නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

Homage to the Blessed One, the Arahant, the Perfectly Self-Enlightened One.

සද්දනීතිප්පකරණං

The Saddanīti Treatise

ධාතුමාලා

The Garland of Roots

15. සරවග්ගපඤ්චකන්තික සුද්ධස්සරධාතු

15. The Pure Vowel Roots of the Saravaggapañcaka

ඉතො [Pg.1] පරං තු සරතො, කකාරන්තාදිභෙදතො;

ධාතුයො ධාතුනිප්ඵන්න-රූපානි විවිධානි ච.

From here on, however, starting from the vowels and based on distinctions such as those beginning with 'ka', are the roots and the various forms derived from roots;

සාට්ඨකථෙ පිටකම්හි, ජිනපාඨෙ යථාබලං;

නයං උපපරික්ඛිත්වා, සමාසෙන කථෙස්ස’හං.

these I shall explain concisely, according to my ability, after having thoroughly examined the method in the Piṭaka with its commentaries and in the Conqueror's texts.

ඉ ගතියං. යෙසං ධාතූනං ගතිඅත්ථො, බුද්ධිපි තෙසං අත්ථො. පවත්තිපාපුණානිපි. තත්‍ර ගමනං දුවිධං කායගමනං ඤාණගමනඤ්ච. තෙසු කායගමනං නාම ඉරියාපථගමනං, ඤාණගමනං නාම ඤාණුප්පත්ති, තස්මා පයොගානුරූපෙන ‘‘ගච්ඡතී’’ති පදස්ස ‘‘ජානාතී’’තිපි අත්ථො භවති, ‘‘පවත්තතී’’තිපි අත්ථො භවති, ‘‘පාපුණාතී’’තිපි අත්ථො භවති, ඉරියාපථගමනෙන ගච්ඡතීතිපි අත්ථො භවති, ඤාණගමනෙන ගච්ඡතීතිපි අත්ථො භවති. තථා හි ‘‘සීඝං ගච්ඡතී’’තිආදීසු ඉරියාපථගමනං ‘‘ගමන’’න්ති වුච්චති. සුන්දරං නිබ්බානං ගතො. ‘‘ගතිමා’’තිආදීසු [Pg.2] පන ඤාණගමනං. එවං සබ්බෙසම්පි ගත්‍යත්ථානං ධාතූනං යථාපයොගං අත්ථො ගහෙතබ්බො.

The root 'i' is in the sense of 'to go.' For those roots whose meaning is 'going,' understanding is also their meaning. They also convey 'occurrence' and 'attainment.' Here, 'going' is twofold: bodily going and knowledge-going. Among these, bodily going is movement of posture, while knowledge-going is the arising of knowledge. Therefore, according to usage, the word 'gacchati' ('goes') can also mean 'knows,' 'occurs,' or 'attains.' It can mean 'goes' through postural movement or 'goes' through the arising of knowledge. For thus, in such phrases as 'sīghaṃ gacchati' ('goes quickly'), postural movement is called 'going.' But in examples such as 'sundaraṃ nibbānaṃ gato' ('one who has gone to beautiful Nibbāna') or 'gatimā' ('one who has understanding'), it refers to knowledge-going. Thus, for all roots with the meaning of 'going,' the meaning should be understood according to the usage.

තස්සිමානි රූපානි භවන්ති – ඉති, එති, උදෙති. කාරිතෙ ‘‘උදායතී’’ති රූපං භවති. උට්ඨාපෙතීති හි අත්ථො, දුකාරො ආගමො. උපෙති, සමුපෙති, වෙති, අපෙති, අවෙති, අන්වෙති, සමෙති, අභිසමෙති, සමයො, අභිසමයො, ඊදි, උදි, එකොදි, පණ්ඩිතො, ඉතො, උදිතො, උපෙතො, සමුපෙතො, අන්විතො, අපෙතො, සමෙතො, එතබ්බො, පච්චෙතබ්බො, පටියමානො, පටිච්චො, එන්තො, අධිප්පෙතො, අධිප්පායො, පච්චයො, අඤ්ඤානිපි යොජෙතබ්බානි. ‘‘ඉතා, ඉත’’න්තිආදිනා යථාරහං ඉත්ථිනපුංසකවසෙනපි. පච්චෙතුං, උපෙතුං, සමුපෙතුං, අන්වෙතුං, සමෙතුං, අභිසමෙතුං, ඉච්ච, පටිච්ච, සමෙච්ච, අභිසමෙච්ච, අපෙච්ච, උපෙච්ච, පටිමුඛං ඉත්වා, ඉත්වාන, උපෙත්වා, උපෙත්වාන, උපෙතුන, අඤ්ඤානිපි බුද්ධවචනානුරූපතො යොජෙතබ්බානි.

From this root, these forms arise: iti, eti, udeti. In the causative, the form 'udāyati' arises, for its meaning is 'causes to rise,' with 'du' as an augment. Upeti, samupeti, veti, apeti, aveti, anveti, sameti, abhisameti, samayo, abhisamayo, īdi, udi, ekodi, paṇḍito, ito, udito, upeto, samupeto, anvito, apeto, sameto, etabbo, paccetabbo, paṭiyamāno, paṭicco, ento, adhippeto, adhippāyo, paccayo; other forms should also be supplied. According to suitability, by way of the feminine and neuter genders, forms such as 'itā' and 'ita' are made. Paccetuṃ, upetuṃ, samupetuṃ, anvetuṃ, sametuṃ, abhisametuṃ, icca, paṭicca, samecca, abhisamecca, apecca, upecca, paṭimukhaṃ itvā, itvāna, upetvā, upetvāna, upetuna; other forms should also be supplied in accordance with the word of the Buddha.

ඉතිඉති ක්‍රියාසද්දො, සුත්තන්තෙසු න දිස්සති;

ඉදමෙත්ථ න වත්තබ්බං, දස්සනායෙව මෙ රුතො.

The verbal form 'iti' is not seen in the Suttantas; this should not be said here, for my utterance is from observation alone.

‘‘ඉතායං කොධරූපෙන’’, ඉති පාළි හි දිස්සති;

අඞ්ගුත්තරනිකායම්හි, මුනිනාහච්ච භාසිතා;

For the Pāli text, 'Itāyaṃ kodharūpena,' is indeed seen, spoken directly by the Sage in the Aṅguttara Nikāya;

වුත්තඤ්හෙතං භගවතා අඞ්ගුත්තරනිකායෙ කොධං නින්දන්තෙන –

For this was said by the Blessed One in the Aṅguttara Nikāya, when censuring anger:

‘‘ඉතායං කොධරූපෙන, මච්චුවෙසො ගුහාසයො;

තං දමෙන සමුච්ඡින්දෙ, පඤ්ඤාවීරියෙන දිට්ඨියා’’ති.

'This one, in the form of anger, disguised as death, dwelling in the cave; one should cut it off completely with restraint, wisdom, energy, and view.'

තත්‍ර ඉතායන්ති ඉති අයන්ති ඡෙදො. ඉතිඉති ච ගච්ඡති පවත්තතීති අත්ථො. අයං පනෙත්ථ සුත්තපදත්ථො – යො [Pg.3] දොසො ලොකෙ ‘‘කොධො’’ති ලොකියමහාජනෙන වුච්චති, නායං අත්ථතො කොධොති වත්තබ්බො. කින්ති පන වත්තබ්බො, එසො හි සරීරසඞ්ඛාතගුහාසයො මච්චුරාජා එව කොධවසෙන පමද්දන්තො සත්තසන්තානෙ ගච්ඡතීති වත්තබ්බො. තං එවරූපං ‘‘මච්චුරාජා’’ති වත්තබ්බං බහුනො ජනස්ස අනත්ථකරං කොධං හිතකාමො දමෙන පඤ්ඤාය වීරියෙන දිට්ඨියා ච ඡින්දෙය්‍යාති.

Here, 'itāyaṃ' is analyzed as 'iti ayaṃ'. And 'iti' means 'it goes, it proceeds.' The meaning of the Sutta passage here is this: that defilement in the world which is called 'anger' by ordinary people should not, in reality, be called anger. How then should it be called? It should be said that this is indeed the King of Death himself, dwelling in the cave that is the body, who proceeds in the mental continuum of beings, crushing them by means of anger. One who desires what is beneficial should, with restraint, wisdom, energy, and view, cut off that anger of such a kind, which causes harm to many people and should be called 'the King of Death'.

එතීති ඉමස්ස පන ආගච්ඡතීති අත්ථො. ‘‘එතී’’ති එත්ථ හි ආඋපසග්ගො සන්ධිකිච්චෙන පටිච්ඡන්නත්තා න පාකටො වලාහකාවත්ථරිතො පුණ්ණචන්දො විය. තථා හි එත්ථ ආ ඉති එතීති සන්ධිවිග්ගහො භවති, ආකාරස්ස ච ඉකාරෙන පරෙන සද්ධිංයෙව එකාරාදෙසො. තස්මා ‘‘අයං සො සාරථී එති. එතු වෙස්සන්තරො රාජා’’තිආදීසු ‘‘ආගච්ඡති, ආගච්ඡතූ’’තිආදිනා අත්ථො කථෙතබ්බො. බ්‍යාකරණසත්ථෙපි හි ආ ඉති එතීති සන්ධිවිග්ගහො දිස්සති, තස්මා අයම්පි නීති සාධුකං මනසි කාතබ්බා. අථ වා ඉතීති රස්සවසෙන වුත්තං පදං ගමනං බොධෙති, එතීති වුද්ධිවසෙන වුත්තං පන යථාපයොගං ආගමනාදීනි. මත්තාවසෙනපි හි පදානි සවිසෙසත්ථානි භවන්ති. තං යථා? සාසනෙ පබ්බජිතො, රට්ඨා පබ්බාජිතොති. සඤ්ඤොගාසඤ්ඤොගවසෙනපි, තං යථා? ගාමා නිග්ගච්ඡති. යසං පොසො නිගච්ඡති, තස්මා අයම්පි නීති සාධුකං මනසි කාතබ්බා. එත්ථෙතං වුච්චති –

Of 'eti', however, the meaning is 'he comes.' For here in the word 'eti', the prefix 'ā', being concealed by the process of sandhi, is not apparent—like the full moon covered by a mass of clouds. Indeed, here the sandhi analysis of 'eti' is 'ā + iti', and the 'ā' together with the following 'i' is replaced by the single vowel 'e'. Therefore, in phrases such as 'ayaṃ so sārathī eti' ('this charioteer comes') or 'etu vessantaro rājā' ('let King Vessantara come'), the meaning should be explained as 'he comes' or 'let him come.' Indeed, even in grammatical treatises, the sandhi analysis of 'eti' as 'ā + iti' is found, so this principle should be carefully borne in mind. Alternatively, the word 'iti', spoken with a short vowel, indicates going, while 'eti', spoken with a strengthened vowel, indicates coming and other meanings according to usage. For words can have specific meanings even based on vowel length, for example: 'sāsane pabbajito' (one who has gone forth in the Dispensation) versus 'raṭṭhā pabbājito' (one who has been banished from the country). Similarly, meanings can differ based on connection or disconnection with a prefix. For example: 'gāmā niggacchati' (he goes out from the village) versus 'yasaṃ poso nigacchati' (the man attains fame). Therefore, this principle should also be carefully borne in mind. Herein, it is said:

ඉ ගතියන්ති කථිතා, ධාතු වුද්ධිං ගතා යදා;

තදා ආගමනත්ථස්ස, වාචිකා පායතො වසා.

The root 'i' is said to be in the sense of going; when that root has undergone strengthening, then it is generally, by convention, expressive of the meaning of coming.

ඉරියාපථත්ථතො හෙ-සා නිච්චාගමවාචිකා;

‘‘අයං සො සාරථී එති’’, ඉච්චාදෙත්ථ නිදස්සනං.

For, in the sense of physical movement, this root is always expressive of coming. 'This charioteer comes,' and so on, is the illustration here.

අනිරියාපථත්ථෙන[Pg.4], වත්තනෙ ගමනෙපි ච;

ආගමනෙ ච හොතීති, ධීමා ලක්ඛෙය්‍ය තං යථා.

In the non-physical sense, it occurs in the meanings of proceeding, going, and also coming; a wise person should discern this accordingly.

‘‘පටිච්ච ඵලමෙතී’’ති, එවමාදීසු වත්තනෙ;

වුද්ධිප්පත්තා ඉකාරව්හා, එසා ධාතු පවත්තති.

In such expressions as 'Dependent on this, a fruit comes to be,' this root named 'i', having attained strengthening, operates in the sense of 'to occur'.

‘‘අත්ථමෙන්තම්හි සූරියෙ, වාළා’’ ඉච්චාදීසු පන;

ගතෙ, ‘‘එතීති ඉතී’’ති-ආදිස්වාගමනෙ සියා.

But in such phrases as 'When the sun is setting...', it is in the sense of 'going'. In such words as 'eti' and 'īti', it would be in the sense of 'coming'.

තථා හි ඊතීති අනත්ථාය එති ආගච්ඡතීති ඊති, උපද්දවො, ඉති ආගමනත්ථො ගහෙතබ්බො. ආහ ච සුත්තනිපාතට්ඨකථායං ‘‘එතීති ඊති, ආගන්තුකානං අකුසලභාගීනං බ්‍යසනහෙතූනං එතං අධිවචන’’න්ති.

For thus, 'īti' (affliction, calamity) is so called because it comes ('eti') for what is not beneficial ('anatthāya'); therefore, the meaning of 'coming' should be understood. And it is said in the commentary to the Suttanipāta: 'It comes ('eti'), thus it is an affliction ('īti'); this is a term for unwelcome arrivals, for those who partake of the unwholesome, for the causes of disaster.'

ඉදානි යථාරහං නිපාතාඛ්‍යාතනාමිකපරියාපන්නානං ඉතිඉතො සද්දානමත්ථුද්ධාරො වුච්චතෙ – තත්ථ ඉතිසද්දො හෙතුපරිසමාපනාදිපදත්ථ විපරියාය පකාරාවධාරණ නිදස්සනාදිඅනෙකත්ථප්පභෙදො. තථා හෙස ‘‘රුප්පතීති ඛො භික්ඛවෙ තස්මා රූපන්ති වුච්චතී’’තිආදීසු හෙතුඅත්ථෙ දිස්සති. ‘‘තස්මාතිහ මෙ භික්ඛවෙ ධම්මදායාදා භවථ, මා ආමිසදායාදා. අත්ථි මෙ තුම්හෙසු අනුකම්පා, කින්ති මෙ සාවකා ධම්මදායාදා භවෙය්‍යුං, නො ආමිසදායාදා’’තිආදීසු පරිසමාපනෙ. ‘‘ඉති වා ඉති එවරූපා විසූකදස්සනා පටිවිරතො’’තිආදීසු ආදිඅත්ථො. ‘‘මාගණ්ඩියොති තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස සඞ්ඛා සමඤ්ඤා පඤ්ඤත්ති වොහාරො නාමං නාමකම්මං නාමධෙය්‍යං නිරුත්ති බ්‍යඤ්ජනමභිලාපො’’තිආදීසු පදත්ථවිපරියායෙ. ‘‘ඉති ඛො භික්ඛවෙ සප්පටිභයො බාලො, අප්පටිභයො පණ්ඩිතො. සඋපද්දවො බාලො, අනුපද්දවො [Pg.5] පණ්ඩිතො. සඋපසග්ගො බාලො, අනුපසග්ගො පණ්ඩිතො’’තිආදීසු පකාරො. ‘‘අත්ථි ඉදප්පච්චයා ජරාමරණන්ති ඉති පුට්ඨෙන සතා ආදන්ද අත්ථීතිස්ස වචනීයං. කිං පච්චයා ජරාමරණන්ති ඉති චෙ වදෙය්‍ය, ජාතිපච්චයා ජරාමරණන්ති ඉච්චස්ස වචනීය’’න්තිආදීසු අවධාරණෙ. ‘‘අත්ථීති ඛො කච්චාන අයමෙකො අන්තො, නත්ථීති ඛො කච්චාන අයං දුතියො අන්තො’’තිආදීසු නිදස්සනෙ. නිපාතවසෙනෙව තෙ පයොගා ගහෙතබ්බා. ‘‘ඉතායං කොධරූපෙනා’’ති එත්ථ පන ආඛ්‍යාතවසෙන ගමනෙ ඉතිසද්දො දිස්සති. අයමෙවත්ථො ඉධාධිප්පෙතො, නිපාතත්ථො පන න ඉච්ඡිතබ්බො, විඤ්ඤූනං අත්ථග්ගහණෙ කොසල්ලුපාදනත්ථං කෙවලං අත්ථුද්ධාරවසෙන ආගතොති දට්ඨබ්බං. ඉතරො පන –

Now, the extraction of meanings for the words 'iti' and 'ito', which fall under particles, verbs, and nouns as appropriate, is stated. Among these, the word 'iti' has many distinctions of meaning such as cause, completion, 'etc.', reversal of word meaning, manner, determination, and illustration. Thus, it is seen in the sense of cause in passages like, 'It is afflicted, bhikkhus, therefore it is called form (rūpa).' In the sense of completion in passages like, 'Therefore, bhikkhus, be heirs of the Dhamma, not heirs of material things. I have compassion for you, thinking: "How might my disciples be heirs of the Dhamma, not heirs of material things?"' In the sense of 'etc.' (ādi) in passages like, 'He abstains from such spectacles as these, etc.' In the sense of reversal of word meaning in passages like, '“Māgaṇḍiya”—this is the designation, appellation, concept, usage, name, naming, nomenclature, etymology, expression, and utterance of that brahmin.' In the sense of manner in passages like, 'Thus, bhikkhus, the fool is fearful, the wise person is fearless. The fool is afflicted, the wise person is unafflicted. The fool is beset, the wise person is unbeset.' In the sense of determination in passages like, 'When asked, "Is there aging-and-death dependent on this condition?" one should say, "Yes, there is." If one should say, "Dependent on what is aging-and-death?" one should say, "Aging-and-death is dependent on birth."' In the sense of illustration in passages like, '“It exists,” Kaccāna, is one extreme; “it does not exist,” Kaccāna, is the second extreme.' Those usages should be understood as being by way of a particle. However, in the phrase 'itāyaṃ kodharūpenā' ('this one goes with an angry form'), the word 'iti' is seen in the sense of motion, by way of a verb. This very meaning is intended here; the meaning as a particle, however, is not desired. It should be understood as having come merely by way of meaning extraction for the purpose of imparting skill in grasping meanings to the wise. The other, however—

ගත්‍යත්ථෙ චිමසද්දත්ථෙ, ඉතොසද්දො පවත්තති;

අන්විතො’’ති හි ගත්‍යත්ථෙ, පච්චත්තවචනං භවෙ.

The word 'ito' occurs in the sense of going and in the sense of 'this'. For indeed, in the sense of going, a word like 'anvito' would be a personal expression.

ඉමසද්දස්ස අත්ථම්හි, නිස්සක්කවචනං භවෙ;

‘‘ඉතො සා දක්ඛිණා දිසා’’, ඉතිආදීසු පාළිසු.

In the sense of 'this', it would be an ablative expression, as in Pāli passages like, 'From here is that southern direction,' and so on.

ගත්‍යත්ථො ඉච්ඡිතො එත්ථ, ඉතරත්ථො න ඉච්ඡිතො;

අත්ථුද්ධාරවසා වුත්තො, කොසල්ලත්ථාය විඤ්ඤුනං.

Here, the meaning of going is intended, not the other meaning; it is stated by way of meaning extraction for the purpose of imparting skill to the wise.

ඉධ පන සමයසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරං සනිබ්බචනං වත්තබ්බම්පි අවත්වා උපරි අයධාතුවිසයෙයෙව වක්ඛාම ඉ එ අයධාතුවසෙන තිධාතුමයත්තා සමයසද්දස්ස. තත්‍ර ඉතීති ඉකාරානන්තරත්‍යන්තපදස්ස ච ‘‘එති, උදෙතී’’තිආදීනඤ්ච එකාරානන්තරත්‍යන්තපදානං අඤ්ඤෙසඤ්ච එවරූපානං පදමාලා යථාරහං යෙභුය්‍යෙන අත්තනොපදානි වජ්ජෙත්වා යොජෙතබ්බා. ඊදිසෙසු හි ඨානෙසු දුක්කරා ක්‍රියාපදමාලා. යස්මා පන ඉමස්මිං පකරණෙ සුකරා ච දුක්කරා ච ත්‍යන්තපදමාලා ජානිතබ්බා[Pg.6], තස්මා භූවාදිගණාදීසු අට්ඨසු ගණෙසු විහිතෙහි ඡන්නවුතියා වචනෙහි සබ්බසාධාරණං අසබ්බසාධාරණඤ්ච පදමාලානයං බ්‍රූම –

Here, however, without stating the extraction of meaning along with the etymology of the word 'samaya', which ought to be stated, we will speak later only concerning the sphere of the root 'aya', because the word 'samaya' is composed of three roots: 'i', 'e', and 'aya'. In this regard, the paradigms of forms for 'iti' (a word ending in 'ti' immediately after the vowel 'i'), and for words ending in 'ti' immediately after the vowel 'e' like 'eti', 'udeti', etc., and for other such words, should be formed as appropriate, generally avoiding the middle voice forms (attanopada). For in such cases, the verbal paradigms are difficult. However, since in this treatise the paradigms of words ending in 'ti', both easy and difficult, must be known, therefore, we declare the method of paradigms, both common and uncommon, with the ninety-six endings prescribed in the eight groups beginning with the bhū-group.

අකාරානන්තරත්‍යන්ත-පදානං පන්තියො බුධො;

භවති රුන්ධතාදීනං, යොජෙ සබ්බත්ථ සබ්බථා.

A wise person should apply the series of forms for words ending in 'ti' after the vowel 'a', such as 'bhavati', 'rundhati', and so on, everywhere and in every way.

ඉති එතී’’ති චෙතෙසං, පදානං පන පන්තියො;

සුද්ධස්සරපුබ්බකානං, යොජෙ විඤ්ඤූ යථාරහං.

But for the series of forms for these words, 'iti' and 'eti', which are preceded by pure vowels, a discerning person should apply them as appropriate.

ආකාරානන්තරත්‍යන්ත-පදානඤ්චාපි පන්තියො;

‘‘යාති සුණාති අස්නා-ති’’ ඉච්චාදීනං යථාරහං.

And also the series of forms for words ending in 'ti' after the vowel 'ā', such as 'yāti', 'suṇāti', and 'asnāti', should be applied as appropriate.

ඉවණ්ණානන්තරත්‍යන්ත-පදානමපි පාළියො;

යොජෙ ‘‘රුන්ධිති රුන්ධීති’’-ඉච්චාදීනං යථාරහං.

And also the series of forms for words ending in 'ti' after the vowel 'i' (short or long), such as 'rundhiti' and 'rundhīti', should be applied as appropriate.

උකාරානන්තරත්‍යන්ත-සුතිඉති පදස්ස ච;

පෙරණත්ථෙ පවත්තස්ස, යොජෙ මාලං යථාරහං.

And for words ending in 'ti' after the vowel 'u', and for the word 'sutiiti', which occurs in the causative sense, one should apply the series as appropriate.

එකාරානන්තරත්‍යන්ත-පදානම්පි යථාරහං;

‘‘ජෙති රුන්ධෙති කාරෙති, කාරාපෙතී’’තිආදීනං.

And also for words ending in 'ti' after the vowel 'e', such as 'jeti', 'rundheti', 'kāreti', and 'kārāpeti', one should apply the series as appropriate.

ඔකාරානන්තරත්‍යන්ත-පදානම්පි පදක්කමෙ;

‘‘කරොති භොති හොතී’’ති-ආදීනං යුත්තිතොවදෙ;

And also for words ending in 'ti' after the vowel 'o', in the sequence of words, one should speak with reason concerning 'karoti', 'bhoti', 'hoti', and so on.

ඉච්චෙවං සත්තධා වුත්තො, පදමාලානයො මයා;

ඉතො මුත්තො නයො නාම, නත්ථි කොචි ක්‍රියාපදෙ.

Thus, the method of paradigms has been explained by me in seven ways; beyond this, there is no other method whatsoever with regard to verbs.

‘‘ආදත්තෙ කුරුතෙ පෙතෙ’’, ඉච්චාදි නයදස්සනා;

යථාරහං යුත්තිතොති, වචනං එත්ථ භාසිතං.

Because of seeing the method for forms such as 'ādatte', 'kurute', 'pete', and so on, the statement 'as appropriate and with reason' was spoken here.

ඉදානි ඉකාරානන්තරත්‍යන්තපදස්ස කමො වුච්චතෙ – ඉති, ඉන්ති. ඉසි, ඉථ. ඉමි, ඉම. අපරිපුණ්ණො වත්තමානානයො. ඉතු, ඉන්තු. ඉහි, ඉථ. ඉමි, ඉම. අපරිපුණ්ණො පඤ්චමීනයො. එත්ථ ච ඉමෙසං ද්වින්නං සාසනානුරූපභාවස්ස ඉමානි සාධකපදානි [Pg.7] ‘‘වෙති, අපෙති, අන්වෙතී’’ති. තත්ථ වි ඉති වෙති. විගච්ඡතීති අත්ථො, ඉතිසද්දො හෙත්ථ ගමනං බොධෙති. තථා අප ඉති අපෙති. අපගච්ඡතීති අත්ථො. අනු ඉති අන්වෙති. අනුගච්ඡතීති අත්ථො. ගරූ පන අනු එති අන්වෙතීති වදන්ති. තං –

Now the sequence for a word ending in 'ti' after the vowel 'i' is stated: iti, inti; isi, itha; imi, ima. This is an incomplete present tense method. Itu, intu; ihi, itha; imi, ima. This is an incomplete imperative mood method. And here, as proof of the conformity of these two to the scriptural tradition, are these words: 'veti', 'apeti', 'anveti'. Therein, 'vi' + 'iti' is 'veti', meaning 'goes away'; here the word 'iti' signifies going. Similarly, 'apa' + 'iti' is 'apeti', meaning 'goes away'. 'Anu' + 'iti' is 'anveti', meaning 'follows'. But some teachers say that 'anveti' is from 'anu' + 'eti'. That is—

‘‘යථා ආරඤ්ඤකං නාගං, දන්තිං අන්වෙති හත්ථිනී;

ජෙස්සන්තං ගිරිදුග්ගෙසු, සමෙසු විසමෙසු ච;

එවං තං අනුගච්ඡාමි, පුත්තෙ ආදාය පච්ඡතො’’ති.

Just as a female elephant follows a wild tusker, a bull elephant, conquering in mountain defiles, in even and uneven places; even so do I follow you, taking my children behind.

ඉමාය පාළියා න සමෙති ‘‘ජෙස්සන්තං අන්වෙතී’’ති වචනතො ‘‘අනුගච්ඡාමී’’ති වචනතො ච. තථා හි එතිසද්දො යත්ථ චෙ ඉරියාපථවාචකො, තත්ථ ආගමනංයෙව ජොතෙති, න ගමනං, තස්මා ආගමනත්ථස්ස අයුත්තිතො ගමනත්ථස්ස ච යුත්තිතො වි ඉතිආදිනා ඡෙදො ඤෙය්‍යො. එතෙසඤ්ච ඉතිසද්දවසෙන කතඡෙදානං අත්ථිභාවං යුත්තිභාවඤ්ච ‘‘ඉතායං කොධරූපෙනා’’ති පාළියෙව සාධෙති, තස්මායෙව ‘‘අනු ඉති, අනු ඉන්ති, අනු ඉසී’’තිආදිනා ‘‘අන්වෙතී’’තිආදීනං ඡෙදෙ ලබ්භමානනයෙන වුත්තප්පකාරො වත්තමානාපඤ්චමීනයො පරස්සපදවසෙන දස්සිතො. සත්තමීරූපාදීනි සබ්බථා අප්පසිද්ධානි.

This does not agree with this Pāli passage, because of the phrase 'anveti jessantaṃ' and the phrase 'anugacchāmi'. For wherever the word 'eti' is a term for movement, it signifies only coming, not going. Therefore, because the meaning of coming is inappropriate and the meaning of going is appropriate, the analysis as 'vi iti', etc., should be understood. The very Pāli passage 'itāyaṃ kodharūpenā' proves the existence and appropriateness of these analyses made by means of the word 'iti'. Therefore, by the method obtainable in the analysis of 'anveti', etc., as 'anu iti', 'anu inti', 'anu isi', etc., the aforementioned method for the present and imperative moods has been shown by way of the active voice. The optative mood forms and others are entirely unestablished.

ඉමානි පන භවිස්සන්තියා රූපානි, සිත්තා තෙ ලහුමෙස්සති. ඉස්සති, ඉස්සන්ති. ඉස්සසි, ඉස්සථ. ඉස්සාමි, ඉස්සාම. ඉස්සතෙ, ඉස්සන්තෙ. ඉස්සසෙ, ඉස්සව්හෙ. ඉස්සං, ඉස්සාම්හෙ. අසබ්බධාතුකත්තෙපි සුද්ධස්සරත්තා ධාතුස්ස ඉකාරාගමො න ලබ්භති. පරිපුණ්ණො භවිස්සන්තීනයො.

These, however, are the future forms: 'sittā te lahumessati' (they will quickly go, having been sprinkled). Issati, issanti; issasi, issatha; issāmi, issāma. Issate, issante; issase, issavhe; issaṃ, issāmhe. Even though it is a non-sabbadhātuka tense, because the root is a pure vowel, the augment 'i' is not obtained for the root. The future tense method is complete.

අථ කාලාතිපත්තියා රූපානි භවන්ති, ඉස්සා, ඉස්සංසු. ඉස්සෙ, ඉස්සථ. ඉස්සං, ඉස්සම්හා. ඉස්සථ, ඉස්සිසු. ඉස්සසෙ, ඉස්සව්හෙ. ඉස්සං, ඉස්සාම්හසෙ. කාලාතිපත්තිභාවෙ [Pg.8] ච අසබ්බධාතුකත්තෙ ච සන්තෙපි සුද්ධස්සරත්තා ධාතුස්ස අකාරිකාරාගමො න ලබ්භති අනෙකන්තිකත්තා වා අනුපපන්නත්තා ච අකාරාගමො න හොති. ද්වින්නඤ්හෙත්ථ සුද්ධස්සරානං අනන්තරිකානං එකතොසන්නිපාතො අනුපපත්ති. පරිපුණ්ණො කාලාතිපත්තිනයො.

Then the forms of the conditional arise: issā, issaṃsu; isse, issatha; issaṃ, issamhā. Issatha, issisu; issase, issavhe; issaṃ, issāmhase. And even though it is the conditional mood and is a non-sabbadhātuka tense, because of its pure vowel, the augment 'a' or 'i' is not obtained for the root; or because it is not invariable or because it is inappropriate, the augment 'a' does not occur. For here, the combination of two immediately consecutive pure vowels is an impossibility. The conditional method is complete.

ඉමස්මිං පන ඨානෙ සාට්ඨකථෙ තෙපිටකෙ බුද්ධවචනෙ සොතූනං පයොගත්ථෙසු පරමකොසල්ලජනනත්ථං ‘‘නනු තෙ සුතං බ්‍රාහ්මණ භඤ්ඤමානෙ, දෙවා න ඉස්සන්ති පුරිසපරක්කමස්සා’’ති පාළිතො නයං ගහෙත්වා වුත්තප්පකාරෙහි භවිස්සන්තියා රූපෙහි සබ්බසො සමානානි අසමානත්ථානි වත්තමානිකරූපානි ච ඊසකං අඤ්ඤමඤ්ඤං සමානානි භවිස්සන්තීකාලාතිපත්තීනං රූපානි ච පකාසයිස්සාම – වත්තමානාවසෙන තාව ‘‘ඉස්සති, ඉස්සන්ති. ඉස්සසි, ඉස්සථා’’ති සබ්බං යොජෙතබ්බං. අත්ථො පන ‘‘ඉස්සං කරොතී’’තිආදිනා වත්තබ්බො. තස්මිංයෙව අත්ථෙ භවිස්සන්තීවසෙන ‘‘ඉස්සිස්සති, ඉස්සිස්සන්ති. ඉස්සිස්සසි, ඉස්සිස්සථා’’ති පරිපුණ්ණං යොජෙතබ්බං. අත්ථො පන ‘‘ඉස්සං කරිස්සතී’’තිආදිනා වත්තබ්බො. කාලාතිපත්තිවසෙන පන ‘‘ඉස්සිස්සා, ඉස්සිස්සංසු. ඉස්සිස්සෙ, ඉස්සිස්සථා’’ති පරිපුණ්ණං යොජෙතබ්බං, අත්ථො පන ‘‘ඉස්සං අකරිස්සා’’තිආදිනා වත්තබ්බො. ධාත්වන්තරවසෙන සංසන්දනානයොයං.

In this context, to generate supreme skill in the meanings of usage for listeners of the Buddha’s word in the Tipiṭaka with its commentaries, taking the method from the Pāḷi text, “Have you not heard, brahmin, while it is being said, that the gods do not envy human effort?”, we will explain the present tense forms which are entirely similar to the aforementioned future tense forms but dissimilar in meaning, and also the future and conditional forms which are slightly similar to each other. First, in the present tense: 'issati', 'issanti'; 'issasi', 'issatha'—all should be conjugated. The meaning, however, should be expressed as 'he envies' and so on. In that same meaning, for the future tense: 'ississati', 'ississanti'; 'ississasi', 'ississatha'—should be fully conjugated. The meaning, however, should be expressed as 'he will envy' and so on. For the conditional: 'ississā', 'ississaṃsu'; 'ississe', 'ississatha'—should be fully conjugated. The meaning, however, should be expressed as 'he would have envied' and so on. This is a method of comparison by means of other roots.

ඉදානි එකාරානන්තරත්‍යන්තපදස්ස කමො වුච්චතෙ –

Now the sequence of verbal forms with a stem ending in 'e' is stated—

එති, එන්ති. එසි, එථ. එමි, එම.

He comes, they come. You come, you all come. I come, we come.

එතු, එන්තු. එහි, එථ. එමි, එම.

Let him come, let them come. Come, you all come. Let me come, let us come.

න ච අප්පත්වා දුක්ඛන්තං, විස්සාසං එය්‍ය පණ්ඩිතො;

නිවෙසනානි මාපෙත්වා, වෙදෙහස්ස යසස්සිනො;

යදා තෙ පහිණිස්සාමි, තදා එය්‍යාසි ඛත්තිය.

A wise person should not come to trust without having reached the end of suffering; having had dwellings built for the glorious Videha; when I send for you, then you should come, O warrior.

එය්‍ය[Pg.9], එය්‍යුං. එය්‍යාසි, එය්‍යාථ. එය්‍යාමි, එය්‍යාම. එථ, එරං. එථො, එය්‍යාව්හො. එය්‍යං, එය්‍යාම්හෙ.

He should come, they should come. You should come, you all should come. I should come, we should come. He might come, they might come. You might come, you all might come. I might come, we might come.

සො පුරිසො එය්‍ය, තෙ එය්‍යුං. ත්වං එය්‍යාසි, තුම්හෙ එය්‍යාථ. අහං එය්‍යාමි, මයං එය්‍යාම. සො පුරිසො එථ, තෙ එරං. ත්වං එථො, තුම්හෙ එය්‍යාව්හො. අහං එය්‍යං, මයං එය්‍යාම්හෙ.

That man should come, they should come. You should come, you all should come. I should come, we should come. That man might come, they might come. You might come, you all might come. I might come, we might come.

පරොක්ඛාහිය්‍යත්තනජ්ජතනීරූපානි සබ්බසො අප්පසිද්ධානි.

The perfect, imperfect, and aorist forms are entirely unestablished.

එස්සති, එස්සන්ති. එස්සසි, එස්සථ. එස්සාමි, එස්සාම. එස්සතෙ, එස්සන්තෙ. එස්සසෙ, එස්සව්හෙ. එස්සං, එස්සාම්හෙ.

He will come, they will come. You will come, you all will come. I will come, we will come. He will come, they will come. You will come, you all will come. I will come, we will come.

සම්මොදමානා ගච්ඡන්ති, ජාලමාදාය පක්ඛිනො;

යදා තෙ විවදිස්සන්ති, තදා එහින්ති මෙ වසං.

The birds go forth rejoicing, taking the net with them; when they quarrel, then they will come into my power.

‘‘අභිදොසගතො ඉදානි එහී’’ති වචනදස්සනතො අපරානිපි භවිස්සන්තීරූපානි ගහෙතබ්බානි.

From seeing statements such as, “Now that evening has come, come!”, other future forms should also be taken.

එහිති, එහින්ති. එහිසි, එහිථ. එහිමි, එහිම. එහිතෙ, එහින්තෙ. එහිසෙ, එහිව්හෙ. එහිස්සං, එහිස්සාම්හෙ.

He will come, they will come. You will come, you all will come. I will come, we will come. He will come, they will come. You will come, you all will come. I will come, we will come.

එස්සා, එස්සංසු. එස්සෙ, එස්සථ. එස්සං එස්සාම්හා. එස්සථ, එස්සිසු. එස්සසෙ, එස්සව්හෙ. එස්සිං, එස්සාම්හසෙ.

He would have come, they would have come. You would have come, you all would have come. I would have come, we would have come. He would have come, they would have come. You would have come, you all would have come. I would have come, we would have come.

අථාපරොපි එකාරානන්තරත්‍යන්තපදක්කමො භවති;

උදෙති, උදෙන්ති;

උදෙසි, උදෙථ;

උදෙමි, උදෙම.

Then there is another sequence of verbal forms with a stem ending in 'e': Udeti, udenti; Udesi, udetha; Udemi, udema.

උදෙතු, උදෙන්තු. උදෙහි, උදෙථ. උදෙමි, උදෙම, උදාමසෙ.

Let him rise, let them rise. Rise, you all rise. Let me rise, let us rise, let us rise.

උදෙය්‍ය, උදෙය්‍යුං. සෙසං නෙය්‍යං. උදිස්සති, උදිස්සන්ති. සෙසං නෙය්‍යං. උදිස්සා, උදිස්සංසු. සෙසං නෙය්‍යං.

He should rise, they should rise. The rest should be inferred. He will rise, they will rise. The rest should be inferred. He would have risen, they would have risen. The rest should be inferred.

ඉමානි සුද්ධස්සරධාතුරූපානි.

These are the forms of pure vowel roots.

කකාරන්තධාතු

Roots ending in 'ka'

කු [Pg.10] සද්දෙ කෙ ච. කොති, කවති, කායති, එවං කත්තුපදානි භවන්ති. කුය්‍යති, කිය්‍යති, එවං කම්මපදානි. කානනං, කබ්බං, ජාතකං, එවං නාමිකපදානි. කුත්වා, කුත්වාන, කවිත්වා, කවිත්වාන, කාවිත්වා, කාවිත්වාන, කායිතුං, එවං අබ්‍යයපදානි.

The root 'ku' and others in the sense of 'sound'. 'Koti,' 'kavati,' 'kāyati'—thus are the active forms. 'Kuyyati,' 'kiyyati'—thus are the passive forms. 'Kānanaṃ,' 'kabbaṃ,' 'jātakaṃ'—thus are the nominal forms. 'Kutvā,' 'kutvāna,' 'kavitvā,' 'kavitvāna,' 'kāvitvā,' 'kāvitvāna,' 'kāyituṃ'—thus are the indeclinable forms.

තත්‍ර කානනන්ති ඨිතමජ්ඣන්හිකසමයෙ කවති සද්දං කරොතීති කානනං, වනං. තථා හි –

Therein, 'kānanaṃ' is so called because at the time of midday, it 'kavati,' that is, it makes a sound; it is a forest. For thus it is said:

‘‘ඨිතෙ මජ්ඣන්හිකෙ කාලෙ, සන්නිසීවෙසු පක්ඛිසු;

සණතෙව බ්‍රහාරඤ්ඤං, සා රති පටිභාති ම’’න්ති

“At the fixed midday time, when the birds are settled, this great forest resounds—that delight appears to me.”

වුත්තං. අථ වා කොකිලමයූරාදයො කවන්ති සද්දායන්ති කූජන්ති එත්ථාති කානනං. මනොහරතාය අවස්සං කුය්‍යති පණ්ඩිතෙහීති කබ්බං. කාවියං. කාවෙය්‍යං. අඤ්ඤත්‍ර පන කවීනං ඉදන්ති කබ්බන්ති තද්ධිතවසෙන අත්ථො ගහෙතබ්බො. කෙචි තු කාබ්‍යන්ති සද්දරූපං ඉච්ඡන්ති, න තං පාවචනෙ පමාණං සක්කටභාසාභාවතො. සක්කටභාසාතොපි හි ආචරියා නයං ගණ්හන්ති. ජාතං භූතං අතීතං භගවතො චරියං, තං කීයති කථීයති එතෙනාති ජාතකං. ජාතකපාළි හි ඉධ ‘‘ජාතක’’න්ති වුත්තා. අඤ්ඤත්‍ර පන ජාතං එව ජාතකන්ති ගහෙතබ්බං. තථා හි ජාතකසද්දො දෙසනායම්පි වත්තති ‘‘ඉතිවුත්තකං ජාතකං අබ්භුතධම්ම’’න්තිආදීසු. ජාතියම්පි වත්තති ‘‘ජාතකං සමොධානෙසී’’තිආදීසු.

It has been said. Or else, 'kānanaṃ' is where cuckoos, peacocks, and others 'kavanti,' that is, make sounds, resonate, and chirp; therefore, it is 'kānanaṃ'. 'Kabbaṃ' is what is necessarily 'kuyyati' (composed) by the wise due to its beauty. 'Kāviyaṃ.' 'Kāveyyaṃ.' Otherwise, the meaning should be taken in a derivative sense as 'belonging to poets' ('kavīnaṃ idaṃ'). Some, however, prefer the word form 'kābyaṃ,' but that is not authoritative in the teachings, because it is a Sanskrit word. For teachers also derive principles even from the Sanskrit language. 'Jātakaṃ' is so called because the past conduct of the Blessed One, what was born and what has been, is narrated and told by this. Here, the Jātaka Pāḷi is called 'jātakaṃ.' Elsewhere, however, 'jātakaṃ' should be taken as simply 'what is born.' For the word 'jātaka' also occurs in reference to a discourse, as in “Itivuttaka, Jātaka, Abbhutadhamma,” etc., and in the sense of birth, as in “he related the birth,” etc.

පක්ක නීචගතියං. නීචගමනං නාම හීනගමනං හීනප්පවත්ති වා. නීචසද්දො හි හීනවාචකො ‘‘නීචෙ කුලෙ පච්චාජාතො’’ති එත්ථ විය. පක්කති ක්‍රියාපදමෙත්ථ දිස්සති, න නාමිකපදං. යත්ථ යත්ථ නාමිකපදං න දිස්සති, තත්ථ තත්ථ නාමිකපදං උපපරික්ඛිත්වා [Pg.11] ගහෙතබ්බං. ක්‍රියාපදමෙව හි දුද්දසං, ක්‍රියාපදෙ විජ්ජමානෙ නාමිකපදං නත්ථීති න වත්තබ්බං, තස්මා අන්තමසො ‘‘පක්කනං, තකනං’’ ඉච්චෙවමාදීනි භාවවාචකානි නාමිකපදානි සබ්බාසු ධාතූසු යථාරහං ලබ්භන්තීති දට්ඨබ්බං.

The root 'pakka' is in the sense of 'low movement'. 'Low movement' means inferior movement or inferior occurrence. For the word 'nīca' denotes 'inferior', as in “born in a low family.” Here, 'pakkati' is seen as a verbal form, not a nominal form. Wherever a nominal form is not seen, a nominal form should be investigated and taken. For the verbal form itself is difficult to find; when a verbal form exists, it should not be said that no nominal form exists. Therefore, it should be understood that at least nominal forms expressing a state, such as 'pakkanaṃ,' 'takanaṃ,' etc., are found for all roots as appropriate.

තක හසනෙ. හසනං හාසො. තකති.

The root 'taka' is in the sense of 'laughing'. 'Hasanaṃ' is laughter; 'hāso' is laughter. 'Takati' (he laughs).

තකි කිච්ඡජීවනෙ. කිච්ඡජීවනං කසිරජීවනං. තඞ්කති. ආතඞ්කති. ආතඞ්කො. ආතඞ්කොති කිච්ඡජීවිතකරො රොගො, තථා හි අට්ඨකථාචරියා ‘‘අප්පාබාධං අප්පාතඞ්ක’’න්ති ඉමස්මිං පාළිප්පදෙසෙ ඉති අත්ථං සංවණ්ණෙසුං ‘‘ආබාධොති විසභාගවෙදනා වුච්චති, යා එකදෙසෙ උප්පජ්ජිත්වා සකලසරීරං අයපට්ටෙන බන්ධිත්වා විය ගණ්හාති. ආතඞ්කොති කිච්ඡජීවිතකරො රොගො. අථ වා යාපෙතබ්බරොගො ආතඞ්කො, ඉතරො ආබාධො. ඛුද්දකො වා රොගො ආතඞ්කො, බලවා ආබාධො. කෙචි පන ‘අජ්ඣත්තසමුට්ඨානො ආබාධො, බහිද්ධාසමුට්ඨානො ආතඞ්කො’ති වදන්තී’’ති.

The root 'taki' is in the sense of 'difficult living'. 'Kicchajīvanaṃ' means laborious living. 'Taṅkati' (he lives with difficulty). 'Ātaṅkati' (he is distressed). 'Ātaṅko' (distress). 'Ātaṅka' is a disease that makes life difficult, for thus the commentary teachers explained the meaning in the Pāḷi passage “of little sickness, of little distress” as follows: “'Ābādha' is said to be a discordant feeling, which, having arisen in one part, seizes the entire body as if binding it with an iron band. 'Ātaṅka' is a disease that makes life difficult. Or alternatively, 'ātaṅka' is a manageable disease, while the other is 'ābādha.' Or, 'ātaṅka' is a minor disease, while 'ābādha' is a severe one. Some, however, say, 'An illness arising internally is 'ābādha,' an illness arising externally is 'ātaṅka.'”

ආතඞ්කො ආමයො රොගො,බ්‍යාධා’බාධො ගදො රුජා;

අකල්ලඤ්චෙව ගෙලඤ්ඤං,නාමං රොගාභිධානකං.

Ātaṅka, āmaya, roga, byādha, ābādha, gada, rujā, akalla, and gelañña are names denoting disease.

සුක ගතියං. සොකති, සුකො, සුකී. තත්‍ර සුකොති සුවො. සොකති මනාපෙන ගමනෙන ගච්ඡතීති සුකො. තස්ස භරියා සුකී.

The root 'suka' is in the sense of 'movement'. 'Sokati' (he moves), 'suko' (a parrot), 'sukī' (a female parrot). Therein, 'suko' means a parrot. Because he goes with a pleasant movement, he is a 'suko.' His female is 'sukī.'

බුක්ක භස්සනෙ. ඉධ භස්සනං නාම සුනඛභස්සනං අධිප්පෙතං ‘‘සුනඛො භස්සිත්වා’’ති එත්ථ විය, න ‘‘ආවාසො ගොචරං [Pg.12] භස්ස’’න්තිආදීසු විය. වචනසඞ්ඛාතං භස්සනං, බුක්කති සා.

The root 'bukka' is in the sense of 'barking'. Here, 'bhassanaṃ' is intended to mean the barking of a dog, as in “the dog having barked,” and not as in “dwelling, pasture, speech,” etc. 'Bhassanaṃ' is defined as vocalization; 'bukkati sā' (she barks).

ධක පටිඝාතෙ ගතියඤ්ච. පටිඝාතො පටිහනනං. ධකති.

The root 'dhaka' is in the sense of 'striking' and 'movement'. 'Paṭighāta' means striking. 'Dhakati' (it strikes).

චක තිත්තිපටිඝාතෙසු. තිත්ති තප්පනං, පටිඝාතං පටිහනනංව. චකති.

The root 'caka' is in the senses of 'satisfaction' and 'resistance'. 'Titti' means satisfaction, that is, satiation. 'Paṭighāta' means resistance or repelling. 'Cakati' (he is satisfied/resists).

අක කුටිලගතියං. අකති. එතා කුආදිකා අකපරියන්තා ධාතුයො පරස්ස භාසාති සද්දසත්ථවිදූ වදන්ති. තෙසං මතෙ එතා ‘‘ති අන්ති, තු අන්තු’’ ඉච්චාදීනංයෙව විසයො. පාළියං පන නියමො නත්ථි, තස්මා න තං ඉධ පමාණං.

The root 'aka' is in the sense of crooked movement. 'Akati' (it moves crookedly). Experts in language say that these roots, beginning with 'ku' and ending with 'aka,' belong to another language. In their view, these are exclusively the domain of endings such as 'ti,' 'anti,' 'tu,' 'antu,' etc. However, in Pāli, there is no such rule; therefore, that view is not an authority here.

ඉ අජ්ඣයනෙ. අජ්ඣයනං උච්චාරණං සික්ඛනං වා, අයති, අධීයති, අජ්ඣයති, අධීතෙ, අජ්ඣෙනං, අජ්ඣායකො. දිබ්බං අධීයසෙ මායං. අධීයන්ති මහාරාජ, දිබ්බමායිධ පණ්ඩිතා. අජ්ඣෙනමරියා පථවිං ජනින්දා. තත්ථ අජ්ඣායකොති අජ්ඣයතීති අජ්ඣායකො, මන්තෙ පරිවත්තෙතීති අත්ථො.

The root 'i' is in the sense of study. 'Ajjhayana' means utterance or learning. Forms include: 'ayati,' 'adhīyati,' 'ajjhayati,' 'adhīte,' 'ajjhenaṃ,' 'ajjhāyako.' 'You study divine illusion.' 'They study, O great king, the wise study divine illusion here.' 'The noble ones studied upon the earth, O lord of men.' Therein, 'ajjhāyako' means 'one who studies'; the meaning is, 'one who repeats the sacred verses.'

උ සද්දෙ. අවති, අවන්ති. අවසි. එත්ථ ‘‘යො ආතුමානං සයමෙව පාවා’’ති පාළි පපුබ්බස්ස උධාතුස්ස පයොගොති දට්ඨබ්බො. පපුබ්බස්ස වදධාතුස්ස දකාරලොපප්පයොගොතිපි වත්තුං යුජ්ජති.

The root 'u' is in the sense of sound. Forms include 'avati,' 'avanti,' 'avasi.' Here, the Pāli phrase 'yo ātumānaṃ sayaṃ eva pāvā' should be understood as a usage of the root 'u' with the prefix 'pa-.' It may also be said to be a usage involving the elision of the letter 'd' in the root 'vad' with the prefix 'pa-.'

වඞ්ක කොටිල්ලෙ. වඞ්කති. වඞ්කං. වඞ්කසද්දො හි වක්කසද්දෙන සමානත්ථො, වක්කසද්දො ච වඞ්කසද්දෙන. තථා හි –

The root 'vaṅka' is in the sense of crookedness. 'Vaṅkati' (it is crooked). 'Vaṅkaṃ' (crookedness). The word 'vaṅka' indeed has the same meaning as the word 'vakka,' and the word 'vakka' has the same meaning as the word 'vaṅka.' For thus it is said:

‘‘යං නිස්සිතා ජගතිරුහං, ස්වායං අග්ගිං පමුඤ්චති;

දිසා භජථ වක්කඞ්ගා, ජාතං සරණතො භය’’න්ති.

That very world-tree, which we relied upon, emits fire; flee to the directions, O crooked-limbed ones, for fear has arisen from our refuge.

පාළි [Pg.13] දිස්සති. අයං පන වක්කසද්දො සක්කටභාසං පත්වා කකාරරකාරසඤ්ඤොගක්ඛරිකො භවති, ධාතුභාවො පනස්ස පොරාණෙහි න වුත්තො, තස්මා ක්‍රියාපදං න දිට්ඨං. ඉමස්ස පන වඞ්කසද්දස්ස ‘‘වඞ්ක කොටිල්ලෙ’’ති ධාතුභාවො වුත්තො, ‘‘වඞ්කතී’’ති ක්‍රියාපදඤ්ච, පාළියං තු ‘‘වඞ්කතී’’ති ක්‍රියාපදං න දිට්ඨං, තථා භාවවාචකො වඞ්කසද්දොපි. වාච්චලිඞ්ගො පන අනෙකෙසු ඨානෙසු දිට්ඨො. තත්ත වඞ්කතීති ක්‍රියාපදං පාළියං අවිජ්ජමානම්පි ගහෙතබ්බමෙව නාථතීති ක්‍රියාපදමිව. භාවවාචකස්ස පන වඞ්කසද්දස්ස අත්ථිතා නත්ථිතා ච පාළිආදීසු පුනප්පුනං උපපරික්ඛිතබ්බා. කෙචෙත්ථ වදෙය්‍යුං ‘‘යදි භාවවාචකො වඞ්කසද්දො නත්ථි, කථං ‘අට්ඨවඞ්කං මණිරතනං උළාර’න්ති එත්ථ සමාසො’’ති. එත්ථ පන අට්ඨසු ඨානෙසු වඞ්කං අට්ඨවඞ්කං, න අට්ඨවඞ්කානි යස්සාති. දබ්බවාචකො හි වඞ්කසද්දො, න භාවවාචකොති දට්ඨබ්බං.

The Pāli is seen. However, when this word 'vakka' enters the Sanskrit language, it becomes a word with a conjunct consonant of 'k' and 'r', but its nature as a root is not stated by the ancients; therefore, a verbal form is not seen. For this word 'vaṅka,' however, its nature as a root, 'vaṅka in the sense of crookedness,' is stated, and also the verbal form 'vaṅkatī.' But in Pāli, the verbal form 'vaṅkatī' is not seen, nor is the word 'vaṅka' as an abstract noun. As an adjective, however, it is seen in many places. Therefore, the verbal form 'vaṅkatī,' though not found in Pāli, should still be accepted, just like the verbal form 'nāthatī.' As for the existence or non-existence of the word 'vaṅka' as an abstract noun, this must be repeatedly examined in the Pāli texts and other sources. Some might argue here: 'If the word 'vaṅka' as an abstract noun does not exist, how is the compound formed in 'aṭṭhavaṅkaṃ maṇiratanaṃ uḷāraṃ' (a magnificent jewel bent in eight places)?' Here, however, 'aṭṭhavaṅkaṃ' means 'crooked in eight places,' not 'that which has eight bends.' For the word 'vaṅka' here denotes a quality of a substance, not an abstract state—this should be understood.

වඞ්කං වක්කඤ්ච කුටිලං, ජිම්හඤ්ච රිම්හමනුජු;

වඞ්කසද්දාදයො එතෙ, වාච්චලිඞ්ගා තිලිඞ්ගිකා.

'Vaṅka,' 'vakka,' 'kuṭila,' 'jimha,' and 'anuju' (not straight); these words, beginning with 'vaṅka,' are adjectives, declinable in the three genders.

අථ වා වඞ්කසද්දොයං, ‘‘වඞ්කඝස්තා’’තිආදිසු;

බළිසෙ ගිරිභෙදෙ ච, වත්තතෙ ස පුමා තදා.

Or alternatively, this word 'vaṅka,' in usages such as 'vaṅkaghastā,' is employed in the sense of a fishhook and a mountain fissure; in such cases, it is masculine.

අයඤ්හි ‘‘තෙ’මෙ ජනා වඞ්කඝස්තා සයන්ති. යථාපි මච්ඡො බළිසං, වඞ්කං මංසෙන ඡාදිතං. වඞ්කඝස්තොව අම්බුජො’’තිආදීසු බළිසෙ වත්තති.

For indeed, this word is used in the sense of a fishhook in passages such as: 'These creatures lie caught by hooks'; 'Just as a fish takes a fishhook, a hook covered with flesh'; 'Like a fish caught by a hook,' and so on.

එත්ථ සියා ‘‘නනු ච භො ‘යථාපි මච්ඡො බළිසං, වඞ්කං මංසෙන ඡාදිත’න්ති එත්ථ වඞ්කසද්දො ගුණවාචකො විසෙසනසදො, යෙන බළිසො විසෙසිතො, තෙන වඞ්කං කුටිලං බළිසන්ති අත්ථො විඤ්ඤායතී’’ති? තන්න, වඞ්කසද්දෙ අවුත්තෙපි බළිසසභාවස්ස වඞ්කත්තා කුටිලත්ථො පාකටොති නත්ථි විසෙසනසද්දෙන [Pg.14] පයොජනං. ඉදං පන ‘‘බළිසං වඞ්ක’’න්ති වචනං ‘‘හත්ථි නාගො. සරොරුහං පදුමං. හත්ථී ච කුඤ්ජරො නාගො’’තිආදිවචනමිව පරියායවචනං, තස්මා ‘‘වඞ්ක’’න්ති පදස්ස ‘‘කුටිල’’න්ති අත්ථො න ගහෙතබ්බො. අථ වා යථා ‘‘යථා ආරඤ්ඤකං නාගං, දන්තිං අන්වෙති හත්ථිනී’’ති එත්ථ නාගසද්දස්ස දන්තීසද්දස්ස ච අඤ්ඤමඤ්ඤපරියා යවචනත්තෙපි දන්තින්ති මනොරමදන්තයුත්තන්ති අත්ථො සංවණ්ණිතො, තථා ‘‘බළිසං වඞ්ක’’න්ති ඉමෙසම්පි අඤ්ඤමඤ්ඤං පරියායවචනත්තෙපි වඞ්කන්ති කුටිලන්ති අත්ථො වත්තබ්බො. එවඤ්හි සති අත්ථො සාලරාජා විය සුඵුල්ලිතො හොති, දෙසනා ච විලාසප්පත්තා, න පන ‘‘වඞ්කං බළිස’’න්ති සද්දානං ගුණගුණීවසෙන සමානාධිකරණභාවො ඉච්ඡිතබ්බො ‘‘බුද්ධො භගවා වෙරඤ්ජායං විහරතී’’තිආදීසු ‘‘බුද්ධො භගවා’’ති ඉමෙසං විය සමානාධිකරණභාවස්ස අනිච්ඡිතබ්බත්තා. න හි ඊදිසෙසු ඨානෙසු සමානාධිකරණභාවො පොරාණෙහි අනුමතො.

Here it might be said: 'But, sir, in the phrase 'yathāpi maccho baḷisaṃ, vaṅkaṃ maṃsena chāditaṃ' (just as a fish takes a fishhook, a hook covered with flesh), is not the word 'vaṅka' a qualitative term, a specifying word, by which the fishhook is specified? Thus, the meaning is understood as a 'crooked' (kuṭila) fishhook.' That is not so. Even if the word 'vaṅka' were not stated, the meaning 'crooked' is evident from the inherent nature of a fishhook; thus, there is no need for a specifying word. This phrase 'baḷisaṃ vaṅkaṃ' is a synonymous expression, like 'hatthi nāgo' (an elephant, a nāga), 'saroruhaṃ padumaṃ' (a lotus, a paduma), and 'hatthī ca kuñjaro nāgo' (an elephant, a kuñjara, a nāga). Therefore, the meaning 'crooked' should not be taken for the word 'vaṅka.' Alternatively, just as in the phrase 'yathā āraññakaṃ nāgaṃ, dantiṃ anveti hatthinī' (as a female elephant follows a forest elephant, a tusker), even though the words 'nāga' and 'dantī' are synonyms, the meaning of 'dantī' is explained as 'possessing beautiful tusks'; similarly, in 'baḷisaṃ vaṅkaṃ,' even though these are synonyms, the meaning 'crooked' may be stated for 'vaṅka.' In this way, the meaning blossoms like a sāl-king in full flower, and the exposition attains elegance. However, one should not desire an appositional relationship between the words 'vaṅkaṃ' and 'baḷisaṃ' based on a quality-qualified relationship, just as in 'buddho bhagavā verañjāyaṃ viharati' (the Buddha, the Blessed One, dwells at Verañjā), an appositional relationship between 'buddho' and 'bhagavā' is not intended. Indeed, in such cases, an appositional relationship is not approved by the ancients.

‘‘යත්ථ එතාදිසො සත්ථා, ලොකෙ අප්පටිපුග්ගලො;

තථාගතො බලප්පත්තො, සම්බුද්ධො පරිනිබ්බුතො’’ති,

Where there is such a Teacher, in the world without an equal; the Tathāgata, who has attained the powers, the Perfectly Enlightened One, the one who is completely extinguished.

‘‘බුද්ධං බුද්ධං නිඛිලවිසයං සුද්ධියා යාව සුද්ධි’’න්ති ච ආදීසු පන අනුමතො. එත්ථ හි ‘‘එතාදිසො’’ති ච ‘‘අප්පටිපුග්ගලො’’ති ච ‘‘තථාගතො’’ති ච ‘‘බලප්පත්තො’’ති ච ‘‘සම්බුද්ධො’’ති ච ‘‘පරිනිබ්බුතො’’ති ච ඉමානි ‘‘සත්ථා’’ති අනෙන පදෙන සමානාධිකරණානි. තථා ‘‘බුද්ධං බුද්ධ’’න්ති ද්වින්නං පදානං පච්ඡිමං පුරිමෙන සමානාධිකරණං භවති.

However, in passages such as, 'Buddha, Buddha, whose scope is all-encompassing, up to the utmost purity,' it is approved. For here, 'of such a kind,' 'unequalled,' 'the Tathāgata,' 'attained to power,' 'the Perfectly Enlightened One,' and 'the one who is completely extinguished'—these are all in apposition with the word 'Teacher.' Similarly, in 'Buddha, Buddha,' the latter word is in apposition with the former.

ඉති ‘‘යථාපි මච්ඡො බළිසං, වඞ්කං මංසෙන ඡාදිත’’න්ති එත්ථ වඞ්කසද්දො බළිසස්සාභිධානන්තරං, න ගුණවාචකො. එවං වඞ්කසද්දො බළිසෙ වත්තති. ‘‘කඞ්කං ගච්ඡාම පබ්බතං. දූරෙ වඞ්කතපබ්බතො’’තිආදීසු [Pg.15] පන ගිරිවිසෙසෙ වත්තති. එත්ථ ච ‘‘වඞ්කපබ්බතො’’ති වත්තබ්බෙ සුඛුච්චාරණත්ථං නිරුත්තිනයෙන මජ්ඣෙ අනිමිත්තං තකාරාගමං කත්වා ‘‘වඞ්කතපබ්බතො’’ති වුත්තං. අථ වා වඞ්කොයෙව වඞ්කතා, යථා දෙවො එව දෙවතා. යථා ච දිසා එව දිසතාති, එවං තාපච්චයවසෙන වඞ්කතා ච සා පබ්බතො චාති ‘‘වඞ්කතපබ්බතො’’ති වුත්තං, මජ්ඣෙ රස්සවසෙන චෙතං දට්ඨබ්බං. අථ වා වඞ්කමස්ස සණ්ඨානමත්ථීති වඞ්කතොති මන්තුඅත්ථෙ තපච්චයො, යථා පබ්බමස්ස අත්ථීති පබ්බතොති. එවං වඞ්කතො ච සො පබ්බතො චාති වඞ්කතපබ්බතො. ‘‘වඞ්කපබ්බතො’’ ඉච්චෙව වා පණ්ණත්ති, පාදක්ඛරපාරිපූරියා පන ‘‘දූරෙ වඞ්කතපබ්බතො’’ති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

Thus, in the phrase 'just as a fish takes a fishhook, a hook covered with flesh,' the word 'vaṅka' is another name for the fishhook, not a qualitative term. In this way, the word 'vaṅka' is used in the sense of a fishhook. However, in passages such as, 'We go to Mount Kaṅka. Far away is Mount Vaṅkata,' it is used for a specific mountain. Here, though one could say 'Vaṅkapabbato,' for ease of pronunciation and by grammatical rule, an uncaused 't' is inserted in the middle, and it is said as 'Vaṅkatapabbato.' Alternatively, 'vaṅka' itself becomes 'vaṅkatā,' just as 'deva' becomes 'devatā,' and 'disā' becomes 'disatā.' Thus, by means of the '-tā' suffix, it is 'vaṅkatā,' and that which is a mountain is called 'Vaṅkatapabbato'; this should be understood as involving a shortening in the middle. Or alternatively, 'vaṅkato' means 'it has a crooked shape,' where the '-ta' suffix is in the sense of 'possessing,' just as 'pabbato' means 'it has joints.' Thus, that which is 'vaṅkato' and is a mountain is 'Vaṅkatapabbato.' Or, the designation is simply 'Vaṅkapabbato,' but for the sake of completing the meter of the verse, it is said, 'Far away is Mount Vaṅkata.' This should be understood.

ලොක දස්සනෙ. ලොකති. ලොකො. ආලොකොති අඤ්ඤානිපි රූපානි ගහෙතබ්බානි. චුරාදිගණං පන පත්වා ඉමිස්සා ‘‘ලොකෙති, ලොකයති, ඔලොකෙති, ඔලොකයතී’’තිආදිනා රූපානි භවන්ති. ලොකොති තයො ලොකා සඞ්ඛාරලොකො සත්තලොකො ඔකාසලොකොති. තත්ථ ‘‘එකො ලොකො, සබ්බෙ සත්තා ආහාරට්ඨිතිකා’’ති ආගතො සඞ්ඛාරො එව ලොකො සඞ්ඛාරලොකො. සත්තා එව ලොකො සත්තලොකො. චක්කවාළසඞ්ඛාතො ඔකාසො එව ලොකො ඔකාසලොකො, යො ‘‘භාජනලොකො’’තිපි වුච්චති. තෙසු සඞ්ඛාරො ලුජ්ජතීති ලොකොති. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා ‘‘ලුජ්ජති පලුජ්ජතීති ඛො භික්ඛු තස්මා ලොකොති වුච්චතී’’ති. ලොකියති එත්ථ පුඤ්ඤපාපං තබ්බිපාකො චාති සත්තො ලොකො. ලොකියති විචිත්තාකාරතො දිස්සතීති චක්කවාළසඞ්ඛාතො ඔකාසො ලොකො. යස්මා පන ලොකසද්දො සමූහෙපි දිස්සති, තස්මා ලොකියති සමුදායවසෙන [Pg.16] පඤ්ඤාපියතීති ලොකො, සමූහොති අයම්පි අත්ථො ගහෙතබ්බො. අථ වා ලොකොති තයො ලොකා කිලෙසලොකො භවලොකො ඉන්ද්‍රියලොකොති. තෙසං සරූපං චුරාදිගණෙ කථෙස්සාම බහුවිධතඤ්ච. බහිද්ධා පන කවීහි ‘‘ලොකො තු භුවනෙ ජනෙ’’ති එත්තකමෙව වුත්තං.

The root loka is in the sense of 'seeing'. It sees. The world. Other forms such as āloka (light) should also be included. However, when it belongs to the curādi group, its forms are 'loketi, lokayati, oloketi, olokayati,' and so on. The world is threefold: the world of formations, the world of beings, and the world of space. Therein, regarding 'One world: all beings subsist on food,' the formation itself is the world, hence the world of formations. Beings themselves are the world, hence the world of beings. The spatial expanse known as the universe is the world, hence the world of space, which is also called the 'receptacle world.' Among these, because a formation disintegrates (lujjati), it is called the world (loka). For this was said by the Blessed One: 'It disintegrates, it breaks apart, O monk; therefore, it is called the world.' Because merit, demerit, and their results are perceived (lokiyati) herein, a being is the world. Because it is perceived (lokiyati) and appears in diverse forms, the spatial expanse known as the universe is the world. Moreover, since the word 'world' is also found in the sense of a collection, 'that which is designated collectively' is the world; this meaning, 'a collection,' should also be grasped. Alternatively, the world is threefold: the world of defilements, the world of existence, and the world of the sense faculties. We will discuss their nature and variety under the curādi group. Externally, however, poets have said only this much: 'The world is in the realm and among people.'

සිලොක සඞ්ඝාතෙ. සඞ්ඝාතො පිණ්ඩනං. සිලොකති, සිලොකො, සිලොකමනුකස්සාමි. අක්ඛරපදනියමිතො වචනසඞ්ඝාතො සිලොකො. සො පජ්ජන්ති වුච්චති, තථා හි ‘‘සිලොකො යසස්සි පජ්ජෙ’’ති කවයො වදන්ති.

The root siloka is in the sense of 'compiling'. Compiling means gathering. He composes a verse. A verse. 'I will recite a verse.' A verse (siloka) is a collection of words regulated by letters and feet. It is called pajja (verse), for indeed poets say, 'A verse is glorious in poetry.'

දෙක ධෙක සද්දුස්සාහෙසු. සද්දො රවො, උස්සාහො වායාමො. දෙකති. ධෙකති.

The roots deka and dheka are in the sense of 'sound' and 'effort'. Sound is noise; effort is striving. He makes a sound. He exerts effort.

රෙක සකි සඞ්කායං. රෙකති. සඞ්කති, තස්මිං මෙ සඞ්කතෙ මනො. සඞ්කා.

The roots reka and saki are in the sense of 'doubt'. He doubts. He doubts; 'my mind is in doubt concerning that.' Doubt.

අකි ලක්ඛණෙ. අඞ්කති, අඞ්කො, සසඞ්කො.

The root aki is in the sense of 'marking'. He marks. A mark. The moon (lit. 'having a mark').

මකි මණ්ඩනෙ. මණ්ඩනං භූසනං, මඞ්කති.

The root maki is in the sense of 'adornment'. Adornment is ornamentation. He adorns.

කත ලොලියෙ. ලොලභාවො ලොලියං යථා දක්ඛියං. කකති, කාකො, කාකී. එත්ථ ‘‘කාකො, ධඞ්කො, වායසො, බලි, භොජි, අරිට්ඨො’’ති ඉමානි කාකාභිධානානි.

The root kaka is in the sense of 'restlessness'. The state of agitation is restlessness, as is dexterity. He caws. A crow. A female crow. Herein, 'kāka, dhaṅka, vāyasa, balibhojin, ariṭṭha'—these are names for a crow.

කුක වක ආදානෙ. කුකති, වකති, කොකො, වකො. එත්ථ කොකොති අරඤ්ඤසුනඛො. වකොති ඛුද්දකවනදීපිකො, බ්‍යග්ඝොතිපි වදන්ති.

The roots kuka and vaka are in the sense of 'taking'. He takes. He takes. A wolf. A wolf. Herein, koka means a wild dog. Vaka means a small forest leopard; they also say it is a tiger.

වක දිත්තියං පටිඝාතෙ ච. දිත්ති සොභා, වකති.

The root vaka is in the sense of 'shining' and 'striking against'. Shining is splendor. It shines.

කකි [Pg.17] වකි සක්ක තික ටික සෙක ගත්‍යත්ථා. කඞ්කති, වඞ්කති, සක්කති, නිසක්කති, පරිසක්කති, ඔසක්කති, වධාය පරිසක්කනං. බිළාරනිසක්කමත්තම්පි. තෙකති, ටෙකති, ටීකා සෙකති. එත්ථ ටීකාති ටිකියති ජානියති සංවණ්ණනාය අත්ථො එතායාති ටීකා. එතා ඉධාතුආදිකා සෙකපරියන්තා ධාතුයො ‘‘අත්තනොභාසා’’ති සද්දසත්ථවිදූ වදන්ති. තෙසං මතෙ එතා ‘‘තෙ අන්තෙ, තං අන්තං’’ඉච්චාදීනංයෙව විසයො, පාවචනෙ පන නියමො නත්ථි.

The roots kaki, vaki, sakka, tika, ṭika, and seka are used in the sense of 'going'. He limps (kaṅkati). He goes crookedly (vaṅkati). He moves (sakkati). He moves back (nisakkati). He moves around (parisakkati). He moves away (osakkati). 'Moving around in order to strike.' 'As much as a cat's moving back.' He goes (tekati). He goes (ṭekati). A commentary (ṭīkā). He goes (sekati). Herein, a ṭīkā is so called because a meaning is gone to (ṭikiyati), that is, known (jāniyati), by means of it for the purpose of elucidation. Experts in the science of words say these roots, from the beginning up to seka, are 'middle voice' (attanobhāsā). In their opinion, they are the domain of endings such as -te and -ante, but in the scriptures, there is no such restriction.

හික්ක අබ්‍යත්තසද්දෙ. අබ්‍යත්තසද්දො අවිභාවිතත්ථසද්දො නිරත්ථකසද්දො ච. හික්කති, හික්කතෙ. ඉමං ‘‘උභයතොභාසා’’ති වදන්ති. ඉදං තු පාවචනෙන සංසන්දති. පරස්සත්තනොභාසානඤ්හි ධාතූනං ‘‘භවති, භවතෙ, බාධතෙ, බාධතී’’තිආදිනා යෙභුය්‍යෙන ද්විධා ද්විධා රූපානි සාසනෙ දිස්සන්ති.

The root hikka is in the sense of 'indistinct sound'. An indistinct sound is an unclear sound, a sound with unclear meaning, and a meaningless sound. He hiccups (hikkati). He hiccups (hikkate). They call this 'used in both voices' (ubhayatobhāsā). This indeed accords with the scriptures. For roots that are used in both the active (parassabhāsā) and middle (attanobhāsā) voices, forms are generally seen in two ways in the Dispensation, such as 'bhavati, bhavate' and 'bādhate, bādhatī'.

ඉමානි කකාරන්තධාතුරූපානි.

These are the forms of the roots ending in the letter 'ka'.

ඛකාරන්තධාතු

Roots ending in 'kha'.

ඛා පකථනෙ ඛ්‍යා ච. පකථනං ආචික්ඛනං දෙසනං වා. ඛාති, සඞ්ඛාති. ආපුබ්බත්තෙ විසදිසභාවෙන ඛාත්‍යක්ඛරස්ස ද්විත්තං, ආකාරස්ස ච සඤ්ඤොගපුබ්බත්තා රස්සත්තං, අක්ඛාති. අක්ඛාසි පුරිසුත්තමො. අක්ඛෙය්‍යං තෙ අහං අය්‍යෙ. ධම්මො සඞ්ඛායති. අක්ඛායති. අත්‍ර පන කකාරලොපො. ස්වාඛාතො භගවතා ධම්මො. සඞ්ඛාතො. අක්ඛාතො. අක්ඛාතාරො තථාගතා. සඞ්ඛාතා සබ්බධම්මානං විධුරො. සඞ්ඛා, පටිසඞ්ඛා. ක්‍රියං ආක්‍යාති කථෙතීති ආඛ්‍යාතං. කෙචි [Pg.18] පන ‘‘ස්වාඛාතො’’ති ච ‘‘ස්වාක්ඛ්‍යාතො’’ති ච ‘‘ස්වාඛ්‍යාතො’’ති ච පදමිච්ඡන්ති. තත්ථ පච්ඡිමානි සක්කටභාසාතො නයං ගහෙත්වා වුත්තානි, ඉතරං යථාඨිතරූපනිප්ඵත්තිවසෙන, අතො යථාදස්සිතපදානියෙව පසත්ථතරානි. තත්ථ සඞ්ඛාසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරො නීයතෙ – සඞ්ඛාසද්දො ඤාණකොට්ඨාසපඤ්ඤත්තිගණනාසු දිස්සති. ‘‘සඞ්ඛායෙකං පටිසෙවතී’’තිආදීසු හි ඤාණෙ දිස්සති. ‘‘පපඤ්චසඤ්ඤාසඞ්ඛා සමුදාචරන්තී’’තිආදීසු කොට්ඨාසෙ. ‘‘තෙසං තෙසං ධම්මානං සඞ්ඛා සමඤ්ඤා’’තිආදීසු පඤ්ඤත්තියං. ‘‘න සුකරං සඞ්ඛාතු’’න්තිආදීසු ගණනායං. එත්ථෙතං වුච්චති –

The root khā, and also khyā, is in the sense of 'declaring'. Declaring means explaining or teaching. He declares. He designates. When preceded by ā, the letter kh is doubled, and the long ā is shortened because it precedes a conjunct consonant, thus: akkhāti. 'The supreme man declared.' 'I would declare to you, noble lady.' 'The Dhamma is designated.' 'It is declared.' Here, however, the letter k is elided. 'Well-declared is the Dhamma by the Blessed One.' Designated. Declared. 'The Tathāgatas are declarers.' 'The wise one who has comprehended all phenomena.' Designation; thorough designation. A verb (ākhyāta) is so called because it speaks of (ākhyāti) or tells (katheti) an action (kriya). Some, however, desire the forms 'svākhāto' and 'svākkhyāto.' Among these, the latter form is stated having adopted the method from the Sanskrit language, while the former is by way of the derivation of the form as it stands. Therefore, the words as shown are more commendable. Here, the extraction of the meaning of the word saṅkhā is undertaken: the word saṅkhā is seen in the senses of knowledge, division, designation, and counting. For in 'he pursues one thing with discernment (saṅkhāya)', it is seen in the sense of knowledge. In 'proliferations, perceptions, and designations (saṅkhā) arise', it is in the sense of a division. In 'the designation (saṅkhā), the convention for these various things', it is in the sense of designation. In 'it is not easy to count (saṅkhātuṃ)', it is in the sense of counting. Herein, this is said:

‘‘ඤාණපඤ්ඤත්තිකොට්ඨාස-ගණනාසු පදිස්සති;

සඞ්ඛාසද්දොති දීපෙය්‍ය, ධම්මදීපස්ස සාසනෙ’’ති.

The word saṅkhā is seen in the senses of knowledge, designation, division, and counting; thus should one explain it in the Dispensation of the Lamp of the Dhamma.

ඛි ඛයෙ. ඛියනධම්මං ඛීයති. සාසනානුරූපෙන සරෙ ඉකාරස්ස ඉය්‍යාදෙසො, ඛිය්‍යති. ‘‘ඛයො, ඛං’’ ඉච්චපි රූපානි ඤෙය්‍යානි. තත්ථ ඛයොති ඛියනං ඛයො. අථ වා ඛියන්ති කිලෙසා එත්ථාති ඛයො, මග්ගනිබ්බානානි. ඛයසඞ්ඛාතෙන මග්ගෙන පාපුණියත්තා ඵලම්පි ඛයො. ඛන්ති තුච්ඡං සුඤ්ඤං විවිත්තං රිත්තං, ඛන්ති වා ආකාසො.

The root khi is in the sense of 'destruction'. That which is of a nature to be destroyed, is destroyed. According to grammatical rule, the vowel i is replaced by iyya, thus: khiyyati. Forms such as 'khayo' and 'khaṃ' are to be known. Therein, khayo is destruction. Or, that wherein defilements are destroyed is khayo, namely, the path and Nibbāna. Because the fruit is attained by means of the path designated as 'destruction', the fruit is also khayo. Khaṃ means empty, void, secluded, barren; or, khaṃ means space.

ඛි නිවාසෙ. ඛීයති, ඛිය්‍යති වා. සාසනානුරූපෙන ඉකාරස්ස ඊය ඉය්‍යාදෙසො දට්ඨබ්බො. අයං දිවාදිගණෙපි පක්ඛිපිතබ්බො. ඛං ඛයං. අභිරමණීයං රාජක්ඛයං. තත්ථ ඛීයතීති නිවසති. ඛන්ති චක්ඛාදිඉන්ද්‍රියං චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං නිවාසට්ඨෙන. ඛයන්ති නිවෙසනං. රාජක්ඛයන්ති රඤ්ඤො නිවෙසනං. අත්‍රායං පාළි –

The root khi is in the sense of 'dwelling'. It dwells, or it dwells. According to grammatical rule, the substitution of i with īya or iyya should be seen. This root should also be placed in the divādi group. Khaṃ, khayaṃ. 'A delightful royal abode.' Therein, khīyati means 'it dwells'. Khaṃ refers to a sense faculty such as the eye, because it is the dwelling place for eye-consciousness and so on. Khayaṃ means a dwelling. Rājakkhayaṃ means the king's residence. On this, there is this Pāli text:

‘‘සචෙ [Pg.19] ච අජ්ජ ධාරෙසි, කුමාරං චාරුදස්සනං;

කුසෙන ජාතඛත්තියං, සවණ්ණමණිමෙඛලං;

පූජිතා ඤාතිසඞ්ඝෙහි, න ගච්ඡසි යමක්ඛය’’න්ති.

'If today you accept the handsome prince, the Khattiya born of Kusa, wearing a golden, jeweled girdle, then you, being honored by the assembly of your relatives, will not go to Yama's abode.'

තත්ථ යමක්ඛයන්ති යමනිවෙසනං.

Therein, yamakkhayaṃ means Yama's dwelling.

ඛු සද්දෙ. ඛොති ඛවති.

The root khu is in the sense of 'sound'. It sounds. It sounds.

ඛෙ ඛාදනසත්තාසු. ඛායති. උන්දූරා ඛායන්ති. වික්ඛායිතකං. ගොඛායිතකං. අස්සිරී විය ඛායති. දිසාපි මෙ න පක්ඛායන්ති. එත්ථාදිම්හි කායතීති ඛාදති. අථ වා උපට්ඨාති පඤ්ඤායති.

The root khe is in the sense of 'eating' and 'appearing'. It eats/appears. 'Mice eat.' 'Gnawed.' 'Gnawed by a cow.' 'It appears like misfortune.' 'Even the directions do not appear to me.' Here, in the first sense, khāyati means 'it eats'. Alternatively, it means 'it appears' or 'it is manifest'.

සුඛ දුක්ඛ තක්‍රියායං. තක්‍රියාති සුඛදුක්ඛානං වෙදනානං ක්‍රියා, සුඛනං දුක්ඛනන්ති වුත්තං හොති. අකම්මකා ඉමෙ ධාතවො. සුඛති, දුක්ඛති. සුඛං, දුක්ඛං. සුඛිතො, දුක්ඛිතො. සුඛං සාතං පීණනං, දුක්ඛං විඝාතං අඝං කිලෙසො. තත්ථ සුඛන්ති සුඛයතීති සුඛං. යස්සුප්පජ්ජති, තං සුඛිතං කරොතීති අත්ථො. දුක්ඛන්ති දුක්ඛයතීති දුක්ඛං. යස්සුප්පජ්ජති, තං දුක්ඛිතං කරොතීති අත්ථො. ඉමානි නිබ්බචනානි කාරිතවසෙන වුත්තානීති දට්ඨබ්බං අට්ඨකථායං සුඛදුක්ඛසද්දත්ථං වදන්තෙහි ගරූහි සුඛයති දුක්ඛයතිසද්දානං කම්මත්ථමාදාය විවරණස්ස කතත්තා. තථා හි ‘‘සුඛෙති සුඛයති, සුඛාපෙති සුඛාපයති, දුක්ඛෙති දුක්ඛයති, දුක්ඛාපෙති දුක්ඛාපයතී’’ති ඉමානි තෙසං කාරිතපදරූපානි, අත්තානං සුඛෙති පීණෙතීති ච, සුඛයති සුඛං, දුක්ඛයතීති දුක්ඛන්ති ච,

The roots Sukha and Dukkha are used in the sense of 'activity'. That activity means the activity of the feelings of happiness and suffering; that is, it is said to be 'being happy' and 'suffering'. These roots are intransitive. He is happy, he suffers. Happiness, suffering. Happy, suffering. Happiness is pleasant, gratifying; suffering is destructive, misery, defilement. Here, 'sukhaṃ' (happiness) means 'it makes happy' (sukhayati). The meaning is that which arises makes one happy. 'Dukkhaṃ' (suffering) means 'it makes suffer' (dukkhayati). The meaning is that which arises makes one suffer. These explanations should be understood as stated in the causative sense, because in the commentary, when explaining the meaning of the words 'sukha' and 'dukkha', the teachers have made the explanation by taking the words 'sukhayati' and 'dukkhayati' in the sense of having an object. Thus, 'sukheti' (makes happy), 'sukhayati' (makes happy), 'sukhāpeti' (causes to be happy), 'sukhāpayati' (causes to be happy), 'dukkheti' (makes suffer), 'dukkhayati' (makes suffer), 'dukkhāpeti' (causes to suffer), 'dukkhāpayati' (causes to suffer) – these are their causative verbal forms. And also, 'it makes oneself happy, it gratifies,' and 'it causes happiness,' 'it causes suffering.'

‘‘සචෙ [Pg.20] ච කිම්හිචි කාලෙ,මරණං මෙ පුරෙ සියා;

පුත්තෙ ච මෙ පපුත්තෙ ච,සුඛාපෙය්‍ය මහොසධො’’ති ච

And if at any time, death should come to me before, may the Great Sage make my sons and grandsons happy.

පාළිආදිදස්සනතො. සද්දසත්ථෙ පන ධාතුපාඨසඞ්ඛෙපෙ ච ඉමෙ ධාතවො චුරාදිගණෙයෙව වුත්තා. ‘‘සුඛයති දුක්ඛයතී’’ති ච අකාරිතානි සුද්ධකත්තුපදානි ඉච්ඡිතානි. මයං තු තෙසං තබ්බචනං සුද්ධකත්තරි ච තානි පදරූපානි න ඉච්ඡාම පාළිආදීහි විරුද්ධත්තා, තස්මායෙව තෙ ඉමස්මිං භූවාදිගණෙ වුත්තා. අයඤ්හි සුද්ධකත්තුවිසයෙ අස්මාකං රුචි ‘‘සුඛතීති සුඛිතො, දුක්ඛතීති දුක්ඛිතො’’ති.

This is seen from the Pāli and other sources. However, in the Saddasattha and the Dhātupāṭhasaṅkhepa, these roots are stated as belonging to the Curādi group. And 'sukhayati' and 'dukkhayati' are desired as non-causative, pure agent forms. But we do not accept their statement, nor those verbal forms, because they contradict the Pāli and other sources. Therefore, they are stated here in this Bhūvādi group. Indeed, our preference in the pure agent sense is: 'sukhati' (he is happy), hence 'sukhito' (happy); 'dukkhAti' (he suffers), hence 'dukkhito' (suffering).

නනු ච භො ‘‘සුඛති දුක්ඛතී’’ති ක්‍රියාපදානි බුද්ධවචනෙ න දිස්සන්තීති? සච්චං, එවං සන්තෙපි අට්ඨකථානයවසෙන ගහෙතබ්බත්තා දිස්සන්තියෙව නාම. න හි සබ්බථා සබ්බෙසං ධාතූනං රූපානි සාසනෙ ලොකෙ වා ලබ්භන්ති, එකච්චානි පන ලබ්භන්ති, එකච්චානි න ලබ්භන්ති. එවං සන්තෙපි නයවසෙන ලබ්භන්තියෙව. ‘‘කප්පයව්හො පතිස්සතා’’ති හි දිට්ඨෙ ‘‘චරව්හො භුඤ්ජව්හො’’තිආදීනිපි නයවසෙන දිට්ඨානියෙව නාම.

But, sir, do not the verb forms 'sukhati' and 'dukkhAti' appear in the Buddha's words? True, even so, since they are to be taken according to the commentarial method, they do indeed appear. For not all forms of all roots are found everywhere in the Teaching or in the world; some, however, are found, and some are not found. Even so, they are found by method. Just as 'Kappayavho patissatā' (Prepare yourselves, mindful ones) is seen, so too 'caravho' (you should wander), 'bhuñjavho' (you should eat), and so on, are indeed seen by method.

තත්‍ර පනායං නයො. විසුද්ධිමග්ගාදීසු හි ‘‘එකද්වියොජනමත්තම්පි අද්ධානං ගතස්ස වායො කුප්පති, ගත්තානි දුක්ඛන්තී’’ති එවං භූවාදිගණිකං අකම්මකං සුද්ධකත්තුවාචකං ‘‘දුක්ඛන්තී’’ති ක්‍රියාපදං දිස්සති. තස්මිං දිට්ඨියෙව ‘‘සුඛති, සුඛන්ති. සුඛසි, සුඛථ. සුඛාමි, සුඛාමා’’තිආදීනි ච ‘‘දුක්ඛති, දුක්ඛන්ති. දුක්ඛසි, දුක්ඛථා’’තිආදීනිච දිට්ඨානි නාම හොන්ති දිට්ඨෙන අදිට්ඨස්ස තාදිසස්ස අනවජ්ජස්ස නයස්ස ගහෙතබ්බත්තා, තස්මා ‘‘සුඛතීති සුඛිතො, දුක්ඛතීති දුක්ඛිතො’’ති භූවාදිනයො එව ගහෙතබ්බො, න පන චුරාදිනයො. අපරම්පෙත්ථ නිබ්බචනං, සුඛං සඤ්ජාතං [Pg.21] එතස්සාති සුඛිතො, සඤ්ජාතසුඛොති අත්ථො. එස නයො දුක්ඛිතොති එත්ථාපි. අථ වා සුඛෙන ඉතො පවත්තොති සුඛිතො. එස නයො ‘‘දුක්ඛිතො’’ති එත්ථාපි. දුල්ලභායං නීති සාධුකං මනසි කාතබ්බා.

Here, however, is the method. For in texts like the Visuddhimagga, the verb 'dukkhanti' (they suffer) is seen as belonging to the Bhūvādi group, intransitive, and expressing the pure agent, as in: 'even for one who has gone a distance of one or two yojanas, the wind becomes disturbed, and the limbs suffer'. When that is seen, forms like 'sukhati', 'sukhanti', 'sukhasi', 'sukhatha', 'sukhāmi', 'sukhāmā', and so on, and similarly 'dukkhAti', 'dukkhanti', 'dukkhasi', 'dukkhathā', and so on, are indeed considered seen. Because a similar, faultless principle for what is unseen should be adopted based on what is seen, therefore, the principle of the Bhūvādi group ('sukhati' means 'sukhito', 'dukkhAti' means 'dukkhito') should be followed, and not the Curādi principle. Here is another explanation: 'sukhito' means 'one to whom happiness has arisen'; the meaning is 'one who possesses arisen happiness'. This principle also applies to 'dukkhito'. Alternatively, 'sukhito' means 'one who proceeds from here with happiness'. This principle also applies to 'dukkhito'. This is a subtle principle and should be carefully borne in mind.

මොක්ඛ මුච්චනෙ. අකම්මකොයං ධාතු. මොක්ඛති. මොක්ඛො. පාතිමොක්ඛො. කාරිතෙ ‘‘මොක්ඛෙති, මොක්ඛයති, මොක්ඛාපෙති, මොක්ඛාපයතී’’ති රූපානි. කෙචි පනිමං ‘‘මොක්ඛ මොචනෙ’’ති පඨිත්වා චුරාදිගණෙ පක්ඛිපන්ති. තෙසං මතෙ ‘‘මොක්ඛෙති, මොක්ඛයතී’’ති සුද්ධකත්තුපදානි භවන්ති. එතානි පාළියා අට්ඨකථාය ච විරුජ්ඣන්ති. තථා හි ‘‘මොක්ඛන්ති මාරබන්ධනා. න මෙ සමණෙ මොක්ඛසි. මහායඤ්ඤං යජිස්සාම, එවං මොක්ඛාම පාපකා’’ති පාළියා විරුජ්ඣන්ති. ‘‘යො නං පාති රක්ඛති, තං මොක්ඛෙති මොචෙති ආපායිකාදීහි දුක්ඛෙහීති පාතිමොක්ඛො’’ති අට්ඨකථාය ච විරුජ්ඣන්ති, තස්මා පාළියං ‘‘මොක්ඛෙසි මොක්ඛෙමා’’ති ච අවත්වා ‘‘මොක්ඛසි, මොක්ඛාමා’’ති සුද්ධකත්තුවාචකං වුත්තං, තඤ්ච ඛො අපාදානවිසයං කත්වා. අට්ඨකථායං පන ‘‘මොක්ඛෙති, මොචෙතී’’ති හෙතුකත්තුවාචකං වුත්තං, තම්පි අපාදානවිසයංයෙව කත්වා. එවං ඉමස්ස ධාතුනො සුද්ධකත්තුවිසයෙ අකම්මකභාවො විදිතො, හෙතුකත්තුවිසයෙ එකකම්මකභාවො විදිතො මුච පච ඡිදාදයො විය. මොක්ඛධාතු ද්විගණිකොති චෙ? න, අනෙකෙසු සාට්ඨකථෙසු පාළිප්පදෙසෙසු ‘‘මොක්ඛෙති, මොක්ඛයතී’’ති සුද්ධකත්තුරූපානං අදස්සනතොති දට්ඨබ්බං.

The root Mokkha is used in the sense of 'being liberated'. This root is intransitive. He is liberated. Liberation. The Pātimokkha. In the causative, the forms are 'mokkheti', 'mokkhayati', 'mokkhāpeti', 'mokkhāpayati'. Some, however, reading this as 'mokkha in liberating', include it in the Curādi group. According to their view, 'mokkheti' and 'mokkhayati' are pure agent forms. These contradict both the Pāli texts and the commentaries. For instance, they contradict passages in the Pāli like: 'They are liberated from the bonds of Māra.' 'You will not be liberated from me, ascetic.' 'We will perform a great sacrifice; thus we will be liberated from evil.' They also contradict the commentary: 'He who protects and guards him, liberates him from the sufferings of the lower worlds, etc. – this is the Pātimokkha.' Therefore, in the Pāli, instead of saying 'mokkhesi' or 'mokkhemā', the pure agent forms 'mokkhasi' and 'mokkhāmā' are used, and that too by taking the object in the ablative case. In the commentary, however, the causative agent forms 'mokkheti' and 'moceti' are used, also by taking the object in the ablative case. Thus, for this root, its intransitive nature is known in the pure agent sense, and its single-object nature is known in the causative agent sense, like the roots muc, pac, chid, and so on. If it is asked, 'Is the root Mokkha of two conjugational groups?' No, because in many Pāli passages with commentaries, the forms 'mokkheti' and 'mokkhayati' are not seen as pure agent forms. This should be understood.

කක්ඛ හසනෙ. කක්ඛති.

The root Kakkha is used in the sense of 'laughing'. He laughs.

ඔඛ රාඛ ලාඛ දාඛ ධාඛ සොසනාලමත්ථෙසු. ඔඛති. රාඛති. ලාඛති. දාඛති. ධාඛති.

The roots Okha, Rākha, Lākha, Dākha, and Dhākha are used in the senses of 'drying' and 'sufficiency'. Okhati. Rākhati. Lākhati. Dākhati. Dhākhati.

සාඛ [Pg.22] බ්‍යාපනෙ. සාඛති. සාඛා.

The root Sākha is used in the sense of 'spreading'. It spreads. A branch.

උඛ නඛ මඛ රඛ ලඛ රඛි ලඛි ඉඛි රිඛි ගත්‍යත්ථා. උඛති. නඛති. මඛති. රඛති. ලඛති. රඞ්ඛති. ලඞ්ඛති. ඉඞ්ඛති. රිඞ්ඛති.

The roots Ukha, Nakha, Makha, Rakha, Lakha, Rakhi, Lakhi, Ikhi, and Rikhi are used in the sense of 'going'. Ukhati. Nakhati. Makhati. Rakhati. Lakhati. Raṅkhati. Laṅkhati. Iṅkhati. Riṅkhati.

රක්ඛ පාලනෙ. රක්ඛති. රක්ඛා, රක්ඛණං, සීලං රක්ඛිතො දෙවදත්තො, සීලං රක්ඛිතං දෙවදත්තෙන, සීලං රක්ඛකො දෙවදත්තො.

The root Rakkha is used in the sense of 'protecting'. He protects. Protection, guarding. Devadatta has protected morality. Morality is protected by Devadatta. Devadatta is a protector of morality.

අක්ඛ බ්‍යත්තිසඞ්ඛාතෙසු. අක්ඛති, අක්ඛි, අක්ඛං.

The root Akkha is used in the senses of 'manifestation' and 'enumeration'. Akkhati (it manifests/enumerates), akkhi (eye), akkhaṃ (axle/die).

නික්ඛ චුම්බනෙ. නික්ඛති, නික්ඛං.

The root Nikkha is used in the sense of 'kissing'. Nikkhati (he/she kisses), nikkhaṃ (a gold coin).

නක්ඛ ගතියං. නක්ඛති. නක්ඛත්තං. එත්ථ නක්ඛත්තන්ති එත්තො ඉතො චාති විසමගතියා අගන්ත්වා අත්තනො වීථියාව ගමනෙන නක්ඛනං ගමනං තායති රක්ඛතීති නක්ඛත්තං. පොරාණා පන ‘‘නක්ඛරන්ති න නස්සන්තීති නක්ඛත්තානී’’ති කථයිංසු. ‘‘නක්ඛත්තං, ජොති, නිරික්ඛං, භං’’ ඉච්චෙතෙ පරියායා.

The root Nakkha is used in the sense of 'movement'. Nakkhati. Nakkhattaṃ (constellation). Here, 'nakkhattaṃ' means that which protects its movement by going along its own path, not moving irregularly from here to there. The ancients, however, said, 'They do not perish (na kharanti), hence they are called 'nakkhattāni'.' 'Nakkhattaṃ, joti, nirikkhaṃ, bhaṃ'—these are synonyms.

වෙක්ඛ වෙක්ඛනෙ. වෙක්ඛති.

The root Vekkha is used in the sense of 'observing'. Vekkhati.

මක්ඛ සඞ්ඛතෙ. මක්ඛති.

The root Makkha is used in the sense of 'disparagement'. Makkhati.

තක්ඛ තපනෙ. තපනං සංවරණං. තක්ඛති.

The root Takkha is used in the sense of 'heating'. Heating is covering. Takkhati.

සුක්ඛ අනාදරෙ. සුක්ඛති.

The root Sukkha is used in the sense of 'disregard'. Sukkhati.

කඛි වඛි මඛි කඞ්ඛායං. සත්ථරි කඞ්ඛති. වඞ්ඛති, මඞ්ඛති. ‘‘කඞ්ඛා කඞ්ඛායනා කඞ්ඛායිතත්තං විමති විචිකිච්ඡා ද්වෙළ්හකං ද්වෙධාපථො සංසයො අනෙකංසගාහො ආසප්පනා පරිසප්පනා අපරියොගාහනා ථම්භිතත්තං චිත්තස්ස මනොවිලෙඛො’’ ඉච්චෙතෙ කඞ්ඛාපරියායා. එතෙසු පන –

The roots Kakhi, Vakhi, and Makhi are used in the sense of 'doubt'. One doubts the Teacher. Vaṅkhati, maṅkhati. 'Kaṅkhā, kaṅkhāyanā, kaṅkhāyitattaṃ, vimati, vicikicchā, dveḷhakaṃ, dvedhāpatho, saṃsayo, anekaṃsagāho, āsappanā, parisappanā, apariyogāhanā, thambhitattaṃ cittassa, manovilekho'—these are synonyms for doubt. Among these—

වත්තන්ති [Pg.23] ලොකවොහාරෙ, ‘‘කඞ්ඛා විමති සංසයො;

විචිකිච්ඡා’’ති එතානි, නාමානියෙව පායතො.

In worldly usage, 'kaṅkhā, vimati, saṃsayo, and vicikicchā' are the names mostly used.

කඛි ඉච්චායං. ධනං කඞ්ඛති, අභිකඞ්ඛති, නාභිකඞ්ඛාමි මරණං. අභිකඞ්ඛිතං ධනං.

The root Kakhi is also used in the sense of 'desire'. One desires wealth, longs for it. 'I do not long for death.' Wealth is longed for.

දඛි ධඛි ඝොරවාසිතෙ කඞ්ඛායඤ්ච. දඞ්ඛති. ධඞ්ඛති.

The roots Dakhi and Dhakhi are used in the sense of 'harsh speech' and also of 'doubt'. Daṅkhati. Dhaṅkhati.

උක්ඛ සෙචනෙ. උක්ඛති.

The root Ukkha is used in the sense of 'sprinkling'. Ukkhati.

කඛ හසනෙ. කඛති.

The root Kakha is used in the sense of 'laughter'. Kakhati.

ජක්ඛ භක්ඛණෙ ච. හසනානුකඩ්ඪනත්ථං චකාරො. ජක්ඛති.

The root Jakkha is used in the sense of 'eating' and also 'laughter'. The particle 'ca' is for the purpose of including the meaning of laughter. Jakkhati.

ලිඛ ලෙඛනෙ. ලිඛති, සල්ලෙඛති. අතිසල්ලෙඛතෙවායං සමණො. ලෙඛා, ලෙඛනං, ලෙඛකො, ලිඛිතං, සල්ලෙඛපටිපත්ති, එතා දඛිආදිකා ලිඛපරියන්තා ‘‘පරස්සභාසා’’ති සද්දසත්ථවිදූ වදන්ති.

The root likha is in the sense of writing. Likhati, sallekhati. This ascetic excessively effaces himself. Lekhā, lekhanaṃ, lekhako, likhitaṃ, sallekhapaṭipatti—these roots, beginning with dakhi and ending with likha, are called 'parassabhāsā' (active voice) by the grammarians.

ධුක්ඛ ධික්ඛ සන්දීපනකිලෙසනජීවනෙසු. ධුක්ඛති. ධික්ඛති. සද්දසත්ථවිදූ පන ‘‘ධුක්ඛතෙ ධික්ඛතෙ’’ති අත්තනොභාසං වදන්ති. තථා ඉතො පරානි රූපානිපි.

The roots dhukkha and dhikkha are in the senses of inflaming, defiling, and living. Dhukkhati. Dhikkhati. The grammarians, however, say that dhukkhate and dhikkhate are in the middle voice. Likewise for the forms that follow from here.

රුක්ඛ වක්ඛ වරණෙ. වරණං සංවරණං. රුක්ඛති. වක්ඛති. රුක්ඛො, වක්ඛො. එත්ථ ච වක්ඛොති රුක්ඛොයෙව. තථා හි ‘‘සාදූනි රමණීයානි, සන්ති වක්ඛා අරඤ්ඤජා’’ති ජාතකපාඨො දිස්සති. ඉමානි පන රුක්ඛස්ස නාමානි –

The roots rukkha and vakkha are in the sense of covering. Varaṇa is covering. Rukkhati. Vakkhati. Rukkho, vakkho. And here, vakkho means a tree. For so it is seen in the Jātaka text: 'Sweet and delightful are the trees born in the forest.' Now, these are the names for a tree—

‘‘රුක්ඛො මහීරුහො වක්ඛො, පාදපො ජගතීරුහො;

අගො නගො කුජො සාඛී, සාලො ච විටපී තරු;

දුමො ඵලී තු ඵලවා, ගච්ඡො තු ඛුද්දපාදපො’’ති.

'A tree is a rukkho, mahīruho, vakkho, pādapo, jagatīruho; ago, nago, kujo, sākhī, sālo, viṭapī, and taru; dumo. A fruit-bearing tree is a phalī or phalavā, and a gaccho is a small tree.'

කෙචෙත්ථ වදෙය්‍යුං ‘‘නනු ච සාලසද්දෙන සාලරුක්ඛොයෙව වුත්තො, නාඤ්ඤො ‘සාලා ඵන්දනමාලුවා’ති පයොගදස්සනතො, අථ කිමත්ථං සාලසද්දෙන යො කොචි රුක්ඛො [Pg.24] වුත්තො’’ති? න සාලරුක්ඛොයෙව සාලසද්දෙන වුත්තො, අථ ඛො සාලරුක්ඛෙපි වනප්පතිජෙට්ඨරුක්ඛෙපි යස්මිං කස්මිඤ්චි රුක්ඛෙපි ‘‘සාලො’’ති වොහාරස්ස දස්සනතො අඤ්ඤෙපි රුක්ඛා වුත්තා. තථා හි සාලරුක්ඛොපි ‘‘සාලො’’ති වුච්චති. යථාහ ‘‘සෙය්‍යථාපි භික්ඛවෙ ගාමස්ස වා නිගමස්ස වා අවිදූරෙ මහන්තං සාලවනං, තඤ්චස්ස එලණ්ඩෙහි සඤ්ඡන්නං. අන්තරෙන යමකසාලාන’’න්ති. වනප්පතිජෙට්ඨරුක්ඛොපි. යථාහ –

Herein, some might say: 'Surely, by the word sāla, only the sāla tree is meant, and no other, as is seen from the usage, “sālā phandanamāluvā”? Why then is any tree whatsoever meant by the word sāla?' It is not that only the sāla tree is meant by the word sāla; rather, because the term sāla is found in usage for the sāla tree, for a chief forest tree, and for any tree whatsoever, other trees are also meant. For so the sāla tree itself is called sāla. As it is said: 'Just as, bhikkhus, not far from a village or a town, there might be a great sāla grove, and it might be covered with castor-oil plants... between the twin sāla trees...' And also a chief forest tree. As it is said:

‘‘තවෙව දෙව විජිතෙ, තවෙවුය්‍යානභූමියා;

උජුවංසා මහාසාලා, නීලොභාසා මනොරමා’’ති.

'Yours alone, O deva, is the conquered territory; yours alone the garden-lands; with straight trunks, the great sāla trees, of dark-blue lustre, are delightful.'

යො කොචි රුක්ඛොපි. යථාහ ‘‘අථ ඛො තං භික්ඛවෙ මාලුවබීජං අඤ්ඤතරස්මිං සාලමූලෙ නිපතෙය්‍යා’’ති. අත්‍රිදං වුච්චති –

And any tree whatsoever. As it is said: 'Then, bhikkhus, that māluvā seed might fall at the root of some tree.' Herein, this is said:

‘‘සාලරුක්ඛෙ ජෙට්ඨරුක්ඛෙ,යස්මිං කස්මිඤ්චි පාදපෙ;

සාලො ඉති රවො සාලා,සන්ධාගාරෙ ථියං සියා’’ති.

'For a sāla tree, a chief tree, or for any tree whatsoever, the term is sālo. Sālā in the feminine may be an assembly hall.'

සික්ඛ විජ්ජොපාදානෙ. සික්ඛති. සික්ඛා, සික්ඛනං, සික්ඛිතං සිප්පං, සික්ඛකො, සික්ඛිතො, සෙක්ඛො, අසෙක්ඛො. කකාරලොපෙ ‘‘සෙඛො අසෙඛො’’ති රූපානි භවන්ති. තත්ථ සික්ඛිතොති සඤ්ජාතසික්ඛො, අසික්ඛීති වා සික්ඛිතො, තථා හි කත්තුප්පයොගො දිස්සති ‘‘අහං ඛො පන සුසික්ඛිතො අනවයො සකෙ ආචරියකෙ කුම්භකාරකම්මෙ’’ති.

The root sikkha is in the sense of acquiring knowledge. Sikkhati. Sikkhā, sikkhanaṃ, sikkhitaṃ sippaṃ, sikkhako, sikkhito, sekkho, asekkho. With the elision of the letter ka, the forms sekho and asekho occur. Therein, sikkhito means one who has acquired training. Or, sikkhito is used for the aorist sikkhī. For so the agentive usage is seen: 'I, indeed, am well-trained and flawless in my own teacher's craft of pottery.'

භික්ඛ යාචනෙ. භික්ඛති. භික්ඛු, භික්ඛා, භික්ඛනං, භික්ඛකො, භික්ඛිතං භොජනං. එත්ථ පන ‘‘භික්ඛු යති සමණො මුනි පබ්බජිතො [Pg.25] අනගාරො තපස්සී තපොධනො’’ ඉච්චෙතානි පරියායවචනානි. එතෙසු සාසනෙ ‘‘භික්ඛූ’’ති උපසම්පන්නො වුච්චති. කදාචි පන ‘‘භික්ඛුසතං භොජෙසි, භික්ඛුසහස්සං භොජෙසී’’තිආදීසු සාමණෙරෙපිඋපාදාය ‘‘භික්ඛූ’’ති වොහාරො පවත්තති, තාපසාපි ච සමණසද්දාදීහි වුච්චන්ති, ‘‘අහූ අතීතමද්ධානෙ, සමණො ඛන්තිදීපනො’’තිආදි එත්ථ නිදස්සනං.

The root bhikkha is in the sense of asking. Bhikkhati. Bhikkhu, bhikkhā, bhikkhanaṃ, bhikkhako, bhikkhitaṃ bhojanaṃ. Here, however, bhikkhu, yati, samaṇa, muni, pabbajita, anagāra, tapassī, and tapodhana—these are synonymous terms. Among these, in the Dispensation, a bhikkhu is said to be one who is fully ordained. Sometimes, however, as in 'he fed a hundred bhikkhus' or 'he fed a thousand bhikkhus', the term bhikkhu is used to include even novices. And ascetics are also referred to by terms such as samaṇa; 'There was in a past time, the ascetic Khantidīpana' is an example here.

දක්ඛ වුද්ධියං සීඝත්තෙ ච. දක්ඛති, දක්ඛිණා, දක්ඛො. දක්ඛන්ති වද්ධන්ති සත්තා එතාය යථාධිප්පෙතාහි සම්පත්තීහි ඉද්ධා වුද්ධා උක්කංසගතා හොන්තීති දක්ඛිණා, දාතබ්බවත්ථු. දක්ඛති කුසලකම්මෙ අඤ්ඤස්මිඤ්ච කිච්චාකිච්චෙ අදන්ධතාය සීඝං ගච්ඡතීති දක්ඛො, ඡෙකො, යො ‘‘කුසලො’’තිපි වුච්චති.

The root dakkha is in the sense of growth and swiftness. Dakkhati, dakkhiṇā, dakkho. That by which beings grow and increase, becoming powerful, prosperous, and eminent through desired attainments, is dakkhiṇā, a thing to be given. One who proceeds swiftly, without sluggishness, in wholesome deeds and other duties, is dakkho, an expert, who is also called kusalo.

දික්ඛ මුණ්ඩිඔපනයනනියමබ්බතාදෙසෙසු. දික්ඛධාතු මුණ්ඩියෙ, උපනයනෙ, නියමෙ, වතෙ, ආදෙසෙ ච පවත්තති. දික්ඛති. දික්ඛිතො මුණ්ඩො. එත්ථ සියා – නනු ච භො සරභඞ්ගජාතකෙ ‘‘ගන්ධො ඉසීනං චිරදික්ඛිතානං, කායා චුතො ගච්ඡති මාලුතෙනා’’ති එතස්මිං පදෙසෙ අට්ඨකථාචරියෙහි ‘‘චිරදික්ඛිතානන්ති චිරපබ්බජිතාන’’න්ති වුත්තං. න හි තත්ථ ‘‘චිරමුණ්ඩාන’’න්ති වුත්තං. එවං සන්තෙ කස්මා ඉධ ‘‘දික්ඛධාතු මුණ්ඩියෙ වුත්තා’’ති? සච්චං, තත්ථ පන දික්ඛිතසද්දස්ස පබ්බජිතෙ වත්තනතො ‘‘චිරපබ්බජිතාන’’න්ති වුත්තං, න ධාතුඅත්ථස්ස විභාවනත්ථං. ඉද පන ධාතුඅත්ථවිභාවනත්ථං මුණ්ඩියෙ වුත්තා. තාපසා හි මුණ්ඩියත්ථවාචකෙන දික්ඛිතසද්දෙන වත්තුං යුත්තා. තථා හි අට්ඨකථාචරියෙහි චක්කවත්තිසුත්තත්ථවණ්ණනායං ‘‘කෙසමස්සුං ඔහාරෙත්වා කාසායානි වත්ථානි අච්ඡාදෙත්වා’’ති ඉමිස්සා පාළියා අත්ථවිවරණෙ ‘‘තාපසපබ්බජ්ජං පබ්බජන්තාපි හි පඨමං කෙසමස්සුං ඔහාරෙන්ති, තතො පට්ඨාය පරූළ්හකෙසෙ [Pg.26] බන්ධිත්වා විවරන්ති, තෙන වුත්තං කෙසමස්සුං ඔහාරෙත්වා’’ති එවං අත්ථො සංවණ්ණිතො.

The root dikkha is in the senses of shaving the head, initiation, observance, vows, and declaration. The root dikkha applies to shaving the head, initiation, observance, vows, and declaration. Dikkhati. Dikkhito means shaven. Here, it might be said: 'Indeed, sir, in the Sarabhaṅga Jātaka, in the passage, “The fragrance of the long-initiated seers, released from their bodies, travels on the wind,” the commentators have said that ciradikkhitānaṃ means “of those long gone forth.” It is not said there “of those long shaven.” This being so, why is it said here that the root dikkha is in the sense of shaving the head?' True, but there the word dikkhita was explained as “long gone forth” because it applies to one who has gone forth, not for the purpose of explaining the meaning of the root. Here, however, it is stated in the sense of shaving the head for the purpose of explaining the meaning of the root. For it is fitting to speak of ascetics with the word dikkhita, which expresses the meaning of being shaven. For so the commentators, in the explanation of the meaning of the Cakkavatti Sutta, have explained the meaning of the Pāli text, 'having shaved off hair and beard, having donned ochre robes,' thus: 'For those going forth into the ascetic life also first shave off their hair and beard; from then on, they bind up their grown hair and let it down. Therefore it was said, “having shaved off hair and beard.”'

ඉක්ඛ දස්සනඞ්කෙසු. ඉක්ඛති, උපෙක්ඛති, අපෙක්ඛති. උපෙක්ඛා, අපෙක්ඛා, පච්චවෙක්ඛණා. කකාරලොපෙ ‘‘උපෙඛා, අපෙඛා, උපසම්පදාපෙඛො’’ති රූපානි භවන්ති.

The root ikkha is in the senses of seeing and marking. Ikkhati, upekkhati, apekkhati. Upekkhā, apekhā, paccavekkhaṇā. With the elision of the letter ka, the forms upekhā, apekhā, and upasampadāpekho occur.

දුක්ඛ හිංසාගතීසු. දක්ඛති. දක්ඛකො.

The root dukkha is in the senses of harming and going. Dakkhati. Dakkhako.

චික්ඛ චක්ඛ වියත්තියං වාචායං. චික්ඛති, ආචික්ඛති, අබ්භාචික්ඛති. ආචික්ඛකො. චක්ඛති, චක්ඛු. එත්ථ චක්ඛූති චක්ඛතීති චක්ඛු, සමවිසමං අභිබ්‍යත්තං වදන්තං විය හොතීති අත්ථො. අථ වා ‘‘සූපං චක්ඛති, මධුං චක්ඛතී’’තිආදීසු විය යස්මා අස්සාදත්ථොපි චක්ඛුසද්දො භවති, තස්මා ‘‘චක්ඛති විඤ්ඤාණාධිට්ඨිතං රූපං අස්සාදෙන්තං විය හොතී’’ති අස්සාදත්ථොපි ගහෙතබ්බො. ‘‘චක්ඛුං ඛො මාගණ්ඩියං රූපාරාමං රූපරතං රූපසම්මුදිත’’න්ති හි වුත්තං. සතිපි සොතාදීනං සද්දාරාමතාදිභාවෙ නිරූළ්හත්තා නයනෙ එව චක්ඛුසද්දො පවත්තති පඞ්කජාදිසද්දා විය පදුමාදීසු.

The roots cikkha and cakkha are in the sense of clear speech. Cikkhati, ācikkhati, abbhācikkhati. Ācikkhako. Cakkhati, cakkhu. Herein, it makes things clear, therefore it is a cakkhu; the meaning is that it is as if it speaks, making manifest what is even and uneven. Or, since the word cakkhu also has the meaning of tasting, as in 'he tastes the soup' or 'he tastes the honey', it should also be taken in the sense of tasting, as in 'it is as if it tastes the form established by consciousness'. For it is said: 'The eye, Māgaṇḍiya, delights in forms, is devoted to forms, rejoices in forms.' Although the ear and other senses have delight in sounds and so on, by established usage the word cakkhu applies only to the eye, just as words like paṅkaja apply to the lotus and so on.

චක්ඛ’ක්ඛි නයනං, ලොචනං දිට්ඨි දස්සනං;

පෙක්ඛනං අච්ඡි පම්හං තු, ‘‘පඛුම’’න්ති පවුච්චති.

'The eye is cakkha, akkhi, nayanaṃ, locanaṃ, diṭṭhi, dassanaṃ, pekkhanaṃ, and acchi. But pamhaṃ is called pakhuma.'

එතා රුක්ඛාදිකා චක්ඛපරියන්තා ‘‘අත්තනොභාසා’’ති සද්දසත්ථවිදූ වදන්ති.

These roots, beginning with rukkha and ending with cakkhu, are called 'attanobhāsā' (middle voice) by the grammarians.

ඛකාරන්තධාතුරූපානි.

The forms of roots ending in the letter kha.

ගකාරන්තධාතු

Roots ending in the letter ga.

ගු කරීසුස්සග්ගෙ. කරීසුස්සග්ගො වච්චකරණං. ගවති. ගෙ සද්දෙ. ගායති. ගීතං.

The root gu is in the sense of discharging excrement. Discharging excrement is defecating. Gavati. The root ge is in the sense of sound. Gāyati. Gītaṃ.

වග්ග [Pg.27] ගතියං. වග්ගති. වග්ගො, වග්ගිතං. එත්ථ සමුදායවසෙන වග්ගනං පවත්තනං වග්ගො. වග්ගිතන්ති ගමනං. තථා හි නාගපෙතවත්ථුඅට්ඨකථායං ‘‘යො සො මජ්ඣෙ අස්සතරීරථෙන චතුබ්භි යුත්තෙන සුවග්ගිතෙන. අම්හාකං පුත්තො අහු මජ්ඣිමො සො, අමච්ඡරී දානපතී විරොචතී’’ති ඉමිස්සා පාළියා අත්ථං වදන්තෙහි ‘‘සුවග්ගිතෙනාති සුන්දරගමනෙනා’’ති. කිඤ්චි භිය්‍යො ක්‍රියාපදම්පි ච දිට්ඨං ‘‘ධුනන්ති වග්ගන්ති පවත්තන්ති චම්බරෙ’’ති.

The root vagga is in the sense of movement. Vaggati. Vaggo, vaggitaṃ. Herein, a vaggo is the proceeding of a group by way of a collection. Vaggitaṃ means going. For so, in the commentary on the Nāgapetavatthu, when stating the meaning of this Pāli text: 'He who is in the middle, with a mule-chariot yoked with four, beautifully moving; he was our middle son, unselfish, a master of giving, he shines,' they say: 'suvaggitena means with beautiful movement.' Moreover, a verb form is also seen: 'They shake, they move, they proceed in the sky.'

රගි ලගි අගි වගි මගි ඉගි රිගි ලිගි තගි සගි ගමනෙ ච. චකාරො ගතිපෙක්ඛකො. රඞ්ගති. රඞ්ගො. ලඞ්ගති. ලඞ්ගො, ලඞ්ගී. අඞ්ගති, අඞ්ගෙති. අඞ්ගො, සමඞ්ගී, සමඞ්ගිතා, අඞ්ගං, අඞ්ගණං. වඞ්ගති. වඞ්ගො. මඞ්ගති. මඞ්ගො, උපඞ්ගො, මඞ්ගලං. ඉඞ්ගති. ඉඞ්ගිතං. රිඞ්ගති. රිඞ්ගනං. ලිඞ්ගති. ලිඞ්ගනං. උල්ලිඞ්ගති, උල්ලිඞ්ගනං. තඞ්ගති. තඞ්ගනං. සඞ්ගති. සඞ්ගනං. තත්ථ අඞ්ගන්ති යෙසං කෙසඤ්චි වත්ථූනං අවයවො, සරීරම්පි කාරණම්පි ච වුච්චති. අඞ්ගණන්ති කත්ථචි කිලෙසා වුච්චන්ති ‘‘රාගො අඞ්ගණ’’න්තිආදීසු. රාගාදයො හි අඞ්ගන්ති එතෙහි තංසමඞ්ගිපුග්ගලා නිහීනභාවං ගච්ඡන්තීති ‘‘අඞ්ගණානී’’ති වුච්චන්ති. කත්ථචි මලං වා පඞ්කො වා ‘‘තස්සෙව රජස්ස වා අඞ්ගණස්ස වා පහානාය වායමතී’’තිආදීසු. අඤ්ජති මක්ඛෙතීති හි අඞ්ගණං, මලාදි. කත්ථචි තථාරූපො විවටප්පදෙසො ‘‘චෙතියඞ්ගණං, බොධියඞ්ගණ’’න්තිආදීසු. අඤ්ජති තත්ථ ඨිතං අතිසුන්දරතාය අභිබ්‍යඤ්ජෙතීති හි අඞ්ගණං, විවටො භූමිප්පදෙසො. ඉච්චෙවං –

The roots `ragi`, `lagi`, `agi`, `vagi`, `magi`, `igi`, `rigi`, `ligi`, `tagi`, and `sagi` are in the sense of 'going'. The particle `ca` refers to 'movement'. `Raṅgati`. `Raṅgo`. `Laṅgati`. `Laṅgo`, `laṅgī`. `Aṅgati`, `aṅgeti`. `Aṅgo`, `samaṅgī`, `samaṅgitā`, `aṅgaṃ`, `aṅgaṇaṃ`. `Vaṅgati`. `Vaṅgo`. `Maṅgati`. `Maṅgo`, `upaṅgo`, `maṅgalaṃ`. `Iṅgati`. `Iṅgitaṃ`. `Riṅgati`. `Riṅganaṃ`. `Liṅgati`. `Liṅganaṃ`. `Ulliṅgati`, `ulliṅganaṃ`. `Taṅgati`. `Taṅganaṃ`. `Saṅgati`. `Saṅganaṃ`. There, `aṅga` refers to the limb or part of any object, and it is also called the body or a cause. In some places, `aṅgaṇa` refers to defilements, as in `rāgo aṅgaṇa` (lust is a defilement), and so on. For lust and other defilements are called `aṅgaṇāni` because by them, individuals endowed with them go to a low state. In some places, it refers to dirt or mud, as in, "he strives for the abandonment of that very dust or `aṅgaṇa`," and so on. For `aṅgaṇa` is that which smears or anoints, such as dirt. In some places, it refers to an open space of such a kind, as in `cetiyaṅgaṇa` (the courtyard of a shrine), `bodhiyaṅgaṇa` (the courtyard of a Bodhi tree), and so on. For `aṅgaṇa` is that which, being situated there, makes manifest with extreme beauty—an open expanse of ground. Thus—

රාගාදීසු කිලෙසෙසු, පඞ්කෙ කායමලම්හි ච;

විවටෙ භූමිභාගෙ ච, ‘‘අඞ්ගණ’’න්ති රවො ගතො.

In the defilements such as lust, in mud and bodily impurity, and in an open expanse of ground, the word `aṅgaṇa` is used.

යුගි [Pg.28] ජුගි වජ්ජනෙ. යුඞ්ගති. ජුඞ්ගති.

The roots `yugi` and `jugi` are in the sense of 'avoiding'. `Yuṅgati`. `Juṅgati`.

රගි සඞ්කායං. රඞ්ගති.

The root `ragi` is in the sense of 'doubt'. `Raṅgati`.

ලග සඞ්ගෙච. ච කාරො අනන්තරවුත්තාපෙක්ඛකො. ලගති. ච ජතො න හොති ලගනං. බළිසෙ ලග්ගො.

The root `laga` is also in the sense of 'attachment'. The particle `ca` refers to what was just said. `Lagati`. And clinging does not arise. `Laggo baḷise` (stuck on a hook).

ථගං සංවරණෙ. ථගති.

The root `thaga` is in the sense of 'covering'. `Thagati`.

අග්ග කුටිලගතියං. අග්ගතීති අග්ගි, කුටිලං ගච්ඡතීති අත්ථො.

The root `agga` is in the sense of 'crooked movement'. `Aggati` means `aggi` (fire); the meaning is 'it moves crookedly'.

අග්ගි ධූමසිඛො ජොති, ජාතවෙදො සිඛී ගිනි;

අග්ගිනි භාණුමා තෙජො, පාවකො තිවකො’නලො.

Smoke-crested, light, knower of beings, the flame-crested one, fire; fire, the luminous one, radiance, the purifier, the fierce one, and fire.

හුතාසනො ධූමකෙතු, වෙස්සානරො ච අච්චිමා;

ඝතාසනො වායුසඛො, දහනො කණ්හවත්තනි.

Oblation-eater, smoke-bannered, belonging to all men, and the flame-filled one; ghee-eater, friend of the wind, the burner, and the one with a black path.

එතා ගුආදිකා අග්ගපරියන්තා ‘‘පරස්සභාසා’’ති සද්දසත්ථවිදූ වදන්ති.

These roots, beginning with `gu` and ending with `agga`, are called `parassabhāsā` (active voice), say those skilled in the science of words.

ගා ගතියං. ගාති.

The root `gā` is in the sense of 'going'. `Gāti`.

ගු සද්දෙ. ගවති.

The root `gu` is in the sense of 'sound'. `Gavati`.

ගු උග්ගමෙ. උග්ගමො උග්ගමනං පාකටතා. ගවති. සද්දසත්ථවිදූ පනිමාසං ‘‘ගාතෙ ගවතෙ’’ති අත්තනොභාසත්තං වදන්ති.

The root `gu` is in the sense of 'rising'. `Uggamo` means 'rising' or 'manifestation'. `Gavati`. But those skilled in the science of words say that these roots, in the forms `gāte` and `gavate`, are `attanobhāsā` (middle voice).

ගකාරන්තධාතුරූපානි.

The forms of roots ending in the letter `ga`.

ඝකාරන්තධාතු

Roots ending in the letter `gha`.

ඝා ගන්ධොපාදානෙ. ඝාති. ඝානං. ගන්ධං ඝත්වා. අත්‍රායං පාළි ‘‘ගන්ධං ඝත්වා සති මුට්ඨා’’ති. එතිස්සා පන දිවාදිගණං පත්තාය ‘‘ඝායති ඝායිත්වා’’ති රූපානි භවන්ති.

The root `ghā` is in the sense of 'taking up scent'. `Ghāti`. `Ghānaṃ` (the nose). `Gandhaṃ ghatvā` (having smelled a scent). Here, this is the Pāli text: "Having smelled a scent, mindfulness is lost." But for this root, when it belongs to the `divādi` group, the forms `ghāyati` and `ghāyitvā` occur.

ඝු [Pg.29] අභිගමනෙ. අභිගමනං අධිගමනං. ඝොති.

The root `ghu` is in the sense of 'approaching'. `Abhigamanaṃ` means 'approaching' or 'arriving'. `Ghoti`.

ජග්ඝ හසනෙ. ජග්ඝති, සඤ්ජග්ඝති. සඤ්ජග්ඝිත්ථො මයා සහ. ජග්ඝිතුම්පි න සොභති. ජග්ඝිත්වා.

The root `jaggha` is in the sense of 'laughing'. `Jagghati`, `sañjagghati`. `Sañjagghittho mayā saha` (You laughed together with me). `Jagghitumpi na sobhati` (Even to laugh is not seemly). `Jagghitvā`.

තග්ඝ පාලනෙ. තග්ඝති.

The root `taggha` is in the sense of 'protecting'. `Tagghati`.

සිඝි ආඝානෙ. ආඝානං ඝානෙන ගන්ධානුභවනං. සිඞ්ඝති, උපසිඞ්ඝති. උපසිඞ්ඝිත්වා. ආරා සිඞ්ඝාමි වාරිජං. එතා ‘‘පරස්සභාසා’’ති සද්දසත්ථවිදූ වදන්ති.

The root `sighi` is in the sense of 'smelling'. `Āghānaṃ` is the experiencing of scents through the nose. `Siṅghati`, `upasiṅghati`. `Upasiṅghitvā`. `Ārā siṅghāmi vārijaṃ` (From afar, I sniff the water-born). These are called `parassabhāsā` (active voice), say those skilled in the science of words.

ඝු සද්දෙ. ඝොති, ඝවති.

The root `ghu` is in the sense of 'sound'. `Ghoti`, `ghavati`.

රඝි ලඝි ගත්‍යක්ඛෙපෙ. ගත්‍යක්ඛෙපො ගතියා අක්ඛෙපො. රඞ්ඝති, ලඞ්ඝති, උල්ලඞ්ඝති. ලඞ්ඝිතා, උල්ලඞ්ඝිකාපීති, ලඞ්ඝිත්වා.

The roots `raghi` and `laghi` are in the sense of 'leaping movement'. `Gatyakkhepo` is the impetus of going. `Raṅghati`, `laṅghati`, `ullaṅghati`. `Laṅghitā`, `ullaṅghikāpīti`, `laṅghitvā`.

මඝි කෙතවෙ ච. චකාරො පුබ්බත්ථාපෙක්ඛො. මඞ්ඝති.

The root `maghi` is also in the sense of 'deceit'. The particle `ca` refers to the preceding meaning. `Maṅghati`.

රාඝ ලාඝ සාමත්ථියෙ. රාඝති. ලාඝති.

The roots `rāgha` and `lāgha` are in the sense of 'ability'. `Rāghati`. `Lāghati`.

දාඝ ආයාසෙ ච. ආයාසො කිලමනං. චකාරො සාමත්ථියාපෙක්ඛකො. දාඝති. නිදාඝො.

The root `dāgha` is also in the sense of 'exertion'. `Āyāso` means 'weariness'. The particle `ca` refers to 'ability'. `Dāghati`. `Nidāgho`.

සිලාඝ කත්ථනෙ. කත්ථනං පසංසනං. සිලාඝති. සිලාඝා. බුද්ධස්ස සිලාඝතෙ. සිලාඝිත්වා. ‘‘අත්තනොභාසා’’ති සද්දසත්ථවිදූ වදන්ති.

The root `silāgha` is in the sense of 'boasting'. `Katthanaṃ` means 'praising'. `Silāghati`. `Silāghā`. `Buddhassa silāghate` (He boasts of the Buddha). `Silāghitvā`. This root is `attanobhāsā` (middle voice), say those skilled in the science of words.

ඝ කාරන්තධාතුරූපානි.

The forms of roots ending in the letter `gha`.

ඉති භූවාදාගණෙ කවග්ගන්තධාතුරූපානි

Thus, the forms of roots ending in the `ka`-class in the `bhūvādi` group.

සමත්තානි.

Completed.

චකාරන්තධාතු

Roots Ending in the Letter `c`

ඉදානි [Pg.30] චවග්ගන්තධාතුරූපානි වුච්චන්තෙ –

Now, the forms of roots ending in the ca-group are explained.

සුච සොකෙ. සොචති. සොකො, සොචනා, සොචං, සොචන්තො, සොචන්තී, සොචන්තං කුලං, සොචිත්වා.

The root 'suc' is in the sense of grief. He grieves. Grief, grieving, grieving; grieving (masculine), grieving (feminine), a grieving family; having grieved.

කුච සද්දෙ තාරෙ. තාරසද්දො අච්චුච්චසද්දො. කොචති. උච්චසද්දං කරොතීති අත්ථො.

The root 'kuc' is in the sense of a loud sound. The word 'tāra' means a very high sound. It sounds loudly. The meaning is: it makes a high sound.

කුඤ්ච කොටිල්ල’ප්පීභාවෙසු. කුඤ්චති. කුඤ්චිකා, කුඤ්චිතකෙසො. කුඤ්චිත්වා.

The root 'kuñc' is in the senses of crookedness or diminishing. It bends. A key, one with curly hair. Having bent.

ලුඤ්ච අපනයනෙ. ලුඤ්චති. ලුඤ්චකො, ලුඤ්චිතුං, ලුඤ්චිත්වා.

The root 'luñc' is in the sense of removing. He plucks. A plucker, to pluck, having plucked.

අඤ්චු ගතිපූජනාසු. මග්ගං අඤ්චති. බුද්ධං අඤ්චති. උද්ධං අනුග්ගන්ත්වා තිරියං අඤ්චිතොති තිරච්ඡානො. කටුකඤ්චුකතා.

The root 'añc' is in the senses of going or honoring. He goes along the path. He honors the Buddha. Having not gone upwards, it goes sideways—thus, an animal. The state of being pungent and crooked.

වඤ්චු චඤ්චු තඤ්චු ගතියං. වඤ්චති. චඤ්චති. තඤ්චති. මඤ්චති. සන්ති පාදා අවඤ්චනා. අවඤ්චනාති වඤ්චිතුං ගන්තුං අසමත්ථා.

The roots 'vañc', 'cañc', and 'tañc' are in the sense of going. He deceives. He wavers. He falters. He thinks. 'There are feet that are unswerving (avañcanā).' 'Avañcanā' means unable to go deceitfully.

ගුචු ගණෙචු ථෙය්‍යකරණෙ. ථෙනනං ථෙය්‍යං, චොරිකා. තස්ස ක්‍රියා ථෙය්‍යකරණං. ගොචති. ගණෙචති.

The roots 'guc' and 'gaṇec' are in the sense of committing theft. Stealing is theft, larceny. The action of that is committing theft. He steals. He steals.

අච්ච පූජායං අච්චති. බ්‍රහ්මාසුරසුරච්චිතො.

The root 'acc' is in the sense of honoring. He honors. Honored by Brahmās, asuras, and gods.

තච්ච හිංසායං. තච්චති.

The root 'tacc' is in the sense of harming. He harms.

චච්ච ජච්ච පරිභාසනවජ්ජනෙසු. චච්චති. ජච්චති.

The roots 'cacc' and 'jacc' are in the senses of reviling and rejecting. He reviles. He rejects.

කුච සංපච්චනකොටිල්ලපටික්කමවිලෙඛනෙසු. කුචති, සඞ්කුචති. සඞ්කොචො.

The root 'kuc' is in the senses of contracting, being crooked, recoiling, and scratching. He contracts, he shrinks. Contraction.

තච සංවරණෙ. සංවරණං රක්ඛණං. තචති. තචො.

The root 'tac' is in the sense of covering. Covering is protection. It covers. Skin.

දිච [Pg.31] ථුතියං. දිචති.

The root 'dic' is in the sense of praise. He praises.

කුච සඞ්කොචනෙ. කොචති, සඞ්කොචති. සඞ්කොචො.

The root 'kuc' is in the sense of contracting. He contracts, he shrinks. Contraction.

බ්‍යාච බ්‍යාජිකරණෙ. බ්‍යාජිකරණං බ්‍යාජික්‍රියා. බ්‍යාචති.

The root 'byāc' is in the sense of practicing deceit. Practicing deceit is a deceitful action. He deceives.

වච වියත්තියං වාචායං. වියත්තස්ස එසා වියත්ති, තිස්සං වියත්තියං වාචායං, වියත්තායං වාචායන්ති අධිප්පායො. වියත්තස්ස හි වදතො පුග්ගලස්ස වසෙන වාචා වියත්තා නාම වුච්චති. යථා පන කුච්ඡිසද්දතිරච්ඡානගතාදිසද්දො ‘‘අබ්‍යත්තසද්දො’’ති වුච්චති, න එවං වචනසඞ්ඛාතො සද්දො ‘‘අබ්‍යත්තසද්දො’’ති වුච්චති විඤ්ඤාතත්ථත්තා. ‘‘වත්ති, වචති, වචන්ති. වචසි’’ ඉච්චාදීනි සුද්ධකත්තුපදානි. ‘‘වාචෙති, වාචෙන්ති’’ ඉච්චාදීනි හෙතුකත්තුපදානි. ‘‘අත්ථාභිසමයා ධීරො, පණ්ඩිතොති පවුච්චති. වුච්චන්ති. සන්තො සප්පුරිසා ලොකෙ, දෙවධම්මාති වුච්චරෙ’’ ඉච්චාදීනි කම්මපදානි. ගරූ පන වකාරස්ස උකාරාදෙසවසෙන ‘‘උත්තං උච්චතෙ උච්චන්තෙ’’තිආදීනි ඉච්ඡන්ති, තානි සාසනෙ අප්පසිද්ධානි, සක්කටභාසානුලොමානි. සාසනස්මිඤ්හි රකාරාගමවිසයෙ නිපුබ්බස්සෙව වචස්ස වස්ස උකාරාදෙසො සිද්ධො ‘‘නිරුත්ති, නිරුත්තං, නෙරුත්ත’’න්ති. වචනං, වාචා, වචො, වචී, වුත්තං, පවුත්තං, වුච්චමානං, අධිවචනං, වත්තබ්බං, වචනීයං, ඉමානි නාමිකපදානි. වත්තුං, වත්තවෙ, වත්වා, වත්වාන, ඉමානි තුමන්තාදීනි ‘‘පරස්සභාසා’’ති සද්දසත්ථවිදූ වදන්ති.

The root 'vac' is in the sense of articulate speech. This articulation belongs to the articulate one; in that articulate speech, by that articulate speech, is the intention. Indeed, the speech of an articulate, speaking person is called 'articulate'. Just as the sound of the belly, of animals, and so on, is called 'inarticulate sound', so a sound designated as speech is not called 'inarticulate sound' because its meaning is understood. 'Vatti, vacati, vacanti. Vacasi' (He speaks, he speaks, they speak. You speak)—these and others are pure active forms. 'Vāceti, vācenti' (He causes to speak, they cause to speak)—these and others are causative active forms. 'Atthābhisamayā dhīro, paṇḍitoti pavuccati' (Through understanding the meaning, the wise one is called learned). 'Vuccanti' (They are called). 'Santo sappurisā loke, devadhammāti vuccare' (The good and virtuous in the world are called godly)—these and others are passive forms. Some teachers, however, prefer forms like 'uttaṃ, uccate, uccante' by way of substituting 'u' for the letter 'v', but these are not established in the Teaching, being in conformity with the Sanskrit language. Indeed, in the Teaching, in the case of the augment 'r', the substitution of 'u' for the 'v' of 'vac' when preceded by 'ni' is established, as in 'nirutti, niruttaṃ, nerutta'. 'Vacanaṃ, vācā, vaco, vacī, vuttaṃ, pavuttaṃ, vuccamānaṃ, adhivacanaṃ, vattabbaṃ, vacanīyaṃ' (speaking, speech, word, utterance, what is said, declaration, being spoken, designation, what should be said, what is to be spoken)—these are nominal forms. 'Vattuṃ, vattave, vatvā, vatvāna' (to speak, to speak, having spoken, having spoken)—these and other forms beginning with the infinitive are what grammarians call 'parassabhāsā' (words for another, i.e., active voice).

තත්ථ වත්තීති වදති. ආඛ්‍යාතපදඤ්හෙතං. අත්ථසංවණ්ණකෙහිපි ‘‘වත්ති එතායාති වාචා’’ති නිබ්බචනමුදාහටං. සද්දසත්ථෙ ච තාදිසං ආඛ්‍යාතපදං දිට්ඨං. එත්ථ පනෙකෙ වදන්ති ‘‘වචති, වචන්තීතිආදීනි ක්‍රියාපදරූපානි බුද්ධවචනෙ අට්ඨකථාටීකාසු සත්ථෙසු ච අනාගතත්තා ඡඩ්ඩෙතබ්බානී’’ති. තන්න, යස්මා සාසනෙ ‘‘අවච, අවචිංසූ’’ති සුද්ධකත්තුපදානි ච ‘‘වාචෙති, වාචෙන්තී’’තිආදීනි හෙතුකත්තුපදානි ච දිස්සන්ති, තස්මා [Pg.32] බුද්ධවචනාදීසු අනාගතානිපි ‘‘වචති, වචන්තී’’තිආදීනි රූපානි ගහෙතබ්බානි. වචෙය්‍ය, වුච්චතු, වුච්චෙය්‍ය. සෙසං සබ්බං සබ්බත්ථ විත්ථාරතො ගහෙතබ්බං.

Therein, 'vatti' means 'he speaks'. This is a verb form. Even by commentators on the meaning, the phrase 'speech is that by which one speaks' is cited as an example. And such a verb form is seen in grammatical treatises. But here some say, 'Forms such as "vacati, vacantī" (he speaks, they speak) are verb forms not found in the Buddha's words, commentaries, sub-commentaries, and treatises, and therefore should be discarded.' That is not so. Because in the Teaching, pure active forms such as 'avaca, avaciṃsū' (he spoke, they spoke) and causative active forms such as 'vāceti, vācentī' (he causes to speak, they cause to speak) are seen, therefore, even forms such as 'vacati, vacantī', though not found in the Buddha's words and so on, should be accepted. 'Vaceyya' (he might speak), 'vuccatu' (let it be said), 'vucceyya' (it might be said). The rest should all be understood in detail everywhere.

පරොක්ඛාරූපානි වදාම – වච, වචු. වචෙ, වචිත්ථ. වචං, වචිම්හ. වචිත්ථ, වචිරෙ. වචිත්ථො, වචිව්හො. වචිං, වචිම්හෙ.

We speak of the perfect tense forms: (Active) he spoke, they spoke; you spoke, you all spoke; I spoke, we spoke. (Middle) he spoke, they spoke; you spoke, you all spoke; I spoke, we spoke.

හිය්‍යත්තනීරූපානි වදාම – අවචා, අවචූ. අවචො, අවචුත්ථ. අවොචං, අවචුම්හ. අවචුත්ථ, අවචුත්ථුං. අවචසෙ, අවචුව්හං. අවචිං, අවචම්හසෙ.

We speak of the aorist forms: (Active) he spoke, they spoke; you spoke, you all spoke; I spoke, we spoke. (Middle) he spoke, they spoke; you spoke, you all spoke; I spoke, we spoke.

අජ්ජතනීරූපානි වදාම – අවචි, අවොචුං, අවචිංසු. අවොචො, අවොචුත්ථ. අවොචිං, අවොචුම්හ. අවොචා, අවොචු. අවචසෙ, අවොචිවං. අවොචං, අවොචිම්හෙ.

We speak of the aorist forms: (Active) he spoke, they spoke, they spoke; you spoke, you all spoke; I spoke, we spoke. (Middle) he spoke, they spoke; you spoke, you all spoke; I spoke, we spoke.

භවිස්සන්තීරූපානි වදාම – වක්ඛති, වක්ඛන්ති. වක්ඛසි, වක්ඛථ. වක්ඛාමි, වක්ඛාම. වක්ඛතෙ, වක්ඛන්තෙ. වක්ඛසෙ, වක්ඛව්හෙ. වක්ඛස්සං වක්ඛම්හෙ.

We speak of the future tense forms: (Active) he will speak, they will speak; you will speak, you all will speak; I will speak, we will speak. (Middle) he will speak, they will speak; you will speak, you all will speak; I will speak, we will speak.

ඉමෙසං පන පදානං ‘‘කථෙස්සති, කථෙස්සන්තී’’තිආදිනා අත්ථො වත්තබ්බො. වක්ඛ රොසෙති ධාතුස්ස ච ‘‘වක්ඛති, වක්ඛන්ති. වක්ඛසී’’තිආදීනි වත්වා අවසානෙ උත්තමපුරිසෙකවචනට්ඨානෙ ‘‘වක්ඛෙමී’’ති වත්තබ්බං. අත්ථො පනිමෙසං ‘‘රොසති, රොසන්තී’’තිආදිනා වත්තබ්බො. අයං වචවක්ඛධාතූනං භවිස්සන්තීවත්තමානාවසෙන රූපසංසන්දනානයො. අපරානිපි වචධාතුස්ස භවිස්සන්තී සහිතානි රූපානි භවන්ති – වක්ඛිස්සති, වක්ඛිස්සන්ති. වක්ඛිස්සසි, වක්ඛිස්සථ. වක්ඛිස්සාමි, වක්ඛිස්සාම. වක්ඛිස්සතෙ, වක්ඛිස්සන්තෙ. වක්ඛිස්සසෙ, වක්ඛිස්සව්හෙ. වක්ඛිස්සං, වක්ඛිස්සාම්හෙ.

Now, the meaning of these forms should be stated by way of 'kathessati, kathessantī,' and so on. And for the root 'vakkha' in the sense of 'to be angry,' having stated forms like 'vakkhati, vakkhanti, vakkhasī,' at the end, in the place of the first person singular, 'vakkhemī' should be stated. But the meaning of these should be stated by way of 'rosati, rosantī,' and so on. This is the method of comparing the forms for the roots 'vac' and 'vakkha' by way of the future and present tenses. Other forms of the root 'vac' combined with the future also exist: vakkhissati, vakkhissanti; vakkhissasi, vakkhissatha; vakkhissāmi, vakkhissāma; vakkhissate, vakkhissante; vakkhissase, vakkhissavhe; vakkhissaṃ, vakkhissāmhe.

අත්‍රායං පාළි –

Here is the Pāli text:

‘‘අභීතකප්පෙ චරිතං, ඨපයිත්වා භවාභවෙ;

ඉමම්හි කප්පෙ චරිතං, පවක්ඛිස්සං සුණොහි මෙ’’ති.

My conduct in the Fearless Aeon, setting aside existence after existence; my conduct in this aeon, I will declare—listen to me.

ගද්‍රතපඤ්හෙපි [Pg.33] ‘‘රාජා තුම්හෙහි සද්ධිං පටිසන්ථාරං කත්වා ගහපති පතිරූපං ආසනං ඤත්වා නිසීදථාති වක්ඛිස්සතී’’ති එවමාදිඅට්ඨකථාපාඨො දිස්සති, තස්මායෙව එදිසී පදමාලා රචිතා. වක්ඛ රොසෙති ධාතුස්සපි භවිස්සන්තීසහිතානි රූපානි ‘‘වක්ඛිස්සති, වක්ඛිස්සන්තී’’තිආදීනි භවන්ති. අත්ථො පනිමෙසං ‘‘රොසිස්සති, රොසිස්සන්තී’’තිආදිනා වත්තබ්බො. අයං වචවක්ඛධාතූනං භවිස්සන්තීවසෙනෙව රූපසංසන්දනානයො.

Even in the Gadratapañha, a commentary text such as this is seen: 'The king, having exchanged courtesies with you, recognizing a seat suitable for a householder, will say, "Sit down."'; therefore, such a series of forms is composed. Even for the root 'vakkha' in the sense of 'to be angry,' future tense forms such as 'vakkhissati, vakkhissantī' arise. The meaning of these, however, should be explained by way of 'rosissati, rosissantī,' and so on. This is the method of comparing the forms of the roots 'vac' and 'vakkha' by way of the future tense only.

අවචිස්සා, වචිස්සා, අවචිස්සංසු, වචිස්සංසු. සෙසං සබ්බං නෙය්‍යං. ඉධ පන වුත්තසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරං වත්තබ්බම්පි අවත්වා උපරියෙව කථෙස්සාම ඉතො අතිවිය වත්තබ්බට්ඨානත්තා.

Avacissā, vacissā, avacissaṃsu, vacissaṃsu. The rest should all be understood. Here, however, without even giving an explanation of the meaning of the words already stated, we will discuss it further on, since this is a place where a great deal is to be explained.

චු චවනෙ. චවති. කාරිතෙ ‘‘චාවෙතී’’ති රූපං. දෙවකායා චුතො. චුතං පදුමං. චවිතුං, චවිත්වා.

The root 'cu' is in the sense of falling away. He falls away. In the causative, the form is 'cāveti' (he causes to fall away). 'Devakāyā cuto' (deceased from the realm of gods). 'Cutaṃ padumaṃ' (a fallen lotus). 'Cavituṃ' (to fall away), 'cavitvā' (having fallen away).

ලොච දස්සනෙ. ලොචති. ලොචනං.

The root 'loc' is in the sense of seeing. He sees. Seeing.

සෙච සෙචනෙ. සෙචති.

The root 'sec' is in the sense of sprinkling. He sprinkles.

සච වියත්තියං වාචායං. සචති.

The root 'sac' has the meaning of articulation in speech. He articulates.

කච බන්ධනෙ. කචති.

The root 'kac' has the meaning of binding. He binds.

මච මුචි කක්කනෙ. කක්කනං සරීරෙ උබ්බට්ටනං. මචති. මුඤ්චති. මචි ධාරණුච්ඡායපූජනෙසු. ධාරණං උච්ඡායො පූජනන්ති තයො අත්ථා. තත්ථ උච්ඡායො මලහරණං. මඤ්චති. මඤ්චො, මඤ්චනං. මඤ්චති පුග්ගලං ධාරෙතීති මඤ්චො.

The roots 'mac' and 'muc' have the meaning of rubbing. 'Kakkanaṃ' is rubbing on the body. He rubs. He rubs. The root 'maci' has the meanings of holding, raising, and honoring. Holding, raising, honoring—these are the three meanings. Therein, 'ucchāyo' is the removal of impurities. He holds/raises/honors. A bed; the act of honoring. A bed ('mañco') is so called because it holds ('dhāreti') a person.

පච බ්‍යත්තිකරණෙ. පචති. පාකො, පරිපාකො, විපාකො, පක්කං ඵලං.

The root 'pac' has the meaning of making manifest. He cooks. Cooking, thorough cooking, result, ripe fruit.

ථුච පසාදෙ. ථොචති.

The root 'thuc' has the meaning of making clear. He makes clear.

වච වචි දිත්තියං. වචති. වඤ්චති.

The roots 'vac' and 'vaci' have the meaning of shining. It shines. It shines.

රුච [Pg.34] දිත්තියං රොචනෙ ච. දිත්ති සොභා. රොචනං රුචි. රොචති. වෙරොචනො. සමණස්ස රොචතෙ සච්චං. තස්ස තෙ සග්ගකාමස්ස, එකත්තමුපරොචිතං. අයඤ්ච දිවාදිගණෙ රුචිඅත්ථං ගහෙත්වා ‘‘රුච්චතී’’ති රූපං ජනෙති. තෙන ‘‘ගමනං මය්හ රුච්චතී’’ති පාළි දිස්සති. චුරාදිගණෙ පන රුචිඅත්ථං ගහෙත්වා ‘‘රොචෙති රොචයතී’’ති රූපානි ජනෙති. තෙන ‘‘කිං නු ජාතිං න රොචෙසී’’තිආදිකා පාළියො දිස්සන්ති. තෙගණිකොයං ධාතු.

The root 'ruc' has the meanings of shining and pleasing. 'Ditti' is splendor. 'Rocanaṃ' is liking. It shines/pleases. Verocana. Truth pleases the ascetic. For you, who desire heaven, unity was pleasing. And this root, in the divādi group, taking the meaning of liking, produces the form 'ruccati'. Therefore, the Pāli text 'gamanaṃ mayhaṃ ruccati' (going pleases me) is seen. In the curādi group, however, taking the meaning of liking, it produces the forms 'roceti' and 'rocayati'. Therefore, Pāli texts such as 'kiṃ nu jātiṃ na rocesi' (why do you not delight in birth?) are seen. This root belongs to three groups.

පච සංපාකෙ. පචති, පචන්ති. සද්දසත්ථවිදූ පන ‘‘අත්තනොභාසා’’ති වදන්ති.

The root 'pac' has the meaning of thorough cooking. He cooks, they cook. Experts in grammar, however, say these are 'attanobhāsā' (forms of the middle voice).

අඤ්ච බ්‍යයගතියං. බ්‍යයගති විනාසගති. අඤ්චති.

The root 'añc' has the meaning of going to ruin. 'Byayagati' is going to destruction. It goes to ruin.

යාච යාචනායං. බ්‍රාහ්මණො නාගං මණිං යාචති. නාගො මණිං යාචිතො බ්‍රාහ්මණෙන. තෙ තං අස්සෙ අයාචිසුං. සො තං රථමයාචථ. දෙවදත්තං ආයාචති. එවං සුද්ධකත්තරි රූපානි භවන්ති. බ්‍රාහ්මණො බ්‍රාහ්මණෙන නාගං මණිං යාචෙති, යාචයති, යාචාපෙති, යාචාපයති. එවං හෙතුකත්තරි. රාජා බ්‍රාහ්මණෙන ධනං යාචියති, යාචයියති, යාචාපියති, යාචාපයියති. එවං කම්මනි. යාචං, යාචන්තො, යාචන්තී, යාචන්තං කුලං. යාචමානො, යාචමානා, යාචමානං කුලං. යාචකො, යාචනා, යාචිතබ්බං, යාචිතුං, යාචිත්වාන, යාචිතුන, යාචිය, යාචියාන. එවං නාමිකපදානි තුමන්තාදීනි ච භවන්ති.

The root 'yāc' has the meaning of begging. A brahmin begs a jewel from a nāga. The nāga is begged for the jewel by the brahmin. They begged him for those horses. He begged for that chariot. He begs from Devadatta. Thus, forms in the active voice arise. A brahmin causes another brahmin to beg a jewel from a nāga; he causes (him) to beg, he has (him) beg, he causes (him) to beg. Thus, in the causative active. Wealth is caused to be begged from a brahmin by the king; it is caused to be begged, it is made to be begged, it is caused to be begged. Thus, in the passive. Begging; he who begs, she who begs, a family that begs. He who is begging, she who is begging, a family that is begging. A beggar, the act of begging, what should be begged, to beg, having begged, having begged, having begged, having begged. Thus, nominal forms and those ending in '-tum', etc., arise.

පච පාකෙ. ඔදනං පචති. ‘‘උභයතොභාසා’’ති සද්දසත්ථවිදූ වදන්ති. යථා පන සාසනෙ ‘‘පණ්ඩිතොති පවුච්චතී’’ති [Pg.35] වචධාතුස්ස කම්මනි රූපං පසිද්ධං, න තථා පචධාතුස්ස. එවං සන්තෙපි ගරූ ‘‘තයා පච්චතෙ ඔදනො’’ති තස්ස කම්මනි රූපං වදන්ති. සාසනෙ පන අවිසෙසතො ‘‘පච්චතෙ’’ති වා ‘‘පච්චතී’’ති වා වුත්තස්සපි පදස්ස අකම්මකොයෙව දිවාදිගණිකො පයොගො ඉච්ඡිතබ්බො ‘‘දෙවදත්තො නිරයෙ පච්චති. යාව පාපං න පච්චතී’’තිආදිදස්සනතො. කෙචෙත්ථ වදෙය්‍යුං ‘‘සයමෙව පීයතෙ පානීයන්තිආදි විය භූවාදිගණපක්ඛිකො කම්මකත්තුප්පයොගො එස, තස්මා ‘සයමෙවා’ති පදං අජ්ඣාහරිත්වා ‘සයමෙව දෙවදත්තො පච්චතී’තිආදිනා අත්ථො වත්තබ්බො’’ති තන්න, ‘‘සයමෙව පීයතෙ පානීය’’න්ති එත්ථ හි පානීයං මනුස්සා පිවන්ති, න පානීයං පානීයං පිවති. මනුස්සෙහෙව තං පීයතෙ, න සයං. එවං පරස්ස පානක්‍රියං පටිච්ච කම්මභූතම්පි තං සුකරපානක්‍රියාවසෙන සුකරත්තා අත්තනාව සිජ්ඣන්තං විය හොතීති ‘‘සයමෙව පීයතෙ පානීය’’න්ති රූළ්හියා පයොගො කතො.

The root 'pac' has the meaning of cooking. He cooks rice. Grammarians say it is 'ubhayatobhāsā' (having both voices). Just as in the Teaching the passive form of the root 'vac', 'he is called wise' (`paṇḍitoti pavuccatī`), is well-known, this is not so for the root 'pac'. Even so, the teachers state its passive form as 'the rice is cooked by you' (`tayā paccate odano`). In the Teaching, however, for a word stated without distinction as either 'paccate' or 'paccatī', the usage should be understood as active and belonging to the divādi group, from seeing examples such as 'Devadatta is tormented in hell' and 'as long as evil does not ripen'. Some here might say, 'Like 'the water is drunk by itself', this is a usage where the object acts as the agent, belonging to the bhūvādi group; therefore, by supplying the word 'by itself', the meaning should be stated as 'Devadatta torments himself', etc.' That is not so. For in 'the water is drunk by itself', people drink the water; the water does not drink the water. It is drunk by people, not by itself. Thus, although it is the object of another's act of drinking, because the act of drinking it is easy, it is as if it is accomplished by itself. Hence, the idiomatic usage 'the water is drunk by itself' is employed.

‘‘සයමෙව කටො කරියතෙ’’ති එත්ථාපි කටං මනුස්සා කරොන්ති, න කටං කටො කරොති. මනුස්සෙහෙව කටො කරියතෙ, න සයං. එවං පරස්ස කරණක්‍රියං පටිච්ච කම්මභූතොපි සො සුකරණ ක්‍රියාවසෙන සුකරත්තා අත්තනාව සිජ්ඣන්තො විය හොතීති ‘‘සයමෙව කටො කරියතෙ’’ති රූළ්හියා පයොගො කතො.

In 'the mat is made by itself'—here too, people make the mat; the mat does not make the mat. The mat is made by people, not by itself. Thus, although it is the object of another's act of making, because the act of making it is easy, it is as if it is accomplished by itself. Hence, the idiomatic usage 'the mat is made by itself' is employed.

එත්ථ යථා සයංසද්දො පානීයං පානීයෙනෙව පීයතෙ, න අම්හෙහි. කටො කටෙනෙව කරියතෙ, න අම්හෙහීති සකම්මකවිසයත්තා පයොගානං අඤ්ඤස්ස ක්‍රියාපටිසෙධනසඞ්ඛාතං අත්ථවිසෙසං වදති, න තථා ‘‘දෙවදත්තො නිරයෙ පච්චති, කම්මං පච්චතී’’තිආදීසු තුම්හෙහි අජ්ඣාහරිතො සයංසද්දො අත්ථවිසෙසං වදති අකම්මකවිසයත්තා එතෙසං පයොගානං. එවං [Pg.36] ‘‘දෙවදත්තො’’තිආදිකස්ස පච්චත්තවචනස්ස අකම්මකකත්තුවාචකත්තා කම්මරහිතසුද්ධකත්තුවාචකත්තා ච ‘‘පච්චතී’’ති ඉදං දිවාදිගණිකරූපන්ති දට්ඨබ්බං. පචධාතු සද්දසත්ථෙ දිවාදිගණ වුත්තො නත්ථීති චෙ? නත්ථි වා අත්ථි වා, කිමෙත්ථ සද්දසත්ථං කරිස්සති, පාළි එව පමාණං, තස්මා මයං ලොකවොහාරකුසලස්ස භගවතො පාළිනයඤ්ඤෙව ගහෙත්වා ඉමං පචධාතුං දිවාදිගණෙපි පක්ඛිපිස්සාම. තථා හි ධම්මපාලාචරිය අනුරුද්ධාචරියාදීහි අභිසඞ්ඛතා දිවාදිගණිකප්පයොගා දිස්සන්ති –-

Here, just as the word 'sayaṃ' (by oneself)—because the scope of the usages is the agent itself—conveys a special meaning characterized as the denial of another's action (as if to say, 'water is drunk by water itself, not by us; a mat is made by the mat itself, not by us'), it is not so in cases like 'Devadatta is tormented in hell' and 'kamma ripens', where the word 'sayaṃ' supplied by you does not convey such a special meaning, because the scope of these usages is already the agent itself. Thus, because a personal noun like 'Devadatta' is expressive of an agent whose action is its own, and is expressive of a pure agent devoid of an object, the form 'paccati' should be seen as a form of the divādi group. If it is said that the root 'pac' is not mentioned in the divādi group in the grammatical treatises, we reply: whether it is mentioned or not, what can the grammatical treatises do here? The Pāli text itself is the authority. Therefore, taking the method of the Pāli of the Blessed One, who is skilled in worldly convention, we shall also place this root 'pac' in the divādi group. For indeed, usages belonging to the divādi group composed by teachers such as the Ācariya Dhammapāla and the Ācariya Anuruddha are seen:

ඤාණයුත්තවරං තත්ථ, දත්වා සන්ධිං තිහෙතුකං;

පච්ඡා පච්චති පාකානං, පවත්තෙ අට්ඨකෙ දුවෙ.

There, having given a three-rooted connection to the excellent one endowed with wisdom; later, of the results, it ripens, in the course of the two octads.

අසඞ්ඛාරං සසඞ්ඛාර-විපාකානි ච පච්චති

And the unprompted and prompted results ripen.

ඉච්චෙවමාදයො. එත්ථ පන තෙසං ඉදමෙව පාළියා න සමෙති. යෙ චුරාදිගණම්හි සකම්මකභාවෙන භූවාදිගණෙ ච අකම්මකභාවෙන පවත්තස්ස භූධාතුස්සෙව භූවාදිගණෙ පවත්තස්ස සකමකස්සපි සතො දිවාදිගණං පත්වා අකම්මකභූතස්ස පචධාතුස්ස සකම්මකත්තමිච්ඡන්ති. එතඤ්හි සාට්ඨකථෙ තෙපිටකෙ බුද්ධවචනෙ කුතො ලබ්භා, තස්මා භගවතො පාවචනෙ සොතූනං සංසයසමුග්ඝාටත්ථං එත්ථ ඉමං නීතිං පට්ඨපෙම –

And so on. Here, however, this very view of theirs does not agree with the Pāli. There are those who desire that the root 'pac' becomes intransitive upon reaching the divādi group, by analogy with the root 'bhū' (which is transitive in the curādi group and intransitive in the bhūvādi group). Where can this be found in the Tipiṭaka with its commentaries, the word of the Buddha? Therefore, to dispel the doubts of the listeners regarding the Blessed One's teaching, we shall establish this principle here:

විනාපි උපසග්ගෙන, ගණනානත්තයොගතො;

සකම්මාකම්මකා හොන්ති, ධාතූ පචභිදාදයො.

Even without prefixes, due to belonging to various groups, roots such as 'pac' and 'bhid' can be both transitive and intransitive.

පුරිසො ඔදනං පචති. ස භූතපචනිං පචි. ඔදනො පච්චති. කම්මං පච්චති. වීහිසීසං පච්චති. රුක්ඛඵලානි පච්චන්ති. නාගො පාකාරං භින්දති. තළාකපාළි භිජ්ජති. භිජ්ජනධම්මං භිජ්ජති. එත්ථ ච සයංසද්දං අජ්ඣාහරිත්වා ‘‘සයමෙව ඔදනො පච්චතී’’තිආදිනා වුත්තෙපි ‘‘පුරිසො සයමෙව පාණං හනති. භගවා සයමෙව [Pg.37] ඤෙය්‍යධම්මං අබුජ්ඣී’’ති පයොගෙසු පරස්ස ආණත්තිසම්භූතහනනක්‍රියාපටිසෙධමිව පරොපදෙසසම්භූතබුජ්ඣනක්‍රියාපටිසෙධනමිව ච අඤ්ඤස්ස ක්‍රියාපටිසෙධනවසෙන වුත්තත්තා යො සයංසද්දවසෙන කම්මකත්තුභාවපරිකප්පො, තං න පමාණං. සයංසද්දො හි සුද්ධකත්තුඅත්ථෙපි දිස්සති, න කෙවලං ‘‘සයමෙව පීයතෙ පානීය’’න්තිආදීසු කම්මත්ථෙයෙව, තස්මා සාසනානුරූපෙන අත්ථො ගහෙතබ්බො නයඤ්ඤූහි.

A man cooks rice. He cooked in the Bhūtapācanī hell. The rice cooks. Kamma ripens. The head of paddy ripens. The fruits of the tree ripen. A nāga breaks the wall. The bank of the lake breaks. That which has the nature of breaking, breaks. Here, even when one supplies the word 'sayaṃ' and says, 'The rice cooks by itself,' etc., because this is stated as a denial of another's action—just as in the usages 'The man himself kills a living being' or 'The Blessed One himself understood the knowable Dhamma' it implies a rejection of the act of killing arising from another's command, or a rejection of the act of understanding arising from another's instruction—the supposition of an object-as-agent status based on the word 'sayaṃ' is not an authority. For the word 'sayaṃ' is also seen with the meaning of the agent itself, not only in the passive sense as in 'The drink is drunk by itself.' Therefore, the meaning should be grasped by those skilled in method in accordance with the Teaching.

විනාපි උපසග්ගෙන, විනාපි ච ගණන්තරං;

සකම්මාකම්මකා හොන්ති, අත්ථතො දිවුආදයො.

Even without a prefix, and even without belonging to a different group, roots such as 'div' can be transitive or intransitive according to their meaning.

කාමගුණෙහි දිබ්බති. පච්චාමිත්තෙ දිබ්බති. අඤ්ඤානිපි යොජෙතබ්බානි.

One sports with sensual pleasures. One gambles against enemies. Other examples should also be supplied.

ගණන්තරඤ්චොපසග්ගං, විනාපි අත්ථනානතං;

පයොගතො සකම්මා ච, අකම්මා ච ගමාදයො.

Even without another group or a prefix, due to diversity of meaning and from usage, roots such as 'gam' are both transitive and intransitive.

පුරිසො මග්ගං ගච්ඡති. ගම්භීරෙසුපි අත්ථෙසු ඤාණං ගච්ඡති. ධම්මං චරති. තත්ථ තත්ථ චරති.

A man goes on the path. Knowledge penetrates even into deep meanings. He lives the Dhamma. He wanders here and there.

ගණන්තරඤ්චොපසග්ගං, පයොගඤ්චත්ථනානතං;

විනාපි තිවිධා හොන්ති, දිසාදී රූපභෙදතො.

Even without a difference of conjugation class, a prefix, or diversity of usage and meaning, they are threefold due to distinctions in form, such as 'disa' and so on.

පාසාදං පස්සති, පාසාදං දක්ඛති පාසාදො දිස්සති. අඤ්ඤානිපි යොජෙතබ්බානි.

One sees the palace, will see the palace, the palace is seen. Other forms should also be combined.

සභාවතො සකම්මා තු, රුදධාතාදයො මතා;

සභාවතො අකම්මා ච, නන්දධාතාදයො මතා.

By nature, roots such as 'rud' are considered transitive; and by nature, roots such as 'nand' are considered intransitive.

මතං වා අම්ම රොදන්ති, ඉධ නන්දති පෙච්ච නන්දති.

They weep for the dead, O mother; here one rejoices, and hereafter one rejoices.

උපසග්ගවසෙනෙකෙ, සකම්මාපි අකම්මකා;

සම්භවන්ති තථෙකච්චෙ, අකම්මාපි සකම්මකා.

Due to prefixes, some verbs, though transitive, become intransitive; and similarly, some verbs, though intransitive, become transitive.

එකච්චෙ [Pg.38] තුපසග්ගෙහි, සකම්මා ච සකම්මකා;

අකම්මකා අකම්මා ච, එසත්ථොපෙත්ථ දීපිතො;

Some, due to prefixes, are both transitive and intransitive; and some intransitive verbs remain intransitive. This meaning is illuminated here.

පුරිසො ගාමා නිග්ගච්ඡති, ධනං අධිගච්ඡති, පුරිසො පාණං අභිභවති, හිමවතා පභවන්ති මහානදියො. අඤ්ඤානිපි පයොගානි යොජෙතබ්බානි.

A man leaves the village, acquires wealth, a man overcomes a living being, great rivers originate from the Himalayas. Other applications should also be constructed.

තත්ථ යදි සාසනෙ පචධාතුස්ස කම්මනි රූපං සියා, ‘‘පුරිසෙන කම්මං කරියතී’’ති පයොගො විය ‘‘පුරිසෙන ඔදනො පචියතී’’ති පයොගො ඉච්ඡිතබ්බො. යෙ පන ගරූ ‘‘තයා පච්චතෙ ඔදනො’’තිආදීනි ඉච්ඡන්ති, තෙ සද්දසත්ථනයං නිස්සාය වදන්ති මඤ්ඤෙ. එවං සන්තෙපි උපපරික්ඛිත්වා යුත්තානි චෙ, ගහෙතබ්බානි. කාරිතෙ ‘‘පුරිසො පුරිසෙන පුරිසං වා ඔදනං පාචෙති, පාචයති, පාචාපෙති, පාචාපයති. පුරිසෙන පුරිසො ඔදනං පාචියති, පාචයියති, පාචාපියති, පාචාපයියතී’’ති රූපානි භවන්ති. ‘‘යථා දණ්ඩෙන ගොපාලො, ගාවං පාචෙති ගොචර’’න්තිආදීසු අඤ්ඤොපි අත්ථො දට්ඨබ්බො.

Here, if in the Dispensation there were a passive form of the root 'pac', the usage 'rice is cooked by a man' should be accepted, just like the usage 'an action is done by a man.' But those teachers who desire forms such as 'the rice is cooked by you,' etc., I think they speak relying on the method of grammar. Even so, having examined them, if they are suitable, they should be accepted. In the causative, the forms are: 'a man has another man cook rice' (puriso purisena purisaṃ vā odanaṃ pāceti, pācayati, pācāpeti, pācāpayati). 'A man is caused to cook rice by another man' (purisena puriso odanaṃ pāciyati, pācayiyati, pācāpiyati, pācāpayiyatī). In examples such as 'Just as a herdsman with a stick makes the cow go to pasture,' another meaning also should be seen.

පචං, පචන්තො, පචන්තී, පචමානො, පචමානා. පාතබ්බං, පචිතං, පචිතබ්බං, පචනීයං, පචිතුං, පචිත්වා. එත්ථ ච ‘‘ඉමස්ස මංසඤ්ච පාතබ්බ’’න්ති පයොගො උදාහරණං. ‘‘පචති, පචන්ති. පචසී’’තිආදි පදක්කමො සුබොධො.

'Cooking' (pacaṃ), 'cooking' (pacanto, pacantī), 'cooking' (pacamāno, pacamānā). 'To be drunk' (pātabbaṃ), 'cooked' (pacitaṃ), 'to be cooked' (pacitabbaṃ), 'to be cooked' (pacanīyaṃ), 'to cook' (pacituṃ), 'having cooked' (pacitvā). Here, the usage 'this meat should also be drunk' (imassa maṃsañca pātabbaṃ) is an example. The verb conjugation 'he cooks, they cook, you cook,' etc., is easily understood.

සිච ඝරණෙ. සෙචති, සෙකො, ‘‘උභතොභාසා’’ති වදන්ති.

'Sica' in the sense of sprinkling. 'Secati' (he sprinkles), 'seko' (sprinkling). They say it is 'ubhatobhāsā' (having both voices).

ඉමානි චකාරන්තධාතුරූපානි.

These are forms of roots ending in the letter 'ca'.

ඡකාරන්තධාතු

Roots ending in 'cha'.

පරස්සභාසාදිභාවං, සබ්බෙසං ධාතුනං ඉතො;

පරං න බ්‍යාකරිස්සං සො, සාසනෙ ඊරිතො න හි.

The state of having the active voice and other forms for all roots beyond this I shall not explain, for it is not taught in the Dispensation.

ඡු [Pg.39] ඡෙදනෙ. ඡොති. ඡොත්වාන මොළිං වරගන්ධවාසිතං. අච්ඡොච්ඡුංවත භො රුක්ඛං.

`Chu` in the sense of cutting. `Choti` (he cuts). `Chotvāna moḷiṃ varagandhavāsitaṃ` (having cut the top-knot, scented with excellent perfumes). `Acchocchuṃvata bho rukkhaṃ` (Indeed, they cut down the tree).

මිලෙඡ අවියත්තායං වාචායං. මිලෙච්ඡති, මිලක්ඛු. පච්චන්තිමෙසු ජනපදෙසු පච්චාජාතො හොති මිලක්ඛූසු අවිඤ්ඤාතාරෙසු.

`Mileccha` in the sense of indistinct speech. `Milecchati` (he speaks indistinctly). `Milakkhu` (a barbarian). `Paccantimesu janapadesu paccājāto hoti milakkhūsu aviññātāresu` (he is reborn in the border regions, among barbarians, the uncomprehending ones).

වඡි ඉච්ඡායං. වඤ්ඡති. වඤ්ඡිතං ධනං.

`Vachi` in the sense of desiring. `Vañchati` (he desires). `Vañchitaṃ dhanaṃ` (desired wealth).

අඡි ආයාමෙ. අඤ්චති. දීඝං වා අඤ්ඡන්තො දීඝං අඤ්ඡාමීති පජානාති.

`Achi` in the sense of stretching. `Añcati` (he stretches). `Dīghaṃ vā añchanto dīghaṃ añchāmīti pajānāti` (when stretching long, he understands: 'I am stretching long').

හුච්ඡ කොටිල්ලෙ. හුච්ඡති.

`Huccha` in the sense of crookedness. `Hucchati` (he is crooked).

මුච්ඡ මොහමුච්ඡාසු. මුච්ඡති. මුච්ඡිතො විසවෙගෙන, විසඤ්ඤී සමපජ්ජථ. මුච්ඡා, මුච්ඡිත්වා.

`Muccha` in the sense of infatuation and stupefaction. `Mucchati` (he is infatuated). `Mucchito visavegena, visaññī samapajjatha` (stupefied by the force of the poison, he became unconscious). `Mucchā` (infatuation, stupefaction). `Mucchitvā` (having been infatuated/stupefied).

ඵුඡ විසරණෙ ඵොඡති.

`Phucha` in the sense of scattering. `Phochati` (he scatters).

යුඡ පමාදෙ. යුච්ඡති.

`Yucha` in the sense of negligence. `Yucchati` (he is negligent).

උඡි උඤ්ඡෙ. උඤ්ඡො පරියෙසනං. උඤ්ඡති. උඤ්ඡාචරියාය ඊහථ.

`Uchi` in the sense of gleaning. `Uñcho pariyesanaṃ` (gleaning is seeking). `Uñchati` (he gleans). `Uñchācariyāya īhatha` (strive for the practice of gleaning).

උඡ පිපාසායං. උඡති.

`Ucha` in the sense of thirst. `Uchati` (he thirsts).

පුච්ඡ පඤ්හෙ පුච්ඡති. පුච්ඡිතා, පුච්ඡකො, පුට්ඨො, පුච්ඡිතො, පුච්ඡා. භික්ඛු විනයධරං පඤ්හං පුච්ඡති. පුච්ඡි, පුච්ඡිතුං. පුච්ඡිත්වා. එත්ථ ච පඤ්චවිධා පුච්ඡා අදිට්ඨජොතනාපුච්ඡා දිට්ඨසංසන්දනාපුච්ඡා විමතිච්ඡෙදනාපුච්ඡා අනුමතිපුච්ඡා කථෙතුකම්‍යතාපුච්ඡාති. තාසං නානත්තං අට්ඨසාලිනියාදිතො ගහෙතබ්බං.

`Puccha` in the sense of questioning. `Pucchati` (he asks). `Pucchitā` (an asker). `Pucchako` (an asker). `Puṭṭho` (asked). `Pucchito` (asked). `Pucchā` (a question, inquiry). `Bhikkhu vinayadharaṃ pañhaṃ pucchati` (a monk asks a Vinaya-holder a question). `Pucchi` (he asked). `Pucchituṃ` (to ask). `Pucchitvā` (having asked). Here, there are five kinds of questions: `adiṭṭhajotanāpucchā` (the question to illuminate what has not been seen), `diṭṭhasaṃsandanāpucchā` (the question to examine what has been seen), `vimaticchedanāpucchā` (the question to cut off doubt), `anumatipucchā` (the question for agreement), and `kathetukamyatāpucchā` (the question from a desire to speak). Their diversity should be understood from the Aṭṭhasālinī and other such works.

විච්ඡ ගතියං. විච්ඡති. විච්ඡිකා.

`Viccha` in the sense of going. `Vicchati` (he goes). `Vicchikā` (a scorpion).

වච්ඡු [Pg.40] ඡෙදනෙ. වුච්ඡති. වුත්තා, වුත්තවා, වුත්තසිරො. වකාරගතස්ස අකාරස්ස උත්තං.

`Vacchu` in the sense of cutting. `Vucchati` (he cuts). `Vuttā` (cut/shaven). `Vuttavā` (one who has cut/shaven). `Vuttasiro` (one with a shaven head). `Vakāragatassa akārassa uttaṃ` (the 'a' sound in the letter 'va' becomes 'u').

වුත්තසද්දො කෙසොහරණෙපි දිස්සති ‘‘කාපටිකො මාණවො දහරො වුත්තසිරො’’තිආදීසු. එත්ථ ච සිරසද්දෙන සිරොරුහා වුත්තා යථා මඤ්චසද්දෙන මඤ්චට්ඨා, චක්ඛුසද්දෙන ච චක්ඛුනිස්සිතං විඤ්ඤාණං. රොපිතෙපි ‘‘යථා සාරදිකං බීජං, ඛෙත්තෙ වුත්තං විරූහතී’’තිආදීසු. කථිතෙපි ‘‘වුත්තමිදං භගවතා, වුත්තමරහතා’’තිආදිසු. අත්‍රිදං වුච්චති –

The term `vutta` is also seen in the sense of hair removal, as in `kāpaṭiko māṇavo daharo vuttasiro` (the young brahmin Kāpaṭika with a shaven head), and so on. Here, by the word `sira`, the hair on the head is meant, just as by the word `mañca`, those on the cot are meant, and by the word `cakkhu`, the consciousness dependent on the eye. It is also seen in the sense of sowing, as in `yathā sāradikaṃ bījaṃ, khette vuttaṃ virūhatī` (just as an autumn seed, sown in a field, sprouts), and so on. And it is seen in the sense of speaking, as in `vuttamidaṃ bhagavatā, vuttamarahatā` (this was spoken by the Blessed One, spoken by the Arahant), and so on. Here, this is said—

වච්ඡුවපවචවසා, වුත්තසද්දො පවත්තති;

කෙසොහාරෙ රොපිතෙ ච, කථිතෙ ච යථාක්කමන්ති.

The word `vutta` occurs from the roots `vacchu`, `vapa`, `vaca`, and `vasa`; in hair removal, in sowing, and in speaking, respectively.

අපරො නයො – වුත්තසද්දො ‘‘නො ච ඛො පටිවුත්ත’’න්තිආදීසු වාපසමීකරණෙ දිස්සති. ‘‘පන්නලොමො පරදත්තවුත්තො’’තිආදීසු ජීවිතවුත්තියං. ‘‘පණ්ඩුපලාසො බන්ධනා පවුත්තො’’තිආදීසු අපගමෙ. ‘‘ගීතං පවුත්තං සමීහිත’’න්තිආදීසු පාවචනවසෙන පවත්තිතෙ. ලොකෙ පන ‘‘වුත්තො පාරායනො’’තිආදීසු අජ්ඣෙනෙ දිස්සති, අත්‍රිදං වුච්චති

Another method: the word `vutta` is seen in the sense of leveling, as in `no ca kho paṭivutta` (but not leveled), and so on. In `Pannalomo paradattavutto` (one whose hair has fallen out, whose livelihood is by means of others' gifts), and so on, it is in the sense of livelihood. In `Paṇḍupalāso bandhanā pavutto` (a withered leaf fallen from its stalk), and so on, it is in the sense of departure. In `Gītaṃ pavuttaṃ samīhita` (the song was sung, performed), and so on, it is in the sense of being performed by way of proclamation. In the world, however, it is seen in the sense of study, as in `vutto pārāyano` (the Pārāyana was studied/recited), and so on. Here, this is said—

‘‘වාපසමීකරණෙ ච, අථො ජීවිතවුත්තියං;

අපගමෙ පාවචන-වසෙන ච පවත්තිතෙ;

අජ්ඣෙනෙ චෙවමෙතෙසු, වුත්තසද්දො පදිස්සතී’’ති.

And in leveling the ground, and also in livelihood; in departure, and in being performed by way of proclamation; and in study—in these meanings, the word `vutta` is seen.

අපරොපි නයො – වුත්තසද්දො සඋපසග්ගොච අනුපසග්ගො ච වපනෙ වාපසමීකරණෙ කෙසොහාරෙ ජීවිතවුත්තියං පමුත්තභාවෙ [Pg.41] පාවචනවසෙන පවත්තිතෙ අජ්ඣෙනෙ කථනෙති එවමාදීසු දිස්සති. තථා හෙස –

Yet another method: the word `vutta`, both with and without prefixes, is seen in these and other meanings: in sowing, in leveling the ground, in hair removal, in livelihood, in the state of being freed, in being performed by way of proclamation, in study, and in speaking. Thus it is—

‘‘ගාවො තස්ස පජායන්ති, ඛෙත්තෙ වුත්තං විරූහති;

වුත්තානං ඵලමස්නාති, යො මිත්තානං න දුබ්භතී’’ති

His cattle multiply, what is sown in the field sprouts; he enjoys the fruit of what is sown, who is not treacherous to his friends.

ආදීසු වපනෙ ආගතො. ‘‘නො ච ඛො පටිවුත්ත’’න්තිආදීසු අට්ඨදන්තකාදීහි වාපසමීකරණෙ. ‘‘කාපටිකො මාණවො දහරො වුත්තසිරො’’තිආදීසු කෙසොහරණෙ. ‘‘පන්නලොමො පරදත්තවුත්තො මිගභූතෙන චෙතසා විහරතී’’තිආදීසු ජීවිතවුත්තියං. ‘‘සෙය්‍යථාපි නාම පණ්ඩුපලාසො බන්ධනා පවුත්තො අභබ්බො හරිතත්ථායා’’තිආදීසු බන්ධනතො පමුත්තභාවෙ. ‘‘යෙසමිදං එතරහි පොරාණං මන්තපදං ගීතං පවුත්තං සමීහිත’’න්තිආදීසු පාවචනභාවෙන පවත්තිතෙ. ලොකෙ පන ‘‘වුත්තො ගණො, වුත්තො පාරායනො’’තිආදීසු අජ්ඣෙනෙ. ‘‘වුත්තං ඛො පනෙතං භගවතා, ධම්මදායාදා මෙ භික්ඛවෙ භවථ, මා ආමිසදායාදා’’තිආදීසු කථනෙ. අත්‍රිදං වුච්චති –

In these and other instances, it has come in the sense of sowing. In `no ca kho paṭivutta` (but not leveled), and so on, it is in the sense of leveling the ground with eight-toothed rakes, and so on. In `Kāpaṭiko māṇavo daharo vuttasiro` (the young brahmin Kāpaṭika with a shaven head), and so on, it is in the sense of hair removal. In `Pannalomo paradattavutto migabhūtena cetasā viharatī` (one whose hair has fallen out, whose livelihood is by means of others' gifts, who dwells with a mind like a wild animal), and so on, it is in the sense of livelihood. In `Seyyathāpi nāma paṇḍupalāso bandhanā pavutto abhabbo haritatthāyā` (just as a withered leaf fallen from its stalk is incapable of becoming green again), and so on, it is in the state of being freed from bondage. In `Yesamidaṃ etarahi porāṇaṃ mantapadaṃ gītaṃ pavuttaṃ samīhita` (for whom this ancient verse, the word, is now sung, performed, accomplished), and so on, it is in the sense of being performed by way of proclamation. In the world, however, in `vutto gaṇo` (the group is recited), `vutto pārāyano` (the Pārāyana is recited), and so on, it is in the sense of study. In `Vuttaṃ kho panetaṃ bhagavatā, dhammadāyādā me bhikkhave bhavatha, mā āmisadāyādā` (This, indeed, was spoken by the Blessed One: 'Be heirs of the Dhamma, monks, not heirs of material things'), and so on, it is in the sense of speaking. Here, this is said—

වප වතු වච්ඡුවච-ධාතූනං වසතො මතො;

සොපසග්ගො නොපසග්ගො, වුත්තසද්දො යථාරහං.

The word `vutta` is held to be from the roots `vapa`, `vatu`, `vacchu`, `vaca`, and `vasa`, with or without prefixes, as is appropriate.

වපනෙ ච වාපසමී-කරණෙ මුණ්ඩතාය ච;

ජීවවුත්‍යං පමුත්තත්ථෙ, වසා පාවචනස්ස තු;

පවත්තිතෙ ච අජ්ඣෙනෙ, කථනෙ චාති ලක්ඛයෙ;

And in sowing, and in leveling the ground, and in baldness; in livelihood, in the sense of being freed, and by the power of the teaching; and in being performed, and in study, and in speaking—thus should one discern.

තච්ඡ තනුකරණෙ. තච්ඡති. තච්ඡකො දාරුං.

The root `taccha` is in the sense of thinning. `Tacchati` (he thins/carves). `Tacchako dāruṃ` (the carpenter carves wood).

ඡකාරන්තධාතුරූපානි.

Forms of roots ending in 'cha'.

ජකාරන්තධාතු

Roots ending in 'ja'.

ජිජයෙ. ජෙති. ජයති, පරාජයති. ධම්මං චරන්තො සාමිකං පරාජෙති. ධම්මං චරන්තො පරජ්ජති. රාජානං ජයාපෙසුං. ජයාපෙත්වා. එත්ථ ජයාපෙසුන්ති ‘‘ජයතු භව’’න්ති ආසීසවචනං වදිංසූති අත්ථො. ජයනං, ජිතං, ජයො, විජිතං, ජිනො, ජෙතා, ජෙතො, ජිතො මාරො, මාරං ජිතො, ජිතවා, ජිතාවී, විජිතාවී, මාරජි, ලොකජි, ඔධිජිනො, අනොධිජිනො, ජිතො. විජිතො, ජෙතුං, විජෙතුං, ජිත්වා, විජිත්වා. ඉමස්ස පන ධාතුස්ස කියාදිගණං පත්තස්ස ‘‘ජිනාති ජිනිත්වා’’ත්‍යාදීනි රූපානි භවන්ති.

The root `ji` is in the sense of victory. He conquers. He conquers, he defeats. Practicing the Dhamma, he defeats his master. Practicing the Dhamma, he perishes. They caused the king to conquer. Having caused to conquer. Here, 'they caused the king to conquer' means they spoke words of blessing, saying, 'May you conquer!' The derivatives are: `jayanaṃ`, conquest; `jitaṃ`, the conquered; `jayo`, victory; `vijitaṃ`, the conquered; `jino`, the conqueror; `jetā`, the victor; `jeto`, the victor; `jito māro`, Māra is conquered; `māraṃ jito`, one who has conquered Māra; `jitavā`, one who has conquered; `jitāvī`, victorious; `vijitāvī`, triumphant; `māraji`, conqueror of Māra; `lokaji`, conqueror of the world; `odhijino`, conqueror with limits; `anodhijino`, conqueror without limits; `jito`, conquered. Also: `vijito`, conquered; `jetuṃ`, to conquer; `vijetuṃ`, to conquer; `jitvā`, having conquered; `vijitvā`, having conquered. However, for this root, when it belongs to the Kiyādi group, forms such as `jināti` and `jinitvā` occur.

ජි අභිභවනෙ. ජෙති. ජිනො. පුබ්බෙ විය රූපානි. එත්ථ ච ‘‘තුම්හෙහි ආනන්ද සප්පුරිසෙහි විජිතං, පච්ඡිමා ජනතාසාලිමංසොදනං අතිමඤ්ඤිස්සතී’’ති පාළි අභිභවනත්ථසාධකා. එත්ථ හි විජිතන්ති අධිභූතන්ති අත්ථො.

The root `ji` is in the sense of overcoming. He conquers. The conqueror. The forms are as before. And here, the Pāli passage, 'By you, Ānanda, good persons have been overcome; the later generation will despise rice with meat and broth,' is evidence for the meaning of overcoming. Here, indeed, `vijitaṃ` means 'overcome'.

ජු ගතියං. එත්ථ සීඝගති අධිප්පෙතා. ජවති. ජවනං, ජවො, ජවං, ජවන්තො, ජවනචිත්තං, ජවනපඤ්ඤො, ජවනහංසො. මනොජවං ගච්ඡති යෙනකාමං.

The root `ju` is in the sense of motion. Here, swift motion is intended. He runs. The derivatives are: `javanaṃ`, running; `javo`, speed; `javaṃ`, swiftness; `javanto`, running; `javanacittaṃ`, impulsion-consciousness; `javanapañño`, one of swift wisdom; `javanahaṃso`, a swift goose. He goes with the speed of mind wherever he wishes.

ජෙඛයෙ. ජීයති. එකාරස්ස ඊයාදෙසො. සාසනානුරූපෙන ‘‘කිං මං ධනෙන ජීයෙථා’’ති හි පාළි දිස්සති. සද්දසත්ථවිදූ පන ‘‘ජායතී’’ති රූපං වදන්ති.

The root `ji` is in the sense of wasting away. It wastes away. There is the substitution of `īya` for `e`. In accordance with the teaching, the Pāli passage 'Why should I be overcome by wealth?' is indeed seen. But grammarians say the form is `jāyati`.

සජ්ජ ගතියං. සජ්ජති.

The root `sajja` is in the sense of motion. It moves.

කුජු ඛුජු ථෙය්‍යකරණෙ. කොජති. ඛොජති.

The roots `kuju` and `khuju` are in the sense of stealing. He acts crookedly. He acts crookedly.

වජ ගතියං. ධජ ධජි ච. වජති. අබ්බජති. මනුස්සත්තඤ්ච අබ්බජෙ. වජො, වජනං, පවජනං, පබ්බජ්ජා, පබ්බජිතො, පබ්බාජිතො.

The root `vaja` is in the sense of motion; and also `dhaja` and `dhaji`. He goes. He goes towards. And he might attain the human state. The derivatives are: `vajo`, going; `vajanaṃ`, movement; `pavajanaṃ`, departure; `pabbajjā`, the going forth; `pabbajito`, one who has gone forth; `pabbājito`, one who has been banished.

සකා රට්ඨා පබ්බාජිතො, අඤ්ඤං ජනපදං ගතො;

මහන්තං කොට්ඨං කයිරාථ, දුරුත්තානං නිධෙතවෙ.

Banished from his own country, gone to another district, he should build a large storehouse to deposit his ill-spoken words.

ධජති. ධජො. ධඤ්ජති. ධඤ්ජනං. එත්ථ ධජොති කෙතු. ධඤ්ජනන්ති ගමනං.

He moves. A banner. He moves. Movement. Here, `dhajo` means a banner. And `dhañjanaṃ` means movement.

අජ ඛෙපනෙ ච. ගතිඅපෙක්ඛකොයෙව චකාරො. අජති. අජො. එත්ථ අජොති එළකො. ඉමානි පනස්ස පරියායවචනානි ‘‘අජො එළකො උරබ්භො අවි මෙණ්ඩො’’ති. තත්ථ උරබ්භොති එළකො, යො ‘‘අජො’’තිපි වුච්චති. අවීති රත්තලොමො එළකො. මෙණ්ඩොති කුටිලසිඞ්ගො එළකො. තථා හි ජනකජාතකෙ අජරථතො මෙණ්ඩරථා විසුං වුත්තා. අපිච අජෙළකන්ති අජතො එළකස්ස විසුං වචනතො එළකසද්දෙන මෙණ්ඩොපි ගහෙතබ්බො, මහොසධජාතකට්ඨකථායඤ්හි මෙණ්ඩෙළකානං නිබ්බිසෙසතා වුත්තාති.

The root `aja` is in the sense of throwing; the particle `ca` implies a connection to motion. He throws. A goat. Here, `ajo` means a goat. These, however, are its synonyms: `ajo`, `eḷako`, `urabbho`, `avi`, `meṇḍo`. Therein, `urabbho` is a ram, which is also called `ajo`. `Avi` is a reddish-haired sheep. `Meṇḍo` is a ram with crooked horns. For thus in the Janaka Jātaka, goat-chariots and ram-chariots are mentioned separately. Moreover, regarding the term `ajeḷakaṃ`, although a goat (`ajo`) is distinct from a ram (`eḷaka`), by the word `eḷaka` a ram (`meṇḍo`) should also be understood, for in the commentary to the Mahosadha Jātaka it is said that rams and goats are indistinguishable.

අජ්ජ සජ්ජ අජ්ජනෙ. අජ්ජනං අජ්ජනක්‍රියා. අජ්ජති. සජ්ජති.

The roots `ajja` and `sajja` are in the sense of acquiring. Acquisition, the act of acquiring. He acquires. He acquires.

කජ්ජ බ්‍යථනෙ. බ්‍යථනං හිංසා. කජ්ජති.

The root `kajja` is in the sense of affliction. Affliction is harm. He is afflicted.

ඛජ්ජ මජ්ජනෙ ච. මජ්ජනං සුද්ධි. බ්‍යථනාපෙක්ඛො චකාරො. ඛජ්ජති. ඛජ්ජූරො.

The root `khajja` is in the sense of cleansing, and also affliction. Cleansing is purification. The particle `ca` implies a connection to affliction. It is cleansed or afflicted. A date-palm.

ඛජ මන්ථෙ. මන්ථො විලොළනං. ඛජති.

The root `khaja` is in the sense of churning. Churning is stirring up. He churns.

ඛජි ගතිවෙකල්ලෙ. කිස්ස භන්තෙ අය්‍යො ඛඤ්ජතීති. උභො ඛඤ්ජා. ඛඤ්ජනං, ඛඤ්ජිතුං, ඛඤ්ජිත්වා.

The root `khaji` is in the sense of a defect in gait. 'Why, venerable sir, is the noble one limping?' Both are lame. The derivatives are: `khañjanaṃ`, limping; `khañjituṃ`, to limp; `khañjitvā`, having limped.

ඛජ කම්පනෙ. ඛජති. එජා. එත්ථ ච එජාති ලාභාදිං පටිච්ච එජති කම්පතීති එජා, බලවතණ්හායෙතං නාමං.

The root `khaja` is in the sense of trembling. He trembles. Agitation. And here, `ejā` is so called because one trembles and shakes in dependence on gain and so on; this is a name for strong craving.

බුජ වජිරනිබ්බෙසෙ. වජිරනිග්ඝොසෙති කෙචි විදූ වදන්ති. බොජති.

The root `buja` is in the sense of the sound of a diamond. Some wise ones say it means 'the roar of a diamond.' It sounds.

ඛිජ [Pg.44] කුජි ගුජි අබ්‍යත්තසද්දෙ. ඛිජති. කුඤ්ජති. ගුඤ්ජති.

The roots `khija`, `kuji`, and `guji` are in the sense of an indistinct sound. It makes an indistinct sound. It coos. It hums.

ලජ ලාජ තජ්ජ භස්සනෙ. ලජති. ලාජති. තජ්ජති.

The roots `laja`, `lāja`, and `tajja` are in the sense of roasting or scolding. It is roasted. It is roasted. He scolds.

ලජි දිත්තියඤ්ච. භස්සනාපෙක්ඛො චකාරො. ලඤ්ජති. තතියො නයලඤ්ජකො. ලඤ්ජෙති පකාසෙති සුත්තත්ථන්ති ලඤ්ජකො.

The root `laji` is in the sense of shining, and also scolding. The particle `ca` implies a connection to scolding. He marks. The third is `nayalañjako`. A `lañjaka` is one who makes clear (`lañjeti`), that is, illuminates (`pakāseti`), the meaning of the suttas.

ජජ ජජි යුද්ධෙ. යුජ්ඣනං යුද්ධං. ජජති. ජඤ්ජති.

The roots `jaja` and `jaji` are in the sense of battle. Fighting is battle. He fights. He struggles.

තුජ හිංසායං. තොජති.

The root `tuj` is in the sense of harming. He harms.

තුජි බලනෙ ච. බලනං බලනක්‍රියා. හිංසාපෙක්ඛකො චකාරො. තුඤ්ජති.

The root `tuj` is in the sense of strengthening, and also harming. Strengthening is the act of making strong. The particle `ca` implies a connection to harming. He pushes.

ගජ කුජි මුජි ගජ්ජ සද්දත්ථා. ගජති. කුඤ්ජති. මුඤ්ජති. ගජො ගජ්ජති, මෙඝො ගජ්ජති. යත්ථ දාසො ආමජාතො, ඨිතො ථුල්ලානි ගජ්ජති. මණි ගජ්ජති. ඤාණගජ්ජනං ගජ්ජති. ගජ්ජිතුං සමත්ථො. ගජ්ජිතා. ගජ්ජිත්වා. තත්ථ ගජොති හත්ථී. හත්ථිස්ස හි අනෙකානි නාමානි –

The roots `gaj`, `kuj`, `muj`, and `gajja` are in the sense of sound. It sounds. It coos. It sounds. The elephant roars, the cloud thunders. Where a base-born slave stands, he roars boastfully. The jewel resounds. The roar of wisdom resounds. Able to roar. One who roars. Having roared. Therein, `gajo` means an elephant. Indeed, the elephant has many names:

හත්ථී නාගො ගජො දන්තී, කුඤ්ජරො වාරණො කරී;

මාතඞ්ගො ද්විරදො සට්ඨි-හායනො’නෙකපො ඉභො.

The one with a trunk (`hatthī`), the great one (`nāgo`), the trumpeter (`gajo`), the tusked one (`dantī`); the forest-dweller (`kuñjaro`), the warder-off (`vāraṇo`), the one with a trunk (`karī`); the `mātaṅga`, the one with two tusks (`dvirado`), the sixty-year-old (`saṭṭhihāyano`), the one that drinks twice (`anekapo`), the elephant (`ibho`).

ථම්භො රම්මො ද්විපො චෙව, හත්ථිනී තු කරෙණුකා;

හත්ථිපොතො හත්ථිච්ඡාපො, භිඞ්කො ච කලභො භවෙ.

A tusker elephant is a `thambho`, a `rammo`, and a `dvipo`; but a female elephant is a `hatthinī` or a `kareṇukā`. A young elephant would be a `hatthipoto`, a `hatthicchāpo`, a `bhiṅko`, and a `kalabho`.

චජ චාගෙ. චජති. පරිච්චජති. චාගො. පරිච්චාගො. චජනං. චජං, චජන්තො. චජමානො.

The root `caj` is in the sense of relinquishing. He relinquishes. He abandons completely. `Cāgo`, relinquishment; `pariccāgo`, complete abandonment; `cajanaṃ`, relinquishing; `cajaṃ`, relinquishing; `cajanto`, one who relinquishes; `cajamāno`, one who is relinquishing.

සන්ජ සඞ්ගෙ. සඞ්ගො ලගනං. සඤ්චති. සත්තො. සජනං, සත්ති. ආසත්ති. සජිතුං. සජිත්වා.

The root `sañj` is in the sense of attachment. Attachment is clinging. He is attached. Attached. `Sajanaṃ`, attachment; `satti`, attachment; `āsatti`, clinging; `sajituṃ`, to be attached; `sajitvā`, having been attached.

ඊජ ගතියං. ඊජති.

The root `īj` is in the sense of motion. He moves.

භජි භජ්ජනෙ. භජ්ජනං තාපකරණං. තිලානි භජ්ජති. පුරිසෙන භජ්ජමානානි තිලානි.

The root `bhajj` is in the sense of roasting. Roasting is the act of heating. He roasts sesame seeds. Sesame seeds being roasted by a man.

එජ [Pg.45] භෙජ භාජ දිත්තියං. දිත්ති සොභා. එජති. භෙජති. භාජති.

The roots `ej`, `bhej`, and `bhāj` are in the sense of radiance. Radiance is beauty. It shines. It shines. It shines.

තිජ නිසානෙ, ඛමායඤ්ච. නිසානං තික්ඛතාකරණං. ඛමා ඛන්ති. තෙජති. තිතික්ඛති. තෙජනො. තෙජො. තත්ථ තෙජනොති කණ්ඩො සරො උසු. තෙජොති සූරියො. අථ වා තෙජොති තෙජනං උස්මා උණ්හත්තං තාපො. තෙජොති වා ආනුභාවො පභාවො.

The root `tij` is in the sense of sharpening, and also of patience. Sharpening is the act of making sharp. Patience is forbearance. It is sharp. He endures. An arrow (`tejano`). Splendor (`tejo`). Therein, `tejano` means a shaft, an arrow, a dart. `Tejo` means the sun. Or, `tejo` means heat, warmth, glow, fire. Or, `tejo` means power, majesty.

සඤ්ජ පරිස්සග්ගෙ, ආලිඞ්ගනං පරිස්සග්ගො. සඤ්ජති.

The root `sañj` is in the sense of embracing. `Parissagga` is an embrace. He embraces.

ඛජි දානෙ, ගතියඤ්ච. ඛඤ්ජති. ඛඤ්ජනං.

The root `khaj` is in the sense of giving, and also of motion. He limps. Limping.

රාජ දිත්තියං භාජ ච. රාජති. භාජති. රාජා. රාජිනී. වනරාජි. රාජිත්වා. විරාජිත්වා. අත්‍ර විඤ්ඤූනමත්ථවිවරණෙ කොසල්ලජනනත්ථං සිලොකං රචයාම –

The roots `rāj` and `bhāj` are in the sense of shining. He shines. He shines. King. Queen. A forest range. Having shone. Having shone forth. Here, to generate skill for the wise in explaining the meaning, we compose a verse:

ම’හා’රාජ මහාරාජ, මහාරාජ මමෙව’හි;

නෙ’තස්ස ඉති වත්වාන, ද්වෙ ජනා කලහං කරුං.

‘O great one, he shone! O great king! O great king, the snake is mine indeed! It is not his!’—saying thus, two people quarreled.

එත්ථ ච පඨමපාදස්ස දුතියපදෙ ‘‘මෙ අහි මහී’’ති ඡෙදො ‘‘පුත්තා මෙ අත්ථි පුත්තා මත්ථී’’ති විය. ‘‘මහි අරාජ මහාරාජා’’ති ච ඡෙදො ‘‘යොපි අයං යොපාය’’න්ති විය. එත්ථ අරාජසද්දො ‘‘අතිකරමකරාචරියා’’ති එත්ථ අකරීති අත්ථවාචකො අකරසද්දො විය ආඛ්‍යාතපරොක්ඛාවිභත්තිකො දට්ඨබ්බො. අරාජ විරොචීති අත්ථො. අයං පන ගාථාය පිණ්ඩත්ථො ‘‘මහාරාජ මෙ අහි අරාජ, මම එව අහි අරාජ, න එතස්ස ඉති වත්වා ද්වෙ අහිතුණ්ඩිකජනා කලහං කරිංසූ’’ති.

Here, in the second part of the first line, the division is ‘me ahi mahī,’ like in ‘puttā me atthi, puttā matthi.’ And the division ‘mahi arāja mahārājā’ is like ‘yo pi ayaṃ, yo’pāyaṃ.’ Here, the word `arāja` should be understood as a perfect tense verb, like the word `akara` meaning ‘he did’ in the phrase ‘atikaram akara acariyā.’ `Arāja` means ‘he shone.’ This, then, is the condensed meaning of the verse: ‘O great king, my snake shone! My snake indeed shone! It is not his!’—saying thus, two snake charmers quarreled.

රන්ජ රාගෙ. භික්ඛු චීවරං රජති. සත්තො රූපාදීසු රඤ්ජති. රජනං. රජකො. රාගො. විරාගො. හලිද්දිරාගො. රාජා. රාජිනී. ඉමස්ස ච දිවාදිගණං පත්තස්ස ‘‘රජ්ජති විරජ්ජතී’’ති රූපානි [Pg.46] භවන්ති. තත්ථ රජනන්ති රජනවත්ථු. රජකොති රජකාරො වත්ථධොවනකො. රාගොති රජ්ජන්ති සත්තා තෙන, සයං වා රඤ්ජති, රඤ්ජනමත්තමෙව වා එතන්ති රාගො, තණ්හා. ඉමානි පන තදභිධානානි –

The root `rañj` is in the sense of coloring or passion. A bhikkhu dyes a robe. A being is impassioned towards forms and so on. `Rajanaṃ`, dyeing; `rajako`, a dyer; `rāgo`, passion; `virāgo`, dispassion; `haliddirāgo`, the color of turmeric; `rājā`, a king; `rājinī`, a queen. And for this root, when it belongs to the Divādi group, the forms `rajjati` (is colored) and `virajjati` (becomes dispassionate) occur. Therein, `rajanaṃ` means a dyeing substance. `Rajako` means a dyer, a clothes-washer. `Rāgo` is so called because beings are colored by it, or because it itself colors, or because it is the mere act of coloring; it is passion, craving. These, however, are its designations:

රාගො ලොභො තසිණා ච, තණ්හා එජා විසත්තිකා;

සත්ති ආසත්ති මුච්ඡා ච, ලුබ්භිතත්තඤ්ච ලුබ්භනා.

Passion (`rāgo`), greed (`lobho`), thirst (`tasiṇā`), craving (`taṇhā`), agitation (`ejā`), attachment (`visattikā`); a dart (`satti`), clinging (`āsatti`), infatuation (`mucchā`), and greediness (`lubbhitattaṃ`), the state of being greedy (`lubbhanā`).

කාමො නිකාමනා ඉච්ඡා, නිකන්ති ච නියන්ති ච;

වනඤ්ච වනථො චෙව, අපෙක්ඛා භවනෙත්ති ච.

Sensual desire (`kāmo`), longing (`nikāmanā`), wish (`icchā`), delight (`nikanti`), and attachment (`niyanti`); the jungle (`vanaṃ`) and the jungle of desires (`vanatho`), expectation (`apekkhā`), and the guide to existence (`bhavanetti`).

අනුරොධො ච සාරාගො, සඞ්ගො පඞ්කො ච සිබ්බිනී;

නන්දීරාගො අනුනයො, ගෙධො සඤ්ජනනී තථා;

ජනිකා පණිධි චෙව, අජ්ඣොසානන්තිනෙකධා.

Compliance (`anurodho`), lust (`sārāgo`), attachment (`saṅgo`), mire (`paṅko`), and the seamstress (`sibbinī`); delight and passion (`nandīrāgo`), affection (`anunayo`), greed (`gedho`), and the progenitor (`sañjananī`); the generatrix (`janikā`), aspiration (`paṇidhi`), and clinging (`ajjhosānaṃ`) are the many kinds.

විරාගොති මග්ගො නිබ්බානඤ්ච. රාජාති පථවිස්සරො. එත්ථ ධාතුද්වයවසෙන නිබ්බචනානි නිය්‍යන්තෙ. නානාසම්පත්තීහි රාජති දිබ්බති විරොචතීති රාජා. දානඤ්ච පියවචනඤ්ච අත්ථචරියා ච සමානත්තතා චාති ඉමෙහි චතූහි සඞ්ගහවත්ථූහි අත්තනි මහාජනං රඤ්ජෙතීතිපි රාජා. රාජිනීති රාජභරියා. තෙසං අභිධානානි වුච්චන්තෙ සහාභිධානන්තරෙහි –

`Virāgo` means the path and Nibbāna. `Rājā` means the lord of the earth. Here, derivations are presented based on two roots. A `rājā` is so called because he shines (`rājati`), sports (`dibbati`), and gleams (`virocati`) with various accomplishments. He is also a `rājā` because he delights (`rañjeti`) the great populace with the four bases of sympathy: giving, kind speech, beneficial conduct, and impartiality. `Rājinī` means the king’s wife. Their designations are stated along with other designations:

රාජා භූපති දෙවො ච, මනුජින්දො දිසම්පති;

පත්ථිවො ජගතිපාලො, භූභුජො පථවිස්සරො.

King (`rājā`), lord of the earth (`bhūpati`), deity (`devo`), lord of men (`manujindo`), lord of the quarters (`disampati`); lord of the world (`patthivo`), protector of the world (`jagatipālo`), enjoyer of the earth (`bhūbhujo`), lord of the earth (`pathavissaro`).

රට්ඨාධිපො භූමිපාලො, මනුස්සින්දො ජනාධිපො;

නරින්දො ඛත්තියො චෙව, ඛෙත්තස්සාමි පභාවකො.

Ruler of the nation (`raṭṭhādhipo`), protector of the earth (`bhūmipālo`), lord of men (`manussindo`), lord of the people (`janādhipo`); lord of men (`narindo`), a noble (`khattiyo`), and master of the land (`khettassāmi`), the powerful one (`pabhāvako`).

මුද්ධාභිසිත්තො රාජාති, කථිතො ඉතරො පන;

රාජඤ්ඤො ඛත්තියො චාති, වුත්තො ඛත්තියජාතිකො.

An anointed one is called a king (`rājā`); but another of the noble caste (`khattiyajātiko`) is called a prince (`rājañño`) and a noble (`khattiyo`).

මුද්ධාභිසිත්තො අනුරාජා, උපරාජාති භාසිතො;

චතුද්දීපී රාජරාජා, චක්කවත්තීති භාසිතො.

An anointed sub-king is called a viceroy (`anurājā`, `uparājā`); the king of kings of the four continents is called a wheel-turning monarch (`cakkavattī`).

රාජිනී [Pg.47] උපරී දෙවී, මහෙසී භූභුජඞ්ගනා;

ඛත්තියා රාජපදුමී, ඛත්තියානී ච ඛත්තියී;

ඉත්ථාගාරන්තු ඔරොධො, උපරීතිපි වුච්චති.

A queen (`rājinī`), chief consort (`uparī`), goddess (`devī`), great consort (`mahesī`), the king's woman (`bhūbhujaṅganā`); a noblewoman (`khattiyā`), a royal lotus (`rājapadumī`), a noblewoman (`khattiyānī`, `khattiyī`). The women's quarters are called the harem (`itthāgāraṃ`, `orodho`), and also `uparī`.

භජ සෙවායං. භජති. භජනා. සම්භජනා. භත්ති. සම්භත්ති. භත්තා.

The root `bhaj` is in the sense of service. He serves. `Bhajanā`, service; `sambhajanā`, association; `bhatti`, devotion; `sambhatti`, close devotion; `bhattā`, a devotee.

යජ දෙවපූජසඞ්ගතකරණදානධම්මෙසු. දෙවපූජග්ගහණෙන බුද්ධාදිපූජා ගහිතා. සඞ්ගතකරණං සමොධානකරණං. තථා හි අධිමුත්තත්ථෙරවත්ථුම්හි ‘‘යදත්ථි සඞ්ගතං කිඤ්චි, භවො වා යත්ථ ලබ්භතී’’ති ගාථායං සඞ්ගතසද්දෙන සමොධානං වුත්තං. දානං පරිච්චාගො. ධම්මො ඣානසීලාදි. එතෙස්වත්ථෙසු යජධාතු වත්තති. පුප්ඵෙහි බුද්ධං යජති. දෙවතං යජති. දෙවමනුස්සෙහි භගවා යජියති. ඉජ්ජති. යිට්ඨං. යඤ්ඤො. යාගො. ධම්මයාගො. යජමානො සකෙ පුරෙ. යිට්ඨුං, යජිතුං. පුථුයඤ්ඤං යජිත්වාන. සොළසපරික්ඛාරං මහායඤ්ඤං කත්තුකාමො.

The root `yaj` is in the senses of worship of deities, association, giving, and Dhamma. By the term 'worship of deities,' homage to the Buddha and others is included. `Saṅgatakaraṇa` means making a collection. Thus, in the story of Elder Adhimutta, in the verse `yadatthi saṅgataṃ kiñci, bhavo vā yattha labbhatī` (whatever gathering there may be, or existence wherever it is obtained), the word `saṅgata` is said to mean collection. `Dāna` is relinquishment. `Dhamma` includes jhāna, virtue, and so on. The root `yaj` occurs in these meanings. `Pupphehi buddhaṃ yajati` (he worships the Buddha with flowers). `Devataṃ yajati` (he worships the deity). `Devamanussehi bhagavā yajiyati` (the Blessed One is worshipped by gods and humans). `Ijjati` (it is accomplished). `Yiṭṭhaṃ` (a sacrifice). `Yañño` (a sacrifice). `Yāgo` (a sacrifice). `Dhammayāgo` (a sacrifice of Dhamma). `Yajamāno sake pure` (the sacrificer in his own city). `Yiṭṭhuṃ`, to sacrifice; `yajituṃ`, to sacrifice. `Puthuyaññaṃ yajitvāna` (having performed a great sacrifice of various kinds). `Soḷasaparikkhāraṃ mahāyaññaṃ kattukāmo` (desiring to perform a great sacrifice with the sixteen requisites).

මජ්ජ සංසුද්ධියං. මජ්ජති. බාහිරං පරිමජ්ජති. භූමිං සම්මජ්ජති. මජ්ජනං. සම්මජ්ජනී.

The root `majj` is in the sense of purification. `Majjati`, he purifies. `Bāhiraṃ parimajjati`, he wipes the exterior. `Bhūmiṃ sammajjati`, he sweeps the ground. `Majjanaṃ`, cleansing. `Sammajjanī`, a broom.

නිඤ්ජි සුද්ධියං. නිඤ්ජති. පනිඤ්ජති. නිඤ්ජිතුං. පනිඤ්ජිතුං. නිඤ්ජිත්වා. පනිඤ්ජිත්වා. අයං පන පාළි ‘‘තතො ත්වං මොග්ගල්ලාන උට්ඨායාසනා උදකෙන අක්ඛීනි පනිඤ්ජිත්වා දිසා අනුලොකෙය්‍යාසී’’ති.

The root `niñj` is in the sense of purification. `Niñjati`, he washes. `Paniñjati`, he rinses. `Niñjituṃ`, to wash. `Paniñjituṃ`, to rinse. `Niñjitvā`, having washed. `Paniñjitvā`, having rinsed. This, however, is the Pali passage: `tato tvaṃ moggallāna uṭṭhāyāsanā udakena akkhīni paniñjitvā disā anulokeyyāsī` (Then, Moggallāna, rising from your seat, having rinsed your eyes with water, you should look around the directions).

නිජි අබ්‍යත්තසද්දෙ. නිඤ්ජති.

`Niji` is in the sense of indistinct sound. `Niñjati` means it makes an indistinct sound.

භජ පාකෙ. තිලානි භජ්ජති. භජ්ජමානා තිලානි ච.

`Bhaja` is in the sense of cooking or roasting. `Tilāni bhajjati` means sesame seeds are roasted. `Bhajjamānā tilāni ca` means and sesame seeds are being roasted.

උජු අජ්ජවෙ. අජ්ජවං උජුභාවො. ඔජති. උජු.

`Uju` is in the sense of straightforwardness. `Ajjavaṃ ujubhāvo` means straightforwardness is the state of being straight. `Ojati` means he is straightforward. `Uju` means straightforward.

සජ [Pg.48] විස්සග්ගපරිස්සජ්ජනබ්භුක්කිරණෙසු. සජති. ලොක්‍යං සජන්තං උදකං.

`Saja` is in the sense of releasing, embracing, and sprinkling. `Sajati` means he releases or sprinkles. `Lokyaṃ sajantaṃ udakaṃ` means water sprinkling the world.

රුජ භඞ්ගෙ. රුජති. රුජා. රොගො. එත්ථ රුජාති බ්‍යාධි රුජනට්ඨෙන. රොගොති රුජති භඤ්ජති අඞ්ගපච්චඞ්ගානීති රොගො, බ්‍යාධියෙව, යො ‘‘ආතඞ්කො’’තිපි ‘‘ආබාධො’’තිපි වුච්චති.

`Ruja` is in the sense of breaking. `Rujati` means it breaks. `Rujā` means pain or sickness. `Rogo` means illness. Here, `rujā` means sickness in the sense of afflicting. `Rogo` means illness because it breaks, it fractures the limbs—thus, illness, which is also called `ātaṅko` (affliction) or `ābādho` (ailment).

භුජ කොටිල්ලෙ. ආවිපුබ්බො අඤ්ඤත්ථෙසු ච. උරගො භුජති. ආභුජති. භික්ඛු පල්ලඞ්කං ආභුජති, ඌරුබද්ධාසනං බන්ධතීති අත්ථො. මහාසමුද්දො ආභුජති, ආවට්ටතීති අත්ථො. කෙචි පන ‘‘ඔසක්කතී’’ති අත්ථං වදන්ති. ‘‘වණ්ණදාන’’න්ති ආභුජති, මනසි කරොතීති අත්ථො. මූලානි විභුජතීති මූලවිභුජො, රථො. එත්ථ ච විභුජතීති ඡින්දති. භොගො. භොගී. ආභොගො. ආභුජිත්වා. එත්ථ ච භොගොති භුජයති කුටිලං කරියතීති භොගො, අහිසරීරං. භොගීති සප්පො.

`Bhuja` is in the sense of crookedness. When preceded by `ā`, it is also used in other meanings. `Urago bhujati` means a serpent bends. `Ābhujati` means it coils. `Bhikkhu pallaṅkaṃ ābhujati` means a monk folds his legs cross-legged—the meaning is, he binds his thighs in a seated posture. `Mahāsamuddo ābhujati` means the great ocean coils or swirls—the meaning is, it swirls. Some, however, say the meaning is `osakkati` (it recedes). In the sense of `vaṇṇadāna` (giving attention), `ābhujati` means it bends or considers—the meaning is, it takes to mind. `Mūlāni vibhujatīti mūlavibhujo` means one who severs roots—thus, `mūlavibhujo`, a chariot. Here, `vibhujati` means to cut. `Bhogo` means a serpent's body. `Bhogī` means a serpent. `Ābhogo` means coiling. `Ābhujitvā` means having coiled. Here, `bhoga` is so called because it bends or is made crooked—thus, `bhoga`, a serpent's body. `Bhogī` means a snake.

රජි විජ්ඣනෙ. නාගො දන්තෙහි භූමිං රඤ්ජති. ආරඤ්ජති. එත්ථ ච ‘‘තථාගතරඤ්ජිතං ඉතිපී’’ති නෙත්තිපාළි නිදස්සනං. තස්සත්ථො ‘‘ඉදං සික්ඛත්තයසඞ්ගහිතං සාසනබ්‍රහ්මචරියං තථාගතගන්ධහත්ථිනො මහාවජිරඤාණසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණදන්තෙහි රඤ්ජිතං ආරඤ්ජිතං, තෙභූමකධම්මානං ආරඤ්ජනට්ඨානන්තිපි වුච්චතී’’ති. රඤ්ජිතන්ති හි රඤ්ජති විජ්ඣති එත්ථාති රුඤ්ජිතං, රඤ්ජනට්ඨානං. ‘‘ඉදං නෙසං පදක්කන්ත’’න්තිආදිම්හි විය එතස්ස සද්දස්ස සිද්ධි වෙදිතබ්බා අධිකරණත්ථසම්භවතො.

`Raji` is in the sense of piercing. `Nāgo dantehi bhūmiṃ rañjati` means the elephant pierces the ground with its tusks. `Ārañjati` means it pierces or marks. Here, the Nettipakaraṇa provides the example `tathāgatarañjitaṃ itipi` (thus pierced or marked by the Tathāgata). Its meaning is: "This holy life of the Dispensation, encompassed by the threefold training, is pierced and marked by the great diamond-wisdom and the all-knowing knowledge of the Tathāgata, which are like the tusks of a fragrant elephant. It is also called the place of piercing or marking for the phenomena of the three planes of existence." For `rañjitaṃ` is so called because one pierces (`vijjhati`) therein (`ettha`); thus it is `ruñjitaṃ`, a place of piercing. The derivation of this word should be understood as in the phrase `idaṃ nesaṃ padakkantaṃ` (this is their going around), and so on, due to the possibility of a locative sense.

විජී භයචලනෙසු. ඊකාරන්තොයං ධාතු, තෙනස්ස සනිග්ගහීතාගමානි රූපානි න සන්ති. වෙජති. වෙගො. ධම්මසංවෙගො. සංවිගො වෙගෙන පලායි. නදීවෙගො. ඌමිවෙගො[Pg.49], වාතවෙගො. එත්ථ ධම්මසංවෙගොති සහොත්තප්පං ඤාණං. ‘‘වෙගො, ජවො, රයො’’ති ඉමෙ එකත්ථා. දිවාදිගණං පන පත්තස්ස ‘‘විජ්ජති සංවිජ්ජති උබ්බිජ්ජතී’’ති රූපානි භවන්ති ද්විගණිකත්තා.

`Vijī` is in the sense of fear and trembling. This root ends in `ī`; therefore, it has no forms with an inserted nasal. `Vejati` means he trembles. `Vego` means force or speed. `Dhammasaṃvego` means a sense of spiritual urgency regarding the Dhamma. `Saṃvigo vegena palāyi` means agitated, he fled with speed. `Nadīvego` means the force of a river. `Ūmivego` means the force of a wave. `Vātavego` means the force of the wind. Here, `dhammasaṃvego` means knowledge accompanied by moral dread. `Vego`, `javo`, and `rayo`—these have the same meaning. But for this root when it belongs to the `divādi` group, forms like `vijjati`, `saṃvijjati`, and `ubbijjati` occur, because of its belonging to two groups.

ලජ්ජ ලජ්ජනෙ. ලජ්ජති. ලජ්ජා. ලජ්ජාති හිරී. යා ‘‘විරිළනා’’තිපි වුච්චති.

`Lajja` is in the sense of being ashamed. `Lajjati` means he is ashamed. `Lajjā` means shame. `Lajjā` means `hirī` (moral shame). It is also called `viriḷanā`.

වළජි පරිභොගෙ. වළඤ්ජති.

`Vaḷaji` is in the sense of using or enjoying. `Vaḷañjati` means he uses or enjoys.

කුජ්ජ අධොමුඛීකරණෙ. කුජ්ජති. නිකුජ්ජති. උක්කුජ්ජති. පටිකුජ්ජති. නිකුජ්ජිතං වා උක්කුජ්ජෙය්‍ය. අඤ්ඤිස්සා පාතියා පටිකුජ්ජති. අවකුජ්ජො නිපජ්ජහං. තත්ථ කුජ්ජති නිකුජ්ජතීති ඉමානි ‘‘චරති විචරතී’’ති පදානි විය සමානත්ථානි, අධොමුඛං කරොතීති හි අත්ථො. උක්කුජ්ජතීති උපරිමුඛං කරොති. පටිකුජ්ජතීති මුඛෙ මුඛං ඨපෙති.

`Kujja` is in the sense of turning face downward. `Kujjati` means he turns down. `Nikujjati` means he turns down or overturns. `Ukkujjati` means he turns up. `Paṭikujjati` means he turns face to face. `Nikujjitaṃ vā ukkujjeyya` means he might turn up what was overturned. `Aññissā pātiyā paṭikujjati` means he turns one bowl face to face with another. `Avakujjo nipajjahaṃ` means I was lying face down. Here, `kujjati` and `nikujjati`—these words, like `carati` and `vicarati`, have similar meanings, for the sense is "to make the face downward." `Ukkujjati` means to make the face upward. `Paṭikujjati` means to place face to face.

මුජ්ජ ඔසීදනෙ. මුජ්ජති. නිමුජ්ජති. නිමුග්ගො. උම්මුග්ගො.

`Mujja` is in the sense of sinking. `Mujjati` means he sinks. `Nimujjati` means he submerges. `Nimuggo` means submerged. `Ummuggo` means emerged.

ඔපුජි විලිම්පනෙ. ගොමයෙන පථවිං ඔපුඤ්ජති.

`Opuji` is in the sense of smearing. `Gomayena pathaviṃ opuñjati` means he smears the ground with cow dung.

ජකාරන්තධාතුරූපානි.

Forms of roots ending in 'ja'.

ඣකාරන්තධාතු

Roots ending in 'jh'.

ඣෙ චින්තායං. ඣායති, නිජ්ඣායති, උපනිජ්ඣායති, උජ්ඣායති, සජ්ඣායති. ඣානං, නිජ්ඣානං, උපනිජ්ඣානං, උජ්ඣායනං, සජ්ඣායනං. නිජ්ඣත්ති. උපජ්ඣා, උපජ්ඣායො. ඣායී, අජ්ඣායකො.

`Jhe` is in the sense of thinking. `Jhāyati`, `nijjhāyati`, `upanijjhāyati`, `ujjhāyati`, `sajjhāyati`. `Jhānaṃ`, `nijjhānaṃ`, `upanijjhānaṃ`, `ujjhāyanaṃ`, `sajjhāyanaṃ`. `Nijjhatti`. `Upajjhā`, `upajjhāyo`. `Jhāyī`, `ajjhāyako`.

තත්ථ ඣායනන්ති දුවිධං ඣායනං සොභනමසොභනඤ්ච. තෙසු සොභනං ‘‘ඣායී තපති බ්‍රාහ්මණො. ඣායාමි [Pg.50] අකුතොභයො’’තිආදීසු දට්ඨබ්බං. අසොභනං පන ‘‘තත්ථ තත්ථ ඣායන්තො නිසීදි. අධොමුඛො පජ්ඣායන්තො නිසීදී’’තිආදීසු දට්ඨබ්බං. ඣායීති ආරම්මණූපනිජ්ඣානෙන වා ලක්ඛණූපනිජ්ඣානෙන වා ඣායනසීලො චින්තනසීලො. ඣායී ඣානවාති අත්ථො. අජ්ඣායකොති ඉදං ‘‘න දානිමෙ ඣායන්ති, න දානිමෙ ඣායන්තීති ඛො වාසෙට්ඨ අජ්ඣායකා අජ්ඣායකාත්වෙව තතියං අක්ඛරං උපනිබ්බත්ත’’න්ති එවං පඨමකප්පිකකාලෙ ඣානවිරහිතානං බ්‍රාහ්මණානං ගරහවචනං උප්පන්නං, ඉදානි පන තං අජ්ඣායතීති අජ්ඣායකො, මන්තෙ පරිවත්තෙතීති ඉමිනා අත්ථෙන පසංසාවචනං කත්වා වොහරන්තීති. අයං පනත්ථො ‘‘අධිපුබ්බස්ස ඉ අජ්ඣයනෙ’’ති ධාතුස්ස වසෙන ගහෙතබ්බො. එවං අධිපුබ්බස්ස ඉධාතුස්ස වසෙන ඉමස්ස ධාතුස්ස අත්ථපරිවත්තනං භවති. යං සන්ධාය ‘‘අජ්ඣායකො මන්තධරො’’ති වුත්තං.

Here, `jhāyana` (meditating, thinking) is of two kinds: wholesome and unwholesome. Among these, the wholesome is to be seen in phrases like, 'The meditating brahmin shines,' and 'I meditate, free from fear,' and so on. The unwholesome, however, is to be seen in phrases like, 'Sitting here and there, brooding,' and 'He sat with a downcast face, brooding,' and so on. `Jhāyī` means one who is accustomed to meditating, a thinker, either by way of close attention to an object (`ārammaṇa`) or close attention to characteristics (`lakkhaṇa`). The meaning is a meditator or one who possesses `jhāna`. As for `ajjhāyako`, this term arose as a reproach in the first cosmic age toward brahmins devoid of meditation, as in, 'Nowadays, they do not meditate, they do not meditate, Vāseṭṭha! Thus, the third syllable is applied to them merely as `a-jjhāyakā` (non-meditators).' But now, it is used as a term of praise with the meaning 'one who recites' or 'one who repeats the mantras.' This meaning should be understood based on the root `i` preceded by `adhi` in the sense of 'study' (`ajjhayana`). Thus, by the force of the root `i` preceded by `adhi`, the meaning of this root is transformed. It is in this sense that it is said, 'An `ajjhāyako` is a bearer of mantras.'

ඣෙ දිත්තියං. දීපො ඣායති, දාරූනි ඣායන්ති. එත්ථ ඣායතීති ජලති. ඣායනජලනසද්දා හි එකත්ථා.

`Jhe` is in the sense of shining or blazing. `Dīpo jhāyati` means the lamp blazes. `Dārūni jhāyanti` means the firewood blazes. Here, `jhāyati` means to burn. Indeed, the words `jhāyana` and `jalana` have the same meaning.

ජජ්ඣ පරිභාසනතජ්ජනෙසු. ජජ්ඣති.

`Jajjha` is in the sense of reviling and threatening. `Jajjhati`.

උජ්ඣ උස්සග්ගෙ. උස්සග්ගො ඡඩ්ඩනං. උජ්ඣති. උජ්ඣිතං.

`Ujjha` is in the sense of abandoning. Abandoning means casting off. `Ujjhati`. `Ujjhitaṃ`.

ඣකාරන්තධාතුරූපානි.

Forms of roots ending in 'jh'.

ඤකාරන්තධාතු

Roots ending in 'ñ'.

ඤා අවබොධනෙ. ‘‘ඤාති, ඤන්ති, ඤාසි. ඤාතු, ඤන්තු. ඤෙය්‍ය, ඤෙය්‍යු’’න්තිආදීනි යථාපාවචනං ගහෙතබ්බානි. ඤාති, ඤාතකො, අඤ්ඤො, ඤත්තං, ඤත්ති, පඤ්ඤත්ති, විඤ්ඤත්ති, සඤ්ඤත්ති, සඤ්ඤා, සඤ්ඤාණං, පඤ්ඤා, පඤ්ඤාණං, ඤාණං, විඤ්ඤාණං.

`Ñā` is in the sense of understanding. `Ñāti, ñanti, ñāsi. Ñātu, ñantu. Ñeyya, ñeyyu,` and so on, should be taken according to usage. `Ñāti`, `ñātako`, `añño`, `ñattaṃ`, `ñatti`, `paññatti`, `viññatti`, `saññatti`, `saññā`, `saññāṇaṃ`, `paññā`, `paññāṇaṃ`, `ñāṇaṃ`, `viññāṇaṃ`.

තත්ථ [Pg.51] ඤාතීති ජානාති. පුන ඤාතීති බන්ධු. සො හි ‘‘අයං අම්හාක’’න්ති ඤාතබ්බට්ඨෙන ඤාතීති. එවං ඤාතකො. අඤ්ඤොති දිට්ඨධම්මිකාදයො අත්ථෙ න ඤාති න ජානාතීති අඤ්ඤො, අවිද්වා බාලොති අත්ථො. ඤත්තන්ති ජානනභාවො. ‘‘යාවදෙව අනත්ථාය, ඤත්තං බාලස්ස ජායතී’’ති පාළි නිදස්සනං. සඤ්ඤාණන්ති චිහනං. කාරිතෙ ‘‘ඤාපෙති සඤ්ඤාපෙති විඤ්ඤාපයතී’’තිආදීනි භවන්ති. යස්මා පන ‘‘අඤ්ඤාති පටිවිජ්ඣති. අත්තත්ථං වා පරත්ථං වා ඤස්සති. අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියං. එකච්චෙ නබ්භඤ්ඤංසු, එකච්චෙ අබ්භඤ්ඤංසූ’’ති පාළියො දිස්සන්ති, තස්මා ඤාතීතිආදීනි ආඛ්‍යාතිකපදානි දිට්ඨානියෙව හොන්ති නයවසෙන. තථා හි අඤ්ඤාතීති එත්ථ ආඉති උපසග්ගො, සො පරස්සක්ඛරස්ස සඤ්ඤොගුච්චාරණිච්ඡාය රස්සං කත්වා නිද්දිට්ඨො. ඤාතීති සාසනෙ ආඛ්‍යාතිකපදං දිට්ඨං, තස්මායෙව ‘‘ඤාති, ඤන්ති. ඤාසී’’තිආදිනා පදමාලාකරණෙ නත්ථෙව දොසො.

Here, `ñāti` means 'he knows.' Again, `ñāti` means 'relative.' For one is called `ñāti` by reason of being known as 'this is ours.' Similarly, `ñātako.` `Añño` is one who, regarding matters of this life and beyond, is not a kinsman and does not know; the meaning is an ignorant person, a fool. `Ñatta` is the state of knowing. The Pāli passage 'Only to his detriment does knowledge arise in a fool' is an illustration. `Saññāṇa` means a sign. In the causative, forms like `ñāpeti,` `saññāpeti,` `viññāpayati,` and so on, occur. Since, however, Pāli passages like 'aññāti paṭivijjhati,' 'Attatthaṃ vā paratthaṃ vā ñassati,' 'Anaññātaññassāmītindriyaṃ,' 'Ekacce nabbhaññaṃsu, ekacce abbhaññaṃsū' are seen, therefore verbal forms like `ñāti` are indeed seen by way of rule. Thus, in `aññāti,` `ā` is a prefix, which is stated with its vowel shortened due to the desire for pronouncing the conjunct consonant. `Ñāti` is seen as a verbal form in the Dispensation; therefore, there is no fault in forming a paradigm like 'ñāti, ñanti, ñāsi,' and so on.

ඤා මාරණතොසනනිසානෙසු. මාරණං ජීවිතින්ද්‍රියුපච්ඡෙදකරණං. තොසනං තුට්ඨි. නිසානං තික්ඛතා. ඤත්ති. මනුඤ්ඤං. පඤ්ඤත්ති.

`Ñā` is in the sense of killing, pleasing, and sharpening. Killing is the act of cutting off the life faculty. Pleasing is satisfaction. Sharpening is keenness. `Ñatti`. `Manuññaṃ`. `Paññatti`.

එත්ථ ඤත්තීති මාරෙතීති වා තොසෙතීති වා නිසෙතීති වා අත්ථො. අයඤ්ච ඤත්තිසද්දො ‘‘වත්ති එතායාති වාචා’’ති එත්ථ වත්තිසද්දො විය ආඛ්‍යාතිකපදන්ති දට්ඨබ්බො. තථා ආදත්තෙති එත්ථ විභත්තිභූතස්ස තෙසද්දස්ස විය විභත්තිභූතස්ස තිසද්දස්ස සඤ්ඤොගභාවො ච ධාතුඅන්තස්සරස්ස රස්සත්තඤ්ච. මනුඤ්ඤන්ති මනං ආභුසො ඤෙති තොසෙතීති මනුඤ්ඤං. අයමත්ථො මනසද්දූපපදස්ස ආපුබ්බස්සිමස්ස ඤාධාතුස්ස වසෙන දට්ඨබ්බො. පඤ්ඤත්තීති නානප්පකාරතො පවත්තිනිවාරණෙන අකුසලානං ධම්මානං ඤත්ති [Pg.52] මාරණං පඤ්ඤත්ති. අථ වා ධම්මං සුණන්තානං ධම්මදෙසනාය චිත්තෙ අනෙකවිධෙන සොමනස්සුප්පාදනං. අතිඛිණබුද්ධීනං අනෙකවිධෙන ඤාණතිඛිණකරණඤ්ච පඤ්ඤත්ති නාම, තථා සොතූනං චිත්තතොසනෙන චිත්තනිසානෙන ච පඤ්ඤාපනං පඤ්ඤත්තීති දට්ඨබ්බං.

Herein, 'ñatti' means to kill, or to please, or to sharpen. This term 'ñatti' should be understood as a verbal form, like the word 'vatti' in 'vatti etāyāti vācā' (speech is that by which one speaks). Similarly, in 'ādatteti,' there is the conjunction of the verbal ending 'ti', like the verbal ending 'te', and the shortening of the final vowel of the root. 'Manuñña' means that which greatly pleases the mind—thus, 'manuñña.' This meaning should be understood based on the root 'ñā' preceded by 'ā' with 'mana' as a prefix. 'Paññatti' is the killing of unwholesome states by preventing their arising in various ways. Alternatively, it is the production of manifold joy in the minds of those who listen to the Dhamma through the teaching of the Dhamma. And for those of keen wisdom, it is the sharpening of their knowledge in various ways that is called 'paññatti.' Thus, it should be understood that 'paññatti' is the making known through the gladdening and sharpening of the listeners' minds.

ඉති භූවාදිගණෙ චවග්ගන්තධාතුරූපානි

Thus are the forms of roots ending in the ca-group in the Bhūvādi group.

සමත්තානි.

Completed.

ටකාරන්තධාතු

Verbal roots ending in ṭa

ඉදානි ටවග්ගන්තධාතුරූපානි වුච්චන්තෙ –

Now, the forms of verbal roots ending in the ṭa-group are stated:

සොටු ගබ්බෙ. ගබ්බං දබ්බනං. සොටති.

'Soṭu' in the sense of covering. 'Gabba' means covering. 'Soṭati' (he/it) covers.

යොටු සම්බන්ධෙ. යොටති.

'Yoṭu' in the sense of binding. 'Yoṭati' (he/it) binds.

මෙටු මිලෙටු උම්මාදෙ. මෙටති. මිලෙටති.

'Meṭu' and 'mileṭu' in the sense of madness. 'Meṭati' (he/it) acts madly. 'Mileṭati' (he/it) acts madly.

කට වස්සාවරණෙසු. කටති.

'Kaṭa' in the senses of rain and covering. 'Kaṭati' (he/it) covers.

සට පරිභාසනෙ. සටති.

'Saṭa' in the sense of reviling. 'Saṭati' (he/it) reviles.

ලට බාල්‍යෙ ච. පුබ්බාපෙක්ඛාය චකාරො. ලටති. ලාටො.

'Laṭa' also in the sense of childishness. The particle 'ca' refers to the preceding meaning. 'Laṭati' (he/it) acts childishly. 'Lāṭo' (a childish person).

සට රුජාවිසරණගත්‍යාවසානෙසු. රුජා පීළා. විසරණං විප්ඵරණං. ගත්‍යාවසානං ගතියා අවසානං ඔසානං අභාවකරණං, නිසීදනන්ති වුත්තං හොති. සටති. සාටො වුච්චති සාටකො.

'Saṭa' in the senses of pain, spreading, and cessation of movement. Pain is affliction. Spreading is diffusion. Cessation of movement is the end of movement, cessation, the bringing about of absence; it is said to mean sitting down. 'Saṭati' (it) rustles/moves. 'Sāṭo' is called a garment.

වට වෙධනෙ. වටති. වටො. වාටො.

'Vaṭa' in the sense of piercing. 'Vaṭati' (he/it) pierces. 'Vaṭo' (a banyan tree/enclosure). 'Vāṭo' (an enclosure/fence).

ඛිට උත්තාසනෙ. ඛෙටති, ආඛෙටකො, ඛෙටො, උක්ඛෙටිතො, සමුක්ඛෙටිතො.

'Khiṭa' in the sense of frightening. 'Kheṭati' (he/it) frightens. 'Ākheṭako' (a hunter). 'Kheṭo' (the chase/hunt). 'Ukkheṭito' (driven out). 'Samukkheṭito' (completely driven out).

සිට අනාදරෙ. සෙටති.

'Siṭa' in the sense of disrespect. 'Seṭati' (he/it) disrespects.

ජට [Pg.53] ඝට සඞ්ඝාතෙ. ජටති. ජටා, ජටිලො, ජටී. අන්තොජටා බහිජටා, ජටාය ජටිතා පජා. කාරිතෙ ‘‘සො ඉමං විජටයෙ ජටං. අරහත්තමග්ගක්ඛණෙ විජටෙති නාමා’’ති පයොගො.

'Jaṭa' and 'ghaṭa' in the sense of entangling. 'Jaṭati' (it) becomes entangled. 'Jaṭā' (matted hair), 'jaṭilo' (one with matted hair), 'jaṭī' (one with matted hair). 'Inner tangle, outer tangle; this generation is entangled by a tangle.' In the causative, the usage is: "May he disentangle this tangle." At the moment of the path of arahantship, it is called "disentangling".

භට භත්තියං. භටති. භටො. වෙතනං භටකො යථා.

'Bhaṭa' in the sense of wages. 'Bhaṭati' (he) serves for wages. 'Bhaṭo' (a mercenary/servant). As in 'vetanaṃ bhaṭako' (wages for a hireling).

තට උස්සයෙ. උස්සයො ආරොහො උබ්බෙධො. තටති. තටො, ගිරිතටො, නදීතටො, තටී, තටං.

'Taṭa' in the sense of elevation. Elevation is an ascent, a height. 'Taṭati' (it) is elevated. 'Taṭo' (a bank/slope), 'giritaṭo' (a mountain slope), 'nadītaṭo' (a river bank), 'taṭī' (a bank), 'taṭaṃ' (a bank).

ඛට කංසෙ. ඛටති. ඛටො.

'Khaṭa' in the sense of desiring. 'Khaṭati' (he/it) desires. 'Khaṭo'.

නට නතියං. නටති. නටො, නාටකං.

'Naṭa' in the sense of dancing. 'Naṭati' (he/it) dances. 'Naṭo' (an actor/dancer), 'nāṭakaṃ' (a play/drama).

පිට සද්දසඞ්ඝාටෙසු. පෙටති. පෙටකො, පිටකං. පිටකසද්දො ‘‘මා පිටකසම්පදානෙනා’’තිආදීසු පරියත්තියං දිස්සති. ‘‘අථ පුරිසො ආගච්ඡෙය්‍ය කුදාලපිටකං ආදායා’’තිආදීසු යස්මිං කිස්මිඤ්චි භාජනෙ.

'Piṭa' in the senses of sound and collection. 'Peṭati' (it) makes a sound/collects. 'Peṭako' (a basket/container), 'piṭakaṃ' (a basket/container). The word 'piṭaka' is seen in the sense of the scriptures, as in "not by the acquisition of the Piṭaka," etc. In phrases like "Then a man might come carrying a hoe and a basket," etc., it refers to any kind of vessel.

හට දිත්තියං. හටති. හාටකං, හටකං. යං ජාතරූපං හටකන්ති වුච්චති.

'Haṭa' in the sense of shining. 'Haṭati' (it) shines. 'Hāṭakaṃ' (gold), 'haṭakaṃ' (gold). That which is wrought gold is called 'haṭaka'.

සට අවයවෙ. සටති.

'Saṭa' in the sense of a part. 'Saṭati' (it) divides into parts.

ලුට විලොඨනෙ. ලොටති.

'Luṭa' in the sense of rolling. 'Loṭati' (it) rolls.

චිට පෙසනෙ. චෙටති. චෙටකො.

'Ciṭa' in the sense of sending. 'Ceṭati' (he/it) sends. 'Ceṭako' (a messenger/servant).

විට සද්දෙ. වෙටති. වෙටකො.

'Viṭa' in the sense of sound. 'Veṭati' (it) makes a sound. 'Veṭako'.

අට පට ඉට කිට කට ගතියං. අටති. පටති. එටති. කෙටති. කටති. පටො ඉච්චෙව නාමිකපදං දිට්ඨං. පටති ජිණ්ණභාවං [Pg.54] ගච්ඡතීති පටො. පටොති වත්ථං. වත්ථස්ස හි අනෙකානි නාමානි –

'Aṭa, paṭa, iṭa, kiṭa, kaṭa' in the sense of movement. 'Aṭati' (he/it) moves. 'Paṭati' (he/it) moves. 'Eṭati' (he/it) moves. 'Keṭati' (he/it) moves. 'Kaṭati' (he/it) moves. 'Paṭo' is indeed seen as a noun. It is 'paṭo' because it goes (paṭati) to a state of being worn out. 'Paṭo' means cloth. For cloth has many names:

පටො චොළො සාටකො ච, වාසො වසනමංසුකං;

දුස්සමච්ඡාදනං වත්ථං, චෙලං වසනි අම්බරං.

Paṭo, coḷo, and sāṭako; vāso, vasanaṃ, aṃsukaṃ; dussaṃ, acchādanaṃ, vatthaṃ; celaṃ, vasani, ambaraṃ.

මුට පමද්දනෙ. මොටති.

'Muṭa' in the sense of crushing. 'Moṭati' (he/it) crushes.

චුට අප්පීභාවෙ. චොටති.

'Cuṭa' in the sense of becoming small. 'Coṭati' (it) diminishes.

වටි විභාජනෙ. වටති. වණ්ටො.

'Vaṭi' in the sense of dividing. 'Vaṭati', he divides. 'Vaṇṭo', a share or portion.

රුටි ලුටි ථෙය්‍යෙ. රුණ්ටති. ලුණ්ටති. රුණ්ටකො. ලුණ්ටකො.

'Ruṭi' and 'luṭi' in the sense of stealing. 'Ruṇṭati', he steals. 'Luṇṭati', he steals. 'Ruṇṭako', a thief. 'Luṇṭako', a thief.

ඵුට විසරණෙ ඵොටති. ඵොටො.

'Phuṭa' in the sense of spreading or bursting. 'Phoṭati', it spreads or bursts. 'Phoṭo', a burst or blister.

චෙට චෙටායං. චෙටති. චෙටකො.

'Ceṭa' in the sense of serving. 'Ceṭati', he serves. 'Ceṭako', a servant.

ඝුට පරිවත්තනෙ. ඝොටති.

'Ghuṭa' in the sense of turning or revolving. 'Ghoṭati', it turns or revolves.

රුට ලුට පටිඝාතෙ. රොටති. ලොටති.

'Ruṭa' and 'luṭa' in the sense of striking or resisting. 'Roṭati', he strikes or resists. 'Loṭati', he strikes or resists.

ඝට චෙතායං. ඝටති. ඝටො. ඝටො වුච්චති කුම්භො. ඉමානි තදභිධානානි –

'Ghaṭa' in the sense of striving or exerting. 'Ghaṭati', he strives or exerts. 'Ghaṭo', a pot. 'Ghaṭo' is called a pot. These are its designations:

ඝටො කුම්භො ඝටී කුම්භී, තුණ්ඩිකිරො තු උක්ඛලී;

මහන්තභාජනං චාටි, අතිඛුද්දං කුට්ටං භවෙ;

Ghaṭo, kumbho, ghaṭī, kumbhī, and indeed tuṇḍikiro and ukkhalī. A large vessel is a cāṭi; a very small one would be a kuṭṭa.

චට භට පරිභාසනෙ දෙට ච. චටති. භටති. දෙටති.

'Caṭa', 'bhaṭa', and 'deṭa' in the sense of reviling or scolding. 'Caṭati', he reviles. 'Bhaṭati', he reviles. 'Deṭati', he reviles.

කුට කොටිල්ලෙ. කුටති. පටිකුටති.

'Kuṭa' in the sense of crookedness or bending. 'Kuṭati', it bends or becomes crooked. 'Paṭikuṭati', it bends back.

පුට සංකිලෙසනෙ. පුටති.

'Puṭa' in the sense of defiling or polluting. 'Puṭati', it defiles or pollutes.

චුට ඡුට කුට ඡෙදනෙ. චුටති. ඡුටති. කුටති.

'Cuṭa', 'chuṭa', and 'kuṭa' in the sense of cutting. 'Cuṭati', he cuts. 'Chuṭati', he cuts. 'Kuṭati', he cuts.

ඵුට විකසනෙ. ඵුටති.

'Phuṭa' in the sense of expanding or blooming. 'Phuṭati', it expands or blooms.

මුට අග්ගිසද්දපක්ඛෙපමද්දනෙසු. මුටති.

'Muṭa' in the senses of fire, sound, throwing, and crushing. 'Muṭati', he crushes.

තුට කලහකම්මනි. තුටති.

'Tuṭa' in the sense of quarreling or conflict. 'Tuṭati', he quarrels.

ඝුට පටිඝාතෙ. ඝුටති. ඝොටකො.

'Ghuṭa' in the sense of striking or resistance. 'Ghuṭati', he strikes or resists. 'Ghoṭako', a striker or resister.

ටකාරන්තධාතුරූපානි.

Forms of verbal roots ending in ṭa.

ඨකාරන්තධාතු

Verbal roots ending in ṭha.

ඨා [Pg.55] ගතිනිවත්තියං. ගතිනිවත්ති උප්පජ්ජමානස්ස ගමනස්සුපච්ඡෙදො. ඨාති, ඨන්ති. තිට්ඨති. පතිට්ඨාති. අධිට්ඨාති. අධිට්ඨෙති. සණ්ඨාති. සණ්ඨහති. අධිට්ඨහති. උපට්ඨහති. ඨාතු. තිට්ඨතු. තිට්ඨෙය්‍ය. අට්ඨ, අට්ඨු. අට්ඨා, අට්ඨූ, අට්ඨාසි, අට්ඨංසු. යාවස්ස කායො ඨස්සති. තිට්ඨිස්සති. උපස්සුති තිට්ඨිස්සථ. අට්ඨිස්සා, අට්ඨිස්සංසු. අතිට්ඨිස්සා, අතිට්ඨිස්සංසු. ඨාතුං, උපට්ඨාතුං. උපට්ඨහිතුං. අධිට්ඨාතුං. අධිට්ඨහිතුං. ඨත්වා, අධිට්ඨිත්වා. උපට්ඨහිත්වා, අධිට්ඨහිත්වා. ඨානං, ඨිති, සණ්ඨිති, අවට්ඨිති. සණ්ඨානං, පට්ඨානං. උපට්ඨාකො, ඨිතො. පබ්බතට්ඨො භූමට්ඨො. උපට්ඨහං ඉච්චාදීනි.

'Ṭhā' in the sense of stopping movement. 'Gatinivatti' is the cutting off of arising movement. 'Ṭhāti', he stands; 'ṭhanti', they stand. 'Tiṭṭhati', he stands. 'Patiṭṭhāti', he is established. 'Adhiṭṭhāti', he resolves or determines. 'Adhiṭṭheti', he resolves or determines. 'Saṇṭhāti', he stands firm. 'Saṇṭhahati', he stands firm. 'Adhiṭṭhahati', he resolves or determines. 'Upaṭṭhahati', he attends or serves. 'Ṭhātu', let him stand. 'Tiṭṭhatu', let him stand. 'Tiṭṭheyya', he should stand. 'Aṭṭha', 'aṭṭhu', he stood. 'Aṭṭhā', 'aṭṭhū', 'aṭṭhāsi', 'aṭṭhaṃsu', he or they stood. 'Yāvassa kāyo ṭhassati', as long as his body will stand. 'Tiṭṭhissati', he will stand. 'Upassuti tiṭṭhissatha', you will stand listening. 'Aṭṭhissā', 'aṭṭhissaṃsu', he or they would have stood. 'Atiṭṭhissā', 'atiṭṭhissaṃsu', he or they would have stood. 'Ṭhātuṃ', to stand; 'upaṭṭhātuṃ', to attend. 'Upaṭṭhahituṃ', to attend. 'Adhiṭṭhātuṃ', to resolve; 'adhiṭṭhahituṃ', to resolve. 'Ṭhatvā', having stood; 'adhiṭṭhitvā', having resolved. 'Upaṭṭhahitvā', having attended; 'adhiṭṭhahitvā', having resolved. 'Ṭhānaṃ', standing, place; 'ṭhiti', standing, state; 'saṇṭhiti', firm standing; 'avaṭṭhiti', fixed state. 'Saṇṭhānaṃ', shape, form; 'paṭṭhānaṃ', origin, starting point. 'Upaṭṭhāko', attendant; 'ṭhito', standing. 'Pabbataṭṭho', standing on a mountain; 'bhūmaṭṭho', standing on the ground. 'Upaṭṭhahaṃ', attending, and so forth.

තත්ථ ඨානසද්දො ඉස්සරියඨිතිඛණකාරණෙසු දිස්සති. ‘‘කිං පනායස්මා දෙවානමින්දො කම්මං කත්වා ඉමං ඨානං පත්තො’’තිආදීසු හි ඉස්සරියෙ දිස්සති. ‘‘ඨානකුසලො හොති අක්ඛණවෙධී’’තිආදීසු ඨිතියං. ‘‘ඨානසොපෙතං තථාගතං පටිභාතී’’තිආදීසු ඛණෙ. ‘‘ඨානඤ්ච ඨානසො ඤත්වා අට්ඨානඤ්ච අට්ඨානසො’’තිආදීසු කාරණෙ. කාරණඤ්හි යස්මා තත්ථ ඵලං තිට්ඨති තදායත්තවුත්තිභාවෙන, තස්මා ඨානන්ති වුච්චති.

Herein, the word 'ṭhāna' is seen in the senses of dominion, stability, moment, and cause. For in passages such as, “Having done what kamma, venerable one, did Indra, lord of the gods, attain this station?”, it is seen in the sense of dominion. In passages such as, “He is skilled in standing positions and is an unerring shot”, it is seen in the sense of stability. In passages such as, “The opportunity occurs to the Tathāgata”, it is seen in the sense of moment. In passages such as, “Having known cause as cause, and what is not cause as not cause”, it is seen in the sense of cause. For, because the result stands therein, its existence being dependent on that, it is therefore called 'ṭhāna'.

ඉස්සරියෙ ඨිතියඤ්ච, ඛණස්මිම්පි ච කාරණෙ;

චතූස්වත්ථෙසු එතෙසු, ඨානසද්දො පවත්තතීති.

In dominion and in stability, and also in moment and in cause; in these four meanings the word 'ṭhāna' is used.

ඨෙ සද්දසඞ්කාතෙසු. ඨීයති.

'Ṭhe' in the senses of sound and counting. 'Ṭhīyati', it is sounded or counted.

ඨෙ වෙඨනෙ. ඨායති.

'Ṭhe' in the sense of wrapping. 'Ṭhāyati', it wraps.

පඨ [Pg.56] වියත්තියං වාචායං. ධම්මං පඨති. පාඨො, නක්ඛත්තපාඨකො, සො හොරපාඨකං පුච්ඡි. සබ්බපාඨී භවිස්සති. පඨිතුං, පඨිතවෙ, පඨිත්වා, පඨිත්වාන, පඨිතුන, පඨිය, පඨියාන.

'Paṭha' in the sense of distinct speech. 'Dhammaṃ paṭhati', he recites the Dhamma. 'Pāṭho', recitation, text; 'nakkhattapāṭhako', an astrologer; 'so horapāṭhakaṃ pucchi', he asked the astrologer. 'Sabbapāṭhī bhavissati', he will be a master of all texts. 'Paṭhituṃ', to recite; 'paṭhitave', to recite; 'paṭhitvā', having recited; 'paṭhitvāna', having recited; 'paṭhituna', having recited; 'paṭhiya', having recited; 'paṭhiyāna', having recited.

එවංවිධං තුංපච්චයන්තාදිවිභාගං සබ්බත්ථ යථාරහං වත්තුකාමාපි ගන්ථ විත්ථාරභයෙන න වදාම. අවුත්තොපි ඊදිසො විභාගො නයානුසාරෙන යථාසම්භවං සබ්බත්ථ යොජෙතබ්බො. යත්ථ පන පාළිනිදස්සනාදිවිසෙසො ඉච්ඡිතබ්බො හොති, තත්ථෙවෙතං දස්සෙස්සාම.

Though we wish to explain such distinctions of endings like '-tuṃ', and so forth, everywhere as appropriate, we do not do so for fear of expanding the text. Even when unstated, such distinctions should be applied everywhere as is possible, according to the method. But where a special example from the Pāli canon or the like is desired, we will show it there.

වඨ ථූලියෙ. වඨති. වඨරො. වඨරොති ථූලඝනසරීරස්මිං වත්තබ්බවචනං. තථා හි විනයට්ඨකථායං ‘‘වඨරොති ථූලො, ථූලො ච ඝනසරීරො චායං භික්ඛූති වුත්තං හොතී’’ති වුත්තං.

'Vaṭha' in the sense of bulkiness or thickness. 'Vaṭhati', it becomes bulky or thick. 'Vaṭharo', a bulky person. 'Vaṭharo' is a term to be used for a thick and solid body. For so it is said in the Vinaya commentary: “'Vaṭharo' means thick; this means it is said, 'this monk is thick and solid-bodied'.”

මඨ නිවාසෙ. මඨති. මඨො.

'Maṭha' in the sense of dwelling. 'Maṭhati', he dwells. 'Maṭho', a dwelling or hermitage.

කඨ කිච්ඡජීවනෙ. කඨති. කඨො.

'Kaṭha' in the sense of living with difficulty. 'Kaṭhati', he lives with difficulty. 'Kaṭho', a difficult life or a miserable person.

රඨ පරිභාසනෙ. රඨති.

'Raṭha' in the sense of reviling or scolding. 'Raṭhati', he reviles or scolds.

සාඨ බලක්කාරෙ. බලක්කාරො නාම අත්තනො බලෙන යථාජ්ඣාසයං දබ්බලස්ස අභිභවනං. සාඨති. සාඨො.

'Sāṭha' in the sense of violence or force. 'Balakkāro' is the overpowering of the weak by one's own strength, according to one's own will. 'Sāṭhati', he acts with violence or force. 'Sāṭho', a violent or deceitful person.

උඨ රුඨ ලුඨ උපඝාතෙ. ඔඨති. රොඨති. ලොඨති.

'Uṭha', 'ruṭha', and 'luṭha' in the sense of harming. 'Oṭhati' (he/it) harms. 'Roṭhati' (he/it) harms. 'Loṭhati' (he/it) harms.

පිඨ හිංසාසංකිලෙසෙසු. පෙඨති. පිඨරො.

'Piṭha' in the sense of harming and defiling. 'Peṭhati' (he/it) harms and defiles. 'Piṭharo' is a pot or vessel.

සඨ කෙතවෙ ච. පුබ්බත්ථෙසු චකාරො. සඨති. සඨො සඨොති කෙරාටිකො වුච්චති.

'Saṭha' also in the sense of deceit. The particle 'ca' refers to the preceding meanings. 'Saṭhati' (he/it) deceives. 'Saṭho' means a deceiver; a 'saṭho' is called a rogue.

සුඨ ගතිපටිඝාතෙ. ගමනපටිහනනං ගතිපටිඝාතො. සොඨති.

'Suṭha' in the sense of obstructing movement. 'Gatipaṭighāto' means the hindering of movement. 'Soṭhati' (he/it) obstructs.

කුඨි ලුඨි ආලස්සියෙ ච. චකාරො පුබ්බත්ථෙ ච. කුණ්ඨති. කුණ්ඨො. ලුණ්ඨති. ලුණ්ඨො.

'Kuṭhi' and 'luṭhi' also in the sense of laziness. The particle 'ca' also refers to the preceding meanings. 'Kuṇṭhati' (he/it) is lazy or blunted. 'Kuṇṭho' means lazy or blunted. 'Luṇṭhati' (he/it) is lazy or plunders. 'Luṇṭho' means lazy or a plunderer.

සුඨි [Pg.57] සොසනෙ. සුණ්ඨති.

'Suṭhi' in the sense of drying. 'Suṇṭhati' (it) dries.

රුඨි ලුඨි අඨි ගතියං. රුණ්ඨති. ලුණ්ඨති. අණ්ඨති.

'Ruṭhi', 'luṭhi', and 'aṭhi' in the sense of movement. 'Ruṇṭhati' (he/it) moves. 'Luṇṭhati' (he/it) moves. 'Aṇṭhati' (he/it) moves.

වෙඨ වෙඨනෙ. වෙඨති, නිබ්බෙඨති. වෙඨනං, නිබ්බෙඨනං.

'Veṭha' in the sense of wrapping. 'Veṭhati' (he/it) wraps; 'nibbeṭhati' (he/it) unwraps. 'Veṭhanaṃ' is wrapping; 'nibbeṭhanaṃ' is unwrapping.

වඨි එකචරියායං. වණ්ඨති.

'Vaṭhi' in the sense of solitary wandering. 'Vaṇṭhati' (he/it) wanders in solitude.

මඨ කුඨි සොකෙ. මඨති. කුණ්ඨති.

'Maṭha' and 'kuṭhi' in the sense of sorrow. 'Maṭhati' (he/it) grieves. 'Kuṇṭhati' (he/it) grieves.

එඨ හෙඨ විබාධායං. එඨති. හෙඨති. විහෙඨති. විහෙඨනං.

'Eṭha' and 'heṭha' in the sense of oppression. 'Eṭhati' (he/it) oppresses. 'Heṭhati' (he/it) oppresses. 'Viheṭhati' (he/it) harasses. 'Viheṭhanaṃ' is harassment.

ලුඨ පටිඝාතෙ. ලොඨති.

'Luṭha' in the sense of striking against. 'Loṭhati' (he/it) strikes against.

පඨ විඛ්‍යානෙ. පඨති.

'Paṭha' in the sense of proclaiming. 'Paṭhati' (he/it) proclaims.

ලුඨ සංකිලෙසෙ. ලොඨති.

'Luṭha' in the sense of defilement. 'Loṭhati' (he/it) defiles.

ඨකාරන්තධාතුරූපානි.

The forms of roots ending in ṭha.

ඩකාරන්තධාතු

Roots ending in ḍa.

ඩි විහායසගතියං ගමනමත්තෙ ච. ඩෙති, ඩයති. ඩෙමානො. උච්චෙ සකුණ ඩෙමාන. යෙ මං පුරෙ පච්චුඩ්ඩෙන්ති.

'Ḍi' in the sense of moving through the sky and in mere movement. 'Ḍeti', 'ḍayati'. 'Ḍemāno'. 'Ucce sakuṇa ḍemāna'. 'Ye maṃ pure paccuḍḍenti'.

ඩි ඛිපනුඩ්ඩනෙසු. ඩෙති. උඩ්ඩෙති.

'Ḍi' in the sense of throwing and flying up. 'Ḍeti'. 'Uḍḍeti'.

ඉතො බහිද්ධා පාසණ්ඩා, දිට්ඨීසු පසීදන්ති තෙ;

න තෙසං ධම්මං රොචෙමි, න තෙ ධම්මස්ස කොවිදා.

Outside of this, those adhering to other paths delight in their views; I do not approve of their doctrine, nor are they skilled in the Dhamma.

එත්ථ ච පාසණ්ඩාති පාසං ඩෙන්තීති පාසණ්ඩා, සත්තානං චිත්තෙසු දිට්ඨිපාසං ඛිපන්තීති අත්ථො. අථ වා තණ්හාපාසං දිට්ඨිපාසඤ්ච ඩෙන්ති උඩ්ඩෙන්තීති පාසණ්ඩා.

Here, 'pāsaṇḍā' means those who cast (ḍenti) a snare (pāsaṃ)—that is, they cast the snare of views into the minds of beings. Alternatively, 'pāsaṇḍā' means those who cut off (ḍenti) or drive away (uḍḍenti) the snare of craving and the snare of views.

මුඩි [Pg.58] කණ්ඩනෙ. මුණ්ඩති. කුමාරං මුණ්ඩිංසු. මුණ්ඩො.

'Muḍi' in the sense of shaving. 'Muṇḍati'. 'Kumāraṃ muṇḍiṃsu'. 'Muṇḍo'.

චුඩ්ඩ හාවකරණෙ. චුඩ්ඩති.

'Cuḍḍa' in the sense of dalliance. 'Cuḍḍati'.

අඩ්ඩ අභියොගෙ. අඩ්ඩති.

'Aḍḍa' in the sense of exertion. 'Aḍḍati'.

ගඩි වදනෙකදෙසෙ. ගණ්ඩති. ගණ්ඩො.

'Gaḍi' in the sense of a part of the face. 'Gaṇḍati'. 'Gaṇḍo'.

හුඩි පිඩි සඞ්ඝාතෙ. හුණ්ඩති. පිණ්ඩති. පිණ්ඩො.

'Huḍi' and 'piḍi' in the sense of gathering. 'Huṇḍati'. 'Piṇḍati'. 'Piṇḍo'.

හිඩි ගතියං. හිණ්ඩති, ආහිණ්ඩති.

'Hiḍi' in the sense of movement. 'Hiṇḍati', 'āhiṇḍati'.

කුඩි දාහෙ. කුණ්ඩති. කුණ්ඩො.

'Kuḍi' in the sense of burning. 'Kuṇḍati'. 'Kuṇḍo'.

වඩි මඩි වෙඨනෙ. වණ්ඩති. මණ්ඩති. මණ්ඩලං.

'Vaḍi' and 'maḍi' in the sense of enclosing. 'Vaṇḍati'. 'Maṇḍati'. 'Maṇḍalaṃ'.

භඩි පරිභාසනෙ. භණ්ඩති. භණ්ඩනං. භණ්ඩො.

'Bhaḍi' in the sense of scolding. 'Bhaṇḍati'. 'Bhaṇḍanaṃ'. 'Bhaṇḍo'.

මඩි මජ්ජනෙ. මණ්ඩති. මණ්ඩනං.

'Maḍi' in the sense of cleansing. 'Maṇḍati'. 'Maṇḍanaṃ'.

තුඩි තොළනෙ. තුණ්ඩති. තුණ්ඩො. තුණ්ඩෙනාදාය ගච්ඡෙය්‍ය.

Tuḍi: in pecking. Tuṇḍati. Tuṇḍo. Tuṇḍenādāya gaccheyya.

භුඩි භරණෙ. භුණ්ඩති.

Bhuḍi: in bearing, supporting. Bhuṇḍati.

චඩි කොපෙ. චණ්ඩති. චණ්ඩො. චණ්ඩාලො, චණ්ඩික්කං.

Caḍi: in anger. Caṇḍati. Caṇḍo. Caṇḍālo, caṇḍikkaṃ.

සඩි රුජායං. සණ්ඩති. සණ්ඩො.

Saḍi: in sickness. Saṇḍati. Saṇḍo.

තඩි තාළනෙ. තණ්ඩති. විතණ්ඩා.

Taḍi: in striking. Taṇḍati. Vitaṇḍā.

පඩි ගතියං. පණ්ඩති. පණ්ඩා, පණ්ඩිතො. එත්ථ පණ්ඩාති පඤ්ඤා. සා හි සුඛුමෙසුපි අත්ථෙසු පණ්ඩති ගච්ඡති දුක්ඛාදීනං පීළනාදිකම්පි ආකාරං ජානාතීති ‘‘පණ්ඩා’’ති වුච්චති. පණ්ඩිතොති පණ්ඩාය ඉතො ගතො පවත්තොති පණ්ඩිතො. අථ වා සඤ්ජාතා පණ්ඩා එතස්සාති පණ්ඩිතො. පණ්ඩති ඤාණගතියා ගච්ඡතීතිපි පණ්ඩිතො. තථා හි අට්ඨකථායං [Pg.59] වුත්තං ‘‘පණ්ඩන්තීති පණ්ඩිතා. සන්දිට්ඨිකසම්පරායිකත්ථෙසු ඤාණගතියා ගච්ඡන්තීති අත්ථො’’ති.

Paḍi: in movement. Paṇḍati. Paṇḍā, paṇḍito. Here, 'paṇḍā' means wisdom (paññā). For it penetrates (paṇḍati, gacchati) even the subtlest meanings and knows the nature of afflictions such as suffering, thus it is called 'paṇḍā'. 'Paṇḍito' means one who has gone forth by wisdom (paṇḍāya ito gato) or one in whom wisdom has arisen (sañjātā paṇḍā etassa). Alternatively, 'paṇḍito' means one who moves by the path of knowledge (ñāṇagatiyā gacchati). As stated in the commentary: 'They are paṇḍitā because they penetrate (paṇḍanti). That is, they proceed by the path of knowledge in matters pertaining to both this life and the next.'

ගඩි මදෙ. ගණ්ඩති.

Gaḍi: in intoxication. Gaṇḍati.

ඛඩි මන්ථෙ. ඛණ්ඩති. ඛණ්ඩිතො, ඛණ්ඩො.

Khaḍi: in stirring. Khaṇḍati. Khaṇḍito, khaṇḍo.

ලඩි ජිව්හාමථනෙ. ලණ්ඩති. ලණ්ඩො.

Laḍi: in stirring the tongue. Laṇḍati. Laṇḍo.

ඩකාරන්තධාතුරූපානි.

Forms of roots ending in the ḍ-sound.

ඩකාරන්තධාතු

Roots ending in the ḍ-sound.

වඩ්ඪ වඩ්ඪනෙ. වඩ්ඪති. සිරිවඩ්ඪකො, ධනවඩ්ඪකො, වඩ්ඪිතො, බුඩ්ඪො. එත්ථ ච වකාරස්ස බකාරො, අකාරස්ස චුකාරො.

Vaḍḍha: in growth. Vaḍḍhati. Sirivaḍḍhako, dhanavaḍḍhako, vaḍḍhito, buḍḍho. Here, the 'va' becomes 'ba', and the 'a' becomes 'u'.

කඩ්ඪ ආකඩ්ඪනෙ. කඩ්ඪති, ආකඩ්ඪති, නිකඩ්ඪති. අකාමා පරිකඩ්ඪන්ති, උලූකඤ්ඤෙව වායසා.

Kaḍḍha: in dragging. Kaḍḍhati, ākaḍḍhati, nikaḍḍhati. Akāmā parikaḍḍhanti, ulūkaññeva vāyasā.

ඉමානි ඪකාරන්තධාතුරූපානි.

These are the forms of roots ending in the ḍh-sound.

ණකාරන්තධාතු

Roots ending in the ṇ-sound.

අණ රණ වණ භණ මණ කණ සද්දෙ. අණති. අණකො බ්‍රාහ්මණො. රණති. රණං. වණති. වාණකො. භණති. භාණකො. මණති. මණිකො. කණති. කාණො. තත්ථ බ්‍රාහ්මණොති බ්‍රහ්මං අණතීති බ්‍රාහ්මණො, මන්තෙ සජ්ඣායතීති අත්ථො. අක්ඛරචින්තකා පන ‘‘බ්‍රහ්මුනො අපච්චං බ්‍රාහ්මණො’’ති වදන්ති. අරියා පන බාහිතපාපත්තා බ්‍රාහ්මණොති.

Aṇa, Raṇa, Vaṇa, Bhaṇa, Maṇa, Kaṇa: in sound. Aṇati. Aṇako. Brāhmaṇo. Raṇati. Raṇaṃ. Vaṇati. Vāṇako. Bhaṇati. Bhāṇako. Maṇati. Maṇiko. Kaṇati. Kāṇo. Here, 'brāhmaṇo' means one who sounds 'brahma' (brahmaṃ aṇati)—that is, one who recites the mantras. The grammarians (akkharacintakā), however, say, 'A brāhmaṇa is the offspring of Brahmā.' But the noble ones (ariyā) say, 'A brāhmaṇa is one who has cast out evil (bāhitapāpattā).'

බ්‍රාහ්මණො [Pg.60] සොත්තියො විප්පො, භොවාදී බ්‍රහ්මබන්ධු ච;

බ්‍රහ්මසූනු ද්විජො බ්‍රහ්මා, කමලාසනසූනු ච;

A brāhmaṇa is a Vedic scholar, a wise one, a speaker of 'bho', and a kinsman of Brahmā; a son of Brahmā, a twice-born, Brahmā, and a son of the lotus-seated one.

රණසද්දො ‘‘සරණා ධම්මා අරණා ධම්මා’’තිආදීසු කිලෙසෙසු වත්තති. කිලෙසා හි රණන්ති කන්දන්ති එතෙහීති රණාති වුච්චන්ති.

The word 'raṇa' applies to defilements in expressions such as 'states with defilements' and 'states without defilements'. Defilements are called 'raṇa' because through them one laments and wails.

‘‘ධනුග්ගහො අසදිසො, රාජපුත්තො මහබ්බලො;

සබ්බාමිත්තෙ රණං කත්වා, සංයමං අජ්ඣුපාගමී’’ති

The unmatched archer, the prince of great strength, having made war against all enemies, attained restraint.

එත්ථ යුද්ධෙ වත්තති. රණං කත්වාති හි යුද්ධං කත්වාති අත්ථො. ‘‘තිණඤ්ච කට්ඨඤ්ච රණං කරොන්තා, ධාවිංසු තෙ අට්ඨදිසා සමන්තතො’’ති එත්ථ චුණ්ණවිචුණ්ණකරණෙ වත්තති. රණං කරොන්තාති හි චුණ්ණවිචුණ්ණං කරොන්තාති අත්ථො. එවං අත්ථවිවරණම්පි සද්දසඞ්ඛාතමත්ථං අන්තොයෙව කත්වා අධිප්පායත්ථවසෙන කතං, න ධාතුනානත්ථවසෙනාති දට්ඨබ්බං. අථ වා ධාතූනමත්ථාතිසයයොගොපි භවති, තෙන එවං අත්ථවිවරණං කතන්තිපි දට්ඨබ්බං.

Here, it applies in the sense of battle. 'Raṇaṃ katvā' means 'having made battle'. In the phrase, 'Making grass and wood into dust, they rushed about in all eight directions,' it applies in the sense of crushing into fine particles. 'Raṇaṃ karontā' means 'reducing to powder'. Thus, it should be understood that this explanation of meaning is made according to the intended sense, based on the meaning designated by the word itself, and not due to a diversity of root meanings. Alternatively, it should also be understood that roots may have an abundance of meanings, and for that reason this explanation of meaning is made in this way.

භණ භණනෙ. පරිත්තං භණති, වචනං භණති. දීඝභාණකො, පියභාණී, භාණවාරො. එත්ථ භාණවාරොති –

Bhaṇa: in speaking. Parittaṃ bhaṇati, vacanaṃ bhaṇati. Dīghabhāṇako, piyabhāṇī, bhāṇavāro. Here, 'bhāṇavāro' means –

‘‘අට්ඨක්ඛරා එකපදං, එකා ගාථා චතුප්පදං;

ගාථා චෙකාමතො ගන්ථො, ගන්ථො බාත්තිංසතක්ඛරො;

Eight syllables are one line, one verse has four lines; and one verse is considered a section, a section has thirty-two syllables.

බාත්තිංසක්ඛරගන්ථානං, පඤ්ඤාසං ද්විසතං පන;

භාණවාරො මතො එකො, ස්වට්ඨක්ඛරසහස්සකො’’ති.

Of sections with thirty-two syllables, two hundred and fifty are considered one recitation section; a recitation section is reckoned as one, with eight thousand syllables.

එවං අට්ඨක්ඛරසහස්සපරිමාණො පාඨො වුච්චති.

Thus, a text measuring eight thousand syllables is called a recitation section.

ඔණං අපනයනෙ. ඔණති.

Oṇa: in removing. Oṇati.

සොණ වණ්ණගතීසු. සොණති, සොණො.

Soṇa: in colors and movements. Soṇati, soṇo.

සොණ [Pg.61] සිලොණ සඞ්ඝාතෙ. සොණති. සිලොණති.

Soṇa, Siloṇa: in gathering. Soṇati. Siloṇati.

ඝිණි ඝුණි ඝණි ගහණෙ. ඝිණ්ණති. ඝුණ්ණති. ඝණ්ණති.

Ghiṇi, Ghuṇi, Ghaṇi: in grasping. Ghiṇṇati. Ghuṇṇati. Ghaṇṇati.

ඝුණ ඝුණ්ණ ගමනෙ. ඝොණති. ඝුණ්ණති.

Ghuṇa, Ghuṇṇa: in movement. Ghoṇati. Ghuṇṇati.

පණ බ්‍යවහාරෙ, ථුතියඤ්ච. පණති වාණිජො, වොහාරං කරොති ඉච්චත්ථො. සද්ධො බුද්ධං පණති, ථොමයති ඉච්චත්ථො, ආපණං, සාපණො ගාමො.

Paṇa: in trade and in praise. A merchant 'paṇati', meaning he engages in commerce. The faithful 'paṇati' the Buddha, meaning they extol. Āpaṇaṃ, sāpaṇo gāmo.

ගණ රණ ගතියං. ගණති. රණති.

The roots Gaṇa and Raṇa are in the sense of movement. Gaṇati. Raṇati.

චණ සණ දානෙ. චණති. සණති.

The roots Caṇa and Saṇa are in the sense of giving. Caṇati. Saṇati.

ඵණ ගතියං. ඵණති. ඵණං.

The root Phaṇa is in the sense of movement. Phaṇati. Phaṇaṃ.

වෙණු ඤාණචින්තානිසාමනෙසු. වෙණති.

The root Veṇu is in the sense of knowledge, thought, and examination. Veṇati.

පීණ පීණනෙ. පීණනං පරිපුණ්ණතා. පීණති. පීණො දිවා න භුඤ්ජති, පීණොරක්ඛංසබාහු.

The root Pīṇa is in the sense of making full. Pīṇanaṃ means fullness. Pīṇati. 'Pīṇo divā na bhuñjati' (A fat person does not eat by day); 'pīṇorakkhaṃsabāhu' (one with a plump chest, shoulders, and arms).

මිණ හිංසායං. මිණති.

The root Miṇa is in the sense of harming. Miṇati.

දුණ ගතියඤ්ච. හිංසාපෙක්ඛකො චකාරො. දුණති.

The root Duṇa is in the sense of movement; the particle 'ca' also implies harming. Duṇati.

සණ අබ්‍යත්තසද්දෙ. සණති. සණතෙව බ්‍රහ්මාරඤ්ඤං. සණතෙවාති නදති විය.

The root Saṇa is in the sense of indistinct sound. Saṇati. 'Saṇateva brahmāraññaṃ' (The great forest seems to resound). 'Saṇateva' means 'as if it sounds loudly'.

තුණ කොටිල්ලෙ. තොණති.

The root Tuṇa is in the sense of crookedness. Toṇati.

පුණ නිපුණෙ. පුණති, නිපුණති. නිපුණධම්මො. එත්ථ ච නිපුණසණ්හසුඛුමසද්දා වෙවචනසද්දා කුසලඡෙකදක්ඛසද්දා වියාති දට්ඨබ්බං.

The root Puṇa is in the sense of subtlety. Puṇati, nipuṇati. 'Nipuṇadhammo' (one of a subtle nature). Here, it should be understood that the words nipuṇa, saṇha, and sukhuma are synonyms, like the words kusala, cheka, and dakkha.

මුණ පටිඤ්ඤාණෙ. මුණති.

The root Muṇa is in the sense of acknowledgment. Muṇati.

කුණ සද්දොපකරණෙ. කොණති.

The root Kuṇa is in the sense of sound-making. Koṇati.

චුණ [Pg.62] ඡෙදනෙ. චොණති.

The root Cuṇa is in the sense of cutting. Coṇati.

මණ චාගෙ. වෙරං මණතීති වෙරමණි.

The root Maṇa is in the sense of abandonment. 'Veramaṇi' (abstinence) is so called because one abandons (maṇati) enmity (veraṃ).

ඵුණ විකිරණෙ විධුනනෙ ච. ඵුණති. අඞ්ගාරකාසුං අපරෙ ඵුණන්ති.

The root Phuṇa is in the sense of scattering and shaking. Phuṇati. 'Aṅgārakāsuṃ apare phuṇanti' (Others scatter embers on the charcoal pit).

ඉමානි ණකාරන්තධාතුරූපානි.

These are the forms of roots ending in the letter ṇ.

ඉති භූවාදිගණෙ ටවග්ගන්තධාතුරූපානි

Thus, the forms of roots ending in the ṭa-group (ṭavagga) in the Bhūvādi class.

සමත්තානි.

Completed.

තකාරන්තධාතු

Roots ending in ta

අථ තවග්ගන්තධාතුරූපානි වුච්චන්තෙ –

Now, the forms of roots ending in the ta-group are spoken:

තෙ පාලනෙ. පාලනං රක්ඛණං. තායති. තාණං, ගොත්තං, නක්ඛත්තං. අඝස්ස තාතා. කිච්ඡෙනාධිගතා භොගා, තෙ තාතො විධමි ධමං. තත්ථ ගොත්තන්ති ගං තායතීති ගොත්තං. ‘‘ගොතමො කස්සපො’’ති හි ආදිනා පවත්තමානං ගං වචනං බුද්ධිඤ්ච තායති එකංසිකවිසයතාය රක්ඛතීති ගොත්තං. යථා හි බුද්ධි ආරම්මණභූතෙන අත්ථෙන විනා න වත්තති, තථා අභිධානං අභිධෙය්‍යභූතෙන, තස්මා සො ගොත්තසඞ්ඛාතො අත්ථො තානි තායති රක්ඛතීති වුච්චති. කො පන සොති? අඤ්ඤකුලපරම්පරාසාධාරණං තස්ස කුලස්ස ආදිපුරිසසම්මුදිතං තංකුලපරියාපන්නසාධාරණං සාමඤ්ඤරූපං.

The root Te is in the sense of protecting. Protecting is guarding. Tāyati. Examples are: Tāṇaṃ, gottaṃ, nakkhattaṃ. 'Aghassa tātā' (A protector from harm). 'Kicchenādhigatā bhogā, te tāto vidhami dhamaṃ' (Wealth gained with difficulty, that father destroyed the Dhamma). Therein, 'gotta' (lineage) is so called because it protects (tāyati) the lineage (gaṃ). For indeed, the lineage (gaṃ), which continues from the beginning as in 'Gotama, Kassapa,' etc., protects both speech and intellect by its specific reference; thus it is 'gotta'. For just as the intellect does not function without an object, so too a designation does not function without its referent. Therefore, that meaning called 'gotta' is said to protect (tāyati) these. But what is that? It is a general characteristic, not common to the lineage of other families, originating from the first man of that family, and common to all who are included within that clan.

නක්ඛත්තන්ති විසමගතියා අගන්ත්වා අත්තනො වීථියාව ගමනෙන නක්ඛනං ගමනං තායති රක්ඛතීති නක්ඛත්තං, තං පන අස්සයුජාදිවසෙන සත්තවීසතිවිධං හොති. තථා හි අස්සයුජො [Pg.63] භරණී කත්තිකා රොහණී මිගසිරො අද්දා පුනබ්බසු ඵුස්සො අස්සලිසො මාඝො පුබ්බඵග්ගුණී උත්තරඵග්ගුණී හත්ථො චිත්තං ස්වාති විසාඛා අනුරාධා ජෙට්ඨා මූලං පුබ්බාසළ්හං උත්තරාසළ්හං සාවණං ධනසිට්ඨා සතභිසත්තං පුබ්බභද්දපදං උත්තරභද්දපදං රෙවතී චාති සත්තවීසති නක්ඛත්තානි. තානි පන අත්තනො ගමනට්ඨානං ඊසකම්පි න විජහන්ති කිඤ්චි සීඝං කිඤ්චි දන්ධං, කදාචි සීඝං, කදාචි දන්ධං, එත්තො ඉතො චාති එවං විසමගතියා අගන්ත්වා යන්තචක්කෙ පටිපාටියා යොජිතානි විය සමප්පමාණගතියා අත්තනො වීථියාව ගච්ඡන්තානි මණ්ඩලාකාරෙන සිනෙරුං පරිවත්තන්ති. එවං ඉමානි නක්ඛනං ගමනං තායන්ති රක්ඛන්තීති නක්ඛත්තානීති වුච්චන්ති. පොරාණා පන ඛරධාතුවසෙන ‘‘නක්ඛරන්ති න නස්සන්තීති නක්ඛත්තානී’’ති ආවොචුං, ‘‘නක්ඛත්තං ජොති රික්ඛං තං’’ ඉච්චෙතානි නක්ඛත්තතාරකානං නාමානි. ‘‘උළු තාරා තාරකා’’ති ඉමානි පන සබ්බාසම්පි තාරකානං සාධාරණනාමානි. ඔසධීති පන තාරකාවිසෙසස්ස නාමං.

The constellations (nakkhatta) are so called because they protect (tāyati) and guard their movement (gamanaṃ) by not going with irregular motion but by their own path (nakkhanaṃ). They are of twenty-seven kinds, beginning with Assayuja. To elaborate: Assayuja, Bharaṇī, Kattikā, Rohiṇī, Migasira, Addā, Punabbasu, Phussa, Āsilesā, Māgha, Pubbaphagguṇī, Uttaraphagguṇī, Hatthā, Cittā, Svāti, Visākhā, Anurādhā, Jeṭṭhā, Mūla, Pubbāsāḷha, Uttarāsāḷha, Sāvaṇa, Dhaniṭṭhā, Satabhisa, Pubbabhaddapadā, Uttarabhaddapadā, and Revatī—these are the twenty-seven constellations. These constellations never abandon their own place of movement, not even slightly. Some move swiftly, some slowly; sometimes quickly, sometimes leisurely, shifting here and there. Yet, without going with irregular motion, they move with uniform motion along their own paths like spokes fixed in order to a wheel, revolving around Mount Sineru in a circular manner. Thus, because they guard and protect their movement, they are called 'nakkhattāni'. The ancients, however, explained them based on the root 'khar', saying, 'nakkharanti na nassantīti nakkhattāni' (they do not perish, hence they are nakkhattāni). 'Nakkhattaṃ,' 'joti,' and 'rikkhaṃ' are names for the constellations. 'Uḷu,' 'tārā,' and 'tārakā' are common names for all stars. 'Osadhī,' however, is the name of a particular star.

චිති සඤ්ඤාණෙ. සඤ්ඤාණං චිහනං ලක්ඛණකරණං. චෙතති. චිහනං කරොතීති අත්ථො. ඊකාරන්තවසෙන වුත්තත්තා අස්මා ධාතුතො සකි සඞ්කායන්ති ධාතුතො විය නිග්ගහීතාගමො න හොති. එස නයො අඤ්ඤෙසුපි ඊදිසෙසු ඨානෙසු.

The root Citi is in the sense of cognizing. Saññāṇa means marking or characterizing. Cetati. The meaning is that it performs the act of marking. Because it is stated with an 'i' ending, from this root, like from the root 'sak' in the sense of 'saṅkā' (doubt), there is no nasal augment. This is the method in other such cases as well.

පත ගතියං. පතති. පපතති පපාතං, පපතෙය්‍යහං. පාපත්තං නිරයං භුසං. අහංසද්දෙන යොජෙතබ්බං, පාපත්තං පපතිතොස්මීති අත්ථො. පාපත්ථ නිරයං භුසං, සොකුමාරොති යොජෙතබ්බං, පාපත්ථ පපතිතොති අත්ථො. පරොක්ඛාපදඤ්හිඑතං ද්වයං. ‘‘පාවදං පාවදා’’තිආදීසු විය උපසග්ගපදස්ස දීඝභාවො, තතො අංසද්දස්ස ත්තංආදෙසො, අසද්දස්ස ච ත්ථාදෙසො භවති. අචින්තෙය්‍යො හි පාළිනයො.

The root Pata is in the sense of going or falling. Patati. 'Papatati papātaṃ' (He falls into a precipice); 'papateyyahaṃ' (I would fall). 'Pāpattaṃ nirayaṃ bhusaṃ' (I have fallen into a terrible hell). This should be connected with the word 'ahaṃ' (I); the meaning is 'papatitosmi' (I have fallen). 'Pāpattha nirayaṃ bhusaṃ' (He has fallen into a terrible hell). This should be connected with 'so kumāro' (that boy); the meaning is 'papatito' (he has fallen). Indeed, these two are forms of the perfect tense. As in 'pāvadaṃ pāvadā' and so on, the prefix is lengthened, and then the substitution of 'tta' for the ending 'aṃ', and 'ttha' for the ending 'a' occurs. Truly, the way of Pāli is inconceivable.

අත [Pg.64] සාතච්චගමනෙ. සාතච්චගමනං නිරන්තරගමනං. අතති. යස්මා පන අතධාතු සාතච්චගමනත්ථවාචිකා, තස්මා භවාභවං ධාවන්තො ජාතිජරාබ්‍යාධිමරණාදිභෙදං අනෙකවිහිතං සංසාරදුක්ඛං අතති සතතං ගච්ඡති පාපුණාති අධිගච්ඡතීති අත්තාතිපි නිබ්බචනමිච්ඡිතබ්බං. අත්ථන්තරවසෙන පන ‘‘ආහිතො අහංමානො එත්ථාති අත්තා, අත්තභාවො’’ති ච ‘‘සුඛදුක්ඛං අදති අනුභවතීති අත්තා’’ති ච ‘‘අත්තමනොති පීතිසොමනස්සෙන ගහිතමනො’’ති ච අත්ථො දට්ඨබ්බො, යත්ථ යත්ථ යථා යථා අත්ථො ලබ්භති, තත්ථ තත්ථ තථා තථා අත්ථස්ස ගහෙතබ්බතොති.

The root Ata is in the sense of constant movement. Sātaccagamana means uninterrupted movement. Atati. Since the root 'ata' expresses the meaning of constant movement, therefore, 'attā' should be understood as that which, running through existence and non-existence, constantly goes, reaches, attains, and undergoes the manifold suffering of saṃsāra—such as birth, aging, sickness, and death. However, according to different meanings, it should also be understood as: 'The conceit 'I am' is placed (āhito) here, thus it is 'attā' (self), or 'attabhāva' (individual existence).' Also, 'It eats (adati) or experiences pleasure and pain, thus it is 'attā'.' And, 'One whose mind is seized by joy and satisfaction is called 'attamano' (pleased).' Wherever and in whatever way a meaning is obtained, it should be understood in that particular way.

චුත ආසෙචනෙ ඛරණෙ ච. චොතති.

The root Cuta is in the sense of sprinkling and flowing. Cotati.

අති බන්ධනෙ. අන්තති. අන්තං. අන්තියතිබන්ධියති අන්තගුණෙනාති අන්තං. ඉධ අන්ත සද්දස්ස අත්ථුද්ධාරො වුච්චතෙ ‘‘අන්තං අන්තගුණං උදරිය’’න්ති එත්ථ ද්වත්තිංසාකාරන්තොගධං කුණපන්තං අන්තං නාම. ‘‘කායබන්ධනස්ස අන්තො ජීරති. හරිතන්තං වා’’ති එත්ථ අන්තිමමරියාදන්තො අන්තො නාම. ‘‘අන්තමිදං භික්ඛවෙ ජීවිකාන’’න්ති එත්ථ ලාමකන්තො. ‘‘සක්කායො එකො අන්තො’’ති එත්ථ කොට්ඨාසන්තො. ‘‘එසෙවන්තො දුක්ඛස්ස සප්පච්චයසඞ්ඛයා’’ති එත්ථ කොටන්තො. ඉච්චෙවං –

The root Ati is in the sense of binding. Antati. Antaṃ (end, intestine). It is bound (antiyati, bandhiyati) by the intestine (antaguṇa); therefore, it is called antaṃ. Here, the explanation of the meaning of the word 'anta' is given: In 'antaṃ antaguṇaṃ udariyaṃ' (intestine, intestinal tract, belly), the foul part included in the thirty-two parts of the body is called 'anta'. In 'Kāyabandhanassa anto jīrati. Haritantaṃ vā' (The end of the body's binding decays. Or the green end), here 'anta' means the final limit. In 'Antamidaṃ bhikkhave jīvikānaṃ' (This, monks, is the lowest of livelihoods), here it means the base end. In 'Sakkāyo eko anto' (The existing body is one extreme), here it means the partial end. In 'Esevanto dukkhassa sappaccayasaṅkhayā' (This is the end of suffering, with the cessation of its cause), here it means the terminal end. Thus—

කුණපන්තං [Pg.65] අන්තිමඤ්ච, මරියාදො ච ලාමකං;

කොට්ඨාසො කොටි’මෙ අත්ථො, අන්තසද්දෙන භාසිතා.

The foul intestine, the ultimate, the boundary, and the base; the portion and the extreme—these are the meanings spoken by the word 'anta'.

කිත නිවාසෙ රොගාපනයනෙ ච. කෙතති. සාකෙතං න ගරං, නිකෙතො, නිකෙතං පාවිසි. ආමොදමානො ගච්ඡති සන්නිකෙතං. තිකිච්ඡති, චිකිච්ඡති, චිකිච්ඡා, චිකිච්ඡකො. තත්ථ සාකෙතන්ති සායං ගහිතවසනට්ඨානත්තා සාකෙතං, යංසද්දලොපො.

The root Kita is in the sense of dwelling and of removing illness. Ketati. Examples for dwelling: 'Sāketaṃ nagaraṃ' (the city of Sāketa); 'niketo' (a dwelling); 'niketaṃ pāvisi' (he entered the dwelling); 'Āmodamāno gacchati sanniketaṃ' (Rejoicing, he goes to his own dwelling). Examples for removing illness: Tikicchati, cikicchati (he treats/heals); cikicchā (treatment); cikicchako (a healer). Therein, Sāketa is so called because it is a place where one takes up residence in the evening (sāyaṃ), with the elision of the syllable 'yaṃ'.

යත පතියතනෙ. පතියතනං වායාමකරණං. යතති. යති, යතවා, පයතනං, ආයතනං, ලොකායතං. එත්ථ ආයතනන්ති ආයතනතො ආයතනං, චක්ඛුරූපාදීනි. එතානි හි තංද්වාරාරම්මණචිත්තචෙතසිකා ධම්මා සෙන සෙන අනුභවනාදිකිච්චෙන ආයතන්ති උට්ඨහන්ති ඝටන්ති වායමන්ති එතෙසූති ‘‘ආයතනානී’’ති වුච්චන්ති. එත්ථ පන නීතනුධාතූනං වසෙනපි ආයතනසද්දත්ථො වත්තබ්බො සියා, සො උත්තරි ආවිභවිස්සති.

The root Yata is in the sense of striving. Patiyatana means making an effort. Yatati. Examples are: Yati, yatavā, payatanaṃ, āyatanaṃ, lokāyataṃ. Here, 'āyatana' is so called because of extending (āyatanato), for example, the eye and forms. For in these spheres, mental states and mental factors, which have those doors as their objects, extend, arise, strive, and exert themselves in their respective functions of experiencing and so on; therefore, they are called 'āyatanas' (spheres). Here, however, the meaning of the word 'āyatana' may also be explained by way of the roots nī (to lead) and tanu (to extend), which will be made clear later.

ආයතනසද්දො නිවාසට්ඨානෙ ආකරෙ සමොසරණට්ඨානෙ සඤ්ජාතිදෙසෙ කාරණෙ ච. තථා හි ‘‘ලොකෙ ඉස්සරායතනං වාසුදෙවායතන’’න්තිආදීසු නිවාසට්ඨානෙ ආයතනසද්දො වත්තති. ‘‘සුවණ්ණායතනං රජතායතන’’න්තිආදීසු ආකරෙ. සාසනෙ පන ‘‘මනොරමෙ ආයතනෙ, සෙවන්ති නං විහඞ්ගමා’’තිආදීසු සමොසරණට්ඨානෙ. ‘‘දක්ඛිණාපථො ගුන්නං ආයතන’’න්තිආදීසු සඤ්ජාතිදෙසෙ. ‘‘තත්‍ර තත්‍රෙව සක්ඛිභබ්බතං පාපුණාති සති සතිආයතනෙ’’තිආදීසු කාරණෙ වත්තතීති [Pg.66] වෙදිතබ්බො. සො ච නානාපවත්තිනිමිත්තවසෙන ගහෙතබ්බො.

The term 'āyatana' is used in the sense of a dwelling place, a source, a gathering place, a place of origin, and a cause. For example, in phrases like 'the dwelling of the lord (issarāyatana)' and 'the dwelling of Vāsudeva (vāsudevāyatana),' the term 'āyatana' denotes a dwelling place. In phrases like 'the golden source (suvaṇṇāyatana)' and 'the silver source (rajatāyatana),' it refers to a source. In the teachings, as in 'in a delightful gathering place (manorame āyatane), birds frequent it,' it signifies a gathering place. In 'the southern region is the place of origin of cows (dakkhiṇāpatho gunnaṃ āyatana),' it indicates a place of origin. And in 'there, in every possible cause (sati satiāyatane), he attains the state of being a witness,' it denotes a cause. Thus it should be understood. And it should be understood based on its various originating causes.

නිවාසෙ ආකාරෙ චෙව, ජාතිදෙසෙ ච කාරණෙ;

සමොසරණට්ඨානෙ ච, ආයතනරවො ගතො.

In dwelling, and in source, in place of origin, and in cause; and in a gathering place, the word 'āyatana' is used.

ලොකායතං නාම ‘‘සබ්බං උච්ඡිට්ඨං, සබ්බං නුච්ඡිට්ඨං. සෙතො කාකො, කාළො බකො ඉමිනා ච ඉමිනා ච කාරණෙනා’’ති එවමාදිනිරත්ථකකාරණපටිසංයුත්තං තිත්ථියසත්ථං, යං ලොකෙ ‘‘විතණ්ඩසත්ථ’’න්ති වුච්චති, යඤ්ච සන්ධාය බොධිසත්තො අසමධුරො විධුරපණ්ඩිතො ‘‘න සෙවෙ ලොකායතිකං, නෙතං පඤ්ඤාය වඩ්ඪන’’න්ති ආහ. ආයතිං හිතං තෙන ලොකො න යතති න ඊහතීති ලොකායතං, කින්තං? විතණ්ඩසත්ථං. තඤ්හි ගන්ථං නිස්සාය සත්තා පුඤ්ඤක්‍රියාය චිත්තම්පි න උප්පාදෙන්ති. අඤ්ඤත්ථාපි හි එවං වුත්තං ‘‘ලොකායතසිප්පන්ති ‘කාකො සෙතො, අට්ඨීනං සෙතත්තා, බලාකා රත්තා, ලොහිතස්ස රත්තත්තා’ති එවමාදිනයප්පවත්තං පරලොකනිබ්බානානං පටිසෙධකං විතණ්ඩසත්ථසිප්ප’’න්ති.

Lokāyata means a heretical doctrine connected with meaningless arguments based on causes, such as 'Everything is refuse, everything is not refuse. A white crow, a black heron—due to this and that reason,' and so on, which in the world is called 'the doctrine of sophistry (vitaṇḍasattha)'. And referring to which the incomparable and wise Bodhisatta Vidhura said, 'Do not cultivate Lokāyata, for it does not lead to the growth of wisdom.' It is called Lokāyata because people do not strive (yatati) or endeavor (īhati) for future welfare (āyatiṃ hitaṃ) through it; what is it? The doctrine of sophistry. For relying on such a text, beings do not even generate a mind for meritorious action. Elsewhere, it is also said: 'The art of Lokāyata is the sophistry that proceeds on the principle, 'A crow is white because bones are white; a heron is red because blood is red,' and so on—a doctrine of sophistry that denies the afterlife and Nibbāna.'

යුත ජුත භාසනෙ. භාසනං උදීරණං. යොතති. ජොතති.

The roots 'yuta' and 'juta' are in the sense of speaking. 'Bhāsana' means uttering. It speaks. It speaks.

ජුතදිත්තියං. ජොතති, විජ්ජොතති. ජුති, ජොති. කාරිතෙ ‘‘ජොතෙති, ජොතයිත්වාන සද්ධම්ම’’න්ති පයොගා. එත්ථ ච ජුතීති ආලොකො සිරි වා. ජොතීති පතාපො. අථ වා ජොතීති චන්දාදීනි. වුත්තම්පි චෙත සිරිමාවිමාන වත්ථුඅට්ඨකථායං ‘‘ජොතීති චන්දිමසූරියනක්ඛත්තතාරකානං සාධාරණනාම’’න්ති. අථ වා ‘‘ජොති ජොතිපරායණො’’ති වචනතො යො කොචි ජොතති ඛත්තියකුලාදීසු ජාතත්තා ච රූපසොභායුත්තත්තා ච, සො ‘‘ජොතී’’ති වුච්චති.

The root 'juta' is in the sense of shining. It shines, it illuminates. 'Juti,' 'joti.' In the causative form, there are usages such as 'joteti,' as in 'having illuminated the true Dhamma.' Here, 'juti' means light or splendor, while 'joti' means majesty. Alternatively, 'joti' refers to celestial bodies like the moon and so on. It is also stated in the commentary on the Sirimāvimāna: ''Joti' is the common name for the moon, sun, stars, and constellations.' Or, based on the saying 'joti jotiparāyaṇo' (the shining one whose destination is light), anyone who shines—whether due to being born in a noble family, or because of being endowed with beautiful appearance—is called 'joti'.

සිත [Pg.67] වණ්ණො. සිතධාතු සෙතවණ්ණෙ වත්තති. කිඤ්චාපෙත්ථ වණ්ණසාමඤ්ඤං වුත්තං, තථාපි ඉධ නීලපීතාදීසු සෙතවණ්ණොයෙව ගහෙතබ්බො පයොගදස්සනවසෙන. සෙතති. සෙතං වත්ථං. වාච්චලිඞ්ගත්තා පන සෙතසද්දො තිලිඞ්ගො ගහෙතබ්බො.

The root 'sita' is in the sense of color. The root 'sita' is used for the color white. Although a general sense of color is stated, nevertheless, here, among blue, yellow, and so on, only the color white should be understood, based on observed usage. It becomes white. White cloth. But because it is an adjective, the word 'seta' should be understood as having three genders.

සෙතං සිතං සුචි සුක්කං, පණ්ඩරං ධවලම්පි ච;

අකණ්හං ගොරමොදාතං, සෙතනාමානි හොන්ති හි.

Seta, sita, suci, sukka, paṇḍara, and dhavala; akaṇha, gora, odāta—these are indeed names for 'white'.

වතු වත්තනෙ. වත්තති, පවත්තති, සංවත්තති, අනුවත්තති, පරිවත්තති. පවත්තං.

The root 'vatu' is in the sense of turning or existing. It turns, proceeds, conduces, conforms, revolves. Proceeded.

කිලොත අද්දභාවෙ. අද්දභාවො තින්තභාවො. කිලොතති, පකිලොතති, තෙමෙතීති අත්ථො. කාරිතෙ පකිලොතෙති, පකිලොතයති. උණ්හොදකස්මිං පකිලොතයිත්වා, තෙමෙත්වාති අත්ථො.

The root 'kilota' is in the sense of becoming wet. Becoming wet means becoming moist. 'Kilotati' and 'pakilotati' mean 'it moistens.' In the causative, 'pakiloteti' or 'pakilotayati.' 'Uṇhodakasmiṃ pakilotayitvā' means 'having moistened in warm water.'

වත යාචනෙ. වතති.

The root 'vata' is in the sense of asking. 'Vatati.'

කිත ඤාණෙ. කෙතති. කෙතනං, කෙතකො, සඞ්කෙතො.

The root 'kita' is in the sense of knowing. 'Ketati.' 'Ketanaṃ,' 'ketako,' 'saṅketo.'

කති සුත්තජනනෙ. සුත්තං කන්තති.

The root 'kati' is in the sense of producing thread. 'Suttaṃ kantati' (he spins thread).

කති ඡෙදනෙ. මංසං කන්තති, විකන්තති, අයොකන්තො. සල්ලකන්තො මහාවීරො. මා නො අජ්ජ විකන්තිංසු, රඤ්ඤො සූදා මහානසෙ.

The root 'kati' is in the sense of cutting. 'Maṃsaṃ kantati' (he cuts flesh), 'vikantati' (he cuts apart), 'ayokanto' (an iron cutter). 'Sallakanto mahāvīro' (the great hero who cuts away barbs). 'Mā no ajja vikantiṃsu, rañño sūdā mahānase' (may the king’s cooks not cut us apart today in the great kitchen).

චතී හිංසාගන්ධෙසු. ඊකාරන්තත්තා ඉමස්මා නිග්ගහීතාගමො න හොති. චතති.

The root 'catī' is in the senses of harming and smelling. Because it ends in 'ī,' there is no niggahīta augment from this root. 'Catati.'

තකාරන්තධාතුරූපානි.

Forms of roots ending in 't'.

ථකාරන්තධාතු

The root ending in 'th'.

ථා [Pg.68] ගතිනිවත්තියං. ථාති. අවත්ථා, වවත්ථානං, වවත්ථිතං, වනථො. ‘‘ඡෙත්වා වනං වනථඤ්චා’’ති එත්ථ හි මහන්තා රුක්ඛා වනං නාම, ඛුද්දකා පන තස්මිං වනෙ ඨිතත්තා වනථො නාම වුච්චන්ති.

The root 'thā' is in the sense of standing still. 'Thāti.' 'Avatthā,' 'vavatthānaṃ,' 'vavatthitaṃ,' 'vanatho.' In the phrase 'Chetvā vanaṃ vanathañcā' (having cut down the forest and the thicket), large trees are called 'vana,' while the smaller ones, because they stand in that forest, are called 'vanatha.'

ථු ථුතියං. ථවති, අභිත්ථවති. ථවනා, අභිත්ථවනා, ථුති, අභිත්ථුති.

The root 'thu' is in the sense of praise. 'Thavati,' 'abhitthavati.' 'Thavanā,' 'abhitthavanā,' 'thuti,' 'abhitthuti.'

යදි හි රූපිනී සියා, පඤ්ඤා මෙ වසුමතී න සමෙය්‍ය;

අනොමදස්සිස්ස භගවතො, ඵලමෙතං ඤාණථවනාය.

If my wisdom were embodied, it would not be equal to the earth; this is the fruit of praising the knowledge of the Blessed One Anomadassī.

තෙහි ථුතිප්පසත්ථො සො, යෙනිදං ථවිතං ඤාණං, බුද්ධසෙට්ඨො ච ථොමිතො. තත්‍ර ථවනාති පසංසනා. පසංසාය හි අනෙකානි නාමානි.

He is praised and extolled by those by whom this knowledge was praised, and the supreme Buddha is honored. Here, 'thavana' means praise. Indeed, there are many names for praise.

ථවනා ච පසංසා ච, සිලාඝා වණ්ණනා ථුති;

පනුති ථොමනා වණ්ණො, කත්ථනා ගුණකිත්තනං;

Thavanā and pasaṃsā, silāghā, vaṇṇanā, thuti; panuti, thomanā, vaṇṇo, katthanā, guṇakittanaṃ.

ථෙ සද්දසඞ්ඝාතෙසු. ථීයති, පතිත්ථීයති. ථී. අත්‍රිමා පාළියො – අභිසජ්ජති කුප්පති බ්‍යාපජ්ජති පතිත්ථීයති, කොපඤ්ච දොසඤ්ච අප්පච්චයඤ්ච පාතුකරොති. ථියො නං පරිභාසිංසූති. තත්‍ර ‘‘ථීයති පතිත්ථීයතී’’තිමානි එකාරස්සීයාදෙසවසෙන සම්භූතානි. ථීයති සඞ්ඝාතං ගච්ඡති ගබ්භො එතිස්සාති ථී. ආචරියා පන ඉත්ථීසද්දස්සෙව එවං නිබ්බචනං වදන්ති, න ථීසද්දස්ස.

The root 'the' is in the senses of sound and assemblage. 'Thīyati,' 'patitthīyati.' 'Thī' (woman). The following are Pāli passages: 'abhisajjati kuppati byāpajjati patitthīyati' (he becomes vexed, angry, hostile, and dejected), 'kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti' (he manifests anger, hatred, and displeasure). 'Thiyo naṃ paribhāsiṃsu' (the women reviled him). Here, 'thīyati' and 'patitthīyati' are formed by means of the substitution of 'īya' for the 'e' of the root. 'Thīyati saṅghātaṃ gacchati gabbho etissā' (the embryo goes to assemblage in her), hence 'thī' (woman). But the teachers state this derivation only for the word 'itthī,' not for the word 'thī.'

ගබ්භො ථීයති එතිස්සා, ඉති ථී ඉති නො රුචි;

ගබ්භො ථීයති එතිස්සා, ඉති ඉත්ථීති ආචරියා.

Because the embryo goes to assemblage in her, therefore 'thī'—this is not our liking. Because the embryo goes to assemblage in her, therefore 'itthī'—so say the teachers.

තෙසං සුදුක්කරොවාදෙ, ‘‘ඉත්ථී’’ති පදසම්භවො;

අයං විනිච්ඡයො පත්තො, නිච්ඡයං භො සුණාථ මෙ.

In their teaching, the origin of the word 'itthī' is very difficult; this judgment has been reached. Listen to my determination, sirs.

ථීසද්දෙන [Pg.69] සමානත්ථො, ඉත්ථීසද්දො යතො තතො;

ථීසද්දෙ ලබ්භමානත්ථං, ඉත්ථීසද්දම්හි රොපිය.

Because the word 'itthī' has the same meaning as the word 'thī', therefore the meaning obtainable from the word 'thī' is transferred to the word 'itthī'.

අප්පානං බහුතා ඤායෙ, ගහිතෙ සති යුජ්ජති;

තථා හි ‘‘ද්වෙ දුවෙ, තණ්හා, තසිණා’’ති නිදස්සනං.

When the principle of the few being many is taken, it is fitting. For example, 'dve duve' (two by two), 'taṇhā' (craving), and 'tasiṇā' (thirst) are illustrations.

අථ වා පන ‘‘ඉත්ථී’’ති-ඉදං වණ්ණාගමාදිතො;

නිරුත්තිලක්ඛණෙනාපි, සිජ්ඣතීති පකාසයෙ.

Or else, one may show that this word 'itthī' is also established from the addition of letters and so on, according to the characteristics of etymology.

ඉච්ඡතීති නරෙ ඉත්ථී, ඉච්ඡාපෙතීති වා පන;

ඉදං නිබ්බචනඤ්චාපි ඤෙය්‍යං නිබ්බචනත්ථිනා.

'She desires a man (nare icchati), thus she is an itthī'; or else, 'she causes him to desire (icchāpeti)'. This derivation should also be known by one seeking the meaning of the word.

අත්‍රිමානි ඉත්ථීනමභිධානානි –

The following are the names for women:

ඉත්ථී ථී වනිතා නාරී, අබලා භීරු සුන්දරී;

කන්තා සීමනිනී මාතු-ගාමො පියා ච කාමිනී.

Itthī, thī, vanitā, nārī; abalā, bhīru, sundarī; kantā, sīmantinī, mātugāma, piyā, and kāminī.

රමණී පමදා දයිතා, ලලනා මහිලා’ඞ්ගනා;

තාසංයෙව ච නාමානි, අවත්ථාතො ඉමානිපි.

Delightful, joyous, beloved, charming, woman, lady; these too are their names, according to their state.

ගොරී ච දාරිකා කඤ්ඤා, කුමාරී ච කුමාරිකා;

යුවතී තරුණී මාණ-විකා ථෙරී මහල්ලිකා.

A fair girl, a girl, a maiden, a young girl, and a little girl; a young woman, a youthful one, a lass, an elder, and an old woman.

තථා හි අට්ඨවස්සිකා ගොරීතිපි දාරිකාතිපි වුච්චති. දසවස්සිකා කඤ්ඤාති වුච්චති. අනිබ්බිද්ධා වා යොබ්බනිත්ථී කඤ්ඤාති වුච්චති. ද්වාදසවස්සිකා කුමාරීතිපි වුච්චති කුමාරිකාතිපි. අථො ජරං අප්පත්තා යුවතීතිපි තරුණීතිපි මාණවිකාතිපි වුච්චති. ජරං පත්තා පන ථෙරීතිපි මහල්ලිකාතිපි වුච්චති. පුරිසෙසුපි අයං නයො යථාරහං වෙදිතබ්බො.

Thus, an eight-year-old is called a 'gorī' or a 'dārikā.' A ten-year-old is called a 'kaññā.' A young woman who is a virgin is also called a 'kaññā.' A twelve-year-old is called a 'kumārī' or a 'kumārikā.' Furthermore, one who has not reached old age is called a 'yuvatī,' 'taruṇī,' or 'māṇavikā.' But one who has reached old age is called a 'therī' or a 'mahallikā.' This same method should be understood as applicable to men accordingly.

කිඤ්චාපෙත්ථ එවං නියමො වුත්තො, තථාපි කත්ථචි අනියමවසෙනපි වොහාරො පවත්තති. තථා හි ‘‘රාජා කුමාරමාදාය, රාජපුත්තී ච දාරික’’න්ති ච ‘‘අච්ඡා කණ්හාජිනං කඤ්ඤ’’න්ති ච ඉමාසං ද්වින්නං පාළීනං වසෙන යා ඉත්ථී දාරිකාසද්දෙන වත්තබ්බා, සා කඤ්ඤාසද්දෙනපි වත්තබ්බා ජාතා. යාපි [Pg.70] ච කඤ්ඤාසද්දෙන වත්තබ්බා, සාපි දාරිකාසද්දෙන වත්තබ්බා ජාතා. තථා ‘‘රාජා කුමාරමාදාය, රාජපුත්තී ච දාරික’’න්ති ච ‘‘කුමාරියෙ උපසෙනියෙ, නිච්චං නිගළමණ්ඩිතෙ’’ති ච ඉමාසං පන පාළීනං වසෙන යා ඉත්ථී දාරිකාසදෙන වත්තබ්බා, සා කුමාරිකාසද්දෙනපි වත්තබ්බා ජාතා. යා ච පන කුමාරීසද්දෙන වත්තබ්බා, සාපි දාරිකාසද්දෙන වත්තබ්බා ජාතා. අපිචෙත්ථ ‘‘රාජකඤ්ඤා රුචා නාමා’’ති ච ‘‘තතො මද්දිම්පි න්හාපෙසුං, සිවිකඤ්ඤා සමාගතා’’ති ච ඉමාසං ද්වින්නං පාළීනං දස්සනතො යා අනිබ්බිද්ධා වා හොතු නිබ්බිද්ධා වා, යාව ජරං න පාපුණාති, තාව සා කඤ්ඤායෙව නාමාතිපි වෙදිතබ්බං.

Although such a rule has been stated here, nevertheless, in some cases, usage proceeds without this restriction. For instance, based on these two Pāli passages: 'The king taking the prince, and the princess the girl,' and 'O maiden with the black antelope skin,' a woman who is to be called by the word 'dārikā' (girl) comes to be called by the word 'kaññā' (maiden). And one who is to be called by the word 'kaññā' also comes to be called by the word 'dārikā.' Similarly, based on these Pāli passages: 'The king taking the prince, and the princess the girl,' and 'O young maiden Upasenī, always adorned with fetters,' a woman who is to be called by the word 'dārikā' comes to be called by the word 'kumārikā' (young maiden). And one who is to be called by the word 'kumārī' also comes to be called by the word 'dārikā.' Moreover, from these two Pāli passages: 'The royal maiden named Rucā,' and 'Then they bathed Maddī, the Sivi maidens having gathered,' it should be understood that whether she is a virgin or not, as long as she does not reach old age, she is indeed named a 'kaññā'.

කෙචෙත්ථ වදෙය්‍යුං – යං තුම්හෙහි ‘‘අට්ඨවස්සිකා ගොරීතිපි දාරිකාතිපි වුච්චතී’’ති වුත්තං, එතස්මිං පන වචනෙ ‘‘යදාහං දාරකො හොමි, ජාතියා අට්ඨවස්සිකො’’ති වචනතො අට්ඨවස්සො දාරකො හොතු, ‘‘තත්ථද්දසකුමාරං සො, රමමානං සකෙ පුරෙ’’ති පාළියං පන පුත්තදාරෙහි සංවද්ධො වෙස්සන්තරමහාරාජා කථං ‘‘කුමාරො’’ති වත්තුං යුජ්ජිස්සති ද්වාදසවස්සාතික්කන්තත්තා? යුජ්ජතෙව භගවතො ඉච්ඡාවසෙන. භගවා හි ධම්මිස්සරත්තා වොහාරකුසලතාය ච යං යං වෙනෙය්‍යජනානුරූපං දෙසනං දෙසෙතුං ඉච්ඡති, තං තං දෙසෙති එව, තස්මා භගවතා තස්ස මාතාපිතූනං අත්ථිතං සන්ධාය කුමාරපරිහාරෙන වද්ධිතත්තඤ්ච එවං දෙසනා කතා. තථා හි ආයස්මා කුමාරකස්සපො කුමාරපරිහාරෙන වද්ධිතත්තා මහල්ලකොපි සමානො කුමාරකස්සපොත්වෙව වොහරියති. ‘‘න වායං කුමාරකො මත්තමඤ්ඤාසී’’ති එත්ථ පන සිරස්මිං පලිතෙසු ජාතෙසුපි ආයස්මන්තං ආනන්දං ආයස්මා මහාකස්සපො තස්මිං ථෙරෙ අධිමත්තවිස්සාසො [Pg.71] හුත්වා කොමාරවාදෙන ඔවදන්තො කුමාරකොති අවොචාති ගහෙතබ්බං. උදානට්ඨකථායං පන ‘‘සත්තා ජාතදිවසතො පට්ඨාය යාව පඤ්චදසවස්සං, තාව කුමාරකා, බාලාති ච වුච්චන්ති, තතො පරං වීසතිවස්සානි යුවානො’’ති වුත්තං.

Some might say: 'What you have stated, "an eight-year-old is called a gorī or a dārikā," but in this context, from the statement, "When I was a child, eight years old by birth," an eight-year-old is a child. However, in the Pāli text, "there he saw the prince, enjoying himself in his own city," how could King Vessantara, who was established with his wife and children, be called a "prince" when he was over twelve years old?' It is justified by the Buddha’s will. The Blessed One, as the lord of the Dhamma and skilled in expression, teaches whatever instruction suits the disposition of those to be trained. Therefore, the Buddha taught in this way, referring to the presence of his parents and his upbringing as a prince. For example, the Venerable Kumāra-Kassapa, though old, is still called 'Kumāra-Kassapa' because he was raised as a prince. In the phrase, 'This boy did not know his limits,' it should be understood that the Venerable Mahākassapa, having great confidence in that elder, admonished the Venerable Ānanda with the term 'boy' (kumāra), even though grey hairs had appeared on his head. Moreover, in the Udāna commentary, it is said: 'Beings from the day of birth up to fifteen years are called "boys" and "children." Beyond that, for twenty years, they are called "youths."

මන්ථ මත්ථ විලොළනෙ. මන්ථති. මන්ථඤ්ච මධුපිණ්ඩිකඤ්ච ආදාය. අභිමත්ථති දුම්මෙධං වජිරංවම්හමයං මණිං. සිනෙරුං මත්ථං කත්වා.

The roots 'manth' and 'math' are in the sense of churning. 'Manthati' (he churns). 'Taking the gruel and a honey-cake.' 'He crushes the foolish one as a diamond crushes a stone gem.' 'Having made Mount Sineru the churning stick.'

කුථි පුථි ලුථි හිංසාසංකිලෙසෙසු. කුන්ථති. කුන්ථො, කුන්ථකිපිල්ලිකං. දිස්වාන පතිතං සාමං, පුත්තකං පංසුකුන්ථිතං. පුන්ථති. ලුන්ථති.

The roots 'kuth,' 'puth,' and 'luth' are in the senses of harming and defiling. 'Kunthati.' 'Kuntho' (distress), 'kunthakipillikaṃ' (a species of ant). 'Having seen her own little child fallen and covered in dust.' 'Punthati.' 'Lunthati.'

නාථ යාචනොපතාපිස්සරියාසීසාසු. නාථධාතු යාචනෙ උපතාපෙ ඉස්සරියෙ ආසීසනෙ චාති චතූස්වත්ථෙසු වත්තති. තෙනාහු පොරාණා ‘‘නාථතීති නාථො, වෙනෙය්‍යානං හිතසුඛං ආසීසති පත්ථෙති, පරසන්තානගතං වා කිලෙසබ්‍යසනං උපතාපෙති, ‘‘සාධු භික්ඛවෙ භික්ඛු කාලෙන කාලං අත්තසම්පත්තිං පච්චවෙක්ඛෙය්‍යා’තිආදිනා තං තං හිතපටිපත්තිං යාචතීති අත්ථො, පරමෙන චිත්තිස්සරියෙන සමන්නාගතො සබ්බසත්තෙ වා ගුණෙහි ඊසති අභිභවතීති පරමිස්සරො භගවා ‘නාථො’ති වුච්චතීති නාථතීති නාථො’’ති. සද්දසත්ථවිදූ පන තෙසු චතූසු අත්ථෙසු නාථ නාධ ඉති ධාතුද්වයං පඨන්ති. අත්තනොභාසත්තා පන තස්ස ‘‘නාථතෙ නාධතෙ’’ති රූපානි භවන්ති.

The root 'nāth' is in the senses of supplication, affliction, lordship, and blessing. The root 'nāth' functions in these four meanings: supplication, affliction, lordship, and blessing. Therefore, the ancients said: 'He is a "nātha" because he "nāthati": he wishes for and desires the welfare and happiness of those to be trained; or he afflicts the calamity of defilements in the mental continuity of others; he requests this and that beneficial practice, saying, "Good, monks, that a monk should from time to time reflect on his own attainment," and so on—this is the meaning; or, endowed with supreme sovereignty of mind, he lords over or overcomes all beings with his virtues—thus the Blessed One, the supreme sovereign, is called "nātha." Therefore, he is a "nātha" because he "nāthati".' Grammarians, however, teach two roots in these four meanings: 'nāth' and 'nādh.' Because they are of the middle voice, their forms are 'nāthate' and 'nādhate'.

එත්ථ සියා ‘‘යදි යාචනත්ථෙන නාථතීති නාථො, එවං සන්තෙ යො කොචි යාචකො දලිද්දො, සො එව නාථො [Pg.72] සියා. යො පන අයාචකො සමිද්ධො, සො න නාථති න යාචතීති අනාථො සියා’’ති? න, නාථසද්දො හි යාචනත්ථාදීසු පවත්තමානො ලොකසඞ්කෙතවසෙන උත්තමපුරිසෙසු නිරූළ්හො, භගවා ච උත්තමෙසු සාතිසයං උත්තමො, තෙන තං තං හිතපටිපත්තිං යාචතීති නාථසද්දස්සත්ථො වුත්තො. අනාථසද්දො පන ඉත්තරජනෙසු නිරූළ්හො, සො ච ඛො ‘‘න නාථොති අනාථො. නත්ථි නාථො එතස්සාති වා අනාථො’’ති දබ්බපටිසෙධවසෙන, න පන ‘‘න නාථති න යාචතීති අනාථො’’ති ධාතුඅත්ථපටිසෙධවසෙන. යො හි අඤ්ඤස්ස සරණං ගති පතිට්ඨා හොති, සො නාථො, යො ච අඤ්ඤස්ස සරණං ගති පතිට්ඨා න හොති, නාපි අත්තනො අඤ්ඤො සරණං ගති පතිට්ඨා හොති, සො අනාථොති වුච්චති සඞ්කෙතවසෙන. තථා හි ‘‘සඞ්කෙතවචනං සච්චං, ලොකසම්මුතිකාරණ’’න්ති වුත්තං. ඉමස්ස පනත්ථස්ස ආවිභාවත්ථං ඉමස්මිං ඨානෙ ‘‘ලොකනාථො තුවං එකො, සරණං සබ්බපාණින’’න්ති ච ‘‘අනාථානං භවං නාථො’’ති ච –

Here, one might argue: 'If "nātha" is so in the sense of asking, then any poor beggar would be a "nātha." And a prosperous person who does not ask would be an "anātha" because they do not ask.' No. The term 'nātha,' while occurring in meanings such as asking, is established by worldly convention for superior persons. The Blessed One is pre-eminently the highest among the highest; therefore, the meaning of the term 'nātha' is explained as 'he asks for this and that beneficial practice.' On the other hand, the term 'anātha' is conventionally applied to common people. This is in the sense of negating the person—'not a protector, thus anātha,' or 'there is no protector for him, thus anātha'—and not in the sense of negating the verbal root's meaning, as in 'he does not ask, thus anātha.' For whoever is a refuge, a resort, or a foundation for others is called a 'nātha'; while one who is neither a refuge, a resort, nor a foundation for others, nor has another as their own refuge, resort, or foundation, is called 'anātha' by convention. As it is said: 'Conventional speech is true, the cause of worldly consensus.' To make this meaning manifest, in this context, there are the passages: 'You alone are the world's protector, the refuge for all beings,' and 'You are the protector of the helpless,' and—

‘‘එවාහං චින්තයිත්වාන, නෙකකොටිසතං ධනං;

නාථානාථානං දත්වාන, හිමවන්තමුපාගමි’’න්ති ච

"Having considered thus, I gave away wealth of many hundred crores to those with protectors and those without, and went to the Himālaya," and—

පාළියො නිදස්සනානි භවන්ති. යස්මා පන සාසනෙ ච ලොකෙ ච යාචකො ‘‘නාථො’’ති න වුච්චති, අයාචකො ච ‘‘අනාථො’’ති. ලොකස්ස පන සරණං ‘‘නාථො’’ති වුච්චති. යස්ස සරණං න විජ්ජති, සො ‘‘අනාථො’’ති වුච්චති, තථා සමිද්ධො ‘‘නාථො’’ති වුච්චති, අසමිද්ධො ‘‘අනාථො’’ති. තස්මා පඤ්ඤවතා සබ්බෙසු ඨානෙසු ධාතුඅත්ථමත්තෙන ලොකසමඤ්ඤං අනතිධාවිත්වා යථානුරූපං අත්ථො ගහෙතබ්බො. අයඤ්ච නීති සාධුකං මනසි කාතබ්බා.

The Pāli passages are illustrations. Because in both the Dispensation and the world, a beggar is not called 'nātha,' nor is one who does not beg called 'anātha.' But a refuge for the world is called 'nātha.' One for whom no refuge exists is called 'anātha.' Similarly, one who is prosperous is called 'nātha,' while one who is not prosperous is called 'anātha.' Therefore, a wise person should, in all instances, grasp the meaning appropriately, not overriding the worldly convention with the mere meaning of the verbal root. And this principle should be carefully borne in mind.

විථු [Pg.73] යාචනෙ. වෙථති.

The root 'vith' is in the sense of asking. 'Vethati' (he asks).

සථ සෙඨිල්ලෙ. සථති. සථලො හි පරිබ්බාජො, භිය්‍යො ආකිරතෙ රජං. සිඨිලොතිපි පාළි දිස්සති. තදා ඨිකාරො මුද්ධජො ගහෙතබ්බො.

The root 'sath' is in the sense of slackness. 'Sathati' (he is slack). 'For a slack wanderer scatters more dust.' The reading 'siṭhilo' is also seen. In that case, the letter 'ṭh' should be understood as a cerebral.

කථි කොටිල්ලෙ. කන්ථති.

The root 'kath' is in the sense of crookedness. 'Kanthati' (he is crooked).

කත්ථ සිලාඝායං. කත්ථති, විකත්ථති. කත්ථනා, විකත්ථනා. තත්ථ කත්ථතීති පසංසති. විකත්ථතීති විරූපං කත්ථති අභූතවත්ථුදීපනතො. එත්ථ ච ‘‘බහුම්පි සො විකත්ථෙය්‍ය, අඤ්ඤං ජනපදං ගතො’’ති ච ‘‘ඉධෙකච්චො කත්ථී හොති විකත්ථී, සො කත්ථති ‘අහමස්මි සීලසම්පන්නොති වා වත්තසම්පන්නොති වා විකත්ථතී’ති’’ ච ආදයො පයොගා.

The root Kattha is used in the sense of praise. It forms katthati (he praises), vikatthati (he boasts), katthanā (praising), and vikatthanā (boasting). Therein, katthati means 'he praises.' Vikatthati means 'he praises in a distorted way,' by revealing that which is not real. And here, the usages are: 'Though he might boast much, having gone to another country,' and 'Here, a certain person is a boaster and an excessive boaster; he boasts, saying, ‘I am accomplished in virtue,’ or ‘I am accomplished in practice’; he boasts excessively.'

බ්‍යථ දුක්ඛභයචලනෙසු. බ්‍යථති. භන්තා බ්‍යථිතමානසා. තතො කුමාරාබ්‍යථිතා, සුත්වා ලුද්දස්ස භාසිතං. ඉත්ථෙතං ද්වයං චලඤ්චෙව බ්‍යථඤ්ච.

The root Byatha is used in the senses of suffering, fear, and agitation. It forms byathati (he is agitated). For example: 'Confused, with agitated minds.' And: 'Then the princes were agitated, having heard the hunter's speech.' Thus, in this context, both agitation and distress are shown.

සුථ කුථ කථ හිංසායං. සොථති. කොථති. කථති.

The roots Sutha, Kutha, and Katha are used in the sense of harming. They form sothati, kothati, and kathati.

පථ ගතියං. පථති. පථො. පථොති මග්ගො. සො දුවිධො මහාජනෙන පදසා පටිපජ්ජිතබ්බො පකතිමග්ගො ච පණ්ඩිතෙහිනිබ්බානත්ථිකෙහි පටිපජ්ජිතබ්බො පටිපදාසඞ්ඛාතො අරියමග්ගො චාති. තත්ථ පකතිමග්ගො උප්පන්නකිච්චාකිච්චෙහි ජනෙහි පථියති ගච්ඡියතීති පථො, පටිපදා පන අමතමහාපුරං ගන්තුකාමෙහි කුලපුත්තෙහි සද්ධාපාථෙය්‍යං ගහෙත්වා පථියති පටිපජ්ජියතීති පථො. අථ වා පාථෙති කාරකං පුග්ගලං ගමෙති නිබ්බානං සම්පාපෙතීති වා පථො[Pg.74], පටිපදායෙව. මග්ගාභිධානං චුරාදිගණෙ මග්ගධාතුකථනට්ඨානෙ කථෙස්සාම.

The root Patha is used in the sense of going. It forms pathati (he goes). From this comes patho. Patho means a path. It is twofold: the ordinary path, to be traversed on foot by the general public, and the Noble Path, called paṭipadā, to be traversed by the wise who seek Nibbāna. Therein, the ordinary path is called patho because it is traversed (pathiyati, gacchiyati) by people for whom tasks, both necessary and unnecessary, have arisen; but the paṭipadā is called patho because it is traversed (pathiyati, paṭipajjiyati) by clansmen desiring to reach the great city of the Deathless, having taken faith as their provision. Alternatively, patho (which is the paṭipadā itself) leads the agent, the person, to Nibbāna, causing them to attain it. We will discuss the term magga (path) in the context of the curādi group when explaining the root magg.

කථ නිප්පාකෙ. කථති.

The root Katha is used in the sense of cooking. It forms kathati (he cooks).

මථ විලොථනෙ. මථති.

The root Matha is used in the sense of churning or agitation. It forms mathati (he churns).

පොථ පරියායනභාවෙ. පොථති. පොථකො. පොථෙතීති අයං චුරාදිගණෙපි වත්තති. තෙන ‘‘සමන්තා අනුපරියෙය්‍යුං, නිප්පොථෙන්තා චතුද්දිසා’’ති පයොගො දිස්සති.

The root Potha is used in the sense of revolving. It forms pothati (he revolves/crushes) and pothako (one who revolves/crushes). The form potheti also occurs in the curādi group. Hence, the usage is seen: 'They would go around on all sides, crushing in the four directions.'

ගොත්ථ වංසෙ. ගොත්ථති. ගොත්ථුලො, ගොත්ථු.

The root Gottha is used in the sense of lineage. It forms gotthati (he belongs to a lineage), and the derivatives gotthulo and gotthu.

පුථු විත්ථාරෙ. පොථති. පුථවී.

The root Puthu is used in the sense of extensiveness. It forms pothati (it extends/spreads), and the derivative puthavī (the earth).

ථකාරන්තධාතුරූපානි.

The forms of the roots ending in the letter 'tha'.

දකාරන්තධාතු

Roots ending in the letter 'da'.

දා දානෙ. ආපුබ්බො ගහණෙ. සද්ධො දානං දදාති දෙති, සීලං ආදදාති ආදෙති. ඉමානි සුද්ධකත්තුපදානි තද්දීපකත්තා. සද්ධො අස්සද්ධං දානං දාපෙති, සීලං ආදපෙති, සමාදපෙති. යෙ ධම්මමෙවාදපයන්ති සන්තො. ඉමානි කාරිතපදානි හෙතුකත්තුපදානීති ච වුච්චන්ති තද්දීපකත්තා. සද්ධෙන දානං දීයති, සීලං ආදීයති, සමාදීයති, ඉමානි කම්මපදානි තද්දීපකත්තා. අයඤ්ච දා දානෙති ධාතු සාසනානුරූපසුතිවසෙන දිවාදිගණං පත්වා සුපනක්‍රියං වදන්තො ‘‘දායති නිද්දායති නිද්දා’’ති සනාමපදානි සුද්ධකත්තුපදානි ජනයති. දානමවඛණ්ඩනඤ්ච වදන්තො ‘‘දියති දානං දාත්ත’’න්ති සනාමපදානි සුද්ධකත්තුපදානි ජනයති. සුද්ධිංවදන්තො ‘‘දායති වෙදායති වොදාන’’න්ති සනාමපදානි සුද්ධකත්තුපදානි ජනයති, ඉමස්මිං පන භූවාදිගණෙ දානං වදන්තො ආපුබ්බවසෙන ගහණඤ්ච [Pg.75] වදන්තො ‘‘දදාති දෙති ආදදාති ආදෙති දානං ආදාන’’න්ති සනාමපදානි සුද්ධකත්තුපදානි ජනයති. තථා කුච්ඡිතගමනං වදන්තො ‘‘දාති සුද්දාති සුද්දො සුද්දී’’ති සනාමපදානි සුද්ධකත්තුපදානි ජනයතීති අයං විසෙසො දට්ඨබ්බො. යථා චෙත්ථ, එවමඤ්ඤත්‍රාපි යථාසම්භවං විසෙසො උපපරික්ඛිතබ්බො නයඤ්ඤූහි.

The root Dā is used in the sense of giving. Prefixed with ā, it is in the sense of taking. The faithful one gives a gift (dadāti, deti); he takes up virtue (ādadāti, ādeti). These are pure agent-voice forms, because they indicate the agent. The faithful one causes the faithless one to give a gift; he causes him to take up virtue, he causes him to undertake it thoroughly. 'Those virtuous ones who cause others to take up the Dhamma.' These are causative forms, and are also called causative-agent forms, because they indicate the causative agent. By the faithful one, a gift is given (dīyati); virtue is taken up (ādīyati), is thoroughly undertaken (samādīyati). These are passive (object-voice) forms, because they indicate the object. And this root dā (to give), having entered the divādi group in accordance with the Teaching and the suttas, when expressing the action of sleeping, produces the nominal forms dāyati, niddāyati, and niddā as pure agent-voice forms. And when expressing giving and cutting, it produces the nominal forms diyati, dānaṃ, and dātta as pure agent-voice forms. And when expressing purity, it produces the nominal forms dāyati, vedāyati, and vodāna as pure agent-voice forms. But in this bhūvādi group, when expressing giving, and when expressing taking with ā prefixed, it produces the nominal forms dadāti, deti, ādadāti, ādeti, dānaṃ, and ādāna as pure agent-voice forms. Similarly, when expressing contemptible going, it produces the nominal forms dāti, suddāti, suddo, and suddī as pure agent-voice forms. This distinction should be noted. Just as here, so elsewhere too, those who know the method should examine the distinctions as they arise.

ඉදානිස්ස නාමපදානි තුමන්තාදීනි බ්‍රූම. ‘‘දානං, දෙය්‍යං, දාතබ්බං, බ්‍රහ්මදෙය්‍යං, දින්නං, දායකො, දායිකා, දක්ඛිණා’’ ඉච්චාදීනි, ‘‘දාතුං, පදාතුං, දාතවෙ, පදාතවෙ, දත්වා, දත්වාන, දදාතුන, දදිත්වා, දදිත්වාන, දදිය, දජ්ජා, දදියාන, ආදාතුං, ආදාය, ආදිය’’ ඉච්චාදීනි ච යොජෙතබ්බානි.

Now we will speak of its nominal forms, infinitives, gerunds, and so on. Forms such as dānaṃ, deyyaṃ, dātabbaṃ, brahmadeyyaṃ, dinnaṃ, dāyako, dāyikā, dakkhiṇā, and so on, and forms such as dātuṃ, padātuṃ, dātave, padātave, datvā, datvāna, dadātuna, daditvā, daditvāna, dadiya, dajjā, dadiyāna, ādātuṃ, ādāya, ādiya, and so on, should be connected.

තත්ථ දානන්ති දාතබ්බං, දදන්ති එතෙනාති අත්ථෙ න දෙය්‍යධම්මො දානචෙතනා ච වුච්චති. කස්මා පන තත්ථ දින්නසද්දොයෙව කථියති, න දත්තසද්දොති? අකථනෙ කාරණමත්ථි. ‘‘දානං දින්න’’න්තිආදීසු හි දින්නසද්දට්ඨානෙ දත්තසද්දො න දිස්සති, තස්මා න කථියති.

Therein, dāna means 'what is to be given'; in the sense of 'one gives by means of this,' it refers to both the object fit for giving and the volition to give. But why is only the word dinna mentioned there, and not the word datta? There is a reason for not mentioning it. Because in instances such as 'dānaṃ dinna,' the word datta is not seen in place of dinna; therefore, it is not mentioned.

ගුණභූතො දත්තසද්දො, න දිට්ඨො ජිනභාසිතෙ;

‘‘මනසා දානං මයා දින්නං’’, ඉති දින්නපදං විය.

The word datta as an attribute is not seen in the speech of the Jina, unlike the word dinna in the phrase, 'By me a gift was given with the mind.'

‘‘දෙවදත්තො යඤ්ඤදත්තො, දත්තො’’ ඉති ච ආදිකො;

පණ්ණත්තිවචනෙ දිට්ඨො, සමාසබ්‍යාසතො පන.

In 'Devadatta, Yaññadatta, Datta,' and so on, it is seen in conventional designation, both in compounded and uncompounded forms.

තස්මා ‘‘දෙවදත්තො’’තිආදීසු ‘‘දෙවෙන දින්නො’’ති සමාසං කත්වා පණ්ණත්තිවචනත්තා දින්නසද්දස්ස දත්තාදෙසො කාතබ්බො සාසනානුරූපෙන. උපරි හි ‘‘දින්නස්ස දත්තො ක්වචි පණ්ණත්තිය’’න්ති ලක්ඛණං පස්සිස්සථ. අයමෙව හි සාසනෙ නීති අවිලඞ්ඝනීයා. ඉදං පනෙත්ථ වවත්ථානං –

Therefore, in cases like 'Devadatta,' having formed the compound as 'given by a deva,' the substitution of datta for dinna should be made in accordance with the Teaching, because it is a term of designation. For further on, you will see the rule: 'For dinna, datta is sometimes substituted in a designation.' This indeed is the inviolable principle in the Teaching. Herein is the determination:

සක්කටෙ දත්තසද්දොව, දින්නසද්දො න දිස්සති;

බ්‍යාසම්හි දින්නසද්දොව, දත්තසද්දො න පාළියං.

In Sanskrit, only the word datta is seen; the word dinna is not. In an uncompounded form, only the word dinna is seen; the word datta is not found in Pāli.

‘‘මනසා [Pg.76] දානං මයා දින්නං, දානං දින්නො’’තිආදිසු;

‘‘ධම්මදින්නා මහාමායා’’, ඉච්චාදීසු ච පාළිසු.

In such Pāli passages as, 'By me a gift was given with the mind,' 'a gift was given,' and so on; and in 'Dhammadinnā, Mahāmāyā,' and so on.

ඉති බ්‍යාසසමාසානං, වසා ද්වෙධා පවත්තති;

දින්නසද්දොති දීපෙය්‍ය, න සො සක්කටභාසිතෙ.

Thus one should explain that the word dinna occurs in two ways, according to its use in uncompounded and compounded forms, and that it is not found in the Sanskrit language.

ගුණභූතො දත්තසද්දො, අසමාසම්හි කෙවලො;

න දිස්සති මුනිමතෙ, දින්නසද්දොව කෙවලො.

In the Sage's view, the word datta as an attribute is not seen by itself in an uncompounded form; only the word dinna is seen by itself.

තෙනෙව දින්නසද්දස්ස, දත්තාදෙසො කතො මයා;

‘‘දත්තං සිරප්පදාන’’න්ති, කවයො පන අබ්‍රවුං.

For that very reason, the substitution of datta for dinna was made by me. Poets, however, have said: 'Dattaṃ sirappadānaṃ' (The giving of the head was given).

එදිසො පාළියං නත්ථි, නයො තස්මා න සො වරො;

‘‘දත්තො’’ති භූරිදත්තස්ස, සඤ්ඤා පණ්ණත්තියං ගතා.

Such a method is not found in Pāli, therefore that way is not the best. The name 'Datta' has come to be a designation for Bhūridatta.

‘‘බ්‍රහ්මදත්තො බුද්ධදත්තො, දත්තො’’ ඉති හි සාසනෙ;

පණ්ණත්තියං දත්තසද්දො, අසමාසසමාසිකො.

For in the Teaching, in cases such as 'Brahmadatta, Buddhadatta, Datta,' the word datta is a designation, used both in uncompounded and compounded forms.

‘‘පරදත්තභොජන’’න්ති, එවමාදීසු පාළිසු;

සමාසෙ ගුණභූතොයං, දත්තසද්දො පතිට්ඨිතො.

In Pāli passages such as 'paradattabhojana' (food given by another), and so on, this word datta is established as an attribute within a compound.

‘‘මනසා දානං මයා දින්නං, දානං දින්නො’’තිආදිසු;

ගුණභූතො දින්නසද්දො, අසමාසම්හි දිස්සති.

In cases such as, 'By me a gift was given with the mind,' and 'a gift was given,' the word dinna is seen as an attribute in an uncompounded form.

‘‘දින්නාදායී ධම්මදින්නා’’, ඉච්චෙවමාදීසු පන;

සමාසෙ ගුණපණ්ණත්ති-භාවෙනෙස පදිස්සති.

But in cases such as 'Dinnādāyī' (one who takes what is given) and 'Dhammadinnā,' and so on, it appears in a compound as a qualitative designation.

කොචි [Pg.77] පන සද්දසත්ථවිදූ ගරු එවං සද්දරචනමකාසි –

But a certain teacher, an expert in the science of words, made a verbal composition thus:

‘‘යස්සඞ්කුරෙහි ජිමුතම්බුජලොදිතෙහි,වාතෙරිතෙහි පතිතෙහි සුණෙහි තෙහි.

By whose sprouts—arisen from clouds, lotuses, and water; agitated by the wind; and fallen—and by those pleasant sounds,

ජෙනන්තචීවරමසොභථ බ්‍රහ්මදත්තං,වන්දාමි තං චලදලං වරබොධිරුක්ඛ’’න්ති.

by which the final robe, a gift from Brahma, was made to shine—I venerate that excellent Bodhi tree with moving leaves.

එත්ථ ච බ්‍රහ්මදත්තන්ති ඉදං සක්කටභාසාතො නයං ගහෙත්වා වුත්තං, න පාළිතො. පාළිනයඤ්හිපත්වා ‘‘බ්‍රහ්මදත්තිය’’න්ති වා ‘‘බ්‍රහ්මදින්න’’න්ති වා ‘‘දෙවදත්තිය’’න්ති වා ‘‘දෙවදින්න’’න්ති වා රූපෙන භවිතබ්බං. තථා හි ‘‘බොධිසත්තො ච මද්දී ච සම්මොදමානා සක්කදත්තියෙ අස්සමෙ වසිංසූ’’ති පාළිනයානුරූපො අට්ඨකථාපාඨො දිස්සති. තස්මා එත්ථෙවං වදාම –

Here, the term 'Brahmadatta' is used, having adopted the style from Sanskrit, not from Pāli. Indeed, according to the Pāli idiom, it should be in the form of 'brahmadattiya' or 'brahmadinna' or 'devadattiya' or 'devadinna.' Thus, for example, the commentary passage 'The Bodhisatta and Maddī, rejoicing together, lived in the hermitage of Sakkadattiya' is seen to conform to the Pāli idiom. Therefore, we say this here—

‘‘දත්තසද්දස්ස ඨානම්හි, ‘‘දත්තිය’’න්ති රවො ගතො;

දෙවදත්තියපත්තො ච, අස්සමො සක්කදත්තියො’’ති.

“In the place of the word ‘Datta’, the sound ‘dattiya’ occurs; and Devadattiya’s bowl, and the hermitage of Sakkadattiya.”

අයං නීති සාධුකං මනසි කාතබ්බා. අත්‍ර පන පරිපුණ්ණාපරිපුණ්ණවසෙන යථාරහං පදක්කමො භවති.

This principle should be carefully borne in mind. Here, however, the sequence of words occurs as is appropriate, according to whether they are complete or incomplete.

දදාති, දදන්ති. දදාසි, දදාථ. දදාමි, දදාම. දදාතු, දදන්තු. දදාහි, දදාථ. දදාමි, දදාම, දදාමසෙ. දදෙය්‍ය, දදෙ, දජ්ජා. දජ්ජා සප්පුරිසො දානං. දදෙය්‍යුං, දජ්ජුං. පිතා මාතා ච තෙ දජ්ජුං. දදෙය්‍යාසි, දජ්ජාසි, දජ්ජෙසි ඉච්චපි. දජ්ජාසි අභයං මම. මාතරං කෙන දොසෙන, දජ්ජාසි දකරක්ඛිනො. සීලවන්තෙසු දජ්ජෙසි, දානං මද්දි යථාරහං. දදෙය්‍යාථ, දජ්ජාථ. දදෙය්‍යාමි, දජ්ජාමි, දදෙය්‍යාම, දජ්ජාම. දදෙථ, දදෙරං. දදෙථො, දදෙය්‍යාව්හො, දජ්ජාව්හො. දදෙය්‍යං, දජ්ජං. නෙව දජ්ජං මහොසධං. දදෙය්‍යාම්හෙ, දජ්ජාම්හෙ. අයමස්මාකං ඛන්ති. ගරූනං පන ඛන්ති අඤ්ඤථා භවති. තථා හි –

He gives, they give. You give, you all give. I give, we give. Let him give, let them give. Give (you, singular), give (you all). Let me give, let us give, let us give. He should give, he might give, he would give. A good person should give alms. They should give, they would give. Your father and mother would give. You should give, you would give, you would give. You should give me safety. For what fault, mother, would you give me to the water-demons? You should give gifts to the virtuous, Maddi, as is fitting. You all should give. I should give, I would give, we should give, we would give. Give (you all), they would give. Give (you two), you two should give, you two would give. I should give, I would give. I would not give Mahosadha. We should give, we would give. This is our view. But the view of the teachers is otherwise. For thus—

ගරූ ‘‘දජ්ජති දජ්ජන්ති’’, ඉතිආදිනයෙන තු;

අට්ඨන්නම්පි විභත්තීනං, වසෙනාහු පදක්කමං.

The teachers, however, say “dajjati, dajjanti,” and so on, according to this method; they say that the sequence of words is determined by means of the eight sets of verbal endings.

පාළිං උපපරික්ඛිත්වා, තඤ්චෙ යුජ්ජති ගණ්හථ;

න හි සබ්බප්පකාරෙන, පාළියො පටිභන්ති නො.

Having examined the Pāli, if it suits, accept it; for not in every way are the Pāli texts clear to us.

තත්ථ [Pg.78] අස්මාකං ඛන්තියා ‘‘දජ්ජා දජ්ජ’’න්තිආදීනි ය්‍යකාරසහිතෙයෙව සත්තමියා පදරූපෙ සිජ්ඣන්ති. ‘‘දජ්ජා සප්පුරිසො දාන’’න්ති එත්ථ හි ‘‘දජ්ජා ඉදං ‘‘දදෙය්‍යා’’ති පදරූපං පතිට්ඨපෙත්වා ය්‍යකාරෙ පරෙ සරලොපං කත්වා තතො තිණ්ණං බ්‍යඤ්ජනානං සංයොගඤ්ච තීසුසඤ්ඤොගබ්‍යඤ්ජනෙසු ද්වින්නං සරූපානමෙකස්ස ලොපඤ්ච ද්‍යකාරසඤ්ඤොගස්ස ච ජකාරද්වයං කත්වා තතො දීඝවසෙනුච්චාරිතබ්බත්තා අනිමිත්තං දීඝභාවං කත්වා නිප්ඵජ්ජති. එවං සාසනස්සානුරූපො වණ්ණසන්ධි භවති. දුවිධො හි සන්ධි පදසන්ධි වණ්ණසන්ධීති. තෙසු යත්ථ පදච්ඡෙදො ලබ්භති, සො පදසන්ධි. යථා? තත්‍රායං. යත්ථ පන න ලබ්භති, සො වණ්ණසන්ධි. යථා? අත්‍රජො. යථා ච සුගතො, යථා ච පද්ධානි. එවං දුවිධෙසු සන්ධීසු ‘‘දජ්ජා’’ති අයං වණ්ණසන්ධි එව.

Here, according to our understanding, forms like “dajjā, dajja,” etc., are correctly established as optative mood forms with the inclusion of the y-sound. In the phrase “dajjā sappuriso dānaṃ,” the word form “dajjā” is accomplished by first establishing the form “dadeyyā,” then, when the y-sound follows, effecting vowel elision, next combining the three consonants, and from the three conjoined consonants, eliding one of the two identical ones and transforming the dy-combination into a double j-sound, and then, because it must be pronounced with a long vowel, effecting lengthening even though no condition requires it. Thus, this phonetic combination is in accordance with the teaching. Indeed, there are two kinds of sandhi: word sandhi and sound sandhi. Among them, where word division is possible, that is word sandhi. For example: “Tatrāyaṃ.” Where, however, it is not possible, that is sound sandhi. For example: “Atrajo.” And just as “sugato” and just as “paddhāni,” so too in these two kinds of sandhi, this “dajjā” is purely sound sandhi.

අපරොපි රූපනයො භවති ත්වාපච්චයන්තවසෙන –

There is also another method of derivation, by way of the tvā suffix—

‘‘අයං සො ඉන්දකො යක්ඛො, දජ්ජා දානං පරිත්තකං;

අතිරොචති අම්හෙහි, චන්දො තාරගණෙ යථා’’ති

“This is that Indaka, the yakkha, who gave a trifling gift; he outshines us, like the moon among the stars.”

දස්සනතො. එත්ථ හි දජ්ජාති දත්වාති අත්ථො. ඉදං පන දත්වාසද්දෙන සමානත්ථං ‘‘දදිය්‍ය’’ ඉති පදරූපං පතිට්ඨපෙත්වා ය්‍යකාරෙ පරෙ සරලොපං කත්වා සඤ්ඤොගෙසු සරූපලොපඤ්ච තතො ද්‍යකාරසඤ්ඤොගස්ස ජ්ජකාරද්වයං දීඝත්තඤ්ච කත්වා නිප්ඵජ්ජති.

In the sense of ‘having given.’ Here, indeed, ‘dajjā’ means ‘having given.’ This, however, is produced by first establishing the word form ‘dadiyya’ which has the same meaning as the word ‘datvā,’ and then, when the y-sound follows, effecting vowel elision, and also the elision of similar sounds in conjuncts, and then making the dy-combination into a double j-sound and lengthening the preceding vowel.

අථාපරොපි රූපනයො භවති කම්මනි යපච්චයවසෙන. තථා හි ‘‘පෙතානං දක්ඛිණං දජ්ජා’’ති ච ‘‘දක්ඛිණා දජ්ජා’’ති ච ද්වෙ පාඨා දිස්සන්ති. තත්ථ පච්ඡිමස්ස දජ්ජාති දාතබ්බාති අත්ථො කම්මනි යපච්චයවසෙන. ඉධ පන දාධාතුතො යපච්චයං කත්වා ධාතුස්ස ද්විත්තඤ්ච පුබ්බස්ස රස්සත්තඤ්ච තතො යකාරෙ පරෙ [Pg.79] සරලොපං සඤ්ඤොගභාවඤ්ච ජ්ජකාරද්වයඤ්ච ඉත්ථිලිඞ්ගත්තා ආපච්චයාදිඤ්ච කත්වා ‘‘දජ්ජා’’ති නිප්ඵජ්ජති. එවං ‘‘දජ්ජා දදෙය්‍යා’’ති ච ‘‘දජ්ජා දදිය්‍ය දත්වා’’ති ච ‘‘දජ්ජා දාතබ්බා’’ති ච එතානි පච්චෙකං පරියායවචනානි භවන්ති. ‘‘දජ්ජුං. දජ්ජාසි, දජ්ජාථ. දජ්ජාමි, දජ්ජාම. දජ්ජාව්හො, දජ්ජ’’න්ති එතානිපි ‘‘දදෙය්‍යුං දදෙය්‍යාසී’’තිආදිනා පදරූපානි පතිට්ඨපෙත්වා ය්‍යකාරෙ පරෙ සරලොපං සඤ්ඤොගෙසු සරූපලොපං ද්‍යකාරසමඤ්ඤොගස්ස ජ්ජකාරද්වයඤ්ච කත්වා නිප්ඵජ්ජන්ති. එතෙසු දජ්ජාසීති යං රූපං තස්සාවයවස්ස ආකාරස්ස එකාරං කත්වා අපරම්පි ‘‘දජ්ජෙසී’’ති රූපං භවතීති දට්ඨබ්බං. එස නයො අඤ්ඤත්‍රාපි යථාසම්භවං යොජෙතබ්බො.

There is yet another method of derivation, based on the `ya` suffix in the passive voice. For thus, two readings are seen: “petānaṃ dakkhiṇaṃ dajjā” and “dakkhiṇā dajjā.” In the latter, “dajjā” means “should be given,” based on the `ya` suffix in the passive voice. In this case, the form 'dajjā' is produced from the root `dā` by taking the `ya` suffix, doubling the root, shortening the preceding vowel, then eliding the vowel before the `ya`, forming a conjunct, making a double `jja`, and, because it is feminine, applying the `ā` suffix and so on. Thus, “dajjā” and “dadeyyā”; “dajjā,” “dadiyya,” and “datvā”; and “dajjā” and “dātabbā” are each alternative expressions. Forms like “dajjuṃ, dajjāsi, dajjātha, dajjāmi, dajjāma, dajjāvho, dajja” are also produced by first establishing the word forms “dadeyyuṃ, dadeyyāsī,” etc., then, with `yy` following, applying vowel elision, elision of a similar form in the conjunct, and making a double `jja` from the `dy` combination. Among these, it should be noted that from the form 'dajjāsi', by changing its `ā` component to `e`, another form, 'dajjesi', is also produced. This method should be applied elsewhere as is appropriate.

අචින්තෙය්‍යානුභාවස්ස හි සම්මාසම්බුද්ධස්ස පාළිනයො අචින්තෙය්‍යොයෙව හොති, ගම්භීරො දුක්ඛොගාළ්හො, න යෙන කෙනචි ලක්ඛණෙන සාධෙතබ්බො, යථාතන්ති විරචිතෙහෙව ලක්ඛණෙහි සාධෙතබ්බො. තථා හි ‘‘ඛත්තියා තිත්ථියා චෙතියානී’’තිආදීසු යකාරෙ පරෙ සරලොපො භවති, තෙන ‘‘අථෙත්ථෙකසතං ඛත්‍යා. එවම්පි තිත්ථ්‍යා පුථුසො වදන්ති. ආරාමරුක්ඛචෙත්‍යානී’’ති පයොගා දිස්සන්ති. තථා ‘‘සාකච්ඡති තච්ඡ’’න්ති එත්ථාපි ‘‘සහ කථයතී’’තිවා ‘‘සංකථයතී’’ති වා ‘‘තථ්‍ය’’න්ති ච පදරූපං පතිට්ඨපෙත්වා සහසද්දස්ස හකාරලොපං, සංසද්දෙ ච නිග්ගහීතලොපං කත්වා සකාරගතස්ස සරස්ස දීඝං කත්වා යකාරෙ පරෙ සරලොපං කත්වා තතො ථ්‍යකාරසඤ්ඤොගස්ස ච්ඡයුගං කත්වා විසභාගසඤ්ඤොගෙ එකො එකස්ස සභාගත්තමාපජ්ජති. තෙන ‘‘සාකච්ඡති තච්ඡ’’න්ති රූපානි සිජ්ඣන්ති. තථා හි ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤං සාකච්ඡිංසු. කාලෙන ධම්මසාකච්ඡා. භූතං තච්ඡං. යථාතථියං විදිත්වාපි ධම්මං, සම්මා සො ලොකෙ පරිබ්බජෙය්‍යා’’ති [Pg.80] සවිකපානි පයොගානි දිස්සන්ති. ‘‘නජ්ජා’’තිආදීසුපි ‘‘නදියා’’තිආදීනි පදරූපානි පතිට්ඨපෙත්වා වණ්ණසන්ධිවසෙන යකාරෙ පරෙ ලොපවිධි ලබ්භතියෙව. විවිධො හි සාසනානුකූලො රූපනිප්ඵාදනුපායො, උපරි ච එතෙසං සාධනත්ථං ‘‘සරලොපො යමනරාදීසූ’’තිආදීනි ලක්ඛණානි භවිස්සන්ති. තත්ථ –

Indeed, the Pāli idiom of the Perfectly Self-Enlightened One, whose power is inconceivable, is itself inconceivable, profound, difficult to fathom; it is not to be mastered by just any rule, but only by the rules laid down in the tradition. Thus, indeed, in phrases like “khattiyā, titthiyā, cetiyānī,” etc., when a yakāra follows, vowel elision occurs. Therefore, usages like “athetthekasataṃ khatyā,” “evampi titthyā puthuso vadanti,” and “ārāmarukkhacetyānī” are seen. Similarly, in “sākacchati taccha,” here too, by establishing the word forms as “saha kathayatī” or “saṃkathayatī” and “tathya,” the hakāra is elided from “saha,” the niggahīta is elided from “saṃ,” the vowel of the sakāra becomes long, and when a yakāra follows, the vowel is elided. Then, a double ccha is made from the thyakāra combination; in a dissimilar conjunction, one becomes similar to the other. Thus, forms like “sākacchati taccha” are accomplished. For instance, usages such as “aññamaññaṃ sākacchiṃsu,” “kālena dhammasākacchā,” “bhūtaṃ tacchaṃ,” and “yathātathiyaṃ viditvāpi dhammaṃ, sammā so loke paribbajeyyā” with their variations, are seen. Likewise, in cases like “najjā,” by establishing the word forms as “nadiyā,” etc., the elision rule through sound combination can be obtained when a yakāra follows. Indeed, diverse are the means for forming expressions suitable to the Teaching; moreover, for establishing these, rules like “saralopo yamanarādīsū” will be given later. There—

‘‘දජ්ජා දජ්ජු’’න්තිආදීනි, සත්තමීනං වසෙන මෙ;

වුත්තානි යොගිරාජස්ස, සාසනත්ථං මහෙසිනො.

“Forms like ‘dajjā, dajju,’ etc., were spoken by me with reference to the optative mood, uttered for the purpose of the Dispensation of the Great Sage, the King of Yogis.”

අත්‍රිදං වත්තබ්බං, කිඤ්චාපි අට්ඨකථාචරියෙහි ‘‘මාතරං තෙන දොසෙන, දජ්ජාහං දකරක්ඛිනො’’ති එත්ථ දජ්ජන්ති පදස්ස ‘‘දම්මී’’ති වත්තමානාවසෙන විවරණං කතං, තථාපි සත්තමීපයොගොයෙව. ආචරියා හි ‘‘සත්තමීපයොගො අය’’න්ති ජානන්තාපි ‘‘කදාචි අඤ්ඤෙ පරිකප්පත්ථම්පි ගණ්හෙය්‍යු’’න්ති ආසඞ්කාය එවං විවරණමකංසු. තථා කිඤ්චාපි තෙහි ‘‘අනාපරාධකම්මන්තං, න දජ්ජං දකරක්ඛිනො’’ති එත්ථ න දජ්ජන්ති පදස්ස ‘‘නාහං දකරක්ඛස්ස දස්සාමී’’ති භවිස්සන්තීවසෙන විවරණං කතං, තථාපි සත්තමීපයොගොයෙව, අනාගතං පන පටිච්ච වත්තබ්බත්ථත්තා එවං විවරණං කතං. ‘‘නෙව දජ්ජං මහොසධ’’න්ති එත්ථ පන ‘‘න ත්වෙව දදෙය්‍ය’’න්ති සත්තමීපයොගවසෙනෙව විවරණං කතන්ති. එවං දජ්ජංපදස්ස විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො.

This should be stated herein: Although the commentary teachers explained the word ‘dajjaṃ’ in the phrase ‘mātaraṃ tena dosena, dajjāhaṃ dakarakkhino’ as ‘dammī’ (I give), interpreting it in the sense of the present tense, it is nevertheless a usage of the optative mood. For the teachers, though knowing that it was a usage of the optative mood, gave such an explanation out of concern that ‘perhaps others might take it for a speculative purpose.’ Similarly, although they explained the word ‘na dajjaṃ’ in ‘anāparādhakammantaṃ, na dajjaṃ dakarakkhino’ as ‘nāhaṃ dakarakkhassa dassāmī’ (I will not give to the water-demon), interpreting it in the sense of the future tense, it is nevertheless a usage of the optative mood; however, because the meaning had to be stated with reference to the future, such an explanation was given. But in ‘neva dajjaṃ mahosadha,’ the explanation was made purely in the sense of the optative mood, as ‘na tveva dadeyya’ (one should certainly not give). Thus should the analysis of the word ‘dajjaṃ’ be understood.

ඉදානි පරොක්ඛාදිවසෙන පදක්කමො කථියති. ‘‘දද, දදූ. දදූ’’ති ච ඉදං ‘‘නාරදො ඉති නාමෙන, කස්සපො ඉති මං විදූ’’තිආදීසු විදූසද්දෙන සමං. දදෙ, දදිත්ථ, දදං, දදිම්හ. දදිත්ථ, දදිරෙ. දදිත්ථො, දදිව්හො.

Now, the sequence of forms is explained by way of the perfect tense, etc. “Dada, dadū.” And this “Dadū” is similar to the word ‘vidū’ in such phrases as “Nārado iti nāmena, Kassapo iti maṃ vidū.” Dade, dadittha, dadaṃ, dadimha. Dadittha, dadire. Dadittho, dadivho.

එත්ථ ච දදිත්ථොති ඉදං ‘‘සඤ්ජග්ඝිත්ථො මයා සහ. මා කිසිත්ථො මයා විනා. මා නං කලලෙ අක්කමිත්ථො’’තිආදීසු ‘‘සඤ්ජග්ඝිත්ථො’’තිආදීහි [Pg.81] සමං. ඉමිනා නයෙන සබ්බත්ථ ලබ්භමානවසෙන සදිසතා උපපරික්ඛිතබ්බා. දදං, දදිම්හෙ. පරොක්ඛාසහිභරූපානි.

Here, ‘dadittho’ is similar to ‘sañjagghittho,’ etc., in phrases like “sañjagghittho mayā saha. Mā kisittho mayā vinā. Mā naṃ kalale akkamittho.” In this manner, similarity should be examined everywhere, to the extent it is found. Dadaṃ, dadimhe. These are perfect tense forms.

අදදා, අදදූ. අදදෙ, අදදත්ථ. අදදං, අදදම්හ. අදදත්ථ, අදදත්ථුං. අදදසෙ, අදදව්හං. අදදිං අදදම්හසෙ. ඉති අනකාරපුබ්බම්පි රූපං ගහෙතබ්බං ‘‘යෙසං නො න දදම්හසෙ’’ති දස්සනතො. හිය්‍යත්තනීසහිතරූපානි.

Adadā, adadū. Adade, adadattha. Adadaṃ, adadamha. Adadattha, adadatthuṃ. Adadase, adadavhaṃ. Adadiṃ, adadamhase. Thus, a form without the augment should also be taken, as exemplified by “yesaṃ no na dadamhase.” These are the hiyyattanī forms.

අදදි, අදදුං, අදදිංසු. අදදො, අදදිත්ථ. අදදිං, අදදිම්හා. අදදා, අදදූ. අදදසෙ, අදදිව්හං. අදදං, අදදිම්හෙ. අජ්ජතනීසහිතරූපානි.

Adadi, adaduṃ, adadiṃsu. Adado, adadittha. Adadiṃ, adadimhā. Adadā, adadū. Adadase, adadivhaṃ. Adadaṃ, adadimhe. These are the aorist forms.

‘‘දදිස්සති, දදිස්සන්ති’’ ඉච්චාදි සබ්බං නෙය්‍යං. භවිස්සන්තීසහිතරූපානි.

“Dadissati, dadissanti,” etc., all should be inferred. These are forms associated with the future tense.

‘‘අදදිසා, දදිස්සා, අදදිස්සංසු, දදිස්සංසු’’ ඉච්චාදි ච සබ්බං නෙය්‍යං. කාලාතිපත්තිසහිතරූපානි.

“Adadisā, dadissā, adadissaṃsu, dadissaṃsu,” etc., all should be understood. These are forms with a past conditional sense.

අපරානිපි වත්තමානාදිසහිතරූපානි භවන්ති. දෙති, දෙන්ති. දෙසි, දෙථ. දෙමි, දම්මි, දෙම, දම්ම. දෙතු, දෙන්තු. දෙහි, දෙථ. දෙමි, දම්මි, දෙම, දම්ම. අත්තනොපදානි අප්පසිද්ධානි. සත්තමීනයො ච පරොක්ඛානයො ච අප්පසිද්ධො. හියුත්තනීනයො පන අජ්ජතනීනයො ච කොචි කොචි පසිද්ධො පාළියං ආගතත්තා, සක්කා ච ‘‘අදා, අදූ, අදො, අද’’න්තිආදිනා යොජෙතුං. තථා හි නයො දිස්සති. අදා දානං පුරින්දදො. වරඤ්චෙමෙ අදො සක්ක. බ්‍රාහ්මණානං අදං ගජං. අදාසිමෙ. අදංසු තෙ මමොකාසං. අදාසිං බ්‍රාහ්මණෙ තදාති. ‘‘දස්සති, දස්සන්ති’’ ඉච්චාදි සබ්බං නෙය්‍යං. ‘‘අදස්සා, දස්සා, අදස්සංසු, දස්සංසු, දස්සිංසු’’ ඉච්චාදි ච සබ්බං නෙය්‍යං.

There are also other forms associated with the present tense, etc. Deti, denti. Desi, detha. Demi, dammi, dema, damma. Detu, dentu. Dehi, detha. Demi, dammi, dema, damma. The middle voice forms are rare. The optative and the perfect are also rare. However, some forms of the hiyyattanī and ajjatanī are well-known since they occur in the Pāli canon, and it is possible to construe them with 'adā, adū, ado, ada,' etc. For indeed, that method is seen: “Adā dānaṃ purindado. Varañceme ado sakka. Brāhmaṇānaṃ adaṃ gajaṃ. Adāsime. Adaṃsu te mamokāsaṃ. Adāsiṃ brāhmaṇe tadā.” “Dassati, dassanti,” etc., all should be inferred. “Adassā, dassā, adassaṃsu, dassaṃsu, dassiṃsu,” etc., all should be inferred.

තථා [Pg.82] ආදදාති, ආදදන්ති. ආදදාසි, ආදදාථ. ආදදාමි, ආදදාම. කච්චායනමතෙ ‘‘ආදත්තෙ’’ති අත්තනොපදං වුත්තං. එවං ‘‘ආදදාතු, ආදදෙය්‍ය’’ ඉච්චාදි සබ්බං නෙය්‍යං. ආදෙතු ආදෙය්‍ය ඉච්චාදි යථාරහං යොජෙතබ්බං. එවමෙව ච ‘‘දාපෙති, ආදාපෙතී’’තිආදීනිපි යථාරහං යොජෙතබ්බානි.

Similarly, “ādadāti, ādadanti. Ādadāsi, ādadātha. Ādadāmi, ādadāma.” According to Kaccāyana's system, “ādatte” is stated to be the middle voice. Thus, “ādadātu, ādadeyya,” etc., all should be inferred. “Ādetu, ādeyya,” etc., should be connected as appropriate. Just so, “dāpeti, ādāpeti,” etc., should also be connected as appropriate.

දාකුච්ඡිතෙ ගමනෙ. දාති. සුද්දාති. සුද්දො, සුද්දී. තත්ථ සුද්දොති සුද්දාතීති සුද්දො, පරපොථනාදිලුද්දාචාරකම්මුනා දාරුකම්මාදිඛුද්දාචාරකම්මුනා ච ලහුං ලහුං කුච්ඡිතං ගච්ඡතීති අත්ථො. තථා හි සු ඉති සීඝත්ථෙ නිපාතො, දා ඉති ගරහත්ථො ධාතු කුච්ඡිතගතිවාචකත්තා. සුද්දස්ස භරියා සුද්දී.

The root Dā, in the sense of contemptuous going. Dāti. Suddāti. Suddo, suddī. Here, 'suddo' means 'suddāti' (one who goes contemptuously). The meaning is: one who goes quickly and lightly in a contemptible manner through actions like striking others, or through petty actions like woodwork. For 'su' is a particle meaning quickness, and 'dā' is a root with the sense of reproach, signifying contemptible movement. The wife of a suddo is a suddī.

දු ගතියං. දවති. දුමො. එත්ථ ච දවති ගච්ඡති මූලක්ඛන්ධසාඛාවිටපපත්තපල්ලවපුප්ඵඵලෙහි වුද්ධිං විරූළ්හිං වෙපුල්ලං පාපුණාතීති දුමො.

The root Du, in the sense of going. Davati. Dumo. Herein, a 'dumo' (tree) is so called because it 'goes' (davati), that is, it attains growth, increase, and abundance by means of its roots, trunk, branches, twigs, leaves, shoots, flowers, and fruits.

දෙසොධනෙ. සොධනං පරියොදාපනං. දායති. දායනං. යථා ගායති, ගායනං. දායිතුං, දායිත්වා, ධාතාවයවස්සෙකාරස්ස ආයාදෙසො. ‘‘දාතුං, දත්වා’’ ඉච්චපි රූපානි.

The root De, in the sense of cleansing. Sodhanaṃ means purification. Dāyati. Dāyanaṃ. Just as gāyati, gāyanaṃ. Dāyituṃ, dāyitvā—there is a substitution of 'āy' for the 'e' of the root element. The forms “Dātuṃ” and “datvā” also exist.

තත්‍ර දාතුන්ති සොධෙතුං. දත්වාති සොධෙත්වාති අත්ථො ගහෙතබ්බො. තථා හි ‘‘බාලො අබ්‍යත්තො නප්පටිබලො අනුයුඤ්ජියමානො අනුයොගං දාතු’’න්ති එත්ථ දාතුන්ති පදස්ස සොධෙතුන්ති අත්ථො. කෙචි ‘‘දානත්ථ’’න්ති අත්ථං වදන්ති, තං න යුත්තං. න හි යො පරෙහි අනුයුඤ්ජියති, සො අනුයොගං දෙති නාමාති. තස්මා ‘‘ආචරියස්ස අනුයොගං දත්වා බාරාණසිං පච්චාගච්ඡී’’තිආදීසුපි අනුයොගං දත්වාති අනුයොගං සොධෙත්වාති අත්ථොයෙව ගහෙතබ්බො. තථා [Pg.83] හි පුබ්බාචරියෙහි ‘‘අනුයොගදාපනත්ථ’’න්ති එතස්මිං පදෙසෙ එසොයෙවත්ථො විභාවිතො. කථං? අනුයොගදාපනත්ථන්ති අනුයොගං සොධාපෙතුං. විමද්දක්ඛමඤ්හි සීහනාදං නදන්තො අත්ථතො අනුයොගං සොධෙති නාම, අනුයුඤ්ජන්තො ච නං සොධාපෙති නාමාති. ඉදම්පි ච තෙහි වුත්තං. දාතුන්ති සොධෙතුං. කෙචි ‘‘දානත්ථ’’න්ති අත්ථං වදන්ති, තං න යුත්තං. න හි යො සීහනාදං නදති, සො එව තත්ථ අනුයොගං දෙතීති. සමන්තපට්ඨානමහාපකරණ සංවණ්ණනායම්පි පුබ්බාචරියෙහි ‘‘දානං දත්වාති තං චෙතනං පරියොදාපෙත්වා’’ති සොධනත්ථො වුත්තො. දුල්ලභා අයං නීති සාධුකං චිත්තෙ ඨපෙතබ්බා.

Therein, 'dātuṃ' means 'to cleanse'. 'Datvā' means 'having cleansed'—this meaning should be understood. For example, in the phrase “a fool, unskilled, incapable, when questioned, cannot 'dātuṃ' the inquiry,” here the word 'dātuṃ' means 'to cleanse'. Some say the meaning is “for giving,” but this is not correct. For one who is questioned by others does not, so to speak, “give” the inquiry. Therefore, in phrases like “having given the teacher’s inquiry, he returned to Bārāṇasī,” the meaning of “having given the inquiry” should be understood as “having cleansed the inquiry.” Indeed, the ancient teachers explained this very meaning in this instance as “for the purpose of causing the inquiry to be given.” How? “For the purpose of causing the inquiry to be given” means to have the inquiry cleansed. For one roaring a lion's roar capable of crushing opposition truly cleanses the inquiry, and the one questioning causes it to be cleansed. This too was stated by them: 'Dātuṃ' means 'to cleanse'. Some say the meaning is “for giving,” but this is not correct. For one who roars like a lion does not thereby “give” the inquiry. Even in the commentary on the Samantapaṭṭhāna Mahāpakaraṇa, the ancient teachers stated the meaning of cleansing: “having given the gift means having purified that intention.” This principle is hard to find and should be firmly held in mind.

දෙ පාලනෙ. දීයති. දානං, උද්දානං දායිතුං, දායිත්වා. තත්ථ දානන්ති දුග්ගතිතො දායති රක්ඛතීති දානං, දානචෙතනා. උද්දානන්ති වුත්තස්ස අත්ථස්ස වක්ඛමානස්ස වා විප්පකිණ්ණභාවෙන නස්සිතුං අදත්වා උද්ධං දානං රක්ඛණං උද්දානං, සඞ්ගහවචනන්ති අත්ථො. අථ වා උද්දානන්ති පච්ඡුද්දානාදිකං උද්දානං.

The root De, in the sense of protecting. Dīyati. Dānaṃ, uddānaṃ, dāyituṃ, dāyitvā. Therein, dānaṃ is so called because it protects (dāyati) from misfortune (duggati); it is the intention of giving. Uddānaṃ means the protection of the meaning that has been said or that will be said, preventing it from being lost due to being scattered; the meaning is a summarizing word. Alternatively, uddānaṃ refers to a summary, such as a concluding summary.

ඛාද භක්ඛනෙ. ඛාදති. ඛාදිකා, ඛාදනං, අඤ්ඤමඤ්ඤඛාදිකා. පුබ්බඵලඛාදිකා, ඛජ්ජං, ඛාදනීයං, ඛන්ධා.

The root Khāda, in the sense of eating or devouring. Khādati. Khādikā, khādanaṃ, aññamaññakhādikā. Pubbaphalakhādikā, khajjaṃ, khādanīyaṃ, khandhā.

තත්ථ ඛජ්ජන්ති පූවො. ඛාදනීයන්ති පූවඵලාඵලාදි. ‘‘ඛාදනීයං වා භොජනීයං වා’’ති විසුං භොජනීයස්ස වචනතො ඛාදනං නාම ඛජ්ජස්ස වා ඛාදනීයස්ස වා භක්ඛනං. අපිච හිංසාපි ‘‘ඛාදන’’න්ති වුච්චති. ජාතිජරාබ්‍යාධිදුක්ඛාදීහි ඛජ්ජන්තීති ඛන්ධා, රූපවෙදනාසඤ්ඤාසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණානි. ‘‘චීවරානි නස්සන්තිපි ඩය්හන්තිපි උන්දූරෙහිපි ඛජ්ජන්තී’’ති එත්ථ විය ඛජ්ජන්ති සද්දො කම්මත්ථො.

Therein, `khajjaṃ` is cake. `Khādanīyaṃ` is cakes, fruits, and so on. Because of the phrase “khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā,” which distinguishes “bhojanīya,” khādana means the eating of either khajja or khādanīya. Moreover, harming is also called “khādana.” The aggregates—form, feeling, perception, formations, and consciousness—are so called because they are “eaten” (khajjanti) by birth, aging, sickness, suffering, and so on. Here, the word “khajjanti” is used in a passive sense, as in the phrase “robes are destroyed, burned, or eaten by rats.”

බද [Pg.84] ථෙරියෙ. ථිරභාවො ථෙරියං, යථා දක්ඛියං. බදති. බදරී, බදරං. අත්‍රිදං වුච්චති –

The root Bada, in the sense of firmness. Firmness (theriyaṃ) is the state of being firm (thirabhāvo), as in dakkhiyaṃ. Badati. Badarī, badaraṃ. Regarding this, it is said:

කක්කන්ධු බදරී කොලී, කොලං කුලවමිච්චපි;

තෙනිලං බදරඤ්චාති, නාමං රුක්ඛස්ස කොලියාති.

Kakkandhu, badarī, kolī, kola, and kulava, also tenila and badara, are names for the jujube tree.

ඛද ධිතිහිංසාසු ච. ථෙරියාපෙක්ඛාය චකාරො. ඛදති. ඛදිරො.

The root 'khada' is in the sense of tenacity and harming. The particle 'ca' is with reference to firmness. Khadati. Khadiro.

ගද වියත්තියං වාචායං. ගදති. ආගදනං, තථො ආගදො එතස්සාති තථාගතො. සුට්ඨු ගදතීති සුගදො.

The root 'gada' is in the sense of articulate speech. Gadati. Āgadanaṃ; from that, 'āgado'; one who possesses this doctrine is a 'Tathāgata'. One who speaks well is a 'Sugado'.

රද විලෙඛනෙ. රදති. රදනො, රදො, දාඨාරදො. අත්‍ර රදනොති දන්තො.

The root 'rada' is in the sense of scraping. Radati. Radano, rado, dāṭhārado. Here, 'radano' means a tooth.

නද අබ්‍යත්තසද්දෙ. සීහො නදති, පණදති. නාදො, නදී. පබ්බතෙසු වනාදීසු නදතීති නදී. නද ඉ ඉති ධාතුද්වයවසෙන පන ‘‘නදන්තී ගච්ඡතීති නදී’’තිපි නිබ්බචනං වදන්ති.

The root 'nada' is in the sense of indistinct sound. A lion roars (nadati, paṇadati). Nādo, nadī. It is called 'nadī' because it roars in mountains, forests, and so on. However, based on the two roots 'nada' and 'i', some also state the derivation: 'roaring, it goes, thus it is a nadī'.

කෙචෙත්ථ වදෙය්‍යුං යා පනෙසා ‘‘නද අබ්‍යත්තසද්දෙ’ති ධාතු තුම්හෙහි වුත්තා, සා කිංනිච්චමබ්‍යත්තසද්දෙයෙව වත්තති, උදාහු කත්ථචි වියත්තියම්පි වාචායං වත්තතී’’ති? නිච්චමබ්‍යත්තසද්දෙයෙව වත්තතීති. යජ්ජෙවං ‘‘සීහො නදතී’’තිආදීසු තිරච්ඡානගතාදිසද්දභාවෙන අවිභාවිතත්ථතාය නදසද්දො අබ්‍යත්තසද්දො හොතු, ‘‘සීහො විය අයං පුරිසො නදතී’’තිආදීසු පන මනුස්සභාසාපි අබ්‍යත්තසද්දො සියාති? තන්න වියත්තාපි සමානා මනුස්සභාසා සීහො වියාති එවං සමුපෙක්ඛාවසෙන සීහපදත්ථස්සාපෙක්ඛනතො නදසද්දෙන නිද්දිසියති[Pg.85], න පුරිසාපෙක්ඛනවසෙන. යථා හි වලාහකූපමාවසෙන කථිතං, ‘‘කථඤ්ච පුග්ගලො ගජ්ජිතා ච වස්සිතා ච හොතී’’ති පාළියං ගජ්ජනං වස්සනඤ්ච පුග්ගලෙ අලබ්භමානම්පි වලාහකස්ස ගජ්ජනවස්සනසදිසතාය භාසනකරණක්‍රියායූපලබ්භනතො වත්තබ්බමෙව හොති, එවමෙව නිබ්භයභාවෙන සීහනාදසදිසියා වාචාය නිච්ඡරණතො සීහො විය නදතීති අවිභාවිතත්ථවන්තෙන නදසද්දෙන මනුස්සභාසාපි නිද්දිසිතබ්බා හොති.

Some might ask: 'The root 'nada', which you have stated is in the sense of indistinct sound, does it always pertain only to indistinct sound, or does it sometimes also pertain to articulate speech?' It pertains always and only to indistinct sound. 'If so, in cases such as 'the lion roars', let the word 'nada' be an indistinct sound, due to its meaning being unmanifested as the sound of an animal. But in cases such as 'this man roars like a lion', could human speech also be an indistinct sound?' That is not so. Although human speech is articulate, it is indicated by the word 'nada' by way of comparison—'like a lion'—with reference to the meaning of the word 'lion', not with reference to the man. For example, as was said by way of the simile of the cloud in the Pāli text: 'And how is a person one who thunders and rains?' Although thundering and raining are not found in a person, it is still said because the act of speaking is found to be similar to the thundering and raining of a cloud. In the same way, because of the issuing forth of fearless speech similar to a lion's roar, human speech is also to be indicated by the word 'nada'—which has an indistinct meaning—as in 'he roars like a lion'.

එත්ථ ච අම්බඵලූපමාදයොපි ආහරිත්වා දස්සෙතබ්බා. න හි පක්කාමකතාදීනි පුග්ගලෙසු විජ්ජන්ති, අථ ඛො අම්බඵලාදීසු එව විජ්ජන්ති, එවං සන්තෙපි භගවතා අඤ්ඤෙනාකාරෙන සදිසත්තං විභාවෙතුං අම්බඵලූපමාදයො වුත්තා, එවමෙව නදසද්දො අබ්‍යත්තසද්දභාවෙන තිරච්ඡානගතසද්දාදීසු එව වත්තබ්බොපි අත්ථන්තරවිභාවනත්ථං ‘‘සීහො විය නදතී’’තිආදීසු මනුස්සභාසායම්පි රූළ්හියා වුත්තො, න සභාවතො. තථා හි සභාවතො නදසද්දෙනපි වස්සිතසද්දාදීහිපි මනුස්සභාසා නිද්දිසිතබ්බා න හොතීති. යදි එවං –

Here, similes such as that of the mango fruit should also be brought forth and shown. For qualities like ripeness, rawness, and so on are not found in persons, but rather in things like mango fruits. Even so, the Blessed One used the simile of the mango fruit and others to illustrate similarity in a different way. Likewise, the word 'nada', though it should properly be applied only to indistinct sounds like those of animals, is used for human speech by convention in phrases such as 'he roars like a lion' in order to clarify a different meaning, not by its intrinsic nature. For, by its intrinsic nature, human speech is not to be indicated by words like 'nada', 'vassita', and so on. If so—

‘‘සුවිජානං සිඞ්ගාලානං, සකුණානඤ්ච වස්සිතං;

මනුස්සවස්සිතං රාජ, දුබ්බිජානතරං තතො’’ති

Easy to understand are the cries of jackals and the calls of birds; the speech of humans, O king, is harder to understand than that.

එත්ථ කස්මා වස්සිතසද්දෙන මනුස්සභාසා නිද්දිසියතීති? සච්චං මනුස්සභාසාපි වස්සිතසද්දෙන නිද්දිට්ඨා දිස්සති, එවං සන්තෙපි සා ‘‘සුවිජානං සිඞ්ගාලානං, සකුණානඤ්ච වස්සිත’’න්ති වස්සිතසද්දවසෙන පයොගස්ස වචනතො තදනුරූපං නිද්දිසිතුං අරහතීති මන්ත්වා වස්සිතසද්දසදිසී නිද්දිට්ඨා. න හි ‘‘මනුස්සො වස්සතී’’තිආදිනා විසුං පයොගා දිස්සන්ති, ‘‘සකුණො වස්සති, කූජතී’’තිආදිනා පන පයොගා දිස්සන්ති, තස්මා ‘‘සඞ්ගාමං ඔතරිත්වාන, සීහනාදං නදි කුසො’’තිආදීසු විය යථාරහං [Pg.86] අත්ථො ගහෙතබ්බො. එවං නදධාතු සභාවතො අබ්‍යත්තසද්දෙයෙව හොති, න වියත්තියං වාචායන්ති දට්ඨබ්බං.

Here, why is human speech indicated by the word 'vassita'? It is true that human speech is seen to be indicated by the word 'vassita'. Even so, it is indicated as being similar to the word 'vassita', with the thought that, because of the usage of the word 'vassita' in the verse 'Easy to understand are the cries of jackals and the calls of birds...', it is fitting to indicate it accordingly. For usages such as 'a man cries out (vassati)' are not seen separately, whereas usages such as 'a bird cries (vassati), it coos (kūjati)' are seen. Therefore, as in cases like 'Having descended into battle, Kusa roared a lion's roar', the meaning should be understood as is appropriate to the context. Thus, it should be understood that the root 'nada' by its intrinsic nature refers only to indistinct sound, not to articulate speech.

අද්ද ගතියං යාචනෙ ච. අද්දති.

The root 'adda' is in the sense of going and requesting. Addati.

නද්ද ගද්ද සද්දෙ. නද්දති. ගද්දති.

The roots 'nadda' and 'gadda' are in the sense of sound. Naddati. Gaddati.

තද්ද හිංසායං. තද්දති.

The root 'tadda' is in the sense of harming. Taddati.

කද්ද කුච්ඡිතෙ සද්දෙ. කද්දති. කද්දමො.

The root 'kadda' is in the sense of a contemptible sound. Kaddati. Kaddamo.

ඛද්ද දංසනෙ. දංසනමිහ දන්තසුකතකත්තිකා ක්‍රියා අභිධීයතෙ. සභාවත්තා ධාතුයා සාධනප්පයොගසමවායී. ඛද්දති.

The root 'khadda' is in the sense of biting. Here, biting is defined as the action of teeth made into cutters. By its nature, the root is connected with the application of an instrument. Khaddati.

අදි බන්ධනෙ. අන්දති. අන්දු. අන්දුසද්දොපනෙත්ථ ඉත්ථිලිඞ්ගො ගහෙතබ්බො පාළියං ඉත්ථිලිඞ්ගප්පයොගදස්සනතො ‘‘සෙය්‍යථාපි වාසෙට්ඨ අයං අචිරවතී නදී පූරා උදකස්ස සමතිත්තිකා කාකපෙය්‍යා, අථ පුරිසො ආගච්ඡෙය්‍ය පාරත්ථිකො පාරගවෙසී පාරගාමී පාරං තරිතුකාමො, සො ඔරිමතීරෙ දළ්හාය අන්දුයා පච්ඡාබාහං ගාළ්හබන්ධනබන්ධො’’ති. තත්‍ර අන්දූති යං කිඤ්චි බන්ධනං වා. ‘‘යථා අන්දුඝරෙ පුරිසො’’ති හි වුත්තං. බන්ධනවිසෙසො වා, ‘‘අන්දුබන්ධනාදීනි ඡින්දිත්වා පලායිංසූ’’ති හි වුත්තං. අපිච අන්දනට්ඨෙන බන්ධනට්ඨෙන අන්දු වියාතිපි අන්දු, පඤ්ච කාමගුණා. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා ‘‘ඉමෙ ඛො වාසෙට්ඨ පඤ්ච කාමගුණා අරියස්ස විනයෙ අන්දූතිපි බන්ධනන්තිපි වුච්චන්තී’’ති. නිග්ගහීතාගමවසෙනායං ධාතු වුත්තා. කත්ථචි පන විගතනිග්ගහීතාගමොපි හොති, තං යථා? ‘‘අවිජ්ජා භික්ඛවෙ පුබ්බඞ්ගමා අකුසලානං ධම්මානං සමාපත්තියා අන්වදෙව අහිරික’’න්ති පාළි. එත්ථ අනුඅන්දති අනුබන්ධතීති අන්වදි. අන්වදි එව අන්වදෙවාති කිතවිග්ගහො සන්ධිවිග්ගහො ච [Pg.87] වෙදිතබ්බො. තථා හි අට්ඨකථායං ‘‘අන්වදෙවාති අනුබන්ධමානමෙවා’’ති වුත්තං, තං අවිජ්ජමහිරිකං අනුබන්ධමානමෙව හොතීති අත්ථො.

The root 'adi' is in the sense of binding. Andati. Andu. Here, the word 'andu' should be taken as feminine, as its feminine usage is seen in the Pāli: 'Just as, Vāseṭṭha, this Aciravatī river is full of water to the brim, so a crow could drink from it, and a man comes who wants to cross to the far shore, is seeking the far shore, is heading for the far shore. On this shore, he is bound with a strong bond, with his arms tied behind his back.' Here, 'andu' can mean any kind of bond. For it is said: 'Like a man in a prison house.' Or it can mean a specific kind of bond, for it is said: 'Having cut their fetters and bonds, they fled.' Furthermore, because they bind, the five strands of sensual pleasure are also like a bond, and are thus called 'andu'. For this was said by the Blessed One: 'These five strands of sensual pleasure, Vāseṭṭha, are called a bond and a fetter in the discipline of the noble one.' This root is stated with the addition of a nasal. But in some places it occurs without the added nasal. For instance? In the Pāli: 'Ignorance, monks, is the forerunner for the attainment of unwholesome states, followed by shamelessness.' Here, 'anvadi' means 'it follows' (anu-andati, anubandhati). That 'anvadi eva' becomes 'anvadeva' should be understood as both a primary derivative analysis and a euphonic combination analysis. For in the commentary it is said: 'anvadeva means just following.' The meaning is that it (the unwholesome state) is just following that ignorance and shamelessness.

ඉදි පරමිස්සරියෙ ඉන්දති. ඉන්දනං, ඉන්දො.

The root 'idi' is in the sense of supreme lordship. Indati. Indanaṃ, indo.

එත්ථ ඉන්දොති අධිපතිභූතො යො කොචි. සො හි ඉන්දති පරෙසු ඉස්සරියං පාපුණාතීති ඉන්දොති වුච්චති. අපිච ඉන්දොති සක්කො. සක්කස්ස හි අනෙකානි නාමානි –

Here, 'indo' means anyone who is an overlord. For he exercises lordship, attaining sovereignty over others—thus he is called 'indo.' Moreover, 'indo' means Sakka. For Sakka has many names—

සක්කො පුරින්දදො ඉන්දො, වත්‍රභූ පාකසාසනො;

සහස්සනෙත්තො මඝවා, දෙවරාජා සුජම්පති.

Sakka, Purindada, Indo, Vatrabhū, Pākasāsano; Sahassanetto, Maghavā, Devarājā, Sujampati.

සහස්සක්ඛො දසසත-ලොචනො වජිරාවුධො;

හූතපති මහින්දො ච, කොසියො දෙවකුඤ්ජරො.

Sahassakkho, Dasasatalocano, Vajirāvudho; Hūtapati, Mahindo, Kosiyo, Devakuñjaro.

සුරාධිපො සුරනාථො, වාසවො තිදිවාධිභූ;

ජම්බාරි චෙව වජිර-හත්ථො අසුරසාසනො;

ගන්ධරාජා දෙවින්දො, සුරින්දො අසුරාභිභූති.

Surādhipo, Suranātho, Vāsavo, Tidivādhibhū; Jambāri, Vajirahattho, Asurasāsano; Gandharājā, Devindo, Surindo, Asurābhibhū.

එවං අනෙකානි නාමානි. එකොපි හි අත්ථො අනෙකසද්දප්පවත්තිනිමිත්තතාය අනෙකනාමො. තෙනාහ භගවා –

Thus, there are many names. For a single meaning, because it is the cause for the application of many words, has many names. Therefore, the Blessed One said—

සක්කො මහාලි දෙවානමින්දො පුබ්බෙ මනුස්සභූතො සමානො මඝො නාම මාණවො අහොසි, තස්මා ‘‘මඝවා’’ති වුච්චති. සක්කො මහාලි දෙවානමින්දො පුබ්බෙ මනුස්සභූතො සමානො පුරෙ දානං අදාසි, තස්මා ‘‘පුරින්දදො’’ති වුච්චති. සක්කො මහාලි දෙවානමින්දො පුබ්බෙ මනුස්සභූතො සමානො සක්කච්චං දානං අදාසි, තස්මා ‘‘සක්කො’’ති වුච්චති. සක්කො මහාලි දෙවානමින්දො පුබ්බෙ මනුස්සභූතො සමානො ආවාසං අදාසි, තස්මා ‘‘වාසවො’’ති වුච්චති. සක්කො මහාලි දෙවානමින්දො සහස්සං අත්ථානං මුහුත්තෙන [Pg.88] චින්තෙති, තස්මා ‘‘සහස්සක්ඛො’’ති වුච්චති. සක්කස්ස මහාලි දෙවානමින්දස්ස සුජා නාම අසුරකඤ්ඤා පජාපති, තස්මා ‘‘සුජම්පතී’’ති වුච්චති. සක්කො මහාලි දෙවානමින්දො දෙවානං තාවතිංසානං ඉස්සරියාධිපච්චං රජ්ජං කාරෙති, තස්මා ‘‘දෙවානමින්දො’’ති වුච්චතීති.

Sakka, Mahāli, the lord of the devas, when he was formerly a human being, was a young man named Magha, therefore he is called 'Maghavā.' Sakka, Mahāli, the lord of the devas, when he was formerly a human being, gave gifts in a city, therefore he is called 'Purindada.' Sakka, Mahāli, the lord of the devas, when he was formerly a human being, gave gifts respectfully, therefore he is called 'Sakka.' Sakka, Mahāli, the lord of the devas, when he was formerly a human being, gave dwelling places, therefore he is called 'Vāsava.' Sakka, Mahāli, the lord of the devas, contemplates a thousand matters in a moment, therefore he is called 'Sahassakkha.' Sujā, the asura maiden, is the consort of Sakka, Mahāli, the lord of the devas, therefore he is called 'Sujampatī.' Sakka, Mahāli, the lord of the devas, exercises lordship and sovereignty over the devas of the Thirty-Three, therefore he is called 'Devānaminda.'

එවමෙකස්සාපි අත්ථස්ස අනෙකානි සද්දප්පවත්තිනිමිත්තානි දිස්සන්ති.

Thus, even for a single meaning, many indicative features for the application of terms are seen.

තථා හි යෙන පවත්තිනිමිත්තෙන තාවතිංසාධිපතිම්හි ඉන්දසද්දො පවත්තො, න තෙන තත්ථ සක්කාදිසද්දා පවත්තා, අථ ඛො අඤ්ඤෙන. තථා යෙන සම්මාදිට්ඨියං පඤ්ඤාසද්දො පවත්තො, න තෙන තත්ථ විජ්ජාදිසද්දා. යෙන සම්පයුත්තධම්මානං පුබ්බඞ්ගමභාවෙන උප්පන්නධම්මස්මිං චිත්තසද්දො පවත්තො, න තෙන තත්ථ විඤ්ඤාණාදිසද්දා. න හි විනා කෙනචි පවත්තිනිමිත්තෙන සද්දො පවත්තතීති. එකොපි අත්ථො සම්මුත්‍යත්ථො ච පරමත්ථො ච අනෙකසද්දප්පව්ත්තිනිමිත්තතාය අනෙකනාමොති දට්ඨබ්බං.

For just as the term 'Inda' arose with reference to the indicative feature associated with the lord of the Tāvatiṃsa devas, the terms 'Sakka' and so on did not arise with that feature, but rather with another. Just as the term 'paññā' arose with reference to right view, the terms 'vijjā' and so on did not arise with that. Just as the term 'citta' arose with reference to a state that arises as the forerunner of associated phenomena, the terms 'viññāṇa' and so on did not arise with that. For indeed, a term does not arise without some indicative feature. Thus, even a single meaning—whether a conventional meaning or an ultimate meaning—should be seen as having many names due to the multiplicity of indicative features giving rise to terms.

එත්ථ සියා ‘‘නාමානීති වදථ, කිං නාමං නාමා’’ති. වුච්චතෙ – ඊදිසෙ ඨානෙ අත්ථෙසු සද්දප්පවත්තිනිමිත්තං ‘‘නාම’’න්ති ගහිතං, යං ‘‘ලිඞ්ග’’න්තිපි වුච්චති. තථා හි ‘‘නාම’’න්ති ච ‘‘ලිඞ්ග’’න්ති ච සද්දොපි වුච්චති, ‘‘අඤ්ඤං සොභනං නාමං පරියෙසිස්සාමි. ලිඞ්ගඤ්ච නිප්පජ්ජතෙ’’තිආදීසු විය. අසභාවධම්මභූතං නාමපඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතං අත්ථෙසු සද්දප්පවත්තිනිමිත්තම්පි වුච්චති ‘‘නාමගොත්තං න ජීරති. සතලිඞ්ගො’’තිආදීසු විය. ඉති නාමසද්දෙනපි ලිඞ්ගසද්දෙනපි සද්දප්පවත්තිනිමිත්තස්ස කථනං දට්ඨබ්බං. සද්දප්පවත්තිනිමිත්තඤ්ච නාම ලොකසඞ්කෙතසිද්ධො තංතංවචනත්ථනියතො සාමඤ්ඤාකාරවිසෙසොති ගහෙතබ්බං. සො එවංභූතොයෙව සාමඤ්ඤාකාරවිසෙසො නාම පඤ්ඤත්තීති පුබ්බාචරියා වදන්ති[Pg.89]. සො හි තස්මිං තස්මිං අත්ථෙ සද්දං නාමෙති තස්ස තස්ස අත්ථස්ස නාමසඤ්ඤං කරොතීති නාමං, පකාරෙහි ඤාපනතො පඤ්ඤත්ති ච. සවිඤ්ඤත්තිවිකාරස්ස පන සද්දස්ස සම්මුතිපරමත්ථසච්චානං පකාරෙහි ඤාපනතො පඤ්ඤත්තිභාවෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථි. සද්දස්සෙව හි එකන්තෙන පඤ්ඤත්තිභාවො ඉච්ඡිතබ්බො ‘‘නිරුත්තිපටිසම්භිදා පරිත්තාරම්මණා’’ති ච ‘‘නිරුත්තිපටිසම්භිදා පච්චුප්පන්නාරම්මණා’’ති ච ‘‘නිරුත්තිපටිසම්භිදා බහිද්ධාරම්මණා’’ති ච පාළිදස්සනතො. ඉධ පන සද්දප්පවත්තිනිමිත්තාධිකාරත්තා නාමවසෙන අත්ථො පකාසිතො. එවං අනෙකවිධස්ස සාමඤ්ඤාකාරවිසෙසොති පුබ්බාචරියෙහි ගහිතස්ස නාමපඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතස්ස සද්දප්පවත්තිනිමිත්තස්ස වසෙන එකොපි ඤෙය්‍යත්ථො අනෙකලිඞ්ගොති ගහෙතබ්බො. තෙනාහ ආයස්මා සුහෙමන්තො පභින්නපටිසම්භිදො –

Here, one might say, 'You speak of 'names,' but what is a name?' It is said: In such contexts, the term 'name' refers to the linguistic signifier for meaning, which is also called a 'mark.' Indeed, both 'name' and 'mark' can refer to a word, as in examples like, 'I will seek another beautiful name,' or 'A mark is produced.' Even that conventional designation called 'name,' which is of the nature of an insubstantial phenomenon, is referred to as the linguistic signifier for meanings, as in phrases like, 'A name-clan does not age,' or 'A hundred marks.' Thus, it should be understood that the linguistic signifier is referred to by both the term 'name' and the term 'mark.' The linguistic signifier is to be understood as a general-specific form established by worldly convention, fixed to express particular meanings. The ancient teachers say that this very general-specific form is what is called 'conceptual designation.' For it inclines a term toward a particular meaning, creating a name-designation for it, and is thus a 'name'; and because it makes things known in various ways, it is a 'designation.' However, concerning the status of communicative sound with its manifestations as designations related to conventional and ultimate truths, there is nothing further to be said. For the nature of designation should be entirely attributed to sound itself, as seen in scriptural passages like, 'The analytical knowledge of language has limited objects,' 'The analytical knowledge of language has present objects,' and 'The analytical knowledge of language has external objects.' Here, however, the meaning is explained in terms of 'name' due to the discussion of the linguistic signifier. Thus, a single object of knowledge, having a diversity of 'marks,' should be understood through the linguistic signifier—called 'name-designation' by the ancient teachers—which takes on various general-specific forms. Therefore, the Venerable Suhemanta, endowed with distinct analytical knowledge, said—

‘‘සතලිඞ්ගස්ස අත්ථස්ස, සතලක්ඛණධාරිනො;

එකඞ්ගදස්සී දුම්මෙධො, සතදස්සීව පණ්ඩිතො’’ති.

Of an object with a hundred marks, possessing a hundred characteristics: The fool sees only one aspect, but the wise person sees a hundred.

එවං සබ්බාභිධානෙසුපි ඉමිනා නයෙන යථාරහං අත්ථො විභාවෙතබ්බො නයඤ්ඤූහි.

Thus, in all designations, the meaning should be discerned appropriately by those who understand the method, in accordance with this principle.

විදි අවයවෙ. වින්දති. යදි අභිධානමත්ථි, ‘‘වින්දො’’ති දිස්සති. යථා කණ්ඩති. කණ්ඩො.

The root 'Vidi' is in the sense of parts. 'Vindati.' If there is a designation, it is seen as 'vindo.' Just as 'kaṇḍati' (he itches), 'kaṇḍo' (an itch).

ඛිදි අවයවෙති චන්දවිදුනො වදන්ති. තෙසං මතෙ ‘‘ඛින්දතී’’ති රූපං.

The Canda scholars say that the root 'Khidi' is in the sense of parts. According to their view, the form is 'khindati.'

නිදි කුච්ඡායං. කුච්ඡාසද්දො ගරහත්ථො. නින්දති. නින්දා.

The root 'Nidi' is in the sense of reproach. The word 'kucchā' has the meaning of blame. 'Nindati.' 'Nindā.'

පොරාණමෙතං අතුල, නෙතං අජ්ජතනාමිව;

නින්දන්ති තුණ්හිමාසීනං, නින්දන්ති බහුභාණිනං;

මිතභාණිම්පි නින්දන්ති, නත්ථි ලොකෙ අනින්දිතො.

This is an ancient saying, Atula, not one of today only: They blame one who sits silent, they blame one who speaks much, they blame one who speaks in moderation; there is no one in the world who is not blamed.

අවණ්ණො [Pg.90] අගුණො නින්දා, ගරහා අයසොපි ච;

අසිලොකො අකිත්ති ච, අසිලාඝා ච අත්ථුති.

Dispraise, lack of virtue, blame, censure, and ill fame; ill report, bad reputation, lack of praise, and non-praise.

නන්ද සමිද්ධියං. අකම්මිකා ධාතු. නන්දති පුත්තෙහි පුත්තිමා. නන්දාය නුන මරණෙන. නන්දසි සිරිවාහන. නන්දනං වනං. අභිසද්දයොගෙ පනායං සකම්මකොපි. අභිනන්දන්ති ආගතං නාභිනන්දන්ති මරණං.

The root 'Nanda' is in the sense of prosperity. The root is intransitive. The one with children rejoices because of children. Surely, Nanda, by death. You rejoice, carrier of glory. The Nandana grove. But when combined with the prefix 'abhi', this root is also transitive. They welcome one who has come, they do not welcome death.

සිරීව රූපිනිං දිස්වා, නන්දිතං ආසි තං කුලං;

තෙන නන්දාති මෙ නාමං, සුන්දරං පවරං අහු.

Seeing the glorious one endowed with beauty, that family was delighted; hence my name became Nandā, lovely and excellent.

රම්මං වෙළුවනං යෙන, න දිට්ඨං සුගතාලයං;

න තෙන නන්දනං දිට්ඨං, ඉති මඤ්ඤෙ මහෙසයං.

By whom the delightful Veḷuvana, the Sugata's abode, has not been seen; by him the Nandana grove has not been seen, so I think, O great sage.

යෙන වෙළුවනං දිට්ඨං, නරනන්දනනන්දනං;

සුදිට්ඨං නන්දනං තෙන, අමරින්දසුනන්දනං.

By whom Veḷuvana was seen, delighting the delight of men; well seen was Nandana by him, the great delight of the lord of the deathless.

චදි හිලාදනෙ දිත්තියඤ්ච. හිලාදනං සුඛනං. දිත්ති සොභා. චන්දති. චන්දනො, චන්දො.

The root 'Cadi' is used in the sense of delight and shining. Delight means pleasantness. Shining means beauty. 'Candati' (it shines/delights). 'Candana' (sandalwood), 'cando' (moon).

එත්ථ ච චන්දනස්සපි අනෙකානි නාමානි – චන්දනං, ගන්ධසාරො, මලයජො, සුවණ්ණචන්දනං, හරිචන්දනං, රත්තචන්දනං, ගොසීතචන්දනං. චන්දයති හිලාදයති සීතගුණසමඞ්ගිතාය සත්තානං පලිළාහං වූපසමෙන්තං සුඛං උප්පාදෙතීති චන්දනං. චන්දොති සොමො, සොපි චන්දයති හිලාදයති සීතගුණසම්පත්තියා අත්තනො පභාය සත්තානං පරිළාහං වූපසමෙන්තො සුඛං උප්පාදෙතීති චන්දොති වුච්චති. අථ වා චන්දති දිබ්බති සිරියා විරොචතීති චන්දො. ආගමට්ඨකථාසු පන ‘‘ඡන්දං ජනෙතීති චන්දො’’ති වුත්තං. තස්සාපි අනෙකානි නාමානි –

Here too, sandalwood has many names: candana, gandhasāra, malayaja, suvaṇṇacandana, haricandana, rattacandana, gosītacandana. It is called 'candana' because it pleases and refreshes, producing happiness by allaying the fever of beings through its cooling properties. 'Canda' is Soma (the moon), and it too pleases and refreshes, producing happiness by allaying the fever of beings through the abundance of its cooling qualities and its own radiance, hence it is called 'canda.' Alternatively, it is called 'cando' because it shines, it gleams, it is radiant with splendor. In the Āgama commentaries, however, it is said, “It generates desire (chanda), thus it is called 'cando.'” It too has many names:

චන්දො [Pg.91] නක්ඛත්තරාජා ච, ඉන්දු සොමො නිසාකරො;

චන්දිමා මා නිසානාථො, ඔසධී සො නිසාපති.

Canda, and the king of stars, Indu, Soma, the night-maker; Candimā, Mā, the lord of the night, the lord of herbs, he the lord of the night.

උළුරාජා සසඞ්කො ච, හිමරංසි සසීපි ච;

ද්විජරාජා සසධරො, තාරාපති හිමංසු ච.

The king of stars, and the hare-marked; the cool-rayed, and also Sasī; the king of the twice-born, the hare-bearer, the lord of stars, and the cool-rayed.

කුමුදබන්ධවො චෙව, මිගඞ්කො ච කලානිධි;

සුධං සුධි ධූපි යූප-රස්මි චෙව ඛමාකරො;

නක්ඛත්තෙසො ච රජනී-කරො සුබ්භංසු එව ච.

And the friend of the water-lily, and the deer-marked, the treasure of arts; Nectar, the wise one, the incense-bearer, the radiance of the sacrificial post, and the earth-maker; and the lord of stars, the night-maker, and also the bright-rayed.

තදි චෙතායං. තන්දති. තන්දී.

The root 'Tadi' is in the sense of 'thinking'. (From it are derived) 'tandati' (he is sluggish) and 'tandī' (sluggishness).

කදි කලදි අව්හානෙ රොදනෙ ච. කන්දති, පක්කන්දති. පක්කන්දුං, කන්දන්තො, කලන්දකො.

The roots 'Kadi' and 'Kaladi' are in the sense of calling and weeping. (From them come) 'kandati' (he cries), 'pakkandati' (he cries out). (Also) 'pakkanduṃ' (to cry out), 'kandanto' (crying), 'kalandako' (squirrel).

කලිදි පරිදෙවනෙ. කලින්දති.

The root 'Kalidi' is in the sense of lamenting. (From it comes) 'kalindati' (he laments).

ඛොද පටිඝාතෙ. ඛොදති.

The root 'Khoda' is in the sense of obstruction. (From it comes) 'khodati' (he obstructs).

ඛන්ද ගතිසොසනෙසු. ඛන්දති. ඛන්දො. ඛන්දො නාම එකො දෙවො, යො ‘‘කුමාරො සත්තිධරො’’ති ච වුච්චති.

The root 'Khanda' is in the sense of going and drying up. (From it come) 'khandati' (it breaks/goes/dries up). (Also) 'khando' (a piece/fragment). Khando is the name of a certain deva, who is also called 'the youth wielding a spear'.

ඛුදි ආපවනෙ. ඛුන්දති.

The root 'Khudi' is in the sense of crushing. (From it comes) 'khundati' (he crushes).

සිදි සීතියෙ. සීතියං සීතිභාවො. සින්දති. සොසින්දො, සොතත්තො.

The root 'Sidi' is in the sense of coolness. Coolness means the state of being cool. (From it come) 'sindati' (it flows). (Also) 'sosindo' (dried up), 'sotatto' (scorched).

වන්ද අභිවාදනථුතීසු. වන්දති, අභිවන්දති. අභිවන්දනා, වන්දනං, වන්දකො.

The root 'Vanda' is in the sense of salutation and praise. (From it come) 'vandati' (he salutes), 'abhivandati' (he reveres). (Also) 'abhivandanā' (salutation), 'vandanaṃ' (reverence), 'vandako' (a worshipper).

එත්ථ පන වන්දතීති පදස්ස නමස්සති ථොමෙති වාති අත්ථො. තථා හි සුත්තන්තටීකාකාරො ‘‘වන්දෙති වන්දාමි ථොමෙමි වා’’ති ආහ.

Here, however, the meaning of the word 'vandati' is 'he pays homage' or 'he praises'. Indeed, the commentator on the Suttantas said: 'vandeti means I pay homage or I praise.'

භදි කල්ලාණෙ සොඛියෙ ච. කල්ලාණං කල්‍යාණං, සොඛියං සුඛිනො භාවො, සුඛමිච්චෙවත්ථො. භන්දති. භන්දකො, භද්දො, භද්‍රො.

The root 'bhad' is used in the sense of auspiciousness and happiness. 'Kallāṇa' means auspiciousness; 'sokhiya' is the state of being happy, which is simply happiness. From it are derived 'bhandati' (he shines/behaves), 'bhandako' (a jester/one who behaves), 'bhaddo' (auspicious), and 'bhadro' (auspicious).

මදි [Pg.92] ථුතිමොදමදසුපනගතීසු. මන්දති. මන්දො.

The root 'mad' is used in the senses of praise, joy, intoxication, sleeping, and movement. From it are derived 'mandati' (he is sluggish/intoxicated/joyful) and 'mando' (sluggish/foolish/intoxicated).

එත්ථ පන මන්දොති අඤ්ඤාණීපි බාලදාරකොපි වුච්චති. තත්ථ අඤ්ඤාණී මන්දති අඤ්ඤාණභාවෙන අප්පසංසිතබ්බම්පි පුග්ගලං ථොමෙතීති මන්දො. මන්දති අමොදිතබ්බට්ඨානෙපි මොදතීති මන්දො. මන්දති දානසීලාදිපුඤ්ඤක්‍රියාසු පමජ්ජතීති මන්දො. මන්දති අත්තනො ච පරෙසඤ්ච හිතාහිතං අචින්තෙන්තො ඛාදනීයභොජනීයාදීහි අත්තනො කායං සඤ්ජාතමෙදං කුරුමානො සුපතීති මන්දො. මන්දති අයුත්තං පරෙසං ක්‍රියං දිට්ඨානුගතිආපජ්ජනෙන ගච්ඡති ගණ්හාතීති මන්දො. අථ වා මන්දති පුනප්පුනං පටිසන්ධිග්ගහණවසෙන ගබ්භං ගච්ඡතීති මන්දො. වුත්තඤ්හි භගවතා ‘‘පුනප්පුනං ගබ්භමුපෙති මන්දො’’ති. බාලදාරකො පන මන්දති යුත්තායුත්තමජානන්තො උත්තානසෙය්‍යංපරිවත්තනසෙය්‍යං වා සුපතීති මන්දො. තථා හි –

Here, 'mando' refers to both the ignorant person and the foolish child. In this context, the ignorant one is called 'mando' because, due to ignorance, he praises even a person who should not be praised. He is called 'mando' because he delights in things in which one should not delight. He is called 'mando' because he is negligent in meritorious deeds like generosity and virtue. He is called 'mando' because, without considering what is beneficial or harmful for himself and others, he makes his body fat with food and drink and sleeps. He is called 'mando' because he follows the improper actions of others, adopting their ways by blindly following what he has seen. Alternatively, he is called 'mando' because he repeatedly goes to the womb by taking rebirth. For the Blessed One has said: 'The fool enters the womb again and again.' As for the foolish child, he is called 'mando' because, not knowing what is proper or improper, he sleeps lying on his back or turning over. Indeed—

‘‘නොනීතසුඛුමාලං මං, ජාතපල්ලවකොමලං;

මන්දං උත්තානසයනං, පිසාචභයතජ්ජිතා.

Me, tender as fresh butter, soft as a fresh sprout; sluggishly lying on my back, terrified by fear of demons.

පාදමූලෙ මහෙසිස්ස, සායෙසුං දීනමානසා;

ඉදං දදාම තෙ නාථ, සරණං හොහි නායකා’’ති

At the feet of the Great Seer, with saddened hearts they lay down; 'This we give to you, O Lord; be our refuge, O leader!'

වුත්තං, ඉති උත්තානසයනතො පට්ඨාය යාව මන්දදසකං, තාව ‘‘මන්දො’’ති ‘‘දාරකො’’ති දට්ඨබ්බො. අප්පත්ථවාචකොපි පන මන්දසද්දො හොති, සො පාටිපදිකත්තා ඉධ නාධිප්පෙතො, අථ වා මන්දති අප්පභාවෙන ගච්ඡති පවත්තතීති නිප්ඵන්නපාටිපදිකවසෙනපි ගහෙතබ්බො.

It is said that from the time of lying on one's back until the 'manda' decade (the first ten years), he should be regarded as 'mando' or 'dārako' (child). However, the word 'manda' can also denote something of little value; that sense is not intended here as it is a primary nominal stem. Alternatively, it can be understood by way of a derived nominal stem, from 'mandati,' meaning 'it proceeds with little power' or 'it occurs weakly.'

මුද හාසෙ. හසනං හාසො තුට්ඨි. මොදති, පමොදති. සම්මොදති. සම්මොදකො. සම්මොදමානා ගච්ඡන්ති මුදිතා. මුදා.

The root 'mud' is used in the sense of joy or laughter. 'Hasanaṃ' means laughter or joy. From it are derived: 'modati' (he delights), 'pamodati' (he greatly delights), 'sammodati' (he rejoices together), and 'sammodako' (one who rejoices together). An example is: 'Sammodamānā gacchanti muditā' (rejoicing, they go, filled with joy). Also derived is 'mudā' (with joy).

හද [Pg.93] කරීසොස්සග්ගෙ. කරීසොස්සග්ගො නාම කරීසස්ස ඔස්සජ්ජනං විස්සජ්ජනං. හදති. උහදති. හදනො.

The root 'had' is used in the sense of excreting dung. 'Karīsossagga' means the releasing or discarding of dung. From it are derived: 'hadati' (he excretes), 'uhadati' (he excretes), and 'hadano' (excretion).

එත්ථ ච ‘‘යෙසං නො සන්ථතෙ දාරකා උහදන්තිපි උම්මිහන්තිපී’’ති අයං පාළි නිදස්සනං, තත්‍ර උහදන්තිපීති වච්චම්පි කරොන්ති. උම්මිහන්තිපීති පස්සාවම්පි කරොන්ති. පච්ඡිමපදස්සත්ථො මිහ සෙචනෙති ධාතුවසෙන දට්ඨබ්බො. අයං පන චුරාදිගණෙපි වත්තති ද්විගණිකත්තා. ඉමස්මිඤ්හි ඨානෙ ‘‘මුත්තෙති ඔහදෙති චා’’ති චරියාපිටකපාළිප්පදෙසො නිදස්සනං. තත්ථ මුත්තෙතීති පස්සාවං කරොති. ඔහදෙතීති කරීසං විස්සජ්ජෙති.

Here, the Pāli passage 'on whose bedding our children excrete and urinate' serves as an example. Therein, 'uhadanti' means they also produce excrement, and 'ummihanti' means they also produce urine. The meaning of the latter word is to be understood by way of the root 'mih' in the sense of 'secana' (discharging). This root 'had', however, also belongs to the Curādi group, as it is a root of two classes. In this instance, the passage from the Cariyāpiṭaka, 'mutteti ohadeti ca,' serves as an example. There, 'mutteti' means to urinate, and 'ohadeti' means to discard excrement.

උද මොදෙ කීළායඤ්ච. උදති. උදානං. උදග්ගො.

The root 'ud' is used in the senses of joy and play. From it are derived: 'udati' (he rejoices/plays), 'udānaṃ' (an inspired utterance), and 'udaggo' (elated).

තත්ථ උදානන්ති කෙනට්ඨෙන උදානං? උදානනට්ඨෙන. කිමිදං උදානනං නාම? පීභිවෙගසමුට්ඨාපිතො උදාහාරො. යථා හි යං තෙලාදි මිනිතබ්බවත්ථු මානංගහෙතුං න සක්කොති, විස්සන්දිත්වා ගච්ඡති, තං ‘‘අවසෙකො’’ති වුච්චති. යඤ්ච ජලං තළාකං ගහෙතුං න සක්කොති, අජ්ඣොත්ථරිත්වා ගච්ඡති, තං ‘‘ඔඝො’’ති වුච්චති, එවමෙව යං පීතිවෙගසමුට්ඨාපිතං විතක්කවිප්ඵාරං හදයං සන්ධාරෙතුං න සක්කොති, සො අධිකො හුත්වා අන්තො අසණ්ඨහිත්වා වචීද්වාරෙන නික්ඛමන්තො පටිග්ගාහකනිරපෙක්ඛො උදාහාරවිසෙසො ‘‘උදාන’’න්ති වුච්චති. උදග්ගොති සඤ්ජාතසොමනස්සො.

Therein, 'udāna'—in what sense is it 'udāna'? In the sense of 'udānana' (uttering forth). What is this 'udānana'? It is an utterance produced by the force of joy. Just as oil or a similar substance to be measured, which a measuring vessel is unable to hold, flows out and away, is called 'avaseka' (overflow); and just as water which a pond is unable to hold, overflows and flows away, is called 'ogha' (flood); even so, that expansion of thought produced by the force of joy, which the heart is unable to contain, becomes excessive and, not remaining within, emerges through the door of speech—that special utterance, independent of any recipient, is called 'udāna'. 'Udagga' means one in whom gladness has arisen.

කුද ඛුද ගුද කීළායමෙව. කොදති. ඛොදති. ගොදති.

The roots 'kud', 'khud', and 'gud' are used only in the sense of play. From them are derived: 'kodati' (he plays), 'khodati' (he plays), and 'godati' (he plays).

සූද පග්ඝරණෙ. සූදති. සුත්තං. සූදො. රඤ්ඤො සූදා මහානසෙ.

The root 'sūd' is used in the sense of flowing. From it are derived: 'sūdati' (it flows); also 'suttaṃ' (a discourse) and 'sūdo' (a cook), as in the example: 'Rañño sūdā mahānase' (the king's cooks in the great kitchen).

එත්ථ [Pg.94] ච සුත්තන්ති සූදති ධෙනු විය ඛීරං අත්ථෙ පග්ඝරාපෙතීති සුත්තං, තෙපිටකං බුද්ධවචනං. සකම්මිකධාතුත්තා පන ‘‘පග්ඝරාපෙතී’’ති කාරිතවසෙන අත්ථො කථෙතුං ලබ්භති. තථා හි ‘‘කරොතී’’ති පදස්ස ‘‘නිප්ඵාදෙතී’’ති අත්ථො කථෙතුං ලබ්භති. සූදොති භත්තකාරො. යො ‘‘ආළාරිකො, ඔදනිකො, සූපකාරො, රසකො’’ති ච වුච්චති. සූදති ‘‘එවඤ්චෙවඤ්ච කතෙ ඛාදනීයං වා භොජනීයං වා සුගන්ධං මනාපං සුරසඤ්ච භවිස්සතී’’ති රන්ධනක්‍රියාය සුකුසලතාය රසං පග්ඝරාපෙති අභිනිබ්බත්තෙතීති සූදො.

Here, 'suttaṃ' (discourse) is so called because it causes the meaning to flow forth, like a cow yielding milk; it refers to the Tipiṭaka, the word of the Buddha. Because the root is transitive, the meaning can be expressed in the causative sense as 'causes to flow forth'. For example, the word 'karoti' can be explained with the meaning 'produces'. 'Sūdo' means a cook, who is also called 'āḷāriko', 'odaniko', 'sūpakāro', or 'rasako'. He is called 'sūdo' because, through his great skill in the art of cooking, he causes flavor to flow forth and brings it into being, thinking, 'If it is made in this and that way, the food will be fragrant, pleasing, and delicious.'

රහද අබ්‍යත්තසද්දෙ. රහදති. රහදො.

The root 'rahad' is used in the sense of indistinct sound. From it are derived: 'rahadati' (it makes an indistinct sound) and 'rahado' (a lake or pool).

හිලාදි සුඛෙ ච. චකාරො පුබ්බත්ථාපෙක්ඛකො. හිලාදති. හිලාදනං, හිලාදො, මෙත්තාසහායකතසත්තමහාහිලාදො.

The root 'hilād' is used in the sense of happiness, and also the previous meaning. The particle 'ca' refers to the previous meaning. From it are derived: 'hilādati' (he delights); 'hilādanaṃ' (delight); 'hilādo' (delight), as in 'mettāsahāyakatasattamahāhilādo' (the great delight of beings made friends and companions through loving-kindness).

සද්ද කුච්ඡිතෙ සද්දෙ. සද්දති.

The root 'sadd' is used in the sense of a contemptible sound. From it is derived 'saddati' (it makes a contemptible sound).

මිද ස්නෙහෙ. ස්නෙහො නාම වසාසඞ්ඛාතො ස්නෙහො පීතිස්නෙහොති දුවිධො. ඉධ පන වසාසඞ්ඛාතො ස්නෙහො අධිප්පෙතො, මෙදති මෙදො.

The root 'mid' is used in the sense of 'sneha' (unctuousness or affection). 'Sneha' is twofold: the unctuousness known as fat, and the 'sneha' of affection. Here, however, the unctuousness known as fat is intended. From it are derived: 'medati' (it becomes fat) and 'medo' (fat).

එත්ථ ච මෙදතීති මෙදසහිතො භවති අයං පුරිසොති අත්ථො. මෙදො නාම ථූලස්ස සකලසරීරං ඵරිත්වා කිසස්ස ජඞ්ඝමංසාදීනි නිස්සාය ඨිතො පත්ථින්නසිනෙහො, සො වණ්ණෙන හලිද්දිවණ්ණො හොති. කාරිතෙ ‘‘මෙදෙති මෙදයතී’’ති රූපානි. තථා හි ‘‘තෙ ඉමං කායං බලං ගාහෙන්ති නාම බ්‍රූහෙන්ති නාම මෙදෙන්ති නාමා’’ති පාළි දිස්සති. තත්ථ මෙදෙන්තීති සඤ්ජාතමෙදං කරොන්තීති අත්ථො. ඉමිස්සා පන ධාතුයා දිවාදිගණං පත්තාය පීතිසිනෙහත්ථෙ ‘‘මෙජ්ජතී’’ති සුද්ධකත්තුරූපං භවති. චුරාදිගණං පන [Pg.95] පත්තාය ‘‘මෙදෙති මෙදයතී’’ති සුද්ධකත්තුරූපානි භවන්තීති දට්ඨබ්බං.

Here, 'medati' means 'this person becomes endowed with fat'. 'Medo' (fat) is the thick unctuousness that pervades the entire body of a stout person and, in a thin person, is established resting on the flesh of the shanks and so on; it is a diffused unctuousness, and its color is that of turmeric. In the causative, the forms are 'medeti' and 'medayati'. For example, the Pāli passage is found: 'They strengthen this body, they nourish it, they fatten it.' There, 'medenti' means 'they cause fat to arise.' However, when this root belongs to the Divādi group, in the sense of the 'sneha' of affection, the form 'mejjati' occurs. But when it belongs to the Curādi group, the forms 'medeti' and 'medayati' occur; this should be noted.

සිද මොචනෙ. සිදති. සෙදො.

The root 'sid' is used in the sense of release. From it are derived: 'sidati' (it is released/loosened) and 'sedo' (sweat).

සන්ද පසවනෙ. පසවනං සන්දනං අවිච්ඡෙදප්පවත්ති. සන්දති උදකං. මහන්තො පුඤ්ඤාභිසන්දො.

The root 'sand' is used in the sense of flowing forth. 'Pasavana' means streaming, an uninterrupted proceeding. From it is derived 'sandati' (it flows), as in 'sandati udakaṃ' (water flows). Also derived is 'abhisando', as in 'mahanto puññābhisando' (a great flood of merit).

එත්ථ ච පුඤ්ඤාභිසන්දොති පුඤ්ඤප්පවාහො, පුඤ්ඤනදීතිපි වත්තුං යුජ්ජති.

Here, 'puññābhisando' means a flow of merit; it is also appropriate to call it a river of merit.

මද්ද මද්දනෙ. මද්දභි, පමද්දති. මාරසෙනප්පමද්දනො. කණ්ටකං මද්දති.

The root 'madd' is used in the sense of crushing. From it are derived: 'maddati' (he crushes) and 'pamaddati' (he thoroughly crushes). Examples are: 'Mārasenappamaddano' (the suppressor of Māra's army) and 'Kaṇṭakaṃ maddati' (he crushes a thorn).

කදි වෙලම්බෙ. විලම්බභාවො වෙලම්බො. කන්දති.

The root 'kad' is used in the sense of delay. 'Velambo' is the state of delay. From it is derived 'kandati' (he delays).

කද අව්හානෙ රොදනෙ ච. කදති.

The root 'kad' is used in the senses of calling and weeping. From it is derived 'kadati' (he calls/weeps).

ඛදි උජ්ඣනෙ. ඡන්දති.

The root 'khad' is used in the sense of abandoning. From it is derived 'chandati' (he abandons/rejects).

සද සාදනෙ. සදති. අස්සාදො.

The root 'sad' is used in the sense of accomplishing. From it are derived: 'sadati' (he accomplishes) and 'assādo' (enjoyment).

සීද විසරණගත්‍යාවසානෙසු. විසරණං විප්ඵරණං. ගත්‍යාවසානං ගමනස්ස අවසානං ඔසානං අභාවකරණං, නිසීදනන්ති අත්ථො. සීදති, ලාබූනි සීදන්ති. සංසීදති, ඔසීදති, පසීදති, විප්පසීදති. පසාදො. පසන්නො. විප්පසන්නො. පසාදකො. පසාදිතො. පාසාදො. ඔසීදාපකො. කුසීතො. ආසීනො. නිසින්නො. නිසින්නකො. සන්නිසීවෙසු පක්ඛිසු. නිසීදනං, නිසින්නං. නිසජ්ජා. ගොනිසාදො, උපනිසා. සීදෙති. සීදයති. සීදාපෙති. සීදාපයති. පසාදෙති. නිසීදිතුං. නිසීදාපෙතුං, නිසාදෙතුං, නිසීදාපෙති, නිසීදාපෙත්වා. උච්ඡඞ්ගෙ මං නිසාදෙත්වා, පිතා අත්ථානුසාසති. නිසීදිත්වාතිපි පාඨො. නිසීදිත්වා. නිසීදිත්වාන. නිසීදිතුන[Pg.96]. නිසීදිය. නිසීදියාන. සංසීදිත්වා. අවසීදිත්වා. ඔසීදිත්වා.

The root 'sīd' is used in the senses of spreading, movement, and cessation. 'Visaraṇa' means pervading. 'Gatyāvasāna' (cessation of movement) means the end of going, termination, bringing to non-existence; its meaning is sitting down. From it are derived: 'sīdati' (it sinks), as in 'lābūni sīdanti' (gourds sink); 'saṃsīdati' (it sinks down); 'osīdati' (it subsides); 'pasīdati' (it becomes clear); 'vippasīdati' (it becomes very clear). Nouns and adjectives include: 'pasādo' (clarity); 'pasanno' (pleased); 'vippasanno' (very pleased); 'pasādako' (one who clarifies); 'pasādito' (clarified); 'pāsādo' (a palace); 'osīdāpako' (one who causes to sink); 'kusīto' (lazy); 'āsīno' (seated); 'nisinno' (sat down); 'nisinnako' (one who is seated), as in 'sannisīvesu pakkhisu' (among birds that have settled down); 'nisīdanaṃ' (a seat; sitting); 'nisinnaṃ' (sitting); 'nisajjā' (sitting); 'gonisādo' (a place where cattle sit); 'upanisā' (a cause). Causative forms include: 'sīdeti', 'sīdayati', 'sīdāpeti', 'sīdāpayati' (it causes to sink); 'pasādeti' (it clarifies). Infinitives include: 'nisīdituṃ' (to sit down); 'nisīdāpetuṃ', 'nisādetuṃ' (to cause to sit down). Causative verbs: 'nisīdāpeti' (he causes to sit down). Gerunds include: 'nisīdāpetvā' (having caused to sit down), as in 'Ucchaṅge maṃ nisādetvā, pitā atthānusāsati' ('Having seated me on his lap, the father instructs me in what is beneficial'); there is also the reading 'nisīditvā'. Other gerunds: 'nisīditvā', 'nisīditvāna', 'nisīdituna', 'nisīdiya', 'nisīdiyāna' (having sat down); 'saṃsīditvā' (having sunk down); 'avasīditvā' (having subsided); 'osīditvā' (having subsided).

