපදා එකන්තතො ජාතිජරාබ්‍යාධිදුක්ඛාදීහි පීළිතෙහි සත්තෙහි දුක්ඛක්ඛයං නිබ්බානං පාපුණත්ථාය මග්ගිතබ්බො ගවෙසිතබ්බොති මග්ගො. පකතිමග්ගො [Pg.287] පන මග්ගමූළ්හෙහි මග්ගිතබ්බොති මග්ගො. පකතිමග්ගමූළ්හෙහි ච පටිපදාසඞ්ඛාතාරියමග්ගමූළ්හා එව බහවො සන්ති. පකතිමග්ගො හි කදාචි එව අද්ධිකානං මුය්හති, ‘‘එස මග්ගො’’ති නායකා න දුල්ලභා. අරියමග්ගො පන සබ්බදායෙව සබ්බලොකස්ස මුය්හති, නායකා පරමදුල්ලභා. තස්මා සො එව අවිජ්ජාසම්මූළ්හෙහි මග්ගිතබ්බොති මග්ගො. අඤ්ඤෙසං පන ද්වින්නං ධාතූනං වසෙනපි අත්ථං වදන්ති ගරූ ‘‘කිලෙසෙ මාරෙන්තො ගච්ඡතීති මග්ගො’’ති. තං තං කිච්චං හිතං වා නිප්ඵාදෙතුකාමෙහි මග්ගියති ගවෙසියතීති මග්ගො, උපායො. මග්ගසද්දො හි ‘‘අභිධම්මකථාමග්ගං, දෙවානං සම්පවත්තයී’’ති එත්ථ උපායෙපි වත්තති. තථා හි අභිධම්මටීකායං ‘‘මග්ගොති උපායො, ඛන්ධායතනාදීනං කුසලාදීනඤ්ච ධම්මානං අවබොධස්ස සච්චප්පටිවෙධස්සෙව වා උපායභාවතො අභිධම්මකථාමග්ගො’’ති වුත්තො, පබන්ධො වා ‘‘මග්ගො’’ති වුච්චති. සො හි දීඝත්තා මග්ගො වියාති මග්ගො, තස්මා අභිධම්මකථාපබන්ධො අභිධම්මකථාමග්ගොති වුත්තො. ඉදානි පකතිපටිපදාමග්ගානං නාමානි කථයාම. තෙසු පකතිමග්ගස්ස –

यहाँ 'मार्ग' शब्द प्रतिपदा (आचरण), स्वाभाविक मार्ग (रास्ता) और उपाय का वाचक है। 'महाविहारवासियों की वाचना-मार्ग पर आश्रित' आदि में कथा-प्रबन्ध को भी 'मार्ग' कहा जाता है। वहाँ प्रतिपदा (आचरण) को, जन्म, जरा, व्याधि और दुःख आदि से पीड़ित सत्त्वों द्वारा दुःख के क्षय रूप निर्वाण को प्राप्त करने के लिए 'मार्गित' (खोजा) जाना चाहिए, इसलिए वह 'मार्ग' है। स्वाभाविक मार्ग (रास्ता) को मार्ग-भूलों द्वारा खोजा जाना चाहिए, इसलिए वह 'मार्ग' है। स्वाभाविक मार्ग में भूले हुए लोगों की तुलना में प्रतिपदा-संज्ञक आर्यमार्ग में भूले हुए लोग ही बहुत अधिक हैं। क्योंकि स्वाभाविक मार्ग में तो पथिक कभी-कभी ही भटकते हैं, और 'यह मार्ग है' ऐसा बताने वाले नायक (मार्गदर्शक) दुर्लभ नहीं हैं। परन्तु आर्यमार्ग में तो सारा संसार हमेशा ही भटकता रहता है, और इसके नायक (बुद्ध आदि) परम दुर्लभ हैं। इसलिए अविद्या से सम्मूढ़ लोगों द्वारा उसे ही खोजा जाना चाहिए, इसलिए वह 'मार्ग' है। अन्य दो धातुओं के वश से भी गुरुजन इसका अर्थ बताते हैं— 'क्लेशों को मारते हुए जाता है, इसलिए मार्ग है'। उस-उस कार्य या हित को सिद्ध करने की इच्छा रखने वालों द्वारा जो खोजा जाता है, वह 'मार्ग' अर्थात् उपाय है। 'अभिधम्मकथा-मार्ग को देवों के लिए प्रवृत्त किया' यहाँ 'मार्ग' शब्द उपाय के अर्थ में भी प्रयुक्त होता है। जैसा कि अभिधम्म-टीका में कहा गया है— 'मार्ग अर्थात् उपाय; स्कन्ध, आयतन आदि और कुशल आदि धर्मों के अवबोध का अथवा सत्य के प्रतिवेध का ही उपाय होने से वह अभिधम्मकथा-मार्ग है', अथवा प्रबन्ध को 'मार्ग' कहा जाता है। वह दीर्घ होने के कारण मार्ग के समान है, इसलिए अभिधम्मकथा-प्रबन्ध को 'अभिधम्मकथा-मार्ग' कहा गया है। अब हम स्वाभाविक मार्ग और प्रतिपदा-मार्ग के नामों को कहते हैं। उनमें से स्वाभाविक मार्ग के—

‘‘මග්ගො පන්ථො පථො පජ්ජො, අඤ්ඣසං වටුමා’යනං;

අද්ධාන’මද්ධා පදවී, වත්තනි චෙව සන්තතී’’ති

"मार्ग, पन्थ, पथ, पज्ज, अञ्जस, वटुम, अयन, अद्धान, अद्धा, पदवी, वत्तनी और सन्तति"—ये [स्वाभाविक मार्ग के नाम हैं]।

ඉමානි නාමානි. පටිපදාමග්ගස්ස පන –

ये नाम हैं। और प्रतिपदा-मार्ग के—

‘‘මග්ගො පන්ථො පථො පජ්ජො, අඤ්ජසං වටුමා’යනං;

නාව උත්තර සෙතු ච, කුල්ලො ච භිසි සඞ්කමො’’ති

"मार्ग, पन्थ, पथ, पज्ज, अञ्जस, वटुम, अयन, नावा, उत्तर, सेतु, कुल्ल, भिसि और सङ्कम"—ये [प्रतिपदा-मार्ग के नाम हैं]।

අනෙකානි නාමානි. එත්ථ පන කෙචි ‘‘නාවාතිආදීනි පකතිමග්ගස්ස නාමානී’’ති වදන්ති, තං න ගහෙතබ්බං, පකතිමග්ගස්ස කිස්මිඤ්චිපි පාළිප්පදෙසෙ ‘‘නාවා’’තිආදීහි පදෙහි වුත්තට්ඨානාභාවතො, අභිධානසත්ථෙසු ච ‘‘නාවා’’ ඉච්චාදිකානං තදභිධානානං අනාගතත්තා.

अनेक नाम हैं। यहाँ कुछ लोग कहते हैं कि 'नावा' आदि स्वाभाविक मार्ग के नाम हैं, उसे स्वीकार नहीं करना चाहिए, क्योंकि स्वाभाविक मार्ग के लिए किसी भी पालि प्रदेश में 'नावा' आदि शब्दों का प्रयोग नहीं हुआ है, और अभिधान-शास्त्रों (कोशों) में भी 'नावा' आदि उन नामों का उल्लेख नहीं मिलता।

අයං [Pg.288] පනෙත්ථ වචනත්ථො – නාවාවියාති නාවා, උත්තරන්ති එතෙනාති උත්තරං, නාවායෙව උත්තරන්ති. අයඤ්හි නාවාපරියායො ‘‘තරං, තරණං, පොතො, ප්ලවො’’ති. ඉමෙපි තංපරියායායෙව. උත්තරං වියාති උත්තරං. සෙතු වියාති සෙතු. කුල්ලො වියාති කුල්ලො. භිසි වියාති භිසි. සඞ්කමො විය, සඞ්කමන්ති වා එතෙනාති සඞ්කමො, සබ්බමෙතං අරියමග්ගස්සෙව නාමං, න පකතිමග්ගස්ස. තථා හි ‘‘ධම්මනාවං සමාරූය්හ, සන්තාරෙස්සං සදෙවක’’න්ති ච, ‘‘ධම්මසෙතුං දළ්හං කත්වා, නිබ්බුතො සො නරාසභො’’ති ච, ‘‘කුල්ලො’ති ඛො භික්ඛවෙ අරියමග්ගස්සෙතං අධිවචන’’න්ති ච එවමාදිනා තත්ථ තත්ථ භගවතා අරියමග්ගො ‘‘නාවා’’තිආදීහි අනෙකෙහි නාමෙහි වුත්තො. අට්ඨකථාචරියෙහිපි සුත්තනිපාතට්ඨකථායං ‘‘බද්ධා භිසි සුසඞ්ඛතා භගවා’’ති එතස්මිං පදෙසෙ එවං අත්ථසංවණ්ණනා කතා ‘‘භිසීති පත්ථරිත්වා පුථුලං කත්වා බද්ධා ‘කුල්ලා’ති වුච්චති ලොකෙ, අරියස්ස විනයෙ පන අරියමග්ගො’ති.

यहाँ यह शब्दार्थ है— नौका के समान होने से 'नावा' है; जिससे पार उतरा जाए वह 'उत्तर' है, नौका ही उत्तर है। नौका के ये पर्यायवाची हैं— 'तर, तरण, पोत, प्लव'। ये भी उसी के पर्यायवाची हैं। उत्तर के समान होने से 'उत्तर' है। सेतु (पुल) के समान होने से 'सेतु' है। कुल्ल (बेड़ा) के समान होने से 'कुल्ल' है। भिसि (मशक/तैरने का साधन) के समान होने से 'भिसि' है। सङ्कम (पुल/पार जाने का साधन) के समान होने से, अथवा जिससे पार जाते हैं वह 'सङ्कम' है; यह सब आर्यमार्ग के ही नाम हैं, स्वाभाविक मार्ग के नहीं। जैसा कि— 'धर्म-नौका पर आरूढ़ होकर देवों सहित संसार को पार कराऊँगा', और 'धर्म-सेतु को दृढ़ करके वह नृप-ऋषभ (बुद्ध) निवृत्त (निर्वाण प्राप्त) हुए', तथा 'हे भिक्षुओं! कुल्ल (बेड़ा) यह आर्यमार्ग का ही नाम है'— इस प्रकार वहाँ-वहाँ भगवान् द्वारा आर्यमार्ग को 'नावा' आदि अनेक नामों से कहा गया है। अट्ठकथाचार्यों ने भी सुत्तनिपात-अट्ठकथा में 'बद्धा भिसि सुसङ्खता भगवा' इस स्थान पर इस प्रकार अर्थ-वर्णन किया है— 'भिसि' अर्थात् फैलाकर और चौड़ा करके बाँधे गए को लोक में 'कुल्ल' (बेड़ा) कहा जाता है, परन्तु आर्यों के विनय (शासन) में वह 'आर्यमार्ग' है।

‘මග්ගො පජ්ජො පථො පන්ථො, අඤ්ජසං වටුමා’යනං;

නාවා උත්තර සෙතු ච, කුල්ලො ච භිසි සඞ්කමො;

අද්ධානං පභවො’ච්චෙව, තත්ථ තත්ථ පකාසිතො’’ති.

"मार्ग, पज्ज, पथ, पन्थ, अञ्जस, वटुम, अयन, नावा, उत्तर, सेतु, कुल्ल, भिसि, सङ्कम, अद्धान और प्रभव—ये [नाम] वहाँ-वहाँ प्रकाशित किए गए हैं।"

එවං ආචරියෙහි කතාය අත්ථසංවණ්ණනාය දස්සනතො ච ‘‘නාවාතිආදීනිපි පකතිමග්ගස්ස නාමානී’’ති වචනං න ගහෙතබ්බං, යථාවුත්තමෙව වචනං ගහෙතබ්බං.

इस प्रकार आचार्यों द्वारा किए गए अर्थ-वर्णन के दर्शन से भी 'नावा आदि भी स्वाभाविक मार्ग के नाम हैं' यह वचन स्वीकार नहीं करना चाहिए, जैसा ऊपर कहा गया है वैसा ही वचन ग्रहण करना चाहिए।

කොචි පනෙත්ථ එවං වදෙය්‍ය ‘‘ධම්මසෙතුං දළ්හං කත්වා’ති එත්ථ ‘ධම්මසෙතුන්ති මග්ගසෙතු’න්ති වචනතො ධම්මසද්දො මග්ගෙ වත්තති, න සෙතුසද්දො’’ති. තන්න, ධම්මසද්දො විය සෙතුසද්දොපි මග්ගෙ වත්තතීති සෙතු වියාති සෙතු, ධම්මො එව සෙතු ධම්මසෙතූති අත්ථවසෙන, එස නයො අඤ්ඤත්‍රාපි. අපරම්පි වදෙය්‍ය [Pg.289] ‘‘නනු බ්‍රහ්මජාලසුත්තන්තට්ඨකථායං ‘දක්ඛිණුත්තරෙන බොධිමණ්ඩං පවිසිත්වා අස්සත්ථදුමරාජානං පදක්ඛිණං කත්වා පුබ්බුත්තරභාගෙ ඨිතො’ති ඉමස්මිං ඨානෙ දක්ඛිණුත්තරසද්දෙන දක්ඛිණො මග්ගො වුත්තො’’ති. න, අනෙකෙසු පාළිප්පදෙසෙසු අට්ඨකථාපදෙසෙසු ච අභිධානසත්ථෙසු ච මග්ගවාචකස්ස උත්තරසද්දස්ස අනාගතත්තා, තස්මා තත්ථ එවමත්ථො දට්ඨබ්බො ‘‘දක්ඛිණදිසතො ගන්තබ්බො උත්තරදිසාභාගො දක්ඛිණුත්තරොති වුච්චති, එවංභූතෙන දක්ඛිණුත්තරෙන බොධිමණ්ඩපවිසනං සන්ධාය දක්ඛිණුත්තරෙන බොධිමණ්ඩං පවිසිත්වාති වුත්ත’’න්ති. අථ වා දක්ඛිණුත්තරෙනාති දක්ඛිණපච්ඡිමුත්තරෙන, එත්ථ ආදිඅවසානග්ගහණෙන මජ්ඣස්සපි ගහණං දට්ඨබ්බං. එවං ගහණංයෙව හි යං ජාතකනිදානෙ වුත්තං ‘‘බොධිසත්තො තිණං ගහෙත්වා බොධිමණ්ඩං ආරූය්හ දක්ඛිණදිසාභාගෙ උත්තරාභිමුඛො අට්ඨාසි, තස්මිං ඛණෙ දක්ඛිණචක්කවාළං ඔසීදිත්වා හෙට්ඨා අවීචිසම්පත්තං විය අහොසි, උත්තරචක්කවාළං උල්ලඞ්ඝිත්වා උපරි භවග්ගප්පත්තං විය අහොසි, බොධිසත්තො ඉදං සම්බොධිපාපුණට්ඨානං න භවති මඤ්ඤෙති පදක්ඛිණං කරොන්තො පච්ඡිමදිසාභාගං ගන්ත්වා පුරත්ථාභිමුඛො අට්ඨාසී’’තිආදි, තෙන සමෙති. අථාපි වදෙය්‍ය ‘‘යදි උත්තරසද්දො දිසාවාචකො, එවඤ්ච සති ‘‘දක්ඛිණුත්තරෙනා’’ති එනයොගං අවත්වා ‘‘දක්ඛිණුත්තරායා’’ති ආයයොගො වත්තබ්බො’’ති. තන්න, දිසාවාචකස්සපි සද්දස්ස ‘‘උත්තරෙන නදී සීතා, ගම්භීරා දුරතික්කමා’’ති එනයොගවසෙන වචනතො. අපිච දිසාභාගං සන්ධාය ‘‘දක්ඛිණුත්තරෙනා’’ති වචනං වුත්තං. දිසාභාගො හි දිසා එවාති නිට්ඨමෙත්ථාවගන්තබ්බං.

यहाँ कोई ऐसा कह सकता है कि 'धम्मसेतुं दळ्हं कत्वा' (धर्म-सेतु को दृढ़ करके) यहाँ 'धम्मसेतु' का अर्थ 'मार्ग-सेतु' होने के कारण 'धम्म' शब्द मार्ग के अर्थ में प्रयुक्त होता है, न कि 'सेतु' शब्द। यह सही नहीं है, क्योंकि 'धम्म' शब्द की तरह 'सेतु' शब्द भी मार्ग के अर्थ में प्रयुक्त होता है - सेतु के समान होने के कारण सेतु है, धर्म ही सेतु है, इस अर्थ के अनुसार 'धम्मसेतु' है; यही नियम अन्यत्र भी है। कोई अन्य यह भी कह सकता है कि 'ब्रह्मजालसुत्तन्त-अट्ठकथा' में 'दक्षिण-उत्तर से बोधिमण्ड में प्रवेश कर अश्वत्थ वृक्षराज की प्रदक्षिणा कर उत्तर-पूर्व भाग में स्थित' इस स्थान पर 'दक्षिण-उत्तर' शब्द से 'दक्षिण मार्ग' कहा गया है। नहीं, अनेक पालि प्रदेशों, अट्ठकथा प्रदेशों और अभिधान शास्त्रों (कोशों) में मार्ग के वाचक के रूप में 'उत्तर' शब्द नहीं आया है, इसलिए वहाँ ऐसा अर्थ समझना चाहिए - 'दक्षिण दिशा से जाने योग्य उत्तर दिशा का भाग दक्षिण-उत्तर कहलाता है, इस प्रकार के दक्षिण-उत्तर से बोधिमण्ड में प्रवेश के सन्दर्भ में 'दक्षिण-उत्तर से बोधिमण्ड में प्रवेश कर' ऐसा कहा गया है।' अथवा 'दक्षिण-उत्तर' का अर्थ 'दक्षिण-पश्चिम-उत्तर' है, यहाँ आदि और अन्त के ग्रहण से मध्य का भी ग्रहण समझना चाहिए। इस प्रकार का ग्रहण ही जातक-निदान में कहा गया है - 'बोधिसत्व तृण लेकर बोधिमण्ड पर चढ़कर दक्षिण दिशा के भाग में उत्तर की ओर मुख करके खड़े हुए, उस क्षण दक्षिण चक्रवाल धँसकर नीचे अवीचि तक पहुँच गया जैसा हो गया, उत्तर चक्रवाल उछलकर ऊपर भवग्र तक पहुँच गया जैसा हो गया, बोधिसत्व ने सोचा कि यह सम्बोधि प्राप्त करने का स्थान नहीं है, प्रदक्षिणा करते हुए पश्चिम दिशा के भाग में जाकर पूर्व की ओर मुख करके खड़े हुए' इत्यादि, इससे मेल खाता है। फिर भी यदि कोई कहे कि 'यदि उत्तर शब्द दिशावाचक है, और ऐसा होने पर 'दक्खिणुत्तरेन' (एन-योग) न कहकर 'दक्खिणुत्तराय' (आय-योग) कहना चाहिए।' यह सही नहीं है, क्योंकि दिशावाचक शब्द का भी 'उत्तर की ओर सीता नदी है, जो गहरी और पार करने में कठिन है' इस प्रकार 'एन-योग' के वश से प्रयोग होने के कारण। इसके अतिरिक्त दिशा-भाग के सन्दर्भ में 'दक्खिणुत्तरेन' यह वचन कहा गया है। दिशा-भाग ही दिशा है, ऐसा यहाँ निश्चित रूप से समझना चाहिए।

ගකාරන්තධාතුරූපානි.

ग-कारान्त धातु रूप।

ඝකාරන්තධාතු

घ-कारान्त धातु।

ලිඝි [Pg.290] භාසනෙ. ලඞ්ඝෙති, ලඞ්ඝයති. එතානි බුද්ධවචනෙ අප්පසිද්ධානිපි ලොකිකප්පයොගදස්සනවසෙන ආගතානි. සාසනස්මිඤ්හි භූවාදිගණචුරාදිගණපරියාපන්නස්ස ගත්‍යත්ථවාචකඋල්ලඞ්ඝනත්ථපරිදීපකස්ස ධාතුස්ස රූපං අතීව පසිද්ධං.

'लिघि' भाषण (बोलने) के अर्थ में। लङ्घेति, लङ्घयति। ये बुद्धवचन में अप्रयुक्त होने पर भी लौकिक प्रयोगों के दर्शन के वश से आए हैं। शासन (बुद्ध-शासन) में तो भ्वादिगण और चुरादिगण के अन्तर्गत आने वाली, गति अर्थ वाली और उल्लंघन अर्थ को प्रकाशित करने वाली धातु का रूप अत्यंत प्रसिद्ध है।

ලඞ්ඝ ලඞ්ඝනෙ. ලඞ්ඝෙති, ලඞ්ඝයති.

'लङ्घ' उल्लंघन करने के अर्थ में। लङ्घेति, लङ्घयति।

‘‘අතිකර’මකරා’චරිය, මය්හම්පෙතං න රුච්චති;

චතුත්ථෙ ලඞ්ඝයිත්වාන, පඤ්චමියම්පි ආවුතො’’ති

"हे आचार्य! आपने अति कर दी, मुझे यह अच्छा नहीं लगता; चौथे को लाँघकर, पाँचवें में भी आप बँध गए।"

ඉමස්මිං සත්තිලඞ්ඝනජාතකෙ චුරාදිගණපරියාපන්නස්ස ගත්‍යත්ථවාචකස්ස උල්ලඞ්ඝනත්ථපරිදීපකස්ස ලඞ්ඝධාතුස්ස ‘‘ලඞ්ඝයිත්වා, ලඞ්ඝයිත්වානා’’ති රූපෙ දිට්ඨෙයෙව ‘‘ලඞ්ඝෙති, ලඞ්ඝයතී’’ති රූපානි දිට්ඨානි එව හොන්ති. භාසත්ථවාචකස්ස පන තථාරූපානි රූපානි න දිට්ඨානි, එවං සන්තෙපි පුබ්බාචරියෙහි දීඝදස්සීහි අභිමතත්තා භාසත්ථවාචිකාපි ලඞ්ඝධාතු අත්ථීති ගහෙතබ්බා, එවං සබ්බෙසුපි භූවාදිගණාදීසු සාසනෙ අප්පසිද්ධානම්පි රූපානං සාසනානුකූලානං ගහණං වෙදිතබ්බං, අනනුකූලානඤ්ච අප්පසිද්ධානං ඡඩ්ඩනං.

इस सत्तिलङ्घन जातक में चुरादिगण के अन्तर्गत आने वाली गति अर्थ वाली और उल्लंघन अर्थ को प्रकाशित करने वाली 'लङ्घ' धातु के 'लङ्घयित्वा, लङ्घयित्वान' रूप देखे जाने पर ही 'लङ्घेति, लङ्घयति' रूप देखे ही जाते हैं। भाषण (बोलने) के अर्थ वाले के वैसे रूप नहीं देखे गए हैं, ऐसा होने पर भी दूरदर्शी पूर्वाचार्यों द्वारा अभिमत होने के कारण भाषण अर्थ वाली भी 'लङ्घ' धातु है, ऐसा ग्रहण करना चाहिए। इसी प्रकार सभी भ्वादिगण आदि में शासन में अप्रयुक्त रूपों का भी शासन के अनुकूल होने पर ग्रहण समझना चाहिए, और जो अनुकूल नहीं हैं और अप्रयुक्त हैं, उनका त्याग।

අඝ පාපකරණෙ. අඝෙති, අඝයති. අඝං, අඝො, අනඝො.

'अघ' पाप करने के अर्थ में। अघेति, अघयति। अघं, अघो, अनघो।

තත්ථ අඝන්ති දුක්ඛං. ‘‘අඝන්තං පටිසෙවිස්සං. වනෙ වාළමිගාකිණ්ණෙ. ඛග්ගදීපිනිසෙවිතෙ’’ති ඉදං නිදස්සනං. අඝොති කිලෙසො. තෙන අඝෙන අරහා අනඝො. තත්ථ අඝයන්ති පාපං කරොන්ති සත්තා එතෙනාති අඝං, කින්තං? දුක්ඛං, එවං අඝො. නනු ච සප්පුරිසා දුක්ඛහෙතුපි කිලෙසහෙතුපි ච අත්තනො සුඛත්ථාය පාපං න කරොන්ති. තථා හි –

वहाँ 'अघं' का अर्थ दुःख है। "मैं उस दुःख (अघ) का सेवन करूँगा। वन में जो हिंसक पशुओं से व्याप्त है। चीतों और तेंदुओं द्वारा सेवित है" - यह उदाहरण है। 'अघो' का अर्थ क्लेश है। उस अघ (क्लेश) से रहित होने के कारण अर्हत् 'अनघ' हैं। वहाँ 'अघयन्ति' अर्थात् प्राणी इसके द्वारा पाप करते हैं, इसलिए 'अघं' है, वह क्या है? दुःख, इसी प्रकार 'अघो' (क्लेश)। क्या सत्पुरुष दुःख के हेतु और क्लेश के हेतु भी अपने सुख के लिए पाप नहीं करते? जैसा कि -

‘‘න [Pg.291] පණ්ඩිතා අත්තසුඛස්ස හෙතු,පාපානි කම්මානි සමාචරන්ති;

දුක්ඛෙන ඵුට්ඨා ඛලිතාපි සන්තා,ඡන්දා ච දොසා න ජහන්ති ධම්ම’’න්ති

"पण्डित लोग अपने सुख के हेतु पाप कर्म नहीं करते; दुःख से स्पर्श होने पर या स्खलित होने पर भी संत लोग छन्द (राग) और द्वेष के कारण धर्म को नहीं छोड़ते।"

වුත්තං. එවං සන්තෙ කස්මා ‘‘අඝ පාපකරණෙ’’ති ධාතු ච ‘‘අඝයන්ති පාපං කරොන්ති සත්තා එතෙනාති අඝ’’න්තිආදිවචනඤ්ච වුත්තන්ති? සච්චං, යෙභුය්‍යෙන පන සත්තා දුක්ඛාදිහෙතු පාපකම්මං කරොන්ති, එතෙසු සප්පුරිසා එව න කරොන්ති, ඉතරෙ කරොන්ති. එවං පාපකරණස්ස හි දුක්ඛං කිලෙසො ච හෙතු. තථා හි –

ऐसा कहा गया है। ऐसा होने पर 'अघ पाप करने के अर्थ में' यह धातु और 'प्राणी इसके द्वारा पाप करते हैं इसलिए अघ है' आदि वचन क्यों कहे गए हैं? सत्य है, प्रायः प्राणी दुःख आदि के कारण पाप कर्म करते हैं, इनमें से केवल सत्पुरुष नहीं करते, दूसरे करते हैं। इस प्रकार पाप करने का हेतु दुःख और क्लेश ही है। जैसा कि -

සුඛීපි හෙකෙ න කරොන්ති පාපං,අවණ්ණසංසග්ගභයා පුනෙකෙ;

පහූ සමානො විපුලත්ථචින්තී,කිංකාරණා මෙ න කරොසි දුක්ඛ’’න්ති

"कुछ लोग सुखी होने पर भी पाप नहीं करते, कुछ अन्य अपयश और संसर्ग के भय से नहीं करते; समर्थ होते हुए और विशाल अर्थ का चिन्तन करने वाले, तुम किस कारण से मेरे प्रति दुःख (अपराध) नहीं करते?"

වුත්තං. අයඤ්හි ගාථා දුක්ඛහෙතුපි සත්තා පාපං කරොන්තීති එතමත්ථං දීපෙති. ‘‘කුද්ධො හි පිතරං හන්ති, කුද්ධො හන්ති සමාතර’’න්ති අයං පන කිලෙසහෙතුපි පාපං කරොන්තීති එතමත්ථං දීපෙති, තස්මා අම්හෙහි ‘‘අඝ පාපකරණෙ’’තිආදිවචනං වුත්තං.

ऐसा कहा गया है। यह गाथा इस अर्थ को प्रकाशित करती है कि दुःख के कारण भी प्राणी पाप करते हैं। "क्रुद्ध होने पर पिता को मार देता है, क्रुद्ध होने पर माता को मार देता है" - यह (वचन) इस अर्थ को प्रकाशित करता है कि क्लेश के कारण भी पाप करते हैं, इसलिए हमने 'अघ पाप करने के अर्थ में' आदि वचन कहा है।

ඝකාරන්තධාතුරූපානි.

घ-कारान्त धातु रूप।

චකාරන්තධාතු

च-कारान्त धातु।

ලොච දස්සනෙ. ලොචෙති, ලොචයති. ලොචනං. රූපාරම්මණං ලොචයති පස්සතීති ලොචනං, චක්ඛු.

'लोच' देखने के अर्थ में। लोचेति, लोचयति। लोचन। जो रूपावलम्बन को देखता है, वह 'लोचन' है, चक्षु।

කිචි මද්දනෙ. කිඤ්චෙති, කිඤ්චයති. කිඤ්චනං, අකිඤ්චනො.

'किचि' मर्दन (कुचलने/दबाने) के अर्थ में। किञ्चेति, किञ्चयति। किञ्चनं, अकिञ्चनो।

තත්ථ [Pg.292] කිඤ්චනන්ති පලිබොධො. කිඤ්චෙති සත්තෙ මද්දතීති කිඤ්චනං. කිඤ්චනසද්දො මද්දනත්ථෙ වත්තති. මනුස්සා හි වීහිං මද්දන්තා ගොණං ‘‘කිඤ්චෙහි කාපිල, කිඤ්චෙහි කාපිලා’’ති වදන්ති.

वहाँ 'किञ्चन' का अर्थ 'परिबोध' (बाधा/आसक्ति) है। जो प्राणियों को कुचलता (मर्दन करता) है, वह 'किञ्चन' है। 'किञ्चन' शब्द मर्दन (कुचलने) के अर्थ में प्रयुक्त होता है। मनुष्य धान को कुचलते समय बैल से कहते हैं, 'हे कपिल! कुचलो, हे कपिल! कुचलो' (किञ्चेहि कापिल)।

පචි විත්ථාරෙ. පඤ්චෙති, පඤ්චයති. පපඤ්චෙති, පපඤ්චයති. පපඤ්චා.

'पचि' विस्तार के अर्थ में है। पञ्चेति, पञ्चयति। प्रपञ्चेति, प्रपञ्चयति। प्रपञ्च।

එත්ථ පපඤ්චාති තණ්හාමානදිට්ඨියො. එතා හි අත්තනිස්සිතානං සත්තානං සංසාරං පපඤ්චෙන්ති විත්ථින්නං කරොන්තීති පපඤ්චාති වුච්චන්ති. අථ වා පපඤ්චෙන්ති යත්ථ සයං උප්පන්නා තංසන්තානං විත්ථාරෙන්ති චිරං ඨපෙන්තීති පපඤ්චා. ලොකියා පන ‘‘අම්හාකං තුම්හෙහි සද්ධිං කථෙන්තානං පපඤ්චො හොතී’’තිආදීනි වදන්තා කාලස්ස චිරභාවං පපඤ්චොති වදන්ති, සාසනෙ පන ද්වයම්පි ලබ්භති.

यहाँ 'प्रपञ्च' का अर्थ तृष्णा, मान और दृष्टि है। क्योंकि ये अपने आश्रित प्राणियों के संसार को प्रपञ्चित (विस्तृत) करते हैं, इसलिए इन्हें 'प्रपञ्च' कहा जाता है। अथवा, जहाँ वे स्वयं उत्पन्न होते हैं, उस सन्तति (प्रवाह) को प्रपञ्चित करते हैं, अर्थात् विस्तृत करते हैं और चिरकाल तक बनाए रखते हैं, इसलिए वे 'प्रपञ्च' हैं। लौकिक लोग तो 'आपसे बात करते हुए हमें प्रपञ्च (विलम्ब) हो रहा है' आदि कहते हुए समय की दीर्घता को 'प्रपञ्च' कहते हैं, किन्तु शासन (बुद्ध धर्म) में दोनों ही अर्थ प्राप्त होते हैं।

සිච්ච කුඩ්ඩනෙ. සිච්චෙති, සිච්චයති.

'सिच्च' सींचने (दीवार आदि पर लेप करने) के अर्थ में है। सिच्चेति, सिच्चयति।

වඤ්චු පලම්භනෙ. පලම්භනං උපලාපනං. වඤ්චෙති, වඤ්චයති. වඤ්චකො, වඤ්චනං. භූවාදිගණෙ පන වඤ්චධාතු ගත්‍යත්ථෙ වත්තති. ‘‘සන්ති පාදා අවඤ්චනා’’ති හි පාළි

'वञ्चु' ठगने (प्रलोभन देने) के अर्थ में है। 'पलम्भन' का अर्थ 'उपलापन' (फुसलाना) है। वञ्चेति, वञ्चयति। वञ्चक, वञ्चन। भ्वादिगण में 'वञ्च' धातु गति के अर्थ में प्रयुक्त होती है। क्योंकि पालि में 'सन्ति पादा अवञ्चना' (पैर हैं जो चलते नहीं/धोखा नहीं देते) आता है।

චච්ච අජ්ඣයනෙ. චච්චෙති, චච්චයති.

'चच्च' अध्ययन के अर्थ में है। चच्चेति, चच्चयति।

චු චවනෙ. චාවෙති, චාවයති. අඤ්ඤො ‘‘චු සහනෙ’’ ඉති බ්‍රුතෙ. චාවෙති, චාවයති, සහතීති අත්ථො.

'चु' च्युत होने (गिरने) के अर्थ में है। चावेति, चावयति। अन्य (आचार्य) 'चु' को 'सहन' के अर्थ में कहते हैं। चावेति, चावयति, इसका अर्थ 'सहन करता है' होता है।

අඤ්චු විසෙසනෙ. අඤ්චෙති, අඤ්චයති.

'अञ्चु' विशेषण (विशेषता बताने) के अर्थ में है। अञ्चेति, अञ्चयति।

ලොච භාසායං. ලොචෙති, ලොචයති. ලොචනං, ලොචයති සමවිසමං ආචික්ඛන්තං විය භවතීති ලොචනං, චක්ඛු.

'लोच' भाषण (देखने/प्रकाशित करने) के अर्थ में है। लोचेति, लोचयति। लोचन; जो सम और विषम को बताते हुए के समान होता है, वह 'लोचन' (नेत्र) है।

රච පතියතනෙ. රචෙති, රචයති. රචනා, විරචිතං, කෙසරචනා, ගාථාරචනා.

'रच' सजाने (तैयार करने) के अर्थ में है। रचेति, रचयति। रचना, विरचित, केश-रचना, गाथा-रचना।

සූච [Pg.293] පෙසුඤ්ඤෙ. පිසුණභාවො පෙසුඤ්ඤං. සූචෙති, සූචයති. සූචකො.

'सूच' चुगली (पिशुनता) के अर्थ में है। पिशुन होने का भाव 'पैशुन्य' है। सूचेति, सूचयति। सूचक।

පච්ච සංයමනෙ. පච්චෙති, පච්චයති.

'पच्च' संयमन (नियंत्रण) के अर्थ में है। पच्चेति, पच्चयति।

රිච වියොජනසම්පජ්ජනෙසු. රෙචෙති, රෙචයති. සෙට්ඨිපුත්තං විරෙචෙය්‍ය. විරෙචෙති, විරෙචයති. විරෙචකො, විරෙචනං.

'रिच' वियोजन (अलग करने) और सम्पादन (शुद्धि/दस्तावर) के अर्थ में है। रेचेति, रेचयति। 'श्रेष्ठिपुत्र को विरेचन (जुलाब) दे।' विरेचेति, विरेचयति। विरेचक, विरेचन।

වච භාසනෙ. වචෙති, වචයති. භූවාදිගණෙපි අයං වත්තති. තදා තස්සා ‘‘වත්ති, වචති, අවොච, අවොචු’’න්තිආදීනි රූපානි භවන්ති. කාරිතෙ පන ‘‘අන්තෙවාසිකං ධම්මං වාචෙති, වාචයතී’’ති රූපානි. වත්තුං, වත්තවෙ, වත්වා, වුත්තං, වුච්චති.

'वच' भाषण (बोलने) के अर्थ में है। वचेति, वचयति। यह भ्वादिगण में भी प्रयुक्त होती है। तब इसके 'वत्ति, वचति, अवोच, अवोचुं' आदि रूप होते हैं। कारित (णिजन्त) में 'अन्तेवासी को धर्म बाँचता (पढ़ाता) है' - 'वाचेति, वाचयति' रूप होते हैं। वक्तुं, वत्तवे, वत्वा, वृत्तं, वुच्चति।

අච්ච පූජායං. අච්චෙති, අච්චයති. බ්‍රහ්මාසුරසුරච්චිතො.

'अच्च' पूजा के अर्थ में है। अच्चेति, अच्चयति। 'ब्रह्मा, असुर और सुरों द्वारा पूजित।'

සූච ගන්ධනෙ. සුචෙති, සූචයති. සූචකො, සුත්තං.

'सूच' ग्रन्थन (पिरोने/जोड़ने) के अर्थ में है। सुचेति, सूचयति। सूचक, सुत्त (सूत्र)।

එත්ථ ච අත්තත්ථපරත්ථාදිභෙදෙ අත්ථෙ සූචෙතීති සුත්තං. තෙපිටකං බුද්ධවචනං.

और यहाँ जो आत्म-अर्थ, पर-अर्थ आदि भेदों वाले अर्थों को सूचित करता है, वह 'सुत्त' है। त्रिपिटकगत बुद्धवचन।

කච දිත්තියං. කච්චෙති, කච්චයති. කච්චො.

'कच' दीप्ति (चमक) के अर्थ में है। कच्चेति, कच्चयति। कच्चो।

එත්ථ කච්චොති රූපසම්පත්තියා කච්චෙති දිබ්බති විරොචතීති කච්චො, එවංනාමකො ආදිපුරිසො, තබ්බංසෙ ජාතා පුරිසා ‘‘කච්චානා’’තිපි ‘‘කච්චායනා’’තිපි ‘‘කාතියානා’’තිපි වුච්චන්ති, ඉත්ථියො පන ‘‘කච්චානී’’තිපි ‘‘කච්චායනී’’තිපි ‘‘කාතියානී’’තිපි වුච්චන්ති.

यहाँ 'कच्च' का अर्थ है - जो रूप-सम्पत्ति से चमकता है, दीप्त होता है, सुशोभित होता है, वह 'कच्च' है। इस नाम का आदिपुरुष; उसके वंश में उत्पन्न पुरुष 'कच्चान', 'कच्चायन' और 'कातियान' भी कहे जाते हैं, और स्त्रियाँ 'कच्चानी', 'कच्चायनी' और 'कातियानी' कही जाती हैं।

චකාරන්තධාතුරූපානි.

चकारान्त धातु रूप।

ඡකාරන්තධාතු

छकारान्त धातु।

මිලෙඡ [Pg.294] අබ්‍යත්තායං වාචායං. මිලෙච්ඡෙති, මිලෙච්ඡයති. මිලක්ඛු.

'मिलेछ' अस्पष्ट वाणी के अर्थ में है। मिलेच्छेति, मिलेच्छयति। मिलक्खु (म्लेच्छ)।

එත්ථ මිලක්ඛූති මිලෙච්ඡෙති අබ්‍යත්තවාචං භාසතීති මිලක්ඛු.

यहाँ 'मिलक्खु' का अर्थ है - जो अस्पष्ट वाणी बोलता है, वह 'मिलक्खु' है।

කුච්ඡ අවක්ඛෙපෙ. අවක්ඛෙපො අධොඛිපනං. කුච්ඡෙති, කුච්ඡයති.

'कुच्छ' अवक्षेप (नीचे फेंकने/निन्दा) के अर्थ में है। 'अवक्षेप' का अर्थ नीचे फेंकना है। कुच्छेति, कुच्छयति।

විච්ඡ භාසායං. විච්ඡෙති, විච්ඡයති.

'विच्छ' भाषण के अर्थ में है। विच्छेति, विच्छयति।

ඡකාරන්තධාතුරූපානි.

छकारान्त धातु रूप।

ජකාරන්තධාතු

जकारान्त धातु।

වජ්ජ වජ්ජනෙ. වජ්ජෙති, වජ්ජයති. පරිවජ්ජනකො. වජ්ජිතො සීලවන්තෙහි, කථං භික්ඛු කරිස්සසීති.

'वज्ज' वर्जन (त्यागने) के अर्थ में है। वज्जेति, वज्जयति। परिवर्जक। 'शीलवानों द्वारा वर्जित (त्यागा हुआ), भिक्षु कैसे करेगा?'

තුජ්ජ බලපාලනෙසු. තුජ්ජෙති, තුජ්ජයති.

'तुज्ज' बल और पालन के अर्थ में है। तुज्जेति, तुज्जयति।

තුජි පිජි හිංසාබලදානනිකෙතනෙසු. නිකෙතනං නිවාසො. තුඤ්ජෙති, තුඤ්ජයති. පිඤ්ජෙති. පිඤ්ජයති.

'तुजि' और 'पिजि' हिंसा, बल, दान और निकेतन के अर्थ में हैं। 'निकेतन' का अर्थ निवास है। तुञ्जेति, तुञ्जयति। पिञ्जेति, पिञ्जयति।

ඛජි කිච්ඡජීවනෙ. ඛඤ්ජෙති, ඛඤ්ජයති. ඛඤ්ජො.

खजि (Khaji) कष्टपूर्ण जीवन के अर्थ में। खञ्जेति, खञ्जयति। खञ्जो।

ඛජි රක්ඛණෙ. තාදිසානියෙව රූපානි. භූවාදිගණෙ ‘‘ඛජි ගතිවෙකල්ලෙති ඉමිස්සා ‘‘ඛඤ්ජතී’’ති රූපං.

खजि (Khaji) रक्षा के अर्थ में। वैसे ही रूप होते हैं। भूवादि गण में 'खजि' गति-वैकल्य (लंगड़ाने) के अर्थ में है, उसका 'खञ्जति' रूप बनता है।

පූජ පූජායං. පූජෙති, පූජයති. පූජා. එසාව පූජනා සෙය්‍යො. පූජකො, පූජිතො, පූජනීයො, පූජනෙය්‍යො, පූජෙතබ්බො, පුජ්ජො.

पूज (Pūja) पूजा के अर्थ में। पूजेति, पूजयति। पूजा। 'यही पूजन श्रेष्ठ है'। पूजको, पूजितो, पूजनीयो, पूजनeyyo, पूजेतब्बो, पुज्जो।

ගජ [Pg.295] මද්දනසද්දෙසු. ගජෙති, ගජයති. ගජො.

गज (Gaja) मर्दन और शब्द के अर्थ में। गजेति, गजयति। गजो।

තිජ නිසානෙ. තෙජෙති, තෙජයති.

तिज (Tija) तीक्ष्ण करने (निशाने) के अर्थ में। तेजेति, तेजयति।

වජ මග්ගනසඞ්ඛාරෙසු. වජෙති, වජයති.

वज (Vaja) मार्ग और संस्कार (तैयारी) के अर्थ में। वजेति, वजयति।

තජ්ජ සන්තජ්ජනෙ. තජ්ජෙති, තජ්ජයති. සන්තජ්ජෙති, සන්තජ්ජයති. සන්තජ්ජිතො.

तज्ज (Tajja) डराने (तर्जन) के अर्थ में। तज्जेति, तज्जयति। सन्तज्जेति, सन्तज्जयति। सन्तज्जितो।

අජ්ජ පටිසජ්ජනෙ. අජ්ජෙති, අජ්ජයති.

अज्ज (Ajja) अर्जन (प्राप्त करने) के अर्थ में। अज्जेति, अज्जयति।

සජ්ජ සජ්ජනෙ. සජ්ජෙති, සජ්ජයති දානං. ගමනසජ්ජො හුත්වා.

सज्ज (Sajja) सज्जित करने (तैयार करने) के अर्थ में। सज्जेति, सज्जयति दानं। जाने के लिए तैयार होकर।

භජ විස්සාසෙ. භජෙති, භජයති. භූවාදිගණෙ පන ‘‘භජතී’’ති රූපං, භත්ති, සම්භත්ති.

भज (Bhaja) विश्वास (सेवा) के अर्थ में। भजेति, भजयति। भूवादि गण में 'भजति' रूप बनता है, भक्ति, सम्भक्ति।

තුජි පිජි ලුජි භජි භාසායං. තුඤ්ජෙති, තුඤ්ජයති. පිඤ්ජෙති, පිඤ්ජයති. ලුඤ්ජෙති, ලුඤ්ජයති. භඤ්ජෙති, භඤ්ජයති. කථෙතීති අත්ථො.

तुजि, पिजि, लुजि, भजि (Tuji, piji, luji, bhaji) भाषा (बोलने) के अर्थ में। तुञ्जेति, तुञ्जयति। पिञ्जेति, पिञ्जयति। लुञ्जेति, लुञ्जयति। भञ्जेति, भञ्जयति। इसका अर्थ है— कहता है।

රුජ හිංසායං. රොජෙති, රොජයති. රොගො.

रुज (Ruja) हिंसा (पीड़ा) के अर्थ में। रोजेति, रोजयति। रोगो।

භාජ පුථකම්මනි. පුථකම්මං පුථක්කරණං, විසුං ක්‍රියාති අත්ථො. භාජෙති, භාජයති. විභාජෙති, විභාජයති. විභත්ති.

भाज (Bhāja) पृथक्करण (अलग करने) के अर्थ में। पृथक्-कर्म अर्थात् पृथक् करना, अलग क्रिया करना। भाजेति, भाजयति। विभाजेति, विभाजयति। विभक्ति।

සභාජ සීතිසෙවනෙසු. සභාජෙති, සභාජයති.

सभाज (Sabhāja) सेवा और सत्कार के अर्थ में। सभाजेति, सभाजयति।

ලජ පකාසනෙ. ලජෙති, ලජයති. ලාජා.

लज (Laja) प्रकाशन (चमकने) के अर्थ में। लजेति, लजायति। लाजा (खील)।

යුජ සංයමනෙ. සංපුබ්බො බන්ධනෙ. යොජෙති, යොජයති. සංයොජෙති, සංයොජයති. සංයොජනං.

युज (Yuja) संयमन के अर्थ में। 'सं' उपसर्ग पूर्वक बन्धन के अर्थ में। योजेति, योजयति। संयोजेति, संयोजयति। संयोजन।

මජ්ජ සොචෙය්‍යාලඞ්කාරෙසු. මජ්ජෙති, මජ්ජයති. සම්මජ්ජෙති, සම්මජ්ජයති. සම්මජ්ජා.

'मज्ज' (धातु) शुद्धि और अलंकार के अर्थ में। मज्जेति, मज्जयति। सम्मज्जेति, सम्मज्जयति। सम्मज्जा (बुहारी)।

භාජ [Pg.296] භාජනදානෙසු. භාජෙති, භාජයති. කථං වෙස්සන්තරො පුත්තො, ගජං භාජෙති සඤ්චය.

'भाज' (धातु) विभाजन और दान के अर्थ में। भाजेति, भाजयति। हे संजय! पुत्र वेस्सन्तर हाथी को कैसे विभाजित (दान) करता है?

ජකාරන්තධාතුරූපානි.

जकारान्त धातु रूप।

ඣඤන්තා අප්පසිද්ධා. සද්දසත්ථෙ පන ‘‘ඤා නියොජනෙ’’ති පඨන්ති, රූපං පන බුද්ධවචනානුකූලං න භවති, තස්මා න දස්සිතං අම්හෙහි.

झकारान्त और ञकारान्त धातुएँ। शब्दशास्त्र (व्याकरण) में तो 'ञा नियोजने' ऐसा पढ़ते हैं, परन्तु वह रूप बुद्धवचन के अनुकूल नहीं होता, इसलिए हमारे द्वारा नहीं दिखाया गया है।

ටකාරන්තධාතු

टकारान्त धातु।

ඝට්ට ඝට්ටනෙ. ඝට්ටනං වායාමකරණං. ඝට්ටෙති, ඝට්ටයති. එත්ථ තු ‘‘ඝට්ටෙසි, ඝට්ටෙසි, කිංකාරණා ඝට්ටෙසි, අහං තං ජානාමී’’ති නිදස්සනං.

'घट्ट' (धातु) घर्षण (टकराने) के अर्थ में। घट्टन का अर्थ व्यायाम (प्रयत्न) करना है। घट्टेति, घट्टयति। यहाँ 'घट्टेसि, घट्टेसि (तुमने प्रहार किया), किस कारण से प्रहार किया, मैं तुम्हें जानता हूँ' - यह उदाहरण है।

ඝට සඞ්ඝාතෙ. පුබ්බෙ විය ක්‍රියාපදානි, නාමිකත්තෙ ‘‘ඝටො, ඝටා’’ති රූපානි. එත්ථ ගටොති පානීයඝටො. ඝටාති සමූහො ‘‘මච්ඡඝටා’’තිආදීසු විය.

'घट' (धातु) संघात (समूह) के अर्थ में। क्रियापद पहले की तरह ही हैं, संज्ञा रूप में 'घटो, घटा' रूप होते हैं। यहाँ 'घटो' का अर्थ पानी का घड़ा है। 'घटा' का अर्थ समूह है, जैसे 'मच्छघटा' (मछलियों का समूह) आदि में।

ඝට්ට චලනෙ. ඝට්ටෙති, ඝට්ටයති.

'घट्ट' (धातु) चलन (हिलने) के अर्थ में। घट्टेति, घट्टयति।

නට අවසන්දනෙ. අවසන්දනං ගත්තවික්ඛෙපො. නටෙති, නටයති.

'नट' (धातु) अवसन्दन (नृत्य/अंग-विक्षेप) के अर्थ में। अवसन्दन का अर्थ अंगों का विक्षेप (हिलाना-डुलाना) है। नटेति, नटयति।

චුට ඡුට කුට්ට ඡෙදනෙ. චුටෙති, චුටයති. ඡුටෙති, ඡුටයති. කුට්ටෙති, කුට්ටයති.

'चुट', 'छुट', 'कुट्ट' (धातु) छेदन (काटने) के अर्थ में। चुट्टेति, चुट्टयति। छुट्टेति, छुट्टयति। कुट्टेति, कुट्टयति।

පුට්ට චට්ට අප්පභාවෙ. පුට්ටෙති, පුට්ටයති. චුට්ටෙති, චුට්ටයති, අප්පං භවතීති අත්ථො.

'पुट्ट', 'चट्ट' (धातु) अल्पभाव (थोड़ा होने) के अर्थ में। पुट्टेति, पुट्टयति। चुट्टेति, चुट्टयति, इसका अर्थ है 'अल्प (थोड़ा) होता है'।

මුට සඤ්චුණ්ණනෙ. මොටෙති, මොටයති.

'मुट' (धातु) संचूर्णन (कुचलने/पीसने) के अर्थ में। मोटेति, मोटयति।

අට්ට සුට්ට අනාදරෙ. අට්ටෙති, අට්ටයති. සුට්ටෙති, සුට්ටයති.

'अट्ट', 'सुट्ट' (धातु) अनादर के अर्थ में। अट्टेति, अट्टयति। सुट्टेति, सुट्टयति।

ඛට්ට [Pg.297] සංවරණෙ ඛට්ටෙති, ඛට්ටයති.

'खट्ट' (धातु) संवरण (ढकने/रोकने) के अर्थ में। खट्टेति, खट्टयति।

සට්ට හිංසාබලදානනිකෙතනෙසු. සට්ටෙති, සට්ටයති.

'सट्ट' हिंसा, बल, दान और निकेतन (निवास) के अर्थ में। सट्टेति, सट्टयति।

තුවට්ට නිපජ්ජායං. තුවට්ටෙති, තුවට්ටයති. ඡබ්බග්ගියා භික්ඛූ එකමඤ්චෙ තුවට්ටෙන්ති.

'तुवट्ट' लेटने (शयन) के अर्थ में। तुवट्टेति, तुवट्टयति। छब्बग्गीय भिक्षु एक ही मंच (बिस्तर) पर लेटते हैं।

ඡට්ට ඡට්ටනෙ. ඡට්ටෙති, ඡට්ටයති. අත්‍රායං පාළි – සචෙ සො ඡට්ටෙති, ඉච්චෙතං කුසලං. නොචෙ ඡට්ටෙති, පඤ්චහඞ්ගෙහි සමන්නාගතො භික්ඛු රූපියඡට්ටකො සම්මන්නිතබ්බො.

'छट्ट' फेंकने (त्यागने) के अर्थ में। छट्टेति, छट्टयति। यहाँ यह पालि है – यदि वह त्याग देता है, तो यह कुशल है। यदि नहीं त्यागता है, तो पाँच अंगों से युक्त भिक्षु को 'रूपिय-छट्टक' (चाँदी फेंकने वाला) नियुक्त किया जाना चाहिए।

පුට හිංසායං. පොටෙති, පොටයති.

'पुट' हिंसा के अर्थ में। पोटेति, पोटयति।

කීට බන්ධෙ. බන්ධො බන්ධනං. කීටෙති, කීටයති. කීටො.

'कीट' बाँधने के अर्थ में। बन्ध का अर्थ बन्धन है। कीटेति, कीटयति। कीटो।

චුටි ඡෙදනෙ. චුණ්ටෙති, චුණ්ටයති.

'चुटि' काटने के अर्थ में। चुण्टेति, चुण्टयति।

ලුටි ථෙය්‍යෙ. ලුණ්ටෙති, ලුණ්ටයති.

'लुटि' चोरी के अर्थ में। लुण्टेति, लुण्टयति।

කූට අප්පසාදෙ. කූටෙති, කූටයති. කූටං රජතං. කූටා ගාවී. කුටතාපසො.

'कूट' अप्रसाद (कपट) के अर्थ में। कूटेति, कूटयति। कूटं रजतं (नकली चाँदी)। कूटा गावी (कपटी गाय)। कूटतापसो (ढोंगी तपस्वी)।

චුට පුට ඵුට විභෙදෙ. චුටෙති, චුටයති. පොටෙති, පොටයති. ඵොටෙති, ඵොටයති. අඞ්ගුලියො ඵොටෙසුං.

'चुट', 'पुट', 'फुट' विभेद (तोड़ने या चटकाने) के अर्थ में। चुटेति, चुटयति। पोटेति, पोटयति। फोटेति, फोटयति। अँगुलियाँ चटकाईं।

ඝට සඞ්ඝාටෙ හන්ත්‍යත්ථෙ ච. ඝටෙති, ඝටයති.

'घट' संघात (जोड़ने) और मारने के अर्थ में। घटेति, घटयति।

පට පුට ලුට ඝට ඝටි භාසායං. පාටෙති, පාටයති. පොටෙති, පොටයති. ලොටෙති, ලොටයති. ඝාටෙති, ඝාටයති. ඝණ්ටෙති, ඝණ්ටයති.

'पट', 'पुट', 'लुट', 'घट', 'घटि' भाषा (बोलने) के अर्थ में। पाटेति, पाटयति। पोटेति, पोटयति। लोटेति, लोटयति। घाटेति, घाटयति। घण्टेति, घण्टयति।

පට වට ගන්ථෙ. පටෙති, පටයති. වටෙති, වටයති.

'पट', 'वट' ग्रन्थ (बाँधने या गूँथने) के अर्थ में। पाटेति, पाटयति। वटेति, वटयति।

ඛෙට භක්ඛණෙ. ඛෙටෙති, ඛෙටයති.

'खेट' भक्षण (खाने) के अर्थ में। खेटेति, खेटयति।

ඛොට ඛෙපෙ. ඛොටෙති, ඛොටයති.

'खोट' क्षेप (फेंकने) के अर्थ में। खोटेति, खोटयति।

කුටි දාහෙ. කුටෙති, කුටයති.

'कुटि' दाह (जलाने) के अर्थ में। कुटेति, कुटयति।

යුට සංසග්ගෙ. යොටෙති, යොටයති.

'युट' संसर्ग (मेल-जोल) के अर्थ में। योटेति, योटयति।

වට විභජනෙ. වටෙති, වටයති.

'वट' विभाजन (बाँटने) के अर्थ में। वटेति, वटयति।

ටකාරන්තධාතුරූපානි.

टकारान्त धातु रूप।

ඨකාරන්තධාතු

ठकारान्त धातु।

සඨ [Pg.298] සඞ්ඛාරගතීසු. සඨෙති, සඨයති.

'सठ' संस्कार और गति के अर्थ में। सठेति, सठयति।

සුඨ ආලසියෙ. සොඨෙති, සොඨයති.

'सुठ' आलस्य के अर्थ में। सोठेति, सोठयति।

සුඨි සොසනෙ. සුණ්ඨෙති, සුණ්ඨයති.

'सुठि' शोषण (सुखाने) के अर्थ में। सुण्ठेति, सुण्ठयति।

සඨ සිලාඝායං. සඨෙති, සඨයති.

'सठ' श्लाघा (प्रशंसा) के अर्थ में। सठेति, सठयति।

සඨ අසම්මාභාසනෙ. සඨෙති. සඨයති, සඨො.

'सठ' असम्यक् भाषण (अनुचित बोलने) के अर्थ में। सठेति, सठयति। सठो (धूर्त)।

එත්ථ සඨොති කෙරාටිකො. සඨයතීති සඨො, න සම්මා භාසතීති අත්ථො.

यहाँ 'सठो' का अर्थ 'केराटिक' (धूर्त) है। 'सठयति' का अर्थ 'सठ' है, इसका अर्थ है कि वह ठीक से नहीं बोलता है।

සඨ කෙතවෙ. රූපං තාදිසමෙව.

'सठ' कैतव (कपट या जुआ) के अर्थ में। रूप वैसा ही है।

‘‘සුදස්සං වජ්ජමඤ්ඤෙසං, අත්තනො පන දුද්දසං…පෙ…අත්තනො පන ඡාදෙති, කලිංව කිතවාසඨො’’ති.

“दूसरों के दोष देखना सुगम है, किन्तु अपने दोष देखना कठिन है... किन्तु वह अपने (दोषों) को छिपा लेता है, जैसे धूर्त जुआरी (हारने वाले) पासे को छिपा लेता है।”

එත්ථ සාකුණිකො ‘‘කිතවා’’ති වුත්තො. තස්ස ඉදං කෙතවං, තස්මිං කෙතවෙ අයං ධාතු වත්තතීති අත්ථො.

यहाँ पक्षी पकड़ने वाले (बहेलिए) को 'कितवा' कहा गया है। यह उसका 'कैतव' (कपट) है, उस कैतव के अर्थ में यह धातु प्रयुक्त होती है, यह अर्थ है।

කඨි සොකෙ. කණ්ඨෙති, කණ්ඨයති.

'कठि' शोक के अर्थ में। कण्ट्हेति, कण्ट्हयति।

ඨකාරන්තධාතුරූපානි.

ठकारान्त धातु रूप।

ඩකාරන්තධාතු

'ड' कारान्त धातुएँ।

පටි පරිහාසෙ. පණ්ඩෙති, පණ්ඩයති. උප්පණ්ඩෙති, උප්පණ්ඩයති. මනුස්සානං නං භික්ඛුනිං උප්පණ්ඩිංසු.

परिहास (मजाक) के अर्थ में। पण्डेति, पण्डयति। उप्पण्डेति, उप्पण्डयति। मनुष्यों ने उस भिक्षुणी का उपहास किया।

ලඩි උක්ඛෙපෙ. ලණ්ඩෙති, ලණ්ඩයති.

उत्क्षेप (ऊपर फेंकने) के अर्थ में। लण्डेति, लण्डयति।

ඛඩි කඩි ඡෙදෙ. ඛණ්ඩෙති, ඛණ්ඩයති. කණ්ඩෙති, කණ්ඩයති. ඛණ්ඩො, කණ්ඩො.

छेद (काटने) के अर्थ में। खण्डेति, खण्डयति। कण्डेति, कण्डयति। खण्ड, कण्ड।

පිඩි [Pg.299] සඞ්ඝාතෙ. පිණ්ඩෙති, පිණ්ඩයති. පිණ්ඩො.

संघात (समूह बनाने) के अर्थ में। पिण्डेति, पिण्डयति। पिण्ड।

එත්ථ ච පිණ්ඩොති සමූහසඞ්ඛාතො කලාපොපි ‘‘චොළං පිණ්ඩො රති ඛිඩ්ඩා’’ති එත්ථ වුත්තො ආහාරසඞ්ඛාතො පිණ්ඩොපි පිණ්ඩොයෙව.

और यहाँ 'पिण्ड' शब्द समूहवाची कलाप भी है, और "चोळं पिण्डो रति खिड्डा" यहाँ कहे गए आहारवाची पिण्ड को भी पिण्ड ही कहते हैं।

කුඩි වෙධනෙ. කුණ්ඩෙති, කුණ්ඩයති. කුණ්ඩලං.

वेधन (छेदने) के अर्थ में। कुण्डेति, कुण्डयति। कुण्डल।

මඩි භූසායං හසනෙ ච. මණ්ඩෙති, මණ්ඩයති. මණ්ඩො, මණ්ඩනං, මණ්ඩිතො.

भूषा (सजावट) और हँसने के अर्थ में। मण्डेति, मण्डयति। मण्ड, मण्डन, मण्डित।

භඩි කල්‍යාණෙ. කල්‍යාණං කල්‍යාණතා. භණ්ඩෙති, භණ්ඩයති. භණ්ඩො.

कल्याण के अर्थ में। कल्याण, कल्याणता। भण्डेति, भण्डयति। भण्ड।

එත්ථ ච භණ්ඩොති ධනං, අලඞ්කාරො වා. ‘‘භණ්ඩං ගණ්හාති. සමලඞ්කරිත්වා භණ්ඩෙනා’’ති ච ආදීසු විය.

और यहाँ 'भण्ड' का अर्थ धन या अलंकार है। जैसे "भण्डं गण्हाति" (सामान/धन लेता है), "समलङ्करित्वा भण्डेना" (अलंकार से अलंकृत होकर) आदि में।

දණ්ඩ දණ්ඩවිනිපාතෙ. දණ්ඩෙති, දණ්ඩයති. දණ්ඩො.

दण्ड देने (दण्डपात) के अर्थ में। दण्डेति, दण्डयति। दण्ड।

ඡඩ්ඩ ඡඩ්ඩනෙ. ඡඩ්ඩෙති, ඡඩ්ඩයති. ඡඩ්ඩනකො. ඡඩ්ඩියති, ඡඩ්ඩිතො. ඡඩ්ඩිතුං, ඡඩ්ඩයිතුං, ඡඩ්ඩෙත්වා, ඡඩ්ඩයිත්වා.

छड्डन (फेंकने/त्यागने) के अर्थ में। छड्डेति, छड्डयति। छड्डनको। छड्डियति, छड्डितो। छड्डितुं, छड्डयितुं, छड्डेत्वा, छड्डयित्वा।

ඩකාරන්තධාතුරූපානි.

'ड' कारान्त धातु रूप।

ඪකාරන්තධාතු

'ढ' कारान्त धातुएँ।

වඩ්ඪ ආකිරණෙ. කංසපාතියා පායාසං වඩ්ඪෙති, වඩ්ඪයති. භත්තං වඩ්ඪෙත්වා අදාසි.

आकिरण (परोसने/बिखेरने) के अर्थ में। काँसे के पात्र में खीर परोसता है (वड्ढेति, वड्ढयति)। भात परोसकर दिया।

ඉමානි ඪකාරන්තධාතුරූපානි.

ये 'ढ' कारान्त धातु रूप हैं।

ණකාරන්තධාතු

'ण' कारान्त धातुएँ।

වණ්ණ වණ්ණක්‍රියාවිත්ථාරගුණවචනෙසු. වණ්ණො පසංසා. ක්‍රියා කරණං. විත්ථාරො විත්ථින්නතා. ගුණො සීලාදිධම්මො. වචනං [Pg.300] වාචා. වණ්ණෙති, වණ්ණයති. වණ්ණො, වණ්ණං, සුවණ්ණං, සංවණ්ණනා.

वर्ण (प्रशंसा), क्रिया (करना), विस्तार (विस्तृतता), गुण (शील आदि धर्म) और वचन (वाणी) के अर्थ में। वण्णेति, वण्णयति। वण्ण, वण्णं, सुवण्ण, संवण्णना।

වණ්ණසද්දො ඡවිථුතිකුලවග්ගකාරණසණ්ඨානපමාණරූපායතනාදීසු දිස්සති. තත්ථ ‘‘සුවණ්ණවණ්ණොසි භගවා’’ති එවමාදීසු ඡවියං. ‘‘කදා සඤ්ඤූළ්හා පන තෙ ගහපති සමණස්ස ගොතමස්ස වණ්ණා’’ති එවමාදීසු ථුතියං. ‘‘චත්තාරොමෙ භො ගොතම වණ්ණා’’තිඑවමාදීසු කුලවග්ගෙ. ‘‘අථ කෙන නු වණ්ණෙන, ගන්ධථෙනොති වුච්චතී’’ති එවමාදීසු කාරණෙ. ‘‘මහන්තං හත්ථිරාජවණ්ණං අභිනිම්මිනිත්වා’’තිඑවමාදීසු සණ්ඨානෙ. ‘‘තයො පත්තස්ස වණ්ණා’’ති එවමාදීසු පමාණෙ. ‘‘වණ්ණො ගන්ධො රසො ඔජා’’ති එවමාදීසු රූපායතනෙති.

'वण्ण' शब्द छवि (रंग/त्वचा), थुति (स्तुति), कुल-वर्ग (जाति), कारण, संस्थान (आकृति), प्रमाण और रूपायतन आदि में देखा जाता है। वहाँ "सुवण्णवण्णोसि भगवा" आदि में छवि (रंग) के अर्थ में है। "कदा सञ्ञूळ्हा पन ते गहपति समणस्स गोतमस्स वण्णा" आदि में थुति (स्तुति) के अर्थ में है। "चत्तारोमे भो गोतम वण्णा" आदि में कुल-वर्ग के अर्थ में है। "अथ केन नु वण्णेन, गन्धथेनोति वुच्चती" आदि में कारण के अर्थ में है। "महन्तं हत्थिराजवण्णं अभिनिम्मिनित्वा" आदि में संस्थान (आकृति) के अर्थ में है। "तयो पत्तस्स वण्णा" आदि में प्रमाण के अर्थ में है। "वण्णो गन्धो रसो ओजा" आदि में रूपायतन के अर्थ में है।

තත්ථ ඡවියන්ති ඡවිගතා වණ්ණධාතු එව ‘‘සුවණ්ණවණ්ණො’’ති එත්ථ වණ්ණග්ගහණෙන ගහිතාති අපරෙ. වණ්ණනං කිත්තියා උග්ඝොසනන්ති වණ්ණො, ථුති. වණ්ණියති අසඞ්කරතො වවත්ථපියතීති වණ්ණො, කුලවග්ගො. වණ්ණියති ඵලං එතෙන යථාසභාවතො විභාවියතීති වණ්ණො, කාරණං, වණ්ණං දීඝරස්සාදිවසෙන සණ්ඨහනන්ති වණ්ණො, සණ්ඨානං. වණ්ණියති අඩ්ඪමහන්තාදිවසෙන පමියතීති වණ්ණො, පමාණං. වණ්ණෙති විකාරමාපජ්ජමානං හදයඞ්ගතභාවං පකාසෙතීති වණ්ණො, රූපායතනං. එවං තෙන තෙන පවත්තිනිමිත්තෙන වණ්ණසද්දස්ස තස්මිං තස්මිං අත්ථෙ පවත්ති වෙදිතබ්බා.

वहाँ 'छवि' में छविगत वर्ण-धातु ही "सुवण्णवण्णो" यहाँ 'वण्ण' ग्रहण से ग्रहण की गई है, ऐसा दूसरे कहते हैं। कीर्ति का उद्घोष करना 'वण्ण' (स्तुति) है। जो बिना संकर (मिश्रण) के व्यवस्थित किया जाता है वह 'वण्ण' (कुल-वर्ग) है। जिससे फल यथास्वभाव से प्रकट होता है वह 'वण्ण' (कारण) है। दीर्घ-ह्रस्व आदि के वश से जो संस्थान (आकृति) ग्रहण करता है वह 'वण्ण' (संस्थान) है। जो आधे-बड़े आदि के वश से मापा जाता है वह 'वण्ण' (प्रमाण) है। जो विकार को प्राप्त होते हुए हृदयगत भाव को प्रकाशित करता है वह 'वण्ण' (रूपायतन) है। इस प्रकार उस-उस प्रवृत्ति-निमित्त से 'वण्ण' शब्द की उस-उस अर्थ में प्रवृत्ति जाननी चाहिए।

අපරම්පි [Pg.301] වණ්ණසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරං වදාම. වණ්ණසද්දො සණ්ඨානජාති රූපායතනකාරණපමාණගුණපසංසාජාතරූපපුළිනක්ඛරාදීසු දිස්සති. අයඤ්හි ‘‘මහන්තං සප්පරාජවණ්ණං අභිනිම්මිනිත්වා’’තිආදීසු සණ්ඨානෙ දිස්සති, ‘‘බ්‍රාහ්මණොව සෙට්ඨො වණ්ණො, හීනො අඤ්ඤො වණ්ණො’’තිආදීසු ජාතියං. ‘‘පරමාය වණ්ණපොක්ඛරතාය සමන්නාගතො’’තිආදීසු රූපායතනෙ.

हम 'वण्ण' शब्द का दूसरा अर्थ-उद्धार (अर्थों का संग्रह) भी कहते हैं। 'वण्ण' शब्द संस्थान, जाति, रूपायतन, कारण, प्रमाण, गुण, प्रशंसा, जातरूप (सोना), बालू (पुळिन), अक्षर आदि में देखा जाता है। यह "महन्तं सप्पराजवण्णं अभिनिम्मिनित्वा" आदि में संस्थान के अर्थ में देखा जाता है, "ब्राह्मणोव सेट्ठो वण्णो, हीनो अञ्ञो वण्णो" आदि में जाति के अर्थ में। "परमाय वण्णपोक्खरताय समन्नागतो" आदि में रूपायतन के अर्थ में।

‘‘න හරාමි න භඤ්ජාමි, ආරා සිඞ්ඝාමි වාරිජං;

අථ කෙන නු වණ්ණෙන, ගන්ධථෙනොති වුච්චතී’’ති

"न मैं हरण करता हूँ, न तोड़ता हूँ, दूर से ही कमल को सूँघता हूँ; फिर किस कारण (वण्णेन) से मुझे गन्ध-चोर कहा जाता है?"

ආදීසු කාරණෙ. ‘‘තයො පත්තස්ස වණ්ණා’’තිආදීසු පමාණෙ. ‘‘කදා සඤ්ඤූළ්හා පන තෙ ගහපති සමණස්ස ගොතමස්ස වණ්ණා’’තිආදීසු ගුණෙ. ‘‘වණ්ණාරහස්ස වණ්ණං භාසතී’’තිආදීසු පසංසායං. ‘‘වණ්ණං අඤ්ජනවණ්ණෙන, කාලිඞ්ගම්හි වනිම්හසෙ’’ති එත්ථ ජාතරූපෙ. ‘‘අකිලාසුනො වණ්ණපථෙ ඛණන්තා’’ති එත්ථ පුළිනෙ. ‘‘වණ්ණාගමො වණ්ණවිපරියායො’’තිආදීසු අක්ඛරෙ දිස්සති. ඉච්චෙවං සබ්බථාපි –

आदि में कारण के अर्थ में। "तयो पत्तस्स वण्णा" आदि में प्रमाण के अर्थ में। "कदा सञ्ञूळ्हा पन ते गहपति समणस्स गोतमस्स वण्णा" आदि में गुण के अर्थ में। "वण्णारहस्स वण्णं भासती" आदि में प्रशंसा के अर्थ में। "वण्णं अञ्जनवण्णेन, कालिङ्गमहि वनिमसे" यहाँ जातरूप (सोना) के अर्थ में। "अकिलासुनो वण्णपथे खणन्ता" यहाँ बालू (पुळिन) के अर्थ में। "वण्णागमो वण्णविपरियायो" आदि में अक्षर के अर्थ में देखा जाता है। इस प्रकार सब प्रकार से—

ඡවියං ථුතියං හෙමෙ, කුලවග්ගෙ ච කාරණෙ;

සණ්ඨානෙ ච පමාණෙ ච, රූපායතනජාතිසු;

ගුණක්ඛරෙසු පුළිනෙ, වණ්ණසද්දො පවත්තති;

छवि (रंग), थुति (स्तुति), हेम (सोना), कुल-वर्ग और कारण में; संस्थान, प्रमाण, रूपायतन और जातियों में; गुण, अक्षर और बालू (पुळिन) में 'वण्ण' शब्द प्रवृत्त होता है।

සුවණ්ණසද්දො ඡවිසම්පත්තිගරුළජාතරූපෙසු ආගතො. අයඤ්හි ‘‘සුවණ්ණෙ දුබ්බණ්ණෙ, සුගතෙ දුග්ගතෙ’’ති, ‘‘සුවණ්ණතා සුස්සරතා’’ති [Pg.302] ච එවමාදීසු ඡවිසම්පත්තියං ආගතො. ‘‘කාකං සුවණ්ණා පරිවාරයන්තී’’තිආදීසු ගරුළෙ. ‘‘සුවණ්ණවණ්ණො කඤ්චනසන්නිභත්තචො’’තිආදීසු ජාතරූපෙති.

'सुवण्ण' शब्द छवि-सम्पत्ति (सुन्दर रंग), गरुड़ और जातरूप (सोना) के अर्थ में आया है। यह "सुवण्णे दुब्बण्णे, सुगते दुग्गते", "सुवण्णता सुस्सरता" आदि में छवि-सम्पत्ति के अर्थ में आया है। "काकं सुवण्णा परिवारयन्ती" आदि में गरुड़ के अर्थ में। "सुवण्णवण्णो कञ्चनसन्निभत्तचो" आदि में जातरूप (सोना) के अर्थ में।

පුණ සඞ්ඝාතෙ. පුණෙති, පුණයති.

संघात (समूह बनाने) के अर्थ में। पुणेति, पुणयति।

චුණ සඞ්කොචනෙ. චුණෙති, චුණයති.

संकोचन के अर्थ में। चुणेति, चुणयति।

චුණ්ණ පෙරණෙ. චුණ්ණෙති, චුණ්ණයති. චුණ්ණං. චුණ්ණවිචුණ්ණං කරොති.

प्रेरण (चूर्ण करने/प्रेरित करने) के अर्थ में। चुण्णेति, चुण्णयति। चुण्ण (चूर्ण)। चुण्णविचुण्ण (चकनाचूर) करता है।

සණ දානෙ. සණෙති, සණයති.

दान के अर्थ में। सणेति, सणयति।

කුණ සඞ්කොචනෙ. කුණෙති, කුණයති. කුණො. කුණහත්ථො. හත්ථෙන කුණී.

