| বাংলা | |||
| পালি | অট্ঠকথা | টীকা | অন্ন |
| 1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি | 1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা | 1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩ | 1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা |
| 2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি | 2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা | 2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২ | |
| 3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি | 3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা | 3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা | |
| 4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত) | 4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত) | 4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত) | |
| 5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি | 5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা | 5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা | |
| 6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি | 6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা | 6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী | |
| 7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫ | 7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা | 7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি | |
| 中文 | |||
| 巴利 | 義註 | 複註 | 藏外典籍 |
| 1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨 | 1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註 | 1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3 | 1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋 |
| 2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品 | 2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註 | 2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2 | |
| 3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經 | 3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註 | 3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註 | |
| 4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部） | 4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部） | 4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部） | |
| 5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經 | 5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註 | 5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註 | |
| 6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋 | 6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注 | 6301 導論複註 6302 導論明解 | |
| 7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5 | 7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註 | 7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母 | |
| English | |||
| Pali Canon | Commentaries | Sub-commentaries | Other |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Français | |||
| Canon Pali | Commentaires | Sous-commentaires | Autres |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Deutsch | |||
| Pali-Kanon | Kommentare | Subkommentare | Sonstige |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| हिंदी | |||
| पाली कैनन | कमेंट्री | उप-टिप्पणियाँ | अन्य |
| 1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि | 1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा | 1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3 | 1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना |
| 2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि | 2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा | 2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2 | |
| 3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि | 3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा | 3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका | |
| 4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त) | 4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त) | 4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त) | |
| 5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि | 5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा | 5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका | |
| 6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि | 6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा | 6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी | |
| 7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5 | 7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा | 7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि | |
| Indonesia | |||
| Kanon Pali | Komentar | Sub-komentar | Lainnya |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| 日文 | |||
| パーリ仏典 | 註釈書 | 副註釈書 | その他 |
| 1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ | 1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター | 1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3 | 1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー |
| 2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ | 2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター | 2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2 | |
| 3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ | 3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター | 3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー | |
| 4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ） | 4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ） | 4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ） | |
| 5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ | 5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター | 5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー | |
| 6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ | 6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター | 6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー | |
| 7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5 | 7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター | 7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ | |
| ខ្មែរ | |||
| ព្រះត្រៃបិដកបាលី | អដ្ឋកថា | ដីកា | ផ្សេងទៀត |
| 1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ | 1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា | 1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣ | 1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា |
| 2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ | 2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា | 2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២ | |
| 3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ | 3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា | 3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា | |
| 4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត) | 4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត) | 4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត) | |
| 5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ | 5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា | 5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា | |
| 6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ | 6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា | 6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី | |
| 7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥ | 7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា | 7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ | |
| 한국인 | |||
| 팔리 대장경 | 주석서 | 부주석서 | 기타 |
| 1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리 | 1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타 | 1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3 | 1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나 |
| 2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리 | 2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타 | 2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2 | |
| 3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리 | 3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타 | 3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까 | |
| 4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따) | 4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따) | 4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따) | |
| 5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리 | 5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타 | 5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까 | |
| 6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리 | 6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타 | 6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니 | |
| 7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5 | 7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타 | 7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리 | |
| ອັກສອນລາວ | |||
| ປາລີ | ອັດຖະກະຖາ | ຏີກາ | ອັນຍາ |
| 1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ | 1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ | 1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3 | 1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ |
| 2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ | 2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ | 2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2 | |
| 3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ | 3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ | 3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ | |
| 4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ) | 4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ) | 4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ) | |
| 5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ | 5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ | 5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ | |
| 6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ | 6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ | 6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ | |
| 7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5 | 7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ | 7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ | |
| मराठी | |||
| पाळी | अट्ठकथा | टीका | अन्य |
| 1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी | 1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा | 1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३ | 1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना |
| 2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी | 2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा | 2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२ | |
| 3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी | 3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा | 3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका | |
| 4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त) | 4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त) | 4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त) | |
| 5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी | 5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा | 5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका | |
| 6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी | 6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा | 6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी | |
| 7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५ | 7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा | 7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी | |
| မြန်မာ | |||
| ပါဠိတော် | အဋ္ဌကထာ | ဋီကာ | အခြား |
| 1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ | 1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ | 1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃ | 1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ |
| 2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ | 2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ | 2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂ | |
| 3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ | 3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ | 3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ | |
| 4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ) | 4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ) | 4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ) | |
| 5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ | 5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ | 5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ | |
| 6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ | 6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ | |
| 7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅ | 7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ | |
| português | |||
| Páli | Aṭṭhakathā | Ṭīkā | Outro |
| 1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra) | 1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya | 1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3 | 1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa |
| 2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha | 2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha | 2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2 | |
| 3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima | 3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores | 3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores | |
| 4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta | 4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta | 4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta | |
| 5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara | 5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc. | 5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc. | |
| 6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa) | 6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia | 6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia | |
| 7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5 | 7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados | 7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma | |
| русский | |||
| Палийский канон | Комментарии | Субкомментарии | Другое |
| 1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали | 1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха | 1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3 | 1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана |
| 2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали | 2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха | 2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2 | |
| 3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали | 3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха | 3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика | |
| 4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта) | 4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта) | 4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта) | |
| 5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали | 5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха | 5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика | |
| 6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали | 6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха | 6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини | |
| 7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5 | 7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха | 7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали | |
| සිංහල | |||
| පාලි කැනනය | විවරණ | අටුවා | වෙනත් |
| 1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි | 1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා | 1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3 | 1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා |
| 2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි | 2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා | 2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2 | |
| 3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි | 3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා | 3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා | |
| 4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත) | 4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත) | 4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත) | |
| 5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි | 5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා | 5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා | |
| 6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි | 6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා | 6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී | |
| 7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5 | 7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා | 7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි | |
| Español | |||
| El Canon Pali | Los Comentarios | Los Subcomentarios | Otros |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| แบบไทย | |||
| บาลีแคน | ข้อคิดเห็น | คำอธิบายย่อย | อื่น |
| 1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ | 1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา | 1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓ | 1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา |
| 2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ | 2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา | 2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒ | |
| 3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ | 3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา | 3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา | |
| 4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต) | 4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต) | 4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต) | |
| 5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ | 5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา | 5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา | |
| 6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ | 6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา | 6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี | |
| 7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕ | 7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา | 7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ | |
| བོད་མི | |||
| པཱ་ལི་གསུང་རབ། | འགྲེལ་བཤད། | འགྲེལ་བཤད་ཕྲན། | གཞན། |
| 1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི། | 1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣ | 1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ། |
| 2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི། | 2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢ | |
| 3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། | 3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | |
| 5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། | 5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི། | 6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི། | |
| 7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥ | 7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། | |
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa བཅོམ་ལྡན་འདས་དགྲ་བཅོམ་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་དེ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ།། Saddanītippakaraṇaṃ སྒྲ་རིག་པའི་བསྟན་བཅོས་སདྡྷ་ནཱི་ཏི། Dhātumālā དབྱིངས་ཀྱི་ཕྲེང་བ། 15. Saravaggapañcakantika suddhassaradhātu ༡༥. དབྱངས་ཀྱི་སྡེ་ཚན་ལྔ་པའི་མཐའ་ཅན་གྱི་དབྱངས་རྐྱང་པའི་དབྱིངས། Ito [Pg.1] paraṃ tu sarato, kakārantādibhedato; Dhātuyo dhātunipphanna-rūpāni vividhāni ca. འདི་ལས་གཞན་དུ་ནི་དབྱངས་དང་། ཀ་ཡིག་གི་མཐའ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ལས། དབྱིངས་རྣམས་དང་དབྱིངས་ལས་གྲུབ་པའི་གཟུགས་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པ་རྣམས་སོ།། Sāṭṭhakathe piṭakamhi, jinapāṭhe yathābalaṃ; Nayaṃ upaparikkhitvā, samāsena kathessa’haṃ. འགྲེལ་བཤད་དང་བཅས་པའི་སྡེ་སྣོད་དང་རྒྱལ་བའི་གསུང་རབ་ལ། རང་གི་མཐུ་ཅི་ཡོད་ཀྱིས་ཚུལ་ལ་བརྟག་དཔྱད་བྱས་ཏེ། ངས་བསྡུས་པའི་ཚུལ་གྱིས་བཤད་པར་བྱའོ།། I gatiyaṃ. Yesaṃ dhātūnaṃ gatiattho, buddhipi tesaṃ attho. Pavattipāpuṇānipi. Tatra gamanaṃ duvidhaṃ kāyagamanaṃ ñāṇagamanañca. Tesu kāyagamanaṃ nāma iriyāpathagamanaṃ, ñāṇagamanaṃ nāma ñāṇuppatti, tasmā payogānurūpena ‘‘gacchatī’’ti padassa ‘‘jānātī’’tipi attho bhavati, ‘‘pavattatī’’tipi attho bhavati, ‘‘pāpuṇātī’’tipi attho bhavati, iriyāpathagamanena gacchatītipi attho bhavati, ñāṇagamanena gacchatītipi attho bhavati. Tathā hi ‘‘sīghaṃ gacchatī’’tiādīsu iriyāpathagamanaṃ ‘‘gamana’’nti vuccati. Sundaraṃ nibbānaṃ gato. ‘‘Gatimā’’tiādīsu [Pg.2] pana ñāṇagamanaṃ. Evaṃ sabbesampi gatyatthānaṃ dhātūnaṃ yathāpayogaṃ attho gahetabbo. ཨི་ནི་འགྲོ་བ་ལའོ། དབྱིངས་གང་དག་གི་དོན་འགྲོ་བ་ཡིན་པ་དེ་དག་གི་དོན་ནི་རྟོགས་པ་ཡང་ཡིན། འཇུག་པ་དང་ཐོབ་པ་ཡང་ཡིན། དེ་ལ་འགྲོ་བ་ནི་རྣམ་པ་གཉིས་ཏེ། ལུས་ཀྱི་འགྲོ་བ་དང་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་འགྲོ་བའོ། དེ་དག་ལས་ལུས་ཀྱི་འགྲོ་བ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྤྱོད་ལམ་གྱི་འགྲོ་བ་ཡིན་ལ། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་འགྲོ་བ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཡེ་ཤེས་སྐྱེ་བ་ཡིན། དེའི་ཕྱིར་སྦྱོར་བ་དང་མཐུན་པར། "འགྲོའོ་" (gacchati) ཞེས་པའི་ཚིག་གི་དོན་ནི་ "ཤེས་སོ་" (jānāti) ཞེས་པའང་འགྱུར། "འཇུག་གོ་" (pavattati) ཞེས་པའང་འགྱུར། "ཐོབ་བོ་" (pāpuṇāti) ཞེས་པའང་འགྱུར། སྤྱོད་ལམ་གྱི་འགྲོ་བས་འགྲོའོ་ཞེས་པའང་འགྱུར། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་འགྲོ་བས་འགྲོའོ་ཞེས་པའང་འགྱུར་རོ། དེ་ལྟར་ན། "མྱུར་དུ་འགྲོའོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་སྤྱོད་ལམ་གྱི་འགྲོ་བ་ནི་ "འགྲོ་བ་" ཞེས་བྱའོ། ལེགས་པར་མྱ་ངན་ལས་འདས་པར་གཤེགས་པ། "བློ་གྲོས་དང་ལྡན་པ་" (gatimā) ལ་སོགས་པ་ལ་ནི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་འགྲོ་བའོ། དེ་ལྟར་འགྲོ་བའི་དོན་ཅན་གྱི་དབྱིངས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་དོན་ནི་སྦྱོར་བ་བཞིན་དུ་གཟུང་བར་བྱའོ།། Tassimāni rūpāni bhavanti – iti, eti, udeti. Kārite ‘‘udāyatī’’ti rūpaṃ bhavati. Uṭṭhāpetīti hi attho, dukāro āgamo. Upeti, samupeti, veti, apeti, aveti, anveti, sameti, abhisameti, samayo, abhisamayo, īdi, udi, ekodi, paṇḍito, ito, udito, upeto, samupeto, anvito, apeto, sameto, etabbo, paccetabbo, paṭiyamāno, paṭicco, ento, adhippeto, adhippāyo, paccayo, aññānipi yojetabbāni. ‘‘Itā, ita’’ntiādinā yathārahaṃ itthinapuṃsakavasenapi. Paccetuṃ, upetuṃ, samupetuṃ, anvetuṃ, sametuṃ, abhisametuṃ, icca, paṭicca, samecca, abhisamecca, apecca, upecca, paṭimukhaṃ itvā, itvāna, upetvā, upetvāna, upetuna, aññānipi buddhavacanānurūpato yojetabbāni. དེ་ལ་འདི་དག་ནི་གྲུབ་པའི་གཟུགས་རྣམས་ཡིན་ཏེ། ཨི་ཏི (iti)། ཨེ་ཏི (eti)། ཨུ་དེ་ཏི (udeti) ལྟ་བུའོ། གཉིས་ཀའི་བྱེད་པ་ (kārita) ལ། "ཨུ་དཱ་ཡ་ཏི" (udāyati) ཞེས་པའི་གཟུགས་སུ་འགྱur་ཏེ། ལྡང་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དོན་ཡིན་ལ། ད་ཡིག་ (d-kāra) ནི་བར་དུ་འཇུག་པའོ། ཨུ་པེ་ཏི (upeti)། ས་མུ་པེ་ཏི (samupeti)། ཝེ་ཏི (veti)། ཨ་པེ་ཏི (apeti)། ཨ་ཝེ་ཏི (aveti)། ཨན་ཝེ་ཏི (anveti)། ས་མེ་ཏི (sameti)། ཨ་བྷི་ས་མེ་ཏི (abhisameti)། ས་མ་ཡོ (samayo)། ཨ་བྷི་ས་མ་ཡོ (abhisamayo)། ཨཱི་དི (īdi)། ཨུ་དི (udi)། ཨེ་ཀོ་དི (ekodi)། པཎྜི་ཏོ (paṇḍito)། ཨི་ཏོ (ito)། ཨུ་དི་ཏོ (udito)། ཨུ་པེ་ཏོ (upeto)། ས་མུ་པེ་ཏོ (samupeto)། ཨན་ཝི་ཏོ (anvito)། ཨ་པེ་ཏོ (apeto)། ས་མེ་ཏོ (sameto)། ཨེ་ཏབ་བོ (etabbo)། པད་ཅེ་ཏབ་བོ (paccetabbo)། པ་ཊི་ཡ་མཱ་ནོ (paṭiyamāno)། པ་ཊིཅ་ཅོ (paṭicco)། ཨེན་ཏོ (ento)། ཨ་དྷི་པྲེ་ཏོ (adhippeto)། ཨ་དྷི་པྲཱ་ཡོ (adhippāyo)། པད་ཅ་ཡོ (paccayo) སྟེ་གཞན་དག་ཀྱང་སྦྱར་བར་བྱའོ། "ཨི་ཏཱ" (itā) དང་ "ཨི་ཏཾ" (itaṃ) ལ་སོགས་པས་མོ་རྟགས་དང་མ་ནིང་གི་རྟགས་ཀྱི་དབང་གིས་ཀྱང་ཅི་རིགས་པར་སྦྱར་རོ། པད་ཅེ་ཏུཾ (paccetuṃ)། ཨུ་པེ་ཏུཾ (upetuṃ)། ས་མུ་པེ་ཏུཾ (samupetuṃ)། ཨན་ཝེ་ཏུཾ (anvetuṃ)། ས་མེ་ཏུཾ (sametuṃ)། ཨ་བྷི་ས་མེ་ཏུཾ (abhisametuṃ)། ཨིཅ་ཅ (icca)། པ་ཊིཅ་ཅ (paṭicca)། ས་མེཅ་ཅ (samecca)། ཨ་བྷི་ས་མེཅ་ཅ (abhisamecca)། ཨ་པེཅ་ཅ (apecca)། ཨུ་པེཅ་ཅ (upecca)། པ་ཊི་མུ་ཁཾ (paṭimukhaṃ) ཨི་ཏྭཱ (itvā)། ཨི་ཏྭཱ་ན (itvāna)། ཨུ་པེ་ཏྭཱ (upetvā)། ཨུ་པེ་ཏྭཱ་ན (upetvāna)། ཨུ་པེ་ཏུ་ན (upetuna) སྟེ། གཞན་དག་ཀྱང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གསུང་དང་མཐུན་པར་སྦྱར་བར་བྱའོ།། Itiiti kriyāsaddo, suttantesu na dissati; Idamettha na vattabbaṃ, dassanāyeva me ruto. "ཨི་ཏི" ཞེས་པའི་བྱ་ཚིག་འདི་ནི་མདོ་སྡེ་རྣམས་སུ་མི་སྣང་ངོ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་འདིར་བརྗོད་པར་མི་བྱ་སྟེ། ངས་མཐོང་བའི་ཕྱིར་རོ།། ‘‘Itāyaṃ kodharūpena’’, iti pāḷi hi dissati; Aṅguttaranikāyamhi, munināhacca bhāsitā; "ཨི་ཏཱ་ཡཾ་ཀོ་དྷ་རཱུ་པེ་ན" (Itāyaṃ kodharūpena) ཞེས་པའི་པ་ལིའི་གཞུང་ནི་སྣང་སྟེ། ཐུབ་པས་ཡང་དག་པར་གསུངས་པ་ཡན་ལག་ཕྱིའི་མ་རྒྱུད་ (Aṅguttaranikāya) ལས་སོ།། Vuttañhetaṃ bhagavatā aṅguttaranikāye kodhaṃ nindantena – འདི་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཡན་ལག་ཕྱིའི་མ་རྒྱུད་ལས་ཁོང་ཁྲོ་ལ་སྨད་པའི་ཚུལ་གྱིས་གསུངས་ཏེ། ‘‘Itāyaṃ kodharūpena, maccuveso guhāsayo; Taṃ damena samucchinde, paññāvīriyena diṭṭhiyā’’ti. "ཁོང་ཁྲོའི་རྣམ་པ་འདི་ལྟ་བུ་ནི། ཕུག་ན་གནས་པའི་འཆི་བདག་གི་ཆ་བྱད་ཡིན། དེ་ནི་འདུལ་བ་དང་ཤེས་རབ་དང་། བརྩོན་འགྲུས་དང་ལྟ་བས་རྩད་ནས་གཅོད་པར་བྱའོ།།" ཞེས་སོ།། Tatra itāyanti iti ayanti chedo. Itiiti ca gacchati pavattatīti attho. Ayaṃ panettha suttapadattho – yo [Pg.3] doso loke ‘‘kodho’’ti lokiyamahājanena vuccati, nāyaṃ atthato kodhoti vattabbo. Kinti pana vattabbo, eso hi sarīrasaṅkhātaguhāsayo maccurājā eva kodhavasena pamaddanto sattasantāne gacchatīti vattabbo. Taṃ evarūpaṃ ‘‘maccurājā’’ti vattabbaṃ bahuno janassa anatthakaraṃ kodhaṃ hitakāmo damena paññāya vīriyena diṭṭhiyā ca chindeyyāti. དེ་ལ་ "ཨི་ཏཱ་ཡཾ" (itāyaṃ) ཞེས་པ་ནི་ "ཨི་ཏི" (iti) དང་ "ཨ་ཡཾ" (ayaṃ) ཞེས་མཚམས་སྦྱོར་གཅོད་པའོ། "ཨི་ཏི" ཞེས་པ་ནི་འགྲོའམ་འཇུག་གོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། འདིར་མདོའི་ཚིག་གི་དོན་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། འཇིག་རྟེན་ན་སྐྱེ་བོ་ཕལ་པས་ "ཁོང་ཁྲོ་" ཞེས་བརྗོད་པའི་ཉེས་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་དོན་དམ་པར་ཁོང་ཁྲོ་ཞེས་བརྗོད་པར་མི་བྱའོ། འོ་ན་ཅི་ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་ཞེ་ན། འདི་ནི་ལུས་ཞེས་བྱ་བའི་ཕུག་ན་གནས་པའི་འཆི་བདག་གི་རྒྱལ་པོ་ཉིད་ཁོང་ཁྲོའི་དབང་གིས་སེམས་ཅན་གྱི་རྒྱུད་ལ་གནོད་པ་བྱེད་ཅིང་འཇུག་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བརྗོད་པར་བྱའོ། ཕན་པར་འདོད་པས་ནི་ "འཆི་བདག་གི་རྒྱལ་པོ་" ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་སྐྱེ་བོ་མང་པོ་ལ་གནོད་པ་བྱེད་པའི་ཁོང་ཁྲོ་དེ་ལྟ་བུ་དེ། འདུལ་བ་དང་ཤེས་རབ་དང་བརྩོན་འགྲུས་དང་ལྟ་བས་གཅོད་པར་བྱའོ་ཞེས་པོ།། Etīti imassa pana āgacchatīti attho. ‘‘Etī’’ti ettha hi āupasaggo sandhikiccena paṭicchannattā na pākaṭo valāhakāvattharito puṇṇacando viya. Tathā hi ettha ā iti etīti sandhiviggaho bhavati, ākārassa ca ikārena parena saddhiṃyeva ekārādeso. Tasmā ‘‘ayaṃ so sārathī eti. Etu vessantaro rājā’’tiādīsu ‘‘āgacchati, āgacchatū’’tiādinā attho kathetabbo. Byākaraṇasatthepi hi ā iti etīti sandhiviggaho dissati, tasmā ayampi nīti sādhukaṃ manasi kātabbā. Atha vā itīti rassavasena vuttaṃ padaṃ gamanaṃ bodheti, etīti vuddhivasena vuttaṃ pana yathāpayogaṃ āgamanādīni. Mattāvasenapi hi padāni savisesatthāni bhavanti. Taṃ yathā? Sāsane pabbajito, raṭṭhā pabbājitoti. Saññogāsaññogavasenapi, taṃ yathā? Gāmā niggacchati. Yasaṃ poso nigacchati, tasmā ayampi nīti sādhukaṃ manasi kātabbā. Etthetaṃ vuccati – "ཨེ་ཏི" (eti) ཞེས་པ་འདིའི་དོན་ནི་ "ཚུར་འོང་ངོ་" ཞེས་པའོ། "ཨེ་ཏི" ཞེས་པ་འདིར་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བ་ "ཨཱ" (ā) ནི་མཚམས་སྦྱོར་གྱི་བྱ་བས་བསྒྲིབས་པའི་ཕྱིར་མི་གསལ་ཏེ། སྤྲིན་གྱིས་བསྒྲིབས་པའི་ཟླ་བ་ཉ་གང་བ་བཞིན་ནོ། དེ་ལྟར་ན་འདིར་ "ཨཱ" དང་ "ཨི་ཏི" ལས་ "ཨེ་ཏི" ཞེས་མཚམས་སྦྱོར་གྱི་དབྱེ་བ་འགྱུར་ལ། ཨཱ་ཡིག་ (ā-kāra) ནི་རྗེས་སུ་ཡོད་པའི་ཨི་ཡིག་ (i-kāra) དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་ཨེ་ཡིག་ (e-kāra) ཏུ་འགྱུར་རོ། དེའི་ཕྱིར་ "ཤིང་རྟ་ཁ་ལོ་པ་འདི་ནི་ཚུར་འོང་ངོ་། རྒྱལ་པོ་ཐམས་ཅད་སྒྲོལ་ཚུར་བྱོན་ཅིག" ཅེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ། "ཚུར་འོང་ངོ་། ཚུར་བྱོན་ཅིག" ཅེས་པ་ལ་སོགས་པས་དོན་བཤད་པར་བྱའོ། སྒྲ་རིག་པའི་བསྟན་བཅོས་ལས་ཀྱང་ "ཨཱ" དང་ "ཨི་ཏི" ལས་ "ཨེ་ཏི" ཞེས་མཚམས་སྦྱོར་གྱི་དབྱེ་བ་སྣང་བས། དེའི་ཕྱིར་ཚུལ་འདི་ཡང་ལེགས་པར་ཡིད་ལ་བྱའོ། ཡང་ན། "ཨི་ཏི" ཞེས་ཐུང་ངུའི་དབང་གིས་གསུངས་པའི་ཚིག་གིས་ནི་འགྲོ་བ་གོ་བར་བྱེད་ལ། "ཨེ་ཏི" ཞེས་འཕེལ་བའི་དབང་གིས་གསུངས་པས་ནི་སྦྱོར་བ་བཞིན་དུ་ཚུར་འོང་བ་ལ་སོགས་པ་གོ་བར་བྱེད་དོ། ཡི་གེའི་ཚད་ཀྱི་དབང་གིས་ཀྱང་ཚིག་རྣམས་ལ་ཁྱད་པར་གྱི་དོན་ཡོད་དོ། དེ་ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། བསྟན་པ་ལ་རབ་ཏུ་བྱུང་བ། ཡུལ་ལས་བསྐྲད་པ་ལྟ་བུའོ། འདུས་པ་དང་མ་འདུས་པའི་དབང་གིས་ཀྱང་ཡིན་ཏེ། དེ་ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། གྲོང་ལས་ཕྱིར་འགྲོའོ། སྐྱེས་བུ་གྲགས་པ་ལ་ཉེ་བར་འགྲོའོ། དེའི་ཕྱིར་ཚུལ་འདི་ཡང་ལེགས་པར་ཡིད་ལ་བྱའོ། འདིར་འདི་སྐད་ཅེས་བརྗོད་དེ། I gatiyanti kathitā, dhātu vuddhiṃ gatā yadā; Tadā āgamanatthassa, vācikā pāyato vasā. "ཨི་ནི་འགྲོ་བ་ལའོ་" ཞེས་གསུངས་པའི་དབྱིངས་དེ་ཉིད་གང་གི་ཚེ་འཕེལ་བར་གྱུར་པ་ན། དེའི་ཚེ་ཕལ་ཆེར་ཚུར་འོང་བའི་དོན་གྱི་མཚོན་བྱེད་དུ་འགྱུར་རོ།། Iriyāpathatthato he-sā niccāgamavācikā; ‘‘Ayaṃ so sārathī eti’’, iccādettha nidassanaṃ. སྤྱོད་ལམ་གྱི་དོན་ལས་ནི་དེ་ཉིད་རྟག་ཏུ་ཚུར་འོང་བའི་མཚོན་བྱེད་ཡིན་ཏེ། "ཤིང་རྟ་ཁ་ལོ་པ་འདི་ནི་ཚུར་འོང་ངོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་འདིར་དཔེ་མཚོན་ནོ།། Aniriyāpathatthena[Pg.4], vattane gamanepi ca; Āgamane ca hotīti, dhīmā lakkheyya taṃ yathā. སྤྱོད་ལམ་མ་ཡིན་པའི་དོན་གྱིས་ནི་འཇུག་པ་དང་འགྲོ་བ་ལ་ཡང་། ཚུར་འོང་བ་ལ་ཡང་འགྱུར་རོ་ཞེས་བློ་ལྡན་གྱིས་དེ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་རྟོགས་པར་བྱའོ།། ‘‘Paṭicca phalametī’’ti, evamādīsu vattane; Vuddhippattā ikāravhā, esā dhātu pavattati. "བརྟེན་ནས་འབྲས་བུ་འབྱུང་ངོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་འཇུག་པ་ལ། འཕེལ་བར་གྱུར་པའི་ཨི་ཡིག་ཅེས་བྱ་བའི་དབྱིངས་འདི་ནི་འཇུག་གོ།། ‘‘Atthamentamhi sūriye, vāḷā’’ iccādīsu pana; Gate, ‘‘etīti itī’’ti-ādisvāgamane siyā. "ཉི་མ་ནུབ་པར་གྱུར་པ་ན། གཅན་གཟན་རྣམས་..." ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་ནི་སོང་བ་ལའོ། "ཨེ་ཏི" དང་ "ཨི་ཏི" ལ་སོགས་པ་ནི་ཚུར་འོང་བ་ལ་འགྱུར་རོ།། Tathā hi ītīti anatthāya eti āgacchatīti īti, upaddavo, iti āgamanattho gahetabbo. Āha ca suttanipātaṭṭhakathāyaṃ ‘‘etīti īti, āgantukānaṃ akusalabhāgīnaṃ byasanahetūnaṃ etaṃ adhivacana’’nti. དེ་ལྟར་ན། "ཨཱི་ཏི" (īti) ཞེས་པ་ནི་ཕུང་ཀྲོལ་གྱི་ཕྱིར་འོང་བས་ན་ཨཱི་ཏི་སྟེ། ཉེ་བར་འཚེ་བ་ཞེས་བྱ་ལ། འདིར་ཚུར་འོང་བའི་དོན་དུ་གཟུང་བར་བྱའོ། མདོ་བཏུས་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ (Suttanipāta-aṭṭhakathā) ལས་ཀྱང་། "འོང་བས་ན་ཨཱི་ཏི་སྟེ། འདི་ནི་གློ་བུར་དུ་བྱུང་བའི་མི་དགེ་བའི་ཆར་གཏོགས་པའི་ཕུང་ཀྲོལ་གྱི་རྒྱུ་རྣམས་ཀྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ་" ཞེས་གསུངས་སོ།། Idāni yathārahaṃ nipātākhyātanāmikapariyāpannānaṃ itiito saddānamatthuddhāro vuccate – tattha itisaddo hetuparisamāpanādipadattha vipariyāya pakārāvadhāraṇa nidassanādianekatthappabhedo. Tathā hesa ‘‘ruppatīti kho bhikkhave tasmā rūpanti vuccatī’’tiādīsu hetuatthe dissati. ‘‘Tasmātiha me bhikkhave dhammadāyādā bhavatha, mā āmisadāyādā. Atthi me tumhesu anukampā, kinti me sāvakā dhammadāyādā bhaveyyuṃ, no āmisadāyādā’’tiādīsu parisamāpane. ‘‘Iti vā iti evarūpā visūkadassanā paṭivirato’’tiādīsu ādiattho. ‘‘Māgaṇḍiyoti tassa brāhmaṇassa saṅkhā samaññā paññatti vohāro nāmaṃ nāmakammaṃ nāmadheyyaṃ nirutti byañjanamabhilāpo’’tiādīsu padatthavipariyāye. ‘‘Iti kho bhikkhave sappaṭibhayo bālo, appaṭibhayo paṇḍito. Saupaddavo bālo, anupaddavo [Pg.5] paṇḍito. Saupasaggo bālo, anupasaggo paṇḍito’’tiādīsu pakāro. ‘‘Atthi idappaccayā jarāmaraṇanti iti puṭṭhena satā ādanda atthītissa vacanīyaṃ. Kiṃ paccayā jarāmaraṇanti iti ce vadeyya, jātipaccayā jarāmaraṇanti iccassa vacanīya’’ntiādīsu avadhāraṇe. ‘‘Atthīti kho kaccāna ayameko anto, natthīti kho kaccāna ayaṃ dutiyo anto’’tiādīsu nidassane. Nipātavaseneva te payogā gahetabbā. ‘‘Itāyaṃ kodharūpenā’’ti ettha pana ākhyātavasena gamane itisaddo dissati. Ayamevattho idhādhippeto, nipātattho pana na icchitabbo, viññūnaṃ atthaggahaṇe kosallupādanatthaṃ kevalaṃ atthuddhāravasena āgatoti daṭṭhabbaṃ. Itaro pana – ད་ནི་ཅི་རིགས་པར་ཚིག་ཕྲད་དང་། བྱ་ཚིག་དང་། མིང་གི་ཁོངས་སུ་གཏོགས་པའི་ "ཨི་ཏི" དང་ "ཨི་ཏོ" ཞེས་པའི་སྒྲ་རྣམས་ཀྱི་དོན་འབྱིན་པ་བཤད་པར་བྱའོ། དེ་ལ་ "ཨི་ཏི" ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་རྒྱུ་དང་། མཇུག་སྡུད་པ་དང་། སོགས་པ་དང་། ཚིག་གི་དོན་བརྗེ་བ་དང་། རྣམ་པ་དང་། ངེས་པར་འཛིན་པ་དང་། དཔེ་མཚོན་པ་ལ་སོགས་པའི་དོན་དུ་མ་ཡོད་དོ། དེ་ལྟར་འདི་ནི་ "དགེ་སློང་དག་གནོད་པར་བྱེད་པས་ན་གཟུགས་ཞེས་བྱའོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་རྒྱུའི་དོན་དུ་སྣང་ངོ་། "དགེ་སློང་དག་དེའི་ཕྱིར་ཁྱེད་རྣམས་ང་ཡི་ཆོས་ཀྱི་བགོ་སྐལ་སྤྱོད་པ་རྣམས་སུ་གྱུར་ཅིག ཟང་ཟིང་གི་བགོ་སྐལ་སྤྱོད་པ་རྣམས་སུ་མ་ཡིན་ནོ། ང་ལ་ཁྱེད་རྣམས་ལ་སྙིང་རྗེ་ཡོད་དེ། ང་ཡི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ཆོས་ཀྱི་བགོ་སྐལ་སྤྱོད་པ་རྣམས་སུ་ཇི་ལྟར་འགྱུར་བར་བྱ་ཞིང་། ཟང་ཟིང་གི་བགོ་སྐལ་སྤྱོད་པ་རྣམས་སུ་མ་ཡིན་ནོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་མཇུག་སྡུད་པ་ལའོ། "འདི་ལྟར་རམ། འདི་ལྟ་བུའི་ལྟད་མོ་མཐོང་བ་ལས་ཕྱིར་ལོག་པ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་སོགས་པའི་དོན་ནོ། "མཱ་གཎྜི་ཡ་ཞེས་པ་ནི་བྲམ་ཟེ་དེའི་གྲངས་དང་། མིང་དང་། བཏགས་པ་དང་། ཐ་སྙད་དང་། མིང་དང་། མིང་གི་བྱ་བ་དང་། མིང་གི་རྣམ་གྲངས་དང་། ངེས་ཚིག་དང་། ཡི་གེ་དང་། བརྗོད་པ་ཡིན་ནོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ཚིག་གི་དོན་བརྗེ་བ་ལའོ། "དགེ་སློང་དག་འདི་ལྟར་བྱིས་པ་ནི་འཇིགས་པ་དང་བཅས་པ་ཡིན་ལ། མཁས་པ་ནི་འཇིགས་པ་མེད་པ་ཡིན། བྱིས་པ་ནི་ཉེ་བར་འཚེ་བ་དང་བཅས་པ་ཡིན་ལ། མཁས་པ་ནི་ཉེ་བར་འཚེ་བ་མེད་པ་ཡིན། བྱིས་པ་ནི་གནོད་པ་དང་བཅས་པ་ཡིན་ལ། མཁས་པ་ནི་གནོད་པ་མེད་པ་ཡིན་ནོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་རྣམ་པ་ལའོ། "རྐྱེན་འདི་ལས་སྐྱེ་རྒ་ན་འཆི་ཡོད་དམ་ཞེས་དྲིས་པ་ན། ཀུན་དགའ་བོ་ཡོད་དོ་ཞེས་ལན་བཏབ་པར་བྱའོ། རྐྱེན་གང་ལས་སྐྱེ་རྒ་ན་འཆི་འབྱུང་ཞེ་ན། སྐྱེ་བའི་རྐྱེན་ལས་སྐྱེ་རྒ་ན་འཆི་འབྱུང་ངོ་ཞེས་ལན་བཏབ་པར་བྱའོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ངེས་པར་འཛིན་པ་ལའོ། "ཀཱ་ཏྱཱ་ཡ་ན་ཡོད་དོ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་མཐའ་གཅིག་ཡིན་ལ། མེད་དོ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་མཐའ་གཉིས་པ་ཡིན་ནོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་དཔེ་མཚོན་པ་ལའོ། ཚིག་ཕྲད་ཀྱི་དབང་ཉིད་ཀྱིས་སྦྱོར་བ་དེ་དག་གཟུང་བར་བྱའོ། "ཨི་ཏཱ་ཡཾ་ཀོ་དྷ་རཱུ་པེ་ན" ཞེས་པ་འདིར་ནི་བྱ་ཚིག་གི་དབང་གིས་འགྲོ་བ་ལ་ "ཨི་ཏི" ཞེས་པའི་སྒྲ་སྣང་ངོ་། འདིར་ནི་དོན་འདི་ཉིད་འདོད་པ་ཡིན་གྱི། ཚིག་ཕྲད་ཀྱི་དོན་ནི་འདོད་པ་མ་ཡིན་ཏེ། མཁས་པ་རྣམས་དོན་འཛིན་པ་ལ་མཁས་པའི་ཐབས་བསྐྱེད་པའི་ཕྱིར། འདི་ནི་དོན་འབྱིན་པའི་དབང་ཙམ་གྱིས་འོངས་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ། གཞན་པ་ནི། Gatyatthe cimasaddatthe, itosaddo pavattati; Anvito’’ti hi gatyatthe, paccattavacanaṃ bhave. "ཨི་ཏོ" (ito) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་དང་འདི་ཞེས་པའི་སྒྲའི་དོན་ལ་འཇུག་སྟེ། "རྗེས་སུ་འབྲངས་པ་" (anvito) ཞེས་པ་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་བྱེད་པ་པོའི་ཚིག་ཏུ་འགྱུར་རོ།། Imasaddassa atthamhi, nissakkavacanaṃ bhave; ‘‘Ito sā dakkhiṇā disā’’, itiādīsu pāḷisu. འདི་ཞེས་པའི་སྒྲའི་དོན་ལ་ནི་འབྱུང་ཁུངས་ཀྱི་ཚིག་ཏུ་འགྱུར་ཏེ། "འདི་ལས་ལྷོ་ཕྱོགས་དེ་ཡིན་ནོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་པ་ལིའི་གཞུང་རྣམས་ལས་སོ།། Gatyattho icchito ettha, itarattho na icchito; Atthuddhāravasā vutto, kosallatthāya viññunaṃ. འདིར་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་འདོད་པ་ཡིན་གྱི། དོན་གཞན་ནི་འདོད་པ་མ་ཡིན་ཏེ། མཁས་པ་རྣམས་མཁས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་དོན་འབྱིན་པའི་དབང་གིས་གསུངས་སོ།། Idha pana samayasaddassa atthuddhāraṃ sanibbacanaṃ vattabbampi avatvā upari ayadhātuvisayeyeva vakkhāma i e ayadhātuvasena tidhātumayattā samayasaddassa. Tatra itīti ikārānantaratyantapadassa ca ‘‘eti, udetī’’tiādīnañca ekārānantaratyantapadānaṃ aññesañca evarūpānaṃ padamālā yathārahaṃ yebhuyyena attanopadāni vajjetvā yojetabbā. Īdisesu hi ṭhānesu dukkarā kriyāpadamālā. Yasmā pana imasmiṃ pakaraṇe sukarā ca dukkarā ca tyantapadamālā jānitabbā[Pg.6], tasmā bhūvādigaṇādīsu aṭṭhasu gaṇesu vihitehi channavutiyā vacanehi sabbasādhāraṇaṃ asabbasādhāraṇañca padamālānayaṃ brūma – འདིར་ནི་ "ས་མ་ཡ" (samaya) ཞེས་པའི་སྒྲའི་དོན་འབྱིན་པ་ངེས་ཚིག་དང་བཅས་པ་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཡིན་ནའང་མ་བརྗོད་པར། འོག་ནས་ "ཨ་ཡ" (aya) དབྱིངས་ཀྱི་སྐབས་ཉིད་དུ་བཤད་པར་བྱ་སྟེ། ཨི (i)། ཨེ (e)། ཨ་ཡ (aya) ཞེས་པའི་དབྱིངས་གསུམ་གྱི་རང་བཞིན་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། དེ་ལ་ "ཨི་ཏི" ཞེས་པའི་ཨི་ཡིག་གི་མཐའ་ཅན་གྱི་བྱ་ཚིག་དང་། "ཨེ་ཏི" དང་ "ཨུ་དེ་ཏི" ལ་སོགས་པའི་ཨེ་ཡིག་གི་མཐའ་ཅན་གྱི་བྱ་ཚིག་རྣམས་དང་། དེ་ལྟ་བུའི་གཞན་དག་གི་ཚིག་གི་ཕྲེང་བ་ནི་ཅི་རིགས་པར་ཕལ་ཆེར་བདག་གི་ཚིག་ (attanopada) རྣམས་སྤངས་ཏེ་སྦྱར་བར་བྱའོ། འདི་ལྟ་བུའི་གནས་རྣམས་སུ་བྱ་ཚིག་གི་ཕྲེང་བ་ནི་བྱེད་དཀའ་བ་ཡིན་ནོ། གང་གི་ཕྱིར་བསྟན་བཅོས་འདིར་བྱེད་སླ་བ་དང་བྱེད་དཀའ་བའི་བྱ་ཚིག་གི་ཕྲེང་བ་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་བྷཱུ་ལ་སོགས་པའི་སྡེ་ཚན་བརྒྱད་ལ་སོགས་པ་ལས་བསྟན་པའི་ཚིག་དགུ་བཅུ་རྩ་དྲུག་གིས་ཐམས་ཅད་ལ་ཐུན་མོང་བ་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཚིག་གི་ཕྲེང་བའི་ཚུལ་བཤད་པར་བྱའོ།། Akārānantaratyanta-padānaṃ pantiyo budho; Bhavati rundhatādīnaṃ, yoje sabbattha sabbathā. མཁས་པས་ཨ་ཡིག་གི་མཐའ་ཅན་གྱི་བྱ་ཚིག་གི་ཕྲེང་བ་རྣམས་ནི། "བྷ་ཝ་ཏི" (bhavati) དང་ "རུན་དྷ་ཏི" (rundhati) ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཐམས་ཅད་དུ་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་སྦྱར་བར་བྱའོ།། Iti etī’’ti cetesaṃ, padānaṃ pana pantiyo; Suddhassarapubbakānaṃ, yoje viññū yathārahaṃ. "ཨི་ཏི" དང་ "ཨེ་ཏི" ཞེས་པ་འདི་དག་གི་ཚིག་གི་ཕྲེང་བ་རྣམས་དང་། དབྱངས་རྐྱང་པ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བ་རྣམས་ནི། མཁས་པས་ཅི་རིགས་པར་སྦྱར་བར་བྱའོ།། Ākārānantaratyanta-padānañcāpi pantiyo; ‘‘Yāti suṇāti asnā-ti’’ iccādīnaṃ yathārahaṃ. ཨཱ་ཡིག་གི་མཐའ་ཅན་གྱི་བྱ་ཚིག་གི་ཕྲེང་བ་རྣམས་ཀྱང་། "ཡཱ་ཏི" (yāti)། "སུ་ཎཱ་ཏི" (suṇāti)། "ཨས་ནཱ་ཏི" (asnāti) ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཅི་རིགས་པར་སྦྱར་རོ།། Ivaṇṇānantaratyanta-padānamapi pāḷiyo; Yoje ‘‘rundhiti rundhīti’’-iccādīnaṃ yathārahaṃ. ཨི་ཡིག་གི་རིགས་ཀྱི་མཐའ་ཅན་གྱི་བྱ་ཚིག་གི་ཕྲེང་བ་རྣམས་ཀྱང་། "རུན་དྷི་ཏི" (rundhiti) དང་ "རུན་དྷཱི་ཏི" (rundhīti) ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཅི་རིགས་པར་སྦྱར་བར་བྱའོ།། Ukārānantaratyanta-sutiiti padassa ca; Peraṇatthe pavattassa, yoje mālaṃ yathārahaṃ. ཨུ་ཡིག་གི་མཐའ་ཅན་གྱི་ "སུ་ཏི" (suti) ཞེས་པའི་ཚིག་དང་། སྐུལ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་པ་རྣམས་ཀྱི་ཕྲེང་བ་ནི་ཅི་རིགས་པར་སྦྱར་བར་བྱའོ།། Ekārānantaratyanta-padānampi yathārahaṃ; ‘‘Jeti rundheti kāreti, kārāpetī’’tiādīnaṃ. ཨེ་ཡིག་གི་མཐའ་ཅན་གྱི་བྱ་ཚིག་རྣམས་ཀྱང་ཅི་རིགས་པར་སྦྱར་ཏེ། "ཇེ་ཏི" (jeti)། "རུན་དྷེ་ཏི" (rundheti)། "ཀཱ་རེ་ཏི" (kāreti)། "ཀཱ་རཱ་པེ་ཏི" (kārāpeti) ལ་སོགས་པ་རྣམས་སོ།། Okārānantaratyanta-padānampi padakkame; ‘‘Karoti bhoti hotī’’ti-ādīnaṃ yuttitovade; ཨོ་ཡིག་གི་མཐའ་ཅན་གྱི་བྱ་ཚིག་རྣམས་ཀྱི་གོ་རིམ་ཡང་། "ཀ་རོ་ཏི" (karoti)། "བྷོ་ཏི" (bhoti)། "ཧོ་ཏི" (hoti) ལ་སོགས་པ་རྣམས་རིགས་པ་བཞིན་དུ་བཤད་པར་བྱའོ།། Iccevaṃ sattadhā vutto, padamālānayo mayā; Ito mutto nayo nāma, natthi koci kriyāpade. དེ་ལྟར་རྣམ་པ་བདུན་གྱི་སྒོ་ནས་ཚིག་གི་ཕྲེང་བའི་ཚུལ་ནི་ངས་བཤད་ཟིན་ཏོ། འདི་ལས་ཐར་བའི་ཚུལ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་བྱ་ཚིག་ལ་གང་ཡང་མེད་དོ།། ‘‘Ādatte kurute pete’’, iccādi nayadassanā; Yathārahaṃ yuttitoti, vacanaṃ ettha bhāsitaṃ. "ཨཱ་དད་ཏེ" (ādatte)། "ཀུ་རུ་ཏེ" (kurute)། "པེ་ཏེ" (pete) ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་མཐོང་བ་ལས། ཅི་རིགས་པར་རིགས་པ་བཞིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཚིག་ནི་འདིར་བཤད་དོ།། Idāni ikārānantaratyantapadassa kamo vuccate – iti, inti. Isi, itha. Imi, ima. Aparipuṇṇo vattamānānayo. Itu, intu. Ihi, itha. Imi, ima. Aparipuṇṇo pañcamīnayo. Ettha ca imesaṃ dvinnaṃ sāsanānurūpabhāvassa imāni sādhakapadāni [Pg.7] ‘‘veti, apeti, anvetī’’ti. Tattha vi iti veti. Vigacchatīti attho, itisaddo hettha gamanaṃ bodheti. Tathā apa iti apeti. Apagacchatīti attho. Anu iti anveti. Anugacchatīti attho. Garū pana anu eti anvetīti vadanti. Taṃ – ད་ནི་ཨི་ཡིག་གི་མཐའ་ཅན་གྱི་བྱ་ཚིག་གི་གོ་རིམ་བཤད་པར་བྱ་སྟེ། ཨི་ཏི (iti)། ཨིན་ཏི (inti)། ཨི་སི (isi)། ཨི་ཐ (itha)། ཨི་མི (imi)། ཨི་མ (ima)། འདི་ནི་ད་ལྟ་བའི་ལུགས་མ་ཚང་བའོ།། ཨི་ཏུ (itu)། ཨིན་ཏུ (intu)། ཨི་ཧི (ihi)། ཨི་ཐ (itha)། ཨི་མི (imi)། ཨི་མ (ima)། འདི་ནི་ལྔ་པ་སྐུལ་ཚིག་གི་ལུགས་མ་ཚང་བའོ།། འདིར་ལུགས་འདི་གཉིས་བསྟན་པ་དང་མཐུན་པའི་དཔང་རྟགས་ཀྱི་ཚིག་ནི། “ཝེ་ཏི (veti)། ཨ་པེ་ཏི (apeti)། ཨན་ཝེ་ཏི (anveti)” ཞེས་པ་འདི་དག་ཡིན། དེ་ལ་ ཝི (vi) དང་ ཨི་ཏི (iti) འདུས་པས་ ཝེ་ཏི (veti) ཞེས་འགྲུབ། དོན་ནི་རྣམ་པར་འགྲོའོ་ཞེས་པའོ། འདིར་ཨི་ཏི་ཞེས་པའི་སྒྲས་ནི་འགྲོ་བ་མཚོན། དེ་བཞིན་དུ་ ཨ་པ (apa) དང་ ཨི་ཏི (iti) འདུས་པས་ ཨ་པེ་ཏི (apeti) ཞེས་འགྲུབ། དོན་ནི་ཕྱིར་འགྲོའོ་ཞེས་པའོ།། ཨ་ནུ (anu) དང་ ཨི་ཏི (iti) འདུས་པས་ ཨན་ཝེ་ཏི (anveti) ཞེས་འགྲུབ། དོན་ནི་རྗེས་སུ་འགྲོའོ་ཞེས་པའོ།། བླ་མ་དག་ནི་ ཨ་ནུ (anu) དང་ ཨེ་ཏི (eti) འདུས་པས་ ཨན་ཝེ་ཏི (anveti) ཞེས་འགྱུར་རོ་ཞེས་གསུངས། དེ་ནི། ‘‘Yathā āraññakaṃ nāgaṃ, dantiṃ anveti hatthinī; Jessantaṃ giriduggesu, samesu visamesu ca; Evaṃ taṃ anugacchāmi, putte ādāya pacchato’’ti. “ཇི་ལྟར་ནགས་ཀྱི་གླང་པོ་ཆེ།། ཐུལ་བའི་རྗེས་སུ་མོ་གླང་འབྲངས།། རི་གཟར་མི་བདེ་ས་མཉམ་དང་།། མི་མཉམ་དག་ཏུ་འགྲོ་བ་བཞིན།། དེ་བཞིན་བདག་ཀྱང་བུ་བཟུང་ནས།། ཁྱོད་ཀྱི་རྗེས་སུ་འབྲང་བར་བྱ།།” ཞེས་སོ།། Imāya pāḷiyā na sameti ‘‘jessantaṃ anvetī’’ti vacanato ‘‘anugacchāmī’’ti vacanato ca. Tathā hi etisaddo yattha ce iriyāpathavācako, tattha āgamanaṃyeva joteti, na gamanaṃ, tasmā āgamanatthassa ayuttito gamanatthassa ca yuttito vi itiādinā chedo ñeyyo. Etesañca itisaddavasena katachedānaṃ atthibhāvaṃ yuttibhāvañca ‘‘itāyaṃ kodharūpenā’’ti pāḷiyeva sādheti, tasmāyeva ‘‘anu iti, anu inti, anu isī’’tiādinā ‘‘anvetī’’tiādīnaṃ chede labbhamānanayena vuttappakāro vattamānāpañcamīnayo parassapadavasena dassito. Sattamīrūpādīni sabbathā appasiddhāni. ལུང་འདི་དང་མི་མཐུན་ཏེ། “ཇེ་སན་ཏཾ (jessantaṃ) ཨན་ཝེ་ཏི (anveti)” ཞེས་གསུངས་པ་དང་། “ཨ་ནུ་གཙྪཱ་མི (anugacchāmi)” ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། དེ་ལྟར་ཡང་ ཨེ་ཏི (eti) སྒྲ་ནི་གང་དུ་སྤྱོད་ལམ་སྟོན་བྱེད་ཡིན་པ་དེར། འོང་བ་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་ཀྱི་འགྲོ་བ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། དེའི་ཕྱིར་འོང་བའི་དོན་མི་རིགས་ཤིང་འགྲོ་བའི་དོན་རིགས་པས། ཝི (vi) དང་ ཨི་ཏི (iti) ལ་སོགས་པར་མཚམས་སྦྱོར་གྱི་དབྱེ་བ་ཤེས་པར་བྱའོ།། ཨི་ཏི་སྒྲའི་དབང་གིས་མཚམས་སྦྱོར་ཕྱེ་བ་འདི་དག་གི་ཡོད་པ་ཉིད་དང་རིགས་པ་ཉིད་ནི། “ཨི་ཏཱ་ཡཾ་ཀོ་དྷ་རཱུ་པེ་ན” (itāyaṃ kodharūpena) ཞེས་པའི་ལུང་ཉིད་ཀྱིས་སྒྲུབ་པར་བྱེད། དེའི་ཕྱིར་ “ཨ་ནུ་ཨི་ཏི (anu iti)། ཨ་ནུ་ཨིན་ཏི (anu inti)། ཨ་ནུ་ཨི་སི (anu isi)” ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ “ཨན་ཝེ་ཏི (anveti)” ལ་སོགས་པའི་མཚམས་སྦྱོར་ཕྱེ་བ་ལས་ཐོབ་པའི་ཚུལ་གྱིས། བཤད་མ་ཐག་པའི་ད་ལྟ་བ་དང་ལྔ་པའི་ལུགས་ནི་གཞན་གྱི་ཚིག་ (parassapada) གི་དབང་དུ་བྱས་ཏེ་བསྟན་ཏོ།། བདུན་པ་སྐབས་སུ་བབས་པའི་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ནི་གཏན་ནས་གྲུབ་པ་མེད་དོ།། Imāni pana bhavissantiyā rūpāni, sittā te lahumessati. Issati, issanti. Issasi, issatha. Issāmi, issāma. Issate, issante. Issase, issavhe. Issaṃ, issāmhe. Asabbadhātukattepi suddhassarattā dhātussa ikārāgamo na labbhati. Paripuṇṇo bhavissantīnayo. འདི་དག་ནི་མ་འོངས་པའི་གཟུགས་རྣམས་ཏེ། “སིཏྟཱ་ཏེ་ལཧུ་མེསྶཏི” (sittā te lahumessati) ལྟ་བུའོ།། ཨིསྶ་ཏི (issati)། ཨིསྶན་ཏི (issanti)། ཨིསྶ་སི (issasi)། ཨིསྶ་ཐ (issatha)། ཨིསྶཱ་མི (issāmi)། ཨིསྶཱ་མ (issāma)། ཨིསྶ་ཏེ (issate)། ཨིསྶན་ཏེ (issante)། ཨིསྶ་སེ (issase)། ཨིསྶ་ཝྷེ (issavhe)། ཨིསྶཾ (issaṃ)། ཨིསྶཱམྷེ (issāmhe)། ཐམས་ཅད་ལ་ཁྱབ་པའི་བྱ་ཚིག་མ་ཡིན་པ་ཉིད་ (asabbadhātuka) ཡིན་ནའང་། དབྱངས་རྐྱང་པ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དབྱིངས་ལ་ཨི་ཡིག་གི་སྣོན་པ་ (ikārāgama) མི་ཐོབ་བོ།། མ་འོངས་པའི་ལུགས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའོ།། Atha kālātipattiyā rūpāni bhavanti, issā, issaṃsu. Isse, issatha. Issaṃ, issamhā. Issatha, issisu. Issase, issavhe. Issaṃ, issāmhase. Kālātipattibhāve [Pg.8] ca asabbadhātukatte ca santepi suddhassarattā dhātussa akārikārāgamo na labbhati anekantikattā vā anupapannattā ca akārāgamo na hoti. Dvinnañhettha suddhassarānaṃ anantarikānaṃ ekatosannipāto anupapatti. Paripuṇṇo kālātipattinayo. དེ་ནས་བྱ་བ་མ་གྲུབ་པའི་འདས་པ་ (kālātipatti) ཡི་གཟུགས་རྣམས་འབྱུང་སྟེ། ཨིསྶཱ (issā)། ཨིསྶཾ་སུ (issaṃsu)། ཨིསྶེ (isse)། ཨིསྶ་ཐ (issatha)། ཨིསྶཾ (issaṃ)། ཨིསྶམྷཱ (issamhā)། ཨིསྶ་ཐ (issatha)། ཨིསྶི་སུ (issisu)། ཨིསྶ་སེ (issase)། ཨིསྶ་ཝྷེ (issavhe)། ཨིསྶཾ (issaṃ)། ཨིསྶཱམྷ་སེ (issāmhase)། བྱ་བ་མ་གྲུབ་པའི་གནས་སྐབས་དང་ཐམས་ཅད་ལ་ཁྱབ་པའི་བྱ་ཚིག་མ་ཡིན་པ་ཉིད་ཡོད་ནའང་། དབྱངས་རྐྱང་པ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དབྱིངས་ལ་ཨ་ཡིག་དང་ཨི་ཡིག་གི་སྣོན་པ་མི་ཐོབ་ལ། ངེས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་རམ། ཡང་ན་མི་རིགས་པའི་ཕྱིར་ཨ་ཡིག་གི་སྣོན་པ་མི་འབྱུང་ངོ་།། འདིར་བར་མ་ཆོད་པའི་དབྱངས་རྐྱང་པ་གཉིས་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་འདུ་བ་ནི་མི་རིགས་པའི་ཕྱིར་རོ།། བྱ་བ་མ་གྲུབ་པའི་འདས་པའི་ལུགས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའོ།། Imasmiṃ pana ṭhāne sāṭṭhakathe tepiṭake buddhavacane sotūnaṃ payogatthesu paramakosallajananatthaṃ ‘‘nanu te sutaṃ brāhmaṇa bhaññamāne, devā na issanti purisaparakkamassā’’ti pāḷito nayaṃ gahetvā vuttappakārehi bhavissantiyā rūpehi sabbaso samānāni asamānatthāni vattamānikarūpāni ca īsakaṃ aññamaññaṃ samānāni bhavissantīkālātipattīnaṃ rūpāni ca pakāsayissāma – vattamānāvasena tāva ‘‘issati, issanti. Issasi, issathā’’ti sabbaṃ yojetabbaṃ. Attho pana ‘‘issaṃ karotī’’tiādinā vattabbo. Tasmiṃyeva atthe bhavissantīvasena ‘‘ississati, ississanti. Ississasi, ississathā’’ti paripuṇṇaṃ yojetabbaṃ. Attho pana ‘‘issaṃ karissatī’’tiādinā vattabbo. Kālātipattivasena pana ‘‘ississā, ississaṃsu. Ississe, ississathā’’ti paripuṇṇaṃ yojetabbaṃ, attho pana ‘‘issaṃ akarissā’’tiādinā vattabbo. Dhātvantaravasena saṃsandanānayoyaṃ. གནས་འདིར་ནི་འགྲེལ་བཤད་དང་བཅས་པའི་སྡེ་སྣོད་གསུམ་གྱི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བཀའ་ལ། ཉན་པ་པོ་རྣམས་ལ་སྦྱོར་བའི་དོན་ལ་མཁས་པ་ཆེན་པོ་བསྐྱེད་པའི་ཕྱིར། “བྲམ་ཟེ་ཁྱོད་ཀྱིས་མ་ཐོས་སམ། སྐྱེས་བུའི་རྩོལ་བ་ལ། ལྷ་རྣམས་ཀྱང་ཕྲག་དོག་མི་བྱེད (na issanti)” ཅེས་པའི་ལུང་ལས་ཚུལ་བཟུང་སྟེ། བཤད་མ་ཐག་པའི་སྒོ་ནས་མ་འོངས་པའི་གཟུགས་རྣམས་དང་ཀུན་ནས་མཚུངས་ཤིང་དོན་མི་མཐུན་པའི་ད་ལྟ་བའི་གཟུགས་རྣམས་དང་། ཕན་ཚུན་ཅུང་ཟད་མཚུངས་པའི་མ་འོངས་པ་དང་བྱ་བ་མ་གྲུབ་པའི་འདས་པའི་གཟུགས་རྣམས་བསྟན་པར་བྱ་སྟེ། ཐོག་མར་ད་ལྟ་བའི་དབང་གིས། “ཨིསྶ་ཏི (issati)། ཨིསྶན་ཏི (issanti)། ཨིསྶ་སི (issasi)། ཨིསྶ་ཐ (issatha)” ཞེས་ཐམས་ཅད་སྦྱར་བར་བྱའོ།། དོན་ནི་ “ཕྲག་དོག་བྱེད (issaṃ karoti)” ལ་སོགས་པར་བརྗོད་པར་བྱའོ།། དོན་དེ་ཉིད་ལ་མ་འོངས་པའི་དབང་གིས། “ཨིསྶི་སྶ་ཏི (ississati)། ཨིསྶི་སྶན་ཏི (ississanti)། ཨིསྶི་སྶ་སི (ississasi)། ཨིསྶི་སྶ་ཐ (ississatha)” ཞེས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་སྦྱར་བར་བྱའོ།། དོན་ནི་ “ཕྲག་དོག་བྱེད་པར་འགྱུར (issaṃ karissati)” ལ་སོགས་པར་བརྗོད་པར་བྱའོ།། བྱ་བ་མ་གྲུབ་པའི་འདས་པའི་དབང་གིས་ནི། “ཨིསྶི་སྶཱ (ississā)། ཨིསྶི་སྶཾ་སུ (ississaṃsu)། ཨིསྶི་སྶེ (ississe)། ཨིསྶི་སྶ་ཐ (ississatha)” ཞེས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་སྦྱར་བར་བྱའོ།། དོན་ནི་ “ཕྲག་དོག་བྱས་པར་འགྱུར (issaṃ akarissā)” ལ་སོགས་པར་བརྗོད་པར་བྱའོ།། འདི་ནི་དབྱིངས་གཞན་གྱི་དབང་གིས་བསྡུར་བའི་ཚུལ་ལོ།། Idāni ekārānantaratyantapadassa kamo vuccate – ད་ནི་ཨེ་ཡིག་གི་མཐའ་ཅན་གྱི་བྱ་ཚིག་གི་གོ་རིམ་བཤད་པར་བྱ་སྟེ། Eti, enti. Esi, etha. Emi, ema. ཨེ་ཏི (eti)། ཨེན་ཏི (enti)། ཨེ་སི (esi)། ཨེ་ཐ (etha)། ཨེ་མི (emi)། ཨེ་མ (ema)། Etu, entu. Ehi, etha. Emi, ema. ཨེ་ཏུ (etu)། ཨེན་ཏུ (entu)། ཨེ་ཧི (ehi)། ཨེ་ཐ (etha)། ཨེ་མི (emi)། ཨེ་མ (ema)། Na ca appatvā dukkhantaṃ, vissāsaṃ eyya paṇḍito; Nivesanāni māpetvā, vedehassa yasassino; Yadā te pahiṇissāmi, tadā eyyāsi khattiya. “སྡུག་བསྔལ་མཐར་མ་ཕྱིན་པར་དུ།། མཁས་པས་ཡིད་ཆེས་བྱ་མི་རིགས།།” “སྙན་གྲགས་ཅན་གྱི་བེ་དེ་ཧའི།། གནས་མལ་རྣམས་ནི་བསྐྲུན་བྱས་ཏེ།། ནམ་ཞིག་ཁྱོད་ལ་བརྫང་བའི་ཚེ།། རྒྱལ་པོ་དེ་ཚེ་འོང་བར་འགྱུར།།” Eyya[Pg.9], eyyuṃ. Eyyāsi, eyyātha. Eyyāmi, eyyāma. Etha, eraṃ. Etho, eyyāvho. Eyyaṃ, eyyāmhe. ཨེཡྻ (eyya)། ཨེཡྻུཾ (eyyuṃ)། ཨེཡྻཱ་སི (eyyāsi)། ཨེཡྻཱ་ཐ (eyyātha)། ཨེཡྻཱ་མི (eyyāmi)། ཨེཡྻཱ་མ (eyyāma)། ཨེ་ཐ (etha)། ཨེ་རཾ (eraṃ)། ཨེ་ཐོ (etho)། ཨེཡྻཱ་ཝྷོ (eyyāvho)། ཨེཡྻཾ (eyyaṃ)། ཨེཡྻཱམྷེ (eyyāmhe)། So puriso eyya, te eyyuṃ. Tvaṃ eyyāsi, tumhe eyyātha. Ahaṃ eyyāmi, mayaṃ eyyāma. So puriso etha, te eraṃ. Tvaṃ etho, tumhe eyyāvho. Ahaṃ eyyaṃ, mayaṃ eyyāmhe. སྐྱེས་བུ་དེ་འོང་བར་འགྱུར (so puriso eyya)། དེ་དག་འོང་བར་འགྱུར (te eyyuṃ)། ཁྱོད་འོང་བར་འགྱུར (tvaṃ eyyāsi)། ཁྱེད་ཅག་འོང་བར་འགྱུར (tumhe eyyātha)། བདག་འོང་བར་འགྱུར (ahaṃ eyyāmi)། བདག་ཅག་འོང་བར་འགྱུར (mayaṃ eyyāma)། སྐྱེས་བུ་དེ་འོང་བར་འགྱུར (so puriso etha)། དེ་དག་འོང་བར་འགྱུར (te eraṃ)། ཁྱོད་འོང་བར་འགྱུར (tvaṃ etho)། ཁྱེད་ཅག་འོང་བར་འགྱུར (tumhe eyyāvho)། བདག་འོང་བར་འགྱུར (ahaṃ eyyaṃ)། བདག་ཅག་འོང་བར་འགྱུར (mayaṃ eyyāmhe)། Parokkhāhiyyattanajjatanīrūpāni sabbaso appasiddhāni. ལྐོག་གྱུར་ (parokkhā)། ཁ་སང་གི་འདས་པ་ (hiyyattanī)། དེ་རིང་གི་འདས་པ་ (ajjatanī) ཡི་གཟུགས་རྣམས་ནི་གཏན་ནས་གྲུབ་པ་མེད་དོ།། Essati, essanti. Essasi, essatha. Essāmi, essāma. Essate, essante. Essase, essavhe. Essaṃ, essāmhe. ཨེསྶ་ཏི (essati)། ཨེསྶན་ཏི (essanti)། ཨེསྶ་སི (essasi)། ཨེསྶ་ཐ (essatha)། ཨེསྶཱ་མི (essāmi)། ཨེསྶཱ་མ (essāma)། ཨེསྶ་ཏེ (essate)། ཨེསྶན་ཏེ (issante)། ཨེསྶ་སེ (essase)། ཨེསྶ་ཝྷེ (essavhe)། ཨེསྶཾ (essaṃ)། ཨེསྶཱམྷེ (essāmhe)། Sammodamānā gacchanti, jālamādāya pakkhino; Yadā te vivadissanti, tadā ehinti me vasaṃ. “བྱ་རྣམས་མཐུན་པར་དྲ་བ་ཁྱེར་ཏེ་འགྲོ།། ནམ་ཞིག་དེ་དག་རྩོད་པར་གྱུར་པའི་ཚེ།། དེ་ཚེ་བདག་གི་དབང་དུ་འོང་བར་འགྱུར།།” ‘‘Abhidosagato idāni ehī’’ti vacanadassanato aparānipi bhavissantīrūpāni gahetabbāni. “མཚན་མོ་སླེབས་པས་ད་ནི་འོང་བར་འགྱུར (ehī)” ཞེས་པའི་ཚིག་མཐོང་བའི་ཕྱིར། མ་འོངས་པའི་གཟུགས་གཞན་དག་ཀྱང་བཟུང་བར་བྱའོ།། Ehiti, ehinti. Ehisi, ehitha. Ehimi, ehima. Ehite, ehinte. Ehise, ehivhe. Ehissaṃ, ehissāmhe. ཨེ་ཧི་ཏི (ehiti)། ཨེ་ཧིན་ཏི (ehinti)། ཨེ་ཧི་སི (ehisi)། ཨེ་ཧི་ཐ (ehitha)། ཨེ་ཧི་མི (ehimi)། ཨེ་ཧི་མ (ehima)། ཨེ་ཧི་ཏེ (ehite)། ཨེ་ཧིན་ཏེ (ehinte)། ཨེ་ཧི་སེ (ehise)། ཨེ་ཧི་ཝྷེ (ehivhe)། ཨེ་ཧིསྶཾ (ehissaṃ)། ཨེ་ཧིསྶཱམྷེ (ehissāmhe)། Essā, essaṃsu. Esse, essatha. Essaṃ essāmhā. Essatha, essisu. Essase, essavhe. Essiṃ, essāmhase. ཨེསྶཱ (essā)། ཨེསྶཾ་སུ (essaṃsu)། ཨེསྶེ (esse)། ཨེསྶ་ཐ (essatha)། ཨེསྶཾ (essaṃ)། ཨེསྶཱམྷཱ (essāmhā)། ཨེསྶ་ཐ (essatha)། ཨེསྶི་སུ (essisu)། ཨེསྶ་སེ (essase)། ཨེསྶ་ཝྷེ (essavhe)། ཨེསྶིཾ (essiṃ)། ཨེསྶཱམྷ་སེ (essāmhase)། Athāparopi ekārānantaratyantapadakkamo bhavati; Udeti, udenti; Udesi, udetha; Udemi, udema. དེ་ནས་ཨེ་ཡིག་གི་མཐའ་ཅན་གྱི་བྱ་ཚིག་གི་གོ་རིམ་གཞན་ཡང་ཡོད་དེ། ཨུ་དེ་ཏི (udeti)། ཨུ་དེན་ཏི (udenti)། ཨུ་དེ་སི (udesi)། ཨུ་དེ་ཐ (udetha)། ཨུ་དེ་མི (udemi)། ཨུ་དེ་མ (udema)། Udetu, udentu. Udehi, udetha. Udemi, udema, udāmase. ཨུ་དེ་ཏུ (udetu)། ཨུ་དེན་ཏུ (udentu)། ཨུ་དེ་ཧི (udehi)། ཨུ་དེ་ཐ (udetha)། ཨུ་དེ་མི (udemi)། ཨུ་དེ་མ (udema)། ཨུ་དཱ་མ་སེ (udāmase)། Udeyya, udeyyuṃ. Sesaṃ neyyaṃ. Udissati, udissanti. Sesaṃ neyyaṃ. Udissā, udissaṃsu. Sesaṃ neyyaṃ. ཨུ་དེཡྻ (udeyya)། ཨུ་དེཡྻུཾ (udeyyuṃ)། ལྷག་མ་རྣམས་ནི་ཤེས་པར་བྱའོ།། ཨུ་དིསྶ་ཏི (udissati)། ཨུ་དིསྶན་ཏི (udissanti)། ལྷག་མ་རྣམས་ནི་ཤེས་པར་བྱའོ།། ཨུ་དིསྶཱ (udissā)། ཨུ་དིསྶཾ་སུ (udissaṃsu)། ལྷག་མ་རྣམས་ནི་ཤེས་པར་བྱའོ།། Imāni suddhassaradhāturūpāni. འདི་དག་ནི་དབྱངས་རྐྱང་པའི་དབྱིངས་ཀྱི་གཟུགས་རྣམས་སོ།། Kakārantadhātu ཀ་ཡིག་གི་མཐའ་ཅན་གྱི་དབྱིངས། Ku [Pg.10] sadde ke ca. Koti, kavati, kāyati, evaṃ kattupadāni bhavanti. Kuyyati, kiyyati, evaṃ kammapadāni. Kānanaṃ, kabbaṃ, jātakaṃ, evaṃ nāmikapadāni. Kutvā, kutvāna, kavitvā, kavitvāna, kāvitvā, kāvitvāna, kāyituṃ, evaṃ abyayapadāni. ཀུ (ku) ནི་སྒྲ་དང་ཀེ་ (ke) ཡི་དོན་ལའོ།། ཀོ་ཏི (koti)། ཀ་ཝ་ཏི (kavati)། ཀཱ་ཡ་ཏི (kāyati)། འདི་དག་ནི་བྱེད་པ་པོའི་ཚིག་ (kattupada) རྣམས་སོ།། ཀུཡྻ་ཏི (kuyyati)། ཀིཡྻ་ཏི (kiyyati)། འདི་དག་ནི་བྱ་བའི་ཚིག་ (kammapada) རྣམས་སོ།། ཀཱ་ན་ནཾ (kānanaṃ)། ཀབྦཾ (kabbaṃ)། ཛཱ་ཏ་ཀཾ (jātakaṃ)། འདི་དག་ནི་མིང་གི་ཚིག་ (nāmikapada) རྣམས་སོ།། ཀུ་ཏྭཱ (kutvā)། ཀུ་ཏྭཱ་ན (kutvāna)། ཀ་ཝི་ཏྭཱ (kavitvā)། ཀ་ཝི་ཏྭཱ་ན (kavitvāna)། ཀཱ་ཝི་ཏྭཱ (kāvitvā)། ཀཱ་ཝི་ཏྭཱ་ན (kāvitvāna)། ཀཱ་ཡི་ཏུཾ (kāyituṃ)། འདི་དག་ནི་མི་འགྱུར་བའི་ཚིག་ (abyayapada) རྣམས་སོ།། Tatra kānananti ṭhitamajjhanhikasamaye kavati saddaṃ karotīti kānanaṃ, vanaṃ. Tathā hi – དེ་ལ་ ཀཱ་ན་ནཾ (kānanaṃ) ཞེས་པ་ནི། ཉིན་གུང་གི་དུས་སུ་སྒྲ་འབྱིན་པར་བྱེད་པས་ན་ ཀཱ་ན་ནཾ (kānanaṃ) སྟེ་ནགས་ཚལ་ལོ།། དེ་ལྟར་ཡང་། ‘‘Ṭhite majjhanhike kāle, sannisīvesu pakkhisu; Saṇateva brahāraññaṃ, sā rati paṭibhāti ma’’nti “ཉིན་གུང་དུས་ལ་བབས་པ་ན།། བྱ་རྣམས་ལྷན་ཅིག་གནས་པའི་ཚེ།། ནགས་ཚལ་ཆེན་པོ་སྒྲ་འབྱིན་ལྟར།། དགའ་བ་དེ་ནི་བདག་ལ་འཆར།།” ཞེས་གསུངས་སོ།། Vuttaṃ. Atha vā kokilamayūrādayo kavanti saddāyanti kūjanti etthāti kānanaṃ. Manoharatāya avassaṃ kuyyati paṇḍitehīti kabbaṃ. Kāviyaṃ. Kāveyyaṃ. Aññatra pana kavīnaṃ idanti kabbanti taddhitavasena attho gahetabbo. Keci tu kābyanti saddarūpaṃ icchanti, na taṃ pāvacane pamāṇaṃ sakkaṭabhāsābhāvato. Sakkaṭabhāsātopi hi ācariyā nayaṃ gaṇhanti. Jātaṃ bhūtaṃ atītaṃ bhagavato cariyaṃ, taṃ kīyati kathīyati etenāti jātakaṃ. Jātakapāḷi hi idha ‘‘jātaka’’nti vuttā. Aññatra pana jātaṃ eva jātakanti gahetabbaṃ. Tathā hi jātakasaddo desanāyampi vattati ‘‘itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhamma’’ntiādīsu. Jātiyampi vattati ‘‘jātakaṃ samodhānesī’’tiādīsu. ཡང་ན། ཁུ་བྱུག་དང་རྨ་བྱ་ལ་སོགས་པས་འདིར་སྒྲ་འབྱིན་ཅིང་སྐད་སྙན་སྒྲོག་པས་ན་ ཀཱ་ན་ནཾ (kānanaṃ) ཞེས་བྱའོ།། ཡིད་དུ་འོང་བའི་ཕྱིར་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ངེས་པར་བསྔགས་པར་བྱ་བ་ནི་ ཀབྦཾ (kabbaṃ) སྟེ། ཀཱ་ཝི་ཡཾ (kāviya) དང་ ཀཱ་ཝེཡྻཾ (kāveyya) ཡང་ཡིན། གཞན་དུ་ནི་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱི་འདི་ནི་ ཀབྦཾ (kabbaṃ) ཞེས་བྱ་སྟེ། ཕན་ཚུན་གྱི་རྐྱེན་ (taddhita) གྱི་དབང་གིས་དོན་བཟུང་བར་བྱའོ།། ཁ་ཅིག་ནི་ ཀཱ་བྱཾ (kābya) ཞེས་པའི་སྒྲའི་གཟུགས་འདོད་ཀྱང་། དེ་ནི་ལེགས་སྦྱར་གྱི་སྐད་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་གསུང་རབ་ལ་ཚད་མར་མི་འཛིན་ཏོ།། ལེགས་སྦྱར་གྱི་སྐད་ལས་ཀྱང་སློབ་དཔོན་རྣམས་ཀྱིས་ཚུལ་ལེན་པར་བྱེད་དོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་འདས་པའི་སྤྱོད་པ་བྱུང་ཞིང་གྲུབ་པ་དེ། འདིས་བརྗོད་ཅིང་བཤད་པས་ན་ ཛཱ་ཏ་ཀཾ (jātakaṃ) ཞེས་བྱའོ།། འདིར་སྐྱེས་རབས་ཀྱི་ལུང་ཉིད་ལ་ “ཛཱ་ཏ་ཀ” ཞེས་གསུངས་སོ།། གཞན་དུ་ནི་སྐྱེས་པ་ཉིད་སྐྱེས་རབས་སུ་བཟུང་བར་བྱའོ།། དེ་ལྟར་ཡང་སྐྱེས་རབས་ཀྱི་སྒྲ་ནི་ཆོས་བསྟན་པ་ལའང་འཇུག་སྟེ། “དེ་ལྟར་བྱུང་བ་དང་། སྐྱེས་རབས་དང་། རྨད་དུ་བྱུང་བའི་ཆོས་” ལ་སོགས་པ་ལྟ་བུའོ།། སྐྱེ་བ་ལའང་འཇུག་སྟེ། “སྐྱེས་རབས་མཚམས་སྦྱར་ཏོ” ལ་སོགས་པ་ལྟ་བུའོ།། Pakka nīcagatiyaṃ. Nīcagamanaṃ nāma hīnagamanaṃ hīnappavatti vā. Nīcasaddo hi hīnavācako ‘‘nīce kule paccājāto’’ti ettha viya. Pakkati kriyāpadamettha dissati, na nāmikapadaṃ. Yattha yattha nāmikapadaṃ na dissati, tattha tattha nāmikapadaṃ upaparikkhitvā [Pg.11] gahetabbaṃ. Kriyāpadameva hi duddasaṃ, kriyāpade vijjamāne nāmikapadaṃ natthīti na vattabbaṃ, tasmā antamaso ‘‘pakkanaṃ, takanaṃ’’ iccevamādīni bhāvavācakāni nāmikapadāni sabbāsu dhātūsu yathārahaṃ labbhantīti daṭṭhabbaṃ. པཀྐ (pakka) ནི་དམའ་བར་འགྲོ་བའི་དོན་ལའོ།། དམའ་བར་འགྲོ་བ་ཞེས་པ་ནི་དམན་པར་འགྲོ་བའམ་དམན་པའི་འཇུག་པའོ།། དམའ་བའི་སྒྲ་ནི་དམན་པ་སྟོན་བྱེད་དེ། “རིགས་དམའ་བར་སྐྱེས་པ” ཞེས་པ་འདི་བཞིན་ནོ།། འདིར་ པཀྐ་ཏི (pakkati) ཞེས་པའི་བྱ་ཚིག་མཐོང་གི་མིང་གི་ཚིག་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། གང་དང་གང་དུ་མིང་གི་ཚིག་མི་མཐོང་བ་དེ་དང་དེར། མིང་གི་ཚིག་ལ་བརྟག་དཔྱད་བྱས་ཏེ་བཟུང་བར་བྱའོ།། བྱ་ཚིག་ཉིད་ནི་མཐོང་དཀའ་བ་ཡིན་ལ། བྱ་ཚིག་ཡོད་བཞིན་དུ་མིང་གི་ཚིག་མེད་དོ་ཞེས་མི་བརྗོད་དོ།། དེའི་ཕྱིར་ཐ་ན། “པཀྐ་ནཾ (pakkanaṃ)། ཏ་ཀ་ནཾ (takanaṃ)” ལ་སོགས་པ་དངོས་པོ་སྟོན་པའི་མིང་གི་ཚིག་རྣམས་ནི་དབྱིངས་ཐམས་ཅད་ལ་ཅི་རིགས་པར་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་བལྟ་བར་བྱའོ།། Taka hasane. Hasanaṃ hāso. Takati. ཏ་ཀ (taka) ནི་བཞད་པའི་དོན་ལའོ།། བཞད་པ་ནི་དགོད་པའོ།། ཏ་ཀ་ཏི (takati)། Taki kicchajīvane. Kicchajīvanaṃ kasirajīvanaṃ. Taṅkati. Ātaṅkati. Ātaṅko. Ātaṅkoti kicchajīvitakaro rogo, tathā hi aṭṭhakathācariyā ‘‘appābādhaṃ appātaṅka’’nti imasmiṃ pāḷippadese iti atthaṃ saṃvaṇṇesuṃ ‘‘ābādhoti visabhāgavedanā vuccati, yā ekadese uppajjitvā sakalasarīraṃ ayapaṭṭena bandhitvā viya gaṇhāti. Ātaṅkoti kicchajīvitakaro rogo. Atha vā yāpetabbarogo ātaṅko, itaro ābādho. Khuddako vā rogo ātaṅko, balavā ābādho. Keci pana ‘ajjhattasamuṭṭhāno ābādho, bahiddhāsamuṭṭhāno ātaṅko’ti vadantī’’ti. ཏ་ཀི (taki) ནི་དཀའ་ཚེགས་ཀྱིས་འཚོ་བའི་དོན་ལའོ།། དཀའ་ཚེགས་ཀྱིས་འཚོ་བ་ནི་དཀའ་བའི་འཚོ་བའོ།། ཏངྐ་ཏི (taṅkati)། ཨཱ་ཏངྐ་ཏི (ātaṅkati)། ཨཱ་ཏངྐོ (ātaṅko)། ཨཱ་ཏངྐོ (ātaṅko) ནི་དཀའ་ཚེགས་ཀྱིས་འཚོ་བར་བྱེད་པའི་ནད་དེ། དེ་ལྟར་ཡང་འགྲེལ་བཤད་མཁན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ “ནད་མེད་པ་དང་གདུང་བ་མེད་པ (appābādhaṃ appātaṅkaṃ)” ཞེས་པའི་ལུང་གི་གནས་འདིར་འདི་ལྟར་དོན་བཤད་དེ། “ནད་ (ābādha) ཅེས་པ་ནི་མི་མཐུན་པའི་ཚོར་བ་ལ་བརྗོད་དེ། གང་ཞིག་ལུས་ཀྱི་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་སྐྱེས་ནས་ལུས་ཐམས་ཅད་ལྕགས་ཀྱི་ལྷེབ་མས་བཅིངས་པ་བཞིན་དུ་འཛིན་པའོ།། གདུང་བ་ (ātaṅka) ནི་དཀའ་ཚེགས་ཀྱིས་འཚོ་བར་བྱེད་པའི་ནད་དོ།། ཡང་ན། གསོ་དགོས་པའི་ནད་ནི་གདུང་བ་ཡིན་ལ། ཅིག་ཤོས་ནི་ནད་དོ།། ནད་ཆུང་ངུ་ནི་གདུང་བ་ཡིན་ལ། ནད་དྲག་པོ་ནི་ནད་དོ།། ཁ་ཅིག་ནི་ ‘ནང་ལས་བྱུང་བའི་ནད་ནི་ནད་ (ābādha) ཡིན་ལ། ཕྱི་ལས་བྱུང་བའི་ནད་ནི་གདུང་བ་ (ātaṅka) ཡིན་ནོ་’ ཞེས་གསུངས་སོ།།” Ātaṅko āmayo rogo,Byādhā’bādho gado rujā; Akallañceva gelaññaṃ,Nāmaṃ rogābhidhānakaṃ. “གདུང་བ་དང་ནི་ཀུན་གདུང་ནད།། ནད་དང་ཉེ་བར་འཚེ་བ་དང་།། གཅོང་དང་ཟུག་རྔུ་མི་བདེ་དང་།། ན་བ་རྣམས་ནི་ནད་ཀྱི་མིང་།།” Suka gatiyaṃ. Sokati, suko, sukī. Tatra sukoti suvo. Sokati manāpena gamanena gacchatīti suko. Tassa bhariyā sukī. སུ་ཀ (suka) ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལའོ།། སོ་ཀ་ཏི (sokati)། སུ་ཀོ (suko)། སུ་ཀཱི (sukī)། དེ་ལ་ སུ་ཀོ (suko) ནི་ནེ་ཙོའོ།། ཡིད་དུ་འོང་བའི་འགྲོས་ཀྱིས་འགྲོ་བས་ན་ སུ་ཀོ (suko) ཞེས་བྱའོ།། དེའི་ཆུང་མ་ནི་ སུ་ཀཱི (sukī) འོ།། Bukka bhassane. Idha bhassanaṃ nāma sunakhabhassanaṃ adhippetaṃ ‘‘sunakho bhassitvā’’ti ettha viya, na ‘‘āvāso gocaraṃ [Pg.12] bhassa’’ntiādīsu viya. Vacanasaṅkhātaṃ bhassanaṃ, bukkati sā. བུཀྐ (bukka) ནི་ཟུག་པའི་དོན་ལའོ།། འདིར་ཟུག་པ་ཞེས་པ་ནི་ཁྱིའི་ཟུག་པ་ལ་འདོད་དེ། “ཁྱི་ཟུག་ནས” ཞེས་པ་འདི་བཞིན་ནོ།། “གནས་མལ་ནི་སྤྱོད་ཡུལ་ལས་ཉམས་པ” ལ་སོགས་པ་ལྟ་བུ་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། སྒྲ་རུ་བགྲང་བའི་ཟུག་པ་སྟེ། མོ་ཁྱི་དེ་ཟུག་གོ (bukkati sā)། Dhaka paṭighāte gatiyañca. Paṭighāto paṭihananaṃ. Dhakati. དྷ་ཀ (dhaka) ནི་ཐོགས་པ་དང་འགྲོ་བའི་དོན་ལའོ།། ཐོགས་པ་ནི་གནོད་པའོ།། དྷ་ཀ་ཏི (dhakati)། Caka tittipaṭighātesu. Titti tappanaṃ, paṭighātaṃ paṭihananaṃva. Cakati. ཙ་ཀ (caka) ནི་ཚིམ་པ་དང་ཐོགས་པའི་དོན་ལའོ།། ཚིམ་པ་ནི་ཚིམ་པར་བྱེད་པ་དང་། ཐོགས་པ་ནི་གནོད་པ་ཉིད་དོ།། ཙ་ཀ་ཏི (cakati)། Aka kuṭilagatiyaṃ. Akati. Etā kuādikā akapariyantā dhātuyo parassa bhāsāti saddasatthavidū vadanti. Tesaṃ mate etā ‘‘ti anti, tu antu’’ iccādīnaṃyeva visayo. Pāḷiyaṃ pana niyamo natthi, tasmā na taṃ idha pamāṇaṃ. ཨ་ཀ (aka) ནི་གྱ་གྱུར་འགྲོ་བའི་དོན་ལའོ།། ཨ་ཀ་ཏི (akati)། ཀུ (ku) ནས་བཟུང་ ཨ་ཀ (aka) ཡི་མཐར་ཐུག་པའི་དབྱིངས་འདི་དག་ནི་གཞན་གྱི་ཚིག་ (parassapada) ཡིན་ནོ་ཞེས་སྒྲ་རིག་པ་སྨྲ་བ་རྣམས་གསུངས། དེ་དག་གི་ལུགས་ལ། འདི་དག་ནི་ “ཏི (ti)། ཨན་ཏི (anti)། ཏུ (tu)། ཨན་ཏུ (antu)” ལ་སོགས་པ་ཁོ་ནའི་སྤྱོད་ཡུལ་ལོ།། ལུང་ (pāḷi) ལ་ནི་ངེས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར། དེས་ན་འདིར་དེ་ནི་ཚད་མ་མ་ཡིན་ནོ།། I ajjhayane. Ajjhayanaṃ uccāraṇaṃ sikkhanaṃ vā, ayati, adhīyati, ajjhayati, adhīte, ajjhenaṃ, ajjhāyako. Dibbaṃ adhīyase māyaṃ. Adhīyanti mahārāja, dibbamāyidha paṇḍitā. Ajjhenamariyā pathaviṃ janindā. Tattha ajjhāyakoti ajjhayatīti ajjhāyako, mante parivattetīti attho. ཨི (i) ནི་ཀློག་པ་དང་སློབ་པའི་དོན་ལའོ།། ཀློག་པ་ནི་བརྗོད་པའམ་སློབ་པའོ།། ཨ་ཡ་ཏི (ayati)། ཨ་དྷཱི་ཡ་ཏི (adhīyati)། ཨཛ྄ཧ་ཡ་ཏི (ajjhayati)། ཨ་དྷཱི་ཏེ (adhīte)། ཨཛ྄ཧེ་ནཾ (ajjhenaṃ)། ཨཛ྄ཧཱ་ཡ་ཀོ (ajjhāyako)། “ལྷའི་ཆོ་འཕྲུལ་ལ་ཁྱོད་སློབ་བོ།།” “རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། འདིར་མཁས་པ་རྣམས་ལྷའི་ཆོ་འཕྲུལ་ལ་སློབ་བོ།།” “མི་ཡི་དབང་པོ། འཕགས་པ་རྣམས་ས་གཞི་འདིར་སློབ་པར་བྱེད།།” དེ་ལ་ ཨཛ྄ཧཱ་ཡ་ཀོ (ajjhāyako) ཞེས་པ་ནི། ཀློག་པར་བྱེད་པས་ན་ ཨཛ྄ཧཱ་ཡ་ཀོ (ajjhāyako) སྟེ། གསང་སྔགས་ཟློ་བར་བྱེད་པའི་དོན་ནོ།། U sadde. Avati, avanti. Avasi. Ettha ‘‘yo ātumānaṃ sayameva pāvā’’ti pāḷi papubbassa udhātussa payogoti daṭṭhabbo. Papubbassa vadadhātussa dakāralopappayogotipi vattuṃ yujjati. ཨུ- (u) སྒྲ་ལ་འཇུག་པ། ཨ་ཝ་ཏི། ཨ་ཝནྟི། ཨ་ཝ་སི། འདིར་ "ཡོ་ ཨཱ་ཏུ་མཱ་ནཾ་ སཱ་ཡ་མ་མེ་ཝ་ པཱ་ཝཱ" ཞེས་པའི་ལུང་ནི། སྔོན་འཇུག་ པ- (pa) དང་བཅས་པའི་རྩ་ ཨུ- (u) ཡི་སྦྱོར་བ་ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །སྔོན་འཇུག་ པ- (pa) དང་བཅས་པའི་རྩ་ ཝ་དཱ་ (vad) ལས་ ད་ཡིག་ (da) ཕྱིས་པའི་སྦྱོར་བ་ཡིན་ཞེས་བརྗོད་པའང་རིགས་སོ།། Vaṅka koṭille. Vaṅkati. Vaṅkaṃ. Vaṅkasaddo hi vakkasaddena samānattho, vakkasaddo ca vaṅkasaddena. Tathā hi – ཝངྐ་ (vaṅka) གྱ་གྱུའི་དོན་ལའོ། །ཝངྐ་ཏི། ཝངྐཾ། ཅི་ཕྱིར་ཞེ་ན། ཝངྐ་ ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ ཝཀྐ་ (vakka) ཞེས་པའི་སྒྲ་དང་དོན་གཅིག་པ་ཡིན་ལ། ཝཀྐ་ ཞེས་པའི་སྒྲ་ཡང་ ཝངྐ་ ཞེས་པའི་སྒྲ་དང་དོན་གཅིག་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ལྟར་ཡང་། ‘‘Yaṃ nissitā jagatiruhaṃ, svāyaṃ aggiṃ pamuñcati; Disā bhajatha vakkaṅgā, jātaṃ saraṇato bhaya’’nti. “གང་ལ་བརྟེན་པའི་ས་སྐྱེས་ཤིང་དེས་ནི། །རང་ཉིད་མེ་ནི་རབ་ཏུ་འབྱིན་པར་བྱེད། །ཡན་ལག་གྱ་གྱུ་ཅན་རྣམས་ཕྱོགས་སུ་བྲོས། །སྐྱབས་གནས་ཉིད་ལས་འཇིགས་པ་སྐྱེས་པ་ཡིན།།” ཞེས་པའོ།། Pāḷi [Pg.13] dissati. Ayaṃ pana vakkasaddo sakkaṭabhāsaṃ patvā kakārarakārasaññogakkhariko bhavati, dhātubhāvo panassa porāṇehi na vutto, tasmā kriyāpadaṃ na diṭṭhaṃ. Imassa pana vaṅkasaddassa ‘‘vaṅka koṭille’’ti dhātubhāvo vutto, ‘‘vaṅkatī’’ti kriyāpadañca, pāḷiyaṃ tu ‘‘vaṅkatī’’ti kriyāpadaṃ na diṭṭhaṃ, tathā bhāvavācako vaṅkasaddopi. Vāccaliṅgo pana anekesu ṭhānesu diṭṭho. Tatta vaṅkatīti kriyāpadaṃ pāḷiyaṃ avijjamānampi gahetabbameva nāthatīti kriyāpadamiva. Bhāvavācakassa pana vaṅkasaddassa atthitā natthitā ca pāḷiādīsu punappunaṃ upaparikkhitabbā. Kecettha vadeyyuṃ ‘‘yadi bhāvavācako vaṅkasaddo natthi, kathaṃ ‘aṭṭhavaṅkaṃ maṇiratanaṃ uḷāra’nti ettha samāso’’ti. Ettha pana aṭṭhasu ṭhānesu vaṅkaṃ aṭṭhavaṅkaṃ, na aṭṭhavaṅkāni yassāti. Dabbavācako hi vaṅkasaddo, na bhāvavācakoti daṭṭhabbaṃ. ལུང་འདི་ཉིད་མཐོང་ངོ་། །འོན་ཀྱང་ ཝཀྐ་ (vakka) ཞེས་པའི་སྒྲ་འདི་ནི་ལེགས་སྦྱར་གྱི་སྐད་དུ་གྱུར་ཚེ་ ཀ་ཡིག་དང་ར་ཡིག་འདུས་པའི་ཡི་གེ་ (vakra) རུ་འགྱུར་ལ། དེའི་རྩའི་དངོས་པོ་ནི་སྔོན་གྱི་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་མ་གསུངས་པས། དེའི་ཕྱིར་བྱ་ཚིག་ནི་མ་མཐོང་ངོ་། །འོན་ཀྱང་ ཝངྐ་ (vaṅka) ཞེས་པའི་སྒྲ་འདི་ལ། "ཝངྐ་ ཀོ་ཊིལླེ་" (ཝངྐ་ནི་གྱ་གྱུའི་དོན་ལའོ) ཞེས་རྩའི་དངོས་པོ་གསུངས་ཤིང་། "ཝངྐ་ཏི་" (vaṅkati) ཞེས་པའི་བྱ་ཚིག་ཀྱང་གསུངས་མོད། ལུང་དུ་ནི་ "ཝངྐ་ཏི་" ཞེས་པའི་བྱ་ཚིག་མ་མཐོང་ལ། དེ་བཞིན་དུ་ངོ་བོ་བརྗོད་པའི་ ཝངྐ་ ཞེས་པའི་སྒྲ་ཡང་མ་མཐོང་ངོ་། །འོན་ཀྱང་ཁྱད་པར་བརྗོད་པའི་མིང་ནི་གནས་དུ་མར་མཐོང་ངོ་། །དེས་ན་ "ཝངྐ་ཏི་" ཞེས་པའི་བྱ་ཚིག་འདི་ཉིད་ལུང་དུ་མི་སྣང་ཡང་། "ནཱ་ཐ་ཏི་" (nāthati) ཞེས་པའི་བྱ་ཚིག་བཞིན་དུ་གཟུང་བར་བྱ་བ་ཉིད་དོ། །འོན་ཀྱང་ངོ་བོ་བརྗོད་པའི་ ཝངྐ་ ཞེས་པའི་སྒྲ་ཡོད་མེད་ནི་ལུང་ལ་སོགས་པར་ཡང་དང་ཡང་དུ་བརྟག་པར་བྱའོ། །འདིར་ཁ་ཅིག་གིས་ "གལ་ཏེ་ངོ་བོ་བརྗོད་པའི་ ཝངྐ་ ཞེས་པའི་སྒྲ་མེད་ན། ‘ཨཊྛ་ཝངྐཾ་ མ་ཎི་ར་ཏ་ནཾ་ ཨུ་ལཱ་རཾ་’ (རིན་པོ་ཆེའི་ནོར་བུ་རྒྱ་ཆེན་པོ་ཟུར་བརྒྱད་པ) ཞེས་པའི་ཚིག་འདིར་བསྡུ་བ་ཇི་ལྟར་འགྲུབ་ཅེ་ན།" འདིར་ནི་གནས་བརྒྱད་དུ་གྱ་གྱུ་བ་ནི་ ཨཊྛ་ཝངྐ་ (ཟུར་བརྒྱད་པ) ཡིན་གྱི། གྱ་གྱུ་བ་བརྒྱད་གང་ལ་ཡོད་པ་དེ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །ཅི་ཕྱིར་ཞེ་ན། ཝངྐ་ ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་རྫས་བརྗོད་པའི་སྒྲ་ཡིན་གྱི། ངོ་བོ་བརྗོད་པའི་སྒྲ་མ་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། Vaṅkaṃ vakkañca kuṭilaṃ, jimhañca rimhamanuju; Vaṅkasaddādayo ete, vāccaliṅgā tiliṅgikā. “ཝངྐ་ (vaṅka) དང་ ཝཀྐ་ (vakka) དང་ ཀུ་ཊི་ལཱ་ (kuṭila) དང་། །ཇིམྷ་ (jimha) དང་ རིམྷ་ (rimha) དང་ ཨ་ནུ་ཇུ་ (anuju) རྣམས་སོ། །ཝངྐ་ལ་སོགས་པའི་སྒྲ་འདི་དག་ནི། །ཁྱད་པར་བརྗོད་པ་རྟགས་གསུམ་ལྡན་པ་ཡིན།།” Atha vā vaṅkasaddoyaṃ, ‘‘vaṅkaghastā’’tiādisu; Baḷise giribhede ca, vattate sa pumā tadā. “ཡང་ན། ཝངྐ་ ཞེས་པའི་སྒྲ་འདི་ནི། །‘ཝངྐ་གྷསྟཱ་’ (ལྕགས་ཀྱུས་མིད་པ) ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ། །ཉ་འཛིན་ལྕགས་ཀྱུ་དང་རིའི་བྱེ་བྲག་ལའང་འཇུག་སྟེ། །དེའི་ཚེ་དེ་ནི་སྐྱེས་པའི་རྟགས་སུ་འགྱུར་རོ།།” Ayañhi ‘‘te’me janā vaṅkaghastā sayanti. Yathāpi maccho baḷisaṃ, vaṅkaṃ maṃsena chāditaṃ. Vaṅkaghastova ambujo’’tiādīsu baḷise vattati. “འདི་ལྟར་ ‘སྐྱེ་བོ་འདི་དག་ནི་ལྕགས་ཀྱུས་མིད་དེ་ཉལ་ལོ། །ཇི་ལྟར་ཉ་ནི་ཤ་ཡིས་བཀབ་པའི་ལྕགས་ཀྱུ་སྟེ། །གྱ་གྱུ་བ་མིད་པར་བྱེད་པ་བཞིན། །ཆུ་སྐྱེས་ནི་ལྕགས་ཀྱུས་མིད་པ་བཞིན་ནོ།།’ ལ་སོགས་པའི་སྐབས་སུ་ཉ་འཛིན་ལྕགས་ཀྱུའི་དོན་ལ་འཇུག་གོ།” Ettha siyā ‘‘nanu ca bho ‘yathāpi maccho baḷisaṃ, vaṅkaṃ maṃsena chādita’nti ettha vaṅkasaddo guṇavācako visesanasado, yena baḷiso visesito, tena vaṅkaṃ kuṭilaṃ baḷisanti attho viññāyatī’’ti? Tanna, vaṅkasadde avuttepi baḷisasabhāvassa vaṅkattā kuṭilattho pākaṭoti natthi visesanasaddena [Pg.14] payojanaṃ. Idaṃ pana ‘‘baḷisaṃ vaṅka’’nti vacanaṃ ‘‘hatthi nāgo. Saroruhaṃ padumaṃ. Hatthī ca kuñjaro nāgo’’tiādivacanamiva pariyāyavacanaṃ, tasmā ‘‘vaṅka’’nti padassa ‘‘kuṭila’’nti attho na gahetabbo. Atha vā yathā ‘‘yathā āraññakaṃ nāgaṃ, dantiṃ anveti hatthinī’’ti ettha nāgasaddassa dantīsaddassa ca aññamaññapariyā yavacanattepi dantinti manoramadantayuttanti attho saṃvaṇṇito, tathā ‘‘baḷisaṃ vaṅka’’nti imesampi aññamaññaṃ pariyāyavacanattepi vaṅkanti kuṭilanti attho vattabbo. Evañhi sati attho sālarājā viya suphullito hoti, desanā ca vilāsappattā, na pana ‘‘vaṅkaṃ baḷisa’’nti saddānaṃ guṇaguṇīvasena samānādhikaraṇabhāvo icchitabbo ‘‘buddho bhagavā verañjāyaṃ viharatī’’tiādīsu ‘‘buddho bhagavā’’ti imesaṃ viya samānādhikaraṇabhāvassa anicchitabbattā. Na hi īdisesu ṭhānesu samānādhikaraṇabhāvo porāṇehi anumato. འདིར་དོགས་པ་ཡོད་དེ། “ཀྱེ་གྲོགས་པོ། ‘ཇི་ལྟར་ཉ་ནི་ཤ་ཡིས་བཀབ་པའི་ལྕགས་ཀྱུ་སྟེ། གྱ་གྱུ་བ་’ ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར། ཝངྐ་ (vaṅka) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཡོན་ཏན་བརྗོད་པའི་སྒྲ་སྟེ་ཁྱད་པར་བརྗོད་པའི་སྒྲ་ཡིན་ལ། དེས་ལྕགས་ཀྱུ་ (baḷisa) ལ་ཁྱད་པར་དུ་བྱས་པས། ཝངྐ་ ཞེས་པ་ནི་གྱ་གྱུ་བའི་ལྕགས་ཀྱུ་ཞེས་པའི་དོན་དུ་གོ་བ་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན།” དེ་ནི་དེ་ལྟ་མ་ཡིན་ཏེ། ཝངྐ་ ཞེས་པའི་སྒྲ་མ་བརྗོད་ཀྱང་། ལྕགས་ཀྱུའི་རང་བཞིན་ཉིད་གྱ་གྱུ་བ་ཡིན་པས་གྱ་གྱུའི་དོན་ནི་གསལ་བོར་གྲུབ་པས། ཁྱད་པར་བརྗོད་པའི་སྒྲ་ལ་དགོས་པ་མེད་དོ། །འོན་ཀྱང་ “བལླི་སཾ་ ཝངྐཾ་” (baḷisaṃ vaṅkaṃ) ཞེས་པའི་ཚིག་འདི་ནི། “ཧཏྠི ནཱགོ” (གླང་པོ་ཆེ་དང་ཀླུ)། “ས་རོ་རུ་ཧཾ་ པ་དུ་མཾ” (མཚོ་སྐྱེས་དང་པད་མ)། “ཧཏྠཱི་ ཅ་ ཀུཉྫ་རོ་ ནཱ་གོ” (གླང་པོ་དང་ཐལ་དཀར་ཀླུ) ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་བཞིན་དུ་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་སྒྲ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་ “ཝངྐ་” ཞེས་པའི་ཚིག་གི་དོན་ནི་ “གྱ་གྱུ་བ་” ཞེས་པར་བཟུང་བར་མི་བྱའོ། །ཡང་ན། ཇི་ལྟར་ “ཇི་ལྟར་ནགས་ཀྱི་གླང་ཆེན་ལ། །མཆེ་བ་ཅན་ལ་མོ་གླང་འབྲངས།།” ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར། ནཱ་གྷ་ (nāga) དང་ དནྟཱི་ (dantī) ཞེས་པའི་སྒྲ་གཉིས་ཕན་ཚུན་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་སྒྲ་ཡིན་ཡང་། དནྟཱི་ ཞེས་པ་ནི་ཡིད་དུ་འོང་བའི་མཆེ་བ་དང་ལྡན་པ་ཞེས་པའི་དོན་དུ་བཤད་པ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་ “བལླི་སཾ་ ཝངྐཾ་” ཞེས་པ་འདི་དག་ཀྱང་ཕན་ཚུན་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་སྒྲ་ཡིན་མོད། ཝངྐ་ ཞེས་པ་ནི་གྱ་གྱུ་བ་ཞེས་པའི་དོན་དུ་བརྗོད་པར་བྱའོ། །དེ་ལྟར་བྱས་ན་དོན་ནི་ཤིང་སཱ་ལའི་དབང་པོ་མེ་ཏོག་རབ་ཏུ་རྒྱས་པ་བཞིན་དུ་འགྱུར་ལ། གསུང་རབ་ཀྱི་བཤད་པའང་ཉམས་དང་ལྡན་པར་འགྱུར་རོ། །འོན་ཀྱང་ “ཝངྐ་” དང་ “བལླི་སཱ་” ཞེས་པའི་སྒྲ་རྣམས་ནི་ཡོན་ཏན་དང་ཡོན་ཏན་ཅན་གྱི་སྒོ་ནས་གཞི་མཐུན་པ་ཉིད་དུ་མི་འདོད་དེ། “སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཝེ་རཉྫཱ་ན་བཞུགས་སོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པར། “སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་” ཞེས་པ་འདི་དག་གཞི་མཐུན་པ་ཉིད་དུ་མི་འདོད་པ་བཞིན་ནོ། །ཅི་ཕྱིར་ཞེ་ན། འདི་ལྟ་བུའི་གནས་རྣམས་སུ་གཞི་མཐུན་པ་ཉིད་ནི་སྔོན་གྱི་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་མ་བཞེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། ‘‘Yattha etādiso satthā, loke appaṭipuggalo; Tathāgato balappatto, sambuddho parinibbuto’’ti, “གང་ན་འདི་འདྲའི་སྟོན་པ་ཉིད། །འཇིག་རྟེན་འགྲན་ཟླ་མེད་པ་དང་། །དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་སྟོབས་ཐོབ་པ། །རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་མྱ་ངན་འདས།།” ཞེས་པ་དང་། ‘‘Buddhaṃ buddhaṃ nikhilavisayaṃ suddhiyā yāva suddhi’’nti ca ādīsu pana anumato. Ettha hi ‘‘etādiso’’ti ca ‘‘appaṭipuggalo’’ti ca ‘‘tathāgato’’ti ca ‘‘balappatto’’ti ca ‘‘sambuddho’’ti ca ‘‘parinibbuto’’ti ca imāni ‘‘satthā’’ti anena padena samānādhikaraṇāni. Tathā ‘‘buddhaṃ buddha’’nti dvinnaṃ padānaṃ pacchimaṃ purimena samānādhikaraṇaṃ bhavati. “སངས་རྒྱས་སངས་རྒྱས་ཡུལ་ཀུན་ལ། །དག་པའི་བར་དུ་རྣམ་པར་དག།” ཅེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྐབས་སུ་ནི་བཞེད་དོ། །འདིར་ནི་ “འདི་འདྲ་བ་” དང་། “འགྲན་ཟླ་མེད་པ་” དང་། “དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་” དང་། “སྟོབས་ཐོབ་པ་” དང་། “རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་” དང་། “མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་” ཞེས་པ་འདི་དག་ནི་ “སྟོན་པ་” ཞེས་པའི་ཚིག་འདི་དང་གཞི་མཐུན་པ་ཡིན་ནོ། །དེ་བཞིན་དུ་ “སངས་རྒྱས་སངས་རྒྱས་” ཞེས་པའི་ཚིག་གཉིས་ལས། ཕྱི་མ་ནི་སྔ་མ་དང་གཞི་མཐུན་པར་འགྱུར་རོ།། Iti ‘‘yathāpi maccho baḷisaṃ, vaṅkaṃ maṃsena chādita’’nti ettha vaṅkasaddo baḷisassābhidhānantaraṃ, na guṇavācako. Evaṃ vaṅkasaddo baḷise vattati. ‘‘Kaṅkaṃ gacchāma pabbataṃ. Dūre vaṅkatapabbato’’tiādīsu [Pg.15] pana girivisese vattati. Ettha ca ‘‘vaṅkapabbato’’ti vattabbe sukhuccāraṇatthaṃ niruttinayena majjhe animittaṃ takārāgamaṃ katvā ‘‘vaṅkatapabbato’’ti vuttaṃ. Atha vā vaṅkoyeva vaṅkatā, yathā devo eva devatā. Yathā ca disā eva disatāti, evaṃ tāpaccayavasena vaṅkatā ca sā pabbato cāti ‘‘vaṅkatapabbato’’ti vuttaṃ, majjhe rassavasena cetaṃ daṭṭhabbaṃ. Atha vā vaṅkamassa saṇṭhānamatthīti vaṅkatoti mantuatthe tapaccayo, yathā pabbamassa atthīti pabbatoti. Evaṃ vaṅkato ca so pabbato cāti vaṅkatapabbato. ‘‘Vaṅkapabbato’’ icceva vā paṇṇatti, pādakkharapāripūriyā pana ‘‘dūre vaṅkatapabbato’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ. དེ་ལྟར་ན། “ཇི་ལྟར་ཉ་ནི་ཤ་ཡིས་བཀབ་པའི་ལྕགས་ཀྱུ་སྟེ། གྱ་གྱུ་བ་” ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར། ཝངྐ་ ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ལྕགས་ཀྱུའི་མིང་གི་རྣམ་གྲངས་གཞན་ཞིག་ཡིན་གྱི། ཡོན་ཏན་བརྗོད་པའི་སྒྲ་མ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལྟར་ ཝངྐ་ ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ལྕགས་ཀྱུའི་དོན་ལ་འཇུག་གོ། །“ང་ཚོ་ཀངྐ་རི་བོར་འགྲོའོ། །ཝངྐ་ཏ་རི་བོ་ནི་ཐག་རིང་ངོ་།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྐབས་སུ་ནི་རིའི་བྱེ་བྲག་ཅིག་ལ་འཇུག་གོ། །འདིར་ “ཝངྐ་པབྦ་ཏོ་” (vaṅkapabbato) ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ལ། བརྗོད་བདེ་བའི་ཆེད་དུ་སྒྲ་རིག་པའི་ཚུལ་གྱིས་དབུས་སུ་རྒྱུ་མཚན་མེད་པར་ ཏ་ཡིག་ (ta) བྱུང་ནས་ “ཝངྐ་ཏ་པབྦ་ཏོ་” (vaṅkatapabbato) ཞེས་གསུངས་སོ། །ཡང་ན། ཝངྐ་ ཉིད་ ཝངྐ་ཏཱ་ (vaṅkatā) ཡིན་ཏེ། དཔེར་ན། དེ་ཝ་ (deva) ཉིད་ དེ་ཝ་ཏཱ་ (devatā) དང་། དི་སཱ་ (disā) ཉིད་ དི་ས་ཏཱ་ (disatā) ཞེས་པ་བཞིན་ནོ། །དེ་ལྟར་ ཏཱ་-རྐྱེན་ (tā-paccaya) གྱི་དབང་གིས་ ཝངྐ་ཏཱ་ དེ་ཉིད་རི་བོ་ཡིན་པས་ “ཝངྐ་ཏ་པབྦ་ཏོ་” ཞེས་གསུངས་ལ། དབུས་ཀྱི་ཡི་གེ་ཐུང་ངུར་གྱུར་པ་ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། །ཡང་ན། འདིའི་དབྱིབས་ནི་གྱ་གྱུ་བ་ (vaṅka) ཡོད་པས་ ཝངྐ་ཏོ་ (vaṅkato) ཞེས་པ་སྟེ། ལྡན་པའི་དོན་ (mantu-attha) ལ་ ཏ་-རྐྱེན་ (ta-paccaya) ཞུགས་པ་ཡིན་ཏེ། དཔེར་ན། ཚིགས་ (pabba) དང་ལྡན་པས་ པབྦ་ཏོ་ (pabbato) ཞེས་པ་བཞིན་ནོ། །དེ་ལྟར་གྱ་གྱུ་བ་དང་ལྡན་པ་དེ་ཉིད་རི་བོ་ཡིན་པས་ ཝངྐ་ཏ་པབྦ་ཏོ་ ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན། མིང་ནི་ “ཝངྐ་པབྦ་ཏོ་” ཞེས་པ་ཉིད་ཡིན་མོད། ཚིགས་བཅད་ཀྱི་རྐང་པའི་ཡི་གེ་ཁ་སྐོང་བའི་ཆེད་དུ་ “དཱུ་རེ་ ཝངྐ་ཏ་པབྦ་ཏོ་” ཞེས་གསུངས་པར་བལྟ་བར་བྱའོ།། Loka dassane. Lokati. Loko. Ālokoti aññānipi rūpāni gahetabbāni. Curādigaṇaṃ pana patvā imissā ‘‘loketi, lokayati, oloketi, olokayatī’’tiādinā rūpāni bhavanti. Lokoti tayo lokā saṅkhāraloko sattaloko okāsalokoti. Tattha ‘‘eko loko, sabbe sattā āhāraṭṭhitikā’’ti āgato saṅkhāro eva loko saṅkhāraloko. Sattā eva loko sattaloko. Cakkavāḷasaṅkhāto okāso eva loko okāsaloko, yo ‘‘bhājanaloko’’tipi vuccati. Tesu saṅkhāro lujjatīti lokoti. Vuttañhetaṃ bhagavatā ‘‘lujjati palujjatīti kho bhikkhu tasmā lokoti vuccatī’’ti. Lokiyati ettha puññapāpaṃ tabbipāko cāti satto loko. Lokiyati vicittākārato dissatīti cakkavāḷasaṅkhāto okāso loko. Yasmā pana lokasaddo samūhepi dissati, tasmā lokiyati samudāyavasena [Pg.16] paññāpiyatīti loko, samūhoti ayampi attho gahetabbo. Atha vā lokoti tayo lokā kilesaloko bhavaloko indriyalokoti. Tesaṃ sarūpaṃ curādigaṇe kathessāma bahuvidhatañca. Bahiddhā pana kavīhi ‘‘loko tu bhuvane jane’’ti ettakameva vuttaṃ. ལོ་ཀ་ (loka) ནི་ལྟ་བའི་དོན་ལའོ། །ལོ་ཀ་ཏི། ལོ་ཀོ། ཨཱ་ལོ་ཀོ་ ལ་སོགས་པའི་གཟུགས་གཞན་རྣམས་ཀྱང་གཟུང་བར་བྱའོ། །གཉེར་བྱེད་ཀྱི་སྡེ་ (curādigaṇa) ལ་བརྟེན་ནས་ནི་འདིའི་གཟུགས་ལ། “ལོ་ཀེ་ཏི། ལོ་ཀ་ཡ་ཏི། ཨོ་ལོ་ཀེ་ཏི། ཨོ་ལོ་ཀ་ཡ་ཏི།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་འབྱུང་ངོ་། །འཇིག་རྟེན་ (loka) ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་གསུམ་སྟེ། འདུ་བྱེད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་ (saṅkhāraloka) དང་། སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་ (sattaloka) དང་། སྣོད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་ (okāsaloka) རྣམས་སོ། །དེ་ལ་ “འཇིག་རྟེན་གཅིག་ནི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཟས་ལ་གནས་པའོ།།” ཞེས་འབྱུང་བའི་འདུ་བྱེད་ཉིད་ནི་འཇིག་རྟེན་ཏེ། འདུ་བྱེད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་ནོ། །སེམས་ཅན་ཉིད་ནི་འཇིག་རྟེན་ཏེ། སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་ནོ། །འཁོར་ཡུག་གིས་བསྡུས་པའི་གོ་སྐབས་ཉིད་ནི་འཇིག་རྟེན་ཏེ། སྣོད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་ནོ། །དེ་ལ་ “སྣོད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་” (bhājanajagat) ཅེས་ཀྱང་བརྗོད་དོ། །དེ་དག་ལས་འདུ་བྱེད་རྣམས་འཇིག་པས་ན་འཇིག་རྟེན་ (loka) ཞེས་བྱའོ། །འདི་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ “དགེ་སློང་དག་འཇིག་ཅིང་རབ་ཏུ་འཇིག་པའི་ཕྱིར་འཇིག་རྟེན་ཞེས་བྱའོ།།” ཞེས་གསུངས་སོ། །འདིར་བསོད་ནམས་དང་སྡིག་པ་དང་དེའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་མཐོང་བར་བྱེད་པས་ན་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་ནོ། །རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་སུ་མཐོང་བར་བྱེད་པས་ན་འཁོར་ཡུག་གིས་བསྡུས་པའི་གོ་སྐབས་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་ནོ། །འོན་ཀྱང་ ལོ་ཀ་ ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཚོགས་པ་ལའང་མཐོང་བའི་ཕྱིར། འདུས་པའི་སྒོ་ནས་རབ་ཏུ་ཤེས་པར་བྱེད་པས་ན་འཇིག་རྟེན་ཏེ། ཚོགས་པ་ཞེས་པའི་དོན་འདི་ཡང་གཟུང་བར་བྱའོ། །ཡང་ན། འཇིག་རྟེན་ནི་གསུམ་སྟེ། ཉོན་མོངས་པའི་འཇིག་རན་ (kilesaloka) དང་། སྲིད་པའི་འཇིག་རྟེན་ (bhavaloka) དང་། དབང་པོའི་འཇིག་རྟེན་ (indriyaloka) རྣམས་སོ། །དེ་དག་གི་རང་བཞིན་དང་རྣམ་པ་མང་པོ་ནི་གཉེར་བྱེད་ཀྱི་སྡེའི་སྐབས་སུ་བཤད་པར་བྱའོ། །ཕྱི་རོལ་གྱི་སྙན་ངག་མཁན་རྣམས་ཀྱིས་ནི། “འཇིག་རྟེན་ནི་ས་གཞི་དང་སྐྱེ་བོ་ལའོ།།” ཞེས་འདི་ཙམ་ཞིག་གསུངས་སོ།། Siloka saṅghāte. Saṅghāto piṇḍanaṃ. Silokati, siloko, silokamanukassāmi. Akkharapadaniyamito vacanasaṅghāto siloko. So pajjanti vuccati, tathā hi ‘‘siloko yasassi pajje’’ti kavayo vadanti. སི་ལོ་ཀ་ (siloka) ནི་འདུ་བ་འམ་འདུས་པའི་དོན་ལའོ། །འདུས་པ་ནི་ཕུང་པོར་བྱེད་པའོ། །སི་ལོ་ཀ་ཏི། སི་ལོ་ཀོ། སི་ལོ་ཀ་མ་ནུ་ཀས྄སཱ་མི། ཡི་གེ་དང་ཚིག་གིས་ངེས་པར་བྱས་པའི་ངག་གི་འདུས་པ་ནི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ (siloka) ཡིན་ནོ། །དེ་ལ་ཚིགས་བཅད་ (pajja) ཅེས་ཀྱང་བརྗོད་དེ། འདི་ལྟར་སྙན་ངག་མཁན་རྣམས་ཀྱིས། “སི་ལོ་ཀ་ནི་གྲགས་པ་དང་ལྡན་པའི་ཚིགས་བཅད་ལའོ།།” ཞེས་བརྗོད་པའི་ཕྱིར་རོ།། Deka dheka saddussāhesu. Saddo ravo, ussāho vāyāmo. Dekati. Dhekati. དེ་ཀ་ (deka) དང་ དྷེ་ཀ་ (dheka) ནི་སྒྲ་དང་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་དོན་ལའོ། །སྒྲ་ནི་སྒྲ་སྐད་དོ། །བརྩོན་འགྲུས་ནི་འབད་པའོ། །དེ་ཀ་ཏི། དྷེ་ཀ་ཏི། Reka saki saṅkāyaṃ. Rekati. Saṅkati, tasmiṃ me saṅkate mano. Saṅkā. རེ་ཀ་ (reka) དང་ ས་ཀི་ (saki) ནི་ཐེ་ཚོམ་གྱི་དོན་ལའོ། །རེ་ཀ་ཏི། སངྐ་ཏི། “དེ་ལ་བདག་གི་ཡིད་ནི་ཐེ་ཚོམ་ཟའོ།།” སངྐཱ་ (ཐེ་ཚོམ)། Aki lakkhaṇe. Aṅkati, aṅko, sasaṅko. ཨ་ཀི་ (aki) ནི་མཚན་མའི་དོན་ལའོ། །ཨངྐ་ཏི། ཨངྐོ། ས་སངྐོ། Maki maṇḍane. Maṇḍanaṃ bhūsanaṃ, maṅkati. མ་ཀི་ (maki) ནི་རྒྱན་གྱི་དོན་ལའོ། །རྒྱན་ནི་རྒྱན་ཆའོ། །མངྐ་ཏི། Kata loliye. Lolabhāvo loliyaṃ yathā dakkhiyaṃ. Kakati, kāko, kākī. Ettha ‘‘kāko, dhaṅko, vāyaso, bali, bhoji, ariṭṭho’’ti imāni kākābhidhānāni. ཀ་ཏ་ (kata) ནི་ཆགས་པ་འམ་གཡོ་བའི་དོན་ལའོ། །ཆགས་པའི་དངོས་པོ་ནི་ཆགས་པ་ཉིད་དེ། དཔེར་ན། མཁས་པའི་དངོས་པོ་ལ་མཁས་པ་ཉིད་ཅེས་པ་བཞིན་ནོ། །ཀ་ཀ་ཏི། ཀཱ་ཀོ། ཀཱ་ཀཱི། འདིར་ “ཀཱ་ཀོ་ (kāko)། དྷངྐོ་ (dhaṅko)། ཝཱ་ཡ་སོ་ (vāyaso)། བ་ལི་ (bali)། བྷོ་ཇི་ (bhoji)། ཨ་རིཊྛོ་ (ariṭṭho)” ཞེས་པ་འདི་དག་ནི་བྱ་རོག་གི་མིང་རྣམས་སོ།། Kuka vaka ādāne. Kukati, vakati, koko, vako. Ettha kokoti araññasunakho. Vakoti khuddakavanadīpiko, byagghotipi vadanti. ཀུ་ཀ་ (kuka) དང་ ཝ་ཀ་ (vaka) ནི་ལེན་པའི་དོན་ལའོ། །ཀུ་ཀ་ཏི། ཝ་ཀ་ཏི། ཀོ་ཀོ། ཝ་ཀོ། འདིར་ ཀོ་ཀོ་ ནི་ཁྱི་སྤྱང་ངོ་། །ཝ་ཀོ་ ནི་གཟིག་ཆུང་ངམ་སྟག་ཅེས་ཀྱང་བརྗོད་དོ།། Vaka dittiyaṃ paṭighāte ca. Ditti sobhā, vakati. ཝ་ཀ་ (vaka) ནི་གསལ་བ་དང་ཐོགས་པའི་དོན་ལའོ། །གསལ་བ་ནི་མཛེས་པའོ། །ཝ་ཀ་ཏི། Kaki [Pg.17] vaki sakka tika ṭika seka gatyatthā. Kaṅkati, vaṅkati, sakkati, nisakkati, parisakkati, osakkati, vadhāya parisakkanaṃ. Biḷāranisakkamattampi. Tekati, ṭekati, ṭīkā sekati. Ettha ṭīkāti ṭikiyati jāniyati saṃvaṇṇanāya attho etāyāti ṭīkā. Etā idhātuādikā sekapariyantā dhātuyo ‘‘attanobhāsā’’ti saddasatthavidū vadanti. Tesaṃ mate etā ‘‘te ante, taṃ antaṃ’’iccādīnaṃyeva visayo, pāvacane pana niyamo natthi. ཀ་ཀི་ (kaki)། ཝ་ཀི་ (vaki)། ས་ཀྐ་ (sakka)། ཏི་ཀ་ (tika)། ཊི་ཀ་ (ṭika)། སེ་ཀ་ (seka) རྣམས་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལའོ། །ཀངྐ་ཏི། ཝངྐ་ཏི། སཀྐ་ཏི། ནི་སཀྐ་ཏི། པ་རི་སཀྐ་ཏི། ཨོ་སཀྐ་ཏི། “གསོད་པའི་ཕྱིར་ཀུན་ཏུ་འགྲོ་བའོ།།” “ཞི་མིའི་འགྲོས་ཙམ་ཡང་ངོ་།།” ཏེ་ཀ་ཏི། ཊེ་ཀ་ཏི། ཊཱི་ཀཱ། སེ་ཀ་ཏི། འདིར་ ཊཱི་ཀཱ་ (ṭīkā) ཅེས་པ་ནི། འདིས་བཤད་པའི་དོན་རྟོགས་པར་བྱེད་པས་ན་ ཊཱི་ཀཱ་ ཞེས་བྱའོ། །འདིར་བསྟན་པའི་རྩ་འདི་དག་ནས་ སེ་ཀ་ ལ་ཐུག་པའི་རྩ་རྣམས་ནི་ “བདག་གི་སྒྲ་གསལ་བ་” (attanobhāsa) ཡིན་པར་སྒྲ་རིག་པ་སྨྲ་བ་རྣམས་ཀྱིས་གསུངས་སོ། །དེ་དག་གི་ལུགས་ལ། འདི་དག་ནི་ “ཏེ་ (te)། ཨནྟེ་ (ante)། ཏཾ་ (taṃ)། ཨནྟཾ་ (antaṃ)” ལ་སོགས་པའི་རྐྱེན་གྱི་སྤྱོད་ཡུལ་ཁོ་ན་ཡིན་མོད། གསུང་རབ་ལ་ནི་ངེས་པ་མེད་དོ།། Hikka abyattasadde. Abyattasaddo avibhāvitatthasaddo niratthakasaddo ca. Hikkati, hikkate. Imaṃ ‘‘ubhayatobhāsā’’ti vadanti. Idaṃ tu pāvacanena saṃsandati. Parassattanobhāsānañhi dhātūnaṃ ‘‘bhavati, bhavate, bādhate, bādhatī’’tiādinā yebhuyyena dvidhā dvidhā rūpāni sāsane dissanti. ཧི་ཀྐ་ (hikka) ནི་མི་གསལ་བའི་སྒྲའི་དོན་ལའོ། །མི་གསལ་བའི་སྒྲ་ནི་དོན་མ་རྟོགས་པའི་སྒྲ་དང་དོན་མེད་པའི་སྒྲའོ། །ཧི་ཀྐ་ཏི། ཧི་ཀྐ་ཏེ། འདི་ནི་ “གཉིས་ཀའི་སྒྲ་གསལ་བ་” (ubhayatobhāsa) ཞེས་བརྗོད་དོ། །འདི་ནི་གསུང་རབ་དང་མཐུན་པ་ཡིན་ཏེ། གཞན་གྱི་སྒྲ་དང་བདག་གི་སྒྲ་གསལ་བའི་རྩ་རྣམས་ལ། བསྟན་པ་འདིར་ཕལ་ཆེར་ “བྷ་ཝ་ཏི། བྷ་ཝ་ཏེ། བཱ་དྷ་ཏེ། བཱ་དྷ་ཏི།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་གཟུགས་གཉིས་གཉིས་སུ་སྣང་བའི་ཕྱིར་རོ།། Imāni kakārantadhāturūpāni. འདི་དག་ནི་ ཀ་-ཡིག་གི་མཐའ་ཅན་གྱི་རྩའི་གཟུགས་རྣམས་སོ།། Khakārantadhātu ཁ་-ཡིག་གི་མཐའ་ཅན་གྱི་རྩའོ།། Khā pakathane khyā ca. Pakathanaṃ ācikkhanaṃ desanaṃ vā. Khāti, saṅkhāti. Āpubbatte visadisabhāvena khātyakkharassa dvittaṃ, ākārassa ca saññogapubbattā rassattaṃ, akkhāti. Akkhāsi purisuttamo. Akkheyyaṃ te ahaṃ ayye. Dhammo saṅkhāyati. Akkhāyati. Atra pana kakāralopo. Svākhāto bhagavatā dhammo. Saṅkhāto. Akkhāto. Akkhātāro tathāgatā. Saṅkhātā sabbadhammānaṃ vidhuro. Saṅkhā, paṭisaṅkhā. Kriyaṃ ākyāti kathetīti ākhyātaṃ. Keci [Pg.18] pana ‘‘svākhāto’’ti ca ‘‘svākkhyāto’’ti ca ‘‘svākhyāto’’ti ca padamicchanti. Tattha pacchimāni sakkaṭabhāsāto nayaṃ gahetvā vuttāni, itaraṃ yathāṭhitarūpanipphattivasena, ato yathādassitapadāniyeva pasatthatarāni. Tattha saṅkhāsaddassa atthuddhāro nīyate – saṅkhāsaddo ñāṇakoṭṭhāsapaññattigaṇanāsu dissati. ‘‘Saṅkhāyekaṃ paṭisevatī’’tiādīsu hi ñāṇe dissati. ‘‘Papañcasaññāsaṅkhā samudācarantī’’tiādīsu koṭṭhāse. ‘‘Tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ saṅkhā samaññā’’tiādīsu paññattiyaṃ. ‘‘Na sukaraṃ saṅkhātu’’ntiādīsu gaṇanāyaṃ. Etthetaṃ vuccati – བྱིངས་ ཁཱ་ (khā) ནི་རབ་ཏུ་བརྗོད་པ་དང་། ཁྱཱ་ (khyā) ལའང་འཇུག་གོ། རབ་ཏུ་བརྗོད་པ་ནི་བསྟན་པ་འམ་བཤད་པའོ། །ཁཱ་ཏི (khāti) དང་། སངྑཱ་ཏི (saṅkhāti) ཞེས་འགྱུར་རོ། །སྔོན་འཇུག་ ཨཱ (ā) ཡོད་པའི་ཚེ་མི་མཐུན་པའི་ཚུལ་གྱིས་ ཁཱ་ (khā) ཡིག་ཉིས་བརྩེགས་སུ་འགྱུར་ཞིང་། ཨཱ་ (ā) ཡིག་ནི་མཚམས་སྦྱོར་གྱི་སྔོན་དུ་ཡོད་པས་ཐུང་ངུར་འགྱུར་ཏེ། ཨཀྑཱ་ཏི (akkhāti) ཞེས་འགྱུར་རོ། །སྐྱེས་བུ་མཆོག་གིས་བསྟན་ཏོ། །ཀྱེ་རྗེ་མོ་ང་ཡིས་ཁྱོད་ལ་བཤད་པར་བྱའོ། །ཆོས་ནི་རབ་ཏུ་རྟོགས་པར་བྱའོ། །བཤད་པར་བྱའོ། །འདིར་ནི་ ཀ་ (ka) ཡིག་ཕྱིས་པའོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཆོས་ལེགས་པར་གསུངས་སོ། །རབ་ཏུ་རྟོགས་པའོ། །བཤད་པའོ། །དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་རྣམས་ནི་སྟོན་པ་པོའོ། །ཆོས་ཐམས་ཅད་རབ་ཏུ་རྟོགས་པའི་མཁས་པའོ། །སངྑཱ (saṅkhā) དང་། པཊིསངྑཱ (paṭisaṅkhā) ཞེས་པའོ། །བྱ་བ་བརྗོད་པའམ་བཤད་པས་ན་ ཨཱཁྱཱཏ (ākhyāta) ཅེས་བྱའོ། །ཁ་ཅིག་ནི་ “སྭཱཁཱཏོ” (svākhāto) ཞེས་པ་དང་། “སྭཱཀྑྱཱཏོ” (svākkhyāto) ཞེས་པ་དང་། “སྭཱཁཱཏོ” (svākhāto) ཞེས་པའི་ཚིག་རྣམས་འདོད་དོ། །དེ་དག་ལས་ཕྱི་མ་རྣམས་ནི་ལེགས་སྦྱར་སྐད་ཀྱི་ལུགས་བཟུང་ནས་བཤད་པ་ཡིན་ལ། གཞན་ནི་ཇི་ལྟར་གནས་པའི་གཟུགས་གྲུབ་པའི་དབང་གིས་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་ཇི་ལྟར་བསྟན་པའི་ཚིག་དེ་དག་ཉིད་ཆེས་བསྔགས་པར་འོས་པ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལ་ སངྑཱ (saṅkhā) ཞེས་པའི་སྒྲའི་དོན་འབྱེད་པ་ནི། སངྑཱ (saṅkhā) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཤེས་རབ་དང་། ཆ་ཤས། བཏགས་པ། གྲངས་རྣམས་ལ་མཐོང་ངོ། །“སངྑཱཡེཀཾ པཊིསེཝཏི” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་ནི་ཤེས་རབ་ལ་མཐོང་ངོ། །“པཔཉྩསཉྙཱསངྑཱ སམུདཱཅརནྟི” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་ནི་ཆ་ཤས་ལ་མཐོང་ངོ། །“ཏེསཾ ཏེསཾ དྷམྨཱནཾ སངྑཱ སམཉྙཱ” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་ནི་བཏགས་པ་ལ་མཐོང་ངོ། །“ན སུཀརཾ སངྑཱཏུཾ” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་ནི་གྲངས་ལ་མཐོང་ངོ། །འདིར་འདི་སྐད་ཅེས་བརྗོད་དེ། ‘‘Ñāṇapaññattikoṭṭhāsa-gaṇanāsu padissati; Saṅkhāsaddoti dīpeyya, dhammadīpassa sāsane’’ti. “ཤེས་རབ་བཏགས་པ་ཆ་ཤས་དང་། །གྲངས་ཀྱི་དོན་ལ་མཐོང་བར་འགྱུར། །ཆོས་ཀྱི་སྒྲོན་མེའི་བསྟན་པ་ལ། །སངྑཱའི་སྒྲ་ནི་གསལ་བར་བྱེད། །” ཅེས་སོ། ། Khi khaye. Khiyanadhammaṃ khīyati. Sāsanānurūpena sare ikārassa iyyādeso, khiyyati. ‘‘Khayo, khaṃ’’ iccapi rūpāni ñeyyāni. Tattha khayoti khiyanaṃ khayo. Atha vā khiyanti kilesā etthāti khayo, magganibbānāni. Khayasaṅkhātena maggena pāpuṇiyattā phalampi khayo. Khanti tucchaṃ suññaṃ vivittaṃ rittaṃ, khanti vā ākāso. བྱིངས་ ཁི (khi) ནི་ཟད་པ་ལའོ། །ཟད་པའི་ཆོས་ཅན་ནི་ཟད་པར་འགྱུར་ཏེ། ཁཱིཡཏི (khīyati) ཞེས་སོ། །ལུང་དང་མཐུན་པར་དབྱངས་ ཨི (i) ཡིག་ ཨིཡ྄ (iyy) དུ་འགྱུར་བས་ ཁིཡ྄ཡཏི (khiyyati) ཞེས་སོ། །“ཁཡོ (khayo) དང་། ཁཾ (khaṃ)” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་གཟུགས་རྣམས་ཤེས་པར་བྱའོ། །དེ་ལ་ ཁཡོ (khayo) ཞེས་པ་ནི་ཟད་པ་ཉིད་དོ། །ཡང་ན་འདི་ལ་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཟད་པས་ན་ ཁཡོ (khayo) སྟེ། ལམ་དང་མྱང་འདས་སོ། །ཟད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ལམ་གྱིས་ཐོབ་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་འབྲས་བུའང་ ཁཡོ (khayo) ཞེས་བྱའོ། །ཁཾ (khaṃ) ཞེས་པ་ནི་གསོབ་དང་། སྟོང་པ། དབེན་པ། གཤེར་མེད་པའོ། །ཡང་ན་ ཁཾ (khaṃ) ནི་ནམ་མཁའོ། ། Khi nivāse. Khīyati, khiyyati vā. Sāsanānurūpena ikārassa īya iyyādeso daṭṭhabbo. Ayaṃ divādigaṇepi pakkhipitabbo. Khaṃ khayaṃ. Abhiramaṇīyaṃ rājakkhayaṃ. Tattha khīyatīti nivasati. Khanti cakkhādiindriyaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ nivāsaṭṭhena. Khayanti nivesanaṃ. Rājakkhayanti rañño nivesanaṃ. Atrāyaṃ pāḷi – བྱིངས་ ཁི (khi) ནི་གནས་པ་ལའོ། །ཁཱིཡཏི (khīyati) འམ་ ཁིཡ྄ཡཏི (khiyyati) ཞེས་སོ། །ལུང་དང་མཐུན་པར་ ཨི (i) ཡིག་ ཨཱིཡ (īya) དང་ ཨིཡ྄ (iyy) དུ་འགྱུར་བར་བལྟ་བར་བྱའོ། །འདི་ནི་ དིཝཱདི (divādi) སྡེ་ཚན་དུའང་གཞུག་པར་བྱའོ། །ཁཾ (khaṃ) ནི་གནས་སོ། །མངོན་པར་དགའ་བའི་རྒྱལ་པོའི་ཕོ་བྲང་ངོ། །དེ་ལ་ ཁཱིཡཏི (khīyatī) ཞེས་པ་ནི་གནས་པའོ། །ཁཾ (khaṃ) ཞེས་པ་ནི་མིག་ལ་སོགས་པའི་དབང་པོ་རྣམས་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པའི་གནས་ཀྱི་དོན་གྱིས་སོ། །ཁཡནྟི (khayanti) ནི་གནས་ཁང་ངོ། །རཱཛཀྑཡཾ (rājakkhayaṃ) ནི་རྒྱལ་པོའི་གནས་ཁང་ངོ། །འདིར་ལུང་འདི་ཡོད་དེ། ‘‘Sace [Pg.19] ca ajja dhāresi, kumāraṃ cārudassanaṃ; Kusena jātakhattiyaṃ, savaṇṇamaṇimekhalaṃ; Pūjitā ñātisaṅghehi, na gacchasi yamakkhaya’’nti. “གལ་ཏེ་དེ་རིང་ཀུ་ཤ་ལས། །སྐྱེས་པའི་རྒྱལ་རིགས་གཞོན་ནུ་ནི། །ལྟ་ན་སྡུག་ཅིང་གསེར་གྱི་ནི། །གསེར་གྱི་གཟིངས་དང་ནོར་བུའི་སྐེ་རགས་ཅན། །ཉེ་དུའི་ཚོགས་ཀྱིས་མཆོད་བྱས་ཏེ། །གཤིན་རྗེའི་གནས་སུ་འགྲོ་མི་འགྱུར། །” ཅེས་སོ། ། Tattha yamakkhayanti yamanivesanaṃ. དེ་ལ་ ཡམཀྑཡཾ (yamakkhayaṃ) ཞེས་པ་ནི་གཤིན་རྗེའི་གནས་སོ། ། Khu sadde. Khoti khavati. བྱིངས་ ཁུ (khu) ནི་སྒྲ་ལའོ། །ཁོཏི (khoti) འམ་ ཁཝཏི (khavati) ཞེས་སོ། ། Khe khādanasattāsu. Khāyati. Undūrā khāyanti. Vikkhāyitakaṃ. Gokhāyitakaṃ. Assirī viya khāyati. Disāpi me na pakkhāyanti. Etthādimhi kāyatīti khādati. Atha vā upaṭṭhāti paññāyati. བྱིངས་ ཁེ (khe) ནི་ཟ་བ་དང་ཡོད་པ་ལའོ། །ཁཱཡཏི (khāyati) ཞེས་སོ། །རྩྭ་གཟིག་རྣམས་ཀྱིས་ཟའོ། །རྣམ་པར་ཟོས་པའོ། །བས་ཟོས་པའོ། །དཔལ་མེད་པ་བཞིན་དུ་སྣང་ངོ། །ཕྱོགས་རྣམས་ཀྱང་བདག་ལ་མི་གསལ་ལོ། །འདིའི་ཐོག་མར་ ཀཱཡཏི (kāyati) ཞེས་པ་ནི་ཟ་བའོ། །ཡང་ན་ཉེ་བར་གནས་པའམ་གསལ་བར་སྣང་བའོ། ། Sukha dukkha takriyāyaṃ. Takriyāti sukhadukkhānaṃ vedanānaṃ kriyā, sukhanaṃ dukkhananti vuttaṃ hoti. Akammakā ime dhātavo. Sukhati, dukkhati. Sukhaṃ, dukkhaṃ. Sukhito, dukkhito. Sukhaṃ sātaṃ pīṇanaṃ, dukkhaṃ vighātaṃ aghaṃ kileso. Tattha sukhanti sukhayatīti sukhaṃ. Yassuppajjati, taṃ sukhitaṃ karotīti attho. Dukkhanti dukkhayatīti dukkhaṃ. Yassuppajjati, taṃ dukkhitaṃ karotīti attho. Imāni nibbacanāni kāritavasena vuttānīti daṭṭhabbaṃ aṭṭhakathāyaṃ sukhadukkhasaddatthaṃ vadantehi garūhi sukhayati dukkhayatisaddānaṃ kammatthamādāya vivaraṇassa katattā. Tathā hi ‘‘sukheti sukhayati, sukhāpeti sukhāpayati, dukkheti dukkhayati, dukkhāpeti dukkhāpayatī’’ti imāni tesaṃ kāritapadarūpāni, attānaṃ sukheti pīṇetīti ca, sukhayati sukhaṃ, dukkhayatīti dukkhanti ca, བྱིངས་ སུཁ (sukha) དང་ དུཀྑ (dukkha) ནི་དེ་དག་གི་བྱ་བ་ལའོ། །དེ་དག་གི་བྱ་བ་ནི་བདེ་བ་དང་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཚོར་བའི་བྱ་བ་སྟེ། བདེ་བར་བྱེད་པ་དང་སྡུག་བསྔལ་བར་བྱེད་པ་ཞེས་བཤད་པ་ཡིན་ནོ། །བྱིངས་འདི་དག་ནི་བྱ་བྱེད་ཐ་མི་དད་པའོ། །སུཁཏི (sukhati) དང་། དུཀྑཏི (dukkhati) ཞེས་སོ། །སུཁཾ (sukhaṃ) དང་། དུཀྑཾ (dukkhaṃ) ཞེས་སོ། །སུཁིཏོ (sukhito) དང་། དུཀྑིཏོ (dukkhito) ཞེས་སོ། །བདེ་བ་ནི་ཚིམ་པ་དང་དགའ་བའོ། །སྡུག་བསྔལ་ནི་གནོད་པ་དང་། སྡིག་པ། ཉོན་མོངས་པའོ། །དེ་ལ་ སུཁཾ (sukhaṃ) ཞེས་པ་ནི་བདེ་བར་བྱེད་པས་ན་བདེ་བའོ། །གང་ལ་སྐྱེ་བ་དེ་བདེ་བ་ཅན་དུ་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། །དུཀྑཾ (dukkhaṃ) ཞེས་པ་ནི་སྡུག་བསྔལ་བར་བྱེད་པས་ན་སྡུག་བསྔལ་ལོ། །གང་ལ་སྐྱེ་བ་དེ་སྡུག་བསྔལ་ཅན་དུ་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། །ངེས་ཚིག་འདི་དག་ནི་གཉིས་སུ་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་བཤད་པར་བལྟ་བར་བྱ་སྟེ། འགྲེལ་བཤད་དུ་བདེ་བ་དང་སྡུག་བསྔལ་གྱི་སྒྲའི་དོན་སྨྲ་བའི་སློབ་དཔོན་རྣམས་ཀྱིས་ སུཁཡཏི (sukhayati) དང་ དུཀྑཡཏི (dukkhayati) ཞེས་པའི་སྒྲ་རྣམས་ལས་ཀྱི་དོན་དུ་བཟུང་ནས་བཤད་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདི་ལྟར་ “སུཁེཏི (sukheti) དང་ སུཁཡཏི (sukhayati)། སུཁཱཔེཏི (sukhāpeti) དང་ སུཁཱཔཡཏི (sukhāpayati)། དུཀྑེཏི (dukkheti) དང་ དུཀྑཡཏི (dukkhayati)། དུཀྑཱཔེཏི (dukkhāpeti) དང་ དུཀྑཱཔཡཏི (dukkhāpayati)” ཞེས་པ་འདི་དག་ནི་དེ་དག་གི་གཉིས་སུ་བྱེད་པའི་ཚིག་གི་གཟུགས་རྣམས་ཡིན་ལ། བདག་ཉིད་བདེ་བར་བྱེད་ཅིང་ཚིམ་པར་བྱེད་པ་དང་། བདེ་བར་བྱེད་པས་ན་བདེ་བ་དང་། སྡུག་བསྔལ་བར་བྱེད་པས་ན་སྡུག་བསྔལ་ཞེས་པ་དང་། ‘‘Sace [Pg.20] ca kimhici kāle,Maraṇaṃ me pure siyā; Putte ca me paputte ca,Sukhāpeyya mahosadho’’ti ca “གལ་ཏེ་ནམ་ཞིག་གི་ཚེ་ན། །བདག་གི་འཆི་བ་སྔོན་དུ་འགྱུར། །བདག་གི་བུ་དང་ཚ་བོ་རྣམས། །སྨན་ཆེན་པོས་ནི་བདེ་བར་བྱེད། །” ཅེས་པ་དང་། Pāḷiādidassanato. Saddasatthe pana dhātupāṭhasaṅkhepe ca ime dhātavo curādigaṇeyeva vuttā. ‘‘Sukhayati dukkhayatī’’ti ca akāritāni suddhakattupadāni icchitāni. Mayaṃ tu tesaṃ tabbacanaṃ suddhakattari ca tāni padarūpāni na icchāma pāḷiādīhi viruddhattā, tasmāyeva te imasmiṃ bhūvādigaṇe vuttā. Ayañhi suddhakattuvisaye asmākaṃ ruci ‘‘sukhatīti sukhito, dukkhatīti dukkhito’’ti. ལུང་ལ་སོགས་པ་ལས་མཐོང་བའི་ཕྱིར་རོ། །སྒྲ་རིག་པའི་བསྟན་བཅོས་དང་བྱིངས་ཀྱི་མདོ་བསྡུས་པ་ལས་ནི་བྱིངས་འདི་དག་ ཅུརཱདི (curādi) སྡེ་ཚན་ཉིད་དུ་བཤད་དོ། །“སུཁཡཏི” (sukhayati) དང་ “དུཀྑཡཏི” (dukkhayati) ཞེས་པ་ནི་གཉིས་སུ་བྱེད་པ་མ་ཡིན་པའི་བྱེད་པ་པོ་རྐྱང་པའི་ཚིག་ཏུ་འདོད་དོ། །འོན་ཀྱང་བདག་ཅག་ནི་བརྡ་སྤྲོད་པའི་བསྟན་བཅོས་སུ་དེ་དག་གི་ཚིག་དེ་དང་ཚིག་གི་གཟུགས་དེ་དག་མི་འདོད་དེ། ལུང་ལ་སོགས་པ་དང་འགལ་བའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་དེ་དག་ནི་འདིར་ བྷཱུཝཱདི (bhūvādi) སྡེ་ཚན་དུ་བཤད་དོ། །བྱེད་པ་པོ་རྐྱང་པའི་ཡུལ་ལ་བདག་ཅག་གི་འདོད་པ་ནི་ “བདེ་བར་བྱེད་པས་ན་བདེ་བ་ཅན། སྡུག་བསྔལ་བར་བྱེད་པས་ན་སྡུག་བསྔལ་ཅན” ཞེས་པ་འདི་ཉིད་དོ། ། Nanu ca bho ‘‘sukhati dukkhatī’’ti kriyāpadāni buddhavacane na dissantīti? Saccaṃ, evaṃ santepi aṭṭhakathānayavasena gahetabbattā dissantiyeva nāma. Na hi sabbathā sabbesaṃ dhātūnaṃ rūpāni sāsane loke vā labbhanti, ekaccāni pana labbhanti, ekaccāni na labbhanti. Evaṃ santepi nayavasena labbhantiyeva. ‘‘Kappayavho patissatā’’ti hi diṭṭhe ‘‘caravho bhuñjavho’’tiādīnipi nayavasena diṭṭhāniyeva nāma. ཀྱེ་མ་གལ་ཏེ་ “སུཁཏི” (sukhati) དང་ “དུཀྑཏི” (dukkhati) ཞེས་པའི་བྱ་ཚིག་རྣམས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བཀའ་ལས་མི་སྣང་ངོ་ཞེ་ན། བདེན་ཏེ། དེ་ལྟ་ནའང་འགྲེལ་བཤད་ཀྱི་ལུགས་ཀྱི་སྒོ་ནས་བཟུང་བར་བྱ་བ་ཡིན་པས་སྣང་བ་ཉིད་དོ། །འཇིག་རྟེན་ནམ་བསྟན་པ་ལ་བྱིངས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་གཟུགས་རྣམས་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་རྙེད་པ་ནི་མ་ཡིན་ཏེ། ཁ་ཅིག་ནི་རྙེད་ལ། ཁ་ཅིག་ནི་མི་རྙེད་དོ། །དེ་ལྟ་ནའང་རིགས་པའི་སྒོ་ནས་རྙེད་པ་ཉིད་དོ། །“ཀཔྤཡཝྷོ པཏིསྶཏཱ” ཞེས་པ་མཐོང་བའི་ཚེ། “ཅརཝྷོ བྷུཉྫཝྷོ” ལ་སོགས་པའང་རིགས་པའི་སྒོ་ནས་མཐོང་བ་ཉིད་དོ། ། Tatra panāyaṃ nayo. Visuddhimaggādīsu hi ‘‘ekadviyojanamattampi addhānaṃ gatassa vāyo kuppati, gattāni dukkhantī’’ti evaṃ bhūvādigaṇikaṃ akammakaṃ suddhakattuvācakaṃ ‘‘dukkhantī’’ti kriyāpadaṃ dissati. Tasmiṃ diṭṭhiyeva ‘‘sukhati, sukhanti. Sukhasi, sukhatha. Sukhāmi, sukhāmā’’tiādīni ca ‘‘dukkhati, dukkhanti. Dukkhasi, dukkhathā’’tiādīnica diṭṭhāni nāma honti diṭṭhena adiṭṭhassa tādisassa anavajjassa nayassa gahetabbattā, tasmā ‘‘sukhatīti sukhito, dukkhatīti dukkhito’’ti bhūvādinayo eva gahetabbo, na pana curādinayo. Aparampettha nibbacanaṃ, sukhaṃ sañjātaṃ [Pg.21] etassāti sukhito, sañjātasukhoti attho. Esa nayo dukkhitoti etthāpi. Atha vā sukhena ito pavattoti sukhito. Esa nayo ‘‘dukkhito’’ti etthāpi. Dullabhāyaṃ nīti sādhukaṃ manasi kātabbā. དེ་ལ་རིགས་པ་འདི་ཡོད་དེ། རྣམ་དག་ལམ་གཞུང་ལ་སོགས་པ་ལས་ “དཔག་ཚད་གཅིག་གམ་གཉིས་ཙམ་གྱི་ལམ་དུ་སོང་བའི་ཚེ་རླུང་འཁྲུག་པར་འགྱུར་ཞིང་། ལུས་ཀྱི་ཡན་ལག་རྣམས་ན་བར་འགྱུར་རོ (dukkhanti)” ཞེས་ བྷཱུཝཱདི (bhūvādi) སྡེ་ཚན་གྱི་བྱ་བྱེད་ཐ་མི་དད་པའི་བྱ་བ་བརྗོད་པའི་བྱ་ཚིག་ “དུཀྑནྟི” (dukkhanti) ཞེས་པ་མཐོང་བའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་མཐོང་བ་ཉིད་ལས་ “སུཁཏི། སུཁནྟི། སུཁསི། སུཁཐ། སུཁཱམི། སུཁཱམ” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་དང་། “དུཀྑཏི། དུཀྑནྟི། དུཀྑསི། དུཀྑཐ” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའང་མཐོང་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་ཏེ། མཐོང་བ་ལས་མ་མཐོང་བའི་དེ་ལྟ་བུའི་སྐྱོན་མེད་པའི་རིགས་པ་བཟུང་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་ “བདེ་བར་བྱེད་པས་ན་བདེ་བ་ཅན། སྡུག་བསྔལ་བར་བྱེད་པས་ན་སྡུག་བསྔལ་ཅན” ཞེས་ བྷཱུཝཱདི (bhūvādi) ལུགས་ཉིད་བཟུང་བར་བྱ་ཡི། ཅུརཱདི (curādi) ལུགས་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །འདིར་ངེས་ཚིག་གཞན་ཡང་ཡོད་དེ། འདི་ལ་བདེ་བ་སྐྱེས་པས་ན་བདེ་བ་ཅན་ཏེ། བདེ་བ་སྐྱེས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། །རིགས་པ་འདི་ནི་སྡུག་བསྔལ་ཅན་ཞེས་པ་ལའང་སྦྱར་རོ། །ཡང་ན་བདེ་བས་སོང་ཞིང་ཞུགས་པས་ན་བདེ་བ་ཅན་ནོ། །རིགས་པ་འདི་ནི་ “སྡུག་བསྔལ་ཅན” ཞེས་པ་ལའང་སྦྱར་རོ། །རྙེད་པར་དཀའ་བའི་ཚུལ་འདི་ལེགས་པར་ཡིད་ལ་བྱའོ། ། Mokkha muccane. Akammakoyaṃ dhātu. Mokkhati. Mokkho. Pātimokkho. Kārite ‘‘mokkheti, mokkhayati, mokkhāpeti, mokkhāpayatī’’ti rūpāni. Keci panimaṃ ‘‘mokkha mocane’’ti paṭhitvā curādigaṇe pakkhipanti. Tesaṃ mate ‘‘mokkheti, mokkhayatī’’ti suddhakattupadāni bhavanti. Etāni pāḷiyā aṭṭhakathāya ca virujjhanti. Tathā hi ‘‘mokkhanti mārabandhanā. Na me samaṇe mokkhasi. Mahāyaññaṃ yajissāma, evaṃ mokkhāma pāpakā’’ti pāḷiyā virujjhanti. ‘‘Yo naṃ pāti rakkhati, taṃ mokkheti moceti āpāyikādīhi dukkhehīti pātimokkho’’ti aṭṭhakathāya ca virujjhanti, tasmā pāḷiyaṃ ‘‘mokkhesi mokkhemā’’ti ca avatvā ‘‘mokkhasi, mokkhāmā’’ti suddhakattuvācakaṃ vuttaṃ, tañca kho apādānavisayaṃ katvā. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘mokkheti, mocetī’’ti hetukattuvācakaṃ vuttaṃ, tampi apādānavisayaṃyeva katvā. Evaṃ imassa dhātuno suddhakattuvisaye akammakabhāvo vidito, hetukattuvisaye ekakammakabhāvo vidito muca paca chidādayo viya. Mokkhadhātu dvigaṇikoti ce? Na, anekesu sāṭṭhakathesu pāḷippadesesu ‘‘mokkheti, mokkhayatī’’ti suddhakatturūpānaṃ adassanatoti daṭṭhabbaṃ. བྱིངས་ མོཀྑ (mokkha) ནི་ཐར་པ་ལའོ། །བྱིངས་འདི་ནི་བྱ་བྱེད་ཐ་མི་དད་པའོ། །མོཀྑཏི (mokkhati) ཞེས་སོ། །མོཀྑོ (mokkho) དང་། པཱཏིམོཀྑོ (pātimokkho) ཞེས་སོ། །གཉིས་སུ་བྱེད་པའི་ཚེ་ “མོཀྑེཏི། མོཀྑཡཏི། མོཀྑཱཔེཏི། མོཀྑཱཔཡཏི” ཞེས་པའི་གཟུགས་རྣམས་སོ། །ཁ་ཅིག་ནི་འདི་ལ་ “མོཀྑ མོཅནེ” ཞེས་བཀླགས་ནས་ ཅུརཱདི (curādi) སྡེ་ཚན་དུ་གཞུག་གོ། །དེ་དག་གི་ལུགས་ལ་ “མོཀྑེཏི” དང་ “མོཀྑཡཏི” ཞེས་པ་རྣམས་བྱེད་པ་པོ་རྐྱང་པའི་ཚིག་ཏུ་འགྱུར་རོ། །དེ་དག་ནི་ལུང་དང་འགྲེལ་བཤད་དང་འགལ་ལོ། །འདི་ལྟར་ “བདུད་ཀྱི་བཅིངས་པ་ལས་ཐར་བར་འགྱུར། དགེ་སྦྱོང་ཁྱོད་ང་ལས་ཐར་བར་མི་འགྱུར། མཆོད་སྦྱིན་ཆེན་པོ་བྱས་ཏེ་དེ་ལྟར་སྡིག་པ་ལས་ཐར་བར་འགྱུར་རོ” ཞེས་པའི་ལུང་དང་འགལ་ལོ། །“གང་གིས་དེ་སྐྱོབ་ཅིང་སྲུང་བར་བྱེད་ལ། དེ་ངན་སོང་ལ་སོགས་པའི་སྡུག་བསྔལ་ལས་ཐར་བར་བྱེད་ཅིང་སྒྲོལ་བར་བྱེད་པས་ན་སོ་སོར་ཐར་པའོ” ཞེས་པའི་འགྲེལ་བཤད་དང་ཡང་འགལ་ལོ། །དེའི་ཕྱིར་ལུང་ལས་ “མོཀྑེསི། མོཀྑེམ” ཞེས་མ་གསུངས་པར། “མོཀྑསི། མོཀྑཱམ” ཞེས་བྱ་བ་བརྗོད་པའི་ཚིག་གསུངས་ཏེ། དེ་ཡང་འབྱུང་ཁུངས་ཀྱི་ཡུལ་དུ་བྱས་ནས་སོ། །འགྲེལ་བཤད་དུ་ནི་ “མོཀྑེཏི། མོཅེཏི” ཞེས་གཉིས་སུ་བྱེད་པའི་ཚིག་གསུངས་ཏེ། དེ་ཡང་འབྱུང་ཁུངས་ཀྱི་ཡུལ་ཉིད་དུ་བྱས་ནས་སོ། །དེ་ལྟར་བྱིངས་འདི་ནི་བྱེད་པ་པོ་རྐྱང་པའི་ཡུལ་ལ་བྱ་བྱེད་ཐ་མི་དད་པ་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱ་ལ། རྒྱུའི་བྱེད་པ་པོའི་ཡུལ་ལ་ལས་གཅིག་པ་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། མུཅ (muca) དང་། པཅ (paca) དང་། ཚིད (chida) ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ། །གལ་ཏེ་ མོཀྑ (mokkha) བྱིངས་ནི་སྡེ་ཚན་གཉིས་ལ་འཇུག་གོ་ཞེ་ན། མ་ཡིན་ཏེ། འགྲེལ་བཤད་དང་བཅས་པའི་ལུང་གི་གནས་དུ་མ་ལས་ “མོཀྑེཏི” དང་ “མོཀྑཡཏི” ཞེས་པའི་བྱེད་པ་པོ་རྐྱང་པའི་གཟུགས་རྣམས་མ་མཐོང་བའི་ཕྱིར་རོ། ། Kakkha hasane. Kakkhati. བྱིངས་ ཀཀྑ (kakkha) ནི་དགོད་པ་ལའོ། །ཀཀྑཏི (kakkhati) ཞེས་སོ། ། Okha rākha lākha dākha dhākha sosanālamatthesu. Okhati. Rākhati. Lākhati. Dākhati. Dhākhati. བྱིངས་ ཨོཁ (okha)། རཱཁ (rākha)། ལཱཁ (lākha)། དཱཁ (dākha)། དྷཱཁ (dhākha) རྣམས་ནི་སྐེམ་པ་དང་ནུས་པའི་དོན་ལའོ། །ཨོཁཏི (okhati)། རཱཁཏི (rākhati)། ལཱཁཏི (lākhati)། དཱཁཏི (dākhati)། དྷཱཁཏི (dhākhati) ཞེས་སོ། ། Sākha [Pg.22] byāpane. Sākhati. Sākhā. བྱིངས་ སཱཁ (sākha) ནི་ཁྱབ་པ་ལའོ། །སཱཁཏི (sākhati) ཞེས་སོ། །སཱཁཱ (sākhā) ཞེས་སོ། ། Ukha nakha makha rakha lakha rakhi lakhi ikhi rikhi gatyatthā. Ukhati. Nakhati. Makhati. Rakhati. Lakhati. Raṅkhati. Laṅkhati. Iṅkhati. Riṅkhati. བྱིངས་ ཨུཁ (ukha)། ནཁ (nakha)། མཁ (makha)། རཁ (rakha)། ལཁ (lakha)། རཁི (rakhi)། ལཁི (lakhi)། ཨིཁི (ikhi)། རིཁི (rikhi) རྣམས་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལའོ། །ཨུཁཏི (ukhati)། ནཁཏི (nakhati)། མཁཏི (makhati)། རཁཏི (rakhati)། ལཁཏི (lakhati)། རངྑཏི (raṅkhati)། ལངྑཏི (laṅkhati)། ཨིངྑཏི (iṅkhati)། རིངྑཏི (riṅkhati) ཞེས་སོ། ། Rakkha pālane. Rakkhati. Rakkhā, rakkhaṇaṃ, sīlaṃ rakkhito devadatto, sīlaṃ rakkhitaṃ devadattena, sīlaṃ rakkhako devadatto. བྱིངས་ རཀྑ (rakkha) ནི་སྐྱོང་བ་ལའོ། །རཀྑཏི (rakkhati) ཞེས་སོ། །རཀྑཱ (rakkhā) དང་། རཀྑཎཾ (rakkhaṇaṃ)། ལྷས་བྱིན་གྱིས་ཚུལ་ཁྲིམས་བསྲུངས་སོ། །ལྷས་བྱིན་གྱིས་ཚུལ་ཁྲིམས་བསྲུངས་པར་བྱས་སོ། །ལྷས་བྱིན་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་སྲུང་བ་པོའོ། ། Akkha byattisaṅkhātesu. Akkhati, akkhi, akkhaṃ. བྱིངས་ ཨཀྑ (akkha) ནི་གསལ་བ་དང་རྟོགས་པ་ལའོ། །ཨཀྑཏི (akkhati)། ཨཀྑི (akkhi)། ཨཀྑཾ (akkhaṃ) ཞེས་སོ། ། Nikkha cumbane. Nikkhati, nikkhaṃ. བྱིངས་ ནིཀྑ (nikkha) ནི་འོ་བྱེད་པ་ལའོ། །ནིཀྑཏི (nikkhati)། ནིཀྑཾ (nikkhaṃ) ཞེས་སོ། ། Nakkha gatiyaṃ. Nakkhati. Nakkhattaṃ. Ettha nakkhattanti etto ito cāti visamagatiyā agantvā attano vīthiyāva gamanena nakkhanaṃ gamanaṃ tāyati rakkhatīti nakkhattaṃ. Porāṇā pana ‘‘nakkharanti na nassantīti nakkhattānī’’ti kathayiṃsu. ‘‘Nakkhattaṃ, joti, nirikkhaṃ, bhaṃ’’ iccete pariyāyā. བྱིངས་ ནཀྑ (nakkha) ནི་འགྲོ་བ་ལའོ། །ནཀྑཏི (nakkhati) ཞེས་སོ། །ནཀྑཏྟཾ (nakkhattaṃ) ཞེས་སོ། །འདིར་ ནཀྑཏྟཾ (nakkhattaṃ) ཞེས་པ་ནི་ཕར་དང་ཚུར་ཞེས་མི་མཐུན་པའི་འགྲོས་ཀྱིས་མི་འགྲོ་བར། རང་གི་ལམ་ཉིད་དུ་འགྲོ་བས་ན་ ནཀྑནཾ (nakkhanaṃ) སྟེ། འགྲོ་བ་དེ་སྐྱོབ་ཅིང་སྲུང་བས་ན་སྐར་མའོ། །སྔོན་གྱི་སློབ་དཔོན་རྣམས་ནི་ “མི་ཟད་ཅིང་མི་ཉམས་པས་ན་སྐར་མ་རྣམས་སོ” ཞེས་གསུངས་སོ། །“ནཀྑཏྟཾ། ཛོཏི། ནིརིཀྑཾ། བྷཾ” ཞེས་པ་འདི་དག་ནི་རྣམ་གྲངས་སོ། ། Vekkha vekkhane. Vekkhati. བྱིངས་ ཝེཀྑ (vekkha) ནི་ལྟ་བ་ལའོ། །ཝེཀྑཏི (vekkhati) ཞེས་སོ། ། Makkha saṅkhate. Makkhati. བྱིངས་ མཀྑ (makkha) ནི་འདུས་བྱས་སམ་བྱུག་པ་ལའོ། །མཀྑཏི (makkhati) ཞེས་སོ། ། Takkha tapane. Tapanaṃ saṃvaraṇaṃ. Takkhati. བྱིངས་ ཏཀྑ (takkha) ནི་གདུང་བ་ལའོ། །གདུང་བ་ནི་སྡོམ་པའོ། །ཏཀྑཏི (takkhati) ཞེས་སོ། ། Sukkha anādare. Sukkhati. བྱིངས་ སུཀྑ (sukkha) ནི་མ་གུས་པ་ལའོ། །སུཀྑཏི (sukkhati) ཞེས་སོ། ། Kakhi vakhi makhi kaṅkhāyaṃ. Satthari kaṅkhati. Vaṅkhati, maṅkhati. ‘‘Kaṅkhā kaṅkhāyanā kaṅkhāyitattaṃ vimati vicikicchā dveḷhakaṃ dvedhāpatho saṃsayo anekaṃsagāho āsappanā parisappanā apariyogāhanā thambhitattaṃ cittassa manovilekho’’ iccete kaṅkhāpariyāyā. Etesu pana – བྱིངས་ ཀཁི (kakhi)། ཝཁི (vakhi)། མཁི (makhi) རྣམས་ནི་ཐེ་ཚོམ་ལའོ། །སྟོན་པ་ལ་ཐེ་ཚོམ་ཟའོ། །ཝངྑཏི (vaṅkhati)། མངྑཏི (maṅkhati) ཞེས་སོ། །“ཀངྑཱ། ཀངྑཱཡནཱ། ཀངྑཱཡིཏཏྟཾ། ཝིམཏི། ཝིཅིཀིཙྪཱ། དྭེལྷཀཾ། དྭེདྷཱཔཐོ། སཾསཡོ། ཨནེཀཾསགཱཧོ། ཨཱསཔྤནཱ། པརིསཔྤནཱ། ཨཔརིཡོགཱཧནཱ། ཐམྦྷིཏཏྟཾ ཅིཏྟསྶ། མནོཝིལེཁོ” ཞེས་པ་འདི་དག་ནི་ཐེ་ཚོམ་གྱི་རྣམ་གྲངས་སོ། །དེ་དག་ལས་ནི། Vattanti [Pg.23] lokavohāre, ‘‘kaṅkhā vimati saṃsayo; Vicikicchā’’ti etāni, nāmāniyeva pāyato. “འཇིག་རྟེན་ཐ་སྙད་དག་ལ་ནི། །ཀངྑཱ་དང་ནི་ཝིམཏི། །སཾསཡ་དང་ཝིཅིཀིཙྪཱ། །མིང་འདི་དག་ནི་ཕལ་ཆེར་འཇུག །” ཅེས་སོ། ། Kakhi iccāyaṃ. Dhanaṃ kaṅkhati, abhikaṅkhati, nābhikaṅkhāmi maraṇaṃ. Abhikaṅkhitaṃ dhanaṃ. བྱིངས་ ཀཁི (kakhi) འདི་ནི་འདོད་པ་ལའང་འཇུག་སྟེ། ནོར་ལ་འདོད་དོ། །མངོན་པར་འདོད་དོ། །བདག་ནི་འཆི་བ་ལ་མངོན་པར་མི་འདོད་དོ། །མངོན་པར་འདོད་པའི་ནོར་རོ། ། Dakhi dhakhi ghoravāsite kaṅkhāyañca. Daṅkhati. Dhaṅkhati. བྱིངས་ དཁི (dakhi) དང་ དྷཁི (dhakhi) རྣམས་ནི་འཇིགས་པའི་སྒྲ་སྒྲོག་པ་དང་ཐེ་ཚོམ་ལའོ། །དངྑཏི (daṅkhati)། དྷངྑཏི (dhaṅkhati) ཞེས་སོ། ། Ukkha secane. Ukkhati. བྱིངས་ ཨུཀྑ (ukkha) ནི་གཏོར་བ་འམ་དབང་བསྐུར་བ་ལའོ། །ཨུཀྑཏི (ukkhati) ཞེས་སོ། ། Kakha hasane. Kakhati. བྱིངས་ ཀཁ (kakha) ནི་དགོད་པ་ལའོ། །ཀཁཏི (kakhati) ཞེས་སོ། ། Jakkha bhakkhaṇe ca. Hasanānukaḍḍhanatthaṃ cakāro. Jakkhati. བྱིངས་ ཛཀྑ (jakkha) ནི་ཟ་བ་ལའོ། །‘ཅ’ (ca) སྒྲ་ནི་དགོད་པ་དང་འཐེན་པའི་དོན་བསྡུ་བའི་ཕྱིར་རོ། །ཛཀྑཏི (jakkhati) ཞེས་སོ། ། Likha lekhane. Likhati, sallekhati. Atisallekhatevāyaṃ samaṇo. Lekhā, lekhanaṃ, lekhako, likhitaṃ, sallekhapaṭipatti, etā dakhiādikā likhapariyantā ‘‘parassabhāsā’’ti saddasatthavidū vadanti. ལིཁ་ནི་འབྲི་བ་ལའོ། །འབྲིའོ། །ཀུན་ཏུ་སྦྱོང་བར་བྱེད་དོ། །དགེ་སྦྱོང་འདི་ནི་ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པ་བྱེད་དོ། །རི་མོའམ་ཡི་གེ། འབྲི་བ། ཡི་གེ་པ། བྲིས་པ། སྦྱངས་པའི་སྒྲུབ་པ་སྟེ། དཀྵི་ལ་སོགས་པ་ལིཁའི་མཐར་ཐུག་པ་འདི་དག་ནི་གཞན་གྱི་ཚིག་ (parasmaipada) ཡིན་པར་སྒྲ་རིག་པ་རྣམས་ཀྱིས་གསུངས་སོ། Dhukkha dhikkha sandīpanakilesanajīvanesu. Dhukkhati. Dhikkhati. Saddasatthavidū pana ‘‘dhukkhate dhikkhate’’ti attanobhāsaṃ vadanti. Tathā ito parāni rūpānipi. དྷུཀྵ་དང་དྷིཀྵ་ནི་གསལ་བར་བྱེད་པ་དང་། ཉོན་མོངས་པར་བྱེད་པ་དང་། འཚོ་བ་ལའོ། །གསལ་བར་བྱེད་དོ། །ཉོན་མོངས་པར་བྱེད་དོ། །སྒྲ་རིག་པ་རྣམས་ཀྱིས་ནི་“དྷུཀྵ་ཏེ། དྷིཀྵ་ཏེ།”ཞེས་བདག་གི་ཚིག་ (ātmanepada) ཏུ་སྨྲའོ། །དེ་བཞིན་དུ་འདི་ལས་གཞན་པའི་གཟུགས་རྣམས་ཀྱང་ཡིན་ནོ། Rukkha vakkha varaṇe. Varaṇaṃ saṃvaraṇaṃ. Rukkhati. Vakkhati. Rukkho, vakkho. Ettha ca vakkhoti rukkhoyeva. Tathā hi ‘‘sādūni ramaṇīyāni, santi vakkhā araññajā’’ti jātakapāṭho dissati. Imāni pana rukkhassa nāmāni – རུཀྵ་དང་བཀྵ་ནི་སྒྲིབ་པ་ལའོ། །སྒྲིབ་པ་ནི་ཀུན་ཏུ་སྡོམ་པའམ་སྒྲིབ་པའོ། །སྒྲིབ་པར་བྱེད་དོ། །སྡོམ་པར་བྱེད་དོ། །ཤིང་དང་ཤིང་ངོ་། །འདིར་བཀྵ་ཞེས་པ་ནི་ཤིང་ཉིད་དོ། །དེ་ལྟར་ཡང་སྐྱེས་རབས་ཀྱི་གཞུང་ལས། “མངར་ཞིང་ཡིད་དུ་འོང་བའི་ནགས་སྐྱེས་ཀྱི་ཤིང་རྣམས་ཡོད་དོ།”ཞེས་མཐོང་བའི་ཕྱིར་རོ། །འདི་དག་ནི་ཤིང་གི་མིང་རྣམས་ཏེ། ‘‘Rukkho mahīruho vakkho, pādapo jagatīruho; Ago nago kujo sākhī, sālo ca viṭapī taru; Dumo phalī tu phalavā, gaccho tu khuddapādapo’’ti. “ཤིང་དང་། ས་སྐྱེས། བཀྵ། རྐང་འཐུང་། འཛིན་བྱེད་སྐྱེས། །མི་གཡོ་བ། རི། ས་སྐྱེས། ཡལ་ག་ཅན། སཱ་ལ། ལོ་མ་ཅན། ལྗོན་པ། །ཤིང་ཏོག འབྲས་བུ་ཅན། འབྲས་ལྡན། ཤིང་ཕྲན། རྐང་འཐུང་ཆུང་ངུ་ཞེས་བྱའོ།” Kecettha vadeyyuṃ ‘‘nanu ca sālasaddena sālarukkhoyeva vutto, nāñño ‘sālā phandanamāluvā’ti payogadassanato, atha kimatthaṃ sālasaddena yo koci rukkho [Pg.24] vutto’’ti? Na sālarukkhoyeva sālasaddena vutto, atha kho sālarukkhepi vanappatijeṭṭharukkhepi yasmiṃ kasmiñci rukkhepi ‘‘sālo’’ti vohārassa dassanato aññepi rukkhā vuttā. Tathā hi sālarukkhopi ‘‘sālo’’ti vuccati. Yathāha ‘‘seyyathāpi bhikkhave gāmassa vā nigamassa vā avidūre mahantaṃ sālavanaṃ, tañcassa elaṇḍehi sañchannaṃ. Antarena yamakasālāna’’nti. Vanappatijeṭṭharukkhopi. Yathāha – འདིར་ཁ་ཅིག་གིས་སྨྲས་པ། “སཱ་ལའི་སྒྲ་ལས་སཱ་ལ་ཤིང་ཉིད་བསྟན་གྱི། གཞན་ནི་མ་ཡིན་ཏེ། ‘སཱ་ལ་དང་། ཕནྡ་ན། མཱ་ལུ་བཱ་’ཞེས་པའི་སྦྱོར་བ་མཐོང་བའི་ཕྱིར་རོ། །འོ་ན་ཅིའི་ཕྱིར་སཱ་ལའི་སྒྲས་ཤིང་གང་རུང་ཞིག་བསྟན་པ་ཡིན་ནམ་”ཞེ་ན། སཱ་ལའི་སྒྲས་སཱ་ལ་ཤིང་ཁོ་ན་བསྟན་པ་མ་ཡིན་ཏེ། འོན་ཀྱང་སཱ་ལ་ཤིང་དང་། ནགས་ཚལ་གྱི་ཤིང་གཙོ་བོ་དང་། ཤིང་གང་རུང་ལའང་“སཱ་ལ་”ཞེས་ཐ་སྙད་བྱེད་པ་མཐོང་བའི་ཕྱིར། ཤིང་གཞན་དག་ཀྱང་བསྟན་པ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལྟར་ཡང་སཱ་ལ་ཤིང་ལའང་“སཱ་ལ་”ཞེས་བརྗོད་དོ། །ཇི་སྐད་དུ། “དགེ་སློང་དག དཔེར་ན་གྲོང་ངམ། གྲོང་རྡལ་གྱི་ཉེ་འཁོར་ན་སཱ་ལའི་ནགས་ཚལ་ཆེན་པོ་ཞིག་ཡོད་ལ། དེ་ནི་ཨེ་ལཎྜའི་ཤིང་གིས་བཀབ་པར་གྱུར་ཏོ། །སཱ་ལ་ཟུང་གི་བར་དུ་”ཞེས་གསུངས་པ་ལྟ་བུའོ། །ནགས་ཚལ་གྱི་ཤིང་གཙོ་བོ་ལའང་སྟེ། ཇི་སྐད་དུ། ‘‘Taveva deva vijite, tavevuyyānabhūmiyā; Ujuvaṃsā mahāsālā, nīlobhāsā manoramā’’ti. “ལྷ་གང་གི་རྒྱལ་སྲིད་དང་། གང་གི་སྐྱེད་མོས་ཚལ་གྱི་ས་གཞི་ན། སཱ་ལ་ཆེན་པོ་དྲང་ཞིང་མཛེས་པ། སྔོ་ཞིང་འོད་འཕྲོ་བ་ཡིད་དུ་འོང་བ་རྣམས་ཡོད་དོ།”ཞེས་སོ། Yo koci rukkhopi. Yathāha ‘‘atha kho taṃ bhikkhave māluvabījaṃ aññatarasmiṃ sālamūle nipateyyā’’ti. Atridaṃ vuccati – ཤིང་གང་རུང་ལའང་སྟེ། ཇི་སྐད་དུ། “དགེ་སློང་དག དེ་ནས་མཱ་ལུ་བཱའི་ས་བོན་དེ་ཤིང་གང་རུང་ཞིག་གི་རྩ་བར་ལྷུང་བར་གྱུར་ཏོ།”ཞེས་གསུངས་པ་ལྟ་བུའོ། །འདིར་འདི་སྐད་ཅེས་བརྗོད་དེ། ‘‘Sālarukkhe jeṭṭharukkhe,Yasmiṃ kasmiñci pādape; Sālo iti ravo sālā,Sandhāgāre thiyaṃ siyā’’ti. “སཱ་ལ་ཤིང་དང་ཤིང་གཙོ་བོ། །ཤིང་གང་རུང་ལ་སཱ་ལོ་ཞེས། །སྒྲ་རུ་གྲགས་ཤིང་བུད་མེད་ལ། །སཱ་ལཱ་ཞེས་པ་ཚོགས་ཁང་ཡིན།”ཞེས་སོ། Sikkha vijjopādāne. Sikkhati. Sikkhā, sikkhanaṃ, sikkhitaṃ sippaṃ, sikkhako, sikkhito, sekkho, asekkho. Kakāralope ‘‘sekho asekho’’ti rūpāni bhavanti. Tattha sikkhitoti sañjātasikkho, asikkhīti vā sikkhito, tathā hi kattuppayogo dissati ‘‘ahaṃ kho pana susikkhito anavayo sake ācariyake kumbhakārakamme’’ti. སིཀྵ་ནི་རིག་པ་ལེན་པ་ལའོ། །སློབ་པར་བྱེད་དོ། །བསླབ་པ། སློབ་པ། བསླབས་པའི་བཟོ་རྩལ། སློབ་མཁན། བསླབས་པ། སློབ་པ། མི་སློབ་པའོ། །ཀ་ཡིག་བསྡུས་པ་ལས་“སེ་ཁོ”་དང་“ཨ་སེ་ཁོ”་ཞེས་པའི་གཟུགས་སུ་འགྱུར་རོ། །དེ་ལ་བསླབས་པ་ (sikkhito) ཞེས་པ་ནི་བསླབ་པ་སྐྱེས་པ་ལའམ། ཡང་ན་མ་བསླབས་པ་མ་ཡིན་པ་ལ་བསླབས་པ་ཞེས་བྱ་སྟེ། བྱེད་པ་པོའི་སྦྱོར་བ་ལས། “ང་ནི་རང་གི་སློབ་དཔོན་གྱི་རྫ་མཁན་གྱི་ལས་ལ་ལེགས་པར་བསླབས་ཤིང་མཐར་ཕྱིན་པ་ཞིག་གོ།”ཞེས་ཐོས་པའི་ཕྱིར་རོ། Bhikkha yācane. Bhikkhati. Bhikkhu, bhikkhā, bhikkhanaṃ, bhikkhako, bhikkhitaṃ bhojanaṃ. Ettha pana ‘‘bhikkhu yati samaṇo muni pabbajito [Pg.25] anagāro tapassī tapodhano’’ iccetāni pariyāyavacanāni. Etesu sāsane ‘‘bhikkhū’’ti upasampanno vuccati. Kadāci pana ‘‘bhikkhusataṃ bhojesi, bhikkhusahassaṃ bhojesī’’tiādīsu sāmaṇerepiupādāya ‘‘bhikkhū’’ti vohāro pavattati, tāpasāpi ca samaṇasaddādīhi vuccanti, ‘‘ahū atītamaddhāne, samaṇo khantidīpano’’tiādi ettha nidassanaṃ. བྷིཀྵ་ནི་སློང་བ་ལའོ། །སློང་བར་བྱེད་དོ། །དགེ་སློང་། བསོད་སྙོམས། སློང་བ། སློང་མོ་བ། བསླངས་པའི་ཟས། །འདིར་ནི་“དགེ་སློང་། སྡོམ་བརྩོན་པ། དགེ་སྦྱོང་། ཐུབ་པ། རབ་ཏུ་བྱུང་བ། ཁྱིམ་མེད་པ། དཀའ་ཐུབ་ཅན། དཀའ་ཐུབ་ནོར་ལྡན་”ཞེས་པ་འདི་དག་ནི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་ཚིག་གོ། །དེ་དག་གི་ནང་ནས་བསྟན་པ་འདི་ལ་“དགེ་སློང་”ཞེས་པ་ནི་བསྙེན་པར་རྫོགས་པ་ལ་བརྗོད་དོ། །འོན་ཀྱང་སྐབས་འགར། “དགེ་སློང་བརྒྱ་ལ་ཟས་བྱིན། དགེ་སློང་སྟོང་ལ་ཟས་བྱིན་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པར་དགེ་ཚུལ་ལའང་བཟུང་ནས་“དགེ་སློང་”ཞེས་པའི་ཐ་སྙད་འཇུག་གོ། །དཀའ་ཐུབ་པ་རྣམས་ལའང་དགེ་སྦྱོང་གི་སྒྲ་ལ་སོགས་པས་བརྗོད་དེ། “འདས་པའི་དུས་ན་བཟོད་པ་སྨྲ་བའི་དགེ་སྦྱོང་ཞིག་བྱུང་ངོ་།”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་འདིར་དཔེ་མཚོན་ནོ། Dakkha vuddhiyaṃ sīghatte ca. Dakkhati, dakkhiṇā, dakkho. Dakkhanti vaddhanti sattā etāya yathādhippetāhi sampattīhi iddhā vuddhā ukkaṃsagatā hontīti dakkhiṇā, dātabbavatthu. Dakkhati kusalakamme aññasmiñca kiccākicce adandhatāya sīghaṃ gacchatīti dakkho, cheko, yo ‘‘kusalo’’tipi vuccati. དཀྵ་ནི་འཕེལ་བ་དང་མྱུར་བ་ལའོ། །འཕེལ་བར་བྱེད། ཡོན་ནམ་སྦྱིན་པ། མཁས་པའམ་མྱུར་བའོ། །སེམས་ཅན་རྣམས་འདི་ལ་བརྟེན་ནས་འདོད་པའི་འབྱོར་པ་རྣམས་ཀྱིས་འཕེལ་ཞིང་རྒྱས་པར་འགྱུར་ལ། ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། འཕེལ་བ་དང་། ཁྱད་པར་དུ་འགྲོ་བར་འགྱུར་བས་ན་“དཀྵི་ཎཱ་”སྟེ་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོའོ། །དགེ་བའི་ལས་དང་གཞན་བྱ་བྱེད་ཀྱི་ལས་ལ་མ་བུལ་བར་མྱུར་དུ་འཇུག་པས་ན་“དཀྵ་”སྟེ་མཁས་པའམ་གསལ་པོ་ཡིན་ལ། དེ་ལ་“མཁས་པ་”ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་དོ། Dikkha muṇḍiopanayananiyamabbatādesesu. Dikkhadhātu muṇḍiye, upanayane, niyame, vate, ādese ca pavattati. Dikkhati. Dikkhito muṇḍo. Ettha siyā – nanu ca bho sarabhaṅgajātake ‘‘gandho isīnaṃ ciradikkhitānaṃ, kāyā cuto gacchati mālutenā’’ti etasmiṃ padese aṭṭhakathācariyehi ‘‘ciradikkhitānanti cirapabbajitāna’’nti vuttaṃ. Na hi tattha ‘‘ciramuṇḍāna’’nti vuttaṃ. Evaṃ sante kasmā idha ‘‘dikkhadhātu muṇḍiye vuttā’’ti? Saccaṃ, tattha pana dikkhitasaddassa pabbajite vattanato ‘‘cirapabbajitāna’’nti vuttaṃ, na dhātuatthassa vibhāvanatthaṃ. Ida pana dhātuatthavibhāvanatthaṃ muṇḍiye vuttā. Tāpasā hi muṇḍiyatthavācakena dikkhitasaddena vattuṃ yuttā. Tathā hi aṭṭhakathācariyehi cakkavattisuttatthavaṇṇanāyaṃ ‘‘kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā’’ti imissā pāḷiyā atthavivaraṇe ‘‘tāpasapabbajjaṃ pabbajantāpi hi paṭhamaṃ kesamassuṃ ohārenti, tato paṭṭhāya parūḷhakese [Pg.26] bandhitvā vivaranti, tena vuttaṃ kesamassuṃ ohāretvā’’ti evaṃ attho saṃvaṇṇito. དིཀྵ་ནི་སྐྲ་བྲེག་པ་དང་། ཉེ་བར་བཀྲི་བ། ངེས་པ། བརྟུལ་ཞུགས། ལུང་སྟོན་པ་ལའོ། །དིཀྵའི་དབྱིངས་ནི་སྐྲ་བྲེག་པ་དང་། ཉེ་བར་བཀྲི་བ། ངེས་པ། བརྟུལ་ཞུགས། ལུང་སྟོན་པ་རྣམས་ལ་འཇུག་གོ། །སྐྲ་བྲེག་པར་བྱེད། བྲེགས་པ་ནི་མགོ་རེག་གོ། །འདིར་དོགས་པ་ཡོད་དེ། ཀྱེ་མ་ཤར་བྷངྒའི་སྐྱེས་རབས་ལས། “ཡུན་རིང་དུ་དིཀྵི་ཏ་བྱས་པའི་དྲང་སྲོང་རྣམས་ཀྱི་དྲི་ནི། ལུས་ལས་བྱུང་སྟེ་རླུང་གིས་འཁྱེར་རོ།”ཞེས་པའི་གནས་འདིར། འགྲེལ་བཤད་མཁན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་“ཡུན་རིང་དུ་དིཀྵི་ཏ་བྱས་པ་ནི་ཡུན་རིང་དུ་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །དེར་“ཡུན་རིང་དུ་མགོ་རེག་བྱས་པ་”ཞེས་མ་གསུངས་སོ། །དེ་ལྟ་ན་ཅིའི་ཕྱིར་འདིར་“དིཀྵའི་དབྱིངས་ནི་སྐྲ་བྲེག་པ་ལ་བཤད་པ་”ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། བདེན་ཏེ། དེར་ནི་དིཀྵི་ཏའི་སྒྲ་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ལ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་“ཡུན་རིང་དུ་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་”ཞེས་གསུངས་ཀྱི། དབྱིངས་ཀྱི་དོན་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་མ་ཡིན་ནོ། །འདིར་ནི་དབྱིངས་ཀྱི་དོན་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་སྐྲ་བྲེག་པ་ལ་བཤད་དོ། །དཀའ་ཐུབ་པ་རྣམས་ནི་སྐྲ་བྲེག་པའི་དོན་སྟོན་པའི་དིཀྵི་ཏའི་སྒྲས་བརྗོད་པར་རིགས་སོ། །དེ་ལྟར་ཡང་འགྲེལ་བཤད་མཁན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་མདོའི་འགྲེལ་བར། “སྐྲ་དང་ཁ་སྤུ་བྲེགས་ནས་ཆོས་གོས་བགོས་ཏེ་”ཞེས་པའི་ལུང་འདིའི་དོན་བཤད་པ་ན། “དཀའ་ཐུབ་པའི་རབ་བྱུང་བྱེད་པ་རྣམས་ཀྱང་ཐོག་མར་སྐྲ་དང་ཁ་སྤུ་བྲེག་པར་བྱེད་ལ། དེ་ནས་བཟུང་སྐྲ་རིང་པོར་སྐྱེས་པ་བཅིངས་ཏེ་གནས་པས། དེའི་ཕྱིར་སྐྲ་དང་ཁ་སྤུ་བྲེགས་ནས་ཞེས་གསུངས་སོ།”ཞེས་དོན་དེ་ལྟར་བཤད་པའི་ཕྱིར་རོ། Ikkha dassanaṅkesu. Ikkhati, upekkhati, apekkhati. Upekkhā, apekkhā, paccavekkhaṇā. Kakāralope ‘‘upekhā, apekhā, upasampadāpekho’’ti rūpāni bhavanti. ཨིཀྵ་ནི་ལྟ་བ་དང་རྟགས་ལའོ། །ལྟའོ། །བཏང་སྙོམས་སུ་འཇོག །རེ་བའམ་ལྟའོ། །བཏང་སྙོམས། རེ་བའམ་ལྟ་བ། སོ་སོར་རྟོག་པའོ། །ཀ་ཡིག་བསྡུས་པ་ལས་“ཨུ་པེ་ཁཱ། ཨ་པེ་ཁཱ། ཨུ་པ་སམ་པ་དཱ་པེ་ཁོ”་ཞེས་པའི་གཟུགས་སུ་འགྱུར་རོ། Dukkha hiṃsāgatīsu. Dakkhati. Dakkhako. དུཀྵ་ནི་འཚེ་བ་དང་འགྲོ་བ་ལའོ། །འཚེ་བར་བྱེད། འཚེ་བྱེད་དོ། Cikkha cakkha viyattiyaṃ vācāyaṃ. Cikkhati, ācikkhati, abbhācikkhati. Ācikkhako. Cakkhati, cakkhu. Ettha cakkhūti cakkhatīti cakkhu, samavisamaṃ abhibyattaṃ vadantaṃ viya hotīti attho. Atha vā ‘‘sūpaṃ cakkhati, madhuṃ cakkhatī’’tiādīsu viya yasmā assādatthopi cakkhusaddo bhavati, tasmā ‘‘cakkhati viññāṇādhiṭṭhitaṃ rūpaṃ assādentaṃ viya hotī’’ti assādatthopi gahetabbo. ‘‘Cakkhuṃ kho māgaṇḍiyaṃ rūpārāmaṃ rūparataṃ rūpasammudita’’nti hi vuttaṃ. Satipi sotādīnaṃ saddārāmatādibhāve nirūḷhattā nayane eva cakkhusaddo pavattati paṅkajādisaddā viya padumādīsu. ཙིཀྵ་དང་ཙཀྵ་ནི་གསལ་བའི་ངག་ལའོ། །སྨྲའོ། །ཀུན་ཏུ་སྨྲའོ། །སྐུར་བ་འདེབས་སོ། །སྟོན་པ་པོའམ་སྨྲ་བ་པོའོ། །སྨྲའོ། །མིག་གོ། །འདིར་མིག་ (cakkhu) ཞེས་པ་ནི་སྨྲ་བར་བྱེད་པས་ན་མིག་སྟེ། མཐོ་དམན་དང་བཟང་ངན་གསལ་བར་སྨྲ་བ་ལྟ་བུར་གྱུར་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཡང་ན། “ཚོད་མ་ལ་མྱོང་བར་བྱེད། སྦྲང་རྩི་ལ་མྱོང་བར་བྱེད་”ཅེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལྟར། མིག་གི་སྒྲ་ནི་མྱོང་བའི་དོན་ལའང་འཇུག་པའི་ཕྱིར། “རྣམ་པར་ཤེས་པས་ཟིན་པའི་གཟུགས་ལ་མྱོང་བར་བྱེད་པ་ལྟ་བུར་གྱུར་པས་ན་མིག་གོ།”ཞེས་མྱོང་བའི་དོན་དུའང་གཟུང་བར་བྱའོ། །ཇི་སྐད་དུ། “མཱ་གཎྜི་ཡ། མིག་ནི་གཟུགས་ལ་དགའ་བ། གཟུགས་ལ་རྩེ་བ། གཟུགས་ཀྱིས་ཚིམ་པའོ།”ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། །རྣ་བ་ལ་སོགས་པ་སྒྲ་ལ་དགའ་བ་ལ་སོགས་པ་ཡོད་ཀྱང་། གྲགས་ཆེ་བའི་དབང་གིས་མིག་ཁོ་ན་ལ་མིག་གི་སྒྲ་འཇུག་སྟེ། དཔེར་ན་འདམ་སྐྱེས་ལ་སོགས་པའི་སྒྲ་པདྨ་ལ་སོགས་པ་ཁོ་ན་ལ་འཇུག་པ་བཞིན་ནོ། Cakkha’kkhi nayanaṃ, locanaṃ diṭṭhi dassanaṃ; Pekkhanaṃ acchi pamhaṃ tu, ‘‘pakhuma’’nti pavuccati. ཙཀྵུ་དང་། ཨཀྵི། ནཡ་ན། ལོ་ཙ་ན། དིཊྛི། དསྶ་ན། །པེཀྵ་ན། ཨཙྪི། རྫི་མ་ལ་ནི་“པ་ཁུ་མ་”ཞེས་བརྗོད་དོ། Etā rukkhādikā cakkhapariyantā ‘‘attanobhāsā’’ti saddasatthavidū vadanti. རུཀྵ་ནས་བཟུང་ཙཀྵའི་མཐར་ཐུག་པའི་བྱ་ཚིག་འདི་དག་ནི་བདག་གི་ཚིག་ (ātmanepada) ཡིན་པར་སྒྲ་རིག་པ་རྣམས་ཀྱིས་གསུངས་སོ། Khakārantadhāturūpāni. ཁ་ཡིག་གི་མཐའ་ཅན་གྱི་དབྱིངས་ཀྱི་གཟུགས་རྣམས་སོ། Gakārantadhātu ག་ཡིག་གི་མཐའ་ཅན་གྱི་དབྱིངས་རྣམས་སོ། Gu karīsussagge. Karīsussaggo vaccakaraṇaṃ. Gavati. Ge sadde. Gāyati. Gītaṃ. གུ་ནི་བཤང་བ་འདོར་བ་ལའོ། །བཤང་བ་འདོར་བ་ནི་བཤང་ལམ་ནས་གཏོང་བའོ། །འདོར་བར་བྱེད་དོ། །གེ་ནི་སྒྲ་ལའོ། །གླུ་ལེན་པར་བྱེད། གླུ་བླངས་པའོ། Vagga [Pg.27] gatiyaṃ. Vaggati. Vaggo, vaggitaṃ. Ettha samudāyavasena vagganaṃ pavattanaṃ vaggo. Vaggitanti gamanaṃ. Tathā hi nāgapetavatthuaṭṭhakathāyaṃ ‘‘yo so majjhe assatarīrathena catubbhi yuttena suvaggitena. Amhākaṃ putto ahu majjhimo so, amaccharī dānapatī virocatī’’ti imissā pāḷiyā atthaṃ vadantehi ‘‘suvaggitenāti sundaragamanenā’’ti. Kiñci bhiyyo kriyāpadampi ca diṭṭhaṃ ‘‘dhunanti vagganti pavattanti cambare’’ti. བགྒ་ནི་འགྲོ་བ་ལའོ། །འགྲོ་བར་བྱེད་དོ། །སྡེའམ་ཚོགས། འགྲོ་བའོ། །འདིར་ཚོགས་པའི་དབང་གིས་འཇུག་ཅིང་རྒྱུ་བས་ན་“བགྒ་”སྟེ་སྡེའོ། །བགྒི་ཏ་ཞེས་པ་ནི་འགྲོ་བའོ། །དེ་ལྟར་ཡང་ཀླུའི་ཡི་དྭགས་ཀྱི་གཏམ་གྱི་འགྲེལ་བར། “གང་ཞིག་དབུས་ན་དྲེལ་གྱི་ཤིང་རྟ་བཞི་སྦྱར་ཞིང་ལེགས་པར་བགྒི་ཏ་བྱས་པ་ལ་བཞོན་པ་དེ་ནི། ང་ཚོའི་བུ་འབྲིང་པོ་དེ་ཡིན་ཏེ། སེར་སྣ་མེད་པའི་སྦྱིན་བདག་ཆེན་པོ་གསལ་བར་བྱེད་དོ།”ཞེས་པའི་ལུང་འདིའི་དོན་བཤད་པ་ན། “ལེགས་པར་བགྒི་ཏ་བྱས་པ་ནི་ལེགས་པར་འགྲོ་བའོ།”ཞེས་གསུངས་སོ། །བྱ་ཚིག་གཞན་ཡང་མཐོང་སྟེ། “ནམ་མཁའ་ལ་སྤྲུགས་ཤིང་འགྲོ་ཞིང་རྒྱུ་བར་བྱེད་དོ།”ཞེས་པ་ལྟ་བུའོ། Ragi lagi agi vagi magi igi rigi ligi tagi sagi gamane ca. Cakāro gatipekkhako. Raṅgati. Raṅgo. Laṅgati. Laṅgo, laṅgī. Aṅgati, aṅgeti. Aṅgo, samaṅgī, samaṅgitā, aṅgaṃ, aṅgaṇaṃ. Vaṅgati. Vaṅgo. Maṅgati. Maṅgo, upaṅgo, maṅgalaṃ. Iṅgati. Iṅgitaṃ. Riṅgati. Riṅganaṃ. Liṅgati. Liṅganaṃ. Ulliṅgati, ulliṅganaṃ. Taṅgati. Taṅganaṃ. Saṅgati. Saṅganaṃ. Tattha aṅganti yesaṃ kesañci vatthūnaṃ avayavo, sarīrampi kāraṇampi ca vuccati. Aṅgaṇanti katthaci kilesā vuccanti ‘‘rāgo aṅgaṇa’’ntiādīsu. Rāgādayo hi aṅganti etehi taṃsamaṅgipuggalā nihīnabhāvaṃ gacchantīti ‘‘aṅgaṇānī’’ti vuccanti. Katthaci malaṃ vā paṅko vā ‘‘tasseva rajassa vā aṅgaṇassa vā pahānāya vāyamatī’’tiādīsu. Añjati makkhetīti hi aṅgaṇaṃ, malādi. Katthaci tathārūpo vivaṭappadeso ‘‘cetiyaṅgaṇaṃ, bodhiyaṅgaṇa’’ntiādīsu. Añjati tattha ṭhitaṃ atisundaratāya abhibyañjetīti hi aṅgaṇaṃ, vivaṭo bhūmippadeso. Iccevaṃ – རགི། ལགི། ཨགི། བགི། མགི། ཨིགི། རིགི། ལིགི། ཏགི། སགི། རྣམས་ནི་འགྲོ་བ་ལའོ། །ཅ་ཡིག་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་བསྡུ་བའི་ཕྱིར་རོ། །རངྒ་ཏི། རངྒ། ལངྒ་ཏི། ལངྒ། ལངྒཱི། ཨངྒ་ཏི། ཨངྒེ་ཏི། ཨངྒ། ས་མངྒཱི། ས་མངྒི་ཏཱ། ཨངྒ། ཨངྒ་ཎ། བངྒ་ཏི། བངྒ། མངྒ་ཏི། མངྒ། ཨུ་པངྒ། མངྒ་ལ། ཨིངྒ་ཏི། ཨིངྒི་ཏ། རིངྒ་ཏི། རིངྒ་ན། ལིངྒ་ཏི། ལིངྒ་ན། ཨུལླིངྒ་ཏི། ཨུལླིངྒ་ན། ཏངྒ་ཏི། ཏངྒ་ན། སངྒ་ཏི། སངྒ་ནའོ། །དེ་ལ་ཨངྒ་ (ཡན་ལག་) ཞེས་པ་ནི་དངོས་པོ་གང་རུང་གི་ཆ་ཤས་དང་། ལུས་དང་། རྒྱུ་ལའང་བརྗོད་དོ། །ཨངྒ་ཎ་ཞེས་པ་ནི་སྐབས་འགར་ཉོན་མོངས་པ་ལ་བརྗོད་དེ། “འདོད་ཆགས་ནི་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པའོ།”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལྟ་བུའོ། །འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་ནི་འགྲོ་བར་བྱེད་པ་སྟེ། འདི་དག་གིས་དེ་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་རྣམས་དམན་པའི་གནས་སུ་འགྲོ་བར་བྱེད་པས་ན་“ཨངྒ་ཎ་”ཞེས་བྱའོ། །སྐབས་འགར་རྡུལ་ལམ་འདམ་ལ་སྟེ། “རྡུལ་ལམ་དྲི་མ་དེ་ཉིད་སྤོང་བའི་ཕྱིར་བརྩོན་པར་བྱེད་དོ།”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལྟ་བུའོ། །བྱུག་པར་བྱེད་པའམ་སྐུད་པར་བྱེད་པས་ན་ཨངྒ་ཎ་སྟེ། དྲི་མ་ལ་སོགས་པའོ། །སྐབས་འགར་དེ་ལྟ་བུའི་ས་ཕྱོགས་ཡངས་པོ་ལ་སྟེ། “མཆོད་རྟེན་གྱི་ར་བ། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ར་བ།”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལྟ་བུའོ། །དེར་གནས་པ་རྣམས་ཤིན་ཏུ་མཛེས་པར་གསལ་བར་བྱེད་པས་ན་ཨངྒ་ཎ་སྟེ། ས་ཕྱོགས་ཡངས་པོའོ། །དེ་ལྟར་ན། Rāgādīsu kilesesu, paṅke kāyamalamhi ca; Vivaṭe bhūmibhāge ca, ‘‘aṅgaṇa’’nti ravo gato. “འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་ཉོན་མོངས་དང་། །འདམ་དང་ལུས་ཀྱི་དྲི་མ་དང་། །ཡངས་པའི་ས་ཕྱོགས་ཉིད་ལ་ཡང་། །ཨངྒ་ཎ་ཞེས་སྒྲ་རུ་གྲགས།”ཞེས་སོ། Yugi [Pg.28] jugi vajjane. Yuṅgati. Juṅgati. ཡུགི། ཇུགི། རྣམས་ནི་སྤོང་བ་ལའོ། །སྤོང་བར་བྱེད་དོ། Ragi saṅkāyaṃ. Raṅgati. རགི། ནི་ཐེ་ཚོམ་མམ་དོགས་པ་ལའོ། །ཐེ་ཚོམ་ཟའོ། Laga saṅgeca. Ca kāro anantaravuttāpekkhako. Lagati. Ca jato na hoti laganaṃ. Baḷise laggo. ལག། ནི་ཆགས་པ་ལའོ། །ཅ་ཡིག་ནི་གོང་དུ་བཤད་པའི་དོན་བསྡུ་བའི་ཕྱིར་རོ། །ལག་ཏི། འབྲེལ་བའམ་ཆགས་པར་མི་འགྱུར་བའོ། །ཉ་ཀཱུ་ལ་ཐོགས་པའོ། Thagaṃ saṃvaraṇe. Thagati. ཐག། ནི་སྡོམ་པའམ་སྒྲིབ་པ་ལའོ། །སྡོམ་པར་བྱེད་དོ། Agga kuṭilagatiyaṃ. Aggatīti aggi, kuṭilaṃ gacchatīti attho. ཨགྒ་ནི་གྱ་གྱུར་འགྲོ་བ་ལའོ། །གྱ་གྱུར་འགྲོ་བས་ན་མེ་ (aggi) སྟེ། གྱ་གྱུར་འགྲོ་བའི་དོན་ནོ། Aggi dhūmasikho joti, jātavedo sikhī gini; Aggini bhāṇumā tejo, pāvako tivako’nalo. མེ་དང་། དུ་བའི་གཙུག་ཕུད། འོད་བྱེད། སྐྱེ་བ་རིག་པ། གཙུག་ཕུད་ཅན། གི་ནི། །ཨགྒི་ནི། འོད་ལྡན། གཟི་བརྗིད། དག་བྱེད། ཏི་བཱ་ཀ། ཨ་ན་ལའོ། Hutāsano dhūmaketu, vessānaro ca accimā; Ghatāsano vāyusakho, dahano kaṇhavattani. སྦྱིན་སྲེག་ཟ་བ། དུ་བའི་ཏོག སྐྱེ་དགུའི་བདག་པོ། འོད་ཟེར་ཅན། །མར་ཟ་བ། རླུང་གི་གྲོགས། སྲེག་བྱེད། ལམ་ནག་ཅན་ནོ། Etā guādikā aggapariyantā ‘‘parassabhāsā’’ti saddasatthavidū vadanti. གུ་ནས་བཟུང་ཨགྒའི་མཐར་ཐུག་པའི་བྱ་ཚིག་འདི་དག་ནི་གཞན་གྱི་☉ཚིག་ (parasmaipada) ཡིན་པར་སྒྲ་རིག་པ་རྣམས་ཀྱིས་གསུངས་སོ། Gā gatiyaṃ. Gāti. གཱ་ནི་འགྲོ་བ་ལའོ། །འགྲོ་བར་བྱེད་དོ། Gu sadde. Gavati. གུ་ནི་སྒྲ་ལའོ། །སྒྲ་འབྱིན་པར་བྱེད་དོ། Gu uggame. Uggamo uggamanaṃ pākaṭatā. Gavati. Saddasatthavidū panimāsaṃ ‘‘gāte gavate’’ti attanobhāsattaṃ vadanti. གུ་ནི་འབྱུང་བའམ་གསལ་བ་ལའོ། །འབྱུང་བ་ནི་མངོན་དུ་འགྱུར་བ་དང་གསལ་བར་འགྱུར་བའོ། །འབྱུང་བར་བྱེད་དོ། །སྒྲ་རིག་པ་རྣམས་ཀྱིས་ནི་འདི་དག་ལ་“གཱ་ཏེ། གཱ་བ་ཏེ།”ཞེས་བདག་གི་ཚིག་ (ātmanepada) ཏུ་སྨྲའོ། Gakārantadhāturūpāni. ག་ཡིག་གི་མཐའ་ཅན་གྱི་དབྱིངས་ཀྱི་གཟུགས་རྣམས་སོ། Ghakārantadhātu གྷ་ཡིག་གི་མཐའ་ཅན་གྱི་དབྱིངས་རྣམས་སོ། Ghā gandhopādāne. Ghāti. Ghānaṃ. Gandhaṃ ghatvā. Atrāyaṃ pāḷi ‘‘gandhaṃ ghatvā sati muṭṭhā’’ti. Etissā pana divādigaṇaṃ pattāya ‘‘ghāyati ghāyitvā’’ti rūpāni bhavanti. གྷཱ་ནི་དྲི་འཛིན་པ་ལའོ། །དྲི་འཛིན་པར་བྱེད་དོ། །སྣའོ། །དྲི་བསྣམས་ནས། །འདིར་ལུང་ནི། “དྲི་བསྣམས་ནས་དྲན་པ་ཉམས་སོ།”ཞེས་པའོ། །འདི་ཉིད་དི་བཱ་དིའི་སྡེར་གཏོགས་པ་ལས་“གྷཱ་ཡ་ཏི། གྷཱ་ཡི་ཏྭཱ།”ཞེས་པའི་གཟུགས་སུ་འགྱུར་རོ། Ghu [Pg.29] abhigamane. Abhigamanaṃ adhigamanaṃ. Ghoti. གྷུ་ནི་མངོན་དུ་འགྲོ་བའམ་རྟོགས་པ་ལའོ། །མངོན་དུ་འགྲོ་བ་ནི་རྟོགས་པའམ་ཐོབ་པའོ། །མངོན་དུ་འགྲོ་བར་བྱེད་དོ། Jaggha hasane. Jagghati, sañjagghati. Sañjagghittho mayā saha. Jagghitumpi na sobhati. Jagghitvā. ཇགྒྷ་ནི་དགོད་པ་ལའོ། །དགོད་པར་བྱེད། ཀུན་ཏུ་དགོད་པར་བྱེད་དོ། །ང་དང་ལྷན་ཅིག་ཀུན་ཏུ་བགད་དོ། །དགོད་པར་བྱེད་པའང་མི་མཛེས་སོ། །བགད་ནས་སོ། Taggha pālane. Tagghati. ཏགྒྷ་ནི་སྐྱོང་བ་ལའོ། །སྐྱོང་བར་བྱེད་དོ། Sighi āghāne. Āghānaṃ ghānena gandhānubhavanaṃ. Siṅghati, upasiṅghati. Upasiṅghitvā. Ārā siṅghāmi vārijaṃ. Etā ‘‘parassabhāsā’’ti saddasatthavidū vadanti. སིགྷི (sighi) ནི་སྣོམ་པ་ལའོ། སྣོམ་པ་ནི་སྣས་དྲི་ཉམས་སུ་མྱོང་བའོ། སིངྒྷཏི། ཨུཔསིངྒྷཏི། ཨུཔསིངྒྷིཏྭཱ། རྒྱང་རིང་པོ་ནས་ངས་ཆུ་སྐྱེས་ (པདྨ་) ལ་སྣོམ་མོ། འདི་དག་ནི་ "གཞན་གྱི་ཚིག" (པརསྨཻཔད) ཅེས་སྒྲ་རིག་པ་རྣམས་སྨྲའོ། Ghu sadde. Ghoti, ghavati. གྷུ (ghu) ནི་སྒྲ་ལའོ། གྷོཏི། གྷཝཏི། Raghi laghi gatyakkhepe. Gatyakkhepo gatiyā akkhepo. Raṅghati, laṅghati, ullaṅghati. Laṅghitā, ullaṅghikāpīti, laṅghitvā. རགྷི (raghi) དང་ ལགྷི (laghi) ནི་འགྲོ་བ་འཕེན་པ་ལའོ། འགྲོ་བ་འཕེན་པ་ནི་འགྲོ་བ་འགོག་པའོ། རངྒྷཏི། ལངྒྷཏི། ཨུལླངྒྷཏི། ལངྒྷིཏཱ། ཨུལླངྒྷིཀཱ་པཱིཏི། ལངྒྷིཏྭཱ། Maghi ketave ca. Cakāro pubbatthāpekkho. Maṅghati. མགྷི (maghi) ནི་གཡོ་སྒྱུ་ལའང་ངོ། ཙ་ཡིག་ནི་སྔ་མའི་དོན་ལ་ལྟོས་པའོ། མངྒྷཏི། Rāgha lāgha sāmatthiye. Rāghati. Lāghati. རཱགྷ (rāgha) དང་ ལཱགྷ (lāgha) ནི་ནུས་པ་ལའོ། རཱགྷཏི། ལཱགྷཏི། Dāgha āyāse ca. Āyāso kilamanaṃ. Cakāro sāmatthiyāpekkhako. Dāghati. Nidāgho. དཱགྷ (dāgha) ནི་ངལ་བ་ལའང་ངོ། ངལ་བ་ནི་དུབ་པའོ། ཙ་ཡིག་ནི་ནུས་པའི་དོན་ལ་ལྟོས་པའོ། དཱགྷཏི། ནིདཱགྷོ། Silāgha katthane. Katthanaṃ pasaṃsanaṃ. Silāghati. Silāghā. Buddhassa silāghate. Silāghitvā. ‘‘Attanobhāsā’’ti saddasatthavidū vadanti. སིལཱགྷ (silāgha) ནི་བསྔགས་པ་ལའོ། བསྔགས་པ་ནི་བསྟོད་པའོ། སིལཱགྷཏི། སིལཱགྷཱ། སངས་རྒྱས་ལ་བསྟོད་དོ། སིལཱགྷིཏྭཱ། "བདག་གི་ཚིག" (ཨཱཏྨནེཔད) ཅེས་སྒྲ་རིག་པ་རྣམས་སྨྲའོ། Gha kārantadhāturūpāni. གྷ་མཐའ་ཅན་གྱི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྣམ་པའོ། Iti bhūvādāgaṇe kavaggantadhāturūpāni དེ་ལྟར་སྐྱེ་སོགས་ཀྱི་སྡེ་ཚན་ལས་ཀ་སྡེའི་མཐའ་ཅན་གྱི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྣམ་པ་རྣམས། Samattāni. རྫོགས་སོ། Cakārantadhātu ཙ་ཡིག་མཐའ་ཅན་གྱི་བྱ་བའི་ཚིག Idāni [Pg.30] cavaggantadhāturūpāni vuccante – ད་ནི་ཙ་སྡེའི་མཐའ་ཅན་གྱི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྣམ་པ་རྣམས་བཤད་པར་བྱ་སྟེ། Suca soke. Socati. Soko, socanā, socaṃ, socanto, socantī, socantaṃ kulaṃ, socitvā. སུཙ (suca) ནི་མྱ་ངན་ལའོ། སོཙཏི། སོཀོ། སོཙནཱ། སོཙཾ། སོཙནྟོ། སོཙནྟཱི། སོཙནྟཾ ཀུལཾ། སོཙིཏྭཱ། Kuca sadde tāre. Tārasaddo accuccasaddo. Kocati. Uccasaddaṃ karotīti attho. ཀུཙ (kuca) ནི་སྒྲ་མཐོན་པོ་ལའོ། ཏཱ་ར་ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཤིན་ཏུ་མཐོ་བའི་སྒྲའོ། ཀོཙཏི། སྒྲ་མཐོན་པོ་བྱེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། Kuñca koṭilla’ppībhāvesu. Kuñcati. Kuñcikā, kuñcitakeso. Kuñcitvā. ཀུཉྩ (kuñca) ནི་གྱ་གྱུ་དང་ཉུང་ངུར་འགྱུར་བ་ལའོ། ཀུཉྩཏི། ཀུཉྩིཀཱ། ཀུཉྩིཏཀེསོ། ཀུཉྩིཏྭཱ། Luñca apanayane. Luñcati. Luñcako, luñcituṃ, luñcitvā. ལུཉྩ (luñca) ནི་འབལ་བ་ལའོ། ལུཉྩཏི། ལུཉྩཀོ། ལུཉྩིཏུཾ། ལུཉྩིཏྭཱ། Añcu gatipūjanāsu. Maggaṃ añcati. Buddhaṃ añcati. Uddhaṃ anuggantvā tiriyaṃ añcitoti tiracchāno. Kaṭukañcukatā. ཨཉྩུ (añcu) ནི་འགྲོ་བ་དང་མཆོད་པ་ལའོ། ལམ་ལ་འགྲོའོ། སངས་རྒྱས་ལ་མཆོད་དོ། གྱེན་དུ་མི་འགྲོ་བར་ཐད་ཀར་འགྲོ་བས་ན་དུད་འགྲོའོ། སེར་སྣ་ཆེན་པོའོ། Vañcu cañcu tañcu gatiyaṃ. Vañcati. Cañcati. Tañcati. Mañcati. Santi pādā avañcanā. Avañcanāti vañcituṃ gantuṃ asamatthā. ཝཉྩུ (vañcu)། ཙཉྩུ (cañcu)། ཏཉྩུ (tañcu) རྣམས་ནི་འགྲོ་བ་ལའོ། ཝཉྩཏི། ཙཉྩཏི། ཏཉྩཏི། མཉྩཏི། རྐང་པ་རྣམས་ཡོད་ཀྱང་མི་འགྲོའོ། མི་འགྲོ་བ་ཞེས་པ་ནི་འགྲོ་བར་མི་ནུས་པའོ། Gucu gaṇecu theyyakaraṇe. Thenanaṃ theyyaṃ, corikā. Tassa kriyā theyyakaraṇaṃ. Gocati. Gaṇecati. གུཙུ (gucu) དང་ གཎེཙུ (gaṇecu) ནི་བརྐུ་བ་ལའོ། བརྐུ་བ་ནི་མ་བྱིན་པར་ལེན་པའམ་རྐུ་བའོ། དེའི་བྱ་བ་ནི་བརྐུ་བ་བྱེད་པའོ། གོཙཏི། གཎེཙཏི། Acca pūjāyaṃ accati. Brahmāsurasuraccito. ཨཙྩ (acca) ནི་མཆོད་པ་ལའོ། ཨཙྩཏི། ཚངས་པ་དང་ལྷ་མ་ཡིན་དང་ལྷས་མཆོད་པའོ། Tacca hiṃsāyaṃ. Taccati. ཏཙྩ (tacca) ནི་འཚེ་བ་ལའོ། ཏཙྩཏི། Cacca jacca paribhāsanavajjanesu. Caccati. Jaccati. ཙཙྩ (cacca) དང་ ཛཙྩ (jacca) ནི་སྨོད་པ་དང་སྤོང་བ་ལའོ། ཙཙྩཏི། ཛཙྩཏི། Kuca saṃpaccanakoṭillapaṭikkamavilekhanesu. Kucati, saṅkucati. Saṅkoco. ཀུཙ (kuca) ནི་འགལ་བ་དང་། གྱ་གྱུ་དང་། ཕྱིར་ལྡོག་པ་དང་། འབྲི་བ་ལའོ། ཀུཙཏི། སངྐུཙཏི། སངྐོཙོ། Taca saṃvaraṇe. Saṃvaraṇaṃ rakkhaṇaṃ. Tacati. Taco. ཏཙ (taca) ནི་སྡོམ་པ་ལའོ། སྡོམ་པ་ནི་སྲུང་བའོ། ཏཙཏི། ཏཙོ། Dica [Pg.31] thutiyaṃ. Dicati. དིཙ (dica) ནི་བསྟོད་པ་ལའོ། དིཙཏི། Kuca saṅkocane. Kocati, saṅkocati. Saṅkoco. ཀུཙ (kuca) ནི་བསྐུམ་པ་ལའོ། ཀོཙཏི། སངྐུཙཏི། སངྐོཙོ། Byāca byājikaraṇe. Byājikaraṇaṃ byājikriyā. Byācati. བྱཱཙ (byāca) ནི་གཡོ་ཐབས་བྱེད་པ་ལའོ། གཡོ་ཐབས་བྱེད་པ་ནི་གཡོ་སྒྱུའི་བྱ་བའོ། བྱཱཙཏི། Vaca viyattiyaṃ vācāyaṃ. Viyattassa esā viyatti, tissaṃ viyattiyaṃ vācāyaṃ, viyattāyaṃ vācāyanti adhippāyo. Viyattassa hi vadato puggalassa vasena vācā viyattā nāma vuccati. Yathā pana kucchisaddatiracchānagatādisaddo ‘‘abyattasaddo’’ti vuccati, na evaṃ vacanasaṅkhāto saddo ‘‘abyattasaddo’’ti vuccati viññātatthattā. ‘‘Vatti, vacati, vacanti. Vacasi’’ iccādīni suddhakattupadāni. ‘‘Vāceti, vācenti’’ iccādīni hetukattupadāni. ‘‘Atthābhisamayā dhīro, paṇḍitoti pavuccati. Vuccanti. Santo sappurisā loke, devadhammāti vuccare’’ iccādīni kammapadāni. Garū pana vakārassa ukārādesavasena ‘‘uttaṃ uccate uccante’’tiādīni icchanti, tāni sāsane appasiddhāni, sakkaṭabhāsānulomāni. Sāsanasmiñhi rakārāgamavisaye nipubbasseva vacassa vassa ukārādeso siddho ‘‘nirutti, niruttaṃ, nerutta’’nti. Vacanaṃ, vācā, vaco, vacī, vuttaṃ, pavuttaṃ, vuccamānaṃ, adhivacanaṃ, vattabbaṃ, vacanīyaṃ, imāni nāmikapadāni. Vattuṃ, vattave, vatvā, vatvāna, imāni tumantādīni ‘‘parassabhāsā’’ti saddasatthavidū vadanti. ཝཙ (vaca) ནི་གསལ་བའི་ངག་ལའོ། གསལ་པོ་ཉིད་ནི་གསལ་བ་སྟེ། གསལ་བའི་ངག་དེ་ལ་ཞེས་པ་ནི་དགོངས་པའོ། གསལ་པོར་སྨྲ་བའི་གང་ཟག་གི་དབང་གིས་ངག་ནི་གསལ་བ་ཞེས་བྱའོ། འོན་ཀྱང་ཇི་ལྟར་ངན་པའི་སྒྲ་དང་དུད་འགྲོ་ལ་སོགས་པའི་སྒྲ་ནི་ "མི་གསལ་བའི་སྒྲ" ཞེས་བྱ་ལ། སྨྲ་བར་གཏོགས་པའི་སྒྲ་ནི་དོན་རྟོགས་པའི་ཕྱིར་ "མི་གསལ་བའི་སྒྲ" ཞེས་དེ་ལྟར་མི་བྱའོ། "ཝཏྟི། ཝཙཏི། ཝཙནྟི། ཝཙསི" ལ་སོགས་པ་འདི་དག་ནི་བྱེད་པ་པོ་རྐྱང་པའི་ཚིག་གོ། "ཝཱཙེཏི། ཝཱཙེནྟི" ལ་སོགས་པ་འདི་དག་ནི་རྒྱུའི་བྱེད་པ་པོའི་ཚིག་གོ། "དོན་རྟོགས་པའི་ཕྱིར་ན་བརྟན་པོ་ལ། མཁས་པ་ཞེས་ནི་རབ་ཏུ་བརྗོད། བརྗོད་དོ། འཇིག་རྟེན་ན་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ལ། ལྷའི་ཆོས་ཅན་ཞེས་བརྗོད་དོ" ལ་སོགས་པ་འདི་དག་ནི་ལས་ཀྱི་ཚིག་གོ། བླ་མ་རྣམས་ནི་ཝ་ཡིག་གི་གནས་སུ་ཨུ་ཡིག་འགྱུར་བའི་དབང་གིས་ "ཨུཏྟཾ། ཨུཙྩཏེ། ཨུཙྩནྟེ" ལ་སོགས་པ་བཞེད་ཀྱང་། དེ་དག་ནི་བསྟན་པ་ལ་མ་གསུངས་ཤིང་ལེགས་སྦྱར་གྱི་སྐད་དང་མཐུན་པའོ། བསྟན་པ་ལ་ནི་ར་ཡིག་གི་བྱུང་བའི་སྐབས་སུ་ནི་སྔོན་འཇུག་གི་རྗེས་སུ་ཝཙ་ཡིག་གི་ཝ་ཡིག་ཨུ་ཡིག་ཏུ་འགྱུར་བ་གྲུབ་སྟེ། "ནིརུཏྟི། "ནིརུཏྟཾ། ནེརུཏྟཾ" ཞེས་པ་ལྟ་བུའོ། ཝཙནཾ། ཝཱཙཱ། ཝཙོ། ཝཙཱི། ཝུཏྟཾ། པཝུཏྟཾ། ཝུཙྩམཱནཾ། ཨདྷིཝཙནཾ། ཝཏྟབྦཾ། ཝཙནཱིཡཾ། འདི་དག་ནི་མིང་གི་ཚིག་རྣམས་སོ། ཝཏྟུཾ། ཝཏྟཝེ། ཝཏྭཱ། ཝཏྭཱན། འདི་དག་ནི་ཏུམ་གྱི་མཐའ་ཅན་ལ་སོགས་པ་སྟེ། "གཞན་གྱི་ཚིག" ཅེས་སྒྲ་རིག་པ་རྣམས་སྨྲའོ། Tattha vattīti vadati. Ākhyātapadañhetaṃ. Atthasaṃvaṇṇakehipi ‘‘vatti etāyāti vācā’’ti nibbacanamudāhaṭaṃ. Saddasatthe ca tādisaṃ ākhyātapadaṃ diṭṭhaṃ. Ettha paneke vadanti ‘‘vacati, vacantītiādīni kriyāpadarūpāni buddhavacane aṭṭhakathāṭīkāsu satthesu ca anāgatattā chaḍḍetabbānī’’ti. Tanna, yasmā sāsane ‘‘avaca, avaciṃsū’’ti suddhakattupadāni ca ‘‘vāceti, vācentī’’tiādīni hetukattupadāni ca dissanti, tasmā [Pg.32] buddhavacanādīsu anāgatānipi ‘‘vacati, vacantī’’tiādīni rūpāni gahetabbāni. Vaceyya, vuccatu, vucceyya. Sesaṃ sabbaṃ sabbattha vitthārato gahetabbaṃ. དེ་ལ་ ཝཏྟི ཞེས་པ་ནི་སྨྲའོ། འདི་ནི་བྱ་ཚིག་གི་ཚིག་གོ། དོན་འགྲེལ་བྱེད་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་ "འདིས་སྨྲ་བས་ན་ངག་གོ" ཞེས་ངེས་ཚིག་དྲངས་སོ། སྒྲའི་བསྟན་བཅོས་ལའང་དེ་ལྟ་བུའི་བྱ་ཚིག་མཐོང་ངོ། འདིར་ཁ་ཅིག་གིས་ "ཝཙཏི། ཝཙནྟི ལ་སོགས་པའི་བྱ་ཚིག་གི་རྣམ་པ་རྣམས་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བཀའ་དང་། འགྲེལ་པ། ཊཱིཀཱ། བསྟན་བཅོས་རྣམས་སུ་མ་བྱུང་བས་དོར་བར་བྱའོ" ཞེས་སྨྲའོ། དེ་ནི་མི་རིགས་ཏེ། གང་གི་ཕྱིར་བསྟན་པ་ལ་ "ཨཝཙ། ཨཝཙིཾསུ" ཞེས་པའི་བྱེད་པ་པོ་རྐྱང་པའི་ཚིག་དང་། "ཝཱཙེཏི། ཝཱཙེནྟི" ལ་སོགས་པའི་རྒྱུའི་བྱེད་པ་པོའི་ཚིག་རྣམས་མཐོང་བའི་ཕྱིར། དེས་ན་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བཀའ་ལ་སོགས་པར་མ་བྱུང་ཡང་ "ཝཙཏི། ཝཙནྟི" ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པ་རྣམས་བཟུང་བར་བྱའོ། ཝཙེཡྻ། ཝུཙྩཏུ། ཝུཙྩེཡྻ། ལྷག་མ་ཐམས་ཅད་ནི་ཐམས་ཅད་དུ་རྒྱས་པར་བཟུང་བར་བྱའོ། Parokkhārūpāni vadāma – vaca, vacu. Vace, vacittha. Vacaṃ, vacimha. Vacittha, vacire. Vacittho, vacivho. Vaciṃ, vacimhe. ལྐོག་གྱུར་གྱི་རྣམ་པ་རྣམས་བཤད་པར་བྱ་སྟེ། ཝཙ། ཝཙུ། ཝཙེ། ཝཙིཏྠ། ཝཙཾ། ཝཙིམྷ། ཝཙིཏྠ། ཝཙིརེ། ཝཙིཏྠོ། ཝཙིཝྷོ། ཝཙིཾ། ཝཙིམྷེ། Hiyyattanīrūpāni vadāma – avacā, avacū. Avaco, avacuttha. Avocaṃ, avacumha. Avacuttha, avacutthuṃ. Avacase, avacuvhaṃ. Avaciṃ, avacamhase. ཁ་སང་གི་རྣམ་པ་རྣམས་བཤད་པར་བྱ་སྟེ། ཨཝཙཱ། ཨཝཙཱུ། ཨཝཙོ། ཨཝཙུཏྠ། ཨཝོཙཾ། ཨཝཙུམྷ། ཨཝཙུཏྠ། ཨཝཙུཏྠུཾ། ཨཝཙསེ། ཨཝཙུཝྷཾ། ཨཝཙིཾ། ཨཝཙམྷསེ། Ajjatanīrūpāni vadāma – avaci, avocuṃ, avaciṃsu. Avoco, avocuttha. Avociṃ, avocumha. Avocā, avocu. Avacase, avocivaṃ. Avocaṃ, avocimhe. དེ་རིང་གི་རྣམ་པ་རྣམས་བཤད་པར་བྱ་སྟེ། ཨཝཙི། ཨཝོཙུཾ། ཨཝཙིཾསུ། ཨཝོཙོ། ཨཝོཙུཏྠ། ཨཝོཙིཾ། ཨཝོཙུམྷ། ཨཝོཙཱ། ཨཝོཙུ། ཨཝཙསེ། ཨཝོཙིཝཾ། ཨཝོཙཾ། ཨཝོཙིམྷེ། Bhavissantīrūpāni vadāma – vakkhati, vakkhanti. Vakkhasi, vakkhatha. Vakkhāmi, vakkhāma. Vakkhate, vakkhante. Vakkhase, vakkhavhe. Vakkhassaṃ vakkhamhe. མ་འོངས་པའི་རྣམ་པ་རྣམས་བཤད་པར་བྱ་སྟེ། ཝཀྑཏི། ཝཀྑནྟི། ཝཀྑསི། ཝཀྑཐ། ཝཀྑཱམི། ཝཀྑཱམ། ཝཀྑཏེ། ཝཀྑནྟེ། ཝཀྑསེ། ཝཀྑཝྷེ། ཝཀྑས྿ཾ། ཝཀྑམྷེ། Imesaṃ pana padānaṃ ‘‘kathessati, kathessantī’’tiādinā attho vattabbo. Vakkha roseti dhātussa ca ‘‘vakkhati, vakkhanti. Vakkhasī’’tiādīni vatvā avasāne uttamapurisekavacanaṭṭhāne ‘‘vakkhemī’’ti vattabbaṃ. Attho panimesaṃ ‘‘rosati, rosantī’’tiādinā vattabbo. Ayaṃ vacavakkhadhātūnaṃ bhavissantīvattamānāvasena rūpasaṃsandanānayo. Aparānipi vacadhātussa bhavissantī sahitāni rūpāni bhavanti – vakkhissati, vakkhissanti. Vakkhissasi, vakkhissatha. Vakkhissāmi, vakkhissāma. Vakkhissate, vakkhissante. Vakkhissase, vakkhissavhe. Vakkhissaṃ, vakkhissāmhe. ཚིག་འདི་དག་གི་དོན་ནི་ "བཤད་པར་འགྱུར། བཤད་པར་འགྱུར་རོ" ལ་སོགས་པས་བརྗོད་པར་བྱའོ། ཁྲོ་བའི་དོན་ཅན་གྱི་ ཝཀྑ (vakkha) བྱ་བའི་ཚིག་ལའང་ "ཝཀྑཏི། ཝཀྑནྟི། ཝཀྑསི" ལ་སོགས་པ་བརྗོད་ནས། མཐར་སྐྱེས་བུ་མཆོག་གི་གཅིག་ཚིག་གི་གནས་སུ་ "ཝཀྑེམི" ཞེས་བརྗོད་པར་བྱའོ། འདི་དག་གི་དོན་ནི་ "ཁྲོའོ། ཁྲོ་བར་བྱེད་དོ" ལ་སོགས་པས་བརྗོད་པར་བྱའོ། འདི་ནི་ ཝཙ དང་ ཝཀྑ བྱ་བའི་ཚིག་གཉིས་ཀྱི་མ་འོངས་པ་དང་ད་ལྟ་བའི་དབང་གིས་རྣམ་པ་སྦྱོར་བའི་ཚུལ་ལོ། ཝཙ བྱ་བའི་ཚིག་གི་མ་འོངས་པ་དང་བཅས་པའི་རྣམ་པ་གཞན་དག་ཀྱང་ཡོད་དེ། "ཝཀྑིས྿ཏི། ཝཀྑིས྿ནྟི། ཝཀྑིས྿སི། ཝཀྑིས྿ཐ། ཝཀྑིས྿ཱམི། ཝཀྑིས྿ཱམ། ཝཀྑིས྿ཏེ། ཝཀྑིས྿ནྟེ། ཝཀྑིས྿སེ། ཝཀྑིས྿ཝྷེ། ཝཀྑིས྿ཾ། ཝཀྑིས྿ཱམྷེ" ལྟ་བུའོ། Atrāyaṃ pāḷi – འདིར་ལུང་ནི། ‘‘Abhītakappe caritaṃ, ṭhapayitvā bhavābhave; Imamhi kappe caritaṃ, pavakkhissaṃ suṇohi me’’ti. "སྔོན་གྱི་བསྐལ་པའི་སྤྱོད་པ་དང་། སྲིད་པ་ཆེ་ཆུང་རྣམས་བཞག་ནས། བསྐལ་པ་འདི་ཡི་སྤྱོད་པ་ནི། ངས་བཤད་པར་བྱ་ཡིས་ང་ལ་ཉོན" ཞེས་པའོ། Gadratapañhepi [Pg.33] ‘‘rājā tumhehi saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā gahapati patirūpaṃ āsanaṃ ñatvā nisīdathāti vakkhissatī’’ti evamādiaṭṭhakathāpāṭho dissati, tasmāyeva edisī padamālā racitā. Vakkha roseti dhātussapi bhavissantīsahitāni rūpāni ‘‘vakkhissati, vakkhissantī’’tiādīni bhavanti. Attho panimesaṃ ‘‘rosissati, rosissantī’’tiādinā vattabbo. Ayaṃ vacavakkhadhātūnaṃ bhavissantīvaseneva rūpasaṃsandanānayo. གདྲཏ་པཉྷ་ (Gadratapañha) ལའང་ "རྒྱལ་པོས་ཁྱོད་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འཚམས་འདྲི་བྱས་ནས། ཁྱིམ་བདག་མཐུན་པའི་གདན་ཤེས་པར་བྱས་ཏེ་བཞུགས་ཤིག་ཅེས་སྨྲ་བར་འགྱུར་རོ" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་འགྲེལ་པའི་ཚིག་མཐོང་བས། དེའི་ཕྱིར་འདི་ལྟ་བུའི་ཚིག་གི་ཕྲེང་བ་བརྩམས་སོ། ཁྲོ་བའི་དོན་ཅན་གྱི་ ཝཀྑ (vakkha) བྱ་བའི་ཚིག་ལའང་མ་འོངས་པ་དང་བཅས་པའི་རྣམ་པ་ "ཝཀྑིས྿ཏི། ཝཀྑིས྿ནྟི" ལ་སོགས་པ་འབྱུང་ངོ། འདི་དག་གི་དོན་ནི་ "ཁྲོ་བར་འགྱུར། ཁྲོ་བར་འགྱུར་རོ" ལ་སོགས་པས་བརྗོད་པར་བྱའོ། འདི་ནི་ ཝཙ དང་ ཝཀྑ བྱ་བའི་ཚིག་གཉིས་ཀྱི་མ་འོངས་པའི་དབང་ཉིད་ཀྱིས་རྣམ་པ་སྦྱོར་བའི་ཚུལ་ལོ། Avacissā, vacissā, avacissaṃsu, vacissaṃsu. Sesaṃ sabbaṃ neyyaṃ. Idha pana vuttasaddassa atthuddhāraṃ vattabbampi avatvā upariyeva kathessāma ito ativiya vattabbaṭṭhānattā. ཨཝཙིས྿ཱ། ཝཙིས྿ཱ། ཨཝཙིས྿ཾསུ། ཝཙིས྿ཾསུ། ལྷག་མ་ཐམས་ཅད་ནི་ཤེས་པར་བྱའོ། འདིར་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་སྒྲའི་དོན་གྱི་ཆ་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཡིན་ཡང་མ་བཤད་པར། འདི་ལས་ལྷག་པར་བཤད་པར་བྱ་བའི་གནས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་གོང་དུ་བཤད་པར་བྱའོ། Cu cavane. Cavati. Kārite ‘‘cāvetī’’ti rūpaṃ. Devakāyā cuto. Cutaṃ padumaṃ. Cavituṃ, cavitvā. ཙུ (cu) ནི་འཆི་འཕོ་བ་ལའོ། ཙཝཏི། རྒྱུའི་བྱ་ཚིག་ལ་ "ཙཱཝེཏི" ཞེས་པའི་རྣམ་པའོ། ལྷའི་ཚོགས་ནས་ཤི་འཕོས་པའོ། ལྷུང་བའི་པདྨའོ། འཆི་འཕོ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། འཆི་འཕོས་ནས། Loca dassane. Locati. Locanaṃ. ལོཙ (loca) ནི་ལྟ་བ་ལའོ། ལོཙཏི། ལོཙནཾ། Seca secane. Secati. སེཙ (seca) ནི་གཤེར་བར་བྱེད་པ་ལའོ། སེཙཏི། Saca viyattiyaṃ vācāyaṃ. Sacati. སཙ (saca) ནི་གསལ་བའི་ངག་ལའོ། སཙཏི། Kaca bandhane. Kacati. ཀཙ (kaca) ནི་འཆིང་བ་ལའོ། ཀཙཏི། Maca muci kakkane. Kakkanaṃ sarīre ubbaṭṭanaṃ. Macati. Muñcati. Maci dhāraṇucchāyapūjanesu. Dhāraṇaṃ ucchāyo pūjananti tayo atthā. Tattha ucchāyo malaharaṇaṃ. Mañcati. Mañco, mañcanaṃ. Mañcati puggalaṃ dhāretīti mañco. མཙ (maca) དང་ མུཙི (muci) ནི་ལུས་ཕྱིས་པ་ལའོ། ལུས་ཕྱིས་པ་ནི་ལུས་ལ་བྱུག་པ་བྱེད་པའོ། མཙཏི། མུཉྩཏི། མཙི (maci) ནི་འཛིན་པ་དང་། དྲི་མ་འཁྲུད་པ་དང་། མཆོད་པ་ལའོ། འཛིན་པ་དང་། དྲི་མ་འཁྲུད་པ་དང་། མཆོད་པ་ཞེས་པ་ནི་དོན་གསumམོ། དེ་ལ་དྲི་མ་འཁྲུད་པ་ནི་དྲི་མ་སེལ་བའོ། མཉྩཏི། མཉྩོ། མཉྩནཾ། གང་ཟག་འཛིན་པས་ན་ཁྲིའོ། Paca byattikaraṇe. Pacati. Pāko, paripāko, vipāko, pakkaṃ phalaṃ. པཙ (paca) ནི་གསལ་བར་བྱེད་པ་ལའོ། པཙཏི། པཱཀོ། པརིཔཱཀོ། ཝིཔཱཀོ། པཀྐཾ ཕལཾ། Thuca pasāde. Thocati. ཐུཙ (thuca) ནི་དང་བ་ལའོ། ཐོཙཏི། Vaca vaci dittiyaṃ. Vacati. Vañcati. ཝཙ (vaca) དང་ ཝཙི (vaci) ནི་གསལ་བ་ལའོ། ཝཙཏི། ཝཉྩཏི། Ruca [Pg.34] dittiyaṃ rocane ca. Ditti sobhā. Rocanaṃ ruci. Rocati. Verocano. Samaṇassa rocate saccaṃ. Tassa te saggakāmassa, ekattamuparocitaṃ. Ayañca divādigaṇe ruciatthaṃ gahetvā ‘‘ruccatī’’ti rūpaṃ janeti. Tena ‘‘gamanaṃ mayha ruccatī’’ti pāḷi dissati. Curādigaṇe pana ruciatthaṃ gahetvā ‘‘roceti rocayatī’’ti rūpāni janeti. Tena ‘‘kiṃ nu jātiṃ na rocesī’’tiādikā pāḷiyo dissanti. Tegaṇikoyaṃ dhātu. རུཙ (ruca) ནི་གསལ་བ་དང་མོས་པ་ལའང་ངོ། གསལ་བ་ནི་མཛེས་པའོ། མོས་པ་ནི་འདོད་པའོ། རོཙཏི། ཝེརོཙནོ། དགེ་སྦྱོང་ལ་བདེན་པ་མོས་སོ། མཐོ་རིས་འདོད་པའི་ཁྱོད་དེ་ལ། གཅིག་པུ་ཉིད་ནི་མོས་པར་བྱས་སོ། འདི་ནི་རྩེ་སོགས་ཀྱི་སྡེ་ཚན་ལས་མོས་པའི་དོན་བཟུང་ནས་ "རུཙྩཏི" ཞེས་པའི་རྣམ་པ་སྐྱེད་དོ། དེའི་ཕྱིར་ "ང་ནི་འགྲོ་བར་མོས་སོ" ཞེས་པའི་ལུང་མཐོང་ངོ། བརྐུ་སོགས་ཀྱི་སྡེ་ཚན་ལས་ནི་མོས་པའི་དོན་བཟུང་ནས་ "རོཙེཏི། རོཙཡཏི" ཞེས་པའི་རྣམ་པ་རྣམས་སྐྱེད་དོ། དེའི་ཕྱིར་ "ཅིའི་ཕྱིར་སྐྱེ་བ་ལ་མི་མོས་སམ" ལ་སོགས་པའི་ལུང་རྣམས་མཐོང་ངོ། བྱ་བའི་ཚིག་འདི་ནི་སྡེ་ཚན་གསུམ་ལ་གཏོགས་པའོ། Paca saṃpāke. Pacati, pacanti. Saddasatthavidū pana ‘‘attanobhāsā’’ti vadanti. པཙ (paca) ནི་ཡོངས་སུ་སྨིན་པ་ལའོ། པཙཏི། པཙནྟི། སྒྲ་རིག་པ་རྣམས་ནི་ "བདག་གི་ཚིག" (ཨཱཏྨནེཔད) ཅེས་སྨྲའོ། Añca byayagatiyaṃ. Byayagati vināsagati. Añcati. ཨཉྩ (añca) ནི་འཇིག་པར་འགྲོ་བ་ལའོ། འཇིག་པར་འགྲོ་བ་ནི་ཞིག་པར་འགྱུར་བའོ། ཨཉྩཏི། Yāca yācanāyaṃ. Brāhmaṇo nāgaṃ maṇiṃ yācati. Nāgo maṇiṃ yācito brāhmaṇena. Te taṃ asse ayācisuṃ. So taṃ rathamayācatha. Devadattaṃ āyācati. Evaṃ suddhakattari rūpāni bhavanti. Brāhmaṇo brāhmaṇena nāgaṃ maṇiṃ yāceti, yācayati, yācāpeti, yācāpayati. Evaṃ hetukattari. Rājā brāhmaṇena dhanaṃ yāciyati, yācayiyati, yācāpiyati, yācāpayiyati. Evaṃ kammani. Yācaṃ, yācanto, yācantī, yācantaṃ kulaṃ. Yācamāno, yācamānā, yācamānaṃ kulaṃ. Yācako, yācanā, yācitabbaṃ, yācituṃ, yācitvāna, yācituna, yāciya, yāciyāna. Evaṃ nāmikapadāni tumantādīni ca bhavanti. ཡཱཙ (yāca) ནི་སློང་བ་ལའོ། བྲམ་ཟེས་ཀླུ་ལ་ནོར་བུ་སློང་ངོ། ཀླུ་ལ་བྲམ་ཟེས་ནོར་བུ་བསླངས་སོ། དེ་དག་གིས་ཁོ་ལ་རྟ་རྣམས་བསླངས་སོ། དེས་ཁོ་ལ་ཤིང་རྟ་བསླངས་སོ། ལྷས་བྱིན་ལ་ཀུན་ནས་སློང་ངོ། དེ་ལྟར་རྒྱུའི་བྱེད་པ་པོའི་རྣམ་པ་རྣམས་འབྱུང་ངོ། བྲམ་ཟེས་བྲམ་ཟེ་ལ་ཀླུ་ལས་ནོར་བུ་སློང་དུ་འཇུག་གོ། དེ་ལྟར་རྒྱུའི་བྱེད་པ་པོ་ལའོ། རྒྱལ་པོ་ལ་བྲམ་ཟེས་ནོར་བསླངས་པར་བྱའོ། དེ་ལྟར་ལས་ལའོ། ཡཱཙཾ། ཡཱཙནྟོ། ཡཱཙནྟཱི། ཡཱཙནྟཾ ཀུལཾ། ཡཱཙམཱནོ། ཡཱཙམཱནཱ། ཡཱཙམཱནཾ ཀུལཾ། ཡཱཙཀོ། ཡཱཙནཱ། ཡཱཙིཏབྦཾ། ཡཱཙིཏུཾ། ཡཱཙིཏྭཱན། ཡཱཙིཏུན། ཡཱཙིཡ། ཡཱཙིཡཱན། དེ་ལྟར་མིང་གི་ཚིག་དང་ཏུམ་གྱི་མཐའ་ཅན་ལ་སོགས་པ་རྣམས་འབྱུང་ངོ། Paca pāke. Odanaṃ pacati. ‘‘Ubhayatobhāsā’’ti saddasatthavidū vadanti. Yathā pana sāsane ‘‘paṇḍitoti pavuccatī’’ti [Pg.35] vacadhātussa kammani rūpaṃ pasiddhaṃ, na tathā pacadhātussa. Evaṃ santepi garū ‘‘tayā paccate odano’’ti tassa kammani rūpaṃ vadanti. Sāsane pana avisesato ‘‘paccate’’ti vā ‘‘paccatī’’ti vā vuttassapi padassa akammakoyeva divādigaṇiko payogo icchitabbo ‘‘devadatto niraye paccati. Yāva pāpaṃ na paccatī’’tiādidassanato. Kecettha vadeyyuṃ ‘‘sayameva pīyate pānīyantiādi viya bhūvādigaṇapakkhiko kammakattuppayogo esa, tasmā ‘sayamevā’ti padaṃ ajjhāharitvā ‘sayameva devadatto paccatī’tiādinā attho vattabbo’’ti tanna, ‘‘sayameva pīyate pānīya’’nti ettha hi pānīyaṃ manussā pivanti, na pānīyaṃ pānīyaṃ pivati. Manusseheva taṃ pīyate, na sayaṃ. Evaṃ parassa pānakriyaṃ paṭicca kammabhūtampi taṃ sukarapānakriyāvasena sukarattā attanāva sijjhantaṃ viya hotīti ‘‘sayameva pīyate pānīya’’nti rūḷhiyā payogo kato. བྱིངས་པཙ་ནི་བཙོ་བ་ལ་འཇུག །འབྲས་ཆན་འཚོད། སྒྲ་རིག་པ་རྣམས་ཀྱིས་འདི་ནི་ "གཉིས་ཀའི་ཚིག་" ཅེས་སྨྲའོ། །འོན་ཀྱང་བསྟན་པ་ལ་ "མཁས་པ་ཞེས་བྱའོ་" ཞེས་པ་ལྟར། བྱིངས་ཝ་ཙ་ཡི་ལས་ཀྱི་ཚིག་གི་གཟུགས་གྲགས་པ་ལྟར། བྱིངས་པཙ་ལ་དེ་ལྟར་མ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལྟ་ནའང་བླ་མ་དག་གིས་ "ཁྱོད་ཀྱིས་འབྲས་ཆན་བཙོའོ་" ཞེས་དེའི་ལས་ཀྱི་ཚིག་གི་གཟུགས་སུ་སྨྲའོ། །འོན་ཀྱང་བསྟན་པ་ལ་བྱེ་བྲག་མེད་པར་ "པཙྩ་ཏེ" འམ། "པཙྩ་ཏི" ཞེས་གསུངས་པའི་ཚིག་ཀྱང་། "ལྷས་བྱིན་དམྱལ་བར་འཚོད་དོ། །ཇི་སྲིད་སྡིག་པ་མ་བཙོས་པའི་བར་དུའོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་མཐོང་བའི་ཕྱིར། བྱེད་པ་པོ་ཁོ་ནའི་དོན་ཅན་གྱི་དི་ཝཱ་དི་སྡེའི་སྦྱོར་བར་འདོད་པར་བྱའོ། །འདིར་ཁ་ཅིག་གིས་ "'བཏུང་བ་རང་ཉིད་ཀྱིས་འཐུང་ངོ་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན། འདི་ནི་བྷཱུ་ཝཱ་དི་སྡེའི་ཕྱོགས་ཀྱི་ལས་བྱེད་པ་པོའི་སྦྱོར་བ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་ 'རང་ཉིད་ཁོ་ན་' ཞེས་པའི་ཚིག་བསྣན་ནས། 'ལྷས་བྱིན་རང་ཉིད་འཚོད་དོ་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པར་དོན་བཤད་པར་བྱའོ་" ཞེས་སྨྲ་ན། དེ་ནི་མི་རིགས་ཏེ། "བཏུང་བ་རང་ཉིད་ཀྱིས་འཐུང་ངོ་" ཞེས་པ་འདིར་ནི། བཏུང་བ་ནི་མི་རྣམས་ཀྱིས་འཐུང་བ་ཡིན་གྱི། བཏུང་བས་བཏུང་བ་འཐུང་བ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །མི་རྣམས་ཀྱིས་ཁོ་ན་དེ་འཐུང་བ་ཡིན་གྱི། རང་ཉིད་ཀྱིས་མ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལྟར་གཞན་གྱི་འཐུང་བའི་བྱ་བ་ལ་བརྟེན་ནས་ལས་སུ་གྱུར་པ་ཉིད་ཀྱང་། འཐུང་བའི་བྱ་བ་སླ་བའི་དབང་གིས་སླ་བའི་ཕྱིར། རང་ཉིད་ཀྱིས་གྲུབ་པ་བཞིན་དུ་འགྱུར་བས། "བཏུང་བ་རང་ཉིད་ཀྱིས་འཐུང་ངོ་" ཞེས་གྲགས་པའི་སྒོ་ནས་སྦྱོར་བ་མཛད་དོ། ‘‘Sayameva kaṭo kariyate’’ti etthāpi kaṭaṃ manussā karonti, na kaṭaṃ kaṭo karoti. Manusseheva kaṭo kariyate, na sayaṃ. Evaṃ parassa karaṇakriyaṃ paṭicca kammabhūtopi so sukaraṇa kriyāvasena sukarattā attanāva sijjhanto viya hotīti ‘‘sayameva kaṭo kariyate’’ti rūḷhiyā payogo kato. "གདན་རང་ཉིད་ཀྱིས་བྱེད་དོ་" ཞེས་པ་འདིར་ཡང་། གདན་ནི་མི་རྣམས་ཀྱིས་བྱེད་པ་ཡིན་གྱི། གདན་གྱིས་གདན་བྱེད་པ་མ་ཡིན་ནོ། །མི་རྣམས་ཀྱིས་ཁོ་ན་གདན་བྱེད་པ་ཡིན་གྱི། རང་ཉིད་ཀྱིས་མ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལྟར་གཞན་གྱི་བྱེད་པའི་བྱ་བ་ལ་བརྟེན་ནས་ལས་སུ་གྱུར་པ་ཉིད་ཀྱང་། བྱེད་པའི་བྱ་བ་སླ་བའི་དབང་གིས་སླ་བའི་ཕྱིར། རང་ཉིད་ཀྱིས་གྲུབ་པ་བཞིན་དུ་འགྱུར་བས། "གདན་རང་ཉིད་ཀྱིས་བྱེད་དོ་" ཞེས་གྲགས་པའི་སྒོ་ནས་སྦྱོར་བ་མཛད་དོ། Ettha yathā sayaṃsaddo pānīyaṃ pānīyeneva pīyate, na amhehi. Kaṭo kaṭeneva kariyate, na amhehīti sakammakavisayattā payogānaṃ aññassa kriyāpaṭisedhanasaṅkhātaṃ atthavisesaṃ vadati, na tathā ‘‘devadatto niraye paccati, kammaṃ paccatī’’tiādīsu tumhehi ajjhāharito sayaṃsaddo atthavisesaṃ vadati akammakavisayattā etesaṃ payogānaṃ. Evaṃ [Pg.36] ‘‘devadatto’’tiādikassa paccattavacanassa akammakakattuvācakattā kammarahitasuddhakattuvācakattā ca ‘‘paccatī’’ti idaṃ divādigaṇikarūpanti daṭṭhabbaṃ. Pacadhātu saddasatthe divādigaṇa vutto natthīti ce? Natthi vā atthi vā, kimettha saddasatthaṃ karissati, pāḷi eva pamāṇaṃ, tasmā mayaṃ lokavohārakusalassa bhagavato pāḷinayaññeva gahetvā imaṃ pacadhātuṃ divādigaṇepi pakkhipissāma. Tathā hi dhammapālācariya anuruddhācariyādīhi abhisaṅkhatā divādigaṇikappayogā dissanti –- འདིར་ཇི་ལྟར་ "རང་ཉིད་" ཅེས་པའི་སྒྲ་ནི། བཏུང་བ་ནི་བཏུང་བ་ཉིད་ཀྱིས་འཐུང་བ་ཡིན་གྱི། བདག་ཅག་གིས་མ་ཡིན། གདན་ནི་གདན་ཉིད་ཀྱིས་བྱེད་པ་ཡིན་གྱི། བདག་ཅག་གིས་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་ལས་བྱེད་པ་པོའི་ཡུལ་ཅན་གྱི་སྦྱོར་བ་རྣམས་ཀྱིས། གཞན་གྱི་བྱ་བ་བཀག་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་གྱི་ཁྱད་པར་སྨྲ་བ་ལྟར། "ལྷས་བྱིན་དམྱལ་བར་འཚོད་དོ། །ལས་འཚོད་དོ" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ། ཁྱོད་ཀྱིས་བསྣན་པའི་ "རང་ཉིད་" ཅེས་པའི་སྒྲས་དོན་གྱི་ཁྱད་པར་དེ་ལྟར་མི་སྨྲ་སྟེ། སྦྱོར་བ་འདི་དག་ནི་བྱེད་པ་པོའི་ཡུལ་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེ་ལྟར་ "ལྷས་བྱིན་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་དབྱེ་དང་པོ་ནི། ལས་བྱེད་པ་པོ་སྟོན་པ་མ་ཡིན་པར། ལས་དང་བྲལ་བའི་བྱེད་པ་པོ་རྐྱང་པ་སྟོན་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། "པཙྩ་ཏི" ཞེས་པ་འདི་ནི་དི་ཝཱ་དི་སྡེའི་གཟུགས་ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །གལ་ཏེ་སྒྲ་རིག་པའི་གཞུང་དུ་བྱིངས་པཙ་འདི་དི་ཝཱ་དི་སྡེར་མ་བཤད་དོ་ཞེ་ན། བཤད་ཀྱང་རུང་མ་བཤད་ཀྱང་རུང་། འདིར་སྒྲ་རིག་པའི་གཞུང་གིས་ཅི་ཞིག་བྱེད། ལུང་ཉིད་ཚད་མ་ཡིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་བདག་ཅག་གིས་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཐ་སྙད་ལ་མཁས་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ལུང་གི་ཚུལ་ཉིད་བཟུང་ནས། བྱིངས་པཙ་འདི་དི་ཝཱ་དི་སྡེའི་ནང་དུ་ཡང་གཞུག་པར་བྱའོ། །འདི་ལྟར་སློབ་དཔོན་ཆོས་སྐྱོང་དང་སློབ་དཔོན་མ་འགགས་པ་ལ་སོགས་པས་མཛད་པའི་དི་ཝཱ་དི་སྡེའི་སྦྱོར་བ་དག་སྣང་སྟེ། Ñāṇayuttavaraṃ tattha, datvā sandhiṃ tihetukaṃ; Pacchā paccati pākānaṃ, pavatte aṭṭhake duve. དེ་ལ་ཡེ་ཤེས་དང་ལྡན་པའི་མཆོག །རྒྱུ་གསུམ་མཚམས་སྦྱོར་བྱས་ནས་ནི། །ཕྱིས་ནི་རྣམ་སྨིན་འཚོད་པ་ལ། །འཇུག་པ་བརྒྱད་པོ་གཉིས་སུ་འགྱུར། Asaṅkhāraṃ sasaṅkhāra-vipākāni ca paccati འདུ་བྱེད་མེད་དང་འདུ་བྱེད་བཅས། །རྣམ་པར་སྨིན་པ་འཚོད་པར་བྱེད། Iccevamādayo. Ettha pana tesaṃ idameva pāḷiyā na sameti. Ye curādigaṇamhi sakammakabhāvena bhūvādigaṇe ca akammakabhāvena pavattassa bhūdhātusseva bhūvādigaṇe pavattassa sakamakassapi sato divādigaṇaṃ patvā akammakabhūtassa pacadhātussa sakammakattamicchanti. Etañhi sāṭṭhakathe tepiṭake buddhavacane kuto labbhā, tasmā bhagavato pāvacane sotūnaṃ saṃsayasamugghāṭatthaṃ ettha imaṃ nītiṃ paṭṭhapema – འདི་ལ་སོགས་པའོ། །འོན་ཀྱང་འདིར་ཁོང་ཚོའི་བཤད་པ་འདི་ནི་ལུང་དང་མི་མཐུན་ཏེ། གང་དག་ཙུ་རཱ་དི་སྡེ་ལ་བྱ་བྱེད་ཐ་དད་པ་ཉིད་དང་། བྷཱུ་ཝཱ་དི་སྡེ་ལ་ཡང་བྱ་བྱེད་ཐ་དད་པ་ཉིད་དུ་འཇུག་པའི་བྱིངས་བྷཱུ་བཞིན། བྷཱུ་ཝཱ་དི་སྡེ་ལ་འཇུག་པའི་བྱ་བྱེད་ཐ་དད་པ་ཉིད་ཡིན་ཡང་། དི་ཝཱ་དི་སྡེ་ལ་སླེབས་ཚེ་བྱ་བྱེད་ཐ་མི་དད་པར་གྱུར་པའི་བྱིངས་པཙ་ལ། བྱ་བྱེད་ཐ་དད་པ་ཉིད་དུ་འདོད་པ་རྣམས་སོ། །འདི་ནི་འགྲེལ་པ་དང་བཅས་པའི་སྡེ་སྣོད་གསུམ་གྱི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བཀའ་ལ་གང་ལས་རྙེད། དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་གསུང་རབ་ལ་ཉན་པ་པོ་རྣམས་ཀྱི་ཐེ་ཚོམ་བསལ་བའི་ཕྱིར། འདིར་ལུགས་འདི་གཏན་ལ་དབབ་པར་བྱའོ། ། Vināpi upasaggena, gaṇanānattayogato; Sakammākammakā honti, dhātū pacabhidādayo. ཉེ་བར་བསྒྱུར་བ་མེད་པར་ཡང་། །སྡེ་ཚན་ཐ་དད་སྦྱོར་བ་ལས། །པཙ་དང་བྷི་དཱ་ལ་སོགས་བྱིངས། །བྱ་བྱེད་ཐ་དད་ཐ་མི་དད་འགྱུར། Puriso odanaṃ pacati. Sa bhūtapacaniṃ paci. Odano paccati. Kammaṃ paccati. Vīhisīsaṃ paccati. Rukkhaphalāni paccanti. Nāgo pākāraṃ bhindati. Taḷākapāḷi bhijjati. Bhijjanadhammaṃ bhijjati. Ettha ca sayaṃsaddaṃ ajjhāharitvā ‘‘sayameva odano paccatī’’tiādinā vuttepi ‘‘puriso sayameva pāṇaṃ hanati. Bhagavā sayameva [Pg.37] ñeyyadhammaṃ abujjhī’’ti payogesu parassa āṇattisambhūtahananakriyāpaṭisedhamiva paropadesasambhūtabujjhanakriyāpaṭisedhanamiva ca aññassa kriyāpaṭisedhanavasena vuttattā yo sayaṃsaddavasena kammakattubhāvaparikappo, taṃ na pamāṇaṃ. Sayaṃsaddo hi suddhakattuatthepi dissati, na kevalaṃ ‘‘sayameva pīyate pānīya’’ntiādīsu kammattheyeva, tasmā sāsanānurūpena attho gahetabbo nayaññūhi. སྐྱེས་བུས་འབྲས་ཆན་འཚོད། ཁོས་འབྱུང་པོ་འཚོད་བྱེད་ཀྱིས་བཙོས། འབྲས་ཆན་འཚོད། ལས་སྨིན། འབྲས་ཀྱི་སྙེ་མ་སྨིན། ཤིང་ཏོག་རྣམས་སྨིན། གླང་པོས་རྩིག་པ་གཅོག །རྫིང་བུའི་རགས་ཆག །འཇིག་པའི་ཆོས་ཅན་འཇིག །འདིར་ཡང་ "རང་ཉིད་" ཅེས་པའི་སྒྲ་བསྣན་ནས། "འབྲས་ཆན་རང་ཉིད་འཚོད་དོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པར་སྨྲས་ཀྱང་། "སྐྱེས་བུས་རང་ཉིད་ཀྱིས་སྲོག་གཅོད། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་རང་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས་བྱའི་ཆོས་རྟོགས།" ཞེས་པའི་སྦྱོར་བ་རྣམས་ལ། གཞན་གྱིས་བསྐུལ་བ་ལས་བྱུང་བའི་གསོད་པའི་བྱ་བ་བཀག་པ་བཞིན་དང་། གཞན་གྱི་བསྟན་པ་ལས་བྱུང་བའི་རྟོགས་པའི་བྱ་བ་བཀག་པ་བཞིན། གཞན་གྱི་བྱ་བ་འགོག་པའི་དབང་གིས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། གང་ "རང་ཉིད་" ཅེས་པའི་སྒྲའི་དབང་གིས་ལས་བྱེད་པ་པོའི་དངོས་པོར་བརྟགས་པ་དེ་ནི་ཚད་མ་མ་ཡིན་ནོ། །"རང་ཉིད་" ཅེས་པའི་སྒྲ་ནི་བྱེད་པ་པོའི་དོན་ལ་ཡང་སྣང་བའི་ཕྱིར་ཏེ། "བཏུང་བ་རང་ཉིད་ཀྱིས་འཐུང་ངོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ལས་ཀྱི་དོན་ཁོ་ན་ལ་མ་ཡིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་ཚུལ་རིག་པ་རྣམས་ཀྱིས་བསྟན་པ་དང་མཐུན་པར་དོན་བཟུང་བར་བྱའོ། ། Vināpi upasaggena, vināpi ca gaṇantaraṃ; Sakammākammakā honti, atthato divuādayo. ཉེ་བར་བསྒྱུར་བ་མེད་པར་ཡང་། །སྡེ་ཚན་གཞན་ཡང་མེད་པར་ནི། །དོན་གྱི་སྒོ་ནས་དི་ཝུ་སོགས། །བྱ་བྱེད་ཐ་དད་ཐ་མི་དད་འགྱུར། Kāmaguṇehi dibbati. Paccāmitte dibbati. Aññānipi yojetabbāni. འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཀྱིས་རྩེ། ཕྱིར་རྒོལ་བ་རྣམས་འཇོམས། གཞན་དག་ཀྱང་སྦྱར་བར་བྱའོ། ། Gaṇantarañcopasaggaṃ, vināpi atthanānataṃ; Payogato sakammā ca, akammā ca gamādayo. སྡེ་ཚན་གཞན་དང་ཉེ་བསྒྱུར་དང་། །དོན་གྱི་ཐ་དད་མེད་པར་ཡང་། །སྦྱོར་བ་ལས་ནི་གམ་སོགས་བྱིངས། །བྱ་བྱེད་ཐ་དད་ཐ་མི་དད་འགྱུར། Puriso maggaṃ gacchati. Gambhīresupi atthesu ñāṇaṃ gacchati. Dhammaṃ carati. Tattha tattha carati. སྐྱེས་བུ་ལམ་ལ་འགྲོ། ཟབ་མོའི་དོན་རྣམས་ལ་ཡང་ཡེ་ཤེས་འཇུག །ཆོས་སྤྱོད། དེ་དང་དེར་རྒྱུ། Gaṇantarañcopasaggaṃ, payogañcatthanānataṃ; Vināpi tividhā honti, disādī rūpabhedato. སྡེ་ཚན་གཞན་དང་ཉེ་བསྒྱུར་དང་། །སྦྱོར་དང་དོན་གྱི་ཐ་དད་ཀྱང་། །མེད་པར་གཟུགས་ཀྱི་དབྱེ་བ་ལས། །དྲྀ་ཤ་ལ་སོགས་རྣམ་པ་གསུམ། Pāsādaṃ passati, pāsādaṃ dakkhati pāsādo dissati. Aññānipi yojetabbāni. ཁང་བཟང་ལ་ལྟ། ཁང་བཟང་ལ་ལྟ་བར་འགྱུར། ཁང་བཟང་མཐོང་བར་འགྱུར། གཞན་དག་ཀྱང་སྦྱར་བར་བྱའོ། ། Sabhāvato sakammā tu, rudadhātādayo matā; Sabhāvato akammā ca, nandadhātādayo matā. རང་བཞིན་གྱིས་ནི་ཐ་དད་པ། །རུ་ད་བྱིངས་ལ་སོགས་པར་འདོད། །རང་བཞིན་གྱིས་ནི་ཐ་མི་དད། །ནན་ད་བྱིངས་ལ་སོགས་པར་འདོད། Mataṃ vā amma rodanti, idha nandati pecca nandati. མ་ལགས། ཤི་བ་ལ་ནི་ངུའོ། །འདི་ན་དགའ་ཞིང་ཕྱི་མར་དགའ། Upasaggavaseneke, sakammāpi akammakā; Sambhavanti tathekacce, akammāpi sakammakā. ཉེ་བར་བསྒྱུར་བའི་དབང་གིས་ནི། །ཁ་ཅིག་བྱ་བྱེད་ཐ་དད་ཀྱང་། །ཐ་མི་དད་པར་འགྱུར་བ་དང་། །ཐ་མི་དད་ཀྱང་ཐ་དད་འགྱུར། Ekacce [Pg.38] tupasaggehi, sakammā ca sakammakā; Akammakā akammā ca, esatthopettha dīpito; ཉེ་བར་བསྒྱུར་བ་དག་གིས་ནི། །ཁ་ཅིག་བྱ་བྱེད་ཐ་དད་ལས། །ཐ་དད་ཉིད་དང་ཐ་མི་དད། །ཐ་མི་དད་པར་འགྱུར་བའང་བཤད། Puriso gāmā niggacchati, dhanaṃ adhigacchati, puriso pāṇaṃ abhibhavati, himavatā pabhavanti mahānadiyo. Aññānipi payogāni yojetabbāni. སྐྱེས་བུ་གྲོང་ནས་ཕྱིར་འགྲོ། ནོར་ཐོབ། སྐྱེས་བུས་སྲོག་ཆགས་ཟིལ་གྱིས་གནོན། གངས་ཅན་ལས་ཆུ་བོ་ཆེན་པོ་རྣམས་འབབ། གཞན་ཡང་སྦྱོར་བ་རྣམས་སྦྱར་བར་བྱའོ། ། Tattha yadi sāsane pacadhātussa kammani rūpaṃ siyā, ‘‘purisena kammaṃ kariyatī’’ti payogo viya ‘‘purisena odano paciyatī’’ti payogo icchitabbo. Ye pana garū ‘‘tayā paccate odano’’tiādīni icchanti, te saddasatthanayaṃ nissāya vadanti maññe. Evaṃ santepi upaparikkhitvā yuttāni ce, gahetabbāni. Kārite ‘‘puriso purisena purisaṃ vā odanaṃ pāceti, pācayati, pācāpeti, pācāpayati. Purisena puriso odanaṃ pāciyati, pācayiyati, pācāpiyati, pācāpayiyatī’’ti rūpāni bhavanti. ‘‘Yathā daṇḍena gopālo, gāvaṃ pāceti gocara’’ntiādīsu aññopi attho daṭṭhabbo. དེ་ལ་གལ་ཏེ་བསྟན་པ་ལ་བྱིངས་པཙ་ཡི་ལས་ཀྱི་ཚིག་གི་གཟུགས་ཡོད་ན། "སྐྱེས་བུས་ལས་བྱེད་དོ་" ཞེས་པའི་སྦྱོར་བ་བཞིན། "སྐྱེས་བུས་འབྲས་ཆན་འཚོད་དོ་" ཞེས་པའི་སྦྱོར་བ་འདོད་པར་བྱའོ། །གང་དག་བླ་མ་རྣམས་ "ཁྱོད་ཀྱིས་འབྲས་ཆན་བཙོའོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་འདོད་པ་དེ་དག་ནི། སྒྲ་རིག་པའི་ཚུལ་ལ་བརྟེན་ནས་སྨྲ་བ་ཡིན་ནམ་སྙམ། དེ་ལྟ་ནའང་བརྟགས་ནས་རིགས་པ་ཡིན་ན་བཟུང་བར་བྱའོ། །གཉེར་བྱེད་ལ། "སྐྱེས་བུས་སྐྱེས་བུ་ལ་བརྟེན་ནམ། ཡང་ན་སྐྱེས་བུ་ལ་འབྲས་ཆན་འཚོད་དུ་འཇུག" ཅེས་པ་དང་། "སྐྱེས་བུས་སྐྱེས་བུ་ལ་འབྲས་ཆན་འཚོད་དུ་བཅུག" ཞེས་པའི་གཟུགས་རྣམས་སུ་འགྱུར་རོ། །"ཇི་ལྟར་དབྱུག་པས་ཕྱུགས་རྫི་ཡིས། །བ་ལང་སྤྱོད་ཡུལ་འཇུག་བྱེད་བཞིན།" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་དོན་གཞན་ཡང་བལྟ་བར་བྱའོ། ། Pacaṃ, pacanto, pacantī, pacamāno, pacamānā. Pātabbaṃ, pacitaṃ, pacitabbaṃ, pacanīyaṃ, pacituṃ, pacitvā. Ettha ca ‘‘imassa maṃsañca pātabba’’nti payogo udāharaṇaṃ. ‘‘Pacati, pacanti. Pacasī’’tiādi padakkamo subodho. འཚོད་བཞིན་པ། འཚོད་པ། འཚོད་མ། འཚོད་པར་བྱེད་པ། འཚོད་པར་བྱེད་མ། བཏུང་བྱ། བཙོས་པ། བཙོ་བྱ། བཙོ་བར་བྱ་བ། བཙོ་བའི་ཕྱིར། བཙོས་ནས། འདིར་ཡང་ "འདིའི་ཤ་ནི་བཙོ་བར་བྱའོ་" ཞེས་པའི་སྦྱོར་བ་ནི་དཔེར་བརྗོད་དོ། །"འཚོད། འཚོད་དོ། །ཁྱོད་ཀྱིས་འཚོད།" ཅེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་གི་རིམ་པ་ནི་རྟོགས་སླའོ། ། Sica gharaṇe. Secati, seko, ‘‘ubhatobhāsā’’ti vadanti. བྱིངས་སི་ཙ་ནི་གཤེར་བ་ལ་འཇུག །གཏོར། གཏོར་བ། "གཉིས་ཀའི་ཚིག་" ཅེས་སྨྲའོ། ། Imāni cakārantadhāturūpāni. འདི་དག་ནི་ཙ་མཐའ་ཅན་གྱི་བྱིངས་ཀྱི་གཟུགས་རྣམས་སོ། ། Chakārantadhātu ཚ་མཐའ་ཅན་གྱི་བྱིངས། Parassabhāsādibhāvaṃ, sabbesaṃ dhātunaṃ ito; Paraṃ na byākarissaṃ so, sāsane īrito na hi. འདི་ནི་བྱིངས་རྣམས་ཐམས་ཅད་ཀྱི། །གཞན་གྱི་ཚིག་ལ་སོགས་པའི་དངོས། །ཕྱིས་ནི་རྣམ་པར་མི་བཤད་དེ། །བསྟན་པ་ལ་ནི་མ་གསུངས་ཕྱིར། Chu [Pg.39] chedane. Choti. Chotvāna moḷiṃ varagandhavāsitaṃ. Acchocchuṃvata bho rukkhaṃ. བྱིངས་ཆུ་ནི་གཅོད་པ་ལ་འཇུག །གཅོད། དྲི་ཞིམ་པོས་བགོས་པའི་གཙུག་ཕུད་བཅད་ནས། ཀྱེ་མ་ཤིང་འདི་ནི་བཅད་དོ། ། Milecha aviyattāyaṃ vācāyaṃ. Milecchati, milakkhu. Paccantimesu janapadesu paccājāto hoti milakkhūsu aviññātāresu. བྱིངས་མི་ལེ་ཆ་ནི་མི་གསལ་བའི་ངག་ལ་འཇུག །མི་གསལ་བར་སྨྲ། ཀློ་ཀློ། མཐའ་འཁོབ་ཀྱི་ཡུལ་རྣམས་སུ་ཀློ་ཀློ་དོན་མི་གོ་བ་རྣམས་ཀྱི་ནང་དུ་སྐྱེས་པར་འགྱུར། Vachi icchāyaṃ. Vañchati. Vañchitaṃ dhanaṃ. བྱིངས་ཝ་ཆ་ནི་འདོད་པ་ལ་འཇུག །འདོད། འདོད་པའི་ནོར། Achi āyāme. Añcati. Dīghaṃ vā añchanto dīghaṃ añchāmīti pajānāti. བྱིངས་ཨ་ཆ་ནི་འཐེན་པ་ལ་འཇུག །འཐེན། རིང་པོར་འཐེན་ན་ཡང་རིང་པོར་འཐེན་ནོ་ཞེས་རབ་ཏུ་ཤེས་སོ། ། Huccha koṭille. Hucchati. བྱིངས་ཧུ་ཆ་ནི་གྱ་གྱུ་ལ་འཇུག །གྱ་གྱུ་བྱེད། Muccha mohamucchāsu. Mucchati. Mucchito visavegena, visaññī samapajjatha. Mucchā, mucchitvā. བྱིངས་མུ་ཆ་ནི་རྨོངས་པ་དང་བརྒྱལ་བ་ལ་འཇུག །བརྒྱལ། དུག་གི་ཤུགས་ཀྱིས་བརྒྱལ་ཞིང་འདུ་ཤེས་མེད་པར་གྱུར། བརྒྱལ་བ། བརྒྱལ་ནས། Phucha visaraṇe phochati. བྱིངས་ཕུ་ཆ་ནི་འཐོར་བ་ལ་འཇུག །འཐོར། Yucha pamāde. Yucchati. བྱིངས་ཡུ་ཆ་ནི་བག་མེད་པ་ལ་འཇུག །བག་མེད་པར་བྱེད། Uchi uñche. Uñcho pariyesanaṃ. Uñchati. Uñchācariyāya īhatha. བྱིངས་ཨུ་ཆ་ནི་སློང་བ་ལ་འཇུག །འཐུ་བ་ནི་ཚོལ་བའོ། །འཐུ། འཐུ་བའི་སྤྱོད་པ་ལ་བརྩོན་པར་བྱའོ། ། Ucha pipāsāyaṃ. Uchati. བྱིངས་ཨུ་ཆ་ནི་སྐོམ་པ་ལ་འཇུག །སྐོམ། Puccha pañhe pucchati. Pucchitā, pucchako, puṭṭho, pucchito, pucchā. Bhikkhu vinayadharaṃ pañhaṃ pucchati. Pucchi, pucchituṃ. Pucchitvā. Ettha ca pañcavidhā pucchā adiṭṭhajotanāpucchā diṭṭhasaṃsandanāpucchā vimaticchedanāpucchā anumatipucchā kathetukamyatāpucchāti. Tāsaṃ nānattaṃ aṭṭhasāliniyādito gahetabbaṃ. བྱིངས་པུ་ཆ་ནི་དྲི་བ་ལ་འཇུག །འདྲི། འདྲི་བ་པོ། འདྲི་བྱེད། དྲིས་པ། དྲིས་ཟིན་པ། དྲི་བ། དགེ་སློང་གིས་འདུལ་བ་འཛིན་པ་ལ་དྲི་བ་འདྲི། དྲིས། འདྲི་བའི་ཕྱིར། དྲིས་ནས། འདིར་ཡང་དྲི་བ་ལ་རྣམ་པ་ལྔ་སྟེ། མ་མཐོང་བ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་དྲི་བ། མཐོང་བ་བསྡུར་བའི་དྲི་བ། ཐེ་ཚོམ་གཅོད་པའི་དྲི་བ། རྗེས་སུ་གནང་བའི་དྲི་བ། བཤད་པར་འདོད་པའི་དྲི་བའོ། །དེ་དག་གི་དབྱེ་བ་ནི་ཀུན་ལས་བཏུས་ལ་སོགས་པ་ལས་བཟུང་བར་བྱའོ། ། Viccha gatiyaṃ. Vicchati. Vicchikā. བྱིངས་ཝི་ཆ་ནི་འགྲོ་བ་ལ་འཇུག །འགྲོ། སྡིག་པ། Vacchu [Pg.40] chedane. Vucchati. Vuttā, vuttavā, vuttasiro. Vakāragatassa akārassa uttaṃ. བྱིངས་ཝཱ་ཆུ་ནི་གཅོད་པ་ལ་འཇུག །གཅོད། བཅད་པ། བཅད་པ་དང་ལྡན་པ། མགོ་བཅད་པ། ཝ་ཡིག་ལ་གནས་པའི་ཨ་ཡིག་ཨུ་ཡིག་ཏུ་འགྱུར་བའོ། ། Vuttasaddo kesoharaṇepi dissati ‘‘kāpaṭiko māṇavo daharo vuttasiro’’tiādīsu. Ettha ca sirasaddena siroruhā vuttā yathā mañcasaddena mañcaṭṭhā, cakkhusaddena ca cakkhunissitaṃ viññāṇaṃ. Ropitepi ‘‘yathā sāradikaṃ bījaṃ, khette vuttaṃ virūhatī’’tiādīsu. Kathitepi ‘‘vuttamidaṃ bhagavatā, vuttamarahatā’’tiādisu. Atridaṃ vuccati – "ཝུཏྟ་" ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་སྐྲ་བྲེགས་པ་ལ་ཡང་སྣང་སྟེ། "གཡོ་ཅན་གྱི་བྲམ་ཟེའི་ཁྱེའུ་གཞོན་ནུ་མགོ་བྲེགས་པ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལྟར་རོ། །འདིར་མགོ་བོའི་སྒྲས་མགོ་སྐྲ་ལ་བྱ་སྟེ། ཇི་ལྟར་ཁྲིའི་སྒྲས་ཁྲི་ལ་གནས་པ་དང་། མིག་གི་སྒྲས་མིག་ལ་བརྟེན་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་བཞིན་ནོ། །བཏབ་པ་ལ་ཡང་ "ཇི་ལྟར་སྟོན་ཀའི་ས་བོན། ཞིང་ལ་བཏབ་ན་སྐྱེ་བར་འགྱུར་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལྟར་རོ། །གསུངས་པ་ལ་ཡང་ "འདི་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས། དགྲ་བཅོམ་པས་གསུངས་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལྟར་རོ། །འདིར་འདི་སྐད་ཅེས་བརྗོད་དེ། Vacchuvapavacavasā, vuttasaddo pavattati; Kesohāre ropite ca, kathite ca yathākkamanti. བྱིངས་ཝཱ་ཆུ་དང་ཝ་པ་དང་། །ཝ་ཙ་དག་གི་དབང་གིས་ནི། །སྐྲ་བྲེགས་བཏབ་དང་གསུངས་པ་ལ། །རིམ་པ་བཞིན་དུ་ཝུཏྟར་འགྱུར། Aparo nayo – vuttasaddo ‘‘no ca kho paṭivutta’’ntiādīsu vāpasamīkaraṇe dissati. ‘‘Pannalomo paradattavutto’’tiādīsu jīvitavuttiyaṃ. ‘‘Paṇḍupalāso bandhanā pavutto’’tiādīsu apagame. ‘‘Gītaṃ pavuttaṃ samīhita’’ntiādīsu pāvacanavasena pavattite. Loke pana ‘‘vutto pārāyano’’tiādīsu ajjhene dissati, atridaṃ vuccati ལུགས་གཞན་ནི། "ཝུཏྟ་" ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ "ཕྱིར་ལན་མ་བཏབ་པའོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ས་བོན་འདེབས་པ་མཉམ་པར་བྱེད་པ་ལ་སྣང་། "སྤུ་ཟིང་ཞིང་གཞན་གྱིས་བྱིན་པས་འཚོ་བ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་འཚོ་བའི་གནས་སྐབས་ལ་སྣང་། "ལོ་མ་སེར་པོ་འཆིང་བ་ལས་གྲོལ་བ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བྲལ་བ་ལ་སྣང་། "གླུ་བླངས་ཤིང་གསུང་རབ་བཞིན་དུ་བསྒྲུབས་པ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུང་རབ་ཀྱི་ཚུལ་དུ་འཇུག་པ་ལ་སྣང་། འཇིག་རྟེན་ན་ནི་ "ཕ་རོལ་ཏུ་འགྲོ་བའི་ཆོས་བཏོན་ཏོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ཀློག་པ་ལ་སྣང་སྟེ། འདིར་འདི་སྐད་ཅེས་བརྗོད་དེ། ‘‘Vāpasamīkaraṇe ca, atho jīvitavuttiyaṃ; Apagame pāvacana-vasena ca pavattite; Ajjhene cevametesu, vuttasaddo padissatī’’ti. "ས་བོན་འདེབས་པ་མཉམ་བྱེད་དང་། །དེ་བཞིན་འཚོ་བའི་གནས་སྐབས་དང་། །བྲལ་བ་དང་ནི་གསུང་རབ་ཀྱི། །ཚུལ་དུ་འཇུག་པར་བྱེད་པ་དང་། །ཀློག་པ་དག་ལ་སོགས་པ་ལ། །ཝུཏྟའི་སྒྲ་ནི་སྣང་བར་འགྱུར།" ཞེས་སོ། ། Aparopi nayo – vuttasaddo saupasaggoca anupasaggo ca vapane vāpasamīkaraṇe kesohāre jīvitavuttiyaṃ pamuttabhāve [Pg.41] pāvacanavasena pavattite ajjhene kathaneti evamādīsu dissati. Tathā hesa – ཚུལ་གཞན་ཡང་ནི། ཉེ་བར་བསྒྱུར་བ་དང་བཅས་པ་དང་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བ་མེད་པའི་ ‘ཝུཏྟ’ (vutta) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི། ས་བོན་འདེབས་པ་དང་། ས་བོན་བཏབ་ནས་ས་སྙོམས་པར་བྱེད་པ་དང་། སྐྲ་བྲེག་པ་དང་། འཚོ་བ་སྐྱེལ་བ་དང་། ཐར་བར་གྱུར་པའི་དངོས་པོ་དང་། གསུང་རབ་ཀྱི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པ་དང་། ཀློག་པ་དང་། སྨྲ་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་མཐོང་སྟེ། འདི་ལྟར་དཔེར་ན། ‘‘Gāvo tassa pajāyanti, khette vuttaṃ virūhati; Vuttānaṃ phalamasnāti, yo mittānaṃ na dubbhatī’’ti “གང་ཞིག་གྲོགས་ལ་མི་གནོད་པ། །དེ་ཡི་བ་ལང་འཕེལ་བར་འགྱུར། །ཞིང་ལ་བཏབ་པ་སྐྱེ་བར་འགྱུར། །བཏབ་པའི་འབྲས་བུ་ཟ་བར་འགྱུར། །” ཞེས་པ་ལྟར་རོ། ། Ādīsu vapane āgato. ‘‘No ca kho paṭivutta’’ntiādīsu aṭṭhadantakādīhi vāpasamīkaraṇe. ‘‘Kāpaṭiko māṇavo daharo vuttasiro’’tiādīsu kesoharaṇe. ‘‘Pannalomo paradattavutto migabhūtena cetasā viharatī’’tiādīsu jīvitavuttiyaṃ. ‘‘Seyyathāpi nāma paṇḍupalāso bandhanā pavutto abhabbo haritatthāyā’’tiādīsu bandhanato pamuttabhāve. ‘‘Yesamidaṃ etarahi porāṇaṃ mantapadaṃ gītaṃ pavuttaṃ samīhita’’ntiādīsu pāvacanabhāvena pavattite. Loke pana ‘‘vutto gaṇo, vutto pārāyano’’tiādīsu ajjhene. ‘‘Vuttaṃ kho panetaṃ bhagavatā, dhammadāyādā me bhikkhave bhavatha, mā āmisadāyādā’’tiādīsu kathane. Atridaṃ vuccati – ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་ས་བོན་འདེབས་པ་ལ་འཇུག་གོ །“ནོ་ཅ་ཁོ་པ་ཊི་ཝུཏྟཾ” (No ca kho paṭivuttaṃ) ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་སོ་བརྒྱད་པ་ལ་སོགས་པས་ས་བོན་བཏབ་ནས་ས་སྙོམས་པར་བྱེད་པ་ལ་འཇུག་གོ །“ཀཱ་པ་ཊི་ཀོ་མཱ་ཎ་ཝོ་ད་ཧ་རོ་ཝུཏྟ་སི་རོ་” (Kāpaṭiko māṇavo daharo vuttasiro) ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་སྐྲ་བྲེག་པ་ལ་འཇུག་གོ །“པན་ན་ལོ་མོ་པ་ར་དད་ཏ་ཝུཏྟོ་མི་ག་བྷཱུ་ཏེ་ན་ཅེ་ཏ་སཱ་ཝི་ཧ་ར་ཏི་” (Pannalomo paradattavutto migabhūtena cetasā viharati) ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་འཚོ་བ་སྐྱེལ་བ་ལ་འཇུག་གོ །“སེ་ཡ྄ཡ་ཐཱ་པི་ནཱ་མ་པཎྜུ་པ་ལཱ་སོ་བན་དྷ་ནཱ་པ་ཝུཏྟོ་ཨ་བྷབ་བོ་ཧ་རི་ཏཏ྄ཐཱ་ཡཱ་” (Seyyathāpi nāma paṇḍupalāso bandhanā pavutto abhabbo haritatthāyā) ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་འཆིང་བ་ལས་ཐར་བར་གྱུར་པའི་དངོས་པོ་ལ་འཇུག་གོ །“ཡེ་ས་མི་དཾ་ཨེ་ཏ་ར་ཧི་པོ་རཱ་ཎཾ་མན་ཏ་པ་དཾ་གཱི་ཏཾ་པ་ཝུཏྟཾ་ས་མཱི་ཧི་ཏཾ་” (Yesamidaṃ etarahi porāṇaṃ mantapadaṃ gītaṃ pavuttaṃ samīhitaṃ) ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་གསུང་རབ་ཀྱི་དངོས་པོར་འཇུག་གོ །འཇིག་རྟེན་ན་ནི། “ཝུཏྟོ་ག་ཎོ་ཝུཏྟོ་པཱ་རཱ་ཡ་ཎོ་” (vutto gaṇo, vutto pārāyano) ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་ཀློག་པ་ལ་འཇུག་གོ །“ཝུཏྟཾ་ཁོ་པ་ནེ་ཏཾ་བྷ་ག་ཝ་ཏཱ་དྷམ་མ་དཱ་ཡཱ་དཱ་མེ་བྷིག་ཁ་ཝེ་བྷ་ཝ་ཐ་མཱ་ཨཱ་མི་ས་དཱ་ཡཱ་དཱ་” (Vuttaṃ kho panetaṃ bhagavatā, dhammadāyādā me bhikkhave bhavatha, mā āmisadāyādā) ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་སྨྲ་བ་ལ་འཇུག་གོ །འདི་ལ་འདི་སྐད་ཅེས་བརྗོད་དེ། Vapa vatu vacchuvaca-dhātūnaṃ vasato mato; Sopasaggo nopasaggo, vuttasaddo yathārahaṃ. ཝ་པ། ཝ་ཏུ། ཝཙ྄ཚུ། ཝ་ཅ་སྟེ། །བྱིངས་རྣམས་ལས་ནི་བྱུང་བར་འདོད། །ཉེ་བར་བསྒྱུར་བཅས་ཉེ་བསྒྱུར་མེད། །‘ཝུཏྟ’འི་སྒྲ་ནི་ཅི་རིགས་པར། ། Vapane ca vāpasamī-karaṇe muṇḍatāya ca; Jīvavutyaṃ pamuttatthe, vasā pāvacanassa tu; Pavattite ca ajjhene, kathane cāti lakkhaye; ས་བོན་འདེབས་དང་ས་སྙོམས་དང་། །མགོ་བོ་བྲེག་པ་ཉིད་དང་ནི། །འཚོ་བ་སྐྱེལ་དང་ཐར་བའི་དོན། །གསུང་རབ་དབང་གིས་འཇུག་པ་དང་། །ཀློག་པ་དང་ནི་སྨྲ་བ་ལ། །མཚོན་པར་བྱ་བ་ཉིད་དུ་ཟུངས། ། Taccha tanukaraṇe. Tacchati. Tacchako dāruṃ. ཏཙ྄ཚ་ (taccha) ནི་ཕྲ་བར་བྱེད་པ་ལའོ། །ཏཙ྄ཚ་ཏི། (tacchati - གཞོག་པར་བྱེད།) ཏཙ྄ཚ་ཀོ་དཱ་རུཾ། (tacchako dāruṃ - ཤིང་བཟོ་བས་ཤིང་གཞོག་པར་བྱེད།) Chakārantadhāturūpāni. ཆ་ཡིག་མཐའ་ཅན་གྱི་བྱིངས་ཀྱི་གཟུགས་རྣམས་སོ། ། Jakārantadhātu ཇ་ཡིག་མཐའ་ཅན་གྱི་བྱིངས་རྣམས་སོ། ། Jijaye. Jeti. Jayati, parājayati. Dhammaṃ caranto sāmikaṃ parājeti. Dhammaṃ caranto parajjati. Rājānaṃ jayāpesuṃ. Jayāpetvā. Ettha jayāpesunti ‘‘jayatu bhava’’nti āsīsavacanaṃ vadiṃsūti attho. Jayanaṃ, jitaṃ, jayo, vijitaṃ, jino, jetā, jeto, jito māro, māraṃ jito, jitavā, jitāvī, vijitāvī, māraji, lokaji, odhijino, anodhijino, jito. Vijito, jetuṃ, vijetuṃ, jitvā, vijitvā. Imassa pana dhātussa kiyādigaṇaṃ pattassa ‘‘jināti jinitvā’’tyādīni rūpāni bhavanti. ཇི་ (ji) ནི་རྒྱལ་བ་ལའོ། །ཇེ་ཏི། (jeti) ཛ་ཡ་ཏི། (jayati - རྒྱལ་བར་བྱེད།) པ་རཱ་ཛ་ཡ་ཏི། (parājayati - ཕམ་པར་བྱེད།) དྷམ་མཾ་ཅ་རན་ཏོ་སཱ་མི་ཀཾ་པ་རཱ་ཇེ་ཏི། (dhammaṃ caranto sāmikaṃ parājeti - ཆོས་སྤྱོད་བཞིན་དུ་བདག་པོ་ལས་རྒྱལ་བར་བྱེད།) དྷམ་མཾ་ཅ་རན་ཏོ་པ་རཛ྄ཛ་ཏི། (dhammaṃ caranto parajjati - ཆོས་སྤྱོད་བཞིན་དུ་ཕམ་པར་འགྱུར།) རཱ་ཛཱ་ནཾ་ཛ་ཡཱ་པེ་སུཾ། (rājānaṃ jayāpesuṃ) ཛ་ཡཱ་པེཏྭཱ། (jayāpetvā) འདིར་ ‘ཛ་ཡཱ་པེ་སུཾ’ ཞེས་པ་ནི། “ལྷ་རྒྱལ་བར་གྱུར་ཅིག” ཅེས་པའི་ชིས་བརྗོད་ཀྱི་ཚིག་སྨྲས་སོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཛ་ཡ་ནཾ། (jayanaṃ - རྒྱལ་བར་བྱེད་པ་ཉིད།) ཇི་ཏཾ། (jitaṃ - རྒྱལ་བ།) ཛ་ཡོ། (jayo - རྒྱལ་ཁ།) ཝི་ཇི་ཏཾ། (vijitaṃ - རྣམ་པར་རྒྱལ་བ།) ཇི་ནོ། (jino - རྒྱལ་བ།) ཇེ་ཏཱ། (jetā - རྒྱལ་བར་བྱེད་པོ།) ཇེ་ཏོ། (jeto) ཇི་ཏོ་མཱ་རོ། (jito māro - བདུད་ལས་རྒྱལ་བ།) མཱ་རཾ་ཇི་ཏོ། (māraṃ jito - བདུད་ལས་རྒྱལ་བར་བྱས་པ།) ཇི་ཏ་ཝཱ། (jitavā - རྒྱལ་བར་གྱུར་པ།) ཇི་ཏཱ་ཝཱི། (jitāvī) ཝི་ཇི་ཏཱ་ཝཱི། (vijitāvī - རྣམ་པར་རྒྱལ་བར་གྱུར་པ།) མཱ་ར་ཇི། (māraji - བདུད་ལས་རྒྱལ་བ།) ལོ་ཀ་ཇི། (lokaji - འཇིག་རྟེན་ལས་རྒྱལ་བ།) ཨོ་དྷི་ཇི་ནོ། (odhijino - ཉེ་བར་རྒྱལ་བ།) ཨ་ནོ་དྷི་ཇི་ནོ། (anodhijino - མཐའ་མེད་པར་རྒྱལ་བ།) ཇི་ཏོ། (jito) ཝི་ཇི་ཏོ། (vijito) ཇེ་ཏུཾ། (jetuṃ - རྒྱལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར།) ཝི་ཇེ་ཏུཾ། (vijetuṃ) ཇིཏྭཱ། (jitvā - རྒྱལ་ནས།) ཝི་ཇིཏྭཱ། (vijitvā) བྱིངས་འདི་ཉིད་ཀི་ཡཱ་དི་སྡེ་ཚན་ (kiyādigaṇa) དུ་གཏོགས་པར་གྱུར་ཚེ། “ཇི་ནཱ་ཏི” (jināti) དང་ “ཇི་ནི་ཏྭཱ” (jinitvā) ལ་སོགས་པའི་གཟུགས་རྣམས་སུ་འགྱུར་རོ། ། Ji abhibhavane. Jeti. Jino. Pubbe viya rūpāni. Ettha ca ‘‘tumhehi ānanda sappurisehi vijitaṃ, pacchimā janatāsālimaṃsodanaṃ atimaññissatī’’ti pāḷi abhibhavanatthasādhakā. Ettha hi vijitanti adhibhūtanti attho. ཇི་ (ji) ནི་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་ལའོ། །ཇེ་ཏི། (jeti) ཇི་ནོ། (jino) གཟུགས་རྣམས་ནི་སྔར་བཞིན་ནོ། །འདིར་ཡང་། “ཀུན་དགའ་བོ་ཁྱེད་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་ (vijitaṃ) ཡིན་ལ། ཕྱི་མའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ནི་འབྲས་སཱ་ལི་དང་ཤའི་ཟན་ལ་བརྙས་པར་འགྱུར་རོ། །” ཞེས་པའི་ལུང་ནི་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་དོན་གྲུབ་བྱེད་དོ། །འདིར་ ‘ཝི་ཇི་ཏཾ’ (vijitaṃ) ཞེས་པ་ནི་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་ (adhibhūtaṃ) ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། Ju gatiyaṃ. Ettha sīghagati adhippetā. Javati. Javanaṃ, javo, javaṃ, javanto, javanacittaṃ, javanapañño, javanahaṃso. Manojavaṃ gacchati yenakāmaṃ. ཇུ་ (ju) ནི་འགྲོ་བ་ལའོ། །འདིར་མྱུར་དུ་འགྲོ་བ་ལ་བྱའོ། །ཛ་ཝ་ཏི། (javati - མྱུར་དུ་འགྲོ།) ཛ་ཝ་ནཾ། (javanaṃ - མྱུར་བར་བྱེད་པ།) ཛ་ཝོ། (javo - མྱུར་ཚད།) ཛ་ཝཾ། (javaṃ) ཛ་ཝན་ཏོ། (javanto) ཛ་ཝ་ན་ཅིཏྟཾ། (javanacittaṃ - མྱུར་བའི་སེམས།) ཛ་ཝ་ན་པཉ྄ཉོ། (javanapañño - ཤེས་རབ་མྱུར་བ།) ཛ་ཝ་ན་ཧཾ་སོ། (javanahaṃso - ངང་པ་མྱུར་བ།) མ་ནོ་ཛ་ཝཾ་གཙྪ་ཏི་ཡེ་ན་ཀཱ་མཾ། (manojavaṃ gacchati yenakāmaṃ - ཡིད་ཀྱི་མགྱོགས་པ་བཞིན་དུ་གང་འདོད་པར་འགྲོའོ། །) Jekhaye. Jīyati. Ekārassa īyādeso. Sāsanānurūpena ‘‘kiṃ maṃ dhanena jīyethā’’ti hi pāḷi dissati. Saddasatthavidū pana ‘‘jāyatī’’ti rūpaṃ vadanti. ཇེ་ (je) ནི་ཟད་པ་ལའོ། །ཇཱི་ཡ་ཏི། (jīyati - ཟད་པར་འགྱུར།) ཨེ་ཡིག་ (e) ནི་ཨཱི་ཡ་ (īya) རུ་འགྱུར་རོ། །བསྟན་པ་དང་མཐུན་པར། “ཅིའི་ཕྱིར་ང་ནི་ནོར་གྱིས་ཟད་པར་འགྱུར།” (kiṃ maṃ dhanena jīyetha) ཞེས་པའི་ལུང་མཐོང་ངོ་། །སྒྲ་རིག་པ་སྨྲ་བ་རྣམས་ཀྱིས་ནི་ “ཛཱ་ཡ་ཏི” (jāyati) ཞེས་པའི་གཟུགས་སུ་སྨྲའོ། ། Sajja gatiyaṃ. Sajjati. སཛ྄ཛ་ (sajja) ནི་འགྲོ་བ་ལའོ། །སཛ྄ཛ་ཏི། (sajjati) Kuju khuju theyyakaraṇe. Kojati. Khojati. ཀུ་ཇུ་ (kuju) དང་ ཁུ་ཇུ་ (khuju) ནི་བརྐུ་བ་ལའོ། །ཀོ་ཛ་ཏི། (kojati) ཁོ་ཛ་ཏི། (khojati) Vaja gatiyaṃ. Dhaja dhaji ca. Vajati. Abbajati. Manussattañca abbaje. Vajo, vajanaṃ, pavajanaṃ, pabbajjā, pabbajito, pabbājito. ཝ་ཇ་ (vaja) ནི་འགྲོ་བ་ལའོ། །དྷ་ཇ་ (dhaja) དང་ དྷ་ཇི་ (dhaji) ཡང་ངོ་། །ཝ་ཛ་ཏི། (vajati - འགྲོའོ། །) ཨབ་བྷ་ཛ་ཏི། (abbajati - མངོན་པར་འགྲོའོ། །) མ་ནུས་སཏྟཉྩ་ཨབ་བྷ་ཛེ། (manussattañca abbaje - མི་ཉིད་དུ་ཡང་མངོན་པར་འགྲོའོ། །) ཝ་ཇོ། (vajo) ཝ་ཛ་ནཾ། (vajanaṃ) པ་ཝ་ཛ་ནཾ། (pavajanaṃ) པབ་བཛ྄ཛཱ། (pabbajjā - རབ་ཏུ་བྱུང་བ།) པབ་བ་ཇི་ཏོ། (pabbajito - རབ་ཏུ་བྱུང་བ།) པབ་བཱ་ཇི་ཏོ། (pabbājito - བསྐྲད་པ།) Sakā raṭṭhā pabbājito, aññaṃ janapadaṃ gato; Mahantaṃ koṭṭhaṃ kayirātha, duruttānaṃ nidhetave. “རང་གི་ཡུལ་ནས་བསྐྲད་གྱུར་ཏེ། །ཡུལ་འཁོར་གཞན་དུ་སོང་བའི་ཚེ། །ཚིག་ངན་རྣམས་ནི་གཞུག་པའི་ཕྱིར། །བང་མཛོད་ཆེན་པོ་བྱ་བར་རིགས། །” Dhajati. Dhajo. Dhañjati. Dhañjanaṃ. Ettha dhajoti ketu. Dhañjananti gamanaṃ. དྷ་ཛ་ཏི། (dhajati) དྷ་ཇོ། (dhajo) དྷཉ྄ཛ་ཏི། (dhañjati) དྷཉ྄ཛ་ནཾ། (dhañjanaṃ) འདིར་ ‘དྷ་ཇོ་’ ཞེས་པ་ནི་རྒྱལ་མཚན་ (ketu) ནོ། །‘དྷཉ྄ཛ་ནཾ’ ཞེས་པ་ནི་འགྲོ་བ་ (gamanaṃ) འོ། ། Aja khepane ca. Gatiapekkhakoyeva cakāro. Ajati. Ajo. Ettha ajoti eḷako. Imāni panassa pariyāyavacanāni ‘‘ajo eḷako urabbho avi meṇḍo’’ti. Tattha urabbhoti eḷako, yo ‘‘ajo’’tipi vuccati. Avīti rattalomo eḷako. Meṇḍoti kuṭilasiṅgo eḷako. Tathā hi janakajātake ajarathato meṇḍarathā visuṃ vuttā. Apica ajeḷakanti ajato eḷakassa visuṃ vacanato eḷakasaddena meṇḍopi gahetabbo, mahosadhajātakaṭṭhakathāyañhi meṇḍeḷakānaṃ nibbisesatā vuttāti. ཨ་ཇ་ (aja) ནི་གཏོར་བ་དང་ [འགྲོ་བ་] ལའོ། །‘ཅ་’ (ca) སྒྲ་ནི་འགྲོ་བ་ལ་ལྟོས་པ་ཉིད་དོ། །ཨ་ཛ་ཏི། (ajati) ཨ་ཇོ། (ajo) འདིར་ ‘ཨ་ཇོ་’ ཞེས་པ་ནི་ར་ (eḷako) འོ། །འདིའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་ཚིག་རྣམས་ནི་ “ཨ་ཇོ། ཨེ་ལཱ་ཀོ། ཨུ་རབ་བྷོ། ཨ་ཝི། མེཎྜོ།” ཞེས་པའོ། །དེ་ལ་ ‘ཨུ་རབ་བྷོ’ ཞེས་པ་ནི་ར་སྟེ། གང་ལ་ ‘ཨ་ཇོ་’ ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་དོ། །‘ཨ་ཝི་’ ཞེས་པ་ནི་སྤུ་དམར་པོ་ཅན་གྱི་རའོ། །‘མེཎྜོ་’ ཞེས་པ་ནི་རྭ་ཀྱོག་པོ་ཅན་གྱི་ལུག་གོ །དེ་ལྟར་ཡང་ཛ་ན་ཀའི་སྐྱེས་རབས་ (Janakajātaka) སུ་ར་ཡི་ཤིང་རྟ་དང་ལུག་གི་ཤིང་རྟ་གཉིས་སོ་སོར་གསུངས་སོ། །གཞན་ཡང་ ‘ཨ་ཇེ་ལཱ་ཀཾ’ (ajeḷakaṃ - ར་ལུག) ཅེས་པར་ར་ལས་ལུག་སོ་སོར་གསུངས་པའི་ཕྱིར། ལུག་ (eḷaka) གི་སྒྲས་ལུག་ཕོ་ (meṇḍa) ཡང་གཟུང་བར་བྱ་སྟེ། མ་ཧོ་ས་དྷའི་སྐྱེས་རབས་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ (Mahosadhajātakaṭṭhakathā) དུ་ལུག་ཕོ་དང་ལུག་གཉིས་ལ་ཁྱད་པར་མེད་པར་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། ། Ajja sajja ajjane. Ajjanaṃ ajjanakriyā. Ajjati. Sajjati. ཨཛ྄ཛ་ (ajja) དང་ སཛ྄ཛ་ (sajja) ནི་ཐོབ་པར་བྱེད་པ་ལའོ། །ཨཛ྄ཛ་ནཾ་ (ajjanaṃ) ནི་ཐོབ་པར་བྱེད་པའི་བྱ་བའོ། །ཨཛ྄ཛ་ཏི། (ajjati) སཛ྄ཛ་ཏི། (sajjati) Kajja byathane. Byathanaṃ hiṃsā. Kajjati. ཀཛ྄ཛ་ (kajja) ནི་གནོད་པ་བྱེད་པ་ལའོ། །བྱ་ཐ་ནཾ་ (byathanaṃ) ནི་འཚེ་བ་ (hiṃsā) འོ། །ཀཛ྄ཛ་ཏི། (kajjati) Khajja majjane ca. Majjanaṃ suddhi. Byathanāpekkho cakāro. Khajjati. Khajjūro. ཁཛ྄ཛ་ (khajja) ནི་དག་པར་བྱེད་པ་དང་ [གནོད་པ་བྱེད་པ་] ལའོ། །མཛ྄ཛ་ནཾ་ (majjanaṃ) ནི་དག་པ་ (suddhi) འོ། །‘ཅ་’ (ca) སྒྲ་ནི་གནོད་པ་ལ་ལྟོས་པའོ། །ཁཛ྄ཛ་ཏི། (khajjati) ཁཛ྄ཛཱུ་རོ། (khajjūro - ཏཱ་ལའི་ཤིང་ཏོག) Khaja manthe. Mantho viloḷanaṃ. Khajati. ཁ་ཇ་ (khaja) ནི་སྲུབ་པ་ལའོ། །མན་ཐོ་ (mantho) ནི་དཀྲོག་པ་ (viloḷanaṃ) འོ། །ཁ་ཛ་ཏི། (khajati) Khaji gativekalle. Kissa bhante ayyo khañjatīti. Ubho khañjā. Khañjanaṃ, khañjituṃ, khañjitvā. ཁ་ཇི་ (khaji) ནི་འགྲོ་བ་ཉམས་པ་ (ཞ་བོ་) ལའོ། །“བཙུན་པ་ཅིའི་ཕྱིར་འཕགས་པ་ཞ་བོར་གྱུར།” (kissa bhante ayyo khañjati) ཅེས་པ་དང་། “གཉིས་ཀ་ཞ་བོའོ། །” (ubho khañjā) ཞེས་པ་ལྟར་རོ། །ཁཉ྄ཛ་ནཾ། (khañjanaṃ) ཁཉ྄ཛི་ཏུཾ། (khañjituṃ) ཁཉ྄ཛི་ཏྭཱ། (khañjitvā) Khaja kampane. Khajati. Ejā. Ettha ca ejāti lābhādiṃ paṭicca ejati kampatīti ejā, balavataṇhāyetaṃ nāmaṃ. ཁ་ཇ་ (khaja) ནི་གཡོ་བ་ལའོ། །ཁ་ཛ་ཏི། (khajati) ཨེ་ཛཱ། (ejā) འདིར་ ‘ཨེ་ཛཱ’ ཞེས་པ་ནི་རྙེད་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་གཡོ་ཞིང་འགུལ་བས་ན་ ‘ཨེ་ཛཱ’ ཞེས་བྱ་སྟེ། འདི་ནི་སྲེད་པ་དྲག་པོའི་མིང་ངོ་། ། Buja vajiranibbese. Vajiranigghoseti keci vidū vadanti. Bojati. བུ་ཇ་ (buja) ནི་རྡོ་རྗེའི་སྒྲ་ལའོ། །མཁས་པ་ཁ་ཅིག་ནི་ ‘ཝ་ཇི་ར་ནིག་གྷོ་སེ་’ (vajiranigghose - རྡོ་རྗེའི་སྒྲ་གདངས་) ཞེས་སྨྲའོ། །བོ་ཛ་ཏི། (bojati) Khija [Pg.44] kuji guji abyattasadde. Khijati. Kuñjati. Guñjati. ཁི་ཇ་ (khija) དང་ ཀུ་ཇི་ (kuji) དང་ གུ་ཇི་ (guji) ནི་མི་གསལ་བའི་སྒྲ་ལའོ། །ཁི་ཛ་ཏི། (khijati) ཀུཉ྄ཛ་ཏི། (kuñjati) གུཉ྄ཛ་ཏི། (guñjati) Laja lāja tajja bhassane. Lajati. Lājati. Tajjati. ལ་ཇ་ (laja) དང་ ལཱ་ཇa (lāja) དང་ ཏཛ྄ཛ་ (tajja) ནི་སྨྲ་བ་ (ཡང་ན་གསལ་བར་བྱེད་པ་) ལའོ། །ལ་ཛ་ཏི། (lajati) ལཱ་ཛ་ཏི། (lājati) ཏཛ྄ཛ་ཏི། (tajjati) Laji dittiyañca. Bhassanāpekkho cakāro. Lañjati. Tatiyo nayalañjako. Lañjeti pakāseti suttatthanti lañjako. ལ་ཇི་ (laji) ནི་གསལ་བ་དང་ [སྨྲ་བ་] ལའོ། །‘ཅ་’ (ca) སྒྲ་ནི་སྨྲ་བ་ལ་ལྟོས་པའོ། །ལཉ྄ཛ་ཏི། (lañjati) ཏ་ཏི་ཡོ་ན་ཡ་ལཉ྄ཛ་ཀོ། (tatiyo nayalañjako - གསུམ་པ་ནི་ཚུལ་གསལ་བར་བྱེད་པའོ། །) མདོ་ཡི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པས་ན་ ‘ལཉ྄ཛ་ཀོ་’ (lañjako - གསལ་བྱེད།) ཞེས་བྱའོ། ། Jaja jaji yuddhe. Yujjhanaṃ yuddhaṃ. Jajati. Jañjati. ཛ་ཇ་ (jaja) དང་ ཛ་ཇི་ (jaji) ནི་གཡུལ་འགྱེད་པ་ལའོ། །ཡུཛ྄ཛྷ་ནཾ་ (yujjhanaṃ) ནི་གཡུལ་འགྱེད་པ་ (yuddhaṃ) འོ། །ཛ་ཛ་ཏི། (jajati) ཛཉ྄ཛ་ཏི། (jañjati) Tuja hiṃsāyaṃ. Tojati. ཏུ་ཇ་ (tuja) ནི་འཚེ་བ་ལའོ། །ཏོ་ཛ་ཏི། (tojati) Tuji balane ca. Balanaṃ balanakriyā. Hiṃsāpekkhako cakāro. Tuñjati. ཏུ་ཇི་ (tuji) ནི་སྟོབས་སྐྱེད་པ་དང་ [འཚེ་བ་] ལའོ། །བ་ལ་ནཾ་ (balanaṃ) ནི་སྟོབས་སྐྱེད་པའི་བྱ་བའོ། །‘ཅ་’ (ca) སྒྲ་ནི་འཚེ་བ་ལ་ལྟོས་པའོ། །ཏུཉ྄ཛ་ཏི། (tuñjati) Gaja kuji muji gajja saddatthā. Gajati. Kuñjati. Muñjati. Gajo gajjati, megho gajjati. Yattha dāso āmajāto, ṭhito thullāni gajjati. Maṇi gajjati. Ñāṇagajjanaṃ gajjati. Gajjituṃ samattho. Gajjitā. Gajjitvā. Tattha gajoti hatthī. Hatthissa hi anekāni nāmāni – ག་ཇ་ (gaja)། ཀུ་ཇི་ (kuji)། མུ་ཇི་ (muji)། གཛ྄ཛ་ (gajja) རྣམས་ནི་སྒྲ་ཡི་དོན་ལའོ། །ག་ཛ་ཏི། (gajati) ཀུཉ྄ཛ་ཏི། (kuñjati) མུཉ྄ཛ་ཏི། (muñjati) ག་ཇོ་གཛ྄ཛ་ཏི། (gajo gajjati - གླང་པོ་ཆེ་ངར་སྐད་སྒྲོགས།) མེ་གྷོ་གཛ྄ཛ་ཏི། (megho gajjati - འབྲུག་སྒྲ་སྒྲོགས།) “གང་དུ་བྲན་གཡོག་ཁྱིམ་དུ་སྐྱེས་པ་དེས། །ལངས་ནས་ཚིག་རྩུབ་ཆེན་པོ་སྨྲ་བར་བྱེད། །” མ་ཎི་གཛ྄ཛ་ཏི། (maṇi gajjati - ནོར་བུས་སྒྲ་སྒྲོགས།) ཉཱ་ཎ་གཛ྄ཛ་ནཾ་གཛ྄ཛ་ཏི། (ñāṇagajjanaṃ gajjati - ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ང་རོ་སྒྲོགས།) གཛ྄ཛི་ཏུཾ་ས་མཏ྄ཐོ། (gajjituṃ samattho - སྒྲོག་པར་ནུས་པ།) གཛ྄ཛི་ཏཱ། (gajjitā - སྒྲོག་པ་པོ།) གཛ྄ཛི་ཏྭཱ། (gajjitvā - བསྒྲགས་ནས།) དེ་ལ་ ‘ག་ཇོ་’ ཞེས་པ་ནི་གླང་པོ་ཆེ་ (hatthī) འོ། །གླང་པོ་ཆེ་ལ་ནི་མིང་མང་པོ་ཡོད་དེ། Hatthī nāgo gajo dantī, kuñjaro vāraṇo karī; Mātaṅgo dvirado saṭṭhi-hāyano’nekapo ibho. ཧཏ྄ཐཱི། ནཱ་གོ། ག་ཇོ། དན་ཏཱི། །ཀུཉ྄ཛ་རོ། ཝཱ་ར་ཎོ། ཀ་རཱི། །མཱ་ཏངྒོ། དྭི་ར་དོ། སཊྛི་ཧཱ་ཡ་ནོ། །ཨ་ནེ་ཀ་པོ། ཨི་བྷོ། ། Thambho rammo dvipo ceva, hatthinī tu kareṇukā; Hatthipoto hatthicchāpo, bhiṅko ca kalabho bhave. ཐམ་བྷོ། རམ་མོ། དྭི་པོ་ཉིད། །གླང་མོ་ལ་ནི་ཀ་རེ་ཎུ་ཀཱ། །གླང་ཕྲུག་ལ་ནི་ཧཏ྄ཐི་པོ་ཏོ། །ཧཏ྄ཐི་ཚཱ་པོ། བྷིངྐོ། ཀ་ལ་བྷོའོ། ། Caja cāge. Cajati. Pariccajati. Cāgo. Pariccāgo. Cajanaṃ. Cajaṃ, cajanto. Cajamāno. ཅ་ཇ་ (caja) ནི་གཏོང་བ་ལའོ། །ཅ་ཛ་ཏི། (cajati - གཏོང་བར་བྱེད།) པ་རི་ཙ་ཛ་ཏི། (pariccajati - ཡོངས་སུ་གཏོང་བར་བྱེད།) ཙཱ་གོ། (cāgo - གཏོང་བ།) པ་རི་ཙཱ་གོ། (pariccāgo - ཡོངས་སུ་གཏོང་བ།) ཅ་ཛ་ནཾ། (cajanaṃ - གཏོང་བ་ཉིད།) ཅ་ཛཾ། (cajaṃ) ཅ་ཛན་ཏོ། (cajanto) ཅ་ཛ་མཱ་ནོ། (cajamāno) Sanja saṅge. Saṅgo laganaṃ. Sañcati. Satto. Sajanaṃ, satti. Āsatti. Sajituṃ. Sajitvā. སན་ཇ་ (sanja) ནི་ཆགས་པ་ལའོ། །སངྒོ་ (saṅgo) ནི་འབྱར་བ་ (laganaṃ) འོ། །སཉྩ་ཏི། (sañcati) སཏྟོ། (satto - ཆགས་པའམ་སེམས་ཅན།) ས་ཛ་ནཾ། (sajanaṃ) སཏྟི། (satti) ཨཱ་སཏྟི། (āsatti - མངོན་པར་ཆགས་པ།) ས་ཛི་ཏུཾ། (sajituṃ) ས་ཛི་ཏྭཱ། (sajitvā) Īja gatiyaṃ. Ījati. ཨཱི་ཇ་ (īja) ནི་འགྲོ་བ་ལའོ། །ཨཱི་ཛ་ཏི། (ījati) Bhaji bhajjane. Bhajjanaṃ tāpakaraṇaṃ. Tilāni bhajjati. Purisena bhajjamānāni tilāni. བྷ་ཇི་ (bhaji) ནི་རྔོད་པ་ལའོ། །བྷཛ྄ཛ་ནཾ་ (bhajjanaṃ) ནི་ཚ་བར་བྱེད་པ་ (tāpakaraṇaṃ) འོ། །ཏི་ལཱ་ནི་བྷཛ྄ཛ་ཏི། (tilāni bhajjati - ཏིལ་རྔོད་པར་བྱེད།) པུ་རི་སེ་ན་བྷཛ྄ཛ་མཱ་ནཱ་ནི་ཏི་ལཱ་ནི། (purisena bhajjamānāni tilāni - སྐྱེས་བུས་བརྔོས་པའི་ཏིལ་རྣམས་སོ། །) Eja [Pg.45] bheja bhāja dittiyaṃ. Ditti sobhā. Ejati. Bhejati. Bhājati. ཨེ་ཇ་ (eja)། བྷེ་ཇ་ (bheja)། བྷཱ་ཇ་ (bhāja) རྣམས་ནི་གསལ་བ་ལའོ། །དིཏྟི་ (ditti) ནི་མཛེས་པ་ (sobhā) འོ། །ཨེ་ཛ་ཏི། (ejati) བྷེ་ཛ་ཏི། (bhejati) བྷཱ་ཛ་ཏི། (bhājati) Tija nisāne, khamāyañca. Nisānaṃ tikkhatākaraṇaṃ. Khamā khanti. Tejati. Titikkhati. Tejano. Tejo. Tattha tejanoti kaṇḍo saro usu. Tejoti sūriyo. Atha vā tejoti tejanaṃ usmā uṇhattaṃ tāpo. Tejoti vā ānubhāvo pabhāvo. ཏི་ཇ་ (tija) ནི་རྣོ་བར་བྱེད་པ་དང་བཟོད་པ་ལའོ། །ནི་སཱ་ནཾ་ (nisānaṃ) ནི་རྣོ་བར་བྱེད་པ་ (tikkhatākaraṇaṃ) འོ། །ཁ་མཱ་ (khamā) ནི་བཟོད་པ་ (khanti) འོ། །ཏེ་ཛ་ཏི། (tejati) ཏི་ཏིག་ཁ་ཏི། (titikkhati - བཟོད་པར་བྱེད།) ཏེ་ཛ་ནོ། (tejano) ཏེ་ཇོ། (tejo) དེ་ལ་ ‘ཏེ་ཛ་ནོ་’ ཞེས་པ་ནི་མདའ་ (kaṇḍo, saro, usu) འོ། །‘ཏེ་ཇོ་’ ཞེས་པ་ནི་ཉི་མ་ (sūriyo) འོ། །ཡང་ན་ ‘ཏེ་ཇོ་’ ཞེས་པ་ནི་ཚ་བ། དྲོད་ཉིད། ཚ་དྲོད། གདུང་བ་འོ། །ཡང་ན་ ‘ཏེ་ཇོ་’ ཞེས་པ་ནི་མཐུ་སྟོབས་སམ་གཟི་བརྗིད་དོ། ། Sañja parissagge, āliṅganaṃ parissaggo. Sañjati. སཉ྄ཛ་ (sañja) ནི་འཁྱུད་པ་ལའོ། །ཨཱ་ལིངྒ་ནཾ་ (āliṅganaṃ) ནི་འཁྱུད་པ་ (parissaggo) འོ། །སཉ྄ཛ་ཏི། (sañjati) Khaji dāne, gatiyañca. Khañjati. Khañjanaṃ. ཁ་ཇི་ (khaji) ནི་སྦྱིན་པ་དང་འགྲོ་བ་ལའོ། །ཁཉ྄ཛ་ཏི། (khañjati) ཁཉ྄ཛ་ནཾ། (khañjanaṃ) Rāja dittiyaṃ bhāja ca. Rājati. Bhājati. Rājā. Rājinī. Vanarāji. Rājitvā. Virājitvā. Atra viññūnamatthavivaraṇe kosallajananatthaṃ silokaṃ racayāma – རཱ་ཇ་ (rāja) ནི་གསལ་བ་ལའོ། །བྷཱ་ཇ་ (bhāja) ཡང་ངོ་། །རཱ་ཛ་ཏི། (rājati) བྷཱ་ཛ་ཏི། (bhājati) རཱ་ཛཱ། (rājā - རྒྱལ་པོ།) རཱ་ཇི་ནཱི། (rājinī - རྒྱལ་མོ།) ཝ་ན་རཱ་ཇི། (vanarāji - ནགས་ཚལ་གྱི་ཕྲེང་བ།) རཱ་ཇི་ཏྭཱ། (rājitvā) ཝི་རཱ་ཇི་ཏྭཱ། (virājitvā) འདིར་མཁས་པ་རྣམས་ལ་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་ལ་མཁས་པ་བསྐྱེད་པའི་ཕྱིར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཞིག་རྩོམ་པར་བྱ་སྟེ། Ma’hā’rāja mahārāja, mahārāja mameva’hi; Ne’tassa iti vatvāna, dve janā kalahaṃ karuṃ. “ཀྱེ་རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་ངའི་སྦྲུལ་ལོ། །རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་སྦྲུལ་འདི་ནི་ངའི་ཁོ་ན་ཡིན་གྱི། །འདི་ཡི་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་སྨྲས་ནས། །སྐྱེས་བུ་གཉིས་པོ་འཁྲུག་པ་བྱེད། །” Ettha ca paṭhamapādassa dutiyapade ‘‘me ahi mahī’’ti chedo ‘‘puttā me atthi puttā matthī’’ti viya. ‘‘Mahi arāja mahārājā’’ti ca chedo ‘‘yopi ayaṃ yopāya’’nti viya. Ettha arājasaddo ‘‘atikaramakarācariyā’’ti ettha akarīti atthavācako akarasaddo viya ākhyātaparokkhāvibhattiko daṭṭhabbo. Arāja virocīti attho. Ayaṃ pana gāthāya piṇḍattho ‘‘mahārāja me ahi arāja, mama eva ahi arāja, na etassa iti vatvā dve ahituṇḍikajanā kalahaṃ kariṃsū’’ti. འདིར་རྐང་པ་དང་པོའི་ཚིག་གཉིས་པ་ལ། “མེ་ཨ་ཧི་མ་ཧཱི་” (me ahi mahī) ཞེས་མཚམས་སྦྱོར་གཅོད་པ་ནི། “པུཏྟཱ་མེ་ཨཏ྄ཐི་” (puttā me atthi) ལས་ “པུཏྟཱ་མཏ྄ཐི་” (puttā matthi) ཞེས་པ་ལྟར་རོ། །“མ་ཧི་ཨ་རཱ་ཛ་མ་ཧཱ་རཱ་ཛཱ” (mahi arāja mahārājā) ཞེས་མཚམས་སྦྱོར་གཅོད་པ་ནི། “ཡོ་པི་ཨ་ཡཾ” (yo pi ayaṃ) ལས་ “ཡོ་པཱ་ཡཾ” (yopāyaṃ) ཞེས་པ་ལྟར་རོ། །འདིར་ ‘ཨ་རཱ་ཛ་’ (arāja) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི། “ཨ་ཏི་ཀ་ར་མ་ཀ་རཱ་ཅ་རི་ཡཱ” (atikaramakarācariyā) ཞེས་པའི་ནང་གི་བྱ་ཚིག་འདས་པ་སྟོན་པའི་ ‘ཨ་ཀ་རཱི’ (akarī) ཞེས་པའི་སྒྲ་བཞིན་དུ། བྱ་ཚིག་གི་ལྐོག་གྱུར་གྱི་རྣམ་དབྱེ་ (parokkhāvibhatti) ཅན་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། །‘ཨ་རཱ་ཛ་’ ཞེས་པ་ནི་གསལ་བར་གྱུར་ཏོ་ (virocī) ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིའི་བསྡུས་དོན་ནི། “ཀྱེ་རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། ངའི་སྦྲུལ་ནི་གསལ་བར་གྱུར་ཏོ། །ངའི་སྦྲུལ་ཁོ་ན་གསལ་བར་གྱུར་ཏོ། །འདི་ཡི་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་སྨྲས་ནས། །སྦྲུལ་རྩེད་པ་པོ་སྐྱེས་བུ་གཉིས་པོས་འཁྲུག་པ་བྱས་སོ། །” ཞེས་པོའོ། ། Ranja rāge. Bhikkhu cīvaraṃ rajati. Satto rūpādīsu rañjati. Rajanaṃ. Rajako. Rāgo. Virāgo. Haliddirāgo. Rājā. Rājinī. Imassa ca divādigaṇaṃ pattassa ‘‘rajjati virajjatī’’ti rūpāni [Pg.46] bhavanti. Tattha rajananti rajanavatthu. Rajakoti rajakāro vatthadhovanako. Rāgoti rajjanti sattā tena, sayaṃ vā rañjati, rañjanamattameva vā etanti rāgo, taṇhā. Imāni pana tadabhidhānāni – རན་ཇ་ (ranja) ནི་ཆགས་པ་ (ཡང་ན་ཚོན་གཏོང་བ་) ལའོ། །བྷིག་ཁུ་ཅཱི་ཝ་རཾ་ར་ཛ་ཏི། (bhikkhu cīvaraṃ rajati - དགེ་སློང་གིས་ཆོས་གོས་ལ་ཚོན་གཏོང་བར་བྱེད།) སཏྟོ་རཱུ་པཱ་དཱི་སུ་རཉ྄ཛ་ཏི། (satto rūpādīsu rañjati - སེམས་ཅན་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ལ་ཆགས་པར་འགྱུར།) ར་ཛ་ནཾ། (rajanaṃ - ཚོན་ནམ་ཚོན་གཏོང་བ།) ར་ཛ་ཀོ། (rajako - ཚོན་མཁན་ནམ་ཁྲུས་མཁན།) རཱ་གོ། (rāgo - འདོད་ཆགས།) ཝི་རཱ་གོ། (virāgo - འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བ།) ཧ་ལིད་དི་རཱ་གོ། (haliddirāgo - ཡུང་བའི་ཚོན།) རཱ་ཛཱ། (rājā - རྒྱལ་པོ།) རཱ་ཇི་ནཱི། (rājinī - རྒྱལ་མོ།) བྱིངས་འདི་ཉིད་དི་ཝཱ་དི་སྡེ་ཚན་ (divādigaṇa) དུ་གཏོགས་པར་གྱུར་ཚེ། “རཛ྄ཛ་ཏི” (rajjati) དང་ “ཝི་རཛ྄ཛ་ཏི” (virajjatī) ཞེས་པའི་གཟུགས་རྣམས་སུ་འགྱུར་རོ། །དེ་ལ་ ‘ར་ཛ་ནཾ’ ཞེས་པ་ནི་ཚོན་གྱི་དངོས་པོའོ། །‘ར་ཛ་ཀོ་’ ཞེས་པ་ནི་ཚོན་མཁན་ནམ་གོས་འཁྲུ་བར་བྱེད་པའོ། །‘རཱ་གོ་’ ཞེས་པ་ནི། དེས་སེམས་ཅན་རྣམས་ཆགས་པར་བྱེད་པའམ། རང་ཉིད་ཆགས་པར་བྱེད་པའམ། ཆགས་པ་ཙམ་ཉིད་དུ་གྱུར་པས་ན་ ‘རཱ་གོ་’ སྟེ། སྲེད་པ་ (taṇhā) འོ། །འདི་དག་ནི་དེའི་མིང་རྣམས་ཏེ། Rāgo lobho tasiṇā ca, taṇhā ejā visattikā; Satti āsatti mucchā ca, lubbhitattañca lubbhanā. རཱ་གོ། ལོ་བྷོ། ཏ་སི་ཎཱ། །ཏ་ཎྷཱ། ཨེ་ཛཱ། ཝི་སཏྟི་ཀཱ། །སཏྟི། ཨཱ་སཏྟི། མུཙྪཱ། །ལུབ་བྷི་ཏཏྟཾ། ལུབ་བྷ་ནཱ། ། Kāmo nikāmanā icchā, nikanti ca niyanti ca; Vanañca vanatho ceva, apekkhā bhavanetti ca. ཀཱ་མོ། ནི་ཀཱ་མ་ནཱ། ཨིཙྪཱ། །ནི་ཀན་ཏི། ནི་ཡན་ཏི། །ཝ་ནཉྩ། ཝ་ན་ཐོ། །ཨ་པེཀ྾ཁཱ། བྷ་ཝ་ནེཏཏི། ། Anurodho ca sārāgo, saṅgo paṅko ca sibbinī; Nandīrāgo anunayo, gedho sañjananī tathā; Janikā paṇidhi ceva, ajjhosānantinekadhā. ཨ་ནུ་རོ་དྷོ། སཱ་རཱ་གོ། །སངྒོ། པངྐོ། སིབ་བི་ནཱི། །ནན་དཱི་རཱ་གོ། ཨ་ནུ་ན་ཡོ། །གེ་དྷོ། སཉ྄ཛ་ན་ནཱི། །ཛ་ནི་ཀཱ། པ་ཎི་དྷི། །ཨཛ྄ཛྷོ་སཱ་ནཾ་སྟེ་དུ་མའོ། ། Virāgoti maggo nibbānañca. Rājāti pathavissaro. Ettha dhātudvayavasena nibbacanāni niyyante. Nānāsampattīhi rājati dibbati virocatīti rājā. Dānañca piyavacanañca atthacariyā ca samānattatā cāti imehi catūhi saṅgahavatthūhi attani mahājanaṃ rañjetītipi rājā. Rājinīti rājabhariyā. Tesaṃ abhidhānāni vuccante sahābhidhānantarehi – ‘ཝི་རཱ་གོ་’ (virāgo) ཞེས་པ་ནི་ལམ་དང་མྱང་འདས་སོ། །‘རཱ་ཛཱ’ (rājā) ཞེས་པ་ནི་ས་ཡི་དབང་ཕྱུག་གོ །འདིར་བྱིངས་གཉིས་ཀྱི་དབང་གིས་ངེས་ཚིག་འདྲེན་པར་བྱེད་དེ། ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་གསལ་བར་བྱེད་པ་ (rājati) དང་། རྩེ་བར་བྱེད་པ་ (dibbati) དང་། མཛེས་པར་བྱེད་པས་ན་ ‘རཱ་ཛཱ’ (rājā - རྒྱལ་པོ།) ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན། སྦྱིན་པ་དང་། སྙན་པར་སྨྲ་བ་དང་། དོན་སྤྱོད་པ་དང་། དོན་མཐུན་པ་སྟེ། བསྡུ་བའི་དངོས་པོ་བཞི་པོ་འདི་དག་གིས་སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོ་རྣམས་རང་ལ་དགའ་བར་བྱེད་པས་ན་ ‘རཱ་ཛཱ’ (rājā) ཞེས་བྱའོ། །‘རཱ་ཇི་ནཱི’ (rājinī) ཞེས་པ་ནི་རྒྱལ་པོའི་ཆུང་མའོ། །དེ་དག་གི་མིང་རྣམས་ནི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་མིང་གཞན་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་བརྗོད་པར་བྱ་སཏེ། Rājā bhūpati devo ca, manujindo disampati; Patthivo jagatipālo, bhūbhujo pathavissaro. རཱ་ཛཱ། བྷཱུ་པ་ཏི། དེ་ཝོ། །མ་ནུ་ཇིན་དོ། དི་སམ་པ་ཏི། །པཏ྄ཐི་ཝོ། ཛ་ག་ཏི་པཱ་ལོ། །བྷཱུ་བྷུ་ཛོ། པ་ཐ་ཝིས་ས་རོ། ། Raṭṭhādhipo bhūmipālo, manussindo janādhipo; Narindo khattiyo ceva, khettassāmi pabhāvako. རཊྛཱ་དྷི་པོ། བྷཱུ་མི་པཱ་ལོ། །མ་ནུས་སིན་དོ། ཛ་ནཱ་དྷི་པོ། །ན་རིན་དོ། ཁཏྟི་ཡོ་ཉིད། །ཁེཏྟས་སཱ་མི། པ་བྷཱ་ཝ་ཀོ། ། Muddhābhisitto rājāti, kathito itaro pana; Rājañño khattiyo cāti, vutto khattiyajātiko. སྤྱི་བོ་ནས་དབང་བསྐུར་བ་ནི་ ‘རཱ་ཛཱ’ (rājā - རྒྱལ་པོ།) ཞེས་བརྗོད་ལ། གཞན་པ་རྣམས་ནི་ ‘རཱ་ཛཉ྄ཉོ’ (rājañño) དང་ ‘ཁཏྟི་ཡོ’ (khattiyo) ཞེས་རྒྱལ་རིགས་སུ་གཏོགས་པ་རྣམས་ལ་བརྗོད་དོ། ། Muddhābhisitto anurājā, uparājāti bhāsito; Catuddīpī rājarājā, cakkavattīti bhāsito. སྤྱི་བོ་ནས་དབང་བསྐུར་བའི་འོག་མ་ནི་ ‘ཨ་ནུ་རཱ་ཛཱ’ (anurājā) དང་ ‘ཨུ་པ་རཱ་ཛཱ’ (uparājā - རྒྱལ་ཚབ།) ཞེས་བརྗོད་ལ། གླིང་བཞིའི་རྒྱལ་པོའི་རྒྱལ་པོ་ནི་ ‘ཙཀྐ་ཝཏྟཱི’ (cakkavattī - འཁོར་ལོས་བསྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོ།) ཞེས་བརྗོད་དོ། ། Rājinī [Pg.47] uparī devī, mahesī bhūbhujaṅganā; Khattiyā rājapadumī, khattiyānī ca khattiyī; Itthāgārantu orodho, uparītipi vuccati. རཱ་ཇི་ནཱི། ཨུ་པ་རཱི། དེ་ཝཱི། །མ་ཧེ་སཱི། བྷཱུ་བྷུ་ཛངྒ་ནཱ། །ཁཏྟི་ཡཱ། རཱ་ཛ་པ་དུ་མཱི། །ཁཏྟི་ཡཱ་ནཱི། ཁཏྟི་ཡཱི། །བཙུན་མོའི་འཁོར་ནི་ཨིཏ྄ཐཱ་གཱ་རཾ། །ཨོ་རོ་དྷོ། ཨུ་པ་རཱི་ཞེས་ཀྱང་བརྗོད། ། Bhaja sevāyaṃ. Bhajati. Bhajanā. Sambhajanā. Bhatti. Sambhatti. Bhattā. བྷ་ཛ་ (Bhaja) ནི་བསྟེན་པ་ལ་འཇུག བྷ་ཛ་ཏི་ (bhajati - བསྟེན་པར་བྱེད)། བྷ་ཛ་ནཱ་ (bhajanā - བསྟེན་པ)། སམ་བྷ་ཛ་ནཱ་ (sambhajanā - ཡང་དག་པར་བསྟེན་པ)། བྷཏྟི་ (bhatti - དད་གུས)། སམ་བྷཏྟི་ (sambhatti - ཡང་དག་པར་དད་གུས)། བྷཏྟཱ་ (bhattā - བསྟེན་པ་པོའམ་དད་གུས་བྱེད་པ་པོ)། Yaja devapūjasaṅgatakaraṇadānadhammesu. Devapūjaggahaṇena buddhādipūjā gahitā. Saṅgatakaraṇaṃ samodhānakaraṇaṃ. Tathā hi adhimuttattheravatthumhi ‘‘yadatthi saṅgataṃ kiñci, bhavo vā yattha labbhatī’’ti gāthāyaṃ saṅgatasaddena samodhānaṃ vuttaṃ. Dānaṃ pariccāgo. Dhammo jhānasīlādi. Etesvatthesu yajadhātu vattati. Pupphehi buddhaṃ yajati. Devataṃ yajati. Devamanussehi bhagavā yajiyati. Ijjati. Yiṭṭhaṃ. Yañño. Yāgo. Dhammayāgo. Yajamāno sake pure. Yiṭṭhuṃ, yajituṃ. Puthuyaññaṃ yajitvāna. Soḷasaparikkhāraṃ mahāyaññaṃ kattukāmo. ཡ་ཛ་ (Yaja) ནི་ལྷ་མཆོད་པ་དང་། འདུ་བར་བྱེད་པ། སྦྱིན་པ། ཆོས་བཅས་ཀྱི་དོན་ལ་འཇུག ལྷ་མཆོད་པ་ཞེས་པའི་སྒྲས་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པ་མཆོད་པའང་བསྡུས་སོ། འདུ་བར་བྱེད་པ་ནི་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་སྡུད་པའོ། དེ་ལྟར་ཡང་གནས་བརྟན་ཨདྷི་མུཏྟའི་གཏམ་རྒྱུད་ལས། “གང་ཅི་འདུས་པ་ཡོད་པ་དང་། །གང་དུ་སྲིད་པ་ཐོབ་པའང་རུང་།” ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་ནང་གི་འདུས་པ་ (saṅgata) ཞེས་པའི་སྒྲས་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་སྡུད་པ་ལ་བཤད་དོ། སྦྱིན་པ་ནི་ཡོངས་སུ་གཏོང་བའོ། ཆོས་ནི་བསམ་གཏན་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའོ། དོན་འདི་དག་ལ་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་ཡ་ཛ་འཇུག་གོ མེ་ཏོག་གིས་སངས་རྒྱས་ལ་མཆོད་པར་བྱེད (pupphehi buddhaṃ yajati)། ལྷ་ལ་མཆོད་པར་བྱེད (devataṃ yajati)། ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་མཆོད་པར་བྱེད (devamanussehi bhagavā yajiyati)། ཨིཛྫ་ཏི་ (ijjati - མཆོད་པར་འགྱུར)། ཡིཊྛཾ་ (yiṭṭhaṃ - མཆོད་པར་བྱས་པ)། ཡཉྙོ་ (yañño - མཆོད་སྦྱིན)། ཡཱ་གོ་ (yāgo - སྦྱིན་གཏོང་ངམ་མཆོད་སྦྱིན)། དྷམྨ་ཡཱ་གོ་ (dhammayāgo - ཆོས་ཀྱི་སྦྱིན་པ)། ཡ་ཛ་མཱ་ནོ་ ས་ཀེ་ པུ་རེ་ (yajamāno sake pure - རང་གི་གྲོང་ཁྱེར་དུ་མཆོད་སྦྱིན་བྱེད་བཞིན་པ)། ཡིཊྛུཾ། ཡ་ཛི་ཏུཾ་ (yiṭṭhuṃ, yajituṃ - མཆོད་སྦྱིན་བྱ་བའི་ཕྱིར)། པུ་ཐུ་ཡཉྙཾ་ ཡ་ཛི་ཏྭཱ་ནཱ་ (puthuyaññaṃ yajitvāna - མཆོད་སྦྱིན་ཆེན་པོ་བྱས་ནས)། སོ་ལཱ་ས་པ་རིཀྑཱ་རཾ་ མ་ཧཱ་ཡཉྙཾ་ ཀཏྟུ་ཀཱ་མོ་ (soḷasaparikkhāraṃ mahāyaññaṃ kattukāmo - ཡོ་བྱད་བཅུ་དྲུག་དང་ལྡན་པའི་མཆོད་སྦྱིན་ཆེན་པོ་བྱེད་པར་འདོད་པ)། Majja saṃsuddhiyaṃ. Majjati. Bāhiraṃ parimajjati. Bhūmiṃ sammajjati. Majjanaṃ. Sammajjanī. མཛྫ་ (Majja) ནི་ཡོངས་སུ་དག་པར་བྱེད་པའི་དོན་ལ་འཇུག མཛྫ་ཏི་ (majjati - དག་པར་བྱེད)། ཕྱི་རོལ་ཡོངས་སུ་ཕྱིས (bāhiraṃ parimajjati)། ས་གཞི་ཕྱག་དར་བྱེད (bhūmiṃ sammajjati)། མཛྫ་ནཾ་ (majjanaṃ - ཕྱག་དར་བྱེད་པའམ་ཕྱི་བ)། སམྨཛྫ་ནཱི (sammajjanī - ཕྱགས་མ)། Niñji suddhiyaṃ. Niñjati. Paniñjati. Niñjituṃ. Paniñjituṃ. Niñjitvā. Paniñjitvā. Ayaṃ pana pāḷi ‘‘tato tvaṃ moggallāna uṭṭhāyāsanā udakena akkhīni paniñjitvā disā anulokeyyāsī’’ti. ནིཉྫི་ (Niñji) ནི་དག་པར་བྱེད་པའི་དོན་ལ་འཇུག ནིཉྫ་ཏི་ (niñjati - འཁྲུད་པར་བྱེད)། པ་ནིཉྫ་ཏི་ (paniñjati - ལེགས་པར་འཁྲུད)། ནིཉྫི་ཏུཾ་ (niñjituṃ - འཁྲུ་བའི་ཕྱིར)། པ་ནིཉྫི་ཏུཾ་ (paniñjituṃ - ལེགས་པར་འཁྲུ་བའི་ཕྱིར)། ནིཉྫི་ཏྭཱ་ (niñjitvā - བཀྲུས་ནས)། པ་ནིཉྫི་ཏྭཱ་ (paniñjitvā - ལེགས་པར་བཀྲུས་ནས)། ལུང་འདི་ནི་ “མོའུ་གལ་གྱི་བུ་དེ་ནས་ཁྱོད་སྟན་ལས་ལངས་ཏེ། ཆུས་མིག་གཉིས་ལེགས་པར་བཀྲུས་ནས་ཕྱོགས་རྣམས་ལ་བལྟ་བར་བྱའོ།” ཞེས་པ་ལྟ་བུའོ། Niji abyattasadde. Niñjati. ནི་ཇི་ (Niji) ནི་མི་གསལ་བའི་སྒྲ་ལ་འཇུག ནིཉྫ་ཏི་ (niñjati - མི་གསལ་བའི་སྒྲ་སྒྲོག)། Bhaja pāke. Tilāni bhajjati. Bhajjamānā tilāni ca. བྷ་ཛ་ (Bhaja) ནི་ཚོས་པར་བྱེད་པའམ་རྔོད་པའི་དོན་ལ་འཇུག ཏི་ལཱ་ནི་ བྷཛྫ་ཏི་ (tilāni bhajjati - ཏིལ་རྔོད་པར་བྱེད)། བྷཛྫ་མཱ་ནཱ་ ཏི་ལཱ་ནི་ ཙ་ (bhajjamānā tilāni ca - རྔོད་བཞིན་པའི་ཏིལ་རྣམས་ཀྱང་)། Uju ajjave. Ajjavaṃ ujubhāvo. Ojati. Uju. ཨུ་ཇུ་ (Uju) ནི་དྲང་པོའི་དོན་ལ་འཇུག ཨཛྫ་ཝཾ་ (ajjava) ནི་དྲང་པོའི་ཉིད་དོ། ཨོ་ཛ་ཏི་ (ojati - དྲང་པོར་འགྱུར)། ཨུ་ཇུ་ (uju - དྲང་པོ)། Saja [Pg.48] vissaggaparissajjanabbhukkiraṇesu. Sajati. Lokyaṃ sajantaṃ udakaṃ. ས་ཛ་ (Saja) ནི་གཏོང་བ་དང་། འཁྱུད་པ། གཏོར་བའི་དོན་ལ་འཇུག ས་ཛ་ཏི་ (sajati - གཏོང་བའམ་འཁྱུད་པའམ་གཏོར་བར་བྱེད)། ལོ་ཀྱཾ་ ས་ཛནྟཾ་ ཨུ་ད་ཀཾ་ (lokyaṃ sajantaṃ udakaṃ - འཇིག་རྟེན་དུ་ཆུ་གཏོར་བའམ་འབེབས་པ)། Ruja bhaṅge. Rujati. Rujā. Rogo. Ettha rujāti byādhi rujanaṭṭhena. Rogoti rujati bhañjati aṅgapaccaṅgānīti rogo, byādhiyeva, yo ‘‘ātaṅko’’tipi ‘‘ābādho’’tipi vuccati. རུ་ཛ་ (Ruja) ནི་འཇིག་པ་དང་ན་བའི་དོན་ལ་འཇུག རུ་ཛ་ཏི་ (rujati - ན་བའམ་འཇིག་པར་བྱེད)། རུ་ཛཱ་ (rujā - ཟུག་རྔུའམ་ནད)། རོ་གོ་ (rogo - ནད)། འདིར་རུ་ཛཱ་ཞེས་པ་ནི་གཟེར་བའི་དོན་གྱིས་ན་ཚ་ལ་བྱའོ། རོ་གོ་ཞེས་པ་ནི་ཡན་ལག་དང་ཉིང་ལག་རྣམས་ལ་གཟེར་ཞིང་འཇིག་པར་བྱེད་པས་ན་ནད་དེ། དེ་ནི་ནད་ཉིད་དེ། གང་ལ་ “གདུང་བ” (ātaṅka) ཞེས་ཀྱང་བྱ་ལ། “ན་ཚ” (ābādha) ཞེས་ཀྱང་བྱའོ། Bhuja koṭille. Āvipubbo aññatthesu ca. Urago bhujati. Ābhujati. Bhikkhu pallaṅkaṃ ābhujati, ūrubaddhāsanaṃ bandhatīti attho. Mahāsamuddo ābhujati, āvaṭṭatīti attho. Keci pana ‘‘osakkatī’’ti atthaṃ vadanti. ‘‘Vaṇṇadāna’’nti ābhujati, manasi karotīti attho. Mūlāni vibhujatīti mūlavibhujo, ratho. Ettha ca vibhujatīti chindati. Bhogo. Bhogī. Ābhogo. Ābhujitvā. Ettha ca bhogoti bhujayati kuṭilaṃ kariyatīti bhogo, ahisarīraṃ. Bhogīti sappo. བྷུ་ཛ་ (Bhuja) ནི་གྱ་གྱུ་འམ་གུག་པའི་དོན་ལ་འཇུག སྔོན་འཇུག་ཨཱ་ (ā) དང་བཅས་པ་དང་དོན་གཞན་ལའང་འཇུག་གོ ལྟོ་འགྲོ་གྱ་གྱུར་འགྲོ (urago bhujati)། ཨཱ་བྷུ་ཛ་ཏི་ (ābhujati - སྐྱིལ་ཀྲུང་བྱེད་པའམ་གུག་པར་བྱེད)། དགེ་སློང་གིས་སྐྱིལ་ཀྲུང་བཅས་ཏེ་བཞུགས་པ་ནི་བརླ་གཉིས་བསྣོལ་བའི་སྟན་བཅས་པའི་དོན་ཏོ། རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོ་འཁོར་བར་བྱེད་པ་ནི་ཆུ་འཁོར་འཁོར་བའི་དོན་ཏོ། ཁ་ཅིག་ནི་ “ཕྱིར་བཤོལ་བ” ཞེས་པའི་དོན་དུ་སྨྲའོ། “ཡོན་ཏན་བརྗོད་པ” ལ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ནི་ཡིད་ལ་བྱེད་པའི་དོན་ཏོ། རྩ་བ་རྣམས་གཅོད་པར་བྱེད་པས་ན་ “མཱུ་ལ་ཝི་བྷུ་ཛ” (mūlavibhujo) སྟེ་ཤིང་རྟའོ། འདིར་ཝི་བྷུ་ཛ་ཏི་ཞེས་པ་ནི་གཅོད་པའོ། བྷོ་གོ་ (bhogo - ལོངས་སྤྱོད་དམ་གྱ་གྱུ)། བྷོ་གཱི (bhogī - གྱ་གྱུ་ཅན་ནམ་སྦྲུལ)། ཨཱ་བྷོ་གོ་ (ābhogo - ཡིད་ལ་བྱེད་པའམ་ཡོངས་སུ་གང་བ)། ཨཱ་བྷུ་ཛི་ཏྭཱ་ (ābhujitvā - སྐྱིལ་ཀྲུང་བཅས་ནས)། འདིར་བྷོ་གོ་ཞེས་པ་ནི་གྱ་གྱུར་བྱེད་པས་ན་བྷོ་གོ་སྟེ་སྦྲུལ་གྱི་ལུས་སོ། བྷོ་གཱི་ཞེས་པ་ནི་སྦྲུལ་ལོ། Raji vijjhane. Nāgo dantehi bhūmiṃ rañjati. Ārañjati. Ettha ca ‘‘tathāgatarañjitaṃ itipī’’ti nettipāḷi nidassanaṃ. Tassattho ‘‘idaṃ sikkhattayasaṅgahitaṃ sāsanabrahmacariyaṃ tathāgatagandhahatthino mahāvajirañāṇasabbaññutaññāṇadantehi rañjitaṃ ārañjitaṃ, tebhūmakadhammānaṃ ārañjanaṭṭhānantipi vuccatī’’ti. Rañjitanti hi rañjati vijjhati etthāti ruñjitaṃ, rañjanaṭṭhānaṃ. ‘‘Idaṃ nesaṃ padakkanta’’ntiādimhi viya etassa saddassa siddhi veditabbā adhikaraṇatthasambhavato. ར་ཇི་ (Raji) ནི་འབིགས་པའམ་རྡེག་པའི་དོན་ལ་འཇུག གླང་པོ་ཆེས་མཆེ་བས་ས་གཞི་འབིགས་པར་བྱེད (nāgo dantehi bhūmiṃ rañjati)། ཨཱ་རཉྫ་ཏི་ (ārañjati - ཀུན་ཏུ་འབིགས)། འདིར་ “དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་བཏུལ་བའམ་ཕུག་པ་ཉིད་དོ” ཞེས་པ་ནི་ནེཏྟི་པཱ་ལིའི་ལུང་གི་དཔེའོ། དེའི་དོན་ནི་ “བསླབ་པ་གསུམ་གྱིས་བསྡུས་པའི་བསྟན་པའི་ཚངས་སྤྱོད་འདི་ནི། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་སྤོས་ཀྱི་གླང་པོ་ཆེའི་རྡོ་རྗེ་ལྟ་བུའི་ཡེ་ཤེས་ཆེན་པོ་དང་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་མཆེ་བས་ཕུག་ཅིང་བཏུལ་བ་སྟེ། ཁམས་གསུམ་གྱི་ཆོས་རྣམས་འདུལ་བའི་གནས་ཞེས་ཀྱང་བྱའོ།” ཞེས་པའོ། རཉྫི་ཏ་ (rañjita) ཞེས་པ་ནི་གང་གིས་འདིར་འབིགས་པར་བྱེད་པས་ན་རཉྫི་ཏ་སྟེ་འབིགས་པའི་གནས་སོ། “འདི་ནི་དེ་དག་གི་རྐང་རྗེས་སོ” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལྟར། གཞི་གནས་ཀྱི་དོན་གྲུབ་པའི་ཕྱིར་སྒྲ་འདིའི་གྲུབ་ལུགས་ཤེས་པར་བྱའོ། Vijī bhayacalanesu. Īkārantoyaṃ dhātu, tenassa saniggahītāgamāni rūpāni na santi. Vejati. Vego. Dhammasaṃvego. Saṃvigo vegena palāyi. Nadīvego. Ūmivego[Pg.49], vātavego. Ettha dhammasaṃvegoti sahottappaṃ ñāṇaṃ. ‘‘Vego, javo, rayo’’ti ime ekatthā. Divādigaṇaṃ pana pattassa ‘‘vijjati saṃvijjati ubbijjatī’’ti rūpāni bhavanti dvigaṇikattā. ཝི་ཛཱི (Vijī) ནི་འཇིགས་པ་དང་གཡོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་འདི་ནི་དབྱངས་ཨཱི་ (ī) མཐའ་ཅན་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་རྗེས་སུ་ང་རོའི་གམ་ཕྲད་ཅན་གྱི་གཟུགས་རྣམས་མེད་དོ། ཝེ་ཛ་ཏི་ (vejati - འཇིགས་པའམ་གཡོ་བར་བྱེད)། ཝེ་གོ་ (vego - ཤུགས་སམ་མགྱོགས་པ)། དྷམྨ་སམ་ཝེ་གོ་ (dhammasaṃvego - ཆོས་ཀྱི་སྐྱོ་ཤས)། སམ་ཝི་གོ་ ཝེ་གེ་ནཱ་ པ་ལཱ་ཡི་ (saṃvigo vegena palāyi - སྐྲག་པ་དེ་ཤུགས་ཀྱིས་བྲོས)། ན་དཱི་ཝེ་གོ་ (nadīvego - ཆུ་ཀླུང་གི་རྒྱུན་ཤུགས)། ཨཱུ་མི་ཝེ་གོ་ (ūmivego - རླབས་ཀྱི་ཤུགས)། ཝཱ་ཏ་ཝེ་གོ་ (vātavego - རླུང་གི་ཤུགས)། འདིར་ཆོས་ཀྱི་སྐྱོ་ཤས་ (dhammasaṃvego) ཞེས་པ་ནི་འཛེམ་བག་དང་བཅས་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། “ཝེ་གོ་ (vego)། ཛ་ཝོ་ (javo)། ར་ཡོ་ (rayo)” ཞེས་པ་འདི་དག་ནི་དོན་གཅིག་གོ ཉིན་བྱེད་ལ་སོགས་པའི་སྡེ་ (divādigaṇa) ལ་གཏོགས་པའི་ཚེ་ནི། སྡེ་ཚན་གཉིས་ལ་གཏོགས་པའི་ཕྱིར། ཝི་ཛྫ་ཏི་ (vijjati)། སམ་ཝི་ཛྫ་ཏི་ (saṃvijjati)། ཨུབ་ཝི་ཛྫ་ཏི་ (ubbijjati) ཞེས་པའི་གཟུགས་རྣམས་འབྱུང་ངོ། Lajja lajjane. Lajjati. Lajjā. Lajjāti hirī. Yā ‘‘viriḷanā’’tipi vuccati. ལཛྫ་ (Lajja) ནི་ངོ་ཚ་བའི་དོན་ལ་འཇུག ལཛྫ་ཏི་ (lajjati - ངོ་ཚ་བར་བྱེད)། ལཛྫཱ་ (lajjā - ངོ་ཚ་ཤེས་པ)། ལཛྫཱ་ཞེས་པ་ནི་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་ (hirī) སྟེ། གང་ལ་ “འཛེམ་བག” (viriḷanā) ཅེས་ཀྱང་བྱའོ། Vaḷaji paribhoge. Vaḷañjati. ཝ་ལཱ་ཇི་ (Vaḷaji) ནི་ཉེ་བར་སྤྱོད་པའི་དོན་ལ་འཇུག ཝ་ལཉྫ་ཏི་ (vaḷañjati - ཉེ་བར་སྤྱོད་པར་བྱེད)། Kujja adhomukhīkaraṇe. Kujjati. Nikujjati. Ukkujjati. Paṭikujjati. Nikujjitaṃ vā ukkujjeyya. Aññissā pātiyā paṭikujjati. Avakujjo nipajjahaṃ. Tattha kujjati nikujjatīti imāni ‘‘carati vicaratī’’ti padāni viya samānatthāni, adhomukhaṃ karotīti hi attho. Ukkujjatīti uparimukhaṃ karoti. Paṭikujjatīti mukhe mukhaṃ ṭhapeti. ཀུཛྫ་ (Kujja) ནི་ཁ་སྦུབ་པར་བྱེད་པའི་དོན་ལ་འཇུག ཀུཛྫ་ཏི་ (kujjati - ཁ་སྦུབ་པར་བྱེད)། ནི་ཀུཛྫ་ཏི་ (nikujjati - ཁ་སྦུབ)། ཨུཀྐུཛྫ་ཏི་ (ukkujjati - ཁ་གྱེན་དུ་ཕྱོགས་པར་བྱེད)། པ་ཊི་ཀུཛྫ་ཏི་ (paṭikujjati - ཁ་སྦྱོར་བར་བྱེད)། ཁ་སྦུབས་པ་གྱེན་དུ་ཕྱོགས་པར་བྱེད་པའམ (nikujjitaṃ vā ukkujjeyya)། སྣོད་གཞན་གྱིས་ཁ་སྦྱོར་བར་བྱེད (aññissā pātiyā paṭikujjati)། ཁ་སྦུབ་ཏུ་ཉལ་བ (avakujjo nipajjahaṃ)། དེ་ལ་ཀུཛྫ་ཏི་དང་ནི་ཀུཛྫ་ཏི་ཞེས་པ་འདི་དག་ནི་ “སྤྱོད་པ་དང་ཀུན་ཏུ་སྤྱོད་པ” ཞེས་པའི་ཚིག་བཞིན་དོན་གཅིག་པ་སྟེ། ཁ་སྦུབ་པར་བྱེད་པ་ནི་དོན་ཏོ། ཨུཀྐུཛྫ་ཏི་ཞེས་པ་ནི་ཁ་གྱེན་དུ་ཕྱོགས་པར་བྱེད་པའོ། པ་ཊི་ཀུཛྫ་ཏི་ཞེས་པ་ནི་ཁ་ལ་ཁ་སྦྱོར་བར་བྱེད་པའོ། Mujja osīdane. Mujjati. Nimujjati. Nimuggo. Ummuggo. མུཛྫ་ (Mujja) ནི་བྱིང་བའམ་ནུབ་པའི་དོན་ལ་འཇུག མུཛྫ་ཏི་ (mujjati - བྱིང་བར་བྱེད)། ནི་མུཛྫ་ཏི་ (nimujjati - ནུབ་པར་བྱེད)། ནི་མུགྒོ་ (nimuggo - ནུབ་པ)། ཨུམྨུགྒོ་ (ummuggo - ཕྱིར་ཐོན་པའམ་འཕྱུར་བ)། Opuji vilimpane. Gomayena pathaviṃ opuñjati. ཨོ་པུ་ཇི་ (Opuji) ནི་བྱུག་པའི་དོན་ལ་འཇུག བ་ལང་གི་ལྕི་བས་ས་གཞི་ལ་བྱུག་པར་བྱེད (gomayena pathaviṃ opuñjati)། Jakārantadhāturūpāni. ཛ་ཡིག་མཐའ་ཅན་གྱི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བའི་གཟུགས་རྣམས་སོ། Jhakārantadhātu ཛྷ་ཡིག་མཐའ་ཅན་གྱི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བའོ། Jhe cintāyaṃ. Jhāyati, nijjhāyati, upanijjhāyati, ujjhāyati, sajjhāyati. Jhānaṃ, nijjhānaṃ, upanijjhānaṃ, ujjhāyanaṃ, sajjhāyanaṃ. Nijjhatti. Upajjhā, upajjhāyo. Jhāyī, ajjhāyako. ཛྷེ་ (Jhe) ནི་བསམ་པའམ་སྒོམ་པའི་དོན་ལ་འཇུག ཛྷཱ་ཡ་ཏི་ (jhāyati - སྒོམ་པའམ་བསམ་པར་བྱེད)། ནིཛྫྷཱ་ཡ་ཏི་ (nijjhāyati - ངེས་པར་སེམས)། ཨུ་པ་ནིཛྫྷཱ་ཡ་ཏི་ (upanijjhāyati - ཉེ་བར་སེམས)། ཨུཛྫྷཱ་ཡ་ཏི་ (ujjhāyati - སྐྱོན་བརྗོད་པའམ་འཕྱ་བར་བྱེད)། སཛྫྷཱ་ཡ་ཏི་ (sajjhāyati - ཁ་ཏོན་བྱེད)། ཛྷཱ་ནཾ་ (jhānaṃ - བསམ་གཏན)། ནིཛྫྷཱ་ནཾ་ (nijjhānaṃ - ངེས་པར་རྟོགས་པའམ་སེམས་པ)། ཨུ་པ་ནིཛྫྷཱ་ནཾ་ (upanijjhānaṃ - ཉེ་བར་སེམས་པ)། ཨུཛྫྷཱ་ཡ་ནཾ་ (ujjhāyanaṃ - སྐྱོན་བརྗོད་པའམ་འཕྱ་བ)། སཛྫྷཱ་ཡ་ནཾ་ (sajjhāyanaṃ - ཁ་ཏོན་བྱེད་པ)། ནིཛྫྷཏྟི་ (nijjhatti - ངེས་པར་རྟོགས་པའམ་མཐུན་པ)། ཨུ་པཛྫྷཱ། ཨུ་པཛྫྷཱ་ཡོ་ (upajjhā, upajjhāyo - མཁན་པོ)། ཛྷཱ་ཡཱི (jhāyī - བསམ་གཏན་པའམ་སྒོམ་པ་པོ)། ཨཛྫྷཱ་ཡ་ཀོ་ (ajjhāyako - ཀློག་པ་པོའམ་བྲམ་ཟེ)། Tattha jhāyananti duvidhaṃ jhāyanaṃ sobhanamasobhanañca. Tesu sobhanaṃ ‘‘jhāyī tapati brāhmaṇo. Jhāyāmi [Pg.50] akutobhayo’’tiādīsu daṭṭhabbaṃ. Asobhanaṃ pana ‘‘tattha tattha jhāyanto nisīdi. Adhomukho pajjhāyanto nisīdī’’tiādīsu daṭṭhabbaṃ. Jhāyīti ārammaṇūpanijjhānena vā lakkhaṇūpanijjhānena vā jhāyanasīlo cintanasīlo. Jhāyī jhānavāti attho. Ajjhāyakoti idaṃ ‘‘na dānime jhāyanti, na dānime jhāyantīti kho vāseṭṭha ajjhāyakā ajjhāyakātveva tatiyaṃ akkharaṃ upanibbatta’’nti evaṃ paṭhamakappikakāle jhānavirahitānaṃ brāhmaṇānaṃ garahavacanaṃ uppannaṃ, idāni pana taṃ ajjhāyatīti ajjhāyako, mante parivattetīti iminā atthena pasaṃsāvacanaṃ katvā voharantīti. Ayaṃ panattho ‘‘adhipubbassa i ajjhayane’’ti dhātussa vasena gahetabbo. Evaṃ adhipubbassa idhātussa vasena imassa dhātussa atthaparivattanaṃ bhavati. Yaṃ sandhāya ‘‘ajjhāyako mantadharo’’ti vuttaṃ. དེ་ལ་བསམ་གཏན་ནམ་སེམས་པ་ (jhāyana) ནི་མཛེས་པ་དང་མི་མཛེས་པ་གཉིས་སོ། དེ་དག་ལས་མཛེས་པ་ནི་ “བསམ་གཏན་པ་བྲམ་ཟེ་ནི་གཟི་བརྗིད་འབར། ང་ནི་གང་ལས་ཀྱང་མི་འཇིགས་པར་བསམ་གཏན་ལ་གནས།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་བལྟ་བར་བྱའོ། མི་མཛེས་པ་ནི་ “དེ་དང་དེར་སེམས་ཁྲལ་བྱེད་བཞིན་དུ་འདུག ཁ་སྦུབ་ཏུ་སེམས་ཁྲལ་བྱེད་བཞིན་དུ་འདུག” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་བལྟ་བར་བྱའོ། ཛྷཱ་ཡཱི (jhāyī) ཞེས་པ་ནི་དམིགས་པ་ལ་ཉེ་བར་སེམས་པའམ། མཚན་ཉིད་ལ་ཉེ་བར་སེམས་པའི་སྒོ་ནས་བསམ་པའི་རང་བཞིན་ཅན་ནམ་སྒོམ་པའི་རང་བཞིན་ཅན་ཏེ། ཛྷཱ་ཡཱིནི་བསམ་གཏན་དང་ལྡན་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ཨཛྫྷཱ་ཡ་ཀོ་ (ajjhāyako) ཞེས་པ་འདི་ནི། “ཝཱ་སེ་ཊྛ། ད་ནི་དེ་དག་མི་སྒོམ། ད་ནི་དེ་དག་མི་སྒོམ་པས་ན། ཀློག་པ་པོ་ (ajjhāyakā) ཞེས་པའི་ཡི་གེ་གསུམ་པ་འདི་བྱུང་ངོ།” ཞེས་བསྐལ་པ་ཐོག་མའི་དུས་སུ་བསམ་གཏན་དང་བྲལ་བའི་བྲམ་ཟེ་རྣམས་ལ་སྨད་པའི་ཚིག་ཏུ་བྱུང་བ་ཡིན་ལ། དེང་སང་ནི་དེས་ཀློག་པར་བྱེད་པས་ན་ཀློག་པ་པོ་སྟེ། གསང་སྔགས་རྣམས་ཟློ་བར་བྱེད་པའི་དོན་འདིས་བསྟོད་པའི་ཚིག་ཏུ་བྱས་ནས་ཐ་སྙད་བྱེད་དོ། དོན་འདི་ནི་སྔོན་འཇུག་ཨདྷི་ (adhi) དང་བཅས་པའི་རྩ་བ་ཨི་ (i) ཀློག་པའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་དབང་གིས་བཟུང་བར་བྱའོ། དེ་ལྟར་སྔོན་འཇུག་ཨདྷི་དང་བཅས་པའི་རྩ་བ་ཨི་ཡི་དབང་གིས་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་འདིའི་དོན་འགྱུར་བ་འབྱུང་ངོ། དེ་ལ་དགོངས་ནས་ “ཀློག་པ་པོ་གསང་སྔགས་འཛིན་པ” ཞེས་གསུངས་སོ། Jhe dittiyaṃ. Dīpo jhāyati, dārūni jhāyanti. Ettha jhāyatīti jalati. Jhāyanajalanasaddā hi ekatthā. ཛྷེ་ (Jhe) ནི་གསལ་བའམ་འབར་བའི་དོན་ལ་འཇུག སྒྲོན་མེ་འབར (dīpo jhāyati)། ཤིང་རྣམས་འབར (dārūni jhāyanti)། འདིར་ཛྷཱ་ཡ་ཏི་ཞེས་པ་ནི་འབར་བའོ། ཛྷཱ་ཡ་ནཱ་ (jhāyana) དང་ཛ་ལ་ནཱ་ (jalana) ཞེས་པའི་སྒྲ་གཉིས་ནི་དོན་གཅིག་གོ Jajjha paribhāsanatajjanesu. Jajjhati. ཛཛྫྷ་ (Jajjha) ནི་སྤྱོ་བ་དང་སྡིགས་པའི་དོན་ལ་འཇུག ཛཛྫྷ་ཏི་ (jajjhati - སྤྱོ་བའམ་སྡིགས་པར་བྱེད)། Ujjha ussagge. Ussaggo chaḍḍanaṃ. Ujjhati. Ujjhitaṃ. ཨུཛྫྷ་ (Ujjha) ནི་གཏོང་བའམ་འདོར་བའི་དོན་ལ་འཇུག གཏོང་བ་ནི་འདོར་བའོ། ཨུཛྫྷ་ཏི་ (ujjhati - འདོར་བར་བྱེད)། ཨུཛྫྷི་ཏཾ་ (ujjhitaṃ - བོར་བའམ་བཏང་བ)། Jhakārantadhāturūpāni. ཛྷ་ཡིག་མཐའ་ཅན་གྱི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བའི་གཟུགས་རྣམས་སོ། Ñakārantadhātu ཉ་ཡིག་མཐའ་ཅན་གྱི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བའོ། Ñā avabodhane. ‘‘Ñāti, ñanti, ñāsi. Ñātu, ñantu. Ñeyya, ñeyyu’’ntiādīni yathāpāvacanaṃ gahetabbāni. Ñāti, ñātako, añño, ñattaṃ, ñatti, paññatti, viññatti, saññatti, saññā, saññāṇaṃ, paññā, paññāṇaṃ, ñāṇaṃ, viññāṇaṃ. ཉཱ་ (Ñā) ནི་རྟོགས་པའམ་ཤེས་པའི་དོན་ལ་འཇུག “ཉཱ་ཏི། ཉནྟི། ཉཱ་སི། ཉཱ་ཏུ། ཉནྟུ། ཉེཡྻ། ཉེཡྻུཾ” ལ་སོགས་པ་རྣམས་ནི་གསུང་རབ་དང་མཐུན་པར་བཟུང་བར་བྱའོ། ཉཱ་ཏི་ (ñāti - ཤེས་པའམ་གཉེན)། ཉཱ་ཏ་ཀོ་ (ñātako - གཉེན་འདུག)། ཨཉྙོ་ (añño - གཞན་ནམ་མི་ཤེས་པ)། ཉཏྟཾ་ (ñattaṃ - ཤེས་པའི་ཉིད་དམ་གྲགས་པ)། ཉཏྟི་ (ñatti - གསོལ་བ)། པཉྙཏྟི་ (paññatti - བཅས་པའམ་གདགས་པ)། ཝིཉྙཏྟི་ (viññatti - རྣམ་པར་རིག་བྱེད)། སཉྙཏྟི་ (saññatti - མཐུན་པར་བྱེད་པ)། སཉྙཱ (saññā - འདུ་ཤེས)། སཉྙཱ་ཎཾ་ (saññāṇaṃ - མཚན་མ)། པཉྙཱ (paññā - ཤེས་རབ)། པཉྙཱ་ཎཾ་ (paññāṇaṃ - མཚན་མའམ་ཤེས་རབ)། ཉཱ་ཎཾ་ (ñāṇaṃ - ཡེ་ཤེས་སམ་ཤེས་པ)། ཝིཉྙཱ་ཎཾ་ (viññāṇaṃ - རྣམ་པར་ཤེས་པ)། Tattha [Pg.51] ñātīti jānāti. Puna ñātīti bandhu. So hi ‘‘ayaṃ amhāka’’nti ñātabbaṭṭhena ñātīti. Evaṃ ñātako. Aññoti diṭṭhadhammikādayo atthe na ñāti na jānātīti añño, avidvā bāloti attho. Ñattanti jānanabhāvo. ‘‘Yāvadeva anatthāya, ñattaṃ bālassa jāyatī’’ti pāḷi nidassanaṃ. Saññāṇanti cihanaṃ. Kārite ‘‘ñāpeti saññāpeti viññāpayatī’’tiādīni bhavanti. Yasmā pana ‘‘aññāti paṭivijjhati. Attatthaṃ vā paratthaṃ vā ñassati. Anaññātaññassāmītindriyaṃ. Ekacce nabbhaññaṃsu, ekacce abbhaññaṃsū’’ti pāḷiyo dissanti, tasmā ñātītiādīni ākhyātikapadāni diṭṭhāniyeva honti nayavasena. Tathā hi aññātīti ettha āiti upasaggo, so parassakkharassa saññoguccāraṇicchāya rassaṃ katvā niddiṭṭho. Ñātīti sāsane ākhyātikapadaṃ diṭṭhaṃ, tasmāyeva ‘‘ñāti, ñanti. Ñāsī’’tiādinā padamālākaraṇe nattheva doso. དེ་ལ་ཉཱ་ཏི་ (ñāti) ཞེས་པ་ནི་ཤེས་པའོ། ཡང་ཉཱ་ཏི་ཞེས་པ་ནི་གཉེན་ནོ། དེ་ནི་ “འདི་ནི་ངེད་ཀྱི་ཡིན” ཞེས་ཤེས་པར་བྱ་བའི་དོན་གྱིས་ཉཱ་ཏི་ཞེས་བྱའོ། དེ་བཞིན་དུ་ཉཱ་ཏ་ཀོའང་ངོ། ཨཉྙོ་ (añño) ཞེས་པ་ནི་ཚེ་འདིའི་དོན་ལ་སོགས་པ་མི་ཤེས་པས་ན་ཨཉྙོ་སྟེ། མི་ཤེས་པའི་བྱིས་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ཉཏྟཾ་ (ñattaṃ) ཞེས་པ་ནི་ཤེས་པའི་ཉིད་དོ། “བྱིས་པའི་ཤེས་པ་ནི་དོན་མེད་པ་ཁོ་ནའི་ཕྱིར་སྐྱེའོ།” ཞེས་པ་ནི་ལུང་གི་དཔེའོ། སཉྙཱ་ཎཾ་ (saññāṇaṃ) ཞེས་པ་ནི་མཚན་མའོ། གཉིས་སུ་བྱེད་པའི་སྒྲ་ལ། “ཉཱ་པེ་ཏི། སཉྙཱ་པེ་ཏི། ཝིཉྙཱ་པ་ཡ་ཏི” ལ་སོགས་པ་འབྱུང་ངོ། གང་གི་ཕྱིར་ “ཀུན་ཤེས་པར་བྱེད་ཅིང་རྟོགས་པར་བྱེད། རང་གི་དོན་ནམ་གཞན་གྱི་དོན་ཤེས་པར་འགྱུར། མི་ཤེས་པ་ཀུན་ཤེས་པར་བྱེད་པའི་དབང་པོ། ཁ་ཅིག་གིས་མ་ཤེས། ཁ་ཅིག་གིས་ཤེས།” ཞེས་པའི་ལུང་རྣམས་སྣང་བས། དེའི་ཕྱིར་ཉཱ་ཏི་ལ་སོགས་པའི་བྱ་ཚིག་གི་ཚིག་རྣམས་ནི་ཚུལ་བཞིན་དུ་མཐོང་བ་ཁོ་ནའོ། དེ་ལྟར་ཡང་ཨཉྙཱ་ཏི་ (aññāti) ཞེས་པ་འདིར་ཨཱ་ (ā) ནི་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བ་སྟེ། དེ་ནི་རྗེས་ཀྱི་ཡི་གེ་བརྩེགས་མ་ཀློག་པར་འདོད་པས་ཐུང་ངུར་བྱས་ནས་བསྟན་ཏོ། ཉཱ་ཏི་ཞེས་པ་ནི་བསྟན་པ་ལ་བྱ་ཚིག་གི་ཚིག་ཏུ་མཐོང་བས། དེའི་ཕྱིར་ “ཉཱ་ཏི། ཉནྟི། ཉཱ་སི” ལ་སོགས་པའི་ཚིག་གི་ཕྲེང་བ་བཀོད་པ་ལ་ཉེས་པ་མེད་དོ། Ñā māraṇatosananisānesu. Māraṇaṃ jīvitindriyupacchedakaraṇaṃ. Tosanaṃ tuṭṭhi. Nisānaṃ tikkhatā. Ñatti. Manuññaṃ. Paññatti. ཉཱ་ (Ñā) ནི་གསོད་པ་དང་། ཚིམ་པར་བྱེད་པ། རྣོ་བར་བྱེད་པའི་དོན་ལ་འཇུག གསོད་པ་ནི་སྲོག་གི་དབང་པོ་གཅོད་པར་བྱེད་པོ། ཚིམ་པར་བྱེད་པ་ནི་དགའ་བའོ། རྣོ་བར་བྱེད་པ་ནི་རྣོ་བའི་ཉིད་དོ། ཉཏྟི་ (ñatti)། མ་ནུཉྙཾ་ (manuñña - ཡིད་དུ་འོང་བ)། པཉྙཏྟི་ (paññatti)། Ettha ñattīti māretīti vā tosetīti vā nisetīti vā attho. Ayañca ñattisaddo ‘‘vatti etāyāti vācā’’ti ettha vattisaddo viya ākhyātikapadanti daṭṭhabbo. Tathā ādatteti ettha vibhattibhūtassa tesaddassa viya vibhattibhūtassa tisaddassa saññogabhāvo ca dhātuantassarassa rassattañca. Manuññanti manaṃ ābhuso ñeti tosetīti manuññaṃ. Ayamattho manasaddūpapadassa āpubbassimassa ñādhātussa vasena daṭṭhabbo. Paññattīti nānappakārato pavattinivāraṇena akusalānaṃ dhammānaṃ ñatti [Pg.52] māraṇaṃ paññatti. Atha vā dhammaṃ suṇantānaṃ dhammadesanāya citte anekavidhena somanassuppādanaṃ. Atikhiṇabuddhīnaṃ anekavidhena ñāṇatikhiṇakaraṇañca paññatti nāma, tathā sotūnaṃ cittatosanena cittanisānena ca paññāpanaṃ paññattīti daṭṭhabbaṃ. འདིར་ཉཏྟི་ (ñatti) ཞེས་པ་ནི་གསོད་པར་བྱེད་པའམ། ཚིམ་པར་བྱེད་པའམ། རྣོ་བར་བྱེད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ཉཏྟི་ཞེས་པའི་སྒྲ་འདི་ནི་ “འདིས་སྨྲ་བར་བྱེད་པས་ན་ཚིག་གོ” ཞེས་པ་འདིར་ཝཏྟི་ (vatti) ཞེས་པའི་སྒྲ་བཞིན་དུ་བྱ་ཚིག་གི་ཚིག་ཏུ་བལྟ་བར་བྱའོ། དེ་བཞིན་དུ་ཨཱ་དཏྟེ་ (ādatte) ཞེས་པ་འདིར་རྣམ་དབྱེ་ཡིན་པའི་ཏེ་ (te) སྒྲ་བཞིན་དུ། རྣམ་དབྱེ་ཡིན་པའི་ཏི་ (ti) སྒྲ་བརྩེགས་མ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བ་དང་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བའི་མཐའི་དབྱངས་ཐུང་ངུར་འགྱུར་རོ། མ་ནུཉྙཾ་ (manuñña) ཞེས་པ་ནི་ཡིད་ལྷག་པར་ཚིམ་པར་བྱེད་པས་ན་ཡིད་དུ་འོང་བའོ། དོན་འདི་ནི་མ་ན་ (mana) ཞེས་པའི་སྒྲ་ཉེ་བར་སྦྱར་ཞིང་སྔོན་འཇུག་ཨཱ་ (ā) དང་བཅས་པའི་རྩ་བ་ཉཱ་ (ñā) ཡི་དབང་གིས་བལྟ་བར་བྱའོ། པཉྙཏྟི་ (paññatti) ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པའི་སྒོ་ནས་འཇུག་པ་བཟློག་པས་མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་གསོད་པ་ (ñatti/māraṇa) ནི་པཉྙཏྟིའོ། ཡང་ན་ཆོས་ཉན་པ་རྣམས་ལ་ཆོས་བཤད་པས་སེམས་ལ་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པའི་ཡིད་བདེ་བསྐྱེད་པའོ། བློ་རྣོ་བ་རྣམས་ལ་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཤེས་རབ་རྣོ་བར་བྱེད་པ་ནི་པཉྙཏྟི་ཞེས་བྱ་ལ། དེ་བཞིན་དུ་ཉན་པ་པོ་རྣམས་ཀྱི་སེམས་ཚིམ་པར་བྱེད་པ་དང་སེམས་རྣོ་བར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་གོ་བར་བྱེད་པ་ནི་པཉྙཏྟི་ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། Iti bhūvādigaṇe cavaggantadhāturūpāni དེ་ལྟར་ས་ལ་སོགས་པའི་སྡེ་ (bhūvādigaṇa) ལས་ཙ་སྡེའི་མཐའ་ཅན་གྱི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བའི་གཟུགས་རྣམས་སོ། Samattāni. རྫོགས་སོ། Ṭakārantadhātu ཊ་ཡིག་མཐའ་ཅན་གྱི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བའོ། Idāni ṭavaggantadhāturūpāni vuccante – ད་ནི་ཊ་སྡེའི་མཐའ་ཅན་གྱི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བའི་གཟུགས་རྣམས་བཤད་པར་བྱ་སྟེ། Soṭu gabbe. Gabbaṃ dabbanaṃ. Soṭati. སོ་ཊུ་ (Soṭu) ནི་ང་རྒྱལ་གྱི་དོན་ལ་འཇུག ང་རྒྱལ་ནི་ཁེངས་པའོ། སོ་ཊ་ཏི་ (soṭati - ང་རྒྱལ་བྱེད)། Yoṭu sambandhe. Yoṭati. ཡོ་ཊུ་ (Yoṭu) ནི་འབྲེལ་བའི་དོན་ལ་འཇུག ཡོ་ཊ་ཏི་ (yoṭati - འབྲེལ་བར་བྱེད)། Meṭu mileṭu ummāde. Meṭati. Mileṭati. མེ་ཊུ་ (Meṭu) དང་མི་ལེ་ཊུ་ (mileṭu) ནི་སྨྱོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག མེ་ཊ་ཏི་ (meṭati - སྨྱོ་བར་བྱེད)། མི་ལེ་ཊ་ཏི་ (mileṭati - སྨྱོ་བར་བྱེད)། Kaṭa vassāvaraṇesu. Kaṭati. ཀ་ཊ་ (Kaṭa) ནི་ཆར་འབེབས་པ་དང་སྒྲིབ་པའི་དོན་ལ་འཇུག ཀ་ཊ་ཏི་ (kaṭati - ཆར་འབེབས་པའམ་སྒྲིབ་པར་བྱེད)། Saṭa paribhāsane. Saṭati. ས་ཊ་ (Saṭa) ནི་སྤྱོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག ས་ཊ་ཏི་ (saṭati - སྤྱོ་བར་བྱེད)། Laṭa bālye ca. Pubbāpekkhāya cakāro. Laṭati. Lāṭo. ལ་ཊ་ (Laṭa) ནི་བྱིས་པའི་རང་བཞིན་གྱི་དོན་ལའང་འཇུག ཙ་ (ca - ཡང་) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་སྔ་མ་ལ་ལྟོས་པའོ། ལ་ཊ་ཏི་ (laṭati - བྱིས་པ་ལྟར་བྱེད)། ལཱ་ཊོ་ (lāṭo - བྱིས་པའམ་མཛེས་པ)། Saṭa rujāvisaraṇagatyāvasānesu. Rujā pīḷā. Visaraṇaṃ vippharaṇaṃ. Gatyāvasānaṃ gatiyā avasānaṃ osānaṃ abhāvakaraṇaṃ, nisīdananti vuttaṃ hoti. Saṭati. Sāṭo vuccati sāṭako. ས་ཊ་ (Saṭa) ནི་གཟེར་བ་དང་། ཁྱབ་པ། འགྲོ་བ་འགག་པའི་དོན་ལ་འཇུག གཟེར་བ་ནི་གནོད་པའོ། ཁྱབ་པ་ནི་ཀུན་ཏུ་ཁྱབ་པའོ། འགྲོ་བ་འགག་པ་ནི་འགྲོ་བའི་མཐའ་སྟེ་མེད་པར་བྱེད་པའམ་འདུག་པ་ལ་བྱའོ། ས་ཊ་ཏི་ (saṭati - གཟེར་བའམ་ཁྱབ་པའམ་འགག་པར་བྱེད)། སཱ་ཊོ་ (sāṭo) ལ་སཱ་ཊ་ཀོ་ (sāṭako - གོས་) ཞེས་བྱའོ། Vaṭa vedhane. Vaṭati. Vaṭo. Vāṭo. ཝ་ཊ་ (Vaṭa) ནི་འབིགས་པའམ་གཟེར་བའི་དོན་ལ་འཇུག ཝ་ཊ་ཏི་ (vaṭati - འབིགས་པར་བྱེད)། ཝ་ཊོ་ (vaṭo - ནྱ་གྲོ་དྷའམ་སྐོར་བ)། ཝཱ་ཊོ་ (vāṭo - ར་བའམ་སྐྱེད་ཚལ)། Khiṭa uttāsane. Kheṭati, ākheṭako, kheṭo, ukkheṭito, samukkheṭito. ཁི་ཊ་ (Khiṭa) ནི་སྐྲག་པར་བྱེད་པའི་དོན་ལ་འཇུག ཁེ་ཊ་ཏི་ (kheṭati - སྐྲག་པར་བྱེད)། ཨཱ་ཁེ་ཊ་ཀོ་ (ākheṭako - རྔོན་པ)། ཁེ་ཊོ་ (kheṭo - ཕུབ་བམ་མཆིལ་མ)། ཨུཀྑེ་ཊི་ཏོ་ (ukkheṭito - སྐྲག་པར་བྱས་པའམ་གྱེན་དུ་བོར་བ)། སམུཀྑེ་ཊི་ཏོ་ (samukkheṭito - ལེགས་པར་སྐྲག་པར་བྱས་པའམ་གྱེན་དུ་བོར་བ)། Siṭa anādare. Seṭati. སི་ཊ་ (Siṭa) ནི་མ་གུས་པའི་དོན་ལ་འཇུག སེ་ཊ་ཏི་ (seṭati - མ་གུས་པར་བྱེད)། Jaṭa [Pg.53] ghaṭa saṅghāte. Jaṭati. Jaṭā, jaṭilo, jaṭī. Antojaṭā bahijaṭā, jaṭāya jaṭitā pajā. Kārite ‘‘so imaṃ vijaṭaye jaṭaṃ. Arahattamaggakkhaṇe vijaṭeti nāmā’’ti payogo. ཛ་ཊ་ (Jaṭa) དང་གྷ་ཊ་ (ghaṭa) ནི་འདུ་བའམ་འཛིངས་པའི་དོན་ལ་འཇུག ཛ་ཊ་ཏི་ (jaṭati - འཛིངས་པར་བྱེད)། ཛ་ཊཱ་ (jaṭā - རལ་པའམ་འཛིངས་པ)། ཛ་ཊི་ལོ་ (jaṭilo - རལ་པ་ཅན)། ཛ་ཊཱི (jaṭī - རལ་པ་ཅན)། ནང་འཛིངས་ཕྱི་འཛིངས་ཏེ། སྐྱེ་བོ་འདི་ནི་འཛིངས་པས་འཛིངས་སོ། གཉིས་སུ་བྱེད་པའི་སྒྲ་ལ། “དེས་འཛིངས་པ་འདི་ནི་ཤིག་པར་བྱའོ། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་ཤིག་པར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱའོ།” ཞེས་པ་ནི་སྦྱོར་བའོ། Bhaṭa bhattiyaṃ. Bhaṭati. Bhaṭo. Vetanaṃ bhaṭako yathā. བྷ་ཊ་ (Bhaṭa) ནི་བསྙེན་བཀུར་རམ་གླ་རྔན་གྱི་དོན་ལ་འཇུག བྷ་ཊ་ཏི་ (bhaṭati - བསྙེན་བཀུར་བྱེད་དམ་གླ་བར་བྱེད)། བྷ་ཊོ་ (bhaṭo - དམག་མིའམ་གཡོག་པོ)། གླ་རྔན་དང་གླ་པ་ལྟ་བུའོ། Taṭa ussaye. Ussayo āroho ubbedho. Taṭati. Taṭo, giritaṭo, nadītaṭo, taṭī, taṭaṃ. ཏ་ཊ་ (Taṭa) ནི་མཐོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག མཐོ་བ་ནི་གྱེན་དུ་འཕགས་པའམ་དཔངས་མཐོ་བའོ། ཏ་ཊ་ཏི་ (taṭati - མཐོ་བར་འགྱུར)། ཏ་ཊོ་ (taṭo - ངོགས་སམ་འགྲམ)། གི་རི་ཏ་ཊོ་ (giritaṭo - རི་ངོགས)། ན་དཱི་ཏ་ཊོ་ (nadītaṭo - ཆུ་འགྲམ)། ཏ་ཊཱི (taṭī - ངོགས)། ཏ་ཊཾ་ (taṭaṃ - ངོགས)། Khaṭa kaṃse. Khaṭati. Khaṭo. ཁ་ཊ་ (Khaṭa) ནི་འཁར་བའི་དོན་ལ་འཇུག ཁ་ཊ་ཏི་ (khaṭati - སྒྲོག་པའམ་གསལ)། ཁ་ཊོ་ (khaṭo - རྩྭའམ་མཆིལ་མ)། Naṭa natiyaṃ. Naṭati. Naṭo, nāṭakaṃ. ན་ཊ་ (Naṭa) ནི་གར་བྱེད་པའི་དོན་ལ་འཇུག ན་ཊ་ཏི་ (naṭati - གར་བྱེད)། ན་ཊོ་ (naṭo - གར་མཁན)། ནཱ་ཊ་ཀཾ་ (nāṭakaṃ - ཟློས་གར)། Piṭa saddasaṅghāṭesu. Peṭati. Peṭako, piṭakaṃ. Piṭakasaddo ‘‘mā piṭakasampadānenā’’tiādīsu pariyattiyaṃ dissati. ‘‘Atha puriso āgaccheyya kudālapiṭakaṃ ādāyā’’tiādīsu yasmiṃ kismiñci bhājane. བྱིངས་“པིཊ་”ནི་སྒྲ་དང་སྡུད་པའི་དོན་ལའོ། །པེ་ཊ་ཏི། པེ་ཊ་ཀོ། པི་ཊ་ཀཾ། པི་ཊ་ཀ་ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི། “མཱ་པི་ཊ་ཀ་སམྤ་དཱ་ནེ་ནཱ” (སྡེ་སྣོད་ལས་བྱུང་བ་ཙམ་གྱིས་མ་ཡིན) ལ་སོགས་པའི་སྐབས་སུ་ལུང་གི་ཆོས་ (པརི་ཡཏྟི) ལ་འཇུག་པར་མཐོང་ལ། “ཨ་ཐ་པུ་རི་སོ་ཨཱ་གཙྪེ་ཡ྄་ཀུ་དཱ་ལ་པི་ཊ་ཀཾ་ཨཱ་དཱ་ཡ” (དེ་ནས་སྐྱེས་བུ་ཞིག་ཁྱེམ་དང་སློ་མ་ཐོགས་ཏེ་འོངས་པར་གྱུར་ཅིག) ལ་སོགས་པའི་སྐབས་སུ་སྣོད་གང་ཡང་རུང་བ་ལ་འཇུག་པར་མཐོང་ངོ། ། Haṭa dittiyaṃ. Haṭati. Hāṭakaṃ, haṭakaṃ. Yaṃ jātarūpaṃ haṭakanti vuccati. བྱིངས་“ཧཊ་”ནི་གསལ་བ་འམ་འོད་འབར་བའི་དོན་ལའོ། །ཧ་ཊ་ཏི། ཧཱ་ཊ་ཀཾ། ཧ་ཊ་ཀཾ། གསེར་ (ཛཱ་ཏ་རཱུ་པ) གང་ཡིན་པ་དེ་ལ་ཧ་ཊ་ཀ་ཞེས་བརྗོད་དོ། ། Saṭa avayave. Saṭati. བྱིངས་“སཊ་”ནི་ཡན་ལག་གི་དོན་ལའོ། །ས་ཊ་ཏི། Luṭa viloṭhane. Loṭati. བྱིངས་“ལུཊ་”ནི་དཀྲུག་པ་འམ་སྐྱོམ་པའི་དོན་ལའོ། །ལོ་ཊ་ཏི། Ciṭa pesane. Ceṭati. Ceṭako. བྱིངས་“ཙིཊ་”ནི་བཀོལ་བ་འམ་གཏོང་བའི་དོན་ལའོ། །ཙེ་ཊ་ཏི། ཙེ་ཊ་ཀོ། Viṭa sadde. Veṭati. Veṭako. བྱིངས་“བིཊ་”ནི་སྒྲའི་དོན་ལའོ། །བེ་ཊ་ཏི། བེ་ཊ་ཀོ། Aṭa paṭa iṭa kiṭa kaṭa gatiyaṃ. Aṭati. Paṭati. Eṭati. Keṭati. Kaṭati. Paṭo icceva nāmikapadaṃ diṭṭhaṃ. Paṭati jiṇṇabhāvaṃ [Pg.54] gacchatīti paṭo. Paṭoti vatthaṃ. Vatthassa hi anekāni nāmāni – བྱིངས་“ཨཊ་” “པཊ་” “ཨིཊ་” “ཀིཊ་” “ཀཊ་”རྣམས་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལའོ། །ཨ་ཊ་ཏི། པ་ཊ་ཏི། ཨེ་ཊ་ཏི། ཀེ་ཊ་ཏི། ཀ་ཊ་ཏི། མིང་གི་ཚིག་“པ་ཊོ”ཞེས་པ་འདི་ཉིད་མཐོང་སྟེ། རྙིང་པར་འགྱུར་བས་ན་“པ་ཊོ” (རས་ཡུག) ཞེས་བྱའོ། །པ་ཊོ་ནི་གོས་ (བཏྠ) སོ། །གོས་ལ་ནི་མིང་དུ་མ་ཡོད་དེ། Paṭo coḷo sāṭako ca, vāso vasanamaṃsukaṃ; Dussamacchādanaṃ vatthaṃ, celaṃ vasani ambaraṃ. པ་ཊོ། ཙོ་ལོ། སཱ་ཊ་ཀོ། བཱ་སོ། བཱ་ས་ནཾ། ཨཾ་སུ་ཀཾ། དུས྄་སཾ། ཨཙྪཱ་ད་ནཾ། བཏྠཾ། ཙེ་ལཾ། བ་ས་ནི། ཨམྦ་རཾ་རྣམས་སོ། ། Muṭa pamaddane. Moṭati. བྱིངས་“མུཊ་”ནི་རབ་ཏུ་འཇོམས་པ་འམ་མཉེ་བའི་དོན་ལའོ། །མོ་ཊ་ཏི། Cuṭa appībhāve. Coṭati. བྱིངས་“ཙུཊ་”ནི་ཉུང་ངུར་འགྱུར་བའི་དོན་ལའོ། །ཙོ་ཊ་ཏི། Vaṭi vibhājane. Vaṭati. Vaṇṭo. བྱིངས་“བཊི”ནི་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་དོན་ལའོ། །བ་ཊ་ཏི། བཎྚོ། Ruṭi luṭi theyye. Ruṇṭati. Luṇṭati. Ruṇṭako. Luṇṭako. བྱིངས་“རུཊི”དང་“ལུཊི”ནི་བརྐུ་བའི་དོན་ལའོ། །རུཎྚ་ཏི། ལུཎྚ་ཏི། རུཎྚ་ཀོ། ལུཎྚ་ཀོ། Phuṭa visaraṇe phoṭati. Phoṭo. བྱིངས་“ཕུཊ་”ནི་ཁྱབ་པ་འམ་འཐོར་བའི་དོན་ལའོ། །ཕོ་ཊ་ཏི། ཕོ་ཊོ། Ceṭa ceṭāyaṃ. Ceṭati. Ceṭako. བྱིངས་“ཙེ་ཊ་”ནི་གཡོ་བ་འམ་འབད་པའི་དོན་ལའོ། །ཙེ་ཊ་ཏི། ཙེ་ཊ་ཀོ། Ghuṭa parivattane. Ghoṭati. བྱིངས་“གྷུཊ་”ནི་ཡོངས་སུ་འཁོར་བ་འམ་འགྱུར་བའི་དོན་ལའོ། །གྷོ་ཊ་ཏི། Ruṭa luṭa paṭighāte. Roṭati. Loṭati. བྱིངས་“རུཊ་”དང་“ལུཊ་”ནི་ཐོགས་པ་འམ་གནོད་པའི་དོན་ལའོ། །རོ་ཊ་ཏི། ལོ་ཊ་ཏི། Ghaṭa cetāyaṃ. Ghaṭati. Ghaṭo. Ghaṭo vuccati kumbho. Imāni tadabhidhānāni – བྱིངས་“གྷཊ་”ནི་འབད་པའི་དོན་ལའོ། །གྷ་ཊ་ཏི། གྷ་ཊོ། གྷ་ཊ་ནི་བུམ་པ་ (ཀུམྦྷ) ལ་བརྗོད་དོ། །དེའི་མིང་གི་རྣམ་གྲངས་རྣམས་ནི་འདི་དག་སྟེ། Ghaṭo kumbho ghaṭī kumbhī, tuṇḍikiro tu ukkhalī; Mahantabhājanaṃ cāṭi, atikhuddaṃ kuṭṭaṃ bhave; གྷ་ཊོ། ཀུམྦྷོ། གྷ་ཊཱི། ཀུམྦྷཱི། ཏུཎྜི་ཀི་རོ། ཨུཀ྄ཁ་ལཱི། སྣོད་ཆེན་པོ་ལ་ཙཱ་ཊི་ཞེས་བྱ་ཞིང་། ཤིན་ཏུ་ཆུང་བ་ལ་ཀུཊ྄ཊཾ་ཞེས་བྱའོ། ། Caṭa bhaṭa paribhāsane deṭa ca. Caṭati. Bhaṭati. Deṭati. བྱིངས་“ཙཊ་”དང་“བྷཊ་”དང་“དེ་ཊ་”རྣམས་ནི་སྨོད་པ་འམ་གཤེ་བའི་དོན་ལའོ། །ཙ་ཊ་ཏི། བྷ་ཊ་ཏི། དེ་ཊ་ཏི། Kuṭa koṭille. Kuṭati. Paṭikuṭati. བྱིངས་“ཀུཊ་”ནི་གྱ་གྱུ་འམ་ཡོན་པོའི་དོན་ལའོ། །ཀུཊ་ཏི། པཊི་ཀུཊ་ཏི། Puṭa saṃkilesane. Puṭati. བྱིངས་“པུཊ་”ནི་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པའི་དོན་ལའོ། །པུཊ་ཏི། Cuṭa chuṭa kuṭa chedane. Cuṭati. Chuṭati. Kuṭati. བྱིངས་“ཙུཊ་” “ཚུཊ་” “ཀུཊ་”རྣམས་ནི་གཅོད་པའི་དོན་ལའོ། །ཙུཊ་ཏི། ཚུཊ་ཏི། ཀུཊ་ཏི། Phuṭa vikasane. Phuṭati. བྱིངས་“ཕུཊ་”ནི་ཁ་བྱེ་བ་འམ་རྒྱས་པའི་དོན་ལའོ། །ཕུཊ་ཏི། Muṭa aggisaddapakkhepamaddanesu. Muṭati. བྱིངས་“མུཊ་”ནི་མེ་དང་། སྒྲ་དང་། གཏོར་བ་དང་། འཇོམས་པའི་དོན་ལའོ། །མུཊ་ཏི། Tuṭa kalahakammani. Tuṭati. བྱིངས་“ཏུཊ་”ནི་འཐབ་རྩོད་ཀྱི་བྱ་བའི་དོན་ལའོ། །ཏུཊ་ཏི། Ghuṭa paṭighāte. Ghuṭati. Ghoṭako. བྱིངས་“གྷུཊ་”ནི་ཐོགས་པའི་དོན་ལའོ། །གྷུཊ་ཏི། གྷོ་ཊ་ཀོ། Ṭakārantadhāturūpāni. ཊ་མཐའ་ཅན་གྱི་བྱིངས་ཀྱི་གཟུགས་རྣམས་རྫོགས་སོ། ། Ṭhakārantadhātu ཋ་མཐའ་ཅན་གྱི་བྱིངས། Ṭhā [Pg.55] gatinivattiyaṃ. Gatinivatti uppajjamānassa gamanassupacchedo. Ṭhāti, ṭhanti. Tiṭṭhati. Patiṭṭhāti. Adhiṭṭhāti. Adhiṭṭheti. Saṇṭhāti. Saṇṭhahati. Adhiṭṭhahati. Upaṭṭhahati. Ṭhātu. Tiṭṭhatu. Tiṭṭheyya. Aṭṭha, aṭṭhu. Aṭṭhā, aṭṭhū, aṭṭhāsi, aṭṭhaṃsu. Yāvassa kāyo ṭhassati. Tiṭṭhissati. Upassuti tiṭṭhissatha. Aṭṭhissā, aṭṭhissaṃsu. Atiṭṭhissā, atiṭṭhissaṃsu. Ṭhātuṃ, upaṭṭhātuṃ. Upaṭṭhahituṃ. Adhiṭṭhātuṃ. Adhiṭṭhahituṃ. Ṭhatvā, adhiṭṭhitvā. Upaṭṭhahitvā, adhiṭṭhahitvā. Ṭhānaṃ, ṭhiti, saṇṭhiti, avaṭṭhiti. Saṇṭhānaṃ, paṭṭhānaṃ. Upaṭṭhāko, ṭhito. Pabbataṭṭho bhūmaṭṭho. Upaṭṭhahaṃ iccādīni. བྱིངས་“ཋཱ”ནི་འགྲོ་བ་འགོག་པའི་དོན་ལའོ། །འགྲོ་བ་འགོག་པ་ནི་སྐྱེ་བཞིན་པའི་འགྲོ་བ་རྒྱུན་གཅོད་པའོ། །ཋཱ་ཏི། ཋནྟི། ཏིཊྛ་ཏི། པ་ཏིཊྛཱ་ཏི། ཨ་དྷིཊྛཱ་ཏི། ཨ་དྷིཊྛེ་ཏི། སཎྛཱ་ཏི། སཎྛ་ཧ་ཏི། ཨ་དྷིཊྛ་ཧ་ཏི། ཨུ་པཊྛ་ཧ་ཏི། ཋཱ་ཏུ། ཏིཊྛ་ཏུ། ཏིཊྛེ་ཡ྄་ཡ། ཨཊྛ། ཨཊྛུ། ཨཊྛཱ། ཨཊྛཱུ། ཨཊྛཱ་སི། ཨཊྛཾ་སུ། “ཡཱ་བས྄་སཱ་ཀཱ་ཡོ་ཋས྄་ས་ཏི” (ཇི་སྲིད་དུ་ཁོའི་ལུས་གནས་པར་འགྱུར་བ)། ཏིཊྛི་ས་ཏི། “ཨུ་པས྄་སུ་ཏི་ཏིཊྛི་ས་ཐ” (ཉན་པར་ལངས་ཏེ་གནས་པར་འགྱུར་རོ)། ཨཊྛི་སཱ། ཨཊྛི་སཾ་སུ། ཨ་ཏིཊྛི་སཱ། ཨ་ཏིཊྛི་སཾ་སུ། ཋཱ་ཏུཾ། ཨུ་པཊྛཱ་ཏུཾ། ཨུ་པཊྛ་ཧི་ཏུཾ། ཨ་དྷིཊྛཱ་ཏུཾ། ཨ་དྷིཊྛ་ཧི་ཏུཾ། ཋཏྭཱ། ཨ་དྷིཊྛི་ཏྭཱ། ཨུ་པཊྛ་ཧི་ཏྭཱ། ཨ་དྷིཊྛ་ཧི་ཏྭཱ། ཋཱ་ནཾ། ཋི་ཏི། སཎྛི་ཏི། ཨ་བཊྛི་ཏི། སཎྛཱ་ནཾ། པཊྛཱ་ནཾ། ཨུ་པཊྛཱ་ཀོ། ཋི་ཏོ། པབྦ་ཏཊྛོ (རི་ལ་གནས་པ)། བྷཱུ་མཊྛོ (ས་ལ་གནས་པ)། ཨུ་པཊྛ་ཧཾ་ལ་སོགས་པའོ། ། Tattha ṭhānasaddo issariyaṭhitikhaṇakāraṇesu dissati. ‘‘Kiṃ panāyasmā devānamindo kammaṃ katvā imaṃ ṭhānaṃ patto’’tiādīsu hi issariye dissati. ‘‘Ṭhānakusalo hoti akkhaṇavedhī’’tiādīsu ṭhitiyaṃ. ‘‘Ṭhānasopetaṃ tathāgataṃ paṭibhātī’’tiādīsu khaṇe. ‘‘Ṭhānañca ṭhānaso ñatvā aṭṭhānañca aṭṭhānaso’’tiādīsu kāraṇe. Kāraṇañhi yasmā tattha phalaṃ tiṭṭhati tadāyattavuttibhāvena, tasmā ṭhānanti vuccati. དེ་ལ་“ཋཱ་ན”ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་དབང་ཕྱུག་ (དབང་ཐང་) དང་། གནས་པ་དང་། སྐབས་ (སྐད་ཅིག) དང་། རྒྱུ་རྣམས་ལ་འཇུག་པར་མཐོང་སྟེ། “ཀིཾ་པ་ནཱ་ཡས྄་མཱ་དེ་བཱ་ན་མིནྡོ་ཀམྨཾ་ཀ་ཏྭཱ་ཨི་མཾ་ཋཱ་ནཾ་པཏྟོ” (ཚེ་དང་ལྡན་པ་ལྷའི་དབང་པོ་བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་ལས་ཅི་ཞིག་བྱས་ནས་གནས་འདིར་སླེབས་པ་ཡིན) ལ་སོགས་པའི་སྐབས་སུ་དབང་ཕྱུག་ (དབང་ཐང་) ལ་འཇུག་པར་མཐོང་ལ། “ཋཱ་ན་ཀུ་ས་ལོ་ཧོ་ཏི་ཨཀ྄ཁ་ཎ་བེ་དྷཱི” (འཕོང་གི་གནས་ལ་མཁས་ཤིང་སྐད་ཅིག་ལ་འཕོག་པར་བྱེད་པ) ལ་སོགས་པའི་སྐབས་སུ་གནས་པ་ལ་འཇུག་པ་དང་། “ཋཱ་ན་སོ་པེ་ཏཾ་ཏ་ཐཱ་ག་ཏཾ་པ་ཊི་བྷཱ་ཏི” (དེ་མ་ཐག་ཏུ་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ལ་སྤོབས་པར་འགྱུར) ལ་སོགས་པའི་སྐབས་སུ་སྐབས་ (སྐད་ཅིག) ལ་འཇུག་པ་དང་། “ཋཱ་ནཉྩ་ཋཱ་ན་སོ་ཉཏྭཱ་ཨ་ཋཱ་ནཉྩ་ཨ་ཋཱ་ན་སོ” (གནས་ནི་གནས་སུ་རིག་ཅིང་གནས་མ་ཡིན་པ་ནི་གནས་མ་ཡིན་པར་རིག་ལ) ལ་སོགས་པའི་སྐབས་སུ་རྒྱུ་ལ་འཇུག་པར་མཐོང་ངོ། །རྒྱུ་གང་ཞིག་ལ་འབྲས་བུ་དེ་ལ་བརྟེན་ནས་གནས་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་དེ་ལ་“ཋཱ་ན” (གནས་སམ་རྒྱུ) ཞེས་བརྗོད་དོ། ། Issariye ṭhitiyañca, khaṇasmimpi ca kāraṇe; Catūsvatthesu etesu, ṭhānasaddo pavattatīti. དབང་ཕྱུག་དང་ནི་གནས་པ་དང་། །སྐབས་དང་རྒྱུ་ཉིད་དག་ལ་སྟེ། །དོན་བཞི་པོ་འདི་དག་ཉིད་ལ། །ཋཱ་ནའི་སྒྲ་ནི་འཇུག་པ་ཡིན། ། Ṭhe saddasaṅkātesu. Ṭhīyati. བྱིངས་“ཋེ་”ནི་སྒྲ་དང་སྡུད་པའི་དོན་ལའོ། །ཋཱི་ཡ་ཏི། Ṭhe veṭhane. Ṭhāyati. བྱིངས་“ཋེ་”ནི་དཀྲི་བ་འམ་གཏུམ་པའི་དོན་ལའོ། །ཋཱ་ཡ་ཏི། Paṭha [Pg.56] viyattiyaṃ vācāyaṃ. Dhammaṃ paṭhati. Pāṭho, nakkhattapāṭhako, so horapāṭhakaṃ pucchi. Sabbapāṭhī bhavissati. Paṭhituṃ, paṭhitave, paṭhitvā, paṭhitvāna, paṭhituna, paṭhiya, paṭhiyāna. བྱིངས་“པཋ་”ནི་གསལ་བའི་ངག་གི་དོན་ལའོ། །དྷམྨཾ་པཋ་ཏི (ཆོས་ཀློག་པར་བྱེད)། པཱ་ཋོ། ནཀ྄ཁཏྟ་པཱ་ཋ་ཀོ (སྐར་མ་ཀློག་པ)། སོ་ཧོ་ར་པཱ་ཋ་ཀཾ་པུཙྪི (ཁོས་སྐར་མ་མཁན་ལ་དྲིས)། སབྦ་པཱ་ཋཱི་བྷ་བི་ས་ཏི། པཋི་ཏུཾ། པཋི་ཏ་བེ། པཋི་ཏྭཱ། པཋི་ཏྭཱ་ན། པཋི་ཏུ་ན། པཋི་ཡ། པཋི་ཡཱ་ན། Evaṃvidhaṃ tuṃpaccayantādivibhāgaṃ sabbattha yathārahaṃ vattukāmāpi gantha vitthārabhayena na vadāma. Avuttopi īdiso vibhāgo nayānusārena yathāsambhavaṃ sabbattha yojetabbo. Yattha pana pāḷinidassanādiviseso icchitabbo hoti, tatthevetaṃ dassessāma. འདི་ལྟ་བུའི་“ཏུཾ”རྐྱེན་གྱི་མཐའ་ཅན་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་རྣམས་ཐམས་ཅད་དུ་ཅི་རིགས་པར་བཤད་པར་འདོད་མོད་ཀྱི། གཞུང་མང་བར་དོགས་པའི་འཇིགས་པས་མ་བཤད་དོ། །མ་བཤད་པའི་དབྱེ་བ་འདི་ལྟ་བུ་ཡང་ཚུལ་བཞིན་དུ་ཅི་ནུས་སུ་ཐམས་ཅད་དུ་སྦྱར་བར་བྱའོ། །འོན་ཀྱང་གང་དུ་ལུང་གི་དཔེར་བརྗོད་ལ་སོགས་པའི་ཁྱད་པར་འདོད་པ་དེ་ཉིད་དུ་འདི་དག་བསྟན་པར་བྱའོ། ། Vaṭha thūliye. Vaṭhati. Vaṭharo. Vaṭharoti thūlaghanasarīrasmiṃ vattabbavacanaṃ. Tathā hi vinayaṭṭhakathāyaṃ ‘‘vaṭharoti thūlo, thūlo ca ghanasarīro cāyaṃ bhikkhūti vuttaṃ hotī’’ti vuttaṃ. བྱིངས་“བཋ་”ནི་སྦོམ་པ་འམ་མཐུག་པའི་དོན་ལའོ། །བཋ་ཏི། བཋ་རོ། བཋ་རོ་ཞེས་པ་ནི་ལུས་སྦོམ་ཞིང་མཐུག་པ་ལ་བརྗོད་པའི་ཚིག་གོ། །དེ་ལྟར་ཉིད་འདུལ་བའི་འགྲེལ་བཤད་ལས། “བཋ་རོ་ཞེས་པ་ནི་སྦོམ་པའོ། །དགེ་སློང་འདི་ནི་སྦོམ་ཞིང་ལུས་ཤ་རྒྱགས་པ་ཞིག་གོ་ཞེས་བཤད་པ་ཡིན”ཞེས་གསུངས་སོ། ། Maṭha nivāse. Maṭhati. Maṭho. བྱིངས་“མཋ་”ནི་གནས་པའི་དོན་ལའོ། །མཋ་ཏི། མཋོ། Kaṭha kicchajīvane. Kaṭhati. Kaṭho. བྱིངས་“ཀཋ་”ནི་དཀའ་ཚེགས་ཀྱིས་འཚོ་བའི་དོན་ལའོ། །ཀཋ་ཏི། ཀཋོ། Raṭha paribhāsane. Raṭhati. བྱིངས་“རཋ་”ནི་སྨོད་པ་འམ་གཤེ་བའི་དོན་ལའོ། །རཋ་ཏི། Sāṭha balakkāre. Balakkāro nāma attano balena yathājjhāsayaṃ dabbalassa abhibhavanaṃ. Sāṭhati. Sāṭho. བྱིངས་“སཱཋ་”ནི་བཙན་ཤེད་ཀྱི་དོན་ལའོ། །བཙན་ཤེད་ཅེས་པ་ནི་རང་གི་སྟོབས་ཀྱིས་རང་གི་འདོད་པ་ལྟར་ཉམ་ཆུང་བ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་ལ་བྱའོ། །སཱཋ་ཏི། སཱཋོ། Uṭha ruṭha luṭha upaghāte. Oṭhati. Roṭhati. Loṭhati. བྱིངས་“ཨུཋ་” “རུཋ་” “ལུཋ་”རྣམས་ནི་གནོད་པ་འམ་འཇོམས་པའི་དོན་ལའོ། །ཨོ་ཋ་ཏི། རོ་ཋ་ཏི། ལོ་ཋ་ཏི། Piṭha hiṃsāsaṃkilesesu. Peṭhati. Piṭharo. བྱིངས་“པིཋ་”ནི་འཚེ་བ་དང་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པའི་དོན་ལའོ། །པེ་ཋ་ཏི། པི་ཋ་རོ། Saṭha ketave ca. Pubbatthesu cakāro. Saṭhati. Saṭho saṭhoti kerāṭiko vuccati. བྱིངས་“སཋ”ནི་གཡོ་སྒྱུའི་དོན་དང་། ཡང་ (ཙ) སྔ་མའི་དོན་ལའོ། །“ཙ”སྒྲས་ནི་སྔོན་གྱི་དོན་རྣམས་སྡུད་དོ། །སཋ་ཏི། སཋོ། སཋོ་ནི་གཡོ་སྒྱུ་ཅན་ (ཀེ་རཱ་ཊི་ཀ) ལ་བརྗོད་དོ། ། Suṭha gatipaṭighāte. Gamanapaṭihananaṃ gatipaṭighāto. Soṭhati. བྱིངས་“སུཋ་”ནི་འགྲོ་བ་འགོག་པའི་དོན་ལའོ། །འགྲོ་བ་འགོག་པ་ནི་འགྲོ་བར་བར་ཆད་བྱེད་པའོ། །སོ་ཋ་ཏི། Kuṭhi luṭhi ālassiye ca. Cakāro pubbatthe ca. Kuṇṭhati. Kuṇṭho. Luṇṭhati. Luṇṭho. བྱིངས་“ཀུཋི”དང་“ལུཋི”ནི་ལེ་ལོའི་དོན་དང་། ཡང་ (ཙ) སྔ་མའི་དོན་ལའོ། །“ཙ”སྒྲས་ནི་སྔོན་གྱི་དོན་རྣམས་སྡུད་དོ། །ཀུཎྛ་ཏི། ཀུཎྛོ། ལུཎྛ་ཏི། ལུཎྛོ། Suṭhi [Pg.57] sosane. Suṇṭhati. བྱིངས་“སུཋི”ནི་སྐེམ་པའི་དོན་ལའོ། །སུཎྛ་ཏི། Ruṭhi luṭhi aṭhi gatiyaṃ. Ruṇṭhati. Luṇṭhati. Aṇṭhati. བྱིངས་“རུཋི” “ལུཋི” “ཨཋི”རྣམས་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལའོ། །རུཎྛ་ཏི། ལུཎྛ་ཏི། ཨཎྛ་ཏི། Veṭha veṭhane. Veṭhati, nibbeṭhati. Veṭhanaṃ, nibbeṭhanaṃ. བྱིངས་“བེཋ་”ནི་དཀྲི་བའི་དོན་ལའོ། །བེ་ཋ་ཏི། ནིབྦེ་ཋ་ཏི། བེ་ཋ་ནཾ། ནིབྦེ་ཋ་ནཾ། Vaṭhi ekacariyāyaṃ. Vaṇṭhati. བྱིངས་“བཊི”ནི་གཅིག་པུར་རྒྱུ་བའི་དོན་ལའོ། །བཎྛ་ཏི། Maṭha kuṭhi soke. Maṭhati. Kuṇṭhati. བྱིངས་“མཋ་”དང་“ཀུཋི”ནི་མྱ་ངན་གྱི་དོན་ལའོ། །མཋ་ཏི། ཀུཎྛ་ཏི། Eṭha heṭha vibādhāyaṃ. Eṭhati. Heṭhati. Viheṭhati. Viheṭhanaṃ. བྱིངས་“ཨེ་ཋ་”དང་“ཧེ་ཋ་”ནི་རྣམ་པར་འཚེ་བ་འམ་གནོད་པའི་དོན་ལའོ། །ཨེ་ཋ་ཏི། ཧེ་ཋ་ཏི། བི་ཧེ་ཋ་ཏི། བི་ཧེ་ཋ་ནཾ། Luṭha paṭighāte. Loṭhati. བྱིངས་“ལུཋ་”ནི་ཐོགས་པའི་དོན་ལའོ། །ལོ་ཋ་ཏི། Paṭha vikhyāne. Paṭhati. བྱིངས་“པཋ་”ནི་རྣམ་པར་བཤད་པའི་དོན་ལའོ། །པཋ་ཏི། Luṭha saṃkilese. Loṭhati. བྱིངས་“ལུཋ་”ནི་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པའི་དོན་ལའོ། །ལོ་ཋ་ཏི། Ṭhakārantadhāturūpāni. ཋ་མཐའ་ཅན་གྱི་བྱིངས་ཀྱི་གཟུགས་རྣམས་རྫོགས་སོ། ། Ḍakārantadhātu ཌ་མཐའ་ཅན་གྱི་བྱིངས། Ḍi vihāyasagatiyaṃ gamanamatte ca. Ḍeti, ḍayati. Ḍemāno. Ucce sakuṇa ḍemāna. Ye maṃ pure paccuḍḍenti. བྱིངས་“ཌི”ནི་མཁའ་ལ་འགྲོ་བ་དང་འགྲོ་བ་ཙམ་གྱི་དོན་ལའོ། །ཌེ་ཏི། ཌ་ཡ་ཏི། ཌེ་མཱ་ནོ། “ཨུཙྩེ་ས་ཀུ་ཎ་ཌེ་མཱ་ན” (མཁའ་མཐོན་པོར་འཕུར་བའི་བྱ་ཀྱེ)། “ཡེ་མཾ་པུ་རེ་པཙྩུཌྜེནྟི” (གང་དག་སྔོན་ཆད་ང་ལ་མངོན་པར་འཕུར་བར་བྱེད)། Ḍi khipanuḍḍanesu. Ḍeti. Uḍḍeti. བྱིངས་“ཌི”ནི་གཏོར་བ་དང་ཡར་འཕུར་བའི་དོན་ལའོ། །ཌེ་ཏི། ཨུཌྜེ་ཏི། Ito bahiddhā pāsaṇḍā, diṭṭhīsu pasīdanti te; Na tesaṃ dhammaṃ rocemi, na te dhammassa kovidā. འདི་ལས་ཕྱི་རོལ་མུ་སྟེགས་ཅན། །དེ་དག་ལྟ་བ་རྣམས་ལ་དད། །ང་ནི་དེ་དག་ཆོས་མི་དགྱེས། །དེ་དག་ཆོས་ལ་མཁས་མ་ཡིན། ། Ettha ca pāsaṇḍāti pāsaṃ ḍentīti pāsaṇḍā, sattānaṃ cittesu diṭṭhipāsaṃ khipantīti attho. Atha vā taṇhāpāsaṃ diṭṭhipāsañca ḍenti uḍḍentīti pāsaṇḍā. འདི་ལས་“པཱ་སཎྜཱ” (མུ་སྟེགས་ཅན) ཞེས་པ་ནི། ཞགས་པ་ (པཱ་ས) འཕེན་པར་བྱེད་པས་ན་པཱ་སཎྜཱ་སྟེ། སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་སེམས་ལ་ལྟ་བའི་ཞགས་པ་འཕེན་པར་བྱེད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཡང་ན། སྲེད་པའི་ཞགས་པ་དང་ལྟ་བའི་ཞགས་པ་འཕེན་པ་འམ་འཛུགས་པར་བྱེད་པས་ན་པཱ་སཎྜཱ་ཞེས་བྱའོ། ། Muḍi [Pg.58] kaṇḍane. Muṇḍati. Kumāraṃ muṇḍiṃsu. Muṇḍo. མུ་ཌི་ནི་སྐྲ་བྲེག་པ་ལའོ། །མུཎྜ་ཏི། བྱིས་པའི་སྐྲ་བྲེགས་སོ། །མུཎྜོ། Cuḍḍa hāvakaraṇe. Cuḍḍati. ཅུཌྜྷ་ནི་སྒེག་ཆོས་བྱེད་པ་ལའོ། །ཅུཌྜ་ཏི། Aḍḍa abhiyoge. Aḍḍati. ཨཌྜྷ་ནི་བརྩོན་པ་ལའོ། །ཨཌྜ་ཏི། Gaḍi vadanekadese. Gaṇḍati. Gaṇḍo. གཱ་ཌི་ནི་བཞིན་གྱི་ཆ་ཤས་ལའོ། །གཎྜ་ཏི། གཎྜོ། Huḍi piḍi saṅghāte. Huṇḍati. Piṇḍati. Piṇḍo. ཧུ་ཌི་དང་པི་ཌི་ནི་འདུ་བ་ལའོ། །ཧུཎྜ་ཏི། པིཎྜ་ཏི། པིཎྜོ། Hiḍi gatiyaṃ. Hiṇḍati, āhiṇḍati. ཧི་ཌི་ནི་འགྲོ་བ་ལའོ། །ཧིཎྜ་ཏི། ཨཱ་ཧིཎྜ་ཏི། Kuḍi dāhe. Kuṇḍati. Kuṇḍo. ཀུ་ཌི་ནི་ཚིག་པ་ལའོ། །ཀུཎྜ་ཏི། ཀུཎྜོ། Vaḍi maḍi veṭhane. Vaṇḍati. Maṇḍati. Maṇḍalaṃ. ཝ་ཌི་དང་མ་ཌི་ནི་དཀྲི་བ་ལའོ། །ཝཎྜ་ཏི། མཎྜ་ཏི། མཎྜ་ལཾ། Bhaḍi paribhāsane. Bhaṇḍati. Bhaṇḍanaṃ. Bhaṇḍo. བྷ་ཌི་ནི་སྤྱོ་བ་ལའོ། །བྷཎྜ་ཏི། བྷཎྜ་ནཾ། བྷཎྜོ། Maḍi majjane. Maṇḍati. Maṇḍanaṃ. མ་ཌི་ནི་རྒྱན་གྱིས་སྤུད་པ་ལའོ། །མཎྜ་ཏི། མཎྜ་ནཾ། Tuḍi toḷane. Tuṇḍati. Tuṇḍo. Tuṇḍenādāya gaccheyya. ཏུ་ཌི་ནི་འདེགས་པ་ལའོ། །ཏུཎྜ་ཏི། ཏུཎྜོ། ཏུཎྜེ་ནཱ་དཱ་ཡ་གཙྪེཡྻ། Bhuḍi bharaṇe. Bhuṇḍati. བྷུ་ཌི་ནི་གསོ་བ་ལའོ། །བྷུཎྜ་ཏི། Caḍi kope. Caṇḍati. Caṇḍo. Caṇḍālo, caṇḍikkaṃ. ཅ་ཌི་ནི་ཁྲོ་བ་ལའོ། །ཅཎྜ་ཏི། ཅཎྜོ། ཅཎྜཱ་ལོ། ཅཎྜིཀྐཾ། Saḍi rujāyaṃ. Saṇḍati. Saṇḍo. ས་ཌི་ནི་ན་བ་ལའོ། །སཎྜ་ཏི། སཎྜོ། Taḍi tāḷane. Taṇḍati. Vitaṇḍā. ཏ་ཌི་ནི་བརྡེག་པ་ལའོ། །ཏཎྜ་ཏི། ཝི་ཏཎྜཱ། Paḍi gatiyaṃ. Paṇḍati. Paṇḍā, paṇḍito. Ettha paṇḍāti paññā. Sā hi sukhumesupi atthesu paṇḍati gacchati dukkhādīnaṃ pīḷanādikampi ākāraṃ jānātīti ‘‘paṇḍā’’ti vuccati. Paṇḍitoti paṇḍāya ito gato pavattoti paṇḍito. Atha vā sañjātā paṇḍā etassāti paṇḍito. Paṇḍati ñāṇagatiyā gacchatītipi paṇḍito. Tathā hi aṭṭhakathāyaṃ [Pg.59] vuttaṃ ‘‘paṇḍantīti paṇḍitā. Sandiṭṭhikasamparāyikatthesu ñāṇagatiyā gacchantīti attho’’ti. པ་ཌི་ནི་འགྲོ་བ་ལའོ། །པཎྜ་ཏི། པཎྜཱ། པཎྜི་ཏོ། འདིར་པཎྜཱ་ནི་ཤེས་རབ་བོ། །དེ་ཉིད་ཕྲ་བའི་དོན་རྣམས་ལ་འཇུག་ཅིང་སྡུག་བསྔལ་ལ་སོགས་པའི་གནོད་པ་སོགས་ཀྱི་རྣམ་པའང་ཤེས་པས་ན། “པཎྜཱ” ཅེས་བྱའོ། །པཎྜི་ཏོ་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཕྱིན་པའམ་ཞུགས་པས་ན་མཁས་པའོ། །ཡང་ན་གང་ལ་ཤེས་རབ་སྐྱེས་པ་དེ་ནི་མཁས་པའོ། །ཡེ་ཤེས་ཀྱི་འགྲོས་ཀྱིས་འགྲོ་བས་ནའང་མཁས་པའོ། །དེ་ལྟར་ཡང་འགྲེལ་བཤད་ལས་གསུངས་ཏེ། “འགྲོ་བས་ན་མཁས་པ་སྟེ། མཐོང་ཆོས་དང་འཇིག་རྟེན་ཕྱི་མའི་དོན་རྣམས་ལ་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་འགྲོས་ཀྱིས་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ”ཞེས་སོ། ། Gaḍi made. Gaṇḍati. གཱ་ཌི་ནི་མྱོས་པ་ལའོ། །གཎྜ་ཏི། Khaḍi manthe. Khaṇḍati. Khaṇḍito, khaṇḍo. ཁ་ཌི་ནི་སྲུབ་པ་ལའོ། །ཁཎྜ་ཏི། ཁཎྜི་ཏོ། ཁཎྜོ། Laḍi jivhāmathane. Laṇḍati. Laṇḍo. ལ་ཌི་ནི་ལྕེ་གཡོ་བ་ལའོ། །ལཎྜ་ཏི། ལཎྜོ། Ḍakārantadhāturūpāni. ཌ་ཡིག་མཐར་ཐོགས་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྣམ་པ་རྣམས་སོ། ། Ḍakārantadhātu ཌ་ཡིག་མཐར་ཐོགས་པའི་བྱ་བའི་ཚིག Vaḍḍha vaḍḍhane. Vaḍḍhati. Sirivaḍḍhako, dhanavaḍḍhako, vaḍḍhito, buḍḍho. Ettha ca vakārassa bakāro, akārassa cukāro. ཝཌྜྷ་ནི་འཕེལ་བ་ལའོ། །ཝཌྜྷ་ཏི། སི་རི་ཝཌྜྷ་ཀོ། དྷ་ན་ཝཌྜྷ་ཀོ། ཝཌྜྷིཏོ། བུཌྜྷོ། འདིར་ཝ་ཡིག་བྷ་ཡིག་ཏུ་འགྱུར་ཞིང་། ཨ་ཡིག་ཨུ་ཡིག་ཏུ་འགྱུར་རོ། ། Kaḍḍha ākaḍḍhane. Kaḍḍhati, ākaḍḍhati, nikaḍḍhati. Akāmā parikaḍḍhanti, ulūkaññeva vāyasā. ཀཌྜྷ་ནི་འདྲེན་པ་ལའོ། །ཀཌྜྷ་ཏི། ཨཱ་ཀཌྜྷ་ཏི། ནི་ཀཌྜྷ་ཏི། མི་འདོད་བཞིན་དུ་ཡོངས་སུ་འདྲེན་ཏེ། བྱ་རོག་རྣམས་ཀྱིས་འུག་པ་བཞིན་ནོ། ། Imāni ḍhakārantadhāturūpāni. འདི་དག་ནི་ཌྷ་ཡིག་མཐར་ཐོགས་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྣམ་པ་རྣམས་སོ། ། Ṇakārantadhātu ཎ་ཡིག་མཐར་ཐོགས་པའི་བྱ་བའི་ཚིག Aṇa raṇa vaṇa bhaṇa maṇa kaṇa sadde. Aṇati. Aṇako brāhmaṇo. Raṇati. Raṇaṃ. Vaṇati. Vāṇako. Bhaṇati. Bhāṇako. Maṇati. Maṇiko. Kaṇati. Kāṇo. Tattha brāhmaṇoti brahmaṃ aṇatīti brāhmaṇo, mante sajjhāyatīti attho. Akkharacintakā pana ‘‘brahmuno apaccaṃ brāhmaṇo’’ti vadanti. Ariyā pana bāhitapāpattā brāhmaṇoti. ཨཎ། རཎ། ཝཎ། བྷཎ། མཎ། ཀཎ་རྣམས་ནི་སྒྲ་ལའོ། །ཨཎ་ཏི། ཨཎ་ཀོ་བྲཱཧྨ་ཎོ། རཎ་ཏི། རཎཾ། ཝཎ་ཏི། ཝཱ་ཎ་ཀོ། བྷཎ་ཏི། བྷཱ་ཎ་ཀོ། མཎ་ཏི། མཎི་ཀོ། ཀཎ་ཏི། ཀཱ་ཎོ། དེ་ལ་བྲཱཧྨ་ཎ་ཞེས་པ་ནི། ཚངས་པའི་སྒྲ་སྒྲོག་པས་ན་བྲམ་ཟེ་སྟེ། གསང་སྔགས་འདོན་པའི་དོན་ཏོ། །ཡི་གེ་དཔྱོད་པ་བ་རྣམས་ནི་ “ཚངས་པའི་བུ་རྒྱུད་ནི་བྲམ་ཟེའོ”ཞེས་སྨྲའོ། །འཕགས་པ་རྣམས་ནི་སྡིག་པ་བསལ་བས་ན་བྲམ་ཟེ་ཞེས་གསུངས་སོ། ། Brāhmaṇo [Pg.60] sottiyo vippo, bhovādī brahmabandhu ca; Brahmasūnu dvijo brahmā, kamalāsanasūnu ca; བྲཱཧྨ་ཎོ། སོཏྟི་ཡོ། ཝིཔྤོ། བྷོ་ཝཱ་དཱི། བྲཧྨ་བནྡྷུ་ཅ། བྲཧྨ་སཱུ་ནུ། དྭི་ཇོ། བྲཧྨཱ། ཀ་མ་ལཱ་ས་ན་སཱུ་ནུ་ཅ། Raṇasaddo ‘‘saraṇā dhammā araṇā dhammā’’tiādīsu kilesesu vattati. Kilesā hi raṇanti kandanti etehīti raṇāti vuccanti. རཎ་ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ “ཉོན་མོངས་པ་དང་བཅས་པའི་ཆོས་རྣམས་དང་ཉོན་མོངས་པ་མེད་པའི་ཆོས་རྣམས”ལ་སོགས་པའི་སྐབས་སུ་ཉོན་མོངས་པ་ལ་འཇུག་གོ །ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ངུ་འབོད་བྱེད་པའམ་དེ་དག་ལ་བརྟེན་ནས་ངུ་བས་ན་ཉོན་མོངས་པ་ལ་ “རཎ” ཞེས་བྱའོ། ། ‘‘Dhanuggaho asadiso, rājaputto mahabbalo; Sabbāmitte raṇaṃ katvā, saṃyamaṃ ajjhupāgamī’’ti “གཞུ་ཐོགས་མཚུངས་པ་མེད་པ་དང་། །རྒྱལ་པོའི་བུ་ནི་སྟོབས་པོ་ཆེ། །དགྲ་བོ་ཀུན་ལ་གཡུལ་བཤམས་ནས། །སྡོམ་པ་ལ་ནི་ཉེ་བར་བསྟེན། །”ཞེས་པ་འདིར། Ettha yuddhe vattati. Raṇaṃ katvāti hi yuddhaṃ katvāti attho. ‘‘Tiṇañca kaṭṭhañca raṇaṃ karontā, dhāviṃsu te aṭṭhadisā samantato’’ti ettha cuṇṇavicuṇṇakaraṇe vattati. Raṇaṃ karontāti hi cuṇṇavicuṇṇaṃ karontāti attho. Evaṃ atthavivaraṇampi saddasaṅkhātamatthaṃ antoyeva katvā adhippāyatthavasena kataṃ, na dhātunānatthavasenāti daṭṭhabbaṃ. Atha vā dhātūnamatthātisayayogopi bhavati, tena evaṃ atthavivaraṇaṃ katantipi daṭṭhabbaṃ. འདིར་གཡུལ་འགྱེད་པ་ལ་འཇུག་གོ །རཎཾ་ཀཏྭཱ་ཞེས་པ་ནི་གཡུལ་བཤམས་པའི་དོན་ཏོ། །“རྩྭ་དང་ཤིང་རྣམས་ཕྱེ་མར་བྱེད་བཞིན། །དེ་དག་ཕྱོགས་བརྒྱད་ཀུན་ཏུ་བྲོས། །”ཞེས་པ་འདིར་ཕྱེ་མར་བྱེད་པ་ལ་འཇུག་གོ །རཎཾ་ཀ་རོན་ཏཱ་ཞེས་པ་ནི་ཕྱེ་མར་བྱེད་པའི་དོན་ཏོ། །དེ་ལྟར་དོན་གྱི་བཤད་པ་འདིའང་སྒྲའི་དོན་ཁོངས་སུ་བཅུག་ནས་བསམ་པའི་དབང་གིས་བྱས་པ་ཡིན་གྱི། བྱ་བའི་ཚིག་གི་བྱེ་བྲག་གི་དབང་གིས་མ་ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །ཡང་ན་བྱ་བའི་ཚིག་རྣམས་ལ་དོན་གྱི་ཁྱད་པར་འཕེལ་བའང་ཡོད་པས། དེའི་ཕྱིར་འདི་ལྟར་དོན་གྱི་བཤད་པ་བྱས་པར་ཡང་བལྟ་བར་བྱའོ། ། Bhaṇa bhaṇane. Parittaṃ bhaṇati, vacanaṃ bhaṇati. Dīghabhāṇako, piyabhāṇī, bhāṇavāro. Ettha bhāṇavāroti – བྷཎ་ནི་སྨྲ་བ་ལའོ། །པཱ་རི་ཏྟཾ་བྷཎ་ཏི། ཝ་ཙ་ནཾ་བྷཎ་ཏི། དཱི་གྷ་བྷཱ་ཎ་ཀོ། པི་ཡ་བྷཱ་ཎཱི། བྷཱ་ཎ་ཝཱ་རོ། འདིར་བྷཱ་ཎ་ཝཱ་རོ་ཞེས་པ་ནི། ‘‘Aṭṭhakkharā ekapadaṃ, ekā gāthā catuppadaṃ; Gāthā cekāmato gantho, gantho bāttiṃsatakkharo; “ཡི་གེ་བརྒྱད་ནི་ཚིག་རྐང་གཅིག །ཚིག་རྐང་བཞི་ནི་ཚིགས་བཅད་གཅིག །ཚིགས་བཅད་གཅིག་ནི་གཞུང་གཅིག་སྟེ། །གཞུང་ནི་ཡི་གེ་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་སོ། །” Bāttiṃsakkharaganthānaṃ, paññāsaṃ dvisataṃ pana; Bhāṇavāro mato eko, svaṭṭhakkharasahassako’’ti. “ཡི་གེ་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་ཀྱི། །གཞུང་ནི་ཉིས་བརྒྱ་ལྔ་བཅུ་ལ། །བྷཱ་ཎ་ཝཱ་རོ་གཅིག་ཏུ་འདོད། །དེ་ནི་ཡི་གེ་བརྒྱད་སྟོང་ངོ། །”ཞེས་སོ། ། Evaṃ aṭṭhakkharasahassaparimāṇo pāṭho vuccati. དེ་ལྟར་ཡི་གེ་བརྒྱད་སྟོང་གི་ཚད་ཅན་གྱི་འདོན་པ་ལ་བཤད་དོ། ། Oṇaṃ apanayane. Oṇati. ཨོ་ཎཾ་ནི་སེལ་བའམ་འདོར་བ་ལའོ། །ཨོ་ཎ་ཏི། Soṇa vaṇṇagatīsu. Soṇati, soṇo. སོ་ཎ་ནི་ཁ་དོག་དང་འགྲོ་བ་ལའོ། །སོ་ཎ་ཏི། སོ་ཎོ། Soṇa [Pg.61] siloṇa saṅghāte. Soṇati. Siloṇati. སོ་ཎ་དང་སི་ལོ་ཎ་ནི་འདུ་བ་ལའོ། །སོ་ཎ་ཏི། སི་ལོ་ཎ་ཏི། Ghiṇi ghuṇi ghaṇi gahaṇe. Ghiṇṇati. Ghuṇṇati. Ghaṇṇati. གྷིཎྞ་ཏི། གྷུཎྞ་ཏི། གྷཎྞ་ཏི། Ghuṇa ghuṇṇa gamane. Ghoṇati. Ghuṇṇati. གྷུ་ཎ་དང་གྷུཎྞ་ནི་འགྲོ་བ་ལའོ། །གྷོ་ཎ་ཏི། གྷུཎྞ་ཏི། Paṇa byavahāre, thutiyañca. Paṇati vāṇijo, vohāraṃ karoti iccattho. Saddho buddhaṃ paṇati, thomayati iccattho, āpaṇaṃ, sāpaṇo gāmo. པཎ་ནི་ཚོང་བྱེད་པ་དང་བསྟོད་པ་ལའོ། །ཚོང་པས་པཎ་ཏི་བྱེད་པ་ནི་ཚོང་བྱེད་པའི་དོན་ཏོ། །དད་པ་ཅན་གྱིས་སངས་རྒྱས་ལ་པཎ་ཏི་བྱེད་པ་ནི་བསྟོད་པའི་དོན་ཏོ། །ཨཱ་པ་ཎཾ། སཱ་པ་ཎོ་གཱ་མོ། Gaṇa raṇa gatiyaṃ. Gaṇati. Raṇati. གཎ་དང་རཎ་ནི་འགྲོ་བ་ལའོ། །གཎ་ཏི། རཎ་ཏི། Caṇa saṇa dāne. Caṇati. Saṇati. ཅཎ་དང་སཎ་ནི་སྦྱིན་པ་ལའོ། །ཅཎ་ཏི། སཎ་ཏི། Phaṇa gatiyaṃ. Phaṇati. Phaṇaṃ. ཕཎ་ནི་འགྲོ་བ་ལའོ། །ཕཎ་ཏི། ཕཎཾ། Veṇu ñāṇacintānisāmanesu. Veṇati. ཝེ་ཎུ་ནི་ཤེས་པ་དང་། བསམ་པ། ངེས་པར་འཛིན་པ་ལའོ། །ཝེ་ཎ་ཏི། Pīṇa pīṇane. Pīṇanaṃ paripuṇṇatā. Pīṇati. Pīṇo divā na bhuñjati, pīṇorakkhaṃsabāhu. པཱི་ཎ་ནི་ཚིམ་པའམ་རྒྱས་པ་ལའོ། །ཚིམ་པ་ནི་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའོ། །པཱི་ཎ་ཏི། པཱི་ཎོ་ཉིན་པར་མི་ཟའོ། །པཱི་ཎོ་རཀྵཾ་ས་བཱ་ཧུ། Miṇa hiṃsāyaṃ. Miṇati. མི་ཎ་ནི་འཚེ་བ་ལའོ། །མི་ཎ་ཏི། Duṇa gatiyañca. Hiṃsāpekkhako cakāro. Duṇati. དུ་ཎ་ནི་འགྲོ་བ་ལའང་སྟེ། ཅ་ཡིག་གིས་འཚེ་བའི་དོན་ཡང་བསྡུས་སོ། །དུ་ཎ་ཏི། Saṇa abyattasadde. Saṇati. Saṇateva brahmāraññaṃ. Saṇatevāti nadati viya. སཎ་ནི་མི་གསལ་བའི་སྒྲ་ལའོ། །སཎ་ཏི། ཚངས་པའི་ནགས་ཚལ་ནི་སྒྲ་འབྱིན་པ་བཞིན་ནོ། །སྒྲ་འབྱིན་པ་བཞིན་ཞེས་པ་ནི་སྒྲ་སྒྲོག་པ་བཞིན་ནོ། ། Tuṇa koṭille. Toṇati. ཏུ་ཎ་ནི་གྱ་གྱུ་ལའོ། །ཏོ་ཎ་ཏི། Puṇa nipuṇe. Puṇati, nipuṇati. Nipuṇadhammo. Ettha ca nipuṇasaṇhasukhumasaddā vevacanasaddā kusalachekadakkhasaddā viyāti daṭṭhabbaṃ. པུ་ཎ་ནི་མཁས་པའམ་ཕྲ་བ་ལའོ། །པུ་ཎ་ཏི། ནི་པུ་ཎ་ཏི། ནི་པུ་ཎ་དྷམྨོ། འདིར་ནི་པུ་ཎ་དང་། སཎྷ་དང་། སུ་ཁུ་མ་ཞེས་པའི་སྒྲ་རྣམས་ནི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་སྒྲ་སྟེ། ཀུ་ས་ལ་དང་། ཚེ་ཀ་དང་། དཀྵ་ཞེས་པའི་སྒྲ་རྣམས་བཞིན་ནོ་ཞེས་བལྟ་བར་བྱའོ། ། Muṇa paṭiññāṇe. Muṇati. མུ་ཎ་ནི་ཁས་ལེན་པའམ་ཤེས་པ་ལའོ། །མུ་ཎ་ཏི། Kuṇa saddopakaraṇe. Koṇati. ཀུ་ཎ་ནི་སྒྲ་འབྱིན་པའི་ཡོ་བྱད་ལའོ། །ཀོ་ཎ་ཏི། Cuṇa [Pg.62] chedane. Coṇati. ཅུ་ཎ་ནི་གཅོད་པ་ལའོ། །ཅོ་ཎ་ཏི། Maṇa cāge. Veraṃ maṇatīti veramaṇi. མཎ་ནི་གཏོང་བ་ལའོ། །འཁོན་འཛིན་གཏོང་བས་ན་ཝེ་ར་མ་ཎི་ཞེས་བྱའོ། ། Phuṇa vikiraṇe vidhunane ca. Phuṇati. Aṅgārakāsuṃ apare phuṇanti. ཕུ་ཎ་ནི་གཏོར་བ་དང་སྤྲུག་པ་ལའོ། །ཕུ་ཎ་ཏི། གཞན་དག་གིས་མེ་མུར་གྱི་དོང་གཏོར་རོ། ། Imāni ṇakārantadhāturūpāni. འདི་དག་ནི་ཎ་ཡིག་མཐར་ཐོགས་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྣམ་པ་རྣམས་སོ། ། Iti bhūvādigaṇe ṭavaggantadhāturūpāni དེ་ལྟར་བྷཱུ་ལ་སོགས་པའི་སྡེ་ལས་ཊ་སྡེའི་མཐའ་ཅན་གྱི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྣམ་པ་རྣམས་ Samattāni. རྫོགས་སོ། ། Takārantadhātu ཏ་ཡིག་མཐར་ཐོགས་པའི་བྱ་བའི་ཚིག Atha tavaggantadhāturūpāni vuccante – དེ་ནས་ཏ་སྡེའི་མཐའ་ཅན་གྱི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྣམ་པ་རྣམས་བཤད་པར་བྱ་སྟེ། Te pālane. Pālanaṃ rakkhaṇaṃ. Tāyati. Tāṇaṃ, gottaṃ, nakkhattaṃ. Aghassa tātā. Kicchenādhigatā bhogā, te tāto vidhami dhamaṃ. Tattha gottanti gaṃ tāyatīti gottaṃ. ‘‘Gotamo kassapo’’ti hi ādinā pavattamānaṃ gaṃ vacanaṃ buddhiñca tāyati ekaṃsikavisayatāya rakkhatīti gottaṃ. Yathā hi buddhi ārammaṇabhūtena atthena vinā na vattati, tathā abhidhānaṃ abhidheyyabhūtena, tasmā so gottasaṅkhāto attho tāni tāyati rakkhatīti vuccati. Ko pana soti? Aññakulaparamparāsādhāraṇaṃ tassa kulassa ādipurisasammuditaṃ taṃkulapariyāpannasādhāraṇaṃ sāmaññarūpaṃ. ཏེ་ནི་སྐྱོབ་པ་ལའོ། སྐྱོབ་པ་ནི་སྲུང་བའོ། སྐྱོབ་པར་བྱེད། སྐྱོབ་བྱེད། རིགས། རྒྱུ་སྐར། སྡིག་པ་ལས་སྐྱོབ་པ། དཀའ་བས་ཐོབ་པའི་ལོངས་སྤྱོད་རྣམས། ཕས་ནི་རླུང་བཞིན་གཏོར་བར་བྱེད། དེ་ལ་རིགས་ (gotta) ཞེས་པ་ནི་ངག་ (ga) སྐྱོབ་པས་ན་རིགས་ཞེས་བྱའོ། “གཽ་ཏ་མ། ཀཱ་ཤྱ་པ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པར་འཇུག་པའི་ངག་གི་ཚིག་དང་བློ་རྣམས་སྐྱོབ་ཅིང་། ངེས་པའི་ཡུལ་ཉིད་དུ་སྲུང་བས་ན་རིགས་ཞེས་བྱའོ། ཇི་ལྟར་བློ་ནི་དམིགས་པར་གྱུར་པའི་དོན་མེད་པར་མི་འཇུག་པ་དེ་བཞིན་དུ། བརྗོད་བྱེད་ཀྱང་བརྗོད་བྱར་གྱུར་པའི་དོན་མེད་པར་མི་འཇུག་གོ། དེའི་ཕྱིར་རིགས་སུ་བགྲང་བའི་དོན་དེས་དེ་དག་སྐྱོབ་ཅིང་སྲུང་བར་བྱེད་པས་ན་སྐྱོབ་པ་ཞེས་བྱའོ། དེ་ནི་གང་ཞེ་ན། རིགས་གཞན་གྱི་རྒྱུད་པ་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པར། རིགས་དེའི་ཐོག་མའི་སྐྱེས་བུ་ལས་བྱུང་ཞིང་། རིགས་དེར་གཏོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་ཐུན་མོང་གི་སྤྱི་མཚན་ནོ། Nakkhattanti visamagatiyā agantvā attano vīthiyāva gamanena nakkhanaṃ gamanaṃ tāyati rakkhatīti nakkhattaṃ, taṃ pana assayujādivasena sattavīsatividhaṃ hoti. Tathā hi assayujo [Pg.63] bharaṇī kattikā rohaṇī migasiro addā punabbasu phusso assaliso māgho pubbaphagguṇī uttaraphagguṇī hattho cittaṃ svāti visākhā anurādhā jeṭṭhā mūlaṃ pubbāsaḷhaṃ uttarāsaḷhaṃ sāvaṇaṃ dhanasiṭṭhā satabhisattaṃ pubbabhaddapadaṃ uttarabhaddapadaṃ revatī cāti sattavīsati nakkhattāni. Tāni pana attano gamanaṭṭhānaṃ īsakampi na vijahanti kiñci sīghaṃ kiñci dandhaṃ, kadāci sīghaṃ, kadāci dandhaṃ, etto ito cāti evaṃ visamagatiyā agantvā yantacakke paṭipāṭiyā yojitāni viya samappamāṇagatiyā attano vīthiyāva gacchantāni maṇḍalākārena sineruṃ parivattanti. Evaṃ imāni nakkhanaṃ gamanaṃ tāyanti rakkhantīti nakkhattānīti vuccanti. Porāṇā pana kharadhātuvasena ‘‘nakkharanti na nassantīti nakkhattānī’’ti āvocuṃ, ‘‘nakkhattaṃ joti rikkhaṃ taṃ’’ iccetāni nakkhattatārakānaṃ nāmāni. ‘‘Uḷu tārā tārakā’’ti imāni pana sabbāsampi tārakānaṃ sādhāraṇanāmāni. Osadhīti pana tārakāvisesassa nāmaṃ. རྒྱུ་སྐར་ (nakkhatta) ཞེས་པ་ནི་མི་མཐུན་པའི་འགྲོས་ཀྱིས་མི་འགྲོ་བར། རང་གི་ལམ་ཉིད་དུ་འགྲོ་བས་འགྲོ་བ་ (nakkhana) སྐྱོབ་ཅིང་སྲུང་བས་ན་རྒྱུ་སྐར་ཞེས་བྱའོ། དེ་ནི་ཐ་སྐར་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བས་ཉི་ཤུ་རྩ་བདུན་ཡོད། འདི་ལྟར་ཐ་སྐར། བྲ་ཉེ། སྨིན་དྲུག སྣར་མ། མགོ། ལག ནབས་སོ། རྒྱལ། སྐག མཆུ། གྲེ་བ། དབོ། མེ་བཞི། ནག་པ། ས་རི། ས་ག ལྷ་མཚམས། སྣྲོན། སྣྲུབས། ཆུ་སྟོད། ཆུ་སྨད། གྲོ་བཞི། མོན་གྲེ། མོན་སྲེ། ཁྲུམས་སྟོད། ཁྲུམས་སྨད། ནམ་གྲུ་སྟེ་རྒྱུ་སྐར་ཉི་ཤུ་རྩ་བདུན་ནོ། དེ་དག་ནི་རང་གི་འགྲོ་བའི་གནས་ལས་ཅུང་ཟད་ཀྱང་མི་ཉམས་ཤིང་། ལ་ལ་མགྱོགས་པ་དང་ལ་ལ་བུལ་བ། རེས་འགའ་མགྱོགས་པ་དང་རེས་འགའ་བུལ་བ། འདི་དང་འདིར་ཞེས་པ་ལྟ་བུའི་མི་མཐུན་པའི་འགྲོས་ཀྱིས་མི་འགྲོ་བར། འཕྲུལ་འཁོར་གྱི་འཁོར་ལོ་ལ་གོ་རིམ་བཞིན་སྦྱར་བ་ལྟར། ཚད་མཉམ་པའི་འགྲོས་ཀྱིས་རང་གི་ལམ་ཉིད་དུ་འགྲོ་བཞིན་སྒོར་མོའི་དབྱིབས་ཀྱིས་རི་རབ་ལ་བསྐོར་བ་བྱེད་དོ། དེ་ལྟར་འདི་དག་གིས་འགྲོ་བ་སྐྱོབ་ཅིང་སྲུང་བས་ན་རྒྱུ་སྐར་ཞེས་བྱའོ། སྔོན་གྱི་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ནི་ཁྲ་ (khara) ཞེས་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བའི་དབང་གིས་ “མི་འཇིག་པས་ན་རྒྱུ་སྐར་ (nakkhatta)” ཞེས་གསུངས་སོ། “ནཀྵཏྲ། ཇོ་ཏི། རིཀྵ། ཏཾ།” ཞེས་པ་འདི་དག་ནི་རྒྱུ་སྐར་དང་སྐར་མ་རྣམས་ཀྱི་མིང་ཡིན་ནོ། “ཨུ་ལུ། ཏཱ་རཱ། ཏཱ་ར་ཀཱ།” ཞེས་པ་འདི་དག་ནི་སྐར་མ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཐུན་མོང་གི་མིང་ཡིན་ནོ། “ཨོ་ཥ་དྷཱི།” ཞེས་པ་ནི་སྐར་མ་ཁྱད་པར་བ་ཞིག་གི་མིང་ཡིན་ནོ། Citi saññāṇe. Saññāṇaṃ cihanaṃ lakkhaṇakaraṇaṃ. Cetati. Cihanaṃ karotīti attho. Īkārantavasena vuttattā asmā dhātuto saki saṅkāyanti dhātuto viya niggahītāgamo na hoti. Esa nayo aññesupi īdisesu ṭhānesu. ཅི་ཏི་ (citi) ནི་མཚན་མ་འཛིན་པ་ལའོ། མཚན་མ་འཛིན་པ་ནི་མཚན་མ་བྱེད་པ་སྟེ་མཚན་ཉིད་འགོད་པའོ། སེམས་པར་བྱེད། མཚན་མ་བྱེད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། དབྱངས་ཨཱི་མཐའ་ཅན་གྱི་དབང་གིས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་འདི་ལས་ “སཀི་སངྐཱ་ཡཾ” ཞེས་པའི་རྩ་བ་ལྟར་རྗེས་སུ་ང་རོ་ (niggahīta) འབྱུང་བ་མི་འགྱུར་རོ། ཚུལ་འདི་ནི་འདི་ལྟ་བུའི་གནས་གཞན་དག་ལའང་ཤེས་པར་བྱའོ། Pata gatiyaṃ. Patati. Papatati papātaṃ, papateyyahaṃ. Pāpattaṃ nirayaṃ bhusaṃ. Ahaṃsaddena yojetabbaṃ, pāpattaṃ papatitosmīti attho. Pāpattha nirayaṃ bhusaṃ, sokumāroti yojetabbaṃ, pāpattha papatitoti attho. Parokkhāpadañhietaṃ dvayaṃ. ‘‘Pāvadaṃ pāvadā’’tiādīsu viya upasaggapadassa dīghabhāvo, tato aṃsaddassa ttaṃādeso, asaddassa ca tthādeso bhavati. Acinteyyo hi pāḷinayo. པ་ཏ་ (pata) ནི་འགྲོ་བ་ལའོ། ལྷུང་བར་བྱེད། གཡང་ས་ལ་ལྷུང་བར་བྱེད། བདག་ནི་ལྷུང་བར་འགྱུར་རོ། སེམས་ཅན་དམྱལ་བར་ཤིན་ཏུ་ལྷུང་བར་གྱུར། འདི་ནི་ “བདག” ཅེས་པའི་སྒྲ་དང་སྦྱར་བར་བྱ་སྟེ། “པཱ་པཏྟཾ” ནི་བདག་ལྷུང་བར་གྱུར་ཏོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། “པཱ་པཏྠ་ ནི་ར་ཡཾ བྷུ་སཾ” ཞེས་པ་ནི་ “གཞོན་ནུ་དེ” ཞེས་པ་དང་སྦྱར་བར་བྱ་སྟེ། “པཱ་པཏྠ” ནི་ལྷུང་བར་གྱུར་ཏོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། འདི་གཉིས་ནི་ལྐོག་གྱུར་གྱི་ཚིག་ (parokkhā) ཡིན་ནོ། “པཱ་ཝ་དཾ། པཱ་ཝ་དཱ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལྟར། ཉེ་བར་བསྒྱུར་བའི་ཚིག་རིང་པོར་འགྱུར་ཞིང་། དེ་ནས་ “ཨཾ” སྒྲ་ལ་ “ཏྟ” རུ་འགྱུར་བ་དང་། “ཨ” སྒྲ་ལ་ “ཏྠ” རུ་འགྱུར་བ་ཡིན་ནོ། ལི་སྐད་ཀྱི་ཚུལ་ནི་བསམ་གྱིས་མི་ཁྱབ་པ་ཉིད་དོ། Ata [Pg.64] sātaccagamane. Sātaccagamanaṃ nirantaragamanaṃ. Atati. Yasmā pana atadhātu sātaccagamanatthavācikā, tasmā bhavābhavaṃ dhāvanto jātijarābyādhimaraṇādibhedaṃ anekavihitaṃ saṃsāradukkhaṃ atati satataṃ gacchati pāpuṇāti adhigacchatīti attātipi nibbacanamicchitabbaṃ. Atthantaravasena pana ‘‘āhito ahaṃmāno etthāti attā, attabhāvo’’ti ca ‘‘sukhadukkhaṃ adati anubhavatīti attā’’ti ca ‘‘attamanoti pītisomanassena gahitamano’’ti ca attho daṭṭhabbo, yattha yattha yathā yathā attho labbhati, tattha tattha tathā tathā atthassa gahetabbatoti. ཨ་ཏ་ (ata) ནི་རྒྱུན་མི་ཆད་པར་འགྲོ་བ་ལའོ། རྒྱུན་མི་ཆད་པར་འགྲོ་བ་ནི་བར་མཚམས་མེད་པར་འགྲོ་བའོ། འགྲོ་བར་བྱེད། གང་གི་ཕྱིར་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་ཨ་ཏ་ནི་རྒྱུན་མི་ཆད་པར་འགྲོ་བའི་དོན་སྟོན་པ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་སྲིད་པ་ནས་སྲིད་པར་རྒྱུག་ཅིང་། སྐྱེ་བ་དང་། རྒ་བ། ན་བ། འཆི་བ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་དུ་མ་ཅན་གྱི་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ལ་རྒྱུན་དུ་འགྲོ་ཞིང་། ཐོབ་པར་བྱེད་པས་ན་ “བདག་” (attā) ཅེས་བྱ་བར་ངེས་ཚིག་འདོད་པར་བྱའོ། དོན་གཞན་གྱི་དབང་གིས་ནི། “འདི་ལ་བདག་གི་ང་རྒྱལ་བཞག་པས་ན་བདག་སྟེ་ལུས་སོ།” ཞེས་པ་དང་། “བདེ་སྡུག་ཟ་ཞིང་མྱོང་བས་ན་བདག་གོ།” ཞེས་པ་དང་། “ཡིད་རངས་པ་ནི་དགའ་བ་དང་ཡིད་བདེ་བས་ཟིན་པའི་ཡིད་དོ།” ཞེས་པའི་དོན་དུ་བལྟ་བར་བྱ་སྟེ། གང་དང་གང་དུ་ཇི་ལྟར་དོན་རྙེད་པ་དེ་དང་དེར་དེ་ལྟ་དེ་ལྟར་དོན་བཟུང་བར་བྱའོ། Cuta āsecane kharaṇe ca. Cotati. ཅུ་ཏ་ (cuta) ནི་གཤེགས་པ་དང་འཛག་པ་ལའོ། འཛག་པར་བྱེད། Ati bandhane. Antati. Antaṃ. Antiyatibandhiyati antaguṇenāti antaṃ. Idha anta saddassa atthuddhāro vuccate ‘‘antaṃ antaguṇaṃ udariya’’nti ettha dvattiṃsākārantogadhaṃ kuṇapantaṃ antaṃ nāma. ‘‘Kāyabandhanassa anto jīrati. Haritantaṃ vā’’ti ettha antimamariyādanto anto nāma. ‘‘Antamidaṃ bhikkhave jīvikāna’’nti ettha lāmakanto. ‘‘Sakkāyo eko anto’’ti ettha koṭṭhāsanto. ‘‘Esevanto dukkhassa sappaccayasaṅkhayā’’ti ettha koṭanto. Iccevaṃ – ཨ་ཏི་ (ati) ནི་འཆིང་བ་ལའོ། འཆིང་བར་བྱེད། རྒྱུ་མ། རྒྱུ་མའི་ཞགས་པས་བཅིངས་པས་ན་རྒྱུ་མ་ (anta) ཞེས་བྱའོ། འདིར་ “ཨནྟ” (anta) ཞེས་པའི་སྒྲའི་དོན་འབྱེད་པ་བརྗོད་པར་བྱ་སྟེ། “རྒྱུ་མ་དང་རྒྱུ་ལྷག་དང་ཕོ་བའི་ཟས” ཞེས་པ་འདིར་མི་གཙང་བའི་རྣམ་པ་སོ་གཉིས་ཀྱི་ནང་དུ་གཏོགས་པའི་རོ་ཡི་རྒྱུ་མ་ལ་ “རྒྱུ་མ” ཞེས་བྱའོ། “སྐུ་རགས་ཀྱི་མཐའ་ཟད་པར་འགྱུར། ཡང་ན་སྔོ་ལྗང་གི་མཐའོ།” ཞེས་པ་འདིར་མཐའ་མའི་མཚམས་ལ་ “མཐའ” ཞེས་བྱའོ། “དགེ་སློང་དག འཚོ་བ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་འདི་ནི་དམན་པའོ།” ཞེས་པ་འདིར་དམན་པ་ལ་ “མཐའ” ཞེས་བྱའོ། “འཇིག་ཚོགས་ནི་མཐའ་གཅིག་གོ།” ཞེས་པ་འདིར་ཆ་ཤས་ལ་ “མཐའ” ཞེས་བྱའོ། “འདི་ནི་རྐྱེན་དང་བཅས་པ་ཟད་པས་སྡུག་བསྔལ་གྱི་མཐའོ།” ཞེས་པ་འདིར་རྩེ་མོ་ལ་ “མཐའ” ཞེས་བྱའོ། དེ་ལྟར་ན། Kuṇapantaṃ [Pg.65] antimañca, mariyādo ca lāmakaṃ; Koṭṭhāso koṭi’me attho, antasaddena bhāsitā. རོ་ཡི་རྒྱུ་མ་དང་། མཐའ་མ། མཚམས་དང་། དམན་པ། ཆ་ཤས་དང་། རྩེ་མོ་སྟེ་དོན་འདི་དག་ནི་ “ཨནྟ” ཞེས་པའི་སྒྲས་བརྗོད་དོ། Kita nivāse rogāpanayane ca. Ketati. Sāketaṃ na garaṃ, niketo, niketaṃ pāvisi. Āmodamāno gacchati sanniketaṃ. Tikicchati, cikicchati, cikicchā, cikicchako. Tattha sāketanti sāyaṃ gahitavasanaṭṭhānattā sāketaṃ, yaṃsaddalopo. ཀི་ཏ་ (kita) ནི་གནས་པ་དང་ནད་སེལ་བ་ལའོ། གནས་པར་བྱེད། ས་ཀེ་ཏ་ (sāketa) གྲོང་ཁྱེར། གནས། གནས་སུ་ཞུགས། དགའ་བཞིན་དུ་གནས་ཀྱི་ཉེ་འཁོར་དུ་འགྲོ། གསོ་བར་བྱེད། གསོ་བར་བྱེད། གསོ་དཔྱད། སྨན་པ། དེ་ལ་ “སཱ་ཀེ་ཏ” ཞེས་པ་ནི་ཕྱི་དྲོ་གནས་མལ་བཟུང་བའི་གནས་ཡིན་པས་ན་སཱ་ཀེ་ཏ་ཞེས་བྱ་སྟེ། “ཡ” སྒྲ་བསྡུས་པའོ། Yata patiyatane. Patiyatanaṃ vāyāmakaraṇaṃ. Yatati. Yati, yatavā, payatanaṃ, āyatanaṃ, lokāyataṃ. Ettha āyatananti āyatanato āyatanaṃ, cakkhurūpādīni. Etāni hi taṃdvārārammaṇacittacetasikā dhammā sena sena anubhavanādikiccena āyatanti uṭṭhahanti ghaṭanti vāyamanti etesūti ‘‘āyatanānī’’ti vuccanti. Ettha pana nītanudhātūnaṃ vasenapi āyatanasaddattho vattabbo siyā, so uttari āvibhavissati. ཡ་ཏ་ (yata) ནི་བརྩོན་པ་བྱེད་པ་ལའོ། བརྩོན་པ་བྱེད་པ་ནི་འབད་རྩོལ་བྱེད་པའོ། བརྩོན་པར་བྱེད། སྡོམ་བརྩོན་པ། བརྩོན་འགྲུས་ཅན། རབ་ཏུ་འབད་པ། སྐྱེ་མཆེད། འཇིག་རྟེན་རྒྱང་ཕན་པ། འདིར་སྐྱེ་མཆེད་ (āyatana) ཞེས་པ་ནི་རྒྱ་སྐྱེད་པས་ན་སྐྱེ་མཆེད་དེ། མིག་དང་གཟུགས་ལ་སོགས་པའོ། འདི་དག་ནི་སྒོ་དང་དམིགས་པ་དེ་དག་གི་སེམས་དང་སེམས་བྱུང་གི་ཆོས་རྣམས་རང་རང་གི་མྱོང་བ་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བས་རྒྱ་སྐྱེད་ཅིང་། སྐྱེ་བ་དང་། འབད་པ་དང་། རྩོལ་བར་བྱེད་པས་ན་ “སྐྱེ་མཆེད” ཅེས་བྱའོ། འདིར་ནི་ནཱི་ (nī) དང་ཏ་ནུ་ (tanu) ཞེས་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བའི་དབང་གིས་ཀྱང་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་སྒྲའི་དོན་བརྗོད་པར་བྱ་སྟེ། དེ་ནི་འོག་ནས་གསལ་བར་འགྱུར་རོ། Āyatanasaddo nivāsaṭṭhāne ākare samosaraṇaṭṭhāne sañjātidese kāraṇe ca. Tathā hi ‘‘loke issarāyatanaṃ vāsudevāyatana’’ntiādīsu nivāsaṭṭhāne āyatanasaddo vattati. ‘‘Suvaṇṇāyatanaṃ rajatāyatana’’ntiādīsu ākare. Sāsane pana ‘‘manorame āyatane, sevanti naṃ vihaṅgamā’’tiādīsu samosaraṇaṭṭhāne. ‘‘Dakkhiṇāpatho gunnaṃ āyatana’’ntiādīsu sañjātidese. ‘‘Tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati satiāyatane’’tiādīsu kāraṇe vattatīti [Pg.66] veditabbo. So ca nānāpavattinimittavasena gahetabbo. སྐྱེ་མཆེད་ (āyatana) ཀྱི་སྒྲ་ནི་གནས་མལ་དང་། གཏེར་ཁ། འདུ་བའི་གནས། སྐྱེ་བའི་ཡུལ། རྒྱུ་བཅས་ལ་འཇུག་གོ། འདི་ལྟར་ “འཇིག་རྟེན་ན་དབང་ཕྱུག་གི་གནས། ཁྱབ་འཇུག་གི་གནས” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པར་གནས་མལ་ལ་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་སྒྲ་འཇུག་གོ། “གསེར་གྱི་གཏེར་ཁ། དངུལ་གྱི་གཏེར་ཁ” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པར་གཏེར་ཁ་ལའོ། བསྟན་པ་ལ་ནི་ “ཡིད་དུ་འོང་བའི་གནས་སུ། བྱ་རྣམས་དེ་ལ་བསྟེན་ཏོ” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པར་འདུ་བའི་གནས་ལའོ། “ལྷོ་ཕྱོགས་ནི་བཱ་ལང་རྣམས་ཀྱི་སྐྱེ་བའི་ཡུལ་ལོ” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པར་སྐྱེ་བའི་ཡུལ་ལའོ། “རྒྱུ་ཡོད་པ་ཉིད་ན་དེ་དང་དེ་ཉིད་དུ་མངོན་སུམ་དུ་བྱ་བར་འོས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པར་རྒྱུ་ལ་འཇུག་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། དེ་ནི་འཇུག་པའི་རྒྱུ་མཚན་སྣ་ཚོགས་ཀྱི་དབང་གིས་བཟུང་བར་བྱའོ། Nivāse ākāre ceva, jātidese ca kāraṇe; Samosaraṇaṭṭhāne ca, āyatanaravo gato. གནས་དང་གཏེར་ཁ་ཉིད་དང་། སྐྱེ་བའི་ཡུལ་དང་རྒྱུ་དང་། འདུ་བའི་གནས་ལ་ཡང་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་སྒྲ་འཇུག་པར་བཤད་དོ། Lokāyataṃ nāma ‘‘sabbaṃ ucchiṭṭhaṃ, sabbaṃ nucchiṭṭhaṃ. Seto kāko, kāḷo bako iminā ca iminā ca kāraṇenā’’ti evamādiniratthakakāraṇapaṭisaṃyuttaṃ titthiyasatthaṃ, yaṃ loke ‘‘vitaṇḍasattha’’nti vuccati, yañca sandhāya bodhisatto asamadhuro vidhurapaṇḍito ‘‘na seve lokāyatikaṃ, netaṃ paññāya vaḍḍhana’’nti āha. Āyatiṃ hitaṃ tena loko na yatati na īhatīti lokāyataṃ, kintaṃ? Vitaṇḍasatthaṃ. Tañhi ganthaṃ nissāya sattā puññakriyāya cittampi na uppādenti. Aññatthāpi hi evaṃ vuttaṃ ‘‘lokāyatasippanti ‘kāko seto, aṭṭhīnaṃ setattā, balākā rattā, lohitassa rattattā’ti evamādinayappavattaṃ paralokanibbānānaṃ paṭisedhakaṃ vitaṇḍasatthasippa’’nti. འཇིག་རྟེན་རྒྱང་ཕན་པ་ (lokāyata) ཞེས་པ་ནི། “ཐམས་ཅད་ནི་ལྷག་མ་དང་བཅས་པའོ། ཐམས་ཅད་ནི་ལྷག་མ་མེད་པའོ། བྱ་རོག་དཀར་པོ་དང་། ཆུ་སྐྱར་ནག་པོ་ནི་རྒྱུ་འདི་དང་འདི་ལས་སོ” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་དོན་མེད་པའི་རྒྱུ་དང་འབྲེལ་བའི་མུ་སྟེགས་པའི་བསྟན་བཅོས་ཏེ། འཇིག་རྟེན་ན་ “རྩོད་པའི་བསྟན་བཅོས” (vitaṇḍasattha) ཞེས་བྱའོ། དེ་ལ་དགོངས་ནས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་མཚུངས་པ་མེད་པའི་ཁུར་འཛིན་པ་མཁས་པ་བི་དྷུ་རས། “འཇིག་རྟེན་རྒྱང་ཕན་པ་ལ་མི་བསྟེན་ཏེ། འདི་ནི་ཤེས་རབ་འཕེལ་བྱེད་མ་ཡིན་ནོ” ཞེས་གསུངས་སོ། དེས་འཇིག་རྟེན་ནི་ཕྱི་མའི་ཕན་བདེ་ལ་མི་བརྩོན་ཞིང་མི་འབད་པས་ན་འཇིག་རྟེན་རྒྱང་ཕན་པ་ཞེས་བྱ་སྟེ། དེ་གང་ཞེ་ན། རྩོད་པའི་བསྟན་བཅོས་སོ། བསྟན་བཅོས་དེ་ལ་བརྟེན་ནས་སེམས་ཅན་རྣམས་བསོད་ནམས་ཀྱི་བྱ་བ་ལ་སེམས་ཀྱང་མི་སྐྱེད་དོ། གནས་གཞན་དུའང་འདི་སྐད་དུ་གསུངས་ཏེ། “འཇིག་རྟེན་རྒྱང་ཕན་པའི་བཟོ་ནི། ‘བྱ་རོག་དཀར་པོ་ནི་རུས་པ་དཀར་བའི་ཕྱིར་དང་། ཆུ་སྐྱར་དམར་པོ་ནི་ཁྲག་དམར་བའི་ཕྱིར་རོ’ ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་ཅིང་། འཇིག་རྟེན་ཕྱི་མ་དང་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་འགོག་པའི་རྩོད་པའི་བསྟན་བཅོས་ཀྱི་བཟོ་འོ” ཞེས་སོ། Yuta juta bhāsane. Bhāsanaṃ udīraṇaṃ. Yotati. Jotati. ཡུ་ཏ་ (yuta) དང་ཇུ་ཏ་ (juta) ནི་སྨྲ་བ་ལའོ། སྨྲ་བ་ནི་བརྗོད་པའོ། སྨྲ་བར་བྱེད། གསལ་བར་བྱེད། Jutadittiyaṃ. Jotati, vijjotati. Juti, joti. Kārite ‘‘joteti, jotayitvāna saddhamma’’nti payogā. Ettha ca jutīti āloko siri vā. Jotīti patāpo. Atha vā jotīti candādīni. Vuttampi ceta sirimāvimāna vatthuaṭṭhakathāyaṃ ‘‘jotīti candimasūriyanakkhattatārakānaṃ sādhāraṇanāma’’nti. Atha vā ‘‘joti jotiparāyaṇo’’ti vacanato yo koci jotati khattiyakulādīsu jātattā ca rūpasobhāyuttattā ca, so ‘‘jotī’’ti vuccati. ཇུ་ཏ་ (juta) ནི་གསལ་བ་ལའོ། གསལ་བར་བྱེད། རྣམ་པར་གསལ་བར་བྱེད། གསལ་བ། སྣང་བ། གཉིས་སུ་བྱས་པའི་ཚིག་ (kārita) ལ། “གསལ་བར་བྱེད། དམ་པའི་ཆོས་གསལ་བར་བྱས་ནས” ཞེས་པ་ལྟ་བུའི་སྦྱོར་བ་ཡོད་དོ། འདིར་ “ཇུ་ཏི” (juti) ནི་སྣང་བ་འམ་དཔལ་ལོ། “ཇོ་ཏི” (joti) ནི་གཟི་བརྗིད་དོ། ཡང་ན་ “ཇོ་ཏི” ནི་ཟླ་བ་ལ་སོགས་པའོ། འདི་ནི་སི་རི་མཱ་གཞལ་ཡས་ཁང་གི་གཏམ་གྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ཀྱང་། “ཇོ་ཏི་ནི་ཟླ་བ་དང་། ཉི་མ། རྒྱུ་སྐར། སྐར་མ་རྣམས་ཀྱི་ཐུན་མོང་གི་མིང་ངོ” ཞེས་གསུངས་སོ། ཡང་ན། “གསལ་བ་ནི་གསལ་བ་ལ་གཞོལ་བའོ” ཞེས་པའི་ཚིག་ལས་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་རྒྱལ་རིགས་ཀྱི་རིགས་ལ་སོགས་པར་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར་དང་། གཟུགས་བཟང་པོ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་གསལ་བར་བྱེད་པ་དེ་ལ་ “གསལ་བ” (joti) ཞེས་བྱའོ། Sita [Pg.67] vaṇṇo. Sitadhātu setavaṇṇe vattati. Kiñcāpettha vaṇṇasāmaññaṃ vuttaṃ, tathāpi idha nīlapītādīsu setavaṇṇoyeva gahetabbo payogadassanavasena. Setati. Setaṃ vatthaṃ. Vāccaliṅgattā pana setasaddo tiliṅgo gahetabbo. སི་ཏ་ (sita) ནི་ཁ་དོག་ལའོ། སི་ཏ་ཞེས་པའི་རྩ་བ་ནི་ཁ་དོག་དཀར་པོ་ལ་འཇུག་གོ། འདིར་ཁ་དོག་སྤྱི་ཙམ་གསུངས་ཀྱང་། འོན་ཀྱང་སྔོན་པོ་དང་སེར་པོ་ལ་སོགས་པའི་ནང་ནས་འདིར་སྦྱོར་བ་མཐོང་བའི་དབང་གིས་ཁ་དོག་དཀར་པོ་ཉིད་བཟུང་བར་བྱའོ། དཀར་པོར་འགྱུར། གོས་དཀར་པོ། བརྗོད་བྱའི་རྟགས་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “སེ་ཏ” (seta) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་རྟགས་གསུམ་ཆར་དུ་བཟུང་བར་བྱའོ། Setaṃ sitaṃ suci sukkaṃ, paṇḍaraṃ dhavalampi ca; Akaṇhaṃ goramodātaṃ, setanāmāni honti hi. སེ་ཏ། སི་ཏ། སུ་ཅི། སུཀྐ། པཎྜར། དྷ་ཝ་ལ། ཨ་ཀཎྷ། གོ་ར། ཨོ་དཱ་ཏ་རྣམས་ནི་དཀར་པོའི་མིང་དག་ཡིན་ནོ། Vatu vattane. Vattati, pavattati, saṃvattati, anuvattati, parivattati. Pavattaṃ. ཝ་ཏུ་ (vatu) ནི་འཇུག་པ་ལའོ། འཇུག རབ་ཏུ་འཇུག ཀུན་ཏུ་འཇུག རྗེས་སུ་འཇུག ཡོངས་སུ་འགྱུར། རབ་ཏུ་འཇུག་པ། Kilota addabhāve. Addabhāvo tintabhāvo. Kilotati, pakilotati, temetīti attho. Kārite pakiloteti, pakilotayati. Uṇhodakasmiṃ pakilotayitvā, temetvāti attho. ཀི་ལོ་ཏ་ (kilota) ནི་སྦང་བ་ལའོ། སྦང་བ་ནི་བརླན་པར་བྱེད་པའོ། སྦང་བར་བྱེད། རབ་ཏུ་སྦང་བར་བྱེད། བརླན་པར་བྱེད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། གཉིས་སུ་བྱས་པའི་ཚིག་ལ། རབ་ཏུ་སྦང་བར་བྱེད། རབ་ཏུ་སྦང་བར་བྱེད། “ཆུ་ཚན་གྱིས་སྦངས་ནས” ཏེ། བརླན་པར་བྱས་ནས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། Vata yācane. Vatati. ཝ་ཏ་ (vata) ནི་སློང་བ་ལའོ། སློང་བར་བྱེད། Kita ñāṇe. Ketati. Ketanaṃ, ketako, saṅketo. ཀི་ཏ་ (kita) ནི་ཤེས་པ་ལའོ། ཤེས་པར་བྱེད། ཏོག རྒྱལ་མཚན། བརྡ། Kati suttajanane. Suttaṃ kantati. ཀ་ཏི་ (kati) ནི་སྐུད་པ་འཁལ་བ་ལའོ། སྐུད་པ་འཁལ་བར་བྱེད། Kati chedane. Maṃsaṃ kantati, vikantati, ayokanto. Sallakanto mahāvīro. Mā no ajja vikantiṃsu, rañño sūdā mahānase. ཀ་ཏི་ (kati) ནི་གཅོད་པ་ལའོ། ཤ་གཅོད་པར་བྱེད། རྣམ་པར་གཅོད་པར་བྱེད། ལྕགས་གཅོད་བྱེད། ཟུག་རྔུ་གཅོད་པ་དཔའ་བོ་ཆེན་པོ། དེ་རིང་རྒྱལ་པོའི་ཐབ་ཚང་གི་ཕྱག་ཚང་བ་རྣམས་ཀྱིས་བདག་ཅག་མ་གཏུབས་ཤིག Catī hiṃsāgandhesu. Īkārantattā imasmā niggahītāgamo na hoti. Catati. ཙ་ཏཱི་ (catī) ནི་འཚེ་བ་དང་དྲི་ལའོ། དབྱངས་ཨཱི་མཐའ་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་འདི་ལས་རྗེས་སུ་ང་རོ་འབྱུང་བ་མི་འགྱུར་རོ། འཚེ་བར་བྱེད། Takārantadhāturūpāni. ཏ་ཡིག་མཐའ་ཅན་གྱི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བའི་གཟུགས་རྣམས་སོ། Thakārantadhātu ཐ་ཡིག་མཐའ་ཅན་གྱི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བའོ། Thā [Pg.68] gatinivattiyaṃ. Thāti. Avatthā, vavatthānaṃ, vavatthitaṃ, vanatho. ‘‘Chetvā vanaṃ vanathañcā’’ti ettha hi mahantā rukkhā vanaṃ nāma, khuddakā pana tasmiṃ vane ṭhitattā vanatho nāma vuccanti. ཐཱ་ (thā) ནི་འགྲོ་བ་འགོག་པ་ལའོ། གནས་པར་བྱེད། གནས་སྐབས། རྣམ་པར་གཞག་པ། རྣམ་པར་གནས་པ། ནགས་ཕྲན། “ནགས་དང་ནགས་ཕྲན་བཅད་ནས” ཞེས་པ་འདིར་ཤིང་ཆེན་པོ་རྣམས་ལ་ནགས་ (vana) ཞེས་བྱ་ཞིང་། ཤིང་ཆུང་ངུ་རྣམས་ནི་ནགས་དེར་གནས་པའི་ཕྱིར་ནགས་ཕྲན་ (vanatha) ཞེས་བྱའོ། Thu thutiyaṃ. Thavati, abhitthavati. Thavanā, abhitthavanā, thuti, abhitthuti. ཐུ་ (thu) ནི་བསྟོད་པ་ལའོ། བསྟོད་པར་བྱེད། མངོན་པར་བསྟོད་པར་བྱེད། བསྟོད་པ། མངོན་པར་བསྟོད་པ། བསྟོད་པ། མངོན་པར་བསྟོད་པ། Yadi hi rūpinī siyā, paññā me vasumatī na sameyya; Anomadassissa bhagavato, phalametaṃ ñāṇathavanāya. གལ་ཏེ་བདག་གི་ཤེས་རབ་འདི་གཟུགས་ཅན་ཞིག་ཡིན་ན། ས་ཆེན་པོ་འདིས་ཀྱང་ཤོང་བར་མི་འགྱུར་རོ། འདི་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་མཚུངས་མེད་གཟིགས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ལ་བསྟོད་པའི་འབྲས་བུའོ། Tehi thutippasattho so, yenidaṃ thavitaṃ ñāṇaṃ, buddhaseṭṭho ca thomito. Tatra thavanāti pasaṃsanā. Pasaṃsāya hi anekāni nāmāni. དེ་དག་གིས་བསྟོད་པས་བསྔགས་པ་དེ་ཉིད་དེ། གང་གིས་ཡེ་ཤེས་འདི་ལ་བསྟོད་ཅིང་སངས་རྒྱས་གཙོ་བོ་ལ་བསྔགས་པར་བྱས་སོ། དེ་ལ་བསྟོད་པ་ (thavanā) ནི་བསྔགས་པའོ། བསྔགས་པ་ལ་ནི་མིང་དུ་མ་ཡོད་དོ། Thavanā ca pasaṃsā ca, silāghā vaṇṇanā thuti; Panuti thomanā vaṇṇo, katthanā guṇakittanaṃ; ཐ་ཝ་ནཱ། པ་སཾ་སཱ། སི་ལཱ་གྷཱ། ཝཎྞ་ནཱ། ཐུ་ཏི། པ་ནུ་ཏི། ཐོ་མ་ནཱ། ཝཎྞ། ཀཏྠ་ནཱ། གུ་ཎ་ཀིཏྟ་ན། The saddasaṅghātesu. Thīyati, patitthīyati. Thī. Atrimā pāḷiyo – abhisajjati kuppati byāpajjati patitthīyati, kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti. Thiyo naṃ paribhāsiṃsūti. Tatra ‘‘thīyati patitthīyatī’’timāni ekārassīyādesavasena sambhūtāni. Thīyati saṅghātaṃ gacchati gabbho etissāti thī. Ācariyā pana itthīsaddasseva evaṃ nibbacanaṃ vadanti, na thīsaddassa. ཐེ-སྒྲ་ནི་འདུ་བ་ལའོ། །ཐཱི་ཡ་ཏི། པ་ཏིཊྛཱི་ཡ་ཏི། ཐཱི། འདིར་ལུང་ནི། ‘མངོན་པར་ཆགས་པར་བྱེད། ཁོང་ཁྲོ་བར་བྱེད། གནོད་སེམས་སྐྱེ་བར་བྱེད། ཀུན་ནས་འཁོན་པར་བྱེད། ཁྲོ་བ་དང་ཞེ་སྡང་དང་མི་དགའ་བ་མངོན་པར་གསལ་བར་བྱེད་དོ།’ ‘བུད་མེད་རྣམས་ཀྱིས་ཁོ་ལ་སྨད་དོ།’ ཞེས་པ་ལྟར་རོ། །དེ་ལ་‘ཐཱི་ཡ་ཏི’དང་‘པ་ཏིཊྛཱི་ཡ་ཏི’ཞེས་པ་འདི་དག་ནི་ཨེ་ཡིག་ཨཱི་ཡིག་ཏུ་འགྱུར་བའི་དབང་གིས་གྲུབ་པ་ཡིན་ནོ། །མངལ་འདི་ལ་འདུ་བར་འགྱུར་བས་ན་‘ཐཱི’ (བུད་མེད) ཅེས་བྱའོ། །སློབ་དཔོན་དག་ནི་‘ཨིཏྠཱི’ཞེས་པའི་སྒྲ་ཁོ་ན་ལ་འདི་ལྟ་བུའི་ངེས་ཚིག་གསུངས་ཀྱི། ‘ཐཱི’ཞེས་པའི་སྒྲ་ལ་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། Gabbho thīyati etissā, iti thī iti no ruci; Gabbho thīyati etissā, iti itthīti ācariyā. མངལ་ནི་འདི་ལ་འདུ་བར་བྱེད། །དེ་ཕྱིར་‘ཐཱི’ཞེས་བདག་མི་འདོད། །མངལ་ནི་འདི་ལ་འདུ་བར་བྱེད། །དེ་ཕྱིར་‘ཨིཏྠཱི’ཞེས་སློབ་དཔོན་སྨྲ། ། Tesaṃ sudukkarovāde, ‘‘itthī’’ti padasambhavo; Ayaṃ vinicchayo patto, nicchayaṃ bho suṇātha me. དེ་དག་གི་ཤིན་ཏུ་དཀའ་བའི་བསྟན་བཅོས་ལས། །‘ཨིཏྠཱི’ཞེས་པའི་ཚིག་འབྱུང་བ། །རྣམ་པར་དཔྱད་པ་འདི་ལ་བབས་པས། །ཀྱེ་ཧོ་བདག་གི་ངེས་པ་ཉོན་ཅིག ། Thīsaddena [Pg.69] samānattho, itthīsaddo yato tato; Thīsadde labbhamānatthaṃ, itthīsaddamhi ropiya. ‘ཨིཏྠཱི’ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་གང་གི་ཕྱིར། །‘ཐཱི’ཞེས་པའི་སྒྲ་དང་དོན་མཚུངས་པས། །‘ཐཱི’སྒྲ་ལས་ཐོབ་པའི་དོན་ཉིད་ནི། །‘ཨིཏྠཱི’ཞེས་པའི་སྒྲ་ལ་སྦྱར་བར་བྱ། ། Appānaṃ bahutā ñāye, gahite sati yujjati; Tathā hi ‘‘dve duve, taṇhā, tasiṇā’’ti nidassanaṃ. ཉུང་ངུ་ལས་མང་པོར་འགྱུར་བའི་ཚུལ་གཟུང་ན། །རིགས་པ་དང་ནི་མཐུན་པ་ཡིན། །དཔེར་ན་‘དྭེ’དང་‘དུཝེ’དང་། །‘ཏཎྷཱ’དང་‘ཏསིཎཱ’ཞེས་པ་བཞིན། ། Atha vā pana ‘‘itthī’’ti-idaṃ vaṇṇāgamādito; Niruttilakkhaṇenāpi, sijjhatīti pakāsaye. ཡང་ན་‘ཨིཏྠཱི’ཞེས་པ་འདི། །ཡི་གེ་སྣོན་པ་ལ་སོགས་པའི། །ངེས་ཚིག་གི་མཚན་ཉིད་ལས་ཀྱང་གྲུབ་པར། །རབ་ཏུ་བསྟན་པར་བྱའོ། ། Icchatīti nare itthī, icchāpetīti vā pana; Idaṃ nibbacanañcāpi ñeyyaṃ nibbacanatthinā. སྐྱེས་པ་ལ་འདོད་པས་ན་‘ཨིཏྠཱི’ (བུད་མེད) འམ་ཡང་ན། །འདོད་དུ་འཇུག་པས་ན་‘ཨིཏྠཱི’སྟེ། །ངེས་ཚིག་འདི་ཡང་ངེས་ཚིག་འདོད་པ་པོས་ཤེས་པར་བྱའོ། ། Atrimāni itthīnamabhidhānāni – འདིར་བུད་མེད་ཀྱི་མིང་གི་རྣམ་གྲངས་དག་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། Itthī thī vanitā nārī, abalā bhīru sundarī; Kantā sīmaninī mātu-gāmo piyā ca kāminī. ཨིཏྠཱི (བུད་མེད)། ཐཱི (བུད་མེད)། ཝནིཏཱ (ཡིད་འོང་མ)། ནཱརཱི (སྐྱེས་མ)། ཨབལཱ (སྟོབས་མེད)། བྷཱིརུ (འཇིགས་བྱེད)། སུནྡརཱི (མཛེས་མ)། །ཀནྟཱ (སྡུག་མ)། སཱིམནིནཱི (མཚམས་ལྡན)། མཱཏུགཱམ (མ་ཚོགས)། པིཡཱ (ཕངས་མ)། ཀཱམིནཱི (འདོད་ལྡན་མ)། ། Ramaṇī pamadā dayitā, lalanā mahilā’ṅganā; Tāsaṃyeva ca nāmāni, avatthāto imānipi. རམཎཱི (དགའ་བྱེད)། པམདཱ (བག་མེད)། དཡིཏཱ (བྱམས་མ)། ལལནཱ (རྩེ་མ)། མཧིལཱ (བུད་མེད)། ཨངྒནཱ (ཡན་ལག་མཛེས་མ)། །དེ་དག་ཉིད་ཀྱི་གནས་སྐབས་ལས་བྱུང་བའི་མིང་རྣམས་ཀྱང་འདི་དག་ཡིན་ཏེ། ། Gorī ca dārikā kaññā, kumārī ca kumārikā; Yuvatī taruṇī māṇa-vikā therī mahallikā. གོརཱི (དཀར་མོ)། དཱརིཀཱ (བུ་མོ)། ཀཉྙཱ (གཞོན་ནུ་མ)། ཀུམཱརཱི (བུ་མོ)། ཀུམཱརིཀཱ (བུ་མོ་ཆུང་ངུ)། །ཡུཝཏཱི (ལང་ཚོ་མ)། ཏརུཎཱི (གཞོན་ནུ)། མཱཎཝིཀཱ (བྲམ་ཟེའི་བུ་མོ)། ཐེརཱི (གནས་བརྟན་མ)། མཧལླིཀཱ (རྒན་མོ)། ། Tathā hi aṭṭhavassikā gorītipi dārikātipi vuccati. Dasavassikā kaññāti vuccati. Anibbiddhā vā yobbanitthī kaññāti vuccati. Dvādasavassikā kumārītipi vuccati kumārikātipi. Atho jaraṃ appattā yuvatītipi taruṇītipi māṇavikātipi vuccati. Jaraṃ pattā pana therītipi mahallikātipi vuccati. Purisesupi ayaṃ nayo yathārahaṃ veditabbo. འདི་ལྟར་ལོ་བརྒྱད་ལོན་པ་ལ་‘གོརཱི’ཞེས་ཀྱང་བྱ་ལ་‘དཱརིཀཱ’ཞེས་ཀྱང་བྱའོ། །ལོ་བཅུ་ལོན་པ་ལ་‘ཀཉྙཱ’ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན་ལང་ཚོ་ལ་བབས་ཤིང་མཚན་མ་མ་ཕྱེ་བ་ལ་‘ཀཉྙཱ’ཞེས་བྱའོ། །ལོ་བཅུ་གཉིས་ལོན་པ་ལ་‘ཀུམཱརཱི’ཞེས་ཀྱང་བྱ་ལ་‘ཀུམཱརིཀཱ’ཞེས་ཀྱང་བྱའོ། །ཡང་རྒས་པར་མ་གྱུར་པ་ལ་‘ཡུཝཏཱི’ཞེས་ཀྱང་བྱ་ལ་‘ཏརུཎཱི’ཞེས་ཀྱང་བྱ་ཞིང་‘མཱཎཝིཀཱ’ཞེས་ཀྱང་བྱའོ། །རྒས་པར་གྱུར་པ་ལ་ནི་‘ཐེརཱི’ཞེས་ཀྱང་བྱ་ལ་‘མཧལླིཀཱ’ཞེས་ཀྱང་བྱའོ། །སྐྱེས་པ་རྣམས་ལ་ཡང་ཚུལ་འདི་ཉིད་ཅི་རིགས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། ། Kiñcāpettha evaṃ niyamo vutto, tathāpi katthaci aniyamavasenapi vohāro pavattati. Tathā hi ‘‘rājā kumāramādāya, rājaputtī ca dārika’’nti ca ‘‘acchā kaṇhājinaṃ kañña’’nti ca imāsaṃ dvinnaṃ pāḷīnaṃ vasena yā itthī dārikāsaddena vattabbā, sā kaññāsaddenapi vattabbā jātā. Yāpi [Pg.70] ca kaññāsaddena vattabbā, sāpi dārikāsaddena vattabbā jātā. Tathā ‘‘rājā kumāramādāya, rājaputtī ca dārika’’nti ca ‘‘kumāriye upaseniye, niccaṃ nigaḷamaṇḍite’’ti ca imāsaṃ pana pāḷīnaṃ vasena yā itthī dārikāsadena vattabbā, sā kumārikāsaddenapi vattabbā jātā. Yā ca pana kumārīsaddena vattabbā, sāpi dārikāsaddena vattabbā jātā. Apicettha ‘‘rājakaññā rucā nāmā’’ti ca ‘‘tato maddimpi nhāpesuṃ, sivikaññā samāgatā’’ti ca imāsaṃ dvinnaṃ pāḷīnaṃ dassanato yā anibbiddhā vā hotu nibbiddhā vā, yāva jaraṃ na pāpuṇāti, tāva sā kaññāyeva nāmātipi veditabbaṃ. འདིར་འདི་ལྟ་བུའི་ངེས་པ་བཤད་མོད་ཀྱི། དེ་ལྟ་ནའང་ལ་ལ་ཞིག་ཏུ་ངེས་པ་མེད་པའི་དབང་གིས་ཀྱང་ཐ་སྙད་འཇུག་གོ། འདི་ལྟར་‘རྒྱལ་པོས་བུ་ཕྲུག་དང་རྒྱལ་པོའི་བུ་མོ་བུ་མོ་ཆུང་ངུ་ (དཱརིཀཱ) ཁྲིད་དེ’ཞེས་པ་དང་། ‘ཀརྞཱ་ཇི་ནཱ་གཞོན་ནུ་མ་ (ཀཉྙཱ) དག་པ’ཞེས་པའི་ལུང་འདི་གཉིས་ཀྱི་དབང་གིས། བུད་མེད་གང་ཞིག་‘དཱརིཀཱ’ཞེས་པའི་སྒྲས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་དེ་ཉིད་‘ཀཉྙཱ’ཞེས་པའི་སྒྲས་ཀྱང་བརྗོད་པར་བྱ་བར་འགྱུར་ལ། གང་ཞིག་‘ཀཉྙཱ’ཞེས་པའི་སྒྲས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་དེ་ཡང་‘དཱརིཀཱ’ཞེས་པའི་སྒྲས་བརྗོད་པར་བྱ་བར་འགྱུར་རོ། །དེ་བཞིན་དུ་‘རྒྱལ་པོས་བུ་ཕྲུག་དང་རྒྱལ་པོའི་བུ་མོ་བུ་མོ་ཆུང་ངུ་ (དཱརིཀཱ) ཁྲིད་དེ’ཞེས་པ་དང་། ‘ཀྱེ་བུ་མོ་ (ཀུམཱརི) ཨུ་པ་སེ་ནཱི། རྟག་ཏུ་ལྕགས་སྒྲོག་གིས་བརྒྱན་པ’ཞེས་པའི་ལུང་འདི་དག་གི་དབང་གིས། བུད་མེད་གང་ཞིག་‘དཱརིཀཱ’ཞེས་པའི་སྒྲས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་དེ་ཉིད་‘ཀུམཱརིཀཱ’ཞེས་པའི་སྒྲས་ཀྱང་བརྗོད་པར་བྱ་བར་འགྱུར་ལ། གང་ཞིག་‘ཀུམཱརཱི’ཞེས་པའི་སྒྲས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་དེ་ཡང་‘དཱརིཀཱ’ཞེས་པའི་སྒྲས་བརྗོད་པར་བྱ་བར་འགྱུར་རོ། །གཞན་ཡང་འདིར་‘རྒྱལ་པོའི་བུ་མོ་རུ་ཙཱ་ཞེས་བྱ་བ’ཞེས་པ་དང་། ‘དེ་ནས་སི་ཝི་ཀའི་བུ་མོ་རྣམས་འདུས་ནས་མཱ་དྲཱི་ལའང་ཁྲུས་བྱས་སོ’ཞེས་པའི་ལུང་གཉིས་པོ་འདི་མཐོང་བའི་ཕྱིར། མཚན་མ་མ་ཕྱེ་བའམ་ཕྱེ་བ་ཡིན་ཀྱང་རུང་། ཇི་སྲིད་རྒས་པར་མ་གྱུར་པ་དེ་སྲིད་དུ་མོ་ནི་‘ཀཉྙཱ’ཞེས་བྱ་བ་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། ། Kecettha vadeyyuṃ – yaṃ tumhehi ‘‘aṭṭhavassikā gorītipi dārikātipi vuccatī’’ti vuttaṃ, etasmiṃ pana vacane ‘‘yadāhaṃ dārako homi, jātiyā aṭṭhavassiko’’ti vacanato aṭṭhavasso dārako hotu, ‘‘tatthaddasakumāraṃ so, ramamānaṃ sake pure’’ti pāḷiyaṃ pana puttadārehi saṃvaddho vessantaramahārājā kathaṃ ‘‘kumāro’’ti vattuṃ yujjissati dvādasavassātikkantattā? Yujjateva bhagavato icchāvasena. Bhagavā hi dhammissarattā vohārakusalatāya ca yaṃ yaṃ veneyyajanānurūpaṃ desanaṃ desetuṃ icchati, taṃ taṃ deseti eva, tasmā bhagavatā tassa mātāpitūnaṃ atthitaṃ sandhāya kumāraparihārena vaddhitattañca evaṃ desanā katā. Tathā hi āyasmā kumārakassapo kumāraparihārena vaddhitattā mahallakopi samāno kumārakassapotveva vohariyati. ‘‘Na vāyaṃ kumārako mattamaññāsī’’ti ettha pana sirasmiṃ palitesu jātesupi āyasmantaṃ ānandaṃ āyasmā mahākassapo tasmiṃ there adhimattavissāso [Pg.71] hutvā komāravādena ovadanto kumārakoti avocāti gahetabbaṃ. Udānaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘sattā jātadivasato paṭṭhāya yāva pañcadasavassaṃ, tāva kumārakā, bālāti ca vuccanti, tato paraṃ vīsativassāni yuvāno’’ti vuttaṃ. འདིར་ཁ་ཅིག་གིས་སྨྲས་པ། ཁྱེད་ཀྱིས་‘ལོ་བརྒྱད་ལོན་པ་ལ་གོརཱིའམ་དཱརིཀཱ་ཞེས་བྱའོ’ཞེས་གསུངས་པ་དེར། ‘བདག་ནི་སྐྱེས་ནས་ལོ་བརྒྱད་ལོན་པའི་བྱིས་པ་ (དཱརཀ) ཡིན་པའི་ཚེ’ཞེས་པའི་ཚིག་ལས་ལོ་བརྒྱད་ལོན་པ་ནི་བྱིས་པ་ཡིན་པར་གྲུབ་མོད། ‘དེ་རུ་ཁོང་གིས་རང་གི་གྲོང་ཁྱེར་དུ་རྩེ་ཞིང་གནས་པའི་གཞོན་ནུ་ (ཀུམཱར) དེ་མཐོང་ངོ’ཞེས་པའི་ལུང་ལས། བུ་དང་ཆུང་མ་དང་ལྷན་ཅིག་འཚོ་བའི་རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་ཐམས་ཅད་སྒྲོལ་ (ཝེསྶནྟར) ནི་ལོ་བཅུ་གཉིས་ལས་འདས་པའི་ཕྱིར། ཇི་ལྟར་‘གཞོན་ནུ’ (ཀུམཱར) ཞེས་བརྗོད་པར་རིགས། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་བཞེད་པའི་དབང་གིས་རིགས་པ་ཉིད་དོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་ཆོས་ཀྱི་དབང་ཕྱུག་ཡིན་པ་དང་ཐ་སྙད་ལ་མཁས་པ་ཉིད་ཀྱིས། གདུལ་བྱའི་སྐྱེ་བོ་དང་འཚམ་པའི་ཆོས་གང་དང་གང་བསྟན་པར་བཞེད་པ་དེ་དང་དེ་ཉིད་སྟོན་པར་མཛད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཁོང་གི་ཕ་མ་ཡོད་པ་ལ་དགོངས་ནས་དང་། གཞོན་ནུའི་ཚུལ་གྱིས་གསོས་ཤིང་འཚར་བའི་ཕྱིར་དེ་ལྟར་ཆོས་བསྟན་པ་མཛད་དོ། །འདི་ལྟར་ཚེ་དང་ལྡན་པ་གཞོན་ནུ་ཀཱ་ཤྱ་པ་ (ཀུམཱརཀསྶཔ) ནི་གཞོན་ནུའི་ཚུལ་གྱིས་གསོས་པའི་ཕྱིར། སྐུ་རྒས་པར་གྱུར་ཀྱང་‘གཞོན་ནུ་ཀཱ་ཤྱ་པ’ཞེས་བྱ་བར་ཐ་སྙད་བྱའོ། །‘གཞོན་ནུ་འདིས་ནི་ཚོད་མ་ཤེས་སོ’ཞེས་པ་འདིར་ནི། དབུ་སྐྲ་དཀར་པོར་གྱུར་ཀྱང་ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཀུན་དགའ་བོ་ལ། ཚེ་དང་ལྡན་པ་འོད་སྲུང་ཆེན་པོས་གནས་བརྟན་དེ་ལ་ཤིན་ཏུ་ཡིད་ཆེས་པའི་སྒོ་ནས་གཞོན་ནུའི་ཚུལ་གྱིས་གདམས་ངག་སྟོན་བཞིན་དུ་‘གཞོན་ནུ’ཞེས་གསུངས་པར་གཟུང་བར་བྱའོ། །ཆེད་དུ་བརྗོད་པའི་འགྲེལ་པ་ (ཨུདཱནཊྛཀཐཱ) ལས་ནི། ‘སེམས་ཅན་རྣམས་སྐྱེས་པའི་ཉིན་མོ་ནས་བཟུང་སྟེ་ལོ་བཅོ་ལྔའི་བར་དུ་གཞོན་ནུ་ (ཀུམཱརཀ) དང་བྱིས་པ་ (བཱལ) ཞེས་བྱ་ལ། དེའི་འོག་ཏུ་ལོ་ཉི་ཤུའི་བར་དུ་ལང་ཚོ་ལ་བབས་པ་ (ཡུཝཱན) ཞེས་བྱའོ’ཞེས་གསུངས་སོ། ། Mantha mattha viloḷane. Manthati. Manthañca madhupiṇḍikañca ādāya. Abhimatthati dummedhaṃ vajiraṃvamhamayaṃ maṇiṃ. Sineruṃ matthaṃ katvā. མནྠ་དང་མཏྠ་ནི་དཀྲོག་པ་ལའོ། །མནྠ་ཏི། །‘སྦྲང་རྩིའི་རིལ་བུ་དང་སྐྱོ་མ་བཟུང་ནས’། །‘རྡོ་རྗེས་རྡོ་ལས་གྲུབ་པའི་ནོར་བུ་འཇོམས་པ་ལྟར་བློ་ངན་པ་མངོན་པར་འཇོམས་སོ (ཨབྷིམཏྠཏི)’། །‘རི་རབ་དཀྲོག་བྱེད་དུ་བྱས་ནས’། ། Kuthi puthi luthi hiṃsāsaṃkilesesu. Kunthati. Kuntho, kunthakipillikaṃ. Disvāna patitaṃ sāmaṃ, puttakaṃ paṃsukunthitaṃ. Punthati. Lunthati. ཀུཐི། པུཐི། ལུཐི-རྣམས་ནི་འཚེ་བ་དང་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་ལའོ། །ཀུནྠ་ཏི། །ཀུནྠ (སྲིན་བུ་ཆུང་ངུ)། ཀུནྠཀིཔིལླིཀ (སྲིན་བུ་དང་གྲོག་མ)། །‘ས་རྡུལ་གྱིས་གཡོགས་པའི་བུ་ཆུང་ཤཱ་མ་ས་ལ་ལྷུང་བ་མཐོང་ནས’། །པུནྠ་ཏི། ལུནྠ་ཏི། ། Nātha yācanopatāpissariyāsīsāsu. Nāthadhātu yācane upatāpe issariye āsīsane cāti catūsvatthesu vattati. Tenāhu porāṇā ‘‘nāthatīti nātho, veneyyānaṃ hitasukhaṃ āsīsati pattheti, parasantānagataṃ vā kilesabyasanaṃ upatāpeti, ‘‘sādhu bhikkhave bhikkhu kālena kālaṃ attasampattiṃ paccavekkheyyā’tiādinā taṃ taṃ hitapaṭipattiṃ yācatīti attho, paramena cittissariyena samannāgato sabbasatte vā guṇehi īsati abhibhavatīti paramissaro bhagavā ‘nātho’ti vuccatīti nāthatīti nātho’’ti. Saddasatthavidū pana tesu catūsu atthesu nātha nādha iti dhātudvayaṃ paṭhanti. Attanobhāsattā pana tassa ‘‘nāthate nādhate’’ti rūpāni bhavanti. ནཱཐ་ནི་གསོལ་བ་འདེབས་པ་དང་། གདུང་བར་བྱེད་པ། དབང་ཕྱུག །སྨོན་པ་རྣམས་ལའོ། །ནཱཐ་བྱིངས་ནི་གསོལ་བ་འདེབས་པ་དང་། གདུང་བར་བྱེད་པ། དབང་ཕྱུག །སྨོན་པ་སྟེ་དོན་བཞི་ལ་འཇུག་གོ། དེའི་ཕྱིར་སྔོན་གྱི་སློབ་དཔོན་དག་གིས། ‘ནཱཐ་ཏི་ཞེས་པས་ན་ནཱཐ་ (མགོན་པོ) སྟེ། གདུལ་བྱ་རྣམས་ཀྱི་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་ལ་སྨོན་ཅིང་དོན་དུ་གཉེར་བའམ། གཞན་གྱི་རྒྱུད་ལ་གནས་པའི་ཉོན་མོངས་པའི་ཕུང་ཀྲོལ་གདུང་བར་བྱེད་པའམ། “དགེ་སློང་དག །དགེ་སློང་གིས་དུས་དུས་སུ་བདག་གི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པ་ནི་ལེགས་སོ”ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཕན་པའི་སྒྲུབ་པ་དེ་དང་དེ་ལ་གསོལ་བ་འདེབས་པའི་ཕྱིར་རོ། །སེམས་ཀྱི་དབང་ཕྱུག་དམ་པ་དང་ལྡན་པའམ། ཡོན་ཏན་གྱིས་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་དབང་བྱེད་ཅིང་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པས་ན་དབང་ཕྱུག་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་“ནཱཐ” (མགོན་པོ) ཞེས་བྱ་སྟེ། ནཱཐ་ཏི་ཞེས་པས་ན་ནཱཐ་འོ’ཞེས་གསུངས་སོ། །སྒྲ་རིག་པ་མཁས་པ་དག་ནི་དོན་བཞི་པོ་དེ་དག་ལ་‘ནཱཐ’དང་‘ནཱདྷ’ཞེས་བྱིངས་གཉིས་སུ་ཀློག་གོ། བདག་གི་དོན་སྟོན་པའི་ཕྱིར་དེའི་གཟུགས་སུ་‘ནཱཐ་ཏེ’དང་‘ནཱདྷ་ཏེ’ཞེས་འགྱུར་རོ། ། Ettha siyā ‘‘yadi yācanatthena nāthatīti nātho, evaṃ sante yo koci yācako daliddo, so eva nātho [Pg.72] siyā. Yo pana ayācako samiddho, so na nāthati na yācatīti anātho siyā’’ti? Na, nāthasaddo hi yācanatthādīsu pavattamāno lokasaṅketavasena uttamapurisesu nirūḷho, bhagavā ca uttamesu sātisayaṃ uttamo, tena taṃ taṃ hitapaṭipattiṃ yācatīti nāthasaddassattho vutto. Anāthasaddo pana ittarajanesu nirūḷho, so ca kho ‘‘na nāthoti anātho. Natthi nātho etassāti vā anātho’’ti dabbapaṭisedhavasena, na pana ‘‘na nāthati na yācatīti anātho’’ti dhātuatthapaṭisedhavasena. Yo hi aññassa saraṇaṃ gati patiṭṭhā hoti, so nātho, yo ca aññassa saraṇaṃ gati patiṭṭhā na hoti, nāpi attano añño saraṇaṃ gati patiṭṭhā hoti, so anāthoti vuccati saṅketavasena. Tathā hi ‘‘saṅketavacanaṃ saccaṃ, lokasammutikāraṇa’’nti vuttaṃ. Imassa panatthassa āvibhāvatthaṃ imasmiṃ ṭhāne ‘‘lokanātho tuvaṃ eko, saraṇaṃ sabbapāṇina’’nti ca ‘‘anāthānaṃ bhavaṃ nātho’’ti ca – འདིར་འདི་སྙམ་དུ་‘གལ་ཏེ་གསོལ་བ་འདེབས་པའི་དོན་གྱིས་ནཱཐ་ཏི་ཞེས་པས་ན་ནཱཐ་ (མགོན་པོ) ཡིན་ན། དེ་ལྟ་ན་སློང་མོ་བ་དབུལ་པོ་གང་ཡིན་པ་དེ་ཉིད་མགོན་པོར་འགྱུར་ལ། སློང་མོ་མི་བྱེད་པའི་ཕྱུག་པོ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་མི་སློང་བའི་ཕྱིར་མགོན་མེད་པ་ (ཨནཱཐ) རུ་འགྱུར་རོ’ཞེ་ན། མ་ཡིན་ཏེ། ནཱཐ་ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་གསོལ་བ་འདེབས་པ་ལ་སོགས་པའི་དོན་ལ་འཇུག་ཀྱང་། འཇིག་རྟེན་གྱི་བརྡའི་དབང་གིས་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ལ་གྲགས་པ་ཡིན་ལ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་དམ་པ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་ཀྱང་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་དམ་པ་ཡིན་པས། དེས་ཕན་པའི་སྒྲུབ་པ་དེ་དང་དེ་ལ་གསོལ་བ་འདེབས་པའི་ཕྱིར་‘ནཱཐ’ཞེས་པའི་སྒྲའི་དོན་བཤད་དོ། །ཨནཱཐ་ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་སྐྱེ་བོ་དམན་པ་རྣམས་ལ་གྲགས་པ་ཡིན་ཏེ། དེ་ཡང་‘མགོན་པོ་མ་ཡིན་པས་ན་མགོན་མེད (ཨནཱཐ)། ཡང་ན་འདི་ལ་མགོན་པོ་མེད་པས་ན་མགོན་མེད’ཅེས་དངོས་པོ་བཀག་པའི་སྒོ་ནས་ཡིན་གྱི། ‘མི་གསོལ་ཞིང་མི་སློང་བས་ན་མགོན་མེད’ཅེས་བྱིངས་ཀྱི་དོན་བཀག་པའི་སྒོ་ནས་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །གང་ཞིག་གཞན་གྱི་སྐྱབས་དང་། འགྲོ་ས། རྟེན་དུ་གྱུར་པ་དེ་ནི་མགོན་པོ་ཡིན་ལ། གང་ཞིག་གཞན་གྱི་སྐྱབས་དང་། འགྲོ་ས། རྟེན་དུ་མ་གྱུར་ཅིང་། བདག་ཉིད་ལའང་གཞན་སྐྱབས་དང་། འགྲོ་ས། རྟེན་དུ་གྱུར་པ་མེད་པ་དེ་ལ་བརྡའི་དབང་གིས་མགོན་མེད་ཅེས་བྱའོ། །འདི་ལྟར་‘བརྡ་ཡི་ཚིག་ནི་བདེན་པ་སྟེ། །འཇིག་རྟེན་ཀུན་རྫོབ་རྒྱུ་ཡིན་ནོ། །’ཞེས་གསུངས་སོ། །དོན་འདི་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་གནས་འདིར། ‘ཁྱོད་གཅིག་པུ་ནི་འཇིག་རྟེན་མགོན་པོ་སྟེ། །སྲོག་ཆགས་ཀུན་གྱི་སྐྱབས་ལགས་སོ། །’ཞེས་པ་དང་། ‘མགོན་མེད་རྣམས་ཀྱི་མགོན་ནི་ཁྱོད། །’ཞེས་པ་དང་། ‘‘Evāhaṃ cintayitvāna, nekakoṭisataṃ dhanaṃ; Nāthānāthānaṃ datvāna, himavantamupāgami’’nti ca ‘བདག་གིས་དེ་ལྟར་བསམས་ནས་ནི། །ནོར་བྱེ་བ་ཕྲག་བརྒྱ་ཕྲག་མང་པོ། །མགོན་ཡོད་མགོན་མེད་རྣམས་ལ་བྱིན་ནས། །གངས་རིའི་ཁྲོད་དུ་སོང་བར་གྱུར། །’ཞེས་པ་དང་། Pāḷiyo nidassanāni bhavanti. Yasmā pana sāsane ca loke ca yācako ‘‘nātho’’ti na vuccati, ayācako ca ‘‘anātho’’ti. Lokassa pana saraṇaṃ ‘‘nātho’’ti vuccati. Yassa saraṇaṃ na vijjati, so ‘‘anātho’’ti vuccati, tathā samiddho ‘‘nātho’’ti vuccati, asamiddho ‘‘anātho’’ti. Tasmā paññavatā sabbesu ṭhānesu dhātuatthamattena lokasamaññaṃ anatidhāvitvā yathānurūpaṃ attho gahetabbo. Ayañca nīti sādhukaṃ manasi kātabbā. ལུང་རྣམས་ནི་དཔེར་བརྗོད་དུ་འགྱུར་རོ། །གང་གི་ཕྱིར་བསྟན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་གཉིས་ཀར། སློང་མོ་བ་ལ་‘མགོན་པོ’ཞེས་མི་བརྗོད་ལ། སློང་མོ་མི་བྱེད་པ་ལ་‘མགོན་མེད’ཅེས་མི་བརྗོད་དོ། །འཇིག་རྟེན་གྱི་སྐྱབས་ལ་ནི་‘མགོན་པོ’ཞེས་བརྗོད་ལ། གང་ལ་སྐྱབས་མེད་པ་དེ་ལ་‘མགོན་མེད’ཅེས་བརྗོད་དོ། །དེ་བཞིན་དུ་ཕྱུག་པོ་ལ་‘མགོན་པོ’ཞེས་བརྗོད་ལ། མི་ཕྱུག་པ་ལ་‘མགོན་མེད’ཅེས་བརྗོད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་ཤེས་རབ་ལྡན་པས་གནས་ཐམས་ཅད་དུ་བྱིངས་ཀྱི་དོན་ཙམ་གྱིས་འཇིག་རྟེན་གྱི་གྲགས་པ་ལ་མི་བརྒལ་བར། ཅི་རིགས་པར་དོན་གཟུང་བར་བྱའོ། །ལུགས་འདི་ནི་ལེགས་པར་ཡིད་ལ་བྱའོ། ། Vithu [Pg.73] yācane. Vethati. ཝིཐུ་ནི་གསོལ་བ་འདེབས་པ་ལའོ། །ཝེཐ་ཏི། ། Satha seṭhille. Sathati. Sathalo hi paribbājo, bhiyyo ākirate rajaṃ. Siṭhilotipi pāḷi dissati. Tadā ṭhikāro muddhajo gahetabbo. སཐ་ནི་ལྷོད་པ་ལའོ། །སཐ་ཏི། །‘ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་བ་ལྷོད་པ་ནི། །ཕྱིར་ཞིག་རྡུལ་ནི་ལྷག་པར་འཐོར། །’ ‘སིཐིལ’ཞེས་པའི་ལུང་ཡང་སྣང་སྟེ། དེའི་ཚེ་ཊ་ཡིག་ནི་སྤྱི་བོ་ལས་སྐྱེས་པར་གཟུང་བར་བྱའོ། ། Kathi koṭille. Kanthati. ཀཐི་ནི་གྱ་གྱུ་ལའོ། །ཀནྠ་ཏི། ། Kattha silāghāyaṃ. Katthati, vikatthati. Katthanā, vikatthanā. Tattha katthatīti pasaṃsati. Vikatthatīti virūpaṃ katthati abhūtavatthudīpanato. Ettha ca ‘‘bahumpi so vikattheyya, aññaṃ janapadaṃ gato’’ti ca ‘‘idhekacco katthī hoti vikatthī, so katthati ‘ahamasmi sīlasampannoti vā vattasampannoti vā vikatthatī’ti’’ ca ādayo payogā. ཀཏྠ་ནི་བསྔགས་པ་ལའོ། །ཀཏྠ་ཏི། ཝིཀཏྠ་ཏི། ཀཏྠནཱ། ཝིཀཏྠནཱ། དེ་ལ་ཀཏྠ་ཏི་ཞེས་པ་ནི་བསྔགས་པའོ། །ཝིཀཏྠ་ཏི་ཞེས་པ་ནི་མི་བདེན་པའི་དངོས་པོ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་མི་སྡུག་པར་བསྔགས་པའོ། །འདིར་ཡང་‘ཁོ་ཡུལ་གཞན་དུ་སོང་ནས་མང་པོ་སྒྲོག་པར་བྱེད (ཝིཀཏྠེཡྶ)’ཞེས་པ་དང་། ‘འདི་ན་ལ་ལ་ཞིག་རང་གི་ཡོན་ཏན་བརྗོད་པ་པོ་དང་རང་ཉིད་ལ་བསྔགས་པ་བྱེད་པ་པོ་ཡིན་ཏེ། ཁོས་“བདག་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པའོ”འམ། “བརྟུལ་ཞུགས་དང་ལྡན་པའོ”ཞེས་བསྔགས་པར་བྱེད་དོ (ཝིཀཏྠཏི)’ལ་སོགས་པ་ནི་སྦྱོར་བའོ། ། Byatha dukkhabhayacalanesu. Byathati. Bhantā byathitamānasā. Tato kumārābyathitā, sutvā luddassa bhāsitaṃ. Itthetaṃ dvayaṃ calañceva byathañca. བྱཐ་ནི་སྡུག་བསྔལ་དང་། འཇིགས་པ། གཡོ་བ་རྣམས་ལའོ། །བྱཐ་ཏི། །‘ཡིད་འཁྲུགས་ཤིང་གཡོས་པར་གྱུར། །’ ‘དེ་ནས་གཞོན་ནུ་རྣམས་ནི་མ་གཡོས་ཏེ། །རྔོན་པའི་ཚིག་ནི་ཐོས་ནས་སོ། །’ ཞེས་པ་འདི་གཉིས་ནི་གཡོ་བ་དང་གདུང་བ་ཉིད་དོ། ། Sutha kutha katha hiṃsāyaṃ. Sothati. Kothati. Kathati. སུཐ། ཀུཐ། ཀཐ་རྣམས་ནི་འཚེ་བ་ལའོ། །སོཐ་ཏི། ཀོཐ་ཏི། ཀཐ་ཏི། ། Patha gatiyaṃ. Pathati. Patho. Pathoti maggo. So duvidho mahājanena padasā paṭipajjitabbo pakatimaggo ca paṇḍitehinibbānatthikehi paṭipajjitabbo paṭipadāsaṅkhāto ariyamaggo cāti. Tattha pakatimaggo uppannakiccākiccehi janehi pathiyati gacchiyatīti patho, paṭipadā pana amatamahāpuraṃ gantukāmehi kulaputtehi saddhāpātheyyaṃ gahetvā pathiyati paṭipajjiyatīti patho. Atha vā pātheti kārakaṃ puggalaṃ gameti nibbānaṃ sampāpetīti vā patho[Pg.74], paṭipadāyeva. Maggābhidhānaṃ curādigaṇe maggadhātukathanaṭṭhāne kathessāma. པཐ་ནི་འགྲོ་བ་ལའོ། །པཐ་ཏི། པཐོ། པཐོ་ཞེས་པ་ནི་ལམ་མོ། །དེ་ནི་རྣམ་པ་གཉིས་ཏེ། སྐྱེ་བོ་མང་པོས་རྐང་པས་བགྲོད་པར་བྱ་བའི་ཕལ་པའི་ལམ་དང་། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་དོན་དུ་གཉེར་བའི་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་བགྲོད་པར་བྱ་བའི་ལམ་གྱི་རྣམ་པ་ཅན་གྱི་འཕགས་པའི་ལམ་མོ། །དེ་ལ་ཕལ་པའི་ལམ་ནི་བྱ་བ་དང་བྱ་བ་མ་ཡིན་པ་བྱུང་བའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱིས་བགྲོད་པར་བྱེད་པས་ན་‘པཐ’ (ལམ) ཞེས་བྱ་ལ། ལམ་གྱི་རྣམ་པ་ནི་འཆི་མེད་ཀྱི་གྲོང་ཁྱེར་ཆེན་པོར་འགྲོ་བར་འདོད་པའི་རིགས་ཀྱི་བུ་རྣམས་ཀྱིས་དད་པའི་ལམ་རྒྱགས་བཟུང་ནས་བགྲོད་པར་བྱེད་པས་ན་‘པཐ’ (ལམ) ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན། བྱེད་པ་པོའི་གང་ཟག་ལ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཐོབ་པར་བྱེད་པས་ན་‘པཐ’སྟེ། ལམ་གྱི་རྣམ་པ་ཉིད་དོ། །ལམ་གྱི་མིང་ནི་ཙུ་རཱ་དི་སྡེ་ཚན་གྱི་མགྒ་བྱིངས་བཤད་པའི་སྐབས་སུ་བཤད་པར་བྱའོ། ། Katha nippāke. Kathati. ཀཐ་ནི་སྨིན་པ་ལའོ། །ཀཐ་ཏི། ། Matha vilothane. Mathati. མཐ་ནི་དཀྲོག་པ་ལའོ། །མཐ་ཏི། ། Potha pariyāyanabhāve. Pothati. Pothako. Pothetīti ayaṃ curādigaṇepi vattati. Tena ‘‘samantā anupariyeyyuṃ, nippothentā catuddisā’’ti payogo dissati. པོཐ་ནི་སྐོར་བའི་དོན་ལའོ། །པོཐ་ཏི། པོཐ་ཀོ། པོཐེ་ཏཱི་ཞེས་པ་འདི་ནི་ཙུ་རཱ་དི་སྡེ་ཚན་ལའང་འཇུག་གོ། །དེས་ན། "ཀུན་ནས་རྗེས་སུ་སྐོར་ཞིང་། ཕྱོགས་བཞིར་བརྡེག་པར་བྱེད་དོ། །" ཞེས་པའི་སྦྱོར་བ་མཐོང་ངོ་། ། Gottha vaṃse. Gotthati. Gotthulo, gotthu. གོཏྠ་ནི་རིགས་རྒྱུད་ཀྱི་དོན་ལའོ། །གོཏྠ་ཏི། གོཏྠུ་ལོ། གོཏྠུ། Puthu vitthāre. Pothati. Puthavī. པུ་ཐུ་ནི་རྒྱས་པར་བྱེད་པའི་དོན་ལའོ། །པོ་ཐ་ཏི། པུ་ཐ་བཱི། Thakārantadhāturūpāni. ཐ་ཡིག་མཐར་མཐའ་ཅན་གྱི་བྱ་ཚིག་གི་གཤིས་ཀྱི་རྣམ་པ་རྣམས་སོ། ། Dakārantadhātu ད་ཡིག་མཐར་མཐའ་ཅན་གྱི་བྱ་ཚིག་གི་གཤིས་སོ། ། Dā dāne. Āpubbo gahaṇe. Saddho dānaṃ dadāti deti, sīlaṃ ādadāti ādeti. Imāni suddhakattupadāni taddīpakattā. Saddho assaddhaṃ dānaṃ dāpeti, sīlaṃ ādapeti, samādapeti. Ye dhammamevādapayanti santo. Imāni kāritapadāni hetukattupadānīti ca vuccanti taddīpakattā. Saddhena dānaṃ dīyati, sīlaṃ ādīyati, samādīyati, imāni kammapadāni taddīpakattā. Ayañca dā dāneti dhātu sāsanānurūpasutivasena divādigaṇaṃ patvā supanakriyaṃ vadanto ‘‘dāyati niddāyati niddā’’ti sanāmapadāni suddhakattupadāni janayati. Dānamavakhaṇḍanañca vadanto ‘‘diyati dānaṃ dātta’’nti sanāmapadāni suddhakattupadāni janayati. Suddhiṃvadanto ‘‘dāyati vedāyati vodāna’’nti sanāmapadāni suddhakattupadāni janayati, imasmiṃ pana bhūvādigaṇe dānaṃ vadanto āpubbavasena gahaṇañca [Pg.75] vadanto ‘‘dadāti deti ādadāti ādeti dānaṃ ādāna’’nti sanāmapadāni suddhakattupadāni janayati. Tathā kucchitagamanaṃ vadanto ‘‘dāti suddāti suddo suddī’’ti sanāmapadāni suddhakattupadāni janayatīti ayaṃ viseso daṭṭhabbo. Yathā cettha, evamaññatrāpi yathāsambhavaṃ viseso upaparikkhitabbo nayaññūhi. དཱ་ནི་སྦྱིན་པའི་དོན་ལའོ། །ཨཱ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བ་ནི་ལེན་པའི་དོན་ལའོ། །དད་པ་ཅན་གྱིས་སྦྱིན་པ་སྦྱིན་ནོ། །(dadāti, deti) ཚུལ་ཁྲིམས་ལེན་ཏོ། །(ādadāti, ādeti) འདི་དག་ནི་བྱེད་པ་པོ་རྐྱང་པའི་ཚིག་ཡིན་ཏེ། དེ་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །དད་པ་ཅན་གྱིས་མ་དད་པ་ལ་སྦྱིན་པ་སྦྱིན་དུ་འཇུག་གོ། །(dāpeti) ཚུལ་ཁྲིམས་ལེན་དུ་འཇུག་གོ། །(ādapeti) ཡང་དག་པར་ལེན་དུ་འཇུག་གོ། །(samādapeti) "སྐྱེས་བུ་དམ་པ་གང་དག་ཆོས་ཉིད་ལེན་དུ་འཇུག་པའོ། །" (ye dhammamevādapayanti santo) འདི་དག་ནི་གཉིས་ཀ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་གཉིས་སུ་བྱེད་པའི་ཚིག་དང་རྒྱུའི་བྱེད་པ་པོའི་ཚིག་ཅེས་ཀྱང་བརྗོད་དོ། །དད་པ་ཅན་གྱིས་སྦྱིན་པ་སྦྱིན་པར་བྱའོ། །(dīyati) ཚུལ་ཁྲིམས་ལེན་པར་བྱའོ། །(ādīyati) ཡང་དག་པར་ལེན་པར་བྱའོ། །(samādīyati) འདི་དག་ནི་ལས་ཀྱི་ཚིག་ཡིན་ཏེ། དེ་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཡང་སྦྱིན་པའི་དོན་ཅན་གྱི་བྱ་ཚིག་གི་གཤིས་ ‘དཱ་’ འདི་ནི་བསྟན་པ་དང་མཐུན་པའི་མདོའི་དབང་གིས་དི་བཱ་དི་སྡེ་ཚན་དུ་གྱུར་ནས། གཉིད་ལོག་པའི་བྱ་བ་བརྗོད་ཚེ་ "དཱ་ཡ་ཏི། ནིདྡཱ་ཡ་ཏི། ནིདྡཱ།" ཞེས་མིང་དང་བཅས་པའི་བྱེད་པ་པོ་རྐྱང་པའི་ཚིག་རྣམས་སྐྱེད་དོ། །སྦྱིན་པ་དང་གཅོད་པར་བྱེད་པ་བརྗོད་ཚེ་ "དི་ཡ་ཏི། དཱ་ནཾ། དཱཏྟཾ།" ཞེས་མིང་དང་བཅས་པའི་བྱེད་པ་པོ་རྐྱང་པའི་ཚིག་རྣམས་སྐྱེད་དོ། །དག་པ་བརྗོད་ཚེ་ "དཱ་ཡ་ཏི། བེ་དཱ་ཡ་ཏི། བོ་དཱ་ནཾ།" ཞེས་མིང་དང་བཅས་པའི་བྱེད་པ་པོ་རྐྱང་པའི་ཚིག་རྣམས་སྐྱེད་དོ། །འོན་ཀྱང་འདིར་བྷཱུ་བཱ་དི་སྡེ་ཚན་དུ་སྦྱིན་པ་བརྗོད་པ་དང་། ཨཱ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་དབང་གིས་ལེན་པ་བརྗོད་ཚེ་ "དཱ་དཱ་ཏི། དེ་ཏི། ཨཱ་དཱ་དཱ་ཏི། ཨཱ་དེ་ཏི། དཱ་ནཾ། ཨཱ་དཱ་ནཾ།" ཞེས་མིང་དང་བཅས་པའི་བྱེད་པ་པོ་རྐྱང་པའི་ཚིག་རྣམས་སྐྱེད་དོ། །དེ་བཞིན་དུ་ངན་པར་འགྲོ་བ་བརྗོད་ཚེ་ "དཱ་ཏི། སུདྡཱ་ཏི། སུདྡྷོ། སུདྡྷཱི།" ཞེས་མིང་དང་བཅས་པའི་བྱེད་པ་པོ་རྐྱང་པའི་ཚིག་རྣམས་སྐྱེད་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཁྱད་པར་འདི་ཤེས་པར་བྱའོ། །འདིར་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ། གཞན་དུའང་ཅི་རིགས་པར་ཚུལ་རིག་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཁྱད་པར་བརྟག་པར་བྱའོ། ། Idānissa nāmapadāni tumantādīni brūma. ‘‘Dānaṃ, deyyaṃ, dātabbaṃ, brahmadeyyaṃ, dinnaṃ, dāyako, dāyikā, dakkhiṇā’’ iccādīni, ‘‘dātuṃ, padātuṃ, dātave, padātave, datvā, datvāna, dadātuna, daditvā, daditvāna, dadiya, dajjā, dadiyāna, ādātuṃ, ādāya, ādiya’’ iccādīni ca yojetabbāni. ད་ནི་འདིའི་ཏུ་མནྟ་ལ་སོགས་པའི་མིང་གི་ཚིག་རྣམས་བརྗོད་པར་བྱའོ། །“དཱ་ནཾ། དེཡྻཾ། དཱ་ཏབྦཾ། བྲཧྨ་དེཡྻཾ། དིནྣཾ། དཱ་ཡ་ཀོ། དཱ་ཡི་ཀཱ། དཀྑི་ཎཱ།” ལ་སོགས་པ་དང་། “དཱ་ཏུཾ། པདཱ་ཏུཾ། དཱ་ཏ་བེ། པདཱ་ཏ་བེ། དཏྭཱ། དཏྭཱ་ན། དདཱ་ཏུ་ན། དདི་ཏྭཱ། དདི་ཏྭཱ་ན། དདི་ཡ། དཛྫཱ། དདི་ཡཱ་ན། ཨཱ་དཱ་ཏུཾ། ཨཱ་དཱ་ཡ། ཨཱ་དི་ཡ།” ལ་སོགས་པ་རྣམས་སྦྱར་བར་བྱའོ། ། Tattha dānanti dātabbaṃ, dadanti etenāti atthe na deyyadhammo dānacetanā ca vuccati. Kasmā pana tattha dinnasaddoyeva kathiyati, na dattasaddoti? Akathane kāraṇamatthi. ‘‘Dānaṃ dinna’’ntiādīsu hi dinnasaddaṭṭhāne dattasaddo na dissati, tasmā na kathiyati. དེ་ལ་ ‘དཱ་ནཾ’ ཞེས་པ་ནི་སྦྱིན་པར་བྱ་བ་སྟེ། ‘འདིས་སྦྱིན་པར་བྱེད་དོ་’ ཞེས་པའི་དོན་གྱིས་སྦྱིན་པའི་ཆོས་དང་སྦྱིན་པའི་སེམས་པ་ལ་བརྗོད་དོ། །ཅིའི་ཕྱིར་འདིར་ ‘དིནྣ་’ ཞེས་པའི་སྒྲ་ཉིད་བརྗོད་ལ། ‘དཏྟ་’ ཞེས་པའི་སྒྲ་མ་བརྗོད་ཅེ་ན། མ་བརྗོད་པ་ལ་རྒྱུ་མཚན་ཡོད་དོ། །“སྦྱིན་པ་བྱིན་ནོ། །” ལ་སོགས་པ་ལ། ‘དིནྣ་’ སྒྲའི་གནས་སུ་ ‘དཏྟ་’ སྒྲ་མི་མཐོང་བའི་ཕྱིར། དེས་ན་མ་བརྗོད་དོ། ། Guṇabhūto dattasaddo, na diṭṭho jinabhāsite; ‘‘Manasā dānaṃ mayā dinnaṃ’’, iti dinnapadaṃ viya. ཡོན་ཏན་གྱི་ཚིག་ཏུ་གྱུར་པའི་ ‘དཏྟ་’ སྒྲ་ནི། རྒྱལ་བའི་གསུང་ལ་མ་མཐོང་སྟེ། །“ཡིད་ཀྱིས་བདག་གིས་སྦྱིན་པ་བྱིན། །” ཞེས་པའི་ ‘དིནྣ་’ ཡི་ཚིག་བཞིན་ནོ། ། ‘‘Devadatto yaññadatto, datto’’ iti ca ādiko; Paṇṇattivacane diṭṭho, samāsabyāsato pana. “ལྷས་བྱིན་དང་མཆོད་སྦྱིན་བྱིན་དང་བྱིན་” ལ་སོགས་པ་ནི། །བཏགས་པའི་ཚིག་ལ་མཐོང་བ་སྟེ། །བསྡུས་པ་དང་ནི་མ་བསྡུས་ལས་སོ། ། Tasmā ‘‘devadatto’’tiādīsu ‘‘devena dinno’’ti samāsaṃ katvā paṇṇattivacanattā dinnasaddassa dattādeso kātabbo sāsanānurūpena. Upari hi ‘‘dinnassa datto kvaci paṇṇattiya’’nti lakkhaṇaṃ passissatha. Ayameva hi sāsane nīti avilaṅghanīyā. Idaṃ panettha vavatthānaṃ – དེས་ན། “ལྷས་བྱིན་” ལ་སོགས་པ་ལ། “ལྷས་བྱིན་པ་” ཞེས་བསྡུ་བ་བྱས་ནས། བཏགས་པའི་ཚིག་ཡིན་པའི་ཕྱིར། བསྟན་པ་དང་མཐུན་པར་ ‘དིནྣ་’ སྒྲའི་གནས་སུ་ ‘དཏྟ་’ རུ་འགྱུར་བ་བྱའོ། །གོང་དུ་ “བཏགས་པ་ལ་ལ་ལར་དིནྣ་ཡི་གནས་སུ་དཏྟ་འགྱུར་རོ། །” ཞེས་པའི་མཚན་ཉིད་མཐོང་བར་འགྱུར་རོ། །འདི་ཉིད་ནི་བསྟན་པ་ལ་མི་འདའ་བའི་ལུགས་སོ། །འདིར་ནི་རྣམ་པར་གཞག་པ་འདི་ཡིན་ཏེ། ། Sakkaṭe dattasaddova, dinnasaddo na dissati; Byāsamhi dinnasaddova, dattasaddo na pāḷiyaṃ. ལེགས་སྦྱར་ལ་ནི་ ‘དཏྟ་’ སྒྲ་ཉིད་དེ། །‘དིནྣ་’ སྒྲ་ནི་མི་མཐོང་ལ། །མ་བསྡུས་པ་ལ་ ‘དིནྣ་’ ཉིད་དེ། །‘དཏྟ་’ སྒྲ་ནི་པཱ་ལིའི་གཞུང་ལ་མེད། ། ‘‘Manasā [Pg.76] dānaṃ mayā dinnaṃ, dānaṃ dinno’’tiādisu; ‘‘Dhammadinnā mahāmāyā’’, iccādīsu ca pāḷisu. “ཡིད་ཀྱིས་བདག་གིས་སྦྱིན་པ་བྱིན། སྦྱིན་པ་བྱིན་ནོ། །” ལ་སོགས་པ་དང་། །“ཆོས་བྱིན་དང་སྒྱུ་འཕྲུལ་ཆེན་མོ་” ལ་སོགས་པའི་པཱ་ལིའི་གཞུང་རྣམས་ལའོ། ། Iti byāsasamāsānaṃ, vasā dvedhā pavattati; Dinnasaddoti dīpeyya, na so sakkaṭabhāsite. དེ་ལྟར་མ་བསྡུས་བསྡུས་པ་ཡི། །དབང་གིས་རྣམ་པ་གཉིས་སུ་འཇུག །‘དིནྣ་’ སྒྲ་རུ་གསལ་བར་བྱེད། །དེ་ནི་ལེགས་སྦྱར་སྐད་ལ་མེད། ། Guṇabhūto dattasaddo, asamāsamhi kevalo; Na dissati munimate, dinnasaddova kevalo. ཡོན་ཏན་གྱི་ཚིག་ཏུ་གྱུར་པའི་ ‘དཏྟ་’ སྒྲ་ནི། །མ་བསྡུས་པ་ལ་གཅིག་པུ་རུ། །ཐུབ་པའི་དགོངས་པ་ལ་མི་མཐོང་། །‘དིནྣ་’ སྒྲ་ཉིད་གཅིག་པུ་མཐོང་། ། Teneva dinnasaddassa, dattādeso kato mayā; ‘‘Dattaṃ sirappadāna’’nti, kavayo pana abravuṃ. དེས་ན་བདག་གིས་ ‘དིནྣ་’ སྒྲ་ལ། །‘དཏྟ་’ རུ་འགྱུར་བ་བྱས་པ་ཡིན། །“མགོ་སྦྱིན་པ་ནི་བྱིན་ཏོ། །” ཞེས་པར། །སྙན་ངག་མཁན་རྣམས་ཀྱིས་ནི་བཤད། ། Ediso pāḷiyaṃ natthi, nayo tasmā na so varo; ‘‘Datto’’ti bhūridattassa, saññā paṇṇattiyaṃ gatā. འདི་འདྲ་པཱ་ལིའི་གཞུང་ལ་མེད། །དེས་ན་ཚུལ་དེ་མཆོག་མ་ཡིན། །“དཏྟ་” ཞེས་པ་ཀླུ་ས་སྦྱིན་ལ། །མིང་གི་བཏགས་པ་ཉིད་དུ་གྱུར། ། ‘‘Brahmadatto buddhadatto, datto’’ iti hi sāsane; Paṇṇattiyaṃ dattasaddo, asamāsasamāsiko. “ཚངས་པས་བྱིན་དང་སངས་རྒྱས་བྱིན་དང་བྱིན་” ཞེས་པ། །བསྟན་པ་ལ་ནི་བཏགས་པ་སྟེ། །‘དཏྟ་’ སྒྲ་ནི་མ་བསྡུས་བསྡུས་པའོ། ། ‘‘Paradattabhojana’’nti, evamādīsu pāḷisu; Samāse guṇabhūtoyaṃ, dattasaddo patiṭṭhito. “གཞན་གྱིས་བྱིན་པའི་ཟས་” ལ་སོགས་པའི། །པཱ་ལིའི་གཞུང་རྣམས་དག་ལ་ནི། །བསྡུས་པ་ལ་ཡོན་ཏན་གྱི་ཚིག་ཏུ། །‘དཏྟ་’ སྒྲ་འདི་གནས་པ་ཡིན། ། ‘‘Manasā dānaṃ mayā dinnaṃ, dānaṃ dinno’’tiādisu; Guṇabhūto dinnasaddo, asamāsamhi dissati. “ཡིད་ཀྱིས་བདག་གིས་སྦྱིན་པ་བྱིན། སྦྱིན་པ་བྱིན་ནོ། །” ལ་སོགས་པ་ལ། །ཡོན་ཏན་གྱི་ཚིག་ཏུ་གྱུར་པའི་ ‘དིནྣ་’ སྒྲ་ནི། །མ་བསྡུས་པ་ལ་མཐོང་བ་ཡིན། ། ‘‘Dinnādāyī dhammadinnā’’, iccevamādīsu pana; Samāse guṇapaṇṇatti-bhāvenesa padissati. “བྱིན་པ་ལེན་པ་དང་ཆོས་བྱིན་” ལ་སོགས་པ་ལ། །བསྡུས་པ་ལ་ཡོན་ཏན་དང་བཏགས་པའི། །དངོས་པོ་རུ་ནི་འདི་མཐོང་ངོ་། ། Koci [Pg.77] pana saddasatthavidū garu evaṃ saddaracanamakāsi – སྒྲ་རིག་པ་མཁྱེན་པའི་སློབ་དཔོན་ཁ་ཅིག་གིས་ནི་སྒྲའི་སྦྱོར་བ་འདི་ལྟར་མཛད་དོ། ། ‘‘Yassaṅkurehi jimutambujaloditehi,Vāteritehi patitehi suṇehi tehi. “གང་གི་མྱུ་གུ་སྤྲིན་དང་པདྨ་ལས་སྐྱེས་ཤིང་། །རླུང་གིས་བསྐྱོད་དེ་ལྷུང་བའི་དག་པ་དེ་དག་གིས། ། Jenantacīvaramasobhatha brahmadattaṃ,Vandāmi taṃ caladalaṃ varabodhirukkha’’nti. རྒྱལ་བའི་ཆོས་གོས་ཚངས་པས་བྱིན་པ་ལྟར་མཛེས་པར་གྱུར་ཏོ། །ལོ་མ་གཡོ་བའི་བྱང་ཆུབ་ཤིང་མཆོག་དེ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། །” ཞེས་སོ། ། Ettha ca brahmadattanti idaṃ sakkaṭabhāsāto nayaṃ gahetvā vuttaṃ, na pāḷito. Pāḷinayañhipatvā ‘‘brahmadattiya’’nti vā ‘‘brahmadinna’’nti vā ‘‘devadattiya’’nti vā ‘‘devadinna’’nti vā rūpena bhavitabbaṃ. Tathā hi ‘‘bodhisatto ca maddī ca sammodamānā sakkadattiye assame vasiṃsū’’ti pāḷinayānurūpo aṭṭhakathāpāṭho dissati. Tasmā etthevaṃ vadāma – འདིར་ ‘བྲཧྨ་དཏྟཾ་’ (brahmadattaṃ) ཞེས་པ་འདི་ནི་ལེགས་སྦྱར་གྱི་སྐད་ཀྱི་ཚུལ་བཟུང་ནས་གསུངས་པ་ཡིན་གྱི། པཱ་ལིའི་གཞུང་ལས་མ་ཡིན་ནོ། །པཱ་ལིའི་ཚུལ་ལ་ཞུགས་ན་ནི། ‘བྲཧྨ་དཏྟི་ཡཾ་’ (brahmadattiyaṃ) མམ། ‘བྲཧྨ་དིནྣཾ་’ (brahmadinna) མམ། ‘དེ་བ་དཏྟི་ཡཾ་’ (devadattiyaṃ) མམ། ‘དེ་བ་དིནྣཾ་’ (devadinnaṃ) ཞེས་པའི་རྣམ་པར་འགྱུར་དགོས་སོ། །དེ་ལྟར་ཡང་། “བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་དང་མ་དྲཱི་གཉིས་དགའ་མགུ་ཡི་རངས་བཞིན་དུ་བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་བྱིན་པའི་ཀུན་དགའ་ར་བར་བཞུགས་སོ། །” ཞེས་པཱ་ལིའི་ཚུལ་དང་མཐུན་པའི་འགྲེལ་བཤད་ཀྱི་ཚིག་མཐོང་བའི་ཕྱིར་རོ། །དེས་ན་འདིར་འདི་ལྟར་བརྗོད་དོ། ། ‘‘Dattasaddassa ṭhānamhi, ‘‘dattiya’’nti ravo gato; Devadattiyapatto ca, assamo sakkadattiyo’’ti. “‘དཏྟ་’ སྒྲ་ཡི་གནས་དག་ཏུ། །‘དཏྟི་ཡa’ ཞེས་སྒྲ་རུ་འགྱུར། །ལྷས་བྱིན་ལྷུང་བཟེད་དང་། །བརྒྱ་བྱིན་ཀུན་དགའ་ར་བ་བཞིན། །” ཞེས་སོ། ། Ayaṃ nīti sādhukaṃ manasi kātabbā. Atra pana paripuṇṇāparipuṇṇavasena yathārahaṃ padakkamo bhavati. ལུགས་འདི་ནི་ལེགས་པར་ཡིད་ལ་བྱའོ། །འོན་ཀྱང་འདིར་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་དང་ཡོངས་སུ་མ་རྫོགས་པའི་དབང་གིས་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཚིག་གི་རིམ་པ་འགྱུར་རོ། ། Dadāti, dadanti. Dadāsi, dadātha. Dadāmi, dadāma. Dadātu, dadantu. Dadāhi, dadātha. Dadāmi, dadāma, dadāmase. Dadeyya, dade, dajjā. Dajjā sappuriso dānaṃ. Dadeyyuṃ, dajjuṃ. Pitā mātā ca te dajjuṃ. Dadeyyāsi, dajjāsi, dajjesi iccapi. Dajjāsi abhayaṃ mama. Mātaraṃ kena dosena, dajjāsi dakarakkhino. Sīlavantesu dajjesi, dānaṃ maddi yathārahaṃ. Dadeyyātha, dajjātha. Dadeyyāmi, dajjāmi, dadeyyāma, dajjāma. Dadetha, daderaṃ. Dadetho, dadeyyāvho, dajjāvho. Dadeyyaṃ, dajjaṃ. Neva dajjaṃ mahosadhaṃ. Dadeyyāmhe, dajjāmhe. Ayamasmākaṃ khanti. Garūnaṃ pana khanti aññathā bhavati. Tathā hi – དདཱ་ཏི། དདནྟི། དདཱ་སི། དདཱ་ཐ། དདཱ་མི། དདཱ་མ། དདཱ་ཏུ། དདནྟུ། དདཱ་ཧི། དདཱ་ཐ། དདཱ་མི། དདཱ་མ། དདཱ་མསེ། དདེཡྻ། དདེ། དཛྫཱ། “སྐྱེས་བུ་དམ་པས་སྦྱིན་པ་སྦྱིན་པར་བྱའོ། །” དདེཡྻུཾ། དཛྫུཾ། “ཁྱོད་ཀྱི་ཕ་དང་མ་གཉིས་ཀྱིས་སྦྱིན་པར་བྱའོ། །” དདེཡྻཱ་སི། དཛྫཱ་སི། དཛྫེསི། ལ་སོགས་པའོ། །“ཁྱོད་ཀྱིས་བདག་ལ་མི་འཇིགས་པ་སྦྱིན་པར་མཛོད། །” “སྐྱོན་ཅི་ཞིག་གི་ཕྱིར་མ་ཆུ་སྲིན་ལ་སྦྱིན་པར་བྱེད། །” “མ་དྲཱི་ཁྱོད་ཀྱིས་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་རྣམས་ལ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་སྦྱིན་པ་སྦྱིན་པར་བྱའོ། །” དདེཡྻཱ་ཐ། དཛྫཱ་ཐ། དདེཡྻཱ་མི། དཛྫཱ་མི། དདེཡྻཱ་མ། དཛྫཱ་མ། དདེཐ། དདེརཾ། དདེཐོ། དདེཡྻཱབྷོ། དཛྫཱབྷོ། དདེཡྻཾ། དཛྫཾ། “སྨན་ཆེན་པོ་ནི་ནམ་ཡང་མི་སྦྱིན་ནོ། །” དདེཡྻཱམྷེ། དཛྫཱམྷེ། འདི་ནི་བདག་ཅག་གི་བཞེད་པ་ཡིན་ནོ། །འོན་ཀྱང་སློབ་དཔོན་རྣམས་ཀྱི་བཞེད་པ་ནི་གཞན་དུ་འགྱུར་ཏེ། དེ་ལྟར་ཡང་། Garū ‘‘dajjati dajjanti’’, itiādinayena tu; Aṭṭhannampi vibhattīnaṃ, vasenāhu padakkamaṃ. སློབ་དཔོན་རྣམས་ནི་ “དཛྫ་ཏི། དཛྫནྟི།” ཞེས་སོགས་ཚུལ་གྱིས་ཏེ། །རྣམ་དབྱེ་བརྒྱད་པོ་དག་གི་ནི། །དབང་གིས་ཚིག་གི་རིམ་པ་གསུངས། ། Pāḷiṃ upaparikkhitvā, tañce yujjati gaṇhatha; Na hi sabbappakārena, pāḷiyo paṭibhanti no. པཱ་ལིའི་གཞུང་ལ་བརྟགས་བྱས་ནས། །གལ་ཏེ་རིགས་ན་བཟུང་བར་བྱ། །རྣམ་པ་ཀུན་ཏུ་བདག་ཅག་ལ། །པཱ་ལིའི་གཞུང་རྣམས་མི་གསལ་ཕྱིར། ། Tattha [Pg.78] asmākaṃ khantiyā ‘‘dajjā dajja’’ntiādīni yyakārasahiteyeva sattamiyā padarūpe sijjhanti. ‘‘Dajjā sappuriso dāna’’nti ettha hi ‘‘dajjā idaṃ ‘‘dadeyyā’’ti padarūpaṃ patiṭṭhapetvā yyakāre pare saralopaṃ katvā tato tiṇṇaṃ byañjanānaṃ saṃyogañca tīsusaññogabyañjanesu dvinnaṃ sarūpānamekassa lopañca dyakārasaññogassa ca jakāradvayaṃ katvā tato dīghavasenuccāritabbattā animittaṃ dīghabhāvaṃ katvā nipphajjati. Evaṃ sāsanassānurūpo vaṇṇasandhi bhavati. Duvidho hi sandhi padasandhi vaṇṇasandhīti. Tesu yattha padacchedo labbhati, so padasandhi. Yathā? Tatrāyaṃ. Yattha pana na labbhati, so vaṇṇasandhi. Yathā? Atrajo. Yathā ca sugato, yathā ca paddhāni. Evaṃ duvidhesu sandhīsu ‘‘dajjā’’ti ayaṃ vaṇṇasandhi eva. དེ་ལ་བདག་ཅག་གི་བཞེད་པ་ལྟར་ན། “དཛྫཱ། དཛྫཾ།” ལ་སོགས་པ་ནི་ ‘ཡྻ’ (yya) ཡིག་དང་བཅས་པའི་བདུན་པ་ཉིད་ཀྱི་ཚིག་གི་རྣམ་པ་ལ་གྲུབ་བོ། །“སྐྱེས་བུ་དམ་པས་སྦྱིན་པ་སྦྱིན་པར་བྱའོ། །” ཞེས་པ་འདིར་ ‘དཛྫཱ’ ཞེས་པ་ནི། ‘དདེཡྻཱ’ ཞེས་པའི་ཚིག་གི་རྣམ་པ་བཞག་ནས། ‘ཡྻ’ ཡིག་རྗེས་སུ་ཡོད་ཚེ་དབྱངས་ཕྱིས་ཤིང་། དེ་ནས་གསལ་བྱེད་གསུམ་འདུས་པར་བྱས་ལ། གསལ་བྱེད་གསུམ་འདུས་པ་ལས་རང་གཟུགས་མཚུངས་པ་གཉིས་ལས་གཅིག་ཕྱིས་ཤིང་། ‘ད-ཡ’ (d-ya) འདུས་པ་ལ་ ‘ཛ’ (ja) ཡིག་གཉིས་སུ་བྱས་ནས། དེ་ནས་སྒྲ་རིང་པོར་བརྗོད་དགོས་པའི་ཕྱིར། རྒྱུ་མེད་པར་རིང་པོར་བྱས་ནས་གྲུབ་པ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལྟར་བསྟན་པ་དང་མཐུན་པའི་ཡི་གེའི་མཚམས་སྦྱོར་དུ་འགྱུར་རོ། །མཚམས་སྦྱོར་ནི་རྣམ་པ་གཉིས་ཏེ། ཚིག་གི་མཚམས་སྦྱོར་དང་ཡི་གེའི་མཚམས་སྦྱོར་རོ། །དེ་དག་ལས་གང་ལ་ཚིག་སོ་སོར་དབྱེ་རྒྱུ་ཡོད་པ་ནི་ཚིག་གི་མཚམས་སྦྱོར་རོ། །དཔེར་ན། ‘ཏཏྲཱཡཾ’ ལྟ་བུའོ། །གང་ལ་དབྱེ་རྒྱུ་མེད་པ་ནི་ཡི་གེའི་མཚམས་སྦྱོར་རོ། །དཔེར་ན། ‘ཨཏྲཛོ’ ལྟ་བུའོ། །ཇི་ལྟར་ ‘སུགཏོ’ དང་། ཇི་ལྟར་ ‘པདྡྷཱནི’ བཞིན་ནོ། །དེ་ལྟར་མཚམས་སྦྱོར་རྣམ་པ་གཉིས་ལས། ‘དཛྫཱ’ ཞེས་པ་འདི་ནི་ཡི་གེའི་མཚམས་སྦྱོར་ཉིད་དོ། ། Aparopi rūpanayo bhavati tvāpaccayantavasena – ཡང་ ‘ཏྭཱ’ རྐྱེན་གྱི་མཐའ་ཅན་གྱི་དབང་གིས་རྣམ་པར་འགྱུར་བའི་ཚུལ་གཞན་ཡང་ཡོད་དེ། ། ‘‘Ayaṃ so indako yakkho, dajjā dānaṃ parittakaṃ; Atirocati amhehi, cando tāragaṇe yathā’’ti “གནོད་སྦྱིན་དབང་པོ་འདི་ཉིད་ནི། །སྦྱིན་པ་ཆུང་ངུ་བྱིན་བྱས་ནས། །ཟླ་བ་སྐར་ཚོགས་དབུས་བཞིན་དུ། །བདག་ཅག་ལས་ནི་ལྷག་པར་མཛེས། །” ཞེས་སོ། ། Dassanato. Ettha hi dajjāti datvāti attho. Idaṃ pana datvāsaddena samānatthaṃ ‘‘dadiyya’’ iti padarūpaṃ patiṭṭhapetvā yyakāre pare saralopaṃ katvā saññogesu sarūpalopañca tato dyakārasaññogassa jjakāradvayaṃ dīghattañca katvā nipphajjati. མཐོང་བའི་ཕྱིར་རོ། །འདིར་ ‘དཛྫཱ’ ཞེས་པ་ནི་ ‘བྱིན་ནས་’ (datvā) ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །འདི་ནི་ ‘དཏྭཱ’ སྒྲ་དང་དོན་མཚུངས་པ་སྟེ། ‘དདི་ཡ’ (dadiyya) ཞེས་པའི་ཚིག་གི་རྣམ་པ་བཞག་ནས། ‘ཡྻ’ ཡིག་རྗེས་སུ་ཡོད་ཚེ་དབྱངས་ཕྱིས་ཤིང་། འདུས་པ་རྣམས་ལས་རང་གཟུགས་མཚུངས་པ་ཕྱིས་ལ། དེ་ནས་ ‘ད-ཡ’ འདུས་པ་ལ་ ‘ཛ’ ཡིག་གཉིས་དང་རིང་པོར་བྱས་ནས་གྲུབ་པ་ཡིན་ནོ། ། Athāparopi rūpanayo bhavati kammani yapaccayavasena. Tathā hi ‘‘petānaṃ dakkhiṇaṃ dajjā’’ti ca ‘‘dakkhiṇā dajjā’’ti ca dve pāṭhā dissanti. Tattha pacchimassa dajjāti dātabbāti attho kammani yapaccayavasena. Idha pana dādhātuto yapaccayaṃ katvā dhātussa dvittañca pubbassa rassattañca tato yakāre pare [Pg.79] saralopaṃ saññogabhāvañca jjakāradvayañca itthiliṅgattā āpaccayādiñca katvā ‘‘dajjā’’ti nipphajjati. Evaṃ ‘‘dajjā dadeyyā’’ti ca ‘‘dajjā dadiyya datvā’’ti ca ‘‘dajjā dātabbā’’ti ca etāni paccekaṃ pariyāyavacanāni bhavanti. ‘‘Dajjuṃ. Dajjāsi, dajjātha. Dajjāmi, dajjāma. Dajjāvho, dajja’’nti etānipi ‘‘dadeyyuṃ dadeyyāsī’’tiādinā padarūpāni patiṭṭhapetvā yyakāre pare saralopaṃ saññogesu sarūpalopaṃ dyakārasamaññogassa jjakāradvayañca katvā nipphajjanti. Etesu dajjāsīti yaṃ rūpaṃ tassāvayavassa ākārassa ekāraṃ katvā aparampi ‘‘dajjesī’’ti rūpaṃ bhavatīti daṭṭhabbaṃ. Esa nayo aññatrāpi yathāsambhavaṃ yojetabbo. ཡང་ལས་ཀྱི་ཚིག་ལ་ ‘ཡ’ (ya) རྐྱེན་གྱི་དབང་གིས་རྣམ་པར་འགྱུར་བའི་ཚུལ་གཞན་ཡང་ཡོད་དོ། །དེ་ལྟར་ཡང་། “ཡི་དྭགས་རྣམས་ལ་ཡོན་སྦྱིན་པར་བྱའོ། །” ཞེས་པ་དང་། “ཡོན་ནི་སྦྱིན་པར་བྱའོ། །” ཞེས་པའི་ཀློག་ཚུལ་གཉིས་མཐོང་ངོ་། །དེ་ལ་ཕྱི་མ་ལ། ‘དཛྫཱ’ ཞེས་པ་ནི་ལས་ཀྱི་ཚིག་ལ་ ‘ཡ’ རྐྱེན་གྱི་དབང་གིས་ ‘སྦྱིན་པར་བྱའོ་’ (dātabbā) ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །འདིར་ནི་ ‘དཱ’ བྱ་ཚིག་གི་གཤིས་ལས་ ‘ཡ’ རྐྱེན་བྱས་ཤིང་། བྱ་ཚིག་གི་གཤིས་ཉིས་འགྱུར་དུ་བྱས་པ་དང་། སྔོན་མ་ཐུང་ངུར་བྱས་པ་དང་། དེ་ནས་ ‘ཡ’ ཡིག་རྗེས་སུ་ཡོད་ཚེ་དབྱངས་ཕྱིས་ཤིང་འདུས་པར་བྱས་ལ། ‘ཛ’ ཡིག་གཉིས་སུ་བྱས་ཤིང་། མོ་རྟགས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ ‘ཨཱ’ རྐྱེན་ལ་སོགས་པ་བྱས་ནས་ ‘དཛྫཱ’ ཞེས་གྲུབ་བོ། །དེ་ལྟར་ “དཛྫཱ་ནི་དདེཡྻཱ” ཞེས་པ་དང་། “དཛྫཱ་ནི་དདི་ཡ་དང་དཏྭཱ” ཞེས་པ་དང་། “དཛྫཱ་ནི་དཱ་ཏབྦཱ” ཞེས་པ་འདི་དག་ནི་རེ་རེ་བཞིན་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་ཚིག་ཏུ་འགྱུར་རོ། །“དཛྫུཾ། དཛྫཱ་སི། དཛྫཱ་ཐ། དཛྫཱ་མི། དཛྫཱ་མ། དཛྫཱབྷོ། དཛྫཾ།” ཞེས་པ་འདི་དག་ཀྱང་། “དདེཡྻུཾ། དདེཡྻཱ་སི།” ལ་སོགས་པའི་ཚིག་གི་རྣམ་པ་བཞག་ནས། ‘ཡྻ’ ཡིག་རྗེས་སུ་ཡོད་ཚེ་དབྱངས་ཕྱིས་ཤིང་། འདུས་པ་རྣམས་ལས་རང་གཟུགས་མཚུངས་པ་ཕྱིས་ལ། ‘ད-ཡ’ འདུས་པ་ལ་ ‘ཛ’ ཡིག་གཉིས་སུ་བྱས་ནས་གྲུབ་བོ། །འདི་དག་ལས་ ‘དཛྫཱ་སི’ ཞེས་པའི་རྣམ་པ་གང་ཡིན་པ་དེའི་ཆ་ཤས་ཀྱི་ ‘ཨཱ’ ཡིག་ ‘ཨེ’ ཡིག་ཏུ་བྱས་ནས། གཞན་ཡང་ ‘དཛྫེསི’ ཞེས་པའི་རྣམ་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ། །ཚུལ་འདི་ནི་གཞན་དུའང་ཅི་རིགས་པར་སྦྱར་བར་བྱའོ། ། Acinteyyānubhāvassa hi sammāsambuddhassa pāḷinayo acinteyyoyeva hoti, gambhīro dukkhogāḷho, na yena kenaci lakkhaṇena sādhetabbo, yathātanti viraciteheva lakkhaṇehi sādhetabbo. Tathā hi ‘‘khattiyā titthiyā cetiyānī’’tiādīsu yakāre pare saralopo bhavati, tena ‘‘athetthekasataṃ khatyā. Evampi titthyā puthuso vadanti. Ārāmarukkhacetyānī’’ti payogā dissanti. Tathā ‘‘sākacchati taccha’’nti etthāpi ‘‘saha kathayatī’’tivā ‘‘saṃkathayatī’’ti vā ‘‘tathya’’nti ca padarūpaṃ patiṭṭhapetvā sahasaddassa hakāralopaṃ, saṃsadde ca niggahītalopaṃ katvā sakāragatassa sarassa dīghaṃ katvā yakāre pare saralopaṃ katvā tato thyakārasaññogassa cchayugaṃ katvā visabhāgasaññoge eko ekassa sabhāgattamāpajjati. Tena ‘‘sākacchati taccha’’nti rūpāni sijjhanti. Tathā hi ‘‘aññamaññaṃ sākacchiṃsu. Kālena dhammasākacchā. Bhūtaṃ tacchaṃ. Yathātathiyaṃ viditvāpi dhammaṃ, sammā so loke paribbajeyyā’’ti [Pg.80] savikapāni payogāni dissanti. ‘‘Najjā’’tiādīsupi ‘‘nadiyā’’tiādīni padarūpāni patiṭṭhapetvā vaṇṇasandhivasena yakāre pare lopavidhi labbhatiyeva. Vividho hi sāsanānukūlo rūpanipphādanupāyo, upari ca etesaṃ sādhanatthaṃ ‘‘saralopo yamanarādīsū’’tiādīni lakkhaṇāni bhavissanti. Tattha – བསམ་གྱིས་མི་ཁྱབ་པའི་མཐུ་མངའ་བའི་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གསུང་རབ་ཀྱི་ཚུལ་ནི་བསམ་གྱིས་མི་ཁྱབ་པ་ཉིད་དེ། ཟབ་ཅིང་རྟོགས་པར་དཀའ་བ། མཚན་ཉིད་གང་རུང་ཞིག་གིས་བསྒྲུབ་པར་བྱ་བ་མ་ཡིན་པར། རྒྱུད་ཀྱི་རྗེས་སུ་མཐུན་པར་སྦྱར་བའི་མཚན་ཉིད་རྣམས་ཀྱིས་བསྒྲུབ་པར་བྱའོ། །འདི་ལྟར་ “ཁཏྟིཡཱ” (རྒྱལ་རིགས་རྣམས་) “ཏིཏྠིཡཱ” (མུ་སྟེགས་ཅན་རྣམས་) “ཅེཏིཡཱནི” (མཆོད་རྟེན་རྣམས་) ལ་སོགས་པ་ལ། ཡ་ཡིག་ཕྱི་མར་ཡོད་པ་ན་དབྱངས་ཕྱིས་པ་འགྱུར་ཏེ། དེས་ན། “ཨཐེཏྠེཀསཏཾ ཁཏྱཱ” (འདི་ལ་རྒྱལ་རིགས་བརྒྱ་རྩ་གཅིག་ཡོད།) “ཨེཝམྤི ཏིཏྠྱཱ པུཐུསོ ཝདནྟི” (འདི་ལྟར་མུ་སྟེགས་ཅན་རྣམས་ཀྱིས་སོ་སོར་སྨྲའོ། །) “ཨཱརཱམརུཀྑཅེཏྱཱནི” (ཀུན་དགའ་ར་བ་དང་ལྗོན་ཤིང་གི་མཆོད་རྟེན་རྣམས་) ཞེས་པ་ལྟ་བུའི་སྦྱོར་བ་རྣམས་སྣང་ངོ་། །དེ་བཞིན་དུ་ “སཱཀཙྪཏི” (གླེང་མོལ་བྱེད།) “ཏཙྪཾ” (བདེན་པ།) ཞེས་པ་འདི་ལའང་ “སཧ ཀཐཡཏི” (ལྷན་ཅིག་སྨྲའོ། །) འམ། “སཾཀཐཡཏི” (ཡང་དག་པར་སྨྲའོ། །) འམ། “ཏཐྱཾ” (བདེན་པ།) ཞེས་པའི་ཚིག་གི་རྣམ་པ་བཞག་ནས། “སཧ” ཞེས་པའི་སྒྲ་ལས་ཧ་ཡིག་ཕྱིས་པ་དང་། “སཾ” ཞེས་པའི་སྒྲ་ལས་རྗེས་སུ་ང་རོ་ཕྱིས་ནས། ས་ཡིག་ལ་གནས་པའི་དབྱངས་རིང་པོར་བྱས་ཏེ། ཡ་ཡིག་ཕྱི་མར་ཡོད་པ་ན་དབྱངས་ཕྱིས་ཤིང་། དེ་ནས་ “ཐྱ” ཡིག་གི་འདུས་པ་ལས་ “ཙྪ” ཟུང་དུ་བྱས་ཏེ། མི་མཐུན་པའི་འདུས་པ་ལས་གཅིག་ནི་གཅིག་གི་མཐུན་པའི་དངོས་པོར་འགྱུར་རོ། །དེས་ན། “སཱཀཙྪཏི” དང་ “ཏཙྪཾ” ཞེས་པའི་རྣམ་པ་རྣམས་གྲུབ་བོ། །འདི་ལྟར་ “ཕན་ཚུན་གླེང་མོལ་བྱས་སོ། །” (ཨཉྙམཉྙཾ སཱཀཙྪིཾསུ) “དུས་སུ་ཆོས་གླེང་བ།” (ཀཱལེན དྷམྨསཱཀཆཱ) “བདེན་པ་ཉིད་དོ། །” (བྷཱུཏཾ ཏཙྪཾ) “ཆོས་ནི་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཤེས་ནས་ཀྱང་། འཇིག་རྟེན་འདིར་ཁོང་ཉིད་ཡང་དག་པར་ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་བར་འགྱུར་རོ། །” (ཡཐཱཏཐིཡཾ ཝིདིཏྭཱཔི དྷམྨཾ...) ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྦྱོར་བ་རྣམས་སྣང་ངོ་། །“ནཛྫཱ” (ཆུ་བོ་ལས།) ལ་སོགས་པ་ལའང་ “ནདིཡཱ” ལ་སོགས་པའི་ཚིག་གི་རྣམ་པ་བཞག་ནས། ཡི་གེའི་མཚམས་སྦྱོར་གྱི་དབང་གིས་ཡ་ཡིག་ཕྱི་མར་ཡོད་པ་ན་ཕྱིས་པའི་ཆོ་ག་ཐོབ་པ་ཉིད་དོ། །བསྟན་པ་དང་རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་རྣམ་པ་སྒྲུབ་པའི་ཐབས་ནི་རྣམ་པ་མང་པོ་ཡོད་དེ། འོག་ཏུ་འདི་དག་བསྒྲུབ་པའི་ཕྱིར། “ཡ་མ་ན་ར་ལ་སོགས་པ་ལ་དབྱངས་ཕྱིས་པའོ། །” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་མཚན་ཉིད་རྣམས་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ། །དེ་ལ། ‘‘Dajjā dajju’’ntiādīni, sattamīnaṃ vasena me; Vuttāni yogirājassa, sāsanatthaṃ mahesino. “དཛྫཱ” (སྦྱིན་པར་བྱའོ། །) དང་ “དཛྫུ” (སྦྱིན་པར་བྱའོ། །) ལ་སོགས་པ་འདི་དག་ནི། བདག་གིས་བདུན་པའི་གནས་སྐབས་ཀྱི་དབང་གིས། དྲང་སྲོང་ཆེན་པོའི་བསྟན་པའི་དོན་དུ། རྣལ་འབྱོར་གྱི་དབང་ཕྱུག་ལ་བཤད་དོ། ། Atridaṃ vattabbaṃ, kiñcāpi aṭṭhakathācariyehi ‘‘mātaraṃ tena dosena, dajjāhaṃ dakarakkhino’’ti ettha dajjanti padassa ‘‘dammī’’ti vattamānāvasena vivaraṇaṃ kataṃ, tathāpi sattamīpayogoyeva. Ācariyā hi ‘‘sattamīpayogo aya’’nti jānantāpi ‘‘kadāci aññe parikappatthampi gaṇheyyu’’nti āsaṅkāya evaṃ vivaraṇamakaṃsu. Tathā kiñcāpi tehi ‘‘anāparādhakammantaṃ, na dajjaṃ dakarakkhino’’ti ettha na dajjanti padassa ‘‘nāhaṃ dakarakkhassa dassāmī’’ti bhavissantīvasena vivaraṇaṃ kataṃ, tathāpi sattamīpayogoyeva, anāgataṃ pana paṭicca vattabbatthattā evaṃ vivaraṇaṃ kataṃ. ‘‘Neva dajjaṃ mahosadha’’nti ettha pana ‘‘na tveva dadeyya’’nti sattamīpayogavaseneva vivaraṇaṃ katanti. Evaṃ dajjaṃpadassa vinicchayo veditabbo. འདིར་འདི་བརྗོད་པར་བྱ་སྟེ། ཇི་ལྟར་འགྲེལ་བཤད་ཀྱི་སློབ་དཔོན་རྣམས་ཀྱིས། “སྐྱོན་དེས་བདག་གིས་མ་ནི་ཆུ་སྲིན་ལ་སྦྱིན་ནོ། །” (མཱཏརཾ ཏེན དོསེན, དཛྫཱཧཾ དཀརཀྑིནོ) ཞེས་པ་འདིར། “དཛྫཱ” ཞེས་པའི་ཚིག་གི་དོན་ལ། “སྦྱིན་ནོ། །” (དམྨི) ཞེས་ད་ལྟ་བའི་དབང་གིས་བཤད་པ་མཛད་ཀྱང་། དེ་ལྟ་ནའང་བདུན་པའི་སྦྱོར་བ་ཉིད་དོ། །སློབ་དཔོན་རྣམས་ཀྱིས་ “འདི་ནི་བདུན་པའི་སྦྱོར་བ་ཡིན་ནོ། །” ཞེས་མཁྱེན་བཞིན་དུའང་། “ནམ་ཞིག་གཞན་དག་གིས་རྟོག་པའི་དོན་དུའང་འཛིན་པར་འགྱུར་རོ། །” ཞེས་དྭོགས་ནས་དེ་ལྟར་བཤད་པ་མཛད་དོ། །དེ་བཞིན་དུ་ཇི་ལྟར་ཁོང་ཚོས། “ཉེས་པ་མེད་པའི་ལས་ཅན་ནི། ཆུ་སྲིན་ལ་མི་སྦྱིན་ནོ། །” (ཨནཱཔརཱདྷཀམྨནྟཾ, ན དཛྫཾ དཀརཀྑིནོ) ཞེས་པ་འདིར། “ན དཛྫཾ” ཞེས་པའི་ཚིག་གི་དོན་ལ། “བདག་གིས་ཆུ་སྲིན་ལ་མི་སྦྱིན་པར་འགྱུར་རོ། །” (ནཱཧཾ དཀརཀྑས྿ དསྶཱམི) ཞེས་མ་འོངས་པའི་དབང་གིས་བཤད་པ་མཛད་ཀྱང་། དེ་ལྟ་ནའང་བདུན་པའི་སྦྱོར་བ་ཉིད་དེ། མ་འོངས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་བརྗོད་པར་བྱ་བའི་དོན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དེ་ལྟར་བཤད་པ་མཛད་དོ། །“མཧོསདྷ་ནི་ནམ་ཡང་མི་སྦྱིན་ནོ། །” (ནེཝ དཛྫཾ མཧོསདྷཾ) ཞེས་པ་འདིར་ནི། “མི་སྦྱིན་པར་བྱའོ། །” (ན ཏྭེཝ དདེཡ྄ཡ) ཞེས་བདུན་པའི་སྦྱོར་བའི་དབང་ཉིད་ཀྱིས་བཤད་པ་མཛད་དོ། །དེ་ལྟར་ “དཛྫཾ” ཞེས་པའི་ཚིག་གི་རྣམ་པར་དཔྱད་པ་ཤེས་པར་བྱའོ། ། Idāni parokkhādivasena padakkamo kathiyati. ‘‘Dada, dadū. Dadū’’ti ca idaṃ ‘‘nārado iti nāmena, kassapo iti maṃ vidū’’tiādīsu vidūsaddena samaṃ. Dade, dadittha, dadaṃ, dadimha. Dadittha, dadire. Dadittho, dadivho. ད་ནི་ལྐོག་གྱུར་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་ཚིག་གི་རིམ་པ་བཤད་པར་བྱའོ། །“དད, དདཱུ” ཞེས་པ་དང་། “དདཱུ” ཞེས་པ་འདི་ནི། “མིང་ནི་ནཱ་ར་ད་ཞེས་བྱ་བ། ཀཱ་ཤྱ་པ་ཞེས་བདག་ལ་ཤེས་སོ། །” (ནཱརདོ ཨིཏི ནཱམེན, ཀས྿པོ ཨིཏི མཾ ཝིདཱུ) ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ། “ཝིདཱུ” (ཤེས་སོ། །) ཞེས་པའི་སྒྲ་དང་མཚུངས་སོ། །“དདེ, དདིཏྠ, དདཾ, དདིམྷ། དདིཏྠ, དདིརེ། དདིཏྠོ, དདིཝྷོ།” Ettha ca daditthoti idaṃ ‘‘sañjagghittho mayā saha. Mā kisittho mayā vinā. Mā naṃ kalale akkamittho’’tiādīsu ‘‘sañjagghittho’’tiādīhi [Pg.81] samaṃ. Iminā nayena sabbattha labbhamānavasena sadisatā upaparikkhitabbā. Dadaṃ, dadimhe. Parokkhāsahibharūpāni. འདིར་ “དདིཏྠོ” ཞེས་པ་འདི་ནི། “བདག་དང་ལྷན་ཅིག་རྒོད་པར་བྱས་སོ། །” (སཉྫགྒྷིཏྠོ མཡཱ སཧ) “བདག་མེད་པར་མ་སྐྱོ་ཞིག” (མཱ ཀིསིཏྠོ མཡཱ ཝིནཱ) “འདམ་ལ་མ་རྫི་ཞིག” (མཱ ནཾ ཀལལེ ཨཀྐམིཏྠོ) ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ། “སཉྫགྒྷིཏྠོ” ལ་སོགས་པ་དང་མཚུངས་སོ། །ཚུལ་འདིས་ཐམས་ཅད་དུ་ཐོབ་པའི་དབང་གིས་མཚུངས་པ་ཉིད་ལ་བརྟག་པར་བྱའོ། །“དདཾ, དདིམྷེ།” འདི་དག་ནི་ལྐོག་གྱུར་གྱི་རྣམ་པ་རྣམས་སོ། ། Adadā, adadū. Adade, adadattha. Adadaṃ, adadamha. Adadattha, adadatthuṃ. Adadase, adadavhaṃ. Adadiṃ adadamhase. Iti anakārapubbampi rūpaṃ gahetabbaṃ ‘‘yesaṃ no na dadamhase’’ti dassanato. Hiyyattanīsahitarūpāni. “ཨདདཱ, ཨདདཱུ། ཨདདེ, ཨདདཏྠ། ཨདདཾ, ཨདདམྷ། ཨདདཏྠ, ཨདདཏྠུཾ། ཨདདསེ, ཨདདཝྷཾ། ཨདདིཾ, ཨདདམྷསེ།” ཞེས་པ་འདི་ལྟར་ཨ་ཡིག་སྔོན་དུ་མ་བགྲོད་པའི་རྣམ་པའང་གཟུང་བར་བྱ་སྟེ། “གང་དག་བདག་ཅག་ལ་མི་སྦྱིན་ནོ། །” (ཡེསཾ ནོ ན དདམྷསེ) ཞེས་མཐོང་བའི་ཕྱིར་རོ། །འདི་དག་ནི་ཁ་སང་གི་དུས་ཀྱི་རྣམ་པ་རྣམས་སོ། ། Adadi, adaduṃ, adadiṃsu. Adado, adadittha. Adadiṃ, adadimhā. Adadā, adadū. Adadase, adadivhaṃ. Adadaṃ, adadimhe. Ajjatanīsahitarūpāni. “ཨདདི, ཨདདུཾ, ཨདདིཾསུ། ཨདདོ, ཨདདིཏྠ། ཨདདིཾ, ཨདདིམྷཱ། ཨདདཱ, ཨདདཱུ། ཨདདསེ, ཨདདིཝྷཾ། ཨདདཾ, ཨདདིམྷེ།” འདི་དག་ནི་དེ་རིང་གི་དུས་ཀྱི་རྣམ་པ་རྣམས་སོ། ། ‘‘Dadissati, dadissanti’’ iccādi sabbaṃ neyyaṃ. Bhavissantīsahitarūpāni. “དདིས྿ཏི, དདིས྿ནྟི” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ཐམས་ཅད་ཤེས་པར་བྱའོ། །འདི་དག་ནི་མ་འོངས་པའི་དུས་ཀྱི་རྣམ་པ་རྣམས་སོ། ། ‘‘Adadisā, dadissā, adadissaṃsu, dadissaṃsu’’ iccādi ca sabbaṃ neyyaṃ. Kālātipattisahitarūpāni. “ཨདདིསཱ, དདིས྿ཱ, ཨདདིས྿ཾསུ, དདིས྿ཾསུ” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་ཤེས་པར་བྱའོ། །འདི་དག་ནི་དུས་འདས་པའི་རྣམ་པ་རྣམས་སོ། ། Aparānipi vattamānādisahitarūpāni bhavanti. Deti, denti. Desi, detha. Demi, dammi, dema, damma. Detu, dentu. Dehi, detha. Demi, dammi, dema, damma. Attanopadāni appasiddhāni. Sattamīnayo ca parokkhānayo ca appasiddho. Hiyuttanīnayo pana ajjatanīnayo ca koci koci pasiddho pāḷiyaṃ āgatattā, sakkā ca ‘‘adā, adū, ado, ada’’ntiādinā yojetuṃ. Tathā hi nayo dissati. Adā dānaṃ purindado. Varañceme ado sakka. Brāhmaṇānaṃ adaṃ gajaṃ. Adāsime. Adaṃsu te mamokāsaṃ. Adāsiṃ brāhmaṇe tadāti. ‘‘Dassati, dassanti’’ iccādi sabbaṃ neyyaṃ. ‘‘Adassā, dassā, adassaṃsu, dassaṃsu, dassiṃsu’’ iccādi ca sabbaṃ neyyaṃ. གཞན་ཡང་ད་ལྟ་བ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པ་རྣམས་ཡོད་དེ། “དེཏི, དེནྟི། དེསི, དེཐ། དེམི, དམྨི, དེམ, དམྨ། དེཏུ, དེནྟུ། དེཧི, དེཐ། དེམི, དམྨི, དེམ, དམྨ།” བདག་གི་ཚིག་རྣམས་ཀྱང་སྦྱར་བར་བྱའོ། །བདུན་པའི་ཚུལ་དང་ལྐོག་གྱུར་གྱི་ཚུལ་ཡང་སྦྱར་བར་བྱའོ། །ཁ་སང་གི་ཚུལ་དང་དེ་རིང་གི་ཚུལ་ནི་ལུང་ལ་འོངས་པའི་ཕྱིར་ལ་ལ་ཞིག་གྲགས་པ་ཡིན་ཏེ། “ཨདཱ, ཨདཱུ, ཨདོ, ཨདཾ” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་སྦྱར་བར་ནུས་སོ། །འདི་ལྟར་ཚུལ་དེ་སྣང་སྟེ། “ལྷ་དབང་གིས་སྦྱིན་པ་བྱིན་ཏོ། །” (ཨདཱ དཱནཾ པུརིནྡདོ) “བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་བདག་ལ་མཆོག་འདི་བྱིན་ཏོ། །” (ཝརཉྩེམེ ཨདོ སཀྐ) “བྲམ་ཟེ་རྣམས་ལ་གླང་པོ་ཆེ་བྱིན་ཏོ། །” (བྲཱཧྨཎཱནཾ ཨདཾ གཛཾ) “བདག་ལ་བྱིན་ཏོ། །” (ཨདཱསིམེ) “ཁོང་ཚོས་བདག་ལ་གོ་སྐབས་བྱིན་ཏོ། །” (ཨདཾསུ ཏེ མམོཀཱསཾ) “དེའི་ཚེ་བྲམ་ཟེ་རྣམས་ལ་བྱིན་ཏོ། །” (ཨདཱསིཾ བྲཱཧྨཎེ ཏདཱ) ཞེས་པ་ལྟ་བུའོ། །“དས྿ཏི, དས྿ནྟི” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ཐམས་ཅད་ཤེས་པར་བྱའོ། །“ཨདས྿ཱ, དས྿ཱ, ཨདས྿ཾསུ, དས྿ཾསུ, དས྿ིཾསུ” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་ཤེས་པར་བྱའོ། ། Tathā [Pg.82] ādadāti, ādadanti. Ādadāsi, ādadātha. Ādadāmi, ādadāma. Kaccāyanamate ‘‘ādatte’’ti attanopadaṃ vuttaṃ. Evaṃ ‘‘ādadātu, ādadeyya’’ iccādi sabbaṃ neyyaṃ. Ādetu ādeyya iccādi yathārahaṃ yojetabbaṃ. Evameva ca ‘‘dāpeti, ādāpetī’’tiādīnipi yathārahaṃ yojetabbāni. དེ་བཞིན་དུ་ “ཨཱདདཱཏི, ཨཱདདནྟི། ཨཱདདཱསི, ཨཱདདཱཐ། ཨཱདདཱམི, ཨཱདདཱམ།” ཀཱ་ཏྱཱ་ཡ་ནའི་ལུགས་ལ་ “ཨཱདཏྟེ” ཞེས་བདག་གི་ཚིག་བཤད་དོ། །དེ་ལྟར་ “ཨཱདདཱཏུ, ཨཱདདེཡ྄ཡ” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ཐམས་ཅད་ཤེས་པར་བྱའོ། །“ཨཱདེཏུ, ཨཱདེཡ྄ཡ” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ཇི་ལྟར་རིགས་པར་སྦྱར་བར་བྱའོ། །དེ་བཞིན་དུ་ “དཱཔེཏི, ཨཱདཱཔེཏི” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱང་ཇི་ལྟར་རིགས་པར་སྦྱར་བར་བྱའོ། ། Dākucchite gamane. Dāti. Suddāti. Suddo, suddī. Tattha suddoti suddātīti suddo, parapothanādiluddācārakammunā dārukammādikhuddācārakammunā ca lahuṃ lahuṃ kucchitaṃ gacchatīti attho. Tathā hi su iti sīghatthe nipāto, dā iti garahattho dhātu kucchitagativācakattā. Suddassa bhariyā suddī. བྱིངས་ “དཱ” ནི་སྨད་པའི་འགྲོ་བ་ལའོ། །“དཱཏི།” “སུདྡཱཏི།” “སུདྡོ, སུདྡཱི།” དེ་ལ་ “སུདྡོ” (དམངས་རིགས་) ནི་ “སུདྡཱཏི” ཞེས་པས་སུདྡྷོ་སྟེ། གཞན་ལ་བརྡེག་པ་ལ་སོགས་པའི་གདུག་པའི་སྤྱོད་པ་དང་། ཤིང་གི་ལས་ལ་སོགས་པའི་སྤྱོད་པ་ཆུང་ངུས་མྱུར་དུ་སྨད་པའི་འགྲོ་བར་འགྲོ་བས་ན་དོན་ཏོ། །འདི་ལྟར་ “སུ” ཞེས་པ་ནི་མྱུར་བའི་དོན་གྱི་ཚིག་ཕྲད་ཡིན་ལ། “དཱ” ཞེས་པ་ནི་སྨད་པའི་དོན་གྱི་བྱིངས་ཏེ་སྨད་པའི་འགྲོ་བ་སྟོན་པའི་ཕྱིར་རོ། །དམངས་རིགས་ཀྱི་ཆུང་མ་ནི་ “སུདྡཱི” (དམངས་རིགས་མོ་) འོ། ། Du gatiyaṃ. Davati. Dumo. Ettha ca davati gacchati mūlakkhandhasākhāviṭapapattapallavapupphaphalehi vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ pāpuṇātīti dumo. བྱིངས་ “དུ” ནི་འགྲོ་བ་ལའོ། །“དཝཏི།” “དུམོ།” འདིར་ “དཝཏི” ཞེས་པ་ནི་འགྲོ་སྟེ། རྩ་བ་དང་། སྡོང་པོ། ཡལ་ག། ལོ་མ། མྱུ་གུ། མེ་ཏོག འབྲས་བུ་རྣམས་ཀྱིས་འཕེལ་བ་དང་། སྐྱེ་བ་དང་། ཡངས་པར་འགྱུར་བས་ན་ “དུམོ” (ལྗོན་ཤིང་) ཞེས་བྱའོ། ། Desodhane. Sodhanaṃ pariyodāpanaṃ. Dāyati. Dāyanaṃ. Yathā gāyati, gāyanaṃ. Dāyituṃ, dāyitvā, dhātāvayavassekārassa āyādeso. ‘‘Dātuṃ, datvā’’ iccapi rūpāni. བྱིངས་ “དེ” ནི་སྦྱོང་བ་ལའོ། །སྦྱོང་བ་ནི་ཡོངས་སུ་དག་པར་བྱེད་པའོ། །“དཱཡཏི།” “དཱཡནཾ།” ཇི་ལྟར་ “གཱཡཏི, གཱཡནཾ” ཞེས་པ་བཞིན་ནོ། །“དཱཡིཏུཾ, དཱཡིཏྭཱ” ཞེས་པ་ནི་བྱིངས་ཀྱི་ཆ་ཤས་ཀྱི་ཨེ་ཡིག་ལ་ཨཱཡ་རུ་བསྒྱུར་བའོ། །“དཱཏུཾ, དཏྭཱ” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པ་རྣམས་སོ། ། Tatra dātunti sodhetuṃ. Datvāti sodhetvāti attho gahetabbo. Tathā hi ‘‘bālo abyatto nappaṭibalo anuyuñjiyamāno anuyogaṃ dātu’’nti ettha dātunti padassa sodhetunti attho. Keci ‘‘dānattha’’nti atthaṃ vadanti, taṃ na yuttaṃ. Na hi yo parehi anuyuñjiyati, so anuyogaṃ deti nāmāti. Tasmā ‘‘ācariyassa anuyogaṃ datvā bārāṇasiṃ paccāgacchī’’tiādīsupi anuyogaṃ datvāti anuyogaṃ sodhetvāti atthoyeva gahetabbo. Tathā [Pg.83] hi pubbācariyehi ‘‘anuyogadāpanattha’’nti etasmiṃ padese esoyevattho vibhāvito. Kathaṃ? Anuyogadāpanatthanti anuyogaṃ sodhāpetuṃ. Vimaddakkhamañhi sīhanādaṃ nadanto atthato anuyogaṃ sodheti nāma, anuyuñjanto ca naṃ sodhāpeti nāmāti. Idampi ca tehi vuttaṃ. Dātunti sodhetuṃ. Keci ‘‘dānattha’’nti atthaṃ vadanti, taṃ na yuttaṃ. Na hi yo sīhanādaṃ nadati, so eva tattha anuyogaṃ detīti. Samantapaṭṭhānamahāpakaraṇa saṃvaṇṇanāyampi pubbācariyehi ‘‘dānaṃ datvāti taṃ cetanaṃ pariyodāpetvā’’ti sodhanattho vutto. Dullabhā ayaṃ nīti sādhukaṃ citte ṭhapetabbā. དེ་ལ་ “དཱཏུཾ” ནི་སྦྱང་བའི་ཕྱིར་དང་། “དཏྭཱ” ནི་སྦྱངས་ནས་ཞེས་པའི་དོན་དུ་གཟུང་བར་བྱའོ། །འདི་ལྟར་ “བྱིས་པ་མི་མཁས་པ་ནི་གཞན་གྱིས་དྲི་བ་དྲིས་པ་ན་ལན་སྦྱིན་པར་མི་ནུས་སོ། །” (བཱལོ ཨབྱཏྟོ ནཔྤཊིབལོ ཨནུཡུཉྫིཡམཱནོ ཨནུཡོགཾ དཱཏུཾ) ཞེས་པ་འདིར། “དཱཏུཾ” ཞེས་པའི་ཚིག་གི་དོན་ནི་སྦྱང་བའི་ཕྱིར་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ལ་ལ་དག་ “སྦྱིན་པའི་དོན་” ཏོ་ཞེས་སྨྲ་བ་ནི་མི་རིགས་ཏེ། གང་ཞིག་གཞན་གྱིས་དྲི་བ་དྲིས་པ་ན་དེས་དྲི་བ་སྦྱིན་པ་ཞེས་བྱ་བ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར། “སློབ་དཔོན་གྱི་དྲི་བ་སྦྱངས་ནས་ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིར་ཕྱིར་འོངས་སོ། །” (ཨཱཅརིཡས྿ ཨནུཡོགཾ དཏྭཱ བཱརཱཎསིཾ པཙྩཱགཙྪི) ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལའང་། “ཨནུཡོགཾ དཏྭཱ” ཞེས་པ་ནི་དྲི་བ་སྦྱངས་ནས་ཞེས་པའི་དོན་ཉིད་དུ་གཟུང་བར་བྱའོ། །འདི་ལྟར་སྔོན་གྱི་སློབ་དཔོན་རྣམས་ཀྱིས། “ཨནུཡོགདཱཔནཏྠཾ” ཞེས་པའི་གནས་འདིར་དོན་འདི་ཉིད་གསལ་བར་མཛད་དོ། །ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། “ཨནུཡོགདཱཔནཏྠཾ” ཞེས་པ་ནི་དྲི་བ་སྦྱང་དུ་གཞུག་པའི་ཕྱིར་རོ། །རྒོལ་བ་བཟོད་པའི་སེང་གེའི་སྒྲ་སྒྲོག་པ་ནི་དོན་གྱིས་དྲི་བ་སྦྱོང་བ་ཞེས་བྱ་ལ། དྲི་བ་འདྲི་བ་ནི་དེ་སྦྱང་དུ་གཞུག་པ་ཞེས་བྱའོ། །འདི་ཉིད་ཀྱང་ཁོང་ཚོས་བཤད་དེ། “དཱཏུཾ” ནི་སྦྱང་བའི་ཕྱིར་རོ། །ལ་ལ་དག་ “སྦྱིན་པའི་དོན་” ཏོ་ཞེས་སྨྲ་བ་ནི་མི་རིགས་ཏེ། གང་ཞིག་སེང་གེའི་སྒྲ་སྒྲོག་པ་དེས་དེར་དྲི་བ་སྦྱིན་པ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཀུན་ཏུ་གཞི་ཆེན་པོའི་རབ་ཏུ་བྱེད་པའི་འགྲེལ་བཤད་ལའང་སྔོན་གྱི་སློབ་དཔོན་རྣམས་ཀྱིས། “སྦྱིན་པ་བྱིན་ནས་ཞེས་པ་ནི་སེམས་པ་དེ་ཉིད་ཡོངས་སུ་དག་པར་བྱས་ནས་སོ། །” (དཱནཾ དཏྭཱཏི ཏཾ ཅེཏནཾ པརིཡོདཱཔེཏྭཱ) ཞེས་སྦྱོང་བའི་དོན་བཤད་དོ། །རྙེད་པར་དཀའ་བའི་ཚུལ་འདི་ནི་སེམས་ལ་ལེགས་པར་བཞག་པར་བྱའོ། ། De pālane. Dīyati. Dānaṃ, uddānaṃ dāyituṃ, dāyitvā. Tattha dānanti duggatito dāyati rakkhatīti dānaṃ, dānacetanā. Uddānanti vuttassa atthassa vakkhamānassa vā vippakiṇṇabhāvena nassituṃ adatvā uddhaṃ dānaṃ rakkhaṇaṃ uddānaṃ, saṅgahavacananti attho. Atha vā uddānanti pacchuddānādikaṃ uddānaṃ. བྱིངས་ “དེ” ནི་སྐྱོང་བ་ལའོ། །“དཱིཡཏི།” “དཱནཾ, ཨུདྡཱནཾ, དཱཡིཏུཾ, དཱཡིཏྭཱ།” དེ་ལ་ “དཱནཾ” (སྦྱིན་པ་) ནི་ངན་འགྲོ་ལས་སྐྱོབ་པར་བྱེད་པས་ན་སྦྱིན་པ་སྟེ། སྦྱིན་པའི་སེམས་པའོ། །“ཨུདྡཱནཾ” (སྡོམ་ཚིག་) ནི་བཤད་ཟིན་པའི་དོན་ཏམ། བཤད་པར་འགྱུར་བའི་དོན་རྣམས་ཐར་ཐོར་དུ་གྱུར་ནས་བརླག་ཏུ་མི་འཇུག་པར། གོང་དུ་སྐྱོབ་ཅིང་འཛིན་པས་ན་སྡོམ་ཚིག་སྟེ། བསྡུས་པའི་ཚིག་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཡང་ན་ “ཨུདྡཱནཾ” ནི་ཕྱི་མའི་སྡོམ་ལ་སོགས་པའི་སྡོམ་མོ། ། Khāda bhakkhane. Khādati. Khādikā, khādanaṃ, aññamaññakhādikā. Pubbaphalakhādikā, khajjaṃ, khādanīyaṃ, khandhā. བྱིངས་ “ཁཱད” ནི་ཟ་བ་ལའོ། །“ཁཱདཏི།” “ཁཱདིཀཱ, ཁཱདནཾ, ཨཉྙམཉྙཁཱདིཀཱ།” (ཕན་ཚུན་ཟ་བ།) “པུབྦཕལཁཱདིཀཱ” (སྔོན་གྱི་འབྲས་བུ་ཟ་བ།) “ཁཛྫཾ” (བཟའ་བ།) “ཁཱདནཱིཡཾ” (བཟའ་བར་བྱ་བ།) “ཁནྡྷཱ” (ཕུང་པོ་རྣམས་)། Tattha khajjanti pūvo. Khādanīyanti pūvaphalāphalādi. ‘‘Khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā’’ti visuṃ bhojanīyassa vacanato khādanaṃ nāma khajjassa vā khādanīyassa vā bhakkhanaṃ. Apica hiṃsāpi ‘‘khādana’’nti vuccati. Jātijarābyādhidukkhādīhi khajjantīti khandhā, rūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇāni. ‘‘Cīvarāni nassantipi ḍayhantipi undūrehipi khajjantī’’ti ettha viya khajjanti saddo kammattho. དེ་ལ་ “ཁཛྫཾ” ནི་བག་ལེབ་བོ། །“ཁཱདནཱིཡཾ” ནི་བག་ལེབ་དང་ཤིང་ཏོག་ལ་སོགས་པའོ། །“བཟའ་བ་འམ། བཅའ་བ་འམ།” (ཁཱདནཱིཡཾ ཝཱ བྷོཛནཱིཡཾ ཝཱ) ཞེས་བཅའ་བ་ལས་སོ་སོར་གསུངས་པའི་ཕྱིར། ཟ་བ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་བཟའ་བ་འམ་བཟའ་བར་བྱ་བ་ཟ་བའོ། །གཞན་ཡང་གནོད་པ་བྱེད་པའང་ “ཟ་བ་” ཞེས་བྱའོ། །སྐྱེ་བ་དང་། རྒ་བ། ན་བ། སྡུག་བསྔལ་ལ་སོགས་པས་ཟ་བར་བྱེད་པས་ན་ཕུང་པོ་རྣམས་ཏེ། གཟུགས་དང་། ཚོར་བ། འདུ་ཤེས། འདུ་བྱེད། རྣམ་པར་ཤེས་པའོ། །“ཆོས་གོས་རྣམས་ནི་བརླག་པར་ཡང་འགྱུར། ཚིག་པར་ཡང་འགྱུར། རྩི་གུ་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་ཟ་བར་བྱེད།” (ཅཱིཝརཱནི ནས྿ནྟིཔི ཌཡྷནྟིཔི ཨུནྡཱུརེཧིཔི ཁཛྫནྟི) ཞེས་པ་འདིར་ “ཁཛྫནྟི” (ཟ་བར་བྱེད།) ཅེས་པའི་སྒྲ་ནི་ལས་ཀྱི་དོན་ཏོ། ། Bada [Pg.84] theriye. Thirabhāvo theriyaṃ, yathā dakkhiyaṃ. Badati. Badarī, badaraṃ. Atridaṃ vuccati – བྱིངས་ “བད” ནི་བརྟན་པ་ལའོ། །བརྟན་པའི་དངོས་པོ་ནི་བརྟན་པ་ཉིད་དེ། ཇི་ལྟར་མཁས་པ་ཉིད་བཞིན་ནོ། །“བདཏི།” “བདརཱི” (རྒྱ་ཤུག་གི་སྡོང་པོ།) “བདརཾ” (རྒྱ་ཤུག་གི་འབྲས་བུ།)། འདིར་འདི་སྐད་བརྗོད་དེ། Kakkandhu badarī kolī, kolaṃ kulavamiccapi; Tenilaṃ badarañcāti, nāmaṃ rukkhassa koliyāti. “ཀཀྐནྡྷུ, བདརཱི, ཀོལཱི, ཀོལཾ, ཀུལཝཾ” ཞེས་པ་དང་། “ཏེནིལཾ, བདརཾ” ཞེས་པ་འདི་དག་ནི་ཀོ་ལི་ཡའི་ཤིང་གི་མིང་རྣམས་སོ། ། Khada dhitihiṃsāsu ca. Theriyāpekkhāya cakāro. Khadati. Khadiro. བྱིངས་ “ཁད” ནི་བརྟན་པ་དང་གནོད་པ་བྱེད་པ་ལའོ། །ཀྱང་ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་བརྟན་པ་ལ་ལྟོས་པའོ། །“ཁདཏི།” “ཁདིརོ” (སེང་ལྡེང་)། Gada viyattiyaṃ vācāyaṃ. Gadati. Āgadanaṃ, tatho āgado etassāti tathāgato. Suṭṭhu gadatīti sugado. བྱིངས་ “གད” ནི་གསལ་བའི་ངག་ལའོ། །“གདཏི།” “ཨཱགདནཾ།” (སྨྲ་བ།) དེ་བཞིན་དུ་སྨྲས་པས་ན་ “ཏཐཱགཏོ” (དེ་བཞིན་གཤེགས་པ།) འོ། །ལེགས་པར་སྨྲ་བས་ན་ “སུགདོ” (ལེགས་པར་སྨྲ་བ།) འོ། ། Rada vilekhane. Radati. Radano, rado, dāṭhārado. Atra radanoti danto. བྱིངས་ “རད” ནི་འབྲི་བ་འམ་རྐོ་བ་ལའོ། །“རདཏི།” “རདནོ, རདོ, དཱཊྷཱརདོ།” འདིར་ “རདནོ” ནི་སོ་འོ། ། Nada abyattasadde. Sīho nadati, paṇadati. Nādo, nadī. Pabbatesu vanādīsu nadatīti nadī. Nada i iti dhātudvayavasena pana ‘‘nadantī gacchatīti nadī’’tipi nibbacanaṃ vadanti. བྱིངས་ “ནད” ནི་མི་གསལ་བའི་སྒྲ་ལའོ། །སེང་གེ་སྒྲོག་གོ། (སཱིཧོ ནདཏི) “པཎདཏི” (རབ་ཏུ་སྒྲོག་གོ།) “ནཱདོ” (སྒྲ།) “ནདཱི” (ཆུ་བོ།)། རི་དང་ནགས་ཚལ་ལ་སོགས་པ་ལས་སྒྲ་སྒྲོག་པས་ན་ཆུ་བོའོ། །ཡང་ན་ “ནད” དང་ “ཨི” ཞེས་པའི་བྱིངས་གཉིས་ཀྱི་དབང་གིས། “སྒྲ་སྒྲོག་ཅིང་འགྲོ་བས་ན་ཆུ་བོའོ། །” (ནདནྟཱི གཙྪཏཱིཏི ནདཱི) ཞེས་པའི་ངེས་ཚིག་ཀྱང་སྨྲའོ། ། Kecettha vadeyyuṃ yā panesā ‘‘nada abyattasadde’ti dhātu tumhehi vuttā, sā kiṃniccamabyattasaddeyeva vattati, udāhu katthaci viyattiyampi vācāyaṃ vattatī’’ti? Niccamabyattasaddeyeva vattatīti. Yajjevaṃ ‘‘sīho nadatī’’tiādīsu tiracchānagatādisaddabhāvena avibhāvitatthatāya nadasaddo abyattasaddo hotu, ‘‘sīho viya ayaṃ puriso nadatī’’tiādīsu pana manussabhāsāpi abyattasaddo siyāti? Tanna viyattāpi samānā manussabhāsā sīho viyāti evaṃ samupekkhāvasena sīhapadatthassāpekkhanato nadasaddena niddisiyati[Pg.85], na purisāpekkhanavasena. Yathā hi valāhakūpamāvasena kathitaṃ, ‘‘kathañca puggalo gajjitā ca vassitā ca hotī’’ti pāḷiyaṃ gajjanaṃ vassanañca puggale alabbhamānampi valāhakassa gajjanavassanasadisatāya bhāsanakaraṇakriyāyūpalabbhanato vattabbameva hoti, evameva nibbhayabhāvena sīhanādasadisiyā vācāya niccharaṇato sīho viya nadatīti avibhāvitatthavantena nadasaddena manussabhāsāpi niddisitabbā hoti. འདིར་ཁ་ཅིག་གིས་སྨྲས་པ། 'ཁྱེད་ཀྱིས་ ཎདཱ་མི་གསལ་བའི་སྒྲ་ལ་ ཞེས་གསུངས་པའི་བྱིངས་དེ་ནི། ཅི་རྟག་ཏུ་མི་གསལ་བའི་སྒྲ་ཉིད་ལ་འཇུག་གམ། འོན་ཏེ་སྐབས་འགར་གསལ་བའི་ངག་ལའང་འཇུག་གམ།' ཞེ་ན། རྟག་ཏུ་མི་གསལ་བའི་སྒྲ་ཉིད་ལ་འཇུག་གོ། གལ་ཏེ་དེ་ལྟ་ན། 'སེང་གེ་སྒྲོག་གོ་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པར་དུད་འགྲོ་ལ་སོགས་པའི་སྒྲའི་དངོས་པོ་ཡིན་པས་དོན་མ་རྟོགས་པའི་ཕྱིར། སྒྲོག་པའི་སྒྲ་དེ་མི་གསལ་བའི་སྒྲ་ཉིད་དུ་འགྱུར་དུ་ཆུག་ཀྱང་། 'སྐྱེས་བུ་འདི་སེང་གེ་བཞིན་དུ་སྒྲོག་གོ་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པར་མིའི་སྐད་ཀྱང་མི་གསལ་བའི་སྒྲར་འགྱུར་རམ་ཞེ་ན། དེ་ནི་དེ་ལྟ་མ་ཡིན་ཏེ། མིའི་སྐད་ནི་གསལ་བ་ཉིད་ཡིན་ཡང་། 'སེང་གེ་བཞིན་ནོ་' ཞེས་དེ་ལྟར་མཚུངས་པར་བལྟ་བའི་དབང་གིས་སེང་གེའི་ཚིག་གི་དོན་ལ་ལྟོས་པའི་ཕྱིར། སྒྲོག་པའི་སྒྲས་མཚོན་པར་བྱེད་པ་ཡིན་གྱི། སྐྱེས་བུ་ལ་ལྟོས་པའི་དབང་གིས་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །འདི་ལྟར་སྤྲིན་གྱི་དཔེ་ཉིད་ཀྱིས་གསུངས་པ་ལྟར། 'གང་ཟག་གང་ཞིག་འབྲུག་སྒྲ་སྒྲོག་པ་དང་ཆར་འབེབས་པ་གཉིས་ཀ་ཡིན་པ་ཇི་ལྟར་བུ་ཞེ་ན།' ཞེས་ལུང་ལས་འབྲུག་སྒྲོག་པ་དང་ཆར་འབེབས་པ་གཉིས་གང་ཟག་ལ་མི་དམིགས་ཀྱང་། སྤྲིན་གྱི་འབྲུག་སྒྲ་དང་ཆར་འབེབས་པ་དང་མཚུངས་པར་སྨྲ་བར་བྱེད་པའི་བྱ་བ་དམིགས་པའི་ཕྱིར། བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །དེ་བཞིན་དུ་འཇིགས་པ་མེད་པའི་སྒོ་ནས་སེང་གེའི་ང་རོ་དང་མཚུངས་པའི་ངག་ཕྱིར་འབྱིན་པའི་ཕྱིར། 'སེང་གེ་བཞིན་དུ་སྒྲོག་གོ་' ཞེས་དོན་མ་གསལ་བ་དང་ལྡན་པའི་སྒྲོག་པའི་སྒྲས་མིའི་སྐད་ལའང་མཚོན་པར་བྱ་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། ། Ettha ca ambaphalūpamādayopi āharitvā dassetabbā. Na hi pakkāmakatādīni puggalesu vijjanti, atha kho ambaphalādīsu eva vijjanti, evaṃ santepi bhagavatā aññenākārena sadisattaṃ vibhāvetuṃ ambaphalūpamādayo vuttā, evameva nadasaddo abyattasaddabhāvena tiracchānagatasaddādīsu eva vattabbopi atthantaravibhāvanatthaṃ ‘‘sīho viya nadatī’’tiādīsu manussabhāsāyampi rūḷhiyā vutto, na sabhāvato. Tathā hi sabhāvato nadasaddenapi vassitasaddādīhipi manussabhāsā niddisitabbā na hotīti. Yadi evaṃ – འདིར་ཨམ་བྲའི་འབྲས་བུའི་དཔེ་ལ་སོགས་པའང་ལུང་དུ་དྲངས་ཏེ་བསྟན་པར་བྱའོ། །འདི་ལྟར་སྨིན་པ་དང་མ་སྨིན་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་གང་ཟག་རྣམས་ལ་མི་གནས་ཀྱི། འོན་ཀྱང་ཨམ་བྲའི་འབྲས་བུ་ལ་སོགས་པ་ཉིད་ལ་གནས་སོ། །དེ་ལྟ་མོད་ཀྱི། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་རྣམ་པ་གཞན་གྱིས་མཚུངས་པ་ཉིད་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། ཨམ་བྲའི་འབྲས་བུའི་དཔེ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་བཞིན་དུ་སྒྲོག་པའི་སྒྲ་ནི་མི་གསལ་བའི་སྒྲའི་དངོས་པོ་ཡིན་པས་དུད་འགྲོའི་སྒྲ་ལ་སོགས་པ་ཉིད་ལ་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཡིན་ཡང་། དོན་གཞན་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། 'སེང་གེ་བཞིན་དུ་སྒྲོག་གོ་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པར་མིའི་སྐད་ལའང་གྲགས་པའི་དབང་གིས་བརྗོད་པ་ཡིན་གྱི། རང་བཞིན་གྱིས་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །འདི་ལྟར་རང་བཞིན་གྱིས་ནི་སྒྲོག་པའི་སྒྲ་དང་། སྐད་འབྱིན་པའི་སྒྲ་ལ་སོགས་པས་མིའི་སྐད་མཚོན་པར་བྱ་བ་མ་ཡིན་ནོ། །གལ་ཏེ་དེ་ལྟ་ན། ‘‘Suvijānaṃ siṅgālānaṃ, sakuṇānañca vassitaṃ; Manussavassitaṃ rāja, dubbijānataraṃ tato’’ti “རྒྱལ་པོ་ཅེ་སྤྱང་བྱ་རྣམས་ཀྱི། །སྐད་ནི་ཤིན་ཏུ་རྟོགས་པར་སླ། །མི་ཡི་སྐད་ནི་དེ་བས་ཀྱང་། །ཤིན་ཏུ་རྟོགས་པར་དཀའ་བ་ཡིན། །” ཞེས་པ་འདིར། Ettha kasmā vassitasaddena manussabhāsā niddisiyatīti? Saccaṃ manussabhāsāpi vassitasaddena niddiṭṭhā dissati, evaṃ santepi sā ‘‘suvijānaṃ siṅgālānaṃ, sakuṇānañca vassita’’nti vassitasaddavasena payogassa vacanato tadanurūpaṃ niddisituṃ arahatīti mantvā vassitasaddasadisī niddiṭṭhā. Na hi ‘‘manusso vassatī’’tiādinā visuṃ payogā dissanti, ‘‘sakuṇo vassati, kūjatī’’tiādinā pana payogā dissanti, tasmā ‘‘saṅgāmaṃ otaritvāna, sīhanādaṃ nadi kuso’’tiādīsu viya yathārahaṃ [Pg.86] attho gahetabbo. Evaṃ nadadhātu sabhāvato abyattasaddeyeva hoti, na viyattiyaṃ vācāyanti daṭṭhabbaṃ. ཅིའི་ཕྱིར་སྐད་འབྱིན་པའི་སྒྲས་མིའི་སྐད་མཚོན་པར་བྱེད་ཅེ་ན། བདེན་ཏེ། མིའི་སྐད་ཀྱང་སྐད་འབྱིན་པའི་སྒྲས་མཚོན་པར་བྱས་པ་མཐོང་མོད་ཀྱི། དེ་ལྟ་ནའང་དེ་ནི་ 'ཅེ་སྤྱང་བྱ་རྣམས་ཀྱི་སྐད་ནི་ཤིན་ཏུ་རྟོགས་པར་སླ་' ཞེས་སྐད་འབྱིན་པའི་སྒྲའི་དབང་གིས་སྦྱོར་བ་གསུངས་པའི་ཕྱིར། དེ་དང་མཐུན་པར་མཚོན་པར་རིགས་སོ་སྙམ་དུ་བསམས་ནས། སྐད་འབྱིན་པའི་སྒྲ་དང་མཚུངས་པར་མཚོན་པ་ཡིན་ནོ། །འདི་ལྟར་ 'མི་སྐད་འབྱིན་ནོ་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལོགས་སུ་སྦྱོར་བ་མི་དམིགས་ཀྱི། 'བྱ་སྐད་འབྱིན་ཏེ་སྐད་སྙན་སྒྲོག་གོ་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྦྱོར་བ་ནི་དམིགས་སོ། །དེའི་ཕྱིར། 'གཡུལ་དུ་ཞུགས་ནས་ཀུ་ཤས་སེང་གེའི་ང་རོ་བསྒྲགས་སོ་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་ཇི་ལྟར་རིགས་པར་དོན་བཟུང་བར་བྱའོ། །དེ་ལྟར་ 'ཎདཱ་' བྱིངས་ནི་རང་བཞིན་གྱིས་མི་གསལ་བའི་སྒྲ་ཉིད་ལ་འཇུག་གི། གསལ་བའི་ངག་ལ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ། ། Adda gatiyaṃ yācane ca. Addati. ‘ཨདྡཱ་’ འགྲོ་བ་དང་སློང་བ་ལའོ། །ཨདྡ་ཏི། Nadda gadda sadde. Naddati. Gaddati. ‘ཎདྡཱ་’ དང་ ‘གདྡཱ་’ སྒྲ་ལའོ། །ཎདྡ་ཏི། གདྡ་ཏི། Tadda hiṃsāyaṃ. Taddati. ‘ཏདྡཱ’ འཚེ་བ་ལའོ། །ཏདྡ་ཏི། Kadda kucchite sadde. Kaddati. Kaddamo. ‘ཀདྡཱ’ སྨད་པའི་སྒྲ་ལའོ། །ཀདྡ་ཏི། ཀདྡ་མོ། Khadda daṃsane. Daṃsanamiha dantasukatakattikā kriyā abhidhīyate. Sabhāvattā dhātuyā sādhanappayogasamavāyī. Khaddati. ‘ཁདྡཱ’ སོ་འདེབས་པ་ལའོ། །འདིར་སོ་འདེབས་པ་ནི་སོས་ལེགས་པར་གཏུབ་པའི་བྱ་བ་ལ་བརྗོད་དོ། །བྱིངས་ཀྱི་རང་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། བྱེད་པ་དང་སྦྱོར་བ་འདུ་བ་དང་ལྡན་ནོ། །ཁདྡ་ཏི། Adi bandhane. Andati. Andu. Andusaddopanettha itthiliṅgo gahetabbo pāḷiyaṃ itthiliṅgappayogadassanato ‘‘seyyathāpi vāseṭṭha ayaṃ aciravatī nadī pūrā udakassa samatittikā kākapeyyā, atha puriso āgaccheyya pāratthiko pāragavesī pāragāmī pāraṃ taritukāmo, so orimatīre daḷhāya anduyā pacchābāhaṃ gāḷhabandhanabandho’’ti. Tatra andūti yaṃ kiñci bandhanaṃ vā. ‘‘Yathā andughare puriso’’ti hi vuttaṃ. Bandhanaviseso vā, ‘‘andubandhanādīni chinditvā palāyiṃsū’’ti hi vuttaṃ. Apica andanaṭṭhena bandhanaṭṭhena andu viyātipi andu, pañca kāmaguṇā. Vuttañhetaṃ bhagavatā ‘‘ime kho vāseṭṭha pañca kāmaguṇā ariyassa vinaye andūtipi bandhanantipi vuccantī’’ti. Niggahītāgamavasenāyaṃ dhātu vuttā. Katthaci pana vigataniggahītāgamopi hoti, taṃ yathā? ‘‘Avijjā bhikkhave pubbaṅgamā akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā anvadeva ahirika’’nti pāḷi. Ettha anuandati anubandhatīti anvadi. Anvadi eva anvadevāti kitaviggaho sandhiviggaho ca [Pg.87] veditabbo. Tathā hi aṭṭhakathāyaṃ ‘‘anvadevāti anubandhamānamevā’’ti vuttaṃ, taṃ avijjamahirikaṃ anubandhamānameva hotīti attho. ‘ཨདི’ འཆིང་བ་ལའོ། །ཨནྡ་ཏི། ཨནྡུ། འདིར་ ‘ཨནྡུ’ ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་མོ་རྟགས་སུ་བཟུང་བར་བྱ་སྟེ། ལུང་ལས་མོ་རྟགས་ཀྱི་སྦྱོར་བ་མཐོང་བའི་ཕྱིར། 'བཱ་སེཊྛ། དཔེར་ན་ཆུ་ཀླུང་ཨ་ཙི་ར་བ་ཏཱི་འདི་ཆུས་གང་ཞིང་། ཁ་ཐུག་པར་གནས་པ་བྱ་རོག་གིས་བཏུང་དུ་རུང་བ་ལ། ཕ་རོལ་ཏུ་འགྲོ་བར་འདོད་པ། ཕ་རོལ་འཚོལ་བ། ཕ་རོལ་ཏུ་འགྲོ་བར་བྱེད་པ། ཕ་རོལ་ཏུ་བརྒལ་བར་འདོད་པའི་སྐྱེས་བུ་ཞིག་འོངས་ཏེ། ཁོ་རང་ཚུ་རོལ་གྱི་འགྲམ་དུ་ཨནྡུའི་འཆིང་བ་དམ་པོས་ལག་པ་རྒྱབ་ཏུ་བཅིངས་པ་བཞིན་ནོ། །' དེའི་ནང་གི་ ‘ཨནྡཱུ’ ནི་འཆིང་བ་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་གོ། འདི་ལྟར་ 'བཙོན་རྭའི་ནང་གི་སྐྱེས་བུ་བཞིན་ནོ་' ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། ཡང་ན་འཆིང་བའི་བྱེ་བྲག་ཅིག་སྟེ། 'ཨནྡུའི་འཆིང་བ་ལ་སོགས་པ་བཅད་དེ་བྲོས་སོ་' ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། གཞན་ཡང་འཆིང་བའི་དོན་གྱིས་ན་ཨནྡུ་དང་མཚུངས་པས་ཨནྡུ་སྟེ། འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་པོ་རྣམས་སོ། །འདི་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ 'བཱ་སེཊྛ། འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་པོ་འདི་དག་ནི། འཕགས་པའི་ཆོས་འདུལ་བ་ལ་ཨནྡུ་ཞེས་ཀྱང་བྱ། འཆིང་བ་ཞེས་ཀྱང་བྱའོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །བྱིངས་འདི་ནི་རྗེས་སུ་ང་རོ་སྦྱར་བའི་དབང་གིས་གསུངས་སོ། །སྐབས་འགར་རྗེས་སུ་ང་རོ་མེད་པའང་ཡོད་དེ། དེ་ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། 'དགེ་སློང་དག། མ་རིག་པ་ནི་མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་པའི་སྔོན་དུ་འགྲོ་བ་ཡིན་ལ། དེའི་རྗེས་སུ་འབྲང་བ་ནི་ངོ་ཚ་མེད་པ་ཉིད་དོ་' ཞེས་པའི་ལུང་ལྟར་རོ། །འདིར་ ‘ཨནུ་-ཨནྡ་ཏི་’ (རྗེས་སུ་འཆིང་བའམ་རྗེས་སུ་འབྲང་བ་) ནི་ ‘ཨནྭ་དི་’ ཞེས་པའོ། །‘ཨནྭ་དི་’ ཉིད་ ‘ཨནྭ་དེ་ཝ་’ ཞེས་པ་སྟེ། ཀྲྀཏ་ཀྱི་རྣམ་དབྱེ་དང་མཚམས་སྦྱོར་གྱི་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་དེ་ལྟར་ཤེས་པར་བྱའོ། །འདི་ལྟར་འགྲེལ་བཤད་ལས། 'ཨནྭ་དེ་ཝ་ནི་རྗེས་སུ་འབྲང་བ་ཉིད་དོ་' ཞེས་གསུངས་པས། དེ་ནི་མ་རིག་པའི་རྗེས་སུ་ངོ་ཚ་མེད་པ་འབྲང་བ་ཉིད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། Idi paramissariye indati. Indanaṃ, indo. ‘ཨིདི’ མཆོག་གི་དབང་ཕྱུག་ལའོ། །ཨིནྡ་ཏི། ཨིནྡ་ནཾ། ཨིནྡོ། Ettha indoti adhipatibhūto yo koci. So hi indati paresu issariyaṃ pāpuṇātīti indoti vuccati. Apica indoti sakko. Sakkassa hi anekāni nāmāni – འདིར་ ‘ཨིནྡོ’ ནི་བདག་པོར་གྱུར་པ་གང་ཡང་རུང་བའོ། །ཁོང་གིས་དབང་བྱེད་པའམ་གཞན་གྱི་སྟེང་དུ་དབང་ཕྱུག་ཐོབ་པས་ན་ ‘ཨིནྡོ’ ཞེས་བྱའོ། །གཞན་ཡང་ ‘ཨིནྡོ’ ནི་བརྒྱ་བྱིན་ནོ། །བརྒྱ་བྱིན་ལ་མིང་དུ་མ་ཡོད་དེ། Sakko purindado indo, vatrabhū pākasāsano; Sahassanetto maghavā, devarājā sujampati. “བརྒྱ་བྱིན་གྲོང་འཇིགས་དབང་པོ་དང་། །སྟོབས་ལྡན་བཅོམ་དང་བདུད་རྩི་ཟས། །མིག་སྟོང་ལྡན་དང་མགྷ་སྐྱེས། །ལྷ་ཡི་རྒྱལ་པོ་སུ་ཇཱའི་བདག །” Sahassakkho dasasata-locano vajirāvudho; Hūtapati mahindo ca, kosiyo devakuñjaro. “མིག་སྟོང་པ་དང་མིག་སྟོང་ལྡན། །རྡོ་རྗེའི་མཚོན་ཅན་སྦྱིན་སྲེག་བདག །དབང་ཆེན་ཀཽ་ཤི་ཀ་ཉིད་དང་། །ལྷ་ཡི་གླང་པོ་ཆེ་ཞེས་བྱ། །” Surādhipo suranātho, vāsavo tidivādhibhū; Jambāri ceva vajira-hattho asurasāsano; Gandharājā devindo, surindo asurābhibhūti. “ལྷ་བདག་ལྷ་ཡི་མགོན་པོ་དང་། །གནས་གཙང་གསུམ་རྩེན་དབང་ཕྱུག་དང་། །ཛམྦྷ་དགྲ་དང་ལག་ན་རྡོར། །ལྷ་མིན་འདུལ་བྱེད་དྲི་ཡི་རྒྱལ། །ལྷ་དབང་ལྷ་ཡི་དབང་པོ་དང་། །ལྷ་མིན་ཟིལ་གནོན་ཞེས་བྱའོ། །” Evaṃ anekāni nāmāni. Ekopi hi attho anekasaddappavattinimittatāya anekanāmo. Tenāha bhagavā – དེ་ལྟར་མིང་དུ་མ་ཡོད་དོ། །དོན་གཅིག་ཉིད་ལའང་སྒྲ་འཇུག་པའི་རྒྱུ་མཚན་དུ་མ་ཡོད་པའི་ཕྱིར། མིང་དུ་མ་ཡོད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་པ། Sakko mahāli devānamindo pubbe manussabhūto samāno magho nāma māṇavo ahosi, tasmā ‘‘maghavā’’ti vuccati. Sakko mahāli devānamindo pubbe manussabhūto samāno pure dānaṃ adāsi, tasmā ‘‘purindado’’ti vuccati. Sakko mahāli devānamindo pubbe manussabhūto samāno sakkaccaṃ dānaṃ adāsi, tasmā ‘‘sakko’’ti vuccati. Sakko mahāli devānamindo pubbe manussabhūto samāno āvāsaṃ adāsi, tasmā ‘‘vāsavo’’ti vuccati. Sakko mahāli devānamindo sahassaṃ atthānaṃ muhuttena [Pg.88] cinteti, tasmā ‘‘sahassakkho’’ti vuccati. Sakkassa mahāli devānamindassa sujā nāma asurakaññā pajāpati, tasmā ‘‘sujampatī’’ti vuccati. Sakko mahāli devānamindo devānaṃ tāvatiṃsānaṃ issariyādhipaccaṃ rajjaṃ kāreti, tasmā ‘‘devānamindo’’ti vuccatīti. “མ་ཧཱ་ལི། ལྷ་རྣམས་ཀྱི་དབང་པོ་བརྒྱ་བྱིན་ནི་སྔོན་མིའི་སྐྱེ་གནས་སུ་གྱུར་པ་ན། མགྷ་ཞེས་བྱ་བའི་བྲམ་ཟེའི་ཁྱེའུ་ཞིག་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་ ‘མགྷ་ཝཱ’ ཞེས་བྱའོ། །མ་ཧཱ་ལི། ལྷ་རྣམས་ཀྱི་དབང་པོ་བརྒྱ་བྱིན་ནི་སྔོན་མིའི་སྐྱེ་གནས་སུ་གྱུར་པ་ན། གྲོང་ཁྱེར་རྣམས་སུ་སྦྱིན་པ་བྱིན་པས། དེའི་ཕྱིར་ ‘པུ་རིནྡ་དོ་’ ཞེས་བྱའོ། །མ་ཧཱ་ལི། ལྷ་རྣམས་ཀྱི་དབང་པོ་བརྒྱ་བྱིན་ནི་སྔོན་མིའི་སྐྱེ་གནས་སུ་གྱུར་པ་ན། གུས་པར་སྦྱིན་པ་བྱིན་པས། དེའི་ཕྱིར་ ‘སཀྐོ་’ ཞེས་བྱའོ། །མ་ཧཱ་ལི། ལྷ་རྣམས་ཀྱི་དབང་པོ་བརྒྱ་བྱིན་ནི་སྔོན་མིའི་སྐྱེ་གནས་སུ་གྱུར་པ་ན། གནས་ཁང་སྦྱིན་པས། དེའི་ཕྱིར་ ‘ཝཱ་ས་ཝོ་’ ཞེས་བྱའོ། །མ་ཧཱ་ལི། ལྷ་རྣམས་ཀྱི་དབང་པོ་བརྒྱ་བྱིན་ནི་སྐད་ཅིག་མ་གཅིག་ལ་དོན་སྟོང་སེམས་པར་བྱེད་པས། དེའི་ཕྱིར་ ‘ས་ཧསྶཀྑོ་’ ཞེས་བྱའོ། །མ་ཧཱ་ལི། ལྷ་རྣམས་ཀྱི་དབང་པོ་བརྒྱ་བྱིན་གྱི་ཆུང་མ་ནི་ལྷ་མིན་གྱི་བུ་མོ་སུ་ཇཱ་ཞེས་བྱ་བ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་ ‘སུ་ཇམྤ་ཏཱི’ ཞེས་བྱའོ། །མ་ཧཱ་ལི། ལྷ་རྣམས་ཀྱི་དབང་པོ་བརྒྱ་བྱིན་ནི་སུམ་ཅུ་རྩ་གསུམ་པའི་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་དབང་ཕྱུག་དང་བདག་པོ་བྱས་ཏེ་རྒྱལ་སྲིད་སྐྱོང་བས། དེའི་ཕྱིར་ ‘ལྷ་རྣམས་ཀྱི་དབང་པོ་’ ཞེས་བྱའོ། །” Evamekassāpi atthassa anekāni saddappavattinimittāni dissanti. དེ་ལྟར་དོན་གཅིག་ཉིད་ལའང་སྒྲ་འཇུག་པའི་རྒྱུ་མཚན་དུ་མ་མཐོང་ངོ་། ། Tathā hi yena pavattinimittena tāvatiṃsādhipatimhi indasaddo pavatto, na tena tattha sakkādisaddā pavattā, atha kho aññena. Tathā yena sammādiṭṭhiyaṃ paññāsaddo pavatto, na tena tattha vijjādisaddā. Yena sampayuttadhammānaṃ pubbaṅgamabhāvena uppannadhammasmiṃ cittasaddo pavatto, na tena tattha viññāṇādisaddā. Na hi vinā kenaci pavattinimittena saddo pavattatīti. Ekopi attho sammutyattho ca paramattho ca anekasaddappavttinimittatāya anekanāmoti daṭṭhabbaṃ. འདི་ལྟར་སུམ་ཅུ་རྩ་གསུམ་པའི་བདག་པོ་ལ་ ‘ཨིནྡ་’ ཞེས་པའི་སྒྲ་འཇུག་པའི་རྒྱུ་མཚན་གང་ཡིན་པ་དེས་ནི། དེ་ལ་ ‘སཀྐ་’ ལ་སོགས་པའི་སྒྲ་རྣམས་མི་འཇུག་གི། འོན་ཀྱང་རྒྱུ་མཚན་གཞན་གྱིས་འཇུག་གོ། དེ་བཞིན་དུ་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ལ་ ‘ཤེས་རབ་’ ཅེས་པའི་སྒྲ་འཇུག་པའི་རྒྱུ་མཚན་གང་ཡིན་པ་དེས་ནི། དེ་ལ་ ‘རིག་པ་’ ལ་སོགས་པའི་སྒྲ་རྣམས་མི་འཇུག་གོ། མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་དངོས་པོས་སྐྱེས་པའི་ཆོས་ལ་ ‘སེམས་’ ཅེས་པའི་སྒྲ་འཇུག་པའི་རྒྱུ་མཚན་གང་ཡིན་པ་དེས་ནི། དེ་ལ་ ‘རྣམ་པར་ཤེས་པ་’ ལ་སོགས་པའི་སྒྲ་རྣམས་མི་འཇུག་གོ། འདི་ལྟར་སྒྲ་འཇུག་པའི་རྒྱུ་མཚན་གང་ཡང་རུང་བ་མེད་པར་སྒྲ་མི་འཇུག་པའི་ཕྱིར། ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་དོན་ཏམ་དོན་དམ་པའི་དོན་གཅིག་ཉིད་ལའང་། སྒྲ་འཇུག་པའི་རྒྱུ་མཚན་དུ་མ་ཡོད་པའི་ཕྱིར། མིང་དུ་མ་ཡོད་དོ་ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ། ། Ettha siyā ‘‘nāmānīti vadatha, kiṃ nāmaṃ nāmā’’ti. Vuccate – īdise ṭhāne atthesu saddappavattinimittaṃ ‘‘nāma’’nti gahitaṃ, yaṃ ‘‘liṅga’’ntipi vuccati. Tathā hi ‘‘nāma’’nti ca ‘‘liṅga’’nti ca saddopi vuccati, ‘‘aññaṃ sobhanaṃ nāmaṃ pariyesissāmi. Liṅgañca nippajjate’’tiādīsu viya. Asabhāvadhammabhūtaṃ nāmapaññattisaṅkhātaṃ atthesu saddappavattinimittampi vuccati ‘‘nāmagottaṃ na jīrati. Sataliṅgo’’tiādīsu viya. Iti nāmasaddenapi liṅgasaddenapi saddappavattinimittassa kathanaṃ daṭṭhabbaṃ. Saddappavattinimittañca nāma lokasaṅketasiddho taṃtaṃvacanatthaniyato sāmaññākāravisesoti gahetabbaṃ. So evaṃbhūtoyeva sāmaññākāraviseso nāma paññattīti pubbācariyā vadanti[Pg.89]. So hi tasmiṃ tasmiṃ atthe saddaṃ nāmeti tassa tassa atthassa nāmasaññaṃ karotīti nāmaṃ, pakārehi ñāpanato paññatti ca. Saviññattivikārassa pana saddassa sammutiparamatthasaccānaṃ pakārehi ñāpanato paññattibhāve vattabbameva natthi. Saddasseva hi ekantena paññattibhāvo icchitabbo ‘‘niruttipaṭisambhidā parittārammaṇā’’ti ca ‘‘niruttipaṭisambhidā paccuppannārammaṇā’’ti ca ‘‘niruttipaṭisambhidā bahiddhārammaṇā’’ti ca pāḷidassanato. Idha pana saddappavattinimittādhikārattā nāmavasena attho pakāsito. Evaṃ anekavidhassa sāmaññākāravisesoti pubbācariyehi gahitassa nāmapaññattisaṅkhātassa saddappavattinimittassa vasena ekopi ñeyyattho anekaliṅgoti gahetabbo. Tenāha āyasmā suhemanto pabhinnapaṭisambhido – འདིར་འདི་སྐད་དུ། ‘ཁྱེད་ཀྱིས་ མིང་རྣམས་ ཞེས་གསུངས་ན། མིང་ཞེས་བྱ་བ་དེ་གང་ཞིག་ཡིན་ནམ་’ ཞེ་ན། བཤད་པར་བྱ་སྟེ། འདི་ལྟ་བུའི་སྐབས་སུ་དོན་རྣམས་ལ་སྒྲ་འཇུག་པའི་རྒྱུ་མཚན་ལ། ‘མིང་’ ཞེས་བཟུང་བ་ཡིན་ཏེ། དེ་ལ་ ‘རྟགས་’ ཞེས་ཀྱང་བྱའོ། །འདི་ལྟར་ ‘མིང་’ དང་ ‘རྟགས་’ ཞེས་པ་ནི་སྒྲ་ལའང་བརྗོད་དེ། ‘ངས་མིང་མཛེས་པ་གཞན་ཞིག་བཙལ་བར་བྱའོ། །རྟགས་ཀྱང་འགྲུབ་པར་འགྱུར་རོ་’ ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ། །རང་བཞིན་གྱི་ཆོས་མ་ཡིན་པའི་དངོས་པོར་གྱུར་པ། མིང་གི་བཏགས་པ་ཞེས་བྱ་བ། དོན་རྣམས་ལ་སྒྲ་འཇུག་པའི་རྒྱུ་མཚན་ལའང་བརྗོད་དེ། ‘མིང་དང་རུས་ནི་འཇིག་པ་མེད། །རྟགས་བརྒྱ་པ་’ ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ། །དེ་ལྟར་མིང་གི་སྒྲ་དང་རྟགས་ཀྱི་སྒྲ་གཉིས་ཀས་ཀྱང་སྒྲ་འཇུག་པའི་རྒྱུ་མཚན་བརྗོད་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །སྒྲ་འཇུག་པའི་རྒྱུ་མཚན་དུ་གྱུར་པའི་མིང་དེ་ནི། འཇིག་རྟེན་གྱི་བརྡས་གྲུབ་པ་དང་། སོ་སོའི་摡ིག་གི་དོན་ལ་ངེས་པའི་སྤྱིའི་རྣམ་པའི་བྱེ་བྲག་ཅིག་ཏུ་བཟུང་བར་བྱའོ། །དེ་ལྟར་གྱུར་པའི་སྤྱིའི་རྣམ་པའི་བྱེ་བྲག་དེ་ཉིད་ལ། སློབ་དཔོན་སྔ་མ་རྣམས་ཀྱིས་ ‘མིང་གི་བཏགས་པ་’ ཞེས་གསུངས་སོ། །འདི་ལྟར་དེས་དོན་དེ་དང་དེ་ལ་སྒྲ་གཞོལ་བར་བྱེད་པའམ། དོན་དེ་དང་དེའི་མིང་གི་འདུ་ཤེས་བྱེད་པས་ན་ ‘མིང་’ ཞེས་བྱ་ལ། རྣམ་པ་དུ་མས་ཤེས་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ ‘བཏགས་པ་’ ཞེས་ཀྱང་བྱའོ། །རིག་བྱེད་ཀྱི་རྣམ་འགྱུར་དང་ལྡན་པའི་སྒྲ་དེ་ནི། ཀུན་རྫོབ་དང་དོན་དམ་པའི་བདེན་པ་རྣམས་རྣམ་པ་དུ་མས་ཤེས་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། བཏགས་པའི་དངོས་པོ་ཡིན་པ་ལ་སྨོས་ཅི་དགོས། སྒྲ་ཉིད་ནི་གཏན་དུ་བཏགས་པའི་དངོས་པོ་ཡིན་པར་འདོད་པར་བྱ་སྟེ། ‘ངེས་པའི་ཚིག་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་ནི་ཆུང་ངུའི་དམིགས་པ་ཅན་ནོ། །’ དང་། ‘ངེས་པའི་ཚིག་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་ནི་ད་ལྟར་བའི་དམིགས་པ་ཅན་ནོ། །’ དང་། ‘ངེས་པའི་ཚིག་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་ནི་ཕྱི་རོལ་གྱི་དམིགས་པ་ཅན་ནོ། །’ ཞེས་པའི་ལུང་གི་ཕྱིར་རོ། །འདིར་ནི་སྒྲ་འཇུག་པའི་རྒྱུ་མཚན་གྱི་སྐབས་ཡིན་པའི་ཕྱིར། མིང་གི་དབང་གིས་དོན་གསལ་བར་བྱས་སོ། །དེ་ལྟར་སློབ་དཔོན་སྔ་མ་རྣམས་ཀྱིས་བཟུང་བའི་སྤྱིའི་རྣམ་པའི་བྱེ་བྲག་དུ་མ་ཅན། མིང་གི་བཏགས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་སྒྲ་འཇུག་པའི་རྒྱུ་མཚན་གྱི་དབང་གིས། ཤེས་བྱའི་དོན་གཅིག་ཉིད་ལའང་རྟགས་དུ་མ་ཡོད་པར་བཟུང་བར་བྱའོ། །དེའི་ཕྱིར་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་བརྙེས་པའི་ཚེ་དང་ལྡན་པ་སུ་ཧེ་མནྟས་གསུངས་པ། ‘‘Sataliṅgassa atthassa, satalakkhaṇadhārino; Ekaṅgadassī dummedho, satadassīva paṇḍito’’ti. “རྟགས་བརྒྱ་ལྡན་པའི་དོན་ཉིལ་ལ། །མཚན་ཉིད་བརྒྱ་ནི་འཛིན་པ་ལས། །བློ་ངན་ཆ་ཤས་གཅིག་ལ་ལྟ། །མཁས་པ་བརྒྱ་ལ་ལྟ་བ་བཞིན། །” ཞེས་སོ། ། Evaṃ sabbābhidhānesupi iminā nayena yathārahaṃ attho vibhāvetabbo nayaññūhi. དེ་ལྟར་མིང་ཐམས་ཅད་ལའང་ཚུལ་འདིས་ཇི་ལྟར་རིགས་པར་དོན་རྣམ་པར་དབྱེ་བར་བྱ་སྟེ། ཚུལ་ཤེས་པ་རྣམས་ཀྱིས་སོ། ། Vidi avayave. Vindati. Yadi abhidhānamatthi, ‘‘vindo’’ti dissati. Yathā kaṇḍati. Kaṇḍo. ‘ཝིདི’ ཆ་ཤས་ལའོ། །ཝིནྡ་ཏི། གལ་ཏེ་མིང་ཡོད་ན། ‘ཝིནྡོ’ ཞེས་མཐོང་སྟེ། དཔེར་ན་ ‘ཀཎྜ་ཏི’ ལས་ ‘ཀཎྜོ’ ཞེས་པ་བཞིན་ནོ། ། Khidi avayaveti candaviduno vadanti. Tesaṃ mate ‘‘khindatī’’ti rūpaṃ. ‘ཁིདི’ ཆ་ཤས་ལ་ཡིན་པར་ཙནྡྲ་ཤེས་པ་རྣམས་སྨྲའོ། །དེ་དག་གི་ལུགས་ལ་ ‘ཁིནྡ་ཏི’ ཞེས་པའི་གཟུགས་སོ། ། Nidi kucchāyaṃ. Kucchāsaddo garahattho. Nindati. Nindā. ‘ཎིདི’ སྨོད་པ་ལའོ། །སྨོད་པའི་སྒྲ་ནི་སྐྱོན་བརྗོད་པའི་དོན་ཏོ། །ཎིནྡ་ཏི། ཎིནྡཱ། Porāṇametaṃ atula, netaṃ ajjatanāmiva; Nindanti tuṇhimāsīnaṃ, nindanti bahubhāṇinaṃ; Mitabhāṇimpi nindanti, natthi loke anindito. “ཨ་ཏུ་ལ། འདི་ནི་སྔོན་གྱི་ཆོས་ཉིད་དེ། །དེང་སང་བྱུང་བ་ཙམ་མ་ཡིན། །ཅང་མི་སྨྲ་བར་འདུག་ལའང་སྨོད། །སྨྲ་བ་མང་པོ་བྱེད་ལའང་སྨོད། །རན་པར་སྨྲ་བར་བྱེད་ལའང་སྨོད། །འཇིག་རྟེན་འདི་ན་མ་སྨད་མེད། །” Avaṇṇo [Pg.90] aguṇo nindā, garahā ayasopi ca; Asiloko akitti ca, asilāghā ca atthuti. མ་བསྔགས་པ་དང་། ཡོན་ཏན་མེད་པ་དང་། སྨད་པ་དང་། སྨད་ར་དང་། མི་སྙན་པ་དང་། གྲགས་པ་མེད་པ་དང་། མ་བསྔགས་པ་དང་། བསྟོད་པ་མེད་པའོ།། Nanda samiddhiyaṃ. Akammikā dhātu. Nandati puttehi puttimā. Nandāya nuna maraṇena. Nandasi sirivāhana. Nandanaṃ vanaṃ. Abhisaddayoge panāyaṃ sakammakopi. Abhinandanti āgataṃ nābhinandanti maraṇaṃ. ནནྡ་ནི་འབྱོར་པ་ལ་འཇུག་གོ། བྱ་བྱེད་ཐ་མི་དད་པའི་བྱ་ཚིག་གི་དབྱིངས་སོ།། “བུ་དང་ལྡན་པ་ནི་བུ་རྣམས་ཀྱིས་དགའ་བར་འགྱུར་རོ།།” “ནནྡཱ་ཤི་བས་ནི་ངེས་པར་རོ།།” “ཁྱོད་ནི་སི་རི་ཝཱ་ཧ་ན་དགའ་བར་འགྱུར་རོ།།” “དགའ་བའི་ཚལ།” འོན་ཀྱང་ཨ་བྷི་ཞེས་པའི་སྒྲ་དང་ཕྲད་ན་བྱ་བྱེད་ཐ་དད་པའང་འགྱུར་རོ།། “ལྷགས་པ་ལ་མངོན་པར་དགའ་ཞིང་། འཆི་བ་ལ་མངོན་པར་མི་དགའོ།།” Sirīva rūpiniṃ disvā, nanditaṃ āsi taṃ kulaṃ; Tena nandāti me nāmaṃ, sundaraṃ pavaraṃ ahu. “གཟུགས་དང་ལྡན་པའི་དཔལ་མོ་བཞིན་དུ་མཐོང་ནས། རིགས་དེ་ནི་དགའ་བར་གྱུར་ཏོ།། དེའི་ཕྱིར་བདག་གི་མིང་ལ་ནནྡཱ་ཞེས་བྱ་སྟེ། མཛེས་ཤིང་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་ཞིག་གོ།” Rammaṃ veḷuvanaṃ yena, na diṭṭhaṃ sugatālayaṃ; Na tena nandanaṃ diṭṭhaṃ, iti maññe mahesayaṃ. “བདེ་བར་གཤེགས་པའི་བཞུགས་གནས་ཉམས་དགའ་བའི་འོད་མའི་ཚལ་གང་གིས་མ་མཐོང་བ། དེས་དགའ་བའི་ཚལ་མ་མཐོང་བར་བདག་གིས་སྙམ་མོ། དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ།” Yena veḷuvanaṃ diṭṭhaṃ, naranandananandanaṃ; Sudiṭṭhaṃ nandanaṃ tena, amarindasunandanaṃ. “མི་རྣམས་དགའ་བར་བྱེད་པའི་འོད་མའི་ཚལ་གང་གིས་མཐོང་བ། དེས་ལྷའི་དབང་པོ་རྣམས་དགའ་བར་བྱེད་པའི་དགའ་བའི་ཚལ་ལེགས་པར་མཐོང་བའོ།།” Cadi hilādane dittiyañca. Hilādanaṃ sukhanaṃ. Ditti sobhā. Candati. Candano, cando. ཙ་དི་ནི་ཚིམ་པ་དང་གསལ་བ་ལའོ།། ཚིམ་པ་ནི་བདེ་བར་བྱེད་པའོ།། གསལ་བ་ནི་མཛེས་པའོ།། ཙནྡ་ཏི། ཙནྡ་ནོ། ཙནྡོ། Ettha ca candanassapi anekāni nāmāni – candanaṃ, gandhasāro, malayajo, suvaṇṇacandanaṃ, haricandanaṃ, rattacandanaṃ, gosītacandanaṃ. Candayati hilādayati sītaguṇasamaṅgitāya sattānaṃ paliḷāhaṃ vūpasamentaṃ sukhaṃ uppādetīti candanaṃ. Candoti somo, sopi candayati hilādayati sītaguṇasampattiyā attano pabhāya sattānaṃ pariḷāhaṃ vūpasamento sukhaṃ uppādetīti candoti vuccati. Atha vā candati dibbati siriyā virocatīti cando. Āgamaṭṭhakathāsu pana ‘‘chandaṃ janetīti cando’’ti vuttaṃ. Tassāpi anekāni nāmāni – འདི་ལ་ཙན་དན་ལའང་མིང་དུ་མ་ཡོད་དེ། ཙན་དན། དྲི་མཆོག མ་ལ་ཡར་སྐྱེས། གསེར་གྱི་ཙན་དན། ཧ་རི་ཙན་དན། ཙན་དན་དམར་པོ། བ་གླང་བསིལ་བའི་ཙན་དན། བསིལ་བའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པས་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་གདུང་བ་ཞི་བར་བྱེད་ཅིང་བདེ་བ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པས་ཚིམ་པར་བྱེད་པས་ན་ཙན་དན་ཞེས་བྱའོ།། ཙནྡོ་ནི་ཟླ་བ་སྟེ། དེའང་རང་གི་འོད་ཟེར་དང་བསིལ་བའི་ཡོན་ཏན་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་གདུང་བ་ཞི་བར་བྱེད་ཅིང་བདེ་བ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པས་ཚིམ་པར་བྱེད་པས་ན་ཟླ་བ་ཞེས་བྱའོ།། ཡང་ན། དཔལ་གྱིས་མཛེས་པར་གསལ་བས་ན་ཟླ་བའོ།། ལུང་གི་འགྲེལ་བཤད་རྣམས་སུ་ནི་ “འདུན་པ་སྐྱེད་པས་ན་ཟླ་བའོ”ཞེས་གསུངས་སོ།། དེལའང་མིང་དུ་མ་ཡོད་དེ། Cando [Pg.91] nakkhattarājā ca, indu somo nisākaro; Candimā mā nisānātho, osadhī so nisāpati. ཟླ་བ་དང་། རྒྱུ་སྐར་རྒྱལ་པོ་དང་། དབང་པོ་དང་། ཟླ་བ་དང་། མཚན་མོ་བྱེད་པ་དང་། ཟླ་བ་དང་། ཟླ་བ་དང་། མཚན་མོའི་མགོན་པོ་དང་། སྨན་དང་། མཚན་མོའི་བདག་པོའོ།། Uḷurājā sasaṅko ca, himaraṃsi sasīpi ca; Dvijarājā sasadharo, tārāpati himaṃsu ca. སྐར་མའི་རྒྱལ་པོ་དང་། རི་བོང་མཚན་མ་དང་། བསིལ་བའི་འོད་ཟེར་དང་། རི་བོང་ཅན་དང་། སྐྱེ་གཉིས་རྒྱལ་པོ་དང་། རི་བོང་འཛིན་པ་དང་། སྐར་མའི་བདག་པོ་དང་། བསིལ་བའི་འོད་ཟེར་རོ།། Kumudabandhavo ceva, migaṅko ca kalānidhi; Sudhaṃ sudhi dhūpi yūpa-rasmi ceva khamākaro; Nakkhatteso ca rajanī-karo subbhaṃsu eva ca. ཀུ་མུད་ཀྱི་གཉེན་དང་། རི་དྭགས་མཚན་མ་དང་། ཆ་ཤས་གཏེར་དང་། བདུད་རྩི་དང་། བདུད་རྩི་ཅན་དང་། དྷཱུ་པི་དང་། ཡཱུ་པ་འོད་ཟེར་དང་། བཟོད་པའི་འབྱུང་གནས་དང་། རྒྱུ་སྐར་བདག་པོ་དང་། མཚན་མོ་བྱེད་པ་དང་། འོད་དཀར་ཅན་ནོ།། Tadi cetāyaṃ. Tandati. Tandī. ཏ་དི་ནི་སྙོམ་ལས་ལའོ།། ཏནྡ་ཏི། ཏནྡཱི། Kadi kaladi avhāne rodane ca. Kandati, pakkandati. Pakkanduṃ, kandanto, kalandako. ཀ་དི་དང་ཀ་ལ་དི་ནི་འབོད་པ་དང་ངུ་བ་ལའོ།། ཀནྡ་ཏི། པཀྐནྡ་ཏི། པཀྐནྡུཾ། ཀནྡནྟོ། ཀ་ལནྡ་ཀོ། Kalidi paridevane. Kalindati. ཀ་ལི་དི་ནི་མྱ་ངན་གྱིས་སྨྲེ་སྔགས་འདོན་པ་ལའོ།། ཀ་ལིནྡ་ཏི། Khoda paṭighāte. Khodati. ཁོ་དཱ་ནི་ཐོགས་པ་དང་གནོད་པ་ལའོ།། ཁོ་ད་ཏི། Khanda gatisosanesu. Khandati. Khando. Khando nāma eko devo, yo ‘‘kumāro sattidharo’’ti ca vuccati. ཁནྡ་ནི་འགྲོ་བ་དང་སྐེམ་པ་ལའོ།། ཁནྡ་ཏི། ཁནྡོ། ཁནྡོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ལྷ་ཞིག་སྟེ། གང་ལ་ “གཞོན་ནུ་མདུང་ཐོགས”ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་དོ།། Khudi āpavane. Khundati. ཁུ་དི་ནི་འཆིང་བ་དང་འགེབས་པ་ལའོ།། ཁུནྡ་ཏི། Sidi sītiye. Sītiyaṃ sītibhāvo. Sindati. Sosindo, sotatto. སི་དི་ནི་བསིལ་བ་ལའོ།། བསིལ་བ་ནི་བསིལ་བའི་དངོས་པོའོ།། སིནྡ་ཏི། སོ་སིནྡོ། སོ་ཏཏྟོ། Vanda abhivādanathutīsu. Vandati, abhivandati. Abhivandanā, vandanaṃ, vandako. ཝནྡ་ནི་ཕྱག་འཚལ་བ་དང་བསྟོད་པ་ལའོ།། ཝནྡ་ཏི། ཨ་བྷི་ཝནྡ་ཏི། མངོན་པར་ཕྱག་འཚལ་བ། ཕྱག་འཚལ་བ། ཕྱག་འཚལ་བ་པོ། Ettha pana vandatīti padassa namassati thometi vāti attho. Tathā hi suttantaṭīkākāro ‘‘vandeti vandāmi thomemi vā’’ti āha. འདིར་ནི་ཝནྡ་ཏི་ཞེས་པའི་ཚིག་གི་དོན་ནི་ཕྱག་འཚལ་བ་འམ་བསྟོད་པའོ།། དེ་ལྟར་ཡང་མདོ་སྡེའི་ཊཱིཀཱ་མཛད་པས་ “ཝནྡེ་ཞེས་པ་ནི་ཕྱག་འཚལ་བའམ་བསྟོད་པའོ”ཞེས་གསུངས་སོ།། Bhadi kallāṇe sokhiye ca. Kallāṇaṃ kalyāṇaṃ, sokhiyaṃ sukhino bhāvo, sukhamiccevattho. Bhandati. Bhandako, bhaddo, bhadro. བྷ་དི་ནི་དགེ་བ་དང་བདེ་བ་ལའོ།། ཀལླཱ་ཎ་ནི་དགེ་བའོ།། སོ་ཁི་ཡ་ནི་བདེ་བ་དང་ལྡན་པའི་དངོས་པོ་སྟེ་བདེ་བ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། བྷནྡ་ཏི། བྷནྡ་ཀོ། བྷདྡོ། བྷདྲོ། Madi [Pg.92] thutimodamadasupanagatīsu. Mandati. Mando. མ་དི་ནི་བསྟོད་པ་དང་། དགའ་བ་དང་། མྱོས་པ་དང་། གཉིད་ལོག་པ་དང་། འགྲོ་བ་ལའོ།། མནྡ་ཏི། མནྡོ། Ettha pana mandoti aññāṇīpi bāladārakopi vuccati. Tattha aññāṇī mandati aññāṇabhāvena appasaṃsitabbampi puggalaṃ thometīti mando. Mandati amoditabbaṭṭhānepi modatīti mando. Mandati dānasīlādipuññakriyāsu pamajjatīti mando. Mandati attano ca paresañca hitāhitaṃ acintento khādanīyabhojanīyādīhi attano kāyaṃ sañjātamedaṃ kurumāno supatīti mando. Mandati ayuttaṃ paresaṃ kriyaṃ diṭṭhānugatiāpajjanena gacchati gaṇhātīti mando. Atha vā mandati punappunaṃ paṭisandhiggahaṇavasena gabbhaṃ gacchatīti mando. Vuttañhi bhagavatā ‘‘punappunaṃ gabbhamupeti mando’’ti. Bāladārako pana mandati yuttāyuttamajānanto uttānaseyyaṃparivattanaseyyaṃ vā supatīti mando. Tathā hi – འདིར་ནི་མནྡོ་ཞེས་པ་ནི་མི་ཤེས་པ་དང་བྱིས་པ་ལའང་བརྗོད་དོ།། དེ་ལ་མི་ཤེས་པ་ནི་མི་ཤེས་པའི་དབང་གིས་བསྔགས་པར་མི་འོས་པའི་གང་ཟག་ལའང་བསྟོད་པས་ན་མནྡོའོ།། དགའ་བར་མི་འོས་པའི་གནས་ལའང་དགའ་བས་ན་མནྡོའོ།། སྦྱིན་པ་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་བྱ་བ་ལ་བག་མེད་པར་བྱེད་པས་ན་མནྡོའོ།། རང་དང་གཞན་གྱི་ཕན་གནོད་ལ་མི་བསམ་པར་བཟའ་བཏུང་ལ་སོགས་པས་རང་གི་ལུས་ཚིལ་དང་ལྡན་པར་བྱས་ཏེ་ཉལ་བས་ན་མནྡོའོ།། གཞན་གྱི་མི་རིགས་པའི་བྱ་བ་ལ་ལྟ་བའི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ནས་འཛིན་པས་ན་མནྡོའོ།། ཡང་ན། ཡང་ནས་ཡང་དུ་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་མངལ་དུ་འཇུག་པས་ན་མནྡོའོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཀྱང་ “སྐྱེ་བོ་རྨོངས་པ་ཡང་ནས་ཡང་དུ་མངལ་དུ་འཇུག”ཅེས་གསུངས་སོ།། བྱིས་པ་ནི་རིགས་པ་དང་མི་རིགས་པ་མི་ཤེས་པར་གན་རྐྱལ་དུ་ཉལ་བ་འམ་ཁ་སྦུབ་ཏུ་ཉལ་བས་ན་མནྡོའོ།། དེ་ལྟར་ཡང་། ‘‘Nonītasukhumālaṃ maṃ, jātapallavakomalaṃ; Mandaṃ uttānasayanaṃ, pisācabhayatajjitā. “མར་གསར་བཞིན་དུ་འཇམ་པ་དང་། ལོ་མ་གསར་སྐྱེས་བཞིན་དུ་མཉེན་པ། གན་རྐྱལ་དུ་ཉལ་བའི་བྱིས་པ་བདག ཤ་ཟའི་འཇིགས་པས་སྐྲག་པར་གྱུར་ཏེ།” Pādamūle mahesissa, sāyesuṃ dīnamānasā; Idaṃ dadāma te nātha, saraṇaṃ hohi nāyakā’’ti “དྲང་སྲོང་ཆེན་པོའི་ཞབས་དྲུང་དུ་ཡིད་སྐྱོ་བས་ཉལ་ནས། མགོན་པོ་ལགས། འདི་ནི་ཁྱེད་ལ་འབུལ་ལོ། སྐྱབས་མཛོད་ཅིག་གཙོ་བོ་ལགས།” ཞེས་གསུངས་སོ།། Vuttaṃ, iti uttānasayanato paṭṭhāya yāva mandadasakaṃ, tāva ‘‘mando’’ti ‘‘dārako’’ti daṭṭhabbo. Appatthavācakopi pana mandasaddo hoti, so pāṭipadikattā idha nādhippeto, atha vā mandati appabhāvena gacchati pavattatīti nipphannapāṭipadikavasenapi gahetabbo. དེ་ལྟར་གན་རྐྱལ་དུ་ཉལ་བ་ནས་བཟུང་སྟེ་བྱིས་པའི་ལོ་བཅུའི་བར་དུ་ “མནྡོ”འམ་ “བྱིས་པ”ཞེས་བལྟ་བར་བྱའོ།། ཡང་མནྡ་ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཉུང་བའི་དོན་ལའང་འཇུག་མོད་ཀྱི། འདིར་ནི་མིང་རྐྱང་གི་དབང་དུ་བྱས་ནས་དེ་ལྟར་མི་འདོད་དོ།། ཡང་ན། སྟོབས་ཆུང་ངུས་འགྲོ་ཞིང་འཇུག་པས་ན་མནྡོ་ཞེས་གྲུབ་པའི་མིང་གི་དབང་དུ་བྱས་ནས་བཟུང་བར་བྱའོ།། Muda hāse. Hasanaṃ hāso tuṭṭhi. Modati, pamodati. Sammodati. Sammodako. Sammodamānā gacchanti muditā. Mudā. མུ་དཱ་ནི་དགོད་པ་དང་དགའ་བ་ལའོ།། དགོད་པ་ནི་དགའ་ཞིང་ཚིམ་པའོ།། མོ་ད་ཏི། པ་མོ་ད་ཏི། སམྨོ་ད་ཏི། སམྨོ་ད་ཀོ། “དགའ་མགུ་ཡི་རངས་བཞིན་དུ་འགྲོའོ།།” མུ་དཱ། Hada [Pg.93] karīsossagge. Karīsossaggo nāma karīsassa ossajjanaṃ vissajjanaṃ. Hadati. Uhadati. Hadano. ཧ་དཱ་ནི་བཤང་བ་འདོར་བ་ལའོ།། བཤང་བ་འདོར་བ་ནི་བཤང་བ་གཏོང་བའོ།། ཧ་ད་ཏི། ཨུ་ཧ་ད་ཏི། ཧ་ད་ནོ།། Ettha ca ‘‘yesaṃ no santhate dārakā uhadantipi ummihantipī’’ti ayaṃ pāḷi nidassanaṃ, tatra uhadantipīti vaccampi karonti. Ummihantipīti passāvampi karonti. Pacchimapadassattho miha secaneti dhātuvasena daṭṭhabbo. Ayaṃ pana curādigaṇepi vattati dvigaṇikattā. Imasmiñhi ṭhāne ‘‘mutteti ohadeti cā’’ti cariyāpiṭakapāḷippadeso nidassanaṃ. Tattha muttetīti passāvaṃ karoti. Ohadetīti karīsaṃ vissajjeti. འདིར་ནི་ “གང་དག་གི་གདན་ལ་བྱིས་པ་རྣམས་ཀྱིས་བཤང་བ་གཏོང་བ་དང་གཅིན་པ་གཏོང་བའོ”ཞེས་པའི་པ་ལིའི་གཞུང་ནི་དཔེར་བརྗོད་དོ།། དེ་ལ་ཨུ་ཧ་དནྟི་ཞེས་པ་ནི་བཤང་བ་གཏོང་བའོ།། ཨུམྨི་ཧནྟི་ཞེས་པ་ནི་གཅིན་པ་གཏོང་བའོ།། ཚིག་ཕྱི་མའི་དོན་ནི་གཏོར་བ་ལ་འཇུག་པའི་མི་ཧ་ཞེས་པའི་དབྱིངས་ཀྱི་དབང་གིས་བལྟ་བར་བྱའོ།། འདི་ནི་ཚན་པ་གཉིས་ལ་འཇུག་པས་ཙུ་རཱ་དིའི་ཚན་པ་ལའང་འཇུག་གོ། གནས་འདིར་ “གཅིན་པ་གཏོང་བ་དང་བཤང་བ་གཏོང་བའོ”ཞེས་སྤྱོད་པའི་སྣོད་ཀྱི་པ་ལིའི་གཞུང་ནི་དཔེར་བརྗོད་དོ།། དེ་ལ་མུཏྟེ་ཏི་ཞེས་པ་ནི་གཅིན་པ་གཏོང་བའོ།། ཨོ་ཧ་དེ་ཏི་ཞེས་པ་ནི་བཤང་བ་གཏོང་བའོ།། Uda mode kīḷāyañca. Udati. Udānaṃ. Udaggo. ཨུ་དཱ་ནི་དགའ་བ་དང་རྩེད་མོ་ལའོ།། ཨུ་ད་ཏི། ཆེད་དུ་བརྗོད་པ། མཐོ་བའམ་མགུ་བའོ།། Tattha udānanti kenaṭṭhena udānaṃ? Udānanaṭṭhena. Kimidaṃ udānanaṃ nāma? Pībhivegasamuṭṭhāpito udāhāro. Yathā hi yaṃ telādi minitabbavatthu mānaṃgahetuṃ na sakkoti, vissanditvā gacchati, taṃ ‘‘avaseko’’ti vuccati. Yañca jalaṃ taḷākaṃ gahetuṃ na sakkoti, ajjhottharitvā gacchati, taṃ ‘‘ogho’’ti vuccati, evameva yaṃ pītivegasamuṭṭhāpitaṃ vitakkavipphāraṃ hadayaṃ sandhāretuṃ na sakkoti, so adhiko hutvā anto asaṇṭhahitvā vacīdvārena nikkhamanto paṭiggāhakanirapekkho udāhāraviseso ‘‘udāna’’nti vuccati. Udaggoti sañjātasomanasso. དེ་ལ་ཆེད་དུ་བརྗོད་པ་ཞེས་པ་ནི་དོན་གང་གིས་ན་ཆེད་དུ་བརྗོད་པ་ཞེས་བྱ་ཞེ་ན། ཆེད་དུ་བརྗོད་པའི་དོན་གྱིས་སོ།། ཆེད་དུ་བརྗོད་པ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ཅི་ཞིག་ཞེ་ན། དགའ་བའི་ཤུགས་ཀྱིས་ཀུན་ནས་བསླངས་པའི་ཚིག་གོ། དཔེར་ན། ཏིལ་མར་ལ་སོགས་པའི་གཞལ་བྱའི་དངོས་པོ་གང་ཞིག་འཇལ་བྱེད་ཀྱིས་བཟུང་མ་ཐུབ་པར་ཕྱིར་ལུད་ནས་འགྲོ་བ་དེ་ལ་ “ལུད་པ”ཞེས་བྱའོ།། ཆུ་གང་ཞིག་རྫིང་བུས་བཟུང་མ་ཐུབ་པར་བརྡོལ་ནས་འགྲོ་བ་དེ་ལ་ “ཆུ་ལུད”ཅེས་བྱའོ།། དེ་བཞིན་དུ་དགའ་བའི་ཤུགས་ཀྱིས་ཀུན་ནས་བསླངས་པའི་རྣམ་པར་རྟོག་པའི་རྒྱས་པ་གང་ཞིག་སྙིང་གིས་བཟུང་མ་ཐུབ་པར། དེ་ཉིད་ལྷག་པར་གྱུར་ཏེ་ནང་དུ་མ་གནས་པར་ངག་གི་སྒོ་ནས་ཕྱིར་འཐོན་ཞིང་ཉན་པ་པོ་ལ་མ་ལྟོས་པའི་ཁྱད་པར་གྱི་ཚིག་དེ་ལ་ “ཆེད་དུ་བརྗོད་པ”ཞེས་བྱའོ།། མཐོ་བ་ཞེས་པ་ནི་ཡིད་བདེ་བ་སྐྱེས་པའོ།། Kuda khuda guda kīḷāyameva. Kodati. Khodati. Godati. ཀུ་དཱ་དང་། ཁུ་དཱ་དང་། གུ་དཱ་རྣམས་ནི་རྩེད་མོ་ཁོ་ན་ལའོ།། ཀོ་ད་ཏི། ཁོ་ད་ཏི། གོ་ད་ཏི། Sūda paggharaṇe. Sūdati. Suttaṃ. Sūdo. Rañño sūdā mahānase. སཱུ་དཱ་ནི་འཛག་པ་དང་འབབ་པ་ལའོ།། སཱུ་ད་ཏི། མདོ། ཕྱག་ཚང་པའམ་མ་ཆེན། “རྒྱལ་པོའི་ཕྱག་ཚང་པ་རྣམས་ནི་ཐབ་ཚང་དུའོ།།” Ettha [Pg.94] ca suttanti sūdati dhenu viya khīraṃ atthe paggharāpetīti suttaṃ, tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ. Sakammikadhātuttā pana ‘‘paggharāpetī’’ti kāritavasena attho kathetuṃ labbhati. Tathā hi ‘‘karotī’’ti padassa ‘‘nipphādetī’’ti attho kathetuṃ labbhati. Sūdoti bhattakāro. Yo ‘‘āḷāriko, odaniko, sūpakāro, rasako’’ti ca vuccati. Sūdati ‘‘evañcevañca kate khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā sugandhaṃ manāpaṃ surasañca bhavissatī’’ti randhanakriyāya sukusalatāya rasaṃ paggharāpeti abhinibbattetīti sūdo. འདིར་ནི་མདོ་ཞེས་པ་ནི་བཞོན་མ་ལས་འོ་མ་བཞིན་དུ་དོན་རྣམས་འཛག་པར་བྱེད་པས་ན་མདོ་སྟེ། སྡེ་སྣོད་གསུམ་གྱི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བཀའ་ལའོ།། བྱ་བྱེད་ཐ་དད་པའི་དབྱིངས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ “འཛག་པར་བྱེད”ཅེས་གཉིས་སུ་འགྱུར་བའི་སྒོ་ནས་དོན་བཤད་དུ་རུང་ངོ།། དེ་ལྟར་ཡང་ “བྱེད”ཅེས་པའི་ཚིག་ལ་ “གྲུབ་པར་བྱེད”ཅེས་པའི་དོན་བཤད་དུ་རུང་བ་བཞིན་ནོ།། སཱུ་དོ་ནི་མ་ཆེན་ཏེ། གང་ལ་ “ཐབ་ཚང་པ། འབྲས་གཡོ་མཁན། ཚོད་མ་གཡོ་མཁན། རོ་འཛིན་པ”ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་དོ།། ཁོང་གིས་ “འདི་དང་འདི་ལྟར་བྱས་ན་བཟའ་བ་འམ་བཏུང་བ་ནི་དྲི་ཞིམ་པ་དང་། ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་། རོ་བཅུད་དང་ལྡན་པར་འགྱུར་རོ”ཞེས་གཡོ་སྐོལ་གྱི་བྱ་བ་ལ་ཤིན་ཏུ་མཁས་པས་རོ་བཅུད་འཛག་པར་བྱེད་ཅིང་མངོན་པར་གྲུབ་པར་བྱེད་པས་ན་མ་ཆེན་ནོ།། Rahada abyattasadde. Rahadati. Rahado. ར་ཧ་དཱ་ནི་སྒྲ་མི་གསལ་བ་ལའོ།། ར་ཧ་ད་ཏི། མཚོའམ་མཚེའུ། Hilādi sukhe ca. Cakāro pubbatthāpekkhako. Hilādati. Hilādanaṃ, hilādo, mettāsahāyakatasattamahāhilādo. ཧི་ལཱ་དི་ནི་བདེ་བ་ལའང་འཇུག་གོ། ཙ་ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་སྔ་མའི་དོན་ལ་ལྟོས་པའོ།། ཧི་ལཱ་ད་ཏི། ཚིམ་པ། དགའ་བ། བྱམས་པ་དང་ལྡན་པའི་སེམས་ཅན་གྱི་དགའ་བ་ཆེན་པོའོ།། Sadda kucchite sadde. Saddati. སདྡཱ་ནི་སྒྲ་ངན་པ་ལའོ།། སདྡ་ཏི། Mida snehe. Sneho nāma vasāsaṅkhāto sneho pītisnehoti duvidho. Idha pana vasāsaṅkhāto sneho adhippeto, medati medo. མི་དཱ་ནི་སྣུམ་པ་དང་བྱམས་པ་ལའོ།། སྣུམ་པ་ལ་ནི་ཞག་གི་སྣུམ་པ་དང་དགའ་བའི་སྣུམ་པ་ཞེས་རྣམ་པ་གཉིས་ཡོད་དོ།། འདིར་ནི་ཞག་གི་སྣུམ་པ་ལ་འདོད་དོ།། མེ་ད་ཏི། ཚིལ། Ettha ca medatīti medasahito bhavati ayaṃ purisoti attho. Medo nāma thūlassa sakalasarīraṃ pharitvā kisassa jaṅghamaṃsādīni nissāya ṭhito patthinnasineho, so vaṇṇena haliddivaṇṇo hoti. Kārite ‘‘medeti medayatī’’ti rūpāni. Tathā hi ‘‘te imaṃ kāyaṃ balaṃ gāhenti nāma brūhenti nāma medenti nāmā’’ti pāḷi dissati. Tattha medentīti sañjātamedaṃ karontīti attho. Imissā pana dhātuyā divādigaṇaṃ pattāya pītisinehatthe ‘‘mejjatī’’ti suddhakatturūpaṃ bhavati. Curādigaṇaṃ pana [Pg.95] pattāya ‘‘medeti medayatī’’ti suddhakatturūpāni bhavantīti daṭṭhabbaṃ. འདིར་ནི་མེ་ད་提ཞེས་པ་ནི་སྐྱེས་བུ་འདི་ཚིལ་དང་ལྡན་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ཚིལ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཤ་རྒྱགས་པའི་ལུས་མཐའ་དག་ལ་ཁྱབ་ཅིང་། ཤ་སྐམ་པོའི་བྱིན་པའི་ཤ་ལ་སོགས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་གནས་པའི་ཞག་སྣུམ་པོ་སྟེ། དེའི་ཁ་དོག་ནི་སྒ་སེར་གྱི་ཁ་དོག་ལྟ་བུའོ།། གཉིས་སུ་འགྱུར་བའི་སྒྲ་ལ་ “མེ་དེ་ཏི”དང་ “མེ་ད་ཡ་ཏི”ཞེས་པའི་གཟུགས་སུ་འགྱུར་རོ།། དེ་ལྟར་ཡང་ “དེ་དག་གིས་ལུས་འདི་སྟོབས་དང་ལྡན་པར་བྱེད། རྒྱས་པར་བྱེད། ཚིལ་དང་ལྡན་པར་བྱེད”ཅེས་པའི་པ་ལིའི་གཞུང་སྣང་ངོ།། དེ་ལ་མེ་དེནྟི་ཞེས་པ་ནི་ཚིལ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་དོན་ཏོ།། དབྱིངས་འདི་ཉིད་དི་ཝཱ་དིའི་ཚན་པ་ལ་ཞུགས་ཚེ་དགའ་བའི་སྣུམ་པའི་དོན་ལ་ “མེཛྫ་ཏི”ཞེས་པའི་བྱ་ཚིག་གི་གཟུགས་སུ་འགྱུར་རོ།། ཙུ་རཱ་དིའི་ཚན་པ་ལ་ཞུགས་ཚེ་ “མེ་དེ་ཏི”དང་ “མེ་ད་ཡ་ཏི”ཞེས་པའི་བྱ་ཚིག་གི་གཟུགས་སུ་འགྱུར་བར་བལྟ་བར་བྱའོ།། Sida mocane. Sidati. Sedo. སི་དཱ་ནི་གཏོང་བ་དང་རྔུལ་འདོན་པ་ལའོ།། སི་ད་ཏི། རྔུལ་ཆུ། Sanda pasavane. Pasavanaṃ sandanaṃ avicchedappavatti. Sandati udakaṃ. Mahanto puññābhisando. སནྡཱ་ནི་འབབ་པ་དང་སྐྱེད་པ་ལའོ།། འབབ་པ་ནི་རྒྱུན་མི་ཆད་པར་འཇུག་པའོ།། ཆུ་འབབ་པོ། བསོད་ནམས་ཀྱི་རྒྱུན་ཆེན་པོའོ།། Ettha ca puññābhisandoti puññappavāho, puññanadītipi vattuṃ yujjati. འདིར་ནི་བསོད་ནམས་ཀྱི་རྒྱུན་ཞེས་པ་ནི་བསོད་ནམས་ཀྱི་རྒྱུན་འབབ་པ་སྟེ། བསོད་ནམས་ཀྱི་གཙང་པོ་ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་དུ་རུང་ངོ།། Madda maddane. Maddabhi, pamaddati. Mārasenappamaddano. Kaṇṭakaṃ maddati. མདྡཱ་ནི་འཇོམས་པ་དང་རྫི་བ་ལའོ།། མདྡ་ཏི། པ་མདྡ་ཏི། བདུད་ཀྱི་སྡེ་འཇོམས་པ། ཚེར་མ་རྫི་བའོ།། Kadi velambe. Vilambabhāvo velambo. Kandati. ཀ་དི་ནི་ཐོགས་པ་དང་འཕྱང་བ་ལའོ།། འཕྱང་བའི་དངོས་པོ་ནི་འཕྱང་བའོ།། ཀནྡ་ཏི། Kada avhāne rodane ca. Kadati. ཀ་དཱ་ནི་འབོད་པ་དང་ངུ་བ་ལའོ།། ཀ་ད་ཏི། Khadi ujjhane. Chandati. ཁ་དི་ནི་སྤོང་བ་ལའོ།། ཚནྡ་ཏི། Sada sādane. Sadati. Assādo. ས་དཱ་ནི་མྱོང་བ་དང་རོ་མྱོང་བ་ལའོ།། ས་ད་ཏི། རོ་མྱོང་བའོ།། Sīda visaraṇagatyāvasānesu. Visaraṇaṃ vippharaṇaṃ. Gatyāvasānaṃ gamanassa avasānaṃ osānaṃ abhāvakaraṇaṃ, nisīdananti attho. Sīdati, lābūni sīdanti. Saṃsīdati, osīdati, pasīdati, vippasīdati. Pasādo. Pasanno. Vippasanno. Pasādako. Pasādito. Pāsādo. Osīdāpako. Kusīto. Āsīno. Nisinno. Nisinnako. Sannisīvesu pakkhisu. Nisīdanaṃ, nisinnaṃ. Nisajjā. Gonisādo, upanisā. Sīdeti. Sīdayati. Sīdāpeti. Sīdāpayati. Pasādeti. Nisīdituṃ. Nisīdāpetuṃ, nisādetuṃ, nisīdāpeti, nisīdāpetvā. Ucchaṅge maṃ nisādetvā, pitā atthānusāsati. Nisīditvātipi pāṭho. Nisīditvā. Nisīditvāna. Nisīdituna[Pg.96]. Nisīdiya. Nisīdiyāna. Saṃsīditvā. Avasīditvā. Osīditvā. སཱི་དཱ་ནི་ཁྱབ་པ་དང་། འགྲོ་བ་དང་། མཐར་ཐུག་པ་ལའོ།། ཁྱབ་པ་ནི་རྒྱས་པའོ།། འགྲོ་བའི་མཐར་ཐུག་པ་ནི་འགྲོ་བའི་མཐའ་སྟེ་མེད་པར་བྱེད་པ་སྟེ་འདུག་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། སཱི་ད་ཏི། “ཀུ་བ་རྣམས་ནི་བྱིང་བར་འགྱུར་རོ།།” སཾ་སཱི་ད་ཏི། ཨོ་སཱི་ད་ཏི། པ་སཱི་ད་ཏི། ཝི་པ་སཱི་ད་ཏི། དད་པའམ་དང་བ། དད་པའམ་དང་བ། རྣམ་པར་དང་བ། དང་བར་བྱེད་པ་པོ། དང་བར་བྱས་པ། ཁང་བཟང་། བྱིང་བར་བྱེད་པ་པོ། ལེ་ལོ་ཅན། འདུག་པ། འདུག་པ། འདུག་པ། “བྱ་རྣམས་བབས་ནས་འདུག་པ་ལའོ།།” འདུག་པའམ་གདན། འདུག་པ། འདུག་པ། བ་ལང་འདུག་པ། རྒྱུ་མཚན། སཱི་དེ་ཏི། སཱི་ད་ཡ་ཏི། སཱི་དཱ་པེ་ཏི། སཱི་དཱ་པ་ཡ་ཏི། པ་སཱ་དེ་ཏི། འདུག་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར། འདུག་ཏུ་གཞུག་པའི་ཕྱིར། འདུག་ཏུ་གཞུག་པའི་ཕྱིར། འདུག་ཏུ་འཇུག་གོ། འདུག་ཏུ་བཅུག་ནས། “བདག་ཉིད་པང་དུ་འདུག་ཏུ་བཅུག་ནས། ཕས་དོན་སྟོན་པར་བྱེད་དོ།།” ནི་སཱི་དི་ཏྭཱ་ཞེས་པའི་ཀློག་ཚུལ་ཡང་ཡོད་ོ།། འདུག་ནས། འདུག་ནས། འདུག་ནས། འདུག་ནས། འདུག་ནས། བྱིང་ནས། བྱིང་ནས། བྱིང་ནས། Tattha kusītoti vīriyenādhigantabbassa atthassa alābhato kucchitenākārena sīdatīti kusīto. Atha vā sayampi kucchitenākārena sīdati aññepi sīdāpeti taṃ nissāya aññesaṃ sīdanassa sambhavatoti kusīto. Tathā hi vuttaṃ – དེ་ལ་ལེ་ལོ་ཅན་ (kusīto) ཞེས་པ་ནི། བརྩོན་འགྲུས་ཀྱིས་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་དོན་མ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར། སྨད་པའི་ཚུལ་གྱིས་བྱིང་བར་བྱེད་པས་ན་ལེ་ལོ་ཅན་ནོ། །ཡང་ན། རང་ཉིད་ཀྱང་སྨད་པའི་ཚུལ་གྱིས་བྱིང་བར་བྱེད། གཞན་དག་ཀྱང་བྱིང་བར་བྱེད་དེ། ཁོ་ལ་བརྟེན་ནས་གཞན་དག་བྱིང་བར་འགྱུར་བའི་སྲིད་པ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་ལེ་ལོ་ཅན་ནོ། །དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་འདི་སྐད་བཤད་དེ། ‘‘Parittaṃ kaṭṭhamārūyha, yathā sīde mahaṇṇave; Evaṃ kusītamāgamma, sādhajīvīpi sīdatī’’ti; “ཇི་ལྟར་ཤིང་ལེབ་ཆུང་ངུ་ལ་བཞོན་ནས། །རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོར་བྱིང་བར་འགྱུར་བ་ལྟར། །དེ་བཞིན་ལེ་ལོ་ཅན་ལ་བརྟེན་བྱས་ནས། །འཚོ་བ་བཟང་པོ་ཅན་ཡང་བྱིང་བར་འགྱུར།” ཞེས་སོ། ། Kusītoti cettha dassa tattaṃ ‘‘sugato’’ti ettha viya ‘‘satasmīti hotī’’ti ettha viya ca. Tathā hi sīdatīti sataṃ, aniccassetaṃ adhivacanaṃ. Iminā ucchedadiṭṭhi vuttā. Sataiti cettha avibhattiko niddeso. Sannisīvesūti parissamavinodanatthaṃ sabbaso nisīdantesu, vissamamānesūti attho, dakārassa vakāraṃ katvā niddeso. Nisīdananti nisīdanakriyā. Mañcapīṭhādikaṃ vā āsanaṃ. Tañhi nisīdanti etthāti nisīdananti vuccati. Nisinnanti nisīdanakriyā eva. Ettha pana ‘‘gate ṭhite nisinne sutte jāgarite bhāsite tuṇhībhāve sampajānakārī hoti. Mātugāmena saddhiṃ raho maññe tayā nisinnanti kukkuccaṃ upadahatītiādīsu cassa payogo veditabbo. Ettha hi gamanaṃ gabhaṃ, ṭhānaṃ ṭhitaṃ, nisīdanaṃ nisannaṃ, supanaṃ suttaṃ, jāgaraṇaṃ jāgaritaṃ, bhāsanaṃ bhāsitanti vuccati. Nisajjāti nisīdanā. Gonisādoti gonisajjanā. Upanisāti upanisīdati phalaṃ etthāti upanisā, kāraṇaṃ. Nisādetunti nisīdāpetuṃ. Nisādetvāti nisīdāpetvā. འདིར་ “kusīto” ཞེས་པའི་ “d” ཡིག་ “t” རུ་འགྱུར་བ་ནི། “sugato” ཞེས་པ་དང་ “satasmīti hotī” ཞེས་པ་ལྟར་རོ། །དེ་བཞིན་དུ་ “sīdatī” (བྱིང་བར་བྱེད་པ) ནི་ “sataṃ” སྟེ། འདི་ནི་མི་རྟག་པའི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། །འདིས་ནི་ཆད་པར་ལྟ་བ་བཤད་དོ། །འདིར་ “sata” ཞེས་པ་ནི་རྣམ་དབྱེ་མེད་པའི་བསྟན་པའོ། ། “sannisīvesu” ཞེས་པ་ནི། ངལ་གསོ་བའི་ཕྱིར་ཐམས་ཅད་དུ་འཁོད་པའམ་ངལ་གསོ་བའི་དོན་ཏེ། “d” ཡིག་ “v” ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་ནས་བསྟན་པའོ། ། “nisīdanam” ཞེས་པ་ནི་འདུག་པའི་བྱ་བའོ། །ཡང་ན་ཁྲི་དང་སྟེགས་བུ་ལ་སོགས་པའི་གདན་ཏེ། དེ་ལ་འདུག་པར་བྱེད་པས་ན་ “nisīdanam” (འདུག་གནས) ཞེས་བྱའོ། ། “nisinnam” ཞེས་པ་ནི་འདུག་པའི་བྱ་བ་ཉིད་དོ། །འདིར་ནི་ “འགྲོ་བ་དང་། གནས་པ་དང་། འདུག་པ་དང་། ཉལ་བ་དང་། སད་པ་དང་། སྨྲ་བ་དང་། མི་སྨྲ་བར་འདུག་པ་ན་ཤེས་བཞིན་དུ་བྱེད་པ་ཡིན།” ཞེས་པ་དང་། “བུད་མེད་དང་ལྷན་ཅིག་དབེན་པར་ཁྱོད་ཀྱིས་འདུག་གོ་སྙམ་དུ་འགྱོད་པ་སྐྱེད་དོ།” ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་འདིའི་སྦྱོར་བ་ཤེས་པར་བྱའོ། །འདིར་ནི་འགྲོ་བ་ལ་ “gabhaṃ” དང་། གནས་པ་ལ་ “ṭhitaṃ” དང་། འདུག་པ་ལ་ “nisannaṃ” དང་། ཉལ་བ་ལ་ “suttaṃ” དང་། སད་པ་ལ་ “jāgaritaṃ” དང་། སྨྲ་བ་ལ་ “bhāsitaṃ” ཞེས་བརྗོད་དོ། ། “nisajjā” ནི་འདུག་པའོ། ། “gonisādo” ནི་བ་ལང་ཉལ་བའོ། ། “upanisā” ནི་འདིར་འབྲས་བུ་ཉེ་བར་འདུག་པས་ན་ “upanisā” སྟེ་རྒྱུའོ། ། “nisādetuṃ” ནི་འདུག་ཏུ་གཞུག་པའི་ཕྱིར། “nisādetvā” ནི་འདུག་ཏུ་བཅུག་ནས་སོ། ། Bhāve [Pg.97] napuṃsako ñeyyo, nisinnanti ravo pana; Vāccaliṅgo tiliṅgo so, gatādīsupyayaṃ nayo. “དངོས་པོའི་དོན་དུ་མ་ནིང་ཤེས། །'nisinna' ཞེས་པའི་སྒྲ་ཉིད་ནི། །ཁྱད་ཆོས་བརྗོད་པས་རྟགས་གསུམ་པོ། །འགྲོ་སོགས་ལ་ཡང་ཚུལ་འདི་བཞིན།” Cada yācane. Yācanaṃ ajjhesanaṃ. Cadati. “cada” ནི་གསོལ་བ་འདེབས་པ་ལའོ། །གསོལ་བ་འདེབས་པ་ནི་གསོལ་བ་འདེབས་པའམ་བསྐུལ་བའོ། ། “cadati” འོ། ། Mida meda medhāhiṃsāsu. Midati. Medati. “mida” དང་ “meda” ནི་བློ་གྲོས་དང་རྣམ་པར་འཚེ་བ་ལའོ། ། “midati” དང་ “medati” འོ། ། Nida neda kucchāsannikarisesu. Kucchā garahā. Sannikarisaṃ vohāraviseso. Nidati. Nedati. “nida” དང་ “neda” ནི་སྨད་པ་དང་ཉེ་བར་འགུགས་པ་ལའོ། །སྨད་པ་ནི་སྨོད་པའོ། །ཉེ་བར་འགུགས་པ་ནི་ཐ་སྙད་ཀྱི་བྱེ་བྲག་གོ། ། “nidati” དང་ “nedati” འོ། ། Bundi nisāne. Nisānaṃ tejanaṃ tikkhatā. Bundati. Bondi. “bundi” ནི་རྣོ་བར་བྱེད་པ་ལའོ། །རྣོ་བར་བྱེད་པ་ནི་རྣོ་འདོན་པ་དང་རྣོ་བའི་ཉིད་དོ། ། “bundati” དང་ “bondi” འོ། ། Ettha ca bondīti sarīraṃ. Tañhi bundāni tikkhāni pisuṇapharusavācādīni vā paññāvīriyādīni vā ettha santīti bondīti vuccati, saññogaparattepi ukārassokārādeso, pāpakalyāṇajanavasenesa attho daṭṭhabbo. Bondisaddassa sarīravācakatā pana – འདིར་ “bondi” ཞེས་པ་ནི་ལུས་སོ། །དེ་ལ་རྣོ་བའི་ “bunda” སྟེ། ཕྲ་མ་དང་ཚིག་རྩུབ་ལ་སོགས་པའམ། ཡང་ན་ཤེས་རབ་དང་བརྩོན་འགྲུས་ལ་སོགས་པ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་ “bondi” ཞེས་བྱའོ། །འདུས་པའི་ཡི་གེ་རྗེས་སུ་ཡོད་ཀྱང་ “u” ཡིག་ “o” ཡིག་ཏུ་འགྱུར་ཏེ། འདིའི་དོན་ནི་སྐྱེ་བོ་ངན་པ་དང་བཟང་པོའི་དབང་གིས་ཤེས་པར་བྱའོ། ། “bondi” ཞེས་པའི་སྒྲ་ལུས་ཀྱི་དོན་ལ་འཇུག་པ་ནི། ‘‘Nāhaṃ puna na ca puna, na cāpi apunappunaṃ; Hatthibondiṃ pavekkhāmi, tathā hi bhayatajjito’’tiādīsu “བདག་ནི་སླར་ཡང་ཡང་དང་ཡང་། །ཡང་ནས་ཡང་དུ་མི་འཇུག་སྟེ། །གླང་པོའི་ལུས་ལ་འཇུག་མི་བྱེད། །དེ་ལྟར་འཇིགས་པས་སྐྲག་པའི་ཕྱིར།” ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་ Daṭṭhabbā. Imānissa nāmāni – བལྟ་བར་བྱའོ། །འདིའི་མིང་རྣམས་ནི། Kāyo dehaṃ sarīrañca, vapu bimbañca viggahaṃ; Bondi gattaṃ tanu ceva, attabhāvo tathūpadhi; Samussayoti cetāni, dehanāmāni honti hi. “kāyo” དང་ “dehaṃ” དང་ “sarīraṃ” དང་། ། “vapu” དང་ “bimbaṃ” དང་ “viggahaṃ” དང་། ། “bondi” དང་ “gattaṃ” དང་ “tanu” ཉིད་དང་། ། “attabhāvo” དང་དེ་བཞིན་ “upadhi” དང་། ། “samussayo” ཞེས་བྱ་བ་འདི་རྣམས་ནི། །ལུས་ཀྱི་མིང་དག་ཡིན་པར་འགྱུར་རོ། ། Vada viyattiyaṃ vācāyaṃ. Vadati, vajjati. Vadeti, ovadati, ovadeti, paṭivadati. Abhivadati, anuvadati, upavadati, apavadati. Nivadati. Aññānipi yojetabbāni. Tattha ‘‘vajjantu bhonto amma’’nti pāḷidassanato vajjatīti padaṃ vuttaṃ. Keci pana garū ‘‘vajjetī’’ti rūpaṃ icchanti, taṃ upaparikkhitvā yuttañce gahetabbaṃ, ‘‘upāsako bhikkhuṃ vadeti. Tena yogena janakāyaṃ, ovadeti mahāmunī’’ti ca dassanato vadeti ovadetīti ca vuttaṃ. Sabbānetāni suddhakattupadāni. “vada” ནི་གསལ་བར་སྨྲ་བ་ལའོ། ། “vadati” དང་ “vajjati” འོ། ། “vadeti” དང་ “ovadati” དང་ “ovadeti” དང་ “paṭivadati” འོ། ། “abhivadati” དང་ “anuvadati” དང་ “upavadati” དང་ “apavadati” འོ། ། “nivadati” འོ། །གཞན་དག་ཀྱང་སྦྱར་བར་བྱའོ། །དེ་ལ་ “vajjantu bhonto amma” ཞེས་པའི་ལུང་ལས་ “vajjatī” ཞེས་པའི་ཚིག་བཤད་དོ། །འོན་ཀྱང་བླ་མ་ཁ་ཅིག་ནི་ “vajjeti” ཞེས་པའི་གཟུགས་སུ་འདོད་དེ། དེ་ལ་བརྟག་དཔྱད་བྱས་ནས་རིགས་ན་གཟུང་བར་བྱའོ། ། “དགེ་བསྙེན་གྱིས་དགེ་སློང་ལ་སྨྲའོ།” ཞེས་པ་དང་། “སྦྱོར་བ་དེས་སྐྱེ་བོའི་ཚོགས་ལ། །ཐུབ་པ་ཆེན་པོས་གདམས་པར་མཛད།” ཅེས་པའི་ལུང་ལས་ “vadeti” དང་ “ovadeti” ཞེས་བཤད་དོ། །འདི་དག་ཐམས་ཅད་ནི་བྱེད་པ་པོ་རྐྱང་པའི་ཚིག་ (śuddha-kartṛ-pada) དག་གོ། ། Ovādeti[Pg.98], vādayati, vādāpeti, vādāpayati. Vajjento, vajjayanto, imāni hetukattupadāni. “ovādeti” དང་ “vādayati” དང་ “vādāpeti” དང་ “vādāpayati” དང་། “vajjento” དང་ “vajjayanto” རྣམས་ནི་རྒྱུའི་བྱེད་པ་པོའི་ཚིག་ (hetu-kartṛ-pada) དག་གོ། ། Kamme ‘‘vadiyati, ovadiyati, vajjiyati. Vadiyamāno, vajjamāno, ovadiyamāno, ovajjamāno na karoti sāsanaṃ’’ iccādīni bhavanti. ‘‘Vādo, ovādo, paṭivādo, pavādo, abhivādanaṃ, anuvādo, upavādo, apavādo, vivādo, nivādanaṃ, vajjaṃ, vadanaṃ’’ iccevamādīni nāmikapadāni yojetabbāni. ལས་ཀྱི་ཚིག་ (kamme) ལ། “vadiyati” དང་ “ovadiyati” དང་ “vajjiyati” འོ། ། “vadiyamāno” དང་ “vajjamāno” དང་ “ovadiyamāno” དང་ “ovajjamāno na karoti sāsanaṃ” (བསྒོ་བ་བཞིན་མི་བྱེད་པ) ལ་སོགས་པ་རྣམས་འབྱུང་ངོ། ། “vādo” (སྨྲ་བ) དང་ “ovādo” (གདམས་ངག) དང་ “paṭivādo” (ཕྱིར་སྨྲ་བ) དང་ “pavādo” (རབ་ཏུ་སྨྲ་བ) དང་ “abhivādanaṃ” (མངོན་པར་ཕྱག་འཚལ་བ) དང་ “anuvādo” (རྗེས་སུ་སྨྲ་བའམ་སྐྱོན་བརྗོད་པ) དང་ “upavādo” (ཉེ་བར་སྨྲ་བའམ་སྐྱོན་བརྗོད་པ) དང་ “apavādo” (སྐུར་བ་འདེབས་པ) དང་ “vivādo” (རྩོད་པ) དང་ “nivādanaṃ” (བཟློག་པར་སྨྲ་བ) དང་ “vajjaṃ” (བརྗོད་བྱའམ་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ) དང་ “vadanaṃ” (བཞིན་ནམ་སྨྲ་བ) ལ་སོགས་པའི་མིང་གི་ཚིག་རྣམས་སྦྱར་བར་བྱའོ། ། ‘‘Vadituṃ, vaditvā, vivaditvā’’ iccevamādīni ca tumantādīni padāni. “vadituṃ” དང་ “vaditvā” དང་ “vivaditvā” ལ་སོགས་པ་ནི་ “tum” ལ་སོགས་པའི་མཐའ་ཅན་གྱི་ཚིག་རྣམས་སོ། ། Tattha vādoti kathā. Vaditabbaṃ vattabbanti vajjaṃ, kiṃ taṃ? Vacanaṃ. Etena saccavajjena, samaṅginī sāmikena homīti ettha hi vacanaṃ ‘‘vajja’’nti vuccati. Vadanti etenāti vadanaṃ, mukhaṃ. Mukhassa hi imāni nāmāni – དེ་ལ་ “vādo” ནི་གཏམ་མོ། །བརྗོད་པར་བྱ་བ་ནི་ “vajjaṃ” སྟེ། དེ་ཅི་ཞེ་ན། ཚིག་གོ། ། “བདེན་པའི་ཚིག་འདིས་བདག་ནི་ཁྱོ་དང་ལྷན་ཅིག་པར་གྱུར་ཅིག” ཅེས་པའི་སྐབས་འདིར་ཚིག་ལ་ “vajja” ཞེས་བརྗོད་དོ། །འདིས་སྨྲ་བར་བྱེད་པས་ན་ “vadanaṃ” སྟེ་གདོང་ངམ་ཁའོ། །ཁ་ཡི་མིང་རྣམས་ནི་འདི་དག་སྟེ། Vadanaṃ lapanaṃ tuṇḍaṃ, mukha massañca ānanaṃ; Sūkarādimukhaṃ tuṇḍa-miti ñeyyaṃ visesato. “vadanaṃ” དང་ “lapanaṃ” དང་ “tuṇḍaṃ” དང་། ། “mukhaṃ” དང་ “assaṃ” དང་ “ānanaṃ” ཉིད་དོ། །ཕག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཁ་ནི། །བྱེ་བྲག་ཏུ་ “tuṇḍaṃ” ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ། ། Tatra vadatīti pitā puttaṃ vadati. Apica vadatīti bherī vadati, nādaṃ muñcatīti attho. Esa nayo vajjatīti etthāpi. དེ་ལ་ “vadati” ཞེས་པ་ནི། ཕས་བུ་ལ་སྨྲའོ། །ཡང་ན། “vadati” ཞེས་པ་ནི་རྔ་སྒྲ་འབྱིན་པ་སྟེ། སྒྲ་འབྱིན་པའི་དོན་ཏོ། །ཚུལ་འདི་ནི་ “vajjatī” ཞེས་པ་ལའང་ཤེས་པར་བྱའོ། ། Tatrāyaṃ padamālā, vadati, vadanti. Vadasi, vadatha. Vadāmi, vadāma. Vadate, vadante. Vadase, vadavhe. Vade, vadamhe. དེ་ལ་ཚིག་གི་ཕྲེང་བ་ (padamālā) ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། “vadati” དང་ “cmdanti” འོ། ། “vadasi” དང་ “vadatha” འོ། ། “vadāmi” དང་ “vadāma” འོ། ། “vadate” དང་ “vadante” འོ། ། “vadase” དང་ “vadavhe” འོ། ། “vade” དང་ “vadamhe” འོ། ། Vadatu, vadantu. Vadāhi, vada, vadatha. Vadāmi, vadāma. Vadataṃ, vadantaṃ. Vadassu, vadavho. Vade, vadāmase. “vadatu” དང་ “vadantu” འོ། ། “vadāhi” དང་ “vada” དང་ “vadatha” འོ། ། “vadāmi” དང་ “vadāma” འོ། ། “vadataṃ” དང་ “vadantaṃ” འོ། ། “vadassu” དང་ “vadavho” འོ། ། “vade” དང་ “vadāmase” འོ། ། Vajjati, vajjanti. Vajjasi, vajjatha. Vajjāmi, vajjāma. Vajjate, vajjante. Vajjase, vajjavhe. Vajje, vajjamhe. “vajjati” དང་ “vajjanti” འོ། ། “vajjasi” དང་ “vajjatha” འོ། ། “vajjāmi” དང་ “vajjāma” འོ། ། “vajjate” དང་ “vajjante” འོ། ། “vajjase” དང་ “vajjavhe” འོ། ། “vajje” དང་ “vajjamhe” འོ། ། Vajjatu[Pg.99], vajjantu. Vajjāhi, vajja, vajjatha. Vajjāmi, vajjāma. Vajjataṃ, vajjantaṃ. Vajjassu, vajjavho. Vajje, vajjāmhase. Imā dve padamālā vadadhātussa vajjādesavasena vuttāti daṭṭhabbaṃ. Atrāyaṃ sukhumatthavinicchayo, ‘‘mānussakā ca dibbā ca, tūriyā vajjanti tāvade’’ti pāḷi. Ettha vajjantīti idaṃ suddhakattupadaṃ taddīpakattā. Kiṃ viya? “vajjatu” དང་ “vajjantu” འོ། ། “vajjāhi” དང་ “vajja” དང་ “vajjatha” འོ། ། “vajjāmi” དང་ “vajjāma” འོ། ། “vajjataṃ” དང་ “vajjantaṃ” འོ། ། “vajjassu” དང་ “vajjavho” འོ། ། “vajje” དང་ “vajjāmhase” འོ། །ཚིག་གི་ཕྲེང་བ་འདི་གཉིས་ནི་ “vada” བྱིངས་ལས་ “vajja” རུ་བསྒྱུར་བའི་དབང་གིས་བཤད་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །འདིར་ཞིབ་མོའི་དོན་རྣམ་པར་གཏན་ལ་དབབ་པ་ནི། “མི་དང་ལྷ་ཡི་རོལ་མོ་རྣམས། །དེ་མ་ཐག་ཏུ་སྒྲ་འབྱིན་ཏོ།” ཞེས་པའི་ལུང་ལས། འདིར་ “vajjanti” ཞེས་པ་ནི་བྱེད་པ་པོ་རྐྱང་པའི་ཚིག་ (śuddha-kartṛ-pada) སྟེ། དེ་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཅི་ལྟ་བུ་ཞེ་ན། ‘‘Udīrayantu saṅkhapaṇavā, vadantu ekapokkharā; Nadantu bheī sannaddhā, vaggū vadantu dundubhī’’ti “དུང་དང་རྔ་རྣམས་སྒྲ་སྒྲོགས་ཤིག །རྔ་གཅིག་པ་རྣམས་སྨྲ་བར་གྱིས། །གོ་བགོས་རྔ་ཆེན་སྒྲ་སྒྲོགས་ཤིག །སྒྲ་སྙན་སྒྲ་སྒྲོགས་རྔ་ཆེན་སྨྲོས།” ཞེས་པ་ལྟར། Ettha ‘‘udīrayantu vadantu’’ādīni viya. Tathā hi aṭṭhakathāyaṃ ‘‘vajjantīti vajjiṃsūti atītavacane vattamānavacanaṃ veditabba’’nti suddhakattuvasena vivaraṇaṃ kataṃ, tasmā īdisesu ṭhānesu vadadhātussa vajjādeso daṭṭhabbo. འདིར་ “udīrayantu vadantu” ལ་སོགས་པ་ལྟར་རོ། །དེ་ལྟར་ཉིད་དུ་འགྲེལ་བཤད་ལས། “vajjanti ཞེས་པ་ནི་ vajjiṃsu (སྒྲ་བསྒྲགས་སོ) ཞེས་འདས་པའི་ཚིག་ལ་ད་ལྟ་བའི་ཚིག་ཏུ་ཤེས་པར་བྱའོ།” ཞེས་བྱེད་པ་པོ་རྐྱང་པའི་ཚིག་གི་རྣམ་པར་བཤད་པ་མཛད་པའི་ཕྱིར། དེས་ན་འདི་ལྟ་བུའི་གནས་རྣམས་སུ་ “vada” བྱིངས་ལས་ “vajja” རུ་བསྒྱུར་བ་ཤེས་པར་བྱའོ། ། ‘‘Saṅkhā ca paṇavā ceva, athopi diṇḍimā bahū; Antalikkhamhi vajjanti, disvānaccherakaṃ nabhe’’ti “དུང་དང་རྔ་ཆེན་དག་དང་ནི། །རྔ་ཆུང་མང་པོ་དག་ཀྱང་ནི། །མཁའ་ལ་རོལ་མོ་སྒྲོག་པར་བྱེད། །ནམ་མཁར་རྨད་བྱུང་མཐོང་ནས་སོ།” ཞེས་པ་ལས། Ettha pana vajjantīti hetukattupadaṃ taddīpakattā. Tañca kho vaṇṇasandhivisayattā vādayantīti kāritapadarūpena siddhaṃ. Tathā hi ‘‘vādayantī’’ti padarūpaṃ patiṭṭhapetvā yakāre pare saralopo kato, dyakārasaññogassa jjakāradvayaṃ pubbakkharassa rassattañca bhavati. Tenāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘vajjantīti vādayantī’’ti hetukattuvasena vivaraṇaṃ. Tathā hi ‘‘devatā nabhe accherakaṃ bhagavato yamakapāṭihāriyaṃ disvā antalikkhe etāni saṅkhapaṇavādīni tūriyāni vādayantī’’ti hetukattuvasena attho gahetabbo bhavati, tasmā īdisesu ṭhānesu vadassa vajjādeso na bhavati. འདིར་ནི་ “vajjanti” ཞེས་པ་ནི་རྒྱུའི་བྱེད་པ་པོའི་ཚིག་ (hetu-kartṛ-pada) སྟེ། དེ་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ཡང་ཡི་གེའི་མཚམས་སྦྱོར་གྱི་ཡུལ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “vādayanti” ཞེས་གཉིས་ཀའི་བྱེད་པའི་ཚིག་གི་གཟུགས་སུ་གྲུབ་པ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལྟར་ “vādayanti” ཞེས་པའི་ཚིག་གི་གཟུགས་བཞག་ནས། “ya” ཡིག་རྗེས་སུ་ཡོད་པ་ན་དབྱངས་ཕྱིས་ཤིང་། “dya” འདུས་པ་ལས་ “jja” གཉིས་སུ་འགྱུར་བ་དང་། སྔོན་གྱི་ཡི་གེ་ཐུང་ངུར་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་འགྲེལ་བཤད་ལས། “vajjanti ཞེས་པ་ནི་ vādayanti (རོལ་མོ་སྒྲོག་ཏུ་འཇུག་པ)” ཞེས་རྒྱུའི་བྱེད་པ་པོའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལྟར་ “ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་ནམ་མཁར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཆོ་འཕྲུལ་ཟུང་མཐོང་ནས། བར་སྣང་ལ་དུང་དང་རྔ་ལ་སོགས་པའི་རོལ་མོ་འདི་དག་སྒྲོག་ཏུ་འཇུག་གོ།” ཞེས་རྒྱུའི་བྱེད་པ་པོའི་དོན་གཟུང་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། དེས་ན་འདི་ལྟ་བུའི་གནས་རྣམས་སུ་ “vada” ལས་ “vajja” རུ་བསྒྱུར་བ་མི་འགྱུར་རོ། ། Kecettha vadeyyuṃ ‘‘antalikkhamhi vajjanti, disvānaccherakaṃ nabhe’’ti etthāpi ‘‘vajjantī’’ti padaṃ suddhakattupadameva, na hetukattupadaṃ [Pg.100] ‘‘vajjantīti vādayantī’’ti vivaraṇe katepi, tathā hi ‘‘ye kecime diṭṭhiparibbasānā, ‘‘idameva sacca’nti vivādayantī’’ti ca ‘‘evampi viggayha vivādayantī’’ti ca evamādīsu vadantipadena samānatthaṃ ‘‘vādayantī’’ti padañca sāsane diṭṭha’’nti? Tanna, ‘‘disvā’’ti dassanakriyāvacanato. Na hi saṅkhapaṇavādīnaṃ pāṭihāriyādidassanaṃ upapajjati dassanacittassa abhāvatoti. Saccaṃ, tathāpi – འདིར་ཁ་ཅིག་གིས་འདི་སྐད་སྨྲ་སྟེ། “མཁའ་ལ་རོལ་མོ་སྒྲོག་པར་བྱེད། །ནམ་མཁར་རྨད་བྱུང་མཐོང་ནས་སོ།” ཞེས་པ་འདིར་ཡང་ “vajjanti” ཞེས་པའི་ཚིག་ནི་བྱེད་པ་པོ་རྐྱང་པའི་ཚིག་ཉིད་ཡིན་གྱི། “vajjanti ཞེས་པ་ནི་ vādayanti” ཞེས་རྣམ་པར་བཤད་པ་མཛད་ཀྱང་རྒྱུའི་བྱེད་པ་པོའི་ཚིག་མ་ཡིན་ཏེ། དེ་ལྟར་ “ལྟ་བ་ལ་གནས་པ་གང་དག་འདི་ཉིད་བདེན་ནོ་ཞེས་རྩོད་པར་བྱེད (vivādayanti)” ཅེས་པ་དང་། “འདི་ལྟར་ཡང་འཁྲུགས་ནས་རྩོད་པར་བྱེད (vivādayanti)” ཅེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་ “vadanti” ཞེས་པའི་ཚིག་དང་དོན་གཅིག་པའི་ “vādayanti” ཞེས་པའི་ཚིག་ཀྱང་བསྟན་པ་ལ་མཐོང་བའི་ཕྱིར་རོ་ཞེ་ན། དེ་ནི་མི་རིགས་ཏེ། “disvā” (མཐོང་ནས) ཞེས་མཐོང་བའི་བྱ་བའི་ཚིག་ཡོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །དུང་དང་རྔ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་ཆོ་འཕྲུལ་ལ་སོགས་པ་མཐོང་བ་མི་སྲིད་དེ། མཐོང་བའི་སེམས་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །བདེན་ཏེ། འོན་ཀྱང་— ‘‘Rādante dārake disvā, ubbiddhā vipulā dumā; Sayamevonamitvāna, upagacchanti dārake’’ti “བྱིས་པ་ངུ་བ་མཐོང་ནས་ནི། །ཤིང་ཆེན་མཐོན་པོ་དག་གིས་ནི། །རང་ཉིད་མངོན་པར་བཏུད་བྱས་ནས། །བྱིས་པ་རྣམས་ཀྱི་དྲུང་དུ་སོང་།” ཞེས་པ་ལྟར། Ettha viya upacaritattā upapajjateva dassanavacanaṃ. Tasmā ‘‘vajjantīti vādayantī’’ti vivaraṇaṃ suddhakattuvasena katanti? Tanna, heṭṭhā – འདིར་བཞིན་དུ་ཉེ་བར་བཏགས་པའི་ཕྱིར་མཐོང་བའི་ཚིག་འཐད་པ་ཉིད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་ “vajjanti ཞེས་པ་ནི་ vādayanti” ཞེས་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་ནི་བྱེད་པ་པོ་རྐྱང་པའི་ཚིག་ཏུ་མཛད་པ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། དེ་ནི་མི་རིགས་ཏེ། འོག་ཏུ། ‘‘Saṅgītiyo ca vattanti, ambare anilañjase; Cammanaddhāni vādenti, disvānaccherakaṃ nabhe’’ti “རླུང་གི་ལམ་གྱི་མཁའ་ལ་ནི། །གླུ་དབྱངས་དག་ཀྱང་འཇུག་པར་འགྱུར། །ཀོ་བས་གཏུམས་པའི་རྔ་རྣམས་སྒྲོག །ནམ་མཁར་རྨད་བྱུང་མཐོང་ནས་སོ།” ཞེས་པའི་ Iminnā gāthāya ‘‘vādentīti vādayanti devatā’’ti sapāṭhasesassa atthavivaraṇassa hetukattuvasena katattā. Athāpi vadeyyuṃ ‘‘saṅkhā ca paṇavā ceva, athopi diṇḍimā bahū’ti paccattavacanavasena vuttattā vajjantīti padaṃ kammavācakapada’’nti ce? Tampi na, kammavasena vivaraṇassa akatattā, kattuvasena pana katattāti niṭṭhamettha gantabbaṃ. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིས་ “vādenti ཞེས་པ་ནི་ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་སྒྲོག་ཏུ་འཇུག་གོ (vādayanti)” ཞེས་ལྷག་མ་དང་བཅས་པའི་དོན་གྱི་རྣམ་པར་བཤད་པ་ནི་རྒྱུའི་བྱེད་པ་པོའི་ཚིག་ཏུ་མཛད་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཡང་ན། “དུང་དང་རྔ་ཆེན་དག་དང་ནི། །རྔ་ཆུང་མང་པོ་དག་ཀྱང་ནི།” ཞེས་བྱེད་པ་པོའི་ཚིག་གི་དབང་གིས་བཤད་པའི་ཕྱིར། “vajjanti” ཞེས་པའི་ཚིག་ནི་ལས་ཀྱི་ཚིག་ (kammavācakapada) ཡིན་ནོ་ཞེ་ན། དེ་ཡང་མི་རིགས་ཏེ། ལས་ཀྱི་དབང་གིས་རྣམ་པར་བཤད་པ་མ་མཛད་པར། བྱེད་པ་པོའི་དབང་གིས་མཛད་པའི་ཕྱིར་འདིར་ངེས་པ་ཁོང་དུ་ཆུད་པར་བྱའོ། ། Ayamettha vinicchayo veditabbo. Dvigaṇiko vadadhātu bhūvādigaṇiko ca curādigaṇiko ca. So hi bhūvādigaṇe vattanto ‘‘vadati vajjatī’’ti suddhakatturūpāni janetvā ‘‘vādeti, vādayati, vādāpeti, vādāpayatī’’ti cattāri hetukatturūpāni janeti, curādigaṇe pana ‘‘vādeti, vādayatī’’ti [Pg.101] suddhakatturūpāni janetvā ‘‘vādāpeti, vādāpayatī’’ti ca dve hetukatturūpāni janeti, tasmā sāsane ‘‘vādenti vādayantī’’ti suddhakattupadāni dissanti. ‘‘Vadeyya, vadeyyuṃ’’ iccādi sabbaṃ neyyaṃ. ‘‘Vajjeyya, vajjeyyuṃ’’ iccādi ca sabbaṃ neyyaṃ vajjādesavasena. འདིར་རྣམ་པར་གཏན་ལ་དབབ་པ་འདི་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། “vada” བྱིངས་ནི་སྡེ་ཚན་གཉིས་པ་སྟེ། ས་སོགས་ཀྱི་སྡེ་ (bhūvādigaṇa) དང་། གསོག་སོགས་ཀྱི་སྡེ་ (curādigaṇa) འོ། །དེ་ཉིད་ས་སོགས་ཀྱི་སྡེ་ལ་འཇུག་པ་ན། “vadati” དང་ “vajjati” ཞེས་བྱེད་པ་པོའི་གཟུགས་རྣམས་བསྐྱེད་ནས། “vādeti” དང་ “vādayati” དང་ “vādāpeti” དང་ “vādāpayati” ཞེས་གཉིས་ཀའི་བྱེད་པའི་གཟུགས་བཞི་བསྐྱེད་དོ། །གསོག་སོགས་ཀྱི་སྡེ་ལ་ནི་ “vādeti” དང་ “vādayati” ཞེས་བྱེད་པ་པོའི་གཟུགས་བསྐྱེད་ནས། “vādāpeti” དང་ “vādāpayati” ཞེས་གཉིས་ཀའི་བྱེད་པའི་གཟུགས་གཉིས་བསྐྱེད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་བསྟན་པ་ལ་ “vādenti” དང་ “vādayanti” ཞེས་བྱེད་པ་པོའི་ཚིག་དག་སྣང་ངོ། ། “vadeyya” དང་ “vadeyyuṃ” ལ་སོགས་པ་ཐམས་ཅད་ཤེས་པར་བྱའོ། ། “vajjeyya” དང་ “vajjeyyuṃ” ལ་སོགས་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་ “vajja” རུ་བསྒྱུར་བའི་དབང་གིས་ཤེས་པར་བྱའོ། ། Atha vā vadeyya, vadeyyuṃ, vajjuṃ. Pitā mātā ca te dajjunti padamiva. Ettha ca ‘‘vajjuṃ vā te na vā vajjuṃ, natthi nāsāya rūhanā’’ti pāḷi nidassanaṃ. Vadeyyuṃ vāna vadeyyuṃvāti attho. Vadeyyāsi, vajjāsi, vajjesi iccapi. Vutto vajjāsi vandanaṃ. Vajjesi kho tvaṃ vāmūraṃ. Vadeyyātha, vajjātha. Ammaṃ arogaṃ vajjātha. Vadeyyāmi, vajjāmi, vadeyyāma, vajjāma. Vadetha, vaderaṃ. Vadetho, vadeyyāvho, vajjāvho. Vadeyyaṃ, vajjaṃ, vadeyyāmhe, vajjāmhe. Pubbe viya idhāpi yakāre pare saralopo daṭṭhabbo. Aññānipi upaparikkhitvā gahetabbāni. ཡང་ན། ཝ་དེཡ྄ཡ། ཝ་དེཡ྄ཡུཾ། ཝཛ྄ཛུཾ། ཕ་དང་མ་གཉིས་ཀྱིས་ཁྱོད་ལ་སྦྱིན་པར་འགྱུར་ཞེས་པའི་ཚིག་བཞིན། འདི་ལའང་“ཁྱོད་ལ་སྨྲས་ཀྱང་རུང་མ་སྨྲས་ཀྱང་རུང་། སྣ་ལ་སྐྱེ་བ་མེད་དོ་”ཞེས་པའི་པ་ལིའི་དཔེར་བརྗོད་ཡོད། དོན་ནི་སྨྲ་བར་འགྱུར་རམ་མི་སྨྲ་བར་འགྱུར་ཞེས་པའོ།། ཝ་དེཡ྄ཡཱ་སི། ཝཛ྄ཛཱ་སི། ཝཛ྄ཛེ་སི། ཕྱག་འཚལ་བར་སྨྲས་སོ།། ཁྱོད་ཀྱིས་བརླ་མཛེས་མ་ལ་སྨྲས་སོ།། ཝ་དེཡ྄ཡཱ་ཐ། ཝཛ྄ཛཱ་ཐ། མ་ལ་ནད་མེད་པར་སྨྲོས་ཤིག། ཝ་དེཡ྄ཡཱ་མི། ཝཛ྄ཛཱ་མི། ཝ་དེཡ྄ཡཱ་མ། ཝཛ྄ཛཱ་མ། ཝ་དེ་ཐ། ཝ་དེ་རཾ། ཝ་དེ་ཐོ། ཝ་དེཡ྄ཡཱ་ལྷོ། ཝཛ྄ཛཱ་ལྷོ། ཝ་དེཡ྄ཡཾ། ཝཛ྄ཛཾ། ཝ་དེཡ྄ཡཱ་མྷེ། ཝཛ྄ཛཱ་མྷེ། སྔར་བཞིན་འདིར་ཡང་ཡ་ཡིག་གི་རྗེས་སུ་དབྱངས་ཕྱིས་པ་ལྟར་བལྟ་བར་བྱའོ།། གཞན་དག་ཀྱང་བརྟགས་ཤིང་དཔྱད་དེ་བླང་བར་བྱའོ།། Idāni parokkhādirūpāni kathayāma. Vada, pāvada, yathā babhuva. Dakāralope ‘‘pāva’’ itipi rūpaṃ bhavati, ‘‘paṭipaṃ vadehi bhaddante’’ti ettha ‘‘paṭipa’’nti padaṃ viya. Tathā hi ‘‘yo ātumānaṃ sayameva pāva’’ iti pāḷi dissati. Ettha pasaddo upasaggo dīghaṃ katvā vutto ‘‘pāvadati pāvacana’’ntiādīsu viya, pāvāti ca idaṃ atītavacanaṃ, aṭṭhakathāyaṃ pana atītavacanaṃ idanti jānantopi garu vattamānavacanavasena ‘‘pāvāti vadatī’’ti vivaraṇamakāsi īdisesu ṭhānesu kālavipallāsavasena atthassa vattabbattā. ད་ནི་ལྐོག་གྱུར་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པ་རྣམས་བཤད་པར་བྱའོ།། ཝ་ད། པཱ་ཝ་ད། ཇི་ལྟར་བབྷཱུ་ཝ་ལྟ་བུའོ།། ད་ཡིག་ཕྱིས་པས་“པཱ་ཝ་”ཞེས་པའི་རྣམ་པའང་འགྲུབ་སྟེ། “བཙུན་པ་ལན་སྨྲོས་ཤིག་”ཅེས་པའི་འདིར་“པ་ཊི་པཾ་”ཞེས་པའི་ཚིག་བཞིན་ནོ།། དེ་ལྟར་ཡང་“གང་ཞིག་བདག་ཉིད་ཀྱིས་བདག་ཉིད་ལ་སྨྲས་པ་”ཞེས་པའི་པ་ལི་མཐོང་ངོ་།། འདིར་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བ་“པ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་རིང་པོར་བྱས་ཏེ་བརྗོད་པ་ནི། “པཱ་ཝ་ད་ཏི་”དང་“པཱ་ཝ་ཙ་ནཾ་”ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ།། “པཱ་ཝཱ་”ཞེས་པ་འདི་ནི་འདས་པའི་ཚིག་ཡིན་ལ། འགྲེལ་བཤད་དུ་འདི་ནི་འདས་པའི་ཚིག་ཡིན་པར་ཤེས་བཞིན་དུའང་། སློབ་དཔོན་གྱིས་ད་ལྟ་བའི་ཚིག་གི་དབང་གིས་“པཱ་ཝཱ་ཞེས་པ་ནི་སྨྲའོ་”ཞེས་རྣམ་པར་བཤད་པ་མཛད་དེ། འདི་ལྟ་བུའི་གནས་རྣམས་སུ་དུས་འཁྲུལ་བའི་དབང་གིས་དོན་བརྗོད་དགོས་པའི་ཕྱིར་རོ།། Āyasmāpi ca sāriputto niddese ‘‘yo ātumānaṃ sayameva pāvā’’ti padaṃ nikkhipitvā ātumā vuccati attā, sayameva pāvāti sayameva attānaṃ pāvadati, ‘‘ahamasmi [Pg.102] sīlasampanno’’ti vā ‘‘vatasampanno’’ti vāti vattamānavacanena atthaṃ niddisi. Atha vā pāvāti idaṃ na kevalaṃ vadadhātuvaseneva nipphannaṃ, atha kho udhātuvasenapi. Tathā hi idaṃ papubbassa usadde iti dhātussa payoge ukārassa okārādesaṃ katvā tato parokkhābhūte akāre pare okārassa āvādesaṃ tato ca sandhikiccaṃ katvā sijjhati, tasmā udhātussa vadadhātuyā samānatthattā tannipphannarūpassa ca vadadhātuyā nipphannarūpena samānarūpattā ‘‘sayameva attānaṃ pāvadatī’’ti vadadhātuvasena niddisīti daṭṭhabbaṃ. ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཤཱ་རིའི་བུ་ཡང་ནི་དེས་པར་བསྟན་པ་རུ་“གང་ཞིག་བདག་ཉིད་ཀྱིས་བདག་ཉིད་ལ་སྨྲས་པ་”ཞེས་པའི་ཚིག་བཞག་ནས། “ཨཱ་ཏུ་མཱ་”ཞེས་པ་ནི་བདག་ལ་བརྗོད་ལ། “རང་ཉིད་ཀྱིས་སྨྲས་པ་”ཞེས་པ་ནི་རང་ཉིད་ཀྱིས་བདག་ཉིད་ལ་སྨྲ་སྟེ། “བདག་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པའོ་”འམ། “བརྟུལ་ཞུགས་དང་ལྡན་པའོ་”ཞེས་ད་ལྟ་བའི་ཚིག་གིས་དོན་བསྟན་ཏོ།། ཡང་ན། “པཱ་ཝཱ་”ཞེས་པ་འདི་ནི་ཝ་ད་བྱིངས་ཁོ་ནའི་དབང་གིས་གྲུབ་པ་མ་ཡིན་གྱི། འོན་ཀྱང་ཨུ་བྱིངས་ཀྱི་དབང་གིས་ཀྱང་གྲུབ་བོ།། དེ་ལྟར་ཡང་འདི་ནི་སྔོན་འཇུག་“པ་”སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་“ཨུ་”སྒྲ་སྒྲོག་པ་ཞེས་པའི་བྱིངས་སྦྱོར་བ་ལ། ཨུ་ཡིག་ཨོ་ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་ཞིང་། དེ་ནས་ལྐོག་གྱུར་གྱི་ཨ་ཡིག་རྗེས་སུ་ཡོད་པ་ལ། ཨོ་ཡིག་ཨཱ་ཝ་རུ་བསྒྱུར་ཏེ། དེ་ནས་མཚམས་སྦྱོར་གྱི་བྱ་བ་བྱས་ནས་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར་རོ།། དེས་ན་ཨུ་བྱིངས་ནི་ཝ་ད་བྱིངས་དང་དོན་གཅིག་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དང་། དེ་ལས་གྲུབ་པའི་རྣམ་པ་ནི་ཝ་ད་བྱིངས་ལས་གྲུབ་པའི་རྣམ་པ་དང་མཚུངས་པའི་ཕྱིར། “རང་ཉིད་ཀྱིས་བདག་ཉིད་ལ་སྨྲའོ་”ཞེས་ཝ་ད་བྱིངས་ཀྱི་དབང་གིས་བསྟན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ།། Idāni vicchinnā padamālā ghaṭīyati. Vada, vaduṃ. Vade, vadittha, vadaṃ, vadimha. Vadittha, vadire. Vadittho, vadivho. Vadiṃ, vadimhe. Pāvada, pāva iccapi. Pāvadu. Pāvade, pāvadittha. Pāvadaṃ, pāvadimha. Pāvadittha, pāvadire. Pāvadittho, pāvadivho. Pāvadiṃ, pāvadimhe. Tathā ‘‘vajja, vajju’’ iccādīni parokkhārūpāni. ད་ནི་སིལ་བུར་གྱུར་པའི་ཚིག་གི་ཕྲེང་བ་རྣམས་སྦྱོར་བར་བྱའོ།། ཝ་ད། ཝ་དུཾ། ཝ་དེ། ཝ་དིཏ྄ཐ། ཝ་དཾ། ཝ་དིམྷ། ཝ་དིཏ྄ཐ། ཝ་དི་རེ། ཝ་དིཏ྄ཐོ། ཝ་དི་ལྷོ། ཝ་དིཾ། ཝ་དིམྷེ། པཱ་ཝ་ད། པཱ་ཝ། པཱ་ཝ་དུ། པཱ་ཝ་དེ། པཱ་ཝ་དིཏ྄ཐ། པཱ་ཝ་དཾ། པཱ་ཝ་དིམྷ། པཱ་ཝ་དིཏ྄ཐ། པཱ་ཝ་དི་རེ། པཱ་ཝ་དིཏ྄ཐོ། པཱ་ཝ་དི་ལྷོ། པཱ་ཝ་དིཾ། པཱ་ཝ་དིམྷེ། དེ་བཞིན་དུ་“ཝཛ྄ཛ། ཝཛ྄ཛུ”ལ་སོགས་པ་ནི་ལྐོག་གྱུར་གྱི་རྣམ་པ་རྣམས་སོ།། ‘‘Avadā, avadū. Avajjā, avajjū’’ iccādīni hiyyattanīrūpāni. “ཨ་ཝ་དཱ། ཨ་ཝ་དཱུ། ཨ་ཝཛ྄ཛཱ། ཨ་ཝཛ྄ཛཱུ”ལ་སོགས་པ་ནི་ཁ་སང་གི་དུས་ཀྱི་རྣམ་པ་རྣམས་སོ།། ‘‘Avadi, vadi, avaduṃ, vaduṃ, avadiṃsu, vadiṃsu. Avajji, vajji’’ iccādīni ajjatanīrūpāni. “ཨ་ཝ་དི། ཝ་དི། ཨ་ཝ་དུཾ། ཝ་དུཾ། ཨ་ཝ་དིཾ་སུ། ཝ་དིཾ་སུ། ཨ་ཝཛ྄ཛི། ཝཛ྄ཛི”ལ་སོགས་པ་ནི་དེ་རིང་གི་དུས་ཀྱི་རྣམ་པ་རྣམས་སོ།། ‘‘Vadissati, vadissanti. Vajjissati, vajjissanti’’ iccādīni bhavissantīrūpāni. “ཝ་དི་ས་ཏི། ཝ་དི་སན་ཏི། ཝཛ྄ཛི་ས་ཏི། ཝཛ྄ཛི་སན་ཏི”ལ་སོགས་པ་ནི་མ་འོངས་པའི་དུས་ཀྱི་རྣམ་པ་རྣམས་སོ།། ‘‘Avadissā, vadissā, avajjissā, vajjissā’’ iccādīni kālātipattirūpāni. Sesāni sabbānipi yathāsambhavaṃ vitthāretabbāni. Yā panettha vadadhātu viyattiyaṃ vācāyaṃ vuttā, sā katthaci ‘‘vadantaṃ ekapokkharā. Bherivādako’’tiādīsu abyattasaddepi vattati upacaritavasenāti daṭṭhabbaṃ. “ཨ་ཝ་དི་སཱ། ཝ་དི་སཱ། ཨ་ཝཛ྄ཛི་སཱ། ཝཛ྄ཛི་སཱ”ལ་སོགས་པ་ནི་རྒྱུ་མཐུན་མ་གྲུབ་པའི་དུས་ཀྱི་རྣམ་པ་རྣམས་སོ།། ལྷག་མ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་ཇི་ལྟར་རིགས་པར་རྒྱས་པར་བཤད་པར་བྱའོ།། འདིར་གསལ་བའི་ངག་ལ་བཤད་པའི་ཝ་ད་བྱིངས་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི། སྐབས་འགར་“རྔ་གཅིག་སྒྲོག་པ། རྔ་རྡུང་མཁན་”ལ་སོགས་པའི་ནང་དུ་བཏགས་པའི་སྒོ་ནས་མི་གསལ་བའི་སྒྲ་ལའང་འཇུག་པར་བལྟ་བར་བྱའོ།། Vida [Pg.103] ñāṇe. Ñāṇaṃ jānanaṃ. Vidati. Vedo. Vidū. Kārite ‘‘vedeti. Vedayati. Sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti. Vedayanti ca te tuṭṭhiṃ, devā mānusakā ubho’’ti payogā. Tattha pavedetīti bodheti ñāpeti pakāseti. Vedoti vidati sukhumampi kāraṇaṃ ājānātīti vedo, paññāyetaṃ nāmaṃ. ‘‘Vedehamunī’’ti ettha hi ñāṇaṃ vedoti vuccati. Vedoti vā vedaganthassapi nāmaṃ vidanti jānanti etena uccāritamattena tadādhāraṃ puggalaṃ ‘‘brāhmaṇo aya’’nti, vidanti vā etena brāhmaṇā attanā kattabbakiccanti vedo. So pana iruvedayajuvedasāmavedavasena tividho. Āthabbaṇavedaṃ pana paṇītajjhāsayā na sikkhanti parūpaghātasahitattā. Tasmā pāḷiyaṃ ‘‘tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū’’ti vuttaṃ. Eteyeva ‘‘chando, manto, sutī’’ti ca vuccanti. ཝི་ད་ནི་ཤེས་པ་ལའོ།། ཤེས་པ་ནི་རིག་པའོ།། ཝི་ད་ཏི། ཝེ་དོ། ཝི་དཱུ། གཉིས་སུ་བྱེད་པའི་སྒྲ་ལ། “ཝེ་དེ་ཏི། ཝེ་ད་ཡ་ཏི། རང་ཉིད་མངོན་པར་ཤེས་ཏེ་མངོན་སུམ་དུ་བྱས་ནས་རབ་ཏུ་སྒྲོག་གོ། ལྷ་དང་མི་གཉིས་ཀས་ཁྱོད་ཀྱི་དགའ་བ་རིག་པར་བྱེད་དོ་”ཞེས་པའི་སྦྱོར་བ་རྣམས་སོ།། དེ་ལ་“རབ་ཏུ་སྒྲོག་གོ་”ཞེས་པ་ནི་རྟོགས་པར་བྱེད། ཤེས་པར་བྱེད། གསལ་བར་བྱེད་པའོ།། “ཝེ་དོ་”ཞེས་པ་ནི་ཕྲ་བའི་རྒྱུ་ཡང་རིག་ཅིང་ཤེས་པས་ན་རིག་བྱེད་དེ། འདི་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱི་མིང་ངོ་།། “ཝེ་དེ་ཧ་ཐུབ་པ་”ཞེས་པའི་འདིར་ཤེས་པ་ལ་“ཝེ་དོ་”ཞེས་བརྗོད་དོ།། ཡང་ན། “ཝེ་དོ་”ཞེས་པ་ནི་རིག་བྱེད་ཀྱི་གཞུང་གི་མིང་ཡང་ཡིན་ཏེ། འདི་བརྗོད་པ་ཙམ་གྱིས་དེའི་རྟེན་དུ་གྱུར་པའི་གང་ཟག་ལ་“འདི་ནི་བྲམ་ཟེའོ་”ཞེས་རིག་ཅིང་ཤེས་པའི་ཕྱིར་རམ། ཡང་ན་འདིས་བྲམ་ཟེ་རྣམས་ཀྱིས་རང་གིས་བྱ་བའི་ལས་རིག་པར་བྱེད་པས་ན་རིག་བྱེད་དོ།། དེ་ནི་ངེས་བརྗོད་ཀྱི་རིག་བྱེད་ (Rigveda)། མཆོད་སྦྱིན་གྱི་རིག་བྱེད་ (Yajurveda)། སྙན་ཚིག་གི་རིག་བྱེད་ (Samaveda) ཀྱི་དབང་གིས་རྣམ་པ་གསུམ་མོ།། སྲིད་སྲུང་གི་རིག་བྱེད་ (Atharvaveda) ནི་གཞན་ལ་གནོད་པ་དང་བཅས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། བསམ་པ་དག་པ་རྣམས་ཀྱིས་མི་སློབ་བོ།། དེའི་ཕྱིར་པ་ལིའི་གཞུང་དུ་“རིག་བྱེད་གསུམ་གྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་སོན་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། འདི་དག་ཉིད་ལ་“སྡེབ་སྦྱོར། གསང་སྔགས། ཐོས་པ་”ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་དོ།། Paññāyaṃ tuṭṭhiyaṃ vede, vedasaddo pavattati; Pāvakepi ca so diṭṭho, jātasaddapurecaro; ཤེས་རབ་དང་ནི་དགའ་བ་དང་།། རིག་བྱེད་ལ་ནི་ཝེ་དའི་སྒྲ།། འཇུག་པར་འགྱུར་ཞིང་མེ་ལའང་མཐོང་།། ཛཱ་ཏའི་སྒྲ་ནི་སྔོན་འགྲོ་ཅན།། Pacchānuge jātasadde, sati tuṭṭhajanepi ca; ‘‘Vedagū sabbadhamme’’ti etthāpi viditesu ca. ཛཱ་ཏའི་སྒྲ་ནི་རྗེས་སུ་འབྲང་།། དགའ་བའི་སྐྱེ་བོ་ཡོད་པ་དང་།། “ཆོས་ཀུན་རིག་པའི་ཕ་རོལ་སོན།།” ཞེས་པའི་འདིར་ཡང་རིག་པ་ལའོ།། Vidūti paṇḍitamanusso. So hi yathāsabhāvato kammañca phalañca kusalādibhede ca dhamme vidatīti ‘‘vidū’’ti vuccati. “ཝི་དཱུ་”ཞེས་པ་ནི་མཁས་པའི་མིའོ།། དེ་ནི་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ལས་དང་འབྲས་བུ་དང་། དགེ་བ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བའི་ཆོས་རྣམས་རིག་པས་ན། “ཝི་དཱུ་”ཞེས་བརྗོད་དོ།། Ruda assuvimocane, sakammikavasenimissā attho gahetabbo. Rodati, rudati iccapi. Ruṇṇaṃ. Ruditaṃ. Rodanaṃ. Rodanto. Rodamāno. Rodantī. Rodamānā. Rudamukhā. Rudaṃ. Rudanto. རུ་ད་ནི་མིག་ཆུ་འཛག་པ་ལའོ།། འདིའི་དོན་ནི་བྱེད་པ་པོ་ལ་ཡོད་པའི་ལས་ཀྱི་དབང་གིས་བླང་བར་བྱའོ།། རོ་ད་ཏི། རུ་ད་ཏི། རུཎྞཾ། རུ་དི་ཏཾ། རོ་ད་ནཾ། རོ་དན་ཏོ། རོ་ད་མཱ་ནོ། རོ་དན་ཏཱི། རོ་ད་མཱ་ནཱ། རུ་ད་མུ་ཁཱ། རུ་དཾ། རུ་དན་ཏོ། Tattha [Pg.104] rodatīti kiṃ rodati? Mataṃ puttaṃ vā bhātaraṃ vā rodati. Tatrāyaṃ pāḷi ‘‘nāhaṃ bhante etaṃ rodāmi, yaṃ maṃ bhante bhagavā evamāha’’. Ayaṃ panettha attho – ‘‘yaṃ maṃ bhante bhagavā evamāha, ahaṃ etaṃ bhagavato byākaraṇaṃ na parodāmi na paridevāmi na anutthunāmī’ti evaṃ sakammikavasenattho veditabbo, na assumuñcanamattena. དེ་ལ་“ངུའོ་”ཞེས་པ་ནི་ཅི་ལ་ངུ་ཞེ་ན། ཤི་བའི་བུ་འམ་སྤུན་ལ་ངུ་བའོ།། དེ་ལ་པ་ལི་འདི་ནི། “བཙུན་པ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བདག་ལ་འདི་སྐད་གསུངས་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ལ་བདག་ནི་མི་ངུའོ་”ཞེས་པའོ།། འདིར་དོན་ནི། “བཙུན་པ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བདག་ལ་འདི་སྐད་གསུངས་པ་གང་ཡིན་པ་དེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ལུང་བསྟན་པ་དེ་ལ་བདག་ནི་མི་ངུ་། མི་སྨྲེང་། མི་འོ་དོད་འབོད་དོ་”ཞེས་པ་ལྟར། བྱེད་པ་པོ་ལ་ཡོད་པའི་ལས་ཀྱི་དབང་གིས་དོན་ཤེས་པར་བྱ་ཡི། མིག་ཆུ་འཛག་པ་ཙམ་གྱིས་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། ‘Mataṃ vā amma rodanti, yo vā jīvaṃ na dissati; Jīvantaṃ amma passanti, kasmā maṃ amma rodasī’ti “མ་ལགས། ཤི་བ་འམ། གསོན་པོར་མི་མཐོང་བ་ལ་ངུ་བར་བྱེད་དེ། མ་ལགས། གསོན་པོར་མཐོང་བཞིན་དུ། ཅིའི་ཕྱིར་བདག་ལ་ངུ་བར་བྱེད།” ཅེས་དང་། Ayañcettha payogo’’ti idamaṭṭhakathāvacanaṃ. Idaṃ pana ṭīkāvacanaṃ – ‘‘yathā sakammakā dhātusaddā atthavisesavasena akammakā honti ‘vibuddho puriso vibuddho kamalasaṇḍo’ti, evaṃ atthavisesavasena akammakāpi sakammakā hontīti dassetuṃ ‘na paridevāmi na anutthunāmī’ti āha. Anutthunasaddo sakammakavasena payujjati ‘purāṇāni anutthuna’ntiādīsu. Ayañcettha payogoti iminā gāthāya anutthunanaṃ rudanaṃ adhippetanti dassetī’’ti. “འདི་ནི་འདིར་སྦྱོར་བའོ།།” ཞེས་པ་འདི་ནི་འགྲེལ་བཤད་ཀྱི་ཚིག་གོ། འདི་ནི་ཊཱི་ཀཱའི་ཚིག་སྟེ། “ཇི་ལྟར་བྱ་བྱེད་ཐ་མི་དད་པའི་བྱིངས་ཀྱི་སྒྲ་རྣམས་དོན་གྱི་ཁྱད་པར་གྱི་དབང་གིས་བྱ་བྱེད་ཐ་དད་པར་འགྱུར་ཏེ། ‘སྐྱེས་བུ་སད་པ། པད་མའི་ཚལ་ཁ་བྱེ་བ་’ཞེས་པ་ལྟ་བུའོ།། དེ་བཞིན་དུ་དོན་གྱི་ཁྱད་པར་གྱི་དབང་གིས་བྱ་བྱེད་ཐ་དད་པའང་བྱ་བྱེད་ཐ་མི་དད་པར་འགྱུར་བར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། ‘མི་སྨྲེང་། མི་འོ་དོད་འབོད་དོ་’ཞེས་གསུངས་སོ།། འོ་དོད་འབོད་པའི་སྒྲ་ནི་བྱ་བྱེད་ཐ་དད་པའི་དབང་གིས་འཇུག་སྟེ། ‘སྔོན་གྱི་རྣམས་ལ་འོ་དོད་འབོད་པ་’ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ།། འདི་ནི་འདིར་སྦྱོར་བའོ་ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིས་འོ་དོད་འབོད་པ་ནི་ངུ་བ་ལ་དགོངས་པར་བསྟན་ཏོ།།” ཞེས་སོ།། Dalidda duggatiyaṃ. Dukkhassa gati patiṭṭhāti duggatīti ayaṃ attho ‘‘apāyaṃ duggatiṃvinipātaṃ nirayaṃ upapajjatī’’tiādīsu yujjati, idha pana idaṃ atthaṃ aggahetvā añño attho gahetabbo. Kathaṃ duggatīti? Dukkhena kicchena gati gamanaṃ annapānādilābho duggatīti. Daliddati. Daliddo, daliddī, dāliddiyaṃ. Tattha daliddatīti sabbaṃ icchiticchitaṃ paraṃ yācitvā eva dukkhena adhigacchati, na ayācitvāti attho. Duliddoti duggatamanusso. Daliddīti duggatā nārī. Daliddassa bhāvo dāliddiyaṃ. Ettha ca sabbameva ‘‘daliddatī’’ti lokikappayogadassanato ‘‘daliddatī’’ti kriyāpadaṃ vibhāvitaṃ. Sāsane pana [Pg.105] taṃ kriyāpadaṃ na āgataṃ, ‘‘daliddo daliddī’’ti nāmapadāniyeva āgatāni. Anāgatampi taṃ ‘‘nāthatī’’ti padamiva sāsanānulomattā gahetabbameva. Garū pana kaccāyanamatavasena dala duggatimhīti duggativācakadaladhātuto iddapaccayaṃ katvā ‘‘daliddo’’ti nāmapadaṃ dassesuṃ. ད་ལིད་དཱ་ནི་དབུལ་ཕོངས་ཉིད་ལའོ།། སྡུག་བསྔལ་གྱི་འགྲོ་བ་དང་གནས་ནི་ངན་འགྲོ་ཞེས་པའི་དོན་འདི་ནི། “ངན་སོང་། ངན་འགྲོ། ལོག་ལྷུང་། དམྱལ་བར་སྐྱེའོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་སྦྱོར་མོད། འདིར་ནི་དོན་འདི་མ་བླངས་པར་དོན་གཞན་ཞིག་བླང་བར་བྱའོ།། ཇི་ལྟར་ངན་འགྲོ་ཞེ་ན། སྡུག་བསྔལ་དང་དཀའ་ལས་ཀྱིས་འགྲོ་བའམ་ཟས་སྐོམ་ལ་སོགས་པ་ཐོབ་པ་ནི་ངན་འགྲོའོ།། ད་ལིད་ད་ཏི། ད་ལིད་དོ། ད་ལིད་དཱི། དཱ་ལིད་དི་ཡཾ། དེ་ལ་“ད་ལིད་ད་ཏི་”ཞེས་པ་ནི་འདོད་པ་ཐམས་ཅད་གཞན་ལ་བསླངས་ནས་ཁོ་ནར་སྡུག་བསྔལ་གྱིས་འཐོབ་ཀྱི། མ་བསླངས་པར་ནི་མི་འཐོབ་པའི་དོན་ཏོ།། “ད་ལིད་དོ་”ནི་དབུལ་ཕོངས་ཀྱི་སྐྱེས་བུའོ།། “ད་ལིད་དཱི”ནི་དབུལ་ཕོངས་ཀྱི་བུད་མེད་དོ།། དབུལ་ཕོངས་ཀྱི་དངོས་པོ་ནི་“དཱ་ལིད་དི་ཡཾ་”སོ།། འདིར་ཡང་ཐམས་ཅད་དུ་“ད་ལིད་ད་ཏི་”ཞེས་འཇིག་རྟེན་གྱི་སྦྱོར་བ་མཐོང་བའི་ཕྱིར། “ད་ལིད་ད་ཏི་”ཞེས་པའི་བྱ་ཚིག་འདི་གསལ་བར་བྱས་སོ།། བསྟན་པ་ལ་ནི་བྱ་ཚིག་དེ་མ་བྱུང་ལ། “ད་ལིད་དོ། ད་ལིད་དཱི”ཞེས་པའི་མིང་གི་ཚིག་རྣམས་ཁོ་ན་བྱུང་ངོ་།། མ་བྱུང་ཡང་དེ་ནི་“ནཱ་ཐ་ཏི་”ཞེས་པའི་ཚིག་བཞིན་དུ་བསྟན་པ་དང་མཐུན་པའི་ཕྱིར་བླང་བར་བྱ་བ་ཉིད་དོ།། སློབ་དཔོན་རྣམས་ཀྱིས་ནི་ཀཱ་ཙཱ་ཡ་ནའི་ལུགས་ཀྱི་དབང་གིས། “ད་ལ་”ནི་ངན་འགྲོ་ལ་འཇུག་པས་ན། ངན་འགྲོ་བརྗོད་པའི་ད་ལ་བྱིངས་ལས་“ཨིད་ད་”རྐྱེན་བྱས་ཏེ། “ད་ལིད་དོ་”ཞེས་པའི་མིང་གི་ཚིག་བསྟན་ཏོ།། Tuda byathane. Tudati, vitudati. Kammani ‘‘tujjati, vitujjamāno, vedanābhibhunno’’ti rūpāni. ཏུ་ད་ནི་གནོད་པ་བྱེད་པ་ལའོ།། ཏུ་ད་ཏི། ཝི་ཏུ་ད་ཏི། ལས་ཀྱི་སྒྲ་ལ། “ཏུཛ྄ཛ་ཏི། ཝི་ཏུཛ྄ཛ་མཱ་ནོ། ཚོར་བས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་”ཞེས་པའི་རྣམ་པ་རྣམས་སོ།། Tudanti vācāhi janā asaññatā,Sarehi saṅgāmagataṃva kuñjaraṃ; Sutvāna vākyaṃ pharusaṃ udīritaṃ,Adhivāsaye bhikkhu aduṭṭhacitto; མ་སྡོམ་སྐྱེ་བོས་ཚིག་གི་མཚོན་ཆ་ཡིས།། གཡུལ་དུ་ཞུགས་པའི་གླང་ཆེན་ཉིད་ལ་ནི།། མདའ་ཡིས་གནོད་པ་བྱེད་པ་བཞིན་དུ་བྱེད།། ཚིག་རྩུབ་སྨྲས་པ་ཐོས་པར་གྱུར་ནས་ཀྱང་།། དགེ་སློང་སེམས་ནི་འཁྲུག་པ་མེད་པ་ཡིས།། དང་དུ་ལེན་ཅིང་བཟོད་པར་བྱ་བར་རིགས།། Nuda peraṇe. Peraṇaṃ cuṇṇikaraṇaṃ pisanaṃ, nudati, panudati. Panudanaṃ. ནུ་ད་ནི་སྐུལ་བ་ལའོ།། སྐུལ་བ་ནི་ཕྱེ་མར་བྱེད་པ་དང་འཐག་པའོ།། ནུ་ད་ཏི། པ་ནུ་ད་ཏི། པ་ནུ་ད་ནཾ། Vidi lābhe. Vindati. Uṭṭhātā vindate dhanaṃ. Govindo. ཝི་དི་ནི་ཐོབ་པ་ལའོ།། ཝིན་ད་ཏི། བརྩོན་འགྲུས་ཅན་གྱིས་ནོར་འཐོབ་པར་འགྱུར། གོ་ཝིན་དོ།། Khadi parighāte. Parighātaṃ samantato hananaṃ. Khandati. ཁ་དི་ནི་ཀུན་ནས་འཇོམས་པ་ལའོ།། ཀུན་ནས་འཇོམས་པ་ནི་མཐའ་སྐོར་ནས་གསོད་པའོ།། ཁན་ད་ཏི། Dakārantadhāturūpāni. ད་ཡིག་གི་མཐའ་ཅན་གྱི་བྱིངས་ཀྱི་རྣམ་པ་རྣམས་སོ།། Dhakārantadhātu དྷ་ཡིག་གི་མཐའ་ཅན་གྱི་བྱིངས། Dhā dhāraṇe. Dadhāti, vidadhāti. Yaṃ paṇḍito nipuṇaṃ saṃvidheti. Nidhiṃ nidheti. Nidhi nāma nidhīyati. Tāva sunihito santo. Yato nidhiṃ parihari. Nidahati. Kuhiṃ deva nidahāmi. Paridahati. Yo vattaṃ paridahissati. Dhassati. Paridhassati. Bāloti paraṃ padahati. Sakyā kho ambaṭṭha rājānaṃ [Pg.106] ukkākaṃ pitāmahaṃ dahanti. Saddahati tathāgatassa bodhiṃ. Saddhā, saddahanā, saddhātabbaṃ, saddahitabbaṃ, saddhāyiko, paccayiko. Saddheyyavacasā upāsikā. Saddahituṃ, saddahitvā. Visesādhānaṃ. Sotāvadhānaṃ. Sotaṃ odahati. Ohitasoto. Sotaṃ odahitvā. Maccudheyyaṃ, māradheyyaṃ, nāmadheyyaṃ, dhātu, dhātā, vidhātā. Vidhi. Abhidhānaṃ, abhidheyyaṃ, nidhānavatī vācā, ādhānagāhī, sandhi. Aññānipi yojetabbāni. དྷཱ་ནི་འཛིན་པ་ལའོ།། ད་དྷཱ་ཏི། ཝི་ད་དྷཱ་ཏི། མགོན་པོས་གང་ཞིག་མཁས་པར་ཀུན་ཏུ་འགོད་པའོ།། གཏེར་འཇོག་པར་བྱེད། གཏེར་ཞེས་པ་ནི་འཇོག་པར་བྱེད་པའོ།། དེ་ལྟར་ལེགས་པར་བཞག་པ་ཉིད་དོ།། གང་ལས་གཏེར་ཡོངས་སུ་སྤངས་པའོ།། ནི་ད་ཧ་ཏི། ལྷ་བདག་གིས་གང་དུ་འཇོག་པར་བགྱི། པ་རི་ད་ཧ་ཏི། གང་ཞིག་གོས་གྱོན་པར་འགྱུར་བའོ།། དྷ་ས་ཏི། པ་རི་དྷ་ས་ཏི། བྱིས་པ་ཞེས་གཞན་ལ་འཛུགས་པར་བྱེད། ཨམ་བྷཊྛ། ཤཱཀྱ་རྣམས་ནི་རྒྱལ་པོ་ཨོཀྐཱ་ཀ་མེས་པོར་འཛིན་ཏོ།། དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ལ་དད་པར་བྱེད་དོ།། དད་པ། དད་པར་བྱེད་པ། དད་པར་བྱ་བ། དད་པར་བྱ་བ་ཉིད། དད་པ་ཅན། ཡིད་ཆེས་ཅན། ཚིག་ཡིད་ཆེས་རུང་བའི་དགེ་བསྙེན་མའོ།། དད་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར། དད་པར་བྱས་ནས། ཁྱད་པར་དུ་འཛིན་པ། རྣ་བ་གཏོད་པ། རྣ་བ་གཏོད་པར་བྱེད། རྣ་བ་གཏད་པ། རྣ་བ་གཏད་ནས། འཆི་བདག་གི་ཡུལ། བདུད་ཀྱི་ཡུལ། མིང་། ཁམས། འཛིན་པ་པོ། བྱེད་པ་པོ། ཆོ་ག། མིང་། བརྗོད་བྱ། གཏེར་དང་ལྡན་པའི་ངག། འཛིན་པ་ལེན་པ། མཚམས་སྦྱོར། གཞན་དག་ཀྱང་སྦྱར་བར་བྱའོ།། Vipubbo dhā karotyatthe, abhipubbo tu bhāsane; Nyāsaṃpubbo yathāyogaṃ, nyāsāropanasandhisu. ཝི་སྔོན་འགྲོ་བའི་དྷཱ་ནི་བྱེད་པའི་དོན་ལའོ།། ཨ་བྷི་སྔོན་འགྲོ་བ་ནི་བརྗོད་པ་ལའོ།། ཉཱ་ས་སྔོན་འགྲོ་བ་ནི་ཇི་ལྟར་རིགས་པར།། འཇོག་པ་དང་ནི་འགོད་པ་མཚམས་སྦྱོར་ལའོ།། Imasmā pana dhādhātuto pubbassa api iccupasaggassa akāro kvaci niccaṃ lopaṃ pappoti, kvaci niccaṃ lopaṃ na pappoti. Atra lopo vuccate, dvāraṃ pidahati, dvāraṃ pidahanto, pidahituṃ, pidahitvā, evaṃ akāralopo bhavati. Dvāraṃ apidahitvā, evaṃ akāralopo na bhavati. Ettha hi akāro apiupasaggassa avayavo na hoti. Kinti ce? Paṭisedhatthavācako nipātoyeva, upasaggāvayavo pana adassanaṃ gato, ayaṃ niccālopo. Evaṃ dhādhātuto pubbassa api iccupasaggassa akāro kvaci niccaṃ lopaṃ pappoti, kvaci niccaṃ lopaṃ na pappoti. Idaṃ acchariyaṃ idaṃ abbhutaṃ. Yatra hi nāma bhagavato pāvacane evarūpapopi nayo sandissati viññūnaṃ hadayavimhāpanakaro, yo ekasmiṃyeva dhātumhi ekasmiṃyeva upasagge ekasmiṃyevatthe kvaci lopālopavasena vibhajituṃ labbhati. Idāni mayaṃ sotūnaṃ paramakosallajananatthaṃ tadubhayampi ākāraṃ ekajjhaṃ karontā tadākāravatiṃ jinavarapāḷiṃ ānayāma – བྱིངས་ dhā འདིའི་སྔོན་དུ་ཡོད་པའི་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བ་ api ཞེས་པའི་ཡི་གེ་ a ནི་སྐབས་འགར་རྟག་ཏུ་ཕྱིས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་ལ། སྐབས་འགར་རྟག་ཏུ་ཕྱིས་པ་ཉིད་དུ་མི་འགྱུར་རོ། །འདིར་ཕྱིས་པ་བརྗོད་པར་བྱ་སྟེ། dvāraṃ pidahati (སྒོ་གཅོད་པར་བྱེད།)། dvāraṃ pidahanto (སྒོ་གཅོད་བཞིན་པ།)། pidahituṃ (གཅོད་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར།)། pidahitvā (བཅད་ནས།) ཞེས་པ་ལྟ་བུ་ཡི་གེ་ a ཕྱིས་པར་འགྱུར་རོ། །dvāraṃ apidahitvā (སྒོ་མ་བཅད་པར།) ཞེས་པ་ལྟ་བུ་ཡི་གེ་ a ཕྱིས་པར་མི་འགྱུར་རོ། །འདིར་ཡི་གེ་ a ནི་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བ་ api ཡི་ཆ་ཤས་མ་ཡིན་ནོ། །ཅི་ཞེ་ན། འགོག་པའི་དོན་སྟོན་པའི་ཚིག་ཕྲད་ཁོ་ན་ཡིན་ལ། ཉེ་བར་བསྒྱུར་བའི་ཆ་ཤས་ནི་མི་སྣང་བར་གྱུར་ཏོ། །འདི་ནི་རྟག་ཏུ་ཕྱིས་པ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལྟར་བྱིངས་ dhā ཡི་སྔོན་དུ་ཡོད་པའི་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བ་ api ཞེས་པའི་ཡི་གེ་ a ནི་སྐབས་འགར་རྟག་ཏུ་ཕྱིས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་ལ། སྐབས་འགར་རྟག་ཏུ་ཕྱིས་པ་ཉིད་དུ་མི་འགྱུར་རོ། །འདི་ནི་ངོ་མཚར་ཆེའོ། །འདི་ནི་རྨད་དུ་བྱུང་བའོ། །གང་གི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་གསུང་རབ་ལ་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱི་ཡིད་ཧྭང་བར་བྱེད་པའི་ཚུལ་འདི་འདྲ་བ་ཡང་སྣང་སྟེ། བྱིངས་གཅིག་ཉིད་དང་། ཉེ་བར་བསྒྱུར་བ་གཅིག་ཉིད་དང་། དོན་གཅིག་ཉིད་ལ་སྐབས་འགར་ཕྱིས་པ་དང་མ་ཕྱིས་པའི་དབང་གིས་རྣམ་པར་དབྱེ་བར་ནུས་སོ། །དེང་འདིར་བདག་ཅག་གིས་ཉན་པ་པོ་རྣམས་ལ་མཁས་པ་ཁྱད་པར་ཅན་བསྐྱེད་པའི་ཕྱིར། རྣམ་པ་དེ་གཉིས་ཀ་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་བྱས་ཏེ། རྣམ་པ་དེ་དང་ལྡན་པའི་རྒྱལ་བའི་གསུང་རབ་ལུང་འདྲེན་པར་བྱའོ། ། ‘‘Gaṅgaṃ [Pg.107] me pidahissanti, na taṃ sakkomi brāhmaṇa; Apidhetuṃ mahāsindhuṃ, taṃ kathaṃ so bhavissati; Na te sakkomi akkhātuṃ, atthaṃ dhammañca pucchito. “བྲམ་ཟེ་ཁོ་བོའི་གངྒཱ་གཅོད་པར་བྱེད། །རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོ་དེ་ནི་གཅོད་པ་ལ། །བདག་གིས་ནུས་པ་མ་ཡིན་དེ་ཅི་འགྱུར། །དོན་དང་ཆོས་ཀྱི་དྲི་བ་དྲིས་པ་ན། །ཁྱོད་ལ་བཤད་པར་བདག་གིས་མི་ནུས་སོ། །” Cittatthasādhaniṃ etaṃ, gāthaṃ sambhavajātake; Paññāsambhavamicchanto, kare citte sumedhaso’’ti. “སེམས་ཀྱི་དོན་གྲུབ་བྱེད་པའི་ཚིགས་བཅད་འདི། །སམྦྷ་ཝ་ཡི་སྐྱེས་རབས་ལས་བྱུང་བ། །ཤེས་རབ་འབྱུང་བར་འདོད་པའི་བློ་བཟང་གིས། །རང་གི་སེམས་ལ་རྟག་ཏུ་བཅང་བར་བྱ། །”ཞེས་སོ། ། Dhu gatitheriyesu. Gati gamanaṃ, theriyaṃ thirabhāvo. Dhavati. Dhuvaṃ. བྱིངས་ dhu ནི་འགྲོ་བ་དང་བརྟན་པའི་དོན་ལའོ། །འགྲོ་བ་ནི་གཤེགས་པའོ། །བརྟན་པ་ནི་སྲ་བརྟན་གྱི་དངོས་པོའོ། །dhavati (རྒྱུག་པའམ་འགྲོ་བར་བྱེད།)། dhuvaṃ (བརྟན་པོ།)། Ettha ca dhuvanti thiraṃ. ‘‘Nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo’’tiādīsu viya, tasmā dhuvanti thiraṃ kiñci dhammajātaṃ. Atha vā dhuvanti idaṃ gatitheriyatthavasena nibbānasseva adhivacanaṃ bhavitumarahati. Tañhi jātijarābyādhimaraṇasokādito muccitukāmehi dhavitabbaṃ gantabbanti dhuvaṃ, uppādavayābhāvena vā niccasabhāvattā dhavati thiraṃ sassataṃ bhavatīti dhuvaṃ. Yañhi sandhāya bhagavatā ‘‘dhuvañca vo bhikkhave desessāmi dhuvagāminiñca paṭipada’’nti vuttaṃ. Dhuvasaddo ‘‘vacanaṃ dhuvasassata’’nti ettha thire vattati. ‘‘Dhuvañca bhikkhave desessāmī’’ti ettha nibbāne. ‘‘Dhuvaṃ buddho bhavissasī’’ti ettha pana ekaṃse nipātapadabhāvena vattatīti daṭṭhabbaṃ. འདིར་ dhuva ཞེས་པ་ནི་བརྟན་པའོ། །“རྟག་པ། བརྟན་པ། མི་འགྱུར་བའི་ཆོས་ཅན།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལྟར་རོ། །དེས་ན་ dhuva ཞེས་པ་ནི་བརྟན་པའི་ཆོས་ཤིག་གོ །ཡང་ན། dhuva ཞེས་པ་འདི་ནི་འགྲོ་བ་དང་བརྟན་པའི་དོན་གྱི་དབང་གིས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཉིད་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་མིང་དུ་འགྱུར་རོ། །གང་གི་ཕྱིར་ཞེ་ན། སྐྱེ་བ་དང་། རྒ་བ། ན་བ། འཆི་བ། མྱ་ངན་ལ་སོགས་པ་ལས་ཐར་བར་འདོད་པ་རྣམས་ཀྱིས་དེར་བགྲོད་པར་བྱ་ཞིང་འགྲོ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ dhuva (བགྲོད་བྱ།) ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན། སྐྱེ་བ་དང་འཇིག་པ་མེད་པས་རྟག་པའི་རང་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། བརྟན་ཞིང་རྟག་པར་གནས་པས་ dhuva (བརྟན་པ།) ཞེས་བྱའོ། །གང་གི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ “དགེ་སློང་དག །ངས་ཁྱེད་ཅག་ལ་བརྟན་པ་ (མྱང་འདས།) དང་བརྟན་པར་འགྲོ་བའི་ལམ་བསྟན་པར་བྱའོ། །” ཞེས་གསུངས་སོ། །dhuva ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ “ཚིག་ནི་བརྟན་ཞིང་རྟག་པའོ། །” ཞེས་པ་འདིར་བརྟན་པའི་དོན་ལ་འཇུག་གོ །“དགེ་སློང་དག །ངས་ཁྱེད་ཅག་ལ་བརྟན་པ་བསྟན་པར་བྱའོ། །” ཞེས་པ་འདིར་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་འཇུག་གོ །“ངེས་པར་སངས་རྒྱས་སུ་འགྱུར་རོ། །” ཞེས་པ་འདིར་ནི་ངེས་པའི་དོན་སྟོན་པའི་ཚིག་ཕྲད་ཀྱི་ཚུལ་དུ་འཇུག་པར་རིག་པར་བྱའོ། ། Dhū vidhūnane. Ūkārassa ūvattaṃ. Dhūvati. Dhūvitā, dhūvitabbaṃ. Rassatte ‘‘dhuto, dhutavā’’ iccapi rūpāni bhavanti. བྱིངས་ dhū ནི་སྤྲུག་པ་དང་འདོར་བའི་དོན་ལའོ། །ཡི་གེ་ ū ནི་ ū ཉིད་དུ་གནས་སོ། །dhūvati (སྤྲུག་པར་བྱེད།)། dhūvitā (སྤྲུག་པ་པོ།)། dhūvitabbaṃ (སྤྲུག་པར་བྱ་བ།)། ཐུང་ངུར་གྱུར་པ་ན། dhuto (སྤྲུགས་པ།)། dhutavā (སྤྲུགས་ཟིན་པ།) ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་གཟུགས་རྣམས་འགྱུར་རོ། ། Dhe pāne. Dhayati, dhīyati. Dhena. བྱིངས་ dhe ནི་འཐུང་བའི་དོན་ལའོ། །dhayati (འཐུང་བར་བྱེད།)། dhīyati (འཐུང་བར་འགྱུར།)། dhena (འཐུང་བྱེད།)། Ettha ca dhenūti dhayati pivati ito khīraṃ potakoti dhenu, ‘‘godhenu, assadhenu, migadhenū’’ti dhenusaddo sāmaññavasena sapotikāsu tiracchānagatitthīsu vattati, evaṃ santepi yebhuyyena gāviyaṃ vattati. Tathā hi ‘‘satta dhenusate datvā’’ti pāḷi dissati. འདིར་ dhenu (བཞོན་མ།) ཞེས་པ་ནི། བུ་གུས་འདི་ལས་འོ་མ་འཐུང་བར་བྱེད་པས་ dhenu ཞེས་བྱའོ། །“བ་མོ། རྒོད་མ། ཤྭ་མོ།” ཞེས་པ་ལྟར། dhenu ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་སྤྱིར་བཏང་དུ་བུ་གུ་དང་བཅས་པའི་དུད་འགྲོ་མོ་རྣམས་ལ་འཇུག་གོ །དེ་ལྟ་ནའང་ཕལ་ཆེར་བ་མོ་ལ་འཇུག་གོ །དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། “བཞོན་མ་བདུན་བརྒྱ་བྱིན་ནས།” ཞེས་པའི་ལུང་སྣང་ངོ། ། Sidhu [Pg.108] gatiyaṃ sedhati, nisedhati, paṭisedhati. Siddho, pasiddho, nisiddho, paṭisiddho, paṭisedhito, paṭisedhako, paṭisedho, paṭisedhituṃ, paṭisedhitvā. Idha acinteyyabalattā upasaggānaṃ taṃyoge sidhudhātussa nānappakārā atthā sambhavanti, aññesampi evameva. བྱིངས་ sidhu ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལའོ། །sedhati (འགྲོ་བར་བྱེད།)། nisedhati (འགོག་པར་བྱེད།)། paṭisedhati (སླར་འགོག་པར་བྱེད།)། siddho (གྲུབ་པ།)། pasiddho (རབ་ཏུ་གྲུབ་པ།)། nisiddho (བཀག་པ།)། paṭisiddho (སོ་སོར་བཀག་པ།)། paṭisedhito (བཀག་ཟིན་པ།)། paṭisedhako (འགོག་པ་པོ།)། paṭisedho (འགོག་པ།)། paṭisedhituṃ (འགོག་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར།)། paṭisedhitvā (བཀག་ནས།)། འདིར་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བ་རྣམས་ཀྱི་མཐུ་བསམ་གྱིས་མི་ཁྱབ་པའི་ཕྱིར། དེ་དག་དང་ཕྲད་པ་ན་བྱིངས་ sidhu ལ་དོན་སྣ་ཚོགས་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ། །གཞན་དག་ལའང་དེ་བཞིན་ནོ། ། Sidhu satthe maṅgalye ca. Satthaṃ sāsanaṃ, maṅgalyaṃ pāpavināsanaṃ vuddhikāraṇaṃ vā. Sedhati. Siddho, pasiddho, pasiddhi. བྱིངས་ sidhu ནི་བསྟན་པ་དང་བཀྲ་ཤིས་པའི་དོན་ལའོ། །བསྟན་པ་ནི་གསུང་རབ་བོ། །བཀྲ་ཤིས་པ་ནི་སྡིག་པ་འཇོམས་པ་འམ་འཕེལ་བར་བྱེད་པའི་རྒྱུའོ། །sedhati (འགྲུབ་པར་བྱེད།)། siddho (གྲུབ་པ།)། pasiddho (རབ་ཏུ་གྲུབ་པ།)། pasiddhi (རབ་ཏུ་གྲུབ་པའམ་གྲགས་པ།)། Dadha dhāraṇe. Janassa tuṭṭhiṃ dadhateti dadhi. Dhakārassa hakāratte ‘‘dahatī’’ti rūpaṃ. Ayaṃ itthī imaṃ itthiṃ ayyikaṃ dahati. Ime purisā imaṃ purisaṃ pitāmahaṃ dahanti. Cittaṃ samādahātabbaṃ. Samādahaṃ cittaṃ. བྱིངས་ dadha ནི་འཛིན་པའི་དོན་ལའོ། །སྐྱེ་བོ་རྣམས་ལ་ཚིམ་པ་འཛིན་པར་བྱེད་པས་ dadhi (ཞོ།) ཞེས་བྱའོ། །ཡི་གེ་ dha ནི་ ha རུ་གྱུར་པ་ན། dahati ཞེས་པའི་གཟུགས་སུ་འགྱུར་རོ། །བུད་མེད་འདིས་བུད་མེད་འདི་ལ་ཕྱི་མོར་འཛིན་ཏོ (བརྩིའོ།)། སྐྱེས་པ་འདི་དག་གིས་སྐྱེས་པ་འདི་ལ་མེས་པོར་འཛིན་ཏོ (བརྩིའོ།)། སེམས་ནི་མཉམ་པར་བཞག་པར་བྱའོ། །སེམས་མཉམ་པར་འཇོག་པའོ། ། Edha vuddhiyaṃ lābhe ca. Edhati. Edho, sukhedhito. Gambhīre gādhamedhati. བྱིངས་ edha ནི་འཕེལ་བ་དང་ཐོབ་པའི་དོན་ལའོ། །edhati (འཕེལ་བའམ་ཐོབ་པར་བྱེད།)། edho (བུད་ཤིང་།)། sukhedhito (བདེ་བས་འཕེལ་བ།)། gambhīre gādhamedhati (གཏིང་ཟབ་མོ་ལ་གཏིང་རྙེད་པར་བྱེད།)། Ettha ca edhoti edhati. Vaḍḍhati etena pāvakoti edho. Indanaṃ, upādānaṃ. Sukhedhitoti sukhena edhito, sukhasaṃvaḍḍhitoti attho. Gādhamedhatīti gādhaṃ patiṭṭhitaṃ edhati labhati. འདིར་ edha ཞེས་པ་ནི་ edhati (འཕེལ་བར་བྱེད།) ཅེས་པ་ལས་བྱུང་བའོ། །འདིས་མེ་འཕེལ་བར་བྱེད་པས་ edha (བུད་ཤིང་།) ཞེས་བྱའོ། །བུད་ཤིང་དང་ཉེར་ལེན་ནོ། །sukhedhita ཞེས་པ་ནི་བདེ་བས་འཕེལ་བའམ་བདེ་བར་གསོས་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །gādhamedhati ཞེས་པ་ནི་གཏིང་རྙེད་ཅིང་གནས་པ་ཐོབ་པའོ། ། Baddha saṃharise. Saṃhariso vinibaddhakriyā. Baddhati, vinibaddhati. Vinibaddhā. བྱིངས་ baddha ནི་ཀུན་ནས་འཆིང་བའི་དོན་ལའོ། །ཀུན་ནས་འཆིང་བ་ནི་རྣམ་པར་བཅིངས་པའི་བྱ་བའོ། །baddhati (འཆིང་བར་བྱེད།)། vinibaddhati (རྣམ་པར་འཆིང་བར་བྱེད།)། vinibaddhā (རྣམ་པར་བཅིངས་པ།)། Gādha patiṭṭhānissayagandhesu. Gādhati. Gādhaṃ kattā. Gambhīrato agādhaṃ. བྱིངས་ gādha ནི་གནས་པ་དང་། རྟེན་པ་དང་། དྲི་བྲོ་བའི་དོན་ལའོ། །gādhati (གནས་པར་བྱེད།)། gādhaṃ kattā (གཏིང་འཚོལ་བ་པོ།)། གཏིང་ཟབ་པ་ལས་ agādha (གཏིང་མེད་པ།)། Bādha viloḷane bādhati, vibādhati. Ābādho. Ābādhati cittaṃ viloḷetīti ābādho. བྱིངས་ bādha ནི་དཀྲུག་པ་དང་གནོད་པའི་དོན་ལའོ། །bādhati (གནོད་པར་བྱེད།)། vibādhati (རྣམ་པར་གནོད་པར་བྱེད།)། ནད་དམ་གཅོང་ནད (ābādha)། སེམས་དཀྲུག་ཅིང་གནོད་པར་བྱེད་པས་ ābādha (ནད།) ཞེས་བྱའོ། ། Nādha [Pg.109] yācanādīsu. Nādhati. Nādhanaṃ. བྱིངས་ nādha ནི་གསོལ་བ་འདེབས་པ་ལ་སོགས་པའི་དོན་ལའོ། །nādhati (གསོལ་བ་འདེབས་པར་བྱེད།)། nādhana (གསོལ་བ་འདེབས་པ།)། Bandha bandhane bandhati. Bandhanako, bandho, bandhāpito, paṭibandho, bandhanaṃ, bandho, sambandhanaṃ, sambandho, pabandho, bandhu. བྱིངས་ bandha ནི་འཆིང་བའི་དོན་ལའོ། །bandhati (འཆིང་བར་བྱེད།)། bandhanako (འཆིང་བྱེད།)། bandho (བཅིངས་པ།)། bandhāpito (བཅིང་དུ་བཅུག་པ།)། paṭibandho (གེགས་བྱེད་པའམ་འགོག་པ།)། bandhanaṃ (འཆིང་བ།)། bandho (འཆིང་ཞིག)། sambandhanaṃ (ཀུན་ཏུ་འཆིང་བ།)། sambandho (འབྲེལ་བ།)། pabandho (རྒྱུན་ཆགས་པ།)། bandhu (གཉེན་འབྲེལ།)། Tattha bandhananti bandhanti satte etenāti bandhanaṃ, saṅkhalikādi. ‘‘Ayaṃ amhākaṃ vaṃso’’ti sambandhitabbaṭṭhena bandhu, theragāthāsaṃvaṇṇanāyaṃ pana ‘‘pemabandhanena bandhū’’ti vuttaṃ. དེ་ལ་ bandhana (འཆིང་བ།) ཞེས་པ་ནི། འདིས་སེམས་ཅན་རྣམས་འཆིང་བར་བྱེད་པས་ bandhana སྟེ། ལྕགས་སྒྲོག་ལ་སོགས་པའོ། །“འདི་ནི་བདག་ཅག་གི་རིགས་རྒྱུད་དོ། །” ཞེས་འབྲེལ་བར་བྱ་བའི་དོན་གྱིས་ bandhu (གཉེན།) ཞེས་བྱའོ། །གནས་བརྟན་གྱི་ཚིགས་བཅད་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ནི་ “བྱམས་པའི་འཆིང་བས་བཅིངས་པས་གཉེན་ནོ། །” ཞེས་གསུངས་སོ། ། Dadhi asīghacāre. Asīghacāro asīghappavatti. Dandhati. Dandho, dandhapañño. Yo dandhakāle tarati, taraṇīye ca dandhati. བྱིངས་ dadhi ནི་མི་མགྱོགས་པར་སྤྱོད་པའི་དོན་ལའོ། །མི་མགྱོགས་པར་སྤྱོད་པ་ནི་དལ་བུར་འཇུག་པའོ། །dandhati (འགོར་བར་བྱེད།)། dandha (བུལ་བའམ་བྱིང་བ།)། dandhapañño (ཤེས་རབ་བུལ་བོ།)། “གང་ཞིག་བུལ་བར་བྱ་བའི་དུས་སུ་བྲེལ་བར་བྱེད། །བྲེལ་བར་བྱ་བའི་དུས་སུ་བུལ་བར་བྱེད། །” Vaddha vaddhane. Vaddhati. Vaddhi, vuddhi, vaddho, vuddho, jātivuddho, guṇavuddho, vayovuddho. བྱིངས་ vaddha ནི་འཕེལ་བའི་དོན་ལའོ། །vaddhati (འཕེལ་བར་བྱེད།)། vaddhi (འཕེལ་བ།)། vuddhi (འཕེལ་བའམ་འཕེལ་རྒྱས།)། vaddho (འཕེལ་བའམ་རྒན་པ།)། vuddho (རྒན་པོ།)། jātivuddho (སྐྱེ་བས་རྒན་པ།)། guṇavuddho (ཡོན་ཏན་གྱིས་རྒན་པ།)། vayovuddho (ལོ་ཚོད་ཀྱིས་རྒན་པ།)། Ye vuddhamapacāyanti, narā dhammassa kovidā; Diṭṭheva dhamme pāsaṃsā, samparāye ca suggatiṃ. “མི་གང་ཆོས་ལ་མཁས་པ་ཉིད་གྱུར་ཅིང་། །རྒན་རབས་རྣམས་ལ་རིམ་གྲོ་བྱེད་པ་དག །ཚེ་འདི་ཉིད་ལ་བསྔགས་པར་འགྱུར་བ་དང་། །ཕྱི་མའི་དུས་སུའང་བདེ་འགྲོར་སྐྱེ་བར་འགྱུར། །” Sadhu saddakucchiyaṃ. Sadhati. བྱིངས་ sadhu ནི་སྒྲ་འབྱིན་པ་དང་སྨད་པའི་དོན་ལའོ། །sadhati (སྒྲ་འབྱིན་པར་བྱེད།)། Piḷadhi alaṅkāre. Piḷandhati. Piḷandhanaṃ. བྱིངས་ piḷadhi ནི་རྒྱན་གྱི་དོན་ལའོ། །piḷandhati (རྒྱན་འདོགས་པར་བྱེད།)། piḷandhana (རྒྱན་ནམ་རྒྱན་ཆ།)། Piḷandhanamalaṅkāro, maṇḍanañca vibhūsanaṃ; Pasādhanañcābharaṇaṃ, pariyāyā ime matā. “piḷandhana དང་ alaṅkāra དང་། །maṇḍana དང་ vibhūsana དང་། །pasādhana དང་ ābharaṇa རྣམས། །རྒྱན་གྱི་རྣམ་གྲངས་ཡིན་པར་ཤེས། །” Medha hiṃsāyaṃ saṅgame ca. Medhati. Medhā, medhāvī. Atra medhāti asani viya siluccaye kilese medhati hiṃsatīti medhā. Medhati vā siriyā sīlādīhi ca sappurisadhammehi saha gacchati na ekikā hutvā tiṭṭhatīti medhā, paññāyetaṃ nāmaṃ. Tathā hi – བྱིངས་ medha ནི་འཚེ་བ་དང་འདུ་བའི་དོན་ལའོ། །medhati (འཚེ་བའམ་འདུ་བར་བྱེད།)། medhā (ཤེས་རབ་།)། medhāvī (ཤེས་རབ་ཅན།)། འདིར་ medhā ཞེས་པ་ནི། ཐོག་གིས་རི་བོ་འཇོམས་པ་བཞིན་དུ་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་འཇོམས་ཤིང་འཚེ་བར་བྱེད་པས་ medhā ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན། དཔལ་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པ་སྐྱེས་བུ་དམ་པའི་ཆོས་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་འགྲོ་བར་བྱེད་ཀྱི་གཅིག་པུར་མི་གནས་པས་ medhā ཞེས་བྱ་སྟེ། འདི་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱི་མིང་ངོ་། །དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། ‘‘Paññā [Pg.110] hi seṭṭhā kusalā vadanti,Nakkhattarājāriva tārakānaṃ; Sīlaṃ sirī cāpi satañca dhammo,Anvāyikā paññavato bhavantī’’ti “མཁས་པ་རྣམས་ནི་ཤེས་རབ་མཆོག་ཅེས་སྨྲ། །རྒྱུ་སྐར་ཁྲོད་ན་ཟླ་བའི་རྒྱལ་པོ་བཞིན། །ཚུལ་ཁྲིམས་དཔལ་དང་སྐྱེས་བུ་དམ་པའི་ཆོས། །ཤེས་རབ་ལྡན་པའི་རྗེས་སུ་འབྲང་བར་འགྱུར། །”ཞེས་སོ། ། Vuttaṃ. Medhāvīti dhammojapaññāya ca samannāgato puggalo. གསུངས་སོ། །medhāvī ཞེས་པ་ནི་ཆོས་ཀྱི་བཅུད་ཀྱི་ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་གོ ། Sadhu madhu unde. Sadhati. Madhati. Madhu. བྱིངས་ sadhu དང་ madhu ནི་སྦང་བའི་དོན་ལའོ། །sadhati (སྦང་བར་བྱེད།)། madhati (སྦང་བར་བྱེད།)། madhu (སྦྲང་རྩི།)། Budha bodhane. Bodhati. Buddho. Abhisambuddhāno. Sambuddhaṃ. Asambuddhaṃ. Bodhi. Divādigaṇepi ayaṃ dissati. Tatrahi ‘‘bujjhatī’’ti rūpaṃ, idha pana ‘‘bodhatī’’ti rūpaṃ. ‘‘Yo nindaṃ apabodhatī’’ti pāḷi dissati. Kārite pana ‘‘bodheti’’ iccādīni. བྱིངས་ budha ནི་རྟོགས་པའི་དོན་ལའོ། །bodhati (རྟོགས་པར་བྱེད།)། buddho (སངས་རྒྱས་པའམ་རྟོགས་པ།)། abhisambuddhāno (མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པ།)། sambuddhaṃ (རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པ།)། asambuddhaṃ (མ་རྟོགས་པ།)། bodhi (བྱང་ཆུབ།)། འདི་ནི་ divādi སྡེ་ཚན་ལའང་སྣང་ངོ་། །དེ་ལས་ bujjhati ཞེས་པའི་གཟུགས་འབྱུང་ལ། འདིར་ནི་ bodhati ཞེས་པའི་གཟུགས་སུ་འགྱུར་རོ། །“གང་ཞིག་སྨོད་པ་སེལ་བར་བྱེད།” ཅེས་པའི་ལུང་སྣང་ངོ་། །གཉིས་ཀའི་བྱེད་པ་ལ་ནི་ bodheti ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའོ། ། Yudha sampahāre. Yodhati. Yodho. Yodhetha māraṃ paññāvudhena. Yuddhaṃ. Caraṇāyudho, caraṇāvudho vā. Āvudhaṃ. Divādigaṇikassa panassa ‘‘yujjhatī’’ti rūpaṃ. བྱིངས་ yudha ནི་གཡུལ་འགྱེད་པའི་དོན་ལའོ། །yodhati (གཡུལ་འགྱེད་པར་བྱེད།)། yodho (དམག་མི།)། “ཤེས་རབ་མཚོན་ཆས་བདུད་དང་གཡུལ་འགྱེད་བྱ།” ཞེས་པ་ལྟ་བུའོ། །yuddha (གཡུལ་འགྱེད་པའམ་འཐབ་མོ།)། caraṇāyudha འམ་ caraṇāvudha (བྱ་ཕོ།)། āvudha (མཚོན་ཆ།)། divādi སྡེ་ཚན་གྱི་བྱིངས་འདི་ལ་ནི་ yujjhati ཞེས་པའི་གཟུགས་སུ་འགྱུར་རོ། ། Dīdhi dittivedhanesu. Dīdhati. Dīdhiti. Ettha ca dīdhitīti rasmi. Anekāni hi rasmināmāni. བྱིངས་ dīdhi ནི་འོད་འབར་བ་དང་རྟོགས་པའི་དོན་ལའོ། །dīdhati (འོད་འབར་བར་བྱེད།)། dīdhiti (འོད་ཟེར།)། འདིར་ dīdhiti ཞེས་པ་ནི་འོད་ཟེར་རོ། །འོད་ཟེར་གྱི་མིང་ནི་དུ་མ་ཡོད་དོ། ། Rasmi ābhā pabhā raṃsi, ditti bhā ruci dīdhiti; Marīci juti bhāṇva’su, mayūkho kiraṇo karo; Nāgadhāmo ca āloko, iccete rasmivācakā. “rasmi དང་ ābhā དང་ pabhā དང་ raṃsi དང་། །ditti དང་ bhā དང་ ruci དང་ dīdhiti དང་། །marīci དང་ juti དང་ bhāṇu དང་ aṃsu དང་། །mayūkha དང་ kiraṇa དང་ kara དང་། །nāgadhāma དང་ āloka རྣམས་ནི། །འོད་ཟེར་གྱི་མིང་དུ་བཤད་པའོ། །” Cakārantarūpāni. ཡི་གེ་ ca མཐར་མཐའ་ཅན་གྱི་གཟུགས་རྣམས་སོ། ། Nakārantadhātu ཡི་གེ་ na མཐར་མཐའ་ཅན་གྱི་བྱིངས་རྣམས་སོ། ། Nī naye. Neti, nayati, vineti. Vineyya hadaye daraṃ. Āneti. Ānayati. Netā. Vinetā. Nāyako. Neyyo[Pg.111]. Veneyyo. Venayiko. Vinīto puriso. Nīyamāne pisācena, kinnu tāta udikkhati. Nīyanto. Nettaṃ. Netti. Bhavanetti samūhatā. Nettiko. Udakañhi nayanti nettikā. Nettā. Nette ujuṃ gate sati. Nayo. Vinayo. Āyatanaṃ. Netuṃ. Vinetuṃ. Netvā. Vinetvā iccādīni. བྱིངས་ nī ནི་འདྲེན་པའི་དོན་ལའོ། །neti འམ་ nayati (འདྲེན་པར་བྱེད།)། vineti (འདུལ་བར་བྱེད།)། “སྙིང་གི་གདུང་བ་བསལ་ནས།” ཞེས་པ་ལྟ་བུའོ། །āneti འམ་ ānayati (སྤྱན་འདྲེན་པའམ་འཁྱེར་ཡོང་བ།)། netā (འདྲེན་པ་པོ།)། vinetā (འདུལ་བ་པོ།)། nāyako (འདྲེན་པ།)། neyyo (དྲང་བྱ།)། veneyyo (གདུལ་བྱ།)། venayiko (འདུལ་བ་ལ་མཁས་པ།)། vinīto puriso (དུལ་བའི་སྐྱེས་བུ།)། “ཤ་ཟས་ཁྱེར་བར་བྱེད་པ་ན། །ཡབ་ཅིག་ཅི་ལ་ལྟ་བར་བྱེད། །” ཅེས་པ་ལྟ་བུའོ། །nīyanto (འདྲེན་བཞིན་པ།)། netta (མིག)། netti (ཐག་པ།)། “སྲིད་པའི་ཐག་པ་ཀུན་ནས་བཅོམ།” ཞེས་པ་ལྟ་བུའོ། །nettika (ཡུར་ཆུ་འདྲེན་པ་པོ།)། “ཡུར་ཆུ་འདྲེན་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཆུ་འདྲེན་ཏོ། །” ཞེས་པ་ལྟ་བུའོ། །nettā (ཁྱུ་མཆོག)། “ཁྱུ་མཆོག་དྲང་པོར་འགྲོ་བ་ན།” ཞེས་པ་ལྟ་བུའོ། །nayo (ཚུལ།)། vinayo (འདུལ་བ།)། āyatana (སྐྱེ་མཆེད།)། netuṃ (འདྲེན་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར།)། vinetuṃ (འདུལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར།)། netvā (བཀྲི་བར་བྱས་ནས།)། vinetvā (བཏུལ་ནས།) ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའོ། ། Tattha nettanti samavisamaṃ dassentaṃ attabhāvaṃ netīti nettaṃ, cakkhu. Nettīti nenti etāya satteti netti, rajju. Bhavanettīti bhavarajju, taṇhāyetaṃ nāmaṃ. Tāya hi sattā goṇā viya gīvāya bandhitvā taṃ taṃ bhavaṃ niyyanti, tasmā bhavanettīti vuccati. Nettikāti kassakā. Nettāti gavajeṭṭhako yūthapati. Nayoti nayanaṃ gamanaṃ nayo, pāḷigati. Atha vā tattha tattha netabboti nayo, sadisabhāvena netabbākāro. Nīyatīti nayo, tathattanayādi. Nīyati etenāti nayo, antadvayavivajjananayādi. དེ་ལ་ netta (མིག) ཞེས་པ་ནི། མཐོ་དམན་དང་བཟང་ངན་སྟོན་བཞིན་དུ་ལུས་འདི་ཉིད་འདྲེན་པར་བྱེད་པས་ netta སྟེ་མིག་གོ །netti (ཐག་པ།) ཞེས་པ་ནི། འདིས་སེམས་ཅན་རྣམས་འདྲེན་པར་བྱེད་པས་ netti སྟེ་ཐག་པའོ། །bhavanetti (སྲིད་པའི་ཐག་པ།) ཞེས་པ་ནི་སྲིད་པའི་ཐག་པ་སྟེ། འདི་ནི་སྲེད་པའི་མིང་ངོ་། །དེས་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་བ་ལང་བཞིན་དུ་སྐེ་ནས་བཅིངས་ཏེ་སྲིད་པ་དེ་དང་དེར་འཁྲིད་པར་བྱེད་པས། དེའི་ཕྱིར་ bhavanetti ཞེས་བྱའོ། །nettika ཞེས་པ་ནི་ཞིང་པའོ། །nettā ཞེས་པ་ནི་བ་ལང་གི་ཁྱུ་མཆོག་གོ །nayo (ཚུལ།) ཞེས་པ་ནི་འདྲེན་པ་དང་འགྲོ་བ་སྟེ། གཞུང་གི་འགྲོས་སོ། །ཡང་ན། གནས་དེ་དང་དེར་དྲང་བར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ nayo སྟེ། མཚུངས་པའི་ཚུལ་གྱིས་དྲང་བར་བྱ་བའི་རྣམ་པའོ། །དྲངས་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ nayo སྟེ། དེ་བཞིན་ཉིད་ཀྱི་ཚུལ་ལ་སོགས་པའོ། །འདིས་འདྲེན་པར་བྱེད་པས་ nayo སྟེ། མཐའ་གཉིས་སྤོང་བའི་ཚུལ་ལ་སོགས་པའོ། ། Tathā hi chabbidho nayo tathattanayo pattinayo desanānayo antadvayavivajjananayo acinteyyanayo adhippāyanayoti. Tesu tathattanayo antadvayavivajjananayena nīyati, pattinayo acinteyyanayena, desanānayo adhippāyanayena nīyati. Etthādimhi tividho nayo kammasādhanena nīyatīti ‘‘nayo’’ti vuccati, pacchimo pana tividho nayo karaṇasādhanena nīyati etena tathattādinayattayamiti ‘‘nayo’’ti vuccati. Imasmiṃ atthe papañciyamāne ganthavitthāro siyāti vitthāro na dassito. དེ་ལྟར་ན་ཚུལ་རྣམ་པ་དྲུག་ཡོད་དེ། དེ་བཞིན་ཉིད་ཀྱི་ཚུལ་དང་། ཐོབ་པའི་ཚུལ་དང་། བསྟན་པའི་ཚུལ་དང་། མཐའ་གཉིས་སྤོང་བའི་ཚུལ་དང་། བསམ་གྱིས་མི་ཁྱབ་པའི་ཚུལ་དང་། དགོངས་པའི་ཚུལ་ལོ། །དེ་དག་ལས་དེ་བཞིན་ཉིད་ཀྱི་ཚུལ་ནི་མཐའ་གཉིས་སྤོང་བའི་ཚུལ་གྱིས་འདྲེན་ལ། ཐོབ་པའི་ཚུལ་ནི་བསམ་གྱིས་མི་ཁྱབ་པའི་ཚུལ་གྱིས་འདྲེན་ཞིང་། བསྟན་པའི་ཚུལ་ནི་དགོངས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འདྲེན་ནོ། །འདིར་དང་པོའི་ཚུལ་གསུམ་ནི་ལས་ཀྱི་སྒྲུབ་པ་སྟེ། དྲངས་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ “ཚུལ” (nayo) ཞེས་བྱ་ལ། ཕྱི་མའི་ཚུལ་གསུམ་ནི་བྱེད་པའི་སྒྲུབ་པ་སྟེ། འདིས་དེ་བཞིན་ཉིད་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གསུམ་པོ་འདྲེན་པར་བྱེད་པས་ “ཚུལ” (nayo) ཞེས་བྱའོ། །དོན་འདི་རྒྱས་པར་བཤད་ན་གཞུང་མང་པོར་འགྱུར་བས་རྒྱས་པར་མ་བསྟན་ཏོ། ། Aparopi [Pg.112] catubbidho nayo ekattanayo nānattanayo abyāpāranayo evaṃdhammatānayoti. གཞན་ཡང་ཚུལ་རྣམ་པ་བཞི་ཡོད་དེ། གཅིག་ཉིད་ཀྱི་ཚུལ་དང་། དུ་མ་ཉིད་ཀྱི་ཚུལ་དང་། བྱེད་པ་མེད་པའི་ཚུལ་དང་། ཆོས་ཉིད་དེ་ལྟ་བུ་ཉིད་ཀྱི་ཚུལ་ལོ། ། Vineti satte ettha, etenāti vā vinayo. Kāyavācānaṃ vinayanatopi vinayo. Āyatananti anamatagge saṃsāre pavattaṃ atīva āyataṃ saṃsāradukkhaṃ yāva na nivattati, tāva nayateva pavattatevāti āyatanaṃ. འདིར་སེམས་ཅན་རྣམས་འདུལ་བར་བྱེད་པའམ། ཡང་ན། འདིས་འདུལ་བར་བྱེད་པས་ vinayo (འདུལ་བ།) ཞེས་བྱའོ། །ལུས་དང་ངག་གི་སྒོ་ནས་འདུལ་བར་བྱེད་པས་ཀྱང་འདུལ་བའོ། །āyatana (སྐྱེ་མཆེད།) ཅེས་པ་ནི། ཐོག་མ་མེད་པའི་འཁོར་བ་ན་གནས་ཤིང་ཤིན་ཏུ་རིང་བའི་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་འདི་ཉིད་། ཇི་སྲིད་དུ་མ་ལོག་པ་དེ་སྲིད་དུ་འདྲེན་ཅིང་འཇུག་པར་བྱེད་པས་ āyatana (སྐྱེ་མཆེད།) ཞེས་བྱའོ། ། Ayaṃ panettha atthuddhāro. ‘‘Āyatananti assānaṃ kambojo āyatanaṃ, gunnaṃ dakkhiṇāpatho āyatana’’nti ettha sañjātiṭṭhānaṃ āyaanaṃ nāma. ‘‘Manorame āyatane, sevanti naṃ vihaṅgamā. འདིར་དོན་གྱི་དབྱེ་བ་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། “སྐྱེ་མཆེད་ཅེས་པ་ནི། རྟ་རྣམས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ནི་ཀམྦོ་ཛ་ཡིན་ལ། བ་ལང་རྣམས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ནི་ལྷོ་ཕྱོགས་ཀྱི་ལམ་ཡིན་ནོ། །” ཞེས་པ་འདིར་སྐྱེ་བའི་གནས་ལ་སྐྱེ་མཆེད་ཅེས་བྱའོ། །“ཡིད་དུ་འོང་བའི་གནས་མཆོག་ལ། །འདབ་ཆགས་རྣམས་ནི་བསྟེན་པར་བྱེད། །” Chāyaṃ chāyatthino yanti, phalatthaṃ phalabhojino’’ti ettha samosaraṇaṭṭhānaṃ. ‘‘Pañcimāni bhikkhave vimuttāyatanānī’’ti ettha kāraṇaṃ. Aññepi pana payogā yata patiyataneti ettha pakāsitā. "གྲིབ་མ་འདོད་པ་རྣམས་ནི་གྲིབ་མར་འགྲོ། འབྲས་བུ་ཟ་བ་རྣམས་ནི་འབྲས་བུའི་ཕྱིར་འགྲོའོ།" ཞེས་པ་འདིར་འདུ་བའི་གནས་སོ། །"དགེ་སློང་དག་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་སྐྱེ་མཆེད་འདི་ལྔ་པོ་དག་ཡོད་དོ།" ཞེས་པ་འདིར་ནི་རྒྱུའོ། །གཞན་ཡང་སྦྱོར་བ་དག་ནི་འདིར་སྡོམ་པ་དང་བརྩོན་པའི་དོན་དུ་བསྟན་ཏོ། ། Nī pāpane. Neti, nayati. Nayanaṃ. ཎཱི (nī) ནི་འདྲེན་པ་ལའོ། །ནེ་ཏི (neti) དང་། ན་ཡ་ཏི (nayati) ཞེས་པ་ནི་འདྲེན་པར་བྱེད་དོ། །ན་ཡ་ནཾ (nayanaṃ) ནི་འདྲེན་བྱེད་དམ་མིག་གོ། ། Nu thutiyaṃ. Noti, navati. Nuto. ཎུ (nu) ནི་བསྟོད་པ་ལའོ། །ནོ་ཏི (noti) དང་། ན་ཝ་ཏི (navati) ཞེས་པ་ནི་བསྟོད་པར་བྱེད་དོ། །ཎུ་ཏོ (nuto) ནི་བསྟོད་པར་གྱུར་པའོ། ། Thana pana dhana sadde. Thanati. Panati. Dhanati. ཐ་ན (thana) དང་། པ་ན (pana) དང་། དྷ་ན (dhana) རྣམས་ནི་སྒྲ་སྒྲོག་པ་ལའོ། །ཐ་ན་ཏི (thanati) དང་། པ་ན་ཏི (panati) དང་། དྷ་ན་ཏི (dhanati) ཞེས་སོ། ། Kana dittikantīsu. Kanati. Kaññā. Kanakaṃ. ཀ་ན (kana) ནི་གསལ་བ་དང་མཛེས་པ་ལའོ། །ཀ་ན་ཏི (kanati) ཞེས་སོ། །ཀཉྙཱ (kaññā) ནི་བུ་མོའོ། །ཀ་ན་ཀཾ (kanakaṃ) ནི་གསེར་རོ། ། Ettha ca yobbanibhāve ṭhitattā rūpavilāsena kanati dippati virocatīti kaññā. Atha vā kaniyati kāmiyabhi abhipatthiyati purisehītipi kaññā, yobbanitthī. Kanakanti kanati, kanīyatīti vā kanakaṃ, suvaṇṇaṃ. Suvaṇṇassa hi anekāni nāmāni. འདིར་ལང་ཚོ་ལ་གནས་པའི་ཕྱིར་གཟུགས་ཀྱི་ཉམས་ཀྱིས་གསལ་ཞིང་འབར་ལ་རྣམ་པར་མཛེས་པས་ན་ ཀཉྙཱ (kaññā) ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན། སྐྱེས་པ་རྣམས་ཀྱིས་འདོད་ཅིང་དོན་དུ་གཉེར་བར་བྱེད་པས་ནའང་ ཀཉྙཱ (kaññā) ཞེས་བྱ་སྟེ་ལང་ཚོ་དང་ལྡན་པའི་བུད་མེད་དོ། །ཀ་ན་ཀཾ (kanakaṃ) ནི་གསལ་བར་བྱེད་པའམ་འདོད་པར་བྱེད་པས་ན་ ཀ་ན་ཀ (kanaka) ཏེ་གསེར་རོ། །གསེར་ལ་ནི་མིང་དུ་མ་ཡོད་དོ། ། Suvaṇṇaṃ kanakaṃ hemaṃ, kañcanaṃ haṭakampi ca; Jātarūpaṃ tapanīyaṃ, vaṇṇaṃ tabbhedakā pana; Jambunadaṃ siṅgikañca, cāmikaranti bhāsitā. སུ་ཝཎྞཾ (suvaṇṇaṃ)། ཀ་ན་ཀཾ (kanakaṃ)། ཧེ་མཾ (hemaṃ)། ཀཉྩ་ནཾ (kañcanaṃ) དང་ཧཱ་ཊ་ཀ (hāṭaka) ཡང་ཡིན། ཛཱ་ཏ་རཱུ་པཾ (jātarūpaṃ)། ཏ་པ་ནཱི་ཡཾ (tapanīyaṃ)། ཝཎྞཾ (vaṇṇaṃ) དང་དེའི་བྱེ་བྲག་རྣམས་དང་། ཛམྦུ་ན་དཾ (jambunadaṃ)། སིངྒི་ཀཾ (siṅgikaṃ) དང་། ཙཱ་མཱི་ཀ་རཾ (cāmīkaraṃ) ཞེས་བཤད་དོ། ། Vana [Pg.113] sana sambhattiyaṃ. Vanati. Vanaṃ. Sanati. ཝ་ན (vana) དང་། ས་ན (sana) ནི་བསྟེན་པ་ལའོ། །ཝ་ན་ཏི (vanati) ཞེས་སོ། །ཝ་ནཾ (vanaṃ) ནི་ནགས་ཚལ་ལོ། །ས་ན་ཏི (sanati) ཞེས་སོ། ། Tattha vananti. Taṃ sambhajanti mayūrakokilādayo sattāti vanaṃ, araññaṃ. Vanati sambhajati saṃkilesapuggalanti vanaṃ, taṇhā. དེ་ལ་ ཝ་ནཾ (vanaṃ) ནི། རྨ་བྱ་དང་ཁུ་བྱུག་ལ་སོགས་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱིས་གནས་དེ་བསྟེན་པས་ན་ ཝ་ན (vana) ཏེ་དགོན་པའོ། །ཉོན་མོངས་ཅན་གྱི་གང་ཟག་གིས་བསྟེན་པར་བྱེད་པས་ན་ ཝ་ན (vana) ཏེ་སྲེད་པའོ། ། Mana abbhāse. Manati. Mano. མ་ན (mana) ནི་གོམས་པར་བྱེད་པ་ལའོ། །མ་ན་ཏི (manati) ཞེས་སོ། །མ་ནོ (mano) ནི་ཡིད་དོ། ། Māna vīmaṃsāyaṃ, vīmaṃsati. Vīmaṃsā. མཱ་ན (māna) ནི་དཔྱོད་པ་ལའོ། །ཝཱི་མཾ་ས་ཏི (vīmaṃsati) ཞེས་པ་ནི་དཔྱོད་པར་བྱེད་དོ། །ཝཱི་མཾ་སཱ (vīmaṃsā) ནི་དཔྱོད་པའོ། ། Jana suna sadde. Janati. Sunati. ཇ་ན (jana) དང་། སུ་ན (suna) ནི་སྒྲ་སྒྲོག་པ་ལའོ། །ཇ་ན་ཏི (janati) དང་། སུ་ན་ཏི (sunati) ཞེས་སོ། ། Ettha ca ‘‘kasmā te eko bhujo janati, eko te na janatī bhujo’’ti pāḷi nidassanaṃ. Tattha janatīti sunati saddaṃ karoti. འདིར་ནི་ "ཅིའི་ཕྱིར་ཁྱོད་ཀྱི་ལག་པ་གཅིག་གིས་སྒྲ་སྒྲོག་ཅིང་། ལག་པ་གཅིག་གིས་སྒྲ་མི་སྒྲོག་པ་ཡིན།" ཞེས་པ་ནི་ལུང་གི་དཔེའོ། །དེ་ལ་ ཇ་ན་ཏི (janati) ཞེས་པ་ནི་སྒྲ་ཐོས་པར་བྱེད་པ་སྟེ་སྒྲ་སྒྲོག་པའོ། ། Khanu avadāraṇe khanati. Sukhaṃ. Dukkhaṃ. Khato āvāṭo. ཁ་ཎུ (khanu) ནི་རྐོ་བ་ལའོ། །ཁ་ན་ཏི (khanati) ཞེས་ོ། །སུ་ཁཾ (sukhaṃ) ནི་བདེ་བའོ། །དུཀྑཾ (dukkhaṃ) ནི་སྡུག་བསྔལ་ལོ། །ཁ་ཏོ (khato) ནི་བརྐོས་པའི་དོང་ངོ་། ། Tattha sukhanti suṭṭhu dukkhaṃ khanatīti sukhaṃ. Duṭṭhu khanati kāyikacetasikasukhanti dukkhaṃ. Aññamaññapaṭipakkhā hi ete dhammā. Dvidhā cittaṃ khanatīti vā dukkhaṃ. Curādigaṇavasena pana ‘‘sukhayatīti sukhaṃ, dukkhayatīti dukkha’’nti nibbacanāni gahetabbāni. Samāsapaavasena ‘‘sukaraṃ khamassāti sukhaṃ, dukkaraṃ khamassāti dukkha’’nti nibbacanānipi vividhā hi saddānaṃ byuppatti pavatti nimittañca. དེ་ལ་ སུ་ཁཾ (sukhaṃ) ནི་སྡུག་བསྔལ་ལེགས་པར་རྐོ་བར་བྱེད་པས་ན་བདེ་བའོ། །ལུས་དང་སེམས་ཀྱི་བདེ་བ་ངན་པར་རྐོ་བར་བྱེད་པས་ན་སྡུག་བསྔལ་ལོ། །ཆོས་འདི་དག་ནི་ཕན་ཚུན་གཉེན་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཡང་ན། སེམས་རྣམ་པ་གཉིས་སུ་རྐོ་བར་བྱེད་པས་ན་སྡུག་བསྔལ་ལོ། །ཙུ་རཱ་དི་སྡེའི་དབང་དུ་བྱས་ན། "བདེ་བར་བྱེད་པས་ན་བདེ་བ། སྡུག་བསྔལ་བར་བྱེད་པས་ན་སྡུག་བསྔལ།" ཞེས་པའི་ངེས་ཚིག་བཟུང་བར་བྱའོ། །ཚིག་སྡུད་ཀྱི་དབང་དུ་བྱས་ན། "བཟོད་པར་སླ་བས་ན་བདེ་བ། བཟོད་པར་དཀའ་བས་ན་སྡུག་བསྔལ།" ཞེས་པའི་ངེས་ཚིག་ཀྱང་ཡོད་དེ། སྒྲ་རྣམས་ཀྱི་ངེས་ཚིག་དང་། འཇུག་ཚུལ་དང་། འཇུག་པའི་རྒྱུ་ནི་སྣ་ཚོགས་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། ། Dāna avakhaṇḍane. Dānati. Apadānaṃ. དཱ་ན (dāna) ནི་གཅོད་པ་ལའོ། །དཱ་ན་ཏི (dānati) ཞེས་སོ། །ཨ་པ་དཱ་ནཾ (apadānaṃ) ནི་རྟོགས་པ་བརྗོད་པའོ། ། Sāna tejane. Tejanaṃ nisānaṃ. Sānati. སཱ་ན (sāna) ནི་རྣོ་བར་བྱེད་པ་ལའོ། །རྣོ་བར་བྱེད་པ་ནི་བརྡར་བའོ། །སཱ་ན་ཏི (sānati) ཞེས་སོ། ། Hana hiṃsāgatīsu. Ettha pana hiṃsāvacanena pharusāya vācāya pīḷanañca daṇḍādīhi paharaṇañca gahitaṃ, tasmā hana hiṃsāpaharaṇagatīsūti attho gahetabbo. Tathā hi ‘‘rājāno coraṃ gahetvā haneyyuṃ vā bandheyyuṃ vā’’ti. Pāṭhassa atthaṃ saṃvaṇṇentehi ‘‘haneyyunti potheyyuñceva chindeyyuñcā’’ti [Pg.114] vuttaṃ. Ettha ca chedanaṃ nāma hatthapādādichedanaṃ vā sīsacchedavasena māraṇaṃ vā. Hanassa vadhādeso ghātādeso ca bhavati, hanti hanati, hananti. Hanasi, hanatha. Sesaṃ sabbaṃ neyyaṃ. ཧ་ན (hana) ནི་འཚེ་བ་དང་འགྲོ་བ་ལའོ། །འདིར་ནི་འཚེ་བའི་སྒྲས་ཚིག་རྩུབ་པོས་གནོད་པ་བྱེད་པ་དང་དབྱུག་པ་ལ་སོགས་པས་བརྡེག་པ་བཟུང་བས། དེའི་ཕྱིར་ ཧ་ན (hana) ནི་འཚེ་བ་དང་། བརྡེག་པ་དང་། འགྲོ་བ་ལའོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་བཟུང་བར་བྱའོ། །འདི་ལྟར་ "རྒྱལ་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ཆོམ་རྐུན་པ་བཟུང་ནས་གསོད་པར་བྱེད་དམ་འཆིང་བར་བྱེད་དོ།" ཞེས་པའི་གཞུང་གི་དོན་འགྲེལ་བར་བྱེད་པ་རྣམས་ཀྱིས། "གསོད་པར་བྱེད་ཅེས་པ་ནི་བརྡེག་པ་དང་གཅོད་པའོ།" ཞེས་གསུངས་སོ། །འདིར་གཅོད་པ་ཞེས་པ་ནི་ལག་པ་དང་རྐང་པ་ལ་སོགས་པ་གཅོད་པའམ་མགོ་བོ་བཅད་དེ་གསོད་པའོ། །ཧ་ན (hana) ལ་ ཝ་དྷ (vadha) དང་ གྷཱ་ཏ (ghāta) རུ་འགྱུར་བ་ཡོད་དེ། ཧན་ཏི (hanti)། ཧ་ན་ཏི (hanati)། ཧན་ཏི (hananti)། ཧ་ན་སི (hanasi)། ཧ་ན་ཐ (hanatha) ཞེས་སོ། །ལྷག་མ་ཐམས་ཅད་ཤེས་པར་བྱའོ། ། Hiṃsādayo cattāro atthā labbhanti. ‘‘Hanti hatthehi pādehī’’ti ettha pana hantīti paharatīti attho. ‘‘Kuddho hi pitaraṃ hanti. Vikkosamānā tibbāhi, hanti nesaṃ varaṃ vara’’nti. Ettha hantīti mārentīti attho. ‘‘Vadhati, vadheti, ghāteti’’ iccapi rūpāni bhavanti. Tattha ‘‘vadhati na rodati, āpatti dukkaṭassa. Attānaṃ vadhitvā vadhitvā rodatī’’tiādīsu vadho paharaṇaṃ. Pāṇaṃ vadheti. Pāṇavadho. ‘‘Esa vadho khaṇḍahālassa. Satte ghātetī’’ti ca ādīsu vadho māraṇaṃ. འཚེ་བ་ལ་སོགས་པའི་དོན་བཞི་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ། །"ལག་པ་དང་རྐང་པ་དག་གིས་རྡེག་གོ" ཞེས་པ་འདིར་ནི་ ཧན་ཏི (hanti) ཞེས་པ་བརྡེག་པའི་དོན་ཏོ། །"ཁྲོས་ནས་ཕ་ལ་རྡེག་གམ་གསོད། དྲག་པོར་ངུ་ཞིང་དེ་དག་གི་མཆོག་དང་མཆོག་རྣམས་གསོད" ཅེས་པ་འདིར་ནི་ ཧན་ཏི (hanti) ཞེས་པ་གསོད་པའི་དོན་ཏོ། །"ཝ་དྷ་ཏི (vadhati)། ཝ་དྷེ་ཏི (vadheti)། གྷཱ་ཏེ་ཏི (ghāteti)" ལ་སོགས་པའི་གཟུགས་རྣམས་ཡོད་དོ། །དེ་ལ། "རྡེག་ཅིང་མི་ངུ་ན། ཉེས་བྱས་ཀྱི་ལྟུང་བའོ། །བདག་ཉིད་ལ་ཡང་ཡང་བརྡེག་ཅིང་ངུ་བར་བྱེད་དོ།" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ། ཝ་དྷ (vadha) ནི་བརྡེག་པའོ། །སྲོག་གཅོད་པར་བྱེད་དོ། །སྲོག་གཅོད་པའོ། །"འདི་ནི་ཁཎྜ་ཧཱ་ལ་གསོད་པའོ། །སེམས་ཅན་རྣམས་གསོད་དུ་འཇུག་གོ" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ། ཝ་དྷ (vadha) ནི་གསོད་པའོ། ། ‘‘Upāhanaṃ, vadhū’’ti ca ettha hanavadhasaddatthogamanaṃ. ‘‘Purisaṃ hanati. Sītaṃ uṇhaṃ paṭihanati’’ iccādīni kattupadāni. Devadatto yaññadattena haññati. Tato vātātape ghore, sañjāte paṭihaññati. Paccattavacanassekārattaṃ, yathā ‘‘vanappagumbe’’ti. Vihārenāti padaṃ sambandhitabbaṃ, iccādīni kammapadāni. Hantā. Hato. Vadhako. Vadhū. Āghāto. Upaghāto. Ghātako. Paṭigho. Saṅgho. Byaggho. Sakuṇagghi. Hantuṃ, hanituṃ, hantvā, hanitvā. Vajjhetvā, vadhitvā iccādīni sanāmikāni tumantādipadāni. "ཨུ་པཱ་ཧ་ནཾ (upāhanaṃ)། ཝ་དྷཱུ (vadhū)" ཞེས་པ་འདི་དག་ལ། ཧ་ན (hana) དང་ ཝ་དྷ (vadha) སྒྲའི་དོན་ནི་འགྲོ་བའོ། །"སྐྱེས་བུ་ལ་རྡེག་གོ། གྲང་བ་དང་ཚ་བ་སེལ་བར་བྱེད་དོ།" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་བྱེད་པ་པོའི་ཚིག་གོ །"ལྷ་སྦྱིན་ནི་མཆོད་སྦྱིན་བྱིན་གྱིས་བརྡེག་པར་བྱའོ། །དེ་ནས་རླུང་དང་ཉི་མ་དྲག་པོ་སྐྱེས་པ་ན། གནོད་པར་འགྱུར་རོ།" ཞེས་པ་དང་། གཉིས་སུ་མེད་པའི་ཚིག་གི་ཨེ་ཡིག་གི་དངོས་པོ་ནི། "ནགས་ཚལ་གསེབ་ཏུ" ཞེས་པ་ལྟ་བུའོ། །"གཙུག་ལག་ཁང་གིས" ཞེས་པའི་ཚིག་དང་སྦྱར་བར་བྱ་སྟེ། འདི་དག་ནི་ལས་ཀྱི་ཚིག་གོ །ཧན་ཏཱ (hantā)། ཧ་ཏོ (hato)། ཝ་དྷ་ཀོ (vadhako)། ཝ་དྷཱུ (vadhū)། ཨཱ་གྷཱ་ཏོ (āghāto)། ཨུ་པ་གྷཱ་ཏོ (upaghāto)། གྷཱ་ཏ་ཀོ (ghātako)། པ་ཊི་གྷོ (paṭigho)། སངྒྷོ (saṅgho)། བྱགྒྷོ (byaggho)། ས་ཀུ་ཎགྒྷི (sakuṇagghi)། ཧན་ཏུཾ (hantuṃ)། ཧ་ནི་ཏུཾ (hanituṃ)། ཧན་ཏྭཱ (hantvā)། ཧ་ནི་ཏྭཱ (hanitvā)། ཝཛྫྷེ་ཏྭཱ (vajjhetvā)། ཝ་དྷི་ཏྭཱ (vadhitvā) ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་མིང་དང་བཅས་པའི་ཏུ་མུན་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་རྣམས་སོ། ། Tattha upāhananti taṃ taṃ ṭhānaṃ upahananti upagacchanti tato ca āhananti āgacchanti etenāti upāhanaṃ. Vadhūti kilesavasena sunakhampi upagamanasīlāti vadhū, sabbāsaṃ itthīnaṃ [Pg.115] sādhāraṇametaṃ. Atha vā vadhūti suṇisā. Tathā hi ‘‘tena hi vadhu yadā utunī ahosi, pupphaṃ te uppannaṃ, atha me āroceyyāsī’’ti ettha vadhūti suṇisā vuccati. Sā pana ‘‘ayaṃ no puttassa bhariyā’’ti sassusasurehi adhigantabbā jānitabbāti vadhūti vuccati. Gatyatthānaṃ katthaci buddhiyatthakathanato ayamattho labbhateva. ‘‘Suṇhā, suṇisā, vadhū’’ iccete pariyāyā. Saṅghoti bhikkhusamūho. Samaggaṃ kammaṃ samupagacchatīti saṅgho, suṭṭhu vā kilese hanti tena tena maggāsinā māretītipi saṅgho, puthujjanāriyavasena vuttānetāni. Vividhe satte āhanati bhuso ghātetīti byaggho. So eva ‘‘viyaggho, vaggho’’ti ca vuccati. Aparampi puṇḍarīkoti tassa nāmaṃ. Dubbale sakuṇe hantīti sakuṇagghi, seno, ayaṃ pana hanadhātu divādigaṇe ‘‘paṭihaññatī’’ti akammakaṃ kattupadaṃ janeti. Tathā hi ‘‘buddhassa bhagavato vohāro lokiye sote paṭihaññatī’’tiādikā pāḷiyo dissanti. དེ་ལ་ ཨུ་པཱ་ཧ་ནཾ (upāhanaṃ) ནི། འདི་ཉིད་ཀྱིས་གནས་དེ་དང་དེར་ཉེ་བར་འགྲོ་ཞིང་ (upahananti)། དེ་ནས་ཕྱིར་འོང་བར་བྱེད་པས་ན་ (āhananti) ལྷམ་མོ། །ཝ་དྷཱུ (vadhū) ནི་ཉོན་མོངས་པའི་དབང་གིས་ཁྱི་ལའང་ཉེ་བར་འགྲོ་བའི་རང་བཞིན་ཅན་ཡིན་པས་ན་ ཝ་དྷཱུ (vadhū) སྟེ། འདི་ནི་བུད་མེད་ཐམས་ཅད་ལ་ཐུན་མོང་བའོ། །ཡང་ན། ཝ་དྷཱུ (vadhū) ནི་མནའ་མའོ། །འདི་ལྟར་ "དེས་ན་མནའ་མ། ཁྱོད་ལ་ཟླ་མཚན་བབས་ཤིང་མེ་ཏོག་སྐྱེས་པ་ན། ང་ལ་སྨྲོས་ཤིག" ཅེས་པ་འདིར་ ཝ་དྷཱུ (vadhū) ནི་མནའ་མ་ལ་བརྗོད་དོ། །མནའ་མ་དེ་ནི་གྱོས་པོ་དང་སྒྱུག་མོ་དག་གིས་ "འདི་ནི་ངེད་ཀྱི་བུའི་ཆུང་མའོ" ཞེས་རྟོགས་པར་བྱ་ཞིང་ཤེས་པར་བྱ་བས་ན་ ཝ་དྷཱུ (vadhū) ཞེས་བྱའོ། །འགྲོ་བའི་དོན་ཅན་གྱི་སྒྲ་རྣམས་སྐབས་འགར་རྟོགས་པའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་དོན་འདི་ཐོབ་པ་ཉིད་དོ། །"སུ་ཎྷཱ (suṇhā)། སུ་ཎི་སཱ (suṇisā)། ཝ་དྷཱུ (vadhū)" རྣམས་ནི་རྣམ་གྲངས་སོ། །སངྒྷོ (saṅgho) ནི་དགེ་སློང་གི་ཚོགས་སོ། །མཐུན་པའི་ལས་ལ་ཉེ་བར་འགྲོ་བས་ན་ སངྒྷ (saṅgha) ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན། ལམ་སོ་སོའི་རལ་གྲིས་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ལེགས་པར་འཇོམས་པར་བྱེད་པས་ནའང་ སངྒྷ (saṅgha) ཞེས་བྱ་སྟེ། འདི་དག་ནི་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་དང་འཕགས་པའི་དབང་དུ་བྱས་ནས་གསུངས་པའོ། །སེམས་ཅན་སྣ་ཚོགས་པ་ལ་རྡེག་ཅིང་དྲག་ཏུ་གསོད་པས་ན་ བྱགྒྷོ (byaggho) ཞེས་བྱའོ། །དེ་ཉིད་ལ་ "ཝི་ཡགྒྷ (viyaggho)" དང་ "ཝགྒྷ (vaggho)" ཞེས་ཀྱང་བརྗོད། གཞན་ཡང་དེའི་མིང་ལ་ "པུཎྜ་རཱི་ཀ (puṇḍarīka)" ཞེས་ཀྱང་བྱའོ། །ཉམ་ཆུང་བའི་བྱ་རྣམས་གསོད་པས་ན་ ས་ཀུ་ཎགྒྷི (sakuṇagghi) སྟེ་ཁྲའོ། །ཧ་ན (hana) བྱ་བའི་དྷཱ་ཏུ་འདི་ནི་དི་ཝཱ་དི་སྡེ་ལས་ "པ་ཊི་ཧཉྙ་ཏི (paṭihaññatī)" ཞེས་བྱེད་མེད་ཀྱི་བྱེད་པ་པོའི་ཚིག་སྐྱེད་པར་བྱེད་དོ། །འདི་ལྟར་ "སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་གསུང་ནི་འཇིག་རྟེན་པའི་རྣ་བར་ཐོགས་པར་འགྱུར་རོ།" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ལུང་རྣམས་སྣང་བའི་ཕྱིར་རོ། ། Ana pāṇane. Pāṇanaṃ sasanaṃ. Anati. Ānaṃ, pānaṃ. ‘‘Tattha ānanti assāso. Pānanti passāso. Etesu assāsoti bahi nikkhamanavāto. Passāsoti anto pavisanavāto’’ti vinayaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ, suttantaṭṭhakathāsu pana uppaṭipāṭiyā āgataṃ. Tattha yasmā sabbesampi gabbhaseyyakānaṃ mātukucchito nikkhamanakāle paṭhamaṃ abbhantaravāto bahi nikkhamati, pacchā bāhiravāto sukhumaṃ rajaṃ gahetvā abbhantaraṃ pavisanto tāluṃ āhacca nibbāyati, tasmā vinayaṭṭhakathāyaṃ ‘‘assāsoti bahi nikkhamanavāto, passāsoti anto pavisanavāto’’ti vuttaṃ. Etesu [Pg.116] dvīsu nayesu vinayanayena anto uṭṭhitasasanaṃ assāso, bahi uṭṭhitasasanaṃ passāso. Suttantanayena pana bahi uṭṭhahitvāpi anto sasanato assāso. Anto uṭṭhahitvāpi bahi sasanato passāso. Ayameva ca nayo ‘‘assāsādimajjhapariyosānaṃ satiyā anugacchato ajjhattaṃ vikkhepagatena cittena kāyopi cittampi sāraddhā ca honti iñjitā ca phanditā cā’’ti, ‘‘passāsādimajjhapariyosānaṃ satiyā anugacchato bahiddhā vikkhepagatena cittena kāyopi cittampi sāraddhā ca honti iñjitā ca phanditā cā’’ti imāya pāḷiyā sametīti veditabbaṃ. ཨ་ན (ana) ནི་དབུགས་གཏོང་ལེན་བྱེད་པ་ལའོ། །དབུགས་གཏོང་ལེན་ནི་དབུགས་འབྱིན་རྔུབ་བོ། །ཨ་ན་ཏི (anati) ཞེས་སོ། །ཨཱ་ནཾ (ānaṃ) དང་ པཱ་ནཾ (pānaṃ) ངོ་། །"དེ་ལ་ ཨཱ་ན (āna) ནི་དབུགས་རྔུབ་པའོ། །པཱ་ན (pāna) ནི་དབུགས་འབྱིན་པའོ། །དེ་དག་ལས་དབུགས་རྔུབ་པ་ནི་ཕྱིར་འགྲོ་བའི་རླུང་དང་། དབུགས་འབྱིན་པ་ནི་ནང་དུ་འཇུག་པའི་རླུང་ངོ་།" ཞེས་འདུལ་བའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་གསུངས་ལ། མདོ་སྡེའི་འགྲེལ་བཤད་རྣམས་སུ་ནི་གོ་རིམ་བཟློག་ནས་འབྱུང་ངོ་། །དེ་ལ་གང་གི་ཕྱིར་མངལ་སྐྱེས་ཀྱི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་མ་ཡི་མངལ་ནས་ཕྱིར་འཐོན་པའི་ཚེ། ཐོག་མར་ནང་གི་རླུང་ཕྱིར་འགྲོ་ཞིང་། ཕྱིས་ཕྱིའི་རླུང་གིས་རྡུལ་ཕྲ་མོ་བཟུང་ནས་ནང་དུ་ཞུགས་ཏེ་རྐན་ལ་ཕོག་ནས་ཞི་བར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། འདུལ་བའི་འགྲེལ་བཤད་ལས། "དབུགས་རྔུབ་པ་ནི་ཕྱིར་འགྲོ་བའི་རླུང་དང་། དབུགས་འབྱིན་པ་ནི་ནང་དུ་འཇུག་པའི་རླུང་ངོ་།" ཞེས་གསུངས་སོ། །ལུགས་གཉིས་པོ་འདི་དག་ལས། འདུལ་བའི་ལུགས་ཀྱིས་ནི་ནང་དུ་ལྡང་བའི་དབུགས་ནི་དབུགས་རྔུབ་པ་དང་། ཕྱིར་ལྡང་བའི་དབུགས་ནི་དབུགས་འབྱིན་པའོ། །མདོ་སྡེའི་ལུགས་ཀྱིས་ནི་ཕྱིར་ལྡང་ཡང་ནང་དུ་རྔུབ་པའི་ཕྱིར་དབུགས་རྔུབ་པ་དང་། ནང་དུ་ལྡང་ཡང་ཕྱིར་འབྱིན་པའི་ཕྱིར་དབུགས་འབྱིན་པའོ། །ལུགས་འདི་ཉིད་ནི། "དབུགས་རྔུབ་པའི་ཐོག་མ་དང་། བར་དང་། མཐའ་མ་ལ་དྲན་པས་རྗེས་སུ་འབྲང་བའི་གང་ཟག་གི་ནང་དུ་རྣམ་པར་གཡེང་བའི་སེམས་ཀྱིས་ལུས་ཀྱང་རུང་སེམས་ཀྱང་རུང་། ཀུན་ནས་གཟིར་ཞིང་གཡོ་བ་དང་འགུལ་བར་འགྱུར་རོ།" ཞེས་པ་དང་། "དབུགས་འབྱིན་པའི་ཐོག་མ་དང་། བར་དང་། མཐའ་མ་ལ་དྲན་པས་རྗེས་སུ་འབྲང་བའི་གང་ཟག་གི་ཕྱིར་རྣམ་པར་གཡེང་བའི་སེམས་ཀྱིས་ལུས་ཀྱང་རུང་སེམས་ཀྱང་རུང་། ཀུན་ནས་གཟིར་ཞིང་གཡོ་བ་དང་འགུལ་བར་འགྱུར་རོ།" ཞེས་པའི་ལུང་འདི་དང་མཐུན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། ། Dhana dhaññe. Dhananaṃ dhaññaṃ, siripuññapaññānaṃ sampadāti attho. Dhātuattho hi yebhuyyena bhāvavasena kathiyati ṭhapetvā vakkarukkhataceti evamādippabhedaṃ. Yathā bhāvatthe vattamānena yapaccayena saddhiṃ nakārassa yyakāraṃ katvā thenanaṃ theyyanti vuccati, evamidha yapaccayena saddhiṃ nakārassa ññakāraṃ katvā dhananaṃ dhaññanti vuccati. Dhanino vā bhāvo dhaññaṃ, tasmiṃ dhaññe. Dhanti, dhanati. Dhanitaṃ. Dhaññaṃ. Yasmā pana dhaññasaddena siripuññapaññāsampadā gahitā, tasmā ‘‘dhaññapuññalakkhaṇasampannaṃ puttaṃ vijāyī’’tiādīsu dhaññasaddena siripaññāva gahetabbā puññassa visuṃ vacanato. དྷ་ན (dhana) ནི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལའོ། །དྷ་ན་ནཾ (dhananaṃ) ནི་ དྷཉྙཾ (dhaññaṃ) སྟེ། དཔལ་དང་། བསོད་ནམས་དང་། ཤེས་རབ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་དོན་ཏོ། །དྷཱ་ཏུའི་དོན་ནི་ཕལ་ཆེར་དངོས་པོའི་དབང་དུ་བྱས་ནས་བཤད་དེ། མཁལ་མ་དང་། ཤིང་དང་། པགས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་རྣམས་མ་གཏོགས་པའོ། །ཇི་ལྟར་དངོས་པོའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་ ཡ (ya) རྐྱེན་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་ ཎ (ṇa) ཡིག་ ཡྻ (yya) རུ་བསྒྱུར་ནས་ ཐེ་ན་ནཾ (thenanaṃ) ལ་ ཐེཡྻཾ (theyyaṃ) ཞེས་བརྗོད་པ་ལྟར། འདིར་ཡང་ ཡ (ya) རྐྱེན་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་ ཎ (ṇa) ཡིག་ ཉྙ (ñña) རུ་བསྒྱུར་ནས་ དྷ་ན་ནཾ (dhananaṃ) ལ་ དྷཉྙཾ (dhaññaṃ) ཞེས་བརྗོད་དོ། །ཡང་ན། ཕྱུག་པོའི་དངོས་པོ་ནི་ དྷཉྙཾ (dhaññaṃ) སྟེ། ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དེ་ལའོ། །དྷན་ཏི (dhanti)། དྷ་ན་ཏི (dhanati)། དྷ་ནི་ཏཾ (dhanitaṃ)། དྷཉྙཾ (dhaññaṃ) ཞེས་སོ། །གང་གི་ཕྱིར་ དྷཉྙ (dhañña) སྒྲས་དཔལ་དང་། བསོད་ནམས་དང་། ཤེས་རབ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་བཟུང་བས། དེའི་ཕྱིར་ "ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་བསོད་ནམས་ཀྱི་མཚན་དང་ལྡན་པའི་བུ་བཙས་སོ།" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ། དྷཉྙ (dhañña) སྒྲས་དཔལ་དང་ཤེས་རབ་ཉིད་བཟུང་བར་བྱ་སྟེ། བསོད་ནམས་ནི་སོ་སོར་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། ། ‘‘Nadato parisāyante, vāditabbapahārino; Ye te dakkhanti vadanaṃ, dhaññā te narapuṅgava. འཁོར་གྱི་དབུས་སུ་སྒྲོག་པ་དང་། །བརྡུང་བྱའི་རྔ་ལ་རྡེག་པ་ན། །གང་དག་ཁྱོད་ཀྱི་ཞལ་མཐོང་བ། །མི་ཡི་ཁྱུ་མཆོག་དེ་དག་སྐལ། ། Dīghaṅgulī tambanakhe, subhe āyatapaṇhike; Ye pāde paṇamissanti, tepi dhaññā guṇandhara. ཕྱག་སོར་རིང་ཞིང་སེན་མོ་ཟངས། །རྟིང་པ་ཡངས་ཤིང་མཛེས་པ་ཡི། །ཞབས་ལ་གང་དག་ཕྱག་འཚལ་བ། །ཡོན་ཏན་འཛིན་པ་དེ་དག་སྐལ། ། Madhurāni pahaṭṭhāni, dosagghāni hitāni ca; Yetevākyāni sossanti, tepi dhaññānaruttamā’’ti སྙན་ཞིང་རབ་ཏུ་དགའ་བ་དང་། །ཉེས་པ་འཇོམས་ཤིང་ཕན་པ་ཡི། །གསུང་རྣམས་གང་དག་ཐོས་པ་ནི། །མི་ཡི་མཆོག་སྟེ་དེ་དག་སྐལ། ། Evamādīsu [Pg.117] pana dhaññasaddena puññasampadā gahetabbā, puññasampadāya vā saddhiṃ siripaññāsampadāpi gahetabbā. Idamettha nibbacanaṃ ‘‘dhaññaṃ siripuññapaññāsampadā etesaṃ atthīti dhaññā’’ti. ‘‘Dhaññaṃ maṅgalasammata’’nti ettha tu ‘‘uttamaratanaṃ ida’’nti dhanāyitabbaṃ saddhāyitabbanti dhaññaṃ, sirisampannaṃ puññasampannaṃ paññāsampannantipi attho yujjati. ‘‘Dhaññaṃ dhanaṃ rajataṃ jātarūpa’’nti ca ādīsu ‘‘natthi dhaññasamaṃ dhana’’nti vacanato dhanāyitabbanti dhaññaṃ, kiṃ taṃ? Pubbaṇṇaṃ. Apica osadhivisesopi dhaññanti vuccati. Dhanasaddassa ca pana samāsavasena ‘‘adhano, niddhano’’ti ca natthi dhanaṃ etassāti atthena daliddapuggalo vuccati. ‘‘Nidhanaṃ yātī’’tiettha tu kampanatthavācakassa dhūdhātussa vasena vināso nidhananti vuccatīti. འདི་ལ་སོགས་པ་ལས་ནི་ དྷཉྙ (dhañña) སྒྲས་བསོད་ནམས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་བཟུང་བར་བྱ་ལ། ཡང་ན་བསོད་ནམས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་དཔལ་དང་ཤེས་རབ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའང་བཟུང་བར་བྱའོ། །འདིར་ངེས་ཚིག་ནི། "དྷཉྙཾ (dhaññaṃ) ནི་དཔལ་དང་བསོད་ནམས་ཤེས་རབ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་སྟེ། འདི་དག་གང་ལ་ཡོད་པ་ནི་ དྷཉྙཱ (dhaññā) འོ།" ཞེས་པའོ། །"དྷཉྙཾ (dhaññaṃ) ནི་བཀྲ་ཤིས་སུ་གྲགས་པའོ།" ཞེས་པ་འདིར་ནི། "འདི་ནི་རིན་པོ་ཆེ་མཆོག་གོ" ཞེས་ནོར་དུ་བརྩི་བར་བྱ་བ་དང་དད་པར་བྱ་བ་ནི་ དྷཉྙ (dhañña) སྟེ། དཔལ་དང་ལྡན་པ། བསོད་ནམས་དང་ལྡན་པ། ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཡང་རུང་ངོ་། །"འབྲུ་དང་། ནོར་དང་། དངུལ་དང་། གསེར།" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ། "འབྲུ་དང་མཚུངས་པའི་ནོར་མེད།" ཅེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་ནོར་དུ་བརྩི་བར་བྱ་བ་ནི་ དྷཉྙ (dhañña) སྟེ། དེ་གང་ཞེ་ན། སྔོན་གྱི་འབྲུའོ། །གཞན་ཡང་སྨན་གྱི་བྱེ་བྲག་ལའང་ དྷཉྙ (dhañña) ཞེས་བརྗོད་དོ། །དྷ་ན (dhana) སྒྲ་ལས་ནི་ཚིག་སྡུད་ཀྱི་དབང་གིས། "ནོར་མེད་པ། ནོར་དང་བྲལ་བ" ཞེས་ཏེ། འདི་ལ་ནོར་མེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་གྱིས་དབུལ་པོའི་གང་ཟག་ལ་བརྗོད་དོ། །"འཇིག་པར་འགྱུར" ཞེས་པ་འདིར་ནི། གཡོ་བའི་དོན་ཅན་གྱི་ དྷཱུ (dhū) དྷཱ་ཏུའི་དབང་གིས་འཇིག་པ་ལ་ ནི་དྷ་ན (nidhana) ཞེས་བརྗོད་དོ། ། Muna gatiyaṃ. Munati. མུ་ན (muna) ནི་རྟོགས་པ་དང་འགྲོ་བ་ལའོ། །མུ་ན་ཏི (munati) ཞེས་སོ། ། Cine maññanāyaṃ. Aluttantoyaṃ dhātu, yathā gile, yathā ca mile. Cināyati, ocināyati. ‘‘Sabbo taṃ jano ocināyatū’’ti idamettha pāḷi nidassanaṃ. Ocināyatati avamaññatūti. ཙི་ནེ (cine) ནི་སེམས་པ་དང་བརྙས་པ་ལའོ། །དྷཱ་ཏུའི་མཐའ་འདི་ནི་མི་ཉམས་པ་སྟེ། ཇི་ལྟར་ གི་ལེ (gile) དང་ མི་ལེ (mile) ལྟ་བུའོ། །ཙི་ནཱ་ཡ་ཏི (cināyati) དང་། ཨོ་ཙི་ནཱ་ཡ་ཏི (ocināyati) ཞེས་སོ། །"སྐྱེ་བོ་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་དེ་ལ་བརྙས་པར་གྱུར་ཅིག" ཅེས་པ་འདིར་ནི་ལུང་གི་དཔེའོ། །ཨོ་ཙི་ནཱ་ཡ་ཏི (ocināyati) ཞེས་པ་ནི་བརྙས་པར་བྱེད་དོ (avamaññati) ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། Iti bhūvādigaṇe tavaggantadhāturūpāni དེ་ལྟར་བྷཱུ་ཝཱ་དི་སྡེ་ལས་ཏ་སྡེའི་མཐའ་ཅན་གྱི་དྷཱ་ཏུའི་གཟུགས་རྣམས་ Samattāni. རྫོགས་སོ། ། Pakārantadhātu པ་ཡིག་གི་མཐའ་ཅན་གྱི་དྷཱ་ཏུའོ། ། Idāni pavaggantadhāturūpāni vuccante – ད་ནི་པ་སྡེའི་མཐའ་ཅན་གྱི་དྷཱ་ཏུའི་གཟུགས་རྣམས་བཤད་པར་བྱ་སྟེ། Pā pāne. Pānaṃ pivanaṃ. ‘‘Pāti, pānti. Pātu, pāntu’’ iccādi yathārahaṃ yojetabbaṃ. pā ནི་འཐུང་བའི་དོན་ལའོ། །pānaṃ ནི་འཐུང་བའོ། །“pāti, pānti. pātu, pāntu” ལ་སོགས་པ་ཅི་རིགས་པར་སྦྱར་བར་བྱའོ། ། Khippaṃ gīvaṃ pasārehi, na te dassāmi jīvitaṃ; Ayañhite mayā rūḷho, saro pāssati lohitanti. མྱུར་དུ་མགུལ་པ་བསྲིངས་ཤིག །ཁྱོད་ལ་སྲོག་མི་སྦྱིན་ནོ། །ངས་འཕངས་པའི་མདའ་འདི་ནི། །ཁྱོད་ཀྱི་ཁྲག་ནི་འཐུང་བར་འགྱུར། ། Atra [Pg.118] hi pāssatīti pivissati. ‘‘Pāssati, pāssanti. Pāssasi, pāssatha. Pāssāmi, pāssāma’’ iccādinā, ‘‘apassā, apassaṃsu’’ iccādinā ca nayena sesaṃ sabbaṃ yojetabbaṃ nayaññūhi. Ko hi samattho sabbāni buddhavacanasāgare vicitrāni vippakiṇṇarūpantararatanāni uddharitvā dassetuṃ, tasmā sabbāsupi dhātūsu saṅkhepena gahaṇūpāyamattameva dassitaṃ. Pivati, pivanti. Pivaṃ, pivanto, pivamāno, pivaṃ bhāgirasodakaṃ. Kārite kumāraṃ khīraṃ pāyeti. Muhuttaṃ taṇhāsamanaṃ, khīraṃ tvaṃ pāyito mayā. Kamme pīyati, pītaṃ. Tumādīsu ‘‘pātuṃ, pivituṃ, pitvā, pivitvā, pāyetvā’’ iccādīni yojetabbāni. Aññesupi ṭhānesu pāḷinayānurūpena saddarūpāni evameva yojetabbāni. འདིར་ pāssati ནི་ pivissati (འཐུང་བར་འགྱུར་) ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“pāssati, pāssanti. pāssasi, pāssatha. pāssāmi, pāssāma” ལ་སོགས་པ་དང་། “apassā, apassaṃsu” ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ལྷག་མ་ཐམས་ཅད་ཚུལ་ཤེས་པ་རྣམས་ཀྱིས་སྦྱར་བར་བྱའོ། །སངས་རྒྱས་ཀྱི་བཀའི་རྒྱ་མཚོ་ལས་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པར་འཐོར་བའི་སྒྲའི་གཟུགས་ཀྱི་རིན་པོ་ཆེ་ཐམས་ཅད་ཕྱུང་སྟེ་སྟོན་པར་སུ་ཞིག་ནུས། དེའི་ཕྱིར་བྱིངས་ཐམས་ཅད་ལ་བསྡུས་པའི་སྒོ་ནས་འཛིན་པའི་ཐབས་ཙམ་ཞིག་བསྟན་ཏོ། །pivati, pivanti། pivaṃ, pivanto, pivamāno, pivaṃ bhāgirasodakaṃ (སྐལ་ལྡན་ཤིང་རྟའི་ཆུ་འཐུང་བཞིན་པ)། གཉིས་སུ་བྱེད་པའི་སྒྲ་ལ། kumāraṃ khīraṃ pāyeti (བྱིས་པ་ལ་འོ་མ་འཐུང་དུ་འཇུག་གོ)། muhuttaṃ taṇhāsamanaṃ, khīraṃ tvaṃ pāyito mayā (ཡུད་ཙམ་རིང་སྐོམ་པ་སེལ་བའི་འོ་མ་ཁྱོད་ལ་ངས་འཐུང་དུ་བཅུག་གོ)། ལས་ལ། pīyati, pītaṃ (འཐུང་བར་བྱེད། བཏུངས་པ)། tum ལ་སོགས་པ་ལ། “pātuṃ, pivituṃ, pitvā, pivitvā, pāyetvā” ལ་སོགས་པ་སྦྱར་བར་བྱའོ། །གནས་གཞན་དག་ཏུ་ཡང་ལུང་གི་ཚུལ་དང་མཐུན་པར་སྒྲའི་གཟུགས་རྣམས་འདི་བཞིན་དུ་སྦྱར་བར་བྱའོ། ། Pā rakkhaṇe. Pāti. Nipāti. Pitā, gopo. pā ནི་སྲུང་བའི་དོན་ལའོ། །pāti། nipāti། pitā (ཕ་)། gopo (བ་ལང་རྫི་)། Pā pūraṇe. Pāti, vippāti. Vippo. pā ནི་གང་བར་བྱེད་པའི་དོན་ལའོ། །pāti, vippāti། vippo (བྲམ་ཟེ་)། Vippoti brāhmaṇo. So hi vippeti pūreti visiṭṭhena veduccāraṇādinā attano brāhmaṇakammena lokassa ajjhāsayaṃ attano ca hadaye vedānīti vippoti vuccati. ‘‘Jāto vippakule aha’’nti ettha hi brāhmaṇo ‘‘vippo’’ti vuccati. Tassa kulaṃ vippakulanti. vippo ནི་བྲམ་ཟེའོ། །གང་གི་ཕྱིར་ན་ཁོང་གིས་རིག་བྱེད་བཟླས་པ་ལ་སོགས་པའི་རང་གི་བྲམ་ཟེའི་བྱ་བ་ཁྱད་པར་ཅན་གྱིས་འཇིག་རྟེན་གྱི་བསམ་པ་དང་རང་གི་སྙིང་ལ་རིག་བྱེད་རྣམས་ཀྱིས་གང་བར་བྱེད་ (vippeti/pūreti) པས་ན། vippo ཞེས་བྱའོ། །“jāto vippakule ahaṃ” (ང་ནི་བྲམ་ཟེའི་རིགས་སུ་སྐྱེས་སོ་) ཞེས་པ་འདིར་བྲམ་ཟེ་ལ་ vippo ཞེས་བརྗོད་དོ། །དེའི་རིགས་ལ་ vippakula ཞེས་བྱའོ། ། Pū pavane. Pavati. Putto, puññaṃ. Ettha puttoti attano kulaṃ pavati sodhetīti putto. Kiyādigaṇaṃ pana patvā ‘‘punātī’’ti vattabbaṃ. pū ནི་དག་པར་བྱེད་པའི་དོན་ལའོ། །pavati། putto (བུ་)། puññaṃ (བསོད་ནམས་)། འདིར་ putto ཞེས་པ་ནི་རང་གི་རིགས་དག་པར་བྱེད་ (pavati/sodheti) པས་ན་བུའོ། །kiyi ལ་སོགས་པའི་སྡེ་ (kiyādigaṇa) ལ་བརྟེན་ནས་ “punāti” ཞེས་བརྗོད་པར་བྱའོ། ། Putto’trajo suto sūnu,Tanujo tanayo’raso; Puttanattādayo cātha,Apaccanti pavuccare. putto, atrajo, suto, sūnu, tanujo, tanayo, oraso དང་། བུ་དང་ཚ་བོ་ལ་སོགས་པ་ནི་ apacca (རྒྱུད་པ་) ཞེས་བརྗོད་དོ། ། Itthiliṅgamhi [Pg.119] vattabbe, puttīti atrajāti ca; Vattabbaṃ sesaṭṭhānesu, yathārahamudīraye; Pāḷiyañhi atrajāti, itthī puttī kathiyati; མོ་རྟགས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ལ། puttī དང་ atrajā ཞེས་བརྗོད་པར་བྱའོ། །གནས་གཞན་དག་ཏུ་ཅི་རིགས་པར་བརྗོད་པར་བྱའོ། །ལུང་ལས་ནི་ atrajā དང་ puttī ཞེས་པ་བུད་མེད་ལ་བརྗོད་དོ། ། Ettha pana – འདིར་ནི་— ‘‘Tato dve sattarattassa, vedehassatrajā piyā; Rājakaññā rucā nāma, dhātimātaramabravī’’ti “དེ་ནས་ཞག་བཅུ་བཞི་འདས་པ་ན། །བི་དེ་ཧ་ཡི་སྲས་མོ་གཅེས། །རྒྱལ་བུ་མོ་ནི་རུ་ཙཱ་ཞེས། །བྱ་བས་མ་མ་ལ་སྨྲས་སོ། །” Ayaṃ pāḷi nidassanaṃ. ‘‘Puttī, dhītā, duhitā, attajā’’ti iccete pariyāyā. Evaṃ atrajāti itthivācakassa itthiliṅgassa dassanato sutasaddādīsupi itthiliṅganayo labbhamānālabbhamānavasena upaparikkhitabbo. Tathā hi loke ‘‘vesso, suddo, naro, kiṃpuriso’’ iccādīnaṃ yugaḷabhāvena ‘‘vessī, suddī, nārī, kiṃpurisī’’tiādīni itthivācakāni liṅgāni dissanti. ‘‘Puriso pumā’’ iccādīnaṃ pana yugaḷabhāvena itthivācakāni itthiliṅgāni na dissanti. Puññanti ettha pana attano kārakaṃ pavati sodhetīti puññaṃ. Kiyādigaṇaṃ pana patvā punātīti puññanti vattabbaṃ. འདི་ནི་ལུང་གི་དཔེར་བརྗོད་དོ། །“puttī, dhītā, duhitā, attajā” ཞེས་པ་འདི་དག་ནི་རྣམ་གྲངས་སོ། །དེ་ལྟར་བུད་མེད་སྟོན་པའི་མོ་རྟགས་ཅན་གྱི་སྒྲ་ atrajā མཐོང་བ་ལས་ suta ལ་སོགས་པའི་སྒྲ་རྣམས་ལ་ཡང་མོ་རྟགས་ཀྱི་ཚུལ་འཐོབ་པ་དང་མི་འཐོབ་པའི་དབང་གིས་བརྟག་པར་བྱའོ། །འཇིག་རྟེན་ན་ “vesso, suddo, naro, kiṃpuriso” ལ་སོགས་པ་ཟུང་དུ་འཇུག་པའི་ཚུལ་གྱིས་ “vessī, suddī, nārī, kiṃpurisī” ལ་སོགས་པ་བུད་མེད་སྟོན་པའི་རྟགས་རྣམས་མཐོང་ངོ་། །“puriso, pumā” ལ་སོགས་པ་ལ་ནི་ཟུང་དུ་འཇུག་པའི་ཚུལ་གྱིས་བུད་མེད་སྟོན་པའི་མོ་རྟགས་མི་མཐོང་ངོ་། །འདིར་ puññaṃ ཞེས་པ་ནི་རང་གི་བྱེད་པ་པོ་དག་པར་བྱེད་ (pavati/sodheti) པས་ན་བསོད་ནམས་སོ། །kiyi ལ་སོགས་པའི་སྡེ་ལ་བརྟེན་ནས་ punāti ཞེས་པ་ལས་ puññaṃ ཞེས་བརྗོད་པར་བྱའོ། ། Añño atthopi vattabbo, niruttilakkhaṇassito; Tasmā nibbacanaṃ ñeyyaṃ, janapūjādito idha. སྒྲ་རིག་པའི་མཚན་ཉིད་ལ་བརྟེན་ནས་དོན་གཞན་ཡང་བརྗོད་པར་བྱ་སྟེ། དེའི་ཕྱིར་འདིར་སྐྱེ་བོས་མཆོད་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ངེས་ཚིག་ཤེས་པར་བྱའོ། ། Paraṃ pujjabhavaṃ janetīti puññaṃ. Sadā pūjitaṃ vā janetīti puññaṃ. Janaṃ attakāraṃ punātīti puññaṃ. Asesaṃ apuññaṃ punātīti puññaṃ. མཆོག་ཏུ་མཆོད་པར་འོས་པའི་དངོས་པོ་སྐྱེད་པས་ན་བསོད་ནམས་སོ། །ཡང་ན་རྟག་ཏུ་མཆོད་པར་འོས་པ་སྐྱེད་པས་ན་བསོད་ནམས་སོ། །རང་གི་བྱེད་པ་པོའི་སྐྱེ་བོ་དག་པར་བྱེད་པས་ན་བསོད་ནམས་སོ། །མ་ལུས་པའི་མི་དགེ་བ་དག་པར་བྱེད་པས་ན་བསོད་ནམས་སོ། ། Kalyāṇaṃ kusalaṃ puññaṃ, subhamicceva niddise; Kammassa kusalassādhi-vacanaṃ vacane paṭu. སྨྲ་བ་ལ་མཁས་པས་དགེ་བའི་ལས་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་སུ། kalyāṇaṃ, kusalaṃ, puññaṃ, subhaṃ ཞེས་བསྟན་པར་བྱའོ། ། Pe gatiyaṃ. Peti, penti. Pesi, petha. Idha bhikkhave ekacco assakhaḷuṅko pehīti vutto viddho samāno codito sārathinā pacchato paṭisakkati, piṭṭhito rathaṃ paṭivatteti. Ummaggaṃ gaṇhāti, ubbaṭumaṃ rathaṃ karoti. pe ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལའོ། །peti, penti། pesi, petha། དགེ་སློང་དག་འདི་ན་རྟ་རྒོད་ཁ་ཅིག་ལ་ཁ་ལོ་སྒྱུར་བས་ “སོང་ཞིག་” (pehīti) ཅེས་བརྗོད་དེ་བསྣུན་ཅིང་བསྐུལ་བ་ན། ཕྱིར་བཤིལ་ཞིང་ཤིང་རྟ་རྒྱབ་ཏུ་སྐོར་བར་བྱེད། ལམ་གོལ་དུ་འཇུག་ཅིང་ཤིང་རྟ་ལམ་ལས་བཟློག་པར་བྱེད་དོ། ། Pe [Pg.120] vuddhiyaṃ payati. Pāyo, apāyo. Ettha apāyoti natthi pāyo vuddhi etthāti apāyo. Ayadhātuvasenapi attho netabbo, ayato vuddhito, sukhato vā apetoti apāyo, nirayatiracchānayonipettivisayaasurakāyā. pe ནི་འཕེལ་བའི་དོན་ལའོ། །payati། pāyo, apāyo། འདིར་ apāyo (ངན་སོང་) ཞེས་པ་ནི་འདི་ན་འཕེལ་བ་ (pāyo) མེད་པས་ན་ངན་སོང་ངོ་། །ཡང་ན་ aya ཞེས་པའི་བྱིངས་ཀྱི་དབང་གིས་ཀྱང་དོན་བསྒྲུབ་པར་བྱ་སྟེ། འཕེལ་བ་ (aya) འམ་བདེ་བ་ལས་བྲལ་བས་ན་ངན་སོང་སྟེ། དམྱལ་བ་དང་། དུད་འགྲོའི་སྐྱེ་གནས་དང་། ཡི་དྭགས་ཀྱི་ཡུལ་དང་། ལྷ་མ་ཡིན་གྱི་ལུས་རྣམས་སོ། ། Pe sosane. Pāyati, payati vā. Nipako. Ettha nipako nipayati visoseti paṭipakkhaṃ, tato vā attānaṃ nipāti rakkhatīti nipako, sampajāno. pe ནི་སྐེམ་པའི་དོན་ལའོ། །pāyati འམ་ payati། nipako། འདིར་ nipako (མཁས་པའམ་ཤེས་བཞིན་ཅན་) ཞེས་པ་ནི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་སྐེམ་པར་བྱེད་ (nipayati/visoseti) པའམ། ཡང་ན་དེ་ལས་རང་ཉིད་སྲུང་བར་བྱེད་ (nipāti/rakkhati) པས་ན་ nipako སྟེ། ཤེས་བཞིན་ཅན་ནོ། ། Gupa rakkhaṇe. Gopati. Gopako. gupa ནི་སྲུང་བའི་དོན་ལའོ། །gopati། gopako (སྲུང་བ་པོ་)། Nagaraṃ yathā paccantaṃ, guttaṃ sāntarabāhiraṃ. ཇི་ལྟར་མཐའ་འཁོབ་གྲོང་ཁྱེར་ནི། །ཕྱི་དང་ནང་ནས་བསྲུངས་པ་བཞིན། ། Evaṃ gopetha attānaṃ, khaṇo ve mā upaccagā. དེ་བཞིན་རང་ཉིད་བསྲུང་བར་གྱིས། །དུས་སྐབས་འདི་ནི་མ་ཤོར་ཞིག ། Gopethāti gopeyya rakkheyya. gopetha ཞེས་པ་ནི་བསྲུང་བར་བྱའོ། ། Vapa santāne. Vapati. vapa ནི་རྒྱུན་ནམ་ས་བོན་འདེབས་པའི་དོན་ལའོ། །vapati། Sapa samavāye. Sapati. sapa ནི་འདུ་བའམ་འདུས་པའི་དོན་ལའོ། །sapati། Cupa mandagatiyaṃ. Copati. cupa ནི་དལ་གྱིས་འགྲོ་བའི་དོན་ལའོ། །copati། Tupa hiṃsāyaṃ. Topati. Tuppati. tupa ནི་འཚེ་བའི་དོན་ལའོ། །topati། tuppati། Gupa gopanajigucchanesu. Gopati, jigucchati. Jigucchaṃ, jigucchamāno. Jegucchī. Jigucchitvā iccādīni. gupa ནི་སྲུང་བ་དང་སྐྱུག་བྲོ་བའི་དོན་ལའོ། །gopati, jigucchati། jigucchaṃ, jigucchamāno། jegucchī། jigucchitvā ལ་སོགས་པའོ། ། Kapu hiṃsātakkalagandhesu. Kappati. Kappūro. kapu ནི་འཚེ་བ་དང་། རྟོག་པ་དང་། དྲི་ཞིམ་པའི་དོན་ལའོ། །kappati། kappūro (ག་བུར་)། Kapu sāmatthiye. Idaṃ amhākaṃ kappati. Netaṃ amhesu kappati. kapu ནི་ནུས་པའམ་རུང་བའི་དོན་ལའོ། །“idaṃ amhākaṃ kappati” (འདི་ནི་ངེད་རྣམས་ལ་རུང་ངོ་)། “netaṃ amhesu kappati” (འདི་ནི་ངེད་རྣམས་ཀྱི་ནང་དུ་མི་རུང་ངོ་)། Kapa karuṇāyaṃ. Kapati. Kapaṇo, kāpaññaṃ. Tattha kapatīti karuṇāyati, kāpaññanti kapaṇabhāvo. kapa ནི་སྙིང་རྗེ་བའི་དོན་ལའོ། །kapati། kapaṇo (ཉམ་ཐག་པའམ་སྤྲང་པོ་)། kāpaññaṃ (ཉམ་ཐག་པའི་རང་བཞིན་)། དེ་ལ་ kapati ནི་སྙིང་རྗེ་བར་བྱེད་པའོ། །kāpaññaṃ ནི་ཉམ་ཐག་པའི་དངོས་པོའོ། ། Sapa [Pg.121] akkose. Sapati. Sapatho, abhisapatho, abhisapito, sapanako. sapa ནི་གཤེ་བའམ་དམོད་མོ་འདེབས་པའི་དོན་ལའོ། །sapati། sapatho (མནའ་)། abhisapatho (དམོད་མོ་)། abhisapito (དམོད་མོ་བཏབ་པ་)། sapanako (དམོད་མོ་འདེབས་པ་པོ་)། Vapa bījanikkhepe. Bījaṃ vapati. Vāpako. Vāpitaṃ dhaññaṃ. Vuttaṃ bījaṃ purisena. Bījaṃ vappati. Vappamaṅgalaṃ. vapa ནི་ས་བོན་འདེབས་པའི་དོན་ལའོ། །bījaṃ vapati (ས་བོན་འདེབས་སོ)། vāpako (ས་བོན་འདེབས་པ་པོ་)། vāpitaṃ dhaññaṃ (བཏབ་པའི་ལོ་ཏོག་)། vuttaṃ bījaṃ purisena (སྐྱེས་བུས་ས་བོན་བཏབ་པོ)། bījaṃ vappati (ས་བོན་འདེབས་པར་བྱེད་དོ)། vappamaṅgalaṃ (ཐོན་སྐྱེད་ཀྱི་བཀྲ་ཤིས་པའི་དུས་སྟོན་ནམ་རྨོ་ཐོག་དུས་སྟོན་)། Supa sayane. Supati. Sukhaṃ supanti munayo, ye itthīsu na bajjhare. Sutto puriso, supanaṃ, suttaṃ. supa ནི་ཉལ་བའི་དོན་ལའོ། །supati། “sukhaṃ supanti munayo, ye itthīsu na bajjhare” (བུད་མེད་རྣམས་ལ་མི་ཆགས་པའི། །ཐུབ་པ་རྣམས་ནི་བདེ་བར་ཉལ། །)། sutto puriso (གཉིད་ལོག་པའི་སྐྱེས་བུ་)། supanaṃ (གཉིད་ལོག་པ་)། suttaṃ (གཉིད་ལོག་པའམ་མདོ་)། Khipa peraṇe. Peraṇaṃ cuṇṇikaraṇaṃ pisanaṃ. Khepati. Khepako. khipa ནི་འཕེན་པའམ་ཕྱེ་མར་འཐག་པའི་དོན་ལའོ། །peraṇa ནི་ཕྱེ་མར་བྱེད་པ་ (cuṇṇikaraṇa) འམ་འཐག་པ་ (pisana) འོ། །khepati། khepako། Khipa abyattasadde. Khipati. Khipitasaddo. Yadā ca dhammaṃ desento, khipi lokagganāyako. khipa ནི་སྒྲ་མི་གསལ་བའི་དོན་ལའོ། །khipati (སྦྲིད་པ་རྒྱག་པ)། khipitasaddo (སྦྲིད་པའི་སྒྲ་)། “yadā ca dhammaṃ desento, khipi lokagganāyako” (གང་གི་ཚེ་འཇིག་རྟེན་གྱི་གཙོ་བོས་ཆོས་སྟོན་པ་ན། སྦྲིད་པ་བརྒྱབ་པར་གྱུར་ཏོ། །)། Khipa chaḍḍano. Khipati, ukkhipati, vikkhipati, avakhipati, saṃkhipati. Khittaṃ, ukkhittaṃ, pakkhittaṃ, vikkhittaṃ iccādīni. khipa ནི་འདོར་བའམ་འཕེན་པའི་དོན་ལའོ། །khipati, ukkhipati, vikkhipati, avakhipati, saṃkhipati། khittaṃ, ukkhittaṃ, pakkhittaṃ, vikkhittaṃ ལ་སོགས་པའོ། ། Opa niṭṭhubhane. Niṭṭhubhanaṃ kheḷapātanaṃ. Opati. Osadhaṃ saṅkharitvā mukhe kheḷaṃ opi. opa ནི་མཆིལ་མ་འདོར་བའི་དོན་ལའོ། །niṭṭhubhana ནི་མཆིལ་མ་འདོར་བ་ (kheḷapātana) འོ། །opati། “osadhaṃ saṅkharitvā mukhe kheḷaṃ opi” (སྨན་སྦྱར་ནས་ཁ་རུ་མཆིལ་མ་བཏབ་བོ། །)། Lipi upalepe. Lepati. Littaṃ paramena tejasā. lipi ནི་བྱུག་པའི་དོན་ལའོ། །lepati། “littaṃ paramena tejasā” (མཆོག་ཏུ་གཟི་བརྗིད་ཀྱིས་བྱུགས་པའོ། །)། Khipi gatiyaṃ. Khimpati. khipi ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལའོ། །khimpati། Ḍipa khepe. Ḍepati. ḍipa ནི་འཕེན་པའི་དོན་ལའོ། །ḍepati། Nidapi nidampane. Nidampanaṃ nāma sassarukkhādīsu vīhisīsaṃ vā varakasīsaṃ vā acchinditvā khuddakasākhaṃ vā abhañjitvā yathāṭhitameva hatthena gahetvā ākaḍḍhitvā bījamattasseva vā paṇṇamattasseva vā gahaṇaṃ. Puriso vīhisīsaṃ nidampati, rukkhapattaṃ nidampati. Nidampako, nidampitaṃ, nidampituṃ, nidampitvā. nidapi ནི་འཐོག་པའམ་འབྲེག་པའི་དོན་ལའོ། །nidampana ཞེས་པ་ནི་ལོ་ཏོག་དང་ཤིང་ལ་སོགས་པ་ལས་འབྲས་ཀྱི་སྙེ་མའམ་ལོ་ཏོག་གི་སྙེ་མ་མ་བཅད་པར། ཡང་ན་ཡལ་ག་ཕྲ་མོ་མ་བཅག་པར་ཇི་ལྟར་གནས་པ་དེ་བཞིན་དུ་ལག་པས་བཟུང་སྟེ་འཐེན་ནས་ས་བོན་ཙམ་མམ་ལོ་མ་ཙམ་ལེན་པའོ། །“puriso vīhisīsaṃ nidampati, rukkhapattaṃ nidampati” (སྐྱེས་བུས་འབྲས་ཀྱི་སྙེ་མ་འཐོག་གོ། ཤིང་གི་ལོ་མ་འཐོག་གོ།)། nidampako, nidampitaṃ, nidampituṃ, nidampitvā། Tapa [Pg.122] dittiyaṃ. Ditti virocanaṃ. Divā tapatiādicco. tapa ནི་གསལ་བའམ་འབར་བའི་དོན་ལའོ། །ditti ནི་རྣམ་པར་གསལ་བ་ (virocana) འོ། །“divā tapati ādicco” (ཉིན་མོ་ཉི་མ་འབར་བར་བྱེད། །)། Tapa ubbege. Ubbego utrāso bhīrutā. Tapati, uttapati. Ottappaṃ, ottappiyaṃ dhanaṃ. tapa ནི་སྐྲག་པའམ་འཇིགས་པའི་དོན་ལའོ། །ubbega ནི་སྐྲག་པ་ (utrāsa) འམ་འཇིགས་པ་ (bhīrutā) འོ། །tapati, uttapati། ottappaṃ (ཁྲེལ་ཡོད་པ་)། ottappiyaṃ dhanaṃ (ཁྲེལ་ཡོད་པའི་ནོར་)། Tapa dhūpa santāpe. Tapati. Tapodhanaṃ, ātāpo. Ātāpī. Ātapaṃ. Dhūpati, sandhūpano, kamme tāpiyati. Dhūpiyati. Bhāve tāpanaṃ, tāpo, paritāpo, santāpo. Dhūpanaṃ. tapa དང་ dhūpa ནི་གདུང་བའི་དོན་ལའོ། །tapati། tapodhanaṃ (དཀའ་ཐུབ་ཀྱི་ནོར་)། ātāpo (བརྩོན་འགྲུས་སམ་གདུང་བ་)། ātāpī (བརྩོན་འགྲུས་ཅན་)། ātapaṃ (ཚ་ཟེར་རམ་ཉི་མའི་འོད་)། dhūpati, sandhūpano། ལས་ལ། tāpiyati, dhūpiyati། དངོས་པོ་ལ། tāpanaṃ, tāpo, paritāpo, santāpo། dhūpanaṃ། Pakārantadhāturūpāni. པ་མཐའ་ཅན་གྱི་བྱིངས་ཀྱི་གཟུགས་རྣམས་སོ། ། Phakārantadhātu ཕ་མཐའ་ཅན་གྱི་བྱིངས། Puppha vikasane. Akammako cāyaṃ sakammako ca. Pupphati. Pupphaṃ, pupphanaṃ, pupphito, pupphituṃ, pupphitvā. Pupphanti pupphino dumā. Thalajā dakajā pupphā, sabbe pupphanti tāvade. Mañjūsako nāma rukkho yattakāni udake vā thale vā pupphāni, sabbāni pupphati. puppha ནི་ཁ་བྱེ་བའམ་མེ་ཏོག་བཞད་པའི་དོན་ལའོ། །འདི་ནི་བྱ་བྱེད་ཐ་དད་པ་དང་ཐ་མི་དད་པ་གཉིས་ཀའོ། །pupphati། pupphaṃ (མེ་ཏོག་)། pupphanaṃ (མེ་ཏོག་བཞད་པ་)། pupphito (མེ་ཏོག་བཞད་པ་)། pupphituṃ, pupphitvā། “pupphanti pupphino dumā” (མེ་ཏོག་ཅན་གྱི་ལྗོན་ཤིང་རྣམས་མེ་ཏོག་བཞད་དོ། །)། “thalajā dakajā pupphā, sabbe pupphanti tāvade” (སྐམ་ས་དང་ཆུ་ལས་སྐྱེས་པའི་མེ་ཏོག་ཐམས་ཅད་དེ་མ་ཐག་ཏུ་བཞད་དོ། །)། “mañjūsako nāma rukkho yattakāni udake vā thale vā pupphāni, sabbāni pupphati” (མཉྫཱུ་ས་ཀ་ཞེས་བྱ་བའི་ཤིང་ནི་ཆུ་དང་སྐམ་ས་ལ་ཡོད་པའི་མེ་ཏོག་ཇི་སྙེད་པ་ཐམས་ཅད་བཞད་པར་བྱེད་དོ། །)། Tupha hiṃsāyaṃ. Tophati. tupha ནི་འཚེ་བའི་དོན་ལའོ། །tophati། Dapha daphi vappha gatiyaṃ. Daphati. Damphati. Vapphati. dapha, daphi, vappha ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལའོ། །daphati། damphati། vapphati། Dipha kathanayuddhanindāhiṃsādānesu. Dephati. Depho. dipha ནི་སྨྲ་བ་དང་། འཐབ་པ་དང་། སྨོད་པ་དང་། འཚེ་བ་དང་། སྦྱིན་པའི་དོན་ལའོ། །dephati། depho། Tapha tittiyaṃ. Titti tappanaṃ, taphati. tapha ནི་ཚིམ་པའི་དོན་ལའོ། །titti ནི་ཚིམ་པར་བྱེད་པ་ (tappana) འོ། །taphati། Dupha upakkilese. Upakkilissanaṃ upakkileso. Dophati. dupha ནི་ཉོན་མོངས་པའམ་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པའི་དོན་ལའོ། །upakkilissana ནི་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་ (upakkileso) འོ། །dophati། Gupha ganthe. Gantho ganthikaraṇaṃ. Gophati. gupha ནི་འཆིང་བའམ་རྩོམ་པའི་དོན་ལའོ། །gantha ནི་མདུད་པ་འདོར་བའམ་འཆིང་བར་བྱེད་པ་ (ganthikaraṇa) འོ། །gophati། Phakārantadhāturūpāni. ཕ་མཐའ་ཅན་གྱི་བྱིངས་ཀྱི་གཟུགས་རྣམས་སོ། ། Bakārantadhātu བ་མཐའ་ཅན་གྱི་བྱིངས། Bhabba [Pg.123] hiṃsāyaṃ. Bhabbati. Bhabbo. bhabba ནི་འཚེ་བའི་དོན་ལའོ། །bhabbati། bhabbo། Pabba vabba mabba kabba khabba gabba sabba cabba gatiyaṃ. Pabbati. Vabbati. Mabbati. Kabbati. Khabbati. Gabbati. Sabbati. Cabbati. pabba, vabba, mabba, kabba, khabba, gabba, sabba, cabba ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལའོ། །pabbati། vabbati། mabbati། kabbati། khabbati། gabbati། sabbati། cabbati། Abba sabba hiṃsāyañca. Gatyāpekkhāya cakāro. Abbati. Sabbati. abba དང་ sabba ནི་འཚེ་བའི་དོན་ལ་ཡང་ངོ་། །“ca” (ཡང་) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་ཡང་ལྟོས་པའོ། །abbati། sabbati། Kubi acchādane. Kubbati. kubi ནི་གཡོགས་པའམ་འགེབས་པའི་དོན་ལའོ། །kubbati། Lubi tubi addane. Lumbati. Tumbati. Lumbinīvanaṃ. Udakatumbo. Athopi dve ca tumbāni. lubi དང་ tubi ནི་འཚེ་བའམ་གཤེགས་པའི་དོན་ལའོ། །lumbati། tumbati། lumbinīvanaṃ (ལུམྦི་ནཱིའི་ཚལ་)། udakatumbo (ཆུ་སྣོད་དམ་ཆུ་བུམ་)། “athopi dve ca tumbāni” (ཡང་ན་བུམ་པ་གཉིས་ཀྱང་ངོ་། །)། Cubi vadanasaṃyoge. Puttaṃ muddhani cumbati. Mukhe cumbati. Ettha siyā ‘‘yadi vadanasaṃyoge cubidhātu vattati, kathaṃ ambudharabinducumbitakūṭoti ettha avadane aviññāṇake pabbatakūṭe ambudharabindūnaṃ cumbanaṃ vutta’’nti? Saccaṃ, taṃ pana cumbanākārasadisenākārena sambhavaṃ cetasi ṭhapetvā vuttaṃ, yathā adassanasambhavepi dassanasadisenākārena sambhūtattā ‘‘rodante dārake disvā, ubbiddhā vipulā dumā’’ti acakkhukānampi rukkhānaṃ dassanaṃ vuttaṃ, evamidhāpi cumbanākārasadisenākārena sambhūtattā avadanānampi ambudharabindūnaṃ cumbanaṃ vuttaṃ. Sabhāvato pana aviññāṇakānaṃ dassanacumbanādīni ca natthi, saviññāṇakānaṃyeva tāni hontīti. Ayaṃ nayo kamu padavikkhepetiādīsupi netabbo. "Cubi" ནི་ཁ་དང་སྦྱོར་བ་ལའོ། །བུ་ལ་སྤྱི་བོར་འོ་བྱེད། ཁ་ལ་འོ་བྱེད། འདིར་གལ་ཏེ་ཁ་དང་སྦྱོར་བ་ལ་བྱ་བའི་དོན་དུ་དབྱིངས་ "cubi" འཇུག་ན། "ambudharabinducumbitakūṭo" (སྤྲིན་གྱི་ཐིགས་པས་འོ་བྱས་པའི་རྩེ་མོ) ཞེས་པ་འདིར་ཁ་མེད་ཅིང་སེམས་མེད་པའི་རི་རྩེ་ལ་སྤྲིན་གྱི་ཐིགས་པས་འོ་བྱས་པ་ཇི་ལྟར་བཤད་ཅེ་ན། བདེན་ཏེ། འོན་ཀྱང་དེ་ནི་འོ་བྱེད་པའི་རྣམ་པ་དང་འདྲ་བའི་རྣམ་པས་བྱུང་བ་ཡིད་ལ་བཞག་ནས་གསུངས་པ་ཡིན། དཔེར་ན། མཐོང་བ་མི་སྲིད་ཀྱང་མཐོང་བ་དང་འདྲ་བའི་རྣམ་པས་བྱུང་བའི་ཕྱིར། "rodante dārake disvā, ubbiddhā vipulā dumā" (ངུ་བའི་བྱིས་པ་རྣམས་མཐོང་ནས། ཤིང་ཆེན་པོ་རྣམས་མཐོ་བར་གནས) ཞེས་མིག་མེད་པའི་ཤིང་རྣམས་ལའང་མཐོང་བ་གསུངས་པ་བཞིན། འདིར་ཡང་འོ་བྱེད་པའི་རྣམ་པ་དང་འདྲ་བའི་རྣམ་པས་བྱུང་བའི་ཕྱིར། ཁ་མེད་པའི་སྤྲིན་གྱི་ཐིགས་པ་རྣམས་ལའང་འོ་བྱེད་པ་གསུངས་སོ། །རང་བཞིན་གྱིས་ནི་སེམས་མེད་པ་རྣམས་ལ་མཐོང་བ་དང་འོ་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པ་མེད་དེ། དེ་དག་ནི་སེམས་དང་བཅས་པ་རྣམས་ཁོ་ན་ལ་ཡོད་དོ། །ཚུལ་འདི་ནི་ "kamu padavikkhepe" (kamu ནི་གོམ་པ་འདོར་བ་ལའོ) ལ་སོགས་པ་ལའང་སྦྱར་བར་བྱའོ།། Ubbi tubbi thubbi dubbi dhubbi hiṃsatthā. Ubbati. Tubbati. Thubbati. Dubbati. Dubbā. Dhubbati. Ettha dubbāti dabbatiṇaṃ, yaṃ ‘‘tiriyā nāma tiṇajātī’’ti pāḷiyaṃ āgataṃ. Ettha ca dubbāti itthiliṅgaṃ, dabbanti napuṃsakaliṅganti daṭṭhabbaṃ. "Ubbi", "tubbi", "thubbi", "dubbi", "dhubbi" རྣམས་ནི་འཚེ་བའི་དོན་ལའོ། །Ubbati། Tubbati། Thubbati། Dubbati། Dubbā། Dhubbati། འདིར་ "dubbā" ནི་རྩྭ་དུརྦཱ་ (dabba-tiṇa) སྟེ། ལུང་ལས། "tiriyā ཞེས་བྱ་བའི་རྩྭའི་བྱེ་བྲག་གོ" ཞེས་འབྱུང་བ་དེའོ། །འདིར་ "dubbā" ནི་མོ་རྟགས་དང་། "dabba" ནི་མ་ནིང་གི་རྟགས་སུ་བལྟ་བར་བྱའོ།། Mubbi [Pg.124] bandhane. Mubbati. "Mubbi" ནི་འཆིང་བ་ལའོ། །Mubbati། Kubbi uggame. Kubbati. "Kubbi" ནི་སྐྱེ་བ་ལའོ། །Kubbati། Pubba pabba sabba pūraṇe. Pubbati. Pabbati. Sabbati. Etta siyā ‘‘nanu bho pubbasabbasaddā sabbanāmāni, kasmā panete dhātucintāyaṃ gahitā’’ti? Vuccate – sabbanāmesu ca tumantādivirahitesu ca nipātesu upasaggesu ca dhātucintā nāma natthi, imāni pana sabbanāmāni na honti. Kevalaṃ sutisāmaññena sabbanāmāni viya upaṭṭhahanti, tena te tabbhāvamuttattā dhātucintāyaṃ pubbācariyehi gahitā ‘‘pubbati sabbatī’’ti payogadassanatoti. Yadi evaṃ kasmā buddhavacane etāni rūpāni na santīti? Anāgamanabhāvena na santi, na avijjamānabhāvena. Kiñcāpi buddhavacanesu etāni rūpāni na santi, tathāpi porāṇehi anumatā purāṇabhāsāti gahetabbāni, yathā ‘‘nāthatīti nātho’’ti ettha ‘‘nāthatī’’ti rūpaṃ buddhavacane avijjamānampi gahetabbaṃ hoti, evaṃ imānipi. Tasmā vohāresu viññūnaṃ kosallatthāya sāsane avijjamānāpi sāsanānurūpā lokikappayogā gahetabbāti ‘‘pubbati sabbatī’’ti rūpāni gahitāni. Esa nayo aññesupi ṭhānesu veditabbo. "Pubba", "pabba", "sabba" རྣམས་ནི་གང་བར་བྱེད་པ་ལའོ། །Pubbati། Pabbati། Sabbati། འདིར་འདི་སྙམ་དུ་བསམ་སྟེ། "ཀྱེ་མ་སྒྲ་ "pubba" དང་ "sabba" རྣམས་ནི་ཐམས་ཅད་མིང་ (sabbanāma) མ་ཡིན་ནམ། ཅིའི་ཕྱིར་འདི་དག་དབྱིངས་ཀྱི་དཔྱད་པར་བཟུང་ཞེ་ན།" བཤད་པར་བྱ་སྟེ། ཐམས་ཅད་མིང་དང་། "tum" ལ་སོགས་པའི་མཐའ་ཅན་མ་གཏོགས་པའི་ཚིག་ཕྲད་དང་། ཉེ་བར་བསྒྱུར་བ་རྣམས་ལ་དབྱིངས་ཀྱི་དཔྱད་པ་ཞེས་བྱ་བ་མེད་མོད། འོན་ཀྱང་འདི་དག་ནི་ཐམས་ཅད་མིང་མ་ཡིན་ནོ། །སྒྲ་མཚུངས་པ་ཙམ་གྱིས་ཐམས་ཅད་མིང་ལྟར་སྣང་བ་ཁོ་ན་སྟེ། དེའི་ཕྱིར་དེ་དག་དེའི་དངོས་པོ་ལས་གྲོལ་བས་ན། སྔོན་གྱི་སློབ་དཔོན་རྣམས་ཀྱིས་ "pubbati", "sabbati" ཞེས་པའི་སྦྱོར་བ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་དབྱིངས་ཀྱི་དཔྱད་པར་བཟུང་ངོ་། །གལ་ཏེ་དེ་ལྟ་ན། ཅིའི་ཕྱིར་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བཀའ་ལ་གཟུགས་འདི་དག་མི་སྣང་ཞེ་ན། མ་འོངས་པའི་ཚུལ་གྱིས་མི་སྣང་བ་ཡིན་གྱི། གཏན་ནས་མེད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །སངས་རྒྱས་ཀྱི་བཀའ་ལ་གཟུགས་འདི་དག་མི་སྣང་ཡང་། འོན་ཀྱང་སྔོན་གྱི་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་བཞེད་པའི་གནའ་བོའི་སྐད་དུ་གཟུང་བར་བྱ་སྟེ། དཔེར་ན། "nāthatīti nātho" (མགོན་བྱེད་པས་ན་མགོན་པོ) ཞེས་པ་འདིར་ "nāthati" ཞེས་པའི་གཟུགས་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བཀའ་ལ་མི་སྣང་ཡང་གཟུང་བར་བྱ་བ་ཡིན་པ་བཞིན། འདི་དག་ཀྱང་དེ་བཞིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་ཐ་སྙད་ལ་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱི་རིག་རྩལ་གྱི་ཆེད་དུ། བསྟན་པ་ལ་མི་སྣང་ཡང་བསྟན་པ་དང་མཐུན་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་སྦྱོར་བ་རྣམས་གཟུང་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། "pubbati", "sabbati" ཞེས་པའི་གཟུགས་རྣམས་བཟུང་བ་ཡིན། ཚུལ་འདི་ནི་གནས་གཞན་དག་ལའང་ཤེས་པར་བྱའོ།། Camba adane. Cambati. "Camba" ནི་ཟ་བ་ལའོ། །Cambati། Kabba khabba gabba dabbe. Dabbo ahaṅkāro. Kabbati. Khabbati. Gabbati. "Kabba", "khabba", "gabba" རྣམས་ནི་ང་རྒྱལ་ལའོ། །"Dabba" ནི་ང་རྒྱལ་ལོ། །Kabbati། Khabbati། Gabbati། Abi dabi sadde. Ambati. Ambā, ambu. Dambati. "Abi", "dabi" རྣམས་ནི་སྒྲ་ལའོ། །Ambati། Ambā (མ)། Ambu (ཆུ)། Dambati། Labi avasaṃsane. Avasaṃsanaṃ avalambanaṃ. Lambati, vilambati, byālambati. Nīce co’lambate sūriyo. Ālambati[Pg.125]. Ālambanaṃ, tadālambanaṃ, tadālambaṇaṃ, tadālambaṃ vā. Lābu. Alābu vā, akāro hi tabbhāve. "Labi" ནི་ཐུར་དུ་འཕྱང་བ་ལའོ། །"Avasaṃsana" ནི་འཕྱང་བའོ། །Lambati། Vilambati། Byālambati། "Nīce co’lambate sūriyo" (ཉི་མ་དམའ་བར་འཕྱང་ངོ)། Ālambati། Ālambana (དམིགས་པ)། Tadālambana (དེའི་དམིགས་པ)། Tadālambaṇa འམ། Tadālamba ཡང་ཡིན། Lābu (ཀུ་བ)། Alābu ཡང་ཡིན་ཏེ། "a" ཡིག་ནི་དེའི་དངོས་པོ་ལའོ།། Bakārantadhāturūpāni. "Ba" མཐའ་ཅན་གྱི་དབྱིངས་ཀྱི་གཟུགས་རྣམས་རྫོགས་སོ།། Bhakārantadhātu "Bha" མཐའ་ཅན་གྱི་དབྱིངས། Bhā dittiyaṃ. Cando bhāti, pañhā maṃ paṭibhāti. Ratti vibhāti. Bhāṇu, paṭibhānaṃ. Vibhātā ratti. "Bhā" ནི་གསལ་བ་ལའོ། །ཟླ་བ་གསལ། དྲི་བ་ང་ལ་སྤོབས་པ་སྐྱེ། མཚན་མོ་གསལ། Bhāṇu (ཉི་མ)། Paṭibhāna (སྤོབས་པ)། Vibhātā ratti (གསལ་བའི་མཚན་མོ)། Bhī bhaye. Bhāyati. Bhayaṃ, bhayānako, bhīmo, bhīmaseno, bhīru, bhīruko, bhīrukajātiko. Kārite ‘‘bhāyeti, bhāyayati, bhāyāpeti, bhāyāpayatī’’ti rūpāni. "Bhī" ནི་འཇིགས་པ་ལའོ། །Bhāyati། Bhaya (འཇིགས་པ)། Bhayānaka (འཇིགས་སུ་རུང་བ)། Bhīma (མི་བཟད་པ)། Bhīmasena (མི་བཟད་པའི་སྡེ)། Bhīru (སྡར་མ)། Bhīruko། Bhīrukajātika (སྡར་མའི་རང་བཞིན་ཅན)། གཉིས་སུ་བྱེད་པའི་ལ་ནི། "bhāyeti", "bhāyayati", "bhāyāpeti", "bhāyāpayati" ཞེས་པའི་གཟུགས་རྣམས་སོ།། Sabhu sambhu hiṃsāyaṃ. Sabhati. Sambhati. "Sabhu", "sambhu" རྣམས་ནི་འཚེ་བ་ལའོ། །Sabhati། Sambhati། Sumbha bhāsane ca. Cakāro hiṃsāpekkhako. Sumbhati. Sumbho. Kusumbho. "Sumbha" ནི་གསལ་བ་དང་ལའོ། །"ca" སྒྲ་ནི་འཚེ་བ་ལ་ལྟོས་པའོ། །Sumbhati། Sumbha། Kusumbha། Ettha sumbhoti āvāṭo. ‘‘Sumbhaṃ nikkhanāhī’’ti idamettha nidassanaṃ. Kusumbhoti khuddakaāvāṭo, ‘‘pabbatakandarapadarasākhāparipūrā kusumbhe paripūrentī’’ti idamettha nidassanaṃ. "འདིར་ "sumbha" ནི་དོང་ངོ་། །"Sumbhaṃ nikkhanāhi" (དོང་བྲུས་ཤིག) ཅེས་པ་འདི་ནི་འདིར་དཔེར་བརྗོད་དོ། །"Kusumbha" ནི་དོང་ཆུང་ངུ་སྟེ། "pabbatakandarapadarasākhāparipūrā kusumbhe paripūrentī" (རིའི་གོང་གཤོངས་དང་། གས་སྲུབས་དང་། གྲོག་རོང་གིས་གང་བ་རྣམས་ཀྱིས་དོང་ཆུང་ངུ་རྣམས་གང་བར་བྱེད) ཅེས་པ་འདི་ནི་འདིར་དཔེར་བརྗོད་དོ།། Abbha vabbha mabbha gatiyaṃ. Abbhati. Abbho. Vabbhati. Mabbhati. "Abbha", "vabbha", "mabbha" རྣམས་ནི་འགྲོ་བ་ལའོ། །Abbhati། Abbha (སྤྲིན)། Vabbhati། Mabbhati། Ettha abbhoti megho. So hi abbhati anekasatapaṭalo hutvā gacchatīti ‘‘abbho’’ti vuccati. ‘‘Vijjumālī satakkakū’’ti vuttaṃ. Satakkakūti ca anekasatapaṭalo. Ettha ca abbhasaddo tiliṅgiko daṭṭhabbo. Tathā [Pg.126] hi ayaṃ ‘‘abbhuṭṭhitova sa yāti, sa gacchaṃ na nivattatī’’ti ettha pulliṅgo. ‘‘Abbhā, mahikā, dhūmo, rajo, rāhū’’ti ettha itthiliṅgo. ‘‘Abbhāni candamaṇḍalaṃ chādentī’’ti ettha napuṃsakaliṅgo. འདིར་ "abbha" ནི་སྤྲིན་ནོ། །དེ་ནི་འགྲོ་ཞིང་ (abbhati) རིམ་པ་བརྒྱ་ཕྲག་དུ་མ་ཅན་དུ་གྱུར་ནས་འགྲོ་བས་ན། "abbha" ཞེས་བྱའོ། །"Vijjumālī satakkakū" (གློག་གི་ཕྲེང་བ་ཅན་རིམ་པ་བརྒྱ་ཕྲག་ཅན) ཞེས་གསུངས་སོ། །"Satakkaku" ནི་རིམ་པ་བརྒྱ་ཕྲག་དུ་མ་ཅན་ནོ། །འདིར་ "abbha" སྒྲ་ནི་རྟགས་གསུམ་ག་ལ་འཇུག་པར་བལྟ་བར་བྱ་སཏེ། འདི་ལྟར། "abbhuṭṭhitova sa yāti, sa gacchaṃ na nivattatī" (སྤྲིན་ལངས་པ་དེ་ནི་འགྲོ་ཞིང་། དེ་འགྲོ་བ་ན་ཕྱིར་མི་ལྡོག) ཅེས་པ་འདིར་ཕོ་རྟགས་དང་། "abbhā, mahikā, dhūmo, rajo, rāhū" (སྤྲིན་དང་། ཁུག་རྣ་དང་། དུ་བ་དང་། རྡུལ་དང་། སྒྲ་གཅན) ཞེས་པ་འདིར་མོ་རྟགས་དང་། "abbhāni candamaṇḍalaṃ chādentī" (སྤྲིན་རྣམས་ཀྱིས་ཟླ་བའི་དཀྱིལ་འཁོར་སྒྲིབ) ཅེས་པ་འདིར་མ་ནིང་གི་རྟགས་སོ།། Imāni pana meghassa nāmāni – འདི་དག་ནི་སྤྲིན་གྱི་མིང་རྣམས་ཏེ། Megho valāhako laṅghi, jīmūto ambudo ghano; Dhārādharo ambudharo, pajjunno himagabbhako. Megho (སྤྲིན)། Valāhako (ཆུ་འཛིན)། Laṅghi (མཁའ་ལ་འགྲོ་བ)། Jīmūto (སྲོག་འཛིན)། Ambudo (ཆུ་སྦྱིན)། Ghano (སྟུག་པོ)། Dhārādharo (ཆར་རྒྱུན་འཛིན)། Ambudharo (ཆུ་འཛིན)། Pajjunno (ཆར་འབེབས)། Himagabbhako (བསིལ་བའི་སྙིང་པོ་ཅན)། Yabha methune. Mithunassa janadvayassa idaṃ kammaṃ methūnaṃ, tasmiṃ methune yabhadhātu vattati. Yabhati. Yābhassaṃ. "Yabha" ནི་འཁྲིག་པ་ལའོ། །ཟུང་སྟེ་སྐྱེ་བོ་གཉིས་ཀྱི་བྱ་བ་འདི་ནི་འཁྲིག་པ་ (methuna) སྟེ། འཁྲིག་པ་དེ་ལ་དབྱིངས་ "yabha" འཇུག་གོ །Yabhati། Yābhassa (འཁྲིག་པའི་བྱ་བ)། Ettha ca ‘‘methuna’’nti esā sabbhivācā, lajjāsampannehi puggalehi vattabbabhāsābhāvato. Tathā hi ‘‘methuno dhammo na paṭisevitabbo’’ti ca ‘‘na me rājā sakhā hoti, na rājā hoti methuno’’ti ca sobhane vācāvisaye ayaṃ bhāsā āgatā. ‘‘Yabhatī’’tiādikā pana bhāsā ‘‘sikharaṇī’’tiādikā bhāsā viya asambhivācā. Na hi hirottappasampanno lokiyajanopi īdisiṃ vācaṃ bhāsati. Evaṃ santepi adhimattukkaṃsagatahirottappopi bhagavā mahākaruṇāya sañcoditahadayo lokānukampāya parisamajjhe abhāsi. Aho tathāgatassa mahākaruṇāti. འདིར་ "methuna" ཞེས་པ་འདི་ནི་སྐྱེས་བུ་དམ་པའི་ཚིག་སྟེ། ངོ་ཚ་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་རྣམས་ཀྱིས་སྨྲ་བར་བྱ་བའི་སྐད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། འདི་ལྟར། "methuno dhammo na paṭisevitabbo" (འཁྲིག་པའི་ཆོས་ལ་བསྟེན་པར་མི་བྱའོ) ཞེས་དང་། "na me rājā sakhā hoti, na rājā hoti methuno" (རྒྱལ་པོ་ནི་ང་ཡི་གྲོགས་པོ་མ་ཡིན། རྒྱལ་པོ་ནི་འཁྲིག་པའི་གྲོགས་ཀྱང་མ་ཡིན) ཞེས་མཛེས་པའི་ཚིག་གི་སྤྱོད་ཡུལ་ལ་སྐད་འདི་བྱུང་ངོ་། །"Yabhati" ལ་སོགས་པའི་སྐད་ནི་ "sikharaṇī" (འཁྲིག་སྤྱོད་བྱེད་པའི་བུད་མེད) ལ་སོགས་པའི་སྐད་བཞིན་དུ་དམ་པའི་ཚིག་མ་ཡིན་ནོ། །ངོ་ཚ་ཤེས་པ་དང་ཁྲེལ་ཡོད་པ་དང་ལྡན་པའི་འཇིག་རྟེན་པའི་སྐྱེ་བོས་ཀྱང་འདི་འདྲའི་ཚིག་མི་སྨྲའོ། །དེ་ལྟ་ནའང་། ངོ་ཚ་ཤེས་པ་དང་ཁྲེལ་ཡོད་པ་ཚད་མེད་པར་གྱུར་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཀྱང་། ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོས་བསྐུལ་བའི་ཐུགས་ཀྱིས་འཇིག་རྟེན་ལ་བརྩེ་བའི་ཕྱིར་འཁོར་གྱི་དབུས་སུ་གསུངས་སོ། །ཀྱེ་མ་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོ་ནི་ངོ་མཚར་ཆེའོ།། Imāni pana methunadhammassa nāmāni – འདི་དག་ནི་འཁྲིག་པའི་ཆོས་ཀྱི་མིང་རྣམས་ཏེ། Saṃvesanaṃ niddhuvanaṃ, methunaṃ sūrataṃ rataṃ; Byathayo gāmadhammo ca, yābhassaṃ mohanaṃ rati. Saṃvesana (ཉལ་བ)། Niddhuvana (འཁྲིག་པ)། Methuna (འཁྲིག་པ)། Sūrata (ལེགས་པར་དགའ་བ)། Rata (དགའ་བ)། Byathaya (འཁྲིག་པ)། Gāmadhamma (གྲོང་པའི་ཆོས)། Yābhassa (འཁྲིག་པའི་བྱ་བ)། Mohana (རྨོངས་བྱེད)། Rati (དགའ་བ)། Asaddhammo ca vasala-dhammo mīḷhasukhampi ca; Dvayaṃdvayasamāpatti, dvando gammo’dakantiko. Asaddhamma (ཆོས་མ་ཡིན་པ)། Vasaladhamma (དམངས་རིགས་ཀྱི་ཆོས)། Mīḷhasukha (མི་གཙང་བའི་བདེ་བ)། Dvayaṃdvayasamāpatti (གཉིས་གཉིས་སྙོམས་པར་འཇུག་པ)། Dvanda (ཟུང་)། Gamma (གྲོང་པའི་བྱ་བ)། Udakantika (ཆུའི་མཐའ་ཅན)། Sibha vibha katthane. Sibhati. Vibhati. "Sibha", "vibha" རྣམས་ནི་རང་ཉིད་བསྟོད་པ་ལའོ། །Sibhati། Vibhati། Debha [Pg.127] abhi dabhi sadde. Debhati. Ambhati. Ambho. Dambhati. "Debha", "abhi", "dabi" རྣམས་ནི་སྒྲ་ལའོ། །Debhati། Ambhati། Ambho (ཆུ)། Dambhati། Ettha ca ambho vuccati udakaṃ. Tañhi nijjīvampi samānaṃ oghakālādīsu vissandamānaṃ ambhati saddaṃ karotīti ambhoti vuccati. འདིར་ "ambho" ནི་ཆུ་ལ་བརྗོད་དོ། །དེ་ནི་སྲོག་མེད་པ་ཡིན་ཡང་། ཆུ་ལུད་པའི་དུས་ལ་སོགས་པར་འབབ་པ་ན་སྒྲ་འབྱིན་པས་ (ambhati) "ambho" ཞེས་བྱའོ།། Imānissa nāmāni – འདི་དག་ནི་དེའི་མིང་རྣམས་ཏེ། Pānīyaṃ udakaṃ toyaṃ, jalaṃ pāto ca ambu ca; Dakaṃ kaṃ salilaṃ vāri, āpo ambho papampi ca. Pānīya (བཏུང་བ)། Udaka (ཆུ)། Toya (ཆུ)། Jala (ཆུ)། Pāto (ཆུ)། Ambu (ཆུ)། Daka (ཆུ)། Ka (ཆུ)། Salila (ཆུ)། Vāri (ཆུ)། Āpo (ཆུ)། Ambho (ཆུ)། Papa (ཆུ)། Nīrañca kepukaṃ pāni, amataṃ elameva ca,Āponāmāni etāni, āgatāni tato tato. Nīra (ཆུ)། Kepuka (ཆུ)། Pāni (ཆུ)། Amata (བདུད་རྩི)། Ela (ཆུ)། འདི་དག་ནི་ཆུའི་མིང་རྣམས་ཏེ། གནས་དེ་དང་དེ་ལས་བྱུང་བའོ།། Ettha ca ‘‘vālaggesu ca kepuke. Pivitañca tesaṃ bhusaṃ hoti pānī’’tiādayo payogā dassetabbā. འདིར་ "vālaggesu ca kepuke" (སྐྲའི་རྩེ་མོ་དང་ཆུ་ལའོ) ཞེས་དང་། "pivitañca tesaṃ bhusaṃ hoti pānī" (དེ་དག་གིས་བཏུང་བའི་ཆུ་ནི་ཤིན་ཏུ་མང་པོར་འགྱུར) ལ་སོགས་པའི་སྦྱོར་བ་རྣམས་བསྟན་པར་བྱའོ།། Thabhi khabhi paṭibaddhe thambhati, vitthambhati. Khambhati, vikkhambhati. Thambho. Thaddho, upatthambho. Upatthambhinī. Vikkhambho. Vikkhambhitakileso. "Thabhi", "khabhi" རྣམས་ནི་འགོག་པ་ལའོ། །Thambhati། Vitthambhati (རྣམ་པར་འགོག་པ)། Khambhati། Vikkhambhati (རྣམ་པར་སེལ་བ)། Thambha (ཀ་བ)། Thaddha (རེངས་པ)། Upatthambha (ཉེ་བར་རྟེན་པ)། Upatthambhinī (ཉེ་བར་རྟེན་བྱེད)། Vikkhambha (རྣམ་པར་སེལ་བ)། Vikkhambhitakilesa (ཉོན་མོངས་པ་རྣམ་པར་བསལ་བ)། Jabha jabhi gattavināme. Jabhati. Jambhati, vijambhati. Vijambhanaṃ, vijambhitā. Vijambhanto, vijambhamāno, vijambhito. "Jabha", "jabhi" རྣམས་ནི་ལུས་བསྒྱུར་བ་ལའོ། །Jabhati། Jambhati། Vijambhati (གླལ་བྱེད)། Vijambhana (གླལ་བྱེད་པ)། Vijambhitā (གླལ་བྱས་པ)། Vijambhanto། Vijambhamāno། Vijambhito། Sabbha kathane. Sabbhati. "Sabbha" ནི་སྨྲ་བ་ལའོ། །Sabbhati། Vabbha bhojane. Vabbhati. "Vabbha" ནི་ཟ་བ་ལའོ། །Vabbhati། Gabbha dhāraṇe. Gabbhati. Gabbho. "Gabbha" ནི་འཛིན་པ་ལའོ། །Gabbhati། Gabbha (མངལ)། Ettha gabbhoti mātukucchipi vuccati kucchigataputtopi. Tathā hi ‘‘yamekarattiṃ paṭhamaṃ, gabbhe vasati māṇavo’’ti ettha mātukucchi ‘‘gabbho’’ti vuccati. ‘‘Gabbho me deva patiṭṭhito. Gabbho ca patito chamā’’ti ca ettha pana kucchigataputto. Apica gabbhoti āvāsaviseso. ‘‘Gabbhaṃ [Pg.128] paviṭṭho’’tiādīsu hi ovarako ‘‘gabbho’’ti vuccati. འདིར་ "gabbha" ནི་མའི་མངལ་ལའང་བརྗོད་ལ། མངལ་དུ་གནས་པའི་བུ་ལའང་བརྗོད་དོ། །འདི་ལྟར། "yamekarattiṃ paṭhamaṃ, gabbhe vasati māṇavo" (ཤེད་སྐྱེ་བ་གང་ཞིག་མཚན་མོ་དང་པོ་གཅིག་ལ་མངལ་དུ་གནས་པ) ཞེས་པ་འདིར་མའི་མངལ་ལ་ "gabbha" ཞེས་བརྗོད་དོ། །"Gabbho me deva patiṭṭhito" (ལྷ་གཅིག བདག་གི་མངལ་ཆགས་སོ) ཞེས་དང་། "gabbho ca patito chamā" (མངལ་གྱི་བུ་ནི་ས་ལ་ལྷུང་ངོ) ཞེས་པ་འདིར་ནི་མངལ་དུ་གནས་པའི་བུའོ། །གཞན་ཡང་ "gabbha" ནི་གནས་ཁང་གི་བྱེ་བྲག་སྟེ། "gabbhaṃ paviṭṭho" (གནས་ཁང་དུ་ཞུགས་སོ) ལ་སོགས་པ་འདིར་ནི་ཁང་ཆུང་ལ་ "gabbha" ཞེས་བརྗོད་དོ།། Rabha rābhasse. Āpubbo rabha hiṃsākaraṇavāyamanesu. Rābhassaṃ rābhasabhāvo. Taṃsamaṅgino pana pāḷiyaṃ ‘‘caṇḍā ruddhā rabhasā’’ti evaṃ āgatā. "Rabha" ནི་དྲག་པོའི་རང་བཞིན་ལའོ། །"ā" སྔོན་དུ་བྱས་པའི་ "rabha" ནི་འཚེ་བ་བྱེད་པ་དང་བརྩོན་པ་ལའོ། །"Rābhassa" ནི་དྲག་པོའི་རང་བཞིན་ནོ། །དེ་དང་ལྡན་པ་རྣམས་ནི་ལུང་ལས། "caṇḍā ruddhā rabhasā" (གཏུམ་ཞིང་ཁྲོ་ལ་དྲག་པོ་རྣམས) ཞེས་འདི་ལྟར་བྱུང་ངོ་།། Tattha rabhasāti karaṇuttariyā. Rabhati, ārabhati, samārabhati, ārambhati. Rabhaso. Ārambho. Samārambho, ārabhanto. Samārabhanto. Āraddhaṃ me vīriyaṃ. Sārambhaṃ. Anārambhaṃ. Sārambho te na vijjati. Pakāraṇārambho. Vīriyārambho. Ārabhituṃ. Ārabhitvā. Ārabbha. དེ་ལ་ "rabhasā" ནི་བྱ་བ་ལ་ལྷག་པར་བརྩོན་པའོ། །Rabhati། Ārabhati (རྩོམ་པ)། Samārabhati (ཀུན་ནས་རྩོམ་པ)། Ārambhati། Rabhasa (དྲག་པོ)། Ārambha (རྩོམ་པ)། Samārambha (ཀུན་ནས་རྩོམ་པ)། Ārabhanto། Samārabhanto། "Āraddhaṃ me vīriyaṃ" (བདག་གིས་བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་སོ)། Sārambha (ཀུན་ནས་རྩོམ་པ་དང་བཅས་པ)། Anārambha (རྩོམ་པ་མེད་པ)། "Sārambho te na vijjati" (ཁྱོད་ལ་ཀུན་ནས་རྩོམ་པ་མེད)། Pakāraṇārambha (རབ་ཏུ་བྱེད་པ་རྩོམ་པ)། Vīriyārambha (བརྩོན་འགྲུས་རྩོམ་པ)། Ārabhituṃ། Ārabhitvā། Ārabbha (བརྩམས་ནས)། Ettha vīriyārambhoti vīriyasaṅkhāto ārambho. Ārambhasaddo kamme āpattiyaṃ kriyāya vīriye hiṃsāya vikopaneti anekesu atthesu āgato. འདིར་ "vīriyārambha" ནི་བརྩོན་འགྲུས་སུ་བགྲང་བའི་རྩོམ་པའོ། །"Ārambha" སྒྲ་ནི་ལས་དང་། ལྟུང་བ་དང་། བྱ་བ་དང་། བརྩོན་འགྲུས་དང་། འཚེ་བ་དང་། གནོད་པར་བྱེད་པ་སྟེ་དོན་དུ་མ་ལ་འཇུག་གོ། ‘‘Yaṃ kiñci dukkhaṃ sambhobhi, sabbaṃ ārambhapaccayā; Ārambhānaṃ nirodhena, natthi dukkhassa sambhavo’’ti "སྡུག་བསྔལ་གང་ཅི་བྱུང་བ་དེ། ཐམས་ཅད་ལས་ཀྱི་རྐྱེན་ལས་བྱུང་། ལས་རྣམས་འགགས་པར་གྱུར་པ་ན། སྡུག་བསྔལ་འབྱུང་བར་མི་འགྱུར་རོ།" ཞེས་པ་ལྟར། Ettha hi kammaṃ ārambhoti āgataṃ. ‘‘Ārambhati ca vippaṭisārī ca hotī’’ti ettha āpatti. ‘‘Mahāyaññā mahārambhā, na te honti mahapphallā’’ti ettha yūpussāpanādikriyā. ‘‘Ārambhatha nikkamatha, yuñjatha buddhasāsane’’ti ettha vīriyaṃ. ‘‘Samaṇaṃ gotamaṃ uddissa pāṇaṃ ārambhantī’’ti ettha hiṃsā. ‘‘Bījagāmabhūtagāmasamārambhā paṭivirato hotī’’ti ettha chedanabhañjanādikaṃ vikopanaṃ. Iccevaṃ – འདིར་ནི་ལས་ལ་ "ārambha" ཞེས་བྱུང་ངོ་། །"Ārambhati ca vippaṭisārī ca hotī" (ལྟུང་བ་བྱེད་ཅིང་འགྱོད་པ་སྐྱེའོ) ཞེས་པ་འདིར་ནི་ལྟུང་བའོ། །"Mahāyaññā mahārambhā, na te honti mahapphallā" (མཆོད་སྦྱིན་ཆེན་པོ་བྱ་བ་ཆེན་པོ་ཅན་དེ་དག་ནི་འབྲས་བུ་ཆེན་པོ་ཅན་མ་ཡིན) ཞེས་པ་འདིར་ནི་མཆོད་སྡོང་འཛུགས་པ་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བའོ། །"Ārambhatha nikkamatha, yuñjatha buddhasāsane" (རྩོམ་པར་གྱིས་ཤིག་ཕྱིར་བྱུང་ཞིག སངས་རྒྱས་བསྟན་ལ་སྦྱོར་བར་གྱིས) ཞེས་པ་འདིར་ནི་བརྩོན་འགྲུས་སོ། །"Samaṇaṃ gotamaṃ uddissa pāṇaṃ ārambhantī" (དགེ་སྦྱོང་གཽཏམའི་ཆེད་དུ་སྲོག་ཆགས་ལ་འཚེ་བར་བྱེད) ཞེས་པ་འདིར་ནི་འཚེ་བའོ། །"Bījagāmabhūtagāmasamārambhā paṭivirato hotī" (ས་བོན་གྱི་ཚོགས་དང་སྐྱེ་བོའི་ཚོགས་ལ་གནོད་པ་བྱེད་པ་ལས་ཕྱིར་ལྡོག་པར་འགྱུར) ཞེས་པ་འདིར་ནི་གཅོད་པ་དང་གཏོར་བ་ལ་སོགས་པའི་གནོད་པའོ། །དེ་ལྟར་ན། Kamme [Pg.129] āpattiyañceva, vīriye hiṃsākriyāsu ca; Vikopane ca ārambha-saddo hotīti niddise; "ལས་དང་ལྟུང་བ་ཉིད་དང་ནི། བརྩོན་འགྲུས་འཚེ་བའི་བྱ་བ་དང་། གནོད་པ་བྱེད་པ་དག་ལ་ཡང་། རྩོམ་པའི་སྒྲ་ནི་འཇུག་པར་བསྟན།" Labha lābhe. Labhati, labbhati. Lābho, laddhaṃ, alattha, alatthuṃ. "Labha" ནི་རྙེད་པ་ལའོ། །Labhati། Labbhati། Lābha (རྙེད་པ)། Laddha (རྙེད་པ)། Alattha། Alatthuṃ། Subha dittiyaṃ. Sobhati. Sobhā, sobhanaṃ, sobhito. "Subha" ནི་གསལ་བ་ལའོ། །Sobhati། Sobhā (མཛེས་པ)། Sobhana (མཛེས་པ)། Sobhita (མཛེས་པར་བྱས་པ)། Khubha sañcalane. Khobhati, saṅkhobhati. Hatthināge padinnamhi, khubbhittha nagaraṃ tadā. Khobhā, saṅkhobho. "Khubha" ནི་གཡོ་བ་ལའོ། །Khobhati། Saṅkhobhati (ཀུན་ནས་འཁྲུག་པ)། "Hatthināge padinnamhi, khubbhittha nagaraṃ tadā" (གླང་པོ་ཆེ་མཆོག་དེ་བྱིན་པ་ན། དེའི་ཚེ་གྲོང་ཁྱེར་འཁྲུག་པར་གྱུར)། Khobha (འཁྲུག་པ)། Saṅkhobha (ཀུན་ནས་འཁྲུག་པ)། Nabha tubha hiṃsāyaṃ. Nabhati. Tubhati. "Nabha", "tubha" རྣམས་ནི་འཚེ་བ་ལའོ། །Nabhati། Tubhati། Sambha vissāse. Sambhati. Sambhatti, sambhatto. "Sambha" ནི་ཡིད་ཆེས་པ་ལའོ། །Sambhati། Sambhatti། Sambhatta (ཡིད་ཆེས་པ)། Lubha vimohane. Lobhati, palobhati. Thullakumārīpalobhanaṃ. Kārite pana ‘‘lobheti, palobheti, palobhetvā’’ti rūpāni bhavanti. Divādigaṇaṃ pana patvā giddhiyatthe ‘‘lubbhatī’’ti rūpaṃ bhavati. "Lubha" ནི་རྨོངས་པར་བྱེད་པ་ལའོ། །Lobhati། Palobhati (ཉེ་བར་ཆགས་པ)། "Thullakumārīpalobhanaṃ" (བུ་མོ་གཞོན་ནུ་མ་ལ་ཉེ་བར་ཆགས་པ)། གཉིས་སུ་བྱེད་པའི་ལ་ནི། "lobheti", "palobheti", "palobhetvā" ཞེས་པའི་གཟུགས་རྣམས་འགྱུར་རོ། །"Divā" ལ་སོགས་པའི་སྡེ་ལ་གཏོགས་པ་ནི་བརྐམ་པའི་དོན་ལ་ "lubbhati" ཞེས་པའི་གཟུགས་སུ་འགྱུར་རོ།། Dabhi ganthane. Dambhati. Dambhanaṃ. "Dabhi" ནི་སྡེབ་པ་ལའོ། །Dambhati། Dambhana། Rubhi nivāraṇe. Rumbhati, sannirumbhati. Sannirumbho, sannirumbhitvā. རུབྷི། འགོག་པའི་དོན་ལའོ། །རུམྦྷ་ཏི། སནྣི་རུམྦྷ་ཏི། སནྣི་རུམྦྷོ། སནྣི་རུམྦྷི་ཏྭཱ། Ubha ubbha umbha pūraṇe. Ubhati. Ubbhati. Umbhati. Ubhanā. Ubbhanā. Umbhanā. Obho. Keṭubhaṃ. Ubbhaṃ. Kumbho. Kumbhī. Kārite ‘‘obheti. Ubbheti. Umbhetī’’ti rūpāni bhavanti. ཨུབྷ། ཨུབྦྷ། ཨུམྦྷ། གང་བའི་དོན་ལའོ། །ཨུབྷ་ཏི། ཨུབྦྷ་ཏི། ཨུམྦྷ་ཏི། ཨུབྷ་ནཱ། ཨུབྦྷ་ནཱ། ཨུམྦྷ་ནཱ། ཨོབྷོ། ཀེཊུ་བྷཾ། ཨུབྦྷཾ། ཀུམྦྷོ། ཀུམྦྷཱི། གཉེར་བྱེད་ལ། ཨོབྷེ། ཨུབྦྷེ། ཨུམྦྷེཏི། ཞེས་པའི་གཟུགས་རྣམས་འགྱུར་རོ།། Tattha keṭubhanti kriyākappavikappo kavīnaṃ upakāriyasatthaṃ. Idaṃ panettha nibbacanaṃ kiṭeti gameti kriyādivibhāgaṃ, taṃ vā anavasesapariyādānato keṭento gamento obheti pūretīti keṭutaṃ kiṭaubhadhātuvasena. Ubbhati ubbheti [Pg.130] pūretīti ubbhaṃ, pūraṇanti attho. Cariyāpiṭakepi hi īdisī saddagati dissati, taṃ yathā? ‘‘Mahādānaṃ pavattesi, accubbhaṃ sāgarūpama’’nti. Tattha ca accubbhanti ativiya yācakānaṃ ajjhāsayaṃ pūraṇaṃ. Akkhumbhantipi pāṭho. Kumbhoti kaṃ vuccati udakaṃ, tena ubbhetabboti kumbho, so eva itthiliṅgavasena kumbhī. Ettha ca ‘‘kumbhī dhovati onato’’ti payogo. དེ་ལ་ཀེཊུ་བྷ་ཞེས་པ་ནི་སྙན་ངག་མཁན་རྣམས་ལ་ཕན་པའི་བསྟན་བཅོས་བྱ་བའི་ཆོ་ག་དང་རྣམ་པར་རྟོག་པ་སྟེ། འདིར་ངེས་ཚིག་ནི། ཀི་ཊེ་ཏི་ཞེས་པ་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་རྟོགས་པར་བྱེད་པའམ། ཡང་ན་དེ་མ་ལུས་པར་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་ཅིང་ཀེཊེནྟོ་རྟོགས་པར་བྱེད་པས་ཨོབྷེ་ཏི་གང་བར་བྱེད་པས་ཀེཊུ་ཏ་ཞེས་པ་ཀི་ཊ་དང་ཨུབྷ་བྱིངས་ཀྱི་དབང་གིས་སོ། །ཨུབྦྷ་ཏི་དང་ཨུབྦྷེ་ཏི་གང་བར་བྱེད་པས་ཨུབྦྷཾ་སྟེ། གང་བ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །སྤྱོད་པའི་སྣོད་ལས་ཀྱང་འདི་འདྲའི་སྒྲའི་འཇུག་པ་མཐོང་སྟེ། ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། 'རྒྱ་མཚོ་ལྟ་བུའི་སྦྱིན་ཆེན་བཏང་། །ཤིན་ཏུ་གང་བ་ཉིད་དུ་གྱུར།' ཅེས་སོ། །དེ་ལ་ཤིན་ཏུ་གང་བ་ཞེས་པ་ནི་སློང་མོ་བ་རྣམས་ཀྱི་བསམ་པ་ཤིན་ཏུ་གང་བར་བྱེད་པ་ལའོ། །ཨཀxoམྦྷནྟི་ཞེས་པའི་ཀློག་ཚུལ་ཡང་ཡོད། ཀུམྦྷ་ཞེས་པ་ལ། ཀ་ཞེས་པ་ནི་ཆུ་ལ་བརྗོད་དེ། དེས་གང་བར་བྱ་བས་ཀུམྦྷ་ཞེས་བྱ་ལ། དེ་ཉིད་མོ་རྟགས་ཀྱི་དབང་གིས་ཀུམྦྷཱིའོ། །འདིར་ཡང་ 'བུམ་པ་དམའ་བར་བཏུད་དེ་འཁྲུད་དོ།' ཞེས་པ་ནི་སྦྱོར་བའོ།། Kumbhasaddo ghaṭe hatthi-siropiṇḍe dasambaṇe; Pavattatīti viññeyyo, viññunā nayadassinā. ཀུམྦྷའི་སྒྲ་ནི་བུམ་པ་དང་། །གླང་ཆེན་སྤྱི་བོའི་འབུར་དང་ནི། །སོར་བཅུའི་རྨ་ལ་འཇུག་པ་རུ། །ཚུལ་རིག་མཁས་པས་ཤེས་པར་བྱ།། Bhakārantadhāturūpāni. བྷ་ཡིག་མཐའ་ཅན་གྱི་བྱིངས་ཀྱི་གཟུགས་རྣམས་སོ།། Makārantadhātu མ་ཡིག་མཐའ་ཅན་གྱི་བྱིངས། Mā māne sadde ca. Māti. Mātā. Ettha mātāti janikā vā cūḷamātā vā mahāmātā vā. མཱ། འཇལ་བ་དང་སྒྲ་ལའོ། །མཱ་ཏི། མཱ་ཏཱ། འདིར་མཱ་ཏཱ་ཞེས་པ་ནི་སྐྱེད་བྱེད་མའམ། སྲུ་མོ་ཆུང་བའམ། སྲུ་མོ་ཆེ་བའོ།། Mū bandhane. Mavati. Kiyādigaṇassa panassa ‘‘munātī’’ti rūpaṃ. མཱུ། འཆིང་བ་ལའོ། །མཱ་ཝ་ཏི། ཀི་ཡཱ་དི་སྡེ་ཚན་གྱི་འདིའི་གཟུགས་ནི་མུ་ནཱ་ཏི་ཞེས་པའོ།། Me paṭidānaādānesu. Meti, mayati. Medhā. མེ། ཕྱིར་སྦྱིན་པ་དང་ལེན་པ་ལའོ། །མེ་ཏི། མ་ཡ་ཏི། མེ་དྷཱ། Ettha medhāti paññā. Sā hi sukhumampi atthaṃ dhammañca khippameva meti ca dhāreti cāti medhāti vuccati. Ettha pana metīti gaṇhāti. Tathā hi aṭṭhasāliniyaṃ vuttaṃ ‘‘asani viya siluccaye kilese medhati hiṃsatīti medhā, khippaṃ gahaṇadhāraṇaṭṭhena vā medhā’’ti. Saṅgamatthavācakassa pana medhadhātussa vasena medhati sīlasamādhiādīhi saddhammehi siriyā ca saṅgacchatīti medhāti attho gahetabbo. Etthetaṃ vuccati – འདིར་མེ་དྷཱ་ཞེས་པ་ནི་ཤེས་རབ་སྟེ། དེ་ནི་ཕྲ་བའི་དོན་དང་ཆོས་ཀྱང་མྱུར་དུ་འཛིན་ཅིང་འཆང་བས་ན་མེ་དྷཱ་ཞེས་བྱའོ། །འདིར་མེ་ཏི་ཞེས་པ་ནི་འཛིན་པའོ། །དེ་ལྟར་ཡང་ཨཊྛ་སཱ་ལི་ནཱི་ལས་གསུངས་ཏེ། 'རི་བོ་ལ་ཐོག་བཞིན་དུ་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་འཇོམས་པས་ན་མེ་དྷཱའམ། ཡང་ན་མྱུར་དུ་འཛིན་ཅིང་འཆང་བའི་དོན་གྱིས་མེ་དྷཱའོ།' ཞེས་སོ། །འདུ་བའི་དོན་སྟོན་པའི་མེ་དྷ་བྱིངས་ཀྱི་དབང་གིས་ནི། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ཏིང་ངེ་འཛིན་ལ་སོགས་པའི་དམ་པའི་ཆོས་དང་དཔལ་དང་འདུ་བར་བྱེད་པས་མེ་དྷཱ་ཞེས་པའི་དོན་བཟུང་བར་བྱའོ། །འདིར་འདི་སྐད་བརྗོད་དེ། ‘‘Dvidhātuyekadhātuyā[Pg.131], dviratthavatiyāpi ca; Medhāsaddassa nipphattiṃ, jaññā sugatasāsane’’ti. 'བྱིངས་གཉིས་དང་ནི་བྱིངས་གཅིག་དང་། །དོན་གཉིས་ལྡན་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཀྱང་། །མེ་དྷཱའི་སྒྲ་ཡི་གྲུབ་པ་ནི། །བདེ་གཤེགས་བསྟན་ལ་ཤེས་པར་བྱ།' ཞེས་སོ།། Omā sāmatthiye. Sāmatthiyaṃ samatthabhāvo. Aluttantoyaṃ dhātu, omāti, omanti. ཨོ་མཱ། ནུས་པ་ལའོ། །ནུས་པ་ནི་ནུས་པའི་དངོས་པོའོ། །བྱིངས་འདི་ནི་མཐའ་མ་ཉམས་པ་སྟེ། ཨོ་མཱ་ཏི། ཨོ་མནྟི། Atrāyaṃ pāḷi ‘‘omāti bhante bhagavā iddhiyā manomayena kāyena brahmalokaṃ upasaṅkamitu’’nti. Tattha omātīti pahoti sakkoti. འདིར་ལུང་ནི། 'བཙུན་པ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་ཡིད་ལས་བྱུང་བའི་ལུས་ཀྱིས་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་གཤེགས་པར་ནུས་སོ།' ཞེས་སོ། །དེ་ལ་ཨོ་མཱ་ཏི་ཞེས་པ་ནི་ནུས་པའམ་མཐུ་ཡོད་པའོ།། Timu addabhāve. Addabhāvo tintabhāvo. Temati. Tinto, temiyo. Temitukāmā temiṃsu. ཏི་མུ། བརླན་པའི་དོན་ལའོ། །བརླན་པ་ནི་གཤེར་བའི་དངོས་པོའོ། །ཏེ་མ་ཏི། ཏིནྟོ། ཏེ་མི་ཡོ། ཏེ་མི་ཏུ་ཀཱ་མཱ། ཏེ་མིཾ་སུ། Ettha temiyoti evaṃnāmako kāsirañño putto bodhisatto. So hi rañño ceva mahājanassa ca hadayaṃ temento addabhāvaṃ pāpento sītalabhāvaṃ janento jātoti ‘‘temiyo’’ti vuccati. འདིར་ཏེ་མི་ཡ་ཞེས་པ་ནི་དེ་ལྟར་མཚན་གསོལ་བའི་ཀཱ་ཤིའི་རྒྱལ་པོའི་སྲས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་སྟེ། ཁོང་ནི་རྒྱལ་པོ་དང་སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱི་སྙིང་བརླན་པར་བྱེད་ཅིང་། གཤེར་བར་བྱེད་པ། བསིལ་བར་བྱེད་བཞིན་དུ་སྐྱེས་པས་ན་ 'ཏེ་མི་ཡ་' ཞེས་བྱའོ།། Nitami kilamane. Nitammati. Hadayaṃ dayhate nitammāmi. ནི་ཏ་མི། ངལ་བའི་དོན་ལའོ། །ནི་ཏམྨ་ཏི། སྙིང་ནི་འཚིག་ཅིང་ངལ་བར་འགྱུར་རོ།། Camu chamu japu jhamu umu jimu adane. Camati. Camū. Camūti senā. Chamati. Jamati. Jhamati. Umati. Jemati. ཙ་མུ། ཚ་མུ། ཛ་པུ། ཛྷ་མུ། ཨུ་མུ། ཇི་མུ། ཟ་བའི་དོན་ལའོ། །ཙ་མ་ཏི། ཙ་མཱུ། ཙ་མཱུ་ནི་དམག་དཔུང་ངོ་། །ཚ་མ་ཏི། ཛ་མ་ཏི། ཛྷ་མ་ཏི། ཨུ་མ་ཏི། ཇེ་མ་ཏི། Kamu padavikkhepe. Padavikkhepo padasā gamanaṃ. Idaṃ pana vohārasīsamattaṃ vacanaṃ, tasmā ‘‘nāssa kāye aggi vā visaṃ vā satthaṃ vā kamatī’’tiādīsu apadavikkhepatthopi gahetabbo. Kamati. Caṅkamati, atikkamati. Abhikkamati. Paṭikkamati. Pakkamati. Parakkamati. Vikkamati. Nikkamati. Saṅkamati. Saṅkamanaṃ. Saṅkanti. Kamanaṃ. Caṅkamanaṃ. Atikkamo. Abhikkamo. Paṭikkamo. Pakkamo. Vikkamo. Nikkamo. Atikkanto puriso. Abhikkantā ratti. Nikkhamati. Abhinikkhamati. Kārite [Pg.132] nikkhāmeti. Aññānipi yojetabbāni. Yasmā panāyaṃ dhātu curādigaṇaṃ patvā icchākanti yatthesu vattati, tasmā tepi atthe upasaggavisesite katvā idha abhikkantasaddassa atthuddhāraṃ vattabbampi avatvā upari curādigaṇeyeva kathessāma. ཀ་མུ། གོམ་པ་འདོར་བའི་དོན་ལའོ། །གོམ་པ་འདོར་བ་ནི་རྐང་པས་འགྲོ་བའོ། །འདི་ནི་ཐ་སྙད་ཀྱི་གཙོ་བོ་ཙམ་གྱི་ཚིག་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་ 'ཁོང་གི་ལུས་ལ་མེ་འམ་དུག་གམ་མཚོན་གྱིས་མི་ཚུགས་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་གོམ་པ་འདོར་བ་མ་ཡིན་པའི་དོན་ཡང་བཟུང་བར་བྱའོ། །ཀ་མ་ཏི། ཙངྐ་མ་ཏི། ཨ་ཏིཀྐ་མ་ཏི། ཨ་བྷིཀྐ་མ་ཏི། པ་ཊིཀྐ་མ་ཏི། པཀྐ་མ་ཏི། པ་རཀྐ་མ་ཏི། ཝིཀྐ་མ་ཏི། ནིཀྐ་མ་ཏི། སངྐ་མ་ཏི། སངྐ་མ་ནཾ། སངྐནྟི། ཀ་མ་ནཾ། ཙངྐ་མ་ནཾ། ཨ་ཏིཀྐ་མོ། ཨ་བྷིཀྐ་མོ། པ་ཊིཀྐ་མོ། པཀྐ་མོ། ཝིཀྐ་མོ། ནིཀྐ་མོ། ཨ་ཏིཀྐནྟོ་པུ་རི་སོ། ཨ་བྷིཀྐནྟཱ་རཏྟི། ནིཀྑ་མ་ཏི། ཨ་བྷི་ནིཀྑ་མ་ཏི། གཉེར་བྱེད་ལ། ནིཀྑཱ་མེ་ཏི། གཞན་དག་ཀྱང་སྦྱར་བར་བྱའོ། །འོན་ཀྱང་བྱིངས་འདི་ཙུ་རཱ་དི་སྡེ་ཚན་དུ་གཏོགས་པའི་ཚེ་འདོད་པ་དང་ཆགས་པའི་དོན་ལ་འཇུག་པས། དེའི་ཕྱིར་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བས་ཁྱད་པར་དུ་བྱས་པའི་དོན་དེ་དག་ཀྱང་འདིར་བརྗོད་པར་བྱ་བའི་ 'ཨ་བྷིཀྐནྟ་' ཞེས་པའི་སྒྲའི་དོན་གྱི་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་མ་བཤད་པར། འོག་ནས་ཙུ་རཱ་དི་སྡེ་ཚན་ཉིད་དུ་བཤད་པར་བྱའོ།། Yamu uparame. Uparamo viramanaṃ. Yamabhi. Yamo. ‘‘Pare ca na vijānanti, mayamettha yamāmase’’ti idamettha nidassanaṃ. Tattha yamāmaseti uparamāma, nassāma, marāmāti attho. ཡ་མུ། ཉེ་བར་ཞི་བའམ་འགོག་པའི་དོན་ལའོ། །ཉེ་བར་ཞི་བ་ནི་ལྡོག་པའོ། །ཡ་མ་བྷི། ཡ་མོ། 'གཞན་དག་གིས་ནི་མི་ཤེས་ཏེ། །བདག་ཅག་འདི་རུ་འཆི་བར་འགྱུར།' ཞེས་པ་འདི་ནི་འདིར་དཔེའོ། །དེ་ལ་ཡ་མཱ་མ་སེ་ཞེས་པ་ནི་བདག་ཅག་ལྡོག་པའམ། འཇིག་པའམ། འཆི་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། Nama bahutte sadde. Bahutto saddo nāma uggatasaddo. Namati. ན་མ། སྒྲ་ཆེན་པོ་ལའོ། །སྒྲ་ཆེན་པོ་ནི་སྒྲ་མཐོན་པོའོ། །ན་མ་ཏི། Ama dama hamma mima chama gatimhi. Amati. Damati. Hammati. Mimati. Chamati. Chamā. ཨ་མ། ད་མ། ཧ་མ། མི་མ། ཚ་མ། འགྲོ་བའི་དོན་ལའོ། །ཨ་མ་ཏི། ད་མ་ཏི། ཧ་མ་ཏི། མི་མ་ཏི། ཚ་མ་ཏི། ཚ་མཱ། Chamāti pathavī. Chamāsaddo itthiliṅgo daṭṭhabbo, ‘‘na chamāyaṃ nisīditvā āsane nisinnassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā’’ti ca ‘‘chamāyaṃ parivattāmi vāricarova ghamme’’ti ca payogadassanato. So ca kho sattahi aṭṭhahi vā vibhattīhi dvīsu ca vacanesu yojetabbo. Chamanti gacchanti etthāti chamā. ཚ་མཱ་ཞེས་པ་ནི་ས་གཞིའོ། །ཚ་མཱའི་སྒྲ་ནི་མོ་རྟགས་སུ་བལྟ་བར་བྱ་སྟེ། 'ས་གཞི་ལ་འདུག་ནས་སྟན་ལ་འདུག་པའི་མི་ན་བ་ལ་ཆོས་མི་བཤད་པར་བསླབ་པར་བྱའོ།' ཞེས་པ་དང་། 'ཚ་གདུང་གིས་ཉེན་པའི་ཉ་བཞིན་དུ་ས་གཞི་ལ་འགྲེ་ལོག་རྒྱག་གོ།' ཞེས་པའི་སྦྱོར་བ་མཐོང་བའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ཡང་རྣམ་དབྱེ་བདུན་ནམ་བརྒྱད་དང་ཚིག་གཉིས་ལ་སྦྱར་བར་བྱའོ། །འདི་ལ་འགྲོ་བར་བྱེད་པས་ན་ས་གཞི་ཞེས་བྱའོ།། Dhama saddaggisaṃ yogesu. Dhamadhātu sadde ca mukhavātena saddhiṃ aggisaṃyoge ca vattati. Tattha paṭhamatthe ‘‘saṅkhaṃ dhamati. Saṅkhadhamako. Bheriṃ dhamati. Bheridhamako. Dhame dhame nātidhame’’ti payogo. Dutiyatthe ‘‘aggiṃ dhamati. Samuṭṭhāpeti attānaṃ, aṇuṃ aggiṃva sandhama’’nti payogo. དྷ་མ། སྒྲ་དང་མེ་སྦྱོར་བ་ལའོ། །དྷ་མ་བྱིངས་ནི་སྒྲ་དང་ཁའི་རླུང་གིས་མེ་སྦར་བ་ལ་འཇུག་གོ། །དེ་ལ་དོན་དང་པོ་ལ། 'དུང་འབུད་པར་བྱེད། དུང་འབུད་མཁན། རྔ་རྡུང་བར་བྱེད། རྔ་རྡུང་མཁན། འབུད་ཅིག་འབུད་ཅིག་ཆེས་ཆེར་མ་འབུད་ཅིག' ཅེས་པ་ནི་སྦྱོར་བའོ། །དོན་གཉིས་པ་ལ། 'མེ་འབུད་པར་བྱེད། རང་ཉིད་ཀུན་ནས་སློང་བར་བྱེད་དེ། མེ་ཆུང་ངུ་འབུད་པ་བཞིན་ནོ།' ཞེས་པ་ནི་སྦྱོར་བའོ།། Bhāma kodhe. Bhāmati. བྷཱ་མ། ཁྲོ་བའི་དོན་ལའོ། །བྷཱ་མ་ཏི། Namu [Pg.133] namane. Namati. Namo. Nataṃ, namanaṃ. Nati. Namaṃ. Namamāno. Namanto. Namito. Nāmaṃ. Nāmitaṃ. Namituṃ. Natvā, natvāna. Namitvā, namitvāna, namituna. Kārite ‘‘nāmeti, nāmayati. Nāmetvā. Nāmayitvā’’ti rūpāni bhavanti. Tatra hi ‘‘namati namitvā’’ti evaṃpakārāni padāni namanatthe vandanāyañca daṭṭhabbāni, ‘‘namo natvā’’ti evaṃpakārāni pana vandanāyameva. Atrāyamupalakkhaṇamattā payogaracanā – ན་མུ། བཏུད་པའམ་ཕྱག་འཚལ་བའི་དོན་ལའོ། །ན་མ་ཏི། ན་མོ། ན་ཏཾ། ན་མ་ནཾ། ན་ཏི། ན་མཾ། ན་མ་མཱ་ནོ། ན་མནྟོ། ན་མི་ཏོ། ནཱ་མཾ། ནཱ་མི་ཏཾ། ན་མི་ཏུཾ། ན་ཏྭཱ། ན་ཏྭཱ་ན། ན་མི་ཏྭཱ། ན་མི་ཏྭཱ་ན། ན་མི་ཏུ་ན། གཉེར་བྱེད་ལ། ནཱ་མེ་ཏི། ནཱ་མ་ཡ་ཏི། ནཱ་མེ་ཏྭཱ། ནཱ་མ་ཡི་ཏྭཱ་ཞེས་པའི་གཟུགས་རྣམས་འགྱུར་རོ། །དེ་ལ་ 'ན་མ་ཏི། ན་མི་ཏྭཱ་' ཞེས་པ་འདི་འདྲའི་ཚིག་རྣམས་ནི་བཏུད་པ་དང་ཕྱག་འཚལ་བའི་དོན་གཉིས་ཀ་ལ་བལྟ་བར་བྱ་ལ། 'ན་མོ། ན་ཏྭཱ་' ཞེས་པ་འདི་འདྲ་བ་ནི་ཕྱག་འཚལ་བ་ཉིད་ལ་འཇུག་གོ། །འདིར་མཚོན་བྱེད་ཙམ་གྱི་སྦྱོར་བའི་བཀོད་པ་ནི། Rukkho phalī phalabhāragarutāya namitvāna bhijjati; Vuddho jarājajjaratāya namati namitvā gacchati; Saddho buddhaṃ namati namitvā gacchati; Namo buddhassa satthāraṃ natvāna agamāsīti; 'ཤིང་འབྲས་ལྡན་པ་ནི་འབྲས་བུའི་ལྗིད་ཀྱིས་བཏུད་ནས་ཆག་པར་འགྱur། །རྒན་པོ་ནི་རྒས་ཤིང་འཁོགས་པས་བཏུད་དེ་བཏུད་ནས་འགྲོའོ། །དད་པ་ཅན་ནི་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ཞིང་ཕྱག་འཚལ་ནས་འགྲོའོ། །སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། །སྟོན་པ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས་སོང་ངོ་།' ཞེས་སོ།། Ettha namoti padaṃ nipātesupi labbhati. Tena hi paccattopayogavacanāni abhinnarūpāni dissanti ‘‘devarāja namo tyatthu. Namo katvā mahesino’’ti. Upasaggehipi ayaṃ yojetabbā ‘‘paṇamati, paṇāmo, uṇṇamati, uṇṇati’’ iccādinā. འདིར་ 'ན་མོ་' ཞེས་པའི་ཚིག་ནི་ཚིག་ཕྲད་རྣམས་ཀྱི་ནང་དུ་ཡང་ཐོབ་བོ། །དེའི་ཕྱིར་བྱེད་པ་པོ་དང་ལས་ཀྱི་ཚིག་རྣམས་གཟུགས་དབྱེར་མེད་པར་མཐོང་སྟེ། 'ལྷའི་རྒྱལ་པོ་ཁྱོད་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། །ཐུབ་པ་ཆེན་པོ་ལ་ཕྱག་འཚལ་བར་བྱས་ནས།' ཞེས་པ་ལྟ་བུའོ། །ཉེ་བར་བསྒྱur་བ་རྣམས་དང་ཡང་འདི་སྦྱར་བར་བྱ་སྟེ། 'པ་ཎ་མ་ཏི། པ་ཎཱ་མོ། ཨུཎྞ་མ་ཏི། ཨུཎྞ་ཏི།' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའོ།། Khamu sahane. Khamati. Khanti. Khamo, khamanaṃ, evaṃ bhāve. Kattari pana ‘‘khantā. Khamitā. Khamo hoti sītassapi uṇhassapī’’ti payogā. ཁ་མུ། བཟོད་པའི་དོན་ལའོ། །ཁ་མ་ཏི། ཁནྟི། ཁ་མོ། ཁ་མ་ནཾ། ཞེས་པ་ནི་དངོས་པོ་ལའོ། །བྱེད་པ་པོ་ལ་ནི། 'ཁནྟཱ། ཁ་མི་ཏཱ། གྲང་བ་དང་ཚ་བ་ལའང་བཟོད་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ།' ཞེས་པ་ནི་སྦྱོར་བའོ།། Sama adassane. Samati, vūpasamati aggi. ས་མ། མི་སྣང་བའམ་ཞི་བའི་དོན་ལའོ། །ས་མ་ཏི། མེ་ནི་ཉེ་བར་ཞི་བར་འགྱུར་རོ།། Yama parivesane. Yamati. Yamo. Yamarājā. ཡ་མ། ཟས་འགྲིམ་པའི་དོན་ལའོ། །ཡ་མ་ཏི། ཡ་མོ། གཤིན་རྗེ་རྒྱལ་པོ།། Sama sadde. Samati. ས་མ། སྒྲ་ལའོ། །ས་མ་ཏི། Sama thama velambe. Samati. Thamati. ས་མ། ཐ་མ། འགྱངས་པའམ་ཐོགས་པའི་དོན་ལའོ། །ས་མ་ཏི། ཐ་མ་ཏི། Vāyama īhāyaṃ. Vāyamati. Vāyāmo. ཝཱ་ཡ་མ། བརྩོན་པའི་དོན་ལའོ། །ཝཱ་ཡ་མ་ཏི། ཝཱ་ཡཱ་མོ། Gamu [Pg.134] gatiyaṃ. Gacchati. Gamako. Gato. Gati. Gamanaṃ. Kārite ‘‘gameti, gamayati, gacchāpetī’’tiādīni bhavanti. ག་མུ། འགྲོ་བའི་དོན་ལའོ། །གཙྪ་ཏི། གཱ་མ་ཀོ། ག་ཏོ། ག་ཏི། ག་མ་ནཾ། གཉེར་བྱེད་ལ། ག་མེ་ཏི། ག་མ་ཡ་ཏི། གཙྪཱ་པེ་ཏི་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་འགྱུར་རོ།། Ramu kīḷāyaṃ. Ramati. Viramati. Paṭiviramati. Uparamati. Ārati. Virati. Paṭivirati. Uparati. Veramaṇi. Viramaṇaṃ. Rati. Ramaṇaṃ. Rato. Ārato virato paṭivirato. Uparato, uparamo. Ārāmo. ར་མུ། རྩེ་བའམ་དགའ་བའི་དོན་ལའོ། །ར་མ་ཏི། ཝི་ར་མ་ཏི། པ་ཊི་ཝི་ར་མ་ཏི། ཨུ་པ་ར་མ་ཏི། ཨཱ་ར་ཏི། ཝི་ར་ཏི། པ་ཊི་ཝི་ར་ཏི། ཨུ་པ་ར་ཏི། ཝེ་ར་མ་ཎི། ཝི་ར་མ་ཎཾ། ར་ཏི། ར་མ་ཎཾ། ར་ཏོ། ཨཱ་ར་ཏོ། ཝི་ར་ཏོ། པ་ཊི་ཝི་ར་ཏོ། ཨུ་པ་ར་ཏོ། ཨུ་པ་ར་མོ། ཨཱ་རཱ་མོ། Vamu uggiraṇe. Vamati. Vamathu. Vammiko. ཝ་མུ། སྐྱུག་པའམ་ཕྱིར་འདོན་པའི་དོན་ལའོ། །ཝ་མ་ཏི། ཝ་མ་ཐུ། ཝམྨི་ཀོ། Dhīratthu taṃ visaṃ vantaṃ, yamahaṃ jīvitakāraṇā; Vantaṃ paccāvamissāmi, mataṃ me jīvitā varaṃ. 