තත්ථ කුසීතොති වීරියෙනාධිගන්තබ්බස්ස අත්ථස්ස අලාභතො කුච්ඡිතෙනාකාරෙන සීදතීති කුසීතො. අථ වා සයම්පි කුච්ඡිතෙනාකාරෙන සීදති අඤ්ඤෙපි සීදාපෙති තං නිස්සාය අඤ්ඤෙසං සීදනස්ස සම්භවතොති කුසීතො. තථා හි වුත්තං –

Herein, one is called 'lazy' (kusīto) because, from not obtaining the goal that should be attained by energy, one sinks (sīdati) in a contemptible manner. Or else, one is called 'lazy' because one sinks in a contemptible manner oneself and causes others to sink; for on account of such a person, the sinking of others occurs. For so it is said:

‘‘පරිත්තං කට්ඨමාරූය්හ, යථා සීදෙ මහණ්ණවෙ;

එවං කුසීතමාගම්ම, සාධජීවීපි සීදතී’’ති;

"Just as one, having mounted a small raft, would sink in the great ocean, so too one of good livelihood sinks by associating with a lazy person."

කුසීතොති චෙත්ථ දස්ස තත්තං ‘‘සුගතො’’ති එත්ථ විය ‘‘සතස්මීති හොතී’’ති එත්ථ විය ච. තථා හි සීදතීති සතං, අනිච්චස්සෙතං අධිවචනං. ඉමිනා උච්ඡෙදදිට්ඨි වුත්තා. සතඉති චෙත්ථ අවිභත්තිකො නිද්දෙසො. සන්නිසීවෙසූති පරිස්සමවිනොදනත්ථං සබ්බසො නිසීදන්තෙසු, විස්සමමානෙසූති අත්ථො, දකාරස්ස වකාරං කත්වා නිද්දෙසො. නිසීදනන්ති නිසීදනක්‍රියා. මඤ්චපීඨාදිකං වා ආසනං. තඤ්හි නිසීදන්ති එත්ථාති නිසීදනන්ති වුච්චති. නිසින්නන්ති නිසීදනක්‍රියා එව. එත්ථ පන ‘‘ගතෙ ඨිතෙ නිසින්නෙ සුත්තෙ ජාගරිතෙ භාසිතෙ තුණ්හීභාවෙ සම්පජානකාරී හොති. මාතුගාමෙන සද්ධිං රහො මඤ්ඤෙ තයා නිසින්නන්ති කුක්කුච්චං උපදහතීතිආදීසු චස්ස පයොගො වෙදිතබ්බො. එත්ථ හි ගමනං ගභං, ඨානං ඨිතං, නිසීදනං නිසන්නං, සුපනං සුත්තං, ජාගරණං ජාගරිතං, භාසනං භාසිතන්ති වුච්චති. නිසජ්ජාති නිසීදනා. ගොනිසාදොති ගොනිසජ්ජනා. උපනිසාති උපනිසීදති ඵලං එත්ථාති උපනිසා, කාරණං. නිසාදෙතුන්ති නිසීදාපෙතුං. නිසාදෙත්වාති නිසීදාපෙත්වා.

Here, in kusīto, the change of d to t is to be understood, as in sugato and as in satasmīti hoti. For sīdati means sataṃ, and this is a designation for the impermanent. By this the annihilationist view is expressed. Here sata is a designation without inflection. Sannisīvesu means 'in those who are sitting down completely to relieve fatigue,' that is, 'in those who are resting'; the designation is made by changing the letter d to v. Nisīdanaṃ is the act of sitting, or a seat such as a bed or a stool; for one sits on it, thus it is called nisīdanaṃ. Nisinnaṃ is the act of sitting itself. But its usage should be understood in such passages as: 'He acts with clear comprehension in going, standing, sitting, sleeping, waking, speaking, and keeping silent'; and 'Remorse arises from the thought: “I think you sat in private with a woman.”' For here gamanaṃ (going) is called gataṃ (gone), ṭhānaṃ (standing) is called ṭhitaṃ (stood), nisīdanaṃ (sitting) is called nisinnaṃ (sat), supanaṃ (sleeping) is called suttaṃ (slept), jāgaraṇaṃ (waking) is called jāgaritaṃ (woken), and bhāsanaṃ (speaking) is called bhāsitaṃ (spoken). Nisajjā is sitting. Gonisādo is a place where cattle sit. Upanisā means 'a result is based on this,' hence it means a cause. Nisādetuṃ means to cause to sit down. Nisādetvā means having caused to sit down.

භාවෙ [Pg.97] නපුංසකො ඤෙය්‍යො, නිසින්නන්ති රවො පන;

වාච්චලිඞ්ගො තිලිඞ්ගො සො, ගතාදීසුප්‍යයං නයො.

The neuter should be known when expressing the action itself; but the word nisinna is adjectival, having three genders. This same principle applies to gata and other such words.

චද යාචනෙ. යාචනං අජ්ඣෙසනං. චදති.

The root cad is used in the sense of asking. Asking means requesting. Cadati: he asks.

මිද මෙද මෙධාහිංසාසු. මිදති. මෙදති.

The roots mid and med are used in the senses of affection and hurting. Midati. Medati.

නිද නෙද කුච්ඡාසන්නිකරිසෙසු. කුච්ඡා ගරහා. සන්නිකරිසං වොහාරවිසෙසො. නිදති. නෙදති.

The roots nid and ned are used in the senses of reproach and proximity. Reproach means blame. Proximity is a particular kind of intercourse. Nidati. Nedati.

බුන්දි නිසානෙ. නිසානං තෙජනං තික්ඛතා. බුන්දති. බොන්දි.

The root bund is used in the sense of sharpening. Sharpening means whetting, sharpness. Bundati. Bondi.

එත්ථ ච බොන්දීති සරීරං. තඤ්හි බුන්දානි තික්ඛානි පිසුණඵරුසවාචාදීනි වා පඤ්ඤාවීරියාදීනි වා එත්ථ සන්තීති බොන්දීති වුච්චති, සඤ්ඤොගපරත්තෙපි උකාරස්සොකාරාදෙසො, පාපකල්‍යාණජනවසෙනෙස අත්ථො දට්ඨබ්බො. බොන්දිසද්දස්ස සරීරවාචකතා පන –

And here, bondi means the body. For sharp things—such as divisive and harsh speech, or such as wisdom and energy—exist in it, thus it is called bondi. The substitution of o for u occurs even when a conjunct consonant follows. This meaning should be understood as relating to either bad or good people. As to the word bondi signifying the body:

‘‘නාහං පුන න ච පුන, න චාපි අපුනප්පුනං;

හත්ථිබොන්දිං පවෙක්ඛාමි, තථා හි භයතජ්ජිතො’’තිආදීසු

"'Not again, nor yet again, nor again and again will I enter an elephant’s body, for I am terrified by fear.' In this and other such passages,

දට්ඨබ්බා. ඉමානිස්ස නාමානි –

it is to be seen. These are its names:

කායො දෙහං සරීරඤ්ච, වපු බිම්බඤ්ච විග්ගහං;

බොන්දි ගත්තං තනු චෙව, අත්තභාවො තථූපධි;

සමුස්සයොති චෙතානි, දෙහනාමානි හොන්ති හි.

Kāya, deha, sarīra, vapu, bimba, viggaha, bondi, gatta, tanu, attabhāva, upadhi, and samussaya: these are indeed names for the body.

වද වියත්තියං වාචායං. වදති, වජ්ජති. වදෙති, ඔවදති, ඔවදෙති, පටිවදති. අභිවදති, අනුවදති, උපවදති, අපවදති. නිවදති. අඤ්ඤානිපි යොජෙතබ්බානි. තත්ථ ‘‘වජ්ජන්තු භොන්තො අම්ම’’න්ති පාළිදස්සනතො වජ්ජතීති පදං වුත්තං. කෙචි පන ගරූ ‘‘වජ්ජෙතී’’ති රූපං ඉච්ඡන්ති, තං උපපරික්ඛිත්වා යුත්තඤ්චෙ ගහෙතබ්බං, ‘‘උපාසකො භික්ඛුං වදෙති. තෙන යොගෙන ජනකායං, ඔවදෙති මහාමුනී’’ති ච දස්සනතො වදෙති ඔවදෙතීති ච වුත්තං. සබ්බානෙතානි සුද්ධකත්තුපදානි.

The root vad is used in the sense of articulate speech. Vadati, vajjati: he speaks. Vadeti: he speaks, he addresses. Ovadati, ovadeti: he advises. Paṭivadati: he replies. Abhivadati: he pays respect. Anuvadati: he repeats or censures. Upavadati: he reproaches. Apavadati: he disparages. Nivadati: he announces. Other forms too should be supplied. Therein, the word vajjati is mentioned on the basis of the Pāli passage: 'Sirs, let them speak!' Some teachers, however, prefer the form vajjeti; this should be examined and accepted if it is correct. And the forms vadeti and ovadeti are mentioned on the basis of the passages: 'A lay follower speaks to a bhikkhu,' and 'By that means the great sage advises the host of people.' All these are words in the active voice.

ඔවාදෙති[Pg.98], වාදයති, වාදාපෙති, වාදාපයති. වජ්ජෙන්තො, වජ්ජයන්තො, ඉමානි හෙතුකත්තුපදානි.

Ovādeti, vādayati, vādāpeti, vādāpayati. Vajjento, vajjayanto. These are words in the causative active voice.

කම්මෙ ‘‘වදියති, ඔවදියති, වජ්ජියති. වදියමානො, වජ්ජමානො, ඔවදියමානො, ඔවජ්ජමානො න කරොති සාසනං’’ ඉච්චාදීනි භවන්ති. ‘‘වාදො, ඔවාදො, පටිවාදො, පවාදො, අභිවාදනං, අනුවාදො, උපවාදො, අපවාදො, විවාදො, නිවාදනං, වජ්ජං, වදනං’’ ඉච්චෙවමාදීනි නාමිකපදානි යොජෙතබ්බානි.

In the passive voice, there are such forms as vadiyati, ovadiyati, vajjiyati. For example: 'Though being spoken to, being spoken to, being advised, being advised, he does not follow the instruction.' Nominal words such as the following should be supplied: vādo (speech), ovādo (advice), paṭivādo (reply), pavādo (report), abhivādanaṃ (paying respect), anuvādo (censure), upavādo (reproach), apavādo (disparagement), vivādo (dispute), nivādanaṃ (announcement), vajjaṃ (what should be said; fault), vadanaṃ (face; speech).

‘‘වදිතුං, වදිත්වා, විවදිත්වා’’ ඉච්චෙවමාදීනි ච තුමන්තාදීනි පදානි.

And words such as the infinitive and gerunds, for example: vadituṃ (to speak), vaditvā (having spoken), vivaditvā (having disputed).

තත්ථ වාදොති කථා. වදිතබ්බං වත්තබ්බන්ති වජ්ජං, කිං තං? වචනං. එතෙන සච්චවජ්ජෙන, සමඞ්ගිනී සාමිකෙන හොමීති එත්ථ හි වචනං ‘‘වජ්ජ’’න්ති වුච්චති. වදන්ති එතෙනාති වදනං, මුඛං. මුඛස්ස හි ඉමානි නාමානි –

Therein, vādo means talk. Vajjaṃ is what should be said or spoken. What is that? A statement. For in the passage, 'By this true statement may I be united with my husband,' a statement is called vajjaṃ. That by which one speaks is the vadanaṃ, the mouth. For these are the names for the mouth:

වදනං ලපනං තුණ්ඩං, මුඛ මස්සඤ්ච ආනනං;

සූකරාදිමුඛං තුණ්ඩ-මිති ඤෙය්‍යං විසෙසතො.

Vadanaṃ, lapanaṃ, tuṇḍaṃ, mukhaṃ, assaṃ, and ānanaṃ. The mouth of a pig and other such animals is specifically to be known as tuṇḍaṃ.

තත්‍ර වදතීති පිතා පුත්තං වදති. අපිච වදතීති භෙරී වදති, නාදං මුඤ්චතීති අත්ථො. එස නයො වජ්ජතීති එත්ථාපි.

Therein, vadati: a father speaks to his son. Moreover, vadati: a drum sounds; the meaning is that it emits a sound. This same principle applies also to vajjati.

තත්‍රායං පදමාලා, වදති, වදන්ති. වදසි, වදථ. වදාමි, වදාම. වදතෙ, වදන්තෙ. වදසෙ, වදව්හෙ. වදෙ, වදම්හෙ.

Here is the paradigm: vadati, vadanti; vadasi, vadatha; vadāmi, vadāma. Vadate, vadante; vadase, vadavhe; vade, vadamhe.

වදතු, වදන්තු. වදාහි, වද, වදථ. වදාමි, වදාම. වදතං, වදන්තං. වදස්සු, වදව්හො. වදෙ, වදාමසෙ.

Vadatu, vadantu; vadāhi, vada, vadatha; vadāmi, vadāma. Vadataṃ, vadantaṃ; vadassu, vadavho; vade, vadāmase.

වජ්ජති, වජ්ජන්ති. වජ්ජසි, වජ්ජථ. වජ්ජාමි, වජ්ජාම. වජ්ජතෙ, වජ්ජන්තෙ. වජ්ජසෙ, වජ්ජව්හෙ. වජ්ජෙ, වජ්ජම්හෙ.

Vajjati, vajjanti; vajjasi, vajjatha; vajjāmi, vajjāma. Vajjate, vajjante; vajjase, vajjavhe; vajje, vajjamhe.

වජ්ජතු[Pg.99], වජ්ජන්තු. වජ්ජාහි, වජ්ජ, වජ්ජථ. වජ්ජාමි, වජ්ජාම. වජ්ජතං, වජ්ජන්තං. වජ්ජස්සු, වජ්ජව්හො. වජ්ජෙ, වජ්ජාම්හසෙ. ඉමා ද්වෙ පදමාලා වදධාතුස්ස වජ්ජාදෙසවසෙන වුත්තාති දට්ඨබ්බං. අත්‍රායං සුඛුමත්ථවිනිච්ඡයො, ‘‘මානුස්සකා ච දිබ්බා ච, තූරියා වජ්ජන්ති තාවදෙ’’ති පාළි. එත්ථ වජ්ජන්තීති ඉදං සුද්ධකත්තුපදං තද්දීපකත්තා. කිං විය?

Vajjatu, vajjantu; vajjāhi, vajja, vajjatha; vajjāmi, vajjāma. Vajjataṃ, vajjantaṃ; vajjassu, vajjavho; vajje, vajjāmhase. It should be understood that these two paradigms are given by way of substituting vajja for the root vad. Here there is this subtle analysis of meaning. In the Pāli passage, 'Then human and divine musical instruments play,' the word vajjanti is in the simple active voice because it indicates that action. Like what?

‘‘උදීරයන්තු සඞ්ඛපණවා, වදන්තු එකපොක්ඛරා;

නදන්තු භෙඊ සන්නද්ධා, වග්ගූ වදන්තු දුන්දුභී’’ති

"'Let the conches and small drums sound forth, let the single-headed drums play; let the braced war-drums roar, let the beautiful kettledrums play.'"

එත්ථ ‘‘උදීරයන්තු වදන්තු’’ආදීනි විය. තථා හි අට්ඨකථායං ‘‘වජ්ජන්තීති වජ්ජිංසූති අතීතවචනෙ වත්තමානවචනං වෙදිතබ්බ’’න්ති සුද්ධකත්තුවසෙන විවරණං කතං, තස්මා ඊදිසෙසු ඨානෙසු වදධාතුස්ස වජ්ජාදෙසො දට්ඨබ්බො.

It is like udīrayantu, vadantu, and so on in this passage. For in the commentary the explanation is given in terms of the simple active voice: 'Vajjanti means vajjiṃsu; the present tense should be understood in the sense of the past.' Therefore, in such cases, the substitution of vajja for the root vad is to be seen.

‘‘සඞ්ඛා ච පණවා චෙව, අථොපි දිණ්ඩිමා බහූ;

අන්තලික්ඛම්හි වජ්ජන්ති, දිස්වානච්ඡෙරකං නභෙ’’ති

"'Conches and small drums, and many kettledrums too, sound in the mid-air, having seen the wonder in the sky.'"

එත්ථ පන වජ්ජන්තීති හෙතුකත්තුපදං තද්දීපකත්තා. තඤ්ච ඛො වණ්ණසන්ධිවිසයත්තා වාදයන්තීති කාරිතපදරූපෙන සිද්ධං. තථා හි ‘‘වාදයන්තී’’ති පදරූපං පතිට්ඨපෙත්වා යකාරෙ පරෙ සරලොපො කතො, ද්‍යකාරසඤ්ඤොගස්ස ජ්ජකාරද්වයං පුබ්බක්ඛරස්ස රස්සත්තඤ්ච භවති. තෙනාහ අට්ඨකථායං ‘‘වජ්ජන්තීති වාදයන්තී’’ති හෙතුකත්තුවසෙන විවරණං. තථා හි ‘‘දෙවතා නභෙ අච්ඡෙරකං භගවතො යමකපාටිහාරියං දිස්වා අන්තලික්ඛෙ එතානි සඞ්ඛපණවාදීනි තූරියානි වාදයන්තී’’ති හෙතුකත්තුවසෙන අත්ථො ගහෙතබ්බො භවති, තස්මා ඊදිසෙසු ඨානෙසු වදස්ස වජ්ජාදෙසො න භවති.

But here, vajjanti is a word in the causative active voice because it indicates causation. And this is established as the causative form vādayanti by way of euphonic combination. For, having posited the form vādayanti, the vowel is elided before the y, the conjunct dy becomes double jj, and the preceding vowel is shortened. Therefore the commentary gives the explanation in the causative sense: 'Vajjanti means vādayanti (they cause to sound).' Thus the meaning is to be taken in the causative sense: 'The devas, having seen the Blessed One's twin miracle in the sky, cause these musical instruments—conches, small drums, and so on—to sound in the mid-air.' Therefore, in such cases, there is no substitution of vajja for the root vad.

කෙචෙත්ථ වදෙය්‍යුං ‘‘අන්තලික්ඛම්හි වජ්ජන්ති, දිස්වානච්ඡෙරකං නභෙ’’ති එත්ථාපි ‘‘වජ්ජන්තී’’ති පදං සුද්ධකත්තුපදමෙව, න හෙතුකත්තුපදං [Pg.100] ‘‘වජ්ජන්තීති වාදයන්තී’’ති විවරණෙ කතෙපි, තථා හි ‘‘යෙ කෙචිමෙ දිට්ඨිපරිබ්බසානා, ‘‘ඉදමෙව සච්ච’න්ති විවාදයන්තී’’ති ච ‘‘එවම්පි විග්ගය්හ විවාදයන්තී’’ති ච එවමාදීසු වදන්තිපදෙන සමානත්ථං ‘‘වාදයන්තී’’ති පදඤ්ච සාසනෙ දිට්ඨ’’න්ති? තන්න, ‘‘දිස්වා’’ති දස්සනක්‍රියාවචනතො. න හි සඞ්ඛපණවාදීනං පාටිහාරියාදිදස්සනං උපපජ්ජති දස්සනචිත්තස්ස අභාවතොති. සච්චං, තථාපි –

Some might argue that even in the phrase 'they sound in the sky, having seen the marvel in the heavens,' the word 'vajjantī' is purely an agentive word, not a causative word, despite the explanation 'vajjantī means vādayantī.' They might cite examples such as 'those attached to views, disputing, "This alone is true,"' and 'Thus also, having disputed, they argue,' where in the teachings the word 'vādayantī' is seen with a meaning similar to 'vadanti.' But this is not so, because of the word 'disvā,' which indicates the action of seeing. For the seeing of miracles is not possible for conches and drums, as they lack a mind that sees. True, but—

‘‘රාදන්තෙ දාරකෙ දිස්වා, උබ්බිද්ධා විපුලා දුමා;

සයමෙවොනමිත්වාන, උපගච්ඡන්ති දාරකෙ’’ති

"Seeing the children playing, the great, luxuriant trees bend down of their own accord and approach the children."

එත්ථ විය උපචරිතත්තා උපපජ්ජතෙව දස්සනවචනං. තස්මා ‘‘වජ්ජන්තීති වාදයන්තී’’ති විවරණං සුද්ධකත්තුවසෙන කතන්ති? තන්න, හෙට්ඨා –

As in this case, because the term 'seeing' is used metaphorically, it is indeed appropriate. Therefore, is the explanation of 'vajjantī' as 'vādayantī' made in the simple agentive sense? No, because below—

‘‘සඞ්ගීතියො ච වත්තන්ති, අම්බරෙ අනිලඤ්ජසෙ;

චම්මනද්ධානි වාදෙන්ති, දිස්වානච්ඡෙරකං නභෙ’’ති

"And musical performances occur in the sky, on the path of the wind; they play the leather-covered instruments, having seen the marvel in the heavens."

ඉමින්නා ගාථාය ‘‘වාදෙන්තීති වාදයන්ති දෙවතා’’ති සපාඨසෙසස්ස අත්ථවිවරණස්ස හෙතුකත්තුවසෙන කතත්තා. අථාපි වදෙය්‍යුං ‘‘සඞ්ඛා ච පණවා චෙව, අථොපි දිණ්ඩිමා බහූ’ති පච්චත්තවචනවසෙන වුත්තත්තා වජ්ජන්තීති පදං කම්මවාචකපද’’න්ති චෙ? තම්පි න, කම්මවසෙන විවරණස්ස අකතත්තා, කත්තුවසෙන පන කතත්තාති නිට්ඨමෙත්ථ ගන්තබ්බං.

By this verse, because the explanation of the meaning of the complete reading, 'vādentīti vādayanti devatā' (they play means the deities cause to sound), is made in the causative sense. And if they were to say, 'Because it is stated in the nominative case, "Conches and drums, and also many kettle-drums," the word "vajjantī" is a word in the passive voice'? That too is not so, because the explanation is not made in the passive voice, but rather is made in the active voice; thus this conclusion should be reached here.

අයමෙත්ථ විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. ද්විගණිකො වදධාතු භූවාදිගණිකො ච චුරාදිගණිකො ච. සො හි භූවාදිගණෙ වත්තන්තො ‘‘වදති වජ්ජතී’’ති සුද්ධකත්තුරූපානි ජනෙත්වා ‘‘වාදෙති, වාදයති, වාදාපෙති, වාදාපයතී’’ති චත්තාරි හෙතුකත්තුරූපානි ජනෙති, චුරාදිගණෙ පන ‘‘වාදෙති, වාදයතී’’ති [Pg.101] සුද්ධකත්තුරූපානි ජනෙත්වා ‘‘වාදාපෙති, වාදාපයතී’’ති ච ද්වෙ හෙතුකත්තුරූපානි ජනෙති, තස්මා සාසනෙ ‘‘වාදෙන්ති වාදයන්තී’’ති සුද්ධකත්තුපදානි දිස්සන්ති. ‘‘වදෙය්‍ය, වදෙය්‍යුං’’ ඉච්චාදි සබ්බං නෙය්‍යං. ‘‘වජ්ජෙය්‍ය, වජ්ජෙය්‍යුං’’ ඉච්චාදි ච සබ්බං නෙය්‍යං වජ්ජාදෙසවසෙන.

Here, this determination should be understood. The root 'vad' belongs to two classes: the Bhūvādi class and the Curādi class. When it occurs in the Bhūvādi class, it generates agentive forms like 'vadati, vajjatī,' and four causative forms like 'vādeti, vādayati, vādāpeti, vādāpayatī.' But in the Curādi class, it generates agentive forms like 'vādeti, vādayatī,' and two causative forms like 'vādāpeti, vādāpayatī.' Therefore, in the teaching, agentive words like 'vādenti, vādayantī' are seen. 'Vadeyya, vadeyyuṃ,' etc., all should be understood accordingly. Similarly, 'vajjeyya, vajjeyyuṃ,' etc., all should be understood accordingly by way of the substitution of 'vajja'.

අථ වා වදෙය්‍ය, වදෙය්‍යුං, වජ්ජුං. පිතා මාතා ච තෙ දජ්ජුන්ති පදමිව. එත්ථ ච ‘‘වජ්ජුං වා තෙ න වා වජ්ජුං, නත්ථි නාසාය රූහනා’’ති පාළි නිදස්සනං. වදෙය්‍යුං වාන වදෙය්‍යුංවාති අත්ථො. වදෙය්‍යාසි, වජ්ජාසි, වජ්ජෙසි ඉච්චපි. වුත්තො වජ්ජාසි වන්දනං. වජ්ජෙසි ඛො ත්වං වාමූරං. වදෙය්‍යාථ, වජ්ජාථ. අම්මං අරොගං වජ්ජාථ. වදෙය්‍යාමි, වජ්ජාමි, වදෙය්‍යාම, වජ්ජාම. වදෙථ, වදෙරං. වදෙථො, වදෙය්‍යාව්හො, වජ්ජාව්හො. වදෙය්‍යං, වජ්ජං, වදෙය්‍යාම්හෙ, වජ්ජාම්හෙ. පුබ්බෙ විය ඉධාපි යකාරෙ පරෙ සරලොපො දට්ඨබ්බො. අඤ්ඤානිපි උපපරික්ඛිත්වා ගහෙතබ්බානි.

Alternatively, 'vadeyya, vadeyyuṃ, vajjuṃ.' Like the phrase 'Your father and mother would give.' Here, the Pāli example is: 'Whether they would speak or not, there is no growth for the nose.' The meaning is 'whether they would speak or not speak.' Also, 'vadeyyāsi, vajjāsi, vajjesi' are in the active voice. It is said, 'You should speak a greeting.' And 'Indeed, you spoke ill of the dwarf.' 'Vadeyyātha, vajjātha,' as in 'Mother, you should speak of health.' 'Vadeyyāmi, vajjāmi, vadeyyāma, vajjāma.' 'Vadetha, vaderaṃ. Vadetho, vadeyyāvho, vajjāvho. Vadeyyaṃ, vajjaṃ, vadeyyāmhe, vajjāmhe.' Here too, as before, the elision of a vowel before the following 'ya' should be noted. Other forms should also be examined and understood.

ඉදානි පරොක්ඛාදිරූපානි කථයාම. වද, පාවද, යථා බභුව. දකාරලොපෙ ‘‘පාව’’ ඉතිපි රූපං භවති, ‘‘පටිපං වදෙහි භද්දන්තෙ’’ති එත්ථ ‘‘පටිප’’න්ති පදං විය. තථා හි ‘‘යො ආතුමානං සයමෙව පාව’’ ඉති පාළි දිස්සති. එත්ථ පසද්දො උපසග්ගො දීඝං කත්වා වුත්තො ‘‘පාවදති පාවචන’’න්තිආදීසු විය, පාවාති ච ඉදං අතීතවචනං, අට්ඨකථායං පන අතීතවචනං ඉදන්ති ජානන්තොපි ගරු වත්තමානවචනවසෙන ‘‘පාවාති වදතී’’ති විවරණමකාසි ඊදිසෙසු ඨානෙසු කාලවිපල්ලාසවසෙන අත්ථස්ස වත්තබ්බත්තා.

Now, we will discuss the forms such as the perfect tense. Vada, pāvada, as in 'yathā babhuva' (as it became). With the elision of the letter 'da', the form 'pāva' also occurs, like the word 'paṭipa' in "paṭipaṃ vadehi bhaddante." For example, the Pāli passage states: "who himself spoke of himself." Here, the prefix 'pa' is stated with lengthening, as in 'pāvadati,' 'pāvacana,' etc. And 'pāva' is a past tense form. In the commentary, although the teacher knew this to be a past tense form, he made the explanation 'pāvāti vadatī' (pāva means he speaks) in the present tense, because in such instances the meaning must be conveyed by way of tense displacement.

ආයස්මාපි ච සාරිපුත්තො නිද්දෙසෙ ‘‘යො ආතුමානං සයමෙව පාවා’’ති පදං නික්ඛිපිත්වා ආතුමා වුච්චති අත්තා, සයමෙව පාවාති සයමෙව අත්තානං පාවදති, ‘‘අහමස්මි [Pg.102] සීලසම්පන්නො’’ති වා ‘‘වතසම්පන්නො’’ති වාති වත්තමානවචනෙන අත්ථං නිද්දිසි. අථ වා පාවාති ඉදං න කෙවලං වදධාතුවසෙනෙව නිප්ඵන්නං, අථ ඛො උධාතුවසෙනපි. තථා හි ඉදං පපුබ්බස්ස උසද්දෙ ඉති ධාතුස්ස පයොගෙ උකාරස්ස ඔකාරාදෙසං කත්වා තතො පරොක්ඛාභූතෙ අකාරෙ පරෙ ඔකාරස්ස ආවාදෙසං තතො ච සන්ධිකිච්චං කත්වා සිජ්ඣති, තස්මා උධාතුස්ස වදධාතුයා සමානත්ථත්තා තන්නිප්ඵන්නරූපස්ස ච වදධාතුයා නිප්ඵන්නරූපෙන සමානරූපත්තා ‘‘සයමෙව අත්තානං පාවදතී’’ති වදධාතුවසෙන නිද්දිසීති දට්ඨබ්බං.

And the Venerable Sāriputta, in the Niddesa, having introduced the phrase 'yo ātumānaṃ sayaṃ eva pāvā,' explained the meaning in the present tense, saying that 'ātumā' means 'attā' (self), and 'sayaṃ eva pāvā' means 'he himself proclaims himself,' saying, 'I am accomplished in virtue' or 'I am accomplished in observance.' Alternatively, 'pāvā' is not only derived from the root 'vad' (to speak), but also from the root 'u' (to sound). For this, when the root 'u' (in the sense of 'sound') is used with the prefix 'pa,' the 'u' is changed to 'o,' and then when the perfect tense affix 'a' is added, the 'o' is changed to 'āva,' and after applying sandhi, it is formed. Therefore, since the root 'u' has the same meaning as the root 'vad,' and since the form derived from it is similar to the form derived from 'vad,' it should be understood that 'he himself proclaims himself' is explained through the root 'vad'.

ඉදානි විච්ඡින්නා පදමාලා ඝටීයති. වද, වදුං. වදෙ, වදිත්ථ, වදං, වදිම්හ. වදිත්ථ, වදිරෙ. වදිත්ථො, වදිව්හො. වදිං, වදිම්හෙ. පාවද, පාව ඉච්චපි. පාවදු. පාවදෙ, පාවදිත්ථ. පාවදං, පාවදිම්හ. පාවදිත්ථ, පාවදිරෙ. පාවදිත්ථො, පාවදිව්හො. පාවදිං, පාවදිම්හෙ. තථා ‘‘වජ්ජ, වජ්ජු’’ ඉච්චාදීනි පරොක්ඛාරූපානි.

Now the interrupted series of verb forms is being connected. Vada, vaduṃ. Vade, vadittha, vadaṃ, vadimha. Vadittha, vadire. Vadittho, vadivho. Vadiṃ, vadimhe. Pāvada, pāva, etc. Pāvadu. Pāvade, pāvadittha. Pāvadaṃ, pāvadimha. Pāvadittha, pāvadire. Pāvadittho, pāvadivho. Pāvadiṃ, pāvadimhe. Similarly, 'vajja, vajju,' etc., are perfect tense forms.

‘‘අවදා, අවදූ. අවජ්ජා, අවජ්ජූ’’ ඉච්චාදීනි හිය්‍යත්තනීරූපානි.

"Avadā, avadū; avajjā, avajjū," and so on, are imperfect tense forms.

‘‘අවදි, වදි, අවදුං, වදුං, අවදිංසු, වදිංසු. අවජ්ජි, වජ්ජි’’ ඉච්චාදීනි අජ්ජතනීරූපානි.

"Avadi, vadi, avaduṃ, vaduṃ, avadiṃsu, vadiṃsu. Avajji, vajji," and so on—these are aorist forms.

‘‘වදිස්සති, වදිස්සන්ති. වජ්ජිස්සති, වජ්ජිස්සන්ති’’ ඉච්චාදීනි භවිස්සන්තීරූපානි.

"Vadissati, vadissanti. Vajjissati, vajjissanti," and so on—these are future tense forms.

‘‘අවදිස්සා, වදිස්සා, අවජ්ජිස්සා, වජ්ජිස්සා’’ ඉච්චාදීනි කාලාතිපත්තිරූපානි. සෙසානි සබ්බානිපි යථාසම්භවං විත්ථාරෙතබ්බානි. යා පනෙත්ථ වදධාතු වියත්තියං වාචායං වුත්තා, සා කත්ථචි ‘‘වදන්තං එකපොක්ඛරා. භෙරිවාදකො’’තිආදීසු අබ්‍යත්තසද්දෙපි වත්තති උපචරිතවසෙනාති දට්ඨබ්බං.

"Avadissā, vadissā, avajjissā, vajjissā," and so on—these are conditional forms. The remaining forms should all be explained in detail as is possible. Furthermore, the verbal root 'vad,' which is stated here in the sense of distinct speech, is sometimes used even with indistinct sounds, as in "vadantaṃ ekapokkharā" (a single drum sounding) or "Bherivādako" (a drum-player); this should be understood as occurring by way of figurative usage.

විද [Pg.103] ඤාණෙ. ඤාණං ජානනං. විදති. වෙදො. විදූ. කාරිතෙ ‘‘වෙදෙති. වෙදයති. සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා පවෙදෙති. වෙදයන්ති ච තෙ තුට්ඨිං, දෙවා මානුසකා උභො’’ති පයොගා. තත්ථ පවෙදෙතීති බොධෙති ඤාපෙති පකාසෙති. වෙදොති විදති සුඛුමම්පි කාරණං ආජානාතීති වෙදො, පඤ්ඤායෙතං නාමං. ‘‘වෙදෙහමුනී’’ති එත්ථ හි ඤාණං වෙදොති වුච්චති. වෙදොති වා වෙදගන්ථස්සපි නාමං විදන්ති ජානන්ති එතෙන උච්චාරිතමත්තෙන තදාධාරං පුග්ගලං ‘‘බ්‍රාහ්මණො අය’’න්ති, විදන්ති වා එතෙන බ්‍රාහ්මණා අත්තනා කත්තබ්බකිච්චන්ති වෙදො. සො පන ඉරුවෙදයජුවෙදසාමවෙදවසෙන තිවිධො. ආථබ්බණවෙදං පන පණීතජ්ඣාසයා න සික්ඛන්ති පරූපඝාතසහිතත්තා. තස්මා පාළියං ‘‘තිණ්ණං වෙදානං පාරගූ’’ති වුත්තං. එතෙයෙව ‘‘ඡන්දො, මන්තො, සුතී’’ති ච වුච්චන්ති.

The root 'vid' is in the sense of 'knowing.' Knowing is understanding. He knows. Veda. The wise one. In the causative, there are usages like 'vedeti' (he causes to know), 'vedayati' (he causes to know). 'Having realized it oneself through direct knowledge, one declares it.' 'And both gods and humans feel satisfaction.' Here, 'pavedeti' means he makes known, he informs, he reveals. 'Veda' is so called because he knows and understands even subtle causes; this is a name for wisdom. Indeed, in 'Vedehamunī' (the sage of Videha), knowledge is called 'Veda.' Or, 'Veda' is also the name of the Vedic texts, because by merely reciting them, people know and recognize the person who relies on them as 'this is a Brahmin'; or, Brahmins know through them what duties they must perform themselves—thus it is 'Veda.' It is threefold, by way of the Rigveda, Yajurveda, and Sāmaveda. But those of refined disposition do not study the Atharva Veda due to its association with harming others. Therefore, in the Pāli texts, it is said, "He has gone beyond the three Vedas." These are also called 'Chanda' (metre), 'Manta' (incantation), and 'Suti' (tradition).

පඤ්ඤායං තුට්ඨියං වෙදෙ, වෙදසද්දො පවත්තති;

පාවකෙපි ච සො දිට්ඨො, ජාතසද්දපුරෙචරො;

The word 'veda' occurs in the sense of wisdom, satisfaction, and knowledge; and it is also seen in fire, preceded by the word 'jāta'.

පච්ඡානුගෙ ජාතසද්දෙ, සති තුට්ඨජනෙපි ච;

‘‘වෙදගූ සබ්බධම්මෙ’’ති එත්ථාපි විදිතෙසු ච.

And when the word 'jāta' follows, and also in the case of a satisfied person; and also in the phrase 'vedagū sabbadhamme' (a knower of all phenomena), and in the sense of 'known'.

විදූති පණ්ඩිතමනුස්සො. සො හි යථාසභාවතො කම්මඤ්ච ඵලඤ්ච කුසලාදිභෙදෙ ච ධම්මෙ විදතීති ‘‘විදූ’’ති වුච්චති.

'Vidū' means a wise person. For he understands action and its result according to their true nature, as well as the distinctions among wholesome and other states—thus he is called 'vidū'.

රුද අස්සුවිමොචනෙ, සකම්මිකවසෙනිමිස්සා අත්ථො ගහෙතබ්බො. රොදති, රුදති ඉච්චපි. රුණ්ණං. රුදිතං. රොදනං. රොදන්තො. රොදමානො. රොදන්තී. රොදමානා. රුදමුඛා. රුදං. රුදන්තො.

The root 'rud' is in the sense of 'shedding tears'; its meaning should be understood in the transitive sense. 'Rodati', 'rudati' (he weeps). 'Ruṇṇaṃ' (weeping). 'Ruditaṃ' (weeping). 'Rodanaṃ' (weeping). 'Rodanto' (weeping, masculine present participle). 'Rodamāno' (weeping, masculine present participle). 'Rodantī' (weeping, feminine present participle). 'Rodamānā' (weeping, feminine present participle). 'Rudamukhā' (with a weeping face). 'Rudaṃ' (weeping, neuter present participle). 'Rudanto' (weeping, masculine present participle).

තත්ථ [Pg.104] රොදතීති කිං රොදති? මතං පුත්තං වා භාතරං වා රොදති. තත්‍රායං පාළි ‘‘නාහං භන්තෙ එතං රොදාමි, යං මං භන්තෙ භගවා එවමාහ’’. අයං පනෙත්ථ අත්ථො – ‘‘යං මං භන්තෙ භගවා එවමාහ, අහං එතං භගවතො බ්‍යාකරණං න පරොදාමි න පරිදෙවාමි න අනුත්ථුනාමී’ති එවං සකම්මිකවසෙනත්ථො වෙදිතබ්බො, න අස්සුමුඤ්චනමත්තෙන.

Here, when it is said 'rodati' (he weeps), what does one weep for? One weeps for a dead son or brother. In this regard, there is this Pāli passage: "Venerable sir, I do not weep for this, that the Blessed One said thus to me." The meaning here is this: "That the Blessed One said thus to me, venerable sir, I do not lament, grieve, or wail over this declaration of the Blessed One." Thus, the meaning should be understood in the transitive sense, not merely as the shedding of tears.

‘මතං වා අම්ම රොදන්ති, යො වා ජීවං න දිස්සති;

ජීවන්තං අම්ම පස්සන්ති, කස්මා මං අම්ම රොදසී’ති

"Mother, they weep for the dead, or for one who, though living, is not seen. Seeing me alive, mother, why do you weep for me?"

අයඤ්චෙත්ථ පයොගො’’ති ඉදමට්ඨකථාවචනං. ඉදං පන ටීකාවචනං – ‘‘යථා සකම්මකා ධාතුසද්දා අත්ථවිසෙසවසෙන අකම්මකා හොන්ති ‘විබුද්ධො පුරිසො විබුද්ධො කමලසණ්ඩො’ති, එවං අත්ථවිසෙසවසෙන අකම්මකාපි සකම්මකා හොන්තීති දස්සෙතුං ‘න පරිදෙවාමි න අනුත්ථුනාමී’ති ආහ. අනුත්ථුනසද්දො සකම්මකවසෙන පයුජ්ජති ‘පුරාණානි අනුත්ථුන’න්තිආදීසු. අයඤ්චෙත්ථ පයොගොති ඉමිනා ගාථාය අනුත්ථුනනං රුදනං අධිප්පෙතන්ති දස්සෙතී’’ති.

“And this is the application here”—this is the commentarial statement. This, however, is the subcommentarial statement: “Just as intransitive verbal roots become transitive due to a difference in meaning, as in ‘the awakened man, the blossomed lotus grove,’ so too, to show that even transitive verbal roots become intransitive due to a difference in meaning, it is said, ‘I do not grieve, I do not wail.’ The word ‘anutthuna’ is used in an intransitive sense in such phrases as ‘lamenting past things.’ ‘And this is the application here’—by this, it is shown that in the verse, weeping is intended to mean lamenting.”

දලිද්ද දුග්ගතියං. දුක්ඛස්ස ගති පතිට්ඨාති දුග්ගතීති අයං අත්ථො ‘‘අපායං දුග්ගතිංවිනිපාතං නිරයං උපපජ්ජතී’’තිආදීසු යුජ්ජති, ඉධ පන ඉදං අත්ථං අග්ගහෙත්වා අඤ්ඤො අත්ථො ගහෙතබ්බො. කථං දුග්ගතීති? දුක්ඛෙන කිච්ඡෙන ගති ගමනං අන්නපානාදිලාභො දුග්ගතීති. දලිද්දති. දලිද්දො, දලිද්දී, දාලිද්දියං. තත්ථ දලිද්දතීති සබ්බං ඉච්ඡිතිච්ඡිතං පරං යාචිත්වා එව දුක්ඛෙන අධිගච්ඡති, න අයාචිත්වාති අත්ථො. දුලිද්දොති දුග්ගතමනුස්සො. දලිද්දීති දුග්ගතා නාරී. දලිද්දස්ස භාවො දාලිද්දියං. එත්ථ ච සබ්බමෙව ‘‘දලිද්දතී’’ති ලොකිකප්පයොගදස්සනතො ‘‘දලිද්දතී’’ති ක්‍රියාපදං විභාවිතං. සාසනෙ පන [Pg.105] තං ක්‍රියාපදං න ආගතං, ‘‘දලිද්දො දලිද්දී’’ති නාමපදානියෙව ආගතානි. අනාගතම්පි තං ‘‘නාථතී’’ති පදමිව සාසනානුලොමත්තා ගහෙතබ්බමෙව. ගරූ පන කච්චායනමතවසෙන දල දුග්ගතිම්හීති දුග්ගතිවාචකදලධාතුතො ඉද්දපච්චයං කත්වා ‘‘දලිද්දො’’ති නාමපදං දස්සෙසුං.

The root 'dalidda' is in the sense of 'duggati' (misfortune). The meaning ‘a destination of suffering is a woeful state’ applies in such phrases as ‘he is reborn in a state of misery, a woeful realm, a place of loss, a hell,’ but here, setting aside that meaning, another meaning should be taken. How is it 'duggati'? 'Duggati' means the difficult, arduous attainment of food, drink, and so on. The verb is 'daliddati'. The nouns are 'daliddo' (a poor man), 'daliddī' (a poor woman), 'dāliddiyaṃ' (poverty). There, 'daliddati' means that one obtains everything desired only by begging from others with difficulty, not without begging. 'Daliddo' is an unfortunate man. 'Daliddī' is an unfortunate woman. 'Dāliddiyaṃ' is the state of being poor. And here, the verb 'daliddati' is explained based on the observation of its usage in worldly language. In the Dispensation, however, that verb form does not appear; only the noun forms 'daliddo' and 'daliddī' appear. Even though it does not appear, it should be accepted as conforming to the Dispensation, like the word 'nāthatī'. The venerable teachers, however, according to Kaccāyana’s view, showed that the noun 'daliddo' is formed by adding the suffix 'idda' to the root 'dala', which signifies 'duggati'.

තුද බ්‍යථනෙ. තුදති, විතුදති. කම්මනි ‘‘තුජ්ජති, විතුජ්ජමානො, වෙදනාභිභුන්නො’’ති රූපානි.

The root 'tud' is in the sense of affliction. The verbs are 'tudati', 'vitudati'. In the passive voice, the forms are 'tujjati', 'vitujjamāno', 'vedanābhibhunno'.

තුදන්ති වාචාහි ජනා අසඤ්ඤතා,සරෙහි සඞ්ගාමගතංව කුඤ්ජරං;

සුත්වාන වාක්‍යං ඵරුසං උදීරිතං,අධිවාසයෙ භික්ඛු අදුට්ඨචිත්තො;

Unrestrained people torment with words, as with arrows an elephant gone to battle; having heard a harsh word spoken, a bhikkhu should endure with a mind free from malice.

නුද පෙරණෙ. පෙරණං චුණ්ණිකරණං පිසනං, නුදති, පනුදති. පනුදනං.

The root 'nuda' is in the sense of impelling. 'Peraṇa' means grinding, crushing, pounding. The verbs are 'nudati', 'panudati'. The noun is 'panudanaṃ'.

විදි ලාභෙ. වින්දති. උට්ඨාතා වින්දතෙ ධනං. ගොවින්දො.

The root 'vid' is in the sense of gain. The verb is 'vindati'. 'Uṭṭhātā vindate dhanaṃ' (An energetic person gains wealth). An example is 'Govindo'.

ඛදි පරිඝාතෙ. පරිඝාතං සමන්තතො හනනං. ඛන්දති.

The root 'khad' is in the sense of destruction. 'Parighāta' means striking all around. The verb is 'khandati'.

දකාරන්තධාතුරූපානි.

Forms of verbal roots ending in 'da'.

ධකාරන්තධාතු

Verbal roots ending in 'dha'.

ධා ධාරණෙ. දධාති, විදධාති. යං පණ්ඩිතො නිපුණං සංවිධෙති. නිධිං නිධෙති. නිධි නාම නිධීයති. තාව සුනිහිතො සන්තො. යතො නිධිං පරිහරි. නිදහති. කුහිං දෙව නිදහාමි. පරිදහති. යො වත්තං පරිදහිස්සති. ධස්සති. පරිධස්සති. බාලොති පරං පදහති. සක්‍යා ඛො අම්බට්ඨ රාජානං [Pg.106] උක්කාකං පිතාමහං දහන්ති. සද්දහති තථාගතස්ස බොධිං. සද්ධා, සද්දහනා, සද්ධාතබ්බං, සද්දහිතබ්බං, සද්ධායිකො, පච්චයිකො. සද්ධෙය්‍යවචසා උපාසිකා. සද්දහිතුං, සද්දහිත්වා. විසෙසාධානං. සොතාවධානං. සොතං ඔදහති. ඔහිතසොතො. සොතං ඔදහිත්වා. මච්චුධෙය්‍යං, මාරධෙය්‍යං, නාමධෙය්‍යං, ධාතු, ධාතා, විධාතා. විධි. අභිධානං, අභිධෙය්‍යං, නිධානවතී වාචා, ආධානගාහී, සන්ධි. අඤ්ඤානිපි යොජෙතබ්බානි.

The root 'dhā' is in the sense of holding. The verbs are 'dadhāti', 'vidadhāti'. 'Yaṃ paṇḍito nipuṇaṃ saṃvidheti' (What the wise one skillfully arranges). 'Nidhiṃ nidheti' (He lays down a treasure). 'Nidhi nāma nidhīyati' (A treasure is so called because it is laid down). 'Tāva sunihito santo' (Being so well laid down). 'Yato nidhiṃ parihari' (From where he removed the treasure). 'Nidahati' (He lays down/conceals). 'Kuhiṃ deva nidahāmi' (Where, O lord, shall I lay it down?). 'Paridahati' (He puts on). 'Yo vatthaṃ paridahissati' (Who will put on the cloth?). 'Dhassati'. 'Paridhassati'. 'Bāloti paraṃ padahati' (A fool attacks another). 'Sakyā kho ambaṭṭha rājānaṃ ukkākaṃ pitāmahaṃ dahanti' (The Sakyans, O Ambaṭṭha, burn King Ukkāka, their ancestor). 'Saddahati tathāgatassa bodhiṃ' (One has faith in the enlightenment of the Tathāgata). 'Saddhā' (faith), 'saddahanā' (believing), 'saddhātabbaṃ' (to be believed), 'saddahitabbaṃ' (should be believed), 'saddhāyiko' (faithful), 'paccayiko' (trustworthy). 'Saddheyyavacasā upāsikā' (A laywoman with trustworthy words). 'Saddahituṃ' (to believe), 'saddahitvā' (having believed). 'Visesādhānaṃ' (special attention). 'Sotāvadhānaṃ' (giving ear). 'Sotaṃ odahati' (He gives ear). 'Ohitasoto' (with ear inclined). 'Sotaṃ odahitvā' (having given ear). 'Maccudheyyaṃ' (the realm of death), 'māradheyyaṃ' (the realm of Māra), 'nāmadheyyaṃ' (designation), 'dhātu' (element), 'dhātā' (creator), 'vidhātā' (arranger). 'Vidhi' (rule). 'Abhidhānaṃ' (name), 'abhidheyyaṃ' (what is to be named), 'nidhānavatī vācā' (well-founded speech), 'ādhānagāhī' (one who grasps at support), 'sandhi' (connection). Other forms should also be supplied.

විපුබ්බො ධා කරොත්‍යත්ථෙ, අභිපුබ්බො තු භාසනෙ;

න්‍යාසංපුබ්බො යථායොගං, න්‍යාසාරොපනසන්ධිසු.

The root 'dhā' preceded by 'vi' is in the sense of doing; and preceded by 'abhi', in speaking. Preceded by other prefixes, it is used appropriately in the senses of depositing, placing upon, and connecting.

ඉමස්මා පන ධාධාතුතො පුබ්බස්ස අපි ඉච්චුපසග්ගස්ස අකාරො ක්වචි නිච්චං ලොපං පප්පොති, ක්වචි නිච්චං ලොපං න පප්පොති. අත්‍ර ලොපො වුච්චතෙ, ද්වාරං පිදහති, ද්වාරං පිදහන්තො, පිදහිතුං, පිදහිත්වා, එවං අකාරලොපො භවති. ද්වාරං අපිදහිත්වා, එවං අකාරලොපො න භවති. එත්ථ හි අකාරො අපිඋපසග්ගස්ස අවයවො න හොති. කින්ති චෙ? පටිසෙධත්ථවාචකො නිපාතොයෙව, උපසග්ගාවයවො පන අදස්සනං ගතො, අයං නිච්චාලොපො. එවං ධාධාතුතො පුබ්බස්ස අපි ඉච්චුපසග්ගස්ස අකාරො ක්වචි නිච්චං ලොපං පප්පොති, ක්වචි නිච්චං ලොපං න පප්පොති. ඉදං අච්ඡරියං ඉදං අබ්භුතං. යත්‍ර හි නාම භගවතො පාවචනෙ එවරූපපොපි නයො සන්දිස්සති විඤ්ඤූනං හදයවිම්හාපනකරො, යො එකස්මිංයෙව ධාතුම්හි එකස්මිංයෙව උපසග්ගෙ එකස්මිංයෙවත්ථෙ ක්වචි ලොපාලොපවසෙන විභජිතුං ලබ්භති. ඉදානි මයං සොතූනං පරමකොසල්ලජනනත්ථං තදුභයම්පි ආකාරං එකජ්ඣං කරොන්තා තදාකාරවතිං ජිනවරපාළිං ආනයාම –

From this root 'dhā', the 'a' of the prefix 'api' in some cases is always elided, and in some cases it is never elided. Here, elision is spoken of: in 'dvāraṃ pidahati' (he closes the door), 'dvāraṃ pidahanto' (closing the door), 'pidahituṃ' (to close), 'pidahitvā' (having closed), the elision of 'a' occurs. In 'dvāraṃ apidahitvā' (without closing the door), the elision of 'a' does not occur. For here, the 'a' is not a part of the prefix 'api'. How so? It is a particle signifying negation, while the part of the prefix has disappeared—this is constant elision. Thus, from the root 'dhā', the 'a' of the prefix 'api' in some cases is always elided, and in some cases it is never elided. This is marvelous, this is astonishing! For in the Blessed One’s teaching, such a principle is found, causing wonder in the hearts of the wise, where for a single root, a single prefix, and a single meaning, a distinction can be made based on elision and non-elision. Now, to generate the highest skill in the listeners, bringing both forms together, we shall present the noble Pāli of the Victor containing these forms:

‘‘ගඞ්ගං [Pg.107] මෙ පිදහිස්සන්ති, න තං සක්කොමි බ්‍රාහ්මණ;

අපිධෙතුං මහාසින්ධුං, තං කථං සො භවිස්සති;

න තෙ සක්කොමි අක්ඛාතුං, අත්ථං ධම්මඤ්ච පුච්ඡිතො.

“They might dam the Ganges for me, O Brahmin, but that I cannot do; to dam the great ocean—how could that be? I cannot explain to you the meaning and the Dhamma, though you ask.”

චිත්තත්ථසාධනිං එතං, ගාථං සම්භවජාතකෙ;

පඤ්ඤාසම්භවමිච්ඡන්තො, කරෙ චිත්තෙ සුමෙධසො’’ති.

This verse from the Sambhava Jātaka accomplishes the purpose of the mind; one who is wise, desiring the arising of wisdom, should hold it in mind.

ධු ගතිථෙරියෙසු. ගති ගමනං, ථෙරියං ථිරභාවො. ධවති. ධුවං.

The root 'dhu' is in the senses of movement and stability. 'Gati' means going; 'theriya' means firmness. The verb is 'dhavati'. The noun is 'dhuvaṃ'.

එත්ථ ච ධුවන්ති ථිරං. ‘‘නිච්චො ධුවො සස්සතො අවිපරිණාමධම්මො’’තිආදීසු විය, තස්මා ධුවන්ති ථිරං කිඤ්චි ධම්මජාතං. අථ වා ධුවන්ති ඉදං ගතිථෙරියත්ථවසෙන නිබ්බානස්සෙව අධිවචනං භවිතුමරහති. තඤ්හි ජාතිජරාබ්‍යාධිමරණසොකාදිතො මුච්චිතුකාමෙහි ධවිතබ්බං ගන්තබ්බන්ති ධුවං, උප්පාදවයාභාවෙන වා නිච්චසභාවත්තා ධවති ථිරං සස්සතං භවතීති ධුවං. යඤ්හි සන්ධාය භගවතා ‘‘ධුවඤ්ච වො භික්ඛවෙ දෙසෙස්සාමි ධුවගාමිනිඤ්ච පටිපද’’න්ති වුත්තං. ධුවසද්දො ‘‘වචනං ධුවසස්සත’’න්ති එත්ථ ථිරෙ වත්තති. ‘‘ධුවඤ්ච භික්ඛවෙ දෙසෙස්සාමී’’ති එත්ථ නිබ්බානෙ. ‘‘ධුවං බුද්ධො භවිස්සසී’’ති එත්ථ පන එකංසෙ නිපාතපදභාවෙන වත්තතීති දට්ඨබ්බං.

Here, `dhuvaṃ` means firm. As in phrases like ‘permanent, stable, eternal, of an unchanging nature,’ thus `dhuvaṃ` refers to something firm, some kind of phenomenon. Alternatively, `dhuvaṃ` here can rightly be considered a term for Nibbāna itself, in the sense of a stable destination. For it is to be pursued and reached by those desiring liberation from birth, aging, sickness, death, sorrow, and so forth—hence `dhuvaṃ`. Or, because of the absence of arising and passing away, it is permanent by nature; it endures firmly, eternally—thus `dhuvaṃ`. This is what the Blessed One referred to when he said, ‘Monks, I will teach you the stable and the path leading to the stable.’ The word `dhuva` applies to what is firm, as in ‘a statement is permanent and eternal.’ In ‘Monks, I will teach you the stable,’ it refers to Nibbāna. In ‘Assuredly, you will become a Buddha,’ however, it should be understood as functioning as an indeclinable particle indicating certainty.

ධූ විධූනනෙ. ඌකාරස්ස ඌවත්තං. ධූවති. ධූවිතා, ධූවිතබ්බං. රස්සත්තෙ ‘‘ධුතො, ධුතවා’’ ඉච්චපි රූපානි භවන්ති.

The root `dhū` is in the sense of shaking. The long `ū` becomes `ūva`. The verb is `dhūvati`. The forms are `dhūvitā` and `dhūvitabbaṃ`. When shortened, forms like `dhuto` and `dhutavā` also occur.

ධෙ පානෙ. ධයති, ධීයති. ධෙන.

The root `dhe` is in the sense of drinking. The verbs are `dhayati` and `dhīyati`. The noun is `dhena`.

එත්ථ ච ධෙනූති ධයති පිවති ඉතො ඛීරං පොතකොති ධෙනු, ‘‘ගොධෙනු, අස්සධෙනු, මිගධෙනූ’’ති ධෙනුසද්දො සාමඤ්ඤවසෙන සපොතිකාසු තිරච්ඡානගතිත්ථීසු වත්තති, එවං සන්තෙපි යෙභුය්‍යෙන ගාවියං වත්තති. තථා හි ‘‘සත්ත ධෙනුසතෙ දත්වා’’ති පාළි දිස්සති.

Here, `dhenu` is so called because a calf drinks milk from her. The term `dhenu` applies generally to female animals with offspring, such as `godhenu` (cow), `assadhenu` (mare), and `migadhenu` (doe). Even so, it is mostly used for a cow. Thus, the Pāli text is seen: ‘having given seven hundred cows.’

සිධු [Pg.108] ගතියං සෙධති, නිසෙධති, පටිසෙධති. සිද්ධො, පසිද්ධො, නිසිද්ධො, පටිසිද්ධො, පටිසෙධිතො, පටිසෙධකො, පටිසෙධො, පටිසෙධිතුං, පටිසෙධිත්වා. ඉධ අචින්තෙය්‍යබලත්තා උපසග්ගානං තංයොගෙ සිධුධාතුස්ස නානප්පකාරා අත්ථා සම්භවන්ති, අඤ්ඤෙසම්පි එවමෙව.

The root `sidh` is in the sense of going. The verbs are `sedhati`, `nisedhati`, and `paṭisedhati`. The forms are `siddho`, `pasiddho`, `nisiddho`, `paṭisiddho`, `paṭisedhito`, `paṭisedhako`, `paṭisedho`, `paṭisedhituṃ`, and `paṭisedhitvā`. Here, due to the inconceivable power of prefixes, the root `sidh` yields various meanings in combination with them. The same applies to other roots as well.

සිධු සත්ථෙ මඞ්ගල්‍යෙ ච. සත්ථං සාසනං, මඞ්ගල්‍යං පාපවිනාසනං වුද්ධිකාරණං වා. සෙධති. සිද්ධො, පසිද්ධො, පසිද්ධි.

The root `sidh` is in the sense of teaching and auspiciousness. `Satthaṃ` means teaching; `maṅgalyaṃ` means the removal of evil or the cause of growth. The verb is `sedhati`. The forms are `siddho`, `pasiddho`, and `pasiddhi`.

දධ ධාරණෙ. ජනස්ස තුට්ඨිං දධතෙති දධි. ධකාරස්ස හකාරත්තෙ ‘‘දහතී’’ති රූපං. අයං ඉත්ථී ඉමං ඉත්ථිං අය්‍යිකං දහති. ඉමෙ පුරිසා ඉමං පුරිසං පිතාමහං දහන්ති. චිත්තං සමාදහාතබ්බං. සමාදහං චිත්තං.

The root `dadh` is in the sense of holding. `Dadhi` (curd) is so called because it holds satisfaction for people. When `dh` becomes `h`, the form is `dahati`. `Ayaṃ itthī imaṃ itthiṃ ayyikaṃ dahati` (This woman cremates this grandmother). `Ime purisā imaṃ purisaṃ pitāmahaṃ dahanti` (These men cremate this grandfather). `Cittaṃ samādahātabbaṃ` (The mind should be composed). `Samādahaṃ cittaṃ` (composing the mind).

එධ වුද්ධියං ලාභෙ ච. එධති. එධො, සුඛෙධිතො. ගම්භීරෙ ගාධමෙධති.

The root `edh` is in the sense of growth and gain. The verb is `edhati`. The forms are `edho` and `sukhedhito`. `Gambhīre gādhamedhati` (one gains a firm foothold in the deep).

එත්ථ ච එධොති එධති. වඩ්ඪති එතෙන පාවකොති එධො. ඉන්දනං, උපාදානං. සුඛෙධිතොති සුඛෙන එධිතො, සුඛසංවඩ්ඪිතොති අත්ථො. ගාධමෙධතීති ගාධං පතිට්ඨිතං එධති ලභති.

Here, `edho` is from `edhati` (it grows). That by which fire grows is `edho` (fuel). It means kindling or fuel. `Sukhedhito` means grown with ease, that is, happily grown. `Gādhamedhati` means one gains or obtains a firm, established footing.

බද්ධ සංහරිසෙ. සංහරිසො විනිබද්ධක්‍රියා. බද්ධති, විනිබද්ධති. විනිබද්ධා.

The root `bandh` is in the sense of binding together. `Saṃhariso` is the act of binding together. The verbs are `baddhati` and `vinibaddhati`. The form is `vinibaddhā`.

ගාධ පතිට්ඨානිස්සයගන්ධෙසු. ගාධති. ගාධං කත්තා. ගම්භීරතො අගාධං.

The root `gādh` is in the sense of establishing, relying, and smelling. The verb is `gādhati`. `Gādhaṃ kattā` (one who makes firm). `Gambhīrato agādhaṃ` (from the deep, the not-deep).

බාධ විලොළනෙ බාධති, විබාධති. ආබාධො. ආබාධති චිත්තං විලොළෙතීති ආබාධො.

The root `bādh` is in the sense of agitation. The verbs are `bādhati` and `vibādhati`. The noun is `ābādho`. `Ābādho` is so called because it afflicts and agitates the mind.

නාධ [Pg.109] යාචනාදීසු. නාධති. නාධනං.

The root `nādh` is in the sense of begging, etc. The verb is `nādhati`. The noun is `nādhanaṃ`.

බන්ධ බන්ධනෙ බන්ධති. බන්ධනකො, බන්ධො, බන්ධාපිතො, පටිබන්ධො, බන්ධනං, බන්ධො, සම්බන්ධනං, සම්බන්ධො, පබන්ධො, බන්ධු.

The root `bandh` is in the sense of binding. The verb is `bandhati`. The forms are `bandhanako`, `bandho`, `bandhāpito`, `paṭibandho`, `bandhanaṃ`, `bandho`, `sambandhanaṃ`, `sambandho`, `pabandho`, and `bandhu`.

තත්ථ බන්ධනන්ති බන්ධන්ති සත්තෙ එතෙනාති බන්ධනං, සඞ්ඛලිකාදි. ‘‘අයං අම්හාකං වංසො’’ති සම්බන්ධිතබ්බට්ඨෙන බන්ධු, ථෙරගාථාසංවණ්ණනායං පන ‘‘පෙමබන්ධනෙන බන්ධූ’’ති වුත්තං.

There, `bandhanaṃ` (a bond) is that by which beings are bound, such as a chain and so forth. `Bandhu` (a relative) is so called in the sense of needing to be connected, as in ‘This is our lineage.’ In the commentary to the Theragāthā, however, it is said: ‘Relatives are so called by the bond of affection.’

දධි අසීඝචාරෙ. අසීඝචාරො අසීඝප්පවත්ති. දන්ධති. දන්ධො, දන්ධපඤ්ඤො. යො දන්ධකාලෙ තරති, තරණීයෙ ච දන්ධති.

The root `dandh` is in the sense of slow movement. Slow movement is slow proceeding. The verb is `dandhati` (he is slow). The forms are `dandho` (slow) and `dandhapañño` (slow of wisdom). ‘He who hurries when it is time to be slow, and is slow when it is time to hurry.’

වද්ධ වද්ධනෙ. වද්ධති. වද්ධි, වුද්ධි, වද්ධො, වුද්ධො, ජාතිවුද්ධො, ගුණවුද්ධො, වයොවුද්ධො.

The root `vaddh` is in the sense of increasing. The verb is `vaddhati`. The forms are `vaddhi` (growth), `vuddhi` (increase), `vaddho` (grown), `vuddho` (elder), `jātivuddho` (senior by birth), `guṇavuddho` (senior by virtue), and `vayovuddho` (senior by age).

යෙ වුද්ධමපචායන්ති, නරා ධම්මස්ස කොවිදා;

දිට්ඨෙව ධම්මෙ පාසංසා, සම්පරායෙ ච සුග්ගතිං.

Those persons skilled in the Dhamma who honor the elders are praised in this very life, and in the next, a good destiny awaits.

සධු සද්දකුච්ඡියං. සධති.

The root `sadh` is in the sense of `sadda` (sound) and `kucchi` (interior). The verb is `sadhati`.

පිළධි අලඞ්කාරෙ. පිළන්ධති. පිළන්ධනං.

The root `piḷandh` is in the sense of adornment. The verb is `piḷandhati`. The noun is `piḷandhanaṃ`.

පිළන්ධනමලඞ්කාරො, මණ්ඩනඤ්ච විභූසනං;

පසාධනඤ්චාභරණං, පරියායා ඉමෙ මතා.

Adornment (`piḷandhana`), decoration (`alaṅkāra`), embellishment (`maṇḍana`), beautification (`vibhūsana`), ornamentation (`pasādhana`), and jewelry (`ābharaṇa`)—these are considered synonyms.

මෙධ හිංසායං සඞ්ගමෙ ච. මෙධති. මෙධා, මෙධාවී. අත්‍ර මෙධාති අසනි විය සිලුච්චයෙ කිලෙසෙ මෙධති හිංසතීති මෙධා. මෙධති වා සිරියා සීලාදීහි ච සප්පුරිසධම්මෙහි සහ ගච්ඡති න එකිකා හුත්වා තිට්ඨතීති මෙධා, පඤ්ඤායෙතං නාමං. තථා හි –

The root `medh` is in the sense of harming and of conflict. The verb is `medhati`. The forms are `medhā` (wisdom) and `medhāvī` (the wise one). Here, `medhā` is so called because it slays and harms the defilements like lightning on a mountain. Or, `medhā` is so called because it goes along with prosperity, virtue, and other qualities of noble persons, not standing alone; this is a name for wisdom. For it is said:

‘‘පඤ්ඤා [Pg.110] හි සෙට්ඨා කුසලා වදන්ති,නක්ඛත්තරාජාරිව තාරකානං;

සීලං සිරී චාපි සතඤ්ච ධම්මො,අන්වායිකා පඤ්ඤවතො භවන්තී’’ති

‘Wisdom is indeed declared the best by the skillful, like the king of stars among the constellations. Virtue, prosperity, and the Dhamma of the good—these follow one who is wise.’

වුත්තං. මෙධාවීති ධම්මොජපඤ්ඤාය ච සමන්නාගතො පුග්ගලො.

Thus it is said. `Medhāvī` (a wise one) is a person endowed with wisdom born from the essence of the Dhamma.

සධු මධු උන්දෙ. සධති. මධති. මධු.

The roots `sadh` and `madh` are in the sense of moistening. The verb is `sadhati`. The verb is `madhati`. The noun is `madhu`.

බුධ බොධනෙ. බොධති. බුද්ධො. අභිසම්බුද්ධානො. සම්බුද්ධං. අසම්බුද්ධං. බොධි. දිවාදිගණෙපි අයං දිස්සති. තත්‍රහි ‘‘බුජ්ඣතී’’ති රූපං, ඉධ පන ‘‘බොධතී’’ති රූපං. ‘‘යො නින්දං අපබොධතී’’ති පාළි දිස්සති. කාරිතෙ පන ‘‘බොධෙති’’ ඉච්චාදීනි.

The root `budh` is in the sense of awakening. The verb is `bodhati`. The forms are `buddho` (the Awakened One), `abhisambuddhāno` (fully self-awakened), `sambuddhaṃ` (perfectly awakened), `asambuddhaṃ` (unawakened), and `bodhi` (enlightenment). This root is also seen in the Divādi group, where the form is `bujjhati`; but here, the form is `bodhati`. The Pāli text ‘Yo nindaṃ apabodhati’ (Who awakens from blame) is seen. In the causative, however, forms like `bodheti` are found.

යුධ සම්පහාරෙ. යොධති. යොධො. යොධෙථ මාරං පඤ්ඤාවුධෙන. යුද්ධං. චරණායුධො, චරණාවුධො වා. ආවුධං. දිවාදිගණිකස්ස පනස්ස ‘‘යුජ්ඣතී’’ති රූපං.

The root `yudh` is in the sense of battle. The verb is `yodhati`. The forms are `yodho` (a fighter) and `yuddhaṃ` (battle). ‘Fight Māra with the weapon of wisdom.’ Other forms are `caraṇāyudho` or `caraṇāvudho` (one whose weapon is conduct) and `āvudhaṃ` (weapon). For the root belonging to the Divādi group, however, its form is `yujjhati`.

දීධි දිත්තිවෙධනෙසු. දීධති. දීධිති. එත්ථ ච දීධිතීති රස්මි. අනෙකානි හි රස්මිනාමානි.

The root `dīdh` is in the sense of shining and piercing. The verb is `dīdhati`. A derived noun is `dīdhiti`. And here, `dīdhiti` means a ray. For there are many names for rays.

රස්මි ආභා පභා රංසි, දිත්ති භා රුචි දීධිති;

මරීචි ජුති භාණ්ව’සු, මයූඛො කිරණො කරො;

නාගධාමො ච ආලොකො, ඉච්චෙතෙ රස්මිවාචකා.

Ray, light, splendor, beam, brightness, luster, glow, radiance; ray of light, brilliance, sun's ray, ray, beam, hand (as a ray); `Nāgadhāmo` and illumination—these are terms that denote rays.

චකාරන්තරූපානි.

Forms ending in the letter `ca`.

නකාරන්තධාතු

Roots ending in 'n'.

නී නයෙ. නෙති, නයති, විනෙති. විනෙය්‍ය හදයෙ දරං. ආනෙති. ආනයති. නෙතා. විනෙතා. නායකො. නෙය්‍යො[Pg.111]. වෙනෙය්‍යො. වෙනයිකො. විනීතො පුරිසො. නීයමානෙ පිසාචෙන, කින්නු තාත උදික්ඛති. නීයන්තො. නෙත්තං. නෙත්ති. භවනෙත්ති සමූහතා. නෙත්තිකො. උදකඤ්හි නයන්ති නෙත්තිකා. නෙත්තා. නෙත්තෙ උජුං ගතෙ සති. නයො. විනයො. ආයතනං. නෙතුං. විනෙතුං. නෙත්වා. විනෙත්වා ඉච්චාදීනි.

The root Nī is in the sense of leading. He leads, he guides, he trains. Having removed fear from the heart. He brings. He brings. A leader. A trainer. A guide. One to be led. One to be trained. Skilled in training. A trained person. When being led by a demon, 'Why, dear one, do you look back?' Being led. The eye. A rein. The cord of existence is uprooted. An irrigator. For irrigators indeed lead the water. A leader. When the eye goes straight. Method. Discipline. Sense base. To lead. To train. Having led. Having trained, and so on.

තත්ථ නෙත්තන්ති සමවිසමං දස්සෙන්තං අත්තභාවං නෙතීති නෙත්තං, චක්ඛු. නෙත්තීති නෙන්ති එතාය සත්තෙති නෙත්ති, රජ්ජු. භවනෙත්තීති භවරජ්ජු, තණ්හායෙතං නාමං. තාය හි සත්තා ගොණා විය ගීවාය බන්ධිත්වා තං තං භවං නිය්‍යන්ති, තස්මා භවනෙත්තීති වුච්චති. නෙත්තිකාති කස්සකා. නෙත්තාති ගවජෙට්ඨකො යූථපති. නයොති නයනං ගමනං නයො, පාළිගති. අථ වා තත්ථ තත්ථ නෙතබ්බොති නයො, සදිසභාවෙන නෙතබ්බාකාරො. නීයතීති නයො, තථත්තනයාදි. නීයති එතෙනාති නයො, අන්තද්වයවිවජ්ජනනයාදි.

Herein, 'nettaṃ' is so called because it leads the individual, showing the even and the uneven; it is the eye. 'Netti' is so called because beings are led by it; it is a rein, a rope. 'Bhavanetti' means the rope of existence; this is a name for craving. For by this, beings are led like oxen, bound by the neck, to this or that state of existence; therefore, it is called 'bhavanetti'. 'Nettikā' are farmers. 'Nettā' is the chief bull, the leader of the herd. 'Nayo' is leading, going, a method, the course of the text. Or, it is that which is to be applied in various instances, the mode of application through similarity. 'Nayo' is that which is led, such as the method of suchness. 'Nayo' is that by which one is led, such as the method of avoiding the two extremes.

තථා හි ඡබ්බිධො නයො තථත්තනයො පත්තිනයො දෙසනානයො අන්තද්වයවිවජ්ජනනයො අචින්තෙය්‍යනයො අධිප්පායනයොති. තෙසු තථත්තනයො අන්තද්වයවිවජ්ජනනයෙන නීයති, පත්තිනයො අචින්තෙය්‍යනයෙන, දෙසනානයො අධිප්පායනයෙන නීයති. එත්ථාදිම්හි තිවිධො නයො කම්මසාධනෙන නීයතීති ‘‘නයො’’ති වුච්චති, පච්ඡිමො පන තිවිධො නයො කරණසාධනෙන නීයති එතෙන තථත්තාදිනයත්තයමිති ‘‘නයො’’ති වුච්චති. ඉමස්මිං අත්ථෙ පපඤ්චියමානෙ ගන්ථවිත්ථාරො සියාති විත්ථාරො න දස්සිතො.

Indeed, there are six kinds of methods: the method of suchness, the method of attainment, the method of exposition, the method of avoiding the two extremes, the method of the unthinkable, and the method of intention. Among these, the method of suchness is guided by the method of avoiding the two extremes, the method of attainment by the method of the unthinkable, and the method of exposition by the method of intention. Herein, the first three methods are called 'nayo' as a derivation in the objective sense, as in 'that which is led'. The latter three methods, however, are called 'nayo' as a derivation in the instrumental sense, as in 'that by which the triad of methods beginning with suchness is led'. If this meaning were to be elaborated, the text would become extensive; thus, a detailed explanation is not given.

අපරොපි [Pg.112] චතුබ්බිධො නයො එකත්තනයො නානත්තනයො අබ්‍යාපාරනයො එවංධම්මතානයොති.

There is also another fourfold method: the method of unity, the method of diversity, the method of non-operation, and the method of suchness.

විනෙති සත්තෙ එත්ථ, එතෙනාති වා විනයො. කායවාචානං විනයනතොපි විනයො. ආයතනන්ති අනමතග්ගෙ සංසාරෙ පවත්තං අතීව ආයතං සංසාරදුක්ඛං යාව න නිවත්තති, තාව නයතෙව පවත්තතෙවාති ආයතනං.

'Vinayo' is so called because one trains beings herein, or by this. It is also 'vinayo' from the disciplining of body and speech. 'Āyatanaṃ' is so called because as long as the exceedingly prolonged suffering of saṃsāra, which proceeds in the beginningless cycle, does not cease, it continues to lead and proceed.

අයං පනෙත්ථ අත්ථුද්ධාරො. ‘‘ආයතනන්ති අස්සානං කම්බොජො ආයතනං, ගුන්නං දක්ඛිණාපථො ආයතන’’න්ති එත්ථ සඤ්ජාතිට්ඨානං ආයඅනං නාම. ‘‘මනොරමෙ ආයතනෙ, සෙවන්ති නං විහඞ්ගමා.

Herein, this is the extraction of meaning. In the phrase, ‘Kamboja is the breeding ground of horses, the southern region is the breeding ground of cattle,’ 'āyatanaṃ' here means a place of origin. ‘In the delightful abode, birds resort to it.

ඡායං ඡායත්ථිනො යන්ති, ඵලත්ථං ඵලභොජිනො’’ති එත්ථ සමොසරණට්ඨානං. ‘‘පඤ්චිමානි භික්ඛවෙ විමුත්තායතනානී’’ති එත්ථ කාරණං. අඤ්ඤෙපි පන පයොගා යත පතියතනෙති එත්ථ පකාසිතා.

‘...those desiring shade go to the shade, and those who eat fruit go for fruit,’ here it means a place of assembly. In, ‘Monks, these are the five bases of liberation,’ here it means cause. Moreover, other usages are shown in the context of 'yata' and 'patiyatane'.

නී පාපනෙ. නෙති, නයති. නයනං.

The root Nī is in the sense of causing to attain. He leads. Leading.

නු ථුතියං. නොති, නවති. නුතො.

The root Nu is in the sense of praise. He praises. Praised.

ථන පන ධන සද්දෙ. ථනති. පනති. ධනති.

The roots Thana, Pana, and Dhana are in the sense of sound. It thunders. It sounds. It resounds.

කන දිත්තිකන්තීසු. කනති. කඤ්ඤා. කනකං.

The root Kana is in the sense of shining and beauty. It shines. A maiden. Gold.

එත්ථ ච යොබ්බනිභාවෙ ඨිතත්තා රූපවිලාසෙන කනති දිප්පති විරොචතීති කඤ්ඤා. අථ වා කනියති කාමියභි අභිපත්ථියති පුරිසෙහීතිපි කඤ්ඤා, යොබ්බනිත්ථී. කනකන්ති කනති, කනීයතීති වා කනකං, සුවණ්ණං. සුවණ්ණස්ස හි අනෙකානි නාමානි.

Herein, a 'kaññā' is so called because, standing in the state of youth, she shines, gleams, and radiates with the charm of her beauty. Or, a 'kaññā' is so called because she is desired and longed for by men; she is a young woman. 'Kanakaṃ' is so called because it shines or is desired; it is gold. For gold indeed has many names.

සුවණ්ණං කනකං හෙමං, කඤ්චනං හටකම්පි ච;

ජාතරූපං තපනීයං, වණ්ණං තබ්භෙදකා පන;

ජම්බුනදං සිඞ්ගිකඤ්ච, චාමිකරන්ති භාසිතා.

Suvaṇṇa, kanaka, hema, kañcana, and haṭaka; jātarūpa, tapanīya, and vaṇṇa are said to be names for gold. But its varieties are spoken of as jambunada, siṅgika, and cāmikara.

වන [Pg.113] සන සම්භත්තියං. වනති. වනං. සනති.

The roots Vana and Sana are in the sense of devotion. He is devoted. A forest. He serves.

තත්ථ වනන්ති. තං සම්භජන්ති මයූරකොකිලාදයො සත්තාති වනං, අරඤ්ඤං. වනති සම්භජති සංකිලෙසපුග්ගලන්ති වනං, තණ්හා.

Herein, 'vanaṃ' is so called because beings such as peacocks and cuckoos resort to it; it is a forest, a wilderness. That which serves or is devoted to a defiled person is 'vana', that is, craving.

මන අබ්භාසෙ. මනති. මනො.

The root Mana is in the sense of repetition. He thinks. The mind.

මාන වීමංසායං, වීමංසති. වීමංසා.

The root Māna is in the sense of investigation. He investigates. Investigation.

ජන සුන සද්දෙ. ජනති. සුනති.

The roots Jana and Suna are in the sense of sound. It sounds. It sounds.

එත්ථ ච ‘‘කස්මා තෙ එකො භුජො ජනති, එකො තෙ න ජනතී භුජො’’ති පාළි නිදස්සනං. තත්ථ ජනතීති සුනති සද්දං කරොති.

Herein, the Pāli passage, ‘Why does one of your arms make a sound, while your other arm does not make a sound?’ is an illustration. There, 'janati' means it is heard or it makes a sound.

ඛනු අවදාරණෙ ඛනති. සුඛං. දුක්ඛං. ඛතො ආවාටො.

The root Khanu is in the sense of digging or splitting open. He digs. Happiness. Suffering. A dug pit.

තත්ථ සුඛන්ති සුට්ඨු දුක්ඛං ඛනතීති සුඛං. දුට්ඨු ඛනති කායිකචෙතසිකසුඛන්ති දුක්ඛං. අඤ්ඤමඤ්ඤපටිපක්ඛා හි එතෙ ධම්මා. ද්විධා චිත්තං ඛනතීති වා දුක්ඛං. චුරාදිගණවසෙන පන ‘‘සුඛයතීති සුඛං, දුක්ඛයතීති දුක්ඛ’’න්ති නිබ්බචනානි ගහෙතබ්බානි. සමාසපඅවසෙන ‘‘සුකරං ඛමස්සාති සුඛං, දුක්කරං ඛමස්සාති දුක්ඛ’’න්ති නිබ්බචනානිපි විවිධා හි සද්දානං බ්‍යුප්පත්ති පවත්ති නිමිත්තඤ්ච.

Herein, 'sukhaṃ' is so called because it thoroughly digs up suffering. 'Dukkhaṃ' is so called because it badly digs up bodily and mental happiness; for these states are mutually opposed. Alternatively, 'dukkhaṃ' is that which digs up the mind in two ways. According to the Curādi group of roots, however, the derivations should be taken as 'that which makes happy is sukhaṃ' and 'that which causes suffering is dukkhaṃ'. Based on compound formation, derivations such as 'that which is easy to endure is sukhaṃ' and 'that which is difficult to endure is dukkhaṃ' are also to be taken. For the etymology, usage, and basis of words are indeed diverse.

දාන අවඛණ්ඩනෙ. දානති. අපදානං.

The root Dāna is in the sense of cutting. It cuts. A biographical story.

සාන තෙජනෙ. තෙජනං නිසානං. සානති.

The root Sāna is in the sense of sharpening. Sharpening, a whetstone. He sharpens.

හන හිංසාගතීසු. එත්ථ පන හිංසාවචනෙන ඵරුසාය වාචාය පීළනඤ්ච දණ්ඩාදීහි පහරණඤ්ච ගහිතං, තස්මා හන හිංසාපහරණගතීසූති අත්ථො ගහෙතබ්බො. තථා හි ‘‘රාජානො චොරං ගහෙත්වා හනෙය්‍යුං වා බන්ධෙය්‍යුං වා’’ති. පාඨස්ස අත්ථං සංවණ්ණෙන්තෙහි ‘‘හනෙය්‍යුන්ති පොථෙය්‍යුඤ්චෙව ඡින්දෙය්‍යුඤ්චා’’ති [Pg.114] වුත්තං. එත්ථ ච ඡෙදනං නාම හත්ථපාදාදිඡෙදනං වා සීසච්ඡෙදවසෙන මාරණං වා. හනස්ස වධාදෙසො ඝාතාදෙසො ච භවති, හන්ති හනති, හනන්ති. හනසි, හනථ. සෙසං සබ්බං නෙය්‍යං.

The root Hana is in the senses of harming and going. Here, however, by the word 'harming,' both oppression with harsh speech and striking with sticks and so forth are included; therefore, the meaning of 'Hana' should be understood as harming, striking, and going. For it is said: 'Kings, having captured a thief, might kill or bind him.' In explaining the meaning of the text, it is said: 'They might kill (haneyyuṃ) means they might strike and cut.' And here, 'cutting' means the cutting off of hands, feet, and so on, or killing by means of cutting off the head. For the root 'han,' the substitutes 'vadha' and 'ghāta' occur. He kills (hanti, hanati); they kill (hananti). You kill (hanasi); you all kill (hanatha). The rest is to be inferred.

හිංසාදයො චත්තාරො අත්ථා ලබ්භන්ති. ‘‘හන්ති හත්ථෙහි පාදෙහී’’ති එත්ථ පන හන්තීති පහරතීති අත්ථො. ‘‘කුද්ධො හි පිතරං හන්ති. වික්කොසමානා තිබ්බාහි, හන්ති නෙසං වරං වර’’න්ති. එත්ථ හන්තීති මාරෙන්තීති අත්ථො. ‘‘වධති, වධෙති, ඝාතෙති’’ ඉච්චපි රූපානි භවන්ති. තත්ථ ‘‘වධති න රොදති, ආපත්ති දුක්කටස්ස. අත්තානං වධිත්වා වධිත්වා රොදතී’’තිආදීසු වධො පහරණං. පාණං වධෙති. පාණවධො. ‘‘එස වධො ඛණ්ඩහාලස්ස. සත්තෙ ඝාතෙතී’’ති ච ආදීසු වධො මාරණං.

Four meanings, beginning with harming, are found. In the phrase, ‘He strikes with his hands and feet,’ 'hanti' means 'he strikes'. In, ‘Indeed, being angry, he kills his father,’ and ‘Crying out fiercely, she kills their best,’ 'hanti' here means 'he/she kills'. The forms 'vadhati,' 'vadheti,' and 'ghāteti' also occur. Therein, in passages such as, ‘He strikes but does not cry; it is an offense of wrong-doing,’ and ‘Having struck himself again and again, he cries,’ 'vadho' means striking. ‘He slays a living being.’ ‘The slaying of living beings.’ And in passages such as, ‘This is the slaying of Khaṇḍahāla,’ and ‘He slays beings,’ 'vadho' means killing.

‘‘උපාහනං, වධූ’’ති ච එත්ථ හනවධසද්දත්ථොගමනං. ‘‘පුරිසං හනති. සීතං උණ්හං පටිහනති’’ ඉච්චාදීනි කත්තුපදානි. දෙවදත්තො යඤ්ඤදත්තෙන හඤ්ඤති. තතො වාතාතපෙ ඝොරෙ, සඤ්ජාතෙ පටිහඤ්ඤති. පච්චත්තවචනස්සෙකාරත්තං, යථා ‘‘වනප්පගුම්බෙ’’ති. විහාරෙනාති පදං සම්බන්ධිතබ්බං, ඉච්චාදීනි කම්මපදානි. හන්තා. හතො. වධකො. වධූ. ආඝාතො. උපඝාතො. ඝාතකො. පටිඝො. සඞ්ඝො. බ්‍යග්ඝො. සකුණග්ඝි. හන්තුං, හනිතුං, හන්ත්වා, හනිත්වා. වජ්ඣෙත්වා, වධිත්වා ඉච්චාදීනි සනාමිකානි තුමන්තාදිපදානි.

And in 'upāhanaṃ' (sandal) and 'vadhū' (bride), the meaning is understood in relation to the roots 'han' (to go) and 'vadha'. ‘He strikes a man,’ ‘He wards off cold and heat,’ and so on are agentive forms. ‘Devadatta is struck by Yaññadatta.’ ‘Then, when fierce wind and heat arise, he is struck down,’ and so on are objective forms. Striker; struck; slayer; bride; assault; injury; slayer; repulsion; assembly; tiger; hawk. To strike/kill (hantuṃ, hanituṃ); having struck/killed (hantvā, hanitvā); having caused to be slain (vajjhetvā); having slain (vadhitvā)—and so on are indeclinable words ending in '-tuṃ', etc.

තත්ථ උපාහනන්ති තං තං ඨානං උපහනන්ති උපගච්ඡන්ති තතො ච ආහනන්ති ආගච්ඡන්ති එතෙනාති උපාහනං. වධූති කිලෙසවසෙන සුනඛම්පි උපගමනසීලාති වධූ, සබ්බාසං ඉත්ථීනං [Pg.115] සාධාරණමෙතං. අථ වා වධූති සුණිසා. තථා හි ‘‘තෙන හි වධු යදා උතුනී අහොසි, පුප්ඵං තෙ උප්පන්නං, අථ මෙ ආරොචෙය්‍යාසී’’ති එත්ථ වධූති සුණිසා වුච්චති. සා පන ‘‘අයං නො පුත්තස්ස භරියා’’ති සස්සුසසුරෙහි අධිගන්තබ්බා ජානිතබ්බාති වධූති වුච්චති. ගත්‍යත්ථානං කත්ථචි බුද්ධියත්ථකථනතො අයමත්ථො ලබ්භතෙව. ‘‘සුණ්හා, සුණිසා, වධූ’’ ඉච්චෙතෙ පරියායා. සඞ්ඝොති භික්ඛුසමූහො. සමග්ගං කම්මං සමුපගච්ඡතීති සඞ්ඝො, සුට්ඨු වා කිලෙසෙ හන්ති තෙන තෙන මග්ගාසිනා මාරෙතීතිපි සඞ්ඝො, පුථුජ්ජනාරියවසෙන වුත්තානෙතානි. විවිධෙ සත්තෙ ආහනති භුසො ඝාතෙතීති බ්‍යග්ඝො. සො එව ‘‘වියග්ඝො, වග්ඝො’’ති ච වුච්චති. අපරම්පි පුණ්ඩරීකොති තස්ස නාමං. දුබ්බලෙ සකුණෙ හන්තීති සකුණග්ඝි, සෙනො, අයං පන හනධාතු දිවාදිගණෙ ‘‘පටිහඤ්ඤතී’’ති අකම්මකං කත්තුපදං ජනෙති. තථා හි ‘‘බුද්ධස්ස භගවතො වොහාරො ලොකියෙ සොතෙ පටිහඤ්ඤතී’’තිආදිකා පාළියො දිස්සන්ති.

Therein, 'upāhana' (sandal) is so called because 'they approach that place' (upahananti, upagacchanti) and 'they return from there' (āhananti, āgacchanti) by means of it. 'Vadhū' (bride/woman) is so called because, due to defilements, she is prone to approaching even a dog; this is common to all women. Alternatively, 'vadhū' means a daughter-in-law. Thus, in the phrase 'Now then, daughter-in-law, when you are in season, and the flower has appeared, you should inform me,' 'vadhū' here is said to mean daughter-in-law. She is called 'vadhū' because she is to be recognized and known by her mother-in-law and father-in-law as 'this is our son’s wife.' This meaning is indeed obtained from the explanation that verbs of motion sometimes have the meaning of understanding. 'Suṇhā,' 'suṇisā,' and 'vadhū'—these are synonyms. 'Saṅgha' means the community of monks. It is called 'saṅgha' because it harmoniously undertakes actions (samaggaṃ kammaṃ samupagacchati), or it is also called 'saṅgho' because it thoroughly destroys defilements (suṭṭhu kilese hanti), killing them with the sword of the respective path. These explanations are stated with reference to ordinary people and noble ones. 'Byaggho' (tiger) is so called because it strikes (āhanati) and fiercely kills (bhuso ghātetī) various beings. It is also called 'viyaggho' or 'vaggha.' Another name for it is 'puṇḍarīka.' 'Sakuṇagghi' (hawk) kills weak birds (dubbale sakuṇe hanti); it is also called 'seno.' However, this root 'han' in the 'divādi' class generates the intransitive, active form 'paṭihaññati.' Thus, passages such as 'The Blessed Buddha’s speech strikes the worldly ear' are seen in the Pāli texts.

අන පාණනෙ. පාණනං සසනං. අනති. ආනං, පානං. ‘‘තත්ථ ආනන්ති අස්සාසො. පානන්ති පස්සාසො. එතෙසු අස්සාසොති බහි නික්ඛමනවාතො. පස්සාසොති අන්තො පවිසනවාතො’’ති විනයට්ඨකථායං වුත්තං, සුත්තන්තට්ඨකථාසු පන උප්පටිපාටියා ආගතං. තත්ථ යස්මා සබ්බෙසම්පි ගබ්භසෙය්‍යකානං මාතුකුච්ඡිතො නික්ඛමනකාලෙ පඨමං අබ්භන්තරවාතො බහි නික්ඛමති, පච්ඡා බාහිරවාතො සුඛුමං රජං ගහෙත්වා අබ්භන්තරං පවිසන්තො තාලුං ආහච්ච නිබ්බායති, තස්මා විනයට්ඨකථායං ‘‘අස්සාසොති බහි නික්ඛමනවාතො, පස්සාසොති අන්තො පවිසනවාතො’’ති වුත්තං. එතෙසු [Pg.116] ද්වීසු නයෙසු විනයනයෙන අන්තො උට්ඨිතසසනං අස්සාසො, බහි උට්ඨිතසසනං පස්සාසො. සුත්තන්තනයෙන පන බහි උට්ඨහිත්වාපි අන්තො සසනතො අස්සාසො. අන්තො උට්ඨහිත්වාපි බහි සසනතො පස්සාසො. අයමෙව ච නයො ‘‘අස්සාසාදිමජ්ඣපරියොසානං සතියා අනුගච්ඡතො අජ්ඣත්තං වික්ඛෙපගතෙන චිත්තෙන කායොපි චිත්තම්පි සාරද්ධා ච හොන්ති ඉඤ්ජිතා ච ඵන්දිතා චා’’ති, ‘‘පස්සාසාදිමජ්ඣපරියොසානං සතියා අනුගච්ඡතො බහිද්ධා වික්ඛෙපගතෙන චිත්තෙන කායොපි චිත්තම්පි සාරද්ධා ච හොන්ති ඉඤ්ජිතා ච ඵන්දිතා චා’’ති ඉමාය පාළියා සමෙතීති වෙදිතබ්බං.

The root 'ana' is in the sense of breathing. Breathing is respiration. He breathes. In-breath, out-breath. Therein, 'āna' means in-breath, 'pāna' means out-breath. Of these, 'assāso' means the outgoing breath, and 'passāso' means the incoming breath—this is stated in the Vinaya commentary. However, in the Sutta commentaries, it is given in the reverse order. There, because for all beings lying in the womb, at the time of emerging from the mother's womb, first the internal breath goes out, and afterward the external breath, taking up fine dust, enters and, striking the palate, ceases—therefore, in the Vinaya commentary, it is said: 'Assāso' is the outgoing breath, 'passāso' is the incoming breath. In these two methods, according to the Vinaya method, the respiration that arises internally is the out-breath (assāso), and the respiration that arises externally is the in-breath (passāso). But according to the Sutta method, even when arising externally, because it breathes inward, it is the in-breath (assāso). And when arising internally, because it breathes outward, it is the out-breath (passāso). And this same method should be understood to agree with this Pāli passage: 'For one who follows the beginning, middle, and end of the in-breath with mindfulness, with a mind distracted internally, both body and mind become rigid, agitated, and trembling,' and 'For one who follows the beginning, middle, and end of the out-breath with mindfulness, with a mind distracted externally, both body and mind become rigid, agitated, and trembling'.

ධන ධඤ්ඤෙ. ධනනං ධඤ්ඤං, සිරිපුඤ්ඤපඤ්ඤානං සම්පදාති අත්ථො. ධාතුඅත්ථො හි යෙභුය්‍යෙන භාවවසෙන කථියති ඨපෙත්වා වක්කරුක්ඛතචෙති එවමාදිප්පභෙදං. යථා භාවත්ථෙ වත්තමානෙන යපච්චයෙන සද්ධිං නකාරස්ස ය්‍යකාරං කත්වා ථෙනනං ථෙය්‍යන්ති වුච්චති, එවමිධ යපච්චයෙන සද්ධිං නකාරස්ස ඤ්ඤකාරං කත්වා ධනනං ධඤ්ඤන්ති වුච්චති. ධනිනො වා භාවො ධඤ්ඤං, තස්මිං ධඤ්ඤෙ. ධන්ති, ධනති. ධනිතං. ධඤ්ඤං. යස්මා පන ධඤ්ඤසද්දෙන සිරිපුඤ්ඤපඤ්ඤාසම්පදා ගහිතා, තස්මා ‘‘ධඤ්ඤපුඤ්ඤලක්ඛණසම්පන්නං පුත්තං විජායී’’තිආදීසු ධඤ්ඤසද්දෙන සිරිපඤ්ඤාව ගහෙතබ්බා පුඤ්ඤස්ස විසුං වචනතො.

The root 'dhana' is in the sense of grain. 'Dhanana' is 'dhañña'; the meaning is the abundance of glory, merit, and wisdom. Indeed, the meaning of a root is mostly explained in the sense of 'state of being,' except for distinctions such as 'vakkarukkhataca' and so forth. Just as, in the sense of 'state of being,' with the suffix 'ya,' and by changing the 'na' sound to 'yya,' 'thenanaṃ' becomes 'theyya' (theft), so here, with the suffix 'ya,' and by changing the 'na' sound to 'ñña,' 'dhananaṃ' becomes 'dhañña' (grain/fortune). Or, the state of being wealthy (dhanino bhāvo) is 'dhañña'; hence, 'in that fortune.' He produces wealth. Wealth produced. Grain/fortune. However, since the word 'dhañña' encompasses the abundance of glory, merit, and wisdom, therefore, in phrases like 'she gave birth to a son endowed with the qualities of fortune and merit,' the word 'dhañña' should be understood as referring to glory and wisdom only, due to the separate mention of merit.

‘‘නදතො පරිසායන්තෙ, වාදිතබ්බපහාරිනො;

යෙ තෙ දක්ඛන්ති වදනං, ධඤ්ඤා තෙ නරපුඞ්ගව.

“Those who see your face as you roar in the assembly, striking those who should be struck, they are blessed, O bull among men.

දීඝඞ්ගුලී තම්බනඛෙ, සුභෙ ආයතපණ්හිකෙ;

යෙ පාදෙ පණමිස්සන්ති, තෙපි ධඤ්ඤා ගුණන්ධර.

With long toes, copper-colored nails, beautiful with long heels; those who will bow to your feet, they too are blessed, O bearer of virtue.

මධුරානි පහට්ඨානි, දොසග්ඝානි හිතානි ච;

යෙතෙවාක්‍යානි සොස්සන්ති, තෙපි ධඤ්ඤානරුත්තමා’’ති

Sweet, delightful, destructive of faults, and beneficial; those who will hear these words, they too are blessed, O best of men.”

එවමාදීසු [Pg.117] පන ධඤ්ඤසද්දෙන පුඤ්ඤසම්පදා ගහෙතබ්බා, පුඤ්ඤසම්පදාය වා සද්ධිං සිරිපඤ්ඤාසම්පදාපි ගහෙතබ්බා. ඉදමෙත්ථ නිබ්බචනං ‘‘ධඤ්ඤං සිරිපුඤ්ඤපඤ්ඤාසම්පදා එතෙසං අත්ථීති ධඤ්ඤා’’ති. ‘‘ධඤ්ඤං මඞ්ගලසම්මත’’න්ති එත්ථ තු ‘‘උත්තමරතනං ඉද’’න්ති ධනායිතබ්බං සද්ධායිතබ්බන්ති ධඤ්ඤං, සිරිසම්පන්නං පුඤ්ඤසම්පන්නං පඤ්ඤාසම්පන්නන්තිපි අත්ථො යුජ්ජති. ‘‘ධඤ්ඤං ධනං රජතං ජාතරූප’’න්ති ච ආදීසු ‘‘නත්ථි ධඤ්ඤසමං ධන’’න්ති වචනතො ධනායිතබ්බන්ති ධඤ්ඤං, කිං තං? පුබ්බණ්ණං. අපිච ඔසධිවිසෙසොපි ධඤ්ඤන්ති වුච්චති. ධනසද්දස්ස ච පන සමාසවසෙන ‘‘අධනො, නිද්ධනො’’ති ච නත්ථි ධනං එතස්සාති අත්ථෙන දලිද්දපුග්ගලො වුච්චති. ‘‘නිධනං යාතී’’තිඑත්ථ තු කම්පනත්ථවාචකස්ස ධූධාතුස්ස වසෙන විනාසො නිධනන්ති වුච්චතීති.

However, in these and similar contexts, the word 'dhañña' should be understood as the attainment of merit; or, along with the attainment of merit, the attainment of glory and wisdom should also be understood. Here, the etymological explanation is: 'Because they possess the abundance of glory, merit, and wisdom, they are called 'dhaññā'.' Regarding the phrase 'Dhañña is considered auspicious,' here 'dhañña' should be taken to mean 'this is a supreme jewel,' something to be valued and trusted. The meaning of being endowed with glory, merit, and wisdom is also appropriate. And in passages such as 'Grain, wealth, silver, gold,' and from the statement 'There is no wealth equal to grain,' 'dhañña' means something to be valued—what is that? It is staple grain. Moreover, a special type of medicine is also called 'dhañña.' However, as for the word 'dhana' (wealth), in compound formations like 'adhano' (without wealth) and 'niddhano' (destitute), a poor person is said to be one who has no wealth. In the phrase 'goes to destruction,' however, 'nidhana' means destruction, derived from the root 'dhū' (to shake), which signifies trembling.

මුන ගතියං. මුනති.

The root 'muna' is in the sense of knowing. He knows.

චිනෙ මඤ්ඤනායං. අලුත්තන්තොයං ධාතු, යථා ගිලෙ, යථා ච මිලෙ. චිනායති, ඔචිනායති. ‘‘සබ්බො තං ජනො ඔචිනායතූ’’ති ඉදමෙත්ථ පාළි නිදස්සනං. ඔචිනායතති අවමඤ්ඤතූති.

The root 'ci' is in the sense of disrespecting. This root has no elision of its final vowel, like 'gil' and 'mil.' He disrespects, he disrespects. The Pāli illustration here is: 'Let all those people disrespect him.' 'Ocināyatū' means 'let him disrespect'.

ඉති භූවාදිගණෙ තවග්ගන්තධාතුරූපානි

Thus, the forms of roots ending in the 'tavagga' within the 'bhū' class.

සමත්තානි.

Completed.

පකාරන්තධාතු

Roots ending in 'pa'.

ඉදානි පවග්ගන්තධාතුරූපානි වුච්චන්තෙ –

Now, the forms of roots ending in the 'pavagga' are stated:

පා පානෙ. පානං පිවනං. ‘‘පාති, පාන්ති. පාතු, පාන්තු’’ ඉච්චාදි යථාරහං යොජෙතබ්බං.

The root 'pā' is in the sense of drinking. 'Pāna' is drinking. 'Pāti, pānti. Pātu, pāntu,' and so on should be applied as appropriate.

ඛිප්පං ගීවං පසාරෙහි, න තෙ දස්සාමි ජීවිතං;

අයඤ්හිතෙ මයා රූළ්හො, සරො පාස්සති ලොහිතන්ති.

Quickly stretch out your neck, I will not grant you life; for this arrow, fixed by me, will drink your blood.

අත්‍ර [Pg.118] හි පාස්සතීති පිවිස්සති. ‘‘පාස්සති, පාස්සන්ති. පාස්සසි, පාස්සථ. පාස්සාමි, පාස්සාම’’ ඉච්චාදිනා, ‘‘අපස්සා, අපස්සංසු’’ ඉච්චාදිනා ච නයෙන සෙසං සබ්බං යොජෙතබ්බං නයඤ්ඤූහි. කො හි සමත්ථො සබ්බානි බුද්ධවචනසාගරෙ විචිත්‍රානි විප්පකිණ්ණරූපන්තරරතනානි උද්ධරිත්වා දස්සෙතුං, තස්මා සබ්බාසුපි ධාතූසු සඞ්ඛෙපෙන ගහණූපායමත්තමෙව දස්සිතං. පිවති, පිවන්ති. පිවං, පිවන්තො, පිවමානො, පිවං භාගිරසොදකං. කාරිතෙ කුමාරං ඛීරං පායෙති. මුහුත්තං තණ්හාසමනං, ඛීරං ත්වං පායිතො මයා. කම්මෙ පීයති, පීතං. තුමාදීසු ‘‘පාතුං, පිවිතුං, පිත්වා, පිවිත්වා, පායෙත්වා’’ ඉච්චාදීනි යොජෙතබ්බානි. අඤ්ඤෙසුපි ඨානෙසු පාළිනයානුරූපෙන සද්දරූපානි එවමෙව යොජෙතබ්බානි.

Here, 'pāssati' means 'will drink'. 'Pāssati, pāssanti. Pāssasi, pāssatha. Pāssāmi, pāssāma,' and similarly 'apassā, apassaṃsu,' etc.—by this method the rest should be applied by those skilled in the method. For who is capable of extracting and showing all the diverse, scattered gems of different forms from the ocean of the Buddha's words? Therefore, for all the roots, only a brief method for comprehension has been shown. Pivati, pivanti. Pivaṃ, pivanto, pivamāno, drinking the water of the Bhagirathi. In the causative: he causes the boy to drink milk. 'For a moment, quenching thirst, you were made by me to drink milk.' In the passive: pīyati, pītaṃ. In the case of the infinitive and absolutive, 'pātuṃ, pivituṃ, pitvā, pivitvā, pāyetvā,' etc., should be applied. In other places as well, word forms should be applied in this way, in accordance with the Pāli method.

පා රක්ඛණෙ. පාති. නිපාති. පිතා, ගොපො.

The root 'pā' is in the sense of protecting. He protects. He protects thoroughly. Father, guardian.

පා පූරණෙ. පාති, විප්පාති. විප්පො.

The root 'pā' is in the sense of filling. He fills, he fills completely. A brahmin.

විප්පොති බ්‍රාහ්මණො. සො හි විප්පෙති පූරෙති විසිට්ඨෙන වෙදුච්චාරණාදිනා අත්තනො බ්‍රාහ්මණකම්මෙන ලොකස්ස අජ්ඣාසයං අත්තනො ච හදයෙ වෙදානීති විප්පොති වුච්චති. ‘‘ජාතො විප්පකුලෙ අහ’’න්ති එත්ථ හි බ්‍රාහ්මණො ‘‘විප්පො’’ති වුච්චති. තස්ස කුලං විප්පකුලන්ති.

A brahmin is a vippo. For by his brahminical actions, such as the distinguished recitation of the Vedas, he gratifies (vippeti) and fills (pūreti) the aspirations of the world and the Vedas in his own heart; thus he is called a vippo. Here, in the phrase 'born in a vippa family,' a brahmin is called a 'vippo.' His family is thus a vippa family.

පූ පවනෙ. පවති. පුත්තො, පුඤ්ඤං. එත්ථ පුත්තොති අත්තනො කුලං පවති සොධෙතීති පුත්තො. කියාදිගණං පන පත්වා ‘‘පුනාතී’’ති වත්තබ්බං.

The root Pū, in the sense of purifying. Pavati (he purifies). Putto (son), puññaṃ (merit). Here, a putto is so called because he purifies his own family. But when it belongs to the Kiyādi group, 'punāti' should be said.

පුත්තො’ත්‍රජො සුතො සූනු,තනුජො තනයො’රසො;

පුත්තනත්තාදයො චාථ,අපච්චන්ති පවුච්චරෙ.

A son is putta, atraja, suta, sūnu, tanuja, tanaya, orasa; and then sons, grandsons, and so forth are called apacca.

ඉත්ථිලිඞ්ගම්හි [Pg.119] වත්තබ්බෙ, පුත්තීති අත්‍රජාති ච;

වත්තබ්බං සෙසට්ඨානෙසු, යථාරහමුදීරයෙ;

පාළියඤ්හි අත්‍රජාති, ඉත්ථී පුත්තී කථියති;

When the feminine gender is to be expressed, puttī and atrajā should be said; in the remaining cases, one should utter what is appropriate. For in the Pāli, an atrajā is said to be a female, a daughter.

එත්ථ පන –

But here –

‘‘තතො ද්වෙ සත්තරත්තස්ස, වෙදෙහස්සත්‍රජා පියා;

රාජකඤ්ඤා රුචා නාම, ධාතිමාතරමබ්‍රවී’’ති

“Then, after two seven-nights, the beloved daughter of Vedeha, the princess named Rucā, spoke to her nurse-mother.”

අයං පාළි නිදස්සනං. ‘‘පුත්තී, ධීතා, දුහිතා, අත්තජා’’ති ඉච්චෙතෙ පරියායා. එවං අත්‍රජාති ඉත්ථිවාචකස්ස ඉත්ථිලිඞ්ගස්ස දස්සනතො සුතසද්දාදීසුපි ඉත්ථිලිඞ්ගනයො ලබ්භමානාලබ්භමානවසෙන උපපරික්ඛිතබ්බො. තථා හි ලොකෙ ‘‘වෙස්සො, සුද්දො, නරො, කිංපුරිසො’’ ඉච්චාදීනං යුගළභාවෙන ‘‘වෙස්සී, සුද්දී, නාරී, කිංපුරිසී’’තිආදීනි ඉත්ථිවාචකානි ලිඞ්ගානි දිස්සන්ති. ‘‘පුරිසො පුමා’’ ඉච්චාදීනං පන යුගළභාවෙන ඉත්ථිවාචකානි ඉත්ථිලිඞ්ගානි න දිස්සන්ති. පුඤ්ඤන්ති එත්ථ පන අත්තනො කාරකං පවති සොධෙතීති පුඤ්ඤං. කියාදිගණං පන පත්වා පුනාතීති පුඤ්ඤන්ති වත්තබ්බං.

This Pāli passage is an example. Puttī, dhītā, duhitā, attajā—these are synonyms. Thus, following the example of the feminine gender of atrajā, a word denoting a female, the principle for forming the feminine should also be investigated for words such as suta, according to whether such forms are found or not. For in the world, for pairs such as vesso, suddo, naro, kiṃpuriso, and so on, corresponding feminine gender forms such as vessī, suddī, nārī, kiṃpurisī are seen. However, for pairs such as puriso, pumā, and so on, corresponding feminine gender forms are not seen. Now, regarding puñña, here it is that which purifies its doer; thus it is puñña. But when it belongs to the Kiyādi group, it should be said that puñña comes from punāti.

අඤ්ඤො අත්ථොපි වත්තබ්බො, නිරුත්තිලක්ඛණස්සිතො;

තස්මා නිබ්බචනං ඤෙය්‍යං, ජනපූජාදිතො ඉධ.

Another meaning should also be stated, based on the characteristics of etymology; therefore, the derivation should be understood here from 'veneration by people' and so forth.

පරං පුජ්ජභවං ජනෙතීති පුඤ්ඤං. සදා පූජිතං වා ජනෙතීති පුඤ්ඤං. ජනං අත්තකාරං පුනාතීති පුඤ්ඤං. අසෙසං අපුඤ්ඤං පුනාතීති පුඤ්ඤං.

That which generates a future state worthy of veneration is puñña. Or, that which always generates what is venerated is puñña. That which purifies the person who performs it is puñña. That which completely purifies demerit is puñña.

කල්‍යාණං කුසලං පුඤ්ඤං, සුභමිච්චෙව නිද්දිසෙ;

කම්මස්ස කුසලස්සාධි-වචනං වචනෙ පටු.

One should declare kalyāṇa, kusala, puñña, and subha; it is a designation for wholesome action, skillful in expression.

පෙ ගතියං. පෙති, පෙන්ති. පෙසි, පෙථ. ඉධ භික්ඛවෙ එකච්චො අස්සඛළුඞ්කො පෙහීති වුත්තො විද්ධො සමානො චොදිතො සාරථිනා පච්ඡතො පටිසක්කති, පිට්ඨිතො රථං පටිවත්තෙති. උම්මග්ගං ගණ්හාති, උබ්බටුමං රථං කරොති.

The root Pe, in the sense of going. Peti (he goes), penti (they go). Pesi (you go), petha (you all go). Here, monks, a certain unbroken horse, when told 'Go!' and struck, urged on by the charioteer, retreats backward, turns the chariot around from behind. It takes the wrong path and overturns the chariot.

පෙ [Pg.120] වුද්ධියං පයති. පායො, අපායො. එත්ථ අපායොති නත්ථි පායො වුද්ධි එත්ථාති අපායො. අයධාතුවසෙනපි අත්ථො නෙතබ්බො, අයතො වුද්ධිතො, සුඛතො වා අපෙතොති අපායො, නිරයතිරච්ඡානයොනිපෙත්තිවිසයඅසුරකායා.

The root Pe, in the sense of growth. Payati (he grows). Pāyo (growth), apāyo (decline). Here, apāyo means 'there is no growth (pāyo) here,' thus apāyo. The meaning should also be derived by means of the root aya: apāyo means departed from aya, that is, from growth or happiness; these are the realms of hell, animal birth, the sphere of ghosts, and the host of asuras.

පෙ සොසනෙ. පායති, පයති වා. නිපකො. එත්ථ නිපකො නිපයති විසොසෙති පටිපක්ඛං, තතො වා අත්තානං නිපාති රක්ඛතීති නිපකො, සම්පජානො.

The root Pe, in the sense of drying up. Pāyati (he dries up), or payati. Nipako (the discerning one). Here, a nipako is one who dries up and withers the opposition, or thereby protects himself; thus he is a nipako, one who is clearly comprehending.

ගුප රක්ඛණෙ. ගොපති. ගොපකො.

The root Gupa, in the sense of guarding. Gopati (he guards). Gopako (a guardian).

නගරං යථා පච්චන්තං, ගුත්තං සාන්තරබාහිරං.

Like a frontier city, guarded within and without.

එවං ගොපෙථ අත්තානං, ඛණො වෙ මා උපච්චගා.

Thus should you guard yourself; let not the moment pass you by.

ගොපෙථාති ගොපෙය්‍ය රක්ඛෙය්‍ය.

Gopetha means one should guard, one should protect.

වප සන්තානෙ. වපති.

The root Vapa, in the sense of spreading or sowing. Vapati (he sows).

සප සමවායෙ. සපති.

The root Sapa, in the sense of combination. Sapati (he swears).

චුප මන්දගතියං. චොපති.

The root Cupa, in the sense of slow movement. Copati (he moves slowly).

තුප හිංසායං. තොපති. තුප්පති.

The root Tupa, in the sense of harming. Topati (he harms). Tuppati (he harms).

ගුප ගොපනජිගුච්ඡනෙසු. ගොපති, ජිගුච්ඡති. ජිගුච්ඡං, ජිගුච්ඡමානො. ජෙගුච්ඡී. ජිගුච්ඡිත්වා ඉච්චාදීනි.

The root Gupa, in the senses of guarding and feeling disgust. Gopati (he guards), jigucchati (he feels disgust). Jigucchaṃ (disgust), jigucchamāno (feeling disgust). Jegucchī (one who is disgusted). Jigucchitvā (having felt disgust), and so on.

කපු හිංසාතක්කලගන්ධෙසු. කප්පති. කප්පූරො.

The root Kapu, in the senses of harming, reasoning, and smelling. Kappati (he harms/reasons/smells). Kappūro (camphor).

කපු සාමත්ථියෙ. ඉදං අම්හාකං කප්පති. නෙතං අම්හෙසු කප්පති.

The root Kapu, in the sense of capability or suitability. Idaṃ amhākaṃ kappati (This is suitable for us). Netaṃ amhesu kappati (This is not suitable for us).

කප කරුණායං. කපති. කපණො, කාපඤ්ඤං. තත්ථ කපතීති කරුණායති, කාපඤ්ඤන්ති කපණභාවො.

The root Kapa, in the sense of compassion. Kapati (he feels compassion). Kapaṇo (wretched, pitiable), kāpaññaṃ (wretchedness, pitiableness). Therein, kapati means 'he feels compassion,' and kāpaññaṃ means 'the state of being pitiable.'

සප [Pg.121] අක්කොසෙ. සපති. සපථො, අභිසපථො, අභිසපිතො, සපනකො.

The root Sapa, in the sense of reviling or cursing. Sapati (he reviles/curses). Sapatho (an oath, a curse), abhisapatho (a solemn oath, a curse), abhisapito (one who is cursed), sapanako (one who curses).

වප බීජනික්ඛෙපෙ. බීජං වපති. වාපකො. වාපිතං ධඤ්ඤං. වුත්තං බීජං පුරිසෙන. බීජං වප්පති. වප්පමඞ්ගලං.

The root Vapa, in the sense of depositing seeds. Bījaṃ vapati (he sows seeds). Vāpako (a sower). Vāpitaṃ dhaññaṃ (sown grain). Vuttaṃ bījaṃ purisena (the seed was sown by a person). Bījaṃ vappati (the seed is sown). Vappamaṅgalaṃ (the sowing ceremony).

සුප සයනෙ. සුපති. සුඛං සුපන්ති මුනයො, යෙ ඉත්ථීසු න බජ්ඣරෙ. සුත්තො පුරිසො, සුපනං, සුත්තං.

The root Supa, in the sense of sleeping. Supati (he sleeps). The sages who are not bound to women sleep happily. Sutto puriso (a sleeping man), supanaṃ (sleeping), suttaṃ (sleep).

ඛිප පෙරණෙ. පෙරණං චුණ්ණිකරණං පිසනං. ඛෙපති. ඛෙපකො.

The root Khipa, in the sense of impelling. Peraṇaṃ means grinding, crushing. Khepati (he impels/throws). Khepako (one who impels/throws).

ඛිප අබ්‍යත්තසද්දෙ. ඛිපති. ඛිපිතසද්දො. යදා ච ධම්මං දෙසෙන්තො, ඛිපි ලොකග්ගනායකො.

The root Khipa, in the sense of an indistinct sound. Khipati (it makes an indistinct sound). Khipitasaddo (an indistinct sound). And when the Leader of the world was teaching the Dhamma, he sneezed.

ඛිප ඡඩ්ඩනො. ඛිපති, උක්ඛිපති, වික්ඛිපති, අවඛිපති, සංඛිපති. ඛිත්තං, උක්ඛිත්තං, පක්ඛිත්තං, වික්ඛිත්තං ඉච්චාදීනි.

The root Khipa, in the sense of throwing or discarding. Khipati (he throws), ukkhipati (he lifts up, throws up), vikkhipati (he scatters, throws about), avakhipati (he throws down), saṃkhipati (he gathers, summarizes). Khittaṃ (thrown), ukkhittaṃ (lifted up, thrown up), pakkhittaṃ (thrown in, inserted), vikkhittaṃ (scattered), and so on.

ඔප නිට්ඨුභනෙ. නිට්ඨුභනං ඛෙළපාතනං. ඔපති. ඔසධං සඞ්ඛරිත්වා මුඛෙ ඛෙළං ඔපි.

The root Opa, in the sense of spitting. Niṭṭhubhanaṃ means the ejection of saliva. Opati (he spits). Having prepared the medicine, he spat saliva into the mouth.

ලිපි උපලෙපෙ. ලෙපති. ලිත්තං පරමෙන තෙජසා.

The root Lipi, in the sense of smearing or anointing. Lepati (he smears). Littaṃ paramena tejasā (smeared with supreme splendor).

ඛිපි ගතියං. ඛිම්පති.

The root Khipi, in the sense of movement. Khimpati (he moves).

ඩිප ඛෙපෙ. ඩෙපති.

The root Ḍipa, in the sense of throwing or sending. Ḍepati (he throws, sends).

නිදපි නිදම්පනෙ. නිදම්පනං නාම සස්සරුක්ඛාදීසු වීහිසීසං වා වරකසීසං වා අච්ඡින්දිත්වා ඛුද්දකසාඛං වා අභඤ්ජිත්වා යථාඨිතමෙව හත්ථෙන ගහෙත්වා ආකඩ්ඪිත්වා බීජමත්තස්සෙව වා පණ්ණමත්තස්සෙව වා ගහණං. පුරිසො වීහිසීසං නිදම්පති, රුක්ඛපත්තං නිදම්පති. නිදම්පකො, නිදම්පිතං, නිදම්පිතුං, නිදම්පිත්වා.

The root Nidapi, in the sense of gleaning. Gleaning means taking a rice ear or a wild rice ear from crops or trees, without cutting it or breaking off a small branch, but grasping it with the hand just as it is and pulling it, grasping only the seed or only the leaf. Puriso vīhisīsaṃ nidampati (a person gleans a rice ear), rukkhapattaṃ nidampati (he gleans a tree leaf). Nidampako (the gleaner), nidampitaṃ (gleaned), nidampituṃ (to glean), nidampitvā (having gleaned).

තප [Pg.122] දිත්තියං. දිත්ති විරොචනං. දිවා තපතිආදිච්චො.

The root Tapa, in the sense of shining. Ditti means radiance. Divā tapati ādicco (the sun shines by day).

තප උබ්බෙගෙ. උබ්බෙගො උත්‍රාසො භීරුතා. තපති, උත්තපති. ඔත්තප්පං, ඔත්තප්පියං ධනං.

The root Tapa, in the sense of agitation. Ubbego means terror, timidity. Tapati (he is agitated), uttapati (he is greatly agitated). Ottappaṃ (moral dread), ottappiyaṃ dhanaṃ (the treasure of moral dread).

තප ධූප සන්තාපෙ. තපති. තපොධනං, ආතාපො. ආතාපී. ආතපං. ධූපති, සන්ධූපනො, කම්මෙ තාපියති. ධූපියති. භාවෙ තාපනං, තාපො, පරිතාපො, සන්තාපො. ධූපනං.

The roots Tapa and Dhūpa, in the sense of heating and tormenting. Tapati (he heats, torments). Tapodhanaṃ (one whose wealth is ascetic practice), ātāpo (ardor, exertion). Ātāpī (the ardent one). Ātapaṃ (sunshine, heat). Dhūpati (it smokes), sandhūpano (smoking, fumigating). In the passive voice, tāpiyati (it is heated, tormented). Dhūpiyati (it is smoked). In the abstract noun form: tāpanaṃ (heating), tāpo (heat), paritāpo (torment), santāpo (intense torment). Dhūpanaṃ (smoking, fumigation).

පකාරන්තධාතුරූපානි.

Forms of roots ending in 'pa'.

ඵකාරන්තධාතු

Roots ending in 'pha'.

පුප්ඵ විකසනෙ. අකම්මකො චායං සකම්මකො ච. පුප්ඵති. පුප්ඵං, පුප්ඵනං, පුප්ඵිතො, පුප්ඵිතුං, පුප්ඵිත්වා. පුප්ඵන්ති පුප්ඵිනො දුමා. ථලජා දකජා පුප්ඵා, සබ්බෙ පුප්ඵන්ති තාවදෙ. මඤ්ජූසකො නාම රුක්ඛො යත්තකානි උදකෙ වා ථලෙ වා පුප්ඵානි, සබ්බානි පුප්ඵති.

The root Puppha, in the sense of blooming. This root is both intransitive and transitive. Pupphati (it blooms). Pupphaṃ (flower), pupphanaṃ (blooming), pupphito (bloomed), pupphituṃ (to bloom), pupphitvā (having bloomed). Pupphanti pupphino dumā (Flowering trees bloom). Thalajā dakajā pupphā, sabbe pupphanti tāvade (Land-born and water-born flowers, all bloom then). Mañjūsako nāma rukkho yattakāni udake vā thale vā pupphāni, sabbāni pupphati (The tree called Mañjūsaka causes all flowers, whether in water or on land, to bloom).

තුඵ හිංසායං. තොඵති.

The root Tupha, in the sense of harming. Tophati (it harms).

දඵ දඵි වප්ඵ ගතියං. දඵති. දම්ඵති. වප්ඵති.

The roots Dapha, Daphi, and Vappha, in the sense of going. Daphati (it goes). Damphati (it goes). Vapphati (it goes).

දිඵ කථනයුද්ධනින්දාහිංසාදානෙසු. දෙඵති. දෙඵො.

The root Dipha, in the sense of speaking, quarreling, blaming, harming, and taking. Dephati (it speaks). Depho (speech).

තඵ තිත්තියං. තිත්ති තප්පනං, තඵති.

The root Tapha, in the sense of satisfaction. Titti means gratification. Taphati (it satisfies).

දුඵ උපක්කිලෙසෙ. උපක්කිලිස්සනං උපක්කිලෙසො. දොඵති.

The root Dupha, in the sense of defilement. Upakkilissanaṃ is defilement. Dophati (it defiles).

ගුඵ ගන්ථෙ. ගන්ථො ගන්ථිකරණං. ගොඵති.

The root Gupha, in the sense of binding. Gantho means the act of tying a knot. Gophati (it binds).

ඵකාරන්තධාතුරූපානි.

Forms of roots ending in 'pha'.

බකාරන්තධාතු

Roots ending in 'ba'.

භබ්බ [Pg.123] හිංසායං. භබ්බති. භබ්බො.

The root Bhabba, in the sense of harming. Bhabbati (it harms). Bhabbo (harmful).

පබ්බ වබ්බ මබ්බ කබ්බ ඛබ්බ ගබ්බ සබ්බ චබ්බ ගතියං. පබ්බති. වබ්බති. මබ්බති. කබ්බති. ඛබ්බති. ගබ්බති. සබ්බති. චබ්බති.

The roots Pabba, Vabba, Mabba, Kabba, Khabba, Gabba, Sabba, and Cabba, in the sense of going. Pabbati (it goes). Vabbati (it goes). Mabbati (it goes). Kabbati (it goes). Khabbati (it goes). Gabbati (it goes). Sabbati (it goes). Cabbati (it goes).

අබ්බ සබ්බ හිංසායඤ්ච. ගත්‍යාපෙක්ඛාය චකාරො. අබ්බති. සබ්බති.

The roots Abba and Sabba, also in the sense of harming. The particle 'ca' is with reference to the sense of going. Abbati (it harms). Sabbati (it harms).

කුබි අච්ඡාදනෙ. කුබ්බති.

The root Kubi, in the sense of covering. Kubbati (it covers).

ලුබි තුබි අද්දනෙ. ලුම්බති. තුම්බති. ලුම්බිනීවනං. උදකතුම්බො. අථොපි ද්වෙ ච තුම්බානි.

The roots Lubi and Tubi, in the sense of afflicting. Lumbati (it afflicts). Tumbati (it afflicts). Lumbinīvanaṃ (Lumbinī Grove). Udakatumbo (a water-gourd). Athopi dve ca tumbāni (And also two gourds).

චුබි වදනසංයොගෙ. පුත්තං මුද්ධනි චුම්බති. මුඛෙ චුම්බති. එත්ථ සියා ‘‘යදි වදනසංයොගෙ චුබිධාතු වත්තති, කථං අම්බුධරබින්දුචුම්බිතකූටොති එත්ථ අවදනෙ අවිඤ්ඤාණකෙ පබ්බතකූටෙ අම්බුධරබින්දූනං චුම්බනං වුත්ත’’න්ති? සච්චං, තං පන චුම්බනාකාරසදිසෙනාකාරෙන සම්භවං චෙතසි ඨපෙත්වා වුත්තං, යථා අදස්සනසම්භවෙපි දස්සනසදිසෙනාකාරෙන සම්භූතත්තා ‘‘රොදන්තෙ දාරකෙ දිස්වා, උබ්බිද්ධා විපුලා දුමා’’ති අචක්ඛුකානම්පි රුක්ඛානං දස්සනං වුත්තං, එවමිධාපි චුම්බනාකාරසදිසෙනාකාරෙන සම්භූතත්තා අවදනානම්පි අම්බුධරබින්දූනං චුම්බනං වුත්තං. සභාවතො පන අවිඤ්ඤාණකානං දස්සනචුම්බනාදීනි ච නත්ථි, සවිඤ්ඤාණකානංයෙව තානි හොන්තීති. අයං නයො කමු පදවික්ඛෙපෙතිආදීසුපි නෙතබ්බො.

The root Cubi, in the sense of joining the mouth. Puttaṃ muddhani cumbati (He kisses the child on the head). Mukhe cumbati (He kisses on the mouth). Here one might ask: 'If the root cubi is used in the sense of joining the mouth, how is it that in the phrase ambudharabinducumbitakūṭo (a peak kissed by raindrops), kissing by raindrops is spoken of in relation to an insentient mountain peak, which has no mouth?' It is true, but that is said keeping in mind the occurrence of a form similar to the act of kissing. Just as, although seeing is impossible, seeing is attributed to eyeless trees because of the occurrence of a form similar to seeing, as in: 'Having seen the crying children, the tall trees shot up.' Similarly here, because of the occurrence of a form similar to the act of kissing, kissing is attributed to raindrops, which have no mouths. By nature, however, insentient things do not possess seeing, kissing, and so forth; these belong only to sentient beings. This principle should also be applied in cases such as 'kamu in the sense of stepping,' and so on.

උබ්බි තුබ්බි ථුබ්බි දුබ්බි ධුබ්බි හිංසත්ථා. උබ්බති. තුබ්බති. ථුබ්බති. දුබ්බති. දුබ්බා. ධුබ්බති. එත්ථ දුබ්බාති දබ්බතිණං, යං ‘‘තිරියා නාම තිණජාතී’’ති පාළියං ආගතං. එත්ථ ච දුබ්බාති ඉත්ථිලිඞ්ගං, දබ්බන්ති නපුංසකලිඞ්ගන්ති දට්ඨබ්බං.

The roots Ubbi, Tubbi, Thubbi, Dubbi, and Dhubbi, in the sense of harming. Ubbati (it harms). Tubbati (it harms). Thubbati (it harms). Dubbati (it harms). Dubbā (dabba grass). Dhubbati (it harms). Here, dubbā refers to dabba grass, which is mentioned in the Pāli canon as 'a species of grass called tiriyā'. And here, it should be understood that dubbā is feminine, while dabba is neuter.

මුබ්බි [Pg.124] බන්ධනෙ. මුබ්බති.

The root Mubbi, in the sense of binding. Mubbati (it binds).

කුබ්බි උග්ගමෙ. කුබ්බති.

The root Kubbi, in the sense of rising. Kubbati (it rises).

පුබ්බ පබ්බ සබ්බ පූරණෙ. පුබ්බති. පබ්බති. සබ්බති. එත්ත සියා ‘‘නනු භො පුබ්බසබ්බසද්දා සබ්බනාමානි, කස්මා පනෙතෙ ධාතුචින්තායං ගහිතා’’ති? වුච්චතෙ – සබ්බනාමෙසු ච තුමන්තාදිවිරහිතෙසු ච නිපාතෙසු උපසග්ගෙසු ච ධාතුචින්තා නාම නත්ථි, ඉමානි පන සබ්බනාමානි න හොන්ති. කෙවලං සුතිසාමඤ්ඤෙන සබ්බනාමානි විය උපට්ඨහන්ති, තෙන තෙ තබ්භාවමුත්තත්තා ධාතුචින්තායං පුබ්බාචරියෙහි ගහිතා ‘‘පුබ්බති සබ්බතී’’ති පයොගදස්සනතොති. යදි එවං කස්මා බුද්ධවචනෙ එතානි රූපානි න සන්තීති? අනාගමනභාවෙන න සන්ති, න අවිජ්ජමානභාවෙන. කිඤ්චාපි බුද්ධවචනෙසු එතානි රූපානි න සන්ති, තථාපි පොරාණෙහි අනුමතා පුරාණභාසාති ගහෙතබ්බානි, යථා ‘‘නාථතීති නාථො’’ති එත්ථ ‘‘නාථතී’’ති රූපං බුද්ධවචනෙ අවිජ්ජමානම්පි ගහෙතබ්බං හොති, එවං ඉමානිපි. තස්මා වොහාරෙසු විඤ්ඤූනං කොසල්ලත්ථාය සාසනෙ අවිජ්ජමානාපි සාසනානුරූපා ලොකිකප්පයොගා ගහෙතබ්බාති ‘‘පුබ්බති සබ්බතී’’ති රූපානි ගහිතානි. එස නයො අඤ්ඤෙසුපි ඨානෙසු වෙදිතබ්බො.

The roots Pubba, Pabba, and Sabba, in the sense of filling. Pubbati (it fills). Pabbati (it fills). Sabbati (it fills). Here, one might ask: 'Sir, are not the words pubba and sabba pronouns? Why then are they included in the analysis of roots?' It is replied: In pronouns, in particles lacking endings such as -tum, and in prefixes, there is no analysis of roots. These, however, are not pronouns. They merely appear to be like pronouns due to a similarity in sound. Therefore, because they are free from that nature, they were included in the analysis of roots by the ancient teachers to show the usage pubbati and sabbatī. If so, why are these forms not found in the word of the Buddha? They are not found due to non-transmission, not due to non-existence. Although these forms are not found in the word of the Buddha, they should still be accepted as ancient speech approved by the ancients, just as in the phrase 'nāthatīti nātho' (a lord is one who helps), the form 'nāthatī' is to be accepted even though it is not found in the word of the Buddha; so too are these. Therefore, for the sake of the skill of the wise in worldly usage, worldly expressions not found in the Teaching but conforming to it should be accepted—hence, the forms pubbati and sabbatī are included. This principle should be understood in other cases as well.

චම්බ අදනෙ. චම්බති.

The root Camba is in the sense of eating. It eats.

කබ්බ ඛබ්බ ගබ්බ දබ්බෙ. දබ්බො අහඞ්කාරො. කබ්බති. ඛබ්බති. ගබ්බති.

The roots Kabba, Khabba, and Gabba are in the sense of pride. Dabba is egoism. It is proud. It is proud. It is proud.

අබි දබි සද්දෙ. අම්බති. අම්බා, අම්බු. දම්බති.

The roots Abi and Dabi are in the sense of sound. It sounds. Ambā (mother), ambu (water). It sounds.

ලබි අවසංසනෙ. අවසංසනං අවලම්බනං. ලම්බති, විලම්බති, බ්‍යාලම්බති. නීචෙ චො’ලම්බතෙ සූරියො. ආලම්බති[Pg.125]. ආලම්බනං, තදාලම්බනං, තදාලම්බණං, තදාලම්බං වා. ලාබු. අලාබු වා, අකාරො හි තබ්භාවෙ.

The root Labi is in the sense of hanging down. Avasaṃsana is avalambana (hanging, support). It hangs, it dangles, it hangs down. The sun also hangs low. It clings to. Support, object of attention, that as support, that as object of attention. Lābu (gourd). Or alābu (bottle gourd), for the letter 'a' is indeed in that sense.

බකාරන්තධාතුරූපානි.

Forms of roots ending in 'ba'.

භකාරන්තධාතු

Roots ending in 'bha'.

භා දිත්තියං. චන්දො භාති, පඤ්හා මං පටිභාති. රත්ති විභාති. භාණු, පටිභානං. විභාතා රත්ති.

The root Bhā is in the sense of shining. The moon shines. A question occurs to me. The night brightens. Bhāṇu (sun), paṭibhānaṃ (ready wit). The night has dawned.

භී භයෙ. භායති. භයං, භයානකො, භීමො, භීමසෙනො, භීරු, භීරුකො, භීරුකජාතිකො. කාරිතෙ ‘‘භායෙති, භායයති, භායාපෙති, භායාපයතී’’ති රූපානි.

The root Bhī is in the sense of fear. He fears. Fear, fearful, dreadful, Bhīmasena, timid, timid, of a timid nature. In the causative, the forms are 'bhāyeti, bhāyayati, bhāyāpeti, bhāyāpayati'.

සභු සම්භු හිංසායං. සභති. සම්භති.

The roots Sabhu and Sambhu are in the sense of harming. He harms. He harms.

සුම්භ භාසනෙ ච. චකාරො හිංසාපෙක්ඛකො. සුම්භති. සුම්භො. කුසුම්භො.

The root Sumbha is in the sense of speaking, and also. The particle 'ca' refers to harming. He crushes. Sumbho. Kusumbho.

එත්ථ සුම්භොති ආවාටො. ‘‘සුම්භං නික්ඛනාහී’’ති ඉදමෙත්ථ නිදස්සනං. කුසුම්භොති ඛුද්දකආවාටො, ‘‘පබ්බතකන්දරපදරසාඛාපරිපූරා කුසුම්භෙ පරිපූරෙන්තී’’ති ඉදමෙත්ථ නිදස්සනං.

Here, 'sumbha' means a pit. 'Dig a pit'—this is an example here. 'Kusumbha' means a small pit. '[Streams] full of [debris from] mountain caves, rock fissures, and branches fill the small pits'—this is an example here.

අබ්භ වබ්භ මබ්භ ගතියං. අබ්භති. අබ්භො. වබ්භති. මබ්භති.

The roots Abbha, Vabbha, and Mabbha are in the sense of movement. It moves. Abbho (a cloud). It moves. It moves.

එත්ථ අබ්භොති මෙඝො. සො හි අබ්භති අනෙකසතපටලො හුත්වා ගච්ඡතීති ‘‘අබ්භො’’ති වුච්චති. ‘‘විජ්ජුමාලී සතක්කකූ’’ති වුත්තං. සතක්කකූති ච අනෙකසතපටලො. එත්ථ ච අබ්භසද්දො තිලිඞ්ගිකො දට්ඨබ්බො. තථා [Pg.126] හි අයං ‘‘අබ්භුට්ඨිතොව ස යාති, ස ගච්ඡං න නිවත්තතී’’ති එත්ථ පුල්ලිඞ්ගො. ‘‘අබ්භා, මහිකා, ධූමො, රජො, රාහූ’’ති එත්ථ ඉත්ථිලිඞ්ගො. ‘‘අබ්භානි චන්දමණ්ඩලං ඡාදෙන්තී’’ති එත්ථ නපුංසකලිඞ්ගො.

Here, 'abbha' means a cloud. For it moves, becoming of many hundred layers, and thus it is called 'abbha'. It is said, 'Vijjumālī satakkakū' (having garlands of lightning, with a hundred peaks). And 'satakkakū' means having many hundred layers. Here, the word 'abbha' should be understood as being of three genders. For example, in the phrase 'abbhuṭṭhitova sa yāti, sa gacchaṃ na nivattatī,' it is masculine. In 'Abbhā, mahikā, dhūmo, rajo, rāhū,' it is feminine. And in 'Abbhāni candamaṇḍalaṃ chādentī,' it is neuter.

ඉමානි පන මෙඝස්ස නාමානි –

These, moreover, are the names for a cloud:

මෙඝො වලාහකො ලඞ්ඝි, ජීමූතො අම්බුදො ඝනො;

ධාරාධරො අම්බුධරො, පජ්ජුන්නො හිමගබ්භකො.

The cloud, the rain cloud, the overspreading one, the thundercloud, the water-giver, the dense one; the stream-bearer, the water-bearer, the rain-god, the one with snow in its womb.

යභ මෙථුනෙ. මිථුනස්ස ජනද්වයස්ස ඉදං කම්මං මෙථූනං, තස්මිං මෙථුනෙ යභධාතු වත්තති. යභති. යාභස්සං.

The root Yabha is in the sense of sexual intercourse. This action of a couple, of a pair of beings, is sexual intercourse; in that sexual intercourse, the root Yabh operates. He copulates. Yābhassaṃ (sexual intercourse).

එත්ථ ච ‘‘මෙථුන’’න්ති එසා සබ්භිවාචා, ලජ්ජාසම්පන්නෙහි පුග්ගලෙහි වත්තබ්බභාසාභාවතො. තථා හි ‘‘මෙථුනො ධම්මො න පටිසෙවිතබ්බො’’ති ච ‘‘න මෙ රාජා සඛා හොති, න රාජා හොති මෙථුනො’’ති ච සොභනෙ වාචාවිසයෙ අයං භාසා ආගතා. ‘‘යභතී’’තිආදිකා පන භාසා ‘‘සිඛරණී’’තිආදිකා භාසා විය අසම්භිවාචා. න හි හිරොත්තප්පසම්පන්නො ලොකියජනොපි ඊදිසිං වාචං භාසති. එවං සන්තෙපි අධිමත්තුක්කංසගතහිරොත්තප්පොපි භගවා මහාකරුණාය සඤ්චොදිතහදයො ලොකානුකම්පාය පරිසමජ්ඣෙ අභාසි. අහො තථාගතස්ස මහාකරුණාති.

Herein, the term 'methuna' is a civil expression, unlike a word that is not to be spoken by individuals possessed of shame. For instance, phrases like 'the sexual act should not be practiced' and 'the king is not my friend, nor is the king my partner in sexual intercourse' are found in contexts of refined speech. On the other hand, expressions like 'yabhati' and similar terms, as well as phrases like 'sikharaṇī', are uncivil expressions. Indeed, not even a worldly person endowed with shame and moral dread speaks such a word. Yet, even so, the Blessed One, though possessing extremely elevated shame and moral dread, his heart stirred by great compassion, out of pity for the world, spoke in the midst of the assembly. Oh, the great compassion of the Tathāgata!

ඉමානි පන මෙථුනධම්මස්ස නාමානි –

Moreover, these are the names for the act of sexual intercourse:

සංවෙසනං නිද්ධුවනං, මෙථුනං සූරතං රතං;

බ්‍යථයො ගාමධම්මො ච, යාභස්සං මොහනං රති.

Cohabitation, intercourse, sexual union, amorous sport, pleasure; affliction, vulgar behavior, copulation, delusion, enjoyment.

අසද්ධම්මො ච වසල-ධම්මො මීළ්හසුඛම්පි ච;

ද්වයංද්වයසමාපත්ති, ද්වන්දො ගම්මො’දකන්තිකො.

And the ignoble practice, the outcast's practice, and also pleasure in filth; the union of two by two, coupling, the vulgar, that which ends in fluid.

සිභ විභ කත්ථනෙ. සිභති. විභති.

The roots Sibha and Vibha are in the sense of boasting. He boasts. He boasts.

දෙභ [Pg.127] අභි දභි සද්දෙ. දෙභති. අම්භති. අම්භො. දම්භති.

The roots Debha, Abhi, and Dabhi are in the sense of sound. It sounds. It sounds. Ambho (sound). It sounds.

එත්ථ ච අම්භො වුච්චති උදකං. තඤ්හි නිජ්ජීවම්පි සමානං ඔඝකාලාදීසු විස්සන්දමානං අම්භති සද්දං කරොතීති අම්භොති වුච්චති.

Here, 'ambho' is called water. For though it is lifeless, when flowing during times of flood and so on, it makes a sound, hence it is called 'ambho'.

ඉමානිස්ස නාමානි –

These are its names:

පානීයං උදකං තොයං, ජලං පාතො ච අම්බු ච;

දකං කං සලිලං වාරි, ආපො අම්භො පපම්පි ච.

Pānīyaṃ, udakaṃ, toyaṃ, jalaṃ, and pāto, and ambu; dakaṃ, kaṃ, salilaṃ, vāri, āpo, ambho, and also papaṃ.

නීරඤ්ච කෙපුකං පානි, අමතං එලමෙව ච,ආපොනාමානි එතානි, ආගතානි තතො තතො.

And nīraṃ, kepukaṃ, pāni, amataṃ, and also elaṃ; these are names for water, come from various sources.

එත්ථ ච ‘‘වාලග්ගෙසු ච කෙපුකෙ. පිවිතඤ්ච තෙසං භුසං හොති පානී’’තිආදයො පයොගා දස්සෙතබ්බා.

And here, usages such as 'on the tips of hairs and in the foam' and 'and for them, the drinking of water is abundant' and so on should be shown.

ථභි ඛභි පටිබද්ධෙ ථම්භති, විත්ථම්භති. ඛම්භති, වික්ඛම්භති. ථම්භො. ථද්ධො, උපත්ථම්භො. උපත්ථම්භිනී. වික්ඛම්භො. වික්ඛම්භිතකිලෙසො.

The roots Thabhi and Khabhi are in the sense of being obstructed. He is stiff or obstructs (thambhati, khambhati); he supports or paralyzes (vitthambhati); he suppresses (vikkhambhati). Thambho (pillar, obstruction). Thaddho (stiff), upatthambho (support). Upatthambhinī (supporting). Vikkhambho (suppression). Vikkhambhitakileso (one whose defilements are suppressed).

ජභ ජභි ගත්තවිනාමෙ. ජභති. ජම්භති, විජම්භති. විජම්භනං, විජම්භිතා. විජම්භන්තො, විජම්භමානො, විජම්භිතො.

The roots Jabha and Jabhi are in the sense of bending the body. He yawns (jabhati, jambhati); he stretches or yawns (vijambhati). Yawning (vijambhanaṃ, vijambhitā). Yawning (vijambhanto, vijambhamāno), yawned or stretched (vijambhito).

සබ්භ කථනෙ. සබ්භති.

The root Sabbha is in the sense of speaking. He speaks.

වබ්භ භොජනෙ. වබ්භති.

'Vabbha' in the sense of eating. He eats.

ගබ්භ ධාරණෙ. ගබ්භති. ගබ්භො.

'Gabbha' in the sense of holding or containing. He holds or contains. Womb, embryo, interior.

එත්ථ ගබ්භොති මාතුකුච්ඡිපි වුච්චති කුච්ඡිගතපුත්තොපි. තථා හි ‘‘යමෙකරත්තිං පඨමං, ගබ්භෙ වසති මාණවො’’ති එත්ථ මාතුකුච්ඡි ‘‘ගබ්භො’’ති වුච්චති. ‘‘ගබ්භො මෙ දෙව පතිට්ඨිතො. ගබ්භො ච පතිතො ඡමා’’ති ච එත්ථ පන කුච්ඡිගතපුත්තො. අපිච ගබ්භොති ආවාසවිසෙසො. ‘‘ගබ්භං [Pg.128] පවිට්ඨො’’තිආදීසු හි ඔවරකො ‘‘ගබ්භො’’ති වුච්චති.

Here, 'gabbha' refers both to the mother's womb and to the child in the womb. For example, in the phrase, "On that first night, the young one dwells in the gabbha," here 'gabbha' means the mother's womb. Again, in the phrases, "O king, a gabbha has been established in me," and "The gabbha has fallen to the ground," here 'gabbha' refers to the child in the womb. Furthermore, 'gabbha' can also denote a particular dwelling. In phrases like, "He entered the gabbha," here 'gabbha' means an inner chamber.

රභ රාභස්සෙ. ආපුබ්බො රභ හිංසාකරණවායමනෙසු. රාභස්සං රාභසභාවො. තංසමඞ්ගිනො පන පාළියං ‘‘චණ්ඩා රුද්ධා රභසා’’ති එවං ආගතා.

'Rabha' in the sense of impetuosity or violence. With the prefix 'ā', 'rabha' is in the sense of harming, doing, and striving. 'Rābhassaṃ' is the state of impetuosity or violence. Those endowed with that quality are found in the Pāli as 'fierce, angry, impetuous'.

තත්ථ රභසාති කරණුත්තරියා. රභති, ආරභති, සමාරභති, ආරම්භති. රභසො. ආරම්භො. සමාරම්භො, ආරභන්තො. සමාරභන්තො. ආරද්ධං මෙ වීරියං. සාරම්භං. අනාරම්භං. සාරම්භො තෙ න විජ්ජති. පකාරණාරම්භො. වීරියාරම්භො. ආරභිතුං. ආරභිත්වා. ආරබ්භ.

Here, 'rabhasā' means 'supreme in action'. He acts, he undertakes, he intensely undertakes, he initiates. Impetuosity. Undertaking. Intense undertaking, one who undertakes. One who intensely undertakes. My energy has been aroused. With undertaking. Without undertaking. No undertaking is found in you. Undertaking for a reason. Undertaking of energy. To undertake. Having undertaken. Having undertaken.

එත්ථ වීරියාරම්භොති වීරියසඞ්ඛාතො ආරම්භො. ආරම්භසද්දො කම්මෙ ආපත්තියං ක්‍රියාය වීරියෙ හිංසාය විකොපනෙති අනෙකෙසු අත්ථෙසු ආගතො.

Here, 'vīriyārambha' means the undertaking reckoned as energy. The word 'ārambha' occurs in many meanings, such as action, offense, deed, energy, harming, and agitation.

‘‘යං කිඤ්චි දුක්ඛං සම්භොභි, සබ්බං ආරම්භපච්චයා;

ආරම්භානං නිරොධෙන, නත්ථි දුක්ඛස්ස සම්භවො’’ති

"Whatever suffering arises, all arises from undertaking; with the cessation of undertakings, there is no arising of suffering."

එත්ථ හි කම්මං ආරම්භොති ආගතං. ‘‘ආරම්භති ච විප්පටිසාරී ච හොතී’’ති එත්ථ ආපත්ති. ‘‘මහායඤ්ඤා මහාරම්භා, න තෙ හොන්ති මහප්ඵල්ලා’’ති එත්ථ යූපුස්සාපනාදික්‍රියා. ‘‘ආරම්භථ නික්කමථ, යුඤ්ජථ බුද්ධසාසනෙ’’ති එත්ථ වීරියං. ‘‘සමණං ගොතමං උද්දිස්ස පාණං ආරම්භන්තී’’ති එත්ථ හිංසා. ‘‘බීජගාමභූතගාමසමාරම්භා පටිවිරතො හොතී’’ති එත්ථ ඡෙදනභඤ්ජනාදිකං විකොපනං. ඉච්චෙවං –

Here indeed, 'ārambha' means action. In 'He undertakes and regrets,' here it means offense. In 'Great sacrifices, great undertakings, they do not bear great fruit,' here it refers to actions like setting up sacrificial posts. In 'Undertake, set forth, strive in the Buddha's teaching,' here it means energy. In 'They undertake killing living beings intending it for the ascetic Gotama,' here it means harming. In 'He abstains from injuring seed-germination and plant-growth,' here it refers to disturbance or injury such as cutting and breaking. Thus indeed—

කම්මෙ [Pg.129] ආපත්තියඤ්චෙව, වීරියෙ හිංසාක්‍රියාසු ච;

විකොපනෙ ච ආරම්භ-සද්දො හොතීති නිද්දිසෙ;

In action and also in offense, in energy and in acts of harming, and in disturbance, the word 'ārambha' occurs, thus one should specify.

ලභ ලාභෙ. ලභති, ලබ්භති. ලාභො, ලද්ධං, අලත්ථ, අලත්ථුං.

'Labha' in the sense of gain. He gains, it is gained. Gain, obtained, he obtained, they obtained.

සුභ දිත්තියං. සොභති. සොභා, සොභනං, සොභිතො.

'Subha' in the sense of shining. It shines. Splendor, beautiful, shining.

ඛුභ සඤ්චලනෙ. ඛොභති, සඞ්ඛොභති. හත්ථිනාගෙ පදින්නම්හි, ඛුබ්භිත්ථ නගරං තදා. ඛොභා, සඞ්ඛොභො.

'Khubha' in the sense of agitation. It agitates, it disturbs. When the elephant-king was let loose, the city was then agitated. Agitation, disturbance.

නභ තුභ හිංසායං. නභති. තුභති.

'Nabha' and 'tubha' in the sense of harming. He harms. He harms.

සම්භ විස්සාසෙ. සම්භති. සම්භත්ති, සම්භත්තො.

'Sambha' in the sense of trust. He trusts. Trust, trusted.

ලුභ විමොහනෙ. ලොභති, පලොභති. ථුල්ලකුමාරීපලොභනං. කාරිතෙ පන ‘‘ලොභෙති, පලොභෙති, පලොභෙත්වා’’ති රූපානි භවන්ති. දිවාදිගණං පන පත්වා ගිද්ධියත්ථෙ ‘‘ලුබ්භතී’’ති රූපං භවති.

'Lubha' in the sense of deluding. He deludes, he allures. The alluring of a plump young woman. But in the causative, forms like 'lobheti, palobheti, palobhetvā' occur. However, having entered the Divādi class, in the sense of greed, the form 'lubbhati' occurs.

දභි ගන්ථනෙ. දම්භති. දම්භනං.

'Dabhi' in the sense of binding. He binds. Binding.

රුභි නිවාරණෙ. රුම්භති, සන්නිරුම්භති. සන්නිරුම්භො, සන්නිරුම්භිත්වා.

'Rubhi' in the sense of obstructing. It obstructs, it completely obstructs. Complete obstruction, having completely obstructed.

උභ උබ්භ උම්භ පූරණෙ. උභති. උබ්භති. උම්භති. උභනා. උබ්භනා. උම්භනා. ඔභො. කෙටුභං. උබ්භං. කුම්භො. කුම්භී. කාරිතෙ ‘‘ඔභෙති. උබ්භෙති. උම්භෙතී’’ති රූපානි භවන්ති.

'Ubha', 'ubbha', and 'umbha' in the sense of filling. It fills. It fills or raises. It fills or swells. Filling. Raising. Swelling. Overflow. Keṭubha. Raised. A pot. A pitcher. In the causative, forms like 'obheti, ubbheti, umbheti' occur.

තත්ථ කෙටුභන්ති ක්‍රියාකප්පවිකප්පො කවීනං උපකාරියසත්ථං. ඉදං පනෙත්ථ නිබ්බචනං කිටෙති ගමෙති ක්‍රියාදිවිභාගං, තං වා අනවසෙසපරියාදානතො කෙටෙන්තො ගමෙන්තො ඔභෙති පූරෙතීති කෙටුතං කිටඋභධාතුවසෙන. උබ්භති උබ්භෙති [Pg.130] පූරෙතීති උබ්භං, පූරණන්ති අත්ථො. චරියාපිටකෙපි හි ඊදිසී සද්දගති දිස්සති, තං යථා? ‘‘මහාදානං පවත්තෙසි, අච්චුබ්භං සාගරූපම’’න්ති. තත්ථ ච අච්චුබ්භන්ති අතිවිය යාචකානං අජ්ඣාසයං පූරණං. අක්ඛුම්භන්තිපි පාඨො. කුම්භොති කං වුච්චති උදකං, තෙන උබ්භෙතබ්බොති කුම්භො, සො එව ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන කුම්භී. එත්ථ ච ‘‘කුම්භී ධොවති ඔනතො’’ති පයොගො.

Here, 'keṭubha' refers to a treatise that aids poets with the arrangement and variations of actions. Herein, this is the etymology: it 'kiṭeti' (collects or arranges) or 'gameti' (leads to) the divisions of actions; or, 'keṭento' (collecting or arranging) or 'gamento' (leading to) completely, it 'obheti' (fills) or 'pūreti' (fills), thus 'keṭubha' from the roots 'kiṭ' and 'ubha'. Because it fills ('ubbhati', 'ubbheti', 'pūreti'), it is 'ubbhaṃ'; the meaning is 'fulfilling'. Indeed, such a usage of the word is seen in the Cariyāpiṭaka, for example: "He set forth a great almsgiving, exceedingly abundant, like the ocean." And there, 'accubbhaṃ' means excessively fulfilling the intention of beggars. 'Akkhumbhaṃ' is also a reading. 'Kaṃ' is said to be water; that which is to be filled with it is 'kumbho'; that same word in the feminine gender is 'kumbhī'. And here, the usage is: "Bent over, he washes the pitcher."

කුම්භසද්දො ඝටෙ හත්ථි-සිරොපිණ්ඩෙ දසම්බණෙ;

පවත්තතීති විඤ්ඤෙය්‍යො, විඤ්ඤුනා නයදස්සිනා.

The word 'kumbha' should be understood as occurring in the sense of a pot, a lump on an elephant's head, and a ten-ambaṇa measure; this should be recognized by the wise who see the method.

භකාරන්තධාතුරූපානි.

Forms of roots ending in 'bha'.

මකාරන්තධාතු

Roots ending in 'ma'.

මා මානෙ සද්දෙ ච. මාති. මාතා. එත්ථ මාතාති ජනිකා වා චූළමාතා වා මහාමාතා වා.

The root 'Mā' is used in the sense of pride and sound. It forms 'Māti'. 'Mātā' (mother). Here, 'mātā' means either a birth mother, a foster mother, or a great mother.

මූ බන්ධනෙ. මවති. කියාදිගණස්ස පනස්ස ‘‘මුනාතී’’ති රූපං.

The root 'Mū' is used in the sense of binding. It forms 'Mavati'. But for this root in the Kiyādi group, the form is 'munāti'.

මෙ පටිදානආදානෙසු. මෙති, මයති. මෙධා.

The root 'Me' is used in the sense of giving back and taking. It forms 'Meti', 'mayati'. 'Medhā' (wisdom).

එත්ථ මෙධාති පඤ්ඤා. සා හි සුඛුමම්පි අත්ථං ධම්මඤ්ච ඛිප්පමෙව මෙති ච ධාරෙති චාති මෙධාති වුච්චති. එත්ථ පන මෙතීති ගණ්හාති. තථා හි අට්ඨසාලිනියං වුත්තං ‘‘අසනි විය සිලුච්චයෙ කිලෙසෙ මෙධති හිංසතීති මෙධා, ඛිප්පං ගහණධාරණට්ඨෙන වා මෙධා’’ති. සඞ්ගමත්ථවාචකස්ස පන මෙධධාතුස්ස වසෙන මෙධති සීලසමාධිආදීහි සද්ධම්මෙහි සිරියා ච සඞ්ගච්ඡතීති මෙධාති අත්ථො ගහෙතබ්බො. එත්ථෙතං වුච්චති –

Here, 'medhā' means wisdom. For it quickly comprehends ('meti') and retains ('dhāreti') even subtle meanings and teachings, hence it is called 'medhā'. Here, however, 'meti' means 'to grasp'. As stated in the Aṭṭhasālinī: "'Medhā' is so called because it harms ('medhati'), that is, destroys ('hiṃsati'), the defilements like a thunderbolt on a rocky mountain; or it is 'medhā' because of its swiftness in grasping and retaining." Alternatively, based on the root 'medha,' which conveys the meaning of 'association,' the meaning of 'medhā' should be understood as: it associates with good qualities such as morality and concentration, and with glory. Thus, it is said:

‘‘ද්විධාතුයෙකධාතුයා[Pg.131], ද්විරත්ථවතියාපි ච;

මෙධාසද්දස්ස නිප්ඵත්තිං, ජඤ්ඤා සුගතසාසනෙ’’ති.

"In the Sugata's Dispensation, one should know the derivation of the word 'medhā'—from two roots, from one root, and also as having two meanings."

ඔමා සාමත්ථියෙ. සාමත්ථියං සමත්ථභාවො. අලුත්තන්තොයං ධාතු, ඔමාති, ඔමන්ති.

The root 'Omā' is used in the sense of ability. 'Sāmatthiyaṃ' means the state of being capable. This root does not elide its final vowel; it forms 'omāti', 'omanti'.

අත්‍රායං පාළි ‘‘ඔමාති භන්තෙ භගවා ඉද්ධියා මනොමයෙන කායෙන බ්‍රහ්මලොකං උපසඞ්කමිතු’’න්ති. තත්ථ ඔමාතීති පහොති සක්කොති.

Here is the Pāli text: "Venerable Sir, the Blessed One is able to approach the Brahma-world with a mind-made body by means of psychic power." In this context, 'omāti' means 'is able' or 'can'.

තිමු අද්දභාවෙ. අද්දභාවො තින්තභාවො. තෙමති. තින්තො, තෙමියො. තෙමිතුකාමා තෙමිංසු.

The root 'Timu' is used in the sense of being moist. 'Addabhāvo' means the state of being moist. It forms 'Temati'. 'Tinto', 'temiyo'. 'Temitukāmā temiṃsu' (they, desiring to moisten, moistened).

එත්ථ තෙමියොති එවංනාමකො කාසිරඤ්ඤො පුත්තො බොධිසත්තො. සො හි රඤ්ඤො චෙව මහාජනස්ස ච හදයං තෙමෙන්තො අද්දභාවං පාපෙන්තො සීතලභාවං ජනෙන්තො ජාතොති ‘‘තෙමියො’’ති වුච්චති.

Here, 'Temiya' refers to the Bodhisatta, son of the king of Kāsi, so named. He was called 'Temiya' because, having been born, he moistened the hearts of the king and the populace, bringing them to a state of tenderness and generating coolness.

නිතමි කිලමනෙ. නිතම්මති. හදයං දය්හතෙ නිතම්මාමි.

The root Nitami is used in the sense of weariness. It forms Nitammati (it becomes weary). 'Hadayaṃ dayhate nitammāmi' (my heart burns, I am weary).

චමු ඡමු ජපු ඣමු උමු ජිමු අදනෙ. චමති. චමූ. චමූති සෙනා. ඡමති. ජමති. ඣමති. උමති. ජෙමති.

The roots Camu, Chamu, Japu, Jhamu, Umu, and Jimu are used in the sense of eating. They form: Camati. Camū. 'Camū' means an army. Chamati. Jamati. Jhamati. Umati. Jemati.

කමු පදවික්ඛෙපෙ. පදවික්ඛෙපො පදසා ගමනං. ඉදං පන වොහාරසීසමත්තං වචනං, තස්මා ‘‘නාස්ස කායෙ අග්ගි වා විසං වා සත්ථං වා කමතී’’තිආදීසු අපදවික්ඛෙපත්ථොපි ගහෙතබ්බො. කමති. චඞ්කමති, අතික්කමති. අභික්කමති. පටික්කමති. පක්කමති. පරක්කමති. වික්කමති. නික්කමති. සඞ්කමති. සඞ්කමනං. සඞ්කන්ති. කමනං. චඞ්කමනං. අතික්කමො. අභික්කමො. පටික්කමො. පක්කමො. වික්කමො. නික්කමො. අතික්කන්තො පුරිසො. අභික්කන්තා රත්ති. නික්ඛමති. අභිනික්ඛමති. කාරිතෙ [Pg.132] නික්ඛාමෙති. අඤ්ඤානිපි යොජෙතබ්බානි. යස්මා පනායං ධාතු චුරාදිගණං පත්වා ඉච්ඡාකන්ති යත්ථෙසු වත්තති, තස්මා තෙපි අත්ථෙ උපසග්ගවිසෙසිතෙ කත්වා ඉධ අභික්කන්තසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරං වත්තබ්බම්පි අවත්වා උපරි චුරාදිගණෙයෙව කථෙස්සාම.

The root Kamu is used in the sense of stepping. 'Padavikkhepo' means going by foot. This, however, is merely a conventional expression; therefore, in instances such as 'fire, poison, or a weapon does not enter his body,' a meaning other than the movement of the feet should also be taken. It forms: Kamati (he goes, moves). Caṅkamati (he walks back and forth). Atikkamati (he transgresses, surpasses). Abhikkamati (he advances, approaches). Paṭikkamati (he retreats, returns). Pakkamati (he departs, goes away). Parakkamati (he exerts himself, strives). Vikkamati (he strides, walks powerfully). Nikkamati (he goes out, exits). Saṅkamati (he passes on, transmigrates). Saṅkamanaṃ (passing on, transmigration). Saṅkanti (a transition, passing over). Kamanaṃ (going, movement). Caṅkamanaṃ (walking back and forth). Atikkamo (transgression, surpassing). Abhikkamo (advance, approach). Paṭikkamo (retreat, return). Pakkamo (departure, going away). Vikkamo (stride, powerful walk). Nikkamo (going out, exit). Atikkanto puriso (a man who has transgressed). Abhikkantā ratti (the night has advanced). Nikkhamati (he goes out, exits). Abhinikkhamati (he goes forth, renounces). In the causative, it forms nikkhāmeti (he causes to go out). Other forms should also be construed accordingly. Since this root, upon entering the curādi class, also functions with the meanings of wishing and desiring, therefore, having distinguished those meanings with specific prefixes, we will not state the analysis of the meaning of the word 'abhikkanta' here, but will speak of it later, in the curādi section itself.

යමු උපරමෙ. උපරමො විරමනං. යමභි. යමො. ‘‘පරෙ ච න විජානන්ති, මයමෙත්ථ යමාමසෙ’’ති ඉදමෙත්ථ නිදස්සනං. තත්ථ යමාමසෙති උපරමාම, නස්සාම, මරාමාති අත්ථො.

The root Yamu is used in the sense of ceasing. 'Uparamo' means desisting. It forms: Yamabhi, Yamo. The example here is: 'Others do not know that we shall perish here.' Here, 'yamāmase' means 'we cease, we perish, we die'—this is the meaning.

නම බහුත්තෙ සද්දෙ. බහුත්තො සද්දො නාම උග්ගතසද්දො. නමති.

The root Nama is used in the sense of abundant sound. 'Bahutto saddo' means a loud sound. It forms: Namati (it sounds).

අම දම හම්ම මිම ඡම ගතිම්හි. අමති. දමති. හම්මති. මිමති. ඡමති. ඡමා.

The roots Ama, Dama, Hamma, Mima, and Chama are used in the sense of going. They form: Amati (he goes). Damati (he tames). Hammati (he strikes). Mimati (he measures). Chamati (he goes). Chamā (the earth).

ඡමාති පථවී. ඡමාසද්දො ඉත්ථිලිඞ්ගො දට්ඨබ්බො, ‘‘න ඡමායං නිසීදිත්වා ආසනෙ නිසින්නස්ස අගිලානස්ස ධම්මං දෙසෙස්සාමීති සික්ඛා කරණීයා’’ති ච ‘‘ඡමායං පරිවත්තාමි වාරිචරොව ඝම්මෙ’’ති ච පයොගදස්සනතො. සො ච ඛො සත්තහි අට්ඨහි වා විභත්තීහි ද්වීසු ච වචනෙසු යොජෙතබ්බො. ඡමන්ති ගච්ඡන්ති එත්ථාති ඡමා.

'Chamā' means the earth. The word 'chamā' should be regarded as feminine, as seen from its usage in: 'A training rule should be undertaken: I will not teach the Dhamma to one seated on a seat if I am not ill and am myself sitting on the ground,' and 'I toss about on the ground like a fish in the heat.' And it should be construed with seven or eight cases and in the two numbers. 'They go on it' (chamanti), hence 'chamā' (the earth).

ධම සද්දග්ගිසං යොගෙසු. ධමධාතු සද්දෙ ච මුඛවාතෙන සද්ධිං අග්ගිසංයොගෙ ච වත්තති. තත්ථ පඨමත්ථෙ ‘‘සඞ්ඛං ධමති. සඞ්ඛධමකො. භෙරිං ධමති. භෙරිධමකො. ධමෙ ධමෙ නාතිධමෙ’’ති පයොගො. දුතියත්ථෙ ‘‘අග්ගිං ධමති. සමුට්ඨාපෙති අත්තානං, අණුං අග්ගිංව සන්ධම’’න්ති පයොගො.

The root Dhama is used in the senses of sound and connection with fire. The root Dhama applies to sound and, along with blowing with the mouth, to connection with fire. In the first sense, the usage is: 'He blows the conch. A conch-blower. He beats the drum. A drum-beater. Blow, blow, do not overblow.' In the second sense, the usage is: 'He blows on the fire. He stirs himself up, like fanning a tiny flame.'

භාම කොධෙ. භාමති.

The root Bhāma is used in the sense of anger. It forms: Bhāmati (it rages).

නමු [Pg.133] නමනෙ. නමති. නමො. නතං, නමනං. නති. නමං. නමමානො. නමන්තො. නමිතො. නාමං. නාමිතං. නමිතුං. නත්වා, නත්වාන. නමිත්වා, නමිත්වාන, නමිතුන. කාරිතෙ ‘‘නාමෙති, නාමයති. නාමෙත්වා. නාමයිත්වා’’ති රූපානි භවන්ති. තත්‍ර හි ‘‘නමති නමිත්වා’’ති එවංපකාරානි පදානි නමනත්ථෙ වන්දනායඤ්ච දට්ඨබ්බානි, ‘‘නමො නත්වා’’ති එවංපකාරානි පන වන්දනායමෙව. අත්‍රායමුපලක්ඛණමත්තා පයොගරචනා –

The root Namu is used in the sense of bending. It forms: Namati (he bends). Namo (homage). Nataṃ (bent), namanaṃ (bending). Nati (inclination). Namaṃ (bending). Namamāno (bending). Namanto (bending). Namito (bent). Nāmaṃ (name). Nāmitaṃ (caused to bend). Namituṃ (to bend). Natvā, natvāna (having bent). Namitvā, namitvāna, namituna (having bent). In the causative, forms like 'nāmeti, nāmayati (he causes to bend); nāmetvā, nāmayitvā (having caused to bend)' arise. Here, words of the type 'namati, namitvā' should be understood in the sense of bending and of paying homage, while words of the type 'namo, natvā' refer solely to homage. Here is merely an illustrative example of usage:

රුක්ඛො ඵලී ඵලභාරගරුතාය නමිත්වාන භිජ්ජති;

වුද්ධො ජරාජජ්ජරතාය නමති නමිත්වා ගච්ඡති;

සද්ධො බුද්ධං නමති නමිත්වා ගච්ඡති;

නමො බුද්ධස්ස සත්ථාරං නත්වාන අගමාසීති;

A fruit-bearing tree, from the weight of its fruit-burden, having bent, breaks; The old man, worn by decay, bends; having bent, he passes away; The faithful one reveres the Buddha; having revered, he departs; 'Homage to the Buddha'; having paid homage to the Teacher, he went.

එත්ථ නමොති පදං නිපාතෙසුපි ලබ්භති. තෙන හි පච්චත්තොපයොගවචනානි අභින්නරූපානි දිස්සන්ති ‘‘දෙවරාජ නමො ත්‍යත්ථු. නමො කත්වා මහෙසිනො’’ති. උපසග්ගෙහිපි අයං යොජෙතබ්බා ‘‘පණමති, පණාමො, උණ්ණමති, උණ්ණති’’ ඉච්චාදිනා.

Here, the word 'namo' is also found among particles. Thus, expressions of personal usage like 'Homage to you, King of Gods,' and 'having paid homage to the great sage,' appear with unchanging forms. This root should also be combined with prefixes, as in 'paṇamati (he bows down), paṇāmo (bowing down); uṇṇamati (he rises up), uṇṇati (rising up),' etc.

ඛමු සහනෙ. ඛමති. ඛන්ති. ඛමො, ඛමනං, එවං භාවෙ. කත්තරි පන ‘‘ඛන්තා. ඛමිතා. ඛමො හොති සීතස්සපි උණ්හස්සපී’’ති පයොගා.

The root Khamu is used in the sense of forbearance. It forms: Khamati (he endures). Khanti (patience). Khamo (forbearing), khamanaṃ (endurance), thus in the sense of state. In the agent sense, however, the usages are: 'khantā (she is forbearing). Khamitā (he is forbearing). Khamo hoti sītassapi uṇhassapī (he is able to endure both cold and heat).'

සම අදස්සනෙ. සමති, වූපසමති අග්ගි.

The root Sama is used in the sense of disappearing. It forms: Samati (it is calmed), vūpasamati aggi (the fire goes out).

යම පරිවෙසනෙ. යමති. යමො. යමරාජා.

The root Yama is used in the sense of serving. It forms: Yamati (he serves). Yamo (the server). Yamarājā (King Yama).

සම සද්දෙ. සමති.

The root Sama is used in the sense of sound. It forms: Samati (it sounds).

සම ථම වෙලම්බෙ. සමති. ථමති.

The roots Sama and Thama are used in the sense of delaying. They form: Samati (it delays). Thamati (it delays).

වායම ඊහායං. වායමති. වායාමො.

The root Vāyama is used in the sense of exertion. It forms: Vāyamati (he strives). Vāyāmo (effort).

ගමු [Pg.134] ගතියං. ගච්ඡති. ගමකො. ගතො. ගති. ගමනං. කාරිතෙ ‘‘ගමෙති, ගමයති, ගච්ඡාපෙතී’’තිආදීනි භවන්ති.

The root Gamu is used in the sense of going. It forms: Gacchati (he goes). Gamako (one who goes). Gato (gone). Gati (going, destination). Gamanaṃ (the act of going). In the causative, forms such as 'gameti, gamayati, gacchāpeti (he causes to go),' etc., occur.

රමු කීළායං. රමති. විරමති. පටිවිරමති. උපරමති. ආරති. විරති. පටිවිරති. උපරති. වෙරමණි. විරමණං. රති. රමණං. රතො. ආරතො විරතො පටිවිරතො. උපරතො, උපරමො. ආරාමො.

The root Ramu is used in the sense of delighting. It forms: Ramati (he delights). Viramati (he abstains). Paṭiviramati (he refrains completely). Uparamati (he ceases). Ārati (abstinence). Virati (abstinence). Paṭivirati (complete restraint). Uparati (cessation). Veramaṇi (abstinence). Viramaṇaṃ (abstinence). Rati (delight). Ramaṇaṃ (enjoyment). Rato (one who delights). Ārato (one who has desisted), virato (one who has abstained), paṭivirato (one who has refrained completely). Uparato (one who has ceased), uparamo (cessation). Ārāmo (a park).

වමු උග්ගිරණෙ. වමති. වමථු. වම්මිකො.

The root Vamu is used in the sense of emitting. It forms: Vamati (he vomits). Vamathu (vomiting). Vammiko (an anthill).

ධීරත්ථු තං විසං වන්තං, යමහං ජීවිතකාරණා;

වන්තං පච්චාවමිස්සාමි, මතං මෙ ජීවිතා වරං.

Fie on that vomited poison, which I, for the sake of life, would swallow again. Death is better for me than life.

තත්ථ වම්මිකොති වමතීති, වන්තකොති, වන්තුස්සයොති, වන්තසිනෙහසම්බන්ධොති වම්මිකො. සො හි අහිනකුලඋන්දූරඝරගොළිකාදයො නානප්පකාරෙ පාණකෙ වමතීති වම්මිකො. උපචිකාහි වන්තකොති වම්මිකො. උපචිකාහි වමිත්වා මුඛතුණ්ඩකෙන උක්ඛිත්තපංසුචුණ්ණෙන කටිප්පමාණෙනපි පොරිසප්පමාණෙනපි උස්සිතොති වම්මිකො. උපචිකාහි වන්තඛෙළසිනෙහෙන ආබද්ධතාය සත්තසත්තාහං දෙවෙ වස්සන්තෙපි න විප්පකිරයති, නිදාඝෙපි තතො පංසුමුට්ඨිං ගහෙත්වා තස්මිං මුට්ඨිනා පීළියමානෙ සිනෙහොව නික්ඛමති, එවං වන්තසිනෙහසම්බන්ධොති වම්මිකො.

Here, 'vammika' means 'that which emits' (vamatīti), 'that which is emitted' (vantakoti), 'a heap of what is emitted' (vantussayoti), or 'that which is connected with emitted stickiness' (vantasinehasambandhoti), hence 'vammiko'. For it is an anthill because it emits various kinds of creatures like snakes, mongooses, rats, house lizards, and so forth. It is an anthill because it is emitted by termites. It is an anthill because, having been emitted by them, the termites raise it, whether waist-high or a man's height, with dust particles from their mouthparts. Because it is bound by the sticky saliva emitted by termites, even when the gods rain for seven weeks, it does not scatter; and even in the hot season, when a handful of dust is taken from it and squeezed in the hand, the stickiness itself comes out—thus, it is connected with emitted stickiness.

එත්ථ පන ‘‘භගවා, හිමවා’’තිආදීනි පදානි න කෙවලං වන්තුපච්චයවසෙනෙව නිප්ඵාදෙතබ්බානි, අථ ඛො වමුධාතුවසෙනපි නිප්ඵාදෙතබ්බානි, තෙනාහ විසුද්ධිමග්ගකාරකො ‘‘යස්මා පන තීසු භවෙසු තණ්හාසඞ්ඛාතං ගමනමනෙන වන්තං, තස්මා ‘‘භවෙසු වන්තගමනො’ති වත්තබ්බෙ භවසද්දතො භකාරං, ගමනසද්දතො ගකාරං, වන්තසද්දතො වකාරඤ්ච දීඝං කත්වා ආදාය භගවාති වුච්චති, යථා ලොකෙ ‘මෙහනස්ස [Pg.135] ඛස්ස මාලා’ති වත්තබ්බෙ මෙඛලා’’ති වදතා නිරුත්තිනයෙන සද්දසිද්ධි දස්සිතා.

Here, however, words like 'Bhagavā,' 'Himavā,' etc., are to be derived not only by means of the vantu suffix, but also by means of the root vamu. Therefore, the author of the Visuddhimagga says: 'Because by him the 'going' known as craving in the three existences is vomited out, therefore, instead of saying 'bhavesu vantagamano' (one whose going in existences is vomited out), taking the syllable 'bha' from 'bhava,' the syllable 'ga' from 'gamana,' and taking the syllable 'va' from 'vanta' and making it long, it is called 'Bhagavā,' just as in the world, instead of saying 'mehanassa khassa mālā' (a garland of the stream of urine), it is said 'mekhalā.'' Thus, the formation of the word is shown by the method of etymology.

එත්ථ, සියා ‘‘විසමමිදං නිදස්සනං, යෙන ‘මෙහනස්ස ඛස්ස මාලා’ති එත්ථ මෙකාරඛකාරලාකාරානං කමතො ගහණං දිස්සති, ‘‘භවෙසු වන්තගමනො’ති එත්ථ පන භකාරවකාරගකාරානං කමතො ගහණං න දිස්සතී’’ති? සච්චං, ඉධ පන ‘‘අග්ගාහිතො, විජ්ජාචරණසම්පන්නො’’තිආදීසු විය ගුණසද්දස්ස පරනිපාතවසෙන ‘‘භවෙසු ගමනවන්තො’’ති වත්තබ්බෙපි එවමවත්වා සද්දසත්ථෙ යෙභුය්‍යෙන ගුණසද්දානං පුබ්බනිපාතභ්වස්ස ඉච්ඡිතත්තා සද්දසත්ථවිදූනං කෙසඤ්ච විඤ්ඤූනං මනං තොසෙතුං ‘‘භගවා’’ති පදෙ අක්ඛරක්කමං අනපෙක්ඛිත්වා අත්ථමත්තනිදස්සනවසෙන ‘‘ආහිතග්ගි, සම්පන්නවිජ්ජාචරණො’’තිආදීනි විය පුබ්බනිපාතවසෙන ‘‘භවෙසු වන්තගමනො’’ති වුත්තං. ඊදිසස්මිඤ්හි ඨානෙ ‘‘ආහිතග්ගී’’ති වා ‘‘අග්ගාහිතො’’ති වා ‘‘ඡින්නහත්ථො’’ති වා ‘‘හත්ථච්ඡින්නො’’ති වා පදෙසු යථා තථා ඨිතෙසුපි අත්ථස්ස අයුත්ති නාම නත්ථි අඤ්ඤමඤ්ඤං සමානත්ථත්තා තෙසං සද්දානං.

Here, one might say: "This is an inconsistent illustration. In 'the garland of dung's dung,' the sequence of the letters 'me,' 'kha,' and 'la' is seen to be taken in order, but in 'one who has abandoned going in existences,' the sequence of the letters 'bha,' 'va,' and 'ga' is not seen to be taken in order." True. However, in this case, just as in phrases like 'aggāhito' (fire-maintained one) and 'vijjācaraṇasampanno' (accomplished in knowledge and conduct), where the qualifying word is placed after, it could have been stated as 'bhavesu gamanavanto' (one possessing going in existences). But without stating it thus, because in the science of language the prior placement of qualifying words is generally preferred, in order to please the minds of some wise persons skilled in the science of language, the word 'Bhagavā' is explained as 'bhavesu vantagamano' (one who has abandoned going in existences) with prior placement, without regard to the sequence of letters and merely to illustrate the meaning, just like 'āhitaggi' (one who has maintained the fire) and 'sampannavijjācaraṇo' (accomplished in knowledge and conduct). For in such a case, whether in the words 'āhitaggī' or 'aggāhito,' or 'chinnahattho' (one with a cut hand) or 'hatthacchinno' (one whose hand is cut), however they may be placed, there is no inappropriateness in the meaning, since those words are synonymous with each other.

වෙදජාතොතිආදීසු පන ඨානෙසු අත්ථෙවාති දට්ඨබ්බං. එවං විසුද්ධිමග්ගෙ ‘‘භගවා’’ති පදස්ස වමුධාතුවසෙනපි නිප්ඵත්ති දස්සිතා, තට්ටීකායම්පි ච දස්සිතා ‘‘භගෙ වමීති භගවා. භාගෙ වමීති භගවා’’ති. නිබ්බචනං පන එවං වෙදිතබ්බං – භගසඞ්ඛාතං සිරිං ඉස්සරියං යසඤ්ච වමි උග්ගිරි ඛෙළපිණ්ඩං විය අනපෙක්ඛො ඡඩ්ඩයීති භගවා. අථ වා භානි නාම නක්ඛත්තානි, තෙහි සමං ගච්ඡන්ති පවත්තන්තීති භගා, සිනෙරුයුගන්ධරඋත්තරකුරුහිමවන්තාදිභාජනලොකා, විසෙසසන්නිස්සයසොභාකප්පට්ඨියභාවතො. තෙපි භගවා වමි තන්නිවාසිසත්තාවාසසමතික්කමනතො තප්පටිබද්ධඡන්දරාගප්පහානෙන පජහීති භගවා.

In instances such as 'Vedajāto,' however, it should be understood that there is indeed meaning. Thus, in the Visuddhimagga, the derivation of the word 'Bhagavā' is also shown by way of the root 'vam,' and in its commentary as well it is shown: "Bhage vamīti bhagavā. Bhāge vamīti bhagavā." The etymology, however, should be understood thus: he vomited, spat out, and discarded without attachment, like a ball of phlegm, the glory, sovereignty, and fame designated as 'bhaga'; thus, he is Bhagavā. Or else, 'bhāni' are the constellations. The receptacle worlds such as Sineru, Yugandhara, Uttarakuru, and Himavantā are called 'bhagā' because they proceed or move along with them, due to their being distinguished by special foundations, splendor, and aeon-long stability. The Bhagavā also vomited and abandoned even these by transcending the abodes of the beings dwelling therein and by relinquishing the sensual desire and passion connected with them; thus, he is Bhagavā.

චක්කවත්තිසිරිං [Pg.136] යස්මා, යසං ඉස්සරියං සුඛං;

පහාසි ලොකචිත්තඤ්ච, සුගතො භගවා තතො.

Since the Sugata, the Bhagavā, abandoned the glory of a universal monarch, fame, sovereignty, happiness, and the worldly mind, therefore is he so called.

තථා ඛන්ධායතනධාතාදිභෙදෙ ධම්මකොට්ඨාසෙ සබ්බං පපඤ්ච සබ්බං යොගං සබ්බං ගන්ථං සබ්බං සංයොජනං සමුච්ඡින්දිත්වා අමතං ධාතුං සමධිගච්ඡන්තො වමි උග්ගිරි අනපෙක්ඛො ඡඩ්ඩයි න පච්චාවමීති භගවා. අථ වා සබ්බෙපි කුසලාකුසලෙ සාවජ්ජානවජ්ජෙ හීනප්පණීතෙ කණ්හසුක්කසප්පටිභාගෙ ධම්මෙ අරියමග්ගඤාණමුඛෙන වමි උග්ගිරි අනපෙක්ඛො පරිච්චජි පජහීති භගවා.

Likewise, in the divisions of phenomena such as the aggregates, sense bases, and elements, having cut off all proliferation, all yokes, all bonds, and all fetters, while attaining the deathless element, he vomited, spat out, discarded without attachment, and did not take up again; thus he is Bhagavā. Or else, by means of the knowledge of the noble path, he vomited, spat out, forsook, and abandoned without attachment all wholesome and unwholesome states, the blameable and blameless, the inferior and superior, the dark and bright with their counterparts; thus he is Bhagavā.

ඛන්ධායතනධාතාදී, ධම්මභෙදා මහෙසිනා;

කණ්හසුක්කා යතො වන්තා, තතොපි බගවා මතො.

Since the divisions of Dhamma—aggregates, sense bases, elements, and so on, both dark and bright—were relinquished by the great sage, therefore he is considered Bhagavā.

ජාතකට්ඨකථායං පන හිමවාති පදස්ස වමුධාතුවසෙනපි නිප්ඵත්ති දස්සිතා. තථා හි සම්භවජාතකට්ඨකථායං ‘‘හිමවාති හිමපාතසමයෙ හිමයුත්තොති හිමවා. ගිම්හකාලෙ හිමං වමතීති හිමවා’’ති වුත්තං. එවං ජාතකට්ඨකථායං ‘‘හිමවා’’ති පදස්ස වමුධාතුවසෙනපි නිප්ඵත්ති දස්සිතා, අයං නයො ඊදිසෙසු ඨානෙසුපි නෙතබ්බො. ‘‘ගුණවාගණවා’’තිආදීසු පන න නෙතබ්බො. යදි නයෙය්‍ය, ‘‘ගුණවා ගණවා’’ති පදානං ‘‘නිග්ගුණො පරිහීනගුණො’’ති එවමාදිඅත්ථො භවෙය්‍ය, තස්මා අයං නයො සබ්බත්ථපි න නෙතබ්බො. එත්ථ සියා ‘‘යදි ‘‘භගවා’තිආදිපදානං වමුධාතුවසෙන නිප්ඵත්ති හොති, කථං ‘‘භගවන්තො, භගවන්ත’’න්තිආදීනි සිජ්ඣන්තී’’ති? යථා ‘‘භගවා’’ති පදං නිරුත්තිනයෙන සිජ්ඣති, තථා තානිපි තෙනෙව සිජ්ඣන්ති. අචින්තෙය්‍යො හි නිරුත්තිනයො කෙවලං අත්ථයුත්තිපටිබන්ධමත්තොව, අත්ථයුත්තියං සති නිප්ඵාදෙතුමසක්කුණෙය්‍යානිපි රූපානි අනෙනෙව සිජ්ඣන්ති. එත්ථ ච [Pg.137] යං නිරුත්තිලක්ඛණං ආහරිත්වා දස්සෙතබ්බං සියා, තං උපරි රූපනිප්ඵාදනාධිකාරෙ උදාහරණෙහි සද්ධිං පකාසෙස්සාම.

In the Jātaka commentary, however, the derivation of the word 'himavā' is also shown by way of the root 'vam.' For instance, in the commentary on the Sambhava Jātaka, it is said: "'Himavā' is so called because it is connected with snow (himayutta) during the time of snowfall. In the summer, it 'vomits snow' (himaṃ vamati), hence 'himavā.'" Thus, in the Jātaka commentary, the derivation of the word 'himavā' is also shown by way of the root 'vam,' and this method should be applied in similar instances. However, it should not be applied to words like 'guṇavā' and 'gaṇavā.' If it were applied, the words 'guṇavā' and 'gaṇavā' would have meanings such as 'devoid of virtue' and 'lacking virtue.' Therefore, this method should not be applied everywhere. Here, one might ask: "If words like 'Bhagavā' are derived by way of the root 'vam,' how then are forms like 'bhagavanto' and 'bhagavanta' established?" Just as the word 'Bhagavā' is established by the method of etymology, so too are those forms established by the same method. For the method of etymology is indeed inconceivable, being bound only by the appropriateness of meaning. When there is appropriateness of meaning, even forms that are impossible to derive by other means are established by this very method. And here, whatever etymological characteristic should be brought forth and shown, we shall explain that later in the chapter on the formation of forms, along with examples.

ඉධ සාරමතෙ මුනිරාජමතෙ,පරමං පටුතං සුජනො පිහයං;

විපුලත්ථධරං ධනිනීතිමිමං,සතතං භජතං මතිසුද්ධකරං.

Let the good person, aspiring to the highest skill in this essential doctrine, the doctrine of the King of Sages, constantly resort to this Saddanīti, which bears a vast meaning and purifies the mind.

ඉති නවඞ්ගෙ සාට්ඨකථෙ පිටකත්තයෙ බ්‍යප්පථගතීසු විඤ්ඤුනං

Thus, for the wise in the paths of expression within the ninefold Teaching, with its commentaries, in the three Piṭakas,

කොසල්ලත්ථාය කතෙ සද්දනීතිප්පකරණෙ

in the treatise Saddanīti, composed for the sake of proficiency,

සරවග්ගපඤ්චකන්තිකො නාම ධාතුවිභාගො

the Division of Roots, named 'Ending with the Fifth of the Vowel Group',

පන්නරසමො පරිච්ඡෙදො.

the Fifteenth Chapter.

16. භූවාදිගණිකපරිච්ඡෙද

16. The Chapter on the Bhū-group

ඉතො පරං අවග්ගන්තා, මිස්සකා චෙව ධාතුයො;

වක්ඛාමි ධාතුභෙදාදි-කුසලස්ස මතානුගා.

Henceforth, following the opinion of one skilled in the divisions of roots and so on, I shall explain the roots with unclassified final consonants and the mixed roots.

යකාරන්තධාතු

Roots Ending in 'ya'

යා ගතිපාපුණෙසු. යාති, යන්ති. යාතු, යන්තු. යෙය්‍ය, යෙය්‍යුං, අනුපරියෙය්‍යුං. යථාසම්භවං පදමාලා යොජෙතබ්බා. යන්තො පුරිසො. යන්තී ඉත්ථී. යන්තං කුලං. යානං, උපයානං, උය්‍යානං ඉච්චාදීනි. දිවාදිගණිකස්ස පනස්ස ‘‘යායති, යායන්තී’’තිආදීනි රූපානි භවන්ති.

The root Yā is used in the senses of going and attaining. Yāti, yanti. Yātu, yantu. Yeyya, yeyyuṃ, anupariyeyyuṃ. The paradigm of forms should be supplied as appropriate. Yanto puriso. Yantī itthī. Yantaṃ kulaṃ. Yānaṃ, upayānaṃ, uyyānaṃ, and so on. For this root belonging to the Divādi group, however, there are forms such as yāyati and yāyanti.

තත්‍ර යානන්තිආදීසු යන්ති එතෙනාති යානං, රථසකටාදි. උපයන්ති එතෙන ඉස්සරස්ස වා පියමනාපස්ස වා සන්තිකං ගච්ඡන්තීති උපයානං, පණ්ණාකාරං. ‘‘උපයානානි මෙ දජ්ජුං, රාජපුත්ත තයි ගතෙ’’ති එත්ථ හි පණ්ණාකාරානි ‘‘උපයානානී’’ති [Pg.138] වුච්චන්ති. සම්පන්නදස්සනීයපුප්ඵඵලාදිතාය උද්ධං ඔලොකෙන්තා යන්ති ගච්ඡන්ති එත්ථාති උය්‍යානං.

Therein, regarding yānaṃ and so on: that by which one goes (yanti etena) is a yānaṃ, a chariot, cart, etc. That by which one approaches or goes near a lord or a dear and beloved one is an upayānaṃ, a gift. For in the line, 'They should give me gifts (upayānāni) when you, O prince, have gone,' gifts are called upayānāni. A place where people go looking upwards because of the abundance of beautiful flowers, fruits, and so on to be seen, is an uyyānaṃ, a park.

බ්‍යා උම්මීසනෙ. බ්‍යාති, බ්‍යන්ති. බ්‍යාසි, බ්‍යාථ. බ්‍යාමි, බ්‍යාම. යථාසම්භවං පදමාලා යොජෙතබ්බා. තත්‍ර පනායං පාළි ‘‘යාව බ්‍යාති නිම්මීසති, තත්‍රාපි රසතිබ්බයො’’ති. තත්ථ යාව බ්‍යාතීති යාව උම්මීසති, පුරාණභාසා එසා, අයඤ්හි යස්මිං කාලෙ බොධිසත්තො චූළබොධිපරිබ්බාජකො අහොසි, තස්මිං කාලෙ මනුස්සානං වොහාරො.

The root Byā is used in the sense of opening the eyes. Byāti, byanti. Byāsi, byātha. Byāmi, byāma. The paradigm of forms should be supplied as appropriate. In this regard, there is this Pāli passage: "In the time it takes to open and close the eyes, even then there is a passing away of essence." In this context, 'yāva byāti' means 'as long as one opens the eyes'—this is an ancient expression; for this was the common parlance of people at the time when the Bodhisatta was the wanderer Cūḷabodhi.

යු මිස්සනෙ ගතියඤ්ච. යොති, යවති. ආයු, යොනි.

The root Yu is used in the senses of mingling and motion. Yoti, yavati. Āyu, yoni.

තත්ථ ‘‘ආයූ’’ති ආසද්දො උපසග්ගො. ආයවන්ති මිස්සීභවන්ති සත්තා එතෙනාති ආයු. අථ වා ආයවන්ති ආගච්ඡන්ති පවත්තන්ති තස්මිං සති අරූපධම්මාති ආයු. තථා හි අට්ඨසාලිනියං වුත්තං ‘‘ආයවනට්ඨෙන ආයු. තස්මිඤ්හි සති අරූපධම්මා ආයවන්ති ආගච්ඡන්ති පවත්තන්ති, තස්මා ආයූති වුච්චතී’’ති. ‘‘ආයු, ජීවිතං, පාණො’’ ඉච්චෙතෙ පරියායා ලොකවොහාරවසෙන. අභිධම්මවසෙන පන ‘‘ඨිති යපනා යාපනා ජීවිතින්ද්‍රියං’’ ඉච්චෙතෙපි තෙහෙව සද්ධිං පරියායා. යොනීති අණ්ඩජාදීනං අණ්ඩජාදීහි සද්ධිං යාය මිස්සීභාවො හොති, සා යොනි. ඉදං පනෙත්ථ නිබ්බචනං ‘‘යවන්ති එත්ථ සත්තා එකජාතිසමන්වයෙන අඤ්ඤමඤ්ඤං මිස්සකා හොන්තීති යොනි’’ ඉති. එත්ථ ච යොනිසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරො නීයතෙ. යොනීති ඛන්ධකොට්ඨාසස්සපි කාරණස්සපි පස්සාවමග්ගස්සපි නාමං. ‘‘චතස්සො නාගයොනියො. චතස්සො සුපණ්ණයොනියො’’ති එත්ථ හි ඛන්ධකොට්ඨාසො යොනි නාම. ‘‘යොනි [Pg.139] හෙසා භූමිජ ඵලස්ස අධිගමායා’’ති එත්ථ කාරණං. ‘‘න චාහං බ්‍රාහ්මණං බ්‍රූමි, යොනිජං මත්තිසම්භව’’න්ති එත්ථ පස්සාවමග්ගො. එත්ථෙතං වුච්චති –

Here, regarding 'āyu', the particle 'ā' is a prefix. Beings come together and mingle through this, hence it is called āyu. Alternatively, when this exists, formless phenomena approach, arise, and persist—thus it is called āyu. As stated in the Aṭṭhasālinī: 'Āyu means 'coming together.' For when this exists, formless phenomena approach, arise, and persist; therefore, it is called āyu.' 'Āyu, jīvitaṃ, pāṇo'—these are synonyms in worldly usage. From the Abhidhamma perspective, 'ṭhiti, yapanā, yāpanā, jīvitindriyaṃ' are also synonyms with those. Yoni is that by which oviparous beings and so forth mingle with other oviparous beings. Here, the derivation is: 'Because beings here mingle with each other through a common birth-class, it is called yoni.' And here, the meaning of the word 'yoni' is derived. Yoni is also a term for a division of aggregates, a cause, and the urinary passage. For instance: 'Four kinds of nāga-yonis, four kinds of supaṇṇa-yonis'—here, yoni refers to a division of aggregates. 'This is the yoni, Bhūmija, the cause for the attainment of the fruit'—here, it refers to the cause. 'I do not call one a brahmin who is born from a yoni, sprung from a mother'—here, it refers to the urinary passage. Thus it is said:

ඛන්ධානඤ්චාපි කොට්ඨාසෙ, මුත්තමග්ගෙ ච කාරණෙ;

ඉමෙසු තීසු අත්ථෙසු, යොනිසද්දො පවත්තති.

The word 'yoni' applies in these three senses: in the divisions of the aggregates, in the urinary passage, and in the cause.

බ්‍යෙ සංවරණෙ. බ්‍යායති.

The root 'bye' is used in the sense of restraining. Byāyati.

බ්‍යෙ පවත්තියං. බ්‍යෙති සහබ්‍යො.

The root 'bye' is used in the sense of occurrence. Byeti, sahabyo.

එත්ථ සහබ්‍යොති සහ බ්‍යෙති සහ පවත්තතීති සහබ්‍යො, සහායො, එකභවූපගො වා. තථා හි ‘‘තාවතිංසානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපන්නො’’තිආදීසු එකභවූපගො ‘‘සහබ්‍යො’’ති වුච්චති.

Here, 'sahabyo' means 'one who goes together,' 'one who occurs together,' thus 'sahabyo,' a companion, or one who has attained the same existence. For example, in phrases like 'he was reborn into the companionship of the Tāvatiṃsa devas,' one who shares the same existence is called 'sahabyo.'

හය ගතියං. හයති. හයො. හයොති අස්සො. සො හි හයති සීඝං ගච්ඡතීති හයොති වුච්චති. ඉමානි පනස්ස නාමානි –

The root 'haya' is used in the sense of motion. Hayati. Hayo. 'Hayo' means a horse. For it moves swiftly, hence it is called 'hayo.' Moreover, these are its names:

අස්සො තුරඞ්ගො තුරගො, වාජී වාහො හයොපි ච;

තබ්භෙදා සින්ධවො චෙව, ගොජො අස්සතරොපි ච.

Asso, turaṅgo, turago, vājī, vāho, and also hayo; its varieties are the Sindh horse, the goja, and also the mule.

කාරණාකාරණඤ්ඤූ තු, ආජානීයො හයුත්තමො;

ඝොටකො තු ඛළුඞ්කස්සො, වළවොති ච වුච්චති;

අස්සපොතො කිසොරොති, ඛළුඞ්කොතිපි වුච්චති;

However, the one who knows what is proper and improper is the noble thoroughbred, the most excellent horse. A 'ghoṭaka' is an unruly horse, and a 'vaḷavā' is a mare. A foal is called a 'kisora' and also a 'khaḷuṅka'.

හරිය ගතිගෙලඤ්ඤෙසු. හරියති.

The root 'hariya' is used in the senses of motion and sickness. Hariyati.

අය වය පය මය තය චය රය ගතියං. අයති. වයති. පයති. මයති. තයති. චයති. රයති. අයො, සමයො, වයො, පයො, රයො. මයතයචයධාතූනං නාමිකපදානි උපපරික්ඛිතබ්බානි.

The roots 'aya', 'vaya', 'paya', 'maya', 'taya', 'caya', 'raya' are used in the sense of motion. Ayati. Vayati. Payati. Mayati. Tayati. Cayati. Rayati. Ayo, samayo, vayo, payo, rayo. The nominal forms of the roots 'maya', 'taya', 'caya' should be examined.

තත්ථ [Pg.140] අයොති කාළලොහං, අයති නානාකම්මාරකිච්චෙසු උපයොගං ගච්ඡතීති අයො. වයොති පඨමවයාදිආයුකොට්ඨාසො, වයති පරිහානිං ගච්ඡතීති වයො. පයොති ඛීරස්සපි උදකස්සපි නාමං, පයති ජනෙන පාතබ්බභාවං ගච්ඡතීති පයො. රයොති වෙගො, යො ‘‘ජවො’’තිපි වුච්චති, තස්මා රයනං ජවනං රයො. එත්ථ සමයසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරො වුච්චතෙ අහ නිබ්බචනෙන. සමයසද්දො –

Here, 'ayo' means black iron; it goes to use in various blacksmith's tasks, hence 'ayo.' 'Vayo' means the portion of life such as the first stage of life; it goes to decline, hence 'vayo.' 'Payo' is a name for milk and also water; it goes to the state of being drinkable by people, hence 'payo.' 'Rayo' means speed, which is also called 'javo'; therefore, 'rayana' is 'javana,' hence 'rayo.' Here, the derivation of the meaning of the word 'samaya' is stated. The word 'samaya' is:

සමවායෙ ඛණෙ කාලෙ, සමයෙ හෙතුදිට්ඨිසු;

පටිලාභෙ පහානෙ ච, පටිවෙධෙ ච දිස්සති.

It is seen in the sense of conjunction, moment, time, assembly, cause, views, acquisition, abandonment, and penetration.

තථා හි ‘‘අප්පෙව නාම ස්වෙපි උපසඞ්කමෙය්‍යාම කාලඤ්ච සමයඤ්ච උපාදායා’’ති එවමාදීසු සමවායො අත්ථො. ‘‘එකොව ඛො භික්ඛවෙ ඛණො ච සමයො ච බ්‍රහ්මචරියවාසායා’’තිආදීසු ඛණො. ‘‘උණ්හසමයො පරිළාහසමයො’’තිආදීසු කාලො. ‘‘මහාසමයො පවනස්මි’’න්තිආදීසු සමූහො. ‘‘සමයොපි ඛො තෙ භද්දාලි අප්පටිවිද්ධො අහොසී’’තිආදීසු හෙතු. ‘‘තෙන සමයෙන උග්ගාහමානො පරිබ්බාජකො සමණමුණ්ඩිකාපුත්තො සමයප්පවාදකෙ තින්දුකාචීරෙ එකසාලකෙ මල්ලිකාය ආරාමෙ පටිවසතී’’තිආදීසු දිට්ඨි.

For example: In phrases like 'Perhaps tomorrow we will approach, considering the time and occasion,' the meaning is conjunction. In phrases like 'Monks, there is only one moment and occasion for living the holy life,' it means moment. In phrases like 'The hot season, the scorching season,' it means time. In phrases like 'A great assembly in the forest,' it means multitude. In phrases like 'Even the reason, Bhaddāli, was not penetrated by you,' it means cause. In phrases like 'At that time, the wanderer Uggāhamāno, son of Samaṇamuṇḍikā, was dwelling in Mallikā's park, at the single-hall debating ground on the Tinduka strip,' it means view.

‘‘දිට්ඨෙ ධම්මෙ ච යො අත්ථො, යො චත්ථො සම්පරායිකො;

අත්ථාභිසමයා ධීරො, පණ්ඩිතොති පවුච්චතී’’ති

He who understands the goal in this very life and the goal in the future, through that full understanding of the goal, the wise one is called a sage.

ආදීසු [Pg.141] පටිලාභො. ‘‘සම්මා මානාභිසමයා අන්තමකාසි දුක්ඛස්සා’’තිආදීසු පහානං. ‘‘දුක්ඛස්ස පීළනට්ඨො සඞ්ඛතට්ඨො සන්තාපට්ඨො අභිසමයට්ඨො’’තිආදීසු පටිවෙධො. එත්ථ ච උපසග්ගානං ජොතකමත්තත්තා තස්ස තස්ස අත්ථස්ස වාචකො සමයසද්දො එවාති සමයසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරෙපි සඋපසග්ගො අභිසමයසද්දො වුත්තො.

In (phrases) like these, it means acquisition. In phrases like 'Through the complete overcoming of conceit, he made an end of suffering,' it means abandonment. In phrases like 'The meaning of suffering is oppression, the conditioned, affliction, and penetration,' it means penetration. And here, because prefixes merely illuminate meaning, the word 'samaya' itself is the designator of that particular meaning. Thus, even in deriving the meaning of 'samaya', the word 'abhisamaya' is mentioned with its prefix.

තත්ථ සහකාරීකාරණතාය සන්නිජ්ඣං සමෙති සමවෙතීති සමයො, සමවායො. සමෙති සමාගච්ඡති මග්ගබ්‍රහ්මචරියං එත්ථ තදාධාරපුග්ගලොති සමයො, ඛණො. සමෙන්ති එත්ථ, එතෙන වා සඞ්ගච්ඡන්ති ධම්මා සහජාතධම්මෙහි උප්පාදාදීහි වාති සමයො, කාලො. ධම්මප්පවත්තිමත්තතාය අත්ථතො අභූතොපි හි කාලො ධම්මප්පවත්තියා අධිකරණං කරණං විය ච පරිකප්පනාමත්තසිද්ධෙන රූපෙන වොහරියතීති. සමං, සහ වා අවයවානං අයනං පවත්ති අවට්ඨානන්ති සමයො, සමූහො, යථා ‘‘සමුදායො’’ති. අවයවසහාවට්ඨානමෙව හි සමූහො. පච්චයන්තරසමාගමෙ එති ඵලං එතස්මා උප්පජ්ජති පවත්තති චාති සමයො, හෙතු, යථා ‘‘සමුදයො’’ති. සමෙති සංයොජනභාවතො සම්බන්ධා එති අත්තනො විසයෙ පවත්තති, දළ්හග්ගහණභාවතො වා සංයුත්තා අයන්ති පවත්තන්ති සත්තා යථාභිනිවෙසං එතෙනාති සමයො, දිට්ඨි. දිට්ඨිසංයොජනෙන හි සත්තා අතිවිය බජ්ඣන්ති. සමිති සඞ්ගති සමොධානන්ති සමයො, පටිලාභො. සමස්ස නිරොධස්ස යානං, සම්මා වා යානං අපගමො අප්පවත්තීති සමයො, පහානං. ඤාණෙන අභිමුඛං සම්මා එතබ්බො අධිගන්තබ්බොති සමයො, ධම්මානං අවිපරීතො සභාවො, අභිමුඛභාවෙන සම්මා එති ගච්ඡති බුජ්ඣතීති සමයො. යථාභූතසභාවාවබොධො. එවං තස්මිං තස්මිං අත්ථෙ සමයසද්දස්ස පවත්ති වෙදිතබ්බා.

Here, because it comes together and converges fittingly due to its nature as a co-operating cause, it is 'samaya', a conjunction. Because the path and the holy life converge here, and the individuals who are its basis, it is 'samaya', a moment. Because phenomena coincide here, or because through this they associate with co-nascent phenomena, arising, and other conditions, it is 'samaya', time. For though time is ultimately unreal, being merely the occurrence of phenomena, it is conventionally spoken of as a basis and instrument for the occurrence of phenomena, like a mere conceptual designation established by a nominal form. Because it is the equal or simultaneous going, occurrence, or establishment of parts, it is 'samaya', a collection, just as in 'samudāya' (assemblage). For a collection is simply the co-establishment of parts. Because the result comes, arises, and proceeds from this when other conditions meet, it is 'samaya', a cause, just as in 'samudaya' (origin). Because it comes together and, due to its nature as a fetter, it proceeds connectedly and persists in its own object; or because beings, connected by the nature of firm grasping, move and proceed through this according to their inclination, it is 'samaya', a view. For beings are deeply bound by the fetter of views. Because it is a coming together, a meeting, an integration, it is 'samaya', acquisition. Because it is the going to the cessation of the whole, or the proper going, departure, and non-arising, it is 'samaya', abandonment. Because it is the unperverted nature of phenomena, to be properly approached and realized directly by knowledge; or because, by being directly faced, one correctly goes, understands, and awakens, it is 'samaya', the comprehension of things as they truly are. In this way, the application of the term 'samaya' should be understood in each of these senses.

නනු [Pg.142] ච අත්ථමත්තං පති සද්දා අභිනිවිසන්තීති න එකෙන සද්දෙන අනෙකෙ අත්ථා අභිධීයන්තීති? සච්චමෙතං සද්දවිසෙසෙ අපෙක්ඛිතෙ. සද්දවිසෙසෙ හි අපෙක්ඛමානෙ එකෙන සද්දෙන අනෙකත්ථාභිධානං න සම්භවති. න හි යො කාලත්ථො සමයසද්දො, සොයෙව සමූහාදිඅත්ථං වදති. එත්ථ පන තෙසං තෙසං අත්ථානං සමය සද්දවචනීයතා සාමඤ්ඤමුපාදාය අනෙකත්ථතා සමයසද්දස්ස වුත්තා. එවං සබ්බත්ථ අත්ථුද්ධාරෙ අධිප්පායො වෙදිතබ්බො.

Is it not the case that words adhere only to a single meaning, so that multiple meanings are not expressed by a single word? This is true when a specific word is considered. For when one considers a specific word, the expression of multiple meanings by a single word is not possible. Indeed, the word 'samaya' that means time does not express the meaning of a group and so forth. But here, the manifold meaning of the word 'samaya' is stated by taking into account the commonality of the expressibility of those various meanings by the word 'samaya.' Thus, in all cases of deriving meaning, the intention should be understood.

ඉතො යාතො අයතො ච, නිප්ඵත්තිං සමුදීරයෙ;

විඤ්ඤූ සමයසද්දස්ස, සමවායාදිවාචිනො.

From the roots 'yā' and 'aya', the discerning one should declare the derivation of the word 'samaya', which expresses conjunction and so forth.

ඉතො යාතො අයතො ච, සමානත්ථෙහි ධාතුහි;

එවං සමානරූපානි, භවන්තීති ච ඊරයෙ.

From the roots 'yā' and 'aya', and from roots with similar meanings, one should state that thus similar forms arise.

නය රක්ඛණෙ ච. චකාරො ගතිපෙක්ඛකො. නයති. නයො. නයොති නයනං ගමනන්ති නයො, පාළිගති. නයන්ති වා රක්ඛන්ති අත්ථං එතෙනාති නයො, තථත්තනයාදි.

The root 'naya' is used in the sense of protection and so on. The particle 'ca' implies motion. Nayati. Nayo. 'Nayo' means leading, going; thus, 'nayo' refers to the way of the Pāli text. Or, they lead or protect the meaning by this, hence 'nayo', as in 'tathattanaya' (the method of reality) and so forth.

දය දානගතිහිංසාදානරක්ඛාසු. දයති. දයා.

The root 'day' is in the sense of giving, going, harming, taking, and protecting. It gives, goes, harms, takes, or protects. Hence, 'dayā'.

දයාති මෙත්තාපි වුච්චති කරුණාපි. ‘‘දයාපන්නො’’ති එත්ථ හි මෙත්තා ‘‘දයා’’ති, මෙත්තචිත්තතං ආපන්නොති හි අත්ථො. ‘‘අදයාපන්නො’’ති එත්ථ පන කරුණා ‘‘දයා’’ති වුච්චති. නික්කරුණතං ආපන්නොති හි අත්ථො. එවං දයාසද්දස්ස මෙත්තාකරුණාසු පවත්ති වෙදිතබ්බා. තථා හි අභිධම්මටීකායං වුත්තං ‘‘දයාසද්දො යත්ථ යත්ථ පවත්තති, තත්ථ තත්ථ අධිප්පායවසෙන යොජෙතබ්බො. දයාසද්දො හි අනුරක්ඛණත්ථං අන්තොනීතං කත්වා පවත්තමානො මෙත්තාය ච කරුණාය ච පවත්තතී’’ති.

The term 'dayā' is also said to be mettā and also karuṇā. Here, in 'dayāpanno', 'dayā' refers to mettā, for the meaning is 'endowed with a mind of mettā'. Conversely, in 'adayāpanno', 'dayā' is said to be karuṇā, for the meaning is 'devoid of karuṇā'. Thus, the application of the word 'dayā' in relation to mettā and karuṇā should be understood. Indeed, as stated in the Abhidhammaṭīkā: 'Wherever the word "dayā" occurs, it should be applied according to the intended meaning. For the word "dayā," when occurring with the sense of inward protection, applies to both mettā and karuṇā.'

වචනත්ථො පනෙත්ථ එවං වෙදිතබ්බො – දයති දදාති සත්තානං අභයං එතායාති දයා. දයති ගච්ඡති විභාගං අකත්වා [Pg.143] පාපකල්‍යාණජනෙසු සමං වත්තති, සීතෙන සමං ඵරන්තං රජොමලඤ්ච පවාහෙන්තං උදකමිවාතිපි දයා, මෙත්තා. දයති වා හිංසති කාරුණිකං යාව යථාධිප්පෙතං පරස්ස හිතනිප්ඵත්තිං න පාපුණාති, තාවාති දයා. දයති අනුග්ගණ්හාති පාපජනම්පි සජ්ජනො එතායාතිපි දයා. දයති අත්තනො සුඛම්පි පහාය ඛෙදං ගණ්හාති සජ්ජනො එතායාති දයා. දයන්ති ගණ්හන්ති එතාය මහාබොධිසත්තා බුද්ධභාවාය අභිනීහාරකරණකාලෙ හත්ථගතම්පි අරහත්තඵලං ඡඩ්ඩෙත්වා සංසාරසාගරතො සත්තෙ සමුද්ධරිතුකාමා අනස්සාසකරං අතිභයානකං මහන්තං සංසාරදුක්ඛං, පච්ඡිමභවෙ ච සහ අමතධාතුපටිලාභෙන අනෙකගුණසමලඞ්කතං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණඤ්චාතිපි දයා, කරුණා. කරුණාමූලකා හි සබ්බෙ බුද්ධගුණා.

Here, the meaning of the word should be understood thus: By this, one gives fearlessness to beings; hence, 'dayā'. Or, it goes, proceeding equally among evil and good people without making distinctions, like cool water that pervades equally and washes away dust and impurities; this too is 'dayā,' which is mettā. Or, it harms or afflicts the compassionate one for as long as the intended benefit for another is not attained; this too is 'dayā'. Or, by this, a virtuous person helps even wicked people; this too is 'dayā'. Or, by this, a virtuous person, abandoning even their own happiness, takes on weariness; this too is 'dayā'. Or, by this, the Great Bodhisattas, at the time of making their aspiration for Buddhahood, abandoning even the fruit of arahantship that was within their grasp, desiring to uplift beings from the ocean of saṃsāra, take hold of the unbearable, extremely terrifying, immense suffering of saṃsāra; and in their final existence, together with the attainment of the deathless element, they also take hold of the all-knowing wisdom adorned with countless virtues; this too is 'dayā,' which is karuṇā. For all the virtues of the Buddhas are rooted in karuṇā.

අපරො නයො – දයන්ති අනුරක්ඛන්ති සත්තෙ එතාය, සයං වා අනුදයති, අනුදයමත්තමෙව වා එතන්ති දයා, මෙත්තා චෙව කරුණා ච. කිඤ්චි පයොගමෙත්ථ කථයාම ‘‘සෙය්‍යථාපි ගහපති ගිජ්ඣො වා කඞ්කො වා කුලලො වා මංසපෙසිං ආදාය දයෙය්‍ය. පුත්තෙසු මද්දී දයෙසි, සස්සුයා සසුරම්හි ච. දයිතබ්බො රථෙසභ’’. තත්ථ දයෙය්‍යාති උප්පතිත්වා ගච්ඡෙය්‍ය, ගත්‍යත්ථවසෙනෙතං දට්ඨබ්බං. දයෙසීති මෙත්තචිත්තං කරෙය්‍යාසි. දයිතබ්බොති පියායිතබ්බො. උභයම්පෙතං විවරණං රක්ඛණත්ථං අන්තොගධං කත්වා අධිප්පායත්ථවසෙන කතන්ති වෙදිතබ්බං.

Another method: By this, they protect beings, or one has compassion oneself, or it is simply compassion; this is 'dayā,' which is both mettā and karuṇā. Here, we will state some usages: 'Just as, householder, a vulture or a heron or a hawk might take a piece of meat and fly away (dayeyya). Maddī had compassion (dayesi) for her children, and for her mother-in-law and father-in-law. The noble bull should be treated with compassion (dayitabbo).' Here, 'dayeyya' means 'it would fly up and go'; this should be understood in the sense of motion. 'Dayesi' means 'you should cultivate a mind of mettā'. 'Dayitabbo' means 'should be loved'. Both of these explanations should be understood as having been made according to the intended meaning, by including them within the sense of protection.

ඌයී තන්තසන්තානෙ. ඌයති. ඌතො, ඌතවා.

The root 'ūy' is in the sense of weaving a continuous thread. It weaves. Woven; one who has woven.

පූයී විසරණෙ දුග්ගන්ධෙ ච. පූයති. පූතො, පූතවා. පූතිමච්ඡං කුසග්ගෙන, යො නරො උපනය්හති.

The root 'pūy' is in the sense of spreading and foul smell. It spreads or stinks. Spread or stunk; one who has spread or stunk. 'The man who wraps a putrid fish with a blade of kusa grass.'

කනුයී [Pg.144] සද්දෙ. කනුයති. කනුතො, කනුතවා.