संकोचन के अर्थ में। कुणेति, कुणयति। कुण। कुणहत्थ (टेढ़ा हाथ वाला)। हाथ से कुणी (लुंज-पुंज)।

තූණ පූරණෙ. තූණෙති, තූණයති. තූණී.

'तूण' भरने के अर्थ में। तूणेति, तूणयति। तूणी (तरकश)।

එත්ථ තූණීති සරකලාපො. සා හි තූණෙන්ති පූරෙන්ති සරෙ එත්ථාති තූණී.

यहाँ 'तूणी' का अर्थ बाणों का समूह (तरकश) है। क्योंकि इसमें बाणों को भरते हैं, इसलिए यह 'तूणी' है।

භූණ භාසායං. භූණෙති, භූණයති.

'भूण' भाषण (बोलने) के अर्थ में। भूणेति, भूणयति।

කණ නිමීලනෙ. කාණෙති, කාණයති. කාණො.

'कण' निमीलन (आँख मूँदने) के अर्थ में। काणेति, काणयति। काणो (काना)।

එත්ථ කාණොති එකෙන වා ද්වීහි වා අක්ඛීහි පරිහීනක්ඛි. අට්ඨකථාචරියා පන ‘‘කාණො නාම එකක්ඛිනා කාණො, අන්ධො නාම උභයක්ඛිකාණො’’ති වදන්ති, තං කාණන්ධසද්දානං එකත්ථසන්නිපාතෙ යුජ්ජති. ඉතරථා කාණකච්ඡපොපමසුත්තෙ වුත්තො කච්ඡපො එකස්මිං කාණො සියා, එකක්ඛිකාණො ච පන පුරිසො ‘‘අන්ධො’’ති න වත්තබ්බො සියා, තස්මා තෙසමයුගළත්තෙ එකෙකස්ස යථාසම්භවං ද්වින්නං ද්වින්නමාකාරානං වාචකතා දට්ඨබ්බා. තථා හි කොසලසංයුත්තට්ඨකථායං ‘‘කාණොති එකච්ඡිකාණො වා [Pg.303] උභයච්ඡිකාණො වා’’ති වුත්තං. අථ වා ‘‘ඔවදෙය්‍යානුසාසෙය්‍යා’’ති එත්ථ ඔවාදානුසාසනානං විය සවිසෙසතා අවිසෙසතා ච දට්ඨබ්බා.

यहाँ 'काणो' का अर्थ एक या दोनों आँखों से रहित होना है। अट्ठकथाचार्य कहते हैं कि 'काणो' का अर्थ एक आँख से काना है और 'अन्धो' का अर्थ दोनों आँखों से काना (अंधा) है; यह तब उचित होता है जब 'काण' और 'अन्ध' शब्द एक साथ प्रयुक्त हों। अन्यथा, 'काणकच्छपोपम सुत्त' में वर्णित कछुआ एक आँख से काना हो सकता है, और एक आँख से काना व्यक्ति 'अंधा' नहीं कहा जाना चाहिए, इसलिए उन (आँखों) के युगल न होने पर यथासंभव एक-एक या दो-दो स्थितियों का वाचक समझना चाहिए। जैसा कि कोसलसंयुत्त की अट्ठकथा में कहा गया है— 'काणो' का अर्थ एक आँख से काना या दोनों आँखों से काना है। अथवा 'ओवदेय्यानुसासेय्या' यहाँ जैसे 'ओवाद' और 'अनुसासन' में विशेषता और अविशेषता देखी जाती है, वैसे ही यहाँ भी समझना चाहिए।

ගණ සඞ්ඛ්‍යානෙ. ගණෙති, ගණයති. ගණනා, ගණො.

'गण' संख्यान (गिनने) के अर्थ में। गणेति, गणयति। गणना, गण।

එත්ථ ගණනාති සඞ්ඛ්‍යා. ගණොති භික්ඛුසමූහො. යෙසං වා කෙසඤ්චි සමූහො. සමූහස්ස ච අනෙකානි නාමානි. සෙය්‍යථිදං –

यहाँ 'गणना' का अर्थ संख्या है। 'गण' का अर्थ भिक्षु-समूह है, या किसी का भी समूह। समूह के अनेक नाम हैं, जैसे कि—

සඞ්ඝො ගණො සමූහො ච,ඛන්ධො සන්නිචයො චයො;

සමුච්චයො ච නිචයො,වග්ගො පූගො ච රාසි ච.

संघ, गण, समूह, खन्ध (स्कन्ध), सन्निचय, चय, समुच्चय, निचय, वग्ग (वर्ग), पूग और राशि।

කායො නිකායො නිකරො,කදම්බො විසරො ඝටා;

සමුදායො ච සන්දෙහො,සඞ්ඝාතො සමයො කරො.

काय, निकाय, निकर, कदम्ब, विसर, घटा, समुदाय, सन्देह, संघात, समय और कर।

ඔඝො පුඤ්ජො කලාපො ච,පිණ්ඩො ජාලඤ්ච මණ්ඩලං;

සණ්ඩො පවාහො ඉච්චෙතෙ,සමූහත්ථාභිධායකාති.

ओघ, पुञ्ज, कलाप, पिण्ड, जाल, मण्डल, सण्ड और प्रवाह—ये समूह के अर्थ के अभिधायक (वाचक) हैं।

කිඤ්චාපි එතෙ සඞ්ඝගණසමූහාදයො සද්දා සමූහත්ථවාචකා, තථාපි සඞ්ඝගණසද්දායෙව විනාපි විසෙසකපදෙන භික්ඛුසමූහෙ වත්තන්ති, නාඤ්ඤෙ, අඤ්ඤෙ පන සඞ්ඝගණසද්දෙහි සද්ධිං අඤ්ඤමඤ්ඤඤ්ච කදාචි සමානත්ථවිසයා හොන්ති, කදාචි අසමානත්ථවිසයා, තස්මා යථාපාවචනං අසම්මුය්හන්තෙන යොජෙතබ්බා. ‘‘එකො, ද්වෙ’’තිආදිනා ගණෙතබ්බොති ගණො.

यद्यपि ये संघ, गण, समूह आदि शब्द समूह-अर्थ के वाचक हैं, फिर भी 'संघ' और 'गण' शब्द बिना किसी विशेषण पद के भी भिक्षु-समूह के लिए प्रयुक्त होते हैं, अन्य नहीं। अन्य शब्द संघ और गण शब्दों के साथ कभी समान विषय वाले होते हैं और कभी असमान विषय वाले, इसलिए आगम (वचन) के अनुसार बिना मोह के इनका प्रयोग करना चाहिए। 'एक, दो' आदि के द्वारा जो गिना जाए, वह 'गण' है।

කණ්ණ [Pg.304] සවනෙ. කණ්ණෙති, කණ්ණයති. කණ්ණො. කණ්ණයන්ති සද්දං සුණන්ති එතෙනාති කණ්ණො, යො ලොකෙ ‘‘සවනං, සොත’’න්ති ච වුච්චති.

'कण्ण' श्रवण (सुनने) के अर्थ में। कण्णेति, कण्णयति। कण्ण (कान)। जिससे शब्द सुनते हैं, वह 'कण्ण' है, जिसे लोक में 'सवन' और 'सोत' (श्रोत्र) कहा जाता है।

කුණ ගුණ ආමන්තනෙ. කුණෙති, කුණයති. ගුණෙති, ගුණයති. ගුණො. ගොණො.

'कुण' और 'गुण' आमन्त्रण (बुलाने) के अर्थ में। कुणेति, कुणयति। गुणेति, गुणयति। गुण। गोण।

එත්ථ ගුණොති සීලාදයො ධම්මා, කෙනට්ඨෙන තෙ ගුණා. ගොණාපියති ආමන්තාපියති අත්තනි පතිට්ඨිතො පුග්ගලො දට්ඨුං සොතුං පූජිතුඤ්ච ඉච්ඡන්තෙහි ජනෙහීති ගුණො. එත්ථ කිඤ්චාපි සීලාදිධම්මානං ආමන්තාපනං නත්ථි, තථාපි තංහෙතුආමන්තනං නිමන්තනඤ්ච තෙයෙව කරොන්ති නාමාති එවං වුත්තං. තථා හි –

यहाँ 'गुण' का अर्थ शील आदि धर्म हैं; वे किस अर्थ में 'गुण' हैं? जो लोग उनमें (शील आदि में) प्रतिष्ठित पुद्गल को देखने, सुनने और पूजने की इच्छा रखते हैं, उनके द्वारा वे बुलाए (आमन्त्रित किए) जाते हैं, इसलिए वे 'गुण' हैं। यहाँ यद्यपि शील आदि धर्मों का स्वयं आमन्त्रण करना नहीं है, फिर भी उनके कारण ही आमन्त्रण और निमन्त्रण होता है, इसलिए ऐसा कहा गया है।

‘‘යථාපි ඛෙත්තසම්පන්නෙ,බීජං අප්පම්පි රොපිතං;

සම්මා ධාරං පවස්සන්තෙ,ඵලං තොසෙති කස්සක’’න්ති

"जैसे उपजाऊ खेत में बोया गया छोटा सा बीज भी, सम्यक् वर्षा होने पर किसान को संतुष्ट करता है।"

එත්ථ කස්සකස්ස තුට්ඨිඋප්පත්තිකාරණත්තා හෙතුවසෙන නිච්චෙතනස්සපි ඵලස්ස තොසනං වුත්තං, එවමිධාපි ආමන්තාපනකාරණත්තා එවං වුත්තං. අඤ්ඤෙ පන ‘‘ගුඤ්ජන්තෙ අබ්‍යයන්තෙ ඉති ගුණා’’ති අත්ථං වදන්ති. තදනුරූපං පන ධාතුසද්දං න පස්සාම, ‘‘ගුණ ආමන්තනෙ’’ ඉච්චෙව පස්සාම, විචාරෙත්වා ගහෙතබ්බං.

यहाँ किसान की तुष्टि (संतोष) की उत्पत्ति का कारण होने से, हेतु रूप में अचेतन फल के लिए भी 'संतुष्ट करना' कहा गया है, इसी प्रकार यहाँ भी आमन्त्रण का कारण होने से ऐसा कहा गया है। अन्य लोग कहते हैं कि "जो गूँजते हैं या अव्यक्त शब्द करते हैं, वे गुण हैं।" हम उसके अनुरूप धातु-शब्द नहीं देखते, हम केवल 'गुण आमन्त्रणे' ही देखते हैं, अतः विचार करके ग्रहण करना चाहिए।

වණ ගත්තවිචුණ්ණනෙ. වණෙති, වණයති. වණො.

'वण' शरीर को विक्षत करने (घाव करने) के अर्थ में। वणेति, वणयति। वण (घाव)।

එත්ථ වණොති අරු. සා හි සරීරං වණයති විචුණ්ණෙති ඡිද්දාවඡිද්දං කරොතීති වණොති වුච්චති.

यहाँ 'वण' का अर्थ 'अरु' (फोड़ा/घाव) है। क्योंकि वह शरीर को विक्षत करता है, चूर्णित करता है और छिद्र-विच्छिद्र करता है, इसलिए उसे 'वण' कहा जाता है।

පණ්ණ හරිතෙ. පණ්ණෙති, පණ්ණයති. තාලපණ්ණං. සූපෙය්‍යපණ්ණං.

'पण्ण' हरित (हरा होने) के अर्थ में। पण्णेति, पण्णयति। ताल-पण्ण (ताड़ का पत्ता), सूपेय्य-पण्ण (सब्जी का पत्ता)।

එත්ථ [Pg.305] ච හරිතභාවවිගතෙපි වත්ථුස්මිං පණ්ණභාවො රූළ්හිතො පවත්තොති දට්ඨබ්බො. ‘‘පණ්ණං, පත්තං, පලාසො, දලං’’ ඉච්චෙතෙ සමානත්ථා.

और यहाँ हरित भाव (हरापन) के चले जाने पर भी वस्तु में 'पण्ण' भाव रूढ़ि से प्रवृत्त होता है, ऐसा समझना चाहिए। 'पण्ण, पत्त, पलास, दल'—ये समानार्थक हैं।

පණ බ්‍යවහාරෙ. පණෙති, පණයති. රාජා ච දණ්ඩං ගරුකං පණෙති.

'पण' व्यवहार के अर्थ में। पणेति, पणयति। राजा भारी दण्ड देता (लगाता) है।

ඉමානි ණකාරන්තධාතුරූපානි.

ये 'ण'कारान्त धातु रूप हैं।

තකාරන්තධාතු

'त'कारान्त धातु।

චින්ත චින්තායං. චින්තෙති, චින්තයති. චිත්තං, චින්තා, චින්තනා, චින්තනකො. කාරිතෙ ‘‘චින්තාපෙති, චින්තාපයතී’’ති රූපානි.

'चिन्त' चिन्तन के अर्थ में। चिन्तेति, चिन्तयति। चित्त, चिन्ता, चिन्तना, चिन्तनक। णिजन्त (प्रेरणार्थक) में 'चिन्तापेति, चिन्तापयति' रूप बनते हैं।

තත්ථ චිත්තන්ති ආරම්මණං චින්තෙතීති චිත්තං, විජානාතීති අත්ථො, සබ්බචිත්තසාධාරණවසෙනෙතං දට්ඨබ්බං. එත්ථ සියා – කස්මා ‘‘ආරම්මණං චින්තෙතීති චිත්ත’’න්ති වත්වාපි ‘‘විජානාතීති අත්ථො’’ති වුත්තං, නනු චින්තනවිජානනා නානාසභාවා. න හි ‘‘චින්තෙතී’’ති පදස්ස ‘‘විජානාතී’’ති අත්ථො සම්භවති, දුප්පඤ්ඤස්ස හි නානප්පකාරෙහි චින්තයතොපි සුඛුමත්ථාධිගමො න හොතීති? සච්චං, ‘‘විජානාතී’’ති ඉදං පදං චිත්තස්ස සඤ්ඤාපඤ්ඤාකිච්චෙහි විසිට්ඨවිසයග්ගහණං දීපෙතුං වුත්තං සබ්බචිත්තසාධාරණත්තා චිත්තසද්දස්ස. යඤ්හි ධම්මජාතං ‘‘චිත්ත’’න්ති වුච්චති, තදෙව විඤ්ඤාණං, තස්මා විජානනත්ථං ගහෙත්වා සඤ්ඤාපඤ්ඤාකිච්චාවිසිට්ඨවිසයග්ගහණං දීපෙතුං ‘‘විජානාතී’’ති වුත්තං.

वहाँ 'चित्त' का अर्थ है—जो आलम्बन का चिन्तन करता है वह 'चित्त' है, अर्थात् 'विजानाति' (जानता) है; यह सभी चित्तों के साधारण स्वभाव के रूप में देखा जाना चाहिए। यहाँ प्रश्न हो सकता है— "आलम्बन का चिन्तन करता है" ऐसा कहकर भी "जानता है यह अर्थ है" ऐसा क्यों कहा गया? क्या चिन्तन और विजानन (जानना) भिन्न स्वभाव वाले नहीं हैं? क्योंकि 'चिन्तन करता है' इस पद का 'जानता है' यह अर्थ संभव नहीं है, क्योंकि दुर्बुद्धि व्यक्ति अनेक प्रकार से चिन्तन करने पर भी सूक्ष्म अर्थ को प्राप्त नहीं कर पाता? सत्य है, 'विजानाति' (जानता है) यह पद चित्त के संज्ञा और प्रज्ञा के कार्यों से विशिष्ट विषय-ग्रहण को दर्शाने के लिए कहा गया है, क्योंकि 'चित्त' शब्द सभी चित्तों के लिए साधारण है। जिसे 'चित्त' कहा जाता है, वही 'विज्ञान' है, इसलिए विजानन अर्थ को लेकर संज्ञा और प्रज्ञा के कार्यों से अविशिष्ट विषय-ग्रहण को दर्शाने के लिए 'विजानाति' कहा गया है।

ඉදානි අඤ්ඤගණිකධාතුවසෙනපි නිබ්බචනං පකාසයාම – සබ්බෙසු චිත්තෙසු යං ලොකියකුසලාකුසලමහාක්‍රියචිත්තං, තං ජවනවීථිවසෙන අත්තනො සන්තානං චිනොතීති චිත්තං, විපාකං කම්මකිලෙසෙහි චිතන්ති චිත්තං, ඉදං චිධාතුවසෙන නිබ්බචනං. යං කිඤ්චි ලොකෙ විචිත්තං සිප්පජාතං, සබ්බස්ස තස්ස [Pg.306] චිත්තෙනෙව කරණතො චිත්තෙති විචිත්තෙති විචිත්තං කරියති එතෙනාති චිත්තං, චිත්තකරණතාය චිත්තන්ති වුත්තං හොති, ඉදං චිත්තධාතුවසෙන නිබ්බචනං. චිත්තතාය චිත්තං, ඉදං පාටිපදිකවසෙන නිබ්බචනං. තෙනාහු අට්ඨකථාචරියා ‘‘සබ්බම්පි යථානුරූපතො චිත්තතාය චිත්තං, චිත්තකරණතාය චිත්තන්ති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො’’ති.

अब हम अन्य गण की धातुओं के अनुसार भी निर्वचन (व्युत्पत्ति) प्रकाशित करते हैं - सभी चित्तों में जो लौकिक कुशल, अकुशल और महाक्रिया चित्त है, वह जवन-वीथि के वश से अपनी सन्तान का चयन (संग्रह) करता है, इसलिए वह 'चित्त' है; कर्म और क्लेशों के द्वारा संचित (चित) होने के कारण 'चित्त' है - यह 'चि' धातु के अनुसार निर्वचन है। लोक में जो कुछ भी विचित्र शिल्प आदि हैं, वे सब चित्त के द्वारा ही किए जाने के कारण 'चित्त' कहलाते हैं, क्योंकि इसके द्वारा विचित्रता की जाती है, इसलिए 'चित्त' है; विचित्र करने के कारण 'चित्त' है - यह 'चित्त' धातु के अनुसार निर्वचन है। चित्तता के कारण 'चित्त' है - यह प्रातिपदिक के अनुसार निर्वचन है। इसीलिए अट्ठकथाचार्यों ने कहा है - 'यथायोग्य चित्तता के कारण सब कुछ चित्त है, और विचित्र करने के कारण चित्त है, इस प्रकार यहाँ अर्थ समझना चाहिए'।

එත්ථ හි චිත්තස්ස සරාගසදොසාදිභෙදභින්නත්තා සම්පයුත්තභූමිආරම්මණහීනමජ්ඣිමපණීතාධිපතීනං වසෙන චිත්තස්ස චිත්තතා වෙදිතබ්බා. කිඤ්චාපි එකස්ස චිත්තස්ස එවං විචිත්තතා නත්ථි, තථාපි විචිත්තානං අන්තොගධත්තා සමුදායවොහාරෙන අවයවොපි ‘‘චිත්ත’’න්ති වුච්චති, යථා පබ්බතනදීසමුද්දාදිඑකදෙසෙසු දිට්ඨෙසු පබ්බතාදයො දිට්ඨාති වුච්චන්ති. තෙනාහු අට්ඨකථාචරියා ‘‘කාමඤ්චෙත්ථ එකමෙව එවං චිත්තං න හොති, චිත්තානං පන අන්තොගධත්තා එතෙසු යං කිඤ්චි එකම්පි චිත්තතාය ‘චිත්ත’න්ති වත්තුං වට්ටතී’’ති.

यहाँ चित्त के सराग, सदोष आदि भेदों से भिन्न होने के कारण, सम्प्रयुक्त भूमि, आलम्बन, हीन, मध्यम, प्रणीत और अधिपति के वश से चित्त की 'चित्तता' समझनी चाहिए। यद्यपि एक चित्त में ऐसी विचित्रता नहीं होती, फिर भी विचित्र चित्तों के अन्तर्गत होने के कारण समुदाय के व्यवहार से अवयव (अंश) को भी 'चित्त' कहा जाता है, जैसे पर्वत, नदी, समुद्र आदि के एक देश (हिस्से) को देखने पर 'पर्वत आदि देखे गए' ऐसा कहा जाता है। इसीलिए अट्ठकथाचार्यों ने कहा है - 'यद्यपि यहाँ एक ही चित्त ऐसा (विचित्र) नहीं होता, परन्तु चित्तों के अन्तर्गत होने के कारण इनमें से किसी एक को भी चित्तता के कारण चित्त कहना उचित है'।

එත්ථ ච වුත්තප්පකාරානමත්ථානං විනිච්ඡයො බවති. කථං? යස්මා යත්ථ යත්ථ යථා යථා අත්ථො ලබ්භති, තත්ථ තත්ථ තථා තථා ගහෙතබ්බො. තස්මා යං ආසෙවනපච්චයභාවෙන චිනොති, යඤ්ච කම්මුනා අභිසඞ්ඛතත්තා චිතං, තං තෙන කාරණෙන චිත්තන්ති වුත්තං. යං පන තථා න හොති, තං පරිත්තක්‍රියද්වයං අන්තිමජවනඤ්ච ලබ්භමානචින්තනවිචිත්තතාදිවසෙන චිත්තන්ති වෙදිතබ්බං, හසිතුප්පාදො පන අඤ්ඤජවනගතිකොයෙවාති.

और यहाँ उक्त प्रकार के अर्थों का विनिश्चय होता है। कैसे? क्योंकि जहाँ-जहाँ जैसे-जैसे अर्थ प्राप्त होता है, वहाँ-वहाँ वैसे-वैसे उसे ग्रहण करना चाहिए। इसलिए जो आसेवन-प्रत्यय के भाव से चयन (संग्रह) करता है, और जो कर्म के द्वारा अभिसंस्कृत होने के कारण संचित (चित) है, वह उस कारण से 'चित्त' कहा गया है। परन्तु जो वैसा नहीं है, उसे प्राप्त होने वाली चिन्तन-विचित्रता आदि के वश से 'चित्त' समझना चाहिए (जैसे द्विपञ्चविज्ञाण आदि), और हसितुप्पाद (मुस्कान पैदा करने वाला चित्त) तो अन्य जवन की गति वाला ही है।

ඉමානි චිත්තස්ස නාමානි –

ये चित्त के नाम हैं -

චිත්තං මනො මානසඤ්ච, විඤ්ඤාණං හදයං මනං;

නාමානෙතානි වොහාර-පථෙ වත්තන්ති පායතො.

चित्त, मनो, मानस, विज्ञान, हृदय और मन - ये नाम प्रायः व्यवहार-पथ में प्रयुक्त होते हैं।

චිත්තසද්දො [Pg.307] පඤ්ඤත්තියං විඤ්ඤාණෙ විචිත්තෙ චිත්තකම්මෙ අච්ඡරියෙති එවමාදීසු අත්ථෙසු දිස්සති. අයඤ්හි ‘‘චිත්තො ගහපති. චිත්තමාසො’’තිආදීසු පඤ්ඤත්තියං දිස්සති. ‘‘චිත්තං මනො මානස’’න්තිආදීසු විඤ්ඤාණෙ. ‘‘විචිත්තවත්ථාභරණා’’තිආදීසු විචිත්තෙ. ‘‘දිට්ඨං වො භික්ඛවෙ චරණං නාම චිත්ත’’න්තිආදීසු චිත්තකම්මෙ. ‘‘ඉඞ්ඝ මද්දි නිසාමෙහි, චිත්තරූපංව දිස්සතී’’තිආදීසු අච්ඡරියෙති.

'चित्त' शब्द प्रज्ञप्ति, विज्ञान, विचित्र, चित्रकर्म और आश्चर्य आदि अर्थों में देखा जाता है। यह 'चित्त गृहपति, चित्त मास' आदि में प्रज्ञप्ति (नाम) के अर्थ में देखा जाता है। 'चित्तं मनो मानसं' आदि में विज्ञान के अर्थ में। 'विचित्र-वस्त्राभरण' आदि में विचित्र के अर्थ में। 'भिक्षुओं! क्या तुमने चरण नामक चित्र देखा है' आदि में चित्रकर्म के अर्थ में। 'हे मद्दी! देखो, यह आश्चर्यजनक रूप जैसा दीखता है' आदि में आश्चर्य के अर्थ में।

චිත සඤ්චෙතනෙ. චෙතෙති, චෙතයති. රත්තො ඛො බ්‍රාහ්මණ රාගෙන අභිභූතො අත්තබ්‍යාබාධායපි චෙතෙති, පරබ්‍යාබාධායපි චෙතෙති, උභයබ්‍යාබාධායපි චෙතෙති. ආකඞ්ඛති චෙතයති, තං නිසෙධ ජුතින්ධර. චෙතනා, සඤ්චෙතනා. චෙතයිතං, චෙතෙත්වා, චෙතයිත්වා. සඤ්චිච්ච පාණං ජීවිතා වොරොපෙති.

'चित' (धातु) संचेतन (सोचने/चेष्टा) के अर्थ में। चेतेति, चेतयति। 'हे ब्राह्मण! राग से रंगा हुआ और राग से अभिभूत व्यक्ति अपने विनाश के लिए भी सोचता है, दूसरे के विनाश के लिए भी सोचता है और दोनों के विनाश के लिए भी सोचता है।' 'वह आकांक्षा करता है, चेष्टा करता है; हे जुतिन्धर! उसे रोकें।' चेतना, संचेतना। चेतयितं, चेतेत्वा, चेतयित्वा। 'जानबूझकर (संचिच्च) प्राणी को जीवित अवस्था से अलग करना (मारना)।'

තත්ථ චෙතනාති චෙතයතීති චෙතනා, සද්ධිං අත්තනා සම්පයුත්තධම්මෙ ආරම්මණෙ අභිසන්දහතීති අත්ථො. සඤ්චෙතනාති උපසග්ගවසෙන පදං වඩ්ඪිතං. චෙතයිතන්ති චෙතනාකාරො. සඤ්චිච්චාති සයං ඤත්වා, චෙච්ච අභිවිතරිත්වාති අත්ථො. ඉමානි චෙතනාය නාමානි –

वहाँ 'चेतना' इसलिए है क्योंकि वह चेतयति (चेष्टा करती है); इसका अर्थ है कि वह अपने साथ सम्प्रयुक्त धर्मों को आलम्बन पर संयोजित करती है। 'संचेतना' उपसर्ग के कारण बढ़ा हुआ पद है। 'चेतयितं' चेतना का आकार (प्रप्रकार) है। 'संचिच्च' का अर्थ है स्वयं जानकर; 'चेच्च' का अर्थ है विचारपूर्वक। ये चेतना के नाम हैं -

සඤ්චෙතනා චෙතයිතං, චෙතනා කම්මමෙව ච;

කම්මඤ්හි ‘‘චෙතනා’’ ත්වෙව, ජිනෙනාහච්ච භාසිතං.

संचेतना, चेतयित, चेतना और कर्म; क्योंकि जिन (बुद्ध) ने स्पष्ट रूप से कहा है कि कर्म ही 'चेतना' है।

අත්‍රායං පාළි ‘‘චෙතනාහං භික්ඛවෙ කම්මං වදාමි, චෙතයිත්වා කම්මං කරොති කායෙන වාචාය මනසා’’ති.

यहाँ यह पालि है - 'भिक्षुओं! मैं चेतना को ही कर्म कहता हूँ; चेतना (विचार) करके व्यक्ति काया, वाणी और मन से कर्म करता है'।

මන්ත [Pg.308] ගුත්තභාසනෙ. මන්තෙති, මන්තයති, නිමන්තෙති, නිමන්තයති, ආමන්තෙති, ආමන්තයති. ජනා සඞ්ගම්ම මන්තෙන්ති, මන්තයන්ති, මන්තයිංසු රහොගතා. නිමන්තයිත්ථ රාජානං. ආමන්තයිත්ථ දෙවින්දො, විසුකම්මං මහිද්ධිකං. මන්තා, මන්තො. කාරිතෙ ‘‘මන්තාපෙති, මන්තාපයතී’’ති රූපානි.

'मन्त' (धातु) गुप्त भाषण (परामर्श) के अर्थ में। मन्तेति, मन्तयति, निमन्तेति, निमन्तयति, आमन्तेति, आमन्तयति। 'लोग मिलकर परामर्श करते हैं, एकान्त में परामर्श किया।' 'राजा को निमंत्रित किया।' 'महाशक्तिशाली विसुकम्म को देवेन्द्र ने आमंत्रित (सम्बोधित) किया।' मन्ता, मन्तो। णिच् प्रत्यय (प्रेरणार्थक) में 'मन्तापेति, मन्तापयति' रूप होते हैं।

එත්ථ මන්තාති පඤ්ඤා, ‘‘ගවෙසනසඤ්ඤා’’තිපි වදන්ති. මන්තොති ගුත්තභාසනං. ‘‘උපස්සුතිකාපි සුණන්ති මන්තං, තස්මා හි මන්තො ඛිප්පමුපෙති භෙද’’න්ති එත්ථ හි ගුත්තභාසනං ‘‘මන්තො’’ති වුච්චති. අපිච මන්තොති ඡළඞ්ගමන්තො. වුත්තඤ්ච ‘‘යෙ මන්තං පරිවත්තෙන්ති, ඡළඞ්ගං බ්‍රහ්මචින්තිත’’න්ති. එත්ථ සික්ඛා නිරුත්ති කප්ප බ්‍යාකරණ ජොතිසත්ථ ඡන්දොවිචිතිවසෙන මන්තො ‘‘ඡළඞ්ගො’’ති වෙදිතබ්බො. එතානි එව ඡ ‘‘වෙදඞ්ගානී’’ති වුච්චන්ති. වෙදො එව හි ‘‘මන්තො, සුතී’’ති ච වුත්තො. අථ වා මන්තොති වෙදාදිවිජ්ජා.

यहाँ 'मन्ता' का अर्थ प्रज्ञा है, इसे 'गवेषणा-संज्ञा' भी कहते हैं। 'मन्त' का अर्थ गुप्त भाषण (रहस्यमयी वाणी) है। "छिपकर सुनने वाले भी मन्त्र को सुन लेते हैं, इसलिए मन्त्र शीघ्र ही भेद को प्राप्त हो जाता है" - यहाँ गुप्त भाषण को 'मन्त्र' कहा गया है। इसके अतिरिक्त, 'मन्त्र' का अर्थ षडङ्ग मन्त्र (छह अंगों वाला मन्त्र) भी है। कहा भी गया है - "जो मन्त्र का पाठ करते हैं, वह ब्रह्मा द्वारा चिन्तित षडङ्ग है।" यहाँ शिक्षा, निरुक्त, कल्प, व्याकरण, ज्योतिष और छन्द-विचिति के भेद से मन्त्र को 'षडङ्ग' समझना चाहिए। इन्हीं छह को 'वेदाङ्ग' कहा जाता है। वेद को ही 'मन्त्र' और 'श्रुति' कहा गया है। अथवा 'मन्त्र' का अर्थ वेदादि विद्या है।

යන්ත සඞ්කොචනෙ. යන්තෙති, යන්තයති. යන්තං, තෙලයන්තං යථාචක්කං, එවං කම්පති මෙදනී.

'यन्त' संकोचन (सिकुड़ने) के अर्थ में है। यन्तेति, यन्तयति। यन्त्र, जैसे तेल निकालने का यन्त्र (कोल्हू) चक्र की तरह घूमता है, वैसे ही पृथ्वी काँपती है।

සත්ත ගතියං. සත්තෙති, සත්තයති.

'सत्त' गति के अर्थ में है। सत्तेति, सत्तयति।

සන්ත ආමප්පයොගෙ. ආමප්පයොගො නාම උස්සන්නක්‍රියා. සන්තෙති, සන්තයති.

'सन्त' आम-प्रयोग (अत्यधिक क्रिया) के अर्थ में है। आम-प्रयोग का नाम 'उत्सन्न क्रिया' है। सन्तेति, सन्तयति।

කිත්ත සංසන්දනෙ. කිත්තෙති, කිත්තයති. ‘‘යෙ වොහං කිත්තයිස්සාමි, ගිරාහි අනුපුබ්බසො. කිත්තනා පරිකිත්තනා’’තිආදීසු පන කත්ථනා ‘‘කිත්තනා’’ති වුච්චති.

'कित्त' संसन्दन (मिलान/प्रशंसा) के अर्थ में है। कित्तेति, कित्तयति। "जिन्हें मैं वाणी से अनुक्रम से कीर्तित करूँगा। कीर्तना, परिकीर्तना" आदि में कथन को 'कीर्तना' कहा जाता है।

තන්ත කුටුම්බධාරණෙ. තන්තෙති, තන්තයති. සතන්තො, සප්පධානොති අත්ථො.

'तन्त' कुटुम्ब-धारण (परिवार के भरण-पोषण) के अर्थ में है। तन्तेति, तन्तयति। 'सतन्तो' का अर्थ 'सप्रधान' (प्रधानता सहित) है।

යත [Pg.309] නිකාරොපකාරෙසු. යතෙති, යතයති. නීතො ච පටිදානෙ, යතධාතු නිඋපසග්ගතො පරො පටිදානෙ වත්තති, නිය්‍යාතෙති, නිය්‍යාතයති. තකාරස්ස පන දකාරත්තෙ කතෙ ‘‘නිය්‍යාදෙති, නිය්‍යාදයති. රථං නිය්‍යාදයිත්වාන, අණණො එහි සාරථී’’ති රූපානි.

'यत' निकार (अपकार) और उपकार के अर्थ में है। यतेति, यतयति। 'नी' धातु प्रतिदान (वापस देने) के अर्थ में है, 'यत' धातु 'नि' उपसर्ग के बाद प्रतिदान के अर्थ में प्रयुक्त होती है - निय्यातेति, निय्यातयति। 'त' कार को 'द' कार होने पर 'निय्यादेति, निय्यादयति' रूप बनते हैं। जैसे - "हे सारथि! रथ को लौटाकर (सौंपकर) ऋणमुक्त होकर आओ।"

වතු භාසායං. වත්තෙති, වත්තයති.

'वतु' भाषा (बोलने) के अर्थ में है। वत्तेति, वत्तयति।

පත ගතියං. පතෙති, පතයති.

'पता' गति के अर्थ में है। पत्तेति, पत्तयति।

වාත ගතිසුඛසෙවනෙසු. ගති සුඛං සෙවනන්ති තයො අත්ථා. තත්ථ සුඛනං සුඛං. වාතෙති, වාතයති. වාතො, වාතපුප්ඵං. චීවරස්ස අනුවාතො.

'वात' गति, सुख और सेवन - इन तीन अर्थों में है। वहाँ 'सुखन' का अर्थ सुख है। वातेति, वातयति। वात (वायु), वात-पुष्प। चीवर का अनुवात (किनारा)।

කෙත ආමන්තනෙ. කෙතෙති, කෙතයති. කෙතකො.

'केत' आमन्त्रण (बुलाने) के अर्थ में है। केतेति, केतयति। केतक।

සත්ත සන්තානක්‍රියායං. සන්තානක්‍රියා නාම පබන්ධක්‍රියා අවිච්ඡෙදකරණං. සත්තෙති, සත්තයති. සත්තො.

'सत्त' सन्तान-क्रिया (निरन्तरता) के अर्थ में है। सन्तान-क्रिया का अर्थ प्रबन्ध-क्रिया या अविच्छेद (बिना रुके) करना है। सत्तेति, सत्तयति। सत्त (प्राणी)।

‘‘කින්නු සන්තරමානොව, ලායිත්වා හරිතං තිණං;

ඛාද ඛාදාති ලපසි, ගතසත්තං ජරග්ගව’’න්ති

"क्यों इतनी जल्दी में हरी घास काटकर, 'खाओ, खाओ' ऐसा कह रहे हो इस प्राणहीन (मृत) बूढ़े बैल से?"

පාළියං පන ‘‘ගතසත්තං ජරග්ගව’’න්ති පාඨස්ස ‘‘විගතජීවිතං ජිණ්ණගොණ’’න්ති අත්ථං සංවණ්ණෙසුං. ඉමිනා සත්තසද්දස්ස ජීවිතවචනං විය දිස්සති, ‘‘න සුකරා උඤ්ඡෙන පග්ගහෙන යාපෙතු’’න්ති එත්ථ පග්ගහසද්දස්ස පත්තකථනං විය. සුට්ඨු විචාරෙතබ්බං.

पालि में "गतसत्तं जरग्गवं" इस पाठ का अर्थ "विगत-जीवित (मृत) जीर्ण बैल" ऐसा वर्णन किया गया है। इससे 'सत्त' शब्द 'जीवित' (प्राण) का वाचक प्रतीत होता है, जैसे "न सुकरा उञ्छेन पग्गहेन यापेतुं" यहाँ 'पग्गह' शब्द का अर्थ 'पात्र' कहा गया है। इस पर अच्छी तरह विचार करना चाहिए।

සුත්ත අවමොචනෙ. සුත්තෙති, සුත්තයති.

'सुत्त' अवमोचन (मुक्त करने/छोड़ने) के अर्थ में है। सुत्तेति, सुत्तयति।

මුත්ත පසවනෙ. මුත්තෙති, මුත්තයති. ඔමුත්තෙති, ඔමුත්තයති. මුත්තං. අත්‍රායං පාළි ‘‘මුත්තෙති ඔහදෙති චා’’ති. තත්ථ මුත්තෙතීති පස්සාවං කරොති. ඔහදෙතීති කරීසං විස්සජ්ජෙති. කාරිතෙ ‘‘මුත්තාපෙති, මුත්තාපයතී’’ති රූපානි.

'मुत्त' प्रसवण (त्यागने/मूत्र त्याग) के अर्थ में है। मुत्तेति, मुत्तयति। ओमुत्तेति, ओमुत्तयति। मुत्त (मूत्र)। यहाँ यह पालि है - "मुत्तेति ओहदेति चा" (मूत्र त्यागता है और मल त्यागता है)। वहाँ 'मुत्तेति' का अर्थ पेशाब करना है। 'ओहदेति' का अर्थ मल विसर्जित करना है। णिजन्त (प्रेरणार्थक) में 'मुत्तापेति, मुत्तापयति' रूप बनते हैं।

කත්තර [Pg.310] සෙථිල්ලෙ. කත්තරෙති, කත්තරයති. කත්තරො. කත්තරදණ්ඩො, කත්තරසුප්පං.

'कत्तर' शैथिल्य (ढीलेपन/बुढ़ापे) के अर्थ में है। कत्तरेति, कत्तरयति। कत्तर। कत्तर-दण्ड (लाठी), कत्तर-सुप्प (पुराना सूप)।

තත්ථ කත්තරොති ජිණ්ණො. මහල්ලකොති වුත්තං හොති. කෙනට්ඨෙන? කත්තරයති අඞ්ගානං සිථිලභාවෙන සිථිලො භවතීති අත්ථෙන. කත්තරදණ්ඩොති කත්තරෙහි ජිණ්ණමනුස්සෙහි එකන්තතො ගහෙතබ්බතාය කත්තරානං දණ්ඩො කත්තරදණ්ඩො. තෙනාහු අට්ඨකථාචරියා ‘‘කත්තරදණ්ඩොති ජිණ්ණකාලෙ ගහෙතබ්බදණ්ඩො’’ති. කත්තරසුප්පන්ති ජිණ්ණසුප්පං. කත්තරඤ්ච තං සුප්පඤ්චාති කත්තරසුප්පන්ති සමාසො.

वहाँ 'कत्तर' का अर्थ जीर्ण (बूढ़ा) है। 'महल्लक' (वृद्ध) कहा गया है। किस अर्थ में? अंगों के शिथिल होने से जो शिथिल हो जाता है, उस अर्थ में 'कत्तरयति' है। 'कत्तर-दण्ड' का अर्थ है - वृद्ध मनुष्यों द्वारा अनिवार्य रूप से पकड़े जाने के कारण वृद्धों का दण्ड 'कत्तर-दण्ड' है। इसीलिए अट्ठकथाचार्यों ने कहा है - "कत्तर-दण्ड वह दण्ड है जो बुढ़ापे में पकड़ा जाता है।" 'कत्तर-सुप्प' का अर्थ जीर्ण (पुराना) सूप है। 'कत्तर' और 'सूप' का 'कत्तर-सुप्प' यह समास है।

චිත්ත චිත්තකරණෙ, කදාචි දස්සනෙපි. චිත්තකරණං විචිත්තභාවකරණං. චිත්තෙති, චිත්තයති. චිත්තං.

'चित्त' चित्रीकरण (विचित्र बनाने) के अर्थ में है, कभी दर्शन के अर्थ में भी। चित्रीकरण का अर्थ विचित्र भाव उत्पन्न करना है। चित्तेति, चित्तयति। चित्त।

තකාරන්තධාතුරූපානි.

त-कारान्त धातु रूप।

ථකාරන්තධාතු

थ-कारान्त धातु।

කථ කථනෙ. කථෙති, කථයති. ධම්මං සාකච්ඡති. සාකච්ඡා, කථා, පරිකථා, අට්ඨකථා.

'कथ' कथन (कहने) के अर्थ में है। कथेति, कथयति। धर्म की साकच्छा (चर्चा) करता है। साकच्छा, कथा, परिकथा, अट्ठकथा।

තත්ථ සාකච්ඡතීති සහ කථයති. අත්ථො කථියති එතායාති අට්ඨකථා, ත්ථකාරස්ස ට්ඨකාරත්තං.

वहाँ 'साकच्छति' का अर्थ साथ में कहना (चर्चा करना) है। जिसके द्वारा अर्थ कहा जाता है, वह 'अट्ठकथा' है; यहाँ 'त्थ' कार को 'ट्ठ' कार हो गया है।

යාය’ත්ථමභිවණ්ණෙන්ති, බ්‍යඤ්ජනත්ථපදානුගං;

නිදානවත්ථුසම්බන්ධං, එසා අට්ඨකථා මතා.

"जिसके द्वारा व्यंजन, अर्थ और पदों के अनुसार, निदान और वस्तु के सम्बन्ध सहित अर्थ का वर्णन किया जाता है, वह 'अट्ठकथा' मानी गई है।"

‘‘අට්ඨකථා’’ති ච ‘‘අත්ථසංවණ්ණනා’’ති ච නින්නානාකරණං.

'अट्ठकथा' और 'अर्थ-संवरण' (अर्थ-वर्णन) में कोई भेद नहीं है।

පථි ගතියං. පන්ථෙන්ති, පන්ථයන්ති. පන්ථො. භූවාදිගණෙ ‘‘පථ ගතිය’’න්ති අකාරන්තවසෙන කථිතස්ස ‘‘පථති, පථො’’ති [Pg.311] නිග්ගහීතාගමවජ්ජිතානි රූපානි භවන්ති, ඉධ පන ඉකාරන්තවසෙන කථිතස්ස සනිග්ගහීතාගමානි රූපානි නිච්චං භවන්තීති දට්ඨබ්බං.

'पथि' गति के अर्थ में है। पन्थेति, पन्थयति। पन्थ (मार्ग)। भ्वादिगण में 'पथ' गति के अर्थ में अ-कारान्त रूप में कहे जाने पर 'पथति, पथो' - ये निगृहीत (अनुस्वार) आगम रहित रूप होते हैं, किन्तु यहाँ इ-कारान्त रूप में कहे जाने पर निगृहीत आगम सहित रूप नित्य होते हैं, ऐसा समझना चाहिए।

පුත්ථ ආදරානාදරෙසු. පුත්ථෙති, පුත්ථයති.

'पुत्थ' आदर और अनादर के अर्थ में है। पुत्थेति, पुत्थयति।

මුත්ථ සඞ්ඝාතෙ. මුත්ථෙති, මුත්ථයති.

'मुत्थ' संघात (समूह/चोट) के अर्थ में है। मुत्थेति, मुत्थयति।

වත්ථ අද්දනෙ. වත්ථෙති, වත්ථයති.

'वत्थ' अद्दन (गीला करने/हिंसा) के अर्थ में है। वत्तेति, वत्तयति।

පුථ භාසායං. පොථෙති, පොථයති. කථෙතීති අත්ථො.

'पुथ' भाषा (बोलने) के अर्थ में है। पोथेति, पोथयति। इसका अर्थ 'कथेति' (कहता है) है।

පුථ පහාරෙ. පොථෙති, පොථයති. කුමාරෙ පොථෙත්වා අගමාසි.

'पुथ' (धातु) प्रहार (पीटने) के अर्थ में। पोथेति, पोथयति। कुमारों को पीटकर चला गया।

කථ වාක්‍යපබන්ධෙ. කථෙති, කථයති. කථා.

'कथ' (धातु) वाक्य-प्रबन्ध (कहने) के अर्थ में। कथेति, कथयति। कथा।

සථ දුබ්බල්‍යෙ. සථෙති, සථයති.

'सथ' (धातु) दौर्बल्य (कमजोरी) के अर्थ में। सथेति, सथयति।

අත්ථ පත්ථ යාචනායං. අත්ථෙති, අත්ථයති. අත්ථො. පත්ථෙති, පත්ථයති. පත්ථනා. පටිපක්ඛං අත්ථයන්ති ඉච්ඡන්තීති පච්චත්ථිකා.

'अत्थ' और 'पत्थ' (धातु) याचना (प्रार्थना) के अर्थ में। अत्थेति, अत्थयति। अत्थो। पत्थेति, पत्थयति। पत्थना। जो प्रतिपक्ष (विपक्ष) की इच्छा करते हैं, वे 'पच्चत्थिक' (शत्रु) हैं।

ථොම සිලාඝායං. ථොමෙති, ථොමයති. ථොමනා.

'थोम' (धातु) श्लाघा (प्रशंसा) के अर्थ में। थोमेति, थोमयति। थोमना।

කාථ හිංසායං. කාථෙති, කාථයති.

'काथ' (धातु) हिंसा के अर्थ में। काथेति, काथयति।

සථ බන්ධනෙ. සථෙති, සථයති.

'सथ' (धातु) बाँधने के अर्थ में। सथेति, सथयति।

සන්ථ ගන්ථ සන්ථම්භෙ. සන්ථෙති, සන්ථයති. ගන්ථෙති, ගන්ථයති. ගන්ථො.

'सन्थ' और 'गन्थ' (धातुएँ) रोकने या स्तम्भन के अर्थ में। सन्थेति, सन्थयति। गन्थेति, गन्थयति। गन्थो।

ථකාරන්තධාතුරූපානි.

'थ' कारान्त धातु रूप।

දකාරන්තධාතු

'द' कारान्त धातु।

හද [Pg.312] කරීසුස්සග්ගෙ. කරීසුස්සග්ගො කරීසස්ස උස්සග්ගො විස්සජ්ජනං. හදෙති, හදයති. ඔහදෙති, ඔහදයති.

'हद' (धातु) विष्ठा त्याग (मल त्याग) के अर्थ में। 'करीसुस्सग्गो' का अर्थ है विष्ठा का त्याग या विसर्जन। हदेति, हदयति। ओहदेति, ओहदयति।

විද ලාභෙ. ඉමස්මිං ඨානෙ ලාභො නාම අනුභවනං, තස්මා විදධාතු අනුභවනෙ වත්තතීති අත්ථො ගහෙතබ්බො. සුඛං වෙදනං වෙදෙති. දුක්ඛං වෙදනං වෙදෙති. වෙදයති. වෙදනා, විත්ති. වෙදයිතං. සුඛං වෙදනං වෙදයමානො.

'विद' (धातु) लाभ के अर्थ में। इस स्थान पर 'लाभ' का अर्थ 'अनुभव' है, इसलिए 'विद' धातु अनुभव के अर्थ में प्रयुक्त होती है, ऐसा अर्थ ग्रहण करना चाहिए। सुखद वेदना का अनुभव करता है। दुःखद वेदना का अनुभव करता है। वेदेति, वेदयति। वेदना, वित्ति। वेदयितं। सुखद वेदना का अनुभव करता हुआ।

කුදි අනතභාසනෙ. කුන්දෙති, කුන්දයති.

'कुदि' (धातु) विनम्र भाषण के अर्थ में। कुन्देति, कुन्दयति।

මිද සිනෙහනෙ. අත්‍ර සිනෙහො නාම පීති. මෙදෙති, මෙදයති.

'मिद' (धातु) स्नेह के अर्थ में। यहाँ 'स्नेह' का अर्थ 'प्रीति' है। मेदेति, मेदयति।

ඡද සංවරණෙ. ගෙහං ඡාදෙති, ඡාදයති. දොසං ඡාදෙති, ඡාදයති. පටිච්ඡාදෙති, පටිච්ඡාදයති. ඡත්තං. ඡන්නා කුටි.

'छद' (धातु) ढकने (आवरण) के अर्थ में। घर को ढकता है। दोष को ढकता है। प्रतिच्छादेति, प्रतिच्छादयति। छत्तं (छत्र)। छन्ना कुटि (ढकी हुई कुटिया)।

තත්‍ර ඡත්තන්ති ආතපත්තං. ආතපං ඡාදෙතීති ඡත්තං. පටිච්ඡාදියතෙති ඡන්නා.

वहाँ 'छत्तं' का अर्थ 'आतपत्र' (धूप से बचाने वाला) है। जो धूप (आतप) को ढकता है, वह 'छत्तं' है। जो ढका जाता है, वह 'छन्ना' है।

චුද සඤ්චොදනෙ ආණත්තියඤ්ච. චොදෙති, චොදයති. චොදකො, චුදිතකො, චොදනා. ආනන්දො බුද්ධචොදිතො.

'चुद' (धातु) प्रेरित करने और आज्ञा देने के अर्थ में। चोदेति, चोदयति। चोदको, चुदितको, चोदना। बुद्ध द्वारा प्रेरित आनन्द।

තත්‍ර චොදනාති චාලනා. චාලනාති දොසාරොපනාති අත්ථො.

वहाँ 'चोदना' का अर्थ 'चालना' (प्रेरित करना) है। 'चालना' का अर्थ 'दोषारोपण' है।

ඡද්ද වමනෙ. ඡද්දෙති, ඡද්දයති.

'छद्द' (धातु) वमन करने (उगलने या त्यागने) के अर्थ में। छद्देति, छद्दयति।

මද විත්තියොගෙ. මදෙති, මදයති.

'मद' (धातु) प्रसन्नता या हर्ष के योग में। मदेति, मदयति।

විද චෙහනාඛ්‍යානනිවාසෙසු. චෙහනා සඤ්ඤාණං. ආඛ්‍යානං කථනං. නිවාසො නිවසනං. වෙදෙති, වෙදයති. පටිවෙදෙති, පටිවෙදයති. පටිවෙදයාමි තෙ මහාරාජ.

'विद' (धातु) संज्ञान (जानने), आख्यान (कहने) और निवास के अर्थ में। 'चेहना' का अर्थ संज्ञान है। 'आख्यान' का अर्थ कथन है। 'निवास' का अर्थ रहना है। वेदेति, वेदयति। प्रतिवेदेति, प्रतिवेदयति। 'हे महाराज, मैं आपको सूचित करता हूँ'।

සද්ද [Pg.313] සද්දනෙ. සද්දෙති, සද්දයති. විසද්දෙති, විසද්දයති. සද්දො, සද්දිතො. දීඝත්තෙ ‘‘සද්දායතී’’ති රූපං.

'सद्द' (धातु) शब्द करने के अर्थ में। सद्देति, सद्दियति। विसद्देति, विसद्दयति। सद्द (शब्द), सद्दितो। दीर्घत्व में 'सद्दायति' रूप बनता है।

එත්ථ ච ‘‘මං සද්දායතීති සඤ්ඤාය වෙගෙන උදකෙ පතී’’ති අට්ඨකථාපාඨො නිදස්සනං, ඉදං ‘‘පබ්බතායතී’’ති රූපං විය ධාතුවසෙන නිප්ඵන්නං න හොතීති න වත්තබ්බං, ධාතුවසෙන නිප්ඵන්නංයෙවාති ගහෙතබ්බං. සද්දොති සද්දියතීති සද්දො, යථාවුච්චතීති වචනං. අථ වා සද්දියති අත්ථො අනෙනාති සද්දො. ගරවො පන ‘‘සප්පතීති සද්දො. උදීරියති අභිලපියතීති අත්ථො’’ති වදන්ති.

और यहाँ 'मुझे बुला रहा है, ऐसा समझकर वेग से जल में गिर पड़ा' यह अट्ठकथा का पाठ उदाहरण है। यह 'पब्बतायति' रूप की तरह धातु से निष्पन्न नहीं होता, ऐसा नहीं कहना चाहिए; इसे धातु से निष्पन्न ही मानना चाहिए। 'सद्दो' (शब्द) वह है जो शब्दित किया जाता है, जैसे 'वचनं' वह है जो कहा जाता है। अथवा, जिसके द्वारा अर्थ शब्दित होता है वह 'सद्दो' है। आचार्य (गरवो) तो कहते हैं कि 'जो शब्द करता है वह सद्दो है। इसका अर्थ है जो उच्चारित या अभिलपित किया जाता है'।

සූද ආසෙචනෙ. සූදෙති, සූදයති. සූදො.

'सूद' (धातु) सींचने या छिड़कने के अर्थ में। सूदेति, सूदयति। सूदो।

සූදොති භත්තකාරකො, යො ‘‘රසකො’’තිපි වුච්චති.

'सूदो' का अर्थ रसोइया (भत्तकारको) है, जिसे 'रसको' भी कहा जाता है।

කන්ද සාතච්චෙ. සාතච්චං සතතභාවො නිරන්තරභාවො. කන්දෙති, කන්දයති.

'कन्द' (धातु) सातत्य (निरन्तरता) के अर्थ में। 'सातच्चं' का अर्थ सतत भाव या निरन्तर भाव है। कन्देति, कन्दयति।

මුද සංසග්ගෙ. එකතොකරණං සංසග්ගො. මොදෙති, මොදයති සත්තූනි සප්පිනා.

'मुद' (धातु) संसर्ग (मिश्रण) के अर्थ में। एक साथ करना 'संसर्ग' है। वह सत्तू को घी के साथ मिलाता है (मोदेति, मोदयति)।

නද භාසායං. නාදෙති, නාදයති. හෙතුකත්තුරූපානීති න වත්තබ්බානි පාළිදස්සනතො ‘‘සීහො ච සීහනාදෙන, දද්දරං අභිනාදයී’’ති. අඤ්ඤත්‍රාපි සංසයො න කාතබ්බො. ඉමස්මිං චුරාදිගණෙ හෙතුකත්තුරූපසදිසානම්පි සුද්ධකත්තුරූපානං සන්දිස්සනතො.

'नद' (धातु) भाषा (बोलने या शब्द करने) के अर्थ में। नादेति, नादयति। इन्हें हेतु-कर्ता (प्रेरणार्थक) रूप नहीं कहना चाहिए, क्योंकि पालि में देखा जाता है— 'सिंह ने सिंहनाद से दद्दर पर्वत को गुँजा दिया (अभिनादयी)'। अन्यत्र भी संशय नहीं करना चाहिए। इस चुरादि गण में अ-प्रेरणार्थक रूप भी प्रेरणार्थक रूपों के समान दिखाई देते हैं।

සද අස්සාදනෙ. සාදෙති, සාදයති. අස්සාදෙති, අස්සාදයති. එත්ථ ආඋපසග්ගො රස්සවසෙන ඨිතො.

'सद' (धातु) आस्वादन (चखने) के अर्थ में। सादेति, सादयति। अस्सादेति, अस्सादयति। यहाँ 'आ' उपसर्ग ह्रस्व रूप में स्थित है।

ගද දෙවසද්දෙ. දෙවසද්දො වුච්චති මෙඝසද්දො. ගදෙති, ගදයති.

'गद' (धातु) देव-शब्द के अर्थ में। 'देव-शब्द' मेघ के शब्द (गर्जन) को कहा जाता है। गदेति, गदयति।

පද [Pg.314] ගතියං. පදෙති, පදයති. පදං. ඉමිස්සා දිවාදිගණෙ ‘‘පජ්ජතී’’ති රූපං භවති, ඉධ පන ඊදිසානි.

'पद' (धातु) गति के अर्थ में। पदेति, पदयति। पदं। इस धातु का दिवादि गण में 'पज्जति' रूप होता है, किन्तु यहाँ इस प्रकार के (पदेति आदि) रूप होते हैं।

ඡිද්ද කණ්ණභෙදෙ. ඡිද්දෙති, ඡිද්දයති. ඡිද්දං.

'छिद्द' (धातु) कान छेदने के अर्थ में। छिद्देति, छिद्दयति। छिद्दं (छिद्र)।

ඡිද ද්වෙධාකරණෙ. නනු භො යො චතුධා වා පඤ්චධා වා අනෙකසතධා වා ඡින්දති, තස්ස තං ඡෙදනං ද්වෙධාකරණං නාම න හොති, එවං සන්තෙ කස්මා සාමඤ්ඤෙන අවත්වා ‘‘ද්වෙධාකරණෙ’’ති ද්විධා ගහණං කතන්ති? ද්විධාකරණං නාම න හොතීති න වත්තබ්බං, අනෙකසතධා ඡෙදනම්පි ද්විධාකරණංයෙව. අපරස්ස හි අපරස්ස ඡින්නකොට්ඨාසස්ස පුබ්බෙන එකෙන කොට්ඨාසෙන සද්ධිං අපෙක්ඛනවසෙන ද්විධාකරණං හොතියෙව. ඡෙදෙති, ඡෙදයති.

'छिद' (धातु) दो भागों में करने (द्विधाकरण) के अर्थ में। प्रश्न: हे महानुभाव! जो चार, पाँच या अनेक सौ भागों में काटता है, उसका वह काटना 'द्विधाकरण' नहीं कहलाता, ऐसा होने पर सामान्य रूप से न कहकर 'द्विधाकरण' ऐसा दो प्रकार का ग्रहण क्यों किया गया है? उत्तर: ऐसा नहीं कहना चाहिए कि वह द्विधाकरण नहीं है; अनेक सौ भागों में काटना भी द्विधाकरण ही है। क्योंकि प्रत्येक अगले कटे हुए भाग का पिछले एक भाग के साथ अपेक्षा (तुलना) करने से वह द्विधाकरण ही होता है। छेदेति, छेदयति।

යො තෙ හත්ථෙ ච පාදෙ ච, කණ්ණනාසඤ්ච ඡෙදයි;

තස්ස කුජ්ඣ මහාවීර, මා රට්ඨං විනස්ස ඉදං;

जिसने तुम्हारे हाथ, पैर, कान और नाक काट दिए हैं; हे महावीर! उस पर क्रोध करो, ताकि यह राष्ट्र नष्ट न हो।

යො මෙ හත්ථෙ ච පාදෙ ච, කණ්ණනාසඤ්ච ඡෙදයි;

චිරං ජීවතු සො රාජා, න හි කුජ්ඣන්ති මාදිසාති.

जिसने मेरे हाथ, पैर, कान और नाक काट दिए हैं; वह राजा चिरकाल तक जीवित रहे, क्योंकि मुझ जैसे लोग क्रोध नहीं करते।

ඡද අපවාරණෙ. ඡාදෙති, ඡාදයති. ඡත්තං. පුරිසස්ස භත්තං ඡාදයති.

'छद' (धातु) छिपाने या ढकने (अपवारण) के अर्थ में। छादेति, छादयति। छत्तं। पुरुष के भोजन को ढकता है।

ඊදී සන්දීපනෙ. ඊදෙති, ඊදයති. ඊකාරන්තවසෙන නිද්දිට්ඨත්තා සනිග්ගහීතාගමානි රූපානි න භවන්ති.

'ईदी' (धातु) सन्दीपन (प्रकाशित करने) के अर्थ में। ईदेति, ईदयति। ईकारान्त के रूप में निर्दिष्ट होने के कारण सनिग्गहीत-आगम (अनुस्वार युक्त) रूप नहीं होते हैं।

අද්ද හිංසායං. අද්දෙති, අද්දයති.

'अद्द' (धातु) हिंसा के अर्थ में। अद्देति, अद्दयति।

වද භාසායං. වාදෙති, වාදයති. වාදො.

'वद' (धातु) भाषा (बोलने) के अर्थ में। वादेति, वादयति। वादो।

තත්ථ ‘‘වාදෙති, වාදයතී’’ති ඉමෙසං ‘‘වදතී’’ති සුද්ධකත්තුවසෙනෙව අත්ථො දට්ඨබ්බො, න හෙතුකත්තුවසෙන. තථා හි ‘‘සඞ්කෙතං කත්වා විසංවාදෙති. ඔවදෙය්‍යානුසාසෙය්‍ය. ඉදමෙව සච්චන්ති ච වාදයන්ති. අවිසංවාදකො ලොකස්සා’’ති සුද්ධකත්තුදීපකපාළිනයා දිස්සන්ති[Pg.315], සද්දසත්ථෙ ච ‘‘වාදයතී’’ති සුද්ධකත්තුපදං දිස්සති. තත්ථ විසංවාදෙතීති මුසා වදෙති, අථ වා විප්පලම්භෙති, වාදොති වචනං. ‘‘වාදො ජප්පො විතණ්ඩා’’ති එවංවිධාසු තීසු කථාසු වාදසඞ්ඛාතා කථා. ‘‘වාදාපෙති, වාදාපයතී’’ති ද්වෙයෙව හෙතුකත්තුපදානි භවන්ති.

वहाँ 'वादेति, वादयति' इनका अर्थ 'वदति' के समान शुद्ध-कर्तृ के रूप में ही देखना चाहिए, हेतु-कर्तृ के रूप में नहीं। जैसा कि 'संकेत करके विसंवादेति (धोखा देता है)', 'ओवदेय्यानुसासेय्य (उपदेश और अनुशासन करे)', 'यही सत्य है ऐसा वादयन्ति (कहते हैं)', 'लोक का अविसंवादक (धोखा न देने वाला)'—इस प्रकार के अर्थ-बोधक पालि-नय देखे जाते हैं, और शब्दशास्त्र (व्याकरण) में भी 'वादयति' शुद्ध-कर्तृ पद के रूप में दिखता है। वहाँ 'विसंवादेति' का अर्थ है झूठ बोलना, अथवा ठगना; 'वादो' का अर्थ है वचन। 'वाद, जप्प, वितण्डा'—इन तीन प्रकार की कथाओं में 'वाद' नामक कथा है। 'वादापेति, वादापयति'—ये दो ही हेतु-कर्तृ पद होते हैं।

ඡදී ඉච්ඡායං. ඊකාරන්තොයං ධාතු, තස්මා සනිග්ගහීතාගමානිස්ස රූපානි න භවන්ති. පුරිසස්ස භත්තං ඡාදෙති, ඡාදයති, රුච්චතීති අත්ථො. පුරිසස්ස භත්තං ඡාදයමානං තිට්ඨති ඡාදෙන්තං වා.

'छदी' (धातु) इच्छा के अर्थ में। यह धातु ईकारान्त है, इसलिए इसके सनिग्गहीत-आगम रूप नहीं होते हैं। 'पुरिसस्स भत्तं छादेति, छादयति' का अर्थ है—भोजन पुरुष को अच्छा लगता है (रुचिकर होता है)। पुरुष को भोजन अच्छा लगता हुआ (छादयमानं या छादेंतं) रहता है।

වදී අභිවාදනථුතීසු. අයම්පි ඊකාරන්තො ධාතු, තස්මා ඉමස්සපි සනිග්ගහීතාගමානි රූපානි න භවන්ති. වාදෙති, වාදයති, වන්දති, ථොමෙති වාති අත්ථො. ඉමානි අනුපසග්ගානි රූපානි. සද්දසත්ථෙපි ච ‘‘වාදයතී’’ති අනුපසග්ගවන්දනථුතිඅත්ථං පදං වුත්තං, සාසනෙ පන ‘‘අභිවාදෙති, අභිවාදයති, අභිවාදනං, භගවන්තං අභිවාදෙත්වා’’තිආදීනි සොපසග්ගානි රූපානි දිස්සන්ති.

'वदी' (धातु) अभिवादन और स्तुति के अर्थ में। यह भी ईकारान्त धातु है, इसलिए इसके भी सनिग्गहीत-आगम रूप नहीं होते हैं। वादेति, वादयति—अर्थात् वन्दना करता है या स्तुति करता है। ये उपसर्ग-रहित रूप हैं। शब्दशास्त्र में भी 'वादयति' यह उपसर्ग-रहित वन्दना और स्तुति के अर्थ वाला पद कहा गया है, किन्तु शासन (त्रिपिटक) में 'अभिवादेति, अभिवादयति, अभिवादनं, भगवन्तं अभिवादेत्वा' आदि उपसर्ग-सहित रूप देखे जाते हैं।

තත්ථ අභිවාදෙත්වාති වන්දිත්වා, ථොමෙත්වා වා, අයමස්මාකං රුචි. ආගමට්ඨකථායං පන ‘‘අභිවාදෙත්වාති ‘සුඛී අරොගො හොතූ’ති වදාපෙත්වා, වන්දන්තො හි අත්ථතො එවං වදාපෙති නාමා’’ති හෙතුකත්තුවසෙන අභිවාදනසද්දත්ථො වුත්තො, අම්හෙහි පන වන්දනසද්දං සද්දසත්ථනයමග්ගහෙත්වා සුද්ධකත්තුවසෙන අත්ථො කථිතො. අභිවාදනඤ්හි වන්දනංයෙව, න වදාපනං අභිසද්දෙන සම්බන්ධිතත්තා ‘‘අභිවාදනසීලිස්සා’’ති එත්ථ විය. ඉදඤ්හි ‘‘අභිවාදාපනසීලිස්සා’’ති න වුත්තං. යදි ච සද්දසත්ථෙ වදාපනමධිප්පෙතං සියා, ‘‘වදී වදාපනථුතීසූ’’ති නිස්සන්දෙහවචනං වත්තබ්බං සියා[Pg.316], එවඤ්ච න වුත්තං, එවං පන වුත්තං ‘‘වදී අභිවාදනථුතීසූ’’ති, තෙන වදාපනමනධිප්පෙතන්ති ඤායති.

वहाँ 'अभिवादेत्वा' का अर्थ है—वन्दना करके या स्तुति करके; यह हमारी रुचि (मत) है। आगम-अट्ठकथा में तो 'अभिवादेत्वा' का अर्थ 'सुखी और निरोग हो' ऐसा 'कहलवाकर' (वदापेत्वा)—इस प्रकार हेतु-कर्तृ के रूप में अभिवादन शब्द का अर्थ कहा गया है, क्योंकि वन्दना करने वाला वास्तव में अर्थतः ऐसा कहलवाता ही है। किन्तु हमारे द्वारा शब्दशास्त्र के नय का अनुसरण करते हुए वन्दना शब्द का अर्थ शुद्ध-कर्तृ के रूप में कहा गया है। 'अभिवादन' वास्तव में वन्दना ही है, 'वदापन' (कहलवाना) नहीं, क्योंकि 'अभि' शब्द से सम्बन्ध होने के कारण, जैसे 'अभिवादनसीलस्स' में। यहाँ 'अभिवादापनसीलस्स' ऐसा नहीं कहा गया है। यदि शब्दशास्त्र में 'वदापन' अभिप्रेत होता, तो 'वदी वदापनथुतीसु' ऐसा निःसन्देह वचन कहना चाहिए था, और ऐसा नहीं कहा गया है, बल्कि ऐसा कहा गया है—'वदी अभिवादनथुतीसु', इससे ज्ञात होता है कि 'वदापन' अभिप्रेत नहीं है।

අථාපි සියා ‘‘කස්සචි වුද්ධෙන විසිට්ඨං වදාපනං අභිවාදන’’න්ති, එවම්පි නුපපජ්ජති කාරිතවසෙන ධාතුඅත්ථස්ස අකථෙතබ්බතො. තථා හි ‘‘පච පාකෙ, ඡිදි ද්විධාකරණෙ’’තිආදිනා භාවවසෙන අත්ථප්පකාසනමත්තෙයෙව ‘‘පචති, පච්චති, පාචෙති. ඡින්දති, ඡිජ්ජති, ඡෙදාපෙතී’’තිආදීනි සකම්මකානි චෙව අකම්මකානි ච සකාරිතානි ච රූපානි නිප්ඵජ්ජන්ති, න ච තදත්ථාය විසුං විසුං ධාතුනිද්දෙසො කරියති. තස්මා ‘‘වදී අභිවාදනථුතීසූ’’ති එත්ථ කාරිතවසෙන ධාතුඅත්ථො කථිතොතිපි වත්තුං න සක්කා ක්‍රියාසභාවත්තා ධාතූනං. යථා පන ‘‘තක්කෙති, විතක්කෙති. තක්කො, විතක්කො’’තිආදීනි සමානත්ථානි, තථා ‘‘වාදෙති, අභිවාදෙතී’’තිආදීනි සමානත්ථානි. අතො සද්දසත්ථෙපි සද්දසත්ථවිදූහි ‘‘තක්ක විතක්කෙ, වදී අභිවාදනථුතීසූ’’තිආදීනං ධාතූනං ‘‘තක්කයති, වාදයතී’’තිආදීනි අනුපසග්ගානියෙව රූපානි දස්සිතානි, තානි ච ඛො සුද්ධකත්තුපදානියෙව, න හෙතුකත්තුපදානි, තස්මා ‘‘අභිවාදනථුතීසූ’’ති එතස්ස ‘‘වදාපනථුතීසූ’’ති අත්ථො නුපපජ්ජති.

और यदि ऐसा हो कि 'किसी वृद्ध के द्वारा विशेष रूप से कहलवाना अभिवादन है', तो यह भी उपपन्न नहीं है, क्योंकि कारित (णिजन्त) के आधार पर धातु का अर्थ नहीं कहा जाना चाहिए। जैसे कि 'पच पाके', 'छिदि द्विधाकरणे' आदि के द्वारा केवल भाव के रूप में अर्थ प्रकाशित करने मात्र से ही 'पचति, पच्चति, पाचेति' और 'छिन्दति, छिज्जति, छेदापेति' आदि सकर्मक, अकर्मक और कारित रूप सिद्ध होते हैं, और उनके लिए अलग-अलग धातु-निर्देश नहीं किया जाता है। इसलिए 'वदी अभिवादनथुतीसु' यहाँ कारित के रूप में धातु का अर्थ कहा गया है, ऐसा नहीं कहा जा सकता, क्योंकि धातुओं का स्वभाव क्रियापरक होता है। जैसे 'तक्केति, वितक्केति' और 'तक्को, वितक्को' आदि समानार्थक हैं, वैसे ही 'वादेति, अभिवादेति' आदि समानार्थक हैं। अतः शब्दशास्त्र में भी व्याकरण-विद्वानों द्वारा 'तक्क वितक्के', 'वदी अभिवादनथुतीसु' आदि धातुओं के 'तक्कयति, वादयति' आदि उपसर्ग-रहित रूप ही दिखाए गए हैं, और वे शुद्ध-कर्तृ पद ही हैं, हेतु-कर्तृ पद नहीं; इसलिए 'अभिवादनथुतीसु' का 'वदापनथुतीसु' अर्थ उपपन्न नहीं होता।

කිඤ්ච භිය්‍යො – ‘‘අභිවාදෙති, අභිවාදයති. අභිවාදෙත්වා, අභිවාදයිත්වා’’තිආදීනි සමානත්ථානි, ණෙණයමත්තෙන හි සවිසෙසානි. යදි ‘‘අභිවාදෙත්වා’’ති ඉමස්ස පදස්ස ‘‘සුඛී අරොගො හොතූ’ති වදාපෙත්වා’’ති අත්ථො සියා, ‘‘සිරසා අභිවාදයි’’න්ති එත්ථ ‘‘සිරසා’’ති පදං න වත්තබ්බං සියා වදාපනෙන අසම්බන්ධත්තා. යස්මා වුත්තං තං පදං, තෙන ඤායති ‘‘අභිවාදෙත්වා’’තිආදීසු වදාපනත්ථො න ඉච්ඡිතබ්බො, වන්දනත්ථො ඉච්ඡිතබ්බො ථොමනත්ථො ච. යස්මා භූවාදිගණෙ ‘‘වන්ද අභිවාදානථුතීසූ’’ති ඉමස්ස ධාතුස්ස ‘‘වන්දතී’’ති [Pg.317] පදරූපස්ස ‘‘අභිවන්දති, ථොමෙති චා’’ති අත්ථොයෙව ඉච්ඡිතබ්බො, න වදාපනත්ථො. තථා හි ‘‘වන්දෙ සුගතං ගතිවිමුත්ත’’න්ති පදානමත්ථං වදන්තෙන ටීකාචරියෙනපි ‘‘වන්දෙති වන්දාමි, ථොමෙමි චා’’ති වන්දනථොමනත්ථොයෙව දස්සිතො, න අභිවාදනසද්දත්ථං පටිච්ච වදාපනත්ථො, තස්මා ‘‘අභිවාදෙත්වා’’ති එත්ථාපි වන්දනථොමනත්ථායෙව ඉච්ඡිතබ්බා, න වදාපනත්ථො.

और भी - 'अभिवादेति, अभिवादेयति। अभिवादेत्वा, अभिवादयित्वा' आदि समान अर्थ वाले हैं, क्योंकि वे केवल 'णे' और 'णय' प्रत्ययों के कारण ही विशेष हैं। यदि 'अभिवादेत्वा' इस पद का अर्थ 'सुखी और निरोग होओ' ऐसा कहलवाकर होता, तो 'सिरसा अभिवादयि' (सिर से अभिवादन किया) यहाँ 'सिरसा' पद नहीं कहना चाहिए था, क्योंकि कहलवाने के साथ उसका संबंध नहीं है। चूँकि वह पद कहा गया है, इसलिए यह ज्ञात होता है कि 'अभिवादेत्वा' आदि में कहलवाने का अर्थ इष्ट नहीं है, बल्कि वन्दन और स्तुति का अर्थ इष्ट है। क्योंकि भ्वादिगण में 'वन्द अभिवादनथुतीसु' इस धातु के 'वन्दति' पद रूप का अर्थ 'अभिवन्दति (अभिवादन करता है) और थोमेति (स्तुति करता है)' ही इष्ट है, कहलवाना नहीं। वैसे ही 'वन्दे सुगतं गतिविमुत्तं' इन पदों का अर्थ बताते हुए टीकाकार ने भी 'वन्देति वन्दामि, थोमेमि च' (वन्दना करता हूँ और स्तुति करता हूँ) ऐसा वन्दन और स्तुति का अर्थ ही दिखाया है, अभिवादन शब्द के अर्थ के आधार पर कहलवाने का अर्थ नहीं। इसलिए 'अभिवादेत्वा' यहाँ भी वन्दन और स्तुति का अर्थ ही इष्ट होना चाहिए, कहलवाना नहीं।

අථාපි සියා ‘‘වන්දෙ’ති පදෙ කාරිතපච්චයො නත්ථි, ‘අභිවාදෙත්වා’ති ඉමස්මිං පන අත්ථි, තස්මා තත්ථ වදාපනත්ථො න ලබ්භති, ඉධ පන ලබ්භතී’’ති. තන්න, ‘‘කරොතී’’තිසුද්ධකත්තුපදස්සපි ‘‘නිප්ඵාදෙතී’’ති හෙතුකත්තුපදවසෙන විවරණස්ස විය ‘‘වන්දෙ’’ති පදස්සපි ‘‘සුඛී අරොගො හොතූ’ති වදාපෙත්වා’’ති විවරණස්ස වත්තබ්බත්තා. ‘‘අභිවාදෙත්වා’’ති ඉදඤ්ච ‘‘වන්දෙ’’ති පදමිව කාරිතපච්චයන්තං න හොති. කස්මාති චෙ? යස්මා ‘‘චින්තෙති, චින්තයති. මන්තෙති, මන්තයතී’’තිආදීනං චුරාදිගණිකානං සුද්ධකත්තුපදානං ‘‘චින්තාපෙති, චින්තාපයතී’’තිආදීනියෙව හෙතුකත්තුපදානි දිස්සන්ති, තස්මා යදි හෙතුකත්තුපදං අධිප්පෙතං සියා, ‘‘අභිවාදාපෙත්වා’’ති වා ‘‘අභිවාදාපයිත්වා’’ති වා වත්තබ්බං සියා, යස්මා පනෙවං න වුත්තං, තස්මා තං කාරිතපච්චයන්තං න හොතීති සිද්ධං.