'གང་ཞིག་བདག་གིས་སྲོག་གི་ཕྱིར། །སྐྱུགས་པའི་དུག་དེ་ཕྱིར་ཟ་ན། །སྐྱུགས་པ་དེ་ལ་སྨད་པར་གྱུར་ཅིག །བདག་ལ་ཤི་བ་གསོན་ལས་ལྷག' ཅེས་སོ།། Tattha vammikoti vamatīti, vantakoti, vantussayoti, vantasinehasambandhoti vammiko. So hi ahinakulaundūragharagoḷikādayo nānappakāre pāṇake vamatīti vammiko. Upacikāhi vantakoti vammiko. Upacikāhi vamitvā mukhatuṇḍakena ukkhittapaṃsucuṇṇena kaṭippamāṇenapi porisappamāṇenapi ussitoti vammiko. Upacikāhi vantakheḷasinehena ābaddhatāya sattasattāhaṃ deve vassantepi na vippakirayati, nidāghepi tato paṃsumuṭṭhiṃ gahetvā tasmiṃ muṭṭhinā pīḷiyamāne sinehova nikkhamati, evaṃ vantasinehasambandhoti vammiko. དེ་ལ་གྲོག་མཁར་ཞེས་པ་ནི། སྐྱུག་པར་བྱེད་པས་སམ། སྐྱུགས་པ་ཉིད་དམ། སྐྱུགས་པའི་ཕུང་པོའམ། སྐྱུགས་པའི་གཤེར་བའི་འབྲེལ་བ་ཅན་ཡིན་པས་གྲོག་མཁར་རོ། །དེ་ནི་སྦྲུལ་དང་། ནེའུ་ལེ། རྩི་གུ། ཁྱིམ་གྱི་རྩངས་པ་ལ་སོགས་པ་སྲོག་ཆགས་སྣ་ཚོགས་ཕྱིར་སྐྱུག་པར་བྱེད་པས་གྲོག་མཁར་རོ། །གྲོག་མ་དཀར་པོ་རྣམས་ཀྱིས་སྐྱུགས་པས་ན་གྲོག་མཁར་རོ། །གྲོག་མ་དཀར་པོ་རྣམས་ཀྱིས་སྐྱུགས་ཏེ་ཁའི་མཆུ་ཏོས་ས་རྡུལ་ཕྱིར་བཏོན་པ་ལས་རྐེད་པའི་ཚད་དམ་མིའི་ཚད་ཙམ་དུ་མཐོན་པོར་བརྩེགས་པས་ན་གྲོག་མཁར་རོ། །གྲོག་མ་དཀར་པོ་རྣམས་ཀྱིས་སྐྱུགས་པའི་མཆིལ་མའི་གཤེར་བས་དམ་པོར་འབྲེལ་བའི་ཕྱིར། ཞག་བདུན་ཕྲག་བདུན་དུ་ཆར་བབས་ཀྱང་མི་བཤིག་ལ། ཚ་བའི་དུས་སུའང་དེ་ལས་ས་སྤར་གང་བླངས་ཏེ་སྤར་མོས་བཙིར་ཚེ་གཤེར་བ་ཉིད་ཕྱིར་འཐོན་པས། དེ་ལྟར་སྐྱུགས་པའི་གཤེར་བའི་འབྲེལ་བ་ཅན་ཡིན་པས་གྲོག་མཁར་རོ།། Ettha pana ‘‘bhagavā, himavā’’tiādīni padāni na kevalaṃ vantupaccayavaseneva nipphādetabbāni, atha kho vamudhātuvasenapi nipphādetabbāni, tenāha visuddhimaggakārako ‘‘yasmā pana tīsu bhavesu taṇhāsaṅkhātaṃ gamanamanena vantaṃ, tasmā ‘‘bhavesu vantagamano’ti vattabbe bhavasaddato bhakāraṃ, gamanasaddato gakāraṃ, vantasaddato vakārañca dīghaṃ katvā ādāya bhagavāti vuccati, yathā loke ‘mehanassa [Pg.135] khassa mālā’ti vattabbe mekhalā’’ti vadatā niruttinayena saddasiddhi dassitā. འདིར་ཡང་ 'བྷ་ག་ཝཱ་' དང་ 'ཧི་མ་ཝཱ་' ལ་སོགས་པའི་ཚིག་རྣམས་ནི་ཝནྟུ་རྐྱེན་ཁོ་ནའི་དབང་གིས་གྲུབ་པར་བྱ་བ་མ་ཡིན་པར། འོན་ཀྱང་ཝ་མུ་བྱིངས་ཀྱི་དབང་གིས་ཀྱང་གྲུབ་པར་བྱ་སྟེ། དེའི་ཕྱིར་རྣམ་དག་ལམ་གྱི་མཛད་པ་པོས་གསུངས་ཏེ། 'གང་གི་ཕྱིར་སྲིད་པ་གསུམ་དུ་སྲེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་འགྲོ་བ་ནི་འདིས་སྐྱུགས་ཟིན་པས། དེའི་ཕྱིར་ 'སྲིད་པ་རྣམས་སུ་འགྲོ་བ་སྐྱུགས་པ་' ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ལ། སྲིད་པའི་སྒྲ་ལས་བྷ་ཡིག་དང་། འགྲོ་བའི་སྒྲ་ལས་ག་ཡིག་དང་། སྐྱུགས་པའི་སྒྲ་ལས་ཝ་ཡིག་རིང་པོར་བྱས་ཏེ་བླངས་ནས་ 'བྷ་ག་ཝཱ་' ཞེས་བརྗོད་དེ། དཔེར་ན་འཇིག་རྟེན་ན་ 'མེ་ཧ་ནའི་མཁའ་ཡི་ཕྲེང་བ་' ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ལ་ 'མེ་ཁ་ལཱ་' ཞེས་བརྗོད་པ་བཞིན་ནོ།' ཞེས་གསུངས་ནས་སྒྲ་ངེས་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྒྲ་གྲུབ་པ་བསྟན་ཏོ།། Ettha, siyā ‘‘visamamidaṃ nidassanaṃ, yena ‘mehanassa khassa mālā’ti ettha mekārakhakāralākārānaṃ kamato gahaṇaṃ dissati, ‘‘bhavesu vantagamano’ti ettha pana bhakāravakāragakārānaṃ kamato gahaṇaṃ na dissatī’’ti? Saccaṃ, idha pana ‘‘aggāhito, vijjācaraṇasampanno’’tiādīsu viya guṇasaddassa paranipātavasena ‘‘bhavesu gamanavanto’’ti vattabbepi evamavatvā saddasatthe yebhuyyena guṇasaddānaṃ pubbanipātabhvassa icchitattā saddasatthavidūnaṃ kesañca viññūnaṃ manaṃ tosetuṃ ‘‘bhagavā’’ti pade akkharakkamaṃ anapekkhitvā atthamattanidassanavasena ‘‘āhitaggi, sampannavijjācaraṇo’’tiādīni viya pubbanipātavasena ‘‘bhavesu vantagamano’’ti vuttaṃ. Īdisasmiñhi ṭhāne ‘‘āhitaggī’’ti vā ‘‘aggāhito’’ti vā ‘‘chinnahattho’’ti vā ‘‘hatthacchinno’’ti vā padesu yathā tathā ṭhitesupi atthassa ayutti nāma natthi aññamaññaṃ samānatthattā tesaṃ saddānaṃ. འདིར་འདི་སྙམ་དུ་ “འདི་ནི་མི་མཐུན་པའི་དཔེ་མཚོན་ཏེ། གང་གི་ཕྱིར་ “mehanassa khassa mālā” ཞེས་བྱ་བ་འདིར་ ma-ཡིག་དང་ kha-ཡིག་དང་ la-ཡིག་རྣམས་གོ་རིམ་བཞིན་དུ་བཟུང་བ་མཐོང་ལ། “bhavesu vantagamano” ཞེས་བྱ་བ་འདིར་ནི་ bha-ཡིག་དང་ va-ཡིག་དང་ ga-ཡིག་རྣམས་གོ་རིམ་བཞིན་དུ་བཟུང་བ་མི་མཐོང་ངོ་” ཞེ་ན། བདེན་ཏེ། འོན་ཀྱང་འདིར་ “aggāhito” དང་ “vijjācaraṇasampanno” ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་ཡོན་ཏན་གྱི་སྒྲ་ཕྱི་མར་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་ “bhavesu gamanavanto” ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཡིན་ཡང་། དེ་ལྟར་མ་བརྗོད་པར་སྒྲ་རིག་པའི་གཞུང་ལས་ཕལ་ཆེར་ཡོན་ཏན་གྱི་སྒྲ་སྔོན་དུ་སྦྱོར་བར་འདོད་པའི་ཕྱིར། སྒྲ་རིག་པ་མཁས་པ་དང་མཁས་པ་འགའ་ཞིག་གི་ཡིད་ཚིམ་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར། “bhagavā” ཞེས་པའི་ཚིག་ལ་ཡི་གེའི་གོ་རིམ་ལ་མ་ལྟོས་པར། དོན་ཙམ་མཚོན་པའི་དབང་གིས་ “āhitaggi” དང་ “sampannavijjācaraṇo” ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་སྔོན་དུ་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་ “bhavesu vantagamano” ཞེས་གསུངས་སོ། །འདི་ལྟ་བུའི་གནས་སུ་ “āhitaggī” ཞེས་སམ། “aggāhito” ཞེས་སམ། “chinnahattho” ཞེས་སམ། “hatthacchinno” ཞེས་པའི་ཚིག་རྣམས་གང་ལྟར་གནས་ཀྱང་དོན་ལ་མི་འཐུས་པ་ཉིད་མེད་དེ། སྒྲ་དེ་དག་ཕན་ཚུན་དོན་གཅིག་པ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། ། Vedajātotiādīsu pana ṭhānesu atthevāti daṭṭhabbaṃ. Evaṃ visuddhimagge ‘‘bhagavā’’ti padassa vamudhātuvasenapi nipphatti dassitā, taṭṭīkāyampi ca dassitā ‘‘bhage vamīti bhagavā. Bhāge vamīti bhagavā’’ti. Nibbacanaṃ pana evaṃ veditabbaṃ – bhagasaṅkhātaṃ siriṃ issariyaṃ yasañca vami uggiri kheḷapiṇḍaṃ viya anapekkho chaḍḍayīti bhagavā. Atha vā bhāni nāma nakkhattāni, tehi samaṃ gacchanti pavattantīti bhagā, sineruyugandharauttarakuruhimavantādibhājanalokā, visesasannissayasobhākappaṭṭhiyabhāvato. Tepi bhagavā vami tannivāsisattāvāsasamatikkamanato tappaṭibaddhachandarāgappahānena pajahīti bhagavā. “Vedajāto” ལ་སོགས་པའི་གནས་རྣམས་སུ་ནི་དོན་འདི་ཉིད་ཡོད་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །དེ་ལྟར་རྣམ་དག་ལམ་གྱི་བསྟན་བཅོས་ལས་ “bhagavā” ཞེས་པའི་ཚིག་འདི་ vamu-དབྱིངས་ཀྱི་དབང་གིས་ཀྱང་གྲུབ་པར་བསྟན་ཏེ། དེའི་རྒྱ་ཆེར་འགྲེལ་པ་ལས་ཀྱང་ “bhage vamīti bhagavā. Bhāge vamīti bhagavā” ཞེས་བསྟན་ཏོ། །ངེས་ཚིག་ནི་འདི་ལྟར་རིག་པར་བྱ་སྟེ། སྐལ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་དཔལ་དང་། དབང་ཕྱུག་དང་། གྲགས་པ་རྣམས་བསྐྱུགས་ཤིང་ཕྱིར་ཕྱུང་སྟེ། མཆིལ་མའི་ཐལ་བ་བཞིན་དུ་ཆགས་པ་མེད་པར་བོར་བས་ན་ “bhagavā” སོ། །ཡང་ན། “bhā” ཞེས་བྱ་བ་ནི་རྒྱུ་སྐར་རྣམས་ཏེ། དེ་དག་དང་ལྷན་ཅིག་འགྲོ་ཞིང་འཇུག་པས་ན་ “bhagā” སྟེ། རི་རབ་དང་། གཉའ་ཤིང་འཛིན་དང་། སྒྲ་མི་སྙན་དང་། གངས་རི་ལ་སོགས་པའི་སྣོད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་རྣམས་ཏེ། ཁྱད་པར་གྱི་རྟེན་དང་མཛེས་པའི་བཀོད་པ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་དག་ཀྱང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བསྐྱུགས་ཏེ། དེར་གནས་པའི་སེམས་ཅན་གྱི་གནས་ལས་ཤིན་ཏུ་འདས་པའི་ཕྱིར་དང་། དེ་ལ་འབྲེལ་བའི་འདོད་ཆགས་དང་ཞེན་པ་སྤངས་པས་ན་ “bhagavā” སོ། ། Cakkavattisiriṃ [Pg.136] yasmā, yasaṃ issariyaṃ sukhaṃ; Pahāsi lokacittañca, sugato bhagavā tato. གང་གི་ཕྱིར་འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་དཔལ་དང་། གྲགས་པ་དང་། དབང་ཕྱུག་དང་། བདེ་བ་དང་། འཇིག་རྟེན་གྱི་སེམས་རྣམས་སྤངས་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་བདེ་བར་གཤེགས་པ་དེ་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་སོ། ། Tathā khandhāyatanadhātādibhede dhammakoṭṭhāse sabbaṃ papañca sabbaṃ yogaṃ sabbaṃ ganthaṃ sabbaṃ saṃyojanaṃ samucchinditvā amataṃ dhātuṃ samadhigacchanto vami uggiri anapekkho chaḍḍayi na paccāvamīti bhagavā. Atha vā sabbepi kusalākusale sāvajjānavajje hīnappaṇīte kaṇhasukkasappaṭibhāge dhamme ariyamaggañāṇamukhena vami uggiri anapekkho pariccaji pajahīti bhagavā. དེ་བཞིན་དུ་ཕུང་པོ་དང་། སྐྱེ་མཆེད་དང་། ཁམས་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བའི་ཆོས་ཀྱི་རྣམ་པ་རྣམས་ལ། སྤྲོས་པ་མཐའ་དག་དང་། སྦྱོར་བ་མཐའ་དག་དང་། མདུད་པ་མཐའ་དག་དང་། ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་མཐའ་དག་ཀུན་ཏུ་བཅད་དེ། འཆི་མེད་ཀྱི་ཁམས་མངོན་དུ་རྟོགས་བཞིན་པར། བསྐྱུགས་ཤིང་ཕྱིར་ཕྱུང་སྟེ་ཆགས་པ་མེད་པར་བོར་ཞིང་ཕྱིར་མི་མིད་པས་ན་ “bhagavā” སོ། །ཡང་ན། དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བ། ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་དང་བཅས་པ་དང་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པ། དམན་པ་དང་གྱ་ནོམ་པ། ནག་པོ་དང་དཀར་པོའི་ཆ་དང་མཐུན་པའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ཀྱང་། འཕགས་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྒོ་ནས་བསྐྱུགས་ཤིང་ཕྱིར་ཕྱུང་སྟེ། ཆགས་པ་མེད་པར་ཡོངས་སུ་བཏང་ཞིང་སྤངས་པས་ན་ “bhagavā” སོ། ། Khandhāyatanadhātādī, dhammabhedā mahesinā; Kaṇhasukkā yato vantā, tatopi bagavā mato. ཕུང་པོ་དང་སྐྱེ་མཆེད་ཁམས་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་ཀྱི་དབྱེ་བ་དང་། དཀར་ནག་གི་ཆོས་རྣམས་དྲང་སྲོང་ཆེན་པོས་གང་གི་ཕྱིར་བསྐྱུགས་པས། དེའི་ཕྱིར་ཡང་བཅོམ་ལྡན་འདས་སུ་འདོད་དོ། ། Jātakaṭṭhakathāyaṃ pana himavāti padassa vamudhātuvasenapi nipphatti dassitā. Tathā hi sambhavajātakaṭṭhakathāyaṃ ‘‘himavāti himapātasamaye himayuttoti himavā. Gimhakāle himaṃ vamatīti himavā’’ti vuttaṃ. Evaṃ jātakaṭṭhakathāyaṃ ‘‘himavā’’ti padassa vamudhātuvasenapi nipphatti dassitā, ayaṃ nayo īdisesu ṭhānesupi netabbo. ‘‘Guṇavāgaṇavā’’tiādīsu pana na netabbo. Yadi nayeyya, ‘‘guṇavā gaṇavā’’ti padānaṃ ‘‘nigguṇo parihīnaguṇo’’ti evamādiattho bhaveyya, tasmā ayaṃ nayo sabbatthapi na netabbo. Ettha siyā ‘‘yadi ‘‘bhagavā’tiādipadānaṃ vamudhātuvasena nipphatti hoti, kathaṃ ‘‘bhagavanto, bhagavanta’’ntiādīni sijjhantī’’ti? Yathā ‘‘bhagavā’’ti padaṃ niruttinayena sijjhati, tathā tānipi teneva sijjhanti. Acinteyyo hi niruttinayo kevalaṃ atthayuttipaṭibandhamattova, atthayuttiyaṃ sati nipphādetumasakkuṇeyyānipi rūpāni aneneva sijjhanti. Ettha ca [Pg.137] yaṃ niruttilakkhaṇaṃ āharitvā dassetabbaṃ siyā, taṃ upari rūpanipphādanādhikāre udāharaṇehi saddhiṃ pakāsessāma. སྐྱེས་རབས་ཀྱི་འགྲེལ་པ་ལས་ནི་ “himavā” ཞེས་པའི་ཚིག་འདི་ vamu-དབྱིངས་ཀྱི་དབང་གིས་ཀྱང་གྲུབ་པར་བསྟན་ཏོ། །དེ་ལྟར་ཉིད་དེ། སམྦྷ་ཝ་སྐྱེས་རབས་ཀྱི་འགྲེལ་པ་ལས་ “himavā ཞེས་པ་ནི་ཁ་བ་འབབ་པའི་དུས་སུ་ཁ་བ་དང་ལྡན་པས་ན་ himavā འོ། །ཚ་བའི་དུས་སུ་ཁ་བ་སྐྱུག་པས་ན་ himavā འོ། །” ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལྟར་སྐྱེས་རབས་ཀྱི་འགྲེལ་པ་ལས་ “himavā” ཞེས་པའི་ཚིག་འདི་ vamu-དབྱིངས་ཀྱི་དབང་གིས་ཀྱང་གྲུབ་པར་བསྟན་ཏེ། ཚུལ་འདི་ནི་འདི་ལྟ་བུའི་གནས་རྣམས་སུ་ཡང་སྦྱར་བར་བྱའོ། །“guṇavā” དང་ “gaṇavā” ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་ནི་སྦྱར་བར་མི་བྱའོ། །གལ་ཏེ་སྦྱར་ན། “guṇavā” དང་ “gaṇavā” ཞེས་པའི་ཚིག་རྣམས་ལ་ “ཡོན་ཏན་མེད་པ” དང་ “ཡོན་ཏན་ཉམས་པ” ལ་སོགས་པའི་དོན་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། དེས་ན་ཚུལ་འདི་ཐམས་ཅད་དུ་སྦྱར་བར་མི་བྱའོ། །འདིར་འདི་སྙམ་དུ་ ‘གལ་ཏེ་ “bhagavā” ལ་སོགས་པའི་ཚིག་རྣམས་ vamu-དབྱིངས་ཀྱི་དབང་གིས་འགྲུབ་པ་ཡིན་ན། “bhagavanto” དང་ “bhagavantaṃ” ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཇི་ལྟར་འགྲུབ་བམ་’ ཞེ་ན། ཇི་ལྟར་ “bhagavā” ཞེས་པའི་ཚིག་འདི་ངེས་ཚིག་གི་ཚུལ་གྱིས་འགྲུབ་པ་དེ་བཞིན་དུ། དེ་དག་ཀྱང་དེ་ཉིད་ཀྱིས་འགྲུབ་བོ། །ངེས་ཚིག་གི་ཚུལ་ནི་བསམ་གྱིས་མི་ཁྱབ་པ་སྟེ། དོན་གྱི་འཐད་པ་དང་འབྲེལ་བ་ཙམ་ཞིག་ཡིན་ལལ་དོན་གྱི་འཐད་པ་ཡོད་ན་སྒྲུབ་པར་མི་ནུས་པའི་གཟུགས་རྣམས་ཀྱང་འདི་ཉིད་ཀྱིས་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདིར་གང་ཞིག་ངེས་ཚིག་གི་མཚན་ཉིད་ལུང་དུ་དྲངས་ཏེ་བསྟན་པར་བྱ་བ་ཡིན་པ་དེ། ཕྱིས་སྒྲ་སྒྲུབ་པའི་སྐབས་སུ་དཔེ་མཚོན་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་གསལ་བར་བྱའོ། ། Idha sāramate munirājamate,Paramaṃ paṭutaṃ sujano pihayaṃ; Vipulatthadharaṃ dhaninītimimaṃ,Satataṃ bhajataṃ matisuddhakaraṃ. ཐུབ་པའི་དབང་པོའི་ལུགས་བཟང་སྙིང་པོའི་བློ་གྲོས་འདིར། །སྐྱེ་བོ་དམ་པ་མཁས་པའི་མཆོག་ལ་རེ་བ་རྣམས། །དོན་ཆེན་འཛིན་ཅིང་བློ་གྲོས་དག་པར་བྱེད་པ་ཡི། །ཕྱུག་པོའི་ལུགས་ཀྱི་བསྟན་བཅོས་འདི་ལ་རྟག་ཏུ་བསྟེན། ། Iti navaṅge sāṭṭhakathe piṭakattaye byappathagatīsu viññunaṃ དེ་ལྟར་ཡན་ལག་དགུ་དང་འགྲེལ་པ་དང་བཅས་པའི་སྡེ་སྣོད་གསུམ་གྱི་གསུང་རབ་ཀྱི་འཇུག་པ་ལ། མཁས་པ་རྣམས་ཀྱི། Kosallatthāya kate saddanītippakaraṇe མཁས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་མཛད་པའི་སྒྲའི་བསྟན་བཅོས་ལས། Saravaggapañcakantiko nāma dhātuvibhāgo སྒྲ་གདངས་ཀྱི་སྡེ་ཚན་ལྔའི་མཐར་ཐུག་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དབྱིངས་ཀྱི་རྣམ་པར་དབྱེ་བ། Pannarasamo paricchedo. ལེའུ་བཅོ་ལྔ་པའོ། ། 16. Bhūvādigaṇikapariccheda ༡༦. བྷཱུ་ལ་སོགས་པའི་སྡེ་ཚན་གྱི་ལེའུ། Ito paraṃ avaggantā, missakā ceva dhātuyo; Vakkhāmi dhātubhedādi-kusalassa matānugā. འདི་ལས་གཞན་པའི་སྡེ་ཚན་དུ་མ་གཏོགས་པ་དང་འདྲེས་མའི་དབྱིངས་རྣམས་ནི། །དབྱིངས་ཀྱི་དབྱེ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ་མཁས་པའི་བཞེད་པ་དང་མཐུན་པར་བཤད་པར་བྱའོ། ། Yakārantadhātu Ya-ཡིག་གི་མཐའ་ཅན་གྱི་དབྱིངས། Yā gatipāpuṇesu. Yāti, yanti. Yātu, yantu. Yeyya, yeyyuṃ, anupariyeyyuṃ. Yathāsambhavaṃ padamālā yojetabbā. Yanto puriso. Yantī itthī. Yantaṃ kulaṃ. Yānaṃ, upayānaṃ, uyyānaṃ iccādīni. Divādigaṇikassa panassa ‘‘yāyati, yāyantī’’tiādīni rūpāni bhavanti. Yā-དབྱིངས་ནི་འགྲོ་བ་དང་རྟོགས་པ་ལའོ། །Yāti, yanti. Yātu, yantu. Yeyya, yeyyuṃ, anupariyeyyuṃ. སྐབས་སུ་བབ་པ་བཞིན་དུ་ཚིག་གི་ཕྲེང་བ་སྦྱར་བར་བྱའོ། །Yanto puriso (འགྲོ་བཞིན་པའི་སྐྱེས་པ)། Yantī itthī (འགྲོ་བཞིན་པའི་བུད་མེད)། Yantaṃ kulaṃ (འགྲོ་བཞིན་པའི་རིགས)། Yānaṃ (བཞོན་པ)། upayānaṃ (ཉེ་བར་འགྲོ་བའམ་སྐྱེས་སྐྱེལ)། uyyānaṃ (ཀུན་དགའ་ར་བ) ལ་སོགས་པའོ། །དི་ཝུ་ལ་སོགས་པའི་སྡེ་ཚན་གྱི་དབང་དུ་བྱས་ན་ནི་འདི་ལ་ “yāyati, yāyanti” ལ་སོགས་པའི་གཟུགས་རྣམས་འགྱུར་རོ། ། Tatra yānantiādīsu yanti etenāti yānaṃ, rathasakaṭādi. Upayanti etena issarassa vā piyamanāpassa vā santikaṃ gacchantīti upayānaṃ, paṇṇākāraṃ. ‘‘Upayānāni me dajjuṃ, rājaputta tayi gate’’ti ettha hi paṇṇākārāni ‘‘upayānānī’’ti [Pg.138] vuccanti. Sampannadassanīyapupphaphalāditāya uddhaṃ olokentā yanti gacchanti etthāti uyyānaṃ. དེ་ལ་ “yāna” ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལས། འདིས་འགྲོ་བར་བྱེད་པས་ན་ “yāna” སྟེ། ཤིང་རྟ་དང་ལག་རྟ་ལ་སོགས་པའོ། །འདིས་དབང་ཕྱུག་གམ། ཡིད་དུ་འོང་ཞིང་ཡིད་ལ་འཐད་པ་ཞིག་གི་དྲུང་དུ་ཉེ་བར་འགྲོ་བས་ན་ “upayāna” སྟེ། སྐྱེས་སོ། །“རྒྱལ་བུ། ཁྱོད་གཤེགས་པ་ན་བདག་ལ་སྐྱེས་རྣམས་སྦྱིན་པར་འགྱུར་རོ། །” ཞེས་བྱ་བ་འདིར་ནི་སྐྱེས་རྣམས་ལ་ “upayāna” ཞེས་བརྗོད་དོ། །མཛེས་པའི་མེ་ཏོག་དང་འབྲས་བུ་ལ་སོགས་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཉིད་ཀྱིས་གྱེན་དུ་བལྟ་བཞིན་དུ་འདིར་འགྲོ་བས་ན་ “uyyāna” འོ། ། Byā ummīsane. Byāti, byanti. Byāsi, byātha. Byāmi, byāma. Yathāsambhavaṃ padamālā yojetabbā. Tatra panāyaṃ pāḷi ‘‘yāva byāti nimmīsati, tatrāpi rasatibbayo’’ti. Tattha yāva byātīti yāva ummīsati, purāṇabhāsā esā, ayañhi yasmiṃ kāle bodhisatto cūḷabodhiparibbājako ahosi, tasmiṃ kāle manussānaṃ vohāro. Byā-དབྱིངས་ནི་མིག་འབྱེད་པ་ལའོ། །Byāti, byanti. Byāsi, byātha. Byāmi, byāma. སྐབས་སུ་བབ་པ་བཞིན་དུ་ཚིག་གི་ཕྲེང་བ་སྦྱར་བར་བྱའོ། །དེ་ལ་ལུང་འདི་ཡོད་དེ། “yāva byāti nimmīsati, tatrāpi rasatibbayo” ཞེས་པའོ། །དེ་ལ་ “yāva byāti” ཞེས་པ་ནི་ཇི་སྲིད་མིག་འབྱེད་པའི་བར་ཏེ། འདི་ནི་གནའ་བོའི་སྐད་ཡིན་ལ། འདི་ནི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཀུན་དུ་རྒྱུ་ཆུང་ངུ་བློ་གྲོས་སུ་གྱུར་པའི་དུས་སུ། མི་རྣམས་ཀྱི་ཐ་སྙད་དོ། ། Yu missane gatiyañca. Yoti, yavati. Āyu, yoni. Yu-དབྱིངས་ནི་འདྲེས་པ་དང་འགྲོ་བ་ལའོ། །Yoti, yavati. Āyu། yoni། Tattha ‘‘āyū’’ti āsaddo upasaggo. Āyavanti missībhavanti sattā etenāti āyu. Atha vā āyavanti āgacchanti pavattanti tasmiṃ sati arūpadhammāti āyu. Tathā hi aṭṭhasāliniyaṃ vuttaṃ ‘‘āyavanaṭṭhena āyu. Tasmiñhi sati arūpadhammā āyavanti āgacchanti pavattanti, tasmā āyūti vuccatī’’ti. ‘‘Āyu, jīvitaṃ, pāṇo’’ iccete pariyāyā lokavohāravasena. Abhidhammavasena pana ‘‘ṭhiti yapanā yāpanā jīvitindriyaṃ’’ iccetepi teheva saddhiṃ pariyāyā. Yonīti aṇḍajādīnaṃ aṇḍajādīhi saddhiṃ yāya missībhāvo hoti, sā yoni. Idaṃ panettha nibbacanaṃ ‘‘yavanti ettha sattā ekajātisamanvayena aññamaññaṃ missakā hontīti yoni’’ iti. Ettha ca yonisaddassa atthuddhāro nīyate. Yonīti khandhakoṭṭhāsassapi kāraṇassapi passāvamaggassapi nāmaṃ. ‘‘Catasso nāgayoniyo. Catasso supaṇṇayoniyo’’ti ettha hi khandhakoṭṭhāso yoni nāma. ‘‘Yoni [Pg.139] hesā bhūmija phalassa adhigamāyā’’ti ettha kāraṇaṃ. ‘‘Na cāhaṃ brāhmaṇaṃ brūmi, yonijaṃ mattisambhava’’nti ettha passāvamaggo. Etthetaṃ vuccati – དེ་ལ་ “āyu” ཞེས་པ་ལ། “ā” ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བའི་སྒྲའོ། །འདིས་སེམས་ཅན་རྣམས་འདྲེས་པར་འགྱུར་བས་ན་ “āyu” འོ། །ཡང་ན། དེ་ཡོད་ན་གཟུགས་ཅན་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་རྣམས་འོང་ཞིང་འཇུག་པས་ན་ “āyu” འོ། །དེ་ལྟར་ཉིད་དེ། ཀུན་ལས་བཏུས་ཀྱི་འགྲེལ་པ་ལས་ “འདྲེས་པའི་དོན་གྱིས་ན་ཚེའོ། །དེ་ཡོད་ན་གཟུགས་ཅན་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་རྣམས་འོང་ཞིང་འཇུག་པའི་ཕྱིར། དེས་ན་ཚེ་ཞེས་བྱའོ། །” ཞེས་གསུངས་སོ། །“āyu”། “jīvitaṃ”། “pāṇo” ཞེས་བྱ་བ་འདི་དག་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཐ་སྙད་ཀྱི་དབང་གིས་རྣམ་གྲངས་སོ། །ཆོས་མངོན་པའི་དབང་གིས་ནི་ “ṭhiti”། “yapanā”། “yāpanā”། “jīvitindriyaṃ” ཞེས་བྱ་བ་འདི་དག་ཀྱང་དེ་དག་དང་ལྷན་ཅིག་རྣམ་གྲངས་སོ། །“yoni” ཞེས་པ་ནི། སྒོང་སྐྱེས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སྒོང་སྐྱེས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་གང་གིས་འདྲེས་པར་འགྱུར་བ་དེ་ནི་སྐྱེ་གནས་སོ། །འདིར་ངེས་ཚིག་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། “རིགས་གཅིག་པ་ཉིད་དུ་འབྲེལ་བས་སེམས་ཅན་རྣམས་འདིར་ཕན་ཚུན་འདྲེས་པར་འགྱུར་བས་ན་སྐྱེ་གནས་སོ། །” ཞེས་པའོ། །འདིར་ “yoni” ཞེས་པའི་སྒྲའི་དོན་གྱི་དབྱེ་བ་བསྟན་པར་བྱའོ། །“yoni” ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཕུང་པོའི་ཆ་ཤས་དང་། རྒྱུ་དང་། གཅིན་ལམ་གྱི་ཡང་མིང་ཡིན་ནོ། །“ཀླུའི་སྐྱེ་གནས་བཞི། མཁའ་ལྡིང་གི་སྐྱེ་གནས་བཞི།” ཞེས་བྱ་བ་འདིར་ནི་ཕུང་པོའི་ཆ་ཤས་ལ་ “yoni” ཞེས་བྱའོ། །“ས་ལས་སྐྱེས་པ། འདི་ནི་འབྲས་བུ་ཐོབ་པའི་རྒྱུ་ཡིན་ནོ། །” ཞེས་བྱ་བ་འདིར་ནི་རྒྱུའོ། །“བྲམ་ཟེ་མངལ་ནས་སྐྱེས་ཤིང་མ་ལས་བྱུང་བ་ལ་ངས་བྲམ་ཟེ་ཞེས་མི་སྨྲའོ། །” ཞེས་བྱ་བ་འདིར་ནི་གཅིན་ལམ་མོ། །འདིར་འདི་སྐད་ཅེས་བརྗོད་དེ། Khandhānañcāpi koṭṭhāse, muttamagge ca kāraṇe; Imesu tīsu atthesu, yonisaddo pavattati. ཕུང་པོ་རྣམས་ཀྱི་ཆ་ཤས་དང་། །གཅིན་ལམ་དང་ནི་རྒྱུ་ཉིད་ལ། །དོན་འདི་གསུམ་གྱི་སྟེང་ཉིད་དུ། །སྐྱེ་གནས་སྒྲ་ནི་འཇུག་པར་འགྱུར། ། Bye saṃvaraṇe. Byāyati. Bye-དབྱིངས་ནི་སྡོམ་པ་ལའོ། །Byāyati། Bye pavattiyaṃ. Byeti sahabyo. Bye-དབྱིངས་ནི་འཇུག་པ་ལའོ། །Byeti, sahabyo། Ettha sahabyoti saha byeti saha pavattatīti sahabyo, sahāyo, ekabhavūpago vā. Tathā hi ‘‘tāvatiṃsānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapanno’’tiādīsu ekabhavūpago ‘‘sahabyo’’ti vuccati. འདིར་ “sahabyo” ཞེས་པ་ནི། ལྷན་ཅིག་འཇུག་པས་ན་ “sahabyo” སྟེ། གྲོགས་པོའམ། སྐྱེ་བ་གཅིག་ཏུ་ཉེ་བར་འགྲོ་བའོ། །དེ་ལྟར་ཉིད་དེ། “སུམ་ཅུ་རྩ་གསུམ་པའི་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་ལྷན་ཅིག་པའི་ཉིད་དུ་སྐྱེས་སོ། །” ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་སྐྱེ་བ་གཅིག་ཏུ་ཉེ་བར་འགྲོ་བ་ལ་ “sahabyo” ཞེས་བརྗོད་དོ། ། Haya gatiyaṃ. Hayati. Hayo. Hayoti asso. So hi hayati sīghaṃ gacchatīti hayoti vuccati. Imāni panassa nāmāni – Haya-དབྱིངས་ནི་འགྲོ་བ་ལའོ། །Hayati. Hayo. “Hayo” ཞེས་པ་ནི་རྟའོ། །དེ་ནི་མྱུར་དུ་འགྲོ་བས་ན་ “hayo” ཞེས་བརྗོད་དོ། །འདི་དག་ནི་དེའི་མིང་རྣམས་ཏེ། Asso turaṅgo turago, vājī vāho hayopi ca; Tabbhedā sindhavo ceva, gojo assataropi ca. Asso། turaṅgo། turago། vājī། vāho། hayo། དེའི་དབྱེ་བ་ནི་ sindhavo དང་། gojo དང་། assataro ཡང་ཡིན་ནོ། ། Kāraṇākāraṇaññū tu, ājānīyo hayuttamo; Ghoṭako tu khaḷuṅkasso, vaḷavoti ca vuccati; Assapoto kisoroti, khaḷuṅkotipi vuccati; བྱ་བ་དང་བྱ་བ་མ་ཡིན་པ་ཤེས་པ་ནི་ ājānīyo སྟེ་རྟའི་མཆོག་གོ །Ghoṭako ནི་ khaḷuṅkasso དང་ vaḷavo ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་དོ། །རྟེའུ་ལ་ kisoro ཞེས་བྱ་ཞིང་ khaḷuṅko ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་དོ། ། Hariya gatigelaññesu. Hariyati. Hariya-དབྱིངས་ནི་འགྲོ་བ་དང་ན་བ་ལའོ། །Hariyati། Aya vaya paya maya taya caya raya gatiyaṃ. Ayati. Vayati. Payati. Mayati. Tayati. Cayati. Rayati. Ayo, samayo, vayo, payo, rayo. Mayatayacayadhātūnaṃ nāmikapadāni upaparikkhitabbāni. Aya, vaya, paya, maya, taya, caya, raya-དབྱིངས་རྣམས་ནི་འགྲོ་བ་ལའོ། །Ayati. Vayati. Payati. Mayati. Tayati. Cayati. Rayati. Ayo། samayo། vayo། payo། rayo། Maya, taya, caya-དབྱིངས་རྣམས་ཀྱི་མིང་གི་ཚིག་རྣམས་ནི་བརྟག་པར་བྱའོ། ། Tattha [Pg.140] ayoti kāḷalohaṃ, ayati nānākammārakiccesu upayogaṃ gacchatīti ayo. Vayoti paṭhamavayādiāyukoṭṭhāso, vayati parihāniṃ gacchatīti vayo. Payoti khīrassapi udakassapi nāmaṃ, payati janena pātabbabhāvaṃ gacchatīti payo. Rayoti vego, yo ‘‘javo’’tipi vuccati, tasmā rayanaṃ javanaṃ rayo. Ettha samayasaddassa atthuddhāro vuccate aha nibbacanena. Samayasaddo – དེ་ལ་ “ayo” ཞེས་པ་ནི་ལྕགས་ནག་པོ་སྟེ། མགར་བའི་བྱ་བ་སྣ་ཚོགས་ལ་ཉེར་སྤྱོད་དུ་འགྲོ་བས་ན་ “ayo” འོ། །“vayo” ཞེས་པ་ནི་ཚེ་སྔ་མ་ལ་སོགས་པའི་ཚེའི་ཆ་ཤས་ཏེ། ཉམས་པར་འགྲོ་བས་ན་ “vayo” འོ། །“payo” ཞེས་པ་ནི་འོ་མ་དང་ཆུའི་མིང་སྟེ། སྐྱེ་བོས་བཏུང་བར་བྱ་བ་ཉིད་དུ་འགྲོ་བས་ན་ “payo” འོ། །“rayo” ཞེས་པ་ནི་མགྱོགས་པ་སྟེ། གང་ལ་ “javo” ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་པས། དེའི་ཕྱིར་འགྲོ་ཞིང་མགྱོགས་པས་ན་ “rayo” འོ། །འདིར་ “samaya” ཞེས་པའི་སྒྲའི་དོན་གྱི་དབྱེ་བ་ནི་ངེས་ཚིག་གི་སྒོ་ནས་བཤད་པར་བྱའོ། །“samaya” ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི། Samavāye khaṇe kāle, samaye hetudiṭṭhisu; Paṭilābhe pahāne ca, paṭivedhe ca dissati. ཚོགས་པ་དང་ནི་དུས་སྐབས་དང་། །དུས་དང་འདུ་བ་རྒྱུ་དང་ལྟ། །ཐོབ་པ་དང་ནི་སྤོང་བ་དང་། །རྟོགས་པ་རྣམས་ལ་མཐོང་བར་འགྱུར། ། Tathā hi ‘‘appeva nāma svepi upasaṅkameyyāma kālañca samayañca upādāyā’’ti evamādīsu samavāyo attho. ‘‘Ekova kho bhikkhave khaṇo ca samayo ca brahmacariyavāsāyā’’tiādīsu khaṇo. ‘‘Uṇhasamayo pariḷāhasamayo’’tiādīsu kālo. ‘‘Mahāsamayo pavanasmi’’ntiādīsu samūho. ‘‘Samayopi kho te bhaddāli appaṭividdho ahosī’’tiādīsu hetu. ‘‘Tena samayena uggāhamāno paribbājako samaṇamuṇḍikāputto samayappavādake tindukācīre ekasālake mallikāya ārāme paṭivasatī’’tiādīsu diṭṭhi. དེ་ལྟར་ཉིད་དེ། “སང་ཉིན་ཡང་དུས་དང་ཚོགས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་ཉེ་བར་བགྲོད་པར་བྱའོ། །” ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་ནི་ཚོགས་པའི་དོན་ཏོ། །“དགེ་སློང་དག ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་ལ་གནས་པའི་ཕྱིར་དུས་སྐབས་དང་སྐབས་ནི་གཅིག་ཁོ་ནའོ། །” ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་ནི་དུས་སྐབས་སོ། །“ཚ་བའི་དུས་དང་ཡོངས་སུ་གདུང་བའི་དུས།” ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་ནི་དུས་སོ། །“ནགས་ཚལ་དུ་འདུ་བ་ཆེན་པོ།” ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་ནི་ཚོགས་པའམ་འདུ་བའོ། །“བྷདྡཱ་ལི། ཁྱོད་ཀྱིས་རྒྱུ་ནི་མ་རྟོགས་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་ཏོ། །” ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་ནི་རྒྱུའོ། །“དུས་དེ་ནི་ཀུན་དུ་རྒྱུ་འཛིན་བྱེད་དགེ་སྦྱོང་མགོ་བྲེགས་ཀྱི་བུ་དེ། གྲུབ་མཐའ་སྨྲ་བའི་ཏིནྡུ་ཀའི་ཚལ་གྱི་ཁང་པ་གཅིག་པ། མལླི་ཀཱའི་ཀུན་དགའ་ར་བར་གནས་སོ། །” ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་ནི་ལྟ་བའོ། ། ‘‘Diṭṭhe dhamme ca yo attho, yo cattho samparāyiko; Atthābhisamayā dhīro, paṇḍitoti pavuccatī’’ti “མཐོང་བའི་ཆོས་ཀྱི་དོན་གང་དང་། །འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་དོན་གང་ཉིད། །དོན་རྣམས་མངོན་པར་རྟོགས་པ་ལས། །བརྟན་པ་མཁས་པ་ཞེས་སུ་བརྗོད། །” ཅེས་པའོ། ། Ādīsu [Pg.141] paṭilābho. ‘‘Sammā mānābhisamayā antamakāsi dukkhassā’’tiādīsu pahānaṃ. ‘‘Dukkhassa pīḷanaṭṭho saṅkhataṭṭho santāpaṭṭho abhisamayaṭṭho’’tiādīsu paṭivedho. Ettha ca upasaggānaṃ jotakamattattā tassa tassa atthassa vācako samayasaddo evāti samayasaddassa atthuddhārepi saupasaggo abhisamayasaddo vutto. ལ་སོགས་པ་ལ་ཐོབ་པའོ། །“ང་རྒྱལ་ཡང་དག་པར་མངོན་པར་རྟོགས་པ་ལས་སྡུག་བསྔལ་གྱི་མཐར་བྱས་སོ” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་སྤོང་བའོ། །“སྡུག་བསྔལ་གྱི་གཙེས་པའི་དོན་དང་། འདུས་བྱས་ཀྱི་དོན་དང་། ཡོངས་སུ་གདུང་བའི་དོན་དང་། མངོན་པར་རྟོགས་པའི་དོན་ཏོ” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་རྟོགས་པའོ། །འདིར་ནི་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བ་རྣམས་གསལ་བྱེད་ཙམ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དོན་དེ་དང་དེའི་རྗོད་བྱེད་ནི་ས་མ་ཡའི་སྒྲ་ཉིད་ཡིན་པས། ས་མ་ཡའི་སྒྲའི་དོན་འདོན་པ་ནའང་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བ་དང་བཅས་པའི་ཨ་བྷི་ས་མ་ཡའི་སྒྲ་གསུངས་སོ། ། Tattha sahakārīkāraṇatāya sannijjhaṃ sameti samavetīti samayo, samavāyo. Sameti samāgacchati maggabrahmacariyaṃ ettha tadādhārapuggaloti samayo, khaṇo. Samenti ettha, etena vā saṅgacchanti dhammā sahajātadhammehi uppādādīhi vāti samayo, kālo. Dhammappavattimattatāya atthato abhūtopi hi kālo dhammappavattiyā adhikaraṇaṃ karaṇaṃ viya ca parikappanāmattasiddhena rūpena vohariyatīti. Samaṃ, saha vā avayavānaṃ ayanaṃ pavatti avaṭṭhānanti samayo, samūho, yathā ‘‘samudāyo’’ti. Avayavasahāvaṭṭhānameva hi samūho. Paccayantarasamāgame eti phalaṃ etasmā uppajjati pavattati cāti samayo, hetu, yathā ‘‘samudayo’’ti. Sameti saṃyojanabhāvato sambandhā eti attano visaye pavattati, daḷhaggahaṇabhāvato vā saṃyuttā ayanti pavattanti sattā yathābhinivesaṃ etenāti samayo, diṭṭhi. Diṭṭhisaṃyojanena hi sattā ativiya bajjhanti. Samiti saṅgati samodhānanti samayo, paṭilābho. Samassa nirodhassa yānaṃ, sammā vā yānaṃ apagamo appavattīti samayo, pahānaṃ. Ñāṇena abhimukhaṃ sammā etabbo adhigantabboti samayo, dhammānaṃ aviparīto sabhāvo, abhimukhabhāvena sammā eti gacchati bujjhatīti samayo. Yathābhūtasabhāvāvabodho. Evaṃ tasmiṃ tasmiṃ atthe samayasaddassa pavatti veditabbā. དེ་ལ་ལྷན་ཅིག་བྱེད་པའི་རྒྱུ་ཉིད་ཀྱིས་འདུས་ཤིང་འདྲེས་པར་འགྱུར་བས་ན་ས་མ་ཡ་སྟེ། འདུ་བའོ། །འདིར་ལམ་གྱི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་དང་དེའི་རྟེན་གྱི་གང་ཟག་འདུ་ཞིང་འཛོམས་པས་ན་ས་མ་ཡ་སྟེ། སྐབས་སམ་དུས་ཚོད་དོ། །འདིར་རམ། ཡང་ན་འདིས་ཆོས་རྣམས་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཆོས་སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པ་དང་འདུ་བར་འགྱུར་བས་ན་ས་མ་ཡ་སྟེ། དུས་སོ། །ཆོས་ཀྱི་འཇུག་པ་ཙམ་ཉིད་ཡིན་པས་དོན་དམ་པར་མེད་ཀྱང་། དུས་ནི་ཆོས་ཀྱི་འཇུག་པའི་གཞི་དང་བྱེད་པ་ལྟ་བུར་ཀུན་བརྟགས་པ་ཙམ་གྱིས་གྲུབ་པའི་རྣམ་པས་ཐ་སྙད་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །མཉམ་པར་རམ། ཡང་ན་ལྷན་ཅིག་ཏུ་ཡན་ལག་རྣམས་འགྲོ་བ་སྟེ་འཇུག་པ་དང་གནས་པས་ན་ས་མ་ཡ་སྟེ། ཚོགས་པའོ། །དཔེར་ན་ “ཀུན་འབྱུང་” ཞེས་པ་ལྟར་རོ། །ཡན་ལག་རྣམས་ལྷན་ཅིག་གནས་པ་ཉིད་ནི་ཚོགས་པ་ཡིན་ནོ། །རྐྱེན་གཞན་འདུས་པ་ན་འབྲས་བུ་འབྱུང་ཞིང་འདི་ལས་སྐྱེ་ཞིང་འཇུག་པས་ན་ས་མ་ཡ་སྟེ། རྒྱུའོ། །དཔེར་ན་ “ཀུན་འབྱུང་” ཞེས་པ་ལྟར་རོ། །ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བའི་དངོས་པོ་ལས་འབྲེལ་བར་འགྱུར་ཞིང་རང་གི་ཡུལ་ལ་འཇུག་པའམ། ཡང་ན་དམ་པོར་འཛིན་པའི་དངོས་པོ་ལས་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བར་འགྱུར་ཞིང་སེམས་ཅན་རྣམས་འདིས་མངོན་པར་ཞེན་པ་བཞིན་དུ་འཇུག་པས་ན་ས་མ་ཡ་སྟེ། ལྟ་བའོ། །ལྟ་བའི་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བས་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཤིན་ཏུ་བཅིངས་པར་འགྱུར་རོ། །འདུ་བ་དང་འཛོམས་པ་དང་འདུས་པ་ནི་ས་མ་ཡ་སྟེ། ཐོབ་པའོ། །ཞི་བ་སྟེ་འགོག་པ་ལ་འགྲོ་བའམ། ཡང་ན་ཡང་དག་པར་འགྲོ་བ་སྟེ་བྲལ་ཞིང་མི་འཇུག་པས་ན་ས་མ་ཡ་སྟེ། སྤོང་བའོ། །ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་མངོན་དུ་ཡང་དག་པར་བགྲོད་པར་བྱ་ཞིང་རྟོགས་པར་བྱ་བས་ན་ས་མ་ཡ་སྟེ། ཆོས་རྣམས་ཀྱི་མ་ནོར་བའི་རང་བཞིན་ནོ། །མངོན་དུ་གྱུར་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཡང་དག་པར་འགྲོ་ཞིང་རྟོགས་པས་ན་ས་མ་ཡ་སྟེ། ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་གྱི་རང་བཞིན་རྟོགས་པའོ། །དེ་ལྟར་དོན་དེ་དང་དེ་ལ་ས་མ་ཡའི་སྒྲའི་འཇུག་པ་ཤེས་པར་བྱའོ། ། Nanu [Pg.142] ca atthamattaṃ pati saddā abhinivisantīti na ekena saddena aneke atthā abhidhīyantīti? Saccametaṃ saddavisese apekkhite. Saddavisese hi apekkhamāne ekena saddena anekatthābhidhānaṃ na sambhavati. Na hi yo kālattho samayasaddo, soyeva samūhādiatthaṃ vadati. Ettha pana tesaṃ tesaṃ atthānaṃ samaya saddavacanīyatā sāmaññamupādāya anekatthatā samayasaddassa vuttā. Evaṃ sabbattha atthuddhāre adhippāyo veditabbo. ཅི་སྒྲ་རྣམས་ནི་དོན་རེ་རེ་ལ་འཇུག་པ་མ་ཡིན་ནམ། དེས་ན་སྒྲ་གཅིག་གིས་དོན་དུ་མ་མི་བརྗོད་དོ་ཞེ་ན། འདི་ནི་སྒྲ་བྱེ་བྲག་པ་ལ་ལྟོས་ན་བདེན་ནོ། །སྒྲ་བྱེ་བྲག་པ་ལ་ལྟོས་པ་ན་སྒྲ་གཅིག་གིས་དོན་དུ་མ་བརྗོད་པ་མི་སྲིད་དོ། །དུས་ཀྱི་དོན་ཅན་གྱི་ས་མ་ཡའི་སྒྲ་གང་ཡིན་པ་དེ་ཉིད་ཀྱིས་ཚོགས་པ་ལ་སོགས་པའི་དོན་མི་བརྗོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །འོན་ཀྱང་འདིར་ནི་དོན་དེ་དང་དེ་དག་ལ་ས་མ་ཡའི་སྒྲས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་སྤྱི་ལ་བརྟེན་ནས། ས་མ་ཡའི་སྒྲ་ལ་དོན་དུ་མ་ཡོད་པར་གསུངས་སོ། །དེ་ལྟར་ཐམས་ཅད་དུ་དོན་འདོན་པའི་བསམ་པ་ཤེས་པར་བྱའོ། ། Ito yāto ayato ca, nipphattiṃ samudīraye; Viññū samayasaddassa, samavāyādivācino. འདི་ལས་འགྲོ་བ་དང་། སོང་བ་དང་། འཇུག་པ་ལས། འདུ་བ་ལ་སོགས་པ་བརྗོད་པའི་ས་མ་ཡའི་སྒྲའི་གྲུབ་པ་ནི། མཁས་པས་ཡང་དག་པར་བརྗོད་པར་བྱའོ། ། Ito yāto ayato ca, samānatthehi dhātuhi; Evaṃ samānarūpāni, bhavantīti ca īraye. འདི་ལས་འགྲོ་བ་དང་། སོང་བ་དང་། འཇུག་པ་སྟེ། དོན་མཚུངས་པའི་དབྱིངས་རྣམས་ལས། དེ་ལྟར་རྣམ་པ་མཚུངས་པ་རྣམས་སུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་པར་བྱའོ། ། Naya rakkhaṇe ca. Cakāro gatipekkhako. Nayati. Nayo. Nayoti nayanaṃ gamananti nayo, pāḷigati. Nayanti vā rakkhanti atthaṃ etenāti nayo, tathattanayādi. ཎ་ཡ་ནི་སྐྱོང་བ་དང་འགྲོ་བ་ལའོ། །ཙ་ཡིག་ནི་འགྲོ་བ་ལ་ལྟོས་པའོ། །ཎ་ཡ་ཏི། །ན་ཡོ། །ན་ཡ་ཞེས་པ་ནི་འཁྲིད་པ་སྟེ་འགྲོ་བ་ཡིན་པས་ན་ཡའོ། །འདི་ནི་གཞུང་གི་འགྲོས་སོ། །ཡང་ན། འདིས་དོན་འཁྲིད་པའམ་སྐྱོང་བས་ན་ཡ་སྟེ། དེ་བཞིན་ཉིད་ཀྱི་ཚུལ་ལ་སོགས་པ་ལྟར་རོ། ། Daya dānagatihiṃsādānarakkhāsu. Dayati. Dayā. ད་ཡ་ནི་སྦྱིན་པ་དང་། འགྲོ་བ་དང་། རྣམ་པར་འཚེ་བ་དང་། ལེན་པ་དང་། སྐྱོང་བ་ལའོ། །ད་ཡ་ཏི། །ད་ཡཱ། ། Dayāti mettāpi vuccati karuṇāpi. ‘‘Dayāpanno’’ti ettha hi mettā ‘‘dayā’’ti, mettacittataṃ āpannoti hi attho. ‘‘Adayāpanno’’ti ettha pana karuṇā ‘‘dayā’’ti vuccati. Nikkaruṇataṃ āpannoti hi attho. Evaṃ dayāsaddassa mettākaruṇāsu pavatti veditabbā. Tathā hi abhidhammaṭīkāyaṃ vuttaṃ ‘‘dayāsaddo yattha yattha pavattati, tattha tattha adhippāyavasena yojetabbo. Dayāsaddo hi anurakkhaṇatthaṃ antonītaṃ katvā pavattamāno mettāya ca karuṇāya ca pavattatī’’ti. ད་ཡཱ་ཞེས་པ་ནི་བྱམས་པ་ལའང་བརྗོད་ལ། སྙིང་རྗེ་ལའང་བརྗོད་དོ། །“ད་ཡཱ་པནྣོ་” ཞེས་པ་འདིར་ནི་བྱམས་པ་ལ་ “ད་ཡཱ་” ཞེས་བརྗོད་དེ། བྱམས་པའི་སེམས་དང་ལྡན་པར་གྱུར་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །“ཨ་ད་ཡཱ་པནྣོ་” ཞེས་པ་འདིར་ནི་སྙིང་རྗེ་ལ་ “ད་ཡཱ་” ཞེས་བརྗོད་དེ། སྙིང་རྗེ་མེད་པར་གྱུར་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ལྟར་ད་ཡཱའི་སྒྲ་ནི་བྱམས་པ་དང་སྙིང་རྗེ་ལ་འཇུག་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །དེ་ཉིར་ཀྱི་ཕྱིར་ཆོས་མངོན་པའི་ཊཱི་ཀཱ་ལས་གསུངས་ཏེ། “ད་ཡཱའི་སྒྲ་གང་དང་གང་དུ་འཇུག་པ་དེ་དང་དེར་བསམ་པའི་དབང་གིས་སྦྱར་བར་བྱའོ། །ད་ཡཱའི་སྒྲ་ནི་རྗེས་སུ་སྐྱོང་བའི་དོན་ནང་དུ་བཅུག་ནས་འཇུག་པ་ན། བྱམས་པ་དང་སྙིང་རྗེ་གཉིས་ཀ་ལ་འཇུག་གོ་” ཞེས་སོ། ། Vacanattho panettha evaṃ veditabbo – dayati dadāti sattānaṃ abhayaṃ etāyāti dayā. Dayati gacchati vibhāgaṃ akatvā [Pg.143] pāpakalyāṇajanesu samaṃ vattati, sītena samaṃ pharantaṃ rajomalañca pavāhentaṃ udakamivātipi dayā, mettā. Dayati vā hiṃsati kāruṇikaṃ yāva yathādhippetaṃ parassa hitanipphattiṃ na pāpuṇāti, tāvāti dayā. Dayati anuggaṇhāti pāpajanampi sajjano etāyātipi dayā. Dayati attano sukhampi pahāya khedaṃ gaṇhāti sajjano etāyāti dayā. Dayanti gaṇhanti etāya mahābodhisattā buddhabhāvāya abhinīhārakaraṇakāle hatthagatampi arahattaphalaṃ chaḍḍetvā saṃsārasāgarato satte samuddharitukāmā anassāsakaraṃ atibhayānakaṃ mahantaṃ saṃsāradukkhaṃ, pacchimabhave ca saha amatadhātupaṭilābhena anekaguṇasamalaṅkataṃ sabbaññutaññāṇañcātipi dayā, karuṇā. Karuṇāmūlakā hi sabbe buddhaguṇā. འདིར་ཚིག་གི་དོན་ནི་འདི་ལྟར་ཤེས་པར་བྱ་སཏེ། འདིས་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་མི་འཇིགས་པ་སྦྱིན་པར་བྱེད་པས་ན་ད་ཡཱའོ། །ཡང་ན། ཕྱེ་བ་མེད་པར་སྡིག་པ་དང་དགེ་བའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ལ་མཉམ་པར་འཇུག་ཅིང་། བསིལ་བས་མཉམ་པར་ཁྱབ་ཅིང་རྡུལ་གྱི་དྲི་མ་འཁྲུད་པར་བྱེད་པའི་ཆུ་བཞིན་དུ་འཇུག་པས་ན་ད་ཡཱ་སྟེ། བྱམས་པའོ། །ཡང་ན། སྙིང་རྗེ་ཅན་ལ་ཇི་སྲིད་གཞན་གྱི་ཕན་པ་བསྒྲུབ་པ་ཡིད་ལ་བརྣགས་པ་བཞིན་དུ་མ་གྲུབ་པ་དེ་སྲིད་དུ་གདུང་བར་བྱེད་པས་ན་ད་ཡཱའོ། །ཡང་ན། འདིས་སྐྱེས་བུ་དམ་པས་སྡིག་ཅན་གྱི་སྐྱེ་བོ་ལའང་རྗེས་སུ་འཛིན་པས་ན་ད་ཡཱའོ། །ཡང་ན། འདིས་སྐྱེས་བུ་དམ་པས་རང་གི་བདེ་བའང་བོར་ནས་ངལ་བ་དང་ལེན་པས་ན་ད་ཡཱའོ། །ཡང་ན། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་གི་ཕྱིར་སྨོན་ལམ་འདེབས་པའི་ཚེ། ལག་ཏུ་སོན་པའི་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའང་བོར་ནས། འཁོར་བའི་རྒྱ་མཚོ་ལས་སེམས་ཅན་རྣམས་བསྒྲལ་བར་འདོད་པས། དབུགས་དབྱུང་བ་མེད་ཅིང་ཤིན་ཏུ་འཇིགས་སུ་རུང་བའི་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ཆེན་པོ་དང་། སྐྱེ་བ་ཐ་མ་ལ་འཆི་མེད་ཀྱི་དབྱིངས་ཐོབ་པ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་ཡོན་ཏན་དུ་མས་བརྒྱན་པའི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱང་འདིས་ལེན་པར་བྱེད་པས་ན་ད་ཡཱ་སྟེ། སྙིང་རྗེའོ། །སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་ཐམས་ཅད་ནི་སྙིང་རྗེ་ལ་རྩ་བ་བྱས་པ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། ། Aparo nayo – dayanti anurakkhanti satte etāya, sayaṃ vā anudayati, anudayamattameva vā etanti dayā, mettā ceva karuṇā ca. Kiñci payogamettha kathayāma ‘‘seyyathāpi gahapati gijjho vā kaṅko vā kulalo vā maṃsapesiṃ ādāya dayeyya. Puttesu maddī dayesi, sassuyā sasuramhi ca. Dayitabbo rathesabha’’. Tattha dayeyyāti uppatitvā gaccheyya, gatyatthavasenetaṃ daṭṭhabbaṃ. Dayesīti mettacittaṃ kareyyāsi. Dayitabboti piyāyitabbo. Ubhayampetaṃ vivaraṇaṃ rakkhaṇatthaṃ antogadhaṃ katvā adhippāyatthavasena katanti veditabbaṃ. ཚུལ་གཞན་ནི། འདིས་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་རྗེས་སུ་སྐྱོང་བའམ། རང་ཉིད་རྗེས་སུ་ཆགས་པའམ། ཡང་ན་རྗེས་སུ་ཆགས་པ་ཙམ་ཉིད་འདི་ཡིན་པས་ན་ད་ཡཱ་སྟེ། བྱམས་པ་དང་སྙིང་རྗེ་གཉིས་ཀའོ། །འདིར་སྦྱོར་བ་འགའ་ཞིག་བརྗོད་པར་བྱ་སྟེ། “ཁྱིམ་བདག་དཔེར་ན། བྱ་རྒོད་དམ། ཀང་ཀའམ། ཁྲ་ཡིས་ཤ་དུམ་བུ་ཞིག་ཁྱེར་ཏེ་འཕུར་བར་འགྱུར་རོ།” “མ་དྲཱི་ཁྱོད་ཀྱིས་བུ་རྣམས་དང་། སྒྱུག་མོ་དང་གྱོས་པོ་ལ་བྱམས་པར་བྱས་སོ།” “ཤིང་རྟའི་གཙོ་བོ་ཁྱོད་ཀྱིས་གཅེས་པར་བྱ་འོས་སོ།” དེ་ལ་ “ད་ཡེཡྻ་” ཞེས་པ་ནི་འཕུར་ཏེ་འགྲོ་བར་འགྱུར་བ་སྟེ། འདི་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་གྱི་དབང་གིས་བལྟ་བར་བྱའོ། །“ད་ཡེ་སི་” ཞེས་པ་ནི་བྱམས་པའི་སེམས་བྱས་སོ། །“ད་ཡི་ཏབྦོ་” ཞེས་པ་ནི་གཅེས་པར་བྱ་འོས་པའོ། །བཤད་པ་འདི་གཉིས་ཀ་ནི་སྐྱོང་བའི་དོན་ནང་དུ་བཅུག་ནས་བསམ་པའི་དོན་གྱི་དབང་གིས་བྱས་པ་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། ། Ūyī tantasantāne. Ūyati. Ūto, ūtavā. ཨཱུ་ཡཱི་ནི་རྒྱུན་ཐགས་འཐག་པ་ལའོ། །ཨཱུ་ཡ་ཏི། །ཨཱུ་ཏོ། །ཨཱུ་ཏ་བཱ། ། Pūyī visaraṇe duggandhe ca. Pūyati. Pūto, pūtavā. Pūtimacchaṃ kusaggena, yo naro upanayhati. པཱུ་ཡཱི་ནི་འཐོར་བ་དང་དྲི་ང་བ་ལའོ། །པཱུ་ཡ་ཏི། །པཱུ་ཏོ། །པཱུ་ཏ་བཱ། །“མི་གང་གིས་ཀུ་ཤའི་རྩེ་མོས་ཉ་རུལ་བཅིངས་པར་བྱེད།” Kanuyī [Pg.144] sadde. Kanuyati. Kanuto, kanutavā. ཀ་ནུ་ཡཱི་ནི་སྒྲ་ལའོ། །ཀ་ནུ་ཡ་ཏི། །ཀ་ནུ་ཏོ། །ཀ་ནུ་ཏ་བཱ། ། Khamāya vidhūnane. Khamāyati. Khamāto, khamātavā. ཁ་མཱ་ནི་སྤྲུག་པ་ལའོ། །ཁ་མཱ་ཡ་ཏི། །ཁ་མཱ་ཏོ། །ཁ་མཱ་ཏ་བཱ། ། Phāyi pāyi vuddhiyaṃ. Phāyati. Phīto, phatavā. ཕཱ་ཡི་དང་པཱ་ཡི་ནི་འཕེལ་བ་ལའོ། །ཕཱ་ཡ་ཏི། །ཕཱི་ཏོ། །ཕ་ཏ་བཱ། ། Tattha tatavantupaccayā, yakāralopo, dhātvantassa sarassa ikārādeso ca daṭṭhabbo. Esa nayo ‘‘pūto pūtavā’’tiādīsupi yathāsambhavaṃ daṭṭhabbo. Pāyati. Pāyo. Apāyo. Ettha ca natthi pāyo vuddhi etthāti apāyo. Atha vā pana ayato sukhato apetoti apāyotipi nibbacanīyaṃ. Apāyoti ca nirayo tiracchānayoni pettivisayo asurakāyoti cattāro apāyā. དེ་ལ་ཏ་དང་ཏ་བནྟུ་རྐྱེན་རྣམས་དང་། ཡ་ཡིག་བསྡུས་པ་དང་། དབྱིངས་ཀྱི་མཐའི་དབྱངས་ཨི་ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་བ་ནི་བལྟ་བར་བྱའོ། །ཚུལ་འདི་ནི་ “པཱུ་ཏོ་ པཱུ་ཏ་བཱ” ལ་སོགས་པ་ལའང་ཅི་རིགས་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །པཱ་ཡ་ཏི། །པཱ་ཡོ། །ཨ་པཱ་ཡོ། །འདིར་ཡང་འཕེལ་བ་སྟེ་པཱ་ཡོ་མེད་པས་ན་ཨ་པཱ་ཡོའོ། །ཡང་ན། བདེ་བ་སྟེ་ཨ་ཡ་ལས་བྲལ་བས་ན་ཨ་པཱ་ཡོ་ཞེས་བྱ་བའང་ངེས་ཚིག་གོ །ངན་སོང་ཞེས་པ་ནི་དམྱལ་བ་དང་། དུད་འགྲོའི་སྐྱེ་གནས་དང་། ཡི་དྭགས་ཀྱི་ཡུལ་དང་། ལྷ་མ་ཡིན་གྱི་ལུས་ཏེ་ངན་སོང་བཞིའོ། ། Tāyu santānapālanesu. Tāyati. Tāyanaṃ. Divādigaṇe pana tā pālaneti dhātuṃ passatha, tassa ‘‘tāyati tāṇa’’nti rūpāni. Ubhayesaṃ kriyāpadaṃ samaṃ. Akārayakārapaccayamatteneva nānattaṃ, nāmikapadāni pana visadisāni ‘‘tāyanaṃ, tāṇa’’nti. ཏཱ་ཡུ་ནི་རྒྱུན་དང་སྐྱོང་བ་ལའོ། །ཏཱ་ཡ་ཏི། །ཏཱ་ཡ་ནཾ། །དི་བཱ་དི་སྡེ་ལ་ནི་ཏཱ་སྐྱོང་བ་ལ་ཞེས་པའི་དབྱིངས་ལྟོས་ཤིག དེའི་གཟུགས་ནི་ “ཏཱ་ཡ་ཏི་ ཏཱ་ཎཾ” ཞེས་པའོ། །གཉིས་ཀའི་བྱ་ཚིག་ནི་མཚུངས་སོ། །ཨ་ཡིག་དང་ཡ་ཡིག་གི་རྐྱེན་ཙམ་གྱིས་ནི་ཐ་དད་དོ། །མིང་གི་ཚིག་རྣམས་ནི་མི་མཚུངས་ཏེ། “ཏཱ་ཡ་ནཾ” དང་ “ཏཱ་ཎཾ” ཞེས་པ་ལྟར་རོ། ། Cāyu pūjānisāmanesu. Pūjā pūjanā. Nisāmanaṃ olokanaṃ savanañca vuccati. ‘‘Iṅgha maddi nisāmehi. Nisāmayatha sādhavo’’ti ca ādīsu hi olokanasavanāni nisāmanasaddena vuttāni. Apica ñāṇena upaparikkhaṇampi nisāmanamevāti gahetabbaṃ. Cāyati, apacāyati. Anagāre pabbajite, apace brahmacāriye. Ye vuddhamapacāyanti. Apacitiṃ dasseti. Niccaṃ vuddhāpacāyino. ཙཱ་ཡུ་ནི་མཆོད་པ་དང་ལྟ་ཉན་ལའོ། །པཱུ་ཛཱ་ནི་མཆོད་པའོ། །ནི་སཱ་མ་ནཾ་ནི་ལྟ་བ་དང་ཉན་པ་ལ་བརྗོད་དོ། །“ཀྱེ་མ་དྲཱི་ལྟོས་ཤིག སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཉོན་ཅིག” ཅེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་ནི་ལྟ་བ་དང་ཉན་པ་དག་ནི་སཱ་མ་ནའི་སྒྲས་གསུངས་སོ། །གཞན་ཡང་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཉེ་བར་རྟོག་པའང་ནི་སཱ་མ་ན་ཉིད་དུ་གཟུང་བར་བྱའོ། །ཙཱ་ཡ་ཏི། །ཨ་པ་ཙཱ་ཡ་ཏི། །“ཁྱིམ་མེད་པར་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་དང་། ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་ལ་མཆོད་པར་བྱའོ། །” “གང་དག་རྒན་རབས་ལ་རིམ་གྲོ་བྱེད་པ།” “རིམ་གྲོ་སྟོན་པར་བྱེད།” “རྟག་ཏུ་རྒན་རབས་ལ་རིམ་གྲོ་བྱེད་པ།” Yakārantadhāturūpāni. ཡ་མཐའི་དབྱིངས་ཀྱི་གཟུགས་རྣམས་སོ། ། Rakārantadhātu ར་མཐའི་དབྱིངས། Rā [Pg.145] ādāne. Rāti. རཱ་ནི་ལེན་པ་ལའོ། །རཱ་ཏི། ། Ri santāne. Reti. Reṇu. Reṇūti rajo. རི་ནི་རྒྱུན་ལའོ། །རེ་ཏི། །རེ་ཎུ། །རེ་ཎུ་ཞེས་པ་ནི་རྡུལ་ལོ། ། Ru gatiyaṃ rosane ca. Ravati, viravati. རུ་ནི་འགྲོ་བ་དང་ཁྲོ་བ་ལའོ། །ར་བ་ཏི། །བི་ར་བ་ཏི། ། Ru sadde. Roti, ravati. Ravo, uparavo. Rutamanuññaṃ ruciyā ca piṭṭhi. Rutanti ravanaṃ rutaṃ, saddo. རུ་ནི་སྒྲ་ལའོ། །རོ་ཏི། །ར་བ་ཏི། །ར་བོ། །ཨུ་པ་ར་བོ། །“ཡིད་དུ་འོང་བའི་སྒྲ་དང་འདོད་པའི་རྒྱབ།” རུ་ཏ་ཞེས་པ་ནི་སྒྲ་འབྱིན་པ་སཏེ་རུ་ཏ་སྟེ་སྒྲའོ། ། Re sadde. Rāyati. Rā. Ratti. Ettha ca rāti saddo. Rattīti nisāsaṅkhāto sattānaṃ saddassa vūpasamakālo. Rā tiyyati ucchijjati etthāti ratti. རེ་ནི་སྒྲ་ལའོ། །རཱ་ཡ་ཏི། །རཱ། །རཏྟི། །འདིར་ཡང་རཱ་ཞེས་པ་ནི་སྒྲའོ། །རཏྟི་ཞེས་པ་ནི་མཚན་མོ་ཞེས་བྱ་བ་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་སྒྲ་ཉེ་བར་ཞི་བའི་དུས་སོ། །འདིར་སྒྲ་ཟད་ཅིང་ཆད་པར་འགྱུར་བས་ན་རཏྟིའོ། ། Brū viyattiyaṃ vācāyaṃ. Api hantvā hato brūti. བྲཱུ་ནི་གསལ་བའི་ངག་ལའོ། །“བསད་ནས་ཀྱང་བསད་དོ་ཞེས་སྨྲའོ། །” Bravīti, brunti. Brūsi, brūtha. Brūmi, brūma. Brūte, bruvante. Brūse, bruvhe. Bruve, brumhe. བྲ་བཱི་ཏི། །བྲུནྟི། །བྲཱུ་སི། །བྲཱུ་ཐ། །བྲཱུ་མི། །བྲཱུ་མ། །བྲཱུ་ཏེ། །བྲུ་བནྟེ། །བྲཱུ་སེ། །བྲུ་བྷེ། །བྲུ་བེ། །བྲུམྷེ། ། Brūtu, bruvitu, bruvantu. Brūhi, brūtha. Brūmi, brūma. Brūtaṃ, bruvantaṃ. བྲཱུ་ཏུ། །བྲུ་བི་ཏུ། །བྲུ་བནྟུ། །བྲཱུ་ཧི། །བྲཱུ་ཐ། །བྲཱུ་མི། །བྲཱུ་མ། །བྲཱུ་ཏཾ། །བྲུ་བནྟཾ། ། Ettha ca ambaṭṭhasutte ‘‘puna bhavaṃ gotamo bruvitū’’ti pāḷidassanato ‘‘bruvitū’’ti vuttaṃ. Evaṃ sabbatthāpi upaparikkhitvā nayo gahetabbo. འདིར་ཡང་ཨམྦཊྛའི་མདོ་ལས། “ཚེ་དང་ལྡན་པ་གཽ་ཏ་མས་སླར་ཡང་གསུང་བར་མཛོད།” ཅེས་པའི་ལུང་གི་མཐོང་བ་ལས་ “བྲུ་བི་ཏཱུ” ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལྟར་ཐམས་ཅད་དུའང་ལེགས་པར་བརྟགས་ནས་ཚུལ་གཟུང་བར་བྱའོ། ། Bruveyya, bruve, bruveyyuṃ. Bruveyyāsi, bruveyyātha. Bruveyyāmi, bruveyyāma. Bruvetha, bruveraṃ. Bruvetho, bruveyyāvho. Bruveyyaṃ. Bruveyyāmhe. བྲུ་བེཡྻ། །བྲུ་བེ། །བྲུ་བེཡྻུཾ། །བྲུ་བེཡྻཱ་སི། །བྲུ་བེཡྻཱ་ཐ། །བྲུ་བེཡྻཱ་མི། །བྲུ་བེཡྻཱ་མ། །བྲུ་བེ་ཐ། །བྲུ་བེ་རཾ། །བྲུ་བེ་ཐོ། །བྲུ་བེཡྻཱ་བྷོ། །བྲུ་བེཡྻཾ། །བྲུ་བེཡྻཱམྷེ། ། Pabrūti. Anubrūti. Pabrūtu, anubrūtu. Pabruveyya, anubruveyya. Evaṃ sabbattha paanuupasaggehipi yathāsambhavaṃ padamālā yojetabbā. པ་བྲཱུ་ཏི། །ཨ་ནུ་བྲཱུ་ཏི། །པ་བྲཱུ་ཏུ། །ཨ་ནུ་བྲཱུ་ཏུ། །པ་བྲུ་བེཡྻ། །ཨ་ནུ་བྲུ་བེཡྻ། །དེ་ལྟར་ཐམས་ཅད་དུ་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བ་པ་དང་ཨ་ནུ་ལ་སོགས་པ་དག་གིས་ཀྱང་ཅི་རིགས་པར་ཚིག་གི་ཕྲེང་བ་སྦྱར་བར་བྱའོ། ། Āha, āhu. Brave, bravittha, bravire. Bravittho, bravivho. Braviṃ, bravimhe. Parokkhāvasena vuttāni. ཨཱ་ཧ། །ཨཱ་ཧུ། །བྲ་བེ། །བྲ་བིཏྠ། །བྲ་བི་རེ། །བྲ་བིཏྠོ། །བྲ་བི་བྷོ། །བྲ་བིཾ། །བྲ་བིམྷེ། །འདི་རྣམས་ནི་ལྐོག་གྱུར་གྱི་དབང་གིས་གསུངས་སོ། ། Abravā[Pg.146], abravū. Abravo, abravattha. Abravaṃ, abravamhā. Abravattha, abravatthuṃ. Abravase, abravhaṃ. Abraviṃ, abravimhase. Hiyyattanīvasena vuttāni. ཨ་བྲ་བཱ། །ཨ་བྲ་བཱུ། །ཨ་བྲ་བོ། །ཨ་བྲ་བཏྠ། །ཨ་བྲ་བཾ། །ཨ་བྲ་བམྷཱ། །ཨ་བྲ་བཏྠ། །ཨ་བྲ་བཏྠུཾ། །ཨ་བྲ་བ་སེ། །ཨ་བྲབྷཾ། །ཨ་བྲ་བིཾ། །ཨ་བྲ་བིམྷ་སེ། །འདི་རྣམས་ནི་ཁ་སང་གི་དུས་ཀྱི་དབང་གིས་གསུངས་སོ། ། Abravi, abravuṃ. Abravo, abravittha. Abraviṃ, abravimhā. Abravā, abravū. Abravase, abravivhaṃ. Abravaṃ, abravimhe. Ajjatanīvasena vuttāni. ཨ་བྲ་བི། །ཨ་བྲ་བུཾ། །ཨ་བྲ་བོ། །ཨ་བྲ་བིཏྠ། །ཨ་བྲ་བིཾ། །ཨ་བྲ་བིམྷཱ། །ཨ་བྲ་བཱ། །ཨ་བྲ་བཱུ། །ཨ་བྲ་བ་སེ། །ཨ་བྲ་བི་བྷཾ། །ཨ་བྲ་བཾ། །ཨ་བྲ་བིམྷེ། །འདི་རྣམས་ནི་དེ་རིང་གི་དུས་ཀྱི་དབང་གིས་གསུངས་སོ། ། Bruvissati, bruvissanti. Abravissā, abravissaṃsu. Sesaṃ sabbaṃ netabbaṃ. Kammapadaṃ appasiddhaṃ. Sace pana siyā, ‘‘brūyatī’’ti siyā ‘‘luyati, lūyatī’’ti padāni viya. བྲུ་བི་ས་ཏི། །བྲུ་བི་སནྟི། །ཨ་བྲ་བི་སཱ། །ཨ་བྲ་བི་སཾསུ། །ལྷག་མ་ཐམས་ཅད་ནི་དྲང་བར་བྱའོ། །ལས་ཀྱི་ཚིག་ནི་མ་མཐོང་ངོ་། །གལ་ཏེ་ཡོད་པར་གྱུར་ན། “ལུ་ཡ་ཏི་ ལཱུ་ཡ་ཏི་” ཞེས་པའི་ཚིག་རྣམས་བཞིན་དུ་ “བྲཱུ་ཡ་ཏི་” ཞེས་ཡོད་པར་འགྱུར་རོ། ། Jīra brūhane. Brūhanaṃ vaḍḍhanaṃ. Jīrati. Jīraṃ. Jīramāno. Jīraṇaṃ. Appassutāyaṃ puriso, balibaddova jīrati. ཛཱི་ར་ནི་རྒྱས་པ་ལའོ། །རྒྱས་པ་ནི་འཕེལ་བའོ། །ཛཱི་ར་ཏི། །ཛཱི་རཾ། །ཛཱི་ར་མཱ་ནོ། །ཛཱི་ར་ཎཾ། །“ཐོས་པ་ཆུང་བའི་སྐྱེས་བུ་འདི་ནི། གླང་རྒོད་བཞིན་དུ་རྒས་པར་འགྱུར་རོ། །” Pūra pūraṇe. Pūrati. Pūratova mahodadhi. Sabbe pūrentu saṅkappā. Pūrituṃ, pūritvā, pūraṃ, pūritaṃ. Puṇṇaṃ, paripuṇṇaṃ. Sampuṇṇaṃ, pūraṇaṃ. Pūraṇo kassapo. Kārite ‘‘pāramiyo pūreti, pūrayati, pūrāpeti, pūrāpayati. Pūretvā, pūrayitvā, pūrāpetvā, pūrāpayitvā, paripūretvā’’ iccādīni bhavanti. པཱུར-ཁེངས་པ་ལའོ། །པཱུ་ར་ཏི (ཁེངས་པར་འགྱུར)། །རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོ་ཡོངས་སུ་གང་བ་བཞིན། །བསམ་པ་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་ཤོག །པཱུ་རི་ཏུཾ (གང་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར)། པཱུ་རི་ཏྭཱ (གང་བར་བྱས་ནས)། པཱུ་རཾ (གང་བ)། པཱུ་རི་ཏཾ (གང་བར་བྱས་པ)། པུཎྞཾ (གང་བ)། པ་རི་པུཎྞཾ (ཡོངས་སུ་གང་བ)། སམྤུཎྞཾ (ཀུན་ཏུ་གང་བ)། པཱུ་ར་ཎཾ (གང་བར་བྱེད་པ)། པཱུ་ར་ཎོ་ཀསྶ་པོ (འོད་སྲུང་རྫོགས་བྱེད)། གཉིས་སུ་བྱེད་པའི་སྒྲ་ལ། “ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་རྫོགས་པར་བྱེད (པཱ་ར་མི་ཡོ་པཱུ་རེ་ཏི། པཱུ་ར་ཡ་ཏི)། རྫོགས་སུ་འཇུག (པཱུ་རཱ་པེ་ཏི། པཱུ་རཱ་པ་ཡ་ཏི)། རྫོགས་པར་བྱས་ནས (པཱུ་རེ་ཏྭཱ། པཱུ་ར་ཡི་ཏྭཱ)། རྫོགས་སུ་བཅུག་ནས (པཱུ་རཱ་པེ་ཏྭཱ། པཱུ་རཱ་པ་ཡ་ཏྭཱ)། ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་ནས (པ་རི་པཱུ་རེ་ཏྭཱ)” ལ་སོགས་པ་རྣམས་འབྱུང་ངོ་།། Ghora gatipaṭighāte. Gatipaṭighātaṃ gatipaṭihananaṃ. Ghorati. གྷོར-འགྲོ་བ་འགོག་པ་ལའོ། །འགྲོ་བ་འགོག་པ་ནི་འགྲོ་བ་འཇོམས་པའོ། །གྷོ་ར་ཏི། Dhora gaticāturiye. Gaticāturiyaṃ gatichekabhāvo. Dhoreti. དྷོར-འགྲོ་བ་མཁས་པ་ལའོ། །འགྲོ་བ་མཁས་པ་ནི་འགྲོ་ལུགས་ལ་བྱང་བའི་རང་བཞིན་ནོ། །དྷོ་རེ་ཏི། Sara gatiyaṃ. Sarati, visarati, ussarati. Ussāraṇā. Saro. Saṃsāro iccādīni. Tattha saroti rahado. Saṃsāroti vaṭṭaṃ, yo ‘‘bhavo’’tipi vuccati. སར-འགྲོ་བ་ལའོ། །ས་ར་ཏི (འགྲོ)། བི་ས་ར་ཏི (འཐོར)། ཨུསྶ་ར་ཏི (ཕྱིར་འགྲོ)། ཨུསྶཱ་ར་ཎཱ (ཕྱིར་སྐྲོད་པ)། ས་རོ (མཚོ)། སཾ་སཱ་རོ (འཁོར་བ) ལ་སོགས་པའོ། །དེ་ལ་ས་རོ་ནི་མཚོ་ཆེན་ནོ། །སཾ་སཱ་རོ་ནི་འཁོར་བ་སྟེ། གང་ལ་“སྲིད་པ”ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་དོ།། Cara caraṇe. Carati, vicarati, anucarati, sañcarati. ཅར-སྤྱོད་པ་ལའོ། །ཅ་ར་ཏི (སྤྱོད)། བི་ཅ་ར་ཏི (རྒྱུ)། ཨ་ནུ་ཅ་ར་ཏི (རྗེས་སུ་སྤྱོད)། སཉྩ་ར་ཏི (ཀུན་ཏུ་རྒྱུ)། Cara [Pg.147] gatibhakkhanesu. Carati, vicarati, anucarati, sañcarati, paṭicarati. Cariyā. Caritā. Cāro. Vicāro. Anuvicāro. Upavicāro. Caraṇaṃ. Cārako. Ocarako. Brahmacariyaṃ iccādīni. ཅར-འགྲོ་བ་དང་ཟ་བ་ལའོ། །ཅ་ར་ཏི། བི་ཅ་ར་ཏི། ཨ་ནུ་ཅ་ར་ཏི། སཉྩ་ར་ཏི། པ་ཊི་ཅ་ར་ཏི (གསང་བར་བྱེད)། ཅ་རི་ཡཱ (སྤྱོད་པ)། ཅ་རི་ཏཱ (སྤྱོད་པ་པོ)། ཅཱ་རོ (རྒྱུ་བ)། བི་ཅཱ་རོ (དཔྱོད་པ)། ཨ་ནུ་བི་ཅཱ་རོ (རྗེས་སུ་དཔྱོད་པ)། ཨུ་པ་བི་ཅཱ་རོ (ཉེ་བར་དཔྱོད་པ)། ཅ་ར་ཎཾ (སྤྱོད་པའམ་རྐང་པ)། ཅཱ་ར་ཀོ (བཙོན་རའམ་སྲུང་བ)། ཨོ་ཅ་ར་ཀོ (ཉུལ་ཞིབ)། བྲཧྨ་ཅ་རི་ཡཾ (ཚངས་སྤྱོད) ལ་སོགས་པའོ།། Tattha caratīti gacchati, bhakkhati vā. Tathā hi caranti padassa gacchanto khādanto cāti atthaṃ vadanti garū. Paṭicaratīti paṭicchādeti. Cārakoti taṃpavesitānaṃ sattānaṃ sukhaṃ carati bhakkhatīti cārako, rodho. Ocarakoti adhocārī. Brahmacariyanti dānampi veyyāvaccampi sikkhāpadampi brahmavihāropi dhammadesanāpi methunaviratipi sadārasantosopi uposathopi ariyamaggopi sakalaṃ sāsanampi ajjhāsayopi vuccati. དེ་ལ་“ཅ་ར་ཏི”ཞེས་པ་ནི་འགྲོ་བའམ་ཟ་བའོ། །དེ་ལྟར་ན་“ཅ་རནྟི”ཞེས་པའི་ཚིག་གི་དོན་ནི་འགྲོ་བཞིན་པ་དང་ཟ་བཞིན་པ་ཡིན་པར་བླ་མ་རྣམས་གསུངས། “པ་ཊི་ཅ་ར་ཏི”ཞེས་པ་ནི་གསང་བར་བྱེད་པའམ་འགེབས་པའོ། །“ཅཱ་ར་ཀོ”ཞེས་པ་ནི་དེར་བཅུག་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་བདེ་བ་ཟ་བའམ་འཇོམས་པས་ན་བཙོན་རའམ་བཀག་སྡོམ་མོ། །“ཨོ་ཅ་ར་ཀོ”ཞེས་པ་ནི་གསང་ཉུལ་བྱེད་པའོ། །“བྲཧྨ་ཅ་རི་ཡཾ (ཚངས་སྤྱོད)”ཅེས་པ་ནི་སྦྱིན་པ་དང་། ཞབས་ཏོག་དང་། བསླབ་པའི་གཞི་དང་། ཚངས་པའི་གནས་པ་དང་། ཆོས་བཤད་པ་དང་། འཁྲིག་པ་ལས་ལོག་པ་དང་། རང་གི་ཆུང་མས་ཆོག་ཤེས་པ་དང་། གསོ་སྦྱོང་དང་། འཕགས་པའི་ལམ་དང་། བསྟན་པ་མཐའ་དག་དང་། བསམ་པ་ལའང་བརྗོད་དོ།། Kinte vataṃ kiṃ pana brahmacariyaṃ,Kissa suciṇṇassa ayaṃ vipāko; Iddhijutibalavīriyūpapatti,Idañca te nāga mahāvimānaṃ. ཁྱོད་ཀྱི་བརྟུལ་ཞུགས་ཅི་ཞིག་ཚངས་སྤྱོད་ཅི། །ལེགས་པར་སྤྱད་པ་གང་གི་རྣམ་སྨིན་འདི། །རྫུ་འཕྲུལ་གཟི་བརྗིད་སྟོབས་བརྩོན་ཕུན་ཚོགས་དང་། །ཀླུ་ཁྱོད་གཞལ་ཡས་ཁང་ཆེན་འདི་འདྲ་ཐོབ།། Ahañca bhariyā ca manussaloke,Saddhā ubho dānapatī ahumhā; Opānabhūtaṃ me gharaṃ tadāsi,Santappitā samaṇabrāhmaṇā ca. བདག་དང་ཆུང་མ་མི་ཡི་འཇིག་རྟེན་ན། །གཉིས་ཀ་དད་ལྡན་སྦྱིན་བདག་ཆེན་པོ་བྱས། །དེ་ཚེ་བདག་གི་ཁྱིམ་ནི་ཁྲོན་པ་བཞིན། །དགེ་སྦྱོང་བྲམ་ཟེ་རྣམས་ནི་ཚིམ་པར་བྱས།། Taṃ me vataṃ taṃ pana brahmacariyaṃ,Tassa suciṇṇassa ayaṃ vipāko; Iddhijutibalavīriyūpapatti,Idañca me dhīra mahāvimāna’’nti དེ་ནི་བདག་གི་བརྟུལ་ཞུགས་ཚངས་སྤྱོད་དེ། །ལེགས་པར་སྤྱད་པ་དེ་ཡི་རྣམ་སྨིན་འདི། །རྫུ་འཕྲུལ་གཟི་བརྗིད་སྟོབས་བརྩོན་ཕུན་ཚོགས་དང་། །བློ་ལྡན་བདག་གི་གཞལ་ཡས་ཆེན་པོ་འདི།། Imasmiñhi puṇṇakajātake dānaṃ ‘‘brahmacariya’’nti vuttaṃ. འདི་ལྟར་པུཎྞ་ཀའི་སྐྱེས་རབས་འདིར་སྦྱིན་པ་ལ་“ཚངས་སྤྱོད”ཅེས་གསུངས་སོ།། ‘‘Kena [Pg.148] pāṇi kāmadado, kena pāṇi madhussavo; Kena te brahmacariyena, puññaṃ pāṇimhi ijjhati. ལག་པ་ཅི་ཞིག་གིས་ནི་འདོད་འཇོ་ལ། །ལག་པ་ཅི་ཞིག་གིས་ནི་སྦྲང་རྩི་འཛག །ཁྱོད་ཀྱི་ཚངས་སྤྱོད་གང་གིས་ལག་པ་ལ། །བསོད་ནམས་འདི་འདྲ་ཡོངས་སུ་གྲུབ་པར་གྱུར།། Tena pāṇi kāmadado, tena pāṇi madhussavo; Tena me brahmacariyena, puññaṃ pāṇimhi ijjhatī’’ti དེ་ཡིས་ལག་པ་འདོད་འཇོ་ཉིད་དུ་འགྱུར། །དེ་ཡིས་ལག་པ་ལས་ནི་སྦྲང་རྩི་འཛག །བདག་གི་ཚངས་སྤྱོད་དེ་ཡིས་ལག་པ་ལ། །བསོད་ནམས་འདི་འདྲ་ཡོངས་སུ་གྲུབ་པར་གྱུར།། Imasmiṃ aṅkurapetavatthumhi veyyāvaccaṃ ‘‘brahmacariya’’nti vuttaṃ. ‘‘Idaṃ kho taṃ bhikkhave tittiriyaṃ nāma brahmacariyaṃ ahosī’’ti imasmiṃ tittirajātake sikkhāpadaṃ ‘‘brahmacariya’’nti vuttaṃ. ‘‘Taṃ kho pana pañcasikha brahmacariyaṃ neva nibbidāya na virāgāya…pe… yāvadeva brahmalokūpapattiyā’’ti imasmiṃ mahāgovindasutte brahmavihārā ‘‘brahmacariya’’nti vuttā. ‘‘Ekasmiṃ brahmacariyasmiṃ, sahassaṃ maccuhāyino’’ti ettha dhammadesanā ‘‘brahmacariya’’nti vuttā. ‘‘Pare abrahmacārī bhavissanti, mayamettha brahmacārino bhavissāmā’’ti sallekhasutte methunavirati ‘‘brahmacariya’’nti vuttā. ཨངྐུ་རའི་ཡི་དྭགས་ཀྱི་གཏམ་རྒྱུད་འདིར་ཞབས་ཏོག་ལ་“ཚངས་སྤྱོད”ཅེས་གསུངས་སོ། །“དགེ་སློང་དག་དེ་ནི་སྲེག་པའི་ཚངས་སྤྱོད་ཅེས་བྱ་བ་ཡིན་ནོ”ཞེས་སྲེག་པའི་སྐྱེས་རབས་འདིར་བསླབ་པའི་གཞི་ལ་“ཚངས་སྤྱོད”ཅེས་གསུངས་སོ། །“གཙུག་ཕུད་ལྔ་པ་ཚངས་སྤྱོད་དེ་ནི་སྐྱོ་བར་འགྱུར་བ་དང་། འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བར་འགྱུར་བ་དང་... ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་སྐྱེ་བའི་བར་དུ་མ་ཡིན་ནོ”ཞེས་མགོན་པོ་ཆེན་པོའི་མདོ་འདིར་ཚངས་པའི་གནས་བཞི་ལ་“ཚངས་སྤྱོད”ཅེས་གསུངས་སོ། །“ཚངས་སྤྱོད་གཅིག་ལ་གནས་པ་ནི། །འཆི་བདག་སྤངས་པ་སྟོང་ཕྲག་ཡིན། །”ཞེས་འདིར་ཆོས་བཤད་པ་ལ་“ཚངས་སྤྱོད”ཅེས་གསུངས་སོ། །“གཞན་དག་མི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་རུ་འགྱུར་ཡང་། ངེད་རྣམས་འདིར་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་རུ་འགྱུར་རོ”ཞེས་སྐྱོན་སྦྱོང་བའི་མདོ་ལས་འཁྲིག་པ་ལས་ལོག་པ་ལ་“ཚངས་སྤྱོད”ཅེས་གསུངས་སོ།། Mayañca bhariyā nātikkamāma,Amhe ca bhariyā nātikkamanti; Aññatra tāha brahmacariyaṃ carāma; Tasmā hi amhaṃ daharā na mīyare’’ti བདག་ཅག་ཆུང་མ་ལས་ནི་མི་འདའ་ཞིང་། །ཆུང་མས་ཀྱང་ནི་བདག་ཅག་ལས་མི་འདའ། །དེ་ལས་གཞན་དུ་ཚངས་པའི་སྤྱོད་པ་སྤྱོད། །དེ་ཕྱིར་བདག་ཅག་གཞོན་ནུ་འཆི་བ་མེད།། Mahādhammapālajātake sadārasantoso ‘‘brahmacariya’’nti vutto. ཆོས་སྐྱོང་ཆེན་པོའི་སྐྱེས་རབས་ལས་རང་གི་ཆུང་མས་ཆོག་ཤེས་པ་ལ་“ཚངས་སྤྱོད”ཅེས་གསུངས་སོ།། Hīnena brahmacariyena, khattiye upapajjati; Majjhimena ca devesu, uttamena visujjhatī’’ti ཚངས་སྤྱོད་དམན་པས་རྒྱལ་རིགས་ཉིད་དུ་སྐྱེ། །འབྲིང་གིས་ལྷ་ཡི་གནས་སུ་སྐྱེ་བར་འགྱུར། །མཆོག་གིས་ཡོངས་སུ་རྣམ་པར་དག་པར་འགྱུར།། Evaṃ nimijātake avītikkamavasena kato uposatho ‘‘brahmacariya’’nti vutto. ‘‘Idaṃ kho pana pañcasikha brahmacariyaṃ ekantanibbidāya virāgāya…pe… ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo’’ti [Pg.149] mahāgovindasuttasmiṃyeva ariyamaggo ‘‘brahmacariya’’nti vutto. ‘‘Tayidaṃ brahmacariyaṃ iddhañceva phītañca vitthārikaṃ bāhujaññaṃ puthubhūtaṃ yāvadeva manussehi suppakāsita’’nti pāsādikasutte sikkhattayasaṅgahaṃ sakalaṃ sāsanaṃ ‘‘brahmacariya’’nti vuttaṃ. དེ་ལྟར་ནི་མིའི་སྐྱེས་རབས་ལས་མི་འདའ་བའི་ཚུལ་གྱིས་བསྲུངས་པའི་གསོ་སྦྱོང་ལ་“ཚངས་སྤྱོད”ཅེས་གསུངས་སོ། །“གཙུག་ཕུད་ལྔ་པ་ཚངས་སྤྱོད་འདི་ནི་གཅིག་ཏུ་སྐྱོ་བ་དང་། འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བ་དང་... འདི་ནི་འཕགས་པའི་ལམ་ཡན་ལག་བརྒྱད་པ་ཉིད་དོ”ཞེས་མགོན་པོ་ཆེན་པོའི་མདོ་ཉིད་ལས་འཕགས་པའི་ལམ་ལ་“ཚངས་སྤྱོད”ཅེས་གསུངས་སོ། །“ཚངས་སྤྱོད་འདི་ནི་འབྱོར་ཞིང་རྒྱས་པ་དང་། རྒྱ་ཆེ་བ་དང་། སྐྱེ་བོ་མང་པོས་ཤེས་པ་དང་། ཡངས་པ་དང་། མི་རྣམས་ཀྱིས་ལེགས་པར་བསྒྲགས་པའོ”ཞེས་དང་བ་སྐྱེད་པའི་མདོ་ལས་བསླབ་པ་གསུམ་འདུས་པའི་བསྟན་པ་མཐའ་དག་ལ་“ཚངས་སྤྱོད”ཅེས་གསུངས་སོ།། ‘‘Api ataramānānaṃ, phalāsāva samijjhati; Vipakkabrahmacariyosmi, evaṃ jānāhi gāmaṇī’’ti མི་བྲེལ་བ་རྣམས་ལ་ཡང་འབྲས་བུའི་རེ་བ་འགྲུབ། །བདག་ནི་ཚངས་སྤྱོད་སྨིན་པ་ཡིན་པར་ཤེས། །གྲོང་དཔོན་དེ་ལྟར་ཁྱོད་ཀྱིས་ཤེས་པར་གྱིས།། Ettha ajjhāsayo ‘‘brahmacariya’’nti vutto. Iccevaṃ – འདིར་བསམ་པ་ལ་“ཚངས་སྤྱོད”ཅེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལྟར་ན། Dānaṃ veyyāvaṭiyañca, sikkhā brahmavihārakā; Dhammakkhānaṃ methunatā-virati ca uposatho. སྦྱིན་པ་དང་ནི་ཞབས་ཏོག་དང་། །བསླབ་པ་ཚངས་པའི་གནས་པ་དང་། །ཆོས་བཤད་འཁྲིག་པ་ལས་ལོག་དང་། །གསོ་སྦྱོང་བྱེད་པ་ཉིད་དང་ནི།། Sadāresu ca santoso, ariyamaggo ca sāsanaṃ; Ajjhāsayo cime brahma-cariyasaddena vuccare. རང་གི་ཆུང་མས་ཆོག་ཤེས་དང་། །འཕགས་པའི་ལམ་དང་བསྟན་པ་དང་། །བསམ་པ་འདི་དག་ཐམས་ཅད་ལ། །ཚངས་སྤྱོད་སྒྲ་ཡིས་བརྗོད་པ་ཡིན།། Hura koṭille. Hurati. ཧུར-གྱ་གྱུ་ལའོ། །ཧུ་ར་ཏི། Sara saddopatāpesu. Sarati. Saro, saraṇaṃ. སར-སྒྲ་དང་གདུང་བ་ལའོ། །ས་ར་ཏི། ས་རོ (སྒྲའམ་མདའ)། ས་ར་ཎཾ (སྐྱབས)། Ettha ca saroti saddopi vuccati usupi. Saraṇanti sarati upatāpeti hiṃsati saraṇagatānaṃ teneva saraṇagamanena bhayaṃ santāpaṃ dukkhaṃ duggatiṃ parikilesañcāti saraṇaṃ, buddhādiratanattayaṃ. Atha vā saddhā pasannā manussā ‘‘amhākaṃ saraṇamida’’nti saranti cintenti, taṃ tattha ca vācaṃ niccharanti gacchanti cātipi saraṇaṃ. འདིར་“ས་རོ”ཞེས་པ་ནི་སྒྲ་ལའང་བརྗོད་ཅིང་མདའ་ལའང་བརྗོད་དོ། །“ས་ར་ཎཾ (སྐྱབས)”ཞེས་པ་ནི་སྐྱབས་སུ་སོང་བ་རྣམས་ཀྱི་འཇིགས་པ་དང་། གདུང་བ་དང་། སྡུག་བསྔལ་དང་། ངན་འགྲོ་དང་། ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་སྐྱབས་སུ་སོང་བ་དེ་ཉིད་ཀྱིས་སེལ་ཞིང་འཇོམས་པར་བྱེད་པས་ན་སྐྱབས་ཏེ། སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་དཀོན་མཆོག་གསུམ་མོ། །ཡང་ན། དད་ཅིང་དང་བའི་མི་རྣམས་ཀྱིས་“འདི་ནི་བདག་ཅག་གི་སྐྱབས་སོ”ཞེས་དྲན་ཞིང་བསམ་པ་དང་། དེའི་སྐོར་གྱི་ཚིག་སྨྲ་བ་དང་། དེར་འགྲོ་བས་ནའང་སྐྱབས་སོ།། Sara cintāyaṃ. Sarati, susarati iccapi payogo. Appakkharānañhi bahubhāvo aññathābhāvo ca hoti, yathā ‘‘dve, duve, taṇhā tasiṇā, pamhaṃ, pakhuma’’nti. Anussarati, paṭissarati. Saranti etāya sattā, sayaṃ vā sarati, saraṇamattameva vā etanti sati. Anussati, paṭissati. Saratīti sato. Punappunaṃ saratīti paṭissato. སར-སེམས་པ་ལའོ། །ས་ར་ཏི། སུ་ས་ར་ཏི་ལ་སོགས་པ་སྦྱོར་རོ། །ཡི་གེ་ཉུང་ངུ་རྣམས་ནི་མང་པོར་འགྱུར་བ་དང་གཞན་དུ་འགྱུར་བ་ཡོད་དེ། དཔེར་ན། “དྭེ (གཉིས)”ལ“དུ་ཝེ”དང་། “ཏཎྷཱ (སྲེད་པ)”ལ“ཏ་སི་ཎཱ”དང་། “པམྷཾ (རྫི་མ)”ལ“པ་ཁུ་མཾ”ཞེས་པ་ལྟ་བུའོ། །ཨ་ནུསྶ་ར་ཏི (རྗེས་སུ་དྲན)། པ་ཊིསྶ་ར་ཏི (སླར་དྲན)། འདི་ཡིས་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱིས་དྲན་པའམ། རང་ཉིད་ཀྱིས་དྲན་པའམ། དྲན་པ་ཙམ་ཉིད་དུ་གྱུར་པས་ན་དྲན་པ་ (ས་ཏི) སྟེ། རྗེས་སུ་དྲན་པ་ (ཨ་ནུསྶ་ཏི) དང་། སླར་དྲན་པ་ (པ་ཊིས་ས་ཏི) འོ། །དྲན་པར་བྱེད་པས་ན་དྲན་པ་དང་ལྡན་པ་ (ས་ཏོ) འོ། །ཡང་དང་ཡང་དུ་དྲན་པས་ན་སླར་དྲན་པ་དང་ལྡན་པ་ (པ་ཊིས་ས་ཏོ) འོ།། Dvara [Pg.150] saṃvaraṇe. Saṃvaraṇaṃ rakkhaṇā. Dvarati. Dvāraṃ. Dvisaddūpapadaaradhātuvasenapi idaṃ rūpaṃ sijjhati. Tatrimāni nibbacanāni – dvaranti saṃvaranti rakkhanti etenāti dvāraṃ, atha vā dve kavāṭā aranti gacchanti pavattanti etthātipi dvāranti. Gehadvārampi kāyadvārādīnipi upāyopi dvāranti vuccati. Pāḷiyaṃ tu ‘‘dvāraṃ dvārā’’ti ca itthinapuṃsakavasena dvārasaddo vutto. Tathā hi ‘‘dvārampi surakkhitaṃ hotī’’ti ca ‘‘dvārāpesā’’ti ca tassa dviliṅgatā vuttā. དྭར-སྡོམ་པ་ལའོ། །སྡོམ་པ་ནི་སྲུང་བའོ། །དྭ་ར་ཏི། དྭཱ་རཾ (སྒོ)། སྒྲ་“དྭི”ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་དབྱིངས་“ཨར”གྱི་དབང་གིས་ཀྱང་རྣམ་པ་འདི་འགྲུབ་བོ། །དེ་ལ་ངེས་ཚིག་འདི་དག་ཡོད་དེ། འདི་ཡིས་སྡོམ་པའམ་སྲུང་བར་བྱེད་པས་ན་སྒོ (དྭཱ་རཾ) འོ། །ཡང་ན། སྒོ་གླེགས་གཉིས་འགྲོ་ཞིང་འཇུག་པས་ནའང་སྒོའོ། །ཁྱིམ་གྱི་སྒོ་དང་། ལུས་ཀྱི་སྒོ་ལ་སོགས་པ་དང་། ཐབས་ལའང་སྒོ་ཞེས་བརྗོད་དོ། །ལི་ཡི་སྐད་ (པ་ལིའི་སྐད) དུ་ནི་“དྭཱ་རཾ”དང་“དྭཱ་རཱ”ཞེས་མ་ནིང་དང་མོའི་རྟགས་ཀྱི་དབང་གིས་སྒོའི་སྒྲ་གསུངས་ཏེ། འདི་ལྟར་“སྒོ་ཡང་ལེགས་པར་བསྲུངས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར (དྭཱ་རམྤི་སུ་རཀྑི་ཏཾ་ཧོ་ཏི)”ཞེས་པ་དང་། “སྒོ་འདི་དག (དྭཱ་རཱ་པེ་སཱ)”ཞེས་པ་ལྟ་བུས་དེའི་རྟགས་གཉིས་ཉིད་གསུངས་སོ།། Gara ghara secane. Garati. Gharati. Gharaṃ. གར-གྷར-གཤེགས་པའམ་གཏོར་བ་ལའོ། །ག་ར་ཏི། གྷ་ར་ཏི། གྷ་རཾ (ཁྱིམ)། Dhūra hucchane. Hucchana koṭillaṃ. Dhūrati. དྷཱུར-གྱ་གྱུ་ལའོ། །གྱ་གྱུ་ནི་ཀྱོག་པོའོ། །དྷཱུ་ར་ཏི། Tara plavanasaraṇesu. Tarati. Taraṇaṃ. Titthaṃ. Tiṇṇo. Uttiṇṇo. Otiṇṇo iccādīni. Tattha taraṇaṃ vuccati nāvā, tarati udakapiṭṭhe plavati, taranti uttaranti vā nadiṃ etenāti atthena. ཏར-རྒལ་བ་དང་འགྲོ་བ་ལའོ། །ཏ་ར་ཏི། ཏ་ར་ཎཾ (རྒལ་བའམ་གྲུ)། ཏིཏྠཾ (བབས་སྟེགས)། ཏིཎྞོ (བརྒལ་བ)། ཨུཏྟིཎྞོ (བརྒལ་ཏེ་སོང་བ)། ཨོ་ཏིཎྞོ (བབས་པ) ལ་སོགས་པའོ། །དེ་ལ་ཏ་ར་ཎཾ་ནི་གྲུ་ལ་བརྗོད་དེ། ཆུའི་སྟེང་དུ་ལྡིང་ཞིང་རྒལ་བ་དང་། འདི་ཡིས་གཙང་པོ་ལས་རྒལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། Nāvā plavo taraṃ poto, taraṇaṃ uttaraṃ tathā; Jalayānanti etāni, nāvānāmāni honti tu. གྲུ་དང་གཟིངས་དང་རྒལ་བྱེད་དང་། །གཟིངས་ཆུང་རྒལ་བྱེད་རྒལ་བ་དང་། །ཆུ་ཡི་བཞོན་པ་འདི་རྣམས་ནི། །གྲུ་ཡི་མིང་དུ་གྱུར་པ་ཡིན།། Tara sambhame. Sambhamo anavaṭṭhānaṃ. Tarati. Tarito. Turaṅgo. ཏར-བྲེལ་བ་ལའོ། །བྲེལ་བ་ནི་མི་གནས་པའོ། །ཏ་ར་ཏི། ཏ་རི་ཏོ (བྲེལ་བ)། ཏུ་རངྒོ (རྟ)། Ettha ca ‘‘so māsakhettaṃ tarito avāsari’’nti pāḷi nidassanaṃ. Tattha taritoti turito sambhamanto. Avāsarinti upagacchiṃ upavisiṃ vā. འདིར་“ཁོ་བོ་བྲེལ་བཞིན་དུ་མོན་སྲན་གྱི་ཞིང་སར་ཞུགས (སོ་མཱ་ས་ཁེཏྟཾ་ཏ་རི་ཏོ་ཨ་ཝཱ་ས་རི)”ཞེས་པ་ནི་ལུང་གི་དཔེར་བརྗོད་དོ། །དེ་ལ་“ཏ་རི་ཏོ”ནི་བྲེལ་ཞིང་འཚབ་པའོ། །“ཨ་ཝཱ་ས་རི”ནི་ཉེ་བར་སོང་བའམ་ཞུགས་པའོ།། Jara roge. Ettha jararogoyeva ‘‘rogo’’ti adhippeto payogavasena. Jarasaddassa hi jararoge pavattaniyamanatthaṃ ‘‘roge’’ti vuttaṃ. Tena añño rogo idha rogasaddena na vuccati. Jarati. Jaro. Sajjaro. Pajjararogo. Jarena pīḷitā manussā. Yattha tu ayaṃ vayohānivācako[Pg.151], tattha payoge ‘‘jīrati, jarā’’ti cassa rūpāni bhavanti. ཛར-ནད་ལའོ། །འདིར་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་རྒས་པའི་ནད་ཉིད་ལ་“ནད”ཅེས་དགོངས་སོ། །ཛ་རའི་སྒྲ་ནི་རྒས་པའི་ནད་ལ་འཇུག་པར་ངེས་པའི་ཕྱིར་“ནད”ཅེས་གསུངས་སོ། །དེས་ན་ནད་གཞན་ནི་འདིར་ནད་ཀྱི་སྒྲས་མི་བརྗོད་དོ། །ཛ་ར་ཏི། ཛ་རོ (རྒས་པའམ་ཚད་པ)། སཛྫ་རོ (ཚད་པ་དང་བཅས་པ)། པཛྫ་ར་རོ་གོ (ཚད་པའི་ནད)། རྒས་པས་གཟིར་བའི་མི་རྣམས་སོ། །གང་དུ་འདི་ནི་ལང་ཚོ་ཉམས་པ་སྟོན་བྱེད་ཡིན་པ་དེར། སྦྱོར་བ་ལ་“ཇཱི་ར་ཏི”དང་“ཛ་རཱ”ཞེས་པའི་རྣམ་པ་རྣམས་འབྱུང་ངོ་།། Dara bhaye. Darati. Darī. ‘‘Bīlāsayā darīsayā’’ti nidassanaṃ. Tattha darīti bhāyitabbaṭṭhena darī. དར-འཇིགས་པ་ལའོ། །ད་ར་ཏི། ད་རཱི (ཕུག་པ)། “ཁུང་བུར་གནས་པ་དང་ཕུག་ཏུ་གནས་པ (བཱི་ལཱ་ས་ཡཱ་ད་རཱི་ས་ཡཱ)”ཞེས་པ་ནི་དཔེར་བརྗོད་དོ། །དེ་ལ་“ད་རཱི”ནི་འཇིགས་པར་བྱ་བའི་གནས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ཕུག་པའོ།། Dara ādarānādaresu. Darati, ādarati, anādarati. Ādaro, anādaro. དར-གུས་པ་དང་མ་གུས་པ་ལའོ། །ད་ར་ཏི། ཨཱ་ད་ར་ཏི། ཨ་ནཱ་ད་ར་ཏི། ཨཱ་ད་རོ (གུས་པ)། ཨ་ནཱ་ད་རོ (མ་གུས་པ)། Ettha ca daratīti daraṃ karotīti ca anādaraṃ karotīti ca attho. Yathā hi ārakāsaddo dūrāsannavācako, tathāyampi daradhātu ādarānādaravācako daṭṭhabbo. Darasaddo ca kāyadarathe cittadarathe kilesadarathe ca vattati. Ayañhi – འདིར་“ད་ར་ཏི”ཞེས་པ་ནི་གུས་པ་བྱེད་པ་དང་མ་གུས་པ་བྱེད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ནོ། །དཔེར་ན་“ཨཱ་ར་ཀཱ”ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཐག་རིང་དང་ཉེ་བ་གཉིས་ཀ་སྟོན་པ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་དབྱིངས་“དར”འདི་ཡང་གུས་པ་དང་མ་གུས་པ་གཉིས་ཀ་སྟོན་པར་ལྟ་བར་བྱའོ། །“ད་ར”ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ལུས་ཀྱི་གདུང་བ་དང་། སེམས་ཀྱི་གདུང་བ་དང་། ཉོན་མོངས་པའི་གདུང་བའི་དོན་ལའང་འཇུག་གོ །འདི་ལྟར་ན། Ādittaṃ vata maṃ santaṃ, ghatasittaṃva pāvakaṃ; Vārinā viya osiñci, sabbaṃ nibbāpaye dara’’nti མར་གྱིས་བྲན་པའི་མེ་བཞིན་དུ། །འབར་བར་གྱུར་པའི་བདག་ཉིད་ལ། །ཆུ་ཡིས་བསེ་བ་ཇི་བཞིན་དུ། །གདུང་བ་ཐམས་ཅད་ཞི་བར་བྱས།། Ettha kāyadarathe cittadarathe ca vattati. ‘‘Vītaddaro vītasoko vītasallo, sayaṃ abhiññāya abhāsi buddho’’ti ettha pana kilesadarathe vattati. Vītaddaroti hi aggamaggena sabbakilesānaṃ samucchinnattā vigatakilesadarathoti attho. འདིར་ལུས་ཀྱི་གདུང་བ་དང་སེམས་ཀྱི་གདུང་བའི་དོན་ལ་འཇུག་གོ །“གདུང་བ་མེད་ཅིང་མྱ་ངན་མེད། །ཟུག་རྔུ་མེད་པའི་སངས་རྒྱས་ཉིད། །རང་གིས་མངོན་པར་ཤེས་ནས་གསུངས། །”ཞེས་པ་འདིར་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་གདུང་བའི་དོན་ལ་འཇུག་གོ །“གདུང་བ་མེད་པ (ཝཱི་ཏདྡ་རོ)”ཞེས་པ་ནི་ལམ་གྱི་མཆོག་གིས་ཉོན་མོངས་པ་ཐམས་ཅད་ཀུན་ཏུ་བཅད་པའི་ཕྱིར་ཉོན་མོངས་པའི་གདུང་བ་དང་བྲལ་བ་ཞེས་པའི་དོན་ནོ།། Nara nayane. Narati. Naro, nārī. ནར-འདྲེན་པ་ལའོ། །ན་ར་ཏི། ན་རོ (སྐྱེས་བུའམ་མི)། ནཱ་རཱི (བུད་མེད)། Ettha naroti puriso. So hi narati netīti naro. Yathā paṭhamapakatibhūto satto datarāya pakatiyā seṭṭhaṭṭhena puri uccāṭṭhāne seti pavattatīti purisoti vuccati, evaṃ nayanaṭṭhena naroti vuccati. Puttabhātubhūtopi hi puggalo mātujeṭṭhabhaginīnaṃ netuṭṭhāne tiṭṭhati, pageva itaro itarāsaṃ. Nārīti narena yogato, narassāyanti vā nārī. Aparampettha narasaddassa nibbacanaṃ, nariyati sakena [Pg.152] kammena niyyatīti naro, satto manusso vā. ‘‘Kammena niyyateo loko’’ti hi vuttaṃ. Tattha narasaddassa tāva purisavacane ‘‘narā ca atha nāriyo’’ti nidassanaṃ. Sattamanussavacane pana ‘‘buddho ayaṃ edisako naruttamo. Āmoditā naramarū’’ti ca nidassanaṃ, tasmā ‘‘naroti puriso, naroti satto, naroti manusso’’ti tattha tattha yathāsambhavaṃ attho saṃvaṇṇetabbo. འདིར་“ན་རོ”ནི་སྐྱེས་བོུ། །ཁོ་བོས་འདྲེན་པར་བྱེད་པས་ན་སྐྱེས་བུ (ན་རོ) འོ། །དཔེར་ན་ཐོག་མའི་རང་བཞིན་དུ་གྱུར་པའི་སེམས་ཅན་ནི་རང་བཞིན་གྱིས་མཆོག་ཉིད་དུ་གྱུར་པས་གྲོང་ཁྱེར་རམ་གནས་མཐོན་པོར་གནས་པས་ན་སྐྱེས་བུ (པུ་རི་སོ) ཞེས་བརྗོད་པ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་འདྲེན་པའི་དོན་གྱིས་ན་སྐྱེས་བུ (ན་རོ) ཞེས་བརྗོད་དོ། །བུ་དང་སྤུན་ཟླར་གྱུར་པའི་གང་ཟག་ཀྱང་མ་དང་སྲིང་མོ་ཆེ་བ་རྣམས་ཀྱི་འདྲེན་པའི་གནས་སུ་གནས་ན། གཞན་གྱིས་གཞན་རྣམས་འདྲེན་པ་ལྟ་ཅི་སྨྲོས། །“ནཱ་རཱི (བུད་མེད)”ཞེས་པ་ནི་སྐྱེས་བུ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་རམ། སྐྱེས་བུ་འདིའི་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདིར་“ན་ར”ཞེས་པའི་སྒྲ་ལ་ངེས་ཚིག་གཞན་ཡང་ཡོད་དེ། རང་གི་ལས་ཀྱིས་འཁྲིད་པར་བྱེད་པས་ན་སྐྱེས་བུའམ་སེམས་ཅན་ནམ་མིའོ། །“འཇིག་རྟེན་ལས་ཀྱིས་འཁྲིད་པར་འགྱུར”ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ལ་“ན་ར”ཞེས་པའི་སྒྲ་སྐྱེས་བུའི་དོན་ལ་འཇུག་པ་ལ། “སྐྱེས་པ་དག་དང་བུད་མེད་རྣམས (ན་རཱ་ཅ་ཨ་ཐ་ནཱ་རི་ཡོ)”ཞེས་པ་ནི་དཔེར་བརྗོད་དོ། །སེམས་ཅན་དང་མིའི་དོན་ལ་འཇུག་པ་ལ། “སངས་རྒྱས་འདི་འདྲ་བ་ནི་མི་ཡི་མཆོག་གོ །མི་དང་ལྷ་རྣམས་དགའ་བར་གྱུར (བུདྡྷོ་ཨ་ཡཾ་ཨེ་དི་ས་ཀོ་ན་རུཏྟ་མོ། ཨཱ་མོ་དི་ཏཱ་ན་ར་མ་རཱུ)”ཞེས་པ་ནི་དཔེར་བརྗོད་དོ། །དེས་ན་“ན་རོ་ནི་སྐྱེས་བུའོ། ན་རོ་ནི་སེམས་ཅན་ནོ། ན་རོ་ནི་མིའོ”ཞེས་དེ་དང་དེར་ཇི་ལྟར་འོས་པར་དོན་བཤད་པར་བྱའོ།། Hara haraṇe. Haraṇaṃ pavattanaṃ. Harati. Sāvatthiyaṃ viharati. Vihāsi. Vihaṃsu. Viharissati. Appamatto vihissati. Voharati. Saṃvoharati. sabbo harati vā. Rūpiyasaṃvohāro, rūpiyasabbohāro vā. Pāṭihāriyaṃ. Pītipāmojjahāro. Vihāro. Vohāro. Abhihāro. Cittaṃ abhinīharati. Sāsane viharaṃ, viharanto, viharamāno. Vihātabbaṃ, viharituṃ. Viharitvā. Aññānipi yojetabbāni. ཧ་ར་ནི་འཁྱེར་བ་ལའོ། །འཁྱེར་བ་ནི་འཇུག་པའོ། །འཁྱེར་བའམ་གནས་པར་བྱེད། མཉན་ཡོད་ན་གནས་པར་བྱེད། གནས་པར་གྱུར། གནས་པར་གྱུར་ཏོ། །གནས་པར་འགྱུར། བག་ཡོད་པས་གནས་པར་འགྱུར། ཐ་སྙད་བྱེད། ཀུན་ཏུ་ཐ་སྙད་བྱེད། ཡང་ན་ཐམས་ཅད་འཁྱེར་བའོ། །དངུལ་གྱི་ཉོ་ཚོང་ངམ། ཡང་ན་དངུལ་གྱི་ཀུན་སྤྱོད་དོ། །ཆོ་འཕྲུལ། དགའ་བ་དང་མཆོག་ཏུ་དགའ་བ་འདྲེན་པ། གནས་པའམ་གཙུག་ལག་ཁང་། ཐ་སྙད་དམ་ཉོ་ཚོང་། མངོན་པར་འབུལ་བ། སེམས་མངོན་པར་ཕྱོགས་པར་བྱེད། བསྟན་པ་ལ་གནས་པ། གནས་བཞིན་པ། གནས་པར་བྱེད་པ། གནས་པར་བྱ་བ། གནས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར། གནས་ནས། གཞན་དག་ཀྱང་སྦྱར་བར་བྱའོ།། Tattha pāṭihāriyanti samāhite citte vigatūpakkilese katakiccena pacchā haritabbaṃ pavattetabbanti pāṭihāriyaṃ. Paṭīti hi ayaṃ saddo ‘‘pacchā’’ti etassa atthaṃ bodheti ‘‘tasmiṃ paṭipaviṭṭhamhi, añño āgañchi brāhmaṇo’’tiādīsu viya. Vihāroti ṭhānanisajjādinā viharanti etthāti vihāro, bhikkhūnaṃ āvāso. Viharaṇaṃ vā vihāro, viharaṇakriyā. Vohāroti byavahāropi paṇṇattipi vacanampi cetanāpi. Tattha དེ་ལ་ཆོ་འཕྲུལ་ཞེས་པ་ནི། སེམས་མཉམ་པར་བཞག་ཅིང་ཉེ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་དང་བྲལ་བས། བྱ་བ་བྱས་ཟིན་པའི་རྗེས་སུ་འཁྱེར་བར་བྱ་བ་འམ་འཇུག་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན་ཆོ་འཕྲུལ་ལོ། །འདི་ལྟར་ 'པ་ཊི' ཞེས་པའི་སྒྲ་འདིས་ 'ཕྱིས་སམ་རྗེས་སུ' ཞེས་པའི་དོན་སྟོན་ཏེ། 'དེ་ཕྱིར་ཞུགས་པ་ན། བྲམ་ཟེ་གཞན་ཞིག་འོངས་སོ' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ། །གནས་པ་ཞེས་པ་ནི། ལངས་པ་དང་འདུག་པ་ལ་སོགས་པས་འདི་ན་གནས་པར་བྱེད་པས་ན་གནས་པའམ་དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱི་གནས་གཞིའོ། །ཡང་ན་གནས་པ་ནི་གནས་པར་བྱེད་པ་སྟེ་གནས་པའི་བྱ་བའོ། །ཐ་སྙད་ཅེས་པ་ནི། ཚོང་འབྲེལ་གྱི་ཐ་སྙད་ཀྱང་ཡིན། བཏགས་པ་ཡང་ཡིན། ཚིག་ཀྱང་ཡིན། སེམས་པ་ཡང་ཡིན་ནོ། །དེ་ལ། Yo hi koci manussesu, vohāraṃ upajīvati; Evaṃ vāseṭṭha jānāti, vāṇijo so nabrāhmaṇo’’ti. མི་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་གང་སུ་ཞིག །ཚོང་གི་ཐ་སྙད་ལ་བརྟེན་ནས་འཚོ་བ་བྱེད་པ་དེ། །བ་སིཥྛ་དེ་ལྟར་ཤེས་པར་གྱིས་ཤིག །དེ་ནི་ཚོང་པ་ཡིན་གྱི་བྲམ་ཟེ་མ་ཡིན་ནོ།། ཞེས་པ་ལྟར་རོ།། Ayaṃ [Pg.153] byavahāravohāro nāma. ‘‘Saṅkhā samaññā paññatti vohāro’’ti ayaṃ paṇṇattivohāro nāma. Tathā tathā voharanti parāmasantīti ayaṃ vacanavohāro nāma. ‘‘Aṭṭha ariyavohārā, aṭṭha anariyavohārā’’ti ayaṃ cetanāvohāro nāma. Iccevaṃ – འདི་ནི་ཚོང་འབྲེལ་གྱི་ཐ་སྙད་ཅེས་བྱའོ། །'གྲངས་དང་། མིང་དང་། བཏགས་པ་དང་། ཐ་སྙད་དོ' ཞེས་པ་འདི་ནི་བཏགས་པའི་ཐ་སྙད་ཅེས་བྱའོ། །དེ་དང་དེ་ལྟར་སྨྲ་ཞིང་འཛིན་པས་ན་འདི་ནི་ཚིག་གི་ཐ་སྙད་ཅེས་བྱའོ། །'འཕགས་པའི་ཐ་སྙད་བརྒྱད་དང་། འཕགས་པ་མ་ཡིན་པའི་ཐ་སྙད་བརྒྱད་དོ' ཞེས་པ་འདི་ནི་སེམས་པའི་ཐ་སྙད་ཅེས་བྱའོ། །དེ་ལྟར་ན། Byavahāre vacane ca, paṇṇatticetanāsu ca; Vohārasaddo catūsu, imesvatthesu dissati. ཚོང་འབྲེལ་དང་ནི་ཚིག་ཉིད་དང་། །བཏགས་པ་དང་ནི་སེམས་པ་ལའོ། །ཐ་སྙད་ཅེས་པའི་སྒྲ་འདི་ནི། །དོན་བཞི་པོ་འདི་དག་ལ་མཐོང་།། Hara apanayane. Apanayanaṃ nīharaṇaṃ. Dosaṃ harati. Nīharati. Nīhāro, pariharati. Parihāro. Rajoharaṇaṃ. Sabbadosaharo dhammo. Bhagavato ca sāsanassa ca paṭipakkhe titthiye haratīti pāṭihāriyaṃ. Mattāvaṇṇabhedenettha ‘‘pāṭiheraṃ pāṭihīraṃ pāṭihāriya’’nti tīṇi padarūpāni, bhavanti. ཧ་ར་ནི་སེལ་བ་འམ་འདོར་བ་ལའོ། །སེལ་བ་ནི་ཕྱིར་འདོན་པའོ། །ཉེས་པ་སེལ་བར་བྱེད། ཕྱིར་འདོན། ཕྱིར་འདོན་པ་དང་། ཡོངས་སུ་སྐྱོང་བའམ་གཡོལ་བར་བྱེད། ཡོངས་སུ་སྐྱོང་བའམ་གཡོལ་བ། རྡུལ་ཕྱིད་པའམ་རྡུལ་སེལ་བ། ཉེས་པ་ཐམས་ཅད་སེལ་བའི་ཆོས། བཅོམ་ལྡན་འདས་དང་བསྟན་པའི་གཉེན་པོར་གྱུར་པའི་མུ་སྟེགས་ཅན་རྣམས་སེལ་བར་བྱེད་པས་ན་ཆོ་འཕྲུལ་ལོ། །འདིར་ཡི་གེའི་རིང་ཐུང་གི་དབྱེ་བས་ 'པ་ཊི་ཧེ་རཾ' དང་། 'པ་ཊི་ཧི་རཾ' དང་། 'པ་ཊི་ཧཱ་རི་ཡཾ' ཞེས་ཚིག་གི་རྣམ་པ་གསུམ་འབྱུང་ངོ།། Hara ādāne. Adinnaṃ harati. Harissati. Hāhiti iccapa. ‘‘Kharājinaṃ para suñca, khārikājañca hāhitī’’ti idamettha nidassanaṃ. Āharati, avaharati, saṃharati, apaharati, upaharati, paharati, sampaharati, samāharati. Manoharo pāsādo. Parassaharaṇaṃ. Āhāro, avahāro, saṃhāro, upahāro, sampahāro, samāhāro. Hariyyati, āhariyyati. Āhariyyanti. Āhaṭaṃ, harituṃ, āharituṃ, āharitvā, āharitvāna. Aññānipi yojetabbāni. ཧ་ར་ནི་ལེན་པ་ལའོ། །མ་བྱིན་པར་ལེན་པར་བྱེད། ལེན་པར་འགྱུར། 'ཧཱ་ཧི་ཏི' ཞེས་པ་ཡང་ངོ་། །'རྩུབ་པའི་གཅན་གཟན་གྱི་པགས་པ་དང་། དགྲ་སྟ་དང་། ཁུར་པོ་ཡང་འཁྱེར་བར་འགྱུར' ཞེས་པ་འདི་ནི་འདིར་དཔེར་བརྗོད་དོ། །ལེན་པའམ་འཁྱེར་བར་བྱེད། འཕྲོག་པར་བྱེད། སྡུད་པར་བྱེད། འཕྲོག་པར་བྱེད། ཉེ་བར་འབུལ་བར་བྱེད། རྡེག་པར་བྱེད། ཡང་དག་པར་རྡེག་པར་བྱེད། ཡང་དག་པར་སྡུད་པར་བྱེད། ཡིད་དུ་འོང་བའི་ཁང་བཟང་། གཞན་གྱི་ནོར་འཕྲོག་པ། ཟས། འཕྲོག་པ། སྡུད་པ། ཉེ་བར་འབུལ་བ། རྡེག་པ། ཡང་དག་པར་སྡུད་པ། ལེན་པར་བྱེད། ལེན་པར་བྱེད་པར་འགྱུར། ལེན་པར་བྱེད་པར་འགྱུར་རོ། །བླངས་པ། ལེན་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར། ལེན་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར། བླངས་ནས། བླངས་ནས་སོ། །གཞན་དག་ཀྱང་སྦྱར་བར་བྱའོ།། Dhara dharaṇe. Dharaṇaṃ vijjamānatā. Dharati. Dharate satthusāsanaṃ. དྷ་ར་ནི་འཛིན་པ་ལའོ། །འཛིན་པ་ནི་ཡོད་པ་ཉིད་དོ། །འཛིན་པའམ་གནས་པར་བྱེད། སྟོན་པའི་བསྟན་པ་འཛིན་པར་བྱེད། Dhara aviddhaṃsane. Nibbānaṃ niccaṃ dharati. དྷ་ར་ནི་མི་འཇིག་པ་ལའོ། །མྱང་ངན་ལས་འདས་པ་ནི་རྟག་ཏུ་གནས་སོ།། Khara khaye. Kharati. Kharaṇaṃ. Nakkharanti na khiyyantīti akkharāni. Nakkharanti na nassantīti nakkhattānīti porāṇā. ཁ་ར་ནི་ཟད་པ་ལའོ། །ཟད་པར་བྱེད། ཟད་པ། མི་ཟད་ཅིང་མི་ཉམས་པས་ན་ཡི་གེ་རྣམས་སོ། །མི་ཟད་ཅིང་མི་འཇིག་པས་ན་རྒྱུ་སྐར་རྣམས་སོ་ཞེས་སྔོན་གྱི་སློབ་དཔོན་རྣམས་སྨྲའོ།། Jāgaraniddakkhaye [Pg.154] jāgarati. Jāgaro, jāgaraṇaṃ, jāgaraṃ. Dīghā jāgarato ratti. Jāgaramāno. Ayañca dhātu tanādigaṇaṃ patvā ‘‘jāgaroti, paṭijāgarotī’’ti rūpāni janeti. བྱ་བྱེད་ཀྱི་སྒྲ་ཇཱ་གར་ནི་གཉིད་ཟད་པ་སྟེ་སད་པ་ལའོ། །སད་པར་བྱེད། སད་པ། སད་པར་བྱེད་པ། སད་པའོ། །སད་པ་ལ་ནི་མཚན་མོ་རིང་། །སད་བཞིན་པ། དབྱིངས་འདི་ཉིད་ཏ་ནཱ་དི་སྡེ་ཚན་དུ་གཏོགས་པས་ 'ཇཱ་ག་རོ་ཏི' དང་ 'པ་ཊི་ཇཱ་ག་རོ་ཏི' ཞེས་པའི་རྣམ་པ་རྣམས་སྐྱེད་དོ།། Īra vacane gatikampanesu ca. Īrati. Īritaṃ. Eritaṃ. Samīraṇo. Jinerito dhammo. Kuppanti vātassapi eritassa. ཨཱི་ར་ནི་སྨྲ་བ་དང་། འགྲོ་བ་དང་། གཡོ་བ་ལའོ། །གཡོ་བའམ་སྨྲ་བར་བྱེད། བསྐྱོད་པའམ་བཤད་པ། བསྐྱོད་པ། རླུང་། རྒྱལ་བས་གསུངས་པའི་ཆོས། རླུང་གིས་བསྐྱོད་པ་ན་ཡང་འཁྲུག་པར་འགྱུར་རོ།། Tattha samīraṇoti vāto. So hi samīrati vāyati, samīreti ca rukkhasākhāpaṇṇādīni suṭṭhu kampetīti ‘‘samīraṇo’’ti vuccati. དེ་ལ་ཀུན་ཏུ་བསྐྱོད་པ་ནི་རླུང་སྟེ། དེ་ཉིད་ཀུན་ཏུ་གཡོ་ཞིང་ལྡང་བ་དང་། ཤིང་གི་ཡལ་ག་དང་ལོ་མ་ལ་སོགས་པ་ལེགས་པར་གཡོ་བར་བྱེད་པས་ན་ 'ཀུན་ཏུ་བསྐྱོད་པ' ཞེས་བྱའོ།། Hare lajjāyaṃ. Aluttantoyamekāranto dhātu, gile pītikkhayeti dhātu viya. Harāyati. Harāyanaṃ. Aṭṭīyāmi harāyāmi. ཧ་རེ་ནི་ངོ་ཚ་བ་ལའོ། །ཨེ་ཡིག་གི་མཐའ་ཅན་གྱི་དབྱིངས་འདི་ནི་མཐའ་མ་ཉམས་པ་སྟེ། 'གི་ལེ་ནི་བཏུང་བ་ཟད་པ་ལའོ' ཞེས་པའི་དབྱིངས་བཞིན་ནོ། །ངོ་ཚ་བར་བྱེད། ངོ་ཚ་བ། ང་ནི་སྐྱུག་བྲོ་ཞིང་ངོ་ཚའོ།། Ettha harāyatīti lajjati, hiriṃ karotīti attho. འདིར་ 'ཧ་རཱ་ཡ་ཏི' ཞེས་པ་ནི་ངོ་ཚ་བར་བྱེད་དེ། ངོ་ཚ་ཤེས་པར་བྱེད་པའི་དོན་ནོ།། Para pālanapūraṇesu. ‘‘Parati, paramo’’timassa rūpāni, nara nayaneti dhātussa ‘‘narati naro’’ti rūpāni viya. པ་ར་ནི་སྐྱོང་བ་དང་རྫོགས་པར་བྱེད་པ་ལའོ། །'པ་ར་ཏི' དང་ 'པ་ར་མོ' ཞེས་པ་ནི་འདིའི་རྣམ་པ་རྣམས་ཏེ། 'ན་ར་ནི་འཁྲིད་པ་ལའོ' ཞེས་པའི་དབྱིངས་ལས་ 'ན་ར་ཏི' དང་ 'ན་རོ' ཞེས་འབྱུང་བ་བཞིན་ནོ།། Tattha paratīti pāleti, pūrati vā. Suddhakattuvasenidaṃ padaṃ vuttaṃ. Hetukattuvasena hi ‘‘pāreti pārayatī’’tiādīni rūpāni bhavanti. Paramoti pālako pūrako vā. Ettha ca ‘‘pāramī’’ti padaṃ etassatthassa sādhakaṃ. Tathā hi pāramīti parati, pāreti cāti paramo, dānādīnaṃ guṇānaṃ pālako pūrako ca mahābodhisatto. Paramassa idaṃ, paramassa vā bhāvo, kammaṃ vā pāramī, dānādikriyā. Garūhi pana ‘‘pūretīti paramo, dānādīnaṃ guṇānaṃ pūrako pālako cā’’ti vuttaṃ, taṃ vīmaṃsitabaṃ. དེ་ལ་ 'པ་ར་ཏི' ཞེས་པ་ནི་སྐྱོང་བའམ་རྫོགས་པར་བྱེད་པའོ། །ཚིག་འདི་ནི་བྱེད་པ་པོ་རྐྱང་པའི་དབང་དུ་བྱས་ནས་གསུངས་སོ། །རྒྱུའི་བྱེད་པ་པོ་ལ་ནི་ 'པཱ་རེ་ཏི' དང་ 'པཱ་ར་ཡ་ཏི' ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པ་རྣམས་འབྱུང་ངོ་། །'པ་ར་མོ' ནི་སྐྱོང་བ་པོའམ་རྫོགས་པར་བྱེད་པ་པོའོ། །འདིར་ 'ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ' ཞེས་པའི་ཚིག་འདིས་དོན་འདི་སྒྲུབ་པར་བྱེད་དོ། །འདི་ལྟར་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ནི། སྐྱོང་ཞིང་རྫོགས་པར་བྱེད་པས་ན་མཆོག་སྟེ། སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་སྐྱོང་བ་དང་རྫོགས་པར་བྱེད་པའི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོའོ། །མཆོག་གི་འདི་ཉིད་དམ། ཡང་ན་མཆོག་གི་དངོས་པོའམ་བྱ་བ་ནི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་སྟེ། སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བའོ། །བླ་མ་རྣམས་ཀྱིས་ནི་ 'རྫོགས་པར་བྱེད་པས་ན་མཆོག་སྟེ། སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་རྫོགས་པར་བྱེད་པ་དང་སྐྱོང་བ་པོའོ' ཞེས་གསུངས་པ་དེ་ནི་བརྟག་པར་བྱའོ།། Vara varaṇe. Varati. Vāraṇo, varuṇo. ཝ་ར་ནི་འདམ་པ་འམ་གཏོང་བ་ལའོ། །འདམ་པའམ་འགོག་པར་བྱེད། འགོག་པ་པོའམ་གླང་པོ་ཆེ་དང་། ཆུ་ལྷའོ།། Gira [Pg.155] niggiraṇo. Niggiraṇaṃ paggharaṇaṃ. Girati, giri. གི་ར་ནི་མིད་པ་འམ་འཛག་པ་ལའོ། །མིད་པ་ནི་འཛག་པའོ། །མིད་པར་བྱེད། རིའོ།། Ettha girīti pabbatā, yo ‘selo’’tiādīhi anekehi nāmehi kathiyati. So hi sandhisaṅkhātehi pabbehi citattā pabbamassa atthīti pabbato. Himavamanādivasena jalassa sārabhūtānaṃ bhesajjādivatthūnañca giraṇato girīti vuccati. འདིར་རི་ཞེས་པ་ནི་རི་བོ་སྟེ། གང་ཞིག་ 'བྲག་རི' ལ་སོགས་པའི་མིང་དུ་མས་བརྗོད་པའོ། །དེ་ནི་མཚམས་སུ་གཏོགས་པའི་ཚིགས་རྣམས་ཀྱིས་བརྩེགས་པས་ན། ཚིགས་དང་ལྡན་པས་ན་རི་བོ་ཞེས་བྱའོ། །གངས་འབབ་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཆུ་དང་། སྙིང་པོར་གྱུར་པའི་སྨན་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་རྣམས་འཛག་པར་བྱེད་པས་ན་རི་ཞེས་བྱའོ།། Imāni panassa nāmāni – འདི་དག་ནི་དེའི་མིང་རྣམས་ཏེ། Pabbato acalo selo, nago giri mahīdharo; Addi siluccayo cāti, giripaṇṇattiyo imā. རི་བོ་དང་ནི་མི་གཡོ་དང་། །བྲག་རི་རི་དང་ས་འཛིན་དང་། །རི་བོ་མཐོན་པོ་ལ་སོགས་པ། །འདི་དག་རི་ཡི་བཏགས་པའོ།། Sura issariyadittīsu. Surati. Suro, asuro. སུ་ར་ནི་དབང་ཕྱུག་དང་གསལ་བ་ལའོ། །དབང་བྱེད་པའམ་གསལ་བར་བྱེད། ལྷ་དང་། ལྷ་མ་ཡིན་ནོ།། Tatra saroti surati īsati devissariyaṃ pāpuṇāti virocati cāti suro. Sundarā rā vācā assāti vā suro, devo. Devābhidhānāni divādigaṇe pakāsessāma. Asuroti devo viya na surati na īsati na virocati cāti asuro. Surānaṃ vā paṭipakkho mittapaṭipakkhā amittā viyāti asuro, dānavo, yo ‘‘pubbadevo’’tipi vuccati. Tathā hi kumbhajātake vuttaṃ – དེ་ལ་ལྷ་ཞེས་པ་ནི། དབང་བྱེད་ཅིང་ལྷའི་དབང་ཕྱུག་ཐོབ་པ་དང་གསལ་བར་བྱེད་པས་ན་ལྷའོ། །ཡང་ན་དེ་ལ་མཛེས་པའི་སྒྲ་ཡོད་པས་ན་ལྷའོ། །ལྷའི་མིང་རྣམས་ནི་ 'དི་ཝཱ་དི' སྡེ་ཚན་དུ་གསལ་བར་བྱའོ། །ལྷ་མ་ཡིན་ཞེས་པ་ནི། ལྷ་བཞིན་དུ་དབང་མི་བྱེད་ཅིང་གསལ་བར་མི་བྱེད་པས་ན་ལྷ་མ་ཡིན་ནོ། །ཡང་ན་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་གཉེན་པོ་སྟེ། མཛའ་བོའི་གཉེན་པོ་མཛའ་བོ་མ་ཡིན་པ་བཞིན་ནོ། །དེ་ནི་ལྷ་མ་ཡིན་ནམ་ལྷ་མིན་ཏེ། གང་ཞིག་ 'སྔོན་གྱི་ལྷ' ཞེས་ཀྱང་བྱའོ། །འདི་ལྟར་བུམ་པའི་སྐྱེས་རབས་ལས་གསུངས་ཏེ། ‘‘Yaṃ ve pivitvā pubbadevā pamattā,Tidivā cutā sassatiyā samāyā; Taṃ tādisaṃ majjamimaṃ niratthaṃ,Jānaṃ mahārāja kathaṃ piveyyā’’ti. གང་ཞིག་བཏུངས་པས་སྔོན་གྱི་ལྷ་རྣམས་བག་མེད་པར་གྱུར་ཏེ། །རྟག་པར་གནས་པའི་སུམ་ཅུ་རྩ་གསུམ་གྱི་གནས་ནས་ཉམས་པར་གྱུར། །རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་དོན་མེད་པའི་ཆང་དེ་འདྲ་བ་དེ། །ཤེས་བཞིན་དུ་ཇི་ལྟར་འཐུང་བར་འགྱུར།། ཞེས་སོ།། Sagāthāvaggasaṃvaṇṇanāyaṃ pana ‘‘na suraṃ pivimha, na suraṃ pivimhā’ti āhaṃsu, tato paṭṭhāya asurā nāma jātā’’ti vuttaṃ. ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་སྡེའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ནི། 'བདག་ཅག་གིས་ཆང་མ་བཏུངས། བདག་ཅག་གིས་ཆང་མ་བཏུངས་སོ་ཞེས་སྨྲས་པས། དེ་ནས་བཟུང་སྟེ་ལྷ་མ་ཡིན་ཞེས་བྱ་བར་གྱུར་ཏོ' ཞེས་གསུངས་སོ།། Imāni [Pg.156] tadabhidhānāni – འདི་དག་ནི་དེའི་མིང་རྣམས་ཏེ། Asuro pubbadevo ca, dānavo devatāri tu; Nāmāni asurānanti, imāni niddise vidū. ལྷ་མ་ཡིན་དང་སྔོན་གྱི་ལྷ། །ལྷ་མིན་དང་ནི་ལྷ་ཡི་དགྲ། །འདི་དག་ལྷ་མ་ཡིན་གྱི་མིང་། །མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་བསྟན་པར་བྱའོ།། Pāko iti tu yaṃ nāmaṃ, ekassa asurassa tu; Paṇṇattītipi ekacce, garavo pana abravuṃ. པཱ་ཀ་ཞེས་བྱ་བའི་མིང་འདི་ནི། །ལྷ་མ་ཡིན་གཅིག་གི་བཏགས་པ་སྟེ། །ལ་ལ་དེ་ལྟར་འདོད་མོད་ཀྱང་། །བླ་མ་རྣམས་ཀྱིས་གཞན་དུ་གསུངས།། Kura sadde akkose ca. Kurati. Kuraro, kurarī. Kummo, kummī. ཀུ་ར་ནི་སྒྲ་སྒྲོག་པ་དང་གཤེ་བ་ལའོ། །སྒྲ་སྒྲོག་པའམ་གཤེ་བར་བྱེད། བྱ་ཀུ་ར་ར་ཕོ་དང་མོའོ། །རུས་སྦལ་ཕོ་དང་མོའོ།། Khura chedane vilekhane ca. Khurati. Khuro. ཁུ་ར་ནི་གཅོད་པ་དང་འབྲད་པ་ལའོ། །གཅོད་པའམ་འབྲད་པར་བྱེད། སྤུ་གྲིའམ་རྨིག་པའོ།། Mura saṃveṭhane. Murati. Muro, moro. མུ་ར་ནི་དཀྲི་བ་འམ་སྡུད་པ་ལའོ། །དཀྲི་བའམ་སྡུད་པར་བྱེད། རྔ་དང་། རྨ་བྱའོ།། Ghura abhimatta saddesu. Ghurati. Ghoro. གྷུ་ར་ནི་དྲག་པོའི་སྒྲ་ལའོ། །དྲག་པོའི་སྒྲ་སྒྲོག་པར་བྱེད། འཇིགས་སུ་རུང་བའོ།། Pura aggagamane. Aggagamanaṃ nāma padhānagamanaṃ, paṭhamameva gamanaṃ vā. Purati. Puraṃ, purī. Avāpurati. Avāpuretaṃ amatassa dvāraṃ. Avāpuraṇaṃ ādāya gacchati. པུ་ར་ནི་མདུན་དུ་འགྲོ་བ་ལའོ། །མདུན་དུ་འགྲོ་བ་ནི་གཙོ་བོར་འགྲོ་བའམ་ཐོག་མར་འགྲོ་བའོ། །མདུན་དུ་འགྲོ་བར་བྱེད། གྲོང་ཁྱེར་རམ་ཕོ་བྲང་། འབྱེད་པར་བྱེད། འཆི་མེད་ཀྱི་སྒོ་འདི་ཕྱེ་ཞིག །ལྡེ་མིག་བཟུང་ནས་འགྲོའོ།། Tattha puranti rājadhānī. Tathā hi ‘‘nagaraṃ puraṃ purī rājadhānī’’ti ete pariyāyā. ‘‘Eso āḷāriko poso, kumārī puramantare’’tiādīsu pana gehaṃ ‘‘pura’’nti vuccati. Padhānatāya purato purato gamanena gantabbanti puraṃ, rājadhānī ceva gehañca. Avāpuraṇanti avāpuranti vivaranti dvāraṃ etenāti avāpuraṇaṃ, yaṃ ‘‘kuñcikā’’tipi ‘‘tāḷo’’tipi vuccati. Avāpuratītiādīsu ava āiccubho upasaggāti daṭṭhabbā. དེ་ལ་གྲོང་ཁྱེར་ནི་རྒྱལ་པོའི་ཕོ་བྲང་ངོ་། །འདི་ལྟར་ 'གྲོང་ཁྱེར' དང་། 'ཕོ་བྲང་' དང་། 'གྲོང་ཁྱེར་' དང་། 'རྒྱལ་པོའི་ཕོ་བྲང་' ཞེས་པ་འདི་དག་ནི་རྣམ་གྲངས་སོ། །'ཕྱུགས་རྫི་འདི་དང་། བུ་མོ་ནི་ཁྱིམ་གྱི་ནང་ནའོ' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ནི་ཁྱིམ་ལ་ 'ཕོ་བྲང་' ཞེས་བརྗོད་དོ། །གཙོ་བོ་ཉིད་ཀྱིས་མདུན་ནས་མདུན་དུ་འགྲོ་བས་བགྲོད་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན་ཕོ་བྲང་སྟེ། རྒྱལ་པོའི་ཕོ་བྲང་དང་ཁྱིམ་གཉིས་ཀའོ། །'ལྡེ་མིག' ཞེས་པ་ནི། འདིས་སྒོ་འབྱེད་པར་བྱེད་པས་ན་ལྡེ་མིག་སྟེ། གང་ཞིག་ 'ལྡེ་མིག' གམ 'སྒོ་ལྕགས' ཞེས་ཀྱང་བྱའོ། །'ཨ་ཝཱ་པུ་ར་ཏི' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ། 'ཨ་ཝ' དང་ 'ཨཱ' ཞེས་པའི་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བ་གཉིས་ཡོད་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། Phara pharaṇe. Pharaṇaṃ nāma byāpanaṃ gamanaṃ vā. Samaṃ pharati sītena. Āhāratthaṃ pharati. Pharaṇaṃ. ཕ་ར་ནི་ཁྱབ་པ་འམ་འགྲོ་བ་ལའོ། །ཁྱབ་པ་ནི་ཀུན་ཏུ་ཁྱབ་པའམ་འགྲོ་བའོ། །བསིལ་བས་མཉམ་པར་ཁྱབ་པར་བྱེད། ཟས་ཀྱི་དོན་དུ་རྒྱུ་བར་བྱེད། ཁྱབ་པའམ་རྒྱུ་བ། Gara uggame. Garati. Garu. གཱ་ར་ནི་འཕགས་པ་འམ་མངོན་པར་མཐོ་བ་ལའོ། །མངོན་པར་མཐོ་བར་བྱེད། བླ་མའམ་ལྕི་བའོ།། Garūti [Pg.157] mātāpitādayo gāravayuttapuggalā. Te hi garanti uggacchanti uggatā pākaṭā hontīti garūti vuccanti. Apica pāsāṇacchattaṃ viya bhāriyaṭṭhena garūti vuccanti. Garusaddo ‘‘idamāsanaṃ atra bhavaṃ nisīdatu, bhavañhi me aññataro garūna’’nti ettha mātāpitūsu dissati. ‘‘Sanarāmaralokagaru’’nti ettha sabbalokācariye sabbaññumhi. Apica garusaddo aññesvatthesupi dissati. Sabbametaṃ ekato katvā atridaṃ vuccati – བླ་མ་ཞེས་པ་ནི་ཕ་མ་ལ་སོགས་པ་གུས་པར་བྱ་བའི་གང་ཟག་རྣམས་སོ། །དེ་དག་ནི་མངོན་པར་མཐོ་ཞིང་གསལ་བར་གྱུར་པས་ན་བླ་མ་ཞེས་བྱའོ། །གཞན་ཡང་རྡོའི་གདུགས་བཞིན་དུ་ལྕི་བའི་དོན་གྱིས་ན་ལྕི་བ་ཞེས་བྱའོ། །བླ་མ་ཞེས་པའི་སྒྲ་འདི་ནི། 'གདན་འདི་ལ་ཁྱེད་བཞུགས་ཤིག །ཁྱེད་ནི་བདག་གི་བླ་མ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་གཅིག་གོ' ཞེས་པ་འདིར་ཕ་མ་རྣམས་ལ་མཐོང་ངོ་། །'ལྷ་དང་མི་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་བླ་མ' ཞེས་པ་འདིར་འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་སྟོན་པ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ལའོ། །གཞན་ཡང་བླ་མའམ་ལྕི་བའི་སྒྲ་འདི་ནི་དོན་གཞན་དག་ལ་ཡང་མཐོང་སྟེ། དེ་ཐམས་ཅད་གཅིག་ཏུ་བསྡུས་ནས་འདིར་བཤད་པར་བྱའོ།། Mātāpitācariyesu, dujjare alahumhi ca; Mahante cuggate ceva, nichekādikaresu ca; Tathā vaṇṇavisesesu, garusaddo pavattati. ཕ་མ་དང་ནི་སློབ་དཔོན་དང་། །འཇུ་དཀའ་བ་དང་མི་ཡང་དང་། །ཆེན་པོ་དང་ནི་མཐོ་བ་དང་། །མཁས་པ་ལ་སོགས་བྱེད་པ་དང་། །དེ་བཞིན་ཡི་གེའི་ལྕི་བ་ལ། །བླ་མའམ་ལྕི་བའི་སྒྲ་འཇུག་གོ། Keci panācariyā ‘‘garu garū’’ti ca dvidhā gahetvā bhāriyavācakatte garusaddo ṭhito. Ācariyavācakatte pana gurusaddoti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ. Pāḷivisaye hi sabbesampi yathāvuttānaṃ atthānaṃ vācakatte garusaddoyeva icchitabbo, akārassa ākārabhāve ‘‘gārava’’nti savuddhikassa taddhitantapadassa dassanato. Sakkaṭabhāsāvisaye pana gurusaddoyeva icchitabbo, ukārassa vuddhibhāve aññathā taddhitantapadassa dassanato. སློབ་དཔོན་ཁ་ཅིག་ནི་ 'གུ་རུ' དང་ 'ག་རུ' ཞེས་གཉིས་སུ་བཟུང་ནས། ལྕི་བའི་དོན་ལ་ 'ག་རུ' ཞེས་པའི་སྒྲ་གནས་ཤིང་། སློབ་དཔོན་གྱི་དོན་ལ་ནི་ 'གུ་རུ' ཞེས་པའི་སྒྲ་འཇུག་གོ་ཞེས་སྨྲ་མོད་ཀྱང་། དེ་ནི་བཟུང་བར་མི་བྱའོ། །འདི་ལྟར་པཱ་ལིའི་སྐད་ཀྱི་སྐབས་སུ་ནི། གོང་དུ་བཤད་པའི་དོན་ཐམས་ཅད་སྟོན་པ་ལ་ 'ག་རུ' ཞེས་པའི་སྒྲ་ཉིད་འདོད་པར་བྱ་སྟེ། ཨ་ཡིག་ཨཱ་ཡིག་ཏུ་འགྱུར་བས་ 'གཱ་ར་ཝ' ཞེས་འཕེལ་བ་དང་བཅས་པའི་བྱིངས་མཐའི་ཚིག་མཐོང་བའི་ཕྱིར་རོ། །ལེགས་སྦྱར་གྱི་སྐད་ཀྱི་སྐབས་སུ་ནི་ 'གུ་རུ' ཞེས་པའི་སྒྲ་ཉིད་འདོད་པར་བྱ་སྟེ། ཨུ་ཡིག་འཕེལ་བར་གྱུར་པས་ཚིག་གཞན་མཐོང་བའི་ཕྱིར་རོ།། Mara pāṇacāge. Marati. Mattuṃ. Maritvā. Hetukattari ‘‘puriso purisaṃ māreti, mārayati. Puriso purisena purisaṃ mārāpeti, mārāpayati. Puriso purisaṃ māretuṃ māretvā’’ iccādīni rūpāni. Macco. Maru. Maraṇaṃ, maccu. Maṭṭu. Māro. མ་ར་ནི་སྲོག་གཏོང་བ་འམ་འཆི་བ་ལའོ། །འཆི་བར་བྱེད། འཆི་བའི་ཕྱིར། ཤི་ནས། རྒྱུའི་བྱེད་པ་པོ་ལ་ནི། 'སྐྱེས་བུས་སྐྱེས་བུ་གསོད་པར་བྱེད། གསོད་པར་བྱེད། སྐྱེས་བུས་སྐྱེས་བུ་ལ་སྐྱེས་བུ་གསོད་དུ་འཇུག །གསོད་དུ་འཇུག །སྐྱེས་བུས་སྐྱེས་བུ་གསོད་པའི་ཕྱིར། བསད་ནས' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པ་རྣམས་སོ། །མི་དང་། ལྷ་དང་། འཆི་བ་དང་། འཆི་བདག་དང་། འཆི་བ་དང་། བདུད་དོ།། Tattha mattunti marituṃ. Tathā hi alīnasattujātake ‘‘yo mattumicche pituno pamokkhā’’ti pāḷi dissati. Maccoti maritabbasabhāvatāya ‘‘macco’’ti laddhanāmo satto[Pg.158]. Marūti dīghāyukopi samāno maraṇasīloti maru, devo. Maraṇanti cuti. དེ་ལ་ 'མད་ཏུཾ' ཞེས་པ་ནི་འཆི་བའི་ཕྱིར་རོ། །འདི་ལྟར་ཨ་ལཱི་ན་སད་ཏུ་སྐྱེས་རབས་ལས། 'གང་ཞིག་ཕ་ཐར་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་འཆི་བར་འདོད་པ' ཞེས་པའི་པཱ་ལི་མཐོང་ངོ་། །མི་ཞེས་པ་ནི་འཆི་བའི་ཆོས་ཉིད་ཅན་ཡིན་པས་ན་ 'མི' ཞེས་པའི་མིང་ཐོབ་པའི་སེམས་ཅན་ནོ། །ལྷ་ཞེས་པ་ནི་ཚེ་རིང་པོ་ཡིན་ཡང་འཆི་བའི་རང་བཞིན་ཅན་ཡིན་པས་ན་ལྷའོ། །འཆི་བ་ནི་འཕོ་བའོ།། Maraṇaṃ antako maccu, hindaṃ kālo ca maṭṭu ca; Nikkhepo cuti cetāni, nāmāni maraṇassa ve. འཆི་བ་མཐར་བྱེད་འཆི་བདག་དང་། །གཤིན་རྗེ་དུས་དང་འཆི་བ་དང་། །ཕུང་པོ་འདོར་དང་འཕོ་བ་འདི། །འཆི་བ་ཉིད་ཀྱི་མིང་རྣམས་སོ།། Māroti sattānaṃ kusalaṃ māretīti māro, kāmadevo. བདུད་ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་དགེ་བ་གསོད་པར་བྱེད་པས་ན་བདུད་དེ། འདོད་པའི་ལྷའོ།། Imānissa nāmāni – འདི་དག་ནི་དེའི་མིང་རྣམས་ཏེ། Māro namuci kaṇho ca, vasavatti pajāpati; Pamattabandhu maddano, pāpimā dabbakopi ca; Kandappo ca ratipati, kāmo ca kusumāyudho. བདུད་དང་སྲེད་མེད་ནག་པོ་དང་། །དབང་སྒྱུར་སྐྱེ་དགུའི་བདག་པོ་དང་། །བག་མེད་གཉེན་དང་འཇོམས་བྱེད་དང་། །སྡིག་ཅན་དྲེགས་པ་ཅན་ཉིད་དང་། །ཡིད་སྲུབས་དགའ་བའི་བདག་པོ་དང་། །འདོད་པ་མེ་ཏོག་མདའ་ཅན་ནོ།། Aññe aññānipi nāmāni vadanti, tāni sāsanānulomāni na hontīti idha na dassitāni. Aṭṭhakathāsu pana ‘‘māro, namuci, kaṇho, pamattabandhū’’ti cattārova nāmāni āgatāni. གཞན་དག་གིས་མིང་གཞན་དག་ཀྱང་སྨྲ་མོད། དེ་དག་བསྟན་པ་དང་མཐུན་པ་མ་ཡིན་པས་འདིར་མ་བསྟན། འགྲེལ་བཤད་རྣམས་སུ་ནི་“བདུད། ཐོགས་མེད། ནག་པོ། བག་མེད་པའི་གཉེན་”ཞེས་མིང་བཞི་པོ་འདི་ཁོ་ན་བྱུང་ངོ་།། Ettha ca māroti devaputtamārena saddhiṃ pañca mārā kilesamāro khandhamāro abhisaṅkhāramāro maccumāro devaputtamāroti. འདིར་“བདུད་”ཅེས་པ་ནི་ལྷའི་བུ་བདུད་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་བདུད་ལྔ་སྟེ། ཉོན་མོངས་པའི་བདུད། ཕུང་པོའི་བདུད། མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་བདུད། འཆི་བདག་གི་བདུད། ལྷའི་བུ་བདུད་དོ།། Dhara avatthāne. Dharati. དྷར (dhara) ནི་གནས་པའི་དོན་ལའོ།། གནས་སོ།། Bhara posane. Bharati. Bharito, bhattā. བྷར (bhara) ནི་གསོ་བའི་དོན་ལའོ།། གསོའོ།། གསོས་པ། གསོ་བྱེད། Thara santharaṇe. Tharati, santharati. Santharaṇaṃ. ཐར (thara) ནི་འདིང་བའི་དོན་ལའོ།། འདིང་ངོ་།། གདན་ནམ་འདིང་བ། Dara vidāraṇe. Bhūmiṃ darati. Kudālo. དར (dara) ནི་འགེམས་པའི་དོན་ལའོ།། ས་འགེམས་སོ།། འཇོར། Dara dāhe. Kāyo darati. Daro, daratho. དར (dara) ནི་གདུང་བའི་དོན་ལའོ།། ལུས་གདུང་ངོ་།། གདུང་བའམ་མྱ་ངན། Tira adhogatiyaṃ. Tirati. Tiracchāno, tiracchā vā. ཏིར (tira) ནི་ཐུར་དུ་འགྲོ་བའམ་འཕྲེད་དུ་འགྲོ་བའི་དོན་ལའོ།། འཕྲེད་དུ་འགྲོའོ།། དུད་འགྲོའོ།། Ara gatiyaṃ. Arati. Atthaṃ, attho, utu. ཨར (ara) ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལའོ།། འགྲོའོ།། དོན། དུས་ཚིགས། Ettha [Pg.159] atthaṃ vuccati nibbānaṃ. Taṃ taṃ sattakiccaṃ arati vattetīti utu. འདིར་“དོན་” (atthaṃ) ཞེས་པ་ནི་མྱང་འདས་ལ་བརྗོད། སེམས་ཅན་གྱི་བྱ་བ་དེ་དང་དེ་དག་འཇུག་པར་བྱེད་པས་ན་“དུས་ཚིགས་” (utu) ཞེས་བྱའོ།། Rakārantadhāturūpāni. རེ་མཐའི་དབྱིངས་ཀྱི་རྣམ་པ་རྣམས་སོ།། Lakārantadhātu ལེ་མཐའི་དབྱིངས། Lā ādāne. Lāti. Lānaṃ, garuḷo, sīhaḷo, rāhulo, kusalaṃ, bālo, mahallako, mahallikā. ལཱ (lā) ནི་ལེན་པའི་དོན་ལའོ།། ལེན་ནོ།། ལེན་པ། མཁའ་ལྡིང་། སེང་གེ་གླིང་པ། སྒྲ་གཅན་འཛིན། དགེ་བ། བྱིས་པའམ་བླུན་པོ། རྒན་པོ། རྒན་མོ། Tatra garuḷoti garuṃ lāti ādadāti gaṇhātīti garuḷo, yo ‘‘supaṇṇo, dijādhipo, nāgāri, karoṭī’’ti ca vuccati. Sīhaḷoti sīhaṃ lāti ādadāti gaṇhātīti sīhaḷo, pubbapuriso. Tabbaṃse jātā etarahi sabbepi sīhaḷā nāma jātā. དེ་ལ་“མཁའ་ལྡིང་” (garuḷo) ཞེས་པ་ནི་ལྕི་བ་ལེན་པའམ་འཛིན་པས་ན་མཁའ་ལྡིང་སྟེ། དེ་ལ་“གཤོག་བཟང་” (supaṇṇo) དང་། “བྱ་བདག” (dijādhipo) དང་། “ཀླུའི་དགྲ་བོ” (nāgāri) དང་། “ཀ་རོ་ཊི” (karoṭī) ཞེས་ཀྱང་བརྗོད། “སེང་གེ་གླིང་པ་” (sīhaḷo) ཞེས་པ་ནི་སེང་གེ་འཛིན་པས་ན་སེང་གེ་གླིང་པ་སྟེ། སྔོན་གྱི་མི་བོ་ཆེའོ།། དེའི་རིགས་རྒྱུད་དུ་སྐྱེས་པ་ད་ལྟའི་ཐམས་ཅད་ཀྱང་སེང་གེ་གླིང་པ་ཞེས་པའི་རིགས་སུ་གྱུར་ཏོ།། Rāhulotiādīsu pana rāhu viya lāti gaṇhātīti rāhulo, ko so? Sikkhākāmo āyasmā rāhulabhaddo buddhaputto. Tassa hi jātadivase suddhodanamahārājā ‘‘puttassa me tuṭṭhiṃ nivedethā’’ti uyyāne kīḷantassa bodhisattassa sāsanaṃ pahiṇi. Bodhisatto taṃ sutvā ‘‘rāhu jāto bandhanaṃ jāta’’nti āha. Puttassa hi jāyanaṃ rāhuggaho viya hoti. Taṇhākilissanatāpādanato bāḷhena ca saṅkhalikādibandhanena bandhaṃ viya hoti muccituṃ appadānatoti ‘‘rāhu jāto bandhanaṃ jāta’’nti āha. Rājā ‘‘kiṃ me putto avacā’’ti pucchitvā taṃ vacanaṃ sutvā ‘‘ito paṭṭhāya me nattā ‘rāhulo’ tveva hotū’’ti āha, tato paṭṭhāya kumāro rāhulo nāma jāto. ཡང་“སྒྲ་གཅན་འཛིན་” (rāhulo) ལ་སོགས་པ་ལ། སྒྲ་གཅན་བཞིན་དུ་འཛིན་པས་ན་སྒྲ་གཅན་འཛིན་ཏེ། དེ་སུ་ཞེ་ན། བསླབ་པ་ལ་དགའ་བའི་ཚེ་དང་ལྡན་པ་སྒྲ་གཅན་འཛིན་བཟང་པོ་སྟེ་སངས་རྒྱས་ཀྱི་སྲས་སོ།། ཁོང་བཙས་པའི་ཉིན་མོར། རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་ཟས་གཙང་མས་“ངའི་བུ་ལ་དགའ་སྟོན་གྱི་གཏམ་སྙན་སྒྲོགས་ཤིག་”ཅེས་སྐྱེད་ཚལ་དུ་རྩེ་བཞིན་པའི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ལ་འཕྲིན་བཏང་ངོ་།། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་དེ་ཐོས་ནས་“སྒྲ་གཅན་སྐྱེས་སོ།། བཅིངས་པ་སྐྱེས་སོ།།”ཞེས་གསུངས་སོ།། བུ་སྐྱེ་བ་ནི་སྒྲ་གཅན་གྱིས་ཟིན་པ་ལྟ་བུ་ཡིན་ཏེ། སྲེད་པས་ཉོན་མོངས་པར་བྱེད་པ་དང་གདུང་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་དང་། ལྕགས་སྒྲོག་ལ་སོགས་པའི་བཅིངས་པ་དྲག་པོ་བཞིན་དུ་ཐར་བར་མི་སྟེར་བའི་ཕྱིར་ན། “སྒྲ་གཅན་སྐྱེས་སོ།། བཅིངས་པ་སྐྱེས་སོ།།”ཞེས་གསུངས་སོ།། རྒྱལ་པོས་“ངའི་བུས་ཅི་སྨྲས་སམ་”ཞེས་དྲིས་ནས་ཚིག་དེ་ཐོས་པ་དང་། “འདི་ནས་བཟུང་སྟེ་ངའི་ཚ་བོའི་མིང་ལ་‘སྒྲ་གཅན་འཛིན་’ (rāhulo) ཞེས་ཐོགས་ཤིག་”ཅེས་གསུངས་པས། དེ་ནས་བཟུང་སྟེ་གཞོན་ནུ་དེའི་མིང་ལ་སྒྲ་གཅན་འཛིན་ཞེས་ཆགས་སོ།། Mahāpadānasuttaṭīkāyañhi [Pg.160] ‘‘rāhu jāto’’ti ettha ‘‘rāhūti rāhuggaho’’ti vuttaṃ, taṃ pana ‘‘rāhulo’’ti vacanassatthaṃ pākaṭaṃ kātuṃ adhippāyatthavasena vuttaṃ. Na hi kevalo ‘‘rāhū’’ti saddo ‘‘rāhuggaho’’ti atthaṃ vadati, atha kho jātasaddasambandhaṃ labhitvā vadati. Tathā hi ‘‘rāhu jāto’’ti bodhisattena vuttavacanassa ‘‘rāhuggaho jāto’’ti atthौ bhavati, tasmā suddhodanamahārājā ‘‘mama nattā rāhu viya lātīti rāhuloti vattabbo’’ti cintetvā ‘‘rāhulotveva hotū’’ti āhāti daṭṭhabbaṃ. རྣམ་པར་གཟིགས་པའི་མདོའི་རྒྱ་ཆེར་འགྲེལ་པ་ལས། “སྒྲ་གཅན་སྐྱེས་སོ་”ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར། “སྒྲ་གཅན་ནི་སྒྲ་གཅན་གྱིས་ཟིན་པའོ་”ཞེས་གསུངས་པ་ནི། “སྒྲ་གཅན་འཛིན་” (rāhulo) ཞེས་པའི་སྒྲའི་དོན་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་དགོངས་པའི་དབང་གིས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ།། སྒྲ་གཅན་ཞེས་པའི་སྒྲ་རྐྱང་པ་ཉིད་ཀྱིས་སྒྲ་གཅན་གྱིས་ཟིན་པའི་དོན་མི་སྟོན་མོད། འོན་ཀྱང་“སྐྱེས་སོ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་དང་འབྲེལ་བ་ཐོབ་ནས་སྟོན་ཏོ།། དེ་ལྟར་ན། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་གསུངས་པའི་“སྒྲ་གཅན་སྐྱེས་སོ་”ཞེས་པའི་ཚིག་གི་དོན་ནི་“སྒྲ་གཅན་གྱིས་ཟིན་པ་བྱུང་ངོ་”ཞེས་པ་ཡིན་པས། རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་ཟས་གཙང་མས་“ངའི་ཚ་བོ་ནི་སྒྲ་གཅན་བཞིན་དུ་འཛིན་པས་ན་སྒྲ་གཅན་འཛིན་ཞེས་བརྗོད་པར་བྱའོ་”སྙམ་དུ་བསམས་ནས། “སྒྲ་གཅན་འཛིན་ཞེས་ཐོགས་ཤིག་”ཅེས་གསུངས་པར་བལྟ་བར་བྱའོ།། Keci pana ‘‘rāhulo jāto bandhanaṃ jāta’’nti paṭhanti, katthaci potthake ca likhanti, taṃ na sundaraṃ, atthassa ayuttito ṭīkāya ca saddhiṃvirocato. Na hi ‘‘rāhulo’’ti kumārassa nāmaṃ paṭhamaṃ uppannaṃ, pacchāyeva pana uppannaṃ ayyakena dinnattā, tasmā tadā bodhisattena ‘‘rāhulo jāto’’ti vattuṃ na yujjati. Yathā hi anabhisitte arājini puggale ‘‘mahārājā’’ti vohāro nappavattati. Ṭīkāyañca ‘‘rāhūti rāhuggaho’’ti vuttaṃ. Athāpi tesaṃ siyā ‘‘rāhulo jāto bandhanaṃ jāta’’nti padassa vijjamānattā eva ṭīkāyaṃ ‘‘rāhuggaho’’ti bhāvavasena lāsaddena samānattho ādānattho gahasaddo vuttoti evampi nupapajjati, ‘‘rāhulānaṃ jātaṃ bandhanaṃ jāta’’nti pāṭhassa vattabbattā. Rāhuloti hi idaṃ padaṃ ‘‘sīhaḷo’’ti padaṃ viya dabbavācakaṃ, na kadācipi bhāvavācakaṃ, tasmā ‘‘rāhulo jāto bandhanaṃ jāta’’nti etaṃ ekaccehi duropitaṃ pāṭhaṃ aggahetvā ‘‘rāhu jāto bandhanaṃ jāta’’nti ayameva pāṭho gahetabbo, sārato ca paccetabbo suparisuddhesu anekesu potthakesu diṭṭhattā, porāṇehi ca gambhīrasukhumañāṇehi ācariyapacāriyehi paṭhitattā. ཁ་ཅིག་ནི་“སྒྲ་གཅན་འཛིན་སྐྱེས་སོ།། བཅིངས་པ་སྐྱེས་སོ།།”ཞེས་ཀློག་ཅིང་། དཔེ་ཆ་ཁ་ཅིག་ཏུ་ཡང་དེ་ལྟར་འབྲི་མོད། དེ་ནི་ལེགས་པ་མ་ཡིན་ཏེ། དོན་མི་འཐད་པའི་ཕྱིར་དང་རྒྱ་ཆེར་འགྲེལ་པ་དང་འགལ་བའི་ཕྱིར་རོ།། གཞོན་ནུ་ལ་“སྒྲ་གཅན་འཛིན་”ཞེས་པའི་མིང་ནི་ཐོག་མ་ཉིད་ནས་བྱུང་བ་མ་ཡིན་གྱི། ཕྱིས་སུ་མེས་པོས་བཏགས་པས་བྱུང་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཚེ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་“སྒྲ་གཅན་འཛིན་སྐྱེས་སོ་”ཞེས་གསུངས་པ་མི་འཐད་དོ།། དཔེར་ན། དབང་མ་བསྐུར་བའི་རྒྱལ་པོ་མ་ཡིན་པའི་གང་ཟག་ལ་“རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་”ཞེས་པའི་ཐ་སྙད་མི་འཇུག་པ་བཞིན་ནོ།། རྒྱ་ཆེར་འགྲེལ་པ་ལས་ཀྱང་“སྒྲ་གཅན་ནི་སྒྲ་གཅན་གྱིས་ཟིན་པའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། གལ་ཏེ་ཁོང་ཚོར་“སྒྲ་གཅན་འཛིན་སྐྱེས་སོ།། བཅིངས་པ་སྐྱེས་སོ།།”ཞེས་པའི་ཚིག་ཡོད་པའི་ཕྱིར། རྒྱ་ཆེར་འགྲེལ་པ་ལས་“སྒྲ་གཅན་གྱིས་ཟིན་པ་”ཞེས་དངོས་པོའི་དབང་གིས་ལེན་པའི་དོན་ཅན་གྱི་“ལཱ” (lā) སྒྲ་དང་དོན་གཅིག་པའི་འཛིན་པའི་དོན་ཅན་གྱི་“གྷཧ” (gaha) སྒྲ་གསུངས་སོ་སྙམ་ན། དེ་ལྟར་ནའང་མི་འཐད་དེ། “སྒྲ་གཅན་འཛིན་རྣམས་སྐྱེས་སོ།། བཅིངས་པ་སྐྱེས་སོ།།”ཞེས་པའི་ཀློག་ཚུལ་བརྗོད་དགོས་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ།། “སྒྲ་གཅན་འཛིན་” (rāhulo) ཞེས་པའི་ཚིག་འདི་ནི་“སེང་གེ་གླིང་པ་” (sīhaḷo) ཞེས་པའི་ཚིག་བཞིན་དུ་རྫས་བརྗོད་པ་ (dabbavācaka) ཡིན་གྱི། ནམ་ཡང་དངོས་པོ་བརྗོད་པ་ (bhāvavācaka) མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེས་ན་ཁ་ཅིག་གིས་ནོར་ནས་བཅུག་པའི་“སྒྲ་གཅན་འཛིན་སྐྱེས་སོ།། བཅིངས་པ་སྐྱེས་སོ།།”ཞེས་པའི་ཀློག་ཚུལ་དེ་མི་བཟུང་བར། “སྒྲ་གཅན་སྐྱེས་སོ།། བཅིངས་པ་སྐྱེས་སོ།།”ཞེས་པའི་ཀློག་ཚུལ་འདི་ཉིད་བཟུང་བར་བྱ་ཞིང་། འདི་ཉིད་དག་པའི་དཔེ་ཆ་མང་པོར་མཐོང་བའི་ཕྱིར་དང་། སྔོན་གྱི་ཤེས་རབ་ཟབ་མོ་དང་ཕྲ་མོ་དང་ལྡན་པའི་སློབ་དཔོན་རིམ་བྱོན་གྱིས་བཀླགས་པའི་ཕྱིར་སྙིང་པོར་ཡིད་ཆེས་པར་བྱའོ།། Ayaṃ [Pg.161] panettha sādhippāyā atthappakāsanā – rāhu jātoti bodhisatto puttassa jātasāsanaṃ sutvā saṃvegappatto ‘‘idāni mama rāhu jāto’’ti vadati, muccituṃ appadānavasena mama gahaṇatthaṃ rāhu uppannoti hi attho. Bandhanaṃ jātanti iminā ‘‘mama bandhanaṃ jāta’’nti vadati. Tathā hi ṭīkāyaṃ vuttaṃ ‘‘rāhūti rāhuggaho’’ti. Tattha rāhuggahoti gaṇhātīti gaho, rāhu eva gaho rāhuggaho, mama gāhako rāhu jātoti attho. Atha vā gahaṇaṃ gaho, rāhuno gaho rāhuggaho, rāhuggahaṇaṃ mama jātanti attho. Putto hi rāhusadiso. Pitā candasadiso puttarāhunā gahitattā. འདིར་དགོངས་པ་དང་བཅས་པའི་དོན་བཤད་པ་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། “སྒྲ་གཅན་སྐྱེས་སོ་”ཞེས་པ་ནི། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་བུ་བཙས་པའི་འཕྲིན་ཐོས་ནས་སྐྱོ་བ་སྐྱེས་ཏེ། “ད་ནི་ངའི་སྒྲ་གཅན་སྐྱེས་སོ་”ཞེས་གསུངས་པ་སྟེ། ཐར་བར་མི་སྟེར་བའི་སྒོ་ནས་ང་འཛིན་པའི་ཕྱིར་སྒྲ་གཅན་བྱུང་ངོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། “བཅིངས་པ་སྐྱེས་སོ་”ཞེས་པས་ནི་“ངའི་བཅིངས་པ་སྐྱེས་སོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། དེ་ལྟར་ཡང་རྒྱ་ཆེར་འགྲེལ་པ་ལས། “སྒྲ་གཅན་ནི་སྒྲ་གཅན་གྱིས་ཟིན་པའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་སྒྲ་གཅན་གྱིས་ཟིན་པ་ཞེས་པ་ནི། འཛིན་པས་ན་འཛིན་པ་སྟེ། སྒྲ་གཅན་ཉིད་འཛིན་པ་ཡིན་པས་སྒྲ་གཅན་གྱིས་ཟིན་པ་སྟེ། ང་འཛིན་པར་བྱེད་པའི་སྒྲ་གཅན་སྐྱེས་སོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ཡང་ན། འཛིན་པ་ནི་གཟུང་བ་སྟེ། སྒྲ་གཅན་གྱིས་གཟུང་བ་ནི་སྒྲ་གཅན་གྱིས་ཟིན་པ་སྟེ། ང་སྒྲ་གཅན་གྱིས་གཟུང་བ་བྱུང་ངོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། བུ་ནི་སྒྲ་གཅན་དང་འདྲ་ལ། ཕ་ནི་ཟླ་བ་དང་འདྲ་སྟེ། བུ་སྒྲ་གཅན་གྱིས་བཟུང་བའི་ཕྱིར་རོ།། Ekacce pana ‘‘rāhulotveva hotū’’ti imaṃ padesaṃ disvā ‘‘rāhu jāto’’ti vutte iminā na sameti, ‘‘rāhulo jāto’’ti vutteyeva pana sametīti maññamānā evaṃ pāṭhaṃ paṭhanti likhanti ca, tasmā so anupaparikkhitvā paṭhito duropito pāṭho na gahetabbo, yathāvutto porāṇako porāṇācariyehi abhimato pāṭhoyeva āyasmantehi gahetabbo atthassa yuttito, ṭīkāya ca saddhiṃ avirodhatoti. ཁ་ཅིག་ནི་“སྒྲ་གཅན་འཛིན་ཞེས་ཐོགས་ཤིག་”ཅེས་པའི་ཚིག་འདི་མཐོང་ནས། “སྒྲ་གཅན་སྐྱེས་སོ་”ཞེས་བརྗོད་ན་འདི་དང་མི་མཐུན་ལ། “སྒྲ་གཅན་འཛིན་སྐྱེས་སོ་”ཞེས་བརྗོད་ན་གཞི་ནས་མཐུན་ནོ་སྙམ་དུ་བསམས་ནས། དེ་ལྟར་ཀློག་ཅིང་འབྲི་བར་བྱེད་དོ།། དེས་ན་མ་བརྟག་པར་བཀླགས་ཤིང་ནོར་ནས་བཅུག་པའི་ཀློག་ཚུལ་དེ་མི་བཟུང་བར། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་སྔོན་གྱི་སློབ་དཔོན་རྣམས་ཀྱིས་བཞེད་པའི་སྔོན་གྱི་ཀློག་ཚུལ་ཉིད་ཚེ་དང་ལྡན་པ་རྣམས་ཀྱིས་བཟུང་བར་བྱ་སྟེ། དོན་འཐད་པའི་ཕྱིར་དང་རྒྱ་ཆེར་འགྲེལ་པ་དང་མི་འགལ་བའི་ཕྱིར་རོ།། Tattha kusalanti kucchitānaṃ pāpadhammānaṃ sānato tanukaraṇato ñāṇaṃ kusaṃ nāma, tena kusena lātabbaṃ pavattetabbanti kusalaṃ. Bāloti diṭṭhadhammikasamparāyikasaṅkhāte dve anatthe devadattakokālikādayo viya lāti ādadātīti bālo. Imāni pana taṃnāmāni – དེ་ལ་“དགེ་བ་” (kusalaṃ) ཞེས་པ་ནི། སྨད་པར་བྱ་བའི་སྡིག་པའི་ชོས་རྣམས་གཅོད་པའམ་སྲབ་པར་བྱེད་པས་ན་ཤེས་རབ་ལ་“ཀུ་ཤ་” (kusa) ཞེས་བྱ་ལ། ཀུ་ཤ་དེས་བླང་བར་བྱ་ཞིང་འཇུག་པར་བྱ་བས་ན་དགེ་བའོ།། “བྱིས་པ་” (bālo) ཞེས་པ་ནི། ལྷས་བྱིན་དང་ཀོ་ཀཱ་ལི་ཀ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ། ཚེ་འདི་དང་ཕྱི་མ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་མེད་པ་གཉིས་ལེན་པའམ་འཛིན་པས་ན་བྱིས་པའོ།། དེའི་མིང་རྣམས་ནི་འདི་དག་ཡིན་ཏེ། Bālo avidvā añño ca, aññāṇī avicakkhaṇo; Apaṇḍito akusalo, dummedho kumati jaḷo. བྱིས་པ། མི་མཁས་པ། མི་ཤེས་པ། ཤེས་པ་མེད་པ། རྣམ་པར་མི་དཔྱོད་པ། མཁས་པ་མ་ཡིན་པ། མི་མཁས་པ། བློ་ངན་པ། བློ་གྲོས་ངན་པ། བླུན་པོ། Eḷamūgo [Pg.162] ca nippañño, dummedhī avidū mago; Aviññū andhabālo ca, duppañño ca aviddasu. ལྐུགས་པ། ཤེས་རབ་མེད་པ། བློ་ངན་པ། མི་ཤེས་པ། རི་དྭགས་ལྟ་བུ། མི་རིག་པ། ལོང་བླུན། ཤེས་རབ་འཆལ་བ། མི་མཁས་པའོ།། Mahallakoti mahattaṃ lāti gaṇhātīti mahallako, jiṇṇapuriso. Imānissa nāmāni – “རྒན་པོ་” (mahallako) ཞེས་པ་ནི། ཆེན་པོའི་ཉིད་ལེན་པའམ་འཛིན་པས་ན་རྒན་པོ་སྟེ། རྒས་པའི་སྐྱེས་བུའོ།། འདི་ནི་དེའི་མིང་རྣམས་ཡིན་ཏེ། Jiṇṇo mahallako vuddho, buddho vuḍḍho ca kattaro; Thero cāti ime saddā, jiṇṇapaññattiyo siyuṃ. རྒས་པ། རྒན་པོ། གནས་བརྟན། རྒན་པོ། རྒན་པོ། ཉམ་ཆུང་བ། གནས་བརྟན་ཞེས་བྱ་བའི་སྒྲ་འདི་དག་ནི་རྒས་པའི་བརྡ་ཆད་དོ།། Tathā hi – དེ་ལྟར་ཡང་། ‘‘Dure apassaṃ therova, cakkhuṃ yācitumāgato’’; Evamādīsu daṭṭhabbo, therasaddo mahallake. “རྒྱང་རིང་མི་མཐོང་གནས་བརྟན་བཞིན། །མིག་ནི་སློང་བར་ལྷགས་པ་ཡིན། །”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས། གནས་བརྟན་གྱི་སྒྲ་ནི་རྒན་པོ་ལ་འཇུག་པར་བལྟ་བར་བྱའོ།། Imāni pana nāmāni itthiyā itthiliṅgavasena vattabbāni – མིང་འདི་དག་ནི་བུད་མེད་ཀྱི་དབང་དུ་བྱས་ཏེ་མོ་རྟགས་ཀྱི་སྒོ་ནས་བརྗོད་པར་བྱ་སྟེ། Jiṇṇā mahallikā vuddhī, buddhī vuḍḍhī ca kattarā; Therī cāti ime saddā, nāmaṃ jiṇṇāya itthiyā; རྒས་མོ། རྒན་མོ། གནས་བརྟན་མོ། རྒན་མོ། རྒན་མོ། ཉམ་ཆུང་མོ། གནས་བརྟན་མོ་ཞེས་བྱ་བའི་སྒྲ་འདི་དག་ནི་རྒས་པའི་བུད་མེད་ཀྱི་མིང་ངོ་།། Dala phala visaraṇe. Dalati. Phalati. Dalito rukkho. Phalito bhūmibhāgo. དལ (dala) དང་ ཕལ (phala) ནི་འགས་པའམ་ཁ་བྱེ་བའི་དོན་ལའོ།། འགས་སོ།། འགས་སོའམ་འབྲས་བུ་ཆགས་སོ།། ཤིང་བཀས་པ། ས་གཞི་གས་པ། Ala bhūsane. Alati. Alaṅkāro, alaṅkato, alaṅkataṃ. ‘‘Sālaṅkānanayogepi, sālaṅkānanavajjitā’’ti imissañhi kavīnaṃ kabbaracanāyaṃ alaṅkasaddo bhūsanavisesaṃ vadati. Keci panettha ala bhūsanapariyāpanavāranesūti dhātuṃ paṭhanti, ‘‘alatī’’ti ca rūpaṃ icchanti. Mayaṃ pana aladhātussa pariyattinivāraṇatthavācakattaṃ na icchāma payogādassanato. Nipātabhūto pana alaṃsaddo pariyattinivāraṇatthavācako dissati ‘‘alametaṃ sabbaṃ. Alaṃ me tena rajjenā’’tiādīsu. ཨལ (ala) ནི་རྒྱན་པའི་དོན་ལའོ།། རྒྱན་ནོ།། རྒྱན། བརྒྱན་པ། “རྒྱན་དང་ལྡན་པའི་ནགས་ཚལ་དང་སྦྱོར་ཡང་། རྒྱན་དང་ལྡན་པའི་ནགས་ཚལ་དང་བྲལ་བ་”ཞེས་པའི་སྙན་ངག་མཁན་གྱི་སྙན་ངག་རྩོམ་པ་འདིར། ཨ་ལངྐ་ (alaṅka) ཞེས་པའི་སྒྲས་རྒྱན་གྱི་བྱེ་བྲག་ཅིག་སྟོན་ཏོ།། འདིར་ཁ་ཅིག་ནི་ཨལ (ala) ནི་རྒྱན་པ་དང་། ཚིམ་པའམ་འདུ་བ། བཟློག་པ་རྣམས་ཀྱི་དོན་ལའོ་ཞེས་དབྱིངས་ཀློག་ཅིང་། “ཨ་ལ་ཏི” (alati) ཞེས་པའི་རྣམ་པ་འདོད་དོ།། འོན་ཀྱང་བདག་ཅག་ནི་ཨལ་དབྱིངས་ལ་ཚིམ་པ་དང་བཟློག་པའི་དོན་སྟོན་པ་ཉིད་མི་འདོད་དེ། སྦྱོར་བ་མ་མཐོང་བའི་ཕྱིར་རོ།། ཚིག་ཕྲད་དུ་གྱུར་པའི་“ཨ་ལཾ” (alaṃ) སྒྲ་ནི་ཚིམ་པ་དང་བཟློག་པའི་དོན་སྟོན་པར་མཐོང་སྟེ། “འདི་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ཆོག” དང་། “བདག་ལ་རྒྱལ་སྲིད་དེས་ཆོག” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལྟ་བུའོ།། Mīla nimelane. Mīlati, nimīlati, ummīlati. Nimīlanaṃ. མཱིལ (mīla) ནི་མིག་བཙུམ་པའི་དོན་ལའོ།། མིག་བཙུམ་མོ།། མིག་ཕྱེའོ།། མིག་བཙུམ་པ། Bila patitthambhe. Bilati. བིལ (bila) ནི་རྟེན་པའམ་འགོག་པའི་དོན་ལའོ།། རྟེན་ནོའམ་འགོག་གོ། Nīla [Pg.163] vaṇṇe. Nīlavatthaṃ. ནཱིལ (nīla) ནི་ཁ་དོག་གི་དོན་ལའོ།། གོས་སྔོན་པོ། Sīla samādhimhi. Sīlati. Sīlaṃ, sīlanaṃ. སཱིལ (sīla) ནི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ནམ་ཏིང་ངེ་འཛིན་དུ་འཇོག་པའི་དོན་ལའོ།། ཏིང་ངེ་འཛིན་དུ་འཇོག་གོ། ཚུལ་ཁྲིམས། ཏིང་ངེ་འཛིན་དུ་འཇོག་པ། Ettha sīlanti sīlanaṭṭhena sīlaṃ. Vuttañhetaṃ visuddhimagge ‘‘sīlanti kenaṭṭhena sīlaṃ? Sīlanaṭṭhena sīlaṃ, kimidaṃ sīlanaṃ nāma? Samādhānaṃ vā kāyakammādīnaṃ susīlyavasena avippakiṇṇatāti attho. Upadhāraṇaṃ vā kusalānaṃ dhammānaṃ patiṭṭhānavasena ādhārabhāvoti attho. Etadeva hi ettha atthadvayaṃ saddalakkhaṇavidū anujānanti. Aññe pana ‘siraṭṭho sīlaṭṭho, sītalaṭṭho sīlaṭṭho’ti evamādinā nayenettha atthaṃ vaṇṇentī’’ti. Tattha ‘‘atthadvayaṃ saddalakkhaṇa vidū anujānantī’’ti idaṃ ‘‘sīla samādhimhi sīla upadhāraṇe’’ti dvigaṇikassa sīladhātussa atthe sandhāya vuttaṃ. Imassa hi curādigaṇaṃ pattassa upadhāraṇe ‘‘sīleti, sīlayatī’’ti rūpāni bhavanti, upadhāretītipi tesaṃ attho. Idha pana bhūvādigaṇikattā samādhānatthe ‘‘sīlatī’’ti rūpaṃ bhavati, samādhiyatīti tassa attho. Punapi ettha sotūnaṃ sukhaggahaṇatthaṃ nibbacanāni vuccante. Sīlati samādhiyati kāyakammādīnaṃ susīlyavasena na vippakiratīti sīlaṃ. Atha vā sīlanti samādahanti cittaṃ etenāti sīlaṃ. Imāni bhūvādigaṇikavasena nibbacanāni. Curādigaṇikavasena pana sīleti kusale dhamme upadhāreti patiṭṭhābhāvena bhuso dhāretīti sīlaṃ. Sīlenti vā etena kusale dhamme upadhārenti bhuso dhārenti sādhavoti sīlanti nibbacanāni. འདིར་“ཚུལ་ཁྲིམས་” (sīla) ཞེས་པ་ནི་གཏན་ལ་འབེབས་པའམ་འཇོག་པའི་དོན་གྱིས་ཚུལ་ཁྲིམས་སོ།། འདི་ནི་རྣམ་དག་ལམ་གྱི་བགྲོད་པ་ (Visuddhimagga) ལས། “ཚུལ་ཁྲིམས་ཞེས་པ་ཅིའི་ཕྱིར་ཚུལ་ཁྲིམས་ཞེས་བྱ་ཞེ་ན། གཏན་ལ་འབེབས་པའི་དོན་གྱིས་ཚུལ་ཁྲིམས་སོ།། གཏན་ལ་འབེབས་པ་ཞེས་པ་འདི་ཅི་ཞིག་ཡིན་ཞེ་ན། ལུས་ཀྱི་ལས་ལ་སོགས་པ་ཚུལ་ཁྲིམས་བཟང་པོའི་དབང་གིས་རྣམ་པར་མ་འཐོར་བར་བྱེད་པས་ན་མཉམ་པར་འཇོག་པ་ (samādhāna) ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ཡང་ན། དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་གནས་པའི་དབང་གིས་རྟེན་གྱི་དངོས་པོར་གྱུར་པས་ན་འཛིན་པ་ (upadhāraṇa) ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། སྒྲའི་མཚན་ཉིད་རིག་པ་རྣམས་ཀྱིས་འདིར་དོན་གཉིས་པོ་འདི་ཁོ་ན་བཞེད་དོ།། གཞན་དག་ནི་‘གཙོ་བོའི་དོན་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་དོན་ནོ།། བསིལ་བའི་དོན་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་དོན་ནོ།།’ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འདིར་དོན་འགྲེལ་བར་བྱེད་དོ།།”ཞེས་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་“སྒྲའི་མཚན་ཉིད་རིག་པ་རྣམས་ཀྱིས་དོན་གཉིས་པོ་འདི་ཁོ་ན་བཞེད་དོ་”ཞེས་པ་ནི། “སཱིལ (sīla) ནི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ལའོ།། སཱིལ (sīla) ནི་འཛིན་པ་ལའོ།།”ཞེས་ཚོགས་གཉིས་སུ་གཏོགས་པའི་སཱིལ་དབྱིངས་ཀྱི་དོན་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ།། དབྱིངས་འདི་གཉེར་བྱེད་ཀྱི་ཚོགས་ (Curādigaṇa) སུ་གཏོགས་པའི་ཚེ། འཛིན་པའི་དོན་ལ་“སཱི་ལེ་ཏི” (sīleti) དང་“སཱི་ལ་ཡ་ཏི” (sīlayati) ཞེས་པའི་རྣམ་པ་རྣམས་འབྱུང་ལ། དེ་དག་གི་དོན་ནི་འཛིན་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་པའོ།། འདིར་ནི་སྐྱེ་བའི་ཚོགས་ (Bhūvādigaṇa) སུ་གཏོགས་པའི་ཕྱིར། མཉམ་པར་འཇོག་པའི་དོན་ལ་“སཱི་ལ་ཏི” (sīlati) ཞེས་པའི་རྣམ་པ་འབྱུང་ལ། མཉམ་པར་འཇོག་གོ་ཞེས་པ་ནི་དེའི་དོན་ཏོ།། ཡང་འདིར་ཉན་པ་པོ་རྣམས་ཀྱིས་བདེ་བླག་ཏུ་གཟུང་བའི་ཕྱིར་ངེས་ཚིག་རྣམས་བརྗོད་པར་བྱ་སྟེ། ལུས་ཀྱི་ལས་ལ་སོགས་པ་ཚུལ་ཁྲིམས་བཟང་པོའི་དབང་གིས་མཉམ་པར་འཇོག་ཅིང་རྣམ་པར་མི་འཐོར་བར་བྱེད་པས་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་སོ།། ཡང་ན། འདིས་སེམས་མཉམ་པར་འཇོག་པས་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་སོ།། འདི་དག་ནི་སྐྱེ་བའི་ཚོགས་ཀྱི་དབང་དུ་བྱས་པའི་ངེས་ཚིག་རྣམས་སོ།། གཉེར་བྱེད་ཀྱི་ཚོགས་ཀྱི་དབང་དུ་བྱས་ན་ནི། དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་གཞི་རྟེན་གྱི་ཚུལ་གྱིས་འཛིན་ཅིང་ཤིན་ཏུ་སྐྱོང་བར་བྱེད་པས་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་སོ།། ཡང་ན། སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་འདིས་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་འཛིན་ཅིང་ཤིན་ཏུ་སྐྱོང་བར་བྱེད་པས་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་སོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ངེས་ཚིག་རྣམས་སོ།། Kila bandhe. Kilati. Kilaṃ. ཀིལ (kila) ནི་འཆིང་བའི་དོན་ལའོ།། འཆིང་ངོ་།། ཕུར་པའམ་གཟེར། Kūla āvaraṇe. Kulati. Kūlaṃ. Vahe rukkhe pakūlaje. Kūlaṃ bandhati. Nadīkūle vasāmahaṃ. Kūlati āvarati udakaṃ bahi nikkhamituṃ na detīti kūlaṃ. ཀཱུལ (kūla) ནི་འགེབས་པའམ་འགོག་པའི་དོན་ལའོ།། འགེབས་སོ།། འགྲམ་མམ་ངོགས། “ཆུ་རྒྱུན་གྱི་ངོགས་སུ་སྐྱེས་པའི་ཤིང་ལ།” “འགྲམ་པ་འཆིང་ངོ་།།” “ང་ནི་ཆུ་བོའི་འགྲམ་དུ་གནས་སོ།།” ཆུ་ཕྱིར་འབབ་པར་མི་སྟེར་བར་འགོག་ཅིང་འགེབས་པས་ན་འགྲམ་མམ་ངོགས་ (kūlaṃ) ཞེས་བྱའོ།། Sūla [Pg.164] rujāyaṃ. Sūlati. Sūlaṃ. Kaṇṇasūlaṃ na janeti. སཱུལ (sūla) ནི་ཟུག་གཟེར་གྱི་དོན་ལའོ།། གཟེར་རོ།། གཟེར་རམ་གསལ་ཤིང་། རྣ་བའི་ཟུག་གཟེར་མི་སྐྱེད་དོ།། Tūla nikkarīse. Nikkarīsaṃ nāma karīsamattenapi aminetabbato lahubhāvoyeva. Tūlati. Tūlaṃ bhaṭṭhaṃva māluto. ཏཱུལ (tūla) ནི་ཡང་བའི་དོན་ལའོ།། ཡང་བ་ཉིད་ནི་བྲེ་གང་གིས་ཀྱང་གཞལ་དུ་མེད་པའི་ཡང་བའི་རང་བཞིན་ནོ།། ཡང་བར་བྱེད་དོ།། ཤིང་བལ་ལོ།། “རླུང་གིས་བཏབ་པའི་ཤིང་བལ་བཞིན། །” Pula saṅghāte. Pulati. Pañcapuli. པུལ (pula) ནི་འདུ་བའམ་སྤུངས་པའི་དོན་ལའོ།། སྤུངས་སོ།། ཆུན་པོ་ལྔའོ།། Mūla patiṭṭhāyaṃ mūlati. Mūlaṃ. Mūlasaddo ‘‘mūlāni uddhareyya antamaso ussīranāḷimattānipī’’tiādīsu mūlamūle dissati. ‘‘Lobho akusalamūla’’ntiādīsu asādhāraṇahetumhi. ‘‘Yāvamajjhanhike kāle chāyā pharati, nivāte paṇṇāni patanti, ettāvatā rukkhamūla’’ntiādīsu samīpe. Atridaṃ vuccati – "Mūla" (རྩ་བ།) ནི་གནས་པའི་དོན་ལའོ། །mūlati (རྩ་བ་ཚུགས།)། རྩ་བའོ། །"mūla" (རྩ་བ།) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི། "ཐ་ན་བིར་བིར་གྱི་རྩ་བའི་ཚད་ཙམ་ཡང་རྩ་བ་ནས་འབྱིན་པར་བྱའོ།" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་དངོས་ཀྱི་རྩ་བ་ལ་མཐོང་ལ། "ཆགས་པ་ནི་མི་དགེ་བའི་རྩ་བའོ།" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་རྒྱུ་ལའོ། །"ཉིན་གུང་གི་དུས་ཀྱི་བར་དུ་གྲིབ་མ་ཁྱབ་པ་དང་། རླུང་མེད་པར་ལོ་མ་རྣམས་ལྷུང་བའི་ཚད་དེ་ཙམ་ནི་ཤིང་གི་དྲུང་ངོ་།" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་ཉེ་བའི་དོན་ལའོ། །འདི་ལ་འདི་སྐད་ཅེས་བརྗོད་དེ། Mūlamūle mūlasaddo, padissati tatheva ca; Asādhāraṇahetumhi, samīpamhi ca vattati. "mūla" ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་དངོས་ཀྱི་རྩ་བ་དང་། །དེ་བཞིན་ཉིད་དུ་ཐུན་མོང་མིན་པའི་རྒྱུ། །ཉེ་བའི་དོན་ལའང་འཇུག་པར་མཐོང་བ་ཡིན། ། Phala nibbattiyaṃ. Rukkho phalati. Rukkhaphalāni bhuñjantā. Mahapphalaṃ mahānisaṃsaṃ. Sotāpattiphalaṃ. Tattha phalanti mahānibbattikaṃ. "Phala" (འབྲས་བུ་སྨིན་པའམ་སྐྱེ་བ།) ནི་མངོན་པར་འགྲུབ་པའི་དོན་ལའོ། །Rukkho phalati (ཤིང་ལ་འབྲས་བུ་ཆགས།)། ཤིང་གི་འབྲས་བུ་རྣམས་ཟ་བཞིན་པའོ། །འབྲས་བུ་ཆེ་ཞིང་ཕན་ཡོན་ཆེ་བའོ། །རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་འབྲས་བུའོ། །དེ་ལ་ "phalanti" ནི་མངོན་པར་འགྲུབ་པ་ཆེན་པོའོ། ། Phala bhede. Phalati. Muddhā te phalatu sattadhā. Pādā phaliṃsu. Tattha phalatūti bhajjitu. "Phala" (འགེས་པའམ་འགས་པ།) ནི་དབྱེ་བའི་དོན་ལའོ། །phalati (འགས་པར་འགྱུར།)། ཁྱོད་ཀྱི་མགོ་བོ་ཚལ་པ་བདུན་དུ་འགས་པར་གྱུར་ཅིག །རྐང་པ་རྣམས་གས་སོ། །དེ་ལ་ "phalatu" ནི་ཆག་པར་གྱུར་ཅིག་པའི་དོན་ཏོ། ། Phala abyattasadde. Asanī phalati. Dveme bhikkhave asaniyā phalantiyā na santasanti. Phalantiyāti saddaṃ karontiyā. "Phala" (སྒྲ་འབྱིན་པ།) ནི་མི་གསལ་བའི་སྒྲ་ལའོ། །Asanī phalati (ཐོག་སྒྲ་སྒྲོགས།)། དགེ་སློང་དག་ཐོག་སྒྲོག་པ་ན་མི་སྐྲག་པ་འདི་གཉིས་ཡོད་དོ། །"phalantiyā" ནི་སྒྲ་སྒྲོག་པ་ལའོ། ། Culla hāvakaraṇe. Hāvakaraṇaṃ vilāsakaraṇaṃ. Cullati. "Culla" (སྒེག་ཆོས་བྱེད་པ།) ནི་སྒེག་པའི་རྣམ་འགྱུར་སྟོན་པའི་དོན་ལའོ། །སྒེག་པའི་རྣམ་འགྱུར་སྟོན་པ་ནི་སྒེག་ཆོས་བྱེད་པའོ། །cullati (སྒེག་ཆོས་བྱེད།)། Phulla [Pg.165] vikasanabhedesu. Phullati. Phullaṃ. Phullito kiṃsuko. Suphullitamaravindavanaṃ. "Phulla" (ཁ་བྱེ་བའམ་གས་པ།) ནི་ཁ་བྱེ་བ་དང་དབྱེ་བའི་དོན་ལའོ། །phullati (ཁ་བྱེ།)། phullaṃ (ཁ་བྱེ་བའམ་མེ་ཏོག་བཞད་པ།)། ཤིང་ཀིཾ་ཤུ་ཀ་ཁ་བྱེ་བའོ། །པདྨའི་ཚལ་ལེགས་པར་བཞད་པའོ། ། Asītihatthamubbedho, dīpaṅkaro mahāmuni; Sobhati dīparukkhova, sālarājāva phullito. ཐུབ་པ་ཆེན་པོ་མར་མེ་མཛད་ནི་ཁྲུ་བརྒྱད་ཅུའི་མཐོ་ཚད་དང་ལྡན་ཞིང་། །མར་མེའི་སྡོང་པོ་བཞིན་དུ་མཛེས་ཤིང་། །མེ་ཏོག་བཞད་པའི་ཤིང་སཱ་ལའི་རྒྱལ་པོ་བཞིན་ནོ། ། Khaṇḍaphullapaṭisaṅkharaṇaṃ. ཞིག་རལ་ཉམས་གསོ་བྱེད་པའོ། ། Cilla seṭhille. Siṭhilabhāvo seṭhillaṃ. Cillati. "Cilla" (ལྷོད་པ།) ནི་ལྷོད་པའི་དོན་ལའོ། །ལྷོད་པའི་རང་བཞིན་ནི་ལྷོད་པའོ། །cillati (ལྷོད་པར་འགྱུར།)། Velu celu kelu khelu pelu belu selu sala tila gatiyaṃ. Velati. Celati. Kelati. Khelati. Pelati. Belati. Selati. Salati. Tilati. Celaṃ, belako. Ettha celanti vatthaṃ. Pelakoti saso. "Velu, celu, kelu, khelu, pelu, belu, selu, sala, tila" རྣམས་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལའོ། །velati, celati, kelati, khelati, pelati, belati, selati, salati, tilati། celaṃ དང་ pelako འོ། །འདི་ལ་ cela ནི་གོས་དང་། pelako ནི་རི་བོང་ངོ་། ། Khala calane. Khalati. Khalo. Khaloti dujjano asādhu asappuriso pāpajano. "Khala" (གཡོ་བ།) ནི་གཡོ་བའི་དོན་ལའོ། །khalati (གཡོ།)། khalo (སྐྱེ་བོ་ངན་པ།)། "khala" ནི་སྐྱེ་བོ་ངན་པ། མི་བཟང་བ། སྐྱེས་བུ་དམ་པ་མ་ཡིན་པ། སྡིག་པའི་སྐྱེ་བོའོ། ། Khala sañcinane. Khalati. Khalaṃ. Khalanti vīhiṭṭhapanokāsabhūtaṃ bhūmimaṇḍalaṃ. Tañhi khalanti sañcinanti rāsiṃ karonti ettha dhaññānīti khalanti vuccati. ‘‘Khalaṃ sālaṃ pasuṃ khettaṃ, gantā cassa abhikkhaṇa’’nti payogo. "Khala" (གསོག་པ།) ནི་སྡུད་པའི་དོན་ལའོ། །khalati (སྡུད།)། khalaṃ (གཡུལ་ས།)། "khala" ནི་འབྲས་སོགས་འཇོག་པའི་གནས་སུ་གྱུར་པའི་ས་གཞིའི་དཀྱིལ་འཁོར་ཏེ། དེར་འབྲུ་རྣམས་སྡུད་ཅིང་སྤུངས་པར་བྱེད་པས་ན། "khala" (གཡུལ་ས།) ཞེས་བྱའོ། །"གཡུལ་ས་དང་། ཁང་ཁྱིམ་དང་། ཕྱུགས་དང་། ཞིང་ལ་རྒྱུན་དུ་འགྲོ་བར་བྱའོ།" ཞེས་པ་ནི་སྦྱོར་བའོ། ། Gila ajjhoharaṇe. Gilati. Gilamakkhaṃ puriso na bujjhati. "Gila" (མིད་པ།) ནི་མིད་པའི་དོན་ལའོ། །gilati (མིད།)། མི་ནི་མིད་པའི་ལྕགས་ཀྱུ་ལ་མི་རྟོགས་སོ། ། Gala adane. Galati. Galo. Galanti adanti ajjhoharanti etenāti galo. Galoti gīvā vuccati. "Gala" (ཟ་བ།) ནི་ཟ་བའི་དོན་ལའོ། །galati (ཟ།)། galo (མིད་པའམ་མགྲིན་པ།)། འདིས་ཟ་ཞིང་མིད་པར་བྱེད་པས་ན་ "galo" ཞེས་བྱའོ། །"gala" ནི་མགྲིན་པ་ལ་བྱའོ། ། Sala salla āsugatiyaṃ. Āsugati sīghagamanaṃ. Salati. Sallati. Sallaṃ. Ettha ca ‘‘sallaṃ usu saro sallo kaṇḍo tejano’’ti pariyāyā ete. "Sala, salla" (མྱུར་དུ་འགྲོ་བ།) ནི་མྱུར་དུ་འགྲོ་བའི་དོན་ལའོ། །མྱུར་དུ་འགྲོ་བ་ནི་མགྱོགས་པར་འགྲོ་བའོ། །salati, sallati། sallaṃ (ཟུག་རྔུའམ་མདའ།)། འདི་ལ་ "sallaṃ, usu, saro, sallo, kaṇḍo, tejano" རྣམས་ནི་རྣམ་གྲངས་སོ། ། Khola gatipaṭighāte. Kholati. "Khola" (འགྲོ་བ་ལ་ཐོགས་པ།) ནི་འགྲོ་བ་ལ་ཐོགས་པའི་དོན་ལའོ། །kholati (འགྲོ་བ་ལ་ཐོགས།)། Gile [Pg.166] pītikkhaye. Gilāyati. Gilāno, gelaññaṃ. Gilānoti akallako. Vinayepi hi vuttaṃ ‘‘nāhaṃ akallako’’ti. Aṭṭhakathāyañca ‘‘nāhaṃ akallakoti nāhaṃ gilāno’’ti vuttaṃ. "Gile" (དགའ་བ་ཟད་པའམ་ན་བ།) ནི་དགའ་བ་ཟད་པའི་དོན་ལའོ། །gilāyati (ན་བར་འགྱུར།)། gilāno (ནད་པ།)། gelaññaṃ (ནད་དམ་གཅོང་ནད།)། "gilāno" ནི་མི་བདེ་བའོ། །འདུལ་བ་ལས་ཀྱང་ "ང་ནི་མི་བདེ་བ་མ་ཡིན།" ཞེས་གསུངས་ལ། འགྲེལ་བཤད་ལས་ཀྱང་ "ང་ནི་མི་བདེ་བ་མ་ཡིན་ཞེས་པ་ནི་ང་ནི་ནད་པ་མ་ཡིན་པའོ།" ཞེས་གསུངས་སོ། ། Mile gattavināme. Milāyati. Milāyano, milāyanto, milāyamāno. "Mile" (ལུས་བསྐུམ་པའམ་རྙིད་པ།) ནི་ལུས་བསྐུམ་པའི་དོན་ལའོ། །milāyati (རྙིད།)། milāyano, milāyanto, milāyamāno (རྙིད་པར་བྱེད་པ། རྙིད་བཞིན་པ།)། Kele mamāyane. Mamāyanaṃ taṇhādiṭṭhivasena ‘‘mama ida’’nti gahaṇaṃ. Kelāyati. Tvaṃ kaṃ kelāyati. "Kele" (བདག་གིར་འཛིན་པ།) ནི་བདག་གིར་འཛིན་པའི་དོན་ལའོ། །བདག་གིར་འཛིན་པ་ནི་སྲེད་པ་དང་ལྟ་བའི་དབང་གིས་ "འདི་ནི་བདག་གིའོ།" ཞེས་འཛིན་པའོ། །kelāyati (བདག་གིར་འཛིན།)། ཁྱོད་ཀྱིས་སུ་ལ་བདག་གིར་འཛིན། Sala calane saṃvaraṇe ca, vala valla calane ca. Saṃvaraṇāpekkhāyaṃ cakāro. Salati. Kusalaṃ. Valati. Vallati. Vallūro. "Sala" (གཡོ་བ་དང་སྡོམ་པ།) ནི་གཡོ་བ་དང་སྡོམ་པ་ལའོ། །"vala, valla" (གཡོ་བ།) ནི་གཡོ་བའི་དོན་ལའོ། །"ca" (དང་།) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་སྡོམ་པ་ལ་ལྟོས་པའོ། །salati། kusalaṃ (དགེ་བ།)། valati, vallati། vallūro (ཤ་སྐམ།)། Tattha kusalanti kucchite pāpadhamme salayati calayati kampeti viddhaṃsetīti kusalaṃ. Kucchitaṃ apāyadvāraṃ salanti saṃvaranti pidahanti sādhavo etenāti kusalaṃ. Vallanti saṃvaranti rakkhanti ito kākasenādayo satte akhādanatthāyāti vallūro. དེ་ལ་ "kusala" (དགེ་བ།) ནི་སྨད་པར་བྱ་བའི་སྡིག་པའི་ཆོས་རྣམས་གཡོ་བར་བྱེད། འགུལ་བར་བྱེད། སྐྱོད་པར་བྱེད། འཇིག་པར་བྱེད་པས་ན་དགེ་བའོ། །ཡང་ན། སྐྱེ་བོ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་འདིས་སྨད་པར་བྱ་བའི་ངན་སོང་གི་སྒོ་སྡོམ་པར་བྱེད། འགོག་པར་བྱེད། འཆིང་བར་བྱེད་པས་ན་དགེ་བའོ། །"vallūro" (ཤ་སྐམ།) ནི་འདི་ལས་ཁྭ་དང་གླག་ལ་སོགས་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱིས་མི་ཟ་བའི་ཕྱིར་སྡོམ་པར་བྱེད། སྲུང་བར་བྱེད་པས་ན་ཤ་སྐམ་མོ། ། Mala malla dhāraṇe. Malati. Malaṃ. Mallati. Mallo. "Mala, malla" (འཛིན་པ།) ནི་འཛིན་པའི་དོན་ལའོ། །malati། malaṃ (དྲི་མ།)། mallati། mallo (གྱད་པ།)། Bhala bhalla paribhāsanahiṃsādānesu. Bhalati. Bhallati. "Bhala, bhalla" (གཤེ་བ་དང་འཚེ་བ་དང་སྦྱིན་པ།) ནི་གཤེ་བ་དང་། འཚེ་བ་དང་། སྦྱིན་པའི་དོན་ལའོ། །bhalati, bhallati། Kala saṅkhyāne. Kalati. Kalā, kālo. "Kala" (གྲངས་སུ་རྩི་བ།) ནི་བགྲང་བའི་དོན་ལའོ། །kalati (བགྲང་།)། kalā (ཆ་ཤས།)། kālo (དུས།)། Ettha kalāti soḷasabhāgādibhāgo. Kāloti ‘‘ettako atkkanto’’tiādinā kalitabbo saṅkhātabboti kālo, pubbaṇhādisamayo. འདི་ལ་ "kalā" ནི་བཅུ་དྲུག་གི་ཆ་ལ་སོགས་པའི་ཆའོ། །"kālo" ནི་ "འདི་ཙམ་ཞིག་འདས་སོ།" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་བགྲང་བར་བྱ་བའམ་རྩི་བར་བྱ་བས་ན་དུས་ཏེ། སྔ་དྲོ་ལ་སོགས་པའི་དུས་སོ། ། Kalla asadde. Asaddo. Nissaddo. Kallati. "Kalla" (སྒྲ་མེད་པ།) ནི་སྒྲ་མེད་པའི་དོན་ལའོ། །སྒྲ་མེད་པ། སྒྲ་འཇགས་པའོ། །kallati། Jala dittiyaṃ. Jalati. Jalaṃ, jalanto, pajjalanto, jalamāno. "Jala" (འབར་བའམ་གསལ་བ།) ནི་གསལ་བའི་དོན་ལའོ། །jalati (འབར།)། jalaṃ (ཆུའམ་འབར་བ།)། jalanto, pajjalanto, jalamāno (འབར་བཞིན་པ། རབ་ཏུ་འབར་བཞིན་པ།)། Ko [Pg.167] eti siriyā jalaṃ. Jalaṃva yasasā aṭṭhā, devadattoti me sutaṃ. Saddhammapajjoto jalito. སུ་ཞིག་དཔལ་གྱིས་འབར་བར་འགྱུར། །ལྷས་བྱིན་ནི་གྲགས་པས་ཆུ་བཞིན་དུ་གནས་སོ་ཞེས་བདག་གིས་ཐོས་སོ། །དམ་པའི་ཆོས་ཀྱི་སྒྲོན་མེ་འབར་བར་གྱུར་ཏོ། ། Hula calane. Hulati. Halo. Haloti phālo, so hi holeti bhūmiṃ bhindanto mattikakhaṇḍaṃ cāletīti ‘‘halo’’ti vuccati ukārassa akāraṃ katvā. "Hula" (གཡོ་བ།) ནི་གཡོ་བའི་དོན་ལའོ། །hulati (གཡོ།)། halo (གཤོལ།)། "halo" ནི་ཐོང་གཤོལ་ཏེ། དེ་ནི་ས་གཞི་འགེས་ཤིང་ས་རྡོག་གཡོ་བར་བྱེད་པས་ན། "u" ཡིག་ "a" ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་ནས་ "halo" ཞེས་བྱའོ། ། Cala kampane. Calati. Calito, acalo. Mahanto bhūmicālo. Calanaṃ, cālo. "Cala" (འགུལ་བ།) ནི་གཡོ་བའི་དོན་ལའོ། །calati (གཡོའམ་འགུལ།)། calito (གཡོས་པ།)། acalo (མི་གཡོ་བ།)། ས་གཡོ་བ་ཆེན་པོའོ། །calanaṃ, cālo (གཡོ་བ།)། Jala dhaññe. Jalati. Jalaṃ. "Jala" (འབྲུ།) ནི་འབྲུའི་དོན་ལའོ། །jalati། jalaṃ། Ṭala ṭula velambe. Ṭalati. Ṭulati. "Ṭala, ṭula" (ཐོགས་པའམ་འཕྱང་བ།) ནི་འཕྱང་བའི་དོན་ལའོ། །ṭalati, ṭulati། Thala ṭhāne. Thalati. Thalo. Thaloti nirudakappadeso. Pabbajjānibbānesupi taṃsadisattā tabbohāro. Yathā hi loke udakoghena anottharaṇaṭṭhānaṃ ‘‘thalo’’ti vuccati, evaṃ kilesoghena anottharaṇīyattā pabbajjā nibbānañca ‘‘thalo’’ti vuccati, ‘‘tiṇṇo pāraṅgato thale tiṭṭhati brāhmaṇo’’ti hi vuttaṃ. "Thala" (གནས།) ནི་གནས་ཀྱི་དོན་ལའོ། །thalati། thalo (སྐམ་ས།)། "thalo" ནི་ཆུ་མེད་པའི་ཕྱོགས་སོ། །རབ་ཏུ་བྱུང་བ་དང་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལའང་དེ་དང་འདྲ་བའི་ཕྱིར་དེའི་ཐ་སྙད་བྱའོ། །ཇི་ལྟར་འཇིག་རྟེན་ན་ཆུའི་ཆུ་ལོན་གྱིས་མི་ནུབ་པའི་གནས་ལ་ "སྐམ་ས།" ཞེས་བྱ་བ་དེ་བཞིན་དུ། ཉོན་མོངས་པའི་ཆུ་ལོན་གྱིས་མི་ནུབ་པའི་ཕྱིར་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་དང་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལའང་ "སྐམ་ས།" ཞེས་བྱ་སྟེ། "བྲམ་ཟེ་ནི་བརྒལ་ཞིང་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་ནས་སྐམ་ས་ལ་གནས་སོ།" ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། ། Phāla vilekhane. Phālati bhūmiṃ vilekhati bhindatīti phālo. "Phāla" (རྨོ་བའམ་འགེས་པ།) ནི་རྨོ་བའི་དོན་ལའོ། །ས་གཞི་རྨོ་ཞིང་འགེས་པར་བྱེད་པས་ན་ "phālo" (ཐོང་གཤོལ།) ཞེས་བྱའོ། ། Nala ganthe. Nalati. "Nala" (འཆིང་བའམ་ སྡེབ་པ།) ནི་འཆིང་བའི་དོན་ལའོ། །nalati། Bala pāṇane. Iha pāṇanaṃ jīvanaṃ sasanañca. Balati. Balaṃ, bālo. "Bala" (སྲོག་འཛིན་པ།) ནི་སྲོག་འཛིན་པའི་དོན་ལའོ། །འདིར་སྲོག་འཛིན་པ་ནི་འཚོ་བ་དང་དབུགས་འབྱིན་རྔུབ་བྱེད་པའོ། །balati། balaṃ (སྟོབས།)། bālo (བྱིས་པ།)། Ettha balanti jīvitaṃ kappenti etenāti balaṃ, kāyabalabhogabalādikaṃ balaṃ. Atha vā balanti sammājīvanaṃ jīvanti etenāti balaṃ, saddhādikaṃ balaṃ. Āgamaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘assaddhiye na kampatīti saddhābala’’ntiādi vuttaṃ, taṃ daḷhaṭṭhena balanti vattabbānaṃ saddhādīnaṃ akampanabhāvadassanatthaṃ vuttanti [Pg.168] daṭṭhabbaṃ. Atha vā dhātūnaṃ atthātisayayogato assaddhiyādīnaṃ abhibhavanena saddhādibalānaṃ abhibhavanatthopi gahetabbo ‘‘abalā naṃ baliyantī’’ti ettha viya. Bāloti balati assasati ceva passasati cāti bālo, assasitapassasitamattena jīvati, na seṭṭhena paññājīvitenāti vuttaṃ hoti. Tathā hi aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ ‘‘balantīti bālā, assasitapassasitamattena jīvanti, na paññājīvitenāti attho’’ti. Paññājīvinoyeva hi jīvitaṃ seṭṭhaṃ nāma. Tenāha bhagavā ‘‘paññājīviṃ jīvitamāhu seṭṭha’’nti. འདི་ལ་ "bala" (སྟོབས།) ནི་འདིས་འཚོ་བ་འཛིན་པར་བྱེད་པས་ན་སྟོབས་ཏེ། ལུས་ཀྱི་སྟོབས་དང་ལོངས་སྤྱོད་ཀྱི་སྟོབས་ལ་སོགས་པའོ། །ཡང་ན། འདིས་ཡང་དག་པའི་འཚོ་བས་འཚོ་བར་བྱེད་པས་ན་སྟོབས་ཏེ། དད་པ་ལ་སོགས་པའི་སྟོབས་སོ། །ལུང་གི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ནི་ "མ་དད་པ་ལ་མི་གཡོ་བས་ན་དད་པའི་སྟོབས་སོ།" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་ཏེ། དེ་ནི་བརྟན་པའི་དོན་གྱིས་སྟོབས་ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བའི་དད་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་མི་གཡོ་བའི་རང་བཞིན་བསྟན་པའི་ཕྱིར་གསུངས་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །ཡང་ན། ཁམས་རྣམས་ཀྱི་དོན་ལྷག་པར་ལྡན་པའི་ཕྱིར། མ་དད་པ་ལ་སོགས་པ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པས་དད་པ་ལ་སོགས་པའི་སྟོབས་རྣམས་ཀྱི་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་དོན་ཡང་བཟུང་བར་བྱ་སྟེ། "སྟོབས་མེད་པ་རྣམས་ཀྱིས་དེ་ལ་སྟོབས་ཀྱིས་གནོན།" ཞེས་པ་བཞིན་ནོ། །"bālo" (བྱིས་པ།) ནི་དབུགས་འབྱིན་ཞིང་རྔུབ་པར་བྱེད་པས་ན་བྱིས་པ་སྟེ། དབུགས་འབྱིན་རྔུབ་ཙམ་གྱིས་འཚོ་ཞིང་། མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱི་འཚོ་བས་མི་འཚོ་བའོ། །དེ་བཞིན་དུ་འགྲེལ་བཤད་ལས་ཀྱང་ "དབུགས་འབྱིན་རྔུབ་བྱེད་པས་ན་བྱིས་པ་སྟེ། དབུགས་འབྱིན་རྔུབ་ཙམ་གྱིས་འཚོ་ཞིང་ཤེས་རབ་ཀྱི་འཚོ་བས་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།" ཞེས་གསུངས་སོ། །ཤེས་རབ་ཀྱིས་འཚོ་བ་ཉིད་ཀྱི་འཚོ་བ་ནི་མཆོག་ཅེས་བྱའོ། །དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ "ཤེས་རབ་ཀྱིས་འཚོ་བའི་འཚོ་བ་ནི་མཆོག་ཅེས་གསུངས་སོ།" ཞེས་གསུངས་སོ། ། Pula mahatte. Pulati. Vipulaṃ. "Pula" (ཆེ་བ།) ནི་ཆེ་བའི་དོན་ལའོ། །pulati། vipulaṃ (ཡངས་པའམ་རྒྱ་ཆེ་བ།)། Kula saṅkhāne bandhumhi ca. Kolati. Kulaṃ, kolo. "Kula" (བགྲང་བ་དང་གཉེན་འབྲེལ།) ནི་བགྲང་བ་དང་གཉེན་འབྲེལ་གྱི་དོན་ལའོ། །kolati། kulaṃ (རིགས་སམ་ཁྱིམ།)། kolo (ཀོ་ལོ།)། Sala gamane. Salati. "Sala" (འགྲོ་བ།) ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལའོ། །salati། Kila pītiya kīḷanesu. Pītassa bhāvo pītiyaṃ yathā dakkhiyaṃ. Kīḷanaṃ kīḷāyeva. Kilati. "Kila" (དགའ་བ་དང་རྩེ་བ།) ནི་དགའ་བ་དང་རྩེ་བའི་དོན་ལའོ། །དགའ་བའི་རང་བཞིན་ནི་དགའ་བ་སྟེ། མཁས་པའི་རང་བཞིན་མཁས་པ་ཉིད་བཞིན་ནོ། །རྩེ་བ་ནི་རྩེད་མོ་ཉིད་དོ། །kilati། Ila kampane. Ilati. Elaṃ, elā. Ettha elaṃ vuccati doso. Kenaṭṭhena? Kampanaṭṭhena. Dosoti cettha aguṇo veditabbo, na paṭigho. ‘‘Nelaṅgo setapacchādo’’ti idamettha nidassanaṃ. "Ila" (གཡོ་བ།) ནི་གཡོ་བའི་དོན་ལའོ། །ilati། elaṃ, elā། འདི་ལ་ "ela" ནི་སྐྱོན་ལ་བརྗོད་དོ། །དོན་ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། གཡོ་བའི་དོན་གྱིས་སོ། །འདིར་སྐྱོན་ནི་ཡོན་ཏན་མ་ཡིན་པ་ཤེས་པར་བྱ་ཡི། ཁོང་ཁྲོ་བ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །"སྐྱོན་མེད་པའི་ཡན་ལག་དང་ལྡན་ཞིང་གོས་དཀར་པོས་གཡོགས་པ།" ཞེས་པ་ནི་འདིར་དཔེའོ། ། Apica elaṃ vuccati udakaṃ. Tathā hi ‘‘elambujaṃ kaṇṭakiṃ vārijaṃ yathā’’ti imissā pāḷiyā atthaṃ niddisanto āyasmā sāriputto ‘‘elaṃ vuccati udaka’’nti āha. Elāti lālā vuccati ‘‘elamūgo’’ti ettha viya. Apica elāti kheḷo vuccati ‘‘sutvā nelapatiṃ vācaṃ, vāḷā panthā apakkamu’’nti ettha viya. Ettha nelapatiṃ vācanti kheḷabindunipātavirahitaṃ [Pg.169] vacananti attho. Lālākheḷavācakassa tu elāsaddassa aññaṃ pavattinimittaṃ pariyesitabbaṃ. Anekappavattinimittā hi saddā. Kiṃ vā aññena pavattinimittena, ila kampaneti evaṃ vuttaṃ kampanaṃ eva lālākheḷavācakassa elāsaddassa pavattinimittaṃ, tasmā ilanti jigucchitabbabhāvena kampenti hadayacalanaṃ pāpuṇanti janā etthāti elāti attho gahetabbo. Samānapavattinimittāyeva hi saddā lokasaṅketavasena nānāpadatthavācakāpi bhavanti. Taṃ yathā? Hinoti gacchatīti hetu, sappati gacchatīti sappo, gacchatīti goti. Tathā asamānappavattinimittāyeva samānapadatthavācakāpi bhavanti. Taṃ yathā? Rañcatīti rājā, bhūmiṃ pāletīti bhūmipālo, nare indatīti narindoti. Esa nayo sabbatthāpi vibhāvetabbo. གཞན་ཡང་ "ela" ནི་ཆུ་ལའང་བརྗོད་དོ། །དེ་བཞིན་དུ་ "ཆུ་ལས་སྐྱེས་པའི་པདྨ་ཚེར་མ་ཅན་བཞིན།" ཞེས་པའི་ལུང་འདིའི་དོན་སྟོན་པ་ན། ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཤཱ་རིའི་བུས་ "ela ནི་ཆུ་ལ་བརྗོད་དོ།" ཞེས་གསུངས་སོ། །"elā" ནི་མཆིལ་མ་ལའང་བརྗོད་དེ། "མཆིལ་མ་འཛག་ཅིང་ལྐུགས་པ།" ཞེས་པ་བཞིན་ནོ། །གཞན་ཡང་ "elā" ནི་མཆིལ་མ་ལའང་བརྗོད་དེ། "མཆིལ་མ་མེད་པའི་གསུང་ཐོས་ནས། །གདུག་པའི་ལམ་ནི་སྤངས་པར་གྱུར།" ཞེས་པ་བཞིན་ནོ། །འདིར་ "nelapatiṃ vācaṃ" ཞེས་པ་ནི་མཆིལ་མའི་ཐིགས་པ་ལྷུང་བ་དང་བྲལ་བའི་ཚིག་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ། །མཆིལ་མ་དང་ཁ་ཆུ་སྟོན་པའི་ "elā" ཞེས་པའི་སྒྲ་འདིའི་འཇུག་པའི་རྒྱུ་མཚན་གཞན་ནི་བཙལ་བར་བྱའོ། །སྒྲ་རྣམས་ནི་འཇུག་པའི་རྒྱུ་མཚན་དུ་མ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཡང་ན་འཇུག་པའི་རྒྱུ་མཚན་གཞན་གྱིས་ཅི་ཞིག་བྱ། "ila" ནི་གཡོ་བ་ལའོ་ཞེས་དེ་ལྟར་གསུངས་པའི་གཡོ་བ་ཉིད་མཆིལ་མ་དང་ཁ་ཆུ་སྟོན་པའི་ "elā" ཞེས་པའི་སྒྲའི་འཇུག་པའི་རྒྱུ་མཚན་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་ "ila" ནི་སྐྱུག་བྲོ་བའི་རང་བཞིན་གྱིས་གཡོ་བར་བྱེད། འདི་ལ་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱི་སྙིང་གཡོ་བར་འགྱུར་བས་ན་ "elā" ཞེས་པའི་དོན་དུ་བཟུང་བར་བྱའོ། །འཇུག་པའི་རྒྱུ་མཚན་མཚུངས་པ་ཉིད་ཀྱིས་སྒྲ་རྣམས་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་བརྡའི་དབང་གིས་དོན་སོ་སོ་སྟོན་པར་ཡང་འགྱུར་རོ། །དེ་ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། "hinoti" (འགྲོ།) བས་ན་ "hetu" (རྒྱུ།)། "sappati" (འགྲོ།) བས་ན་ "sappo" (སྦྲུལ།)། "gacchati" (འགྲོ།) བས་ན་ "go" (བ།) ཞེས་པ་བཞིན་ནོ། །དེ་བཞིན་དུ་འཇུག་པའི་རྒྱུ་མཚན་མི་མཚུངས་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཀྱང་དོན་གཅིག་སྟོན་པར་འགྱུར་རོ། །དེ་ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། "rañcati" (དགའ་བར་བྱེད།) པས་ན་ "rājā" (རྒྱལ་པོ།)། ས་སྐྱོང་བས་ན་ "bhūmipālo" (ས་སྐྱོང་།)། མི་རྣམས་ཀྱི་དབང་པོ་ཡིན་པས་ན་ "narindo" (མིའི་དབང་པོ།) ཞེས་པ་བཞིན་ནོ། །ཚུལ་འདི་ནི་ཐམས་ཅད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། ། Ila gatiyaṃ. Ilati. "Ila" (འགྲོ་བ།) ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལའོ། །ilati། Hila hāvakaraṇe. Helati. "Hila" (སྒེག་ཆོས་བྱེད་པ།) ནི་སྒེག་པའི་རྣམ་འགྱུར་སྟོན་པའི་དོན་ལའོ། །helati། Sila uñche. Silati. "Sila" (འབྲུ་གཏུ་བ།) ནི་འབྲུ་ལྷག་གཏུ་བའི་དོན་ལའོ། །silati། Tila sinehane. Tilati. Tilaṃ, telaṃ, tilo. "Tila" (སྣུམ་པའམ་གཤེར་བ།) ནི་སྣུམ་པའི་དོན་ལའོ། །tilati། tilaṃ (ཏིལ།)། telaṃ (ཏིལ་མར།)། tilo (ཏིལ་གྱི་སྡོང་པོ།)། Cila vasane. Cilati. "Cila" (གོས་གྱོན་པ།) ནི་གོས་གྱོན་པའི་དོན་ལའོ། །cilati། Vala vilāsane. Valati. "Vala" (སྒེག་པའམ་རྣམ་འགྱུར་སྟོན་པ།) ནི་སྒེག་པའི་དོན་ལའོ། །valati། Pila gahaṇe. Pilati. "Pila" (འཛིན་པ།) ནི་འཛིན་པའི་དོན་ལའོ། །pilati། Mila sinehane. Milati. "Mila" (སྣུམ་པ།) ནི་སྣུམ་པའི་དོན་ལའོ། །milati། Phula sañcale pharaṇe ca. Phulati. "Phula" (གཡོ་བ་དང་ཁྱབ་པ།) ནི་གཡོ་བ་དང་ཁྱབ་པའི་དོན་ལའོ། །phulati། Lakārantadhāturūpāni. ལ་མཐའ་ཅན་གྱི་བྱ་ཚིག་གི་གཟུགས་རྣམས་སོ། ། Vakārantadhātu ཝ་མཐའ་ཅན་གྱི་བྱ་ཚིག Vā [Pg.170] gatigandhanesu. Vāti. Vāto. "Vā" (འགྲོ་བ་དང་དྲི་བསྒོ་བ།) ནི་འགྲོ་བ་དང་དྲི་བསྒོ་བའི་དོན་ལའོ། །vāti (ལྡང་བའམ་འགྲོ།)། vāto (རླུང་།)། Vī pajanakanti asanakhādana gatīsu. Pajanaṃ calanaṃ. Kanti abhiruci. Asanaṃ bhattaparibhogo. Khādanaṃ pūvādibhakkhanaṃ. Gati gamanaṃ. Veti. "Vī" (གཡོ་བ་དང་། མོས་པ་དང་། ཟ་བ་དང་། བཟའ་བ་དང་། འགྲོ་བ།) ནི་གཡོ་བ་དང་། མོས་པ་དང་། ཟ་བ་དང་། བཟའ་བ་དང་། འགྲོ་བའི་དོན་ལའོ། །གཡོ་བ་ནི་འགུལ་བའོ། །མོས་པ་ནི་མངོན་པར་དགའ་བའོ། །ཟ་བ་ནི་ཟས་ལ་ལོངས་སྤྱོད་པའོ། །བཟའ་བ་ནི་བག་ལེབ་ལ་སོགས་པ་ཟ་བའོ། །འགྲོ་བ་ནི་འགྲོ་བ་ཉིད་དོ། །veti། Ve tantasantāne. Vāyati. Tantavāyo. "Ve" (ཐགས་འཐག་པ།) ནི་རྒྱུན་ཆགས་སུ་གཏོང་བའམ་ཐགས་འཐག་པའི་དོན་ལའོ། །vāyati (འཐག)། tantavāyo (ཐགས་མཁན།)། Ve sosane. Vāyati. "Ve" (སྐེམ་པ།) ནི་སྐེམ་པའི་དོན་ལའོ། །vāyati (སྐེམ།)། Dhivu khivu nidassane. Dhevati. Khevati. "Dhivu, khivu" (མཚོན་པའམ་སྟོན་པ།) ནི་མཚོན་པའི་དོན་ལའོ། །dhevati, khevati། Thivu dittiyaṃ. Thevati. Madhumadhukā thevanti. ཐི-ཝུའོ་འོད་འབར་བ་ལའོ། །ཐེ་ཝ་ཏི། སྦྲང་རྩི་མངར་མོ་དག་ཐིགས་པར་འཛག་གོ། Jīva pāṇadhāraṇe. Jīvati. Jīvitaṃ, jīvo, jīvikā. Atthi no jīvikā deva, sā ca yādisakīdisā. Jīvitaṃ kappeti. ཛཱི-ཝ་སྲོག་འཛིན་པ་ལའོ། །ཛཱི་ཝ་ཏི། ཛཱི་ཝི་ཏཾ་ (ཚེ་) དང་། ཛཱི་ཝོ་ (སྲོག་) དང་། ཛཱི་ཝི་ཀཱ་ (འཚོ་བའོ)། །ལྷ་ལགས། བདག་ཅག་ལ་འཚོ་བ་ཡོད་དེ། དེ་ནི་འདི་འདྲ་འདི་འདྲ་ཞིག་གོ། །ཚེ་འཚོ་བར་བྱེད་དོ། Piva miva tiva niva thūliye. Pivati. Pivaro. Mivati. Tivati. Nivati. པི་ཝ། མི་ཝ། ཏི་ཝ། ནི་ཝ་རྣམས་སྦོམ་པོ་ཉིད་ལའོ། །པི་ཝ་ཏི། པི་ཝ་རོ་ (སྦོམ་པོའམ་རྒྱགས་པ)། །མི་ཝ་ཏི། ཏི་ཝ་ཏི། ནི་ཝ་ཏི། Ettha ca pivaroti kacchapo, yo koci vā thūlasarīro. Tathā hi ‘‘pivaro kacchape thūle’’ti pubbācariyehi vuttaṃ. འདི་ལ་‘པི་ཝ་རོ་’ཞེས་པ་ནི་རུས་སྦལ། ཡང་ན་ལུས་སྦོམ་པོ་གང་ཡང་རུང་བ་ལ་བྱའོ། །དེ་ལྟར་ཡང་སྔོན་གྱི་སློབ་དཔོན་རྣམས་ཀྱིས། “པི་ཝ་རོ་ནི་རུས་སྦལ་དང་སྦོམ་པོ་ལའོ།” ཞེས་གསུངས་སོ། Ava pālane. Avati. Buddho mama avataṃ. ཨ་ཝ་སྐྱོབ་པ་ལའོ། །ཨ་ཝ་ཏི། སངས་རྒྱས་ཀྱིས་བདག་ལ་སྐྱོབ་པར་མཛད་ཅིག Bhava gatiyaṃ. Savati. བྷ་ཝ་འགྲོ་བ་ལའོ། །ས་ཝ་ཏི། Kava vaṇṇe. Kavati. ཀ་ཝ་ཁ་དོག་ལའོ། །ཀ་ཝ་ཏི། Khivu made. Khivati. ཁི་-ཝུ་མྱོས་པ་ལའོ། །ཁི་ཝ་ཏི། Dhovu dhovane. Dhovati. དྷོ་-ཝུ་འཁྲུད་པ་ལའོ། །དྷོ་ཝ་ཏི། Devu [Pg.171] deva devane. Devati ādevati, paridevati, ādevo, paridevo, ādevanā, paridevanā, ādevitattaṃ, paridevitattaṃ. དེ་-ཝུ་མྱ་ངན་བྱེད་པ་ལའོ། །དེ་ཝ་ཏི། ཨཱ་དེ་ཝ་ཏི། པ་རི་དེ་ཝ་ཏི། ཨཱ་དེ་ཝོ། པ་རི་དེ་ཝོ། ཨཱ་དེ་ཝ་ནཱ། པ་རི་དེ་ཝ་ནཱ། ཨཱ་དེ་ཝི་ཏཏྟཾ། པ་རི་དེ་ཝི་ཏཏྟཾ། Sevu kevu khevu gevu gilevu mevu milevu secane. Sevati. Kevati. Khevati. Gevati. Gilevati. Mevati milevati. སེ་ཝུ། ཀེ་ཝུ། ཁེ་ཝུ། གེ་ཝུ། གི་ལེ་ཝུ། མེ་ཝུ། མི་ལེ་ཝུ་རྣམས་གཤེར་བར་བྱེད་པ་ལའོ། །སེ་ཝ་ཏི། ཀེ་ཝ་ཏི། ཁེ་ཝ་ཏི། གེ་ཝ་ཏི། གི་ལེ་ཝ་ཏི། མེ་ཝ་ཏི། མི་ལེ་ཝ་ཏི། Devu plutagatiyaṃ. Plutagati pariplutagamanaṃ. Devati. དེ་-ཝུ་མཆོང་ཞིང་འགྲོ་བ་ལའོ། །མཆོང་ཞིང་འགྲོ་བ་ནི་ཀུན་ཏུ་མཆོང་ཞིང་འགྲོ་བའོ། །དེ་ཝ་ཏི། Dhātu gatisuddhiyaṃ. Dhāvati, vidhāvati. Ādhāvati, paridhāvati. Dhāvako. དྷཱ་ཏུ་རྒྱུག་པ་དང་དག་པ་ལའོ། །དྷཱ་ཝ་ཏི། ཝི་དྷཱ་ཝ་ཏི། ཨཱ་དྷཱ་ཝ་ཏི། པ་རི་དྷཱ་ཝ་ཏི། དྷཱ་ཝ་ཀོ། Civu ādānasaṃvaresu. Civati. ཙི་-ཝུ་ལེན་པ་དང་སྡོམ་པ་ལའོ། །ཙི་ཝ་ཏི། Cevi cetanātulye. Cevati. ཅེ་-ཝི་སེམས་པ་དང་མཚུངས་པ་ལའོ། །ཅེ་ཝ་ཏི། Vakārantadhāturūpāni. ཝ་ཡིག་གི་མཐའ་ཅན་གྱི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་གཟུགས་རྣམས་སོ། Sakārantadhātu ས་ཡིག་གི་མཐའ་ཅན་གྱི་བྱ་བའི་ཚིག། Sā pāke. Sāti. སཱ་སྨིན་པའམ་འཚེད་པ་ལའོ། །སཱ་ཏི། Si sevāyaṃ. Sevati. Sevanā, sevako, sevito, sivo, sivaṃ. སི་བསྟེན་པ་ལའོ། །སེ་ཝ་ཏི། སེ་ཝ་ནཱ། སེ་ཝ་ཀོ། སེ་ཝི་ཏོ། སི་ཝོ། སི་ཝཾ། Nihīyati puriso nihīnasevī,Na ca hāyetha kadāci tulyasevī; Seṭṭhamupagamaṃ udeti khippaṃ,Tasmā attano uttaritaraṃ bhajetha; སྐྱེས་བུ་དམན་པ་བསྟེན་པ་ནི་ཉམས་པར་འགྱུར། །མཚུངས་པ་བསྟེན་པ་ནི་ནམ་ཡང་མི་ཉམས། །མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་ལ་བསྟེན་ན་མྱུར་དུ་ཡར་སྐྱེ་བར་འགྱུར། །དེ་བས་ན་རང་ཉིད་ལས་ལྷག་པ་བསྟེན་པར་བྱའོ། Si gatibuddhīsu. Seti, atiseti. Atisituṃ, atisitvā, setu. སི་འགྲོ་བ་དང་རྟོགས་པ་ལའོ། །སེ་ཏི། ཨ་ཏི་སེ་ཏི། ཨ་ཏི་སི་ཏུཾ། ཨ་ཏི་སི་ཏྭཱ། སེ་ཏུ། Sī [Pg.172] saye. Sayo supanaṃ. Seti. Sayati. Senaṃ. Sayanaṃ. སཱི་ཉལ་བ་ལའོ། །ཉལ་བ་ནི་གཉིད་ལོག་པའོ། །སེ་ཏི། ས་ཡ་ཏི། སེ་ནཾ། ས་ཡ་ནཾ། Su gatiyaṃ. Savati. Pasavati. Pasuto, suto. སུ་འགྲོ་བ་ལའོ། །ས་ཝ་ཏི། པ་ས་ཝ་ཏི། པ་སུ་ཏོ། སུ་ཏོ། Ettha sutoti dūto, ‘‘vittiñhi maṃ vindati suta disvā’’ti ‘‘devasuto ca mātalī’’ti ca imāni tattha payogāni. འདིར་‘སུ་ཏོ་’ཞེས་པ་ནི་ཕོ་ཉ་སྟེ། “ཕོ་ཉ་མཐོང་ནས་བདག་ལ་དགའ་བ་རྙེད་དོ།” ཞེས་པ་དང་། “ལྷའི་ཕོ་ཉ་མཱ་ཏ་ལཱི་ཡང་ངོ་།” ཞེས་པ་འདི་དག་ནི་དེའི་སྦྱོར་བའོ། Su savane. Savanaṃ sandanaṃ. Savati. Āsavo. སུ་འབབ་པ་ལའོ། །འབབ་པ་ནི་རྒྱུག་པའོ། །ས་ཝ་ཏི། ཨཱ་ས་ཝོ། Sū pasave. Pasavo jananaṃ. Savati, pasavati. Suttaṃ. སཱུ་བསྐྱེད་པ་ལའོ། །རབ་ཏུ་བསྐྱེད་པ་ནི་བསྐྱེད་པའོ། །ས་ཝ་ཏི། པ་ས་ཝ་ཏི། སུཏྟཾ། Ettha pana suttanti atthe savati janetīti suttaṃ, tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ, tadaññampi vā hatthisuttādi suttaṃ. འདིར་‘སུཏྟཾ་’ཞེས་པ་ནི་དོན་རྣམས་འབབ་པའམ་བསྐྱེད་པར་བྱེད་པས་ན་མདོ་སྟེ། སྡེ་སྣོད་གསུམ་གྱི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བཀའ་དང་། དེ་ལས་གཞན་པ་གླང་པོ་ཆེའི་མདོ་ལ་སོགས་པའོ། Sū pāṇagabbhavimocanesu. Sūti. Pasūti. Pasūto. སཱུ་མངལ་ལས་ཐར་བ་ལའོ། །སཱུ་ཏི། པ་སཱུ་ཏི། པ་སཱུ་ཏོ། Su peraṇe. Suti. སུ་བསྐུལ་བ་ལའོ། །སུ་ཏི། Se khaye. Sīyati. Ekārassīyādeso. སེ་ཟད་པ་ལའོ། །སཱི་ཡ་ཏི། ཨེ་ཡིག་གི་ཚབ་ཏུ་ཨཱི་ཡིག་ཏུ་འགྱུར་བའོ། Se pāke. Seti. སེ་སྨིན་པ་ལའོ། །སེ་ཏི། Se gatiyaṃ. Seti. Setu. སེ་འགྲོ་བ་ལའོ། །སེ་ཏི། སེ་ཏུ། Hiṃsa hiṃsāyaṃ. Hiṃsati. Hiṃsako, hiṃsanā, hiṃsā. ཧིཾ་ས་འཚེ་བ་ལའོ། །ཧིཾ་ས་ཏི། ཧིཾ་ས་ཀོ། ཧིཾ་ས་ནཱ། ཧིཾ་སཱ། Issa issāyaṃ. Issati. Purisaparakkamassa devā na issanti. Issā, issāyanā. ཨིས྄་ས་ཕྲག་དོག་ལའོ། །ཨིས྄་ས་ཏི། སྐྱེས་བུའི་བརྩོན་འགྲུས་ལ་ལྷ་རྣམས་ཀྱང་ཕྲག་དོག་མི་བྱེད་དོ། །ཨིས྄་སཱ། ཨིས྄་སཱ་ཡ་ནཱ། Namassa vandanānatiyaṃ. Vandanānati nāma vandanāsaṅkhātaṃ namanaṃ, sakammakoyevāyaṃ dhātu, na namudhātu viya sakammako ceva akammako ca. Namassati. ན་མས྄་ས་ཕྱག་འཚལ་ཞིང་འདུད་པ་ལའོ། །ཕྱག་འཚལ་ཞིང་འདུད་པ་ཞེས་པ་ནི་ཕྱག་འཚལ་བར་བགྲང་བའི་འདུད་པའོ། །བྱ་བའི་ཚིག་འདི་ནི་བྱ་བྱེད་ཐ་དད་པ་ཁོ་ན་སྟེ། ན-མུ་བྱ་བའི་ཚིག་བཞིན་དུ་བྱ་བྱེད་ཐ་དད་པ་དང་ཐ་མི་དད་པ་གཉིས་ཀ་མ་ཡིན་ནོ། །ན་མས྄་ས་ཏི། Ghusa sadde. Ghusati, ghosati. Paṭighoso, nigghoso, vacīghoso. གྷུ་ས་སྒྲ་ལའོ། །གྷུ་ས་ཏི། གྷོ་ས་ཏི། པ་ཊི་གྷོ་སོ་ (བྲག་ཆ་) དང་། ནིག་གྷོ་སོ་ (སྒྲ་ཆེན་པོ་) དང་། ཝ་ཙཱི་གྷོ་སོ་ (ངག་གི་སྒྲའོ)། Cusa [Pg.173] pāne. Cusati. ཅུ་ས་འཐུང་བའམ་འཇིབ་པ་ལའོ། །ཅུ་ས་ཏི། Pusa buddhiyaṃ. Pusati. Poso. Sampīḷe mama posanaṃ. Posananti vaḍḍhanaṃ. པུ་ས་བློ་གྲོས་ལའོ། །པུ་ས་ཏི། པོ་སོ། གནོད་པ་ལ་བདག་གི་གསོ་བའོ། །གསོ་བ་ཞེས་པ་ནི་འཕེལ་བར་བྱེད་པའོ། Musa theyye. Thenanaṃ theyyaṃ corikā. Musati. Duddikkho cakkhumusano. Musalo. མུ་ས་བརྐུ་བ་ལའོ། །བརྐུ་བ་དང་རྐུ་བ་ནི་རྐུན་མའོ། །མུ་ས་ཏི། བལྟ་དཀའ་བ་ནི་མིག་འཕྲོག་པའོ། །མུ་ས་ལོ། Pusa pasave. Pusati. པུ་ས་བསྐྱེད་པ་ལའོ། །པུ་ས་ཏི། Vāsi bhūsa alaṅkāre. Vāsati. Bhūsati, vibhūsati. Bhūsanaṃ, vibhūsanaṃ. ཝཱ་སི། བྷཱུ་ས་རྒྱན་པ་ལའོ། །ཝཱ་ས་ཏི། བྷཱུ་ས་ཏི། ཝི་བྷཱུ་ས་ཏི། བྷཱུ་ས་ནཾ། ཝི་བྷཱུ་ས་ནཾ། Usa rujāyaṃ. Usati. ཨུ་ས་ན་བ་ལའོ། །ཨུ་ས་ཏི། Isa ucche. Esati. Isi. ཨི་ས་ཚོལ་བ་ལའོ། །ཨེ་ས་ཏི། ཨི་སི། Ettha pana sīlādayo guṇe esantīti isayo, buddhādayo ariyā tāpasapabbajjāya ca pabbajitā narā. ‘‘Isi tāpaso jaṭilo jaṭī jaṭādharo’’ti ete tāpasapariyāyā. འདིར་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་ཚོལ་བས་ན་དྲང་སྲོང་རྣམས་ཏེ། སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་འཕགས་པ་རྣམས་དང་། དཀའ་ཐུབ་ཀྱི་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་སྐྱེས་བུ་རྣམས་སོ། །“དྲང་སྲོང་དང་། དཀའ་ཐུབ་ཅན་དང་། རལ་པ་ཅན་དང་། རལ་པ་འཛིན་པའོ།” ཞེས་པ་འདི་དག་ནི་དཀའ་ཐུབ་པའི་རྣམ་གྲངས་སོ། Kasa vilekhane. Kasati, kassati. Kassako, ākāso. ཀ་ས་རྨོ་བ་ལའོ། །ཀ་ས་ཏི། ཀས྄་ས་ཏི། ཀས྄་ས་ཀོ། ཨཱ་ཀཱ་སོ། Ettha kassakoti kasikārako. Ākāsoti nabhaṃ. Tañhi na kassatīti ākāso. Kasituṃ vilekhituṃ na sakkāti attho. Imāni tadabhidhānāni – འདིར་‘ཀས྄་ས་ཀོ་’ཞེས་པ་ནི་ཞིང་ལས་བྱེད་པ་པོའོ། །‘ཨཱ་ཀཱ་སོ་’ཞེས་པ་ནི་ནམ་མཁའ་སྟེ། དེ་ནི་རྨོ་བར་མི་ནུས་པས་ན་ནམ་མཁའོ། །རྨོ་བའམ་འབྲི་བར་མི་ནུས་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །འདི་དག་ནི་དེའི་མིང་རྣམས་སོ། Ākāso ambaraṃ abbhaṃ, antalikkha’maghaṃ nabhaṃ; Vehāso gaganaṃ devo, kha’mādiccapathopi ca. ནམ་མཁའ་དང་། མཁའ་དང་། སྤྲིན་དང་། བར་སྣང་དང་། ཐོགས་མེད་དང་། མཁའ་དང་། བར་སྣང་དང་། ནམ་མཁའ་དང་། ལྷ་དང་། མཁའ་དང་ཉི་མའི་ལམ་ཡང་ངོ་། Tārāpatho ca nakkhatta-patho ravipathopi ca; Vehāyasaṃ vāyupatho, apatho anilañjasaṃ. སྐར་མའི་ལམ་དང་། རྒྱུ་སྐར་གྱི་ལམ་དང་། ཉི་མའི་ལམ་ཡང་ངོ་། །བར་སྣང་དང་། རླུང་གི་ལམ་དང་། ལམ་མེད་པ་དང་། རླུང་གི་ལམ་མོ། Kasa [Pg.174] sisa jasa jhasa vasa masa disa jusa yusa hiṃsatthā. Kasati. Sisati. Jasati. Jhasati. Vasati. Masati. Masako. Omasati, omasavādo. Disati. Jusati. Yūsati. ཀ་ས། སི་ས། ཇ་ས། ཛྷ་ས། ཝ་ས། མ་ས། དི་ས། ཇུ་ས། ཡུ་ས་རྣམས་འཚེ་བའི་དོན་ལའོ། །ཀ་ས་ཏི། སི་ས་ཏི། ཇ་ས་ཏི། ཛྷ་ས་ཏི། ཝ་ས་ཏི། མ་ས་ཏི། མ་ས་ཀོ། ཨོ་མ་ས་ཏི། ཨོ་མ་ས་ཝཱ་དོ། །དི་ས་ཏི། ཇུ་ས་ཏི། ཡཱུ་ས་ཏི། Tattha omasatīti vijjhati. Omasavādoti paresaṃ sūciyā viya vijjhanavādo. Masakoti makaso. དེ་ལ་‘ཨོ་མ་ས་ཏི་’ཞེས་པ་ནི་འབིགས་པའམ་ཟུག་པར་བྱེད་པའོ། །‘ཨོ་མ་ས་ཝཱ་དོ་’ཞེས་པ་ནི་ཁབ་ཀྱིས་འབིགས་པ་བཞིན་དུ་གཞན་ལ་ཟུག་པར་བྱེད་པའི་ཚིག་གོ། །‘མ་ས་ཀོ་’ཞེས་པ་ནི་སྦྲང་བུའོ། Bhassa bhassane. Bhassanti kathanaṃ vuccati ‘‘āvāso gocaro bhassaṃ. Bhassakāraka’’ntiādīsu viya. Bhassati. Bhaṭṭhaṃ. Bhaṭṭhanti bhāsitaṃ, vacananti attho. Ettha pana – བྷས྄་ས་སྨྲ་བ་ལའོ། །‘བྷས྄་སཾ་’ཞེས་པ་ནི་གཏམ་ལ་བརྗོད་དེ། “གནས་དང་། སྤྱོད་ཡུལ་དང་། གཏམ། གཏམ་བྱེད་པ་པོ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ། །བྷས྄་ས་ཏི། བྷཊྛཾ། །‘བྷཊྛཾ་’ཞེས་པ་ནི་བཤད་པའམ་ཚིག་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ། །འདིར་ནི། ‘‘Subhāsitā atthavatī, gāthāyo te mahāmuni; Nijjhattomhi subhaṭṭhena, tvañca me saraṇaṃ bhavā’’ti “ཐུབ་པ་ཆེན་པོ། ཁྱོད་ཀྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ནི་ལེགས་པར་བཤད་ཅིང་དོན་དང་ལྡན་པའོ། །ལེགས་པར་བཤད་པས་བདག་ཡིད་ཆེས་པར་གྱུར་ཏོ། །ཁྱོད་ནི་བདག་གི་སྐྱབས་སུ་མཛད་དུ་གསོལ།” ཞེས་པའོ། Pāḷi nidassanaṃ. Tattha nijjhattoti nijjhāpito dhammojapaññāya paññattigato amhi. Subhaṭṭhenāti subhāsitena. འདི་ནི་ལུང་གི་དཔེར་བརྗོད་དོ། །དེ་ལ་‘ནིཛ྄ཛྷཏྟོ’ཞེས་པ་ནི་ཡིད་ཆེས་པ་སྟེ། ཆོས་ཀྱི་བཅུད་ཀྱི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་རྟོགས་པར་གྱུར་པའོ། །‘སུབྷཊྛེནཱ’ཞེས་པ་ནི་ལེགས་པར་བཤད་པས་སོ། Jisu nisu visu misu vassa secane. Jesati. Nesati. Vesati. Mesati. Devo vassati. ཇི་སུ། ནི་སུ། ཝི་སུ། མི་སུ། ཝས྄་ས་རྣམས་ཆར་འབབ་པའམ་གཤེར་བར་བྱེད་པ་ལའོ། །ཇེ་ས་ཏི། ནེ་ས་ཏི། ཝེ་ས་ཏི། མེ་ས་ཏི། ལྷས་ཆར་འབེབས་སོ། Marisu sahane ca. Cakāro secanāpekkhako. Marisati. མ་རི་སུ་བཟོད་པ་ལའང་ངོ་། །ཙ་ཡིག་ནི་གཤེར་བར་བྱེད་པ་ལ་ལྟོས་པའོ། །མ་རི་ས་ཏི། Pusa posane. Posati. Poso. Kammacittautuāhiārehi posiyatīti poso. ‘‘Aññepi devo posetī’’ti dassanato pana curādigaṇepi imaṃ dhātuṃ vakkhāma. པུ་ས་གསོ་བ་ལའོ། །པོ་ས་ཏི། པོ་སོ། ལས་དང་། སེམས་དང་། དུས་དང་། ཟས་རྣམས་ཀྱིས་གསོ་བར་བྱེད་པས་ན་སྐྱེས་བུའོ། །“ལྷས་གཞན་དག་ཀྱང་གསོ་བར་བྱེད་དོ།” ཞེས་པའི་མཐོང་བ་ལས་ནི། ཙུ་རཱ་དིའི་ཚོགས་སུའང་བྱ་བའི་ཚིག་འདི་བཤད་པར་བྱའོ། Pisu silisu pusu palusu usu upadāhe. Pesati. Silesati. Sileso. Posati. Palosati. Osati. Usu. པི་སུ། སི་ལི་སུ། པུ་སུ། པ་ལུ་སུ། ཨུ་སུ་རྣམས་ཉེ་བར་གདུང་བ་ལའོ། །པེ་ས་ཏི། སི་ལེ་ས་ཏི། སི་ལེ་སོ། །པོ་ས་ཏི། པ་ལོ་ས་ཏི། ཨོ་ས་ཏི། ཨུ་སུ། Ghasu saṃharise. Saṃhariso saṅghaṭṭanaṃ. Ghassati. གྷ་སུ་བརྡར་བ་ལའོ། །བརྡར་བ་ནི་གཙུབ་པའོ། །གྷས྄་ས་ཏི། Hasu āliṅge. Āliṅgo upagūhanaṃ. Hassati. ཧ་སུ་འཁྱུད་པ་ལའོ། །འཁྱུད་པ་ནི་འཐམ་པའོ། །ཧས྄་ས་ཏི། Hasa [Pg.175] hasane. Hasati. Assā hasanti, ājānīyā hasanti, pahasati, uhasati. Kārite ‘‘hāseti’’iccādi, uhasiyamāno, hāso, pahāso, hasanaṃ, pahasanaṃ, hasitaṃ. Hakāralopena mandahasanaṃ ‘‘sita’’nti vuccati ‘‘sitaṃ pātvākāsī’’tiādīsu. ཧ་ས་དགོད་པ་ལའོ། །ཧ་ས་ཏི། རྟ་རྣམས་འཚེར་བར་བྱེད། ཅང་ཤེས་རྣམས་འཚེར་བར་བྱེད། རབ་ཏུ་དགོད། ཅུང་ཟད་དགོད། གཉིས་སུ་བྱེད་པའི་སྒྲ་ལ་‘ཧཱ་སེ་ཏི་’ལ་སོགས་པ་དང་། བཞད་གད་བྱེད་བཞིན་པ་དང་། བཞད་གད་དང་། རབ་ཏུ་བཞད་གད་དང་། དགོད་པ་དང་། རབ་ཏུ་དགོད་པ་དང་། བཞད་གད་དོ། །ཧ་ཡིག་བསྡུས་པས་བཞད་གད་འཛུམ་པ་ལ་‘སི་ཏཾ’ཞེས་བརྗོད་དེ། “འཛུམ་པ་མཛད་དོ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ། Tattha uhasatīti avahasati. Udasiyamānoti avahasiyamāno. Tatrāyaṃ pāḷi ‘‘idha bhikkhuṃ araññagataṃ vā rukkhamūlagataṃ vā suññāgāragataṃ vā mātugāmo upasaṅkamitvā uhasati’’ iti ca ‘‘so mātugāmena uhasiyamāno’’ iti ca. Hāsoti hasanaṃ vā somanassaṃ vā ‘‘hāso me upapajjathā’’tiādīsu viya. དེ་ལ་ “uhasati” (ཀླན་ཀ་ཚོལ་བའམ་བཞད་གད་བྱེད་པ་) ནི་ “avahasati” (བཞད་གད་བྱེད་པ་) འོ། །“Udasiyamāno” ནི་ “avahasiyamāno” (བཞད་གད་བྱེད་པར་འགྱུར་བ་) འོ། །དེ་ལ་ལུང་འདི་ཉིད་དེ། “འདི་ན་དགེ་སློང་ནགས་སུ་སོང་བའམ། ཤིང་དྲུང་དུ་སོང་བའམ། ཁང་སྟོང་དུ་སོང་བ་ལ་བུད་མེད་ཉེ་བར་སོང་ནས་བཞད་གད་བྱེད་དོ། །” ཞེས་དང་། “ཁོང་བུད་མེད་དེས་བཞད་གད་བྱེད་པར་འགྱུར་བ།” ཞེས་སོ། །“Hāso” ནི་བཞད་གད་དམ་ཡིད་བདེ་བ་སྟེ། “བདག་ལ་ཡིད་བདེ་བ་སྐྱེས་སོ། །” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ། ། Tusa hasa hisa rasa sadde. Tusati, hasati, hisati, rasati, rasitaṃ. Atrāyaṃ pāḷi ‘‘bheriyo sabbā vajjantu, vīṇā sabbā rasantu tā’’ iti. བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་ “tusa” དང་ “hasa” དང་ “hisa” དང་ “rasa” རྣམས་ནི་སྒྲ་སྒྲོག་པའི་དོན་ལའོ། །“Tusati” (དགའ་བའམ་སྒྲ་སྒྲོག་པ།) “hasati” (བཞད་གད་བྱེད་པ།) “hisati” (འཚེ་བའམ་སྒྲ་སྒྲོག་པ།) “rasati” (སྒྲ་སྒྲོག་པའམ་རོ་མྱོང་བ།) “rasitaṃ” (སྒྲ་བསྒྲགས་པའམ་རོ་མྱངས་པ།) འདི་ལ་ལུང་ནི། “རྔ་ཐམས་ཅད་བརྡུང་བར་གྱུར་ཅིག །པི་ཝང་ཐམས་ཅད་ཀྱང་སྒྲ་སྒྲོག་པར་གྱུར་ཅིག །” ཅེས་སོ། ། Rasa assādane. Rasati. Raso. བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་ “rasa” ནི་རོ་མྱོང་བའི་དོན་ལའོ། །“Rasati”། “Raso”། Rasa assādasinehesu. Rasati. Raso. བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་ “rasa” ནི་རོ་མྱོང་བ་དང་ཆགས་པའི་དོན་ལའོ། །“Rasati”། “Raso”། Rasa hāniyaṃ. Rasati. Rasanaṃ, raso. བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་ “rasa” ནི་ཉམས་པའི་དོན་ལའོ། །“Rasati”། “Rasanaṃ”། “raso”། Atrāyaṃ pāḷi – འདི་ལ་ལུང་ནི། ‘‘Naheva ṭhita nā’sīnaṃ, na sayānaṃ na paddhaguṃ; Yāva byāti nimīsati, tatrāpi rasatibbayo’’ti. “ལངས་པའམ་འདུག་པའམ་ཉལ་བའམ། །ལམ་དུ་འགྲོ་བའང་མ་ཡིན་ཏེ། །མིག་འཛུམས་པ་ཙམ་གྱི་ཡུན་ལའང་། །དེ་ལའང་ཚེ་ནི་ཉམས་པར་འགྱུར། །” ཞེས་སོ། ། Tattha rasatibbayoti so so vayo rasati parihāyati, na vaḍḍhatīti attho. དེ་ལ་ “rasatibbayo” ཞེས་པ་ནི་ལོ་ཚོད་དེ་དང་དེ་ཉམས་ཤིང་འགྲིབ་པ་ལས་འཕེལ་བ་མ་ཡིན་པའི་དོན་ཏོ། ། Lasa silesanakīḷanesu. Lasati. Lāso. Lasī ca te nippalitā. Lasi vuccati matthaluṅgaṃ. Nippalitāti nikkhantā. བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་ “lasa” ནི་འཁྱུད་པ་དང་རྩེ་བའི་དོན་ལའོ། །“Lasati”། “Lāso”། “ཁྱོད་ཀྱི་ཀླད་རྒྱས་ནི་ཕྱིར་ཐོན་ཏོ། །” ཞེས་པའི་ “lasi” ནི་ཀླད་པ་ལ་བརྗོད་དོ། །“Nippalitā” ནི་ཕྱིར་ཐོན་པའི་དོན་ཏོ། ། Nisa [Pg.176] samādhimhi. Samādhi samādhānaṃ cittekaggatā. Nesati. བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་ “nisa” ནི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་དོན་ལའོ། །ཏིང་ངེ་འཛིན་ནི་སེམས་རྩེ་གཅིག་པ་ཉིད་དོ། །“Nesati”། Misa masa sadde rose ca. Mesati. Masati. Meso. Masako. བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་ “misa” དང་ “masa” རྣམས་ནི་སྒྲ་དང་ཁྲོ་བའི་དོན་ལའོ། །“Mesati”། “Masati”། “Meso” (ལུག་ཐུག) “Masako” (སྦྲང་བུ།) Pisi pesu gatiyaṃ. Pisati. Pesati. བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་ “pisi” དང་ “pesu” རྣམས་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལའོ། །“Pisati”། “Pesati”། Sasu hiṃsāyaṃ. Sasati. Satthaṃ. Satthaṃ vuccati asi. བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་ “sasu” ནི་འཚེ་བའི་དོན་ལའོ། །“Sasati”། “Satthaṃ” (མཚོན་ཆ།) མཚོན་ཆ་ནི་རལ་གྲི་ལ་བརྗོད་དོ། ། Saṃsa thutiyañca. Cakāro hiṃsāpekkhāya. Saṃsati, pasaṃsati. Pasaṃsā, pasaṃsanā. Pasattho bhagavā. Pasaṃsamāno, pasaṃsito, pasaṃsako, pasaṃsitabbo, pasaṃsanīyo, pāsaṃso, pasaṃsitvā iccādīni. བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་ “saṃsa” ནི་བསྟོད་པའི་དོན་དང་། “ca” (ཡང་) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་འཚེ་བའི་དོན་ལའང་འཇུག་གོ །“Saṃsati” དང་ “pasaṃsati” (བསྟོད་པ།) “Pasaṃsā” དང་ “pasaṃsanā” (བསྟོད་པ།) “Pasattho bhagavā” (བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་བསྟོད་པར་འོས་པའོ། །) “Pasaṃsamāno” (བསྟོད་བཞིན་པ།) “pasaṃsito” (བསྟོད་པར་གྱུར་པ།) “pasaṃsako” (བསྟོད་པ་པོ།) “pasaṃsitabbo” (བསྟོད་པར་བྱ་བ།) “pasaṃsanīyo” (བསྟོད་པར་འོས་པ།) “pāsaṃso” (བསྟོད་པར་འོས་པ།) “pasaṃsitvā” (བསྟོད་ནས།) ལ་སོགས་པའོ། ། Disa pekkhane. Etissā pana nānārūpāni bhavanti – ‘‘dissati padissati’’ iccādi akammakaṃ. ‘‘Passati dakkhati’’iccādi sakammakaṃ. བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་ “disa” ནི་ལྟ་བའི་དོན་ལའོ། །འདི་ལ་ནི་རྣམ་པ་དུ་མ་ཡོད་དེ། “dissati padissati” ལ་སོགས་པ་ནི་བྱ་བྱེད་ཐ་མི་དད་པ་དང་། “passati dakkhati” ལ་སོགས་པ་ནི་བྱ་བྱེད་ཐ་དད་པའོ། ། Dissatu, passatu, dakkhatu. Disseyya, passeyya, dakkheyya. Disse, passe, dakkhe. Dissa, passa, dakkha. Adissā, apassā. Addā sīdantare nage. Addakkhā, addakkhuṃ, adassuṃ. Adassi, apassi, adakkhi. “Dissatu”། “passatu”། “dakkhatu”། “Disseyya”། “passeyya”། “dakkheyya”། “Disse”། “passe”། “dakkhe”། “Dissa”། “passa”། “dakkha”། “Adissā”། “apassā”། “རི་བོ་སཱི་དན་ཏ་རའི་དབུས་སུ་མཐོང་ངོ་། །” ཞེས་པའི་ “addā”། “Addakkhā”། “addakkhuṃ”། “adassuṃ”། “Adassi”། “apassi”། “adakkhi”། Dassissati, passissati, dakkhissati. Adassissā, apassissā, dakkhissā. Evaṃ vattamānapañcamiyādivasena vitthāretabbāni. Kārite ‘‘dasseti dassayatī’’ti rūpāni. Kamme ‘‘passiyati’’ iccādīni. “Dassissati”། “passissati”། “dakkhissati”། “Adassissā”། “apassissā”། “dakkhissā”། དེ་ལྟར་ད་ལྟ་བ་དང་ལྔ་པ་ (སྐུལ་ཚིག་) ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་རྒྱས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །གཉིས་སུ་བྱེད་པ་ (རྒྱུ་ཅན་) ལ་ “dasseti” དང་ “dassayati” ཞེས་པའི་གཟུགས་རྣམས་དང་། བྱ་བའི་ཚིག་ལ་ “passiyati” ལ་སོགས་པའོ། ། Disā. Passo. Passaṃ. Passitā. Dassetā. Dassanaṃ. Vipassanā, ñāṇadassananti nāmikapadāni. Tadatthe pana tumatthe ca ‘‘dakkhitāye’’ti rūpaṃ. ‘‘Āgatāmha imaṃ dhammasamayaṃ, dakkhitāye aparājitasaṅgha’’nti hi pāḷi. Imasmiṃ pana pāḷippadese ‘‘dakkhitāye’’ti idaṃ tadatthe tumatthe vā catutthiyā rūpaṃ. Tathā [Pg.177] hi dakkhitāyeti imassa dassanatthāyāti vā passitunti vā attho yojetabbo. Disātiādīsu pana puratthimādibhedāpi disāti vuccati. Yathāha – “Disā” (ཕྱོགས།) “Passo” (ལྟ་བ་པོ།) “Passaṃ” (ལྟ་བཞིན་པ།) “Passitā” (ལྟ་བ་པོ།) “Dassetā” (སྟོན་པ་པོ།) “Dassanaṃ” (མཐོང་བའམ་ལྟ་བ།) “Vipassanā” (ལྷག་མཐོང་།) “Ñāṇadassana” (ཡེ་ཤེས་མཐོང་བ།) ཞེས་པ་རྣམས་ནི་མིང་གི་ཚིག་གོ །དེའི་དོན་དང་ “tum” གྱི་དོན་ལ་ནི་ “dakkhitāye” ཞེས་པའི་གཟུགས་ཡོད་དེ། “བདག་ཅག་ཆོས་ཀྱི་འདུ་བར་འདིར་འོངས་ཏེ། །གཞན་གྱིས་མི་ཐུབ་དགེ་འདུན་བལྟ་བའི་ཕྱིར། །” ཞེས་ལུང་ལས་འབྱུང་བས་སོ། །ལུང་གི་ཚིག་འདིར་ “dakkhitāye” ཞེས་པ་ནི་དེའི་དོན་ནམ་ “tum” གྱི་དོན་ལ་བཞི་པ་ (རྣམ་དབྱེ་བཞི་པའི་) གཟུགས་སོ། །དེ་ལྟར་ “dakkhitāye” ཞེས་པའི་དོན་ནི་ “dassanatthāya” (བལྟ་བའི་ཕྱིར་) རམ། “passituṃ” (བལྟ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་) ཞེས་སྦྱར་བར་བྱའོ། །“Disā” ལ་སོགས་པ་ལས་ཤར་ཕྱོགས་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ལའང་ “disā” (ཕྱོགས་) ཞེས་བརྗོད་དོ། །ཇི་སྐད་དུ། ‘‘Disā catasso vidisā catasso,Uddhaṃ adho dasa disatā imāyo; Katamaṃ disaṃ tiṭṭhati nāgarājā,Yamaddasā supine chabbisāṇa’’nti. “ཕྱོགས་བཞི་དང་ནི་ཕྱོགས་མཚམས་བཞི། །སྟེང་དང་འོག་སྟེ་ཕྱོགས་བཅུ་པོ། །ཀླུ་ཡི་རྒྱལ་པོ་གང་ན་བཞུགས། །རྨི་ལམ་མཆེ་བ་དྲུག་ལྡན་མཐོང་། །” ཞེས་སོ། ། Mātāpitādayopi. Yathāha – ཕ་མ་ལ་སོགས་པ་ལའང་འཇུག་སྟེ། ཇི་སྐད་དུ། ‘‘Mātāpitā disā pubbā, ācariyā dakkhiṇā disā; Puttadārā disā pacchā, mittāmaccā ca uttarā; “ཕ་མ་ནི་ཤར་གྱི་ཕྱོགས་ཡིན་ལ། །སློབ་དཔོན་ནི་ལྷོ་ཡི་ཕྱོགས་ཡིན་ནོ། །བུ་དང་ཆུང་མ་ནི་ནུབ་ཀྱི་ཕྱོགས། །གྲོགས་དང་བློན་པོ་ནི་བྱང་གི་ཕྱོགས། །” Dāsakammakarā heṭṭhā, uddhaṃ samaṇabrāhmaṇā; Etā disā namasseyya, alamatto kule gihī’’ti; “གཡོག་དང་ལས་བྱེད་པ་ནི་འོག་གི་ཕྱོགས། །དགེ་སྦྱོང་བྲམ་ཟེ་ནི་སྟེང་གི་ཕྱོགས། །ཁྱིམ་ཐབ་རིགས་ལ་དབང་བ་ཡིས། །ཕྱོགས་འདི་དག་ལ་ཕྱག་བྱའོ། །” ཞེས་སོ། ། Paccayadāyakāpi. Yathāha – ‘‘agārino annadapānavatthadā, avhāyikā nampi disaṃ vadantī’’ti. མཐུན་པའི་རྐྱེན་སྦྱིན་པ་པོ་ལའང་འཇུག་སྟེ། ཇི་སྐད་དུ། “ཁྱིམ་པ་ཟས་དང་སྐོམ་དང་གོས་སྦྱིན་པ། །འབོད་པར་བྱེད་པ་དག་ལའང་ཕྱོགས་ཞེས་བརྗོད། །” ཅེས་སོ། ། Nibbānampi. Yathāha – མྱང་འདས་ལའང་འཇུག་སྟེ། ཇི་སྐད་དུ། ‘‘Etādisā paramā setaketu,Yaṃ patvā niddukkhā sukhino bhavantī’’ti; “སེ་ཏ་ཀེ་ཏུ་ཕྱོགས་མཆོག་འདི་འདྲ་བར། །ཐོབ་ནས་སྡུག་བསྔལ་མེད་ཅིང་བདེ་བར་འགྱུར། །” ཞེས་སོ། ། Evaṃ disāsaddena vuccamānaṃ attharūpaṃ ñatvā idānissa nibbacanamevaṃ daṭṭhabbaṃ. Dissati candāvaṭṭanādivasena ‘‘ayaṃ purimā ayaṃ pacchimā’’tiādinā nānappakārato paññāyatīti disā, puratthimadisādayo. Tathā ‘‘ime amhākaṃ garuṭṭhāna’ntiādinā passitabbāti disā, mātāpitādayo. Dissanti sakāya puññakriyāya ime dāyakāti paññāyantīti disā, paccayadāyakā. Dissati uppādavayābhāvena niccadhammattā sabbakālampi vijjatīti disā, nibbānaṃ. Passoti kāraṇākāraṇaṃ [Pg.178] passatīti passo. Evaṃ passatīti passaṃ. Atrāyaṃ pāḷi – དེ་ལྟར་ “disā” (ཕྱོགས་) ཞེས་པའི་སྒྲས་བརྗོད་པའི་དོན་གྱི་རྣམ་པ་ཤེས་ནས། ད་ནི་འདིའི་ངེས་ཚིག་འདི་ལྟར་བལྟ་བར་བྱའོ། །ཟླ་བའི་འཁོར་བ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་ “འདི་ནི་ཤར་རོ། །འདི་ནི་ནུབ་བོ། །” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམ་པ་དུ་མར་མཐོང་ཞིང་ཤེས་པས་ན་ “disā” (ཕྱོགས་) སྟེ། ཤར་ཕྱོགས་ལ་སོགས་པའོ། །དེ་བཞིན་དུ་ “འདི་དག་ནི་བདག་ཅག་གི་གུས་པར་བྱ་བའི་གནས་སོ། །” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པར་བལྟ་བར་བྱ་བས་ན་ “disā” སྟེ། ཕ་མ་ལ་སོགས་པའོ། །རང་གི་བསོད་ནམས་ཀྱི་བྱ་བས་སྦྱིན་པ་པོ་འདི་དག་མཐོང་ཞིང་ཤེས་པས་ན་ “disā” སྟེ། མཐུན་པའི་རྐྱེན་སྦྱིན་པ་པོ་རྣམས་སོ། །སྐྱེ་འཇིག་མེད་པས་རྟག་པའི་ཆོས་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དུས་ཐམས་ཅད་དུ་ཡོད་པར་མཐོང་བས་ན་ “disā” སྟེ། མྱང་འདས་སོ། །“Passo” ནི་རྒྱུ་དང་རྒྱུ་མ་ཡིན་པ་ལྟ་བས་ན་ལྟ་བ་པོའོ། །དེ་ལྟར་ལྟ་བས་ན་ “passaṃ” (ལྟ་བཞིན་པ།) འདི་ལ་ལུང་ནི། ‘‘Passati passo passantaṃ, apassantampi passati; Apassanto apassantaṃ, passantampi na passatī’’ti. “ལྟ་བ་པོ་ཡིས་ལྟ་བ་མཐོང་། །མི་ལྟ་བ་ཡང་མཐོང་བར་འགྱུར། །མི་ལྟ་བ་ཡིས་མི་ལྟ་བ། །ལྟ་བ་པོ་ཡང་མཐོང་མི་འགྱུར། །” ཞེས་སོ། ། Passatīti passitā. Dassetīti dassitā. Dassananti dassanakriyā. Apica dassananti cakkhuviññāṇaṃ. Tañhi rūpārammaṇaṃ passatīti dassananti vuccati. Tathā ‘‘dassanena pahātabbā dhammā’’ti vacanato dassanaṃ nāma sotāpattimaggo. Kasmā sotāpattimaggo dassanaṃ? Paṭhamaṃ nibbānadassanato. Nanu gotrabhū paṭhamataraṃ passatīti? No na passati, disvā kattabbakiccaṃ pana na karoti saṃyojanānaṃ appahānato, tasmā ‘‘passatī’’ti na vattabbo. Yattha katthaci rājānaṃ disvāpi paṇṇākāraṃ datvā kiccanipphattiyā adiṭṭhattā ajjāpi rājānaṃ na passāmīti vadanto gāmavāsī nidassanaṃ. ལྟ་བས་ན་ “passitā” (ལྟ་བ་པོ།) སྟོན་པས་ན་ “dassitā” (སྟོན་པ་པོ།) “Dassanaṃ” ནི་ལྟ་བའི་བྱ་བའོ། །གཞན་ཡང་ “dassana” ནི་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་སྟེ། དེས་གཟུགས་ཀྱི་དམིགས་པ་ལ་ལྟ་བས་ན་ “dassana” ཞེས་བརྗོད་དོ། །དེ་བཞིན་དུ་ “མཐོང་བས་སྤང་བར་བྱ་བའི་ཆོས་རྣམས་” ཞེས་པའི་ཚིག་ལས་ “dassana” ཞེས་པ་ནི་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ལམ་མོ། །ཅིའི་ཕྱིར་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ལམ་ལ་ “dassana” (མཐོང་ལམ་) ཞེས་བྱ་ཞེ་ན། ཐོག་མར་མྱང་འདས་མཐོང་བའི་ཕྱིར་རོ། །རིགས་ཀྱི་བྱེད་པ་པོ་ (gotrabhū) ཡིས་ཐོག་མར་མཐོང་བ་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། མི་མཐོང་བ་ནི་མ་ཡིན་ཏེ། འོན་ཀྱང་མཐོང་ནས་ཀྱང་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་རྣམས་མ་སྤངས་པའི་ཕྱིར་བྱ་བར་བྱ་བའི་བྱ་བ་མི་བྱེད་པས། དེའི་ཕྱིར་ “མཐོང་ངོ་” ཞེས་བརྗོད་པར་མི་བྱའོ། །དཔེར་ན་གྲོང་གསེབ་པ་ཞིག་གིས་གནས་གང་ཞིག་ཏུ་རྒྱལ་པོ་མཐོང་ནས་སྐྱེས་ཕུལ་ཡང་། བྱ་བ་མ་གྲུབ་པའི་ཕྱིར་ “བདག་གིས་ད་དུང་ཡང་རྒྱལ་པོ་མ་མཐོང་ངོ་” ཞེས་སྨྲ་བ་བཞིན་ནོ། ། Vipassanāti aniccādivasena khandhānaṃ vipassanakaṃ ñāṇaṃ. Ñāṇadassananti dibbacakkhupi vipassanāpi maggopi phalampi paccavekkhaṇañāṇampi sabbaññutaññāṇampi vuccati. ‘‘Appamatto samāno ñāṇadassanaṃ ārādhetī’’ti ettha hi dibbacakkhu ñāṇadassanaṃ nāma. ‘‘Ñāṇadassanāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmetī’’ti ettha vipassanāñāṇaṃ. ‘‘Abhabbā te ñāṇadassanāya anuttarāya sambodhāyā’’ti ettha maggo, ‘‘ayamañño uttarimanussadhammo alamariyañāṇadassanaviseso adhigato phāsuvihāro’’ti ettha phalañāṇaṃ. ‘‘Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādi, akuppā me cetovimutti, ayamantimā jāti, natthi dāni punabbhavo’’ti ettha paccavekkhaṇañāṇaṃ. ‘‘Ñāṇañca [Pg.179] pana me dassanaṃ udapādi sattāhakālaṅkato āḷāro kālāmo’’ti ettha sabbaññutaññāṇaṃ. Etthetaṃ bhavati – “Vipassanā” (ལྷག་མཐོང་) ནི་མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཕུང་པོ་རྣམས་ལ་ལྷག་པར་ལྟ་བའི་ཤེས་རབ་བོ། །“Ñāṇadassana” (ཡེ་ཤེས་མཐོང་བ་) ནི་ལྷའི་མིག་དང་། ལྷག་མཐོང་དང་། ལམ་དང་། འབྲས་བུ་དང་། སོ་སོར་རྟོག་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ལའང་བརྗོད་དོ། །“བག་ཡོད་པར་གྱུར་ནས་ཡེ་ཤེས་མཐོང་བ་སྒྲུབ་པར་བྱེད་དོ། །” ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར་ལྷའི་མིག་ནི་ཡེ་ཤེས་མཐོང་བ་ཞེས་བྱའོ། །“ཡེ་ཤེས་མཐོང་བའི་ཕྱིར་སེམས་མངོན་པར་གཏོད་ཅིང་མངོན་པར་སྒྱུར་བར་བྱེད་དོ། །” ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར་ལྷག་མཐོང་གི་ཤེས་རབ་བོ། །“ཁོང་ཚོ་ནི་བླ་ན་མེད་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་མཐོང་བ་ཐོབ་པར་མི་སྐལ་བའོ། །” ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར་ལམ་མོ། །“འདི་ནི་མིའི་ཆོས་ལས་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པ། འཕགས་པའི་ཡེ་ཤེས་མཐོང་བའི་ཁྱད་པར་ཐོབ་པ། བདེ་བར་གནས་པའོ། །” ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར་འབྲས་བུའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །“བདག་ལ་ཡེ་ཤེས་མཐོང་བ་སྐྱེས་ཏེ། བདག་གི་སེམས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ནི་མི་འཁྲུགས་པའོ། །འདི་ནི་མཐའ་མའི་སྐྱེ་བ་སྟེ། ད་ནི་ཡང་སྲིད་པ་མེད་དོ། །” ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར་སོ་སོར་རྟོག་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །“བདག་ལ་ཡེ་ཤེས་མཐོང་བ་སྐྱེས་ཏེ། ཨཱ་ལཱ་རཱ་ཀཱ་ལཱ་མཱ་ནི་ཞག་བདུན་གྱི་སྔོན་དུ་དུས་ལས་འདས་སོ། །” ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །འདི་ལ་འདི་སྐད་དུ་བརྗོད་དེ། ‘‘Dibbacakkhupi maggopi, phalañcāpi vipassanā; Paccavekkhaṇañāṇampi, ñāṇaṃ sabbaññutāpi ca; Ñāṇadassanasaddena, ime atthā pavuccare’’ti. “ལྷ་ཡི་མིག་དང་ལམ་ཉིད་དང་། །འབྲས་བུ་དང་ནི་ལྷག་མཐོང་དང་། །སོ་སོར་རྟོག་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་། །ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཏེ། །ཡེ་ཤེས་མཐོང་བའི་སྒྲ་ཡིས་ནི། །དོན་འདི་དག་ནི་བརྗོད་པ་ཡིན། །” ཞེས་སོ། ། Daṃsa daṃsane. Daṃsati, vidaṃsati. Danto. Kārite ālokaṃ vidaṃseti. བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་ “daṃsa” ནི་སོ་བཏབ་པའམ་སྟོན་པའི་དོན་ལའོ། །“Daṃsati”། “vidaṃsati”། “Danto”། གཉིས་སུ་བྱེད་པ་ (རྒྱུ་ཅན་) ལ་ “སྣང་བ་སྟོན་པར་བྱེད་དོ། །” ཞེས་སོ། ། Esa buddhiyaṃ. Esati. བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་ “esa” ནི་རྟོགས་པའི་དོན་ལའོ། །“Esati”། Saṃsa kathane. Saṃsati. Yo me saṃse mahānāgaṃ. བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་ “saṃsa” ནི་སྨྲ་བའི་དོན་ལའོ། །“Saṃsati”། “སུ་ཞིག་གིས་བདག་ལ་གླང་པོ་ཆེ་ཆེན་པོ་དེ་སྨྲ་བར་འགྱུར། །” ཞེས་སོ། ། Kilisa bādhane. Kilisati. Kileso. བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་ “kilisa” ནི་གནོད་པ་བྱེད་པའམ་ཉོན་མོངས་པར་བྱེད་པའི་དོན་ལའོ། །“Kilisati”། “Kileso” (ཉོན་མོངས་པ།) Ettha bādhanaṭṭhena rāgādayopi ‘‘kilesā’’ti vuccanti dukkhampi. Etesu dukkhavasena – འདིར་གནོད་པར་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་ལའང་ “kilesā” (ཉོན་མོངས་པ་) ཞེས་བརྗོད་ལ། སྡུག་བསྔལ་ལའང་ངོ་། ། ‘‘Idañca paccayaṃ laddhā, pubbe kilesamattano; Ānandiyaṃ vicariṃsu, ramaṇīye giribbaje’’ti དེ་དག་ལས་སྡུག་བསྔལ་གྱི་དབང་དུ་བྱས་ན། Payogo veditabbo. Divādigaṇaṃ pana pattassa ‘‘kilissatī’’ti rūpaṃ. “རྐྱེན་འདི་ཉིད་ནི་རྙེད་གྱུར་ནས། །སྔོན་གྱི་རང་གི་སྡུག་བསྔལ་ལས། །རི་བོའི་ར་བ་ཉམས་དགའ་བར། །དགའ་བཞིན་དུ་ནི་རྒྱུ་བར་བྱེད། །” ཞེས་སོ། ། Vasa sinehane. Vasati. Vasā. བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་ “vasa” ནི་སྣུམ་པའི་དོན་ལའོ། །“Vasati”། “Vasā” (ཞག) Ettha ca vasā nāma vilīnasineho. Sā vaṇṇato nāḷikeratelavaṇṇā. Ācāme āsittatelavaṇṇātipi vattuṃ vaṭṭati. འདིར་ “vasā” (ཞག་) ཞེས་པ་ནི་ཞུ་བའི་སྣུམ་ཉིད་དོ། །དེའི་ཁ་དོག་ནི་ནཱ་ལི་ཀེ་རའི་ཏིལ་མར་གྱི་ཁ་དོག་ལྟ་བུའོ། །ཡང་ན་འབྲས་ཆུའི་སྟེང་དུ་བླུགས་པའི་ཏིལ་མར་གྱི་ཁ་དོག་ལྟ་བུ་ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་དུ་རུང་ངོ་། ། Īsa hiṃsāgatidassanesu. Īsati. Īso. བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་ “īsa” ནི་འཚེ་བ་དང་། འགྲོ་བ་དང་། ལྟ་བའི་དོན་ལའོ། །“Īsati”། “Īso” (དབང་ཕྱུག) Bhāsabyattāyaṃ vācāyaṃ. Bhāsati. Bhāsā, bhāsitaṃ, bhātā. Paribhāsati. Paribhāsā, paribhāsako. བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་ “bhāsa” ནི་གསལ་བའི་ངག་གི་དོན་ལའོ། །“Bhāsati” (སྨྲ་བ།) “Bhāsā” (སྐད།) “bhāsitaṃ” (གསུངས་པ།) “bhātā” (ཕུ་བོའམ་སྤུན།) “Paribhāsati” (སྤྱོ་བ།) “Paribhāsā” (སྤྱོ་བ།) “paribhāsako” (སྤྱོ་བ་པོ།) Tatra [Pg.180] bhāsanti atthaṃ etāyāti bhāsā, māgadhabhāsādi. Bhāsitanti vacanaṃ. Vacanattho hi bhāsitasaddo niccaṃ napuṃsakaliṅgo daṭṭhabbo. Yathā ‘‘sutvā luddassa bhāsita’’nti. Vāccaliṅgo pana bhāsitasaddo tiliṅgo daṭṭhabbo. Yathā ‘‘bhāsito dhammo, bhāsitaṃ catusaccaṃ, bhāsitā vācā’’ti. Pubbe bhāsatīti bhātā, jeṭṭhabhātāti vuttaṃ hoti. So hi pubbe jātattā evaṃ vattuṃlabhati. Kiñcāpi bhātusaddo ‘‘bhātikasataṃ, sattabhātaro. Bhātaraṃ kena dosena, dujjāsi dakarakkhino’’tiādīsu jeṭṭhakaniṭṭhabhātūsu vattati, tathāpi yebhuyyena jeṭṭhake nirūṭṭho, ‘‘bhātā’’ti hi vutte jeṭṭhabhātāti viññāyati, tasmā katthaci ṭhāne ‘‘kaniṭṭhabhātā’’ti visesetvā vuttaṃ. དེ་ལ་དེས་དོན་སྨྲ་བར་བྱེད་པས་ན་ “bhāsā” (སྐད་) སྟེ། མ་ག་དྷཱའི་སྐད་ལ་སོགས་པའོ། །“Bhāsita” ནི་ཚིག་གོ །ཚིག་གི་དོན་ལ་ནི་ “bhāsita” ཞེས་པའི་སྒྲ་རྟག་ཏུ་མ་ནིང་གི་རྟགས་སུ་བལྟ་བར་བྱ་སྟེ། དཔེར་ན། “རྔོན་པའི་ཚིག་ཐོས་ནས། །” ཞེས་པ་བཞིན་ནོ། །ཁྱད་ཆོས་ཀྱི་རྟགས་སུ་ནི་ “bhāsita” ཞེས་པའི་སྒྲ་རྟགས་གསུམ་ཆར་དུ་བལྟ་བར་བྱ་སྟེ། དཔེར་ན། “bhāsito dhammo” (གསུངས་པའི་ཆོས།) “bhāsitaṃ catusaccaṃ” (གསུངས་པའི་བདེན་པ་བཞི།) “bhāsitā vācā” (གསུངས་པའི་ངག) ཅེས་པ་བཞིན་ནོ། །སྔོན་ལ་སྨྲ་བས་ན་ “bhātā” སྟེ། ཕུ་བོ་ (jeṭṭhabhātā) ལ་བརྗོད་དོ། །ཁོང་ནི་སྔོན་ལ་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར་དེ་ལྟར་སྨྲ་བའི་སྐབས་ཐོབ་པའོ། །“Bhātu” (སྤུན་) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ “སྤུན་བརྒྱ་པོ། །སྤུན་བདུན་པོ། །ཉེས་པ་གང་གིས་ཆུ་སྲིན་ལ། །སྤུན་ནི་བྱིན་པར་གྱུར་ཏམ། །” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པར་ཕུ་ནུ་གཉིས་ཀ་ལ་འཇུག་མོད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་ཕལ་ཆེར་ཕུ་བོ་ལ་གྲགས་ཆེ་སྟེ། “bhātā” ཞེས་བརྗོད་ཚེ་ཕུ་བོ་ཉིད་དུ་གོ་བའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་གནས་ལ་ལར་ “ནུ་བོ་” (kaniṭṭhabhātā) ཞེས་ཁྱད་པར་དུ་བརྗོད་དོ། ། Nanu ca bho katthaci ‘‘jeṭṭhabhātā’’ti visesetvā vuttanti? Saccaṃ, taṃ pana bhātāsaddassa kaniṭṭhepi vattanato pākaṭīkaraṇatthaṃ ‘‘jeṭṭhabhātā’’ti vuttaṃ. Yathā hi hariṇesu vattamānassa migasaddassa kadāci avasesacatuppadesupi vattanato ‘‘hariṇamigo’’ti visesetvā vācaṃ bhāsanti, evaṃ sampadamidaṃ veditabbaṃ. Yathā ca gohatthimahiṃsaacchasūkarasasabiḷārādīsu sāmaññavasena migasadde vattamānepi ‘‘migacammaṃ migamaṃsa’’nti āgataṭṭhāne ‘‘hariṇassā’’ti visesanasaddaṃ vināpi ‘‘hariṇamigacammaṃ hariṇamigamaṃsa’’nti visesatthādhigamo hoti, ettha na gohatthiādīnaṃ cammaṃ vā maṃsaṃ vā viññāyati. Tathā ‘‘migamaṃsaṃ khādantī’’ti vacanassa gohatthiādīnaṃ maṃsaṃ khādantīti attho na sambhavati, evameva katthaci vināpi jeṭṭhakaiti visesanasaddaṃ ‘‘bhātā’’ti vutteyeva ‘‘jeṭṭhakabhātā’’ti attho viññāyatīti. Nanu ca bho ‘‘migacammaṃ, migamaṃsa’’nti ettha cammamaṃsasaddeheva [Pg.181] visesatthādhigamo hotīti? Na hoti, migasaddassa iva cammamaṃsasaddānaṃ sāmaññavasena vattanato, evañca sati kena visesatthādhigamo hotīti ce? Lokasaṅketavasena, tathā hi migasadde ca cammasaddādīsu ca sāmaññavasena vattamānesupi lokasaṅketena paricchinnattā gohatthiādīnaṃ cammādīni na ñāyanti lokena, atha kho hariṇacammādīniyeva ñāyanti. ‘‘Saṅketavacanaṃ saccaṃ, lokasammuti kāraṇa’’nti hi vuttanti daṭṭhabbaṃ. ཀྱེ་མ་ཧོ། ལ་ལ་ཞིག་ཏུ་ 'ཕུ་བོ་' (jeṭṭhabhātā) ཞེས་བྱེ་བྲག་ཏུ་གསུངས་པ་མ་ཡིན་ནམ། བདེན་ཏེ། འོན་ཀྱང་ 'སྤུན་' (bhātā) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ནུ་བོ་ལའང་འཇུག་པས་ན། དེ་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ 'ཕུ་བོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །འདི་ལྟར་དཔེར་ན། རི་དྭགས་ཀྱི་སྒྲ་ནི་ཤྭ་བ་ལ་འཇུག་ཀྱང་། སྐབས་འགར་རྐང་གཉིས་རྐང་བཞི་གཞན་དག་ལའང་འཇུག་པའི་ཕྱིར། 'ཤྭ་བ་རི་དྭགས་' ཞེས་བྱེ་བྲག་ཏུ་སྨྲ་བ་བཞིན། འདིའང་དེ་བཞིན་དུ་རིག་པར་བྱའོ། །ཡང་འདི་ལྟར་བ་ལང་དང་། གླང་པོ་ཆེ་དང་། མ་ཧེ་དང་། དོམ་དང་། ཕག་པ་དང་། རི་བོང་དང་། བྱི་ལ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་སྤྱི་མིང་གི་སྒོ་ནས་རི་དྭགས་ཀྱི་སྒྲ་འཇུག་ཀྱང་། 'རི་དྭགས་ཀྱི་པགས་པ་དང་རི་དྭགས་ཀྱི་ཤ་' ཞེས་འབྱུང་བའི་གནས་སུ། 'ཤྭ་བའི་' ཞེས་པའི་ཁྱད་པར་གྱི་སྒྲ་མེད་པར་ཡང་། 'ཤྭ་བ་རི་དྭགས་ཀྱི་པགས་པ་དང་ཤྭ་བ་རི་དྭགས་ཀྱི་ཤ་' ཞེས་ཁྱད་པར་གྱི་དོན་རྟོགས་པར་འགྱུར་ཏེ། འདིར་བ་ལང་དང་གླང་པོ་ཆེ་ལ་སོགས་པའི་པགས་པ་འམ་ཤ་ནི་མི་གོ་བའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་བཞིན་དུ་ 'རི་དྭགས་ཀྱི་ཤ་ཟའོ་' ཞེས་པའི་ཚིག་གི་དོན་ནི། བ་ལང་དང་གླང་པོ་ཆེ་ལ་སོགས་པའི་ཤ་ཟའོ་ཞེས་པའི་དོན་དུ་མི་རུང་བ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་སྐབས་འགར་ 'ཆེ་བ་' ཞེས་པའི་ཁྱད་པར་གྱི་སྒྲ་མེད་པར་ཡང་། 'སྤུན་' ཞེས་བརྗོད་པ་ཙམ་གྱིས་ 'ཕུ་བོ་' ཞེས་པའི་དོན་གོ་བར་འགྱུར་རོ། །ཀྱེ་མ་ཧོ། 'རི་དྭགས་ཀྱི་པགས་པ་དང་རི་དྭགས་ཀྱི་ཤ་' ཞེས་པ་འདིར། པགས་པ་དང་ཤ་ཞེས་པའི་སྒྲ་ཉིད་ཀྱིས་ཁྱད་པར་གྱི་དོན་རྟོགས་པ་མ་ཡིན་ནམ། མ་ཡིན་ཏེ། རི་དྭགས་ཀྱི་སྒྲ་བཞིན་དུ་པགས་པ་དང་ཤ་ཞེས་པའི་སྒྲ་དག་ཀྱང་སྤྱི་མིང་གི་སྒོ་ནས་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ། །གལ་ཏེ་དེ་ལྟ་ན་ཅི་ཞིག་གིས་ཁྱད་པར་གྱི་དོན་རྟོགས་པར་འགྱུར་ཞེ་ན། འཇིག་རྟེན་གྱི་བརྡ་ཆད་ཀྱི་དབང་གིས་ཏེ། འདི་ལྟར་རི་དྭགས་ཀྱི་སྒྲ་དང་པགས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒྲ་དག་སྤྱི་མིང་གི་སྒོ་ནས་འཇུག་ཀྱང་། འཇིག་རྟེན་གྱི་བརྡ་ཆད་ཀྱིས་ཡོངས་སུ་ཆད་པའི་ཕྱིར། འཇིག་རྟེན་པས་བ་ལང་དང་གླང་པོ་ཆེ་ལ་སོགས་པའི་པགས་པ་ལ་སོགས་པར་མི་ཤེས་ཀྱི། འོན་ཀྱང་ཤྭ་བའི་པགས་པ་ལ་སོགས་པ་ཉིད་དུ་ཤེས་སོ། །'བརྡ་ཆད་ཀྱི་ཚིག་ནི་བདེན་པ་སྟེ། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཀུན་རྫོབ་ནི་རྒྱུ་ཡིན་ནོ་' ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། ། Gilesu anvicchāyaṃ. Punappunaṃ icchā anvicchā. Gilesati. གིལེསུ (gilesu) ནི་ཡང་དང་ཡང་དུ་འདོད་པ་ལའོ། །ཡང་དང་ཡང་དུ་འདོད་པ་ནི་རྗེས་སུ་འདོད་པའོ (anvicchā)། །གིལེསཏི (gilesati)། Yesu payatane. Yesati. ཡེསུ (yesu) ནི་བརྩོན་པ་ལའོ། །ཡེསཏི (yesati)། Jesu nesu esu hesu gatiyaṃ. Jesati. Nesati. Esati. Hesati. Dhātvantassa pana saññogavasena ‘‘jessati, nessatī’’tiādīnipi gahetabbāni. Jessamāno. Jessaṃ, jessanto. Ettha ca – ཇེསུ (jesu)། ནེསུ (nesu)། ཨེསུ (esu)། ཧེསུ (hesu) རྣམས་ནི་འགྲོ་བ་ལའོ། །ཇེསཏི (jesati)། ནེསཏི (nesati)། ཨེསཏི (esati)། ཧེསཏི (hesati)། བྱིངས་ཀྱི་མཐའ་ནི་འདུས་པའི་དབང་གིས་ 'ཇེསྶཏི' (jessati) དང་ 'ནེསྶཏི' (nessati) ལ་སོགས་པའང་གཟུང་བར་བྱའོ། །ཇེསྶམཱནོ (jessamāno)། ཇེསྶཾ (jessaṃ)། ཇེསྶནྟོ (jessanto)། འདིར་ཡང་། ‘‘Yathā āraññakaṃ nāgaṃ, dantiṃ anveti hatthinī; Jessantaṃ giriduggesu, samesu visamesu cā’’ti “ཇི་ལྟར་ནགས་ཀྱི་གླང་པོ་ཆེ། །མཆེ་ལྡན་རྗེས་སུ་མོ་གླང་འབྲངས། །རི་ཡི་གཟར་དང་མཉམ་པ་དང་། །མི་མཉམ་པ་རུ་འགྲོ་བ་བཞིན། །” Pāḷi nidassanaṃ. ཞེས་པ་ནི་ལུང་གི་དཔེར་བརྗོད་དོ། ། Desu hesu abyattasadde. Desati. Hesati. དེསུ (desu) དང་ ཧེསུ (hesu) ནི་མི་གསལ་བའི་སྒྲ་ལའོ། །དེསཏི (desati)། ཧེསཏི (hesati)། Kāsa saddakucchāyaṃ. Kāsati, ukkāsati. Kāso. Kāsaṃ sāsaṃ daraṃ balyaṃ, khīṇamedho nigacchati. ཀཱས (kāsa) ནི་སྒྲ་ངན་པ་ལའོ། །ཀཱསཏི (kāsati)། ཨུཀྐཱསཏི (ukkāsati)། ཀཱསོ (kāso)། ལུ་བ་དང་། དབུགས་མི་བདེ་བ་དང་། འཇིགས་པ་དང་། བྱིས་པའི་རང་བཞིན་དང་། ཟུངས་ཟད་པ་རྣམས་སུ་འགྱུར་རོ། ། Kāsu bhāsu dittiyaṃ. Dittīti pākaṭatā, virājanatā vā. Kāsati, pakāsati. Pakāsati tejo. Dūre santo pakāsenti. Bhāsati. Pabhāsati midaṃ byamhaṃ. Pakāso. Kāsu obhāso. ཀཱསུ (kāsu) དང་ བྷཱསུ (bhāsu) ནི་གསལ་བ་ལའོ། །གསལ་བ་ནི་མངོན་པར་གྱུར་པ་འམ་མཛེས་པར་འབར་བའོ། །ཀཱསཏི (kāsati)། པཀཱསཏི (pakāsati)། གཟི་བརྗིད་གསལ་བར་བྱེད། སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ནི་རྒྱང་རིང་པོ་ནས་ཀྱང་གསལ་བར་བྱེད། བྷཱསཏི (bhāsati)། གཞལ་ཡས་ཁང་འདི་ནི་ཀུན་ཏུ་འོད་འཕྲོའོ (pabhāsati)། པཀཱསོ (pakāso)། ཀཱསུ (kāsu) ནི་སྣང་བའོ (obhāso)། Tatra [Pg.182] pakāsatīti pakāso, pākaṭo hotīti attho. Tucchabhāvena puñjabhāvena vā kāsati pakāsati pākaṭā hotīti kāsu. ‘‘Kāsu’’ iti āvāṭopi vuccati rāsipi. དེ་ལ་གསལ་བར་བྱེད་པས་ན་ 'པཀཱསོ' (pakāso) སྟེ། མངོན་པར་གྱུར་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །སྟོང་པའི་དངོས་པོ་འམ་ཕུང་པོའི་དངོས་པོའི་སྒོ་ནས་གསལ་བར་བྱེད་པས་ན་ 'ཀཱསུ' (kāsu) སྟེ། 'ཀཱསུ' ཞེས་པ་ནི་དོང་ལའང་བརྗོད་ཅིང་ཕུང་པོ་ལའང་བརྗོད་དོ། ། ‘‘Kiṃnu santaramānova, kāsuṃ khanasi sārathi; Puṭṭho me samma akkhāhi, kiṃkāsuyā karissasī’’ti “ཤིང་རྟ་ཁ་ལོ་སྒྱུར་བ་ཁྱོད། །ཅི་ཕྱིར་བྲེལ་བཞིན་དོང་འདྲུ་བྱེད། །གྲོགས་པོ་དྲིས་པ་བདག་ལ་སྨྲོས། །དོང་དེས་ཁྱོད་ཀྱིས་ཅི་ཞིག་བྱ། །” Ettha hi āvāṭo kāsu nāma. ‘‘Aṅgārakāsuṃ apare phuṇanti, narā rudantā paridaḍḍhagattā’’ti ettha rāsi. Kārite – pakāsetīti pakāsako. Obhāsetīti obhāsako. Kamme pakāsiyatīti pakāsito. Evaṃ bhāsito. Bhāve – kāsanā. Saṅkāsanā. Pakāsanā. Tumantāditte ‘‘pakāsituṃ, pakāsetuṃ, obhāsituṃ, obhāsetuṃ. Pakāsitvā, pakāsetvā, obhāsitvā, obhāsetvā’’ti rūpāni bhavanti. Taddhite bhāsu etassa atthīti bhāsuro, pabhassaro yo koci. Bhāsuroti vā kesarasīho. Imasmiṃ atthe bhāsusaddo ‘‘rāja dittiya’’nti ettha rājasaddo viya virājanavācako siyā, tasmā rūpasiriyā virājanasampannatāya bhāsu virājanatā etassa atthīti bhāsuroti nibbacanaṃ ñeyyaṃ. འདིར་དོང་ནི་ 'ཀཱསུ' (kāsu) ཞེས་བྱའོ། །'གཞན་དག་ནི་མེ་མདག་གི་ཕུང་པོ་འཐོར་ཞིང་། མི་རྣམས་ངུ་ཞིང་ལུས་ཀུན་ཏུ་ཚིག་པར་འགྱུར་རོ། །' ཞེས་པ་འདིར་ནི་ཕུང་པོའོ། །གཉིས་ཀའི་བྱེད་པ་ལ། གསལ་བར་བྱེད་པས་ན་ 'པཀཱསཀོ' (pakāsako)། སྣང་བར་བྱེད་པས་ན་ 'ཨོབྷཱསཀོ' (obhāsako)། ལས་ལ་གསལ་བར་བྱས་པས་ན་ 'པཀཱསིཏོ' (pakāsito)། དེ་བཞིན་དུ་ 'བྷཱསིཏོ' (bhāsito)། དངོས་པོ་ལ། 'ཀཱསནཱ' (kāsanā)། 'སངྐཱསནཱ' (saṅkāsanā)། 'པཀཱསནཱ' (pakāsanā)། ཏུམནྟ་ལ་སོགས་པ་ལ། 'པཀཱསིཏུཾ' (pakāsituṃ)། 'པཀཱསེཏུཾ' (pakāsetuṃ)། 'ཨོབྷཱསིཏུཾ' (obhāsituṃ)། 'ཨོབྷཱསེཏུཾ' (obhāsetuṃ)། 'པཀཱསིཏྭཱ' (pakāsitvā)། 'པཀཱསེཏྭཱ' (pakāsetvā)། 'ཨོབྷཱསིཏྭཱ' (obhāsitvā)། 'ཨོབྷཱསེཏྭཱ' (obhāsetvā) ཞེས་པའི་གཟུགས་རྣམས་འགྱུར་རོ། །ཚིག་ཕྲད་ཀྱི་རྐྱེན་ལ། འོད་འབར་བ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་ 'བྷཱསུརོ' (bhāsuro) སྟེ། འོད་གསལ་བ་གང་ཡང་རུང་བའོ། །ཡང་ན་ 'བྷཱསུརོ' ནི་སེང་གེ་རལ་པ་ཅན་ནོ། །དོན་འདི་ལ་ 'བྷཱསུ' ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི། 'རཱཇ་གསལ་བ་ལའོ' ཞེས་པ་འདིར་ 'རཱཇ་' ཞེས་པའི་སྒྲ་བཞིན་དུ་མཛེས་པར་འབར་བའི་དོན་ཅན་དུ་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་གཟུགས་ཀྱི་དཔལ་གྱིས་མཛེས་པར་འབར་བ་དང་ལྡན་པས་ན། 'བྷཱསུ' སྟེ་མཛེས་པར་འབར་བ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་ 'བྷཱསུརོ' ཞེས་ངེས་ཚིག་ཤེས་པར་བྱའོ། ། Nāsu rāsu sadde. Nāsati. Rāsati. Nāsā, nāsikā. ནཱསུ (nāsu) དང་ རཱསུ (rāsu) ནི་སྒྲ་ལའོ། །ནཱསཏི (nāsati)། རཱསཏི (rāsati)། ནཱསཱ (nāsā)། ནཱསིཀཱ (nāsikā)། Tatra nāsāti hatthisoṇḍāpi nāsāti vuccati ‘‘sace maṃ nāganāsūrū, olokeyya pabhāvatī’’tiādīsu viya. Manussādīnaṃ nāsikāpi nāsāti vuccati ‘‘yo te hatthe ca pāde ca, kaṇṇanāsañca chedayī’’tiādīsu viya. Nāsanti abyattasaddaṃ karonti etāyāti nāsā. Nāsā eva nāsikā. Yattha nibbacanaṃ na vadāma, tattha taṃ suviññeyyattā appasiddhattā [Pg.183] vā na vuttanti daṭṭhabbaṃ, avuttampi payogavicakkhaṇehi upaparikkhitvā yojetabbaṃ. Atridaṃ vuccati – དེ་ལ་ 'ནཱསཱ' (nāsā) ཞེས་པ་ནི་གླང་པོ་ཆེའི་སྣ་ཞགས་ལའང་ 'ནཱསཱ' ཞེས་བརྗོད་དེ། 'གལ་ཏེ་འོད་ལྡན་མས་བདག་ལ་གླང་པོའི་སྣ་ལྟ་བུའི་བརླ་ཅན་མ་དེས་བལྟས་ན།' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ། །མི་ལ་སོགས་པའི་སྣ་ལའང་ 'ནཱསཱ' ཞེས་བརྗོད་དེ། 'གང་གིས་ཁྱོད་ཀྱི་ལག་པ་དང་རྐང་པ་དང་། རྣ་བ་དང་སྣ་ཡང་བཅད་པར་གྱུར།' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ། །འདིས་མི་གསལ་བའི་སྒྲ་བྱེད་པས་ན་ 'ནཱསཱ' སྟེ། 'ནཱསཱ' ཉིད་ནི་ 'ནཱསིཀཱ' འོ། །གང་དུ་ངེས་ཚིག་མ་བཤད་པ་དེར། དེ་ནི་རྟོགས་སླ་བའི་ཕྱིར་རམ། ཡང་ན་སྒྲ་མི་ལེགས་པའི་ཕྱིར་མ་བཤད་པར་རིག་པར་བྱའོ། །མ་བཤད་པ་རྣམས་ཀྱང་སྦྱོར་བ་ལ་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་བརྟགས་ཏེ་སྦྱར་བར་བྱའོ། །འདིར་འདི་སྐད་བརྗོད་དེ། Nāsā soṇḍā karo hattho,Hatthidabbe samā matā; Nāsā ca nāsikā ca dve,Narādīsu samā matā’’ti. “ནཱསཱ་དང་ནི་སོཎྜཱ་དང་། །ཀ་རོ་དང་ནི་ཧཏྠོ་རྣམས། །གླང་པོའི་དངོས་པོ་ལ་མཚུངས་ཤིང་། །ནཱསཱ་དང་ནི་ནཱསིཀཱ། །གཉིས་པོ་མི་ལ་སོགས་པ་ལ། །མཚུངས་པར་འདོད་པ་ཉིད་དུ་ཤེས། །” Nasa koṭille. Nasati. ནས (nasa) ནི་གྱ་གྱུ་ལའོ། །ནསཏི (nasati)། Bhisi bhaye. Bhiṃsati. Bhiṃsanako. Tadāsi yaṃ bhiṃsanakaṃ. Bhesmākāyo. བྷིསི (bhisi) ནི་འཇིགས་པ་ལའོ། །བྷིཾསཏི (bhiṃsati)། བྷིཾསནཀོ (bhiṃsanako)། དེའི་ཚེ་གང་ཞིག་འཇིགས་སུ་རུང་བར་གྱུར་ཏོ། །བྷེསྨཱཀཱཡོ (bhesmākāyo)། Āsisi icchāyaṃ. Āpubbo sisi icchāyaṃ vattati. Āsisati. Āsisateva puriso. Āsisanā. Āsisattaṃ. Āsisanto, āsisamāno, āsamāno. ‘‘Suggatimāsamānā’’ti pāḷi ettha nidassanaṃ. ཨཱསིསི (āsisi) ནི་འདོད་པ་ལའོ། །སྔོན་འཇུག་ 'ཨཱ' སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ 'སིསི' ནི་འདོད་པ་ལ་འཇུག་གོ། །ཨཱསིསཏི (āsisati)། སྐྱེས་བུ་ནི་རེ་ཞིང་འདོད་དོ། །ཨཱསིསནཱ (āsisanā)། ཨཱསིསཏྟཾ (āsisattaṃ)། ཨཱསིསནྟོ (āsisanto)། ཨཱསིསམཱནོ (āsisamāno)། ཨཱསམཱནོ (āsamāno)། 'བདེ་འགྲོ་ལ་རེ་ཞིང་འདོད་པའོ། །' ཞེས་པའི་ལུང་ནི་འདིར་དཔེར་བརྗོད་དོ། ། Gasu adane. Gasati. གསུ (gasu) ནི་ཟ་བ་ལའོ། །གསཏི (gasati)། Ghusī kantikaraṇe. Īkārantoyaṃ, tena ito na niggahītāgamo. Ghusati. གྷུསཱི (ghusī) ནི་མཛེས་པར་བྱེད་པ་ལའོ། །འདི་ནི་དབྱངས་ 'ཨཱི' མཐའ་ཅན་ཡིན་པས། འདི་ལས་རྗེས་སུ་ང་རོ་མི་འབྱུང་ངོ། །གྷུསཏི (ghusati)། Paṃsu bhaṃsu avasaṃsane. Paṃsati. Bhaṃsati. པཾསུ (paṃsu) དང་ བྷཾསུ (bhaṃsu) ནི་ལྷུང་བ་ལའོ། །པཾསཏི (paṃsati)། བྷཾསཏི (bhaṃsati)། Dhaṃsu gatiyaṃ. Dhaṃsati. Rajo nuddhaṃsati uddhaṃ. དྷཾསུ (dhaṃsu) ནི་འགྲོ་བ་ལའོ། །དྷཾསཏི (dhaṃsati)། རྡུལ་ནི་གྱེན་དུ་འཐོར་རོ། ། Pasa vitthāre. Pasati. Pasu. པས (pasa) ནི་རྒྱས་པ་ལའོ། །པསཏི (pasati)། པསུ (pasu)། Kusa avhāne rodane ca. Kosati, pakkosati. Pakkosako, pakkosito, pakkosanaṃ. ཀུས (kusa) ནི་འབོད་པ་དང་ངུ་བ་ལའོ། །ཀོསཏི (kosati)། པཀྐོསཏི (pakkosati)། པཀྐོསཀོ (pakkosako)། པཀྐོསིཏོ (pakkosito)། པཀྐོསནཾ (pakkosanaṃ)། Kassa gatiyaṃ. Kassati, parikassati. Paṭikassati. Mūlāya paṭikasseyya. Paṭikasseyyāti ākaḍḍheyya, mūlāpattiyaṃyeva patiṭṭhāpeyyāti attho. ཀསྶ (kassa) ནི་འགྲོ་བ་ལའོ། །ཀསྶཏི (kassati)། པརིཀསྶཏི (parikassati)། པཊིཀསྶཏི (paṭikassati)། རྩ་བ་ནས་ཕྱིར་འདྲེན་པར་བྱའོ། །ཕྱིར་འདྲེན་པར་བྱའོ་ཞེས་པ་ནི་ཕྱིར་འཐེན་པར་བྱ་ཞིང་། རྩ་བའི་ལྟུང་བ་ཉིད་ལ་གནས་པར་བྱའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། Asa [Pg.184] dityādānesu ca. Cakāro gatipekkhako. Asati. ཨས (asa) ནི་གསལ་བ་དང་ལེན་པ་ལའོ། །'ཅ་' (ca) སྒྲ་ནི་འགྲོ་བ་ལ་ལྟོས་པའོ། །ཨསཏི (asati)། Disa ādānasaṃvaraṇesu. Dissati puriso. དིས (disa) ནི་ལེན་པ་དང་སྡོམ་པ་ལའོ། །སྐྱེས་བུ་ནི་མཐོང་བར་འགྱུར་རོ (dissati)། Dāsu dāne. Dāsati. དཱསུ (dāsu) ནི་སྦྱིན་པ་ལའོ། །དཱསཏི (dāsati)། Rosa bhaye. Rosati. Rosako. རོས (rosa) ནི་འཇིགས་པ་ལའོ། །རོསཏི (rosati)། རོསཀོ (rosako)། Bhesu calane. Bhesati. བྷེསུ (bhesu) ནི་གཡོ་བ་ལའོ། །བྷེསཏི (bhesati)། Pasa bādhanaphassanesu. Pasati. Pāso, nāgapāso, hatthapāso. པས (pasa) ནི་གནོད་པ་དང་རེག་པ་ལའོ། །པསཏི (pasati)། པཱསོ (pāso)། ཀླུའི་ཞགས་པ། ལག་པའི་ཞགས་པ། Lasa kantiyaṃ. Lasati, abhilasati, vilasati. Lāso, vilāso, vilasanaṃ. ལས (lasa) ནི་མཛེས་པ་ལའོ། །ལསཏི (lasati)། ཨབྷིལསཏི (abhilasati)། ཝིལསཏི (vilasati)། ལཱསོ (lāso)། ཝིལཱསོ (vilāso)། ཝིལསནཾ (vilasanaṃ)། Casa bhakkhaṇe. Casati. ཅས (casa) ནི་ཟ་བ་ལའོ། །ཅསཏི (casati)། Kasa hiṃsāyaṃ. Kasati. ཀས (kasa) ནི་རྣམ་པར་འཚེ་བ་ལའོ། །ཀསཏི (kasati)། Tisa tittiyaṃ. Titti tappanaṃ paripuṇṇatā suhitatā. Tisati. Titti. ཏིས (tisa) ནི་ཚིམ་པ་ལའོ། །ཚིམ་པ་ནི་ཚིམ་པར་བྱེད་པ་དང་། ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་དང་། ལེགས་པར་ཚིམ་པའོ། །ཏིསཏི (tisati)། ཏིཏྟི (titti)། Vasa nivāse. Vasati, vasiyati, vacchati. Vatthu, vatthaṃ, parivāso, nivāso, āvāso, upavāso, uposatho, vippavāso, cirappavāsī, cirappavuttho, vasitvā, vattuṃ, vasituṃ iccādīni. ཝས (vasa) ནི་གནས་པ་ལའོ། །ཝསཏི (vasati)། ཝསིཡཏི (vasiyati)། ཝཙྪཏི (vacchati)། ཝཏྠུ (vatthu)། ཝཏྠཾ (vatthaṃ)། པརིཝཱསོ (parivāso)། ནིཝཱསོ (nivāso)། ཨཱཝཱསོ (āvāso)། ཨུཔཝཱསོ (upavāso)། ཨུཔོསཐོ (uposatho)། ཝིཔྤཝཱསོ (vippavāso)། ཅིརཔྤཝཱསཱི (cirappavāsī)། ཅིརཔྤཝུཏྠོ (cirappavuttho)། ཝསིཏྭཱ (vasitvā)། ཝཏྟུཾ (vattuṃ)། ཝསིཏུཾ (vasituṃ) ལ་སོགས་པའོ། ། Atra upavāsoti annena vajjito vāso upavāso. Uposathoti upavasanti etthāti uposatho, upavasanti sīlena vā anasanena vā upetā hutvā vasantīti attho. Ayaṃ panettha atthuddhāro – ‘‘āyāmāvuso kappina uposathaṃ gamissāmā’’tiādīsu pātimokkhuddeso [Pg.185] uposatho. ‘‘Evaṃ aṭṭhaṅgasamannāgato kho visākhe uposatho upavuttho’’tiādīsu sīlaṃ. ‘‘Suddhassa ve sadā phaggu, suddhassuposatho sadā’’tiādīsu upavāso. ‘‘Uposatho nāma nāgarājā’’tiādīsu paññatti. ‘‘Na bhikkhave tadahuposathe sabhikkhukā āvāsā’’tiādīsu upavasitabbadivasoti. འདིར་ 'ཨུཔཝཱསོ' (upavāso) ཞེས་པ་ནི་ཟས་དང་བྲལ་བར་གནས་པ་ནི་སྨྱུང་བར་གནས་པའོ། །'ཨུཔོསཐོ' (uposatho) ཞེས་པ་ནི་འདིར་ཉེ་བར་གནས་པས་ན་གསོ་སྦྱོང་སྟེ། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པའམ་ཟས་མེད་པར་ཉེ་བར་གནས་ཏེ་གནས་སོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །འདིར་དོན་གྱི་དབྱེ་བ་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། 'ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཀཔྤི་ན། ཚུར་ཤོག་གསོ་སྦྱོང་ལ་འགྲོའོ་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་ནི་སོ་སོར་ཐར་པ་འདོན་པ་ནི་གསོ་སྦྱོང་ངོ། །'ཝི་སཱ་ཁཱ། དེ་ལྟར་ཡན་ལག་བརྒྱད་དང་ལྡན་པའི་གསོ་སྦྱོང་ནི་ཉེ་བར་གནས་པའོ། །' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་སོ། །'རྣམ་པར་དག་པ་ལ་ནི་རྟག་ཏུ་དགེ་བའི་དུས་ཡིན་ལ། རྣམ་པར་དག་པ་ལ་ནི་རྟག་ཏུ་གསོ་སྦྱོང་ཡིན་ནོ། །' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་ནི་སྨྱུང་བར་གནས་པའོ། །'ཀླུའི་རྒྱལ་པོ་གསོ་སྦྱོང་ཞེས་བྱ་བ། །' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་ནི་མིང་གི་བརྡའོ། །'དགེ་སློང་དག །དེའི་ཉིན་གྱི་གསོ་སྦྱོང་ལ་དགེ་སློང་དང་བཅས་པའི་གནས་སུ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་ནི་ཉེ་བར་གནས་པར་བྱ་བའི་ཉིན་མོའོ། ། Vasa kantiyaṃ. Vacchati. Jinavacchayo. ཝས (vasa) ནི་མཛེས་པ་ལའོ། །ཝཙྪཏི (vacchati)། ཇིནཝཙྪཡོ (jinavacchayo)། Sasa susane. Sasati. Saso. སས (sasa) ནི་གཉིད་ལོག་པ་ལའོ། །སསཏི (sasati)། སསོ (saso)། Sasa pāṇane. Sasati. Satova assasati, satova passasati. Saso, sasanaṃ. Assāso passāso assasanto passasanto. སས (sasa) ནི་སྲོག་འཛིན་པ་ལའོ། །སསཏི (sasati)། དྲན་པ་དང་ལྡན་བཞིན་དུ་དབུགས་རྔུབ་ཅིང་། དྲན་པ་དང་ལྡན་བཞིན་དུ་དབུགས་འབྱིན་ནོ། །སསོ (saso)། སསནཾ (sasanaṃ)། དབུགས་རྔུབ་པ་དང་དབུགས་འབྱིན་པ (assāso passāso)། དབུགས་རྔུབ་བཞིན་པ་དང་དབུགས་འབྱིན་བཞིན་པ (assasanto passasanto)། Asa bhuvi. Atthi. Asa. ཨས (asa) ནི་ཡོད་པ་ལའོ། །ཨཏྠི (atthi)། ཨས (asa)། Ettha atthīti ākhyātapadaṃ. Na atthi khīrā brāhmaṇī. Atthitā, atthibhāvo, ‘‘yaṃ kiñci ratanaṃ atthī’’tiādīsu viya nipātapadaṃ. Tasmā atthīti padaṃ ākhyātanipātavasena duvidhanti veditabbaṃ. Asaiti avibhattikaṃ nāmikapadaṃ. Ettha ca ‘‘asasmīti hotī’’ti pāḷi nidassanaṃ. Tattha atthīti asa, niccassetaṃ adhivacanaṃ. Iminā sassatadiṭṭhi vuttā. འདིར་ 'ཨཏྠི' (atthi) ཞེས་པ་ནི་བྱ་ཚིག་གི་ཚིག་གོ། །བྲམ་ཟེ་མོ་ལ་འོ་མ་མེད་དོ (na atthi)། ཡོད་པ་ཉིད (atthitā)། ཡོད་པའི་དངོས་པོ (atthibhāvo)། 'རིན་པོ་ཆེ་གང་ཅི་ཞིག་ཡོད་པ་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་ཚིག་ཕྲད་ཀྱི་ཚིག་ཀྱང་ཡིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'ཨཏྠི' ཞེས་པའི་ཚིག་ནི་བྱ་ཚིག་དང་ཚིག་ཕྲད་ཀྱི་དབང་གིས་རྣམ་པ་གཉིས་སུ་རིག་པར་བྱའོ། །'ཨས' (asa) ཞེས་པ་ནི་རྣམ་དབྱེ་མེད་པའི་མིང་གི་ཚིག་གོ། །འདིར་ཡང་ 'ང་ནི་ཡོད་དོ་ཞེས་འགྱུར་རོ' ཞེས་པའི་ལུང་ནི་དཔེར་བརྗོད་དོ། །དེ་ལ་ཡོད་པ་ནི་ 'ཨས' སྟེ། འདི་ནི་རྟག་པའི་རྣམ་གྲངས་སོ། །འདིས་ནི་རྟག་པར་ལྟ་བ་གསུངས་སོ། ། Tatrāyaṃ padamālā – ‘‘atthi, santi. Asi, attha. Asmi, asma, amhi, amha’’ iccetāni pasiddhāni. ‘‘Atthu, santu. Āhi, attha. Asmi, asma amhi, amha’’ iccetāni ca, ‘‘siyā, assa, siyuṃ, assu, siyaṃsu. Assa, assatha. Siyaṃ, assa, assāma’’ iccetāni ca pasiddhāni. དེ་ལ་འདི་ནི་ཚིག་གི་ཕྲེང་བ་སྟེ། 'ཨཏྠི' (atthi)། 'སནྟི' (santi)། 'ཨསི' (asi)། 'ཨཏྠ' (attha)། 'ཨསྨི' (asmi)། 'ཨསྨ' (asma)། 'ཨམྷི' (amhi)། 'ཨམྷ' (amha) ཞེས་པ་འདི་རྣམས་ནི་གྲགས་པའོ། །'ཨཏྠུ' (atthu)། 'སནྟུ' (santu)། 'ཨཱཧི' (āhi)། 'ཨཏྠ' (attha)། 'ཨསྨི' (asmi)། 'ཨསྨ' (asma)། 'ཨམྷི' (amhi)། 'ཨམྷ' (amha) ཞེས་པ་འདི་རྣམས་དང་། 'སིཡཱ' (siyā)། 'ཨསྶ' (assa)། 'སིཡུཾ' (siyuṃ)། 'ཨསྶུ' (assu)། 'སིཡཾསུ' (siyaṃsu)། 'ཨསྶ' (assa)། 'ཨསྶཐ' (assatha)། 'སིཡཾ' (siyaṃ)། 'ཨསྶ' (assa)། 'ཨསྶཱམ' (assāma) ཞེས་པ་འདི་རྣམས་ཀྱང་གྲགས་པའོ། ། Ettha pana ‘‘tesañca kho bhikkhave samaggānaṃ sammodamānānaṃ…pe… siyaṃsu dve bhikkhū abhidhamme nānāvādā’’ti pāḷi nidassanaṃ[Pg.186]. Tattha siyaṃsūti bhaveyyuṃ. Abhidhammeti visiṭṭhe dhamme. འདིར་ནི་ 'དགེ་སློང་དག །དེ་དག་མཐུན་ཞིང་ཀུན་ཏུ་དགའ་བ་ལ། ...པེ... ཆོས་མངོན་པ་ལ་ལྟ་བ་ཐ་དད་པའི་དགེ་སློང་གཉིས་ཡོད་པར་གྱུར་ཏོ (siyaṃsu)' ཞེས་པའི་ལུང་ནི་དཔེར་བརྗོད་དོ། །དེ་ལ་ 'སིཡཾསུ' (siyaṃsu) ཞེས་པ་ནི་ཡོད་པར་གྱུར་ཏོ་ཞེས་པའོ། །'ཆོས་མངོན་པ་ལ་' ཞེས་པ་ནི་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་ཆོས་ལའོ། ། Idāni siyāsaddassa atthuddhāro pabhedo ca vuccate. Siyāti ekaṃse ca vikappane ca ‘‘pathavīdhātu siyā ajjhattikā, siyā bāhirā’’ti ekaṃse. ‘‘Siyā aññatarassa bhikkhuno āpattivītikkamo’’ti vikappane. ད་ནི་ 'སིཡཱ' (siyā) ཞེས་པའི་སྒྲ་ཡི་དོན་གྱི་དབྱེ་བ་དང་རབ་ཏུ་དབྱེ་བ་བཤད་པར་བྱའོ། །'སིཡཱ' ཞེས་པ་ནི་ངེས་པ་དང་རྣམ་པར་རྟོག་པ་ལའོ། །'ས་ཡི་ཁམས་ནི་ནང་གི་ཡིན་པར་འགྱུར་ལ། ཕྱིའི་ཡང་ཡིན་པར་འགྱུར་རོ། །' ཞེས་པ་ནི་ངེས་པ་ལའོ། །'དགེ་སློང་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་ལ་ལྟུང་བ་འདས་པ་ཡོད་པར་འགྱུར་རོ། །' ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་ལའོ། ། Siyāti ekamārakhyātapadaṃ, ekamabyayapadaṃ. Ākhyātatte ekavacanantaṃ, abyayatte yathāpāvacanaṃ. ‘‘Puttā matthi dhanā matthī’’ti ettha atthīti abyayapadamiva ekavacanantampi bahuvacanantampi bhavati. Tassākhyātatte payogoviditova. Abyayatte pana ‘‘sukhaṃ na sukhasahagataṃ, siyā pītisahagata’’nti ‘‘ime dhammā siyā parittārammaṇā’’ti ca ekavacanabahuvacanappayogā veditabbā. Ettha dhātuyā kiccaṃ natthi. Parokkhāyaṃ ‘‘itiha asa itiha asā’’ti dassanato asa iti padaṃ gahetabbaṃ. Hiyyattanīrūpāni appasiddhāni. Ajjataniyā pana ‘‘āsi, āsiṃsu, āsuṃ. Āsi, āsittha. Āsiṃ, āsimhā’’ iccetāni pasiddhāni. Bhavissantiyā ‘‘bhavissati, bhavissanti’’ iccādīni. Kālātipattiyā ‘‘abhavissā, abhavissaṃsu’’ iccādīni bhavanti. 'སིཡཱ' (siyā) ཞེས་པ་ནི་བྱ་ཚིག་གི་ཚིག་གཅིག་དང་། མི་འགྱུར་བའི་ཚིག་གཅིག་གོ། །བྱ་ཚིག་གི་དངོས་པོ་ལ་ནི་ཚིག་གཅིག་གི་མཐའ་ཅན་དང་། མི་འགྱུར་བའི་དངོས་པོ་ལ་ནི་གསུང་རབ་བཞིན་ནོ། །'བུ་དག་ཀྱང་བདག་ལ་ཡོད་ཅིང་ནོར་དག་ཀྱང་བདག་ལ་ཡོད་དོ་' ཞེས་པ་འདིར་ 'ཨཏྠི' (atthi) ཞེས་པ་ནི་མི་འགྱུར་བའི་ཚིག་བཞིན་དུ་ཚིག་གཅིག་གི་མཐའ་ཅན་ཡང་ཡིན་ལ་ཚིག་མང་པོའི་མཐའ་ཅན་ཡང་འགྱུར་རོ། །དེའི་བྱ་ཚིག་གི་དངོས་པོ་ལ་ནི་སྦྱོར་བ་ཤེས་པ་ཉིད་དོ། །མི་འགྱུར་བའི་དངོས་པོ་ལ་ནི་ 'བདེ་བ་ནི་བདེ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་མ་ཡིན་ཏེ། དགའ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་ཡིན་པར་འགྱུར་རོ (siyā)' ཞེས་པ་དང་། 'ཆོས་འདི་དག་ནི་དམིགས་པ་ཆུང་ངུ་ཅན་ཡིན་པར་འགྱུར་རོ (siyā)' ཞེས་པ་ལྟ་བུ་ཚིག་གཅིག་དང་ཚིག་མང་པོའི་སྦྱོར་བ་རྣམས་རིག་པར་བྱའོ། །འདིར་བྱིངས་ཀྱི་བྱ་བ་ནི་མེད་དོ། །ལྐོག་གྱུར་པ་ལ། 'འདི་ལྟར་ཡོད་པར་གྱུར་ཏོ། །འདི་ལྟར་ཡོད་པར་གྱུར་ཏོ། །' ཞེས་འབྱུང་བའི་ཕྱིར། 'ཨས' (asa) ཞེས་པའི་ཚིག་ནི་གཟུང་བར་བྱའོ། །ཁ་སང་གི་གཟུགས་རྣམས་ནི་སྒྲ་མི་ལེགས་པའོ། །དེ་རིང་གི་ལ། 'ཨཱསི' (āsi)། 'ཨཱསིཾསུ' (āsiṃsu)། 'ཨཱསུཾ' (āsuṃ)། 'ཨཱསི' (āsi)། 'ཨཱསིཏྠ' (āsittha)། 'ཨཱསིཾ' (āsiṃ)། 'ཨཱསིམྷཱ' (āsimhā) ཞེས་པ་འདི་རྣམས་ནི་གྲགས་པའོ། །མ་འོངས་པ་ལ། 'བྷཝིསྶཏི' (bhavissati)། 'བྷཝིསྶནྟི' (bhavissanti) ལ་སོགས་པའོ། །དུས་འདས་པ་ལ། 'ཨབྷཝིསྶཱ' (abhavissā)། 'ཨབྷཝིསྶཾསུ' (abhavissaṃsu) ལ་སོགས་པ་རྣམས་འགྱུར་རོ། ། Sāsa anusiṭṭhiyaṃ. Sāsati, anusāsati. Kammantaṃ vo sāsati, sāsanaṃ, anusāsanaṃ, anusāsanī, anusiṭṭhi, satthā, satthaṃ, anusāsako, anusāsikā. ཤཱས྄་ (sāsa) ནི་རྗེས་སུ་བསྟན་པ་ལའོ། །འཆོས་པར་བྱེད། རྗེས་སུ་འཆོས་པར་བྱེད། ཁྱེད་ཀྱི་ལས་ཀྱི་མཐའ་འཆོས་པར་བྱེད། བསྟན་པ། རྗེས་སུ་བསྟན་པ། རྗེས་སུ་གདམས་པ། རྗེས་སུ་བསྟན་པ། སྟོན་པ། བསྟན་བཅོས། རྗེས་སུ་སློབ་པར་བྱེད་པོ། རྗེས་སུ་སློབ་པར་བྱེད་མོ། Tatra sāsananti adhisīlādisikkhattayasaṅgahitasāsanaṃ, pariyattipaṭipattipaṭivedhasaṅkhātaṃ vā sāsanaṃ. Tañhi sāsati etena, ettha vāti ‘‘sāsana’’nti pavuccati. Apica sāsananti ‘‘rañño [Pg.187] sāsanaṃ pesetī’’tiādīsu viya pāpetabbavacanaṃ. Tathā sāsananti ovādo, yo ‘‘anusāsanī’’ti ca, ‘‘anusiṭṭhī’’ti ca vuccati. Satthāti tividhayānamukhena sadevakaṃ lokaṃ sāsatīti satthā, diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehi yathārahaṃ satte anusāsatīti attho. Satthanti sadde ca atthe ca sāsati ācikkhati etenāti satthaṃ. Kiṃtaṃ? Byākaraṇaṃ. དེ་ལ་“བསྟན་པ་”ཞེས་པ་ནི། ལྷག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པ་བསླབ་པ་གསུམ་གྱིས་བསྡུས་པའི་བསྟན་པའམ། ཡང་ན་ལུང་དང་། སྒྲུབ་པ། རྟོགས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་བསྟན་པའོ། །གང་གི་ཕྱིར་འདིས་སམ། འདི་ལ་འཆོས་པར་བྱེད་པས་ན། “བསྟན་པ་”ཞེས་བྱའོ། །གཞན་ཡང་“བསྟན་པ་”ཞེས་པ་ནི། “རྒྱལ་པོའི་འཕྲིན་བསྐུར་རོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་བསྐུར་བར་བྱ་བའི་ཚིག་གོ །དེ་བཞིན་དུ་“བསྟན་པ་”ནི་གདམས་ངག་སྟེ། གང་ལ་“རྗེས་སུ་གདམས་པ་”དང་“རྗེས་སུ་བསྟན་པ་”ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་དོ། །“སྟོན་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཐེག་པ་གསུམ་གྱི་སྒོ་ནས་ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་ལ་འཆོས་པར་བྱེད་པས་སྟོན་པ་སྟེ། ཚེ་འདི་དང་། ཕྱི་མ་དང་། དོན་དམ་པའི་དོན་རྣམས་ཀྱིས་ཇི་ལྟར་འོས་པ་བཞིན་དུ་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་རྗེས་སུ་སློབ་པར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །“བསྟན་བཅོས་”ཞེས་པ་ནི། གང་གིས་སྒྲ་དང་དོན་ལ་འཆོས་ཤིང་སྟོན་པར་བྱེད་པས་བསྟན་བཅོས་སོ། །དེ་གང་ཞེ་ན། བརྡ་སྤྲོད་པའོ། ། Īsa issariye. Issariyaṃ issarabhāvo. Īsati. Vaṅgīso, janapadeso, manujeso. ཨཱིས྄་ (īsa) ནི་དབང་ཕྱུག་ལའོ། །དབང་ཕྱུག་ནི་དབང་ཕྱུག་གི་དངོས་པོའོ། །དབང་བྱེད། ཝངྒཱི་ས། ཡུལ་གྱི་དབང་ཕྱུག མིའི་དབང་ཕྱུག Tatra vaṅgīsoti vācāya īso issaroti vaṅgīso. Ko so? Āyasmā vaṅgīso arahā. Āha ca sayameva – དེ་ལ་“ཝངྒཱི་ས།”ཞེས་པ་ནི། ངག་གི་དབང་ཕྱུག་གམ་བདག་པོ་ཡིན་པས་ཝངྒཱི་སའོ། །དེ་སུ་ཞེ་ན། ཚེ་དང་ལྡན་པ་དགྲ་བཅོམ་པ་ཝངྒཱི་སའོ། །ཁོང་ཉིད་ཀྱིས་ཀྱང་འདི་སྐད་དུ་གསུངས་ཏེ། ‘‘Vaṅge jātoti vaṅgīso, vacane issaroti ca; ‘Vaṅgīso’ iti me nāmaṃ, abhavī lokasammata’’nti; “ཝངྒར་སྐྱེས་པས་ཝངྒཱི་ས། །ངག་ལ་དབང་བྱེད་པ་ཡང་ཡིན། །ང་ཡི་མིང་ནི་ཝངྒཱི་ས། །འཇིག་རྟེན་ཀུན་ལ་གྲགས་པར་གྱུར།”ཞེས་སོ། ། Āsa upavesane. Upavesanaṃ nisīdanaṃ ‘‘āsane upaviṭṭho saṅgho’’ti ettha viya. Āsati. Acchati. Āsīno. Āsanaṃ. Upāsati. Upāsako. ཨཱས྄་ (āsa) ནི་ཉེ་བར་འདུག་པ་ལའོ། །ཉེ་བར་འདུག་པ་ནི་འདུག་པ་སྟེ། “དགེ་འདུན་ཁྲི་ལ་ཉེ་བར་འདུག་གོ་”ཞེས་པ་བཞིན་ནོ། །འདུག གནས། འདུག་པ། ཁྲིའམ་གདན། ཉེ་བར་མཆོད། དགེ་བསྙེན། Tattha āsananti āsati nisīdati etthāti āsanaṃ, yaṃ kiñci nisīdanayoggaṃ mañcapīṭhādi. དེ་ལ་“གདན་”ཞེས་པ་ནི། འདི་ལ་འདུག་པར་བྱེད་པས་གདན་ཏེ། ཁྲི་དང་སྟེགས་བུ་ལ་སོགས་པ་འདུག་པར་རུང་བ་གང་ཡང་རུང་བའོ། ། Kasī gatisosanesu. Īkārantoyaṃ dhātu, tenito na niggahītāgamo. Kasati. ཀསཱི (kasī) ནི་འགྲོ་བ་དང་སྐེམ་པ་ (རྨོ་བ་) ལའོ། །དབྱངས་ཨཱི་མཐའ་ཅན་གྱི་དབྱིངས་འདི་ལས། རྗེས་སུ་ང་རོ་མི་འབྱུང་ངོ། །རྨོ་བར་བྱེད། Nisī cumbane. Nisati. ནིསཱི (nisī) ནི་འོ་བྱེད་པ་ལའོ། །འོ་བྱེད། Disī appītiyaṃ. Dhammaṃ dessati. Diso. Diṭṭho. Dessī. Desso. Dessiyo. དིསཱི (disī) ནི་མི་དགའ་བ་ལའོ། །ཆོས་ལ་སྡང་བར་བྱེད། དགྲ། དགྲ། སྡང་བ་པོ། སྡང་བར་བྱ་བ། སྡང་བར་བྱ་བ། Tatra disoti ca diṭṭhoti ca paccāmittassādhivacanametaṃ. So hi pare dessati nappiyāyati, parehi vā dessiyati piyo [Pg.188] na kariyatīti ‘‘diso’’ti ca ‘‘diṭṭho’’ti ca vuccati. Atha vā disoti coro vāpaccāmitto vā. Diṭṭhoti paccāmittoyeva. Atrime payogā – དེ་ལ་“དགྲ་” (diso) དང་“དགྲ་” (diṭṭho) ཞེས་པ་ནི་ཕྱིར་རྒོལ་བའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་ཚིག་གོ །གང་གི་ཕྱིར་ཁོ་རང་གཞན་ལ་སྡང་ཞིང་མི་དགའ་བའམ། ཡང་ན་གཞན་གྱིས་ཁོ་ལ་སྡང་ཞིང་མི་དགའ་བར་བྱེད་པས་ན། “དགྲ་” (diso) དང་“དགྲ་” (diṭṭho) ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན། “དགྲ་” (diso) ནི་ཆོམ་པོའམ་ཕྱིར་རྒོལ་བའོ། །“དགྲ་” (diṭṭho) ནི་ཕྱིར་རྒོལ་བ་ཁོ་ནའོ། །འདི་ལ་སྦྱོར་བ་འདི་དག་ཡོད་དེ། ‘‘Diso disaṃ yaṃ taṃ kayirā, verī vā pana verinaṃ; Micchāpaṇihitaṃ cittaṃ, pāpiyo naṃ tato kare’’ti ca. “དགྲ་ཡིས་དགྲ་ལ་གནོད་བྱེད་པའམ། །ཡང་ན་སྡང་བས་སྡང་བ་ལ། །ལོག་པར་བཞག་པའི་སེམས་ཉིད་ཀྱིས། །དེ་བས་ཆེས་ཐུ་བྱེད་པར་གྱུར།”ཞེས་དང་། ‘‘Disā hi me dhammakathaṃ suṇantū’’ti ca, ‘‘disā hi me te manusse bhajantu ye dhammamevādapayanti santo’’ti ca, “བདག་གི་དགྲ་རྣམས་ཆོས་ཀྱི་གཏམ་ཐོས་པར་གྱུར་ཅིག”ཅེས་དང་། “བདག་གི་དགྲ་རྣམས་ཀྱིས་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་ཆོས་ཁོ་ན་སྟོན་པར་བྱེད་པའི་མི་དེ་དག་ལ་བསྟེན་པར་གྱུར་ཅིག”ཅེས་དང་། ‘‘Yassete caturo dhammā, vānarinda yathā tava; Saccaṃ dhammo dhiti cāgo, diṭṭhaṃ so ativattatī’’ti ca. “སྤྲེའུའི་དབང་པོ་ཁྱོད་བཞིན་དུ། །གང་ལ་ཆོས་བཞི་འདི་དག་སྟེ། །བདེན་དང་ཆོས་དང་བརྟན་པ་དང་། །གཏོང་བ་ཡོད་པ་དགྲ་ལས་རྒྱལ།”ཞེས་དང་། Dessīti dessanasīlo appiyāyanasīloti dessī. ‘‘Dhammakāmo bhavaṃ hoti, dhammadessī parābhavo’’ti idamettha payoganidassanaṃ. Dessoti appiyo, tathā dessiyoti. Ettha ca – “སྡང་བ་པོ་”ཞེས་པ་ནི་སྡང་བའི་རང་བཞིན་ཅན། མི་དགའ་བའི་རང་བཞིན་ཅན་ལ་བརྗོད་དོ། །“ཆོས་ལ་དགའ་བ་འཕེལ་བར་འགྱུར། །ཆོས་ལ་སྡང་བ་ཉམས་པར་འགྱུར།”ཞེས་པ་འདི་ནི་འདིར་སྦྱོར་བའི་དཔེའོ། །“སྡང་བར་བྱ་བ་”ནི་མི་ཕན་པ་སྟེ། དེ་བཞིན་དུ་“སྡང་བར་བྱ་བ་” (dessiyo) ཡང་ངོ་། །འདིར་ཡང་། ‘‘Na me dessā ubho puttā, maddīdevī na dessiyā; Sabbaññutaṃ piyaṃ mayhaṃ, tasmā piye adāsaha’’nti ca, “བདག་གི་བུ་གཉིས་སྡང་བ་མིན། །ལྷ་མོ་མ་དྲི་སྡང་བ་མིན། །བདག་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པར་དགའ། །དེ་ཕྱིར་ཕངས་པའི་གཏོང་བ་བྱས།”ཞེས་དང་། ‘‘Na me sā brāhmaṇī dessā, napi me balaṃ na vijjatī’’ti ca, “བྲམ་ཟེའི་མོ་དེ་བདག་ལ་སྡང་བ་མིན། །བདག་ལ་མཐུ་སྟོབས་མེད་པ་ཡང་མིན་ནོ།”ཞེས་དང་། ‘‘Mātā pitā na me dessā, napi dessaṃ mahāyasaṃ; Sabbaññutaṃ piyaṃ mayhaṃ, tasmā vatamadhiṭṭhahi’’nti ca “ཕ་མ་བདག་ལ་སྡང་བ་མིན། །གྲགས་ཆེན་དེ་ཡང་སྡང་བ་མིན། །བདག་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པར་དགའ། །དེ་ཕྱིར་བརྟུལ་ཞུགས་མངོན་པར་བསྒྲུབས།”ཞེས་དང་། Payogā. Sabbattha meti ca mayhanti ca sāmivacanaṃ daṭṭhabbaṃ. སྦྱོར་བ་རྣམས་སོ། །ཐམས་ཅད་དུ་“མེ་” (me) དང་“མ་ཡ྄ཧཾ” (mayhaṃ) ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བའི་སྒྲ་ (འབྲེལ་སྒྲ་) ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། ། Imāni pana paccāmittassa nāmāni – འདི་དག་ནི་ཕྱིར་རྒོལ་བའི་མིང་རྣམས་ཏེ། ‘‘Paccamitto ripu diṭṭho, diso verī ca satva’ri; Amitto ca sapatto ca, evaṃ paṇṇattikārisū’’ti. “ཕྱིར་རྒོལ་བ་དང་། དགྲ་བོ། དགྲ། དགྲ། སྡང་བ། དགྲ། དགྲ། མཛའ་མིན་དང་། ཕྱིར་རྒོལ་བ་ཞེས་པ་རྣམས་ནི་བརྡ་སྦྱོར་བ་རྣམས་སོ།”ཞེས་སོ། ། Esu gatiyaṃ. Esati. ཨེསུ (esu) ནི་འགྲོ་བ་ལའོ། །འགྲོ་བར་བྱེད། Bhassa [Pg.189] bhassanadittīsu. Bhassanaṃ vacanaṃ. Ditti sobhā. Bhassati. Bhassaṃ, pabhassaraṃ. བྷས྄་ (bhassa) ནི་སྨྲ་བ་དང་གསལ་བ་ལའོ། །སྨྲ་བ་ནི་ཚིག་གོ །གསལ་བ་ནི་མཛེས་པའོ། །སྨྲ་བར་བྱེད། གཏམ། འོད་གསལ་བ། Dhisa sadde. Dhisati. དྷིས྄་ (dhisa) ནི་སྒྲ་ལའོ། །སྒྲ་འབྱིན་པར་བྱེད། Disa atisajjane. Disati, upadisati, sandisati, niddisati, paccādisati, paṭisandisati, uddisati. Deso, uddeso iccādīni. དིས྄་ (disa) ནི་ལྷག་པར་གཏོང་བ་ (སྟོན་པ་) ལའོ། །སྟོན། ཉེ་བར་སྟོན། ཀུན་ཏུ་སྟོན། ངེས་པར་སྟོན། ཕྱིར་བཟློག སླར་ཡང་མཚམས་སྦྱོར། ཆེད་དུ་བརྗོད། ཡུལ་ལམ་བསྟན་པ། ཆེད་དུ་བརྗོད་པ་ལ་སོགས་པའོ། ། Pisu avayave. Pisati. པིསུ (pisu) ནི་ཆ་ཤས་ (འཐག་པ་) ལའོ། །འཐག་པར་བྱེད། Isi gatiyaṃ. Isati. ཨིསི (isi) ནི་འགྲོ་བ་ལའོ། །འགྲོ་བར་བྱེད། Phusa samphasse. Phusati. Phasso, phusanā, samphusanā, samphusitattaṃ. Evarūpo kāyasamphasso ahosi. Phoṭṭhabbaṃ, phusitaṃ. Devo ca ekamekaṃ phusāyati. Phuṭṭhuṃ, phusituṃ, phusitvā, phusitvāna, phusiya, phusiyāna. Phussa phussa byantiṃ karoti. ཕུས྄་ (phusa) ནི་ཀུན་ཏུ་རེག་པ་ལའོ། །རེག་པར་བྱེད། རེག་པ། རེག་པར་བྱེད་པ། ཀུན་ཏུ་རེག་པ། ཀུན་ཏུ་རེག་པའི་དངོས་པོ། འདི་ལྟ་བུའི་ལུས་ཀྱི་རེག་པ་བྱུང་ངོ་། །རེག་བྱ། རེག་པའམ་ཆར་ཐིགས། ལྷས་ཀྱང་རེ་རེ་ནས་ཆར་འབེབས་པར་བྱེད། རེག་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར། རེག་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར། རེག་ནས། རེག་ནས། རེག་ནས། རེག་ནས། རེག་ཅིང་རེག་ནས་མཐར་བྱེད་དོ། ། Tatra phassoti ārammaṇaṃ phusanti etena, sayaṃ vā phusati, phusanamattameva vā etanti phasso, ārammaṇe phusanalakkhaṇo dhammo. དེ་ལ་“རེག་པ་”ཞེས་པ་ནི། འདིས་དམིགས་པ་ལ་རེག་པར་བྱེད་པའམ། རང་ཉིད་རེག་པར་བྱེད་པའམ། ཡང་ན་རེག་པ་ཙམ་ཉིད་ཡིན་པས་རེག་པ་སྟེ། དམིགས་པ་ལ་རེག་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་ཆོས་སོ། ། Rusa risa hiṃsāyaṃ. Rosati. Risati. Puriso. རུས྄་ (rusa) དང་རིས྄་ (risa) ནི་རྣམ་པར་འཚེ་བ་ལའོ། །འཚེ་བར་བྱེད། འཚེ་བར་བྱེད། སྐྱེས་བུ། Ettha ca ‘‘puṃ vuccati nirayo, taṃ risatīti puriso’’ti ācariyā vadanti. འདིར་ཡང་སློབ་དཔོན་རྣམས་ཀྱིས། “པུཾ་ཞེས་པ་ནི་དམྱལ་བ་ལ་བརྗོད་དེ། དེ་ལ་གནོད་པར་བྱེད་པས་སྐྱེས་བུའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ། Risa gatiyaṃ. Resati. རིས྄་ (risa) ནི་འགྲོ་བ་ལའོ། །འགྲོ་བར་བྱེད། Visa pavesane. Visati, pavisati. Paveso, pavesanaṃ, nivesanaṃ, pavisaṃ. Ettha nivesanaṃ vuccati gehaṃ. ཝིས྄་ (visa) ནི་འཇུག་པ་ལའོ། །འཇུག རབ་ཏུ་འཇུག འཇུག་པ། འཇུག་པ། གནས་ཁང་། འཇུག་པ། འདིར་“གནས་ཁང་”ཞེས་པ་ནི་ཁང་པ་ལ་བརྗོད་དོ། ། Masa āmasane. Masati, āmasati, parāmasati. Parāmāso, parāmasanaṃ. མས྄་ (masa) ནི་ཀུན་ནས་རེག་པ་ལའོ། །རེག ཀུན་ནས་རེག མཆོག་ཏུ་འཛིན། མཆོག་ཏུ་འཛིན་པ། མཆོག་ཏུ་འཛིན་པར་བྱེད་པ། Ettha [Pg.190] parāmāsoti parato āmasatīti parāmāso, aniccādidhamme niccādivasena gaṇhātīti attho. ‘‘Parāmāso micchādiṭṭhi kummaggo micchāpatho’’tiādīni bahūni vevacanapadāni abhidhammato gahetabbāni. འདིར་“མཆོག་ཏུ་འཛིན་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཕྱིན་ཅི་ལོག་ཏུ་འཛིན་པས་མཆོག་ཏུ་འཛིན་པ་སྟེ། མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཛིན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །“མཆོག་ཏུ་འཛིན་པ་ནི་ལོག་པར་ལྟ་བའོ། །ལམ་ངན་པའོ། །ལོག་པའི་ལམ་མོ།”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་ཚིག་མང་པོ་དག་ཆོས་མངོན་པ་ལས་བླང་བར་བྱའོ། ། Isu icchāyaṃ. Icchati, sampaṭicchati. Sampaṭicchanaṃ, icchā, abhicchā, icchaṃ, icchamāno. ཨིསུ (isu) ནི་འདོད་པ་ལའོ། །འདོད། ཀུན་ཏུ་འཛིན། ཀུན་ཏུ་འཛིན་པ། འདོད་པ། མངོན་པར་འདོད་པ། འདོད་པ། འདོད་བཞིན་པ། Vesu dāne. Vecchati, pavecchati, paveccheti. Pavecchaṃ, pavecchanto. ཝེསུ (vesu) ནི་སྦྱིན་པ་ལའོ། །སྦྱིན། རབ་ཏུ་སྦྱིན། རབ་ཏུ་སྦྱིན། རབ་ཏུ་སྦྱིན་པ། རབ་ཏུ་སྦྱིན་བཞིན་པ། Nisa baddhāyaṃ. Baddhāti vinibaddho, ahaṅkārassetaṃ adhivacanaṃ. Nisati. ནིས྄་ (nisa) ནི་འཆིང་བ་ལའོ། །འཆིང་བ་ནི་རྣམ་པར་བཅིངས་པ་སྟེ། འདི་ནི་ངར་འཛིན་པ་ (ངའོ་སྙམ་པའི་ང་རྒྱལ་) གྱི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་ཚིག་གོ །འཆིང་བར་བྱེད། Jusi pītisevanesu. Josati. ཇུསི (jusi) ནི་དགའ་བ་དང་བསྟེན་པ་ལའོ། །དགའ་བར་བྱེད། Isa pariyesane. Esati. Isi, iṭṭhaṃ, aniṭṭhaṃ, esaṃ, esamāno. ཨིས྄་ (isa) ནི་ཡོངས་སུ་ཚོལ་བ་ལའོ། །ཚོལ་བར་བྱེད། དྲང་སྲོང་། ཡིད་དུ་འོང་བ། ཡིད་དུ་མི་འོང་བ། ཚོལ་བ། ཚོལ་བཞིན་པ། Saṃkase acchane. Acchanaṃ nisīdanaṃ. Saṅkasāyati. སཾ་ཀསེ (saṃkase) ནི་འདུག་པ་ལའོ། །འདུག་པ་ནི་གནས་པའོ། །འདུག་པར་བྱེད། Sakārantadhāturūpāni. ས་མཐའ་ཅན་གྱི་དབྱིངས་ཀྱི་གཟུགས་རྣམས་སོ། ། Hakārantadhātu ཧ་མཐའ་ཅན་གྱི་དབྱིངས། Hā cāge. Jahati, vijahati. Vijahanaṃ, jahituṃ, jahātave, jahitvā, jahāya. ཧཱ (hā) ནི་གཏོང་བ་ལའོ། །སྤོང་། རྣམ་པར་སྤོང་། རྣམ་པར་སྤོང་བ། སྤང་བའི་ཕྱིར། སྤང་བའི་ཕྱིར། སྤངས་ནས། སྤངས་ནས། Mhī īsaṃhasane. Mhayate, umhayate vimhayate. མྷཱི (mhī) ནི་ཅུང་ཟད་དགོད་པ་ལའོ། །འཛུམ་མུལ་བྱེད། མངོན་པར་བཞད་པར་བྱེད། ངོ་མཚར་བར་བྱེད། Tattha mhayateti sitaṃ karoti. Umhayateti pahaṭṭhākāraṃ dasseti. Vimhayateti vimhayanaṃ karoti. Tatrāyaṃ pāḷi ‘‘na naṃ umhayate disvā. Pekkhitena mhitena ca. Mhitapubbaṃva [Pg.191] bhāsati. Yadā umhayamānā maṃ, rājaputtī udikkhati. Umhāpeyya pabhāvatī. Pamhāpeyya pabhāvatī’’ti. དེ་ལ་“འཛུམ་མུལ་བྱེད་”ཅེས་པ་ནི་འཛུམ་པའོ། །“མངོན་པར་བཞད་པར་བྱེད་”ཅེས་པ་ནི་དགའ་བའི་རྣམ་པ་སྟོན་པའོ། །“ངོ་མཚར་བར་བྱེད་”ཅེས་པ་ནི་ངོ་མཚར་སྐྱེ་བར་བྱེད་པའོ། །དེ་ལ་ལུང་འདི་ཡོད་དེ། “དེ་མཐོང་ནས་ནི་མི་བཞད་དོ། །ལྟ་བ་དང་ནི་འཛུམ་པ་ཡིས། །སྔོན་ཆད་བཞད་པ་བཞིན་དུ་སྨྲ། །ནམ་ཞིག་རྒྱལ་པོའི་བུ་མོ་དེས། །བདག་ལ་བལྟས་ནས་བཞད་པའི་ཚེ། །པྲ་བྷཱ་བ་ཏཱིས་འཛུམ་པར་བྱེད། །པྲ་བྷཱ་བ་ཏཱིས་བཞད་པར་བྱེད།”ཅེས་སོ། ། Tattha umhayamānāti pahaṭṭhākāraṃ dassetvā hasamānā. Umhāpeyyāti sitavasena pahaṃseyya. Pamhāpeyyāti mahāhasitavasena parihāseyya. དེ་ལ་“བཞད་བཞིན་པ་” (umhayamānā) ཞེས་པ་ནི་དགའ་བའི་རྣམ་པ་བསྟན་ནས་དགོད་པའོ། །“འཛུམ་པར་བྱེད་” (umhāpeyya) ཞེས་པ་ནི་འཛུམ་པའི་སྒོ་ནས་མགུ་བར་བྱེད་པའོ། །“བཞད་པར་བྱེད་” (pamhāpeyya) ཞེས་པ་ནི་བཞད་གད་ཆེན་པོའི་སྒོ་ནས་རྩེད་འཇོ་བྱེད་པའོ། ། Hu dāne. Havati. Huti. ཧུ (hu) ནི་སྦྱིན་པ་ལའོ། །སྦྱིན་སྲེག་བྱེད། སྦྱིན་སྲེག Hu pasajjakaraṇe. Pasajjakaraṇaṃ pakārena sajjanakriyā. Havati. Huto, hutavā, hutāvī, āhuti. ཧུ (hu) ནི་ལེགས་པར་བཤམས་པ་ལའོ། །ལེགས་པར་བཤམས་པ་ནི་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་བཤམས་པའི་བྱ་བའོ། །བཤམས་པར་བྱེད། བཤམས་པ། བཤམས་པ་དང་ལྡན་པ། བཤམས་པ་པོ། མཆོད་སྦྱིན། Hū sattāyaṃ. Hoti, honti. Hosi, hotha. Homi, homa. Pahoti, pahonti. Pahūtaṃ, pahūtā, kuto pahūtā kalahā vivādā. Honto, hontā, hontaṃ, pahonto. Pacchāsamaṇena hotabbaṃ. Hotuṃ hotuye, pahotuṃ, hutvāna. Vattamānāvibhattirūpādīni. Ettha pasiddharūpāneva gahitāni. ཧཱུ (hū) ནི་ཡོད་པ་ལའོ། །འགྱུར། འགྱུར། འགྱུར། འགྱུར། འགྱུར། འགྱུར། ནུས། ནུས། མང་པོ། བྱུང་བ། “འཐབ་རྩོད་དང་རྩོད་པ་རྣམས་གང་ལས་བྱུང་།” འགྱུར་བཞིན་པ། འགྱུར་བཞིན་པ། འགྱུར་བཞིན་པ། ནུས་བཞིན་པ། ཕྱི་བཞིན་འབྲང་བའི་དགེ་སྦྱོང་དུ་འགྱུར་བར་བྱའོ། །འགྱུར་བའི་ཕྱིར། འགྱུར་བའི་ཕྱིར། ནུས་པའི་ཕྱིར། གྱུར་ནས། ད་ལྟ་བའི་རྣམ་དབྱེའི་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སོ། །འདིར་ནི་གྲགས་ཆེ་བའི་གཟུགས་ཁོ་ན་བླངས་སོ། ། Hotu, hontu. Hosi, hotha. Homi, homa. Pañcamīvibhattirūpāni. Etthāpi pasiddharūpāneva gahitāni. གྱུར་ཅིག གྱུར་ཅིག གྱུར་ཅིག གྱུར་ཅིག གྱུར་ཅིག གྱུར་ཅིག ལྔ་པའི་རྣམ་དབྱེའི་ (སྐུལ་ཚིག་གི་) གཟུགས་རྣམས་སོ། །འདིར་ཡང་གྲགས་ཆེ་བའི་གཟུགས་ཁོ་ན་བླངས་སོ། ། Huveyya, huveyyuṃ. Huveyyāsi, huveyyātha. Huveyyāmi, huveyyāma. Huvetha, huveraṃ. Huvetho, huveyyāvho. Huveyyaṃ, huveyyāmhe. Sattamiyā rūpāni. Ettha pana ‘‘upako ājīvako ‘huveyya pāvuso’ti vatvā sīsaṃ okampetvā ummaggaṃ gahetvā pakkamī’’ti pāḷiyaṃ huveyyāti padassa dassanato nayavasena ‘huveyya, huveyyu’’ntiādīni vuttāni. Hupeyyātipi pāṭho dissati, yathā paccapekkhaṇā. Tabbasena ‘‘hupeyya, hupeyyuṃ[Pg.192]. Hupeyyāsī’’tiādinā vakārassa pakārādesabhūtāni rūpānipi gahetabbāni. འགྱུར་སྲིད། འགྱུར་སྲིད། འགྱུར་སྲིད། འགྱུར་སྲིད། འགྱུར་སྲིད། འགྱུར་སྲིད། འགྱུར་སྲིད། འགྱུར་སྲིད། འགྱུར་སྲིད། འགྱུར་སྲིད། འགྱུར་སྲིད། འགྱུར་སྲིད། བདུན་པའི་རྣམ་དབྱེའི་ (ནུས་པ་དང་སྲིད་པའི་) གཟུགས་རྣམས་སོ། །འདིར་ནི། “ཀུན་ཏུ་འཚོ་བ་བ་ཨུ་པ་ཀས། ཚེ་དང་ལྡན་པ་དེ་ལྟར་འགྱུར་སྲིད་དོ་ཞེས་སྨྲས་ཏེ། མགོ་བོ་གཡུག་གཡུག་བྱས་ནས་ལམ་གཞན་དུ་ཞུགས་ཏེ་སོང་ངོ་།”ཞེས་པའི་ལུང་ལས་“ཧུ་ཝེཡ྄ཡ་” (huveyya) ཞེས་པའི་ཚིག་མཐོང་བའི་ཚུལ་གྱིས། “ཧུ་ཝེཡ྄ཡ། ཧུ་ཝེཡ྄ཡུཾ།”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །“ཧུ་པེཡ྄ཡ་”ཞེས་པའི་ཀློག་ཚུལ་ཡང་སྣང་སྟེ། དཔེར་ན་སོ་སོར་རྟོག་པ་བཞིན་ནོ། །དེའི་དབང་གིས་ཝ་ཡིག་པ་ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་བའི་གཟུགས་“ཧུ་པེཡ྄ཡ། ཧུ་པེཡ྄ཡུཾ། ཧུ་པེཡ྄ཡཱ་སི།”ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱང་བླང་བར་བྱའོ། ། Aparo nayo – heyya, heyyuṃ. Heyyāsi, heyyātha. Heyyāmi, heyyāma. Hetha, heraṃ. Hetho, heyyāvho. Heyyaṃ, heyyāmhe. Imāni aṭṭhakathānayena gahitarūpāni. Ettha pana ‘‘na ca uppādo hoti. Sace heyya, uppādassāpi uppādo pāpuṇeyyā’’ti idampi nidassanaṃ daṭṭhabbaṃ. ལུགས་གཞན་ནི། ཧེཡ྄ཡ། ཧེཡ྄ཡུཾ། ཧེཡ྄ཡཱ་སི། ཧེཡ྄ཡཱ་ཐ། ཧེཡ྄ཡཱ་མི། ཧེཡ྄ཡཱ་མ། ཧེཐ། ཧེརཾ། ཧེཐོ། ཧེཡ྄ཡཱ་ཝྷོ། ཧེཡ྄ཡཾ། ཧེཡ྄ཡཱ་མྷེ། འདི་དག་ནི་འགྲེལ་བཤད་ཀྱི་ཚུལ་ལྟར་བླངས་པའི་གཟུགས་རྣམས་སོ། །འདིར་ཡང་། “སྐྱེ་བ་ཡང་མི་འགྱུར་རོ། །གལ་ཏེ་འགྱུར་ན། སྐྱེ་བ་ལའང་སྐྱེ་བ་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ།”ཞེས་པའི་དཔེ་འདི་ཡང་བལྟ་བར་བྱའོ། ། Huva, huvu. Huve, huvittha. Huvaṃ, huvimha. Huvittha, hotha iccapi saññogatakāralopena ahosīti attho. Tathāhi ‘‘kasirā jīvikā hothā’’ti padassatthaṃ vaṇṇentehi ‘‘dukkhā no jīvikā ahosī’’ti attho vutto. huvire. Huvittho, huvivho. Huviṃ, huvimhe. Parokkhāya rūpāni. ཧུ་ཝ། ཧུ་ཝུ། ཧུ་ཝེ། ཧུ་ཝིཏྠ། ཧུ་ཝཾ། ཧུ་ཝིམྷ། ཧུ་ཝིཏྠ། ཧོཐཱ་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་བརྩེགས་པའི་ཏ་ཡིག་བསྡུས་པས་“བྱུང་ངོ་”ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །འདི་ལྟར་“འཚོ་བ་དཀའ་མོ་བྱུང་ངོ་”ཞེས་པའི་ཚིག་གི་དོན་འགྲེལ་བར་བྱེད་པ་རྣམས་ཀྱིས། “བདག་ཅག་གི་འཚོ་བ་ནི་སྡུག་བསྔལ་བར་གྱུར་ཏོ།”ཞེས་པའི་དོན་གསུངས་སོ། །ཧུ་ཝིརེ། ཧུ་ཝིཏྠོ། ཧུ་ཝིཝྷོ། ཧུ་ཝིཾ། ཧུ་ཝིམྷེ། ལྐོག་གྱུར་གྱི་དུས་ (འདས་པ་ལྐོག་གྱུར་) ཀྱི་གཟུགས་རྣམས་སོ། ། Ahuvā, ahuvū. Ahuvo, ahuvattha. Ahuvaṃ, ahuvamha. Ahuvattha, ahuvatthuṃ. Ahuvase, ahuvavhaṃ. Ahuviṃ, ahuvamhase. Hiyyattanīrūpāni. ཨ་ཧུ་ཝཱ། ཨ་ཧུ་ཝཱུ། ཨ་ཧུ་ཝོ། ཨ་ཧུ་ཝཏྠ། ཨ་ཧུ་ཝཾ། ཨ་ཧུ་ཝམྷ། ཨ་ཧུ་ཝཏྠ། ཨ་ཧུ་ཝཏྠུཾ། ཨ་ཧུ་ཝསེ། ཨ་ཧུ་ཝཝྷཾ། ཨa་ཧུ་ཝིཾ། ཨ་ཧུ་ཝམྷསེ། ཁ་སང་གི་དུས་ (འདས་པ་མ་ཐག་མིན་པ་) ཀྱི་གཟུགས་རྣམས་སོ། ། Ettha ahuvamhaseti mayaṃ bhavamhaseti attho. ‘‘Akaramhasa te kiccaṃ, yaṃ balaṃ ahuvamhase’’ti pāḷiyaṃ pana ‘‘ahuva amhase’’ iti vā padacchedo kātabbo ‘‘ahu amhase’’ti vā. Pacchimanaye vakārāgamo ‘‘ahuvā’’ti ca ‘‘ahū’’ti ca dvinnampi ahosīti attho. Amhanti amhākaṃ. Seti nipātamattaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – amhākaṃ yaṃ balaṃ ahosi, mayaṃ tena balena tava kiccaṃ akaramhāti. འདིར་“ཨ་ཧུ་ཝམྷསེ”ཞེས་པ་ནི་བདག་ཅག་བྱུང་ངོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །“བདག་ཅག་གིས་ཁྱོད་ཀྱི་བྱ་བ་བྱས་ཏེ། བདག་ཅག་ལ་མཐུ་གང་ཡོད་པ་དེའོ།”ཞེས་པའི་ལུང་ལས་ནི། “ཨ་ཧུ་ཝ་ ཨམྷསེ”ཞེས་པའམ། ཡང་ན་“ཨ་ཧུ་ ཨམྷསེ”ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བར་བྱའོ། །ལུགས་ཕྱི་མ་ལྟར་ན། ཝ་ཡིག་གི་ཕྲད་བྱུང་བས་“ཨ་ཧུ་ཝཱ”དང་“ཨ་ཧཱུ”གཉིས་ཀའང་“བྱུང་ངོ་”ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །“ཨམྷ”ཞེས་པ་ནི་བདག་ཅག་གིའོ། །“སེ”ཞེས་པ་ནི་ཚིག་གི་ཕྲད་ཙམ་མོ། །འདི་སྐད་བཤད་པར་འགྱུར་ཏེ། བདག་ཅག་གི་མཐུ་སྟོབས་གང་བྱུང་བ་དེས། བདག་ཅག་གིས་ཁྱོད་ཀྱི་བྱ་བ་བྱས་སོ་ཞེས་བྱའོ། ། Ahosi, ahuṃ, ahesuṃ. Ahuvo, ahuvittha. Ahositthaiccapi. Ahosiṃ, ahuvāsiṃ iccapi, ahosimhā, ahumhā[Pg.193]. Ahuvā, ahuvu, ahuvase, ahuvivhaṃ. Ahuvaṃ, ahuṃ iccapi. Ahuvimhe. Ajjataniyā rūpāni. ཨ་ཧོ་སི། ཨ་ཧུཾ། ཨ་ཧེ་སུཾ། ཨ་ཧུ་ཝོ། ཨ་ཧུ་ཝིཏྠ། ཨ་ཧོ་སིཏྠ་ཞེས་ཀྱང་ངོ་། །ཨ་ཧོ་སིཾ། ཨ་ཧུ་ཝཱ་སིཾ། ཨ་ཧོ་སིམྷཱ། ཨa་ཧུམྷཱ། ཨ་ཧུ་ཝཱ། ཨ་ཧུ་ཝུ། ཨ་ཧུ་ཝསེ། ཨ་ཧུ་ཝིཝྷཾ། ཨ་ཧུ་ཝཾ། ཨa་ཧུཾ། ཨ་ཧུ་ཝིམྷེ། དེ་རིང་གི་དུས་ (འདས་པ་ཉེ་བར་བྱུང་བ་) ཀྱི་གཟུགས་རྣམས་སོ། ། Ettha ‘‘ahaṃ kevaṭṭagāmasmiṃ, ahuṃ kevaṭṭadārako’’ti dassanato ‘‘ahu’’nti vuttaṃ, ahosinti attho. ‘‘Ahaṃ bhadante ahuvāsiṃ pubbe sumedhanāmassa jinassa sāvako’’ti dassanato ‘‘ahuvāsi’’nti iccevattho. Tathā hi anekavaṇṇavimānavatthuaṭṭhakathāyaṃ imissā pāḷiyā atthaṃ vaṇṇentehi ahuvāsinti ahosinti attho pakāsito. འདིར་“བདག་ནི་ཉ་པའི་གྲོང་དུ་ཉ་པའི་བུ་ཞིག་ཏུ་གྱུར་ཏོ།”ཞེས་པའི་ལུང་ལས་“ཨ་ཧུཾ”ཞེས་གསུངས་ཏེ། བྱུང་ངོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །“བཙུན་པ། བདག་ནི་སྔོན་རྒྱལ་བ་སུ་མེ་དྷ་ཞེས་བྱ་བའི་ཉན་ཐོས་སུ་གྱུར་ཏོ།”ཞེས་པའི་ལུང་ལས་“ཨ་ཧུ་ཝཱ་སིཾ”ཞེས་པ་ཡང་དེ་བཞིན་ནོ། །འདི་ལྟར་ཁང་བཟང་གི་གཏམ་གྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས། ལུང་འདིའི་དོན་འགྲེལ་བར་བྱེད་པ་རྣམས་ཀྱིས་“ཨ་ཧུ་ཝཱ་སིཾ”ཞེས་པའི་དོན་ནི་“བྱུང་ངོ་”ཞེས་བྱ་བར་གསལ་བར་བྱས་སོ། ། ‘‘Hessati, hehissati, hehiti, hohitī’’ti imāni cattāri bhavissantiyā mātikāpadāni veditabbāni. “ཧེས྄སཏི། ཧེཧིས྄སཏི། ཧེཧིཏི། ཧོཧིཏི།”ཞེས་བྱ་བ་འདི་བཞི་ནི་མ་འོངས་པའི་དུས་ཀྱི་རྩ་བའི་ཚིག་རྣམས་སུ་ཤེས་པར་བྱའོ། ། Idāni tāni vibhajissāmi – hessāti, hessanti. Hessasi, hessatha. Hessāmi, hessāma. Hessate, hessante. Hessase, hessavhe. Hessaṃ, hessāmhe. Imāni ‘‘anāgatamhi addhāne, hessāma sammukhā ima’’nti dassanato vuttāni. ད་ལྟ་དེ་དག་རྣམ་པར་དབྱེ་བར་བྱ་སྟེ། ཧེས྄སཱ་ཏི། ཧེས྄སནྟི། ཧེས྄སསི། ཧེས྄སཐ། ཧེས྄སཱ་མི། ཧེས྄སཱ་མ། ཧེས྄སཏེ། ཧེས྄སནྟེ། ཧེས྄སསེ། ཧེས྄སབྷེ། ཧེས྄སཾ། ཧེས྄སཱམྷེ། འདི་དག་ནི་ “མ་འོངས་པའི་དུས་སུ། ངེད་རྣམས་འདིའི་མངོན་སུམ་དུ་འགྱུར་རོ” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་དོན་དུ་གསུངས་སོ།། Hehissati, hehissanti. Hehissasi. Sesaṃ vitthāretabbaṃ. ཧེཧིས྄སཏི། ཧེཧིས྄སནྟི། ཧེཧིས྄སསི། ལྷག་མ་རྣམས་རྒྱས་པར་སྦྱར་བར་བྱའོ།། Hohissati, hohissanti. Hohissasi. Sesaṃ vitthāretabbaṃ. ཧོཧིས྄སཏི། ཧོཧིས྄སནྟི། ཧོཧིས྄སསི། ལྷག་མ་རྣམས་རྒྱས་པར་སྦྱར་བར་བྱའོ།། Hehiti, hehinti. Hehisi. Sesaṃ vitthāretabbaṃ. ཧེཧིཏི། ཧེཧིནྟི། ཧེཧིསི། ལྷག་མ་རྣམས་རྒྱས་པར་སྦྱར་བར་བྱའོ།། Hohiti, hohinti. Hohisi. Sesaṃ vitthāretabbaṃ. Bhavissantiyā rūpāni. ཧོཧིཏི། ཧོཧིནྟི། ཧོཧིསི། ལྷག་མ་རྣམས་རྒྱས་པར་སྦྱར་བར་བྱའོ།། འདི་དག་ནི་མ་འོངས་པའི་བྱ་ཚིག་གི་གཟུགས་རྣམས་སོ།། Ahuvissā, ahuvissaṃsu. Ahuvissase, ahuvissatha. Ahuvissaṃ, ahuvissamhā. Ahuvissatha, ahuvissisu. Ahuvissase[Pg.194], ahuvissavhe. Ahuvissiṃ, ahuvissāmhase. Kālātipattirūpāni. ཨཧུབིས྄སཱ། ཨཧུབིས྄སཾསུ། ཨཧུབིས྄སསེ། ཨཧུབིས྄སཐ། ཨཧུབིས྄སཾ། ཨཧུབིས྄སམྷཱ། ཨཧུབིས྄སཐ། ཨཧུབིས྄སིསུ། ཨཧུབིས྄སསེ། ཨཧུབིས྄སབྷེ། ཨཧུབིས྄སིཾ། ཨཧུབིས྄སཱམྷསེ། འདི་དག་ནི་དུས་འདས་པའི་བྱ་ཚིག་ (ཀཱལཱཏིཔཏྟི) གི་གཟུགས་རྣམས་སོ།། Vhe avhāyane baddhāyaṃ sadde ca. Avhāyanaṃ pakkosanaṃ. Baddhāti ahaṅkāro, ghaṭṭanaṃ vā sārambhakaraṇaṃ vā. Saddo ravo. Vheti, vhāyati, avheti, avhāyati, avhāsi iccapi. Kaccāyano māṇavakosmi rāja, anūnanāmo iti mavhayanti. Āsaddo upasaggova, so saññogaparattā rasso jāto. Avhito. Anavhito tato āgā. Avhā, avhāyanā. Vāraṇavhayanā rukkhā. Kāmavhe visaye. Kumāro candasavhayo. བྱ་ཚིག་གི་རྩ་བ་ བྷེ (vhe) ནི་འབོད་པ་དང་། ང་རྒྱལ་ལམ་བརྡེག་པ་དང་། སྒྲ་སྒྲོག་པ་ལ་འཇུག འབོད་པ་ནི་སྐད་གཏོང་བའོ།། ང་རྒྱལ་ནི་ངར་འཛིན་པའམ། ཡང་ན་བརྡེག་པ་དང་རྩོད་པ་བྱེད་པའོ།། སྒྲ་ནི་སྐད་སྒྲའོ།། བྷེཏི། བྷཱཡཏི། ཨབྷེཏི། ཨབྷཱཡཏི། ཨབྷཱསི ལ་སོགས་པའོ།། “ཀཱཏྱཱཡན། རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། ང་ནི་བྲམ་ཟེའི་ཁྱེའུ་ཞིག་ཡིན། མིང་ལ་མ་ཚང་བ་མེད་པས་ང་ལ་འབོད་དོ།།” ཞེས་པ་ལྟ་བུའོ།། ཨཱ་ ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བ་ (ཉེ་ཚིག) ཉིད་དེ། དེ་ནི་མཚམས་སྦྱོར་གྱི་རྗེས་སུ་ཐུང་ངུར་གྱུར་ཏོ།། ཨབྷིཏོ། “དེ་ནས་མ་བོས་པར་འོངས་སོ”། ཨབྷཱ། ཨབྷཱཡནཱ། བཱརཎབྷཡནཱ རུཀྑཱ། ཀཱམབྷེ བིསཡེ། ཀུམཱརོ ཙནྡསབྷཡོ། ‘‘Sattatantiṃ sumadhuraṃ,Rāmaṇeyyaṃ avācayiṃ; So maṃ raṅgamhi avheti,Saraṇaṃ me hohi kosiyā’’ti. “རྒྱུད་བདུན་ལྡན་པའི་སྒྲ་སྙན་ཤིན་ཏུ་ཡིད་དུ་འོང་བ། ཉམས་དགའ་བ་ཞིག་ངས་སྒྲོག་པར་བྱས་སོ།། ཁོ་བོས་ང་ལ་ཟློས་གར་གྱི་ཁྲོད་དུ་འགྲན་སློང་བར་བྱེད་ན། ཀཽ་ཤི་ཀ་ལགས། ཁྱེད་ཉིད་ང་ཡི་སྐྱབས་མཛོད་ཅིག” Ettha avhetīti sārambhavasena attano visayaṃ dassetuṃ saṅghaṭṭatīti attho. ‘‘Samāgate ekasataṃ samagge, avhettha yakkho avikampamāno’’ti etthāpi sārambhavasena ghaṭṭanaṃ avhāyanaṃ nāma. འདིར་ “ཨབྷེཏི” (avheti) ཞེས་པ་ནི་རྩོད་པའི་དབང་གིས་རང་གི་ཡུལ་སྟོན་པའི་ཕྱིར་གཤེ་བའམ་འགྲན་པའི་དོན་ཏོ།། “གནོད་སྦྱིན་མི་འགྱུར་བ་དེས་ཚོགས་པར་གྱུར་པའི་མཐུན་པ་བརྒྱ་ཕྲག་གཅིག་ལ་འགྲན་སློང་བར་བྱེད་དོ” ཞེས་པ་འདིར་ཡང་རྩོད་པའི་དབང་གིས་བརྡེག་པ་ལ་འབོད་པ་ཞེས་བྱའོ།། ‘‘Tattha naccanti gāyanti, avhāyanti varāvaraṃ; Accharā viya devesu, nāriyo samalaṅkatā’’ti “དེ་ན་བུད་མེད་རྒྱན་གྱིས་ལེགས་པར་བརྒྱན་པ་རྣམས། ལྷ་ཡི་གནས་སུ་ལྷ་མོ་བཞིན་དུ་གར་བྱེད་ཅིང་གླུ་ལེན་ལ། མཆོག་དང་མཆོག་མ་ཡིན་པ་རྣམས་ལ་འགྲན་སློང་བར་བྱེད་དོ།།” Ettha pana avhāyanti varāvaranti varato varaṃ naccañca gītañca karontiyo sārambhaṃ karontīti attho daṭṭhabbo. འདིར་ནི་ “ཨབྷཱཡནྟི བརཱབརཾ” (avhāyanti varāvaraṃ) ཞེས་པ་ནི་མཆོག་ལས་ཀྱང་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་གར་དང་གླུ་བྱེད་བཞིན་དུ་འགྲན་སེམས་བྱེད་པ་ལ་དོན་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ།། Pañha pucchāyaṃ. Bhikkhu garuṃ pañhaṃ pañhati. Pañho. Ayaṃ pana pāḷi ‘‘paripucchati paripañhati idaṃ bhante kathaṃ imassa ko attho’’ti. Pañhasaddo pulliṅgavasena gahetabbo. ‘‘Pañho maṃ [Pg.195] paṭibhāti, taṃ suṇā’’ti yebhuyyena pulliṅgappayogadassanato. Katthaci pana itthiliṅgopi bhavati napuṃsakaliṅgopi. Tathā hi ‘‘pañhā mesā kusalehi cintitā. Koṇḍañña pañhāni viyākarohī’’ti taddīpikā pāḷiyo dissanti, liṅgavipallāso vā tattha daṭṭhabbo. བྱ་ཚིག་གི་རྩ་བ་ པཉྷ (pañha) ནི་འདྲི་བ་ལ་འཇུག དགེ་སློང་གིས་གནད་ཆེ་བའི་དྲི་བ་འདྲིའོ།། པཉྷོ། ལུང་འདི་ལྟ་སྟེ། “ཡོངས་སུ་འདྲི་ཞིང་ཡོངས་སུ་འཚོལ་བར་བྱེད་དེ། བཙུན་པ་ལགས། འདི་ནི་ཇི་ལྟར་ལགས། འདིའི་དོན་ཅི་ཞིག་ལགས།” ཞེས་པ་ལྟ་བུའོ།། པཉྷ ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཕོ་རྟགས་སུ་གཟུང་བར་བྱའོ།། “ང་ལ་དྲི་བ་འདི་སྤོབས་པར་གྱུར་ཏེ། དེ་ལ་ཉོན་ཅིག” ཅེས་པ་ལྟར་ཕལ་ཆེར་ཕོ་རྟགས་ཀྱི་སྦྱོར་བ་མཐོང་བའི་ཕྱིར་རོ།། འོན་ཀྱང་ལ་ལ་ཞིག་ཏུ་མོ་རྟགས་དང་མ་ནིང་གི་རྟགས་ཀྱང་འགྱུར་རོ།། དེ་ལྟར་ཡང་ “མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་བསམས་པའི་དྲི་བ་འདི་ནི། ཀཽཎྜིནྱ། དྲི་བ་རྣམས་ལན་ཐོབ་ཅིག” ཅེས་པ་ལྟ་བུའི་གསུང་རབ་ཀྱི་ལུང་རྣམས་སྣང་བས། དེ་ལ་རྟགས་འཁྲུལ་བ་ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ།། Pañha icchāyaṃ. Pañhati. Pañho. Ettha ca pañhoti ñātuṃ icchito attho. Idaṃ panettha nibbacanaṃ pañhiyati ñātuṃ icchiyati soti pañhoti. Tathā hi vuttaṃ ‘‘vissajjitamhi pañhe’’ti imissā nettipāḷiyā atthaṃ saṃvaṇṇentena ‘‘pañheti ñātuṃ icchite atthe’’ti. བྱ་ཚིག་གི་རྩ་བ་ པཉྷ (pañha) ནི་འདོད་པ་ལ་འཇུག པཉྷཏི། པཉྷོ། འདིར་ཡང་ “པཉྷོ” ཞེས་པ་ནི་ཤེས་པར་འདོད་པའི་དོན་ཏོ།། འདིར་ངེས་ཚིག་ནི། ཤེས་པར་འདོད་པའམ་འཚོལ་བར་བྱེད་པས་ན་ “པཉྷོ” ཞེས་བྱའོ།། དེ་ལྟར་ཡང་ “དྲི་བ་ལན་བཏབ་ཟིན་པ་ལ།” ཞེས་པའི་ནེཏྟིཔཱལིའི་དོན་འགྲེལ་བཤད་བྱེད་པ་ན། “པཉྷ་ཞེས་པ་ནི་ཤེས་པར་འདོད་པའི་དོན་ཏོ” ཞེས་གསུངས་སོ།། Miha secane. Mihati, ummihati. Megho, mehanaṃ. བྱ་ཚིག་གི་རྩ་བ་ མིཧ (miha) ནི་གཤེར་བར་བྱེད་པ་ལ་འཇུག མིཧཏི། ཨུམྨིཧཏི། མེགྷོ། མེཧནཾ། Tattha ummihatīti passāvaṃ karoti. Meghoti mihati siñcati lokaṃ vassadhārāhīti megho, pajjunno. Mehananti itthīnaṃ guyhaṭṭhānaṃ. དེ་ལ་ “ཨུམྨིཧཏི” ཞེས་པ་ནི་གཅིན་གཏོང་བའོ།། “མེགྷོ” ཞེས་པ་ནི་ཆར་གྱི་རྒྱུན་གྱིས་འཇིག་རྟེན་གཤེར་བར་བྱེད་པས་ན་སྤྲིན་ཏེ། ཆར་འབེབས་བྱེད་དོ།། “མེཧནཾ” ཞེས་པ་ནི་བུད་མེད་ཀྱི་གསང་བའི་གནས་སོ།། Daha bhasmīkaraṇe dhāraṇe ca. Āgārāni aggi dahati. Ayaṃ puriso imaṃ itthiṃ ayyikaṃ dahati, mama ayyikāti dhāretīti attho. Imassa purisassa ayaṃ itthī ayyikā hotīti adhippāyo. Atra panāyaṃ pāḷi ‘‘sakyā kho ambaṭṭha rājānaṃ ukkākaṃ pitāmahaṃ dahantī’’ti. Agginā daḍḍhaṃ gehaṃ, dayhati, dayhamānaṃ. Dassa ḍādese ‘‘ḍahatī’’ti rūpaṃ. ‘‘Ḍahantaṃ bālamanveti, bhasmāchannova pāvako’’tiādayo payogā ettha nidassanāni bhavanti. བྱ་ཚིག་གི་རྩ་བ་ དཧ (daha) ནི་ཐལ་བར་བྱེད་པ་ (སྲེག་པ།) དང་འཛིན་པ་ལ་འཇུག མེས་ཁང་པ་རྣམས་སྲེག་གོ། སྐྱེས་པ་འདིས་བུད་མེད་འདི་རང་གི་ཕྱི་མོར་འཛིན་ཏེ། “ངའི་ཕྱི་མོ་ཡིན” ཞེས་འཛིན་པའི་དོན་ཏོ།། སྐྱེས་པ་འདིའི་བུད་མེད་འདི་ནི་ཕྱི་མོ་ཡིན་ནོ་སྙམ་པའི་བསམ་པའོ།། འདིར་ལུང་ནི། “ཨམྦཊྛ། ཤཱཀྱ་རྣམས་ཀྱིས་རྒྱལ་པོ་ཨོཀྐཱཀ་ནི་རང་གི་མེས་པོར་འཛིན་ཏོ།།” ཞེས་པ་ལྟ་བུའོ།། མེས་བསྲེགས་པའི་ཁང་པ། དཡྷཏི། དཡྷམཱནཾ། ད་ ཡིག་ ཌ་ ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་བས་ “ཌཧཏི” ཞེས་པའི་གཟུགས་སུ་འགྱུར་རོ།། “ཐལ་བས་གཡོགས་པའི་མེ་བཞིན། བྱིས་པ་བསྲེག་པར་བྱེད་དོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྦྱོར་བ་རྣམས་འདིར་དཔེར་བརྗོད་དུ་འགྱུར་རོ།། Caha parisakkane. Cahati. བྱ་ཚིག་གི་རྩ་བ་ ཙཧ (caha) ནི་ཉེ་བར་འགྲོ་བ་ལ་འཇུག ཙཧཏི། Raha cāge. Rahati. Raho, rahito. བྱ་ཚིག་གི་རྩ་བ་ རཧ (raha) ནི་གཏོང་བ་ལ་འཇུག རཧཏི། རཧོ། རཧིཏོ། Rahi gatiyaṃ. Rahati. Raho, rahaṃ. བྱ་ཚིག་གི་རྩ་བ་ རཧི (rahi) ནི་འགྲོ་བ་ལ་འཇུག རཧཏི། རཧོ། རཧཾ། Dahi [Pg.196] bahi vuddhiyaṃ. Dahati. Bahati. བྱ་ཚིག་གི་རྩ་བ་ དཧི (dahi) དང་ བཧི (bahi) ནི་འཕེལ་བ་ལ་འཇུག དཧཏི། བཧཏི། Bahi saddhe ca. Cakāro vuddhāpekkho. Bahati. བྱ་ཚིག་གི་རྩ་བ་ བཧི (bahi) ནི་དད་པ་ལའང་འཇུག ཙ་ སྒྲ་ནི་འཕེལ་བ་ལ་ལྟོས་པའོ།། བཧཏི། Tuhi duhi addane. Tuhati. Duhati. བྱ་ཚིག་གི་རྩ་བ་ ཏུཧི (tuhi) དང་ དུཧི (duhi) ནི་གནོད་པ་བྱེད་པ་ལ་འཇུག ཏུཧཏི། དུཧཏི། Araha maha pūjāyaṃ. Arahati. Arahaṃ, arahā. Mahati. བྱ་ཚིག་གི་རྩ་བ་ ཨརཧ (araha) དང་ མཧ (maha) ནི་མཆོད་པ་ལ་འཇུག ཨརཧཏི། ཨརཧཾ། ཨརཧཱ། མཧཏི། Mahanaṃ, maho. Vihāramaho. Cetiyamaho. མཧནཾ། མཧོ། གཙུག་ལག་ཁང་གི་དུས་སྟོན། མཆོད་རྟེན་གྱི་དུས་སྟོན། Tatra nikkilesattā ekantadakkhiṇeyyabhāvena attano katapūjāsakkārādīnaṃ mahapphalabhāvakaraṇena arahaṇīyo pūjanīyoti arahā, khīṇāsavo. དེ་ལ་ཉོན་མོངས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་དང་། གཅིག་ཏུ་སྦྱིན་གནས་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་དང་། བདག་ལ་བྱས་པའི་མཆོད་པ་དང་བཀུར་སྟི་ལ་སོགས་པ་འབྲས་བུ་ཆེན་པོ་ཉིད་དུ་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ན། མཆོད་པར་འོས་ཤིང་བཀུར་བར་འོས་པས་ན་དགྲ་བཅོམ་པ་སྟེ། ཟག་པ་ཟད་པའོ།། Īha cetāyaṃ. Īhati. Īhā. Īhā vuccati vīriyaṃ. ཨཱིཧ་ནི་བརྩོན་པ་ལའོ།། ཨཱིཧ་ཏི། ཨཱིཧཱ། ཨཱིཧཱ་ནི་བརྩོན་འགྲུས་ལ་བརྗོད་དོ།། Vaha maha buddhiyaṃ. Vahati, mahati. ཝཧ་དང་མཧ་ནི་རྟོགས་པ་ལའོ།། ཝཧ་ཏི། མཧ་ཏི། Ahi pilahi gatiyaṃ. Ahati. Pilahati, ahi. ཨཧི་དང་པི་ལཧི་ནི་འགྲོ་བ་ལའོ།། ཨཧ་ཏི། པི་ལཧ་ཏི། ཨཧི། Ettha ca ahīti nippādopi samāno ahati gacchati gantuṃ sakkotīti ahi. འདི་ལ་ཨཧི་ཞེས་བྱ་བ་ནི་གྲུབ་པ་ཡིན་ཡང་། ཨཧ་ཏི་སྟེ་འགྲོ་བའམ། འགྲོ་ནུས་པས་ན་ཨཧི་ཞེས་བྱའོ།། Garaha kalaha kucchane. Garahati. Garahā, kalahati, kalaho. གརཧ་དང་ཀལཧ་ནི་སྨད་པ་ལའོ།། གརཧ་ཏི། གརཧཱ། ཀལཧ་ཏི། ཀལཧོ། Varaha valaha padhāniye paribhāsanahiṃsādānesu ca. Varahati. Valahati. Varāho. ཝརཧ་དང་ཝལཧ་ནི་གཙོ་བོ་ཉིད་དང་། སྤྱོ་བ་དང་། རྣམ་པར་འཚེ་བ་དང་། ལེན་པ་ལའོ།། ཝརཧ་ཏི། ཝལཧ་ཏི། ཝརཱཧོ། Ettha ca varāhoti sūkaropi hatthīpi vuccati. Tathā hi ‘‘eneyyā ca varāhā ca. Mahāvarāhova nivāpapuṭṭho’’tiādīsu sūkaro ‘‘varāho’’ti nāmena vuccati. ‘‘Mahāvarāhassa nadīsu jaggato, bhisaṃ ghasamānassā’’tiādīsu pana hatthī ‘‘varāho’’ti nāmena vuccati. Mahāvarāhassāti hi mahāhatthinoti attho. འདི་ལ་ཝརཱཧ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཕག་པའང་བརྗོད། གླང་པོ་ཆེའང་བརྗོད་དོ།། དེ་ལྟར་ཡང་། “ཨེ་ཎེ་ཡ་དང་ཝརཱཧ་དག” ཅེས་པ་དང་། “གཟན་གྱིས་གསོས་པའི་ཕག་པ་ཆེན་པོ་བཞིན” ལ་སོགས་པར་ཕག་པ་ལ་“ཝརཱཧ”་ཞེས་པའི་མིང་གིས་བརྗོད་དོ།། “གཙང་པོ་རྣམས་སུ་སད་ཅིང་པད་རྩ་ཟ་བའི་ཝརཱཧ་ཆེན་པོའི” ལ་སོགས་པར་ནི་གླང་པོ་ཆེ་ལ་“ཝརཱཧ”་ཞེས་པའི་མིང་གིས་བརྗོད་དོ།། ཝརཱཧ་ཆེན་པོ་ཞེས་པ་ནི་གླང་པོ་ཆེ་ཆེན་པོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། Vehu jehu vāhu payatane. Vehati, jehati. Vāhati. Vāhano. ཝེཧུ། ཇེཧུ། ཝཱཧུ། རྣམས་ནི་འབད་པ་ལའོ།། ཝེཧ་ཏི། ཇེཧ་ཏི། ཝཱཧ་ཏི། ཝཱཧ་ནོ། Vāhano [Pg.197] vuccati asso. So hi vāhanti saṅgāmādīsu kicce uppanne payatanti vīriyaṃ karonti, etenāti vāhanoti vuccati. རྟ་ལ་ཝཱཧ་ནོ་ཞེས་བརྗོད་དོ།། དེ་ནི་འཁྱེར་བར་བྱེད་པ་དང་། གཡུལ་འགྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བ་བྱུང་ཚེ་འབད་པ་བྱེད་ཅིང་བརྩོན་འགྲུས་རྩོམ་པར་བྱེད་པས་ན། འདིས་ན་ཝཱཧ་ནོ་ཞེས་བརྗོད་དོ།། Dāhu niddakkhaye. Dāhati. དཱཧུ་ནི་གཉིད་ཟད་པ་ལའོ།། དཱཧ་ཏི། Ūha vitakke. Ūhati, āyūhati, viyūhati, byūhati apohati. Ūhanaṃ, āyūhanaṃ, byūho, apoho. ཨཱུཧ་ནི་རྟོག་པ་ལའོ།། ཨཱུཧ་ཏི། ཨཱཡཱུཧ་ཏི། ཝིཡཱུཧ་ཏི། བྱཱུཧ་ཏི། ཨཔོཧ་ཏི། ཨཱུཧ་ནཾ། ཨཱཡཱུཧ་ནཾ། བྱཱུཧོ། ཨཔོཧོ། Tattha