The root 'kanuy' is in the sense of sound. It sounds. Sounded; one who has sounded.

ඛමාය විධූනනෙ. ඛමායති. ඛමාතො, ඛමාතවා.

The root 'khamā' is in the sense of shaking off. It shakes off. Shaken off; one who has shaken off.

ඵායි පායි වුද්ධියං. ඵායති. ඵීතො, ඵතවා.

The roots 'phāy' and 'pāy' are in the sense of growth. It grows. Grown; one who has grown.

තත්ථ තතවන්තුපච්චයා, යකාරලොපො, ධාත්වන්තස්ස සරස්ස ඉකාරාදෙසො ච දට්ඨබ්බො. එස නයො ‘‘පූතො පූතවා’’තිආදීසුපි යථාසම්භවං දට්ඨබ්බො. පායති. පායො. අපායො. එත්ථ ච නත්ථි පායො වුද්ධි එත්ථාති අපායො. අථ වා පන අයතො සුඛතො අපෙතොති අපායොතිපි නිබ්බචනීයං. අපායොති ච නිරයො තිරච්ඡානයොනි පෙත්තිවිසයො අසුරකායොති චත්තාරො අපායා.

Here, on account of the suffixes -ta and -tavant, the elision of 'y' and the substitution of 'i' for the final vowel of the root should be noted. This principle should be observed similarly, as appropriate, in cases like 'pūto, pūtavā'. It grows. Hence, 'pāyo'. Hence, 'apāyo'. And here, 'apāyo' means 'there is no growth (pāyo) here'. Alternatively, 'apāyo' can also be explained as 'devoid of gain (aya) and happiness (sukha)'. And 'apāyo' refers to the four woeful states: hell, the animal realm, the sphere of spirits, and the host of asuras.

තායු සන්තානපාලනෙසු. තායති. තායනං. දිවාදිගණෙ පන තා පාලනෙති ධාතුං පස්සථ, තස්ස ‘‘තායති තාණ’’න්ති රූපානි. උභයෙසං ක්‍රියාපදං සමං. අකාරයකාරපච්චයමත්තෙනෙව නානත්තං, නාමිකපදානි පන විසදිසානි ‘‘තායනං, තාණ’’න්ති.

The root 'tāy' is in the sense of continuity and protection. It protects or continues. Hence, 'tāyanaṃ'. However, in the Divādi group, you see the root 'tā' in the sense of protection, and its forms are 'tāyati' and 'tāṇa'. The verb form is the same for both. The difference is only in the suffix, 'a' or 'ya'. The nominal forms, however, are dissimilar: 'tāyanaṃ' and 'tāṇa'.

චායු පූජානිසාමනෙසු. පූජා පූජනා. නිසාමනං ඔලොකනං සවනඤ්ච වුච්චති. ‘‘ඉඞ්ඝ මද්දි නිසාමෙහි. නිසාමයථ සාධවො’’ති ච ආදීසු හි ඔලොකනසවනානි නිසාමනසද්දෙන වුත්තානි. අපිච ඤාණෙන උපපරික්ඛණම්පි නිසාමනමෙවාති ගහෙතබ්බං. චායති, අපචායති. අනගාරෙ පබ්බජිතෙ, අපචෙ බ්‍රහ්මචාරියෙ. යෙ වුද්ධමපචායන්ති. අපචිතිං දස්සෙති. නිච්චං වුද්ධාපචායිනො.

The root 'cāy' is in the sense of honoring and observing. Honoring is 'pūjā'. 'Nisāmana' is said to be looking and listening. Indeed, in passages like 'Come, Maddī, observe!' and 'Good people, listen!', looking and listening are expressed by the word 'nisāmana'. Moreover, examination by means of knowledge should also be taken as 'nisāmana'. It honors; it reveres. For example: 'the homeless renunciants, the celibate ones, should be revered'; 'Those who revere the elders'; 'He shows reverence'; 'Always revering the elders'.

යකාරන්තධාතුරූපානි.

Forms of roots ending in 'y'.

රකාරන්තධාතු

Roots ending in 'r'.

රා [Pg.145] ආදානෙ. රාති.

The root 'rā' is in the sense of taking. It takes.

රි සන්තානෙ. රෙති. රෙණු. රෙණූති රජො.

The root 'ri' is in the sense of continuation or flowing. It flows. Hence, 'reṇu'. 'Reṇu' means dust.

රු ගතියං රොසනෙ ච. රවති, විරවති.

The root 'ru' is in the sense of movement and displeasure. It moves or is displeased; it cries out.

රු සද්දෙ. රොති, රවති. රවො, උපරවො. රුතමනුඤ්ඤං රුචියා ච පිට්ඨි. රුතන්ති රවනං රුතං, සද්දො.

The root 'ru' is in the sense of sound. It sounds, it cries out. Hence, 'ravo' (sound), 'uparavo' (clamor). An example: 'a pleasant sound and a delightful surface'. 'Rutanti' means they sound; 'ravanaṃ' and 'rutaṃ' mean sound.

රෙ සද්දෙ. රායති. රා. රත්ති. එත්ථ ච රාති සද්දො. රත්තීති නිසාසඞ්ඛාතො සත්තානං සද්දස්ස වූපසමකාලො. රා තිය්‍යති උච්ඡිජ්ජති එත්ථාති රත්ති.

The root 're' is in the sense of sound. It sounds. Hence, 'rā' (sound) and 'ratti' (night). Here, 'rā' means sound. 'Ratti' is designated as night, the time when the sound of beings subsides. It is 'ratti' because sound (rā) is cut off or ceases therein.

බ්‍රූ වියත්තියං වාචායං. අපි හන්ත්වා හතො බ්‍රූති.

The root 'brū' is in the sense of clear speech. For example: 'Though having struck, say you were struck.'

බ්‍රවීති, බ්‍රුන්ති. බ්‍රූසි, බ්‍රූථ. බ්‍රූමි, බ්‍රූම. බ්‍රූතෙ, බ්‍රුවන්තෙ. බ්‍රූසෙ, බ්‍රුව්හෙ. බ්‍රුවෙ, බ්‍රුම්හෙ.

Active voice: He says, they say. You (sg.) say, you (pl.) say. I say, we say. Middle voice: He says, they say. You (sg.) say, you (pl.) say. I say, we say.

බ්‍රූතු, බ්‍රුවිතු, බ්‍රුවන්තු. බ්‍රූහි, බ්‍රූථ. බ්‍රූමි, බ්‍රූම. බ්‍රූතං, බ්‍රුවන්තං.

Imperative, Active: Let him say, let them say. Say (you sg.), say (you pl.). Let me say, let us say. Middle: Let him say, let them say.

එත්ථ ච අම්බට්ඨසුත්තෙ ‘‘පුන භවං ගොතමො බ්‍රුවිතූ’’ති පාළිදස්සනතො ‘‘බ්‍රුවිතූ’’ති වුත්තං. එවං සබ්බත්ථාපි උපපරික්ඛිත්වා නයො ගහෙතබ්බො.

Here, the form 'bruvitū' is given based on the Pāli reading in the Ambaṭṭha Sutta: 'puna bhavaṃ gotamo bruvitū' (Let the venerable Gotama speak again). In this way, the principle should be understood by examining all such cases.

බ්‍රුවෙය්‍ය, බ්‍රුවෙ, බ්‍රුවෙය්‍යුං. බ්‍රුවෙය්‍යාසි, බ්‍රුවෙය්‍යාථ. බ්‍රුවෙය්‍යාමි, බ්‍රුවෙය්‍යාම. බ්‍රුවෙථ, බ්‍රුවෙරං. බ්‍රුවෙථො, බ්‍රුවෙය්‍යාව්හො. බ්‍රුවෙය්‍යං. බ්‍රුවෙය්‍යාම්හෙ.

Optative, Active: He should say, they should say. You (sg.) should say, you (pl.) should say. I should say, we should say. Middle: He should say, they should say. You (sg.) should say, you (pl.) should say. I should say, we should say.

පබ්‍රූති. අනුබ්‍රූති. පබ්‍රූතු, අනුබ්‍රූතු. පබ්‍රුවෙය්‍ය, අනුබ්‍රුවෙය්‍ය. එවං සබ්බත්ථ පඅනුඋපසග්ගෙහිපි යථාසම්භවං පදමාලා යොජෙතබ්බා.

He proclaims. He repeats. Let him proclaim, let him repeat. He should proclaim, he should repeat. Thus, in all cases, the paradigms should be formed as appropriate with prefixes such as 'pa' and 'anu'.

ආහ, ආහු. බ්‍රවෙ, බ්‍රවිත්ථ, බ්‍රවිරෙ. බ්‍රවිත්ථො, බ්‍රවිව්හො. බ්‍රවිං, බ්‍රවිම්හෙ. පරොක්ඛාවසෙන වුත්තානි.

He said, they said. He spoke, you (pl.) spoke, they spoke. You (sg.) spoke, you (pl.) spoke. I spoke, we spoke. These are stated in the perfect tense.

අබ්‍රවා[Pg.146], අබ්‍රවූ. අබ්‍රවො, අබ්‍රවත්ථ. අබ්‍රවං, අබ්‍රවම්හා. අබ්‍රවත්ථ, අබ්‍රවත්ථුං. අබ්‍රවසෙ, අබ්‍රව්හං. අබ්‍රවිං, අබ්‍රවිම්හසෙ. හිය්‍යත්තනීවසෙන වුත්තානි.

Active: He said, they said. You (sg.) said, you (pl.) said. I said, we said. Middle: He said, they said. You (sg.) said, you (pl.) said. I said, we said. These are stated in the imperfect tense.

අබ්‍රවි, අබ්‍රවුං. අබ්‍රවො, අබ්‍රවිත්ථ. අබ්‍රවිං, අබ්‍රවිම්හා. අබ්‍රවා, අබ්‍රවූ. අබ්‍රවසෙ, අබ්‍රවිව්හං. අබ්‍රවං, අබ්‍රවිම්හෙ. අජ්ජතනීවසෙන වුත්තානි.

Active: He said, they said. You (sg.) said, you (pl.) said. I said, we said. Middle: He said, they said. You (sg.) said, you (pl.) said. I said, we said. These are stated in the aorist tense.

බ්‍රුවිස්සති, බ්‍රුවිස්සන්ති. අබ්‍රවිස්සා, අබ්‍රවිස්සංසු. සෙසං සබ්බං නෙතබ්බං. කම්මපදං අප්පසිද්ධං. සචෙ පන සියා, ‘‘බ්‍රූයතී’’ති සියා ‘‘ලුයති, ලූයතී’’ති පදානි විය.

He will say, they will say. He would have said, they would have said. All the remaining forms should be inferred. The passive form is not found. But if it were to exist, it would be 'brūyatī,' like the forms 'luyati' and 'lūyatī'.

ජීර බ්‍රූහනෙ. බ්‍රූහනං වඩ්ඪනං. ජීරති. ජීරං. ජීරමානො. ජීරණං. අප්පස්සුතායං පුරිසො, බලිබද්දොව ජීරති.

The root 'jīra' is in the sense of growing old (brūhana). 'Brūhana' means growing. It grows old. Old age. Growing old. The process of growing old. 'This man of little learning grows old like an ox.'

පූර පූරණෙ. පූරති. පූරතොව මහොදධි. සබ්බෙ පූරෙන්තු සඞ්කප්පා. පූරිතුං, පූරිත්වා, පූරං, පූරිතං. පුණ්ණං, පරිපුණ්ණං. සම්පුණ්ණං, පූරණං. පූරණො කස්සපො. කාරිතෙ ‘‘පාරමියො පූරෙති, පූරයති, පූරාපෙති, පූරාපයති. පූරෙත්වා, පූරයිත්වා, පූරාපෙත්වා, පූරාපයිත්වා, පරිපූරෙත්වා’’ ඉච්චාදීනි භවන්ති.

Pūra: in the sense of filling. Pūrati. Pūratova mahodadhi: The great ocean is ever filling. Sabbe pūrentu saṅkappā: May all aspirations be fulfilled. Pūrituṃ, pūritvā, pūraṃ, pūritaṃ. Puṇṇaṃ, paripuṇṇaṃ. Sampuṇṇaṃ, pūraṇaṃ. Pūraṇo Kassapo. In the causative, such forms as: pāramiyo pūreti, pūrayati, pūrāpeti, pūrāpayati; pūretvā, pūrayitvā, pūrāpetvā, pūrāpayitvā, paripūretvā, and so on, occur.

ඝොර ගතිපටිඝාතෙ. ගතිපටිඝාතං ගතිපටිහනනං. ඝොරති.

Ghora: in the sense of obstructing movement. Obstructing movement is striking against movement. Ghorati.

ධොර ගතිචාතුරියෙ. ගතිචාතුරියං ගතිඡෙකභාවො. ධොරෙති.

Dhora: in the sense of skill in movement. Skill in movement is the state of being an expert in movement. Dhoreti.

සර ගතියං. සරති, විසරති, උස්සරති. උස්සාරණා. සරො. සංසාරො ඉච්චාදීනි. තත්ථ සරොති රහදො. සංසාරොති වට්ටං, යො ‘‘භවො’’තිපි වුච්චති.

Sara: in the sense of movement. Sarati, visarati, ussarati. Ussāraṇā. Saro. Saṃsāro, and so on. Therein, saro means a lake. Saṃsāro means the round of rebirth, which is also called 'becoming.'

චර චරණෙ. චරති, විචරති, අනුචරති, සඤ්චරති.

Cara: in the sense of moving. Carati, vicarati, anucarati, sañcarati.

චර [Pg.147] ගතිභක්ඛනෙසු. චරති, විචරති, අනුචරති, සඤ්චරති, පටිචරති. චරියා. චරිතා. චාරො. විචාරො. අනුවිචාරො. උපවිචාරො. චරණං. චාරකො. ඔචරකො. බ්‍රහ්මචරියං ඉච්චාදීනි.

Cara: in the senses of movement and eating. Carati, vicarati, anucarati, sañcarati, paṭicarati. Cariyā. Caritā. Cāro. Vicāro. Anuvicāro. Upavicāro. Caraṇaṃ. Cārako. Ocarako. Brahmacariyaṃ, and so on.

තත්ථ චරතීති ගච්ඡති, භක්ඛති වා. තථා හි චරන්ති පදස්ස ගච්ඡන්තො ඛාදන්තො චාති අත්ථං වදන්ති ගරූ. පටිචරතීති පටිච්ඡාදෙති. චාරකොති තංපවෙසිතානං සත්තානං සුඛං චරති භක්ඛතීති චාරකො, රොධො. ඔචරකොති අධොචාරී. බ්‍රහ්මචරියන්ති දානම්පි වෙය්‍යාවච්චම්පි සික්ඛාපදම්පි බ්‍රහ්මවිහාරොපි ධම්මදෙසනාපි මෙථුනවිරතිපි සදාරසන්තොසොපි උපොසථොපි අරියමග්ගොපි සකලං සාසනම්පි අජ්ඣාසයොපි වුච්චති.

Therein, carati means to go or to eat. Thus, the teachers explain that the word caranti means one who goes or eats. Paṭicarati means to conceal. A cāraka is a prison, because it consumes the happiness of beings who have entered there. An ocaraka is one who moves below. Brahmacariya is said to mean: giving, service, moral precepts, the divine abidings, teaching the Dhamma, abstaining from sexual intercourse, contentment with one's own wife, the Uposatha, the Noble Path, the entire dispensation, and also inclination.

කින්තෙ වතං කිං පන බ්‍රහ්මචරියං,කිස්ස සුචිණ්ණස්ස අයං විපාකො;

ඉද්ධිජුතිබලවීරියූපපත්ති,ඉදඤ්ච තෙ නාග මහාවිමානං.

What was your observance, what indeed your holy life? Of what well-practiced deed is this the result? This attainment of psychic power, radiance, strength, and energy, and this great celestial mansion of yours, O Nāga?

අහඤ්ච භරියා ච මනුස්සලොකෙ,සද්ධා උභො දානපතී අහුම්හා;

ඔපානභූතං මෙ ඝරං තදාසි,සන්තප්පිතා සමණබ්‍රාහ්මණා ච.

My wife and I in the human world, were both faithful, masters of giving. My house then was like a well, and ascetics and brahmins were well satisfied.

තං මෙ වතං තං පන බ්‍රහ්මචරියං,තස්ස සුචිණ්ණස්ස අයං විපාකො;

ඉද්ධිජුතිබලවීරියූපපත්ති,ඉදඤ්ච මෙ ධීර මහාවිමාන’’න්ති

That was my observance, that indeed my holy life; of that well-practiced deed, this is the result; this attainment of psychic power, radiance, strength, and energy, and this great celestial mansion of mine, O wise one.

ඉමස්මිඤ්හි පුණ්ණකජාතකෙ දානං ‘‘බ්‍රහ්මචරිය’’න්ති වුත්තං.

For in this Puṇṇaka Jātaka, giving is called 'brahmacariya.'

‘‘කෙන [Pg.148] පාණි කාමදදො, කෙන පාණි මධුස්සවො;

කෙන තෙ බ්‍රහ්මචරියෙන, පුඤ්ඤං පාණිම්හි ඉජ්ඣති.

By what is the hand a giver of desires, by what does the hand flow with honey? By what holy life of yours does merit prosper in the hand?

තෙන පාණි කාමදදො, තෙන පාණි මධුස්සවො;

තෙන මෙ බ්‍රහ්මචරියෙන, පුඤ්ඤං පාණිම්හි ඉජ්ඣතී’’ති

By that is the hand a giver of desires, by that the hand flows with honey; by that holy life of mine, merit prospers in my hand.

ඉමස්මිං අඞ්කුරපෙතවත්ථුම්හි වෙය්‍යාවච්චං ‘‘බ්‍රහ්මචරිය’’න්ති වුත්තං. ‘‘ඉදං ඛො තං භික්ඛවෙ තිත්තිරියං නාම බ්‍රහ්මචරියං අහොසී’’ති ඉමස්මිං තිත්තිරජාතකෙ සික්ඛාපදං ‘‘බ්‍රහ්මචරිය’’න්ති වුත්තං. ‘‘තං ඛො පන පඤ්චසිඛ බ්‍රහ්මචරියං නෙව නිබ්බිදාය න විරාගාය…පෙ… යාවදෙව බ්‍රහ්මලොකූපපත්තියා’’ති ඉමස්මිං මහාගොවින්දසුත්තෙ බ්‍රහ්මවිහාරා ‘‘බ්‍රහ්මචරිය’’න්ති වුත්තා. ‘‘එකස්මිං බ්‍රහ්මචරියස්මිං, සහස්සං මච්චුහායිනො’’ති එත්ථ ධම්මදෙසනා ‘‘බ්‍රහ්මචරිය’’න්ති වුත්තා. ‘‘පරෙ අබ්‍රහ්මචාරී භවිස්සන්ති, මයමෙත්ථ බ්‍රහ්මචාරිනො භවිස්සාමා’’ති සල්ලෙඛසුත්තෙ මෙථුනවිරති ‘‘බ්‍රහ්මචරිය’’න්ති වුත්තා.

In this Aṅkurapetavatthu, service is called 'brahmacariya.' 'This, monks, was the holy life called Tittiriya'; in this Tittira Jātaka, a precept is called 'brahmacariya.' 'But, Pañcasikha, that holy life was neither for disenchantment nor for dispassion… but only for rebirth in the Brahma-world'; in this Mahāgovinda Sutta, the divine abidings are called 'brahmacariya.' 'In one holy life, a thousand are conquerors of death'; here the teaching of the Dhamma is called 'brahmacariya.' 'Others will be unchaste, but here we will be chaste'; in the Sallekha Sutta, abstinence from sexual intercourse is called 'brahmacariya.'

මයඤ්ච භරියා නාතික්කමාම,අම්හෙ ච භරියා නාතික්කමන්ති;

අඤ්ඤත්‍ර තාහ බ්‍රහ්මචරියං චරාම;

තස්මා හි අම්හං දහරා න මීයරෙ’’ති

We do not transgress against our wives, and our wives do not transgress against us; apart from them, we live the holy life; therefore our young ones do not die.

මහාධම්මපාලජාතකෙ සදාරසන්තොසො ‘‘බ්‍රහ්මචරිය’’න්ති වුත්තො.

In the Mahādhammapāla Jātaka, contentment with one's own wife is called 'brahmacariya.'

හීනෙන බ්‍රහ්මචරියෙන, ඛත්තියෙ උපපජ්ජති;

මජ්ඣිමෙන ච දෙවෙසු, උත්තමෙන විසුජ්ඣතී’’ති

Through an inferior holy life, one is reborn among the khattiyas; through a middling one, among the devas; through the highest, one is purified.

එවං නිමිජාතකෙ අවීතික්කමවසෙන කතො උපොසථො ‘‘බ්‍රහ්මචරිය’’න්ති වුත්තො. ‘‘ඉදං ඛො පන පඤ්චසිඛ බ්‍රහ්මචරියං එකන්තනිබ්බිදාය විරාගාය…පෙ… අයමෙව අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො’’ති [Pg.149] මහාගොවින්දසුත්තස්මිංයෙව අරියමග්ගො ‘‘බ්‍රහ්මචරිය’’න්ති වුත්තො. ‘‘තයිදං බ්‍රහ්මචරියං ඉද්ධඤ්චෙව ඵීතඤ්ච විත්ථාරිකං බාහුජඤ්ඤං පුථුභූතං යාවදෙව මනුස්සෙහි සුප්පකාසිත’’න්ති පාසාදිකසුත්තෙ සික්ඛත්තයසඞ්ගහං සකලං සාසනං ‘‘බ්‍රහ්මචරිය’’න්ති වුත්තං.

Thus, in the Nimi Jātaka, the Uposatha undertaken without transgression is called 'brahmacariya.' 'And this, Pañcasikha, is the holy life leading solely to disenchantment, to dispassion… this very Noble Eightfold Path'; in the Mahāgovinda Sutta, the Noble Path itself is called 'brahmacariya.' 'This holy life is successful, thriving, widespread, known to many, has become popular, and is well proclaimed among humans'; in the Pāsādika Sutta, the entire dispensation, encompassing the threefold training, is called 'brahmacariya.'

‘‘අපි අතරමානානං, ඵලාසාව සමිජ්ඣති;

විපක්කබ්‍රහ්මචරියොස්මි, එවං ජානාහි ගාමණී’’ති

Even for those not hurrying, the hope for the fruit succeeds; I am one with a ripened holy life, know this, village headman.

එත්ථ අජ්ඣාසයො ‘‘බ්‍රහ්මචරිය’’න්ති වුත්තො. ඉච්චෙවං –

Here, inclination is called 'brahmacariya.' Thus:

දානං වෙය්‍යාවටියඤ්ච, සික්ඛා බ්‍රහ්මවිහාරකා;

ධම්මක්ඛානං මෙථුනතා-විරති ච උපොසථො.

Giving and service, training and the divine abidings; teaching the Dhamma, abstaining from sexual intercourse, and the Uposatha.

සදාරෙසු ච සන්තොසො, අරියමග්ගො ච සාසනං;

අජ්ඣාසයො චිමෙ බ්‍රහ්ම-චරියසද්දෙන වුච්චරෙ.

Contentment with one's own wife, the Noble Path, and the Dispensation; and inclination—these are called by the word 'brahmacariya.'

හුර කොටිල්ලෙ. හුරති.

Hura: in the sense of crookedness. Hurati.

සර සද්දොපතාපෙසු. සරති. සරො, සරණං.

Sara: in the senses of sound and torment. Sarati. Saro, saraṇaṃ.

එත්ථ ච සරොති සද්දොපි වුච්චති උසුපි. සරණන්ති සරති උපතාපෙති හිංසති සරණගතානං තෙනෙව සරණගමනෙන භයං සන්තාපං දුක්ඛං දුග්ගතිං පරිකිලෙසඤ්චාති සරණං, බුද්ධාදිරතනත්තයං. අථ වා සද්ධා පසන්නා මනුස්සා ‘‘අම්හාකං සරණමිද’’න්ති සරන්ති චින්තෙන්ති, තං තත්ථ ච වාචං නිච්ඡරන්ති ගච්ඡන්ති චාතිපි සරණං.

And here, saro is said to mean sound and also arrow. Saraṇaṃ means that it destroys, afflicts, and harms the fear, distress, suffering, bad destinations, and defilements of those who have gone to it for refuge, by that very act of going for refuge; this refuge is the Triple Gem, beginning with the Buddha. Or, faithful and devoted people remember and think, 'This is our refuge,' and they utter words concerning it and go to it; therefore, it is also called refuge.

සර චින්තායං. සරති, සුසරති ඉච්චපි පයොගො. අප්පක්ඛරානඤ්හි බහුභාවො අඤ්ඤථාභාවො ච හොති, යථා ‘‘ද්වෙ, දුවෙ, තණ්හා තසිණා, පම්හං, පඛුම’’න්ති. අනුස්සරති, පටිස්සරති. සරන්ති එතාය සත්තා, සයං වා සරති, සරණමත්තමෙව වා එතන්ති සති. අනුස්සති, පටිස්සති. සරතීති සතො. පුනප්පුනං සරතීති පටිස්සතො.

Sara: in the sense of thinking. Sarati, susarati—this is the usage. For few syllables become many and also change, as in 'dve, duve; taṇhā, tasiṇā; pamhaṃ, pakhumaṃ.' Anussarati, paṭissarati. Beings remember by this, or one remembers oneself, or it is merely the act of remembering—thus, sati (mindfulness). Anussati, paṭissati. Because one remembers, one is mindful (sato). Because one remembers again and again, one is repeatedly mindful (paṭissato).

ද්වර [Pg.150] සංවරණෙ. සංවරණං රක්ඛණා. ද්වරති. ද්වාරං. ද්විසද්දූපපදඅරධාතුවසෙනපි ඉදං රූපං සිජ්ඣති. තත්‍රිමානි නිබ්බචනානි – ද්වරන්ති සංවරන්ති රක්ඛන්ති එතෙනාති ද්වාරං, අථ වා ද්වෙ කවාටා අරන්ති ගච්ඡන්ති පවත්තන්ති එත්ථාතිපි ද්වාරන්ති. ගෙහද්වාරම්පි කායද්වාරාදීනිපි උපායොපි ද්වාරන්ති වුච්චති. පාළියං තු ‘‘ද්වාරං ද්වාරා’’ති ච ඉත්ථිනපුංසකවසෙන ද්වාරසද්දො වුත්තො. තථා හි ‘‘ද්වාරම්පි සුරක්ඛිතං හොතී’’ති ච ‘‘ද්වාරාපෙසා’’ති ච තස්ස ද්විලිඞ්ගතා වුත්තා.

Dvara: in the sense of restraint. Restraint is protection. Dvarati. Dvāraṃ. This form is also accomplished by means of the root ara with the word dvi as a prefix. Here are the etymologies: they restrain (dvaranti), guard (saṃvaranti), or protect (rakkhanti) by this—thus, dvāraṃ (door). Or, two panels go, move, or function here—thus, dvāraṃ. A house door, the sense doors, and a means are also called dvāraṃ. In the Pāli canon, the word dvāra is stated to be of both feminine and neuter gender, as dvāraṃ and dvārā. For example, in 'the door is well-guarded' (dvāraṃpi surakkhitaṃ hoti) and 'door-panels' (dvārāpesā), its two genders are stated.

ගර ඝර සෙචනෙ. ගරති. ඝරති. ඝරං.

Gara, ghara: in the sense of sprinkling. Garati. Gharati. Gharaṃ.

ධූර හුච්ඡනෙ. හුච්ඡන කොටිල්ලං. ධූරති.

Dhūra: in the sense of deception. Deception is crookedness. Dhūrati.

තර ප්ලවනසරණෙසු. තරති. තරණං. තිත්ථං. තිණ්ණො. උත්තිණ්ණො. ඔතිණ්ණො ඉච්චාදීනි. තත්ථ තරණං වුච්චති නාවා, තරති උදකපිට්ඨෙ ප්ලවති, තරන්ති උත්තරන්ති වා නදිං එතෙනාති අත්ථෙන.

Tara: in the senses of floating and crossing. Tarati. Taraṇaṃ. Titthaṃ. Tiṇṇo. Uttiṇṇo. Otiṇṇo, and so on. Therein, taraṇaṃ is called a boat, with the meaning that one floats on the surface of the water, or that they cross or go beyond a river by means of this.

නාවා ප්ලවො තරං පොතො, තරණං උත්තරං තථා;

ජලයානන්ති එතානි, නාවානාමානි හොන්ති තු.

Nāvā: boat; plavo: raft; taraṃ: ferry; poto: vessel; taraṇaṃ: crossing; uttaraṃ: going beyond; jalayānaṃ: water-vehicle—these are indeed names for boats.

තර සම්භමෙ. සම්භමො අනවට්ඨානං. තරති. තරිතො. තුරඞ්ගො.

Tara: in the sense of haste. Sambhamo: haste is instability. Tarati: he hastens. Tarito: swift. Turaṅgo: horse.

එත්ථ ච ‘‘සො මාසඛෙත්තං තරිතො අවාසරි’’න්ති පාළි නිදස්සනං. තත්ථ තරිතොති තුරිතො සම්භමන්තො. අවාසරින්ති උපගච්ඡිං උපවිසිං වා.

Here, the Pāli example is: 'So māsakhettaṃ tarito avāsari' (He swiftly descended to the bean field). There, 'tarito' means swift, hurrying. 'Avāsari' means he approached or sat down.

ජර රොගෙ. එත්ථ ජරරොගොයෙව ‘‘රොගො’’ති අධිප්පෙතො පයොගවසෙන. ජරසද්දස්ස හි ජරරොගෙ පවත්තනියමනත්ථං ‘‘රොගෙ’’ති වුත්තං. තෙන අඤ්ඤො රොගො ඉධ රොගසද්දෙන න වුච්චති. ජරති. ජරො. සජ්ජරො. පජ්ජරරොගො. ජරෙන පීළිතා මනුස්සා. යත්ථ තු අයං වයොහානිවාචකො[Pg.151], තත්ථ පයොගෙ ‘‘ජීරති, ජරා’’ති චස්ස රූපානි භවන්ති.

Jara: in the sense of disease. Here, by force of usage, the term 'disease' is intended specifically to mean the disease of old age. Indeed, the word 'disease' is stated to restrict the meaning of the word 'jara' to the disease of old age. Therefore, no other disease is referred to by the term 'disease' here. Jarati: it decays. Jaro: old age. Sajjaro: subject to old age. Pajjararogo: the disease of decrepitude. Jarena pīḷitā manussā: people afflicted by old age. But where this denotes the decline of life, there its forms 'jīrati' (it ages) and 'jarā' (aging) occur in usage.

දර භයෙ. දරති. දරී. ‘‘බීලාසයා දරීසයා’’ති නිදස්සනං. තත්ථ දරීති භායිතබ්බට්ඨෙන දරී.

Dara: in the sense of fear. Darati: he fears. Darī: cave. 'Bīlāsayā darīsayā' (dwelling in holes, dwelling in caves) is an illustration. Herein, a cave is called 'darī' in the sense that it is to be feared.

දර ආදරානාදරෙසු. දරති, ආදරති, අනාදරති. ආදරො, අනාදරො.

Dara: in the sense of regard and disregard. Darati: he fears; ādarati: he regards; anādarati: he disregards. Ādaro: regard; anādaro: disregard.

එත්ථ ච දරතීති දරං කරොතීති ච අනාදරං කරොතීති ච අත්ථො. යථා හි ආරකාසද්දො දූරාසන්නවාචකො, තථායම්පි දරධාතු ආදරානාදරවාචකො දට්ඨබ්බො. දරසද්දො ච කායදරථෙ චිත්තදරථෙ කිලෙසදරථෙ ච වත්තති. අයඤ්හි –

Here, 'daratīti' means it causes fear, and it also means it causes disregard. Just as the word 'āraka' denotes both far and near, so too should this root 'dara' be understood to denote both regard and disregard. And the word 'dara' applies to bodily distress, mental distress, and the distress of defilements. This is—

ආදිත්තං වත මං සන්තං, ඝතසිත්තංව පාවකං;

වාරිනා විය ඔසිඤ්චි, සබ්බං නිබ්බාපයෙ දර’’න්ති

Alas, though peaceful, I am burning, like a fire sprinkled with ghee; sprinkle me as with water, and extinguish all this distress.

එත්ථ කායදරථෙ චිත්තදරථෙ ච වත්තති. ‘‘වීතද්දරො වීතසොකො වීතසල්ලො, සයං අභිඤ්ඤාය අභාසි බුද්ධො’’ති එත්ථ පන කිලෙසදරථෙ වත්තති. වීතද්දරොති හි අග්ගමග්ගෙන සබ්බකිලෙසානං සමුච්ඡින්නත්තා විගතකිලෙසදරථොති අත්ථො.

Here, it applies to bodily distress and mental distress. In 'Vītaddaro vītasoko vītasallo, sayaṃ abhiññāya abhāsi buddho' (Free from distress, free from sorrow, free from darts, the Buddha spoke having directly known it himself), here, however, it applies to the distress of defilements. For 'Vītaddaro' means 'one whose distress of defilements has vanished,' because of the complete eradication of all defilements by the highest path.

නර නයනෙ. නරති. නරො, නාරී.

Nara: in the sense of leading. Narati: he leads. Naro: man; nārī: woman.

එත්ථ නරොති පුරිසො. සො හි නරති නෙතීති නරො. යථා පඨමපකතිභූතො සත්තො දතරාය පකතියා සෙට්ඨට්ඨෙන පුරි උච්චාට්ඨානෙ සෙති පවත්තතීති පුරිසොති වුච්චති, එවං නයනට්ඨෙන නරොති වුච්චති. පුත්තභාතුභූතොපි හි පුග්ගලො මාතුජෙට්ඨභගිනීනං නෙතුට්ඨානෙ තිට්ඨති, පගෙව ඉතරො ඉතරාසං. නාරීති නරෙන යොගතො, නරස්සායන්ති වා නාරී. අපරම්පෙත්ථ නරසද්දස්ස නිබ්බචනං, නරියති සකෙන [Pg.152] කම්මෙන නිය්‍යතීති නරො, සත්තො මනුස්සො වා. ‘‘කම්මෙන නිය්‍යතෙඔ ලොකො’’ති හි වුත්තං. තත්ථ නරසද්දස්ස තාව පුරිසවචනෙ ‘‘නරා ච අථ නාරියො’’ති නිදස්සනං. සත්තමනුස්සවචනෙ පන ‘‘බුද්ධො අයං එදිසකො නරුත්තමො. ආමොදිතා නරමරූ’’ති ච නිදස්සනං, තස්මා ‘‘නරොති පුරිසො, නරොති සත්තො, නරොති මනුස්සො’’ති තත්ථ තත්ථ යථාසම්භවං අත්ථො සංවණ්ණෙතබ්බො.

Here, 'nara' means a man. For he is called 'nara' because he leads (neti). Just as the first primordial being, due to his nature as a giver and his excellence, dwells and operates in a high position in the city, and thus is called 'purisa,' so too is he called 'nara' in the sense of leading. Indeed, a person who is a son or brother stands in the position of leader to his mother and elder sisters—how much more so with others. 'Nārī' (woman) is derived from connection with 'nara' (man), or meaning 'belonging to a man.' Here is another explanation of the word 'nara': 'He is led (nariyati) by his own actions,' thus he is called 'nara'—a being or a human. For it is said, 'The world is led by action.' In this context, firstly, the word 'nara' in the sense of man is illustrated by the example: 'narā ca atha nāriyo' (men and women). However, when referring to beings or humans, it is illustrated by examples like: 'buddho ayaṃ edisako naruttamo' (This Buddha is such a supreme man), and 'Āmoditā naramarū' (Delighted are the men and gods). Therefore, depending on the context, 'nara' should be understood as 'a man,' 'a being,' or 'a human.'

හර හරණෙ. හරණං පවත්තනං. හරති. සාවත්ථියං විහරති. විහාසි. විහංසු. විහරිස්සති. අප්පමත්තො විහිස්සති. වොහරති. සංවොහරති. සබ්බො හරති වා. රූපියසංවොහාරො, රූපියසබ්බොහාරො වා. පාටිහාරියං. පීතිපාමොජ්ජහාරො. විහාරො. වොහාරො. අභිහාරො. චිත්තං අභිනීහරති. සාසනෙ විහරං, විහරන්තො, විහරමානො. විහාතබ්බං, විහරිතුං. විහරිත්වා. අඤ්ඤානිපි යොජෙතබ්බානි.

Hara: in the sense of carrying or removing. Haraṇaṃ: removal or causing to proceed. Harati: he carries/removes. Sāvatthiyaṃ viharati: he dwells in Sāvatthī. Vihāsi: he dwelt. Vihaṃsu: they dwelt. Viharissati: he will dwell. Appamatto vihissati: the heedful one will dwell. Voharati: he conducts/speaks. Saṃvoharati: he transacts. Or from `sabbaṃ harati` (he removes all). Rūpiyasaṃvohāro: transaction of money; or rūpiyasabbohāro. Pāṭihāriyaṃ: a miracle. Pītipāmojjahāro: bearing of joy and delight. Vihāro: a dwelling. Vohāro: conduct/speech. Abhihāro: an offering. Cittaṃ abhinīharati: he directs the mind. Sāsane viharaṃ, viharanto, viharamāno: dwelling in the Dispensation, dwelling, abiding. Vihātabbaṃ: it should be dwelt in; viharituṃ: to dwell. Viharitvā: having dwelt. Other connections should also be applied.

තත්ථ පාටිහාරියන්ති සමාහිතෙ චිත්තෙ විගතූපක්කිලෙසෙ කතකිච්චෙන පච්ඡා හරිතබ්බං පවත්තෙතබ්බන්ති පාටිහාරියං. පටීති හි අයං සද්දො ‘‘පච්ඡා’’ති එතස්ස අත්ථං බොධෙති ‘‘තස්මිං පටිපවිට්ඨම්හි, අඤ්ඤො ආගඤ්ඡි බ්‍රාහ්මණො’’තිආදීසු විය. විහාරොති ඨානනිසජ්ජාදිනා විහරන්ති එත්ථාති විහාරො, භික්ඛූනං ආවාසො. විහරණං වා විහාරො, විහරණක්‍රියා. වොහාරොති බ්‍යවහාරොපි පණ්ණත්තිපි වචනම්පි චෙතනාපි. තත්ථ

Here, 'pāṭihāriyaṃ' means that with the mind concentrated and free from defilements, after the task is done, it should be brought about and manifested afterward. For the word 'paṭi' here conveys the meaning of 'after,' as in 'tasmiṃ paṭipaviṭṭhamhi, añño āgañchi brāhmaṇo' (after he had entered, another brahmin came), and similar instances. 'Vihāro' means that monks reside here by standing, sitting, and so on; it is the abode of monks. Or 'vihāra' is the act of dwelling, the activity of abiding. 'Vohāro' means conventional usage, designation, speech, and intention. Here,

යො හි කොචි මනුස්සෙසු, වොහාරං උපජීවති;

එවං වාසෙට්ඨ ජානාති, වාණිජො සො නබ්‍රාහ්මණො’’ති.

Whoever among humans lives by a trade; thus, Vāseṭṭha, know him as a merchant, not a brahmin.

අයං [Pg.153] බ්‍යවහාරවොහාරො නාම. ‘‘සඞ්ඛා සමඤ්ඤා පඤ්ඤත්ති වොහාරො’’ති අයං පණ්ණත්තිවොහාරො නාම. තථා තථා වොහරන්ති පරාමසන්තීති අයං වචනවොහාරො නාම. ‘‘අට්ඨ අරියවොහාරා, අට්ඨ අනරියවොහාරා’’ති අයං චෙතනාවොහාරො නාම. ඉච්චෙවං –

This is called conventional usage (byavahāravohāro). 'Saṅkhā samaññā paññatti vohāro' (Designation, term, concept, usage)—this is called usage in designation (paṇṇattivohāro). Because they speak and refer to things in various ways (tathā tathā voharanti parāmasantīti), this is called usage in speech (vacanavohāro). 'Aṭṭha ariyavohārā, aṭṭha anariyavohārā' (Eight noble usages, eight ignoble usages)—this is called usage in intention (cetanāvohāro). Thus—

බ්‍යවහාරෙ වචනෙ ච, පණ්ණත්තිචෙතනාසු ච;

වොහාරසද්දො චතූසු, ඉමෙස්වත්ථෙසු දිස්සති.

The word 'vohāra' is seen in these four meanings: in conventional usage and speech, and in designation and intentions.

හර අපනයනෙ. අපනයනං නීහරණං. දොසං හරති. නීහරති. නීහාරො, පරිහරති. පරිහාරො. රජොහරණං. සබ්බදොසහරො ධම්මො. භගවතො ච සාසනස්ස ච පටිපක්ඛෙ තිත්ථියෙ හරතීති පාටිහාරියං. මත්තාවණ්ණභෙදෙනෙත්ථ ‘‘පාටිහෙරං පාටිහීරං පාටිහාරිය’’න්ති තීණි පදරූපානි, භවන්ති.

Hara: in the sense of taking away. Apanayanaṃ: taking away is removing. Dosaṃ harati: he removes faults. Nīharati: he removes. Nīhāro: removal; pariharati: he avoids. Parihāro: avoidance. Rajoharaṇaṃ: the removal of dust. Sabbadosaharo dhammo: the Dhamma that removes all faults. It removes the opponents, the heretics, of the Blessed One and his Dispensation; therefore, it is a miracle (pāṭihāriyaṃ). Here, due to variations in meter and letters, three word-forms occur: 'pāṭiheraṃ, pāṭihīraṃ, pāṭihāriyaṃ.'

හර ආදානෙ. අදින්නං හරති. හරිස්සති. හාහිති ඉච්චප. ‘‘ඛරාජිනං පර සුඤ්ච, ඛාරිකාජඤ්ච හාහිතී’’ති ඉදමෙත්ථ නිදස්සනං. ආහරති, අවහරති, සංහරති, අපහරති, උපහරති, පහරති, සම්පහරති, සමාහරති. මනොහරො පාසාදො. පරස්සහරණං. ආහාරො, අවහාරො, සංහාරො, උපහාරො, සම්පහාරො, සමාහාරො. හරිය්‍යති, ආහරිය්‍යති. ආහරිය්‍යන්ති. ආහටං, හරිතුං, ආහරිතුං, ආහරිත්වා, ආහරිත්වාන. අඤ්ඤානිපි යොජෙතබ්බානි.

Hara: in the sense of taking. Adinnaṃ harati: he takes what is not given. Harissati: he will take. Hāhiti: he will take. 'Kharājinaṃ para suñca, khārikājañca hāhitī' (Give up the other's rough hide, and he will take the carrying-pole)—this is an example here. Āharati: he brings; avaharati: he steals; saṃharati: he gathers; apaharati: he takes away; upaharati: he offers; paharati: he strikes; sampaharati: he prepares; samāharati: he collects. Manoharo pāsādo: a delightful palace. Parassaharaṇaṃ: taking from another. Āhāro: food; avahāro: theft; saṃhāro: gathering; upahāro: offering; sampahāro: preparation; samāhāro: collection. Hariyyati: it is taken; āhariyyati: it is brought. Āhariyyanti: they are brought. Āhaṭaṃ: brought; harituṃ: to take; āharituṃ: to bring; āharitvā: having brought; āharitvāna: having brought. Other connections should also be applied.

ධර ධරණෙ. ධරණං විජ්ජමානතා. ධරති. ධරතෙ සත්ථුසාසනං.

Dhara: in the sense of bearing. Dharaṇaṃ: bearing is existence. Dharati: he bears. Dharate satthusāsanaṃ: he bears the Teacher's Dispensation.

ධර අවිද්ධංසනෙ. නිබ්බානං නිච්චං ධරති.

Dhara: in the sense of non-perishing. Nibbānaṃ niccaṃ dharati: Nibbāna is eternally enduring.

ඛර ඛයෙ. ඛරති. ඛරණං. නක්ඛරන්ති න ඛිය්‍යන්තීති අක්ඛරානි. නක්ඛරන්ති න නස්සන්තීති නක්ඛත්තානීති පොරාණා.

Khara: in the sense of destruction. Kharati: it is destroyed. Kharaṇaṃ: destruction. Nakkharanti na khiyyantīti akkharāni: they do not decay or waste away, therefore they are called 'letters.' Nakkharanti na nassantīti nakkhattānīti porāṇā: they do not decay or perish, therefore the ancients called them 'constellations.'

ජාගරනිද්දක්ඛයෙ [Pg.154] ජාගරති. ජාගරො, ජාගරණං, ජාගරං. දීඝා ජාගරතො රත්ති. ජාගරමානො. අයඤ්ච ධාතු තනාදිගණං පත්වා ‘‘ජාගරොති, පටිජාගරොතී’’ති රූපානි ජනෙති.

Jāgara: in the sense of cessation of sleep. Jāgarati: he is awake. Jāgaro: wakeful; jāgaraṇaṃ: wakefulness; jāgaraṃ: being awake. Dīghā jāgarato ratti: long is the night for one who is awake. Jāgaramāno: staying awake. And this root, having entered the tanādi class, produces forms such as 'jāgaroti' (he is awake) and 'paṭijāgaroti' (he is fully awake).

ඊර වචනෙ ගතිකම්පනෙසු ච. ඊරති. ඊරිතං. එරිතං. සමීරණො. ජිනෙරිතො ධම්මො. කුප්පන්ති වාතස්සපි එරිතස්ස.

Īra: in the sense of speaking, moving, and shaking. Īrati: it moves. Īritaṃ: stirred. Eritaṃ: agitated. Samīraṇo: wind. Jinerito dhammo: the Dhamma proclaimed by the Conqueror. Kuppanti vātassapi eritassa: they are agitated by the stirred-up wind.

තත්ථ සමීරණොති වාතො. සො හි සමීරති වායති, සමීරෙති ච රුක්ඛසාඛාපණ්ණාදීනි සුට්ඨු කම්පෙතීති ‘‘සමීරණො’’ති වුච්චති.

Here, 'samīraṇa' means wind. For it blows (samīrati vāyati), and it thoroughly shakes (samīreti) the branches and leaves of trees, hence it is called 'samīraṇa.'

හරෙ ලජ්ජායං. අලුත්තන්තොයමෙකාරන්තො ධාතු, ගිලෙ පීතික්ඛයෙති ධාතු විය. හරායති. හරායනං. අට්ටීයාමි හරායාමි.

Hare: in the sense of shame. This is a root ending in 'e' whose final vowel is not elided, like the root 'gil' in the sense of 'consuming, drinking, and decaying'. He is ashamed. Shame. I am disgusted, I am ashamed.

එත්ථ හරායතීති ලජ්ජති, හිරිං කරොතීති අත්ථො.

Here, 'harāyati' means 'is ashamed', that is, 'acts with shame'.

පර පාලනපූරණෙසු. ‘‘පරති, පරමො’’තිමස්ස රූපානි, නර නයනෙති ධාතුස්ස ‘‘නරති නරො’’ති රූපානි විය.

Para: in the sense of protecting and fulfilling. Its forms are 'parati' and 'paramo', just as the forms of the root 'nar' in the sense of 'leading' are 'narati' and 'naro'.

තත්ථ පරතීති පාලෙති, පූරති වා. සුද්ධකත්තුවසෙනිදං පදං වුත්තං. හෙතුකත්තුවසෙන හි ‘‘පාරෙති පාරයතී’’තිආදීනි රූපානි භවන්ති. පරමොති පාලකො පූරකො වා. එත්ථ ච ‘‘පාරමී’’ති පදං එතස්සත්ථස්ස සාධකං. තථා හි පාරමීති පරති, පාරෙති චාති පරමො, දානාදීනං ගුණානං පාලකො පූරකො ච මහාබොධිසත්තො. පරමස්ස ඉදං, පරමස්ස වා භාවො, කම්මං වා පාරමී, දානාදික්‍රියා. ගරූහි පන ‘‘පූරෙතීති පරමො, දානාදීනං ගුණානං පූරකො පාලකො චා’’ති වුත්තං, තං වීමංසිතබං.

Here, 'parati' means 'protects' or 'fulfills'. This word is stated in the sense of a simple agent. For in the causative sense, forms like 'pāreti' and 'pārayati' occur. 'Paramo' means 'protector' or 'fulfiller'. And here, the word 'pāramī' establishes this meaning. Thus, because he protects (parati) and causes to protect (pāreti), he is a 'paramo'; the Great Bodhisatta is the protector and fulfiller of virtues such as generosity. That which belongs to the 'paramo', or the state of the 'paramo', or the action of the 'paramo' is 'pāramī', namely, the practice of generosity and so forth. However, the teachers have said, "Because one fulfills (pūreti), therefore he is 'paramo', the fulfiller and protector of virtues such as generosity"; that should be examined.

වර වරණෙ. වරති. වාරණො, වරුණො.

The root 'var' is in the sense of choosing. It chooses. 'Vāraṇa', 'Varuṇa'.

ගිර [Pg.155] නිග්ගිරණො. නිග්ගිරණං පග්ඝරණං. ගිරති, ගිරි.

The root 'gir' is in the sense of swallowing. 'Niggiraṇa' means 'dripping forth'. It swallows. 'Giri'.

එත්ථ ගිරීති පබ්බතා, යො ‘සෙලො’’තිආදීහි අනෙකෙහි නාමෙහි කථියති. සො හි සන්ධිසඞ්ඛාතෙහි පබ්බෙහි චිතත්තා පබ්බමස්ස අත්ථීති පබ්බතො. හිමවමනාදිවසෙන ජලස්ස සාරභූතානං භෙසජ්ජාදිවත්ථූනඤ්ච ගිරණතො ගිරීති වුච්චති.

Here, 'giri' refers to mountains, which are spoken of by many names such as 'sela' and so forth. Indeed, because it is composed of segments called 'joints', it is called 'pabbata' (having segments). And because it absorbs water and essential substances like medicines, in the manner of the Himalayas, it is called 'giri'.

ඉමානි පනස්ස නාමානි –

These, moreover, are its names:

පබ්බතො අචලො සෙලො, නගො ගිරි මහීධරො;

අද්දි සිලුච්චයො චාති, ගිරිපණ්ණත්තියො ඉමා.

Pabbata, acala, sela, naga, giri, mahīdhara; addi, siluccaya—these are the designations for a mountain.

සුර ඉස්සරියදිත්තීසු. සුරති. සුරො, අසුරො.

The root 'sur' is in the sense of lordship and radiance. It shines. 'Sura', 'Asura'.

තත්‍ර සරොති සුරති ඊසති දෙවිස්සරියං පාපුණාති විරොචති චාති සුරො. සුන්දරා රා වාචා අස්සාති වා සුරො, දෙවො. දෙවාභිධානානි දිවාදිගණෙ පකාසෙස්සාම. අසුරොති දෙවො විය න සුරති න ඊසති න විරොචති චාති අසුරො. සුරානං වා පටිපක්ඛො මිත්තපටිපක්ඛා අමිත්තා වියාති අසුරො, දානවො, යො ‘‘පුබ්බදෙවො’’තිපි වුච්චති. තථා හි කුම්භජාතකෙ වුත්තං –

There, 'suro' is so called because he shines, rules, attains divine sovereignty, and radiates. Or, 'suro' is so called because he has beautiful speech; he is a deity. We will explain the designations of deities in the 'divādi' group. 'Asuro' is so called because, though like a deity, he does not shine, does not rule, and does not radiate. Or, 'asuro' is so called because he is the opponent of the suras, just as enemies are the opponents of friends; he is a dānava, who is also called 'pubbadevo' (former deity). For so it is said in the Kumbha Jātaka—

‘‘යං වෙ පිවිත්වා පුබ්බදෙවා පමත්තා,තිදිවා චුතා සස්සතියා සමායා;

තං තාදිසං මජ්ජමිමං නිරත්ථං,ජානං මහාරාජ කථං පිවෙය්‍යා’’ති.

“Indeed, having drunk that, the former deities became heedless, fallen from the Tāvatiṃsa heaven, from an eternal state. Knowing such worthless liquor as this, great king, how could you drink it?”

සගාථාවග්ගසංවණ්ණනායං පන ‘‘න සුරං පිවිම්හ, න සුරං පිවිම්හා’ති ආහංසු, තතො පට්ඨාය අසුරා නාම ජාතා’’ති වුත්තං.

However, in the commentary on the Sagāthāvagga, it is said: "'We will not drink sura, we will not drink sura,' they said, and from that time on they came to be called asuras."

ඉමානි [Pg.156] තදභිධානානි –

These are its designations:

අසුරො පුබ්බදෙවො ච, දානවො දෙවතාරි තු;

නාමානි අසුරානන්ති, ඉමානි නිද්දිසෙ විදූ.

Asura, pubbadeva, and dānava, and foe of the deities; these are the names of the asuras, the wise declare.

පාකො ඉති තු යං නාමං, එකස්ස අසුරස්ස තු;

පණ්ණත්තීතිපි එකච්චෙ, ගරවො පන අබ්‍රවුං.

The name 'Pāka', indeed, is of one asura. Some also say it is a designation, but the venerable ones have stated otherwise.

කුර සද්දෙ අක්කොසෙ ච. කුරති. කුරරො, කුරරී. කුම්මො, කුම්මී.

The root 'kur' is in the sense of sound and abuse. It makes a sound. 'Kurara', 'kurarī'. 'Kumma', 'kummī'.

ඛුර ඡෙදනෙ විලෙඛනෙ ච. ඛුරති. ඛුරො.

The root 'khur' is in the sense of cutting and scraping. It scrapes. 'Khura'.

මුර සංවෙඨනෙ. මුරති. මුරො, මොරො.

The root 'mur' is in the sense of enveloping. It envelops. 'Mura', 'mora'.

ඝුර අභිමත්ත සද්දෙසු. ඝුරති. ඝොරො.

The root 'ghur' is in the sense of excessive sounds. It makes a sound. 'Ghora'.

පුර අග්ගගමනෙ. අග්ගගමනං නාම පධානගමනං, පඨමමෙව ගමනං වා. පුරති. පුරං, පුරී. අවාපුරති. අවාපුරෙතං අමතස්ස ද්වාරං. අවාපුරණං ආදාය ගච්ඡති.

The root 'pur' is in the sense of going foremost. Going foremost means principal going, or going first of all. It goes foremost. 'Pura', 'purī'. He opens. 'Open the door to the Deathless.' He takes the key and goes.

තත්ථ පුරන්ති රාජධානී. තථා හි ‘‘නගරං පුරං පුරී රාජධානී’’ති එතෙ පරියායා. ‘‘එසො ආළාරිකො පොසො, කුමාරී පුරමන්තරෙ’’තිආදීසු පන ගෙහං ‘‘පුර’’න්ති වුච්චති. පධානතාය පුරතො පුරතො ගමනෙන ගන්තබ්බන්ති පුරං, රාජධානී චෙව ගෙහඤ්ච. අවාපුරණන්ති අවාපුරන්ති විවරන්ති ද්වාරං එතෙනාති අවාපුරණං, යං ‘‘කුඤ්චිකා’’තිපි ‘‘තාළො’’තිපි වුච්චති. අවාපුරතීතිආදීසු අව ආඉච්චුභො උපසග්ගාති දට්ඨබ්බා.

There, 'pura' means 'royal capital'. Thus, 'nagara', 'pura', 'purī', 'rājadhānī'—these are synonyms. However, in phrases like 'eso āḷāriko poso, kumārī puramantare' and so forth, 'pura' is said to mean 'house'. Due to its prominence, and because it is to be gone to by proceeding ever forward, it is 'pura', both a royal capital and a house. 'Avāpuraṇa' is so called because by it they open, they unlock a door; it is also called 'kuñcikā' or 'tāḷa'. In 'avāpurati' and so forth, it should be understood that 'ava' and 'ā' are both prefixes.

ඵර ඵරණෙ. ඵරණං නාම බ්‍යාපනං ගමනං වා. සමං ඵරති සීතෙන. ආහාරත්ථං ඵරති. ඵරණං.

The root 'phar' is in the sense of spreading. Spreading means pervading or going. It spreads evenly with coolness. It goes about for the sake of food. Spreading.

ගර උග්ගමෙ. ගරති. ගරු.

The root 'gar' is in the sense of rising. It rises. 'Garu'.

ගරූති [Pg.157] මාතාපිතාදයො ගාරවයුත්තපුග්ගලා. තෙ හි ගරන්ති උග්ගච්ඡන්ති උග්ගතා පාකටා හොන්තීති ගරූති වුච්චන්ති. අපිච පාසාණච්ඡත්තං විය භාරියට්ඨෙන ගරූති වුච්චන්ති. ගරුසද්දො ‘‘ඉදමාසනං අත්‍ර භවං නිසීදතු, භවඤ්හි මෙ අඤ්ඤතරො ගරූන’’න්ති එත්ථ මාතාපිතූසු දිස්සති. ‘‘සනරාමරලොකගරු’’න්ති එත්ථ සබ්බලොකාචරියෙ සබ්බඤ්ඤුම්හි. අපිච ගරුසද්දො අඤ්ඤෙස්වත්ථෙසුපි දිස්සති. සබ්බමෙතං එකතො කත්වා අත්‍රිදං වුච්චති –

'Garu' refers to individuals worthy of respect, such as parents and so forth. Indeed, they are called 'garu' because they rise, they ascend, they become prominent. Furthermore, they are called 'garu' due to their weightiness, like a stone canopy. The word 'garu' is seen in the sense of parents in the passage, 'Let your honor sit on this seat here, for your honor is one of my revered ones'. In the phrase 'sanarāmaralokagaru' (teacher of the world with its humans and deities), it refers to the All-knowing One, the teacher of all worlds. Moreover, the word 'garu' is also seen in other meanings. Having brought all this together, it is said here:

මාතාපිතාචරියෙසු, දුජ්ජරෙ අලහුම්හි ච;

මහන්තෙ චුග්ගතෙ චෙව, නිඡෙකාදිකරෙසු ච;

තථා වණ්ණවිසෙසෙසු, ගරුසද්දො පවත්තති.

The word 'garu' occurs in the sense of parents and teachers, the difficult to bear and the not-light; in the great and the eminent, and in experts and so forth; and likewise in distinctions of syllables.

කෙචි පනාචරියා ‘‘ගරු ගරූ’’ති ච ද්විධා ගහෙත්වා භාරියවාචකත්තෙ ගරුසද්දො ඨිතො. ආචරියවාචකත්තෙ පන ගුරුසද්දොති වදන්ති, තං න ගහෙතබ්බං. පාළිවිසයෙ හි සබ්බෙසම්පි යථාවුත්තානං අත්ථානං වාචකත්තෙ ගරුසද්දොයෙව ඉච්ඡිතබ්බො, අකාරස්ස ආකාරභාවෙ ‘‘ගාරව’’න්ති සවුද්ධිකස්ස තද්ධිතන්තපදස්ස දස්සනතො. සක්කටභාසාවිසයෙ පන ගුරුසද්දොයෙව ඉච්ඡිතබ්බො, උකාරස්ස වුද්ධිභාවෙ අඤ්ඤථා තද්ධිතන්තපදස්ස දස්සනතො.

Some teachers, however, say that the word 'garu' stands for expressing heaviness, while the word 'guru' is used for expressing the meaning of a teacher. That should not be accepted. For in the domain of Pāli, the word 'garu' alone should be preferred for expressing all the meanings mentioned, because the formation of the derivative word 'gārava' with vowel strengthening is seen. However, in the domain of Sanskrit, the word 'guru' alone should be preferred, because the derivative word is formed differently through the strengthening of the vowel 'u'.

මර පාණචාගෙ. මරති. මත්තුං. මරිත්වා. හෙතුකත්තරි ‘‘පුරිසො පුරිසං මාරෙති, මාරයති. පුරිසො පුරිසෙන පුරිසං මාරාපෙති, මාරාපයති. පුරිසො පුරිසං මාරෙතුං මාරෙත්වා’’ ඉච්චාදීනි රූපානි. මච්චො. මරු. මරණං, මච්චු. මට්ටු. මාරො.

The root 'mar' is in the sense of abandoning life. He dies. To die. Having died. In the causative active voice, the forms are: 'A man kills a man, causes a man to kill. A man has a man killed by a man, causes a man to have a man killed. A man, to kill, having killed,' and so forth. 'Macco'. 'Maru'. 'Maraṇa', 'maccu'. 'Maṭṭu'. 'Māra'.

තත්ථ මත්තුන්ති මරිතුං. තථා හි අලීනසත්තුජාතකෙ ‘‘යො මත්තුමිච්ඡෙ පිතුනො පමොක්ඛා’’ති පාළි දිස්සති. මච්චොති මරිතබ්බසභාවතාය ‘‘මච්චො’’ති ලද්ධනාමො සත්තො[Pg.158]. මරූති දීඝායුකොපි සමානො මරණසීලොති මරු, දෙවො. මරණන්ති චුති.

There, 'mattuṃ' means 'to die'. Thus, in the Alīnasattujātaka, the Pāli passage 'yo mattumicche pituno pamokkhā' is found. 'Macco' is a being who has obtained the name 'macco' due to its nature of being subject to death. 'Maru' means that even one who is long-lived is of a nature to die; thus 'maru' (a deity). 'Maraṇa' means 'passing away'.

මරණං අන්තකො මච්චු, හින්දං කාලො ච මට්ටු ච;

නික්ඛෙපො චුති චෙතානි, නාමානි මරණස්ස වෙ.

Maraṇa, antaka, maccu, hinda, kāla, and maṭṭu; nikkhepa, cuti—these, indeed, are names for death.

මාරොති සත්තානං කුසලං මාරෙතීති මාරො, කාමදෙවො.

'Māra' is so called because he destroys the wholesome states of beings; he is the god of sensual pleasure.

ඉමානිස්ස නාමානි –

These are his names:

මාරො නමුචි කණ්හො ච, වසවත්ති පජාපති;

පමත්තබන්ධු මද්දනො, පාපිමා දබ්බකොපි ච;

කන්දප්පො ච රතිපති, කාමො ච කුසුමායුධො.

Māra, Namuci, and Kaṇha, Vasavatti, Pajāpati; Pamattabandhu, Maddana, and Pāpimā, Dabbakopi; Kandappa and Ratipati, Kāma and Kusumāyudha.

අඤ්ඤෙ අඤ්ඤානිපි නාමානි වදන්ති, තානි සාසනානුලොමානි න හොන්තීති ඉධ න දස්සිතානි. අට්ඨකථාසු පන ‘‘මාරො, නමුචි, කණ්හො, පමත්තබන්ධූ’’ති චත්තාරොව නාමානි ආගතානි.

Others mention other names, but since they are not in accordance with the teaching, they are not shown here. However, in the commentaries, only four names are found: 'Māra', 'Namuci', 'Kaṇha', 'Pamattabandhu'.

එත්ථ ච මාරොති දෙවපුත්තමාරෙන සද්ධිං පඤ්ච මාරා කිලෙසමාරො ඛන්ධමාරො අභිසඞ්ඛාරමාරො මච්චුමාරො දෙවපුත්තමාරොති.

And here, 'Māra' refers to the five Māras, along with Devaputta-Māra: the Māra of defilements, the Māra of the aggregates, the Māra of volitional formations, the Māra of death, and Devaputta-Māra.

ධර අවත්ථානෙ. ධරති.

The root 'dhara' is in the sense of establishing. It establishes.

භර පොසනෙ. භරති. භරිතො, භත්තා.

The root 'bhara' is in the sense of nourishing. It nourishes. 'Bharita', 'bhattā'.

ථර සන්ථරණෙ. ථරති, සන්ථරති. සන්ථරණං.

The root 'thara' is in the sense of spreading out. It spreads. It spreads out. Spreading out.

දර විදාරණෙ. භූමිං දරති. කුදාලො.

The root 'dara' is in the sense of splitting. It splits the earth. 'Kudāla'.

දර දාහෙ. කායො දරති. දරො, දරථො.

The root 'dara' is in the sense of burning. The body burns. 'Daro', 'daratha'.

තිර අධොගතියං. තිරති. තිරච්ඡානො, තිරච්ඡා වා.

The root 'tira' is in the sense of oblique motion. It goes obliquely. An animal, or obliquely.

අර ගතියං. අරති. අත්ථං, අත්ථො, උතු.

The root 'ara' is in the sense of motion. It moves. Meaning, purpose, season.

එත්ථ [Pg.159] අත්ථං වුච්චති නිබ්බානං. තං තං සත්තකිච්චං අරති වත්තෙතීති උතු.

Here, 'attha' is said to be Nibbāna. That which moves and carries on the respective work of beings is called 'utu'.

රකාරන්තධාතුරූපානි.

Forms of roots ending in 'ra'.

ලකාරන්තධාතු

Roots ending in 'la'.

ලා ආදානෙ. ලාති. ලානං, ගරුළො, සීහළො, රාහුලො, කුසලං, බාලො, මහල්ලකො, මහල්ලිකා.

The root 'lā' is in the sense of taking. It takes. Taken, a garuḍa, a Sinhalese, Rāhula, wholesome, a fool, an old man, an old woman.

තත්‍ර ගරුළොති ගරුං ලාති ආදදාති ගණ්හාතීති ගරුළො, යො ‘‘සුපණ්ණො, දිජාධිපො, නාගාරි, කරොටී’’ති ච වුච්චති. සීහළොති සීහං ලාති ආදදාති ගණ්හාතීති සීහළො, පුබ්බපුරිසො. තබ්බංසෙ ජාතා එතරහි සබ්බෙපි සීහළා නාම ජාතා.

There, 'garuḍa' means one who takes, accepts, or seizes what is heavy—thus, a garuḍa, who is also called 'supaṇṇa', 'lord of birds', 'nāgāri', and 'karoṭī'. 'Sīhaḷa' means one who takes, accepts, or seizes a lion—thus, Sīhaḷa, the forefather. Those born in that lineage are now all called Sinhalese.

රාහුලොතිආදීසු පන රාහු විය ලාති ගණ්හාතීති රාහුලො, කො සො? සික්ඛාකාමො ආයස්මා රාහුලභද්දො බුද්ධපුත්තො. තස්ස හි ජාතදිවසෙ සුද්ධොදනමහාරාජා ‘‘පුත්තස්ස මෙ තුට්ඨිං නිවෙදෙථා’’ති උය්‍යානෙ කීළන්තස්ස බොධිසත්තස්ස සාසනං පහිණි. බොධිසත්තො තං සුත්වා ‘‘රාහු ජාතො බන්ධනං ජාත’’න්ති ආහ. පුත්තස්ස හි ජායනං රාහුග්ගහො විය හොති. තණ්හාකිලිස්සනතාපාදනතො බාළ්හෙන ච සඞ්ඛලිකාදිබන්ධනෙන බන්ධං විය හොති මුච්චිතුං අප්පදානතොති ‘‘රාහු ජාතො බන්ධනං ජාත’’න්ති ආහ. රාජා ‘‘කිං මෙ පුත්තො අවචා’’ති පුච්ඡිත්වා තං වචනං සුත්වා ‘‘ඉතො පට්ඨාය මෙ නත්තා ‘රාහුලො’ ත්වෙව හොතූ’’ති ආහ, තතො පට්ඨාය කුමාරො රාහුලො නාම ජාතො.

In the case of 'Rāhula' and similar terms, it means one who seizes like Rāhu—thus, Rāhula. Who is he? The Venerable Rāhulabhadda, the Buddha’s son, who was desirous of the training. On the day of his birth, King Suddhodana sent a message to the Bodhisatta, who was playing in the garden, saying, 'Announce to me the joy of my son.' Hearing this, the Bodhisatta said, 'A rāhu is born, a bond is born.' For the birth of a son is like being seized by Rāhu. Because it produces the torment of defilement from craving, and is like being bound by strong chains and other bonds, giving little opportunity to be freed, he said, 'A rāhu is born, a bond is born.' The king asked, 'What did my son say?' and upon hearing those words, declared, 'From now on, my grandson shall be called ‘Rāhula’.' From then on, the prince was named Rāhula.

මහාපදානසුත්තටීකායඤ්හි [Pg.160] ‘‘රාහු ජාතො’’ති එත්ථ ‘‘රාහූති රාහුග්ගහො’’ති වුත්තං, තං පන ‘‘රාහුලො’’ති වචනස්සත්ථං පාකටං කාතුං අධිප්පායත්ථවසෙන වුත්තං. න හි කෙවලො ‘‘රාහූ’’ති සද්දො ‘‘රාහුග්ගහො’’ති අත්ථං වදති, අථ ඛො ජාතසද්දසම්බන්ධං ලභිත්වා වදති. තථා හි ‘‘රාහු ජාතො’’ති බොධිසත්තෙන වුත්තවචනස්ස ‘‘රාහුග්ගහො ජාතො’’ති අත්ථ්ौ භවති, තස්මා සුද්ධොදනමහාරාජා ‘‘මම නත්තා රාහු විය ලාතීති රාහුලොති වත්තබ්බො’’ති චින්තෙත්වා ‘‘රාහුලොත්වෙව හොතූ’’ති ආහාති දට්ඨබ්බං.

Indeed, in the subcommentary to the Mahāpadāna Sutta, concerning 'rāhu jāto', it is said, 'rāhu means seizure by Rāhu.' This, however, was stated in terms of its intended meaning in order to clarify the meaning of the word 'Rāhula'. For the word 'Rāhu' alone does not convey the meaning 'seizure by Rāhu,' but rather conveys it after obtaining a connection with the word 'born.' Thus, the meaning of the statement uttered by the Bodhisatta, 'A rāhu is born,' is 'A seizure by Rāhu is born.' Therefore, it should be understood that King Suddhodana, thinking, 'My grandson seizes like Rāhu, therefore he should be called ‘Rāhula,’' declared, 'He shall indeed be called ‘Rāhula’.'

කෙචි පන ‘‘රාහුලො ජාතො බන්ධනං ජාත’’න්ති පඨන්ති, කත්ථචි පොත්ථකෙ ච ලිඛන්ති, තං න සුන්දරං, අත්ථස්ස අයුත්තිතො ටීකාය ච සද්ධිංවිරොචතො. න හි ‘‘රාහුලො’’ති කුමාරස්ස නාමං පඨමං උප්පන්නං, පච්ඡායෙව පන උප්පන්නං අය්‍යකෙන දින්නත්තා, තස්මා තදා බොධිසත්තෙන ‘‘රාහුලො ජාතො’’ති වත්තුං න යුජ්ජති. යථා හි අනභිසිත්තෙ අරාජිනි පුග්ගලෙ ‘‘මහාරාජා’’ති වොහාරො නප්පවත්තති. ටීකායඤ්ච ‘‘රාහූති රාහුග්ගහො’’ති වුත්තං. අථාපි තෙසං සියා ‘‘රාහුලො ජාතො බන්ධනං ජාත’’න්ති පදස්ස විජ්ජමානත්තා එව ටීකායං ‘‘රාහුග්ගහො’’ති භාවවසෙන ලාසද්දෙන සමානත්ථො ආදානත්ථො ගහසද්දො වුත්තොති එවම්පි නුපපජ්ජති, ‘‘රාහුලානං ජාතං බන්ධනං ජාත’’න්ති පාඨස්ස වත්තබ්බත්තා. රාහුලොති හි ඉදං පදං ‘‘සීහළො’’ති පදං විය දබ්බවාචකං, න කදාචිපි භාවවාචකං, තස්මා ‘‘රාහුලො ජාතො බන්ධනං ජාත’’න්ති එතං එකච්චෙහි දුරොපිතං පාඨං අග්ගහෙත්වා ‘‘රාහු ජාතො බන්ධනං ජාත’’න්ති අයමෙව පාඨො ගහෙතබ්බො, සාරතො ච පච්චෙතබ්බො සුපරිසුද්ධෙසු අනෙකෙසු පොත්ථකෙසු දිට්ඨත්තා, පොරාණෙහි ච ගම්භීරසුඛුමඤාණෙහි ආචරියපචාරියෙහි පඨිතත්තා.

However, some recite, 'Rāhula is born, a bond is born,' and write it thus in some books, but this is not proper, as it is inconsistent with the meaning and conflicts with the subcommentary. For the name 'Rāhula' did not arise for the prince at first—it was only bestowed later by his grandfather. Therefore, it would not be fitting for the Bodhisatta to say, 'Rāhula is born,' at that time. Just as the designation 'great king' is not applied to a person who is unanointed and not a king. Moreover, the subcommentary states, 'Rāhu means seizure by Rāhu.' Even if they were to argue that because the phrase 'Rāhula is born, a bond is born' exists, the word 'gaha' (seizure) is stated in the subcommentary as having the same meaning as the word 'lā' (taking) in the sense of an abstract state—even this is untenable, because the reading would have to be 'The state of being Rāhula is born, a bond is born.' For this word 'Rāhula', like the word 'Sīhaḷa', denotes a substance, not ever an abstract state. Therefore, rejecting the reading 'Rāhula is born, a bond is born,' which has been wrongly introduced by some, this very reading, 'A rāhu is born, a bond is born,' should be accepted. It should be relied upon as the essence, for it is found in many very pure manuscripts and was recited by the ancient teachers and their pupils, who possessed profound and subtle wisdom.

අයං [Pg.161] පනෙත්ථ සාධිප්පායා අත්ථප්පකාසනා – රාහු ජාතොති බොධිසත්තො පුත්තස්ස ජාතසාසනං සුත්වා සංවෙගප්පත්තො ‘‘ඉදානි මම රාහු ජාතො’’ති වදති, මුච්චිතුං අප්පදානවසෙන මම ගහණත්ථං රාහු උප්පන්නොති හි අත්ථො. බන්ධනං ජාතන්ති ඉමිනා ‘‘මම බන්ධනං ජාත’’න්ති වදති. තථා හි ටීකායං වුත්තං ‘‘රාහූති රාහුග්ගහො’’ති. තත්ථ රාහුග්ගහොති ගණ්හාතීති ගහො, රාහු එව ගහො රාහුග්ගහො, මම ගාහකො රාහු ජාතොති අත්ථො. අථ වා ගහණං ගහො, රාහුනො ගහො රාහුග්ගහො, රාහුග්ගහණං මම ජාතන්ති අත්ථො. පුත්තො හි රාහුසදිසො. පිතා චන්දසදිසො පුත්තරාහුනා ගහිතත්තා.

Herein is the explanation of the meaning with its intention: 'A rāhu is born' means the Bodhisatta, upon hearing the news of his son's birth, was struck with a sense of urgency and said, 'Now my rāhu is born.' The meaning is that a rāhu has arisen to seize me, by way of giving no opportunity to be freed. By 'A bond is born,' he conveys, 'My bond has been born.' Thus it is stated in the subcommentary: 'Rāhu means seizure by Rāhu.' There, 'rāhuggaho' means 'one who seizes' (gaṇhātīti gaho); Rāhu himself is the seizer, thus 'rāhuggaho'. The meaning is, 'My seizer, Rāhu, is born.' Alternatively, 'seizure' (gahaṇaṃ) is 'gaho'; Rāhu's seizure is 'rāhuggaho'. The meaning is, 'A seizure by Rāhu has been born for me.' For the son is like Rāhu, and the father is like the moon, having been seized by his son, the rāhu.

එකච්චෙ පන ‘‘රාහුලොත්වෙව හොතූ’’ති ඉමං පදෙසං දිස්වා ‘‘රාහු ජාතො’’ති වුත්තෙ ඉමිනා න සමෙති, ‘‘රාහුලො ජාතො’’ති වුත්තෙයෙව පන සමෙතීති මඤ්ඤමානා එවං පාඨං පඨන්ති ලිඛන්ති ච, තස්මා සො අනුපපරික්ඛිත්වා පඨිතො දුරොපිතො පාඨො න ගහෙතබ්බො, යථාවුත්තො පොරාණකො පොරාණාචරියෙහි අභිමතො පාඨොයෙව ආයස්මන්තෙහි ගහෙතබ්බො අත්ථස්ස යුත්තිතො, ටීකාය ච සද්ධිං අවිරොධතොති.

However, some, seeing the passage, 'He shall indeed be called Rāhula,' and thinking, 'When "A rāhu is born" is said, it does not fit with this, but when "Rāhula is born" is said, it does fit,' thus recite and write the text in this way. Therefore, that unexamined, wrongly introduced reading should not be accepted. The ancient reading, as stated and approved by the ancient teachers, should be accepted by the venerable ones because of the coherence of the meaning and its non-contradiction with the subcommentary.

තත්ථ කුසලන්ති කුච්ඡිතානං පාපධම්මානං සානතො තනුකරණතො ඤාණං කුසං නාම, තෙන කුසෙන ලාතබ්බං පවත්තෙතබ්බන්ති කුසලං. බාලොති දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකසඞ්ඛාතෙ ද්වෙ අනත්ථෙ දෙවදත්තකොකාලිකාදයො විය ලාති ආදදාතීති බාලො. ඉමානි පන තංනාමානි –

Therein, 'wholesome' (kusala) is so called because wisdom, which cuts and thins contemptible, evil states, is called 'kusa'; and because it is to be taken up and set in motion by that 'kusa', it is 'kusala'. 'Fool' (bāla) refers to one who, like Devadatta, Kokālika, and others, takes up and accepts the two kinds of harm designated as pertaining to the present life and to the future life. These, however, are its names:

බාලො අවිද්වා අඤ්ඤො ච, අඤ්ඤාණී අවිචක්ඛණො;

අපණ්ඩිතො අකුසලො, දුම්මෙධො කුමති ජළො.

A fool, ignorant, and unknowing, unwise, undiscerning; unlearned, unskilled, dull-witted, misguided, sluggish.

එළමූගො [Pg.162] ච නිප්පඤ්ඤො, දුම්මෙධී අවිදූ මගො;

අවිඤ්ඤූ අන්ධබාලො ච, දුප්පඤ්ඤො ච අවිද්දසු.

Dumb and witless, dull-witted, an ignoramus, a beast; unintelligent, a blind fool, of little wisdom, and unlearned.

මහල්ලකොති මහත්තං ලාති ගණ්හාතීති මහල්ලකො, ජිණ්ණපුරිසො. ඉමානිස්ස නාමානි –

'Mahallaka' is so called because he takes or grasps greatness, thus 'mahallaka'; an aged man. These are his names:

ජිණ්ණො මහල්ලකො වුද්ධො, බුද්ධො වුඩ්ඪො ච කත්තරො;

ථෙරො චාති ඉමෙ සද්දා, ජිණ්ණපඤ්ඤත්තියො සියුං.

Aged, old, venerable, elderly, senior, and decrepit; and elder—these words are designations for an old person.

තථා හි –

For thus:

‘‘දුරෙ අපස්සං ථෙරොව, චක්ඛුං යාචිතුමාගතො’’;

එවමාදීසු දට්ඨබ්බො, ථෙරසද්දො මහල්ලකෙ.

'Though not seeing from afar, he came like an elder to ask for eyesight'; in such instances, the word 'thera' should be understood as 'an old man'.

ඉමානි පන නාමානි ඉත්ථියා ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන වත්තබ්බානි –

These names, however, are to be stated for a woman in the feminine gender:

ජිණ්ණා මහල්ලිකා වුද්ධී, බුද්ධී වුඩ්ඪී ච කත්තරා;

ථෙරී චාති ඉමෙ සද්දා, නාමං ජිණ්ණාය ඉත්ථියා;

Aged, old, venerable, elderly, senior, and decrepit; and an elder nun—these words are names for an old woman.

දල ඵල විසරණෙ. දලති. ඵලති. දලිතො රුක්ඛො. ඵලිතො භූමිභාගො.

The roots 'dala' and 'phala' are in the sense of splitting or bursting open. It splits. It bursts open. A tree is split. A portion of the earth is burst open.

අල භූසනෙ. අලති. අලඞ්කාරො, අලඞ්කතො, අලඞ්කතං. ‘‘සාලඞ්කානනයොගෙපි, සාලඞ්කානනවජ්ජිතා’’ති ඉමිස්සඤ්හි කවීනං කබ්බරචනායං අලඞ්කසද්දො භූසනවිසෙසං වදති. කෙචි පනෙත්ථ අල භූසනපරියාපනවාරනෙසූති ධාතුං පඨන්ති, ‘‘අලතී’’ති ච රූපං ඉච්ඡන්ති. මයං පන අලධාතුස්ස පරියත්තිනිවාරණත්ථවාචකත්තං න ඉච්ඡාම පයොගාදස්සනතො. නිපාතභූතො පන අලංසද්දො පරියත්තිනිවාරණත්ථවාචකො දිස්සති ‘‘අලමෙතං සබ්බං. අලං මෙ තෙන රජ්ජෙනා’’තිආදීසු.

The root 'ala' is in the sense of adorning. It adorns. Ornament; adorned; that which is adorned. Indeed, in the poetic compositions of poets, such as, “Even with an adorned face, she is without an adorned face,” the word 'alaṅka' denotes a special ornament. Some, however, read the root 'ala' here as meaning 'to adorn, to obtain, or to prevent,' and wish the form to be 'alatī'. We, however, do not accept that the root 'ala' signifies obtaining or preventing, due to lack of usage. But the particle 'alaṃ' is seen to signify 'sufficiency' or 'prevention' in examples such as: “Enough of all this. Enough of that kingdom for me.”

මීල නිමෙලනෙ. මීලති, නිමීලති, උම්මීලති. නිමීලනං.

The root 'mīla' is in the sense of closing the eyes. It closes; it shuts; it opens. The act of closing.

බිල පතිත්ථම්භෙ. බිලති.

The root 'bila' is in the sense of supporting. It supports.

නීල [Pg.163] වණ්ණෙ. නීලවත්ථං.

The root 'nīla' is in the sense of color. Blue cloth.

සීල සමාධිම්හි. සීලති. සීලං, සීලනං.

The root 'sīla' is in the sense of concentration. It concentrates. Virtue; the act of observing virtue.

එත්ථ සීලන්ති සීලනට්ඨෙන සීලං. වුත්තඤ්හෙතං විසුද්ධිමග්ගෙ ‘‘සීලන්ති කෙනට්ඨෙන සීලං? සීලනට්ඨෙන සීලං, කිමිදං සීලනං නාම? සමාධානං වා කායකම්මාදීනං සුසීල්‍යවසෙන අවිප්පකිණ්ණතාති අත්ථො. උපධාරණං වා කුසලානං ධම්මානං පතිට්ඨානවසෙන ආධාරභාවොති අත්ථො. එතදෙව හි එත්ථ අත්ථද්වයං සද්දලක්ඛණවිදූ අනුජානන්ති. අඤ්ඤෙ පන ‘සිරට්ඨො සීලට්ඨො, සීතලට්ඨො සීලට්ඨො’ති එවමාදිනා නයෙනෙත්ථ අත්ථං වණ්ණෙන්තී’’ති. තත්ථ ‘‘අත්ථද්වයං සද්දලක්ඛණ විදූ අනුජානන්තී’’ති ඉදං ‘‘සීල සමාධිම්හි සීල උපධාරණෙ’’ති ද්විගණිකස්ස සීලධාතුස්ස අත්ථෙ සන්ධාය වුත්තං. ඉමස්ස හි චුරාදිගණං පත්තස්ස උපධාරණෙ ‘‘සීලෙති, සීලයතී’’ති රූපානි භවන්ති, උපධාරෙතීතිපි තෙසං අත්ථො. ඉධ පන භූවාදිගණිකත්තා සමාධානත්ථෙ ‘‘සීලතී’’ති රූපං භවති, සමාධියතීති තස්ස අත්ථො. පුනපි එත්ථ සොතූනං සුඛග්ගහණත්ථං නිබ්බචනානි වුච්චන්තෙ. සීලති සමාධියති කායකම්මාදීනං සුසීල්‍යවසෙන න විප්පකිරතීති සීලං. අථ වා සීලන්ති සමාදහන්ති චිත්තං එතෙනාති සීලං. ඉමානි භූවාදිගණිකවසෙන නිබ්බචනානි. චුරාදිගණිකවසෙන පන සීලෙති කුසලෙ ධම්මෙ උපධාරෙති පතිට්ඨාභාවෙන භුසො ධාරෙතීති සීලං. සීලෙන්ති වා එතෙන කුසලෙ ධම්මෙ උපධාරෙන්ති භුසො ධාරෙන්ති සාධවොති සීලන්ති නිබ්බචනානි.

Herein, 'sīla' is so called in the sense of composing. For it is said in the Visuddhimagga: “In what sense is 'sīla' called 'sīla'? It is called 'sīla' in the sense of composing. What is this composing? It means the composing, or the non-scattering, of bodily actions, etc., by way of good conduct. Or it means the upholding, the supporting of wholesome states as a foundation. Indeed, here, those skilled in the science of words acknowledge these two meanings. Others, however, explain the meaning here by such methods as 'the meaning of head is the meaning of sīla, the meaning of coolness is the meaning of sīla,' and so on.” Therein, the statement, “those skilled in the science of words acknowledge these two meanings,” is said with reference to the meanings of the 'sīla' root which belongs to two groups, namely, “'sīla' in the sense of composing” and “'sīla' in the sense of upholding.” For in the case of this root belonging to the curādi group, when it means upholding, forms like 'sīleti' and 'sīlayati' arise, and their meaning is “upholds.” Here, however, because it belongs to the bhūvādi group, in the sense of composing, the form 'sīlati' arises, and its meaning is “is composed.” Furthermore, here, etymologies are stated for the sake of easy comprehension by listeners. 'Sīla' is so called because it composes, is composed, and does not scatter bodily actions, etc., by way of good conduct. Or, 'sīla' is so called because by means of it, they compose the mind. These are the etymologies according to the bhūvādi group. According to the curādi group, however, 'sīla' is so called because it upholds wholesome states, firmly holding them as a foundation. Or, 'sīla' is so called because by means of it, the virtuous uphold wholesome states, firmly holding them—these are the etymologies.

කිල බන්ධෙ. කිලති. කිලං.

The root 'kila' is in the sense of binding. It binds. A stake.

කූල ආවරණෙ. කුලති. කූලං. වහෙ රුක්ඛෙ පකූලජෙ. කූලං බන්ධති. නදීකූලෙ වසාමහං. කූලති ආවරති උදකං බහි නික්ඛමිතුං න දෙතීති කූලං.

The root 'kūla' is in the sense of obstructing. It obstructs. A bank. As in: “Trees grown on the bank.” “He binds the bank.” “I dwell on the riverbank.” It is called 'kūla' because it obstructs, it prevents water from flowing outward.

සූල [Pg.164] රුජායං. සූලති. සූලං. කණ්ණසූලං න ජනෙති.

The root 'sūla' is in the sense of pain. It pains. A pain, a stake. As in: “He does not cause ear-ache.”

තූල නික්කරීසෙ. නික්කරීසං නාම කරීසමත්තෙනපි අමිනෙතබ්බතො ලහුභාවොයෙව. තූලති. තූලං භට්ඨංව මාලුතො.

The root 'tūla' is in the sense of lightness. Lightness means a state of being light, from being unmeasurable even by a measure of dung. It is light. As in: “Cotton, as if blown by the wind.”

පුල සඞ්ඝාතෙ. පුලති. පඤ්චපුලි.

The root 'pula' is in the sense of assembling. It assembles. A collection of five.

මූල පතිට්ඨායං මූලති. මූලං. මූලසද්දො ‘‘මූලානි උද්ධරෙය්‍ය අන්තමසො උස්සීරනාළිමත්තානිපී’’තිආදීසු මූලමූලෙ දිස්සති. ‘‘ලොභො අකුසලමූල’’න්තිආදීසු අසාධාරණහෙතුම්හි. ‘‘යාවමජ්ඣන්හිකෙ කාලෙ ඡායා ඵරති, නිවාතෙ පණ්ණානි පතන්ති, එත්තාවතා රුක්ඛමූල’’න්තිආදීසු සමීපෙ. අත්‍රිදං වුච්චති –

The root 'mūla' is in the sense of establishing. It establishes. A root. The word 'mūla' is seen in the primary sense of root in passages like, “one should uproot the roots, even if they are only the size of usīra grass stalks,” and so on. It is seen in the sense of a specific cause, as in, “greed is the root of the unwholesome,” and so on. It is seen in the sense of proximity, as in, “as long as the shade spreads at midday, and leaves fall in a windless place, that much is the base of the tree,” and so on. Here, this is said:

මූලමූලෙ මූලසද්දො, පදිස්සති තථෙව ච;

අසාධාරණහෙතුම්හි, සමීපම්හි ච වත්තති.

The word 'mūla' appears in the primary sense of root, and likewise, it is used in the sense of a specific cause, and also in the sense of proximity.

ඵල නිබ්බත්තියං. රුක්ඛො ඵලති. රුක්ඛඵලානි භුඤ්ජන්තා. මහප්ඵලං මහානිසංසං. සොතාපත්තිඵලං. තත්ථ ඵලන්ති මහානිබ්බත්තිකං.

The root 'phala' is in the sense of production. The tree bears fruit. Eating the fruits of the tree. Great fruit, great benefit. The fruit of stream-entry. Therein, it means 'yielding a great result'.

ඵල භෙදෙ. ඵලති. මුද්ධා තෙ ඵලතු සත්තධා. පාදා ඵලිංසු. තත්ථ ඵලතූති භජ්ජිතු.

The root 'phala' is in the sense of breaking. It breaks. “May your head split into seven pieces.” “The feet split.” There, 'phalatu' means 'may it be broken'.

ඵල අබ්‍යත්තසද්දෙ. අසනී ඵලති. ද්වෙමෙ භික්ඛවෙ අසනියා ඵලන්තියා න සන්තසන්ති. ඵලන්තියාති සද්දං කරොන්තියා.

The root 'phala' is in the sense of an indistinct sound. Lightning strikes with a sound. “These two, monks, are not frightened when lightning strikes.” 'Phalantiyā' means 'making a sound'.

චුල්ල හාවකරණෙ. හාවකරණං විලාසකරණං. චුල්ලති.

The root 'culla' is in the sense of making coquettish gestures. Making coquettish gestures means making alluring movements. It makes alluring movements.

ඵුල්ල [Pg.165] විකසනභෙදෙසු. ඵුල්ලති. ඵුල්ලං. ඵුල්ලිතො කිංසුකො. සුඵුල්ලිතමරවින්දවනං.

The root 'phulla' is in the senses of blooming and breaking open. It blooms or breaks open. Bloomed, broken. A blooming kiṃsuka tree. A grove of lotuses in full bloom.

අසීතිහත්ථමුබ්බෙධො, දීපඞ්කරො මහාමුනි;

සොභති දීපරුක්ඛොව, සාලරාජාව ඵුල්ලිතො.

The great sage Dīpaṅkara, eighty cubits high, shines like a lamp-tree, like a blossoming king of sāla trees.

ඛණ්ඩඵුල්ලපටිසඞ්ඛරණං.

The restoration of what is broken and dilapidated.

චිල්ල සෙඨිල්ලෙ. සිඨිලභාවො සෙඨිල්ලං. චිල්ලති.

The root 'cilla' is in the sense of slackness. Slackness is the state of being loose. It becomes slack.

වෙලු චෙලු කෙලු ඛෙලු පෙලු බෙලු සෙලු සල තිල ගතියං. වෙලති. චෙලති. කෙලති. ඛෙලති. පෙලති. බෙලති. සෙලති. සලති. තිලති. චෙලං, බෙලකො. එත්ථ චෙලන්ති වත්ථං. පෙලකොති සසො.

The roots 'velu, celu, kelu, khelu, pelu, belu, selu, sala, tila' are in the sense of movement. It moves (velati). It moves (celati). It moves (kelati). It moves (khelati). It moves (pelati). It moves (belati). It moves (selati). It moves (salati). It moves (tilati). Cloth; a hare. Herein, 'celaṃ' means cloth, and 'pelako' means a hare.

ඛල චලනෙ. ඛලති. ඛලො. ඛලොති දුජ්ජනො අසාධු අසප්පුරිසො පාපජනො.

The root 'khala' is in the sense of stirring. It stirs. A wicked person. 'Khalo' means a wicked person, an unvirtuous one, an evil person, a bad person.

ඛල සඤ්චිනනෙ. ඛලති. ඛලං. ඛලන්ති වීහිට්ඨපනොකාසභූතං භූමිමණ්ඩලං. තඤ්හි ඛලන්ති සඤ්චිනන්ති රාසිං කරොන්ති එත්ථ ධඤ්ඤානීති ඛලන්ති වුච්චති. ‘‘ඛලං සාලං පසුං ඛෙත්තං, ගන්තා චස්ස අභික්ඛණ’’න්ති පයොගො.

The root 'khala' is in the sense of gathering. It gathers. A threshing floor. 'Khalaṃ' is a circular piece of ground that is a place for putting paddy. Indeed, it is called 'khalaṃ' because here they gather, collect, and make piles of grain. The usage is: “He goes frequently to the threshing floor, the hall, the cattle, the field.”

ගිල අජ්ඣොහරණෙ. ගිලති. ගිලමක්ඛං පුරිසො න බුජ්ඣති.

The root 'gila' is in the sense of swallowing. It swallows. “A person does not understand the stain of swallowing.”

ගල අදනෙ. ගලති. ගලො. ගලන්ති අදන්ති අජ්ඣොහරන්ති එතෙනාති ගලො. ගලොති ගීවා වුච්චති.

The root 'gala' is in the sense of eating. It eats. The throat. It is called 'galo' because by means of it, they eat, consume, and swallow. 'Galo' is called the neck.

සල සල්ල ආසුගතියං. ආසුගති සීඝගමනං. සලති. සල්ලති. සල්ලං. එත්ථ ච ‘‘සල්ලං උසු සරො සල්ලො කණ්ඩො තෙජනො’’ති පරියායා එතෙ.

The roots 'sala, salla' are in the sense of swift movement. Swift movement means rapid motion. It moves swiftly. It moves swiftly. A dart. And here, 'sallaṃ, usu, saro, sallo, kaṇḍo, tejano' are synonyms for this.

ඛොල ගතිපටිඝාතෙ. ඛොලති.

The root 'khola' is in the sense of obstructing movement. It obstructs.

ගිලෙ [Pg.166] පීතික්ඛයෙ. ගිලායති. ගිලානො, ගෙලඤ්ඤං. ගිලානොති අකල්ලකො. විනයෙපි හි වුත්තං ‘‘නාහං අකල්ලකො’’ති. අට්ඨකථායඤ්ච ‘‘නාහං අකල්ලකොති නාහං ගිලානො’’ති වුත්තං.

The root 'gile' is in the sense of wasting away from sickness. It wastes away, is sick. A sick person; sickness. 'Gilāno' means 'unwell.' Indeed, it is said in the Vinaya, “I am not unwell.” And in the commentary, it is said, “‘I am not unwell’ means ‘I am not sick.’”

මිලෙ ගත්තවිනාමෙ. මිලායති. මිලායනො, මිලායන්තො, මිලායමානො.

The root 'mile' is in the sense of the withering of the body. It withers. Withering; one who is withering; while withering.

කෙලෙ මමායනෙ. මමායනං තණ්හාදිට්ඨිවසෙන ‘‘මම ඉද’’න්ති ගහණං. කෙලායති. ත්වං කං කෙලායති.

The root 'kele' is in the sense of possessiveness. Possessiveness is the grasping of 'this is mine' by way of craving and views. It clings or is possessive. 'To what are you possessive?'

සල චලනෙ සංවරණෙ ච, වල වල්ල චලනෙ ච. සංවරණාපෙක්ඛායං චකාරො. සලති. කුසලං. වලති. වල්ලති. වල්ලූරො.

The root 'sala' is in the sense of movement and restraint, and 'vala, valla' are in the sense of movement. The particle 'ca' is with reference to restraint. It moves or restrains. 'Kusalaṃ' (skillful). It moves. It moves. 'Vallūro' (dried flesh).

තත්ථ කුසලන්ති කුච්ඡිතෙ පාපධම්මෙ සලයති චලයති කම්පෙති විද්ධංසෙතීති කුසලං. කුච්ඡිතං අපායද්වාරං සලන්ති සංවරන්ති පිදහන්ති සාධවො එතෙනාති කුසලං. වල්ලන්ති සංවරන්ති රක්ඛන්ති ඉතො කාකසෙනාදයො සත්තෙ අඛාදනත්ථායාති වල්ලූරො.

Herein, 'kusala' is so called because it shakes, agitates, makes tremble, and destroys despicable, evil states. It is called 'kusala' because by means of it, the virtuous restrain and close off the despicable doors to the lower realms. It is called 'vallūro' because it restrains and protects, preventing beings such as crows and their flocks from eating other beings.

මල මල්ල ධාරණෙ. මලති. මලං. මල්ලති. මල්ලො.

The roots 'mala, malla' are in the sense of holding or bearing. It holds or bears. 'Malaṃ' (dirt, impurity). It holds or bears. 'Mallo' (a wrestler).

භල භල්ල පරිභාසනහිංසාදානෙසු. භලති. භල්ලති.

The roots 'bhala, bhalla' are in the senses of abusing, harming, and giving. It abuses, harms, or gives. It abuses, harms, or gives.

කල සඞ්ඛ්‍යානෙ. කලති. කලා, කාලො.

The root 'kala' is in the sense of counting or reckoning. It counts or reckons. 'Kalā' (a part, an art), 'kālo' (time).

එත්ථ කලාති සොළසභාගාදිභාගො. කාලොති ‘‘එත්තකො අත්ක්කන්තො’’තිආදිනා කලිතබ්බො සඞ්ඛාතබ්බොති කාලො, පුබ්බණ්හාදිසමයො.

Herein, 'kalā' means a division, such as a sixteenth part, and so on. 'Kālo' is that which is to be counted or reckoned by such thoughts as 'so much has passed,' and so on; it is a period of time, such as the forenoon.

කල්ල අසද්දෙ. අසද්දො. නිස්සද්දො. කල්ලති.

The root 'kalla' is in the sense of being without sound. Without sound. Silent. It is silent.

ජල දිත්තියං. ජලති. ජලං, ජලන්තො, පජ්ජලන්තො, ජලමානො.

The root 'jala' is in the sense of shining. It shines. 'Jalaṃ' (water), 'jalanto' (shining), 'pajjalanto' (blazing forth), 'jalamāno' (shining).

කො [Pg.167] එති සිරියා ජලං. ජලංව යසසා අට්ඨා, දෙවදත්තොති මෙ සුතං. සද්ධම්මපජ්ජොතො ජලිතො.

Who comes shining with splendor? He stood shining with fame like a flame—so have I heard of Devadatta. The lamp of the True Dhamma is lit.

හුල චලනෙ. හුලති. හලො. හලොති ඵාලො, සො හි හොලෙති භූමිං භින්දන්තො මත්තිකඛණ්ඩං චාලෙතීති ‘‘හලො’’ති වුච්චති උකාරස්ස අකාරං කත්වා.

The root 'hula' is in the sense of movement. It moves. 'Halo' (a plow). 'Halo' means a plowshare, for it is called 'halo'—by changing 'u' to 'a'—because it moves the earth, breaking it and stirring the clods of soil.

චල කම්පනෙ. චලති. චලිතො, අචලො. මහන්තො භූමිචාලො. චලනං, චාලො.

The root 'cala' is in the sense of shaking. It shakes. 'Calito' (shaken), 'acalo' (unshaken). A great earthquake. 'Calanaṃ' (shaking), 'cālo' (tremor).

ජල ධඤ්ඤෙ. ජලති. ජලං.

The root 'jala' is in the sense of grain. It produces grain. 'Jalaṃ' (grain).

ටල ටුල වෙලම්බෙ. ටලති. ටුලති.

The roots 'ṭala, ṭula' are in the sense of swinging or delaying. It swings or delays. It swings or delays.

ථල ඨානෙ. ථලති. ථලො. ථලොති නිරුදකප්පදෙසො. පබ්බජ්ජානිබ්බානෙසුපි තංසදිසත්තා තබ්බොහාරො. යථා හි ලොකෙ උදකොඝෙන අනොත්ථරණට්ඨානං ‘‘ථලො’’ති වුච්චති, එවං කිලෙසොඝෙන අනොත්ථරණීයත්තා පබ්බජ්ජා නිබ්බානඤ්ච ‘‘ථලො’’ති වුච්චති, ‘‘තිණ්ණො පාරඞ්ගතො ථලෙ තිට්ඨති බ්‍රාහ්මණො’’ති හි වුත්තං.

The root 'thala' is in the sense of a place. It stands. 'Thalo' (dry land). 'Thalo' refers to a waterless region. The same term is applied to renunciation and Nibbāna because of their similarity. Just as in the world a place not submerged by a flood of water is called 'thalo,' so too, because they cannot be submerged by the flood of defilements, renunciation and Nibbāna are called 'thalo.' For it is said: 'The brahmin has crossed over, gone to the far shore, and stands on dry land.'

ඵාල විලෙඛනෙ. ඵාලති භූමිං විලෙඛති භින්දතීති ඵාලො.

The root 'phāla' is in the sense of splitting. It splits, scratches, and breaks the earth—thus it is a 'phālo' (plowshare).

නල ගන්ථෙ. නලති.

The root 'nala' is in the sense of binding. It binds.

බල පාණනෙ. ඉහ පාණනං ජීවනං සසනඤ්ච. බලති. බලං, බාලො.

The root 'bala' is in the sense of living. Here, living means life and breathing. It lives. 'Balaṃ' (strength), 'bālo' (a fool).

එත්ථ බලන්ති ජීවිතං කප්පෙන්ති එතෙනාති බලං, කායබලභොගබලාදිකං බලං. අථ වා බලන්ති සම්මාජීවනං ජීවන්ති එතෙනාති බලං, සද්ධාදිකං බලං. ආගමට්ඨකථායං පන ‘‘අස්සද්ධියෙ න කම්පතීති සද්ධාබල’’න්තිආදි වුත්තං, තං දළ්හට්ඨෙන බලන්ති වත්තබ්බානං සද්ධාදීනං අකම්පනභාවදස්සනත්ථං වුත්තන්ති [Pg.168] දට්ඨබ්බං. අථ වා ධාතූනං අත්ථාතිසයයොගතො අස්සද්ධියාදීනං අභිභවනෙන සද්ධාදිබලානං අභිභවනත්ථොපි ගහෙතබ්බො ‘‘අබලා නං බලියන්තී’’ති එත්ථ විය. බාලොති බලති අස්සසති චෙව පස්සසති චාති බාලො, අස්සසිතපස්සසිතමත්තෙන ජීවති, න සෙට්ඨෙන පඤ්ඤාජීවිතෙනාති වුත්තං හොති. තථා හි අට්ඨකථායං වුත්තං ‘‘බලන්තීති බාලා, අස්සසිතපස්සසිතමත්තෙන ජීවන්ති, න පඤ්ඤාජීවිතෙනාති අත්ථො’’ති. පඤ්ඤාජීවිනොයෙව හි ජීවිතං සෙට්ඨං නාම. තෙනාහ භගවා ‘‘පඤ්ඤාජීවිං ජීවිතමාහු සෙට්ඨ’’න්ති.

Herein, 'balaṃ' (strength) is that by which they live or sustain life, such as physical strength, the strength of possessions, and so on. Or, 'balaṃ' is that by which they live a right life, such as the strength of faith and so on. In the commentary on the Āgamas, however, it is said, "Faith is a strength because one does not waver in the face of faithlessness," and so on. This should be understood as being said to show the unshakable nature of faith and other qualities, which are called strength due to their firmness. Alternatively, due to the connection with an extended meaning of the root, the sense of overcoming should also be taken for the strengths of faith and so on, by their overcoming of faithlessness and the like, just as in the phrase, "The weak are overcome by them." 'Bālo' (a fool) is so called because he lives by merely breathing in and out; that is to say, he lives only by breathing in and out, not by the superior life of wisdom. Thus, in the commentary it is said: "They are called 'bālā' (fools) because they live merely by breathing in and out; the meaning is that they do not live by the life of wisdom." For indeed, the life of one who lives by wisdom is truly the best. Therefore, the Blessed One said, "They declare the life lived by wisdom to be the best."

පුල මහත්තෙ. පුලති. විපුලං.

The root 'pula' is in the sense of greatness. It becomes great. 'Vipulaṃ' (vast).

කුල සඞ්ඛානෙ බන්ධුම්හි ච. කොලති. කුලං, කොලො.

The root 'kula' is in the sense of reckoning and kinship. It reckons or binds. 'Kulaṃ' (family), 'kolo' (a jujube).

සල ගමනෙ. සලති.

The root 'sala' is in the sense of going. It goes.

කිල පීතිය කීළනෙසු. පීතස්ස භාවො පීතියං යථා දක්ඛියං. කීළනං කීළායෙව. කිලති.

The root 'kila' is in the senses of joy and playing. The state of being joyful is 'pītiyaṃ', just as 'dakkhiyaṃ' is the state of being skilled. 'Kīḷanaṃ' is indeed 'kīḷā' (play). It plays.

ඉල කම්පනෙ. ඉලති. එලං, එලා. එත්ථ එලං වුච්චති දොසො. කෙනට්ඨෙන? කම්පනට්ඨෙන. දොසොති චෙත්ථ අගුණො වෙදිතබ්බො, න පටිඝො. ‘‘නෙලඞ්ගො සෙතපච්ඡාදො’’ති ඉදමෙත්ථ නිදස්සනං.

The root 'ila' is in the sense of shaking. It shakes. 'Elaṃ', 'elā'. Here, 'elaṃ' is said to be a fault. In what sense? In the sense of shaking. Here, 'doso' should be understood as a defect, not as aversion. "Nelaṅgo setapacchādo" (without blemish, with a white covering) is an example here.

අපිච එලං වුච්චති උදකං. තථා හි ‘‘එලම්බුජං කණ්ටකිං වාරිජං යථා’’ති ඉමිස්සා පාළියා අත්ථං නිද්දිසන්තො ආයස්මා සාරිපුත්තො ‘‘එලං වුච්චති උදක’’න්ති ආහ. එලාති ලාලා වුච්චති ‘‘එලමූගො’’ති එත්ථ විය. අපිච එලාති ඛෙළො වුච්චති ‘‘සුත්වා නෙලපතිං වාචං, වාළා පන්ථා අපක්කමු’’න්ති එත්ථ විය. එත්ථ නෙලපතිං වාචන්ති ඛෙළබින්දුනිපාතවිරහිතං [Pg.169] වචනන්ති අත්ථො. ලාලාඛෙළවාචකස්ස තු එලාසද්දස්ස අඤ්ඤං පවත්තිනිමිත්තං පරියෙසිතබ්බං. අනෙකප්පවත්තිනිමිත්තා හි සද්දා. කිං වා අඤ්ඤෙන පවත්තිනිමිත්තෙන, ඉල කම්පනෙති එවං වුත්තං කම්පනං එව ලාලාඛෙළවාචකස්ස එලාසද්දස්ස පවත්තිනිමිත්තං, තස්මා ඉලන්ති ජිගුච්ඡිතබ්බභාවෙන කම්පෙන්ති හදයචලනං පාපුණන්ති ජනා එත්ථාති එලාති අත්ථො ගහෙතබ්බො. සමානපවත්තිනිමිත්තායෙව හි සද්දා ලොකසඞ්කෙතවසෙන නානාපදත්ථවාචකාපි භවන්ති. තං යථා? හිනොති ගච්ඡතීති හෙතු, සප්පති ගච්ඡතීති සප්පො, ගච්ඡතීති ගොති. තථා අසමානප්පවත්තිනිමිත්තායෙව සමානපදත්ථවාචකාපි භවන්ති. තං යථා? රඤ්චතීති රාජා, භූමිං පාලෙතීති භූමිපාලො, නරෙ ඉන්දතීති නරින්දොති. එස නයො සබ්බත්ථාපි විභාවෙතබ්බො.

Moreover, 'elaṃ' is said to be water. Thus, when explaining the meaning of the Pāli passage "elambujaṃ kaṇṭakiṃ vārijaṃ yathā" (like a thorny water-born lotus), the Venerable Sāriputta said, "'elaṃ' is said to be water." 'Elā' is said to be saliva, as in the example "elamūgo" (one who is dumb from excessive saliva). Furthermore, 'elā' is said to be phlegm, as in the phrase "sutvā nelapatiṃ vācaṃ, vāḷā panthā apakkamu" (having heard speech without phlegm, the wild beasts departed from the path). Here, "nelapatiṃ vācaṃ" means speech devoid of the falling of phlegm-drops. However, for the word 'elā', which denotes saliva and phlegm, another derivational basis must be sought. Indeed, words have multiple derivational bases. Or rather, what other derivational basis is there? The shaking mentioned in the rule "ila is in the sense of shaking" is itself the derivational basis of the word 'elā' which denotes saliva and phlegm. Therefore, the meaning of 'elā' should be taken as that in which people shake, due to its disgusting nature, and experience agitation of the heart. For indeed, words with the same derivational basis can also denote different meanings according to worldly convention. How so? 'It goes (hinoti), therefore it is a cause (hetu)'; 'it creeps (sappati), therefore it is a snake (sappo)'; 'it goes (gacchati), therefore it is a cow (go)'. Similarly, words with different derivational bases can denote the same meaning. How so? 'He delights (rañcati), therefore he is a king (rājā)'; 'he protects the earth (bhūmiṃ pāleti), therefore he is an earth-protector (bhūmipālo)'; 'he is lord over men (nare indati), therefore he is a lord of men (narindo)'. This method should be applied everywhere.

ඉල ගතියං. ඉලති.

The root 'ila' is in the sense of going. It goes.

හිල හාවකරණෙ. හෙලති.

The root 'hila' is in the sense of amorous gesturing. It makes amorous gestures.

සිල උඤ්ඡෙ. සිලති.

The root 'sila' is in the sense of gleaning. It gleans.

තිල සිනෙහනෙ. තිලති. තිලං, තෙලං, තිලො.

The root 'tila' is in the sense of oiling. It oils. 'Tilaṃ' (sesame), 'telaṃ' (oil), 'tilo' (a sesame plant).

චිල වසනෙ. චිලති.

The root 'cila' is in the sense of dressing. It dresses.

වල විලාසනෙ. වලති.

'Vala' is in the sense of displaying charm. Valati means it displays charm.

පිල ගහණෙ. පිලති.

'Pila' is in the sense of grasping. Pilati means it grasps.

මිල සිනෙහනෙ. මිලති.

'Mila' is in the sense of anointing or uniting. Milati means it anoints or unites.

ඵුල සඤ්චලෙ ඵරණෙ ච. ඵුලති.

'Phula' is in the sense of moving and spreading. Phulati means it moves or spreads.

ලකාරන්තධාතුරූපානි.

Forms of roots ending in 'l'.

වකාරන්තධාතු

Roots ending in 'v'.

වා [Pg.170] ගතිගන්ධනෙසු. වාති. වාතො.

'Vā' is in the sense of going and smelling. Vāti means it goes or smells. Vāto means wind.

වී පජනකන්ති අසනඛාදන ගතීසු. පජනං චලනං. කන්ති අභිරුචි. අසනං භත්තපරිභොගො. ඛාදනං පූවාදිභක්ඛනං. ගති ගමනං. වෙති.

'Vī' is in the senses of movement, delighting, eating, consuming, and going. Pajanaṃ is movement. Kanti is delight. Asanaṃ is the partaking of food. Khādanaṃ is the eating of cakes and so on. Gati is going. The form is veti.

වෙ තන්තසන්තානෙ. වායති. තන්තවායො.

'Ve' is in the sense of stretching threads. Vāyati means he weaves. Tantavāyo means a weaver.

වෙ සොසනෙ. වායති.

'Ve' is in the sense of drying. Vāyati means it dries.

ධිවු ඛිවු නිදස්සනෙ. ධෙවති. ඛෙවති.

'Dhivu' and 'khivu' are in the sense of displaying. Dhevati means it displays. Khevati means it displays.

ථිවු දිත්තියං. ථෙවති. මධුමධුකා ථෙවන්ති.

'Thivu' is in the sense of shining. Thevati means it shines. An example is: Madhumadhukā thevanti, the honey-makers drip.

ජීව පාණධාරණෙ. ජීවති. ජීවිතං, ජීවො, ජීවිකා. අත්ථි නො ජීවිකා දෙව, සා ච යාදිසකීදිසා. ජීවිතං කප්පෙති.

'Jīva' is in the sense of sustaining life. Jīvati means he lives. Derived forms are jīvitaṃ (life), jīvo (a living being), and jīvikā (livelihood). An example is: "Atthi no jīvikā deva, sā ca yādisakīdisā" (We have a livelihood, lord, and it is of a meager sort). Jīvitaṃ kappeti means he makes a living.

පිව මිව තිව නිව ථූලියෙ. පිවති. පිවරො. මිවති. තිවති. නිවති.

'Piva', 'miva', 'tiva', and 'niva' are in the sense of being thick. Pivati means it is thick. A derivative is pivaro (a stout person). Mivati means it is thick. Tivati means it is thick. Nivati means it is thick.

එත්ථ ච පිවරොති කච්ඡපො, යො කොචි වා ථූලසරීරො. තථා හි ‘‘පිවරො කච්ඡපෙ ථූලෙ’’ති පුබ්බාචරියෙහි වුත්තං.

Here, pivaro means a turtle, or any stout-bodied creature. Indeed, it has been said by the ancient teachers: "Pivaro is used for a turtle or a stout one."

අව පාලනෙ. අවති. බුද්ධො මම අවතං.

'Ava' is in the sense of protecting. Avati means he protects. An example is: Buddho mama avataṃ (May the Buddha protect me).

භව ගතියං. සවති.

'Sava' is in the sense of going or flowing. Savati means it flows.

කව වණ්ණෙ. කවති.

'Kava' is in the sense of describing or praising. Kavati means he describes or praises.

ඛිවු මදෙ. ඛිවති.

'Khivu' is in the sense of intoxication or pride. Khivati means he is intoxicated or proud.

ධොවු ධොවනෙ. ධොවති.

'Dhovu' is in the sense of washing. Dhovati means he washes.

දෙවු [Pg.171] දෙව දෙවනෙ. දෙවති ආදෙවති, පරිදෙවති, ආදෙවො, පරිදෙවො, ආදෙවනා, පරිදෙවනා, ආදෙවිතත්තං, පරිදෙවිතත්තං.

'Devu' is in the sense of playing and lamenting. The forms are devati (he plays or laments), ādevati (he laments), and paridevati (he laments). Derived nouns are ādevo (lamentation), paridevo (lamentation), ādevanā (lamenting), paridevanā (lamenting), ādevitattaṃ (the state of lamenting), and paridevitattaṃ (the state of lamenting).

සෙවු කෙවු ඛෙවු ගෙවු ගිලෙවු මෙවු මිලෙවු සෙචනෙ. සෙවති. කෙවති. ඛෙවති. ගෙවති. ගිලෙවති. මෙවති මිලෙවති.

'Sevu', 'kevu', 'khevu', 'gevu', 'gilevu', 'mevu', and 'milevu' are in the sense of sprinkling. Sevati means he sprinkles. Kevati means he sprinkles. Khevati means he sprinkles. Gevati means he sprinkles. Gilevati means he sprinkles. Mevati means he sprinkles. Milevati means he sprinkles.

දෙවු ප්ලුතගතියං. ප්ලුතගති පරිප්ලුතගමනං. දෙවති.

'Devu' is in the sense of leaping motion (plutagati). Plutagati means unsteady movement (pariplutagamanaṃ). Devati means he leaps or moves unsteadily.

ධාතු ගතිසුද්ධියං. ධාවති, විධාවති. ආධාවති, පරිධාවති. ධාවකො.

'Dhāvu' is in the sense of motion and purification. Dhāvati means he runs. Vidhāvati means he runs about. Ādhāvati means he runs towards. Paridhāvati means he runs around. Dhāvako means a runner.

චිවු ආදානසංවරෙසු. චිවති.

'Civu' is in the sense of taking and restraining. Civati means he takes or restrains.

චෙවි චෙතනාතුල්‍යෙ. චෙවති.

'Cevi' is in the sense of being equal in intention. Cevati.

වකාරන්තධාතුරූපානි.

Forms of roots ending in 'v'.

සකාරන්තධාතු

Roots ending in 's'.

සා පාකෙ. සාති.

'Sā' is in the sense of cooking. Sāti means he cooks.

සි සෙවායං. සෙවති. සෙවනා, සෙවකො, සෙවිතො, සිවො, සිවං.

'Si' is in the sense of serving. The form is sevati. Derived forms are sevanā (service), sevako (servant), sevito (one who is served), sivo (auspicious), and sivaṃ (that which is auspicious).

නිහීයති පුරිසො නිහීනසෙවී,න ච හායෙථ කදාචි තුල්‍යසෙවී;

සෙට්ඨමුපගමං උදෙති ඛිප්පං,තස්මා අත්තනො උත්තරිතරං භජෙථ;

A person who associates with the inferior declines; one who associates with equals would never decline; approaching the superior, one rises quickly. Therefore, one should associate with those better than oneself.

සි ගතිබුද්ධීසු. සෙති, අතිසෙති. අතිසිතුං, අතිසිත්වා, සෙතු.

Si (root) in the sense of 'movement' and 'knowledge'. Seti (he moves/knows), atiseti (he surpasses/excels). Atisituṃ (to surpass/excel), atisitvā (having surpassed/excelled). Setu (a bridge).

සී [Pg.172] සයෙ. සයො සුපනං. සෙති. සයති. සෙනං. සයනං.

Sī (root) in the sense of 'to lie down'. Sayo (lying down) is supanaṃ (sleeping). Seti (he lies down). Sayati (he lies down). Senaṃ (a bed/lying down). Sayanaṃ (a bed/lying down).

සු ගතියං. සවති. පසවති. පසුතො, සුතො.

Su (root) in the sense of 'movement'. Savati (he moves/flows). Pasavati (he flows forth/brings forth). Pasuto (flowed forth/brought forth), suto (moved/flowed).

එත්ථ සුතොති දූතො, ‘‘විත්තිඤ්හි මං වින්දති සුත දිස්වා’’ති ‘‘දෙවසුතො ච මාතලී’’ති ච ඉමානි තත්ථ පයොගානි.

Here, 'suta' means a messenger, as in 'For he finds joy in me, having seen the messenger,' and 'and Mātali, the divine messenger'—these are its usages there.

සු සවනෙ. සවනං සන්දනං. සවති. ආසවො.

Su (root) in the sense of 'hearing'. Savanaṃ (hearing) is sandanaṃ (flowing). Savati (he hears/flows). Āsavo (outflow/canker).

සූ පසවෙ. පසවො ජනනං. සවති, පසවති. සුත්තං.

Sū (root) in the sense of 'producing'. Pasavo (production) is jananaṃ (generation). Savati (he produces), pasavati (he produces/begets). Suttaṃ (a thread/discourse).

එත්ථ පන සුත්තන්ති අත්ථෙ සවති ජනෙතීති සුත්තං, තෙපිටකං බුද්ධවචනං, තදඤ්ඤම්පි වා හත්ථිසුත්තාදි සුත්තං.

Here, however, 'suttaṃ' means that which flows with or generates meaning; it refers to the Buddha's word in the Tipiṭaka, or other discourses such as the Hatthisutta and so forth.

සූ පාණගබ්භවිමොචනෙසු. සූති. පසූති. පසූතො.

Sū (root) in the sense of 'releasing a living being from the womb'. Sūti (birth). Pasūti (birth/offspring). Pasūto (born).

සු පෙරණෙ. සුති.

Su (root) in the sense of 'impelling'. Suti (impelling).

සෙ ඛයෙ. සීයති. එකාරස්සීයාදෙසො.

Se (root) in the sense of 'decay'. Sīyati (it decays/wastes away). The substitution of 'sīya' for the vowel 'e'.

සෙ පාකෙ. සෙති.

Se (root) in the sense of 'cooking'. Seti (he cooks).

සෙ ගතියං. සෙති. සෙතු.

Se (root) in the sense of 'movement'. Seti (he moves). Setu (a bridge).

හිංස හිංසායං. හිංසති. හිංසකො, හිංසනා, හිංසා.

Hiṃsa (root) in the sense of 'harming'. Hiṃsati (he harms). Hiṃsako (a harmer), hiṃsanā (harming), hiṃsā (harm).

ඉස්ස ඉස්සායං. ඉස්සති. පුරිසපරක්කමස්ස දෙවා න ඉස්සන්ති. ඉස්සා, ඉස්සායනා.

Issa (root) in the sense of 'envy'. Issati (he envies). The gods do not envy a man's effort. Issā (envy), issāyanā (the act of envying).

නමස්ස වන්දනානතියං. වන්දනානති නාම වන්දනාසඞ්ඛාතං නමනං, සකම්මකොයෙවායං ධාතු, න නමුධාතු විය සකම්මකො චෙව අකම්මකො ච. නමස්සති.

Namassa (root) in the sense of 'bowing in reverence'. Vandanānati is bowing, reckoned as reverence; this root is indeed transitive, not like the root 'namu,' which is both transitive and intransitive. Namassati (he pays homage).

ඝුස සද්දෙ. ඝුසති, ඝොසති. පටිඝොසො, නිග්ඝොසො, වචීඝොසො.

Ghusa (root) in the sense of 'sound'. Ghusati (he sounds), ghosati (he proclaims). Paṭighoso (echo), nigghoso (loud sound/roar), vacīghoso (vocal sound).

චුස [Pg.173] පානෙ. චුසති.

Cusa (root) in the sense of 'drinking'. Cusati (he drinks/sucks).

පුස බුද්ධියං. පුසති. පොසො. සම්පීළෙ මම පොසනං. පොසනන්ති වඩ්ඪනං.

Pusa (root) in the sense of 'intellect'. Pusati (he understands/nourishes). Poso (a man). 'Sampīḷe mama posanaṃ' (My nourishment in affliction). Posanaṃ means growth.

මුස ථෙය්‍යෙ. ථෙනනං ථෙය්‍යං චොරිකා. මුසති. දුද්දික්ඛො චක්ඛුමුසනො. මුසලො.

Musa (root) in the sense of 'theft'. Thenanaṃ (stealing) is theyyaṃ (theft), corikā (robbery). Musati (he steals/deceives). Duddikkho (hard to see), cakkhumusano (eye-deceiving). Musalo (a pestle).

පුස පසවෙ. පුසති.

Pusa (root) in the sense of 'producing'. Pusati (he/she produces).

වාසි භූස අලඞ්කාරෙ. වාසති. භූසති, විභූසති. භූසනං, විභූසනං.

Vāsi and Bhūsa (roots) in the sense of 'adornment'. Vāsati (he adorns). Bhūsati (he adorns), vibhūsati (he embellishes). Bhūsanaṃ (ornament), vibhūsanaṃ (embellishment).

උස රුජායං. උසති.

Usa (root) in the sense of 'pain'. Usati (it pains/afflicts).

ඉස උච්ඡෙ. එසති. ඉසි.

Isa (root) in the sense of 'seeking'. Esati (he seeks). Isi (a seer/sage).

එත්ථ පන සීලාදයො ගුණෙ එසන්තීති ඉසයො, බුද්ධාදයො අරියා තාපසපබ්බජ්ජාය ච පබ්බජිතා නරා. ‘‘ඉසි තාපසො ජටිලො ජටී ජටාධරො’’ති එතෙ තාපසපරියායා.

Here, however, 'isayo' (sages) are those who seek virtues such as morality; they are the Buddhas and other noble ones, and men who have gone forth into the ascetic life. 'Isi, tāpaso, jaṭilo, jaṭī, jaṭādharo'—these are synonyms for ascetics.

කස විලෙඛනෙ. කසති, කස්සති. කස්සකො, ආකාසො.

Kasa (root) in the sense of 'plowing'. Kasati, kassati (he plows). Kassako (a farmer), ākāso (the sky).

එත්ථ කස්සකොති කසිකාරකො. ආකාසොති නභං. තඤ්හි න කස්සතීති ආකාසො. කසිතුං විලෙඛිතුං න සක්කාති අත්ථො. ඉමානි තදභිධානානි –

Here, 'kassako' means one who plows. 'Ākāso' means the sky. Indeed, it is called 'ākāso' because it is not plowed—meaning it is impossible to plow or scratch. These are its appellations:

ආකාසො අම්බරං අබ්භං, අන්තලික්ඛ’මඝං නභං;

වෙහාසො ගගනං දෙවො, ඛ’මාදිච්චපථොපි ච.

Ākāso, ambaraṃ, abbhaṃ, antalikkhaṃ, aghaṃ, nabhaṃ; vehāso, gaganaṃ, devo, khaṃ, and also ādiccapatho.

තාරාපථො ච නක්ඛත්ත-පථො රවිපථොපි ච;

වෙහායසං වායුපථො, අපථො අනිලඤ්ජසං.

Tārāpatho, nakkhattapatho, and also ravipatho; vehāyasaṃ, vāyupatho, apatho, anilañjasaṃ.

කස [Pg.174] සිස ජස ඣස වස මස දිස ජුස යුස හිංසත්ථා. කසති. සිසති. ජසති. ඣසති. වසති. මසති. මසකො. ඔමසති, ඔමසවාදො. දිසති. ජුසති. යූසති.

Kasa, sisa, jasa, jhasa, vasa, masa, disa, jusa, yusa—these roots are in the sense of 'harming'. Kasati. Sisati. Jasati. Jhasati. Vasati. Masati. Masako (a mosquito). Omasati (he touches/insults), omasavādo (offensive speech). Disati. Jusati. Yūsati.

තත්ථ ඔමසතීති විජ්ඣති. ඔමසවාදොති පරෙසං සූචියා විය විජ්ඣනවාදො. මසකොති මකසො.

Herein, 'omasati' means 'to pierce'. 'Omasavādo' refers to speech that pierces others like a needle. 'Masako' means a mosquito.

භස්ස භස්සනෙ. භස්සන්ති කථනං වුච්චති ‘‘ආවාසො ගොචරො භස්සං. භස්සකාරක’’න්තිආදීසු විය. භස්සති. භට්ඨං. භට්ඨන්ති භාසිතං, වචනන්ති අත්ථො. එත්ථ පන –

The root bhassa is in the sense of 'speaking' or 'falling'. 'Bhassanti' is said to be speaking, as in 'āvāso, gocaro, bhassaṃ, bhassakāraka' and so forth. Bhassati. Bhaṭṭhaṃ. 'Bhaṭṭhaṃ' means spoken; the meaning is 'utterance'. Here, however –

‘‘සුභාසිතා අත්ථවතී, ගාථායො තෙ මහාමුනි;

නිජ්ඣත්තොම්හි සුභට්ඨෙන, ත්වඤ්ච මෙ සරණං භවා’’ති

Well-spoken and meaningful are your verses, O great sage; I am convinced by what is well-spoken, and be my refuge.

පාළි නිදස්සනං. තත්ථ නිජ්ඣත්තොති නිජ්ඣාපිතො ධම්මොජපඤ්ඤාය පඤ්ඤත්තිගතො අම්හි. සුභට්ඨෙනාති සුභාසිතෙන.

A Pāli example. Therein, 'nijjhatto' means: I have been made to comprehend; I have attained understanding through wisdom born of the Dhamma. 'Subhaṭṭhena' means 'by that which is well-spoken'.

ජිසු නිසු විසු මිසු වස්ස සෙචනෙ. ජෙසති. නෙසති. වෙසති. මෙසති. දෙවො වස්සති.

The roots jisu, nisu, visu, misu, and vassa are in the sense of 'sprinkling' or 'raining'. Jesati. Nesati. Vesati. Mesati. Devo vassati (the god rains).

මරිසු සහනෙ ච. චකාරො සෙචනාපෙක්ඛකො. මරිසති.

The root marisu is in the sense of 'enduring'. The particle 'ca' refers back to 'sprinkling'. Marisati.

පුස පොසනෙ. පොසති. පොසො. කම්මචිත්තඋතුආහිආරෙහි පොසියතීති පොසො. ‘‘අඤ්ඤෙපි දෙවො පොසෙතී’’ති දස්සනතො පන චුරාදිගණෙපි ඉමං ධාතුං වක්ඛාම.

The root pusa is in the sense of 'nourishing'. Posati. Poso. Poso means 'one who is nourished by kamma, mind, season, and nutriment.' However, in reference to the phrase 'Aññepi devo posetī' (A deva also nourishes others), we will also explain this root in the curādi group.

පිසු සිලිසු පුසු පලුසු උසු උපදාහෙ. පෙසති. සිලෙසති. සිලෙසො. පොසති. පලොසති. ඔසති. උසු.

The roots pisu, silisu, pusu, palusu, and usu are in the sense of 'burning'. Pesati. Silesati. Sileso. Posati. Palosati. Osati. Usu.

ඝසු සංහරිසෙ. සංහරිසො සඞ්ඝට්ටනං. ඝස්සති.

The root ghasu is in the sense of 'friction'. Saṃhariso means 'rubbing' or 'friction'. Ghassati.

හසු ආලිඞ්ගෙ. ආලිඞ්ගො උපගූහනං. හස්සති.

The root hasu is in the sense of 'embracing'. Āliṅgo means 'an embrace'. Hassati.

හස [Pg.175] හසනෙ. හසති. අස්සා හසන්ති, ආජානීයා හසන්ති, පහසති, උහසති. කාරිතෙ ‘‘හාසෙති’’ඉච්චාදි, උහසියමානො, හාසො, පහාසො, හසනං, පහසනං, හසිතං. හකාරලොපෙන මන්දහසනං ‘‘සිත’’න්ති වුච්චති ‘‘සිතං පාත්වාකාසී’’තිආදීසු.

The root hasa is in the sense of 'laughing'. Hasati. Assā hasanti (horses laugh), ājānīyā hasanti (thoroughbreds laugh), pahasati, uhasati. In the causative, there are forms like 'hāseti', and so on: uhasiyamāno, hāso, pahāso, hasanaṃ, pahasanaṃ, hasitaṃ. With the elision of the letter 'ha', a gentle laugh is called 'sita', as in 'sitaṃ pātvākāsi' and so on.

තත්ථ උහසතීති අවහසති. උදසියමානොති අවහසියමානො. තත්‍රායං පාළි ‘‘ඉධ භික්ඛුං අරඤ්ඤගතං වා රුක්ඛමූලගතං වා සුඤ්ඤාගාරගතං වා මාතුගාමො උපසඞ්කමිත්වා උහසති’’ ඉති ච ‘‘සො මාතුගාමෙන උහසියමානො’’ ඉති ච. හාසොති හසනං වා සොමනස්සං වා ‘‘හාසො මෙ උපපජ්ජථා’’තිආදීසු විය.

Therein, 'uhasati' means 'to mock'. 'Udasiyamāno' means 'being mocked'. In this regard, the Pāli passage states: 'Here, a bhikkhu gone to the forest, or to the foot of a tree, or to an empty dwelling, is approached by a woman who mocks him,' and also, 'he, being mocked by the woman.' 'Hāso' means 'laughter' or 'joy', as in phrases like 'may joy arise in me' and so on.

තුස හස හිස රස සද්දෙ. තුසති, හසති, හිසති, රසති, රසිතං. අත්‍රායං පාළි ‘‘භෙරියො සබ්බා වජ්ජන්තු, වීණා සබ්බා රසන්තු තා’’ ඉති.

The roots tusa, hasa, hisa, and rasa are in the sense of 'sounding'. Tusati, hasati, hisati, rasati, rasitaṃ. In this regard, the Pāli passage states: 'Let all drums be struck, let all lutes sound.'

රස අස්සාදනෙ. රසති. රසො.

The root rasa is in the sense of 'tasting'. Rasati. Raso.

රස අස්සාදසිනෙහෙසු. රසති. රසො.

The root rasa is in the sense of 'savoring' and 'affection'. Rasati. Raso.

රස හානියං. රසති. රසනං, රසො.

The root rasa is in the sense of 'decline'. Rasati. Rasanaṃ, raso.

අත්‍රායං පාළි –

In this regard, the Pāli passage is as follows:

‘‘නහෙව ඨිත නා’සීනං, න සයානං න පද්ධගුං;

යාව බ්‍යාති නිමීසති, තත්‍රාපි රසතිබ්බයො’’ති.

Neither when standing, nor sitting, nor lying down, nor walking; for as long as one blinks, even then age declines.

තත්ථ රසතිබ්බයොති සො සො වයො රසති පරිහායති, න වඩ්ඪතීති අත්ථො.

Therein, 'rasatibbayo' means 'that each age declines and perishes, and does not increase'—this is the meaning.

ලස සිලෙසනකීළනෙසු. ලසති. ලාසො. ලසී ච තෙ නිප්පලිතා. ලසි වුච්චති මත්ථලුඞ්ගං. නිප්පලිතාති නික්ඛන්තා.

The root lasa is in the sense of 'clinging' and 'playing'. Lasati. Lāso. 'Lasī ca te nippalitā'. 'Lasi' is said to be the brain. 'Nippalitā' means 'emerged'.

නිස [Pg.176] සමාධිම්හි. සමාධි සමාධානං චිත්තෙකග්ගතා. නෙසති.

The root nisa is in the sense of 'concentration'. Samādhi means 'concentration' or 'one-pointedness of mind'. Nesati.

මිස මස සද්දෙ රොසෙ ච. මෙසති. මසති. මෙසො. මසකො.

The roots misa and masa are in the sense of 'sounding' and 'anger'. Mesati. Masati. Meso. Masako.

පිසි පෙසු ගතියං. පිසති. පෙසති.

The roots pisi and pesu are in the sense of 'movement'. Pisati. Pesati.

සසු හිංසායං. සසති. සත්ථං. සත්ථං වුච්චති අසි.

The root sasu is in the sense of 'harming'. Sasati. Satthaṃ. 'Satthaṃ' means a sword (asi).

සංස ථුතියඤ්ච. චකාරො හිංසාපෙක්ඛාය. සංසති, පසංසති. පසංසා, පසංසනා. පසත්ථො භගවා. පසංසමානො, පසංසිතො, පසංසකො, පසංසිතබ්බො, පසංසනීයො, පාසංසො, පසංසිත්වා ඉච්චාදීනි.

The root saṃsa is in the sense of 'praising'. The particle 'ca' refers back to 'harming'. Saṃsati, pasaṃsati. Pasaṃsā, pasaṃsanā. Pasattho bhagavā. Pasaṃsamāno, pasaṃsito, pasaṃsako, pasaṃsitabbo, pasaṃsanīyo, pāsaṃso, pasaṃsitvā and so on.

දිස පෙක්ඛනෙ. එතිස්සා පන නානාරූපානි භවන්ති – ‘‘දිස්සති පදිස්සති’’ ඉච්චාදි අකම්මකං. ‘‘පස්සති දක්ඛති’’ඉච්චාදි සකම්මකං.

The root disa is in the sense of 'looking'. However, it has various forms: 'dissati, padissati' and so on are intransitive; 'passati, dakkhati' and so on are transitive.

දිස්සතු, පස්සතු, දක්ඛතු. දිස්සෙය්‍ය, පස්සෙය්‍ය, දක්ඛෙය්‍ය. දිස්සෙ, පස්සෙ, දක්ඛෙ. දිස්ස, පස්ස, දක්ඛ. අදිස්සා, අපස්සා. අද්දා සීදන්තරෙ නගෙ. අද්දක්ඛා, අද්දක්ඛුං, අදස්සුං. අදස්සි, අපස්සි, අදක්ඛි.

Let him see, let him look, let him perceive. He might see, he might look, he might perceive. I might see, I might look, I might perceive. See! Look! Perceive! `Adissā, apassā`. He saw in the Sīdantara mountain. I saw, they saw, they saw. He saw, he looked, he perceived.

දස්සිස්සති, පස්සිස්සති, දක්ඛිස්සති. අදස්සිස්සා, අපස්සිස්සා, දක්ඛිස්සා. එවං වත්තමානපඤ්චමියාදිවසෙන විත්ථාරෙතබ්බානි. කාරිතෙ ‘‘දස්සෙති දස්සයතී’’ති රූපානි. කම්මෙ ‘‘පස්සියති’’ ඉච්චාදීනි.

Dassissati, passissati, dakkhissati. Adassissā, apassissā, dakkhissā. These should be elaborated according to the present tense, imperative mood, and so on. In the causative, forms like 'dasseti, dassayati' occur. In the passive, forms like 'passiyati' and so on occur.

දිසා. පස්සො. පස්සං. පස්සිතා. දස්සෙතා. දස්සනං. විපස්සනා, ඤාණදස්සනන්ති නාමිකපදානි. තදත්ථෙ පන තුමත්ථෙ ච ‘‘දක්ඛිතායෙ’’ති රූපං. ‘‘ආගතාම්හ ඉමං ධම්මසමයං, දක්ඛිතායෙ අපරාජිතසඞ්ඝ’’න්ති හි පාළි. ඉමස්මිං පන පාළිප්පදෙසෙ ‘‘දක්ඛිතායෙ’’ති ඉදං තදත්ථෙ තුමත්ථෙ වා චතුත්ථියා රූපං. තථා [Pg.177] හි දක්ඛිතායෙති ඉමස්ස දස්සනත්ථායාති වා පස්සිතුන්ති වා අත්ථො යොජෙතබ්බො. දිසාතිආදීසු පන පුරත්ථිමාදිභෙදාපි දිසාති වුච්චති. යථාහ –

Disā. Passo. Passaṃ. Passitā. Dassetā. Dassanaṃ. Vipassanā, ñāṇadassana—these are nominal forms. In that sense, and in the sense of the infinitive (tum), the form 'dakkhitāye' occurs. For example, the Pāli passage states: 'We have come to this assembly of the Dhamma, to see the invincible Sangha.' In this particular Pāli passage, 'dakkhitāye' is a dative form used in that sense or in the sense of the infinitive. Thus, the meaning of 'dakkhitāye' should be construed as 'for the purpose of seeing' or 'to see.' As for 'disā' and so on, directions such as east and so on are also called 'disā.' As it is said—

‘‘දිසා චතස්සො විදිසා චතස්සො,උද්ධං අධො දස දිසතා ඉමායො;

කතමං දිසං තිට්ඨති නාගරාජා,යමද්දසා සුපිනෙ ඡබ්බිසාණ’’න්ති.

The four directions, the four intermediate directions, above, below—these are the ten directions. In which direction does the Nāga king stand, whom you saw in a dream with six tusks?

මාතාපිතාදයොපි. යථාහ –

Also parents and so on. As it is said—

‘‘මාතාපිතා දිසා පුබ්බා, ආචරියා දක්ඛිණා දිසා;

පුත්තදාරා දිසා පච්ඡා, මිත්තාමච්චා ච උත්තරා;

Parents are the eastern direction, teachers the southern direction; children and wife are the western direction, and friends and companions the northern;

දාසකම්මකරා හෙට්ඨා, උද්ධං සමණබ්‍රාහ්මණා;

එතා දිසා නමස්සෙය්‍ය, අලමත්තො කුලෙ ගිහී’’ති;

Servants and workers are below, ascetics and brahmins above; these directions a capable householder in his family should venerate.

පච්චයදායකාපි. යථාහ – ‘‘අගාරිනො අන්නදපානවත්ථදා, අව්හායිකා නම්පි දිසං වදන්තී’’ති.

Also supporters. As it is said: 'Householders are givers of food, drink, and clothing; those who invite also call them a direction.'

නිබ්බානම්පි. යථාහ –

Also Nibbāna. As it is said—

‘‘එතාදිසා පරමා සෙතකෙතු,යං පත්වා නිද්දුක්ඛා සුඛිනො භවන්තී’’ති;

Such is the supreme white banner, having attained which, they become free from suffering and happy.

එවං දිසාසද්දෙන වුච්චමානං අත්ථරූපං ඤත්වා ඉදානිස්ස නිබ්බචනමෙවං දට්ඨබ්බං. දිස්සති චන්දාවට්ටනාදිවසෙන ‘‘අයං පුරිමා අයං පච්ඡිමා’’තිආදිනා නානප්පකාරතො පඤ්ඤායතීති දිසා, පුරත්ථිමදිසාදයො. තථා ‘‘ඉමෙ අම්හාකං ගරුට්ඨාන’න්තිආදිනා පස්සිතබ්බාති දිසා, මාතාපිතාදයො. දිස්සන්ති සකාය පුඤ්ඤක්‍රියාය ඉමෙ දායකාති පඤ්ඤායන්තීති දිසා, පච්චයදායකා. දිස්සති උප්පාදවයාභාවෙන නිච්චධම්මත්තා සබ්බකාලම්පි විජ්ජතීති දිසා, නිබ්බානං. පස්සොති කාරණාකාරණං [Pg.178] පස්සතීති පස්සො. එවං පස්සතීති පස්සං. අත්‍රායං පාළි –

Thus, having known the form of the meaning expressed by the word 'disā', its explanation should now be understood as follows. It is seen, that is, it is discerned in various ways, such as by the turning of the moon, with 'this is the east,' 'this is the west,' and so on—thus, 'disā' (direction), such as the eastern direction and so on. Similarly, they are to be regarded with 'these are our venerable ones,' and so on—thus, 'disā' (parents and the like). They are seen, that is, they are discerned as 'these are donors' through their own meritorious action—thus, 'disā' (supporters who give requisites). It is seen, that is, it exists at all times due to the absence of arising and passing away, being of a permanent nature—thus, 'disā' (Nibbāna). 'Passo' is one who sees cause and non-cause. Thus, one who sees in this way is a 'passaṃ.' Herein, this is the Pāli text—

‘‘පස්සති පස්සො පස්සන්තං, අපස්සන්තම්පි පස්සති;

අපස්සන්තො අපස්සන්තං, පස්සන්තම්පි න පස්සතී’’ති.

One who sees, sees one who is seeing; one sees even one who is not seeing. One who does not see, does not see one who is not seeing; and does not see even one who is seeing.

පස්සතීති පස්සිතා. දස්සෙතීති දස්සිතා. දස්සනන්ති දස්සනක්‍රියා. අපිච දස්සනන්ති චක්ඛුවිඤ්ඤාණං. තඤ්හි රූපාරම්මණං පස්සතීති දස්සනන්ති වුච්චති. තථා ‘‘දස්සනෙන පහාතබ්බා ධම්මා’’ති වචනතො දස්සනං නාම සොතාපත්තිමග්ගො. කස්මා සොතාපත්තිමග්ගො දස්සනං? පඨමං නිබ්බානදස්සනතො. නනු ගොත්‍රභූ පඨමතරං පස්සතීති? නො න පස්සති, දිස්වා කත්තබ්බකිච්චං පන න කරොති සංයොජනානං අප්පහානතො, තස්මා ‘‘පස්සතී’’ති න වත්තබ්බො. යත්ථ කත්ථචි රාජානං දිස්වාපි පණ්ණාකාරං දත්වා කිච්චනිප්ඵත්තියා අදිට්ඨත්තා අජ්ජාපි රාජානං න පස්සාමීති වදන්තො ගාමවාසී නිදස්සනං.

'Passitā' is one who sees. 'Dassitā' is one who shows. 'Dassanaṃ' is the act of seeing. Moreover, 'dassanaṃ' is eye-consciousness, for it is called 'dassanaṃ' because it sees a form-object. Likewise, from the statement, 'states to be abandoned by seeing,' 'dassanaṃ' refers to the path of stream-entry. Why is the path of stream-entry called 'dassanaṃ'? Because it is the first seeing of Nibbāna. But does not the change-of-lineage consciousness see it first? No, it does not see; or rather, having seen, it does not perform the task that should be done, due to the non-abandonment of the fetters. Therefore, it cannot be said to 'see.' An illustration is the villager who, though having seen the king somewhere and offered tribute, still says, 'I have not yet seen the king,' because his purpose was not accomplished.

විපස්සනාති අනිච්චාදිවසෙන ඛන්ධානං විපස්සනකං ඤාණං. ඤාණදස්සනන්ති දිබ්බචක්ඛුපි විපස්සනාපි මග්ගොපි ඵලම්පි පච්චවෙක්ඛණඤාණම්පි සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණම්පි වුච්චති. ‘‘අප්පමත්තො සමානො ඤාණදස්සනං ආරාධෙතී’’ති එත්ථ හි දිබ්බචක්ඛු ඤාණදස්සනං නාම. ‘‘ඤාණදස්සනාය චිත්තං අභිනීහරති අභිනින්නාමෙතී’’ති එත්ථ විපස්සනාඤාණං. ‘‘අභබ්බා තෙ ඤාණදස්සනාය අනුත්තරාය සම්බොධායා’’ති එත්ථ මග්ගො, ‘‘අයමඤ්ඤො උත්තරිමනුස්සධම්මො අලමරියඤාණදස්සනවිසෙසො අධිගතො ඵාසුවිහාරො’’ති එත්ථ ඵලඤාණං. ‘‘ඤාණඤ්ච පන මෙ දස්සනං උදපාදි, අකුප්පා මෙ චෙතොවිමුත්ති, අයමන්තිමා ජාති, නත්ථි දානි පුනබ්භවො’’ති එත්ථ පච්චවෙක්ඛණඤාණං. ‘‘ඤාණඤ්ච [Pg.179] පන මෙ දස්සනං උදපාදි සත්තාහකාලඞ්කතො ආළාරො කාලාමො’’ති එත්ථ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං. එත්ථෙතං භවති –

'Vipassanā' is the knowledge that sees the aggregates in various ways as impermanent and so on. 'Ñāṇadassana' is said to be the divine eye, insight, the path, the fruit, reviewing knowledge, and omniscient knowledge. For instance, in the phrase 'The diligent one attains knowledge and vision,' 'ñāṇadassana' here means the divine eye. In 'He directs and inclines his mind towards knowledge and vision,' it refers to insight knowledge. In 'They are incapable of the knowledge and vision for unsurpassed supreme enlightenment,' it means the path. In 'This other state beyond the human, a distinction of noble knowledge and vision, has been attained, a pleasant abiding,' it refers to fruition knowledge. In 'And knowledge and vision arose in me: "Unshakeable is my liberation of mind, this is the last birth, there is now no further becoming,"' it refers to reviewing knowledge. In 'And knowledge and vision arose in me: "Āḷāra Kālāma died seven days ago,"' it refers to omniscient knowledge. Herein it is as follows—

‘‘දිබ්බචක්ඛුපි මග්ගොපි, ඵලඤ්චාපි විපස්සනා;

පච්චවෙක්ඛණඤාණම්පි, ඤාණං සබ්බඤ්ඤුතාපි ච;

ඤාණදස්සනසද්දෙන, ඉමෙ අත්ථා පවුච්චරෙ’’ති.

The divine eye, the path, the fruit, and insight; reviewing knowledge, and also omniscient knowledge; by the word 'ñāṇadassana', these meanings are expressed.

දංස දංසනෙ. දංසති, විදංසති. දන්තො. කාරිතෙ ආලොකං විදංසෙති.

The root `daṃs` is in the sense of biting. Forms are `daṃsati`, `vidaṃsati`, and `danto`. In the causative, `ālokaṃ vidaṃseti` means 'to illuminate'.

එස බුද්ධියං. එසති.

The root `es` is in the sense of seeking. A form is `esati`.

සංස කථනෙ. සංසති. යො මෙ සංසෙ මහානාගං.

The root `saṃs` is in the sense of speaking. A form is `saṃsati`. For example: 'Who will tell me of the great nāga?'

කිලිස බාධනෙ. කිලිසති. කිලෙසො.

The root `kilis` is in the sense of afflicting. Forms are `kilisati` and `kileso`.

එත්ථ බාධනට්ඨෙන රාගාදයොපි ‘‘කිලෙසා’’ති වුච්චන්ති දුක්ඛම්පි. එතෙසු දුක්ඛවසෙන –

Here, in the sense of 'afflicting', both lust and so on and also suffering are called 'kilesā'. Among these, in the sense of suffering—

‘‘ඉදඤ්ච පච්චයං ලද්ධා, පුබ්බෙ කිලෙසමත්තනො;

ආනන්දියං විචරිංසු, රමණීයෙ ගිරිබ්බජෙ’’ති

And having obtained this condition, formerly they roamed in delight, with their own suffering, in lovely Giribbaja.

පයොගො වෙදිතබ්බො. දිවාදිගණං පන පත්තස්ස ‘‘කිලිස්සතී’’ති රූපං.

The usage should be understood. However, for the root when it belongs to the Divādi group, the form is 'kilissati'.

වස සිනෙහනෙ. වසති. වසා.

The root `vas` is in the sense of affection or grease. Forms are `vasati` and `vasā`.

එත්ථ ච වසා නාම විලීනසිනෙහො. සා වණ්ණතො නාළිකෙරතෙලවණ්ණා. ආචාමෙ ආසිත්තතෙලවණ්ණාතිපි වත්තුං වට්ටති.

And here, 'vasā' means dissolved grease. In color, it has the color of coconut oil. It is also possible to say it has the color of oil poured into rice gruel.

ඊස හිංසාගතිදස්සනෙසු. ඊසති. ඊසො.

The root `īs` is in the senses of harming, going, and showing. Forms are `īsati` and `īso`.

භාසබ්‍යත්තායං වාචායං. භාසති. භාසා, භාසිතං, භාතා. පරිභාසති. පරිභාසා, පරිභාසකො.

The root `bhās` is in the sense of articulate speech. Forms are `bhāsati`, `bhāsā`, `bhāsitaṃ`, and `bhātā`. Also `paribhāsati`, `paribhāsā`, and `paribhāsako`.

තත්‍ර [Pg.180] භාසන්ති අත්ථං එතායාති භාසා, මාගධභාසාදි. භාසිතන්ති වචනං. වචනත්ථො හි භාසිතසද්දො නිච්චං නපුංසකලිඞ්ගො දට්ඨබ්බො. යථා ‘‘සුත්වා ලුද්දස්ස භාසිත’’න්ති. වාච්චලිඞ්ගො පන භාසිතසද්දො තිලිඞ්ගො දට්ඨබ්බො. යථා ‘‘භාසිතො ධම්මො, භාසිතං චතුසච්චං, භාසිතා වාචා’’ති. පුබ්බෙ භාසතීති භාතා, ජෙට්ඨභාතාති වුත්තං හොති. සො හි පුබ්බෙ ජාතත්තා එවං වත්තුංලභති. කිඤ්චාපි භාතුසද්දො ‘‘භාතිකසතං, සත්තභාතරො. භාතරං කෙන දොසෙන, දුජ්ජාසි දකරක්ඛිනො’’තිආදීසු ජෙට්ඨකනිට්ඨභාතූසු වත්තති, තථාපි යෙභුය්‍යෙන ජෙට්ඨකෙ නිරූට්ඨො, ‘‘භාතා’’ති හි වුත්තෙ ජෙට්ඨභාතාති විඤ්ඤායති, තස්මා කත්ථචි ඨානෙ ‘‘කනිට්ඨභාතා’’ති විසෙසෙත්වා වුත්තං.

Herein, `bhāsā` (language) is that by which they speak meaning, such as the Māgadhī language and so on. `Bhāsitaṃ` means speech. The word `bhāsita`, when it means speech, should be understood as always being in the neuter gender. For example: 'having heard the hunter's speech.' However, the word `bhāsita`, when it agrees with what is spoken, should be understood as having three genders. For example: 'the Dhamma was spoken' (masc.), 'the four truths were spoken' (neut.), 'the word was spoken' (fem.). `Bhātā` is one who speaks first; this means 'elder brother'. For he, having been born first, gets to speak in this way. Although the word `bhātu` (brother) applies to both elder and younger brothers—as in 'a hundred brothers,' 'seven brothers,' and 'Brother, for what fault are you hostile to the water-guardian?'—it is nevertheless predominantly established as meaning the elder. For when `bhātā` is said, it is understood as 'elder brother.' Therefore, in some places, it is specified as 'younger brother'.

නනු ච භො කත්ථචි ‘‘ජෙට්ඨභාතා’’ති විසෙසෙත්වා වුත්තන්ති? සච්චං, තං පන භාතාසද්දස්ස කනිට්ඨෙපි වත්තනතො පාකටීකරණත්ථං ‘‘ජෙට්ඨභාතා’’ති වුත්තං. යථා හි හරිණෙසු වත්තමානස්ස මිගසද්දස්ස කදාචි අවසෙසචතුප්පදෙසුපි වත්තනතො ‘‘හරිණමිගො’’ති විසෙසෙත්වා වාචං භාසන්ති, එවං සම්පදමිදං වෙදිතබ්බං. යථා ච ගොහත්ථිමහිංසඅච්ඡසූකරසසබිළාරාදීසු සාමඤ්ඤවසෙන මිගසද්දෙ වත්තමානෙපි ‘‘මිගචම්මං මිගමංස’’න්ති ආගතට්ඨානෙ ‘‘හරිණස්සා’’ති විසෙසනසද්දං විනාපි ‘‘හරිණමිගචම්මං හරිණමිගමංස’’න්ති විසෙසත්ථාධිගමො හොති, එත්ථ න ගොහත්ථිආදීනං චම්මං වා මංසං වා විඤ්ඤායති. තථා ‘‘මිගමංසං ඛාදන්තී’’ති වචනස්ස ගොහත්ථිආදීනං මංසං ඛාදන්තීති අත්ථො න සම්භවති, එවමෙව කත්ථචි විනාපි ජෙට්ඨකඉති විසෙසනසද්දං ‘‘භාතා’’ති වුත්තෙයෙව ‘‘ජෙට්ඨකභාතා’’ති අත්ථො විඤ්ඤායතීති. නනු ච භො ‘‘මිගචම්මං, මිගමංස’’න්ති එත්ථ චම්මමංසසද්දෙහෙව [Pg.181] විසෙසත්ථාධිගමො හොතීති? න හොති, මිගසද්දස්ස ඉව චම්මමංසසද්දානං සාමඤ්ඤවසෙන වත්තනතො, එවඤ්ච සති කෙන විසෙසත්ථාධිගමො හොතීති චෙ? ලොකසඞ්කෙතවසෙන, තථා හි මිගසද්දෙ ච චම්මසද්දාදීසු ච සාමඤ්ඤවසෙන වත්තමානෙසුපි ලොකසඞ්කෙතෙන පරිච්ඡින්නත්තා ගොහත්ථිආදීනං චම්මාදීනි න ඤායන්ති ලොකෙන, අථ ඛො හරිණචම්මාදීනියෙව ඤායන්ති. ‘‘සඞ්කෙතවචනං සච්චං, ලොකසම්මුති කාරණ’’න්ති හි වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

But, sir, is it not said somewhere 'elder brother' with specification? True, but 'elder brother' is said to clarify that the word 'brother' also applies to the younger. Just as, for example, although the word 'miga' (animal) applies to deer, it is sometimes also applied to other quadrupeds; therefore, to distinguish it, they say 'hariṇamigo' (deer-animal). So, too, should this be understood. And just as, although the word 'miga' is used generally for cows, elephants, buffaloes, bears, pigs, rabbits, cats, and so on, in contexts where 'animal hide' or 'animal flesh' are mentioned, the specific meaning of 'deer hide' or 'deer flesh' is understood even without the specifying word 'of a deer'; here, the hide or flesh of cows, elephants, and so on is not understood. Similarly, for the statement 'they eat animal flesh,' the meaning 'they eat the flesh of cows, elephants, etc.' is not possible. In the same way, in certain contexts, even without the specifying word 'elder', when 'brother' is said, the meaning 'elder brother' is understood. But, sir, in the phrases 'animal hide' or 'animal flesh,' is the specific meaning derived from the words 'hide' and 'flesh' themselves? No, it is not, for just like the word 'animal', the words 'hide' and 'flesh' are used generally. If that is the case, then by what means is the specific meaning understood? By worldly convention. For even though the words 'animal', 'hide', and so on are used generally, because they are defined by worldly convention, the hides of cows, elephants, and so on are not recognized by people; rather, only the hides of deer are known. It should be seen that it is said: 'Conventional speech is true, for worldly consensus is the cause.'

ගිලෙසු අන්විච්ඡායං. පුනප්පුනං ඉච්ඡා අන්විච්ඡා. ගිලෙසති.

The root Gilesu is in the sense of seeking. Repeated desire is anvicchā. Gilesati.

යෙසු පයතනෙ. යෙසති.

The root Yesu is in the sense of striving. Yesati.

ජෙසු නෙසු එසු හෙසු ගතියං. ජෙසති. නෙසති. එසති. හෙසති. ධාත්වන්තස්ස පන සඤ්ඤොගවසෙන ‘‘ජෙස්සති, නෙස්සතී’’තිආදීනිපි ගහෙතබ්බානි. ජෙස්සමානො. ජෙස්සං, ජෙස්සන්තො. එත්ථ ච –

The roots Jesu, Nesu, Esu, and Hesu are in the sense of going. Jesati. Nesati. Esati. Hesati. However, due to the conjunction at the end of the root, forms like "jessati, nessati," and so on, should also be taken. Jessamāno. Jessaṃ, jessanto. And here—

‘‘යථා ආරඤ්ඤකං නාගං, දන්තිං අන්වෙති හත්ථිනී;

ජෙස්සන්තං ගිරිදුග්ගෙසු, සමෙසු විසමෙසු චා’’ති

Just as a cow elephant follows a wild elephant, a tusker; going in rugged mountains, and in level and uneven places.

පාළි නිදස්සනං.

This is a Pāli example.

දෙසු හෙසු අබ්‍යත්තසද්දෙ. දෙසති. හෙසති.

The roots Desu and Hesu are in the sense of inarticulate sound. Desati. Hesati.

කාස සද්දකුච්ඡායං. කාසති, උක්කාසති. කාසො. කාසං සාසං දරං බල්‍යං, ඛීණමෙධො නිගච්ඡති.

The root Kāsa is in the sense of sound and illness. Kāsati, ukkāsati. Kāso. Kāsaṃ sāsaṃ daraṃ balyaṃ, khīṇamedho nigacchati.

කාසු භාසු දිත්තියං. දිත්තීති පාකටතා, විරාජනතා වා. කාසති, පකාසති. පකාසති තෙජො. දූරෙ සන්තො පකාසෙන්ති. භාසති. පභාසති මිදං බ්‍යම්හං. පකාසො. කාසු ඔභාසො.

The roots Kāsu and Bhāsu are in the sense of shining. Ditti means clearness or radiance. Kāsati, pakāsati. Fire illuminates. The virtuous shine forth from afar. Bhāsati. This Brahma-world shines forth. Pakāso. Kāsu obhāso.

තත්‍ර [Pg.182] පකාසතීති පකාසො, පාකටො හොතීති අත්ථො. තුච්ඡභාවෙන පුඤ්ජභාවෙන වා කාසති පකාසති පාකටා හොතීති කාසු. ‘‘කාසු’’ ඉති ආවාටොපි වුච්චති රාසිපි.

Here, 'pakāso' is from 'pakāsati,' which means it becomes manifest. Kāsu is that which shines, becomes manifest, or becomes evident, either by being empty or by being heaped. The term 'kāsu' is also called a pit and a heap.

‘‘කිංනු සන්තරමානොව, කාසුං ඛනසි සාරථි;

පුට්ඨො මෙ සම්ම අක්ඛාහි, කිංකාසුයා කරිස්සසී’’ති

Why indeed, as if hurrying, do you dig a pit, charioteer? Asked by me, friend, tell me, what will you do with this pit?

එත්ථ හි ආවාටො කාසු නාම. ‘‘අඞ්ගාරකාසුං අපරෙ ඵුණන්ති, නරා රුදන්තා පරිදඩ්ඪගත්තා’’ති එත්ථ රාසි. කාරිතෙ – පකාසෙතීති පකාසකො. ඔභාසෙතීති ඔභාසකො. කම්මෙ පකාසියතීති පකාසිතො. එවං භාසිතො. භාවෙ – කාසනා. සඞ්කාසනා. පකාසනා. තුමන්තාදිත්තෙ ‘‘පකාසිතුං, පකාසෙතුං, ඔභාසිතුං, ඔභාසෙතුං. පකාසිත්වා, පකාසෙත්වා, ඔභාසිත්වා, ඔභාසෙත්වා’’ති රූපානි භවන්ති. තද්ධිතෙ භාසු එතස්ස අත්ථීති භාසුරො, පභස්සරො යො කොචි. භාසුරොති වා කෙසරසීහො. ඉමස්මිං අත්ථෙ භාසුසද්දො ‘‘රාජ දිත්තිය’’න්ති එත්ථ රාජසද්දො විය විරාජනවාචකො සියා, තස්මා රූපසිරියා විරාජනසම්පන්නතාය භාසු විරාජනතා එතස්ස අත්ථීති භාසුරොති නිබ්බචනං ඤෙය්‍යං.

Here, indeed, a pit is called a 'kāsu.' In "Some make a heap of charcoal, weeping men with scorched limbs," here it means a heap. In the causative: one who makes known from 'pakāseti' is 'pakāsako.' One who illuminates from 'obhāseti' is 'obhāsako.' In the passive: that which is made known from 'pakāsiyati' is 'pakāsito.' Similarly, 'bhāsito.' In the abstract sense: 'kāsanā,' 'saṅkāsanā,' 'pakāsanā.' In the infinitive and so on, forms like 'pakāsituṃ, pakāsetuṃ, obhāsituṃ, obhāsetuṃ; pakāsitvā, pakāsetvā, obhāsitvā, obhāsetvā' arise. In derivation: from 'bhāsu,' 'bhāsuro' (radiant one) is formed in the sense of 'it has this,' or 'pabhassaro' (shining), whoever it may be. Or 'bhāsuro' means a maned lion. In this sense, the word 'bhāsu' could be a word signifying radiance, like the word 'rāja' (king) in "rāja dittiyaṃ" (royal splendor). Therefore, the etymology of 'bhāsuro' should be understood as: 'it has bhāsu (radiance),' due to being endowed with the radiance of beauty of form.

නාසු රාසු සද්දෙ. නාසති. රාසති. නාසා, නාසිකා.

The roots Nāsu and Rāsu are in the sense of sound. Nāsati. Rāsati. Nāsā, nāsikā.

තත්‍ර නාසාති හත්ථිසොණ්ඩාපි නාසාති වුච්චති ‘‘සචෙ මං නාගනාසූරූ, ඔලොකෙය්‍ය පභාවතී’’තිආදීසු විය. මනුස්සාදීනං නාසිකාපි නාසාති වුච්චති ‘‘යො තෙ හත්ථෙ ච පාදෙ ච, කණ්ණනාසඤ්ච ඡෙදයී’’තිආදීසු විය. නාසන්ති අබ්‍යත්තසද්දං කරොන්ති එතායාති නාසා. නාසා එව නාසිකා. යත්ථ නිබ්බචනං න වදාම, තත්ථ තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා අප්පසිද්ධත්තා [Pg.183] වා න වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං, අවුත්තම්පි පයොගවිචක්ඛණෙහි උපපරික්ඛිත්වා යොජෙතබ්බං. අත්‍රිදං වුච්චති –

Here, 'nāsā' is also used for an elephant's trunk, as in instances such as, "If the radiant one with thighs like a nāga's trunk were to look at me." Similarly, the nose of humans and others is called 'nāsā', as in instances such as, "He who cut off your hands and feet, ears and nose." They produce an inarticulate sound with it, therefore it is 'nāsā'. 'Nāsā' is the same as 'nāsikā'. Where we do not state the etymology, it should be understood that it is not stated either because it is easily understood or because it is unexpressed. Even what is not stated should be analyzed and applied by those skilled in usage. Here it is said:

නාසා සොණ්ඩා කරො හත්ථො,හත්ථිදබ්බෙ සමා මතා;

නාසා ච නාසිකා ච ද්වෙ,නරාදීසු සමා මතා’’ති.

The trunk (nāsā), the trunk (soṇḍā), the trunk (kara), and the trunk (hattha) are considered the same in matters concerning elephants. And nāsā and nāsikā, these two, are considered the same among humans and so on.

නස කොටිල්ලෙ. නසති.

The root Nasa is in the sense of crookedness. Nasati.

භිසි භයෙ. භිංසති. භිංසනකො. තදාසි යං භිංසනකං. භෙස්මාකායො.

The root Bhisi is in the sense of fear. Bhiṃsati. Bhiṃsanako. That was what was terrifying. Bhesmākāyo.

ආසිසි ඉච්ඡායං. ආපුබ්බො සිසි ඉච්ඡායං වත්තති. ආසිසති. ආසිසතෙව පුරිසො. ආසිසනා. ආසිසත්තං. ආසිසන්තො, ආසිසමානො, ආසමානො. ‘‘සුග්ගතිමාසමානා’’ති පාළි එත්ථ නිදස්සනං.

The root Āsisi is in the sense of desiring. Sisi, preceded by Ā, functions in the sense of desiring. Āsisati. A man indeed desires. Āsisanā. Āsisattaṃ. Āsisanto, āsisamāno, āsamāno. The Pāli 'Suggatimāsamānā' is an example here.

ගසු අදනෙ. ගසති.

The root Gasu is in the sense of eating. Gasati.

ඝුසී කන්තිකරණෙ. ඊකාරන්තොයං, තෙන ඉතො න නිග්ගහීතාගමො. ඝුසති.

The root Ghusī is in the sense of making beautiful or making a sound. This ends in 'ī', therefore there is no augment of the nasal consonant from this. Ghusati.

පංසු භංසු අවසංසනෙ. පංසති. භංසති.

The roots Paṃsu and Bhaṃsu are in the sense of falling down. Paṃsati. Bhaṃsati.

ධංසු ගතියං. ධංසති. රජො නුද්ධංසති උද්ධං.

The root Dhaṃsu is in the sense of going. Dhaṃsati. Dust is scattered upwards.

පස විත්ථාරෙ. පසති. පසු.

The root Pasa is in the sense of spreading. Pasati. Pasu.

කුස අව්හානෙ රොදනෙ ච. කොසති, පක්කොසති. පක්කොසකො, පක්කොසිතො, පක්කොසනං.

The root Kusa is in the sense of calling and lamenting. Kosati, pakkosati. Pakkosako, pakkosito, pakkosanaṃ.

කස්ස ගතියං. කස්සති, පරිකස්සති. පටිකස්සති. මූලාය පටිකස්සෙය්‍ය. පටිකස්සෙය්‍යාති ආකඩ්ඪෙය්‍ය, මූලාපත්තියංයෙව පතිට්ඨාපෙය්‍යාති අත්ථො.

The root Kassa is in the sense of going. Kassati, parikassati. Paṭikassati. He should be drawn back to the root. "He should be drawn back" means he should be pulled back; the meaning is that he should be established in the root offense itself.

අස [Pg.184] දිත්‍යාදානෙසු ච. චකාරො ගතිපෙක්ඛකො. අසති.

The root Asa is in the sense of shining, taking, and so on. The particle 'ca' also indicates going. Asati.

දිස ආදානසංවරණෙසු. දිස්සති පුරිසො.

The root Disa is in the sense of taking and restraining. Dissati puriso.

දාසු දානෙ. දාසති.

The root Dāsu is in the sense of giving. Dāsati.

රොස භයෙ. රොසති. රොසකො.

The root Rosa is in the sense of fear. Rosati. Rosako.

භෙසු චලනෙ. භෙසති.

The root Bhesu is in the sense of moving. Bhesati.

පස බාධනඵස්සනෙසු. පසති. පාසො, නාගපාසො, හත්ථපාසො.

The root Pasa is in the sense of afflicting and touching. Pasati. Pāso, nāgapāso, hatthapāso.

ලස කන්තියං. ලසති, අභිලසති, විලසති. ලාසො, විලාසො, විලසනං.

The root Lasa is used in the sense of beauty. Lasati, abhilasati, vilasati. Lāso, vilāso, vilasanaṃ.

චස භක්ඛණෙ. චසති.

The root Casa is used in the sense of eating. Casati.

කස හිංසායං. කසති.

The root Kasa is used in the sense of harming. Kasati.

තිස තිත්තියං. තිත්ති තප්පනං පරිපුණ්ණතා සුහිතතා. තිසති. තිත්ති.

The root Tisa is used in the sense of satisfaction. Titti means satisfaction, contentment, fullness, and satiation. Tisati. Titti.

වස නිවාසෙ. වසති, වසියති, වච්ඡති. වත්ථු, වත්ථං, පරිවාසො, නිවාසො, ආවාසො, උපවාසො, උපොසථො, විප්පවාසො, චිරප්පවාසී, චිරප්පවුත්ථො, වසිත්වා, වත්තුං, වසිතුං ඉච්චාදීනි.

The root Vasa is used in the sense of dwelling. Vasati, vasiyati, vacchati. Vatthu, vatthaṃ, parivāso, nivāso, āvāso, upavāso, uposatho, vippavāso, cirappavāsī, cirappavuttho, vasitvā, vattuṃ, vasituṃ, and so forth.

අත්‍ර උපවාසොති අන්නෙන වජ්ජිතො වාසො උපවාසො. උපොසථොති උපවසන්ති එත්ථාති උපොසථො, උපවසන්ති සීලෙන වා අනසනෙන වා උපෙතා හුත්වා වසන්තීති අත්ථො. අයං පනෙත්ථ අත්ථුද්ධාරො – ‘‘ආයාමාවුසො කප්පින උපොසථං ගමිස්සාමා’’තිආදීසු පාතිමොක්ඛුද්දෙසො [Pg.185] උපොසථො. ‘‘එවං අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතො ඛො විසාඛෙ උපොසථො උපවුත්ථො’’තිආදීසු සීලං. ‘‘සුද්ධස්ස වෙ සදා ඵග්ගු, සුද්ධස්සුපොසථො සදා’’තිආදීසු උපවාසො. ‘‘උපොසථො නාම නාගරාජා’’තිආදීසු පඤ්ඤත්ති. ‘‘න භික්ඛවෙ තදහුපොසථෙ සභික්ඛුකා ආවාසා’’තිආදීසු උපවසිතබ්බදිවසොති.

Here, 'upavāso' means dwelling while abstaining from food; that dwelling is called 'upavāso'. 'Uposatho' is where they observe; it means they dwell, having undertaken virtue or fasting. This is the analysis of meaning here: in 'Come, friend Kappina, we will go to the Uposatha,' etc., 'Uposatha' refers to the recitation of the Pātimokkha. In 'Thus, Visākha, the Uposatha observed with the eight factors,' etc., it refers to virtue. In 'For the pure, it is always Phaggu; for the pure, Uposatha is constant,' etc., it refers to fasting. In 'Uposatha is the name of a nāga king,' etc., it refers to a designation. In 'Monks, on that Uposatha day, from a residence with monks…' etc., it refers to the day of observance.

වස කන්තියං. වච්ඡති. ජිනවච්ඡයො.

The root Vasa is used in the sense of beauty. Vacchati. Jinavacchayo.

සස සුසනෙ. සසති. සසො.

The root Sasa is used in the sense of the charnel ground. Sasati. Saso.

සස පාණනෙ. සසති. සතොව අස්සසති, සතොව පස්සසති. සසො, සසනං. අස්සාසො පස්සාසො අස්සසන්තො පස්සසන්තො.

The root Sasa is used in the sense of breathing. Sasati. Mindfully he breathes in, mindfully he breathes out. Saso, sasanaṃ. Assāso, passāso, assasanto, passasanto.

අස භුවි. අත්ථි. අස.

The root Asa is used in the sense of being. Atthi. Asa.

එත්ථ අත්ථීති ආඛ්‍යාතපදං. න අත්ථි ඛීරා බ්‍රාහ්මණී. අත්ථිතා, අත්ථිභාවො, ‘‘යං කිඤ්චි රතනං අත්ථී’’තිආදීසු විය නිපාතපදං. තස්මා අත්ථීති පදං ආඛ්‍යාතනිපාතවසෙන දුවිධන්ති වෙදිතබ්බං. අසඉති අවිභත්තිකං නාමිකපදං. එත්ථ ච ‘‘අසස්මීති හොතී’’ති පාළි නිදස්සනං. තත්ථ අත්ථීති අස, නිච්චස්සෙතං අධිවචනං. ඉමිනා සස්සතදිට්ඨි වුත්තා.

Here, 'atthi' is a finite verb. For example, 'Na atthi khīrā brāhmaṇī.' 'Atthitā' and 'atthibhāvo' refer to existence or being. And in phrases like 'whatever treasure there is,' 'atthi' is a particle. Therefore, the word 'atthi' should be understood as twofold: as a finite verb and as a particle. 'Asa' is an uninflected nominal form. And here, the Pāli example is 'asasmīti hoti.' There, 'atthi' is synonymous with 'asa', a designation for permanence. By this, the eternalist view is stated.

තත්‍රායං පදමාලා – ‘‘අත්ථි, සන්ති. අසි, අත්ථ. අස්මි, අස්ම, අම්හි, අම්හ’’ ඉච්චෙතානි පසිද්ධානි. ‘‘අත්ථු, සන්තු. ආහි, අත්ථ. අස්මි, අස්ම අම්හි, අම්හ’’ ඉච්චෙතානි ච, ‘‘සියා, අස්ස, සියුං, අස්සු, සියංසු. අස්ස, අස්සථ. සියං, අස්ස, අස්සාම’’ ඉච්චෙතානි ච පසිද්ධානි.

Here is the paradigm: 'atthi, santi; asi, attha; asmi, asma, amhi, amha'—these are well-known. And 'atthu, santu; āhi, attha; asmi, asma, amhi, amha'—these too; and 'siyā, assa, siyuṃ, assu, siyaṃsu; assa, assatha; siyaṃ, assa, assāma'—these are also well-known.

එත්ථ පන ‘‘තෙසඤ්ච ඛො භික්ඛවෙ සමග්ගානං සම්මොදමානානං…පෙ… සියංසු ද්වෙ භික්ඛූ අභිධම්මෙ නානාවාදා’’ති පාළි නිදස්සනං[Pg.186]. තත්ථ සියංසූති භවෙය්‍යුං. අභිධම්මෙති විසිට්ඨෙ ධම්මෙ.

Here, however, the Pāli passage 'tesañca kho bhikkhave samaggānaṃ sammodamānānaṃ…pe… siyaṃsu dve bhikkhū abhidhamme nānāvādā' is an example. There, 'siyaṃsu' means 'they might be.' 'Abhidhamme' means 'in the higher doctrine.'

ඉදානි සියාසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරො පභෙදො ච වුච්චතෙ. සියාති එකංසෙ ච විකප්පනෙ ච ‘‘පථවීධාතු සියා අජ්ඣත්තිකා, සියා බාහිරා’’ති එකංසෙ. ‘‘සියා අඤ්ඤතරස්ස භික්ඛුනො ආපත්තිවීතික්කමො’’ති විකප්පනෙ.

Now, the meaning and divisions of the word 'siyā' are explained. 'Siyā' is used in the sense of certainty (ekaṃse) and in the sense of option (vikappane). 'The earth element is sometimes internal, sometimes external' is an example of certainty. 'There might be a transgression of a rule by a certain monk' is an example of option.

සියාති එකමාරඛ්‍යාතපදං, එකමබ්‍යයපදං. ආඛ්‍යාතත්තෙ එකවචනන්තං, අබ්‍යයත්තෙ යථාපාවචනං. ‘‘පුත්තා මත්ථි ධනා මත්ථී’’ති එත්ථ අත්ථීති අබ්‍යයපදමිව එකවචනන්තම්පි බහුවචනන්තම්පි භවති. තස්සාඛ්‍යාතත්තෙ පයොගොවිදිතොව. අබ්‍යයත්තෙ පන ‘‘සුඛං න සුඛසහගතං, සියා පීතිසහගත’’න්ති ‘‘ඉමෙ ධම්මා සියා පරිත්තාරම්මණා’’ති ච එකවචනබහුවචනප්පයොගා වෙදිතබ්බා. එත්ථ ධාතුයා කිච්චං නත්ථි. පරොක්ඛායං ‘‘ඉතිහ අස ඉතිහ අසා’’ති දස්සනතො අස ඉති පදං ගහෙතබ්බං. හිය්‍යත්තනීරූපානි අප්පසිද්ධානි. අජ්ජතනියා පන ‘‘ආසි, ආසිංසු, ආසුං. ආසි, ආසිත්ථ. ආසිං, ආසිම්හා’’ ඉච්චෙතානි පසිද්ධානි. භවිස්සන්තියා ‘‘භවිස්සති, භවිස්සන්ති’’ ඉච්චාදීනි. කාලාතිපත්තියා ‘‘අභවිස්සා, අභවිස්සංසු’’ ඉච්චාදීනි භවන්ති.

'Siyā' is a single word, being a finite verb and an indeclinable. As a finite verb, it is in the singular number; as an indeclinable, its number is according to usage. In 'puttā m'atthi, dhanā m'atthi,' the indeclinable 'atthi' is used with a plural subject. The usage of 'siyā' as a finite verb is known from convention. But as an indeclinable, as in 'sukhaṃ na sukhasahagataṃ, siyā pītisahagataṃ' and 'ime dhammā siyā parittārammaṇā,' its singular and plural usages should be understood. Here, the root has no function. For the perfect tense, in 'itiha asa, itiha asā,' the word 'asa' should be taken as an example. The aorist forms are established. The imperfect forms, however, are well-known: 'āsi, āsiṃsu, āsuṃ; āsi, āsittha; āsiṃ, āsimhā.' Forms of the future include 'bhavissati, bhavissanti,' etc. Forms of the conditional include 'abhavissā, abhavissaṃsu,' etc.

සාස අනුසිට්ඨියං. සාසති, අනුසාසති. කම්මන්තං වො සාසති, සාසනං, අනුසාසනං, අනුසාසනී, අනුසිට්ඨි, සත්ථා, සත්ථං, අනුසාසකො, අනුසාසිකා.

The root Sāsa is used in the sense of instruction. Sāsati, anusāsati. 'He instructs you in work.' Sāsanaṃ, anusāsanaṃ, anusāsanī, anusiṭṭhi, satthā, satthaṃ, anusāsako, anusāsikā.

තත්‍ර සාසනන්ති අධිසීලාදිසික්ඛත්තයසඞ්ගහිතසාසනං, පරියත්තිපටිපත්තිපටිවෙධසඞ්ඛාතං වා සාසනං. තඤ්හි සාසති එතෙන, එත්ථ වාති ‘‘සාසන’’න්ති පවුච්චති. අපිච සාසනන්ති ‘‘රඤ්ඤො [Pg.187] සාසනං පෙසෙතී’’තිආදීසු විය පාපෙතබ්බවචනං. තථා සාසනන්ති ඔවාදො, යො ‘‘අනුසාසනී’’ති ච, ‘‘අනුසිට්ඨී’’ති ච වුච්චති. සත්ථාති තිවිධයානමුඛෙන සදෙවකං ලොකං සාසතීති සත්ථා, දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකපරමත්ථෙහි යථාරහං සත්තෙ අනුසාසතීති අත්ථො. සත්ථන්ති සද්දෙ ච අත්ථෙ ච සාසති ආචික්ඛති එතෙනාති සත්ථං. කිංතං? බ්‍යාකරණං.

Here, 'sāsana' means the Teaching, which comprises the threefold training of higher virtue and so forth, or the Teaching known as scripture, practice, and realization. For one instructs by means of this, or in this, therefore it is called 'sāsana.' Furthermore, 'sāsana' means a message to be delivered, just as in 'he sends the king's message.' Similarly, 'sāsana' means advice, which is also called 'anusāsanī' and 'anusiṭṭhī.' 'Satthā' means a teacher, because he instructs the world with its devas through the three kinds of vehicles; that is, he instructs beings appropriately with regard to their welfare in this life, in the next life, and in the ultimate sense. 'Satthaṃ' means a treatise, because by it one instructs and explains sounds and meanings. What is that? Grammar.

ඊස ඉස්සරියෙ. ඉස්සරියං ඉස්සරභාවො. ඊසති. වඞ්ගීසො, ජනපදෙසො, මනුජෙසො.

The root Īsa is used in the sense of mastery. Issariyaṃ is the state of being a master. Īsati. Vaṅgīso, janapadeso, manujeso.

තත්‍ර වඞ්ගීසොති වාචාය ඊසො ඉස්සරොති වඞ්ගීසො. කො සො? ආයස්මා වඞ්ගීසො අරහා. ආහ ච සයමෙව –

There, 'Vaṅgīsa' means master of speech, one who is a lord of words. Who is that? The Venerable Vaṅgīsa, the Arahant. And he himself said:

‘‘වඞ්ගෙ ජාතොති වඞ්ගීසො, වචනෙ ඉස්සරොති ච;

‘වඞ්ගීසො’ ඉති මෙ නාමං, අභවී ලොකසම්මත’’න්ති;

“Because I was born in Vaṅga I am Vaṅgīsa, and because I am a master in speech; thus my name ‘Vaṅgīsa’ became honored in the world.”

ආස උපවෙසනෙ. උපවෙසනං නිසීදනං ‘‘ආසනෙ උපවිට්ඨො සඞ්ඝො’’ති එත්ථ විය. ආසති. අච්ඡති. ආසීනො. ආසනං. උපාසති. උපාසකො.

The root Āsa is used in the sense of sitting. Upavesanaṃ means sitting, as in 'āsane upaviṭṭho saṅgho' (the Saṅgha is seated on a seat). Āsati. Acchati. Āsīno. Āsanaṃ. Upāsati. Upāsako.

තත්ථ ආසනන්ති ආසති නිසීදති එත්ථාති ආසනං, යං කිඤ්චි නිසීදනයොග්ගං මඤ්චපීඨාදි.

There, 'āsana' is so called because one sits (āsati, nisīdati) on it (ettha); it is any object suitable for sitting, such as a couch, stool, and so forth.

කසී ගතිසොසනෙසු. ඊකාරන්තොයං ධාතු, තෙනිතො න නිග්ගහීතාගමො. කසති.

The root Kasī is used in the sense of going and drying. This is an ī-ending root, therefore it is not augmented with a niggahīta. Kasati.

නිසී චුම්බනෙ. නිසති.

The root Nisī is used in the sense of kissing. Nisati.

දිසී අප්පීතියං. ධම්මං දෙස්සති. දිසො. දිට්ඨො. දෙස්සී. දෙස්සො. දෙස්සියො.

The root Disī is used in the sense of aversion. He hates the Dhamma. Diso (an enemy). Diṭṭho (an enemy). Dessī (hateful). Desso (hated). Dessiyo (hateful).

තත්‍ර දිසොති ච දිට්ඨොති ච පච්චාමිත්තස්සාධිවචනමෙතං. සො හි පරෙ දෙස්සති නප්පියායති, පරෙහි වා දෙස්සියති පියො [Pg.188] න කරියතීති ‘‘දිසො’’ති ච ‘‘දිට්ඨො’’ති ච වුච්චති. අථ වා දිසොති චොරො වාපච්චාමිත්තො වා. දිට්ඨොති පච්චාමිත්තොයෙව. අත්‍රිමෙ පයොගා –

There, 'diso' and 'diṭṭho' are terms for an enemy. For he hates others and is not fond of them, or he is hated by others and not held dear—thus he is called 'diso' and 'diṭṭho.' Alternatively, 'diso' means a thief or an enemy. 'Diṭṭho' means an enemy specifically. Here are some usages:

‘‘දිසො දිසං යං තං කයිරා, වෙරී වා පන වෙරිනං;

මිච්ඡාපණිහිතං චිත්තං, පාපියො නං තතො කරෙ’’ති ච.

'Whatever an enemy might do to an enemy, or a hater to one who is hated; a wrongly directed mind can do one even greater harm.'

‘‘දිසා හි මෙ ධම්මකථං සුණන්තූ’’ති ච, ‘‘දිසා හි මෙ තෙ මනුස්සෙ භජන්තු යෙ ධම්මමෙවාදපයන්ති සන්තො’’ති ච,

'May those in all directions hear my Dhamma talk,' and 'May those in all directions attend to those people who, being at peace, teach only the Dhamma.'

‘‘යස්සෙතෙ චතුරො ධම්මා, වානරින්ද යථා තව;

සච්චං ධම්මො ධිති චාගො, දිට්ඨං සො අතිවත්තතී’’ති ච.

'Whoever has these four qualities, O king of monkeys, just as you do—truth, Dhamma, fortitude, and generosity—he overcomes his enemy.'

දෙස්සීති දෙස්සනසීලො අප්පියායනසීලොති දෙස්සී. ‘‘ධම්මකාමො භවං හොති, ධම්මදෙස්සී පරාභවො’’ති ඉදමෙත්ථ පයොගනිදස්සනං. දෙස්සොති අප්පියො, තථා දෙස්සියොති. එත්ථ ච –

'Dessī' means one of a hating nature, one inclined to dislike. 'One who loves the Dhamma prospers; one who hates the Dhamma declines'—this illustrates the usage here. 'Desso' means disliked, and likewise 'dessiyo.' Here also:

‘‘න මෙ දෙස්සා උභො පුත්තා, මද්දීදෙවී න දෙස්සියා;

සබ්බඤ්ඤුතං පියං මය්හං, තස්මා පියෙ අදාසහ’’න්ති ච,

Neither of my two sons is hateful to me, nor is Queen Maddī hateful; omniscience is dear to me, therefore I gave away what was dear.

‘‘න මෙ සා බ්‍රාහ්මණී දෙස්සා, නපි මෙ බලං න විජ්ජතී’’ති ච,

That brahmin woman is not hateful to me, nor do I lack strength.

‘‘මාතා පිතා න මෙ දෙස්සා, නපි දෙස්සං මහායසං;

සබ්බඤ්ඤුතං පියං මය්හං, තස්මා වතමධිට්ඨහි’’න්ති ච

Neither mother nor father are hateful to me, nor is great fame hateful; omniscience is dear to me, therefore I undertook this vow.

පයොගා. සබ්බත්ථ මෙති ච මය්හන්ති ච සාමිවචනං දට්ඨබ්බං.

These are the usages. Everywhere, 'me' and 'mayhaṃ' should be understood as a term of ownership.

ඉමානි පන පච්චාමිත්තස්ස නාමානි –

These, however, are the names of an enemy:

‘‘පච්චමිත්තො රිපු දිට්ඨො, දිසො වෙරී ච සත්ව’රි;

අමිත්තො ච සපත්තො ච, එවං පණ්ණත්තිකාරිසූ’’ති.

Adversary, foe, opponent, enemy, hostile one, and rival; unfriend and competitor—thus are the terms for an enemy.

එසු ගතියං. එසති.

Esu: in going. He goes.

භස්ස [Pg.189] භස්සනදිත්තීසු. භස්සනං වචනං. දිත්ති සොභා. භස්සති. භස්සං, පභස්සරං.

Bhassa: in speaking and shining. Bhassanaṃ: speech. Ditti: radiance. He speaks, he shines. Bhassaṃ, pabhassaraṃ.

ධිස සද්දෙ. ධිසති.

Dhisa: in sounding. He sounds.

දිස අතිසජ්ජනෙ. දිසති, උපදිසති, සන්දිසති, නිද්දිසති, පච්චාදිසති, පටිසන්දිසති, උද්දිසති. දෙසො, උද්දෙසො ඉච්චාදීනි.

Disa: in pointing out. He points out, he instructs, he indicates, he specifies, he rejects, he reconciles, he points out. A region, an outline, etc.

පිසු අවයවෙ. පිසති.

Pisu: in component parts. He grinds, he crushes.

ඉසි ගතියං. ඉසති.

Isi: in going. He goes.

ඵුස සම්ඵස්සෙ. ඵුසති. ඵස්සො, ඵුසනා, සම්ඵුසනා, සම්ඵුසිතත්තං. එවරූපො කායසම්ඵස්සො අහොසි. ඵොට්ඨබ්බං, ඵුසිතං. දෙවො ච එකමෙකං ඵුසායති. ඵුට්ඨුං, ඵුසිතුං, ඵුසිත්වා, ඵුසිත්වාන, ඵුසිය, ඵුසියාන. ඵුස්ස ඵුස්ස බ්‍යන්තිං කරොති.

Phusa: in contact. He touches. Contact, touching, mutual touching, the state of having been touched. Such was the bodily contact. Tangible object, touched. And the god causes it to rain down one by one. To touch, to touch, having touched, having touched, touching, while touching. Repeatedly touching, he brings it to an end.

තත්‍ර ඵස්සොති ආරම්මණං ඵුසන්ති එතෙන, සයං වා ඵුසති, ඵුසනමත්තමෙව වා එතන්ති ඵස්සො, ආරම්මණෙ ඵුසනලක්ඛණො ධම්මො.

Here, 'contact' means that by which one touches an object, or that which touches of itself, or merely the act of touching—thus, contact is a phenomenon characterized by touching an object.

රුස රිස හිංසායං. රොසති. රිසති. පුරිසො.

Rusa, risa: in harming. He is angry. He harms. A person.

එත්ථ ච ‘‘පුං වුච්චති නිරයො, තං රිසතීති පුරිසො’’ති ආචරියා වදන්ති.

Moreover, here the teachers say: "'Puṃ' is called hell; he who harms it is 'puriso' (a person)."

රිස ගතියං. රෙසති.

Risa: in going. He goes.

විස පවෙසනෙ. විසති, පවිසති. පවෙසො, පවෙසනං, නිවෙසනං, පවිසං. එත්ථ නිවෙසනං වුච්චති ගෙහං.

Visa: in entering. He enters, he enters. Entrance, entering, dwelling, entering. Here, 'dwelling' is called a house.

මස ආමසනෙ. මසති, ආමසති, පරාමසති. පරාමාසො, පරාමසනං.

Masa: in touching. He touches, he touches, he grasps. Grasping, the act of grasping.

එත්ථ [Pg.190] පරාමාසොති පරතො ආමසතීති පරාමාසො, අනිච්චාදිධම්මෙ නිච්චාදිවසෙන ගණ්හාතීති අත්ථො. ‘‘පරාමාසො මිච්ඡාදිට්ඨි කුම්මග්ගො මිච්ඡාපථො’’තිආදීනි බහූනි වෙවචනපදානි අභිධම්මතො ගහෙතබ්බානි.

Here, 'grasping' (parāmāsa) is so called because one grasps perversely; the meaning is that one takes impermanent phenomena and so forth as permanent and so forth. "Grasping is wrong view, the wrong path, the wrong way"—many such synonymous terms are to be taken from the Abhidhamma.

ඉසු ඉච්ඡායං. ඉච්ඡති, සම්පටිච්ඡති. සම්පටිච්ඡනං, ඉච්ඡා, අභිච්ඡා, ඉච්ඡං, ඉච්ඡමානො.

Isu: in desiring. He desires, he accepts. Acceptance, desire, craving, wish, wishing.

වෙසු දානෙ. වෙච්ඡති, පවෙච්ඡති, පවෙච්ඡෙති. පවෙච්ඡං, පවෙච්ඡන්තො.

Vesu: in giving. He gives, he bestows, he causes to give. Bestowing, while bestowing.

නිස බද්ධායං. බද්ධාති විනිබද්ධො, අහඞ්කාරස්සෙතං අධිවචනං. නිසති.

Nisa: in binding. 'Bound' means thoroughly bound; this is a designation for egoism. It binds.

ජුසි පීතිසෙවනෙසු. ජොසති.

Jusi: in enjoying pleasure. He enjoys.

ඉස පරියෙසනෙ. එසති. ඉසි, ඉට්ඨං, අනිට්ඨං, එසං, එසමානො.

Isa: in seeking. He seeks. Seeker, desirable, undesirable, seeking, while seeking.

සංකසෙ අච්ඡනෙ. අච්ඡනං නිසීදනං. සඞ්කසායති.

Saṃkase: in sitting. Acchanaṃ: sitting. He sits down.

සකාරන්තධාතුරූපානි.

Forms of roots ending in 'sa'.

හකාරන්තධාතු

Roots ending in 'ha'.

හා චාගෙ. ජහති, විජහති. විජහනං, ජහිතුං, ජහාතවෙ, ජහිත්වා, ජහාය.

Hā: in abandoning. He abandons, he forsakes. Abandoning, to abandon, for abandoning, having abandoned, having abandoned.

ම්හී ඊසංහසනෙ. ම්හයතෙ, උම්හයතෙ විම්හයතෙ.

Mhī: in slight smiling. He smiles, he smiles joyfully, he is astonished.

තත්ථ ම්හයතෙති සිතං කරොති. උම්හයතෙති පහට්ඨාකාරං දස්සෙති. විම්හයතෙති විම්හයනං කරොති. තත්‍රායං පාළි ‘‘න නං උම්හයතෙ දිස්වා. පෙක්ඛිතෙන ම්හිතෙන ච. ම්හිතපුබ්බංව [Pg.191] භාසති. යදා උම්හයමානා මං, රාජපුත්තී උදික්ඛති. උම්හාපෙය්‍ය පභාවතී. පම්හාපෙය්‍ය පභාවතී’’ති.

Here, 'mhayati' means to make a smile. 'Umhayati' means to display a delighted appearance. 'Vimhayati' means to cause astonishment. In this regard, the Pali passage is: "Seeing him, she does not smile joyfully. With a glance and a smile. She speaks as if having smiled beforehand. When the princess looks at me, smiling joyfully. Pabhāvatī might cause me to smile. Pabhāvatī might cause me to laugh heartily."

තත්ථ උම්හයමානාති පහට්ඨාකාරං දස්සෙත්වා හසමානා. උම්හාපෙය්‍යාති සිතවසෙන පහංසෙය්‍ය. පම්හාපෙය්‍යාති මහාහසිතවසෙන පරිහාසෙය්‍ය.

Here, 'umhayamānā' means showing a delighted appearance and laughing. 'Umhāpeyya' means to amuse with a smile. 'Pamhāpeyya' means to make one laugh heartily.

හු දානෙ. හවති. හුති.

The root 'hu' is in the sense of 'giving'. He gives. An offering.

හු පසජ්ජකරණෙ. පසජ්ජකරණං පකාරෙන සජ්ජනක්‍රියා. හවති. හුතො, හුතවා, හුතාවී, ආහුති.

The root 'hu' is in the sense of 'sacrificing'. Sacrificing is the act of preparing in a particular way. He sacrifices. Sacrificed, having sacrificed, a sacrificer, an offering.

හූ සත්තායං. හොති, හොන්ති. හොසි, හොථ. හොමි, හොම. පහොති, පහොන්ති. පහූතං, පහූතා, කුතො පහූතා කලහා විවාදා. හොන්තො, හොන්තා, හොන්තං, පහොන්තො. පච්ඡාසමණෙන හොතබ්බං. හොතුං හොතුයෙ, පහොතුං, හුත්වාන. වත්තමානාවිභත්තිරූපාදීනි. එත්ථ පසිද්ධරූපානෙව ගහිතානි.

The root 'hū' is in the sense of 'being' or 'existence'. He is, they are. You are, you all are. I am, we are. He is able, they are able. Abundant, plentiful; whence come abundant quarrels and disputes? Being, being, being, being able. It is to be by a junior ascetic. To be, to be, to be able, having been. Forms of the present tense conjugations, and so forth. Here, only well-known forms are taken.

හොතු, හොන්තු. හොසි, හොථ. හොමි, හොම. පඤ්චමීවිභත්තිරූපානි. එත්ථාපි පසිද්ධරූපානෙව ගහිතානි.

Let it be, let them be. You be, you all be. I be, we be. Forms of the imperative mood. Here too, only well-known forms are taken.

හුවෙය්‍ය, හුවෙය්‍යුං. හුවෙය්‍යාසි, හුවෙය්‍යාථ. හුවෙය්‍යාමි, හුවෙය්‍යාම. හුවෙථ, හුවෙරං. හුවෙථො, හුවෙය්‍යාව්හො. හුවෙය්‍යං, හුවෙය්‍යාම්හෙ. සත්තමියා රූපානි. එත්ථ පන ‘‘උපකො ආජීවකො ‘හුවෙය්‍ය පාවුසො’ති වත්වා සීසං ඔකම්පෙත්වා උම්මග්ගං ගහෙත්වා පක්කමී’’ති පාළියං හුවෙය්‍යාති පදස්ස දස්සනතො නයවසෙන ‘හුවෙය්‍ය, හුවෙය්‍යු’’න්තිආදීනි වුත්තානි. හුපෙය්‍යාතිපි පාඨො දිස්සති, යථා පච්චපෙක්ඛණා. තබ්බසෙන ‘‘හුපෙය්‍ය, හුපෙය්‍යුං[Pg.192]. හුපෙය්‍යාසී’’තිආදිනා වකාරස්ස පකාරාදෙසභූතානි රූපානිපි ගහෙතබ්බානි.

May it be, may they be. May you be, may you all be. May I be, may we be. May you be, may they be. May you two be, may you all be. May I be, may we be. These are the forms of the optative mood. Here, however, in the Pali passage, "The ascetic Upaka, saying, 'It may be so, friend,' shaking his head and taking a wrong path, departed," forms such as "may it be, may they be," and so forth, are mentioned, illustrating the meaning of the word "huveyya." The reading "hupeyyāti" is also seen, as in the reflection. Therefore, forms such as "hupeyya, hupeyyuṃ, hupeyyāsi," and so forth, where 'p' replaces 'v,' should also be included.

අපරො නයො – හෙය්‍ය, හෙය්‍යුං. හෙය්‍යාසි, හෙය්‍යාථ. හෙය්‍යාමි, හෙය්‍යාම. හෙථ, හෙරං. හෙථො, හෙය්‍යාව්හො. හෙය්‍යං, හෙය්‍යාම්හෙ. ඉමානි අට්ඨකථානයෙන ගහිතරූපානි. එත්ථ පන ‘‘න ච උප්පාදො හොති. සචෙ හෙය්‍ය, උප්පාදස්සාපි උප්පාදො පාපුණෙය්‍යා’’ති ඉදම්පි නිදස්සනං දට්ඨබ්බං.

Another method – may it be, may they be. May you be, may you all be. May I be, may we be. May you be, may they be. May you two be, may you all be. May I be, may we be. These forms are taken according to the commentary method. Here, however, this example should also be seen in the passage: "And there is no arising. If it were to be, the arising of arising would also be reached."

හුව, හුවු. හුවෙ, හුවිත්ථ. හුවං, හුවිම්හ. හුවිත්ථ, හොථ ඉච්චපි සඤ්ඤොගතකාරලොපෙන අහොසීති අත්ථො. තථාහි ‘‘කසිරා ජීවිකා හොථා’’ති පදස්සත්ථං වණ්ණෙන්තෙහි ‘‘දුක්ඛා නො ජීවිකා අහොසී’’ති අත්ථො වුත්තො. හුවිරෙ. හුවිත්ථො, හුවිව්හො. හුවිං, හුවිම්හෙ. පරොක්ඛාය රූපානි.

He was, they were. You were, you all were. I was, we were. Huvittha, hotha – with the elision of the connecting sound, the meaning is 'it was'. For example, in explaining the meaning of the passage: "Difficult was our livelihood," the commentators say the meaning is "our livelihood was suffering." They were. You two were, you all were. I was, we were. These are forms of the perfect tense.

අහුවා, අහුවූ. අහුවො, අහුවත්ථ. අහුවං, අහුවම්හ. අහුවත්ථ, අහුවත්ථුං. අහුවසෙ, අහුවව්හං. අහුවිං, අහුවම්හසෙ. හිය්‍යත්තනීරූපානි.

He was, they were. You were, you all were. I was, we were. You all were, they were. You were, you two were. I was, we were. These are forms of the imperfect tense.

එත්ථ අහුවම්හසෙති මයං භවම්හසෙති අත්ථො. ‘‘අකරම්හස තෙ කිච්චං, යං බලං අහුවම්හසෙ’’ති පාළියං පන ‘‘අහුව අම්හසෙ’’ ඉති වා පදච්ඡෙදො කාතබ්බො ‘‘අහු අම්හසෙ’’ති වා. පච්ඡිමනයෙ වකාරාගමො ‘‘අහුවා’’ති ච ‘‘අහූ’’ති ච ද්වින්නම්පි අහොසීති අත්ථො. අම්හන්ති අම්හාකං. සෙති නිපාතමත්තං. ඉදං වුත්තං හොති – අම්හාකං යං බලං අහොසි, මයං තෙන බලෙන තව කිච්චං අකරම්හාති.

Here, 'ahuvamhaseti' means 'mayaṃ bhavamhase', that is, 'we were'. However, in the Pali phrase, "We did your work, whatever strength we had," the word division should be either "ahuva amhase" or "ahu amhase". In the latter method, the insertion of 'v' gives 'ahuvā' and 'ahū', both meaning 'it was'. 'Amhanti' means 'for us'. 'Seti' is merely a particle. This is what is said: 'Whatever strength we had, with that strength we did your work for you.'

අහොසි, අහුං, අහෙසුං. අහුවො, අහුවිත්ථ. අහොසිත්ථඉච්චපි. අහොසිං, අහුවාසිං ඉච්චපි, අහොසිම්හා, අහුම්හා[Pg.193]. අහුවා, අහුවු, අහුවසෙ, අහුවිව්හං. අහුවං, අහුං ඉච්චපි. අහුවිම්හෙ. අජ්ජතනියා රූපානි.

He was, they were, I was. You were, you all were. Also 'ahosittha'. I was, also 'ahuvāsiṃ', we were, we were. He was, they were, you were, you two were. I was, also 'ahuṃ'. We were. These are forms of the aorist tense.

එත්ථ ‘‘අහං කෙවට්ටගාමස්මිං, අහුං කෙවට්ටදාරකො’’ති දස්සනතො ‘‘අහු’’න්ති වුත්තං, අහොසින්ති අත්ථො. ‘‘අහං භදන්තෙ අහුවාසිං පුබ්බෙ සුමෙධනාමස්ස ජිනස්ස සාවකො’’ති දස්සනතො ‘‘අහුවාසි’’න්ති ඉච්චෙවත්ථො. තථා හි අනෙකවණ්ණවිමානවත්ථුඅට්ඨකථායං ඉමිස්සා පාළියා අත්ථං වණ්ණෙන්තෙහි අහුවාසින්ති අහොසින්ති අත්ථො පකාසිතො.

Here, in the example "I was in the village of fishermen, I was a fisherman's boy," the word 'ahuṃ' is stated, meaning 'ahosiṃ'. In the example "Venerable sir, I was formerly a disciple of the Jina named Sumedha," the word 'ahuvāsiṃ' has this very meaning. Thus, in the commentary on the Anekavaṇṇavimānavatthu, the meaning of this Pali passage is explained by showing that 'ahuvāsiṃ' means 'ahosiṃ'.

‘‘හෙස්සති, හෙහිස්සති, හෙහිති, හොහිතී’’ති ඉමානි චත්තාරි භවිස්සන්තියා මාතිකාපදානි වෙදිතබ්බානි.

"Hessati, hehissati, hehiti, hohiti" – these four should be understood as the principal terms for the future tense.

ඉදානි තානි විභජිස්සාමි – හෙස්සාති, හෙස්සන්ති. හෙස්සසි, හෙස්සථ. හෙස්සාමි, හෙස්සාම. හෙස්සතෙ, හෙස්සන්තෙ. හෙස්සසෙ, හෙස්සව්හෙ. හෙස්සං, හෙස්සාම්හෙ. ඉමානි ‘‘අනාගතම්හි අද්ධානෙ, හෙස්සාම සම්මුඛා ඉම’’න්ති දස්සනතො වුත්තානි.

Now I will analyze them: He will be, they will be. You will be, you all will be. I will be, we will be. He will be, they will be. You will be, you all will be. I will be, we will be. These are stated with reference to the future, as in the example: "In the future time, we will be present here."

හෙහිස්සති, හෙහිස්සන්ති. හෙහිස්සසි. සෙසං විත්ථාරෙතබ්බං.

He will be, they will be. You will be. The rest should be expanded accordingly.

හොහිස්සති, හොහිස්සන්ති. හොහිස්සසි. සෙසං විත්ථාරෙතබ්බං.

He will be, they will be. You will be. The rest should be expanded similarly.

හෙහිති, හෙහින්ති. හෙහිසි. සෙසං විත්ථාරෙතබ්බං.

He will be, they will be. You will be. The rest is to be expanded.

හොහිති, හොහින්ති. හොහිසි. සෙසං විත්ථාරෙතබ්බං. භවිස්සන්තියා රූපානි.

He will be, they will be. You will be. The rest should be expanded accordingly. These are forms of the future tense.

අහුවිස්සා, අහුවිස්සංසු. අහුවිස්සසෙ, අහුවිස්සථ. අහුවිස්සං, අහුවිස්සම්හා. අහුවිස්සථ, අහුවිස්සිසු. අහුවිස්සසෙ[Pg.194], අහුවිස්සව්හෙ. අහුවිස්සිං, අහුවිස්සාම්හසෙ. කාලාතිපත්තිරූපානි.

He would have been, they would have been. You would have been, you all would have been. I would have been, we would have been. You would have been, they would have been. You would have been, you two would have been. I would have been, we would have been. These are forms of the conditional tense.

ව්හෙ අව්හායනෙ බද්ධායං සද්දෙ ච. අව්හායනං පක්කොසනං. බද්ධාති අහඞ්කාරො, ඝට්ටනං වා සාරම්භකරණං වා. සද්දො රවො. ව්හෙති, ව්හායති, අව්හෙති, අව්හායති, අව්හාසි ඉච්චපි. කච්චායනො මාණවකොස්මි රාජ, අනූනනාමො ඉති මව්හයන්ති. ආසද්දො උපසග්ගොව, සො සඤ්ඤොගපරත්තා රස්සො ජාතො. අව්හිතො. අනව්හිතො තතො ආගා. අව්හා, අව්හායනා. වාරණව්හයනා රුක්ඛා. කාමව්හෙ විසයෙ. කුමාරො චන්දසව්හයො.

The root 'vhe' is in the sense of 'calling', 'binding', and 'sound'. Calling is summoning. 'Binding' refers to egoism, or striking, or inciting. Sound is noise. 'Vheti', 'vhāyati', 'avheti', 'avhāyati', 'avhāsi', and so on, are forms. "O king, I am the young man Kaccāyana; they call me by a complete name." The sound 'ā' is a prefix; it becomes short because it is followed by a conjunct consonant. Called. Uncalled, he came from there. Calling, calling. Trees named Vāraṇa. In the realm called 'kāma'. The prince is named Candasavhayo.

‘‘සත්තතන්තිං සුමධුරං,රාමණෙය්‍යං අවාචයිං;

සො මං රඞ්ගම්හි අව්හෙති,සරණං මෙ හොහි කොසියා’’ති.

I played the sweet, delightful seven-stringed lute; he challenges me on the stage. Be my refuge, O Kosiya!

එත්ථ අව්හෙතීති සාරම්භවසෙන අත්තනො විසයං දස්සෙතුං සඞ්ඝට්ටතීති අත්ථො. ‘‘සමාගතෙ එකසතං සමග්ගෙ, අව්හෙත්ථ යක්ඛො අවිකම්පමානො’’ති එත්ථාපි සාරම්භවසෙන ඝට්ටනං අව්හායනං නාම.

Here, 'avheti' means he clashes in order to show his own domain by way of provocation. In the passage, 'When a hundred gathered together, united, the yakkha called, unperturbed,' here too, clashing by way of provocation is called 'calling'.

‘‘තත්ථ නච්චන්ති ගායන්ති, අව්හායන්ති වරාවරං;

අච්ඡරා විය දෙවෙසු, නාරියො සමලඞ්කතා’’ති

There they dance and sing, challenging one another; women, beautifully adorned, like celestial nymphs among the devas.

එත්ථ පන අව්හායන්ති වරාවරන්ති වරතො වරං නච්චඤ්ච ගීතඤ්ච කරොන්තියො සාරම්භං කරොන්තීති අත්ථො දට්ඨබ්බො.

Here, however, 'avhāyanti varāvaraṃ' means that by performing dances and songs in a competitive manner, they are making a provocation—this meaning should be understood.

පඤ්හ පුච්ඡායං. භික්ඛු ගරුං පඤ්හං පඤ්හති. පඤ්හො. අයං පන පාළි ‘‘පරිපුච්ඡති පරිපඤ්හති ඉදං භන්තෙ කථං ඉමස්ස කො අත්ථො’’ති. පඤ්හසද්දො පුල්ලිඞ්ගවසෙන ගහෙතබ්බො. ‘‘පඤ්හො මං [Pg.195] පටිභාති, තං සුණා’’ති යෙභුය්‍යෙන පුල්ලිඞ්ගප්පයොගදස්සනතො. කත්ථචි පන ඉත්ථිලිඞ්ගොපි භවති නපුංසකලිඞ්ගොපි. තථා හි ‘‘පඤ්හා මෙසා කුසලෙහි චින්තිතා. කොණ්ඩඤ්ඤ පඤ්හානි වියාකරොහී’’ති තද්දීපිකා පාළියො දිස්සන්ති, ලිඞ්ගවිපල්ලාසො වා තත්ථ දට්ඨබ්බො.

The root 'pañh' is in the sense of questioning. A monk asks a teacher a question. A question. This Pali passage, however, reads: 'He asks, he questions: "Venerable sir, how is this? What is its meaning?"' The word 'pañha' should be taken as masculine, as the masculine usage is mostly seen in 'A question occurs to me, listen to it.' Sometimes, however, it is also feminine or neuter. For example, such illustrative Pali passages are seen as 'These questions were pondered by the wise. Koṇḍañña, explain the questions,' or a gender shift should be noted there.

පඤ්හ ඉච්ඡායං. පඤ්හති. පඤ්හො. එත්ථ ච පඤ්හොති ඤාතුං ඉච්ඡිතො අත්ථො. ඉදං පනෙත්ථ නිබ්බචනං පඤ්හියති ඤාතුං ඉච්ඡියති සොති පඤ්හොති. තථා හි වුත්තං ‘‘විස්සජ්ජිතම්හි පඤ්හෙ’’ති ඉමිස්සා නෙත්තිපාළියා අත්ථං සංවණ්ණෙන්තෙන ‘‘පඤ්හෙති ඤාතුං ඉච්ඡිතෙ අත්ථෙ’’ති.

The root pañh is in the sense of desiring. He desires. A question. And here, 'pañho' means a matter desired to be known. This is its derivation: 'it is questioned, it is desired to be known,' thus it is a 'pañho.' For so it was said by the one explaining the meaning of this Netti Pāḷi passage, 'When the question is answered,' that 'pañhe' means 'in the matter desired to be known.'

මිහ සෙචනෙ. මිහති, උම්මිහති. මෙඝො, මෙහනං.

The root mih is in the sense of sprinkling. He sprinkles, he urinates. A cloud, the urinary organ.

තත්ථ උම්මිහතීති පස්සාවං කරොති. මෙඝොති මිහති සිඤ්චති ලොකං වස්සධාරාහීති මෙඝො, පජ්ජුන්නො. මෙහනන්ති ඉත්ථීනං ගුය්හට්ඨානං.

Therein, 'ummihati' means to make urine. 'Megho' is so called because it sprinkles, it waters the world with streams of rain—thus 'megho,' a rain-cloud. 'Mehanaṃ' is the private place of women.

දහ භස්මීකරණෙ ධාරණෙ ච. ආගාරානි අග්ගි දහති. අයං පුරිසො ඉමං ඉත්ථිං අය්‍යිකං දහති, මම අය්‍යිකාති ධාරෙතීති අත්ථො. ඉමස්ස පුරිසස්ස අයං ඉත්ථී අය්‍යිකා හොතීති අධිප්පායො. අත්‍ර පනායං පාළි ‘‘සක්‍යා ඛො අම්බට්ඨ රාජානං උක්කාකං පිතාමහං දහන්තී’’ති. අග්ගිනා දඩ්ඪං ගෙහං, දය්හති, දය්හමානං. දස්ස ඩාදෙසෙ ‘‘ඩහතී’’ති රූපං. ‘‘ඩහන්තං බාලමන්වෙති, භස්මාඡන්නොව පාවකො’’තිආදයො පයොගා එත්ථ නිදස්සනානි භවන්ති.

The root dah is in the sense of reducing to ashes and of holding. Fire burns houses. This man 'holds' this woman as his grandmother, meaning he considers her as 'my grandmother.' The intention is that this woman is this man's grandmother. Here, however, is this Pāḷi passage: 'Indeed, O Ambaṭṭha, the Sakyans hold King Ukkāka as their forefather.' A house burned by fire; it is burned, being burned. With the substitution of ḍ for d, the form is 'ḍahati.' Usages such as, 'Folly follows the one who burns, like a fire covered with ashes,' are illustrations here.

චහ පරිසක්කනෙ. චහති.

The root cah is in the sense of striving. He strives.

රහ චාගෙ. රහති. රහො, රහිතො.

The root rah is in the sense of abandoning. He abandons. Seclusion, devoid.

රහි ගතියං. රහති. රහො, රහං.

The root rah is in the sense of going. He goes. Seclusion, privately.

දහි [Pg.196] බහි වුද්ධියං. දහති. බහති.

The roots dah and bah are in the sense of increase. He increases. He increases.

බහි සද්ධෙ ච. චකාරො වුද්ධාපෙක්ඛො. බහති.

The root bah is in the sense of faith, and also. The particle 'ca' refers to 'increase'. He has faith; he increases.

තුහි දුහි අද්දනෙ. තුහති. දුහති.

The roots tuh and duh are in the sense of harming. He harms. He milks.

අරහ මහ පූජායං. අරහති. අරහං, අරහා. මහති.

The roots arah and mah are in the sense of veneration. He is worthy. A worthy one, an Arahant. He venerates.

මහනං, මහො. විහාරමහො. චෙතියමහො.

Veneration, a festival. A monastic festival. A shrine festival.

තත්‍ර නික්කිලෙසත්තා එකන්තදක්ඛිණෙය්‍යභාවෙන අත්තනො කතපූජාසක්කාරාදීනං මහප්ඵලභාවකරණෙන අරහණීයො පූජනීයොති අරහා, ඛීණාසවො.

Therein, because he is without defilements, because he is exclusively worthy of offerings, and because he causes the worship, honor, and so forth done to himself to be of great fruit, he is worthy of veneration, worthy of homage—thus he is an 'arahā,' one whose taints are destroyed.