और यदि ऐसा हो कि 'वन्दे' पद में कारित (प्रेरणार्थक) प्रत्यय नहीं है, किन्तु 'अभिवादेत्वा' इसमें है, इसलिए वहाँ कहलवाने का अर्थ नहीं मिलता, किन्तु यहाँ मिलता है। यह ठीक नहीं है, क्योंकि जैसे 'करोति' इस शुद्ध कर्तृवाचक पद का 'निष्पादेति' इस हेतु-कर्तृवाचक पद के रूप में विवरण दिया जाता है, वैसे ही 'वन्दे' पद का भी 'सुखी और निरोग होओ' ऐसा कहलवाकर विवरण कहा जाना चाहिए। और 'अभिवादेत्वा' यह 'वन्दे' पद की तरह कारित प्रत्ययान्त नहीं है। क्यों? क्योंकि 'चिन्तेति, चिन्तयति। मन्तेति, मन्तयति' आदि चुरादिगण के शुद्ध कर्तृवाचक पदों के 'चिन्तापेति, चिन्तापयति' आदि ही हेतु-कर्तृवाचक पद देखे जाते हैं। इसलिए यदि हेतु-कर्तृवाचक पद अभिप्रेत होता, तो 'अभिवादापेत्वा' या 'अभिवादापयित्वा' कहना चाहिए था। चूँकि ऐसा नहीं कहा गया है, इसलिए यह सिद्ध होता है कि वह कारित प्रत्ययान्त नहीं है।

ඉමස්සත්ථස්ස ආවිභාවත්ථං ඉමස්මිං ඨානෙ සාට්ඨකථං විධුරජාතකප්පදෙසං වදාම.

इस अर्थ को स्पष्ट करने के लिए इस स्थान पर अट्ठकथा सहित विधुरजातक का उदाहरण देते हैं।

‘‘කථං නො අභිවාදෙය්‍ය, අභිවාදාපයෙථ වෙ;

යං නරො හන්තුමිච්ඡෙය්‍ය, තං කම්මං නුපපජ්ජතී’’ති

"जिस मनुष्य को कोई मारना चाहे, वह उसे कैसे अभिवादन करे या कैसे अभिवादन करवाए; वह कर्म घटित नहीं होता।"

අයං තාව ජාතකපාළි. අයං පන අට්ඨකථාපාඨො ‘‘යඤ්හි නරො හන්තුමිච්ඡෙය්‍ය, සො තං කථං නු අභිවාදෙය්‍ය, කථං වා [Pg.318] තෙන අත්තානං අභිවාදාපයෙථ වෙ. තස්ස හි තං කම්මං න උපපජ්ජතී’’ති. තත්ථ පාළියං අභිවාදෙය්‍යාති සුද්ධකත්තුපදං තබ්බාචකත්තා. අභිවාදාපයෙථ වෙති හෙතුකත්තුපදං තබ්බාචකත්තා. එවං විභාගං පන ඤත්වා පාළියා අට්ටකථාය ච අධිප්පායො ගහෙතබ්බො ‘‘නරො යං පුග්ගලං හන්තුං ඉච්ඡෙය්‍ය, සො හන්තා තං වජ්ඣං පුග්ගලං කථං නු අභිවාදෙය්‍ය, සො වා හන්තා, තෙන වජ්ඣෙන මං වන්දාහීති අත්තානං කථං වන්දාපෙය්‍යා’’ති. එත්ථ පන ‘‘රාජානො චොරං සුනඛෙහිපි ඛාදාපෙන්තී’’තිආදීසු විය කරණවසෙන ‘‘තෙන වජ්ඣෙනා’’ති පදං යොජිතං, අත්ථො පන ‘‘තං වජ්ඣ’’න්ති උපයොගවචනවසෙන දට්ඨබ්බො ද්විකම්මකත්තා සකාරිතපච්චයස්ස සකම්මකධාතුයාති. නනු එවං සන්තෙ ‘‘අට්ඨකථාචරියා පස්සිතබ්බං න පස්සන්ති, අතිත්ථෙ පක්ඛන්දන්තී’’ති තෙසං දොසො හොතීති? න හොති, සුණාථ අස්මාකං සොධනං, තථා හි අට්ඨකථාචරියෙහි ‘‘අභිවාදෙත්වා’’ති එත්ථ ‘‘වදී අභිවාදනථුතීසූ’’ති ධාතුයා අත්ථමග්ගහෙත්වා වොහාරවිසයෙ කොසල්ලසමන්නාගතත්තා සණ්හසුඛුමමත්ථං සොතූනං බොධෙතුං ‘‘වද වියත්තියං වාචාය’’න්ති ධාතුයෙවත්ථං ගහෙත්වා කාරිතපච්චයපරිකප්පනෙන කාරිතත්ථමාදාය ‘‘අභිවාදෙත්වාති ‘සුඛී අරොගො හොතූ’ති වදාපෙත්වා, වන්දන්තො හි අත්ථතො එවං වදාපෙති නාමා’’ති හෙතුකත්තුවසෙන අභිවාදනසද්දත්ථො වුත්තොති න කොචි තෙසං දොසො. පූජාරහා හි තෙ ආයස්මන්තො, නමොයෙව තෙසං කරොම, ඉදම්පි ඨානං සුඛුමං සාධුකං මනසි කාතබ්බං. එවඤ්හි කරොතො පඤ්ඤා වඩ්ඪතීති.

यह तो जातक पालि है। और यह अट्ठकथा का पाठ है - "जिस मनुष्य को कोई मारना चाहे, वह उसे कैसे अभिवादन करे, या वह उससे अपना अभिवादन कैसे करवाए। उसके लिए वह कर्म संभव नहीं है।" वहाँ पालि में 'अभिवादेय्य' यह शुद्ध कर्तृवाचक पद है क्योंकि वह उसका वाचक है। 'अभिवादपयेथ' यह हेतु-कर्तृवाचक पद है क्योंकि वह उसका वाचक है। इस प्रकार विभाग को जानकर पालि और अट्ठकथा का अभिप्राय ग्रहण करना चाहिए - "मनुष्य जिस व्यक्ति को मारना चाहे, वह मारने वाला उस वध के योग्य व्यक्ति को कैसे अभिवादन करे, या वह मारने वाला उस वध्य व्यक्ति से 'मुझे वन्दना करो' ऐसा कहकर स्वयं की वन्दना कैसे करवाए।" यहाँ 'राजा चोरों को कुत्तों से खिलवाते हैं' आदि की तरह करण (साधन) के रूप में 'तेन वज्झेन' (उस वध्य के द्वारा) पद जोड़ा गया है, किन्तु अर्थ कर्मवाचक (द्वितीया) के रूप में 'तं वज्झं' (उस वध्य को) देखना चाहिए, क्योंकि कारित प्रत्यय युक्त द्विकर्मक धातु है। क्या ऐसा होने पर 'अट्ठकथाचार्य जो देखने योग्य है उसे नहीं देखते, और गलत जगह कूदते हैं' - ऐसा उनका दोष होता है? नहीं होता, हमारा शोधन (स्पष्टीकरण) सुनें। क्योंकि अट्ठकथाचार्यों ने 'अभिवादेत्वा' यहाँ 'वदि अभिवादनथुतीसु' धातु के अर्थ को न लेकर, व्यवहार के विषय में कुशल होने के कारण, सूक्ष्म अर्थ को श्रोताओं को समझाने के लिए 'वद वियत्तियं वाचायं' धातु का ही अर्थ लेकर, कारित प्रत्यय की कल्पना द्वारा कारित अर्थ को ग्रहण करते हुए - "अभिवादेत्वा अर्थात् 'सुखी और निरोग होओ' ऐसा कहलवाकर, क्योंकि वन्दना करने वाला वास्तव में अर्थतः ऐसा कहलवाता ही है" - इस प्रकार हेतु-कर्तृवाचक अर्थ में अभिवादन शब्द का अर्थ कहा है, इसलिए उनका कोई दोष नहीं है। वे आयुष्मान् पूजा के योग्य हैं, हम उन्हें नमस्कार करते हैं। इस स्थान को भी सूक्ष्मता से अच्छी तरह मन में धारण करना चाहिए। ऐसा करने वाले की प्रज्ञा बढ़ती है।

දකාරන්තධාතුරූපානි.

दकारान्त धातु रूप।

ධකාරන්තධාතු

धकारान्त धातु।

රන්ධ [Pg.319] පාකෙ. සූදො භත්තං රන්ධෙති, රන්ධයති. කාකං සොකාය රන්ධෙහි. රන්ධකො. සූදෙන ඔදනො රන්ධියති. රන්ධිතො. රන්ධනං. පුරිසො සූදං සූදෙන වා ඔදනං රන්ධාපෙති, රන්ධාපයති. රන්ධෙතුං, රන්ධයිතුං. රන්ධිත්වා, රන්ධයිත්වා, රන්ධිය ඉච්චාදීනි.

रन्ध पाके (पकाने के अर्थ में)। रसोइया भात पकाता है (रन्धेति, रन्धयति)। कौवे को शोक से पकाओ। पकाने वाला। रसोइए द्वारा भात पकाया जाता है। पका हुआ। पकाना। मनुष्य रसोइए से या रसोइए के द्वारा भात पकवाता है। पकाने के लिए। पकाकर, पकाकर, पकाकर इत्यादि।

ධූ කම්පනෙ. ධාවෙති, ධාවයති.

धू कम्पने (काँपने के अर्थ में)। धावेति, धावयति (दौड़ता है या कँपाता है)।

ගන්ධ සූචනෙ අද්දනෙ ච. සූචනං. පකාසනං. අද්දනං පරිප්ලුතා. ගන්ධෙති, ගන්ධයති, ගන්ධො.

गन्ध सूचने अद्दने च (सूचित करने और पीड़ित करने के अर्थ में)। सूचना। प्रकाशन। अद्दन (पीड़ित करना या व्याप्त होना)। गन्धेति, गन्धयति, गन्ध।

එත්ථ ගන්ධොති ගන්ධෙති අත්තනො වත්ථුං සූචයති පකාසෙතීති ගන්ධො. පටිච්ඡන්නං වා පුප්ඵඵලාදිං ‘‘ඉදමෙත්ථ අත්ථී’’ති පෙසුඤ්ඤං උපසංහරන්තො විය පකාසෙතීති ගන්ධො. ගමුධරධාතුද්වයවසෙනපි ගන්ධසද්දත්ථො වත්තබ්බො ‘‘ගච්ඡන්තො ධරියතීති ගන්ධො’’ ඉති, ආහ ච ‘‘ගච්ඡන්තො ධරියතීති ගන්ධො, සූචනතොපි වා’’ති. ගන්ධසද්දො ච ‘‘උප්පලගන්ධථෙනො’’ති එත්ථ ඡෙදනෙ වත්තතීති දට්ඨබ්බො.

यहाँ 'गन्ध' (गन्ध) वह है जो अपने विषय को सूचित करता है या प्रकट करता है, इसलिए वह 'गन्ध' है। अथवा जो छिपे हुए पुष्प, फल आदि को 'यहाँ यह है' इस प्रकार प्रकट करता है, जैसे कोई चुगली कर रहा हो, इसलिए वह 'गन्ध' है। 'गमु' और 'धर' इन दो धातुओं के वश से भी 'गन्ध' शब्द का अर्थ कहना चाहिए, जैसे 'जाते हुए जो धारण किया जाता है वह गन्ध है'। और कहा भी गया है— 'जाते हुए जो धारण किया जाता है वह गन्ध है, अथवा सूचित करने से भी'। 'गन्ध' शब्द 'उप्पल-गन्ध-थेनो' (कमल की गन्ध चुराने वाला) यहाँ छेदन (काटने/अलग करने) के अर्थ में भी देखा जाना चाहिए।

වධ සංයමෙ. වධෙති, වධයති.

'वध' (vadha) संयम के अर्थ में। वधेति, वधयति।

බුධි හිංසායං. බුන්ධෙති, බුන්ධයති. පලිබුන්ධෙති, පලිබුන්ධයති. පලිබොධො, පරිසද්දො උපසග්ගො, සො විකාරවසෙන අඤ්ඤථා ජාතො. තත්ථ පලිබොධොති ආවාසපලිබොධාදි. අපිච පලිබොධොති තණ්හාමානදිට්ඨිත්තයඤ්ච.

'बुधि' (budhi) हिंसा के अर्थ में। बुन्धेति, बुन्धयति। पलिबुन्धेति, पलिबुन्धयति। 'पलिबोध' (palibodho) में 'परि' शब्द उपसर्ग है, जो विकार के कारण अन्य रूप (पलि) में बदल गया है। वहाँ 'पलिबोध' का अर्थ आवास-पलिबोध आदि है। इसके अतिरिक्त 'पलिबोध' का अर्थ तृष्णा, मान और दृष्टि—ये तीनों भी हैं।

වද්ධ ඡෙදනපූරණෙසු. වද්ධෙති, වද්ධයති. වද්ධකී. වද්ධකීති ගහකාරකො.

'वद्ध' (vaddha) छेदन (काटने) और पूरण (भरने) के अर्थ में। वद्धेति, वद्धयति। वद्धकी (vaddhakī)। 'वद्धकी' का अर्थ गृह-कारक (बढ़ई/घर बनाने वाला) है।

ගද්ධ අභිකඞ්ඛායං. ගද්ධෙති, ගද්ධයති. ගද්ධො. ගද්ධොති ගිජ්ඣො. ‘‘ගද්ධබාධිපුබ්බො’’ති ඉදමෙත්ථ නිදස්සනං.

'गद्ध' (gaddha) अभिकांक्षा (तीव्र इच्छा) के अर्थ में। गद्धेति, गद्धयति। गद्धो (gaddho)। 'गद्ध' का अर्थ गृध्र (गिद्ध) है। 'गद्धबाधिपुब्बो' यहाँ इसका उदाहरण है।

සධු [Pg.320] පහංසනෙ. සධෙති, සධයති.

'सधु' (sadhu) प्रहंसन (प्रसन्न करने) के अर्थ में। सधेति, सधयति।

වද්ධ භාසායං. වද්ධෙති, වද්ධයති.

'वद्ध' (vaddha) भाषा (बोलने) के अर्थ में। वद्धेति, वद्धयति।

අන්ධ දිට්ඨූපසංහාරෙ. දිට්ඨූපසංහාරො නාම චක්ඛුසඤ්ඤිතාය දිට්ඨියා උපසංහාරො අපනයනං විනාසො වා. චක්ඛු හි පස්සන්ති එතායාති දිට්ඨීති වුච්චති. යං සන්ධාය අට්ඨකථාසු ‘‘සසම්භාරචක්ඛුනො සෙතමණ්ඩලපරික්ඛිත්තස්ස කණ්හමණ්ඩලස්ස මජ්ඣෙ අභිමුඛං ඨිතානං සරීරසණ්ඨානුප්පත්තිදෙසභූතෙ දිට්ඨිමණ්ඩලෙ’’ති වුත්තං. ටීකායම්පි ච ‘‘දිට්ඨිමණ්ඩලෙති අභිමුඛට්ඨිතානං සරීරසණ්ඨානුප්පත්තිදෙසභූතෙ චක්ඛුසඤ්ඤිතාය දිට්ඨියා මණ්ඩලෙ’’ති වුත්තං. එවංභූතාය දිට්ඨියා උපසංහාරෙ අන්ධධාතු වත්තති. අන්ධෙති, අන්ධයති. චක්ඛූනි අන්ධයිංසු, අන්ධො. අන්ධොති අන්ධෙතීති අන්ධො. ද්වින්නං චක්ඛූනං එකස්ස වා වසෙන නට්ඨනයනො, එවමිධ අන්ධධාතු වුත්තො. කච්චායනෙ පන ‘‘ඛාදාමගමානං ඛන්ධන්ධගන්ධා’’ති වචනෙන අමධාතුස්ස අන්ධාදෙසකරණවසෙන රූපනිප්ඵත්ති දස්සිතා.

'अन्ध' (andha) दृष्टि के उपसंहार (विनाश) के अर्थ में। दृष्टि-उपसंहार का अर्थ है 'चक्षु' नाम की दृष्टि का उपसंहार, हटाना या विनाश। चक्षु को 'दृष्टि' कहा जाता है क्योंकि इसके द्वारा देखते हैं। जिसके सन्दर्भ में अट्ठकथाओं में कहा गया है— 'श्वेत मण्डल से घिरे हुए कृष्ण मण्डल के मध्य में, सामने स्थित शरीरों के आकार की उत्पत्ति के स्थानभूत दृष्टि-मण्डल में'। टीका में भी कहा गया है— 'दृष्टि-मण्डल में' अर्थात् सामने स्थित शरीरों के आकार की उत्पत्ति के स्थानभूत 'चक्षु' नाम की दृष्टि के मण्डल में। इस प्रकार की दृष्टि के उपसंहार (विनाश) में 'अन्ध' धातु प्रयुक्त होती है। अन्धेति, अन्धयति। आँखों को अन्धा कर दिया, अन्धा (andho)। 'अन्ध' वह है जो अन्धा करता है। दो आँखों या एक आँख के नष्ट होने के कारण उसे 'अन्ध' कहा जाता है, इस प्रकार यहाँ 'अन्ध' धातु कही गई है। कच्चायन में तो 'खादामगमानं खन्धन्धगन्धा' इस वचन से 'अम' धातु को 'अन्ध' आदेश करने के द्वारा रूप-सिद्धि दिखाई गई है।

බධ බන්ධනෙ. මිගං බාධෙති, බාධයති. බද්ධො මිගො, බද්ධොසි මාරපාසෙන.

'बध' (badha) बन्धन के अर्थ में। मृग को बाँधता है (बाधेति, बाधयति)। बँधा हुआ मृग, तुम मार-पाश से बँधे हुए हो।

තත්ථ බාධෙතීති බන්ධතීති සුද්ධකත්තුවසෙන අත්ථො ගහෙතබ්බො. එවං බාධයතීති එත්ථාපි. තථා හි ‘‘වාතං ජාලෙන බාධෙසි, යො අනිච්ඡන්තිමිච්ඡසී’’ති එත්ථ බාධෙසීති බන්ධසීති සුද්ධකත්තුවසෙන අත්ථො. භූවාදිගණෙ පන ‘‘බාධ බද්ධාය’’න්ති බාධධාතුස්ස වසෙන ‘‘බාධතී’’ති කත්තුපදං ‘‘බාධෙති, බාධයතී’’ති හෙතුකත්තුපදං භවති. බද්ධොති බාධියතෙ බන්ධියතෙ සොති බද්ධො.

वहाँ 'बाधेति' का अर्थ 'बाँधता है'—यह शुद्ध कर्ता (active voice) का अर्थ ग्रहण करना चाहिए। इसी प्रकार 'बाधयति' में भी। क्योंकि 'वातं जालेन बाधेसि, यो अनिच्छन्तिमिच्छसि' (जो अनिच्छुक की इच्छा करता है, उसने जाल से वायु को बाँध लिया) यहाँ 'बाधेसि' का अर्थ 'बाँधते हो'—यह शुद्ध कर्ता का अर्थ है। किन्तु भ्वादिगण में 'बाध बद्धायं' इस बाध-धातु के वश से 'बाधति' कर्ता-पद है और 'बाधेति, बाधयति' हेतु-कर्ता (causative) पद होता है। 'बद्ध' वह है जो बाँधा जाता है, इसलिए वह 'बद्ध' है।

ධකාරන්තධාතුරූපානි.

धकारान्त धातु रूप।

නකාරන්තධාතු

नकारान्त धातु।

මාන [Pg.321] පූජායං පෙමනෙ වීමංසායං. මානෙති, මානයති. මාතා. විමානෙති, විමානයති, පටිමානෙති, පටිමානයති. මානනා, සම්මානනා, විමානනා, විමානං, විමානනං, මානිතො.

'मान' (māna) पूजा, प्रेम और मीमांसा (जाँच) के अर्थ में। मानेति, मानयति। माता। विमानेति, विमानयति, पतिमानेति, पतिमानयति। मानना, सम्मानना, विमानना, विमान, विमानन, मानित।

අමානනා යත්ථ සන්තො, සන්තානං වා විමානනා;

හීනසම්මානනා වාපි, න තත්ථ වසතිං වසෙ.

जहाँ सज्जनों का सम्मान न हो, या सज्जनों का अपमान (विमानना) हो, अथवा जहाँ हीन (तुच्छ) सम्मान हो, वहाँ निवास नहीं करना चाहिए।

වීමංසති, වීමංසා, වීමංසියතීති වීමංසියමානො. වීමංසන්තො.

वीमंसति (जाँच करता है), वीमंसा (जाँच/मीमांसा), जो जाँचा जा रहा है वह 'वीमंसियमानो'। जाँचता हुआ (वीमंसन्तो)।

තත්ථ මානෙතීති පූජෙති, අට්ඨකථාසු පන ‘‘මානෙන්තී’’ති එතස්මිං ඨානෙ අයමත්ථො දස්සිතො ‘‘මානෙන්තීති මනෙන පියායන්ති. පූජෙන්තීති පච්චයෙහි පූජෙන්තී’’ති. සො වෙවචනත්ථප්පකාසනවසෙන වුත්තොති ගහෙතබ්බො. මානනපූජනසද්දා හි පරියායසද්දත්තා වෙවචනසද්දා එව. විමානෙතීති අවමඤ්ඤති. විමානන්ති සොභාවිසෙසයොගතො විසිට්ඨමානියතාය විමානං, විසෙසතො මානෙතබ්බන්ති හි විමානං, දෙවානං වසනට්ඨානභූතං බ්‍යම්හං.

वहाँ 'मानेति' का अर्थ 'पूजा करता है' है, किन्तु अट्ठकथाओं में 'मानेंति' के स्थान पर यह अर्थ दिखाया गया है— 'मानेंति' अर्थात् मन से प्रेम करते हैं। 'पूजेंति' अर्थात् प्रत्ययों (सामग्रियों) से पूजा करते हैं। इसे पर्यायवाची अर्थ प्रकट करने के कारण कहा गया है, ऐसा समझना चाहिए। क्योंकि 'मानन' और 'पूजन' शब्द पर्यायवाची होने के कारण समानार्थक ही हैं। 'विमानेति' का अर्थ 'अपमान करना' (अवमानना) है। 'विमान' शोभा की विशेषता के योग से विशिष्ट रूप से माननीय होने के कारण 'विमान' कहलाता है, क्योंकि विशेष रूप से जिसका मान (सम्मान) किया जाना चाहिए वह 'विमान' है, जो देवताओं के रहने का स्थान 'व्योम' (महल) है।

මන ථම්භෙ. ථම්භො චිත්තස්ස ථද්ධතා. මානෙති, මානයති. මානො.

'मन' (mana) स्तम्भ (जड़ता/अभिमान) के अर्थ में। स्तम्भ चित्त की स्तब्धता (कठोरता) है। मानेति, मानयति। मान (अभिमान)।

ථන දෙවසද්දෙ. දෙවසද්දො මෙඝසද්දො, ථනෙති, ථනයති.

'थन' (thana) देव-शब्द (दिव्य ध्वनि) के अर्थ में। देव-शब्द का अर्थ मेघ-शब्द (बादल की गर्जना) है। थनेति, थनयति।

යථාපි මෙඝො ථනයං, විජ්ජුමාලී සතක්කකු.

जैसे गर्जना करता हुआ मेघ, जो बिजली की माला वाला और सौ शिखरों वाला है।

ථලං නින්නඤ්ච පූරෙති, අභිවස්සං වසුන්ධරං.

वह स्थल (ऊँचे स्थान) और निम्न (नीचे स्थान) को भर देता है, पृथ्वी पर वर्षा करते हुए।

යථා පාවුසකො මෙඝො, ථනයන්තො සවිජ්ජුකො.

जैसे वर्षा ऋतु का मेघ, बिजली के साथ गर्जना करता हुआ।

ඌන පරිහානියං. ඌනෙති, ඌනයති. ඌනො ලොකො.

'ऊन' (ūna) परिहाणि (कमी) के अर्थ में। ऊनेति, ऊनयति। 'ऊनो लोको' (लोक अपूर्ण है)।

ධන සද්දෙ. ධනෙති, ධනයති, ධනිය්‍යති. ධනි, ධනං.

'धन' (dhana) शब्द के अर्थ में। धनेति, धनयति, धनिय्यति। धनि, धन।

තත්ථ [Pg.322] ධනීති සද්දො. ධනන්ති සන්තකං, තඤ්හි මම ඉදන්ති ධනායිතබ්බං සද්දායිතබ්බන්ති ධනන්ති. අයං පන ධාතු ඉච්ඡායම්පි වත්තති. ‘‘මාතා හි තව ඉරන්ධති, විධූරස්ස හදයං ධනිය්‍යතී’’ති පාළි නිදස්සනං. තත්ථ ධනිය්‍යතීති පත්ථෙති ඉච්ඡති.

वहाँ 'धनि' का अर्थ शब्द है। 'धन' का अर्थ अपनी सम्पत्ति है, क्योंकि 'यह मेरा है' इस प्रकार जिसे धन के रूप में स्वीकार किया जाना चाहिए या जिसके लिए शब्द किया जाना चाहिए, वह 'धन' है। यह धातु इच्छा के अर्थ में भी प्रयुक्त होती है। 'माता हि तव इरन्धति, विधूरस्स हदयं धनिय्यति'—यह पालि उदाहरण है। वहाँ 'धनिय्यति' का अर्थ प्रार्थना करता है या इच्छा करता है।

ථෙන චොරියෙ. චොරස්ස භාවො චොරියං. යථා සූරියං, යථා ච දක්ඛියං. ථෙනෙති, ථෙනයති. ථෙනො, ථෙනෙත්වා.

'थेन' (thena) चौर्य (चोरी) के अर्थ में। चोर का भाव चौर्य है। जैसे 'सूरियं' और 'दक्खियं'। थेनेति, थेनयति। थेनो (चोर), थेनेत्वा (चोरी करके)।

තනු සද්දොපතාපෙසු. තානෙති, තානයති. ඉධායං සවුද්ධිකා. තනාදිගණෙ විත්ථාරත්ථවසෙන ‘‘තනොති, තනුතෙ’’ති අවුද්ධිකා.

'तनु' (tanu) शब्द और उपताप (पीड़ा) के अर्थ में। तानेति, तानयति। यहाँ यह वृद्धि के साथ है। तनादिगण में विस्तार के अर्थ में 'तनोति, तनुते'—ये बिना वृद्धि के रूप होते हैं।

තවග්ගන්තධාතුරූපානි.

त-वर्गान्त धातु रूप।

පකාරන්තධාතු

पकारान्त धातु।

ඤප තොසනනිසානෙසු. ඤාපෙති, ඤාපයති, පඤ්ඤාපෙති, පඤ්ඤාපයති, පඤ්ඤත්ති.

'ञप' (ñapa) तोषण (सन्तुष्ट करने) और निसान (तीक्ष्ण करने या ध्यान देने) के अर्थ में। ञापेति, ञापयति, पञ्ञापेति, पञ्ञापयति, पञ्ञत्ति (प्रज्ञप्ति)।

එත්ථ ච නිද්දෙසෙ ‘‘පඤ්ඤාපෙතී’’ති පදං නිදස්සනං. තත්ථ පඤ්ඤාපෙතීති කතනිබ්බචනෙහි වාක්‍යාවයවෙහි විත්ථාරවසෙන නිරවසෙසතො දෙසිතෙහි වෙනෙය්‍යානං චිත්තපරිතොසනං බුද්ධිනිසානඤ්ච කරොතීති අත්ථො. පපුබ්බො නික්ඛිපනෙ. ආසනං පඤ්ඤාපෙති, පඤ්ඤාපයති. ‘‘ආසනං පඤ්ඤපෙතී’’ති රස්සත්තම්පි දිස්සති. අමතස්ස ද්වාරං පඤ්ඤපෙති, පඤ්ඤා. කාරිතෙ ‘‘පුරිසො පුරිසෙන ආසනං පඤ්ඤපාපෙතී’’ති එකමෙව පදං. තානි ‘‘පඤ්ඤාපෙති, පඤ්ඤාපයතී’’ති රූපානි යදා ‘‘ඤා අවබොධනෙ’’ති ඉමිස්සා රූපානි සියුං, තදා [Pg.323] හෙතුකත්තුරූපානි භවන්ති. එත්ථ පන සුද්ධකත්තුරූපානි තබ්බාචකත්තා.

यहाँ निर्देश में 'पञ्ञापेति' (प्रज्ञापित करता है) पद उदाहरण है। वहाँ 'पञ्ञापेति' का अर्थ है—किए गए निर्वचनों वाले वाक्य-अवयवों के द्वारा विस्तारपूर्वक पूर्ण रूप से उपदेश दिए जाने पर विनेय जनों (शिष्यों) के चित्त को संतुष्ट करना और बुद्धि को तीक्ष्ण करना। 'प' उपसर्ग 'निक्खिपने' (रखने) के अर्थ में है। 'आसनं पञ्ञापेति' (आसन बिछाता है), 'पञ्ञापयति'। 'आसनं पञ्ञपेति'—यहाँ ह्रस्व रूप भी देखा जाता है। 'अमतस्स द्वारं पञ्ञापेति' (अमृत का द्वार प्रज्ञापित करता है), 'पञ्ञा'। णिजन्त (कौरित) में 'पुरिसो पुरिसेन आसनं पञ्ञापापेति' (पुरुष पुरुष से आसन बिछवाता है)—यह एक ही पद है। वे 'पञ्ञापेति, पञ्ञापयति' रूप जब 'ञा अवबोधने' (जानना) धातु के रूप हों, तब वे णिजन्त रूप होते हैं। यहाँ तो वे णिजन्त रूप ही हैं क्योंकि वे उसी के वाचक हैं।

ලප වියත්තියං වාචායං. ලපෙති, ලපයති. ලාපො, ලපනං, ආලාපො, සල්ලාපො, කථාසල්ලාපො, ලපිතං.

'लप' (लप्) धातु स्पष्ट वाणी के अर्थ में है। 'लपेति', 'लपयति'। 'लापो', 'लपनं', 'आलापो', 'सल्लापो', 'कथासल्लापो', 'लपितं'।

බ්‍යප දාහෙ. ඣාපෙති, ඣාපයති. ඣත්තො, ඣානං.

'ब्यप' (व्यप्) धातु दाह (जलाने) के अर्थ में है। 'झापेति', 'झापयति'। 'झत्तो', 'झानं' (ध्यान)।

තත්ථ ඣත්තොති ඛුද්දාපරෙතො පාචනග්ගිනා ඣාපිතොති ඣත්තො, ‘‘ඣත්තා අස්සු කිලන්තා’’ති ච පාළි. ඣානන්ති නීවරණධම්මෙ ඣාපෙතීති ඣානං, සවුද්ධිකං. කාරිතෙ පන – ඣාපාපෙති, ඣාපාපයති.

वहाँ 'झत्तो' का अर्थ है—भूख से पीड़ित, पाचन अग्नि द्वारा जलाया गया 'झत्तो' है; और पालि में 'झत्ता अस्सु किलन्ता' (वे थके हुए और क्षीण थे) ऐसा आता है। 'झानं' (ध्यान) का अर्थ है—जो नीवरण धर्मों को जला देता है, वह 'झानं' है, यह वृद्धि सहित है। णिजन्त (कौरित) में—'झापापेति', 'झापापयति'।

රූප රූපක්‍රියායං. රූපක්‍රියා නාම පකාසනක්‍රියා. රූපෙති, රූපයති. රූපං.

'रूप' धातु रूप-क्रिया के अर्थ में है। रूप-क्रिया का नाम प्रकाशन-क्रिया है। 'रूपेति', 'रूपयति'। 'रूपं'।

තත්ථ රූපන්ති රූපයතීති රූපං. වණ්ණවිකාරං ආපජ්ජමානං හදයඞ්ගතභාවං පකාසෙතීති අත්ථො. දිවාදිගණෙ පනායං ‘‘රූපං රුප්පනෙ’’ති භිජ්ජනාදිඅත්ථං ගහෙත්වා ඨිතා.

वहाँ 'रूप' का अर्थ है जो रूपायित (विकृत) होता है। इसका अर्थ है कि वर्ण-विकार को प्राप्त होते हुए हृदयगत भाव को प्रकाशित करता है। दिवादि गण में तो यह 'रूपं रुप्पने' (रूप का अर्थ टूटना आदि) के अर्थ को लेकर स्थित है।

කප්ප විධිම්හි. විධි ක්‍රියා. සීහසෙය්‍යං කප්පෙති. කප්පයති. මොරො වාසමකප්පයි. සීහසෙය්‍යං පකප්පෙන්තං, බුද්ධං වන්දාමි ගොතමං.

'कप्प' (कल्प) विधि के अर्थ में है। विधि का अर्थ क्रिया है। वह सिंह-शय्या कल्पित करता है (सजाता है)। कप्पयति। मोर ने निवास बनाया। सिंह-शय्या को कल्पित (तैयार) करते हुए, मैं बुद्ध गौतम की वंदना करता हूँ।

කප්ප විතක්කෙ විධිම්හි ඡෙදනෙ ච. කප්පෙති, කප්පයති, මොරො වාසමකප්පයි. කප්පිතමස්සු. පකප්පෙති, පකප්පයති. සඞ්කප්පෙති, සඞ්කප්පයති. කප්පො, සඞ්කප්පො, විකප්පො. කප්පසමණො ඉච්චාදීනි.

'कप्प' वितर्क, विधि और छेदन (काटने) के अर्थ में है। कप्पेति, कप्पयति, मोर ने निवास बनाया। कटी हुई दाढ़ी। पकप्पेति, पकप्पयति। संकप्पेति, संकप्पयति। कप्प, संकल्प, विकल्प। कप्प-श्रमण इत्यादि।

තත්ථ කප්පොති පරිච්ඡෙදවසෙන කප්පියතීති කප්පො. සඞ්කප්පොති සඞ්කප්පනං. විකප්පොති විවිධා කප්පනං, අත්ථස්ස අනෙකන්තිකභාවො. ඉධ කප්පසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරො භවති.

वहाँ 'कप्प' का अर्थ है जो परिच्छेद (सीमा) के वश से कल्पित किया जाता है। 'संकप्प' का अर्थ है संकल्पना। 'विकप्प' का अर्थ है विविध कल्पना, अर्थ की अनिश्चितता। यहाँ 'कप्प' शब्द का अर्थ-उद्धार (व्याख्या) होता है।

කප්පසද්දො [Pg.324] අභිසද්දහනවොහාරකාලපඤ්ඤත්තිඡෙදනවිකප්පලෙසසමන්තභාවාදිඅනෙකත්ථො. තථා හිස්ස ‘‘ඔකප්පනීයමෙතං භොතො ගොතමස්ස, යථා තං අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්සා’’ති එවමාදීසු අභිසද්දහනමත්ථො. ‘‘අනුජානාමි භික්ඛවෙ පඤ්චහි සමණකප්පෙහි ඵලං පරිභුඤ්ජිතු’’න්ති එවමාදීසු වොහාරො. ‘‘යෙන සුදං නිච්චකප්පං විහරාමී’’ති එවමාදීසු කාලො. ‘‘ඉච්චායස්මා කප්පො’’ති එවමාදීසු පඤ්ඤත්ති. ‘‘අලඞ්කතො කප්පිතකෙසමස්සූ’’ති එවමාදීසු ඡෙදනං. ‘‘කප්පති ද්වඞ්ගුලකප්පො’’ති එවමාදීසු විකප්පො. ‘‘අත්ථි කප්පො නිපජ්ජිතු’’න්ති එවමාදීසු ලෙසො. ‘‘කෙවලකප්පං වෙළුවනං ඔභාසෙත්වා’’ති එවමාදීසු සමන්තභාවො.

'कप्प' शब्द श्रद्धा (विश्वास), व्यवहार, काल, प्रज्ञप्ति, छेदन, विकल्प, लेश (अंश), सामन्तभाव (पूर्णता) आदि अनेक अर्थों वाला है। जैसे कि—'हे गौतम! यह आपके लिए श्रद्धा करने योग्य है...' इत्यादि में श्रद्धा अर्थ है। 'भिक्षुओं! मैं पाँच श्रमण-कल्पों द्वारा फल भोगने की अनुमति देता हूँ' इत्यादि में व्यवहार अर्थ है। 'जिससे मैं सदा काल विहार करता हूँ' इत्यादि में काल अर्थ है। 'इस प्रकार आयुष्मान कप्प' इत्यादि में प्रज्ञप्ति (नाम) अर्थ है। 'अलंकृत, कटे हुए बाल और दाढ़ी वाला' इत्यादि में छेदन अर्थ है। 'दो अंगुल का कल्प (विकल्प) कल्पता है' इत्यादि में विकल्प अर्थ है। 'लेटने का लेश (अवसर) है' इत्यादि में लेश अर्थ है। 'संपूर्ण वेणुवन को प्रकाशित कर' इत्यादि में सामन्तभाव (पूर्णता) अर्थ है।

අථ වා කප්පසද්දො සඋපසග්ගො අනුපසග්ගො ච විතක්කවිධානපටිභාගපඤ්ඤත්තිකාලපරමායුවොහාරසමන්තභාවාභිසද්දහන ඡෙදන විනියොග විනය ක්‍රියා ලෙසන්තර කප්පතණ්හාදිට්ඨිඅසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යකප්පමහාකප්පාදීසු දිස්සති. තථා හෙස ‘‘නෙක්ඛම්මසඞ්කප්පො අබ්‍යාපාදසඞ්කප්පො’’තිආදීසු විතක්කෙ ආගතො. ‘‘චීවරෙ විකප්පං ආපජ්ජෙය්‍යා’’තිආදීසු විධානෙ, අධිකවිධානං ආපජ්ජෙය්‍යාති හි අත්ථො. ‘‘සත්ථුකප්පෙන වත භො සාවකෙන සද්ධිං මන්තයමානා න ජානිම්හා’’තිආදීසු පටිභාගෙ, සත්ථුසදිසෙනාති අයඤ්හි තත්ථ අත්ථො. ‘‘ඉච්චායස්මා කප්පො’’තිආදීසු පඤ්ඤත්තියං. ‘‘යෙන [Pg.325] සුදං නිච්චකප්පං විහරාමී’’තිආදීසු කාලෙ. ‘‘ආකඞ්ඛමානො ආනන්ද තථාගතො කප්පං වාතිට්ඨෙය්‍ය කප්පාවසෙසං වා’’තිආදීසු පරමායුම්හි. ආයුකප්පො හි ඉධ ‘‘කප්පො’’ති අධිප්පෙතො. ‘‘අනුජානාමි භික්ඛවෙ පඤ්චහි සමණකප්පෙහි ඵලං පරිභුඤ්ජිතු’’න්තිආදීසු සමණවොහාරෙ. ‘‘කෙවලකප්පං වෙළුවනං ඔභාසෙත්වා’’තිආදීසු සමන්තභාවෙ. ‘‘සද්ධාසද්දහනා ඔකප්පනා අභිප්පසාදො’’තිආදීසු අභිසද්දහනෙ, සද්ධායන්ති අත්ථො. ‘‘අලඞ්කතො කප්පිතකෙසමස්සූ’’තිආදීසු ඡෙදනෙ. ‘‘එවමෙව ඉතො දින්නං, පෙතානං උපකප්පතී’’තිආදීසු විනියොගෙ. ‘‘කප්පකතෙන අකප්පකතං සංසිබ්බිතං හොතී’’තිආදීසු විනයක්‍රියායං. ‘‘අත්ථි කප්පො නිපජ්ජිතුං, හන්දාහං නිපජ්ජාමී’’තිආදීසු ලෙසෙ. ‘‘ආපායිකො නෙරයිකො, කප්පට්ඨො සඞ්ඝභෙදකො, කප්පං නිරයම්හි පච්චතී’’ති ච ආදීසු අන්තරකප්පෙ.

अथवा 'कप्प' शब्द उपसर्ग सहित और उपसर्ग रहित होकर वितर्क, विधान, प्रतिभाग (सादृश्य), प्रज्ञप्ति, काल, परमायु, व्यवहार, सामन्तभाव, श्रद्धा, छेदन, विनियोग, विनय-क्रिया, लेश, अन्तरकल्प, तृष्णा-दृष्टि, असंख्यकल्प, महाकल्प आदि में देखा जाता है। जैसे कि—'नैष्क्रम्य-संकल्प, अव्यापाद-संकल्प' इत्यादि में वितर्क के अर्थ में आया है। 'चीवर में विकल्प (विधान) करे' इत्यादि में विधान के अर्थ में, क्योंकि अधिक विधान करे—यह अर्थ है। 'शास्ता के समान (कल्प) श्रावक के साथ मंत्रणा करते हुए हम नहीं जान पाए' इत्यादि में प्रतिभाग (सादृश्य) के अर्थ में, क्योंकि वहाँ 'शास्ता के सदृश' यह अर्थ है। 'इस प्रकार आयुष्मान कप्प' इत्यादि में प्रज्ञप्ति में। 'जिससे मैं सदा काल विहार करता हूँ' इत्यादि में काल में। 'आनन्द! यदि तथागत चाहें तो कल्प भर या कल्प के शेष भाग तक ठहर सकते हैं' इत्यादि में परमायु में। यहाँ 'आयु-कल्प' ही 'कल्प' के रूप में अभिप्रेत है। 'भिक्षुओं! मैं पाँच श्रमण-कल्पों द्वारा फल भोगने की अनुमति देता हूँ' इत्यादि में श्रमण-व्यवहार में। 'संपूर्ण वेणुवन को प्रकाशित कर' इत्यादि में सामन्तभाव में। 'श्रद्धा, विश्वास, ओकप्पना (श्रद्धा), अभिप्रसाद' इत्यादि में श्रद्धा के अर्थ में। 'अलंकृत, कटे हुए बाल और दाढ़ी वाला' इत्यादि में छेदन में। 'इसी प्रकार यहाँ से दिया हुआ प्रेतों को उपकल्पित (प्राप्त) होता है' इत्यादि में विनियोग में। 'कल्प-कृत (विधिपूर्वक) से अकल्प-कृत सिला हुआ होता है' इत्यादि में विनय-क्रिया में। 'लेटने का लेश (अवसर) है, अब मैं लेटता हूँ' इत्यादि में लेश में। 'अपायगामी, नैरयिक, कल्पस्थ, संघभेदक, कल्प भर नरक में पकता है' इत्यादि में अन्तरकल्प में।

‘‘න කප්පයන්ති න පුරක්ඛරොන්ති,ධම්මාපි තෙසං න පටිච්ඡිතාසෙ;

න බ්‍රාහ්මණො සීලවතෙන නෙය්‍යො,පාරඞ්ගතො න ච පච්චෙති තාදී’’ති

वे न कल्पना करते हैं, न आगे रखते हैं (महत्व देते हैं), उनके द्वारा धर्म भी स्वीकार नहीं किए गए हैं; ब्राह्मण (ज्ञानी) शील-व्रत द्वारा ले जाने योग्य नहीं है, पारंगत और वैसा (स्थितप्रज्ञ) व्यक्ति वापस नहीं लौटता।

ආදීසු තණ්හාදිට්ඨීසු. තථා හි වුත්තං නිද්දෙසෙ ‘‘කප්පොති උද්දානතො ද්වෙ කප්පා තණ්හාකප්පො දිට්ඨිකප්පො’’ති. ‘‘අනෙකෙපි සංවට්ටකප්පෙ අනෙකෙපි විවට්ටකප්පෙ’’තිආදීසු අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යකප්පෙ[Pg.326]. ‘‘චත්තාරිමානි භික්ඛවෙ කප්පස්ස අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානී’’තිආදීසු මහාකප්පෙ. ඉච්චෙවං –

इत्यादि में तृष्णा और दृष्टि के अर्थ में। जैसा कि निर्देश में कहा गया है—'कल्प के संग्रह से दो कल्प हैं: तृष्णा-कल्प और दृष्टि-कल्प'। 'अनेक संवर्त-कल्पों में और अनेक विवर्त-कल्पों में' इत्यादि में असंख्यकल्प के अर्थ में। 'भिक्षुओं! कल्प के ये चार असंख्य हैं' इत्यादि में महाकल्प के अर्थ में। इस प्रकार—

විතක්කෙ ච විධානෙ ච, පටිභාගෙ තථෙව ච;

පඤ්ඤත්තියං තථා කාලෙ, පරමායුම්හි ච ඡෙදනෙ.

वितर्क में, विधान में, और वैसे ही प्रतिभाग (सादृश्य) में; प्रज्ञप्ति में, वैसे ही काल में, परमायु में और छेदन में।

සමන්තභාවෙ වොහාරෙ, අභිසද්දහනෙපි ච;

විනියොගෙ ච විනය-ක්‍රියායං ලෙසකෙපි ච.

सामन्तभाव (पूर्णता) में, व्यवहार में, और श्रद्धा में भी; विनियोग में, विनय-क्रिया में और लेश में भी।

විකප්පන්තරකප්පෙසු, තණ්හාදිට්ඨිස්වසඞ්ඛයෙ;

කප්පෙ ච එවමාදීසු, කප්පසද්දො පවත්තති.

विकल्प और अन्तरकल्पों में, तृष्णा-दृष्टि में, असंख्यकल्प में और महाकल्प में—इन आदि अर्थों में 'कप्प' शब्द प्रवृत्त होता है।

කපි ගතියං. කම්පෙති, කම්පයති, ගච්ඡතීති අත්ථො. ඉමානි චලනත්ථෙ පවත්තහෙතුකත්තුරූපසදිසානි භවන්ති. චලනත්ථෙ හි ‘‘කම්ප කම්පනෙ’’ති ධාතුයා ‘‘කම්පතී’’ති අකම්මකසුද්ධකත්තුරූපං. ‘‘කම්පෙතී’’තිආදීනි සකම්මකානි හෙතුකත්තුරූපානි ‘‘ඉදම්පි දුතියං සල්ලං, කම්පෙති හදයං මමා’’ති අකම්මකාය ධාතුයා සකම්මකරූපදස්සනතො.

'कपि' गति के अर्थ में है। कम्पेति, कम्पयति, इसका अर्थ है 'जाता है'। ये चलन (काँपने) के अर्थ में प्रवृत्त हेतु-कर्ता रूप के समान होते हैं। चलन के अर्थ में 'कम्प कम्पने' धातु से 'कम्पति' यह अकर्मक शुद्ध कर्ता रूप है। 'कम्पेति' इत्यादि सकर्मक हेतु-कर्ता रूप हैं, क्योंकि 'यह दूसरा शल्य भी मेरे हृदय को कंपाता है'—यहाँ सकर्मक धातु का सकर्मक रूप देखा जाता है।

ඛපි ඛන්තියං. ඛම්පෙති, ඛම්පයති.

'खपि' क्षान्ति (क्षमा/सहनशीलता) के अर्थ में है। खम्पेति, खम्पयति।

ථූප සමුස්සයෙ. සමුස්සයො ආරොහො උබ්බෙධො. ථූපෙති, ථූපයති. ථූපො, ථූපිකා.

'थूप' समुच्छ्रय (ऊँचाई/ढेर) के अर्थ में है। समुच्छ्रय का अर्थ आरोह (चढ़ाव) या उद्वेध (ऊँचाई) है। थूपेति, थूपयति। थूप (स्तूप), थूपिका।

තප ඛයෙ. තපෙති, තපයති.

'तप' क्षय (नाश) के अर्थ में है। तपेति, तपयति।

උප පජ්ජනෙ. උපෙති, උපයති.

'उप' प्राप्ति (उत्पन्न होने) के अर्थ में है। उपेति, उपयति।

චප කක්කනෙ. චපෙති, චපයති.

'चप' कक्कन (बोलने/हँसने) के अर्थ में है। चपेति, चपयति।

සුප්ප මානෙ. සුප්පෙති, සුප්පයති.

'सुप्प' मान (मापने) के अर्थ में है। सुप्पेति, सुप्पयति।

ඩප ඩිප සඞ්ඝාතෙ. ඩාපෙති. ඩාපයති. ඩෙපෙති, ඩෙපයති.

'डप' और 'डिप' संघात (समूह/मिलन) के अर्थ में हैं। डापेति, डापयति। डेपेति, डेपयति।

කප [Pg.327] අවකම්පනෙ. කපෙති, කපයති. කපණො. කපණොති කරුණායිතබ්බො. අඤ්ඤත්ථ පන ‘‘කප්පතී’’ති රූපං වදන්ති.

'कप' अवकम्पन (काँपने/दया) के अर्थ में है। कपेति, कपयति। कृपण। कृपण का अर्थ है जो करुणा के योग्य हो। अन्यत्र तो 'कप्पति' रूप कहते हैं।

ගුප කුප ධූප භාසායං. ගොපෙති, ගොපයති. කොපෙති, කොපයති. ධූපෙති, ධූපයති.

'गुप', 'कुप' और 'धूप' भासा (चमकने/बोलने) के अर्थ में हैं। गोपेति, गोपयति। कोपेति, कोपयति। धूपेति, धूपयति।

කිප දුබ්බල්ලෙ. කිපෙති, කිපයති.

'किप' दौर्बल्य (कमजोरी) के अर्थ में है। किपेति, किपयति।

ඛෙප පෙරණෙ. පෙරණං චුණ්ණිකරණං, ඛෙපෙති, ඛෙපයති.

'खेप' धातु प्रेरण के अर्थ में है। प्रेरण का अर्थ चूर्ण करना (नष्ट करना) है। 'खेपेति', 'खेपयति'।

තප පීණනෙ. තපෙති, තපයති.

'तप' धातु तृप्ति (प्रसन्न करने) के अर्थ में है। 'तपेति', 'तपयति'।

ආපු ලම්බනෙ. ආපෙති, ආපයති. ආපො.

'आपु' धातु लम्बने (प्राप्त करने) के अर्थ में है। 'आपेति', 'आपयति'। 'आपो' (जल)।

තප දාහෙ. තපෙති, තපයති. තපො, තාපො. ආතාපො, සන්තාපො. කාරිතෙ – තාපෙති, තාපයති. තත්ථ තපොති අකුසලානං තාපනට්ඨෙන තපො, සීලං.

'तप' धातु दाह (तपाने) के अर्थ में है। 'तपेति', 'तपयति'। 'तपो', 'तापो'। 'आतापो', 'सन्तापो'। णिजन्त (कौरित) में—'तापेति', 'तापयति'। वहाँ 'तप' का अर्थ अकुशल धर्मों को तपाने के कारण 'तप' (तपस्या) है, जो कि 'शील' है।

ඔපථප ථපනෙ. ඔපෙති, ඔපයති. න තෙසං කොට්ඨෙ ඔපෙන්ති. ථපෙති, ථපයති. ථපිතො. ථපයිත්වා පටිච්ඡදං වවට්ඨපෙති. වොට්ඨබ්බනං.

'ओप' और 'थप' धातु 'थपने' (रखने/स्थापित करने) के अर्थ में हैं। 'ओपेति', 'ओपयति'। 'न तेसं कोट्टे ओपेन्ति' (वे उन्हें कोठार में नहीं रखते)। 'थपेति', 'थपयति'। 'थपितो'। 'थपयित्वा' (रखकर) आवरण को 'ववट्ठपेति' (व्यवस्थित करता है)। 'वोट्ठब्बनं' (व्यवस्थान)।

එත්ථ ච ‘‘වි අව ථපෙති, වි අව ථපන’’න්ති ඡෙදො. එත්ථ පුරිමෙ සරලොපො ථස්ස ඨත්තං විසදිසභාවෙන ද්විත්තඤ්ච. පච්ඡිමෙ පන සරලොපො, අවස්ස ඔකාරත්තං, ථස්ස ඨත්තං, පස්ස වත්තං, වස්ස ද්විත්තං, වකාරද්වයස්ස ච බකාරද්වයං භවති. වොට්ඨබ්බනන්ති ච බ්‍යවත්ථාපකචිත්තස්ස නාමං. නකාරලොපෙ ‘‘වොට්ඨබ්බ’’න්ති අපරම්පි රූපං භවති.

यहाँ 'वि अव थपेति' और 'वि अव थपनं' ऐसा विच्छेद है। यहाँ पूर्व में स्वर-लोप, 'थ' को 'ठ' होना और विसदृश भाव से द्वित्व होता है। बाद वाले में स्वर-लोप, 'अव' को 'ओ' होना, 'थ' को 'ठ' होना, 'प' को 'व' होना, 'व' का द्वित्व होना और दो 'व' कारों को दो 'ब' कार हो जाते हैं। 'वोट्ठब्बनं' यह व्यवस्थापक चित्त का नाम है। 'न' कार का लोप होने पर 'वोट्ठब्ब' ऐसा दूसरा रूप भी होता है।

මාප මාපනෙ. පණ්ණසාලං මාපෙති, මාපයති. යො පාණමතිමාපෙති, පණ්ණසාලා සුමාපිතා.

'माप' धातु मापन (निर्माण करने) के अर्थ में है। 'पण्णसालं मापेति' (पर्णशाला का निर्माण करता है), 'मापयति'। 'यो पाणमतिमापेति' (जो प्राणी की हिंसा करता है), 'पण्णसाला सुमापिता' (पर्णशाला भली-भाँति निर्मित है)।

යප යාපනෙ. යාපනං පවත්තනං. තෙන සො තත්ථ යාපෙති. යාපයති. යාපනා.

'यप' धातु यापन (निर्वाह) के अर्थ में है। यापन का अर्थ प्रवर्तन है। उससे वह वहाँ 'यापेति' (निर्वाह करता है)। 'यापयति'। 'यापना'।

තත්ථ [Pg.328] යාපෙතීති ඉදං යාධාතුස්ස පයොගත්තෙ සති කාරිතපදං භවති. තථා හි ‘‘උය්‍යාපෙන්ති නාමා’’ති පාළි දිස්සති.

वहाँ 'यापेति' यह 'या' धातु का प्रयोग होने पर णिजन्त (कौरित) पद होता है। वैसे ही 'उय्यापेन्ति नामा' ऐसी पालि देखी जाती है।

පකාරන්තධාතුරූපානි.

प-कारान्त धातु रूप।

ඵකාරන්තාධාතුරූපානි අප්පසිද්ධානි.

फ-कारान्त धातु रूप नहीं देखे जाते।

බකාරන්තධාතු

ब-कारान्त धातु।

සම්බ සම්බන්ධෙ. සම්බන්ධො දළ්හබන්ධනං. සම්බෙති, සම්බයති. සම්බලං.

'सम्ब' धातु सम्बन्ध के अर्थ में है। सम्बन्ध का अर्थ दृढ़ बन्धन है। 'सम्बेति', 'सम्बयति'। 'सम्बालं' (पाथेय)।

සබි මණ්ඩලෙ. මණ්ඩලං පරිමණ්ඩලතා. රූපං තාදිසමෙව.

'सवि' धातु मण्डल के अर्थ में है। मण्डल का अर्थ परिमण्डलता है। रूप वैसा ही है।

කුබි අච්ඡාදනෙ. කුම්බෙති, කුම්බයති.

'कुबि' धातु आच्छादन (ढकने) के अर्थ में है। 'कुम्बेति', 'कुम्बयति'।

ලුබි දුබි අද්දනෙ. අද්දනං හිංසා. ලුම්බෙති, ලුම්බයති. දුම්බෙති, දුම්බයති.

'लुबि' और 'दुबि' धातु 'अद्दन' (हिंसा) के अर्थ में हैं। अद्दन का अर्थ हिंसा है। 'लुम्बेति', 'लुम्बयति'। 'दुम्बेति', 'दुम्बयति'।

පුබ්බ නිකෙතනෙ. නිකෙතනං නිවාසො. පුබ්බෙති, පුබ්බයති.

'पुब्ब' धातु निकेतन (निवास) के अर्थ में है। निकेतन का अर्थ निवास है। 'पुब्बेति', 'पुब्बयति'।

ගබ්බ මානෙ. මානො අහංකාරො. ගබ්බෙති, ගබ්බයති. ගබ්බනං, ගබ්බිතො. තත්ථ ගබ්බතීති න සඞ්කුචති.

'गब्ब' धातु मान (अभिमान) के अर्थ में है। मान का अर्थ अहंकार है। 'गब्बेति', 'गब्बयति'। 'गब्बनं', 'गब्बितो'। वहाँ 'गब्बति' का अर्थ है—संकोच नहीं करता।

බකාරන්තධාතුරූපානි.

ब-कारान्त धातु रूप।

භකාරන්තධාතු

भ-कारान्त धातु।

භූ පත්තියං. පත්ති පාපනං. සකම්මිකා ධාතු. භාවෙති, භාවයති. පභාවෙති, පභාවයති. ඉත්ථම්භූතො. චක්ඛුභූතො, ඤාණභූතො, ධම්මභූතො, බ්‍රහ්මභූතො.

'भू' धातु प्राप्ति के अर्थ में है। प्राप्ति का अर्थ पाना है। यह सकर्मक धातु है। 'भावेति', 'भावयति'। 'पभावेति', 'पभावयति'। 'इत्थंभूतो'। 'चक्खुभूतो', 'ञाणभूतो', 'धम्मभूतो', 'ब्रह्मभूतो'।

තත්ථ [Pg.329] භාවෙතීති පුරිසො ගච්ඡන්තං පුරිසමනුගච්ඡන්තො පාපුණාතීති අත්ථො. එස නයො සෙසක්‍රියාපදෙසුපි. එත්ථ ච ‘‘භාවෙතී’’තිආදීනි යත්ථ සචෙ ‘‘භූ සත්තාය’’න්ති ධාතුයා රූපානි හොන්ති, තත්ථ හෙතුකත්තුරූපානි නාම හොන්ති. ‘‘භාවෙති කුසලං ධම්ම’’න්තිආදීනෙත්ථ නිදස්සනපදානි. භාවෙතීති හි වඩ්ඪෙතීති අත්ථො. ඉධ පන සුද්ධකත්තුරූපත්තා පාපුණාතීති අත්ථො. ඉත්ථම්භූතොති ඉමං පකාරං භූතො පත්තො. ‘‘චක්ඛුභූතො’’තිආදීනි පන ‘‘භූ සත්තායං, භූ පත්තිය’’න්ති ද්විගණිකානං ද්වින්නං ධාතූනං වසෙන අට්ඨකථාටීකානයනිස්සිතං අත්ථං පකාසයිස්සාම ආගමිකානං කොසල්ලත්ථාය. තත්ථ චක්ඛුභූතොති යථා චක්ඛු සත්තානං දස්සනත්ථං පරිණෙති, එවං ලොකස්ස යාථාවදස්සනසාධනතො දස්සනකිච්චපරිණායකට්ඨෙන චක්ඛුභූතො. අථ වා චක්ඛු විය භූතොතිපි චක්ඛුභූතො. පඤ්ඤාචක්ඛුමයත්තා වා සයම්භූඤාණෙන පඤ්ඤාචක්ඛුං භූතො පත්තොති චක්ඛුභූතො. විදිතකරණට්ඨෙන ඤාණභූතො, අසාධාරණං වා ඤාණං භූතො පත්තොති ඤාණභූතො, අවිපරීතසභාවට්ඨෙන, පරියත්තිධම්මප්පවත්තනතො වා හදයෙන චින්තෙත්වා වාචාය නිච්ඡාරිතධම්මමයොති ධම්මභූතො. බොධිපක්ඛියධම්මෙහි වා උප්පන්නත්තා ලොකස්ස ච තදුප්පාදනතො අනඤ්ඤසාධාරණං වා ධම්මං භූතො පත්තොති ධම්මභූතො. සෙට්ඨට්ඨෙන බ්‍රහ්මභූතො. අථ වා බ්‍රහ්මං වුච්චති මග්ගො තෙන උප්පන්නත්තා ලොකස්ස ච තදුප්පාදනත්තා, තඤ්ච සයම්භූඤාණෙන භූතො පත්තොති බ්‍රහ්මභූතො. එවං ද්වින්නං ධාතූනං වසෙන වුත්තො අත්ථො වෙදිතබ්බො.

वहाँ 'भावेति' का अर्थ है—जैसे कोई पुरुष जाते हुए पुरुष का पीछा करते हुए उसे पा लेता है। यही नियम शेष क्रियापदों में भी है। और यहाँ 'भावेति' आदि जहाँ यदि 'भू सत्तायां' (होना) धातु के रूप होते हैं, वहाँ वे णिजन्त (कौरित) रूप कहलाते हैं। 'भावेति कुसलं धम्मं' (कुशल धर्म की भावना करता है) आदि यहाँ उदाहरण पद हैं। 'भावेति' का अर्थ 'बढ़ाता है' होता है। किन्तु यहाँ णिजन्त रूप होने के कारण 'पाता है' अर्थ है। 'इत्थंभूतो' का अर्थ है—इस प्रकार को प्राप्त हुआ। 'चक्खुभूतो' आदि पदों का अर्थ 'भू सत्तायां' और 'भू पत्तियां' इन दो गणों की दो धातुओं के अनुसार अट्ठकथा और टीका की पद्धति के आश्रित होकर, आगम के ज्ञाताओं की कुशलता के लिए प्रकाशित करेंगे। वहाँ 'चक्खुभूतो' का अर्थ है—जैसे चक्षु प्राणियों को देखने के लिए ले जाता है, वैसे ही लोक के यथार्थ दर्शन का साधन होने से दर्शन-कार्य के प्रणेता होने के कारण 'चक्खुभूतो' हैं। अथवा चक्षु के समान होने से भी 'चक्खुभूतो' हैं। अथवा प्रज्ञा-चक्षुमय होने के कारण या स्वयंभू-ज्ञान के द्वारा प्रज्ञा-चक्षु को प्राप्त होने के कारण 'चक्खुभूतो' हैं। विदित करने के कारण 'ञाणभूतो' हैं, अथवा असाधारण ज्ञान को प्राप्त होने के कारण 'ञाणभूतो' हैं। विपरीत न होने वाले स्वभाव के कारण, अथवा पर्यत्ति धर्म का प्रवर्तन करने से या हृदय में चिन्तन कर वाणी से उच्चारित धर्ममय होने के कारण 'धम्मभूतो' हैं। अथवा बोधिपाक्षिक धर्मों से उत्पन्न होने के कारण और लोक में उन्हें उत्पन्न करने के कारण, अथवा अनन्य साधारण धर्म को प्राप्त होने के कारण 'धम्मभूतो' हैं। श्रेष्ठ होने के कारण 'ब्रह्मभूतो' हैं। अथवा 'ब्रह्म' मार्ग को कहा जाता है, उससे उत्पन्न होने के कारण और लोक में उसे उत्पन्न करने के कारण, और उसे स्वयंभू-ज्ञान से प्राप्त होने के कारण 'ब्रह्मभूतो' हैं। इस प्रकार दो धातुओं के अनुसार कहा गया अर्थ समझना चाहिए।

අපරානි චෙත්ථ නිදස්සනපදානි වෙදිතබ්බානි. ‘‘තාතා මයං මහල්ලකා සුද්ධොදනමහාරාජපුත්තං බුද්ධභූතං සම්භාවෙය්‍යාම වා නො වා, තුම්හෙ තස්ස සාසනෙ පබ්බජෙය්‍යාථා’’ති ච ‘‘අථ [Pg.330] ඛො ථෙරා භික්ඛූ ආයස්මන්තං රෙවතං සහජාතියං සම්භාවිංසූ’’ති චාති. අඤ්ඤානිපි පනෙත්ථ ‘‘මනුස්සභූතො, දෙවභූතො’’තිආදීනි යොජෙතබ්බානි. තථා හි සංසාරමොචකපෙතවත්ථු අට්ඨකථායං ‘‘මනුස්සභූතාතිමනුස්සෙසු ජාතා, මනුස්සභාවං වා පත්තා’’ති අත්ථො සංවණ්ණිතො.

यहाँ अन्य उदाहरण पद भी जानने चाहिए। "तात! हम वृद्ध हैं, हम महाराज शुद्धोदन के पुत्र बुद्ध हुए (बुद्धभूत) का सम्मान कर पाएँ या न कर पाएँ, तुम उनके शासन में प्रव्रजित हो जाओ" और "तब स्थविर भिक्षुओं ने सहजाति में आयुष्मान रेवत का सम्मान किया"। यहाँ अन्य 'मनुष्यभूत', 'देवभूत' आदि भी जोड़ने चाहिए। जैसा कि संसारमोचक पेतवत्थु अट्ठकथा में "मनुष्यभूत अर्थात् मनुष्यों में उत्पन्न, या मनुष्य भाव को प्राप्त" यह अर्थ वर्णित है।

භූ අවකම්පනෙ. අයම්පි සකම්මකො. භාවෙති, භාවයති. මනොභාවනීයා භික්ඛූ.

'भू' (धातु) अनुकम्पा (दया) के अर्थ में। यह भी सकर्मक है। भावेति, भावयति। 'मनोभावनीया भिक्खू' (मन को भावित करने वाले भिक्षु)।

එත්ථ ච භාවෙතීති අනුකම්පති පුත්තං වා භාතරං වා යංකිඤ්චි. මනොභාවනීයාති ‘‘දීඝායුකා හොන්තු භදන්තා අරොගා අබ්‍යාපජ්ජා’’ති එවමාදිනා භාවෙතබ්බා අනුකම්පිතබ්බාති මනොභාවනීයා. අඤ්ඤත්ථ පන මනොභාවනීයාති මනොවඩ්ඪනකාති අත්ථො. යෙසු හි දිට්ඨෙසු මනො වඩ්ඪති, ‘‘තෙ මනොභාවනීයා’’ති වුච්චන්ති.

यहाँ 'भावेति' का अर्थ है पुत्र, भाई या किसी पर अनुकम्पा करना। 'मनोभावनीया' का अर्थ है "भदन्त दीर्घायु हों, अरोग हों, व्याधिमुक्त हों" इत्यादि प्रकार से भावित करने योग्य, अनुकम्पा करने योग्य, इसलिए 'मनोभावनीया'। अन्यत्र 'मनोभावनीया' का अर्थ 'मन को बढ़ाने वाले' है। जिनके देखे जाने पर मन बढ़ता (प्रसन्न होता) है, उन्हें 'मनोभावनीया' कहा जाता है।

ලභ ආභණ්ඩනෙ. ලභෙති, ලභයති.

'लभ' (धातु) आभूषण (सजाने) के अर्थ में। लभेति, लभयति।

ජභි නාසනෙ. ජම්භෙති, ජම්භයති.

'जभि' (धातु) नाश करने के अर्थ में। जम्भेति, जम्भयति।

ලාභ පෙසනෙ. ලාභෙති, ලාභයති. ‘‘ලභ ලාභෙති ධාතුස්ස රූපානි චෙ, කාරිතරූපානි භවන්ති.

'लाभ' (धातु) भेजने (प्रेषण) के अर्थ में। लाभेति, लाभयति। 'लभ' और 'लाभ' धातु के ये रूप णिजन्त (कारित) रूप होते हैं।

දභී භයෙ. ඊකාරන්තායං ධාතු, තෙන සනිග්ගහීතාගමානි රූපානි න භවන්ති. දභෙති, දභයති.

'दभी' (Dabhī) भय (डर) के अर्थ में है। यह ई-कारान्त धातु है, इसलिए इसमें निग्गहीत (अनुस्वार) आगम वाले रूप नहीं होते। दभेति (dabheti), दभयति (dabhayati)।

දූභ සන්ථම්භෙ. දූභෙති, දූභයති.

'दूभ' (Dūbha) संथम्भ (स्तम्भन/रोकना) के अर्थ में है। दूभेति (dūbheti), दूभयति (dūbhayati)।

වම්භ විද්ධංසනෙ. වම්භෙති, වම්භයති. වම්භනා. ඡබ්බග්ගියා භික්ඛූ භික්ඛුං වම්භෙන්ති.

'वम्भ' (Vambha) विध्वंसन (निंदा/तिरस्कार) के अर्थ में है। वम्भेति (vambheti), वम्भयति (vambhayati)। वम्भना (vambhanā)। षड्वर्गीय भिक्षु भिक्षु की निंदा करते हैं।

භකාරන්තධාතුරූපානි.

'भ' कारान्त धातु रूप।

මකාරන්තධාතු

'म' कारान्त धातु।

ආතෙන [Pg.331] චමු ධොවනෙ. ආපුබ්බො චමුධාතු ධොවනෙ වත්තති. ආචමෙති, ආචමයති. ආචමනකුම්භී.

'आ' उपसर्ग के साथ 'चमु' (camu) धोने के अर्थ में है। 'आ' उपसर्ग पूर्वक 'चमु' धातु धोने के अर्थ में प्रयुक्त होती है। आचमेति (ācameti), आचमयति (ācamayati)। आचमनकुम्भी (आचमन का घड़ा)।

එත්ථ පන ‘‘තතො හි සො ආචමයිත්වා ලිච්ඡවී, ථෙරස්ස දත්වා යුගානි අට්ඨා’’ති අප්පසක්කාරපෙතවත්ථුපාළිප්පදෙසො නිදස්සනං. තත්ථ ආචමයිත්වාති හත්ථපාදධොවනපුබ්බකං මුඛං වික්ඛාලෙත්වා. අයං පන ධාතු භූවාදිගණිකත්තෙ ‘‘චමතී’’ති භක්ඛනත්ථං ගහෙත්වා තිට්ඨති.

यहाँ 'अप्पसक्कार पेतवत्थु' (Appasakkāra Petavatthu) का पालि प्रदेश उदाहरण है: "ततो हि सो आचमयित्वा लिच्छवी, थेरस्स दत्वा युगानि अट्ठा" (तब उस लिच्छवि ने आचमन करके, स्थविर को वस्त्रों के जोड़े देकर खड़ा हो गया)। वहाँ 'आचमयित्वा' का अर्थ हाथ-पैर धोने के बाद मुख प्रक्षालन (कुल्ला) करना है। यह धातु भ्वादिगण की होने पर 'चमति' (camati) भक्षण (खाने) के अर्थ में प्रयुक्त होती है।

කමු ඉච්ඡාකන්තීසු. කාමෙති, කාමයති. කාමො, කන්ති, නිකන්ති, කාමනා, කාමයමානො,කාමෙන්තො, අභික්කන්තං. අභික්කන්තවණ්ණා.

'कमु' (Kamu) इच्छा और कान्ति (चाहना/सुंदरता) के अर्थ में है। कामेति (kāmeti), कामयति (kāmayati)। काम (kāmo), कान्ति (kanti), निकान्ति (nikanti), कामना (kāmanā), कामयमानो (kāmayamāno), कामेन्तो (kāmento), अभिकन्तं (abhikkantaṃ)। अभिकन्तवण्णा (अत्यंत सुंदर वर्ण वाली)।

එත්ථ ච කාමොති රූපාදිවිසයං කාමෙතීති කාමො. කාමියතීති වා කාමො, කිලෙසකාමවත්ථුකාමවසෙනෙතං දට්ඨබ්බං. කිලෙසො හි තෙභූමකවට්ටසඞ්ඛාතඤ්ච වත්ථු ‘‘කාමො’’ති වුච්චති. මාරොපි වා දෙවපුත්තො ‘‘කාමො’’ති වුච්චති. සො හි අච්චන්තකණ්හධම්මසමඞ්ගිතාය පපඤ්චසමතික්කන්තෙපි බුද්ධපච්චෙකබුද්ධබුද්ධසාවකෙ අත්තනො වසෙ ඨපෙතුං කාමෙතීති ‘‘කාමො’’ති වුච්චති.

यहाँ 'काम' का अर्थ है—जो रूपादि विषयों की इच्छा करता है, वह 'काम' है। अथवा जिसे चाहा जाता है, वह 'काम' है; इसे क्लेश-काम और वस्तु-काम के वश से देखना चाहिए। क्लेश और त्रिभूमिक-वर्त (संसार) संज्ञक वस्तु को 'काम' कहा जाता है। मार देवपुत्र को भी 'काम' कहा जाता है। वह अत्यंत कृष्ण-धर्म (पाप कर्म) से युक्त होने के कारण, प्रपंच को पार कर चुके बुद्ध, प्रत्येकबुद्ध और बुद्ध-श्रावकों को भी अपने वश में रखने की इच्छा करता है, इसलिए उसे 'काम' कहा जाता है।

වුත්තඤ්චෙතං පොරාණකවිරචනායං –

प्राचीन कवियों की रचना में यह कहा गया है—

‘‘වන්දෙ වන්දෙහමස්සත්ථං, යත්ථ සන්තජ්ජිතො ජිතො;

කාමො කාමොඝතිණ්ණෙන, බුද්ධෙන වසතා සතා’’ති;

"मैं उस अश्वत्थ (बोधिवृक्ष) की वंदना करता हूँ, जहाँ काम-ओघ (काम की बाढ़) को पार कर चुके, वहाँ निवास करते हुए बुद्ध द्वारा संतर्जित (धमकाया गया) काम (मार) जीता गया।"

ඉමානි පනස්ස නාමානි –

ये उसके (मार के) नाम हैं—

කාමො නමුචි කණ්හො ච, වසවත්තී පජාපති;

පමත්තබන්ධු මදනො, පාපිමා දම්මකොපි ච;

කන්දප්පො ච රතිපති, මාරො ච කුසුමායුධො;

काम, नमुचि, कण्ह (कृष्ण), वसवत्ती, प्रजापति, पमत्तबन्धु (प्रमत्तबन्धु), मदन, पापिमा, दम्मक, कन्दर्प, रतिपति, मार और कुसुमायुध।

අඤ්ඤෙ [Pg.332] අඤ්ඤානිපි වදන්ති. තානි සාසනානුලොමානි න හොන්තීති ඉධ න දස්සිතානි. අට්ඨකථාසු පන ‘‘මාරො, නමුචි, කණ්හො, පමත්තබන්ධූ’’ති චත්තාරියෙව නාමානි ආගතානි.

अन्य लोग दूसरे नाम भी कहते हैं। वे शासन (बुद्ध वचन) के अनुकूल नहीं हैं, इसलिए यहाँ नहीं दिखाए गए हैं। अट्ठकथाओं में तो 'मार, नमुचि, कण्ह, पमत्तबन्धु'—ये चार ही नाम आए हैं।

ඉදානි අභික්කන්තසද්දස්ස භූවාදිගණෙ ‘‘කමු පදවික්ඛෙපෙ’’ති වොහාරසීසෙන වුත්තස්ස කමුධාතුස්ස වසෙන ඉධ ච ‘‘කමු ඉච්ඡාකන්තීසූ’’ති වුත්තස්ස කමුධාතුස්ස වසෙන අත්ථුද්ධාරං කථයාම. අභික්කන්තසද්දො ඛයසුන්දරාභිරූපඅබ්භනුමොදනෙසු දිස්සති. ‘‘අභික්කන්තා භන්තෙ රත්ති, නික්ඛන්තො පඨමො යාමො, චිරනිසින්නො භික්ඛුසඞ්ඝො’’තිආදීසු ඛයෙ දිස්සති. ‘‘අයං ඉමෙසං චතුන්නං පුග්ගලානං අභික්කන්තතරො ච පණීතතරො චා’’තිආදීසු සුන්දරෙ.

अब 'अभिकन्त' शब्द का, भ्वादिगण में 'कमु पदविक्खेपे' (पैर बढ़ाना) इस व्यवहार के मुख्य रूप से कही गई 'कमु' धातु के वश से और यहाँ 'कमु इच्छाकान्तीसु' (इच्छा और कान्ति) में कही गई 'कमु' धातु के वश से अर्थ-उद्धरण कहते हैं। 'अभिकन्त' शब्द क्षय, सुन्दर, अभिरूप और अभ्यनुमोदन (प्रशंसा) में देखा जाता है। "भन्ते! रात्रि बीत गई (अभिकन्ता), प्रथम याम निकल गया, भिक्षु संघ चिरकाल से बैठा है"—इत्यादि में यह 'क्षय' (बीतने) के अर्थ में दिखता है। "यह इन चार पुद्गलों में अधिक सुन्दर (अभिकन्ततरो) और अधिक प्रणीत है"—इत्यादि में 'सुन्दर' के अर्थ में।

‘‘කො මෙ වන්දති පාදානි, ඉද්ධියා යසසා ජලං;

අභික්කන්තෙන වණ්ණෙන, සබ්බා ඔභාසයං දිසා’’ති

"कौन ऋद्धि और यश से प्रज्वलित होकर, अत्यंत सुंदर (अभिकन्तेन) वर्ण से सभी दिशाओं को प्रकाशित करते हुए मेरे चरणों की वंदना करता है?"

ආදීසු අභිරූපෙ. ‘‘අභික්කන්තං භන්තෙ’’තිආදීසු අබ්භනුමොදනෙ. ඉච්චෙවං –

इत्यादि में 'अभिरूप' (सुंदर) के अर्थ में। "अभिकन्तं भन्ते" (अति सुंदर/साधु भन्ते) इत्यादि में 'अभ्यनुमोदन' के अर्थ में। इस प्रकार—

ඛයස්මිං සුන්දරෙ චෙව, අථො අබ්භනුමොදනෙ;

අභිරූපෙ අභික්කන්ත-සද්දො දිස්සති සාසනෙ.

क्षय में, सुन्दर में, और अभ्यनुमोदन में तथा अभिरूप में—शासन (बुद्ध वचन) में 'अभिकन्त' शब्द देखा जाता है।

ථොම සිලාඝායං. සිලාඝා පසංසා. ථොමෙති, ථොමයති. ථොමිතො, ථොමනා.

'थोम' (Thoma) श्लाघा (प्रशंसा) के अर्थ में है। श्लाघा का अर्थ प्रशंसा है। थोमेति (thometi), थोमयति (thomayati)। थोमितो (thomito), थोमना (thomanā)।

යම අපරිවෙසනෙ. යමෙති, යමයති. යමො.

'यम' (Yama) अपरि वेषण (संयम/नियमन) के अर्थ में है। यमेति (yameti), यमयति (yamayati)। यम (yamo)।

සම [Pg.333] විතක්කෙ. සාමෙති, සාමයති. සමා. නිසාමෙති, නිසාමයති. නිසාමනං. පටිසාමෙති, පටිසාමයති. පටිසාමනං.

'सम' (Sama) वितर्क (सोचना/विचारना) के अर्थ में है। सामेति (sāmeti), सामयति (sāmayati)। समा (samā)। निसामेति (nisāmeti), निसामयति (nisāmayati)। निसामन (nisāmanaṃ)। पटिसामेति (paṭisāmeti), पटिसामयति (paṭisāmayati)। पटिसामन (paṭisāmanaṃ)।

තත්ථ සමාති සංවච්ඡරො, සො ‘‘සමා’’ති ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන වුච්චති. ‘‘යො යජෙථ සතං සම’’න්ති එත්ථ හි සමාසද්දො ඉත්ථිලිඞ්ගො, උපයොගවසෙන පන ‘‘සම’’න්ති වුත්තො.

वहाँ 'समा' का अर्थ संवत्सर (वर्ष) है, वह 'समा' स्त्रीलिंग के रूप में कहा जाता है। "यो यजेथ सतं समं" (जो सौ वर्षों तक यज्ञ करे) यहाँ 'समा' शब्द स्त्रीलिंग है, किन्तु द्वितीया विभक्ति (उपयोग) के कारण 'समं' कहा गया है।

ඉමානි සංවච්ඡරස්ස නාමානි ‘‘සංවච්ඡරො, වච්ඡරො, සමා, හායනො, සරදො, වස්සො’’තිආදීනි භවන්ති. නිසාමෙතීති විතක්කෙති උපධාරෙති. එත්ථ හි ‘‘ඉඞ්ඝ මද්දි නිසාමෙහි, නිග්ඝොසො යාදිසො වනෙ’’ති පාළි නිදස්සනං. තත්ථ නිසාමෙහීති විතක්කෙහි උපධාරෙහීති අත්ථො. පටිසාමෙතීති භණ්ඩං ගුත්තට්ඨානෙ නික්ඛිපති.

संवत्सर के ये नाम हैं—संवत्सरो, वच्छरो, समा, हायनो, सरदो, वस्सो इत्यादि। 'निसामेति' का अर्थ है वितर्क करना, विचार करना। यहाँ "इङ्घ मद्दी निसामेहि, निग्घोसो यादिसो वने" (अरी माद्री! विचार कर, वन में कैसा शब्द है) यह पालि उदाहरण है। वहाँ 'निसामेहि' का अर्थ है—वितर्क करो, विचार करो। 'पटिसामेति' का अर्थ है—वस्तु को सुरक्षित स्थान पर रखना।

සම ආලොචනෙ. ආලොචනං පෙක්ඛනං. සාමෙති, සාමයති. නිසාමනං.

'सम' (Sama) आलोचना (देखना) के अर्थ में है। आलोचना का अर्थ देखना (प्रेक्षण) है। सामेति (sāmeti), सामयति (sāmayati)। निसामन (nisāmanaṃ)।

එත්ථ පන නිසාමෙතීති පෙක්ඛති ඔලොකෙති. තථා හි ‘‘ඉඞ්ඝ මද්දි නිසාමෙහි, චිත්තං රූපංව දිස්සතී’’ති පාළි දිස්සති. තත්ථ හි නිසාමෙහීති ඔලොකෙහීති අත්ථො. ධාතූනමත්ථාතිසයෙන යොගොති වචනතො පන උපසග්ගයොගතො වා සවනෙපි අයං වත්තති. තථා හි ‘‘තතො කණ්හාජිනායාපි, නිසාමෙහි රථෙසභා’’තිආදිකා පාළියො දිස්සන්ති. තත්ථ නිසාමෙහීති සුණොහීති අත්ථො.

यहाँ 'निसामेति' का अर्थ है—देखता है, अवलोकन करता है। जैसे कि "इङ्घ मद्दी निसामेहि, चित्तं रूपंव दिस्सति" (अरी माद्री! देख, चित्र रूप जैसा दिख रहा है) यह पालि देखी जाती है। वहाँ 'निसामेहि' का अर्थ 'देखो' है। "धातुओं के अर्थ की अधिकता से योग होता है" इस वचन से अथवा उपसर्ग के योग से यह 'सुनने' के अर्थ में भी प्रयुक्त होता है। जैसे कि "ततो कण्हाजिनायापि, निसामेहि रथेसभा" (तब हे रथेसभ! कृष्णाजिना का भी [रुदन] सुनो) इत्यादि पालि देखी जाती हैं। वहाँ 'निसामेहि' का अर्थ 'सुनो' है।

අම රොගෙ. අමෙති, අමයති. අන්ධො. බිලඞ්කපාදො අන්ධනඛො.

'अम' (Ama) रोग के अर्थ में है। अमेति (ameti), अमयति (amayati)। अन्धो (andho)। बिलङ्कपादो (बिवाई फटे पैर वाला), अन्धनखो (सड़े नाखूनों वाला)।

තත්ථ අන්ධොති නට්ඨනයනො වුච්චති. අන්ධනඛොති පූතිනඛො. උභයථාපි සරොගත්තං සූචිතං.

वहाँ 'अन्ध' उसे कहा जाता है जिसकी आँखें नष्ट हो गई हों। 'अन्धनख' का अर्थ है सड़ा हुआ नाखून। दोनों ही स्थितियों में रोगी होना सूचित होता है।

භාම [Pg.334] කොධෙ. භාමෙති, භාමයති.

'भाम' (Bhāma) क्रोध के अर्थ में है। भामेति (bhāmeti), भामयति (bhāmayati)।

ගොම උපලෙපනෙ. ගොමෙති, ගොමයති.

'गोम' (Goma) उपलेपन (लीपना) के अर्थ में है। गोमेति (gometi), गोमयति (gomayati)।

සාම ස්වාන්තනෙ ආමන්තනෙ. ස්වාන්තනං සාමප්පයොගො. ආමන්තනං අව්හායනං පක්කොසනං. සාමෙති, සාමයති.

'साम' (Sāma) स्वान्तन (सांत्वना/साम-प्रयोग) और आमन्त्रण के अर्थ में है। स्वान्तन का अर्थ साम-प्रयोग (मधुर वचन) है। आमन्त्रण का अर्थ आह्वान (बुलाना) या पुकारना है। सामेति (sāmeti), सामयति (sāmayati)।

සඞ්ගාම යුද්ධෙ. සඞ්ගාමෙති, සඞ්ගාමයති. ද්වෙ රාජානො සඞ්ගාමෙසුං. සඞ්ගාමො. ආතො ගමු ඊසමධිවාසනෙ. ආගමෙති, ආගමයති, කාමාවචරධම්මෙ නිස්සාය රූපාරූපධම්මො සමුදාගමෙති, සමුදාගමයති. උපාසකො ධම්මසවනන්තරායං අනිච්ඡන්තො ‘‘ආගමෙථ ආගමෙථා’’ති ආහ. සමුදාගමනං, ආගමනං. ආගමෙන්තො, ආගමයමානො.

'संग्राम' (धातु) युद्ध के अर्थ में। संग्रामेति, संग्रामयति। दो राजाओं ने युद्ध किया। संग्राम। 'आ' उपसर्ग पूर्वक 'गमु' (धातु) थोड़े धैर्य (अधिवासन) के अर्थ में। आगमेति, आगमयति; कामावचर धर्मों के आश्रय से रूपा-अरूप धर्मों की प्राप्ति (समुदागमेति) करता है। धर्मश्रवण में अन्तराय न चाहने वाले उपासक ने कहा— "प्रतीक्षा करें, प्रतीक्षा करें (आगमेथ)"। समुदागमन, आगमन। आगमन्तो, आगमयामानो।

තත්‍ර ආගමෙතීති ඊසකං අධිවාසෙති. සමුදාගමෙතීති සම්පවත්තති. භූවාදිගණෙ ‘‘ගමයතී’’ති හෙතුකත්තුවසෙන වුත්තං, ඉධ පන උපසග්ගනිපාතපුබ්බකානි කත්වා ‘‘ආගමෙතී’’තිආදීනි සුද්ධකත්තුවසෙන වුත්තානීති දට්ඨබ්බං.

वहाँ 'आगमेति' का अर्थ है थोड़ा धैर्य रखना (अधिवासन)। 'समुदागमेति' का अर्थ है प्रवृत्त होना। भ्वादिगण में 'गमयति' यह हेतु-कर्तृक (णिजन्त) कहा गया है, किन्तु यहाँ उपसर्ग और निपात को पहले लगाकर 'आगमेति' आदि शुद्ध-कर्तृक कहे गए हैं, ऐसा समझना चाहिए।

මකාරන්තධාතුරූපානි.

मकारान्त धातु रूप।

ඉති චු රාදිගණෙ පවග්ගන්තධාතුරූපානි

इस प्रकार चुरादिगण में पवर्गान्त धातु रूप।

සමත්තානි.

समाप्त हुए।

යකාරන්තධාතු

यकारान्त धातु।

යු ජිගුච්ඡායං. යාවෙති, යාවයති. යවො.

'यु' (धातु) जुगुप्सा (घृणा) के अर्थ में। यावेति, यावयति। यव।

බ්‍යය ඛයෙ. බ්‍යයෙති, බ්‍යයයති. අබ්‍යයීභාවො.

'व्यय' (धातु) क्षय (नाश) के अर्थ में। व्ययेति, व्यययति। अव्ययीभाव।

බ්‍යය චිත්තසමුස්සග්ගෙ. තාදිසංයෙව රූපං.

'व्यय' (धातु) चित्त के त्याग (विसर्ग) के अर्थ में। वैसा ही रूप (व्ययेति, व्यययति) होता है।

යකාරන්තධාතුරූපානි.

यकारान्त धातु रूप।

රකාරන්තධාතු

रकारान्त धातु।

පර ගතියං. පරෙති, පරයති. එත්ථ ච ‘‘ඉති ඛො ආනන්ද කුසලානි සීලානි අනුපුබ්බෙන අග්ගාය පරෙන්තී’’ති පාළි නිදස්සනං. තත්ථ අග්ගාය පරෙන්තීති අරහත්තත්ථාය ගච්ඡන්ති.

'पर' (धातु) गति के अर्थ में। परेति, परयति। और यहाँ "आनन्द! इस प्रकार कुशल शील अनुक्रम से अग्र (सर्वोच्च) की ओर ले जाते हैं (परन्ति)" यह पालि उदाहरण है। वहाँ 'अग्गाय परन्ति' का अर्थ है अर्हत्त्व के लिए जाते हैं।

ගර උග්ගමෙ. ගරෙති, ගරයති. ගරු.

'गर' (धातु) उद्गम (निकलने) के अर्थ में। गरेति, गरयति। गुरु।

චර අසංසයෙ. චරෙති, චරයති.

'चर' (धातु) असंशय (निश्चय) के अर्थ में। चरेति, चरयति।

පූරි අප්පායනෙ. පූරෙති, පූරයති.

'पूरि' (धातु) तृप्त करने (आ प्यायन) के अर्थ में। पूरेति, पूरयति।

වර ඉච්ඡායං. වරෙති, වරයති. වරො, වරං, වරන්තො. එතෙ වරානං චතුරො වරෙමි. එතං සක්ක වරං වරෙ.

'वर' (धातु) इच्छा के अर्थ में। वरेति, वरयति। वर, वरं, वरन्तो। "इन वरों में से मैं चार को चुनता हूँ (वरेमि)"। "हे शक्र! इस वर को चुनें (वरे)"।

තත්ථ වරොති වරියතෙ වරිතබ්බොති වරො. වරන්ති වරෙතීති වරං, ඉච්ඡන්තො පත්ථෙන්තොති අත්ථො.

वहाँ 'वर' का अर्थ है जो चुना जाता है या चुनने योग्य है। 'वरं' का अर्थ है जो चुनता है (वरेति), अर्थात् इच्छा करता हुआ, प्रार्थना करता हुआ।

‘‘මහාමහාරහං සක්‍ය-මුනි නීවරණා රණා;

මුත්තං මුත්තං සුදස්සනං, වන්දෙ බොධිවරං වර’’න්ති

"अत्यन्त पूजनीय शाक्यमुनि, जो नीवरणों और क्लेशों से मुक्त हैं, जो मुक्त और सुदर्शन हैं, उन श्रेष्ठ बोधिवर की मैं वन्दना करता हूँ।"

පුරාණකවිරචනායං ‘‘වර’’න්ති පදස්ස විය. එවං වරෙතීති වරන්තො. වරෙති වරෙමි ඉච්ඡාමි යාචාමි. කාරිතෙ ‘‘පවාරෙතී’’ති රූපං, ඉච්ඡාපෙතීති අත්ථො. නිසෙධනත්ථෙ පනිදං කාරිතං න හොති.

जैसे पुरानी काव्य रचनाओं में 'वर' शब्द का प्रयोग होता है। इसी प्रकार 'वरेति' (चुनता है) से 'वरन्तो' बनता है। वरेति, वरेमि अर्थात् इच्छा करता हूँ, याचना करता हूँ। णिजन्त (कारित) में 'पवारेति' रूप बनता है, जिसका अर्थ है इच्छा कराना। निषेध के अर्थ में यह कारित नहीं होता।

සර අක්ඛෙපෙ. සරෙති, සරයති. සරො. සරොති සද්දො.

'सर' (धातु) आक्षेप (फेंकने) के अर्थ में। सरेति, सरयति। सर। 'सरो' का अर्थ शब्द है।

සාර දුබ්බල්‍යෙ. සාරෙති, සාරයති. දුබ්බලො භවතීති අත්ථො.

'सार' (धातु) दुर्बलता के अर्थ में। सारेति, सारयति। अर्थ है— दुर्बल होता है।

කුමාර කීළායං. කුමාරෙති, කුමාරයති. කුමාරො, කුමාරකො. කුමාරී, කුමාරිකා.

'कुमार' (धातु) क्रीड़ा (खेलने) के अर्थ में। कुमारेति, कुमारयति। कुमार, कुमारक। कुमारी, कुमारिका।

එත්ථ [Pg.336] කුමාරයති තත්ථ තත්ථ කීළතීති කුමාරො. සො එව අතිදහරත්තා කුමාරකො. එස නයො ඉතරත්‍රාපි.

यहाँ जो 'कुमारयति' अर्थात् जहाँ-तहाँ खेलता है, वह 'कुमार' है। वही अत्यन्त छोटा होने के कारण 'कुमारक' है। यही नियम अन्यत्र (स्त्रीलिंग आदि) में भी है।

සූර වීර වික්කන්තියං. වික්කන්ති වික්කමනං. සූරෙති, සූරයති. වීරෙති, වීරයති. සූරො, වීරො. සාසනිකෙහි පන සද්ධම්මවිදූහි එවං ධාතුසභාවානම්පි සූරවීරසද්දානං නිබ්බචනං න දස්සිතං, කෙවලං පන තත්ථ තත්ථ ‘‘සූරොති විසිට්ඨඋරො’’ති ච ‘‘මහාවීරොති මහාවික්කන්තො’’ති ච ‘‘වීරොති වීරියවා’’ති ච අත්ථවිවරණමත්තමෙව දස්සිතං.

'सूर' और 'वीर' (धातु) विक्रान्ति (पराक्रम) के अर्थ में। विक्रान्ति अर्थात् विक्रमण। सूरेति, सूरयति। वीरेति, वीरयति। सूर, वीर। शासनिक सद्धर्म-विद्वानों द्वारा इन धातु-स्वभाव वाले 'सूर' और 'वीर' शब्दों का निर्वचन नहीं दिखाया गया है, केवल वहाँ-वहाँ "सूर अर्थात् विशिष्ट उर (हृदय) वाला", "महावीर अर्थात् महान पराक्रमी" और "वीर अर्थात् वीर्यवान" इस प्रकार केवल अर्थ-विवरण ही दिखाया गया है।

පාර තීර කම්මසම්පත්තියං. කම්මසම්පත්ති නාම කම්මස්ස පරිසමාපනං නිට්ඨාපනං. පාරෙති, පාරයති. තීරෙති, තීරයති. පාරං. තීරං. වික්කමාමි න පාරෙමි, භූමිං සුම්භාමි වෙගසා. තං කිච්චං තීරෙත්වා ගතො. සන්තීරණං, තීරණපරිඤ්ඤාති ච ආදීනි එත්ථ දස්සෙතබ්බානි.

पार और तीर धातुएँ कार्य की समाप्ति (कम-सम्पत्ति) के अर्थ में प्रयुक्त होती हैं। कार्य की समाप्ति का अर्थ है कार्य का पूरा होना या निष्पादन। 'पारेति', 'पारयति' (पार करता है)। 'तीरेति', 'तीरयति' (समाप्त करता है)। 'पारं' (पार)। 'तीरं' (किनारा/समाप्ति)। "मैं पराक्रम करता हूँ पर पार नहीं कर पाता, वेग से भूमि को पीटता हूँ।" "वह उस कार्य को पूरा करके गया।" यहाँ 'सन्तीरण' और 'तीरण-परिज्ञा' आदि को भी दिखाया जाना चाहिए।

තත්ථ න පාරෙමීති ඡින්දිතුං න සක්කොමීති අත්ථො.

वहाँ 'न पारेमि' का अर्थ है 'काटने में समर्थ नहीं हूँ'।

ඊර ඛෙපනෙ. ඊරෙති, ඊරයති.

'ईर' धातु फेंकने (क्षेपण) के अर्थ में है। 'ईरेति', 'ईरयति' (प्रेरित करता है/फेंकता है)।

ජර වයොහානිම්හි. ජරෙති, ජරයති. ජරා. පාළියං පන ‘‘ජීරතී’’ති පාඨො.

'जर' धातु आयु की हानि (वृद्धावस्था) के अर्थ में है। 'जरेति', 'जरयति' (जीर्ण करता है)। 'जरा' (बुढ़ापा)। पालि में 'जीयति' (जीर्ण होता है) ऐसा पाठ है।

වර ආවරණෙ. වාරෙති, වාරයති. නිවාරෙති, නිවාරයති. නිවාරෙතා. පරිවාරෙති, පරිවාරයති. පරිවාරො. පවාරෙති, පවාරයති. පවාරණං. පවාරණන්ති නිසෙධනං වා කාම්‍යදානං වා.

'वर' धातु रोकने (आवरण) के अर्थ में है। 'वारेति', 'वारयति' (रोकता है)। 'निवारेति', 'निवारयति' (निवारण करता है)। 'निवारता' (निवारण करने वाला)। 'परिवारेति', 'परिवारयति' (घेरता है)। 'परिवारो' (परिवार/अनुचर)। 'पवारेति', 'पवारयति' (प्रवारणा करता है)। 'पवारणं' (प्रवारणा)। 'प्रवारणा' का अर्थ निषेध या इच्छित दान है।

ධර ධාරණෙ. ධාරෙති, ධාරයති. ආධාරො, ආධාරකො, ධම්මො ඉච්චාදීනි.

'धर' धातु धारण करने के अर्थ में है। 'धारेति', 'धारयति' (धारण करता है)। 'आधारो', 'आधारको', 'धम्मो' (धर्म) इत्यादि।

තත්ථ ධම්මොති අනෙකවිධෙසු ධම්මෙසු ලොකුත්තරො උප්පාදිතො සච්ඡිකතො ච චතූසු අපායෙසු සංසාරෙ වා [Pg.337] සත්තෙ අපතමානෙ ධාරෙතීති ධම්මො. අථ වා සොතාපන්නාදීහි අරියෙහි ධාරියති, නු පුථුජ්ජනෙහීතිපි ධම්මො. චතුභූමිකො පන සකලක්ඛණං ධාරෙතීති ධම්මො. කක්ඛළත්තාදිනා ඵුසනාදිනා සන්තිආදිනා සකසකභාවෙන පණ්ඩිතෙහි ධාරියති සල්ලක්ඛියතීතිපි ධම්මො. තෙපිටකො පන පාළිධම්මො සකත්ථපරත්ථාදිභෙඑ අත්ථෙ ධාරෙතීති ධම්මො. කෙචි තු විදූ ‘‘පාපකෙ අකුසලෙ ධම්මෙ ධුනාති කම්පෙති විද්ධංසෙතීති ධම්මො’’ති ධූධාතුවසෙනපි නිබ්බචනං වදන්ති, තං මග්ගධම්මෙ අතීව යුජ්ජති, ඵලනිබ්බානපරියත්තිධම්මෙසු පන පරියායෙන යුජ්ජති.

वहाँ 'धम्म' (धर्म) का अर्थ है—अनेक प्रकार के धर्मों में जो लोकोत्तर धर्म उत्पन्न और साक्षात्कृत होकर प्राणियों को चार अपायों या संसार में गिरने से बचाता (धारण करता) है, वह 'धम्म' है। अथवा, जो स्रोतापन्न आदि आर्यों द्वारा धारण किया जाता है, न कि पृथग्जनों द्वारा, वह भी 'धम्म' है। चारों भूमियों (कामावचर आदि) का धर्म अपने लक्षणों को धारण करता है, इसलिए 'धम्म' है। कठोरता आदि, स्पर्श आदि और शान्ति आदि के अपने-अपने स्वभाव के कारण विद्वानों द्वारा जो धारण या लक्षित किया जाता है, वह भी 'धम्म' है। त्रिपिटक रूपी पालि-धर्म स्वार्थ और परार्थ आदि अर्थों को धारण करता है, इसलिए 'धम्म' है। कुछ विद्वान 'धु' धातु के अनुसार भी निर्वचन करते हैं कि "जो पापमय अकुशल धर्मों को कँपाता है, नष्ट करता है और विध्वंस करता है, वह धम्म है"; यह मार्ग-धर्म में अत्यंत सटीक बैठता है, जबकि फल, निर्वाण और पर्यत्ति धर्मों में यह गौण रूप से (पर्याय से) घटित होता है।

ධම්මසද්දො පරියත්තිහෙතුගුණනිස්සත්තනිජ්ජීවතාදීසු දිස්සති. අයඤ්හි ‘‘ධම්මං පරියාපුණාති සුත්තං ගෙය්‍ය’’න්තිආදීසු පරියත්තියං දිස්සති. ‘‘හෙතුම්හි ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා’’තිආදීසු හෙතුම්හි.

'धम्म' शब्द पर्यत्ति (शास्त्र), हेतु (कारण), गुण, सत्त्वहीनता (निस्सत्त), निर्जीवता आदि अर्थों में देखा जाता है। जैसे "धम्मं परियापुणाति सुत्तं गेय्यं" (धर्म/शास्त्र को सीखता है) आदि में यह 'पर्यत्ति' के अर्थ में है। "हेतुम्हि जाणं धम्मपटिसम्भिदा" (हेतु में ज्ञान धर्म-प्रतिसंविदा है) आदि में यह 'हेतु' के अर्थ में है।

‘‘න හි ධම්මො අධම්මො ච, උභො සමවිපාකිනො;

අධම්මො නිරයං නෙති, ධම්මො පාපෙති සුග්ගති’’න්ති

"निश्चित ही धर्म और अधर्म दोनों समान विपाक (फल) वाले नहीं होते; अधर्म नरक ले जाता है और धर्म सुगति तक पहुँचाता है।"

ආදීසු ගුණෙ. ‘‘තස්මිං ඛො පන සමයෙ ධම්මා හොන්ති. ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරතී’’තිආදීසු නිස්සත්තනිජ්ජීවතායං.

आदि में 'गुण' के अर्थ में। "उस समय धर्म (मानसिक अवस्थाएँ) होते हैं" और "धर्मों में धर्मानुपश्यी होकर विहार करता है" आदि में यह 'निस्सत्त' (सत्त्वहीनता) और 'निर्जीवता' के अर्थ में है।

අථ වා ධම්මසද්දො සභාවපඤ්ඤාපුඤ්ඤපඤ්ඤත්තිආපත්තිපරියත්තිනිස්සත්තනිජ්ජීවතාවිකාරගුණපච්ච- යපච්චයුප්පන්නාදීසු දිස්සති. අයඤ්හි ‘‘කුසලා ධම්මා අකුසලා ධම්මා අබ්‍යාකතා ධම්මා’’තිආදීසු සභාවෙ දිස්සති.

अथवा, 'धम्म' शब्द स्वभाव, प्रज्ञा, पुण्य, प्रज्ञप्ति, आपत्ति, पर्यत्ति, निस्सत्त, निर्जीवता, विकार, गुण, प्रत्यय और प्रत्ययोत्पन्न आदि अर्थों में देखा जाता है। जैसे "कुसला धम्मा, अकुसला धम्मा, अब्याकता धम्मा" आदि में यह 'स्वभाव' के अर्थ में देखा जाता है।

යස්සෙතෙ [Pg.338] චතුරො ධම්මා, සද්ධස්ස ඝරමෙසිනො;

සච්චං ධම්මො ධිති චාගො, ස වෙ පෙච්ච න සොචතී’’ති

"जिस श्रद्धालु गृहस्थ के पास ये चार धर्म हैं—सत्य, धर्म (प्रज्ञा), धृति (धैर्य) और त्याग; वह परलोक में शोक नहीं करता।"

ආදීසු පඤ්ඤායං.

आदि में 'प्रज्ञा' के अर्थ में।

‘‘න හි ධම්මො අධම්මො ච, උභො සමවිපාකිනො;

අධම්මො නිරයං නෙති, ධම්මො පාපෙති සුග්ගති’’න්තිආදීසු

"निश्चित ही धर्म और अधर्म दोनों समान विपाक वाले नहीं होते; अधर्म नरक ले जाता है और धर्म सुगति तक पहुँचाता है"—इत्यादि में।

පුඤ්ඤෙ. ‘‘පඤ්ඤත්තිධම්මා, නිරුත්තිධම්මා, අධිවචනාධම්මා’’තිආදීසු පඤ්ඤත්තියං. ‘‘පාරාජිකා ධම්මා, සඞ්ඝාදිසෙසා ධම්මා’’තිආදීසු ආපත්තියං. ‘‘ඉධ භික්ඛු ධම්මං ජානාති සුත්තං ගෙය්‍යං වෙය්‍යාකරණ’’න්තිආදීසු පරියත්තියං. ‘‘තස්මිං ඛො පන සමයෙ ධම්මා හොන්ති. ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරතී’’තිආදීසු නිස්සත්තනිජ්ජීවතායං. ‘‘ජාතිධම්මා ජරාධම්මා මරණධම්මා’’තිආදීසු විකාරෙ. ‘‘ඡන්නං බුද්ධධම්මාන’’න්තිආදීසු ගුණෙ. ‘‘හෙතුම්හි ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා’’තිආදීසු පච්චයෙ. ‘‘ඨිතාවසා ධාතු ධම්මට්ඨිතතා ධම්මනියාමතා’’තිආදීසු පච්චයුප්පන්නෙ.

'पुण्य' के अर्थ में। "प्रज्ञप्ति-धम्म, निरुक्ति-धम्म, अधिवचन-धम्म" आदि में 'प्रज्ञप्ति' के अर्थ में। "पाराजिका धम्मा, संघादिसेसा धम्मा" आदि में 'आपत्ति' (नियम उल्लंघन) के अर्थ में। "यहाँ भिक्षु धर्म को जानता है—सूत्र, गेय, व्याकरण" आदि में 'पर्यत्ति' के अर्थ में। "उस समय धर्म होते हैं" और "धर्मों में धर्मानुपश्यी होकर विहार करता है" आदि में 'निस्सत्त' और 'निर्जीवता' के अर्थ में। "जाति-धर्मा, जरा-धर्मा, मरण-धर्मा" आदि में 'विकार' (परिवर्तन) के अर्थ में। "छह बुद्ध-धर्मों का" आदि में 'गुण' के अर्थ में। "हेतु में ज्ञान धर्म-प्रतिसंविदा है" आदि में 'प्रत्यय' (कारण) के अर्थ में। "वह धातु स्थित ही है, धर्म-स्थितता, धर्म-नियमता" आदि में 'प्रत्ययोत्पन्न' (कार्य) के अर्थ में।

අථ වා ධම්මසද්දො පරියත්තිසච්චසමාධිපඤ්ඤාපකතිපුඤ්ඤාපත්තිඤෙය්‍යාදීසු බහූසු අත්ථෙසු දිට්ඨප්පයොගො. තථා හි ‘‘ඉධ භික්ඛු ධම්මං පරියාපුණාතී’’තිආදීසු පරියත්තියං දිස්සති. ‘‘දිට්ඨධම්මො පත්තධම්මො’’තිආදීසු සච්චෙ. ‘‘එවංධම්මා තෙ භගවන්තො අහෙසු’’න්තිආදීසු සමාධිම්හි. ‘‘සච්චං ධම්මො ධිති චාගො’’ති එවමාදීසු පඤ්ඤායං. ‘‘ජාතිධම්මානං භික්ඛවෙ සත්තාන’’න්ති එවමාදීසු පකතියං. ‘‘ධම්මො හවෙ රක්ඛති ධම්මචාරි’’න්ති එවමාදීසු පුඤ්ඤෙ. ‘‘චත්තාරො පාරාජිකා ධම්මා’’තිආදීසු [Pg.339] ආපත්තියං. ‘‘කුසලා ධම්මා’’තිආදීසු ඤෙය්‍යෙ. එවං ධම්මසද්දප්පවත්තිවිසයා විවිධා අට්ඨකථාචරියෙහි දස්සිතා, තත්ථ තත්ථ පන ආදිසද්දෙන යුත්තිවිසයාදයො ච අත්ථා ගහෙතබ්බා. තථා හි ධම්මසද්දො –

अथवा, 'धम्म' शब्द पर्यत्ति, सत्य, समाधि, प्रज्ञा, प्रकृति, पुण्य, आपत्ति, ज्ञेय आदि बहुत से अर्थों में प्रयुक्त देखा जाता है। जैसे "यहाँ भिक्षु धर्म (पर्यत्ति) सीखता है" आदि में 'पर्यत्ति' के अर्थ में। "दृष्ट-धर्मा, प्राप्त-धर्मा" आदि में 'सत्य' के अर्थ में। "वे भगवान् ऐसे धर्म (समाधि) वाले थे" आदि में 'समाधि' के अर्थ में। "सत्य, धर्म, धृति, त्याग" आदि में 'प्रज्ञा' के अर्थ में। "हे भिक्षुओं! जन्म लेने वाले स्वभाव (प्रकृति) वाले प्राणियों का" आदि में 'प्रकृति' के अर्थ में। "धर्म ही धर्मचारी की रक्षा करता है" आदि में 'पुण्य' के अर्थ में। "चार पाराजिका धर्म" आदि में 'आपत्ति' के अर्थ में। "कुशल धर्म" आदि में 'ज्ञेय' के अर्थ में। इस प्रकार अट्ठकथाचार्यों द्वारा 'धम्म' शब्द की प्रवृत्ति के विविध विषय दिखाए गए हैं, और वहाँ-वहाँ 'आदि' शब्द से युक्ति, विषय आदि अर्थ भी ग्रहण करने चाहिए। जैसे 'धम्म' शब्द—

‘‘නෙස ධම්මො මහාරාජ, යං ත්වං ගච්ඡෙය්‍ය එකකො;

අහම්පි තෙන ගච්ඡාමි, යෙන ගච්ඡසි ඛත්තියා’’ති

"हे महाराज! यह उचित (युक्ति) नहीं है कि आप अकेले जाएँ; हे क्षत्रिय! जिस मार्ग से आप जा रहे हैं, मैं भी उसी से जाऊँगा।"

ආදීසු යුත්තියං වත්තති. ‘‘මනඤ්ච පටිච්ච ධම්මෙ ච උප්පජ්ජති මනොවිඤ්ඤාණ’’න්තිආදීසු විසයෙ. ‘‘සතඤ්ච ධම්මො න ජරං උපෙතී’’ති එත්ථ නිබ්බානෙ වත්තති. තත්‍ර යා නිස්සත්තතා, සා එව නිජ්ජීවතා. යො ච හෙතු, සො එව පච්චයො.

आदि में 'युक्ति' (उचितता) के अर्थ में प्रयुक्त होता है। "मन और धर्मों (विषयों) के कारण मनो-विज्ञान उत्पन्न होता है" आदि में 'विषय' के अर्थ में। "सत्पुरुषों का धर्म (निर्वाण) कभी पुराना नहीं होता" यहाँ यह 'निर्वाण' के अर्थ में प्रयुक्त है। वहाँ जो 'निस्सत्तता' (सत्त्वहीनता) है, वही 'निर्जीवता' है। और जो 'हेतु' है, वही 'प्रत्यय' है।

ඉච්චෙවං –

इस प्रकार—

පරියත්තිපච්චයෙසු, ගුණෙ නිස්සත්තතාය ච;

සභාවෙ චෙව පඤ්ඤායං, පුඤ්ඤෙ පඤ්ඤත්තියම්පි ච.

पर्यत्ति, प्रत्यय, गुण, निस्सत्तता (सत्त्वहीनता), स्वभाव, प्रज्ञा, पुण्य और प्रज्ञप्ति में भी।

ආපත්තියං විකාරෙ ච, පච්චයුප්පන්නකෙපි ච;

සච්චසමාධිපකති-ඤෙය්‍යෙසු යුත්තියම්පි ච;

විසයෙ චෙව නිබ්බානෙ, ධම්මසද්දො පවත්තති.

आपत्ति, विकार, प्रत्ययोत्पन्न, सत्य, समाधि, प्रकृति, ज्ञेय, युक्ति, विषय और निर्वाण में 'धम्म' शब्द प्रयुक्त होता है।

කෙචි පන ධම්මසද්දස්ස පවත්තිවිසයානං දසධාව පරිච්ඡෙදං වදන්ති.

कुछ लोग 'धम्म' शब्द के प्रवृत्ति-विषयों का केवल दस प्रकार से विभाजन बताते हैं।

ඤෙය්‍යමග්ගෙ ච නිබ්බානෙ, සභාවෙ අථ ජාතියං;

මනෙ විසයපුඤ්ඤෙසු, භාවෙ පාවචනෙපි ච;

ඉමෙසු දසස්වත්ථෙසු, ධම්මසද්දො පවත්තති.

'धम्म' शब्द इन दस अर्थों में प्रयुक्त होता है: ज्ञेय मार्ग (आर्य मार्ग), निर्वाण, स्वभाव, जाति (जन्म), मन, विषय (इन्द्रिय गोचर), पुण्य, भाव (अस्तित्व), और प्रवचन (बुद्ध वचन)।

තත්‍ර අත්ථුද්ධාරොති සමානසද්දවචනීයානං අත්ථානං උද්ධරණං අත්ථුද්ධාරො.

वहाँ 'अत्थुद्धार' (अर्थ-उद्धार) का अर्थ है समान शब्दों द्वारा कहे जाने वाले अर्थों का उद्धरण (निकालना)।

රකාරන්තධාතුරූපානි.

'र' कारान्त धातु रूप।

ලකාරන්තධාතු

'ल' कारान्त धातु।

පාල [Pg.340] රක්ඛණෙ. ‘‘රක්ඛණං, තාණං, ගොපනං, අවනං, පාලනං, රක්ඛා, රක්ඛණා, ගුත්ති’’ ඉච්චෙතෙ පරියායා. පාලෙති, පාලයති. පාලකො, බුද්ධපාලො. අම්බපාලී ගණිකා. සමො භවතු පාලිනා. පාලිතො, පාලනං, පාළි.

'पाल' धातु रक्षा करने के अर्थ में है। 'रक्खण', 'ताण', 'गोपन', 'अवन', 'पालन', 'रक्खा', 'रक्खणा', 'गुत्ति' - ये इसके पर्यायवाची हैं। पालेति, पालयति। पालक, बुद्धपाल। अम्बपाली गणिका। 'समो भवतु पालिना' (पालि के समान हो)। पालित, पालन, पालि।

එත්ථ පාළීති අත්ථං පාලෙතීති පාළි, ලස්ස ළත්තං. අථ වා අන්තොදකං රක්ඛණට්ඨෙන මහතො තළාකස්ස ථිරා මහතීති පාළි වියාති පාළි, පරියත්තිධම්මො. අපරො නයො පකට්ඨානං උක්කට්ඨානං සීලාදිඅත්ථානං බොධනතො සභාවනිරුත්තිභාවතො බුද්ධාදීහි භාසිතත්තා ච පකට්ඨානං වචනප්පබන්ධානං ආළීති පාළි.

यहाँ 'पाळि' का अर्थ है जो अर्थ की रक्षा करती है, वह 'पाळि' है (यहाँ 'ल' का 'ळ' हो गया है)। अथवा, जैसे किसी बड़े तालाब की स्थिर और बड़ी पाल (मेड़) पानी को भीतर रोककर रखती है, वैसे ही 'पाळि' (परियत्ति धर्म) है। दूसरा तरीका: शील आदि श्रेष्ठ और उत्कृष्ट अर्थों का बोध कराने के कारण, स्वभाविक निरुक्ति होने के कारण और बुद्ध आदि द्वारा भाषित होने के कारण, श्रेष्ठ वचन-प्रबंधों की जो 'आळि' (पंक्ति) है, वह 'पाळि' है।

පාළිසද්දො පාළිධම්මෙ, තළාකපාළියම්පි ච;

දිස්සතෙ පන්තියඤ්චෙව, ඉති ඤෙය්‍යං විජානතා.

'पाळि' शब्द पालि-धम्म (परियत्ति), तालाब की पाल (मेड़) और पंक्ति के अर्थ में देखा जाता है; विद्वानों को ऐसा जानना चाहिए।

අයඤ්හි ‘‘පාළියා අත්ථමුපපරික්ඛන්තී’’තිආදීසු පරියත්තිධම්මසඞ්ඛාතෙ පාළිධම්මෙ දිස්සති. ‘‘මහතො තළාකස්ස පාළී’’තිආදීසු තළාකපාළියං. ‘‘පාළියා නිසීදිංසූ’’තිආදීසු පන්තියං, පටිපාටියා නිසීදිංසූති අත්ථො. ඉමස්මිං පනත්ථෙ ධාතුයා කිච්චං නත්ථි. පාටිපදිකො හි පන්තිවාචකො පාළිසද්දො.

यह 'पाळि' शब्द "पाळिया अत्थमुपपरिक्खन्ति" (पालि के अर्थ की परीक्षा करते हैं) आदि में परियत्ति-धम्म रूपी पालि-धम्म में देखा जाता है। "महतो तळाकस्स पाळि" (बड़े तालाब की पाल) आदि में तालाब की मेड़ के अर्थ में। "पाळिया निसीदिंसु" (पंक्ति में बैठे) आदि में पंक्ति के अर्थ में, अर्थात् क्रम से बैठे। इस अर्थ में धातु का कोई कार्य नहीं है। क्योंकि पंक्तिवाचक 'पाळि' शब्द प्रातिपदिक है।

තිල සිනෙහනෙ. තෙලෙති, තෙලයති. තෙලං, තිලො, තිලං.

'तिल' धातु स्नेह (चिकनाहट/तेल) के अर्थ में है। तेलेति, तेलयति। तेल, तिल (पौधा), तिल (बीज)।

තත්ථ තිලොති තිලගච්ඡො. තිලන්ති තප්ඵලං. තතො පන නික්ඛන්තො සිනෙහො තෙලං. සො හි ‘‘තිලානං ඉදන්ති තෙල’’න්ති වුච්චති. යදි එවං ‘‘සාසපතෙල’’න්තිආදිවචනං න යුජ්ජෙය්‍යාති? නො න යුජ්ජති, ‘‘තිලසිනෙහනෙ’’ති එවං වුත්තාය තිලධාතුයා සාමඤ්ඤතො යස්ස [Pg.341] කස්සචි සිනෙහස්ස වචනතො. තෙන ‘‘සාසපතෙලං, මධුකතෙල’’න්තිආදයො සාසනෙ පයොගා දිස්සන්ති. මයං පන තිලධාතුවසෙන නිප්ඵන්නානං තිලගච්ඡතප්ඵලවාචකානං ‘‘තිලො, තිල’’න්ති සද්දරූපානං පකාසනමුඛෙන ‘‘තිලානං ඉදන්ති තෙල’’න්ති වදාම, න පන තෙන වචනෙන සාසපාදීනං සිනෙහස්ස අතෙලත්තං වදාම. අථ කිඤ්චරහීති චෙ? තද්ධිතවිධානෙ විඤ්ඤුනං කොසල්ලත්ථං තිලසද්දං පටිච්ච ‘‘තිලානං ඉදන්ති තෙල’’න්ති වදාම. සිනෙහසඞ්ඛාතස්ස සාසපාදීනං තෙලස්ස වචනං න ජහාම, තස්මා උදාහරණප්පකාසනෙ ‘‘තිලො, තිලං, තෙල’’න්ති අවත්වා ‘‘තෙලං, තිලො, තිල’’න්ති අම්හෙහි වුත්තං. ඉදඤ්හි වචනං තෙලස්ස සාමඤ්ඤතො සිනෙහෙ පවත්තිං දීපෙති. තෙනෙව ච සාසනෙ ‘‘තිලතෙලං, සාසපතෙල’’න්තිආදිනා විසෙසවචනම්පි දිස්සතීති නිට්ඨමෙත්ථාවගන්තබ්බං. අපිච තෙලසද්දො යෙභුය්‍යෙන තිලතෙලෙ වත්තති, යථා මිගසද්දො හරිණමිගෙතිපි දට්ඨබ්බං.

वहाँ 'तिलो' का अर्थ तिल का पौधा है। 'तिलं' का अर्थ उसका फल (बीज) है। उससे निकला हुआ स्नेह 'तेल' है। क्योंकि वह "तिलों का यह (स्नेह) है, इसलिए तेल" कहा जाता है। यदि ऐसा है, तो "सरसों का तेल" (सासपतेल) आदि कहना उचित नहीं होगा? नहीं, यह अनुचित नहीं है, क्योंकि "तिल सिनेहने" इस प्रकार कही गई तिल धातु सामान्य रूप से किसी भी स्नेह (चिकनाहट) के लिए प्रयुक्त होती है। इसलिए शासन (बुद्ध वचन) में "सरसों का तेल, महुआ का तेल" आदि प्रयोग देखे जाते हैं। हम तो तिल धातु से निष्पन्न तिल के पौधे और उसके फल के वाचक "तिलो, तिलं" इन शब्द रूपों के प्रकाशन के माध्यम से "तिलों का यह तेल है" ऐसा कहते हैं, लेकिन उस वचन से हम सरसों आदि के स्नेह को 'अतेल' (जो तेल न हो) नहीं कहते। तो फिर क्या है? तद्धित विधान में विद्वानों की कुशलता के लिए तिल शब्द के आधार पर "तिलों का यह तेल है" ऐसा कहते हैं। स्नेह संज्ञक सरसों आदि के तेल के नाम को हम नहीं छोड़ते, इसलिए उदाहरण प्रकट करते समय "तिलो, तिलं, तेलं" न कहकर हमने "तेलं, तिलो, तिलं" कहा है। यह कथन तेल की सामान्य रूप से स्नेह में प्रवृत्ति को दर्शाता है। इसीलिए शासन में "तिल-तेल, सरसों-तेल" आदि विशेष वचन भी देखे जाते हैं, ऐसा यहाँ निष्कर्ष समझना चाहिए। इसके अलावा, 'तेल' शब्द प्रायः तिल के तेल के लिए प्रयुक्त होता है, जैसे 'मृग' शब्द हिरण के लिए भी देखा जाता है।

ජල අපවාරණෙ. ජාලෙති, ජාලයති. ජාලං, ජාලා. ජාලන්ති මච්ඡජාලං. ජාලාති අග්ගිජාලා.

'जल' धातु ढकने (आवरण) के अर्थ में है। जालेति, जालयति। जाल, ज्वाला। 'जालं' का अर्थ मछली पकड़ने का जाल है। 'जाला' का अर्थ अग्नि की ज्वाला है।

ඛල සොචෙය්‍යෙ. සොචෙය්‍යං සුචිභාවො. ඛාලෙති, ඛාලයති. පක්ඛාලෙති, පක්ඛාලයති.

'खल' धातु शुचिता (पवित्रता) के अर्थ में है। शुचिता का अर्थ शुद्ध भाव है। खालेति, खालयति। पक्खालेति, पक्खालयति (धोना)।

තල පතිට්ඨායං. තාලෙති, තාලයති. තාලො, තලං.

'तल' धातु प्रतिष्ठा (आधार/स्थित होना) के अर्थ में है। तालेति, तालयति। ताल, तल।

එත්ථ තාලොති තිණරාජරුක්ඛො. තලන්ති පාණිතලභූමිතලාදි. තඤ්හි තාලයති පතිට්ඨාති එත්ථ වත්ථුජාතන්ති තලං.

यहाँ 'तालो' का अर्थ ताड़ का वृक्ष (तृणराज वृक्ष) है। 'तलं' का अर्थ हथेली (पाणितल), भूमितल आदि है। क्योंकि यहाँ वस्तु समूह प्रतिष्ठित होता है (ठहरता है), इसलिए यह 'तल' है।

තුල උම්මානෙ. තොලෙති, තොලයති.

'तुल' धातु तुलना (तौलना/मापना) के अर्थ में है। तोलेति, तोलयति।

දුල [Pg.342] උක්ඛෙපෙ. උක්ඛෙපො උද්ධං ඛිපනං. දොලෙති, දොලයති. දොලා.

'दुल' धातु उत्क्षेप (ऊपर फेंकना/झुलाना) के अर्थ में है। उत्क्षेप का अर्थ ऊपर की ओर फेंकना है। दोलेति, दोलयति। डोला (पालना/झूला)।

එත්ථ ච දොලියති උක්ඛිපියති යත්ථ නිපන්නො දාරකො, යථානිපන්නකො වාති දොලා.

और यहाँ जिसमें सोया हुआ बालक झुलाया जाता है या ऊपर उठाया जाता है, वह 'डोला' है।

වුල නිම්මජ්ජනෙ. වොලෙති, වොයලති.

'वुल' धातु निमज्जन (डुबाना/साफ करना) के अर्थ में है। वोलेति, वोयलयति।

මීල නිමීලනෙ. මීලෙති, මීලයති. මීලනං, උම්මීලනං, නිමීලනං.

'मील' धातु निमीलन (आँखें बंद करना) के अर्थ में है। मीलेति, मीलयति। मीलन, उन्मीलन, निमीलन।

මූල රොහනෙ. මූලෙති, මූලයති. මූලං. එසා හි යදා පතිට්ඨායං වත්තති, තදා භූවාදිගණිකා, ‘‘මූලතී’’ති චස්සා රූපං.

'मूल' धातु रोहण (उगना/बढ़ना) के अर्थ में है। मूलेति, मूलयति। मूल (जड़)। जब यह प्रतिष्ठा (आधार) के अर्थ में होती है, तब यह भ्वादिगण की होती है, और इसका रूप 'मूलति' होता है।

තත්ථ මූලන්ති මූලයති රූහති රුක්ඛාදි එතෙනාති මූලං. අථ වා මූලයති ඡින්නොපි කොචි එතෙන අච්ඡින්නෙන පුනදෙව රූහතීති මූලං. වුත්තඤ්හි –

वहाँ 'मूल' का अर्थ है जिससे वृक्ष आदि उगते (रोहण करते) हैं, वह 'मूल' है। अथवा, जिसके न कटने पर कटा हुआ भी कोई (वृक्ष) पुनः उग आता है, वह 'मूल' है। जैसा कि कहा गया है -

‘‘යථාපි මූලෙ අනුපද්දවෙ දළ්හෙ,ඡින්නොපි රුක්ඛො පුනදෙව රූහති;

එවම්පි තණ්හානුසයෙ අනූහතෙ,නිබ්බත්තති දුක්ඛමිදං පුනප්පුන’’න්ති;

"जैसे जड़ के सुरक्षित और दृढ़ होने पर कटा हुआ वृक्ष भी पुनः उग आता है; वैसे ही तृष्णा रूपी अनुशय के नष्ट न होने पर यह दुःख बार-बार उत्पन्न होता है।"

මූලසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරො හෙට්ඨා භූවාදිගණෙ වුත්තො.

'मूल' शब्द का अर्थ-उद्धार नीचे भ्वादिगण में कहा गया है।

කල පිල ඛෙපෙ. කාලෙති, කාලයති. කාලො. පිලෙති, පිලයති.

'कल' और 'पिल' धातु क्षेप (फेंकना/बिताना) के अर्थ में हैं। कालेति, कालयति। काल। पिलेति, पिलयति।

එත්ථ කාලොති සමයොපි මච්චුපි. තත්‍ර සමයො තෙසං තෙසං සත්තානං ආයුං කාලයති ඛෙපෙති දිවසෙ දිවසෙ අප්පං අප්පං කරොතීති කාලොති වුච්චති. වුත්තම්පි චෙතං –

यहाँ 'काल' का अर्थ समय भी है और मृत्यु भी। वहाँ समय उन-उन प्राणियों की आयु को बिताता (क्षय करता) है, दिन-प्रतिदिन थोड़ा-थोड़ा कम करता है, इसलिए इसे 'काल' कहा जाता है। यह कहा भी गया है -

‘‘කාලො ඝසති භූතානි, සබ්බානෙව සහත්තනා;

යො ච කාලඝසො භූතො, සභූතපචනිංපචී’’ති.

"काल सभी प्राणियों को स्वयं ही निगल जाता है; और जो उस काल को निगल जाता है, वह प्राणियों को पकाने वाले (काल) को भी पका देता है।"

මච්චු [Pg.343] පන කාලයති තෙසං තෙසං සත්තානං ජීවිතං ඛෙපෙති සමුච්ඡෙදවසෙන නාසෙතීති කාලොති වුච්චති. තෙනාහු අට්ඨකථාචරියා ‘‘කාලොති මච්චු. කාලයති සත්තානං ජීවිතං නාසෙතීති කාලො. කාලෙන මච්චුනා කතො නාසිතොති කාලකතො’’ති. ‘‘මරණං හින්දං මච්චු මට්ටු චුති කාලො අන්තකො නික්ඛෙපො’’ති මරණස්සාභිධානානි.

मृत्यु उन-उन प्राणियों के जीवन को समाप्त करती है, समूचे विनाश द्वारा नष्ट करती है, इसलिए इसे 'काल' कहा जाता है। इसीलिए अट्ठकथाचार्यों ने कहा है - "काल का अर्थ मृत्यु है। जो प्राणियों के जीवन को समाप्त (नष्ट) करता है, वह काल है। काल अर्थात् मृत्यु द्वारा जो किया गया (नष्ट किया गया), वह 'कालकत' है।" "मरण, हिंद, मृत्यु, मट्टु, च्युति, काल, अंतक, निक्षेप" - ये मरण के पर्यायवाची हैं।

සුල්ල සජ්ජනෙ. සුල්ලෙති, සුල්ලයති.

'सुल्ल' धातु सज्जन (तैयार करना/सजाना) के अर्थ में है। सुल्लेति, सुल्लयति।

ඉල පෙරණෙ. ඉලෙති, ඉලයති.

'इल' धातु प्रेरण (प्रेरित करना) के अर्थ में है। इलेति, इलयति।

වල භරණෙ. වාලෙති, වාලයති. වාලො.

'वल' धातु भरण (पोषण करना) के अर्थ में है। वालेति, वालयति। वाल (बाल)।

ලල ඉච්ඡායං. ලලෙති, ලලයති.

'लल' (धातु) इच्छा के अर्थ में। ललेति, ललयति।

දල විදාරණෙ. දාලෙති, දාලයති, පදාලෙති, පදාලයති. කුදාලො.

'दल' (धातु) विदारण (फाड़ने) के अर्थ में। दालेति, दालयति, पदालेति, पदालयति। कुदालो (कुदाल)।

කල ගතිසඞ්ඛ්‍යානෙසු. කාලෙති, කාලයති. කාලො, කලා. කලාති අවයවො. සා හි කාලයිතබ්බා සඞ්ඛායිතබ්බාති කලා.

'कल' (धातु) गति और संख्यान (गणना) के अर्थ में। कालेति, कालयति। कालो, कला। कला अर्थात् अवयव (अंश)। क्योंकि वह गणना करने योग्य है, इसलिए कला है।

සීල උපධාරණෙ. උපධාරණං භුසො ධාරණං, පතිට්ඨාවසෙන ආධාරභාවො. සීලෙති, සීලයති. සීලං, සීලනං.

'सील' (धातु) उपधारण के अर्थ में। उपधारण अर्थात् दृढ़ता से धारण करना, प्रतिष्ठा के कारण आधारभूत होना। सीलेति, सीलयति। सीलं, सीलनं।

එත්ථ සීලන්ති සීලෙති උපධාරෙති තංසමඞ්ගීපුග්ගලං අපායෙසු උප්පත්තිනිවාරණවසෙන භුසො ධාරෙතීති සීලං. අථ වාසීලියති උපචාරියති සප්පුරිසෙහි හදයමංසන්තරං උපනෙත්වා ධාරියතීති සීලං. සීලනන්ති භූවාදිගණෙ අවිප්පකිණ්ණතාසඞ්ඛාතං සමාධානං වුච්චති. තත්ථ ‘‘සීලතී’’ති රූපං, ඉධ පන ආධාරභාවසඞ්ඛාතං උපධාරණං වුච්චති. එත්ථ ච ‘‘සීලෙති, සීලයතී’’ති රූපානි. අට්ඨකථාසු හි ‘‘කුසලානං ධම්මානං [Pg.344] පතිට්ඨාවසෙන ආධාරභාවො උපධාරණ’’න්ති වුත්තො.

यहाँ 'शील' का अर्थ है कि वह उस (शीलवान) व्यक्ति को धारण करता है (सीलेति), अपायों में जन्म को रोकने के द्वारा उसे दृढ़ता से थामे रखता है, इसलिए 'शील' है। अथवा, सत्पुरुषों द्वारा हृदय में धारण कर जिसका सेवन किया जाता है, वह 'शील' है। भूवादि गण में 'सीलन' का अर्थ विक्षेप-रहित समाधान (एकाग्रता) कहा गया है। वहाँ 'सीलति' रूप होता है, किन्तु यहाँ आधार-भाव रूप 'उपधारण' कहा गया है। और यहाँ 'सीलेति, सीलयति' रूप होते हैं। अट्ठकथाओं में 'कुशल धर्मों की प्रतिष्ठा के कारण आधार-भाव' को 'उपधारण' कहा गया है।

වෙල කාලොපදෙසෙ. වෙලෙති, වෙලයති. වෙලා. කෙචි ‘‘වෙල ඉති ධාතුසද්දො න හොතී’’ති වදන්ති, තං න ගහෙතබ්බං, පොරාණෙහි සද්දසත්ථවිදූහි ‘‘වෙලයතී’’ති රූපස්ස දස්සිතත්තා.

वेल (धातु) काल के उपदेश (समय के निर्देश) के अर्थ में है। वेलेति, वेलयति। वेला। कुछ लोग कहते हैं कि 'वेल' धातु शब्द नहीं है, उसे स्वीकार नहीं करना चाहिए, क्योंकि प्राचीन वैयाकरणों द्वारा 'वेलयति' रूप दिखाया गया है।

පල මූල ලවනපවනෙසු. ලවනං ඡෙදනං, පවනං සොධනං. පාලෙති, පාලයති. පලං. පලං නාම මානවිසෙසො. ලොකස්ස විමතිං පාලෙති ලුනාති සොධෙති චාති පලං. මූලෙති, මූලයති. සද්දසත්ථවිදූ පන ‘‘මූලයති කෙදාරං, මූලයති ධඤ්ඤ’’න්ති පයොගං වදන්ති.

पल और मूल (धातु) लवन (काटने) और पवन (शुद्ध करने) के अर्थ में हैं। लवन का अर्थ छेदन (काटना) है, पवन का अर्थ शोधन (शुद्ध करना) है। पालेति, पालयति। पल। पल एक विशेष माप (मान) है। जो लोक की विमति (संदेह) को पालता है, काटता है और शुद्ध करता है, वह 'पल' है। मूलेति, मूलयति। वैयाकरण 'मूलायति केदारं' (खेत को जड़ से खोदता है), 'मूलायति धञ्ञं' (धान्य को जड़ से उखाड़ता है) - ऐसे प्रयोग कहते हैं।

ථූල පරිබ්‍රූහනෙ. පරිබ්‍රූහනං වඩ්ඪනං. ථූලෙති, ථූලයති. ථූලො පුරිසො. ථූලා ජවෙන හායන්ති.

थूल (धातु) परिब्रूहण (बढ़ाने) के अर्थ में है। परिब्रूहण का अर्थ वर्धन (बढ़ाना) है। थूलेति, थूलयति। थूलो पुरिसो (स्थूल पुरुष)। थूला जवेन हायन्ति (स्थूल प्राणी वेग में कम हो जाते हैं)।

පල ගතියං. පලෙති, පලයති. අත්ථං පලෙති න උපෙති සඞ්ඛං. පලෙති රසමාදාය. යථා සුත්තගුළං යත්තකෙහි සුත්තෙහි වෙඨිතං, තත්තකෙහි එව පලයති.

पल (धातु) गति के अर्थ में है। पलेति, पलयति। 'अत्थं पलेति न उपेति सङ्खं' (अस्त हो जाता है, गणना में नहीं आता)। 'पलेति रसमादाय' (रस लेकर चला जाता है)। जैसे धागे का गोला जितने धागों से लपेटा गया है, उतने से ही वह खुलता (जाता) है।

චිඞ්ගුල පරිබ්භමනෙ. චිඞ්ගුලෙති, චිඞ්ගුලයති. චිඞ්ගුලයිත්වා. අත්‍රායං පාළි ‘‘යාවතිකා අභිසඞ්ඛාරස්ස ගති, තාවතිකං ගන්ත්වා චිඞ්ගුලයිත්වා භූමියං පපතී’’ති. තත්ථ චිඞ්ගුලයිත්වාති පරිබ්භමිත්වා.

चिङ्गुल (धातु) परिभ्रमण (घूमने) के अर्थ में है। चिङ्गुलेति, चिङ्गुलयति। चिङ्गुलयित्वा। यहाँ यह पालि है - 'यावतिका अभिसङ्खारस्स गति, तावतिकां गन्त्वा चिङ्गुलयित्वा भूमियं पपति' (अभिसंस्कार की जितनी गति है, उतना जाकर, घूमकर भूमि पर गिरता है)। वहाँ 'चिङ्गुलयित्वा' का अर्थ 'परिब्भमित्वा' (घूमकर) है।

ලකාරන්තධාතුරූපානි.

लकारान्त धातु रूप।

වකාරන්තධාතු

वकारान्त धातु।

දිවු පරිකූජනෙ. පරිකූජනං ගජ්ජනං. දෙවෙති, දෙවයති. දෙවො ච පරිදෙවිත්වා. දෙවොති මෙඝො.

दिवु (धातु) परिकूजन (गर्जन) के अर्थ में है। परिकूजन का अर्थ गर्जन है। देवेति, देवयति। 'देवो च परिदेवित्वा'। 'देवो' का अर्थ मेघ है।

දිවු [Pg.345] අද්දනෙ. අද්දනං ගන්ධපිසනන්ති වදන්ති. දෙවෙති, දෙවයති.

दिवु (धातु) अद्दन के अर्थ में है। अद्दन को 'गन्धपिसन' (गन्ध पीसना) कहते हैं। देवेति, देवयति।

චිව භාසායං. චිවෙති, චිවයති.

चिव (धातु) भाषा (बोलने) के अर्थ में है। चिवेति, चिवयति।

වකාරන්තධාතුරූපානි.

वकारान्त धातु रूप।

සකාරන්තධාතු

सकारान्त धातु।

පුස පොසනෙ. පොසෙති, පොසයති. ඉමානි රූපානි කිඤ්චාපි භූවාදිගණිකං ‘‘පොසෙතී’’ති රූපං පටිච්ච හෙතුකත්තුරූපානි විය දිස්සන්ති, තථාපි ‘‘අඤ්ඤෙපි දෙවො පොසෙතී’’තිආදිකස්ස චුරාදිගණිකරූපස්ස දස්සනතො සුද්ධකත්තුවසෙන වුත්තානීති දට්ඨබ්බං. උභින්නං පන කාරිතට්ඨානෙ ‘‘පොසාපෙති, පොසාපයතී’’ති හෙතුකත්තුරූපානි ඉච්ඡිතබ්බානි.

पुस (धातु) पोषण के अर्थ में है। पोसेति, पोसयति। ये रूप यद्यपि भ्वादिगण के 'पोसेति' रूप के आधार पर णिजन्त (कारित) रूपों के समान दिखते हैं, फिर भी 'अञ्ञेपि देवो पोसेति' आदि चुरादिगण के रूपों के देखे जाने के कारण इन्हें शुद्ध (अणिजन्त) कहा गया है, ऐसा समझना चाहिए। दोनों के लिए प्रेरणार्थक (कारित) अर्थ में 'पोसापेति, पोसापयति' रूप इष्ट हैं।

පෙස පටිහරණෙ. පෙසෙති, පෙසයති.

पेस (धातु) पतिहरण (भेजने) के अर्थ में है। पेसेति, पेसयति।

පිස බලපාණනෙසු. පිසෙති, පිසයති.

पिस (धातु) बल और प्राणन (श्वास लेने) के अर्थ में है। पिसेति, पिसयति।

පසි නාසනෙ. පංසෙති, පංසයති.

पसि (धातु) नासन (विनाश) के अर्थ में है। पँसेति, पँसयति।

ජසි රක්ඛණෙ. ජංසෙති, ජංසයති.

जसि (धातु) रक्षण (रक्षा करने) के अर्थ में है। जँसेति, जँसयति।

සිලෙස සිලෙසනෙ. සිලෙසෙති, සිලෙසයති. සිලෙසො.

सिलेसा (धातु) सिलेसन (चिपकने/आलिंगन) के अर्थ में है। सिलेसेति, सिलेसयति। सिलेसो।

ලූස හිංසායං. ලූසෙති, ලූසයති.

लूस (धातु) हिंसा के अर्थ में है। लूसेति, लूसayati।

පුන්ස අභිමද්දනෙ. නකාරො නිග්ගහීතත්ථං. පුංසෙති, පුංසයති. නපුංසකො. ධාතුනකාරස්ස ලොපෙ ‘‘පොසො’’ ඉච්චපි රූපං.

पुन्स (धातु) अभिमर्दन (कुचलने) के अर्थ में है। 'न'कार निग्गृहीत (अनुस्वार) के लिए है। पुँसेति, पुँसयति। नपुंसको। धातु के 'न'कार के लोप होने पर 'पोसो' रूप बनता है।

තත්ථ න පුංසකොති ඉත්ථිභාවපුම්භාවරහිතො පුග්ගලො. සො හි පුරිසො විය සාතිසයං පච්චාමිත්තෙ න පුංසෙති අභිමද්දනං [Pg.346] කාතුං න සක්කොතීති නපුංසකොති වුච්චති. කෙචි පන ‘‘න පුමා, න ඉත්ථී’’ති නපුංසකොති වචනත්ථං වදන්ති. තථා හි සද්දසත්ථවිදූ තං පුග්ගලං නපුංසකලිඞ්ගවසෙන නපුංසකන්ති වදන්ති.

वहाँ 'नपुंसको' का अर्थ स्त्री-भाव और पुरुष-भाव से रहित व्यक्ति है। वह पुरुष के समान शत्रुओं का अतिशय अभिमर्दन (मर्दन) नहीं कर सकता (न पुंसेति), इसलिए उसे 'नपुंसक' कहा जाता है। कुछ लोग 'न पुमा, न इत्थी' (न पुरुष, न स्त्री) - ऐसा वचन-अर्थ कहते हैं। वैसे ही वैयाकरण उस व्यक्ति को नपुंसक लिंग के कारण 'नपुंसक' कहते हैं।

ධූස කන්තිකරණෙ. ධූසෙති, ධූසයති.

धूस (धातु) कान्तिकरण (चमक पैदा करने) के अर्थ में है। धूसेति, धूसयति।

රුස රොසනෙ. රොසනං කොපකරණං. රොසෙති, රොසයති. රොසො. රොසොති කොධො.

रुस (धातु) रोसन (क्रोध करने) के अर्थ में है। रोसन का अर्थ कोपकरण (क्रोध दिलाना) है। रोसेति, रोसयति। रोसो। रोसो का अर्थ क्रोध है।

බ්‍යුස උස්සග්ගෙ. බ්‍යොසෙති, බ්‍යොසයති.

ब्युस (धातु) उत्सर्ग (त्यागने) के अर्थ में है। ब्योसेति, ब्योसयति।

ජස හිංසායං. ජාසෙති, ජාසයති.

जस (धातु) हिंसा के अर्थ में है। जासेति, जासयति।

දංස දංසනෙ. දංසෙති, දංසයති. දංසනො. දංසනොති දන්තො. දංසන්ති ඛාදනීයං වා භොජනීයං වා එතෙනාති දංසනො.

दंस (धातु) दंसन (काटने) के अर्थ में है। दंसेति, दंसयति। दंसनो। दंसनो का अर्थ दाँत है। जिससे खाद्य या भोज्य पदार्थ को काटते हैं, वह 'दंसनो' है।

දසි දස්සනෙ ච. චකාරො දංසනං අපෙක්ඛති. දංසෙති, දංසයති. විදංසෙති, විදංසයති සූරියො ආලොකං.

दसि (धातु) दस्सन (देखने) के अर्थ में भी है। 'च'कार 'दंसन' की अपेक्षा रखता है। दंसेति, दंसयति। विदंसेति, विदंसयति सूरियो आलोकं (सूर्य प्रकाश दिखाता है)।

තස්ස සන්තජ්ජනෙ. තස්සෙති, තස්සයති පුරිසො චොරෙ.

तस्स (धातु) सन्तज्जन (डराने/धमकाने) के अर्थ में है। तस्सेति, तस्सयति पुरिसो चोरे (पुरुष चोरों को डराता है)।

වස්සු සත්තිබන්ධනෙ. සත්තිබන්ධනං සමත්ථතාකරණං. වස්සෙති, වස්සයති.

वस्सु (धातु) शक्तिबन्धन के अर्थ में है। शक्तिबन्धन का अर्थ समर्थता-करण (समर्थ बनाना) है। वस्सेति, वस्सयति।

ජස තාළනෙ. තාළනං පහරණං. ජාසෙති, ජාසයති.

जस (धातु) ताड़न (पीटने) के अर्थ में है। ताड़न का अर्थ प्रहार करना है। जासेति, जासयति।

පස බන්ධනෙ. පාසෙති, පාසයති. පාසො. පාසන්ති බන්ධන්ති සත්තෙ එතෙනාති පාසො, සකුණපාසාදි.

'पस' (धातु) बन्धन के अर्थ में। पासेति, पासयति। पासो। जिसके द्वारा प्राणियों को बाँधते हैं, वह 'पासो' (पाश/फंदा) है, जैसे पक्षियों का फंदा आदि।

ඝුසි විසද්දනෙ. විසද්දනං උග්ඝොසනං. ඝොසෙති, ඝොසයති. ඝොසො.

'घुसि' (धातु) विसद्दन के अर्थ में। विसद्दन अर्थात् उद्घोषण। घोसेति, घोसयति। घोसों।

ලස සිල්‍යයොගෙ. සිල්‍යයොගො ලාසියං නාටකනාටනං රෙචකදානං. ලාසෙති, ලාසයති. ලාසෙන්තො, ලාසෙන්තී[Pg.347]. අත්‍රායං පාළි ‘‘වාදෙන්තියාපි ලාසෙන්ති, නච්චන්තියාපි ලාසෙන්ති, ලාසෙන්තියාපි නච්චන්තී’’ති. තත්ථ ලාසෙන්තීති යා උප්ලවමානා විය උට්ඨහිත්වා ලාසියනාටකං නාටෙන්ති, රෙචකං දෙන්ති.

'लस' (धातु) शिल्प-योग (नृत्य-कला) के अर्थ में। शिल्प-योग अर्थात् लास्य (नृत्य), नाटक का अभिनय या रेचक (अंग-संचालन) करना। लासेति, लासयति। लासेन्तो, लासेन्ती। यहाँ यह पालि है— "वादन करने वाली को भी नचाते हैं, नाचने वाली को भी नचाते हैं, नचाने वाली भी नाचती है।" वहाँ 'लासेन्ती' का अर्थ है जो तैरती हुई सी उठकर लास्य-नाटक का अभिनय करती हैं, रेचक (अंग-संचालन) करती हैं।

භූස අලඞ්කාරෙ. භූසෙති, භූසයති. විභූසෙති, විභූසයති. භූසනං, විභූසනං.

'भूस' (धातु) अलंकार (सजावट) के अर्थ में। भूसेति, भूसयति। विभूसेति, विभूसयति। भूसनं, विभूसनं।

වස සිනෙහනඡෙදාවහරණෙසු. අවහරණං චොරිකාය ගහණං. වාසෙති, වාසයති. වසා.

'वस' (धातु) स्नेहन, छेद और अपहरण के अर्थ में। अपहरण अर्थात् चोरी से लेना। वासेति, वासयति। वसा।

තාස වාරණෙ. වාරණං නිවාරණං. තාසෙති, තාසයති.

'तास' (धातु) वारण (रोकने) के अर्थ में। वारण अर्थात् निवारण। तासेति, तासयति।

ධස උඤ්ඡෙ. ධාසෙති, ධාසයති.

'धस' (धातु) उञ्छ (अनाज के दाने चुनना) के अर्थ में। धासेति, धासयति।

භස ගහණෙ. භාසෙති, භාසයති.

'भस' (धातु) ग्रहण के अर्थ में। भासेति, भासयति।

පුස ධාරණෙ. පොසෙති, පොසයති, ආභරණං ධාරෙතීති අත්ථො.

'पुस' (धातु) धारण के अर्थ में। पोसेति, पोसयति, अर्थात् आभूषण धारण करता है।

තුසි පිසි කුසි දසි භාසායං. තුංසෙති, තුංසයති. පිංසෙති, පිංසයති. කුංසෙති, කුංසයති. දංසෙති, දංසයති.