ඊහ චෙතායං. ඊහති. ඊහා. ඊහා වුච්චති වීරියං.

The root īh is in the sense of striving. He strives. Striving. Striving is called energy.

වහ මහ බුද්ධියං. වහති, මහති.

The roots vah and mah are in the sense of understanding. He understands. He understands.

අහි පිලහි ගතියං. අහති. පිලහති, අහි.

The roots ah and pilah are in the sense of going. He goes. He goes, a snake.

එත්ථ ච අහීති නිප්පාදොපි සමානො අහති ගච්ඡති ගන්තුං සක්කොතීති අහි.

And here, 'ahi' (snake), although being without feet, is so called because 'it goes,' 'it moves,' 'it is able to go'—thus 'ahi.'

ගරහ කලහ කුච්ඡනෙ. ගරහති. ගරහා, කලහති, කලහො.

The roots garah and kalah are in the sense of blaming. He blames. Blame. He quarrels. A quarrel.

වරහ වලහ පධානියෙ පරිභාසනහිංසාදානෙසු ච. වරහති. වලහති. වරාහො.

The roots varah and valah are in the sense of pre-eminence, and also of reviling, harming, and giving. He acts accordingly. He acts accordingly. A boar.

එත්ථ ච වරාහොති සූකරොපි හත්ථීපි වුච්චති. තථා හි ‘‘එනෙය්‍යා ච වරාහා ච. මහාවරාහොව නිවාපපුට්ඨො’’තිආදීසු සූකරො ‘‘වරාහො’’ති නාමෙන වුච්චති. ‘‘මහාවරාහස්ස නදීසු ජග්ගතො, භිසං ඝසමානස්සා’’තිආදීසු පන හත්ථී ‘‘වරාහො’’ති නාමෙන වුච්චති. මහාවරාහස්සාති හි මහාහත්ථිනොති අත්ථො.

And here, 'varāha' is said of both a pig and an elephant. For so, in passages such as 'Eneyya deer and boars,' and 'like a great boar nourished by offerings,' the pig is called by the name 'varāha.' But in passages such as 'Of the great varāha watching in the rivers, eating lotus stalks,' the elephant is called by the name 'varāha.' For 'mahāvarāhassa' means 'of the great elephant.'

වෙහු ජෙහු වාහු පයතනෙ. වෙහති, ජෙහති. වාහති. වාහනො.

The roots veh, jeh, and vāh are in the sense of exertion. He exerts. He exerts. He exerts. A mount.

වාහනො [Pg.197] වුච්චති අස්සො. සො හි වාහන්ති සඞ්ගාමාදීසු කිච්චෙ උප්පන්නෙ පයතන්ති වීරියං කරොන්ති, එතෙනාති වාහනොති වුච්චති.

'Vāhana' is said of a horse. For when a duty such as battle arises, it exerts itself, it strives, it makes an effort; for this reason it is called a 'vāhana'.

දාහු නිද්දක්ඛයෙ. දාහති.

The root dāh is in the sense of consuming fuel. He burns.

ඌහ විතක්කෙ. ඌහති, ආයූහති, වියූහති, බ්‍යූහති අපොහති. ඌහනං, ආයූහනං, බ්‍යූහො, අපොහො.

The root ūh is in the sense of reasoning. He reasons, he strives, he arranges, he arranges, he removes. Reasoning, striving, arrangement, removal.

තත්ථ ඌහතීති විතක්කෙති, ආයූහතීති වායමති, වියූහතීති පංසුං උද්ධරති. එවං බ්‍යූහතීති එත්ථාපි. අපොහතීති ඡඩ්ඩෙති, අථ වා විවෙචෙති.

Therein, 'ūhati' means to reason; 'āyūhati' means to strive; 'viyūhati' means to remove dust. Likewise also for 'byūhati.' 'Apohati' means to cast aside, or alternatively, to discriminate.

ගාහු විලොළනෙ. ගාහති. ගාහො, චන්දග්ගාහො, සූරියග්ගාහො, නක්ඛත්තග්ගාහො.

The root gāh is in the sense of agitating. He plunges. Seizure; a lunar eclipse, a solar eclipse, a planetary eclipse.

ගහ ගහණෙ. ගහති, පග්ගහති. ආහුතිංපග්ගහිස්සාමි. පග්ගහො, පග්ගාහො.

The root gah is in the sense of grasping. He grasps, he holds forth. 'I will take up the offering.' Support, exertion.

පග්ගහොති පත්තො. පග්ගාහොති වීරියං.

'Paggaho' means a bowl. 'Paggāho' means energy.

සහ පරිසහනෙ. පරිසහනං ඛන්ති. සහති. සහො, අසහො, අසය්හො.

The root sah is in the sense of enduring. Endurance is patience. He endures. Enduring, not enduring, unbearable.

රුහ චම්මනි පාතුභාවෙ. රුහති. රුක්ඛො.

The root ruh is in the sense of appearing on the skin. It grows. A tree.

මාතු මානෙ. මාහති.

In the sense of honoring or measuring. He honors or measures.

ගුහූ සංවරණෙ. ගුහති නිග්ගුහති. ගුහො, ගුය්හකො.

In the sense of concealing. He conceals, he hides. A cave, a secret.

වහ පාපුණෙ. වහති. වාරිවහො.

In the sense of conveying. He conveys. A water-carrier.

දුහ පපූරණෙ. දුහති, දොහති. දුය්හමානා ගාවී.

In the sense of filling or milking. He milks. The cow being milked.

දිහ උපචයෙ. දෙහති. දෙහො. දෙහොති සරීරං.

In the sense of accumulation. It accumulates. The body. 'Deho' means the body.

ලිහ [Pg.198] අස්සාදනෙ. ලෙහති, පලෙහති. ලෙහනීයං. අත්‍රායං පාළි ‘‘සුනඛා හිමස්ස පලිහිංසු පාදෙ’’ති. අයං පනත්ථො – සුනඛා ඉමස්ස කුමාරස්ස පාදතලෙ අත්තනො ජිව්හාය පලිහිංසූති.

In the sense of tasting. He licks, he licks thoroughly. That which is to be licked. Herein, this is the Pāli text: 'The dogs licked his feet.' And this is the meaning: The dogs licked the soles of this boy's feet with their tongues.

ඔහ චාගෙ. ඔහති. සබ්බමනත්ථං අපොහති. අපොහො.

In the sense of abandoning. He abandons. He casts off all misfortune. Abandoning.

බ්‍රහ්ම උග්ගමෙ. බ්‍රහති. බ්‍රහා.

In the sense of rising. He grows. The Great One.

දහ ථහ හිංසත්ථා. දහති. ථහති.

The roots Daha and Thaha are in the sense of harming. He burns. He harms.

බ්‍රූහ වඩ්ඪනෙ. උපරූපරි බ්‍රූහතීති බ්‍රහ්මා. කාරිතෙ ‘‘විවෙකමනුබ්‍රූහෙතුං වට්ටතී’’ති පයොගො.

In the sense of increasing. Because he increases ever higher, he is called Brahmā. In the causative, there is the usage: 'It is fitting to cultivate seclusion.'

බ්‍රහ්මාති තෙහි තෙහි ගුණවිසෙසෙහි බ්‍රූහිතොති බ්‍රහ්මා. බ්‍රහ්මාති මහාබ්‍රහ්මාපි වුච්චති තථාගතොපි බ්‍රාහ්මණොපි මාතාපිතරොපි සෙට්ඨම්පි. ‘‘සහස්සො බ්‍රහ්මා ද්විසහස්සො බ්‍රහ්මා’’තිආදීසු හි මහාබ්‍රහ්මා ‘‘බ්‍රහ්මා’’ති වුච්චති. ‘‘බ්‍රහ්මාති ඛො භික්ඛවෙ තථාගතස්සෙතං අධිවචන’’න්ති එත්ථ තථාගතො.

He is called Brahmā because he is augmented by those various special qualities. The term Brahmā is also used for Mahābrahmā, the Tathāgata, a brahmin, parents, and that which is best. Indeed, in phrases such as 'a thousand Brahmās, two thousand Brahmās,' Mahābrahmā is called 'Brahmā.' In 'Monks, “Brahmā” is a designation for the Tathāgata,' it refers to the Tathāgata.

‘‘තමොනුදො බුද්ධො සමන්තචක්ඛු,ලොකන්තගූ සබ්බභවාතිවත්තො;

අනාසවො සබ්බදුක්ඛප්පහීනො,සච්චව්හයො බ්‍රහ්මෙ උපාසිතො මෙ’’ති

The Buddha, dispeller of darkness, all-seeing, The one who has reached the end of the world, transcending all existence; Without taints, having abandoned all suffering, O brahmin, the Truth-named one is revered by me.

එත්ථ බ්‍රාහ්මණො. ‘‘බ්‍රහ්මාති මාතාපිතරො, පුබ්බාචරියාති වුච්චරෙ’’ති එත්ථ මාතාපිතරො. ‘‘බ්‍රහ්මචක්කං පවත්තෙතී’’ති එත්ථ සෙට්ඨං. එත්ථෙතං වුච්චති –

Here, it refers to a brahmin. In 'Parents are called Brahmā, the first teachers,' it refers to parents. In 'He sets the Brahma-wheel in motion,' it refers to that which is best. Herein it is said:

‘‘මහාබ්‍රහ්මනි [Pg.199] විප්පෙ ච, අථො මාතාපිතූසු ච;

තථාගතෙ ච සෙට්ඨෙ ච, බ්‍රහ්මසද්දො පවත්තතී’’ති.

The word 'brahma' is used for Mahābrahmā and for a sage, and also for mother and father; and for the Tathāgata and for that which is best.

අපරො නයො – බ්‍රහ්මාති තිවිධා බ්‍රහ්මානො සම්මුතිබ්‍රහ්මානො උපපත්තිබ්‍රහ්මානො විසුද්ධිබ්‍රහ්මානොති.

Another method: Brahmās are of three kinds—conventional brahmās, brahmās by rebirth, and brahmās by purity.

‘‘සම්පන්නං සාලිකෙදාරං, සුවා භුඤ්ජන්ති කොසිය;

පටිවෙදෙමි තෙ බ්‍රහ්මෙ, න නෙ වාරෙතුමුස්සහෙ,පරිබ්බජ මහාබ්‍රහ්මෙ, පචන්තඤ්ඤෙපි පාණිනො’’ති ච

A rice field is fully ripe, Kosiya, and the parrots are eating it. I declare to you, O brahmin, I cannot restrain them. Go forth, O great brahmin, for other beings too are cooking.

එවමාදීසු හි බ්‍රහ්මසද්දෙන සම්මුතිබ්‍රහ්මානො වුත්තා.

Indeed, in such instances, conventional brahmās are spoken of by the word 'brahma'.

‘‘අපාරුතා තෙසං අමතස්ස ද්වාරා,යෙ සොතවන්තො පමුඤ්චන්තු සද්ධං;

විහිංසසඤ්ඤී පගුණං න භාසිං,ධම්මං පණීතං මනුජෙසු බ්‍රහ්මෙ,

Open for them are the doors to the Deathless, let those with ears release faith. Perceiving it as a vexation, O Brahmā, I did not speak the sublime and excellent Dhamma among humans.

අථ ඛො බ්‍රහ්මා සහම්පතී’’ති ච එවමාදීසු බ්‍රහ්මසද්දෙන උපපත්තිබ්‍රහ්මා. ‘‘බ්‍රහ්මචක්කං පවත්තෙතී’’තිආදිවචනතො බ්‍රහ්මන්ති අරියධම්මො වුච්චති. තතො නිබ්බත්තා අවිසෙසෙන සබ්බෙපි අරියා විසුද්ධිබ්‍රහ්මානො නාම පරමත්ථබ්‍රහ්මතාය. විසෙසතො පන ‘‘බ්‍රහ්මාති ඛො භික්ඛවෙ තථාගතස්සෙතං අධිවචන’’න්ති වචනතො සම්මාසම්බුද්ධො උත්තමබ්‍රහ්මා නාම සදෙවකෙ ලොකෙ බ්‍රහ්මභූතෙහි ගුණෙහි උක්කංසපාරමිප්පත්තිතො. එත්ථෙතං වුච්චති –

And in 'Then Brahmā Sahampati,' and so on, by the word 'brahma' is meant a brahmā by rebirth. From the statement beginning 'He sets rolling the Brahma-wheel,' the noble Dhamma is called Brahmā. Arisen from that, all noble ones without distinction are called purified Brahmās on account of their ultimate Brahmā-nature. But especially, from the saying 'Monks, “Brahmā” is a designation for the Tathāgata,' the Perfectly Enlightened One is called the supreme Brahmā in the world with its gods, because of his reaching the peak of excellence in qualities that are Brahmā-like. Herein it is said:

‘‘සම්මුතියුපපත්තීනං, විසුද්ධීනං වසෙන ච;

බ්‍රහ්මානො තිවිධා හොන්ති, උත්තමෙන චතුබ්බිධා’’ති.

Brahmās are of three kinds by way of convention, rebirth, and purity; with the supreme one, they are fourfold.

ධිම්හ [Pg.200] නිට්ඨුභනෙ. ධිම්හෙති. ‘‘පටිවාමගතං සල්ලං, පස්ස ධිම්හාමි ලොහිත’’න්ති පාළි නිදස්සනං.

In the sense of spitting out. He spits out. The Pāli example is: 'See the dart that has turned back, I spit out the blood.'

තත්ථ ධිම්හාමීති නිට්ඨුභාමීති අත්ථො.

Therein, 'dhimhāmi' means 'I spit out.'

හකාරන්තධාතුරූපානි.

Forms of roots ending in -ha.

ළකාරන්තධාතු

Roots ending in -ḷa.

බිළ අක්කොසෙ. බෙළති. බිළාරො.

In the sense of abusing. He abuses. A cat.

කීළ විහාරෙ. කීළති. කීළා.

In the sense of playing. He plays. Play.

අළ උග්ගමෙ. අළති. වාළො.

In the sense of rising. He rises. A beast of prey.

ලළ විලාසෙ. ලළති. ලළිතො අස්සො.

In the sense of dalliance. He dallies. A playful horse.

කළ මදෙ කක්කස්සෙ ච. කක්කස්සං කස්සසියං ඵරුසභාවො. කළති.

In the sense of intoxication and harshness. 'Kakkassaṃ' is harshness, a harsh nature. He is intoxicated or is harsh.

තුළ තොළනෙ. තොළති.

In the sense of weighing. He weighs.

හුළ හොළ ගතියං. හුළති. හොළති.

The roots Huḷa and Hoḷa are in the sense of motion. It moves. It moves.

රොළ අනාදරෙ. රොළති.

The root Roḷa is in the sense of disregarding. It disregards.

ලොළ උම්මාදෙ. ලොයති.

The root Loḷa is in the sense of derangement. It is agitated.

හෙළ හොළ අනාදරෙ. හෙළති. හොළති.

The roots Heḷa and Hoḷa are in the sense of disrespect. It disrespects. It disrespects.

වාළ ආලපෙ. වාළති.

The root Vāḷa is in the sense of addressing. It addresses.

දාළ ධාළ විසරණෙ. දාළති. ධාළති.

The roots Dāḷa and Dhāḷa are in the sense of scattering. It scatters. It scatters.

හළ සිලාඝායං. හළති.

The root Haḷa is in the sense of praising. It praises.

හීළ අනාදරෙ. හීළති. හීළා, හීළිකො, හීළිතො.

The root Hīḷa is in the sense of disregarding. It disregards. Disregard, one who disregards, disregarded.

කළ [Pg.201] සෙචනෙ. කළති. කළනං.

The root Kaḷa is in the sense of sprinkling. It sprinkles. Sprinkling.

හෙළ වෙඨනෙ. හෙළති.

The root Heḷa is in the sense of wrapping. It wraps.

ඊළ ථුතියං. ඊළති.

The root Īḷa is in the sense of praising. It praises.

ජුළ ගතියං. ජුළති, ජොළති.

The root Juḷa is in the sense of motion. It moves, it moves.

පුළ මුළ සුඛනෙ. පුළති. මුළති.

The roots Puḷa and Muḷa are in the sense of drying. It dries. It dries.

ගුළ රක්ඛායං. ගුළති. ගුළො.

The root Guḷa is in the sense of protecting. It protects. A ball.

ජුළ බන්ධනෙ. ජුළති.

The root Juḷa is in the sense of binding. It binds.

කුළ ඝසනෙ. කුළති.

The root Kuḷa is in the sense of eating. It eats.

ඛුළ බාල්‍යෙ ච. චකාරො ඝසනාපෙක්ඛකො. ඛුළති.

The root Khuḷa is in the sense of childishness; the particle 'ca' indicates it is also in the sense of eating. It acts childishly.

සුළ බුළ සංවරණෙ. සුළති. බුළති.

The roots Suḷa and Buḷa are in the sense of restraining. It restrains. It restrains.

පුළ සඞ්ඝාතෙ. පුළති. පුළිනං.

The root Puḷa is in the sense of gathering. It gathers. A sandbank.

සළ අබ්‍යත්තසද්දෙ. සළති. සාළිකො, සාළිකා.

The root Saḷa is in the sense of indistinct sound. It makes an indistinct sound. Myna bird (male), myna bird (female).

‘‘උසභොව මහී නදති,මිගරාජාව කූජති;

සුසුමාරොව සළති,කිං විපාකො භවිස්සතී’’ති නිදස්සනං;

“The earth roars like a bull; it cries like a king of beasts; it makes an indistinct sound like a crocodile. What will be the result?”—this is an illustration.

ඉමානි ළකාරන්තධාතුරූපානි.

These are the forms of the roots ending in ḷ.

ඉති භූවාදිගණෙ අවග්ගන්තධාතුරූපානි සමත්තානි. එත්තාවතා සබ්බාපි භූවාදිගණෙ ධාතුයො පකාසිතා.

Thus, the forms of roots in the Bhū-group ending in a consonant are complete. By this, all the roots in the Bhū-group have been explained.

ඉදානි භූවාදිගණිකධාතූනංයෙව කාචි අසමානසුතිකා, කාචි අසමානන්තිකා. තාසු කාචි සමානත්ථවසෙන සමොධානෙත්වා පුබ්බාචරියෙහි වුත්තා, තායෙව ධාතුයො එකදෙසෙන රූපවිභාවනාදීහි සද්ධිං පකාසයිස්සාම. තං යථා?

Now, among the roots belonging to the Bhū-group, some are not uniform in their sound, and some are not uniform in their endings. Among these, some roots have been grouped together by the ancient teachers due to similarity of meaning. We will explain these same roots in part, along with form-analysis and so on. What are they?

හූ [Pg.202] භූ සත්තායං හොති, භවති. පහොති, පභවති. හුවෙය්‍ය පාවුසො. සචෙ උප්පාදො හෙය්‍ය. අජෙසි යක්ඛො නරවීරසෙට්ඨං, තත්ථප්පනාදො තුමුලො බහූව. අම්බා’යං අහුවා පුරෙ. අහු රාජා විදෙහානං. පහූතං මෙ ධනං සක්ක. පහූතමරියො පකරොති පුඤ්ඤං. පහූතවිත්තො පුරිසො. පහූතජිව්හො භගවා. පියප්පභූතා කලහා විවාදා. පච්ඡාසමණෙන හොතබ්බං. භවිතබ්බං. හොතුං, හෙතුයෙ, භවිතුං. හුත්වා, හුත්වාන. භවිත්වා, භවිත්වාන.

The roots Hū and Bhū are in the sense of existence. Hoti, bhavati. Pahoti, pabhavati. Huveyya pāvuso. Sace uppādo heyya. Ajesi yakkho naravīraseṭṭhaṃ, tatthappanādo tumulo bahūva. Ambā’yaṃ ahuvā pure. Ahu rājā videhānaṃ. Pahūtaṃ me dhanaṃ sakka. Pahūtamariyo pakaroti puññaṃ. Pahūtavitto puriso. Pahūtajivho bhagavā. Piyappabhūtā kalahā vivādā. Pacchāsamaṇena hotabbaṃ. Bhavitabbaṃ. Hotuṃ, hetuye, bhavituṃ. Hutvā, hutvāna. Bhavitvā, bhavitvāna.

එත්ථ පන ‘‘අත්ථි හෙහිති සො මග්ගො, න සො සක්කා න හෙතුයෙ’’ති පාළි නිදස්සනං. තත්ථ නහෙතුයෙති අභවිතුං. හූධාතුතො තුංපච්චයස්ස තවෙපච්චයස්ස වා තුයෙ ආදෙසො, ඌකාරස්ස ච එකාරාදෙසො කතොති දට්ඨබ්බං. අථ වා හෙතුභාවාය න න සක්කාතිපි අත්ථො. අයං පනත්ථො ඉධ නාධිප්පෙතො, පුරිමොයෙවත්ථො අධිප්පෙතො හොතිස්ස ධාතුනො පයොගභාවාය උදාහරිතපදස්සත්ථභාවතො. තත්ථ පහොතීති ඉදං වත්ථං විපුලභාවෙන චීවරං කාතුං පහොති, නො නප්පහොති. පහොතීති වා පුරිසො අරයො ජෙතුං සක්කොති. අථ වා පහොතීති හොති. පභවතීති සන්දති. පහූතන්ති විපුලං, මහන්තන්ති අත්ථො. පහූතවිත්තොති විපුලවිත්තො මහද්ධනො. පහූතජිව්හොති සුපුථුලසුදීඝසුමුදුකජිව්හො, පියප්පභූතාති පියතො නිබ්බත්තා.

Here, however, the Pāli passage is an illustration: “There is that path, it will be; it is not possible not to be.” There, “na hetuye” means “not to be.” From the root Hū, it should be understood that the substitution of ‘tuye’ for the suffix ‘tuṃ’ or ‘tave’, and the substitution of ‘e’ for ‘ū’ have been made. Or, the meaning is also: “it is not possible for it not to be a cause.” But this meaning is not intended here; the former meaning is intended, because the meaning of the example word is for the purpose of showing the usage of the root ‘hoti’. There, “pahoti” means this cloth is able to be made into a large robe due to its ample size; it is not unable. Or, “pahoti” means a man is able to conquer enemies. Or, “pahoti” means “hoti” (exists/is). “Pabhavati” means “it flows.” “Pahūtaṃ” means “ample,” “great” is the meaning. “Pahūtavitto” means “one with ample wealth,” “very rich.” “Pahūtajivho” means “one with a very broad, very long, very soft tongue.” “Piyappabhūtā” means “arisen from affection.”

ගමු සප්ප ගතියං. ගච්ඡති, ගමති, ඝම්මති, ආගච්ඡති, උග්ගච්ඡති, අතිගච්ඡති, පටිගච්ඡති, අවගච්ඡති, අධිගච්ඡති, අනුගච්ඡති, උපගච්ඡති, අපගච්ඡති, විගච්ඡති, නිගච්ඡති, නිග්ගච්ඡති. අඤ්ඤානිපි යොජෙතබ්බානි. ‘‘සමුග්ගච්ඡතී’’තිආදිනා උපසග්ගද්වයවසෙනපි [Pg.203] යථාසම්භවං යොජෙතබ්බානි. සප්පති, සංසප්පති, පරිසප්පති. අඤ්ඤානිපි යොජෙතබ්බානි.

The roots Gamu and Sappa are in the sense of going. Gacchati, gamati, ghammati, āgacchati, uggacchati, atigacchati, paṭigacchati, avagacchati, adhigacchati, anugacchati, upagacchati, apagacchati, vigacchati, nigacchati, niggacchati. Others should also be combined. They should also be combined as appropriate with double prefixes, such as “samuggacchati,” etc. Sappati, saṃsappati, parisappati. Others should also be combined.

තත්ථ ගමතීති ගච්ඡති. කාරිතෙ ‘‘දෙවදත්තං ගමෙති ගමයතී’’ති රූපානි භවන්ති. ‘‘අපායං ගමෙතීති අපායගමනීය’’න්ති ඉදමෙත්ථ නිදස්සනං. චුරාදිගණං පත්තස්ස ආපුබ්බස්ස ඉමස්ස ‘‘ආගමෙති, ආගමයති, ආගමෙන්තො, ආගමයමානො’’ති සුද්ධකත්තුරූපානි භවන්ති.

There, “gamati” means “gacchati.” In the causative, forms like “gameti” and “gamayati” (he makes Devadatta go) arise. “Apāyaṃ gameti” (he leads to the lower realms) means “apāyagamanīya” (leading to the lower realms)—this is the example here. For this root, which has entered the Curādi group with the prefix ‘ā-’, forms like “āgameti,” “āgamayati,” “āgamento,” “āgamayamāno” arise.

තත්ථ ආගමෙතීති මුහුත්තං අධිවාසෙතීති අත්ථො. ඝම්මතීති ගච්ඡති. ආගච්ඡතීති ආයාති. උග්ගච්ඡතීති උය්‍යාති උද්ධං ගච්ඡති. අතිගච්ඡතීති අතික්කමිත්වා ගච්ඡති. පටිගච්ඡතීති පුන ගච්ඡති. අවගච්ඡතීති ජානාති. අධිගච්ඡතීති ලභති ජානාති වා. අනුගච්ඡතීති පච්ඡතො ගච්ඡති. උපගච්ඡතීති සමීපං ගච්ඡති. අපගච්ඡතීති අපෙති. විගච්ඡතීති විගමති. නිගච්ඡතීති ලභති. ‘‘යසං පොසො නිගච්ඡතී’’ති ඉදං නිදස්සනං. නිග්ගච්ඡතීති නික්ඛමති. සප්පතීති ගච්ඡති. සංසප්පතීති සංසරන්තො ගච්ඡති. පරිසප්පතීති සමන්තතො ගච්ඡති.

There, “āgameti” means “to wait for a moment,” that is the meaning. “Ghammati” means “gacchati” (goes). “Āgacchati” means “āyāti” (comes). “Uggacchati” means “uyyāti” (rises) or “uddhaṃ gacchati” (goes upwards). “Atigacchati” means “atikkamitvā gacchati” (goes having transgressed). “Paṭigacchati” means “puna gacchati” (goes again). “Avagacchati” means “jānāti” (knows). “Adhigacchati” means “labhati” (obtains) or “jānāti” (knows). “Anugacchati” means “pacchato gacchati” (goes after). “Upagacchati” means “samīpaṃ gacchati” (goes near). “Apagacchati” means “apeti” (goes away). “Vigacchati” means “vigamati” (goes away). “Nigacchati” means “labhati” (obtains). The example is: “Yasaṃ poso nigacchati” (A man obtains glory). “Niggacchati” means “nikkhamati” (goes out). “Sappati” means “gacchati” (goes). “Saṃsappati” means “saṃsaranto gacchati” (goes wandering). “Parisappati” means “samantato gacchati” (goes all around).

ඉදානි පන විඤ්ඤූනං සාට්ඨකථෙ තෙපිටකෙ බුද්ධවචනෙ පරමකොසල්ලජනනත්ථං සප්පයොගං පදමාලං කථයාම. සෙය්‍යථිදං? සො ගච්ඡති, තෙ ගච්ඡන්ති, ගච්ඡරෙ. ත්වං ගච්ඡසි, තුම්හෙ ගච්ඡථ. අහං ගච්ඡාමි, මයං ගච්ඡාම. සො ගච්ඡතෙ, තෙ ගච්ඡන්තෙ. ත්වං ගච්ඡසෙ, තුම්හෙ ගච්ඡව්හෙ. අහං ගච්ඡෙ, මයං ගච්ඡාම්හෙ. වත්තමානාය රූපානි.

Now, for the purpose of generating supreme skill in the Buddha’s words, which are accompanied by commentaries and are in the Tipiṭaka, for the wise, we shall explain the word forms with their usage. Such as: So gacchati, te gacchanti, gacchare. Tvaṃ gacchasi, tumhe gacchatha. Ahaṃ gacchāmi, mayaṃ gacchāma. So gacchate, te gacchante. Tvaṃ gacchase, tumhe gacchavhe. Ahaṃ gacche, mayaṃ gacchāmhe. These are the forms of the present tense.

සො ගච්ඡතු, තෙ ගච්ඡන්තු. ත්වං ගච්ඡාහි, ගච්ඡ, ගච්ඡස්සු, තුම්හෙ ගච්ඡථ. අහං ගච්ඡාමි, මයං ගච්ඡාම. සො ගච්ඡතං, තෙ ගච්ඡන්තං. ත්වං ගච්ඡස්සු, තුම්හෙ ගච්ඡව්හො. අහං ගච්ඡෙ, මයං ගච්ඡාමසෙ. පඤ්චමියා රූපානි.

So gacchatu, te gacchantu. Tvaṃ gacchāhi, gaccha, gacchassu, tumhe gacchatha. Ahaṃ gacchāmi, mayaṃ gacchāma. So gacchataṃ, te gacchantaṃ. Tvaṃ gacchassu, tumhe gacchavho. Ahaṃ gacche, mayaṃ gacchāmase. These are the forms of the imperative mood.

සො [Pg.204] ගච්ඡෙය්‍ය, ගච්ඡෙ, තෙ ගච්ඡෙය්‍යුං. ත්වං ගච්ඡෙය්‍යාසි, තුම්හෙ ගච්ඡෙය්‍යාථ. අහං ගච්ඡෙය්‍යාමි, මයං ගච්ඡෙය්‍යාම, ගච්ඡෙමු. සො ගච්ඡෙථ, තෙ ගච්ඡෙරං. ත්වං ගච්ඡෙථො, තුම්හෙ ගච්ඡෙය්‍යාව්හො. අහං ගච්ඡෙය්‍යං, මයං ගච්ඡෙය්‍යාම්හෙ. සත්තමියා රූපානි.

So gaccheyya, gacche, te gaccheyyuṃ. Tvaṃ gaccheyyāsi, tumhe gaccheyyātha. Ahaṃ gaccheyyāmi, mayaṃ gaccheyyāma, gacchemu. So gacchetha, te gaccheraṃ. Tvaṃ gacchetho, tumhe gaccheyyāvho. Ahaṃ gaccheyyaṃ, mayaṃ gaccheyyāmhe. These are the forms of the optative mood.

සො ගච්ඡ, තෙ ගච්ඡු. ත්වං ගච්ඡෙ, තුම්හෙ ගච්ඡිත්ථ, ගඤ්ඡිත්ථ. අහං ගච්ඡං, මයං ගච්ඡිම්හ, ගඤ්ඡිම්හ. සො ගච්ඡිත්ථ, ගඤ්ඡිත්ථ, තෙ ගච්ඡිරෙ. ත්වං ගච්ඡිත්ථො, තුම්හෙ ගච්ඡිව්හො. අහං ගච්ඡිං, ගඤ්ඡිං, මයං ගච්ඡිම්හෙ. පරොක්ඛාය රූපානි.

So gaccha, te gacchu. Tvaṃ gacche, tumhe gacchittha, gañchittha. Ahaṃ gacchaṃ, mayaṃ gacchimha, gañchimha. So gacchittha, gañchittha, te gacchire. Tvaṃ gacchittho, tumhe gacchivho. Ahaṃ gacchiṃ, gañchiṃ, mayaṃ gacchimhe. These are the forms of the perfect tense.

සො අගච්ඡා, තෙ අගච්ඡූ. ත්වං අගච්ඡෙ, තුම්හෙ අගච්ඡථ. අහං අගච්ඡං, මයං අගච්ඡම්හා. සො අගච්ඡථ, තෙ අගච්ඡත්ථුං. ත්වං අගච්ඡසෙ, තුම්හෙ අගච්ඡිව්හං. අහං අගච්ඡං, මයං අගච්ඡිම්හෙ. අජ්ජතනියා රූපානි.

So agacchā, te agacchū. Tvaṃ agacche, tumhe agacchatha. Ahaṃ agacchaṃ, mayaṃ agacchamhā. So agacchatha, te agacchatthuṃ. Tvaṃ agacchase, tumhe agacchivhaṃ. Ahaṃ agacchaṃ, mayaṃ agacchimhe. These are the forms of the aorist.

සො ගච්ඡිස්සති, තෙ ගච්ඡිස්සන්ති. ත්වං ගච්ඡිස්සසි, තුම්හෙ ගච්ඡිස්සථ. අහං ගච්ඡිස්සාමි, මයං ගච්ඡිස්සාම. සො ගච්ඡිස්සතෙ, තෙ ගච්ඡිස්සන්තෙ. ත්වං ගච්ඡිස්සසෙ, තුම්හෙ ගච්ඡිස්සව්හෙ. අහං ගච්ඡිස්සං, මයං ගච්ඡිස්සාම්හෙ. භවිස්සන්තියා රූපානි.

So gacchissati, te gacchissanti. Tvaṃ gacchissasi, tumhe gacchissatha. Ahaṃ gacchissāmi, mayaṃ gacchissāma. So gacchissate, te gacchissante. Tvaṃ gacchissase, tumhe gacchissavhe. Ahaṃ gacchissaṃ, mayaṃ gacchissāmhe. These are the forms of the future tense.

සො අගච්ඡිස්සා, තෙ අගච්ඡිස්සංසු. ත්වං අගච්ඡිස්සෙ, තුම්හෙ අගච්ඡිස්සථ. අහං අගච්ඡිස්සං, මයං අගච්ඡිස්සාම්හා. සො අගච්ඡිස්සථ, තෙ අගච්ඡිස්සිසු. ත්වං අගච්ඡිස්සසෙ, තුම්හෙ අගච්ඡිස්සව්හෙ. අහං අගච්ඡිස්සං, මයං අගච්ඡිස්සාම්හසෙ. කාලාතිපත්තියා රූපානි.

So agacchissā, te agacchissaṃsu. Tvaṃ agacchisse, tumhe agacchissatha. Ahaṃ agacchissaṃ, mayaṃ agacchissāmhā. So agacchissatha, te agacchissisu. Tvaṃ agacchissase, tumhe agacchissavhe. Ahaṃ agacchissaṃ, mayaṃ agacchissāmhase. These are the forms of the conditional mood.

තත්ථ අජ්ජතනියා කාලාතිපත්තියා ච අකාරාගමං සබ්බෙසු පුරිසෙසු සබ්බෙසු වචනෙසු ලබ්භමානම්පි සාසනෙ අනියතං හුත්වා ලබ්භතීති දට්ඨබ්බං. තථා හි ‘‘අගච්ඡි, ගච්ඡි, අගච්ඡිස්සා, ගච්ඡිස්සා’’තිආදිනා ද්වෙ ද්වෙ රූපානි දිස්සන්ති. ගමති, ගමන්ති. ගමතු, ගමන්තු. ගමෙය්‍ය. ගමෙය්‍යුං. සෙසං සබ්බං විත්ථාරෙතබ්බං.

Herein, it should be understood that even though the augment ‘a’ is found in all persons and all numbers for the aorist and conditional, in the teaching it is found to be optional. Thus, two forms each are seen, such as “agacchi, gacchi, agacchissā, gacchissā,” and so on. Gamati, gamanti. Gamatu, gamantu. Gameyya. Gameyyuṃ. All the rest should be elaborated.

ඉදානි [Pg.205] පරොක්ඛාහිය්‍යත්තනජ්ජතනීසු විසෙසො වුච්චතෙ – සො පුරිසො මග්ගං ග, සා ඉත්ථී ඝර’මාග. තෙ මග්ගං ගු, තා ඝර’මාගු. එකාරස්ස අකාරාදෙසං ත්වං මග්ගං ග, ත්වං ඝර’’මාග. තුම්හෙ මග්ගං ගුත්ථ, තුම්හෙ ඝර’මාගුත්ථ. අහං මග්ගං ගං, අහං ඝර’මාගං. අහං තං පුරිසං අන්වගං, මයං මග්ගං ගුම්හ, මයං ඝරං ආගුම්හ, මයං තං පුරිසං අන්වගුම්හ. අයං තාව පරොක්ඛාය විසෙසො.

Now, the distinction among the perfect, imperfect, and aorist is stated: so puriso maggaṃ ga, sā itthī ghara’māga. Te maggaṃ gu, tā ghara’māgu. Substitution of 'a' for 'e': tvaṃ maggaṃ ga, tvaṃ ghara’’māga. Tumhe maggaṃ guttha, tumhe ghara’māguttha. Ahaṃ maggaṃ gaṃ, ahaṃ ghara’māgaṃ. Ahaṃ taṃ purisaṃ anvagaṃ, mayaṃ maggaṃ gumha, mayaṃ gharaṃ āgumha, mayaṃ taṃ purisaṃ anvagumha. This, for now, is the distinction for the perfect tense.

‘‘සො මග්ගං අගමා, තෙ මග්ගං අගමූ’’ ඉච්චාදි හිය්‍යත්තනියා රූපං. ‘‘සො අගමි, තෙ අගමුං, තෙ ගුං’’ ඉච්චාදි අජ්ජතනියා රූපං.

“So maggaṃ agamā, te maggaṃ agamū,” etc., is the form of the imperfect tense. “So agami, te agamuṃ, te guṃ,” etc., is the form of the aorist tense.

ඉදානි තෙසං පදරූපානි පාකටීකරණත්ථං කිඤ්චි සුත්තං කථයාම – ‘‘සොපාගා සමිතිං වනං. අථෙත්ථ පඤ්චමො ආගා. ආගුං දෙවා යසස්සිනො. මාහං කාකොව දුම්මෙධො, කාමානං වසමන්වගං. අගමා රාජගහං බුද්ධො. වඞ්කං අගමු පබ්බතං. බ්‍රාහ්මණා උපගච්ඡු ම’’න්ති එවමාදීනි භවන්ති.

Now, to make the forms of these words clear, we shall state some textual passages: “sopāgā samitiṃ vanaṃ. Athettha pañcamo āgā. Āguṃ devā yasassino. Māhaṃ kākova dummedho, kāmānaṃ vasamanvagaṃ. Agamā rājagahaṃ buddho. Vaṅkaṃ agamu pabbataṃ. Brāhmaṇā upagacchu maṃ”—such are the examples.

ග ගු ග ගුත්ථ ගං ගුම්හ, අගු අගමු අගමුං;

අගමා’ගමි ගච්ඡන්ති, ආදිභෙදං මනෙ කරෙ.

Ga, gu, ga, guttha, gaṃ, gumha; agu, agamu, agamuṃ; agamā, agami, gacchanti—one should keep the initial distinctions in mind.

ඉදානි නාමිකපදානි වුච්චන්තෙ – ගතො, ගන්තා, ගච්ඡං, ගච්ඡන්තී, ගච්ඡන්තං කුලං, සහගතං, ගති, ගමනං, ගමො, ආගමො, අවගමො, ගන්තබ්බං, ගමනීයං, ගම්මං, ගම්මමානං, ගමියමානං, ගො, මාතුගාමො, හිඞ්ගු, ජගු, ඉන්දගූ, මෙධගො ඉච්චාදීනි, කාරිතෙ – ගච්ඡාපෙති, ගච්ඡාපයති, ගච්ඡෙති, ගච්ඡයති, ගම්මෙති. කම්මෙ – ගම්මති, ගමියති, අධිගම්මති, අධිගමියති. තුමන්තාදිත්තෙ ‘‘ගන්තුං, ගමිතුං, ගන්ත්වා, ගන්ත්වාන, ගමිත්වා, ගමිත්වාන, ගමිය, ගමියාන, ගම්ම, ආගම්ම, ආගන්ත්වා, අධිගම්ම, අධිගන්ත්වා’’ ඉච්චාදීනි[Pg.206]. සප්පධාතුස්ස පන ‘‘සප්පො, සප්පිනී, පීඨසප්පී, සප්පි’’ ඉච්චාදීනි රූපානි භවන්ති.

Now the nominal forms are stated: gato (gone), gantā (goer), gacchaṃ (going, masc.), gacchantī (going, fem.), gacchantaṃ kulaṃ (the going family), sahagataṃ (accompanied by), gati (course), gamanaṃ (going), gamo (movement), āgamo (approach), avagamo (understanding), gantabbaṃ (should be gone), gamanīyaṃ (to be gone), gammaṃ (to be gone), gammamānaṃ (being gone to), gamiyamānaṃ (being gone to), go (cow), mātugāmo (woman), hiṅgu (asafoetida), jagu (leg), indagū (Indra's cow), medhago (Medhaga), and so forth. In the causative: gacchāpeti, gacchāpayati, gaccheti, gacchayati, gammeti (makes go, causes to go). In the passive: gammati, gamiyati, adhigammati, adhigamiyati (is gone to, is attained). In the infinitives and absolutives: gantuṃ, gamituṃ (to go), gantvā, gantvāna, gamitvā, gamitvāna, gamiya, gamiyāna, gamma, āgamma, āgantvā, adhigamma, adhigantvā (having gone, having approached, having attained), and so forth. For the root sappa, however, the forms are: sappo (snake), sappinī (she-snake), pīṭhasappī (one who crawls on a seat), sappi (clarified butter), and so forth.

තත්ථ සහගතසද්දො තබ්භාවෙ වොකිණ්ණෙ නිස්සයෙ ආරම්මණෙ සංසට්ඨෙති ඉමෙසු අත්ථෙසු දිස්සති. තත්ථ ‘‘යායං තණ්හා පොනොබ්භවිකා නන්දිරාගසහගතා’’ති තබ්භාවෙ වෙදිතබ්බො, නන්දිරාගභූතාති අත්ථො. ‘‘යායං භික්ඛවෙ වීමංසා කොසජ්ජසහගතා කොසජ්ජසම්පයුත්තා’’ති වොකිණ්ණෙ වෙදිතබ්බො, අන්තරන්තරා උප්පජ්ජමානෙන කොසජ්ජෙන වොකිණ්ණාති අයමෙත්ථ අත්ථො. ‘‘අට්ඨිකසඤ්ඤාසහගතං සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං භාවෙතී’’ති නිස්සයෙ වෙදිතබ්බො, අට්ඨිකසඤ්ඤං නිස්සාය අට්ඨිකසඤ්ඤං භාවෙත්වා පටිලද්ධන්ති අත්ථො. ‘‘ලාභී හොති රූපසහගතානං වා සමාපත්තීනං අරූපසහගතානං වා’’ති ආරම්මණෙ, රූපාරූපාරම්මණානන්ති අත්ථො. ‘‘ඉදං සුඛං ඉමාය පීතියා සහගතං සහජාතං සම්පයුත්ත’’න්ති සංසට්ඨෙ, ඉමිස්සා පීතියා සංසට්ඨන්ති අත්ථො. එත්ථෙතං වුච්චති –

Therein, the word sahagata is seen in these meanings: 'nature,' 'mixed,' 'dependence,' 'object,' and 'association.' Therein, “This craving, which leads to renewed existence, accompanied by delight and lust” is to be understood in the sense of 'nature,' meaning it is of the nature of delight and lust. “Monks, this investigation accompanied by laziness, associated with laziness” is to be understood in the sense of 'mixed,' meaning it is interspersed with laziness arising from time to time. “One develops the mindfulness enlightenment factor accompanied by the perception of bones” is to be understood in the sense of 'dependence,' meaning it is obtained by depending on the perception of bones, having developed the perception of bones. “One obtains attainments accompanied by form or formless (realms)” is to be understood in the sense of 'object,' meaning they have form or formless (realms) as their object. “This pleasure, accompanied by this joy, co-arisen, associated” is to be understood in the sense of 'association,' meaning it is associated with this joy. Herein, this is said:

තබ්භාවෙ චෙව වොකිණ්ණෙ, නිස්සයාරම්මණෙසු ච;

සංසට්ඨෙ ච සහගත-සද්දො දිස්සති පඤ්චසු;

In 'nature' and 'mixed,' in 'dependence' and 'object,' and in 'association'—the word sahagata is seen in these five.

ගතීති ගතිගති නිබ්බත්තිගභි අජ්ඣාසයගති විභවගති නිප්ඵත්තිගති ඤාණගතීති බහුවිධා ගති නාම.

The word gati is of many kinds, namely: course as destination, course as origination, course as inclination, course as dissolution, course as accomplishment, and course as knowledge.

තත්ථ ‘‘තං ගතිං පෙච්ච ගච්ඡාමී’’ති ච ‘‘යස්ස ගතිං න ජානන්ති, දෙවා ගන්ධබ්බමානුසා’’ති ච අයං ගතිගතිනාම. ‘‘ඉමෙසං [Pg.207] ඛො අහං භික්ඛූනං සීලවන්තානං නෙව ජානාමි ගතිංවා අගතිංවා’’ති අයං නිබ්බත්තිගති නාම. ‘‘එවං ඛො තෙ අහං බ්‍රහ්මෙ ගතිඤ්ච ජානාමි ජුතිඤ්ච ජානාමී’’ති අයං අජ්ඣාසයගති නාම. ‘‘විභවො ගති ධම්මානං, නිබ්බානං අරහතො ගතී’’ති අයං විභවගති නාම. ‘‘ද්වෙ ගතියො භවන්ති අනඤ්ඤා’’ති අයං නිප්ඵත්තිගති නාම. ‘‘තං තත්ථ ගතිමා ධිභිමා’’ති ච ‘‘සුන්දරං නිබ්බානං ගතො’’ති ච අයං ඤාණගති නාම. එත්ථෙතං වුච්චති –

Therein, “After death, I go to that destination” and “Whose destination neither devas, gandhabbas, nor humans know”—this is called gatigati. “Indeed, of these virtuous monks, I do not know their destination or non-destination”—this is called nibbattigati. “Thus, O Brahma, I know your destination and your radiance”—this is called ajjhāsayagati. “Non-existence is the destination of phenomena, Nibbāna is the destination of the Arahant”—this is called vibhavagati. “There are two destinations, no others”—this is called nipphattigati. “One who is wise and steadfast goes there” and “Gone to the beautiful Nibbāna”—this is called ñāṇagati. Herein, this is said:

ගතිගත්‍යඤ්ච නිබ්බත්‍යං, විභවජ්ඣාසයෙසු ච;

නිප්ඵත්තියඤ්ච ඤාණෙ ච, ගතිසද්දො පවත්තති.

In destination and origination, in dissolution and inclination, and in accomplishment and knowledge—the word gati occurs.

ගච්ඡතීති ගො. මාතුයා සමභාවං මිස්සීභාවඤ්ච ගච්ඡති පාපුණාතීති මාතුගාමො. රොගං හිංසන්තං ගච්ඡතීති හිඞ්ගු.

Because it goes, it is a go (cow). Because one attains the state of a mother and the state of being mixed, one is a mātugāma (woman). Because it goes while harming illness, it is hiṅgu (asafoetida).

ඉමානි තස්ස නාමානි

These are its names:

හිඞ්ගු හිඞ්ගුජතුච්චෙව, තථා හිඞ්ගුසිපාටිකා;

හිඞ්ගුජාතීති කථිතා, විනයට්ඨකථාය හි.

Hiṅgu, and hiṅgujatu, and also hiṅgusipāṭikā—these are called the hiṅgu species, as indeed stated in the Vinaya commentary.

ජගූති චුතිතො ජාතිං ගච්ඡතීති ජගු. ඉන්ද්‍රියෙන ගච්ඡතීති ඉන්දගූ. අථ වා ඉන්දභූතෙන කම්මුනා ගච්ඡතීති ඉන්දගු. ‘‘හින්දගූ’’තිපි පාළි. තත්ථ හින්දන්ති මරණං. තං ගච්ඡතීති හින්දගූ. සබ්බමෙතං සත්තාධිවචනං, ලිඞ්ගතො පුල්ලිඞ්ගං. මෙධගොති අත්තනො නිස්සයඤ්ච පරඤ්ච මෙධමානො හිංසමානො ගච්ඡති පවත්තතීති මෙධගො, කලහො. ‘‘තතො සම්මන්ති මෙධගා’’ති එත්ථ හි කලහො මෙධගසද්දෙන භගවතා වුත්තො. ගමිත්වාති එත්ථ –

One who goes to birth after passing away is `jagu`. One who goes by means of a faculty is `indagū`. Alternatively, one who goes by action that has become like Indra is `indagu`. There is also the reading `hindagū`. Here, `hinda` means death. One who goes to that is `hindagū`. All these are terms for beings, masculine in gender. One who, harming oneself and others, goes forward is `medhago`, a quarrel. In the phrase, 'Then quarrels subside,' the Blessed One indeed used the word `medhaga` to refer to a quarrel. Here, regarding `gamitvā`—

‘‘ඉසිව්හයං ගමිත්වාන, විනිත්වා පඤ්චවග්ගියෙ;

තතො විනෙසි භගවා, ගන්ත්වා ගන්ත්වා තහිං තහි’’න්ති

“Having gone to Isipatana and trained the group of five, then the Blessed One trained others, going here and there.”

අයං [Pg.208] පාළි නිදස්සනං. සප්පොති සප්පතීති සප්පො, සංසප්පන්තො ගච්ඡතීති අත්ථො. තෙනාහ ආයස්මා සාරිපුත්තො ‘‘යො කාමෙ පරිවජ්ජෙති, සප්පස්සෙව පදාසිරො’’ති ඉමිස්සා පාළියා නිද්දෙසෙ ‘‘සප්පො වුච්චති අහි. කෙනට්ඨෙන සප්පො? සංසප්පන්තො ගච්ඡතීති සප්පො. භුජන්තො ගච්ඡතීති භුජගො. උරෙන ගච්ඡතීති උරගො. පන්නසිරො ගච්ඡතීති පන්නගො. සරීරෙන සප්පතීති සරීසපො. බිලෙ සයතීති බිලාසයො. දාඨා තස්ස ආවුධොති දාඨාවුධො. විසං තස්සඝොරන්ති ඝොරවිසො. ජිව්හා තස්ස දුවිධාති දුජිව්හො. ද්වීහි ජිව්හාහි රසං සායතීති ද්විරසඤ්ඤූ’’ති. සප්පිනීති උරගී. පීඨසප්පීති පීඨෙන සප්පති ගච්ඡතීති පීඨසප්පී, පඞ්ගුළො. සප්පීති යො න පරිභුඤ්ජති, තස්ස බලායුවඩ්ඪනත්ථං සප්පති ගච්ඡති පවත්තතීති සප්පි, ඝතං.

One who creeps is `sappo`, meaning one who goes by creeping. Therefore, the Venerable Sāriputta said in the explanation of this Pali passage, 'One who would avoid sensual pleasures, as one would a snake's head with the foot': '`Sappo` is called `ahi`. In what sense is it `sappo`? It is `sappo` because it goes by creeping. One who goes crookedly is `bhujago`. One who goes by the chest is `urago`. One who goes with head lowered is `pannago`. One who creeps with the body is `sarīsapo`. One who lies in holes is `bilāsayo`. One whose fangs are its weapon is `dāṭhāvudho`. One whose poison is dreadful is `ghoraviso`. One whose tongue is twofold is `dujivho`. One who tastes flavor with two tongues is `dvirasaññū`.' `Sappinī` means a female serpent. One who creeps or goes by means of a seat is `pīṭhasappī`, a cripple. That which proceeds for the purpose of increasing strength and longevity for one who does not consume it is `sappi`, ghee.

සක්ක ටෙක ලඞ්ඝ ගත්‍යත්තා. සක්කති, නිසක්කති, පරිසක්කති. නිසක්කො, පරිසක්කනං. ටෙකති. ටීකා. ලඞ්ඝති, උල්ලඞ්ඝති, ඔලඞ්ඝති, ලඞ්ඝකො, උල්ලඞ්ඝිකා පීති.

The roots `sakka`, `ṭeka`, and `laṅgha` are in the sense of 'going.' From `sakka`: `sakkati` (is able), `nisakkati` (withdraws), `parisakkati` (moves around); `nisakko` (withdrawal), `parisakkanaṃ` (moving around). From `ṭeka`: `ṭekati` (supports); `ṭīkā` (commentary). From `laṅgha`: `laṅghati` (leaps), `ullaṅghati` (jumps up), `olaṅghati` (crosses over); `laṅghako` (a leaper), `ullaṅghikā pīti` (uplifting joy).

කෙ රෙ ගෙ සද්දෙ. කායති. රායති. ගායති. ජාතකං. රා. ගීතං. කායිතුං. රායිතුං, ගායිතුං. කායිත්වා. රායිත්වා. ගායිත්වා.

The roots `ke`, `re`, and `ge` are in the sense of 'sound.' From `ke`: `kāyati` (sounds). From `re`: `rāyati` (resounds). From `ge`: `gāyati` (sings). `Jātakaṃ` (Jātaka). `Rā` (sound). `Gītaṃ` (song). `Kāyituṃ` (to sound). `Rāyituṃ` (to resound), `gāyituṃ` (to sing). `Kāyitvā` (having sounded). `Rāyitvā` (having resounded). `Gāyitvā` (having sung).

තත්ථ ජාතකන්ති ජාතං භූතං අතීතං අත්තනො චරිතං කායති කථෙති භගවා එතෙනාති ජාතකං. ජාතකපාළි හි ඉධ ජාතකන්ති වුත්තං. අඤ්ඤත්‍ර පන ජාතං එවං ජාතකන්ති ගහෙතබ්බා. තථා හි ජාතකසද්දො පරියත්තියම්පි වත්තති ‘‘ඉතිවුත්තකං ජාතකං අබ්භුතධම්ම’’න්තිආදීසු, ජාතියම්පි වත්තති ‘‘ජාතකං සමොධානෙසී’’තිආදීසු. රා වුච්චති සද්දො. ගීතන්ති ගායනං.

Here, `jātaka` means that by this the Blessed One relates or narrates his own past conduct that was born, existed, and passed away; therefore, it is called `jātaka`. Indeed, the Jātaka Pāḷi is here called `jātaka`. Elsewhere, however, what is born should be understood simply as `jātaka`. Thus, the word `jātaka` also occurs in the sense of scripture, as in phrases like 'Itivuttaka, Jātaka, Abbhutadhamma,' and also in the sense of birth, as in 'He brought together the birth story.' `Rā` is called a sound. `Gīta` means singing.

ඛෙ [Pg.209] ජෙ සෙ ඛයෙ. ඛායති. ජායති. සායති. ඛයං ගච්ඡතීති අත්ථො.

The roots `khe`, `je`, and `se` are in the sense of 'destruction.' From `khe`: `khāyati`. From `je`: `jāyati`. From `se`: `sāyati`. The meaning is that it goes to destruction.

එත්ථ පන සියා ‘‘නනු ච භො ඛායතීති පදස්ස ඛාදතීති වා පඤ්ඤායතීති වා අත්ථො භවති, තථා ජායතීති පදස්ස නිබ්බත්තතීති අත්ථො, සායතීති පදස්ස රසං අස්සාදෙතීති අත්ථො, එවං සන්තෙ භො කස්මා ඉධ එවං අත්ථො තුම්හෙහි කථියතී’’ති? සච්චං, ධාතූනන්තු අනෙකත්ථත්තා එවං අත්ථො කථෙතුං ලබ්භති. තථා හි ‘‘අප්පස්සුතායං පුරිසො, බලිබද්දොව ජීරතී’’ති එත්ථ ජීරතීති අයං සද්දො ජරං පාපුණාතීති අත්ථං අවත්වා වඩ්ඪතීති අත්ථමෙව වදති, එවං සම්පදමිදං දට්ඨබ්බං.

Here, however, one might object: 'But, sirs, does not the word `khāyati` have the meaning of 'eats' or 'is known'? Similarly, does not the word `jāyati` have the meaning of 'is produced'? And does not the word `sāyati` have the meaning of 'tastes a flavor'? If that is so, sirs, why is the meaning explained by you here in this way?' It is true; because verbal roots have multiple meanings, it is permissible to explain the meaning in this way. For instance, in the phrase 'This unlearned man grows old like an ox,' the word `jīrati` does not convey the meaning 'reaches old age' but rather speaks only of the meaning 'grows fat.' This should be seen as similar.

ගු ඝු කු උ සද්දෙ. ගවති. ඝවති. කවති. අවති.

The roots `gu`, `ghu`, `ku`, and `u` are in the sense of 'sound.' From `gu`: `gavati` (lows). From `ghu`: `ghavati` (shines). From `ku`: `kavati` (praises). From `u`: `avati` (protects).

ඛු රු කු සද්දෙ. ඛොති. රොති. කොති.

The roots `khu`, `ru`, and `ku` are in the sense of 'sound.' From `khu`: `khoti`. From `ru`: `roti`. From `ku`: `koti`.

චු ජු පු ප්ලු ගා සෙ ගතියං. චවති. ජවති. පවති. ප්ලවති. ගාති. සෙති. චවනං, චුති. ජවනං, ජවො. පවනං, ප්ලවනං. ගානං. සෙතු. පොතො. ප්ලවො.

The roots `cu`, `ju`, `pu`, `plu`, `gā`, and `se` are in the sense of 'going.' From `cu`: `cavati` (moves); `cavanaṃ` (movement), `cuti` (decease). From `ju`: `javati` (speeds); `javanaṃ` (speed), `javo` (swiftness). From `pu`: `pavati` (flows); `pavanaṃ` (flowing), `poto` (a boat). From `plu`: `plavati` (floats); `plavanaṃ` (floating), `plavo` (a float). From `gā`: `gāti` (sings); `gānaṃ` (singing). From `se`: `seti` (lies); `setu` (a bridge).

එත්ථ ගානන්ති ගමනං. පොතොති පවති ගච්ඡති උදකෙ එතෙනාති පොතො, නාවා. තථා ප්ලවති න සීදතීති ප්ලවො, නාවා එව. ‘‘භින්නප්ලවො සාගරස්සෙව මජ්ඣෙ’’ති හි ජාතකපාළි දිස්සති. ‘‘නාවා, පොතො, ප්ලවො, ජලයානං, තරණ’’න්ති නාවාභිධානානි.

Here, `gānaṃ` means 'going.' `Poto` means that by this one flows or goes on water; hence, `poto`, a boat. Similarly, that which floats and does not sink is `plavo`, which is also a ship. Indeed, in the Jātaka Pāḷi, the phrase 'Like a broken raft in the midst of the ocean' is seen. `Nāvā`, `poto`, `plavo`, `jalayānaṃ`, `taraṇa`—these are synonyms for a ship.

ධෙ ථෙ සද්දසඞ්ඝාතෙසු. ධායති. ථායති. භාවෙ – ධියති, ථියති. ඉත්ථී. ථී.

The roots `dhe` and `the` are in the sense of 'sound-clusters.' From `dhe`: `dhāyati` (suckles). From `the`: `thāyati` (stands). In the passive voice: `dhiyati` (is placed), `thiyati` (is fixed). `Itthī` (a woman). `Thī` (a female).

දෙ තෙ පාලනෙ. දායති. දයා. තාණං.

The roots `de` and `te` are in the sense of 'protecting.' From `de`: `dāyati` (protects); `dayā` (compassion). From `te`: `tāṇaṃ` (refuge).

රා ලා ආදානෙ. රාති. ලාති.

The roots `rā` and `lā` are in the sense of 'taking.' From `rā`: `rāti` (takes). From `lā`: `lāti` (takes).

අති අදි බන්ධනෙ. අන්තති. අන්දති. අන්තං. අන්දු.

The roots `at` and `ad` are in the sense of 'binding.' From `at`: `antati` (binds); `antaṃ` (an end). From `ad`: `andati` (binds); `andu` (a fetter).

ජුතසුභ [Pg.210] රුච දිත්තියං. ජොතති. සොභති. රොචති, විරොචති.

The roots `jut`, `subh`, and `ruc` are in the sense of 'shining.' From `jut`: `jotati` (shines). From `subh`: `sobhati` (is beautiful, shines). From `ruc`: `rocati` (pleases, shines), `virocati` (shines forth).

අක අග කුටිලායං ගතියං. අකති. අගති.

The roots `ak` and `ag` are in the sense of 'crooked movement.' From `ak`: `akati`. From `ag`: `agati`.

නාථ නාධ යාචනොපතාපිස්සරියාසීසාසු. නාථති. නාධති.

The roots `nāth` and `nādh` are in the sense of 'begging, suffering, lordship, and blessing.' From `nāth`: `nāthati` (begs, protects). From `nādh`: `nādhati` (roars, sounds).

සල හුල චල කම්පනෙ. සලති. හුලති. චලති. කුසලං.

The roots `sal`, `hul`, and `cal` are in the sense of 'shaking.' From `sal`: `salati` (moves). From `hul`: `hulati` (shakes). From `cal`: `calati` (moves, shakes). `Kusalaṃ` (skillfulness).

එත්ථ ච කුච්ඡිතෙ පාපකෙ ධම්මෙ සලයතීති කුසලං, හෙතුකත්තුවසෙනිදං නිබ්බචනං දට්ඨබ්බං. තථා හි අට්ඨසාලිනියං ‘‘කුච්ඡිතෙ පාපකෙ ධම්මෙ සලයන්ති චලයන්ති කම්පෙන්ති විද්ධංසෙන්තීති කුසලා’’ති හෙතුකත්තුවසෙන අත්ථො කථිතො. ඉදං සලධාතුවසෙන කුසලසද්දස්ස නිබ්බචනං. අඤ්ඤෙසම්පි ධාතූනං වසෙන කුසලසද්දස්ස නිබ්බචනං භවති. තථා හි අට්ඨසාලිනියං අඤ්ඤානිපි නිබ්බචනානි දස්සිතානි. කථං? ‘‘කුච්ඡිතෙන වා ආකාරෙන සයන්තීති කුසා, තෙ අකුසලධම්මසඞ්ඛාතෙ කුසෙ ලුනන්ති ඡින්දන්තීති කුසලා. කුච්ඡිතානං වා සානතො තනුකරණතො ඤාණං කුසං නාම, තෙන කුසෙන ලාතබ්බාති කුසලා, ගහෙතබ්බා පවත්තෙතබ්බාති අත්ථො. යථා වා කුසා උභයභාගගතං හත්ථප්පදෙසං ලුනන්ති, එවමිමෙපි උප්පන්නානුප්පන්නභාවෙන උභයභාගගතං කිලෙසපක්ඛං ලුනන්ති, තස්මා කුසා විය ලුනන්තීතිපි කුසලා’’ති. එවං අඤ්ඤානිපි නිබ්බචනානි දස්සිතානි. තත්‍ර ‘‘ධම්මා’’ ඉති පදාපෙක්ඛං කත්වා තදනුරූපලිඞ්ගවචනවසෙන ‘‘කුසලා’’ති නිද්දෙසො කතො, ඉධ පන සාමඤ්ඤනිද්දෙසවසෙන ‘‘කුසල’’න්ති නපුංසකෙකවචනනිද්දෙසො අම්හෙහි කතො. පුඤ්ඤවාචකො හි කුසලසද්දො ආරොග්‍යවාචකො ච එකන්තෙන නපුංසකලිඞ්ගො, ඉතරත්ථවාචකො පන තිලිඞ්ගිකො, යථා කුසලො ඵස්සො, කුසලා වෙදනා. කුසලං චිත්තන්ති. කුසලසද්දො [Pg.211] ඉමස්මිං භූවාදිගණෙ ලාධාතුසලධාතුවසෙන නිප්ඵත්තිං ගතොති වෙදිතබ්බො. ඉති භූවාදිගණෙ සමොධානගතධාතුයො සමත්තා.

Here, because it causes contemptible, evil states to shake, it is called `kusalaṃ`. This derivation should be understood in terms of the causal agent. Indeed, in the Aṭṭhasālinī, the meaning is explained in the causal construction: 'Because they shake, disturb, agitate, and scatter contemptible, evil states, they are called `kusalā`.' This is the derivation of the word `kusala` based on the root `sal`. There are also derivations of the word `kusala` based on other roots. For instance, in the Aṭṭhasālinī, other derivations are shown. How so? 'Or, because they lie (`sayanti`) in a contemptible (`kucchita`) manner, they are called `kusā`; these cut (`lunanti`) and sever the `kusā`, which are reckoned as unwholesome states; thus they are called `kusalā`.' 'Or, the knowledge that thins out and weakens contemptible things is called `kusa`; by means of that `kusa`, they are to be grasped (`lātabbā`); thus they are `kusalā`. The meaning is that they should be grasped and developed.' 'Or, just as blades of kusa grass cut a hand that has reached to both sides, so too do these cut the faction of defilements that has reached both sides, in the state of having arisen and not yet arisen. Therefore, because they cut like kusa grass, they are also `kusalā`.' Thus, other derivations are also shown. There, taking the word `dhammā` into consideration, the exposition is given as `kusalā` in accordance with its gender and number. Here, however, we have given the exposition as `kusalaṃ` in the neuter singular, in accordance with the general exposition. For the word `kusala`, when denoting merit or health, is exclusively neuter in gender. But when denoting other meanings, it is of three genders, as in `kusalo phasso` (wholesome contact), `kusalā vedanā` (wholesome feeling), and `kusalaṃ cittaṃ` (wholesome mind). The word `kusala` should be understood as having been formed in this Bhūvādi group of roots, based on the roots `lā` and `sal`. Thus, the roots brought together in the Bhūvādi group are complete.

ඉච්චෙවං –

Thus:

විත්ථාරතො ච සඞ්ඛෙපා, භූවාදීනං ගණො මයා;

යො විභත්තො සඋද්දෙසො, සනිද්දෙසො යථාරහං.

In detail and in brief, the group of roots beginning with `bhū` has been divided by me, with examples and explanations, as is appropriate.

උපසග්ගනිපාතෙහි, නානාඅත්ථයුතෙහි ච;

යොජෙත්වාන පදානෙත්ථ, දස්සිතානි විසුං විසුං.

Having combined them with prefixes and particles endowed with various meanings, the words here have been shown separately.

පාළිනිදස්සනාදීහි, දස්සිතානි සහෙව තු;

ත්‍යාද්‍යන්තානි ච රූපානි, ස්‍යාන්‍යන්තානි ච සබ්බසො.

By means of Pali examples and so forth, they are shown together; and the forms ending in `ti`, etc., and those ending in `sya`, etc., are shown in their entirety.

පදානං සදිසත්තඤ්ච, තථා විසදිසත්තනං;

චොදනාපරිහාරෙහි, සහිතො චත්ථනිච්ඡයො.

The similarity of words, and likewise their dissimilarity, and the ascertainment of meaning, together with objections and refutations.

අත්ථුද්ධාරො’භිධානඤ්ච, ලිඞ්ගත්තයවිමිස්සනං;

අභිධෙය්‍යකලිඞ්ගෙසු, සවිසෙසපදානි ච.

The extraction of meaning, the designation, the mixing of the three genders, and specific words regarding the expressed meaning and genders.

නානාපදබහුප්පද-සමොධානඤ්ච දස්සිතං;

රූළ්හීසද්දාදයො චෙව, සුවිභත්තා අනාකුලා.

The combination of various words and many words has been shown; and conventional terms and so forth are well-divided and unconfused.

සබ්බනාමං සබ්බනාම-සදිසානි පදානි ච;

නානාපදෙහි යොජෙතුං, දස්සිතානි යථාරහං.

Pronouns and words similar to pronouns have been shown, as is appropriate, for combining with various words.

තුමන්තානි ච රූපානි, ත්වාද්‍යන්තානි ච විඤ්ඤූනං;

පිටකෙ පාටවත්ථාය, සබ්බමෙතං පකාසිතං.

And forms ending in 'tum' and those ending in 'tvā' and so forth, for the wise, all this has been made clear for the purpose of proficiency in the Piṭaka.

යෙ සද්දනීතිම්හි ඉමං විභාගං,ජානන්ති සම්මා මුනිසාසනෙ තෙ;

අත්ථෙසු සබ්බෙසුපි වීතකඞ්ඛා,අච්ඡම්භිනො සීහසමා භවන්ති.

Those who understand this division in the Saddanīti well, in the teaching of the Sage, they, being free from doubt in all meanings, become fearless, like lions.

විභූතභුතග්ගසයම්භුචක්කෙ[Pg.212],සුභූතභූරිං වදතා නරානං;

යො සද්දනීතිම්හි භුවාදිකණ්ඩො,වුත්තො මයා තං භජථත්ථකාමො.

The self-awakened one, who has comprehended the wheel of existence, the abundant speaker of truth to humankind; that Bhūvādi section in the Saddanīti, which was spoken by me—you who desire the goal, resort to it.

ඉති නවඞ්ගෙ සාට්ඨකථෙ පිටකත්තයෙ බ්‍යප්පථගතීසු විඤ්ඤූනං

Thus, for the wise, in the ninefold teaching with its commentaries and in the three Piṭakas, regarding the ways of expression,

කොසල්ලත්ථාය කතෙ සද්දනීතිප්පකරණෙ

in the Saddanīti treatise, made for the sake of proficiency,

පන්නරසහි පරිච්ඡෙදෙහි මණ්ඩිතො භූවාදිගණො නාම

the Bhūvādi group, adorned with fifteen chapters, is called

සොළසමො පරිච්ඡෙදො.

the sixteenth chapter.

17. රුධාදිඡක්ක

17. The Rudhādi Sixfold Group

රුධාදිගණික

Belonging to the Rudhādi group.

ඉතො පරං පවක්ඛාමි, රුධාදිකගණාදයො;

සාසනස්සොපකාරාය, ගණෙ තු ඡබ්බිධෙ කථං.

Henceforth I shall explain the Rudhādi group and so forth; for the benefit of the Dispensation, how it is in the sixfold group.

රුධි ආවරණෙ. රුධිධාතු ආවරණෙ වත්තති. එත්ථ ආවරණං නාම පිදහනං වා පරිරුන්ධනං වා පලිබුද්ධනං වා හරිතුං වා අප්පදානං, සබ්බමෙතං වට්ටති. රුන්ධති, රුන්ධිති, රුන්ධීති, රුන්ධෙති, අවරුන්ධෙති. කම්මනි – මග්ගො පුරිසෙන රුන්ධියති. රොධො, ඔරොධො, විරොධො, පටිවිරොධො, විරුද්ධො, පටිවිරුද්ධො, පරිරුද්ධො. රුන්ධිතුං, පරිරුන්ධිතුං. රුන්ධිත්වා. පරිරුන්ධිත්වා.

The root 'rudh' is in the sense of 'obstruction.' The root 'rudh' functions in the sense of obstruction. Here, obstruction means closing, or surrounding, or hindering, or not giving permission to take away—all of this is applicable. Rundhati, rundhiti, rundhīti, rundheti, avarundheti. In the passive: the path is obstructed by a person. Rodho, orodho, virodho, paṭivirodho, viruddho, paṭiviruddho, pariruddho. To obstruct, to surround. Having obstructed, having surrounded.

තත්‍ර රොධොති චාරකො. සො හි රුන්ධති පවෙසිතානං කුරූරකම්මන්තානං සත්තානං ගමනං ආවරතීති රොධොති වුච්චති. ඔරොධොති රාජුබ්බරී, සා පන යථාකාමචාරං චරිතුං අප්පදානෙන ඔරුන්ධියති අවරුන්ධියතීති ඔරොධො. විරොධොති අනනුකූලතා. පටිවිරොධොති පුනප්පුනං අනනුකූලතා. විරුද්ධොති විරොධං ආපන්නො. පටිවිරුද්ධොති පටිසත්තුභාවෙන [Pg.213] විරොධං ආපන්නො. පරිරුද්ධොති ගහණත්ථාය සම්පරිවාරිතො. වුත්තඤ්හි ‘‘යථා අරීහි පරිරුද්ධො, විජ්ජන්තෙ ගමනෙ පථෙ’’ති. අවරුද්ධොති පබ්බාජිතො.

Herein, 'rodho' means a prison. For it obstructs, it blocks the movement of beings who have entered and are performing cruel deeds; thus it is called 'rodho.' 'Orodho' means a royal harem. For it obstructs and restrains by not giving permission to move about as one pleases; thus it is 'orodho.' 'Virodho' means opposition. 'Paṭivirodho' means repeated opposition. 'Viruddho' means one who has fallen into opposition. 'Paṭiviruddho' means one who has fallen into opposition by being an enemy. 'Pariruddho' means one who is completely surrounded for the purpose of capture. For it is said: 'Just as one is surrounded by enemies, while paths for going exist.' 'Avaruddho' means one who is banished.

මුච මොචනෙ. මිගං බන්ධනා මුඤ්චති. මුඤ්චනං, මොචනං. දුක්ඛප්පමොචනං, මොචො.

The root 'muc' is in the sense of 'releasing.' He releases the deer from its bondage. Releasing, liberation. Release from suffering, liberation.

මොචොති චෙත්ථ අට්ඨිකකදලීරුක්ඛො. මුඤ්චිතුං. මුඤ්චිත්වා. කාරිතෙ ‘‘මොචෙති, මොචෙතුං, මොචෙත්වා’’තිආදීනි.

Here, 'moco' also means a banana tree with seeds. To release. Having released. In the causative, there are forms such as 'moceti,' 'mocetuṃ,' and 'mocetvā'.

රිච විරෙචනෙ. රිඤ්චති. රිඤ්චනං, විරෙචනං, විරෙකො, විරෙචකො. රිඤ්චිතුං. රිඤ්චිත්වා.

The root 'ric' is in the sense of 'purging.' He purges. Purging, purgation, a purgative. To purge. Having purged.

සිච පග්ඝරණෙ. උදකෙන භූමිං සිඤ්චති. පුත්තං රජ්ජෙ අභිසිඤ්චි. අභිසෙකො. මුද්ධාභිසිත්තො ඛත්තියො. සිඤ්ච භික්ඛු ඉමං නාවං, සිත්තා තෙ ලහුමෙස්සති. සිත්තට්ඨානං. සිඤ්චිතුං. සිඤ්චිත්වා.

The root 'sic' is in the sense of 'sprinkling.' He sprinkles the ground with water. He consecrated his son in the kingdom. Consecration. A Khattiya consecrated on the head. 'O monk, bail out this boat; bailed out, it will become light for you.' A sprinkled place. To sprinkle. Having sprinkled.

යුජ යොගෙ. යුඤ්ජති, අනුයුඤ්ජති. කම්මනි ‘‘යුඤ්ජියතී’’ති රූපානි. කෙචි ‘‘යුඤ්ජතෙ’’ති ඉච්ඡන්ති. යුඤ්ජනං, සංයොගො, අනුයොගො, භාවනානුයුත්තො, සඤ්ඤොගො, සඤ්ඤොජනං, අත්ථයොජනා. දීඝං සන්තස්ස යොජනං. යුඤ්ජිතුං, අනුයුඤ්ජිතුං. අනුයුඤ්ජිත්වා. යොජෙති. තත්ථ සංයොජනන්ති බන්ධනං කාමරාගාදි. යොජනන්ති –

The root 'yuj' is in the sense of 'yoking.' He yokes, he applies himself. In the passive, the forms are 'yuñjiyati.' Some prefer 'yuñjate.' Yoking, connection, application, one devoted to development, conjunction, fetter, interpretation of meaning. A league is long for the weary. To yoke, to apply oneself. Having applied oneself. He causes to yoke. Herein, 'saṃyojana' means a fetter such as sensual desire and so forth. 'Yojana' means—

විදත්ථි ද්වාදසඞ්ගුල්‍යො, තද්වයං රතනං මතං;

සත්තරතනිකා යට්ඨි, උසභං වීසයට්ඨිකං;

ගාවුතං උසභාසීති, යොජනං චතුගාවුතං.

A span (vidatthi) is twelve finger-widths; twice that is considered a cubit (ratana); a staff (yaṭṭhi) is seven cubits; an usabha is twenty staffs; a gāvuta is eighty usabhas; a yojana is four gāvutas.

භුජ පාලනබ්‍යවහරණෙසු. පාලනං රක්ඛණං. බ්‍යවහරණං අජ්ඣොහරණං. භුඤ්ජති, පරිභුඤ්ජති, සංභුඤ්ජති. දාසපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජි. කාරිතෙ ‘‘භොජෙති භොජයතී’’තිආදීනි රූපානි. භොජනං, සම්භොගො, මහිභුජො, ගාමභොජකො[Pg.214], උපභොගො, පරිභොගො. භුත්තො ඔදනො භවතා. සචෙ භුත්තො භවෙය්‍යාහං. ඔදනං භුත්තො භුත්තවා භුත්තාවී. තුමන්තාදිත්තෙ ‘‘භුඤ්ජිතුං, පරිභුඤ්ජිතුං, භොජෙතුං, භොජයිතුං, භුඤ්ජිත්වා, භුඤ්ජිත්වාන, භුඤ්ජිය, භුඤ්ජියාන, භොජෙත්වා, භොජෙත්වාන, භොජයිත්වා, භොජයිත්වාන’’ ඉච්චාදීනි පරිසද්දාදීහි විසෙසිතබ්බානි.

The root 'bhuj' is in the senses of 'protecting' and 'consuming.' Protecting is guarding. Consuming is ingesting. He eats, he partakes, he shares. He partook by means of a slave's use. In the causative, there are forms such as 'bhojeti' and 'bhojayati.' Food, enjoyment, enjoyer of the earth (a king), village headman, indulgence, use. 'Bhutto odano bhavatā' means 'Rice has been eaten by you.' 'Sace bhutto bhaveyyāhaṃ' means 'If I had eaten.' 'Odanaṃ bhutto, bhuttavā, bhuttāvī' means 'one who has eaten rice.' In the forms ending in 'tum' and so forth, such as 'bhuñjituṃ,' 'paribhuñjituṃ,' 'bhojetuṃ,' 'bhojayituṃ,' 'bhuñjitvā,' 'bhuñjitvāna,' 'bhuñjiya,' 'bhuñjiyāna,' 'bhojetvā,' 'bhojetvāna,' 'bhojayitvā,' 'bhojayitvāna,' these should be distinguished by prefixes like 'pari' and so forth.

තත්‍ර භුඤ්ජතීති භත්තං භුඤ්ජති, භොජනීයං භුඤ්ජති. තථා හි ‘‘ඛාදනීයං වා භොජනීයං වා ඛාදති වා භුඤ්ජති වා’’තිආදි වුත්තං. අපිච කදාචි ඛාදනීයෙපි ‘‘භුඤ්ජතී’’ති වොහාරො දිස්සති. ‘‘ඵලානි ඛුද්දකප්පානි, භුඤ්ජ රාජ වරාවර’’න්ති හි වුත්තං. පරිභුඤ්ජතීති චීවරං පරිභුඤ්ජති, පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජති, ගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරං පරිභුඤ්ජති, පටිසෙවතීති වුත්තං හොති. තෙනෙව ච පටිසෙවතීති පරිභුඤ්ජතීති අත්ථො සංවණ්ණියති. අපිච ‘‘කාමෙ භුඤ්ජතී’’ති ච ‘‘පඤ්චකාමගුණෙ පරිභුඤ්ජතී’’ති ච දස්සනතො පන භුඤ්ජනපරිභුඤ්ජනසද්දා පටිසෙවනත්ථෙන කත්ථචි සමානත්ථාපි හොන්තීති අවගන්තබ්බා. සංභුඤ්ජතීති සම්භොගං කරොති, එකතො වාසං කරොතීති අත්ථො. එත්ථ සියා ‘‘නනු ච භො අත්‍ර භුජධාතු පාලනබ්‍යවහරණෙසු වුත්තො, සො කථං එත්තකෙසුපි අත්ථෙසු වත්තතී’’ති? වත්තතෙව, අනෙකත්ථා හි ධාතවො, තෙ උපසග්ගසහායෙ ලභිත්වාපි අනෙකත්ථතරාව හොන්ති. ඉතො පට්ඨාය තුමන්තාදීනි රූපානි න වක්ඛාම. යත්ථ පන විසෙසො දිස්සති, තත්ථ වක්ඛාම.

Herein, 'bhuñjati' means one eats a meal, one eats food. For thus it is said: 'One eats hard food or soft food, or one consumes it.' Moreover, sometimes the usage 'bhuñjati' is seen even for hard food. For it is said: 'Eat, O king, fruits, excellent and inferior.' 'Paribhuñjati' means one uses robes, uses almsfood, uses medicines and requisites for the sick; this means 'to make use of.' And for that reason, 'to make use of' is explained as the meaning of 'paribhuñjati.' Moreover, from seeing that 'one enjoys sensual pleasures' and 'one partakes of the five strands of sensual pleasure' are used, it should be understood that the words 'bhuñjana' and 'paribhuñjana' are sometimes synonymous in the sense of 'making use of.' 'Saṃbhuñjati' means one has intercourse, or it means one lives together. Here, one might ask: 'Indeed, sir, is not the root 'bhuj' stated here in the senses of protecting and consuming? How then does it function in so many meanings?' It does indeed function so, for roots are polysemous, and having obtained the help of prefixes, they become even more polysemous. From here onward, we will not state the forms ending in 'tum' and so forth. However, where a distinction is seen, there we will state it.

කති ඡෙදනෙ. කන්තති, විකන්තති. සල්ලකත්තො.

The root 'kat' is in the sense of 'cutting.' He cuts, he cuts apart. A surgeon.

භිදි විදාරණෙ. භින්දති. අනාගතත්ථෙ වත්තබ්බෙ ‘‘භෙජ්ජිස්සති, භින්දිස්සතී’’ති ද්විධා භවන්ති රූපානි. පාපකෙ අකුසලෙ ධම්මෙ භින්දතීති භික්ඛු. තෙනාහ –

The root 'bhid' is in the sense of 'splitting.' He splits. When the future sense is to be expressed, the forms are twofold: 'bhejjissati' and 'bhindissati.' Because he breaks evil, unwholesome states, he is a bhikkhu. Therefore, He said:

‘‘න [Pg.215] තෙන භික්ඛු සො හොති, යාවතා භික්ඛතෙ පරෙ;

විසං ධම්මං සමාදාය, භික්ඛු හොති න තාවතා.

'One is not a bhikkhu merely because he begs from others; by adopting a corrupt doctrine, one is not a bhikkhu on that account.

යොධ පුඤ්ඤඤ්ච පාපඤ්ච, බාහිත්වා බ්‍රහ්මචරියං;

සඞ්ඛාය ලොකෙ චරති, සවෙ ‘භික්ඛූ’ති වුච්චතී’’ති.

'Whoever in this world, having set aside both merit and demerit, lives the holy life with understanding, he indeed is called a bhikkhu.'

ඉදඤ්ච ඛීණාසවං සන්ධාය වුත්තං, සෙක්ඛපුථුජ්ජනසමණාපි යථාසම්භවං ‘‘භික්ඛූ’’ති වත්තබ්බතං පාපුණන්තියෙව. සඞ්ඝං භින්දතීති සඞ්ඝභෙදකො. දෙවදත්තෙන සඞ්ඝො භින්නො,. භින්දියතීති භින්නොති හි නිබ්බචනං. න තෙ කට්ඨානි භින්නානි. භින්දතීති භෙත්තා.

And this was said with reference to one whose taints are destroyed. Yet trainees, ordinary worldlings, and ascetics, as may be the case, also attain the designation of 'bhikkhu.' One who splits the Saṅgha is a Saṅgha-splitter. The Saṅgha was split by Devadatta. For the derivation of 'bhinno' is 'it is split' (bhindiyati). 'The logs were not split by you.' One who splits is a 'splitter' (bhettā).

ඡිදි ද්වෙධාකරණෙ. ඡින්දතීති ඡෙදකො, එවං ඡෙත්තා. කෙසෙ ඡෙත්තුං වට්ටති. ඡින්දියතීති ඡින්නො. ඡින්නොපි රුක්ඛො පුනදෙව රූහති. ඉදං පන භිදිඡිදිද්වයං දිවාදිගණං පත්වා ‘‘භිජ්ජති ඡිජ්ජතී’’ති සුද්ධකත්තුවාචකං රූපද්වයං ජනෙති, තස්මා ‘‘භිජ්ජතීති භින්නො’’තිආදිනා සුද්ධකත්තුවසෙනපි නිබ්බචනං කාතබ්බං.

The root 'chid' is in the sense of 'bisection.' One who cuts is a 'cutter' (chedako); likewise a 'cutter' (chettā). It is proper to cut hair. Because it is cut (chindiyati), it is 'cut' (chinno). Even a cut tree grows again. Now, this pair, 'bhidi' and 'chidi', having entered the Divādi group, generates two forms expressing the passive, 'bhijjati' and 'chijjati'. Therefore, the derivation, such as 'bhijjatīti bhinno' (it is broken, thus it is 'broken'), should also be made by way of the simple agent.

තදි හිංසානාදරෙසු. තන්දති. තන්දී, තද්දු. තද්දති කච්ඡු.

The root 'tad' is in the senses of 'harming' and 'disrespect.' Tandati (he is weary). Tandī (weariness), taddu (a weary person). Taddati kacchu (scabies itches).

උදි පසවකිලෙදනෙසු. පසවනං සන්දනං. කිලෙදනං තින්දතා. උන්දති. උන්දූරො, සමුද්දො.

'Udi' is in the sense of flowing and moistening. 'Pasavanaṃ' is flowing. 'Kiledanaṃ' is moistness. 'Undati' (he moistens). 'Undūro' (a rat), 'samuddo' (the ocean).

විද ලාභෙ. වින්දති. ගොවින්දො, විත්ති. එත්ථ විත්තීති අනුභවනං, වෙදනා වා.

'Vida' is in the sense of obtaining. 'Vindati' (he finds). 'Govindo', 'vitti'. Here, 'vitti' is experiencing, or feeling.

විද තුට්ඨියං. වින්දති, නිබ්බින්දති. නිබ්බින්දනං. විරජ්ජති. නිබ්බින්දො කාමරතියා. විත්ති, විත්තං, වෙදො. ලභති අත්ථවෙදං ධම්මවෙදං.

'Vida' is in the sense of satisfaction. 'Vindati' (he finds), 'nibbindati' (he is disgusted). 'Nibbindanaṃ' (disgust). 'Virajjati' (he becomes dispassionate). 'Nibbindo kāmaratiyā' (disgusted with sensual pleasure). 'Vitti', 'vittaṃ', 'vedo'. One obtains 'atthavedaṃ' (knowledge of the goal) and 'dhammavedaṃ' (knowledge of the Dhamma).

එත්ථ විත්තීති සොමනස්සං. ‘‘විත්ති හි මං වින්දති සුත දිස්වා’’ති හි වුත්තං. විත්තන්ති විත්තිජනනත්තා විත්තසඞ්ඛාතං ධනං. වෙදොති [Pg.216] ගන්ථොපි ඤාණම්පි සොමනස්සම්පි වුච්චති. ‘‘තිණ්ණං වෙදානං පාරගූ’’තිආදීසු හි ගන්ථො ‘‘වෙදො’’ති වුච්චති. ‘‘බ්‍රාහ්මණං වෙදගුමභිජඤ්ඤා අකිඤ්චනං කාමභවෙ අසත්ත’’න්තිආදීසු ඤාණං. ‘‘යෙ වෙදජාතා විචරන්ති ලොකෙ’’තිආදීසු සොමනස්සං.

Here, 'vitti' means gladness. For it is said, “Gladness finds me upon hearing and seeing.” 'Vittaṃ' means wealth, so called because it generates gladness; thus, it is reckoned as wealth. 'Vedo' is said to be a text, knowledge, and gladness. For in phrases like “the one who has gone beyond the three Vedas,” 'vedo' refers to a text. In “one should know the Brahmin, the master of the Veda, who is without possessions and unattached to sensual existence,” it refers to knowledge. In “those who wander the world born of gladness,” it refers to gladness.

වෙදගන්ථෙ ච ඤාණෙ ච, සොමනස්සෙ ච වත්තති;

වෙදසද්දො ඉමං නානා-ධාතුතො සමුදීරයෙ.

The term 'veda' applies to scriptures, knowledge, and gladness; this word should be declared as arising from various roots.

ලිප ලිම්පනෙ. ලිම්පති, ලිම්පකො. අවලෙපො. අවලෙපොති අහඞ්කාරො.

'Lipa' is in the sense of smearing. 'Limpati' (he smears), 'limpako' (one who smears). 'Avalepo' (smearing, conceit). 'Avalepo' here is egoism.

ලුප අච්ඡෙදනෙ. ලුම්පති. විලුම්පකො, විලුත්තො විලොපො.

'Lupa' is in the sense of cutting off. 'Lumpati' (he plunders). 'Vilumpako', 'vilutto', 'vilopo'.

විලුම්පතෙව පුරිසො, යාවස්ස උපකප්පති;

යදා චඤ්ඤෙ විලුම්පන්ති, සො විලුත්තො විලුම්පතීති.

A man plunders indeed, as long as it is of use to him; and when others plunder him, he, being plundered, plunders.

පිස චුණ්ණනෙ. පිංසති. පිසකො. පිසුණා වාචා. ආගමට්ඨකථායං පන ‘‘අත්තනො පියභාවං පරස්ස ච සුඤ්ඤභාවං යාය වාචාය භාසති, සා පිසුණා වාචා’’ති වුත්තං, තං නිරුත්තිලක්ඛණෙන වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

'Pisa' is in the sense of crushing into powder. 'Piṃsati' (he crushes). 'Pisako' (a crusher). 'Pisuṇā vācā' (slanderous speech). In the Āgama commentary, however, it is said: “Speech by which one speaks of one's own dearness and the worthlessness of others—that is slanderous speech.” This should be regarded as stated according to the characteristic of etymology.

හිසි විහිංසායං. හිංසති, විහිංසති. හිංසකො.

'Hisi' is in the sense of harming. 'Hiṃsati' (he harms), 'vihiṃsati' (he injures). 'Hiṃsako' (a harmer).

අහිංසකොති මෙ නාමං, හිංසකස්ස පුරෙ සතො;

අජ්ජාහං සච්චනාමොම්හි, න නං හිංසාමි කිඤ්චනං.

“'Non-harmer' is my name, though formerly I was a harmer; today I am true to my name, I harm no one at all.”

හිංසිතබ්බං කිංසතීති සීහො. ආදිඅන්තක්ඛරවිපල්ලාසවසෙන සද්දසිද්ධි, යථා ‘‘කන්තනට්ඨෙන තක්ක’’න්ති. විහෙසකො, විහෙසනං.

A lion is so called because 'he harms what is to be harmed'. The formation of the word is by means of the transposition of the initial and final letters, as in 'takka' from the meaning of cutting. 'Vihesako' (a tormentor), 'vihesanaṃ' (tormenting).

සුම්භ [Pg.217] පහාරෙ. යො නො ගාවොව සුම්භති. පරිසුම්භති. සුම්භොති. අත්‍රිමෙ පාළිතො පයොගා –

'Sumbha' is in the sense of striking. 'Yo no gāvova sumbhati' (who strikes us like a cow). 'Parisumbhati' (he strikes around). 'Sumbhoti' (he strikes). Here are these applications from the Pāli text:

‘‘සංසුම්භමානා අත්තානං, කාලමාගමයාමසෙ’’ති ච,

“Adorning ourselves, we await the time,” and

‘‘කෙසග්ගහණමුක්ඛෙපා, භූම්‍යා ච පරිසුම්භනා;

දත්වා ච නො පක්කමති, බහුදුක්ඛං අනප්පක’’න්ති ච,

“Seizing the hair and lifting up, and buffeting against the ground; and having given to us, he departs, leaving much suffering, not a little,” and

‘‘භූමිං සුම්භාමි වෙගසා’’ති ච.

“I permeate the earth with speed.”

අඤ්ඤත්ථ පන අඤ්ඤාපි වුත්තා. තා ඉධ අනුපපත්තිතො න වුත්තා. කෙචෙත්ථ මඤ්ඤෙය්‍යුං, යථා භූවාදිගණෙ ‘‘සකි සඞ්කායං ඛජි ගතිවෙකල්ලෙ’’තිආදීනං ධාතූනං පටිලද්ධවග්ගන්තභාවස්ස නිග්ගහීතාගමස්ස වසෙන ‘‘සඞ්කති ඛඤ්ජතී’’ති රූපානි භවන්ති, තථා ඉමස්මිං රුධාදිගණෙ ‘‘මුච මොචනෙ කති ඡෙදනෙ’’තිආදීනං ධාතූනං පටිලද්ධවග්ගන්තභාවස්ස නිග්ගහීතාගමස්ස වසෙන ‘‘මුඤ්චති කන්තතී’’තිආදීනි රූපානි භවන්ති. එවං සන්තෙ කො ඉමෙසං තෙසඤ්ච විසෙසොති? එත්ථ වුච්චතෙ – යෙ භූවාදිගණස්මිං අනෙකස්සරා අසංයොගන්තා ඉකාරන්තවසෙන නිද්දිට්ඨා, තෙ ආඛ්‍යාතත්තඤ්ච නාමිකත්තඤ්ච පත්වා සුද්ධකත්තුහෙතුකත්තුවිසයෙසු එකන්තතො නිග්ගහීතාගමෙන නිප්ඵන්නරූපා භවන්ති, න කත්ථචිපි තෙසං විනා නිග්ගහීතාගමෙන රූපප්පවත්ති දිස්සති. තං යථා? සඞ්කති, සඞ්කා, ඛඤ්ජති, ඛඤ්ජො ඉච්චාදි. අයං අනෙකස්සරානං ඉකාරන්තවසෙන නිද්දිට්ඨානං භූවාදිගණිකානං විසෙසො.

Elsewhere, other meanings are also stated. They are not mentioned here as they are not applicable. Some might think here that, just as in the Bhūvādi group, for roots like 'saki in saṅkāyaṃ, khaji in gativekalle,' etc., forms like 'saṅkati, khañjati' arise by means of the niggahīta augment which becomes a class-nasal, so too in this Rudhādi group, for roots like 'muca in mocane, kati in chedane,' etc., forms like 'muñcati, kantati,' etc., arise by means of the niggahīta augment which becomes a class-nasal. If so, what is the distinction between these and those? Here it is said: Those in the Bhūvādi group which are polysyllabic, do not end in a conjunct consonant, and are designated as ending in 'i'—these, having attained the nature of verbs and nouns, are forms entirely produced by the niggahīta augment in the spheres of the simple agent and the causative agent. Nowhere is the occurrence of their forms seen without the niggahīta augment. For example: 'saṅkati, saṅkā, khañjati, khañjo,' etc. This is the distinction of the Bhūvādi group roots designated as polysyllabic and ending in 'i'.

යෙ ච රුධාදිගණස්මිං අනෙකස්සරා අසංයොගන්ත්වා අකාරන්තවසෙන වා උකාරන්තවසෙන වා නිද්දිට්ඨා, තෙ ආඛ්‍යාතත්තං පත්වා සුද්ධකත්තුවිසයෙයෙව එකන්තතො නිග්ගහීතාගමෙන නිප්ඵන්නරූපා භවන්ති, න හෙතුකත්තුවිසයෙ. නාමිකත්තං පන සහනිග්ගහීතාගමෙන විනා ච නිග්ගහීතාගමෙන නිප්ඵන්නරූපා භවන්ති. යත්ථ [Pg.218] විනා නිග්ගහීතාගමෙන නිප්ඵන්නරූපා, තත්ථ සසංයොගරූපායෙව භවන්ති. තං යථා? මුඤ්චති, මුඤ්චාපෙති, මොචෙති, මොචාපෙති. ඡින්දාපෙති. ඡෙදෙති, ඡෙදාපෙති. ඡින්දනං, ඡෙදො. මුඤ්චනං, මොචනං. කන්තති, කන්තනං, සල්ලකත්තො. පිට්ඨිමංසානි අත්තනො, සාමං උක්කච්ච ඛාදසි ඉච්චාදීනි. තත්ථ උක්කච්චාති උක්කන්තිත්වා, ඡින්දිත්වාති අත්ථො.

Those in the Rudhādi group which are polysyllabic, do not end in a conjunct consonant, and are designated as ending in 'a' or ending in 'u'—these, having attained the nature of verbs, are forms entirely produced by the niggahīta augment only in the sphere of the simple agent, not in the sphere of the causative agent. As for nominal forms, however, they are produced both with and without the niggahīta augment. Where forms are produced without the niggahīta augment, they are only forms with a conjunct consonant. For example: 'muñcati', 'muñcāpeti', 'moceti', 'mocāpeti'; 'chindāpeti', 'chedeti', 'chedāpeti'; 'chindanaṃ', 'chedo'; 'muñcanaṃ', 'mocanaṃ'; 'kantati', 'kantanaṃ', 'sallakatto'; 'Piṭṭhimaṃsāni attano, sāmaṃ ukkacca khādasi', and so forth. Here, 'ukkacca' means 'having cut off', that is, 'having severed'.

නනු ච භො එවං සන්තෙ ආඛ්‍යාතනාමිකභාවං පත්වා සුද්ධකත්තුහෙතුකත්තුවිසයෙසු එකන්තතො පටිලද්ධනිග්ගහීතාගමෙහි සකි ඛජි ආදීහියෙව රුධාදිගණිකෙහි භවිතබ්බං, න පන මුචඡිදිආදීහීති? තන්න, මුචඡිදිආදීහියෙව රුධාදිගණිකෙහි භවිතබ්බං රුචධාතුයා සමානගතිකත්තා, තථා හි යථා ‘‘රුන්ධිස්ස, රුන්ධයති, රුන්ධාපෙති, රුන්ධනං, රොධො, විරොධො’’තිආදීසු නිග්ගහීතාගමානිග්ගහීතාගමවසෙන ද්විප්පකාරානි රූපානි දිස්සන්ති, තථා මුචඡිදිආදීනම්පීති.

But, sir, if that is the case, then having attained the nature of verbs and nouns, in the spheres of the simple agent and causative agent, should it not be that only roots like 'saki', 'khaji', and others which invariably take the niggahīta augment are of the Rudhādi group, and not 'muca', 'chidi', and others? That is not so. 'Muca', 'chidi', and others should indeed be of the Rudhādi group, because they follow the same pattern as the root 'rudh'. For just as two types of forms are seen in 'rundhissa', 'rundhayati', 'rundhāpeti', 'rundhanaṃ', 'rodho', 'virodho', etc., depending on whether the niggahīta augment is present or not, so it is with 'muca', 'chidi', and others.

නනු කච්චායනෙ නිග්ගහීතාගමස්ස නිච්චවිධානත්ථං ‘‘රුධාදිතො නිග්ගහීතපුබ්බඤ්චා’’ති ලක්ඛණං වුත්තන්ති? සච්චං, තං පන ක්‍රියාපදත්තං සන්ධාය වුත්තං. යදි ච නාමිකපදත්තම්පි සන්ධාය වුත්තං භවෙය්‍ය, ‘‘විරොධො’’තිආදීනං දස්සනතො වාසද්දං පක්ඛිපිත්වා වත්තබ්බං සියා, න ච වාසද්දං පක්ඛිපිත්වා වුත්තං, තෙන ඤායති ක්‍රියාපදත්තංයෙව සන්ධාය වුත්තන්ති.

But in Kaccāyana's grammar, was not the rule 'rudhādito niggahītapubbañcā' stated to prescribe the niggahīta augment invariably? True, but that was said with reference to verbal forms. If it had been said with reference to nominal forms as well, then to account for the formation of examples like 'virodho', it would have been necessary to state the rule by inserting the word 'vā' (or). But it was not stated with the word 'vā' inserted; therefore, it is understood that it was said with reference to verbal forms only.

නනු ච භො එවං සන්තෙ සකිඛජිආදීනං නිච්චං සනිග්ගහීතාගමක්‍රියාපදත්තංයෙව සන්ධාය ‘‘රුධාදිතො නිග්ගහීතපුබ්බඤ්චා’’ති ඉදං වුත්තන්ති සක්කා මන්තුන්ති? න සක්කා, සකිඛජිආදීනං රුධධාතුයා අසමානගතිකත්තා නාමිකත්තෙ ද්විප්පකාරස්ස අසම්භවතො. තථා හි යෙසං යා නාමිකත්තෙ නිග්ගහීතාගමානිග්ගහීතාගමවසෙන ද්විප්පකාරවන්තතා, සා [Pg.219] එව තෙසං රුධාදිගණභාවස්ස ලක්ඛණං. තඤ්ච සකිඛජිආදීනං නත්ථි. ‘‘සඞ්කා ඛඤ්ජො’’තිආදිනා හි නාමත්තෙ එකොයෙව පකාරො දිස්සති සනිග්ගහීතාගමො, ‘‘කමු පදවික්ඛෙපෙ’’ඉච්චාදීනං පන ‘‘කමො, කමනං, චඞ්කමො, චඞ්කමන’’න්තිආදිනා නාමිකත්තෙ ද්විප්පකාරවන්තතාසම්භවෙපි නිග්ගහීතාගමස්ස අබ්භාසවිසයෙ පවත්තත්තා සා ද්විප්පකාරවන්තතා රුධාදිගණභාවස්ස ලක්ඛණං න හොති, තස්මා අබ්භාසවිසයෙ පවත්තං නිග්ගහීතාගමං වජ්ජෙත්වා යා ද්විප්පකාරවන්තතා, සායෙව රුධාදිගණිකභාවස්ස ලක්ඛණන්ති සන්නිට්ඨානං කාතබ්බං. අයං නයො අතීව සුඛුමො සම්මා මනසි කාතබ්බො.

But, sir, if this is so, is it not possible to maintain that “rudhādito niggahītapubbañcā” is said with reference only to the verbal forms of roots like 'saki', 'khaji', etc., which always take the niggahīta augment? It is not possible, because 'saki', 'khaji', etc., do not follow the same pattern as the root 'rudh', as the occurrence of two types of forms in nominal derivation is impossible for them. For the characteristic of belonging to the Rudhādi group is precisely that they have two types of nominal forms, depending on whether the niggahīta augment is present or not. But that is not the case for 'saki', 'khaji', etc. For in nominal forms like 'saṅkā', 'khañjo', etc., only one type of form is seen, namely that with the niggahīta augment. However, in cases like 'kamu padavikkhepe' (to move the feet), even though the occurrence of two types of forms is possible in nominal derivations like 'kamo', 'kamanaṃ', 'caṅkamo', 'caṅkamanaṃ', that duality is not the characteristic of belonging to the Rudhādi group because the niggahīta augment occurs in the domain of reduplication. Therefore, the conclusion should be drawn that the characteristic of belonging to the Rudhādi group is the duality of forms, excluding cases where the niggahīta augment occurs in the domain of reduplication. This method is extremely subtle and should be carefully borne in mind.

රුධාදී එත්තකා දිට්ඨා, ධාතවො මෙ යථාබලං;

සුත්තෙස්වඤ්ඤෙපි පෙක්ඛිත්වා, ගණ්හව්හො අත්ථයුත්තිතොති.

So many Rudhādi roots have been seen by me according to my ability; having looked for others in the Suttas, you should grasp what is meaningful.

දුධාදිගණොයං.

This is the Rudhādi group.

දිවාදිගණික

The Divādi Group

දිවු කීළාවිජිගිසාබ්‍යවහාරජුතිථුතිකන්තිගතිසත්තීසු. එත්ථ ච කීළාති ලළනා, විහාරො වා. ලළනාති ච ලළිතානුභවනවසෙන රමණං. විහාරො ඉරියාපථපරිවත්තනාදිනා වත්තනං. විජිගිසාති විජයිච්ඡා. බ්‍යවහාරොති වොහාරො. ජුතීති සොභා. ථුතීති ථොමනා. කන්තීති කමනීයතා. ගතීති ගමනං. සත්තීති සාමත්ථියං. ඉමෙසු අත්ථෙසු දිවුධාතු වත්තති. දිබ්බති. දෙවො. දෙවී. දෙවතා.

The root divu is used in the senses of playing, desiring victory, transaction, splendor, praise, beauty, movement, and capability. Here, 'playing' (kīḷā) means dalliance or dwelling. 'Dalliance' refers to enjoyment through experiencing playfulness, while 'dwelling' means activity involving changes of posture, etc. 'Desiring victory' (vijigisā) means the wish to conquer. 'Transaction' (byavahāra) means usage. 'Splendor' (jutī) means radiance. 'Praise' (thutī) means commendation. 'Beauty' (kantī) means loveliness. 'Movement' (gatī) means going. 'Capability' (sattī) means competence. In these senses, the root divu operates. Examples include dibbati (he plays), devo (a deva), devī (a devī), and devatā (a devatā).

එත්ථ දෙවොති තිවිධා දෙවා සම්මුතිදෙවා උපපත්තිදෙවා විසුද්ධිදෙවාති. තෙසු මහාසම්මතකාලතො පට්ඨාය ලොකෙන ‘‘දෙවා’’ති සම්මතත්තා රාජරාජකුමාරාදයො සම්මුතිදෙවා [Pg.220] නාම. දෙවලොකෙ උපපන්නා උපපත්තිදෙවා නාම. ඛීණාසවා විසුද්ධිදෙවා නාම. වුත්තම්පි චෙතං ‘‘සම්මුතිදෙවා නාම රාජානො දෙවියො කුමාරා. උපපත්තිදෙවා නාම භුම්මදෙවෙ උපාදාය තදුත්තරිදෙවා. විසුද්ධිදෙවා නාම බුද්ධපච්චෙකබුද්ධඛීණාසවා’’ති.

Here, 'devas' are of three kinds: conventional devas, devas by rebirth, and purified devas. Among these, kings, princes, and the like are called 'conventional devas' (sammutidevā) because they have been designated as such by the world since the time of Mahāsammata. Those reborn in the heavenly realms are called 'devas by rebirth' (upapattidevā). Arahants are called 'purified devas' (visuddhidevā). As it is said: "Conventional devas are kings, queens, and princes. Devas by rebirth are the earth-dwelling devas and the devas above them. Purified devas are Buddhas, Paccekabuddhas, and Arahants."

ඉදං පනෙත්ථ නිබ්බචනං – දිබ්බන්ති කාමගුණඣානාභිඤ්ඤාචිත්තිස්සරියාදීහි කීළන්ති, තෙසු වා විහරන්තීති දෙවා. දිබ්බන්ති යථාභිලාසිතං විසයං අප්පටිඝාතෙන ගච්ඡන්තීති දෙවා. දිබ්බන්ති යථිච්ඡිතනිප්ඵාදනෙ සක්කොන්තීති දෙවා. අථ වා තංතංබ්‍යසනනිත්ථරණත්ථිකෙහි සරණං පරායණන්ති දෙවනීයා අභිත්ථවනීයාති දෙවා. සොභාවිසෙසයොගෙන කමනීයාති වා දෙවා.

Here is the explanation—they are called devas because they play with sensual pleasures, jhānas, psychic powers, mastery over mind, and so on, or because they dwell among them. They are called devas because they move without obstruction to desired objects, as they wish. They are called devas because they are capable of accomplishing whatever they desire. Or else, they are called devas because, for those seeking escape from various misfortunes, they are worthy of veneration, being a refuge and final resort. Or they are called devas because they are desirable due to a special abundance of beauty.

එත්ථ ච ථුතිකන්ති අත්ථා කම්මසාධනවසෙන දට්ඨබ්බා, කීළාදයො ඡ අත්ථා කත්තුසාධනවසෙන. කෙචි පන ‘‘දිවු කීළාවිජිගිසාබ්‍යවහාරජුතිථුතිගතීසූ’’ති පඨන්ති. කෙචි ‘‘ගතී’’ති පදං විහාය ‘‘ජුතිථුතීසූ’’ති පඨන්ති. කෙචි ‘‘ථුතී’’ති පදං විහාය ‘‘ජුතිගතීසූ’’ති පඨන්ති, කෙචි පන දිවුධාතුං ‘‘සත්තිථුතික’’න්තිඅත්ථෙපි ඉච්ඡන්ති. තෙනාහ අභිධම්මස්ස අනුටීකාකාරො ‘‘දෙවසද්දො යථා කීළාවිජිගිසාවොහාරජුතිගතිඅත්ථො, එවං සත්තිඅභිත්ථවකමනත්ථොපි හොති ධාතුසද්දානං අනෙකත්ථභාවතො’’තිආදි.

Here, the meanings 'praise' (thuti) and 'beauty' (kanti) should be understood as pertaining to the accomplishment of the action (kamma-sādhana), while the six meanings beginning with 'play' (kīḷā) pertain to the accomplishment of the agent (kattu-sādhana). Some, however, read it as 'divu (means) play, conquest, livelihood, illumination, praise, and movement.' Some omit the word 'movement' and read it as 'illumination, praise.' Some omit the word 'praise' and read it as 'illumination, movement.' Still others wish to include the root divu as also having the meanings of 'capability,' 'praise,' and 'beauty.' Therefore, the sub-commentator on the Abhidhamma says: 'The word deva can have the meaning of play, conquest, livelihood, illumination, and movement, just as it can also have the meaning of power, praise, and desire, because verbal roots have multiple meanings,' and so on.

ඉදං පන යථාවුත්තෙසු සම්මුතිදෙවාදීසු පච්චෙකං නිබ්බචනං – දිබ්බන්ති කීළන්ති අත්තනො විසයෙ ඉස්සරියං කරොන්තීති දෙවා, රාජානො. දිබ්බන්ති කීළන්ති පඤ්චහි කාමගුණෙහි, පටිපක්ඛෙ වා විජෙතුං ඉච්ඡන්ති, වොහරන්ති ච ලොකස්ස යුත්තායුත්තං, ජොතන්ති පරමාය සරීරජුතියා, ථොමියන්ති තබ්භාවත්ථිකෙහි, කාමියන්ති දට්ඨුං සොතුඤ්ච [Pg.221] සොභාවිසෙසයොගෙන, ගච්ඡන්ති ච යථිච්ඡිතට්ඨානං අප්පටිහතගමනෙන, සක්කොන්ති ච ආනුභාවසම්පත්තියා තංතංකිච්චං නිප්ඵාදෙතුන්ති දෙවා, චාතුමහාරාජිකාදයො. කීළන්ති පරමාය ඣානකීළාය, විජෙතුං ඉච්ඡන්ති පටිපක්ඛං, පරමසුඛුමඤාණවිසෙසවිසයං අත්ථඤ්ච වොහරන්ති, ජොතන්ති සබ්බකිලෙසදොසකලුසාභාවා පරමවිසුද්ධාය ඤාණජුතියා, ථොමියන්ති ච විඤ්ඤාතසභාවෙහි පරමනිම්මලගුණවිසෙසයොගතො, කාමියන්ති ච අනුත්තරපුඤ්ඤක්ඛෙත්තතාය දට්ඨුං සොතුං පූජිතුඤ්ච, ගච්ඡන්ති ච අමතමහානිබ්බානං අපච්චාගමනීයාය ගතියා, සක්කොන්ති ච චිත්තාචාරං ඤත්වා තෙ තෙ සත්තෙ හිතෙ නියොජෙතුං අමතමහානිබ්බානසුඛෙ ච පතිට්ඨාපෙතුන්ති දෙවා, විසුද්ධිදෙවා.

Now, as for the individual explanations of the conventional devas and others mentioned above: They delight, they play, they exercise lordship in their own realms—thus, they are called 'devas,' that is, kings. They delight, they play with the five strands of sensual pleasure, or they desire to conquer their adversaries. They declare what is proper and improper for the world. They radiate with supreme bodily splendor. They are praised by those who seek their state. They are desired to be seen and heard due to their extraordinary beauty. They move to any desired place with unimpeded movement. And by the power of their influence, they accomplish whatever task they undertake—thus, they are the devas, beginning with the Four Great Kings. They play with the supreme delight of jhāna. They desire to conquer their adversaries. They declare the meaning that is the object of supremely subtle, special knowledge. They radiate with the brilliance of knowledge, utterly purified from all defilements, stains, and impurities. They are praised by those who understand their nature due to their supreme, immaculate qualities. They are desired to be seen, heard, and worshipped as the unsurpassed field of merit. They proceed to the deathless, great Nibbāna, by a path from which there is no return. And knowing the inclinations of beings, they guide those beings toward welfare and establish them in the bliss of the deathless, great Nibbāna—thus, they are the purified devas.

දෙවසද්ද ‘‘විද්ධෙ විගතවලාහකෙ දෙවෙ’’තිආදීසු අජටාකාසෙ ආගතො. ‘‘දෙවො ච ථොකං ථොකං ඵුසායතී’’තිආදීසු මෙඝෙ. ‘‘අයඤ්හි දෙව කුමාරො’’තිආදීසු ඛත්තියෙ. ‘‘අහං දෙව සකලජම්බුදීපෙ අඤ්ඤස්ස රඤ්ඤො සන්තිකෙ කිඤ්චි භයං න පස්සාමී’’තිආදීසු ඉස්සරපුග්ගලෙ. ‘‘පඤ්චහි කාමගුණෙහි සමප්පිතො සමඞ්ගීභූතො පරිචාරෙති දෙවො මඤ්ඤෙ’’තිආදීසු උපපත්තිදෙවෙ. ‘‘දෙවාතිදෙවං නරදම්මසාරථි’’න්තිආදීසු විසුද්ධිදෙවෙ ආගතො.

The word deva appears in phrases like 'viddhe vigatavalāhake deve,' referring to the clear, cloudless sky. In phrases like 'Devo ca thokaṃ thokaṃ phusāyatī,' it refers to a rain cloud. In phrases like 'Ayañhi deva kumāro,' it refers to a khattiya. In phrases like 'Ahaṃ deva sakalajambudīpe aññassa rañño santike kiñci bhayaṃ na passāmī,' it refers to a powerful person (issarapuggala). In phrases like 'Pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāreti devo maññe,' it refers to a deva by rebirth (upapattideva). In phrases like 'Devātidevaṃ naradammasārathi,' it refers to a purified deva (visuddhideva).

දෙවීති රාජභරියාපි දෙවධීතාපි ‘‘දෙවී’’ති වුච්චති. දෙවස්ස භරියාති හි දෙවී, සාපි අත්ථතො ‘‘දිබ්බතීති දෙවී’’ති වත්තබ්බා, යථා ‘‘භික්ඛතීති භික්ඛුනී’’ති. තථා හි වුත්තං විමානවත්ථුඅට්ඨකථායං ‘‘දිබ්බති අත්තනො පුඤ්ඤිද්ධියා කීළතීති දෙවී’’ති.

A king's wife is called 'devī,' and the daughter of a deva is also called 'devī.' For the wife of a deva is indeed a devī, and she too should be called 'devī' in the sense that 'she plays' (dibbati), just as 'one who begs is a bhikkhunī.' Indeed, it is said in the commentary to the Vimānavatthu: 'She plays (dibbati), that is, she sports (kīḷati) with the power of her own merit, therefore she is called devī.'

දෙවතාති [Pg.222] දෙවපුත්තොපි බ්‍රහ්මාපි දෙවධීතාපි. ‘‘අථ ඛො අඤ්ඤතරා දෙවතා අභික්කන්තාය රුත්තියා අභික්කන්තවණ්ණා’’තිආදීසු හි දෙවපුත්තො ‘‘දෙවතා’’ති වුත්තො ‘‘දෙවොයෙව දෙවතා’’ති කත්වා, තථා ‘‘තා දෙවතා සත්තසතා උළාරා, බ්‍රහ්මා විමානා අභිනික්ඛමිත්වා’’තිආදීසු බ්‍රහ්මානො.

A devatā can be a son of a deva, a Brahmā, or a daughter of a deva. For in such phrases as, 'Then a certain devatā, of surpassing beauty, in the latter part of the night,' a son of a deva is called a 'devatā,' on the principle that 'a deva is a devatā'; similarly, in phrases like, 'Those seven hundred noble devatās, having emerged from Brahmā's mansion,' the Brahmās are referred to.

‘‘අභික්කන්තෙන වණ්ණෙන, යා ත්වං තිට්ඨසි දෙවතෙ;

ඔභාසෙන්තී දිසා සබ්බා, ඔසධී විය තාරකා’’ති-

"With surpassing beauty, O devatā, you stand there, illuminating all directions like the morning star."

ආදීසු දෙවධීතා.

In this and similar instances, it refers to a daughter of a deva.

ඉමානි උපපත්තිදෙවානං නාමානි –

These are the names of the devas by rebirth:

දෙවො සුරො ච විබුධො, නිජ්ජරො අමරො මරු;

සුධාසී තිදසො සග්ග-වාසී අනිමිසොපි ච;

දිවොකො’මතපායී ච, සග්ගට්ඨො දෙවතානි ච.

Deva, sura, vibudha, nijjara, amara, maru; Sudhāsī, tidasa, sagga-vāsī, and also animisa; Divoka, amatapāyī, saggaṭṭha, and devatā.

ඛි ඛයෙ. ඛියති. ඛයො. ඛියනං. රාගක්ඛයො.

The root khi is used in the sense of destruction. Khiyati. Khayo. Khiyanaṃ. Rāgakkhayo.

ඛි නිවාසෙ කොධහිංසාසු ච. ඛියති. න ගච්ඡසි යමක්ඛයං. නාගදානෙන ඛියන්ති.

The root khi is also used in the senses of dwelling, anger, and violence. Khiyati. 'You do not go to Yama's abode' (Na gacchasi yamakkhayaṃ). 'By a gift to the nāgas, they become angry' (Nāgadānena khiyanti).

තත්ථ ඛියතීති නිවසති. යමක්ඛයන්ති යමනිවෙසනං. ඛියන්තීති කුජ්ඣන්ති හිංසන්ති වා.

Here, khiyati means 'dwells'. Yamakkhaya means 'the abode of Yama'. Khiyanti means 'they get angry' or 'they harm'.

ඝා ගන්ධොපාදානෙ. ඝායතීති ඝානං. ඝානෙන ගන්ධං ඝායිතුං ඝායිත්වා.

The root ghā is used in the sense of grasping odors. From `ghāyati` (he smells) comes `ghānaṃ` (the nose). Examples: `Ghānena gandhaṃ ghāyituṃ ghāyitvā` (with the nose, to smell an odor, having smelled).

රුච රොචනෙ. රොචනං රුචි. භත්තං මෙ රුච්චති. භත්තම්පිතස්ස න රුච්චති. පබ්බජ්ජා මම රුච්චති. රුච්චිතුං, රුච්චිත්වා. කෙචි පන ඉමස්මිං දිවාදිගණෙ ‘‘රුච දිත්තිම්හී’’ති පඨන්ති. තං න යුත්තං කත්ථචිපි දිත්තිසඞ්ඛාතසොභනත්ථවාචකස්ස [Pg.223] රුචධාතුනො ‘‘රුච්චතී’’ති රූපාභාවතො. තස්මා එවං සල්ලක්ඛෙතබ්බං, දිත්තිරුචීනං වාචකො රුචධාතු භුවාදිගණිකො. තස්ස හි ‘‘රොචති, විරොචති. එකත්තමුපරොචිත’’න්ති රූපානියෙව භවන්ති, න ‘‘රුච්චතී’’ති රූපං. රුචියායෙව වාචකො පන දිවාදිගණිකොපි හොති චුරාදිගණිකොපි. තස්ස හි දිවාදිගණිකකාලෙ ‘‘ගමනං මය්හං රුච්චතී’’ති රූපං. චුරාදිගණිකකාලෙ ‘‘කිං නු ජාතිං න රොචෙසී’’ති රූපං. ආපුබ්බො චෙ ආචික්ඛනෙ වත්තති, ‘‘ආරොචෙති, ආරොචයතී’’ති රූපානි දිස්සන්ති.

The root ruca is used in the sense of pleasing or shining. Pleasing is liking. 'The food pleases me.' 'The food does not please him.' 'Renunciation pleases me.' Ruccituṃ, ruccitvā. However, some in this Divādi group read ruca as 'in the sense of shining.' That is not correct, because the root ruca, which has the meaning of beauty or splendor, never takes the form ruccati anywhere. Therefore, it should be understood thus: the root ruca which expresses shining and pleasing belongs to the Bhūvādi group. For it, forms like rocati, virocati, and ekattamuparocita arise, but not the form ruccati. On the other hand, the root expressing only pleasure can belong to both the Divādi and Curādi groups. When it is in the Divādi group, it takes the form 'going pleases me' (gamanaṃ mayhaṃ ruccati). When it is in the Curādi group, it takes the form 'why do you not approve of birth?' (kiṃ nu jātiṃ na rocesi). If ā is prefixed, it is used in the sense of declaring, and forms like āroceti and ārocayati are seen.

මුච මොක්ඛෙ. දුක්ඛතො මුච්චති. සද්ධාය අධිමුච්චති. මුත්ති, විමුත්ති, අධිමුත්ති, මුච්චමානො.

The root muca is used in the sense of release. 'One is freed from suffering.' 'One is resolved through faith.' Mutti (freedom), vimutti (complete freedom), adhimutti (conviction), muccamāno (being freed).

උච සමවායෙ. උච්චති. ඔකො, ඌකා, උක්කා.

The root uca is used in the sense of coming together. Uccati. Oko, ūkā, ukkā.

ඔකොති උදකම්පි ආවාසොපි. ‘‘ඔකපුණ්ණෙහි චීවරෙහී’’ති ච, ‘‘වාරිජොව ථලෙ ඛිත්තො, ඔකමොකතමුබ්භතො’’ති චෙත්ථ පයොගො. ඌකාති සීසෙ නිබ්බත්තකිමිවිසෙසො.

Oka means both water and dwelling. The usage is found here: 'with garments filled with water' (Okapuṇṇehi cīvarehi) and 'like a fish thrown on dry land, drawn from its watery abode' (vārijova thale khitto, okamokatamubbhato). Ūkā means a particular kind of vermin that arises on the head.

උක්කාති දීපිකාදයො වුච්චන්ති. ‘‘උක්කාසු ධාරියමානාසූ’’ති හි ආගතට්ඨානෙ දීපිකා ‘‘උක්කා’’ති වුච්චති. ‘‘උක්කං බන්ධෙය්‍ය, උක්කං බන්ධිත්වා, උක්කාමුඛං ආලිම්පෙය්‍යා’’ති ආගතට්ඨානෙ අඞ්ගාරකපල්ලං. ‘‘කම්මාරානං යථා උක්කා, අන්තො ඣායති නො බහී’’ති ආගතට්ඨානෙ කම්මාරුද්ධනං. ‘‘එවං විපාකො උක්කාපාතො භවිස්සතී’’ති ආගතට්ඨානෙ වාතවෙගො ‘‘උක්කා’’ති වුච්චති. ‘‘සණ්ඩාසෙන ජාතරූපං [Pg.224] ගහෙත්වා උක්කාමුඛෙ පක්ඛිපෙය්‍යා’’ති ආගතට්ඨානෙ සුවණ්ණකාරානං මූසා ‘‘උක්කා’’ති වෙදිතබ්බා. ඉච්චෙවං –

Ukkā is said to mean torches, lamps, and so on. For in the passage, ‘while torches are being carried,’ a lamp is called ‘ukkā.’ In the passage, ‘one should bind a torch, having bound a torch, one should smear the mouth of the torch,’ it means a charcoal pan. In the passage, ‘like the blacksmith’s forge, it burns inside, not outside,’ it means the blacksmith’s bellows. In the passage, ‘thus the result will be a meteor fall,’ a gust of wind is called ‘ukkā.’ In the passage, ‘having taken gold with tongs, one should place it in the mouth of the ukkā,’ the goldsmith’s crucible should be understood as ‘ukkā.’ Thus—

දීපිකාවාතවෙගෙසු, කම්මාරානඤ්ච උද්ධනෙ;

මූසායම්පි ච අඞ්ගාර-කපල්ලෙ චාති පඤ්චසු;

විසයෙසු පනෙතෙසු, උක්කාසද්දො පවත්තති;

In lamps, gusts of wind, blacksmiths' bellows, crucibles, and charcoal pans—in these five contexts, the word ukkā is used.

ඡෙ ඡෙදනෙ. ඡියති, ඡියන්ති. අවච්ඡිතං, අවච්ඡාතං. ඡෙත්වාන මොළිං වරගන්ධවාසිතං.

The root che is in the sense of cutting. Chiyati, chiyanti. Avacchitaṃ, avacchātaṃ. 'Having cut off the topknot scented with the finest fragrance.'

සජ සඞ්ගෙ. සඞ්ගො ලගනං. සජ්ජති. සජ්ජනං, සජ්ජිතො, සත්තො.

The root saj is in the sense of attachment. Attachment is clinging. Sajjati. Sajjanaṃ, sajjito, satto.

යුජ සමාධිම්හි. සමාධානං සමාධි, කායකම්මාදීනං සම්මාපයොගවසෙන අවිප්පකිණ්ණතාති අත්ථො. යුජ්ජති. යොගො, යොගී.

The root yuj is in the sense of concentration. Concentration (samādhi) means the undistracted state through the proper application of bodily actions and so on. Yujjati. Yogo, yogī.

එත්ථ යොගොති වීරියං. තඤ්හි –

Here, yoga means effort. For it is said:

‘‘වායමෙථෙව පුරිසො, න නිබ්බින්දෙය්‍ය පණ්ඩිතො;

පස්සාමි වො’හ’මත්තානං, යථා ඉච්ඡිං තථා අහු’’න්ති

“A person should strive; a wise one should not despair. I see myself: just as I wished, so it has become.”

වචනතො අවස්සං කාතුං යුජ්ජති උපපජ්ජතීති යොගොති වුච්චති.

According to that statement, it is called ‘yoga’ because it is necessarily suitable and fitting to be done.

රන්ජ රාගෙ. රජ්ජති. විරජ්ජති. රජ්ජමානො, රජ්ජං, රජ්ජන්තො, රාගො, විරාගො, රජ්ජනං, විරජ්ජනං, රජනීයං. උපසග්ගවසෙන අඤ්ඤො අත්ථො භවති. සම්හා රට්ඨා නිරජ්ජති, අත්තනො රට්ඨා නිග්ගච්ඡතීති අත්ථො.

The root rañj is in the sense of passion or dyeing. Rajjati (one is impassioned). Virajjati (one becomes dispassionate). Rajjamāno (being impassioned), rajjaṃ (state of being impassioned), rajjanto (becoming impassioned), rāgo (passion), virāgo (dispassion), rajjanaṃ (the act of becoming impassioned), virajjanaṃ (the act of becoming dispassionate), rajanīyaṃ (that which is alluring). By means of a prefix, another meaning arises. ‘Samhā raṭṭhā nirajjati’ means ‘one departs from one’s own kingdom, one goes out.’

තත්ථ විරාගොති විරජ්ජන්ති එත්ථ සංකිලෙසධම්මාති විරාගො, නිබ්බානං මග්ගො ච.

Therein, ‘virāga’ is so called because defiling qualities fade away here. It refers to Nibbāna and the path.

විජී භයචලනෙසු. විජ්ජති, සංවිජ්ජති. සංවෙගො, සංවෙජනීයං. උබ්බිජ්ජති. උබ්බෙගො, උබ්බිග්ගහදයො.

The root vijī is in the sense of fear and trembling. Vijjati (one trembles); saṃvijjati (one is agitated). Saṃvego (agitation); saṃvejanīyaṃ (that which causes agitation). Ubbijjati (one is alarmed). Ubbego (alarm); ubbiggahadayo (a heart seized by alarm).

ලුජ [Pg.225] විනාසෙ. ලුජ්ජතීති ලොකො. ලොපො, ලුත්ති, ලුජ්ජනං, ලුත්තො.

The root luj is in the sense of destruction. Because it dissolves, it is called ‘loka’ (the world). Lopo (dissolution), lutti (breaking), lujjanaṃ (the act of dissolving), lutto (dissolved).

ඨා ගතිනිවත්තියං. ඨායති. ඨායී, ඨිති, ඨානං, ඨිතො, තත්‍රට්ඨො, තිට්ඨං, කප්පට්ඨායී, ආසභට්ඨානට්ඨායී.

The root ṭhā is in the sense of ceasing motion. Ṭhāyati (one stands). Ṭhāyī (one who stands), ṭhiti (stability), ṭhānaṃ (a place), ṭhito (stood), tatraṭṭho (standing there), tiṭṭhaṃ (standing), kappaṭṭhāyī (lasting for an aeon), āsabhaṭṭhānaṭṭhāyī (standing firm like a bull).

‘‘සුඛං සයාමි ඨායාමි, සුඛං කප්පෙමි ජීවිතං;

අහත්ථපාසො මාරස්ස, අහො සත්ථානුකම්පකො’’ති

“Happily I lie down, happily I stand, happily I conduct my life; I am free from Māra’s noose. Oh, the Teacher is compassionate!”

පාළි නිදස්සනං. ලාපං ගොචරට්ඨායිනන්ති ච. තත්ථ ඨායාමීති තිට්ඨාමි.

A Pāli illustration. And in ‘Lāpaṃ gocaraṭṭhāyinanti.’ Therein, ‘ṭhāyāmi’ means ‘tiṭṭhāmi’ (I stand).

ඩිගතියං. ඩියති. ඩෙමානො. ඩිනො වා. ‘‘උච්චෙ සකුණ ඩෙමාන, පත්තයාන විහඞ්ගම. වජ්ජෙසි ඛො ත්වං වාමූරු’’න්ති නිදස්සනං.

The root ḍī is in the sense of flight. Ḍiyati (it flies). Ḍemāno (flying). Or ḍīna (flown). An illustration: ‘O bird, flying high, winged one soaring in the sky, you have indeed avoided me, O fair-thighed one.’

එත්ථ ඩියතීති ඩෙමානොති නිබ්බචනං ගහෙතබ්බං.

Here, the derivation should be understood that ‘ḍemāno’ comes from ‘ḍiyati.’

තා පාලනෙ. තායති. අඝස්ස තාතා. සො නූන කපණො තාතො, චිරං රුජ්ජති අස්සමෙ. තාණං, පරිත්තං, ගොත්තං. ත්වං ඛොසි උපාසක කතකල්‍යාණො කතභීරුත්තාණො.

The root tā is in the sense of protection. Tāyati (one protects). Aghassa tātā (a protector from harm). ‘Surely, that wretched protector suffers long in the hermitage.’ Tāṇaṃ (protection), parittaṃ (safeguard), gottaṃ (lineage). ‘You, lay follower, have done good, have made a refuge from fear.’

තත්‍ර පරිත්තන්ති මහාතෙජවන්තතාය සමන්තතො සත්තානං භයං උපද්දවං උපසග්ගඤ්ච තායති රක්ඛතීති පරිත්තං, ගං තායතීති ගොත්තං.

Therein, ‘paritta’ is so called because, due to its great power, it protects and guards beings all around from fear, calamity, and danger. ‘Gotta’ is so called because it protects the lineage.

නත ගත්තවිනාමෙ. ගත්තවිනාමො ගත්තවික්ඛෙපො. නච්චති. නච්චං. නිගණ්ඨො නාටපුත්තො.

The root naṭ is in the sense of bending the body. Bending the body is the tossing about of the limbs. Naccati (one dances). Naccaṃ (dancing). Nigaṇṭha Nāṭaputta.

දා සොධනෙ. දායති. දානං. අනුයොගදාපනත්ථං. අනුයොගං දත්වා. දානං දත්වා.

The root dā is in the sense of purification. Dāyati (one purifies). Dānaṃ (giving). For the purpose of enjoining a practice. Having enjoined a practice. Having given a gift.

දා [Pg.226] සුපනෙ. දායති. නිද්දායති. නිද්දායනං, නිද්දායමානො, නිද්දායන්තො.

The root dā is in the sense of sleep. Dāyati (one sleeps). Niddāyati (one sleeps). Niddāyanaṃ (sleeping), niddāyamāno (sleeping), niddāyanto (sleeping).

දාදානෙ. පුරිසො දානං දායති. ආපුබ්බො ගහණෙ. අදින්නං ආදියති. සීලං සමාදියති. කම්මෙ – පුරිසෙන දානං දීයති, අදින්නං ආදියති. කාරිතෙ – ආදපෙති, සමාදපෙති, ආදපයති, සමාදපයති, යෙ ධම්මමෙවාදපයන්ති සන්තො.

The root dā is in the sense of giving. A person gives a gift. Preceded by ā, it is in the sense of taking. One takes what is not given. One undertakes virtue. In the passive voice: a gift is given by a person; what is not given is taken. In the causative: one causes to take, one causes to undertake, one causes to take, one causes to undertake; ‘the good ones cause only the Dhamma to be taken up.’

දා අවඛණ්ඩනෙ. දියති, දියන්ති. පරිත්තං.

The root dā is in the sense of cutting. Diyati (it is cut), diyanti (they are cut). Parittaṃ (a small amount).

එත්ථ ච පරිත්තන්ති සමන්තතො ඛණ්ඩිතත්තා පරිත්තං. අප්පමත්තකඤ්හි ගොමයපිණ්ඩං පරිත්තන්ති වුච්චති. තස්මා පරිත්තන්ති අප්පකස්ස නාමං කාමාවචරස්ස ච ධම්මස්ස අප්පෙසක්ඛත්තා.

Here, paritta means limited because it is cut all around. Even a small lump of cow dung is called paritta. Therefore, paritta is a name for something insignificant, and for phenomena of the sense-sphere because of their limited power.

දා සුද්ධියං. දායති. වොදායති. වොදානං. අකම්මකොයං ධාතු. තථා හි ‘‘වොදායති සුජ්ඣති එතෙනාති වොදානං, සමථවිපස්සනා’’ති නෙත්තිසංවණ්ණනායං වුත්තං.

The root dā is in the sense of purity. Dāyati (one becomes pure). Vodāyati (one becomes pure). Vodānaṃ (purification). This verbal root is intransitive. For thus it is said in the commentary to the Netti: “Because one becomes pure and is cleansed by this, it is called purification, that is, serenity and insight.”

දී ඛයෙ. දීයතෙ. දීනො, ආදීනවො.

The root dī is in the sense of destruction. Dīyate (it is destroyed). Dīno (wretched), ādīnavo (misery).

තත්‍ර දීනොති පරික්ඛීණඤාතිධනාදිභාවෙන දුක්ඛිතො. ආදීනවොතිආදීනං දුක්ඛං වාති අධිගච්ඡති එතෙනාතිආදීනවො, දොසො.

Therein, ‘dīno’ means one who is afflicted due to the loss of relatives, wealth, and so on. ‘Ādīnavo’ is so called because by this one attains harm or suffering; it means a fault.

දු පරිතාපෙ. දුයතෙ. දුනො, දූතො.

The root du is in the sense of torment. Duyate (one is tormented). Duno (tormenting), dūto (a messenger).

භිදි භිජ්ජනෙ. භිජ්ජනධම්මං භිජ්ජති. භිජ්ජතීති භින්නො. භිජ්ජනං භෙදො.

The root bhid is in the sense of breaking. That which has the nature of breaking, breaks. Because it breaks, it is called ‘bhinno’ (broken). Bhijjanaṃ (breaking) is bhedo (rupture).

ඡිදි ඡිජ්ජනෙ. සුත්තං ඡිජ්ජති. ඡිජ්ජතීති ඡින්නො. එවං ඡිද්දං. ඡිජ්ජනං ඡෙදො.

The root chid is in the sense of being cut. A thread is cut. 'It is cut' means 'cut.' Likewise, a hole. The act of being cut is severance.

ඛිදි [Pg.227] දීනියෙ. දීනභාවො දීනියං, යථා දක්ඛියං. ඛිජ්ජති, ඛින්නො, අඛින්නමති, ඛෙදො, ඛෙදඞ්ගතො ලොකහිතාය නාථො.

The root khid is in the sense of wretchedness. The state of being wretched is wretchedness, just as with skillfulness. One is wretched; worn out; of unwearied mind; weariness; the Protector who has undergone weariness for the welfare of the world.

එත්ථ ඛෙදඞ්ගතොති කායිකදුක්ඛසඞ්ඛාතං පරිස්සමං පත්තො, දුක්ඛමනුභවීති අත්ථො.

Herein, 'one who has undergone weariness' means one who has attained fatigue, which is designated as bodily suffering; the meaning is 'one who experiences suffering'.

පද ගතියං. පජ්ජති. මග්ගං පටිපජ්ජති. පටිපත්තිං පටිපජ්ජති. අද්ධානමග්ගප්පටිපන්නො හොති, ඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජති. ආපත්තිං ආපජ්ජති. අකම්මකම්පි භවති, තෙසං අධම්මො ආපජ්ජති, පජ්ජො, බ්‍යග්ඝපජ්ජො, සම්පදායො.

The root pad is in the sense of going. One goes. One undertakes the path. One practices the practice. One is proceeding along the road; one attains fruition attainment. One incurs an offense. It can also be intransitive; for example, demerit arises for them. Also, pajjo, byagghapajjo, and sampadāyo.

එත්ථ ච පජ්ජොති මග්ගො. බ්‍යග්ඝපජ්ජෙ සද්දුලපථෙ ජාතොති බ්‍යග්ඝපජ්ජො, එවංනාමකො කුලපුත්තො. සම්පදියති ඤාපියති ධම්මො එතෙනාති සම්පදායො, අක්ඛාතා.

Herein, pajjo means path. Byagghapajjo means one born on the tiger's path, thus a clansman so named. Sampadāyo means that by which the Dhamma is understood and made known; thus, sampadāyo, the expounders.

විද සත්තායං. සත්තා විජ්ජමානාකාරො. විජ්ජති, සංවිජ්ජති. ජාතවෙදො, විජ්ජා, අවිජ්ජා, විදිතො.

The root vid is in the sense of existence. Existence is the characteristic of being present. It exists; it is found. Jātaveda, knowledge, ignorance, known.

තත්ථ ජාතවෙදොති අග්ගි. සො හි ජාතොව වෙදයති ධූමජාලුට්ඨානෙන පඤ්ඤායති, තස්මා ජාතවෙදොති වුච්චති. විජ්ජාති ධම්මානං සභාවං විදිතං කරොතීති විජ්ජා, ඤාණං. අවිජ්ජාති ඛන්ධානං රාසට්ඨං, ආයතනානං ආයතනට්ඨං, ධාතූනං සුඤ්ඤට්ඨං, සච්චානං තථට්ඨං, ඉන්ද්‍රියානං අධිපතියට්ඨං අවිදිතං කරොතීති අවිජ්ජා. දුක්ඛාදීනං පීළනාදිවසෙන වුත්තං චතුබ්බිධං අත්ථං අවිදිතං කරොතීති අවිජ්ජා, මොහො.

Herein, Jātaveda means fire. For it makes itself known as soon as it is born, being perceived by the rising of smoke and flame; therefore, it is called Jātaveda. Vijjā is so called because it makes known the intrinsic nature of phenomena; it is knowledge. Avijjā is so called because it makes unknown the meaning of the aggregates as a heap, the meaning of the sense bases as spheres, the meaning of the elements as empty, the meaning of the truths as 'thusness,' and the meaning of the faculties as sovereignty; it is ignorance. It makes unknown the fourfold meaning of suffering and so on, which is expressed in terms of oppression and so forth; it is delusion.

මද උම්මාදෙ. උම්මාදො නාම මුය්හ නං වා සතිවිප්පවාසො වා චිත්තවික්ඛෙපො වා. මජ්ජති, පමජ්ජති. මත්තො, සුරාමදමත්තො. මත්තො අහං මහාරාජ. පුත්තමංසානි ඛාදයිං. මත්තහත්ථී, පමත්තො, උම්මත්තො.

The root mad is in the sense of madness. Madness is delusion, or loss of mindfulness, or mental distraction. One is intoxicated; one is heedless. Intoxicated; drunk with the intoxication of liquor. 'I was intoxicated, great king; I ate the flesh of my son.' An intoxicated elephant; a heedless one; an insane one.

අප්පමාදො [Pg.228] අමතං පදං, පමාදො මච්චුනො පදං;

අප්පමත්තා න මිය්‍යන්ති, යෙ පමත්තා යථා මතා.

Heedfulness is the path to the Deathless; heedlessness is the path to death. The heedful do not die; the heedless are as if already dead.

මිද සිනෙහනෙ. මෙජ්ජති. මෙත්තා, මෙත්ති, මිත්තං, මිත්තො.

The root mid is in the sense of affection. One is affectionate. Loving-kindness, friendship, a friend.

අන්තරධා අදස්සනෙ. අන්තරපුබ්බො ධාධාතු විජ්ජමානස්ස වත්ථුනො අදස්සනෙ වත්තති. අන්තරධායති. අන්තරධානං, අන්තරධායන්තො. සා දෙවතා අන්තරහිතා. අන්තරාපිධායති.

The root dhā with the prefix antara, in the sense of non-seeing. The root dhā preceded by antara is used in the sense of the non-seeing of an existing object. It disappears. Disappearance; disappearing. That deity disappeared. It is concealed in between.

බුධ අවගමනෙ. අවගමනං ජානනං. බුජ්ඣති, බුද්ධො, බුද්ධි, බුද්ධං, බොධො, බොධි. බුජ්ඣිතා සච්චානි. සකලං බුද්ධො, බුද්ධවා, විබොධෙති, බොධෙතා, බුද්ධො, විබුද්ධො ඉච්චාදීනි.

The root budh is in the sense of understanding. Understanding is knowing. One understands; awakened; wisdom; understood; enlightenment; awakening. One who has understood the truths. Completely awakened; one who has awakened; one causes to awaken; one who causes to awaken; awakened; fully awakened, and so on.

තත්‍ර බුද්ධොති බුජ්ඣිතා සච්චානීති බුද්ධො, බොධෙතා පජායාති බුද්ධො. අථ වා පාරමිතාපරිභාවිතාය පඤ්ඤාය සබ්බම්පි ඤෙය්‍යං අබුජ්ඣීති බුද්ධො. කෙචි පන කම්මෙනපි බුද්ධසද්දස්ස සිද්ධං ඉච්ඡන්තා එවං නිබ්බචනං කරොන්ති ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො වත සො භගවාති අධිගතගුණවිසෙසෙහි ඛීණාසවෙහි බුජ්ඣිතබ්බොති බුද්ධො’’ති. විත්ථාරො පන නිද්දෙසෙ වුත්තනයෙන ගහෙතබ්බො. බුද්ධීති බුජ්ඣතීති බුද්ධි. එවං බුද්ධං බොධො බොධි ච. අථ වා බුජ්ඣනං බුද්ධි. එවං බොධො බොධි ච, සබ්බමෙතං පඤ්ඤායාධිවචනං.

Herein, 'Buddha' means one who has understood the truths, hence a Buddha; and one who awakens beings, hence a Buddha. Or, because he has understood all that is knowable through the wisdom cultivated by the perfections, he is a Buddha. Some, however, wishing to establish the derivation of the word 'Buddha' also from the object, offer this explanation: 'The Blessed One is a Perfectly Self-Awakened One, to be understood by those whose taints are destroyed through the special qualities they have attained,' hence a Buddha. The detailed explanation, however, should be understood in the manner stated in the Niddesa. Buddhi is that by which one understands, hence buddhi. Likewise for buddhaṃ, bodho, and bodhi. Or, the act of understanding is buddhi. Likewise for bodho and bodhi—all these are synonyms for wisdom.

ඉදානි බොධිසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරං වදාම. බොධීති හි රුක්ඛොපි මග්ගොපි සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණම්පි නිබ්බානම්පි එවංපණ්ණත්තිකො පුග්ගලොපි වුච්චති, තථා හි ‘‘බොධිරුක්ඛමූලෙ පඨමාභිසම්බුද්ධො’’ති ච, ‘‘අන්තරා ච බොධිං අන්තරා ච ගය’’න්ති ච ආගතට්ඨානෙ රුක්ඛො බොධීති වුච්චති. ‘‘චතූසු මග්ගෙසු ඤාණ’’න්ති [Pg.229] ආගතට්ඨානෙ මග්ගො. ‘‘පප්පොති බොධිං වරභූරි සුමෙධසො’’ති ආගතට්ඨානෙ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං. ‘‘පත්වාන බොධිං අමතං අසඞ්ඛත’’න්ති ආගතට්ඨානෙ නිබ්බානං. ‘‘බොධි භන්තෙ රාජකුමාරො භගවතො පාදෙ සිරසා වන්දතී’’ති ‘‘අරියසාවකො බොධීති වුච්චතී’’ති ච ආගතට්ඨානෙ එවංපණ්ණත්තිකො පුග්ගලො.

Now we shall explain the elucidation of the meaning of the word 'bodhi.' Indeed, 'bodhi' is used to refer to a tree, a path, omniscient knowledge, Nibbāna, and a person designated as such. For example: 'At the foot of the Bodhi tree, he first attained full awakening,' and 'between Bodhi and Gayā'—in these instances, 'bodhi' is used to refer to the tree. 'Knowledge in the four paths'—in this instance, 'bodhi' refers to the path. 'The wise Sumedha attains the excellent, vast bodhi'—in this instance, 'bodhi' refers to omniscient knowledge. 'Having reached bodhi, the deathless, the unconditioned'—in this instance, 'bodhi' refers to Nibbāna. 'Venerable sir, Prince Bodhi bows his head to the Blessed One’s feet,' and 'the noble disciple is called 'bodhi''—in these instances, 'bodhi' refers to a person so designated.

අත්‍රිදං වුච්චති –

Herein, this is said:

රුක්ඛෙ මග්ගෙ ච නිබ්බානෙ, ඤාණෙ සබ්බඤ්ඤුතාය ච;

තථා පණ්ණත්තියඤ්චෙව, බොධිසද්දො පවත්තති.

The word 'bodhi' is used in connection with a tree, a path, Nibbāna, knowledge, omniscience, and likewise, a designation.

බුජ්ඣතීති බුජ්ඣිතා, බොධෙතීති බොධෙතා.

'He awakens,' thus he is an awakener. 'He causes to awaken,' thus he is an enlightener.

එත්ථ ච කොචි පයොගො තුමන්තාදීනි ච රූපානි වුච්චන්තෙ – ‘‘ගුය්හමත්ථමසම්බුද්ධං, සම්බොධයති යො නරො. පරං සම්බුද්ධුමරහති. බුජ්ඣිතුං, බුද්ධුං, බුජ්ඣිත්වා, බුජ්ඣිත්වාන, බුජ්ඣිතුන, බුද්ධිය, බුද්ධියාන, බුද්ධා, බුද්ධාන’’ ඉති භවන්ති.

And here some usages and forms ending in -tuṃ, etc., are mentioned: 'Whatever person awakens the hidden meaning not understood by others, deserves to awaken fully.' The forms are: bujjhituṃ, buddhuṃ, bujjhitvā, bujjhitvāna, bujjhituna, buddhiya, buddhiyāna, buddhā, buddhāna.

තත්‍ර අසම්බුද්ධන්ති පරෙහි අඤ්ඤාතං, ‘‘අසම්බොධ’’න්තිපි පාඨො, පරෙසං බොධෙතුං අයුත්තන්ති අත්ථො. සම්බුද්ධුන්ති සංබුජ්ඣිතුං. බුද්ධාති බුජ්ඣිත්වා, එවං බුද්ධානාති එත්ථාපි.

Herein, asambuddhaṃ means 'unknown by others.' There is also the reading asambodhaṃ, the meaning of which is 'unsuitable to be taught to others.' Sambuddhuṃ means 'to awaken fully.' Buddhā means 'having awakened'; likewise here for buddhāna.

කෙචි පන ‘‘නාමරූපපරිච්ඡෙදෙ ‘බොධිමග්ගෙන බුධ්වා’ති ච, ‘‘බුධ්වා බොධිතලෙ යමාහ සුගතො’ති ච ධකාරවකාරසඤ්ඤොගවතො පදස්ස දස්සනතො ත්වාපච්චයන්තභාවතො ච ධකාරවකාරසංයොගවසෙන ‘‘බුධ්වා’’ති පදසිද්ධි ඉච්ඡිතබ්බා’’ති වදන්ති, තං තාදිසස්ස පදරූපස්ස බුද්ධවචනෙ අදස්සනතො ච, බුද්ධවචනස්ස අනනුකූලතාය ච, පරිසුද්ධෙ ච පොරාණපොත්ථකෙ [Pg.230] වකාරසංයොගවිගතස්ස ‘‘බොධිමග්ගෙන බුද්ධා’’තිච, ‘‘බුද්ධා බොධිතලෙ’’ති ච පදස්ස දස්සනතො න ගහෙතබ්බං. තථා හි න තාදිසො පාඨො බුද්ධවචනස්ස අනුකූලො හොතීති. න හි බුද්ධවචනෙ වස්සසතම්පි වස්සසහස්සම්පි පරියෙසන්තා තාදිසං වකාරධකාරසඤ්ඤොගපදං පස්සිස්සන්ති. එවං ‘‘බුධ්වා’’ති පදරූපස්ස බුද්ධවචනස්ස අනනුකූලතා දට්ඨබ්බා. තඤ්හි සක්කටගන්ථෙ කතපරිචයභාවෙන වඤ්චිතෙහි විදූහි ඉච්ඡිතං, න සද්ධම්මනීතිවිදූහි. එත්ථ ඉමානි නිදස්සනපදානි වෙදිතබ්බානි –

Some, however, say: 'In the Nāmarūpapariccheda, from seeing the word with the conjunction of dha and va in 'having understood by the path of awakening' (bodhimaggena budhvā) and 'what the Sugata said, having understood at the seat of awakening' (budhvā bodhitale), and from its ending in the suffix -tvā, the formation of the word budhvā with the conjunction of dha and va should be accepted.' This should not be accepted, because such a word-form is not seen in the word of the Buddha, because it is not in conformity with the word of the Buddha, and because in pure, ancient manuscripts the word is seen without the va-conjunction as bodhimaggena buddhā and buddhā bodhitale. Indeed, such a reading is not in conformity with the word of the Buddha. For even if one were to search the word of the Buddha for a hundred or a thousand years, one would not see such a word with the conjunction of va and dha. Thus, the non-conformity of the word-form budhvā with the word of the Buddha should be seen. This is desired by scholars who are deceived by their familiarity with Sanskrit texts, not by those who are experts in the principles of the good doctrine. Herein, these illustrative words should be known:

කො මං විද්ධා නිලීයති. ලද්ධා මච්චො යදිච්ඡති. ලද්ධාන පුබ්බාපරියං විසෙසං, අදස්සනං මච්චුරාජස්ස ගච්ඡෙ.

'Who, having pierced me, hides? Having obtained, a mortal gets what he wishes. Having obtained the distinction regarding before and after, may he go beyond the sight of the King of Death.'

උම්මාදන්තිමහං දිට්ඨා, ආමුක්කමණිකුණ්ඩලං;

න සුපාමි දිවාරත්තිං, සහස්සංව පරාජිතො’’ති;

'Having seen Ummādantī wearing jeweled earrings, I do not sleep day or night, as if defeated a thousand times.'

තත්ථ විද්ධාති විජ්ඣිත්වා. ලද්ධාති ලභිත්වා. ලද්ධානාති ලභිත්වාන. දිට්ඨාති දිස්වා. ඉති ‘‘විද්ධා ලද්ධා ලද්ධාන දිට්ඨා’’ති පදානි ත්වාපච්චයෙන සද්ධිං ගතානිපි සඤ්ඤොගවසෙන වකාරපටිබද්ධානි න හොන්ති, තස්මා ‘‘බුද්ධා බුද්ධාන’’ ඉච්චෙතානිපි ‘‘ලද්ධා ලද්ධාන’’ ඉච්චාදීනි විය පරිහීනවකාරසඤ්ඤොගානි එව ගහෙතබ්බානි. යෙ ‘‘බුධ්වා’’ති රූපං ඉච්ඡන්ති පඨන්ති ච, මඤ්ඤෙ තෙ ත්වාපච්චයො වඤ්චෙති, තෙන තෙ වඤ්චනං පාපුණන්ති, තස්මා තාදිසං රූපං අග්ගහෙත්වා යො සද්දනීතියං සද්දවිනිච්ඡයො වුත්තො, සොයෙව ආයස්මන්තෙහි සාරතො පච්චෙතබ්බො.

Herein, viddhā means 'having pierced'; laddhā means 'having obtained'; laddhāna means 'having obtained'; diṭṭhā means 'having seen.' Thus, although the words viddhā, laddhā, laddhāna, and diṭṭhā are equivalent to the suffix -tvā, they are not connected with the letter va by way of conjunction. Therefore, buddhā and buddhāna should also be taken as being devoid of the va-conjunction, just like laddhā, laddhāna, and so on. Those who desire and recite the form budhvā—I think the -tvā suffix deceives them, and thereby they fall into deception. Therefore, not accepting such a form, the venerable ones should essentially rely on the analysis of words stated in the Saddanīti.

බුධ බොධනෙ. සකම්මකාකම්මකොයං ධාතු. තථා හි බොධනසද්දුච්චාරණෙන ජානනං විකසනං නිද්දක්ඛයො ච ගහිතො, තස්මා ‘‘බුධ ඤාණෙ, බුධ විකසනෙ, බුධ නිද්දක්ඛයෙ’’ති වුත්තං හොති. බුජ්ඣති භගවා, ධම්මෙ බුජ්ඣති, පබුජ්ඣති, පදුමං බුජ්ඣති. පුරිසො බුද්ධො, පබුද්ධො, බොධති, පබොධති ඉච්චාදීනි.

'Budha' in the sense of awakening. This root is both transitive and intransitive. For, by the utterance of the word 'bodhana,' knowing, blossoming, and the destruction of sleep are grasped. Therefore, it is said: 'budha in the sense of knowledge, budha in the sense of blossoming, budha in the sense of the destruction of sleep.' The Blessed One awakens, awakens to the Dhamma, fully awakens; a lotus blossoms. A person is awakened, fully awakened, awakens, causes to awaken, and so on.

සංධා [Pg.231] සන්ධිම්හි. සංපුබ්බො ධාධාතු සන්ධිම්හි වත්තති. නෙවස්ස මද්දී භාකුටි, න සන්ධියති න රොදති. න සන්ධියතීති ඉදං අඤ්ඤෙහි පකරණෙහි අසාධාරණං දිවාදිරූපං.

'Saṃdhā' in the sense of joining. The root 'dhā' with the prefix 'saṃ' is used in the sense of joining. 'There is no frown on her face, she neither joins nor weeps.' 'Na sandhiyati'—this is a form of the divādi class uncommon in other treatises.

ධනු යාචනෙ. මාතා හි තව ඉරන්ධති, විධරස්ස හදයං ධනිය්‍යති. ඉදම්පි අසාධාරණං දිවාදිරූපං.

'Dhanu' in the sense of asking. 'Your mother indeed laments; the heart of the bereaved one cries out.' This too is an uncommon form of the divādi class.

ධී අනාදරෙ. ධීයතෙ. ධීනො.

'Dhī' in the sense of disrespect. Dhīyate: is despised. Dhīna: despised.

යුධ සම්පහාරෙ. යුජ්ඣති. යොධො, යුද්ධං, චරණායුධො, යකාරස්ස වකාරභාවෙ ‘‘ආවුධ’’න්ති රූපං. තත්‍ර චරණායුධොති කුක්කුටො.

'Yudha' in the sense of combat. He fights. A warrior, battle, a foot-weapon. When 'ya' becomes 'va,' the form is 'āvudha' (weapon). Therein, 'caraṇāyudha' is a rooster.

කුධ කොපෙ. කුජ්ඣති. කොධො, කුජ්ඣනා, කුජ්ඣිතත්තං. කුද්ධො අත්ථං න ජානාති, කුද්ධො ධම්මං න පස්සති.

'Kudha' in the sense of anger. He is angry. Anger, the act of being angry, the state of being angry. An angry person does not know the meaning; an angry person does not see the Dhamma.

සුධ සොචෙය්‍යෙ. සොචෙය්‍යං සුචිභාවො. සුජ්ඣති. සුද්ධි, විසුද්ධි, සුජ්ඣනං, සුද්ධො, විසුද්ධො, පරිසුද්ධො. කාරිතෙ ‘‘සොධෙති, සොධකො’’ ඉච්චාදීනි.

'Sudha' in the sense of purity. Purity is the state of being clean. One is purified. Purity, special purity, the act of purifying, pure, purified, thoroughly purified. In the causative: 'sodheti' (he purifies), 'sodhako' (one who purifies), and so on.

සිධු සංරාධනෙ. සිජ්ඣති. සිද්ධි.

'Sidhu' in the sense of accomplishment. It succeeds. Success.

රධ හිංසායං. රජ්ඣති, විරජ්ඣති, අපරජ්ඣති. අපරාධො.

'Radha' in the sense of harming. He fails; he is destroyed; he offends. Offense.

රාධ සාධ සංසිද්ධියං. රාධයති, සාධයති. ආරාධනං, සාධනං. සපරහිතං සාධෙතීති සාධු, සප්පුරිසො. අච්චන්තං සාධෙතබ්බන්ති සාධු, ලද්ධකං සුන්දරං දානසීලාදි.

'Rādha' and 'sādha' in the sense of accomplishment. He accomplishes, he achieves. Propitiation, accomplishment. He who accomplishes his own and others' welfare is 'sādhu' (good), a virtuous person. That which is completely accomplished is 'sādhu' (good), such as acquired and beautiful giving, virtue, and so on.

විධ විජ්ඣනෙ. විජ්ඣති. පටිවිජ්ඣති. ඛණ විද්ධ, විධු, විජ්ඣනකො, විද්ධො, පටිවිද්ධො, විජ්ඣනං, වෙධො, පටිවෙධො, විජ්ඣිත්වා, විද්ධා, විද්ධාන. කො මං විද්ධා නිලීයති.

'Vidha' in the sense of piercing. He pierces. He penetrates. Moment, pierced, a piercer, pierced, penetrated, the act of piercing, penetration, thorough penetration, having pierced, having pierced, pierced. 'Who, having pierced me, hides?'

ඉධ වුද්ධියං. ඉජ්ඣති, සමිජ්ඣති. ඉද්ධි, ඉජ්ඣනං, සමිජ්ඣනං, ඉද්ධො. තත්ථ ඉද්ධීති ඉජ්ඣනං ඉද්ධි. ඉජ්ඣන්ති වා සත්තා එතාය ඉද්ධා වුද්ධා උක්කංසගතා හොන්තීති ඉද්ධි.

'Idha' in the sense of growth. It succeeds; it completely succeeds. Success, the act of succeeding, complete success, successful. Therein, 'iddhi' means succeeding, success. Or, because beings succeed by means of it, becoming successful, prosperous, and having reached the highest state, it is called 'iddhi.'

ගිධු [Pg.232] අභිකඞ්ඛායං. ගිජ්ඣති, ගිජ්ඣො. ගද්ධො. ගද්ධබාධිපුබ්බො. කාමගිද්ධො න ජානාසි. ගෙධො.

'Gidhu' in the sense of craving. He craves; a vulture. Greedy. Preceded by 'gaddhabādhi.' 'O you who are greedy for sensual pleasures, you do not know.' Greed.

රුධි ආවරණෙ. රුජ්ඣති, විරුජ්ඣති, පටිවිරුජ්ඣති. විරොධකො, විරුද්ධො. රොධො, විරොධො, පටිවිරොධො, අනුවිරොධො.

'Rudhi' in the sense of obstruction. It is obstructed; it opposes; it counter-opposes. An opposer, opposed. Obstruction, opposition, counter-opposition, subsequent opposition.

අනුවිධා අනුකරණෙ. අනුවිපුබ්බො ධාධාතු අනුක්‍රියායං වත්තති. පුරිසො අඤ්ඤස්ස පුරිසස්ස ක්‍රියං අනුවිධීයති තත්‍රායං පාළි –

'Anuvidhā' in the sense of imitation. The root 'dhā' with the prefixes 'anu' and 'vi' is used in the sense of imitation. A person imitates the action of another person—here is the Pāli passage:

දූසිතො ගිරිදත්තෙන, හයො සාමස්ස පණ්ඩවො;

පොරාණං පකතිං හිත්වා, තස්සෙවානුවිධීයතී’’ති.

'Corrupted by Giridatta, the white horse of Sāma, abandoning its former nature, imitates him only.'

ඉදම්පි අසාධාරණං දිවාදිරූපං.

This too is an uncommon form of the divādi class.

අනුරුධ කාමෙ. කාමො ඉච්ඡා. අනුපුබ්බො රුධධාතු ඉච්ඡායං වත්තති. අනුරුද්ධො, අනුරොධො. අනුස්මාති කිං විරොධො.

'Anurudha' in the sense of desire. Desire is wishing. The root 'rudh' with the prefix 'anu' is used in the sense of wishing. Anuruddha (one who is compliant), anurodha (compliance). What is its opposite? Opposition.

තත්ථ අනුරුද්ධොති අනුරුජ්ඣති පණීතං පණීතං වත්ථුං කාමෙතීති අනුරුද්ධො. අනුරොධොති අනුකූලතා. අයං පාළි ‘‘සො උප්පන්නං ලාභං අනුරුජ්ඣති, අලාභෙ පටිවිරුජ්ඣතී’’ති.

Therein, 'anuruddha' is so-called because he is compliant with and desires refined objects. 'Anurodha' means compliance. This is the Pāli passage: 'He is compliant with gain that has arisen and is opposed to non-gain.'

බ්‍යධ තාළනෙ. බ්‍යජ්ඣති. බ්‍යාධො. බ්‍යාධොති ලුද්ධො. තං තං මිගං බ්‍යජ්ඣති තාළෙති හිංසතීති බ්‍යාධො.

'Byadha' in the sense of striking. He pierces. A hunter. 'Byādha' is a hunter (ludda). Because he pierces, strikes, and harms various beasts, he is called a 'byādha.'

ගුධ පරිවෙඨනෙ. ගුජ්ඣති. ගොධා.

'Gudha' in the sense of encompassing. It is encompassed. A monitor lizard.

මන ඤාණෙ. මඤ්ඤති, අවමඤ්ඤති, අතිමඤ්ඤති. සෙය්‍යාදිවසෙන මඤ්ඤතීති මානො. ‘‘මඤ්ඤනා, මඤ්ඤිතත්තං, මානො, අහඞ්කාරො, උන්නති, කෙතු, පග්ගහො, අවලෙපො’’ති පරියායා.

'Mana' in the sense of knowing. One conceives, despises, or is arrogant. Conceiving by way of 'I am superior,' and so on, is 'māno' (conceit). The synonyms are: 'maññanā' (conceiving), 'maññitattaṃ' (the state of conceiving), 'māno' (conceit), 'ahaṅkāra' (I-making), 'unnati' (haughtiness), 'ketu' (banner), 'paggaha' (arrogance), 'avalepa' (pride).

ජන [Pg.233] ජනනෙ. සකම්මකොයං ධාතු. ‘‘ජඤ්ඤතී’’තිමස්ස රූපං, කරොතීති අත්ථො. කාරිතෙ – ජනෙසි ඵුස්සතී මමං. ජනයති, සුඛං ජනෙති, ජනයතීති ජනකො, පිතා, යො කොචි වා නිබ්බත්තෙතා. පුථු කිලෙසෙ ජනෙතීති පුථුජ්ජනො. තත්ථ ‘‘ජනෙති ජනයතී’’ති රූපානි චුරාදිගණං පත්වා සුද්ධකත්තුරූපානි භවන්ති. කරොතීති හි තෙසං අත්ථො. හෙතුකත්තුවසෙනපි තදත්ථො වත්තබ්බො ‘‘නිබ්බත්තෙතී’’ති.

'Jana' in the sense of generating. This root is transitive. 'Jaññati' is a form of it, meaning 'he does.' In the causative: 'You generate, you touch me.' He generates, he generates happiness; one who generates is a 'janaka,' a father, or any producer. One who generates many defilements is a 'puthujjana.' Therein, the forms 'janeti, janayati,' having entered the curādi group, become like forms of the bhūvādi group. For their meaning is 'he does.' And by way of the causal agent, their meaning should be stated as 'he produces.'

ජනී පාතුභාවෙ. ඊකාරන්තොයං අකම්මකො ධාතු, විපුබ්බො චෙ, සකම්මකො. පුත්තො ජායති, ජාතො. පුථු කිලෙසා ජායන්ති එත්ථාති පුථුජ්ජනො. ජනනං ජාති, ‘‘සඤ්ජාති, නිබ්බත්ති, අභිනිබ්බත්ති, ඛන්ධානං පාතුභාවො’’ති පරියායා. ඉත්ථී පුත්තං විජායති, ඉත්ථී පුත්තං විජාතා. සො පුරිසො විජාතමාතුයාපි අමනාපො. උපවිජඤ්ඤා ඉත්ථී. කාරිතෙ ‘‘ජාපෙති, ජාපයති. අත්ථජාපිකා පඤ්ඤා’’ති රූපානි.

'Janī' in the sense of manifestation. This root ending in 'ī' is intransitive, but if it has the prefix 'vi,' it is transitive. A son is born, has been born. One in whom many defilements arise is a 'puthujjana.' The act of being born is 'jāti,' with synonyms: 'sañjāti' (origination), 'nibbatti' (coming into being), 'abhinibbatti' (rebirth), 'khandhānaṃ pātubhāvo' (manifestation of the aggregates). A woman gives birth to a son; a woman has given birth to a son. That man is displeasing even to the mother who gave him birth. A woman about to give birth is 'upavijaññā.' In the causative, the forms are 'jāpeti,' 'jāpayati,' and 'atthajāpikā paññā' (wisdom that makes the meaning manifest).

හන හිංසායං. ඉධ හිංසාවචනෙන ඝට්ටනං ගහෙතබ්බං. සද්දො සොතම්හි හඤ්ඤති. පටිහඤ්ඤති. බුද්ධස්ස භගවතො වොහාරො ලොකිලෙ සොතෙ පටිහඤ්ඤති. ඉමානි කත්තුපදානි. භූවාදිගණං පන පත්වා ‘‘ලොහෙන වෙ හඤ්ඤති ජාතරූපං, න ජාතරූපෙන හනන්ති ලොහ’’න්ති පාළියං ‘‘හඤ්ඤතී’’ති පදං කම්මපදං, ජාතරූපං ලොහෙන කම්මාරෙහි හඤ්ඤතීති අත්ථො. ‘‘හනන්තී’’ති පදං කත්තුපදං, ලොහං ජාතරූපෙන කම්මාරා හනන්තීති හි අත්ථො. එත්ථ හනනං පහරණන්ති ගහෙතබ්බං.

'Hana' in the sense of harming. Here, by the word 'harming,' striking should be understood. Sound strikes the ear; it rebounds. The discourse of the Buddha, the Blessed One, strikes against the worldly ear. These are agentive words. However, having reached the bhūvādi group, in the Pāli passage, 'Gold is indeed struck by iron, but they do not strike iron with gold,' the word 'haññati' is a patientive word, meaning 'gold is struck with iron by smiths.' The word 'hananti' is an agentive word, for the meaning is 'smiths do not strike iron with gold.' Here, 'hanana' should be understood as striking.

රූප රුප්පනෙ. රුප්පනං කුප්පනං ඝට්ටනං පීළනං. රුප්පති. රූපං, රුප්පනං. ඉමස්ස පන ‘‘රූප රූපක්‍රියාය’’න්ති චුරාදිගණෙ ඨිතස්ස ‘‘රූපෙති රූපයතී’’ති රූපානි භවන්ති.

'Rūpa' in the sense of affliction. 'Ruppana' is being disturbed, being struck, being oppressed. It is afflicted. Form, affliction. However, for this root 'rūpa' in the sense of 'forming,' when it is in the curādi class, the forms 'rūpeti' and 'rūpayati' arise.

තත්ථ [Pg.234] රූපන්ති කෙනට්ඨෙන රූපං? රුප්පනට්ඨෙන රූපං. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා ‘‘කිඤ්ච භික්ඛවෙ රූපං? රුප්පතීති ඛො භික්ඛවෙ තස්මා ‘රූප’න්ති වුච්චති. කෙන රුප්පති? සීතෙනපි රුප්පති, උණ්හෙනපි රුප්පති, ජිඝච්ඡායපි රුප්පති, පිපාසායපි රුප්පති, ඩංසමකසවාතාතපසරීසපසම්ඵස්සෙනපි රුප්පති, රුප්පතීති ඛො භික්ඛවෙ තස්මා ‘රුප’න්ති වුච්චතී’’ති.

Therein, in what sense is it 'form' (rūpa)? It is 'form' in the sense of being afflicted. For this was said by the Blessed One: 'And what, bhikkhus, is form? It is afflicted, bhikkhus, therefore it is called 'form.' By what is it afflicted? It is afflicted by cold, it is afflicted by heat, it is afflicted by hunger, it is afflicted by thirst, it is afflicted by contact with flies, mosquitoes, wind, sun, and creeping things. It is afflicted, bhikkhus, therefore it is called 'form.''

තත්ථ රුප්පතීති කුප්පති ඝට්ටියති පීළියති, භිජ්ජතීති අත්ථො. භිජ්ජතීති විකාරං ආපජ්ජති, විකාරාපත්ති ච සීතාදිසන්නිපාතෙ විසදිසරූපප්පවත්තියෙව. එත්ථ ච කුප්පතීති එතෙන කත්තුඅත්ථෙ රූපපදසිද්ධිං දස්සෙති, ඝට්ටියති පීළියතීති එතෙහි කම්මත්ථෙ. කොපාදික්‍රියායෙව හි රුප්පනක්‍රියාති, සො පන කත්තුභූතො කම්මභූතො ච අත්ථො භිජ්ජමානො නාම හොතීති ඉමස්ස අත්ථස්ස දස්සනත්ථං ‘‘භිජ්ජතීති අත්ථො’’ති වුත්තං.

Therein, 'it is afflicted' (ruppati) means it is disturbed (kuppati), struck (ghaṭṭiyati), oppressed (pīḷiyati); the meaning is 'it is broken' (bhijjati). 'It is broken' means it undergoes alteration, and undergoing alteration is precisely the occurrence of dissimilar form upon the conjunction of cold and so on. And here, by 'it is disturbed,' the derivation of the word 'rūpa' in the agentive sense is shown; by 'it is struck' and 'it is oppressed,' in the patientive sense. For the action of affliction is precisely the action of being disturbed and so on. And that meaning, being both agent and patient, is called 'being broken.' To show this meaning, it was said, 'the meaning is "it is broken."'"

අථ වා රුප්පතීති රූපන්ති කම්මකත්තුත්ථෙ රූපපදසිද්ධි වුත්තා. විකාරො හි රුප්පනන්ති වුච්චති, තෙනෙව භිජ්ජතීති අත්ථොති කම්මකත්තුත්ථෙන භිජ්ජතීති සද්දෙන අත්ථං දස්සෙති. තත්ථ යදා කම්මත්ථෙ ‘‘රුප්පතී’’ති පදං, තදා ‘‘සීතෙනා’’තිආදි කත්තුඅත්ථෙ කරණවචනං. යදා පන ‘‘රුප්පතී’’ති පදං කත්තුඅත්ථෙ කම්මකත්තුඅත්ථෙ වා, තදා හෙතුම්හි කරණවචනං දට්ඨබ්බං.

Alternatively, the derivation of the word 'rūpa' is stated in the reflexive-passive sense as 'that which is afflicted' (ruppati). For change is called 'being afflicted' (ruppanaṃ), and thus it shows the meaning 'it is broken' (bhijjati) through the word 'bhijjati' in the reflexive-passive sense. Therein, when the word 'ruppati' is in the passive sense, then 'by cold' and so on is an instrumental case in the agentive sense. But when the word 'ruppati' is in the active or reflexive-passive sense, then the instrumental case should be understood as indicating the cause.

රූපසද්දො ඛන්ධ භව නිමිත්ත පච්චය සරීර වණ්ණසණ්ඨානාදීසු අත්ථෙසු වත්තති. අයඤ්හි ‘‘යං කිඤ්චි රූපං අතීතානාගතපච්චුප්පන්න’’න්ති එත්ථ රූපක්ඛන්ධෙ වත්තති. ‘‘රූපූපපත්තියා මග්ගං භාවෙතී’’ති එත්ථ රූපභවෙ. ‘‘අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤී බහිද්ධාරූපානි පස්සතී’’ති [Pg.235] එත්ථ කසිණනිමිත්තෙ. ‘‘සරූපා භික්ඛවෙ උප්පජ්ජන්ති පාපකා අකුසලා ධම්මා, නො අරූපා’’ති එත්ථ පච්චයෙ. ‘‘ආකාසො පරිවාරිතො රූපන්ත්වෙව සඞ්ඛං ගච්ඡතී’’ති එත්ථ සරීරෙ. ‘‘චක්ඛුඤ්ච පටිච්ච රූපෙ ච උප්පජ්ජති චක්ඛුවිඤ්ඤාණ’’න්ති එත්ථ වණ්ණෙ. ‘‘රූපප්පමාණො රූපප්පසන්නො’’ති එත්ථ සණ්ඨානෙ. ඉච්චෙවං –

The word 'rūpa' is used in various senses: aggregate, existence, sign, condition, body, color, shape, and so on. For example: 'Whatever form, past, future, or present'—here it is used in the sense of the aggregate of form. 'One develops the path for rebirth in the form realm'—here, in the sense of form existence. 'Internally perceiving the formless, one sees external forms'—here, in the sense of a kasiṇa sign. 'Bhikkhus, evil unwholesome states arise with a condition, not without a condition'—here, in the sense of condition. 'Enclosed space is reckoned as form'—here, in the sense of body. 'Dependent on the eye and forms, eye-consciousness arises'—here, in the sense of color. 'One who measures by form, one who is pleased by form'—here, in the sense of shape. Thus:

ඛන්ධෙ භවෙ නිමිත්තෙ ච, සරීරෙ පච්චයෙපි ච;

වණ්ණෙ සණ්ඨානආදිම්හි, රූපසද්දො පවත්තති.

In aggregate, existence, and sign, in body and also in condition; in color, shape, and so on, the word 'rūpa' is employed.

කුප කොපෙ. කුප්පති. කුප්පන්ති වාතස්සපි එරිතස්ස. කොපො, පකොපො. වචීපකොපං රක්ඛෙය්‍ය.

The root 'kupa' is in the sense of agitation. 'Kuppati' means 'it is agitated.' 'Kuppanti vātassapi eritassa' means 'even the wind, when stirred, becomes agitated.' 'Kopo' and 'pakopo' mean 'agitation.' 'Vacīpakopaṃ rakkheyya' means 'one should guard against verbal agitation.'

තප සන්තාපෙ. තප්පති, සන්තප්පති. සන්තාපො.

The root 'tapa' is in the sense of torment. 'Tappati' and 'santappati' mean 'it torments' or 'it burns.' 'Santāpo' means 'torment' or 'burning.'

තප පීණනෙ. තප්පති. තප්පනං.

The root 'tapa' is in the sense of satisfying. 'Tappati' means 'it is satisfied.' 'Tappanaṃ' means 'satisfaction.'

දප හාසෙ. දප්පති.

The root 'dapa' is in the sense of pride. 'Dappati' means 'he is proud.'

දීප දිත්තියං. දිප්පති. දීපො.

The root 'dīpa' is in the sense of shining. 'Dippati' means 'it shines.' 'Dīpo' means 'lamp.'

ලුප අදස්සනෙ. ලුප්පනං, ලොපො, ලුත්ති.

The root 'lupa' is in the sense of disappearing. 'Luppanaṃ' means 'disappearance'; 'lopo' means 'elision'; 'lutti' means 'cutting off.'

ඛිප පෙරණෙ. ඛිප්පති. ඛිප්පං.

The root 'khipa' is in the sense of throwing. 'Khippati' means 'it is thrown.' 'Khippaṃ' means 'swiftly.'

ලුභ ගිද්ධියං. ලුබ්භති. අත්තනොයෙව ජණ්ණුකං ඔලුබ්භ තිට්ඨති. ලුබ්භනං, ලොභො, ලුබ්භිත්වා, ලුබ්භිත්වාන, ලුබ්භිය, ලුබ්භියාන, ඔලුබ්භිත්වා, ඔලුබ්භිත්වාන, ඔලුබ්භිය, ඔලුබ්භියාන, ලුබ්භිතුං, ඔලුබ්භිතුං.

The root 'lubha' is in the sense of greed. 'Lubbhati' means 'he is greedy.' 'Attanoyeva jaṇṇukaṃ olubbha tiṭṭhati' means 'he stands clinging even to his own knee.' 'Lubbhanaṃ' means 'craving'; 'lobho' means 'greed'; 'lubbhitvā' and 'lubbhitvāna' mean 'having craved'; 'lubbhiya' and 'lubbhiyāna' also mean 'having craved'; 'olubbhitvā' and 'olubbhitvāna' mean 'having clung to'; 'olubbhiya' and 'olubbhiyāna' also mean 'having clung to'; 'lubbhituṃ' means 'to crave'; 'olubbhituṃ' means 'to cling to.'

තත්ථ ලොභොති ලුබ්භන්ති තෙන සත්තා, සයං වා ලුබ්භති, ලුබ්භනමත්තමෙව වා තන්ති ලොභො. එත්ථ පන ‘‘ලොභො ලුබ්භනා [Pg.236] ලුබ්භිතත්තං රාගො තණ්හා තසිණා මුච්ඡා එජා වනං වනථො’’ ඉච්චාදීනි ලොභස්ස බහුනාමානි වෙදිතබ්බානි.

Therein, 'lobho' (greed) is that by which beings are greedy, or by which one is greedy oneself, or it is merely the state of greed. In this context, 'lobho,' 'lubbhanā,' 'lubbhitattaṃ,' 'rāgo,' 'taṇhā,' 'tasiṇā,' 'mucchā,' 'ejā,' 'vanaṃ,' 'vanatho,' and so on, are to be understood as the many names for greed.

ඛුභ සඤ්චලනෙ. ඛුබ්භති, සංඛුබ්භති. ඛුබ්භිත්ථනගරං. සඞ්ඛොභො. කාරිතෙ – ඛොභෙති, ඛොභයති.

The root 'khubha' is in the sense of shaking. 'Khubbhati' means 'it shakes'; 'saṃkhubbhati' means 'it is thoroughly shaken.' 'Khubbhitthanagaraṃ' means 'a city that was shaken.' 'Saṅkhobho' means 'disturbance.' In the causative: 'khobheti' and 'khobhayati' mean 'to cause to shake' or 'to agitate.'

සමු උපසමෙ. චිත්තං සම්මති, උපසම්මති, වූපසම්මති, සමණො, සන්ති, සන්තො.

The root 'samu' is in the sense of calming. 'Cittaṃ sammati, upasammati, vūpasammati' means 'the mind is calmed, is stilled, is completely stilled.' 'Samaṇo' means 'a recluse'; 'santi' means 'peace'; 'santo' means 'peaceful.'

එත්ථ සමණොති සම්මති සන්තචිත්තො භවතීති සමණො. කාරිතවසෙන පන කිලෙසෙ සමෙති උපසමෙතීති සමණොති නිබ්බචනං දට්ඨබ්බං. තථා හි ‘‘යං සමෙතීති ඉදං අරියං. සමයතීතිධ සත්තාන’’න්ති ද්වෙ කාරිතරූපානි.

Herein, 'samaṇo' is so called because 'he is calmed, he becomes one of peaceful mind.' But in the causative sense, the definition should be understood as 'samaṇo' because 'he calms or pacifies the defilements.' For thus, 'that which calms is noble' and 'he calms beings here' are two causative forms.

සමු ඛෙදෙ නිරොධෙ ච. ඛෙදො. කිලමනං. නිරොධො අභාවගමනං. අද්ධානමග්ගප්පටිපන්නස්ස කායො සම්මති. අග්ගි සම්මති. සන්තො.

The root 'samu' is also in the sense of exhaustion and cessation. 'Khedo' means 'exhaustion.' 'Kilamanaṃ' means 'weariness.' 'Nirodho' means 'cessation,' a going to non-existence. 'Addhānamaggappaṭipannassa kāyo sammati' means 'the body of one traveling a long road becomes exhausted.' 'Aggi sammati' means 'a fire ceases.' 'Santo' means 'exhausted' or 'ceased.'

සන්තසද්දො ‘‘දීඝං සන්තස්ස යොජන’’න්තිආදීසු කිලන්තභාවෙ ආගතො. ‘‘අයඤ්ච විතක්කො අයඤ්ච විචාරො සන්තා හොන්ති සමිතා’’තිආදීසු නිරුද්ධභාවෙ. ‘‘අධිගතො ඛො ම්‍යායං ධම්මො ගම්භීරො දුද්දසො දුරනුබොධො සන්තො පණීතො’’තිආදීසු සන්තඤාණගොචරතායං. ‘‘උපසන්තස්ස සදා සතීමතො’’තිආදීසු කිලෙසවූපසමෙ. ‘‘සන්තො හවෙ සබ්භි පවෙදයන්තී’’තිආදීසු සාධූසු. ‘‘පඤ්චිමෙ භික්ඛවෙ මහාචොරා සන්තො සංවිජ්ජමානා’’තිආදීසු අත්ථිභාවෙ. එත්ථෙතං වුච්චති –

The word 'santa' appears in contexts like 'a yojana is long for the weary' to denote weariness. In 'this thought and this reflection are stilled and calmed,' it denotes cessation. In 'this Dhamma I have attained is deep, hard to see, hard to understand, peaceful, sublime,' it refers to being the domain of peaceful knowledge. In 'for one always mindful and completely calmed,' it refers to the complete stilling of defilements. In 'the good indeed make things known among the good,' it refers to good people. In 'these five great thieves, bhikkhus, being existent,' it denotes existence. Thus it is said:

‘‘කිලන්තත්තෙ [Pg.237] නිරුද්ධත්තෙ, සන්තධීගොචරත්තනෙ;

කිලෙසූපසමෙ චෙව, අත්ථිභාවෙ ච සාධුසු;

ඉමෙසු ඡසු ඨානෙසු, සන්තසද්දො පනාගතො’’ති.

In weariness, in cessation, in being the domain of peaceful attainment; in the stilling of defilements, in existence, and among the good; in these six instances the word 'santa' is found.

දමු දමනෙ. දම්මති. දන්තො, දමො, දමනං. කාරිතෙ ‘‘චිත්තං දමෙති, දමයතී’’ති රූපානි.

The root 'damu' is in the sense of taming. 'Dammati' means 'he is tamed.' 'Danto' means 'tamed'; 'damo' means 'taming'; 'damanaṃ' means 'restraint.' In the causative, the forms are 'cittaṃ dameti' and 'damayati,' meaning 'he tames the mind.'

තත්ථ දමොති ඉන්ද්‍රියසංවරාදීනං එතං නාමං. ‘‘සච්චෙන දන්තො දමසා උපෙතො. වෙදන්තගූ වුසිතබ්‍රහ්මචරියො’’ති එත්ථ හි ඉන්ද්‍රියසංවරො ‘‘දමො’’ති වුත්තො. ‘‘යදි සච්චා දමා චාගා, ඛන්ත්‍යා භිය්‍යොධ විජ්ජතී’’ති එත්ථ පඤ්ඤා ‘‘දමො’’ති වුත්තා. ‘‘දානෙන දමෙන සංයමෙන සච්චවජ්ජෙනා’’ති එත්ථ උපොසථකම්මං ‘‘දමො’’ති වුත්තං. ‘‘දමුපසමෙනා’’ති එත්ථ ඛන්ති ‘‘දමො’’ති වුත්තා. ඉච්චෙවං –

Therein, 'dama' is a name for restraint of the senses and so on. In 'tamed by truth, endowed with restraint, one who has gone to the end of knowledge, who has lived the holy life,' restraint of the senses is called 'dama.' In 'if through truth, restraint, generosity, and patience, one here excels,' wisdom is called 'dama.' In 'by giving, by restraint, by self-control, by truthful speech,' the Uposatha observance is called 'dama.' In 'by taming and calming,' patience is called 'dama.' Thus:

‘‘ඉන්ද්‍රියසංවරො පඤ්ඤා, ඛන්ති චාපි උපොසථො;

ඉමෙ අත්ථා පවුච්චන්ති, දමසද්දෙන සාසනෙ’’ති.

Restraint of the senses, wisdom, patience, and also the Uposatha—these meanings are spoken of by the word 'dama' in the Teaching.

යා ගතිපාපුණෙසු. යායති, යායන්ති. පරියායො. යායමානො මහාරාජා, අද්දා සීදන්තරෙ නගෙ. යායන්තො. යායන්තමනුයායති. යාතානුයායී. යායිතුං, යායිත්වා ඉච්චාදීනි.

The root 'yā' is in the senses of going and reaching. 'Yāyati' means 'he goes'; 'yāyanti' means 'they go.' 'Pariyāyo' means 'way' or 'method.' 'Yāyamāno mahārājā, addā sīdantare nage' means 'the great king, while traveling, saw a sinking-place in the mountain.' 'Yāyanto' means 'going.' 'Yāyantamanuyāyati' means 'he follows one who is going.' 'Yātānuyāyī' means 'a follower of one who has gone.' 'Yāyituṃ' means 'to go'; 'yāyitvā' means 'having gone,' and so on.

එත්ථ පරියායසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරො වුච්චතෙ, පරියායසද්දො වාරදෙසනාකාරණෙසු සමන්තතො ගන්තබ්බට්ඨානෙ ච සදිසෙ ච වත්තති. ‘‘කස්ස නු ඛො ආනන්ද අජ්ජ පරියායො භික්ඛුනියො ඔවදිතු’’න්තිආදීසු හි වාරෙ වත්තති. ‘‘මධුපිණ්ඩිකපරියායොතිනං ධාරෙහී’’තිආදීසු දෙසනායං. ‘‘ඉමිනාපි ඛො තෙ රාජඤ්ඤ පරියායෙන එවං හොතූ’’තිආදීසු [Pg.238] කාරණෙ. ‘‘පරියායපථො’’තිආදීසු සමන්තතො ගන්තබ්බට්ඨානෙ. ‘‘කොපසද්දො ඛොභපරියායො’’තිආදීසු සදිසෙ වත්තති. ඉච්චෙවං –

Here, the explanation of the meaning of the word 'pariyāya' is given. The word 'pariyāya' is used in the senses of turn, discourse, reason, a place to be gone around, and synonym. In 'Whose turn is it today, Ānanda, to advise the bhikkhunīs?' and so on, it is used in the sense of turn. In 'Bear in mind this Madhupiṇḍika discourse' and so on, it is used in the sense of discourse. In 'By this reason too, O prince, let it be so for you' and so on, it is used in the sense of reason. In 'pariyāyapatho' (a path around) and so on, it is used in the sense of a place to be gone around. In 'The word 'kopa' is a synonym for 'khobha'' and so on, it is used in the sense of synonym. Thus:

පරියායරවො වාර-දෙසනාකාරණෙසු ච;

සමන්තතොව ගන්තබ්බ-ට්ඨානෙ ච සදිසෙ සියා.

The word 'pariyāya' may be used for turn, discourse, and reason; and for a place to be gone around, and for a synonym.

රි වසනෙ. රියති.

The root 'ri' is in the sense of clinging. 'Riyati' means 'it clings.'

විලී විලීනභාවෙ. සප්පි විලීයති. කාරිතෙ විලාපයති.

The root 'vilī' is in the sense of dissolving. 'Sappi vilīyati' means 'ghee dissolves.' In the causative: 'vilāpayati' means 'he causes to dissolve.'

වා ගතිගන්ධනෙසු. වායති. වායො, වාතො.

The root 'vā' is in the senses of going and smelling. 'Vāyati' means 'it blows' or 'it smells.' 'Vāyo' and 'vāto' mean 'wind.'

සිවු තන්තසන්තානෙ. සිබ්බති, සංසිබ්බති. සිබ්බං, සිබ්බන්තො. කාරිතෙ – සිබ්බෙති, සිබ්බයති, සිබ්බාපෙති, සිබ්බාපයති.

The root 'sivu' is in the sense of continuing a thread. 'Sibbati' means 'he sews'; 'saṃsibbati' means 'he sews together.' 'Sibbaṃ' means 'sewn'; 'sibbanto' means 'sewing.' In the causative: 'sibbeti,' 'sibbayati,' 'sibbāpeti,' and 'sibbāpayati' mean 'he causes to sew.'

සිවු ගතිසොසනෙසු. සිබ්බති.

The root 'sivu' is in the senses of going and drying. 'Sibbati' means 'it goes' or 'it dries.'

ධිවු ඛිවු නිදස්සනෙ. ධිබ්බති. ඛිබ්බති.

The roots 'dhivu' and 'khivu' are in the sense of pointing out. 'Dhibbati' means 'he points out.' 'Khibbati' means 'he points out.'

සා තනුකරණෙ. සියති, සියන්ති.

The root 'sā' is in the sense of making thin. 'Siyati' means it thins; 'siyanti' means they thin.

සා අන්තකම්මනි. සියති අනවසෙසතො මානං සියති සමුච්ඡින්දතීති අග්ගමග්ගො මානසන්ති හි වුත්තං.

The root 'sā' is in the sense of ending. 'Siyati' means it ends or destroys. Because it completely destroys and uproots conceit, the highest path is indeed called 'mānasanta', the ender of conceit.

සා අස්සාදනෙ. රසං සායති. සායිතං, සායනං.

The root 'sā' is in the sense of tasting. 'Rasaṃ sāyati' means one tastes the flavor. 'Sāyitaṃ' means tasted; 'sāyanaṃ' means tasting.

සි පාණිප්පසවෙ. සූයති, පසූයති. පසූතා ගාවී.

The root 'si' is in the sense of giving birth. 'Sūyati' and 'pasūyati' mean she gives birth. 'Pasūtā gāvī' means a cow that has calved.

කුසු හරණදිත්තීසු. කුසයති.

The root 'kusu' is in the senses of plucking and shining. 'Kusayati' means one plucks or shines.

සිලිස ආලිඞ්ගනෙ. සිලිස්සති. සිලෙසො.

The root 'silisa' is in the sense of embracing. 'Silissati' means one embraces. 'Sileso' means an embrace.

කිලිස උපතාපෙ. කිලිස්සති, සංකිලිස්සති. කිලෙසො, සංකිලෙසො. ඉකාරලොපෙ ක්ලිස්සති ක්ලෙසො [Pg.239] ඉච්චාදීනි. අපිච මලීනතාපි කිලිසසද්දෙන වුච්චති, කිලිට්ඨවත්ථං පරිදහති. ‘‘චිත්තෙන සංකිලිට්ඨෙන, සංකිලිස්සන්ති මාණවා’’තිආදීසු ධාතූනං අනෙකත්ථතාය.

The root 'kilisa' is in the sense of torment. 'Kilissati' means one is afflicted; 'saṃkilissati' means one is thoroughly defiled. 'Kileso' means defilement; 'saṃkileso' means corruption. With the elision of the vowel 'i', forms such as 'klissati' and 'kleso' arise. Moreover, impurity is also denoted by the word 'kilisa', as in 'one wears a soiled garment'. In passages such as, 'With a defiled mind, young men are defiled,' this is due to the multiple meanings of roots.

මස අප්පීභාවෙ ඛමායඤ්ච. මස්සති.

The root 'masa' is in the senses of diminishing and of forgiveness. 'Massati' means it diminishes or forgives.

ලීස අප්පීභාවෙ. ලිස්සති. ලෙසො. ‘‘ලිස ලෙසනෙ’’තිපි පඨන්ති ආචරියා.

The root 'līsa' is in the sense of becoming meager. 'Lissati' means it sticks. 'Leso' means stickiness. Some teachers also read, 'The root "lisa" is in the sense of sticking.'

තස පිපාසායං. තස්සති, පරිතස්සති. පරිතස්සනා, තසිණා, තසිතො.

The root 'tasa' is in the sense of thirst. 'Tassati' means one thirsts; 'paritassati' means one thirsts intensely. 'Paritassanā' means intense thirst; 'tasiṇā' means thirst; 'tasito' means thirsty.

දුස දොසනෙ. දුස්සති. දොසො, දොසනං, දොසිතො.

The root 'dusa' is in the sense of malice. 'Dussati' means one is malicious. 'Doso' means malice; 'dosanaṃ' means corrupting; 'dosito' means corrupted.

දුස අප්පීතියං. දුස්සති, පදුස්සති. දොසො, පදොසො, දුට්ඨො, පදුට්ඨො, දූසකො, දූසිතො, දූසනා.

The root 'dusa' is in the sense of displeasure. 'Dussati' means one is displeased; 'padussati' means one is greatly displeased. 'Doso' means anger; 'padoso' means great anger; 'duṭṭho' means corrupted; 'paduṭṭho' means greatly corrupted; 'dūsako' means one who corrupts; 'dūsito' means corrupted; 'dūsanā' means corruption.

අසු ඛෙපෙ. ඛෙපො ඛිපනං. අස්සති. නිරස්සතිආදියති ච ධම්මං. ඉස්සාසො.

The root 'asu' is in the sense of throwing. 'Khepo' means throwing; 'khipanaṃ' means casting. 'Assati' means one throws. 'Nirassati' means one rejects, and 'ādiyati' means one takes up the Dhamma. 'Issāso' means an archer.

එත්ථ ච නිරස්සතීති ඡඩ්ඩෙති සත්ථාරං තථා ධම්මක්ඛානාදීනි. ඉස්සාසොති උසුං අස්සති ඛිපතීති ඉස්සාසො, ධනුග්ගහො.

Here, 'nirassati' means to discard, to reject the Teacher, likewise the exposition of the Dhamma, and so forth. 'Issāso' is one who shoots or casts an arrow, thus an archer, a bowman.

යසු පයතනෙ. යස්සති. නියසකම්මං.

The root 'yasu' is in the sense of striving. 'Yassati' means one strives. 'Niyasakammaṃ' means an act of reliance or dismissal.

එත්ථ ච යෙන විනයකම්මෙන ‘‘නිස්සාය තෙ වත්ථබ්බ’’න්ති නියස්සියති භජාපියතීති නියසො බාලං, තං නියසකම්මං නාම. ‘‘කරොහි මෙ යක්ඛ නියසකම්ම’’න්ති එත්ථ පන නිග්ගහකම්මං නියසකම්මං නාම.

Here, that disciplinary act by which an immature person is made to rely upon and associate with support, according to the rule, 'You must live in dependence,' is called 'niyaso'. That is the 'act of reliance' (niyasakamma). However, in the phrase, 'Perform for me, O yakkha, the niyasakamma,' here 'niyasakamma' means an act of restraint.

භස්ස භස්සනෙ. භස්සති. භස්සං, භස්සකාරකො.

The root 'bhassa' is in the sense of chattering. 'Bhassati' means one chatters. 'Bhassaṃ' means chatter; 'bhassakārako' means a chatterer.

වස සද්දෙ. සකුණො වස්සති. අධමො මිගජාතානං, සිඞ්ගාලො තාත වස්සති. මණ්ඩූකො වස්සති.

The root 'vasa' is in the sense of making a sound. 'Sakuṇo vassati' means the bird cries out. 'Adhamo migajātānaṃ, siṅgālo tāta vassati' means the lowest of the beast-kind, the jackal, cries out, my dear. 'Maṇḍūko vassati' means the frog cries out.

නස [Pg.240] අදස්සනෙ. නස්සනධම්මං නස්සති. පනස්සති. විනස්සති. නස්ස වසලි, චර පිරෙ විනස්ස. නට්ඨො, විනට්ඨො. කාරිතෙ – නාසෙති, නාසයති.

The root 'nasa' is in the sense of disappearance. 'Nassanadhammaṃ nassati' means that which is of a perishable nature perishes. 'Panassati' means it perishes. 'Vinassati' means it is utterly destroyed. 'Nassa vasali, cara pire vinassa' means begone, outcast; go away, you wretch, and perish! 'Naṭṭho' means lost; 'vinaṭṭho' means destroyed. In the causative: 'nāseti' and 'nāsayati' mean one causes to perish or destroys.

සුස සොසනෙ. පණ්ණං සුස්සති. කාරිතෙ – වාතො පණ්ණං සොසෙති, සොසයති. කම්මෙ – වාතෙන පණ්ණං සොසියති. භාවෙ ක්‍රියාපදමප්පසිද්ධං. සොසො, සුක්ඛං කට්ඨං. සුස්සං, සුස්සන්තො. සුස්සමානො දහදො.

The root 'susa' is in the sense of drying. 'Paṇṇaṃ sussati' means a leaf dries up or withers. In the causative: 'vāto paṇṇaṃ soseti' means the wind dries a leaf; 'sosayati' means it causes to dry. In the passive: 'vātena paṇṇaṃ sosiyati' means a leaf is dried by the wind. In the impersonal construction, the verb form is not common. 'Soso' means dryness; 'sukkhaṃ kaṭṭhaṃ' means dry wood. 'Sussaṃ' and 'sussanto' mean drying. 'Sussamāno dahado' means a wasting fever.

තුස තුට්ඨියං. තුස්සති, සන්තුස්සති. සන්තුට්ඨි, සන්තොසො, තොසනං, තුට්ඨබ්බං, තුස්සිතබ්බං, තුසිතා. කාරිතෙ ‘‘තොසෙති’’ ඉච්චාදීනි.

The root 'tusa' is in the sense of satisfaction. 'Tussati' means one is pleased; 'santussati' means one is content. 'Santuṭṭhi' means contentment; 'santoso' means satisfaction; 'tosanaṃ' means pleasing. 'Tuṭṭhabbaṃ' and 'tussitabbaṃ' mean fit to be pleased with. 'Tusitā' means the satisfied ones. In the causative: 'toseti', meaning one pleases, and so forth.

හා පරිහානියං. හායති, පරිහායති. හායන්ති තත්ථ වළවා. භාවෙ ‘‘භයං වා ඡම්භිතත්තං වා ලොමහංසො වා, සො පහීයිස්සතී’’ති ච ‘‘රාගො පහීයතී’’ති ච රූපං. කම්මෙ ක්‍රියාපදමප්පසිද්ධං. ‘‘රාගො පහීයතී’’ති ඉදං පන ‘‘හා චාගෙ’’ති වුත්තස්ස භූවාදිගණිකධාතුස්ස රූපං ‘‘රාගං පජහතී’’ති කත්තුපදස්ස දස්සනතො.

The root 'hā' is in the sense of decline. 'Hāyati' means one declines; 'parihāyati' means one deteriorates. 'Hāyanti tattha vaḷavā' means there, the mares decline. In the impersonal construction, the forms are seen in 'fear or trembling or hair-raising, that will be abandoned,' and 'lust is abandoned.' In the passive voice, the verb form is not common. However, the form 'rāgo pahīyati' (lust is abandoned) is from the root 'hā' meaning to abandon, which belongs to the Bhūvādi group, because the corresponding active form 'rāgaṃ pajahati' (one abandons lust) is found.

නහ බන්ධනෙ. නය්හති. උපනය්හති. සන්නය්හති. සන්නාහො. සන්නද්ධො.

The root 'naha' is in the sense of binding. 'Nayhati' means one binds. 'Upanayhati' means one ties to. 'Sannayhati' means one ties together or puts on armor. 'Sannāho' means armor. 'Sannaddho' means armored.

මුහ වෙචිත්තෙ. මුය්හති, සම්මුය්හති, පමුය්හති. මොහො, පමොහො. මූළ්හො. මොමූහො පුරිසො. මොමූහං චිත්තං. කාරිතෙ – මොහෙති. පමොහකො. එත්ථ ච මොමූහොති අවිසදතාය මොමූහො, මහාමූළ්හොති අත්ථො.

The root 'muha' is in the sense of confusion or delusion. 'Muyhati' means one is deluded; 'sammuyhati' means one is utterly deluded; 'pamuyhati' means one is greatly deluded. 'Moho' means delusion; 'pamoho' means great delusion. 'Mūḷho' means deluded. 'Momūho puriso' means a very deluded man. 'Momūhaṃ cittaṃ' means a very deluded mind. In the causative: 'moheti' means one deludes. 'Pamohako' means a deluder. Here, 'momūho' means greatly deluded due to a lack of clarity; the meaning is 'very confused'.

සහ සුහ සත්තියං. සය්හති. සුය්හති.

The roots 'saha' and 'suha' are in the sense of power or endurance. 'Sayhati' means one endures. 'Suyhati' means one endures.

න්හා [Pg.241] සොචෙය්‍යෙ. න්හායති, අප්පක්ඛරානං බහුභාවෙ නහායති. නහායිත්වා, න්හායිත්වා. නහානං, න්හානං. සීසං න්හාතො. එත්ථ ච සීසං න්හාතොති සීසං ධොවිත්වා න්හාතොති අත්ථො ගහෙතබ්බො පොරාණෙහි අනුමතත්තා.

The root 'nhā' is in the sense of cleansing. 'Nhāyati' means one bathes; the form 'nahāyati' also occurs for euphonic reasons. 'Nahāyitvā' and 'nhāyitvā' mean having bathed. 'Nahānaṃ' and 'nhānaṃ' mean bathing. 'Sīsaṃ nhāto' means one with head bathed. Here, 'sīsaṃ nhāto' should be understood to mean 'having washed one's head, one has bathed,' this being approved by the ancients.

සිනිහ පීතියං. සිනිය්හති. සිනෙහකො, සිනෙහිතො, සිනිද්ධො. පුත්තෙ සිනෙහො අජායථ. ඉකාරලොපෙන ස්නෙහො. තථා හි ‘‘නිස්නෙහමභිකඞ්ඛාමී’’ති පාළි දිස්සති.

The root 'siniha' is in the sense of affection. 'Siniyhati' means one feels affection. 'Sinehako' means affectionate; 'sinehito' means beloved; 'siniddho' means smooth or affectionate. 'Putte sineho ajāyatha' means affection for a son arose. By the elision of the vowel 'i', the form 'sneho' arises. Indeed, the Pāli text, 'nisnehamabhikaṅkhāmī' (I desire the absence of affection), is found.

විරිළ ලජ්ජායං චොදනෙ ච. විරිළිතො. ලජ්ජාවසෙන අත්ථො පසිද්ධො, න චොදනාවසෙන. තථා හි ‘‘විරිළිතොති ලජ්ජිතො’’ති අත්ථසංවණ්ණකා ගරූ වදන්ති ‘‘ලජ්ජනාකාරප්පත්තො’’ති ච.

The root 'viriḷa' is in the senses of shame and of reproach. 'Viriḷito' means one is ashamed. The meaning is established by way of shame, not by way of reproach. Indeed, the venerable commentators on the meaning say that 'viriḷito' means 'ashamed,' and also 'one who has attained the state of shame.'

දිවාදී එත්තකා දිට්ඨා, ධාතවො මෙ යථාබලං;

සුත්තෙස්වඤ්ඤෙපි පෙක්ඛිත්වා, ගණ්හව්හො අත්ථයුත්තිතොති.

These many roots of the Divādi group have been presented by me according to my ability; having examined them in the discourses and elsewhere, you should grasp them as being connected with the meaning.

දිවාදිගණොයං.

Here ends the Divādi group.

ස්වාදිගණික

Svādigaṇika (belonging to the svādi group).

සු සවනෙ. ‘‘සුණොති, සුණාති. සුණිංසු. පටිස්සුණි, පටිස්සුණිංසු. අස්සොසි, අස්සොසුං. පච්චස්සොසි, පච්චස්සොසුං’’ ඉච්චාදීනි, ‘‘සුණිස්සති, සොස්සති’’ ඉච්චාදීනි ච භවන්ති. අබ්භාසවිසයෙ ‘‘සුස්සූසති, සුස්සූසා’’ ඉච්චාදීනි. අනබ්භාසවිසයෙ – සාවකො, සොතො, සුණං, සුණන්තො, සුණමානො, සුය්‍යමානො, සවනං, සුතං. අසුයිත්ථාති වා සුතං. සුතවා, සොතං, සොණො, සුණිතුං, සොතුං. සුණිත්වා, සුණිය, සුණියාන, සුත්වා, සුත්වාන. කාරිතෙ – සාවෙති, සාවයති. කම්මෙ – සද්දො සුය්‍යති, සූයති ච. භාවෙ පදරූපමප්පසිද්ධං.

The root Su is in the sense of hearing. ‘Suṇoti’ (he hears), ‘suṇāti’ (he hears). ‘Suṇiṃsu’ (they heard). ‘Paṭissuṇi’ (he promised), ‘paṭissuṇiṃsu’ (they promised). ‘Assosi’ (he heard), ‘assosuṃ’ (they heard). ‘Paccassosi’ (he replied), ‘paccassosuṃ’ (they replied), and so forth. ‘Suṇissati’ (he will hear), ‘sossati’ (he will hear), and so forth, also occur. In the context of reduplication: ‘sussūsati’ (he desires to hear), ‘sussūsā’ (desire to hear), and so forth. In the context of non-reduplication: sāvako (disciple), soto (ear), suṇaṃ (hearing), suṇanto (hearing), suṇamāno (hearing), suyyamāno (being heard), savanaṃ (the act of hearing), sutaṃ (heard). Or, ‘asuyitthā’ means ‘sutaṃ’ (heard). Sutavā (one who has heard), sotaṃ (the ear), soṇo (a dog), suṇituṃ (to hear), sotuṃ (to hear). Suṇitvā (having heard), suṇiya (having heard), suṇiyāna (having heard), sutvā (having heard), sutvāna (having heard). In the causative: sāveti (he causes to hear), sāvayati (he causes to hear). In the passive: saddo suyyati (the sound is heard), and sūyati (it is heard). In the abstract sense, the word-form is not well-established.

තත්ථ [Pg.242] සාවකොති අන්තෙවාසිකො, සො දුවිධො ආගතප්ඵලො අනාගතප්ඵලො ච, තත්ථ ආගතප්ඵලො සවනන්තෙ අරියාය ජාතියා ජාතොති ‘‘සාවකො’’ති වුච්චති, ඉතරො ගරූනං ඔවාදං සුණාතීති ‘‘සාවකො’’ති. සාවකො, අන්තෙවාසිකො, සිස්සොති පරියායා.

Herein, ‘sāvako’ means a student (antevāsiko). He is of two kinds: one who has attained the fruit and one who has not yet attained the fruit. Among them, the one who has attained the fruit is called ‘sāvako’ because he is born into the noble lineage at the end of hearing. The other is called ‘sāvako’ because he listens to the advice of his teachers. ‘Sāvako’ (disciple), ‘antevāsiko’ (student), and ‘sisso’ (pupil) are synonyms.

එත්ථ සුතසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරං වදාම සද්ධිං සොතසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරෙන. සුතසද්දො සඋපසග්ගො අනුපසග්ගො ච අනුපපදෙන, සුතසද්දො ච –

Here we shall explain the extraction of the meaning of the word ‘suta’, together with the extraction of the meaning of the word ‘sota’. The word ‘suta’ is found with a prefix, without a prefix, and without a preceding word; and the word ‘suta’:

ගමනෙ විස්සුතෙ තින්තෙ, නියොගො’පචිතෙපි ච;

සද්දෙ ච සොතද්වාරානු-සාරඤාතෙසු දිස්සති.

It is seen in the sense of going, in the well-known, in the defiled, in appointment, and in the accumulated; and in sound, and in what is known by following the ear-door.

තථා හි ‘‘සෙනාය පසුතො’’තිආදීසු ගච්ඡන්තොති අත්ථො. ‘‘සුතධම්මස්ස පස්සතො’’තිආදීසු විස්සුතධම්මස්සාති අත්ථො. ‘‘අවස්සුතා අවස්සුතස්ස පුරිසපුග්ගලස්සා’’තිආදීසු තින්තස්සාති අත්ථො. ‘‘යෙ ඣානප්පසුතා ධීරා’’තිආදීසු අනුයුත්තාති අත්ථො. ‘‘තුම්හෙහි පුඤ්ඤං පසුතං අනප්පක’’න්තිආදීසු උපචිතන්ති අත්ථො. ‘‘දිට්ඨං සුතං මුතං විඤ්ඤාත’’න්තිආදීසු සද්දොති අත්ථො. ‘‘බහුස්සුතො හොති සුතධරො සුතසන්නිචයො’’තිආදීසු සොතද්වාරානුසාරවිඤ්ඤාතධම්මධරොති අත්ථො.

For example, in phrases like ‘senāya pasuto’ (gone forth with the army), the meaning is ‘gacchanto’ (going). In ‘sutadhammassa passato’ (of one who sees the heard doctrine), the meaning is ‘vissutadhammassā’ (of one whose doctrine is renowned). In ‘avassutā avassutassa purisapuggalassā’ (defiled, for a defiled person), the meaning is ‘tintassā’ (moistened/defiled). In ‘ye jhānappasutā dhīrā’ (those wise ones devoted to jhāna), the meaning is ‘anuyuttā’ (devoted). In ‘tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappakaṃ’ (much merit has been generated by you), the meaning is ‘upacitaṃ’ (accumulated). In ‘diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ’ (seen, heard, sensed, cognized), the meaning is ‘saddo’ (sound). In ‘bahussuto hoti sutadharo sutasannicayo’ (he is very learned, a bearer of what is heard, an accumulator of what is heard), the meaning is ‘sotadvārānusāraviññātadhammadharo’ (a bearer of the doctrine known by following the ear-door).

සොතසද්දොපි අනෙකත්ථප්පභෙදො. තථා හෙස –

The word ‘sota’ also has various kinds of meanings. Thus it is:

මංසවිඤ්ඤාණඤාණෙසු, තණ්හාදීසු ච දිස්සති;

ධාරායං අරියමග්ගෙ, චිත්තසන්තතියම්පි ච.

It is seen in the physical ear, consciousness, and knowledge, and in craving and so forth; in a current, in the Noble Path, and also in the continuity of consciousness.

‘‘සොතායතනං[Pg.243], සොතධාතු, සොතින්ද්‍රිය’’න්තිආදීසු සොතසද්දො මංසසොතෙ දිස්සති, ‘‘සොතෙන සද්දං සුත්වා’’තිආදීසු සොතවිඤ්ඤාණෙ. ‘‘දිබ්බාය සොතධාතුයා’’තිආදීසු ඤාණසොතෙ. ‘‘යානි සොතානි ලොකස්මින්ති, යානි එතානි සොතානි මයා කිත්තිතානි පකිත්තිතානි ආචික්ඛිතානි දෙසිතානි පඤ්ඤපිතානි පට්ඨපිතානි විවරිතානි විභත්තානි උත්තානීකතානි පකාසිතානි. සෙය්‍යථිදං? තණ්හාසොතො දිට්ඨිසොතො කිලෙසසොතො දුච්චරිතසොතො අවිජ්ජාසොතො’’තිආදීසු පඤ්චසු ධම්මෙසු. ‘‘අද්දසා ඛො භගවා මහන්තං දාරුක්ඛන්ධං ගඞ්ගාය නදියා සොතෙන වුය්හමාන’’න්තිආදීසු උදකධාරායං. ‘‘අරියස්සෙතං ආවුසො අට්ඨඞ්ගිකස්ස මග්ගස්ස අධිවචනං, යදිදං සොතො’’තිආදීසු අරියමග්ගෙ. ‘‘පුරිසස්ස ච විඤ්ඤාණසොතං පජානාති උභයතො අබ්බොච්ඡින්නං ඉධලොකෙ පතිට්ඨිතඤ්ච පරලොකෙ පතිට්ඨිතඤ්චා’’තිආදීසු චිත්තසන්තතියන්ති.

In phrases like ‘sotāyatanaṃ’ (ear-base), ‘sotadhātu’ (ear-element), ‘sotindriyaṃ’ (ear-faculty), and so forth, the word ‘sota’ is seen in the sense of the physical ear. In ‘sotena saddaṃ sutvā’ (having heard a sound with the ear), and so forth, it is in the sense of ear-consciousness. In ‘dibbāya sotadhātuyā’ (by the divine ear-element), and so forth, it is in the sense of the stream of knowledge. In ‘yāni sotāni lokasmin’ (whatever streams there are in the world), and so forth, it is in the sense of five things: the stream of craving, the stream of views, the stream of defilements, the stream of misconduct, and the stream of ignorance. In ‘addasā kho bhagavā mahantaṃ dārukkhandhaṃ gaṅgāya nadiyā sotena vuyhamānaṃ’ (the Blessed One saw a great log being carried by the current of the river Ganges), and so forth, it is in the sense of a current of water. In ‘ariyassetaṃ āvuso aṭṭhaṅgikassa maggassa adhivacanaṃ, yadidaṃ soto’ (this, friend, is a designation for the Noble Eightfold Path, namely, the stream), and so forth, it is in the sense of the Noble Path. In ‘purisassa ca viññāṇasotaṃ pajānāti ubhayato abbocchinnaṃ idhaloke patiṭṭhitañca paraloke patiṭṭhitañca’ (he knows the stream of consciousness of a person, unbroken on both sides, established in this world and established in the other world), and so forth, it is in the sense of the continuity of consciousness.

සොණොති සුනඛො. සො හි සාමිකස්ස වචනං සුණාතීති සොණොති වුච්චති.

‘Soṇo’ means a dog (sunakho). It is called ‘soṇo’ because it listens (suṇāti) to its master’s words.

ඉමානි තදභිධානානි –

These are its designations:

සුනඛො සාරමෙය්‍යො ච, සුණො සූනො ච කුක්කුරො;

සොණො ස්වානො සුවානො ච, සාළුරො මිගදංසනො.

Sunakho, sārameyyo, suṇo, sūno, and kukkuro; soṇo, svāno, and suvāno; sāḷuro, migadaṃsano.

සා සුනිධාති’මෙ සද්දා, පුමානෙසු පවත්තරෙ;

සුනඛී කුක්කුරී සී’ති, ඉමෙ ඉත්ථීසු වත්තරෙ.

These words, ‘sā,’ ‘sunidhā,’ and so forth, are used for males; ‘sunakhī,’ ‘kukkurī,’ ‘sī,’ and so forth, are used for females.

සුනඛා සාරමෙය්‍යාති, ආදි බහුවචො පන;

පවත්තති පුමිත්ථීසු, අඤ්ඤත්‍රාපි අයං නයො;

However, the plural forms like ‘sunakhā,’ ‘sārameyyā,’ and so forth, apply to both males and females. This principle applies elsewhere as well.

කුක්කුරොති [Pg.244] අයං තත්ථ, බාලකාලෙ රවෙන වෙ;

මහල්ලකෙපි සුනඛෙ, රූළ්හියා සම්පවත්තති.

The term ‘kukkuro’ is used for dogs in their youth due to their sound; however, by convention it applies even to old dogs.

තථා හි අට්ඨකථාචරියා කුක්කුරජාතකෙ ‘‘යෙ කුක්කුරා රාජකුලම්හි වඩ්ඪා, කොලෙය්‍යකා වණ්ණබලූපපන්නා’’තිඉමස්මිංපදෙසෙ එවමත්ථං වණ්ණයිංසු ‘‘යෙ කුක්කුරාති යෙ සුනඛා. යථා හි තරුණොපි පස්සාවො පූතිමුත්තන්ති තදහුජාතොපි සිඞ්ගාලො ‘‘ජරසිඞ්ගාලො’ති, කොමලාපි ගළාචීලතා ‘පූතිලතා’ති, සුවණ්ණවණ්ණොපි කායො ‘පූතිකායො’ති වුච්චති, එවමෙව වස්සසතිකොපි සුනඛො ‘කුක්කුරො’ති වුච්චති, තස්මා මහල්ලකා කායූපපන්නාපි තෙ ‘කුක්කුරා’ත්වෙව වුත්තා’’ති.

Indeed, the commentary teachers on the Kukkura Jātaka, regarding the passage, ‘ye kukkurā rājakulamhi vaḍḍhā, koleyyakā vaṇṇabalūpapannā’ (those dogs who grew up in the royal family, of high breed, endowed with beauty and strength), explained the meaning thus: ‘“ye kukkurā” means “ye sunakhā” (those dogs). Just as even fresh urine is called “pūtimuttaṃ” (foul urine), a newborn jackal is called “jarasiṅgālo” (an old jackal), a tender gaḷācīlatā creeper is called “pūtilatā” (rotten creeper), and a golden-hued body is called “pūtikāyo” (a foul body), so too even a hundred-year-old dog is called “kukkuro” (a puppy). Therefore, even those that are old and well-built are called “kukkurā”.’

කි හිංසායං. කිණොති, කිණාති, කිණන්ති.

The root Ki is in the sense of harming. Kiṇoti, kiṇāti, kiṇanti.

සක සාමත්ථියෙ. සමත්ථභාවො සාමත්ථියං, යථා දක්ඛියං. සක්කුණාති, සක්කුණන්ති. අසක්ඛි. සක්ඛිස්සති. සක්කො. සක්කී.

The root Saka is in the sense of capability. The state of being capable (samatthabhāvo) is capability (sāmatthiyaṃ), just as there is skillfulness (dakkhiyaṃ). Sakkuṇāti (he is able), sakkuṇanti (they are able). Asakkhi (he was able). Sakkhissati (he will be able). Sakko (able). Sakkī (able).

එත්ථ සක්කොති දෙවරාජා. සො හි පරහිතං සකහිතඤ්ච කාතුං සක්කුණාතීති සක්කො. අපිච සක්‍යකුලජාතො යො කොචිපි. තථා හි ‘‘අථ ඛො මහානාමො සක්කො’’තිආදි වුත්තං. ‘‘භගවන්තඤ්ච පිඞ්ගියො මං සක්ක සමුද්ධරාහීති ආලපි. සක්‍යා වත භො කුමාරා පරමසක්‍යා වත භො කුමාරා’’ති වචනමුපාදාය සබ්බෙපි සක්‍යකුලෙ ජාතා ‘‘සක්‍යා’’ති ච ‘‘සාකියා’’ති ච ‘‘සක්කා’’ති ච වුච්චන්ති. එත්ථ ස්වාදිත්තෙපි අනෙකස්සරධාතුතො එකොව උණාපච්චයො හොති, න ණු ණාපච්චයාති දට්ඨබ්බං.

Herein, 'Sakko' means the king of the gods. For he is capable (sakkuṇāti) of doing good for others and for himself, hence 'Sakko.' Moreover, it means anyone born in the Sakya clan. As it is said: 'Then Mahānāma the Sakyan...' and so on. And Piṅgiya addressed the Blessed One, 'O Sakyan, lift me up!' Taking the statement 'Indeed, O young men of the Sakyas, most excellent young men of the Sakyas,' all born in the Sakya clan are called 'Sakyas,' 'Sākiyas,' and 'Sakkas.' Here, although this root belongs to the svādi group, from a root with many vowels only the uṇā-suffix occurs, not the ṇu or ṇā suffixes—this should be understood.

ඛී [Pg.245] ඛයෙ. ඛීණොති. ඛීණාති. ඛීණා ජාති. ඛීණො. අයොගා භූරිසඞ්ඛයො.

The root Khī is in the sense of destruction. Khīṇoti. Khīṇāti. ‘Khīṇā jāti’ means birth is destroyed. ‘Khīṇo’ means destroyed. ‘Ayogā bhūrisaṅkhayo’ means from the yokes, a great destruction.

ගෙ සද්දෙ. ගිණොති, ගිණාති.

The root Ge is in the sense of sound. Giṇoti, giṇāti.

චි චයෙ. ණකාරස්ස නකාරත්තං. පාකාරං චිනොති. චිතං කුසලං. චෙතො පුග්ගලො.

The root Ci is in the sense of accumulation. The letter 'ṇ' becomes 'n.' ‘Pākāraṃ cinoti’ means he builds a wall. ‘Citaṃ kusalaṃ’ means accumulated merit. ‘Ceto puggalo’ means a person of mind.

රු උපතාපෙ. රුණොති, රුණාති.

The root Ru is in the sense of affliction. Ruṇoti, ruṇāti.

රාධ සාධ සංසිද්ධියං. රාධුණාති. සාධුණාති. රාධනං. ආරාධනං. සාධනං.

The roots Rādha and Sādha are in the sense of accomplishment. Rādhuṇāti. Sādhuṇāti. Rādhanaṃ. Ārādhanaṃ. Sādhanaṃ.

පී පීතියං. පීණොති, පීණාති. පීති, පියො.

The root Pī is in the sense of joy. Pīṇoti, pīṇāti. Pīti (joy), piyo (dear).

අප පාපුණෙ සම්භු ච. පාපුණොති, පාපුණාති. පත්තො. සබ්බඤ්ඤුතං සත්ථා පත්තො. සම්පත්තො යමසාධනං. සම්භුණාති, න කිඤ්චි අත්ථං අභිසම්භුණාති. සම්භුණන්තො, අභිසම්භුණමානො.

The root Āp is in the sense of reaching and accomplishing. Pāpuṇoti, pāpuṇāti. Patto. ‘Sabbaññutaṃ satthā patto’ means the Teacher has attained omniscience. ‘Sampatto yamasādhanaṃ’ means he has reached the abode of Yama. Sambhuṇāti. ‘Na kiñci atthaṃ abhisambhuṇāti’ means he does not fully comprehend any matter. Sambhuṇanto, abhisambhuṇamāno.

තත්ථ පත්තොති පසද්දො උපසග්ගො ‘‘පප්පොතී’’ති එත්ථ පසද්දො විය. තථා හි ‘‘පත්තො’’ති එත්ථ පාපුණීති අත්ථෙ පපුබ්බස්ස අපධාතුස්ස පකාරෙ ලුත්තෙ තපච්චයස්ස ද්විභාවො භවති. තත්ථ න අභිසම්භුණාතීති න සම්පාපුණාති, න සාධෙතීති වුත්තං හොති.

Herein, in ‘patto’, the sound ‘pa’ is a prefix, like the sound ‘pa’ in ‘pappoti.’ For, in the word ‘patto’, in the sense of ‘pāpuṇāti’, from the root ‘ap’ preceded by ‘pa’, when the letter ‘p’ of the root is elided, the suffix ‘ta’ is doubled. Herein, ‘na abhisambhuṇāti’ means ‘he does not attain,’ ‘he does not achieve’—this is what is said.

ඛිප ඛෙපෙ. ඛිපුණාති. ඛිප්පං. ඛිප්පන්ති මච්ඡපඤ්ජරො.

The root Khipa is in the sense of throwing. Khipuṇāti. ‘Khippaṃ’ means quickly. ‘Khippanti macchapañjaro’ means they throw the fish-trap.

ආප බ්‍යාපනෙ. ආපුණාති. ආපො.

The root Āpa is in the sense of pervading. Āpuṇāti. ‘Āpo’ means water.

මි පක්ඛෙපනෙ. මිනොති. මිත්තො.

The root Mi is in the sense of placing or depositing. Minoti. ‘Mitto’ means friend.

එත්ථ ච සබ්බගුය්හෙසු නිමියති පක්ඛිපියතීති මිත්තො. ‘‘මිත්තො හවෙ සත්තපදෙන හොතී’’ති වචනං පන වොහාරවසෙන වුත්තං, න අත්ථවසෙන. වුච්චෙය්‍ය චෙ, යො කොචි අවිස්සාසිකො [Pg.246] අත්තනො පටිවිරුද්ධොපි ච මිත්තො නාම භවෙය්‍ය, න චෙවං දට්ඨබ්බං. එවඤ්ච පන දට්ඨබ්බං ‘‘සත්තපදවීතිහාරමත්තෙනපි සහ ගච්ඡන්තො සහ ගච්ඡන්තස්ස පියවාචානිච්ඡාරණෙන අඤ්ඤමඤ්ඤං ආලාපසල්ලාපකරණමත්තෙන මිත්තො නාම හොතීති වත්තබ්බං. කිංකාරණා? දළ්හවිස්සාසො මිත්තො නාම න භවෙය්‍යාති මිත්තස්ස ගුණපසංසාවසෙන එවං වුත්ත’’න්ති.

Herein, 'mitto' (a friend) is so called because one is 'placed' or 'deposited' (nimiyati pakkhipiyati) in all secrets. The statement, 'A friend is indeed made by seven steps,' is said conventionally, not in terms of its ultimate meaning. If it were said that anyone untrustworthy or even opposed to oneself could be called a friend, it should not be regarded thus. Rather, it should be regarded in this way: 'One is called a friend merely by walking together for the space of seven steps, by uttering kind words while walking together, and merely by engaging in mutual conversation and polite talk.' For what reason? Because a friend who inspires strong trust would not be made thus; this is said in praise of a friend’s qualities.

වු සංවරණෙ. වුණොති, වුණාති, සංවුණොති, සංවුණාති. පණ්ඩිතො සීලසංවුතො.

The root 'vu' is in the sense of restraining. Vuṇoti, vuṇāti, saṃvuṇoti, saṃvuṇāti. 'Paṇḍito sīlasaṃvuto' means 'the wise one is restrained by virtue.'

සු අභිසවෙ. අභිසවො නාම පීළනං මන්ථනං සන්ධානං සින්හානං වා. සුණොති, සුණාති.

The root 'su' is in the sense of pressing out. 'Abhisavo' means pressing, churning, combining, or flowing. Suṇoti, suṇāti.

සි බන්ධනෙ. සිනොති.

The root 'si' is in the sense of binding. Sinoti.

සි නිසානෙ. සිණොති, සිණාති. නිසිතසත්ථං.

The root 'si' is in the sense of sharpening. Siṇoti, siṇāti. 'Nisitasatthaṃ' means 'a sharpened weapon.'

න හි නූනායං සා ඛුජ්ජා, ලභති ජිව්හාය ඡෙදනං;

සුනිසිතෙන සත්ථෙන, එවං දුබ්භාසිතං භණං;

Surely this hunchbacked woman, speaking such ill-spoken words, receives the cutting of her tongue with a well-sharpened knife.

එත්ථ භණන්ති භණන්තී.

Herein, 'bhaṇanti' is 'they speak,' and 'bhaṇantī' is 'speaking (feminine).'

වුස පාගබ්බියෙ. පාගබ්බියං නාම කායවාචාමනෙහි පගබ්බභාවො. වුසුණාති.

The root 'vusa' is in the sense of boldness. 'Pāgabbiyaṃ' is the state of being bold in body, speech, and mind. Vusuṇāti.

අසු බ්‍යාපනෙ. අසුණාති. අස්සු.

The root 'asu' is in the sense of pervading. Asuṇāti. 'Assu' means 'a tear.'

හි ගතිබුද්ධීසු උපතාපෙ ච. හිනොති.

The root 'hi' is in the sense of movement, understanding, and affliction. Hinoti.

එත්ථ පන අසමානන්තත්තෙපි සමානත්ථානං සමොධානං වුච්චති.

Herein, however, even when there is no immediate contiguity, the connection of things having a similar meaning is called 'samodhāna.'

තික තිග සඝ දික්ඛ කිවි චිරි ජිරි දාස දු හිංසායං. තිකුණාති. තිගුණාති. සඝුණාති. දික්ඛුණාති. කිවුණාති[Pg.247]. චිරුණාති. ජිරුණාති. දාසුණාති. දුණොති, දුණාතීති රූපානි හිංසාවාචකානි භවන්ති.

The roots 'tika,' 'tiga,' 'sagha,' 'dikkha,' 'kivi,' 'ciri,' 'jiri,' 'dāsa,' and 'du' are in the sense of harming. Tikuṇāti, tiguṇāti, saghuṇāti, dikkhuṇāti, kivuṇāti, ciruṇāti, jiruṇāti, dāsuṇāti, duṇoti, and duṇāti—these forms are expressive of harming.

සුවාදී එත්තකා දිට්ඨා, ධාතවො මෙ යථාබලං;

සුත්තෙස්වඤ්ඤෙපි පෙක්ඛිත්වා, ගණව්හො අත්ථයුත්තිතො.

So many roots of the Suvādi group have been seen by me according to my ability; having also examined other texts, you should grasp the grouping in accordance with the meaning.

ස්වාදිගණොයං.

This is the Svādi group.

කියාදිගණික

The Kiyādi Group

කී දබ්බවිනිමයෙ. දබ්බවිනිමයො කයවික්කයවසෙන භණ්ඩස්ස පරිවත්තනං. කිණාති, කිණන්ති. වික්කිණාති, වික්කිණන්ති. කෙතුං, කිණිතුං. වික්කෙතුං, වික්කිණිතුං. කිණිත්වා, වික්කිණිත්වා. කීතං භණ්ඩං. කයො, වික්කයො. වික්කිණෙය්‍ය හනෙය්‍ය වා.

The root 'kī' is in the sense of exchanging goods. 'Dabbavinimayo' is the exchange of merchandise by way of buying and selling. Kiṇāti, kiṇanti. Vikkiṇāti, vikkiṇanti. Ketuṃ, kiṇituṃ. Vikketuṃ, vikkiṇituṃ. Kiṇitvā, vikkiṇitvā. 'Kītaṃ bhaṇḍaṃ' means 'purchased goods.' 'Kayo' is buying; 'vikkayo' is selling. 'Vikkiṇeyya haneyya vā' means 'one might sell or kill.'

ඛි ගතියං. ඛිණාති. අතිඛිණො සරො. ඛං, ඛානි. නකාරස්ස ණකාරත්තං.

The root 'khi' is in the sense of movement. Khiṇāti. 'Atikhiṇo saro' means 'a sound that has gone beyond.' Khaṃ, khāni. 'Nakārassa ṇakārattaṃ' means 'the letter ‘na’ becomes ‘ṇa’.'

තත්ථ ඛිණාතීති ගච්ඡති. අතිඛිනොති අතිගතො. අත්‍රායං පාළි ‘‘සෙන්ති චාපාතිඛිණාව, පුරාණානි අනුත්ථුන’’න්ති. තත්ථ චාපාතිඛිණා’ති චාපතො අතිඛිණා අතිගතා. අට්ඨකථායං පන ‘‘චාපාතිඛිණාති චාපතො අතිඛිණා චාපා විනිමුත්තාති අත්ථො’’ති පදත්ථවිවරණං කතං, තම්පි ගතත්ථඤ්ඤෙව සන්ධාය අධිප්පායත්ථවසෙන කතන්ති දට්ඨබ්බං. තත්‍ර ඛන්ති සග්ගො. සො හි කතපුඤ්ඤෙහි ගන්තබ්බත්තා ‘‘ඛ’’න්ති වුච්චති. ඛානීති සග්ගා.

Therein, 'khiṇāti' means 'one goes.' 'Atikhinoti' means 'one has gone beyond.' Herein, this is the Pāli text: 'Senti cāpātikhiṇāva, purāṇāni anutthuna' ('They lie like arrows gone from the bow, lamenting not their former state'). Therein, 'cāpātikhiṇā' means 'gone beyond from the bow, surpassed.' In the commentary, however, the explanation of the word's meaning is given as: 'cāpātikhiṇā means gone beyond from the bow, that is, released from the bow.' It should be understood that this too is stated according to the intended meaning, with reference to the sense already conveyed. There, 'kha' means heaven. It is called 'kha' because it is to be gone to by those who have performed meritorious deeds. 'Khāni' means heavens.

චි චයෙ. පුඤ්ඤං චිනාති. පාකාරං චිනාති. පාරමියො විචිනාති, විචිනති ච. පුප්ඵං ඔචිනාති, ඔචිනති වා. පචිනාති. පචිනිත්වා. චිතං කුසලං. චයො සඤ්චයො. චිතො පාකාරො. චිනාතීති චෙතො, ඉට්ඨකවඩ්ඪකී. යො සත්තො පුඤ්ඤසඤ්චයො[Pg.248]. ‘‘සඤ්චයො රාසි සමූහො පිණ්ඩො ගණො සඞ්ඝො කදම්බො වග්ගො කරො ඝටා’’ඉච්චෙවමාදයො පරියායා.

The root 'ci' is in the sense of accumulating. 'Puññaṃ cināti' means 'one accumulates merit.' 'Pākāraṃ cināti' means 'one builds a wall.' 'Pāramiyo vicināti, vicinati ca' means 'one investigates or selects the perfections.' 'Pupphaṃ ocināti, ocinati vā' means 'one plucks or gathers a flower.' 'Pacināti' means 'one gathers.' 'Pacinitvā' means 'having gathered.' 'Citaṃ kusalaṃ' means 'accumulated skillfulness.' 'Cayo, sañcayo' both mean 'accumulation.' 'Cito pākāro' means 'a built wall.' 'Cinātīti ceto' means 'one who builds is a ceto, a brick-mason.' 'Yo satto puññasañcayo' means 'that being who is an accumulator of merit.' 'Sañcayo, rāsi, samūho, piṇḍo, gaṇo, saṅgho, kadambo, vaggo, karo, ghaṭā' and so forth are synonyms.

ජි ජයෙ. ජිනාති, විජිනාති, ජිනියති. ජෙතා, ජිනො. ජිතො මාරො. මාරං ජිතො. ජිතවා, ජිතාවී, ජිතබ්බො, ජෙය්‍යො, ජයනං, ජිතං, විජිතං, ජයො, පරාජයනං, පරාජයො. යස්ස ජිතං නාවජීයති. ජිතමස්ස නොයාති කොචි ලොකෙ. ජයො හි බුද්ධස්ස සිරීමතො අයං, මාරස්ස ච පාපිමතො පරාජයො.

The root 'ji' is in the sense of conquering. Jināti, vijināti, jiniyati. Jetā, jino. Jito māro. Māraṃ jito. Jitavā, jitāvī, jitabbo, jeyyo, jayanaṃ, jitaṃ, vijitaṃ, jayo, parājayanaṃ, parājayo. 'Yassa jitaṃ nāvajīyati' means 'whose victory is not undone.' 'Jitamassa noyāti koci loke' means 'no one in the world surpasses his victory.' 'Jayo hi buddhassa sirīmato ayaṃ, mārassa ca pāpimato parājayo' means 'for this is the victory of the glorious Buddha, and the defeat of the evil Māra.'

තත්ථ ජෙතාති ජිනාතීති ජෙතා, යො කොචි පුග්ගලො. අජිනීති ජිනො, සබ්බඤ්ඤූ ධම්මරාජා. කිං සො අජිනි? පාපකෙ අකුසලෙ ධම්මෙ මාරාදිඅරයො ච. ඉති පාපකෙ අකුසලෙ ධම්මෙ මාරාදයො ච අරයො අජිනීති ජිනො. වුත්තම්පි චෙතං –

Therein, 'jetā' means 'one who conquers,' any person whatsoever. 'Jino' means 'conqueror,' the All-Knowing King of Dhamma, because he conquered. What did he conquer? Evil, unskillful states and enemies such as Māra. Thus, because he conquered evil, unskillful states and enemies such as Māra, he is called 'jino.' And this is said:

‘‘මාදිසා වෙ ජිනා හොන්ති, යෙ පත්තා ආසවක්ඛයං;

ජිතා මෙ පාපකා ධම්මා, තස්මාහං උපක ජිනො’’ති,

'Conquerors are indeed like me, those who have attained the destruction of the taints. Evil states have been conquered by me; therefore, Upaka, I am a conqueror.'

‘‘තථාගතො භික්ඛවෙ අභිභූ අනභිභූතො’’ති ච.

and, 'The Tathāgata, monks, is the conqueror, the unconquered.'

ජිනසද්දො හි කෙවලො සබ්බඤ්ඤුම්හි පවත්තති, සොපපදො පන පච්චෙකබුද්ධාදීසු තම්හි ච යථාරහං පවත්තති. ‘‘පච්චෙකජිනො, ඔධිජිනො, අනොධිජිනො, විපාකජිනො, අවිපාකජිනො’’ති ඉමානෙත්ථ නිදස්සනපදානි.

The word 'Jina' by itself applies only to the All-Knowing One; however, with a prefix, it applies to Paccekabuddhas and others, and also to him, as is appropriate. 'Paccekajino, odhijino, anodhijino, vipākajino, avipākajino'—these herein are illustrative terms.

ජි ජානියං. ජිනාති, න ජිනාති න ජාපයෙ, ජිනො රථස්සං මණිකුණ්ඩලෙ ච, පුත්තෙ ච දාරෙ ච තථෙව ජිනො. ජිනො ධනඤ්ච දාසෙ ච.

The root 'ji' is in the sense of knowing. Jināti, na jināti, na jāpaye. 'Jino rathassaṃ' means 'a master of a chariot,' 'maṇikuṇḍale ca' means 'and of jeweled earrings,' 'putte ca dāre ca tatheva jino' means 'and likewise a master of sons and wives.' 'Jino dhanañca dāse ca' means 'a master of wealth and of slaves.'

ඤා [Pg.249] අවබොධනෙ. ජානාති, ඤායති, නායති. අනිමිත්තා න නායරෙ. ජඤ්ඤා සො යදි හාපයෙ. මා මං ජඤ්ඤූති ඉච්ඡති. ‘‘ඉමෙ අම්හාක’’න්ති ඤාතබ්බට්ඨෙන ඤාති, ඤාතකො. ඤාතිමිත්තා සුහජ්ජා ච. ඤාතකො නො නිසින්නොති. ඤාතබ්බං ඤෙය්‍යං, සඞ්ඛාරවිකාරලක්ඛණනිබ්බානපඤ්ඤත්තිධම්මා. ඊදිසෙසු ඨානෙසු ඤෙය්‍යසද්දො එකන්තෙන නපුංසකො, වාච්චලිඞ්ගත්තෙ සබ්බලිඞ්ගිකො, යථා? ඤෙය්‍යො ඵස්සො. ඤෙය්‍යා වෙදනා. ඤෙය්‍යං චිත්තං. ඤෙය්‍යො පුරිසො, ඤෙය්‍යා ඉත්ථී, ඤෙය්‍යං ධනන්ති ච.

The root 'ñā' is in the sense of understanding. Jānāti, ñāyati, nāyati. 'Animittā na nāyare' means 'the signless are not known.' 'Jaññā so yadi hāpaye' means 'he would know if he were to abandon.' 'Mā maṃ jaññūti icchati' means 'he wishes, “Let them not know me.”' Because they are to be known as 'these are ours,' they are called 'ñāti' (a relative) or 'ñātako' (a kinsman). 'Ñātimittā suhajjā ca' means 'relatives, friends, and companions.' 'Ñātako no nisinnoti' means 'our kinsman sits down.' 'Ñātabbaṃ' is 'ñeyyaṃ' (what is to be known, the knowable), which are the phenomena of formations, derivatives, characteristics, Nibbāna, and concepts. In such contexts, the word 'ñeyya' is exclusively neuter, but when it qualifies a noun, it takes any gender, for example: 'ñeyyo phasso' (knowable contact), 'ñeyyā vedanā' (knowable feeling), 'ñeyyaṃ cittaṃ' (knowable mind), 'ñeyyo puriso' (a knowable man), 'ñeyyā itthī' (a knowable woman), and 'ñeyyaṃ dhanaṃ' (knowable wealth).

ථු අභිත්ථවෙ. ථුනාති. අභිත්ථුනාති. ථුති, අභිත්ථුති. ථවනා, අභිත්ථවනා, ථුතො, අභිත්ථුතො.

The root 'thu' is in the sense of praising. Thunāti. Abhitthunāti. 'Thuti, abhitthuti' mean praise, laudation. 'Thavanā, abhitthavanā' mean praising, extolling. 'Thuto, abhitthuto' mean praised, extolled.

ථු නිත්ථුනනෙ. ථුනාති.

The root 'thu' is in the sense of lamenting. Thunāti.

උට්ඨෙහි රෙවතෙ සුපාපධම්මෙ,අපාරුතද්වාරෙ අදානසීලෙ;

නෙස්සාම තං යත්ථ ථුනන්ති දුග්ගතා,සමප්පිතා නෙරයිකා දුක්ඛෙන;

පුරාණානි අනුත්ථුන’’න්ති ච පයොගො.

Arise, Revata, of evil nature, with unguarded doors, of ungenerous character! We will lead you where the unfortunate lament, hell-beings given over to suffering. And 'Purāṇāni anutthuna' ('lamenting not their former state') is an example.

දු හිංසායං. දුනාති. මිත්තද්දු. දුමො.

The root 'du' is in the sense of harming. Dunāti. 'Mittaddu' means 'a treacherous friend.' 'Dumo' means 'a tree.'

එත්ථ මිත්තද්දූති මිත්තං දුනාති හිංසති දුබ්භතීති මිත්තද්දු. අත්‍ර ‘‘වෙදා න තාණාය භවන්ති තස්ස, මිත්තද්දුනො භූනහුනො නරස්සා’’ති පාළි නිදස්සනං. දුමොති දුනියති ගෙහසම්භාරාදිඅත්ථාය හිංසියති ඡින්දියති, පණ්ණපුප්ඵාදිඅත්ථිකෙහි වා පණ්ණපුප්ඵාදිහරණෙන පීළියතීති දුමො.

Herein, 'mittaddu' means one who harms, injures, or betrays a friend, hence 'mittaddu'. Here, the Pāli passage 'For him, the betrayer of friends, the slayer of beings, the Vedas are no protection' is an illustration. 'Dumo' means that which is harmed or cut down for the sake of household materials and so on; or, it is that which is afflicted by those who desire leaves and flowers, through the removal of leaves and flowers.

ධූ කම්පනෙ. ධුනාති. ධූමො, ධොනා, ධොනො, ධුතො. ධුනන්තො වාකචීරානි, ගච්ඡාමි අම්බරෙ තදා.

The root 'dhū' is in the sense of shaking. It shakes. Smoke, cleansed (feminine), cleansed (masculine), shaken. 'Shaking the bark robes, then I go in the sky.'

තත්ථ [Pg.250] ධූමොති ධුනාති කම්පතීති ධූමො. ධූමසද්දො කොධෙ තණ්හාය විතක්කෙ පඤ්චසු කාමගුණෙසු ධම්මදෙසනායං පකතිධූමෙති ඉමෙසු අත්ථෙසු වත්තති. ‘‘කොධො ධූමො භස්මානි මොසවජ්ජ’’න්ති එත්ථ හි කොධෙ වත්තති. ‘‘ඉච්ඡා ධූමායිතො සදා’’ති එත්ථ තණ්හායං. ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන අඤ්ඤතරො භික්ඛු භගවතො අවිදූරෙ ධූමායන්තො නිසින්නො හොතී’’ති එත්ථ විතක්කෙ.

Herein, 'dhūma' is so called because it shakes, it trembles. The word 'dhūma' is used in these senses: anger, craving, thought, the five strands of sensual pleasure, Dhamma teaching, and natural smoke. For instance, in 'Anger is smoke, lying is ashes,' it refers to anger. In 'Always smoldering with desire,' it refers to craving. In 'At that time, a certain bhikkhu was sitting not far from the Blessed One, agitated with thought,' it refers to thought.

‘‘පඞ්කො ච කාමා පලිපො ච කාමා,භයඤ්ච මෙතං තිමුලං පවුත්තං;

රජො ච ධූමො ච මයා පකාසිතො,හිත්වා තුවං පබ්බජ බ්‍රහ්මදත්තා’’ති

Sensual pleasures are mud, and sensual pleasures are mire; and this fear has been declared a thicket. Dust and smoke have been revealed by me; abandoning them, go forth, O Brahmadatta.

එත්ථ පඤ්චසු කාමගුණෙසු. ‘‘ධූමං කත්තා හොතී’’ති එත්ථ ධම්මදෙසනායං. ‘‘ධජො රථස්ස පඤ්ඤානො, ධූමො පඤ්ඤානමග්ගිනො’’ති එත්ථ පකතිධූමෙ. ඉච්චෙවං –

Herein, it refers to the five strands of sensual pleasure. In 'One who makes smoke,' it refers to the Dhamma teaching. In 'The banner is the sign of the chariot, smoke is the sign of fire,' it refers to natural smoke. Thus:

කොධතණ්හාවිතක්කෙසු, පඤ්චකාමගුණෙසු ච;

දෙසනායඤ්ච පකති-ධූමෙ ධූමො පවත්තති.

In anger, craving, and thoughts, and in the five strands of sensual pleasure; and in teaching and natural smoke, the word 'dhūma' occurs.

ධොනාති පඤ්ඤා. වුත්තඤ්හෙතං නිද්දෙසෙ ‘‘ධොනා වුච්චති පඤ්ඤා, යා පඤ්ඤා පජානනා සම්මාදිට්ඨි, කිංකාරණා ධොනාති වුච්චති පඤ්ඤා? යං තාය පඤ්ඤාය කායදුච්චරිතං ධුතඤ්ච ධොතඤ්ච සන්ධොතඤ්ච නිද්ධොතඤ්ච, වචීදුච්චරිතං මනොදුච්චරිතං ධුතඤ්ච ධොතඤ්ච සන්ධොතඤ්ච නිද්ධොතඤ්ච. තංකාරණා ධොනා වුච්චති පඤ්ඤා. අථ වා සම්මාදිට්ඨි මිච්ඡාදිට්ඨිං ධුතා ච ධොතා ච සන්ධොතා ච නිද්ධොතා ච, තංකාරණා ධොනා වුච්චති පඤ්ඤා’’ති. ‘‘ධොනස්ස හි නත්ථි කුහිඤ්චි ලොකෙ, පකප්පිතා දිට්ඨි භවාභවෙසූ’’ති අයමෙත්ථ පාළි නිදස්සනං[Pg.251]. අත්‍ර ධොනා අස්ස අත්ථීති ධොනො, තස්ස ධොනස්සාති නිබ්බචනං. ධාතූනමනෙකත්ථතාය ධූධාතු කම්පනත්ථෙපි ධොවනත්ථෙපි වත්තති.

Wisdom is 'dhonā' (the cleanser). As stated in the Niddesa: 'Wisdom is called 'dhonā,' that wisdom which is understanding, right view. For what reason is wisdom called 'dhonā'? Because through that wisdom, bodily misconduct is shaken off, washed, thoroughly washed, and completely purified; verbal misconduct and mental misconduct are shaken off, washed, thoroughly washed, and completely purified. For that reason, wisdom is called 'dhonā.' Alternatively, right view shakes off, washes, thoroughly washes, and completely purifies wrong view. For that reason, wisdom is called 'dhonā'.' The Pāli passage 'For the purified one there is nowhere in the world any fabricated view concerning various states of existence' is the illustration here. Herein, 'dhono' means 'one who possesses 'dhonā',' and 'dhonassa' is its derivation. Because verbal roots have multiple meanings, the root 'dhū' is used in the sense of shaking and also in the sense of washing.

මුන ඤාණෙ. මුනාති. මොනං, මුනි. ඉමස්මිං ඨානෙ ධාතුයා ආඛ්‍යාතත්තෙ එකන්තෙන අන්තලොපො භවති. සොභිතත්ථෙරගාථායං පන අනාගතවචනෙ උකාරස්ස වුද්ධිවසෙන ‘‘අහං මොනෙන මොනිස්ස’’න්ති රූපන්තරඤ්ච දිස්සති. තත්ථ මොනිස්සන්ති ජානිස්සං. නාමත්තෙ අන්තලොපො න හොති. තත්ථ මොනන්ති කිඤ්චාපි ‘‘න මොනෙන මුනි හොතී’’ති එත්ථ තුණ්හීභාවො ‘‘මොන’’න්ති වුච්චති, තථාපි ඉධ ‘‘ඤාණෙ’’ති වචනතො න සො අධිප්පෙතො, ඤාණමෙවාධිප්පෙතං, තස්මා මොනෙය්‍යපටිපදාසඞ්ඛාතං මග්ගඤාණමොනම්පි ගහෙතබ්බං. මුනීති මුනාති ජානාති හිතාහිතං පරිච්ඡින්දතීති මුනි. අථ වා ඛන්ධාදිලොකෙ තුලං ආරොපෙත්වා මිනන්තො විය ‘‘ඉමෙ අජ්ඣත්තිකා ඛන්ධා, ඉමෙ බාහිරා’’තිආදිනා නයෙන ඉමෙ උභො අත්ථෙ මුනාතීති මුනි. තෙනාහ භගවා –

The root 'muna' is in the sense of knowing. It knows. Knowledge, a sage. In this context, when the root is used as a verb, the final vowel is entirely elided. However, in the verse of Elder Sobhita, in the future tense, due to the strengthening of the vowel 'u,' a variant form 'ahaṃ monena monissa' is also seen. There, 'monissa' means 'I will know.' In nouns, the final vowel is not elided. Although 'mona' in 'na monena muni hoti' (a sage is not made by silence) refers to silence, here, due to the statement 'in knowledge,' that is not the intended meaning; only knowledge is intended. Therefore, the knowledge of the path, designated as the practice of sagacity (moneyyapaṭipadā), should also be taken as 'mona.' 'Muni' means one who knows, who discerns what is beneficial and harmful, hence 'muni.' Alternatively, like one who weighs on a scale in the world of aggregates and so on, distinguishing thus: 'These are internal aggregates, these are external,' and so forth—he knows these two things, hence 'muni.' Therefore, the Blessed One said:

‘‘න මොනෙන මුනි හොති, මූළ්හරූපො අවිද්දසු;

යො ච තුලංව පග්ගය්හ, වරමාදාය පණ්ඩිතො.

Not by silence does one become a sage, being deluded and unlearned; but the wise one who, as if holding a scale, takes the excellent,

පාපානි පරිවජ්ජෙති, ස මුනි තෙන සො මුනි;

යො මුනාති උභො ලොකෙ, මුනි තෙන පවුච්චතී’’ති.

avoids evils—he is a sage, by that he is a sage. He who knows both worlds, by that he is called a sage.

අපරාපෙත්ථ භවති අත්ථවිභාවනා. මුනීති මොනං වුච්චති ඤාණං, කායමොනෙය්‍යාදීසු වා අඤ්ඤතරං, තෙන සමන්නාගතත්තා පුග්ගලො ‘‘මුනී’’ති වුච්චති. සො පනෙස අගාරියමුනි අනගාරියමුනි සෙක්ඛමුනි අසෙක්ඛමුනි පච්චෙකමුනි මුනිමුනීති අනෙකවිධො[Pg.252]. තත්ථ අගාරියමුනීති ගිහිපි ආගතඵලො විඤ්ඤාතසාසනො. අනගාරියමුනීති තථාරූපොව පබ්බජිතො. සෙක්ඛමුනීති සත්ත සෙක්ඛා. අසෙක්ඛමුනීති ඛීණාසවො. පච්චෙකමුනීති පච්චෙකබුද්ධො. මුනිමුනීති සම්මාසම්බුද්ධො. තථා හි ආයස්මාපි සාරිපුත්තො ආහ ‘‘මුනීති වුච්චති තථාගතො අරහං සම්මාසම්බුද්ධො’’ති.

Herein, there is another explanation of the meaning. 'Mona' is said to be knowledge (ñāṇa), or one of the kinds of sagacity, such as bodily sagacity (kāyamoneyya); a person is called 'muni' because of being endowed with that. This muni is of many kinds: a householder muni, a homeless muni, a trainee muni, a perfected muni, a Paccekamuni, and the Muni of munis. Herein, a 'householder muni' is a layperson who has attained the fruit and understood the Teaching. A 'homeless muni' is one who has gone forth in such a way. A 'trainee muni' refers to the seven trainees. A 'perfected muni' is one whose cankers are destroyed. A 'Paccekamuni' is a Paccekabuddha. The 'Muni of munis' is the Perfectly Self-Enlightened One. Indeed, the Venerable Sāriputta also said: 'The Tathāgata, the Arahant, the Perfectly Self-Enlightened One, is called 'Muni.''

පූ පවනෙ. පවනං සොධනං. පුනාති. පුඤ්ඤං, පුත්තො, දන්තපොණං.

The root 'pū' is in the sense of purifying. Purifying is cleansing. It purifies. Merit, a son, a tooth-cleaner.

එත්ථ ච පුඤ්ඤන්ති අත්තනො කාරකං පුනාති සොධෙතීති පුඤ්ඤං. අථ වා යත්ථ සයං උප්පන්නං තංසන්තානං පුනාති විසොධෙතීති පුඤ්ඤං. කින්තං? සුචරිතං කුසලකම්මං. සකම්මිකත්තා ධාතුස්ස කාරිතවසෙන අත්ථවිවරණං ලබ්භති. පුත්තොති අත්තනො කුලං පුනාති සොධෙතීති පුත්තො. එවඤ්ච සති හීනජච්චානං චණ්ඩාලාදීනං පුත්තො නාම න භවෙය්‍යාති න වත්තබ්බං සද්දානමත්ථකථනස්ස නානප්පකාරෙන පවත්තිතො, තස්මා අත්තනො පිතු හදයං පූරෙතීති පුත්තොති එවමාදිනාපි නිබ්බචනං ගහෙතබ්බමෙව. නානාධාතුවසෙනපි හි පදානි සිද්ධිං සමුපගච්ඡන්ති.

Herein, 'puñña' (merit) means that which purifies and cleanses its doer, hence 'puñña'. Alternatively, it is 'puñña' because it purifies and cleanses the mental continuum in which it arises. What is that? Good conduct, wholesome action. Because the root is transitive, the explanation of meaning is obtained in a causative sense. 'Putta' (son) is so called because he purifies and cleanses his own family. Even so, it should not be said that low-caste people like outcastes would not have a 'son,' for explanations of the meaning of words proceed in various ways. Therefore, derivations such as 'he fills his father's heart, thus he is a son' should also be accepted. Indeed, words attain their validity through various verbal roots.

පුත්තො ච නාම අත්‍රජො ඛෙත්‍රජො අන්තෙවාසිකො දින්නකොති චතුබ්බිධො. තත්ථ අත්තානං පටිච්ච ජාතො අත්‍රජො නාම. සයනපීඨෙ පල්ලඞ්කෙ උරෙති එවමාදීසු නිබ්බත්තො ඛෙත්‍රජො නාම. සන්තිකෙ සිප්පුග්ගණ්හනකො අන්තෙවාසිකො නාම. පොසාපනත්ථාය දින්නො දින්නකො නාම දන්තපොණන්ති දන්තෙ පුනන්ති විසොධෙන්ති එතෙනාති දන්තපොණං, දන්තකට්ඨං.

A son is of four kinds: one born of oneself, one born of the field, a resident pupil, and one given. Herein, 'atraja' is one born dependent on oneself. 'Khetraja' is one produced on a bed, chair, couch, lap, and so on. 'Antevāsika' is one who learns a craft in close proximity. 'Dinnaka' is one given for the purpose of being raised. As for 'dantapoṇa,' it is so called because they purify and cleanse the teeth with it; it is a tooth-stick.

පී තප්පනකන්තීසු. පිණාතීති පීති. එත්ථ ච පීතීති පීණනං පීති, තප්පනං කන්තීති ච වුත්තං හොති. ඉදං භාවවසෙන නිබ්බචනං. ඉදං [Pg.253] පන හෙතුකත්තුවසෙන පිණයතීති පීති, තප්පෙතීති අත්ථො.

The root 'pī' is in the sense of satisfying and delighting. 'Pīti' is so called because it satisfies. Herein, 'pīti' is said to be satisfaction (pīṇana) and delight (kanti). This is an explanation in terms of state. However, in terms of causative derivation, 'pīti' means 'it causes to satisfy,' that is, 'it delights.'

සා පනෙසා ඛුද්දකාපීති ඛණිකාපීති ඔක්කන්තිකාපීති උබ්බෙගාපීති ඵරණාපීතීති පඤ්චවිධා හොති. තත්ථ ඛුද්දකාපීති සරීරෙ ලොමහංසනමත්තමෙව කාතුං සක්කොති. ඛණිකාපීති ඛණෙ ඛණෙ විජ්ජුප්පාදසදිසා හොති. ඔක්කන්තිකාපීති සමුද්දතීරං වීචි විය කායං ඔක්කමිත්වා ඔක්කමිත්වා භිජ්ජති. උබ්බෙගාපීති බලවතී හොති කායං උද්ධග්ගං කත්වා ආකාසෙ ලඞ්ඝාපනප්පමාණා හොති. ඵරණාපීතියා පන උප්පන්නාය සකලසරීරං ධමිත්වා පූරිතවත්ථි විය මහතා උදකොඝෙන පක්ඛන්දපබ්බතකුච්ඡි විය ච අනුපරිඵුටං හොති, එවං පඤ්චවිධා පීති, සා සම්පියායනලක්ඛණත්තා ‘‘පිණාතී’’ති පීතීති සුද්ධකත්තුවසෙනපි වත්තුං යුජ්ජති. එත්ථ ‘‘පියායති, පිතා, පියො, පෙමො’’තිආදීනි පීධාතුයා එව රූපානි. තත්ථ ‘‘පුත්තං පියායතීති පිතා’’ති වදන්ති. පියායිතබ්බොති පියො. පෙමනං පෙමො.

This joy is of five kinds: minor joy (khuddakā pīti), momentary joy (khaṇikā pīti), flooding joy (okkantikā pīti), uplifting joy (ubbegā pīti), and pervading joy (pharaṇā pīti). Herein, minor joy is only capable of making the hairs of the body stand on end. Momentary joy is like flashes of lightning occurring moment by moment. Flooding joy breaks over the body again and again like waves on the seashore. Uplifting joy is powerful, making the body rise up, so that it is capable of leaping into the air. When pervading joy has arisen, the entire body is suffused, like a bladder filled by blowing, or like the interior of a mountain cave inundated by a great gush of water. Thus, joy is fivefold. Because it has the characteristic of making one delighted, it is also appropriate to say 'pīti' (joy) as 'it satisfies' in the sense of a pure agent. Herein, terms like 'piyāyati' (he loves), 'pitā' (father), 'piyo' (beloved), and 'pemo' (love) are all forms derived from the root 'pī'. Among these, they say 'pitā' (father) because he cherishes his son ('puttaṃ piyāyati'). 'Piyo' means worthy of being cherished. 'Pemo' means loving.

මා පරිමාණෙ. මිනාති. මානං, පරිමාණං, මත්තං, මත්තා, මනො, විමානං, මිනිතබ්බං, මෙතබ්බං, ඡායා මෙතබ්බා. ඊදිසෙසු ඨානෙසු අනීයපච්චයො න ලබ්භති.

The root 'mā' is in the sense of measuring. It measures. Measure, measurement, limit, measure, mind, celestial mansion, what should be measured, what should be measured, the shadow should be measured. In such cases, the suffix 'anīya' is not found.

එත්ථ මනොති එකාය නාළියා එකාය ච තුලාය මිනමානො විය ආරම්මණං මිනාති පරිච්ඡින්දතීති මනො. විසෙසතො මිනියතෙ පරිච්ඡින්දියතෙති විමානං, දෙවානං පුඤ්ඤබලෙන නිබ්බත්තබ්‍යම්හං දෙවනිකෙතං. යං විමානං උපසොභිතං, පභාසතිමිදං බ්‍යම්හන්ති ච ආදිනා ථොමියති.

Here, 'mano' (mind) is so called because it measures and defines its object, like one measuring with a single reed or a single balance. 'Vimāna' (celestial mansion) is so called because it is specifically measured and defined; it is a divine abode, a celestial mansion, produced by the power of the gods' merit. It is praised with phrases such as 'that celestial mansion is adorned, this celestial mansion shines,' and so forth.

මී හිංසායං. මිනාති. මීනො, කුමීනං.

The root 'mī' is in the sense of harming. It harms. A fish, a fish trap.

එත්ථ [Pg.254] මීනොති මච්ඡො. මච්ඡස්ස හි ‘‘මීනො මච්ඡො අම්බුජො වාරිජො වාරිචරො’’ති අනෙකානි නාමානි. විසෙසනාමානි පන ‘‘අමරො ඛලිසො චන්දකුලො කන්දඵලි ඉන්දඵලි ඉන්දවලො කුලිසො වාමි කුඞ්කුතලො කණ්ඩිකො සකුලො මඞ්ගුරො සිඞ්ගී සතවඞ්කො රොහිතො පාඨීනො කාණො සවඞ්කො පාවුසො’’ ඉච්චෙවමාදීනි, ‘‘තිමි තිමිඞ්ගලො’’ ඉච්චෙවමාදීනි ච භවන්ති. කුමීනන්ති කුච්ඡිතෙනාකාරෙන මච්ඡෙ මිනන්ති හිංසන්ති එතෙනාති කුමීනං, මච්ඡබන්ධනපඤ්ජරො. සො පන පාළියං කුමීනසද්දෙන වුච්චති. තථා හි –

Here, 'mīna' means fish. Indeed, a fish has many names, such as 'mīna,' 'maccha,' 'ambuja,' 'vārija,' and 'vāricara.' Specific names, however, include 'amara,' 'khalisa,' 'candakula,' 'kandaphali,' 'indaphali,' 'indavala,' 'kulisa,' 'vāmi,' 'kuṅkutala,' 'kaṇḍika,' 'sakula,' 'maṅgura,' 'siṅgī,' 'satavaṅka,' 'rohita,' 'pāṭhīna,' 'kāṇa,' 'savaṅka,' 'pāvusa,' and so on, as well as 'timi,' 'timiṅgala,' and the like. 'Kumīna' is so called because by this they harm or injure fish in a despicable way; it is a fish trap. In the Pāli texts, it is called by the term 'kumīna.' Thus:

‘‘වාරිජස්සෙව මෙ සතො, බන්ධස්ස කුමිනාමුඛෙ;

අක්කොසති පහරති, පියෙ පුත්තෙ අපස්සතො’’ති

Like a water-creature that I am, bound at the mouth of a fish-trap, he scolds and strikes me, who cannot see my beloved son.

පාළි දිස්සති.

The Pāli text is seen.

මූ බන්ධනෙ. මුනාති. මුනි.

The root 'mū' is in the sense of binding. Munāti. Muni.

එත්ථ මුනීති අත්තනො චිත්තං මුනාති මවති බන්ධති රාගදොසාදිවසං ගන්තුං න දෙතීති මුනි.

Here, a sage is called 'muni' because he understands, comprehends, and binds his own mind, not allowing it to go under the sway of passion, hatred, and so forth.

රි ගතිදෙසනෙසු. රිකාති. රෙණු. නකාරස්ස ණත්තං.

The root 'ri' is in the sense of going and teaching. Rikāti. Reṇu. The letter 'n' is changed to 'ṇ'.

ලී සිලෙසෙ. ලිනාති, නිලිනාති. ලීනං, සල්ලීනං, පටිසල්ලානං.

The root 'lī' is in the sense of adhering. Lināti, nilināti. Līnaṃ, sallīnaṃ, paṭisallānaṃ.

වී තන්තසන්තානෙ. වත්ථං විනාති. ඉමිනා සුත්තෙන චීවරං විනාහි. කම්මෙ – ඉදං ඛො ආවුසො චීවරං මං උද්දිස්ස විය්‍යති. වීතං. සුවීතං. අප්පකං හොති වෙතබ්බං. කාරිතෙ ‘‘වායාපෙති, තන්තවායෙහි චීවරං වායාපෙස්සාමා’ති චීවරං වායාපෙසුං’’ ඉච්චෙවමාදීනි භවන්ති.

The root 'vī' is in the sense of extending threads, i.e., weaving. He weaves the cloth. Weave the robe with this thread. In the passive voice: 'Friends, this robe is being woven for me.' Woven. Well-woven. Little remains to be woven. In the causative: 'He causes to weave'; 'We will have a robe woven by weavers,' thus they caused the robe to be woven,' and so on, are the forms.

වී හිංසායං. විනාති. වෙණු. වෙණූති වංසො.

The root 'vī' is in the sense of harming. Vināti. Veṇu. Veṇu means bamboo.

ලූ [Pg.255] ඡෙදනෙ. ලුනාති. ලොණං, කුසලං, බාලො, ලූතො.

The root 'lū' is in the sense of cutting. Lunāti. Loṇaṃ, kusalaṃ, bālo, lūto.

එත්ථ ච ලොණන්ති ලුනාති වීතරසභාවං විනාසෙති සරසභාවං කරොතීති ලොණං, ලවණං. කුසො විය හත්ථප්පදෙසං අකුසලධම්මෙ ලුනාතීති කුසලං, අනවජ්ජඉට්ඨවිපාකලක්ඛණො ධම්මො. දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකෙ ද්වෙ අත්ථෙ ලුනාතීති බාලො, අවිද්වා. ලූතොති මක්කටකො වුච්චති. තස්ස හි සුත්තං ‘‘ලූතසුත්ත’’න්ති වදන්ති. යූසං පාතුං පටඞ්ගමක්ඛිකාදීනං ජීවිතං ලුනාතීති ලූතො.

Here, 'loṇa' (salt) is so called because it cuts, destroys the tasteless quality, and produces a tasteful quality; it is also called 'lavaṇa.' Just as kusa grass cuts the hand, 'kusala' (wholesome) cuts off unwholesome states; it is a quality characterized by blamelessness and desirable results. A 'bālo' (fool) is so called because he cuts off the two benefits pertaining to this life and the next; he is ignorant. 'Lūta' refers to a spider. Indeed, its thread is called 'lūtasutta' (spider's thread). It is also called 'lūta' because it cuts off the life of moths, flies, and other insects that come to drink broth.

සි බන්ධනෙ. සිනාති. සීමා, සීසං.

The root 'si' is in the sense of binding. Sināti. Sīmā, sīsaṃ.

එත්ථ සීමාති සිනීයතෙ සමග්ගෙන සඞ්ඝෙන කම්මවාචාය බන්ධියතෙති සීමා. සා දුවිධා බද්ධසීමා අබද්ධසීමාති. තාසු අබද්ධසීමා මරියාදකරණවසෙන ‘‘සීමා’’ති වෙදිතබ්බා. සිනාති බන්ධති කෙසෙ මොළිකරණවසෙන එත්ථාති සීසං. අඤ්ඤානිපි යොජෙතබ්බානි.

Here, 'sīmā' (boundary) is so called because it is bound or demarcated by the unified Sangha through a formal act. It is of two kinds: the established boundary and the unestablished boundary. Among these, the unestablished boundary should be understood as a 'sīmā' by way of establishing limits. 'Sīsaṃ' (head) is so called because it binds the hair by way of making a topknot. Other similar derivations should also be applied.

සා පාකෙ. සිනාති.

The root 'sā' is in the sense of cooking. Sināti.

සු හිංසායං. සුණාති. පරසු. පරං සුණන්ති හිංසන්ති එතෙනාති පරසු.

The root 'su' is in the sense of harming. Suṇāti. Parasu. Because they harm others with this, it is called 'parasu' (axe).

අස භොජනෙ. වුත්තානං ඵලමස්නාති. අසනං.

The root 'asa' is in the sense of eating. He experiences the fruit of what has been said. Asanaṃ.

එත්ථ අසනන්ති ආහාරො. සො හි අසියති භුඤ්ජියතීති ‘‘අසන’’න්ති වුච්චති. ‘‘අස්නාථ ඛාදථ පිවථා’’ති ඉදමෙත්ථ නිදස්සනං.

Here, 'asana' means food. For it is eaten, consumed, therefore it is called 'asana.' 'Eat, chew, drink,' is an example here.

කිලිස විබාධනෙ. කිලිස්නාති. කිලෙසො.

The root 'kilisa' is in the sense of afflicting. Kilisnāti. Kileso.

එත්ථ ච කිලෙසොති රාගාදයොපි දුක්ඛම්පි වුච්චති.

Here, by 'kilesa' is meant lust and so forth, and also suffering.

උද්ධස උඤ්ඡෙ. උඤ්ඡො පරියෙසනං. උද්ධස්නාති.

The root 'uddhasa' is in the sense of gleaning. Gleaning is seeking. Uddhasnāti.

ඉස [Pg.256] අභික්ඛණෙ. ඉස්නාති.

The root 'isa' is in the sense of repetition. Isnāti.

විස විප්පයොගෙ. විස්නාති. විසං.

The root 'visa' is in the sense of separation. Visnāti. Visaṃ.

පුස සිනෙහසවනපූරණෙසු. පුස්නාති.

The root 'pusa' is in the senses of affection, flowing, and filling. Pusnāti.

පුස පොසනෙ. පුස්නාති.

The root 'pusa' is in the sense of nourishing. Pusnāti.

මුස ථෙය්‍යෙ. මුස්නාති. මුසලො.

The root 'musa' is in the sense of stealing. Musnāti. Musalo.

කියාදී එත්තකා දිට්ඨා, ධාතවො මෙ යථාබලං;

සුත්තෙස්වඤ්ඤෙපි පෙක්ඛිත්වා, ගණ්හව්හො අත්ථයුත්තිතො.

So many roots of the Kiyādi group have been presented by me according to my ability; having observed others in the scriptures, you should accept them in accordance with the suitability of their meaning.

සාසනා ලොකතො චෙතෙ,දස්සිතා තෙසු ලොකතො;

සාසනස්සොපකාරාය,වුත්තා තදනුරූපකා.

And these roots, from the Dispensation and from the world, are shown. Among them, those from the world are spoken of for the benefit of the Dispensation in a suitable manner.

කියාදිගණොයං.

This is the Kiyādi group.

ගහාදිගණික

The Gahādi Group

ඉදානි ගහාදිගණො වුච්චතෙ. එත්ථෙකෙ එවං මඤ්ඤන්ති.

Now the Gahādi group is spoken of. Here some think thus:

ගහාදීනං ගණො නාම, පච්චෙකං නුපලබ්භති;

අථමෙකො ගහධාතු, ගහාදීනං ගණො සියා.

The group named Gahādi is not found individually; but if there were a single root 'gaha', then it would be the Gahādi group.

යතො ප්පණ්හා පරා හෙය්‍යුං, ධාතුතො ජිනසාසනෙ;

තෙපි අඤ්ඤෙ න විජ්ජන්ති, අඤ්ඤත්‍ර ගහධාතුයා.

Since the affix ṇhā would be inapplicable to other roots in the Dispensation of the Conqueror, and those others are not found, except for the root gaha.

ඉති චින්තාය එකච්චෙ, ගහධාතුං කියාදිනං;

පක්ඛිපිංසු ගණෙ එවං, න වදිංසු ගහාදිකං.

Thinking thus, some included the root gaha in the Kiyādi group; thus, they did not speak of a Gahādi group.

න තෙසං ගහණං ධීරො, ගණ්හෙය්‍ය සුවිචක්ඛණො;

යතො කච්චායනෙ වුත්තො, ගහාදීනං ගණො විසුං.

A wise and discerning person should not accept their view, since in Kaccāyana's grammar, the Gahādi group is stated separately.

‘‘ගහාදිතො ප්පණ්හා’’ ඉති, ලක්ඛණං වදතා හි සො;

කච්චායනෙන ගරුනා, දස්සිතො නනු සාසනෙ.

Indeed, by stating the characteristic 'from the Gahādi group, the affix ṇhā,' was it not shown in the Dispensation by the venerable Kaccāyana?

සචෙ [Pg.257] විසුං ගහාදීනං, ගණො නාම න ලබ්භති;

ගහාදිදීපකෙ සුත්තෙ, හිත්වාන බාහිරං ඉදං.

If the group named Gahādi is not accepted as distinct, then in the Sutta illuminating the Gahādi group, having abandoned this external matter,

‘‘ගහතො ප්පණ්හා’’ ඉච්චෙව, වත්තබ්බං අථ වා පන;

‘‘කියාදිතො නාප්පණ්හා’’ති, කාතබ්බං එකලක්ඛණං.

it should be said only, 'from gaha, the affix ṇhā,' or else a single characteristic should be made: 'from the Kiyādi group, not the affix ṇhā.'

යස්මා තථා න වුත්තඤ්ච, න කතඤ්චෙකලක්ඛණං;

තස්මා අයං විසුංයෙව, ගණො ඉච්චෙව ඤායති.

Since it is not said thus, nor is a single characteristic made, therefore it is known that this group is indeed distinct.

‘‘සරා සරෙ ලොප’’මිති-ආදීනි ලක්ඛණානිව;

ගම්භීරං ලක්ඛණං එතං, දුජ්ජානං තක්කගාහිනා.

Like such characteristics as 'A vowel is elided before a vowel,' this characteristic is profound, difficult to understand for one who relies on logic.

උසාදයොපි සන්ධාය, ආදිග්ගහො කතො තහිං;

තථා හි ‘‘උණ්හාපෙතී’’ති, ආදිරූපානි දිස්සරෙ.

The inclusion of 'ādi' (etc.) was made there with reference also to roots such as 'usa'; for thus, initial forms such as 'uṇhāpeti' are seen.

ඉදානි පාකටං කත්වා, ආදිසද්දඵලං අහං;

සප්පයොගං ගහාදීනං, ගණං වක්ඛාමි මෙ සුණ.

Now, having made clear the fruit of the word 'ādi' (etc.), I will explain the Gahādi group with its applications; listen to me.

ගහ උපාදානෙ. උපාදානං ගහණං, න කිලෙසුපාදානං. උපසද්දො හෙත්ථ න කිඤ්චි අත්ථවිසෙසං වදති. අථ වා කායෙන චිත්තෙන වා උපගන්ත්වා ආදානං ගහණං උපාදානන්ති සමීපත්ථො උපසද්දො. කත්ථචි හි උපසද්දො ආදානසද්දසහිතො දළ්හග්ගහණෙ වත්තති ‘‘කාමුපාදාන’’න්තිආදීසු. ඉධ පන දළ්හග්ගහණං වා හොතු සිථිලග්ගහණං වා, යං කිඤ්චි ගහණං උපාදානමෙව, තස්මා ගහධාතු ගහණෙ වත්තතීති අත්ථො ගහෙතබ්බො. ඝෙප්පති, ගණ්හාති වා. පරිග්ගණ්හාති, පටිග්ගණ්හාති, අධිගණ්හාති, පග්ගණ්හාති, නිග්ගණ්හාති. පධානගණ්හනකො. ගණ්හිතුං, උග්ගණ්හිතුං. ගණ්හිත්වා, උග්ගණ්හිත්වා. අඤ්ඤථාපි රූපානි භවන්ති. අහං ජාලිං ගහෙස්සාමි. ගහෙතුං. ගහෙත්වා. උග්ගාහකො, සඞ්ගාහකො, අජ්ඣොගාළ්හො. කාරිතෙ ‘‘ගණ්හාපෙති, ගණ්හාපයති, අඤ්ඤතරං සතිපට්ඨානං උග්ගණ්හාපෙන්ති, සද්ධිං අමච්චසහස්සෙන ගණ්හාපෙත්වා. උපජ්ඣං ගාහාපෙතබ්බො. උපජ්ඣං ගාහාපෙත්වා[Pg.258]. ගාහෙති, ගාහයති, ගාහාපෙස්සති. ගාහාපයන්ති සබ්භාවං. ගාහකො, ගාහෙත්වා’’ ඉච්චාදීනි. කම්මනි – ගය්හති, සඞ්ගය්හති, ගණ්හියති වා. තථා හි ‘‘ගණ්හියන්ති උග්ගණ්හියන්තී’’ති නිද්දෙසපාළි දිස්සති. ‘‘ගෙහං, ගාහො, පරිග්ගහො, සඞ්ගාහකො, සඞ්ගහෙතා’’ ඉච්චාදීනි යොජෙතබ්බානි.

The root gah is in the sense of grasping (upādāna). Upādāna is grasping, not the clinging that is defilement. Here, the prefix upa does not convey any special meaning. Alternatively, approaching and taking hold with body or mind is upādāna; thus, the prefix upa has the sense of proximity. In some cases, the prefix upa combined with the word ādāna (taking) functions in the sense of firm grasping, as in kāmupādāna (clinging to sensual pleasures) and so forth. Here, however, whether the grasping is firm or loose, any act of grasping is simply upādāna; therefore, the meaning to be understood is that the root gah functions in the sense of grasping. Gheppati (it is grasped), or gaṇhāti (one grasps). Pariggaṇhāti (he seizes), paṭiggaṇhāti (he receives), adhigaṇhāti (he attains), paggaṇhāti (he lifts), niggaṇhāti (he subdues). Padhānagaṇhanako (one who is intent on grasping). Gaṇhituṃ (to grasp), uggaṇhituṃ (to take up). Gaṇhitvā (having grasped), uggaṇhitvā (having taken up). There are also other forms: 'I will take the net' (Ahaṃ jāliṃ gahessāmi). Gahetuṃ (to take). Gahetvā (having taken). Uggāhako (one who learns), saṅgāhako (one who collects), ajjhogāḷho (one who is immersed). In the causative: gaṇhāpeti, gaṇhāpayati (he causes to take); 'they cause one to learn a certain foundation of mindfulness' (aññataraṃ satipaṭṭhānaṃ uggaṇhāpenti); 'having caused to be taken along with a thousand ministers' (saddhiṃ amaccasahassena gaṇhāpetvā). 'A preceptor should be caused to be taken' (Upajjhaṃ gāhāpetabbo). 'Having caused a preceptor to be taken' (Upajjhaṃ gāhāpetvā). Gāheti, gāhayati (he causes to take); gāhāpessati (he will cause to take). 'They cause the true nature to be grasped' (Gāhāpayanti sabbhāvaṃ). Gāhako (one who causes to take), gāhetvā (having caused to take), and so on. In the passive: gayhati, saṅgayhati (it is grasped), or gaṇhiyati. For thus the text of the Niddesa is seen: 'gaṇhiyanti uggaṇhiyantī' (they are grasped, they are learned). Forms such as gehaṃ (house), gāho (seizure), pariggaho (possession), saṅgāhako (one who collects), saṅgahetā (a collector) should be connected.

තත්‍ර අකාරානන්තරත්‍යන්තපදානං ‘‘ඝෙප්පති, ඝෙප්පන්ති. ඝෙප්පසී’’ති ච ‘‘ගණ්හති, ගණ්හන්ති. ගණ්හසී’’ති ච ආදිනා නයෙන සබ්බාසු විභත්තීසු සබ්බථා පදමාලා යොජෙතබ්බා. ආකාරෙකාරානන්තරත්‍යන්තපදානං ‘‘ගණ්හාති ගණ්හාපෙතී’’තිආදිනා යථාසම්භවං පදමාලා යොජෙතබ්බා වජ්ජෙතබ්බට්ඨානං වජ්ජෙත්වා.

Therein, for verbal forms ending in '-ti' preceded by the vowel 'a', the paradigm should be constructed in all inflections and in every way according to the method beginning with gheppati, gheppanti, gheppasi and gaṇhati, gaṇhanti, gaṇhasi. For verbal forms ending in '-ti' preceded by the vowels 'ā' or 'e', the paradigm should be constructed as far as possible, beginning with gaṇhāti, gaṇhāpeti, and so on, avoiding the places that should be avoided.

ඉමානි පන පසිද්ධානි කානිචි අජ්ජතනීරූපානි ‘‘අග්ගහී මත්තිකාපත්තං. අග්ගහුං, අග්ගහිංසු, අග්ගහෙසු’’න්ති. භවිස්සන්තීආදීසු ගහෙස්සති, ගහෙස්සන්ති. සෙසං පරිපුණ්ණං කාතබ්බං. අග්ගහිස්සා, අග්ගහිස්සංසු. සෙසං පරිපුණ්ණං කාතබ්බං.

However, these are some well-known aorist forms: 'he took the clay bowl' (aggahī mattikāpattaṃ). Aggahuṃ, aggahiṃsu, aggahesu (they took). In the future tense and so on: gahessati (he will take), gahessanti (they will take). The rest should be completed. In the conditional: aggahissā (he would have taken), aggahissaṃsu (they would have taken). The rest should be completed.

උස දාහෙ. දාහො උණ්හං. උසති දහතීති උණ්හං. උණ්හසද්දො ‘‘උණ්හං භත්තං භුඤ්ජතී’’තිආදීසු දබ්බමපෙක්ඛති, ‘‘සීතං උණ්හං පටිහනතී’’තිආදීසු පන ගුණං උණ්හභාවස්ස ඉච්ඡිතත්තා. උණ්හභාවො හි සීතභාවො ච ගුණො.

The root us is in the sense of burning. Burning is heat. Because it burns (usati) and consumes (dahati), it is called uṇha (hot/heat). The word uṇha refers to a substance in phrases like 'he eats hot food,' but in phrases like 'it repels cold and heat,' it denotes a quality, because the state of being hot is intended. Indeed, the state of being hot and the state of being cold are qualities.

තස විපාසායං. තණ්හා. කෙනට්ඨෙන තණ්හා? තස්සති පරිතස්සතීති අත්ථෙන.

The root tas is in the sense of thirsting. Craving. In what sense is it craving? In the sense that one thirsts (tassati), one is parched (paritassati).

ජුසි පීතිසෙවනෙසු. ජුණ්හො සමයො. කාළෙ වා යදි වා ජුණ්හෙ, යදා වායති මාලුතො.

The root jus is in the sense of delighting and enjoying. The bright season. 'Whether in the dark or in the bright, whenever the wind blows.'

තත්ථ ජුණ්හොති ජොසෙති ලොකස්ස පීතිංසොමනස්සඤ්ච උප්පාදෙතීති ජුණ්හො.

Therein, it is called juṇha because it delights (juṇhoti), pleases (joseti), and generates joy and gladness for the world.

ජුත [Pg.259] දිත්තියං. ජුණ්හා රත්ති. ජොතති සයං නිප්පභාපි සමානා චන්දතාරකප්පභාසෙනපි දිබ්බති විරොචති සප්පභා හොතීති ජුණ්හා.

The root jut is in the sense of shining. A bright night. It is called juṇhā because it shines (jotati); though being itself without radiance, with the light of the moon and stars it shines forth (dibbati), radiates (virocati), and becomes luminous.

සා තනුකරණෙ. සණ්හවාචා. සියති තනුකරියති, න ඵරුසභාවෙන කක්කසා කරියතීති සණ්හා.

The root sā is in the sense of making subtle. Gentle speech. It is called saṇhā because it is made subtle (siyati), made thin (tanukariyati); it is not made harsh or coarse by a rough nature.

සො අන්තකම්මනි. සණ්හං, ඤාණං. සියති සයං සුඛුමභාවෙන අතිසුඛුමම්පි අත්ථං අන්තං කරොති නිප්ඵත්තිං පාපෙතීති සණ්හං.

The root so is in the sense of ending. Subtle knowledge. It is called saṇhaṃ because it brings to an end (siyati); by its own subtle nature, it brings even the most subtle meaning to a conclusion, leading it to completion.

තිජ නිසානෙ. නිසානං තික්ඛතා. තිණ්හො පරසු. තිතික්ඛතීති තිණ්හො.

The root tij is in the sense of sharpening. Sharpening is keenness. A sharp axe. Because it is keen (titikkhati), it is tiṇho.

සි සෙවායං. අත්තනො හිතමාසීසන්තෙහි සෙවියතෙති සිප්පං, යං කිඤ්චි ජීවිතහෙතු සික්ඛිතබ්බං සිප්පායතනං. අපිච සිප්පන්ති අට්ඨාරස මහාසිප්පානි – සුති සූරමති බ්‍යාකරණං ඡන්දොවිචිති නිරුත්ති ජොතිසත්ථං සික්ඛා මොක්ඛඤාණං ක්‍රියාවිධි ධනුබ්බෙදො හත්ථිසික්ඛා කාමතන්තං අස්සලක්ඛණං පුරාණං ඉතිහාසො නීති තක්කො වෙජ්ජකඤ්චාති.

The root si is in the sense of serving. That which is practiced by those who desire their own welfare is sippa (skill); whatever is to be learned for the sake of livelihood is a basis of skill. Moreover, sippa refers to the eighteen great skills: listening, heroism, grammar, prosody, etymology, astrology, training, knowledge of liberation, ritual procedures, archery, elephant-training, the art of love, horse-lore, ancient lore, history, policy, logic, and medicine.

කු කුච්ඡායං. කුච්ඡා ගරහා. කණ්හා ධම්මා. කණ්හො පුරිසො.

The root ku is in the sense of reviling. Reviling is blame. Dark qualities. A dark person.

තත්ථ කණ්හාති අපභස්සරභාවකරණත්තා පණ්ඩිතෙහි කුච්ඡිතබ්බා ගරහිතබ්බාති කණ්හා, අකුසලධම්මා. කාළවණ්ණත්තා සුවණ්ණවණ්ණාදිකං උපනිධාය කුච්ඡිතබ්බො නින්දිතබ්බොති කණ්හො, කාළවණ්ණො. වුත්තම්පි චෙතං –

Therein, kaṇhā (dark qualities) are so called because, by causing a state of non-luminosity, they are to be reviled and censured by the wise; these are unwholesome states. Due to his black color, being reviled and censured in comparison to golden or other colors, he is kaṇho (dark), black-colored. And this has also been said:

‘‘කණ්හො වතායං පුරිසො, කණ්හං භුඤ්ජති භොජනං;

කණ්හෙ භූමිප්පදෙසස්මිං, න මය්හං මනසො පියො’’ති ච,

“Dark, indeed, is this person, dark is the food he eats; in a dark region of the earth, he is not dear to my mind,” and,

‘‘න [Pg.260] කණ්හො තචසා හොති,අන්තොසාරො හි බ්‍රාහ්මණො;

යස්මිං පාපානි කම්මානි,ස වෙ කණ්හො සුජම්පතී’’ති ච.

“One is not dark because of one's skin; a brahmin has substance within. He in whom there are evil deeds, he, indeed, is dark, O Sujampati.”

ඉච්චෙවං –

Thus indeed.

ගහාදිකෙ ධාතුගණෙ, සන්ධාය තසිආදයො;

ආදිග්ගහො කතො ප්පණ්හා, ගහාදීසු යථාරහං.

In the group of roots beginning with gah, referring to tas and so forth, the initial inclusion is made with ppa and ṇhā, as is appropriate in the gahādi group.

ගහතො ධාතුතො හි ප්පො,ආඛ්‍යාතත්තෙවදිස්සති;

ආඛ්‍යාතත්තෙ ච නාමත්තෙ, ණ්හාසද්දො උසතො තථා.

Indeed, from the root gah, the suffix ppa is seen only in verbal forms; and in verbal forms and nominal forms, the suffix ṇhā is likewise seen from the root us.

උසගහෙහි අඤ්ඤස්මා, නාමත්තෙව දුවෙ මතා;

එවං විසෙසතො ඤෙය්‍යො, ගහාදිගණනිච්ඡයො.

From roots other than us and gah, the two suffixes are considered to be only in nominal forms. Thus, the determination of the gahādi group should be especially understood.

එත්ථ පන කිඤ්චාපි සාසනෙ ‘‘තණ්හායතී’’ති ක්‍රියාපදම්පි දිස්සති, තථාපි තස්ස ‘‘පබ්බතායති, මෙත්තායතී’’තිආදීනි විය නාමස්මා විහිතස්ස ආයපච්චයස්ස වසෙන සිද්ධත්තා ක්‍රියාපදත්තෙපි ණ්හාපච්චයො මුඛ්‍යතො ලබ්භතීති න සක්කා වත්තුං. ‘‘තණ්හායතී’’ති හි ඉදං ණ්හාපච්චයවතා තසධාතුතො නිප්ඵන්නතණ්හාසද්දස්මා පරස්ස ආයපච්චයස්ස වසෙන නිප්ඵන්නං. තථා කිඤ්චාපි රූපියසංවොහාරසික්ඛාපදවණ්ණනායං ‘‘වාසිඵලං තාපෙත්වා උදකං වා ඛීරං වා උණ්හාපෙතී’’ති ඉමස්මිං පදෙසෙ ‘‘උණ්හාපෙතී’’ති හෙතුකත්තුවාචකං ක්‍රියාපදං දිස්සති, තථාපි තස්ස ණ්හාපච්චයවතා උසධාතුතො නිප්ඵන්නඋණ්හාසද්දතො විහිතස්ස කාරිතසඤ්ඤස්ස ණාපෙපච්චයස්ස වසෙන නිප්ඵන්නත්තා ක්‍රියාපදත්තෙපි ණ්හාපච්චයො මුඛ්‍යතො ලබ්භතීති න සක්කා වත්තුං. ‘‘උණ්හාපෙතී’’ති ඉදං වුත්තප්පකාරඋණ්හාසද්දතො ණාපෙපච්චයවසෙන නිප්ඵන්නං, එතස්මිං දිට්ඨෙ ‘‘උණ්හාපයතී’’ති පදම්පි දිට්ඨමෙව හොති.

Here, although the verb form taṇhāyati is also seen in the Dispensation, nevertheless, because it is formed by means of the suffix āya prescribed after a noun, like pabbatāyati (he acts like a mountain), mettāyati (he acts with loving-kindness), etc., it cannot be said that the suffix ṇhā is primarily obtained even in the verb form. For this taṇhāyati is formed by means of the suffix āya which is after the word taṇhā, which is itself formed from the root tas with the suffix ṇhā. Similarly, although in the commentary on the training rule regarding transactions in silver, in this passage, 'having heated an adze-blade, he heats water or milk,' the causative verb uṇhāpeti is seen, nevertheless, because it is formed by means of the suffix ṇāpe, which has the designation 'causative', prescribed after the word uṇha, which is itself formed from the root us with the suffix ṇhā, it cannot be said that the suffix ṇhā is primarily obtained even in the verb form. This uṇhāpeti is formed by means of the suffix ṇāpe from the word uṇha of the aforementioned type; when this is seen, the form uṇhāpayati is also seen as well.

කිඤ්ච [Pg.261] භිය්‍යො විනයට්ඨකථායං ‘‘උණ්හාපෙතී’’ති කාරිතපදස්ස දිට්ඨත්තායෙව ‘‘උණ්හතී’’ති කත්තුපදම්පි නයතො දිට්ඨමෙව හොති කත්තුකාරිතපදානං එකධාතුම්හි උපලබ්භමානත්තා, යථා? ගණ්හති, ගණ්හාපෙති, ගච්ඡති, ගච්ඡාපෙතීති, තස්මා ‘‘උස දාහෙ’’ති ධාතුස්ස ‘‘උණ්හතී’’ති රූපං උපලබ්භතීති මන්ත්වා ‘‘උණ්හතීති උණ්හ’’න්ති නිබ්බචනං කාතබ්බං. ඉති ප්පපච්චයො ගහතො ච අඤ්ඤතො ච එකධා ලබ්භති, ණ්හාපච්චයො පන ගහතො උසතො ච ද්විධා අඤ්ඤතො එකධා ලබ්භතීති දට්ඨබ්බං. කිඤ්චාපෙත්ථ එවං නියමො වුත්තො, තථාපි සාට්ඨකථෙ තෙපිටකෙ බුද්ධවචනෙ අඤ්ඤානිපි එකෙකස්ස ධාතුස්ස නාමිකපදානි ද්වෙ ද්වෙ ක්‍රියාපදානි විචිනිතබ්බානි. යෙන පන බුද්ධවචනානුරූපෙන නයෙන ගහාදිගණෙ ආදිසද්දෙන තසධාතාදයො අම්හෙහි ගහිතා, ඉමස්මා නයා අඤ්ඤො නයො පසත්ථතරො නත්ථි, අයමෙව පසත්ථතරො, තස්මා අයං නීති සාසනට්ඨිතියා ආයස්මන්තෙහි සාධුකං ධාරෙතබ්බා වාචෙතබ්බා ච.

Moreover, since the causative form uṇhāpeti is seen in the Vinaya commentary, the active form uṇhati is also seen by implication, as active and causative forms are found for a single root. For example: gaṇhati (he takes), gaṇhāpeti (he causes to take); gacchati (he goes), gacchāpeti (he causes to go). Therefore, considering that the form uṇhati is found from the root us in the sense of 'burning', the etymological explanation 'uṇha is that which burns' should be made. Thus, it should be understood that the suffix ppa is obtained in one way from gah and from another, while the suffix ṇhā is obtained in two ways from gah and us, and in one way from another. Although such a rule is stated here, nevertheless, in the word of the Buddha in the Tipiṭaka with its commentaries, other nominal forms and two verbal forms for each single root should be investigated. However, by the method consistent with the word of the Buddha, we have included roots like tas and so forth in the gahādi group by the word ādi. There is no method more excellent than this; this indeed is the most excellent. Therefore, this principle should be well preserved and taught by the venerable ones for the stability of the Dispensation.

ගහාදී එත්තකා දිට්ඨා, ධාතවො මෙ යථාබලං;

සුත්තෙස්වඤ්ඤෙපි පෙක්ඛිත්වා, ගණ්හව්හො අත්ථයුත්තිතො.

These many gahādi roots have been seen by me according to my ability. Having also looked for others in the suttas, you should grasp them according to their appropriate meaning.

ගහාදිගණොයං.

This is the Gahādi group.

තනාදිගණික

The Tanādi Group

තනු විත්ථාරෙ. තනොති. ආයතනං, තනු. කම්මනි ‘‘තනිය්‍යති, තනිය්‍යන්ති. විතනිය්‍යතී’’ති රූපානි. අත්‍රායං පාළි ‘‘යථා හි ආසභං චම්මං, පථබ්‍යා විතනිය්‍යතී’’ති. ගරූ පන ‘‘පතායතෙ, පතඤ්ඤතී’’ති රූපානි වදන්ති. තනිතුං, තනිත්වාන. තුමන්තාදිරූපානි.

The root tanu is in the sense of 'spreading.' It forms tanoti. Āyatana and tanu are derived from it. In the passive voice, the forms are taniyyati, taniyyanti, vitaniyyatī. Here is a Pāli text: 'Just as a bull's hide is stretched out on the earth.' But some teachers say the forms are patāyate, pataññatī. Tanituṃ and tanitvāna are forms beginning with the infinitive.

තත්ථ [Pg.262] ආයතනන්ති ආයභූතෙ ධම්මෙ තනොති විත්ථාරෙතීති ආයතනං. තනූති සරීරං. තඤ්හි කලලතො පට්ඨාය කම්මාදීහි යථාසම්භවං තනිය්‍යති විත්ථාරියති මහත්තං පාපියතීති ‘‘තනූ’’ති වුච්චති. ‘‘තනු වපු සරීරං පුං කායො දෙහො’’තිආදයො සරීරවාචකා සද්දා. සරීරං ඛන්ධපඤ්චකං. යඤ්හි මහාජනො සරීරන්ති වදති, තං පරමත්ථතො ඛන්ධපඤ්චකමත්තමෙව, න තතො අත්තා වා අත්තනියං වා උපලබ්භති. ‘‘කාමරාගබ්‍යාපාදානං තනුත්තකරං සකදාගාමිමග්ගචිත්ත’’න්තිආදීසු පන තනුසද්දො අප්පත්ථවාචකො, අප්පත්ථවාචකස්ස ච තස්ස ක්‍රියාපදං න පස්සාම, තස්මා නිපාතපදෙන තෙන භවිතබ්බං. තනුසද්දො නිපාතපදන්ති වුත්තට්ඨානම්පි න පස්සාම, නිච්ඡයෙන පන අනිප්ඵන්නපාටිපදිකොති ගහෙතබ්බො.

Therein, āyatana is so called because it spreads out (tanoti, vitthāreti) the phenomena (dhamme) that are the basis of influx (āyabhūte). Tanu means the body. For, beginning from the embryo stage, it is stretched (taniyyati), expanded (vitthāriyati), and brought to greatness by kamma and other factors as may be—thus it is called tanu. Words such as tanu, vapu, sarīra, puṃ, kāya, and deha are words denoting the body. The body is the five aggregates. For what ordinary people call the body is, in the ultimate sense, merely the five aggregates; beyond that, neither a self (attā) nor anything belonging to a self (attaniyaṃ) is found. However, in phrases like 'the once-returner path-consciousness that makes sensual lust and ill will thin (tanuttakaraṃ)', the word tanu denotes 'smallness'. But we do not find a verb for it when it denotes 'smallness'; therefore, it must be a particle. We do not see a place where it is stated that the word tanu is a particle, but it should definitely be taken as an underived nominal stem.

තනොති, තනොන්ති. තනොසි, තනොථ. තනොමි, තනොම. තනුතෙ, තනුන්තෙ. තනුසෙ, තනුසෙ, තනුව්හෙ. තනෙ, තනුම්හෙ. සෙසං යථාසම්භවං විත්ථාරෙතබ්බං.

He stretches, they stretch. You stretch, you (pl.) stretch. I stretch, we stretch. He stretches (for himself), they stretch (for themselves). You (sg.) stretch, you (sg.) stretch, you (pl.) stretch. I stretch (for myself), we stretch (for ourselves). The rest should be elaborated as is possible.

තනොතු, තනොන්තු. තනෙය්‍ය, තනෙ, තනෙය්‍යුං. විතන, විතනු. අතනා, අතනු. අම්මාය පතනු කෙසා. අතනි, අතනිංසු. තනිස්සති, තනිස්සන්ති. අතනිස්සා, අතනිස්සංසු. කම්මනි ‘‘තනිය්‍යති, තනිය්‍යන්ති. තනිය්‍යසී’’තිආදිනා විත්ථාරෙතබ්බං.

Let him stretch, let them stretch. He might stretch, he might stretch (for himself), they might stretch. Spread out, spread out (pl.). He stretched (for himself), they stretched (for themselves). 'Mother, let the hair be spread out.' He stretched, they stretched. He will stretch, they will stretch. He would have stretched, they would have stretched. In the passive voice, it should be elaborated with 'it is stretched,' 'they are stretched,' 'you are stretched,' and so on.

සක සත්තියං. සත්ති සමත්ථභාවො. සක්කොති සක්කො. විඤ්ඤාපෙතුං අසක්ඛි. සක්ඛිස්සසි. සක්ඛති. ත්වම්පි අම්ම පබ්බජිතුං සක්ඛිස්සසි. සක්කතෙ ජරාය පටිකම්මං කාතුන්ති පාළි.

The root saka is in the sense of 'power.' Power (satti) is capability (samatthabhāva). He is able (sakkoti); he is capable (sakko). He was unable to inform. You will be able. He is able. 'You too, mother, will be able to go forth.' The Pāli text is: 'Is it possible to make a remedy for old age?'

තත්ථ [Pg.263] සක්කොති දෙවරාජා. සො හි අත්ථානං සහස්සම්පි මුහුත්තෙන චින්තනසමත්ථතාය සපරහිතං කාතුං සක්කොතීති ‘‘සක්කො’’ති වුච්චති. අඤ්ඤත්‍ර පන ධාතූනං අවිසයෙ තද්ධිතවසෙන සක්කච්චං දානං අදාසීති සක්කොති එවම්පි අත්ථං ගහෙත්වා සක්කසද්දො නිරුත්තිනයෙන සාධෙතබ්බො. වුත්තඤ්හි භගවතා ‘‘සක්කො මහාලි දෙවානමින්දො පුබ්බෙ මනුස්සභූතො සමානො සක්කච්චං දානං අදාසි, තස්මා ‘සක්කො’ති වුච්චතී’’ති. සක්කොන්තො. සක්කොන්තී. සක්කොන්තං කුලං.

Therein, Sakko is the king of the gods. For he is called Sakko because, due to his ability to consider even a thousand matters in a moment, he is able (sakkoti) to act for his own and others' welfare. Elsewhere, however, outside the domain of roots, by way of a secondary derivative, taking the meaning thus, 'he gave a gift respectfully' (sakkaccaṃ dānaṃ adāsi), the word Sakko should be derived by etymological method. For it was said by the Blessed One: 'Sakka, Mahāli, the lord of the gods, having been a human being in a former existence, gave gifts respectfully; therefore he is called Sakko.' Being able (masc.), being able (fem.), a capable family (neut.).

ඛුණු ඛිණු හිංසායං. ඛුණොති. ඛිණොති.

The roots khuṇu and khiṇu are in the sense of 'harming.' They form khuṇoti and khiṇoti.

ඉණු ගතියං. ඉණොති. ඉණං ඉණායිකො.

The root iṇu is in the sense of 'going.' It forms iṇoti. Iṇa (debt) and iṇāyika (debtor) are derived from it.

තිණු අදනෙ. තිණොති. තිණං. එත්ථ තිණන්ති යවසං. තඤ්හි තිණියතෙ තිණභක්ඛෙහි ගොණාදීහි අදියතෙ ඛාදියතෙති තිණං.

The root tiṇu is in the sense of 'eating.' It forms tiṇoti. Tiṇa (grass) is derived from it. Here, tiṇa means fodder. For it is called tiṇa because it is eaten (tiṇiyate), consumed (adiyate, khādiyate) by grass-eating creatures such as cattle.

ඝිණු දිත්තියං. ඝිණොති.

The root ghiṇu is in the sense of 'shining.' It forms ghiṇoti.

හනු අපනයනෙ. අපනයනං අනාලාපකරණං නිබ්බචනතාකරණං. හනොති. හනුතෙ.

The root hanu is in the sense of 'removing.' Removal (apanayana) is the act of not mentioning (anālāpakaraṇa) or the act of making something disappear (vivassanatākaraṇa). It forms hanoti and hanute.

පනු දානෙ පනොති. පනුතෙ.

The root panu is in the sense of 'giving.' It forms panoti and panute.

මනු බොධනෙ. මනොති. මනුතෙ. මනො. මනං. මානසං. මනුස්සො. මානවො. මාණවො.

The root manu is in the sense of 'understanding.' It forms manoti and manute. Derived from this are mano (mind), mana (mind), mānasa (mental), manussa (human being), mānava (man), and māṇava (youth).

එත්ථ මනොති මනුතෙ බුජ්ඣතීති මනො, එවං මනං. ඉමෙසං පන ද්වින්නං මනසද්දානං ‘‘යස්මිං මනො නිවිසති. සන්තං තස්ස මනං හොතී’’තිආදීසු පුන්නපුංසකලිඞ්ගතා දට්ඨබ්බා. මානසන්ති රාගොපි චිත්තම්පි අරහත්තම්පි. ‘‘අන්තලික්ඛචරො පාසො, ය්වායං [Pg.264] චරති මානසො’’ති එත්ථ හි රාගො මානසං. ‘‘චිත්තං මනො මානස’’න්ති එත්ථ චිත්තං. ‘‘අප්පත්තමානසො සෙක්ඛො, කාලං කයිරා ජනෙ සුතො’’ති එත්ථ අරහත්තං. එත්ථෙතං වුච්චති –

Herein, mano is so called because one knows (manute, bujjhati); likewise mana. For these two words for mind, their masculine and neuter genders should be seen in phrases such as 'in which the mind (mano) settles' and 'peaceful is his mind (manaṃ).' Mānasa can mean lust, mind, or Arahantship. For in 'the snare that moves in the sky, that which moves mentally (mānaso)', here mānasa is lust. In 'cittaṃ mano mānasaṃ', here mānasa means mind (citta). In 'a learner whose goal has not been attained (appattamānaso) might die, so it is heard among people', here it means Arahantship. Regarding this, it is said:

රාගො චිත්තං අරහත්තඤ්ච, ‘‘මානස’’න්ති සමීරිතං;

සත්ථුනො සාසනෙ පාප-සාසනෙ’ඛිලසාසනෙ.

Lust, mind, and Arahantship are called 'mānasa' in the Teacher's Dispensation, in the evil dispensation, and in every dispensation.

තත්ථ සම්පයුත්තමනසි භවොති රාගො මානසො. මනො එව මානසන්ති කත්වා චිත්තං මානසං. අනවසෙසතො මානං සියති සමුච්ඡින්දතීති අග්ගමග්ගො මානසං. තන්නිබ්බත්තත්තා පන අරහත්තස්ස මානසතා දට්ඨබ්බා. මනූති සත්තො. ‘‘යෙන චක්ඛුපසාදෙන, රූපානි මනු පස්සතී’’ති එත්ථ හි ‘‘මනූ’’ති සත්තො වුත්තො. අථ වා මනූති පඨමකප්පිකකාලෙ මනුස්සානං මාතාපිභුට්ඨානෙ ඨිතො මනුනාමකො පුරිසො, යො සාසනෙ ‘‘මහාසම්මතරාජා’’ති වුත්තො. සො හි සකලලොකස්ස හිතං කාතුං මනුතෙ ජානාතීති ‘‘මනූ’’ති වුච්චති. යථාබලං අත්තනො හිතං මනුතෙ ජානාතීති මනුස්සො, මනස්ස වා උස්සන්නත්තා මනුස්සො. අථ වා වුත්තප්පකාරස්ස මනුනො අපච්චං මනුස්සො. එවං මානවො මාණවො ච, නකාරස්ස හි ණකාරෙ කතෙ ‘‘මාණවො’’ති රූපං සිජ්ඣති. කෙචි පනාහු ‘‘දන්තජනකාරසහිතො මානවසද්දො සබ්බසත්තසාධාරණවචනො, මුද්ධජණකාරසහිතො පන මාණවසද්දො කුච්ඡිතමූළ්හාපච්චවචනො’’ති, තං වීමංසිත්වා යුත්තඤ්චෙ, ගහෙතබ්බං, න පනෙත්ථ වත්තබ්බං ‘‘මාණවසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරවචනෙ ඉදං වචනං විරුජ්ඣතී’’ති අන්තරසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරෙ අන්තරඅන්තරිකාසද්දානම්පි ආහරණස්ස දස්සනතො.

Here, lust is mānasa because it is present in the mind (sampayuttamanasi bhava). Taking the mind itself as mānasa, citta is mānasa. Because it utterly destroys conceit (māna), the supreme path (aggamagga) is mānasa. However, due to its arising therefrom, the state of an Arahant should be seen as mānasatā. Manū refers to a being. For in 'By which visual sensitivity, the being sees forms,' here manū indeed refers to a being. Alternatively, manū refers to a man named Manu, who stood in the place of mother and father of humans in the first cosmic age, who is called 'Mahāsammatarājā' in the Dispensation. For he intends (manute), that is, knows, how to benefit the whole world; thus he is called manū. A human (manussa) is so called because he intends (manute), that is, knows, his own benefit according to his strength, or because his mind is pre-eminent (ussannattā). Alternatively, a human is the descendant of that aforementioned Manu. Thus, mānava and māṇava are derived; for when the dental 'n' is changed to a retroflex 'ṇ', the form māṇava is established. Some, however, say: 'The term mānava, with a dental 'n', is a term common to all beings, while māṇava, with a retroflex 'ṇ', is a term for a base, deluded offspring.' This should be examined, and if found valid, it should be accepted. But here, it should not be said that 'this statement contradicts the explanation of the meaning of the term māṇava,' for in explaining the meaning of the term antara, the citation of the terms antara and antarikā is also seen.

තත්‍ර [Pg.265] පනායං වීමංසනා – චූළකම්මවිභඞ්ගසුත්තස්මිඤ්හි ‘‘සුභො මාණවොතොදෙය්‍යපුත්තො’’ති ඉමස්මිං පදෙසෙ අට්ඨකථාචරියෙහි ‘‘සුභොති සො කිර දස්සනීයො අහොසි පාසාදිකො, තෙනස්ස අඞ්ගසුභතාය ‘සුභො’ත්වෙව නාමං අකංසු. ‘මාණවො’ති පන තං තරුණකාලෙ වොහරිංසු, සො මහල්ලකකාලෙපි තෙනෙව වොහාරෙන වොහරියතී’’ති එවං මුද්ධජණකාරස්ස මාණවසද්දස්ස අත්ථො පකාසිතො, තට්ටීකායම්පි ගරූහි ‘‘යං අපච්චං කුච්ඡිතං මුද්ධං වා, තත්ථ ලොකෙ මාණවවොහාරො, යෙභුය්‍යෙන ච සත්තා දහරකාලෙ මුද්ධධාතුකා හොන්තීති වුත්තං ‘තරුණකාලෙ වොහරිංසූ’’ති, එවං මුද්ධජණකාරස්ස මාණවසද්දස්ස අත්ථො පකාසිතො. ඉදානි මාණවසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරො භවති, මාණවොති සත්තොපි චොරොපි තරුණොපි වුච්චති. ‘‘චොදිතා දෙවදූතෙහි, යෙ පමජ්ජන්ති මාණවා’’තිආදීසු හි සත්තො ‘‘මාණවො’’ති වුත්තො. ‘‘මාණවෙහි සහ ගච්ඡන්ති කතකම්මෙහිපි අකතකම්මෙහිපී’’තිආදීසු චොරො. ‘‘අම්බට්ඨො මාණවො’’තිආදීසු තරුණො ‘‘මාණවො’’ති වුත්තො.

Here, this examination is as follows: In the Cūḷakammavibhaṅga Sutta, concerning the passage 'Subha the māṇava, son of Todeyya,' the commentary teachers explain thus: 'Subha' means that he was attractive and pleasing to behold; therefore, due to the beauty of his body, they gave him the name 'Subha.' Māṇava, however, was used to refer to him in his youth, and even in old age he was still referred to by that term. Thus, the meaning of the word māṇava, with a retroflex 'ṇ', is explained. In the ṭīkā (subcommentary) also, the teachers state: 'Wherever there is an offspring that is base (kucchita) or deluded (muddha), in the world the term māṇava is used; and generally, beings in their youth are of a deluded nature, hence it is said, 'they called him that in his youth.' Thus, the meaning of the word māṇava, with a retroflex 'ṇ', is explained. Now, an exposition of the meaning of the word māṇava follows: māṇava can refer to a being, a thief, or a youth. For instance, in passages like 'Reproved by the divine messengers, those beings (māṇavā) who are heedless,' a being is called māṇava. In phrases like 'They go with thieves (māṇavehi), whether their deeds are done or undone,' a thief is referred to as māṇava. And in statements like 'Ambaṭṭha the māṇava,' a youth is called māṇava.

අප්ප පාපුණෙ. අප්පොති. ආපො.

The root appa is in the sense of 'attaining.' It forms appoti (he attains). From this is derived āpo (water).

එත්ථ ආපොති අප්පොති තං තං ඨානං විස්සරතීති ආපො.

Here, āpo (water) is so called because it attains (appoti) and spreads (vissarati) to various places.

මා පරිමාණෙ. මිනොති. උපමා, උපමානං, විමානං. අඤ්ඤානිපි යොජෙතබ්බානි.

The root mā is in the sense of 'measuring.' It forms minoti (he measures). From this are derived upamā (simile), upamāna (comparison), and vimāna (celestial mansion). Others should also be connected.

එත්ථ ච යා අච්චන්තං න මිනොති න විච්ඡින්දති, සා මානස්ස සමීපෙ වත්තතීති උපමා යථා ‘‘ගොණො විය ගවජො’’ති. උපමානන්ති [Pg.266] උපමා එව. තථා හි ‘‘වීතොපමානමප්පමාණමනාථනාථ’’න්ති. එත්ථ වීතොපමානන්ති ඉමස්ස වීතොපමං, නිරුපමන්ති අත්ථො. අථ වා උපමානන්ති උපමෙතබ්බාකාරො ‘‘සීහො විය භගවා’’ති. එත්ථ හි සීහො උපමා, භගවා උපමෙය්‍යො තෙජොපරක්කමාදීහි උපමෙතබ්බත්තා, තෙජොපරක්කමාදයො උපමෙතබ්බාකාරො. එත්ථ පන සාතිසයත්තා කිඤ්චාපි සීහස්ස තෙජාදීහි භගවතො තෙජාදිඋපමෙතබ්බාකාරො නත්ථි, තථාපි හීනූපමාවසෙන ‘‘සීහො විය භගවා’’ති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. විමානන්ති උතුසමුට්ඨානත්තෙපි කම්මපච්චයඋතුසමුට්ඨානත්තා කම්මෙන විසෙසතො මිනියති පරිච්ඡින්දියතීති විමානං.

Here, that which does not measure (minoti) or sever (vicchindati) entirely, but exists near the measure (māna), is called a simile (upamā), as in 'like an ox, a gavaya.' Upamāna is indeed upamā. Thus, 'freed from comparison, immeasurable, a refuge for the refuge-less.' Here, 'freed from comparison' means this is without comparison, unequalled. Alternatively, upamāna refers to the aspect to be compared, as in 'the Blessed One is like a lion.' Here, the lion is the simile (upamā), the Blessed One is the subject of comparison (upameyyo) because he is to be compared in terms of splendor and energy, etc., and splendor, energy, etc., are the aspects to be compared. However, here, due to the Blessed One's superiority, although there is no aspect for comparing his splendor, etc., with that of a lion, still, it should be understood that 'the Blessed One is like a lion' is said by way of an inferior comparison. Vimāna is that which is specially measured or defined by kamma; for, although arising from the seasons, it arises from seasons that are conditioned by kamma.

කර කරණෙ. ‘‘කරොති, කයිරති, කුබ්බති, ක්‍රුබ්බති, පකරොති, උපකරොති, අපකරොති, පටිකරොති, නිරාකරොති, පටිසඞ්ඛරොති, අභිසඞ්ඛරොති’’ ඉච්චෙවමාදීනි කත්තරි භවන්ති. කම්මෙ පාළිනයවසෙන ඉකාරාගමට්ඨානෙ යකාරස්ස ද්වෙභාවො. තස්මිංයෙවඨානෙ රයකාරානං විපරියායෙ සති න ද්වෙභාවො. තථා ඊකාරාගමට්ඨානෙ ‘‘කරිය්‍යති, කයිරති, කරීයති, කය්‍යති, පකරීයති, පකරිය්‍යති, පටිසඞ්ඛරිය්‍යති, අභිසඞ්ඛරිය්‍යති’’ ඉච්චෙවමාදීනි කම්මනි භවන්ති.

The root kara is in the sense of 'doing' or 'making.' Forms such as karoti (does), kayirati (does), kubbati (does), krubbati (does), pakaroti (accomplishes), upakaroti (assists), apakaroti (harms), paṭikaroti (counteracts), nirākaroti (rejects), paṭisaṅkharoti (repairs), abhisaṅkharoti (forms) occur in the active voice. In the passive voice, according to Pāli grammatical rules, where 'i' is added, the 'y' becomes doubled. In that same place, when 'r' and 'y' are interchanged, there is no doubling. Similarly, where 'ī' is added, forms such as kariyyati, kayirati, karīyati, kayyati, pakarīyati, pakariyyati, paṭisaṅkhariyyati, abhisaṅkhariyyati occur in the passive voice.

එත්ථ ච කයිරතීති පදං ද්වීසු ඨානෙසු දිස්සති කත්තරි කම්මෙ ච. තෙස කත්තුවසෙන ‘‘පුරිසො කම්මං කයිරතී’’ති යොජෙතබ්බං, කම්මවසෙන පන අයං පාළි ‘‘කුටි මෙ කයිරති අදෙසිතවත්ථුකා’’ති. තත්ථ ච කත්තුවසෙන වුත්තං කත්තුපදං යිරපච්චයෙන සිද්ධං. කම්මවසෙන පන වුත්තං කම්මපදං ඉකාරාගමස්ස ආදිඅන්තභූතානං රයකාරානං විපරියායෙනාති දට්ඨබ්බං. ‘‘කාරෙති, කාරයති, කාරාපෙති, කාරාපයතී’’ති චත්තාරි කාරිතරූපානි, යානි ‘‘හෙතුකත්තුරූපානී’’ති වුච්චන්ති තද්දීපකත්තා.

Here, the word 'kayirati' appears in two instances, in both the active and passive voices. Of these, in the active sense, it should be construed as 'a person does an action' (puriso kammaṃ kayiratī). But in the passive sense, this Pāli phrase is 'a hut is made for me without designated materials' (kuṭi me kayirati adesitavatthukā). There, the active word mentioned is formed with the suffix 'yira'. However, the passive word mentioned is to be understood as formed by the inversion of the letters 'r' and 'y', which are at the beginning and end of the 'i' augment. 'Kāreti, kārayati, kārāpeti, kārāpayatī'—these are the four causative forms, which are called 'forms of the causative agent' because they indicate that.

ඉදානි [Pg.267] පන පදමාලා වත්තබ්බා, තත්‍ර පඨමං ‘‘කුබ්බතී’’ති පදස්සෙව පදමාලං යොජෙස්සාම සබ්බාසු විභත්තීසු එකාකාරෙන යොජෙතබ්බත්තා. ‘‘කරොතී’’ති ඔකාරානන්තරත්‍යන්තපදස්ස පන ‘‘කාරෙතී’’ති එකාරානන්තරත්‍යන්තපදස්ස ච පදමාලං යථාසම්භවං පච්ඡා යොජෙස්සාම එකාකාරෙන අයොජෙතබ්බත්තා.

Now, however, the paradigms should be stated. Therein, first, we will present the paradigm of the word 'kubbatī' itself, because it is to be presented uniformly in all inflections. But the paradigms of the word 'karotī', a word ending in '-ti' preceded by 'o', and the word 'kāretī', a word ending in '-ti' preceded by 'e', we will present later as is suitable, since they are not to be presented uniformly.

තත්‍ර කුබ්බති, කුබ්බන්ති. කුබ්බසි, කුබ්බථ. කුබ්බාමි, කුබ්බාම. කුබ්බතෙ, කුබ්බන්තෙ. කුබ්බසෙ, කුබ්බව්හෙ. කුබ්බෙ, කුබ්බම්හෙ. වත්තමානාවසෙන වුත්තරූපානි.

Therein: kubbati, kubbanti; kubbasi, kubbatha; kubbāmi, kubbāma. Kubbate, kubbante; kubbase, kubbavhe; kubbe, kubbamhe. These are the forms stated according to the present tense.

පඤ්චමියාදීනං වසෙන පන කුබ්බතු, කුබ්බන්තු. කුබ්බෙය්‍ය, කුබ්බෙය්‍යුං. සෙසං ‘‘භවති, භවන්තී’’ති වුත්තනයානුසාරෙන සබ්බත්ථ විත්ථාරෙතබ්බං.

And according to the imperative mood and so on: kubbatu, kubbantu. Kubbeyya, kubbeyyuṃ. The rest should be elaborated everywhere according to the manner stated for 'bhavati, bhavanti'.

‘‘කරියතී’’තිආදීනිපි අ කාරානන්තරත්‍යන්තපදානි එවමෙව යොජෙතබ්බානි. එත්ථ ච ‘‘කුබ්බති, කුබ්බන්ති. කුබ්බසී’’තිආදිනා වුත්තා අයං පදමාලා පාළිනයදස්සනතො එදිසී වුත්තා. සද්දසත්ථවිදූ පන සාසනිකා සද්දසත්ථෙයෙව ආදරං කත්වා ‘‘කුබ්බති, කුබ්බසී’’ති එවංපකාරානි රූපානි පාළියං නත්ථීති මඤ්ඤන්තා න ඉච්ඡන්ති. තෙහි සද්දසත්ථෙ විය පාළියම්පි ‘‘අසන්තො නානුකුබ්බන්තී’’තිආදීසු ඔකාරපච්චයස්සාදෙසභූතො උකාරො සරෙයෙව පරෙ වකාරං පප්පොතීති මඤ්ඤමානා ‘‘කුබ්බන්ති, කුබ්බන්තෙ’’තිආදීනියෙව රූපානි ඉච්ඡන්ති, පරසරස්සාභාවතො ‘‘කුබ්බති, කුබ්බසී’’තිආදීනි පාළියං නත්ථීති න ඉච්ඡන්ති. මයං පන පාළිනයදස්සනතො තානි රූපානි ඉච්ඡාම. අත්‍ර සොතාරානං කඞ්ඛාවිනොදනත්ථං කිඤ්චි පාළිනයං වදාම – ‘‘සීලවන්තො න කුබ්බන්ති, බාලො සීලානි කුබ්බතී’’ති ච, ‘‘කස්මා භවං විජනමරඤ්ඤනිස්සිතො, තපො ඉධ ක්‍රුබ්බතී’’ති ච, ‘‘ඵරුසාහි වාචාහි පක්‍රුබ්බමානො’’ති ච. ඊදිසෙසු පන ඨානෙසු අකාරාගමො කාතබ්බො[Pg.268]. අචින්තෙය්‍යො හි පාළිනයො, යෙභුය්‍යෙන සද්දසත්ථනයවිදූරො ච. තථා හි යථා ‘‘අග්ගිනිං සම්පජ්ජලිතං පවිසන්තී’’ති පාළිගතිදස්සනතො ‘‘අග්ගිනි, අග්ගිනී, අග්ගිනයො. අග්ගිනිං, අග්ගිනී, අග්ගිනයො. අග්ගිනිනා’’ති පදමාලා කාතබ්බා හොති, එවමෙව ‘‘බාලො සීලානි කුබ්බතී’’ති පාළිගතිදස්සනතො ‘‘කුබ්බති, කුබ්බන්ති. කුබ්බසී’’ති පදමාලාපි යොජෙතබ්බාව.

Words such as 'kariyatī' ending in 'tya' preceded by the vowel 'a' should be formed in this same way. Here, this paradigm stated with 'kubbati, kubbanti, kubbasī,' etc., is given as such according to the Pāli method. However, grammarians, though adherents of the teaching, have regard only for the science of grammar and, believing that such forms as 'kubbati, kubbasī' do not exist in Pāli, do not accept them. They think that in Pāli, just as in the science of grammar, in phrases such as 'asanto nānukubbantī,' the vowel 'u', being a substitute for the suffix 'o', becomes 'v' only when followed by a vowel. Thus, they prefer only forms like 'kubbanti, kubbante,' etc., and, due to the absence of a subsequent vowel, do not accept that 'kubbati, kubbasī,' etc., exist in Pāli. We, however, following the Pāli method, do accept those forms. Here, to dispel the doubts of the listeners, we cite some Pāli examples: 'sīlavanto na kubbanti, bālo sīlāni kubbatī,' and 'kasmā bhavaṃ vijanamaraññanissito, tapo idha krubbatī,' and 'pharusāhi vācāhi pakrubbamāno.' In such cases, the augment of the vowel 'a' should be made. For the Pāli method is indeed inconceivable and mostly far removed from the method of the science of grammar. Just as, according to the Pāli usage of 'agginiṃ sampajjalitaṃ pavisantī,' the paradigm 'aggini, agginī, agginayo; agginiṃ, agginī, agginayo; aggininā' should be formed, so too, according to the Pāli usage of 'bālo sīlāni kubbatī,' the paradigm 'kubbati, kubbanti, kubbasī' must also be formed.

යථා ච ‘‘බහුම්පෙතං අසබ්භි ජාතවෙදා’’ති පාළිගතිදස්සනතො ‘‘සන්තො සබ්භීහි සද්ධිං සතං ධම්මො න ජරං උපෙතීති පවෙදයන්තී’’ති අට්ඨකථාගතිදස්සනතො ච ‘‘සබ්භි, සබ්භී, සබ්භයො. සබ්භිං, සබ්භී, සබ්භයො. සබ්භිනා’’ති පදමාලා යොජෙතබ්බා හොති, එවමෙව ‘‘බාලො සීලානි කුබ්බතී’’ති පාළිගතිදස්සනතො ‘‘කුබ්බති, කුබ්බන්ති. කුබ්බසී’’ති පදමාලාපි යොජෙතබ්බාව. තථා ‘‘ක්‍රුබ්බති, ක්‍රුබ්බන්ති. ක්‍රුබ්බසී’’තිආදි සබ්බං සබ්බත්ථ යොජෙතබ්බං.

And just as, according to the Pāli usage in 'bahumpetaṃ asabbhi jātavedā' and according to the commentary usage in 'santo sabbhīhi saddhiṃ sataṃ dhammo na jaraṃ upetīti pavedayantī,' the paradigm 'sabbhi, sabbhī, sabbhayo; sabbhiṃ, sabbhī, sabbhayo; sabbhinā' should be formed, even so, according to the Pāli usage in 'bālo sīlāni kubbatī,' the paradigm 'kubbati, kubbanti, kubbasī' must also be formed. Likewise, all such forms as 'krubbati, krubbanti, krubbasī,' etc., should be formed everywhere.

ඉදානි යථාපටිඤ්ඤාතා පදමාලා අනුප්පත්තා. කරොති, කරොන්ති. කරොසි, කරොථ. කරොමි, කුම්මි, කරොම, කුම්ම. කුරුතෙ, කුබ්බන්තෙ. කුරුසෙ, කුරුව්හෙ. කරෙ, කරුම්හෙ. වත්තමානාවසෙන වුත්තරූපානි.

Now the promised paradigm has arrived. Karoti, karonti; karosi, karotha; karomi, kummi, karoma, kumma. Kurute, kubbante; kuruse, kuruvhe; kare, karumhe. These are the forms stated by way of the present tense.

කරොතු, කුරුතු, කරොන්තු. කරොහි, කරොථ. කරොමි, කුම්මි, කරොම, කුම්ම. කුරුතං, කුබ්බන්තං. කරස්සු, කුරුස්සු, කුරුව්හො. කරෙ, කුබ්බාමසෙ. පඤ්චමීවසෙන වුත්තරූපානි.

Karotu, kurutu, karontu; karohi, karotha; karomi, kummi, karoma, kumma. Kurutaṃ, kubbantaṃ; karassu, kurussu, kuruvho; kare, kubbāmase. These are the forms stated by way of the imperative mood.

එත්ථ පන කොචි වදෙය්‍ය –

Here, however, someone might say:

‘‘න නො විවාහො නාගෙහි, කතපුබ්බො කුදාචනං;

තං විවාහං අසංයුත්තං, කථං අම්හෙ කරොමසෙ’’ති

“No marriage with Nāgas has ever been performed by us at any time. How shall we undertake that unsuitable marriage?”

පාළිදස්සනතො [Pg.269] ‘‘කරොමසෙ’’ති පදං කස්මා ඉධ න වුත්තං, නනු කරධාතුතො පරං ඔකාරං පටිච්ච ආමසෙවචනස්සාවයවභූතො ආකාරො ලොපං පප්පොතීති? තන්න, ‘‘කරොමසෙ’’ති එත්ථ ‘‘ආමසෙ’’ති වචනස්ස අභාවතො මවචනස්ස සබ්භාවතො. එත්ථ හි සෙකාරො ආගමො, තස්මා ‘‘කරොමා’’ති වත්තමානාවචනවසෙන අත්ථො ගහෙතබ්බො, න පන පඤ්චමීවචනවසෙන. එවංභූතො ච සෙකාරො කත්ථචි නාමිකපදතො පරො හොති ‘‘යෙ කෙචි බුද්ධං සරණං ගතාසෙ. යං බලං අහුවම්හසෙ’’තිආදීසු. කත්ථචි පනාඛ්‍යාතිකපදතො සාදෙසනිරාදෙසවසෙන –

Based on the Pāli example, why is the word 'karomase' not mentioned here? Is it not that the vowel 'ā', which is a component of the 'āmase' ending, undergoes elision after the vowel 'o' following the root 'kar'? That is not so, because in 'karomase,' the ending 'āmase' is absent, and the ending 'ma' is present. For here, 'se' is an augment. Therefore, the meaning should be taken in the sense of the present tense form 'karomā,' not in the sense of the imperative mood. Such a 'se' augment is found elsewhere after nominal words, as in 'ye keci buddhaṃ saraṇaṃ gatāse' and 'yaṃ balaṃ ahuvamhase.' In other cases, it occurs after verbal words, either with or without substitution—

‘‘අකරම්හස තෙ කිච්චං;

ඔක්කන්තාමසි භූතානි;

සුතං නෙතං අභිණ්හසො, තස්මා එවං වදෙමසෙ’’ති

“We have done for you what was to be done; we have overcome beings; this has not been heard repeatedly, therefore we speak thus.”

ආදීසු.

And so on.

කරෙය්‍ය, කරෙය්‍යුං. කරෙය්‍යාසි, කරෙය්‍යාථ. කරෙය්‍යාමි, කරෙය්‍යාම. කුබ්බෙථ, කුබ්බෙරං. කුබ්බෙථො, කුබ්බෙය්‍යව්හො. කරෙය්‍යං, කරෙ, කරෙය්‍යාම්හෙ. සත්තමීවසෙන වුත්තරූපානි.

Kareyya, kareyyuṃ; kareyyāsi, kareyyātha; kareyyāmi, kareyyāma. Kubbetha, kubberaṃ; kubbetho, kubbeyyavho; kareyyaṃ, kare, kareyyāmhe. These are the forms stated by way of the optative mood.

කර, කරු. කරෙ, කරිත්ථ. කරං, කරිම්හ. කරිත්ථ, කරිරෙ. කරිත්ථො, කරිව්හො. කරිං, කරිම්හෙ. පරොක්ඛාවසෙන වුත්තරූපානි.

Kara, karu; kare, karittha; karaṃ, karimha. Karittha, karire; karittho, karivho; kariṃ, karimhe. These are the forms stated by way of the perfect tense.

එත්ථ කරාති පුරිසො කම්මං කරීති පඨමපුරිසයොජනාය යොජෙතබ්බං. ‘‘ආගුං කර මහාරාජ, අකරං කම්මදුක්කට’’න්ති එත්ථාපි ‘‘මහාරාජ භවං ආගුං කරී’’ති පඨමපුරිසයොජනාය යොජෙතබ්බං. එවඤ්හි සති අයං පයොගො ‘‘මඤ්ඤෙ භවං පත්ථයති, රඤ්ඤො භරියං පතිබ්බත’’න්තිආදයො විය පඨමපුරිසප්පයොගො භවති.

Here, 'kara' and 'kari' should be construed with a third-person construction, as in 'a person does an action'. In 'Āguṃ kara mahārāja, akaraṃ kammadukkaṭa' as well, it should be construed with a third-person construction as 'mahārāja bhavaṃ āguṃ karī' (Your Majesty, the king, committed a fault). For when this is so, this usage becomes a third-person usage, like 'maññe bhavaṃ patthayati, rañño bhariyaṃ patibbata,' and so on.

ජාතකට්ඨකථායං [Pg.270] පන මජ්ඣිමපුරිසප්පයොගො වුත්තො ‘‘ආගුං කරාති මහාරාජ ත්වං මහාපරාධං මහාපාපං කරි. දුක්කටන්ති යං කතං දුක්කටං හොති,තං ලාමකං කම්මං අකර’’න්ති, තස්මා ජාතකට්ඨකථාවසෙනාපි කදාචි කරඉති ච කරීති ච අකරන්ති ච මජ්ඣිමපුරිසප්පයොගො භවතීති දට්ඨබ්බං. යෙභුය්‍යවසෙන පන ‘‘පුරිසො කම්මං කර, පුරිසො කම්මං කරි, අහං කම්මං අකර’’න්ති පඨමුත්තමපුරිසප්පයොගො දට්ඨබ්බො. එත්ථ ච කරඉති යථාවුත්තවිභත්තිවසෙන, කරීති අජ්ජතනීවසෙන, අකරන්ති හිය්‍යත්තනීවසෙන වුත්තං. තත්ථ ‘‘කරිත්ථො’’ති පදං ‘‘අඤ්ඤං භත්තාරං පරියෙස, මා කිසිත්ථො මයා විනා’’ති එත්ථ ‘‘කිසිත්ථො’’ති පදෙන සමං පරොක්ඛායත්තනොපදමජ්ඣිමපුරිසෙකවචනවසෙන, එදිසො පන නයො අඤ්ඤත්‍රාපි යථාසම්භවං යොජෙතබ්බො.

In the Jātaka commentary, however, a second-person usage is stated: 'O great king, you have committed a fault, a great offense, a great evil. As for "wrongly done," what is done is wrongly done; that base deed you did.' Therefore, it should be understood that according to the Jātaka commentary, 'kara,' 'kari,' and 'akara' are sometimes found as second-person usages. Generally, however, 'puriso kammaṃ kara,' 'puriso kammaṃ kari,' and 'ahaṃ kammaṃ akara' should be understood as third and first-person usages. Here, 'kara' is stated according to the aforementioned inflection (the perfect), 'kari' in the aorist tense, and 'akara' in the imperfect tense. In this context, the word 'karittho' is comparable to the word 'kisittho' in the phrase 'Seek another husband; do not grieve without me,' in the sense of the second person singular of the perfect tense, middle voice. This same principle should be applied elsewhere as appropriate.

අකා, අකරා, අකර ඉති රස්සපාඨොපි. අකරු. එත්ථ ‘‘සබ්බාරිවිජයං අකා’’ති පදං නිදස්සනං. අකරාති පුරිසො කම්මං අකාසීති අතීතක්‍රියාවාචකො පඨමපුරිසප්පයොගො දට්ඨබ්බො. තථා හි ‘‘රජ්ජස්ස කිර සො භීතො, අකරා ආලයෙ බහූ’’ති පාළි දිස්සති. ‘‘මා මෙතං අකරා කම්මං, මා මෙ උදකමාහරී’’ති එත්ථ පන සන්තෙපි අතීතවාචකපට්ඨමපුරිසප්පයොගභාවෙ මාසද්දයොගතො හිය්‍යත්තනජ්ජතනීවිභත්තියො පඤ්චමීවිභත්තිඅත්ථෙ අනුත්තකාලිකා හුත්වා ‘‘ත්වං මා කරොසි, මා ආහරසී’’ති මජ්ඣිමපුරිසප්පයොගාරහා භවන්ති.

Akā, akarā; 'akara' is also a reading with a short vowel. Akaru. Here, the phrase 'sabbārivijayaṃ akā' is an example. 'Akarā,' meaning 'a person did an action' (akāsi), should be understood as a third-person usage indicating past action. Thus, the Pāli text is seen: 'Indeed, fearing for the kingdom, he made many dwellings.' In 'Mā metaṃ akarā kammaṃ, mā me udakamāharī' (Do not do this deed for me, do not bring me water), however, even though there is a third-person usage indicating past tense, due to the connection with the particle 'mā', the imperfect and aorist inflections become non-temporal in the sense of the imperative mood, and are thus suitable for second-person usage, as in 'tvaṃ mā karosi, mā āharasī' (you, do not do; you, do not bring).

කිඤ්ච භිය්‍යො ‘‘ජරාධම්මං මා ජීරීති අලබ්භනෙය්‍යං ඨාන’’න්තිආදීසුපි සන්තෙපි අතීතවාචකපඨමපුරිසප්පයොගභාවෙ මාසද්දයොගතො අජ්ජතනීවිභත්තිපඤ්චමීවිභත්තිඅත්ථෙ අනුත්තකාලිකා හුත්වා ‘‘මා ජීරතූ’’තිආදිනා පඨමපුරිසප්පයොගාරහා [Pg.271] භවන්ති. තෙනාහු අට්ඨකථාචරියා ‘‘ජරාධම්මං මා ජීරීති යං මය්හං ජරාසභාවං, තං මා ජීරිතු. එස නයො සෙසෙසුපී’’ති. යං පනම්හෙහි ‘‘අකර ඉති රස්සපාඨොපී’’ති වුත්තං, තස්ස ‘‘අතිකර’මකරා’චරිය, මය්හම්පෙතං න රුච්චතී’’ති ඉමාය පාළියා වසෙන අත්ථිතා වෙදිතබ්බා. තස්සායමත්ථො ‘‘ආචරිය භවං අතික්කන්තකරණං අකරා’’ති පඨමපුරිසවසෙන ගහෙතබ්බො. අපිච ‘‘භව’’න්ති වත්තබ්බෙ අත්ථෙ ‘‘ත්ව’’න්ති වචනං වත්තබ්බමෙවාති අධිප්පායවසෙන ‘‘ආචරිය ත්වං අතික්කන්තකරණං කරොසී’’ති යොජනාපි කාතබ්බාව.

What more? Even in phrases such as “It is impossible for what is subject to aging not to age” (jarādhammaṃ mā jīrīti alabbhaneyyaṃ ṭhāna), although there is the use of a past-tense verb in the third person, due to the connection with mā and the sense of the Aorist and Imperative moods, becoming timeless, they become suitable for third-person usage, as in “May it not age” (mā jīratu). Therefore, the commentary teachers said: “What is subject to aging, may it not age” (jarādhammaṃ mā jīrīti), meaning “may my nature of aging not age” (yaṃ mayhaṃ jarāsabhāvaṃ, taṃ mā jīritu). This is the method for the rest as well. But what we said, “akara, even with the short reading,” should be understood as existing based on this passage: “Teacher, you did an excessive deed; this does not please me either” (atikara’makarā’cariya, mayhampetaṃ na ruccatī). Its meaning is: “Teacher, you did an excessive deed” (ācariya bhavaṃ atikkantakaraṇaṃ akarā), to be taken in the third person. Moreover, where “bhavaṃ” (venerable sir) ought to be said, the word “tvaṃ” (you) is used, implying that it must be said. Thus, the construction “Teacher, you do an excessive deed” (ācariya tvaṃ atikkantakaraṇaṃ karosī) should also be made.

අකරො, අකත්ථ, අකරොථ. අකරං, අකං, අකරම්හ, අකම්හ. එත්ථ ‘‘සංවඩ්ඪයිත්වා පුළිනං, අකං පුළිනචෙතිය’’න්ති පාළි නිදස්සනං. අකත්ථ, අකත්ථුං. අකුරුසෙ, අකරව්හං. අකරිං, අකරං, අකරම්හසෙ. හිය්‍යත්තනීවසෙන වුත්තරූපානි.

He did, you (sg.) did, you (pl.) did. I did, I did, we did, we did. Here, the Pali example is given: “Having piled up the sand, I made a sand shrine” (saṃvaḍḍhayitvā puḷinaṃ, akaṃ puḷinacetiyaṃ). You (sg.) did, they did. You (sg.) did, you (pl.) did. I did, I did, we did. These forms are stated in the Aorist tense.

එත්ථ ච පඤ්චවිධො සෙකාරො ආහරිත්වා දස්සෙතබ්බො. තථා හි පඤ්චවිධො සෙකාරො පදාවයව අපදාවයවඅනෙකන්තපදාවයව සොසද්දත්ථ ආදෙසවසෙන. තත්ථ පදාවයවො සෙකාරො ‘‘ත්වං කම්මං කුරුසෙ, ත්වං අත්ථකුසලො අභවසෙ’’තිආදීසු දට්ඨබ්බො. අපදාවයවො පන ‘‘තස්මා එවං වදෙමසෙ. මූලා අකුසලා සමූහතාසෙ’’තිආදීසු දට්ඨබ්බො. අනෙකන්තපදාවයවො ‘‘අරොගා ච භවාමසෙ. මණිං තාත ගණ්හාමසෙ’’ආදීසු දට්ඨබ්බො. එත්ථ හි සෙකාරො යදි පඤ්චමීවිභත්තියං ආමසෙවචනස්සාවයවො, තදා පඤ්චමීවිභත්තියුත්තානං පත්ථනාසීසනත්ථානං ‘‘භවාමසෙ, ගණ්හාමසෙ’’ති පදානං අවයවො හොති. යදි පන ආගමො, පඤ්චමීවිභත්තියුත්තානං පත්ථනාසීසනත්ථානං ‘‘භවාම, ගණ්හාමා’’ති පදානං අවයවො න හොති, එවං ‘‘භවාමසෙ’’තිආදීසු [Pg.272] සෙකාරස්ස අනෙකන්තපදාවයවත්තං වෙදිතබ්බං. සොසද්දත්ථො ‘‘එසෙසෙ එකෙ එකට්ඨෙ’’ති එත්ථ දට්ඨබ්බො. එසෙසෙති ඉමස්ස හි ‘‘එසොසො එකො එකට්ඨො’’ති අත්ථො. ආදෙසො ‘‘අකරම්හස තෙ කිච්ච’’න්ති එත්ථ, ‘‘ඔක්කන්තාමසි භූතානී’’ති චෙත්ථ දට්ඨබ්බො එකාරස්ස අකාරිකාරාදෙසකරණවසෙන. තත්ථ ‘‘අකරම්හස තෙ කිච්ච’’න්ති ඉමස්ස ‘‘අකරම්හසෙ තෙ කිච්ච’’න්ති අත්ථො. ‘‘අකරම්හසෙ’’ති චෙත්ථ සචෙ සෙකාරො ආගමො, තදා ‘‘කරම්හා’’ති පදං හිය්‍යත්තනීපරස්සපදෙ උත්තමපුරිසබහුවචනන්තං. සචෙ පන ම්හසෙවචනස්සාවයවො, තදා ‘‘අකරම්හසෙ’’ති පදං හිය්‍යත්තනීඅත්තනොපදෙ උත්තමපුරිසබහුවචනන්තං. එවං පඤ්චවිධො සෙකාරො භවතීති අවගන්තබ්බං.

Here, the fivefold nature of the sound 'sa' should be explained by bringing examples. That is, the fivefold nature of 'sa' is: as a part of a word (padāvayava), as not a part of a word (apadāvayava), as an indefinite part of a word (anekantapadāvayava), in the sense of the word 'so' (sosaddattha), and as a substitute (ādesavasena). Among these, the 'sa' as a part of a word is seen in phrases like “you do the deed” (tvaṃ kammaṃ kuruse), “you were skilled in meaning” (tvaṃ atthakusalo abhavase), etc. The 'sa' not a part of a word is seen in phrases like “therefore we speak thus” (tasmā evaṃ vademase), “the roots of unwholesomeness have been uprooted” (Mūlā akusalā samūhatāse), etc. The 'sa' as an indefinite part of a word is seen in phrases like “may we be free from illness” (arogā ca bhavāmase), “father, let us take the jewel” (Maṇiṃ tāta gaṇhāmase), etc. Here, if the 'sa' is considered a part of the imperative ending `āmase`, then in expressions like “may we be” (bhavāmase) and “let us take” (gaṇhāmase), it forms part of the word. But if it is considered an augment, then in the same expressions, it does not form part of the word. Thus, in phrases like “may we be,” etc., the 'sa' should be understood as having an indefinite word-part status. The 'sa' in the sense of the word 'so' is seen in “esese eke ekaṭṭhe”. For the meaning of “esese” is “esoso eko ekaṭṭho” (this one, that one, is one, with one meaning). The substitution is seen in phrases like “we have done your duty” (akaramhasa te kiccaṃ), and “we have entered among beings” (okkantāmasi bhūtānī), by means of the substitution of 'a' and 'i' for 'e'. In the phrase “we have done your duty,” the meaning is “we have done your duty.” Here, if the 'sa' is considered an augment, then the word “karamhā” is a verb in the Aorist, active voice, first person plural. But if it is considered part of the ending `mhase`, then the word “akaramhase” is a verb in the Aorist, middle voice, first person plural. Thus, the fivefold nature of the sound 'sa' should be understood.

අකරි, කරි, අකාසි, අකරුං, අකරිංසු, අකංසු, අකංසුං. අකරො, අකරිත්ථ, අකාසිත්ථ.

He did, he did, he did, they did, they did, they did, they did. You (sg.) did, you (sg.) did, you (sg.) did.

එත්ථ ච අකරොති ත්වං අකරොති යොජෙතබ්බං. ‘‘අකරො’’ ඉති හි පදං ‘‘වරඤ්චෙ මෙ අදො සක්කා’’ති එත්ථ මජ්ඣිමපුරිසෙකවචනත්ථං ‘‘අදො’’ති පදමිව දට්ඨබ්බං පාළියං අවිජ්ජමානත්තෙපි නයවසෙන ගහෙතබ්බත්තා. ගරූ පන ‘‘අකරො’’ති වුත්තට්ඨානෙ ‘‘අකාසී’’ති මජ්ඣිමපුරිසවචනං ඉච්ඡන්ති. තාදිසඤ්හි පදං යෙභුය්‍යෙන පඨමපුරිසවචනමෙව හොති. තථා හි ‘‘අදාසි මෙ, අකාසි මෙ’’ති පඨමපුරිසපාළියො බහූ සන්දිස්සන්ති. ‘‘මාකාසි මුඛසා පාපං, මා ඛො සූකරමුඛො අහූ’’තිආදීසු පන මාසද්දයොගතො ‘‘ත්වං පාපං මා අකාසි, මා සූකරමුඛො අහොසී’’ති පදයොජනා කාතබ්බා හොතීති දට්ඨබ්බං.

Here, 'akaro' should be construed as 'tvaṃ akaro' (you did). For the word 'akaro,' in the phrase “if you would grant me a boon, Sakka” (varañce me ado sakkā), it should be seen as equivalent to the word 'ado' (you granted) in the sense of the second person singular, even though such a word is not found in the Pali texts, because it must be taken by way of reasoning. However, the teachers prefer the second person singular form 'akāsī' in places where 'akaro' is used. For such a word is mostly in the third person singular. Thus, many Pali passages like “he gave to me, he did for me” (adāsi me, akāsi me) refer to the third person. But in phrases like “Do not commit evil by mouth, do not be pig-faced” (mākāsi mukhasā pāpaṃ, mā kho sūkaramukho ahū), due to the association with mā, the sentence construction should be understood as “you should not commit evil by mouth, you should not be pig-faced” (tvaṃ pāpaṃ mā akāsi, mā sūkaramukho ahosī).

අකරිං[Pg.273], කරිං, අකාසිං, අකරිම්හ, කරිම්හ, අකාසිම්හ. අකරා, අකරූ. අකරුසෙ, අකරිව්හං. අකරං, අකරිම්හෙ. අජ්ජතනීවසෙන වුත්තරූපානි.

I did, I did, I did, we did, we did, we did. You (sg.) did, they did. You (sg.) did, you (pl.) did. I did, we did. These forms are stated in the Aorist tense.

කරිස්සති, කරිස්සන්ති. කරිස්සසි, කරිස්සථ. කරිස්සාමි, කරිස්සාම. කරිස්සතෙ, කරිස්සන්තෙ. කරිස්සසෙ, කරිස්සව්හෙ. කරිස්සං, කස්සං ඉච්චපි. තථා හි පාළි දිස්සති ‘‘කස්සං පුරිසකාරිය’’න්ති. කරිස්සම්හෙ. තථා කාහති, කාහන්ති. කාහසි, කාහථ. කාහාමි, කාහාම. කාහිති, කාහින්ති. කාහිසි ඉච්චෙවමාදිනා යථාසම්භවං යොජෙතබ්බං. භවිස්සන්තීවසෙන වුත්තරූපානි.

He will do, they will do. You (sg.) will do, you (pl.) will do. I will do, we will do. He will do (for himself), they will do (for themselves). You (sg.) will do (for yourself), you (pl.) will do (for yourselves). I will do, I will do—thus also. For in Pali, it is seen: “I will do the work of a man” (kassaṃ purisakāriyaṃ). We will do (for ourselves). Similarly, he will do, they will do. You (sg.) will do, you (pl.) will do. I will do, we will do. He will do, they will do. You (sg.) will do—and so on, as appropriate, they should be connected. These forms are stated in the future tense.

අකරිස්සා, අකරිස්ස, අකරිස්සංසූති සෙසං සබ්බං යොජෙතබ්බං. කාලාතිපත්තිවසෙන වුත්තරූපානි.

He would have done, you would have done, they would have done—and so on, the rest should all be connected accordingly. These forms are stated in the Conditional mood.

කයිරති, කයිරන්ති. කයිරසි, කයිරාථ. කයිරාමි, කයිරාම. කයිරතෙ. සෙසං යොජෙතබ්බං. වත්තමානාවසෙන වුත්තරූපානි.

It is done, they are done. You (sg.) are done, you (pl.) are done. I am done, we are done. It is done (for itself). The rest should be connected accordingly. These forms are stated in the Present tense.

කයිරතු, කයිරන්තු. සෙසං යොජෙතබ්බං. පඤ්චමීවසෙන වුත්තරූපානි.

Let it be done, let them be done. The rest should be connected accordingly. These forms are stated in the Imperative mood.

කයිරා, කුයිරා. කයිරුං. අත්‍රායං පාළි ‘‘කුම්භිම්හිප’ඤ්ජලිං කුයිරා, චාතඤ්චාපි පදක්ඛිණ’’න්ති. තත්ථ කුම්භිම්හිපි අඤ්ජලින්ති ඡෙදො. කයිරාසි, කයිරාථ. කයිරාමි, කයිරාම. කයිරෙථ, කයිරෙරං. කයිරෙථො, කයිරාව්හො. කයිරං, කයිරාම්හෙ. සත්තමීවසෙන වුත්තරූපානි.

It should be done, it should be done. They should be done. Here, the Pali reads: “One should make a gesture of reverence even to a pot, and also respectfully circumambulate it” (kumbhimhipa’ñjaliṃ kuyirā, cātañcāpi padakkhiṇaṃ). In this, the division is “kumbhimhipi añjaliṃ” (even to a pot, a gesture of reverence). You (sg.) should be done, you (pl.) should be done. I should be done, we should be done. It should be done (for itself), they should be done (for themselves). You (sg.) should be done (for yourself), you (pl.) should be done (for yourselves). I should be done, we should be done. These forms are stated in the Optative mood.

තත්ථ කයිරාති ඉදං ‘‘පුඤ්ඤඤ්චෙ පුරිසො කයිරා’’ති දස්සනතො පඨමපුරිසවසෙන යොජෙතබ්බං, ‘‘අධම්මං සාරථි කයිරා’’ති එත්ථාපි ‘‘සාරථි භවං අධම්මං කරෙය්‍යා’’ති [Pg.274] පඨමපුරිසවසෙන යොජෙතබ්බං, න මජ්ඣිමපුරිසවසෙන. අථ වා ‘‘කයිරාසී’’ති වත්තබ්බෙ සිකාරලොපං කත්වා ‘‘කයිරා’’ති මජ්ඣිමපුරිසවචනං වුත්තන්ති ගහෙතබ්බං.

Here, 'kayirā' in the example “if a person were to do merit” (puññañce puriso kayirā) should also be construed in the third person. Similarly, in “were the charioteer to do unrighteousness” (adhammaṃ sārathi kayirā), here too, it should be construed in the third person as “were the charioteer, venerable sir, to do unrighteousness” (sārathi bhavaṃ adhammaṃ kareyyā), not in the second person. Or, alternatively, it should be understood that 'kayirā' is said as a second person form, having dropped the 'si' from what should have been 'kayirāsī'.

එත්ථ පන සියා – යථා ‘‘පුත්තං ලභෙථ වරද’’න්ති පාළියං ‘‘ලභෙථා’’ති ඉමස්ස පදස්ස ‘‘සබ්භිරෙව සමාසෙථ, සබ්භි කුබ්බෙථ සන්ථව’’න්තිආදීසු ‘‘සමාසෙථා’’තිආදීනං විය පඨමපුරිසවසෙන අත්ථං අග්ගහෙත්වා පුරිසවිපල්ලාසං කත්වා ‘‘ලභෙය්‍ය’’න්ති උත්තමපුරිසවසෙනත්ථො අට්ඨකථාචරියෙහි ගහිතො, තථා තුම්හෙහිපි ‘‘අධම්මං සාරථි කයිරා’’ති එත්ථ ‘‘කයිරා’’ති පදස්ස පුරිසවිපල්ලාසං කත්වා ‘‘කරෙය්‍යාසී’’ති මජ්ඣිමපුරිසවසෙනත්ථො වත්තබ්බො, අට්ඨකථාචරියෙහිපි ‘‘කරෙය්‍යාසී’’ති තදත්ථො වුත්තොති? සච්චං, එවං සන්තෙපි අට්ඨකථාචරියෙහි වොහාරත්ථෙසු පරමකොසල්ලසමන්නාගතත්තා ‘‘ත්ව’’න්ති වත්තබ්බෙ අත්ථෙ භවංසද්දො පවත්තති, ‘‘භව’’න්ති වත්තබ්බෙ අත්ථෙ ත්වංසද්දො පවත්තතීති චින්තෙත්වා අධිප්පායත්ථවසෙන ‘‘කරෙය්‍යාසී’’ති අත්ථො වුත්තො, න පුරිසවිපල්ලාසවසෙන. තථා හි ‘‘පුත්තං ලභෙථ වරද’’න්ති ඉමස්ස අට්ඨකථායං ‘‘ලභෙථා’’ති උල්ලිඞ්ගිත්වා ‘‘ලභෙය්‍ය’’න්ති පුරිසවිපල්ලාසවසෙන විවරණං කතං. ‘‘අධම්මං සාරථි කයිරා’’ති ඉමස්ස පන අට්ඨකථායං ‘‘කයිරා’’ති උල්ලිඞ්ගිත්වා ‘‘කරෙය්‍යාසී’’ති විවරණං කතං, තස්මා ‘‘අධම්මං සාරථි කයිරා’’ති එත්ථ පුරිසවිපල්ලාසො න චින්තෙතබ්බො. අථ වා යථා ‘‘පුත්තං ලභෙථ වරද’’න්ති එත්ථ ච ‘‘කායෙ රජො න ලිම්පෙථා’’තිආදීසු එථවචනං ගහිතං, එවං එථවචනං අග්ගහෙත්වා ‘‘ලභෙ අථා’’ති පදච්ඡෙදො කරණීයො. එවඤ්හි සති පුරිසවිපල්ලාසෙන කිච්චං නත්ථි. තත්ථ ලභෙති සත්තමියා [Pg.275] උත්තමපුරිසවචනං ‘‘වජ්ඣඤ්චාපි පමොචයෙ’’ති පදමිව. අථාති අධිකාරන්තරෙ නිපාතො පදපූරණෙ වා. එත්ථ ච අධිකාරන්තරවසෙන අපරම්පි වරං පුත්තං ලභෙය්‍යන්ති අත්ථො. යස්මා පනෙත්ථ ද්වින්නමත්ථානං උප්පත්ති දිස්සති, යස්මා චෙතෙසු ද්වීසු දුජ්ජානො භගවතො අධිප්පායො, තස්මා ද්වෙපි අත්ථා ගහෙතබ්බාව.

Here, it might be said: Just as in the Pāli phrase “puttaṃ labhetha varada” (may one obtain a son, O giver of boons), the word “labhethā” is interpreted by the commentary teachers as “labheyya” (may I obtain) in the sense of the first person by altering the person, not taking the meaning in the sense of the third person as in phrases like “sabbhireva samāsetha, sabbhi kubbetha santhava” (one should associate with the good, one should make friends with the good), where “samāsethā” and similar terms are used—similarly, you too should interpret “kayirā” in “adhammaṃ sārathi kayirā” (were the charioteer to do unrighteousness) by altering the person to “kareyyāsi” (you should do) in the sense of the second person, as the commentary teachers have explained its meaning as “kareyyāsi”. This is true, yet even so, because the commentary teachers are supremely skilled in conventional usage, they considered that the term “bhavaṃ” (venerable sir) is used where “tvaṃ” (you) should be said, and “tvaṃ” is used where “bhavaṃ” should be said. Thus, considering the intended meaning, the sense is stated as “kareyyāsi”, not by way of altering the person. For instance, in the commentary on the phrase “puttaṃ labhetha varada,” “labhethā” is cited and explained as “labheyya” through a change of person. However, in the commentary on “adhammaṃ sārathi kayirā,” “kayirā” is cited and explained as “kareyyāsi.” Therefore, in “adhammaṃ sārathi kayirā,” a change of person should not be considered. Alternatively, just as in “puttaṃ labhetha varada” and in phrases like “kāye rajo na limpethā” (dust should not adhere to the body), the `etha` termination is taken, so too, without taking the `etha` termination, the word division should be made as “labhe atha.” In this case, there is no need for a change of person. Here, “labhe” is a first-person optative form, like the word in “vajjhañcāpi pamocaye” (one should release even the condemned). “Atha” is a particle indicating a transition to another topic or is a mere expletive. And here, in the sense of a transition to another topic, the meaning is “may I obtain yet another boon, a son.” Since two meanings arise here, and since the Blessed One’s intention in these two instances is difficult to discern, both meanings should be accepted.

එත්ථ පන කිඤ්චාපි ලිඞ්ගවිපල්ලාසො විභත්තිවිපල්ලාසො වචනවිපල්ලාසො කාලවිපල්ලාසො පුරිසවිපල්ලාසො අක්ඛරවිපල්ලාසොති ඡබ්බිධො විපල්ලාසො ආහරිත්වා දස්සෙතබ්බො, තථාපි සො උපරි ආවිභවිස්සතීති න දස්සිතො. තත්‍ර කයිරාථාති පදං සත්තමියා පරස්සපදවසෙන අත්තනොපදවසෙන ච ද්විධා භිජ්ජති, තථා මජ්ඣිමපුරිසබහුවචනවසෙන පඨමපුරිසෙකවචනවසෙන ච. තථා හි ‘‘යථා පුඤ්ඤානි කයිරාථ, දදන්තා අපරාපර’’න්ති එත්ථ ‘‘කයිරාථා’’ති ඉදං සත්තමියා පරස්සපදවසෙන මජ්ඣිමපුරිසබහුවචනවසෙන ච වුත්තං. යථානුරූපං පුඤ්ඤානි කරෙය්‍යාථයෙවාති හි අත්ථො. ‘‘කයිරාථ ධීරො පුඤ්ඤානී’’ති එත්ථ පන ‘‘කයිරාථා’’ති ඉදං සත්තමියා අත්තනොපදවසෙන පඨමපුරිසෙකවචනවසෙන ච වුත්තං. කරෙය්‍යාති හි අත්ථො. ඉධ පරොක්ඛාදිවසෙන යිරපච්චයසහිතානි රූපානි යෙභුය්‍යෙන සාසනෙ අප්පසිද්ධානීති න දස්සිතානි.

Here, although the interchange of gender, the interchange of case, the interchange of number, the interchange of tense, the interchange of person, and the interchange of letters—these six types of interchange—should be brought forth and shown, they are not shown, as they will become clear later on. Therein, the word “kayirātha” is divided in two ways: as a parassapada (active voice) form in the optative mood and as an attanopada (middle voice) form; and likewise as a second-person plural and a third-person singular. For example, in the phrase “yathā puññāni kayirātha, dadantā aparāpara” (that you should perform meritorious deeds, giving again and again), the word “kayirātha” is used as a parassapada form in the optative mood and as a second-person plural. For the meaning is: “You should indeed perform meritorious deeds as is fitting.” On the other hand, in the phrase “kayirātha dhīro puññānī” (the wise one should perform meritorious deeds), the word “kayirātha” is used as an attanopada form in the optative mood and as a third-person singular. For the meaning is: “One should perform.” Here, forms with the `yira` suffix, such as in the perfect tense, are not shown, as they are for the most part not established in the Teaching.

අත්තනො ඵලං කරොතීති කාරණං. කරොතීති කත්තා, එවං කාරකො කාරකං වා. එත්ථ හි කාරකසද්දො යත්ථ කත්තුකාරකකම්මකාරකාදිවාචකො, තත්ථ පුල්ලිඞ්ගොපි හොති, යෙභුය්‍යෙන නපුංසකලිඞ්ගොපි. යත්ථ පන රජතකාරකම්මකාරලොහකාරාදිවාචකො, තත්ථ පුල්ලිඞ්ගො එව. කාරාපෙතීති කාරාපකො. කරං, කුබ්බං, ක්‍රුබ්බං, කරොන්තො, කුබ්බන්තො, කුබ්බානො, කුරුමානො, පක්‍රුංබ්බමානො[Pg.276]. කාරිකා, කාරාපිකා. කරොන්තී, කුබ්බන්තී. කාරකං කුලං. කාරාපකං, කරොන්තං, කුබ්බන්තං, කුරුමානං. සඞ්ඛාරො, පරික්ඛාරො, පරික්ඛතො, පුරක්ඛතො, කරණං, ක්‍රියා. අක්ඛරචින්තකා පන ‘‘ක්‍රියා’’ ඉච්චපි පදමිච්ඡන්ති. එත්ථ ක්‍රියාසද්දො කිඤ්චාපි ‘‘අඵලා හොති අක්‍රුබ්බතො’’තිආදීසු කකාරරකාරසංයොගවන්තානි පදානි දිස්සන්ති, තථාපි ක්ලෙසසද්දො විය පාළියං න දිස්සති, අදිස්සමානොපි සො අට්ඨකථාචරියාදීහි ගරූහි ගහිතත්තා ගහෙතබ්බොව. තථා හි ‘‘ක්‍රියාක්‍රියාපත්තිවිභාගදෙසකො’’තිආදිකා සද්දරචනා දිස්සති.

That which produces its own result is a `kāraṇa` (cause). One who does (`karoti`) is an agent (`kattā`); similarly, a doer (`kāraka`) can be masculine (`kārako`) or neuter (`kārakaṃ`). Here, indeed, the term “kāraka,” when it denotes the agent-case (`kattukāraka`), object-case (`kammakāraka`), etc., can be masculine, but is mostly neuter. But when it refers to a silversmith (`rajatakāra`), a worker (`kammakāra`), a coppersmith (`lohakāra`), etc., it is exclusively masculine. One who causes to be done (`kārāpeti`) is a causer (`kārāpako`). `Karaṃ`, `kubbaṃ`, `krubbaṃ`, `karonto`, `kubbanto`, `kubbāno`, `kurumāno`, `pakruṃbbamāno` (present participles). `Kārikā` (female doer), `kārāpikā` (female causer). `Karontī`, `kubbantī` (feminine present participles). `Kārakaṃ kulaṃ` (a family of doers). `Kārāpakaṃ`, `karontaṃ`, `kubbantaṃ`, `kurumānaṃ` (neuter present participles). `Saṅkhāro` (formation), `parikkhāro` (requisite), `parikkhato` (furnished), `purakkhato` (placed in front), `karaṇaṃ` (doing), `kriyā` (action). The grammarians, however, prefer the term “kriyā”. Here, although words with the `k-r` consonant cluster are seen in phrases like “aphalā hoti akrubbato” (it is fruitless for one who does not act), the word “kriyā” itself is not found in the Pāli Canon, like the word “klesa”. Nevertheless, as it has been adopted by venerable teachers such as the commentators, it should be accepted. For indeed, verbal constructions like “kriyākriyāpattivibhāgadesako” (a teacher of the division of offenses of commission and omission) are found.

කාතුං, කත්තුං. කාතවෙ, කාරෙතුං. කත්වා, කත්වාන, කාතුන, කරිත්වා, කරිත්වාන, කච්ච, අධිකච්ච, කරිය, කරියාන, පුරක්ඛිත්වා, කාරෙත්වා. අඤ්ඤානිපි තුමන්තාදීනි යොජෙතබ්බානි.

`Kātuṃ`, `kattuṃ` (infinitives: 'to do'). `Kātave` (infinitive: 'to do'), `kāretuṃ` (causative infinitive: 'to cause to do'). `Katvā`, `katvāna`, `kātuna`, `karitvā`, `karitvāna`, `kacca`, `adhikacca`, `kariya`, `kariyāna`, `purakkhitvā`, `kāretvā` (absolutives: 'having done', 'having caused to do'). Other similar forms, such as those ending in `-tuṃ`, should also be supplied.

තත්‍ර කච්චාති කත්වා. අධිකච්චාති අධිකං කත්වා. අක්ඛරචින්තකා පන සද්දසත්ථනයං නිස්සාය ‘‘අධිකිච්ච’’ ඉති රූපං ඉච්ඡන්ති, මයං පනෙතාදිසං රූපං පාළියා අනුකූලං න හොතීති න ඉච්ඡාම. තථා හි ථෙරිකාගාථායං ගොතමියා පරිනිබ්බානවචනෙ ‘‘පදක්ඛිණං කච්ච නිපච්ච පාදෙ’’ති පාළි දිස්සති. තත්ථ හි පදක්ඛිණං කත්වාති අත්ථො. කච්චාති පදස්ස දස්සනෙන අධිකච්චාති පදම්පි දිට්ඨමෙව හොති, එස නයො අඤ්ඤත්‍රාපි යථාරහං වෙදිතබ්බො.

Therein, “kacca” means “having done.” “Adhikacca” means “having done excessively.” The grammarians, however, relying on the principles of grammar, prefer the form “adhikicca.” But we do not prefer such a form because it is not in accordance with the Pāli Canon. For instance, in the Therīgāthā, in the words of Gotamī on her final extinguishment, the Pāli text is seen: “padakkhiṇaṃ kacca nipacca pāde” (having circumambulated and bowed down at the feet). Here, the meaning is “having performed a circumambulation.” Since the word “kacca” is seen, the word “adhikacca” is also considered established. This principle should be understood appropriately elsewhere as well.

ඉදානි කරොතිස්ස ධාතුස්ස අප්පමත්තකං අත්ථාතිසයයොගං කථයාම – තණ්හඞ්කරො. කාරණා. ඵරුසාහි වාචාහි පක්‍රුබ්බමානො. සන්තෙ න කුරුතෙ පියන්ති.

Now we shall speak a little about the connection of the root `karoti` with extended meanings: `Taṇhaṅkaro`. `Kāraṇā`. `Pharusāhi vācāhi pakrubbamāno`. `Sante na kurute piyaṃ`.

තත්‍ර [Pg.277] තණ්හඞ්කරොති වෙනෙය්‍යානං තණ්හං ලොභං කරොති හිංසතීති තණ්හඞ්කරො. අථ වා රූපකායධම්මකායසම්පත්තියා අත්තනි සකලලොකස්ස තණ්හං සිනෙහං කරොති ජනෙතීති තණ්හඞ්කරො. කාරණාති හිංසනා. පක්‍රුබ්බමානොති හිංසමානො. සන්තෙ න කුරුතෙ පියන්ති සප්පුරිසෙ අත්තනො පියෙ ඉට්ඨෙ කන්තෙ මනාපෙ න කරොතීති අත්ථො. අථ වා පියං පියායමානො තුස්සමානො මොදමානො සන්තෙ න කුරුතෙ න සෙවතීති අත්ථො. යථා ‘‘රාජානං සෙවතී’’ති එතස්මිං අත්ථෙ රාජානං පියං කුරුතෙති සද්දසත්ථවිදූ මන්තෙන්ති, දුල්ලභායං නීති සාධුකං මනසි කාතබ්බා.

Therein, `Taṇhaṅkara` is so named because for those who can be trained, he makes (`karoti`) an end of, that is, he harms (`hiṃsati`), their craving and greed. Or alternatively, through the accomplishment of his form-body and Dhamma-body, he makes (`karoti`), that is, he generates (`janeti`), craving and affection for himself in the entire world; therefore he is called `Taṇhaṅkara`. `Kāraṇā` means harming. `Pakrubbamāno` means harming. `Sante na kurute piyaṃ` means he does not make virtuous people dear, agreeable, pleasing, or delightful to himself. Or alternatively, the meaning is that, while cherishing, delighting in, and rejoicing in what is dear, he does not cultivate (`na kurute`), that is, does not associate with (`na sevati`), the good. Just as for the phrase “rājānaṃ sevati” (he serves the king), experts in grammar explain the meaning as “rājānaṃ piyaṃ kurute” (he makes the king dear to himself). This is a rare principle and should be carefully borne in mind.

එත්ථ ච පරික්ඛාරසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරො නීයතෙ, ‘‘පරික්ඛාරොති සත්තහි නගරපරික්ඛාරෙහි සුපරික්ඛිත්තං හොතී’’තිආදීසු පරිවාරො වුච්චති. ‘‘රථො සෙතපරික්ඛාරො, ඣානක්ඛො චක්කවීරියො’’තිආදීසු අලඞ්කාරො. ‘‘යෙ චිමෙ පබ්බජිතෙන ජීවිතපරික්ඛාරා සමුදානෙතබ්බා’’තිආදීසු සම්භාරො. එත්ථෙතඤ්හි වුච්චති –

And here the meaning of the word `parikkhāra` is set forth. In passages such as “parikkhāroti sattahi nagaraparikkhārehi suparikkhittaṃ hoti” (it is well-fortified with the seven city fortifications), it is said to mean `parivāra` (surroundings). In passages such as “Ratho setaparikkhāro, jhānakkho cakkavīriyo” (a chariot with white adornments, with the axle of jhāna, and the wheel of energy), it means `alaṅkāra` (adornment). In passages such as “Ye cime pabbajitena jīvitaparikkhārā samudānetabbā” (and these requisites of life to be procured by one who has gone forth), it means `sambhāra` (equipment). In this regard, it is said:

සාසනඤ්ඤූහි විඤ්ඤූහි, පරික්ඛාරොති සාසනෙ;

පරිවාරො අලඞ්කාරො, සම්භාරො ච පවුච්චති.

By the wise who know the Teaching, in the Teaching, the word `parikkhāra` is said to mean: surroundings, adornment, and equipment.

ජාගර නිද්දක්ඛයෙ. ජාගරොති. ජාගරං. දීඝා ජාගරතො රත්ති.

The root `jāgara` is used in the sense of the ending of sleep. `Jāgaroti` (he is awake). `Jāgaraṃ` (wakefulness). `Dīghā jāgarato ratti` (Long is the night for one who is awake).

තනාදී එත්තකා දිට්ඨා, ධාතවො මෙ යථාබලං;

සුත්තෙස්වඤ්ඤෙපි පෙක්ඛිත්වා, ගණ්හව්හො අත්ථයුත්තිතොති.

These roots, beginning with 'tan', as many as have been seen by me according to my ability. Having examined others also in the suttas, you should grasp what is meaningful.

තනාදිගණොයං.

This is the Tanādi group.

රුධාදිඡක්කං [Pg.278] විවිධත්ථසාරං,මතිඞ්කරං විඤ්ඤුජනාධිරාමං;

උළාරඡන්දෙහි සුසෙවනීයං,සුවණ්ණහංසෙහි සුචිංව ඨානං.

The sixfold group beginning with 'rudh', rich in diverse meanings, producing wisdom, delighting the wise; worthy of being resorted to by those with noble aspirations, like a pure place frequented by golden swans.

ඉති නවඞ්ගෙ සාට්ඨකථෙ පිටකත්තයෙ බ්‍යප්පථගතීසු විඤ්ඤූනං

Thus, for the wise in the ways of expression within the ninefold Teaching with its commentary and the three Piṭakas,

කොසල්ලත්ථාය කතෙ සද්දනීතිප්පකරණෙ රුධාදිඡක්කං

the section on the sixfold group beginning with 'rudh' in the grammatical treatise called Saddanīti, composed for the sake of skill,

නාම

is named

සත්තරසමො පරිච්ඡෙදො.

The Seventeenth Chapter.

18. චුරාදිගණපරිදීපන

18. The Elucidation of the Group Beginning with Cura

ඉතො පරං පවක්ඛාමි, පචුරත්ථහිතක්කරං;

චුරාදිකගණනාමං, නාමතො අට්ඨමං ගණං.

Henceforth, I will declare the eighth group by name, called the Curādi group, which is conducive to much benefit and welfare.

චුර ථෙය්‍යෙ. ථෙනනං ථෙය්‍යං, චොරිකාති වුත්තං හොති. තස්මිං ථෙය්‍යෙ චුරධ්තු වත්තති. චොරෙති, චොරයති, චොරො, චොරී, චොරිකා, චොරෙතු, චොරයිතුං, චොරෙත්වා, චොරයිත්වා. කත්තුත්ථෙසු ණෙණයතා චුරාදිගණලක්ඛණං. කාරිතෙ – චොරාපෙති, චොරාපයති, චොරාපෙතුං, චොරාපයිතුං, චොරාපෙත්වා, චොරාපයිත්වා. කම්මෙධනං චොරෙහි චොරියති, චොරිතං ධනං. එස නයො සබ්බත්ථ.

Cura is in the sense of theft. Stealing is theft, which is also called 'corikā'. In this sense of theft, the root 'cura' is used. Forms include: coreti, corayati (he steals), coro (a thief), corī (a female thief), corikā (theft), coretu (may he steal), corayituṃ (to steal), coretvā, corayitvā (having stolen). In the active sense, the characteristic of the Curādi group is the suffixes ṇe and ṇaya. In the causative: corāpeti, corāpayati (he causes to steal), corāpetuṃ, corāpayituṃ (to cause to steal), corāpetvā, corāpayitvā (having caused to steal). In the passive: dhanaṃ corehi coriyati (wealth is stolen by thieves); coritaṃ dhanaṃ (stolen wealth). This method applies everywhere.

කකාරන්තධාතු

Roots ending in 'ka'

ලොක දස්සනෙ. ලොකෙති, ලොකයති, ඔලොකෙති, ඔලොකයති, උල්ලොකෙති, උල්ලොකයති, අපලොකෙති, අපලොකයති, ආලොකෙති, ආලොකයති, විලොකෙති, විලොකයති. ලොකො, ආලොකො, ලොකනං, ඔලොකනං, උල්ලොකනං, ආලොකනං, විලොකනං, අපලොකනං, අවලොකනං. ඔලොකෙතුං, ඔලොකයිතුං, ඔලොකෙත්වා, ඔලොකයිත්වා. කාරිතෙ පන ‘‘ඔලොකාපෙති, ඔලොකාපයති, ඔලොකාපෙතුං, ඔලොකාපයිතුං, ඔලොකාපෙත්වා[Pg.279], ඔලොකාපයිත්වා’’ ඉච්චෙවමාදීනි යොජෙතබ්බානි. එස නයො සබ්බත්ථාපි.

Loka is in the sense of seeing. Forms include: loketi, lokayati (he sees), oloketi, olokayati (he looks at), ulloketi, ullokayati (he looks up), apaloketi, apalokayati (he glances at), āloketi, ālokayati (he illuminates), viloketi, vilokayati (he examines). Nouns include: loko (world), āloko (light), lokanaṃ (seeing), olokanaṃ (looking at), ullokanaṃ (looking up), ālokanaṃ (illuminating), vilokanaṃ (examining), apalokanaṃ (glancing at), avalokanaṃ (looking down at). Infinitives and gerunds: oloketuṃ, olokayituṃ (to look at), oloketvā, olokayitvā (having looked at). In the causative, however, forms such as ‘olokāpeti, olokāpayati (he causes to look at), olokāpetuṃ, olokāpayituṃ (to cause to look at), olokāpetvā, olokāpayitvā (having caused to look at)’ should be applied. This method applies everywhere.

තත්ථ ලොකොති තයො ලොකා සඞ්ඛාරලොකො සත්තලොකො ඔකාසලොකොති. තත්ථ ‘‘එකො ලොකො සබ්බෙ සත්තා ආහාරට්ඨිතිකා’’ති ආගතට්ඨානෙ සඞ්ඛාරලොකො වෙදිතබ්බො. ‘‘සස්සතො ලොකො’ති වා ‘අසස්සතො ලොකො’ති වා’’ති ආගතට්ඨානෙ සත්තලොකො.

Therein, 'loka' refers to three worlds: the world of formations (saṅkhāraloka), the world of beings (sattaloka), and the world of space (okāsaloka). Therein, in the passage, 'One world: all beings subsist on food,' the 'world of formations' is to be understood. In the passage, 'The world is eternal' or 'the world is not eternal,' the 'world of beings' is meant.

‘‘යාවතා චන්දිමසූරියා පරිහරන්ති,දිසා භන්ති විරොචමානා;

තාව සහස්සධා ලොකො,එත්ථ තෙ වත්තතෙ වසො’’ති

'As far as the moon and sun revolve, shining, they illuminate the directions; so far extends the thousandfold world, herein your power prevails.'

ආගතට්ඨානෙ ඔකාසලොකො.

In this passage, it is the world of space.

අථ වා ලොකොති තිවිධො ලොකො කිලෙසලොකො භවලොකො ඉන්ද්‍රියලොකොති. තත්ථ රාගාදිකිලෙසබහුලතාය කාමාවචරසත්තා කිලෙසලොකො. ඣානාභිඤ්ඤාපරිබුද්ධියා රූපාවචරසත්තා භවලොකො. ආනෙඤ්ජසමාධිබහුලතාය විසදින්ද්‍රියත්තා අරූපාවචරසත්තා ඉන්ද්‍රියලොකො. අථ වා කිලිස්සනං කිලෙසො, විපාකදුක්ඛන්ති අත්ථො. තස්මා දුක්ඛබහුලතාය අපායෙසු සත්තා කිලෙසලොකො. තදඤ්ඤෙ සත්තා සම්පත්තිභවභාවතො භවලොකො. තත්ථ යෙ විමුත්තිපරිපාචකෙහි ඉන්ද්‍රියෙහි සමන්නාගතා සත්තා, සො ඉන්ද්‍රියලොකොති වෙදිතබ්බං.

Alternatively, 'loka' is a threefold world: the world of defilements (kilesaloka), the world of existence (bhavaloka), and the world of faculties (indriyaloka). Therein, due to the abundance of defilements such as greed, beings in the desire realm are the world of defilements. Due to the perfection of jhānas and higher knowledges, beings in the form realm are the world of existence. Due to the abundance of imperturbable concentration and the clarity of their faculties, beings in the formless realm are the world of faculties. Alternatively, 'kilesa' is defiling, meaning the suffering of its result. Therefore, due to the abundance of suffering, beings in the woeful states are the world of defilements. Other beings, due to their state of prosperous existence, are the world of existence. Therein, those beings who are endowed with faculties that lead to the ripening of liberation should be understood as the world of faculties.

ජාතකට්ඨකථායං පන –

In the Jātaka commentary, however:

‘‘සඞ්ඛාරලොකො සත්තලොකො ඔකාසලොකො ඛන්ධලොකො ආයතනලොකො ධාතුලොකොති [Pg.280] අනෙකවිධො ලොකො. එත්ථ ‘එකො ලොකො සබ්බෙ සත්තා ආහාරට්ඨිතිකා…පෙ… අට්ඨාරස ලොකා අට්ඨාරස ධාතුයො’ති එත්ථ සඞ්ඛාරලොකො වුත්තො. ඛන්ධලොකාදයො තදන්තොගධායෙව. ‘අයං ලොකො පරො ලොකො බ්‍රහ්මලොකො සදෙවකො’තිආදීසු පන සත්තලොකො වුත්තො. ‘යාවතා චන්දිමසූරියා පරිහරන්ති, දිසා භන්ති විරොචමානා. තාව සහස්සධා ලොකො, එත්ථ තෙවත්තතෙ වසො’ති එත්ථ ඔකාසලොකො වුත්තො’’ති වුත්තං.

'The world is of many kinds: the world of formations, the world of beings, the world of space, the world of aggregates, the world of sense bases, and the world of elements. Here, where it is said, “One world: all beings are sustained by nutriment… up to… eighteen worlds are eighteen elements,” the world of formations is spoken of. The world of aggregates and the others are included within that. But in phrases like “this world, the other world, the world of Brahmā with its gods,” the world of beings is spoken of. Where it is said, “As far as the moon and sun revolve, shining, they illuminate the directions; so far extends the thousandfold world, herein your power prevails,” here, the world of space is spoken of.' Thus it is said.

අත්ථතො පන ඉන්ද්‍රියබද්ධානං ඛන්ධානං සමූහො සන්තානො ච සත්තලොකො, රූපාදීසු සත්තවිසත්තතාය සත්තො, ලොකියති එත්ථ කුසලාකුසලං තබ්බිපාකො චාති. අනින්ද්‍රියබද්ධානං රූපානං සමූහො සන්තානො ච ඔකාසලොකො, ලොකියන්ති එත්ථ තසා ථාවරා ච, තෙසඤ්ච ඔකාසභූතොති, තදාධාරණතාය හෙස ‘‘භාජනලොකො’’තිපි වුච්චති. දුවිධොපි චෙස රූපාදිධම්මෙ උපාදාය පඤ්ඤත්තත්තා උපාදාපඤ්ඤත්තිභූතො අපරමත්ථසභාවො සප්පච්චයෙ පන රූපාරූපධම්මෙ උපාදාය පඤ්ඤත්තත්තා තදුභයස්සාපි උපාදානානං වසෙන පරියායතො පච්චයායත්තවුත්තිතා උපචරිතබ්බා, තදුභයෙ ඛන්ධා සඞ්ඛාරලොකො, පච්චයෙහි සඞ්ඛරියන්ති, ලුජ්ජන්ති පලුජ්ජන්ති චාති එත්ථ පච්චයායත්තවුත්තිතාය මග්ගඵලධම්මානම්පි සතිපි ලුජ්ජනපලුජ්ජනත්තෙ තෙභූමිකධම්මානංයෙව ‘‘ලොකො’’ති අධිප්පෙතත්තා නත්ථි ලොකතාපජ්ජනං. තථා හි තෙ ‘‘ලොකුත්තරා’’ති වුත්තා.

In meaning, however, the world of beings (sattaloka) is the collection and continuity of aggregates bound to the faculties; a being (satta) is so called because of attachment (satta) and clinging to form, etc.; herein, wholesome and unwholesome actions and their results are experienced (lokiyati). The world of space (okāsaloka) is the collection and continuity of forms not bound to the faculties; herein, moving and stationary beings are seen (lokiyanti), and it is the space for them; because it is their support, it is also called the 'receptacle-world' (bhājanaloka). This twofold world, being designated in dependence on phenomena such as form, is a derivative concept (upādāpaññatti) and has no ultimate nature. However, since it is designated in dependence on conditioned form and formless phenomena, the fact that both have an existence dependent on conditions by way of their substrata should be figuratively understood. Both these aggregates are the world of formations (saṅkhāraloka), for they are formed (saṅkhariyanti) by conditions, and they decay (lujjanti) and disintegrate (palujjanti). Here, due to their existence being dependent on conditions, even though the path and fruition states also decay and disintegrate, since only the phenomena of the three planes of existence are intended as 'world', they do not attain the state of being 'world'. For this reason, they are called 'transcendent' (lokuttarā).

ආලොකොති රස්මි, ආලොකෙන්ති එතෙන භුසො පස්සන්ති ජනා චක්ඛුවිඤ්ඤාණං වාති ආලොකො. ඔලොකනන්ති [Pg.281] හෙට්ඨා පෙක්ඛනං. විලොකනන්ති උද්ධං පෙක්ඛනං. ආලොකනන්ති පුරතො පෙක්ඛනං. විලොකනන්ති ද්වීසු පස්සෙසු පෙක්ඛනං, විවිධා වා පෙක්ඛනං. අපලොකනන්ති ‘‘සඞ්ඝං අපලොකෙත්වා’’තිආදීසු විය ජානාපනං. අවලොකනන්ති ‘‘නාගාවලොකිතං අවලොකෙත්වා’’තිආදීසු විය පුරිමකායං පරිවත්තෙත්වා පෙක්ඛනං. ‘‘ආලොකිතෙ විලොකිතෙ සම්පජානකාරී හොතී’’ති එත්ථාපි භාවවසෙන ආලොකනං ආලොකිතං විලොකනං විලොකිතන්ති අත්ථො ගහෙතබ්බො.

'Āloka' is radiance; it is called 'āloka' because by it people see clearly, or it is eye-consciousness. 'Olokana' is looking down. 'Ullokana' is looking up. 'Ālokana' is looking forward. 'Vilokana' is looking to both sides, or looking in various ways. 'Apalokana' is informing, as in 'having informed the Saṅgha.' 'Avalokana' is looking back by turning the front of the body, as in 'having looked back with an elephant's glance.' In the phrase 'one acts with clear comprehension when looking forward or looking around,' the meaning should be understood that 'ālokita' is the act of looking forward and 'vilokita' is the act of looking around.

ථක පටිඝාතෙ. ථකෙති, ථකයති ද්වාරං පුරිසො.

Thaka is in the sense of obstructing. Thaketi, thakayati: a person bolts the door.

තක්ක විතක්කෙ. තක්කෙති, විතක්කෙති, විතක්කයති. තක්කො, විතක්කො, විතක්කිතා.

Takka is in the sense of applied thought. Takketi, vitakketi, vitakkayati (he applies thought, he reflects). Takko, vitakko (applied thought), vitakkitā (one who applies thought).

තත්ථ තක්කනං තක්කො, ඌහනන්ති වුත්තං හොති, එවං විතක්කො. අථ වා විතක්කෙන්ති එතෙන, සයං වා විතක්කෙති, විතක්කනමත්තමෙව වා එතන්ති විතක්කො. ‘‘තක්කො, විතක්කො, අප්පනා, බ්‍යප්පනා, චෙතසො අභිනිරොපනා’’ති අභිධම්මෙ පරියායසද්දා වුත්තා. විතක්කෙතීති විතක්කිතා, පුග්ගලො. ‘‘අවිතක්කිතා මච්චුමුපබ්බජන්තී’’ති පාළි.

Here, 'takka' is the act of thinking, which is said to be pondering; similarly 'vitakka.' Alternatively, 'vitakka' is that by which one thinks, or one thinks by oneself, or it is merely the act of thinking. In the Abhidhamma, 'takka, vitakka, appanā, byappanā, cetaso abhiniropanā' are given as synonyms: reasoning, applied thought, absorption, application, and placing of the mind. One who applies thought is called 'vitakkitā,' a person. The Pāli passage is: 'The unthinking approach death.'

අකි ලක්ඛණෙ. ලක්ඛණං සඤ්ඤාණං, සඤ්ජානනකාරණන්ති වුත්තං හොති. අත්‍රිදං සල්ලක්ඛිතබ්බං. යෙ ඉමස්මිං චුරාදිගණෙ අනෙකස්සරා අසංයොගන්තා ඉකාරානුබන්ධවසෙන නිද්දිට්ඨා ධාතවො, තෙ එවංවුත්තෙහි ඉමෙහි තීහි ලක්ඛණෙහි සමන්නාගතා ආඛ්‍යාතත්තං නාමිකත්තඤ්ච පාපුණන්තා එකන්තතො නිග්ගහීතාගමෙන නිප්ඵන්නරූපායෙව භවන්ති, න කත්ථචිපි විගතනිග්ගහීතාගමරූපානි භවන්ති. අඞ්කෙති, අඞ්කයති. අඞ්කනං, අඞ්කො[Pg.282]. සමාසෙ පන ‘‘සසඞ්කො, චක්කඞ්කිතචරණො’’තිආදීනි රූපානි භවන්ති.

Aki is in the sense of marking. A mark (lakkhaṇa) is a sign (saññāṇa); it is said to be a cause of recognition. This should be carefully noted here. Those roots in this Curādi group which are specified by means of an i-anubandha, have multiple vowels, and do not end in a conjunct consonant—these, being endowed with these three characteristics thus stated, attain the state of a verb and a noun, and are invariably forms produced with the insertion of a niggahīta; they never occur as forms without the insertion of a niggahīta. Aṅketi, aṅkayati (he marks). Aṅkanaṃ (marking), aṅko (a mark). In compounds, however, forms like sasaṅko (one with a mark, i.e., the moon) and cakkaṅkitacaraṇo (one whose feet are marked with wheels) occur.

සක්ක වක්ක භාසනෙ. සක්කෙති, සක්කයති. වක්කෙති, වක්කයති.

Sakka and vakka are in the sense of speaking. Sakketi, sakkayati (he speaks). Vakketi, vakkayati (he speaks).

නක්ක වක්ක නාසනෙ. නක්කෙති, නක්කයති. වක්කෙති, වක්කයති.

Nakka and vakka are in the sense of destroying. Nakketi, nakkayati (he destroys). Vakketi, vakkayati (he destroys).

චක්ක චුක්ක බ්‍යථනෙ. චක්කෙති, චක්කයති. චුක්කෙති, චුක්කයති. චක්කං. චක්කන්ති කෙනට්ඨෙන චක්කං? චක්කෙති බ්‍යථති හිංසතීති අත්ථෙන චක්කං. චක්කසද්දො –

Cakka and cukka are in the sense of afflicting. Cakketi, cakkayati (he afflicts). Cukketi, cukkayati (he afflicts). Cakkaṃ (a wheel). In what sense is it a wheel (cakka)? It is a wheel in the sense that it afflicts, torments, and harms. The word 'cakka'—

සම්පත්තියං ලක්ඛණෙ ච, රථඞ්ගෙ ඉරියාපථෙ;

දානෙ රත්නධම්මඛුර-චක්කාදීසු පදිස්සති;

In prosperity, in characteristics, in chariot parts, in deportment; in giving, in the jewel-wheel, Dhamma-wheel, razor-wheel, and so forth, it is evident.

‘‘චත්තාරිමානි භික්ඛවෙ චක්කානි යෙහි සමන්නාගතානං දෙවමනුස්සාන’’න්තිආදීසු හි අයං සම්පත්තියං දිස්සති. ‘‘පාදතලෙසු චක්කානි ජාතානී’’ති එත්ථ ලක්ඛණෙ. ‘‘චක්කංව වහතො පද’’න්ති එත්ථ රථඞ්ගෙ. ‘‘චතුචක්කං නවද්වාර’’න්ති එත්ථ ඉරියාපථෙ. ‘‘දද භුඤ්ජ ච මා චප්පමාදො, චක්කං වත්තස්සු පාණින’’න්ති එත්ථ දානෙ. ‘‘දිබ්බං චක්කරතනං පාතුරහොසී’’ති එත්ථ රතනචක්කෙ. ‘‘මයා පවත්තිතං චක්ක’’න්ති එත්ථ ධම්මචක්කෙ. ‘‘ඉච්ඡාහතස්ස පොසස්ස, චක්කං භමති මත්ථකෙ’’ති එත්ථ ඛුරචක්කෙ. ‘‘ඛුරපරියන්තෙන චෙපි චක්කෙනා’’ති එත්ථ පහරණචක්කෙ. ‘‘අසනිවිචක්ක’’න්ති එත්ථ අසනිමණ්ඩලෙති.

Indeed, in passages like 'These four wheels, O monks, are possessed by gods and men,' this word is seen in the sense of prosperity. In 'Wheels are born on the soles of the feet,' here it is in the sense of a mark. In 'like the wheel of one moving,' here it is in the sense of a chariot part. In 'Four-wheeled, nine-gated,' here it is in the sense of deportment. In 'Give, enjoy, and do not be heedless; turn the wheel for beings,' here it is in the sense of giving. In 'The divine wheel-treasure appeared,' here it is in the sense of the jewel-wheel. In 'The wheel set in motion by me,' here it is in the sense of the Dhamma-wheel. In 'For a man consumed by desire, the wheel turns on his head,' here it is in the sense of a razor-wheel. In 'Even if with a wheel edged with razors,' here it is in the sense of a weapon-wheel. In 'the thunderbolt wheel,' here it is in the sense of a thunderbolt circle.

තකි [Pg.283] බන්ධනෙ. තඞ්කෙති, තඞ්කයති.

Taki is in the sense of binding. Taṅketi, taṅkayati (he binds).

අක්ක ථවනෙ. ථවනං ථුති. අක්කෙති, අක්කයති. අක්කො. අක්කොති සූරියො. සො හි මහාජුතිතාය අක්කියති අභිත්ථවියති තප්පසන්නෙහි ජනෙහීති අක්කො. තථා හි තස්ස ‘‘නත්ථි සූරියසමා ආභා. උදෙතයං චක්ඛුමා එකරාජා’’තිආදිනා අභික්ඛුති දිස්සති.

Akka is in the sense of praising. Praising (thavana) is eulogy (thuti). Akketi, akkayati (he praises). Akko (the sun). The sun is called 'Akko' because, due to its great radiance, it is praised and extolled by people who are pleased by it. Thus, its praise is seen in passages like: 'There is no light equal to the sun. This eye of the world, the sole king, rises...'

හික්ක හිංසායං. හික්කෙති, හික්කයති.

Hikka is in the sense of harming. Hikketi, hikkayati (he harms).

නික්ක පරිමාණෙ. නික්කෙති, නික්කයති.

Nikka is in the sense of measuring. Nikketi, nikkayati (he measures).

බුක්ක භස්සනෙ. එත්ථ සුනඛභස්සනං භස්සනන්ති ගහෙතබ්බං, න වාචාසඞ්ඛාතං භස්සනං. බුක්කෙති, බුක්කයති. එත්ථ ච ‘‘බුක්කයති සා චොරෙ’’ ඉති ලොකියප්පයොගො වෙදිතබ්බො. භූවාදිගණෙ පන ‘‘බුක්කති සා’’ති රූපං භවති. අඤ්ඤො තු ‘‘බුක්ක පරිභාසනෙ’’ ඉති පඨති, එවං පඨන්තෙපි සුනඛභස්සනමෙවාධිප්පෙතං.

Bukka is in the sense of barking. Here, 'bhassana' should be taken as the barking of a dog, not speech. Bukketi, bukkayati (he barks). Here, the common usage 'bukkayati sā core' (it barks at the thief) should be understood. But in the Bhūvādi group, the form 'bukkati sā' (it barks) occurs. Another reads 'bukka paribhāsane' (bukka is in the sense of reviling), but even when read thus, the intended meaning is still the barking of a dog.

දක ලක අස්සාදනෙ. දකෙති, දකයති. ලකෙති, ලකයති.

Daka and laka are in the sense of tasting. Daketi, dakayati (he tastes). Laketi, lakayati (he tastes).

තක්ක ලොක භාසායං. තක්කෙති, තක්කයති. ලොකෙති, ලොකයති.

Takka and loka are in the sense of speaking. Takketi, takkayati (one thinks, one reasons). Loketi, lokayati (one observes, one sees).

චික සික ආමසනෙ. චිකෙති, චිකයති. සිකෙති, සිකයති.

Cika and sika are in the sense of touching. Ciketi, cikayati (one touches, one causes to touch). Siketi, sikayati (one touches, one causes to touch).

කකාරන්තධාතුරූපානි.

Forms of roots ending in 'ka'.

ඛකාරන්තධාතු

Roots ending in 'kha'

ලක්ඛ දස්සනඞ්කෙසු. දස්සනං පස්සනං. අඞ්කො ලඤ්ජනං. ලක්ඛෙති, ලක්ඛයති. සල්ලක්ඛෙති, සල්ලක්ඛයති. ලක්ඛං විජ්ඣති උසුනා, ලක්ඛං කරොති.

Lakkha is in the sense of seeing and marking. Seeing is observing. Marking is a sign. Lakkheti, lakkhayati (one marks, one causes to mark). Sallakkheti, sallakkhayati (one discerns, one causes to discern). One pierces a target with an arrow, one makes a mark.

ගඞ්ගාය [Pg.284] වාලුකා ඛීයෙ, උදකං ඛීයෙ මහණ්ණවෙ;

මහියා මත්තිකා ඛීයෙ, ලක්ඛෙ න මම බුද්ධියා.

The sands of the Ganges may be exhausted, the water in the great ocean may be exhausted, the soil of the earth may be exhausted, but not my wisdom by a fraction.

කප්පලක්ඛණං. ගොලක්ඛණං. ඉත්ථිලක්ඛණං. ධම්මානං ලක්ඛණං. සල්ලක්ඛනා. උපලක්ඛනා. පච්චුපලක්ඛනා. ලක්ඛධාතුයා යුපච්චයන්තාය සමාදිපුබ්බානං රූපානං නකාරො දන්තජො.

The characteristic of an aeon. The characteristic of a cow. The characteristic of a woman. The characteristic of phenomena. Discernment. Inference. Specific discernment. In forms from the root 'lakkha' with the suffix 'yu' and preceded by 'sam' and so forth, the letter 'n' is dental.

භක්ඛ අදනෙ. භක්ඛෙති, භක්ඛයති. භක්ඛො නො ලද්ධො. භක්ඛයන්ති මිගාධමා. භූවාදිගණෙ පන ‘‘භක්ඛතී’’ති රූපං.

Bhakkha is in the sense of eating. Bhakkheti, bhakkhayati (one eats, one causes to eat). Food was not obtained. Hunters eat [or wild beasts eat]. In the Bhūvādi group, however, the form 'bhakkhati' occurs.

නක්ඛ සම්බන්ධෙ. නක්ඛෙති, නක්ඛයති.

Nakkha is in the sense of connecting. Nakkheti, nakkhayati (one connects, one causes to connect).

මක්ඛ මක්ඛනෙ. මක්ඛෙති, මක්ඛයති. මක්ඛො, මක්ඛී. තත්ථ මක්ඛොති පරෙහි කතගුණං මක්ඛෙති පිසතීති මක්ඛො, ගුණධංසනා. ‘‘මක්ඛං අසහමානො’’ති එත්ථ පන අත්තනි පරෙහි කතං අවමඤ්ඤනං මක්ඛොති වුච්චති.

Makkha is in the sense of smearing. Makkheti, makkhayati (one smears, one causes to smear). Makkho, makkhī. Here, 'makkho' means one who smears over or crushes merits done by others, thus a smearer, a destroyer of merits. However, in 'unable to endure the smear,' the term 'makkho' refers to the contempt shown by others towards oneself.

යක්ඛ පූජායං. යක්ඛෙති, යක්ඛයති. යක්ඛො. යක්ඛොති මහානුභාවො සත්තො. තථා හි ‘‘පුච්ඡාමි තං මහායක්ඛ, සබ්බභූතානමිස්සරා’’ති එත්ථ සක්කො දෙවරාජා ‘‘යක්ඛො’’ති වුත්තො. අථ වා යක්ඛොති යක්ඛයොනියං නිබ්බත්තසත්තො. සබ්බෙපි වා සත්තා ‘‘යක්ඛා’’ති වුච්චන්ති. ‘‘පරමයක්ඛවිසුද්ධිං පඤ්ඤාපෙන්තී’’ති එත්ථ හි යක්ඛසද්දො සත්තෙ වත්තති. තථා හි යක්ඛොපි සත්තොපි දෙවොපි සක්කොපි ඛීණාසවොපි යක්ඛොයෙව නාම, මහානුභාවතාය යක්ඛියති සරණගතෙහි ජනෙහි නානාපච්චයෙහි නානාබලීහි ච පූජියතීති යක්ඛො.

Yakkha is in the sense of worshipping. Yakkheti, yakkhayati (one worships, one causes to worship). Yakkho. 'Yakkha' means a being of great power. Thus, in 'I ask you, great yakkha, lord of all beings,' Sakka, the king of gods, is called 'yakkha.' Or, 'yakkha' means a being born in the yakkha realm. Or, all beings are called 'yakkhas.' Indeed, in 'declaring the supreme purification of a being,' the word 'yakkha' refers to beings. Thus, a yakkha, a being, a god, Sakka, or even one whose taints are destroyed—all are called 'yakkha,' because due to their great power, they are worshipped by people who have gone for refuge with various necessities and various offerings; therefore they are 'yakkhas'.

සත්තෙ දෙවෙ ච සක්කෙ ච, ඛීණාසවෙ ච රක්ඛසෙ;

පඤ්චස්වෙතෙසු අත්ථෙසු, යක්ඛසද්දො පවත්තති.

The term 'yakkha' is applied to beings, gods, Sakka, those whose taints are destroyed, and ogres.

ලක්ඛ [Pg.285] ආලොචනෙ. ලක්ඛෙති, ලක්ඛයති. ලක්ඛං විජ්ඣති උසුනා.

Lakkha is in the sense of considering. Lakkheti, lakkhayati (one considers, one causes to consider). One pierces a target with an arrow.

මොක්ඛ ආසනෙ. මොක්ඛෙති, මොක්ඛයති.

Mokkha is in the sense of releasing. Mokkheti, mokkhayati (one releases, one causes to release).

රුක්ඛ ඵාරුස්සෙ. ඵාරුස්සං ඵරුසභාවො. රුක්ඛෙති, රුක්ඛයති. සමාසෙ ‘‘රුක්ඛකෙසො, අතිරුක්ඛවචනො’’ති රූපානි. එත්ථ ච ‘‘සමණො අයං පාපො අතිරුක්ඛවාචො’’ති පාළි නිදස්සනං. තත්ථ අතිරුක්ඛවාචොති අතිඵරුසවචනොති අත්ථො.

Rukkha is in the sense of harshness. Harshness is the state of being harsh. Rukkheti, rukkhayati (one is harsh, one causes to be harsh). In compounds, forms like 'rukkhakeso' (rough-haired) and 'atirukkhavacano' (excessively harsh-spoken) occur. And here, the Pali phrase 'samaṇo ayaṃ pāpo atirukkhavāco' (this wicked ascetic is excessively harsh-spoken) is an example. There, 'atirukkhavāco' means 'one of excessively harsh speech'.

ඛකාරන්තධාතුරූපානි.

Forms of roots ending in 'kha'.

ගකාරන්තධාතු

Roots ending in 'ga'

ලිඞ්ග චිත්තීකරණෙ. චිත්තීකරණං විචිත්‍රභාවකරණං. ලිඞ්ගෙති, ලිඞ්ගයති, ලිඞ්ගං. එත්ථ ලිඞ්ගං නාම දීඝරස්සකිසථූලපරිමණ්ඩලාදිභෙදං සණ්ඨානන්ති ගහණෙ අතීව යුජ්ජති. තඤ්හි නානප්පකාරෙහි විචිත්‍රං හොති, ලිඞ්ගීයති විචිත්තං කරියති අවිජ්ජාතණ්හාකම්මෙහි උතුනා වා චුණ්ණාදීහි වා සරීරමිති ලිඞ්ගං, අජ්ඣත්තසන්තානතිණරුක්ඛාදිකුණ්ඩලකරණ්ඩකාදීසු පවත්තසණ්ඨානවසෙනෙතං දට්ඨබ්බං. ලිඞ්ගසද්දො සද්දෙ සද්දප්පවත්තිනිමිත්තෙ ඉත්ථිබ්‍යඤ්ජනෙ පුරිසබ්‍යඤ්ජනෙ සඤ්ඤාණෙ ආකාරෙ චාති ඉමෙසු අත්ථෙසු දිස්සති. අයඤ්හි ‘‘රුක්ඛොති වචනං ලිඞ්ග’’න්ති එත්ථ සද්දෙ දිස්සති. ‘‘සතලිඞ්ගස්ස අත්ථස්සා’’ති එත්ථ සද්දප්පවත්තිනිමිත්තෙ. ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන අඤ්ඤතරස්ස භික්ඛුනො ඉත්ථිලිඞ්ගං පාතුභවතී’’ති එත්ථ ඉත්ථිබ්‍යඤ්ජනෙ. ‘‘පුරිසලිඞ්ගනිමිත්තකුත්තාකප්පාන’’න්ති එත්ථ පුරිසබ්‍යඤ්ජනෙ. ‘‘තෙන ලිඞ්ගෙන ජානාම, ධුවං බුද්ධො භවිස්සතී’’ති එත්ථ සඤ්ඤාණෙ[Pg.286]. ‘‘තෙහි ලිඞ්ගෙහි තෙහි නිමිත්තෙහි තෙහි ආකාරෙහි ආගන්තුකභාවො ජානිතබ්බො ‘‘ආගන්තුකා ඉමෙ’’ති එත්ථ ආකාරෙ දිස්සති.

Liṅga is in the sense of marking. Marking is making variegated. Liṅgeti, liṅgayati (one marks, one causes to be marked); liṅgaṃ (a sign). Here, the term 'liṅga' is very appropriately used in the sense of 'form,' which has distinctions such as long, short, thin, thick, round, etc. For it becomes variegated in various ways; the body is made variegated, or marked, by ignorance, craving, and kamma, or by the seasons, or by powders, etc.—thus it is 'liṅga.' This should be understood in terms of the forms occurring in internal continuities, in grass, trees, etc., or in things like earrings and caskets. The term 'liṅga' is seen in these meanings: a word, the cause of the application of a word, the female organ, the male organ, a sign, and appearance. For instance, it is seen in the sense of a 'word' in 'the word "rukkha" is a liṅga.' In 'of the meaning with a hundred characteristics,' it refers to the cause of the application of a word. In 'at that time, the female organ appeared on a certain monk,' it refers to the female organ. In 'of a man's characteristics, signs, conduct, and deportment,' it refers to the male organ. In 'by that sign we know, surely he will become a Buddha,' it refers to a sign. In 'by those signs, by those marks, by those appearances, their status as newcomers should be known, thus: "these are newcomers,"' it refers to appearance.

සද්දෙ ච තන්නිමිත්තෙ ච, කාටකොටචිකාය ච;

ලක්ඛණෙ චෙව ආකාරෙ, ලිඞ්ගසද්දො පවත්තති.

The term 'liṅga' occurs in the sense of a word and its cause, in a stake and a key, in a characteristic, and in appearance.

මග අන්වෙසනෙ. මගෙති, මගයති. මිගො, මගො, මගො, මගයමානො.

Maga is in the sense of searching. Mageti, magayati (one seeks, one searches). Migo (a deer), mago (a seeker), magayamāno (one who is searching).

එත්ථ ච ‘‘යථා බිළාරො මූසිකං මගයමානො’’ති පාළි නිදස්සනං. ‘‘මිගො’’ති ච ‘‘මගො’’ති ච චතුප්පදො පවුච්චති. එත්ථ මිගොති මගයති ඉතො චිතො ගොචරං අන්වෙසති පරියෙසතීති මිගො. එවං මගො. එත්ථ විසෙසතො හරිණ මිගො මිගො නාම. සාමඤ්ඤතො පන අවසෙසාපි චතුප්පදා ‘‘මිගො’’ ඉච්චෙව වුච්චන්ති. තථා හි සුසීමජාතකෙ ‘‘කාළා මිගා සෙතදන්තා තව ඉමෙ, පරොසහස්සං හෙමජාලාභිසඤ්ඡන්නා’’ති එතස්මිං පාළිප්පදෙසෙ හත්ථිනොපි මිගසද්දෙන වුත්තා ‘‘කාළමිගා’’ති. අථ වා මගියති ජීවිතකප්පනත්ථාය මංසාදීහි අත්ථිකෙහි ලුද්දෙහි අන්වෙසියති පරියෙසියතීති මිගො, අරඤ්ඤජාතා සසපසදහරිණෙණෙය්‍යාදයො චතුප්පාදා, එවං මගො. ‘‘අත්ථං න ලභතෙ මගො’’ති එත්ථ පන මගො වියාති මගො, බාලොති අත්ථො.

Here, the Pāli text 'yathā biḷāro mūsikaṃ magayamāno' is an illustration. Both 'migo' and 'mago' are said of a four-footed animal. Here, 'migo' is so called because it seeks, searches for, and looks for food here and there; thus, 'migo.' Likewise, 'mago.' Here, specifically, the deer (hariṇa) is called 'migo.' Generally, however, other four-footed animals are also called 'migo.' For instance, in the Susīma Jātaka, in the Pāli passage 'kāḷā migā setadantā tava ime, parosahassaṃ hemajālābhisañchannā,' even elephants are referred to by the word 'miga' as 'kāḷamigā.' Alternatively, 'migo' is so called because it is sought, searched for, and looked for by hunters who are in need of flesh and other things for the sake of their livelihood; this refers to four-footed animals born in the forest, such as hares, spotted deer, deer, and antelopes. Likewise, 'mago.' In the phrase 'atthaṃ na labhate mago,' however, 'mago' means one who is deluded; the meaning is a fool.

මග්ග ගවෙසනෙ. මග්ගෙති, මග්ගයති. මග්ගො, මග්ගනං.

The root magga is used in the sense of seeking. He seeks (maggeti), he seeks (maggayati). A path (maggo), seeking (magganaṃ).

එත්ථ ච මග්ගොති පටිපදාය ච පකතිමග්ගස්ස ච උපායස්ස ච අධිවචනං. ‘‘මහාවිහාරවාසීනං, වාචනාමග්ගනිස්සිත’’න්තිආදීසු පන කථාපබන්ධොපි ‘‘මග්ගො’’ති වුච්චති. තත්‍ර පටිපදා එකන්තතො ජාතිජරාබ්‍යාධිදුක්ඛාදීහි පීළිතෙහි සත්තෙහි දුක්ඛක්ඛයං නිබ්බානං පාපුණත්ථාය මග්ගිතබ්බො ගවෙසිතබ්බොති මග්ගො. පකතිමග්ගො [Pg.287] පන මග්ගමූළ්හෙහි මග්ගිතබ්බොති මග්ගො. පකතිමග්ගමූළ්හෙහි ච පටිපදාසඞ්ඛාතාරියමග්ගමූළ්හා එව බහවො සන්ති. පකතිමග්ගො හි කදාචි එව අද්ධිකානං මුය්හති, ‘‘එස මග්ගො’’ති නායකා න දුල්ලභා. අරියමග්ගො පන සබ්බදායෙව සබ්බලොකස්ස මුය්හති, නායකා පරමදුල්ලභා. තස්මා සො එව අවිජ්ජාසම්මූළ්හෙහි මග්ගිතබ්බොති මග්ගො. අඤ්ඤෙසං පන ද්වින්නං ධාතූනං වසෙනපි අත්ථං වදන්ති ගරූ ‘‘කිලෙසෙ මාරෙන්තො ගච්ඡතීති මග්ගො’’ති. තං තං කිච්චං හිතං වා නිප්ඵාදෙතුකාමෙහි මග්ගියති ගවෙසියතීති මග්ගො, උපායො. මග්ගසද්දො හි ‘‘අභිධම්මකථාමග්ගං, දෙවානං සම්පවත්තයී’’ති එත්ථ උපායෙපි වත්තති. තථා හි අභිධම්මටීකායං ‘‘මග්ගොති උපායො, ඛන්ධායතනාදීනං කුසලාදීනඤ්ච ධම්මානං අවබොධස්ස සච්චප්පටිවෙධස්සෙව වා උපායභාවතො අභිධම්මකථාමග්ගො’’ති වුත්තො, පබන්ධො වා ‘‘මග්ගො’’ති වුච්චති. සො හි දීඝත්තා මග්ගො වියාති මග්ගො, තස්මා අභිධම්මකථාපබන්ධො අභිධම්මකථාමග්ගොති වුත්තො. ඉදානි පකතිපටිපදාමග්ගානං නාමානි කථයාම. තෙසු පකතිමග්ගස්ස –

Here, 'maggo' is a designation for the path of practice (paṭipadā), the ordinary path (pakatimagga), and the means (upāya). However, in passages such as 'Mahāvihāravāsīnaṃ, vācanāmagganissita,' even a textual composition (kathāpabandha) is called 'maggo.' Therein, the path of practice is called 'maggo' because it must be sought and searched for by beings afflicted by birth, aging, sickness, suffering, and so on, in order to attain Nibbāna, the cessation of suffering. The ordinary path, however, is called 'maggo' because it must be sought by those who are lost on the path. And many who are lost on the ordinary path are indeed those who are lost on the Noble Path (ariyamagga), which is designated as the path of practice. For the ordinary path is sometimes confusing for travelers, but guides who say, 'This is the path,' are not hard to find. The Noble Path, however, is always confusing for the entire world, and guides are extremely hard to find. Therefore, it is precisely that path which must be sought by those who are completely deluded by ignorance; thus, it is called 'maggo.' However, other teachers explain the meaning based on two roots, saying: 'It is a path (maggo) because it goes (gacchati) while destroying (mārento) the defilements.' That which is sought and searched for by those who wish to accomplish some task or benefit is called 'maggo,' a means (upāya). For the word 'maggo' is also used in the sense of 'means,' as in 'abhidhammakathāmaggaṃ, devānaṃ sampavattayī.' Indeed, in the Subcommentary to the Abhidhamma it is said: ''Maggo' means a means; the way of the Abhidhamma discourse (abhidhammakathāmaggo) is so called because it is the means for the understanding of things such as the aggregates, sense bases, and wholesome states, or for the penetration of the truths.' Alternatively, a composition (pabandho) is called 'maggo.' Because of its length, it is like a path; thus, it is called 'maggo.' Therefore, the composition of the Abhidhamma discourse is called 'Abhidhammakathāmaggo.' Now, we shall state the names of the ordinary path and the path of practice. Among them, for the ordinary path:

‘‘මග්ගො පන්ථො පථො පජ්ජො, අඤ්ඣසං වටුමා’යනං;

අද්ධාන’මද්ධා පදවී, වත්තනි චෙව සන්තතී’’ති

Path, way, road, track, straight path, route, course; journey, long road, pathway, road, and succession.

ඉමානි නාමානි. පටිපදාමග්ගස්ස පන –

These are the names. As for the path of practice, however:

‘‘මග්ගො පන්ථො පථො පජ්ජො, අඤ්ජසං වටුමා’යනං;

නාව උත්තර සෙතු ච, කුල්ලො ච භිසි සඞ්කමො’’ති

Path, way, road, track, straight path, route; boat, crossing, bridge, raft, float, and causeway.

අනෙකානි නාමානි. එත්ථ පන කෙචි ‘‘නාවාතිආදීනි පකතිමග්ගස්ස නාමානී’’ති වදන්ති, තං න ගහෙතබ්බං, පකතිමග්ගස්ස කිස්මිඤ්චිපි පාළිප්පදෙසෙ ‘‘නාවා’’තිආදීහි පදෙහි වුත්තට්ඨානාභාවතො, අභිධානසත්ථෙසු ච ‘‘නාවා’’ ඉච්චාදිකානං තදභිධානානං අනාගතත්තා.

These are many names. Here, however, some say, 'Names such as "nāvā" are names of the ordinary path,' but that should not be accepted, because there is no instance in any Pāli passage where the ordinary path is referred to by words such as 'nāvā,' and because in the lexicographical works, terms such as 'nāvā' are not found as its designations.

අයං [Pg.288] පනෙත්ථ වචනත්ථො – නාවාවියාති නාවා, උත්තරන්ති එතෙනාති උත්තරං, නාවායෙව උත්තරන්ති. අයඤ්හි නාවාපරියායො ‘‘තරං, තරණං, පොතො, ප්ලවො’’ති. ඉමෙපි තංපරියායායෙව. උත්තරං වියාති උත්තරං. සෙතු වියාති සෙතු. කුල්ලො වියාති කුල්ලො. භිසි වියාති භිසි. සඞ්කමො විය, සඞ්කමන්ති වා එතෙනාති සඞ්කමො, සබ්බමෙතං අරියමග්ගස්සෙව නාමං, න පකතිමග්ගස්ස. තථා හි ‘‘ධම්මනාවං සමාරූය්හ, සන්තාරෙස්සං සදෙවක’’න්ති ච, ‘‘ධම්මසෙතුං දළ්හං කත්වා, නිබ්බුතො සො නරාසභො’’ති ච, ‘‘කුල්ලො’ති ඛො භික්ඛවෙ අරියමග්ගස්සෙතං අධිවචන’’න්ති ච එවමාදිනා තත්ථ තත්ථ භගවතා අරියමග්ගො ‘‘නාවා’’තිආදීහි අනෙකෙහි නාමෙහි වුත්තො. අට්ඨකථාචරියෙහිපි සුත්තනිපාතට්ඨකථායං ‘‘බද්ධා භිසි සුසඞ්ඛතා භගවා’’ති එතස්මිං පදෙසෙ එවං අත්ථසංවණ්ණනා කතා ‘‘භිසීති පත්ථරිත්වා පුථුලං කත්වා බද්ධා ‘කුල්ලා’ති වුච්චති ලොකෙ, අරියස්ස විනයෙ පන අරියමග්ගො’ති.

Herein is the explanation of the word: it is like a boat (nāvā viya), thus it is a 'boat' (nāvā). One crosses over (uttaranti) by means of it (etena), thus it is a 'crossing' (uttaraṃ); one crosses over by a boat itself. Indeed, these are synonyms for boat: 'taraṃ,' 'taraṇaṃ,' 'poto,' and 'plavo.' These too are its synonyms. It is like a crossing (uttaraṃ viya), thus it is a 'crossing' (uttaraṃ). It is like a bridge (setu viya), thus it is a 'bridge' (setu). It is like a raft (kullo viya), thus it is a 'raft' (kullo). It is like a float (bhisi viya), thus it is a 'float' (bhisi). It is like a causeway (saṅkamo viya), or one proceeds (saṅkamanti) by means of it, thus it is a 'causeway' (saṅkamo). All these are names for the Noble Path only, not for the ordinary path. For thus it is said: 'Having boarded the boat of Dhamma, I will ferry across the world with its devas.' And: 'Having firmly built the bridge of Dhamma, that bull among men is quenched.' And: '“Kullo,” monks, is a designation for this Noble Path.' And so forth, in various places the Blessed One has spoken of the Noble Path by many names such as 'nāvā.' By the commentators too, in the commentary to the Suttanipāta, on this passage, 'baddhā bhisi susaṅkhatā bhagavā,' the explanation of the meaning has been made thus: '“Bhisi” means that which, having been spread out, made wide, and bound, is called a “kullā” in the world; but in the discipline of the noble ones, it is the Noble Path.'

‘මග්ගො පජ්ජො පථො පන්ථො, අඤ්ජසං වටුමා’යනං;

නාවා උත්තර සෙතු ච, කුල්ලො ච භිසි සඞ්කමො;

අද්ධානං පභවො’ච්චෙව, තත්ථ තත්ථ පකාසිතො’’ති.

‘Path, track, road, highway, straight path, route; boat, means of crossing, and bridge, raft, float, and causeway; journey and source’—thus it is declared here and there.

එවං ආචරියෙහි කතාය අත්ථසංවණ්ණනාය දස්සනතො ච ‘‘නාවාතිආදීනිපි පකතිමග්ගස්ස නාමානී’’ති වචනං න ගහෙතබ්බං, යථාවුත්තමෙව වචනං ගහෙතබ්බං.

Thus, in accordance with the explanation of the meaning given by the teachers and from the evidence cited, the statement that 'nāvā' and so on are names of the ordinary path should not be accepted; only the statement as it has been said should be accepted.

කොචි පනෙත්ථ එවං වදෙය්‍ය ‘‘ධම්මසෙතුං දළ්හං කත්වා’ති එත්ථ ‘ධම්මසෙතුන්ති මග්ගසෙතු’න්ති වචනතො ධම්මසද්දො මග්ගෙ වත්තති, න සෙතුසද්දො’’ති. තන්න, ධම්මසද්දො විය සෙතුසද්දොපි මග්ගෙ වත්තතීති සෙතු වියාති සෙතු, ධම්මො එව සෙතු ධම්මසෙතූති අත්ථවසෙන, එස නයො අඤ්ඤත්‍රාපි. අපරම්පි වදෙය්‍ය [Pg.289] ‘‘නනු බ්‍රහ්මජාලසුත්තන්තට්ඨකථායං ‘දක්ඛිණුත්තරෙන බොධිමණ්ඩං පවිසිත්වා අස්සත්ථදුමරාජානං පදක්ඛිණං කත්වා පුබ්බුත්තරභාගෙ ඨිතො’ති ඉමස්මිං ඨානෙ දක්ඛිණුත්තරසද්දෙන දක්ඛිණො මග්ගො වුත්තො’’ති. න, අනෙකෙසු පාළිප්පදෙසෙසු අට්ඨකථාපදෙසෙසු ච අභිධානසත්ථෙසු ච මග්ගවාචකස්ස උත්තරසද්දස්ස අනාගතත්තා, තස්මා තත්ථ එවමත්ථො දට්ඨබ්බො ‘‘දක්ඛිණදිසතො ගන්තබ්බො උත්තරදිසාභාගො දක්ඛිණුත්තරොති වුච්චති, එවංභූතෙන දක්ඛිණුත්තරෙන බොධිමණ්ඩපවිසනං සන්ධාය දක්ඛිණුත්තරෙන බොධිමණ්ඩං පවිසිත්වාති වුත්ත’’න්ති. අථ වා දක්ඛිණුත්තරෙනාති දක්ඛිණපච්ඡිමුත්තරෙන, එත්ථ ආදිඅවසානග්ගහණෙන මජ්ඣස්සපි ගහණං දට්ඨබ්බං. එවං ගහණංයෙව හි යං ජාතකනිදානෙ වුත්තං ‘‘බොධිසත්තො තිණං ගහෙත්වා බොධිමණ්ඩං ආරූය්හ දක්ඛිණදිසාභාගෙ උත්තරාභිමුඛො අට්ඨාසි, තස්මිං ඛණෙ දක්ඛිණචක්කවාළං ඔසීදිත්වා හෙට්ඨා අවීචිසම්පත්තං විය අහොසි, උත්තරචක්කවාළං උල්ලඞ්ඝිත්වා උපරි භවග්ගප්පත්තං විය අහොසි, බොධිසත්තො ඉදං සම්බොධිපාපුණට්ඨානං න භවති මඤ්ඤෙති පදක්ඛිණං කරොන්තො පච්ඡිමදිසාභාගං ගන්ත්වා පුරත්ථාභිමුඛො අට්ඨාසී’’තිආදි, තෙන සමෙති. අථාපි වදෙය්‍ය ‘‘යදි උත්තරසද්දො දිසාවාචකො, එවඤ්ච සති ‘‘දක්ඛිණුත්තරෙනා’’ති එනයොගං අවත්වා ‘‘දක්ඛිණුත්තරායා’’ති ආයයොගො වත්තබ්බො’’ති. තන්න, දිසාවාචකස්සපි සද්දස්ස ‘‘උත්තරෙන නදී සීතා, ගම්භීරා දුරතික්කමා’’ති එනයොගවසෙන වචනතො. අපිච දිසාභාගං සන්ධාය ‘‘දක්ඛිණුත්තරෙනා’’ති වචනං වුත්තං. දිසාභාගො හි දිසා එවාති නිට්ඨමෙත්ථාවගන්තබ්බං.

Someone here might say thus: ‘In “having made the bridge of Dhamma firm,” because of the statement “the bridge of Dhamma is the bridge of the path,” the word “Dhamma” functions in the sense of path, not the word “bridge.”’ That is not so. Just as the word ‘Dhamma’ functions in the sense of path, so too does the word ‘bridge’ function in the sense of path. Thus, ‘a bridge is like a bridge,’ and ‘Dhamma itself is a bridge’—thus ‘bridge of Dhamma’ in terms of meaning. This method applies elsewhere too. Another might also say: ‘But in the commentary to the Brahmajāla Sutta, in this passage: “Having entered the Bodhi-maṇḍala from the south-north, having circumambulated the royal Assattha tree, he stood in the north-eastern part”—in this place, the term “south-north” refers to the southern path.’ No, because in many passages of the Pāli canon, commentaries, and lexicons, the word ‘uttara’ (north) is not found as a term for ‘path.’ Therefore, the meaning there should be understood thus: ‘The northern part to be approached from the southern direction is called “south-north.” It is with reference to entering the Bodhi-maṇḍala by such a south-north route that it is said, “having entered the Bodhi-maṇḍala from the south-north.”’ Alternatively, ‘by the south-north’ means ‘by the south-west-north’; here, by taking the beginning and the end, the middle should also be understood as included. Indeed, this understanding accords with what is said in the Jātaka Nidāna: ‘The Bodhisatta, taking grass, ascended the Bodhi-maṇḍala and stood facing north in the southern part. At that moment, the southern world-system seemed to sink down, as if it had reached the Avīci hell below, while the northern world-system seemed to rise up, as if it had reached the peak of existence above. The Bodhisatta, thinking, “This is surely not the place for attaining full enlightenment,” circumambulated and went to the western part, where he stood facing east,’ and so on. This agrees with that. Further, someone might say: ‘If the word “uttara” denotes a direction, then instead of saying “dakkhiṇuttarena” with the instrumental ending, one should say “dakkhiṇuttarāya” with the instrumental ending.’ That is not so, because even a word denoting a direction is used with the instrumental ending, as in ‘To the north, the river is cold, deep, and hard to cross.’ Moreover, the expression ‘dakkhiṇuttarena’ is said with reference to a part of a direction. For a part of a direction is indeed a direction; this conclusion should be understood here.

ගකාරන්තධාතුරූපානි.

Forms of verbal roots ending in -ga.

ඝකාරන්තධාතු

Verbal root ending in -gha.

ලිඝි [Pg.290] භාසනෙ. ලඞ්ඝෙති, ලඞ්ඝයති. එතානි බුද්ධවචනෙ අප්පසිද්ධානිපි ලොකිකප්පයොගදස්සනවසෙන ආගතානි. සාසනස්මිඤ්හි භූවාදිගණචුරාදිගණපරියාපන්නස්ස ගත්‍යත්ථවාචකඋල්ලඞ්ඝනත්ථපරිදීපකස්ස ධාතුස්ස රූපං අතීව පසිද්ධං.

The root Lighi in the sense of speaking. Laṅgheti, laṅghayati. These, though not established in the Buddha’s words, have come about by way of showing worldly usage. For in the Dispensation, the form of the root belonging to the Bhū-group and Cur-group, which expresses the meaning of going and clarifies the meaning of leaping over or transgression, is exceedingly well-known.

ලඞ්ඝ ලඞ්ඝනෙ. ලඞ්ඝෙති, ලඞ්ඝයති.

The root Laṅgha in the sense of leaping. Laṅgheti, laṅghayati.

‘‘අතිකර’මකරා’චරිය, මය්හම්පෙතං න රුච්චති;

චතුත්ථෙ ලඞ්ඝයිත්වාන, පඤ්චමියම්පි ආවුතො’’ති

‘O teacher, you have done too much, you have done what is useless! This does not please me; Having transgressed the fourth, He is entangled even in the fifth.’

ඉමස්මිං සත්තිලඞ්ඝනජාතකෙ චුරාදිගණපරියාපන්නස්ස ගත්‍යත්ථවාචකස්ස උල්ලඞ්ඝනත්ථපරිදීපකස්ස ලඞ්ඝධාතුස්ස ‘‘ලඞ්ඝයිත්වා, ලඞ්ඝයිත්වානා’’ති රූපෙ දිට්ඨෙයෙව ‘‘ලඞ්ඝෙති, ලඞ්ඝයතී’’ති රූපානි දිට්ඨානි එව හොන්ති. භාසත්ථවාචකස්ස පන තථාරූපානි රූපානි න දිට්ඨානි, එවං සන්තෙපි පුබ්බාචරියෙහි දීඝදස්සීහි අභිමතත්තා භාසත්ථවාචිකාපි ලඞ්ඝධාතු අත්ථීති ගහෙතබ්බා, එවං සබ්බෙසුපි භූවාදිගණාදීසු සාසනෙ අප්පසිද්ධානම්පි රූපානං සාසනානුකූලානං ගහණං වෙදිතබ්බං, අනනුකූලානඤ්ච අප්පසිද්ධානං ඡඩ්ඩනං.

In this Sattilaṅghana Jātaka, for the root ‘laṅgh,’ which belongs to the Cur-group, expresses the meaning of going, and clarifies the meaning of leaping over or transgression, when forms like ‘laṅghayitvā’ and ‘laṅghayitvānā’ are seen, forms like ‘laṅgheti’ and ‘laṅghayati’ are also considered to be seen. However, such forms are not seen for the root expressing the meaning of speech. Even so, because it was approved by the ancient teachers, who were far-sighted, it should be accepted that the root ‘laṅgh’ also has a meaning related to speech. Thus, for all the groups like the Bhū-group and so on, it should be understood that even forms not established in the Dispensation are to be accepted if they are in accordance with the teaching, while those that are not in accordance and are unestablished are to be discarded.

අඝ පාපකරණෙ. අඝෙති, අඝයති. අඝං, අඝො, අනඝො.

The root Agha in the sense of doing evil. Agheti, aghayati. Aghaṃ, agho, anagho.

තත්ථ අඝන්ති දුක්ඛං. ‘‘අඝන්තං පටිසෙවිස්සං. වනෙ වාළමිගාකිණ්ණෙ. ඛග්ගදීපිනිසෙවිතෙ’’ති ඉදං නිදස්සනං. අඝොති කිලෙසො. තෙන අඝෙන අරහා අනඝො. තත්ථ අඝයන්ති පාපං කරොන්ති සත්තා එතෙනාති අඝං, කින්තං? දුක්ඛං, එවං අඝො. නනු ච සප්පුරිසා දුක්ඛහෙතුපි කිලෙසහෙතුපි ච අත්තනො සුඛත්ථාය පාපං න කරොන්ති. තථා හි –

Herein, ‘agha’ means suffering. ‘I will resort to what is a source of suffering, to a forest crowded with wild beasts, frequented by rhinoceroses and leopards’—this is an illustration. ‘Agha’ means defilement. An Arahant is ‘anagho’ (undefiled) by being without that ‘agha’ (defilement). Herein, ‘aghaṃ’ is that by which beings do evil; what is that? Suffering. Likewise ‘agho.’ But do not good people refrain from committing evil deeds for their own happiness, even if it is a cause of suffering or a cause of defilements? For thus it is said:

‘‘න [Pg.291] පණ්ඩිතා අත්තසුඛස්ස හෙතු,පාපානි කම්මානි සමාචරන්ති;

දුක්ඛෙන ඵුට්ඨා ඛලිතාපි සන්තා,ඡන්දා ච දොසා න ජහන්ති ධම්ම’’න්ති

‘The wise do not commit evil deeds For the sake of their own happiness; Though afflicted by suffering and even faltering, The virtuous do not abandon the Dhamma through desire and hatred.’

වුත්තං. එවං සන්තෙ කස්මා ‘‘අඝ පාපකරණෙ’’ති ධාතු ච ‘‘අඝයන්ති පාපං කරොන්ති සත්තා එතෙනාති අඝ’’න්තිආදිවචනඤ්ච වුත්තන්ති? සච්චං, යෙභුය්‍යෙන පන සත්තා දුක්ඛාදිහෙතු පාපකම්මං කරොන්ති, එතෙසු සප්පුරිසා එව න කරොන්ති, ඉතරෙ කරොන්ති. එවං පාපකරණස්ස හි දුක්ඛං කිලෙසො ච හෙතු. තථා හි –

It is said. If this is so, why then are the root ‘agha’ in the sense of doing evil, and the statement ‘“agha” means that by which beings do evil,’ and so forth, mentioned? It is true. However, for the most part, beings perform evil deeds because of suffering and so on. Among these, only good people do not do so; others do. Thus, suffering and defilement are indeed the causes of performing evil. For thus it is said:

සුඛීපි හෙකෙ න කරොන්ති පාපං,අවණ්ණසංසග්ගභයා පුනෙකෙ;

පහූ සමානො විපුලත්ථචින්තී,කිංකාරණා මෙ න කරොසි දුක්ඛ’’න්ති

‘Some, even when happy, do not commit evil; Others, again, through fear of ill-repute; Though capable and thinking of vast wealth, “Why do you not inflict suffering on me?”’