'तुसि', 'पिसि', 'कुसि', 'दसि' (धातु) भाषा (बोलने) के अर्थ में। तुंसेति, तुंसयति। पिंसेति, पिंसयति। कुंसेति, कुंसयति। दंसेति, दंसयति।

ඛුසි අක්කොසනෙ. ඛුංසෙති, ඛුංසයති. ඛුංසනා.

'खुसि' (धातु) अक्कोसन (गाली देना या निन्दा करना) के अर्थ में। खुंसेति, खुंसयति। खुंसना।

ගවෙස මග්ගනෙ. ගවෙසෙති, ගවෙසයති. ගවෙසකො, ගවෙසිතො, ගවෙසනා, ගවෙට්ඨි.

'गवेस' (धातु) मग्गन (खोजने) के अर्थ में। गवेसेति, गवेसयति। गवेसको, गवेसितो, गवेसना, गवेठ्ठि।

වාස උපසෙවායං. වාසෙති, වාසයති. වාසො, ආවාසො.

'वास' (धातु) उपसेवा के अर्थ में। वासेति, वासयति। वासो, आवासो।

හිසි හිංසායං. හිංසෙති, හිංසයති.

'हिसि' (धातु) हिंसा के अर्थ में। हिंसेति, हिंसयति।

නිවාස අච්ඡාදනෙ. වත්ථං නිවාසෙති, නිවාසයති. පුබ්බණ්හසමයං නිවාසෙත්වා.

'निवास' (धातु) आच्छादन (वस्त्र पहनने) के अर्थ में। वत्थं निवासेति, निवासयति। पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा (पूर्वाह्न समय में पहनकर)।

අංස [Pg.348] සඞ්ඝාතෙ. අංසෙති, අංසයති. අංසො, අංසා.

'अंस' (धातु) संघात के अर्थ में। अंसेति, अंसयति। अंसो, अंसा।

එත්ථ ච අංසොති කොට්ඨාසොපි ඛන්ධොපි වුච්චති. අංසාති අරිසරොගො.

और यहाँ 'अंसो' का अर्थ हिस्सा (भाग) और कन्धा भी कहा जाता है। 'अंसा' का अर्थ अर्श-रोग (बवासीर) है।

මිස සජ්ජනෙ. මෙසෙති, මෙසයති.

'मिस' (धातु) सज्जन (तैयार करना) के अर्थ में। मेसेति, मेसयति।

රස අස්සාදනෙ. රසෙති, රසයති. රසො. රසියතෙ අස්සාදියතෙ ජනෙහීති රසො.

'रस' (धातु) आस्वादन के अर्थ में। रसेति, रसयति। रसो। लोगों द्वारा जिसका आस्वादन किया जाता है, वह 'रसो' (रस) है।

රස සිනෙහනෙ. රසෙති, රසයති. රසො.

'रस' (धातु) स्नेहन के अर्थ में। रसेति, रसयति। रसो।

තත්ථ රසෙතීති සිනෙහති. රසොති සිනෙහො, සිනෙහසම්බන්ධො සාමග්ගිරසොති වුච්චති, යං සන්ධාය බ්‍රාහ්මණා භගවන්තං ‘‘අරසරූපො සමණො ගොතමො’’ති අවොචුං.

वहाँ 'रसेति' का अर्थ है स्नेह करना। 'रसो' का अर्थ स्नेह है, स्नेह-सम्बन्ध को 'सामग्गी-रसो' (सामग्री रस) कहा जाता है, जिसे लक्ष्य कर ब्राह्मणों ने भगवान से कहा था— "श्रमण गौतम अरस-रूप (स्वाद-रहित) हैं।"

සිය අසබ්බප්පයොගෙ. සෙසෙති, සෙසයති. සෙසො. විපුබ්බො අතිසයෙ, විපුබ්බො අතිසයෙ, විපුබ්බො සිසධාතු අතිසයෙ වත්තති, විසෙසෙති, විසෙසයති. විසෙසො, විසිට්ඨො, විසෙසනං.

'सिय' (धातु) असब्ब-प्पयोग (शेष रहने) के अर्थ में। सेसेति, सेसयति। सेसो (शेष)। 'वि' उपसर्ग पूर्वक 'सि' धातु अतिशय (विशेषता) के अर्थ में प्रयुक्त होती है— विसेसेति, विसेसयति। विसेसो, विसिट्ठो, विसेसना।

මිස්ස සම්මිස්සෙ. මිස්සෙති, මිස්සයති. සම්මිස්සෙති, සම්මිස්සයති. මිස්සො, මිස්සො, මිස්සිතො, සම්මිස්සිතො, සම්මිස්සො ඉච්චාදීනි. අලම්බුසාජාතකෙ මිස්සාති ඉත්ථීනං වත්තබ්බනාමං, පුරිසෙහි සද්ධිං සම්මිස්සනතාය.

'मिस्स' (धातु) सम्मिश्रण के अर्थ में। मिस्सेति, मिस्सयति। सम्मिस्सेति, सम्मिस्सयति। मिस्सो, मिस्सितो, सम्मिस्सितो, सम्मिस्सो इत्यादि। अलम्बुसा जातक में 'मिस्सा' स्त्रियों के लिए कहा जाने वाला नाम है, क्योंकि वे पुरुषों के साथ सम्मिश्रण (मेल-जोल) करती हैं।

ජුස පරිතක්කනෙ. ජොසෙති, ජොසයති.

'जुस' (धातु) परितक्कन (विचार करने) के अर्थ में। जोसेति, जोसयति।

මස පහාසනෙ. මසෙති, මසයති.

'मस' (धातु) प्रहासन (हँसने या चमकने) के अर्थ में। मसेति, मसयति।

මරිස තිතික්ඛායං. මරිසෙති. මරිසයති.

'मरिस्' (धातु) सहन करने (तितिक्खा) के अर्थ में। मरिसति, मरिसयति।

පිස පෙසනෙ. පෙසෙති, පෙසයති. පෙසකො, පෙසිතො.

'पिस्' (धातु) भेजने (प्रेषण) के अर्थ में। पेसेति, पेसयति। पेसको, पेसितो।

ඝුස [Pg.349] සද්දෙ. ඝොසෙති, ඝොසයති. උග්ඝොසයුං බොධිමණ්ඩෙ පමොදිතා. ඝොසො.

'घुस्' (धातु) शब्द (घोषणा) के अर्थ में। घोसेति, घोसयति। 'उग्घोसयुं बोधिमण्डे पमोदिता' (बोधिमण्ड पर प्रसन्न होकर उन्होंने उद्घोष किया)। घोस।

දිසී උච්චාරණෙ. දෙසෙති, දෙසයති. දෙසකො, දෙසෙතා, දෙසිතො, දෙසනා.

'दिसी' (धातु) उच्चारण (उपदेश) के अर्थ में। देसेति, देसयति। देसको, देसेता, देसितो, देसना।

වස අච්ඡාදනෙ. වාසෙති, වාසයති. නිවාසෙති, නිවාසයති. වත්ථං.

'वस्' (धातु) आच्छादन (पहनने) के अर्थ में। वासेति, वासयति। निवासेति, निवासयति। वत्थं (वस्त्र)।

සකාරන්තධාතුරූපානි.

सकारान्त धातु रूप।

හකාරන්තධාතු

हकारान्त धातु।

අරහ පූජායං. අරහෙති, අරහයති. අරහා, අරහං. ‘‘අරහා, ඛීණාසවො, අසෙක්ඛො’’ති අරහතො නාමානි.

'अरह' (धातु) पूजा के अर्थ में। अरहेति, अरहयति। अरहा, अरहं। 'अरहा, खीणासवो, असेक्खो' - ये अरहन्त के नाम हैं।

සිනෙහ සිනෙහනෙ. සිනෙහෙති, සිනෙහයති.

'सिनेह' (धातु) स्नेह (प्रेम/चिकनाहट) के अर्थ में। सिनेहेति, सिनेहयति।

වරහ හිංසායං. වරහෙති, වරහයති. වරාහො.

'वरह' (धातु) हिंसा के अर्थ में। वरहेति, वरहयति। वराहो।

වරාහොති සූකරොපි හත්ථීපි වුච්චති. ‘‘එණෙය්‍යා ච වරාහා චා’’ති එත්ථ හි සූකරො ‘‘වරාහො’’ති වුත්තො, ‘‘මහාවරාහස්ස…පෙ… නදීසු ජග්ගතො’’ති එත්ථ පන හත්ථී ‘‘වරාහො’’ති.

'वराहो' सूअर को भी कहा जाता है और हाथी को भी। 'एणेय्या च वराहा चा' यहाँ 'वराहो' सूअर को कहा गया है, जबकि 'महावराहस्स... नदीसु जग्गतो' यहाँ हाथी को 'वराहो' कहा गया है।

රහ චාගෙ. රහෙති, රහයති.

'रह' (धातु) त्याग (चाग) के अर्थ में। रहेति, रहयति।

චහ පරිකත්ථනෙ. චහෙති, චහයති.

'चह' (धातु) प्रशंसा (परिकत्थन) के अर्थ में। चहेति, चहयति।

මහ පූජායං. මහෙති, මහයති. මහිතො රාජා මහාරාජා. විහාරමහො, චෙතියමහො.

'मह' (धातु) पूजा के अर्थ में। महेति, महयति। पूजित राजा 'महाराजा' है। विहार-मह (विहार उत्सव), चेतिय-मह (चैत्य उत्सव)।

පිහ ඉච්ඡායං. පිහෙති, පිහයති. පිහා, පිහාලු, අපිහො, පිහනීයා විභූතියො.

'पिह' (धातु) इच्छा के अर्थ में। पिहेति, पिहयति। पिहा, पिहालु, अपिहो, पिहनीया विभूतियो (वांछनीय वैभव)।

කුහ [Pg.350] විම්හාපනෙ. කුහෙති, කුහයති. කුහකො. කුහයති ලොකවිම්හාපනං කරොතීති කුහකො. කුහනා.

'कुह' (धातु) विस्मित करने (विम्हापन/धोखा देने) के अर्थ में। कुहेति, कुहयति। कुहको। जो लोक को विस्मित करता है, वह 'कुहको' (कपटी/मायावी) है। कुहना (कपट)।

සහ පරිසහනෙ. පරිසහනං ඛන්ති. සහෙති, සහයති. සහනං. භූවාදිගණිකස්ස පනස්ස ‘‘සහතී’’ති රූපං.

'सह' (धातु) सहन करने (परिसहन) के अर्थ में। परिसहन का अर्थ 'खन्ति' (क्षान्ति/धैर्य) है। सहेति, सहयति। सहन। भ्वादिगण में इसका रूप 'सहति' होता है।

ගරහ විනින්දනෙ. ගරහෙති, ගරහයති. ගරහා. භූවාදිගණිකස්ස පනස්ස ‘‘ගරහතී’’ති රූපං.

'गरह' (धातु) निंदा (विनिन्दन) के अर्थ में। गरहेति, गरहयति। गरहा। भ्वादिगण में इसका रूप 'गरहति' होता है।

හකාරන්තධාතුරූපානි.

हकारान्त धातु रूप।

ළකාරන්තධාතු

ळकारान्त धातु।

තළ තාළනෙ. තාළෙති, තාළයති. පතාළෙති, පතාළයති. තාළං. තාළන්ති කංසතාළාදි.

'तळ' (धातु) ताड़न (पीटने) के अर्थ में। ताळेति, ताळयति। पताळेति, पताळयति। ताळं। 'ताळं' का अर्थ काँसे के ताल (मंजीरे) आदि है।

තළ ආඝාතෙ. පුබ්බෙ විය රූපානි.

'तळ' (धातु) आघात के अर्थ में। रूप पूर्ववत हैं।

ඛළ භෙදෙ. ඛළෙති, ඛළයති.

'खळ' (धातु) भेद (तोड़ने) के अर्थ में। खळेति, खळयति।

ඉළ ථවනෙ. ඉළෙති, ඉළයති.

'इळ' (धातु) स्तुति (थवन) के अर्थ में। इळेति, इळयति।

ජුළ පෙරණෙ. ජොළෙති, ජොළයති.

'जुळ' (धातु) प्रेरणा (प्रेरण) के अर्थ में। जोळेति, जोळयति।

පීළ අවගාහනෙ. පීළෙති, පීළයති. නිප්පීළෙති, නිප්පීළයති. පීළනකො, පීළිතො, පීළා, පීළනං, නිප්පීළනකො.

'पीळ' (धातु) अवगाहन (दबाने/पीड़ित करने) के अर्थ में। पीळेति, पीळयति। निप्पीळेति, निप्पीळयति। पीळनको, पीळितो, पीळा, पीळनं, निप्पीळनको।

ලළ උපසෙවායං. ලාළෙති, ලාළයති. උපලාළෙති, උපලාළයති. භූවාදිගණට්ඨාය පන විලාසනත්ථෙ වත්තමානාය එතිස්සා ‘‘ලළතී’’ති රූපං.

'लळ' (धातु) उपसेवा (लाड़-प्यार करने) के अर्थ में। लाळेति, लाळयति। उपलाळेति, उपलाळयति। भ्वादिगण में विलास के अर्थ में इसका रूप 'लळति' होता है।

සිළ සෙළනෙ. සෙළෙති, සෙළයති. සෙළෙන්තො. එත්ථ සෙළෙතීති සෙළිතසද්දං කරොති.

'सिळ' (धातु) सेळन (गर्जना/चिल्लाने) के अर्थ में। सेळेति, सेळयति। सेळेन्तो। यहाँ 'सेळेति' का अर्थ 'सेळित' शब्द करना है।

අවග්ගන්තධාතුරූපානි.

अवर्गान्त धातु रूप (विविध धातु रूप)।

චුරාදී [Pg.351] එත්තකා දිට්ඨා, ධාතවො මෙ යථාබලං;

සුත්තෙස්වඤ්ඤෙපි පෙක්ඛිත්වා, ගණ්හව්හො අත්ථයුත්තිතො.

चुरादि गण की इतनी धातुएँ मैंने अपनी शक्ति के अनुसार देखी हैं; सूत्रों में अन्य धातुओं को भी देखकर उन्हें अर्थ के अनुसार ग्रहण करना चाहिए।

චුරපමුඛගණො මෙ සාසනත්ථං පවුත්තො,සුපචුරහිතකාමො තම්පි සික්ඛෙය්‍ය ධීරො;

සුපචුරනයපාඨෙ සත්ථුනො තඤ්හි සික්ඛං,පියුසමිව මනුඤ්ඤං අත්ථසාරං ලභෙථ.

मेरे द्वारा शासन (बुद्ध-शिक्षा) के प्रयोजन के लिए चुरादि गण का वर्णन किया गया है। बहुतों के हित की कामना करने वाले बुद्धिमान व्यक्ति को इसे सीखना चाहिए। शास्ता (बुद्ध) के अनेक नयों वाले पाठ में उस शिक्षा को ग्रहण कर, वह अमृत के समान मनोहर अर्थ-सार को प्राप्त करेगा।

ඉති නවඞ්ගෙ සාට්ඨකථෙ පිටකත්තයෙ බ්‍යප්පථගතීසු විඤ්ඤූනං

इस प्रकार, नौ अंगों वाले, अट्ठकथा सहित त्रिपिटक में, विद्वानों की वाणी के मार्गों (प्रयोगों) में...

කොසල්ලත්ථාය කතෙ සද්දනීතිප්පකරණෙ

कुशलता के लिए रचित 'सद्दनीति' प्रकरण में...

චුරාදිගණපරිදීපනො අට්ඨාරසමො පරිච්ඡෙදො.

चुरादि गण का निरूपण करने वाला अठारहवाँ परिच्छेद।

19. සබ්බගණවිනිච්ඡය

१९. सभी गणों का विनिश्चय (विश्लेषण)।

ඉතො පරං පවක්ඛාමි, සබ්බගණවිනිච්ඡයං;

සොතූනං පටුභාවත්ථං, පරමෙ පිටකත්තයෙ.

इसके बाद, मैं श्रोताओं की परम त्रिपिटक में निपुणता के लिए सभी गणों का विनिश्चय कहूँगा।

පච්චයාදිවිභාගෙහි, නයෙහි විවිධෙහි තං;

සුඛග්ගාහාය සොතූනං, සුණාථ මම භාසතො.

प्रत्यय आदि के विभाग और विविध नयों (विधियों) के द्वारा, श्रोताओं के सुखपूर्वक ग्रहण करने के लिए, मेरे द्वारा कहे जाने वाले उस (विनिश्चय) को सुनें।

තත්ථ පඨමො භූවාදිගණො, දුතියො රුධාදිගණො, තතියො දිවාදිගණො, චතුත්ථො ස්වාදිගුණො, පඤ්චමො කියාදිගණො, ඡට්ඨො ගහාදිගණො, සත්තමො තනාදිගණො, අට්ඨමො චුරාදිගණො, ඉමස්මිං භගවතො පාවචනෙ අට්ඨවිධා ධාතුගණා භවන්ති. එතෙසු විකරණපච්චයවසෙන –

वहाँ पहला भूवादि गण है, दूसरा रुधादि गण, तीसरा दिवादि गण, चौथा स्वादि गण, पाँचवाँ कियादि गण, छठा गहादि गण, सातवाँ तनादि गण और आठवाँ चुरादि गण है। भगवान् के इस प्रवचन (शासन) में आठ प्रकार के धातु-गण होते हैं। इनमें विकरण प्रत्ययों के अनुसार—

භූවාදිතො අකාරො ච, සානුසාරො රුධාදිතො;

අකාරො චෙවිවණ්ණො ච, එකාරොකාරමෙව ච.

भूवादि से 'अ' कार, रुधादि से अनुस्वार सहित (अ), तथा 'अ' कार और 'इ' वर्ण (इ, ई), एवं 'ए' कार और 'ओ' कार भी।

යපච්චයො දිවාදිම්හා, ණු ණා උණා සුවාදිතො;

ක්‍යාදිතො පන නායෙව, ප්පණ්හා පන ගහාදිතො.

दिवादि से 'य' प्रत्यय, स्वादि से 'णु', 'णा', 'उणा'; कियादि से तो 'ना' ही, और गहादि से 'प्प' तथा 'ण्हा'।

ඔයිරා [Pg.352] තු තනාදිම්හා, ණෙ ණයා ච චුරාදිතො;

අග්ගහිතග්ගහණෙන, පච්චයා දස පඤ්ච ච.

तनादि से 'ओ' और 'यिर', तथा चुरादि से 'णे' और 'णय'; अनुक्त के ग्रहण से (कुल) पन्द्रह प्रत्यय होते हैं।

හිය්‍යත්තනී සත්තමී ච, වත්තමානා ච පඤ්චමී;

චතස්සෙතා පවුච්චන්ති, සබ්බධාතුකනාමිකා.

हिय्यत्तनी (अद्यतनी भूत), सप्तमी (विधिलिङ्), वर्तमाना (लट्) और पञ्चमी (लोट्)—ये चार 'सब्बधातुक' (सार्वधातुक) कहलाती हैं।

එතෙසු විසයෙස්වෙව, අකාරො සුද්ධකත්තරි;

අඤ්ඤත්‍ර ඛ ඡ සාදීහි, සහාපි චුපලබ්භති.

इन्हीं विषयों में 'अ' कार... अन्यत्र 'ख', 'छ', 'स' आदि के साथ भी पाया जाता है।

‘‘භවති හොති සම්භොති, ජෙති ජයති කීයති;

ඩෙති යාති ඉති එති, අවති කොති සඞ්කති.

"भवति, होति, सम्भोति, जेति, जयति, कीयति, डेति, याति, एति, अवति, कोति, सङ्कति।"

භික්ඛති පිවති පාති, වදෙති වදති’’ ඉති;

භූවාදිධාතුරූපානි, භවන්තීති පකාසයෙ.

"भिक्खति, पिवति, पाति, वदेति, वदति"—ये भूवादि धातु के रूप होते हैं, ऐसा प्रकाशित करना चाहिए।

රූපං ‘‘රුන්ධති රුන්ධීති, රුන්ධෙති පුන රුන්ධිති;

සුම්භොති’’ච්චාදීරූපානි, රුධාදීන්ති දීපයෙ.

"रुन्धति, रुन्धीति, रुन्धेति, फिर रुन्धिति, सुम्भोति" इत्यादि रूपों को रुधादि के रूप में दर्शाना चाहिए।

‘‘දිබ්බති සිබ්බති චෙව, යුජ්ජති විජ්ජති තථා;

ඝායති හායති’’ච්චාදි, රූපමාහු දිවාදිනං.

"दिब्बति, सिब्बति, युज्जति, विज्जति, घायति, हायति" इत्यादि दिवादि गण के रूप कहे गए हैं।

‘‘සුණොති ච සුණාති ච, වුණොති ච වුණාති ච;

පාපුණාති හිනොතී’’ති, ආදිරූපං සුවාදිනං.

"सुणोति, सुणाति, वुणोति, वुणाति, पापुणाति, हिनोति" इत्यादि स्वादि गण के रूप हैं।

‘‘කිනාති ච ජිනාති ච, ධුනාති ච මුනාති ච;

අස්නාති’’ච්චාදිරූපඤ්ච, ක්‍යාදීනන්ති විභාවයෙ.

"किणाति, जिणाति, धुणाति, मुणाति, अस्णाति" इत्यादि रूपों को कियादि गण का समझना चाहिए।

‘‘ඝෙප්පති පටිග්ගණ්හාති, සණ්හඤ්ච සණ්හකොති ච;

කණ්හං තණ්හා ච තිණ්හුණ්හ’’-මිච්චාදි ච ගහාදිනං.

"घेप्पति, पटिग्गण्हाति, सण्ह, सण्हकोति, कण्ह, तण्हा, तिण्हुण्ह" इत्यादि गहादि गण के हैं।

‘‘තනොති ච කරොති ච, කයිරති සනොති ච;

සක්කොත’ප්පොති පප්පොති’’-ච්චාදිරූපං තනාදිනං.

"तनोति, करोति, कयिरति, सनोति, सक्कोति, अप्पोति, पप्पोति" इत्यादि तनादि गण के रूप हैं।

‘‘චොරෙති චොරයන්තෙ ච, චින්තෙති චින්තයන්ති ච;

මන්තෙති’’ච්චාදිකඤ්චාපි, රූපමාහු චුරාදිනං.

"चोरेति, चोरयन्ते, चिन्तेति, चिन्तयन्ति, मन्तेति" इत्यादि को चुरादि गण के रूप कहा गया है।

විකරණවසෙනෙවං, රූපභෙදො පකාසිතො;

ධාතූනං ධාතුභෙදාදි-කුසලස්ස මතානුගො.

इस प्रकार विकरण के अनुसार रूपों का भेद प्रकाशित किया गया है, जो धातुओं के भेद आदि में कुशल विद्वानों के मत के अनुकूल है।

කිරියාය [Pg.353] ධාරණතො, ධාතවො එකධා මතා;

ද්විධාපි ච පවුච්චන්ති, සකම්මාකම්මතො පන.

क्रिया को धारण करने के कारण धातुएँ एक प्रकार की मानी गई हैं; किन्तु सकर्मक और अकर्मक होने के भेद से वे दो प्रकार की भी कही जाती हैं।

තත්ථ සකම්මකා නාම, ගමිභක්ඛාදයා සියුං;

ඨාසාදයො අකම්මා ච, උපසග්ගං විනා වදෙ;

उनमें 'गमि' (जाना), 'भक्ख' (खाना) आदि सकर्मक हैं; और उपसर्ग के बिना 'ठा' (ठहरना), 'आस' (बैठना) आदि अकर्मक कहे जाते हैं।

සකම්මකකම්මභූතො, දිවු ඉච්චාදයො පුන;

ගහෙත්වාන තිධා හොන්ති, එවඤ්චාපි විභාවයෙ.

फिर 'दिवु' आदि धातुएँ जो सकर्मक और अकर्मक दोनों होती हैं; उन्हें लेकर (धातुएँ) तीन प्रकार की होती हैं, ऐसा भी समझना चाहिए।

සකම්මකෙ ද්විධා භිත්වා, එකකම්මද්විකම්මතො;

අකම්මකෙහි සද්ධිං තෙ, තිවිධාපි භවන්ති හි.

सकर्मक को एककर्मक और द्विकर्मक के रूप में दो भागों में बाँटकर, अकर्मक के साथ वे तीन प्रकार के होते हैं।

අකම්මකා රුතායෙව, එකකම්මා ගමාදයො;

හොන්ති ද්විකම්මකා නාම, දුහිකරවහාදයො.

'रु' (शब्द करना) आदि अकर्मक हैं, 'गम' आदि एककर्मक हैं; और 'दुहि', 'कर', 'वह' आदि द्विकर्मक होते हैं।

සකම්මාකම්මකත්තම්හි, ධාතූනමුපසග්ගතො;

නියමො නත්ථි සො තස්මා, න මයා එත්ථ වුච්චති.

उपसर्ग के कारण धातुओं के सकर्मक या अकर्मक होने में कोई (निश्चित) नियम नहीं है, इसलिए यहाँ मेरे द्वारा वह नहीं कहा गया है।

එකට්ඨානා ගමිච්චාදී, ද්විට්ඨානා භූපචාදයො;

තිට්ඨානා ස්වාදයො එවං, ඨානතොපි තිධා මතා.

'गमि' आदि एक स्थान वाले, 'भू', 'पच' आदि दो स्थान वाले, और 'स्वादि' आदि तीन स्थान वाले—इस प्रकार स्थान के भेद से भी (धातुएँ) तीन प्रकार की मानी गई हैं।

ගුපාදයො නියොගෙන, ආඛ්‍යාතත්තෙ සවුද්ධිකා;

වච තුරාදයො න හි, වුද්ධිකා කාරිතං විනා;

'गुप्' आदि धातुएँ नियम से आख्यात (क्रिया) रूप में वृद्धि सहित होती हैं; 'वच', 'तुर' आदि धातुएँ कारित (प्रेरणार्थक प्रत्यय) के बिना वृद्धि वाली नहीं होतीं।

ඛි ජි ඉච්චාදයො ධාතූ, සවුද්ධාවුද්ධිකා මතා;

ඉති වුද්ධිවසෙනාපි, තිවිධො ධාතුසඞ්ගහො.

'खि', 'जि' आदि धातुएँ वृद्धि-सहित और वृद्धि-रहित मानी गई हैं; इस प्रकार वृद्धि के भेद से भी धातुओं का संग्रह तीन प्रकार का है।

අලුත්තවිකරණා ච, ලුත්තවිකරණා තථා;

ලුත්තාලුත්තවිකරණා, එවම්පි තිවිධා සියුං.

अलुप्त-विकरण (जिनका विकरण लुप्त न हो), लुप्त-विकरण तथा लुप्त-अलुप्त-विकरण; इस प्रकार भी (धातुएँ) तीन प्रकार की हो सकती हैं।

තත්‍රාලුත්තවිකරණා, ගමි රුධි දිවාදයො;

පා භාදයො ජිනිච්චාදී, කමතො ඉතරෙ සියුං.

उनमें 'गमि', 'रुधि', 'दिवा' आदि अलुप्त-विकरण हैं; 'पा', 'भा' आदि और 'जि' आदि क्रमशः अन्य (लुप्त और लुप्त-अलुप्त) हैं।

සුද්ධස්සරා එකස්සරා, තථානෙකස්සරාති ච;

තිධා භවන්ති යුයාතා-පාභාලාදී කරාදයො.

शुद्ध स्वर वाली, एक स्वर वाली तथा अनेक स्वर वाली; इस प्रकार 'यु', 'या', 'ता', 'पा', 'भा', 'ला' आदि और 'कर' आदि (धातुएँ) तीन प्रकार की होती हैं।

චතුධාදිනයො චාපි, ලබ්භමානවසෙන ච;

ගහෙතබ්බො නයඤ්ඤූහි, යථාවුත්තානුසාරතො.

चार प्रकार की विधियों (नयों) को भी, जो उपलब्ध हैं, विधि के ज्ञाताओं द्वारा पूर्वोक्त के अनुसार ग्रहण किया जाना चाहिए।

පුන [Pg.354] සුද්ධස්සරා ධාතූ, එකස්සරා ච සත්තධා;

ආඉවණ්ණඋවණ්ණන්ත-එඔන්තවසා මතා.

पुनः शुद्ध स्वर वाली धातुएँ और एक स्वर वाली धातुएँ सात प्रकार की मानी गई हैं; जो आ, इ-वर्ण (इ, ई), उ-वर्ण (उ, ऊ), ए और ओ पर समाप्त होने वाली हैं।

අවණ්ණිවණ්ණුවණ්ණන්තෙ-කාරන්තානං වසෙන වෙ;

අනෙකස්සරධාතූ ච, සත්තධාව පකිත්තිතා.

अ-वर्ण, इ-वर्ण, उ-वर्ण और ए-कारान्त के भेद से अनेक स्वर वाली धातुएँ भी सात प्रकार की ही कही गई हैं।

එවං පන්නරසධාපි, ධාතූනමිධ සඞ්ගහො;

තප්පභෙදං පකාසෙය්‍යුං, ඉඋඉච්චාදිනා විදූ.

इस प्रकार यहाँ धातुओं का पन्द्रह प्रकार का संग्रह है; विद्वान 'इ', 'उ' आदि के द्वारा उनके भेदों को प्रकाशित करते हैं।

තත්‍ර ‘‘ඉගතියං, ඉ අජ්ඣයනෙ, උ සද්දෙ’’ ඉච්චෙතෙ සුද්ධස්සරා ධාතවො. යා රා ලා ඉච්චාදයො එකස්සරා ආකාරන්තා. ඛිජිනිඉච්චාදයො එකස්සරා ඉකාරන්තා. පීඉච්චාදයො එකස්සරා ඊකාරන්තා. ඛු දු කු ඉච්චාදයො එකස්සරා උකාරන්තා, භූ හූ ඉච්චාදයො එකස්සරා ඌකාරන්තා. ඛෙ ජෙ සෙ ඉච්චාදයො එකස්සරා එකාරන්තා. සො ඉච්චාදයො එකස්සරා ඔකාරන්තා.

उनमें 'इ' (गति में), 'इ' (अध्ययन में), 'उ' (शब्द में) - ये शुद्ध स्वर वाली धातुएँ हैं। 'या', 'रा', 'ला' आदि एक स्वर वाली आ-कारान्त धातुएँ हैं। 'खि', 'जि', 'नि' आदि एक स्वर वाली इ-कारान्त धातुएँ हैं। 'पी' आदि एक स्वर वाली ई-कारान्त धातुएँ हैं। 'खु', 'दु', 'कु' आदि एक स्वर वाली उ-कारान्त धातुएँ हैं। 'भू', 'हू' आदि एक स्वर वाली ऊ-कारान्त धातुएँ हैं। 'खे', 'जे', 'से' आदि एक स्वर वाली ए-कारान्त धातुएँ हैं। 'सो' आदि एक स्वर वाली ओ-कारान्त धातुएँ हैं।

කර පච සඞ්ගාම ඉච්චාදයො අනෙකස්සරා අකාරන්තා, ඔමාඉච්චාදයො අනෙකස්සරා ආකාරන්තා, සකි ඉච්චාදයො අනෙකස්සරා ඉකාරන්තා. චක්ඛී ඉච්චාදයො අනෙකස්සරා ඊකාරන්තා. අන්ධුඉච්චාදයො අනෙකස්සරා උකාරන්තා. කක්ඛූ ඉච්චාදයො අනෙකස්සරා ඌකාරන්තා. ගිලෙ මිලෙ ඉච්චාදයො අනෙකස්සරා එකාරන්තාති එවං පන්නරසවිධෙන ධාතුසඞ්ගහො.

'कर', 'पच', 'संग्राम' आदि अनेक स्वर वाली अ-कारान्त धातुएँ हैं। 'ओमा' आदि अनेक स्वर वाली आ-कारान्त धातुएँ हैं। 'सकि' आदि अनेक स्वर वाली इ-कारान्त धातुएँ हैं। 'चक्खी' आदि अनेक स्वर वाली ई-कारान्त धातुएँ हैं। 'अन्धु' आदि अनेक स्वर वाली उ-कारान्त धातुएँ हैं। 'कक्खू' आदि अनेक स्वर वाली ऊ-कारान्त धातुएँ हैं। 'गिले', 'मिले' आदि अनेक स्वर वाली ए-कारान्त धातुएँ हैं - इस प्रकार पन्द्रह प्रकार का धातु-संग्रह है।

අථ තෙත්තිංසවිධෙනපි ධාතුසඞ්ගහො භවති. කථං?

अब तैंतीस प्रकार का भी धातु-संग्रह होता है। कैसे?

ධාතූ සුද්ධස්සරා චෙව, පුන චෙකස්සරාපි ච;

කකාරන්තා ඛකාරන්තා, ගන්තා ඝන්තා ච ධාතවො.

धातुएँ शुद्ध स्वर वाली, पुनः एक स्वर वाली, क-कारान्त, ख-कारान्त, ग-कारान्त और घ-कारान्त होती हैं।

චකාරන්තා ඡකාරන්තා, ජන්තා ඣන්තා ච ඤන්තකා;

ටකාරන්තා ඨකාරන්තා, ඩන්තා ඪන්තා ච ණන්තකා.

च-कारान्त, छ-कारान्त, ज-कारान्त, झ-कारान्त और ञ-कारान्त; ट-कारान्त, ठ-कारान्त, ड-कारान्त, ढ-कारान्त और ण-कारान्त।

තන්තා චෙව තථා ථන්තා, දන්තා ධන්තා ච නන්තකා;

පන්තා ඵන්තා බකාරන්තා, භන්තා මන්තා ච යන්තකා.

त-कारान्त, थ-कारान्त, द-कारान्त, ध-कारान्त और न-कारान्त; प-कारान्त, फ-कारान्त, ब-कारान्त, भ-कारान्त, म-कारान्त और य-कारान्त।

රන්තා [Pg.355] ලන්තා වකාරන්තා, සන්තා හන්තා ච ළන්තකා;

ඉති තෙත්තිංසධා ඤෙය්‍යො, ධාතූනමිධ සඞ්ගහො.

र-कारान्त, ल-कारान्त, व-कारान्त, स-कारान्त, ह-कारान्त और ळ-कारान्त - इस प्रकार यहाँ धातुओं का तैंतीस प्रकार का संग्रह जानना चाहिए।

මතෙ සත්ථුස්ස ඪණළා, පදාදිම්හි න දිස්සරෙ;

තෙනෙකස්සරධාතූසු, ඪණළා න කථීයරෙ.

शास्ता (बुद्ध) के मत में 'ढ', 'ण' और 'ळ' शब्द के आदि में नहीं दिखाई देते; इसलिए एक स्वर वाली धातुओं में 'ढ', 'ण' और 'ळ' नहीं कहे गए हैं।

ඉකාරන්තතිකාරන්ත-වසෙන තු යථාරහං;

නාමං සම්භොති ධාතූනං, ඉතිප්පච්චයයොගතො.

इ-कारान्त और ति-कारान्त के भेद से, 'इति' प्रत्यय के योग से धातुओं का नाम यथायोग्य सिद्ध होता है।

පචිභික්ඛිඡිදිඛාදි, කරොති භවති ගමි;

ගතිගච්ඡතිහොතීති, ආදිවොහාරමුද්ධරෙ.

'पचि', 'भिक्खि', 'छिदि', 'खादि', 'करोति', 'भवति', 'गमि', 'गति', 'गच्छति', 'होति' आदि व्यवहारों को ग्रहण करना चाहिए।

එවං තෙත්තිංසභෙදෙහි ගහිතෙසු නිඛිලෙසු ධාතූසු –

इस प्रकार तैंतीस भेदों के साथ समस्त धातुओं के ग्रहण किए जाने पर -

සහහිංසඊහවසා, සීහසද්දගතිං වදෙ;

සහනතො හනනතො, සීහොති හි ගරූ වදුං.

'सह' (सहना), 'हिंस' (हिंसा करना) और 'ईह' (चेष्टा करना) के वश से 'सीह' (सिंह) शब्द की व्युत्पत्ति कहनी चाहिए। सहन करने और हनन करने के कारण 'सीह' होता है, ऐसा गुरुओं ने कहा है।

තථා හි සීහො වාතාතපාදිපරිස්සයම්පි සහති, ‘‘කිං මෙ බහූහි ඝාටිතෙහී’’ති අත්තනො ගොචරත්ථාය ඛුද්දකෙ පාණෙ අගණ්හන්තො, ‘‘මාහං ඛුද්දකෙ පාණෙ විසමගතෙ සඞ්ඝාතං ආපාදෙසී’’ති අනුද්දයවසෙන සහිතබ්බෙ ඛුද්දකසත්තෙපි සහති. හිංසිතබ්බෙ පන කායූපපන්නෙ සූකරමහිංසාදයො සත්තෙ හිංසති, තස්මාපි ‘‘සීහො’’ති වුච්චති. යථා පන කන්තනට්ඨෙන ආදිඅන්තවිපල්ලාසතො තක්කං වුච්චති, එවං හිංසනට්ඨෙනපි සීහොති වෙදිතබ්බො. අථ වා සබ්බිරියාපථෙසු දළ්හවීරියත්තා සුට්ඨු ඊහතීති සීහො. වුත්තඤ්හි –

क्योंकि सिंह वायु और धूप आदि के कष्टों को भी सहता है, "मुझे बहुतों को मारने से क्या लाभ" - ऐसा सोचकर अपने आहार के लिए छोटे प्राणियों को नहीं पकड़ता हुआ, "मैं विषम परिस्थिति में पड़े छोटे प्राणियों का विनाश न करूँ" - इस प्रकार करुणावश सहन करने योग्य छोटे प्राणियों को भी सह लेता है। किन्तु हिंसनीय शरीर वाले सूअर, भैंसे आदि प्राणियों की हिंसा करता है, इसलिए भी उसे 'सीह' (सिंह) कहा जाता है। जैसे 'कन्तन' (काटने) के अर्थ में आदि और अन्त के विपर्यय (उलटने) से 'तक्क' (तक्र/मट्ठा) कहा जाता है, वैसे ही 'हिंसन' के अर्थ में भी 'सीह' समझना चाहिए। अथवा, सभी ईर्यापथों में दृढ़ वीर्य होने के कारण वह भली-भाँति चेष्टा (ईह) करता है, इसलिए 'सीह' है। जैसा कि कहा गया है -

‘‘යථා සීහො මිගරාජා, නිසජ්ජට්ඨානචඞ්කමෙ;

අලීනවීරියො හොති, පග්ගහිතමනො සදා’’ති.

"जैसे मृगराज सिंह बैठने, खड़े होने और चंक्रमण करने में लीन (शिथिल) वीर्य वाला नहीं होता, अपितु सदा प्रगृहीत (उत्साही) मन वाला होता है।"

අපරො නයො –

दूसरी विधि (नय) -

සහනා ච හිංසනා ච, තථා සීඝජවත්තතො;

සීහො ඉච්චපි භාසෙය්‍ය, සක්‍යසීහස්ස සාසනෙ.

सहन करने से, हिंसन करने से और शीघ्रगामी होने से; शाक्यसिंह (बुद्ध) के शासन में 'सीह' (सिंह) शब्द कहना चाहिए।

වුත්තඤ්හි [Pg.356] සුත්තනිපාතට්ඨකථායං ‘‘සහරා ච හනනා ච සීඝජවත්තා ච සීහො’’ති.

सुत्तनिपात की अट्ठकथा में कहा गया है - "सहन करने, हनन करने और शीघ्रगामी होने के कारण 'सीह' है।"

ඉදානි තදත්ථුද්ධාරො වුච්චතෙ, සීහසද්දො ‘‘සීහො භික්ඛවෙ මිගරාජා’’තිආදීසු මිගරාජෙ ආගතො. ‘‘අථ ඛො සීහො සෙනාපති යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමී’’තිආදීසු පඤ්ඤත්තියං. ‘‘සීහොති ඛො භික්ඛවෙ තථාගතස්සෙතං අධිවචනං අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්සා’’තිආදීසු තථාගතෙ. තත්ථ තථාගතෙ සදිසකප්පනාය ආගතො.

अब उसके अर्थ का उद्धरण कहा जाता है - 'सीह' शब्द "भिक्षुओं! सिंह मृगराज है" आदि में मृगराज (पशु) के लिए आया है। "तब सिंह सेनापति जहाँ भगवान् थे वहाँ गया" आदि में प्रज्ञप्ति (नाम) के रूप में आया है। "भिक्षुओं! 'सीह' यह तथागत, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध का नाम है" आदि में तथागत के लिए आया है। वहाँ तथागत के लिए सादृश्य की कल्पना से आया है।

එත්ථෙතං වුච්චති –

यहाँ यह कहा गया है -

සීහෙ පඤ්ඤත්තියඤ්චාපි, බුද්ධෙ අප්පටිපුග්ගලෙ;

ඉමෙසු තීසු අත්ථෙසු, සීහසද්දො පවත්තති.

सिंह (पशु) में, प्रज्ञप्ति (नाम) में और अप्रतिपुद्गल बुद्ध में - इन तीन अर्थों में 'सीह' शब्द प्रवृत्त होता है।

රූපිරුප්පතිධාතූහි, රූපසද්දගතිං වදෙ;

‘‘රූපයති රුප්පතී’’ති, වත්වා නිබ්බචනද්වයං.

'रूपि' और 'रुप्प' धातुओं से 'रूप' शब्द की व्युत्पत्ति कहनी चाहिए। 'रूपयति' और 'रुप्पति' - इन दो अर्थों को कहकर।

වුත්තඤ්හෙතං ගරූහි ‘‘රූපයතීති රූපං, වණ්ණවිකාරං ආපජ්ජමානං හදයඞ්ගතභාවං පකාසෙතීති අත්ථො’’ති. වුත්තම්පි චෙතං ‘‘රූපන්ති කෙනට්ඨෙන රූපං? රුප්පනට්ඨෙනා’’ති. භගවතා පනෙතං වුත්තං ‘‘කිඤ්ච භික්ඛවෙ රූපං වදෙථ, රුප්පතීති ඛො භික්ඛවෙ තස්මා රූපන්ති වුච්චති. කෙන රුප්පති, සීතෙනපි රුප්පතී’’ති විත්ථාරො. අත්ථුද්ධාරො පනස්ස හෙට්ඨා වුත්තොව.

गुरुओं द्वारा यह कहा गया है - "'रूपयति' (रूपित करता है) इसलिए 'रूप' है, वर्ण-विकार को प्राप्त होते हुए हृदयगत भाव को प्रकाशित करता है - यह अर्थ है।" यह भी कहा गया है - "'रूप' किस अर्थ में 'रूप' है? 'रुप्पन' (पीड़ित होने) के अर्थ में।" भगवान् द्वारा यह कहा गया है - "भिक्षुओं! तुम किसे 'रूप' कहते हो? भिक्षुओं! वह पीड़ित होता है, इसलिए उसे 'रूप' कहा जाता है। किससे पीड़ित होता है? शीत से भी पीड़ित होता है..." इत्यादि विस्तार से। इसके अर्थ का उद्धरण पहले ही कहा जा चुका है।

පසවතෙමනත්ථෙන, ධාතුනා උදිනා පන;

සමුද්දසද්දනිප්ඵත්තිං, වදෙය්‍ය මතිමා නරො.

'पसव' (उत्पन्न करना) और 'उदि' धातु के अर्थ से बुद्धिमान मनुष्य को 'समुद्र' शब्द की निष्पत्ति कहनी चाहिए।

එත්ථ [Pg.357] හි සමුද්දොති අට්ඨහි අච්ඡරියබ්භුතධම්මෙහි සමන්නාගතත්තා සමුද්දති අත්තසන්නිස්සිතානං මච්ඡමකරාදීනං පීතිසොමනස්සං පසවති ජනෙතීති සමුද්දො. අයමස්මාකං ඛන්ති. අට්ඨකථාචරියා පන ‘‘සමුද්දනට්ඨෙන සමුද්දො, කිලෙදනට්ඨෙන තෙනමනට්ඨෙනාති වුත්තං හොතී’’ති වදන්ති. මිලින්දපඤ්හෙ පන ආයස්මා නාගසෙනො ‘‘භන්තෙ නාගසෙන සමුද්දො සමුද්දොති වුච්චති, කෙන කාරණෙන ආපං උදකං සමුද්දොති වුච්චතී’’ති මිලින්දෙන රඤ්ඤා පුට්ඨො ආහ ‘‘යත්තකං මහාරාජ උදකං, තත්තකං ලොණං, යත්තකං ලොණං, තත්තකං උදකං, උදකසමත්තා සමුද්දොති වුච්චතී’’ති. තදා රඤ්ඤා මිලින්දෙන ‘‘කල්ලොසි භන්තෙ නාගසෙනා’’ති වුත්තං. එත්ථ හි සමං උදකෙන ලොණං එත්ථාති සමුද්දොති නිබ්බචනං වෙදිතබ්බං ‘‘නීලොද’’න්තිආදීසු විය. තත්ථ භදන්තනාගසෙනමතඤ්ච අම්හාකං මතඤ්ච පකතිසමුද්දං සන්ධාය වුත්තත්තා න විරුජ්ඣති, අට්ඨකථාචරියානං මතම්පි ‘‘තණ්හාසමුද්දො’’ති ච ‘‘සමුද්දොපෙසො’’ති ච ආගතානි සමුද්දසරික්ඛකානි ච තණ්හාචක්ඛුසොතාදීනි සන්ධාය වුත්තත්තා න විරුජ්ඣතීති දට්ඨබ්බං.

यहाँ 'समुद्र' (समुद्दो) आठ आश्चर्यजनक और अद्भुत धर्मों से युक्त होने के कारण, अपने आश्रित मत्स्य-मकर आदि के लिए प्रीति और सौमनस्य उत्पन्न (प्रसवति/जनयति) करता है, इसलिए 'समुद्र' है। यह हमारा मत है। किन्तु अट्ठकथाचार्य कहते हैं— "समुद्रण (एकत्र करने) के अर्थ में समुद्र है, क्लेदन (गीला करने) के अर्थ में और तेनमन (विस्तार) के अर्थ में ऐसा कहा गया है।" मिलिन्दपञ्ह में आयुष्मान् नागसेन से जब राजा मिलिन्द ने पूछा— "भन्ते नागसेन! समुद्र को समुद्र क्यों कहा जाता है, किस कारण से जल को समुद्र कहा जाता है?" तब नागसेन ने कहा— "महाराज! जितना जल है, उतना ही नमक है; जितना नमक है, उतना ही जल है; जल की समता (समत्त) के कारण इसे 'समुद्र' कहा जाता है।" तब राजा मिलिन्द ने कहा— "भन्ते नागसेन! आप कुशल हैं।" यहाँ 'नीलोद' आदि के समान 'जहाँ जल के साथ नमक समान है' इस अर्थ में 'समुद्र' यह निरुक्ति समझनी चाहिए। वहाँ भदन्त नागसेन का मत और हमारा मत प्राकृतिक समुद्र के सन्दर्भ में होने के कारण विरुद्ध नहीं है; अट्ठकथाचार्यों का मत भी 'तण्हा-समुद्दो' (तृष्णा-समुद्र) और 'समुद्दोपेसो' आदि में आए हुए समुद्र के सदृश तृष्णा, चक्षु, श्रोत्र आदि के सन्दर्भ में होने के कारण विरुद्ध नहीं है, ऐसा समझना चाहिए।

ඛාදධාතුවසා චාපි, ඛනුධාතුවසෙන වා;

ඛනිතො වාපි ධාතුම්හා, ධාතො ඛංපුබ්බතොපි වා;

ඛන්ධසද්දස්ස නිප්ඵත්තිං, සද්දක්ඛන්ධවිදූ වදෙ.

'खाद्' धातु के वश से, अथवा 'खन्' धातु के वश से, अथवा 'खनि' धातु से, अथवा 'खं' उपसर्ग पूर्वक 'धा' धातु से; शब्द-स्कन्ध के ज्ञाता को 'स्कन्ध' (खन्ध) शब्द की निष्पत्ति कहनी चाहिए।

තත්ථ ‘‘සංඛිත්තෙන පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධාපි දුක්ඛා’’ති වචනතො සයම්පි දුක්ඛධම්මොයෙව සමානො ජාතිජරාබ්‍යාධිමරණදුක්ඛාදීහි අනෙකෙහි දුක්ඛෙහි ඛජ්ජති ඛාදියතීති ඛන්ධො, තෙහෙව දුක්ඛෙහි ඛඤ්ඤති අවදාරියතීතිපි ඛන්ධො, ඛනියති පරිඛඤ්ඤතීතිපි ඛන්ධො, අත්තෙන වා අත්තනියෙන වා තුච්ඡත්තා ඛං සුඤ්ඤාකාරං ධාරෙතීතිපි ඛන්ධො, රූපක්ඛන්ධාදි. අත්ථුද්ධාරතො පන –

वहाँ "संक्षेप में पाँच उपादान स्कन्ध भी दुःख हैं" इस वचन के अनुसार स्वयं दुःख-धर्म होते हुए भी जाति, जरा, व्याधि, मरण आदि अनेक दुःखों द्वारा खाया (खज्जति/खादियति) जाता है, इसलिए 'स्कन्ध' है; उन्हीं दुःखों द्वारा विदीर्ण (खञ्ञति/अवदारियति) किया जाता है, इसलिए भी 'स्कन्ध' है; खोदा/नष्ट (खणियति/परिखणियति) किया जाता है, इसलिए भी 'स्कन्ध' है; आत्मा या आत्मीय से शून्य होने के कारण 'ख' (शून्य आकार) को धारण करता है, इसलिए भी 'स्कन्ध' है, जैसे रूपस्कन्ध आदि। अर्थ के स्पष्टीकरण से तो—

ඛන්ධසද්දො [Pg.358] රාසිගුණ-පණ්ණත්තීසු ච රූළ්හියං;

කොට්ඨාසෙ චෙව අංසෙ ච, වත්තතීති විභාවයෙ.

'स्कन्ध' शब्द राशि, गुण, प्रज्ञप्ति, रूढ़ि, कोष्ठास (भाग) और अंश के अर्थ में प्रयुक्त होता है—ऐसा स्पष्ट करना चाहिए।

වුත්තඤ්හෙතං සම්මොහවිනොදනියං විභඞ්ගට්ඨකථායං – ඛන්ධසද්දො සම්බහුලෙසු ඨානෙසු නිපතති රාසිම්හි ගුණෙ පණ්ණත්තියං රූළ්හියන්ති. ‘‘සෙය්‍යථාපි භික්ඛවෙ මහාසමුද්දෙ න සුකරං උදකස්ස පමාණං ගහෙතුං ‘‘එත්තකානි උදකාළ්හකානී’ති වා ‘එත්තකානි උදකාළ්හකසතානී’ති වා ‘එත්තකානි උදකාළ්හකසහස්සානී’ති වා ‘එත්තකානි උදකාළ්හකසතසහස්සානී’ති වා, අථ ඛො අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යො අප්පමෙය්‍යො මහාඋදකක්ඛන්ධොත්වෙව සඞ්ඛං ගච්ඡතී’’තිආදීසු හි රාසිතො ඛන්ධො නාම. න හි පරිත්තකං උදකං උදකක්ඛන්ධොති වුච්චති, බහුකමෙව වුච්චති, තථා න පරිත්තකං රජො රජක්ඛන්ධො, න අප්පමත්තකා ගාවො ගවක්ඛන්ධො, න අප්පමත්තකං බලං බලක්ඛන්ධො, න අප්පමත්තකං පුඤ්ඤං පුඤ්ඤක්ඛන්ධොති වුච්චති. බහුකමෙව හි රජො රජක්ඛන්ධො, බහුකා ච ගවාදයො ගවක්ඛන්ධො, බලක්ඛන්ධො, පුඤ්ඤක්ඛන්ධොති වුච්චන්ති. ‘‘සීලක්ඛන්ධො සමාධික්ඛන්ධො’’තිආදීසු පන ගුණතො ඛන්ධො නාම. ‘‘අද්දසා ඛා භගවා මහන්තං දාරුක්ඛන්ධං ගඞ්ගාය නදියා සොතෙන වුය්හමාන’’න්ති එත්ථ පණ්ණත්තිතො ඛන්ධො නාම. ‘‘යං චිත්තං මනො මානසං…පෙ… විඤ්ඤාණං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො’’තිආදීසු රූළ්හීතො ඛන්ධො නාම. ස්වායමිධ රාසිතො අධිප්පෙතො. අයඤ්හි ඛන්ධට්ඨො නාම පිණ්ඩට්ඨො පූගට්ඨො ඝටට්ඨො රාසට්ඨො, තස්මා රාසිලක්ඛණා ඛන්ධාති වෙදිතබ්බා. කොට්ඨාසට්ඨාතිපි වත්තුං වට්ටති. ලොකස්මිඤ්හි ඉණං ගහෙත්වා චොදියමානා ‘‘ද්වීහි ඛන්ධෙහි දස්සාම, තීහි ඛන්ධෙහි දස්සාමා’’ති [Pg.359] වදන්ති. ඉති කොට්ඨාසලක්ඛණා ඛන්ධාතිපි වත්තුං වට්ටති. එවමෙත්ථ ‘‘රූපක්ඛන්ධොති රූපරාසි රූපකොට්ඨාසො, වෙදනාක්ඛන්ධොති වෙදනාරාසි වෙදනාකොට්ඨාසො’’ති ඉමිනා නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. ‘‘ඛන්ධෙ භාරං. ඛන්ධතො ඔතාරෙති, මහාහනුසභක්ඛන්ධො’’තිආදීසු පන අංසො ‘‘ඛන්ධො’’ති වුච්චති.

सम्मोहविनोदनी (विभङ्ग-अट्ठकथा) में यह कहा गया है— "स्कन्ध शब्द अनेक स्थानों पर राशि, गुण, प्रज्ञप्ति और रूढ़ि के अर्थ में आता है।" जैसे "भिक्षुओं! महासमुद्र में जल का परिमाण ग्रहण करना सुकर नहीं है कि 'इतने आढक जल हैं' या 'इतने सौ आढक जल हैं'... बल्कि वह 'महा-जल-स्कन्ध' (उदकक्खन्ध) के रूप में ही संज्ञा प्राप्त करता है" आदि में राशि के अर्थ में 'स्कन्ध' है। थोड़े जल को 'जल-स्कन्ध' नहीं कहा जाता, बहुत को ही कहा जाता है; वैसे ही थोड़ी धूल को 'रज-स्कन्ध' नहीं, थोड़े गौओं को 'गौ-स्कन्ध' नहीं, थोड़ी सेना को 'बल-स्कन्ध' नहीं और थोड़े पुण्य को 'पुण्य-स्कन्ध' नहीं कहा जाता। बहुत धूल को ही 'रज-स्कन्ध' और बहुत गौओं आदि को 'गौ-स्कन्ध', 'बल-स्कन्ध', 'पुण्य-स्कन्ध' कहा जाता है। "शील-स्कन्ध, समाधि-स्कन्ध" आदि में गुण के अर्थ में 'स्कन्ध' है। "भगवान् ने गंगा नदी के प्रवाह में बहते हुए एक बड़े काष्ठ-स्कन्ध (लकड़ी के लट्ठे) को देखा" यहाँ प्रज्ञप्ति के अर्थ में 'स्कन्ध' है। "जो चित्त, मन, मानस... विज्ञान, विज्ञान-स्कन्ध है" आदि में रूढ़ि के अर्थ में 'स्कन्ध' है। यहाँ (पञ्चस्कन्ध के सन्दर्भ में) 'राशि' का अर्थ अभिप्रेत है। यह 'स्कन्ध-अर्थ' पिण्ड-अर्थ, समूह-अर्थ, संग्रह-अर्थ और राशि-अर्थ है; इसलिए स्कन्धों को राशि-लक्षण वाला समझना चाहिए। 'कोष्ठास' (भाग) के अर्थ में कहना भी उचित है। लोक में ऋण लेकर माँगे जाने पर लोग कहते हैं— "दो किस्तों (खन्ध) में देंगे, तीन किस्तों में देंगे।" इस प्रकार स्कन्धों को कोष्ठास-लक्षण वाला भी कहना उचित है। इस प्रकार यहाँ "रूपस्कन्ध अर्थात् रूप-राशि, रूप-कोष्ठास; वेदनास्कन्ध अर्थात् वेदना-राशि, वेदना-कोष्ठास"—इस पद्धति से अर्थ समझना चाहिए। "कन्धों (खन्ध) पर भार, कन्धे से उतारता है, महावृषभ का कन्धा" आदि में 'अंश' (कन्धा) को 'स्कन्ध' कहा जाता है।

ආපුබ්බයතතො චාපි, ආයූපපදතො පුන;

තනුතො තනිතො වාපි, ආයතනරවො ගතො.

'आ' उपसर्ग पूर्वक 'यत' से, अथवा 'आयु' उपपद से, अथवा 'तनु' या 'तनि' धातु से; 'आयतन' शब्द की व्युत्पत्ति हुई है।

වුත්තම්පි චෙතං – ආයතනතො, ආයානං වා තනනතො, ආයතස්ස ච නයනතො ආයතනන්ති වෙදිතබ්බං. චක්ඛු රූපාදීසු හි තංතංද්වාරාරම්මණා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා සෙන සෙන අනුභවනාදිකිච්චෙන ආයතන්ති උට්ඨහන්ති ඝටන්ති වායමන්තීති වා වුත්තං හොති. තෙ ච පන ආයභූතෙ ධම්මෙ එතානි තනන්ති විත්ථාරෙන්තීති වුත්තං හොති. ඉදඤ්ච අනමතග්ගෙ සංසාරෙ පවත්තං අතීව ආයතං සංසාරදුක්ඛං යාව න නිවත්තති, තාව නයන්ති, පවත්තයන්තීති වුත්තං හොති. ඉති සබ්බෙපිමෙ ධම්මා ආයතනතො, ආයානං වා තනනතො, ආයතස්ස ච නයනතො ආයතනන්ති වුච්චන්ති.

यह भी कहा गया है - आयतन के कारण, या आयों (आगमन) के विस्तार (तनन) के कारण, और आयत (विस्तृत) के नयन (ले जाने) के कारण इसे 'आयतन' समझना चाहिए। चक्षु और रूप आदि में उन-उन द्वारों और आलम्बनों के माध्यम से चित्त और चैतसिक धर्म अपने-अपने अनुभव आदि कार्यों के द्वारा विस्तृत होते हैं, उत्पन्न होते हैं, घटित होते हैं या प्रयत्न करते हैं, ऐसा कहा गया है। और वे आय-भूत (आने वाले) धर्मों को विस्तृत करते हैं, इसलिए 'तनन्ति' (विस्तार करते हैं) कहा गया है। और यह अनादि संसार में प्रवृत्त अत्यंत दीर्घ (आयत) संसार-दुःख को जब तक निवृत्त नहीं होता, तब तक ले जाते हैं, प्रवृत्त करते हैं, ऐसा कहा गया है। इस प्रकार ये सभी धर्म आयतन के कारण, या आयों के विस्तार के कारण, या आयत के नयन के कारण 'आयतन' कहे जाते हैं।

අපිච නිවාසට්ඨානට්ඨෙන ආකරට්ඨෙන සමොසරණට්ඨානට්ඨෙන සඤ්ජාතිදෙසට්ඨෙන කාරණට්ඨෙන ආයතනං වෙදිතබ්බං. තථා හි ‘‘ලොකෙ ඉස්සරායතනං වාසුදෙවායතන’’න්තිආදීසු නිවාසට්ඨානං ආයතනන්ති වුච්චති. ‘‘සුවණ්ණායතනං රජතායතන’’න්තිආදීසු ආකරො, සාසනෙ පන ‘‘මනොරමෙ ආයතනෙ, සෙවන්ති නං විහඞ්ගමා’’තිආදීසු සමොසරණට්ඨානං[Pg.360]. ‘‘දක්ඛිණාපථො ගුන්නං ආයතන’’න්තිආදීසු සඤ්ජාතිදෙසො. ‘‘තත්‍ර තත්‍රෙව සක්ඛිභබ්බතං පාපුණාති සති සතිආයතනෙ’’තිආදීසු කාරණං.

इसके अतिरिक्त, निवास स्थान के अर्थ में, खान (आकर) के अर्थ में, मिलन स्थान के अर्थ में, उत्पत्ति स्थान के अर्थ में और कारण के अर्थ में 'आयतन' को समझना चाहिए। जैसे कि 'लोके इस्सरायतनं वासुदेवायतनं' (लोक में ईश्वर का आयतन, वासुदेव का आयतन) आदि में निवास स्थान को आयतन कहा जाता है। 'सुवण्णायतनं रजतायतनं' (स्वर्ण का आयतन, रजत का आयतन) आदि में खान (आकर), शासन (बुद्ध वचन) में 'मनोरमे आयतने, सेवन्ति नं विहङ्गमा' (मनोरम आयतन में पक्षी उसका सेवन करते हैं) आदि में मिलन स्थान। 'दक्खिणापथो गुन्नं आयतनं' (दक्षिणापथ गायों का आयतन है) आदि में उत्पत्ति स्थान। 'तत्र तत्रेव सक्खिभब्बतं पापुणाति सति सतिआयतने' (वहाँ-वहाँ साक्षात् करने की योग्यता प्राप्त करता है, आयतन के होने पर) आदि में कारण।

චක්ඛුආදීසු චාපි චිත්තචෙතසිකා ධම්මා නිවසන්ති තදායත්තවුත්තිතායාති චක්ඛාදයො ච නෙසං නිවාසට්ඨානං. චක්ඛාදීසු තෙ ආකිණ්ණා තන්නිස්සිතත්තා තදාරම්මණත්තා චාති චක්ඛාදයො ච නෙසං ආකරො. චක්ඛාදයො ච නෙසං සමොසරණට්ඨානං තත්ථ තත්ථ ද්වාරාරම්මණවසෙන සමොසරණතො. චක්ඛාදයො ච නෙසං සඤ්ජාතිදෙසො තන්නිස්සයාරම්මණභාවෙන තත්ථෙව උප්පත්තිතො, චක්ඛාදයො ච නෙසං කාරණං තෙසං අභාවෙ අභාවතො. ඉති නිවාසට්ඨානට්ඨෙන ආකරට්ඨෙන සමොසරණට්ඨානට්ඨෙන සඤ්ජාතිදෙසට්ඨෙන කාරණට්ඨෙනාති ඉමෙහි කාරණෙහි එතෙ ධම්මා ආයතනන්ති වුච්චන්ති, තස්මා යථාවුත්තෙනත්ථෙන චක්ඛු ච තං ආයතනඤ්චාති චක්ඛායතනං…පෙ… ධම්මා ච තෙ ආයතනඤ්චාති ධම්මායතනන්ති එවං තාවෙත්ථ අත්ථතො විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයොති. ඉච්චෙවං –

चक्षु आदि में भी चित्त और चैतसिक धर्म निवास करते हैं क्योंकि वे उन पर आश्रित होकर प्रवृत्त होते हैं, इसलिए चक्षु आदि उनके निवास स्थान हैं। चक्षु आदि में वे व्याप्त हैं क्योंकि वे उन पर आश्रित हैं और उन्हें आलम्बन बनाते हैं, इसलिए चक्षु आदि उनकी खान (आकर) हैं। चक्षु आदि उनके मिलन स्थान हैं क्योंकि वहाँ-वहाँ द्वार और आलम्बन के वश से वे मिलते हैं। चक्षु आदि उनके उत्पत्ति स्थान हैं क्योंकि उनके आश्रय और आलम्बन होने से वे वहीं उत्पन्न होते हैं, और चक्षु आदि उनके कारण हैं क्योंकि उनके अभाव में (चित्त-चैतसिकों का) अभाव होता है। इस प्रकार निवास स्थान के अर्थ में, खान के अर्थ में, मिलन स्थान के अर्थ में, उत्पत्ति स्थान के अर्थ में और कारण के अर्थ में - इन कारणों से ये धर्म 'आयतन' कहे जाते हैं, इसलिए पूर्वोक्त अर्थ के अनुसार चक्षु ही आयतन है, इसलिए 'चक्षु-आयतन'... पे... धर्म ही आयतन हैं, इसलिए 'धर्मायतन' - इस प्रकार यहाँ अर्थ के अनुसार निश्चय जानना चाहिए। इस प्रकार -

නිවාසො ආකරො චෙව, ජාතිදෙසො ච කාරණං;

සමොසරණට්ඨානඤ්ච, වුච්චතා’යතනං ඉති;

निवास, खान (आकर), उत्पत्ति स्थान, कारण और मिलन स्थान - इन्हें 'आयतन' कहा जाता है।

විදිවිදෙහි ධාතූහි, අකාරපුබ්බකෙහි වා;

අන්තවිරහිතසද්දූ-පපදෙන ජුනාපි වා.අවිජ්ජාසද්දනිප්ඵත්ති, දීපෙතබ්බා සුධීමතා.

बुद्धिमान व्यक्ति को 'अ' पूर्वक 'विद्' धातु से, अथवा 'अन्त-विरहित' शब्द के उपपद होने पर 'जु' धातु से 'अविद्या' शब्द की निष्पत्ति (व्युत्पत्ति) स्पष्ट करनी चाहिए।

එත්ථ පූරෙතුං අයුත්තට්ඨෙන කායදුච්චරිතාදි අවින්දියං නාම, අලද්ධබ්බන්ති අත්ථො, තං අවින්දියං වින්දතීති අවිජ්ජා, තබ්බිපරීතතො කායසුචරිතාදි වින්දියං නාම, තං වින්දියං න වින්දතීති අවිජ්ජා. ඛන්ධානං රාසට්ඨං, ආයතනානං ආයතනට්ඨං, ධාතූනං සුඤ්ඤට්ඨං, සච්චානං තථට්ඨං, ඉන්ද්‍රියානං අධිපතියට්ඨං අවිදිතං කරොතීති [Pg.361] අවිජ්ජා. දුක්ඛාදීනං පීළනාදිවසෙන වුත්තං චතුබ්බිධං අත්ථං අවිදිතං කරොතීති අවිජ්ජා, අන්තවිරහිතෙ සංසාරෙ සබ්බභවයොනිගතිවිඤ්ඤාණට්ඨිතිසත්තාවාසෙසු සත්තෙ ජවාපෙතීති අවිජ්ජා, පරමත්ථතො අවිජ්ජමානෙසු ඉත්ථිපුරිසාදීසු ජවති, විජ්ජමානෙසුපි ඛන්ධාදීසු න ජවතීති අවිජ්ජා.

यहाँ पूर्ण करने के अयोग्य होने के कारण काय-दुश्चरित आदि 'अविन्दिय' (न पाने योग्य) कहलाते हैं, अर्थात् अप्राप्य; उस अविन्दिय को जो प्राप्त करता है (विन्दति), वह 'अविद्या' है। इसके विपरीत काय-सुचरित आदि 'विन्दिय' (पाने योग्य) कहलाते हैं, उस विन्दिय को जो नहीं पाता है, वह 'अविद्या' है। जो स्कन्धों के राशि-अर्थ को, आयतनों के आयतन-अर्थ को, धातुओं के शून्य-अर्थ को, सत्यों के तथ्य-अर्थ को और इन्द्रियों के आधिपत्य-अर्थ को अज्ञात (अविदित) करती है, वह 'अविद्या' है। जो दुःखादि के पीड़न आदि के रूप में कहे गए चार प्रकार के अर्थों को अज्ञात करती है, वह 'अविद्या' है। जो अन्त-रहित संसार में सभी भवों, योनियों, गतियों, विज्ञान-स्थितियों और सत्त्वावासों में सत्त्वों को दौड़ाती है (जवापेति), वह 'अविद्या' है। जो परमार्थतः अविद्यमान स्त्री-पुरुष आदि में दौड़ती है, किन्तु विद्यमान स्कन्ध आदि में नहीं दौड़ती, वह 'अविद्या' है।

යං පන අට්ඨකථායං ‘‘අපිච චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං වත්ථාරම්මණපටිච්චසමුප්පාදපටිච්චසමුප්පන්නා නං ධම්මානං ඡාදනතොපි අවිජ්ජා’’ති වුත්තං, එතං න සද්දත්ථතො වුත්තං, අථ ඛො අවිජ්ජාය ඡාදනකිච්චත්තා වුත්තං. තථා හි අභිධම්මටීකායං ඉදං වුත්තං –

और जो अट्ठकथा में कहा गया है कि "चक्षु-विज्ञान आदि के वस्तु, आलम्बन, प्रतीत्यसमुत्पाद और प्रतीत्यसमुत्पन्न धर्मों को ढँकने (छादन) के कारण भी अविद्या है", यह शब्द के अर्थ (व्युत्पत्ति) से नहीं कहा गया है, बल्कि अविद्या के आच्छादन करने के कार्य (कृत्य) के कारण कहा गया है। वैसे ही अभिधम्म-टीका में यह कहा गया है -

‘‘බ්‍යඤ්ජනත්ථං දස්සෙත්වා සභාවත්ථං දස්සෙතුං ‘අපිචා’තිආදිමාහ, චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං වත්ථාරම්මණානි ‘ඉදං වත්තු, ඉදමාරම්මණ’න්ති අවිජ්ජාය ඤාතුං න සක්කාති අවිජ්ජා තප්පටිච්ඡාදිකා වුත්තා, වත්ථාරම්මණසභාවච්ඡාදනතො එව අවිජ්ජාදීනං පටිච්චසමුප්පාදභාවස්ස, ජරාමරණාදීනං පටිච්චසමුප්පන්නභාවස්ස ච ඡාදනතො පටිච්චසමුප්පාදපටිච්චසමුප්පන්නඡාදනං වෙදිතබ්බන්ති. තත්ථ දුග්ගතිගාමිකම්මස්ස විසෙසප්පච්චයත්තා අවිජ්ජා ‘අවින්දියං වින්දතී’ති වුත්තා, තථා විසෙසපච්චයො වින්දනීයස්ස න හොතීති ‘වින්දියං න වින්දතී’ති ච, අත්තනිස්සිතානං චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං පවත්තාපනං උප්පාදනං ආයතනං, සම්මොහභාවෙනෙව අනභිසමයභූතත්තා ‘අවිදිතං අඤ්ඤාතං කරොති, අන්තවිරහිතෙ ජවාපෙතී’ති වණ්ණාගමවිපරියායවිකාරවිනාසධාතුඅත්ථවිසෙසයොගෙහි පඤ්චවිධස්ස නිරුත්තිලක්ඛණස්ස වසෙන තීසුපි පදෙසු අකාරවිකාරජකාරෙ ගහෙත්වා අඤ්ඤෙසං වණ්ණානං ලොපං කත්වා ජකාරස්ස ච දුතියස්ස ආගමං කත්වා අවිජ්ජාති වුත්තා’’ති.

"व्यंजन (शब्द) के अर्थ को दिखाकर स्वभाव के अर्थ को दिखाने के लिए 'अपि च' आदि कहा गया है। चक्षु-विज्ञान आदि के वस्तु और आलम्बन को 'यह वस्तु है, यह आलम्बन है' - ऐसा अविद्या के कारण जानना संभव नहीं है, इसलिए अविद्या को उनका आच्छादक कहा गया है। वस्तु और आलम्बन के स्वभाव को ढँकने से ही अविद्या आदि के प्रतीत्यसमुत्पाद-भाव को और जरामरण आदि के प्रतीत्यसमुत्पन्न-भाव को ढँकने के कारण 'प्रतीत्यसमुत्पाद-प्रतीत्यसमुत्पन्न-छादन' समझना चाहिए। वहाँ दुर्गतिगामी कर्म का विशेष प्रत्यय होने से अविद्या को 'अविन्दियं विन्दति' (न पाने योग्य को पाती है) कहा गया है, वैसे ही वह पाने योग्य (विन्दनीय) का विशेष प्रत्यय नहीं होती, इसलिए 'विन्दियं न विन्दति' (पाने योग्य को नहीं पाती) कहा गया है। अपने आश्रित चक्षु-विज्ञान आदि को प्रवृत्त करना, उत्पन्न करना 'आयतन' है। सम्मोह के कारण ही अनभिसमय (बोध न होना) होने से 'अविदितं अज्ञातं करोति' (अज्ञात करती है), 'अन्त-विरहिते जवापेति' (अन्त-रहित में दौड़ाती है) - इस प्रकार वर्णागम, विपर्यय, विकार, विनाश और धातु के अर्थ-विशेष के योग से पाँच प्रकार के निरुक्ति-लक्षण के वश से तीनों ही पदों में 'अ'कार, विकार और 'ज'कार को लेकर, अन्य वर्णों का लोप करके और दूसरे 'ज'कार का आगम करके 'अविद्या' कहा गया है।"

අරහධාතුතො [Pg.362] ඤෙය්‍යා, අරහංසද්දසණ්ඨිති;

අරාරූපපදහන-ධාතුතො වාථවා පන.

'अरह' धातु से 'अरहं' शब्द की स्थिति (व्युत्पत्ति) जाननी चाहिए; अथवा 'अरि' (शत्रु) उपपद होने पर 'हन' धातु से।

රහතො රහිතො චාපි, අකාරපුබ්බතො ඉධ;

වුච්චතෙ අස්ස නිප්ඵත්ති, ආරකාදිරවස්සිතා.

यहाँ 'रह' (एकान्त/रहस्य) से रहित होने के कारण, अथवा 'अ' पूर्वक होने पर, 'आरक' (दूर) आदि शब्दों के आश्रय से इसकी निष्पत्ति कही जाती है।

තථා හි අරහන්ති අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යත්තා චීවරාදිපච්චයෙ අරහති පූජාවිසෙසඤ්චාති අරහං. වුත්තඤ්ච –

क्योंकि वह श्रेष्ठ दक्षिणीय होने के कारण चीवर आदि प्रत्ययों और विशेष पूजा के योग्य (अरहति) है, इसलिए 'अरहं' है। और कहा गया है -

‘‘පූජාවිසෙසං සහ පච්චයෙහි,යස්මා අයං අරහති ලොකනාථො;

අත්ථානුරූපං අරහන්ති ලොකෙ,තස්මා ජිනො අරහති නාමමෙත’’න්ති.

"चूँकि यह लोकनाथ प्रत्ययों के साथ विशेष पूजा के योग्य हैं; लोक में अर्थ के अनुरूप 'अरहन्त' (योग्य) हैं, इसलिए जिन (बुद्ध) इस 'अरहं' नाम के योग्य हैं।"

තථා සො කිලෙසාරයො මග්ගෙන හනීති අරහං. වුත්තඤ්ච –

वैसे ही, उन्होंने मार्ग के द्वारा क्लेश-रूपी शत्रुओं (अरि) को मार दिया (हनि), इसलिए 'अरहं' हैं। और कहा गया है -

‘‘යස්මා රාගාදිසඞ්ඛාතා, සබ්බෙපි අරයො හතා;

පඤ්ඤාසත්ථෙන නාථෙන, තස්මාපි අරහං මතො’’ති.

"चूँकि प्रज्ञा-रूपी शस्त्र से नाथ (बुद्ध) के द्वारा राग आदि कहे जाने वाले सभी शत्रु मार दिए गए हैं, इसलिए भी वे 'अरहं' माने जाते हैं।"

යඤ්චෙතං අවිජ්ජාභවතණ්හාමයනාභිං පුඤ්ඤාදිඅභිසඞ්ඛාරාරං ජරාමරණනෙමිං ආසවසමුදයමයෙන අක්ඛෙන විජ්ඣිත්වා විභවරථෙ සමායොජිතං අනාදිකාලප්පවත්තං සංසාරචක්කං, තස්ස සො බොධිමණ්ඩෙ වීරියපාදෙහි සීලපථවියං පතිට්ඨාය සද්ධාහත්ථෙන කම්මක්ඛයකරං ඤාණපරසුං ගහෙත්වා සබ්බෙ අරෙ හනීතිපි අරහං. වුත්තඤ්ච –

और यह जो अविद्या और भव-तृष्णा रूपी नाभि वाला, पुण्यादि अभिसंस्कार रूपी अरों (spokes) वाला, जरा-मरण रूपी नेमि (rim) वाला, आस्रव-समुदय रूपी धुरी से बिंधा हुआ और विभव-रूपी रथ में जुड़ा हुआ अनादि काल से प्रवृत्त संसार-चक्र है; उन्होंने बोधिमण्ड पर वीर्य-रूपी पैरों से शील-रूपी पृथ्वी पर स्थित होकर, श्रद्धा-रूपी हाथ से कर्म का क्षय करने वाले ज्ञान-रूपी फरसे को लेकर (संसार-चक्र के) सभी अरों (शत्रुओं) को काट दिया, इसलिए भी वे 'अरहं' हैं। और कहा गया है -

‘‘අරා සංසාරචක්කස්ස, හතා ඤාණාසිනා යතො;

ලොකනාථෙන තෙනෙස, අරහන්ති පවුච්චතී’’ති.

"चूँकि लोकनाथ (बुद्ध) द्वारा ज्ञान रूपी तलवार से संसार-चक्र के अरों (तीलियों) को काट दिया गया है, इसलिए उन्हें 'अरहन्त' कहा जाता है।"

තථා අත්තහිතං පරහිතඤ්ච පරිපූරෙතුං සම්මා පටිපජ්ජන්තෙහි සාධූහි දූරතො රහිතබ්බා පරිච්චජිතබ්බා පරිහාතබ්බාති රහා, රාගාදයො පාපධම්මා, න සන්ති එතස්ස රහාති [Pg.363] අරහං. ‘‘අරහො’’ති වත්තබ්බෙ ඔකාරස්ස සානුසාරං අකාරාදෙසං කත්වා ‘‘අරහං’’න්ති වුත්තං. ආහ ච –

उसी प्रकार, आत्म-हित और पर-हित को परिपूर्ण करने के लिए सम्यक् प्रतिपत्ति करने वाले साधुओं द्वारा जिन्हें दूर से ही त्याग देना चाहिए, छोड़ देना चाहिए, परिहार करना चाहिए, वे 'रह' (त्याज्य) हैं; राग आदि पाप धर्म 'रह' कहलाते हैं। जिसके पास ये 'रह' नहीं हैं, वह 'अरह' (अरहन्त) है। 'अरहो' कहना चाहिए था, पर ओ-कार के स्थान पर अनुस्वार सहित अ-कार का आदेश करके 'अरहं' कहा गया है। और कहा भी है -

‘‘පාපධම්මා රහා නාම, සාධූහි රහිතබ්බතො;

තෙසං සුට්ඨු පහීනත්තා, භගවා අරහං මතො’’ති.

"साधुओं द्वारा त्यागे जाने योग्य होने के कारण पाप-धर्म 'रह' कहलाते हैं; उनका भली-भांति प्रहाण कर देने के कारण भगवान 'अरहन्त' माने जाते हैं।"

අථ වා ඛීණාසවෙහි සෙක්ඛෙහි කල්‍යාණපුථුජ්ජනෙහි ච න රහිතබ්බො න පරිච්චජිතබ්බො, තෙ ච භගවාති අරහං. ආහ ච –

अथवा, क्षीणास्त्रवों (अर्हतों), शैक्षों और कल्याण-पृथग्जनों द्वारा जिनका त्याग नहीं किया जाना चाहिए, जिन्हें छोड़ा नहीं जाना चाहिए, वे भगवान 'अरहन्त' हैं। और कहा भी है -

‘‘යෙ ච සච්ඡිකතධම්මා,අරියා සුද්ධගොචරා;

න තෙහි රහිතො හොති,නාථො තෙනා’රහං මතො’’ති.

"जिन्होंने धर्म का साक्षात्कार कर लिया है, वे शुद्ध गोचर वाले आर्य जन जिनसे अलग नहीं होते, वे नाथ (बुद्ध) 'अरहन्त' माने जाते हैं।"

රහොති ච ගමනං වුච්චති, නත්ථි එතස්ස රහො ගමනං ගතීසු පච්චාජාතීති අරහං. ආහ ච –

'रह' गमन (जाने) को भी कहा जाता है, गतियों में जिनका पुनः जन्म रूपी 'रह' (गमन) नहीं है, वे 'अरहन्त' हैं। और कहा भी है -

‘‘රහො වා ගමනං යස්ස, සංසාරෙ නත්ථි සබ්බසො;

පහීනජාතිමරණො, අරහං සුගතො මතො’’ති.

"संसार में जिसका गमन (पुनर्जन्म) सर्वथा नहीं है, जिसने जन्म और मरण का प्रहाण कर दिया है, वह सुगत 'अरहन्त' माना जाता है।"

පාසංසත්තා වා භගවා අරහං. අක්ඛරචින්තකා හි පසංසායං අරහසදං වණ්ණෙන්ති. පාසංසභාවො ච භගවතො අනඤ්ඤසාධාරණො යථාභුච්චගුණාධිගතො සදෙවකෙ ලොකෙ සුප්පතිට්ඨිතො. ඉති පාසංසත්තාපි භගවා අරහං. ආහ ච –

अथवा प्रशंसनीय होने के कारण भगवान 'अरहन्त' हैं। व्याकरणविद् प्रशंसा के अर्थ में 'अरह' शब्द का वर्णन करते हैं। और भगवान का प्रशंसनीय होना अनन्य-साधारण है, जो यथार्थ गुणों की प्राप्ति से देवों सहित लोक में सुप्रतिष्ठित है। इस प्रकार प्रशंसनीय होने से भी भगवान 'अरहन्त' हैं। और कहा भी है -

‘‘ගුණෙහි සදිසො නත්ථි, යස්මා ලොකෙ සදෙවකෙ;

තස්මා පාසංසියත්තාපි, අරහං ද්විපදුත්තමො’’ති.

"चूँकि देवलोक सहित इस लोक में गुणों में उनके समान कोई नहीं है, इसलिए प्रशंसनीय होने के कारण भी वे द्विपद-उत्तम (मनुष्यों में श्रेष्ठ) 'अरहन्त' हैं।"

ඉමානි [Pg.364] නිබ්බචනානි ‘‘අරහ පූජායං, හන හිංසායං, රහ චාගෙ, රහි ගතිය’’න්ති ඉමෙසං ධාතූනං වසෙන ඉධ වුත්තානි කිලෙසෙහි ආරකත්තා ‘‘අරහ’’න්ති ච පාපකරණෙ රහාභාවා ‘‘අරහ’’න්ති ච අසප්පුරිසානං ආරකා දූරෙති ‘‘අරහ’’න්ති ච සප්පුරිසානං ආරකා ආසන්නෙති ‘‘අරහ’’න්ති ච. නිබ්බචනානි පන ධාතුසද්දනිස්සිතානි න හොන්තීති ඉධ න ගහිතානි. පසංසා පන අත්ථතො පූජා එවාති ‘‘අරහ පූජාය’’න්ති ධාතුස්ස අත්ථො භවිතුං යුත්තොති ඉධ අම්හෙහි ගහිතා, අට්ඨකථාචරියෙහි තු අරහසද්දස්ස ලබ්භමානවසෙන සබ්බෙපි අත්ථා ගහිතා ධාතුනිස්සිතා ච අධාතුනිස්සිතා ච. කථං? –

ये निरुक्तियाँ 'अरह पूजायाम्' (पूजा के अर्थ में), 'हन हिंसायाम्' (हिंसा/विनाश के अर्थ में), 'रह त्यागे' (त्याग के अर्थ में), 'रहि गतौ' (गति के अर्थ में) - इन धातुओं के वश से यहाँ कही गई हैं; क्लेशों से दूर (आरक) होने के कारण 'अरह' और पाप कर्मों में 'रह' (गोपनीयता) के अभाव के कारण 'अरह' और असत्पुरुषों से दूर होने के कारण 'अरह' और सत्पुरुषों के समीप होने के कारण 'अरह' हैं। परन्तु जो निरुक्तियाँ धातु-शब्द पर आश्रित नहीं हैं, उन्हें यहाँ ग्रहण नहीं किया गया है। प्रशंसा वास्तव में अर्थतः पूजा ही है, इसलिए 'अरह पूजायाम्' धातु का अर्थ होना उचित है, ऐसा हमने यहाँ ग्रहण किया है; किन्तु अट्ठकथाचार्यों ने तो 'अरह' शब्द की उपलब्धता के अनुसार धातु-आश्रित और धातु-अनश्रित सभी अर्थों को ग्रहण किया है। कैसे? -

ආරකත්තා හතත්තා ච, කිලෙසාරීන සො මුනි;

හතසංසාරචක්කාරො, පච්චයාදීන චාරහො;

න රහො කරොති පාපානි, අරහං තෙන වුච්චතීති.

"क्लेश-रूपी शत्रुओं से दूर होने के कारण और उन्हें नष्ट कर देने के कारण, संसार-चक्र के अरों को नष्ट कर देने के कारण, प्रत्यय (दान) आदि के योग्य होने के कारण और एकांत (रह) में भी पाप न करने के कारण, वह मुनि 'अरहन्त' कहा जाता है।"

ටීකාචරියෙහිපි තථෙව ගහිතා. කථං? –

टीकाचार्यों ने भी वैसे ही ग्रहण किया है। कैसे? -

ආරකා මන්දබුද්ධීනං, ආරකා ච විජානතං;

රහානං සුප්පහීනත්තා, විදූනමරහෙය්‍යතො;

භවෙසු ච රහාභාවා, පාසංසා අරහං ජිනොති.

"मन्दबुद्धियों से दूर, और विद्वानों से (अज्ञानता के अर्थ में) दूर, 'रह' (पाप-धर्मों) का भली-भांति प्रहाण कर देने के कारण, विद्वानों द्वारा पूजनीय होने के कारण, भवों में 'रह' (पुनर्जन्म) के अभाव के कारण और प्रशंसनीय होने के कारण जिन (बुद्ध) 'अरहन्त' हैं।"

යථා පන අරහංසද්දස්ස, එවං අරහාසද්දස්සාපි නිබ්බචනානි වෙදිතබ්බානි.

जैसे 'अरहं' शब्द की, वैसे ही 'अरहा' शब्द की भी निरुक्तियाँ समझनी चाहिए।

සුපුබ්බගමිතො චෙව, සුපුබ්බගදිතොපි ච;

ධීරො සුගතසද්දස්ස, නිප්ඵත්තිං සමුදීරයෙ.

'सु' उपसर्ग पूर्वक 'गत' (गमन) से और 'सु' उपसर्ग पूर्वक 'गद' (कथन) से, धीर पुरुष को 'सुगत' शब्द की निष्पत्ति कहनी चाहिए।

එත්ථ හි සුගතොති සොභනං ගතං එතස්සාති සුගතො, සුන්දරං ඨානං ගතොති සුගතො, සම්මා ගතොති සුගතො, සම්මා ච ගදතීති සුගතොති ධාතුනිස්සිතං අත්ථං ගහෙත්වා සද්දනිප්ඵත්ති කාතබ්බා. වුත්තඤ්හි අට්ඨකථාසු –

यहाँ 'सुगत' का अर्थ है - जिसका गमन शोभन (सुन्दर) है वह 'सुगत' है, जो सुन्दर स्थान (निर्वाण) को प्राप्त हुआ है वह 'सुगत' है, जो सम्यक् प्रकार से गया है वह 'सुगत' है, और जो सम्यक् प्रकार से बोलता है वह 'सुगत' है - इस प्रकार धातु-आश्रित अर्थ को लेकर शब्द-निष्पत्ति करनी चाहिए। अट्ठकथाओं में कहा भी गया है -

‘‘සොභනගමනත්තා[Pg.365], සුන්දරං ඨානං ගතත්තා, සම්මා ගතත්තා, සම්මා ච ගදත්තා සුගතො. ගමනම්පි හි ගතන්ති වුච්චති, තඤ්ච භගවතො සොභනං පරිසුද්ධමනවජ්ජං. කිං පන තන්ති? අරියමග්ගො, තෙනෙස ගමනෙන ඛෙමං දිසං අසජ්ජමානො ගතොති සොභනගමනත්තා සුගතො’’තිආදි.

"शोभन गमन के कारण, सुन्दर स्थान को प्राप्त होने के कारण, सम्यक् गमन के कारण और सम्यक् कथन के कारण 'सुगत' हैं। गमन को भी 'गत' कहा जाता है, और वह भगवान का (गमन) शोभन, परिशुद्ध और निर्दोष है। वह क्या है? आर्य मार्ग; उस गमन से वे क्षेम दिशा (निर्वाण) को बिना आसक्ति के प्राप्त हुए हैं, इसलिए शोभन गमन के कारण 'सुगत' हैं" इत्यादि।

භගසද්දූපපදතො, වනුතො වමුතොපි ච;

භගවාසද්දනිප්ඵත්තිං, පවදෙ අඤ්ඤථාපි වා.

'भग' शब्द के उपपद होने पर, 'वनु' (भजन/सेवन) से अथवा 'वमु' (वमन/त्याग) से 'भगवान' शब्द की निष्पत्ति कहनी चाहिए, अथवा अन्य प्रकार से भी।

අත්‍රිමානි නිබ්බචනානි – භගසඞ්ඛාතා ලොකියලොකුත්තරසම්පත්තියො වනි භජි සෙවීති භගවා. සොමනස්සකුමාරත්තභාවාදීසු චරිමත්තභාවෙ ච භගසඞ්ඛාතං සිරිං ඉස්සරියං යසඤ්ච වමි උග්ගිරි ඛෙළපිණ්ඩං විය අනපෙක්ඛො ඡඩ්ඩයීති භගවා. අථ වා නක්ඛත්තෙහි සමං පවත්තත්තා භගසඞ්ඛාතෙ සිනෙරුයුගන්ධරඋත්තරකුරුහිමවන්තාදිභාජනලොකෙ වමි, තන්නිවාසිතත්තාවාසසමතික්කමනතො තප්පටිබද්ධඡන්දරාගප්පහානෙන පජහීති භගවාති.

यहाँ ये निरुक्तियाँ हैं - 'भग' संज्ञक लौकिक और लोकोत्तर सम्पत्तियों का जिन्होंने सेवन (भजन) किया, वे 'भगवान' हैं। सौमनस्य-कुमार-अत्तभाव आदि में और अन्तिम आत्मभाव में 'भग' संज्ञक श्री (लक्ष्मी), ऐश्वर्य और यश को जिन्होंने वमन कर दिया (उगल दिया), थूक के गोले के समान बिना किसी अपेक्षा के छोड़ दिया, वे 'भगवान' हैं। अथवा, नक्षत्रों के साथ प्रवृत्त होने के कारण 'भग' संज्ञक सिनेरु, युगन्धर, उत्तरकुरु, हिमवन्त आदि भाजन-लोक को जिन्होंने वमन कर दिया (छोड़ दिया), वहाँ के निवास और आवास का अतिक्रमण करने से उससे सम्बद्ध छन्द-राग के प्रहाण द्वारा त्याग दिया, वे 'भगवान' हैं।

පරධාතුවසා වාපි, පරූපපදතොපි වා;

මුතො තථා මජතො ච, මයතො මුනතො මිතො.

'पर' धातु के वश से अथवा 'पर' उपपद होने से, 'मुत', 'मज', 'मय', 'मुन' और 'मित' (धातुओं से)।

පුන මිතොති එතෙහි, ධාතූහි ඛලු සත්තහි;

වදෙ පරමසද්දස්ස, නිප්ඵත්තිං ජිනසාසනෙ.

पुनः 'मित' - इन सात धातुओं से जिन-शासन में 'परम' शब्द की निष्पत्ति कहनी चाहिए।

උත්තමවාචීපරම-සද්දෙන සහ අට්ඨහි;

පදෙහි පාරමීසද්දං, වදෙ තද්ධිතපච්චයිං.

उत्तम वाचक 'परम' शब्द के साथ आठ पदों से, तद्धित प्रत्यय लगाकर 'पारमी' शब्द (की निष्पत्ति) कहनी चाहिए।

පාරසද්දූපපදතො, මජතොපි මුතොථ වා;

මයතො වා මුනතො වා, මිතො වා පුනපි මිතො.

'पार' शब्द के उपपद होने पर, 'मज', 'मुत', 'मय', 'मुन', 'मित' अथवा पुनः 'मित' (धातुओं से)।

එතෙහි ඡහි ධාතූහි, මහාපුරිසවාචකං;

පාරමීසද්දමීරෙන්ති, තතො පාරමිතාරවං.

इन छह धातुओं के द्वारा, महापुरुष-वाचक 'पारमी' शब्द का उच्चारण करते हैं, उसके बाद 'पारमिता' शब्द का।

එත්ථ [Pg.366] තාව උත්තමත්ථවාචකපරමසද්දවසෙන පාරමීනිබ්බචනං කථෙස්සාම. තතො පරධාතුවසෙන, තතො පරසද්දූපපදමුධාතාදිවසෙන තතො පාරසද්දූපපදමජධාතාදිවසෙන.

यहाँ पहले उत्तम अर्थ के वाचक 'परम' शब्द के वश से 'पारमी' का निर्वचन कहेंगे। उसके बाद 'पर' धातु के वश से, उसके बाद 'पर' शब्द उपपद रहते 'मु' धातु आदि के वश से, उसके बाद 'पार' शब्द उपपद रहते 'अज' धातु आदि के वश से।

දානසීලාදිගුණවිසෙසයොගෙන සත්තුත්තමතාය පරමා. මහාබොධිසත්තා බොධිසත්තා, තෙසං භාවො, කම්මං වා පාරමී, දානාදික්‍රියා. අථ වා පරති පාලෙති පූරෙති චාති පරමො, දානාදීනං ගුණානං පාලකො පූරකො ච බොධිසත්තො, පරමස්ස අයං, පරමස්ස වා භාවො, කම්මං වා පාරමී, දානාදික්‍රියා. අථ වා පරං සත්තං අත්තනි මවති බන්ධති ගුණවිසෙසයොගෙනාති පරමො, පරං වා අධිකතරං මජ්ජති සුජ්ඣති කිලෙසමලතොති පරමො, පරං වා සෙට්ඨං නිබ්බානං මයති ගච්ඡතීති පරමො, පරං වා ලොකං පමාණභූතෙන ඤාණවිසෙසෙන ඉධලොකං විය මුනාති පරිච්ඡින්දතීති පරමො, පරං වා අතිවිය සීලාදිගුණගණං අත්තනො සන්තානෙ මිනොති පක්ඛිපතීති පරමො, පරං වා අත්තභූතතො ධම්මකායතො අඤ්ඤං පටිපක්ඛං වා තදනත්ථකරං කිලෙසචොරගණං මිනාති හිංසතීති පරමො, මහාසත්තො, පරමස්ස අයං, පරමස්ස වා භාවො, කම්මං වා පාරමී, දානාදික්‍රියා.

दान, शील आदि विशेष गुणों के योग से सत्त्वों में उत्तम होने के कारण 'परम' हैं। महाबोधिसत्व ही बोधिसत्व हैं, उनका भाव या कर्म 'पारमी' है, जो दान आदि क्रिया है। अथवा, जो पालन करता है, पूर्ण करता है, वह 'परम' है; दान आदि गुणों का पालक और पूरक बोधिसत्व है, उस परम का यह (भाव), अथवा परम का भाव या कर्म 'पारमी' है, जो दान आदि क्रिया है। अथवा, जो विशेष गुणों के योग से अन्य सत्त्वों को अपने में बाँधता है, वह 'परम' है; अथवा जो क्लेश रूपी मल से अत्यधिक शुद्ध होता है, वह 'परम' है; अथवा जो श्रेष्ठ निर्वाण को प्राप्त करता है, वह 'परम' है; अथवा जो प्रमाणभूत विशेष ज्ञान से परलोक को इहलोक के समान जानता है, वह 'परम' है; अथवा जो अपने सन्तान (चित्त-सन्तति) में शील आदि गुणों के समूह को अत्यधिक संचित करता है, वह 'परम' है; अथवा जो आत्मभूत धर्मकाय से भिन्न प्रतिपक्ष या अनर्थकारी क्लेश-चोरों के समूह का हनन करता है, वह 'परम' है, जो महासत्व है; उस परम का यह (भाव), अथवा परम का भाव या कर्म 'पारमी' है, जो दान आदि क्रिया है।

අපරො නයො – පාරෙ නිබ්බානෙ මජ්ජති සුජ්ඣති, සත්තෙ ච මජ්ජෙති සොධෙතීති පාරමී, මහාපුරිසො, තස්ස භාවො, කම්මං වා පාරමිතා. පාරෙ නිබ්බානෙ සත්තෙ මවති බන්ධති යොජෙඊති පාරමී, පාරං වා නිබ්බානං මයති ගච්ඡති, සත්තෙ ච මායෙති ගමෙතීති පාරමී, මුනාති වා පාරං නිබ්බානං යාථාවතො, තත්ථ වා සත්තෙ මිනොති පක්ඛිපතීති පාරමී, කිලෙසාරිං වා සත්තානං පාරෙ නිබ්බානෙ මිනාති හිංසතීති පාරමී, මහාපුරිසො, තස්ස භාවො, කම්මං වා පාරමිතා, දානාදික්‍රියාව. ඉමිනා නයෙන පාරමීනං සද්දත්ථො වෙදිතබ්බො.

दूसरा नय (विधि) – जो पार (दूसरे तट) अर्थात् निर्वाण में शुद्ध होता है और सत्त्वों को शुद्ध करता है, वह 'पारमी' है, जो महापुरुष है; उसका भाव या कर्म 'पारमिता' है। जो सत्त्वों को पार अर्थात् निर्वाण में बाँधता या जोड़ता है, वह 'पारमी' है; अथवा जो पार अर्थात् निर्वाण को प्राप्त करता है और सत्त्वों को प्राप्त कराता है, वह 'पारमी' है; अथवा जो पार अर्थात् निर्वाण को यथार्थ रूप से जानता है, अथवा वहाँ सत्त्वों को स्थापित करता है, वह 'पारमी' है; अथवा जो सत्त्वों के क्लेश रूपी शत्रुओं का पार अर्थात् निर्वाण में हनन करता है, वह 'पारमी' है, जो महापुरुष है; उसका भाव या कर्म 'पारमिता' है, जो दान आदि क्रिया ही है। इस नय से पारमियों का शब्दार्थ समझना चाहिए।

කරධාතුවසා [Pg.367] වාපි, කිරධාතුවසෙන වා;

කංසද්දූපපදරුධි-ධාතුතො වාපි දීපයෙ;

කරුණාසද්දනිප්ඵත්තිං, මහාකරුණසාසනෙ.

'कर' धातु के वश से, अथवा 'किर' धातु के वश से; अथवा 'कं' शब्द उपपद रहते 'रुधि' धातु से महाकरुणा के शासन में 'करुणा' शब्द की निष्पत्ति बतानी चाहिए।

තත්ථ කරුණාති පරදුක්ඛෙ සති සාධූනං හදයකම්පනං කරොතීති කරුණා. කිරති පරදුක්කං වික්ඛිපතීති කරුණා. කං වුච්චති සුඛං, තං රුන්ධති විබාධති කාරුණිකං න සුඛාපෙතීතිපි කරුණා.

वहाँ 'करुणा' का अर्थ है – पर-दुःख (दूसरों के दुःख) होने पर जो सज्जनों के हृदय में कम्पन उत्पन्न करती है, वह 'करुणा' है। जो पर-दुःख को बिखेर देती (दूर कर देती) है, वह 'करुणा' है। 'कं' सुख को कहा जाता है, जो उसे रोकती है या बाधित करती है और कारुणिक (दयालु) को सुखी नहीं होने देती, वह भी 'करुणा' है।

විදිවිධවිදධාතු-වසෙන පරිදීපයෙ;

විජ්ජාසද්දස්ස නිප්ඵත්තිං, සද්දනිප්ඵත්තිකොවිදො.

शब्द-निष्पत्ति के ज्ञाता को 'विद', 'विन्द' और 'विद' धातुओं के वश से 'विद्या' शब्द की निष्पत्ति स्पष्ट करनी चाहिए।

තත්ථ විජ්ජාති වින්දියං කායසුචරිතාදිං වින්දති යාථාවතො උපලභතීති විජ්ජා. තමොඛන්ධාදිපදාලනට්ඨෙන වා අත්තනො පටිපක්ඛං විජ්ඣතීති විජ්ජා. තතො එව අත්තනො විසයං විදිතං කරොතීතිපි විජ්ජා.

वहाँ 'विद्या' का अर्थ है – जो प्राप्त करने योग्य काय-सुचरित आदि को यथार्थ रूप से प्राप्त करती है या उपलब्ध करती है, वह 'विद्या' है। अथवा, अज्ञान के समूह आदि के विदारण के अर्थ में जो अपने प्रतिपक्ष को बेधती है, वह 'विद्या' है। उसी कारण से जो अपने विषय को विदित (ज्ञात) करती है, वह भी 'विद्या' है।

මෙධධාතුවසා චෙව, මෙධාධාතූහි ච ද්විධා;

මෙධාසද්දස්ස නිප්ඵත්තිං, මෙධාවී සමුදීරයෙ.

'मेध' धातु के वश से और 'मेधा' धातुओं से, बुद्धिमान व्यक्ति को 'मेधा' शब्द की निष्पत्ति दो प्रकार से कहनी चाहिए।

තත්ථ මෙධාති සම්මොහං මෙධති හිංසතීති මෙධා. පාපකෙ වා අකුසලෙ ධම්මෙ මෙධති හිංසතීතිපි මෙධා. අථ වා –

वहाँ 'मेधा' का अर्थ है – जो सम्मोह (अज्ञान) का हनन करती है या उसे नष्ट करती है, वह 'मेधा' है। अथवा जो पापमय या अकुशल धर्मों का हनन करती है, वह भी 'मेधा' है। अथवा –

‘‘පඤ්ඤා හි සෙට්ඨා කුසලා වදන්ති,නක්ඛත්තරාජාරිව තාරකානං;

සීලං සිරිඤ්චාපි සතඤ්ච ධම්මො,අන්වායිකා පඤ්ඤවතො භවන්තී’’ති

"कुशल (विद्वान) प्रज्ञा को ही श्रेष्ठ कहते हैं, जैसे नक्षत्रों में चन्द्रमा (नक्षत्रराज) श्रेष्ठ है; शील, श्री और सत्पुरुषों के धर्म प्रज्ञावान् के अनुगामी होते हैं।"

වචනතො පන මෙධති සීලෙන සිරියා සතඤ්ච ධම්මෙහි සහ ගච්ඡති, න එකිකා හුත්වා තිට්ඨතීතිපි මෙධා. අපරො නයො – සුඛුමම්පි අත්ථං ධම්මඤ්ච ඛිප්පමෙව මෙති ච ධාරෙති චාති මෙධා, එත්ථ මෙතීති ගණ්හාතීති අත්ථො. තථා හි [Pg.368] අට්ඨසාලිනියං වුත්තං ‘‘අසනි විය සිලුච්චයෙ කිලෙසෙ මෙධති හිංසතීති මෙධා, ඛිප්පං ගහණධාරණට්ඨෙන වා මෙධා’’ති.

इस वचन के अनुसार, जो शील, श्री और सत्पुरुषों के धर्मों के साथ चलती है, अकेली नहीं रहती, वह 'मेधा' है। दूसरा नय – जो सूक्ष्म अर्थ और धर्म को भी शीघ्र ही प्राप्त करती है और धारण करती है, वह 'मेधा' है; यहाँ 'मेति' का अर्थ 'ग्रहण करना' है। जैसा कि अट्ठसालिनी में कहा गया है – "जो पर्वत पर बिजली के समान क्लेशों का हनन करती है, वह 'मेधा' है, अथवा शीघ्र ग्रहण करने और धारण करने के अर्थ में 'मेधा' है।"

රන්ජධාතුවසා චෙව, රාපුබ්බතිරතොපි ච;

රත්තිසද්දස්ස නිප්ඵත්තිං, සද්දත්ථඤ්ඤූ විභාවයෙ.

शब्दार्थ के ज्ञाता को 'रञ्ज' धातु के वश से और 'रा' पूर्वक 'ति' प्रत्यय से 'रात्रि' शब्द की निष्पत्ति स्पष्ट करनी चाहिए।

රන්ජන්ති සත්තා එත්ථාති රත්ති, රා සද්දො තිය්‍යති ඡිජ්ජති එත්ථාති රත්ති, සත්තානං සද්දස්ස වූපසමකාලොති අත්ථො.

जिसमें सत्त्व रमण करते हैं, वह 'रात्रि' है; अथवा जिसमें 'रा' शब्द (शोर) छिन्न हो जाता है, वह 'रात्रि' है; इसका अर्थ है सत्त्वों के शब्द (शोर) के उपशमन का काल।

මා මානෙ ඉති සොඅන්ත, කම්මනීති චුභොහි තු;

ධාතූහි මාසසද්දස්ස, නිප්ඵත්තිං සමුදීරයෙ.

'मा' (मानने/मापने के अर्थ में) और 'अन्त' (समाप्ति) तथा 'कम्म' (कर्म) इन दोनों धातुओं से 'मास' शब्द की निष्पत्ति कहनी चाहिए।

තථා හි සත්තානං ආයුං මානන්තො විය සියති අන්තං කරොතීති මාසො, චිත්තමාසාදයො ද්වාදස මාසා. සෙය්‍යථිදං? චිත්තො විසාඛො ජෙට්ඨො ආසාළ්හො සාවණො භද්දො අස්සයුජො කත්තිකො මාගසිරො ඵුස්සො මාඝො ඵග්ගුණොති. තත්‍ර චිත්තො මාසො ‘‘රම්මකො’’ති වුච්චති. ‘‘යථාපි රම්මකෙ මාසෙ, බහූ පුප්ඵන්ති වාරිජා’’ති පාළි දිස්සති. භද්දො පන ‘‘පොට්ඨපාදො’’ති වුච්චති.

क्योंकि जो सत्त्वों की आयु को मापते हुए के समान अन्त करता है, वह 'मास' (महीना) है; चित्त (चैत्र) आदि बारह मास होते हैं। जैसे कि – चैत्र, वैशाख, ज्येष्ठ, आषाढ़, श्रावण, भाद्रपद, आश्विन, कार्तिक, मार्गशीर्ष, पौष, माघ और फाल्गुन। वहाँ चैत्र मास को 'रम्मक' (रमणीय) कहा जाता है। "जैसे रमणीय मास में बहुत से जलज (कमल) खिलते हैं" – ऐसा पालि पाठ देखा जाता है। भाद्रपद को 'पोठपाद' कहा जाता है।

අථ වා මාසොති අපරණ්ණවිසෙසස්සපි සුවණ්ණමාසස්සපි නාමං. තත්ථ අපරණ්ණවිසෙසො යථාපරිමිතෙ කාලෙ අසියති භක්ඛියතීති මාසො, ඉතරො පන ‘‘මම ඉද’’න්ති මසියති ආමසියති ගණ්හියතීති මාසොති වුච්චති.

अथवा 'मास' (माष) एक प्रकार के अन्न (उड़द आदि) और सुवर्ण-मास (सोने का सिक्का) का भी नाम है। वहाँ अन्न विशेष को इसलिए 'मास' कहते हैं क्योंकि वह निश्चित समय में खाया जाता है; और दूसरे (सिक्के) को इसलिए 'मास' कहते हैं क्योंकि "यह मेरा है" इस प्रकार उसे स्पर्श किया जाता है या ग्रहण किया जाता है।

සංපුබ්බවදචරෙහි, සංවච්ඡරරවස්ස තු;

නිප්ඵත්තිං සමුදීරෙය්‍ය, සක්‍යසීහස්ස සාසනෙ.

शाक्यसिंह (बुद्ध) के शासन में 'सम्' पूर्वक 'वद' और 'चर' धातुओं से 'संवत्सर' (वर्ष) शब्द की निष्पत्ति कहनी चाहिए।

තථා හි තං තං සත්තං ධම්මප්පවත්තිඤ්ච සඞ්ගම්ම වදන්තො විය චරති පවත්තතීති සංවච්ඡරො.

क्योंकि जो उन-उन सत्त्वों और धर्मों की प्रवृत्ति को मिलकर कहता हुआ सा चलता है या प्रवृत्त होता है, वह 'संवत्सर' है।

භිදිභික්ඛිධාතුවසා[Pg.369], අථ වා භයවාචකං;

භීසද්දං පුරිමං කත්වා, ඉක්ඛධාතුවසෙන ච;

භික්ඛුසද්දස්ස නිප්ඵත්තිං, කථයෙය්‍ය විචක්ඛණො.

विद्वान को 'भिदि' और 'भिक्खि' धातुओं के वश से, अथवा 'भय' वाचक 'भी' शब्द को पूर्व में रखकर 'इक्ख' धातु के वश से 'भिक्षु' शब्द की निष्पत्ति कहनी चाहिए।

තථා හි කිලෙසෙ භින්දතීති භික්ඛු. ඡින්නභින්නපටධරොතිපි භික්ඛු. භික්ඛනසීලොතිපි භික්ඛු. සංසාරෙ භයං ඉක්ඛති, ඉක්ඛනසීලොති වා භික්ඛු.

क्योंकि जो क्लेशों का भेदन करता है, वह 'भिक्षु' है। फटे-पुराने वस्त्र धारण करने वाला भी 'भिक्षु' है। भिक्षा माँगने के स्वभाव वाला भी 'भिक्षु' है। अथवा जो संसार में भय देखता है या देखने के स्वभाव वाला है, वह 'भिक्षु' है।

සදභිදීහි ධාතූහි, සබ්භිසද්දගතිං වදෙ;

සප්පුරිසෙ ච නිබ්බානෙ, එස සද්දො පවත්තති.

'सद' और 'भिदि' धातुओं से 'सब्भि' (सज्जन) शब्द की व्युत्पत्ति कहनी चाहिए; यह शब्द सत्पुरुषों और निर्वाण के लिए प्रयुक्त होता है।

අත්‍රිමානි නිබ්බචනානි – සීදනසභාවෙ කිලෙසෙ භින්දතීති සබ්භි, සප්පුරිසො, යො ‘‘අරියො’’තිපි ‘‘පණ්ඩිතො’’තිපි වුච්චති. අපිච සීදනසභාවා කිලෙසා භිජ්ජන්ති එත්ථාති සබ්භි, නිබ්බානං, යං ‘‘රාගක්ඛයො’’තිආදිනාමං ලභති. තථා හි සංයුත්තට්ඨකථායං වුත්තං ‘‘යස්මා නිබ්බානං ආගම්ම සීදනසභාවා කිලෙසා භිජ්ජන්ති, තස්මා තං සබ්භීති වුච්චතී’’ති.

यहाँ ये निर्वचन हैं - जो अवसाद (डूबने) के स्वभाव वाले क्लेशों को नष्ट करता है, वह 'सब्भि' (सत्पुरुष) है, जिसे 'आर्य' और 'पण्डित' भी कहा जाता है। इसके अतिरिक्त, जिसमें अवसाद के स्वभाव वाले क्लेश नष्ट हो जाते हैं, वह 'सब्भि' है, अर्थात् निर्वाण, जिसे 'रागक्षय' आदि नाम प्राप्त होते हैं। जैसा कि संयुत्त-अट्ठकथा में कहा गया है - "चूँकि निर्वाण को प्राप्त कर अवसाद-स्वभाव वाले क्लेश नष्ट हो जाते हैं, इसलिए उसे 'सब्भि' कहा जाता है।"

එත්ථෙතං වදාම –

यहाँ यह कहते हैं -

‘‘යස්මා නිබ්බානමාගම, සංසීදනසභාවිනො;

ක්ලෙසා භිජ්ජන්ති තං තස්මා, සබ්භීති අමතං’බ්‍රවු’’න්ති.

"चूँकि निर्वाण को प्राप्त कर संसीदन (अवसाद) स्वभाव वाले क्लेश नष्ट हो जाते हैं, इसलिए उस अमृत (निर्वाण) को 'सब्भि' कहा गया है।"

බ්රූධාතුසදධාතූහි, භිසිසද්දස්ස සම්භවං;

ගුණෙහි බ්‍රූහිතා ධීරා, පොරාණාචරියා’බ්‍රවුං.

गुणों से संवर्धित धीर प्राचीन आचार्यों ने 'ब्रू' धातु और 'सद' धातु से 'भिसि' शब्द की उत्पत्ति कही है।

තථා හි බ්‍රවන්තා එත්ථ සීදන්තීති භිසීති භිසිසද්දස්ස සම්භවං පොරාණා කථයිංසු.

क्योंकि प्राचीन आचार्यों ने 'यहाँ बोलते हुए डूबते हैं' (ब्रवन्ता एत्थ सीदन्ति) इस अर्थ में 'भिसि' शब्द की उत्पत्ति कही है।

සුඛධාතුවසා චාපි, සුපුබ්බඛාදතොපි වා;

සුපුබ්බඛනුතො වාපි, සුඛසද්දගතිං වදෙ.

'सुख' शब्द की व्युत्पत्ति 'सुख' धातु के वश से, अथवा 'सु' पूर्वक 'खाद' धातु से, अथवा 'सु' पूर्वक 'खन' धातु से कहनी चाहिए।

සුඛන්ති [Pg.370] හි සුඛයතීති සුඛං. යස්සුප්පජ්ජති, තං සුඛිතං කරොතීති අත්ථො. සුට්ඨු දුක්ඛං ඛාදතීතිපි සුඛං. සුට්ටු දුක්ඛං ඛනතීතිපි සුඛං.

'सुख' वह है जो सुख देता है (सुखयति)। जिसके प्रति यह उत्पन्न होता है, उसे सुखी करता है - यह अर्थ है। जो दुःख को अच्छी तरह खा जाता है (नष्ट करता है), वह भी 'सुख' है। जो दुःख को अच्छी तरह खोद डालता है (उन्मूलन करता है), वह भी 'सुख' है।

දුක්ඛධාතුවසා චාපි, දුපුබ්බඛාදතොපි වා;

දුපුබ්බඛනුතො වාපි, දුක්ඛසද්දගතිං වදෙ.

'दुःख' शब्द की व्युत्पत्ति 'दुःख' धातु के वश से, अथवा 'दु' पूर्वक 'खाद' धातु से, अथवा 'दु' पूर्वक 'खन' धातु से कहनी चाहिए।

දුක්ඛන්ති හි දුක්ඛයතීති දුක්ඛං. යස්සුප්පජ්ජති, තං දුක්ඛිතං කරොතීති අත්ථො. දුට්ඨු සුඛං ඛාදතීතිපි දුක්ඛං. දුට්ඨු සුඛං ඛනතීතිපි දුක්ඛං. අථ වා ද්විධා සුඛං ඛනතීතිපි දුක්ඛං.

'दुःख' वह है जो दुःख देता है (दुक्खयति)। जिसके प्रति यह उत्पन्न होता है, उसे दुखी करता है - यह अर्थ है। जो सुख को बुरी तरह खा जाता है, वह भी 'दुःख' है। जो सुख को बुरी तरह खोद डालता है, वह भी 'दुःख' है। अथवा जो दो प्रकार से सुख को खोद डालता है, वह भी 'दुःख' है।

ගන්ධධාතුවසා චාපි, ගමුධාතුවසෙන වා;

ගමුධාධාතුතො වාපි, ගන්ධසද්දගතිං වදෙ.

'गन्ध' शब्द की व्युत्पत्ति 'गन्ध' धातु के वश से, अथवा 'गमु' धातु के वश से, अथवा 'गमुधा' धातु से कहनी चाहिए।

තථා හි ගන්ධයතීති ගන්ධො, අත්තනො වත්ථුං සූචයති ‘‘ඉදං සුගන්ධං, ඉදං දුග්ගන්ධ’’න්ති පකාසෙති, පටිච්ඡන්නං, වා පුප්ඵඵලාදිං ‘‘ඉදමෙත්ථ අත්ථී’’ති පෙසුඤ්ඤං කරොන්තො විය අහොසීති අත්ථො. අථ වා ගන්ධයති ඡින්දති මනාපගන්ධො සුගන්ධභාවෙන දුග්ගන්ධං, අමනාපගන්ධො ච දුග්ගන්ධභාවෙන සුගන්ධන්ති ගන්ධො. එත්ථ පන ගන්ධසද්දස්ස ඡෙදනවාචකත්තෙ –

क्योंकि जो गन्ध देता है (गन्धयति) वह 'गन्ध' है, वह अपनी वस्तु को सूचित करता है, "यह सुगन्ध है, यह दुर्गन्ध है" ऐसा प्रकाशित करता है; छिपे हुए पुष्प-फल आदि के विषय में "यह यहाँ है" ऐसा मानो चुगली करता हुआ होता है - यह अर्थ है। अथवा जो 'गन्धयति' अर्थात् काटता है - मनभावन गन्ध अपनी सुगन्धता से दुर्गन्ध को, और अरुचिकर गन्ध अपनी दुर्गन्धता से सुगन्ध को [काटती है], इसलिए वह 'गन्ध' है। यहाँ 'गन्ध' शब्द के छेदन-वाचक होने पर -

‘‘අතිජාතං අනුජාතං, පුත්තමිච්ඡන්ති පණ්ඩිතා;

අවජාතං න ඉච්ඡන්ති, යො හොති කුලගන්ධනො’’ති

"पण्डित जन अतिजात (पिता से श्रेष्ठ) और अनुजात (पिता के समान) पुत्र की इच्छा करते हैं; वे अवजात (अधम) पुत्र की इच्छा नहीं करते, जो कुल का विनाशक (कुलगन्धन) होता है।"

අයං පාළි නිදස්සනං. වායුනා වා නීයමානො ගච්ඡතීති ගන්ධො. කච්චායනස්මිඤ්හි ‘‘ඛාදාමගමානං ඛන්ධන්ධගන්ධා’’ති ඛාදඅමගමිඉච්චෙතෙසං ධාතූනං යථාක්කමං ඛන්ධ අන්ධගන්ධාදෙසා වුත්තා. අථ වා ගච්ඡන්තො ධරියතෙ සොති ගන්ධො. වුත්තඤ්හෙතං භදන්තෙන බුද්ධදත්තාචරියෙන වෙය්‍යාකරණෙන නිරුත්තිනයදස්සිනා ‘‘ධරියතීති ගච්ඡන්තො, ගන්ධො සූචනතොපි වා’’ති.

यह पालि उदाहरण है। अथवा वायु द्वारा ले जाया जाता हुआ जो जाता है, वह 'गन्ध' है। कच्चायन व्याकरण में "खाद-आम-गमानं खन्ध-अन्ध-गन्धा" सूत्र से 'खाद', 'आम' और 'गम' इन धातुओं के स्थान पर क्रमशः 'खन्ध', 'अन्ध' और 'गन्ध' आदेश कहे गए हैं। अथवा जाता हुआ जो धारण किया जाता है, वह 'गन्ध' है। व्याकरण और निरुक्ति-नय के ज्ञाता भदन्त बुद्ददत्ताचार्य ने यह कहा है - "जाता हुआ जो धारण किया जाता है वह गन्ध है, अथवा सूचना देने से भी गन्ध है।"

රසධාතුවසා චෙව, රමාසධාතුතොපි ච;

රසසද්දස්ස නිප්ඵත්තිං, ආහු ධම්මරසඤ්ඤුනො.

धर्म-रस के ज्ञाताओं ने 'रस' धातु और 'रम-आस' धातु से 'रस' शब्द की निष्पत्ति कही है।

රසොති [Pg.371] හි රසන්ති තං අස්සාදෙන්තීති රසො, රමන්තා තං අසන්තීතිපි රසො. වුත්තම්පි චෙතං ‘‘රමමානා න’සන්තීති රසොති පරිදීපිතො’’ති. තත්‍රායමත්ථො – දෙවමනුස්සාදයො සත්තා යස්මා රමමානා නං ධම්මජාතං අසන්ති භක්ඛන්ති, තස්මා තං ධම්මජාතං රසො නාමාති නිරුත්තඤ්ඤූහි පරිදීපිතොති. පදච්ඡෙදො පන එවං වෙදිතබ්බො –

'रस' वह है जिसका वे आस्वादन करते हैं (रसन्ति)। रमण करते हुए जिसका वे उपभोग (असन्ति) करते हैं, वह भी 'रस' है। यह कहा भी गया है - "रमण करते हुए जिसका उपभोग करते हैं, उसे 'रस' के रूप में प्रकाशित किया गया है।" वहाँ यह अर्थ है - देव-मनुष्य आदि प्राणी चूँकि रमण करते हुए उस धर्म-पदार्थ का उपभोग (भक्षण) करते हैं, इसलिए उस धर्म-पदार्थ का नाम 'रस' है - ऐसा निरुक्ति-वेत्ताओं द्वारा प्रकाशित किया गया है। पद-विच्छेद इस प्रकार समझना चाहिए -

නං අසන්ති න සන්තීති, පදච්ඡෙදො සියා තහිං;

කම්මකාරකභාවෙන, අත්ථො හි තත්ථ ඉච්ඡිතො.

वहाँ 'नम् असन्ति' (उसका उपभोग करते हैं) ऐसा पद-विच्छेद होना चाहिए, न कि 'न सन्ति'। क्योंकि वहाँ कर्म-कारक के भाव में अर्थ इष्ट है।

ඉති වුත්තානුසාරෙන, අවුත්තෙසු පදෙසුපි;

යථාරහං නයඤ්ඤූහි, නයො නෙය්‍යො සුසොභනො.

इस प्रकार कहे गए के अनुसार, अनकहे शब्दों में भी नय-वेत्ताओं द्वारा यथायोग्य उत्तम नय (विधि) का अनुमान करना चाहिए।

ධාතුචින්තාය යෙ මුත්තා, අනිප්ඵන්නාති තෙ මතා;

තෙ චාපි බහවො සන්ති, පීතලොහිතකාදයො;

जो शब्द धातु-चिन्तन से मुक्त हैं, वे 'अनिष्पन्न' माने गए हैं; वे भी बहुत हैं, जैसे - पीत (पीला), लोहित (लाल) आदि।

නිප්ඵන්නෙ අපි ධාතූහි, සද්දෙ ධගාඉතිආදයො;

අනිප්ඵන්නංව පෙක්ඛන්ති, ගවාදිවිධිභෙදතො.

धातुओं से निष्पन्न होने पर भी 'धगा' आदि शब्दों को, 'गवादि' विधि के भेद से, अनिष्पन्न के समान ही देखते हैं।

තථා හි ‘‘ගච්ඡතීති ගො’’, ඉති වුත්තපදං පුන;

අනිප්ඵන්නං කරිත්වාන, ‘‘ගාවො’’ ඉච්චාදිකංබ්‍රවුං.

जैसे कि "जो जाती है वह गौ है" (गच्छतीति गो), इस प्रकार कहे गए पद को पुनः अनिष्पन्न करके "गावो" इत्यादि कहा गया है।

එකන්තෙන අනිප්ඵන්නා, සද්දා විඩූඩභාදයො;

ධාතුරූපකසද්දා ච, ‘‘පබ්බතායති’’ආදයො.

'विडूडभ' आदि शब्द एकान्ततः (पूर्णतः) अनिष्पन्न हैं; और 'पब्बतायति' (पर्वत के समान आचरण करना) आदि धातु-रूपक शब्द भी।

සෙය්‍යථිදං? ‘‘විඩූඩභො, තිස්සො, යෙවාපනො, පීතං, ලොහිතං’’ ඉච්චෙවමාදීනි නාමිකපදානි අනිප්ඵන්නානි භවන්ති. ‘‘නීලං, පීතං, යෙවාපනකො’’ ඉච්චාදීනි පන නීලවණ්ණෙ පීතවණ්ණෙ. කෙ රෙ ගෙ සද්දෙති ධාතුවසෙන ආගතත්තා නීලතීති නීලං, පීතතීති පීතං, යෙ වා පන ඉතිවචනෙන භගවතා කියතෙ කථියතෙති යෙවාපනකොති නිබ්බචනමරහන්තීති නිප්ඵන්නානීති වත්තබ්බානි. කෙචි පනෙත්ථ වදෙය්‍යුං ‘‘නනු නීලති පීතතීතිආදීනි ක්‍රියාපදානි තෙපිටකෙ බුද්ධවචනෙ න දිස්සන්තී’’ති? කිඤ්චාපි [Pg.372] න දිස්සන්ති, තථාපි එතරහි අවිජ්ජමානා පුරාණභාසා එසාති ගහෙතබ්බානි. යථා හි ‘‘නාථතීති නාථො’’ති එත්ථ කිඤ්චාපි ‘‘නාථතී’’ති ක්‍රියාපදං බුද්ධවචනෙ න දිස්සති, තථාපි නාථ යාචනොපතාපිස්සරියාසීසනෙසූති ධාතුනො දිට්ඨත්තා අට්ඨකථාචරියා ගණ්හිංසුයෙව, එවං සම්පදමිදං දට්ඨබ්බං. න හි ක්‍රියාපදපරිහීනො ධාතු වුච්චෙය්‍ය.

जैसे कि - 'विडूडभ', 'तिस्स', 'येवापन', 'पीत', 'लोहित' - इस प्रकार के नाम-पद अनिष्पन्न होते हैं। किन्तु 'नील', 'पीत', 'येवापनक' आदि शब्द नील वर्ण और पीत वर्ण के अर्थ में [निष्पन्न हो सकते हैं]। 'के रे गे' आदि ध्वनियों के धातु-वश से आने के कारण 'नीलति' (नीला होता है) से 'नील', 'पीतति' (पीला होता है) से 'पीत', और "ये वा पन" (अथवा जो अन्य) इस वचन के द्वारा भगवान् द्वारा कहे जाने के कारण 'येवापनक' - ये शब्द निरुक्ति के योग्य होने से 'निष्पन्न' कहे जाने चाहिए। यहाँ कुछ लोग कह सकते हैं - "क्या 'नीलति', 'पीतति' आदि क्रिया-पद त्रिपिटक बुद्ध-वचन में नहीं दिखाई देते?" भले ही वे न दिखाई दें, फिर भी उन्हें प्राचीन भाषा के रूप में ग्रहण करना चाहिए जो वर्तमान में अविद्यमान है। जैसे कि "नाथति इति नाथो" (जो रक्षा करता है वह नाथ है) यहाँ भले ही 'नाथति' क्रिया-पद बुद्ध-वचन में नहीं दिखता, फिर भी 'नाथ' धातु के याचना, उपताप, ऐश्वर्य और आशीर्वाद के अर्थों में देखे जाने के कारण अट्ठकथाचार्यों ने उसे ग्रहण किया ही है, वैसे ही इसे भी यहाँ समझना चाहिए। क्योंकि क्रिया-पद से रहित धातु नहीं कही जा सकती।

කිඤ්ච භිය්‍යො – යථා ‘‘යාව බ්‍යාති නිමීසති, තත්‍රාපි රසතිබ්බයො’’ති ජාතකපාළියං ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ දෙවමනුස්සානං වොහාරපථෙ අසඤ්චරන්තං පුරාණභාසාභූතං ‘‘බ්‍යාතී’’ති ක්‍රියාපදම්පි දිස්සති, තථා ‘‘නීලති, පීතතී’’තිආදීහිපි පුරාණභාසාභූතෙහි ක්‍රියාපදෙහි භවිතබ්බං. තත්ථ යාව බ්‍යාතීති යාව උම්මීසති. අයඤ්හි තස්මිං කාලෙ වොහාරො, යස්මිං කාලෙ බොධිසත්තො චූළබොධි නාම පරිබ්බාජකො අහොසි. යථා පන විඩූඩභසද්දාදයො ධාතුවසෙන අනිප්ඵන්නා නාම වුච්චන්ති, තථා ‘‘පබ්බතායති, සමුද්දායති, චිච්චිටායති, ධූමායති, දුද්දුභායති, මෙත්තායති, කරුණායති, මමායති’’ ඉච්චෙවමාදයො ච ‘‘ඡත්තීයති, වත්ථීයති, පරික්ඛාරීයති, ධනීයති, පටීයති’’ ඉච්චෙවමාදයො ච ‘‘අතිහත්ථයති, උපවීණයති, දළ්හයති, පමාණයති, කුසලයති, විසුද්ධයති’’ ඉච්චෙවමාදයො ච ධාතුවසෙන අනිප්ඵන්නායෙව නාම වුච්චන්ති.

और भी - जैसे जातकपालि में 'याव ब्याति निमीसति, तत्रापि रसतब्बयो' (जब तक वह आँखें झपकाता है, वहाँ भी रस की तीव्रता है) इस बुद्ध-उत्पाद काल में देवों और मनुष्यों के व्यवहार-पथ में न चलने वाला, पुरानी भाषा का रूप 'ब्याति' (byāti) क्रियापद भी दिखाई देता है, वैसे ही 'नीलति, पीतति' आदि पुरानी भाषा के क्रियापद भी होने चाहिए। वहाँ 'याव ब्याति' का अर्थ है 'जब तक आँखें खोलता है'। यह उस समय का व्यवहार (बोलचाल) है, जिस समय बोधिसत्व चूलबोधि नामक परिव्राजक थे। जैसे विडूडभ शब्द आदि धातु के अनुसार निष्पन्न नहीं कहे जाते, वैसे ही 'पब्बतायति, समुद्दायति, चिच्चिटायति, धूमायति, दुद्दुभायति, मेत्तायति, करुणायति, ममायति' इत्यादि और 'छत्तीयति, वत्थीयति, परिक्खारीयति, धनीयति, पटीयति' इत्यादि और 'अतिहत्थयति, उपवीणयति, दळ्हयति, पमाणयति, कुसलयति, विसुद्धयति' इत्यादि भी धातु के अनुसार अनिष्पन्न ही कहे जाते हैं।

තත්ථ ‘‘පබ්බතායතී’’තිආදීසු සඞ්ඝො පබ්බතමිව අත්තානමාචරති පබ්බතායති, එවං සමුද්දායති. සද්දො චිච්චිටමිව අත්තානමාචරති චිච්චිටායති. වත්ථු ධූමමිව අත්තානමාචරති ධූමායති. සද්දො දුද්දුභඉති ආචරති දුද්දුභායති, භික්ඛු මෙත්තායති, තථා කරුණායති. ‘‘මම ඉද’’න්ති ගණ්හති මමායති. අඡත්තං ඡත්තමිව ආචරති ඡත්තීයති. අපුත්තං [Pg.373] පුත්තමිව ආචරති පුත්තීයති, සිස්සං ආචරියො, අත්තනො පත්තමිච්ඡති පත්තීයති. එවං වත්ථීයති, පරික්ඛාරීයති, චීවරීයති, ධනීයති, පටීයති. හත්ථිනා අතික්කමති අතිහත්ථයති. වීණාය උපගායති උපවීණයති. දළ්හං කරොති වීරියං දළ්හයති. පමාණං කරොති පමාණයති. කුසලං පුච්ඡති කුසලයති. විසුද්ධා හොති රත්ති විසුද්ධායති.

वहाँ 'पब्बतायति' आदि में - संघ पर्वत की तरह स्वयं आचरण करता है, वह 'पब्बतायति' है; इसी प्रकार 'समुद्दायति' (समुद्र की तरह आचरण करना)। शब्द 'चिच्चिट' की तरह स्वयं आचरण करता है, वह 'चिच्चिटायति' है। वस्तु धुएँ की तरह स्वयं आचरण करती है, वह 'धूमायति' है। शब्द 'दुद्दुभ' की तरह आचरण करता है, वह 'दुद्दुभायति' है। भिक्षु मैत्री करता है (मेत्तायति), वैसे ही करुणा करता है (करुणायति)। 'यह मेरा है' ऐसा ग्रहण करता है, वह 'ममायति' है। जो छत्र नहीं है, उसे छत्र की तरह आचरण में लाता है, वह 'छत्तीयति' है। जो पुत्र नहीं है, उसे पुत्र की तरह आचरण में लाता है, वह 'पुत्तीयति' है (जैसे आचार्य शिष्य के साथ); अपने पात्र की इच्छा करता है, वह 'पत्तीयाति' है। इसी प्रकार 'वत्थीयति, परिक्खारीयति, चीवरीयति, धनीयति, पटीयति' हैं। हाथी से अतिक्रमण करता है, वह 'अतिहत्थयति' है। वीणा के साथ गाता है, वह 'उपवीणयति' है। दृढ़ करता है, वह वीर्य को 'दळ्हयति' (दृढ़ करता) है। प्रमाण करता है, वह 'पमाणयति' है। कुशल (क्षेम) पूछता है, वह 'कुसलयति' है। रात्रि विशुद्ध होती है, वह 'विसुद्धायति' है।

තත්‍රායං පදමාලා – ‘‘පබ්බතායති, පබ්බතායන්ති. පබ්බතායසි, පබ්බතායථ. පබ්බතායාමි, පබ්බතායාමා’’ති ඉමිනා නයෙන අට්ඨන්නං විභත්තීනං වසෙන සෙසං සබ්බං යොජෙතබ්බං, එවං ‘‘සමුද්දායති, ඡත්තීයතී’’තිආදීසු. තත්‍ර කාරිතවසෙනපි ‘‘පබ්බතායන්තං පයොජයති පබ්බතායති, පුත්තියන්තං පයොජයති පුත්තීයති’’ ඉච්චාදි පදසිද්ධි භවති. අයං පන පදමාලා – පබ්බතායති, පබ්බතායන්ති. පබ්බතායසි. සෙසං යොජෙතබ්බං. ඉච්චෙවං ධාතුවසෙන නිප්ඵන්නානිප්ඵන්නපදානි විභාවිතානි.

वहाँ यह पदमाला है - 'पब्बतायति, पब्बतायन्ति। पब्बतायसि, पब्बतायथ। पब्बतायामि, पब्बतायाम।' इस रीति से आठों विभक्तियों के अनुसार शेष सब जोड़ना चाहिए, इसी प्रकार 'समुद्दायति, छत्तीयति' आदि में भी। वहाँ कारित (प्रेरणार्थक) के अनुसार भी 'पब्बतायन्तं पयोजयति पब्बतायति' (पर्वत की तरह आचरण करने वाले को प्रेरित करता है), 'पुत्तियन्तं पयोजयति पुत्तीयति' इत्यादि पद-सिद्धि होती है। और यह पदमाला है - पब्बतायति, पब्बतायन्ति। पब्बतायसि। शेष जोड़ना चाहिए। इस प्रकार धातु के अनुसार निष्पन्न और अनिष्पन्न पदों का स्पष्टीकरण किया गया।

ඉදානි ධාතුගණලක්ඛණං, අධාතුලක්ඛණං, කාරිතපච්චයයොගං, සකාරිතෙකකම්මද්විකම්මතිකම්මපදං, ඌහනීයරූපගණං, ධාතූනං එකගණිකද්විගණිකතෙගණිකපදං, සුද්ධකත්තුහෙතුකත්තුපදරූපං, කම්මභාවපදරූපං, එකකාරිතද්විකාරිතපදං, අකාරිතද්විකම්මකපදඤ්ච සබ්බමෙතං යථාරහං කථයාම.

अब हम धातु-गण के लक्षण, अ-धातु लक्षण, कारित प्रत्यय का योग, कारित सहित एक-कर्मक, द्वि-कर्मक और त्रि-कर्मक पद, ऊहनीय रूप गण, धातुओं के एक-गणिक, द्वि-गणिक और त्रि-गणिक पद, शुद्ध-कर्तृ और हेतु-कर्तृ पद रूप, कर्म और भाव पद रूप, एक-कारित और द्वि-कारित पद, तथा अ-कारित द्वि-कर्मक पद - इन सबका यथावश्यक वर्णन करते हैं।

තත්‍ර සබ්බධාතුකනිස්සිතෙ සුද්ධකත්තුප්පයොගෙ සුද්ධස්සරධාතුතො වා එකස්සරතො වා අනෙකස්සරතො වා අපච්චයස්ස පරභාවො භූවාදිගණලක්ඛණං සාමඤ්ඤලක්ඛණවසෙන, විසෙසලක්ඛණවසෙන පන ආඛ්‍යාතත්තෙ ඉකාරන්තානෙකස්සරධාතුතො සහ අපච්චයෙන නිච්චං නිග්ගහීතාගමනඤ්ච නාමිකත්තෙ නිග්ගහීතාගමනමත්තඤ්ච භූවාදිගණලක්ඛණං. ආක්‍යාතත්තෙ කත්තරි ධාතූහි අපච්චයෙන සද්ධිංනියතවසෙන නිග්ගහීතාගමනං රුධාදිගණලක්ඛණං සාමඤ්ඤලක්ඛණවසෙන, විසෙසලක්ඛණවසෙන [Pg.374] පන ආඛ්‍යාතත්තෙ කත්තරි ධාතූහි ඉවණ්ණෙකාරොකාරපච්චයෙහි සද්ධිං නියතවසෙන නිග්ගහීතාගමනඤ්ච නාමකත්තෙ අනියතවසෙන නිග්ගහීතාගමනමත්තඤ්ච රුධාදිගණලක්ඛණං. කත්තරි ධාතූහි ආදෙසලාභාලාභිනො යපච්චයස්ස පරභාවො දිවාදිගණලක්ඛණං. කත්තරි ධාතූහි යථාරහං ණු ණා උණාපච්චයානං පරභාවො ස්වාදිගණලක්ඛණං. කත්තරි ධාතූහි නාපච්චයස්ස පරභාවො කියාදිගණලක්ඛණං. කත්තරි ධාතූහි ආඛ්‍යාතත්තෙ අප්පකතරප්පයොගවසෙන නාමිකත්තෙ පචුරප්පයොගවසෙන ප්පණ්හාපච්චයානං පරභාවො ගහාදිගණලක්ඛණං. කත්තරි ධාතූහි යථාසම්භවං ඔයිරප්පච්චයානං පරභාවො තනාදිගණලක්ඛණං. ආඛ්‍යාතත්තෙ කත්තරි ධාතූහි සබ්බථා ණෙණයප්පච්චයානං පරභාවො චුරාදිගණලක්ඛණං සාමඤ්ඤලක්ඛණවසෙන, විසෙසලක්ඛණවසෙන පන ආඛ්‍යාතත්තෙ ඉකාරන්තධාතුතො සහ ණෙ ණයපච්චයෙහි නිච්චං නිග්ගහීතාගමනඤ්ච නාමිකත්තෙ නිග්ගහීතාගමනමත්තඤ්ච චුරාදිගණලක්ඛණං. ගණසූචකානං පච්චයානමපරත්තං අධාතුලක්ඛණං. ඉති ධාතුගණලක්ඛණමධාතුලක්ඛණං විභාවිතං.

वहाँ सभी धातुओं पर आश्रित क्रिया के प्रयोग में, शुद्ध स्वर वाली धातु से, या एक स्वर वाली, या अनेक स्वर वाली धातु से 'अ' प्रत्यय का बाद में आना सामान्य लक्षण के अनुसार भ्वादि गण का लक्षण है। विशेष लक्षण के अनुसार, आख्यात (क्रिया) में इ-कारान्त अनेक स्वर वाली धातु से 'अ' प्रत्यय के साथ नित्य अनुस्वार (निग्गहीत) का आगम होना और नामिक (संज्ञा) में केवल अनुस्वार का आगम होना भ्वादि गण का लक्षण है। आख्यात में कर्ता अर्थ में धातुओं से 'अ' प्रत्यय के साथ निश्चित रूप से अनुस्वार का आगम होना सामान्य लक्षण के अनुसार रुधादि गण का लक्षण है; विशेष लक्षण के अनुसार, आख्यात में कर्ता अर्थ में धातुओं से इ-वर्ण, ए-कार, ओ-कार प्रत्ययों के साथ निश्चित रूप से अनुस्वार का आगम होना और नामिक में अनिश्चित रूप से केवल अनुस्वार का आगम होना रुधादि गण का लक्षण है। कर्ता अर्थ में धातुओं से आदेश प्राप्त करने वाले या न करने वाले 'य' प्रत्यय का बाद में आना दिवादि गण का लक्षण है। कर्ता अर्थ में धातुओं से यथासंभव 'णु, णा, उणा' प्रत्ययों का बाद में आना स्वादि गण का लक्षण है। कर्ता अर्थ में धातुओं से 'ना' प्रत्यय का बाद में आना कियादि गण का लक्षण है। कर्ता अर्थ में धातुओं से आख्यात में अल्प प्रयोग के कारण और नामिक में प्रचुर प्रयोग के कारण 'प्प, ण्हा' प्रत्ययों का बाद में आना गहादि गण का लक्षण है। कर्ता अर्थ में धातुओं से यथासंभव 'ओ, यिर' प्रत्ययों का बाद में आना तनादि गण का लक्षण है। आख्यात में कर्ता अर्थ में धातुओं से सर्वथा 'णे, णय' प्रत्ययों का बाद में आना सामान्य लक्षण के अनुसार चुरादि गण का लक्षण है; विशेष लक्षण के अनुसार, आख्यात में इ-कारान्त धातु से 'णे, णय' प्रत्ययों के साथ नित्य अनुस्वार का आगम होना और नामिक में केवल अनुस्वार का आगम होना चुरादि गण का लक्षण है। गण-सूचक प्रत्ययों का बाद में न होना अ-धातु लक्षण है। इस प्रकार धातु-गण लक्षण और अ-धातु लक्षण स्पष्ट किए गए।

කාරිතපච්චයස්ස යොගෙ ‘‘ණෙ ණයො ණාපෙ ණාපයො චා’’ති ඉමෙ චත්තාරො කාරිතපච්චයා.

कारित प्रत्यय के योग में 'णे, णय, णापे और णापय' - ये चार कारित प्रत्यय हैं।

ණෙ ණයාසුං උවණ්ණන්තා,ආදන්තා පච්ඡිමා දුවෙ;

සෙසතො චතුරොද්වෙ වා,ණයොයෙව අධාතුතො.

उ-वर्णान्त (उ, ऊ अन्त वाली) धातुओं में 'णे' और 'णय' होते हैं, आ-कारान्त धातुओं में पिछले दो (णापे, णापय) होते हैं; शेष से चारों या दो होते हैं, और अ-धातु से केवल 'णय' ही होता है।

තත්‍ර සාවෙති, සාවයති. භාවෙති, භාවයති, ඔභාසෙති, ඔභාසයති. ඉමානි කාරිතෙ උවණ්ණන්තධාතුරූපානි.

वहाँ सावेति (सुनाता है), सावयति। भावेति (भावित करता है), भावयति, ओभासेति (प्रकाशित करता है), ओभासयति। ये कारित में उ-वर्णान्त धातु के रूप हैं।

දාපෙති[Pg.375], දාපයති. හාපෙති, හාපයති. න්හාපෙති, න්හාපයති. නහාපෙති, නහාපයති. ආකාරන්තධාතුරූපානි.

दापेति, दापयति (दिलवाता है)। हापेति, हापयति (छोड़वाता है)। न्हापेति, न्हापयति (नहलवाता है)। नहापेति, नहापयति (नहलवाता है)। ये आकारान्त धातु रूप हैं।

සොසෙති, සොසයති. සොසාපෙති, සොසාපයති. ඝොසාපෙති, ඝොසාපයති. අකාරන්තධාතුරුපානි.

सोसेति, सोसयति (सुखाता है)। सोसापेति, सोसापयति (सुखवाता है)। घोसापेति, घोसापयति (घोषणा करवाता है)। ये अकारान्त धातु रूप हैं।

මග්ගො සංසාරතො ලොකං ඤාපෙති, ඤාපයති. ඉධාතුරූපානි නිග්ගච්ඡාපෙතීති එතෙසමත්ථො. ඉමානි හි නිපුබ්බාය ඉධාතුයා වසෙන සම්භූතානි හෙතුකත්තුරූපානි. තථා හි සුද්ධකත්තුභාවෙන මග්ගො සයං ඤායති, සංසාරතො නිග්ගච්ඡතීති ඤායොති වුච්චති.

मार्ग संसार से लोक को ज्ञापित करता है (ñāpeti, ñāpayati)। 'निकलवाता है' (niggacchāpeti) इन रूपों का यही अर्थ है। ये 'नि' उपसर्ग पूर्वक 'इ' धातु के वश से उत्पन्न हेतु-कर्तृ (प्रयोजक) रूप हैं। क्योंकि हेतु-भाव के कारण मार्ग स्वयं जाना जाता है, संसार से निकलता है, इसलिए इसे 'न्याय' (ñāyo) कहा जाता है।

පාවෙති, පාවයති, උධාතුරූපානි. වදාපෙතීති එතෙසමත්ථො. ඉමානි හි පපුබ්බාය උධාතුයා වසෙන සම්භූතානි හෙතුකත්තුරූපානි. තථා හි ‘‘යො ආතුමානං සයමෙව පාවා’’ති සුද්ධකත්තුපදං ආහච්චභාසිතං දිස්සති.

पावेति, पावयति, ये 'उ' धातु के रूप हैं। 'बुलवाता है' (vadāpeti) इनका अर्थ है। ये 'प्र' उपसर्ग पूर्वक 'उ' धातु के वश से उत्पन्न हेतु-कर्तृ रूप हैं। जैसा कि "जो स्वयं को ही बोलता है" (yo ātumānaṃ sayameva pāvā) इस प्रकार शुद्ध कर्ता पद का प्रयोग देखा जाता है।

ඛෙපෙති, ඛෙපයති. කඞ්ඛෙති, කඞ්ඛයති, කඞ්ඛාපෙති, කඞ්ඛාපයති. ආචික්ඛාපෙති, ආචික්ඛාපයති. ඉවණ්ණන්තධාතුරූපානි.

खेपेति, खेपयति (बिताता है)। कङ्खेति, कङ्खयति, कङ्खापेति, कङ्खापयति (शंका करता है/करवाता है)। आचिक्खापेति, आचिक्खापयति (बतलवाता है)। ये इ-वर्णान्त धातु रूप हैं।

ඛියෙති, ඛියයති. මිලායෙති, මිලායයති. එකාරන්තධාතුරූපානි.

खियेति, खिययति (क्षय होता है)। मिलायेति, मिलाययति (कुम्हलाता है)। ये एकारान्त धातु रूप हैं।

සියෙති, සියයති. ඔකාරන්තධාතුරූපානි.

सियेति, सिययति। ये ओकारान्त धातु रूप हैं।

පබ්බතායායති, පුත්තියායති. අධාතුනිස්සිතානි රූපානි. ඉමිනා නයෙන සෙසානි අවුත්තානිපි රූපානි සක්කා විඤ්ඤාතුං විඤ්ඤුනා පාළිනයඤ්ඤුනාති විත්ථාරො න දස්සිතො. ඉති කාරිතපච්චයයොගො සඞ්ඛෙපෙන විභාවිතො.

पब्बतायायति (पर्वत जैसा आचरण करता है), पुत्तियायति (पुत्र जैसा आचरण करता है)। ये अ-धातु आश्रित रूप हैं। इस विधि से अन्य अनकहे रूपों को भी पालि-नय के ज्ञाता विद्वानों द्वारा समझा जा सकता है, इसलिए विस्तार नहीं दिखाया गया है। इस प्रकार कारित प्रत्यय का योग संक्षेप में स्पष्ट किया गया है।

ඉදානි [Pg.376] සකාරිතෙකකම්මාදීනි බ්‍රූම –

अब कारित प्रत्यय सहित एक-कर्मक आदि के विषय में कहते हैं -

අකම්මකා එකකම්මා, ද්විකම්මා වාපි හොන්ති හි;

කාරිතපච්චයෙ ලද්ධෙ, සකම්මා ච ද්විකම්මකා.

अकर्मक धातुएँ एक-कर्मक हो जाती हैं, और एक-कर्मक धातुएँ द्विकर्मक हो जाती हैं; कारित प्रत्यय लगने पर, वे (क्रमशः) एक-कर्मक और द्विकर्मक हो जाती हैं।

සයං සොධෙති සො භූමිං, සොධාපෙති පරෙමහිං;

නරං කම්මං කාරයති, විඤ්ඤෙය්‍යං කමතො ඉදං.

वह स्वयं भूमि को शुद्ध करता है, दूसरों से भूमि शुद्ध करवाता है; मनुष्य से कर्म करवाता है, इसे क्रम से समझना चाहिए।

ද්විකම්මිකා සම්භවන්ති, තිකම්මා එත්ථ දීපයෙ;

‘‘ඉස්සරො සෙවකං ගාමං, අජං නායෙති’’ ඉච්චපි.

यहाँ द्विकर्मक धातुएँ त्रिकर्मक हो जाती हैं, ऐसा दर्शाना चाहिए; जैसे "स्वामी सेवक के द्वारा गाँव को बकरी ले जाता (ले जाने को प्रेरित करता) है।"

‘‘නරො නරෙන වා ගාමං, අජං නායෙති’’ඉච්චපි;

කම්මත්ථදීපකංයෙව, කරණං එත්ථ ඉච්ඡිතං.

अथवा "मनुष्य मनुष्य के द्वारा गाँव को बकरी ले जाता है"; यहाँ करण (तृतीया विभक्ति) कर्म के अर्थ को ही प्रकाशित करने वाला अभीष्ट है।

ඉති සකාරිතෙකකම්මාදීනි විභාවිතානි.