වුත්තං. අයඤ්හි ගාථා දුක්ඛහෙතුපි සත්තා පාපං කරොන්තීති එතමත්ථං දීපෙති. ‘‘කුද්ධො හි පිතරං හන්ති, කුද්ධො හන්ති සමාතර’’න්ති අයං පන කිලෙසහෙතුපි පාපං කරොන්තීති එතමත්ථං දීපෙති, තස්මා අම්හෙහි ‘‘අඝ පාපකරණෙ’’තිආදිවචනං වුත්තං.

It is said. Indeed, this verse illustrates the meaning that beings commit evil even because of suffering. However, ‘An angry person kills their father, an angry person kills their mother’ illustrates the meaning that beings commit evil even because of defilements. Therefore, the statement ‘Agha in the sense of doing evil,’ and so forth, has been made by us.

ඝකාරන්තධාතුරූපානි.

Forms of verbal roots ending in -gha.

චකාරන්තධාතු

Roots ending in 'ca'.

ලොච දස්සනෙ. ලොචෙති, ලොචයති. ලොචනං. රූපාරම්මණං ලොචයති පස්සතීති ලොචනං, චක්ඛු.

The root 'loca' in the sense of seeing. Loceti, locayati. Locanaṃ. Because it sees forms as objects, it is called 'locanaṃ', the eye.

කිචි මද්දනෙ. කිඤ්චෙති, කිඤ්චයති. කිඤ්චනං, අකිඤ්චනො.

The root 'kici' in the sense of crushing. Kiñceti, kiñcayati. Kiñcanaṃ, akiñcano.

තත්ථ [Pg.292] කිඤ්චනන්ති පලිබොධො. කිඤ්චෙති සත්තෙ මද්දතීති කිඤ්චනං. කිඤ්චනසද්දො මද්දනත්ථෙ වත්තති. මනුස්සා හි වීහිං මද්දන්තා ගොණං ‘‘කිඤ්චෙහි කාපිල, කිඤ්චෙහි කාපිලා’’ති වදන්ති.

Herein, 'kiñcana' means an impediment. It is called 'kiñcana' because it crushes or oppresses beings. The word 'kiñcana' is used in the sense of crushing. For when people are crushing rice, they say to the ox, 'Kiñcehi, Kāpila! Kiñcehi, Kāpila!'

පචි විත්ථාරෙ. පඤ්චෙති, පඤ්චයති. පපඤ්චෙති, පපඤ්චයති. පපඤ්චා.

The root 'paci' in the sense of expansion. Pañceti, pañcayati. Papañceti, papañcayati. Papañcā.

එත්ථ පපඤ්චාති තණ්හාමානදිට්ඨියො. එතා හි අත්තනිස්සිතානං සත්තානං සංසාරං පපඤ්චෙන්ති විත්ථින්නං කරොන්තීති පපඤ්චාති වුච්චන්ති. අථ වා පපඤ්චෙන්ති යත්ථ සයං උප්පන්නා තංසන්තානං විත්ථාරෙන්ති චිරං ඨපෙන්තීති පපඤ්චා. ලොකියා පන ‘‘අම්හාකං තුම්හෙහි සද්ධිං කථෙන්තානං පපඤ්චො හොතී’’තිආදීනි වදන්තා කාලස්ස චිරභාවං පපඤ්චොති වදන්ති, සාසනෙ පන ද්වයම්පි ලබ්භති.

Herein, 'papañca' refers to craving, conceit, and views. These are called 'papañca' because they proliferate and expand the cycle of existence for beings who are dependent on self. Alternatively, they are called 'papañca' because, where they themselves have arisen, they expand and prolong the continuity of that mindstream. In worldly terms, however, people say things like, 'When we converse with you, there is much elaboration (papañca),' referring to the length of time as 'papañca'. In the Dispensation, however, both meanings are found.

සිච්ච කුඩ්ඩනෙ. සිච්චෙති, සිච්චයති.

The root 'sicca' in the sense of plastering. Sicceti, siccayati.

වඤ්චු පලම්භනෙ. පලම්භනං උපලාපනං. වඤ්චෙති, වඤ්චයති. වඤ්චකො, වඤ්චනං. භූවාදිගණෙ පන වඤ්චධාතු ගත්‍යත්ථෙ වත්තති. ‘‘සන්ති පාදා අවඤ්චනා’’ති හි පාළි

The root 'vañcu' in the sense of deceiving. Deceiving is beguiling. Vañceti, vañcayati. Vañcako, vañcanaṃ. In the Bhū-group, however, the root 'vañc' functions in the sense of going. As the Pāli text states: 'Santi pādā avañcanā' (There are feet that do not deviate).

චච්ච අජ්ඣයනෙ. චච්චෙති, චච්චයති.

The root 'cacca' in the sense of studying. Cacceti, caccayati.

චු චවනෙ. චාවෙති, චාවයති. අඤ්ඤො ‘‘චු සහනෙ’’ ඉති බ්‍රුතෙ. චාවෙති, චාවයති, සහතීති අත්ථො.

The root 'cu' in the sense of moving. Cāveti, cāvayati. Another says 'cu' in the sense of enduring. Cāveti, cāvayati, meaning 'he endures'.

අඤ්චු විසෙසනෙ. අඤ්චෙති, අඤ්චයති.

The root 'añcu' in the sense of distinguishing. Añceti, añcayati.

ලොච භාසායං. ලොචෙති, ලොචයති. ලොචනං, ලොචයති සමවිසමං ආචික්ඛන්තං විය භවතීති ලොචනං, චක්ඛු.

The root 'loca' means 'to speak'. Loceti, locayati. Locanaṃ. It is called 'locanaṃ', the eye, because it is as if it speaks of what is even and uneven.

රච පතියතනෙ. රචෙති, රචයති. රචනා, විරචිතං, කෙසරචනා, ගාථාරචනා.

The root 'raca' means 'to arrange' or 'to compose'. Raceti, racayati. Racanā, viracitaṃ, kesaracanā, gāthāracanā.

සූච [Pg.293] පෙසුඤ්ඤෙ. පිසුණභාවො පෙසුඤ්ඤං. සූචෙති, සූචයති. සූචකො.

The root 'sūca' means 'to slander'. The state of being a backbiter is backbiting. Sūceti, sūcayati. Sūcako.

පච්ච සංයමනෙ. පච්චෙති, පච්චයති.

The root 'pacca' means 'to restrain'. Pacceti, paccayati.

රිච වියොජනසම්පජ්ජනෙසු. රෙචෙති, රෙචයති. සෙට්ඨිපුත්තං විරෙචෙය්‍ය. විරෙචෙති, විරෙචයති. විරෙචකො, විරෙචනං.

The root 'rica' means 'to separate' or 'to purge'. Receti, recayati. He should purge the merchant's son. Vireceti, virecayati. Virecako, virecanaṃ.

වච භාසනෙ. වචෙති, වචයති. භූවාදිගණෙපි අයං වත්තති. තදා තස්සා ‘‘වත්ති, වචති, අවොච, අවොචු’’න්තිආදීනි රූපානි භවන්ති. කාරිතෙ පන ‘‘අන්තෙවාසිකං ධම්මං වාචෙති, වාචයතී’’ති රූපානි. වත්තුං, වත්තවෙ, වත්වා, වුත්තං, වුච්චති.

The root 'vaca' means 'to speak'. Vaceti, vacayati. This also occurs in the Bhūvādigaṇa. Then its forms are 'vatti', 'vacati', 'avoca', 'avocu', and so on. But in the causative, the forms are 'antevāsikaṃ dhammaṃ vāceti' (he causes the pupil to recite the Dhamma), 'vācayati'. Vattuṃ, vattave, vatvā, vuttaṃ, vuccati.

අච්ච පූජායං. අච්චෙති, අච්චයති. බ්‍රහ්මාසුරසුරච්චිතො.

The root 'acca' means 'to worship'. Acceti, accayati. Honored by Brahmās, Asuras, and gods.

සූච ගන්ධනෙ. සුචෙති, සූචයති. සූචකො, සුත්තං.

The root 'sūca' means 'to indicate'. Sūceti, sūcayati. Sūcako, suttaṃ.

එත්ථ ච අත්තත්ථපරත්ථාදිභෙදෙ අත්ථෙ සූචෙතීති සුත්තං. තෙපිටකං බුද්ධවචනං.

Here, it is called 'suttaṃ' because it indicates meanings, such as one's own benefit, the benefit of others, and so forth. The Tipiṭaka is the word of the Buddha.

කච දිත්තියං. කච්චෙති, කච්චයති. කච්චො.

The root 'kaca' means 'to shine'. Kacceti, kaccayati. Kacco.

එත්ථ කච්චොති රූපසම්පත්තියා කච්චෙති දිබ්බති විරොචතීති කච්චො, එවංනාමකො ආදිපුරිසො, තබ්බංසෙ ජාතා පුරිසා ‘‘කච්චානා’’තිපි ‘‘කච්චායනා’’තිපි ‘‘කාතියානා’’තිපි වුච්චන්ති, ඉත්ථියො පන ‘‘කච්චානී’’තිපි ‘‘කච්චායනී’’තිපි ‘‘කාතියානී’’තිපි වුච්චන්ති.

Here, 'Kacco' is so called because he shines or radiates due to the excellence of his form; he is a primordial man of that name. Men born in his lineage are called 'Kaccānā', 'Kaccāyanā', or 'Kātiyānā', while women are called 'Kaccānī', 'Kaccāyanī', or 'Kātiyānī'.

චකාරන්තධාතුරූපානි.

Forms of roots ending in 'ca'.

ඡකාරන්තධාතු

Roots ending in 'cha'.

මිලෙඡ [Pg.294] අබ්‍යත්තායං වාචායං. මිලෙච්ඡෙති, මිලෙච්ඡයති. මිලක්ඛු.

The root 'milecha' means 'to speak indistinctly'. Mileccheti, milecchayati. Milakkhu.

එත්ථ මිලක්ඛූති මිලෙච්ඡෙති අබ්‍යත්තවාචං භාසතීති මිලක්ඛු.

Here, 'milakkhu' is so called because he speaks an indistinct language.

කුච්ඡ අවක්ඛෙපෙ. අවක්ඛෙපො අධොඛිපනං. කුච්ඡෙති, කුච්ඡයති.

The root 'kuccha' means 'to throw down'. Throwing down means casting downwards. Kuccheti, kucchayati.

විච්ඡ භාසායං. විච්ඡෙති, විච්ඡයති.

The root 'viccha' means 'to speak'. Viccheti, vicchayati.

ඡකාරන්තධාතුරූපානි.

Forms of roots ending in 'cha'.

ජකාරන්තධාතු

Roots ending in 'ja'.

වජ්ජ වජ්ජනෙ. වජ්ජෙති, වජ්ජයති. පරිවජ්ජනකො. වජ්ජිතො සීලවන්තෙහි, කථං භික්ඛු කරිස්සසීති.

The root 'vajja' means 'to avoid'. Vajjeti, vajjayati. Parivajjanako. 'Shunned by the virtuous, how will you act as a monk?'

තුජ්ජ බලපාලනෙසු. තුජ්ජෙති, තුජ්ජයති.

The root 'tujja' means 'to strengthen' or 'to protect'. Tujjeti, tujjayati.

තුජි පිජි හිංසාබලදානනිකෙතනෙසු. නිකෙතනං නිවාසො. තුඤ්ජෙති, තුඤ්ජයති. පිඤ්ජෙති. පිඤ්ජයති.

The roots 'tuji' and 'piji' mean 'to harm', 'to strengthen', 'to give', and 'to dwell'. A dwelling place is a residence. Tuñjeti, tuñjayati. Piñjeti. Piñjayati.

ඛජි කිච්ඡජීවනෙ. ඛඤ්ජෙති, ඛඤ්ජයති. ඛඤ්ජො.

The root 'khaji' means 'to live miserably'. Khañjeti, khañjayati. Khañjo.

ඛජි රක්ඛණෙ. තාදිසානියෙව රූපානි. භූවාදිගණෙ ‘‘ඛජි ගතිවෙකල්ලෙති ඉමිස්සා ‘‘ඛඤ්ජතී’’ති රූපං.

The root 'khaji' means 'to protect'. The forms are similar. In the Bhūvādigaṇa, for the root 'khaji' meaning 'to move defectively', the form is 'khañjati'.

පූජ පූජායං. පූජෙති, පූජයති. පූජා. එසාව පූජනා සෙය්‍යො. පූජකො, පූජිතො, පූජනීයො, පූජනෙය්‍යො, පූජෙතබ්බො, පුජ්ජො.

The root 'pūja' means 'to worship'. Pūjeti, pūjayati. Pūjā. 'This very honoring is better.' Pūjako, pūjito, pūjanīyo, pūjaneyyo, pūjetabbo, pujjo.

ගජ [Pg.295] මද්දනසද්දෙසු. ගජෙති, ගජයති. ගජො.

The root 'gaja' means 'to crush' or 'to sound'. Gajeti, gajayati. Gajo.

තිජ නිසානෙ. තෙජෙති, තෙජයති.

The root 'tija' means 'to sharpen'. Tejeti, tejayati.

වජ මග්ගනසඞ්ඛාරෙසු. වජෙති, වජයති.

The root 'vaja' means 'to seek' or 'to enumerate'. Vajeti, vajayati.

තජ්ජ සන්තජ්ජනෙ. තජ්ජෙති, තජ්ජයති. සන්තජ්ජෙති, සන්තජ්ජයති. සන්තජ්ජිතො.

The root 'tajja' means 'to threaten'. Tajjeti, tajjayati. Santajjeti, santajjayati. Santajjito.

අජ්ජ පටිසජ්ජනෙ. අජ්ජෙති, අජ්ජයති.

The root 'ajja' means 'to study'. Ajjeti, ajjayati.

සජ්ජ සජ්ජනෙ. සජ්ජෙති, සජ්ජයති දානං. ගමනසජ්ජො හුත්වා.

Sajja: in preparation. Sajjeti, sajjayati: he prepares a gift. Example: Having become ready for departure.

භජ විස්සාසෙ. භජෙති, භජයති. භූවාදිගණෙ පන ‘‘භජතී’’ති රූපං, භත්ති, සම්භත්ති.

Bhaja: in confidence. Bhajeti, bhajayati: he serves. However, in the Bhūvādi group, the form 'bhajati' (he associates) is found, along with 'bhatti' (devotion) and 'sambhatti' (association).

තුජි පිජි ලුජි භජි භාසායං. තුඤ්ජෙති, තුඤ්ජයති. පිඤ්ජෙති, පිඤ්ජයති. ලුඤ්ජෙති, ලුඤ්ජයති. භඤ්ජෙති, භඤ්ජයති. කථෙතීති අත්ථො.

Tuji, Piji, Luji, Bhaji: in speaking. Tuñjeti, tuñjayati; Piñjeti, piñjayati; Luñjeti, luñjayati; Bhañjeti, bhañjayati. The meaning is 'he speaks'.

රුජ හිංසායං. රොජෙති, රොජයති. රොගො.

Ruja: in harming. Rojeti, rojayati: he harms, he afflicts. Rogo: disease.

භාජ පුථකම්මනි. පුථකම්මං පුථක්කරණං, විසුං ක්‍රියාති අත්ථො. භාජෙති, භාජයති. විභාජෙති, විභාජයති. විභත්ති.

Bhāja: in separate action. Separate action means differentiating, that is, acting separately. Bhājeti, bhājayati: he divides. Vibhājeti, vibhājayati: he distributes. Vibhatti: division.

සභාජ සීතිසෙවනෙසු. සභාජෙති, සභාජයති.

Sabhāja: in honoring and serving. Sabhājeti, sabhājayati: he honors, he causes to honor.

ලජ පකාසනෙ. ලජෙති, ලජයති. ලාජා.

Laja: in shining or manifesting. Lajeti, lajayati: he roasts. Lājā: parched grain.

යුජ සංයමනෙ. සංපුබ්බො බන්ධනෙ. යොජෙති, යොජයති. සංයොජෙති, සංයොජයති. සංයොජනං.

Yuja: in restraint. With the prefix saṃ-, it means binding. Yojeti, yojayati: he yokes, he applies. Saṃyojeti, saṃyojayati: he binds, he fetters. Saṃyojanaṃ: a bond, a fetter.

මජ්ජ සොචෙය්‍යාලඞ්කාරෙසු. මජ්ජෙති, මජ්ජයති. සම්මජ්ජෙති, සම්මජ්ජයති. සම්මජ්ජා.

Majja: in purity and adornment. Majjeti, majjayati: he cleanses, he purifies. Sammajjeti, sammajjayati: he sweeps, he causes to sweep. Sammajjā: sweeping.

භාජ [Pg.296] භාජනදානෙසු. භාජෙති, භාජයති. කථං වෙස්සන්තරො පුත්තො, ගජං භාජෙති සඤ්චය.

Bhāja: in sharing and giving. Bhājeti, bhājayati: he shares, he gives. Example: How did Prince Vessantara share the elephant, the accumulated treasure?

ජකාරන්තධාතුරූපානි.

Forms of roots ending in 'ja'.

ඣඤන්තා අප්පසිද්ධා. සද්දසත්ථෙ පන ‘‘ඤා නියොජනෙ’’ති පඨන්ති, රූපං පන බුද්ධවචනානුකූලං න භවති, තස්මා න දස්සිතං අම්හෙහි.

Roots ending in 'jh' or 'ñ' are not established. However, in the science of grammar, they read 'ñā' in the sense of 'application,' but the form does not conform to the Buddha's words; therefore, it is not shown by us.

ටකාරන්තධාතු

Roots ending in 'ṭa'.

ඝට්ට ඝට්ටනෙ. ඝට්ටනං වායාමකරණං. ඝට්ටෙති, ඝට්ටයති. එත්ථ තු ‘‘ඝට්ටෙසි, ඝට්ටෙසි, කිංකාරණා ඝට්ටෙසි, අහං තං ජානාමී’’ති නිදස්සනං.

Ghaṭṭa: in striking. Ghaṭṭanaṃ, striking, means vāyāmakaraṇaṃ, making an effort. Ghaṭṭeti, ghaṭṭayati: he strikes, he strives. Here, the example is: 'You struck, you struck, for what reason did you strike? I know you!'

ඝට සඞ්ඝාතෙ. පුබ්බෙ විය ක්‍රියාපදානි, නාමිකත්තෙ ‘‘ඝටො, ඝටා’’ති රූපානි. එත්ථ ගටොති පානීයඝටො. ඝටාති සමූහො ‘‘මච්ඡඝටා’’තිආදීසු විය.

Ghaṭa: in assembling. The verbal forms are as before. In nominal forms, 'ghaṭo' and 'ghaṭā' are found. Here, 'ghaṭo' means a water pot. 'Ghaṭā' means a group, as in 'a school of fish,' and so on.

ඝට්ට චලනෙ. ඝට්ටෙති, ඝට්ටයති.

Ghaṭṭa: in moving. Ghaṭṭeti, ghaṭṭayati: he moves, he causes to move.

නට අවසන්දනෙ. අවසන්දනං ගත්තවික්ඛෙපො. නටෙති, නටයති.

Naṭa: in dancing or acting. Avasandanaṃ means gattavikkhepo, the throwing about of limbs. Naṭeti, naṭayati: he dances, he acts.

චුට ඡුට කුට්ට ඡෙදනෙ. චුටෙති, චුටයති. ඡුටෙති, ඡුටයති. කුට්ටෙති, කුට්ටයති.

Cuṭa, Chuṭa, Kuṭṭa: in cutting. Cuṭeti, cuṭayati: he cuts, he causes to cut; Chuṭeti, chuṭayati: he breaks, he causes to break; Kuṭṭeti, kuṭṭayati: he pounds, he causes to pound.

පුට්ට චට්ට අප්පභාවෙ. පුට්ටෙති, පුට්ටයති. චුට්ටෙති, චුට්ටයති, අප්පං භවතීති අත්ථො.

Puṭṭa, Caṭṭa: in diminishing. Puṭṭeti, puṭṭayati. Cuṭṭeti, cuṭṭayati. The meaning is 'it becomes little'.

මුට සඤ්චුණ්ණනෙ. මොටෙති, මොටයති.

Muṭa: in crushing or pulverizing. Moṭeti, moṭayati: he crushes, he pulverizes.

අට්ට සුට්ට අනාදරෙ. අට්ටෙති, අට්ටයති. සුට්ටෙති, සුට්ටයති.

Aṭṭa, Suṭṭa: in disrespect. Aṭṭeti, aṭṭayati: it disregards, it causes to disregard; Suṭṭeti, suṭṭayati: it scorns, it causes to scorn.

ඛට්ට [Pg.297] සංවරණෙ ඛට්ටෙති, ඛට්ටයති.

Khaṭṭa: in restraining or covering. Khaṭṭeti, khaṭṭayati: he restrains, he covers.

සට්ට හිංසාබලදානනිකෙතනෙසු. සට්ටෙති, සට්ටයති.

Saṭṭa: in harming, giving strength, and dwelling. Saṭṭeti, saṭṭayati: he harms, gives strength, or dwells.

තුවට්ට නිපජ්ජායං. තුවට්ටෙති, තුවට්ටයති. ඡබ්බග්ගියා භික්ඛූ එකමඤ්චෙ තුවට්ටෙන්ති.

Tuvaṭṭa: in lying down. Tuvaṭṭeti, tuvaṭṭayati: he lies down. Example: The group of six monks lie down on a single bed.

ඡට්ට ඡට්ටනෙ. ඡට්ටෙති, ඡට්ටයති. අත්‍රායං පාළි – සචෙ සො ඡට්ටෙති, ඉච්චෙතං කුසලං. නොචෙ ඡට්ටෙති, පඤ්චහඞ්ගෙහි සමන්නාගතො භික්ඛු රූපියඡට්ටකො සම්මන්නිතබ්බො.

Chaṭṭa: in relinquishing or abandoning. Chaṭṭeti, chaṭṭayati: he relinquishes, he abandons. Here is the Pāli text: 'If he relinquishes, this is skillful. If he does not relinquish, a bhikkhu endowed with five qualities should be designated as a money-relinquisher.'

පුට හිංසායං. පොටෙති, පොටයති.

Puṭa: in harming. Poṭeti, poṭayati: he strikes, he harms.

කීට බන්ධෙ. බන්ධො බන්ධනං. කීටෙති, කීටයති. කීටො.

Kīṭa: in binding. Bandho, binding, means bandhanaṃ, restraint. Kīṭeti, kīṭayati: he binds, he causes to bind. Kīṭo: an insect.

චුටි ඡෙදනෙ. චුණ්ටෙති, චුණ්ටයති.

Cuṭi: in cutting or severing. Cuṇṭeti, cuṇṭayati: he cuts, he severs.

ලුටි ථෙය්‍යෙ. ලුණ්ටෙති, ලුණ්ටයති.

Luṭi: in theft. Luṇṭeti, luṇṭayati: he robs, he plunders.

කූට අප්පසාදෙ. කූටෙති, කූටයති. කූටං රජතං. කූටා ගාවී. කුටතාපසො.

Kūṭa: in distrust or deception. Kūṭeti, kūṭayati: he deceives, he falsifies. Examples: Kūṭaṃ rajataṃ, counterfeit silver; Kūṭā gāvī, a deceitful cow; Kuṭatāpaso, a fraudulent ascetic.

චුට පුට ඵුට විභෙදෙ. චුටෙති, චුටයති. පොටෙති, පොටයති. ඵොටෙති, ඵොටයති. අඞ්ගුලියො ඵොටෙසුං.

Cuṭa, Puṭa, Phuṭa: in splitting. Cuṭeti, cuṭayati (he cuts, he causes to cut); Poṭeti, poṭayati (he crushes, he causes to crush); Phoṭeti, phoṭayati (he snaps, he causes to snap). Aṅguliyo phoṭesuṃ (They snapped their fingers).

ඝට සඞ්ඝාටෙ හන්ත්‍යත්ථෙ ච. ඝටෙති, ඝටයති.

Ghaṭa: in assembling and in the sense of striking. Ghaṭeti, ghaṭayati (he assembles, he causes to assemble; he strikes, he causes to strike).

පට පුට ලුට ඝට ඝටි භාසායං. පාටෙති, පාටයති. පොටෙති, පොටයති. ලොටෙති, ලොටයති. ඝාටෙති, ඝාටයති. ඝණ්ටෙති, ඝණ්ටයති.

Paṭa, Puṭa, Luṭa, Ghaṭa, Ghaṭi: in speaking. Pāṭeti, pāṭayati (he recites, he causes to recite); Poṭeti, poṭayati (he proclaims, he causes to proclaim); Loṭeti, loṭayati (he speaks, he causes to speak); Ghāṭeti, ghāṭayati (he speaks, he causes to speak); Ghaṇṭeti, ghaṇṭayati (he announces, he causes to announce).

පට වට ගන්ථෙ. පටෙති, පටයති. වටෙති, වටයති.

Paṭa, Vaṭa: in binding. Paṭeti, paṭayati (he ties, he causes to tie); Vaṭeti, vaṭayati (he binds, he causes to bind).

ඛෙට භක්ඛණෙ. ඛෙටෙති, ඛෙටයති.

Kheṭa: in eating. Kheṭeti, kheṭayati (he eats, he causes to eat).

ඛොට ඛෙපෙ. ඛොටෙති, ඛොටයති.

Khoṭa: in throwing. Khoṭeti, khoṭayati (he throws, he causes to throw).

කුටි දාහෙ. කුටෙති, කුටයති.

Kuṭi: in burning. Kuṭeti, kuṭayati (he burns, he causes to burn).

යුට සංසග්ගෙ. යොටෙති, යොටයති.

Yuṭa: in joining. Yoṭeti, yoṭayati (he joins, he causes to join).

වට විභජනෙ. වටෙති, වටයති.

Vaṭa: in dividing. Vaṭeti, vaṭayati (he divides, he causes to divide).

ටකාරන්තධාතුරූපානි.

Forms of roots ending in ṭ.

ඨකාරන්තධාතු

Roots ending in ṭh.

සඨ [Pg.298] සඞ්ඛාරගතීසු. සඨෙති, සඨයති.

Saṭha: in deceitful actions. Saṭheti, saṭhayati (he acts deceitfully, he causes to act deceitfully).

සුඨ ආලසියෙ. සොඨෙති, සොඨයති.

Suṭha: in laziness. Soṭheti, soṭhayati (he is lazy, he causes to be lazy).

සුඨි සොසනෙ. සුණ්ඨෙති, සුණ්ඨයති.

Suṭhi: in drying. Suṇṭheti, suṇṭhayati (he dries, he causes to dry).

සඨ සිලාඝායං. සඨෙති, සඨයති.

Saṭha: in praise. Saṭheti, saṭhayati (he praises, he causes to praise).

සඨ අසම්මාභාසනෙ. සඨෙති. සඨයති, සඨො.

Saṭha: in improper speech. Saṭheti, saṭhayati (he speaks improperly, he causes to speak improperly); saṭho (a cheat).

එත්ථ සඨොති කෙරාටිකො. සඨයතීති සඨො, න සම්මා භාසතීති අත්ථො.

Here, `saṭho` means a cheat. One who is deceitful (`saṭhayati`) is a `saṭho`; the meaning is one who does not speak rightly.

සඨ කෙතවෙ. රූපං තාදිසමෙව.

Saṭha: in deception. The form is just like that.

‘‘සුදස්සං වජ්ජමඤ්ඤෙසං, අත්තනො පන දුද්දසං…පෙ…අත්තනො පන ඡාදෙති, කලිංව කිතවාසඨො’’ති.

“Easy to see are the faults of others, but one’s own are difficult to see… One conceals one’s own, as a cheating gambler hides the losing die.”

එත්ථ සාකුණිකො ‘‘කිතවා’’ති වුත්තො. තස්ස ඉදං කෙතවං, තස්මිං කෙතවෙ අයං ධාතු වත්තතීති අත්ථො.

Here, the fowler is called `kitavā`. This is his deception; the meaning is that this root applies to that deception.

කඨි සොකෙ. කණ්ඨෙති, කණ්ඨයති.

Kaṭhi: in sorrow. Kaṇṭheti, kaṇṭhayati (he sorrows, he causes to sorrow).

ඨකාරන්තධාතුරූපානි.

Forms of roots ending in ṭh.

ඩකාරන්තධාතු

Roots ending in ḍ.

පටි පරිහාසෙ. පණ්ඩෙති, පණ්ඩයති. උප්පණ්ඩෙති, උප්පණ්ඩයති. මනුස්සානං නං භික්ඛුනිං උප්පණ්ඩිංසු.

Paṭi: in mockery. Paṇḍeti, paṇḍayati (he mocks, he causes to mock); Uppaṇḍeti, uppaṇḍayati (he derides, he causes to deride). People derided that nun.

ලඩි උක්ඛෙපෙ. ලණ්ඩෙති, ලණ්ඩයති.

Laḍi: in throwing upwards. Laṇḍeti, laṇḍayati (he throws upwards, he causes to throw upwards).

ඛඩි කඩි ඡෙදෙ. ඛණ්ඩෙති, ඛණ්ඩයති. කණ්ඩෙති, කණ්ඩයති. ඛණ්ඩො, කණ්ඩො.

Khaḍi, Kaḍi: in cutting. Khaṇḍeti, khaṇḍayati (he cuts, he causes to cut); Kaṇḍeti, kaṇḍayati (he cuts, he causes to cut). Khaṇḍo (a piece), kaṇḍo (a section).

පිඩි [Pg.299] සඞ්ඝාතෙ. පිණ්ඩෙති, පිණ්ඩයති. පිණ්ඩො.

Piḍi: in gathering. Piṇḍeti, piṇḍayati (he gathers, he causes to gather). Piṇḍo (a lump).

එත්ථ ච පිණ්ඩොති සමූහසඞ්ඛාතො කලාපොපි ‘‘චොළං පිණ්ඩො රති ඛිඩ්ඩා’’ති එත්ථ වුත්තො ආහාරසඞ්ඛාතො පිණ්ඩොපි පිණ්ඩොයෙව.

Here, `piṇḍo` also means a collection, known as a group. It is mentioned in the phrase “a lump of cloth, delight, and playfulness.” The `piṇḍa` known as food is also simply `piṇḍa`.

කුඩි වෙධනෙ. කුණ්ඩෙති, කුණ්ඩයති. කුණ්ඩලං.

Kuḍi: in piercing. Kuṇḍeti, kuṇḍayati (he pierces, he causes to pierce). Kuṇḍalaṃ (an earring).

මඩි භූසායං හසනෙ ච. මණ්ඩෙති, මණ්ඩයති. මණ්ඩො, මණ්ඩනං, මණ්ඩිතො.

Maḍi: in adornment and in laughter. Maṇḍeti, maṇḍayati (he adorns, he causes to adorn; he laughs, he causes to laugh). Maṇḍo (adornment), maṇḍanaṃ (adornment), maṇḍito (adorned).

භඩි කල්‍යාණෙ. කල්‍යාණං කල්‍යාණතා. භණ්ඩෙති, භණ්ඩයති. භණ්ඩො.

Bhaḍi: in beauty. Kalyāṇaṃ, kalyāṇatā. Bhaṇḍeti, bhaṇḍayati. Bhaṇḍo.

එත්ථ ච භණ්ඩොති ධනං, අලඞ්කාරො වා. ‘‘භණ්ඩං ගණ්හාති. සමලඞ්කරිත්වා භණ්ඩෙනා’’ති ච ආදීසු විය.

Here, `bhaṇḍa` means wealth or ornament, as in "he takes goods" or "having adorned it with goods," and so on.

දණ්ඩ දණ්ඩවිනිපාතෙ. දණ්ඩෙති, දණ්ඩයති. දණ්ඩො.

Daṇḍa: in the infliction of punishment. Daṇḍeti, daṇḍayati. Daṇḍo.

ඡඩ්ඩ ඡඩ්ඩනෙ. ඡඩ්ඩෙති, ඡඩ්ඩයති. ඡඩ්ඩනකො. ඡඩ්ඩියති, ඡඩ්ඩිතො. ඡඩ්ඩිතුං, ඡඩ්ඩයිතුං, ඡඩ්ඩෙත්වා, ඡඩ්ඩයිත්වා.

Chaḍḍa: in discarding. Chaḍḍeti, chaḍḍayati. Chaḍḍanako. Chaḍḍiyati, chaḍḍito. Chaḍḍituṃ, chaḍḍayituṃ, chaḍḍetvā, chaḍḍayitvā.

ඩකාරන්තධාතුරූපානි.

Forms of roots ending in ḍ.

ඪකාරන්තධාතු

Roots ending in ḍh.

වඩ්ඪ ආකිරණෙ. කංසපාතියා පායාසං වඩ්ඪෙති, වඩ්ඪයති. භත්තං වඩ්ඪෙත්වා අදාසි.

Vaḍḍha: in serving. He serves rice-porridge in a bronze bowl. Having served the meal, he gave it.

ඉමානි ඪකාරන්තධාතුරූපානි.

These are the forms of roots ending in ḍh.

ණකාරන්තධාතු

Roots ending in ṇ.

වණ්ණ වණ්ණක්‍රියාවිත්ථාරගුණවචනෙසු. වණ්ණො පසංසා. ක්‍රියා කරණං. විත්ථාරො විත්ථින්නතා. ගුණො සීලාදිධම්මො. වචනං [Pg.300] වාචා. වණ්ණෙති, වණ්ණයති. වණ්ණො, වණ්ණං, සුවණ්ණං, සංවණ්ණනා.

Vaṇṇa: in description, action, expansion, qualities, and speech. Vaṇṇo: praise. Kriyā: doing. Vitthāro: extensiveness. Guṇo: qualities such as virtue. Vacanaṃ: speech. Vaṇṇeti, vaṇṇayati. Vaṇṇo, vaṇṇaṃ, suvaṇṇaṃ, saṃvaṇṇanā.

වණ්ණසද්දො ඡවිථුතිකුලවග්ගකාරණසණ්ඨානපමාණරූපායතනාදීසු දිස්සති. තත්ථ ‘‘සුවණ්ණවණ්ණොසි භගවා’’ති එවමාදීසු ඡවියං. ‘‘කදා සඤ්ඤූළ්හා පන තෙ ගහපති සමණස්ස ගොතමස්ස වණ්ණා’’ති එවමාදීසු ථුතියං. ‘‘චත්තාරොමෙ භො ගොතම වණ්ණා’’තිඑවමාදීසු කුලවග්ගෙ. ‘‘අථ කෙන නු වණ්ණෙන, ගන්ධථෙනොති වුච්චතී’’ති එවමාදීසු කාරණෙ. ‘‘මහන්තං හත්ථිරාජවණ්ණං අභිනිම්මිනිත්වා’’තිඑවමාදීසු සණ්ඨානෙ. ‘‘තයො පත්තස්ස වණ්ණා’’ති එවමාදීසු පමාණෙ. ‘‘වණ්ණො ගන්ධො රසො ඔජා’’ති එවමාදීසු රූපායතනෙති.

The term `vaṇṇa` is seen in contexts such as complexion, praise, lineage, cause, shape, measure, the sense-base of form, and so on. For example, in phrases like "The Blessed One has a golden complexion," it refers to complexion. In "When, householder, did you take up the praise of the ascetic Gotama?" it refers to praise. In "There are, good Gotama, these four lineages," it refers to lineage. In "Then by what cause is one called a thief of scents?" it refers to cause. In "Having manifested the great shape of a royal elephant," it refers to shape. In "There are three sizes of a bowl," it refers to measure. In "Form, scent, taste, and nutritive essence," it refers to the sense-base of form.

තත්ථ ඡවියන්ති ඡවිගතා වණ්ණධාතු එව ‘‘සුවණ්ණවණ්ණො’’ති එත්ථ වණ්ණග්ගහණෙන ගහිතාති අපරෙ. වණ්ණනං කිත්තියා උග්ඝොසනන්ති වණ්ණො, ථුති. වණ්ණියති අසඞ්කරතො වවත්ථපියතීති වණ්ණො, කුලවග්ගො. වණ්ණියති ඵලං එතෙන යථාසභාවතො විභාවියතීති වණ්ණො, කාරණං, වණ්ණං දීඝරස්සාදිවසෙන සණ්ඨහනන්ති වණ්ණො, සණ්ඨානං. වණ්ණියති අඩ්ඪමහන්තාදිවසෙන පමියතීති වණ්ණො, පමාණං. වණ්ණෙති විකාරමාපජ්ජමානං හදයඞ්ගතභාවං පකාසෙතීති වණ්ණො, රූපායතනං. එවං තෙන තෙන පවත්තිනිමිත්තෙන වණ්ණසද්දස්ස තස්මිං තස්මිං අත්ථෙ පවත්ති වෙදිතබ්බා.

Therein, by 'complexion' is meant the color-element inherent in the skin; in the phrase 'golden-complexioned', it is this that is grasped by the term 'complexion', according to others. `Vaṇṇa`, as praise, is the proclaiming of qualities, an eulogy. `Vaṇṇa`, as lineage, is that which is classified and distinguished without confusion. `Vaṇṇa`, as cause, is that by which a result is distinctly revealed according to its true nature. `Vaṇṇa`, as configuration, is that which is arranged as long, short, and so on. `Vaṇṇa`, as measure, is that which is measured as half, large, and so on. `Vaṇṇa`, as the sense-base of form, is that which, while undergoing change, manifests a state that is pleasing to the heart. Thus, the application of the term `vaṇṇa` in each context should be understood according to its respective cause of application.

අපරම්පි [Pg.301] වණ්ණසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරං වදාම. වණ්ණසද්දො සණ්ඨානජාති රූපායතනකාරණපමාණගුණපසංසාජාතරූපපුළිනක්ඛරාදීසු දිස්සති. අයඤ්හි ‘‘මහන්තං සප්පරාජවණ්ණං අභිනිම්මිනිත්වා’’තිආදීසු සණ්ඨානෙ දිස්සති, ‘‘බ්‍රාහ්මණොව සෙට්ඨො වණ්ණො, හීනො අඤ්ඤො වණ්ණො’’තිආදීසු ජාතියං. ‘‘පරමාය වණ්ණපොක්ඛරතාය සමන්නාගතො’’තිආදීසු රූපායතනෙ.

We shall further explain the meanings of the term `vaṇṇa`. The term `vaṇṇa` is seen in contexts such as shape, caste, the sense-base of form, cause, measurement, quality, praise, gold, sandbanks, letters, and so on. For instance, in "Having manifested the great form of a royal serpent," it refers to shape. In "The brahmin is the highest caste; other castes are inferior," it refers to caste. In "Endowed with the utmost beauty of complexion," it refers to the sense-base of form.

‘‘න හරාමි න භඤ්ජාමි, ආරා සිඞ්ඝාමි වාරිජං;

අථ කෙන නු වණ්ණෙන, ගන්ධථෙනොති වුච්චතී’’ති

"I do not take it or break it, I only smell the lotus from afar; then by what reason am I called a 'scent-thief'?"

ආදීසු කාරණෙ. ‘‘තයො පත්තස්ස වණ්ණා’’තිආදීසු පමාණෙ. ‘‘කදා සඤ්ඤූළ්හා පන තෙ ගහපති සමණස්ස ගොතමස්ස වණ්ණා’’තිආදීසු ගුණෙ. ‘‘වණ්ණාරහස්ස වණ්ණං භාසතී’’තිආදීසු පසංසායං. ‘‘වණ්ණං අඤ්ජනවණ්ණෙන, කාලිඞ්ගම්හි වනිම්හසෙ’’ති එත්ථ ජාතරූපෙ. ‘‘අකිලාසුනො වණ්ණපථෙ ඛණන්තා’’ති එත්ථ පුළිනෙ. ‘‘වණ්ණාගමො වණ්ණවිපරියායො’’තිආදීසු අක්ඛරෙ දිස්සති. ඉච්චෙවං සබ්බථාපි –

In such instances, it refers to cause. In "There are three sizes of a bowl," it refers to measurement. In "When, householder, did you take up the praise of the ascetic Gotama?" it refers to quality. In "He speaks the praise of one worthy of praise," it refers to praise. In "We ask for gold with the color of collyrium in the land of Kāliṅga," it refers to refined gold. In "The tireless ones, digging on the sandbank," it refers to sandbanks. In "The addition of a letter, the alteration of a letter," it refers to letters. Thus, in every way:

ඡවියං ථුතියං හෙමෙ, කුලවග්ගෙ ච කාරණෙ;

සණ්ඨානෙ ච පමාණෙ ච, රූපායතනජාතිසු;

ගුණක්ඛරෙසු පුළිනෙ, වණ්ණසද්දො පවත්තති;

In complexion, praise, gold, lineage, and cause; in shape, measurement, the sense-base of form, and birth; in quality, letters, and on a sandbank—the term `vaṇṇa` is used.

සුවණ්ණසද්දො ඡවිසම්පත්තිගරුළජාතරූපෙසු ආගතො. අයඤ්හි ‘‘සුවණ්ණෙ දුබ්බණ්ණෙ, සුගතෙ දුග්ගතෙ’’ති, ‘‘සුවණ්ණතා සුස්සරතා’’ති [Pg.302] ච එවමාදීසු ඡවිසම්පත්තියං ආගතො. ‘‘කාකං සුවණ්ණා පරිවාරයන්තී’’තිආදීසු ගරුළෙ. ‘‘සුවණ්ණවණ්ණො කඤ්චනසන්නිභත්තචො’’තිආදීසු ජාතරූපෙති.

The term `suvaṇṇa` occurs in contexts related to beauty of complexion, the Garuḷa, and refined gold. For example, it appears in phrases like "fair and ugly, fortunate and unfortunate" and "beauty of complexion, sweetness of voice," referring to beauty of complexion. In "The Garuḷas surround the crow," it refers to the Garuḷa. In "Of golden complexion, with skin like fine gold," it refers to refined gold.

පුණ සඞ්ඝාතෙ. පුණෙති, පුණයති.

Puṇa: in gathering. Puṇeti, puṇayati.

චුණ සඞ්කොචනෙ. චුණෙති, චුණයති.

Cuṇa: in contracting. Cuṇeti, cuṇayati.

චුණ්ණ පෙරණෙ. චුණ්ණෙති, චුණ්ණයති. චුණ්ණං. චුණ්ණවිචුණ්ණං කරොති.

The root `Cuṇṇa` is in the sense of powdering. `Cuṇṇeti, cuṇṇayati`: he powders. `Cuṇṇaṃ`: powder. `Cuṇṇavicuṇṇaṃ karoti`: he pulverizes.

සණ දානෙ. සණෙති, සණයති.

The root `Saṇa` is in the sense of giving. `Saṇeti, saṇayati`: he gives.

කුණ සඞ්කොචනෙ. කුණෙති, කුණයති. කුණො. කුණහත්ථො. හත්ථෙන කුණී.

The root `Kuṇa` is in the sense of contracting. `Kuṇeti, kuṇayati`: he contracts. `Kuṇo`: crooked, crippled. `Kuṇahattho`: with a crooked hand. `Hatthena kuṇī`: crippled in the hand.

තූණ පූරණෙ. තූණෙති, තූණයති. තූණී.

The root `Tūṇa` is in the sense of filling. `Tūṇeti, tūṇayati`: he fills. `Tūṇī`: a quiver.

එත්ථ තූණීති සරකලාපො. සා හි තූණෙන්ති පූරෙන්ති සරෙ එත්ථාති තූණී.

Here, `tūṇī` means a quiver for arrows. It is so called because they fill it with arrows.

භූණ භාසායං. භූණෙති, භූණයති.

The root `Bhūṇa` is in the sense of speaking. `Bhūṇeti, bhūṇayati`: he speaks.

කණ නිමීලනෙ. කාණෙති, කාණයති. කාණො.

The root `Kaṇa` is in the sense of closing the eyes. `Kāṇeti, kāṇayati`: he closes the eyes; he makes blind. `Kāṇo`: one-eyed.

එත්ථ කාණොති එකෙන වා ද්වීහි වා අක්ඛීහි පරිහීනක්ඛි. අට්ඨකථාචරියා පන ‘‘කාණො නාම එකක්ඛිනා කාණො, අන්ධො නාම උභයක්ඛිකාණො’’ති වදන්ති, තං කාණන්ධසද්දානං එකත්ථසන්නිපාතෙ යුජ්ජති. ඉතරථා කාණකච්ඡපොපමසුත්තෙ වුත්තො කච්ඡපො එකස්මිං කාණො සියා, එකක්ඛිකාණො ච පන පුරිසො ‘‘අන්ධො’’ති න වත්තබ්බො සියා, තස්මා තෙසමයුගළත්තෙ එකෙකස්ස යථාසම්භවං ද්වින්නං ද්වින්නමාකාරානං වාචකතා දට්ඨබ්බා. තථා හි කොසලසංයුත්තට්ඨකථායං ‘‘කාණොති එකච්ඡිකාණො වා [Pg.303] උභයච්ඡිකාණො වා’’ති වුත්තං. අථ වා ‘‘ඔවදෙය්‍යානුසාසෙය්‍යා’’ති එත්ථ ඔවාදානුසාසනානං විය සවිසෙසතා අවිසෙසතා ච දට්ඨබ්බා.

Here, `kāṇo` means one with deficient eyes, either one or both. The commentators, however, say: '`kāṇo` means one-eyed, and `andho` means blind in both eyes.' This is fitting when the words `kāṇa` and `andha` occur together in the same context. Otherwise, the turtle mentioned in the Sutta on the Simile of the One-Eyed Turtle would be blind in one eye, and a person blind in one eye could not be called `andho`. Therefore, when they occur as a pair, it should be understood that each can express both meanings as is appropriate. For so it is said in the commentary to the Kosala Saṃyutta: '`kāṇo` means one-eyed or blind in both eyes.' Alternatively, as in the case of `ovadeyyānusāseyyā` (he should advise and instruct), both a specific and a general sense should be seen for `ovāda` and `anusāsana`.

ගණ සඞ්ඛ්‍යානෙ. ගණෙති, ගණයති. ගණනා, ගණො.

The root `Gaṇa` is in the sense of counting. `Gaṇeti, gaṇayati`: he counts. `Gaṇanā`: counting; `gaṇo`: a group.

එත්ථ ගණනාති සඞ්ඛ්‍යා. ගණොති භික්ඛුසමූහො. යෙසං වා කෙසඤ්චි සමූහො. සමූහස්ස ච අනෙකානි නාමානි. සෙය්‍යථිදං –

Here, `gaṇanā` means reckoning. `Gaṇo` means a community of bhikkhus, or a group of any kind. And there are many names for a group, as follows:

සඞ්ඝො ගණො සමූහො ච,ඛන්ධො සන්නිචයො චයො;

සමුච්චයො ච නිචයො,වග්ගො පූගො ච රාසි ච.

Saṅgho (community), gaṇo (group), and samūho (multitude); khandho (aggregate), sannicayo (accumulation), and cayo (heap); samuccayo (collection), and nicayo (store); vaggo (section), pūgo (mass), and rāsi (heap).

කායො නිකායො නිකරො,කදම්බො විසරො ඝටා;

සමුදායො ච සන්දෙහො,සඞ්ඝාතො සමයො කරො.

Kāyo (body), nikāyo (collection), nikaro (heap), kadambo (cluster), visaro (multitude), ghaṭā (throng); samudāyo (gathering) and sandeho (conglomeration), saṅghāto (mass), samayo (assembly), karo (heap).

ඔඝො පුඤ්ජො කලාපො ච,පිණ්ඩො ජාලඤ්ච මණ්ඩලං;

සණ්ඩො පවාහො ඉච්චෙතෙ,සමූහත්ථාභිධායකාති.

Ogho (flood), puñjo (heap), and kalāpo (sheaf), piṇḍo (lump), jālaṃ (network), and maṇḍalaṃ (circle); saṇḍo (thicket), pavāho (stream)—these are terms that express the meaning of 'group'.

කිඤ්චාපි එතෙ සඞ්ඝගණසමූහාදයො සද්දා සමූහත්ථවාචකා, තථාපි සඞ්ඝගණසද්දායෙව විනාපි විසෙසකපදෙන භික්ඛුසමූහෙ වත්තන්ති, නාඤ්ඤෙ, අඤ්ඤෙ පන සඞ්ඝගණසද්දෙහි සද්ධිං අඤ්ඤමඤ්ඤඤ්ච කදාචි සමානත්ථවිසයා හොන්ති, කදාචි අසමානත්ථවිසයා, තස්මා යථාපාවචනං අසම්මුය්හන්තෙන යොජෙතබ්බා. ‘‘එකො, ද්වෙ’’තිආදිනා ගණෙතබ්බොති ගණො.

Although these words—`saṅgha`, `gaṇa`, `samūha`, etc.—express the meaning of 'group,' nevertheless, only the words `saṅgha` and `gaṇa`, even without a qualifying word, apply to a community of bhikkhus, not the others. The other words, however, in relation to `saṅgha` and `gaṇa` and to each other, are sometimes synonymous in scope and sometimes not. Therefore, one should apply them according to the textual context without becoming confused. A `gaṇa` is that which is to be counted by 'one, two,' and so on.

කණ්ණ [Pg.304] සවනෙ. කණ්ණෙති, කණ්ණයති. කණ්ණො. කණ්ණයන්ති සද්දං සුණන්ති එතෙනාති කණ්ණො, යො ලොකෙ ‘‘සවනං, සොත’’න්ති ච වුච්චති.

The root `Kaṇṇa` is in the sense of hearing. `Kaṇṇeti, kaṇṇayati`: he hears. `Kaṇṇo`: ear. It is a `kaṇṇa` because they hear sound with it; in the world it is also called `savana` (the organ of hearing) and `sota` (the ear).

කුණ ගුණ ආමන්තනෙ. කුණෙති, කුණයති. ගුණෙති, ගුණයති. ගුණො. ගොණො.

The roots `Kuṇa` and `Guṇa` are in the sense of addressing. `Kuṇeti, kuṇayati`: he summons. `Guṇeti, guṇayati`: he extols. `Guṇo`: quality, virtue. `Goṇo`: ox.

එත්ථ ගුණොති සීලාදයො ධම්මා, කෙනට්ඨෙන තෙ ගුණා. ගොණාපියති ආමන්තාපියති අත්තනි පතිට්ඨිතො පුග්ගලො දට්ඨුං සොතුං පූජිතුඤ්ච ඉච්ඡන්තෙහි ජනෙහීති ගුණො. එත්ථ කිඤ්චාපි සීලාදිධම්මානං ආමන්තාපනං නත්ථි, තථාපි තංහෙතුආමන්තනං නිමන්තනඤ්ච තෙයෙව කරොන්ති නාමාති එවං වුත්තං. තථා හි –

Here, `guṇa` means qualities such as virtue and so on. In what sense are they `guṇā`? A person established in them is extolled and addressed by people who wish to see, hear, and honor him; for this reason, they are called `guṇā`. Here, although qualities such as virtue do not themselves address or invite, still, because of them people do the addressing and inviting. Thus it is said:

‘‘යථාපි ඛෙත්තසම්පන්නෙ,බීජං අප්පම්පි රොපිතං;

සම්මා ධාරං පවස්සන්තෙ,ඵලං තොසෙති කස්සක’’න්ති

Just as in a fertile field, a seed, though small, being planted, when the rain falls properly, the fruit satisfies the farmer.

එත්ථ කස්සකස්ස තුට්ඨිඋප්පත්තිකාරණත්තා හෙතුවසෙන නිච්චෙතනස්සපි ඵලස්ස තොසනං වුත්තං, එවමිධාපි ආමන්තාපනකාරණත්තා එවං වුත්තං. අඤ්ඤෙ පන ‘‘ගුඤ්ජන්තෙ අබ්‍යයන්තෙ ඉති ගුණා’’ති අත්ථං වදන්ති. තදනුරූපං පන ධාතුසද්දං න පස්සාම, ‘‘ගුණ ආමන්තනෙ’’ ඉච්චෙව පස්සාම, විචාරෙත්වා ගහෙතබ්බං.

Here, because it is the cause for the arising of the farmer's satisfaction, the 'satisfying' by the fruit, though it is inanimate, is spoken of in the sense of a cause. So too here, it is spoken of thus because it is the cause of addressing. Others, however, state the meaning as: 'they are `guṇā` because they resound and are undiminishing.' But we do not see a verbal root corresponding to this; we only see `guṇa` in the sense of addressing. This should be accepted after due consideration.

වණ ගත්තවිචුණ්ණනෙ. වණෙති, වණයති. වණො.

The root `Vaṇa` is in the sense of injuring the body. `Vaṇeti, vaṇayati`: he wounds. `Vaṇo`: a wound.

එත්ථ වණොති අරු. සා හි සරීරං වණයති විචුණ්ණෙති ඡිද්දාවඡිද්දං කරොතීති වණොති වුච්චති.

Here, `vaṇa` means a sore. For it wounds and pulverizes the body, making it full of holes and gaps, and is therefore called a `vaṇa`.

පණ්ණ හරිතෙ. පණ්ණෙති, පණ්ණයති. තාලපණ්ණං. සූපෙය්‍යපණ්ණං.

The root `Paṇṇa` is in the sense of greenness. `Paṇṇeti, paṇṇayati`: it is green. `Tālapaṇṇaṃ`: a palm leaf. `Sūpeyyapaṇṇaṃ`: a leaf for curry.

එත්ථ [Pg.305] ච හරිතභාවවිගතෙපි වත්ථුස්මිං පණ්ණභාවො රූළ්හිතො පවත්තොති දට්ඨබ්බො. ‘‘පණ්ණං, පත්තං, පලාසො, දලං’’ ඉච්චෙතෙ සමානත්ථා.

And here it should be understood that even when the quality of greenness has departed from an object, the term `paṇṇa` is still applied by convention. `Paṇṇa`, `patta`, `palāsa`, and `dala` are synonyms.

පණ බ්‍යවහාරෙ. පණෙති, පණයති. රාජා ච දණ්ඩං ගරුකං පණෙති.

The root `Paṇa` is in the sense of transacting. `Paṇeti, paṇayati`: he transacts. Example: 'And the king imposes a heavy penalty' (`Rājā ca daṇḍaṃ garukaṃ paṇeti`).

ඉමානි ණකාරන්තධාතුරූපානි.

These are the forms of roots ending in `ṇa`.

තකාරන්තධාතු

Roots Ending in `ta`

චින්ත චින්තායං. චින්තෙති, චින්තයති. චිත්තං, චින්තා, චින්තනා, චින්තනකො. කාරිතෙ ‘‘චින්තාපෙති, චින්තාපයතී’’ති රූපානි.

The root `Cinta` is in the sense of thinking. `Cinteti, cintayati`: he thinks. `Cittaṃ`: mind, thought; `cintā`: thought; `cintanā`: thinking; `cintanako`: one who thinks. The causative forms are `cintāpeti, cintāpayati`: he causes to think.

තත්ථ චිත්තන්ති ආරම්මණං චින්තෙතීති චිත්තං, විජානාතීති අත්ථො, සබ්බචිත්තසාධාරණවසෙනෙතං දට්ඨබ්බං. එත්ථ සියා – කස්මා ‘‘ආරම්මණං චින්තෙතීති චිත්ත’’න්ති වත්වාපි ‘‘විජානාතීති අත්ථො’’ති වුත්තං, නනු චින්තනවිජානනා නානාසභාවා. න හි ‘‘චින්තෙතී’’ති පදස්ස ‘‘විජානාතී’’ති අත්ථො සම්භවති, දුප්පඤ්ඤස්ස හි නානප්පකාරෙහි චින්තයතොපි සුඛුමත්ථාධිගමො න හොතීති? සච්චං, ‘‘විජානාතී’’ති ඉදං පදං චිත්තස්ස සඤ්ඤාපඤ්ඤාකිච්චෙහි විසිට්ඨවිසයග්ගහණං දීපෙතුං වුත්තං සබ්බචිත්තසාධාරණත්තා චිත්තසද්දස්ස. යඤ්හි ධම්මජාතං ‘‘චිත්ත’’න්ති වුච්චති, තදෙව විඤ්ඤාණං, තස්මා විජානනත්ථං ගහෙත්වා සඤ්ඤාපඤ්ඤාකිච්චාවිසිට්ඨවිසයග්ගහණං දීපෙතුං ‘‘විජානාතී’’ති වුත්තං.

Therein, `citta` is so called because it thinks of an object; the meaning is that it cognizes. This should be understood as common to all cittas. Here one might ask: Why, after saying '`citta` is that which thinks of an object,' is it also said, 'the meaning is that it cognizes'? Are not thinking and cognizing different in nature? For the meaning of the word 'thinks' cannot be 'cognizes,' since a person of dull wisdom, though thinking in various ways, does not attain understanding of a subtle matter. True. The word 'cognizes' is stated to show the `citta`'s grasping of a distinct object—distinct from the functions of perception and wisdom—because the term `citta` is common to all cittas. For whatever phenomenon is called `citta`, that itself is consciousness. Therefore, having taken the meaning of 'cognizing,' it is stated as 'cognizes' to show the grasping of an object not specified by the functions of perception and wisdom.

ඉදානි අඤ්ඤගණිකධාතුවසෙනපි නිබ්බචනං පකාසයාම – සබ්බෙසු චිත්තෙසු යං ලොකියකුසලාකුසලමහාක්‍රියචිත්තං, තං ජවනවීථිවසෙන අත්තනො සන්තානං චිනොතීති චිත්තං, විපාකං කම්මකිලෙසෙහි චිතන්ති චිත්තං, ඉදං චිධාතුවසෙන නිබ්බචනං. යං කිඤ්චි ලොකෙ විචිත්තං සිප්පජාතං, සබ්බස්ස තස්ස [Pg.306] චිත්තෙනෙව කරණතො චිත්තෙති විචිත්තෙති විචිත්තං කරියති එතෙනාති චිත්තං, චිත්තකරණතාය චිත්තන්ති වුත්තං හොති, ඉදං චිත්තධාතුවසෙන නිබ්බචනං. චිත්තතාය චිත්තං, ඉදං පාටිපදිකවසෙන නිබ්බචනං. තෙනාහු අට්ඨකථාචරියා ‘‘සබ්බම්පි යථානුරූපතො චිත්තතාය චිත්තං, චිත්තකරණතාය චිත්තන්ති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො’’ති.

Now we shall set forth a derivation by way of a root from another group. Among all cittas, that which is mundane wholesome, unwholesome, or great functional consciousness accumulates its own continuity by way of the javana process; thus it is `citta`. Resultant consciousness is accumulated by kamma and defilements; thus it is `citta`. This is the derivation by way of the root `ci`. Whatever variegated kinds of craft exist in the world, all are done by the `citta`; because it makes variegated (`vicitta`), it is `citta`. It is called `citta` because it creates variegation. This is the derivation by way of the root `citt`. It is `citta` because of its state of being `citta`. This is the derivation by way of the nominal stem. Therefore the commentators have said: 'In every case, the meaning here should be understood appropriately as `citta` because of its state of being `citta`, and as `citta` because it creates variegation.'

එත්ථ හි චිත්තස්ස සරාගසදොසාදිභෙදභින්නත්තා සම්පයුත්තභූමිආරම්මණහීනමජ්ඣිමපණීතාධිපතීනං වසෙන චිත්තස්ස චිත්තතා වෙදිතබ්බා. කිඤ්චාපි එකස්ස චිත්තස්ස එවං විචිත්තතා නත්ථි, තථාපි විචිත්තානං අන්තොගධත්තා සමුදායවොහාරෙන අවයවොපි ‘‘චිත්ත’’න්ති වුච්චති, යථා පබ්බතනදීසමුද්දාදිඑකදෙසෙසු දිට්ඨෙසු පබ්බතාදයො දිට්ඨාති වුච්චන්ති. තෙනාහු අට්ඨකථාචරියා ‘‘කාමඤ්චෙත්ථ එකමෙව එවං චිත්තං න හොති, චිත්තානං පන අන්තොගධත්තා එතෙසු යං කිඤ්චි එකම්පි චිත්තතාය ‘චිත්ත’න්ති වත්තුං වට්ටතී’’ති.

For here the variegated nature of `citta` should be understood from its being divided by distinctions such as 'with passion,' 'with aversion,' etc., and by way of associated planes, objects, and dominances that are inferior, middling, and superior. Although a single `citta` does not have such variety, still, because it is included among a variety of cittas, even a component part is called `citta` by collective designation, just as when parts of a mountain, river, or ocean are seen, it is said that the mountain, etc., has been seen. Therefore the commentators have said: 'Granted, a single `citta` is not variegated in this way; but since it is included among the cittas, it is proper to call any one of them `citta` because of its variegated nature.'

එත්ථ ච වුත්තප්පකාරානමත්ථානං විනිච්ඡයො බවති. කථං? යස්මා යත්ථ යත්ථ යථා යථා අත්ථො ලබ්භති, තත්ථ තත්ථ තථා තථා ගහෙතබ්බො. තස්මා යං ආසෙවනපච්චයභාවෙන චිනොති, යඤ්ච කම්මුනා අභිසඞ්ඛතත්තා චිතං, තං තෙන කාරණෙන චිත්තන්ති වුත්තං. යං පන තථා න හොති, තං පරිත්තක්‍රියද්වයං අන්තිමජවනඤ්ච ලබ්භමානචින්තනවිචිත්තතාදිවසෙන චිත්තන්ති වෙදිතබ්බං, හසිතුප්පාදො පන අඤ්ඤජවනගතිකොයෙවාති.

And here there is a determination of the meanings of the kinds mentioned. How? Because in whatever way a meaning is found in a given place, in that way it should be taken in that place. Therefore, that which accumulates by way of the repetition condition, and that which is accumulated because it is formed by kamma, is called `citta` for that reason. But that which is not so—the two minor functional cittas and the final javana—should be understood as `citta` by way of its obtainable nature of thinking, variegation, etc. The smile-producing citta, however, has the character of other javanas.

ඉමානි චිත්තස්ස නාමානි –

These are the names of `citta`:

චිත්තං මනො මානසඤ්ච, විඤ්ඤාණං හදයං මනං;

නාමානෙතානි වොහාර-පථෙ වත්තන්ති පායතො.

`Citta`, `mano`, and `mānasa`, `viññāṇa`, `hadaya`, `manaṃ`; these names for the most part occur in the course of conventional usage.

චිත්තසද්දො [Pg.307] පඤ්ඤත්තියං විඤ්ඤාණෙ විචිත්තෙ චිත්තකම්මෙ අච්ඡරියෙති එවමාදීසු අත්ථෙසු දිස්සති. අයඤ්හි ‘‘චිත්තො ගහපති. චිත්තමාසො’’තිආදීසු පඤ්ඤත්තියං දිස්සති. ‘‘චිත්තං මනො මානස’’න්තිආදීසු විඤ්ඤාණෙ. ‘‘විචිත්තවත්ථාභරණා’’තිආදීසු විචිත්තෙ. ‘‘දිට්ඨං වො භික්ඛවෙ චරණං නාම චිත්ත’’න්තිආදීසු චිත්තකම්මෙ. ‘‘ඉඞ්ඝ මද්දි නිසාමෙහි, චිත්තරූපංව දිස්සතී’’තිආදීසු අච්ඡරියෙති.

The word `citta` is seen in such meanings as concept, consciousness, variegated, artistry, and wonderful. For it is seen as a concept in such cases as 'Citto the householder' and 'the month of Citta.' In the sense of consciousness in '`citta`, `mano`, `mānasa`.' In the sense of variegated in 'with variegated clothes and ornaments.' In the sense of artistry in 'Bhikkhus, have you seen the painting called Caraṇa?' In the sense of wonderful in 'Come, Maddī, look! A wonderful form appears.'

චිත සඤ්චෙතනෙ. චෙතෙති, චෙතයති. රත්තො ඛො බ්‍රාහ්මණ රාගෙන අභිභූතො අත්තබ්‍යාබාධායපි චෙතෙති, පරබ්‍යාබාධායපි චෙතෙති, උභයබ්‍යාබාධායපි චෙතෙති. ආකඞ්ඛති චෙතයති, තං නිසෙධ ජුතින්ධර. චෙතනා, සඤ්චෙතනා. චෙතයිතං, චෙතෙත්වා, චෙතයිත්වා. සඤ්චිච්ච පාණං ජීවිතා වොරොපෙති.

The root `Cita` is in the sense of intending. `Ceteti, cetayati`: he intends. Example: 'Brahmin, one who is impassioned, overcome by lust, intends for his own affliction, for others' affliction, and for the affliction of both.' Another example: 'He longs, he intends; restrain that, O bearer of radiance.' `Cetanā`, `sañcetanā`: volition, intention. `Cetayitaṃ` (that which is intended); `cetetvā` and `cetayitvā` (having intended). `Sañcicca pāṇaṃ jīvitā voropeti`: 'He intentionally deprives a living being of life.'

තත්ථ චෙතනාති චෙතයතීති චෙතනා, සද්ධිං අත්තනා සම්පයුත්තධම්මෙ ආරම්මණෙ අභිසන්දහතීති අත්ථො. සඤ්චෙතනාති උපසග්ගවසෙන පදං වඩ්ඪිතං. චෙතයිතන්ති චෙතනාකාරො. සඤ්චිච්චාති සයං ඤත්වා, චෙච්ච අභිවිතරිත්වාති අත්ථො. ඉමානි චෙතනාය නාමානි –

Herein, cetanā is ‘that which intends’ (cetayatīti cetanā); the meaning is that it directs its associated states toward an object. Sañcetanā is a word augmented by a prefix. Cetayitaṃ means the state of intending. Sañcicca means having known for oneself, that is, having deliberated. These are names for cetanā:

සඤ්චෙතනා චෙතයිතං, චෙතනා කම්මමෙව ච;

කම්මඤ්හි ‘‘චෙතනා’’ ත්වෙව, ජිනෙනාහච්ච භාසිතං.

Sañcetanā, cetayitaṃ, cetanā, and kamma itself; for kamma, indeed, was emphatically declared by the Conqueror to be cetanā.

අත්‍රායං පාළි ‘‘චෙතනාහං භික්ඛවෙ කම්මං වදාමි, චෙතයිත්වා කම්මං කරොති කායෙන වාචාය මනසා’’ති.

Here is the Pāli passage: 'Bhikkhus, I declare volition to be kamma; having willed, one performs kamma by body, speech, and mind.'

මන්ත [Pg.308] ගුත්තභාසනෙ. මන්තෙති, මන්තයති, නිමන්තෙති, නිමන්තයති, ආමන්තෙති, ආමන්තයති. ජනා සඞ්ගම්ම මන්තෙන්ති, මන්තයන්ති, මන්තයිංසු රහොගතා. නිමන්තයිත්ථ රාජානං. ආමන්තයිත්ථ දෙවින්දො, විසුකම්මං මහිද්ධිකං. මන්තා, මන්තො. කාරිතෙ ‘‘මන්තාපෙති, මන්තාපයතී’’ති රූපානි.

The root manta is in the sense of guarded speech. It forms manteti, mantayati, meaning to consult, to deliberate; nimanteti, nimantayati, meaning to invite; āmanteti, āmantayati, meaning to address. Examples: 'Janā saṅgamma mantenti, mantayanti, mantayiṃsu rahogatā'—'People, having gathered, consulted and deliberated in private.' 'Nimantayittha rājānaṃ'—'He invited the king.' 'Āmantayittha devindo, visukammaṃ mahiddhikaṃ'—'The lord of gods addressed Visukamma, of great power.' The nouns are mantā and manto. In the causative, the forms are mantāpeti, mantāpayatī.

එත්ථ මන්තාති පඤ්ඤා, ‘‘ගවෙසනසඤ්ඤා’’තිපි වදන්ති. මන්තොති ගුත්තභාසනං. ‘‘උපස්සුතිකාපි සුණන්ති මන්තං, තස්මා හි මන්තො ඛිප්පමුපෙති භෙද’’න්ති එත්ථ හි ගුත්තභාසනං ‘‘මන්තො’’ති වුච්චති. අපිච මන්තොති ඡළඞ්ගමන්තො. වුත්තඤ්ච ‘‘යෙ මන්තං පරිවත්තෙන්ති, ඡළඞ්ගං බ්‍රහ්මචින්තිත’’න්ති. එත්ථ සික්ඛා නිරුත්ති කප්ප බ්‍යාකරණ ජොතිසත්ථ ඡන්දොවිචිතිවසෙන මන්තො ‘‘ඡළඞ්ගො’’ති වෙදිතබ්බො. එතානි එව ඡ ‘‘වෙදඞ්ගානී’’ති වුච්චන්ති. වෙදො එව හි ‘‘මන්තො, සුතී’’ති ච වුත්තො. අථ වා මන්තොති වෙදාදිවිජ්ජා.

Herein, mantā means wisdom; they also call it 'the perception of seeking.' Manto means guarded speech. In the passage, 'Even eavesdroppers hear the counsel; therefore, counsel is quickly broken,' guarded speech is called manto. Furthermore, manto means the six-limbed mantra. And it has been said: 'Those who recite the mantra, the six-limbed, conceived by Brahma.' Here, the mantra should be understood as 'six-limbed' by way of phonetics (sikkhā), etymology (nirutti), ritual (kappa), grammar (byākaraṇa), astronomy (jotisattha), and prosody (chandovicitī). These six are indeed called the 'limbs of the Veda' (vedaṅgāni). Indeed, the Veda itself is called manto and suti. Alternatively, manto means knowledge such as the Vedas.

යන්ත සඞ්කොචනෙ. යන්තෙති, යන්තයති. යන්තං, තෙලයන්තං යථාචක්කං, එවං කම්පති මෙදනී.

The root yanta is in the sense of restraining. It forms yanteti, yantayati. Example: 'Yantaṃ, telayantaṃ yathācakkaṃ, evaṃ kampati medanī'—'Like a machine, an oil-press wheel, so the earth trembles.'

සත්ත ගතියං. සත්තෙති, සත්තයති.

The root satta is in the sense of going. It forms satteti, sattayati.

සන්ත ආමප්පයොගෙ. ආමප්පයොගො නාම උස්සන්නක්‍රියා. සන්තෙති, සන්තයති.

The root santa is in the sense of āmappayoga. Āmappayoga means energetic activity. It forms santeti, santayati, meaning to appease, to calm.

කිත්ත සංසන්දනෙ. කිත්තෙති, කිත්තයති. ‘‘යෙ වොහං කිත්තයිස්සාමි, ගිරාහි අනුපුබ්බසො. කිත්තනා පරිකිත්තනා’’තිආදීසු පන කත්ථනා ‘‘කිත්තනා’’ති වුච්චති.

The root kitta is in the sense of proclaiming. It forms kitteti, kittayati. However, in passages such as, 'Those whom I shall proclaim to you in successive verses,' and in words like kittanā and parikittanā, praising (katthanā) is called kittanā.

තන්ත කුටුම්බධාරණෙ. තන්තෙති, තන්තයති. සතන්තො, සප්පධානොති අත්ථො.

The root tanta is in the sense of maintaining a household. It forms tanteti, tantayati. Satanto means with effort (sappadhāno).

යත [Pg.309] නිකාරොපකාරෙසු. යතෙති, යතයති. නීතො ච පටිදානෙ, යතධාතු නිඋපසග්ගතො පරො පටිදානෙ වත්තති, නිය්‍යාතෙති, නිය්‍යාතයති. තකාරස්ස පන දකාරත්තෙ කතෙ ‘‘නිය්‍යාදෙති, නිය්‍යාදයති. රථං නිය්‍යාදයිත්වාන, අණණො එහි සාරථී’’ති රූපානි.

The root yata is in the sense of offerings and good deeds. It forms yateti, yatayati. And nīta is in the sense of giving back. The root yata, when following the prefix ni-, is used in the sense of giving back, forming niyyāteti, niyyātayati. When the t is changed to d, the forms are niyyādeti, niyyādayati. For example: 'Rathaṃ niyyādayitvāna, aṇaṇo ehi sārathī'—'Having delivered the chariot, come, O charioteer, free from debt!' Such are the forms.

වතු භාසායං. වත්තෙති, වත්තයති.

The root vatu is in the sense of speaking. It forms vatteti, vattayati.

පත ගතියං. පතෙති, පතයති.

The root pata is in the sense of going. It forms pateti, patayati.

වාත ගතිසුඛසෙවනෙසු. ගති සුඛං සෙවනන්ති තයො අත්ථා. තත්ථ සුඛනං සුඛං. වාතෙති, වාතයති. වාතො, වාතපුප්ඵං. චීවරස්ස අනුවාතො.

The root vāta is in the senses of going, pleasure, and serving. Going, pleasure, and serving—these are the three meanings. Herein, sukha is pleasure. It forms vāteti, vātayati. Examples: vāto (wind), vātapupphaṃ (wind-flower), cīvarassa anuvāto (the border of a robe).

කෙත ආමන්තනෙ. කෙතෙති, කෙතයති. කෙතකො.

The root keta is in the sense of addressing. It forms keteti, ketayati. An example is ketako (the Pandanus flower).

සත්ත සන්තානක්‍රියායං. සන්තානක්‍රියා නාම පබන්ධක්‍රියා අවිච්ඡෙදකරණං. සත්තෙති, සත්තයති. සත්තො.

The root satta is in the sense of continuous action (santānakriyā). Continuous action means connected action, the act of making something uninterrupted. It forms satteti, sattayati. An example is satto (a being).

‘‘කින්නු සන්තරමානොව, ලායිත්වා හරිතං තිණං;

ඛාද ඛාදාති ලපසි, ගතසත්තං ජරග්ගව’’න්ති

'Why, trembling as if in haste, having cut the green grass, do you mutter, “Chew, chew,” O lifeless old ox?'

පාළියං පන ‘‘ගතසත්තං ජරග්ගව’’න්ති පාඨස්ස ‘‘විගතජීවිතං ජිණ්ණගොණ’’න්ති අත්ථං සංවණ්ණෙසුං. ඉමිනා සත්තසද්දස්ස ජීවිතවචනං විය දිස්සති, ‘‘න සුකරා උඤ්ඡෙන පග්ගහෙන යාපෙතු’’න්ති එත්ථ පග්ගහසද්දස්ස පත්තකථනං විය. සුට්ඨු විචාරෙතබ්බං.

However, in the Pāli text, they explained the meaning of the reading 'gatasattaṃ jaraggava' as 'vigatajīvitaṃ jiṇṇagoṇa' (a lifeless old ox). By this, the word satta appears to be a word for life, just as in the phrase 'na sukarā uñchena paggahena yāpetu' (it is not easy to live by gleaning and accepting), the word paggaha seems to imply the mention of a bowl (pattakathanaṃ). This should be carefully considered.

සුත්ත අවමොචනෙ. සුත්තෙති, සුත්තයති.

The root sutta is in the sense of releasing. It forms sutteti, suttayati.

මුත්ත පසවනෙ. මුත්තෙති, මුත්තයති. ඔමුත්තෙති, ඔමුත්තයති. මුත්තං. අත්‍රායං පාළි ‘‘මුත්තෙති ඔහදෙති චා’’ති. තත්ථ මුත්තෙතීති පස්සාවං කරොති. ඔහදෙතීති කරීසං විස්සජ්ජෙති. කාරිතෙ ‘‘මුත්තාපෙති, මුත්තාපයතී’’ති රූපානි.

The root mutta is in the sense of discharging. It forms mutteti, muttayati and omutteti, omuttayati. A derived noun is muttaṃ (urine). Here is the Pāli passage: 'mutteti ohadeti ca.' Therein, mutteti means to pass urine, and ohadeti means to excrete feces. In the causative, the forms are muttāpeti, muttāpayatī.

කත්තර [Pg.310] සෙථිල්ලෙ. කත්තරෙති, කත්තරයති. කත්තරො. කත්තරදණ්ඩො, කත්තරසුප්පං.

The root kattara is in the sense of looseness. It forms kattareti, kattarayati. Examples: kattaro (decrepit, old), kattaradaṇḍo (a staff for the aged), kattarasuppaṃ (an old winnowing basket).

තත්ථ කත්තරොති ජිණ්ණො. මහල්ලකොති වුත්තං හොති. කෙනට්ඨෙන? කත්තරයති අඞ්ගානං සිථිලභාවෙන සිථිලො භවතීති අත්ථෙන. කත්තරදණ්ඩොති කත්තරෙහි ජිණ්ණමනුස්සෙහි එකන්තතො ගහෙතබ්බතාය කත්තරානං දණ්ඩො කත්තරදණ්ඩො. තෙනාහු අට්ඨකථාචරියා ‘‘කත්තරදණ්ඩොති ජිණ්ණකාලෙ ගහෙතබ්බදණ්ඩො’’ති. කත්තරසුප්පන්ති ජිණ්ණසුප්පං. කත්තරඤ්ච තං සුප්පඤ්චාති කත්තරසුප්පන්ති සමාසො.

Herein, kattaro means aged (jiṇṇo); it is said to be old (mahallako). For what reason? In the sense that one becomes loose (kattarayati) through the looseness of one's limbs. Kattaradaṇḍo is the staff of the aged (kattarānaṃ daṇḍo) because it is to be held constantly by the aged, by old people. Therefore the commentators have said, 'Kattaradaṇḍo is a staff to be held in old age.' Kattarasuppaṃ means an old winnowing basket. The compound is kattarasuppaṃ from kattaraṃ and suppaṃ.

චිත්ත චිත්තකරණෙ, කදාචි දස්සනෙපි. චිත්තකරණං විචිත්තභාවකරණං. චිත්තෙති, චිත්තයති. චිත්තං.

The root citta is in the sense of variegating, and sometimes also in the sense of seeing. Variegating (cittakaraṇaṃ) means making something variegated. It forms citteti, cittayati. An example is cittaṃ (variegated; or mind).

තකාරන්තධාතුරූපානි.

Forms of Roots Ending in 't'

ථකාරන්තධාතු

Roots Ending in 'th'

කථ කථනෙ. කථෙති, කථයති. ධම්මං සාකච්ඡති. සාකච්ඡා, කථා, පරිකථා, අට්ඨකථා.

The root katha is in the sense of speaking. It forms katheti, kathayati. For example: Dhammaṃ sākacchati, 'he discusses the Dhamma.' Derived nouns are sākacchā (conversation), kathā (speech), parikathā (discussion), and aṭṭhakathā (commentary).

තත්ථ සාකච්ඡතීති සහ කථයති. අත්ථො කථියති එතායාති අට්ඨකථා, ත්ථකාරස්ස ට්ඨකාරත්තං.

Therein, sākacchati means 'he speaks together.' Aṭṭhakathā is so called because 'the meaning is explained by it' (attho kathiyati etāya); the consonant cluster tth becomes ṭṭh.

යාය’ත්ථමභිවණ්ණෙන්ති, බ්‍යඤ්ජනත්ථපදානුගං;

නිදානවත්ථුසම්බන්ධං, එසා අට්ඨකථා මතා.

That by which they explain the meaning, following the phrasing, meaning, and words, along with the connection to the occasion and subject matter—this is considered a commentary.

‘‘අට්ඨකථා’’ති ච ‘‘අත්ථසංවණ්ණනා’’ති ච නින්නානාකරණං.

The terms Aṭṭhakathā and atthasaṃvaṇṇanā are synonymous.

පථි ගතියං. පන්ථෙන්ති, පන්ථයන්ති. පන්ථො. භූවාදිගණෙ ‘‘පථ ගතිය’’න්ති අකාරන්තවසෙන කථිතස්ස ‘‘පථති, පථො’’ති [Pg.311] නිග්ගහීතාගමවජ්ජිතානි රූපානි භවන්ති, ඉධ පන ඉකාරන්තවසෙන කථිතස්ස සනිග්ගහීතාගමානි රූපානි නිච්චං භවන්තීති දට්ඨබ්බං.

The root pathi is in the sense of going. It forms panthenti, panthayanti. The derived noun is pantho (a path). It should be noted that for the root patha, also in the sense of 'going,' which is listed in the bhūvādi group as ending in 'a', the forms are pathati and patho, which are without the nasal augment. Here, however, for the root listed as ending in 'i', the forms always occur with the nasal augment.

පුත්ථ ආදරානාදරෙසු. පුත්ථෙති, පුත්ථයති.

The root puttha is in the sense of respect and disrespect. It forms puttheti, putthayati.

මුත්ථ සඞ්ඝාතෙ. මුත්ථෙති, මුත්ථයති.

The root muttha is in the sense of striking. It forms muttheti, mutthayati.

වත්ථ අද්දනෙ. වත්ථෙති, වත්ථයති.

The root vattha is in the sense of eating. It forms vattheti, vatthayati.

පුථ භාසායං. පොථෙති, පොථයති. කථෙතීති අත්ථො.

The root putha is in the sense of speaking. It forms potheti, pothayati. The meaning is the same as katheti.

පුථ පහාරෙ. පොථෙති, පොථයති. කුමාරෙ පොථෙත්වා අගමාසි.

The root putha is also in the sense of striking. It forms potheti, pothayati. For example: Kumāre pothetvā agamāsi, 'Having struck the boys, he went away.'

කථ වාක්‍යපබන්ධෙ. කථෙති, කථයති. කථා.

The root katha is in the sense of composing speech. It forms katheti, kathayati. The derived noun is kathā, speech.

සථ දුබ්බල්‍යෙ. සථෙති, සථයති.

The root satha is in the sense of weakness. It forms satheti, sathayati.

අත්ථ පත්ථ යාචනායං. අත්ථෙති, අත්ථයති. අත්ථො. පත්ථෙති, පත්ථයති. පත්ථනා. පටිපක්ඛං අත්ථයන්ති ඉච්ඡන්තීති පච්චත්ථිකා.

The roots attha and pattha are in the sense of requesting. Attha forms attheti, atthayati; the derived noun is attho, meaning, purpose, benefit. Pattha forms pattheti, patthayati; the derived noun is patthanā, aspiration. Paccatthikā (adversaries) are so called because they desire the opposing side (paṭipakkhaṃ atthayanti).

ථොම සිලාඝායං. ථොමෙති, ථොමයති. ථොමනා.

The root thoma is in the sense of praising. It forms thometi, thomayati. The derived noun is thomanā, praise.

කාථ හිංසායං. කාථෙති, කාථයති.

The root kātha is in the sense of harming. It forms kātheti, kāthayati.

සථ බන්ධනෙ. සථෙති, සථයති.

The root satha is in the sense of binding. It forms satheti, sathayati.

සන්ථ ගන්ථ සන්ථම්භෙ. සන්ථෙති, සන්ථයති. ගන්ථෙති, ගන්ථයති. ගන්ථො.

The roots santha and gantha are in the sense of composing or restraining. Santha forms santheti, santhayati. Gantha forms gantheti, ganthayati; the derived noun is gantho, a text, a bond.

ථකාරන්තධාතුරූපානි.

The forms of the roots ending in 'tha'.

දකාරන්තධාතු

Roots Ending in 'da'.

හද [Pg.312] කරීසුස්සග්ගෙ. කරීසුස්සග්ගො කරීසස්ස උස්සග්ගො විස්සජ්ජනං. හදෙති, හදයති. ඔහදෙති, ඔහදයති.

The root hada is in the sense of evacuating excrement. Evacuating excrement means the discharge or release of excrement. It forms hadeti, hadayati. With the prefix o-, it forms ohadeti, ohadayati.

විද ලාභෙ. ඉමස්මිං ඨානෙ ලාභො නාම අනුභවනං, තස්මා විදධාතු අනුභවනෙ වත්තතීති අත්ථො ගහෙතබ්බො. සුඛං වෙදනං වෙදෙති. දුක්ඛං වෙදනං වෙදෙති. වෙදයති. වෙදනා, විත්ති. වෙදයිතං. සුඛං වෙදනං වෙදයමානො.

The root vida is in the sense of gain. In this context, 'gain' means experiencing; therefore, it should be understood that the root vida functions in the sense of experiencing. For example: Sukhaṃ vedanaṃ vedeti, 'he feels a pleasant feeling'; Dukkhaṃ vedanaṃ vedeti, 'he feels a painful feeling.' It also forms vedayati. Derived nouns are vedanā, feeling, and vitti, experience. The past participle is vedayitaṃ, that which is experienced. For example: Sukhaṃ vedanaṃ vedayamāno, 'experiencing a pleasant feeling.'

කුදි අනතභාසනෙ. කුන්දෙති, කුන්දයති.

The root kudi is in the sense of speaking crookedly. It forms kundeti, kundayati.

මිද සිනෙහනෙ. අත්‍ර සිනෙහො නාම පීති. මෙදෙති, මෙදයති.

The root mida is in the sense of affection. Here, affection means delight. It forms medeti, medayati.

ඡද සංවරණෙ. ගෙහං ඡාදෙති, ඡාදයති. දොසං ඡාදෙති, ඡාදයති. පටිච්ඡාදෙති, පටිච්ඡාදයති. ඡත්තං. ඡන්නා කුටි.

The root chada is in the sense of covering. It forms chādeti, chādayati. For example: Gehaṃ chādeti, 'he roofs a house'; Dosaṃ chādeti, 'he conceals a fault.' With the prefix paṭi-, it forms paṭicchādeti, paṭicchādayati. The derived noun is chattaṃ, an umbrella. For example: Channā kuṭi, 'a thatched hut.'

තත්‍ර ඡත්තන්ති ආතපත්තං. ආතපං ඡාදෙතීති ඡත්තං. පටිච්ඡාදියතෙති ඡන්නා.

Therein, chattaṃ means a sunshade. It is called chattaṃ because it covers from the sun's heat (ātapaṃ chādeti). Channā means that which is covered (paṭicchādiyati).

චුද සඤ්චොදනෙ ආණත්තියඤ්ච. චොදෙති, චොදයති. චොදකො, චුදිතකො, චොදනා. ආනන්දො බුද්ධචොදිතො.

The root cuda is in the sense of urging and commanding. It forms codeti, codayati. Derived nouns are codako, one who urges; cuditako, one who is urged; and codanā, urging. For example: Ānando buddhacodito, 'Ānanda was urged by the Buddha.'

තත්‍ර චොදනාති චාලනා. චාලනාති දොසාරොපනාති අත්ථො.

Therein, codanā means accusation. Accusation has the meaning of imputing a fault.

ඡද්ද වමනෙ. ඡද්දෙති, ඡද්දයති.

The root chadda is in the sense of vomiting. It forms chaddeti, chaddayati.

මද විත්තියොගෙ. මදෙති, මදයති.

The root mada is in the sense of experiencing joy. It forms madeti, madayati.

විද චෙහනාඛ්‍යානනිවාසෙසු. චෙහනා සඤ්ඤාණං. ආඛ්‍යානං කථනං. නිවාසො නිවසනං. වෙදෙති, වෙදයති. පටිවෙදෙති, පටිවෙදයති. පටිවෙදයාමි තෙ මහාරාජ.

The root vida is in the senses of knowing, declaring, and dwelling. Cehana means knowing; ākhyāna means declaring; nivāsa means dwelling. It forms vedeti, vedayati. With the prefix paṭi-, it forms paṭivedeti, paṭivedayati. For example: Paṭivedayāmi te mahārāja, 'I announce to you, great king.'

සද්ද [Pg.313] සද්දනෙ. සද්දෙති, සද්දයති. විසද්දෙති, විසද්දයති. සද්දො, සද්දිතො. දීඝත්තෙ ‘‘සද්දායතී’’ති රූපං.

The root sadda is in the sense of making a sound. It forms saddeti, saddayati. With the prefix vi-, it forms visaddeti, visaddayati. Derived forms are saddo, sound, and saddito, sounded. With lengthening, the form is saddāyati.

එත්ථ ච ‘‘මං සද්දායතීති සඤ්ඤාය වෙගෙන උදකෙ පතී’’ති අට්ඨකථාපාඨො නිදස්සනං, ඉදං ‘‘පබ්බතායතී’’ති රූපං විය ධාතුවසෙන නිප්ඵන්නං න හොතීති න වත්තබ්බං, ධාතුවසෙන නිප්ඵන්නංයෙවාති ගහෙතබ්බං. සද්දොති සද්දියතීති සද්දො, යථාවුච්චතීති වචනං. අථ වා සද්දියති අත්ථො අනෙනාති සද්දො. ගරවො පන ‘‘සප්පතීති සද්දො. උදීරියති අභිලපියතීති අත්ථො’’ති වදන්ති.

Here, the commentary passage, 'Thinking, "He is calling me," he quickly fell into the water,' serves as an example. It should not be said that this form, like pabbatāyati (to act like a mountain), is not derived from a root; it should be understood as being derived from a root. Saddo (sound) is so called because it is sounded (saddiyati), just as vacanaṃ (speech) is so called because it is spoken. Alternatively, saddo is that by which meaning is sounded. The venerable teachers, however, say: 'Saddo comes from sappati (to move), meaning it is uttered or spoken.'

සූද ආසෙචනෙ. සූදෙති, සූදයති. සූදො.

The root sūda is in the sense of sprinkling. It forms sūdeti, sūdayati. The derived noun is sūdo.

සූදොති භත්තකාරකො, යො ‘‘රසකො’’තිපි වුච්චති.

Sūdo is a cook, who is also called a rasako (one who prepares sauces or flavors).

කන්ද සාතච්චෙ. සාතච්චං සතතභාවො නිරන්තරභාවො. කන්දෙති, කන්දයති.

The root kanda is in the sense of continuity. Continuity is a state of being constant, a state of being uninterrupted. It forms kandeti, kandayati.

මුද සංසග්ගෙ. එකතොකරණං සංසග්ගො. මොදෙති, මොදයති සත්තූනි සප්පිනා.

The root muda is in the sense of mixing. Mixing is the act of making into one. It forms modeti, modayati. For example: modeti sattūni sappinā, 'he mixes barley groats with ghee.'

නද භාසායං. නාදෙති, නාදයති. හෙතුකත්තුරූපානීති න වත්තබ්බානි පාළිදස්සනතො ‘‘සීහො ච සීහනාදෙන, දද්දරං අභිනාදයී’’ති. අඤ්ඤත්‍රාපි සංසයො න කාතබ්බො. ඉමස්මිං චුරාදිගණෙ හෙතුකත්තුරූපසදිසානම්පි සුද්ධකත්තුරූපානං සන්දිස්සනතො.

The root nada is in the sense of sounding. It forms nādeti, nādayati. These should not be called causative forms, as shown by the Pāli example: 'And the lion with its lion's roar made the Daddara mountain resound.' One should not have doubt in other cases either, because in this curādi group, forms that resemble causative forms are also seen as simple active forms.

සද අස්සාදනෙ. සාදෙති, සාදයති. අස්සාදෙති, අස්සාදයති. එත්ථ ආඋපසග්ගො රස්සවසෙන ඨිතො.

The root sada is in the sense of enjoying. It forms sādeti, sādayati. With the prefix ā-, it forms assādeti, assādayati. Here the prefix ā- stands in its short form.

ගද දෙවසද්දෙ. දෙවසද්දො වුච්චති මෙඝසද්දො. ගදෙති, ගදයති.

The root gada is in the sense of a 'divine sound.' A 'divine sound' refers to the sound of a cloud, that is, thunder. It forms gadeti, gadayati.

පද [Pg.314] ගතියං. පදෙති, පදයති. පදං. ඉමිස්සා දිවාදිගණෙ ‘‘පජ්ජතී’’ති රූපං භවති, ඉධ පන ඊදිසානි.

The root pad is in the sense of going. It goes; it causes to go. A step. For this root, in the divādi group the form is pajjati, but here there are forms such as these.

ඡිද්ද කණ්ණභෙදෙ. ඡිද්දෙති, ඡිද්දයති. ඡිද්දං.

The root chidd is in the sense of piercing the ear. It pierces; it causes to pierce. A hole.

ඡිද ද්වෙධාකරණෙ. නනු භො යො චතුධා වා පඤ්චධා වා අනෙකසතධා වා ඡින්දති, තස්ස තං ඡෙදනං ද්වෙධාකරණං නාම න හොති, එවං සන්තෙ කස්මා සාමඤ්ඤෙන අවත්වා ‘‘ද්වෙධාකරණෙ’’ති ද්විධා ගහණං කතන්ති? ද්විධාකරණං නාම න හොතීති න වත්තබ්බං, අනෙකසතධා ඡෙදනම්පි ද්විධාකරණංයෙව. අපරස්ස හි අපරස්ස ඡින්නකොට්ඨාසස්ස පුබ්බෙන එකෙන කොට්ඨාසෙන සද්ධිං අපෙක්ඛනවසෙන ද්විධාකරණං හොතියෙව. ඡෙදෙති, ඡෙදයති.

The root chid is in the sense of dividing in two. Surely, sir, when someone cuts something into four, five, or even a hundred pieces, is that cutting not called 'dividing in two'? If so, why is the specification 'in dividing in two' made, instead of stating it generally? It should not be said that it is not 'dividing in two.' Even cutting into a hundred pieces is indeed a dividing in two, for in relation to the one previous part, each subsequent severed portion constitutes a division in two. It cuts; it causes to cut.

යො තෙ හත්ථෙ ච පාදෙ ච, කණ්ණනාසඤ්ච ඡෙදයි;

තස්ස කුජ්ඣ මහාවීර, මා රට්ඨං විනස්ස ඉදං;

“He who cut off your hands and feet, your ears and nose—be angry with him, O great hero, lest this kingdom of yours perish!”

යො මෙ හත්ථෙ ච පාදෙ ච, කණ්ණනාසඤ්ච ඡෙදයි;

චිරං ජීවතු සො රාජා, න හි කුජ්ඣන්ති මාදිසාති.

“He who cut off my hands and feet, my ears and nose—long may that king live! For those like me do not become angry.”

ඡද අපවාරණෙ. ඡාදෙති, ඡාදයති. ඡත්තං. පුරිසස්ස භත්තං ඡාදයති.

The root chad is in the sense of covering. It covers; it causes to cover. An umbrella. He covers the man's food.

ඊදී සන්දීපනෙ. ඊදෙති, ඊදයති. ඊකාරන්තවසෙන නිද්දිට්ඨත්තා සනිග්ගහීතාගමානි රූපානි න භවන්ති.

The root īdī is in the sense of kindling. It kindles; it causes to kindle. Because it is specified as ending in long ī, forms with an inserted niggahīta do not occur.

අද්ද හිංසායං. අද්දෙති, අද්දයති.

The root add is in the sense of harming. It harms; it causes to harm.

වද භාසායං. වාදෙති, වාදයති. වාදො.

The root vad is in the sense of speaking. It speaks; it causes to speak. Speech.

තත්ථ ‘‘වාදෙති, වාදයතී’’ති ඉමෙසං ‘‘වදතී’’ති සුද්ධකත්තුවසෙනෙව අත්ථො දට්ඨබ්බො, න හෙතුකත්තුවසෙන. තථා හි ‘‘සඞ්කෙතං කත්වා විසංවාදෙති. ඔවදෙය්‍යානුසාසෙය්‍ය. ඉදමෙව සච්චන්ති ච වාදයන්ති. අවිසංවාදකො ලොකස්සා’’ති සුද්ධකත්තුදීපකපාළිනයා දිස්සන්ති[Pg.315], සද්දසත්ථෙ ච ‘‘වාදයතී’’ති සුද්ධකත්තුපදං දිස්සති. තත්ථ විසංවාදෙතීති මුසා වදෙති, අථ වා විප්පලම්භෙති, වාදොති වචනං. ‘‘වාදො ජප්පො විතණ්ඩා’’ති එවංවිධාසු තීසු කථාසු වාදසඞ්ඛාතා කථා. ‘‘වාදාපෙති, වාදාපයතී’’ති ද්වෙයෙව හෙතුකත්තුපදානි භවන්ති.

Here, the forms vādeti and vādayati should be understood as having the meaning of the simple agent form vadati, not in the causative sense. For in Pāli passages that illustrate their usage, such as: 'Having made an agreement, he deceives'; 'He should advise and instruct'; 'They declare, "This alone is the truth"'; and 'not deceptive to the world,' they are seen as simple agent verbs. And in grammar, vādayati is seen as a simple agent verb. Here, visaṃvādeti means 'he speaks falsely' or 'he deceives'; vādo means 'speech.' Among the three kinds of talk—'speech, murmuring, and wrangling'—the one designated as vāda is speech. Only the two forms vādāpeti and vādāpayati are causative agent verbs.

ඡදී ඉච්ඡායං. ඊකාරන්තොයං ධාතු, තස්මා සනිග්ගහීතාගමානිස්ස රූපානි න භවන්ති. පුරිසස්ස භත්තං ඡාදෙති, ඡාදයති, රුච්චතීති අත්ථො. පුරිසස්ස භත්තං ඡාදයමානං තිට්ඨති ඡාදෙන්තං වා.

The root chadī is in the sense of desire. This root ends in long ī; therefore its forms do not have an inserted niggahīta. The forms are chādeti and chādayati, meaning 'it is pleasing' (ruccati), as in: 'The food is pleasing to the man.' The participle forms are chādayamānaṃ or chādentaṃ.

වදී අභිවාදනථුතීසු. අයම්පි ඊකාරන්තො ධාතු, තස්මා ඉමස්සපි සනිග්ගහීතාගමානි රූපානි න භවන්ති. වාදෙති, වාදයති, වන්දති, ථොමෙති වාති අත්ථො. ඉමානි අනුපසග්ගානි රූපානි. සද්දසත්ථෙපි ච ‘‘වාදයතී’’ති අනුපසග්ගවන්දනථුතිඅත්ථං පදං වුත්තං, සාසනෙ පන ‘‘අභිවාදෙති, අභිවාදයති, අභිවාදනං, භගවන්තං අභිවාදෙත්වා’’තිආදීනි සොපසග්ගානි රූපානි දිස්සන්ති.

The root vadī is in the sense of respectful greeting and praise. This root also ends in long ī; therefore its forms also do not have an inserted niggahīta. The forms are vādeti and vādayati, meaning 'he salutes' (vandati) or 'he praises' (thometi). These are forms without a prefix. And in grammar, the word vādayati is said to have the meaning of saluting and praising without a prefix, but in the Dispensation, prefixed forms are seen, such as abhivādeti, abhivādayati, abhivādanaṃ, and 'having paid respects to the Blessed One.'

තත්ථ අභිවාදෙත්වාති වන්දිත්වා, ථොමෙත්වා වා, අයමස්මාකං රුචි. ආගමට්ඨකථායං පන ‘‘අභිවාදෙත්වාති ‘සුඛී අරොගො හොතූ’ති වදාපෙත්වා, වන්දන්තො හි අත්ථතො එවං වදාපෙති නාමා’’ති හෙතුකත්තුවසෙන අභිවාදනසද්දත්ථො වුත්තො, අම්හෙහි පන වන්දනසද්දං සද්දසත්ථනයමග්ගහෙත්වා සුද්ධකත්තුවසෙන අත්ථො කථිතො. අභිවාදනඤ්හි වන්දනංයෙව, න වදාපනං අභිසද්දෙන සම්බන්ධිතත්තා ‘‘අභිවාදනසීලිස්සා’’ති එත්ථ විය. ඉදඤ්හි ‘‘අභිවාදාපනසීලිස්සා’’ති න වුත්තං. යදි ච සද්දසත්ථෙ වදාපනමධිප්පෙතං සියා, ‘‘වදී වදාපනථුතීසූ’’ති නිස්සන්දෙහවචනං වත්තබ්බං සියා[Pg.316], එවඤ්ච න වුත්තං, එවං පන වුත්තං ‘‘වදී අභිවාදනථුතීසූ’’ති, තෙන වදාපනමනධිප්පෙතන්ති ඤායති.

Here, abhivādetvā means 'having venerated' or 'having praised'—this is our preference. In the scriptural commentary, however, the meaning of the word abhivādana is given in the causative sense: 'abhivādetvā means having caused another to say, "May you be happy and free from illness," for one who venerates, by that very act, causes this to be said.' But we, following the method of grammar, have explained the meaning in the simple agent sense. For abhivādana is indeed veneration, not causing to speak, because it is connected with the prefix abhi, as in the phrase 'of one who is habitually respectful' (abhivādanasīlissa). For this is not stated as 'of one who habitually causes respect' (abhivādāpanasīlissa). And if 'causing to speak' were intended in the grammar, the unambiguous statement 'the root vadī is in the sense of causing to speak and praise' would have had to be made. But it was not stated thus; rather, it was stated as 'the root vadī is in the sense of respectful greeting and praise.' From this it is understood that 'causing to speak' is not intended.

අථාපි සියා ‘‘කස්සචි වුද්ධෙන විසිට්ඨං වදාපනං අභිවාදන’’න්ති, එවම්පි නුපපජ්ජති කාරිතවසෙන ධාතුඅත්ථස්ස අකථෙතබ්බතො. තථා හි ‘‘පච පාකෙ, ඡිදි ද්විධාකරණෙ’’තිආදිනා භාවවසෙන අත්ථප්පකාසනමත්තෙයෙව ‘‘පචති, පච්චති, පාචෙති. ඡින්දති, ඡිජ්ජති, ඡෙදාපෙතී’’තිආදීනි සකම්මකානි චෙව අකම්මකානි ච සකාරිතානි ච රූපානි නිප්ඵජ්ජන්ති, න ච තදත්ථාය විසුං විසුං ධාතුනිද්දෙසො කරියති. තස්මා ‘‘වදී අභිවාදනථුතීසූ’’ති එත්ථ කාරිතවසෙන ධාතුඅත්ථො කථිතොතිපි වත්තුං න සක්කා ක්‍රියාසභාවත්තා ධාතූනං. යථා පන ‘‘තක්කෙති, විතක්කෙති. තක්කො, විතක්කො’’තිආදීනි සමානත්ථානි, තථා ‘‘වාදෙති, අභිවාදෙතී’’තිආදීනි සමානත්ථානි. අතො සද්දසත්ථෙපි සද්දසත්ථවිදූහි ‘‘තක්ක විතක්කෙ, වදී අභිවාදනථුතීසූ’’තිආදීනං ධාතූනං ‘‘තක්කයති, වාදයතී’’තිආදීනි අනුපසග්ගානියෙව රූපානි දස්සිතානි, තානි ච ඛො සුද්ධකත්තුපදානියෙව, න හෙතුකත්තුපදානි, තස්මා ‘‘අභිවාදනථුතීසූ’’ති එතස්ස ‘‘වදාපනථුතීසූ’’ති අත්ථො නුපපජ්ජති.

Further, it might be said: 'Veneration (abhivādana) is causing someone to speak a special utterance to an elder.' Even this is not proper, because the meaning of a root should not be stated in a causative sense. For when the meaning is expressed simply in terms of the action, as in 'the root pac is in the sense of cooking,' 'the root chid is in the sense of dividing in two,' etc., then simple agent, passive, and causative forms are all produced, such as pacati (he cooks), paccate (it is cooked), pāceti (he causes to cook); chindati (he cuts), chijjati (it is cut), chedāpeti (he causes to cut), etc. And a separate definition of the root is not made for each of these. Therefore, it cannot be said that the meaning of the root in 'the root vadī is in the sense of respectful greeting and praise' is stated in a causative sense, because the nature of roots is to express an action. Just as takketi (he thinks), vitakketi (he thinks), takko (thought), and vitakko (thought) are synonymous, so too are vādeti (he venerates) and abhivādeti (he venerates). Thus, in grammar, the grammarians have shown only unprefixed forms like takkayati and vādayati for roots such as 'takka in the sense of thinking' and 'vadī in the sense of respectful greeting and praise.' And these are simple agent verbs, not causative agent verbs. Therefore, the meaning 'causing to speak and praise' is not proper for 'respectful greeting and praise.'

කිඤ්ච භිය්‍යො – ‘‘අභිවාදෙති, අභිවාදයති. අභිවාදෙත්වා, අභිවාදයිත්වා’’තිආදීනි සමානත්ථානි, ණෙණයමත්තෙන හි සවිසෙසානි. යදි ‘‘අභිවාදෙත්වා’’ති ඉමස්ස පදස්ස ‘‘සුඛී අරොගො හොතූ’ති වදාපෙත්වා’’ති අත්ථො සියා, ‘‘සිරසා අභිවාදයි’’න්ති එත්ථ ‘‘සිරසා’’ති පදං න වත්තබ්බං සියා වදාපනෙන අසම්බන්ධත්තා. යස්මා වුත්තං තං පදං, තෙන ඤායති ‘‘අභිවාදෙත්වා’’තිආදීසු වදාපනත්ථො න ඉච්ඡිතබ්බො, වන්දනත්ථො ඉච්ඡිතබ්බො ථොමනත්ථො ච. යස්මා භූවාදිගණෙ ‘‘වන්ද අභිවාදානථුතීසූ’’ති ඉමස්ස ධාතුස්ස ‘‘වන්දතී’’ති [Pg.317] පදරූපස්ස ‘‘අභිවන්දති, ථොමෙති චා’’ති අත්ථොයෙව ඉච්ඡිතබ්බො, න වදාපනත්ථො. තථා හි ‘‘වන්දෙ සුගතං ගතිවිමුත්ත’’න්ති පදානමත්ථං වදන්තෙන ටීකාචරියෙනපි ‘‘වන්දෙති වන්දාමි, ථොමෙමි චා’’ති වන්දනථොමනත්ථොයෙව දස්සිතො, න අභිවාදනසද්දත්ථං පටිච්ච වදාපනත්ථො, තස්මා ‘‘අභිවාදෙත්වා’’ති එත්ථාපි වන්දනථොමනත්ථායෙව ඉච්ඡිතබ්බා, න වදාපනත්ථො.

Furthermore: forms such as abhivādeti, abhivādayati, abhivādetvā, and abhivādayitvā are synonymous, differing only by the ṇe or ṇaya suffix. If the meaning of the word abhivādetvā were 'having caused another to say, "May you be happy and free from illness,"' then in the phrase 'he venerated with his head' (sirasā abhivādayi), the word sirasā ('with his head') should not have been used, as it has no connection with causing to speak. Since that word was used, it is understood that for abhivādetvā and similar forms, the meaning 'causing to speak' is not to be accepted, but the meanings of venerating and praising are to be accepted. For in the bhūvādi group, for the root vand in 'the root vand is in the sense of respectful greeting and praise,' the meaning of the verb form vandati must be 'he venerates and praises,' not 'he causes to speak.' Indeed, when explaining the meaning of the words 'I venerate the Well-Farer, freed from all destinations' (vande sugataṃ gativimuttaṃ), the subcommentary teacher has shown only the meaning of venerating and praising—'vande means I venerate and I praise'—not the meaning of causing to speak with reference to the word abhivādana. Therefore, for abhivādetvā too, only the meanings of venerating and praising should be accepted, not the meaning of causing to speak.

අථාපි සියා ‘‘වන්දෙ’ති පදෙ කාරිතපච්චයො නත්ථි, ‘අභිවාදෙත්වා’ති ඉමස්මිං පන අත්ථි, තස්මා තත්ථ වදාපනත්ථො න ලබ්භති, ඉධ පන ලබ්භතී’’ති. තන්න, ‘‘කරොතී’’තිසුද්ධකත්තුපදස්සපි ‘‘නිප්ඵාදෙතී’’ති හෙතුකත්තුපදවසෙන විවරණස්ස විය ‘‘වන්දෙ’’ති පදස්සපි ‘‘සුඛී අරොගො හොතූ’ති වදාපෙත්වා’’ති විවරණස්ස වත්තබ්බත්තා. ‘‘අභිවාදෙත්වා’’ති ඉදඤ්ච ‘‘වන්දෙ’’ති පදමිව කාරිතපච්චයන්තං න හොති. කස්මාති චෙ? යස්මා ‘‘චින්තෙති, චින්තයති. මන්තෙති, මන්තයතී’’තිආදීනං චුරාදිගණිකානං සුද්ධකත්තුපදානං ‘‘චින්තාපෙති, චින්තාපයතී’’තිආදීනියෙව හෙතුකත්තුපදානි දිස්සන්ති, තස්මා යදි හෙතුකත්තුපදං අධිප්පෙතං සියා, ‘‘අභිවාදාපෙත්වා’’ති වා ‘‘අභිවාදාපයිත්වා’’ති වා වත්තබ්බං සියා, යස්මා පනෙවං න වුත්තං, තස්මා තං කාරිතපච්චයන්තං න හොතීති සිද්ධං.

Again, it might be said: 'In the word vande there is no causative suffix, but in abhivādetvā there is one. Therefore the meaning of causing to speak is not found in the former, but is found in the latter.' That is not so. For just as the simple agent verb karoti is sometimes explained by way of the causative agent verb nipphādeti, so too the word vande would have to be explained as 'having caused to say, "May you be happy and free from illness."' And this word abhivādetvā, like the word vande, is not a form with a causative suffix. If you ask why, it is because for simple agent verbs of the curādi group, such as cinteti, cintayati, manteti, and mantayati, only forms like cintāpeti and cintāpayati are seen as causative agent verbs. Therefore, if a causative agent verb were intended, it would have to be stated as abhivādāpetvā or abhivādāpayitvā. Since it was not stated thus, it is established that it is not a form with a causative suffix.

ඉමස්සත්ථස්ස ආවිභාවත්ථං ඉමස්මිං ඨානෙ සාට්ඨකථං විධුරජාතකප්පදෙසං වදාම.

To make the meaning of this clear, at this point we will cite a passage from the Vidhura Jātaka along with its commentary.

‘‘කථං නො අභිවාදෙය්‍ය, අභිවාදාපයෙථ වෙ;

යං නරො හන්තුමිච්ඡෙය්‍ය, තං කම්මං නුපපජ්ජතී’’ති

“How could one pay respect to, or cause respect to be paid to, a person one wishes to kill? Such an action is not fitting.”

අයං තාව ජාතකපාළි. අයං පන අට්ඨකථාපාඨො ‘‘යඤ්හි නරො හන්තුමිච්ඡෙය්‍ය, සො තං කථං නු අභිවාදෙය්‍ය, කථං වා [Pg.318] තෙන අත්තානං අභිවාදාපයෙථ වෙ. තස්ස හි තං කම්මං න උපපජ්ජතී’’ති. තත්ථ පාළියං අභිවාදෙය්‍යාති සුද්ධකත්තුපදං තබ්බාචකත්තා. අභිවාදාපයෙථ වෙති හෙතුකත්තුපදං තබ්බාචකත්තා. එවං විභාගං පන ඤත්වා පාළියා අට්ටකථාය ච අධිප්පායො ගහෙතබ්බො ‘‘නරො යං පුග්ගලං හන්තුං ඉච්ඡෙය්‍ය, සො හන්තා තං වජ්ඣං පුග්ගලං කථං නු අභිවාදෙය්‍ය, සො වා හන්තා, තෙන වජ්ඣෙන මං වන්දාහීති අත්තානං කථං වන්දාපෙය්‍යා’’ති. එත්ථ පන ‘‘රාජානො චොරං සුනඛෙහිපි ඛාදාපෙන්තී’’තිආදීසු විය කරණවසෙන ‘‘තෙන වජ්ඣෙනා’’ති පදං යොජිතං, අත්ථො පන ‘‘තං වජ්ඣ’’න්ති උපයොගවචනවසෙන දට්ඨබ්බො ද්විකම්මකත්තා සකාරිතපච්චයස්ස සකම්මකධාතුයාති. නනු එවං සන්තෙ ‘‘අට්ඨකථාචරියා පස්සිතබ්බං න පස්සන්ති, අතිත්ථෙ පක්ඛන්දන්තී’’ති තෙසං දොසො හොතීති? න හොති, සුණාථ අස්මාකං සොධනං, තථා හි අට්ඨකථාචරියෙහි ‘‘අභිවාදෙත්වා’’ති එත්ථ ‘‘වදී අභිවාදනථුතීසූ’’ති ධාතුයා අත්ථමග්ගහෙත්වා වොහාරවිසයෙ කොසල්ලසමන්නාගතත්තා සණ්හසුඛුමමත්ථං සොතූනං බොධෙතුං ‘‘වද වියත්තියං වාචාය’’න්ති ධාතුයෙවත්ථං ගහෙත්වා කාරිතපච්චයපරිකප්පනෙන කාරිතත්ථමාදාය ‘‘අභිවාදෙත්වාති ‘සුඛී අරොගො හොතූ’ති වදාපෙත්වා, වන්දන්තො හි අත්ථතො එවං වදාපෙති නාමා’’ති හෙතුකත්තුවසෙන අභිවාදනසද්දත්ථො වුත්තොති න කොචි තෙසං දොසො. පූජාරහා හි තෙ ආයස්මන්තො, නමොයෙව තෙසං කරොම, ඉදම්පි ඨානං සුඛුමං සාධුකං මනසි කාතබ්බං. එවඤ්හි කරොතො පඤ්ඤා වඩ්ඪතීති.

This, first, is the Jātaka text. This, however, is the commentary passage: 'For if a person should wish to kill another, how indeed could he pay respect to him? Or how could he have himself paid respect to by that person? For such an action is not suitable for him.' Therein, in the Pāli text, abhivādeyya is a simple agentive verb, being indicative of that. And abhivādāpayetha is a causative agentive verb, being indicative of that. Having understood this distinction, the intention of both the Pāli text and the commentary should be grasped thus: 'If a person should wish to kill another person, how indeed could that killer pay respect to the person to be killed? Or how could that killer have himself paid homage to by the one to be killed, thinking, "Pay homage to me"?' Here, however, like in such examples as 'kings have thieves devoured by dogs,' the word tena vajjhena is construed in the instrumental case, but the meaning should be understood in the objective case as taṃ vajjhaṃ because the root takes two objects when the causative suffix is applied. Now, this being so, might one object: 'Is it not a fault of the commentators that they do not see what should be seen and plunge into a wrong ford?' It is not so. Listen to our clarification. For the commentators, being skilled in the domain of usage and wishing to explain a subtle and fine meaning to the listeners, did not take the meaning here for abhivādetvā from the root vadī in the sense of 'paying homage and praise.' Rather, taking the meaning from the very root vada in the sense of 'articulate speech,' and adopting a causative meaning by constructing it with a causative suffix, they stated the meaning of the word abhivādana by means of a causative construction, thus: 'abhivādetvā means having caused to say, "May you be happy and free from illness," for one who pays homage indeed, in effect, causes this to be said.' Therefore, there is no fault on their part. For those venerable ones are worthy of veneration; we pay homage to them. This point, too, being subtle, should be well borne in mind. For wisdom increases for one who does so.

දකාරන්තධාතුරූපානි.

Forms of roots ending in d.

ධකාරන්තධාතු

Roots ending in dh.

රන්ධ [Pg.319] පාකෙ. සූදො භත්තං රන්ධෙති, රන්ධයති. කාකං සොකාය රන්ධෙහි. රන්ධකො. සූදෙන ඔදනො රන්ධියති. රන්ධිතො. රන්ධනං. පුරිසො සූදං සූදෙන වා ඔදනං රන්ධාපෙති, රන්ධාපයති. රන්ධෙතුං, රන්ධයිතුං. රන්ධිත්වා, රන්ධයිත්වා, රන්ධිය ඉච්චාදීනි.

The root randh is in the sense of 'cooking.' Sūdo bhattaṃ randheti, randhayati: The cook cooks food. Kākaṃ sokāya randhehi: Cook the crow for sorrow. Randhako: A cook. Sūdena odano randhiyati: Rice is cooked by the cook. Randhito: Cooked. Randhanaṃ: Cooking. Puriso sūdaṃ sūdena vā odanaṃ randhāpeti, randhāpayati: A man has the cook cook the rice, or has the rice cooked by the cook. Randhetuṃ, randhayituṃ: To cook. Randhitvā, randhayitvā, randhiya: Having cooked, etc.

ධූ කම්පනෙ. ධාවෙති, ධාවයති.

The root dhū is in the sense of 'shaking.' Dhāveti, dhāvayati: He makes shake; he causes to shake.

ගන්ධ සූචනෙ අද්දනෙ ච. සූචනං. පකාසනං. අද්දනං පරිප්ලුතා. ගන්ධෙති, ගන්ධයති, ගන්ධො.

The root gandh is in the sense of 'indicating' and 'harming.' Indicating is making known. Harming is assailing. Gandheti, gandhayati: He indicates; he causes to indicate. Gandho: Scent.

එත්ථ ගන්ධොති ගන්ධෙති අත්තනො වත්ථුං සූචයති පකාසෙතීති ගන්ධො. පටිච්ඡන්නං වා පුප්ඵඵලාදිං ‘‘ඉදමෙත්ථ අත්ථී’’ති පෙසුඤ්ඤං උපසංහරන්තො විය පකාසෙතීති ගන්ධො. ගමුධරධාතුද්වයවසෙනපි ගන්ධසද්දත්ථො වත්තබ්බො ‘‘ගච්ඡන්තො ධරියතීති ගන්ධො’’ ඉති, ආහ ච ‘‘ගච්ඡන්තො ධරියතීති ගන්ධො, සූචනතොපි වා’’ති. ගන්ධසද්දො ච ‘‘උප්පලගන්ධථෙනො’’ති එත්ථ ඡෙදනෙ වත්තතීති දට්ඨබ්බො.

Herein, gandho (scent) is so called because it indicates (gandheti), that is, it indicates or reveals its own source. Or, it is called gandho because it reveals a hidden thing such as a flower or fruit, announcing, 'This is here,' as if one were delivering a slanderous report. The meaning of the word gandha is also explained by means of the two roots gam and dhar, thus: 'It is carried (dhariyati) while going (gacchanto), therefore it is gandho.' And it is said: 'Gandho is so called because it is carried while going, or from indicating.' And it should be understood that the word gandha is used in the sense of 'cutting' here in the phrase uppalagandhatheno.

වධ සංයමෙ. වධෙති, වධයති.

The root vadh is in the sense of 'restraining.' Vadheti, vadhayati: He restrains; he causes to restrain.

බුධි හිංසායං. බුන්ධෙති, බුන්ධයති. පලිබුන්ධෙති, පලිබුන්ධයති. පලිබොධො, පරිසද්දො උපසග්ගො, සො විකාරවසෙන අඤ්ඤථා ජාතො. තත්ථ පලිබොධොති ආවාසපලිබොධාදි. අපිච පලිබොධොති තණ්හාමානදිට්ඨිත්තයඤ්ච.

The root budh is in the sense of 'harming.' Bundheti, bundhayati: He harms; he causes to harm. Palibundheti, palibundhayati: He obstructs; he causes to obstruct. Palibodho: The word pari is a prefix; it has become otherwise by way of modification. Therein, palibodho means the hindrances concerning a dwelling, etc. Moreover, palibodho also means the triad of craving, conceit, and wrong view.

වද්ධ ඡෙදනපූරණෙසු. වද්ධෙති, වද්ධයති. වද්ධකී. වද්ධකීති ගහකාරකො.

The root vaddh is in the senses of 'cutting' and 'filling.' Vaddheti, vaddhayati: He cuts; he fills. Vaddhakī: A carpenter. Vaddhakī means a house-maker.

ගද්ධ අභිකඞ්ඛායං. ගද්ධෙති, ගද්ධයති. ගද්ධො. ගද්ධොති ගිජ්ඣො. ‘‘ගද්ධබාධිපුබ්බො’’ති ඉදමෙත්ථ නිදස්සනං.

The root gaddh is in the sense of 'longing for.' Gaddheti, gaddhayati: He longs for; he causes to long for. Gaddho: Greedy. Gaddho also means a vulture. Here, Gaddhabādhipubbo is the example.

සධු [Pg.320] පහංසනෙ. සධෙති, සධයති.

The root sadh is in the sense of 'delighting.' Sādheti, sādhayati: He accomplishes; he causes to accomplish.

වද්ධ භාසායං. වද්ධෙති, වද්ධයති.

The root vaddh is in the sense of 'speaking.' Vaddheti, vaddhayati: He speaks; he causes to speak.

අන්ධ දිට්ඨූපසංහාරෙ. දිට්ඨූපසංහාරො නාම චක්ඛුසඤ්ඤිතාය දිට්ඨියා උපසංහාරො අපනයනං විනාසො වා. චක්ඛු හි පස්සන්ති එතායාති දිට්ඨීති වුච්චති. යං සන්ධාය අට්ඨකථාසු ‘‘සසම්භාරචක්ඛුනො සෙතමණ්ඩලපරික්ඛිත්තස්ස කණ්හමණ්ඩලස්ස මජ්ඣෙ අභිමුඛං ඨිතානං සරීරසණ්ඨානුප්පත්තිදෙසභූතෙ දිට්ඨිමණ්ඩලෙ’’ති වුත්තං. ටීකායම්පි ච ‘‘දිට්ඨිමණ්ඩලෙති අභිමුඛට්ඨිතානං සරීරසණ්ඨානුප්පත්තිදෙසභූතෙ චක්ඛුසඤ්ඤිතාය දිට්ඨියා මණ්ඩලෙ’’ති වුත්තං. එවංභූතාය දිට්ඨියා උපසංහාරෙ අන්ධධාතු වත්තති. අන්ධෙති, අන්ධයති. චක්ඛූනි අන්ධයිංසු, අන්ධො. අන්ධොති අන්ධෙතීති අන්ධො. ද්වින්නං චක්ඛූනං එකස්ස වා වසෙන නට්ඨනයනො, එවමිධ අන්ධධාතු වුත්තො. කච්චායනෙ පන ‘‘ඛාදාමගමානං ඛන්ධන්ධගන්ධා’’ති වචනෙන අමධාතුස්ස අන්ධාදෙසකරණවසෙන රූපනිප්ඵත්ති දස්සිතා.

The root andh is in the sense of 'the removal of sight.' 'Removal of sight' means the removal, elimination, or destruction of sight, which is termed 'eye.' Indeed, the eye is called diṭṭhi because 'they see with it' (passanti etāya). With reference to this, it is said in the commentaries: 'in the circle of sight (diṭṭhimaṇḍala), which is the place where the forms of bodies standing opposite appear, in the middle of the black pupil, which is surrounded by the white circle, of an eye complete with its components.' And in the subcommentary too it is said: 'diṭṭhimaṇḍale means in the circle of sight, termed 'eye,' which is the place where the forms of bodies standing opposite appear.' The root andh is used in the sense of the removal of such sight. Andheti, andhayati: He blinds; he causes to blind. Cakkhūni andhayiṃsu: They blinded the eyes. Andho: Blind. Andho is so called because it blinds (andheti). Thus the root andh is spoken of here in the sense of one whose eye(s) are destroyed, with respect to one or both eyes. In Kaccāyana's grammar, however, the formation of the word is shown by means of making andh a substitute for the root am, by the rule khādāmagamānaṃ khandhandhagandhā.

බධ බන්ධනෙ. මිගං බාධෙති, බාධයති. බද්ධො මිගො, බද්ධොසි මාරපාසෙන.

The root badh is in the sense of 'binding.' Migaṃ bādheti, bādhayati: He binds a deer; he causes a deer to be bound. Baddho migo: The deer is bound. Baddhosi mārapāsena: You are bound by Māra's snare.

තත්ථ බාධෙතීති බන්ධතීති සුද්ධකත්තුවසෙන අත්ථො ගහෙතබ්බො. එවං බාධයතීති එත්ථාපි. තථා හි ‘‘වාතං ජාලෙන බාධෙසි, යො අනිච්ඡන්තිමිච්ඡසී’’ති එත්ථ බාධෙසීති බන්ධසීති සුද්ධකත්තුවසෙන අත්ථො. භූවාදිගණෙ පන ‘‘බාධ බද්ධාය’’න්ති බාධධාතුස්ස වසෙන ‘‘බාධතී’’ති කත්තුපදං ‘‘බාධෙති, බාධයතී’’ති හෙතුකත්තුපදං භවති. බද්ධොති බාධියතෙ බන්ධියතෙ සොති බද්ධො.

Therein, bādheti means 'he binds'; the meaning should be taken in the simple active sense. Likewise also for bādhayati. For example, in the phrase 'You bind the wind with a net, you who desire one who is unwilling,' here bādhesi means 'you bind,' in the simple active sense. However, in the Bhūvādi group, from the root bādh in the sense of 'obstructing,' the active verb is bādhati and the causative verbs are bādheti, bādhayati. Baddho is so called because he is obstructed (bādhiyate) or bound (bandhiyate).

ධකාරන්තධාතුරූපානි.

Forms of roots ending in dh.

නකාරන්තධාතු

Roots ending in 'na'.

මාන [Pg.321] පූජායං පෙමනෙ වීමංසායං. මානෙති, මානයති. මාතා. විමානෙති, විමානයති, පටිමානෙති, පටිමානයති. මානනා, සම්මානනා, විමානනා, විමානං, විමානනං, මානිතො.

In honoring, in affection, in investigation. He honors, he esteems. Mother. He dishonors, he slights; he disdains, he treats contemptuously. Honoring, veneration, dishonoring, disdain, contempt, honored.

අමානනා යත්ථ සන්තො, සන්තානං වා විමානනා;

හීනසම්මානනා වාපි, න තත්ථ වසතිං වසෙ.

Where the good are not honored, or the good are dishonored, or even the lowly are honored, there one should not reside.

වීමංසති, වීමංසා, වීමංසියතීති වීමංසියමානො. වීමංසන්තො.

He investigates, investigation, is investigated—thus being investigated. Investigating.

තත්ථ මානෙතීති පූජෙති, අට්ඨකථාසු පන ‘‘මානෙන්තී’’ති එතස්මිං ඨානෙ අයමත්ථො දස්සිතො ‘‘මානෙන්තීති මනෙන පියායන්ති. පූජෙන්තීති පච්චයෙහි පූජෙන්තී’’ති. සො වෙවචනත්ථප්පකාසනවසෙන වුත්තොති ගහෙතබ්බො. මානනපූජනසද්දා හි පරියායසද්දත්තා වෙවචනසද්දා එව. විමානෙතීති අවමඤ්ඤති. විමානන්ති සොභාවිසෙසයොගතො විසිට්ඨමානියතාය විමානං, විසෙසතො මානෙතබ්බන්ති හි විමානං, දෙවානං වසනට්ඨානභූතං බ්‍යම්හං.

Therein, 'māneti' means 'honors' or 'reveres'. However, in the commentaries, in this place, the meaning of 'mānentī' is shown thus: 'Mānentī means they hold dear with the mind. Pūjentī means they honor with requisites.' This should be understood as stated by way of revealing synonymous meanings. For the words 'mānana' and 'pūjana', being words with the same meaning, are indeed synonyms. 'Vimāneti' means to disrespect. 'Vimāna' means a mansion distinguished by its special abundance of beauty, thus worthy of special esteem; for 'vimāna' means that which is to be especially honored; it is the heavenly mansion that is the dwelling place of the gods.

මන ථම්භෙ. ථම්භො චිත්තස්ස ථද්ධතා. මානෙති, මානයති. මානො.

The root 'mana' is in the sense of 'stiffness'. Stiffness is rigidity of mind. He esteems, he values. Conceit.

ථන දෙවසද්දෙ. දෙවසද්දො මෙඝසද්දො, ථනෙති, ථනයති.

The root 'thana' is in the sense of 'the sound of gods'. The sound of gods is the sound of a cloud; it roars, it thunders.

යථාපි මෙඝො ථනයං, විජ්ජුමාලී සතක්කකු.

Just as a thundering cloud, flashing with lightning, hundred-peaked,

ථලං නින්නඤ්ච පූරෙති, අභිවස්සං වසුන්ධරං.

fills the highlands and the lowlands, raining upon the earth.

යථා පාවුසකො මෙඝො, ථනයන්තො සවිජ්ජුකො.

As a rain cloud in the rainy season, thundering and with lightning,

ඌන පරිහානියං. ඌනෙති, ඌනයති. ඌනො ලොකො.

The root 'ūna' is in the sense of 'decline'. It declines, it causes to decline. The world is deficient.

ධන සද්දෙ. ධනෙති, ධනයති, ධනිය්‍යති. ධනි, ධනං.

The root 'dhana' is in the sense of 'sound'. It sounds, it causes to sound, it is sounded. Wealthy, wealth.

තත්ථ [Pg.322] ධනීති සද්දො. ධනන්ති සන්තකං, තඤ්හි මම ඉදන්ති ධනායිතබ්බං සද්දායිතබ්බන්ති ධනන්ති. අයං පන ධාතු ඉච්ඡායම්පි වත්තති. ‘‘මාතා හි තව ඉරන්ධති, විධූරස්ස හදයං ධනිය්‍යතී’’ති පාළි නිදස්සනං. තත්ථ ධනිය්‍යතීති පත්ථෙති ඉච්ඡති.

Therein, 'dhanī' means 'sound'. 'Dhana' means possessions, for it is to be treated as wealth and proclaimed with the thought, 'this is mine'; therefore it is called 'dhana'. However, this root also functions in the sense of desire. The Pāli passage illustrates: "Your mother is afflicted, the heart of Vidhūra yearns." Therein, 'dhaniyyati' means to crave, to desire.

ථෙන චොරියෙ. චොරස්ස භාවො චොරියං. යථා සූරියං, යථා ච දක්ඛියං. ථෙනෙති, ථෙනයති. ථෙනො, ථෙනෙත්වා.

The root 'thena' is in the sense of 'thievery'. The state of a thief is thievery. Like 'sūriyaṃ', and like 'dakkhiyaṃ'. He steals, he causes to steal. Thief, having stolen.

තනු සද්දොපතාපෙසු. තානෙති, තානයති. ඉධායං සවුද්ධිකා. තනාදිගණෙ විත්ථාරත්ථවසෙන ‘‘තනොති, තනුතෙ’’ති අවුද්ධිකා.

The root 'tanu' is in the sense of 'sound' and 'affliction'. It stretches, it extends. Here, this has 'vuddhi'. In the 'tanādi' group, with the meaning of expansion, 'tanoti, tanute' are without 'vuddhi'.

තවග්ගන්තධාතුරූපානි.

Forms of roots ending in the 'ta' group.

පකාරන්තධාතු

Roots ending in 'pa'.

ඤප තොසනනිසානෙසු. ඤාපෙති, ඤාපයති, පඤ්ඤාපෙති, පඤ්ඤාපයති, පඤ්ඤත්ති.

The root 'ñapa' is in the sense of 'appeasement' and 'sharpening'. He makes known, he causes to know; he declares, he causes to declare; designation.

එත්ථ ච නිද්දෙසෙ ‘‘පඤ්ඤාපෙතී’’ති පදං නිදස්සනං. තත්ථ පඤ්ඤාපෙතීති කතනිබ්බචනෙහි වාක්‍යාවයවෙහි විත්ථාරවසෙන නිරවසෙසතො දෙසිතෙහි වෙනෙය්‍යානං චිත්තපරිතොසනං බුද්ධිනිසානඤ්ච කරොතීති අත්ථො. පපුබ්බො නික්ඛිපනෙ. ආසනං පඤ්ඤාපෙති, පඤ්ඤාපයති. ‘‘ආසනං පඤ්ඤපෙතී’’ති රස්සත්තම්පි දිස්සති. අමතස්ස ද්වාරං පඤ්ඤපෙති, පඤ්ඤා. කාරිතෙ ‘‘පුරිසො පුරිසෙන ආසනං පඤ්ඤපාපෙතී’’ති එකමෙව පදං. තානි ‘‘පඤ්ඤාපෙති, පඤ්ඤාපයතී’’ති රූපානි යදා ‘‘ඤා අවබොධනෙ’’ති ඉමිස්සා රූපානි සියුං, තදා [Pg.323] හෙතුකත්තුරූපානි භවන්ති. එත්ථ පන සුද්ධකත්තුරූපානි තබ්බාචකත්තා.

And here in this explanation, the word 'paññāpeti' is an illustration. In this context, 'paññāpeti' means that by means of word-elements with explanations made, taught in detail and without omission, it brings about the satisfaction of mind in the trainable ones and a sharpening of wisdom. With 'pa' as a prefix, it is in the sense of 'laying down'. One prepares a seat, arranges it. The short form 'āsanaṃ paññapetī' is also seen. One sets up the door to the deathless; wisdom. In the causative, 'puriso purisena āsanaṃ paññapāpetī' is a single word-form. Those forms 'paññāpeti, paññāpayati,' when they are forms from 'ñā in understanding,' then they are causative forms. Here, however, they are non-causative forms because they are expressive of that meaning.

ලප වියත්තියං වාචායං. ලපෙති, ලපයති. ලාපො, ලපනං, ආලාපො, සල්ලාපො, කථාසල්ලාපො, ලපිතං.

The root 'lapa' is in the sense of 'clear expression in speech'. He speaks, he causes to speak. Speaking, talk, conversation, discussion, conversation, what is spoken.

බ්‍යප දාහෙ. ඣාපෙති, ඣාපයති. ඣත්තො, ඣානං.

The root 'byapa' is in the sense of 'burning'. It burns, it causes to burn. Burnt, burning.

තත්ථ ඣත්තොති ඛුද්දාපරෙතො පාචනග්ගිනා ඣාපිතොති ඣත්තො, ‘‘ඣත්තා අස්සු කිලන්තා’’ති ච පාළි. ඣානන්ති නීවරණධම්මෙ ඣාපෙතීති ඣානං, සවුද්ධිකං. කාරිතෙ පන – ඣාපාපෙති, ඣාපාපයති.

Therein, 'jhatto' means 'burned by the digestive fire, hence consumed' when one is afflicted by hunger; and there is also the Pāli passage, 'jhattā assu kilantā' (they were exhausted and worn out). 'Jhāna' means that which burns up the hindrances; thus it is called 'jhāna', with vowel strengthening. In the causative, however, it is 'jhāpāpeti', 'jhāpāpayati'.

රූප රූපක්‍රියායං. රූපක්‍රියා නාම පකාසනක්‍රියා. රූපෙති, රූපයති. රූපං.

The root 'rūpa' is in the sense of 'activity of forming'. The activity of forming is called the activity of making apparent. It forms, it makes apparent. Form.

තත්ථ රූපන්ති රූපයතීති රූපං. වණ්ණවිකාරං ආපජ්ජමානං හදයඞ්ගතභාවං පකාසෙතීති අත්ථො. දිවාදිගණෙ පනායං ‘‘රූපං රුප්පනෙ’’ති භිජ්ජනාදිඅත්ථං ගහෙත්වා ඨිතා.

Therein, 'rūpa' is so called because it forms or makes apparent. The meaning is that it manifests an alteration of appearance and a state that captivates the heart. In the 'divādi' group, however, this root 'rūpa' is established with the meaning of 'breaking', etc., as in 'ruppane' (in breaking).

කප්ප විධිම්හි. විධි ක්‍රියා. සීහසෙය්‍යං කප්පෙති. කප්පයති. මොරො වාසමකප්පයි. සීහසෙය්‍යං පකප්පෙන්තං, බුද්ධං වන්දාමි ගොතමං.

The root 'kappa' is in the sense of 'arrangement' or 'method'. Method is action. He arranges the lion's posture. He arranges. The peacock arranged its dwelling. I pay homage to the Buddha Gotama, who arranges the lion's posture.

කප්ප විතක්කෙ විධිම්හි ඡෙදනෙ ච. කප්පෙති, කප්පයති, මොරො වාසමකප්පයි. කප්පිතමස්සු. පකප්පෙති, පකප්පයති. සඞ්කප්පෙති, සඞ්කප්පයති. කප්පො, සඞ්කප්පො, විකප්පො. කප්පසමණො ඉච්චාදීනි.

The root 'kappa' is in the sense of 'thought', 'method', and 'cutting'. He arranges, he makes; the peacock fashioned a dwelling. Trimmed beard. He plans, he imagines. He intends, he resolves. An aeon, intention, alternative. An ascetic for an aeon, and so forth.

තත්ථ කප්පොති පරිච්ඡෙදවසෙන කප්පියතීති කප්පො. සඞ්කප්පොති සඞ්කප්පනං. විකප්පොති විවිධා කප්පනං, අත්ථස්ස අනෙකන්තිකභාවො. ඉධ කප්පසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරො භවති.

Therein, 'kappa' is so called because it is determined by way of limitation. 'Saṅkappa' is intending. 'Vikappa' is various kinds of determination, the state of the meaning being indefinite. Here is an elucidation of the meaning of the word 'kappa'.

කප්පසද්දො [Pg.324] අභිසද්දහනවොහාරකාලපඤ්ඤත්තිඡෙදනවිකප්පලෙසසමන්තභාවාදිඅනෙකත්ථො. තථා හිස්ස ‘‘ඔකප්පනීයමෙතං භොතො ගොතමස්ස, යථා තං අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්සා’’ති එවමාදීසු අභිසද්දහනමත්ථො. ‘‘අනුජානාමි භික්ඛවෙ පඤ්චහි සමණකප්පෙහි ඵලං පරිභුඤ්ජිතු’’න්ති එවමාදීසු වොහාරො. ‘‘යෙන සුදං නිච්චකප්පං විහරාමී’’ති එවමාදීසු කාලො. ‘‘ඉච්චායස්මා කප්පො’’ති එවමාදීසු පඤ්ඤත්ති. ‘‘අලඞ්කතො කප්පිතකෙසමස්සූ’’ති එවමාදීසු ඡෙදනං. ‘‘කප්පති ද්වඞ්ගුලකප්පො’’ති එවමාදීසු විකප්පො. ‘‘අත්ථි කප්පො නිපජ්ජිතු’’න්ති එවමාදීසු ලෙසො. ‘‘කෙවලකප්පං වෙළුවනං ඔභාසෙත්වා’’ති එවමාදීසු සමන්තභාවො.

The term 'kappa' has many meanings, such as acceptance, usage, time, designation, cutting, alternative, possibility, and totality. For example, in phrases like, 'This is acceptable to the Venerable Gotama, as is fitting for one who is an Arahant, a Fully Enlightened One,' it conveys the meaning of acceptance. In statements like, 'I allow, monks, the use of fruit under five ascetic practices,' it refers to usage. In expressions such as, 'Where I dwell perpetually,' it denotes time. In phrases like, 'Thus, Venerable Kappa,' it signifies designation. In statements like, 'Adorned with trimmed hair and beard,' it implies cutting. In phrases such as, 'A two-finger alternative is permissible,' it indicates alternative. In expressions like, 'There is a possibility to lie down,' it suggests possibility. And in statements like, 'Having illuminated the entire Bamboo Grove,' it conveys totality.

අථ වා කප්පසද්දො සඋපසග්ගො අනුපසග්ගො ච විතක්කවිධානපටිභාගපඤ්ඤත්තිකාලපරමායුවොහාරසමන්තභාවාභිසද්දහන ඡෙදන විනියොග විනය ක්‍රියා ලෙසන්තර කප්පතණ්හාදිට්ඨිඅසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යකප්පමහාකප්පාදීසු දිස්සති. තථා හෙස ‘‘නෙක්ඛම්මසඞ්කප්පො අබ්‍යාපාදසඞ්කප්පො’’තිආදීසු විතක්කෙ ආගතො. ‘‘චීවරෙ විකප්පං ආපජ්ජෙය්‍යා’’තිආදීසු විධානෙ, අධිකවිධානං ආපජ්ජෙය්‍යාති හි අත්ථො. ‘‘සත්ථුකප්පෙන වත භො සාවකෙන සද්ධිං මන්තයමානා න ජානිම්හා’’තිආදීසු පටිභාගෙ, සත්ථුසදිසෙනාති අයඤ්හි තත්ථ අත්ථො. ‘‘ඉච්චායස්මා කප්පො’’තිආදීසු පඤ්ඤත්තියං. ‘‘යෙන [Pg.325] සුදං නිච්චකප්පං විහරාමී’’තිආදීසු කාලෙ. ‘‘ආකඞ්ඛමානො ආනන්ද තථාගතො කප්පං වාතිට්ඨෙය්‍ය කප්පාවසෙසං වා’’තිආදීසු පරමායුම්හි. ආයුකප්පො හි ඉධ ‘‘කප්පො’’ති අධිප්පෙතො. ‘‘අනුජානාමි භික්ඛවෙ පඤ්චහි සමණකප්පෙහි ඵලං පරිභුඤ්ජිතු’’න්තිආදීසු සමණවොහාරෙ. ‘‘කෙවලකප්පං වෙළුවනං ඔභාසෙත්වා’’තිආදීසු සමන්තභාවෙ. ‘‘සද්ධාසද්දහනා ඔකප්පනා අභිප්පසාදො’’තිආදීසු අභිසද්දහනෙ, සද්ධායන්ති අත්ථො. ‘‘අලඞ්කතො කප්පිතකෙසමස්සූ’’තිආදීසු ඡෙදනෙ. ‘‘එවමෙව ඉතො දින්නං, පෙතානං උපකප්පතී’’තිආදීසු විනියොගෙ. ‘‘කප්පකතෙන අකප්පකතං සංසිබ්බිතං හොතී’’තිආදීසු විනයක්‍රියායං. ‘‘අත්ථි කප්පො නිපජ්ජිතුං, හන්දාහං නිපජ්ජාමී’’තිආදීසු ලෙසෙ. ‘‘ආපායිකො නෙරයිකො, කප්පට්ඨො සඞ්ඝභෙදකො, කප්පං නිරයම්හි පච්චතී’’ති ච ආදීසු අන්තරකප්පෙ.

Alternatively, the word 'kappa,' whether with or without prefixes, is seen in contexts such as thought, arrangement, resemblance, designation, time, lifespan, usage, completeness, confirmation, cutting, application, disciplinary action, pretext, interval-eon, craving, views, incalculable eons, great eons, and so on. For instance, in phrases like, 'The thought of renunciation, the thought of non-ill will,' it pertains to thought. In statements like, 'One may make a modification regarding robes,' it refers to arrangement—meaning an additional arrangement. In expressions such as, 'Indeed, we did not recognize the Teacher’s likeness when conversing with the disciple,' it denotes resemblance—meaning like the Teacher. In phrases like, 'Thus, Venerable Kappa,' it signifies designation. In statements such as, 'Where we dwell constantly,' it refers to time. In expressions like, 'If he wishes, Ānanda, the Tathāgata may remain for an eon or the remainder of an eon,' it pertains to lifespan—here, 'kappa' is intended as lifespan. In phrases like, 'I allow, monks, the eating of fruit under five ascetic usages,' it denotes ascetic usage. In statements such as, 'Illuminating the entire Bamboo Grove,' it conveys completeness. In expressions like, 'Faith, trust, conviction, confidence,' it refers to confirmation—meaning faith. In phrases like, 'Adorned with trimmed hair and beard,' it implies cutting. In statements such as, 'Likewise, what is given here benefits the departed,' it signifies application. In expressions like, 'What is made according to rule is stitched together with what is not made according to rule,' it pertains to disciplinary action. In phrases like, 'There is a pretext to lie down; let me lie down,' it suggests a pretext. In statements such as, 'One destined for the downfall, hell-bound, abiding for an eon, a schismatic in the Saṅgha, suffers for an eon in hell,' it refers to an interval-eon.

‘‘න කප්පයන්ති න පුරක්ඛරොන්ති,ධම්මාපි තෙසං න පටිච්ඡිතාසෙ;

න බ්‍රාහ්මණො සීලවතෙන නෙය්‍යො,පාරඞ්ගතො න ච පච්චෙති තාදී’’ති

They do not form concepts or prefer anything; no doctrines are accepted by them. A brahmin is not to be led by morality and vows; one who has gone to the far shore, being such, does not return.

ආදීසු තණ්හාදිට්ඨීසු. තථා හි වුත්තං නිද්දෙසෙ ‘‘කප්පොති උද්දානතො ද්වෙ කප්පා තණ්හාකප්පො දිට්ඨිකප්පො’’ති. ‘‘අනෙකෙපි සංවට්ටකප්පෙ අනෙකෙපි විවට්ටකප්පෙ’’තිආදීසු අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යකප්පෙ[Pg.326]. ‘‘චත්තාරිමානි භික්ඛවෙ කප්පස්ස අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානී’’තිආදීසු මහාකප්පෙ. ඉච්චෙවං –

And so forth, in craving and views. As it is said in the Niddesa: 'Kappa' from the summary means two kappas: the craving-kappa and the view-kappa. 'In many world-cycles of contraction, in many world-cycles of expansion,' etc., refers to the incalculable eon. 'Monks, these four are the incalculable [periods] of an eon,' etc., refers to the great eon. Thus—

විතක්කෙ ච විධානෙ ච, පටිභාගෙ තථෙව ච;

පඤ්ඤත්තියං තථා කාලෙ, පරමායුම්හි ච ඡෙදනෙ.

In thought and in arrangement, and likewise in resemblance; in designation, and likewise in time, and in lifespan and in cutting.

සමන්තභාවෙ වොහාරෙ, අභිසද්දහනෙපි ච;

විනියොගෙ ච විනය-ක්‍රියායං ලෙසකෙපි ච.

In totality, in usage, and also in firm conviction; in application and in disciplinary action, and also in a pretext.

විකප්පන්තරකප්පෙසු, තණ්හාදිට්ඨිස්වසඞ්ඛයෙ;

කප්පෙ ච එවමාදීසු, කප්පසද්දො පවත්තති.

In arrangements and in interval-eons, in craving and views, in incalculable eons; and in eons and so forth, the word 'kappa' occurs.

කපි ගතියං. කම්පෙති, කම්පයති, ගච්ඡතීති අත්ථො. ඉමානි චලනත්ථෙ පවත්තහෙතුකත්තුරූපසදිසානි භවන්ති. චලනත්ථෙ හි ‘‘කම්ප කම්පනෙ’’ති ධාතුයා ‘‘කම්පතී’’ති අකම්මකසුද්ධකත්තුරූපං. ‘‘කම්පෙතී’’තිආදීනි සකම්මකානි හෙතුකත්තුරූපානි ‘‘ඉදම්පි දුතියං සල්ලං, කම්පෙති හදයං මමා’’ති අකම්මකාය ධාතුයා සකම්මකරූපදස්සනතො.

The root kapi is in the sense of movement. It shakes, it causes to shake; the meaning is 'it goes.' These forms, which operate in the sense of movement, are similar to the causal agent form. For in the sense of movement, from the root kampa 'to shake,' kampati is the simple intransitive agent form. Forms such as kampeti are transitive causal agent forms, because a transitive form of the causal root is seen in the line: 'This second dart, too, shakes my heart.'

ඛපි ඛන්තියං. ඛම්පෙති, ඛම්පයති.

The root khapi is in the sense of patience. It endures, it causes to endure.

ථූප සමුස්සයෙ. සමුස්සයො ආරොහො උබ්බෙධො. ථූපෙති, ථූපයති. ථූපො, ථූපිකා.

The root thūpa is in the sense of heaping up. Heaping up is ascent, height. It heaps up, it causes to heap up. A stūpa, a small stūpa.

තප ඛයෙ. තපෙති, තපයති.

The root tapa is in the sense of wasting away. It wastes away, it causes to waste away.

උප පජ්ජනෙ. උපෙති, උපයති.

The root upa is in the sense of approaching. It approaches, it causes to approach.

චප කක්කනෙ. චපෙති, චපයති.

The root capa is in the sense of agitation. It agitates, it causes to agitate.

සුප්ප මානෙ. සුප්පෙති, සුප්පයති.

The root suppa is in the sense of measuring. It measures, it causes to measure.

ඩප ඩිප සඞ්ඝාතෙ. ඩාපෙති. ඩාපයති. ඩෙපෙති, ඩෙපයති.

The roots ḍapa and ḍipa are in the sense of striking together. From ḍapa: it strikes together, it causes to strike together. From ḍipa: it strikes together, it causes to strike together.

කප [Pg.327] අවකම්පනෙ. කපෙති, කපයති. කපණො. කපණොති කරුණායිතබ්බො. අඤ්ඤත්ථ පන ‘‘කප්පතී’’ති රූපං වදන්ති.

The root kapa is in the sense of trembling. It trembles, it causes to tremble. A wretched person. A wretched person is one to be pitied. Elsewhere, however, they state the form is kappati.

ගුප කුප ධූප භාසායං. ගොපෙති, ගොපයති. කොපෙති, කොපයති. ධූපෙති, ධූපයති.

The roots gupa, kupa, and dhūpa are in the sense of speaking. From gupa: it speaks, it causes to speak. From kupa: it speaks, it causes to speak. From dhūpa: it speaks, it causes to speak.

කිප දුබ්බල්ලෙ. කිපෙති, කිපයති.

The root kipa is in the sense of weakness. It weakens, it causes to weaken.

ඛෙප පෙරණෙ. පෙරණං චුණ්ණිකරණං, ඛෙපෙති, ඛෙපයති.

The root khepa is in the sense of crushing. Crushing is making into powder. It crushes, it causes to crush.

තප පීණනෙ. තපෙති, තපයති.

The root tapa is in the sense of tormenting. It torments, it causes to torment.

ආපු ලම්බනෙ. ආපෙති, ආපයති. ආපො.

The root āpu is in the sense of attaining. It attains, it causes to attain. Water.

තප දාහෙ. තපෙති, තපයති. තපො, තාපො. ආතාපො, සන්තාපො. කාරිතෙ – තාපෙති, තාපයති. තත්ථ තපොති අකුසලානං තාපනට්ඨෙන තපො, සීලං.

The root tapa is in the sense of burning. It burns, it causes to burn. Austerity, heat. Ardor, torment. In the causative: tāpeti, tāpayati (it causes to burn). Therein, tapo (austerity) is so called because it burns up unwholesome states; it is virtue.

ඔපථප ථපනෙ. ඔපෙති, ඔපයති. න තෙසං කොට්ඨෙ ඔපෙන්ති. ථපෙති, ථපයති. ථපිතො. ථපයිත්වා පටිච්ඡදං වවට්ඨපෙති. වොට්ඨබ්බනං.

The roots opa and thapa are in the sense of placing. From opa: it places down, it causes to place down. 'They do not place them in their granary.' From thapa: it places, it causes to place. Placed. 'Having placed the cover, he arranges it.' Arrangement.

එත්ථ ච ‘‘වි අව ථපෙති, වි අව ථපන’’න්ති ඡෙදො. එත්ථ පුරිමෙ සරලොපො ථස්ස ඨත්තං විසදිසභාවෙන ද්විත්තඤ්ච. පච්ඡිමෙ පන සරලොපො, අවස්ස ඔකාරත්තං, ථස්ස ඨත්තං, පස්ස වත්තං, වස්ස ද්විත්තං, වකාරද්වයස්ස ච බකාරද්වයං භවති. වොට්ඨබ්බනන්ති ච බ්‍යවත්ථාපකචිත්තස්ස නාමං. නකාරලොපෙ ‘‘වොට්ඨබ්බ’’න්ති අපරම්පි රූපං භවති.

And here the analysis is 'vi ava thapeti' and 'vi ava thapana.' Here, in the first case, there is elision of a vowel, 'th' becomes 'ṭh', and there is doubling. In the second case, however, there is elision of a vowel, 'ava' becomes 'o', 'th' becomes 'ṭh', 'p' becomes 'v', 'v' is doubled, and the two 'v's become two 'b's. And voṭṭhabbana is the name for the determining consciousness. With the elision of 'na', another form, voṭṭhabba, also occurs.

මාප මාපනෙ. පණ්ණසාලං මාපෙති, මාපයති. යො පාණමතිමාපෙති, පණ්ණසාලා සුමාපිතා.

The root māpa is in the sense of measuring. He has a leaf-hut built; he causes it to be built. 'Whoever destroys a living being.' 'A well-built leaf-hut.'

යප යාපනෙ. යාපනං පවත්තනං. තෙන සො තත්ථ යාපෙති. යාපයති. යාපනා.

The root yapa is in the sense of sustaining. Sustaining is maintaining. 'With that, he sustains himself there.' It causes to sustain. Sustenance.

තත්ථ [Pg.328] යාපෙතීති ඉදං යාධාතුස්ස පයොගත්තෙ සති කාරිතපදං භවති. තථා හි ‘‘උය්‍යාපෙන්ති නාමා’’ති පාළි දිස්සති.

Therein, this word yāpeti, when it is a usage of the root yā, is a causative form. For indeed, the Pāli text 'they indeed send out' is seen.

පකාරන්තධාතුරූපානි.

Forms of roots ending in -pa.

ඵකාරන්තාධාතුරූපානි අප්පසිද්ධානි.

Forms of roots ending in -pha are not established.

බකාරන්තධාතු

Roots ending in -ba.

සම්බ සම්බන්ධෙ. සම්බන්ධො දළ්හබන්ධනං. සම්බෙති, සම්බයති. සම්බලං.

The root samba is in the sense of connection. Connection is a firm bond. It connects, it causes to connect. Provisions.

සබි මණ්ඩලෙ. මණ්ඩලං පරිමණ්ඩලතා. රූපං තාදිසමෙව.

The root sabi is in the sense of a circle. A circle is roundness. The form is just the same.

කුබි අච්ඡාදනෙ. කුම්බෙති, කුම්බයති.

The root kubi is in the sense of covering. It covers, it causes to cover.

ලුබි දුබි අද්දනෙ. අද්දනං හිංසා. ලුම්බෙති, ලුම්බයති. දුම්බෙති, දුම්බයති.

The roots lubi and dubi are in the sense of oppressing. Oppressing is harming. From lubi: it oppresses, it causes to oppress. From dubi: it oppresses, it causes to oppress.

පුබ්බ නිකෙතනෙ. නිකෙතනං නිවාසො. පුබ්බෙති, පුබ්බයති.

The root pubba is in the sense of a dwelling. A dwelling is a residence. It dwells, it causes to dwell.

ගබ්බ මානෙ. මානො අහංකාරො. ගබ්බෙති, ගබ්බයති. ගබ්බනං, ගබ්බිතො. තත්ථ ගබ්බතීති න සඞ්කුචති.

The root gabba is in the sense of pride. Pride is egotism. It is proud, it causes to be proud. Pride, proud. Therein, 'is proud' means 'does not shrink'.

බකාරන්තධාතුරූපානි.

Forms of roots ending in -ba.

භකාරන්තධාතු

Roots ending in -bha.

භූ පත්තියං. පත්ති පාපනං. සකම්මිකා ධාතු. භාවෙති, භාවයති. පභාවෙති, පභාවයති. ඉත්ථම්භූතො. චක්ඛුභූතො, ඤාණභූතො, ධම්මභූතො, බ්‍රහ්මභූතො.

The root bhū is in the sense of attainment. Attainment is reaching. It is a transitive root. It attains, it causes to attain. It fully attains, it causes to fully attain. Become thus. Become the eye, become knowledge, become Dhamma, become Brahma.

තත්ථ [Pg.329] භාවෙතීති පුරිසො ගච්ඡන්තං පුරිසමනුගච්ඡන්තො පාපුණාතීති අත්ථො. එස නයො සෙසක්‍රියාපදෙසුපි. එත්ථ ච ‘‘භාවෙතී’’තිආදීනි යත්ථ සචෙ ‘‘භූ සත්තාය’’න්ති ධාතුයා රූපානි හොන්ති, තත්ථ හෙතුකත්තුරූපානි නාම හොන්ති. ‘‘භාවෙති කුසලං ධම්ම’’න්තිආදීනෙත්ථ නිදස්සනපදානි. භාවෙතීති හි වඩ්ඪෙතීති අත්ථො. ඉධ පන සුද්ධකත්තුරූපත්තා පාපුණාතීති අත්ථො. ඉත්ථම්භූතොති ඉමං පකාරං භූතො පත්තො. ‘‘චක්ඛුභූතො’’තිආදීනි පන ‘‘භූ සත්තායං, භූ පත්තිය’’න්ති ද්විගණිකානං ද්වින්නං ධාතූනං වසෙන අට්ඨකථාටීකානයනිස්සිතං අත්ථං පකාසයිස්සාම ආගමිකානං කොසල්ලත්ථාය. තත්ථ චක්ඛුභූතොති යථා චක්ඛු සත්තානං දස්සනත්ථං පරිණෙති, එවං ලොකස්ස යාථාවදස්සනසාධනතො දස්සනකිච්චපරිණායකට්ඨෙන චක්ඛුභූතො. අථ වා චක්ඛු විය භූතොතිපි චක්ඛුභූතො. පඤ්ඤාචක්ඛුමයත්තා වා සයම්භූඤාණෙන පඤ්ඤාචක්ඛුං භූතො පත්තොති චක්ඛුභූතො. විදිතකරණට්ඨෙන ඤාණභූතො, අසාධාරණං වා ඤාණං භූතො පත්තොති ඤාණභූතො, අවිපරීතසභාවට්ඨෙන, පරියත්තිධම්මප්පවත්තනතො වා හදයෙන චින්තෙත්වා වාචාය නිච්ඡාරිතධම්මමයොති ධම්මභූතො. බොධිපක්ඛියධම්මෙහි වා උප්පන්නත්තා ලොකස්ස ච තදුප්පාදනතො අනඤ්ඤසාධාරණං වා ධම්මං භූතො පත්තොති ධම්මභූතො. සෙට්ඨට්ඨෙන බ්‍රහ්මභූතො. අථ වා බ්‍රහ්මං වුච්චති මග්ගො තෙන උප්පන්නත්තා ලොකස්ස ච තදුප්පාදනත්තා, තඤ්ච සයම්භූඤාණෙන භූතො පත්තොති බ්‍රහ්මභූතො. එවං ද්වින්නං ධාතූනං වසෙන වුත්තො අත්ථො වෙදිතබ්බො.

Therein, bhāveti means: a person following another who is going reaches him. This same method applies to the remaining verbs. And here, forms such as bhāveti, when they are forms of the root bhū in the sense of 'being,' are called causal agent forms. 'He develops a wholesome state' and so on are examples here. For bhāveti means 'he develops.' But here, because it is a causal agent form, it means 'he attains.' 'Become thus' means having become, having attained, this state. As for 'become the eye' and so on, for the skill of those versed in the scriptures, we will explain the meaning based on the two roots, bhū 'in the sense of being' and bhū 'in the sense of attainment,' relying on the method of the commentaries and subcommentaries. Therein, 'become the eye' means: just as the eye leads to seeing for beings, so he is 'become the eye' because he is the leader for the task of seeing, by being the means for the world to see things as they really are. Or, he is 'become the eye' because he has become like an eye. Or, because he consists of the wisdom-eye, or because he has become, has attained, the wisdom-eye with self-originated knowledge, he is 'become the eye.' He is 'become knowledge' because he is the instrument of knowing, or because he has become, has attained, unique knowledge. He is 'become Dhamma' because of his undeluded nature, or because he consists of the Dhamma uttered by voice after having reflected in his heart, due to his propagating the Dhamma of the scriptures. Or because he has arisen from the qualities of enlightenment and because he produces them for the world, or because he has become, has attained, the unique Dhamma, he is 'become Dhamma.' He is 'become Brahma' in the sense of being supreme. Or, the path is called 'brahma'; because he has arisen from it and produces it for the world, and because he has become, has attained, it with self-originated knowledge, he is 'become Brahma.' Thus the stated meaning should be understood according to the two roots.

අපරානි චෙත්ථ නිදස්සනපදානි වෙදිතබ්බානි. ‘‘තාතා මයං මහල්ලකා සුද්ධොදනමහාරාජපුත්තං බුද්ධභූතං සම්භාවෙය්‍යාම වා නො වා, තුම්හෙ තස්ස සාසනෙ පබ්බජෙය්‍යාථා’’ති ච ‘‘අථ [Pg.330] ඛො ථෙරා භික්ඛූ ආයස්මන්තං රෙවතං සහජාතියං සම්භාවිංසූ’’ති චාති. අඤ්ඤානිපි පනෙත්ථ ‘‘මනුස්සභූතො, දෙවභූතො’’තිආදීනි යොජෙතබ්බානි. තථා හි සංසාරමොචකපෙතවත්ථු අට්ඨකථායං ‘‘මනුස්සභූතාතිමනුස්සෙසු ජාතා, මනුස්සභාවං වා පත්තා’’ති අත්ථො සංවණ්ණිතො.

And other examples here should be understood. 'Dears, we are old. Whether we get to meet the son of King Suddhodana who has become a Buddha or not, you should go forth in his teaching.' And: 'Then the elder bhikkhus met with the venerable Revata, who was born at the same time.' Other examples such as 'become a human, become a deva' should be connected here. For in the commentary on the Saṃsāramocakapetavatthu, the meaning is explained thus: 'manussabhūtā means born among superhumans, or having attained the human state.'

භූ අවකම්පනෙ. අයම්පි සකම්මකො. භාවෙති, භාවයති. මනොභාවනීයා භික්ඛූ.

The root bhū is in the sense of trembling. This too is transitive. It moves, it causes to move. 'Bhikkhus who are to be cherished by the mind.'

එත්ථ ච භාවෙතීති අනුකම්පති පුත්තං වා භාතරං වා යංකිඤ්චි. මනොභාවනීයාති ‘‘දීඝායුකා හොන්තු භදන්තා අරොගා අබ්‍යාපජ්ජා’’ති එවමාදිනා භාවෙතබ්බා අනුකම්පිතබ්බාති මනොභාවනීයා. අඤ්ඤත්ථ පන මනොභාවනීයාති මනොවඩ්ඪනකාති අත්ථො. යෙසු හි දිට්ඨෙසු මනො වඩ්ඪති, ‘‘තෙ මනොභාවනීයා’’ති වුච්චන්ති.

And here bhāveti means one has compassion for a son, a brother, or anyone at all. 'To be cherished by the mind' means those who should be cherished, for whom one should have compassion with such thoughts as: 'May the venerable ones be long-lived, healthy, and free from affliction.' Elsewhere, however, manobhāvanīyā means 'those who develop the mind.' For those on seeing whom the mind develops are called 'those who are to be cherished by the mind'.

ලභ ආභණ්ඩනෙ. ලභෙති, ලභයති.

The root labha is in the sense of addressing. It addresses, it causes to address.

ජභි නාසනෙ. ජම්භෙති, ජම්භයති.

The root jabhi is in the sense of destroying. It destroys, it causes to destroy.

ලාභ පෙසනෙ. ලාභෙති, ලාභයති. ‘‘ලභ ලාභෙති ධාතුස්ස රූපානි චෙ, කාරිතරූපානි භවන්ති.

The root lābha is in the sense of sending. It sends, it causes to send. If these are forms of the root labha in the sense of 'getting,' they are causative forms.

දභී භයෙ. ඊකාරන්තායං ධාතු, තෙන සනිග්ගහීතාගමානි රූපානි න භවන්ති. දභෙති, දභයති.

The root dabhī is in the sense of fear. This root ends in -ī; therefore, forms with a nasal augment do not occur. It fears, it causes to fear.

දූභ සන්ථම්භෙ. දූභෙති, දූභයති.

The root dūbh is in the sense of stiffening. It stiffens, it causes to stiffen.

වම්භ විද්ධංසනෙ. වම්භෙති, වම්භයති. වම්භනා. ඡබ්බග්ගියා භික්ඛූ භික්ඛුං වම්භෙන්ති.

The root vambh is in the sense of disparagement. It disparages, it causes to disparage. Disparagement. 'The group-of-six bhikkhus disparage a bhikkhu.'

භකාරන්තධාතුරූපානි.

The forms of roots ending in the letter bha.

මකාරන්තධාතු

Roots ending in the letter ma.

ආතෙන [Pg.331] චමු ධොවනෙ. ආපුබ්බො චමුධාතු ධොවනෙ වත්තති. ආචමෙති, ආචමයති. ආචමනකුම්භී.

The root camu, when preceded by the prefix Ā, is used in the sense of washing. It rinses, it causes to rinse. A water-pot for rinsing.

එත්ථ පන ‘‘තතො හි සො ආචමයිත්වා ලිච්ඡවී, ථෙරස්ස දත්වා යුගානි අට්ඨා’’ති අප්පසක්කාරපෙතවත්ථුපාළිප්පදෙසො නිදස්සනං. තත්ථ ආචමයිත්වාති හත්ථපාදධොවනපුබ්බකං මුඛං වික්ඛාලෙත්වා. අයං පන ධාතු භූවාදිගණිකත්තෙ ‘‘චමතී’’ති භක්ඛනත්ථං ගහෙත්වා තිට්ඨති.

Here, a passage from the Pāli of the Appasakkārapetavatthu serves as an example: 'tato hi so ācamayitvā licchavī, therassa datvā yugāni aṭṭhā.' There, ācamayitvā means having rinsed the mouth after washing the hands and feet. This root, however, belonging to the bhūvādi group, is also taken in the sense of eating, as in camati.

කමු ඉච්ඡාකන්තීසු. කාමෙති, කාමයති. කාමො, කන්ති, නිකන්ති, කාමනා, කාමයමානො,කාමෙන්තො, අභික්කන්තං. අභික්කන්තවණ්ණා.

The root kamu is in the senses of desire and loveliness. It desires, it causes to desire. Desire, loveliness, contentment, longing, desiring, desiring, surpassing. Of surpassing beauty.

එත්ථ ච කාමොති රූපාදිවිසයං කාමෙතීති කාමො. කාමියතීති වා කාමො, කිලෙසකාමවත්ථුකාමවසෙනෙතං දට්ඨබ්බං. කිලෙසො හි තෙභූමකවට්ටසඞ්ඛාතඤ්ච වත්ථු ‘‘කාමො’’ති වුච්චති. මාරොපි වා දෙවපුත්තො ‘‘කාමො’’ති වුච්චති. සො හි අච්චන්තකණ්හධම්මසමඞ්ගිතාය පපඤ්චසමතික්කන්තෙපි බුද්ධපච්චෙකබුද්ධබුද්ධසාවකෙ අත්තනො වසෙ ඨපෙතුං කාමෙතීති ‘‘කාමො’’ති වුච්චති.

Here, kāma is so called because one desires objects such as forms. Or, kāma is that which is desired. This should be understood in terms of sensual desire as defilement and sensual desire as object. For both defilement—that is, the round of existence in the three planes—and the objects of desire are called kāma. Even Māra the devaputta is called 'Kāma.' For he, being endowed with exceedingly dark qualities, desires to keep under his control even the Buddha, paccekabuddhas, and the Buddha's disciples—who have transcended conceptual proliferation—and therefore he is called 'Kāma.'

වුත්තඤ්චෙතං පොරාණකවිරචනායං –

And this was stated in an ancient poetic composition:

‘‘වන්දෙ වන්දෙහමස්සත්ථං, යත්ථ සන්තජ්ජිතො ජිතො;

කාමො කාමොඝතිණ්ණෙන, බුද්ධෙන වසතා සතා’’ති;

“I bow, I bow to the Assattha tree, where the threatener, Kāma, was conquered by the mindful, abiding Buddha, who has crossed the flood of sensual desire.”

ඉමානි පනස්ස නාමානි –

These, moreover, are his names:

කාමො නමුචි කණ්හො ච, වසවත්තී පජාපති;

පමත්තබන්ධු මදනො, පාපිමා දම්මකොපි ච;

කන්දප්පො ච රතිපති, මාරො ච කුසුමායුධො;

Kāma, Namuci, and Kaṇha; Vasavattī, Pajāpati; Pamattabandhu, Madana, and Pāpimā; Dammakopī and Kandappa, Ratipati, Māra, and Kusumāyudha.

අඤ්ඤෙ [Pg.332] අඤ්ඤානිපි වදන්ති. තානි සාසනානුලොමානි න හොන්තීති ඉධ න දස්සිතානි. අට්ඨකථාසු පන ‘‘මාරො, නමුචි, කණ්හො, පමත්තබන්ධූ’’ති චත්තාරියෙව නාමානි ආගතානි.

Others mention other names as well. Since they are not in conformity with the Dispensation, they are not shown here. In the commentaries, however, only four names are found: Māra, Namuci, Kaṇha, and Pamattabandhu.

ඉදානි අභික්කන්තසද්දස්ස භූවාදිගණෙ ‘‘කමු පදවික්ඛෙපෙ’’ති වොහාරසීසෙන වුත්තස්ස කමුධාතුස්ස වසෙන ඉධ ච ‘‘කමු ඉච්ඡාකන්තීසූ’’ති වුත්තස්ස කමුධාතුස්ස වසෙන අත්ථුද්ධාරං කථයාම. අභික්කන්තසද්දො ඛයසුන්දරාභිරූපඅබ්භනුමොදනෙසු දිස්සති. ‘‘අභික්කන්තා භන්තෙ රත්ති, නික්ඛන්තො පඨමො යාමො, චිරනිසින්නො භික්ඛුසඞ්ඝො’’තිආදීසු ඛයෙ දිස්සති. ‘‘අයං ඉමෙසං චතුන්නං පුග්ගලානං අභික්කන්තතරො ච පණීතතරො චා’’තිආදීසු සුන්දරෙ.

Now we shall explain the meaning of the word abhikkanta based on the root kam from the bhūvādi group, mentioned under the heading 'kam in the sense of stepping forward,' and also based on the root kam mentioned here in the sense of 'desire and loveliness.' The word abhikkanta is seen in the senses of passing, beauty, excellence, and approval. In the sense of passing, as in: 'Venerable sir, the night has passed, the first watch is over, the Saṅgha has been sitting for a long time.' In the sense of beauty, as in: 'This one is more excellent and more sublime than these four persons.'

‘‘කො මෙ වන්දති පාදානි, ඉද්ධියා යසසා ජලං;

අභික්කන්තෙන වණ්ණෙන, සබ්බා ඔභාසයං දිසා’’ති

“Who is it that worships my feet, blazing with spiritual power and glory, with surpassing beauty, illuminating all the quarters?”

ආදීසු අභිරූපෙ. ‘‘අභික්කන්තං භන්තෙ’’තිආදීසු අබ්භනුමොදනෙ. ඉච්චෙවං –

In such passages, in the sense of excellence. In such passages as, ‘Excellent, venerable sir!’, in the sense of approval. Thus:

ඛයස්මිං සුන්දරෙ චෙව, අථො අබ්භනුමොදනෙ;

අභිරූපෙ අභික්කන්ත-සද්දො දිස්සති සාසනෙ.

In passing away and in beauty, and also in approval and in excellence, the word abhikkanta is seen in the Dispensation.

ථොම සිලාඝායං. සිලාඝා පසංසා. ථොමෙති, ථොමයති. ථොමිතො, ථොමනා.

The root thom is in the sense of praise. Praise means commendation. The forms are thometi and thomayati. Derived forms are thomito and thomanā.

යම අපරිවෙසනෙ. යමෙති, යමයති. යමො.

The root yam is in the sense of restraining. The forms are yameti and yamayati. The noun is Yamo.

සම [Pg.333] විතක්කෙ. සාමෙති, සාමයති. සමා. නිසාමෙති, නිසාමයති. නිසාමනං. පටිසාමෙති, පටිසාමයති. පටිසාමනං.

The root sam is in the sense of thinking. The forms are sāmeti and sāmayati. A derived noun is samā. With the prefix ni-, the forms are nisāmeti and nisāmayati, and the noun is nisāmanaṃ. With the prefix paṭi-, the forms are paṭisāmeti and paṭisāmayati, and the noun is paṭisāmanaṃ.

තත්ථ සමාති සංවච්ඡරො, සො ‘‘සමා’’ති ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන වුච්චති. ‘‘යො යජෙථ සතං සම’’න්ති එත්ථ හි සමාසද්දො ඉත්ථිලිඞ්ගො, උපයොගවසෙන පන ‘‘සම’’න්ති වුත්තො.

Therein, samā means a year; it is expressed as samā in the feminine gender. For in the quote, ‘Yo yajetha sataṃ sama,’ the word sama is feminine, but it is cited as sama based on usage.

ඉමානි සංවච්ඡරස්ස නාමානි ‘‘සංවච්ඡරො, වච්ඡරො, සමා, හායනො, සරදො, වස්සො’’තිආදීනි භවන්ති. නිසාමෙතීති විතක්කෙති උපධාරෙති. එත්ථ හි ‘‘ඉඞ්ඝ මද්දි නිසාමෙහි, නිග්ඝොසො යාදිසො වනෙ’’ති පාළි නිදස්සනං. තත්ථ නිසාමෙහීති විතක්කෙහි උපධාරෙහීති අත්ථො. පටිසාමෙතීති භණ්ඩං ගුත්තට්ඨානෙ නික්ඛිපති.

These are the names for a year: saṃvaccharo, vaccharo, samā, hāyano, sarado, vasso, and so on. Nisāmeti means one thinks, one considers. Here the Pāli example is: ‘Come, Maddi, consider what kind of noise this is in the forest.’ There, nisāmehi means ‘think,’ ‘consider.’ Paṭisāmeti means one puts away goods in a protected place.

සම ආලොචනෙ. ආලොචනං පෙක්ඛනං. සාමෙති, සාමයති. නිසාමනං.

The root sam is in the sense of looking at. Looking at means seeing. The forms are sāmeti and sāmayati. A derived noun is nisāmanaṃ.

එත්ථ පන නිසාමෙතීති පෙක්ඛති ඔලොකෙති. තථා හි ‘‘ඉඞ්ඝ මද්දි නිසාමෙහි, චිත්තං රූපංව දිස්සතී’’ති පාළි දිස්සති. තත්ථ හි නිසාමෙහීති ඔලොකෙහීති අත්ථො. ධාතූනමත්ථාතිසයෙන යොගොති වචනතො පන උපසග්ගයොගතො වා සවනෙපි අයං වත්තති. තථා හි ‘‘තතො කණ්හාජිනායාපි, නිසාමෙහි රථෙසභා’’තිආදිකා පාළියො දිස්සන්ති. තත්ථ නිසාමෙහීති සුණොහීති අත්ථො.

Here, however, nisāmeti means one sees, one looks at. Thus the Pāli is seen: ‘Come, Maddi, look, a variegated form like a painting appears.’ There, nisāmehi means ‘look.’ However, in accordance with the principle that roots have a variety of meanings, or because of its connection with a prefix, this root also functions in the sense of hearing. Thus Pāli passages such as the following are seen: ‘Then, O bull among charioteers, listen even to the black antelope skin.’ There, nisāmehi means ‘listen.’

අම රොගෙ. අමෙති, අමයති. අන්ධො. බිලඞ්කපාදො අන්ධනඛො.

The root am is in the sense of sickness. The forms are ameti and amayati. A derived word is andho. For example: ‘lame of foot, with diseased nails.’

තත්ථ අන්ධොති නට්ඨනයනො වුච්චති. අන්ධනඛොති පූතිනඛො. උභයථාපි සරොගත්තං සූචිතං.

Therein, andho means one whose eyes are destroyed. Andhanakho means one with rotten nails. In both cases, a state of sickness is indicated.

භාම [Pg.334] කොධෙ. භාමෙති, භාමයති.

The root bhām is in the sense of anger. The forms are bhāmeti and bhāmayati.

ගොම උපලෙපනෙ. ගොමෙති, ගොමයති.

The root gom is in the sense of smearing. The forms are gometi and gomayati.

සාම ස්වාන්තනෙ ආමන්තනෙ. ස්වාන්තනං සාමප්පයොගො. ආමන්තනං අව්හායනං පක්කොසනං. සාමෙති, සාමයති.

The root sām is in the senses of consoling and addressing. Consoling is the use of conciliation. Addressing is calling or summoning. The forms are sāmeti and sāmayati.

සඞ්ගාම යුද්ධෙ. සඞ්ගාමෙති, සඞ්ගාමයති. ද්වෙ රාජානො සඞ්ගාමෙසුං. සඞ්ගාමො. ආතො ගමු ඊසමධිවාසනෙ. ආගමෙති, ආගමයති, කාමාවචරධම්මෙ නිස්සාය රූපාරූපධම්මො සමුදාගමෙති, සමුදාගමයති. උපාසකො ධම්මසවනන්තරායං අනිච්ඡන්තො ‘‘ආගමෙථ ආගමෙථා’’ති ආහ. සමුදාගමනං, ආගමනං. ආගමෙන්තො, ආගමයමානො.

The root saṅgām is in the sense of battle. The forms are saṅgāmeti and saṅgāmayati. For example: ‘Two kings battled.’ The noun is saṅgāmo. The root gam with the prefix ā is in the sense of waiting for a little while. The forms are āgameti and āgamayati. For example: ‘Relying on sense-sphere phenomena, form and formless phenomena arise and are caused to arise.’ And: ‘A lay follower, not wishing for an obstacle to hearing the Dhamma, said: “Please wait, please wait!”’ Derived nouns are samudāgamanaṃ and āgamanaṃ. Derived participles are āgamento and āgamayamāno.

තත්‍ර ආගමෙතීති ඊසකං අධිවාසෙති. සමුදාගමෙතීති සම්පවත්තති. භූවාදිගණෙ ‘‘ගමයතී’’ති හෙතුකත්තුවසෙන වුත්තං, ඉධ පන උපසග්ගනිපාතපුබ්බකානි කත්වා ‘‘ආගමෙතී’’තිආදීනි සුද්ධකත්තුවසෙන වුත්තානීති දට්ඨබ්බං.

Therein, āgameti means one waits for a little while. Samudāgameti means one occurs or proceeds. It should be understood that while in the bhūvādi group gamayati is said to be in the causative sense, here forms such as āgameti, being preceded by prefixes and particles, are said to be in the simple active sense.

මකාරන්තධාතුරූපානි.

The forms of roots ending in the letter m.

ඉති චු රාදිගණෙ පවග්ගන්තධාතුරූපානි

Thus in the curādi group are the forms of roots ending in the labial class.

සමත්තානි.

Completed.

යකාරන්තධාතු

Roots ending in the letter y.

යු ජිගුච්ඡායං. යාවෙති, යාවයති. යවො.

The root yu is in the sense of loathing. The forms are yāveti and yāvayati. A derived noun is yavo.

බ්‍යය ඛයෙ. බ්‍යයෙති, බ්‍යයයති. අබ්‍යයීභාවො.

The root byaya is in the sense of destruction. The forms are byayeti and byayayati. A derived noun is abbyayībhāvo.

බ්‍යය චිත්තසමුස්සග්ගෙ. තාදිසංයෙව රූපං.

The root byaya is in the sense of abandoning thought. The forms are just the same.

යකාරන්තධාතුරූපානි.

The forms of roots ending in the letter y.

රකාරන්තධාතු

Roots ending in the letter r.

පර ගතියං. පරෙති, පරයති. එත්ථ ච ‘‘ඉති ඛො ආනන්ද කුසලානි සීලානි අනුපුබ්බෙන අග්ගාය පරෙන්තී’’ති පාළි නිදස්සනං. තත්ථ අග්ගාය පරෙන්තීති අරහත්තත්ථාය ගච්ඡන්ති.

The root para is in the sense of going. The forms are pareti and parayati. Here, the Pāli passage is an example: “Thus indeed, Ānanda, wholesome virtues gradually lead to the highest.” There, “lead to the highest” means they go to the state of arahantship.

ගර උග්ගමෙ. ගරෙති, ගරයති. ගරු.

The root gara is in the sense of rising. The forms are gareti and garayati. A derived noun is garu.

චර අසංසයෙ. චරෙති, චරයති.

The root cara is in the sense of faring without doubt. The forms are careti and carayati.

පූරි අප්පායනෙ. පූරෙති, පූරයති.

The root pūri is in the sense of filling. The forms are pūreti and pūrayati.

වර ඉච්ඡායං. වරෙති, වරයති. වරො, වරං, වරන්තො. එතෙ වරානං චතුරො වරෙමි. එතං සක්ක වරං වරෙ.

Vara: in the sense of wishing. Vareti, varayati. Varo, varaṃ, varanto. “These four boons I choose. This boon, O Sakka, I choose.”

තත්ථ වරොති වරියතෙ වරිතබ්බොති වරො. වරන්ති වරෙතීති වරං, ඉච්ඡන්තො පත්ථෙන්තොති අත්ථො.

Therein, 'varo' is that which is chosen or ought to be chosen. 'Varaṃ' is so called because they choose or he chooses; the meaning is desiring, aspiring.

‘‘මහාමහාරහං සක්‍ය-මුනි නීවරණා රණා;

මුත්තං මුත්තං සුදස්සනං, වන්දෙ බොධිවරං වර’’න්ති

“The great and greatly precious Sakyamuni, free from hindrances and defilements; Released, released, beautiful to behold, I venerate the excellent Bodhi, the best.”

පුරාණකවිරචනායං ‘‘වර’’න්ති පදස්ස විය. එවං වරෙතීති වරන්තො. වරෙති වරෙමි ඉච්ඡාමි යාචාමි. කාරිතෙ ‘‘පවාරෙතී’’ති රූපං, ඉච්ඡාපෙතීති අත්ථො. නිසෙධනත්ථෙ පනිදං කාරිතං න හොති.

Like the word “vara” in the compositions of ancient poets. Thus, one who chooses is 'varanto'. The verb is `vareti`; `varemi` means 'I choose', 'I desire', 'I ask'. In the causative, the form is 'pavāreti', meaning 'he causes to wish'. However, this causative is not used in a prohibitive sense.

සර අක්ඛෙපෙ. සරෙති, සරයති. සරො. සරොති සද්දො.

Sara: in the sense of casting. Sareti, sarayati. Saro. Saro means a sound.

සාර දුබ්බල්‍යෙ. සාරෙති, සාරයති. දුබ්බලො භවතීති අත්ථො.

Sāra: in the sense of weakening. Sāreti, sārayati. The meaning is that one becomes weak.

කුමාර කීළායං. කුමාරෙති, කුමාරයති. කුමාරො, කුමාරකො. කුමාරී, කුමාරිකා.

Kumāra: in the sense of playing. Kumāreti, kumārayati. Kumāro (a boy), kumārako (a young boy). Kumārī (a girl), kumārikā (a young girl).

එත්ථ [Pg.336] කුමාරයති තත්ථ තත්ථ කීළතීති කුමාරො. සො එව අතිදහරත්තා කුමාරකො. එස නයො ඉතරත්‍රාපි.

Here, ‘kumāro’ is so called because he plays here and there. He is a ‘kumārako’ because he is very young. This method applies elsewhere as well.

සූර වීර වික්කන්තියං. වික්කන්ති වික්කමනං. සූරෙති, සූරයති. වීරෙති, වීරයති. සූරො, වීරො. සාසනිකෙහි පන සද්ධම්මවිදූහි එවං ධාතුසභාවානම්පි සූරවීරසද්දානං නිබ්බචනං න දස්සිතං, කෙවලං පන තත්ථ තත්ථ ‘‘සූරොති විසිට්ඨඋරො’’ති ච ‘‘මහාවීරොති මහාවික්කන්තො’’ති ච ‘‘වීරොති වීරියවා’’ති ච අත්ථවිවරණමත්තමෙව දස්සිතං.

Sūra, Vīra: in the sense of valor. Valor means striding forth. Sūreti, sūrayati. Vīreti, vīrayati. Sūro (a hero), vīro (a warrior). However, by those learned in the true doctrine, such a derivation of the words “sūra” and “vīra” from the inherent nature of the roots has not been shown; rather, only mere explanations of meaning have been shown in various contexts, such as “‘sūro’ means ‘one with a distinguished chest,’” “‘mahāvīro’ means ‘one of great prowess,’” and “‘vīro’ means ‘one who is energetic.’”

පාර තීර කම්මසම්පත්තියං. කම්මසම්පත්ති නාම කම්මස්ස පරිසමාපනං නිට්ඨාපනං. පාරෙති, පාරයති. තීරෙති, තීරයති. පාරං. තීරං. වික්කමාමි න පාරෙමි, භූමිං සුම්භාමි වෙගසා. තං කිච්චං තීරෙත්වා ගතො. සන්තීරණං, තීරණපරිඤ්ඤාති ච ආදීනි එත්ථ දස්සෙතබ්බානි.

Pāra, Tīra: in the sense of accomplishing action. Accomplishment of action means the completion and finishing of action. Pāreti, pārayati. Tīreti, tīrayati. Pāraṃ (the far shore). Tīraṃ (the near shore). “I strive, I do not reach the far shore, I shake the earth with speed.” Having finished that task, he went. Santīraṇaṃ (investigation), tīraṇapariññā (full understanding through investigation), and so on should be shown here.

තත්ථ න පාරෙමීති ඡින්දිතුං න සක්කොමීති අත්ථො.

Therein, ‘na pāremi’ means ‘I am unable to cut off’.

ඊර ඛෙපනෙ. ඊරෙති, ඊරයති.

Īra: in the sense of shaking. Īreti, īrayati.

ජර වයොහානිම්හි. ජරෙති, ජරයති. ජරා. පාළියං පන ‘‘ජීරතී’’ති පාඨො.

Jara: in the sense of decline of age. Jareti, jarayati. Jarā (old age). In the Pāli, however, the reading is “jīratī” (he decays).

වර ආවරණෙ. වාරෙති, වාරයති. නිවාරෙති, නිවාරයති. නිවාරෙතා. පරිවාරෙති, පරිවාරයති. පරිවාරො. පවාරෙති, පවාරයති. පවාරණං. පවාරණන්ති නිසෙධනං වා කාම්‍යදානං වා.

Vara: in the sense of obstructing. Vāreti, vārayati. Nivāreti, nivārayati. Nivāretā (one who prevents). Parivāreti, parivārayati. Parivāro (retinue). Pavāreti, pavārayati. Pavāraṇaṃ (invitation). “Pavāraṇa” means either prohibition or voluntary offering.

ධර ධාරණෙ. ධාරෙති, ධාරයති. ආධාරො, ආධාරකො, ධම්මො ඉච්චාදීනි.

Dhara: in the sense of holding. Dhāreti, dhārayati. Ādhāro (support), ādhārako (supporter), dhammo (Dhamma), and so on.

තත්ථ ධම්මොති අනෙකවිධෙසු ධම්මෙසු ලොකුත්තරො උප්පාදිතො සච්ඡිකතො ච චතූසු අපායෙසු සංසාරෙ වා [Pg.337] සත්තෙ අපතමානෙ ධාරෙතීති ධම්මො. අථ වා සොතාපන්නාදීහි අරියෙහි ධාරියති, නු පුථුජ්ජනෙහීතිපි ධම්මො. චතුභූමිකො පන සකලක්ඛණං ධාරෙතීති ධම්මො. කක්ඛළත්තාදිනා ඵුසනාදිනා සන්තිආදිනා සකසකභාවෙන පණ්ඩිතෙහි ධාරියති සල්ලක්ඛියතීතිපි ධම්මො. තෙපිටකො පන පාළිධම්මො සකත්ථපරත්ථාදිභෙඑ අත්ථෙ ධාරෙතීති ධම්මො. කෙචි තු විදූ ‘‘පාපකෙ අකුසලෙ ධම්මෙ ධුනාති කම්පෙති විද්ධංසෙතීති ධම්මො’’ති ධූධාතුවසෙනපි නිබ්බචනං වදන්ති, තං මග්ගධම්මෙ අතීව යුජ්ජති, ඵලනිබ්බානපරියත්තිධම්මෙසු පන පරියායෙන යුජ්ජති.

Therein, “Dhamma” is so called because the transcendent Dhamma, produced and realized among various dhammas, upholds beings, preventing them from falling into the four states of misery or into the cycle of existence. Or, it is called “Dhamma” because it is upheld by the noble ones, from stream-enterers onward, and not by ordinary people. The fourfold Dhamma is called “Dhamma” because it upholds its own characteristics. It is also called “Dhamma” because the wise uphold and discern it through hardness, contact, peacefulness, and so on, each in its own nature. The Tipiṭaka, the Pāli Dhamma, is called “Dhamma” because it upholds meanings beneficial to oneself and others. Some scholars, however, say that the derivation is from the root “dhū” (to shake), meaning “it shakes, agitates, and destroys evil, unwholesome states,” which is very fitting for the path Dhamma, but only figuratively applies to the fruition, Nibbāna, and the Dhamma of learning (pariyatti).

ධම්මසද්දො පරියත්තිහෙතුගුණනිස්සත්තනිජ්ජීවතාදීසු දිස්සති. අයඤ්හි ‘‘ධම්මං පරියාපුණාති සුත්තං ගෙය්‍ය’’න්තිආදීසු පරියත්තියං දිස්සති. ‘‘හෙතුම්හි ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා’’තිආදීසු හෙතුම්හි.

The word “Dhamma” is seen in contexts such as learning, cause, quality, non-sentience, lifelessness, and so on. For indeed, in “he learns the Dhamma, the suttas, the geyyas,” and so on, it is seen in the sense of learning. In “knowledge of cause is the analytical knowledge of Dhamma,” and so on, it is seen in the sense of cause.

‘‘න හි ධම්මො අධම්මො ච, උභො සමවිපාකිනො;

අධම්මො නිරයං නෙති, ධම්මො පාපෙති සුග්ගති’’න්ති

“Indeed, Dhamma and what is not Dhamma do not have the same result; what is not Dhamma leads to hell, Dhamma brings one to a good destination.”

ආදීසු ගුණෙ. ‘‘තස්මිං ඛො පන සමයෙ ධම්මා හොන්ති. ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරතී’’තිආදීසු නිස්සත්තනිජ්ජීවතායං.

And so on, in the sense of quality. In “At that time, there are phenomena. One dwells contemplating phenomena in phenomena,” and so on, it is seen in the sense of non-sentience and lifelessness.

අථ වා ධම්මසද්දො සභාවපඤ්ඤාපුඤ්ඤපඤ්ඤත්තිආපත්තිපරියත්තිනිස්සත්තනිජ්ජීවතාවිකාරගුණපච්ච- යපච්චයුප්පන්නාදීසු දිස්සති. අයඤ්හි ‘‘කුසලා ධම්මා අකුසලා ධම්මා අබ්‍යාකතා ධම්මා’’තිආදීසු සභාවෙ දිස්සති.

Alternatively, the word “Dhamma” is seen in various contexts such as nature, wisdom, merit, designation, transgression, learning, non-sentience and lifelessness, modification, quality, cause, and what has arisen from a cause. For indeed, in phrases like “wholesome phenomena, unwholesome phenomena, indeterminate phenomena,” and so on, it is seen in the sense of nature.

යස්සෙතෙ [Pg.338] චතුරො ධම්මා, සද්ධස්ස ඝරමෙසිනො;

සච්චං ධම්මො ධිති චාගො, ස වෙ පෙච්ච න සොචතී’’ති

“Whoever possesses these four qualities—a faithful householder: truth, Dhamma (wisdom), steadfastness, and generosity—that one does not grieve after passing away.”

ආදීසු පඤ්ඤායං.

And so on, in the sense of wisdom.

‘‘න හි ධම්මො අධම්මො ච, උභො සමවිපාකිනො;

අධම්මො නිරයං නෙති, ධම්මො පාපෙති සුග්ගති’’න්තිආදීසු

“For truly, Dhamma and what is not Dhamma do not have the same result; what is not Dhamma leads to hell, Dhamma brings one to a happy destination,” and so on.

පුඤ්ඤෙ. ‘‘පඤ්ඤත්තිධම්මා, නිරුත්තිධම්මා, අධිවචනාධම්මා’’තිආදීසු පඤ්ඤත්තියං. ‘‘පාරාජිකා ධම්මා, සඞ්ඝාදිසෙසා ධම්මා’’තිආදීසු ආපත්තියං. ‘‘ඉධ භික්ඛු ධම්මං ජානාති සුත්තං ගෙය්‍යං වෙය්‍යාකරණ’’න්තිආදීසු පරියත්තියං. ‘‘තස්මිං ඛො පන සමයෙ ධම්මා හොන්ති. ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරතී’’තිආදීසු නිස්සත්තනිජ්ජීවතායං. ‘‘ජාතිධම්මා ජරාධම්මා මරණධම්මා’’තිආදීසු විකාරෙ. ‘‘ඡන්නං බුද්ධධම්මාන’’න්තිආදීසු ගුණෙ. ‘‘හෙතුම්හි ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා’’තිආදීසු පච්චයෙ. ‘‘ඨිතාවසා ධාතු ධම්මට්ඨිතතා ධම්මනියාමතා’’තිආදීසු පච්චයුප්පන්නෙ.

In the sense of merit. In “designations, linguistic expressions, appellations,” and so on, in the sense of designation. In “Pārājika offenses, Saṅghādisesa offenses,” and so on, in the sense of transgression. In “Here, a bhikkhu knows the Dhamma—suttas, geyyas, and vyākaraṇas,” and so on, in the sense of learning. In “At that time, there are phenomena. One dwells contemplating phenomena in phenomena,” and so on, in the sense of non-sentience and lifelessness. In “subject to birth, subject to aging, subject to death,” and so on, in the sense of modification. In “of the six Buddha-qualities,” and so on, in the sense of quality. In “knowledge of cause is the analytical knowledge of Dhamma,” and so on, in the sense of cause. In “the established element, the stability of Dhamma, the orderliness of Dhamma,” and so on, in the sense of what has arisen from conditions.

අථ වා ධම්මසද්දො පරියත්තිසච්චසමාධිපඤ්ඤාපකතිපුඤ්ඤාපත්තිඤෙය්‍යාදීසු බහූසු අත්ථෙසු දිට්ඨප්පයොගො. තථා හි ‘‘ඉධ භික්ඛු ධම්මං පරියාපුණාතී’’තිආදීසු පරියත්තියං දිස්සති. ‘‘දිට්ඨධම්මො පත්තධම්මො’’තිආදීසු සච්චෙ. ‘‘එවංධම්මා තෙ භගවන්තො අහෙසු’’න්තිආදීසු සමාධිම්හි. ‘‘සච්චං ධම්මො ධිති චාගො’’ති එවමාදීසු පඤ්ඤායං. ‘‘ජාතිධම්මානං භික්ඛවෙ සත්තාන’’න්ති එවමාදීසු පකතියං. ‘‘ධම්මො හවෙ රක්ඛති ධම්මචාරි’’න්ති එවමාදීසු පුඤ්ඤෙ. ‘‘චත්තාරො පාරාජිකා ධම්මා’’තිආදීසු [Pg.339] ආපත්තියං. ‘‘කුසලා ධම්මා’’තිආදීසු ඤෙය්‍යෙ. එවං ධම්මසද්දප්පවත්තිවිසයා විවිධා අට්ඨකථාචරියෙහි දස්සිතා, තත්ථ තත්ථ පන ආදිසද්දෙන යුත්තිවිසයාදයො ච අත්ථා ගහෙතබ්බා. තථා හි ධම්මසද්දො –

Alternatively, the word “Dhamma” is seen applied in many meanings such as learning, truth, concentration, wisdom, nature, merit, transgression, the knowable, and so on. For instance, in phrases like “Here, a bhikkhu learns the Dhamma,” and so on, it is seen in the sense of learning. In “One who has seen Dhamma, attained Dhamma,” and so on, it refers to truth. In “Such were the qualities of those Blessed Ones,” and so on, it refers to concentration. In “Truth, Dhamma (wisdom), steadfastness, generosity,” and similar phrases, it refers to wisdom. In “Bhikkhus, beings are subject to birth,” and so on, it refers to nature. In “Dhamma, indeed, protects one who practices Dhamma,” and so on, it refers to merit. In “The four Pārājika offenses,” and so on, it refers to transgression. In “Wholesome phenomena,” and so on, it refers to the knowable. Thus, the various domains in which the word “Dhamma” is applied have been shown by the commentators. In each case, meanings such as appropriateness and others should be understood accordingly. Indeed, the word “Dhamma”—

‘‘නෙස ධම්මො මහාරාජ, යං ත්වං ගච්ඡෙය්‍ය එකකො;

අහම්පි තෙන ගච්ඡාමි, යෙන ගච්ඡසි ඛත්තියා’’ති

“Great king, it is not proper that you should go alone; I also go by that path by which you go, O warrior.”

ආදීසු යුත්තියං වත්තති. ‘‘මනඤ්ච පටිච්ච ධම්මෙ ච උප්පජ්ජති මනොවිඤ්ඤාණ’’න්තිආදීසු විසයෙ. ‘‘සතඤ්ච ධම්මො න ජරං උපෙතී’’ති එත්ථ නිබ්බානෙ වත්තති. තත්‍ර යා නිස්සත්තතා, සා එව නිජ්ජීවතා. යො ච හෙතු, සො එව පච්චයො.

And so on, it functions in the sense of appropriateness. In “Depending on mind and phenomena, mind-consciousness arises,” and so on, it is seen in the sense of object. In “And the Dhamma of the good does not age,” here it refers to Nibbāna. There, whatever is non-sentience, that itself is lifelessness. And whatever is the cause, that itself is the condition.

ඉච්චෙවං –

Thus indeed—

පරියත්තිපච්චයෙසු, ගුණෙ නිස්සත්තතාය ච;

සභාවෙ චෙව පඤ්ඤායං, පුඤ්ඤෙ පඤ්ඤත්තියම්පි ච.

In learning and conditions, in quality and non-sentience; And in nature and wisdom, in merit and designation as well.

ආපත්තියං විකාරෙ ච, පච්චයුප්පන්නකෙපි ච;

සච්චසමාධිපකති-ඤෙය්‍යෙසු යුත්තියම්පි ච;

විසයෙ චෙව නිබ්බානෙ, ධම්මසද්දො පවත්තති.

In transgression and modification, and also in what has arisen from conditions; In truth, concentration, nature, and the knowable, and in appropriateness; In object and Nibbāna, the word “Dhamma” is applied.

කෙචි පන ධම්මසද්දස්ස පවත්තිවිසයානං දසධාව පරිච්ඡෙදං වදන්ති.

Some, however, state a tenfold division of the spheres of application of the term 'dhamma'.

ඤෙය්‍යමග්ගෙ ච නිබ්බානෙ, සභාවෙ අථ ජාතියං;

මනෙ විසයපුඤ්ඤෙසු, භාවෙ පාවචනෙපි ච;

ඉමෙසු දසස්වත්ථෙසු, ධම්මසද්දො පවත්තති.

In the knowable, the path, and Nibbāna; in inherent nature and in birth; in the mind, in sense objects, and in merits; in existence and also in the teaching; in these ten meanings the term 'dhamma' is used.

තත්‍ර අත්ථුද්ධාරොති සමානසද්දවචනීයානං අත්ථානං උද්ධරණං අත්ථුද්ධාරො.

Therein, 'extraction of meaning' is the extraction of meanings from homonymous terms; this is the extraction of meaning.

රකාරන්තධාතුරූපානි.

Root forms ending in 'ra'.

ලකාරන්තධාතු

Roots ending in 'la'.

පාල [Pg.340] රක්ඛණෙ. ‘‘රක්ඛණං, තාණං, ගොපනං, අවනං, පාලනං, රක්ඛා, රක්ඛණා, ගුත්ති’’ ඉච්චෙතෙ පරියායා. පාලෙති, පාලයති. පාලකො, බුද්ධපාලො. අම්බපාලී ගණිකා. සමො භවතු පාලිනා. පාලිතො, පාලනං, පාළි.

Pāl, in the sense of protection. 'Protection, shelter, guarding, defense, preservation, protection, the act of protecting, security'—these are synonyms. He protects. A protector, Buddhapāla. Ambapālī the courtesan. May he be equal to the protector. Protected, protection, Pāḷi.

එත්ථ පාළීති අත්ථං පාලෙතීති පාළි, ලස්ස ළත්තං. අථ වා අන්තොදකං රක්ඛණට්ඨෙන මහතො තළාකස්ස ථිරා මහතීති පාළි වියාති පාළි, පරියත්තිධම්මො. අපරො නයො පකට්ඨානං උක්කට්ඨානං සීලාදිඅත්ථානං බොධනතො සභාවනිරුත්තිභාවතො බුද්ධාදීහි භාසිතත්තා ච පකට්ඨානං වචනප්පබන්ධානං ආළීති පාළි.

Herein, 'Pāḷi' is so called because it protects the meaning; hence pāḷi, with the l becoming ḷ. Or, just as a great and firm embankment (pāḷi) of a large lake protects the water within, so too is the Pāḷi, the scriptural teaching (pariyattidhammo). Another method: because it makes known the meaning of excellent and sublime things such as virtue, because of its nature as the definitive language, and because it was spoken by the Buddha and others, it is a 'row' (āḷi) of excellent verbal compositions, hence 'Pāḷi'.

පාළිසද්දො පාළිධම්මෙ, තළාකපාළියම්පි ච;

දිස්සතෙ පන්තියඤ්චෙව, ඉති ඤෙය්‍යං විජානතා.

The word 'Pāḷi' is seen in the sense of the Pāḷi Dhamma, and also of a lake's embankment; it is also seen in the sense of a row; thus it should be understood by the discerning.

අයඤ්හි ‘‘පාළියා අත්ථමුපපරික්ඛන්තී’’තිආදීසු පරියත්තිධම්මසඞ්ඛාතෙ පාළිධම්මෙ දිස්සති. ‘‘මහතො තළාකස්ස පාළී’’තිආදීසු තළාකපාළියං. ‘‘පාළියා නිසීදිංසූ’’තිආදීසු පන්තියං, පටිපාටියා නිසීදිංසූති අත්ථො. ඉමස්මිං පනත්ථෙ ධාතුයා කිච්චං නත්ථි. පාටිපදිකො හි පන්තිවාචකො පාළිසද්දො.

For this word is seen in the Pāḷi Dhamma, which is reckoned as the scriptural teaching, in such phrases as 'examining the meaning of the Pāḷi.' In such phrases as 'the embankment of a great lake,' it is seen in the sense of a lake's embankment. In such phrases as 'they sat in a row,' it is seen in the sense of a row; the meaning is 'they sat in sequence.' In this last meaning, however, the root has no function, for the word 'Pāḷi' denoting a row is a nominal stem.

තිල සිනෙහනෙ. තෙලෙති, තෙලයති. තෙලං, තිලො, තිලං.

Til, in the sense of oiling. He oils; he lubricates. Oil, the sesame plant, a sesame seed.

තත්ථ තිලොති තිලගච්ඡො. තිලන්ති තප්ඵලං. තතො පන නික්ඛන්තො සිනෙහො තෙලං. සො හි ‘‘තිලානං ඉදන්ති තෙල’’න්ති වුච්චති. යදි එවං ‘‘සාසපතෙල’’න්තිආදිවචනං න යුජ්ජෙය්‍යාති? නො න යුජ්ජති, ‘‘තිලසිනෙහනෙ’’ති එවං වුත්තාය තිලධාතුයා සාමඤ්ඤතො යස්ස [Pg.341] කස්සචි සිනෙහස්ස වචනතො. තෙන ‘‘සාසපතෙලං, මධුකතෙල’’න්තිආදයො සාසනෙ පයොගා දිස්සන්ති. මයං පන තිලධාතුවසෙන නිප්ඵන්නානං තිලගච්ඡතප්ඵලවාචකානං ‘‘තිලො, තිල’’න්ති සද්දරූපානං පකාසනමුඛෙන ‘‘තිලානං ඉදන්ති තෙල’’න්ති වදාම, න පන තෙන වචනෙන සාසපාදීනං සිනෙහස්ස අතෙලත්තං වදාම. අථ කිඤ්චරහීති චෙ? තද්ධිතවිධානෙ විඤ්ඤුනං කොසල්ලත්ථං තිලසද්දං පටිච්ච ‘‘තිලානං ඉදන්ති තෙල’’න්ති වදාම. සිනෙහසඞ්ඛාතස්ස සාසපාදීනං තෙලස්ස වචනං න ජහාම, තස්මා උදාහරණප්පකාසනෙ ‘‘තිලො, තිලං, තෙල’’න්ති අවත්වා ‘‘තෙලං, තිලො, තිල’’න්ති අම්හෙහි වුත්තං. ඉදඤ්හි වචනං තෙලස්ස සාමඤ්ඤතො සිනෙහෙ පවත්තිං දීපෙති. තෙනෙව ච සාසනෙ ‘‘තිලතෙලං, සාසපතෙල’’න්තිආදිනා විසෙසවචනම්පි දිස්සතීති නිට්ඨමෙත්ථාවගන්තබ්බං. අපිච තෙලසද්දො යෙභුය්‍යෙන තිලතෙලෙ වත්තති, යථා මිගසද්දො හරිණමිගෙතිපි දට්ඨබ්බං.

Therein, tilo refers to the sesame plant; tilaṃ means its fruit. The unctuous substance extracted from it is telaṃ (oil). For it is said: 'This of the sesame seeds is oil.' If so, would expressions such as 'mustard oil' not be correct? No, it is not incorrect, because of the general application to any unctuous substance of the root til, which is stated in the sense of 'oiling.' Thus, usages such as 'mustard oil' and 'madhuka oil' are seen in the teaching. We, however, explain 'oil' as 'this of the sesame seeds' by way of demonstrating the word-forms tilo and tilaṃ, which are derived from the root til and denote the sesame plant and its fruit; but by this statement we do not deny that the unctuous substance of mustard and so on is oil. If you ask what the reason is, we say 'this of the sesame seeds is oil' based on the word tila for the sake of the skill of the wise in forming secondary derivatives. We do not abandon the word 'oil' for the unctuous substance of mustard and so on. Therefore, in presenting the examples, we have said 'oil, sesame plant, sesame seed' (telaṃ, tilo, tilaṃ) instead of 'sesame plant, sesame seed, oil' (tilo, tilaṃ, telaṃ). This statement shows the general application of 'oil' to any unctuous substance. For this very reason, specific expressions such as 'sesame oil' and 'mustard oil' are also seen in the teaching. This should be understood as the conclusion here. Furthermore, the word 'oil' is mostly used for sesame oil, just as the word miga (beast) should be understood as also used for a deer.

ජල අපවාරණෙ. ජාලෙති, ජාලයති. ජාලං, ජාලා. ජාලන්ති මච්ඡජාලං. ජාලාති අග්ගිජාලා.

Jal, in the sense of kindling. He kindles. A net, a flame. Jālaṃ means a fish-net. Jālā means a flame of fire.

ඛල සොචෙය්‍යෙ. සොචෙය්‍යං සුචිභාවො. ඛාලෙති, ඛාලයති. පක්ඛාලෙති, පක්ඛාලයති.

Khal, in the sense of purity. Purity is the state of being clean. He washes. He washes off; he rinses.

තල පතිට්ඨායං. තාලෙති, තාලයති. තාලො, තලං.

Tal, in the sense of establishing. He establishes; he fixes. Palmyra tree, a surface.

එත්ථ තාලොති තිණරාජරුක්ඛො. තලන්ති පාණිතලභූමිතලාදි. තඤ්හි තාලයති පතිට්ඨාති එත්ථ වත්ථුජාතන්ති තලං.

Herein, tālo means the palmyra tree. Talaṃ refers to the palm of the hand, the surface of the ground, and so on. It is called talaṃ because a collection of things is established or stands firm on it.

තුල උම්මානෙ. තොලෙති, තොලයති.

Tul, in the sense of weighing. He weighs.

දුල [Pg.342] උක්ඛෙපෙ. උක්ඛෙපො උද්ධං ඛිපනං. දොලෙති, දොලයති. දොලා.

Dul, in the sense of tossing up. Tossing up is throwing upwards. He swings. A swing.

එත්ථ ච දොලියති උක්ඛිපියති යත්ථ නිපන්නො දාරකො, යථානිපන්නකො වාති දොලා.

And here, that in which a child who is lying down, or anyone lying down, is swung or tossed up, is a dolā.

වුල නිම්මජ්ජනෙ. වොලෙති, වොයලති.

Vul, in the sense of immersing. He immerses.

මීල නිමීලනෙ. මීලෙති, මීලයති. මීලනං, උම්මීලනං, නිමීලනං.

Mīl, in the sense of closing the eyes. He closes the eyes. Closing, opening, shutting.

මූල රොහනෙ. මූලෙති, මූලයති. මූලං. එසා හි යදා පතිට්ඨායං වත්තති, තදා භූවාදිගණිකා, ‘‘මූලතී’’ති චස්සා රූපං.

Mūl, in the sense of rooting. He causes to take root; he establishes. A root. When this root is used in the sense of establishing, it belongs to the bhū-group, and its form is mūlati.

තත්ථ මූලන්ති මූලයති රූහති රුක්ඛාදි එතෙනාති මූලං. අථ වා මූලයති ඡින්නොපි කොචි එතෙන අච්ඡින්නෙන පුනදෙව රූහතීති මූලං. වුත්තඤ්හි –

Herein, a mūla is so called because by means of it a tree or the like is caused to take root and grows. Or, it is a mūla because by means of it, when it is uncut, something that has been cut grows again. For it has been said:

‘‘යථාපි මූලෙ අනුපද්දවෙ දළ්හෙ,ඡින්නොපි රුක්ඛො පුනදෙව රූහති;

එවම්පි තණ්හානුසයෙ අනූහතෙ,නිබ්බත්තති දුක්ඛමිදං පුනප්පුන’’න්ති;

Just as a tree with roots unharmed and firm, though cut down, grows up again, so too, as long as the underlying tendency to craving is not uprooted, this suffering is generated again and again.

මූලසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරො හෙට්ඨා භූවාදිගණෙ වුත්තො.

The extraction of the meaning of the word mūla has been stated below under the bhū-group.

කල පිල ඛෙපෙ. කාලෙති, කාලයති. කාලො. පිලෙති, පිලයති.

Kal and pil, in the sense of casting. He casts. Time. He casts.

එත්ථ කාලොති සමයොපි මච්චුපි. තත්‍ර සමයො තෙසං තෙසං සත්තානං ආයුං කාලයති ඛෙපෙති දිවසෙ දිවසෙ අප්පං අප්පං කරොතීති කාලොති වුච්චති. වුත්තම්පි චෙතං –

Herein, kālo means both time and death. Therein, time is called kālo because it casts away, that is, it diminishes, the lifespan of beings day by day, making it ever less; thus it is called kālo. And this has been said:

‘‘කාලො ඝසති භූතානි, සබ්බානෙව සහත්තනා;

යො ච කාලඝසො භූතො, සභූතපචනිංපචී’’ති.

Time devours all beings, including itself; but he who devours time has cooked the cooker of all beings.

මච්චු [Pg.343] පන කාලයති තෙසං තෙසං සත්තානං ජීවිතං ඛෙපෙති සමුච්ඡෙදවසෙන නාසෙතීති කාලොති වුච්චති. තෙනාහු අට්ඨකථාචරියා ‘‘කාලොති මච්චු. කාලයති සත්තානං ජීවිතං නාසෙතීති කාලො. කාලෙන මච්චුනා කතො නාසිතොති කාලකතො’’ති. ‘‘මරණං හින්දං මච්චු මට්ටු චුති කාලො අන්තකො නික්ඛෙපො’’ති මරණස්සාභිධානානි.

Death, however, is called kālo because it casts away, that is, consumes, the life of beings, destroying it by way of complete annihilation. Therefore the commentators have said: 'Kālo means death. It is kālo because it casts away, that is, destroys, the life of beings. One whose end is made (kato) by time (kālena), that is, by death, is kālakato (deceased).' 'Death (maraṇaṃ), dying (maccu, maṭṭu), passing away (cuti), time (kālo), the end-maker (antako), the laying down (nikkhepo)'—these are designations for death.

සුල්ල සජ්ජනෙ. සුල්ලෙති, සුල්ලයති.

Sull, in the sense of preparing. He impales.

ඉල පෙරණෙ. ඉලෙති, ඉලයති.

Il, in the sense of moving. He moves.

වල භරණෙ. වාලෙති, වාලයති. වාලො.

Vala, in the sense of bearing. He bears; he carries. Horse-hair.

ලල ඉච්ඡායං. ලලෙති, ලලයති.

Lala, in the sense of desire. He desires; he sports.

දල විදාරණෙ. දාලෙති, දාලයති, පදාලෙති, පදාලයති. කුදාලො.

Dala, in the sense of splitting. He splits; he splits apart. A spade.

කල ගතිසඞ්ඛ්‍යානෙසු. කාලෙති, කාලයති. කාලො, කලා. කලාති අවයවො. සා හි කාලයිතබ්බා සඞ්ඛායිතබ්බාති කලා.

Kala, in the senses of motion and enumeration. He drives; he enumerates. Time, a portion. A kalā is a part. It is called kalā because it is to be impelled or to be enumerated.

සීල උපධාරණෙ. උපධාරණං භුසො ධාරණං, පතිට්ඨාවසෙන ආධාරභාවො. සීලෙති, සීලයති. සීලං, සීලනං.

Sīla, in the sense of upholding. Upholding is firm retention, the state of being a support in the sense of a foundation. He practises. Virtue, concentration.

එත්ථ සීලන්ති සීලෙති උපධාරෙති තංසමඞ්ගීපුග්ගලං අපායෙසු උප්පත්තිනිවාරණවසෙන භුසො ධාරෙතීති සීලං. අථ වාසීලියති උපචාරියති සප්පුරිසෙහි හදයමංසන්තරං උපනෙත්වා ධාරියතීති සීලං. සීලනන්ති භූවාදිගණෙ අවිප්පකිණ්ණතාසඞ්ඛාතං සමාධානං වුච්චති. තත්ථ ‘‘සීලතී’’ති රූපං, ඉධ පන ආධාරභාවසඞ්ඛාතං උපධාරණං වුච්චති. එත්ථ ච ‘‘සීලෙති, සීලයතී’’ති රූපානි. අට්ඨකථාසු හි ‘‘කුසලානං ධම්මානං [Pg.344] පතිට්ඨාවසෙන ආධාරභාවො උපධාරණ’’න්ති වුත්තො.