इस प्रकार कारित प्रत्यय सहित एक-कर्मक आदि स्पष्ट किए गए।

ඉදානි ඌහනීයරූපගණං බ්‍රූම – හොති, භොති, සම්භොති, ඉදං භූවාදිරූපං. සුම්භොති, පරිසුම්භොති, ඉදං රුධාදිගූපං. නින්දති, විනින්දති, බන්ධති, ඉදං භූවාදිරූපං. ඡින්දති, භින්දති, රුන්ධති, ඉදං රුධාදිරූපං. දෙති, නෙති, වදෙති, අන්වෙති, ඉදං භූවාදිරූපං. රුන්ධෙති, පටිරුන්ධෙති, ඉදං රුධාදිරූපං. බුද්ධෙති, පලිබුද්ධෙති, ඉදං චුරාදිරූපං. ජයති, සයති, පලායති, මිලායති, ගායති, ඉදං භූවාදිරූපං. හායති, සායති, න්හායති, ඉදං දිවාදිරූපං. කථයති, චින්තයති, භාජයති, ඉදං චුරාදිරූපං. ගබ්බති, පගබ්බති, ඉදං භූවාදිරූපං. කුබ්බති, ක්‍රුබ්බති, ඉදං තනාදිරූපං. හිනොති, චිනොති, ඉදං ස්වාදිරූපං. තනොති, සනොති, කරොති, ඉදං තනාදිරූපං. චින්තෙති, චින්තයති, ඉදං කත්තුරූපඤ්චෙව හෙතුකත්තුරූපඤ්ච. කන්තෙති, කන්තයති, ඉදං හෙතුකත්තුරූපමෙව. භක්ඛෙති, භක්ඛයති, වාදෙති, වාදයති, ඉදං සුද්ධකත්තුරූපඤ්චෙව හෙතුකත්තුරූපඤ්ච. මිය්‍යතීති කත්තුපදඤ්චෙව කම්මපදඤ්ච. භාවෙථාති බහුවචනඤ්චෙව එකවචනඤ්ච. සංයමිස්සන්ති අනාගතවචනඤ්චෙව අතීතවචනඤ්ච. අනුසාසතීති ආඛ්‍යාතඤ්චෙව නාමිකඤ්ච. ගච්ඡං විධමං නික්ඛණන්ති නාමිකඤ්චෙව [Pg.377] ආඛ්‍යාතඤ්ච. එත්ථ ආඛ්‍යාතත්තෙ ගච්ඡන්ති අනාගතවචනං, විධමන්ති අතීතවචනං, නිඛණන්ති පරිකප්පවචනං, සබ්බං වා එතං පදං අනාගතාධිවචනන්තිපි වත්තුං වට්ටතෙව. ඉමිනා නයෙන අඤ්ඤානිපි ඌහනීයපදානි නානප්පකාරතො යොජෙතබ්බානි. ඉමානි පදානි දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යවිසෙසානි මන්දබුද්ධීනං සම්මොහකරානි ආචරියපාචරියෙ පයිරුපාසිත්වා වෙදනීයානීති ඌහනීයරූපගණො විභාවිතො.

अब विचारणीय (ऊहनीय) रूप-गण के विषय में कहते हैं - 'होति' (hoti), 'भोति' (bhoti), 'सम्भोति' (sambhoti), ये भूवादि गण के रूप हैं। 'सुम्भोति' (sumbhoti), 'परिसुम्भोति' (parisumbhoti), ये रुधादि गण के रूप हैं। 'निन्दति' (nindati), 'विनिन्दति' (vinindati), 'बन्धति' (bandhati), ये भूवादि गण के रूप हैं। 'छिन्दति' (chindati), 'भिन्दति' (bhindati), 'रुन्धति' (rundhati), ये रुधादि गण के रूप हैं। 'देति' (deti), 'नेति' (neti), 'वदेति' (vadeti), 'अन्वेति' (anveti), ये भूवादि गण के रूप हैं। 'रुन्धेति' (rundheti), 'पतिरुन्धेति' (paṭirundheti), ये रुधादि गण के रूप हैं। 'बुद्धेति' (buddheti), 'पलिबुद्धेति' (palibuddheti), ये चुरादि गण के रूप हैं। 'जयति' (jayati), 'सयति' (sayati), 'पलायति' (palāyati), 'मिलायति' (milāyati), 'गायति' (gāyati), ये भूवादि गण के रूप हैं। 'हायति' (hāyati), 'सायति' (sāyati), 'न्हायति' (nhāyati), ये दिवादि गण के रूप हैं। 'कथयति' (kathayati), 'चिन्तयति' (cintayati), 'भाजयति' (bhājayati), ये चुरादि गण के रूप हैं। 'गब्बति' (gabbati), 'पगब्बति' (pagabbati), ये भूवादि गण के रूप हैं। 'कुब्बति' (kubbati), 'क्रुब्बति' (krubbati), ये तनादि गण के रूप हैं। 'हिनोति' (hinoti), 'चिनोति' (cinoti), ये स्वादि गण के रूप हैं। 'तनोति' (tanoti), 'सनोति' (sanoti), 'करोति' (karoti), ये तनादि गण के रूप हैं। 'चिन्तेति' (cinteti), 'चिन्तयति' (cintayati), ये कर्तृ-रूप और हेतु-कर्तृ रूप दोनों हैं। 'कन्तेति' (kanteti), 'कन्तयति' (kantayati), ये केवल हेतु-कर्तृ रूप हैं। 'भक्खेति' (bhakkheti), 'भक्खयति' (bhakkhayati), 'वादेति' (vādeti), 'वादयति' (vādayati), ये कर्तृ-रूप और हेतु-कर्तृ रूप दोनों हैं। 'मिय्यति' (miyyati) यह कर्तृ-पद और कर्म-पद दोनों है। 'भावेथ' (bhāvetha) यह बहुवचन और एकवचन दोनों है। 'संयमिसन्ति' (saṃyamissanti) यह भविष्यत् काल और भूतकाल दोनों है। 'अनुसासति' (anusāsati) यह आख्यात (क्रिया) और नामिक (संज्ञा) दोनों है। 'गच्छं' (gacchaṃ), 'विधमं' (vidhamaṃ), 'निक्खणन्ति' (nikkhaṇanti) ये नामिक और आख्यात दोनों हैं। यहाँ आख्यात होने पर 'गच्छन्ति' भविष्यत् काल, 'विधमन्ति' भूतकाल, 'निक्खणन्ति' विध्यर्थक (परिकल्प) वचन है, अथवा इन सभी पदों को भविष्यत् काल का वाचक कहना भी उचित है। इस विधि से अन्य विचारणीय पदों को भी अनेक प्रकार से जोड़ना चाहिए। ये पद कठिनता से समझने योग्य विशेषताओं वाले हैं और मन्द बुद्धि वालों के लिए मोह उत्पन्न करने वाले हैं, अतः आचार्यों की सेवा करके इन्हें जानना चाहिए - इस प्रकार विचारणीय रूप-गण स्पष्ट किया गया।

ඉදානි එකගණිකාදීනි වදාම – ධා ධාරණෙ, භූවාදිගණිකවසෙනායං එකගණිකා සකම්මිකා ධාතු. භගවා සකලලොකස්ස හිතං දධාති විදධාති, පුරිසො අත්ථං සංවිධෙති, නිධිං නිධෙති, ඉමානි සුද්ධකත්තරි භවන්ති. ‘‘සංවිධාපෙති, විධාපෙතී’’ති ඉමානි හෙතුකත්තරි භවන්ති. කම්මෙ පන භාවෙ ච ‘‘අනුවිධීයතී’’තිආදීනි භවන්ති. තථා හි කම්මෙ ‘‘නිධි නාම නිධීයතී’’ති ච ‘‘ධීයති ධපියතීති ධෙය්‍ය’’න්ති ච රූපානි දිස්සන්ති. තත්ථ කම්මෙ ‘‘කම්මං සත්තෙහි අනුවිධිය්‍යති, කම්මානි සත්තෙහි අනුවිධිය්‍යන්ති. භො කම්ම ත්වං සත්තෙහි අනුවිධිය්‍යසි, අහං කම්මං සත්තෙහි අනුවිධිය්‍යාමී’’තිආදිනා යොජෙතබ්බං. භාවෙ පන ‘‘සත්තො දුක්ඛං අනුවිධිය්‍යති, සත්තා දුක්ඛං අනුවිධිය්‍යන්ති, තො සත්ත ත්වං දුක්ඛං අනුවිධිය්‍යසී’’ති යොජෙතබ්බං. අයං නයො අතිවිය සුඛුමො පාළිනයානුකූලො.

अब एक-गणिक आदि के विषय में कहते हैं - 'धा' (dhā) धारण करने के अर्थ में, भूवादि गण के अनुसार यह एक-गणिक सकर्मक धातु है। "भगवान् सकल लोक का हित धारण करते हैं (dadhāti), विधान करते हैं (vidadhāti)", "पुरुष अर्थ का संविधान करता है (saṃvidheti)", "निधि रखता है (nidheti)", ये कर्तृ-रूप हैं। "संविधापेति" (saṃvidhāpeti), "विधापेति" (vidhāpeti), ये हेतु-कर्तृ रूप हैं। कर्म और भाव में "अनुविधीयति" (anuvidhīyati) आदि रूप होते हैं। जैसे कि कर्म में "निधि रखी जाती है" (nidhi nāma nidhīyati) और "धियति धपियति इति धेय्यं" (dhīyati dhapiyatīti dheyyaṃ) रूप देखे जाते हैं। वहाँ कर्म में "कर्म सत्त्वों द्वारा अनुविधान किया जाता है, कर्म सत्त्वों द्वारा अनुविधान किए जाते हैं। हे कर्म! तुम सत्त्वों द्वारा अनुविधान किए जाते हो, मैं कर्म सत्त्वों द्वारा अनुविधान किया जाता हूँ" आदि के रूप में प्रयोग करना चाहिए। भाव में "सत्त्व दुःख का अनुभव करता है (अनुविधान करता है), सत्त्व दुःख का अनुभव करते हैं, हे सत्त्व! तुम दुःख का अनुभव करते हो" इस प्रकार प्रयोग करना चाहिए। यह विधि अत्यन्त सूक्ष्म और पालि-नय के अनुकूल है।

නාමිකපදත්තෙ ‘‘ධාතූ’’තිආදීනි භවන්ති. තත්ථ ධාතූති සලක්ඛණං දධාති ධාරෙතීති ධාතු. අට්ඨකථාසු පන ‘‘සලක්ඛණධාරණතො දුක්ඛවිධානතො දුක්ඛධානතො ච ධාතූ’’ති වුත්තං. ධාතූති පථවීධාතාදිධාතුයො. තත්ථ සලක්ඛණධාරණතොති යථා තිත්ථියපරිකප්පිතො පකති අත්තාති එවමාදිකො සභාවතො නත්ථි, න එවමෙතා, එතා පන සලක්ඛණං සභාවං ධාරෙන්තීති ධාතුයො[Pg.378]. දුක්ඛවිධානතොති දුක්ඛස්ස විදහනතො. එතා හි ධාතුයො කාරණභාවෙන වවත්ථිතා හුත්වා යථා අයලොහාදිධාතුයො අයලොහාදිඅනෙකප්පකාරං සංසාරදුක්ඛං විදහන්ති. දුක්ඛධානතොති අනප්පකස්ස දුක්ඛස්ස විධානමත්තතො අවසවත්තනතො, තං වා දුක්ඛං එතාහි කාරණභූතාහි සත්තෙහි අනුවිධීයති, තථාවිහිතඤ්ච තං එතෙස්වෙව ධීයති ඨපියති, එවං දුක්ඛධානතො ධාතුයො. අපිච නිජ්ජීවට්ඨො ධාතවොති ගහෙතබ්බං. තථා හි භගවා ‘‘ඡ ධාතුයොසං භික්ඛු පුරිසො’’තිආදීසු ජීවසඤ්ඤාසමූහනත්ථං ධාතුදෙසනං අකාසීති. යො පන තත්ථ අම්හෙහි භාවට්ඨානෙ ‘‘සත්තො දුක්ඛං අනුවිධිය්‍යතී’’ති තිපුරිසමණ්ඩිතො එකවචනබහුවචනිකො පඨමාවිභත්තිප්පයොගො වුත්තො. සො –

नामिक पद के अर्थ में 'धातु' आदि होते हैं। वहाँ 'धातु' का अर्थ है—जो अपने लक्षण को धारण करती है, वह धातु है। अट्ठकथाओं में तो कहा गया है—'स्व-लक्षण धारण करने से, दुःख का विधान करने से और दुःख को धारण (स्थापित) करने से धातु है।' धातु का अर्थ है—पृथ्वी धातु आदि धातुएँ। वहाँ 'स्व-लक्षण धारण करने' से तात्पर्य है कि जैसे तीर्थिकों द्वारा कल्पित 'प्रकृति' या 'आत्मा' आदि स्वभावतः नहीं हैं, ये (धातुएँ) वैसी नहीं हैं; बल्कि ये अपने लक्षण (स्वभाव) को धारण करती हैं, इसलिए धातुएँ हैं। 'दुःख विधान' से तात्पर्य है—दुःख का विधान (रचना) करने से। ये धातुएँ कारण रूप में व्यवस्थित होकर, जैसे लोहा आदि धातुएँ लोहे आदि के अनेक प्रकार के संसार-दुःख का विधान करती हैं। 'दुःख धान' से तात्पर्य है—अत्यधिक दुःख के विधान मात्र से, वश में न होने के कारण, अथवा वह दुःख इन कारणभूत धातुओं के द्वारा सत्त्वों द्वारा अनुविधान (अनुसरण) किया जाता है, और वैसा विहित वह दुःख इन्हीं में 'धीयति' (रखा जाता है) या स्थापित किया जाता है, इस प्रकार दुःख के धारण (स्थान) होने से धातुएँ हैं। इसके अतिरिक्त, 'धातु' का अर्थ 'निर्जीव' (आत्मा रहित) समझना चाहिए। इसीलिए भगवान ने 'भिक्षु! यह पुरुष छह धातुओं वाला है' आदि में जीव-संज्ञा के उन्मूलन के लिए धातु-देशना की थी। वहाँ हमारे द्वारा जो भाव-अर्थ में 'सत्त्व दुःख का अनुविधान करता है' (सत्तो दुःखं अनुविधीयति) इस प्रकार तीनों पुरुषों से युक्त, एकवचन और बहुवचन वाला प्रथम विभक्ति का प्रयोग कहा गया है, वह—

‘‘දූසිතො ගිරිදත්තෙන, හයො සාමස්ස පණ්ඩවො;

පොරාණං පකතිං හිත්වා, තස්සෙවානුවිධිය්‍යතී’’ති ච

“गिरिदत्त के द्वारा दूषित होकर, स्वामी का पाण्डव (नामक) घोड़ा; अपनी पुरानी प्रकृति (स्वभाव) को छोड़कर, उसी का अनुकरण करता है।”

‘‘මාතා හි තව ඉරන්ධති, විධුරස්ස හදයං ධනිය්‍යතී’’ති ච ‘‘තෙ සංකිලෙසිකා ධම්මා පහීයිස්සන්තී’’ති ච ඉමාසං පාළීනං වසෙන සාරතො පච්චෙතබ්බො. තත්ථ පණ්ඩවො නාම අස්සො ගිරිදත්තනාමකස්ස අස්සගොපකස්ස පකතිං අනුවිධිය්‍යති අනුකරොතීති අත්ථො. එත්ථ ච යදි කත්තුපදං ඉච්ඡිතං සියා, ‘‘අනුවිදධාතී’’ති පාළි වත්තබ්බා සියා. යදි කම්මපදං ඉච්ඡිතං සියා, ‘‘පණ්ඩවෙනා’’ති තතියන්තං කත්තුපදං වත්තබ්බං සියා, එවං අවචනෙන ‘‘අනුවිධිය්‍යතී’’ති ඉදං භාවපදන්ති සිද්ධං. න කෙනචි එත්ථ වත්තුං සක්කා ‘‘දිවාදිගණෙ කත්තරි විහිතයපච්චයස්ස වසෙන වුත්තං ඉදං රූප’’න්ති, ධාධාතුයා දිවාදිගණෙ අප්පවත්තනතො, එකන්තභූවාදිගණිකත්තා ච. දුතියප්පයොගෙ පන යදි කත්තුපදං ඉච්ඡිතං සියා, ‘‘ධනුතෙ’’ති පාළි වත්තබ්බා සියා. යදි කම්මපදං ඉච්ඡිතං සියා, ‘‘ධාතුයා’’ති වත්තබ්බං සියා[Pg.379]. එවං අවචනෙන ‘‘ධනිය්‍යතී’’ති ඉදම්පි භාවපදන්ති සිද්ධං. එත්ථ ‘‘ධනිය්‍යතීති පත්ථෙති, ඉච්ඡතීති අත්ථො’’ති අට්ඨකථායං වුත්තං. ‘‘ධනු යාචනෙ’’ති ධාතු එසා එකන්තෙන තනාදිගණෙයෙව වත්තති. තතියප්පයොගෙ ‘‘පහීයිස්සන්තී’’ති යදි භූවාදිගණෙ ‘‘හා චාගෙ’’ති ධාතුයා රූපං සියා, කත්තරි ‘‘පජහිස්සන්තී’’ති රූපං සියා, ‘‘කස්මා නො පජහිස්සතී’’ති එත්ථ විය. කම්මපදං පන ‘‘පජහියිස්සන්තී’’ති සියා. යස්මා ‘‘පහීයිස්සන්තී’’ති ඉදං දිවාදිගණෙ ‘‘හා පරිහානිය’’න්ති ධාතුයා රූපත්තා ‘‘පහායිස්සන්තී’’ති කත්තුපදරූපං සියා ‘‘ආජඤ්ඤො කුරුතෙ වෙගං, හායන්ති තත්ථ වළවා’’ති අකම්මකස්ස කත්තුපදරූපස්ස දස්සනතො, තස්මා ‘‘පහායිස්සන්තී’’ති අවත්වා ‘‘පහීයිස්සන්තී’’ති වචනෙන යපච්චයො භාවෙ වත්තතීති ඤායති.

“तुम्हारी माता हे इरन्धती! विधुर का हृदय चाहता है (धनीयति)” और “वे संक्लेशिक धर्म प्रहीण हो जाएँगे” (पहीयिस्सन्ति)—इन पालियों के वश से सार रूप में समझना चाहिए। वहाँ पाण्डव नामक घोड़ा गिरिदत्त नामक अश्व-पालक की प्रकृति का अनुविधान करता है अर्थात् अनुकरण करता है, यह अर्थ है। और यहाँ यदि कर्तृपद (कर्ता) इष्ट होता, तो 'अनुविदधाति' यह पालि कहनी चाहिए थी। यदि कर्मपद इष्ट होता, तो 'पाण्डवेन' इस प्रकार तृतीयान्त कर्तृपद कहना चाहिए था; इस प्रकार (इनके) न कहे जाने से 'अनुविधीयति' यह 'भावपद' है, यह सिद्ध होता है। यहाँ कोई यह नहीं कह सकता कि “दिवादि गण में कर्ता में विहित 'य' प्रत्यय के वश से यह रूप कहा गया है”, क्योंकि 'धा' धातु दिवादि गण में प्रवृत्त नहीं होती और वह एकान्ततः भ्वादि गण की है। दूसरे प्रयोग में यदि कर्तृपद इष्ट होता, तो 'धनुते' यह पालि कहनी चाहिए थी। यदि कर्मपद इष्ट होता, तो 'धातुया' कहना चाहिए था। इस प्रकार न कहे जाने से 'धनीयति' यह भी 'भावपद' है, यह सिद्ध होता है। यहाँ “धनीयति का अर्थ प्रार्थना करता है, इच्छा करता है” ऐसा अट्ठकथा में कहा गया है। 'धनु याचने' (याचना अर्थ में धनु) यह धातु निश्चित रूप से तनादि गण में ही प्रवृत्त होती है। तीसरे प्रयोग 'पहीयिस्सन्ति' में यदि भ्वादि गण की 'हा त्यागे' धातु का रूप होता, तो कर्ता में 'पजहिस्सन्ति' रूप होता, जैसे “कस्मा नो पजहिस्सति” यहाँ है। कर्मपद तो 'पजहियिस्सन्ति' होता। चूँकि 'पहीयिस्सन्ति' यह दिवादि गण की 'हा परिहाणियं' (हानि अर्थ में हा) धातु का रूप होने से 'पहायिस्सन्ति' यह कर्तृपद रूप होता, जैसे “आजन्य वेग करता है, वहाँ घोड़ियाँ क्षीण होती हैं (हायन्ति)” इस प्रकार कर्तृपद रूप के देखे जाने से, इसलिए 'पहायिस्सन्ति' न कहकर 'पहीयिस्सन्ति' कहने से 'य' प्रत्यय भाव (अर्थ) में प्रवृत्त होता है, ऐसा ज्ञात होता है।

කෙචි පනෙත්ථ වදෙය්‍යුං ‘‘සො පහීයිස්සති. තෙ සංකිලෙසිකා ධම්මා පහීයිස්සන්ති. රූපං විභවිය්‍යති. අග්ගිජාහි පුබ්බෙව භූයතෙ’තිආදීසු යපච්චයො කම්මෙයෙව විහිතො, න භාවෙ. කම්මකත්තුවසෙන හි ඉමෙ පයොගා දට්ඨබ්බා, සයමෙව පීයතෙ පානීයං, සයමෙව කටො කරියතෙති පයොගා වියා’’ති. තං න, එවඤ්හි සති ‘‘පජහියිස්සන්තී’’තිආදීනි සකම්මකධාතුරූපානි වත්තබ්බානි ‘‘පීයතෙ කරියතෙ’’ති රූපානි විය. එත්ථ පන භාවට්ඨානෙ කත්තුනො ඨිතභාවො හෙට්ඨා නානප්පකාරෙන දස්සිතොති න වුත්තො. යෙ සද්දසත්ථෙ මතං ගහෙත්වා සාසනිකා ගරූ භාවෙ අදබ්බවුත්තිනො භාවස්සෙකත්තා එකවචනමෙව, තඤ්ච පඨමපුරිසස්සෙව ‘‘භූයතෙ දෙවදත්තෙන දෙවදත්තෙන සම්පත්තිං අනුභවනන්ති අත්ථො’’ති පයොගඤ්ච තදත්ථයොජනඤ්ච [Pg.380] වදන්ති. තෙසං තං වචනං පාළියා, අට්ඨකථාදීහි ච න සමෙති, තස්මා යථාවුත්තොයෙවත්ථො ආයස්මන්තෙහි ධාරෙතබ්බො.

यहाँ कुछ लोग कह सकते हैं कि—“वह प्रहीण होगा (सो पहीयिस्सति), वे संक्लेशिक धर्म प्रहीण होंगे, रूप विभव (नष्ट) होगा, अग्नि की ज्वालाओं से पहले ही हुआ जाता है (भूयते)” आदि में 'य' प्रत्यय कर्म में ही विहित है, भाव में नहीं। क्योंकि ये प्रयोग 'कर्म-कर्तृ' (reflexive passive) में देखे जाने चाहिए, जैसे “पानी स्वयं पिया जाता है” (सयमेव पीयते पानीयं), “चटाई स्वयं बनाई जाती है” (सयमेव कटो करियते) प्रयोगों की तरह। वह सही नहीं है, क्योंकि ऐसा होने पर 'पजहियिस्सन्ति' आदि सकर्मक धातु रूप कहने चाहिए थे, जैसे 'पीयते, करियते' रूप हैं। यहाँ भाव-अर्थ में कर्ता की स्थिति को नीचे अनेक प्रकार से दिखाया गया है, इसलिए (पुनः) नहीं कहा गया। जो शब्दशास्त्र (व्याकरण) के मत को लेकर शासन के गुरुजन 'भाव' में द्रव्य-रहित होने से भाव की एकता के कारण केवल एकवचन ही, और वह भी प्रथम पुरुष का ही—“देवदत्त के द्वारा हुआ जाता है (भूयते देवदत्तेन), अर्थात् देवदत्त सम्पत्ति का अनुभव करता है”—ऐसा प्रयोग और उसका अर्थ-योजन कहते हैं। उनका वह वचन पालि और अट्ठकथा आदि से मेल नहीं खाता, इसलिए आयुष्मानों को यथाकथित अर्थ ही धारण करना चाहिए।

ජර රොගෙ. ජරති, ජරිය්‍යති. ජරවයොහානියං. ජීරති, ජිය්‍යති. ඉමා ද්වෙපි භූවාදි ගණිකවසෙන එකගණිකා. තාසං අයං සාධාරණරූපවිභාවනා. ‘‘යෙන ච සන්තප්පති, යෙන ච ජරිය්‍යතී’’තිආදි. තත්ථ යෙන ච ජරිය්‍යතීති යෙන තෙජොගතෙන කුපිතෙන අයං කායො එකාහිකාදිජරරොගෙන ජරිය්‍යති ජරති. අථ වා යෙන ච ජරියති යෙන අයං කායො ජීරති ඉන්ද්‍රියවෙකල්‍යතං බලක්ඛයං පලිතවලිතාදිඤ්ච පාපුණාති.

'जृ' (जरा) रोग के अर्थ में। जरति, जरिय्यति। 'जरा' अवस्था की हानि (वयोहानि) के अर्थ में। जीरति, जिय्यति। ये दोनों भी भ्वादि गण के होने के कारण एक ही गण की हैं। उनका यह साधारण रूप-स्पष्टीकरण है—“जिससे संतप्त होता है, और जिससे जीर्ण होता है (जरिय्यति)” आदि। वहाँ “जिससे जीर्ण होता है” का अर्थ है—जिस कुपित तेजोधातु (अग्नि) से यह शरीर एकाहिक (एक दिन का ज्वर) आदि जरा-रोग से जीर्ण होता है या सड़ता है। अथवा “जिससे जीर्ण होता है” का अर्थ है—जिससे यह शरीर वृद्ध होता है, इन्द्रियों की विकलता, बल का क्षय और पलिता-वलिता (सफेद बाल और झुर्रियां) आदि को प्राप्त होता है।

මර පාණචාගෙ. භූවාදිගණිකොයං අකම්මකො ච. සත්තො මරති, මිය්‍යති. කිඤ්චාපි අයං ධාතු ‘‘මර පාණචාගෙ’’ති වචනතො සකම්මකො විය දිස්සති, තථාපි ‘‘පුත්තො මරති. කිච්ඡං වතායං ලොකො ආපන්නො ජායති ච ජිය්‍යති ච මිය්‍යති චා’’ති එවමාදීනං කම්මරහිතප්පයොගානං දස්සනතො අකම්මකොයෙවාති දට්ඨබ්බං. අත්ථයොජනානයෙන පන මරතීති පාණං චජතීති කම්මං ආනෙත්වා කථෙතුං ලබ්භති. ‘‘මරති, මියතී’’ති ඉමානි සුද්ධකත්තුපදානි, ‘‘සත්තො සත්තං මාරෙති, මාරයති, මාරාපෙති, මාරාපයතී’’ති ඉමානි කාරිතපදසඞ්ඛාතානි හෙතුකත්තුපදානි. එත්ථ ච යො අමතං සත්තං මරණං පාපෙති, සො වධකො මාරෙති මාරයති මාරාපෙති මාරාපයතීති ච වුච්චති. සත්තො සත්තෙහි මාරියති මාරාපියතීති ඉමානි කම්මපදානි. භාවපදමප්පසිද්ධං. එවමඤ්ඤත්‍රාපි පසිද්ධතා ච අප්පසිද්ධතා ච උපපරික්ඛිතබ්බා.

'मर' (mara) प्राण-त्याग के अर्थ में है। यह भ्वादिगण का है और अकर्मक है। सत्त्व (प्राणी) मरता है (मरति, मिय्यति)। यद्यपि यह धातु 'प्राण-त्याग' (पाणचागे) इस वचन के कारण सकर्मक जैसी दिखती है, तथापि "पुत्र मरता है। कष्ट है कि यह लोक उत्पन्न होता है, जीर्ण होता है और मरता है" इत्यादि कर्म-रहित प्रयोगों के देखे जाने से इसे अकर्मक ही समझना चाहिए। अर्थ-योजना के न्याय से 'मरति' का अर्थ 'प्राणों को त्यागता है' ऐसा कर्म लाकर कहा जा सकता है। 'मरति, मियति' ये शुद्ध कर्तृपद हैं; 'सत्त्व सत्त्व को मारता है (मारेति, मारयति, मारापेति, मारापयति)' ये कारितपद संज्ञक हेतुकर्तृपद हैं। यहाँ जो मरणशील सत्त्व को मरण प्राप्त कराता है, वह वधक 'मारेति, मारयति, मारापेति, मारापयति' कहा जाता है। सत्त्व सत्त्वों द्वारा मारा जाता है (मारियति, मारापियति) ये कर्मपद हैं। भावपद अप्रसिद्ध है। इसी प्रकार अन्यत्र भी प्रसिद्धता और अप्रसिद्धता की परीक्षा करनी चाहिए।

ඛාද භක්ඛණෙ. අයං පන භූවාදිගණිකවසෙන එකගණිකො සකම්මකො ධාතු. ඛාදති, සඞ්ඛාදති, ඉමානි සුද්ධකත්තුපදානි[Pg.381]. පුරිසො පුරිසෙන පුරිසං වා පූවං ඛාදෙති ඛාදයති ඛාදාපෙති ඛාදාපයති, ඉමානි හෙතුකත්තුපදානි. එත්ථ ච යො අඛාදන්තං ඛාදන්තං වා ඛාදාහීති පයොජෙති, සො ඛාදාපකො ඛාදෙති ඛාදයති ඛාදාපෙති ඛාදාපයතීති ච වුච්චති. ඛජ්ජති, සංඛජ්ජති, සඞ්ඛාදියති. ඉමානි කම්මපදානි. අත්‍රපනායං පාළි ‘‘අතීතං පාහං අද්ධානං රූපෙන ඛජ්ජිං, සෙය්‍යථාපාහං එතරහි පච්චුප්පන්නෙන රූපෙන ඛජ්ජාමි. අහඤ්චෙව ඛො පන අනාගතං රූපං අභිනන්දෙය්‍යං, අනාගතෙනපාහං රූපෙන ඛජ්ජෙය්‍යං, සෙය්‍යථාපෙතරහි ඛජ්ජාමී’’ති. භාවපදං න ලබ්භති සකම්මකත්තා ඉමස්ස ධාතුස්ස. භූවාදිගණො. අයං නාමධාතු එකන්තරුධාදිගණිකොති අප්පසිද්ධො.

'खाद' (khāda) भक्षण के अर्थ में है। यह भ्वादिगण के अनुसार एकगणिक सकर्मक धातु है। 'खादति, सङ्खादति' ये शुद्ध कर्तृपद हैं। 'पुरुष पुरुष के द्वारा या पुरुष को पूआ (मालपुआ) खिलाता है (खादेति, खादयति, खादापेति, खादापयति)', ये हेतुकर्तृपद हैं। यहाँ जो न खाते हुए या खाते हुए को 'खाओ' ऐसा प्रेरित करता है, वह 'खादापक' (खिलाने वाला) 'खादेति, खादयति, खादापेति, खादापयति' कहा जाता है। 'खज्जति, सङ्खज्जति, सङ्खादियति' ये कर्मपद हैं। यहाँ यह पालि है— "अतीत काल में मैं रूप के द्वारा खाया गया, जैसे मैं अभी वर्तमान रूप के द्वारा खाया जा रहा हूँ। यदि मैं अनागत रूप का अभिनन्दन करूँ, तो मैं अनागत रूप के द्वारा भी खाया जाऊँगा, जैसे अभी खाया जा रहा हूँ।" इस धातु के सकर्मक होने के कारण भावपद प्राप्त नहीं होता। यह भ्वादिगण का है। यह नामधातु एकान्तर से रुधादिगण का भी है, ऐसा समझना चाहिए।

දිවාදිගණෙ තා පාලනෙ. ලොකං තායති සන්තායති. ඉමානි සකම්මකානි සුද්ධකත්තුපදානි. හෙතුකත්තුපදං පන කම්මපදඤ්ච භාවපදඤ්ච අප්පසිද්ධානි.

दिवादिगण में 'ता' (tā) पालन के अर्थ में है। 'लोकं तायति, सन्तायति' (लोक की रक्षा करता है)। ये सकर्मक शुद्ध कर्तृपद हैं। हेतुकर्तृपद, कर्मपद और भावपद अप्रसिद्ध हैं।

සුධ සංසුද්ධියං. චිත්තං සුජ්ඣති විසුජ්ඣති. ඉමානි අකම්මකානි සුද්ධකත්තුපදානි. සොධෙති, සොධයති, සොධාපෙති, සොධාපයති, ඉමානි හෙතුකත්තුරූපානි. එත්ථ ච යො අසුද්ධං ඨානං සුද්ධං කරොති, සො සොධකො සොධෙති, සොධයතීති වුච්චති, එස නයො අඤ්ඤත්‍රාපි ඊදිසෙසු ඨානෙසු. යො පන අසුද්ධට්ඨානං සයං අසොධෙත්වා ‘‘ත්වං සොධෙහී’’ති අඤ්ඤං පයොජෙති, සො සොධාපකො සොධාපෙති සොධාපයතීති වුච්චති. එස නයො අඤ්ඤත්‍රාපි ඊදිසෙසු ඨානෙසු. තථා හි ‘‘කාරෙති, කාරයති, කාරාපෙති, කාරාපයතී’’තිආදීසු අයං නයො න ලබ්භති, එවං ලබ්භමානනයො ච අලබ්භමානනයො ච සබ්බත්ථ උපපරික්ඛිතබ්බො. ඉමා පනෙත්ථ පාළියො –

'सुध' (sudha) संशुद्धि (शुद्ध होने) के अर्थ में है। 'चित्तं सुज्झति, विसुज्झति' (चित्त शुद्ध होता है, विशेष रूप से शुद्ध होता है)। ये अकर्मक शुद्ध कर्तृपद हैं। 'सोधेति, सोधयति, सोधापेति, सोधापयति' ये हेतुकर्तृ रूप हैं। यहाँ जो अशुद्ध स्थान को शुद्ध करता है, वह 'सोधक' (शुद्ध करने वाला) 'सोधेति, सोधयति' कहा जाता है; यही न्याय अन्यत्र भी ऐसे स्थानों पर (लागू होता) है। जो स्वयं अशुद्ध स्थान को शुद्ध न करके "तुम शुद्ध करो" ऐसा दूसरे को प्रेरित करता है, वह 'सोधापक' (शुद्ध कराने वाला) 'सोधापेति, सोधापयति' कहा जाता है। यही न्याय अन्यत्र भी ऐसे स्थानों पर (लागू होता) है। क्योंकि 'कारेति, कारयति, कारापेति, कारापयति' इत्यादि में यह न्याय प्राप्त नहीं होता, इस प्रकार प्राप्त होने वाले न्याय और न प्राप्त होने वाले न्याय की सर्वत्र परीक्षा करनी चाहिए। यहाँ ये पालि (उदाहरण) हैं—

‘‘පච්චන්තදෙසවිසයෙ, නිමන්තෙත්වා තථාගතං;

තස්ස ආගමනං මග්ගං, සොධෙන්ති තුට්ඨමානසා’’ති ච

"प्रत्यन्त देश (सीमावर्ती क्षेत्र) में तथागत को निमन्त्रित कर, उनके आगमन के मार्ग को प्रसन्न मन वाले (लोग) शुद्ध करते (साफ करते) हैं।"

‘‘මග්ගං [Pg.382] සොධෙමහං තදා’’ති ච. ඉමා හි පාළියො සහත්ථා සොධනං සන්ධාය වුත්තා. ‘‘ආයස්මා පිලින්දවච්ඡො රාජගහෙ පබ්භාරං සොධාපෙති ලෙණං කත්තුකාමො’’ති පන පාළි, ‘‘කිං භන්තෙ ථෙරො කාරාපෙතී’’ති, ‘‘පබ්භාරං මහාරාජ සොධාපෙමි ලෙණං කත්තකාමො’’ති ච පාළි. ඉමා පරෙහි සොධාපනං සන්ධාය වුත්තා. ‘‘කස්ස සොධියති මග්ගො’’ති ඉදං කම්මපදං, භාවපදං පන අප්පසිද්ධං. ඉමිනා නයෙන යාව චුරාදිගණා යොජෙතබ්බං.

"तब मैंने मार्ग को शुद्ध किया (साफ किया)।" ये पालि (वचन) स्वयं अपने हाथों से शोधन (सफाई) करने के सन्दर्भ में कहे गए हैं। "आयुष्मान् पिलिन्दवच्छ राजगृह में गुफा बनाने की इच्छा से पर्वत-ढाल (पब्भार) को साफ करवा रहे हैं (सोधापेति)"—यह पालि है; "भन्ते! स्थविर क्या करवा रहे हैं?" "महाराज! गुफा बनाने की इच्छा से पर्वत-ढाल को साफ करवा रहा हूँ (सोधापेमि)"—यह पालि है। ये (वचन) दूसरों से शोधन करवाने के सन्दर्भ में कहे गए हैं। "किसके लिए मार्ग शुद्ध किया जा रहा है (सोधिियति)?" यह कर्मपद है, किन्तु भावपद अप्रसिद्ध है। इसी न्याय से चुरादिगण तक (रूपों को) जोड़ना चाहिए।

ද්විගණිකත්තෙ සුභ සොභෙ. සොභති වතායං පුරිසො. සුභ පහාරෙ. යො නො ගාවොව සුම්භති සුම්භොති ඉච්චපි දිස්සති. ‘‘සුම්භොතී’’ති ච කච්චායනමතෙ රූපං, ඉමානි කත්තුපදානි. නගරං සොභෙති, සොභයති. පුරිසො පුරිසෙ චොරං සුම්භෙති, සුම්භයති, සුම්භාපෙති, සුම්භාපයති. ඉමානි හෙතුකත්තුපදානි. කම්මභාවපදානි ලබ්භමානාලබ්භමානවසෙන යථාසම්භවං යොජෙතබ්බානි. භූවාදිරුධාදිගණිකරූපානි.

द्विगणिक होने के कारण 'सुभ' (subha) शोभा के अर्थ में है। "यह पुरुष निश्चय ही सुशोभित होता है (सोभति)।" 'सुभ' प्रहार के अर्थ में भी है। "जैसे हमारा बैल प्रहार करता है (सुम्भति, सुम्भोति)"—ऐसा प्रयोग देखा जाता है। कच्चायन के मत में 'सुम्भोति' यह रूप है; ये कर्तृपद हैं। 'नगरं सोभेति, सोभयति' (नगर को सुशोभित करता है)। 'पुरुष पुरुषों के द्वारा चोर को पिटवाता है (सुम्भेति, सुम्भयति, सुम्भापेति, सुम्भापयति)'। ये हेतुकर्तृपद हैं। कर्म और भावपद प्राप्त होने और न प्राप्त होने के अनुसार यथासम्भव जोड़ने चाहिए। ये भ्वादि और रुधादिगण के रूप हैं।

පච පාකෙ. පුරිසො භත්තං පචති. නෙරයිකො නිරයෙ පච්චති. කම්මං පච්චති. භත්තං පච්චති. පාරමියො පරිපච්චන්ති. ඵලානි පරිපච්චන්ති, පක්කානි හොන්තීති අත්ථො. ගරවො පන –

'पच' (paca) पाक (पकने या पकाने) के अर्थ में है। "पुरुष भात पकाता है (पचति)।" "नैरयिक (नरकवासी) नरक में पकता है (पच्चति)।" "कर्म पकता (फल देता) है।" "भात पकता है।" "पारमिताएँ परिपक्व होती हैं।" "फल परिपक्व होते हैं", अर्थात् पके हुए होते हैं। आचार्य (गरवो) तो—

ඤාණයුත්තවරං තත්ථ, දත්වා සන්ධිං තිහෙතුකං;

පච්ඡා පච්චති පාකානං, පවත්තෙ අට්ඨකෙ දුවෙති ච –

"वहाँ ज्ञानयुक्त श्रेष्ठ त्रैहेतुक प्रतिसन्धि देकर, बाद में प्रवृत्ति काल में विपाकों के दो अष्टकों (आठ-आठ) के रूप में पकता है।"

‘‘අසඞ්ඛාරං සසඞ්ඛාර-විපාකානි න පච්චතී’’ති ච එවං පචතිපදස්ස ද්විගණිකරූපස්ස සකම්මකත්තං ඉච්ඡන්ති. එවං පන සාට්ඨකථෙ තෙපිටකෙ බුද්ධවචනෙ කුතො ලබ්භා. තෙපිටකෙ හි බුද්ධවචනෙ ‘‘කප්පං නිරයම්හි පච්චති. යාව පාපං න පච්චති. නිරයම්හි [Pg.383] අපච්චි සො’’ති එවං අකම්මකත්තංයෙව දිස්සති. එත්ථ වදෙය්‍යුං ‘‘නනු පච පාකෙ’ති අයං ධාතු සකම්මකො, තෙන ‘පච්චතී’ති පදස්ස දිවාදිගණිකරූපස්සපි සතො සකම්මකත්තං යුජ්ජති, තස්මායෙව ‘පච්චති පාකානං පවත්තෙ අට්ඨකෙ දුවෙ’තිආදීසු වුත්ත’’න්ති. එත්ථ වුච්චතෙ – යථා ‘‘ඡිදි ද්විධාකරණෙ, භිදි විදාරණෙ’’ති ධාතූනං රුධාදිගණෙ පවත්තානං ‘‘රුක්ඛං ඡින්දති, භිත්තිං භින්දතී’’ති රූපපදානං සකම්මකත්තෙපි සති දිවාදිගණං පත්තානං තෙසං ධාතූනං ‘‘උදකං ඡිජ්ජති, ඝටො භිජ්ජතී’’ති රූපපදානි අකම්මකානියෙව භවන්ති, යථා භූවාදිගණෙ පවත්තස්ස පචධාතුස්ස ‘‘භත්තං පචතී’’ති රූපපදස්ස සකම්මකත්තෙපි සති දිවාදිගණං පත්තස්ස ‘‘නිරයෙ පච්චති, කම්මානි විපච්චන්තී’’ති රූපපදානි අකම්මකානියෙව භවන්ති.

वे 'असंखारं ससंखार-विपाकानि न पच्चति' (असंस्कारित ससंस्कार विपाकों को नहीं पकाता है) इस प्रकार 'पचति' पद के द्विगणिक रूप की सकर्मकता चाहते हैं। लेकिन ऐसा अट्टकथा सहित त्रिपिटक बुद्धवचन में कहाँ प्राप्त होता है? क्योंकि त्रिपिटक बुद्धवचन में 'कप्पं निरयम्हि पच्चति' (कल्प भर नरक में पकता है), 'याव पापं न पच्चति' (जब तक पाप नहीं पकता), 'निरयम्हि अपच्चि सो' (वह नरक में पका) - इस प्रकार अकर्मकता ही दिखाई देती है। यहाँ वे कह सकते हैं - 'क्या 'पच पाके' यह धातु सकर्मक नहीं है? इसलिए 'पच्चति' पद के दिवादिगणिक रूप होने पर भी सकर्मकता युक्त है, इसीलिए 'पच्चति पाकानं पवत्ते अट्ठके दुवे' इत्यादि में कहा गया है।' यहाँ कहा जाता है - जैसे 'छिदि द्विधाकरणे' (दो भाग करना), 'भिदि विदारणे' (फाड़ना) इन रुधादिगण में प्रवृत्त धातुओं के 'रुक्खं छिन्दति' (वृक्ष को काटता है), 'भित्तिं भिन्दति' (दीवार को तोड़ता है) इन रूपपदों के सकर्मक होने पर भी, दिवादिगण को प्राप्त उन्हीं धातुओं के 'उदकं छिज्जति' (जल कटता है), 'घटो भिज्जति' (घड़ा फूटता है) ये रूपपद अकर्मक ही होते हैं; वैसे ही भूवादिगण में प्रवृत्त 'पच' धातु के 'भत्तं पचति' (भात पकाता है) इस रूपपद के सकर्मक होने पर भी, दिवादिगण को प्राप्त होने पर 'निरये पच्चति' (नरक में पकता है), 'कम्मानि विपच्चन्ति' (कर्म विपाक देते हैं/पकते हैं) ये रूपपद अकर्मक ही होते हैं।

අථාපි වදෙය්‍යුං ‘‘නනු ච භො යථා ‘ආසවෙහි චිත්තානි විමුච්චිංසූ’ති එත්ථ ‘‘ආසවතො චිත්තානි විමුච්චිංසූ’ති ච ‘ආසවෙහි කත්තුභූතෙහි චිත්තානි විමුච්චිංසූ’ති ච එවං දිවාදිගණිකස්ස ධාතුස්ස ‘විමුච්චිංසූ’ති රූපපදස්ස අකම්මකත්තඤ්ච සකම්මකත්තඤ්ච භවති, තථා ‘නිරයෙ පච්චති, කම්මානි විපච්චන්තී’ති ච අකම්මකත්තෙනපි භවිතබ්බං. ‘පච්චති පාකානං පවත්තෙ අට්ඨකෙ දුවෙ, අසඞ්ඛාරං සසඞ්ඛාරවිපාකානි න පච්චතී’ති සකම්මකත්තෙනපි භවිතබ්බ’’න්ති. අකම්මකත්තෙනෙව භවිතබ්බං, න සකම්මකත්තෙන, ‘‘පච්චති පාකාන’’න්තිආදිනා වුත්තප්පයොගානං ‘‘ආසවෙහි චිත්තානි විමුච්චිංසූ’’ති පයොගෙන අසමානත්තා. තථා හෙත්ථ ‘‘විමුච්චිංසූ’’ති පදං කම්මරහිතකත්තුවාචකයපච්චයන්තම්පි භවති කත්තුසහිතකම්මවාචකයපච්චයන්තම්පි. ‘‘විමුච්චිංසූ’’ති ඉමස්ස හි පදස්ස කම්මරහිතයපච්චයවන්තත්තා ‘‘ආසවෙහී’’ති කරණවචනං අපාදානකාරකවාචකං භවති. ‘චිත්තානී’’ති පච්චත්තවචනං පන කත්තුකාරකවාචකං භවති. තථා ‘‘විමුච්චිංසූ’’ති පදස්ස කත්තුසහිතකම්මවාචකත්තා ‘‘ආසවෙහී’’ති [Pg.384] කරණවචනං කත්තුකාරකවාචකං භවති. ‘‘චිත්තානී’’ති පච්චත්තවචනං පන කම්මකාරකවාචකං භවති. අයං නයො ‘‘පච්චති පාකාන’’න්තිආදිනා වුත්තප්පයොගෙසු න ලබ්භති. තථා හි තත්ථ පච්චත්තවචනං කත්තාරං වදති, උපයොගවචනං කම්මං වදතීති දට්ඨබ්බං. කාරිතෙ ‘‘පුරිසො පුරිසෙන පුරිසං වා භත්තං පාචෙති පාචයති පාචාපෙති පාචාපයතී’’ති ච, ‘‘අනන්තෙ බොධිසම්භාරෙ, පරිපාචෙසි නායකො’’ති දස්සනතො පන ‘‘පරිපාචෙති, පරිපාචයතී’’ති ච රූපානි භවන්ති. ඉමානි හෙතුකත්තුපදානි. කම්මෙ – යඤ්ඤදත්තෙන ඔදනො පච්චතෙ, භාවපදං අප්පසිද්ධං. ඉමානි භූවාදිදිවාදිගණිකරූපානි. ඉමිනා නයෙන අඤ්ඤානිපි ද්විගණිකරූපානි යොජෙතබ්බානි.

फिर भी वे कह सकते हैं - 'हे महानुभाव! क्या जैसे 'आसवेहि चित्तानि विमुच्चिंसु' (आसवों से चित्त विमुक्त हुए) यहाँ 'आसवतो चित्तानि विमुच्चिंसु' (आसव से चित्त विमुक्त हुए) और 'आसवेहि कत्तुभूतेहि चित्तानि विमुच्चिंसु' (कर्ता रूप आसवों के द्वारा चित्त विमुक्त किए गए) इस प्रकार दिवादिगणिक धातु के 'विमुच्चिंसु' रूपपद की अकर्मकता और सकर्मकता दोनों होती हैं, वैसे ही 'निरये पच्चति, कम्मानि विपच्चन्ति' यहाँ अकर्मक भाव भी होना चाहिए। 'पच्चति पाकानं पवत्ते अट्ठके दुवे, असंखारं ससंखारविपाकानि न पच्चति' यहाँ सकर्मक भाव भी होना चाहिए।' (उत्तर है -) अकर्मक ही होना चाहिए, सकर्मक नहीं; क्योंकि 'पच्चति पाकानं' इत्यादि में कहे गए प्रयोग 'आसवेहि चित्तानि विमुच्चिंसु' इस प्रयोग के समान नहीं हैं। क्योंकि यहाँ 'विमुच्चिंसु' पद कर्म-रहित कर्तावाचक 'य' प्रत्ययान्त भी होता है और कर्ता-सहित कर्मवाचक 'य' प्रत्ययान्त भी। 'विमुच्चिंसु' इस पद के कर्म-रहित 'य' प्रत्यय वाला होने के कारण 'आसवेहि' यह करण विभक्ति अपादान कारक की वाचक होती है। 'चित्तानि' यह प्रथमा विभक्ति (पच्चत्तवचन) कर्ता कारक की वाचक होती है। वैसे ही 'विमुच्चिंसु' पद के कर्ता-सहित कर्मवाचक होने के कारण 'आसवेहि' यह करण विभक्ति कर्ता कारक की वाचक होती है। 'चित्तानि' यह प्रथमा विभक्ति कर्म कारक की वाचक होती है। यह नियम 'पच्चति पाकानं' इत्यादि में कहे गए प्रयोगों में प्राप्त नहीं होता। क्योंकि वहाँ प्रथमा विभक्ति कर्ता को कहती है और द्वितीया विभक्ति (उपयोगवचन) कर्म को कहती है, ऐसा देखना चाहिए। णिजन्त (कारित) में 'पुरिसो पुरिसेन पुरिसं वा भत्तं पाचेति पाचयति पाचापेति पाचापयति' (पुरुष पुरुष के द्वारा या पुरुष को भात पकवाता है) और 'अनन्ते बोधिसम्भारे, परिपाचेसि नायको' (नायक ने अनन्त बोधि-सम्भारों को परिपक्व किया) - इस दर्शन से 'परिपाचेति, परिपाचयति' रूप होते हैं। ये हेतु-कर्ता पद हैं। कर्म में - 'यञ्ञदत्तेन ओदनो पच्चते' (यज्ञदत्त के द्वारा भात पकाया जाता है), भावपद अकर्मक है। ये भूवादि और दिवादि गण के रूप हैं। इसी नियम से अन्य द्विगणिक रूपों को भी जोड़ना चाहिए।

තෙගණිකත්තෙ සු පසවෙ. හෙතුඵලං සවති, පසවති. සු සවනෙ. සද්ධො ධම්මං සුණොති, සුණාති. සු හිංසායං. යොධො පච්චාමිත්තං සුනාති. ඉමානි යථාක්කමං භූවාදිස්වාදිකියාදිගණිකානි කත්තුපදානි. තථා හෙතුනා ඵලං සවිය්‍යති, උන්නාදසද්දො පථවීඋන්ද්‍රියසද්දො විය සුය්‍යති. යොධෙන පච්චමිත්තො සුනිය්‍යති. ඉමානි කම්මපදානි. භාවපදං න ලබ්භති සකම්මකත්තා ඉමෙසං ධාතූනං. ඉමිනා නයෙන අඤ්ඤානිපි තෙගණිකරූපානි උපපරික්ඛිත්වා යොජෙතබ්බානි. අත්‍ර පනායං නයවිභාවනා –

त्रिगणिक होने में 'सु प्रसवे' (उत्पन्न करना)। हेतु फल को उत्पन्न करता है (सवति, पसवति)। 'सु सवने' (सुनना)। श्रद्धालु धर्म को सुनता है (सुणोति, सुणाति)। 'सु हिंसायं' (हिंसा करना)। योद्धा शत्रु को मारता है (सुनाति)। ये क्रमशः भूवादि, स्वादि और कियादि गण के कर्ता पद हैं। वैसे ही हेतु के द्वारा फल उत्पन्न किया जाता है (सविय्यति), गर्जना का शब्द पृथ्वी के शब्द की तरह सुना जाता है (सुय्यति)। योद्धा के द्वारा शत्रु मारा जाता है (सुनिय्यति)। ये कर्म पद हैं। इन धातुओं के सकर्मक होने के कारण भावपद प्राप्त नहीं होता। इसी नियम से अन्य त्रिगणिक रूपों की भी परीक्षा करके उन्हें जोड़ना चाहिए। यहाँ यह नियम-विभावन (स्पष्टीकरण) है -

භ්වාදිරුධාදිකා ධාතූ, ස්වාදිදිවාදිකා තථා;

රුධාදිකදිවාදිට්ඨා, භූවාදිකචුරාදිකා.

भूवादि और रुधादि गण की धातुएँ, वैसे ही स्वादि और दिवादि गण की; रुधादि और दिवादि गण में देखी गई, तथा भूवादि और चुरादि गण की।

භූවාදිකගහාදිට්ඨා, භ්වාදිස්වාදිකියාදිකා;

එවමාදිප්පභෙදෙහි, විත්ථාරෙන්තු විචක්ඛණා.

भूवादि और ग्रहादि गण में देखी गई, भूवादि, स्वादि और कियादि गण की; इस प्रकार के भेदों के साथ विद्वान विस्तार करें।

ඉච්චෙවං සඞ්ඛෙපතො යථාරහං එකගණිකද්විගණිකතෙගණිකවසෙන සුද්ධකත්තුහෙතුකත්තුකම්මභාවපදානි ච සකාරිතෙකකම්මානි [Pg.385] ච සකාරිතද්විකම්මානි ච සකාරිතතිකම්මානි ච දස්සිතානි.

इस प्रकार संक्षेप में यथायोग्य एकगणिक, द्विगणिक और त्रिगणिक के भेद से शुद्ध-कर्ता, हेतु-कर्ता, कर्म और भाव पद, तथा एक-कर्मक णिजन्त, द्वि-कर्मक णिजन्त और त्रि-कर्मक णिजन्त पदों को दिखाया गया है।

ඉදානි එකකාරිතද්විකාරිතපදානං වචනොකාසො අනුප්පත්තො, තස්මා තං වදාම. සො අන්තකම්මනි. අරහත්තමග්ගො මානං සියති, කම්මං පරියොසියති. ඉමානි තාව සුද්ධකත්තුපදානි. එත්ථ මානං සියතීති මානං සමුච්ඡින්දති. කම්මං පරියොසියතීති කම්මං නිප්ඵජ්ජති. පරි අව ඉච්චුපසග්ගවසෙන හි ඉදං පදං අකම්මකං භවති, අත්ථො පන ‘‘පරියොසානං ගච්ඡතී’’ති සකම්මකවසෙන ගහෙතබ්බො. අත්තනා විප්පකතං අත්තනා පරියොසාපෙති. ඉදමෙකං කාරිතං හෙතුකත්තුපදං. එත්ථ පන පරිඅව ඉච්චුපසග්ගවසෙන අකම්මකභූතස්ස සොධාතුස්ස ලද්ධකාරිතපච්චයත්තා එකකම්මමෙව සකාරිතපදං භවති. අත්තනා විප්පකතං පරෙහි පරියොසාවාපෙති. ඉදං ද්විකාරිතං හෙතුකත්තුපදං. එත්ථ ච පන පරි අව ඉච්චුපසග්ගවසෙන අකම්මකභූතස්ස සොධාතුස්ස ලද්ධකාරිතපච්චයද්වයත්තා ද්විකම්මකං සකාරිතපදං භවති. ‘‘පරියොසාවාපෙතී’’ති ඉදම්පි පරි අව පුබ්බස්මා සොධාතුම්හා ණාපෙ ණාපෙ ඉති පච්චයද්වයං කත්වා අවසද්දස්සොකාරඤ්ච කත්වා තතො යකාරාගමඤ්ච අනුබන්ධණකාරලොපඤ්ච පඨමපච්චයෙ පකාරස්ස වකාරඤ්ච ද්වීසු ච ඨානෙසු පුබ්බසරලොපං කත්වා නිප්ඵජ්ජතීති දට්ඨබ්බං.

अब एक-कारित (एक-प्रेरणार्थक) और द्वि-कारित (द्वि-प्रेरणार्थक) पदों के कथन का अवसर प्राप्त हुआ है, इसलिए हम उन्हें कहते हैं। वह 'अन्त' कर्म में है। अर्हत् मार्ग मान को समाप्त करता है, कर्म समाप्त होता है। ये तो शुद्ध कर्तृपद हैं। यहाँ 'मानं सियति' का अर्थ है मान को समूल नष्ट करता है। 'कम्मं परियोसियति' का अर्थ है कर्म निष्पन्न होता है। 'परि' और 'अव' उपसर्गों के वश से यह पद अकर्मक होता है, परन्तु अर्थ 'समाप्ति को प्राप्त होता है' इस प्रकार सकर्मक के रूप में ग्रहण करना चाहिए। 'स्वयं द्वारा अधूरा छोड़े हुए को स्वयं समाप्त करता है' (अत्तना विप्पकतं अत्तना परियोसापेति)। यह एक-कारित हेतु-कर्तृपद है। यहाँ 'परि' और 'अव' उपसर्गों के वश से अकर्मक बनी 'सु' धातु से एक कारित प्रत्यय प्राप्त होने के कारण यह एक-कर्मक सकर्मक पद होता है। 'स्वयं द्वारा अधूरा छोड़े हुए को दूसरों से समाप्त करवाता है' (अत्तना विप्पकतं परेहि परियोसावापेति)। यह द्वि-कारित हेतु-कर्तृपद है। यहाँ 'परि' और 'अव' उपसर्गों के वश से अकर्मक बनी 'सु' धातु से दो कारित प्रत्यय प्राप्त होने के कारण यह द्वि-कर्मक सकर्मक पद होता है। 'परियोसावापेति' - यह भी 'परि' और 'अव' पूर्वक 'सु' धातु से 'णापे' और 'णापे' ये दो प्रत्यय करके, 'अव' शब्द के स्थान पर 'ओ' कार करके, फिर 'य' कार का आगम और अनुबन्ध 'ण' कार का लोप करके, प्रथम प्रत्यय के 'प' कार को 'व' कार करके और दो स्थानों पर पूर्व स्वर का लोप करके निष्पन्न होता है, ऐसा समझना चाहिए।

ඉදානි තා පාළියො අත්ථන්තරවිඤ්ඤාපනත්ථං ආහච්චදෙසිතාකාරෙන එකතො කථයාම – ‘‘අත්තනා විප්පකතං අත්තනා පරියොසාපෙති, ආපත්ති සඞ්ඝාදිසෙසස්ස. අත්තනා විප්පකතං පරෙහි පරියොසාවාපෙති, ආපත්ති සඞ්ඝාදිසෙසස්සා’’ති එත්ථ ‘‘භික්ඛූ’’ති හෙතුකත්තුපදං ආනෙතබ්බං. අත්තනා විප්පකතන්ති එත්ථ ච අත්තනාති විප්පකරණක්‍රියාය කත්තුකාරකවාචකං කරණවචනං. විප්පකතන්ති කම්මකාරකවාචකං [Pg.386] උපයොගවචනං. අත්තනා පරියොසාපෙතීති එත්ථ පන අත්තනාති අබ්‍යයපදභූතෙන සයංසද්දෙන සමානත්ථං විභත්‍යන්තපතිරූපකං අබ්‍යයපදං, සයංසද්දසදිසං වා තතියාවිභත්‍යන්තං අබ්‍යයපදං. තථා හි ‘‘අත්තනා පරියොසාපෙතී’’ති වුත්තවචනස්ස ‘‘සයං පරියොසාපෙතී’’ති අත්ථො භවති ‘‘අත්තනා ච පාණාතිපාතී’’තිආදීසු විය. පරෙහි පරියොසාවාපෙතීති එත්ථ පන පරෙහීති කම්මකාරකවාචකං කරණවචනන්ති ගහෙතබ්බං, ‘‘සුනඛෙහිපි ඛාදාපෙන්තී’’ති එත්ථ ‘‘සුනඛෙහී’’ති පදං විය. එත්ථ හි යථා ‘‘රාජානො චොරං සුනඛෙ ඛාදාපෙන්තී’’ති උපයොගවසෙන අත්ථො භවති, තථා ‘‘භික්ඛු අත්තනා විප්පකතං පරෙ ජනෙ පරියොසාවාපෙතී’’ති උපයොගවසෙන අත්ථො භවති. එවං ඉමස්මිං අච්ඡරියබ්භුතනයවිචිත්තෙ භගවතො පාවචනෙ ද්විකාරිතපච්චයවන්තම්පි පදමත්ථීති සාරතො පච්චෙතබ්බං. අයං නයො සුඛුමො සාසනෙ ආදරං කත්වා ආයස්මන්තෙහි සාධුකං මනසි කාතබ්බො. යස්ස හි අත්ථාය ඉදං පකරණං කරිම්හ, න අයං අත්තනො මති, අථ ඛො පුබ්බාචරියානං සන්තිකා ලද්ධත්තා තෙසඤ්ඤෙව මතීති දට්ඨබ්බං.

अब उन पालियों को अर्थान्तर समझाने के लिए उपदेश के क्रम से एक साथ कहते हैं - "स्वयं द्वारा अधूरा छोड़े हुए को स्वयं समाप्त करता है, तो संघादिशेष की आपत्ति होती है। स्वयं द्वारा अधूरा छोड़े हुए को दूसरों से समाप्त करवाता है, तो संघादिशेष की आपत्ति होती है" - यहाँ 'भिक्षु' यह हेतु-कर्तृपद लाना चाहिए। 'अत्तना विप्पकतं' यहाँ 'अत्तना' यह 'विप्पकरण' क्रिया के कर्ता कारक को बताने वाला करण वचन (तृतीया विभक्ति) है। 'विप्पकतं' यह कर्म कारक को बताने वाला उपयोग वचन (द्वितीया विभक्ति) है। 'अत्तना परियोसापेति' यहाँ 'अत्तना' यह अव्यय पद बने 'सयं' (स्वयं) शब्द के समान अर्थ वाला विभक्ति-अन्त-प्रतिरूपक अव्यय पद है, अथवा 'सयं' शब्द के सदृश तृतीया विभक्ति वाला अव्यय पद है। क्योंकि 'अत्तना परियोसापेति' इस कहे हुए वचन का अर्थ 'स्वयं समाप्त करता है' होता है, जैसे 'अत्तना च पाणातिपाती' आदि में। 'परेहि परियोसावापेति' यहाँ 'परेहि' को कर्म कारक बताने वाला करण वचन (तृतीया विभक्ति) ग्रहण करना चाहिए, जैसे 'सुनखेहिपि खादापेन्ति' यहाँ 'सुनखेहि' पद है। यहाँ जैसे 'राजा चोर को कुत्तों से खिलवाते हैं' इस प्रकार उपयोग (द्वितीया) के वश से अर्थ होता है, वैसे ही 'भिक्षु स्वयं द्वारा अधूरा छोड़े हुए को दूसरे लोगों से समाप्त करवाता है' इस प्रकार उपयोग के वश से अर्थ होता है। इस प्रकार भगवान के इस आश्चर्यजनक और अद्भुत नय से विचित्र प्रवचन में द्वि-कारित प्रत्यय वाला पद भी है, ऐसा सार रूप में समझना चाहिए। यह नय सूक्ष्म है, शासन में आदर करके आयुष्मानों को इसे भली-भाँति मन में धारण करना चाहिए। जिस प्रयोजन के लिए हमने यह प्रकरण बनाया है, वह मेरी अपनी मति नहीं है, बल्कि पूर्वाचार्यों के पास से प्राप्त होने के कारण उन्हीं की मति है, ऐसा समझना चाहिए।

ඉදානි අකාරිතද්විකම්මිකපදානං වචනොකාසො අනුප්පත්තො, තස්මා තානි කථයාම, තානි ච ඛො ධාතුවසෙන එවං වෙදිතබ්බානි සවිනිච්ඡයානි. සෙය්‍යථිදං?

अब अ-कारित द्विकर्मक पदों के कथन का अवसर प्राप्त हुआ है, इसलिए उन्हें कहते हैं, और उन्हें धातु के अनुसार इस प्रकार निश्चय के साथ जानना चाहिए। जैसे कि?

දුහිකරවහිපුච්ඡි, යාචි භික්ඛි ච නිබ්‍රූති;

භණිවදිවචිභාසි, සාසිදහිනාථධාතු.

दुह, कर, वह, पृच्छ, याच, भिक्ष और ब्रू; भण, वद, वच, भास, शास, दह और नाथ धातु।

රුධි ජි චිපභුතීති, යෙ තෙ ද්විකම්මකා ධීරා;

පවදුමපි වියුත්තා, කාරිතප්පච්චයෙහි ච.

रुध, जि, चि आदि जो द्विकर्मक हैं, उन्हें विद्वानों ने कारित (प्रेरणार्थक) प्रत्ययों के बिना भी (द्विकर्मक) कहा है।

අපාදානාදිකෙ පුබ්බ-විධිම්හා සහිමෙ’බ්‍රවුං;

උපයොගවචනස්ස, නිමිත්තන්ති සනන්තනා.

अपादान आदि के पूर्व विधान के स्थान पर, प्राचीन आचार्यों ने इन्हें उपयोग वचन (द्वितीया विभक्ति) का निमित्त कहा है।

එතෙ [Pg.387] දුහාදයො ධාතූ, තිකම්මාපි භවන්ති තු;

කාරිතප්පච්චයෙ ලද්ධෙ, ඉති ආචරියා’බ්‍රවුං.

ये दुह आदि धातुएँ कारित प्रत्यय प्राप्त होने पर त्रिकर्मक (तीन कर्म वाली) भी हो जाती हैं, ऐसा आचार्यों ने कहा है।

තත්‍රිමානි උදාහරණානි – ගවං පයො දුහති ගොපාලකො. ගාවිං ඛීරං දුහති ගොපාලදාරකො. තත්ථ පයොති උපයොගවචනං, ‘‘යසො ලද්ධා න මජ්ජෙය්‍යා’’ති එත්ථ ‘‘යසො’’ති පදමිව. මනොගණිකස්ස හි ඊදිසම්පි උපයොගවචනං හොති අඤ්ඤාදිසම්පි. ඉස්සරො ගොපාලං ගවං පයො දුහාපෙති. ගොපාලෙන ගාවො ඛීරං දුහිතා. ගොහි පයො දුහතීති එත්ථ අපාදානවිසයත්තා ද්විකම්මකභාවො නත්ථි. ‘‘විසාණතො ගවං දුහං, යත්ථ ඛීරං න වින්දතී’’ති එත්ථ පන අපාදානවිසයත්තෙපි ගවාවයවභූතස්ස විසාණස්ස විසුං ගහිතත්තා ‘‘ගවං ඛීරං දුහන්තො’’ති ද්විකම්මිකභාවො ලබ්භතීති දට්ඨබ්බං. දුහිනො පයොගොයං.

वहाँ ये उदाहरण हैं - 'गोपालक गायों का दूध दुहता है' (गवं पयो दुहति गोपालको)। 'गोपालक का बालक गाय से दूध दुहता है' (गाविं खीरं दुहति गोपालदारको)। वहाँ 'पयो' उपयोग वचन (द्वितीया) है, जैसे 'यसो लद्धा न मज्जेय्या' यहाँ 'यसो' पद है। मनोगण (मनस् आदि शब्दों) का इस प्रकार का भी उपयोग वचन होता है और अन्य प्रकार का भी। 'स्वामी गोपालक से गायों का दूध दुहवाता है' (इस्सरो गोपालं गवं पयो दुहापेति)। 'गोपालक द्वारा गायों का दूध दुहा गया' (गोपालेन गावो खीरं दुहितं)। 'गौओं से दूध दुहता है' (गोहि पयो दुहति) यहाँ अपादान का विषय होने से द्विकर्मक भाव नहीं है। 'सींग से गाय को दुहते हुए, जहाँ दूध नहीं मिलता' (विसाणतो गवं दुहं, यत्थ खीरं न विन्दति) यहाँ अपादान का विषय होने पर भी, गाय के अवयव रूप सींग को अलग से ग्रहण करने के कारण 'गाय का दूध दुहते हुए' (गवं खीरं दुहन्तो) इस प्रकार द्विकर्मक भाव प्राप्त होता है, ऐसा समझना चाहिए। यह 'दुह' धातु का प्रयोग है।

කරොතිස්ස පයොගෙ කට්ඨමඞ්ගාරං කරොති, සුවණ්ණං කටකං කරොති, සචෙ ජෙ සච්චං භණසි, අදාසිං තං කරොමි. එත්ථ ච අඞ්ගාරං කරොතීති පරිච්චත්තකාරණවසෙන වුත්තං. කට්ඨඤ්හි අඞ්ගාරභාවස්ස කාරණං, අඞ්ගාරෙ කතෙ කාරණභූතස්ස කට්ඨස්ස කට්ඨභාවො විගච්ඡති. කටකං කරොතීති ඉදං අපරිච්චත්තකාරණවසෙන වුත්තං. සුවණ්ණඤ්හි කටකභාවස්ස කාරණං, කටකෙ කතෙපි කාරකභූතස්ස සුවණ්ණස්ස සුවණ්ණභාවො න විගච්ඡති, අථ ඛො විසෙසන්තරුප්පත්තිභාවෙන සම්පජ්ජති. අදාසිං තං කරොමීති ඉදං පන ඨානන්තරදානවසෙන වුත්තං ‘‘උපරාජං මහාරාජං කරොමී’’ති එත්ථ විය. තත්ථ ‘‘ඉස්සරො පුරිසෙන පුරිසං වා කට්ඨමඞ්ගාරං කාරෙති. තථා සුවණ්ණං කටකං කාරෙතී’’ති තිකම්මිකප්පයොගොපි දට්ඨබ්බො. තථා ‘‘බ්‍රහ්මදත්තො රජ්ජං කාරෙතී’’ති, ‘‘බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ’’ති ද්විකම්මකප්පයොගො.

'करोति' (कृ धातु) के प्रयोग में 'लकड़ी से कोयला बनाता है' (काष्ठमङ्गारं करोति), 'सोने से कंगन बनाता है' (सुवण्णं कटकं करोति), 'यदि हे दासी! तुम सच बोलती हो, तो मैं तुम्हें अ-दासी (स्वतंत्र) कर दूँगा' (अदासिं तं करोमि)। यहाँ 'कोयला बनाता है' यह कारण के त्याग (परिवर्तन) के वश से कहा गया है। क्योंकि लकड़ी कोयला बनने का कारण है, और कोयला बन जाने पर कारणभूत लकड़ी का लकड़ी-भाव नष्ट हो जाता है। 'कंगन बनाता है' यह कारण के न त्यागने (अपरिवर्तित रहने) के वश से कहा गया है। क्योंकि सोना कंगन बनने का कारण है, और कंगन बन जाने पर भी कारणभूत सोने का सोना-भाव नष्ट नहीं होता, बल्कि वह एक विशेष अवस्था (विशेषान्तर) को प्राप्त होता है। 'मैं तुम्हें अ-दासी करता हूँ' यह पद-परिवर्तन (स्थानान्तर दान) के वश से कहा गया है, जैसे 'मैं उपराज को महाराज बनाता हूँ' (उपराजं महाराजं करोमि) में। वहाँ 'स्वामी पुरुष के द्वारा पुरुष को या लकड़ी को कोयला बनवाता है। इसी प्रकार सोने से कंगन बनवाता है' (इस्सरो पुरिसेन पुरिसं वा कट्ठमङ्गारं कारेति। तथा सुवण्णं कटकं कारेति) - यहाँ त्रिकर्मक प्रयोग भी देखा जाना चाहिए। इसी प्रकार 'ब्रह्मदत्त राज्य करता है' (ब्रह्मदत्तो रज्जं कारेति), 'ब्रह्मदत्त के राज्य करते समय' (ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते) - ये द्विकर्मक प्रयोग हैं।

එත්ථෙකෙ [Pg.388] වදෙය්‍යුං ‘‘නනු ච භො එත්ථ එකමෙව කම්මං දිස්සති, කෙනායං පයොගො ද්විකම්මිකප්පයොගො හොතී’’ති. කිඤ්චාපි එකමෙව දිස්සති, තථාපි අත්ථතො ද්වෙයෙව කම්මානි දිස්සන්තීති ගහෙතබ්බං. තථා හි බ්‍රහ්මදත්තො රජ්ජං කාරෙතීති එත්ථ බ්‍රහ්මදත්තො අත්තනො රාජභාවං මහාජනෙන කාරයතීති අත්ථො. එවං පන අත්ථෙ ගහිතෙ ‘‘රජ්ජං කාරෙහි භද්දන්තෙ, කිං අරඤ්ඤෙ කරිස්සසී’’තිආදීසුපි ත්වං අත්තනො රාජභාවං අම්හෙහි කාරාපෙහි, අත්තානං රජ්ජෙ අභිසිඤ්චාපෙහි, මයං තං රජ්ජෙ අභිසිඤ්චිතුකාමාති අත්ථො සමත්ථිතො භවති.

यहाँ कुछ लोग कह सकते हैं— "हे महानुभाव! यहाँ तो केवल एक ही कर्म दिखाई देता है, फिर यह प्रयोग द्विकर्मक प्रयोग कैसे होता है?" यद्यपि केवल एक ही (कर्म) दिखाई देता है, फिर भी अर्थ के अनुसार दो ही कर्म दिखाई देते हैं, ऐसा समझना चाहिए। जैसे 'ब्रह्मदत्त राज्य करता है' (ब्रह्मदत्तो रज्जं कारेति) यहाँ ब्रह्मदत्त महाजनों (प्रजा) के द्वारा अपने राज-भाव को करवाता है, यह अर्थ है। इस प्रकार अर्थ ग्रहण करने पर "भदन्त! राज्य कीजिये, अरण्य में क्या करेंगे?" (रज्जं कारेहि भद्दन्ते, किं अरञ्ञे करिस्ससि) आदि में भी 'आप अपने राज-भाव को हमसे करवाइये, अपने आप को राज्य में अभिषिक्त करवाइये, हम आपको राज्य में अभिषिक्त करना चाहते हैं'—यह अर्थ सिद्ध होता है।

බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙති එත්ථාපි බ්‍රහ්මදත්තෙ අත්තනො රාජභාවං මහාජනෙන කාරයන්තෙති අත්ථො භවති. සාසනස්මිඤ්හි කාරිතවිසයෙ කරණවචනං උපයොගත්ථඤ්ඤෙව දීපෙති, තස්මා අත්ථතො ද්වෙයෙව කම්මනි දිස්සන්තීති වදාම. අයමත්ථො අභිධම්මටීකායං චක්ඛුන්ද්‍රියාදිනිබ්බචනත්ථවිභාවනාය දීපෙතබ්බො. තථා හි අභිධම්මටීකායං ඉදං වුත්තං ‘‘චක්ඛුද්වාරෙ ඉන්දත්තං කාරෙතීති චක්ඛුද්වාරභාවෙ තංද්වාරිකෙහි අත්තනො ඉන්දභාවං පරමිස්සරභාවං කාරයතීති අත්ථො. තඤ්හි තෙ රූපග්ගහණෙ අත්තානං අනුවත්තෙති, තෙ ච තං අනුවත්තන්තී’’ති. යදි පන කරධාතු ද්විකම්මකො, එවං සන්තෙ ‘‘බ්‍රහ්මදත්තො රජ්ජං කාරෙතී’’තිආදීසු ලද්ධකාරිතපච්චයත්තා ‘‘කාරෙතී’’තිආදීහි පදෙහි තිකම්මකෙහියෙව භවිතබ්බන්ති? න, නියමාභාවතො, තාදිසස්ස ච පයොගස්ස වොහාරපථෙ අනාගතත්තා.

'ब्रह्मदत्त के राज्य करते समय' (ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते) यहाँ भी 'ब्रह्मदत्त के द्वारा महाजनों से अपने राज-भाव को करवाते हुए' यह अर्थ होता है। शासन (पालि साहित्य) में कारित (णिच् प्रत्यय) के विषय में करण विभक्ति (तृतीया) कर्म (द्वितीया) के अर्थ को ही प्रकट करती है, इसलिए हम कहते हैं कि अर्थतः दो ही कर्म दिखाई देते हैं। यह अर्थ अभिधम्म-टीका में चक्षु-इन्द्रिय आदि की निरुक्ति के अर्थ की व्याख्या में स्पष्ट किया जाना चाहिए। जैसा कि अभिधम्म-टीका में यह कहा गया है— "'चक्षु-द्वार में इन्द्र-भाव (प्रभुत्व) कराता है' (चक्खुद्वारे इन्दत्तं कारेति) का अर्थ है कि चक्षु-द्वार के होने पर उस द्वार से संबंधित (धर्मों) के द्वारा अपने इन्द्र-भाव या परम-ऐश्वर्य-भाव को करवाता है। क्योंकि वह (चक्षु) रूप-ग्रहण में उन्हें अपने अनुकूल करता है और वे उसका अनुसरण करते हैं।" यदि 'कृ' धातु द्विकर्मक है, तो ऐसी स्थिति में 'ब्रह्मदत्त राज्य कराता है' आदि में कारित प्रत्यय (णिच्) लगने के कारण 'कारेति' आदि पदों को त्रिकर्मक ही होना चाहिए? नहीं, क्योंकि ऐसा कोई नियम नहीं है और उस प्रकार के प्रयोग व्यवहार मार्ग (लोक-भाषा) में नहीं आए हैं।

කට්ඨං පුරිසෙන අඞ්ගාරං කතං. සුවණ්ණං කම්මාරෙන කටකං කතං, දාසී සාමිකෙන අදාසිං කතා, එවම්පෙත්ථ ද්විකම්මකප්පයොගා වෙදිතබ්බා. සුවණ්ණෙන කටකං කරොතීති එත්ථ [Pg.389] හි විසෙසනත්ථෙ පවත්තකරණවිසයත්තා ද්විකම්මිකභාවො න ලබ්භතීති දට්ඨබ්බං. අයං නයො අඤ්ඤත්‍රාපි උපපරික්ඛිත්වා යථාසම්භවං නෙතබ්බො. කරොතිස්ස පයොගොයං.

'पुरुष के द्वारा लकड़ी को कोयला बनाया गया' (कट्ठं पुरिसेन अङ्गारं कतं)। 'सुनार के द्वारा सोने को कंगन बनाया गया' (सुवण्णं कम्मारेन कटकं कतं), 'स्वामी के द्वारा दासी को अ-दासी (मुक्त) किया गया' (दासी सामिकेन अदासिं कता) - इस प्रकार यहाँ द्विकर्मक प्रयोग समझने चाहिए। 'सोने से कंगन बनाता है' (सुवण्णेन कटकं करोति) यहाँ विशेषण के अर्थ में प्रवृत्त करण (तृतीया) का विषय होने के कारण द्विकर्मक भाव प्राप्त नहीं होता, ऐसा देखना चाहिए। यह नियम अन्यत्र भी विचार करके यथासंभव लागू करना चाहिए। यह 'करोति' (कृ धातु) का प्रयोग है।

වහිආදීනං පයොගෙ රාජපුරිසා රථං ගාමං වහන්ති. අයං රාජා මං නාමං පුච්ඡති. පරාභවන්තං පුරිසං, මයං පුච්ඡාම ගොතමං. ආයස්මා උපාලි ආයස්මතා මහාකස්සපෙන විනයං පුට්ඨො. දෙවදත්තො රාජානං කම්බලං යාචති. තෙ මං අස්සෙ අයාචිසුං. ධනං තං තාත යාචති. බ්‍රාහ්මණො නාගං මණිං යාචති. නාගො මණිං යාචිතො බ්‍රාහ්මණෙන බ්‍රහ්මුනා ආයාචිතො ධම්මදෙසනං භගවා. තාපසො කුලං භොජනං භික්ඛති. අජං ගාමං නෙති. අජො ගාමං නීතො. මුත්තො චම්පෙය්‍යකො නාගො, රාජානං එතදබ්‍රවි.

'वह्' (वह् धातु) आदि के प्रयोग में— 'राजपुरुष रथ को गाँव ले जाते हैं' (राजपुरिसा रथं गामं वहन्ति)। 'यह राजा मुझसे नाम पूछता है' (अयं राजा मं नामं पुच्छति)। 'पतन की ओर जाते हुए पुरुष के विषय में हम गौतम से पूछते हैं' (पराभवन्तं पुरिसं, मयं पुच्छामा गोतमं)। 'आयुष्मान् उपालि से आयुष्मान् महाकस्सप द्वारा विनय पूछा गया' (आयुस्मा उपालि आयुस्मत्ता महाकस्सपेन विनयं पुट्ठो)। 'देवदत्त राजा से कम्बल माँगता है' (देवदत्तो राजानं कम्बिलं याचति)। 'उन्होंने मुझसे घोड़े माँगे' (ते मं अस्से अयाचिसुं)। 'हे तात! वह तुमसे धन माँगता है' (धनं तं तात याचति)। 'ब्राह्मण नाग से मणि माँगता है' (ब्राह्मणो नागं मणिं याचति)। 'नाग से ब्राह्मण द्वारा मणि माँगी गई' (नागो मणिं याचितो ब्राह्मणेन)। 'ब्रह्मा द्वारा भगवान् से धर्म-देशना की प्रार्थना की गई' (ब्रह्मुना आयाचितो धम्मदेसनं भगवा)। 'तापस कुल से भोजन माँगता है' (तापसो कुलं भोजनं भिक्खति)। 'बकरी को गाँव ले जाता है' (अजं गामं नेति)। 'बकरा गाँव ले जाया गया' (अजो गामं नीतो)। 'चम्पेय्यक नाग मुक्त होकर राजा से यह बोला' (मुत्तो चम्पेय्यको नागो, राजानं एतदब्रवि)।

එත්ථ රාජානන්ති මුඛ්‍යතො කම්මං වුත්තං. එතන්ති ගුණතො. තථා රාජානන්ති අකථිතකම්මං වුත්තං. එතන්ති කථිතකම්මං. එස නයො අඤ්ඤත්‍රාපි උපපරික්ඛිත්වා යථාරහං යොජෙතබ්බො. එවමෙව ‘‘බ්‍රූහි භගවා’’තිආදීසු සම්පදානවිසයත්තා ද්විකම්මකභාවො න ලබ්භති. භික්ඛු මහාරාජානං ධම්මං භණති. යං මං භණසි සාරථි. යං මං වදති. භගවන්තං එතදවොච. පිතා පුත්තං භාසති. යං මං ත්වං අනුසාසසි. සක්‍යා ඛො පන අම්බට්ඨ රාජානං ඔක්කාකං පිතාමහං දහන්ති. භගවා භික්ඛූ තං තං හිතපටිපත්තිං නාථති. ගාවො වජං රුන්ධති ගොපාලකො. ධුත්තො ධුත්තජනං ධනං ජිනාති. එත්ථ ච ‘‘කමනුත්තරං රත්නවරං ජිනාමා’’ති පුණ්ණකජාතකපාළි නිදස්සනං. තත්ථායමත්ථො ‘‘මයං ජනින්දා කතරං රාජානං අනුත්තරං රත්නවරං ජිනාමා’’ති. ඉට්ඨකායො පාකාරං චිනොති වඩ්ඪකී. අඤ්ඤානිපි යොජෙතබ්බානි.

यहाँ 'राजानं' (राजा को) मुख्य कर्म कहा गया है। 'एतं' (यह) गौण कर्म है। उसी प्रकार 'राजानं' अकथित कर्म कहा गया है और 'एतं' कथित कर्म। यह नियम अन्यत्र भी विचार करके यथायोग्य जोड़ना चाहिए। इसी प्रकार 'हे भगवान्! कहें' (ब्रूहि भगवा) आदि में सम्प्रदान का विषय होने के कारण द्विकर्मक भाव प्राप्त नहीं होता है। 'भिक्षु महाराज को धर्म कहता है' (भिक्खु महाराजं धम्मं भणति)। 'हे सारथि! जो तुम मुझसे कहते हो' (यं मं भणसि सारथि)। 'जो मुझे कहता है' (यं मं वदति)। 'भगवान् से यह कहा' (भगवन्तं एतदवोच)। 'पिता पुत्र से बोलता है' (पिता पुत्तं भासति)। 'जो तुम मुझे उपदेश देते हो' (यं मं त्वं अनुसाससि)। 'हे अम्बट्ठ! शाक्य राजा ओक्काक को अपना पितामह मानते हैं' (सक्या खो पन अम्बट्ठ राजानं ओक्काकं पितामहं दहन्ति)। 'भगवान् भिक्षुओं को उस-उस हितकारी प्रतिपत्ति (आचरण) का निर्देश देते हैं' (भगवा भिक्खू तं तं हितपटिपत्तिं नाथाति)। 'ग्वाला गायों को बाड़े में रोकता है' (गावो वंजं रुन्धति गोपालको)। 'धूर्त धूर्त व्यक्ति से धन जीतता है' (धुत्तो धुत्तजनं धनं जिनाति)। यहाँ 'किस अनुत्तर रत्नश्रेष्ठ को हम जीतें' (कमनुत्तरं रत्नवरं जिनामा) - यह पुण्णक जातक की पालि उदाहरण है। वहाँ यह अर्थ है— "हे नरेन्द्र! हम किस राजा से अनुत्तर रत्नश्रेष्ठ को जीतें?" 'बढ़ई ईंटों से दीवार चुनता है' (इट्ठकायो पाकारं चिनोति वड्ढकी)। अन्य उदाहरणों को भी इसी प्रकार जोड़ना चाहिए।

එත්ථ [Pg.390] කෙචි පුච්ඡෙය්‍යුං ‘‘ගන්ධකුටිං පදක්ඛිණං කරොති, බුද්ධං සරණං ගච්ඡාමි. උපාසකං මං භවං ගොතමො ධාරෙතූ’ති පයොගෙසු කිං ද්විකම්මකභාවො ලබ්භතී’’ති? එත්ථ වුච්චතෙ – ‘‘ගන්ධකුටිං පදක්ඛිණං කරොතී’’ති එත්ථ න ලබ්භති ගුණගුණීනං වසෙන ගහිතත්තා. ‘‘බුද්ධං සරණං ගච්ඡාමී’’ති එත්ථාපි න ලබ්භති ‘‘සරණං ඉති ගච්ඡාමී’’ති ඉතිසද්දලොපවසෙන වුත්තත්තා. තථා හි බුද්ධන්ති උපයොගවචනං. සරණන්ති පච්චත්තවචනං. ‘‘බුද්ධං මම සරණං පරායණං, අඝස්ස තාතා හිතස්ස ච විධාතා’’ති ඉමිනා අධිප්පායෙන ‘‘භජාමි සෙවාමි බුජ්ඣාමී’’ති අත්ථො. ‘‘උපාසකං මං භවං ගොතමො ධාරෙතූ’’ති එත්ථ පන ද්විකම්මකභාවො ලබ්භතීති වත්තබ්බො ‘‘මං ඉතො පට්ඨාය උපාසකං ධාරෙතූ’’ති අත්ථසම්භවතො ‘‘සක්‍යා ඛො පන අම්බට්ඨ රාජානං ඔක්කාකං පිතාමහං දහන්තී’’ති දහධාතුප්පයොගෙන සමානත්තා ච, අධිප්පායත්ථතො පන ‘‘මං ‘උපාසකො මෙ අය’න්ති ධාරෙතූ’’ති අත්ථො සම්භවතීති දට්ඨබ්බං. එවං අකාරිතානි ද්විකම්මිකධාතුරූපානි විභාවිතානි.

यहाँ कुछ लोग पूछ सकते हैं - "गन्धकुटी की प्रदक्षिणा करता है", "बुद्ध की शरण जाता हूँ", "भवन्त गौतम मुझे उपासक के रूप में स्वीकार करें" - इन प्रयोगों में क्या द्विकर्मक भाव प्राप्त होता है? यहाँ कहा जाता है - "गन्धकुटी की प्रदक्षिणा करता है" यहाँ (द्विकर्मक भाव) प्राप्त नहीं होता क्योंकि यहाँ गुण और गुणी के रूप में ग्रहण किया गया है। "बुद्ध की शरण जाता हूँ" यहाँ भी प्राप्त नहीं होता क्योंकि "शरण के रूप में जाता हूँ" इस प्रकार 'इति' शब्द के लोप के कारण कहा गया है। क्योंकि 'बुद्धं' यह द्वितीया विभक्ति (उपयोगवचन) है और 'शरणं' यह प्रथमा विभक्ति (पच्चत्तवचन) है। "बुद्ध मेरे शरण और परायण हैं, वे दुःख के विनाशक और हित के विधाता हैं" - इस अभिप्राय से "भजन करता हूँ, सेवा करता हूँ, जानता हूँ" यह अर्थ है। "भवन्त गौतम मुझे उपासक के रूप में स्वीकार करें" यहाँ तो द्विकर्मक भाव प्राप्त होता है, ऐसा कहना चाहिए, क्योंकि "मुझे आज से उपासक स्वीकार करें" यह अर्थ सम्भव होने से और "हे अम्बट्ठ! शाक्य लोग राजा ओक्काक को अपना पितामह मानते हैं" इस 'दह' धातु के प्रयोग के समान होने से। अभिप्राय के अर्थ से तो "मुझे 'यह मेरा उपासक है' ऐसा स्वीकार करें" यह अर्थ सम्भव है, ऐसा देखना चाहिए। इस प्रकार अकारित (प्रेरणार्थक रहित) द्विकर्मक धातु रूप स्पष्ट किए गए हैं।

ඉච්චෙවමම්හෙහි ආදිතො පට්ඨාය භගවතො සාසනත්ථං යථාසත්ති යථාබලං ධාතුයො ච තංරූපානි ච තදනුරූපෙහි නානාපදෙහි නානාඅත්ථෙහි නානානයෙහි ච යොජෙත්වා විභාවිතානි, එවං විභාවෙන්තෙහිපි අම්හෙහි තාසං සරූපපරිච්ඡෙදො අත්ථපරිච්ඡෙදො වා න සක්කා සබ්බසො වත්තුං. තදුභයඤ්හි කො සබ්බසො වත්තුං සක්ඛිස්සති අඤ්ඤත්‍ර ආගමාධිගමසම්පන්නෙහි පභින්නපටිසම්භිදෙහි මහාඛීණාසවෙහි.

इस प्रकार हमारे द्वारा आरम्भ से लेकर भगवान के शासन के अर्थ के लिए यथाशक्ति और यथाबल धातुओं और उनके रूपों को उनके अनुरूप विभिन्न पदों, विभिन्न अर्थों और विभिन्न नयों (विधियों) से जोड़कर स्पष्ट किया गया है। इस प्रकार स्पष्ट करते हुए भी हमारे द्वारा उनका स्वरूप-परिच्छेद (पूर्ण लक्षण) या अर्थ-परिच्छेद पूरी तरह से कहना सम्भव नहीं है। क्योंकि आगम और अधिगम से सम्पन्न, विभक्त प्रतिसम्भिदा वाले महान क्षीणास्त्रों (अर्हतों) के अतिरिक्त उन दोनों को पूरी तरह से कौन कह सकेगा?

අත්ථාතිසයයුත්තාපි, ධාතූ හොන්ති යතො තතො. පයොගතොනුගන්තබ්බා, අනෙකත්ථා හි ධාතවො.

चूँकि धातुएँ अर्थ की अतिशयता (अत्यधिक अर्थों) से युक्त होती हैं, इसलिए प्रयोग के अनुसार उनका अनुसरण करना चाहिए, क्योंकि धातुएँ अनेक अर्थों वाली होती हैं।

යෙනෙකත්ථධරා [Pg.391] චරන්ති විවිධා නාථස්ස පාඨෙ වරෙ,තෙනෙකත්ථධරාව හොන්ති සහිතා නානූපසග්ගෙහිවෙ;

ධාතූනං පන තෙසමත්ථපරමං ඛීණාසවෙ පණ්ඩිතෙ,වජ්ජෙත්වා පටිසම්භිදාමතියුතෙ කො සබ්බසො භණතීති.

जिस कारण से नाथ (बुद्ध) के श्रेष्ठ पाठ में विभिन्न धातुएँ एक अर्थ को धारण करती हैं, उसी कारण से वे ही धातुएँ विभिन्न उपसर्गों के साथ मिलकर एक अर्थ वाली हो जाती हैं। उन धातुओं के परम अर्थ को प्रतिसम्भिदा-बुद्धि से युक्त विद्वान क्षीणास्त्रों को छोड़कर कौन पूरी तरह से कह सकता है?

ඉති නවඞ්ගෙ සාට්ඨකථෙ පිටකත්තයෙ බ්‍යප්පථගතීසු විඤ්ඤූනං

इस प्रकार नौ अंगों वाले, अट्ठकथा सहित त्रिपिटक के वचनों के मार्ग में विद्वानों के...

කොසල්ලත්ථාය කතෙ සද්දනීතිප්පකරණෙ

कुशलता के लिए रचित सद्दनीति प्रकरण में...

සබ්බගණවිනිච්ඡයො නාම එකූනවීසතිමො පරිච්ඡෙදො

'सब्वगणविनिच्छय' (सभी गणों का निश्चय) नामक उन्नीसवाँ परिच्छेद (समाप्त हुआ)।

සහ රූපවිභාවනාය ධාතුවිභාවනා නිට්ඨිතා.

रूप-विभावना (रूपों के स्पष्टीकरण) के साथ धातु-विभावना समाप्त हुई।

ධාතුමාලා නිට්ඨිතා.

धातुमाला समाप्त हुई।


Indonesia
Kanon PaliKomentarSub-komentarLainnya
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典註釈書副註釈書その他
1101 パーラージカ・パーリ
1102 パーチッティヤ・パーリ
1103 マハーヴァッガ・パーリ(ヴィナヤ)
1104 チューラヴァッガ・パーリ
1105 パリヴァーラ・パーリ
1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1
1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2
1203 パーチッティヤ・アッタカター
1204 マハーヴァッガ・アッタカター(ヴィナヤ)
1205 チューラヴァッガ・アッタカター
1206 パリヴァーラ・アッタカター
1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1
1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2
1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3
1401 ドヴェマーティカー・パーリ
1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター
1403 ヴァジラブッディ・ティーカー
1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1
1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2
1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1
1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2
1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー
1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ
1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1
1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2
1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ
1413 クッダシッカー-ムーラシッカー

8401 ヴィスッディマッガ-1
8402 ヴィスッディマッガ-2
8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1
8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2
8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター

8406 ディーガニカーヤ(プ・ヴィ)
8407 マッジマニカーヤ(プ・ヴィ)
8408 サンユッタニカーヤ(プ・ヴィ)
8409 アングッタラニカーヤ(プ・ヴィ)
8410 ヴィナヤピタカ(プ・ヴィ)
8411 アビダンマピタカ(プ・ヴィ)
8412 アッタカター(プ・ヴィ)
8413 ニルッティディーパニー
8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ
8415 アヌディーパニーパータ
8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ
8417 ナマッカラ・ティーカー
8418 マハーパナーマ・パータ
8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター
8420 スタヴァンダナー
8421 カマラーニャジャリ
8422 ジナランカーラ
8423 パッジャマドゥ
8424 ブッダグナガーター・ヴァリー
8425 チューラガンタヴァンサ
8427 サーサナヴァンサ
8426 マハーヴァンサ
8429 モッガラーナ・ビャーカラナン
8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン
8430 サッダニーティッパカラナン(パダマーラー)
8431 サッダニーティッパカラナン(ダートゥマーラー)
8432 パダルーパシッディ
8433 モッガラーナ・パンチカー
8434 パヨーガシッディ・パータ
8435 ヴットーダヤ・パータ
8436 アビダーナッパディーピカー・パータ
8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー
8438 スボーダーランカーラ・パータ
8439 スボーダーランカーラ・ティーカー
8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ
8446 カヴィダッパナニーティ
8447 ニーティマンジャリー
8445 ダンマニーティ
8444 マハーラハニーティ
8441 ローカニーティ
8442 スタンタニーティ
8443 スーラッサティニーティ
8450 チャーナキャニーティ
8448 ナラダッカディーパニー
8449 チャトゥラーラッカディーパニー
8451 ラサヴァーヒニー
8452 シーマヴィソーダニー・パータ
8453 ヴェッサンタラ・ギーティ
8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー
8455 トゥーパヴァンサ
8456 ダーターヴァンサ
8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー
8458 ダートゥヴァンサ
8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ
8460 ジナチャリタヤ
8461 ジナヴァンサディーパン
8462 テーラカターガーター
8463 ミリダ・ティーカー
8464 パダマンジャリー
8465 パダサーダナン
8466 サッダビンドゥパカラナン
8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー
8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ
2102 マハーワッガ・パーリ(ディーガ)
2103 パーティカワッガ・パーリ
2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター
2202 マハーワッガ・アッタカター(ディーガ)
2203 パーティカワッガ・アッタカター
2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー
2302 マハーワッガ・ティーカー(ディーガ)
2303 パーティカワッガ・ティーカー
2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1
2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ
3102 マッジマパンナーサ・パーリ
3103 ウパリパンナーサ・パーリ
3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1
3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2
3203 マッジマパンナーサ・アッタカター
3204 ウパリパンナーサ・アッタカター
3301 ムーラパンナーサ・ティーカー
3302 マッジマパンナーサ・ティーカー
3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ
4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ
4103 カンダ・ワッガ・パーリ
4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ
4105 マハーワッガ・パーリ(サンユッタ)
4201 サガーター・ワッガ・アッタカター
4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター
4203 カンダ・ワッガ・アッタカター
4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター
4205 マハーワッガ・アッタカター(サンユッタ)
4301 サガーター・ワッガ・ティーカー
4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー
4303 カンダ・ワッガ・ティーカー
4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー
4305 マハーワッガ・ティーカー(サンユッタ)
5101 エーカカニパータ・パーリ
5102 ドゥカニパータ・パーリ
5103 ティカニパータ・パーリ
5104 チャトゥッカニパータ・パーリ
5105 パンチャカニパータ・パーリ
5106 チャッカニパータ・パーリ
5107 サッタカニパータ・パーリ
5108 アッタカーディニパータ・パーリ
5109 ナヴァカニパータ・パーリ
5110 ダサカニパータ・パーリ
5111 エーカーダサカニパータ・パーリ
5201 エーカカニパータ・アッタカター
5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター
5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター
5204 アッタカーディニパータ・アッタカター
5301 エーカカニパータ・ティーカー
5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー
5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー
5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ
6102 ダンマパダ・パーリ
6103 ウダーナ・パーリ
6104 イティヴッタカ・パーリ
6105 スッタニパータ・パーリ
6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ
6107 ペーヴァットゥ・パーリ
6108 テーラガーター・パーリ
6109 テーリーガーター・パーリ
6110 アパダーナ・パーリ-1
6111 アパダーナ・パーリ-2
6112 ブッダヴァンサ・パーリ
6113 チャリヤーピタカ・パーリ
6114 ジャータカ・パーリ-1
6115 ジャータカ・パーリ-2
6116 マハーニッデーサ・パーリ
6117 チューラニッデーサ・パーリ
6118 パティサンビダーマッガ・パーリ
6119 ネッティッパカラナ・パーリ
6120 ミリンダパンハ・パーリ
6121 ペータコーパデーサ・パーリ
6201 クッダカパータ・アッタカター
6202 ダンマパダ・アッタカター-1
6203 ダンマパダ・アッタカター-2
6204 ウダーナ・アッタカター
6205 イティヴッタカ・アッタカター
6206 スッタニパータ・アッタカター-1
6207 スッタニパータ・アッタカター-2
6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター
6209 ペータヴァットゥ・アッタカター
6210 テーラガーター・アッタカター-1
6211 テーラガーター・アッタカター-2
6212 テーリーガーター・アッタカター
6213 アパダーナ・アッタカター-1
6214 アパダーナ・アッタカター-2
6215 ブッダヴァンサ・アッタカター
6216 チャリヤーピタカ・アッタカター
6217 ジャータカ・アッタカター-1
6218 ジャータカ・アッタカター-2
6219 ジャータカ・アッタカター-3
6220 ジャータカ・アッタカター-4
6221 ジャータカ・アッタカター-5
6222 ジャータカ・アッタカター-6
6223 ジャータカ・アッタカター-7
6224 マハーニッデーサ・アッタカター
6225 チューラニッデーサ・アッタカター
6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1
6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2
6228 ネッティッパカラナ・アッタカター
6301 ネッティッパカラナ・ティーカー
6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ
7102 ヴィバンガ・パーリ
7103 ダートゥカター・パーリ
7104 プッガラパンニャッティ・パーリ
7105 カター・ヴァットゥ・パーリ
7106 ヤマカ・パーリ-1
7107 ヤマカ・パーリ-2
7108 ヤマカ・パーリ-3
7109 パッターナ・パーリ-1
7110 パッターナ・パーリ-2
7111 パッターナ・パーリ-3
7112 パッターナ・パーリ-4
7113 パッターナ・パーリ-5
7201 ダンマサンガニ・アッタカター
7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター
7203 パンチャパカラナ・アッタカター
7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー
7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー
7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー
7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー
7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー
7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード
7307 アビダンマッタ・サンガホ
7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー
7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលីអដ្ឋកថាដីកាផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ
1102 បាចិត្តិយបាឡិ
1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ)
1104 ចូឡវគ្គបាឡិ
1105 បរិវារបាឡិ
1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១
1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២
1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា
1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ)
1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា
1206 បរិវារអដ្ឋកថា
1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១
1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២
1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣
1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ
1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា
1403 វជិរពុទ្ធិដីកា
1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១
1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២
1406 វិនយាលង្ការដីកា-១
1407 វិនយាលង្ការដីកា-២
1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា
1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ
1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១
1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២
1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ
1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា

8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១
8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២
8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១
8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២
8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា

8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ)
8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ)
8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ)
8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ)
8410 វិនយបិដក (បុ-វិ)
8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ)
8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ)
8413 និរុត្តិទីបនី
8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ
8415 អនុទីបនីបាឋ
8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ
8417 នមក្ការដីកា
8418 មហាបណាមបាឋ
8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា
8420 សុតវន្ទនា
8421 កមលាញ្ជលិ
8422 ជិនាលង្ការ
8423 បជ្ជមធុ
8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី
8425 ចូឡគន្ថវង្ស
8427 សាសនវង្ស
8426 មហាវង្ស
8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ
8428 កច្ចាយនព្យាករណំ
8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា)
8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា)
8432 បទរូបសិទ្ធិ
8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា
8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ
8435 វុត្តោទយបាឋ
8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ
8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា
8438 សុពោធាលង្ការបាឋ
8439 សុពោធាលង្ការដីកា
8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ
8446 កវិទប្បណនីតិ
8447 នីតិមញ្ជរី
8445 ធម្មនីតិ
8444 មហារហនីតិ
8441 លោកនីតិ
8442 សុត្តន្តនីតិ
8443 សូរស្សតិនីតិ
8450 ចាណក្យនីតិ
8448 នរទក្ខទីបនី
8449 ចតុរារក្ខទីបនី
8451 រសវាហិនី
8452 សីមវិសោធនីបាឋ
8453 វេស្សន្តរគីតិ
8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា
8455 ថូបវង្ស
8456 ទាឋាវង្ស
8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា
8458 ធាតុវង្ស
8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស
8460 ជិនចរិតយ
8461 ជិនវង្សទីបំ
8462 តេលកដាហគាថា
8463 មិលិទដីកា
8464 បទមញ្ជរី
8465 បទសាធនំ
8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ
8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា
8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ
2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ)
2103 បាថិកវគ្គបាឡិ
2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ)
2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា
2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា
2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ)
2303 បាថិកវគ្គដីកា
2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១
2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ
3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ
3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ
3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១
3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២
3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3301 មូលបណ្ណាសដីកា
3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា
3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ
4102 និទានវគ្គបាឡិ
4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ
4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ
4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)
4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា
4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា
4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា
4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)
4301 សគាថាវគ្គដីកា
4302 និទានវគ្គដីកា
4303 ខន្ធវគ្គដីកា
4304 សឡាយតនវគ្គដីកា
4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ
5102 ទុកនិបាតបាឡិ
5103 តិកនិបាតបាឡិ
5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ
5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ
5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ
5107 សត្តកនិបាតបាឡិ
5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ
5109 នវកនិបាតបាឡិ
5110 ទសកនិបាតបាឡិ
5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ
5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា
5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា
5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា
5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា
5301 ឯកកនិបាតដីកា
5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា
5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា
5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ
6102 ធម្មបទបាឡិ
6103 ឧទានបាឡិ
6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ
6105 សុត្តនិបាតបាឡិ
6106 វិមានវត្ថុបាឡិ
6107 បេតវត្ថុបាឡិ
6108 ថេរគាថាបាឡិ
6109 ថេរីគាថាបាឡិ
6110 អបទានបាឡិ-១
6111 អបទានបាឡិ-២
6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ
6113 ចរិយាបិដកបាឡិ
6114 ជាតកបាឡិ-១
6115 ជាតកបាឡិ-២
6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ
6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ
6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ
6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ
6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ
6121 បេដកោបទេសបាឡិ
6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា
6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១
6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២
6204 ឧទានអដ្ឋកថា
6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា
6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១
6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២
6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា
6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា
6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១
6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២
6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា
6213 អបទានអដ្ឋកថា-១
6214 អបទានអដ្ឋកថា-២
6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា
6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា
6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១
6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២
6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣
6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤
6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥
6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦
6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧
6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១
6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២
6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា
6301 នេត្តិប្បករណដីកា
6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ
7102 វិភង្គបាឡិ
7103 ធាតុកថាបាឡិ
7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ
7105 កថាវត្ថុបាឡិ
7106 យមកបាឡិ-១
7107 យមកបាឡិ-២
7108 យមកបាឡិ-៣
7109 បដ្ឋានបាឡិ-១
7110 បដ្ឋានបាឡិ-២
7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣
7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤
7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥
7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា
7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា
7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា
7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា
7302 វិភង្គ-មូលដីកា
7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា
7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា
7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា
7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ
7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ
7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា
7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경주석서부주석서기타
1101 빠라지카 빨리
1102 빠찟띠야 빨리
1103 마하왁가 빨리 (비나야)
1104 출라왁가 빨리
1105 빠리와라 빨리
1201 빠라지까깐다 앗타카타-1
1202 빠라지까깐다 앗타카타-2
1203 빠찟띠야 앗타카타
1204 마하왁가 앗타카타 (비나야)
1205 출라왁가 앗타카타
1206 빠리와라 앗타카타
1301 사랏타디빠니 띠까-1
1302 사랏타디빠니 띠까-2
1303 사랏타디빠니 띠까-3
1401 드베마띠까빨리
1402 위나야상가하 앗타카타
1403 와지라붓디 띠까
1404 위마띠위노다니 띠까-1
1405 위마띠위노다니 띠까-2
1406 위나야랑까라 띠까-1
1407 위나야랑까라 띠까-2
1408 깡카위따라니뿌라나 띠까
1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야
1410 위나야위닛차야 띠까-1
1411 위나야위닛차야 띠까-2
1412 빠찟땨디요자나빨리
1413 쿳닷시카-물라시카

8401 위숟디막가-1
8402 위숟디막가-2
8403 위숟디막가-마하띠까-1
8404 위숟디막가-마하띠까-2
8405 위숟디막가 니다나까타

8406 디가니까야 (뿌-위)
8407 맛지마니까야 (뿌-위)
8408 삼윳따니까야 (뿌-위)
8409 앙굳따라니까야 (뿌-위)
8410 위나야삐따까 (뿌-위)
8411 아비담마삐따까 (뿌-위)
8412 앗타카타 (뿌-위)
8413 니룻띠디빠니
8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타
8415 아누디빠니빠타
8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타
8417 나막까라띠까
8418 마하빠나마빠타
8419 락카나또 붓다토마나가타
8420 수타완다나
8421 까말란자리
8422 지나랑까라
8423 빳자마두
8424 붓다구나가타왈리
8425 출라간타왕사
8427 사사나왕사
8426 마하왕사
8429 목갈라나뱌까라낭
8428 깟차야나뱌까라낭
8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라)
8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라)
8432 빠다루빠싣디
8433 목갈라나빤찌까
8434 빠요가싣디빠타
8435 붇또다야빠타
8436 아비다나빠디피까빠타
8437 아비다나빠디피까띠까
8438 수보다랑까라빠타
8439 수보다랑까라띠까
8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라
8446 까위닷빠나니띠
8447 니띠만자리
8445 담마니띠
8444 마하라하니띠
8441 로까니띠
8442 숫딴따니띠
8443 수랏사띠니띠
8450 짜낙야니띠
8448 나라닥카디빠니
8449 짜뚜라락카디빠니
8451 라사와히니
8452 시마위소다니빠타
8453 웨산따라기띠
8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까
8455 투빠왕사
8456 다타왕사
8457 다두빠타윌라시니야
8458 다두왕사
8459 핟타와나갈라위하라왕사
8460 지나짜리따야
8461 지나왕사디빵
8462 떼라까타하가타
8463 밀리다띠까
8464 빠다만자리
8465 빠다사다낭
8466 삿다빈두빠까라낭
8467 깟차야나다두만주사
8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리
2102 마하왁가 빨리 (디가)
2103 빠티까왁가 빨리
2201 실락칸다왁가 앗타카타
2202 마하왁가 앗타카타 (디가)
2203 빠티까왁가 앗타카타
2301 실락칸다왁가 띠까
2302 마하왁가 띠까 (디가)
2303 빠티까왁가 띠까
2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1
2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리
3102 맛지마빤나사 빨리
3103 우빠리빤나사 빨리
3201 물라빤나사 앗타카타-1
3202 물라빤나사 앗타카타-2
3203 맛지마빤나사 앗타카타
3204 우빠리빤나사 앗타카타
3301 물라빤나사 띠까
3302 맛지마빤나사 띠까
3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리
4102 니다나왁가 빨리
4103 칸다왁가 빨리
4104 살라야따나왁가 빨리
4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)
4201 사가타왁가 앗타카타
4202 니다나왁가 앗타카타
4203 칸다왁가 앗타카타
4204 살라야따나왁가 앗타카타
4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)
4301 사가타왁가 띠까
4302 니다나왁가 띠까
4303 칸다왁가 띠까
4304 살라야따나왁가 띠까
4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리
5102 두까니빠따 빨리
5103 띠까니빠따 빨리
5104 짜뚝까니빠따 빨리
5105 빤짜까니빠따 빨리
5106 착까니빠따 빨리
5107 삿따까니빠따 빨리
5108 앗타까디니빠따 빨리
5109 나와까니빠따 빨리
5110 다사까니빠따 빨리
5111 에까다사까니빠따 빨리
5201 에까까니빠따 앗타카타
5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타
5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타
5204 앗타까디니빠따 앗타카타
5301 에까까니빠따 띠까
5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까
5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까
5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리
6102 담마빠다 빨리
6103 우다나 빨리
6104 이띠웃따까 빨리
6105 숫따니빠따 빨리
6106 위마나왓투 빨리
6107 베따왓투 빨리
6108 테라가타 빨리
6109 테리가타 빨리
6110 아빠다나 빨리-1
6111 아빠다나 빨리-2
6112 붓다왕사 빨리
6113 짜리야삐따까 빨리
6114 자따까 빨리-1
6115 자따까 빨리-2
6116 마하닷데사 빨리
6117 출라닷데사 빨리
6118 빠티삼비다막가 빨리
6119 넷띠빠까라나 빨리
6120 밀린다빤하 빨리
6121 뻬따꼬빠데사 빨리
6201 쿳닥까빠타 앗타카타
6202 담마빠다 앗타카타-1
6203 담마빠다 앗타카타-2
6204 우다나 앗타카타
6205 이띠웃따까 앗타카타
6206 숫따니빠따 앗타카타-1
6207 숫따니빠따 앗타카타-2
6208 위마나왓투 앗타카타
6209 베따왓투 앗타카타
6210 테라가타 앗타카타-1
6211 테라가타 앗타카타-2
6212 테리가타 앗타카타
6213 아빠다나 앗타카타-1
6214 아빠다나 앗타카타-2
6215 붓다왕사 앗타카타
6216 짜리야삐따까 앗타카타
6217 자따까 앗타카타-1
6218 자따까 앗타카타-2
6219 자따까 앗타카타-3
6220 자따까 앗타카타-4
6221 자따까 앗타카타-5
6222 자따까 앗타카타-6
6223 자따까 앗타카타-7
6224 마하닷데사 앗타카타
6225 출라닷데사 앗타카타
6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1
6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2
6228 넷띠빠까라나 앗타카타
6301 넷띠빠까라나 띠까
6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리
7102 위방가 빨리
7103 다뚜까타 빨리
7104 뿍갈라빤냣띠 빨리
7105 까타왓투 빨리
7106 야마까 빨리-1
7107 야마까 빨리-2
7108 야마까 빨리-3
7109 빳타나 빨리-1
7110 빳타나 빨리-2
7111 빳타나 빨리-3
7112 빳타나 빨리-4
7113 빳타나 빨리-5
7201 담마상가니 앗타카타
7202 삼모하위노다니 앗타카타
7203 빤짜빠까라나 앗타카타
7301 담마상가니-물라띠까
7302 위방가-물라띠까
7303 빤짜빠까라나-물라띠까
7304 담마상가니-아누띠까
7305 빤짜빠까라나-아누띠까
7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도
7307 아비담맛타상가호
7308 아비담마와따라-뿌라나띠까
7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີອັດຖະກະຖາຏີກາອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ
1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ
1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ)
1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ
1105 ປະລິວາລະ ປາລີ
1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1
1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2
1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ
1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ)
1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ
1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1
1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2
1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3
1401 ທເວມາຕິກາປາລີ
1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ
1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ
1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1
1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2
1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1
1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2
1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ
1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ
1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1
1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2
1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ
1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ

8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1
8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2
8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1
8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2
8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ

8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ)
8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ
8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ
8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ
8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ
8417 ນະມັກກາລະຏີກາ
8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ
8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ
8420 ສຸຕະວັນທະນາ
8421 ກະມະລາຍຈະລິ
8422 ຊິນາລັງກາລະ
8423 ປັດຊະມະທຸ
8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ
8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ
8426 ມະຫາວັງສະ
8427 ສາສະນະວັງສະ
8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ
8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ
8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ)
8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ)
8432 ປະທະຣູປະສິດທິ
8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ
8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ
8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ
8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ
8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ
8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ
8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ
8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ
8441 ໂລກະນີຕິ
8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ
8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ
8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ
8445 ທັມມະນີຕິ
8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ
8447 ນີຕິມັນຊະລີ
8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ
8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ
8450 ຈານັກຍະນີຕິ
8451 ລະສະວາຫິນີ
8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ
8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ
8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ
8455 ຖູປະວັງສະ
8456 ທາຐາວັງສະ
8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ
8458 ຘາຕຸວັງສະ
8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ
8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ
8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ
8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ
8463 ມິລິທະຏີກາ
8464 ປະທະມັນຊະລີ
8465 ປະທະສາຘະນັງ
8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ
8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ
8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ)
2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ
2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ)
2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ)
2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ
2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1
2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ
3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ
3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ
3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1
3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2
3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ
3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ
3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ
4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ
4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ
4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)
4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)
4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ
4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ
4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ
4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ
5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ
5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ
5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ
5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ
5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ
5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ
5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ
5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ
5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ
5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ
6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ
6103 ອຸທານະ ປາລີ
6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ
6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ
6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ
6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ
6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ
6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ
6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1
6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2
6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ
6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ
6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1
6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2
6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ
6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ
6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ
6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ
6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ
6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ
6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ
6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1
6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2
6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ
6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1
6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2
6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1
6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2
6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ
6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1
6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2
6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ
6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1
6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2
6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3
6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4
6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5
6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6
6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7
6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1
6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2
6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ
6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ
7102 ວິພັງຄະ ປາລີ
7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ
7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ
7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ
7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1
7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2
7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3
7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1
7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2
7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3
7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4
7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5
7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ
7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ
7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ
7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ
7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ
7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ
7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ
7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ
7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ
7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ
7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळीअट्ठकथाटीकाअन्य
1101 पाराजिक पाळी
1102 पाचित्तिय पाळी
1103 महावग्ग पाळी (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळी
1105 परिवार पाळी
1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१
1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-१
1302 सारत्थदीपनी टीका-२
1303 सारत्थदीपनी टीका-३
1401 द्वेमातिकापाळी
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-१
1405 विमतिविनोदनी टीका-२
1406 विनयालंकार टीका-१
1407 विनयालंकार टीका-२
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-१
1411 विनयविनिच्छय टीका-२
1412 पाचित्यादियोजनापाळी
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-१
8402 विसुद्धिमग्ग-२
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवंदना
8421 कमलांजलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगंथवंस
8426 महावंस
8427 सासनवंस
8428 कच्चायनव्याकरणं
8429 मोग्गल्लानव्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपंचिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार
8441 लोकनीति
8442 सुत्तंतनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8444 महारहनीति
8445 धम्मनीति
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमंजरी
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8450 चाणक्यनीति
8451 रसवाहिनी
8452 सीमाविसोधनीपाठ
8453 वेस्संतरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमंजरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिंदुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमंजुसा
8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी
2102 महावग्ग पाळी (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळी
2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खंधवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१
2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी
3102 मज्झिमपण्णास पाळी
3103 उपरिपण्णास पाळी
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी
4102 निदानवग्ग पाळी
4103 खंधवग्ग पाळी
4104 सळायतनवग्ग पाळी
4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खंधवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खंधवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी
5102 दुकनिपात पाळी
5103 तिकनिपात पाळी
5104 चतुक्कनिपात पाळी
5105 पंचकनिपात पाळी
5106 छक्कनिपात पाळी
5107 सत्तकनिपात पाळी
5108 अट्ठकादिनिपात पाळी
5109 नवकनिपात पाळी
5110 दसकनिपात पाळी
5111 एकादसकनिपात पाळी
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी
6102 धम्मपद पाळी
6103 उदान पाळी
6104 इतिवुत्तक पाळी
6105 सुत्तनिपात पाळी
6106 विमानवत्थु पाळी
6107 पेतवत्थु पाळी
6108 थेरगाथा पाळी
6109 थेरीगाथा पाळी
6110 अपदान पाळी-१
6111 अपदान पाळी-२
6112 बुद्धवंस पाळी
6113 चरियापिटक पाळी
6114 जातक पाळी-१
6115 जातक पाळी-२
6116 महानिद्देस पाळी
6117 चूळनिद्देस पाळी
6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी
6119 नेत्तिप्पकरण पाळी
6120 मिलिंदपंह पाळी
6121 पेटकोपदेस पाळी
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-१
6203 धम्मपद अट्ठकथा-२
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-१
6214 अपदान अट्ठकथा-२
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-१
6218 जातक अट्ठकथा-२
6219 जातक अट्ठकथा-३
6220 जातक अट्ठकथा-४
6221 जातक अट्ठकथा-५
6222 जातक अट्ठकथा-६
6223 जातक अट्ठकथा-७
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१
6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी
7102 विभंग पाळी
7103 धातुकथा पाळी
7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी
7105 कथावत्थु पाळी
7106 यमक पाळी-१
7107 यमक पाळी-२
7108 यमक पाळी-३
7109 पट्ठान पाळी-१
7110 पट्ठान पाळी-२
7111 पट्ठान पाळी-३
7112 पट्ठान पाळी-४
7113 पट्ठान पाळी-५
7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पंचपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसंगणी-मूलटीका
7302 विभंग-मूलटीका
7303 पंचपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसंगणी-अनुटीका
7305 पंचपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसंगहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်အဋ္ဌကထာဋီကာအခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ
1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ
1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ)
1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ
1105 ပရိဝါရ ပါဠိ
1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁
1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂
1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ
1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ)
1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ
1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁
1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂
1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃
1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ
1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ
1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ
1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁
1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂
1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁
1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂
1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ
1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ
1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁
1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂
1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ
1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ

8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁
8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂
8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁
8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂
8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ

8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ)
8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ)
8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ)
8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ)
8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ)
8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ)
8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ)
8413 နိရုတ္တိဒီပနီ
8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ
8415 အနုဒီပနီပါဌ
8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ
8417 နမက္ကာရဋီကာ
8418 မဟာပဏာမပါဌ
8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ
8420 သုတဝန္ဒနာ
8421 ကမလာဉ္ဇလိ
8422 ဇိနာလင်္ကာရ
8423 ပဇ္ဇမဓု
8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ
8425 စူဠဂန္ထဝံသ
8427 သာသနဝံသ
8426 မဟာဝံသ
8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ
8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ
8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ)
8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ)
8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ
8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ
8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ
8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ
8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ
8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ
8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ
8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ
8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ
8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ
8447 နီတိမဉ္ဇရီ
8445 ဓမ္မနီတိ
8444 မဟာရဟနီတိ
8441 လောကနီတိ
8442 သုတ္တန္တနီတိ
8443 သူရဿတိနီတိ
8450 စာဏကျနီတိ
8448 နရဒက္ခဒီပနီ
8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ
8451 ရသဝါဟိနီ
8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ
8453 ဝေဿန္တရဂီတိ
8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ
8455 ထူပဝံသ
8456 ဒါဌာဝံသ
8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ
8458 ဓါတုဝံသ
8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ
8460 ဇိနစရိတယ
8461 ဇိနဝံသဒီပံ
8462 တေလကဋာဟဂါထာ
8463 မိလိဒဋီကာ
8464 ပဒမဉ္ဇရီ
8465 ပဒသာဓနံ
8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ
8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ
8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ)
2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ
2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ)
2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ)
2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ
2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁
2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁
3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂
3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ
4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)
4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)
4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ
4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ
5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ
5103 တိကနိပါတ ပါဠိ
5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ
5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ
5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ
5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ
5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ
5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ
5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ
5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ
5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ
5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ
5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ
5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ
6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ
6103 ဥဒါန ပါဠိ
6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ
6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ
6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ
6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ
6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ
6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ
6110 အပဒါန ပါဠိ-၁
6111 အပဒါန ပါဠိ-၂
6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ
6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ
6114 ဇာတက ပါဠိ-၁
6115 ဇာတက ပါဠိ-၂
6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ
6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ
6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ
6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ
6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ
6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁
6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂
6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ
6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ
6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁
6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂
6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁
6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂
6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ
6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁
6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂
6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ
6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ
6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁
6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂
6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃
6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄
6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅
6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆
6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇
6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁
6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂
6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ
6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ
6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ
7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ
7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ
7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ
7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ
7106 ယမက ပါဠိ-၁
7107 ယမက ပါဠိ-၂
7108 ယမက ပါဠိ-၃
7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁
7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂
7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃
7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄
7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅
7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ
7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ
7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ
7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ
7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ
7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ
7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ
7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ
7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ
7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော
7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ
7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
PáliAṭṭhakathāṬīkāOutro
1101 Ofensas Graves (Pārājika)
1102 Ofensas Leves (Pācittiya)
1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga)
1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga)
1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)
1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1
1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2
1203 Comentário das Ofensas Leves
1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya
1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya
1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya
1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1
1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2
1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3
1401 Texto das Duas Matrizes
1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya
1403 Subcomentário de Vajirabuddhi
1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1
1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2
1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1
1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2
1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas
1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior
1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1
1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2
1412 Texto da Aplicação das Regras
1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental

8401 Caminho da Purificação - Vol. 1
8402 Caminho da Purificação - Vol. 2
8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1
8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2
8405 História da Origem do Caminho da Purificação

8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita)
8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita)
8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita)
8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita)
8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita)
8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita)
8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita)
8413 Elucidação da Etimologia
8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo
8415 Texto do Subcomentário Elucidativo
8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições
8417 Subcomentário da Saudação
8418 Grande Texto de Saudação
8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais
8420 Saudação com Recitação
8421 Oferenda de Lótus
8422 Ornamento dos Vencedores
8423 Mel dos Versos
8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda
8425 Pequena Crônica dos Livros
8427 Crônica do Ensinamento
8426 Grande Crônica
8429 Gramática de Moggallāna
8428 Gramática de Kaccāyana
8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras
8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes
8432 Realização das Formas das Palavras
8433 Comentário de Moggallāna
8434 Texto sobre a Realização da Aplicação
8435 Texto sobre a Origem dos Versos
8436 Texto do Dicionário Iluminado
8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado
8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão
8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão
8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra
8446 Ética do Poeta
8447 Coleção de Ética
8445 Ética do Dhamma
8444 Grande Ética Secreta
8441 Ética do Mundo
8442 Ética dos Suttas
8443 Ética do Herói
8450 Ética de Cāṇakya
8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens
8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções
8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes
8452 Texto sobre a Purificação dos Limites
8453 Canto de Vessantara
8454 Explicação do Comentário de Moggallāna
8455 Crônica das Estupas
8456 Crônica da Relíquia do Dente
8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos
8458 Crônica das Relíquias
8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla
8460 História do Vencedor
8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores
8462 Versos da Panela de Óleo
8463 Subcomentário de Milinda
8464 Cacho de Flores de Palavras
8465 Realização das Palavras
8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática
8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana
8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha
2102 Grande Seção - Dīgha
2103 Seção de Pāthika - Dīgha
2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha
2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha
2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1
2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima
3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima
3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima
3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1
3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2
3203 Comentário dos Cinquenta Médios
3204 Comentário dos Cinquenta Superiores
3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais
3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios
3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta
4102 Seção das Causas - Saṃyutta
4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta
4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta
4105 Grande Seção - Saṃyutta
4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta
4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara
5102 Grupos de Dois - Aṅguttara
5103 Grupos de Três - Aṅguttara
5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara
5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara
5106 Grupos de Seis - Aṅguttara
5107 Grupos de Sete - Aṅguttara
5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara
5109 Grupos de Nove - Aṅguttara
5110 Grupos de Dez - Aṅguttara
5111 Grupos de Onze - Aṅguttara
5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.
5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha)
6102 Versos do Dhamma (Dhammapada)
6103 Exclamações Inspiradas (Udāna)
6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka)
6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta)
6106 Histórias das Mansões Celestiais
6107 Histórias dos Fantasmas
6108 Versos dos Monges Anciãos
6109 Versos das Monjas Anciãs
6110 Histórias Passadas - Vol. 1
6111 Histórias Passadas - Vol. 2
6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa)
6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka)
6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6116 Grande Exposição (Mahāniddesa)
6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa)
6118 Caminho da Discriminação Analítica
6119 O Guia (Nettippakaraṇa)
6120 As Perguntas de Milinda
6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)
6201 Comentário da Pequena Leitura
6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1
6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2
6204 Comentário do Udāna
6205 Comentário do Itivuttaka
6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1
6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2
6208 Comentário das Histórias das Mansões
6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas
6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1
6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2
6212 Comentário dos Versos das Monjas
6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1
6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2
6215 Comentário da História dos Budas
6216 Comentário do Cesto das Condutas
6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3
6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4
6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5
6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6
6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7
6224 Comentário da Grande Exposição
6225 Comentário da Pequena Exposição
6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1
6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2
6228 Comentário do Guia
6301 Subcomentário do Guia
6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī)
7102 Análise (Vibhaṅga)
7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā)
7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti)
7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu)
7106 O Livro dos Pares - Vol. 1
7107 O Livro dos Pares - Vol. 2
7108 O Livro dos Pares - Vol. 3
7109 Condições de Originação - Vol. 1
7110 Condições de Originação - Vol. 2
7111 Condições de Originação - Vol. 3
7112 Condições de Originação - Vol. 4
7113 Condições de Originação - Vol. 5
7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos
7202 Comentário que Dissipa a Confusão
7203 Comentário dos Cinco Tratados
7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos
7302 Subcomentário Principal da Análise
7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados
7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos
7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados
7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma
7307 Compêndio do Abhidhamma
7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma
7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канонКомментарииСубкомментарииДругое
1101 Параджика-пали
1102 Пачиттия-пали
1103 Махавагга-пали (Виная)
1104 Чулавагга-пали
1105 Паривара-пали
1201 Параджиканда-аттхакатха-1
1202 Параджиканда-аттхакатха-2
1203 Пачиттия-аттхакатха
1204 Махавагга-аттхакатха (Виная)
1205 Чулавагга-аттхакатха
1206 Паривара-аттхакатха
1301 Сараттхадипани-тика-1
1302 Сараттхадипани-тика-2
1303 Сараттхадипани-тика-3
1401 Двематика-пали
1402 Винаясангаха-аттхакатха
1403 Ваджирабуддхи-тика
1404 Вимативинодани-тика-1
1405 Вимативинодани-тика-2
1406 Винаяланкара-тика-1
1407 Винаяланкара-тика-2
1408 Канкхавитаранипурана-тика
1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая
1410 Винаявиниччая-тика-1
1411 Винаявиниччая-тика-2
1412 Пачиттиядийоджана-пали
1413 Кхуддасиккха-муласиккха

8401 Висуддхимагга-1
8402 Висуддхимагга-2
8403 Висуддхимагга-махатика-1
8404 Висуддхимагга-махатика-2
8405 Висуддхимагга-ниданакатха

8406 Дигханикая (пу-ви)
8407 Мадджхиманикая (пу-ви)
8408 Самъюттаникая (пу-ви)
8409 Ангуттараникая (пу-ви)
8410 Винаяпитака (пу-ви)
8411 Абхидхаммапитака (пу-ви)
8412 Аттхакатха (пу-ви)
8413 Нируттидипани
8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха
8415 Анудипанипатха
8416 Паттхануддеса дипанипатха
8417 Намаккаратика
8418 Махапанамапатха
8419 Лаккханато буддхатхоманагатха
8420 Сутавандана
8421 Камаланджали
8422 Джиналанкара
8423 Паджамадху
8424 Буддхагунагатхавали
8425 Чулагантхавамса
8427 Сасанавамса
8426 Махавамса
8429 Моггалланабьякарана
8428 Каччаянабьякарана
8430 Садданитиппакарана (падамала)
8431 Садданитиппакарана (дхатумала)
8432 Падарупасиддхи
8433 Могалланапанчика
8434 Пайогасиддхипатха
8435 Вуттодаяпатха
8436 Абхидханаппадипикапатха
8437 Абхидханаппадипикатика
8438 Субодхаланкарапатха
8439 Субодхаланкаратика
8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара
8446 Кавидаппананити
8447 Нитиманджари
8445 Дхамманити
8444 Махараханити
8441 Локанити
8442 Суттантанити
8443 Сурассатинити
8450 Чанакьянити
8448 Нарадаккхадипани
8449 Чатурараккхадипани
8451 Расавахини
8452 Симависодханипатха
8453 Вессантарагити
8454 Моггаллана вуттививаранапанчика
8455 Тхупавамса
8456 Датхавамса
8457 Дхатупатхавиласиния
8458 Дхатувамса
8459 Хаттхаванагаллавихаравамса
8460 Джиначаритая
8461 Джинавамсадипа
8462 Телакатахагатха
8463 Милидатика
8464 Падаманджари
8465 Падасадхана
8466 Саддабиндупакарана
8467 Каччаянадхатуманджуса
8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали
2102 Махавагга-пали (Дигха)
2103 Патхикавагга-пали
2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха
2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха)
2203 Патхикавагга-аттхакатха
2301 Силаккхандхавагга-тика
2302 Махавагга-тика (Дигха)
2303 Патхикавагга-тика
2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1
2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали
3102 Мадджхимапаннаса-пали
3103 Упарипаннаса-пали
3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1
3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2
3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха
3204 Упарипаннаса-аттхакатха
3301 Мулапаннаса-тика
3302 Мадджхимапаннаса-тика
3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали
4102 Ниданавагга-пали
4103 Кхандхавагга-пали
4104 Салаятанавагга-пали
4105 Махавагга-пали (Самъютта)
4201 Сагатхавагга-аттхакатха
4202 Ниданавагга-аттхакатха
4203 Кхандхавагга-аттхакатха
4204 Салаятанавагга-аттхакатха
4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)
4301 Сагатхавагга-тика
4302 Ниданавагга-тика
4303 Кхандхавагга-тика
4304 Салаятанавагга-тика
4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали
5102 Дуканипата-пали
5103 Тиканипата-пали
5104 Чатукканипата-пали
5105 Панчаканипата-пали
5106 Чхакканипата-пали
5107 Саттаканипата-пали
5108 Аттхакадинипата-пали
5109 Наваканипата-пали
5110 Дасаканипата-пали
5111 Экадасаканипата-пали
5201 Экаканипата-аттхакатха
5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха
5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха
5204 Аттхакадинипата-аттхакатха
5301 Экаканипата-тика
5302 Дука-тика-чатукканипата-тика
5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика
5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали
6102 Дхаммапада-пали
6103 Удана-пали
6104 Итивуттака-пали
6105 Суттанипата-пали
6106 Виманаваттху-пали
6107 Петаваттху-пали
6108 Тхерагатха-пали
6109 Тхеригатха-пали
6110 Ападана-пали-1
6111 Ападана-пали-2
6112 Буддхавамса-пали
6113 Чарияпитака-пали
6114 Джатака-пали-1
6115 Джатака-пали-2
6116 Маханиддеса-пали
6117 Чуланиддеса-пали
6118 Патисамбхидамагга-пали
6119 Неттиппакарана-пали
6120 Милиндапаньха-пали
6121 Петакопадеса-пали
6201 Кхуддакапатха-аттхакатха
6202 Дхаммапада-аттхакатха-1
6203 Дхаммапада-аттхакатха-2
6204 Удана-аттхакатха
6205 Итивуттака-аттхакатха
6206 Суттанипата-аттхакатха-1
6207 Суттанипата-аттхакатха-2
6208 Виманаваттху-аттхакатха
6209 Петаваттху-аттхакатха
6210 Тхерагатха-аттхакатха-1
6211 Тхерагатха-аттхакатха-2
6212 Тхеригатха-аттхакатха
6213 Ападана-аттхакатха-1
6214 Ападана-аттхакатха-2
6215 Буддхавамса-аттхакатха
6216 Чарияпитака-аттхакатха
6217 Джатака-аттхакатха-1
6218 Джатака-аттхакатха-2
6219 Джатака-аттхакатха-3
6220 Джатака-аттхакатха-4
6221 Джатака-аттхакатха-5
6222 Джатака-аттхакатха-6
6223 Джатака-аттхакатха-7
6224 Маханиддеса-аттхакатха
6225 Чуланиддеса-аттхакатха
6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1
6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2
6228 Неттиппакарана-аттхакатха
6301 Неттиппакарана-тика
6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали
7102 Вибханга-пали
7103 Дхатукатха-пали
7104 Пуггалапаннятти-пали
7105 Катхаваттху-пали
7106 Ямака-пали-1
7107 Ямака-пали-2
7108 Ямака-пали-3
7109 Паттхана-пали-1
7110 Паттхана-пали-2
7111 Паттхана-пали-3
7112 Паттхана-пали-4
7113 Паттхана-пали-5
7201 Дхаммасангани-аттхакатха
7202 Саммохивинодани-аттхакатха
7203 Панчапакарана-аттхакатха
7301 Дхаммасангани-мулатика
7302 Вибханга-мулатика
7303 Панчапакарана-мулатика
7304 Дхаммасангани-анутика
7305 Панчапакарана-анутика
7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо
7307 Абхидхамматтхасангахо
7308 Абхидхаммаватара-пуранатика
7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනයවිවරණඅටුවාවෙනත්
1101 පාරාජික පාළි
1102 පාචිත්තිය පාළි
1103 මහාවග්ග පාළි (විනය)
1104 චූළවග්ග පාළි
1105 පරිවාර පාළි
1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1
1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2
1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා
1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය)
1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා
1206 පරිවාර අට්ඨකථා
1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1
1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2
1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3
1401 ද්වෙමාතිකාපාළි
1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා
1403 වජිරබුද්ධි ටීකා
1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1
1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2
1406 විනයාලංකාර ටීකා-1
1407 විනයාලංකාර ටීකා-2
1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා
1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය
1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1
1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2
1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි
1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා

8401 විසුද්ධිමග්ග-1
8402 විසුද්ධිමග්ග-2
8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1
8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2
8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා

8406 දීඝනිකාය (පු-වි)
8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි)
8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි)
8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි)
8410 විනයපිටක (පු-වි)
8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි)
8412 අට්ඨකථා (පු-වි)
8413 නිරුත්තිදීපනී
8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ
8415 අනුදීපනීපාඨ
8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ
8417 නමක්කාරටීකා
8418 මහාපණාමපාඨ
8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා
8420 සුතවන්දනා
8421 කමලාඤ්ජලි
8422 ජිනාලඞ්කාර
8423 පජ්ජමධු
8424 බුද්ධගුණගාථාවලී
8425 චූළගන්ථවංස
8427 සාසනවංස
8426 මහාවංස
8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං
8428 කච්චායනබ්යාකරණං
8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා)
8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා)
8432 පදරූපසිද්ධි
8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා
8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ
8435 වුත්තෝදයපාඨ
8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ
8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා
8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ
8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා
8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර
8446 කවිදප්පණනීති
8447 නීතිමඤ්ජරී
8445 ධම්මනීති
8444 මහාරහනීති
8441 ලෝකනීති
8442 සුත්තන්තනීති
8443 සූරස්සතිනීති
8450 චාණක්යනීති
8448 නරදක්ඛදීපනී
8449 චතුරාරක්ඛදීපනී
8451 රසවාහිනී
8452 සීමවිසෝධනීපාඨ
8453 වෙස්සන්තරගීති
8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා
8455 ථූපවංස
8456 දාඨාවංස
8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා
8458 ධාතුවංස
8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස
8460 ජිනචරිතය
8461 ජිනවංසදීපං
8462 තේලකටාහගාථා
8463 මිලිදටීකා
8464 පදමඤ්ජරී
8465 පදසාධනං
8466 සද්දබින්දුපකරණං
8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා
8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි
2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ)
2103 පාථිකවග්ග පාළි
2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ)
2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා
2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා
2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ)
2303 පාථිකවග්ග ටීකා
2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1
2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි
3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි
3103 උපරිපණ්ණාස පාළි
3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1
3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2
3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා
3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා
3301 මූලපණ්ණාස ටීකා
3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා
3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි
4102 නිදානවග්ග පාළි
4103 ඛන්ධවග්ග පාළි
4104 සළායතනවග්ග පාළි
4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)
4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා
4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා
4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා
4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)
4301 සගාථාවග්ග ටීකා
4302 නිදානවග්ග ටීකා
4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා
4304 සළායතනවග්ග ටීකා
4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි
5102 දුකනිපාත පාළි
5103 තිකනිපාත පාළි
5104 චතුක්කනිපාත පාළි
5105 පඤ්චකනිපාත පාළි
5106 ඡක්කනිපාත පාළි
5107 සත්තකනිපාත පාළි
5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි
5109 නවකනිපාත පාළි
5110 දසකනිපාත පාළි
5111 එකාදසකනිපාත පාළි
5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා
5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා
5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා
5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා
5301 එකකනිපාත ටීකා
5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා
5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා
5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි
6102 ධම්මපද පාළි
6103 උදාන පාළි
6104 ඉතිවුත්තක පාළි
6105 සුත්තනිපාත පාළි
6106 විමානවත්ථු පාළි
6107 පේතවත්ථු පාළි
6108 ථේරගාථා පාළි
6109 ථේරීගාථා පාළි
6110 අපදාන පාළි-1
6111 අපදාන පාළි-2
6112 බුද්ධවංස පාළි
6113 චරියාපිටක පාළි
6114 ජාතක පාළි-1
6115 ජාතක පාළි-2
6116 මහානිද්දේස පාළි
6117 චූළනිද්දේස පාළි
6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි
6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි
6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි
6121 පේටකෝපදේස පාළි
6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා
6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1
6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2
6204 උදාන අට්ඨකථා
6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා
6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1
6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2
6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා
6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා
6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1
6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2
6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා
6213 අපදාන අට්ඨකථා-1
6214 අපදාන අට්ඨකථා-2
6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා
6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා
6217 ජාතක අට්ඨකථා-1
6218 ජාතක අට්ඨකථා-2
6219 ජාතක අට්ඨකථා-3
6220 ජාතක අට්ඨකථා-4
6221 ජාතක අට්ඨකථා-5
6222 ජාතක අට්ඨකථා-6
6223 ජාතක අට්ඨකථා-7
6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා
6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා
6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1
6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2
6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා
6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා
6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි
7102 විභඞ්ග පාළි
7103 ධාතුකථා පාළි
7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි
7105 කථාවත්ථු පාළි
7106 යමක පාළි-1
7107 යමක පාළි-2
7108 යමක පාළි-3
7109 පට්ඨාන පාළි-1
7110 පට්ඨාන පාළි-2
7111 පට්ඨාන පාළි-3
7112 පට්ඨාන පාළි-4
7113 පට්ඨාන පාළි-5
7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා
7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා
7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා
7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා
7302 විභඞ්ග-මූලටීකා
7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා
7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා
7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා
7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ
7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ
7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා
7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon PaliLos ComentariosLos SubcomentariosOtros
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคนข้อคิดเห็นคำอธิบายย่อยอื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ
1102 ปาจิตติยปาฬิ
1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย)
1104 จูฬวคฺคปาฬิ
1105 ปริวารปาฬิ
1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑
1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒
1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา
1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย)
1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา
1206 ปริวารอฏฺฐกถา
1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑
1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒
1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓
1401 ทเวมาติกาปาฬิ
1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา
1403 วชิรพุทฺธิฏีกา
1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑
1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒
1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑
1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒
1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา
1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย
1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑
1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒
1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ
1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา

8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑
8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒
8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑
8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒
8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา

8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ)
8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ)
8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ)
8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ)
8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ)
8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ)
8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ)
8413 นิรุตฺติทีปนี
8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ
8415 อนุทีปนีปาฐ
8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ
8417 นมกฺการฏีกา
8418 มหาปณามปาฐ
8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา
8420 สุตวทน
8421 กมลาญฺชลิ
8422 ชินาลงฺการ
8423 ปชฺชมธุ
8424 พุทฺธคุณคาถาวลี
8425 จูฬคนฺถวํส
8427 สาสนวํส
8426 มหาวํส
8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ
8428 กจฺจายนพฺยากรณํ
8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา)
8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา)
8432 ปทรูปสิทฺธิ
8433 โมคคฺลานปญฺจิกา
8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ
8435 วุตฺโตทยปาฐ
8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ
8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา
8438 สุโพธาลงฺการปาฐ
8439 สุโพธาลงฺการฏีกา
8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร
8446 กวิทปฺปณนีติ
8447 นีติมญฺชรี
8445 ธมฺมนีติ
8444 มหารหนีติ
8441 โลกนีติ
8442 สุตฺตนฺตนีติ
8443 สูรสฺสตินีติ
8450 จาณกฺยนีติ
8448 นรทกฺขทีปนี
8449 จตุราวรกฺขทีปนี
8451 รสวาหินี
8452 สีมวิโสธนีปาฐ
8453 เวสฺสนฺตรคีติ
8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา
8455 ถูปวํส
8456 ทาฐาวํส
8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา
8458 ธาตุวํส
8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส
8460 ชนจริตย
8461 ชนวํสทีปํ
8462 เตลกฏาหคาถา
8463 มิลิทฏีกา
8464 ปทมญฺชรี
8465 ปทสาธนํ
8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ
8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา
8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ
2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ)
2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ
2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ)
2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา
2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา
2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ)
2303 ปาถิกวคฺคฏีกา
2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑
2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ
3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ
3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ
3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑
3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒
3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา
3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา
3301 มูลปณฺณาสฏีกา
3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา
3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ
4102 นิทานวคฺคปาฬิ
4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ
4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ
4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)
4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา
4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา
4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา
4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)
4301 สคาถาวคฺคฏีกา
4302 นิทานวคฺคฏีกา
4303 ขนฺธวคฺคฏีกา
4304 สฬายตนวคฺคฏีกา
4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ
5102 ทุกนิปาตปาฬิ
5103 ติกนิปาตปาฬิ
5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ
5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ
5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ
5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ
5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ
5109 นวกนิปาตปาฬิ
5110 ทสกนิปาตปาฬิ
5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ
5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา
5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา
5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา
5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา
5301 เอกกนิปาตฏีกา
5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา
5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา
5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ
6102 ธมฺมปทปาฬิ
6103 อุทานปาฬิ
6104 อิติวุตฺตกปาฬิ
6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ
6106 วิมานวตฺถุปาฬิ
6107 เปตวตฺถุปาฬิ
6108 เถรคาถาปาฬิ
6109 เถรีคาถาปาฬิ
6110 อปทานปาฬิ-๑
6111 อปทานปาฬิ-๒
6112 พุทธวงฺสปาฬิ
6113 จริยาปิฏกปาฬิ
6114 ชาตกปาฬิ-๑
6115 ชาตกปาฬิ-๒
6116 มหานิทฺเทสปาฬิ
6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ
6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ
6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ
6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ
6121 เปฏโกปเทสปาฬิ
6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา
6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑
6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒
6204 อุทานอฏฺฐกถา
6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา
6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑
6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒
6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา
6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา
6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑
6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒
6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา
6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑
6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒
6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา
6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา
6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑
6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒
6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓
6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔
6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕
6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖
6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗
6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา
6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา
6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑
6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒
6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา
6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา
6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ
7102 วิภงฺคปาฬิ
7103 ธาตุกถาปาฬิ
7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ
7105 กถาวตฺถุปาฬิ
7106 ยมกปาฬิ-๑
7107 ยมกปาฬิ-๒
7108 ยมกปาฬิ-๓
7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑
7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒
7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓
7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔
7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕
7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา
7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา
7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา
7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา
7302 วิภงฺคมูลฏีกา
7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา
7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา
7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา
7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท
7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห
7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา
7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ

བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།འགྲེལ་བཤད།འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི།
1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི།
1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ)
1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།
1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ)
1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣
1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།
1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ།
1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡
1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢
1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ།
1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡
1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢
1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི།
1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ།

8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡
8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢
8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡
8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢
8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ།

8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི)
8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི།
8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ།
8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ།
8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ།
8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི།
8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར།
8423 པཛྫ་མ་དྷུ།
8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི།
8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས།
8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས།
8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས།
8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ)
8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ)
8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི།
8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ།
8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ།
8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ།
8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ།
8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ།
8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར།
8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི།
8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི།
8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི།
8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི།
8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི།
8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི།
8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི།
8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི།
8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི།
8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ།
8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི།
8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ།
8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས།
8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས།
8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ།
8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས།
8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས།
8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ།
8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ།
8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ།
8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ།
8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི།
8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ།
8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ།
8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ།
8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ)
2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ)
2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ)
2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡
2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)
4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི།
6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི།
6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི།
6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི།
6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡
6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢
6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི།
6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི།
6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡
6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢
6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི།
6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི།
6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི།
6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།
6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣
6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤
6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥
6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦
6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧
6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི།
7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི།
7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི།
7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི།
7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡
7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢
7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣
7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡
7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢
7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣
7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤
7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥
7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ།
7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ།
7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển PaliChú giảiPhụ chú giảiKhác
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1
1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2
1203 Chú Giải Pācittiya
1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật)
1205 Chú Giải Cūḷavagga
1206 Chú Giải Parivāra
1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1
1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2
1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha
1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi
1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1
1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2
1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1
1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2
1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1
1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Thanh Tịnh Đạo - 1
8402 Thanh Tịnh Đạo - 2
8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1
8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2
8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo

8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8410 Tạng Luật (Vấn Đáp)
8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp)
8412 Chú Giải (Vấn Đáp)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Phụ Chú Giải Namakkāra
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8444 Mahārahanīti
8445 Dhammanīti
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8450 Cāṇakyanīti
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Phụ Chú Giải Milinda
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2203 Chú Giải Pāthikavagga
2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga
2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1
2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1
3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2
3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa
3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa
3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)
4201 Chú Giải Sagāthāvagga
4202 Chú Giải Nidānavagga
4203 Chú Giải Khandhavagga
4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga
4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga
4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga
4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga
4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga
4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Chú Giải Ekakanipāta
5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta
5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi - 1
6111 Apadāna Pāḷi - 2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi - 1
6115 Jātaka Pāḷi - 2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Chú Giải Khuddakapāṭha
6202 Chú Giải Dhammapada - 1
6203 Chú Giải Dhammapada - 2
6204 Chú Giải Udāna
6205 Chú Giải Itivuttaka
6206 Chú Giải Suttanipāta - 1
6207 Chú Giải Suttanipāta - 2
6208 Chú Giải Vimānavatthu
6209 Chú Giải Petavatthu
6210 Chú Giải Theragāthā - 1
6211 Chú Giải Theragāthā - 2
6212 Chú Giải Therīgāthā
6213 Chú Giải Apadāna - 1
6214 Chú Giải Apadāna - 2
6215 Chú Giải Buddhavaṃsa
6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka
6217 Chú Giải Jātaka - 1
6218 Chú Giải Jātaka - 2
6219 Chú Giải Jātaka - 3
6220 Chú Giải Jātaka - 4
6221 Chú Giải Jātaka - 5
6222 Chú Giải Jātaka - 6
6223 Chú Giải Jātaka - 7
6224 Chú Giải Mahāniddesa
6225 Chú Giải Cūḷaniddesa
6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1
6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2
6228 Chú Giải Nettippakaraṇa
6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi - 1
7107 Yamaka Pāḷi - 2
7108 Yamaka Pāḷi - 3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5
7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi
7202 Chú Giải Sammohavinodanī
7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa
7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī
7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga
7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa
7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī
7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra
7309 Abhidhammamātikāpāḷi