Herein, sīla is so called because it upholds: it firmly holds the person endowed with it by preventing his rebirth in the planes of misery. Or, it is sīla because it is practised, that is, frequented, by good people, being held by them as dear to their hearts. Sīlana in the bhū-group refers to concentration, defined as non-distraction. There the form is sīlati. Here, however, upholding, defined as the state of being a support, is meant. And here the forms are sīleti and sīlayati. For in the commentaries it is said: 'Upholding is the state of being a support, in the sense of a foundation, for wholesome qualities.'

වෙල කාලොපදෙසෙ. වෙලෙති, වෙලයති. වෙලා. කෙචි ‘‘වෙල ඉති ධාතුසද්දො න හොතී’’ති වදන්ති, තං න ගහෙතබ්බං, පොරාණෙහි සද්දසත්ථවිදූහි ‘‘වෙලයතී’’ති රූපස්ස දස්සිතත්තා.

Vela, in the sense of indicating time. He indicates time. Time. Some say, 'The root-word vela does not exist,' but this should not be accepted, since the form velayati has been shown by the ancient grammarians.

පල මූල ලවනපවනෙසු. ලවනං ඡෙදනං, පවනං සොධනං. පාලෙති, පාලයති. පලං. පලං නාම මානවිසෙසො. ලොකස්ස විමතිං පාලෙති ලුනාති සොධෙති චාති පලං. මූලෙති, මූලයති. සද්දසත්ථවිදූ පන ‘‘මූලයති කෙදාරං, මූලයති ධඤ්ඤ’’න්ති පයොගං වදන්ති.

Pala and Mūla, in the senses of cutting and cleansing. Cutting is severing; cleansing is purifying. From Pala: Pāleti, pālayati: he protects. Palaṃ: a pala. A pala is a specific measure. It is called a pala because it protects from, cuts off, and cleanses the world's doubt. From Mūla: Mūleti, mūlayati: he prices. Grammarians, however, state the usage: 'He prepares the field, he buys the grain.'

ථූල පරිබ්‍රූහනෙ. පරිබ්‍රූහනං වඩ්ඪනං. ථූලෙති, ථූලයති. ථූලො පුරිසො. ථූලා ජවෙන හායන්ති.

Thūla, in the sense of making stout. Making stout is increasing. Thūleti, thūlayati: he makes stout. A stout man. The stout decline with speed.

පල ගතියං. පලෙති, පලයති. අත්ථං පලෙති න උපෙති සඞ්ඛං. පලෙති රසමාදාය. යථා සුත්තගුළං යත්තකෙහි සුත්තෙහි වෙඨිතං, තත්තකෙහි එව පලයති.

Pala, in the sense of going. He goes away. 'He goes to ruin, he does not come to be reckoned.' 'He goes away, taking the essence.' Just as a ball of thread that has been wound with a number of threads unwinds by just that much.

චිඞ්ගුල පරිබ්භමනෙ. චිඞ්ගුලෙති, චිඞ්ගුලයති. චිඞ්ගුලයිත්වා. අත්‍රායං පාළි ‘‘යාවතිකා අභිසඞ්ඛාරස්ස ගති, තාවතිකං ගන්ත්වා චිඞ්ගුලයිත්වා භූමියං පපතී’’ති. තත්ථ චිඞ්ගුලයිත්වාති පරිබ්භමිත්වා.

Ciṅgula, in the sense of whirling. Ciṅguleti, ciṅgulayati: it whirls. Ciṅgulayitvā: having whirled. Here the Pāli text is: 'As far as the motion of the volitional formation extends, having gone that far, it whirls and falls to the ground.' Therein, 'ciṅgulayitvā' means 'having whirled'.

ලකාරන්තධාතුරූපානි.

The forms of roots ending in 'l'.

වකාරන්තධාතු

Roots ending in 'v'.

දිවු පරිකූජනෙ. පරිකූජනං ගජ්ජනං. දෙවෙති, දෙවයති. දෙවො ච පරිදෙවිත්වා. දෙවොති මෙඝො.

Divu, in the sense of lamenting. Lamenting is thundering. Deveti, devayati: he laments. 'And the god, having lamented.' Devo means the cloud.

දිවු [Pg.345] අද්දනෙ. අද්දනං ගන්ධපිසනන්ති වදන්ති. දෙවෙති, දෙවයති.

Divu, in the sense of rubbing. Addana is said to mean rubbing with perfume. Deveti, devayati: he rubs.

චිව භාසායං. චිවෙති, චිවයති.

Civa, in the sense of speaking. Civeti, civayati: he speaks.

වකාරන්තධාතුරූපානි.

Forms of roots ending in 'v'.

සකාරන්තධාතු

Roots ending in 's'.

පුස පොසනෙ. පොසෙති, පොසයති. ඉමානි රූපානි කිඤ්චාපි භූවාදිගණිකං ‘‘පොසෙතී’’ති රූපං පටිච්ච හෙතුකත්තුරූපානි විය දිස්සන්ති, තථාපි ‘‘අඤ්ඤෙපි දෙවො පොසෙතී’’තිආදිකස්ස චුරාදිගණිකරූපස්ස දස්සනතො සුද්ධකත්තුවසෙන වුත්තානීති දට්ඨබ්බං. උභින්නං පන කාරිතට්ඨානෙ ‘‘පොසාපෙති, පොසාපයතී’’ති හෙතුකත්තුරූපානි ඉච්ඡිතබ්බානි.

Pusa, in the sense of nourishing. Poseti, posayati: he nourishes. Although these forms appear like causative forms, such as `poseti` which can be derived from the Bhū-group root, they should be understood as simple active forms of the Curādi-group, as seen in instances like 'another god also nourishes.' However, in causative constructions, the forms `posāpeti` and `posāpayati` should be used.

පෙස පටිහරණෙ. පෙසෙති, පෙසයති.

Pesa, in the sense of sending or dispatching. Peseti, pesayati: he sends; he dispatches.

පිස බලපාණනෙසු. පිසෙති, පිසයති.

Pisa, in the sense of crushing or striking. Piseti, pisayati: he crushes.

පසි නාසනෙ. පංසෙති, පංසයති.

Pasi, in the sense of destroying. Paṃseti, paṃsayati: he destroys.

ජසි රක්ඛණෙ. ජංසෙති, ජංසයති.

Jasi, in the sense of protecting. Jaṃseti, jaṃsayati: he protects.

සිලෙස සිලෙසනෙ. සිලෙසෙති, සිලෙසයති. සිලෙසො.

Silesa, in the sense of joining. Sileseti, silesayati: he joins. Sileso: joining.

ලූස හිංසායං. ලූසෙති, ලූසයති.

Lūsa, in the sense of harming. Lūseti, lūsayati: he harms.

පුන්ස අභිමද්දනෙ. නකාරො නිග්ගහීතත්ථං. පුංසෙති, පුංසයති. නපුංසකො. ධාතුනකාරස්ස ලොපෙ ‘‘පොසො’’ ඉච්චපි රූපං.

Punsa, in the sense of subduing. The 'na' is for the purpose of nasalization. Puṃseti, puṃsayati: he subdues. Napuṃsako: neuter. With the elision of the 'na' of the root, the form 'poso' also occurs.

තත්ථ න පුංසකොති ඉත්ථිභාවපුම්භාවරහිතො පුග්ගලො. සො හි පුරිසො විය සාතිසයං පච්චාමිත්තෙ න පුංසෙති අභිමද්දනං [Pg.346] කාතුං න සක්කොතීති නපුංසකොති වුච්චති. කෙචි පන ‘‘න පුමා, න ඉත්ථී’’ති නපුංසකොති වචනත්ථං වදන්ති. තථා හි සද්දසත්ථවිදූ තං පුග්ගලං නපුංසකලිඞ්ගවසෙන නපුංසකන්ති වදන්ති.

Herein, 'napuṃsaka' means a person devoid of the state of being a woman or a man. For he, unlike a man, cannot excessively subdue enemies, cannot crush them, hence he is called 'napuṃsaka.' Some, however, state the meaning of 'napuṃsaka' as 'not male, not female.' Thus, indeed, grammarians speak of that person as 'napuṃsaka' in the sense of the neuter gender.

ධූස කන්තිකරණෙ. ධූසෙති, ධූසයති.

Dhūsa, in the sense of cutting. Dhūseti, dhūsayati: he cuts.

රුස රොසනෙ. රොසනං කොපකරණං. රොසෙති, රොසයති. රොසො. රොසොති කොධො.

Rusa, in the sense of angering. Rosana means causing anger. Roseti, rosayati: he angers. Roso: anger. Roso means anger.

බ්‍යුස උස්සග්ගෙ. බ්‍යොසෙති, බ්‍යොසයති.

Byusa, in the sense of abandoning. Byoseti, byosayati: he abandons.

ජස හිංසායං. ජාසෙති, ජාසයති.

'Jasa'—in the sense of harming. 'Jāseti,' 'jāsayati'—he harms.

දංස දංසනෙ. දංසෙති, දංසයති. දංසනො. දංසනොති දන්තො. දංසන්ති ඛාදනීයං වා භොජනීයං වා එතෙනාති දංසනො.

'Daṃsa'—in the sense of biting. 'Daṃseti,' 'daṃsayati'—he bites. 'Daṃsano'—biter. 'Daṃsano' means tooth. They bite chewable or edible things with this, hence it is 'daṃsano'.

දසි දස්සනෙ ච. චකාරො දංසනං අපෙක්ඛති. දංසෙති, දංසයති. විදංසෙති, විදංසයති සූරියො ආලොකං.

'Dasi'—in the sense of seeing, and also biting. The particle 'ca' refers to 'daṃsana' (biting). 'Daṃseti,' 'daṃsayati'—he shows. The sun illuminates the light.

තස්ස සන්තජ්ජනෙ. තස්සෙති, තස්සයති පුරිසො චොරෙ.

'Tassa'—in the sense of threatening. 'Tasseti,' 'tassayati'—the man threatens the thieves.

වස්සු සත්තිබන්ධනෙ. සත්තිබන්ධනං සමත්ථතාකරණං. වස්සෙති, වස්සයති.

'Vassu'—in the sense of making capable. 'Sattibandhana' means making capable. 'Vasseti,' 'vassayati'—he makes capable.

ජස තාළනෙ. තාළනං පහරණං. ජාසෙති, ජාසයති.

'Jasa'—in the sense of striking. 'Tāḷana' means striking. 'Jāseti,' 'jāsayati'—he strikes.

පස බන්ධනෙ. පාසෙති, පාසයති. පාසො. පාසන්ති බන්ධන්ති සත්තෙ එතෙනාති පාසො, සකුණපාසාදි.

'Pasa'—in the sense of binding. 'Pāseti,' 'pāsayati'—he ensnares. 'Pāso'—snare. They bind beings with this, hence it is a 'pāso', like a bird snare and so on.

ඝුසි විසද්දනෙ. විසද්දනං උග්ඝොසනං. ඝොසෙති, ඝොසයති. ඝොසො.

'Ghusi'—in the sense of proclaiming. 'Visaddana' means proclaiming aloud. 'Ghoseti,' 'ghosayati'—he proclaims. 'Ghoso'—proclamation.

ලස සිල්‍යයොගෙ. සිල්‍යයොගො ලාසියං නාටකනාටනං රෙචකදානං. ලාසෙති, ලාසයති. ලාසෙන්තො, ලාසෙන්තී[Pg.347]. අත්‍රායං පාළි ‘‘වාදෙන්තියාපි ලාසෙන්ති, නච්චන්තියාපි ලාසෙන්ති, ලාසෙන්තියාපි නච්චන්තී’’ති. තත්ථ ලාසෙන්තීති යා උප්ලවමානා විය උට්ඨහිත්වා ලාසියනාටකං නාටෙන්ති, රෙචකං දෙන්ති.

'Lasa'—in the sense of graceful dancing. 'Silyayoga' means graceful dancing, performing dramas, and giving gestures. 'Lāseti,' 'lāsayati'—he dances gracefully. 'Lāsento,' 'lāsentī'—dancing gracefully (masc.), dancing gracefully (fem.). Here is the Pāli text: "Even while playing music, they dance gracefully; even while dancing, they dance gracefully; even while dancing gracefully, they dance." In this context, 'lāsentī' refers to those who, having risen as if leaping up, perform the lāsiyā dance and give gestures.

භූස අලඞ්කාරෙ. භූසෙති, භූසයති. විභූසෙති, විභූසයති. භූසනං, විභූසනං.

'Bhūsa'—in the sense of adorning. 'Bhūseti,' 'bhūsayati'—he adorns. 'Vibhūseti,' 'vibhūsayati'—he embellishes. 'Bhūsanaṃ,' 'vibhūsanaṃ'—adornment, embellishment.

වස සිනෙහනඡෙදාවහරණෙසු. අවහරණං චොරිකාය ගහණං. වාසෙති, වාසයති. වසා.

'Vasa'—in the sense of affection, cutting, and removing. 'Avaharaṇa' means taking by theft. 'Vāseti,' 'vāsayati'—he removes. 'Vasā'—fat.

තාස වාරණෙ. වාරණං නිවාරණං. තාසෙති, තාසයති.

'Tāsa'—in the sense of preventing. 'Vāraṇa' means preventing. 'Tāseti,' 'tāsayati'—he prevents.

ධස උඤ්ඡෙ. ධාසෙති, ධාසයති.

'Dhasa'—in the sense of gleaning. 'Dhāseti,' 'dhāsayati'—he gleans.

භස ගහණෙ. භාසෙති, භාසයති.

'Bhasa'—in the sense of taking. 'Bhāseti,' 'bhāsayati'—he takes.

පුස ධාරණෙ. පොසෙති, පොසයති, ආභරණං ධාරෙතීති අත්ථො.

'Pusa'—in the sense of holding. 'Poseti,' 'posayati'—he holds; the meaning is 'he wears ornaments'.

තුසි පිසි කුසි දසි භාසායං. තුංසෙති, තුංසයති. පිංසෙති, පිංසයති. කුංසෙති, කුංසයති. දංසෙති, දංසයති.

'Tusi,' 'Pisi,' 'Kusi,' 'Dasi'—in the sense of speaking. 'Tuṃseti,' 'tuṃsayati'—he speaks. 'Piṃseti,' 'piṃsayati'—he speaks. 'Kuṃseti,' 'kuṃsayati'—he speaks. 'Daṃseti,' 'daṃsayati'—he speaks.

ඛුසි අක්කොසනෙ. ඛුංසෙති, ඛුංසයති. ඛුංසනා.

'Khusi'—in the sense of scolding. 'Khuṃseti,' 'khuṃsayati'—he scolds. 'Khuṃsanā'—scolding.

ගවෙස මග්ගනෙ. ගවෙසෙති, ගවෙසයති. ගවෙසකො, ගවෙසිතො, ගවෙසනා, ගවෙට්ඨි.

'Gavesa'—in the sense of searching. 'Gaveseti,' 'gavesayati'—he searches. 'Gavesako'—seeker, 'gavesito'—searched, 'gavesanā'—searching, 'gaveṭṭhi'—investigation.

වාස උපසෙවායං. වාසෙති, වාසයති. වාසො, ආවාසො.

'Vāsa'—in the sense of dwelling. 'Vāseti,' 'vāsayati'—he dwells, he causes to dwell. 'Vāso,' 'āvāso'—dwelling, habitation.

හිසි හිංසායං. හිංසෙති, හිංසයති.

'Hisi'—in the sense of harming. 'Hiṃseti,' 'hiṃsayati'—he harms.

නිවාස අච්ඡාදනෙ. වත්ථං නිවාසෙති, නිවාසයති. පුබ්බණ්හසමයං නිවාසෙත්වා.

'Nivāsa'—in the sense of covering. 'Vatthaṃ nivāseti, nivāsayati'—he puts on a garment, he causes a garment to be put on. 'Pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā'—having dressed in the forenoon.

අංස [Pg.348] සඞ්ඝාතෙ. අංසෙති, අංසයති. අංසො, අංසා.

'Aṃsa'—in the sense of joining. 'Aṃseti,' 'aṃsayati'—he joins, he causes to join. 'Aṃso,' 'aṃsā'—a shoulder, shoulders.

එත්ථ ච අංසොති කොට්ඨාසොපි ඛන්ධොපි වුච්චති. අංසාති අරිසරොගො.

And here, 'aṃso' is said to mean both a portion and an aggregate. 'Aṃsā' means a disease of the shoulder.

මිස සජ්ජනෙ. මෙසෙති, මෙසයති.

'Misa'—in the sense of preparing. 'Meseti,' 'mesayati'—he prepares, he causes to prepare.

රස අස්සාදනෙ. රසෙති, රසයති. රසො. රසියතෙ අස්සාදියතෙ ජනෙහීති රසො.

'Rasa'—in the sense of tasting. 'Raseti,' 'rasayati'—he tastes, he causes to taste. 'Raso'—taste. It is called 'raso' because it is tasted and savored by people.

රස සිනෙහනෙ. රසෙති, රසයති. රසො.

'Rasa'—in the sense of affection. 'Raseti,' 'rasayati'—he shows affection, he causes to show affection. 'Raso'—affection.

තත්ථ රසෙතීති සිනෙහති. රසොති සිනෙහො, සිනෙහසම්බන්ධො සාමග්ගිරසොති වුච්චති, යං සන්ධාය බ්‍රාහ්මණා භගවන්තං ‘‘අරසරූපො සමණො ගොතමො’’ති අවොචුං.

Therein, 'raseti' means to show affection. 'Raso' means affection; the connection of affection is called 'the essence of harmony,' referring to which the brahmins said of the Blessed One, 'The ascetic Gotama is without essence.'

සිය අසබ්බප්පයොගෙ. සෙසෙති, සෙසයති. සෙසො. විපුබ්බො අතිසයෙ, විපුබ්බො අතිසයෙ, විපුබ්බො සිසධාතු අතිසයෙ වත්තති, විසෙසෙති, විසෙසයති. විසෙසො, විසිට්ඨො, විසෙසනං.

'Siya'—in the sense of non-universal application. 'Seseti,' 'sesayati'—he leaves a remainder, he causes a remainder to be left. 'Seso'—remainder. When prefixed with 'vi', it is in the sense of excellence; when prefixed with 'vi', it is in the sense of excellence; the root 'sis' prefixed with 'vi' functions in the sense of excellence. 'Viseseti,' 'visesayati'—he distinguishes, he causes to distinguish. 'Viseso,' 'visiṭṭho,' 'visesanaṃ'—distinction, distinguished, distinguishing.

මිස්ස සම්මිස්සෙ. මිස්සෙති, මිස්සයති. සම්මිස්සෙති, සම්මිස්සයති. මිස්සො, මිස්සො, මිස්සිතො, සම්මිස්සිතො, සම්මිස්සො ඉච්චාදීනි. අලම්බුසාජාතකෙ මිස්සාති ඉත්ථීනං වත්තබ්බනාමං, පුරිසෙහි සද්ධිං සම්මිස්සනතාය.

'Missa'—in the sense of mixing. 'Misseti,' 'missayati'—he mixes, he causes to mix. 'Sammisseti,' 'sammissayati'—he mixes thoroughly, he causes to mix thoroughly. 'Misso,' 'misso,' 'missito,' 'sammissito,' 'sammisso,' and so on. In the Alambusā Jātaka, 'missā' is a term used for women, because of their mingling with men.

ජුස පරිතක්කනෙ. ජොසෙති, ජොසයති.

'Jusa'—in the sense of deliberation. 'Joseti,' 'josayati'—he deliberates, he causes to deliberate.

මස පහාසනෙ. මසෙති, මසයති.

Masa: in the sense of mocking. He mocks, he causes to mock.

මරිස තිතික්ඛායං. මරිසෙති. මරිසයති.

Marisa: in the sense of patience. He endures, he causes to endure.

පිස පෙසනෙ. පෙසෙති, පෙසයති. පෙසකො, පෙසිතො.

Pisa: in the sense of sending. He sends, he causes to send. A sender, sent.

ඝුස [Pg.349] සද්දෙ. ඝොසෙති, ඝොසයති. උග්ඝොසයුං බොධිමණ්ඩෙ පමොදිතා. ඝොසො.

Ghusa: in the sense of sound. He proclaims, he causes to proclaim. They joyfully proclaimed at the Bodhi-platform. A sound, a proclamation.

දිසී උච්චාරණෙ. දෙසෙති, දෙසයති. දෙසකො, දෙසෙතා, දෙසිතො, දෙසනා.

Disī: in the sense of uttering or expounding. He teaches or expounds, he causes to teach or expound. A teacher or expounder, a teacher or expounder, taught or expounded, a teaching or exposition.

වස අච්ඡාදනෙ. වාසෙති, වාසයති. නිවාසෙති, නිවාසයති. වත්ථං.

Vasa: in the sense of covering. He clothes, he causes to clothe. He puts on, he causes to put on. A garment, a cloth.

සකාරන්තධාතුරූපානි.

Forms of roots ending in 'sa'.

හකාරන්තධාතු

Roots ending in 'ha'.

අරහ පූජායං. අරහෙති, අරහයති. අරහා, අරහං. ‘‘අරහා, ඛීණාසවො, අසෙක්ඛො’’ති අරහතො නාමානි.

Araha: in the sense of worship or worthiness. He is worthy, he causes to be worthy. An Arahant, a worthy one. 'Arahant, one whose taints are destroyed, one beyond training' are names of an Arahant.

සිනෙහ සිනෙහනෙ. සිනෙහෙති, සිනෙහයති.

Sineha: in the sense of anointing or affection. He shows affection, he causes to show affection.

වරහ හිංසායං. වරහෙති, වරහයති. වරාහො.

Varaha: in the sense of harming. He harms, he causes to harm. A boar.

වරාහොති සූකරොපි හත්ථීපි වුච්චති. ‘‘එණෙය්‍යා ච වරාහා චා’’ති එත්ථ හි සූකරො ‘‘වරාහො’’ති වුත්තො, ‘‘මහාවරාහස්ස…පෙ… නදීසු ජග්ගතො’’ති එත්ථ පන හත්ථී ‘‘වරාහො’’ති.

'Varāho' is said to refer to both a pig and an elephant. In the phrase 'Eṇeyyā ca varāhā cā,' 'varāho' is used for a pig, whereas in 'mahāvarāhassa…pe… nadīsu jaggato,' 'varāho' is used for an elephant.

රහ චාගෙ. රහෙති, රහයති.

Raha: in the sense of abandoning. He abandons, he causes to abandon.

චහ පරිකත්ථනෙ. චහෙති, චහයති.

Caha: in the sense of boasting. He boasts, he causes to boast.

මහ පූජායං. මහෙති, මහයති. මහිතො රාජා මහාරාජා. විහාරමහො, චෙතියමහො.

Maha: in the sense of worship or honor. He honors, he causes to honor. The honored king, the great king. A monastery festival, a shrine festival.

පිහ ඉච්ඡායං. පිහෙති, පිහයති. පිහා, පිහාලු, අපිහො, පිහනීයා විභූතියො.

Piha: in the sense of desire. He desires, he causes to desire. Desire, desirous, not desiring, desirable possessions.

කුහ [Pg.350] විම්හාපනෙ. කුහෙති, කුහයති. කුහකො. කුහයති ලොකවිම්හාපනං කරොතීති කුහකො. කුහනා.

Kuha: in the sense of bewildering or deceiving. He deceives, he causes to deceive. A deceiver. He is called a 'kuhako' because he causes bewilderment to the world. Deception.

සහ පරිසහනෙ. පරිසහනං ඛන්ති. සහෙති, සහයති. සහනං. භූවාදිගණිකස්ස පනස්ස ‘‘සහතී’’ති රූපං.

Saha: in the sense of enduring. Endurance is patience. He endures, he causes to endure. Endurance. However, for this root belonging to the Bhūvādi group, the form is 'sahati'.

ගරහ විනින්දනෙ. ගරහෙති, ගරහයති. ගරහා. භූවාදිගණිකස්ස පනස්ස ‘‘ගරහතී’’ති රූපං.

Garaha: in the sense of blaming or censuring. He blames, he causes to blame. Blame, censure. However, for this root belonging to the Bhūvādi group, the form is 'garahati'.

හකාරන්තධාතුරූපානි.

Forms of roots ending in 'ha'.

ළකාරන්තධාතු

Roots ending in 'ḷ'.

තළ තාළනෙ. තාළෙති, තාළයති. පතාළෙති, පතාළයති. තාළං. තාළන්ති කංසතාළාදි.

Taḷa: in the sense of striking. He strikes, he causes to strike. He strikes down, he causes to strike down. A strike, a beating. They strike bronze cymbals, etc.

තළ ආඝාතෙ. පුබ්බෙ විය රූපානි.

Taḷa: in the sense of striking. The forms are as before.

ඛළ භෙදෙ. ඛළෙති, ඛළයති.

Khaḷa: in the sense of breaking. He breaks, he causes to break.

ඉළ ථවනෙ. ඉළෙති, ඉළයති.

Iḷa: in the sense of praising. He praises, he causes to praise.

ජුළ පෙරණෙ. ජොළෙති, ජොළයති.

Juḷa: in the sense of urging. He urges, he causes to urge.

පීළ අවගාහනෙ. පීළෙති, පීළයති. නිප්පීළෙති, නිප්පීළයති. පීළනකො, පීළිතො, පීළා, පීළනං, නිප්පීළනකො.

Pīḷa: in the sense of pressing or oppressing. He presses or oppresses, he causes to press or oppress. He thoroughly presses or oppresses, he causes to thoroughly press or oppress. An oppressor, oppressed, oppression, the act of oppressing, one who thoroughly oppresses.

ලළ උපසෙවායං. ලාළෙති, ලාළයති. උපලාළෙති, උපලාළයති. භූවාදිගණට්ඨාය පන විලාසනත්ථෙ වත්තමානාය එතිස්සා ‘‘ලළතී’’ති රූපං.

Laḷa: in the sense of serving or fondling. He fondles, he causes to fondle. He fondles, he causes to fondle. However, for this root, when it belongs to the Bhūvādi group and occurs in the sense of sporting or playing, its form is 'laḷati'.

සිළ සෙළනෙ. සෙළෙති, සෙළයති. සෙළෙන්තො. එත්ථ සෙළෙතීති සෙළිතසද්දං කරොති.

Siḷa: in the sense of moving or shaking. He moves or shakes, he causes to move or shake. Moving, shaking. Here, 'seḷeti' means it makes a rustling sound.

අවග්ගන්තධාතුරූපානි.

Forms of roots ending in unclassified consonants.

චුරාදී [Pg.351] එත්තකා දිට්ඨා, ධාතවො මෙ යථාබලං;

සුත්තෙස්වඤ්ඤෙපි පෙක්ඛිත්වා, ගණ්හව්හො අත්ථයුත්තිතො.

These roots, beginning with the Curādi group, have been seen by me according to my ability; having examined them in the suttas and elsewhere, you should grasp them in accordance with their meaning.

චුරපමුඛගණො මෙ සාසනත්ථං පවුත්තො,සුපචුරහිතකාමො තම්පි සික්ඛෙය්‍ය ධීරො;

සුපචුරනයපාඨෙ සත්ථුනො තඤ්හි සික්ඛං,පියුසමිව මනුඤ්ඤං අත්ථසාරං ලභෙථ.

The group headed by Cura has been expounded by me for the sake of the teaching. The wise one, desiring abundant benefit, should also train in that. For, by training in that well-abundant method and text of the Teacher, one would obtain the essence of meaning, which is delightful like nectar.

ඉති නවඞ්ගෙ සාට්ඨකථෙ පිටකත්තයෙ බ්‍යප්පථගතීසු විඤ්ඤූනං

Thus, for the wise, in the ninefold division of the Teaching with its commentary, and in the three Piṭakas, regarding the modes of expression—

කොසල්ලත්ථාය කතෙ සද්දනීතිප්පකරණෙ

—in the grammatical treatise called Saddanīti, composed for the sake of proficiency.

චුරාදිගණපරිදීපනො අට්ඨාරසමො පරිච්ඡෙදො.

The Eighteenth Chapter: The Elucidation of the Curādi Group.

19. සබ්බගණවිනිච්ඡය

19. The Determination of All Groups

ඉතො පරං පවක්ඛාමි, සබ්බගණවිනිච්ඡයං;

සොතූනං පටුභාවත්ථං, පරමෙ පිටකත්තයෙ.

Henceforth I shall expound the determination of all groups, for the sake of the listeners' proficiency in the supreme three Piṭakas.

පච්චයාදිවිභාගෙහි, නයෙහි විවිධෙහි තං;

සුඛග්ගාහාය සොතූනං, සුණාථ මම භාසතො.

For the easy comprehension of the listeners, listen to me as I explain that by means of the divisions of affixes and so on, and by various methods.

තත්ථ පඨමො භූවාදිගණො, දුතියො රුධාදිගණො, තතියො දිවාදිගණො, චතුත්ථො ස්වාදිගුණො, පඤ්චමො කියාදිගණො, ඡට්ඨො ගහාදිගණො, සත්තමො තනාදිගණො, අට්ඨමො චුරාදිගණො, ඉමස්මිං භගවතො පාවචනෙ අට්ඨවිධා ධාතුගණා භවන්ති. එතෙසු විකරණපච්චයවසෙන –

Herein, the first is the bhūvādi group, the second is the rudhādi group, the third is the divādi group, the fourth is the svādi group, the fifth is the kiyādi group, the sixth is the gahādi group, the seventh is the tanādi group, and the eighth is the curādi group. In this teaching of the Blessed One, there are eight kinds of root-groups. Among these, by means of the modifying affixes—

භූවාදිතො අකාරො ච, සානුසාරො රුධාදිතො;

අකාරො චෙවිවණ්ණො ච, එකාරොකාරමෙව ච.

From the bhūvādi group, the 'a' affix; from the rudhādi group, that with anusāra; also the 'a' affix and the 'i' vowel, and the vowels 'e' and 'o' as well.

යපච්චයො දිවාදිම්හා, ණු ණා උණා සුවාදිතො;

ක්‍යාදිතො පන නායෙව, ප්පණ්හා පන ගහාදිතො.

The affix 'ya' from the divādi group; 'ṇu', 'ṇā', and 'uṇā' from the svādi group; 'ṇā' indeed from the kiyādi group; and 'ppaṇhā' from the gahādi group.

ඔයිරා [Pg.352] තු තනාදිම්හා, ණෙ ණයා ච චුරාදිතො;

අග්ගහිතග්ගහණෙන, පච්චයා දස පඤ්ච ච.

'O' and 'yira' from the tanādi group; 'ṇe' and 'ṇaya' from the curādi group. By including those not previously mentioned, the affixes are fifteen in all.

හිය්‍යත්තනී සත්තමී ච, වත්තමානා ච පඤ්චමී;

චතස්සෙතා පවුච්චන්ති, සබ්බධාතුකනාමිකා.

The hiyyattanī (imperfect past), the sattamī (optative), the vattamānā (present), and the pañcamī (imperative)—these four are said to be named sabbadhātuka.

එතෙසු විසයෙස්වෙව, අකාරො සුද්ධකත්තරි;

අඤ්ඤත්‍ර ඛ ඡ සාදීහි, සහාපි චුපලබ්භති.

In these contexts alone, the 'a' affix is found as a prefix; elsewhere, it is also found together with 'kha', 'cha', 'sa', and so forth.

‘‘භවති හොති සම්භොති, ජෙති ජයති කීයති;

ඩෙති යාති ඉති එති, අවති කොති සඞ්කති.

“Bhavati, hoti, sambhoti (he becomes, he is, he originates); jeti, jayati (he conquers, he wins); kīyati (it is bought); ḍeti (he flies); yāti, eti (he goes, he comes); avati (he protects); koti (he cuts); saṅkati (he doubts).”

භික්ඛති පිවති පාති, වදෙති වදති’’ ඉති;

භූවාදිධාතුරූපානි, භවන්තීති පකාසයෙ.

“Bhikkhati (he begs), pivati (he drinks), pāti (he protects), vadeti, vadati (he speaks, he says)”—thus one should declare that these are forms of the bhūvādi root group.

රූපං ‘‘රුන්ධති රුන්ධීති, රුන්ධෙති පුන රුන්ධිති;

සුම්භොති’’ච්චාදීරූපානි, රුධාදීන්ති දීපයෙ.

One should explain that forms such as: “rundhati, rundhīti (he obstructs), rundheti (he causes to obstruct), puna rundhiti (he obstructs again), sumbhoti (he crushes)” are of the rudhādi group.

‘‘දිබ්බති සිබ්බති චෙව, යුජ්ජති විජ්ජති තථා;

ඝායති හායති’’ච්චාදි, රූපමාහු දිවාදිනං.

They say that forms such as: “dibbati (he plays, he shines), sibbati (he sews), yujjati (it is joined), vijjati (it is found), ghāyati (he smells), hāyati (he diminishes)” are of the divādi group.

‘‘සුණොති ච සුණාති ච, වුණොති ච වුණාති ච;

පාපුණාති හිනොතී’’ති, ආදිරූපං සුවාදිනං.

The initial forms of the svādi group are: “suṇoti and suṇāti (he hears), vuṇoti and vuṇāti (he chooses), pāpuṇāti (he attains), hinoti (he sends forth/abandons).”

‘‘කිනාති ච ජිනාති ච, ධුනාති ච මුනාති ච;

අස්නාති’’ච්චාදිරූපඤ්ච, ක්‍යාදීනන්ති විභාවයෙ.

One should discern that forms such as: “kināti (he buys), jināti (he conquers), dhunāti (he shakes off), munāti (he knows), asnāti (he eats)” belong to the kiyādi group.

‘‘ඝෙප්පති පටිග්ගණ්හාති, සණ්හඤ්ච සණ්හකොති ච;

කණ්හං තණ්හා ච තිණ්හුණ්හ’’-මිච්චාදි ච ගහාදිනං.

Forms such as: “gheppati (it is taken), paṭiggaṇhāti (he receives)”; and “saṇhaṃ” (subtle) and “saṇhakoti”; and “kaṇhaṃ” (black), “taṇhā” (craving), “tiṇha” (sharp), and “uṇha” (hot)—these and others are of the gahādi group.

‘‘තනොති ච කරොති ච, කයිරති සනොති ච;

සක්කොත’ප්පොති පප්පොති’’-ච්චාදිරූපං තනාදිනං.

Forms such as: “tanoti (he stretches), karoti (he makes), kayirati (it is made), sanoti (he gains), sakkoti (he is able), appoti (he obtains), pappoti (he reaches)” are of the tanādi group.

‘‘චොරෙති චොරයන්තෙ ච, චින්තෙති චින්තයන්ති ච;

මන්තෙති’’ච්චාදිකඤ්චාපි, රූපමාහු චුරාදිනං.

They say that forms such as: “coreti (he steals), corayanti (they steal/cause to steal), cinteti (he thinks), cintayanti (they think/cause to think), manteti (he consults)” are also of the curādi group.

විකරණවසෙනෙවං, රූපභෙදො පකාසිතො;

ධාතූනං ධාතුභෙදාදි-කුසලස්ස මතානුගො.

Thus, the diversity of forms of the roots has been explained by means of the modifying affixes, following the opinion of one skilled in the distinctions of roots and so on.

කිරියාය [Pg.353] ධාරණතො, ධාතවො එකධා මතා;

ද්විධාපි ච පවුච්චන්ති, සකම්මාකම්මතො පන.

By virtue of conveying action, roots are considered to be of one kind; but they are also spoken of as twofold, according to being transitive (sakammaka) or intransitive (akammaka).

තත්ථ සකම්මකා නාම, ගමිභක්ඛාදයා සියුං;

ඨාසාදයො අකම්මා ච, උපසග්ගං විනා වදෙ;

Therein, the transitive, namely, would be `gami`, `bhakkha`, and so on; and the intransitive are `ṭhā`, `sī`, and so on, when spoken of without a prefix.

සකම්මකකම්මභූතො, දිවු ඉච්චාදයො පුන;

ගහෙත්වාන තිධා හොන්ති, එවඤ්චාපි විභාවයෙ.

Again, there are those that are both transitive and intransitive, such as `divu` and so on; including these, the classification becomes threefold. Thus should one also discern.

සකම්මකෙ ද්විධා භිත්වා, එකකම්මද්විකම්මතො;

අකම්මකෙහි සද්ධිං තෙ, තිවිධාපි භවන්ති හි.

Indeed, by dividing the transitive into two—according to having one object or two objects—they, together with the intransitive, also become threefold.

අකම්මකා රුතායෙව, එකකම්මා ගමාදයො;

හොන්ති ද්විකම්මකා නාම, දුහිකරවහාදයො.

The intransitive are known as such; the single-object transitive are `gam` and so on; and those called double-object transitive are `duh`, `kar`, `vah`, and so on.

සකම්මාකම්මකත්තම්හි, ධාතූනමුපසග්ගතො;

නියමො නත්ථි සො තස්මා, න මයා එත්ථ වුච්චති.

Regarding the transitivity or intransitivity of roots arising from prefixes, there is no fixed rule; therefore, that is not discussed by me here.

එකට්ඨානා ගමිච්චාදී, ද්විට්ඨානා භූපචාදයො;

තිට්ඨානා ස්වාදයො එවං, ඨානතොපි තිධා මතා.

Roots such as gami (to go) are of one place; roots such as bhū (to be) and paca (to cook) are of two places; roots such as su (to hear) are of three places. Thus, from the perspective of place also, they are considered threefold.

ගුපාදයො නියොගෙන, ආඛ්‍යාතත්තෙ සවුද්ධිකා;

වච තුරාදයො න හි, වුද්ධිකා කාරිතං විනා;

Roots like gupa (to protect) and so forth necessarily undergo vowel gradation when used as verbs; but roots like vaca (to speak) and tura (to hasten) and so forth do not undergo vowel gradation without the causative affix.

ඛි ජි ඉච්චාදයො ධාතූ, සවුද්ධාවුද්ධිකා මතා;

ඉති වුද්ධිවසෙනාපි, තිවිධො ධාතුසඞ්ගහො.

Roots such as khi (to destroy) and ji (to conquer) and so forth are considered to optionally undergo vowel gradation; thus, by way of vowel gradation also, the collection of roots is threefold.

අලුත්තවිකරණා ච, ලුත්තවිකරණා තථා;

ලුත්තාලුත්තවිකරණා, එවම්පි තිවිධා සියුං.

And there are those with unelided conjugational signs, and likewise those with elided conjugational signs, and those with both elided and unelided conjugational signs—thus, they may also be threefold.

තත්‍රාලුත්තවිකරණා, ගමි රුධි දිවාදයො;

පා භාදයො ජිනිච්චාදී, කමතො ඉතරෙ සියුං.

Among them, those with unelided conjugational signs are, for example, gami (to go), rudhi (to obstruct), diva (to play) and so forth; those with elided conjugational signs are, for example, pā (to drink) and bhā (to shine) and so forth; and the others, in order, are those with both elided and unelided conjugational signs, such as ji (to conquer) and so forth.

සුද්ධස්සරා එකස්සරා, තථානෙකස්සරාති ච;

තිධා භවන්ති යුයාතා-පාභාලාදී කරාදයො.

And pure-vowel roots, single-syllable roots, and multi-syllable roots—thus they are threefold, such as yu (to join), yā (to go), tā (to cross), pā (to drink), bhā (to shine), lā (to take), and so forth, and kara (to do) and so forth.

චතුධාදිනයො චාපි, ලබ්භමානවසෙන ච;

ගහෙතබ්බො නයඤ්ඤූහි, යථාවුත්තානුසාරතො.

The fourfold method and others too, according to what is obtainable, should be grasped by those skilled in methods, in accordance with what has been stated.

පුන [Pg.354] සුද්ධස්සරා ධාතූ, එකස්සරා ච සත්තධා;

ආඉවණ්ණඋවණ්ණන්ත-එඔන්තවසා මතා.

Again, pure-vowel roots and single-syllable roots are considered sevenfold, according to whether they end in ā, i, ī, u, ū, e, or o.

අවණ්ණිවණ්ණුවණ්ණන්තෙ-කාරන්තානං වසෙන වෙ;

අනෙකස්සරධාතූ ච, සත්තධාව පකිත්තිතා.

And multi-syllable roots are also declared to be sevenfold, according to whether they end in a, ā, i, ī, u, ū, or e.

එවං පන්නරසධාපි, ධාතූනමිධ සඞ්ගහො;

තප්පභෙදං පකාසෙය්‍යුං, ඉඋඉච්චාදිනා විදූ.

Thus, the collection of roots here is fifteenfold; the wise should explain their divisions by means of 'i', 'u', and so forth.

තත්‍ර ‘‘ඉගතියං, ඉ අජ්ඣයනෙ, උ සද්දෙ’’ ඉච්චෙතෙ සුද්ධස්සරා ධාතවො. යා රා ලා ඉච්චාදයො එකස්සරා ආකාරන්තා. ඛිජිනිඉච්චාදයො එකස්සරා ඉකාරන්තා. පීඉච්චාදයො එකස්සරා ඊකාරන්තා. ඛු දු කු ඉච්චාදයො එකස්සරා උකාරන්තා, භූ හූ ඉච්චාදයො එකස්සරා ඌකාරන්තා. ඛෙ ජෙ සෙ ඉච්චාදයො එකස්සරා එකාරන්තා. සො ඉච්චාදයො එකස්සරා ඔකාරන්තා.

Therein, the roots 'i' in the sense of 'going,' 'i' in the sense of 'study,' and 'u' in the sense of 'sound'—these are the pure vowel roots. Those such as 'yā,' 'rā,' and 'lā' are single-syllable roots ending in 'ā'. Those such as 'khi,' 'ji,' and 'ni' are single-syllable roots ending in 'i'. Those such as 'pī' are single-syllable roots ending in 'ī'. Those such as 'khu,' 'du,' and 'ku' are single-syllable roots ending in 'u'; those such as 'bhū' and 'hū' are single-syllable roots ending in 'ū'. Those such as 'khe,' 'je,' and 'se' are single-syllable roots ending in 'e'. Those such as 'so' are single-syllable roots ending in 'o'.

කර පච සඞ්ගාම ඉච්චාදයො අනෙකස්සරා අකාරන්තා, ඔමාඉච්චාදයො අනෙකස්සරා ආකාරන්තා, සකි ඉච්චාදයො අනෙකස්සරා ඉකාරන්තා. චක්ඛී ඉච්චාදයො අනෙකස්සරා ඊකාරන්තා. අන්ධුඉච්චාදයො අනෙකස්සරා උකාරන්තා. කක්ඛූ ඉච්චාදයො අනෙකස්සරා ඌකාරන්තා. ගිලෙ මිලෙ ඉච්චාදයො අනෙකස්සරා එකාරන්තාති එවං පන්නරසවිධෙන ධාතුසඞ්ගහො.

Roots such as 'kara,' 'paca,' and 'saṅgāma' are multi-syllable and end in 'a'. Those such as 'omā' are multi-syllable and end in 'ā'. Those such as 'saki' are multi-syllable and end in 'i'. Those such as 'cakkhī' are multi-syllable and end in 'ī'. Those such as 'andhu' are multi-syllable and end in 'u'. Those such as 'kakkhū' are multi-syllable and end in 'ū'. Those such as 'gile' and 'mile' are multi-syllable and end in 'e'. Thus the collection of roots is of fifteen kinds.

අථ තෙත්තිංසවිධෙනපි ධාතුසඞ්ගහො භවති. කථං?

Further, the collection of roots is also of thirty-three kinds. How so?

ධාතූ සුද්ධස්සරා චෙව, පුන චෙකස්සරාපි ච;

කකාරන්තා ඛකාරන්තා, ගන්තා ඝන්තා ච ධාතවො.

The roots are: pure-vowel, and also single-syllable; and roots ending in 'ka,' ending in 'kha,' ending in 'ga,' and ending in 'gha'.

චකාරන්තා ඡකාරන්තා, ජන්තා ඣන්තා ච ඤන්තකා;

ටකාරන්තා ඨකාරන්තා, ඩන්තා ඪන්තා ච ණන්තකා.

Roots ending in 'ca,' ending in 'cha,' ending in 'ja,' ending in 'jha,' and ending in 'ña'; roots ending in 'ṭa,' ending in 'ṭha,' ending in 'ḍa,' ending in 'ḍha,' and ending in 'ṇa'.

තන්තා චෙව තථා ථන්තා, දන්තා ධන්තා ච නන්තකා;

පන්තා ඵන්තා බකාරන්තා, භන්තා මන්තා ච යන්තකා.

And roots ending in 'ta,' likewise ending in 'tha,' ending in 'da,' ending in 'dha,' and ending in 'na'; roots ending in 'pa,' ending in 'pha,' ending in 'ba,' ending in 'bha,' ending in 'ma,' and ending in 'ya'.

රන්තා [Pg.355] ලන්තා වකාරන්තා, සන්තා හන්තා ච ළන්තකා;

ඉති තෙත්තිංසධා ඤෙය්‍යො, ධාතූනමිධ සඞ්ගහො.

Roots ending in 'ra,' ending in 'la,' ending in 'va,' ending in 'sa,' ending in 'ha,' and ending in 'ḷa'. Thus the collection of roots here is to be known as thirty-threefold.

මතෙ සත්ථුස්ස ඪණළා, පදාදිම්හි න දිස්සරෙ;

තෙනෙකස්සරධාතූසු, ඪණළා න කථීයරෙ.

In the Teacher's opinion, the letters 'ḍha,' 'ṇa,' and 'ḷa' are not found at the beginning of a word. Therefore, among the single-syllable roots, those beginning with 'ḍha,' 'ṇa,' and 'ḷa' are not mentioned.

ඉකාරන්තතිකාරන්ත-වසෙන තු යථාරහං;

නාමං සම්භොති ධාතූනං, ඉතිප්පච්චයයොගතො.

The name of a root is formed with an '-i' ending, as is appropriate; and a noun is formed from the application of a suffix such as '-ti'.

පචිභික්ඛිඡිදිඛාදි, කරොති භවති ගමි;

ගතිගච්ඡතිහොතීති, ආදිවොහාරමුද්ධරෙ.

One should set forth the primary conventional expressions, such as: paci, bhikkhi, chidi, khādi; karoti, bhavati, gami; gati, gacchati, and hoti.

එවං තෙත්තිංසභෙදෙහි ගහිතෙසු නිඛිලෙසු ධාතූසු –

Thus, when all the roots have been grasped according to these thirty-three divisions—

සහහිංසඊහවසා, සීහසද්දගතිං වදෙ;

සහනතො හනනතො, සීහොති හි ගරූ වදුං.

One should explain the derivation of the word 'lion' from the roots sah (to endure), hiṃs (to harm), and īh (to strive). For the teachers have said that it is a 'lion' (sīha) because of its enduring (sahana) and its striking (hanana).

තථා හි සීහො වාතාතපාදිපරිස්සයම්පි සහති, ‘‘කිං මෙ බහූහි ඝාටිතෙහී’’ති අත්තනො ගොචරත්ථාය ඛුද්දකෙ පාණෙ අගණ්හන්තො, ‘‘මාහං ඛුද්දකෙ පාණෙ විසමගතෙ සඞ්ඝාතං ආපාදෙසී’’ති අනුද්දයවසෙන සහිතබ්බෙ ඛුද්දකසත්තෙපි සහති. හිංසිතබ්බෙ පන කායූපපන්නෙ සූකරමහිංසාදයො සත්තෙ හිංසති, තස්මාපි ‘‘සීහො’’ති වුච්චති. යථා පන කන්තනට්ඨෙන ආදිඅන්තවිපල්ලාසතො තක්කං වුච්චති, එවං හිංසනට්ඨෙනපි සීහොති වෙදිතබ්බො. අථ වා සබ්බිරියාපථෙසු දළ්හවීරියත්තා සුට්ඨු ඊහතීති සීහො. වුත්තඤ්හි –

For a lion endures the dangers of wind, heat, and so on. Not taking small creatures for its prey, it thinks, 'What is the use to me of killing many?' and, 'May I not bring destruction upon small beings that have gone astray.' Thus, out of compassion, it endures even small creatures that ought to be spared. But it harms those creatures that ought to be harmed, such as boars and buffaloes, which possess large bodies. Therefore it is also called a 'lion' (sīha). Just as the word 'takka' (logic) is derived from 'kantana' (cutting) by a reversal of the beginning and the end, so too 'sīha' is to be understood from the meaning of 'harming' (hiṃsana). Alternatively, because it strives well (suṭṭhu īhati) with firm energy in all postures, it is a 'lion' (sīho). For it is said:

‘‘යථා සීහො මිගරාජා, නිසජ්ජට්ඨානචඞ්කමෙ;

අලීනවීරියො හොති, පග්ගහිතමනො සදා’’ති.

'Just as the lion, the king of beasts, whether sitting, standing, or walking, is ever of unflagging energy, with mind uplifted.'

අපරො නයො –

Another method:

සහනා ච හිංසනා ච, තථා සීඝජවත්තතො;

සීහො ඉච්චපි භාසෙය්‍ය, සක්‍යසීහස්ස සාසනෙ.

From enduring (sahana) and harming (hiṃsanā), and likewise from swift speed (sīghajavattā), one might explain the word 'lion' in the teaching of the Sakyan Lion.

වුත්තඤ්හි [Pg.356] සුත්තනිපාතට්ඨකථායං ‘‘සහරා ච හනනා ච සීඝජවත්තා ච සීහො’’ති.

For it is said in the Commentary to the Suttanipāta: 'A lion (sīha) is so called because of its roar (sara), its striking (hanana), and its swiftness (sīghajavattā).'

ඉදානි තදත්ථුද්ධාරො වුච්චතෙ, සීහසද්දො ‘‘සීහො භික්ඛවෙ මිගරාජා’’තිආදීසු මිගරාජෙ ආගතො. ‘‘අථ ඛො සීහො සෙනාපති යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමී’’තිආදීසු පඤ්ඤත්තියං. ‘‘සීහොති ඛො භික්ඛවෙ තථාගතස්සෙතං අධිවචනං අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්සා’’තිආදීසු තථාගතෙ. තත්ථ තථාගතෙ සදිසකප්පනාය ආගතො.

Now the extraction of its meaning is stated. The word 'lion' occurs in the sense of the king of beasts in such passages as: 'Bhikkhus, the lion is the king of beasts.' It occurs as a proper name in such passages as: 'Then the general Sīha approached the Blessed One.' It occurs in the sense of the Tathāgata in such passages as: 'Bhikkhus, "lion" is a designation for the Tathāgata, the Arahant, the Perfectly Self-Enlightened One.' There, in reference to the Tathāgata, it is used by way of comparison.

එත්ථෙතං වුච්චති –

Herein it is said:

සීහෙ පඤ්ඤත්තියඤ්චාපි, බුද්ධෙ අප්පටිපුග්ගලෙ;

ඉමෙසු තීසු අත්ථෙසු, සීහසද්දො පවත්තති.

'In the sense of the animal, the lion; also as a proper name; and for the Buddha, the matchless person—in these three meanings the word 'lion' is used.'

රූපිරුප්පතිධාතූහි, රූපසද්දගතිං වදෙ;

‘‘රූපයති රුප්පතී’’ති, වත්වා නිබ්බචනද්වයං.

One should explain the derivation of the word 'form' (rūpa) from the roots 'rūp' and 'rupp'. Having stated, 'it forms' (rūpayati) and 'it is afflicted' (ruppati), one explains the twofold derivation.

වුත්තඤ්හෙතං ගරූහි ‘‘රූපයතීති රූපං, වණ්ණවිකාරං ආපජ්ජමානං හදයඞ්ගතභාවං පකාසෙතීති අත්ථො’’ති. වුත්තම්පි චෙතං ‘‘රූපන්ති කෙනට්ඨෙන රූපං? රුප්පනට්ඨෙනා’’ති. භගවතා පනෙතං වුත්තං ‘‘කිඤ්ච භික්ඛවෙ රූපං වදෙථ, රුප්පතීති ඛො භික්ඛවෙ තස්මා රූපන්ති වුච්චති. කෙන රුප්පති, සීතෙනපි රුප්පතී’’ති විත්ථාරො. අත්ථුද්ධාරො පනස්ස හෙට්ඨා වුත්තොව.

This has been stated by the teachers: 'It is form (rūpa) because it forms (rūpayati); the meaning is that by undergoing a change of appearance, it manifests a state that goes to the heart.' And this too is said: 'Form (rūpa)? In what sense is it form? In the sense of being afflicted (ruppana).' This has been stated by the Blessed One: 'And what, bhikkhus, do you call form? It is afflicted (ruppati), bhikkhus, therefore it is called form (rūpa). By what is it afflicted? It is afflicted by cold,' and so on in detail. But the extraction of its meaning has been stated below.

පසවතෙමනත්ථෙන, ධාතුනා උදිනා පන;

සමුද්දසද්දනිප්ඵත්තිං, වදෙය්‍ය මතිමා නරො.

A wise person should state the derivation of the word 'ocean' (samudda) from the meaning of 'flowing forth' and 'going,' and from the root 'ud'.

එත්ථ [Pg.357] හි සමුද්දොති අට්ඨහි අච්ඡරියබ්භුතධම්මෙහි සමන්නාගතත්තා සමුද්දති අත්තසන්නිස්සිතානං මච්ඡමකරාදීනං පීතිසොමනස්සං පසවති ජනෙතීති සමුද්දො. අයමස්මාකං ඛන්ති. අට්ඨකථාචරියා පන ‘‘සමුද්දනට්ඨෙන සමුද්දො, කිලෙදනට්ඨෙන තෙනමනට්ඨෙනාති වුත්තං හොතී’’ති වදන්ති. මිලින්දපඤ්හෙ පන ආයස්මා නාගසෙනො ‘‘භන්තෙ නාගසෙන සමුද්දො සමුද්දොති වුච්චති, කෙන කාරණෙන ආපං උදකං සමුද්දොති වුච්චතී’’ති මිලින්දෙන රඤ්ඤා පුට්ඨො ආහ ‘‘යත්තකං මහාරාජ උදකං, තත්තකං ලොණං, යත්තකං ලොණං, තත්තකං උදකං, උදකසමත්තා සමුද්දොති වුච්චතී’’ති. තදා රඤ්ඤා මිලින්දෙන ‘‘කල්ලොසි භන්තෙ නාගසෙනා’’ති වුත්තං. එත්ථ හි සමං උදකෙන ලොණං එත්ථාති සමුද්දොති නිබ්බචනං වෙදිතබ්බං ‘‘නීලොද’’න්තිආදීසු විය. තත්ථ භදන්තනාගසෙනමතඤ්ච අම්හාකං මතඤ්ච පකතිසමුද්දං සන්ධාය වුත්තත්තා න විරුජ්ඣති, අට්ඨකථාචරියානං මතම්පි ‘‘තණ්හාසමුද්දො’’ති ච ‘‘සමුද්දොපෙසො’’ති ච ආගතානි සමුද්දසරික්ඛකානි ච තණ්හාචක්ඛුසොතාදීනි සන්ධාය වුත්තත්තා න විරුජ්ඣතීති දට්ඨබ්බං.

Herein, it is a 'samudda' because, being endowed with eight amazing and wonderful qualities, it gladdens (samuddati) and generates (pasavati) joy and gladness for the fish, sea-monsters, and others that depend on it. This is our view. The commentators, however, say: 'It is called samudda in the sense of surging up (samuddana), in the sense of moistening (kiledana), and in the sense of wetting (temana).' In the Questions of Milinda, when asked by King Milinda, 'Venerable Nāgasena, the ocean is called samudda. For what reason is the great water called samudda?' the Venerable Nāgasena said: 'As much water as there is, great king, so much salt there is; as much salt as there is, so much water there is. Because of the equal measure with the water (udakasamattā), it is called samudda.' Then King Milinda said, 'You are clever, venerable Nāgasena!' Here, the etymology of samudda should be understood as 'that wherein salt is equal (sama) with water (uda)', similar to 'nīloda' and so on. In this matter, the view of the venerable Nāgasena and our own view do not conflict, since they are stated with reference to the natural ocean. It should be seen that the view of the commentators also does not conflict, since it is stated with reference to things comparable to an ocean that are mentioned as 'the ocean of craving' and 'this too is an ocean,' such as craving, the eye, the ear, and so on.

ඛාදධාතුවසා චාපි, ඛනුධාතුවසෙන වා;

ඛනිතො වාපි ධාතුම්හා, ධාතො ඛංපුබ්බතොපි වා;

ඛන්ධසද්දස්ස නිප්ඵත්තිං, සද්දක්ඛන්ධවිදූ වදෙ.

Those who know the collection of words should state the derivation of the word 'aggregate' (khandha) as being from the root 'khād' (to eat), or from the root 'khan' (to dig), or from the root 'khan' in its passive sense ('dug'), or from the root 'dhā' (to place) preceded by 'khaṃ' (emptiness).

තත්ථ ‘‘සංඛිත්තෙන පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධාපි දුක්ඛා’’ති වචනතො සයම්පි දුක්ඛධම්මොයෙව සමානො ජාතිජරාබ්‍යාධිමරණදුක්ඛාදීහි අනෙකෙහි දුක්ඛෙහි ඛජ්ජති ඛාදියතීති ඛන්ධො, තෙහෙව දුක්ඛෙහි ඛඤ්ඤති අවදාරියතීතිපි ඛන්ධො, ඛනියති පරිඛඤ්ඤතීතිපි ඛන්ධො, අත්තෙන වා අත්තනියෙන වා තුච්ඡත්තා ඛං සුඤ්ඤාකාරං ධාරෙතීතිපි ඛන්ධො, රූපක්ඛන්ධාදි. අත්ථුද්ධාරතො පන –

Therein, according to the saying, 'In brief, the five aggregates subject to clinging are suffering,' it is an 'aggregate' (khandha) because, being itself simply a phenomenon of suffering, it is eaten up and devoured (khajjati, khādīyati) by many kinds of suffering, such as that of birth, aging, illness, and death. It is also an 'aggregate' because it is dug up and torn apart (khaññati, avadārīyati) by those same kinds of suffering. It is also an 'aggregate' because it is dug up (khaniyati) and excavated (parikhaññati). Furthermore, it is an 'aggregate' because, being void of self or what belongs to a self, it bears (dhāreti) the mark of emptiness (khaṃ), the character of voidness. This applies to the form aggregate and so on. But as to the extraction of its meanings:

ඛන්ධසද්දො [Pg.358] රාසිගුණ-පණ්ණත්තීසු ච රූළ්හියං;

කොට්ඨාසෙ චෙව අංසෙ ච, වත්තතීති විභාවයෙ.

One should understand that the word 'khandha' is used in the sense of a heap, a quality, a designation, and by convention; and also in the sense of a portion and a part.

වුත්තඤ්හෙතං සම්මොහවිනොදනියං විභඞ්ගට්ඨකථායං – ඛන්ධසද්දො සම්බහුලෙසු ඨානෙසු නිපතති රාසිම්හි ගුණෙ පණ්ණත්තියං රූළ්හියන්ති. ‘‘සෙය්‍යථාපි භික්ඛවෙ මහාසමුද්දෙ න සුකරං උදකස්ස පමාණං ගහෙතුං ‘‘එත්තකානි උදකාළ්හකානී’ති වා ‘එත්තකානි උදකාළ්හකසතානී’ති වා ‘එත්තකානි උදකාළ්හකසහස්සානී’ති වා ‘එත්තකානි උදකාළ්හකසතසහස්සානී’ති වා, අථ ඛො අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යො අප්පමෙය්‍යො මහාඋදකක්ඛන්ධොත්වෙව සඞ්ඛං ගච්ඡතී’’තිආදීසු හි රාසිතො ඛන්ධො නාම. න හි පරිත්තකං උදකං උදකක්ඛන්ධොති වුච්චති, බහුකමෙව වුච්චති, තථා න පරිත්තකං රජො රජක්ඛන්ධො, න අප්පමත්තකා ගාවො ගවක්ඛන්ධො, න අප්පමත්තකං බලං බලක්ඛන්ධො, න අප්පමත්තකං පුඤ්ඤං පුඤ්ඤක්ඛන්ධොති වුච්චති. බහුකමෙව හි රජො රජක්ඛන්ධො, බහුකා ච ගවාදයො ගවක්ඛන්ධො, බලක්ඛන්ධො, පුඤ්ඤක්ඛන්ධොති වුච්චන්ති. ‘‘සීලක්ඛන්ධො සමාධික්ඛන්ධො’’තිආදීසු පන ගුණතො ඛන්ධො නාම. ‘‘අද්දසා ඛා භගවා මහන්තං දාරුක්ඛන්ධං ගඞ්ගාය නදියා සොතෙන වුය්හමාන’’න්ති එත්ථ පණ්ණත්තිතො ඛන්ධො නාම. ‘‘යං චිත්තං මනො මානසං…පෙ… විඤ්ඤාණං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො’’තිආදීසු රූළ්හීතො ඛන්ධො නාම. ස්වායමිධ රාසිතො අධිප්පෙතො. අයඤ්හි ඛන්ධට්ඨො නාම පිණ්ඩට්ඨො පූගට්ඨො ඝටට්ඨො රාසට්ඨො, තස්මා රාසිලක්ඛණා ඛන්ධාති වෙදිතබ්බා. කොට්ඨාසට්ඨාතිපි වත්තුං වට්ටති. ලොකස්මිඤ්හි ඉණං ගහෙත්වා චොදියමානා ‘‘ද්වීහි ඛන්ධෙහි දස්සාම, තීහි ඛන්ධෙහි දස්සාමා’’ති [Pg.359] වදන්ති. ඉති කොට්ඨාසලක්ඛණා ඛන්ධාතිපි වත්තුං වට්ටති. එවමෙත්ථ ‘‘රූපක්ඛන්ධොති රූපරාසි රූපකොට්ඨාසො, වෙදනාක්ඛන්ධොති වෙදනාරාසි වෙදනාකොට්ඨාසො’’ති ඉමිනා නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. ‘‘ඛන්ධෙ භාරං. ඛන්ධතො ඔතාරෙති, මහාහනුසභක්ඛන්ධො’’තිආදීසු පන අංසො ‘‘ඛන්ධො’’ති වුච්චති.

This is stated in the Sammohavinodanī, the commentary to the Vibhaṅga: The term 'khandha' occurs in many places: in the sense of a heap, a quality, a designation, and by convention. In such passages as: 'Just as, bhikkhus, in the great ocean it is not easy to get a measure of the water by saying, "There are so many measures of water," or "so many hundreds of measures of water," or "so many thousands of measures of water," or "so many hundreds of thousands of measures of water," but it is reckoned as a great mass of water, innumerable, immeasurable,' 'khandha' means a heap. For a small amount of water is not called a 'mass of water'; only a large amount is. Similarly, a small amount of dust is not called a 'mass of dust'; a few cows are not called a 'herd of cows'; a little strength is not called a 'mass of strength'; a little merit is not called a 'mass of merit.' For only a large amount of dust is called a 'mass of dust,' and many cows and so on are called a 'herd of cows,' a 'mass of strength,' and a 'mass of merit.' But in such passages as 'the aggregate of virtue, the aggregate of concentration,' 'khandha' means a quality. In the statement, 'The Blessed One saw a large log of wood being carried along by the current of the river Ganges,' here 'khandha' is used by way of designation. In such passages as 'Whatever is mind, mentality, consciousness... the aggregate of consciousness,' 'khandha' is used by convention. Here, in this context, it is intended in the sense of a heap. For this meaning of 'khandha' is the meaning of a lump, a mass, a collection, a heap. Therefore, the aggregates should be understood as having the characteristic of a heap. It can also be said that they have the characteristic of a portion. For in the world, when pressed for repayment of a debt, people say, 'We will pay in two portions,' or 'We will pay in three portions.' Thus, it can also be said that the aggregates have the characteristic of portions. In this way, the meaning here should be understood according to this method: 'The aggregate of form is a heap of form, a portion of form; the aggregate of feeling is a heap of feeling, a portion of feeling.' But in such phrases as 'a burden on the shoulder,' 'he takes it down from his shoulder,' and 'one with great bull-like shoulders,' 'khandha' means 'shoulder' (aṃsa).

ආපුබ්බයතතො චාපි, ආයූපපදතො පුන;

තනුතො තනිතො වාපි, ආයතනරවො ගතො.

The term 'āyatana' is derived from striving, and again from the arising of what comes; also from the body or from stretching.

වුත්තම්පි චෙතං – ආයතනතො, ආයානං වා තනනතො, ආයතස්ස ච නයනතො ආයතනන්ති වෙදිතබ්බං. චක්ඛු රූපාදීසු හි තංතංද්වාරාරම්මණා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා සෙන සෙන අනුභවනාදිකිච්චෙන ආයතන්ති උට්ඨහන්ති ඝටන්ති වායමන්තීති වා වුත්තං හොති. තෙ ච පන ආයභූතෙ ධම්මෙ එතානි තනන්ති විත්ථාරෙන්තීති වුත්තං හොති. ඉදඤ්ච අනමතග්ගෙ සංසාරෙ පවත්තං අතීව ආයතං සංසාරදුක්ඛං යාව න නිවත්තති, තාව නයන්ති, පවත්තයන්තීති වුත්තං හොති. ඉති සබ්බෙපිමෙ ධම්මා ආයතනතො, ආයානං වා තනනතො, ආයතස්ස ච නයනතො ආයතනන්ති වුච්චන්ති.

And this was said: 'It should be understood as an āyatana because it is a source of striving (āyatanato), or because it stretches out what comes (āyānaṃ tananato), or because it leads on what is long (āyatassa nayanato).' For in regard to the eye, forms, and so on, the mind and mental factors, having their respective doors and objects, strive, arise, exert themselves, or make an effort with their own function of experiencing, and so on; this is what is meant by 'striving.' And these bases stretch out, they extend, those states that constitute what comes; this is what is meant by 'stretching out what comes.' And as long as this exceedingly long suffering of saṃsāra, which has been proceeding in the beginningless round of rebirths, does not cease, they lead it on, they keep it going; this is what is meant by 'leading on what is long.' Thus all these phenomena are called āyatanas because they are a source of striving, or because they stretch out what comes, or because they lead on what is long.

අපිච නිවාසට්ඨානට්ඨෙන ආකරට්ඨෙන සමොසරණට්ඨානට්ඨෙන සඤ්ජාතිදෙසට්ඨෙන කාරණට්ඨෙන ආයතනං වෙදිතබ්බං. තථා හි ‘‘ලොකෙ ඉස්සරායතනං වාසුදෙවායතන’’න්තිආදීසු නිවාසට්ඨානං ආයතනන්ති වුච්චති. ‘‘සුවණ්ණායතනං රජතායතන’’න්තිආදීසු ආකරො, සාසනෙ පන ‘‘මනොරමෙ ආයතනෙ, සෙවන්ති නං විහඞ්ගමා’’තිආදීසු සමොසරණට්ඨානං[Pg.360]. ‘‘දක්ඛිණාපථො ගුන්නං ආයතන’’න්තිආදීසු සඤ්ජාතිදෙසො. ‘‘තත්‍ර තත්‍රෙව සක්ඛිභබ්බතං පාපුණාති සති සතිආයතනෙ’’තිආදීසු කාරණං.

Furthermore, āyatana should be understood in the sense of a dwelling place, a mine, a meeting place, a place of origin, and a cause. For in such phrases as 'the lord's domain (issarāyatana) in the world, the domain of Vāsudeva (vāsudevāyatana),' āyatana means a dwelling place. In such phrases as 'a gold mine (suvaṇṇāyatana), a silver mine (rajatāyatana),' it means a mine (ākaro). In the Dispensation, however, in such phrases as 'in a delightful resort (manorame āyatane), birds frequent it,' it means a meeting place. In such phrases as 'the Southern region is the birthplace of oxen (gunnaṃ āyatana),' it means a place of origin. And in such phrases as 'one attains the state of a witness right there whenever there is a cause for mindfulness (sati satiāyatane),' it means a cause.

චක්ඛුආදීසු චාපි චිත්තචෙතසිකා ධම්මා නිවසන්ති තදායත්තවුත්තිතායාති චක්ඛාදයො ච නෙසං නිවාසට්ඨානං. චක්ඛාදීසු තෙ ආකිණ්ණා තන්නිස්සිතත්තා තදාරම්මණත්තා චාති චක්ඛාදයො ච නෙසං ආකරො. චක්ඛාදයො ච නෙසං සමොසරණට්ඨානං තත්ථ තත්ථ ද්වාරාරම්මණවසෙන සමොසරණතො. චක්ඛාදයො ච නෙසං සඤ්ජාතිදෙසො තන්නිස්සයාරම්මණභාවෙන තත්ථෙව උප්පත්තිතො, චක්ඛාදයො ච නෙසං කාරණං තෙසං අභාවෙ අභාවතො. ඉති නිවාසට්ඨානට්ඨෙන ආකරට්ඨෙන සමොසරණට්ඨානට්ඨෙන සඤ්ජාතිදෙසට්ඨෙන කාරණට්ඨෙනාති ඉමෙහි කාරණෙහි එතෙ ධම්මා ආයතනන්ති වුච්චන්ති, තස්මා යථාවුත්තෙනත්ථෙන චක්ඛු ච තං ආයතනඤ්චාති චක්ඛායතනං…පෙ… ධම්මා ච තෙ ආයතනඤ්චාති ධම්මායතනන්ති එවං තාවෙත්ථ අත්ථතො විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයොති. ඉච්චෙවං –

And in the eye, etc., mind and mental factors dwell, since their occurrence is dependent on them; thus the eye, etc., are their dwelling place. They teem in the eye, etc., because they are dependent on them and have them as their object; thus the eye, etc., are their mine. The eye, etc., are also their meeting place, because they meet there by way of the respective doors and objects. The eye, etc., are also their place of origin, because they arise right there, having them as their support and object. The eye, etc., are also their cause, because in their absence, they too are absent. Thus, for these reasons—in the sense of a dwelling place, a mine, a meeting place, a place of origin, and a cause—these phenomena are called 'āyatanas.' Therefore, according to the meaning stated, 'the eye which is an āyatana' is the eye-base... 'the dhammas which are an āyatana' is the dhamma-base. Thus the detailed analysis should be understood here in this way according to the meaning. Thus—

නිවාසො ආකරො චෙව, ජාතිදෙසො ච කාරණං;

සමොසරණට්ඨානඤ්ච, වුච්චතා’යතනං ඉති;

A dwelling, a mine, a place of birth, a cause, and a meeting place: this is called 'āyatana'.

විදිවිදෙහි ධාතූහි, අකාරපුබ්බකෙහි වා;

අන්තවිරහිතසද්දූ-පපදෙන ජුනාපි වා.අවිජ්ජාසද්දනිප්ඵත්ති, දීපෙතබ්බා සුධීමතා.

The derivation of the word 'ignorance' should be shown by the wise: from the root 'vid' (to know), preceded by the negative 'a'; or from the root 'ju' (to impel), connected with the word for 'endless'.

එත්ථ පූරෙතුං අයුත්තට්ඨෙන කායදුච්චරිතාදි අවින්දියං නාම, අලද්ධබ්බන්ති අත්ථො, තං අවින්දියං වින්දතීති අවිජ්ජා, තබ්බිපරීතතො කායසුචරිතාදි වින්දියං නාම, තං වින්දියං න වින්දතීති අවිජ්ජා. ඛන්ධානං රාසට්ඨං, ආයතනානං ආයතනට්ඨං, ධාතූනං සුඤ්ඤට්ඨං, සච්චානං තථට්ඨං, ඉන්ද්‍රියානං අධිපතියට්ඨං අවිදිතං කරොතීති [Pg.361] අවිජ්ජා. දුක්ඛාදීනං පීළනාදිවසෙන වුත්තං චතුබ්බිධං අත්ථං අවිදිතං කරොතීති අවිජ්ජා, අන්තවිරහිතෙ සංසාරෙ සබ්බභවයොනිගතිවිඤ්ඤාණට්ඨිතිසත්තාවාසෙසු සත්තෙ ජවාපෙතීති අවිජ්ජා, පරමත්ථතො අවිජ්ජමානෙසු ඉත්ථිපුරිසාදීසු ජවති, විජ්ජමානෙසුපි ඛන්ධාදීසු න ජවතීති අවිජ්ජා.

Here, because they are unsuitable to be undertaken, bodily misconduct and so on are called 'what should not be found' (avindiyaṃ), that is, what should not be acquired. It finds what should not be found; thus it is 'ignorance' (avijjā). Conversely, bodily good conduct and so on are called 'what should be found' (vindiyaṃ). It does not find what should be found; thus it is 'ignorance' (avijjā). It makes unknown the meaning of the aggregates as a heap, the meaning of the bases as sources, the meaning of the elements as voidness, the meaning of the truths as reality, and the meaning of the faculties as sovereignty; thus it is 'ignorance.' It makes unknown the fourfold meaning of suffering, etc., spoken of in terms of oppression, etc.; thus it is 'ignorance.' It impels beings in the endless round of rebirths, through all kinds of becoming, wombs, destinies, stations of consciousness, and abodes of beings; thus it is 'ignorance.' It impels towards what does not exist in an ultimate sense, such as a woman or a man, and it does not impel towards what does exist, such as the aggregates; thus it is 'ignorance.'

යං පන අට්ඨකථායං ‘‘අපිච චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං වත්ථාරම්මණපටිච්චසමුප්පාදපටිච්චසමුප්පන්නා නං ධම්මානං ඡාදනතොපි අවිජ්ජා’’ති වුත්තං, එතං න සද්දත්ථතො වුත්තං, අථ ඛො අවිජ්ජාය ඡාදනකිච්චත්තා වුත්තං. තථා හි අභිධම්මටීකායං ඉදං වුත්තං –

As to what is said in the Commentary: 'Moreover, ignorance is so called because it also covers the base and object of eye-consciousness and so on, and the phenomena of dependent origination and the dependently arisen,' this is not stated according to the word's etymology, but because covering is the function of ignorance. For this is stated in the Subcommentary to the Abhidhamma:

‘‘බ්‍යඤ්ජනත්ථං දස්සෙත්වා සභාවත්ථං දස්සෙතුං ‘අපිචා’තිආදිමාහ, චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං වත්ථාරම්මණානි ‘ඉදං වත්තු, ඉදමාරම්මණ’න්ති අවිජ්ජාය ඤාතුං න සක්කාති අවිජ්ජා තප්පටිච්ඡාදිකා වුත්තා, වත්ථාරම්මණසභාවච්ඡාදනතො එව අවිජ්ජාදීනං පටිච්චසමුප්පාදභාවස්ස, ජරාමරණාදීනං පටිච්චසමුප්පන්නභාවස්ස ච ඡාදනතො පටිච්චසමුප්පාදපටිච්චසමුප්පන්නඡාදනං වෙදිතබ්බන්ති. තත්ථ දුග්ගතිගාමිකම්මස්ස විසෙසප්පච්චයත්තා අවිජ්ජා ‘අවින්දියං වින්දතී’ති වුත්තා, තථා විසෙසපච්චයො වින්දනීයස්ස න හොතීති ‘වින්දියං න වින්දතී’ති ච, අත්තනිස්සිතානං චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං පවත්තාපනං උප්පාදනං ආයතනං, සම්මොහභාවෙනෙව අනභිසමයභූතත්තා ‘අවිදිතං අඤ්ඤාතං කරොති, අන්තවිරහිතෙ ජවාපෙතී’ති වණ්ණාගමවිපරියායවිකාරවිනාසධාතුඅත්ථවිසෙසයොගෙහි පඤ්චවිධස්ස නිරුත්තිලක්ඛණස්ස වසෙන තීසුපි පදෙසු අකාරවිකාරජකාරෙ ගහෙත්වා අඤ්ඤෙසං වණ්ණානං ලොපං කත්වා ජකාරස්ස ච දුතියස්ස ආගමං කත්වා අවිජ්ජාති වුත්තා’’ති.

'Having shown the literal meaning, he states 'Moreover...' etc., to show the meaning of its intrinsic nature. Because by means of ignorance it is not possible to know of the bases and objects of eye-consciousness, etc., 'This is the base, this is the object,' ignorance is said to be their concealer. It should be understood that it conceals dependent origination and the dependently arisen because, by concealing the intrinsic nature of the base and object, it conceals the fact that ignorance, etc., are dependent origination and that aging-and-death, etc., are dependently arisen. Therein, because it is a specific condition for kamma that leads to a bad destination, ignorance is said to 'find what should not be found.' Likewise, because it is not a specific condition for what should be found, it is said that 'it does not find what should be found.' The setting in motion and production of eye-consciousness and so on, which are dependent on oneself, is 'āyatana.' Because it is essentially delusion and thus uncomprehended, it 'makes the unknown unknown' and 'impels in the endless.' It is called 'avijjā' through the fivefold method of etymological analysis—by way of letter insertion, transposition, modification, elision, and the connection of a root with a special meaning—by taking the modification of the letter 'a' and the letter 'j' in three places, eliding other letters, and inserting a second letter 'j'.'

අරහධාතුතො [Pg.362] ඤෙය්‍යා, අරහංසද්දසණ්ඨිති;

අරාරූපපදහන-ධාතුතො වාථවා පන.

The formation of the word 'arahant' should be known from the root 'arah' (to be worthy); or else from the root 'han' (to destroy) with the prefix 'ara' (enemy).

රහතො රහිතො චාපි, අකාරපුබ්බතො ඉධ;

වුච්චතෙ අස්ස නිප්ඵත්ති, ආරකාදිරවස්සිතා.

Here its derivation is also stated from 'raha' (secrecy) and 'rahita' (devoid), preceded by 'a'; and it is based on the sound 'āraka' (far).

තථා හි අරහන්ති අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යත්තා චීවරාදිපච්චයෙ අරහති පූජාවිසෙසඤ්චාති අරහං. වුත්තඤ්ච –

For, because he is worthy of the highest offerings, he is worthy of the requisites such as robes and of special veneration; therefore he is an Arahant. And it is said:

‘‘පූජාවිසෙසං සහ පච්චයෙහි,යස්මා අයං අරහති ලොකනාථො;

අත්ථානුරූපං අරහන්ති ලොකෙ,තස්මා ජිනො අරහති නාමමෙත’’න්ති.

Because this Lord of the World is worthy of special veneration along with the requisites, and the name 'Arahant' is appropriate to the meaning in the world, therefore the Victor is worthy of this name.

තථා සො කිලෙසාරයො මග්ගෙන හනීති අරහං. වුත්තඤ්ච –

Likewise, he has slain the enemies, the defilements, with the path; therefore he is an Arahant. And it is said:

‘‘යස්මා රාගාදිසඞ්ඛාතා, සබ්බෙපි අරයො හතා;

පඤ්ඤාසත්ථෙන නාථෙන, තස්මාපි අරහං මතො’’ති.

Because all the enemies, designated as lust and so on, have been slain by the Protector with the sword of wisdom, for that reason too he is deemed an Arahant.

යඤ්චෙතං අවිජ්ජාභවතණ්හාමයනාභිං පුඤ්ඤාදිඅභිසඞ්ඛාරාරං ජරාමරණනෙමිං ආසවසමුදයමයෙන අක්ඛෙන විජ්ඣිත්වා විභවරථෙ සමායොජිතං අනාදිකාලප්පවත්තං සංසාරචක්කං, තස්ස සො බොධිමණ්ඩෙ වීරියපාදෙහි සීලපථවියං පතිට්ඨාය සද්ධාහත්ථෙන කම්මක්ඛයකරං ඤාණපරසුං ගහෙත්වා සබ්බෙ අරෙ හනීතිපි අරහං. වුත්තඤ්ච –

And because he has destroyed all the spokes of this wheel of saṃsāra—a wheel that has been rolling on from time without beginning, with a navel of ignorance, existence, and craving, spokes of formations such as merit, a rim of old age and death, and yoked to the chariot of non-becoming—having pierced it with the axle of the arising of the taints, and standing firmly on the ground of virtue with the feet of effort at the enlightenment seat, and wielding with the hand of faith the axe of knowledge that destroys kamma, he is also an Arahant. And it is said:

‘‘අරා සංසාරචක්කස්ස, හතා ඤාණාසිනා යතො;

ලොකනාථෙන තෙනෙස, අරහන්ති පවුච්චතී’’ති.

Because the spokes of the wheel of saṃsāra have been destroyed by the Lord of the World with the sword of wisdom, therefore he is called 'Arahant'.

තථා අත්තහිතං පරහිතඤ්ච පරිපූරෙතුං සම්මා පටිපජ්ජන්තෙහි සාධූහි දූරතො රහිතබ්බා පරිච්චජිතබ්බා පරිහාතබ්බාති රහා, රාගාදයො පාපධම්මා, න සන්ති එතස්ස රහාති [Pg.363] අරහං. ‘‘අරහො’’ති වත්තබ්බෙ ඔකාරස්ස සානුසාරං අකාරාදෙසං කත්වා ‘‘අරහං’’න්ති වුත්තං. ආහ ච –

Furthermore, because the evil states such as lust, which are called 'rahā' (things to be abandoned), should be kept far away, abandoned, and avoided by the virtuous who are rightly practicing to perfectly fulfill their own benefit and the benefit of others, and because he has no such 'rahā,' he is an Arahant. When it should be said 'Araho', by making the substitution of 'a' for 'o' with the anusāra, it is said 'Arahant'. And it is said:

‘‘පාපධම්මා රහා නාම, සාධූහි රහිතබ්බතො;

තෙසං සුට්ඨු පහීනත්තා, භගවා අරහං මතො’’ති.

Evil states are called 'rahā' because they should be abandoned by the virtuous. Because they are well abandoned by him, the Blessed One is considered an Arahant.

අථ වා ඛීණාසවෙහි සෙක්ඛෙහි කල්‍යාණපුථුජ්ජනෙහි ච න රහිතබ්බො න පරිච්චජිතබ්බො, තෙ ච භගවාති අරහං. ආහ ච –

Or, because he should not be avoided or abandoned by those whose taints are destroyed, by trainees, and by virtuous worldlings, he is the Blessed One, the Arahant. And it is said:

‘‘යෙ ච සච්ඡිකතධම්මා,අරියා සුද්ධගොචරා;

න තෙහි රහිතො හොති,නාථො තෙනා’රහං මතො’’ති.

And those who have directly experienced the Dhamma, noble ones with pure pasture, he is not abandoned by them; therefore the Protector is considered an Arahant.

රහොති ච ගමනං වුච්චති, නත්ථි එතස්ස රහො ගමනං ගතීසු පච්චාජාතීති අරහං. ආහ ච –

And 'raho' is said to mean 'going'. Because he has no secret going, no rebirth in the destinations, he is an Arahant. And it is said:

‘‘රහො වා ගමනං යස්ස, සංසාරෙ නත්ථි සබ්බසො;

පහීනජාතිමරණො, අරහං සුගතො මතො’’ති.

He for whom there is no secret going in saṃsāra whatsoever, having abandoned birth and death, the Arahant is considered the Sugata (Well-Gone One).

පාසංසත්තා වා භගවා අරහං. අක්ඛරචින්තකා හි පසංසායං අරහසදං වණ්ණෙන්ති. පාසංසභාවො ච භගවතො අනඤ්ඤසාධාරණො යථාභුච්චගුණාධිගතො සදෙවකෙ ලොකෙ සුප්පතිට්ඨිතො. ඉති පාසංසත්තාපි භගවා අරහං. ආහ ච –

Or, due to being worthy of praise, the Blessed One is an Arahant. For etymologists explain the word 'araha' in the sense of praise. And the Blessed One's praiseworthiness is unique, attained through true qualities, and well-established in the world with its deities. Thus, due to being worthy of praise, the Blessed One is an Arahant. And it is said:

‘‘ගුණෙහි සදිසො නත්ථි, යස්මා ලොකෙ සදෙවකෙ;

තස්මා පාසංසියත්තාපි, අරහං ද්විපදුත්තමො’’ති.

Because there is none equal to him in virtues in the world with its deities, therefore, due to his praiseworthiness, the Arahant is the Supreme Among Two-footed Beings.

ඉමානි [Pg.364] නිබ්බචනානි ‘‘අරහ පූජායං, හන හිංසායං, රහ චාගෙ, රහි ගතිය’’න්ති ඉමෙසං ධාතූනං වසෙන ඉධ වුත්තානි කිලෙසෙහි ආරකත්තා ‘‘අරහ’’න්ති ච පාපකරණෙ රහාභාවා ‘‘අරහ’’න්ති ච අසප්පුරිසානං ආරකා දූරෙති ‘‘අරහ’’න්ති ච සප්පුරිසානං ආරකා ආසන්නෙති ‘‘අරහ’’න්ති ච. නිබ්බචනානි පන ධාතුසද්දනිස්සිතානි න හොන්තීති ඉධ න ගහිතානි. පසංසා පන අත්ථතො පූජා එවාති ‘‘අරහ පූජාය’’න්ති ධාතුස්ස අත්ථො භවිතුං යුත්තොති ඉධ අම්හෙහි ගහිතා, අට්ඨකථාචරියෙහි තු අරහසද්දස්ස ලබ්භමානවසෙන සබ්බෙපි අත්ථා ගහිතා ධාතුනිස්සිතා ච අධාතුනිස්සිතා ච. කථං? –

These etymologies are stated here by way of these roots: ‘araha’ in the sense of worship, ‘hana’ in the sense of harming, ‘raha’ in the sense of abandoning, and ‘rahi’ in the sense of going. And because of being far from defilements, he is ‘araha’; and because of the absence of secret evil-doing, he is ‘araha’; and because he is far from ignoble persons, he is ‘araha’; and because he is near to noble persons, he is ‘araha’. However, etymologies that are not based on verbal roots are not included here. But praise, in terms of meaning, is indeed worship, so the meaning of the root ‘araha’ in the sense of worship is suitable to be taken here, and thus it is accepted by us. The commentary teachers, however, have accepted all available meanings for the word ‘araha’, both those dependent on roots and those not dependent on roots. How so?

ආරකත්තා හතත්තා ච, කිලෙසාරීන සො මුනි;

හතසංසාරචක්කාරො, පච්චයාදීන චාරහො;

න රහො කරොති පාපානි, අරහං තෙන වුච්චතීති.

Because he is far from and has destroyed the enemies which are the defilements, that sage, whose spokes of the wheel of saṃsāra are destroyed, and who is worthy of requisites and so forth, does not do evil secretly; therefore he is called an Arahant.

ටීකාචරියෙහිපි තථෙව ගහිතා. කථං? –

The subcommentary teachers also accepted it in the same way. How so?

ආරකා මන්දබුද්ධීනං, ආරකා ච විජානතං;

රහානං සුප්පහීනත්තා, විදූනමරහෙය්‍යතො;

භවෙසු ච රහාභාවා, පාසංසා අරහං ජිනොති.

He is far beyond the dull-witted, and far beyond even the wise; because secrets are well abandoned, and because he is not to be forsaken by the discerning; and because of the absence of secret conduct in existences, the Arahant, the Conqueror, wins praise.

යථා පන අරහංසද්දස්ස, එවං අරහාසද්දස්සාපි නිබ්බචනානි වෙදිතබ්බානි.

Just as with the word ‘arahant,’ so too should the etymologies of the word ‘arahā’ be understood.

සුපුබ්බගමිතො චෙව, සුපුබ්බගදිතොපි ච;

ධීරො සුගතසද්දස්ස, නිප්ඵත්තිං සමුදීරයෙ.

From being well-gone before, and also from being well-spoken before, the wise one should declare the derivation of the word ‘Sugata’.

එත්ථ හි සුගතොති සොභනං ගතං එතස්සාති සුගතො, සුන්දරං ඨානං ගතොති සුගතො, සම්මා ගතොති සුගතො, සම්මා ච ගදතීති සුගතොති ධාතුනිස්සිතං අත්ථං ගහෙත්වා සද්දනිප්ඵත්ති කාතබ්බා. වුත්තඤ්හි අට්ඨකථාසු –

Here, ‘Sugata’ means one whose going is good, thus he is Sugata; one who has gone to a beautiful place is Sugata; one who has gone rightly is Sugata; and one who speaks rightly is Sugata—thus, taking the meaning based on the root, the derivation of the word should be made. For it is said in the commentaries:

‘‘සොභනගමනත්තා[Pg.365], සුන්දරං ඨානං ගතත්තා, සම්මා ගතත්තා, සම්මා ච ගදත්තා සුගතො. ගමනම්පි හි ගතන්ති වුච්චති, තඤ්ච භගවතො සොභනං පරිසුද්ධමනවජ්ජං. කිං පන තන්ති? අරියමග්ගො, තෙනෙස ගමනෙන ඛෙමං දිසං අසජ්ජමානො ගතොති සොභනගමනත්තා සුගතො’’තිආදි.

“Because of his beautiful going, because of having gone to a beautiful place, because of having gone rightly, and because of speaking rightly, he is the Sugata. For going itself is called ‘gata’ (gone), and that of the Blessed One is beautiful, utterly pure, and blameless. What, then, is that going? The Noble Path. By that going, he has gone to the safe destination without obstruction—thus, because of his beautiful going, he is the Sugata,” and so on.

භගසද්දූපපදතො, වනුතො වමුතොපි ච;

භගවාසද්දනිප්ඵත්තිං, පවදෙ අඤ්ඤථාපි වා.

From the word ‘bhaga’ as a prefix, and from ‘vanu’ and also from ‘vamu’, one should declare the derivation of the word ‘Bhagavā’, or also in other ways.

අත්‍රිමානි නිබ්බචනානි – භගසඞ්ඛාතා ලොකියලොකුත්තරසම්පත්තියො වනි භජි සෙවීති භගවා. සොමනස්සකුමාරත්තභාවාදීසු චරිමත්තභාවෙ ච භගසඞ්ඛාතං සිරිං ඉස්සරියං යසඤ්ච වමි උග්ගිරි ඛෙළපිණ්ඩං විය අනපෙක්ඛො ඡඩ්ඩයීති භගවා. අථ වා නක්ඛත්තෙහි සමං පවත්තත්තා භගසඞ්ඛාතෙ සිනෙරුයුගන්ධරඋත්තරකුරුහිමවන්තාදිභාජනලොකෙ වමි, තන්නිවාසිතත්තාවාසසමතික්කමනතො තප්පටිබද්ධඡන්දරාගප්පහානෙන පජහීති භගවාති.

Here are these etymologies: Because he partook of, served, and frequented the worldly and supramundane attainments designated as ‘bhaga’ (fortune), he is Bhagavā. Or, because in his existences as Prince Somanassa and others, and in his final existence, he vomited forth (vami), disgorged, and discarded without concern, like a lump of spittle, the fortune (bhaga) consisting of splendor, sovereignty, and fame, he is Bhagavā. Or alternatively, he vomited forth (vami) the container world—Sineru, Yugandhara, Uttarakuru, Himavanta, and so on—which is designated as ‘bhaga’ because it proceeds together with the constellations; that is, he abandoned it by transcending the state of dwelling therein and by abandoning the sensual desire attached to it; therefore he is Bhagavā.

පරධාතුවසා වාපි, පරූපපදතොපි වා;

මුතො තථා මජතො ච, මයතො මුනතො මිතො.

Or also by way of other roots, or from the prefix ‘para’; likewise from ‘mu’, and from ‘maj’, from ‘may’, from ‘mun’, from ‘mi’.

පුන මිතොති එතෙහි, ධාතූහි ඛලු සත්තහි;

වදෙ පරමසද්දස්ස, නිප්ඵත්තිං ජිනසාසනෙ.

And again from ‘mi’; indeed, from these seven roots, one should declare the derivation of the word ‘parama’ in the Conqueror’s Dispensation.

උත්තමවාචීපරම-සද්දෙන සහ අට්ඨහි;

පදෙහි පාරමීසද්දං, වදෙ තද්ධිතපච්චයිං.

With the word ‘parama,’ which expresses the highest, along with eight words, one should declare the word ‘pāramī’ as having a taddhita suffix.

පාරසද්දූපපදතො, මජතොපි මුතොථ වා;

මයතො වා මුනතො වා, මිතො වා පුනපි මිතො.

From the word ‘pāra’ as a prefix; from ‘maj’, or from ‘mu’; or from ‘may’, or from ‘mun’, or from ‘mi’, or again from ‘mi’.

එතෙහි ඡහි ධාතූහි, මහාපුරිසවාචකං;

පාරමීසද්දමීරෙන්ති, තතො පාරමිතාරවං.

From these six roots, they derive the word ‘pāramī,’ which denotes a great person; from that comes the sound of ‘pāramitā’.

එත්ථ [Pg.366] තාව උත්තමත්ථවාචකපරමසද්දවසෙන පාරමීනිබ්බචනං කථෙස්සාම. තතො පරධාතුවසෙන, තතො පරසද්දූපපදමුධාතාදිවසෙන තතො පාරසද්දූපපදමජධාතාදිවසෙන.

Here, first, we will explain the etymology of ‘pāramī’ by way of the word ‘parama,’ which expresses the highest meaning. Then, by way of other roots. Then, by way of the prefix ‘para’ and the root ‘mu’ and so forth. Then, by way of the prefix ‘pāra’ and the root ‘maj’ and so forth.

දානසීලාදිගුණවිසෙසයොගෙන සත්තුත්තමතාය පරමා. මහාබොධිසත්තා බොධිසත්තා, තෙසං භාවො, කම්මං වා පාරමී, දානාදික්‍රියා. අථ වා පරති පාලෙති පූරෙති චාති පරමො, දානාදීනං ගුණානං පාලකො පූරකො ච බොධිසත්තො, පරමස්ස අයං, පරමස්ස වා භාවො, කම්මං වා පාරමී, දානාදික්‍රියා. අථ වා පරං සත්තං අත්තනි මවති බන්ධති ගුණවිසෙසයොගෙනාති පරමො, පරං වා අධිකතරං මජ්ජති සුජ්ඣති කිලෙසමලතොති පරමො, පරං වා සෙට්ඨං නිබ්බානං මයති ගච්ඡතීති පරමො, පරං වා ලොකං පමාණභූතෙන ඤාණවිසෙසෙන ඉධලොකං විය මුනාති පරිච්ඡින්දතීති පරමො, පරං වා අතිවිය සීලාදිගුණගණං අත්තනො සන්තානෙ මිනොති පක්ඛිපතීති පරමො, පරං වා අත්තභූතතො ධම්මකායතො අඤ්ඤං පටිපක්ඛං වා තදනත්ථකරං කිලෙසචොරගණං මිනාති හිංසතීති පරමො, මහාසත්තො, පරමස්ස අයං, පරමස්ස වා භාවො, කම්මං වා පාරමී, දානාදික්‍රියා.

By virtue of their excellence in qualities such as generosity and virtue, they are supreme (paramā) among beings. The great bodhisattvas are bodhisattvas; their state or action is pāramī, the practice of giving and so forth. Alternatively, because he protects (pāleti) and fulfills (pūreti), he is ‘parama’; the Bodhisattva is the protector and fulfiller of qualities such as generosity. This is of the supreme one, or the state or action of the supreme one is pāramī, the practice of giving and so forth. Or, because he binds (mavati) other beings to himself through the excellence of his qualities, he is ‘parama’. Or, because he purifies (majjati) others more exceedingly from the stains of defilements, he is ‘parama’. Or, because he goes (mayati) to the other shore, the excellent Nibbāna, he is ‘parama’. Or, because he knows (munāti) and discerns the other world, like this world, with a special knowledge that serves as a measure, he is ‘parama’. Or, because he places (minoti) an exceedingly great mass of qualities such as morality in his own continuity, he is ‘parama’. Or, because he harms (mināti) and destroys the opposing force, the band of defilement-thieves, which is other than his own being, the Dhamma-body, and which is detrimental to it, he is ‘parama’. He is the great being; this is of the supreme one, or the state or action of the supreme one is pāramī, the practice of giving and so forth.

අපරො නයො – පාරෙ නිබ්බානෙ මජ්ජති සුජ්ඣති, සත්තෙ ච මජ්ජෙති සොධෙතීති පාරමී, මහාපුරිසො, තස්ස භාවො, කම්මං වා පාරමිතා. පාරෙ නිබ්බානෙ සත්තෙ මවති බන්ධති යොජෙඊති පාරමී, පාරං වා නිබ්බානං මයති ගච්ඡති, සත්තෙ ච මායෙති ගමෙතීති පාරමී, මුනාති වා පාරං නිබ්බානං යාථාවතො, තත්ථ වා සත්තෙ මිනොති පක්ඛිපතීති පාරමී, කිලෙසාරිං වා සත්තානං පාරෙ නිබ්බානෙ මිනාති හිංසතීති පාරමී, මහාපුරිසො, තස්ස භාවො, කම්මං වා පාරමිතා, දානාදික්‍රියාව. ඉමිනා නයෙන පාරමීනං සද්දත්ථො වෙදිතබ්බො.

Another method: Because he purifies and cleanses himself on the other shore, Nibbāna, and causes beings to be purified and cleansed, he is ‘pāramī’, the great person; his state or action is pāramitā. Because he binds and joins beings to the other shore, Nibbāna, he is ‘pāramī’. Or, because he goes to the other shore, Nibbāna, and causes beings to go there, he is ‘pāramī’. Or, because he knows the other shore, Nibbāna, as it actually is, or because he places beings there, he is ‘pāramī’. Or, because he harms and destroys the enemies, the defilements, of beings on the other shore, Nibbāna, he is ‘pāramī’. He is the great person; his state or action is pāramitā, which is the practice of giving and so forth. In this way, the meaning of the word ‘pāramī’ should be understood.

කරධාතුවසා [Pg.367] වාපි, කිරධාතුවසෙන වා;

කංසද්දූපපදරුධි-ධාතුතො වාපි දීපයෙ;

කරුණාසද්දනිප්ඵත්තිං, මහාකරුණසාසනෙ.

Or by way of the root ‘kar’ (to make), or by way of the root ‘kir’ (to scatter); or from the root ‘rudh’ with the prefix ‘kaṃ’, one should reveal the derivation of the word ‘karuṇā’ in the Dispensation of the Greatly Compassionate One.

තත්ථ කරුණාති පරදුක්ඛෙ සති සාධූනං හදයකම්පනං කරොතීති කරුණා. කිරති පරදුක්කං වික්ඛිපතීති කරුණා. කං වුච්චති සුඛං, තං රුන්ධති විබාධති කාරුණිකං න සුඛාපෙතීතිපි කරුණා.

Herein, because it causes the hearts of the good to tremble when there is suffering in others, it is ‘karuṇā’. Because it scatters and dispels the suffering of others, it is ‘karuṇā’. ‘Kaṃ’ is said to mean happiness; because it obstructs and hinders that, not allowing the compassionate one to be happy, it is also ‘karuṇā’.

විදිවිධවිදධාතු-වසෙන පරිදීපයෙ;

විජ්ජාසද්දස්ස නිප්ඵත්තිං, සද්දනිප්ඵත්තිකොවිදො.

By way of the roots ‘vid’, ‘vidh’, and ‘vid’, one skilled in the derivation of words should elucidate the derivation of the word ‘vijjā’.

තත්ථ විජ්ජාති වින්දියං කායසුචරිතාදිං වින්දති යාථාවතො උපලභතීති විජ්ජා. තමොඛන්ධාදිපදාලනට්ඨෙන වා අත්තනො පටිපක්ඛං විජ්ඣතීති විජ්ජා. තතො එව අත්තනො විසයං විදිතං කරොතීතිපි විජ්ජා.

Herein, because it finds and truly comprehends what is to be found, such as good bodily conduct, it is ‘vijjā’. Or, because it pierces its own opponent, such as the mass of darkness, by way of shattering it, it is ‘vijjā’. And for that very reason, because it makes its own domain known, it is also ‘vijjā’.

මෙධධාතුවසා චෙව, මෙධාධාතූහි ච ද්විධා;

මෙධාසද්දස්ස නිප්ඵත්තිං, මෙධාවී සමුදීරයෙ.

Both from the root ‘medh’, and in two ways from the roots ‘me’ and ‘dhā’, the wise one should declare the derivation of the word ‘medhā’.

තත්ථ මෙධාති සම්මොහං මෙධති හිංසතීති මෙධා. පාපකෙ වා අකුසලෙ ධම්මෙ මෙධති හිංසතීතිපි මෙධා. අථ වා –

Herein, medhā is so called because it crushes, that is, destroys, delusion. Or it is also so called because it crushes evil, unwholesome states. Or else—

‘‘පඤ්ඤා හි සෙට්ඨා කුසලා වදන්ති,නක්ඛත්තරාජාරිව තාරකානං;

සීලං සිරිඤ්චාපි සතඤ්ච ධම්මො,අන්වායිකා පඤ්ඤවතො භවන්තී’’ති

“The skillful declare wisdom to be best, just as the moon is the king of the stars. Virtue, fortune, and the Dhamma of the good are attendant on one who possesses wisdom.”

වචනතො පන මෙධති සීලෙන සිරියා සතඤ්ච ධම්මෙහි සහ ගච්ඡති, න එකිකා හුත්වා තිට්ඨතීතිපි මෙධා. අපරො නයො – සුඛුමම්පි අත්ථං ධම්මඤ්ච ඛිප්පමෙව මෙති ච ධාරෙති චාති මෙධා, එත්ථ මෙතීති ගණ්හාතීති අත්ථො. තථා හි [Pg.368] අට්ඨසාලිනියං වුත්තං ‘‘අසනි විය සිලුච්චයෙ කිලෙසෙ මෙධති හිංසතීති මෙධා, ඛිප්පං ගහණධාරණට්ඨෙන වා මෙධා’’ති.

In accordance with that saying, medhā (intelligence) is so called because it goes together with virtue, fortune, and the states of the good, not standing alone. Another method: it is medhā because it quickly comprehends (meti) and retains (dhāreti) even subtle meaning and text; here, meti means 'it grasps.' For so it is said in the Aṭṭhasālinī: 'Like a thunderbolt on a rocky mountain, it crushes—that is, destroys—the defilements; thus it is medhā. Or it is medhā in the sense of quick grasping and retaining.'

රන්ජධාතුවසා චෙව, රාපුබ්බතිරතොපි ච;

රත්තිසද්දස්ස නිප්ඵත්තිං, සද්දත්ථඤ්ඤූ විභාවයෙ.

The knower of word-meanings should explain the derivation of the word ratti (night) from the root rañj (to delight), and also from 'crossing over' preceded by 'rā'.

රන්ජන්ති සත්තා එත්ථාති රත්ති, රා සද්දො තිය්‍යති ඡිජ්ජති එත්ථාති රත්ති, සත්තානං සද්දස්ස වූපසමකාලොති අත්ථො.

Beings delight (ranjanti) herein, thus it is ratti (night). The sound 'rā' is crossed over or cut off herein, thus it is ratti. The meaning is that it is the time for the calming of the sound of beings.

මා මානෙ ඉති සොඅන්ත, කම්මනීති චුභොහි තු;

ධාතූහි මාසසද්දස්ස, නිප්ඵත්තිං සමුදීරයෙ.

From the two roots, mā in the sense of 'to measure' and so in the sense of 'to make an end,' one should declare the derivation of the word māsa (month).

තථා හි සත්තානං ආයුං මානන්තො විය සියති අන්තං කරොතීති මාසො, චිත්තමාසාදයො ද්වාදස මාසා. සෙය්‍යථිදං? චිත්තො විසාඛො ජෙට්ඨො ආසාළ්හො සාවණො භද්දො අස්සයුජො කත්තිකො මාගසිරො ඵුස්සො මාඝො ඵග්ගුණොති. තත්‍ර චිත්තො මාසො ‘‘රම්මකො’’ති වුච්චති. ‘‘යථාපි රම්මකෙ මාසෙ, බහූ පුප්ඵන්ති වාරිජා’’ති පාළි දිස්සති. භද්දො පන ‘‘පොට්ඨපාදො’’ති වුච්චති.

For it is called māso (month) because, as if measuring the lifespan of beings, it destroys, making an end. The twelve months are Citta, Visākha, Jeṭṭha, Āsāḷha, Sāvaṇa, Bhadda, Assayuja, Kattika, Māgasira, Phussa, Māgha, and Phagguṇa. Of these, the month Citta is called 'Rammaka,' as a canonical passage is seen: 'Just as in the delightful month, many water-born flowers bloom.' The month of Bhadda, however, is called 'Poṭṭhapāda.'

අථ වා මාසොති අපරණ්ණවිසෙසස්සපි සුවණ්ණමාසස්සපි නාමං. තත්ථ අපරණ්ණවිසෙසො යථාපරිමිතෙ කාලෙ අසියති භක්ඛියතීති මාසො, ඉතරො පන ‘‘මම ඉද’’න්ති මසියති ආමසියති ගණ්හියතීති මාසොති වුච්චති.

Or else, māsa is also the name for a type of pulse or a gold māsaka coin. In the case of the pulse, it is called māsa because it is eaten or consumed at a specified time. But the other is called māsa because it is touched or grasped with the thought, 'This is mine.'

සංපුබ්බවදචරෙහි, සංවච්ඡරරවස්ස තු;

නිප්ඵත්තිං සමුදීරෙය්‍ය, සක්‍යසීහස්ස සාසනෙ.

In the teaching of the Lion of the Sakyans, one should declare the derivation of the word saṃvacchara (year) from the roots vad (to speak) and car (to fare) with the prefix saṃ.

තථා හි තං තං සත්තං ධම්මප්පවත්තිඤ්ච සඞ්ගම්ම වදන්තො විය චරති පවත්තතීති සංවච්ඡරො.

For it is called saṃvacchara (year) because it proceeds as if speaking (vadanto) in conjunction with (saṅgamma) the occurrence of this and that being and phenomenon.

භිදිභික්ඛිධාතුවසා[Pg.369], අථ වා භයවාචකං;

භීසද්දං පුරිමං කත්වා, ඉක්ඛධාතුවසෙන ච;

භික්ඛුසද්දස්ස නිප්ඵත්තිං, කථයෙය්‍ය විචක්ඛණො.

A discerning person should state the derivation of the word bhikkhu (monk) from the roots bhid (to break) and bhikkh (to beg); or else, by taking first the sound bhi, which expresses fear, and then from the root ikkh (to see).

තථා හි කිලෙසෙ භින්දතීති භික්ඛු. ඡින්නභින්නපටධරොතිපි භික්ඛු. භික්ඛනසීලොතිපි භික්ඛු. සංසාරෙ භයං ඉක්ඛති, ඉක්ඛනසීලොති වා භික්ඛු.

For he is a bhikkhu because he breaks the defilements. He is also a bhikkhu because he wears robes that are cut and broken. He is also a bhikkhu because he has the habit of begging. Or he is a bhikkhu because he sees fear in saṃsāra, or has the habit of seeing it.

සදභිදීහි ධාතූහි, සබ්භිසද්දගතිං වදෙ;

සප්පුරිසෙ ච නිබ්බානෙ, එස සද්දො පවත්තති.

From the roots sad and bhid, one should state the meaning of the word sabbhi. This word applies to a good person and to Nibbāna.

අත්‍රිමානි නිබ්බචනානි – සීදනසභාවෙ කිලෙසෙ භින්දතීති සබ්භි, සප්පුරිසො, යො ‘‘අරියො’’තිපි ‘‘පණ්ඩිතො’’තිපි වුච්චති. අපිච සීදනසභාවා කිලෙසා භිජ්ජන්ති එත්ථාති සබ්භි, නිබ්බානං, යං ‘‘රාගක්ඛයො’’තිආදිනාමං ලභති. තථා හි සංයුත්තට්ඨකථායං වුත්තං ‘‘යස්මා නිබ්බානං ආගම්ම සීදනසභාවා කිලෙසා භිජ්ජන්ති, තස්මා තං සබ්භීති වුච්චතී’’ති.

Herein are these derivations: He breaks the defilements, which have a sinking nature; thus he is a sabbhi, a good person, who is also called 'noble' and 'wise.' Furthermore, it is sabbhi because herein the defilements, which have a sinking nature, are broken; this refers to Nibbāna, which obtains such names as 'destruction of lust.' For so it is said in the Saṃyutta Commentary: 'Because on account of Nibbāna the defilements, which have a sinking nature, are broken, therefore it is called sabbhi.'

එත්ථෙතං වදාම –

Herein, we say this:

‘‘යස්මා නිබ්බානමාගම, සංසීදනසභාවිනො;

ක්ලෙසා භිජ්ජන්ති තං තස්මා, සබ්භීති අමතං’බ්‍රවු’’න්ති.

"Because, having come to Nibbāna, the defilements, which by nature sink down, are broken, therefore the deathless ones have called it sabbhi."

බ්රූධාතුසදධාතූහි, භිසිසද්දස්ස සම්භවං;

ගුණෙහි බ්‍රූහිතා ධීරා, පොරාණාචරියා’බ්‍රවුං.

The wise ancient teachers, augmented by virtues, spoke of the origin of the word bhisi (mat) from the roots brū (to speak) and sad (to sink).

තථා හි බ්‍රවන්තා එත්ථ සීදන්තීති භිසීති භිසිසද්දස්ස සම්භවං පොරාණා කථයිංසු.

For the ancients explained the origin of the word bhisi (mat) thus: Because speaking (bravantā), they sink down (sīdanti) on it, it is a bhisi.

සුඛධාතුවසා චාපි, සුපුබ්බඛාදතොපි වා;

සුපුබ්බඛනුතො වාපි, සුඛසද්දගතිං වදෙ.

One should state the meaning of the word sukha (happiness) as from the root sukha; or from the root khād (to eat) with the prefix su; or also from the root khan (to dig) with the prefix su.

සුඛන්ති [Pg.370] හි සුඛයතීති සුඛං. යස්සුප්පජ්ජති, තං සුඛිතං කරොතීති අත්ථො. සුට්ඨු දුක්ඛං ඛාදතීතිපි සුඛං. සුට්ටු දුක්ඛං ඛනතීතිපි සුඛං.

For sukha (happiness) is so called because it makes one happy. The meaning is that for whomever it arises, it makes that one happy. It is also sukha because it thoroughly eats up suffering or because it thoroughly digs out suffering.

දුක්ඛධාතුවසා චාපි, දුපුබ්බඛාදතොපි වා;

දුපුබ්බඛනුතො වාපි, දුක්ඛසද්දගතිං වදෙ.

One should state the meaning of the word dukkha (suffering) as from the root dukkha; or from the root khād (to eat) with the prefix du; or also from the root khan (to dig) with the prefix du.

දුක්ඛන්ති හි දුක්ඛයතීති දුක්ඛං. යස්සුප්පජ්ජති, තං දුක්ඛිතං කරොතීති අත්ථො. දුට්ඨු සුඛං ඛාදතීතිපි දුක්ඛං. දුට්ඨු සුඛං ඛනතීතිපි දුක්ඛං. අථ වා ද්විධා සුඛං ඛනතීතිපි දුක්ඛං.

For dukkha (suffering) is so called because it makes one suffer. The meaning is that for whomever it arises, it makes that one suffer. It is also dukkha because it badly eats up happiness or because it badly digs out happiness. Or else, it is dukkha because it digs out happiness in two ways.

ගන්ධධාතුවසා චාපි, ගමුධාතුවසෙන වා;

ගමුධාධාතුතො වාපි, ගන්ධසද්දගතිං වදෙ.

One should state the meaning of the word gandha (smell) as from the root gandh; or from the root gam; or also from the roots gam and dhā.

තථා හි ගන්ධයතීති ගන්ධො, අත්තනො වත්ථුං සූචයති ‘‘ඉදං සුගන්ධං, ඉදං දුග්ගන්ධ’’න්ති පකාසෙති, පටිච්ඡන්නං, වා පුප්ඵඵලාදිං ‘‘ඉදමෙත්ථ අත්ථී’’ති පෙසුඤ්ඤං කරොන්තො විය අහොසීති අත්ථො. අථ වා ගන්ධයති ඡින්දති මනාපගන්ධො සුගන්ධභාවෙන දුග්ගන්ධං, අමනාපගන්ධො ච දුග්ගන්ධභාවෙන සුගන්ධන්ති ගන්ධො. එත්ථ පන ගන්ධසද්දස්ස ඡෙදනවාචකත්තෙ –

For it is gandho (smell) because it indicates (gandhayati); it points out its own source, revealing, 'This is fragrant, this is foul-smelling.' The meaning is that it is as if it were engaging in slander, revealing a hidden flower or fruit by saying, 'This is here.' Alternatively, it is gandho because it 'indicates,' that is, it 'cuts off' (chindati): a pleasant smell cuts off a foul smell by its fragrant nature, and an unpleasant smell cuts off a pleasant smell by its foul-smelling nature. Here, regarding the word gandha as denoting 'cutting'—

‘‘අතිජාතං අනුජාතං, පුත්තමිච්ඡන්ති පණ්ඩිතා;

අවජාතං න ඉච්ඡන්ති, යො හොති කුලගන්ධනො’’ති

"The wise desire a son who is superior-born or conformably-born; they do not desire one who is inferior-born, who is a destroyer of the family."

අයං පාළි නිදස්සනං. වායුනා වා නීයමානො ගච්ඡතීති ගන්ධො. කච්චායනස්මිඤ්හි ‘‘ඛාදාමගමානං ඛන්ධන්ධගන්ධා’’ති ඛාදඅමගමිඉච්චෙතෙසං ධාතූනං යථාක්කමං ඛන්ධ අන්ධගන්ධාදෙසා වුත්තා. අථ වා ගච්ඡන්තො ධරියතෙ සොති ගන්ධො. වුත්තඤ්හෙතං භදන්තෙන බුද්ධදත්තාචරියෙන වෙය්‍යාකරණෙන නිරුත්තිනයදස්සිනා ‘‘ධරියතීති ගච්ඡන්තො, ගන්ධො සූචනතොපි වා’’ති.

This Pāḷi is an illustration. Or, it is gandho because, being carried by the wind, it goes. For in Kaccāyana's grammar, khandha, andha, and gandha are stated to be substitutes for the roots khād, am, and gam respectively, as in the rule 'khādāmagamānaṃ khandhandhagandhā.' Alternatively, it is gandho because it is held while going. This has been stated by the venerable teacher Buddhadatta, the grammarian skilled in discerning the method of etymology: 'It is held while going; or gandha is from indicating.'

රසධාතුවසා චෙව, රමාසධාතුතොපි ච;

රසසද්දස්ස නිප්ඵත්තිං, ආහු ධම්මරසඤ්ඤුනො.

Those who know the taste of the Dhamma speak of the derivation of the word rasa (taste) as from the root ras (to taste) and from the roots ram (to delight) and as (to eat).

රසොති [Pg.371] හි රසන්ති තං අස්සාදෙන්තීති රසො, රමන්තා තං අසන්තීතිපි රසො. වුත්තම්පි චෙතං ‘‘රමමානා න’සන්තීති රසොති පරිදීපිතො’’ති. තත්‍රායමත්ථො – දෙවමනුස්සාදයො සත්තා යස්මා රමමානා නං ධම්මජාතං අසන්ති භක්ඛන්ති, තස්මා තං ධම්මජාතං රසො නාමාති නිරුත්තඤ්ඤූහි පරිදීපිතොති. පදච්ඡෙදො පන එවං වෙදිතබ්බො –

Rasa (taste) is so called because they savor it; thus it is rasa. Or, because delighting (ramantā), they eat (asanti) it; thus it is rasa. And this has been said: 'Because delighting, they eat it, thus rasa is explained.' Here the meaning is this: because beings such as devas and humans delighting eat that Dhamma-nature, therefore that Dhamma-nature is called rasa—so it has been explained by those skilled in etymology. The division of the words, however, should be understood thus:

නං අසන්ති න සන්තීති, පදච්ඡෙදො සියා තහිං;

කම්මකාරකභාවෙන, අත්ථො හි තත්ථ ඉච්ඡිතො.

The word-division there should be naṃ asanti, not na santi. For the meaning intended there is in the sense of the accusative case.

ඉති වුත්තානුසාරෙන, අවුත්තෙසු පදෙසුපි;

යථාරහං නයඤ්ඤූහි, නයො නෙය්‍යො සුසොභනො.

Thus, in accordance with what has been said, even in cases not stated, a suitable and elegant method should be inferred by those who know the method.

ධාතුචින්තාය යෙ මුත්තා, අනිප්ඵන්නාති තෙ මතා;

තෙ චාපි බහවො සන්ති, පීතලොහිතකාදයො;

Those words that are devoid of analysis by roots are considered underived. And there are many such, like pīta, lohita, and so on.

නිප්ඵන්නෙ අපි ධාතූහි, සද්දෙ ධගාඉතිආදයො;

අනිප්ඵන්නංව පෙක්ඛන්ති, ගවාදිවිධිභෙදතො.

Even with words derived from roots, such as dhaga and so on, they regard them as if underived because of the different rules for words like gava.

තථා හි ‘‘ගච්ඡතීති ගො’’, ඉති වුත්තපදං පුන;

අනිප්ඵන්නං කරිත්වාන, ‘‘ගාවො’’ ඉච්චාදිකංබ්‍රවුං.

For, having taken the word ‘go,’ which is explained as 'it goes,' they treat it again as an underived stem and form ‘gāvo’ and so on.

එකන්තෙන අනිප්ඵන්නා, සද්දා විඩූඩභාදයො;

ධාතුරූපකසද්දා ච, ‘‘පබ්බතායති’’ආදයො.

Words such as Viḍūḍabha are entirely underived, as are denominative verbs such as pabbatāyati (it acts like a mountain).

සෙය්‍යථිදං? ‘‘විඩූඩභො, තිස්සො, යෙවාපනො, පීතං, ලොහිතං’’ ඉච්චෙවමාදීනි නාමිකපදානි අනිප්ඵන්නානි භවන්ති. ‘‘නීලං, පීතං, යෙවාපනකො’’ ඉච්චාදීනි පන නීලවණ්ණෙ පීතවණ්ණෙ. කෙ රෙ ගෙ සද්දෙති ධාතුවසෙන ආගතත්තා නීලතීති නීලං, පීතතීති පීතං, යෙ වා පන ඉතිවචනෙන භගවතා කියතෙ කථියතෙති යෙවාපනකොති නිබ්බචනමරහන්තීති නිප්ඵන්නානීති වත්තබ්බානි. කෙචි පනෙත්ථ වදෙය්‍යුං ‘‘නනු නීලති පීතතීතිආදීනි ක්‍රියාපදානි තෙපිටකෙ බුද්ධවචනෙ න දිස්සන්තී’’ති? කිඤ්චාපි [Pg.372] න දිස්සන්ති, තථාපි එතරහි අවිජ්ජමානා පුරාණභාසා එසාති ගහෙතබ්බානි. යථා හි ‘‘නාථතීති නාථො’’ති එත්ථ කිඤ්චාපි ‘‘නාථතී’’ති ක්‍රියාපදං බුද්ධවචනෙ න දිස්සති, තථාපි නාථ යාචනොපතාපිස්සරියාසීසනෙසූති ධාතුනො දිට්ඨත්තා අට්ඨකථාචරියා ගණ්හිංසුයෙව, එවං සම්පදමිදං දට්ඨබ්බං. න හි ක්‍රියාපදපරිහීනො ධාතු වුච්චෙය්‍ය.

For example? Nominal words such as 'Viḍūḍabha,' 'Tissa,' 'Yevāpana,' 'Pīta,' and 'Lohita' are underived. But words such as 'Nīlaṃ,' 'Pītaṃ,' and 'Yevāpanako,' referring to blue color, yellow color, and a fixed term respectively, are derivable. Since they come from roots, they are to be called derived: 'it is blue' (nīlati), thus nīlaṃ; 'it is yellow' (pītati), thus pītaṃ; and because it is stated or said by the Blessed One with the words 'ye vā pana,' it is yevāpanako. Some might say here: 'But surely verbal forms like nīlati and pītati are not seen in the Buddha's word in the Tipiṭaka?' Although they are not seen, they should be taken as an ancient usage that is now non-existent. For example, regarding 'he protects (nāthati), thus he is a protector (nātho),' although the verbal form nāthati is not seen in the Buddha's word, the commentary teachers accepted it because the root nāth is seen with the meanings of asking, oppressing, ruling, and blessing. This should be seen in the same way. For a root would not be spoken of if it were devoid of a verbal form.

කිඤ්ච භිය්‍යො – යථා ‘‘යාව බ්‍යාති නිමීසති, තත්‍රාපි රසතිබ්බයො’’ති ජාතකපාළියං ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ දෙවමනුස්සානං වොහාරපථෙ අසඤ්චරන්තං පුරාණභාසාභූතං ‘‘බ්‍යාතී’’ති ක්‍රියාපදම්පි දිස්සති, තථා ‘‘නීලති, පීතතී’’තිආදීහිපි පුරාණභාසාභූතෙහි ක්‍රියාපදෙහි භවිතබ්බං. තත්ථ යාව බ්‍යාතීති යාව උම්මීසති. අයඤ්හි තස්මිං කාලෙ වොහාරො, යස්මිං කාලෙ බොධිසත්තො චූළබොධි නාම පරිබ්බාජකො අහොසි. යථා පන විඩූඩභසද්දාදයො ධාතුවසෙන අනිප්ඵන්නා නාම වුච්චන්ති, තථා ‘‘පබ්බතායති, සමුද්දායති, චිච්චිටායති, ධූමායති, දුද්දුභායති, මෙත්තායති, කරුණායති, මමායති’’ ඉච්චෙවමාදයො ච ‘‘ඡත්තීයති, වත්ථීයති, පරික්ඛාරීයති, ධනීයති, පටීයති’’ ඉච්චෙවමාදයො ච ‘‘අතිහත්ථයති, උපවීණයති, දළ්හයති, පමාණයති, කුසලයති, විසුද්ධයති’’ ඉච්චෙවමාදයො ච ධාතුවසෙන අනිප්ඵන්නායෙව නාම වුච්චන්ති.

What is more? Just as in the Jātaka text, the verb “byātī” is seen in the phrase “yāva byāti nimīsati, tatrāpi rasatibbayo,” which is an archaic expression not current in the speech of gods and humans at the time of this Buddha’s appearance. Similarly, it must be so with archaic verbs like “nīlati” (becomes blue), “pītatī” (becomes yellow), etc. Here, “yāva byātī” means “until it opens.” For this was the usage at the time when the Bodhisatta was the wandering ascetic named Cūḷabodhi. Just as words such as “viḍūḍabha” are called underived from a root, so too are verbs like “pabbatāyati” (behaves like a mountain), “samuddāyati” (behaves like an ocean), “cicciṭāyati” (crackles), “dhūmāyati” (smokes), “duddubhāyati” (rumbles), “mettāyati” (is friendly), “karuṇāyati” (is compassionate), “mamāyati” (is possessive), and others like “chattīyati” (desires an umbrella), “vatthīyati” (desires clothes), “parikkhārīyati” (desires requisites), “dhanīyati” (desires wealth), “paṭīyati” (desires a bowl), and verbs like “atihatthayati” (overextends the hand), “upavīṇayati” (plays the lute), “daḷhayati” (strengthens), “pamāṇayati” (measures), “kusalayati” (makes skillful), “visuddhayati” (purifies)—all these are called underived from a root.

තත්ථ ‘‘පබ්බතායතී’’තිආදීසු සඞ්ඝො පබ්බතමිව අත්තානමාචරති පබ්බතායති, එවං සමුද්දායති. සද්දො චිච්චිටමිව අත්තානමාචරති චිච්චිටායති. වත්ථු ධූමමිව අත්තානමාචරති ධූමායති. සද්දො දුද්දුභඉති ආචරති දුද්දුභායති, භික්ඛු මෙත්තායති, තථා කරුණායති. ‘‘මම ඉද’’න්ති ගණ්හති මමායති. අඡත්තං ඡත්තමිව ආචරති ඡත්තීයති. අපුත්තං [Pg.373] පුත්තමිව ආචරති පුත්තීයති, සිස්සං ආචරියො, අත්තනො පත්තමිච්ඡති පත්තීයති. එවං වත්ථීයති, පරික්ඛාරීයති, චීවරීයති, ධනීයති, පටීයති. හත්ථිනා අතික්කමති අතිහත්ථයති. වීණාය උපගායති උපවීණයති. දළ්හං කරොති වීරියං දළ්හයති. පමාණං කරොති පමාණයති. කුසලං පුච්ඡති කුසලයති. විසුද්ධා හොති රත්ති විසුද්ධායති.

Here, in phrases like “pabbatāyati,” the Sangha acts like a mountain, thus “pabbatāyati,” and similarly “samuddāyati.” A sound acts like a crackle, thus “cicciṭāyati.” An object acts like smoke, thus “dhūmāyati.” A sound acts like a drum, thus “duddubhāyati.” A monk is friendly, thus “mettāyati,” and similarly is compassionate, thus “karuṇāyati.” Grasping “this is mine,” one is possessive, thus “mamāyati.” One treats that which is not an umbrella as an umbrella, thus “chattīyati.” One treats one who is not a son as a son, thus “puttīyati,” as a teacher treats a student. One desires one’s own bowl, thus “pattīyati.” Similarly for “vatthīyati,” “parikkhārīyati,” “cīvarīyati,” “dhanīyati,” and “paṭīyati.” One surpasses with an elephant, thus “atihatthayati.” One sings along with a lute, thus “upavīṇayati.” One makes effort firm, thus “daḷhayati.” One makes a measure, thus “pamāṇayati.” One asks about what is skillful, thus “kusalayati.” The night becomes pure, thus “visuddhāyati.”

තත්‍රායං පදමාලා – ‘‘පබ්බතායති, පබ්බතායන්ති. පබ්බතායසි, පබ්බතායථ. පබ්බතායාමි, පබ්බතායාමා’’ති ඉමිනා නයෙන අට්ඨන්නං විභත්තීනං වසෙන සෙසං සබ්බං යොජෙතබ්බං, එවං ‘‘සමුද්දායති, ඡත්තීයතී’’තිආදීසු. තත්‍ර කාරිතවසෙනපි ‘‘පබ්බතායන්තං පයොජයති පබ්බතායති, පුත්තියන්තං පයොජයති පුත්තීයති’’ ඉච්චාදි පදසිද්ධි භවති. අයං පන පදමාලා – පබ්බතායති, පබ්බතායන්ති. පබ්බතායසි. සෙසං යොජෙතබ්බං. ඉච්චෙවං ධාතුවසෙන නිප්ඵන්නානිප්ඵන්නපදානි විභාවිතානි.

Here is the paradigm: “pabbatāyati, pabbatāyanti. Pabbatāyasi, pabbatāyatha. Pabbatāyāmi, pabbatāyāmā”—in this manner, the rest should all be connected in terms of the eight verbal endings, likewise with “samuddāyati, chattīyatī,” etc. There, also by causative usage, the word formations become like “pabbatāyantaṃ payojayati pabbatāyati” (he causes one who acts mountain-like), “puttiyantaṃ payojayati puttīyati” (he causes one who acts son-like), etc. This is the paradigm: “pabbatāyati, pabbatāyanti. Pabbatāyasi.” The rest should be connected. Thus, words derived and underived from roots have been explained.

ඉදානි ධාතුගණලක්ඛණං, අධාතුලක්ඛණං, කාරිතපච්චයයොගං, සකාරිතෙකකම්මද්විකම්මතිකම්මපදං, ඌහනීයරූපගණං, ධාතූනං එකගණිකද්විගණිකතෙගණිකපදං, සුද්ධකත්තුහෙතුකත්තුපදරූපං, කම්මභාවපදරූපං, එකකාරිතද්විකාරිතපදං, අකාරිතද්විකම්මකපදඤ්ච සබ්බමෙතං යථාරහං කථයාම.

Now, we shall discuss the characteristics of root groups, the characteristics of non-roots, the application of causative suffixes, single-object, double-object, and triple-object words in the causative, the group of inferable forms, single-group, double-group, and triple-group words of roots, pure agent and causal agent word forms, passive and impersonal word forms, single-causative and double-causative words, and non-causative double-object words—all these appropriately.

තත්‍ර සබ්බධාතුකනිස්සිතෙ සුද්ධකත්තුප්පයොගෙ සුද්ධස්සරධාතුතො වා එකස්සරතො වා අනෙකස්සරතො වා අපච්චයස්ස පරභාවො භූවාදිගණලක්ඛණං සාමඤ්ඤලක්ඛණවසෙන, විසෙසලක්ඛණවසෙන පන ආඛ්‍යාතත්තෙ ඉකාරන්තානෙකස්සරධාතුතො සහ අපච්චයෙන නිච්චං නිග්ගහීතාගමනඤ්ච නාමිකත්තෙ නිග්ගහීතාගමනමත්තඤ්ච භූවාදිගණලක්ඛණං. ආක්‍යාතත්තෙ කත්තරි ධාතූහි අපච්චයෙන සද්ධිංනියතවසෙන නිග්ගහීතාගමනං රුධාදිගණලක්ඛණං සාමඤ්ඤලක්ඛණවසෙන, විසෙසලක්ඛණවසෙන [Pg.374] පන ආඛ්‍යාතත්තෙ කත්තරි ධාතූහි ඉවණ්ණෙකාරොකාරපච්චයෙහි සද්ධිං නියතවසෙන නිග්ගහීතාගමනඤ්ච නාමකත්තෙ අනියතවසෙන නිග්ගහීතාගමනමත්තඤ්ච රුධාදිගණලක්ඛණං. කත්තරි ධාතූහි ආදෙසලාභාලාභිනො යපච්චයස්ස පරභාවො දිවාදිගණලක්ඛණං. කත්තරි ධාතූහි යථාරහං ණු ණා උණාපච්චයානං පරභාවො ස්වාදිගණලක්ඛණං. කත්තරි ධාතූහි නාපච්චයස්ස පරභාවො කියාදිගණලක්ඛණං. කත්තරි ධාතූහි ආඛ්‍යාතත්තෙ අප්පකතරප්පයොගවසෙන නාමිකත්තෙ පචුරප්පයොගවසෙන ප්පණ්හාපච්චයානං පරභාවො ගහාදිගණලක්ඛණං. කත්තරි ධාතූහි යථාසම්භවං ඔයිරප්පච්චයානං පරභාවො තනාදිගණලක්ඛණං. ආඛ්‍යාතත්තෙ කත්තරි ධාතූහි සබ්බථා ණෙණයප්පච්චයානං පරභාවො චුරාදිගණලක්ඛණං සාමඤ්ඤලක්ඛණවසෙන, විසෙසලක්ඛණවසෙන පන ආඛ්‍යාතත්තෙ ඉකාරන්තධාතුතො සහ ණෙ ණයපච්චයෙහි නිච්චං නිග්ගහීතාගමනඤ්ච නාමිකත්තෙ නිග්ගහීතාගමනමත්තඤ්ච චුරාදිගණලක්ඛණං. ගණසූචකානං පච්චයානමපරත්තං අධාතුලක්ඛණං. ඉති ධාතුගණලක්ඛණමධාතුලක්ඛණං විභාවිතං.

Among these, in the application of primary suffixes before sabbadhātuka endings, the occurrence of the ‘a’ suffix after a verbal root with a pure vowel, or a single vowel, or multiple vowels, is the characteristic of the Bhū group in terms of general characteristics. However, in terms of specific characteristics, in the finite verb form, the constant insertion of the niggahīta together with the ‘a’ suffix after a verbal root with multiple vowels ending in ‘i’, and in the nominal form, merely the insertion of the niggahīta, is the characteristic of the Bhū group. In the finite verb form, in the active voice, the constant insertion of the niggahīta together with the ‘a’ suffix after verbal roots is the characteristic of the Rudhādigaṇa in terms of general characteristics. However, in terms of specific characteristics, in the finite verb form, in the active voice, the constant insertion of the niggahīta together with the ‘i’, ‘e’, and ‘o’ suffixes after verbal roots, and in the nominal form, merely the inconstant insertion of the niggahīta, is the characteristic of the Rudhā group. In the active voice, the occurrence of the ‘ya’ suffix after verbal roots, whether a substitute is obtained or not, is the characteristic of the Divā group. In the active voice, as appropriate, the occurrence of the ‘ṇu’, ‘ṇā’, and ‘uṇā’ suffixes after verbal roots is the characteristic of the Svā group. In the active voice, the occurrence of the ‘nā’ suffix after verbal roots is the characteristic of the Kiyā group. In the active voice, the occurrence of the ‘ppa’ and ‘ṇhā’ suffixes after verbal roots, with infrequent application in the finite verb form and frequent application in the nominal form, is the characteristic of the Gahā group. In the active voice, as possible, the occurrence of the ‘o’ and ‘yira’ suffixes after verbal roots is the characteristic of the Tanā group. In the finite verb form, in the active voice, the occurrence of the ‘ṇe’ and ‘ṇaya’ suffixes after verbal roots in all cases is the characteristic of the Curā group in terms of general characteristics. However, in terms of specific characteristics, in the finite verb form, the constant insertion of the niggahīta together with the ‘ṇe’ and ‘ṇaya’ suffixes after a verbal root ending in ‘i’, and in the nominal form, merely the insertion of the niggahīta, is the characteristic of the Curā group. The non-occurrence of suffixes that indicate the groups is the characteristic of non-roots. Thus, the characteristics of the root groups and non-roots have been explained.

කාරිතපච්චයස්ස යොගෙ ‘‘ණෙ ණයො ණාපෙ ණාපයො චා’’ති ඉමෙ චත්තාරො කාරිතපච්චයා.

In the application of causative suffixes, these four, namely “ṇe”, “ṇaya”, “ṇāpe”, and “ṇāpaya”, are the causative suffixes.

ණෙ ණයාසුං උවණ්ණන්තා,ආදන්තා පච්ඡිමා දුවෙ;

සෙසතො චතුරොද්වෙ වා,ණයොයෙව අධාතුතො.

The ‘ṇe’ and ‘ṇaya’ suffixes apply to roots ending in ‘u’; The last two, ‘ṇāpe’ and ‘ṇāpaya,’ apply to roots ending in ‘ā’; From the rest of the roots, apply the four or two suffixes; Only ‘ṇaya’ applies to non-roots.

තත්‍ර සාවෙති, සාවයති. භාවෙති, භාවයති, ඔභාසෙති, ඔභාසයති. ඉමානි කාරිතෙ උවණ්ණන්තධාතුරූපානි.

There, sāveti, sāvayati (causes to hear). Bhāveti, bhāvayati (causes to be; develops). Obhāseti, obhāsayati (causes to shine; illuminates). These are causative forms of roots ending in ‘u’.

දාපෙති[Pg.375], දාපයති. හාපෙති, හාපයති. න්හාපෙති, න්හාපයති. නහාපෙති, නහාපයති. ආකාරන්තධාතුරූපානි.

Dāpeti, dāpayati (causes to give). Hāpeti, hāpayati (causes to diminish). Nhāpeti, nhāpayati (causes to bathe). Nahāpeti, nahāpayati (causes to bathe). These are forms of roots ending in ‘ā’.

සොසෙති, සොසයති. සොසාපෙති, සොසාපයති. ඝොසාපෙති, ඝොසාපයති. අකාරන්තධාතුරුපානි.

Soseti, sosayati (causes to dry). Sosāpeti, sosāpayati (causes to dry). Ghosāpeti, ghosāpayati (causes to proclaim). These are forms of roots ending in ‘a’.

මග්ගො සංසාරතො ලොකං ඤාපෙති, ඤාපයති. ඉධාතුරූපානි නිග්ගච්ඡාපෙතීති එතෙසමත්ථො. ඉමානි හි නිපුබ්බාය ඉධාතුයා වසෙන සම්භූතානි හෙතුකත්තුරූපානි. තථා හි සුද්ධකත්තුභාවෙන මග්ගො සයං ඤායති, සංසාරතො නිග්ගච්ඡතීති ඤායොති වුච්චති.

The path makes known to the world the way out from saṃsāra; it makes it known. The meaning of these forms from the ‘i’ root is ‘causes to go out’. For these are causative forms that have arisen by means of the ‘i’ root with the prefix ‘ni’. Thus, by its causative nature, the path itself is known, and it is called ‘the way’ because it leads out of saṃsāra.

පාවෙති, පාවයති, උධාතුරූපානි. වදාපෙතීති එතෙසමත්ථො. ඉමානි හි පපුබ්බාය උධාතුයා වසෙන සම්භූතානි හෙතුකත්තුරූපානි. තථා හි ‘‘යො ආතුමානං සයමෙව පාවා’’ති සුද්ධකත්තුපදං ආහච්චභාසිතං දිස්සති.

Pāveti, pāvayati, are forms of the ‘u’ root. Their meaning is ‘causes to speak’. For these are causative forms that have arisen by means of the ‘u’ root with the prefix ‘pa’. Thus, the pure active form “yo ātumānaṃ sayaṃ eva pāvā” (who himself speaks of himself) is seen spoken as an instance of āhaccabhāsita.

ඛෙපෙති, ඛෙපයති. කඞ්ඛෙති, කඞ්ඛයති, කඞ්ඛාපෙති, කඞ්ඛාපයති. ආචික්ඛාපෙති, ආචික්ඛාපයති. ඉවණ්ණන්තධාතුරූපානි.

Khepeti, khepayati (causes to destroy). Kaṅkheti, kaṅkhayati (doubts), kaṅkhāpeti, kaṅkhāpayati (causes to doubt). Ācikkhāpeti, ācikkhāpayati (causes to announce). These are forms of roots ending in ‘i’.

ඛියෙති, ඛියයති. මිලායෙති, මිලායයති. එකාරන්තධාතුරූපානි.

Khiyeti, khiyayati (causes to waste away). Milāyeti, milāyayati (causes to fade). These are forms of roots ending in ‘e’.

සියෙති, සියයති. ඔකාරන්තධාතුරූපානි.

Siyeti, siyayati (causes to cool). These are forms of roots ending in ‘o’.

පබ්බතායායති, පුත්තියායති. අධාතුනිස්සිතානි රූපානි. ඉමිනා නයෙන සෙසානි අවුත්තානිපි රූපානි සක්කා විඤ්ඤාතුං විඤ්ඤුනා පාළිනයඤ්ඤුනාති විත්ථාරො න දස්සිතො. ඉති කාරිතපච්චයයොගො සඞ්ඛෙපෙන විභාවිතො.

Pabbatāyāyati (behaves like a mountain), puttiyāyati (desires a son/behaves like a son). These are forms dependent on non-roots. In this manner, the remaining forms, even those not stated, can be understood by the wise, skilled in the method of the Pāli texts; therefore, a detailed explanation is not given. Thus, the application of causative suffixes has been briefly explained.

ඉදානි [Pg.376] සකාරිතෙකකම්මාදීනි බ්‍රූම –

Now we shall speak of single-object verbs in the causative, and so on.

අකම්මකා එකකම්මා, ද්විකම්මා වාපි හොන්ති හි;

කාරිතපච්චයෙ ලද්ධෙ, සකම්මා ච ද්විකම්මකා.

Intransitive verbs become single-object verbs, or even double-object verbs; When the causative suffix is obtained, transitive verbs become double-object verbs.

සයං සොධෙති සො භූමිං, සොධාපෙති පරෙමහිං;

නරං කම්මං කාරයති, විඤ්ඤෙය්‍යං කමතො ඉදං.

He himself cleans the ground; he causes others to clean the ground. He causes a man to do work. This should be understood in order.

ද්විකම්මිකා සම්භවන්ති, තිකම්මා එත්ථ දීපයෙ;

‘‘ඉස්සරො සෙවකං ගාමං, අජං නායෙති’’ ඉච්චපි.

Double-object verbs arise, and triple-object verbs are illustrated here; for example, “Issaro sevakaṃ gāmaṃ, ajaṃ nāyeti” (The lord causes the servant to lead the goat to the village).

‘‘නරො නරෙන වා ගාමං, අජං නායෙති’’ඉච්චපි;

කම්මත්ථදීපකංයෙව, කරණං එත්ථ ඉච්ඡිතං.

Also, “Naro narena vā gāmaṃ, ajaṃ nāyeti” (A man causes the goat to be led to the village by a man); here, the instrument is desired as merely indicating the object.

ඉති සකාරිතෙකකම්මාදීනි විභාවිතානි.

Thus, single-object verbs in the causative, and so on, have been explained.

ඉදානි ඌහනීයරූපගණං බ්‍රූම – හොති, භොති, සම්භොති, ඉදං භූවාදිරූපං. සුම්භොති, පරිසුම්භොති, ඉදං රුධාදිගූපං. නින්දති, විනින්දති, බන්ධති, ඉදං භූවාදිරූපං. ඡින්දති, භින්දති, රුන්ධති, ඉදං රුධාදිරූපං. දෙති, නෙති, වදෙති, අන්වෙති, ඉදං භූවාදිරූපං. රුන්ධෙති, පටිරුන්ධෙති, ඉදං රුධාදිරූපං. බුද්ධෙති, පලිබුද්ධෙති, ඉදං චුරාදිරූපං. ජයති, සයති, පලායති, මිලායති, ගායති, ඉදං භූවාදිරූපං. හායති, සායති, න්හායති, ඉදං දිවාදිරූපං. කථයති, චින්තයති, භාජයති, ඉදං චුරාදිරූපං. ගබ්බති, පගබ්බති, ඉදං භූවාදිරූපං. කුබ්බති, ක්‍රුබ්බති, ඉදං තනාදිරූපං. හිනොති, චිනොති, ඉදං ස්වාදිරූපං. තනොති, සනොති, කරොති, ඉදං තනාදිරූපං. චින්තෙති, චින්තයති, ඉදං කත්තුරූපඤ්චෙව හෙතුකත්තුරූපඤ්ච. කන්තෙති, කන්තයති, ඉදං හෙතුකත්තුරූපමෙව. භක්ඛෙති, භක්ඛයති, වාදෙති, වාදයති, ඉදං සුද්ධකත්තුරූපඤ්චෙව හෙතුකත්තුරූපඤ්ච. මිය්‍යතීති කත්තුපදඤ්චෙව කම්මපදඤ්ච. භාවෙථාති බහුවචනඤ්චෙව එකවචනඤ්ච. සංයමිස්සන්ති අනාගතවචනඤ්චෙව අතීතවචනඤ්ච. අනුසාසතීති ආඛ්‍යාතඤ්චෙව නාමිකඤ්ච. ගච්ඡං විධමං නික්ඛණන්ති නාමිකඤ්චෙව [Pg.377] ආඛ්‍යාතඤ්ච. එත්ථ ආඛ්‍යාතත්තෙ ගච්ඡන්ති අනාගතවචනං, විධමන්ති අතීතවචනං, නිඛණන්ති පරිකප්පවචනං, සබ්බං වා එතං පදං අනාගතාධිවචනන්තිපි වත්තුං වට්ටතෙව. ඉමිනා නයෙන අඤ්ඤානිපි ඌහනීයපදානි නානප්පකාරතො යොජෙතබ්බානි. ඉමානි පදානි දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යවිසෙසානි මන්දබුද්ධීනං සම්මොහකරානි ආචරියපාචරියෙ පයිරුපාසිත්වා වෙදනීයානීති ඌහනීයරූපගණො විභාවිතො.

Now we shall explain the group of forms requiring inference—hoti, bhoti, sambhoti: these are a form of the Bhū-group. Sumbhoti, parisumbhoti: these are a form of the Rudh-group. Nindati, vinindati, bandhati: these are a form of the Bhū-group. Chindati, bhindati, rundhati: these are a form of the Rudh-group. Deti, neti, vadeti, anveti: these are a form of the Bhū-group. Rundheti, paṭirundheti: these are a form of the Rudh-group. Buddheti, palibuddheti: these are a form of the Cur-group. Jayati, sayati, palāyati, milāyati, gāyati: these are a form of the Bhū-group. Hāyati, sāyati, nhāyati: these are a form of the Div-group. Kathayati, cintayati, bhājayati: these are a form of the Cur-group. Gabbati, pagabbati: these are a form of the Bhū-group. Kubbati, krubbati: these are a form of the Tan-group. Hinoti, cinoti: these are a form of the Su-group. Tanoti, sanoti, karoti: these are a form of the Tan-group. Cinteti, cintayati: these are both agent forms and causative forms. Kanteti, kantayati: these are purely causative forms. Bhakkheti, bhakkhayati, vādeti, vādayati: these are both agent forms and causative forms. Miyyatīti: this is both an agent form and a passive form. Bhāvethāti: this is both a plural and singular form. Saṃyamissanti: this is both a future tense and past tense form. Anusāsatīti: this is both a verbal form and a nominal form. Gacchaṃ vidhamaṃ nikkhaṇanti: this is both a nominal form and a verbal form. Here, regarding verbal aspects, gacchanti is future tense, vidhamanti is past tense, nikhaṇanti is the optative mood, and all these forms can also be spoken of as future expressions. In this way, other inferential forms should be applied in various manners. These words, being difficult to understand due to their subtle distinctions, are confusing to those of weak intellect and should be learned by attending upon teachers and preceptors. Thus, the group of inferential forms has been elucidated.

ඉදානි එකගණිකාදීනි වදාම – ධා ධාරණෙ, භූවාදිගණිකවසෙනායං එකගණිකා සකම්මිකා ධාතු. භගවා සකලලොකස්ස හිතං දධාති විදධාති, පුරිසො අත්ථං සංවිධෙති, නිධිං නිධෙති, ඉමානි සුද්ධකත්තරි භවන්ති. ‘‘සංවිධාපෙති, විධාපෙතී’’ති ඉමානි හෙතුකත්තරි භවන්ති. කම්මෙ පන භාවෙ ච ‘‘අනුවිධීයතී’’තිආදීනි භවන්ති. තථා හි කම්මෙ ‘‘නිධි නාම නිධීයතී’’ති ච ‘‘ධීයති ධපියතීති ධෙය්‍ය’’න්ති ච රූපානි දිස්සන්ති. තත්ථ කම්මෙ ‘‘කම්මං සත්තෙහි අනුවිධිය්‍යති, කම්මානි සත්තෙහි අනුවිධිය්‍යන්ති. භො කම්ම ත්වං සත්තෙහි අනුවිධිය්‍යසි, අහං කම්මං සත්තෙහි අනුවිධිය්‍යාමී’’තිආදිනා යොජෙතබ්බං. භාවෙ පන ‘‘සත්තො දුක්ඛං අනුවිධිය්‍යති, සත්තා දුක්ඛං අනුවිධිය්‍යන්ති, තො සත්ත ත්වං දුක්ඛං අනුවිධිය්‍යසී’’ති යොජෙතබ්බං. අයං නයො අතිවිය සුඛුමො පාළිනයානුකූලො.

Now we speak of single-group roots and so forth – 'dhā' means 'to hold'. According to the Bhū-group method, this single-group root is transitive. The Blessed One bestows and provides welfare to the entire world, a person accomplishes a purpose, one stores a treasure—these are examples of active voice forms. "Causes to arrange, causes to provide"—these are examples of causative forms. In the passive and the impersonal, forms like "is arranged accordingly" arise. For example, in the passive: "A treasure is called 'nidhi' because it is stored (nidhīyati)," and "It is called 'dheyya' because it is held (dhīyati) or deposited (dhapiyati)." Here, in the passive: "Action is conformed to by beings (kammaṃ sattehi anuvidhiyyati), actions are conformed to by beings (kammāni sattehi anuvidhiyyanti). O action, you are conformed to by beings (bho kamma tvaṃ sattehi anuvidhiyyasi), I, action, am conformed to by beings (ahaṃ kammaṃ sattehi anuvidhiyyāmi)." In the impersonal: "A being undergoes suffering accordingly (satto dukkhaṃ anuvidhiyyati), beings undergo suffering accordingly (sattā dukkhaṃ anuvidhiyyanti). O being, you undergo suffering accordingly (bho satta tvaṃ dukkhaṃ anuvidhiyyasi)." This method is extremely subtle and in accordance with the Pāli tradition.

නාමිකපදත්තෙ ‘‘ධාතූ’’තිආදීනි භවන්ති. තත්ථ ධාතූති සලක්ඛණං දධාති ධාරෙතීති ධාතු. අට්ඨකථාසු පන ‘‘සලක්ඛණධාරණතො දුක්ඛවිධානතො දුක්ඛධානතො ච ධාතූ’’ති වුත්තං. ධාතූති පථවීධාතාදිධාතුයො. තත්ථ සලක්ඛණධාරණතොති යථා තිත්ථියපරිකප්පිතො පකති අත්තාති එවමාදිකො සභාවතො නත්ථි, න එවමෙතා, එතා පන සලක්ඛණං සභාවං ධාරෙන්තීති ධාතුයො[Pg.378]. දුක්ඛවිධානතොති දුක්ඛස්ස විදහනතො. එතා හි ධාතුයො කාරණභාවෙන වවත්ථිතා හුත්වා යථා අයලොහාදිධාතුයො අයලොහාදිඅනෙකප්පකාරං සංසාරදුක්ඛං විදහන්ති. දුක්ඛධානතොති අනප්පකස්ස දුක්ඛස්ස විධානමත්තතො අවසවත්තනතො, තං වා දුක්ඛං එතාහි කාරණභූතාහි සත්තෙහි අනුවිධීයති, තථාවිහිතඤ්ච තං එතෙස්වෙව ධීයති ඨපියති, එවං දුක්ඛධානතො ධාතුයො. අපිච නිජ්ජීවට්ඨො ධාතවොති ගහෙතබ්බං. තථා හි භගවා ‘‘ඡ ධාතුයොසං භික්ඛු පුරිසො’’තිආදීසු ජීවසඤ්ඤාසමූහනත්ථං ධාතුදෙසනං අකාසීති. යො පන තත්ථ අම්හෙහි භාවට්ඨානෙ ‘‘සත්තො දුක්ඛං අනුවිධිය්‍යතී’’ති තිපුරිසමණ්ඩිතො එකවචනබහුවචනිකො පඨමාවිභත්තිප්පයොගො වුත්තො. සො –

In the sense of a nominal term, 'dhātu' and similar ones arise. There, 'dhātu' means that which holds or sustains its own characteristic. In the commentaries, however, it is said: 'It is called "dhātu" because of bearing its own characteristic, because of the production of suffering, and because of the foundation of suffering.' 'Dhātu' refers to the earth element and other elements. Among these, 'bearing its own characteristic' means that, unlike the imagined self posited by heretics, such as the primordial nature or the self, which has no inherent nature, these elements do possess their own inherent nature and sustain it—thus they are called 'dhātus.' 'Production of suffering' means because of the production of suffering. For these elements, being established as causes, produce the manifold suffering of saṃsāra, just as mineral elements such as iron ore produce various things such as iron. 'Foundation of suffering' means that, due to the mere production of immense suffering, beings are not under their own control. Alternatively, that suffering is inflicted upon beings through these very elements as causes, and being so conditioned, it is deposited and established within them. Thus, because they are the foundation of suffering, they are called 'dhātus.' Furthermore, the meaning of being soulless should be taken from the elements. For the Blessed One taught the discourse on the elements, such as 'A person, monks, consists of six elements,' in order to eradicate the perception of a living being. However, in that context, the use of the nominative case in singular and plural forms, adorned with the three persons—such as 'a being undergoes suffering accordingly' (satto dukkhaṃ anuvidhiyyati)—was stated by us in the impersonal sense. That—

‘‘දූසිතො ගිරිදත්තෙන, හයො සාමස්ස පණ්ඩවො;

පොරාණං පකතිං හිත්වා, තස්සෙවානුවිධිය්‍යතී’’ති ච

"Corrupted by Giridatta, the horse Pandava, belonging to Sama, abandoning its former nature, conforms to him alone."

‘‘මාතා හි තව ඉරන්ධති, විධුරස්ස හදයං ධනිය්‍යතී’’ති ච ‘‘තෙ සංකිලෙසිකා ධම්මා පහීයිස්සන්තී’’ති ච ඉමාසං පාළීනං වසෙන සාරතො පච්චෙතබ්බො. තත්ථ පණ්ඩවො නාම අස්සො ගිරිදත්තනාමකස්ස අස්සගොපකස්ස පකතිං අනුවිධිය්‍යති අනුකරොතීති අත්ථො. එත්ථ ච යදි කත්තුපදං ඉච්ඡිතං සියා, ‘‘අනුවිදධාතී’’ති පාළි වත්තබ්බා සියා. යදි කම්මපදං ඉච්ඡිතං සියා, ‘‘පණ්ඩවෙනා’’ති තතියන්තං කත්තුපදං වත්තබ්බං සියා, එවං අවචනෙන ‘‘අනුවිධිය්‍යතී’’ති ඉදං භාවපදන්ති සිද්ධං. න කෙනචි එත්ථ වත්තුං සක්කා ‘‘දිවාදිගණෙ කත්තරි විහිතයපච්චයස්ස වසෙන වුත්තං ඉදං රූප’’න්ති, ධාධාතුයා දිවාදිගණෙ අප්පවත්තනතො, එකන්තභූවාදිගණිකත්තා ච. දුතියප්පයොගෙ පන යදි කත්තුපදං ඉච්ඡිතං සියා, ‘‘ධනුතෙ’’ති පාළි වත්තබ්බා සියා. යදි කම්මපදං ඉච්ඡිතං සියා, ‘‘ධාතුයා’’ති වත්තබ්බං සියා[Pg.379]. එවං අවචනෙන ‘‘ධනිය්‍යතී’’ති ඉදම්පි භාවපදන්ති සිද්ධං. එත්ථ ‘‘ධනිය්‍යතීති පත්ථෙති, ඉච්ඡතීති අත්ථො’’ති අට්ඨකථායං වුත්තං. ‘‘ධනු යාචනෙ’’ති ධාතු එසා එකන්තෙන තනාදිගණෙයෙව වත්තති. තතියප්පයොගෙ ‘‘පහීයිස්සන්තී’’ති යදි භූවාදිගණෙ ‘‘හා චාගෙ’’ති ධාතුයා රූපං සියා, කත්තරි ‘‘පජහිස්සන්තී’’ති රූපං සියා, ‘‘කස්මා නො පජහිස්සතී’’ති එත්ථ විය. කම්මපදං පන ‘‘පජහියිස්සන්තී’’ති සියා. යස්මා ‘‘පහීයිස්සන්තී’’ති ඉදං දිවාදිගණෙ ‘‘හා පරිහානිය’’න්ති ධාතුයා රූපත්තා ‘‘පහායිස්සන්තී’’ති කත්තුපදරූපං සියා ‘‘ආජඤ්ඤො කුරුතෙ වෙගං, හායන්ති තත්ථ වළවා’’ති අකම්මකස්ස කත්තුපදරූපස්ස දස්සනතො, තස්මා ‘‘පහායිස්සන්තී’’ති අවත්වා ‘‘පහීයිස්සන්තී’’ති වචනෙන යපච්චයො භාවෙ වත්තතීති ඤායති.

"Your mother indeed grieves; the heart of the bereaved is distressed," and "those defiling states will be abandoned"—these Pāli passages should be understood according to their essence. Here, the term 'paṇḍavo' refers to a horse of the horse-keeper named Giridatta, meaning that it follows or imitates his nature. If an active form were intended here, the Pāli should be 'anuvidadhāti.' If a passive form were intended, the agent 'paṇḍavena' (in the instrumental case) should be stated. Thus, by not stating that, 'anuvidhiyyati' is established as an impersonal form. No one can claim here that this form is stated by means of the ya-suffix prescribed for the active voice in the Divādi group, because the root dhā does not occur in the Divādi group and belongs exclusively to the Bhūvādi group. In the second usage, if an active form were intended, the Pāli should be 'dhanute.' If a passive form were intended, 'dhātuyā' should be used. Thus, by not stating that, 'dhaniyyati' is also established as an impersonal form. Here, the commentary states: "'dhaniyyati' means 'desires,' the meaning is 'wishes.'" The root dhanu 'to beg' belongs exclusively to the Tanādi group. In the third usage, 'pahīyissanti,' if this form were from the root hā 'to abandon' in the Bhūvādi group, the active form would be 'pajahissanti,' as in 'why would he not abandon (kasmā no pajahissati)?' The passive form, however, would be 'pajahiyissanti.' Since 'pahīyissanti' is derived from the root hā 'to decline' in the Divādi group, the active form would be 'pahāyissanti,' as shown by the example 'the thoroughbred exerts speed, the mares decline there (ājañño kurute vegaṃ, hāyanti tattha vaḷavā),' where the active form is shown. Therefore, instead of saying 'pahāyissanti,' the use of 'pahīyissanti' indicates that the ya-suffix is functioning in the impersonal sense.

කෙචි පනෙත්ථ වදෙය්‍යුං ‘‘සො පහීයිස්සති. තෙ සංකිලෙසිකා ධම්මා පහීයිස්සන්ති. රූපං විභවිය්‍යති. අග්ගිජාහි පුබ්බෙව භූයතෙ’තිආදීසු යපච්චයො කම්මෙයෙව විහිතො, න භාවෙ. කම්මකත්තුවසෙන හි ඉමෙ පයොගා දට්ඨබ්බා, සයමෙව පීයතෙ පානීයං, සයමෙව කටො කරියතෙති පයොගා වියා’’ති. තං න, එවඤ්හි සති ‘‘පජහියිස්සන්තී’’තිආදීනි සකම්මකධාතුරූපානි වත්තබ්බානි ‘‘පීයතෙ කරියතෙ’’ති රූපානි විය. එත්ථ පන භාවට්ඨානෙ කත්තුනො ඨිතභාවො හෙට්ඨා නානප්පකාරෙන දස්සිතොති න වුත්තො. යෙ සද්දසත්ථෙ මතං ගහෙත්වා සාසනිකා ගරූ භාවෙ අදබ්බවුත්තිනො භාවස්සෙකත්තා එකවචනමෙව, තඤ්ච පඨමපුරිසස්සෙව ‘‘භූයතෙ දෙවදත්තෙන දෙවදත්තෙන සම්පත්තිං අනුභවනන්ති අත්ථො’’ති පයොගඤ්ච තදත්ථයොජනඤ්ච [Pg.380] වදන්ති. තෙසං තං වචනං පාළියා, අට්ඨකථාදීහි ච න සමෙති, තස්මා යථාවුත්තොයෙවත්ථො ආයස්මන්තෙහි ධාරෙතබ්බො.

Some here might say: "'It will be abandoned; those defiling states will be abandoned; form will be destroyed; it is brought about by fire beforehand'—in such cases, the ya-suffix is prescribed for the passive voice, not for the impersonal. For these usages should be seen as reflexive passive forms, like 'water is drunk by itself,' 'a mat is made by itself.'" That is not so, for if it were, expressions like 'pajahiyissantī' would have to be passive forms of transitive verbs, like 'pīyate' (is drunk) and 'kariyate' (is made). Here, however, in the impersonal sense, the state of the agent's abiding is shown below in various ways, but it is not stated. Those teachers in the Dispensation who, adopting the opinion of grammarians, say that in the impersonal voice—which refers to a non-substance—only the singular of the third person is used, citing the usage 'bhūyate devadattena' with the explanation 'it means Devadatta experiences prosperity,' their statement does not accord with the Pāli texts or the commentaries. Therefore, the meaning should be understood by the venerable ones just as explained above.

ජර රොගෙ. ජරති, ජරිය්‍යති. ජරවයොහානියං. ජීරති, ජිය්‍යති. ඉමා ද්වෙපි භූවාදි ගණිකවසෙන එකගණිකා. තාසං අයං සාධාරණරූපවිභාවනා. ‘‘යෙන ච සන්තප්පති, යෙන ච ජරිය්‍යතී’’තිආදි. තත්ථ යෙන ච ජරිය්‍යතීති යෙන තෙජොගතෙන කුපිතෙන අයං කායො එකාහිකාදිජරරොගෙන ජරිය්‍යති ජරති. අථ වා යෙන ච ජරියති යෙන අයං කායො ජීරති ඉන්ද්‍රියවෙකල්‍යතං බලක්ඛයං පලිතවලිතාදිඤ්ච පාපුණාති.

The root jar (is used in the sense of) disease. Its forms are jarati and jariyyati. (The root) jar (is also used in the sense of) decline in age. Its forms are jīrati and jiyyati. These two, by virtue of belonging to the Bhūvādi group, are of a single group. This is a general exposition of their forms. For example: "by which one is afflicted, and by which one decays." Here, "by which one decays" means that by an agitated fiery element, this body decays, that is, it grows old, through a disease of decay lasting a day or more. Alternatively, "by which one decays" means that this body grows old, reaching a state of weakened faculties, decline of strength, gray hair, wrinkles, and so on.

මර පාණචාගෙ. භූවාදිගණිකොයං අකම්මකො ච. සත්තො මරති, මිය්‍යති. කිඤ්චාපි අයං ධාතු ‘‘මර පාණචාගෙ’’ති වචනතො සකම්මකො විය දිස්සති, තථාපි ‘‘පුත්තො මරති. කිච්ඡං වතායං ලොකො ආපන්නො ජායති ච ජිය්‍යති ච මිය්‍යති චා’’ති එවමාදීනං කම්මරහිතප්පයොගානං දස්සනතො අකම්මකොයෙවාති දට්ඨබ්බං. අත්ථයොජනානයෙන පන මරතීති පාණං චජතීති කම්මං ආනෙත්වා කථෙතුං ලබ්භති. ‘‘මරති, මියතී’’ති ඉමානි සුද්ධකත්තුපදානි, ‘‘සත්තො සත්තං මාරෙති, මාරයති, මාරාපෙති, මාරාපයතී’’ති ඉමානි කාරිතපදසඞ්ඛාතානි හෙතුකත්තුපදානි. එත්ථ ච යො අමතං සත්තං මරණං පාපෙති, සො වධකො මාරෙති මාරයති මාරාපෙති මාරාපයතීති ච වුච්චති. සත්තො සත්තෙහි මාරියති මාරාපියතීති ඉමානි කම්මපදානි. භාවපදමප්පසිද්ධං. එවමඤ්ඤත්‍රාපි පසිද්ධතා ච අප්පසිද්ධතා ච උපපරික්ඛිතබ්බා.

The root mar (is used in the sense of) abandoning life. It belongs to the Bhūvādi group and is intransitive. A being dies (marati, miyyati). Although this root appears transitive from the definition 'mara, in abandoning life,' it should be seen as intransitive due to usages without an object, such as 'a son dies' and 'Alas, this world has fallen into distress—it is born, grows old, and dies.' However, by way of exegesis, an object can be supplied: 'marati' means 'it abandons life.' 'Marati' and 'miyati' are simple active verbs. 'Satto sattaṃ māreti, mārayati, mārāpeti, mārāpayati' (a being kills another being, causes to kill, has someone kill, causes someone to have kill) are causative active verbs, also known as agentive-causative verbs. Here, one who brings a living being to death is called a killer (vadhako) and is said to kill (māreti, mārayati) or cause to kill (mārāpeti, mārāpayati). 'Satto sattehi māriyati, mārāpiyati' (a being is killed by others, is caused to be killed) are passive verbs. The impersonal verb is not common. Similarly, elsewhere too, what is common and uncommon should be examined.

ඛාද භක්ඛණෙ. අයං පන භූවාදිගණිකවසෙන එකගණිකො සකම්මකො ධාතු. ඛාදති, සඞ්ඛාදති, ඉමානි සුද්ධකත්තුපදානි[Pg.381]. පුරිසො පුරිසෙන පුරිසං වා පූවං ඛාදෙති ඛාදයති ඛාදාපෙති ඛාදාපයති, ඉමානි හෙතුකත්තුපදානි. එත්ථ ච යො අඛාදන්තං ඛාදන්තං වා ඛාදාහීති පයොජෙති, සො ඛාදාපකො ඛාදෙති ඛාදයති ඛාදාපෙති ඛාදාපයතීති ච වුච්චති. ඛජ්ජති, සංඛජ්ජති, සඞ්ඛාදියති. ඉමානි කම්මපදානි. අත්‍රපනායං පාළි ‘‘අතීතං පාහං අද්ධානං රූපෙන ඛජ්ජිං, සෙය්‍යථාපාහං එතරහි පච්චුප්පන්නෙන රූපෙන ඛජ්ජාමි. අහඤ්චෙව ඛො පන අනාගතං රූපං අභිනන්දෙය්‍යං, අනාගතෙනපාහං රූපෙන ඛජ්ජෙය්‍යං, සෙය්‍යථාපෙතරහි ඛජ්ජාමී’’ති. භාවපදං න ලබ්භති සකම්මකත්තා ඉමස්ස ධාතුස්ස. භූවාදිගණො. අයං නාමධාතු එකන්තරුධාදිගණිකොති අප්පසිද්ධො.

The root khād (is used in the sense of) eating. This root belongs to a single group, the Bhūvādi group, and is a transitive root. Khādati and saṅkhādati are simple active verbs. Puriso purisena purisaṃ vā pūvaṃ khādeti, khādayati, khādāpeti, khādāpayati (a man causes another man to eat a person or a cake)—these are agentive-causative verbs. And here, one who urges another, whether they are eating or not, saying 'Eat!', is called an instigator (khādāpako) and is said to cause to eat (khādeti, khādayati, khādāpeti, khādāpayati). Khajjati, saṅkhajjati, and saṅkhādiyati are passive verbs. In this context, there is this Pāli passage: 'In the past, I was consumed by form, just as now I am consumed by present form. If I were to delight in future form, I would be consumed by future form, just as now I am consumed.' The impersonal verb is not found for this root because it is transitive. It belongs to the Bhūvādi group. This root is not commonly considered to belong also to the Rudhādi group.

දිවාදිගණෙ තා පාලනෙ. ලොකං තායති සන්තායති. ඉමානි සකම්මකානි සුද්ධකත්තුපදානි. හෙතුකත්තුපදං පන කම්මපදඤ්ච භාවපදඤ්ච අප්පසිද්ධානි.

In the Divādi group, the root tā (is used in the sense of) protecting. It protects the world (lokaṃ tāyati), it thoroughly protects it (santāyati). These are transitive, simple active verbs. However, the agentive-causative verb, the passive verb, and the impersonal verb are not common.

සුධ සංසුද්ධියං. චිත්තං සුජ්ඣති විසුජ්ඣති. ඉමානි අකම්මකානි සුද්ධකත්තුපදානි. සොධෙති, සොධයති, සොධාපෙති, සොධාපයති, ඉමානි හෙතුකත්තුරූපානි. එත්ථ ච යො අසුද්ධං ඨානං සුද්ධං කරොති, සො සොධකො සොධෙති, සොධයතීති වුච්චති, එස නයො අඤ්ඤත්‍රාපි ඊදිසෙසු ඨානෙසු. යො පන අසුද්ධට්ඨානං සයං අසොධෙත්වා ‘‘ත්වං සොධෙහී’’ති අඤ්ඤං පයොජෙති, සො සොධාපකො සොධාපෙති සොධාපයතීති වුච්චති. එස නයො අඤ්ඤත්‍රාපි ඊදිසෙසු ඨානෙසු. තථා හි ‘‘කාරෙති, කාරයති, කාරාපෙති, කාරාපයතී’’තිආදීසු අයං නයො න ලබ්භති, එවං ලබ්භමානනයො ච අලබ්භමානනයො ච සබ්බත්ථ උපපරික්ඛිතබ්බො. ඉමා පනෙත්ථ පාළියො –

The root sudh (is used in the sense of) becoming pure. The mind becomes pure (cittaṃ sujjhati), becomes thoroughly pure (visujjhati). These are intransitive, simple active verbs. Sodheti, sodhayati, sodhāpeti, sodhāpayati—these are agentive-causative forms. And here, one who makes an impure place pure is called a purifier (sodhako), and it is said sodheti, sodhayati. This is the principle in other such cases as well. But one who, without purifying an impure place himself, directs another, saying, 'You purify it,' is called one who causes to purify (sodhāpako), and it is said sodhāpeti, sodhāpayati. This is the principle in other such cases as well. For this principle is not found in such cases as kāreti, kārayati, kārāpeti, kārāpayati. Thus, the principle that is applicable and the principle that is not applicable should be examined in every case. Here are the Pāli passages on this:

‘‘පච්චන්තදෙසවිසයෙ, නිමන්තෙත්වා තථාගතං;

තස්ස ආගමනං මග්ගං, සොධෙන්ති තුට්ඨමානසා’’ති ච

“In the borderland territory, having invited the Tathāgata, they cleanse the path for his coming with delighted minds,” and

‘‘මග්ගං [Pg.382] සොධෙමහං තදා’’ති ච. ඉමා හි පාළියො සහත්ථා සොධනං සන්ධාය වුත්තා. ‘‘ආයස්මා පිලින්දවච්ඡො රාජගහෙ පබ්භාරං සොධාපෙති ලෙණං කත්තුකාමො’’ති පන පාළි, ‘‘කිං භන්තෙ ථෙරො කාරාපෙතී’’ති, ‘‘පබ්භාරං මහාරාජ සොධාපෙමි ලෙණං කත්තකාමො’’ති ච පාළි. ඉමා පරෙහි සොධාපනං සන්ධාය වුත්තා. ‘‘කස්ස සොධියති මග්ගො’’ති ඉදං කම්මපදං, භාවපදං පන අප්පසිද්ධං. ඉමිනා නයෙන යාව චුරාදිගණා යොජෙතබ්බං.

“At that time, I cleansed the path.” These Pāli passages are spoken in reference to cleansing with one's own hand. But this Pāli passage: “The Venerable Pilindavaccha was having the slope at Rājagaha cleansed, desiring to make a cave dwelling,” and this Pāli passage: “Bhante, what is the elder having done?” and “Great king, I am having the slope cleansed, desiring to make a cave dwelling.” These are spoken in reference to having others do the cleansing. “For whom is the path being cleansed?”—this is a passive verb. The impersonal verb, however, is not common. By this principle, the analysis should be applied up to the Curādi group.

ද්විගණිකත්තෙ සුභ සොභෙ. සොභති වතායං පුරිසො. සුභ පහාරෙ. යො නො ගාවොව සුම්භති සුම්භොති ඉච්චපි දිස්සති. ‘‘සුම්භොතී’’ති ච කච්චායනමතෙ රූපං, ඉමානි කත්තුපදානි. නගරං සොභෙති, සොභයති. පුරිසො පුරිසෙ චොරං සුම්භෙති, සුම්භයති, සුම්භාපෙති, සුම්භාපයති. ඉමානි හෙතුකත්තුපදානි. කම්මභාවපදානි ලබ්භමානාලබ්භමානවසෙන යථාසම්භවං යොජෙතබ්බානි. භූවාදිරුධාදිගණිකරූපානි.

Regarding roots belonging to two groups: subha (is used in the sense of) shining. “Indeed, this person shines.” Subha (is also used in the sense of) striking. In the usage “who strikes us like a bull,” the form is sumbhati; the form sumbhoti is not seen. The form ‘sumbhoti’, however, is a form according to the opinion of Kaccāyana. These are active verbs. “He makes the city shine, causes it to shine.” “A man causes another man to strike a thief”—sumbheti, sumbhayati, sumbhāpeti, sumbhāpayati. These are causative active verbs. The passive and impersonal verbs should be formed as may be possible, according to whether they are found or not. These are forms belonging to the Bhūvādi and Rudhādi groups.

පච පාකෙ. පුරිසො භත්තං පචති. නෙරයිකො නිරයෙ පච්චති. කම්මං පච්චති. භත්තං පච්චති. පාරමියො පරිපච්චන්ති. ඵලානි පරිපච්චන්ති, පක්කානි හොන්තීති අත්ථො. ගරවො පන –

Paca (is used in the sense of) cooking or ripening. A man cooks rice. A being in hell is cooked in hell. Kamma ripens. Rice is cooked. The perfections mature. The fruits ripen fully; the meaning is, ‘they become ripe.’ The teachers, however, say:

ඤාණයුත්තවරං තත්ථ, දත්වා සන්ධිං තිහෙතුකං;

පච්ඡා පච්චති පාකානං, පවත්තෙ අට්ඨකෙ දුවෙති ච –

“There, having established a three-rooted connection with the best (consciousness) associated with knowledge, two of the eight resultants later ripen in the course of existence,” and—

‘‘අසඞ්ඛාරං සසඞ්ඛාර-විපාකානි න පච්චතී’’ති ච එවං පචතිපදස්ස ද්විගණිකරූපස්ස සකම්මකත්තං ඉච්ඡන්ති. එවං පන සාට්ඨකථෙ තෙපිටකෙ බුද්ධවචනෙ කුතො ලබ්භා. තෙපිටකෙ හි බුද්ධවචනෙ ‘‘කප්පං නිරයම්හි පච්චති. යාව පාපං න පච්චති. නිරයම්හි [Pg.383] අපච්චි සො’’ති එවං අකම්මකත්තංයෙව දිස්සති. එත්ථ වදෙය්‍යුං ‘‘නනු පච පාකෙ’ති අයං ධාතු සකම්මකො, තෙන ‘පච්චතී’ති පදස්ස දිවාදිගණිකරූපස්සපි සතො සකම්මකත්තං යුජ්ජති, තස්මායෙව ‘පච්චති පාකානං පවත්තෙ අට්ඨකෙ දුවෙ’තිආදීසු වුත්ත’’න්ති. එත්ථ වුච්චතෙ – යථා ‘‘ඡිදි ද්විධාකරණෙ, භිදි විදාරණෙ’’ති ධාතූනං රුධාදිගණෙ පවත්තානං ‘‘රුක්ඛං ඡින්දති, භිත්තිං භින්දතී’’ති රූපපදානං සකම්මකත්තෙපි සති දිවාදිගණං පත්තානං තෙසං ධාතූනං ‘‘උදකං ඡිජ්ජති, ඝටො භිජ්ජතී’’ති රූපපදානි අකම්මකානියෙව භවන්ති, යථා භූවාදිගණෙ පවත්තස්ස පචධාතුස්ස ‘‘භත්තං පචතී’’ති රූපපදස්ස සකම්මකත්තෙපි සති දිවාදිගණං පත්තස්ස ‘‘නිරයෙ පච්චති, කම්මානි විපච්චන්තී’’ති රූපපදානි අකම්මකානියෙව භවන්ති.

“It does not ripen the unprompted and prompted resultants.” Thus they desire a transitive meaning for the verb ‘paccati’ as a form belonging to two groups. But where can such a usage be found in the word of the Buddha in the Tipiṭaka with its commentaries? For in the word of the Buddha in the Tipiṭaka, only an intransitive meaning is seen, as in: “He is cooked in hell for an eon”; “As long as the evil has not ripened”; “He was cooked in hell.” Here they might say: “Surely the root paca in the sense of cooking is transitive. Therefore, it is proper for the verb ‘paccati,’ even when it is a form of the Divādi group, to be transitive. That is why it is said in such passages as ‘two of the eight resultants ripen…’ etc.” To this it is replied: Just as for the roots chidi (to cut in two) and bhidi (to split), which belong to the Rudhādi group, the verbal forms ‘he cuts the tree’ and ‘he breaks the wall’ are transitive, yet when these same roots belong to the Divādi group, their verbal forms ‘the water is cut’ and ‘the pot is broken’ are only intransitive; so too for the root paca, which belongs to the Bhūvādi group, while the verbal form ‘he cooks rice’ is transitive, yet when it belongs to the Divādi group, its verbal forms ‘he is cooked in hell’ and ‘karmic actions ripen’ are only intransitive.

අථාපි වදෙය්‍යුං ‘‘නනු ච භො යථා ‘ආසවෙහි චිත්තානි විමුච්චිංසූ’ති එත්ථ ‘‘ආසවතො චිත්තානි විමුච්චිංසූ’ති ච ‘ආසවෙහි කත්තුභූතෙහි චිත්තානි විමුච්චිංසූ’ති ච එවං දිවාදිගණිකස්ස ධාතුස්ස ‘විමුච්චිංසූ’ති රූපපදස්ස අකම්මකත්තඤ්ච සකම්මකත්තඤ්ච භවති, තථා ‘නිරයෙ පච්චති, කම්මානි විපච්චන්තී’ති ච අකම්මකත්තෙනපි භවිතබ්බං. ‘පච්චති පාකානං පවත්තෙ අට්ඨකෙ දුවෙ, අසඞ්ඛාරං සසඞ්ඛාරවිපාකානි න පච්චතී’ති සකම්මකත්තෙනපි භවිතබ්බ’’න්ති. අකම්මකත්තෙනෙව භවිතබ්බං, න සකම්මකත්තෙන, ‘‘පච්චති පාකාන’’න්තිආදිනා වුත්තප්පයොගානං ‘‘ආසවෙහි චිත්තානි විමුච්චිංසූ’’ති පයොගෙන අසමානත්තා. තථා හෙත්ථ ‘‘විමුච්චිංසූ’’ති පදං කම්මරහිතකත්තුවාචකයපච්චයන්තම්පි භවති කත්තුසහිතකම්මවාචකයපච්චයන්තම්පි. ‘‘විමුච්චිංසූ’’ති ඉමස්ස හි පදස්ස කම්මරහිතයපච්චයවන්තත්තා ‘‘ආසවෙහී’’ති කරණවචනං අපාදානකාරකවාචකං භවති. ‘චිත්තානී’’ති පච්චත්තවචනං පන කත්තුකාරකවාචකං භවති. තථා ‘‘විමුච්චිංසූ’’ති පදස්ස කත්තුසහිතකම්මවාචකත්තා ‘‘ආසවෙහී’’ති [Pg.384] කරණවචනං කත්තුකාරකවාචකං භවති. ‘‘චිත්තානී’’ති පච්චත්තවචනං පන කම්මකාරකවාචකං භවති. අයං නයො ‘‘පච්චති පාකාන’’න්තිආදිනා වුත්තප්පයොගෙසු න ලබ්භති. තථා හි තත්ථ පච්චත්තවචනං කත්තාරං වදති, උපයොගවචනං කම්මං වදතීති දට්ඨබ්බං. කාරිතෙ ‘‘පුරිසො පුරිසෙන පුරිසං වා භත්තං පාචෙති පාචයති පාචාපෙති පාචාපයතී’’ති ච, ‘‘අනන්තෙ බොධිසම්භාරෙ, පරිපාචෙසි නායකො’’ති දස්සනතො පන ‘‘පරිපාචෙති, පරිපාචයතී’’ති ච රූපානි භවන්ති. ඉමානි හෙතුකත්තුපදානි. කම්මෙ – යඤ්ඤදත්තෙන ඔදනො පච්චතෙ, භාවපදං අප්පසිද්ධං. ඉමානි භූවාදිදිවාදිගණිකරූපානි. ඉමිනා නයෙන අඤ්ඤානිපි ද්විගණිකරූපානි යොජෙතබ්බානි.

Then they might say: “But sir, just as in the case of ‘the minds were liberated from the taints,’ the verb ‘vimucciṃsu,’ belonging to the Divādi group, can be both intransitive and passive—as in ‘the minds were liberated from the taints’ and ‘the minds were liberated by the taints as agents’—so too in ‘he is cooked in hell’ and ‘karmic actions ripen,’ it should be intransitive, and in ‘it ripens two of the eight resultants…’ and ‘it does not ripen the unprompted and prompted resultants,’ it should be transitive.” We reply: It must be only intransitive, not transitive, because the usage in ‘it ripens the resultants,’ etc., is not the same as the usage in ‘the minds were liberated from the taints.’ For here the word ‘vimucciṃsu’ can end in the -ya- suffix that indicates an agent without an object (intransitive), or it can end in the -ya- suffix that indicates an object with an agent (passive). Because the word ‘vimucciṃsu’ can end in the -ya- suffix indicating an agent without an object, the instrumental ‘āsavehi’ has the sense of the ablative (‘from the taints’), and the nominative ‘cittāni’ has the sense of the agent (‘the minds’). And because it can indicate an object with an agent, the instrumental ‘āsavehi’ has the sense of the agent (‘by the taints’), and the nominative ‘cittāni’ has the sense of the object (‘the minds’). This principle is not found in the usages cited beginning with ‘it ripens the resultants.’ For in that case, it should be understood that the nominative case expresses the agent, and the genitive case expresses the object. In the causative: ‘A man has another man cook rice,’ etc., and from ‘the Leader brought to maturity the immeasurable requisites for enlightenment,’ the forms are ‘paripāceti’ and ‘paripācayati.’ These are causative active verbs. In the passive: ‘Rice is cooked by Yaññadatta.’ The impersonal verb is not common. These are forms of the Bhūvādi and Divādi groups. By this principle, other forms belonging to two groups should also be analyzed.

තෙගණිකත්තෙ සු පසවෙ. හෙතුඵලං සවති, පසවති. සු සවනෙ. සද්ධො ධම්මං සුණොති, සුණාති. සු හිංසායං. යොධො පච්චාමිත්තං සුනාති. ඉමානි යථාක්කමං භූවාදිස්වාදිකියාදිගණිකානි කත්තුපදානි. තථා හෙතුනා ඵලං සවිය්‍යති, උන්නාදසද්දො පථවීඋන්ද්‍රියසද්දො විය සුය්‍යති. යොධෙන පච්චමිත්තො සුනිය්‍යති. ඉමානි කම්මපදානි. භාවපදං න ලබ්භති සකම්මකත්තා ඉමෙසං ධාතූනං. ඉමිනා නයෙන අඤ්ඤානිපි තෙගණිකරූපානි උපපරික්ඛිත්වා යොජෙතබ්බානි. අත්‍ර පනායං නයවිභාවනා –

Concerning roots belonging to three conjugational groups: The root su in the sense of ‘producing.’ A cause produces a fruit: savati, pasavati. The root su in the sense of ‘hearing.’ A faithful person hears the Dhamma: suṇoti, suṇāti. The root su in the sense of ‘harming.’ A warrior crushes an enemy: sunāti. These, in respective order, are active voice forms belonging to the Bhūvādi, Svādi, and Kiyādi groups. Likewise: ‘by a cause a fruit is produced’ (saviyyati); ‘a loud sound is heard like the sound of the earth’ (suyyati); ‘by a warrior an enemy is crushed’ (suniyyati). These are passive voice forms. The impersonal form is not found because these roots are transitive. By this method, other forms belonging to three groups should also be examined and constructed. Here, now, is the exposition of the method:

භ්වාදිරුධාදිකා ධාතූ, ස්වාදිදිවාදිකා තථා;

රුධාදිකදිවාදිට්ඨා, භූවාදිකචුරාදිකා.

Roots belonging to the Bhūvādi and Rudhādi groups, and likewise to the Svādi and Divādi groups; those belonging to the Rudhādi and Divādi groups, and to the Bhūvādi and Curādi groups.

භූවාදිකගහාදිට්ඨා, භ්වාදිස්වාදිකියාදිකා;

එවමාදිප්පභෙදෙහි, විත්ථාරෙන්තු විචක්ඛණා.

Those belonging to the Bhūvādi and Gahādi groups, and to the Bhūvādi, Svādi, and Kiyādi groups—with these and other such distinctions, let the wise elaborate in detail.

ඉච්චෙවං සඞ්ඛෙපතො යථාරහං එකගණිකද්විගණිකතෙගණිකවසෙන සුද්ධකත්තුහෙතුකත්තුකම්මභාවපදානි ච සකාරිතෙකකම්මානි [Pg.385] ච සකාරිතද්විකම්මානි ච සකාරිතතිකම්මානි ච දස්සිතානි.

Thus, in brief and as appropriate, by way of roots belonging to one, two, and three conjugational groups, the forms for the simple active, causative active, passive, and impersonal voices have been shown, as well as causative forms with one object, with two objects, and with three objects.

ඉදානි එකකාරිතද්විකාරිතපදානං වචනොකාසො අනුප්පත්තො, තස්මා තං වදාම. සො අන්තකම්මනි. අරහත්තමග්ගො මානං සියති, කම්මං පරියොසියති. ඉමානි තාව සුද්ධකත්තුපදානි. එත්ථ මානං සියතීති මානං සමුච්ඡින්දති. කම්මං පරියොසියතීති කම්මං නිප්ඵජ්ජති. පරි අව ඉච්චුපසග්ගවසෙන හි ඉදං පදං අකම්මකං භවති, අත්ථො පන ‘‘පරියොසානං ගච්ඡතී’’ති සකම්මකවසෙන ගහෙතබ්බො. අත්තනා විප්පකතං අත්තනා පරියොසාපෙති. ඉදමෙකං කාරිතං හෙතුකත්තුපදං. එත්ථ පන පරිඅව ඉච්චුපසග්ගවසෙන අකම්මකභූතස්ස සොධාතුස්ස ලද්ධකාරිතපච්චයත්තා එකකම්මමෙව සකාරිතපදං භවති. අත්තනා විප්පකතං පරෙහි පරියොසාවාපෙති. ඉදං ද්විකාරිතං හෙතුකත්තුපදං. එත්ථ ච පන පරි අව ඉච්චුපසග්ගවසෙන අකම්මකභූතස්ස සොධාතුස්ස ලද්ධකාරිතපච්චයද්වයත්තා ද්විකම්මකං සකාරිතපදං භවති. ‘‘පරියොසාවාපෙතී’’ති ඉදම්පි පරි අව පුබ්බස්මා සොධාතුම්හා ණාපෙ ණාපෙ ඉති පච්චයද්වයං කත්වා අවසද්දස්සොකාරඤ්ච කත්වා තතො යකාරාගමඤ්ච අනුබන්ධණකාරලොපඤ්ච පඨමපච්චයෙ පකාරස්ස වකාරඤ්ච ද්වීසු ච ඨානෙසු පුබ්බසරලොපං කත්වා නිප්ඵජ්ජතීති දට්ඨබ්බං.

Now the occasion has arisen to speak of forms with one causative suffix and with two causative suffixes; therefore we shall speak of them. The root so is used in the sense of 'ending.' 'The path to Arahantship destroys conceit' (Arahattamaggo mānaṃ siyati); 'the work comes to an end' (kammaṃ pariyosiyati). These are simple active voice forms. Here, 'destroys conceit' means it eradicates conceit. 'The work comes to an end' means the work is accomplished. Because of the prefixes pari- and ava-, this form becomes intransitive, but the meaning should be understood in an active sense as 'it reaches conclusion.' 'One brings to completion by oneself what was undertaken by oneself' (Attanā vippakataṃ attanā pariyosāpeti). This is a causative active form with one causative suffix. Here, since the root so, which has become intransitive due to the prefixes pari- and ava-, has received a causative suffix, the causative form has only one object. 'One causes others to bring to completion what was undertaken by oneself' (Attanā vippakataṃ parehi pariyosāvāpeti). This is a causative active form with two causative suffixes. And here, since the root so, which has become intransitive due to the prefixes pari- and ava-, has received two causative suffixes, the causative form has two objects. The form pariyosāvāpeti should be understood as being formed from the root so preceded by pari- and ava- by adding the two suffixes ṇāpe and ṇāpe, changing the o of the root to ā, inserting the augment y, eliding the indicatory ṇ, changing the p of the first suffix to v, and eliding the preceding vowel in two places.

ඉදානි තා පාළියො අත්ථන්තරවිඤ්ඤාපනත්ථං ආහච්චදෙසිතාකාරෙන එකතො කථයාම – ‘‘අත්තනා විප්පකතං අත්තනා පරියොසාපෙති, ආපත්ති සඞ්ඝාදිසෙසස්ස. අත්තනා විප්පකතං පරෙහි පරියොසාවාපෙති, ආපත්ති සඞ්ඝාදිසෙසස්සා’’ති එත්ථ ‘‘භික්ඛූ’’ති හෙතුකත්තුපදං ආනෙතබ්බං. අත්තනා විප්පකතන්ති එත්ථ ච අත්තනාති විප්පකරණක්‍රියාය කත්තුකාරකවාචකං කරණවචනං. විප්පකතන්ති කම්මකාරකවාචකං [Pg.386] උපයොගවචනං. අත්තනා පරියොසාපෙතීති එත්ථ පන අත්තනාති අබ්‍යයපදභූතෙන සයංසද්දෙන සමානත්ථං විභත්‍යන්තපතිරූපකං අබ්‍යයපදං, සයංසද්දසදිසං වා තතියාවිභත්‍යන්තං අබ්‍යයපදං. තථා හි ‘‘අත්තනා පරියොසාපෙතී’’ති වුත්තවචනස්ස ‘‘සයං පරියොසාපෙතී’’ති අත්ථො භවති ‘‘අත්තනා ච පාණාතිපාතී’’තිආදීසු විය. පරෙහි පරියොසාවාපෙතීති එත්ථ පන පරෙහීති කම්මකාරකවාචකං කරණවචනන්ති ගහෙතබ්බං, ‘‘සුනඛෙහිපි ඛාදාපෙන්තී’’ති එත්ථ ‘‘සුනඛෙහී’’ති පදං විය. එත්ථ හි යථා ‘‘රාජානො චොරං සුනඛෙ ඛාදාපෙන්තී’’ති උපයොගවසෙන අත්ථො භවති, තථා ‘‘භික්ඛු අත්තනා විප්පකතං පරෙ ජනෙ පරියොසාවාපෙතී’’ති උපයොගවසෙන අත්ථො භවති. එවං ඉමස්මිං අච්ඡරියබ්භුතනයවිචිත්තෙ භගවතො පාවචනෙ ද්විකාරිතපච්චයවන්තම්පි පදමත්ථීති සාරතො පච්චෙතබ්බං. අයං නයො සුඛුමො සාසනෙ ආදරං කත්වා ආයස්මන්තෙහි සාධුකං මනසි කාතබ්බො. යස්ස හි අත්ථාය ඉදං පකරණං කරිම්හ, න අයං අත්තනො මති, අථ ඛො පුබ්බාචරියානං සන්තිකා ලද්ධත්තා තෙසඤ්ඤෙව මතීති දට්ඨබ්බං.

Now, to clarify the meaning of other canonical passages, we shall discuss them together in a connected discourse: 'Having undertaken something by oneself, one brings it to completion by oneself: this is an offense entailing suspension. Having undertaken something by oneself, one causes it to be brought to completion by others: this is an offense entailing suspension.' Here, the causative agent 'a bhikkhu' should be supplied. In 'undertaken by oneself' (attanā vippakataṃ), attanā is an instrumental form expressing the agent of the action of undertaking. Vippakataṃ ('what was undertaken') is an accusative form expressing the object. But in 'brings it to completion by oneself' (attanā pariyosāpeti), attanā is an indeclinable word in the guise of a case-inflected form, with the same meaning as the word sayaṃ ('oneself'), or it is an indeclinable in the third case similar to the word sayaṃ. For the statement attanā pariyosāpeti means 'one completes it oneself,' just as in such phrases as 'by oneself a killer of living beings.' In 'causes it to be brought to completion by others' (parehi pariyosāvāpeti), parehi should be taken as an instrumental form expressing the object, like the word sunakhehi ('by dogs') in 'they have it eaten by dogs.' For just as the meaning is expressed by the accusative in 'kings have dogs (sunakhe) eat a thief,' so too the meaning is expressed by the accusative in 'a bhikkhu causes other people (pare jane) to bring to completion what was undertaken by himself.' Thus, it should be confidently accepted from its essence that in this astonishing and marvelous teaching of the Blessed One there exists even a word with two causative suffixes. This method is subtle; it should be carefully kept in mind by the venerable sirs who have respect for the Teaching. For the purpose for which we have composed this treatise, this is not our own opinion; rather, since it was received from the ancient teachers, it should be seen as their opinion.

ඉදානි අකාරිතද්විකම්මිකපදානං වචනොකාසො අනුප්පත්තො, තස්මා තානි කථයාම, තානි ච ඛො ධාතුවසෙන එවං වෙදිතබ්බානි සවිනිච්ඡයානි. සෙය්‍යථිදං?

Now the occasion has arisen to speak of non-causative forms with two objects. Therefore, we shall discuss them, and they are to be understood with discrimination according to the root. What are they?

දුහිකරවහිපුච්ඡි, යාචි භික්ඛි ච නිබ්‍රූති;

භණිවදිවචිභාසි, සාසිදහිනාථධාතු.

The roots duh (to milk), kar (to do), vah (to carry), pucch (to ask), yāc (to beg), bhikkh (to beg), ni+brū (to tell), bhaṇ (to speak), vad (to speak), vac (to speak), bhās (to speak), sās (to teach), dah (to burn), and nāth (to ask for help).

රුධි ජි චිපභුතීති, යෙ තෙ ද්විකම්මකා ධීරා;

පවදුමපි වියුත්තා, කාරිතප්පච්චයෙහි ච.

The roots rudh (to obstruct), ji (to conquer), ci (to collect), and so on—these the wise have declared to be ditransitive, even when they are without causative suffixes.

අපාදානාදිකෙ පුබ්බ-විධිම්හා සහිමෙ’බ්‍රවුං;

උපයොගවචනස්ස, නිමිත්තන්ති සනන්තනා.

The ancients have stated that, in contrast to the previous rule concerning the ablative and other cases, for these roots the secondary object is a mark of the accusative case.

එතෙ [Pg.387] දුහාදයො ධාතූ, තිකම්මාපි භවන්ති තු;

කාරිතප්පච්චයෙ ලද්ධෙ, ඉති ආචරියා’බ්‍රවුං.

But these roots, duh and so on, can also have three objects when they receive a causative suffix; so the teachers have said.

තත්‍රිමානි උදාහරණානි – ගවං පයො දුහති ගොපාලකො. ගාවිං ඛීරං දුහති ගොපාලදාරකො. තත්ථ පයොති උපයොගවචනං, ‘‘යසො ලද්ධා න මජ්ජෙය්‍යා’’ති එත්ථ ‘‘යසො’’ති පදමිව. මනොගණිකස්ස හි ඊදිසම්පි උපයොගවචනං හොති අඤ්ඤාදිසම්පි. ඉස්සරො ගොපාලං ගවං පයො දුහාපෙති. ගොපාලෙන ගාවො ඛීරං දුහිතා. ගොහි පයො දුහතීති එත්ථ අපාදානවිසයත්තා ද්විකම්මකභාවො නත්ථි. ‘‘විසාණතො ගවං දුහං, යත්ථ ඛීරං න වින්දතී’’ති එත්ථ පන අපාදානවිසයත්තෙපි ගවාවයවභූතස්ස විසාණස්ස විසුං ගහිතත්තා ‘‘ගවං ඛීරං දුහන්තො’’ති ද්විකම්මිකභාවො ලබ්භතීති දට්ඨබ්බං. දුහිනො පයොගොයං.

Here are the examples: 'A cowherd milks milk (payo) from a cow (gavaṃ)' (gavaṃ payo duhati gopālako). 'A cowherd's boy milks milk (khīraṃ) from a cow (gāviṃ)' (gāviṃ khīraṃ duhati gopāladārako). There, payo is in the accusative case, like the word yaso in 'Having gained fame (yaso), one should not become intoxicated.' For a word belonging to the manogaṇa group, the accusative can be of this kind or another. 'A master has a cowherd (gopālaṃ) milk milk (payo) from a cow (gavaṃ)' (issaro gopālaṃ gavaṃ payo duhāpeti). 'By a cowherd, cows were milked of their milk' (gopālena gāvo khīraṃ duhitā). In the phrase 'one milks milk from cows' (gohi payo duhati), since the source is expressed by the instrumental, there is no ditransitive construction. But in 'milking a cow from the horn (visāṇato gavaṃ duhaṃ), where one finds no milk,' although the source is expressed by the ablative, because the horn, which is a part of the cow, is taken separately, the ditransitive construction 'milking milk from the cow' is obtained. This is the usage of the root duh.

කරොතිස්ස පයොගෙ කට්ඨමඞ්ගාරං කරොති, සුවණ්ණං කටකං කරොති, සචෙ ජෙ සච්චං භණසි, අදාසිං තං කරොමි. එත්ථ ච අඞ්ගාරං කරොතීති පරිච්චත්තකාරණවසෙන වුත්තං. කට්ඨඤ්හි අඞ්ගාරභාවස්ස කාරණං, අඞ්ගාරෙ කතෙ කාරණභූතස්ස කට්ඨස්ස කට්ඨභාවො විගච්ඡති. කටකං කරොතීති ඉදං අපරිච්චත්තකාරණවසෙන වුත්තං. සුවණ්ණඤ්හි කටකභාවස්ස කාරණං, කටකෙ කතෙපි කාරකභූතස්ස සුවණ්ණස්ස සුවණ්ණභාවො න විගච්ඡති, අථ ඛො විසෙසන්තරුප්පත්තිභාවෙන සම්පජ්ජති. අදාසිං තං කරොමීති ඉදං පන ඨානන්තරදානවසෙන වුත්තං ‘‘උපරාජං මහාරාජං කරොමී’’ති එත්ථ විය. තත්ථ ‘‘ඉස්සරො පුරිසෙන පුරිසං වා කට්ඨමඞ්ගාරං කාරෙති. තථා සුවණ්ණං කටකං කාරෙතී’’ති තිකම්මිකප්පයොගොපි දට්ඨබ්බො. තථා ‘‘බ්‍රහ්මදත්තො රජ්ජං කාරෙතී’’ති, ‘‘බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ’’ති ද්විකම්මකප්පයොගො.

In the usage of karoti: 'one makes charcoal from wood' (kaṭṭhaṃ aṅgāraṃ karoti); 'one makes a bracelet from gold' (suvaṇṇaṃ kaṭakaṃ karoti); 'if you speak the truth to me, I will make you a non-slave-girl' (adāsiṃ taṃ karomi). Here, 'making charcoal' is said in the sense of the material cause being abandoned. For wood is the cause of charcoal, and when charcoal is made, the wood that is the cause ceases to be wood. 'Making a bracelet' is said in the sense of the material cause not being abandoned. For gold is the cause of the bracelet, and even when the bracelet is made, the gold that is the cause does not cease to be gold, but rather it attains a different special quality. 'I will make you a non-slave-girl' is said in the sense of bestowing a different status, as in 'I will make the viceroy king.' Here, a tritransitive usage should also be seen: 'A master has a man make charcoal from wood' (issaro purisena purisaṃ vā kaṭṭhaṃ aṅgāraṃ kāreti); 'similarly, one has a bracelet made from gold' (suvaṇṇaṃ kaṭakaṃ kāreti). Likewise, 'Brahmadatta has the kingdom ruled' (brahmadatto rajjaṃ kāreti) and 'while Brahmadatta is having the kingdom ruled' (brahmadatte rajjaṃ kārente) are examples of ditransitive usage.

එත්ථෙකෙ [Pg.388] වදෙය්‍යුං ‘‘නනු ච භො එත්ථ එකමෙව කම්මං දිස්සති, කෙනායං පයොගො ද්විකම්මිකප්පයොගො හොතී’’ති. කිඤ්චාපි එකමෙව දිස්සති, තථාපි අත්ථතො ද්වෙයෙව කම්මානි දිස්සන්තීති ගහෙතබ්බං. තථා හි බ්‍රහ්මදත්තො රජ්ජං කාරෙතීති එත්ථ බ්‍රහ්මදත්තො අත්තනො රාජභාවං මහාජනෙන කාරයතීති අත්ථො. එවං පන අත්ථෙ ගහිතෙ ‘‘රජ්ජං කාරෙහි භද්දන්තෙ, කිං අරඤ්ඤෙ කරිස්සසී’’තිආදීසුපි ත්වං අත්තනො රාජභාවං අම්හෙහි කාරාපෙහි, අත්තානං රජ්ජෙ අභිසිඤ්චාපෙහි, මයං තං රජ්ජෙ අභිසිඤ්චිතුකාමාති අත්ථො සමත්ථිතො භවති.

Here some might say: 'Sirs, surely only one object is seen here. How, then, is this usage a ditransitive one?' Although only one object is seen, it should be understood that in meaning two objects are perceived. For in 'Brahmadatta has the kingdom ruled,' the meaning is 'Brahmadatta causes his own kingship to be brought about by the populace.' When the meaning is grasped in this way, then in such passages as 'Venerable sir, have the kingdom ruled! What will you do in the forest?', the meaning is established as: 'You should have us establish your kingship; have yourself anointed in the kingdom; we wish to anoint you in the kingdom.'

බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙති එත්ථාපි බ්‍රහ්මදත්තෙ අත්තනො රාජභාවං මහාජනෙන කාරයන්තෙති අත්ථො භවති. සාසනස්මිඤ්හි කාරිතවිසයෙ කරණවචනං උපයොගත්ථඤ්ඤෙව දීපෙති, තස්මා අත්ථතො ද්වෙයෙව කම්මනි දිස්සන්තීති වදාම. අයමත්ථො අභිධම්මටීකායං චක්ඛුන්ද්‍රියාදිනිබ්බචනත්ථවිභාවනාය දීපෙතබ්බො. තථා හි අභිධම්මටීකායං ඉදං වුත්තං ‘‘චක්ඛුද්වාරෙ ඉන්දත්තං කාරෙතීති චක්ඛුද්වාරභාවෙ තංද්වාරිකෙහි අත්තනො ඉන්දභාවං පරමිස්සරභාවං කාරයතීති අත්ථො. තඤ්හි තෙ රූපග්ගහණෙ අත්තානං අනුවත්තෙති, තෙ ච තං අනුවත්තන්තී’’ති. යදි පන කරධාතු ද්විකම්මකො, එවං සන්තෙ ‘‘බ්‍රහ්මදත්තො රජ්ජං කාරෙතී’’තිආදීසු ලද්ධකාරිතපච්චයත්තා ‘‘කාරෙතී’’තිආදීහි පදෙහි තිකම්මකෙහියෙව භවිතබ්බන්ති? න, නියමාභාවතො, තාදිසස්ස ච පයොගස්ස වොහාරපථෙ අනාගතත්තා.

In the case of 'Brahmadatte rajjaṃ kārente' (When Brahmadatta is causing the kingdom to be ruled), the meaning is that Brahmadatta causes his own state of kingship to be brought about by the great populace. For in the Dispensation, in the sphere of the causative, the instrumental case only indicates the meaning of connection. Therefore, we say that in terms of meaning, only two objects are seen. This meaning should be elucidated in the Abhidhamma Subcommentary in the explanation of the meaning of the definition of the eye-faculty and so forth. For in the Abhidhamma Subcommentary it is said: 'It causes the state of being a faculty in the eye-door' means that, in the state of being the eye-door, it causes its own state as a faculty, its supreme lordship, to be brought about by those things connected with that door. For it makes them follow itself in the grasping of forms, and they follow it. But if the root 'kara' is ditransitive, then in that case, in expressions like 'Brahmadatto rajjaṃ kāreti' (Brahmadatta causes the kingdom to be ruled), because the causative suffix has been obtained, should the words like 'kāreti' necessarily have three objects? No, because there is no fixed rule, and because such a usage has not come into the path of conventional speech.

කට්ඨං පුරිසෙන අඞ්ගාරං කතං. සුවණ්ණං කම්මාරෙන කටකං කතං, දාසී සාමිකෙන අදාසිං කතා, එවම්පෙත්ථ ද්විකම්මකප්පයොගා වෙදිතබ්බා. සුවණ්ණෙන කටකං කරොතීති එත්ථ [Pg.389] හි විසෙසනත්ථෙ පවත්තකරණවිසයත්තා ද්විකම්මිකභාවො න ලබ්භතීති දට්ඨබ්බං. අයං නයො අඤ්ඤත්‍රාපි උපපරික්ඛිත්වා යථාසම්භවං නෙතබ්බො. කරොතිස්ස පයොගොයං.

Wood was made into charcoal by a man. Gold was made into a bracelet by a goldsmith. A female slave was made a non-slave by her master. Thus, in these cases, usages with two objects should be understood. When saying 'he makes a bracelet with gold,' here, it should be noted that the state of having two objects is not obtained because it is the sphere of the instrument acting in the sense of a qualifier. This principle should be examined elsewhere and applied as far as possible. This is the usage of 'karoti'.

වහිආදීනං පයොගෙ රාජපුරිසා රථං ගාමං වහන්ති. අයං රාජා මං නාමං පුච්ඡති. පරාභවන්තං පුරිසං, මයං පුච්ඡාම ගොතමං. ආයස්මා උපාලි ආයස්මතා මහාකස්සපෙන විනයං පුට්ඨො. දෙවදත්තො රාජානං කම්බලං යාචති. තෙ මං අස්සෙ අයාචිසුං. ධනං තං තාත යාචති. බ්‍රාහ්මණො නාගං මණිං යාචති. නාගො මණිං යාචිතො බ්‍රාහ්මණෙන බ්‍රහ්මුනා ආයාචිතො ධම්මදෙසනං භගවා. තාපසො කුලං භොජනං භික්ඛති. අජං ගාමං නෙති. අජො ගාමං නීතො. මුත්තො චම්පෙය්‍යකො නාගො, රාජානං එතදබ්‍රවි.

In the usage of verbs like ‘vahati’ (to carry): The king’s men carry the chariot to the village. This king asks me my name. We ask Gotama about the man who is declining. The venerable Upāli was questioned about the Vinaya by the venerable Mahākassapa. Devadatta asks the king for a blanket. They asked me for horses. Father, he asks you for wealth. The brahmin asks the nāga for the jewel. The nāga was asked for the jewel by the brahmin; the Blessed One was entreated by Brahmā for a Dhamma teaching. The ascetic begs for food from the family. He leads the goat to the village. The goat was led to the village. The freed Campeyyaka Nāga said this to the king.

එත්ථ රාජානන්ති මුඛ්‍යතො කම්මං වුත්තං. එතන්ති ගුණතො. තථා රාජානන්ති අකථිතකම්මං වුත්තං. එතන්ති කථිතකම්මං. එස නයො අඤ්ඤත්‍රාපි උපපරික්ඛිත්වා යථාරහං යොජෙතබ්බො. එවමෙව ‘‘බ්‍රූහි භගවා’’තිආදීසු සම්පදානවිසයත්තා ද්විකම්මකභාවො න ලබ්භති. භික්ඛු මහාරාජානං ධම්මං භණති. යං මං භණසි සාරථි. යං මං වදති. භගවන්තං එතදවොච. පිතා පුත්තං භාසති. යං මං ත්වං අනුසාසසි. සක්‍යා ඛො පන අම්බට්ඨ රාජානං ඔක්කාකං පිතාමහං දහන්ති. භගවා භික්ඛූ තං තං හිතපටිපත්තිං නාථති. ගාවො වජං රුන්ධති ගොපාලකො. ධුත්තො ධුත්තජනං ධනං ජිනාති. එත්ථ ච ‘‘කමනුත්තරං රත්නවරං ජිනාමා’’ති පුණ්ණකජාතකපාළි නිදස්සනං. තත්ථායමත්ථො ‘‘මයං ජනින්දා කතරං රාජානං අනුත්තරං රත්නවරං ජිනාමා’’ති. ඉට්ඨකායො පාකාරං චිනොති වඩ්ඪකී. අඤ්ඤානිපි යොජෙතබ්බානි.

Here, 'rājānaṃ' is said to be the primary object, and 'etaṃ' the secondary. Similarly, 'rājānaṃ' is said to be the unstated object, and 'etaṃ' the stated object. This principle should be examined elsewhere and applied as is fitting. Likewise, in phrases like 'brūhi bhagavā' (Speak, O Blessed One), the state of having two objects is not obtained because it is in the sphere of the dative. A bhikkhu recites the Dhamma to the great king. 'What you say to me, charioteer.' 'What he says to me.' 'He said this to the Blessed One.' A father speaks to his son. 'What you instruct me.' The Sakyans, O Ambaṭṭha, hold King Okkāka to be their ancestor. The Blessed One guides the bhikkhus in this and that beneficial practice. A cowherd confines the cattle in a pen. A gambler wins wealth from another gambler. And here, the Pāli from the Puṇṇaka Jātaka, 'kamanuttaraṃ ratnavaraṃ jināmā,' is an example. The meaning there is: 'From which king, O lord of men, shall we win the supreme and excellent jewel?' A builder builds a wall with bricks. Other examples should also be construed.

එත්ථ [Pg.390] කෙචි පුච්ඡෙය්‍යුං ‘‘ගන්ධකුටිං පදක්ඛිණං කරොති, බුද්ධං සරණං ගච්ඡාමි. උපාසකං මං භවං ගොතමො ධාරෙතූ’ති පයොගෙසු කිං ද්විකම්මකභාවො ලබ්භතී’’ති? එත්ථ වුච්චතෙ – ‘‘ගන්ධකුටිං පදක්ඛිණං කරොතී’’ති එත්ථ න ලබ්භති ගුණගුණීනං වසෙන ගහිතත්තා. ‘‘බුද්ධං සරණං ගච්ඡාමී’’ති එත්ථාපි න ලබ්භති ‘‘සරණං ඉති ගච්ඡාමී’’ති ඉතිසද්දලොපවසෙන වුත්තත්තා. තථා හි බුද්ධන්ති උපයොගවචනං. සරණන්ති පච්චත්තවචනං. ‘‘බුද්ධං මම සරණං පරායණං, අඝස්ස තාතා හිතස්ස ච විධාතා’’ති ඉමිනා අධිප්පායෙන ‘‘භජාමි සෙවාමි බුජ්ඣාමී’’ති අත්ථො. ‘‘උපාසකං මං භවං ගොතමො ධාරෙතූ’’ති එත්ථ පන ද්විකම්මකභාවො ලබ්භතීති වත්තබ්බො ‘‘මං ඉතො පට්ඨාය උපාසකං ධාරෙතූ’’ති අත්ථසම්භවතො ‘‘සක්‍යා ඛො පන අම්බට්ඨ රාජානං ඔක්කාකං පිතාමහං දහන්තී’’ති දහධාතුප්පයොගෙන සමානත්තා ච, අධිප්පායත්ථතො පන ‘‘මං ‘උපාසකො මෙ අය’න්ති ධාරෙතූ’’ති අත්ථො සම්භවතීති දට්ඨබ්බං. එවං අකාරිතානි ද්විකම්මිකධාතුරූපානි විභාවිතානි.

Here some might ask: 'In the usages “gandhakuṭiṃ padakkhiṇaṃ karoti” (he circumambulates the perfumed chamber), “buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmi” (I go for refuge to the Buddha), and “upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretū” (may the venerable Gotama regard me as a lay follower), is the state of having two objects obtained?' Here it is said: In 'gandhakuṭiṃ padakkhiṇaṃ karoti,' it is not obtained, because it is taken in the sense of a quality and the qualified. In 'buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmi,' it is also not obtained, because it is stated with the elision of the word 'iti,' as in 'saraṇaṃ iti gacchāmi' (I go, thinking 'refuge'). For here, 'buddhaṃ' is a word of connection, and 'saraṇaṃ' is a word in the nominative. With the intention that 'The Buddha is my refuge, my ultimate resort, the remover of suffering and the provider of welfare,' the meaning is 'I resort to, I serve, I understand.' However, in 'upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretū,' it should be said that the state of having two objects is obtained, because the meaning 'May he regard me as a lay follower from now on' is possible, and because it is similar to the usage of the root 'dah' in 'sakyā kho pana ambaṭṭha rājānaṃ okkākaṃ pitāmahaṃ dahanti' (The Sakyans, O Ambaṭṭha, hold King Okkāka to be their ancestor). From the standpoint of intended meaning, however, it should be seen that the meaning 'May he regard me as, “This is my lay follower”' is possible. Thus, non-causative ditransitive verb forms have been explained.

ඉච්චෙවමම්හෙහි ආදිතො පට්ඨාය භගවතො සාසනත්ථං යථාසත්ති යථාබලං ධාතුයො ච තංරූපානි ච තදනුරූපෙහි නානාපදෙහි නානාඅත්ථෙහි නානානයෙහි ච යොජෙත්වා විභාවිතානි, එවං විභාවෙන්තෙහිපි අම්හෙහි තාසං සරූපපරිච්ඡෙදො අත්ථපරිච්ඡෙදො වා න සක්කා සබ්බසො වත්තුං. තදුභයඤ්හි කො සබ්බසො වත්තුං සක්ඛිස්සති අඤ්ඤත්‍ර ආගමාධිගමසම්පන්නෙහි පභින්නපටිසම්භිදෙහි මහාඛීණාසවෙහි.

Thus, by us, from the very beginning, for the sake of the Blessed One’s teaching, according to our ability and strength, the roots and their forms have been explained by combining them with various corresponding terms, various meanings, and various methods. Yet, even as we thus explain them, we cannot fully define their exact forms or meanings. For who could fully explain both, other than those accomplished in both scripture and realization, who have attained the analytical knowledges, the great ones whose taints are destroyed?

අත්ථාතිසයයුත්තාපි, ධාතූ හොන්ති යතො තතො. පයොගතොනුගන්තබ්බා, අනෙකත්ථා හි ධාතවො.

Though roots are endowed with an abundance of meanings, they are from various sources. They must be understood through their usage, for indeed, roots have many meanings.

යෙනෙකත්ථධරා [Pg.391] චරන්ති විවිධා නාථස්ස පාඨෙ වරෙ,තෙනෙකත්ථධරාව හොන්ති සහිතා නානූපසග්ගෙහිවෙ;

ධාතූනං පන තෙසමත්ථපරමං ඛීණාසවෙ පණ්ඩිතෙ,වජ්ජෙත්වා පටිසම්භිදාමතියුතෙ කො සබ්බසො භණතීති.

The diverse roots that bear a single meaning function within the Lord's excellent teaching; likewise, they retain a single meaning even when joined with various prefixes. But as for the ultimate meaning of those roots, who can declare it in its entirety, except for the wise ones whose taints are destroyed, endowed with the wisdom of the analytical knowledges?

ඉති නවඞ්ගෙ සාට්ඨකථෙ පිටකත්තයෙ බ්‍යප්පථගතීසු විඤ්ඤූනං

Thus, for the wise, in the paths of expression within the nine-limbed Teaching with its commentaries, and in the three Piṭakas,

කොසල්ලත්ථාය කතෙ සද්දනීතිප්පකරණෙ

in the treatise Saddanīti, made for the purpose of skill,

සබ්බගණවිනිච්ඡයො නාම එකූනවීසතිමො පරිච්ඡෙදො

the nineteenth chapter, named 'The Determination of All Verb Groups'.

සහ රූපවිභාවනාය ධාතුවිභාවනා නිට්ඨිතා.

The explanation of roots, together with the explanation of forms, is completed.

ධාතුමාලා නිට්ඨිතා.

The Garland of Roots is completed.