ūhatīti vitakketi, āyūhatīti vāyamati, viyūhatīti paṃsuṃ uddharati. Evaṃ byūhatīti etthāpi. Apohatīti chaḍḍeti, atha vā viveceti. དེ་ལ་ཨཱུཧ་ཏི་ཞེས་པ་ནི་རྟོག་པའོ།། ཨཱཡཱུཧ་ཏི་ཞེས་པ་ནི་བརྩོན་པའོ།། ཝིཡཱུཧ་ཏི་ཞེས་པ་ནི་ས་སློག་པའོ།། བྱཱུཧ་ཏི་ཞེས་པ་ལའང་དེ་བཞིན་ནོ།། ཨཔོཧ་ཏི་ཞེས་པ་ནི་འདོར་བའམ། ཡང་ན་རྣམ་པར་འབྱེད་པའོ།། Gāhu viloḷane. Gāhati. Gāho, candaggāho, sūriyaggāho, nakkhattaggāho. གཱཧུ་ནི་དཀྲུག་པ་ལའོ།། གཱཧ་ཏི། གཱཧོ། ཟླ་འཛིན། ཉི་འཛིན། སྐར་འཛིན། Gaha gahaṇe. Gahati, paggahati. Āhutiṃpaggahissāmi. Paggaho, paggāho. གཧ་ནི་འཛིན་པ་ལའོ།། གཧ་ཏི། པགྒཧ་ཏི། བསྲེག་བླུགས་འབུལ་བར་བྱའོ།། པགྒཧོ། པགྒཱཧོ། Paggahoti patto. Paggāhoti vīriyaṃ. པགྒཧོ་ནི་ལྷུང་བཟེད་དོ།། པགྒཱཧོ་ནི་བརྩོན་འགྲུས་སོ།། Saha parisahane. Parisahanaṃ khanti. Sahati. Saho, asaho, asayho. སཧ་ནི་བཟོད་པ་ལའོ།། བཟོད་པ་ནི་བཟོད་པ་ཉིད་དོ།། སཧ་ཏི། སཧོ། ཨསཧོ། ཨསཡྷོ། Ruha cammani pātubhāve. Ruhati. Rukkho. རུཧ་ནི་པགས་པ་ལ་སྐྱེ་བ་དང་མངོན་པར་འགྱུར་བ་ལའོ།། རུཧ་ཏི། རུཀྑོ། Mātu māne. Māhati. མཱཏུ་ནི་འཇལ་བ་ལའོ།། མཱཧ་ཏི། Guhū saṃvaraṇe. Guhati nigguhati. Guho, guyhako. གུཧཱུྃ་ནི་གསང་བ་ལའོ།། གུཧ་ཏི། ནིགྒུཧ་ཏི། གུཧོ། གུཡྷ་ཀོ། Vaha pāpuṇe. Vahati. Vārivaho. ཝཧ་ནི་ཐོབ་པ་ལའོ།། ཝཧ་ཏི། ཝཱརིཝཧོ། Duha papūraṇe. Duhati, dohati. Duyhamānā gāvī. དུཧ་ནི་ཡོངས་སུ་འགེངས་པ་ལའོ།། དུཧ་ཏི། དོཧ་ཏི། བཞོ་བཞིན་པའི་བཞོན་མའོ།། Diha upacaye. Dehati. Deho. Dehoti sarīraṃ. དིཧ་ནི་ཉེ་བར་བསགས་པ་ལའོ།། དེཧ་ཏི། དེཧོ། དེཧོ་ཞེས་པ་ནི་ལུས་སོ།། Liha [Pg.198] assādane. Lehati, palehati. Lehanīyaṃ. Atrāyaṃ pāḷi ‘‘sunakhā himassa palihiṃsu pāde’’ti. Ayaṃ panattho – sunakhā imassa kumārassa pādatale attano jivhāya palihiṃsūti. ལིཧ་ནི་མྱོང་བ་ལའོ།། ལེཧ་ཏི། པལེཧ་ཏི། ལེཧ་ནཱིཡཾ། འདི་ལ་ལུང་ནི། “ཁྱི་རྣམས་ཀྱིས་འདིའི་རྐང་པ་ལ་བལྡགས” ཞེས་པའོ།། འདིའི་དོན་ནི། ཁྱི་རྣམས་ཀྱིས་གཞོན་ནུ་འདིའི་རྐང་མཐིལ་ལ་རང་གི་ལྕེས་བལྡགས་སོ་ཞེས་པའོ།། Oha cāge. Ohati. Sabbamanatthaṃ apohati. Apoho. ཨོཧ་ནི་གཏོང་བ་ལའོ།། ཨོཧ་ཏི། ཕན་མ་ཐོགས་པ་ཐམས་ཅད་སེལ་བར་བྱེད་དོ།། ཨཔོཧོ། Brahma uggame. Brahati. Brahā. བྲཧྨ་ནི་འཕེལ་བ་ལའོ།། བྲཧ་ཏི། བྲཧཱ། Daha thaha hiṃsatthā. Dahati. Thahati. དཧ་དང་ཐཧ་ནི་འཚེ་བའི་དོན་ལའོ།། དཧ་ཏི། ཐཧ་ཏི། Brūha vaḍḍhane. Uparūpari brūhatīti brahmā. Kārite ‘‘vivekamanubrūhetuṃ vaṭṭatī’’ti payogo. བྲཱུཧ་ནི་འཕེལ་བ་ལའོ།། གོང་ནས་གོང་དུ་འཕེལ་བར་བྱེད་པས་ན་ཚངས་པའོ།། གཉིས་སུ་བྱེད་པ་ལ། “དབེན་པ་ལ་རྗེས་སུ་འཕེལ་བར་བྱ་བར་རིགས” ཞེས་པ་ལྟ་བུའོ།། Brahmāti tehi tehi guṇavisesehi brūhitoti brahmā. Brahmāti mahābrahmāpi vuccati tathāgatopi brāhmaṇopi mātāpitaropi seṭṭhampi. ‘‘Sahasso brahmā dvisahasso brahmā’’tiādīsu hi mahābrahmā ‘‘brahmā’’ti vuccati. ‘‘Brahmāti kho bhikkhave tathāgatassetaṃ adhivacana’’nti ettha tathāgato. ཚངས་པ་ཞེས་པ་ནི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཁྱད་པར་དེ་དང་དེ་དག་གིས་འཕེལ་བར་བྱས་པས་ན་ཚངས་པའོ།། ཚངས་པ་ཞེས་པ་ནི་ཚངས་པ་ཆེན་པོའང་བརྗོད། དེ་བཞིན་གཤེགས་པའང་བརྗོད། བྲམ་ཟེའང་བརྗོད། ཕ་མ་དག་ཀྱང་བརྗོད། མཆོག་ཀྱང་བརྗོད་དོ།། “སྟོང་གི་ཚངས་པ། ཉིས་སྟོང་གི་ཚངས་པ” ལ་སོགས་པར་ནི་ཚངས་པ་ཆེན་པོ་ལ་“ཚངས་པ”་ཞེས་བརྗོད་དོ།། “དགེ་སློང་དག ཚངས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ” ཞེས་པ་འདིར་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ།། ‘‘Tamonudo buddho samantacakkhu,Lokantagū sabbabhavātivatto; Anāsavo sabbadukkhappahīno,Saccavhayo brahme upāsito me’’ti “མུན་སེལ་སངས་རྒྱས་ཀུན་ཏུ་སྤྱན་ལྡན་པ།། འཇིག་རྟེན་མཐར་ཕྱིན་སྲིད་པ་ཀུན་ལས་འདས།། ཟག་མེད་སྡུག་བསྔལ་ཐམས་ཅད་སྤངས་པ་སྟེ།། བདེན་པའི་མིང་ཅན་ཚངས་པ་བདག་གིས་བསྟེན།།” ཞེས་པའོ།། Ettha brāhmaṇo. ‘‘Brahmāti mātāpitaro, pubbācariyāti vuccare’’ti ettha mātāpitaro. ‘‘Brahmacakkaṃ pavattetī’’ti ettha seṭṭhaṃ. Etthetaṃ vuccati – འདིར་ནི་བྲམ་ཟེའོ།། “ཕ་མ་དག་ནི་ཚངས་པ་སྟེ།། སྔོན་གྱི་སློབ་དཔོན་ཞེས་ཀྱང་བརྗོད།།” ཅེས་པ་འདིར་ནི་ཕ་མའོ།། “ཚངས་པའི་འཁོར་ལོ་བསྐོར་བར་བྱེད” ཅེས་པ་འདིར་ནི་མཆོག་གོ། འདི་ལ་འདི་སྐད་བརྗོད་དེ། ‘‘Mahābrahmani [Pg.199] vippe ca, atho mātāpitūsu ca; Tathāgate ca seṭṭhe ca, brahmasaddo pavattatī’’ti. “ཚངས་པ་ཆེན་པོ་བྲམ་ཟེ་དང་།། དེ་བཞིན་ཕ་མ་དག་ལ་དང་།། དེ་བཞིན་གཤེགས་དང་མཆོག་ཉིད་ལ།། ཚངས་པའི་སྒྲ་ནི་འཇུག་པ་ཡིན།།” ཞེས་སོ།། Aparo nayo – brahmāti tividhā brahmāno sammutibrahmāno upapattibrahmāno visuddhibrahmānoti. རྣམ་གྲངས་གཞན་ནི། ཚངས་པ་ལ་གསུམ་སྟེ། ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་ཚངས་པ་དང་། སྐྱེ་བ་ཐོབ་པའི་ཚངས་པ་དང་། རྣམ་པར་དག་པའི་ཚངས་པའོ།། ‘‘Sampannaṃ sālikedāraṃ, suvā bhuñjanti kosiya; Paṭivedemi te brahme, na ne vāretumussahe,Paribbaja mahābrahme, pacantaññepi pāṇino’’ti ca “ཀོ་ཤི་ཡ་ཀྱེ་ས་ལུའི་ཞིང་ནི་སྨིན་པ་ལ།། ནེ་ཙོ་རྣམས་ཀྱིས་ཟ་བར་བྱེད་པ་འདི།། ཚངས་པ་ཁྱོད་ལ་བདག་གིས་བརྗོད་པར་བྱ།། དེ་དག་བཟློག་པར་བདག་གིས་མི་ནུས་སོ།། ཚངས་པ་ཆེན་པོ་ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་བར་མཛོད།། སྲོག་ཆགས་གཞན་དག་ཀྱང་ནི་འཚེད་པར་བྱེད།།” ཅེས་པ་དང་། Evamādīsu hi brahmasaddena sammutibrahmāno vuttā. འདི་ལ་སོགས་པར་ཚངས་པའི་སྒྲས་ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་ཚངས་པ་གསུངས་སོ།། ‘‘Apārutā tesaṃ amatassa dvārā,Ye sotavanto pamuñcantu saddhaṃ; Vihiṃsasaññī paguṇaṃ na bhāsiṃ,Dhammaṃ paṇītaṃ manujesu brahme, Atha kho brahmā sahampatī’’ti ca evamādīsu brahmasaddena upapattibrahmā. ‘‘Brahmacakkaṃ pavattetī’’tiādivacanato brahmanti ariyadhammo vuccati. Tato nibbattā avisesena sabbepi ariyā visuddhibrahmāno nāma paramatthabrahmatāya. Visesato pana ‘‘brahmāti kho bhikkhave tathāgatassetaṃ adhivacana’’nti vacanato sammāsambuddho uttamabrahmā nāma sadevake loke brahmabhūtehi guṇehi ukkaṃsapāramippattito. Etthetaṃ vuccati – “དེ་ནས་ཚངས་པ་མི་མཇེད་ཀྱི་བདག་པོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་རྣམས་སུ་“ཚངས་པ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་སྐྱེ་བའི་ཚངས་པ་ལ་འཇུག། “ཚངས་པའི་འཁོར་ལོ་བསྐོར་བར་བྱེད་དོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་ལས་“ཚངས་པ་”ཞེས་པ་ནི་འཕགས་པའི་ཆོས་ལ་བརྗོད། དེ་ལས་བྱུང་བའི་འཕགས་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་ཁྱད་པར་མེད་པར་དོན་དམ་པའི་ཚངས་པ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་“རྣམ་པར་དག་པའི་ཚངས་པ་”ཞེས་བྱའོ། །བྱེ་བྲག་ཏུ་ནི་“དགེ་སློང་དག་ ཚངས་པ་ཞེས་པ་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་མཚན་ཉིད་དོ་”ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ནི་ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་ན་ཚངས་པར་གྱུར་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་མཐར་ཐུག་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བརྙེས་པའི་ཕྱིར་“མཆོག་གི་ཚངས་པ་”ཞེས་བྱའོ། །འདི་ལ་འདི་སྐད་ཅེས་བརྗོད་དེ། ‘‘Sammutiyupapattīnaṃ, visuddhīnaṃ vasena ca; Brahmāno tividhā honti, uttamena catubbidhā’’ti. “ཀུན་རྫོབ་སྐྱེ་བ་དག་པ་དང་། །དབང་གིས་ཚངས་པ་རྣམ་གསུམ་སྟེ། །མཆོག་དང་བཅས་པས་རྣམ་བཞིའོ། །”ཞེས་སོ། ། Dhimha [Pg.200] niṭṭhubhane. Dhimheti. ‘‘Paṭivāmagataṃ sallaṃ, passa dhimhāmi lohita’’nti pāḷi nidassanaṃ. དྷིམྷ་ (Dhimha) ནི་མཆིལ་མ་འདོར་བ་ལའོ། །དྷིམྷེ་ (Dhimheti) ཞེས་འགྱུར། “རླུང་ལྡོག་པར་སོང་བའི་ཟུག་རྔུ་ལ་ལྟོས་ཤིག །ངས་ཁྲག་འདོར་རོ། །”ཞེས་པ་ནི་གཞུང་གི་དཔེར་བརྗོད་དོ། ། Tattha dhimhāmīti niṭṭhubhāmīti attho. དེའི་ནང་ནས་“དྷིམྷཱ་མི་” (dhimhāmi) ཞེས་པ་ནི་“ངས་མཆིལ་མ་འདོར་རོ་” (niṭṭhubhāmi) ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། Hakārantadhāturūpāni. ཧ་ཡིག་གི་མཐའ་ཅན་གྱི་དབྱིངས་ཀྱི་གཟུགས་རྣམས་སོ། ། Ḷakārantadhātu Ḷ ཨ་ཡིག་གི་མཐའ་ཅན་གྱི་དབྱིངས། Biḷa akkose. Beḷati. Biḷāro. བི་ལཱ་ (Biḷa) ནི་གཤེ་བ་ལའོ། །བེ་ལཱ་ཏི་ (Beḷati) ཞེས་འགྱུར། བི་ལཱ་རོ་ (Biḷāro - ཞུམ་བུའམ་བྱི་ལ།)། Kīḷa vihāre. Kīḷati. Kīḷā. ཀཱི་ལཱ་ (Kīḷa) ནི་རྩེ་བ་ལའོ། །ཀཱི་ལཱ་ཏི་ (Kīḷati) ཞེས་འགྱུར། ཀཱི་ལཱ་ (Kīḷā - རྩེད་མོ།)། Aḷa uggame. Aḷati. Vāḷo. ཨ་ལཱ་ (Aḷa) ནི་སྐྱེ་བ་འམ་འབུས་པ་ལའོ། །ཨ་ལཱ་ཏི་ (Aḷati) ཞེས་འགྱུར། ཝཱ་ལཱོ་ (Vāḷo - གཅན་གཟན་ནམ་སྦྲུལ།)། Laḷa vilāse. Laḷati. Laḷito asso. ལཱ་ལཱ་ (Laḷa) ནི་སྒེག་ཆོས་སམ་རྩེད་འཇོ་ལའོ། །ལཱ་ལཱ་ཏི་ (Laḷati) ཞེས་འགྱུར། ལཱ་ལི་ཏོ་ ཨས་སོ་ (Laḷito asso - རྟ་མཆོག་སྒེག་པོ།)། Kaḷa made kakkasse ca. Kakkassaṃ kassasiyaṃ pharusabhāvo. Kaḷati. ཀ་ལཱ་ (Kaḷa) ནི་མྱོས་པ་དང་རྩུབ་པ་ལའོ། །རྩུབ་པ་ནི་གཤེ་བ་དང་ཚིག་རྩུབ་པའི་རང་བཞིན་ནོ། །ཀ་ལཱ་ཏི་ (Kaḷati) ཞེས་འགྱུར། Tuḷa toḷane. Toḷati. ཏུ་ལཱ་ (Tuḷa) ནི་འཇལ་བ་འམ་སྲང་ལ་གཞལ་བ་ལའོ། །ཏོ་ལཱ་ཏི་ (Toḷati) ཞེས་འགྱུར། Huḷa hoḷa gatiyaṃ. Huḷati. Hoḷati. ཧུ་ལཱ་ (Huḷa) དང་ཧོ་ལཱ་ (Hoḷa) ནི་འགྲོ་བ་ལའོ། །ཧུ་ལཱ་ཏི་ (Huḷati) དང་ཧོ་ལཱ་... (Hoḷati) ཞེས་འགྱུར། Roḷa anādare. Roḷati. རོ་ལཱ་ (Roḷa) ནི་མ་གུས་པ་ལའོ། །རོ་ལཱ་ཏི་ (Roḷati) ཞེས་འགྱུར། Loḷa ummāde. Loyati. ལོ་ལཱ་ (Loḷa) ནི་སྨྱོ་བ་ལའོ། །ལོ་ཡཱ་ཏི་ (Loyati) ཞེས་འགྱུར། Heḷa hoḷa anādare. Heḷati. Hoḷati. ཧེ་ལཱ་ (Heḷa) དང་ཧོ་ལཱ་ (Hoḷa) ནི་མ་གུས་པ་ལའོ། །ཧེ་ལཱ་ཏི་ (Heḷati) དང་ཧོ་ལཱ་ཏི་ (Hoḷati) ཞེས་འགྱུར། Vāḷa ālape. Vāḷati. ཝཱ་ལཱ་ (Vāḷa) ནི་སྨྲ་བའམ་འབོད་པ་ལའོ། །ཝཱ་ལཱ་ཏི་ (Vāḷati) ཞེས་འགྱུར། Dāḷa dhāḷa visaraṇe. Dāḷati. Dhāḷati. དཱ་ལཱ་ (Dāḷa) དང་དྷཱ་ལཱ་ (Dhāḷa) ནི་འཐོར་བ་འམ་འགྲེམས་པ་ལའོ། །དཱ་ལཱ་ཏི་ (Dāḷati) དང་དྷཱ་ལཱ་ཏི་ (Dhāḷati) ཞེས་འགྱུར། Haḷa silāghāyaṃ. Haḷati. ཧ་ལཱ་ (Haḷa) ནི་བསྔགས་པ་ལའོ། །ཧ་ལཱ་ཏི་ (Haḷati) ཞེས་འགྱུར། Hīḷa anādare. Hīḷati. Hīḷā, hīḷiko, hīḷito. ཧཱི་ལཱ་ (Hīḷa) ནི་བརྙས་པ་འམ་མ་གུས་པ་ལའོ། །ཧཱི་ལཱ་ཏི་ (Hīḷati) ཞེས་འགྱུར། ཧཱི་ལཱ་ (Hīḷā - བརྙས་པ།)། ཧཱི་ལི་ཀོ་ (Hīḷiko - བརྙས་པ་བྱེད་པོ།)། ཧཱི་ལི་ཏོ་ (Hīḷito - བརྙས་པར་བྱས་པ།)། Kaḷa [Pg.201] secane. Kaḷati. Kaḷanaṃ. ཀ་ལཱ་ (Kaḷa) ནི་དབྲི་བ་འམ་གཏོར་བ་ལའོ། །ཀ་ལཱ་ཏི་ (Kaḷati) ཞེས་འགྱུར། ཀ་ལཱ་ནཾ་ (Kaḷanaṃ - གཏོར་བ།)། Heḷa veṭhane. Heḷati. ཧེ་ལཱ་ (Heḷa) ནི་དཀྲི་བ་འམ་གཏུམ་པ་ལའོ། །ཧེ་ལཱ་ཏི་ (Heḷati) ཞེས་འགྱུར། Īḷa thutiyaṃ. Īḷati. ཨཱི་ལཱ་ (Īḷa) ནི་བསྟོད་པ་ལའོ། །ཨཱི་ལཱ་ཏི་ (Īḷati) ཞེས་འགྱུར། Juḷa gatiyaṃ. Juḷati, joḷati. ཇུ་ལཱ་ (Juḷa) ནི་འགྲོ་བ་ལའོ། །ཇུ་ལཱ་ཏི་ (Juḷati) དང་ཇོ་ལཱ་ཏི་ (Joḷati) ཞེས་འགྱུར། Puḷa muḷa sukhane. Puḷati. Muḷati. པུ་ལཱ་ (Puḷa) དང་མུ་ལཱ་ (Muḷa) ནི་བདེ་བར་བྱེད་པ་ལའོ། །པུ་ལཱ་ཏི་ (Puḷati) དང་མུ་ལཱ་ཏི་ (Muḷati) ཞེས་འགྱུར། Guḷa rakkhāyaṃ. Guḷati. Guḷo. གུ་ལཱ་ (Guḷa) ནི་བསྲུང་བ་ལའོ། །གུ་ལཱ་ཏི་ (Guḷati) ཞེས་འགྱུར། གུ་ལཱོ་ (Guḷo - རིལ་བུའམ་བུ་རམ།)། Juḷa bandhane. Juḷati. ཇུ་ལཱ་ (Juḷa) ནི་འཆིང་བ་ལའོ། །ཇུ་ལཱ་ཏི་ (Juḷati) ཞེས་འགྱུར། Kuḷa ghasane. Kuḷati. ཀུ་ལཱ་ (Kuḷa) ནི་ཟ་བ་ལའོ། །ཀུ་ལཱ་ཏི་ (Kuḷati) ཞེས་འགྱུར། Khuḷa bālye ca. Cakāro ghasanāpekkhako. Khuḷati. ཁུ་ལཱ་ (Khuḷa) ནི་བྱིས་པའི་རང་བཞིན་དང་ [ཟ་བ་] ལའོ། །“ཅ་” (ca) ཡིག་ནི་ཟ་བ་ལ་ལྟོས་པའོ། །ཁུ་ལཱ་ཏི་ (Khuḷati) ཞེས་འགྱུར། Suḷa buḷa saṃvaraṇe. Suḷati. Buḷati. སུ་ལཱ་ (Suḷa) དང་བུ་ལཱ་ (Buḷa) ནི་སྡོམ་པ་འམ་འགེབས་པ་ལའོ། །སུ་ལཱ་ཏི་ (Suḷati) དང་བུ་ལཱ་ཏི་ (Buḷati) ཞེས་འགྱུར། Puḷa saṅghāte. Puḷati. Puḷinaṃ. པུ་ལཱ་ (Puḷa) ནི་འདུ་བ་འམ་ཚོགས་པ་ལའོ། །པུ་ལཱ་ཏི་ (Puḷati) ཞེས་འགྱུར། པུ་ལི་ནཾ་ (Puḷinaṃ - བྱེ་མའི་གླིང་།)། Saḷa abyattasadde. Saḷati. Sāḷiko, sāḷikā. ས་ལཱ་ (Saḷa) ནི་མི་གསལ་བའི་སྒྲ་ལའོ། །ས་ལཱ་ཏི་ (Saḷati) ཞེས་འགྱུར། སཱ་ལི་ཀོ་ (Sāḷiko) དང་སཱ་ལི་ཀཱ་ (Sāḷikā - བྱ་ཤ་རི་ཀཱ།)། ‘‘Usabhova mahī nadati,Migarājāva kūjati; Susumārova saḷati,Kiṃ vipāko bhavissatī’’ti nidassanaṃ; “ཁྱུ་མཆོག་བཞིན་དུ་ས་ལ་ངར། །རི་དྭགས་རྒྱལ་པོ་བཞིན་དུ་སྒྲོག །ཆུ་སྲིན་བཞིན་དུ་སྒྲ་འབྱིན་ན། །རྣམ་སྨིན་ཅི་ཞིག་འབྱུང་བར་འགྱུར། །”ཞེས་པ་ནི་དཔེར་བརྗོད་དོ། ། Imāni ḷakārantadhāturūpāni. འདི་དག་ནི་ལཱ་ (ḷa) ཡིག་གི་མཐའ་ཅན་གྱི་དབྱིངས་ཀྱི་གཟུགས་རྣམས་སོ། ། Iti bhūvādigaṇe avaggantadhāturūpāni samattāni. Ettāvatā sabbāpi bhūvādigaṇe dhātuyo pakāsitā. དེ་ལྟར་བྷཱུ་ལ་སོགས་པའི་སྡེ་ (Bhūvādigaṇa) ནང་གི་སྡེ་ཚན་དུ་མ་གཏོགས་པའི་ཡི་གེའི་མཐའ་ཅན་གྱི་དབྱིངས་ཀྱི་གཟུགས་རྣམས་རྫོགས་སོ། །འདི་ཙམ་གྱིས་བྷཱུ་ལ་སོགས་པའི་སྡེའི་དབྱིངས་ཐམས་ཅད་ཀྱང་བསྟན་ཟིན་ཏོ། ། Idāni bhūvādigaṇikadhātūnaṃyeva kāci asamānasutikā, kāci asamānantikā. Tāsu kāci samānatthavasena samodhānetvā pubbācariyehi vuttā, tāyeva dhātuyo ekadesena rūpavibhāvanādīhi saddhiṃ pakāsayissāma. Taṃ yathā? ད་ནི་བྷཱུ་ལ་སོགས་པའི་སྡེའི་དབྱིངས་ཉིད་ལས་ཁ་ཅིག་ནི་སྒྲ་གདངས་མི་འདྲ་བ་དང་། ཁ་ཅིག་ནི་མཐའ་མི་འདྲ་བ་ཡིན། དེ་དག་ལས་ཁ་ཅིག་ནི་དོན་མཚུངས་པའི་དབང་གིས་སྔོན་གྱི་སློབ་དཔོན་རྣམས་ཀྱིས་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་བསྡུས་ཏེ་གསུངས་པ་རྣམས་ལས། དབྱིངས་དེ་དག་ཉིད་ཆ་ཤས་ཀྱི་སྒོ་ནས་གཟུགས་རྣམ་པར་གསལ་བ་ལ་སོགས་པ་དང་བཅས་ཏེ་བཤད་པར་བྱའོ། །དེ་གང་ཞེ་ན། Hū [Pg.202] bhū sattāyaṃ hoti, bhavati. Pahoti, pabhavati. Huveyya pāvuso. Sace uppādo heyya. Ajesi yakkho naravīraseṭṭhaṃ, tatthappanādo tumulo bahūva. Ambā’yaṃ ahuvā pure. Ahu rājā videhānaṃ. Pahūtaṃ me dhanaṃ sakka. Pahūtamariyo pakaroti puññaṃ. Pahūtavitto puriso. Pahūtajivho bhagavā. Piyappabhūtā kalahā vivādā. Pacchāsamaṇena hotabbaṃ. Bhavitabbaṃ. Hotuṃ, hetuye, bhavituṃ. Hutvā, hutvāna. Bhavitvā, bhavitvāna. ཧཱུ་ (Hū) དང་བྷཱུ་ (Bhū) ནི་ཡོད་པ་ལའོ། །ཧོ་ཏི་ (hoti) དང་བྷ་ཝ་ཏི་ (bhavati) ཞེས་འགྱུར། པ་ཧོ་ཏི་ (pahoti) དང་པ་བྷ་ཝ་ཏི་ (pabhavati)། ཧུ་ཝེཡྻ་ པཱ་ཝུ་སོ་ (huveyya pāvuso)། ས་ཅེ་ ཨུཔྤཱ་དོ་ ཧེཡྻ་ (sace uppādo heyya)། ཨ་ཇེ་སི་ ཡཀྑོ་ ན་ར་ཝཱི་ར་སེཊྛཾ་ ཏཏྠཔྤ་ནཱ་དོ་ ཏུ་མུ་ལོ་ བ་ཧཱུ་ཝ་ (ajesi yakkho naravīraseṭṭhaṃ, tatthappanādo tumulo bahūva)། ཨམྦཱ་ཡཾ་ ཨ་ཧུ་ཝཱ་ པུ་རེ་ (ambā'yaṃ ahuvā pure)། ཨ་ཧུ་ རཱ་ཇཱ་ ཝི་དེ་ཧཱ་ནཾ་ (ahu rājā videhānaṃ)། པ་ཧཱུ་ཏཾ་ མེ་ དྷ་ནཾ་ སཀྐ་ (pahūtaṃ me dhanaṃ sakka)། པ་ཧཱུ་ཏ་མ་རི་ཡོ་ པ་ཀ་རོ་ཏི་ པུཉྙཾ་ (pahūtamariyo pakaroti puññaṃ)། པ་ཧཱུ་ཏ་ཝིཏྟོ་ པུ་རི་སོ་ (pahūtavitto puriso)། པ་ཧཱུ་ཏ་ཇིཝྷོ་ བྷ་ག་ཝཱ་ (pahūtajivho bhagavā)། པི་ཡ་པྤ་བྷཱུ་ཏཱ་ ཀ་ལ་ཧཱ་ ཝི་ཝཱ་དཱ་ (piyappabhūtā kalahā vivādā)། པཙྪཱ་ས་མ་ཎེ་ནཱ་ ཧོ་ཏབྦཾ་ (pacchāsamaṇena hotabbaṃ)། བྷ་ཝི་ཏབྦཾ་ (bhavitabbaṃ)། ཧོ་ཏུཾ་ (hotuṃ)། ཧེ་ཏུ་ཡེ་ (hetuye)། བྷ་ཝི་ཏུཾ་ (bhavituṃ)། ཧུཏྭཱ་ (hutvā)། ཧུཏྭཱ་ནཱ་ (hutvāna)། བྷ་ཝི་ཏྭཱ་ (bhavitvā)། བྷ་ཝི་ཏྭཱ་ནཱ་ (bhavitvāna)། Ettha pana ‘‘atthi hehiti so maggo, na so sakkā na hetuye’’ti pāḷi nidassanaṃ. Tattha nahetuyeti abhavituṃ. Hūdhātuto tuṃpaccayassa tavepaccayassa vā tuye ādeso, ūkārassa ca ekārādeso katoti daṭṭhabbaṃ. Atha vā hetubhāvāya na na sakkātipi attho. Ayaṃ panattho idha nādhippeto, purimoyevattho adhippeto hotissa dhātuno payogabhāvāya udāharitapadassatthabhāvato. Tattha pahotīti idaṃ vatthaṃ vipulabhāvena cīvaraṃ kātuṃ pahoti, no nappahoti. Pahotīti vā puriso arayo jetuṃ sakkoti. Atha vā pahotīti hoti. Pabhavatīti sandati. Pahūtanti vipulaṃ, mahantanti attho. Pahūtavittoti vipulavitto mahaddhano. Pahūtajivhoti suputhulasudīghasumudukajivho, piyappabhūtāti piyato nibbattā. འདིར་ནི་“ལམ་དེ་ཡོད་པར་འགྱུར་ཏེ། དེ་ནི་མི་སྲིད་པ་མ་ཡིན་ནོ། །” (atthi hehiti so maggo, na so sakkā na hetuye) ཞེས་པ་ནི་གཞུང་གི་དཔེར་བརྗོད་དོ། །དེའི་ནང་ནས་“ན་ཧེ་ཏུ་ཡེ་” (nahetuye) ཞེས་པ་ནི་“མི་འབྱུང་བ་མ་ཡིན་པ་” (abhavituṃ) ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཧཱུ་ (hū) དབྱིངས་ལས་ཏུཾ་ (tuṃ) རྐྱེན་ནམ་ཏ་ཝེ་ (tave) རྐྱེན་གྱི་ཚབ་ཏུ་ཏུ་ཡེ་ (tuye) རྐྱེན་དུ་བསྒྱུར་ཞིང་། ཨཱུ་ (ū) ཡིག་ནི་ཨེ་ (e) ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་བར་ལྟ་བར་བྱའོ། །ཡང་ན་རྒྱུའི་དངོས་པོའི་ཕྱིར་མི་སྲིད་པ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའང་དོན་ཏོ། །འོན་ཀྱང་འདིར་དོན་འདི་ནི་བསྟན་བྱ་མ་ཡིན་ཏེ། སྔ་མ་ཉིད་བསྟན་བྱའི་དོན་ཡིན་པས་ཧོ་ཏི་ (hoti) ཞེས་པའི་དབྱིངས་ཀྱི་སྦྱོར་བ་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར་དཔེར་བརྗོད་པའི་ཚིག་གི་དོན་ཡིན་ནོ། །དེའི་ནང་ནས་“པ་ཧོ་ཏི་” (pahoti) ཞེས་པ་ནི་གོས་འདི་རྒྱ་ཆེ་བས་ཆོས་གོས་བྱེད་པར་ནུས་སོ་ (pahoti) ཞེས་པ་སྟེ། མི་ནུས་པ་མ་ཡིན་ནོ། །ཡང་ན་“པ་ཧོ་ཏི་” (pahoti) ཞེས་པ་ནི་སྐྱེས་བུས་དགྲ་ལས་རྒྱལ་བར་ནུས་སོ་ཞེས་པའོ། །ཡང་ན་“པ་ཧོ་ཏི་” (pahoti) ཞེས་པ་ནི་འབྱུང་བའོ། །“པ་བྷ་ཝ་ཏི་” (pabhavati) ཞེས་པ་ནི་འབབ་པའོ། །“པ་ཧཱུ་ཏཾ་” (pahūtaṃ) ཞེས་པ་ནི་རྒྱ་ཆེ་བའམ་ཆེན་པོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“པ་ཧཱུ་ཏ་ཝིཏྟོ་” (pahūtavitto) ཞེས་པ་ནི་ནོར་མང་པོ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱུག་པོའོ། །“པ་ཧཱུ་ཏ་ཇིཝྷོ་” (pahūtajivho) ཞེས་པ་ནི་ལྗགས་ཤིན་ཏུ་ཡངས་ཤིང་རིང་ལ་འཇམ་པ་དང་ལྡན་པའོ། །“པི་ཡ་པྤ་བྷཱུ་ཏཱ་” (piyappabhūtā) ཞེས་པ་ནི་སྡུག་པ་ལས་བྱུང་བའོ། ། Gamu sappa gatiyaṃ. Gacchati, gamati, ghammati, āgacchati, uggacchati, atigacchati, paṭigacchati, avagacchati, adhigacchati, anugacchati, upagacchati, apagacchati, vigacchati, nigacchati, niggacchati. Aññānipi yojetabbāni. ‘‘Samuggacchatī’’tiādinā upasaggadvayavasenapi [Pg.203] yathāsambhavaṃ yojetabbāni. Sappati, saṃsappati, parisappati. Aññānipi yojetabbāni. གམུ་ (Gamu) དང་སཔྤ་ (sappa) ནི་འགྲོ་བ་ལའོ། །གཙྪ་ཏི་ (gacchati)། གམ་ཏི་ (gamati)། གྷམྨ་ཏི་ (ghammati)། ཨཱ་གཙྪ་ཏི་ (āgacchati)། ཨུགྒཙྪ་ཏི་ (uggacchati)། ཨ་ཏི་གཙྪ་ཏི་ (atigacchati)། པ་ཊི་གཙྪ་ཏི་ (paṭigacchati)། ཨ་ཝ་གཙྪ་ཏི་ (avagacchati)། ཨ་དྷི་གཙྪ་ཏི་ (adhigacchati)། ཨ་ནུ་གཙྪ་ཏི་ (anugacchati)། ཨུ་པ་གཙྪ་ཏི་ (upagacchati)། ཨ་པ་གཙྪ་ཏི་ (apagacchati)། ཝི་གཙྪ་ཏི་ (vigacchati)། ནི་གཙྪ་ཏི་ (nigacchati)། ནིགྒཙྪ་ཏི་ (niggacchati)། གཞན་དག་ཀྱང་སྦྱར་བར་བྱའོ། །“ས་མུགྒཙྪ་ཏི་” (samuggacchati) ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བ་གཉིས་ཀྱི་དབང་གིས་ཀྱང་ཅི་རིགས་པར་སྦྱར་བར་བྱའོ། །སཔྤ་ཏི་ (sappati)། སཾ་སཔྤ་ཏི་ (saṃsappati)། པ་རི་སཔྤ་ཏི་ (parisappati)། གཞན་དག་ཀྱང་སྦྱར་བར་བྱའོ། ། Tattha gamatīti gacchati. Kārite ‘‘devadattaṃ gameti gamayatī’’ti rūpāni bhavanti. ‘‘Apāyaṃ gametīti apāyagamanīya’’nti idamettha nidassanaṃ. Curādigaṇaṃ pattassa āpubbassa imassa ‘‘āgameti, āgamayati, āgamento, āgamayamāno’’ti suddhakatturūpāni bhavanti. དེའི་ནང་ནས་“གམ་提” (gamati) ཞེས་པ་ནི་འགྲོ་བའོ། །གཉིས་སུ་བྱེད་པའི་སྒྲ་ (kārita) ལ། “ལྷས་བྱིན་འགྲོ་བར་བྱེད་དོ་” (devadattaṃ gameti gamayatī) ཞེས་པའི་གཟུགས་རྣམས་འགྱུར་རོ། །“ངན་འགྲོར་འགྲོ་བར་བྱེད་པས་ན་ངན་འགྲོར་འགྲོ་བྱེད་དོ་” (apāyaṃ gametīti apāyagamanīyaṃ) ཞེས་པ་ནི་འདིར་དཔེར་བརྗོད་དོ། །ཙུ་རཱ་ལ་སོགས་པའི་སྡེ་ (Curādigaṇa) རུ་གཏོགས་ཤིང་སྔོན་དུ་ཨཱ་ (ā) ཡིག་སྦྱར་བ་འདི་ལ། “ཨཱ་ག་མེ་ཏི་ (āgameti)། ཨཱ་ག་མ་ཡ་ཏི་ (āgamayati)། ཨཱ་ག་མེན་ཏོ་ (āgamento)། ཨཱ་ག་མ་ཡ་མཱ་ནོ་ (āgamayamāno)” ཞེས་པའི་བྱ་ཚིག་གི་གཟུགས་རྣམས་འགྱུར་རོ། ། Tattha āgametīti muhuttaṃ adhivāsetīti attho. Ghammatīti gacchati. Āgacchatīti āyāti. Uggacchatīti uyyāti uddhaṃ gacchati. Atigacchatīti atikkamitvā gacchati. Paṭigacchatīti puna gacchati. Avagacchatīti jānāti. Adhigacchatīti labhati jānāti vā. Anugacchatīti pacchato gacchati. Upagacchatīti samīpaṃ gacchati. Apagacchatīti apeti. Vigacchatīti vigamati. Nigacchatīti labhati. ‘‘Yasaṃ poso nigacchatī’’ti idaṃ nidassanaṃ. Niggacchatīti nikkhamati. Sappatīti gacchati. Saṃsappatīti saṃsaranto gacchati. Parisappatīti samantato gacchati. དེའི་ནང་ནས་“ཨཱ་ག་མེ་ཏི་” (āgameti) ཞེས་པ་ནི་ཡུད་ཙམ་རེ་ཞིག་སྒུག་པའམ་བཟོད་པར་བྱེད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“གྷམྨ་ཏི་” (ghammati) ཞེས་པ་ནི་འགྲོ་བའོ། །“ཨཱ་གཙྪ་ཏི་” (āgacchati) ཞེས་པ་ནི་ཚུར་འོང་བའོ། །“ཨུགྒཙྪ་ཏི་” (uggacchati) ཞེས་པ་ནི་ཡར་འགྲོ་བའམ་གྱེན་དུ་འགྲོ་བའོ། །“ཨ་ཏི་གཙྪ་ཏི་” (atigacchati) ཞེས་པ་ནི་བརྒལ་ཏེ་འགྲོ་བའོ། །“པ་ཊི་གཙྪ་ཏི་” (paṭigacchati) ཞེས་པ་ནི་ཕྱིར་འགྲོ་བའོ། །“ཨ་ཝ་གཙྪ་ཏི་” (avagacchati) ཞེས་པ་ནི་ཤེས་པའོ། །“ཨ་དྷི་གཙྪ་ཏི་” (adhigacchati) ཞེས་པ་ནི་ཐོབ་པའམ་ཤེས་པའོ། །“ཨ་ནུ་གཙྪ་ཏི་” (anugacchati) ཞེས་པ་ནི་རྗེས་སུ་འགྲོ་བའོ། །“ཨུ་པ་གཙྪ་ཏི་” (upagacchati) ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་འགྲོ་བའོ། །“ཨ་པ་གཙྪ་ཏི་” (apagacchati) ཞེས་པ་ནི་ཕྱིར་འགྲོ་བའམ་འདོར་བའོ། །“ཝི་གཙྪ་ཏི་ (vigacchati)” ཞེས་པ་ནི་བྲལ་བའོ། །“ནི་གཙྪ་ཏི་” (nigacchati) ཞེས་པ་ནི་ཐོབ་པའོ། །“སྐྱེས་བུས་གྲགས་པ་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ་” (yasaṃ poso nigacchati) ཞེས་པ་ནི་འདིར་དཔེར་བརྗོད་དོ། །“ནིགྒཙྪ་ཏི་” (niggacchati) ཞེས་པ་ནི་ཕྱིར་འཐོན་པའོ། །“སཔྤ་ཏི་” (sappati) ཞེས་པ་ནི་འགྲོ་བའོ། །“སཾ་སཔྤ་ཏི་” (saṃsappati) ཞེས་པ་ནི་འཁྱར་ཞིང་འགྲོ་བའོ། །“པ་རི་སཔྤ་ཏི་” (parisappati) ཞེས་པ་ནི་ཀུན་ཏུ་འགྲོ་བའོ། ། Idāni pana viññūnaṃ sāṭṭhakathe tepiṭake buddhavacane paramakosallajananatthaṃ sappayogaṃ padamālaṃ kathayāma. Seyyathidaṃ? So gacchati, te gacchanti, gacchare. Tvaṃ gacchasi, tumhe gacchatha. Ahaṃ gacchāmi, mayaṃ gacchāma. So gacchate, te gacchante. Tvaṃ gacchase, tumhe gacchavhe. Ahaṃ gacche, mayaṃ gacchāmhe. Vattamānāya rūpāni. ད་ནི་མགོ་བོ་རྣམས་ཀྱི་དོན་དུ་འགྲེལ་བཤད་དང་བཅས་པའི་སྡེ་སྣོད་གསུམ་གྱི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བཀའ་ལ་མཁས་པའི་ཕུལ་དུ་བྱུང་བ་བསྐྱེད་པའི་ཕྱིར། སྦྱོར་བ་དང་བཅས་པའི་ཚིག་གི་ཕྲེང་བ་བཤད་པར་བྱའོ། །འདི་ལྟ་སྟེ། ཁོ་འགྲོའོ། །ཁོང་ཚོ་འགྲོའོ། །ཁྱོད་འགྲོའོ། །ཁྱེད་ཚོ་འགྲོའོ། །ང་འགྲོའོ། །ང་ཚོ་འགྲོའོ། །(གོང་གསལ་རྣམས་ནི་བྱེད་པ་པོའི་སྒྲ་ལའོ། །) ཁོ་འགྲོའོ། །ཁོང་ཚོ་འགྲོའོ། །ཁྱོད་འགྲོའོ། །ཁྱེད་ཚོ་འགྲོའོ། །ང་འགྲོའོ། །ང་ཚོ་འགྲོའོ། །(གོང་གསལ་རྣམས་ནི་བདག་གི་སྒྲ་ལའོ། །) འདི་དག་ནི་ད་ལྟ་བའི་དུས་ (Vattamānā) ཀྱི་གཟུགས་རྣམས་སོ། ། So gacchatu, te gacchantu. Tvaṃ gacchāhi, gaccha, gacchassu, tumhe gacchatha. Ahaṃ gacchāmi, mayaṃ gacchāma. So gacchataṃ, te gacchantaṃ. Tvaṃ gacchassu, tumhe gacchavho. Ahaṃ gacche, mayaṃ gacchāmase. Pañcamiyā rūpāni. ཁོ་འགྲོ་བར་ཤོག །ཁོང་ཚོ་འགྲོ་བར་ཤོག །ཁྱོད་སོང་ཞིག །ཁྱེད་ཚོ་སོང་ཞིག །ང་འགྲོའོ། །ང་ཚོ་འགྲོའོ། །ཁོ་འགྲོ་བར་ཤོག །ཁོང་ཚོ་འགྲོ་བར་ཤོག །ཁྱོད་སོང་ཞིག །ཁྱེད་ཚོ་སོང་ཞིག །ང་འགྲོའོ། །ང་ཚོ་འགྲོའོ། །འདི་དག་ནི་ལྔ་པ་སྐུལ་ཚིག་ (Pañcamī) གྱི་གཟུགས་རྣམས་སོ། ། So [Pg.204] gaccheyya, gacche, te gaccheyyuṃ. Tvaṃ gaccheyyāsi, tumhe gaccheyyātha. Ahaṃ gaccheyyāmi, mayaṃ gaccheyyāma, gacchemu. So gacchetha, te gaccheraṃ. Tvaṃ gacchetho, tumhe gaccheyyāvho. Ahaṃ gaccheyyaṃ, mayaṃ gaccheyyāmhe. Sattamiyā rūpāni. ཁོ་འགྲོ་བར་འགྱུར་རམ། ཁོང་ཚོ་འགྲོ་བར་འགྱུར་རམ། ཁྱོད་འགྲོ་བར་འགྱུར་རམ། ཁྱེད་ཚོ་འགྲོ་བར་འགྱུར་རམ། ང་འགྲོ་བར་འགྱུར་རམ། ང་ཚོ་འགྲོ་བར་འགྱུར་རམ། ཁོ་འགྲོ་བར་འགྱུར་རམ། ཁོང་ཚོ་འགྲོ་བར་འགྱུར་རམ། ཁྱོད་འགྲོ་བར་འགྱུར་རམ། ཁྱེད་ཚོ་འགྲོ་བར་འགྱུར་རམ། ང་འགྲོ་བར་འགྱུར་རམ། ང་ཚོ་འགྲོ་བར་འགྱུར་རམ། འདི་དག་ནི་བདུན་པ་རེ་ཞིག་པའམ་སྲིད་པ་ (Sattamī) གྱི་གཟུགས་རྣམས་སོ། ། So gaccha, te gacchu. Tvaṃ gacche, tumhe gacchittha, gañchittha. Ahaṃ gacchaṃ, mayaṃ gacchimha, gañchimha. So gacchittha, gañchittha, te gacchire. Tvaṃ gacchittho, tumhe gacchivho. Ahaṃ gacchiṃ, gañchiṃ, mayaṃ gacchimhe. Parokkhāya rūpāni. ཁོ་སོང་ཟིན། ཁོང་ཚོ་སོང་ཟིན། ཁྱོད་སོང་ཟིན། ཁྱེད་ཚོ་སོང་ཟིན། ང་སོང་ཟིན། ང་ཚོ་སོང་ཟིན། ཁོ་སོང་ཟིན། ཁོང་ཚོ་སོང་ཟིན། ཁྱོད་སོང་ཟིན། ཁྱེད་ཚོ་སོང་ཟིན། ང་སོང་ཟིན། ང་ཚོ་སོང་ཟིན། འདི་དག་ནི་ལྐོག་གྱུར་གྱི་འདས་པ་ (Parokkhā) ཡི་གཟུགས་རྣམས་སོ། ། So agacchā, te agacchū. Tvaṃ agacche, tumhe agacchatha. Ahaṃ agacchaṃ, mayaṃ agacchamhā. So agacchatha, te agacchatthuṃ. Tvaṃ agacchase, tumhe agacchivhaṃ. Ahaṃ agacchaṃ, mayaṃ agacchimhe. Ajjataniyā rūpāni. ཁོ་སོང་ཟིན། ཁོང་ཚོ་སོང་ཟིན། ཁྱོད་སོང་ཟིན། ཁྱེད་ཚོ་སོང་ཟིན། ང་སོང་ཟིན། ང་ཚོ་སོང་ཟིན། ཁོ་སོང་ཟིན། ཁོང་ཚོ་སོང་ཟིན། ཁྱོད་སོང་ཟིན། ཁྱེད་ཚོ་སོང་ཟིན། ང་སོང་ཟིན། ང་ཚོ་སོང་ཟིན། འདི་དག་ནི་དེ་རིང་གི་འདས་པ་ (Ajjatanī) ཡི་གཟུགས་རྣམས་སོ། ། So gacchissati, te gacchissanti. Tvaṃ gacchissasi, tumhe gacchissatha. Ahaṃ gacchissāmi, mayaṃ gacchissāma. So gacchissate, te gacchissante. Tvaṃ gacchissase, tumhe gacchissavhe. Ahaṃ gacchissaṃ, mayaṃ gacchissāmhe. Bhavissantiyā rūpāni. ཁོ་འགྲོ་བར་འགྱུར། ཁོང་ཚོ་འགྲོ་བར་འགྱུར། ཁྱོད་འགྲོ་བར་འགྱུར། ཁྱེད་ཚོ་འགྲོ་བར་འགྱུར། ང་འགྲོ་བར་འགྱུར། ང་ཚོ་འགྲོ་བར་འགྱུར། ཁོ་འགྲོ་བར་འགྱུར། ཁོང་ཚོ་འགྲོ་བར་འགྱུར། ཁྱོད་འགྲོ་བར་འགྱུར། ཁྱེད་ཚོ་འགྲོ་བར་འགྱུར། ང་འགྲོ་བར་འགྱུར། ང་ཚོ་འགྲོ་བར་འགྱུར། འདི་དག་ནི་མ་འོངས་པའི་དུས་ (Bhavissantī) ཀྱི་གཟུགས་རྣམས་སོ། ། So agacchissā, te agacchissaṃsu. Tvaṃ agacchisse, tumhe agacchissatha. Ahaṃ agacchissaṃ, mayaṃ agacchissāmhā. So agacchissatha, te agacchissisu. Tvaṃ agacchissase, tumhe agacchissavhe. Ahaṃ agacchissaṃ, mayaṃ agacchissāmhase. Kālātipattiyā rūpāni. ཁོ་འགྲོ་བར་འགྱུར་ན་ཡང་མ་སོང་། ཁོང་ཚོ་འགྲོ་བར་འགྱུར་ན་ཡང་མ་སོང་། ཁྱོད་འགྲོ་བར་འགྱུར་ན་ཡང་མ་སོང་། ཁྱེད་ཚོ་འགྲོ་བར་འགྱུར་ན་ཡང་མ་སོང་། ང་འགྲོ་བར་འགྱུར་ན་ཡང་མ་སོང་། ང་ཚོ་འགྲོ་བར་འགྱུར་ན་ཡང་མ་སོང་། ཁོ་འགྲོ་བར་འགྱུར་ན་ཡང་མ་སོང་། ཁོང་ཚོ་འགྲོ་བར་འགྱུར་ན་ཡང་མ་སོང་། ཁྱོད་འགྲོ་བར་འགྱུར་ན་ཡང་མ་སོང་། ཁྱེད་ཚོ་འགྲོ་བར་འགྱུར་ན་ཡང་མ་སོང་། ང་འགྲོ་བར་འགྱུར་ན་ཡང་མ་སོང་། ང་ཚོ་འགྲོ་བར་འགྱུར་ན་ཡང་མ་སོང་། འདི་དག་ནི་དུས་འདས་པའི་རྣམ་པ་ (Kālātipatti) ཡི་གཟུགས་རྣམས་སོ། ། Tattha ajjataniyā kālātipattiyā ca akārāgamaṃ sabbesu purisesu sabbesu vacanesu labbhamānampi sāsane aniyataṃ hutvā labbhatīti daṭṭhabbaṃ. Tathā hi ‘‘agacchi, gacchi, agacchissā, gacchissā’’tiādinā dve dve rūpāni dissanti. Gamati, gamanti. Gamatu, gamantu. Gameyya. Gameyyuṃ. Sesaṃ sabbaṃ vitthāretabbaṃ. དེའི་ནང་ནས་དེ་རིང་གི་འདས་པ་ (Ajjatanī) དང་དུས་འདས་པའི་རྣམ་པ་ (Kālātipatti) གཉིས་ལ། ཨ་ (a) ཡིག་གི་སྔོན་འཇུག་ནི་སྐྱེས་བུ་ཐམས་ཅད་དང་ཚིག་ཐམས་ཅད་ལ་ཐོབ་པར་འགྱུར་རུང་། ལུང་གི་ནང་དུ་མ་ངེས་པར་འབྱུང་བར་ལྟ་བར་བྱའོ། །འདི་ལྟར་“ཨ་གཙྪི་ (agacchi)། གཙྪི་ (gacchi)། ཨ་གཙྪིསྶཱ་ (agacchissā)། གཙྪིསྶཱ་ (gacchissā)”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་གཟུགས་གཉིས་གཉིས་མཐོང་བའི་ཕྱིར་རོ། །གམ་ཏི་ (gamati)། གམན་ཏི་ (gamanti)། གམ་ཏུ་ (gamatu)། གམན་ཏུ་ (gamantu)། གམེཡྻ་ (gameyya)། གམེཡྻུཾ་ (gameyyuṃ)། ལྷག་མ་ཐམས་ཅད་ནི་རྒྱས་པར་སྦྱར་བར་བྱའོ། ། Idāni [Pg.205] parokkhāhiyyattanajjatanīsu viseso vuccate – so puriso maggaṃ ga, sā itthī ghara’māga. Te maggaṃ gu, tā ghara’māgu. Ekārassa akārādesaṃ tvaṃ maggaṃ ga, tvaṃ ghara’’māga. Tumhe maggaṃ guttha, tumhe ghara’māguttha. Ahaṃ maggaṃ gaṃ, ahaṃ ghara’māgaṃ. Ahaṃ taṃ purisaṃ anvagaṃ, mayaṃ maggaṃ gumha, mayaṃ gharaṃ āgumha, mayaṃ taṃ purisaṃ anvagumha. Ayaṃ tāva parokkhāya viseso. ད་ནི་ལྐོག་གྱུར་གྱི་འདས་པ་ (Parokkhā) དང་། ཁ་སང་གི་འདས་པ་ (Hiyyattanī)། དེ་རིང་གི་འདས་པ་ (Ajjatanī) རྣམས་ཀྱི་ཁྱད་པར་བཤད་པར་བྱ་སྟེ། སྐྱེས་བུ་དེ་ལམ་ལ་སོང་ (ga)། བུད་མེད་དེ་ཁྱིམ་དུ་འོངས་ (āga)། ཁོང་ཚོ་ལམ་ལ་སོང་ (gu)། མོ་ཚོ་ཁྱིམ་དུ་འོངས་ (āgu)། ཨེ་ (e) ཡིག་ནི་ཨ་ (a) ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་བས་ན། ཁྱོད་ལམ་ལ་སོང་ (ga)། ཁྱོད་ཁྱིམ་དུ་འོངས་ (āga)། ཁྱེད་ཚོ་ལམ་ལ་སོང་ (guttha)། ཁྱེད་ཚོ་ཁྱིམ་དུ་འོངས་ (āguttha)། ང་ལམ་ལ་སོང་ (gaṃ)། ང་ཁྱིམ་དུ་འོངས་ (āgaṃ)། ང་སྐྱེས་བུ་དེའི་རྗེས་སུ་སོང་ (anvagaṃ)། ང་ཚོ་ལམ་ལ་སོང་ (gumha)། ང་ཚོ་ཁྱིམ་དུ་འོངས་ (āgumha)། ང་ཚོ་སྐྱེས་བུ་དེའི་རྗེས་སུ་སོང་ (anvagumha)། འདི་ནི་རེ་ཞིག་ལྐོག་གྱུར་གྱི་འདས་པའི་ཁྱད་པར་རོ། ། ‘‘So maggaṃ agamā, te maggaṃ agamū’’ iccādi hiyyattaniyā rūpaṃ. ‘‘So agami, te agamuṃ, te guṃ’’ iccādi ajjataniyā rūpaṃ. “ཁོ་ལམ་ལ་སོང་ (agamā)། ཁོང་ཚོ་ལམ་ལ་སོང་ (agamū)”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་ཁ་སང་གི་འདས་པའི་གཟུགས་སོ། །“ཁོ་སོང་ (agami)། ཁོང་ཚོ་སོང་ (agamuṃ)། ཁོང་ཚོ་སོང་ (guṃ)”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་དེ་རིང་གི་འདས་པའི་གཟུགས་སོ། ། Idāni tesaṃ padarūpāni pākaṭīkaraṇatthaṃ kiñci suttaṃ kathayāma – ‘‘sopāgā samitiṃ vanaṃ. Athettha pañcamo āgā. Āguṃ devā yasassino. Māhaṃ kākova dummedho, kāmānaṃ vasamanvagaṃ. Agamā rājagahaṃ buddho. Vaṅkaṃ agamu pabbataṃ. Brāhmaṇā upagacchu ma’’nti evamādīni bhavanti. ད་ནི་ཚིག་གི་གཟུགས་དེ་དག་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། མདོ་ལས་ཅུང་ཟད་བཤད་པར་བྱ་སྟེ། “ཁོ་ནགས་ཚལ་གྱི་ཚོགས་སུ་སོང་ (upāgā)། །དེ་ནས་འདིར་ལྔ་པ་འོངས་ (āgā)། །དཔལ་དང་ལྡན་པའི་ལྷ་རྣམས་འོངས་ (āguṃ)། །བློ་ངན་བྱ་རོག་བཞིན་དུ་བདག །འདོད་པའི་དབང་དུ་མ་སོང་ཞིག (anvagaṃ)། །སངས་རྒྱས་རྒྱལ་པོའི་ཁབ་ཏུ་གཤེགས (agamā)། །ཝངྐ་རི་ལ་གཤེགས་པར་གྱུར (agamu)། །བྲམ་ཟེ་རྣམས་ནི་བདག་གི་དྲུང་དུ་འོངས (upagacchu)། །”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་འབྱུང་ངོ་། ། Ga gu ga guttha gaṃ gumha, agu agamu agamuṃ; Agamā’gami gacchanti, ādibhedaṃ mane kare. ག་ (ga) གུ་ (gu) ག་ (ga) གུཏྠ་ (guttha) གཾ་ (gaṃ) གུམྷ་ (gumha) དང་། །ཨ་གུ་ (agu) ཨ་ག་མུ་ (agamu) ཨ་ག་མུཾ་ (agamuṃ)། །ཨ་ག་མཱ་ (agamā) ཨ་ག་མི་ (agami) གཙྪནྟི་ (gacchanti)། །ལ་སོགས་དབྱེ་བ་ཡིད་ལ་ཟུངས། ། Idāni nāmikapadāni vuccante – gato, gantā, gacchaṃ, gacchantī, gacchantaṃ kulaṃ, sahagataṃ, gati, gamanaṃ, gamo, āgamo, avagamo, gantabbaṃ, gamanīyaṃ, gammaṃ, gammamānaṃ, gamiyamānaṃ, go, mātugāmo, hiṅgu, jagu, indagū, medhago iccādīni, kārite – gacchāpeti, gacchāpayati, gaccheti, gacchayati, gammeti. Kamme – gammati, gamiyati, adhigammati, adhigamiyati. Tumantāditte ‘‘gantuṃ, gamituṃ, gantvā, gantvāna, gamitvā, gamitvāna, gamiya, gamiyāna, gamma, āgamma, āgantvā, adhigamma, adhigantvā’’ iccādīni[Pg.206]. Sappadhātussa pana ‘‘sappo, sappinī, pīṭhasappī, sappi’’ iccādīni rūpāni bhavanti. ད་ནི་མིང་གི་ཚིག་རྣམས་བཤད་པར་བྱ་སྟེ། སོང་བ། འགྲོ་བ་པོ། འགྲོ་བཞིན་པ། འགྲོ་བཞིན་མ། འགྲོ་བཞིན་པའི་རིགས། ལྷན་ཅིག་སོང་བ། འགྲོ་བ། འགྲོ་བྱེད། འགྲོ་བ། ཚུར་འོང་བ། ཁོང་དུ་ཆུད་པ། བགྲོད་པར་བྱ་བ། བགྲོད་པར་བྱ་བ། བགྲོད་བྱ། བགྲོད་བཞིན་པ། བགྲོད་པར་བྱེད་བཞིན་པ། བ་ལང་། མ་གཞིའི་སྐྱེ་བོ། ཤིང་ཀུན། འགྲོ་བ། དབང་པོས་འགྲོ་བ། འཐབ་རྩོད་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སོ།། རྒྱུ་ཅན་གྱི་བྱ་བ་ལ། འགྲོ་རུ་འཇུག་པ། འགྲོ་བར་བྱེད་པ། འགྲོ་བར་བྱེད་པ། འགྲོ་བར་བྱེད་པ། འགྲོ་བར་བྱེད་པ་རྣམས་སོ།། ལས་ལ། བགྲོད་པར་བྱེད། བགྲོད་པར་བྱེད། རྟོགས་པར་བྱེད། རྟོགས་པར་བྱེད་པ་རྣམས་སོ།། ཏུ་མུན་ལ་སོགས་པའི་མཐའ་ཅན་ལ། "འགྲོ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། འགྲོ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། སོང་ནས། སོང་ནས། སོང་ནས། སོང་ནས། སོང་ནས། སོང་ནས། སོང་ནས། ཚུར་འོངས་ནས། ཚུར་འོངས་ནས། རྟོགས་ནས། རྟོགས་ནས" ལ་སོགས་པ་རྣམས་སོ།། སཔྤ་ཞེས་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་ལས་ནི། "སཔྤོ། སཔྤིནཱི། པཱིཋསཔྤཱི། སཔྤི" ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པ་རྣམས་འབྱུང་ངོ་།། Tattha sahagatasaddo tabbhāve vokiṇṇe nissaye ārammaṇe saṃsaṭṭheti imesu atthesu dissati. Tattha ‘‘yāyaṃ taṇhā ponobbhavikā nandirāgasahagatā’’ti tabbhāve veditabbo, nandirāgabhūtāti attho. ‘‘Yāyaṃ bhikkhave vīmaṃsā kosajjasahagatā kosajjasampayuttā’’ti vokiṇṇe veditabbo, antarantarā uppajjamānena kosajjena vokiṇṇāti ayamettha attho. ‘‘Aṭṭhikasaññāsahagataṃ satisambojjhaṅgaṃ bhāvetī’’ti nissaye veditabbo, aṭṭhikasaññaṃ nissāya aṭṭhikasaññaṃ bhāvetvā paṭiladdhanti attho. ‘‘Lābhī hoti rūpasahagatānaṃ vā samāpattīnaṃ arūpasahagatānaṃ vā’’ti ārammaṇe, rūpārūpārammaṇānanti attho. ‘‘Idaṃ sukhaṃ imāya pītiyā sahagataṃ sahajātaṃ sampayutta’’nti saṃsaṭṭhe, imissā pītiyā saṃsaṭṭhanti attho. Etthetaṃ vuccati – དེ་ལ་ "ལྷན་ཅིག་སོང་བ་" ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི། དེའི་དངོས་པོ་ཉིད་དང་། འདྲེས་པ་དང་། རྟེན་པ་དང་། དམིགས་པ་དང་། འདྲེས་པར་འབྲེལ་བ་སྟེ། དོན་འདི་དག་ལ་མཐོང་ངོ་།། དེ་ལ་ "དགའ་བ་དང་འདོད་ཆགས་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཡང་སྲིད་ལེན་པའི་སྲེད་པ་གང་ཡིན་པ་" ཞེས་པ་ནི་དེའི་དངོས་པོ་ཉིད་ལ་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། དགའ་བ་དང་འདོད་ཆགས་སུ་གྱུར་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། "དགེ་སློང་དག ལེ་ལོ་དང་ལྷན་ཅིག་སོང་བ། ལེ་ལོ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་དཔྱོད་པ་གང་ཡིན་པ་" ཞེས་པ་ནི་འདྲེས་པ་ལ་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། བར་བར་དུ་སྐྱེ་བའི་ལེ་ལོ་དང་འདྲེས་པ་ཞེས་པ་འདི་ནི་འདིའི་དོན་ཏོ།། "ཀེང་རུས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་དང་ལྷན་ཅིག་སོང་བའི་དྲན་པ་ཡང་དག་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་བསྒོམ་མོ་" ཞེས་པ་ནི་རྟེན་པ་ལ་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། ཀེང་རུས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་ལ་བརྟེན་ནས། ཀེང་རུས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་བསྒོམས་ཏེ་ཐོབ་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། "གཟུགས་དང་ལྷན་ཅིག་སོང་བའི་སྙོམས་འཇུག་གམ། གཟུགས་མེད་པ་དང་ལྷན་ཅིག་སོང་བའི་སྙོམས་འཇུག་རྣམས་ཐོབ་པ་ཡིན་ནོ་" ཞེས་པ་ནི་དམིགས་པ་ལ་སྟེ། གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་དམིགས་པ་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། "བདེ་བ་འདི་ནི་དགའ་བ་འདི་དང་ལྷན་ཅིག་སོང་བ། ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ། མཚུངས་པར་ལྡན་པ་ཡིན་ནོ་" ཞེས་པ་ནི་འདྲེས་པར་འབྲེལ་བ་ལ་སྟེ། དགའ་བ་འདི་དང་འདྲེས་པར་འབྲེལ་བ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། འདི་ལ་འདི་སྐད་ཅེས་བརྗོད་དེ། Tabbhāve ceva vokiṇṇe, nissayārammaṇesu ca; Saṃsaṭṭhe ca sahagata-saddo dissati pañcasu; དེའི་དངོས་པོ་ཉིད་དང་འདྲེས་པ་དང་། །རྟེན་དང་དམིགས་པ་ཉིད་དང་ནི། །འདྲེས་པར་འབྲེལ་བ་སྟེ་ལྔ་ལ། །ལྷན་ཅིག་སོང་བའི་སྒྲ་མཐོང་ངོ་། ། Gatīti gatigati nibbattigabhi ajjhāsayagati vibhavagati nipphattigati ñāṇagatīti bahuvidhā gati nāma. འགྲོ་བ་ཞེས་པ་ནི། འགྲོ་བའི་འགྲོ་བ་དང་། སྐྱེ་བའི་འགྲོ་བ་དང་། བསམ་པའི་འགྲོ་བ་དང་། འཇིག་པའི་འགྲོ་བ་དང་། གྲུབ་པའི་འགྲོ་བ་དང་། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་འགྲོ་བ་སྟེ། འགྲོ་བ་ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་མང་པོའོ།། Tattha ‘‘taṃ gatiṃ pecca gacchāmī’’ti ca ‘‘yassa gatiṃ na jānanti, devā gandhabbamānusā’’ti ca ayaṃ gatigatināma. ‘‘Imesaṃ [Pg.207] kho ahaṃ bhikkhūnaṃ sīlavantānaṃ neva jānāmi gatiṃvā agatiṃvā’’ti ayaṃ nibbattigati nāma. ‘‘Evaṃ kho te ahaṃ brahme gatiñca jānāmi jutiñca jānāmī’’ti ayaṃ ajjhāsayagati nāma. ‘‘Vibhavo gati dhammānaṃ, nibbānaṃ arahato gatī’’ti ayaṃ vibhavagati nāma. ‘‘Dve gatiyo bhavanti anaññā’’ti ayaṃ nipphattigati nāma. ‘‘Taṃ tattha gatimā dhibhimā’’ti ca ‘‘sundaraṃ nibbānaṃ gato’’ti ca ayaṃ ñāṇagati nāma. Etthetaṃ vuccati – དེ་ལ་ "ཤི་འཕོས་ནས་འགྲོ་བ་དེར་འགྲོའོ་" ཞེས་པ་དང་། "ལྷ་དང་དྲི་ཟ་མི་རྣམས་ཀྱིས་གང་གི་འགྲོ་བ་མི་ཤེས་སོ་" ཞེས་པ་འདི་ནི་འགྲོ་བའི་འགྲོ་བ་ཞེས་བྱའོ།། "ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལན་པའི་དགེ་སློང་འདི་དག་གི་སྐྱེ་བའི་གནས་སམ་མི་སྐྱེ་བའི་གནས་ནི་ངས་མི་ཤེས་སོ་" ཞེས་པ་འདི་ནི་སྐྱེ་བའི་འགྲོ་བ་ཞེས་བྱའོ།། "ཚངས་པ་ཁྱོད་ཀྱི་བསམ་པ་ཡང་ངས་དེ་ལྟར་ཤེས་ལ། འོད་ཟེར་ཡང་ཤེས་སོ་" ཞེས་པ་འདི་ནི་བསམ་པའི་འགྲོ་བ་ཞེས་བྱའོ།། "ཆོས་རྣམས་ཀྱི་འགྲོ་བ་ནི་འཇིག་པ་ཡིན་ལ། དགྲ་བཅོམ་པའི་འགྲོ་བ་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའོ་" ཞེས་པ་འདི་ནི་འཇིག་པའི་འགྲོ་བ་ཞེས་བྱའོ།། "གཞན་མ་ཡིན་པའི་འགྲོ་བ་གཉིས་སུ་འགྱུར་རོ་" ཞེས་པ་འདི་ནི་གྲུབ་པའི་འགྲོ་བ་ཞེས་བྱའོ།། "དེ་ལ་དེ་ནི་རྟོགས་པ་དང་ལྡན་པ། བློ་གྲོས་དང་ལྡན་པའོ་" ཞེས་པ་དང་། "མཛེས་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པར་གཤེགས་སོ་" ཞེས་པ་འདི་ནི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་འགྲོ་བ་ཞེས་བྱའོ།། འདི་ལ་འདི་སྐད་ཅེས་བརྗོད་དེ། Gatigatyañca nibbatyaṃ, vibhavajjhāsayesu ca; Nipphattiyañca ñāṇe ca, gatisaddo pavattati. འགྲོ་བའི་འགྲོ་དང་སྐྱེ་བ་དང་། །འཇིག་པ་དང་ནི་བསམ་པ་དང་། །གྲུབ་པ་དང་ནི་ཡེ་ཤེས་ལ། །འགྲོ་བའི་སྒྲ་ནི་འཇུག་པ་ཡིན། ། Gacchatīti go. Mātuyā samabhāvaṃ missībhāvañca gacchati pāpuṇātīti mātugāmo. Rogaṃ hiṃsantaṃ gacchatīti hiṅgu. འགྲོ་བས་ན་བ་ལང་ངོ་།། མ་དང་མཚུངས་པའི་དངོས་པོ་དང་འདྲེས་པའི་དངོས་པོར་འགྲོ་ཞིང་སླེབས་པས་ན་བུད་མེད་ཀྱི་ཚོགས་སོ།། ནད་ལ་གནོད་པ་བྱེད་བཞིན་དུ་འགྲོ་བས་ན་ཤིང་ཀུན་ནོ།། Imāni tassa nāmāni འདི་དག་ནི་དེའི་མིང་རྣམས་ཏེ། Hiṅgu hiṅgujatucceva, tathā hiṅgusipāṭikā; Hiṅgujātīti kathitā, vinayaṭṭhakathāya hi. ཧིངྒུ་དང་ནི་ཧིངྒུ་ཛ་ཏུ་དང་། །དེ་བཞིན་ཧིངྒུ་སི་པཱ་ཊི་ཀཱ་དང་། །ཧིངྒུ་ཛཱ་ཏི་ཞེས་བྱ་བར། །འདུལ་བའི་འགྲེལ་བཤད་ཉིད་ལས་བཤད། ། Jagūti cutito jātiṃ gacchatīti jagu. Indriyena gacchatīti indagū. Atha vā indabhūtena kammunā gacchatīti indagu. ‘‘Hindagū’’tipi pāḷi. Tattha hindanti maraṇaṃ. Taṃ gacchatīti hindagū. Sabbametaṃ sattādhivacanaṃ, liṅgato pulliṅgaṃ. Medhagoti attano nissayañca parañca medhamāno hiṃsamāno gacchati pavattatīti medhago, kalaho. ‘‘Tato sammanti medhagā’’ti ettha hi kalaho medhagasaddena bhagavatā vutto. Gamitvāti ettha – ཇ་གུ་ཞེས་པ་ནི་ཤི་འཕོ་བ་ནས་སྐྱེ་བ་ལ་འགྲོ་བས་ན་ཇ་གུའོ།། དབང་པོས་འགྲོ་བས་ན་ཨིནྡ་གུའོ།། ཡང་ན་དབང་པོར་གྱུར་པའི་ལས་ཀྱིས་འགྲོ་བས་ན་ཨིནྡ་གུའོ།། ལུང་ལ་ "ཧིནྡ་གུ་" ཞེས་ཀྱང་འབྱུང་སྟེ། དེ་ལ་ཧིནྡ་ཞེས་པ་ནི་འཆི་བའོ།། དེ་ལ་འགྲོ་བས་ན་ཧིནྡ་གུའོ།། འདི་དག་ཐམས་ཅད་ནི་སེམས་ཅན་གྱི་རྣམ་གྲངས་མིང་ཡིན་ལ། རྟགས་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཕོ་རྟགས་སོ།། མེ་དྷ་གོ་ཞེས་པ་ནི་རང་གི་རྟེན་དང་གཞན་ལ་གནོད་པ་བྱེད་ཅིང་འགྲོ་བའམ་འཇུག་པས་ན་མེ་དྷ་གོ་སྟེ་འཐབ་རྩོད་དོ།། "དེ་ནས་འཐབ་རྩོད་རྣམས་ཞི་བར་འགྱུར་རོ་" ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་འཐབ་རྩོད་ལ་མེ་དྷ་གོ་ཞེས་པའི་སྒྲས་གསུངས་སོ།། འགྲོ་བར་བྱས་ནས་ཞེས་པ་འདི་ལ། ‘‘Isivhayaṃ gamitvāna, vinitvā pañcavaggiye; Tato vinesi bhagavā, gantvā gantvā tahiṃ tahi’’nti “དྲང་སྲོང་ལྷུང་བ་ཉིད་དུ་གཤེགས་ནས་ནི། །ལྔ་སྡེ་རྣམས་ནི་བཏུལ་བར་མཛད་ནས་སོ། །དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་དེར་དང་དེར་གཤེགས་ནས། །གདུལ་བྱ་རྣམས་ནི་འདུལ་བར་མཛད་པ་ཡིན། །” Ayaṃ [Pg.208] pāḷi nidassanaṃ. Sappoti sappatīti sappo, saṃsappanto gacchatīti attho. Tenāha āyasmā sāriputto ‘‘yo kāme parivajjeti, sappasseva padāsiro’’ti imissā pāḷiyā niddese ‘‘sappo vuccati ahi. Kenaṭṭhena sappo? Saṃsappanto gacchatīti sappo. Bhujanto gacchatīti bhujago. Urena gacchatīti urago. Pannasiro gacchatīti pannago. Sarīrena sappatīti sarīsapo. Bile sayatīti bilāsayo. Dāṭhā tassa āvudhoti dāṭhāvudho. Visaṃ tassaghoranti ghoraviso. Jivhā tassa duvidhāti dujivho. Dvīhi jivhāhi rasaṃ sāyatīti dvirasaññū’’ti. Sappinīti uragī. Pīṭhasappīti pīṭhena sappati gacchatīti pīṭhasappī, paṅguḷo. Sappīti yo na paribhuñjati, tassa balāyuvaḍḍhanatthaṃ sappati gacchati pavattatīti sappi, ghataṃ. འདི་ནི་ལུང་གི་དཔེར་བརྗོད་དོ།། སཔྤོ་ཞེས་པ་ནི་ལུས་ཀྱིས་འགྲོ་བས་ན་སཔྤོ་སྟེ། ལྟོ་འགྲོས་ཀྱིས་འགྲོ་བ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། དེའི་ཕྱིར་ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཤཱ་རིའི་བུས་ "གང་ཞིག་འདོད་པ་རྣམས་སྤོང་བ་ནི། །སྦྲུལ་གྱི་མགོ་ལ་རྐང་པས་བཞིན་" ཞེས་གསུངས་སོ།། ལུང་འདིའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་ལས། "སཔྤོ་ཞེས་པ་ནི་སྦྲུལ་ལ་བརྗོད་དོ།། དོན་གང་གི་ཕྱིར་སཔྤོ་ཞེ་ན། ལྟོ་འགྲོས་ཀྱིས་འགྲོ་བས་ན་སཔྤོའོ།། གྱ་གྱུར་འགྲོ་བས་ན་བྷུ་ཛ་གོའོ།། བྲང་གིས་འགྲོ་བས་ན་ཨུ་ར་གོའོ།། མགོ་བོ་སྨད་ནས་འགྲོ་བས་ན་པནྣ་གོའོ།། ལུས་ཀྱིས་འགྲོ་བས་ན་ས་རཱི་ས་པོའོ།། ཚང་ལ་ཉལ་བས་ན་བི་ལཱ་ས་ཡོའོ།། མཆེ་བ་ནི་དེའི་མཚོན་ཆ་ཡིན་པས་ན་དཱ་ཋཱ་བུ་དྷོའོ།། དུག་ནི་དེའི་མི་བཟད་པ་ཡིན་པས་ན་གྷོ་ར་བི་སོའོ།། ལྕེ་ནི་དེའི་གཉིས་སུ་ཡོད་པས་ན་དུ་ཇིbྷོའོ།། ལྕེ་གཉིས་ཀྱིས་རོ་མྱོང་བས་ན་དྭི་ར་སཉྙཱུའོ།།" ཞེས་གསུངས་སོ།། སཔྤི་ནཱི་ཞེས་པ་ནི་སྦྲུལ་མོའོ།། པཱིཋསཔྤཱི་ཞེས་པ་ནི་ཁྲིའུ་ལ་བརྟེན་ནས་འགྲོ་བས་ན་པཱིཋསཔྤཱི་སྟེ་རྐང་རྡུམ་མོ།། སཔྤི་ཞེས་པ་ནི་གང་ཞིག་བསྟེན་པར་བྱས་ན། དེའི་སྟོབས་དང་ཚེ་འཕེལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་འཇུག་པས་ན་སཔྤི་སྟེ་མར་གྱུར་ཏོ།། Sakka ṭeka laṅgha gatyattā. Sakkati, nisakkati, parisakkati. Nisakko, parisakkanaṃ. Ṭekati. Ṭīkā. Laṅghati, ullaṅghati, olaṅghati, laṅghako, ullaṅghikā pīti. སཀྐ་དང་། ཊེ་ཀ་དང་། ལངྒྷ་རྣམས་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལའོ།། སཀྐ་ཏི། ནི་སཀྐ་ཏི། པ་རི་སཀྐ་ཏི། ནི་སཀྐོ། པ་རི་སཀྐ་ནཾ། ཊེ་ཀ་ཏི། ཊཱི་ཀཱ། ལངྒྷ་ཏི། ཨུལླངྒྷ་ཏི། ཨོ་ལངྒྷ་ཏི། ལངྒྷ་ཀོ། ཨུལླངྒྷི་ཀཱ་པཱི་ཏིའོ།། Ke re ge sadde. Kāyati. Rāyati. Gāyati. Jātakaṃ. Rā. Gītaṃ. Kāyituṃ. Rāyituṃ, gāyituṃ. Kāyitvā. Rāyitvā. Gāyitvā. ཀེ་དང་། རེ་དང་། གེ་རྣམས་ནི་སྒྲ་སྒྲོག་པའི་དོན་ལའོ།། ཀཱ་ཡ་ཏི། རཱ་ཡ་ཏི། གཱ་ཡ་ཏི། ཛཱ་ཏ་ཀཾ། རཱ། གཱི་ཏཾ། ཀཱ་ཡི་ཏུཾ། རཱ་ཡི་ཏུཾ། གཱ་ཡི་ཏུཾ། ཀཱ་ཡི་ཏྭཱ། རཱ་ཡི་ཏྭཱ། གཱ་ཡི་ཏྭཱ། Tattha jātakanti jātaṃ bhūtaṃ atītaṃ attano caritaṃ kāyati katheti bhagavā etenāti jātakaṃ. Jātakapāḷi hi idha jātakanti vuttaṃ. Aññatra pana jātaṃ evaṃ jātakanti gahetabbā. Tathā hi jātakasaddo pariyattiyampi vattati ‘‘itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhamma’’ntiādīsu, jātiyampi vattati ‘‘jātakaṃ samodhānesī’’tiādīsu. Rā vuccati saddo. Gītanti gāyanaṃ. དེ་ལ་སྐྱེས་རབས་ཞེས་པ་ནི། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་འདི་ལས་རང་གི་འདས་པའི་སྐྱེ་བ་དང་བྱུང་བ་དང་སྤྱོད་པ་རྣམས་སྒྲོག་ཅིང་གསུང་བས་ན་སྐྱེས་རབས་སོ།། འདིར་སྐྱེས་རབས་ཀྱི་ལུང་ཉིད་ལ་སྐྱེས་རབས་ཞེས་གསུངས་སོ།། གཞན་དུ་ནི་སྐྱེས་པ་ཉིད་ལ་སྐྱེས་རབས་ཞེས་གཟུང་བར་བྱའོ།། དེ་ལྟར་སྐྱེས་རབས་ཀྱི་སྒྲ་ནི་གསུང་རབ་ལ་ཡང་འཇུག་སྟེ། "དེ་ལྟ་བུ་བྱུང་བ་དང་། སྐྱེས་རབས་དང་། རྨད་དུ་བྱུང་བའི་ཆོས་" ལ་སོགས་པ་ལྟ་བུའོ།། སྐྱེ་བ་ལ་ཡང་འཇུག་སྟེ། "སྐྱེས་རབས་མཚམས་སྦྱོར་བར་མཛད་དོ་" ལ་སོགས་པ་ལྟ་བུའོ།། རཱ་ཞེས་པ་ནི་སྒྲ་ལ་བརྗོད་དོ།། གཱི་ཏཾ་ཞེས་པ་ནི་གླུ་ལེན་པའོ།། Khe [Pg.209] je se khaye. Khāyati. Jāyati. Sāyati. Khayaṃ gacchatīti attho. ཁེ་དང་། ཇེ་དང་། སེ་རྣམས་ནི་ཟད་པའི་དོན་ལའོ།། ཁཱ་ཡ་ཏི། ཛཱ་ཡ་ཏི། སཱ་ཡ་ཏི། ཟད་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། Ettha pana siyā ‘‘nanu ca bho khāyatīti padassa khādatīti vā paññāyatīti vā attho bhavati, tathā jāyatīti padassa nibbattatīti attho, sāyatīti padassa rasaṃ assādetīti attho, evaṃ sante bho kasmā idha evaṃ attho tumhehi kathiyatī’’ti? Saccaṃ, dhātūnantu anekatthattā evaṃ attho kathetuṃ labbhati. Tathā hi ‘‘appassutāyaṃ puriso, balibaddova jīratī’’ti ettha jīratīti ayaṃ saddo jaraṃ pāpuṇātīti atthaṃ avatvā vaḍḍhatīti atthameva vadati, evaṃ sampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ. འདིར་འདི་སྙམ་དུ་དོགས་པ་སྐྱེ་སྟེ། "ཀྱེ་ཤེས་ལྡན་དག ཁཱ་ཡ་ཏི་ཞེས་པའི་ཚིག་གི་དོན་ནི་ཟ་བའམ་སྣང་བ་ཞེས་པ་མ་ཡིན་ནམ། དེ་བཞིན་དུ་ཛཱ་ཡ་ཏི་ཞེས་པའི་ཚིག་གི་དོན་ནི་སྐྱེ་བ་ཞེས་པ་དང་། སཱ་ཡ་ཏི་ཞེས་པའི་ཚིག་གི་དོན་ནི་རོ་མྱོང་བ་ཞེས་པ་མ་ཡིན་ནམ། དེ་ལྟ་ན་ཀྱེ་ཅིའི་ཕྱིར་འདིར་ཁྱེད་རྣམས་ཀྱིས་དོན་འདི་ལྟར་བཤད་པ་ཡིན་ནམ་" ཞེ་ན། བདེན་ཏེ། བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་རྣམས་ནི་དོན་དུ་མ་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དོན་འདི་ལྟར་བཤད་དུ་རུང་བ་ཡིན་ནོ།། དེ་ལྟར་ "ཐོས་པ་ཉུང་བའི་སྐྱེས་བུ་འདི། །བ་ལང་བཞིན་དུ་རྒས་པར་འགྱུར། །" ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར། རྒས་པར་འགྱུར་ཞེས་པའི་སྒྲ་འདིས་རྒས་པ་ཉིད་ལ་མི་བརྗོད་པར། ལུས་སྟོབས་འཕེལ་བ་ཉིད་ཀྱི་དོན་བརྗོད་པ་ལྟ་བུའོ།། འདི་ཡང་དེ་བཞིན་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ།། Gu ghu ku u sadde. Gavati. Ghavati. Kavati. Avati. གུ་དང་། གྷུ་དང་། ཀུ་དང་། ཨུ་རྣམས་ནི་སྒྲ་སྒྲོག་པའི་དོན་ལའོ།། གཱ་བ་ཏི། གྷཱ་བ་ཏི། ཀཱ་བ་ཏི། ཨཱ་བ་ཏི། Khu ru ku sadde. Khoti. Roti. Koti. ཁུ་དང་། རུ་དང་། ཀུ་རྣམས་ནི་སྒྲ་སྒྲོག་པའི་དོན་ལའོ།། ཁོ་ཏི། རོ་ཏི། ཀོ་ཏི། Cu ju pu plu gā se gatiyaṃ. Cavati. Javati. Pavati. Plavati. Gāti. Seti. Cavanaṃ, cuti. Javanaṃ, javo. Pavanaṃ, plavanaṃ. Gānaṃ. Setu. Poto. Plavo. ཅུ་དང་། ཇུ་དང་། པུ་དང་། པླུ་དང་། གཱ་དང་། སེ་རྣམས་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལའོ།། ཙ་བ་ཏི། ཛ་བ་ཏི། པ་བ་ཏི། པླ་བ་ཏི། གཱ་ཏི། སེ་ཏི། ཙ་བ་ནཾ། ཙུ་ཏི། ཛ་བ་ནཾ། ཛ་བོ། པ་བ་ནཾ། པླ་བ་ནཾ། གཱ་ནཾ། སེ་ཏུ། པོ་ཏོ། པླ་བོའོ།། Ettha gānanti gamanaṃ. Pototi pavati gacchati udake etenāti poto, nāvā. Tathā plavati na sīdatīti plavo, nāvā eva. ‘‘Bhinnaplavo sāgarasseva majjhe’’ti hi jātakapāḷi dissati. ‘‘Nāvā, poto, plavo, jalayānaṃ, taraṇa’’nti nāvābhidhānāni. འདིར་གཱ་ནཾ་ཞེས་པ་ནི་འགྲོ་བའོ།། པོ་ཏོ་ཞེས་པ་ནི་འདི་ལ་བརྟེན་ནས་ཆུ་ལ་འགྲོ་བས་ན་པོ་ཏོ་སྟེ་གྲུའོ།། དེ་བཞིན་དུ་མི་ནུབ་པར་འཕྱོ་བས་ན་པླ་བོ་སྟེ་གྲུ་ཉིད་དོ།། "རྒྱ་མཚོའི་དབུས་སུ་གྲུ་ཞིག་པ་བཞིན་ནོ་" ཞེས་སྐྱེས་རབས་ཀྱི་ལུང་ལས་མཐོང་བའི་ཕྱིར་རོ།། "ནཱ་བཱ། པོ་ཏོ། པླ་བོ། ཛ་ལ་ཡཱ་ནཾ། ཏ་ར་ཎཾ" ཞེས་པ་རྣམས་ནི་གྲུའི་མིང་གི་རྣམ་གྲངས་རྣམས་སོ།། Dhe the saddasaṅghātesu. Dhāyati. Thāyati. Bhāve – dhiyati, thiyati. Itthī. Thī. དྷེ་དང་། ཐེ་རྣམས་ནི་སྒྲ་དང་འདུ་བའི་དོན་ལའོ།། དྷཱ་ཡ་ཏི། ཐཱ་ཡ་ཏི། དངོས་པོ་ལ། དྷི་ཡ་ཏི། ཐི་ཡ་ཏི། ཨིཏྠཱི། ཐཱི། De te pālane. Dāyati. Dayā. Tāṇaṃ. དེ་དང་། ཏེ་རྣམས་ནི་སྐྱོབ་པའི་དོན་ལའོ།། དཱ་ཡ་ཏི། ད་ཡཱ། ཏཱ་ཎཾ། Rā lā ādāne. Rāti. Lāti. རཱ་དང་། ལཱ་རྣམས་ནི་ལེན་པའི་དོན་ལའོ།། རཱ་ཏི། ལཱ་ཏི། Ati adi bandhane. Antati. Andati. Antaṃ. Andu. ཨ་ཏི་དང་། ཨ་དི་རྣམས་ནི་འཆིང་བའི་དོན་ལའོ།། ཨནྟ་ཏི། ཨནྡ་ཏི། ཨནྟཾ། ཨནྡུ། Jutasubha [Pg.210] ruca dittiyaṃ. Jotati. Sobhati. Rocati, virocati. ཇུ་ཏ་དང་། སུ་བྷ་དང་། རུ་ཅ་རྣམས་ནི་གསལ་བའམ་མཛེས་པའི་དོན་ལའོ།། ཇོ་ཏ་ཏི། སོ་བྷ་ཏི། རོ་ཙ་ཏི། བི་རོ་ཙ་ཏི། Aka aga kuṭilāyaṃ gatiyaṃ. Akati. Agati. ཨ་ཀ་དང་། ཨ་གཱ་རྣམས་ནི་གྱ་གྱུའི་འགྲོ་བའི་དོན་ལའོ།། ཨ་ཀ་ཏི། ཨ་ག་ཏི། Nātha nādha yācanopatāpissariyāsīsāsu. Nāthati. Nādhati. ནཱ་ཐ་དང་། ནཱ་དྷ་རྣམས་ནི་གསོལ་བ་འདེབས་པ་དང་། གདུང་བ་དང་། དབང་ཕྱུག་དང་། སྨོན་ལམ་འདེབས་པའི་དོན་ལའོ།། ནཱ་ཐ་ཏི། ནཱ་དྷ་ཏི། Sala hula cala kampane. Salati. Hulati. Calati. Kusalaṃ. ས་ལ་དང་། ཧུ་ལ་དང་། ཙ་ལ་རྣམས་ནི་གཡོ་བའི་དོན་ལའོ།། ས་ལ་ཏི། ཧུ་ལ་ཏི། ཙ་ལ་ཏི། ཀུ་ས་ལཾ། Ettha ca kucchite pāpake dhamme salayatīti kusalaṃ, hetukattuvasenidaṃ nibbacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Tathā hi aṭṭhasāliniyaṃ ‘‘kucchite pāpake dhamme salayanti calayanti kampenti viddhaṃsentīti kusalā’’ti hetukattuvasena attho kathito. Idaṃ saladhātuvasena kusalasaddassa nibbacanaṃ. Aññesampi dhātūnaṃ vasena kusalasaddassa nibbacanaṃ bhavati. Tathā hi aṭṭhasāliniyaṃ aññānipi nibbacanāni dassitāni. Kathaṃ? ‘‘Kucchitena vā ākārena sayantīti kusā, te akusaladhammasaṅkhāte kuse lunanti chindantīti kusalā. Kucchitānaṃ vā sānato tanukaraṇato ñāṇaṃ kusaṃ nāma, tena kusena lātabbāti kusalā, gahetabbā pavattetabbāti attho. Yathā vā kusā ubhayabhāgagataṃ hatthappadesaṃ lunanti, evamimepi uppannānuppannabhāvena ubhayabhāgagataṃ kilesapakkhaṃ lunanti, tasmā kusā viya lunantītipi kusalā’’ti. Evaṃ aññānipi nibbacanāni dassitāni. Tatra ‘‘dhammā’’ iti padāpekkhaṃ katvā tadanurūpaliṅgavacanavasena ‘‘kusalā’’ti niddeso kato, idha pana sāmaññaniddesavasena ‘‘kusala’’nti napuṃsakekavacananiddeso amhehi kato. Puññavācako hi kusalasaddo ārogyavācako ca ekantena napuṃsakaliṅgo, itaratthavācako pana tiliṅgiko, yathā kusalo phasso, kusalā vedanā. Kusalaṃ cittanti. Kusalasaddo [Pg.211] imasmiṃ bhūvādigaṇe lādhātusaladhātuvasena nipphattiṃ gatoti veditabbo. Iti bhūvādigaṇe samodhānagatadhātuyo samattā. འདིར་ནི་སྨད་པར་བྱ་བའི་སྡིག་པའི་ཆོས་རྣམས་གཡོ་བར་བྱེད་པས་ན་དགེ་བ་སྟེ། འདི་ནི་རྒྱུའི་བྱེད་པ་པོའི་དབང་གིས་ངེས་ཚིག་ཏུ་བལྟ་བར་བྱའོ།། དེ་ལྟར་ཡང་ཆོས་སྡུད་པའི་འགྲེལ་བཤད་ལས། "སྨད་པར་བྱ་བའི་སྡིག་པའི་ཆོས་རྣམས་གཡོ་བར་བྱེད། འགུལ་བར་བྱེད། སྐྱོད་པར་བྱེད། འཇིག་པར་བྱེད་པས་ན་དགེ་བ་རྣམས་སོ་" ཞེས་རྒྱུའི་བྱེད་པ་པོའི་དོན་བཤད་དོ།། འདི་ནི་ས་ལ་ཞེས་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བའི་དབང་གིས་དགེ་བའི་སྒྲའི་ངེས་ཚིག་གོ། བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་གཞན་དག་གི་དབང་གིས་ཀྱང་དགེ་བའི་སྒྲའི་ངེས་ཚིག་འབྱུང་སྟེ། དེ་ལྟར་ཡང་ཆོས་སྡུད་པའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ངེས་ཚིག་གཞན་དག་ཀྱང་བསྟན་ཏོ།། ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། "སྨད་པའི་རྣམ་པས་ཉལ་བས་ན་ཀུ་ཤ་སྟེ། མི་དགེ་བའི་ཆོས་སུ་བགྲང་བའི་ཀུ་ཤ་དེ་དག་གཅོད་ཅིང་འབྲེག་པས་ན་དགེ་བ་རྣམས་སོ།། ཡང་ན་སྨད་པར་བྱ་བ་རྣམས་ཕྲ་བར་བྱེད་པས་ན་ཤེས་རབ་ལ་ཀུ་ཤ་ཞེས་བྱ་ལ། ཀུ་ཤ་དེས་བླང་བར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན་དགེ་བ་རྣམས་ཏེ། གཟུང་བར་བྱ་བ་དང་འཇུག་པར་བྱ་བ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ཡང་ན་ཇི་ལྟར་ཀུ་ཤ་རྩྭས་ཕྱོགས་གཉིས་སུ་གཏོགས་པའི་ལག་པའི་གནས་གཅོད་པ་དེ་བཞིན་དུ། འདི་དག་གིས་ཀྱང་སྐྱེས་པ་དང་མ་སྐྱེས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཕྱོགས་གཉིས་སུ་གཏོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པའི་ཕྱོགས་གཅོད་པས་ན། ཀུ་ཤ་བཞིན་དུ་གཅོད་པས་ཀྱང་དགེ་བ་རྣམས་སོ་" ཞེས་སོ།། དེ་ལྟར་ངེས་ཚིག་གཞན་དག་ཀྱང་བསྟན་ཏོ།། དེ་ལ་ "ཆོས་རྣམས་" ཞེས་པའི་ཚིག་ལ་ལྟོས་ནས། དེ་དང་མཐུན་པའི་རྟགས་དང་ཚིག་གི་སྒོ་ནས་ "དགེ་བ་རྣམས་" ཞེས་བསྟན་ལ། འདིར་ནི་སྤྱིར་བསྟན་པའི་དབང་གིས་ "དགེ་བ་" ཞེས་མ་ནིང་གི་ཚིག་གཅིག་གི་སྒོ་ནས་བདག་ཅག་གིས་བསྟན་ཏོ།། བསོད་ནམས་དང་ནད་མེད་པ་བརྗོད་པའི་དགེ་བའི་སྒྲ་ནི་གཏན་དུ་མ་ནིང་གི་རྟགས་ཡིན་ལ། དོན་གཞན་བརྗོད་པ་ནི་རྟགས་གསུམ་ཆར་དང་ལྡན་པ་སྟེ། དཔེར་ན། དགེ་བའི་རེག་པ། དགེ་བའི་ཚོར་བ། དགེ་བའི་སེམས་ལྟ་བུའོ།། དགེ་བའི་སྒྲ་ནི་བྷཱུ་ལ་སོགས་པའི་ཚོགས་འདིར་ལཱ་ཞེས་པའི་རྩ་བ་དང་ས་ལ་ཞེས་པའི་རྩ་བའི་དབང་གིས་གྲུབ་པ་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། འདི་ལྟར་བྷཱུ་ལ་སོགས་པའི་ཚོགས་སུ་བསྡུས་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་རྣམས་རྫོགས་སོ།། Iccevaṃ – དེ་ལྟར་ན། Vitthārato ca saṅkhepā, bhūvādīnaṃ gaṇo mayā; Yo vibhatto sauddeso, saniddeso yathārahaṃ. རྒྱས་པ་དང་ནི་བསྡུས་པ་དང་། །བྷཱུ་ལ་སོགས་པའི་ཚོགས་རྣམས་ནི། །བདག་གིས་ཇི་བཞིན་བསྟན་པ་དང་། །རྣམ་པར་ཕྱེ་སྟེ་བཤད་པ་ཡིན། ། Upasagganipātehi, nānāatthayutehi ca; Yojetvāna padānettha, dassitāni visuṃ visuṃ. ཉེ་བར་བསྒྱུར་དང་ཚིག་ཕྲད་དང་། །དོན་ནི་དུ་མ་དང་སྦྱར་ནས། །འདི་ལས་ཚིག་རྣམས་སོ་སོ་རུ། །སྦྱར་ཏེ་སོ་སོར་བསྟན་པ་ཡིན། ། Pāḷinidassanādīhi, dassitāni saheva tu; Tyādyantāni ca rūpāni, syānyantāni ca sabbaso. ལུང་གི་དཔེར་བརྗོད་ལ་སོགས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ། ཏི་ལ་སོགས་པའི་མཐའ་ཅན་གྱི་གཟུགས་དང་། སི་ལ་སོགས་པའི་མཐའ་ཅན་གྱི་གཟུགས་རྣམས་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་བསྟན་ཏོ།། Padānaṃ sadisattañca, tathā visadisattanaṃ; Codanāparihārehi, sahito catthanicchayo. ཚིག་རྣམས་ཀྱི་མཚུངས་པ་ཉིད་དང་། དེ་བཞིན་དུ་མི་མཚུངས་པ་ཉིད་དང་། རྒོལ་བ་དང་ལན་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་དོན་གཏན་ལ་དབབ་པ་ཉིད་དོ།། Atthuddhāro’bhidhānañca, liṅgattayavimissanaṃ; Abhidheyyakaliṅgesu, savisesapadāni ca. དོན་ཕྱུང་བ་དང་བརྗོད་པ་དང་། རྟགས་གསུམ་འདྲེས་པ་དང་། བརྗོད་བྱའི་རྟགས་རྣམས་ལ་ཁྱད་པར་གྱི་ཚིག་རྣམས་ཀྱང་ངོ་།། Nānāpadabahuppada-samodhānañca dassitaṃ; Rūḷhīsaddādayo ceva, suvibhattā anākulā. ཚིག་སྣ་ཚོགས་དང་ཚིག་མང་པོ་འདུ་བ་ཉིད་ཀྱང་བསྟན་ཏོ། །གྲགས་པའི་སྒྲ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱང་ལེགས་པར་ཕྱེ་ཞིང་མ་འཁྲུགས་པའོ།། Sabbanāmaṃ sabbanāma-sadisāni padāni ca; Nānāpadehi yojetuṃ, dassitāni yathārahaṃ. ཐམས་ཅད་མིང་དང་ཐམས་ཅད་མིང་དང་མཚུངས་པའི་ཚིག་རྣམས་ཀྱང་། ཚིག་སྣ་ཚོགས་དང་སྦྱར་བའི་ཕྱིར་ཇི་ལྟར་རིགས་པར་བསྟན་ཏོ།། Tumantāni ca rūpāni, tvādyantāni ca viññūnaṃ; Piṭake pāṭavatthāya, sabbametaṃ pakāsitaṃ. ཏུམ་གྱི་མཐའ་ཅན་གྱི་གཟུགས་རྣམས་དང་། ཏྭཱ་ལ་སོགས་པའི་མཐའ་ཅན་རྣམས་ཀྱང་། མཁས་པ་རྣམས་སྡེ་སྣོད་ལ་མཁས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར། འདི་ཐམས་ཅད་རབ་ཏུ་བཤད་དོ།། Ye saddanītimhi imaṃ vibhāgaṃ,Jānanti sammā munisāsane te; Atthesu sabbesupi vītakaṅkhā,Acchambhino sīhasamā bhavanti. གང་དག་སྒྲའི་བསྟན་བཅོས་འདི་ལ་རྣམ་དབྱེ་འདི། །ཐུབ་པའི་བསྟན་ལ་ཡང་དག་ཤེས་གྱུར་པ། །དེ་དག་དོན་ཀུན་ལ་ནི་ཐེ་ཚོམ་བྲལ། །འཇིགས་པ་མེད་པ་སེང་གེ་ལྟ་བུར་འགྱུར།། Vibhūtabhutaggasayambhucakke[Pg.212],Subhūtabhūriṃ vadatā narānaṃ; Yo saddanītimhi bhuvādikaṇḍo,Vutto mayā taṃ bhajathatthakāmo. སྐྱེ་བོའི་མཆོག་གྱུར་རང་བྱུང་འཁོར་ལོ་གསལ་བ་ལ། །མི་རྣམས་ལ་ནི་བདེན་པ་རྒྱ་ཆེན་གསུང་མཛད་པ། །སྒྲའི་བསྟན་བཅོས་འདིར་བྷཱུ་ལ་སོགས་པའི་ལེའུ་གང་། །བདག་གིས་བཤད་པ་དོན་གཉེར་ལྡན་པས་དེ་བསྟེན་ཅིག། Iti navaṅge sāṭṭhakathe piṭakattaye byappathagatīsu viññūnaṃ དེ་ལྟར་ཡན་ལག་དགུ་དང་འགྲེལ་པ་དང་བཅས་པའི་སྡེ་སྣོད་གསུམ་གྱི་ངག་གི་འཇུག་པ་ལ། མཁས་པ་རྣམས་ཀྱི། Kosallatthāya kate saddanītippakaraṇe མཁས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་མཛད་པའི་སྒྲའི་བསྟན་བཅོས་ཀྱི་རབ་ཏུ་བྱེད་པ་ལས། Pannarasahi paricchedehi maṇḍito bhūvādigaṇo nāma ལེའུ་བཅོ་ལྔས་བརྒྱན་པའི་བྷཱུ་ལ་སོགས་པའི་སྡེ་ཚན་ཞེས་བྱ་བ། Soḷasamo paricchedo. ལེའུ་བཅུ་དྲུག་པའོ།། 17. Rudhādichakka ༡༧. རུ་དྷཱ་ལ་སོགས་པ་དྲུག་པོ། Rudhādigaṇika རུ་དྷཱ་ལ་སོགས་པའི་སྡེ་ཚན་གྱི། Ito paraṃ pavakkhāmi, rudhādikagaṇādayo; Sāsanassopakārāya, gaṇe tu chabbidhe kathaṃ. འདི་ལས་གཞན་དུ་རུ་དྷཱ་ལ་སོགས་པའི་སྡེ་ཚན་ལ་སོགས་པ། །བསྟན་པའི་ཕན་གདགས་ཕྱིར་ན་སྡེ་ཚན་རྣམ་པ་དྲུག །ཇི་ལྟར་ཡོད་པ་དེ་དག་བདག་གིས་བཤད་པར་བྱ།། Rudhi āvaraṇe. Rudhidhātu āvaraṇe vattati. Ettha āvaraṇaṃ nāma pidahanaṃ vā parirundhanaṃ vā palibuddhanaṃ vā harituṃ vā appadānaṃ, sabbametaṃ vaṭṭati. Rundhati, rundhiti, rundhīti, rundheti, avarundheti. Kammani – maggo purisena rundhiyati. Rodho, orodho, virodho, paṭivirodho, viruddho, paṭiviruddho, pariruddho. Rundhituṃ, parirundhituṃ. Rundhitvā. Parirundhitvā. རུ་དྷི་ནི་སྒྲིབ་པ་ལའོ། །རུ་དྷི་ཞེས་པའི་དབྱིངས་ནི་སྒྲིབ་པའི་དོན་ལ་འཇུག་གོ། །འདིར་སྒྲིབ་པ་ཞེས་པ་ནི་འགེགས་པ་འམ། ཡོངས་སུ་གཅོད་པ་འམ། བར་དུ་གཅོད་པ་འམ། འཕྲོག་ཏུ་མི་སྟེར་བ་སྟེ། འདི་ཐམས་ཅད་ལ་འཇུག་གོ། །རུནྡྷ་ཏི། རུནྡྷི་ཏི། རུནྡྷཱི་ཏི། རུནྡྷེ་ཏི། ཨ་ཝ་རུནྡྷེ་ཏི། བྱ་བའི་ཚིག་ལ། ལམ་ནི་སྐྱེས་བུས་འགེགས་པར་བྱེད་དོ། །རོ་དྷོ། ཨོ་རོ་དྷོ། ཝི་རོ་དྷོ། པ་ཊི་ཝི་རོ་དྷོ། ཝི་རུདྡྷོ། པ་ཊི་ཝི་རུདྡྷོ། པ་རི་རུདྡྷོ། རུནྡྷི་ཏུམ། པ་རི་རུནྡྷི་ཏུམ། རུནྡྷི་ཏྭཱ། པ་རི་རུནྡྷི་ཏྭཱ། Tatra rodhoti cārako. So hi rundhati pavesitānaṃ kurūrakammantānaṃ sattānaṃ gamanaṃ āvaratīti rodhoti vuccati. Orodhoti rājubbarī, sā pana yathākāmacāraṃ carituṃ appadānena orundhiyati avarundhiyatīti orodho. Virodhoti ananukūlatā. Paṭivirodhoti punappunaṃ ananukūlatā. Viruddhoti virodhaṃ āpanno. Paṭiviruddhoti paṭisattubhāvena [Pg.213] virodhaṃ āpanno. Pariruddhoti gahaṇatthāya samparivārito. Vuttañhi ‘‘yathā arīhi pariruddho, vijjante gamane pathe’’ti. Avaruddhoti pabbājito. དེ་ལ་རོ་དྷ་ཞེས་པ་ནི་བཙོན་རའོ། །དེ་ནི་བཅུག་པའི་ལས་ངན་ཅན་གྱི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་འགྲོ་བ་འགེགས་ཤིང་སྒྲིབ་པས་ན། རོ་དྷ་ཞེས་བྱའོ། །ཨོ་རོ་དྷ་ཞེས་པ་ནི་རྒྱལ་པོའི་བཙུན་མོའི་འཁོར་ཏེ། མོ་ནི་རང་དགར་རྒྱུ་བར་མི་སྟེར་བས་བཀག་ཅིང་བསྐོར་བས་ན། ཨོ་རོ་དྷ་ཞེས་བྱའོ། །ཝི་རོ་དྷ་ཞེས་པ་ནི་མི་མཐུན་པ་ཉིད་དོ། །པ་ཊི་ཝི་རོ་དྷ་ཞེས་པ་ནི་ཡང་དང་ཡང་དུ་མི་མཐུན་པ་ཉིད་དོ། །ཝི་རུདྡྷ་ཞེས་པ་ནི་མི་མཐུན་པར་གྱུར་པའོ། །པ་ཊི་ཝི་རུདྡྷ་ཞེས་པ་ནི་དགྲར་གྱུར་པའི་སྒོ་ནས་མི་མཐུན་པར་གྱུར་པའོ། །པ་རི་རུདྡྷ་ཞེས་པ་ནི་གཟུང་བའི་ཕྱིར་ཀུན་ནས་བསྐོར་བའོ། །འདི་སྐད་དུ། “ཇི་ལྟར་དགྲ་ཡིས་ཀུན་ནས་བསྐོར། །འགྲོ་བའི་ལམ་ནི་ཡོད་བཞིན་དུ།།” ཞེས་གསུངས་སོ། །ཨ་ཝ་རུདྡྷ་ཞེས་པ་ནི་བསྐྲད་པའོ།། Muca mocane. Migaṃ bandhanā muñcati. Muñcanaṃ, mocanaṃ. Dukkhappamocanaṃ, moco. མུ་ཙ་ནི་ཐར་པ་ལའོ། །རི་དྭགས་འཆིང་བ་ལས་ཐར་བར་བྱེད་དོ། །མུཉྩ་ན། མོ་ཙ་ན། སྡུག་བསྔལ་ལས་རབ་ཏུ་ཐར་བ། མོ་ཙོ། Mocoti cettha aṭṭhikakadalīrukkho. Muñcituṃ. Muñcitvā. Kārite ‘‘moceti, mocetuṃ, mocetvā’’tiādīni. འདིར་མོ་ཙ་ཞེས་པ་ནི་ས་བོན་ཅན་གྱི་ཆུ་ཤིང་གི་སྡོང་པོའོ། །མུཉྩི་ཏུམ། མུཉྩི་ཏྭཱ། གཉིས་སུ་བྱེད་པའི་སྒྲ་ལ། མོ་ཙེ་ཏི། མོ་ཙེ་ཏུམ། མོ་ཙེ་ཏྭཱ་ལ་སོགས་པའོ།། Rica virecane. Riñcati. Riñcanaṃ, virecanaṃ, vireko, virecako. Riñcituṃ. Riñcitvā. རི་ཙ་ནི་བཤལ་བ་ལའོ། །རིཉྩ་ཏི། རིཉྩ་ན། ཝི་རེ་ཙ་ན། ཝི་རེ་ཀོ། ཝི་རེ་ཙ་ཀོ། རིཉྩི་ཏུམ། རིཉྩི་ཏྭཱ། Sica paggharaṇe. Udakena bhūmiṃ siñcati. Puttaṃ rajje abhisiñci. Abhiseko. Muddhābhisitto khattiyo. Siñca bhikkhu imaṃ nāvaṃ, sittā te lahumessati. Sittaṭṭhānaṃ. Siñcituṃ. Siñcitvā. སི་ཙ་ནི་འཛག་པ་དང་གཏོར་བ་ལའོ། །ཆུས་ས་གཞི་ལ་འཐོར་བར་བྱེད་དོ། །བུ་རྒྱལ་སྲིད་ལ་དབང་བསྐུར་ཏོ། །དབང་བསྐུར་བ། སྤྱི་བོ་ནས་དབང་བསྐུར་བའི་རྒྱལ་རིགས། དགེ་སློང་གྲུ་འདི་ཕྱིར་ཆུ་ཐོར་ཅིག །ཆུ་ཕྱིར་བཏོར་ན་ཁྱོད་ཀྱི་གྲུ་ཡང་ཡང་བར་འགྱུར། ཆུ་བཏོར་བའི་གནས། སིཉྩི་ཏུམ། སིཉྩི་ཏྭཱ། Yuja yoge. Yuñjati, anuyuñjati. Kammani ‘‘yuñjiyatī’’ti rūpāni. Keci ‘‘yuñjate’’ti icchanti. Yuñjanaṃ, saṃyogo, anuyogo, bhāvanānuyutto, saññogo, saññojanaṃ, atthayojanā. Dīghaṃ santassa yojanaṃ. Yuñjituṃ, anuyuñjituṃ. Anuyuñjitvā. Yojeti. Tattha saṃyojananti bandhanaṃ kāmarāgādi. Yojananti – ཡུ་ཇ་ནི་སྦྱོར་བ་ལའོ། །ཡུཉྫ་ཏི། ཨ་ནུ་ཡུཉྫ་ཏི། བྱ་བའི་ཚིག་ལ། ཡུཉྫི་ཡ་ཏི་ཞེས་པའི་གཟུགས་རྣམས་སོ། །ཁ་ཅིག་ནི་ཡུཉྫ་ཏེ་ཞེས་འདོད་དོ། །ཡུཉྫ་ན། སཾ་ཡོ་གོ། ཨ་ནུ་ཡོ་གོ། སྒོམ་པ་ལ་རྗེས་སུ་བརྩོན་པ། སཉྙོ་གོ། ཀུན་སྦྱོར། དོན་སྦྱོར་བ། ངལ་བར་གྱུར་པ་ལ་དཔག་ཚད་རིང་། ཡུཉྫི་ཏུམ། ཨ་ནུ་ཡུཉྫི་ཏུམ། ཨ་ནུ་ཡུཉྫི་ཏྭཱ། ཡོ་ཇེ་ཏི། དེ་ལ་ཀུན་སྦྱོར་ཞེས་པ་ནི་འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་འཆིང་བའོ། །དཔག་ཚད་ཞེས་པ་ནི། Vidatthi dvādasaṅgulyo, tadvayaṃ ratanaṃ mataṃ; Sattaratanikā yaṭṭhi, usabhaṃ vīsayaṭṭhikaṃ; Gāvutaṃ usabhāsīti, yojanaṃ catugāvutaṃ. སོར་མོ་བཅུ་གཉིས་མཐོ་གང་སྟེ། །དེ་ཉིས་འགྱུར་ནི་ཁྲུ་རུ་འདོད། །ཁྲུ་བདུན་གཞལ་བའི་འདོམ་གཅིག་སྟེ། །འདོམ་པ་ཉི་ཤུ་གཞུ་འདོམ་གཅིག །གཞུ་འདོམ་བརྒྱད་ཅུ་རྒྱང་གྲགས་གཅིག །རྒྱང་གྲགས་བཞི་ནི་དཔག་ཚད་གཅིག། Bhuja pālanabyavaharaṇesu. Pālanaṃ rakkhaṇaṃ. Byavaharaṇaṃ ajjhoharaṇaṃ. Bhuñjati, paribhuñjati, saṃbhuñjati. Dāsaparibhogena paribhuñji. Kārite ‘‘bhojeti bhojayatī’’tiādīni rūpāni. Bhojanaṃ, sambhogo, mahibhujo, gāmabhojako[Pg.214], upabhogo, paribhogo. Bhutto odano bhavatā. Sace bhutto bhaveyyāhaṃ. Odanaṃ bhutto bhuttavā bhuttāvī. Tumantāditte ‘‘bhuñjituṃ, paribhuñjituṃ, bhojetuṃ, bhojayituṃ, bhuñjitvā, bhuñjitvāna, bhuñjiya, bhuñjiyāna, bhojetvā, bhojetvāna, bhojayitvā, bhojayitvāna’’ iccādīni parisaddādīhi visesitabbāni. བྷུ་ཇ་ནི་སྐྱོང་བ་དང་སྤྱོད་པ་ལའོ། །སྐྱོང་བ་ནི་སྲུང་བའོ། །སྤྱོད་པ་ནི་ཟ་བའོ། །བྷུཉྫ་ཏི། པ་རི་བྷུཉྫ་ཏི། སཾ་བྷུཉྫ་ཏི། བྲན་གྱི་ལོངས་སྤྱོད་ཀྱི་ཚུལ་གྱིས་སྤྱད་དོ། །གཉིས་སུ་བྱེད་པའི་སྒྲ་ལ། བྷོ་ཇེ་ཏི། བྷོ་ཛ་ཡ་ཏི་ལ་སོགས་པའི་གཟུགས་རྣམས་སོ། །བྷོ་ཛ་ན། སཾ་བྷོ་གོ། ས་སྐྱོང་། གྲོང་གི་གཙོ་བོ། ཉེ་བར་སྤྱོད་པ། ཡོངས་སུ་སྤྱོད་པ། ཁྱོད་ཀྱིས་འབྲས་ཟན་བཟས་སོ། །གལ་ཏེ་བདག་གིས་བཟས་པར་གྱུར་ན། འབྲས་ཟན་བཟས་ཟིན་པ། ཏུམ་ལ་སོགས་པའི་མཐའ་ཅན་ལ། བྷུཉྫི་ཏུམ། པ་རི་བྷུཉྫི་ཏུམ། བྷོ་ཇེ་ཏུམ། བྷོ་ཛ་ཡི་ཏུམ། བྷུཉྫི་ཏྭཱ། བྷུཉྫི་ཏྭཱ་ན། བྷུཉྫི་ཡ། བྷུཉྫི་ཡཱ་ན། བྷོ་ཇེ་ཏྭཱ། བྷོ་ཇེ་ཏྭཱ་ན། བྷོ་ཛ་ཡི་ཏྭཱ། བྷོ་ཛ་ཡི་ཏྭཱ་ན་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ནི་པ་རི་ལ་སོགས་པའི་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བའི་སྒྲས་ཁྱད་པར་དུ་བྱའོ།། Tatra bhuñjatīti bhattaṃ bhuñjati, bhojanīyaṃ bhuñjati. Tathā hi ‘‘khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā khādati vā bhuñjati vā’’tiādi vuttaṃ. Apica kadāci khādanīyepi ‘‘bhuñjatī’’ti vohāro dissati. ‘‘Phalāni khuddakappāni, bhuñja rāja varāvara’’nti hi vuttaṃ. Paribhuñjatīti cīvaraṃ paribhuñjati, piṇḍapātaṃ paribhuñjati, gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ paribhuñjati, paṭisevatīti vuttaṃ hoti. Teneva ca paṭisevatīti paribhuñjatīti attho saṃvaṇṇiyati. Apica ‘‘kāme bhuñjatī’’ti ca ‘‘pañcakāmaguṇe paribhuñjatī’’ti ca dassanato pana bhuñjanaparibhuñjanasaddā paṭisevanatthena katthaci samānatthāpi hontīti avagantabbā. Saṃbhuñjatīti sambhogaṃ karoti, ekato vāsaṃ karotīti attho. Ettha siyā ‘‘nanu ca bho atra bhujadhātu pālanabyavaharaṇesu vutto, so kathaṃ ettakesupi atthesu vattatī’’ti? Vattateva, anekatthā hi dhātavo, te upasaggasahāye labhitvāpi anekatthatarāva honti. Ito paṭṭhāya tumantādīni rūpāni na vakkhāma. Yattha pana viseso dissati, tattha vakkhāma. དེ་ལ་བྷུཉྫ་ཏི་ཞེས་པ་ནི་ཟས་ཟ་བའམ། བཟའ་བར་བྱ་བ་ཟ་བའོ། །འདི་ལྟར་ “བཅའ་བ་འམ། བཟའ་བ་བཅའ་བར་བྱེད་དམ། ཟ་བར་བྱེད་དོ།” ཞེས་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །གཞན་ཡང་རེས་འགའ་བཅའ་བ་ལ་ཡང་བྷུཉྫ་ཏི་ཞེས་པའི་ཐ་སྙད་མཐོང་སྟེ། “རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། ཤིང་ཏོག་ཆུང་ངུ་བཟང་ངན་རྣམས་ཟོག་ཅིག” ཅེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། །པ་རི་བྷུཉྫ་ཏི་ཞེས་པ་ནི་ཆོས་གོས་ལ་ལོངས་སྤྱོད་པའམ། བསོད་སྙོམས་ལ་ལོངས་སྤྱོད་པའམ། ན་བའི་གསོས་སྨན་གྱི་ཡོ་བྱད་ལ་ལོངས་སྤྱོད་པ་སྟེ། བསྟེན་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་བསྟེན་པར་བྱེད་པ་ནི་པ་རི་བྷུཉྫ་ཏི་ཞེས་པའི་དོན་དུ་བཤད་དོ། །གཞན་ཡང་ “འདོད་པ་རྣམས་ལ་ལོངས་སྤྱོད་དོ།” ཞེས་པ་དང་། “འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་ལ་ཡོངས་སུ་སྤྱོད་དོ།” ཞེས་མཐོང་བའི་ཕྱིར། བྷུཉྫ་ན། པ་རི་བྷུཉྫ་ནའི་སྒྲ་རྣམས་ནི་བསྟེན་པའི་དོན་ལ་རེས་འགའ་དོན་གཅིག་པ་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། །སཾ་བྷུཉྫ་ཏི་ཞེས་པ་ནི་ལྷན་ཅིག་ཏུ་ལོངས་སྤྱོད་པའམ། ལྷན་ཅིག་ཏུ་གནས་པར་བྱེད་པའི་དོན་ཏོ། །འདིར་དྲི་བ་ཡོད་དེ། “ཀྱེ་གྲོགས་པོ། འདིར་བྷུ་ཛ་ཞེས་པའི་དབྱིངས་ནི་སྐྱོང་བ་དང་སྤྱོད་པ་ལ་བཤད་ན། དེ་ཇི་ལྟར་དོན་འདི་སྙེད་ལ་འཇུག་གམ།” ཞེས་ན། འཇུག་པ་ཉིད་དེ། དབྱིངས་རྣམས་ནི་དོན་མང་པོ་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། དེ་དག་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བའི་སྒྲའི་གྲོགས་དང་བཅས་པ་ཐོབ་ན་ནི་དོན་ཤིན་ཏུ་མང་པོ་ཅན་དུ་འགྱུར་རོ། །འདི་ནས་བཟུང་སྟེ་ཏུམ་ལ་སོགས་པའི་མཐའ་ཅན་གྱི་གཟུགས་རྣམས་མི་བཤད་དོ། །འོན་ཀྱང་གང་དུ་ཁྱད་པར་མཐོང་བ་དེར་བཤད་པར་བྱའོ།། Kati chedane. Kantati, vikantati. Sallakatto. ཀ་ཏི་ནི་གཅོད་པ་ལའོ། །ཀནྟ་ཏི། ཝི་ཀནྟ་ཏི། ཟུག་རྔུ་འབྱིན་པའི་སྨན་པའོ།། Bhidi vidāraṇe. Bhindati. Anāgatatthe vattabbe ‘‘bhejjissati, bhindissatī’’ti dvidhā bhavanti rūpāni. Pāpake akusale dhamme bhindatīti bhikkhu. Tenāha – བྷི་དི་ནི་འགེམས་པ་དང་འཇིག་པ་ལའོ། །བྷིནྡ་ཏི། མ་འོངས་པའི་དོན་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ལ། བྷེཛྫི་སྶ་ཏི། བྷིནྡི་སྶ་ཏི་ཞེས་གཟུགས་རྣམ་པ་གཉིས་སུ་འགྱུར་རོ། །སྡིག་པ་མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་འཇིག་པར་བྱེད་པས་ན་དགེ་སློང་ངོ་། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། ‘‘Na [Pg.215] tena bhikkhu so hoti, yāvatā bhikkhate pare; Visaṃ dhammaṃ samādāya, bhikkhu hoti na tāvatā. “གཞན་ལ་སློང་བར་བྱེད་པ་ཙམ་གྱིས་ནི། །དེ་ནི་དགེ་སློང་ཉིད་དུ་མི་འགྱུར་ཏེ། །ཆོས་མིན་ལོག་པར་བླངས་ནས་གནས་པ་ན། །དེ་སྲིད་དགེ་སློང་ཉིད་དུ་མི་འགྱུར་རོ།། Yodha puññañca pāpañca, bāhitvā brahmacariyaṃ; Saṅkhāya loke carati, save ‘bhikkhū’ti vuccatī’’ti. གང་ཞིག་འདི་ན་བསོད་ནམས་སྡིག་པ་གཉིས། །བསལ་ནས་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་ལེགས་སྤྱད་ཅིང་། །ཤེས་རབ་ཀྱིས་ནི་འཇིག་རྟེན་རྒྱུ་བྱེད་པ། །དེ་ནི་དགེ་སློང་ཞེས་སུ་བརྗོད་པར་བྱ།།” ཞེས་སོ།། Idañca khīṇāsavaṃ sandhāya vuttaṃ, sekkhaputhujjanasamaṇāpi yathāsambhavaṃ ‘‘bhikkhū’’ti vattabbataṃ pāpuṇantiyeva. Saṅghaṃ bhindatīti saṅghabhedako. Devadattena saṅgho bhinno,. Bhindiyatīti bhinnoti hi nibbacanaṃ. Na te kaṭṭhāni bhinnāni. Bhindatīti bhettā. འདི་ནི་ཟག་པ་ཟད་པ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་པ་ཡིན་ལ། སློབ་པ་དང་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོའི་དགེ་སྦྱོང་རྣམས་ཀྱང་ཇི་ལྟར་རིགས་པར་ “དགེ་སློང་” ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །དགེ་འདུན་འབྱེད་པར་བྱེད་པས་ན་དགེ་འདུན་དབྱེན་བྱེད་པའོ། །ལྷས་བྱིན་གྱིས་དགེ་འདུན་བགོས་སོ། །བགོ་བར་བྱ་བས་ན་བགོས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ངེས་ཚིག་གོ། །ཁྱོད་ཀྱིས་ཤིང་རྣམས་མ་བགོས་སོ། །འབྱེད་པར་བྱེད་པས་ན་འབྱེད་པ་པོའོ།། Chidi dvedhākaraṇe. Chindatīti chedako, evaṃ chettā. Kese chettuṃ vaṭṭati. Chindiyatīti chinno. Chinnopi rukkho punadeva rūhati. Idaṃ pana bhidichididvayaṃ divādigaṇaṃ patvā ‘‘bhijjati chijjatī’’ti suddhakattuvācakaṃ rūpadvayaṃ janeti, tasmā ‘‘bhijjatīti bhinno’’tiādinā suddhakattuvasenapi nibbacanaṃ kātabbaṃ. ཆི་དི་ནི་གཉིས་སུ་བྱེད་པ་ལའོ། །གཅོད་པར་བྱེད་པས་ན་གཅོད་པ་པོའོ། །དེ་བཞིན་དུ་གཅོད་བྱེད་དོ། །སྐྲ་གཅོད་པར་རིགས་སོ། །བཅད་པར་བྱ་བས་ན་བཅད་པའོ། །བཅད་པའི་ཤིང་ཡང་ཡང་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། །འོན་ཀྱང་བྷི་དི་དང་ཆི་དི་གཉིས་པོ་འདི་ནི་དི་ཝཱ་ལ་སོགས་པའི་སྡེ་ཚན་དུ་གཏོགས་པ་ན། བྷིཛྫ་ཏི། ཚིཛྫ་ཏི་ཞེས་བྱ་བའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་གཟུགས་གཉིས་སྐྱེད་པར་བྱེད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་ “འཇིག་པས་ན་ཞིག་པའོ” ཞེས་ལ་སོགས་པ་བྱེད་པ་པོ་རྐྱང་པའི་དབང་གིས་ཀྱང་ངེས་ཚིག་བྱ་བར་རིགས་སོ།། Tadi hiṃsānādaresu. Tandati. Tandī, taddu. Taddati kacchu. ཏ་དི་ནི་འཚེ་བ་དང་མ་གུས་པ་ལའོ། །ཏནྡ་ཏི། ཏནྡཱི། ཏདྡུ། གཡན་པ་ནི་ཟ་བར་བྱེད་དོ།། Udi pasavakiledanesu. Pasavanaṃ sandanaṃ. Kiledanaṃ tindatā. Undati. Undūro, samuddo. ཨུ་དི་ནི་འཛག་པ་དང་སྦང་བ་ལའོ། །འཛག་པ་ནི་རྒྱུག་པའོ། །སྦང་བ་ནི་རློན་པར་བྱེད་པ་ཉིད་དོ། །ཨུནྡ་ཏི། ཨུནྡཱུ་རོ། ས་མུདྡོ། Vida lābhe. Vindati. Govindo, vitti. Ettha vittīti anubhavanaṃ, vedanā vā. ཝི་དཱ་ནི་རྙེད་པ་ལའོ། །ཝིནྡ་ཏི། གོ་ཝིནྡོ། ཝིཏྟི། འདིར་ཝིཏྟི་ཞེས་པ་ནི་ཉམས་སུ་མྱོང་བའམ། ཚོར་བའོ།། Vida tuṭṭhiyaṃ. Vindati, nibbindati. Nibbindanaṃ. Virajjati. Nibbindo kāmaratiyā. Vitti, vittaṃ, vedo. Labhati atthavedaṃ dhammavedaṃ. ཝི་དཱ་ནི་དགའ་བ་ལའོ། །ཝིནྡ་ཏི། ནིབྦིནྡ་ཏི། སྐྱོ་བར་འགྱུར་བ། ཆགས་པ་དང་བྲལ་བར་འགྱུར་བ། འདོད་པའི་དགའ་བ་ལ་སྐྱོ་བར་གྱུར་པ། ཝིཏྟི། ཝིཏྟཾ། ཝེ་དོ། དོན་གྱི་དགའ་བ་དང་ཆོས་ཀྱི་དགའ་བ་ཐོབ་པའོ།། Ettha vittīti somanassaṃ. ‘‘Vitti hi maṃ vindati suta disvā’’ti hi vuttaṃ. Vittanti vittijananattā vittasaṅkhātaṃ dhanaṃ. Vedoti [Pg.216] ganthopi ñāṇampi somanassampi vuccati. ‘‘Tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū’’tiādīsu hi gantho ‘‘vedo’’ti vuccati. ‘‘Brāhmaṇaṃ vedagumabhijaññā akiñcanaṃ kāmabhave asatta’’ntiādīsu ñāṇaṃ. ‘‘Ye vedajātā vicaranti loke’’tiādīsu somanassaṃ. འདིར་ཝིཏྟི་ཞེས་པ་ནི་ཡིད་བདེ་བའོ། །འདི་ལྟར་ “བུ་མཐོང་ནས་བདག་ལ་ཡིད་བདེ་བ་སྐྱེའོ” ཞེས་གསུངས་སོ། །ཝིཏྟ་ཞེས་པ་ནི་ཡིད་བདེ་བ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པས་ན་ནོར་ཞེས་བྱའོ། །ཝེ་དཱ་ཞེས་པ་ནི་གཞུང་དང་། ཡེ་ཤེས་དང་། ཡིད་བདེ་བ་ལའང་བརྗོད་དོ། །“རིག་བྱེད་གསུམ་གྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་སོན་པ” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ། གཞུང་ལ་ “རིག་བྱེད་” ཅེས་བྱའོ། །“བྲམ་ཟེ་རིག་པ་དང་ལྡན་པ། ཅི་ཡང་མེད་པ། འདོད་པའི་སྲིད་པ་ལ་མ་ཆགས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ། ཡེ་ཤེས་སོ། །“གང་དག་འཇིག་རྟེན་ན་དགའ་བ་སྐྱེས་ནས་རྒྱུ་བ” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ། ཡིད་བདེ་བའོ།། Vedaganthe ca ñāṇe ca, somanasse ca vattati; Vedasaddo imaṃ nānā-dhātuto samudīraye. རིག་བྱེད་གཞུང་དང་ཡེ་ཤེས་དང་། །ཡིད་བདེ་བ་ལ་འཇུག་པ་སྟེ། །ཝེ་དཱའི་སྒྲ་འདི་དབྱིངས་སྣ་ཚོགས། །དག་ལས་བྱུང་བར་ཤེས་པར་བྱ།། Lipa limpane. Limpati, limpako. Avalepo. Avalepoti ahaṅkāro. ལི་པ་ནི་བྱུག་པ་ལའོ། །ལིམྤ་ཏི། ལིམྤ་ཀོ། ཨ་ཝ་ལེ་པོ། ཨ་ཝ་ལེ་པོ་ཞེས་པ་ནི་ང་རྒྱལ་ལོ།། Lupa acchedane. Lumpati. Vilumpako, vilutto vilopo. ལུ་པ་ནི་འཕྲོག་པ་ལའོ། །ལུམྤ་ཏི། ཝི་ལུམྤ་ཀོ། ཝི་ལུཏྟོ། ཝི་ལོ་པོ། Vilumpateva puriso, yāvassa upakappati; Yadā caññe vilumpanti, so vilutto vilumpatīti. སྐྱེས་བུ་ནི་རང་ལ་ཕན་པ་ཇི་སྲིད་ཡོད་པ་དེ་སྲིད་དུ་འཕྲོག་པར་བྱེད་དོ། །གང་གི་ཚེ་གཞན་དག་གིས་ཁོ་ལ་འཕྲོག་པར་བྱེད་པ་ན། ཁོ་རང་འཕྲོག་པར་གྱུར་ནས་འཕྲོག་པར་བྱེད་དོ།། Pisa cuṇṇane. Piṃsati. Pisako. Pisuṇā vācā. Āgamaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘attano piyabhāvaṃ parassa ca suññabhāvaṃ yāya vācāya bhāsati, sā pisuṇā vācā’’ti vuttaṃ, taṃ niruttilakkhaṇena vuttanti daṭṭhabbaṃ. པི་ས་ནི་ཕྱེ་མར་འཐག་པ་ལའོ། །པིཾ་ས་ཏི། པི་ས་ཀོ། ཕྲ་མའི་ཚིག །ལུང་གི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ནི། “གང་གི་ཚིག་གིས་རང་ཉིད་གཅེས་པ་ཉིད་དང་གཞན་ཉིད་སྟོང་པ་ཉིད་དུ་སྨྲ་བ་དེ་ནི་ཕྲ་མའི་ཚིག་གོ” ཞེས་གསུངས་པ་ནི། ངེས་ཚིག་གི་མཚན་ཉིད་ཀྱི་སྒོ་ནས་གསུངས་པར་བལྟ་བར་བྱའོ།། Hisi vihiṃsāyaṃ. Hiṃsati, vihiṃsati. Hiṃsako. ཧི་སི་ནི་རྣམ་པར་འཚེ་བ་ལའོ། །ཧིཾ་ས་ཏི། ཝི་ཧིཾ་ས་ཏི། འཚེ་བ་བྱེད་པའོ།། Ahiṃsakoti me nāmaṃ, hiṃsakassa pure sato; Ajjāhaṃ saccanāmomhi, na naṃ hiṃsāmi kiñcanaṃ. “སྔོན་ཆད་འཚེ་བ་བྱེད་པ་པོར་གྱུར་ཀྱང་། །བདག་གི་མིང་ནི་འཚེ་མེད་ཅེས་བྱ་སྟེ། །དེ་རིང་བདག་ནི་མིང་དོན་མཚུངས་པ་ཡིན། །གང་ལའང་འཚེ་བ་ཅུང་ཟད་མི་བྱེད་དོ།།” Hiṃsitabbaṃ kiṃsatīti sīho. Ādiantakkharavipallāsavasena saddasiddhi, yathā ‘‘kantanaṭṭhena takka’’nti. Vihesako, vihesanaṃ. འཚེ་བར་བྱ་བ་ལ་འཇིག་པར་བྱེད་པས་ན་སེང་གེ་འོ། །ཐོག་མ་དང་མཐའི་ཡི་གེ་གོ་ལྡོག་པའི་དབང་གིས་སྒྲ་གྲུབ་པ་སྟེ། ཇི་ལྟར་གཅོད་པའི་དོན་གྱིས་ཏཀྐ་ཞེས་པ་བཞིན་ནོ། །རྣམ་པར་འཚེ་བར་བྱེད་པ། རྣམ་པར་འཚེ་བའོ།། Sumbha [Pg.217] pahāre. Yo no gāvova sumbhati. Parisumbhati. Sumbhoti. Atrime pāḷito payogā – སུམྦྷ་ནི་བརྡེག་པ་ལའོ། །གང་ཞིག་བདག་ཅག་གི་བ་ལང་བཞིན་དུ་བརྡེག་པར་བྱེད་དོ། །པ་རི་སུམྦྷ་ཏི། སུམྦྷོ་ཏི། འདིར་ལུང་ལས་བྱུང་བའི་སྦྱོར་བ་འདི་དག་ཡོད་དེ། ‘‘Saṃsumbhamānā attānaṃ, kālamāgamayāmase’’ti ca, “བདག་ཉིད་ལ་ནི་ཡང་དག་པར་བརྡེག་ཅིང་། །དུས་ལ་བསྒུག་པར་བྱའོ།།” ཞེས་པ་དང་། ‘‘Kesaggahaṇamukkhepā, bhūmyā ca parisumbhanā; Datvā ca no pakkamati, bahudukkhaṃ anappaka’’nti ca, “སྐྲ་ནས་བཟུང་སྟེ་ཡར་བཏེགས་ནས། །ས་ལ་ཀུན་ནས་བརྡེག་པ་དང་། །བདག་ཅག་ལ་ནི་སྡུག་བསྔལ་མང་། །ཉུང་མིན་བྱིན་ནས་འགྲོ་བར་བྱེད།།” ཞེས་པ་དང་། ‘‘Bhūmiṃ sumbhāmi vegasā’’ti ca. “བདག་གིས་མྱུར་དུ་ས་ལ་བརྡེག་པར་བྱའོ།།” ཞེས་པའོ།། Aññattha pana aññāpi vuttā. Tā idha anupapattito na vuttā. Kecettha maññeyyuṃ, yathā bhūvādigaṇe ‘‘saki saṅkāyaṃ khaji gativekalle’’tiādīnaṃ dhātūnaṃ paṭiladdhavaggantabhāvassa niggahītāgamassa vasena ‘‘saṅkati khañjatī’’ti rūpāni bhavanti, tathā imasmiṃ rudhādigaṇe ‘‘muca mocane kati chedane’’tiādīnaṃ dhātūnaṃ paṭiladdhavaggantabhāvassa niggahītāgamassa vasena ‘‘muñcati kantatī’’tiādīni rūpāni bhavanti. Evaṃ sante ko imesaṃ tesañca visesoti? Ettha vuccate – ye bhūvādigaṇasmiṃ anekassarā asaṃyogantā ikārantavasena niddiṭṭhā, te ākhyātattañca nāmikattañca patvā suddhakattuhetukattuvisayesu ekantato niggahītāgamena nipphannarūpā bhavanti, na katthacipi tesaṃ vinā niggahītāgamena rūpappavatti dissati. Taṃ yathā? Saṅkati, saṅkā, khañjati, khañjo iccādi. Ayaṃ anekassarānaṃ ikārantavasena niddiṭṭhānaṃ bhūvādigaṇikānaṃ viseso. གཞན་དུ་ནི་གཞན་དག་ཀྱང་བཤད་དོ། །དེ་དག་འདིར་མི་འཐད་པའི་ཕྱིར་མ་བཤད་དོ། །འདིར་ཁ་ཅིག་གིས་འདི་སྙམ་དུ་སེམས་ཏེ། ཇི་ལྟར་བྷཱུ་ལ་སོགས་པའི་སྡེ་ཚན་དུ། “སཀི སངྐཱཡཾ། ཁཛི གཏིབེཀལླེ” ལ་སོགས་པའི་བྱེད་པའི་ཚིག་རྣམས་ལ། སྡེ་པའི་མཐར་གྱུར་པའི་རྗེས་སུ་ང་རོའི་གསལ་བྱེད་ཐོབ་པའི་དབང་གིས། “སངྐཏི། ཁཉྫཏི” ཞེས་པའི་གཟུགས་རྣམས་འབྱུང་བ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་རུ་དྷཱ་ལ་སོགས་པའི་སྡེ་ཚན་འདིར་ཡང་། “མུཅ མོཅནེ། ཀཏི ཚེདནེ” ལ་སོགས་པའི་བྱེད་པའི་ཚིག་རྣམས་ལ། སྡེ་པའི་མཐར་གྱུར་པའི་རྗེས་སུ་ང་རོའི་གསལ་བྱེད་ཐོབ་པའི་དབང་གིས། “མུཉྩཏི། ཀནྟཏི” ལ་སོགས་པའི་གཟུགས་རྣམས་འབྱུང་ངོ་སྙམ་ན། དེ་ལྟར་ཡིན་ན་འདི་དག་དང་དེ་དག་གི་ཁྱད་པར་ཅི་ཞིག་ཡོད་ཅེ་ན། འདིར་བཤད་པར་བྱ་སྟེ། བྷཱུ་ལ་སོགས་པའི་སྡེ་ཚན་དུ་དབྱངས་དུ་མ་དང་ལྡན་པ། བརྩེགས་པའི་མཐའ་ཅན་མ་ཡིན་པ། ཨི་ཡིག་གི་མཐའ་ཅན་དུ་བསྟན་པ་གང་དག་ཡིན་པ་དེ་དག་ནི། བྱ་ཚིག་གི་དངོས་པོ་དང་མིང་གི་དངོས་པོར་གྱུར་ནས། བྱེད་པ་པོ་རྐྱང་པ་དང་རྒྱུའི་བྱེད་པ་པོའི་ཡུལ་རྣམས་སུ་གཏན་དུ་རྗེས་སུ་ང་རོའི་གསལ་བྱེད་ཀྱིས་གྲུབ་པའི་གཟུགས་སུ་འགྱུར་ཞིང་། རྗེས་སུ་ང་རོའི་གསལ་བྱེད་མེད་པར་དེ་དག་གི་གཟུགས་འཇུག་པ་གང་དུའང་མི་སྣང་ངོ་། །དེ་ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། སངྐཏི། སངྐཱ། ཁཉྫཏི། ཁཉྫོ ལ་སོགས་པའོ། །འདི་ནི་དབྱངས་དུ་མ་དང་ལྡན་ཞིང་ཨི་ཡིག་གི་མཐའ་ཅན་དུ་བསྟན་པའི་བྷཱུ་ལ་སོགས་པའི་སྡེ་ཚན་པའི་ཁྱད་པར་རོ། ། Ye ca rudhādigaṇasmiṃ anekassarā asaṃyogantvā akārantavasena vā ukārantavasena vā niddiṭṭhā, te ākhyātattaṃ patvā suddhakattuvisayeyeva ekantato niggahītāgamena nipphannarūpā bhavanti, na hetukattuvisaye. Nāmikattaṃ pana sahaniggahītāgamena vinā ca niggahītāgamena nipphannarūpā bhavanti. Yattha [Pg.218] vinā niggahītāgamena nipphannarūpā, tattha sasaṃyogarūpāyeva bhavanti. Taṃ yathā? Muñcati, muñcāpeti, moceti, mocāpeti. Chindāpeti. Chedeti, chedāpeti. Chindanaṃ, chedo. Muñcanaṃ, mocanaṃ. Kantati, kantanaṃ, sallakatto. Piṭṭhimaṃsāni attano, sāmaṃ ukkacca khādasi iccādīni. Tattha ukkaccāti ukkantitvā, chinditvāti attho. རུ་དྷཱ་ལ་སོགས་པའི་སྡེ་ཚན་དུ་དབྱངས་དུ་མ་དང་ལྡན་པ། བརྩེགས་པའི་མཐའ་ཅན་མ་ཡིན་པ། ཨ་ཡིག་གི་མཐའ་ཅན་ནམ། ཡང་ན་ཨུ་ཡིག་གི་མཐའ་ཅན་དུ་བསྟན་པ་གང་དག་ཡིན་པ་དེ་དག་ནི། བྱ་ཚིག་གི་དངོས་པོར་གྱུར་ནས་བྱེད་པ་པོ་རྐྱང་པའི་ཡུལ་ཁོ་ནར་གཏན་དུ་རྗེས་སུ་ང་རོའི་གསལ་བྱེད་ཀྱིས་གྲུབ་པའི་གཟུགས་སུ་འགྱུར་གྱི། རྒྱུའི་བྱེད་པ་པོའི་ཡུལ་དུ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །མིང་གི་དངོས་པོར་ནི་རྗེས་སུ་ང་རོའི་གསལ་བྱེད་དང་བཅས་པ་དང་། རྗེས་སུ་ང་རོའི་གསལ་བྱེད་མེད་པར་ཡང་གྲུབ་པའི་གཟུགས་སུ་འགྱུར་རོ། །གང་དུ་རྗེས་སུ་ང་རོའི་གསལ་བྱེད་མེད་པར་གྲུབ་པའི་གཟུགས་སུ་འགྱུར་བ་དེར། བརྩེགས་པའི་གཟུགས་ཁོ་ནར་འགྱུར་རོ། །དེ་ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། མུཉྩཏི། མུཉྩཱཔེཏི། མོཅེཏི། མོཅཱཔེཏི། ཚིནྡཱཔེཏི། ཚེདེཏི། ཚེདཱཔེཏི། ཚིནྡནཾ། ཚེདོ། མུཉྩནཾ། མོཅནཾ། ཀནྟཏི། ཀནྟནཾ། སལླཀཏཏོ། “པིཊྛིམཾསཱནི ཨཏྟནོ། སཱམཾ ཨུཀྐཙྩ ཁཱདསི” ལ་སོགས་པའོ། །དེ་ལ་ “ཨུཀྐཙྩཱ” ཞེས་པ་ནི་ “ཨུཀྐནྟིཏྭཱ། ཚིནྡིཏྭཱ” སྟེ་བཅད་ནས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། Nanu ca bho evaṃ sante ākhyātanāmikabhāvaṃ patvā suddhakattuhetukattuvisayesu ekantato paṭiladdhaniggahītāgamehi saki khaji ādīhiyeva rudhādigaṇikehi bhavitabbaṃ, na pana mucachidiādīhīti? Tanna, mucachidiādīhiyeva rudhādigaṇikehi bhavitabbaṃ rucadhātuyā samānagatikattā, tathā hi yathā ‘‘rundhissa, rundhayati, rundhāpeti, rundhanaṃ, rodho, virodho’’tiādīsu niggahītāgamāniggahītāgamavasena dvippakārāni rūpāni dissanti, tathā mucachidiādīnampīti. ཀྱེ་ཧོ་གལ་ཏེ་དེ་ལྟར་ཡིན་ན། བྱ་ཚིག་དང་མིང་གི་དངོས་པོར་གྱུར་ནས། བྱེད་པ་པོ་རྐྱང་པ་དང་རྒྱུའི་བྱེད་པ་པོའི་ཡུལ་རྣམས་སུ་གཏན་དུ་རྗེས་སུ་ང་རོའི་གསལ་བྱེད་ཐོབ་པ་ “སཀི། ཁཛི” ལ་སོགས་པ་ཁོ་ན་རུ་དྷཱ་ལ་སོགས་པའི་སྡེ་ཚན་པར་འགྱུར་རིགས་ཀྱི། “མུཅ། ཚིདི” ལ་སོགས་པ་ནི་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། དེ་ནི་མ་ཡིན་ཏེ། “མུཅ། ཚིདི” ལ་སོགས་པ་ཁོ་ན་རུ་དྷཱ་ལ་སོགས་པའི་སྡེ་ཚན་པར་འགྱུར་རིགས་ཏེ། རུ་དྷ་བྱེད་པའི་ཚིག་དང་འཇུག་པ་མཚུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདི་ལྟར་ཇི་ལྟར་ “རུནྡྷིསྶ། རུནྡྷཡཏི། རུནྡྷཱཔེཏི། རུནྡྷནཾ། རོདྷོ། བིརོདྷོ” ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ། རྗེས་སུ་ང་རོའི་གསལ་བྱེད་ཡོད་པ་དང་རྗེས་སུ་ང་རོའི་གསལ་བྱེད་མེད་པའི་དབང་གིས་རྣམ་པ་གཉིས་ཀྱི་གཟུགས་རྣམས་སྣང་བ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་ “མུཅ། ཚིདི” ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལའང་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། ། Nanu kaccāyane niggahītāgamassa niccavidhānatthaṃ ‘‘rudhādito niggahītapubbañcā’’ti lakkhaṇaṃ vuttanti? Saccaṃ, taṃ pana kriyāpadattaṃ sandhāya vuttaṃ. Yadi ca nāmikapadattampi sandhāya vuttaṃ bhaveyya, ‘‘virodho’’tiādīnaṃ dassanato vāsaddaṃ pakkhipitvā vattabbaṃ siyā, na ca vāsaddaṃ pakkhipitvā vuttaṃ, tena ñāyati kriyāpadattaṃyeva sandhāya vuttanti. ཀཙྩཱ་ཡ་ན་ལས། རྗེས་སུ་ང་རོའི་གསལ་བྱེད་རྟག་ཏུ་འགྲུབ་པའི་ཆེད་དུ། “རུདྷཱདིཏོ ནིགྒཧཱིཏཔུབྦཉྩཱ” ཞེས་པའི་མཚན་ཉིད་བཤད་པ་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། བདེན་ཏེ། འོན་ཀྱང་དེ་ནི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་དངོས་པོ་ལ་དགོངས་ནས་བཤད་དོ། །གལ་ཏེ་མིང་གི་ཚིག་གི་དངོས་པོ་ལའང་དགོངས་ནས་བཤད་པ་ཡིན་ན། “བིརོདྷོ” ལ་སོགས་པ་མཐོང་བའི་ཕྱིར། “ཝཱ” ཞེས་པའི་སྒྲ་བཅུག་ནས་བརྗོད་དགོས་པར་འགྱུར་ནའང་། “ཝཱ” ཞེས་པའི་སྒྲ་བཅུག་ནས་མ་བཤད་པས། དེའི་ཕྱིར་བྱ་བའི་ཚིག་གི་དངོས་པོ་ཁོ་ན་ལ་དགོངས་ནས་བཤད་པར་ཤེས་སོ། ། Nanu ca bho evaṃ sante sakikhajiādīnaṃ niccaṃ saniggahītāgamakriyāpadattaṃyeva sandhāya ‘‘rudhādito niggahītapubbañcā’’ti idaṃ vuttanti sakkā mantunti? Na sakkā, sakikhajiādīnaṃ rudhadhātuyā asamānagatikattā nāmikatte dvippakārassa asambhavato. Tathā hi yesaṃ yā nāmikatte niggahītāgamāniggahītāgamavasena dvippakāravantatā, sā [Pg.219] eva tesaṃ rudhādigaṇabhāvassa lakkhaṇaṃ. Tañca sakikhajiādīnaṃ natthi. ‘‘Saṅkā khañjo’’tiādinā hi nāmatte ekoyeva pakāro dissati saniggahītāgamo, ‘‘kamu padavikkhepe’’iccādīnaṃ pana ‘‘kamo, kamanaṃ, caṅkamo, caṅkamana’’ntiādinā nāmikatte dvippakāravantatāsambhavepi niggahītāgamassa abbhāsavisaye pavattattā sā dvippakāravantatā rudhādigaṇabhāvassa lakkhaṇaṃ na hoti, tasmā abbhāsavisaye pavattaṃ niggahītāgamaṃ vajjetvā yā dvippakāravantatā, sāyeva rudhādigaṇikabhāvassa lakkhaṇanti sanniṭṭhānaṃ kātabbaṃ. Ayaṃ nayo atīva sukhumo sammā manasi kātabbo. ཀྱེ་ཧོ་གལ་ཏེ་དེ་ལྟར་ཡིན་ན། “སཀི། ཁཛི” ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་རྟག་ཏུ་རྗེས་སུ་ང་རོའི་གསལ་བྱེད་དང་བཅས་པའི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་དངོས་པོ་ཁོ་ན་ལ་དགོངས་ནས། “རུདྷཱདིཏོ ནིགྒཧཱིཏཔུབྦཉྩཱ” ཞེས་པ་འདི་བཤད་དོ་ཞེས་བསམ་པར་ནུས་སམ་ཞེ་ན། བསམ་པར་མི་ནུས་ཏེ། “སཀི། ཁཛི” ལ་སོགས་པ་རྣམས་ནི་རུ་དྷ་བྱེད་པའི་ཚིག་དང་འཇུག་པ་མི་མཚུངས་པའི་ཕྱིར་དང་། མིང་གི་དངོས་པོ་ལ་རྣམ་པ་གཉིས་པོ་མི་སྲིད་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདི་ལྟར་གང་དག་ལ་མིང་གི་དངོས་པོ་ལ་རྗེས་སུ་ང་རོའི་གསལ་བྱེད་ཡོད་པ་དང་རྗེས་སུ་ང་རོའི་གསལ་བྱེད་མེད་པའི་དབང་གིས་རྣམ་པ་གཉིས་དང་ལྡན་པ་ཉིད་གང་ཡིན་པ་དེ་ཉིད་དེ་དག་རུ་དྷཱ་ལ་སོགས་པའི་སྡེ་ཚན་དུ་གཏོགས་པའི་མཚན་ཉིད་ཡིན་ནོ། །དེ་ནི་ “སཀི། ཁཛི” ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་མེད་དོ། །“སངྐཱ། ཁཉྫོ” ལ་སོགས་པས་མིང་གི་དངོས་པོ་ལ་རྗེས་སུ་ང་རོའི་གསལ་བྱེད་དང་བཅས་པའི་རྣམ་པ་གཅིག་ཁོ་ན་སྣང་བའི་ཕྱིར་རོ། །“ཀམུ པདབིཀྑེཔེ” ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ། “ཀམོ། ཀམནཾ། ཙངྐམོ། ཙངྐམནཾ” ལ་སོགས་པས་མིང་གི་དངོས་པོ་ལ་རྣམ་པ་གཉིས་དང་ལྡན་པ་ཉིད་སྲིད་ནའང་། རྗེས་སུ་ང་རོའི་གསལ་བྱེད་ནི་ཟློས་པའི་ཡུལ་དུ་འཇུག་པའི་ཕྱིར། རྣམ་པ་གཉིས་དང་ལྡན་པ་དེ་ནི་རུ་དྷཱ་ལ་སོགས་པའི་སྡེ་ཚན་དུ་གཏོགས་པའི་མཚན་ཉིད་མ་ཡིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་ཟློས་པའི་ཡུལ་དུ་འཇུག་པའི་རྗེས་སུ་ང་རོའི་གསལ་བྱེད་མ་གཏོགས་པར། རྣམ་པ་གཉིས་དང་ལྡན་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ཉིད་རུ་དྷཱ་ལ་སོགས་པའི་སྡེ་ཚན་པའི་མཚན་ཉིད་དོ་ཞེས་ངེས་པར་བྱའོ། །ཚུལ་འདི་ནི་ཤིན་ཏུ་ཕྲ་བས་ལེགས་པར་ཡིད་ལ་བྱའོ། ། Rudhādī ettakā diṭṭhā, dhātavo me yathābalaṃ; Suttesvaññepi pekkhitvā, gaṇhavho atthayuttitoti. རུ་དྷཱ་ལ་སོགས་པའི་བྱེད་པའི་ཚིག་འདི་དག་ནི། །བདག་གི་མཐུ་བཞིན་མཐོང་བ་ཡིན་པས་ན། །མདོ་གཞན་དག་ལའང་བལྟས་ནས་ནི། །དོན་དང་མཐུན་པར་གཟུང་བར་གྱིས། ། Dudhādigaṇoyaṃ. འདི་ནི་རུ་དྷཱ་ལ་སོགས་པའི་སྡེ་ཚན་ནོ། ། Divādigaṇika དི་ཝཱ་ལ་སོགས་པའི་སྡེ་ཚན་པའོ། ། Divu kīḷāvijigisābyavahārajutithutikantigatisattīsu. Ettha ca kīḷāti laḷanā, vihāro vā. Laḷanāti ca laḷitānubhavanavasena ramaṇaṃ. Vihāro iriyāpathaparivattanādinā vattanaṃ. Vijigisāti vijayicchā. Byavahāroti vohāro. Jutīti sobhā. Thutīti thomanā. Kantīti kamanīyatā. Gatīti gamanaṃ. Sattīti sāmatthiyaṃ. Imesu atthesu divudhātu vattati. Dibbati. Devo. Devī. Devatā. “དི་ཝུ” ནི་རྩེད་མོ་དང་། རྣམ་པར་རྒྱལ་བར་འདོད་པ་དང་། ཚོང་འདུས་དང་། གསལ་བ་དང་། བསྟོད་པ་དང་། ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་། འགྲོ་བ་དང་། མཐུ་རྣམས་ལའོ། །འདིར་རྩེད་མོ་ནི་རྩེ་འཇོ་འམ། ཡང་ན་གནས་པའོ། །རྩེ་འཇོ་ནི་རྩེད་མོ་ཉམས་སུ་མྱོང་བའི་སྒོ་ནས་རྩེ་བའོ། །གནས་པ་ནི་སྤྱོད་ལམ་བསྒྱུར་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་གནས་པའོ། །རྣམ་པར་རྒྱལ་བར་འདོད་པ་ནི་རྒྱལ་བར་འདོད་པའོ། །ཚོང་འདུས་ནི་ཐ་སྙད་དོ། །གསལ་བ་ནི་མཛེས་པའོ། །བསྟོད་པ་ནི་བསྔགས་པའོ། །ཡིད་དུ་འོང་བ་ནི་མཛེས་ཤིང་ཡིད་དུ་འཐད་པའོ། །འགྲོ་བ་ནི་འགྲོ་བའོ། །མཐུ་ནི་ནུས་པའོ། །དོན་འདི་དག་ལ་ “དི་ཝུ” བྱེད་པའི་ཚིག་འཇུག་གོ །དིབྦཏི། དེབོ། དེབཱི། དེབཏཱ། Ettha devoti tividhā devā sammutidevā upapattidevā visuddhidevāti. Tesu mahāsammatakālato paṭṭhāya lokena ‘‘devā’’ti sammatattā rājarājakumārādayo sammutidevā [Pg.220] nāma. Devaloke upapannā upapattidevā nāma. Khīṇāsavā visuddhidevā nāma. Vuttampi cetaṃ ‘‘sammutidevā nāma rājāno deviyo kumārā. Upapattidevā nāma bhummadeve upādāya taduttaridevā. Visuddhidevā nāma buddhapaccekabuddhakhīṇāsavā’’ti. འདིར་ “ལྷ་” ཞེས་པ་ནི་ལྷ་རྣམ་པ་གསུམ་སྟེ། ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་ལྷ་དང་། སྐྱེ་བ་ཐོབ་པའི་ལྷ་དང་། རྣམ་པར་དག་པའི་ལྷ་རྣམས་སོ། །དེ་དག་གི་ནང་ནས། མང་པོས་བཀུར་བའི་དུས་ནས་བཟུང་སྟེ་འཇིག་རྟེན་པས་ “ལྷ་” ཞེས་ཀུན་ཏུ་གྲགས་པའི་ཕྱིར། རྒྱལ་པོ་དང་རྒྱལ་སྲས་ལ་སོགས་པ་ནི་ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་ལྷ་ཞེས་བྱའོ། །ལྷ་ཡུལ་དུ་སྐྱེས་པ་རྣམས་ནི་སྐྱེ་བ་ཐོབ་པའི་ལྷ་ཞེས་བྱའོ། །ཟག་པ་ཟད་པ་རྣམས་ནི་རྣམ་པར་དག་པའི་ལྷ་ཞེས་བྱའོ། །འདི་ཉིད་ཀྱང་བཤད་དེ། “ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་ལྷ་ནི་རྒྱལ་པོ་དང་། བཙུན་མོ་དང་། རྒྱལ་སྲས་རྣམས་སོ། །སྐྱེ་བ་ཐོབ་པའི་ལྷ་ནི་ས་བླའི་ལྷ་ནས་བཟུང་སྟེ་དེ་ལས་གོང་མའི་ལྷ་རྣམས་སོ། །རྣམ་པར་དག་པའི་ལྷ་ནི་སངས་རྒྱས་དང་། རང་སངས་རྒྱས་དང་། ཟག་པ་ཟད་པ་རྣམས་སོ། །” ཞེས་སོ། ། Idaṃ panettha nibbacanaṃ – dibbanti kāmaguṇajhānābhiññācittissariyādīhi kīḷanti, tesu vā viharantīti devā. Dibbanti yathābhilāsitaṃ visayaṃ appaṭighātena gacchantīti devā. Dibbanti yathicchitanipphādane sakkontīti devā. Atha vā taṃtaṃbyasananittharaṇatthikehi saraṇaṃ parāyaṇanti devanīyā abhitthavanīyāti devā. Sobhāvisesayogena kamanīyāti vā devā. འདིར་ངེས་ཚིག་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་དང་། བསམ་གཏན་དང་། མངོན་ཤེས་དང་། སེམས་ཀྱི་དབང་ཕྱུག་ལ་སོགས་པས་རྩེ་བའམ། ཡང་ན་དེ་དག་ལ་གནས་པའི་ཕྱིར་ “ལྷ་” ཞེས་བྱའོ། །ཇི་ལྟར་འདོད་པའི་ཡུལ་ལ་ཐོགས་པ་མེད་པར་འགྲོ་བའི་ཕྱིར་ “ལྷ་” ཞེས་བྱའོ། །ཇི་ལྟར་འདོད་པ་བཞིན་དུ་འགྲུབ་པར་བྱེད་ནུས་པའི་ཕྱིར་ “ལྷ་” ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན། ཕོངས་པ་དེ་དང་དེ་ལས་བརྒལ་བར་འདོད་པ་རྣམས་ཀྱིས་སྐྱབས་དང་དཔུང་གཉེན་དུ་བསྟེན་པར་བྱ་བ་འམ་མངོན་པར་བསྟོད་པར་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ “ལྷ་” ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན་མཛེས་པའི་ཁྱད་པར་དང་ལྡན་པས་ཡིད་དུ་འོང་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ “ལྷ་” ཞེས་བྱའོ། ། Ettha ca thutikanti atthā kammasādhanavasena daṭṭhabbā, kīḷādayo cha atthā kattusādhanavasena. Keci pana ‘‘divu kīḷāvijigisābyavahārajutithutigatīsū’’ti paṭhanti. Keci ‘‘gatī’’ti padaṃ vihāya ‘‘jutithutīsū’’ti paṭhanti. Keci ‘‘thutī’’ti padaṃ vihāya ‘‘jutigatīsū’’ti paṭhanti, keci pana divudhātuṃ ‘‘sattithutika’’ntiatthepi icchanti. Tenāha abhidhammassa anuṭīkākāro ‘‘devasaddo yathā kīḷāvijigisāvohārajutigatiattho, evaṃ sattiabhitthavakamanatthopi hoti dhātusaddānaṃ anekatthabhāvato’’tiādi. འདིར་བསྟོད་པ་དང་ཡིད་དུ་འོང་བ་ཞེས་པའི་དོན་གཉིས་ནི་ལས་སྒྲུབ་པའི་དབང་གིས་བལྟ་བར་བྱ་ཞིང་། རྩེད་མོ་ལ་སོགས་པའི་དོན་དྲུག་ནི་བྱེད་པ་པོ་སྒྲུབ་པའི་དབང་གིས་སོ། །ཁ་ཅིག་ནི་ “དི་ཝུ ཀཱིལཱབིཛིགིསཱབྱབཧཱརཛུཏིཐུཏིགཏཱིསུ” ཞེས་ཀློག་གོ །ཁ་ཅིག་ནི་ “གཏཱི” ཞེས་པའི་ཚིག་དོར་ནས་ “ཛུཏིཐུཏཱིསུ” ཞེས་ཀློག་གོ །ཁ་ཅིག་ནི་ “ཐུཏཱི” ཞེས་པའི་ཚིག་དོར་ནས་ “ཛུཏིགཏཱིསུ” ཞེས་ཀློག་གོ །ཁ་ཅིག་ནི་ “དི་ཝུ” བྱེད་པའི་ཚིག་ནི་མཐུ་དང་བསྟོད་པའི་དོན་ལའང་འདོད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་ཆོས་མངོན་པའི་ཊཱིཀཱ་འགྲེལ་བྱེད་པས། “ལྷའི་སྒྲ་ནི་ཇི་ལྟར་རྩེད་མོ་དང་། རྣམ་པར་རྒྱལ་བར་འདོད་པ་དང་། ཐ་སྙད་དང་། གསལ་བ་དང་། འགྲོ་བའི་དོན་ཡིན་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་མཐུ་དང་། མངོན་པར་བསྟོད་པ་དང་། འདོད་པའི་དོན་ལའང་འཇུག་སྟེ། བྱེད་པའི་ཚིག་གི་སྒྲ་རྣམས་ལ་དོན་དུ་མ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །” ཞེས་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། Idaṃ pana yathāvuttesu sammutidevādīsu paccekaṃ nibbacanaṃ – dibbanti kīḷanti attano visaye issariyaṃ karontīti devā, rājāno. Dibbanti kīḷanti pañcahi kāmaguṇehi, paṭipakkhe vā vijetuṃ icchanti, voharanti ca lokassa yuttāyuttaṃ, jotanti paramāya sarīrajutiyā, thomiyanti tabbhāvatthikehi, kāmiyanti daṭṭhuṃ sotuñca [Pg.221] sobhāvisesayogena, gacchanti ca yathicchitaṭṭhānaṃ appaṭihatagamanena, sakkonti ca ānubhāvasampattiyā taṃtaṃkiccaṃ nipphādetunti devā, cātumahārājikādayo. Kīḷanti paramāya jhānakīḷāya, vijetuṃ icchanti paṭipakkhaṃ, paramasukhumañāṇavisesavisayaṃ atthañca voharanti, jotanti sabbakilesadosakalusābhāvā paramavisuddhāya ñāṇajutiyā, thomiyanti ca viññātasabhāvehi paramanimmalaguṇavisesayogato, kāmiyanti ca anuttarapuññakkhettatāya daṭṭhuṃ sotuṃ pūjituñca, gacchanti ca amatamahānibbānaṃ apaccāgamanīyāya gatiyā, sakkonti ca cittācāraṃ ñatvā te te satte hite niyojetuṃ amatamahānibbānasukhe ca patiṭṭhāpetunti devā, visuddhidevā. འདི་ནི་གོང་དུ་བཤད་པའི་ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་ལྷ་ལ་སོགས་པ་སོ་སོའི་ངེས་ཚིག་ཡིན་ཏེ། རང་གི་ཡུལ་ལ་དབང་ཕྱུག་བྱེད་ཅིང་རྩེ་བའི་ཕྱིར་ “ལྷ་” སྟེ་རྒྱལ་པོ་རྣམས་སོ། །འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔས་རྩེ་བའམ། ཡང་ན་ཕྱོགས་སྔ་མ་ལས་རྒྱལ་བར་འདོད་པ་དང་། འཇིག་རྟེན་པའི་རིགས་པ་དང་མི་རིགས་པའི་ཐ་སྙད་བྱེད་པ་དང་། ལུས་ཀྱི་གསལ་བའི་ཁྱད་པར་མཆོག་གིས་གསལ་བ་དང་། གནས་སྐབས་དེ་འདོད་པ་རྣམས་ཀྱིས་བསྟོད་པར་བྱ་བ་དང་། མཛེས་པའི་ཁྱད་པར་དང་ལྡན་པས་བལྟ་བ་དང་ཉན་པར་འདོད་པ་དང་། འདོད་པའི་གནས་སུ་ཐོགས་པ་མེད་པའི་འགྲོ་བས་འགྲོ་བ་དང་། མཐུ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་བྱ་བ་དེ་དང་དེ་དག་འགྲུབ་པར་བྱེད་ནུས་པའི་ཕྱིར་ “ལྷ་” སྟེ་རྒྱལ་ཆེན་བཞི་རིས་ལ་སོགས་པའོ། །བསམ་གཏན་གྱི་རྩེད་མོ་མཆོག་གིས་རྩེ་བ་དང་། ཕྱོགས་སྔ་མ་ལས་རྒྱལ་བར་འདོད་པ་དང་། ཤིན་ཏུ་ཕྲ་བའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཁྱད་པར་གྱི་ཡུལ་གྱི་དོན་གྱི་ཐ་སྙད་བྱེད་པ་དང་། ཉོན་མོངས་པ་དང་སྐྱོན་གྱི་དྲི་མ་ཐམས་ཅད་མེད་པའི་ཕྱིར་ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་འོད་ཀྱིས་གསལ་བ་དང་། བླ་ན་མེད་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཞིང་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རང་བཞིན་ཤེས་པ་རྣམས་ཀྱིས་བལྟ་བ་དང་། ཉན་པ་དང་། མཆོད་པར་འདོད་པ་དང་། ཕྱིར་མི་ལྡོག་པའི་འགྲོ་བས་འཆི་མེད་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཆེན་པོར་འགྲོ་བ་དང་། སེམས་ཀྱི་སྤྱོད་པ་ཤེས་ནས་སེམས་ཅན་དེ་དང་དེ་དག་ཕན་པ་ལ་སྦྱོར་བ་དང་། འཆི་མེད་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཆེན་པོའི་བདེ་བ་ལ་འགོད་པར་བྱེད་ནུས་པའི་ཕྱིར་ “ལྷ་” སྟེ་རྣམ་པར་དག་པའི་ལྷ་རྣམས་སོ། ། Devasadda ‘‘viddhe vigatavalāhake deve’’tiādīsu ajaṭākāse āgato. ‘‘Devo ca thokaṃ thokaṃ phusāyatī’’tiādīsu meghe. ‘‘Ayañhi deva kumāro’’tiādīsu khattiye. ‘‘Ahaṃ deva sakalajambudīpe aññassa rañño santike kiñci bhayaṃ na passāmī’’tiādīsu issarapuggale. ‘‘Pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāreti devo maññe’’tiādīsu upapattideve. ‘‘Devātidevaṃ naradammasārathi’’ntiādīsu visuddhideve āgato. “ལྷ་” ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི། “བིདྡྷེ བིགཏབལཱཧཀེ དེབེ” ལ་སོགས་པར་ནམ་མཁའ་དབྱིངས་ལ་འཇུག་གོ །“དེབོ ཙ ཐོཀཾ ཐོཀཾ ཕུསཱཡཏི” ལ་སོགས་པར་སྤྲིན་ལའོ། །“ཨཡཉྷི དེབ ཀུམཱརོ” ལ་སོགས་པར་རྒྱལ་རིགས་ལའོ། །“ཨཧཾ དེབ སཀལཛམྦུདཱིཔེ” ལ་སོགས་པར་དབང་ཕྱུག་གི་གང་ཟག་ལའོ། །“པཉྩཧི ཀཱམགུཎེཧི” ལ་སོགས་པར་སྐྱེ་བ་ཐོབ་པའི་ལྷ་ལའོ། །“དེབཱཏིདེབཾ ནརདམྨསཱརཐིཾ” ལ་སོགས་པར་རྣམ་པར་དག་པའི་ལྷ་ལ་འཇུག་གོ ། Devīti rājabhariyāpi devadhītāpi ‘‘devī’’ti vuccati. Devassa bhariyāti hi devī, sāpi atthato ‘‘dibbatīti devī’’ti vattabbā, yathā ‘‘bhikkhatīti bhikkhunī’’ti. Tathā hi vuttaṃ vimānavatthuaṭṭhakathāyaṃ ‘‘dibbati attano puññiddhiyā kīḷatīti devī’’ti. “ལྷ་མོ་” ཞེས་པ་ནི་རྒྱལ་པོའི་བཙུན་མོ་ལའང་ལྷ་མོ་ཞེས་བྱ་ཞིང་། ལྷའི་བུ་མོ་ལའང་ “ལྷ་མོ་” ཞེས་བརྗོད་དོ། །ལྷའི་ཆུང་མ་ནི་ལྷ་མོ་ཡིན་པས་ན། དེ་ཡང་དོན་གྱི་དབང་གིས། ཇི་ལྟར་ “སློང་བར་བྱེད་པས་ན་དགེ་སློང་མ་” ཞེས་པ་ལྟར། “རྩེ་བར་བྱེད་པས་ན་ལྷ་མོ་” ཞེས་བརྗོད་པར་བྱའོ། །འདི་ལྟར་གཞལ་ཡས་ཁང་གི་གཏམ་གྱི་འགྲེལ་པ་ལས། “རང་གི་བསོད་ནམས་ཀྱི་མཐུས་རྩེ་བར་བྱེད་པས་ན་ལྷ་མོའོ། །” ཞེས་གསུངས་སོ། ། Devatāti [Pg.222] devaputtopi brahmāpi devadhītāpi. ‘‘Atha kho aññatarā devatā abhikkantāya ruttiyā abhikkantavaṇṇā’’tiādīsu hi devaputto ‘‘devatā’’ti vutto ‘‘devoyeva devatā’’ti katvā, tathā ‘‘tā devatā sattasatā uḷārā, brahmā vimānā abhinikkhamitvā’’tiādīsu brahmāno. “ལྷ་” ཞེས་པ་ནི་ལྷའི་བུ་དང་། ཚངས་པ་དང་། ལྷའི་བུ་མོ་ལའང་འཇུག་གོ །“ཨཐ ཁོ ཨཉྙཏརཱ དེབཏཱ ཨབྷིཀྐནྟཱཡ རུཏྟིཡཱ ཨབྷིཀྐནྟབཎྞཱ” ལ་སོགས་པར་ལྷའི་བུ་ལ་ “ལྷ་” ཞེས་བཤད་དེ། “ལྷ་ཉིད་ལྷ་” ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་བཞིན་དུ་ “ཏཱ དེབཏཱ སཏྟསཏཱ ཨུལཱརཱ། བྲཧྨཱ བིམཱནཱ ཨབྷིནིཀྑམིཏྭཱ” ལ་སོགས་པར་ཚངས་པ་རྣམས་ལའོ། ། ‘‘Abhikkantena vaṇṇena, yā tvaṃ tiṭṭhasi devate; Obhāsentī disā sabbā, osadhī viya tārakā’’ti- ཁྱོད་ནི་མཛེས་པའི་འོད་ཀྱིས་ནི། །ཕྱོགས་རྣམས་ཀུན་ཏུ་གསལ་བྱེད་ཅིང་། །སྐར་མ་སྐྱ་རེངས་ཇི་བཞིན་དུ། །ལྷ་མོ་ཁྱོད་ནི་གང་དུ་གནས། ། Ādīsu devadhītā. ལ་སོགས་པར་ལྷའི་བུ་མོ་ལའོ། ། Imāni upapattidevānaṃ nāmāni – འདི་དག་ནི་སྐྱེ་བ་ཐོབ་པའི་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་མིང་སྟེ། ། Devo suro ca vibudho, nijjaro amaro maru; Sudhāsī tidaso sagga-vāsī animisopi ca; Divoko’matapāyī ca, saggaṭṭho devatāni ca. དེབོ། སུརོ། བིབུདྷོ། ནིཛྫརོ། ཨམརོ། མརུ། སུདྷཱསཱི། ཏིདསོ། སགྒབཱསཱི། ཨནིམིསོ། དིབོཀོ། ཨམཏཔཱཡཱི། སགྒཊྛོ། དེབཏཱནི རྣམས་སོ། ། Khi khaye. Khiyati. Khayo. Khiyanaṃ. Rāgakkhayo. “ཁི” ནི་ཟད་པའི་དོན་ལའོ། །ཁིཡཏི། ཁཡོ། ཁིཡནཾ། རཱགཀྑཡོ སྟེ་འདོད་ཆགས་ཟད་པའོ། ། Khi nivāse kodhahiṃsāsu ca. Khiyati. Na gacchasi yamakkhayaṃ. Nāgadānena khiyanti. khi ནི་གནས་པ་དང་ཁྲོ་བ་དང་འཚེ་བ་ལའོ།། གནས་སོ།། ཁྱོད་གཤིན་རྗེའི་གནས་སུ་མི་འགྲོའོ།། གླང་པོ་ཆེ་སྦྱིན་པས་ཁྲོ་བར་འགྱུར་རོ།། Tattha khiyatīti nivasati. Yamakkhayanti yamanivesanaṃ. Khiyantīti kujjhanti hiṃsanti vā. དེ་ལ་ khiyati ཞེས་པ་ནི་གནས་སོ།། yamakkhaya ཞེས་པ་ནི་གཤིན་རྗེའི་གནས་སོ།། khiyanti ཞེས་པ་ནི་ཁྲོ་བའམ་འཚེ་བའོ།། Ghā gandhopādāne. Ghāyatīti ghānaṃ. Ghānena gandhaṃ ghāyituṃ ghāyitvā. ghā ནི་དྲི་འཛིན་པ་ལའོ།། སྣོམ་པར་བྱེད་པས་ན་སྣའོ།། སྣས་དྲི་བསྣམ་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར། བསྣམས་ནས། Ruca rocane. Rocanaṃ ruci. Bhattaṃ me ruccati. Bhattampitassa na ruccati. Pabbajjā mama ruccati. Ruccituṃ, ruccitvā. Keci pana imasmiṃ divādigaṇe ‘‘ruca dittimhī’’ti paṭhanti. Taṃ na yuttaṃ katthacipi dittisaṅkhātasobhanatthavācakassa [Pg.223] rucadhātuno ‘‘ruccatī’’ti rūpābhāvato. Tasmā evaṃ sallakkhetabbaṃ, dittirucīnaṃ vācako rucadhātu bhuvādigaṇiko. Tassa hi ‘‘rocati, virocati. Ekattamuparocita’’nti rūpāniyeva bhavanti, na ‘‘ruccatī’’ti rūpaṃ. Ruciyāyeva vācako pana divādigaṇikopi hoti curādigaṇikopi. Tassa hi divādigaṇikakāle ‘‘gamanaṃ mayhaṃ ruccatī’’ti rūpaṃ. Curādigaṇikakāle ‘‘kiṃ nu jātiṃ na rocesī’’ti rūpaṃ. Āpubbo ce ācikkhane vattati, ‘‘āroceti, ārocayatī’’ti rūpāni dissanti. ruca ནི་མོས་པ་འམ་འཐད་པ་ལའོ།། མོས་པ་ནི་འདོད་པའོ།། ཟས་ང་ལ་འཐད་དོ།། ཁོ་ལ་ཟས་ཀྱང་མི་འཐད་དོ།། རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ང་ལ་འཐད་དོ།། འཐད་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར། འཐད་ནས། འོན་ཀྱང་ཁ་ཅིག་གིས་རྩོལ་བ་འདིའི་རྩ་བའི་སྡེ་ཚན་ཉི་མ་ལྟ་བུ་ (divādigaṇe) ལས། “ruca ནི་གསལ་བ་ལའོ།” ཞེས་ཀློག་གོ། དེ་ནི་མི་རིགས་ཏེ། གསལ་བར་གྲགས་པའི་མཛེས་པའི་དོན་སྟོན་པའི་ ruca རྩ་བ་ལས་ “ruccati” ཞེས་པའི་གཟུགས་གང་དུའང་མི་འབྱུང་བའི་ཕྱིར་རོ།། དེས་ན་འདི་ལྟར་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། གསལ་བ་དང་མོས་པ་སྟོན་པའི་ ruca རྩ་བ་ནི་སྐྱེ་བ་ལྟ་བུའི་སྡེ་ཚན་ (bhuvādigaṇiko) ཡིན་ནོ།། དེ་ལ་ནི་ “rocati, virocati, ekattamuparocitaṃ” ཞེས་པའི་གཟུགས་རྣམས་ཁོ་ན་འབྱུང་གི། “ruccati” ཞེས་པའི་གཟུགས་ནི་མི་འབྱུང་ངོ།། མོས་པ་ཁོ་ན་སྟོན་པ་ནི་ཉི་མ་ལྟ་བུའི་སྡེ་ཚན་ (divādigaṇika) ཡང་ཡིན་ལ། གཉེར་བ་ལྟ་བུའི་སྡེ་ཚན་ (curādigaṇika) ཡང་ཡིན་ནོ།། དེ་ལ་ཉི་མ་ལྟ་བུའི་སྡེ་ཚན་གྱི་སྐབས་སུ་ “gamanaṃ mayhaṃ ruccati” (འགྲོ་བ་ང་ལ་འཐད་དོ) ཞེས་པའི་གཟུགས་དང་། གཉེར་བ་ལྟ་བུའི་སྡེ་ཚན་གྱི་སྐབས་སུ་ “kiṃ nu jātiṃ na rocesi” (ཅིའི་ཕྱིར་སྐྱེ་བ་ལ་མི་མོས་སམ) ཞེས་པའི་གཟུགས་འབྱུང་ངོ།། གལ་ཏེ་སྔོན་འཇུག་ ā དང་བཅས་ན་བརྗོད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་སྟེ། “āroceti, ārocayati” (གསོལ་བར་བྱེད། འཆད་པར་བྱེད) ཅེས་པའི་གཟུགས་རྣམས་སྣང་ངོ།། Muca mokkhe. Dukkhato muccati. Saddhāya adhimuccati. Mutti, vimutti, adhimutti, muccamāno. muca ནི་ཐར་པ་ལའོ།། སྡུག་བསྔལ་ལས་ཐར་རོ།། དད་པས་མོས་པར་བྱེད་དོ།། ཐར་པ། རྣམ་པར་ཐར་པ། ལྷག་པར་མོས་པ། ཐར་བཞིན་པའོ།། Uca samavāye. Uccati. Oko, ūkā, ukkā. uca ནི་འདུ་བ་ལའོ།། འདུ་བར་བྱེད་དོ།། oko དང་། ūkā དང་། ukkā འོ།། Okoti udakampi āvāsopi. ‘‘Okapuṇṇehi cīvarehī’’ti ca, ‘‘vārijova thale khitto, okamokatamubbhato’’ti cettha payogo. Ūkāti sīse nibbattakimiviseso. oko ཞེས་པ་ནི་ཆུ་དང་གནས་མལ་གཉིས་ཀའོ།། “ཆུས་གང་བའི་ཆོས་གོས་རྣམས་ཀྱིས་” ཞེས་པ་དང་། “ཆུ་ལས་སྐམ་ལ་འཕངས་པ་ཡི། ཉ་ནི་ཆུ་ཡི་གནས་ལས་ཕྱུང་བ་བཞིན།” ཞེས་པ་འདི་དག་ནི་འདིའི་སྦྱོར་བའོ།། Ukkāti dīpikādayo vuccanti. ‘‘Ukkāsu dhāriyamānāsū’’ti hi āgataṭṭhāne dīpikā ‘‘ukkā’’ti vuccati. ‘‘Ukkaṃ bandheyya, ukkaṃ bandhitvā, ukkāmukhaṃ ālimpeyyā’’ti āgataṭṭhāne aṅgārakapallaṃ. ‘‘Kammārānaṃ yathā ukkā, anto jhāyati no bahī’’ti āgataṭṭhāne kammāruddhanaṃ. ‘‘Evaṃ vipāko ukkāpāto bhavissatī’’ti āgataṭṭhāne vātavego ‘‘ukkā’’ti vuccati. ‘‘Saṇḍāsena jātarūpaṃ [Pg.224] gahetvā ukkāmukhe pakkhipeyyā’’ti āgataṭṭhāne suvaṇṇakārānaṃ mūsā ‘‘ukkā’’ti veditabbā. Iccevaṃ – ukkā ཞེས་པ་ནི་สྒྲོན་མེ་ལ་སོགས་པ་ལ་བརྗོད་དོ།། “སྒྲོན་མེ་རྣམས་ཐོགས་པའི་ཚེ་” ཞེས་འབྱུང་བའི་གནས་སུ་སྒྲོན་མེ་ལ་ “ukkā” ཞེས་བརྗོད། “མེ་མདག་སྣོད་བཅིང་བར་བྱ། མེ་མདག་སྣོད་བཅིངས་ནས། མེ་མདག་སྣོད་ཀྱི་ཁ་སྦར་བར་བྱ་” ཞེས་འབྱུང་བའི་གནས་སུ་མེ་མདག་གི་སྣོད་ (aṅgārakapalla) ལའོ།། “མགར་བའི་མེ་ཐབ་བཞིན་དུ། ནང་དུ་འབར་གྱི་ཕྱི་རུ་མིན།” ཞེས་འབྱུང་བའི་གནས་སུ་མགར་བའི་མེ་ཐབ་ (kammāruddhana) ལའོ།། “འདི་ལྟར་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ནི་སྐར་མདའ་ལྷུང་བ་ལྟར་འགྱུར་རོ།” ཞེས་འབྱུང་བའི་གནས་སུ་རླུང་གི་ཤུགས་སམ་སྐར་མདའ་ལ་ “ukkā” ཞེས་བརྗོད། “སྐམ་པས་གསེར་བཟུང་ནས་ལུགས་ཀོང་གི་ཁར་བཅུག་གོ།” ཞེས་འབྱུང་བའི་གནས་སུ་གསེར་བཟོ་བའི་ལུགས་ཀོང་ (mūsā) ནི་ “ukkā” ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། འདི་ལྟར། Dīpikāvātavegesu, kammārānañca uddhane; Mūsāyampi ca aṅgāra-kapalle cāti pañcasu; Visayesu panetesu, ukkāsaddo pavattati; སྒྲོན་མེ་དང་ནི་སྐར་མདའ་དང་།། མགར་བའི་མེ་ཐབ་ལུགས་ཀོང་དང་།། མེ་མདག་སྣོད་དེ་ལྔ་པོ་ལ།། ukkā ཞེས་པའི་སྒྲ་འཇུག་གོ།། Che chedane. Chiyati, chiyanti. Avacchitaṃ, avacchātaṃ. Chetvāna moḷiṃ varagandhavāsitaṃ. che ནི་གཅོད་པ་ལའོ།། གཅོད་པར་བྱེད། གཅོད་པར་བྱེད་དོ།། ཀུན་ཏུ་བཅད་པ། ཀུན་ཏུ་བཅད་པའོ།། དྲི་ཞིམ་མཆོག་གིས་བསྒོས་པའི་གཙུག་ཕུད་བཅད་ནས། Saja saṅge. Saṅgo laganaṃ. Sajjati. Sajjanaṃ, sajjito, satto. saja ནི་ཆགས་པ་ལའོ།། ཆགས་པ་ནི་འབྱར་བའོ།། ཆགས་པར་བྱེད་དོ།། ཆགས་པ། ཆགས་པར་བྱས་པ། སེམས་ཅན་ནམ་ཆགས་པའོ།། Yuja samādhimhi. Samādhānaṃ samādhi, kāyakammādīnaṃ sammāpayogavasena avippakiṇṇatāti attho. Yujjati. Yogo, yogī. yuja ནི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ལའོ།། ཏིང་ངེ་འཛིན་ནི་མཉམ་པར་བཞག་པ་སྟེ། ལུས་ཀྱི་ལས་ལ་སོགས་པ་ཡང་དག་པར་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་རྣམ་པར་མ་གཡེངས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། སྦྱོར་བར་བྱེད་དོ།། སྦྱོར་བ། རྣལ་འབྱོར་པའོ།། Ettha yogoti vīriyaṃ. Tañhi – འདིར་ yogo ཞེས་པ་ནི་བརྩོན་འགྲུས་སོ།། དེ་ནི། ‘‘Vāyametheva puriso, na nibbindeyya paṇḍito; Passāmi vo’ha’mattānaṃ, yathā icchiṃ tathā ahu’’nti “སྐྱེས་བུས་བརྩོན་པར་བྱ་བ་ཉིད་དེ། མཁས་པས་སྐྱོ་བར་མི་བྱའོ།། བདག་གིས་བདག་ཉིད་མཐོང་བ་ནི། ཇི་ལྟར་འདོད་པ་དེ་བཞིན་གྱུར།” ཅེས་པས། Vacanato avassaṃ kātuṃ yujjati upapajjatīti yogoti vuccati. གསུང་འདི་ལས་ངེས་པར་བྱ་བར་རིགས་ཤིང་འཐད་པས་ན་ yogo ཞེས་བརྗོད་དོ།། Ranja rāge. Rajjati. Virajjati. Rajjamāno, rajjaṃ, rajjanto, rāgo, virāgo, rajjanaṃ, virajjanaṃ, rajanīyaṃ. Upasaggavasena añño attho bhavati. Samhā raṭṭhā nirajjati, attano raṭṭhā niggacchatīti attho. ranja ནི་ཆགས་པ་ལའོ།། ཆགས་པར་བྱེད་དོ།། འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བར་བྱེད་དོ།། ཆགས་བཞིན་པ། རྒྱལ་སྲིད་དམ་ཚོན་གྱིས་བསྒྱུར་བ། ཆགས་པར་བྱེད་པ། འདོད་ཆགས། འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བ། ཆགས་པར་བྱེད་པ། ཆགས་པ་དང་བྲལ་བར་བྱེད་པ། ཆགས་པར་འགྱུར་བའོ།། ཉེ་བར་བསྒྱུར་བའི་དབང་གིས་དོན་གཞན་དུའང་འགྱུར་ཏེ། “samhā raṭṭhā nirajjati” ཞེས་པ་ནི་རང་གི་ཡུལ་ལས་ཕྱིར་འཐོན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། Tattha virāgoti virajjanti ettha saṃkilesadhammāti virāgo, nibbānaṃ maggo ca. དེ་ལ་ virāgo ཞེས་པ་ནི་འདི་ལ་ཀུན་ཉོན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ཆགས་པ་དང་བྲལ་བར་འགྱུར་བས་ན་ virāgo སྟེ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་དང་ལམ་མོ།། Vijī bhayacalanesu. Vijjati, saṃvijjati. Saṃvego, saṃvejanīyaṃ. Ubbijjati. Ubbego, ubbiggahadayo. vijī ནི་འཇིགས་པ་དང་གཡོ་བ་ལའོ།། སྐྲག་པར་བྱེད། ཀུན་ཏུ་སྐྲག་པར་བྱེད་དོ།། སྐྱོ་ཤས། སྐྱོ་ཤས་སྐྱེ་བར་འོས་པ། སྐྲག་པར་འགྱུར་རོ།། སྐྲག་པ། སྙིང་སྐྲག་པའོ།། Luja [Pg.225] vināse. Lujjatīti loko. Lopo, lutti, lujjanaṃ, lutto. luja ནི་འཇིག་པ་ལའོ།། འཇིག་པས་ན་འཇིག་རྟེན་ནོ།། ཕྱིས་པའམ་བསྡུས་པ། ཕྱིས་པ། འཇིག་པ། ཕྱིས་པའོ།། Ṭhā gatinivattiyaṃ. Ṭhāyati. Ṭhāyī, ṭhiti, ṭhānaṃ, ṭhito, tatraṭṭho, tiṭṭhaṃ, kappaṭṭhāyī, āsabhaṭṭhānaṭṭhāyī. ṭhā ནི་འགྲོ་བ་ལྡོག་པ་ལའོ།། གནས་སོ།། གནས་པ། གནས་པ། གནས། གནས་པ། དེ་ལ་གནས་པ། གནས་བཞིན་པ། བསྐལ་པར་གནས་པ། ཁྱུ་མཆོག་གི་གནས་ལ་གནས་པའོ།། ‘‘Sukhaṃ sayāmi ṭhāyāmi, sukhaṃ kappemi jīvitaṃ; Ahatthapāso mārassa, aho satthānukampako’’ti “བདེ་བར་ཉལ་ཞིང་བདེ་བར་གནས།། བདེ་བར་འཚོ་བ་སྐྱོང་བར་བྱེད།། བདུད་ཀྱི་ལག་ཏུ་མ་ཚུད་པ།། ཀྱི་ཧུད་སྟོན་པ་ཐུགས་རྗེ་ཅན།།” ཞེས་པ། Pāḷi nidassanaṃ. Lāpaṃ gocaraṭṭhāyinanti ca. Tattha ṭhāyāmīti tiṭṭhāmi. ལུང་གི་དཔེར་བརྗོད་དོ།། “གོ་ཅར་གྱི་གནས་ལ་གནས་པའི་སྲེག་པའོ།།” ཞེས་པ་ཡང་ངོ།། དེ་ལ་ ṭhāyāmi ཞེས་པ་ནི་གནས་སོ།། Ḍigatiyaṃ. Ḍiyati. Ḍemāno. Ḍino vā. ‘‘Ucce sakuṇa ḍemāna, pattayāna vihaṅgama. Vajjesi kho tvaṃ vāmūru’’nti nidassanaṃ. ḍi ནི་འགྲོ་བ་ལའོ།། འཕུར་བར་བྱེད་དོ།། འཕུར་བཞིན་པ། ཡང་ན་འཕུར་བའོ།། “བྱ་ཁྱོད་མཐོན་པོར་འཕུར་བཞིན་དུ།། གཤོག་པས་འགྲོ་བའི་མཁའ་ལྡིང་པ།། ཁྱོད་ནི་བརླ་མཛེས་མ་ལ་སྨྲ།།” ཞེས་པ་ནི་དཔེར་བརྗོད་དོ།། Ettha ḍiyatīti ḍemānoti nibbacanaṃ gahetabbaṃ. འདིར་ ḍiyati ཞེས་པ་ནི་ ḍemāno ཞེས་ངེས་ཚིག་བཟུང་བར་བྱའོ།། Tā pālane. Tāyati. Aghassa tātā. So nūna kapaṇo tāto, ciraṃ rujjati assame. Tāṇaṃ, parittaṃ, gottaṃ. Tvaṃ khosi upāsaka katakalyāṇo katabhīruttāṇo. tā ནི་སྐྱོབ་པ་ལའོ།། སྐྱོབ་པར་བྱེད་དོ།། སྡིག་པ་ལས་སྐྱོབ་པའོ།། “ཉམ་ཐག་པའི་ཕ་དེ་ནི་ཀུན་དགའ་ར་བར་ཡུན་རིང་དུ་ན་བར་འགྱུར་རོ།” ཞེས་པ་དང་། སྐྱོབ་པ། སྲུང་བ། རིགས་སོ།། “དགེ་བསྙེན་ཁྱོད་ནི་དགེ་བ་བྱས་ཤིང་འཇིགས་པ་ལས་སྐྱོབ་པ་བྱས་པའོ།།” Tatra parittanti mahātejavantatāya samantato sattānaṃ bhayaṃ upaddavaṃ upasaggañca tāyati rakkhatīti parittaṃ, gaṃ tāyatīti gottaṃ. དེ་ལ་ paritta ཞེས་པ་ནི་མཐུ་སྟོབས་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པས་ཀུན་ནས་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་འཇིགས་པ་དང་། ཉེ་བར་འཚེ་བ་དང་། གནོད་པ་ལས་སྐྱོབ་ཅིང་སྲུང་བས་ན་ paritta (སྲུང་བ) ཞེས་བྱའོ།། ས་འཛིན་པའམ་བ་ལང་སྐྱོབ་པས་ན་ gotta (རིགས) ཞེས་བྱའོ།། Nata gattavināme. Gattavināmo gattavikkhepo. Naccati. Naccaṃ. Nigaṇṭho nāṭaputto. nata ནི་ཡན་ལག་གཡོ་བ་ལའོ།། ཡན་ལག་གཡོ་བ་ནི་ལུས་ཀྱི་གར་བྱེད་པ་ལྟ་བུའོ།། གར་བྱེད་དོ།། གར། གཅེར་བུ་པ་གཉེན་གྱི་བུའོ།། Dā sodhane. Dāyati. Dānaṃ. Anuyogadāpanatthaṃ. Anuyogaṃ datvā. Dānaṃ datvā. dā ནི་སྦྱོང་བ་ལའོ།། སྦྱོང་བར་བྱེད་དོ།། སྦྱིན་པའོ།། རྗེས་སུ་སྦྱོར་བ་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར། རྗེས་སུ་སྦྱོར་བ་བྱིན་ནས། སྦྱིན་པ་བྱིན་ནས། Dā [Pg.226] supane. Dāyati. Niddāyati. Niddāyanaṃ, niddāyamāno, niddāyanto. dā ནི་གཉིད་ལོག་པ་ལའོ།། གཉིད་ལོག་པར་བྱེད་དོ།། གཉིད་ལོག་གོ། གཉིད་ལོག་པ། གཉིད་ལོག་བཞིན་པ། གཉིད་ལོག་པའོ།། Dādāne. Puriso dānaṃ dāyati. Āpubbo gahaṇe. Adinnaṃ ādiyati. Sīlaṃ samādiyati. Kamme – purisena dānaṃ dīyati, adinnaṃ ādiyati. Kārite – ādapeti, samādapeti, ādapayati, samādapayati, ye dhammamevādapayanti santo. dā ནི་སྦྱིན་པ་ལའོ།། སྐྱེས་བུས་སྦྱིན་པ་སྦྱིན་ནོ།། སྔོན་འཇུག་ ā དང་བཅས་ན་ལེན་པ་ལའོ།། མ་བྱིན་པ་ལེན་པར་བྱེད་དོ།། ཚུལ་ཁྲིམས་ཡང་དག་པར་ལེན་པར་བྱེད་དོ།། ལས་ཀྱི་སྒྲ་ལ། སྐྱེས་བུས་སྦྱིན་པ་སྦྱིན་པར་བྱེད། མ་བྱིན་པ་ལེན་པར་བྱེད་དོ།། གཉེར་བའི་སྒྲ་ལ། ལེན་དུ་འཇུག ཡང་དག་པར་ལེན་དུ་འཇུག ལེན་དུ་འཇུག ཡང་དག་པར་ལེན་དུ་འཇུག་སྟེ། “སྐྱེས་བུ་དམ་པ་གང་དག་ཆོས་ཉིད་ལེན་དུ་འཇུག་པའོ།།” Dā avakhaṇḍane. Diyati, diyanti. Parittaṃ. dā ནི་དུམ་བུར་གཅོད་པ་ལའོ།། གཅོད་པར་བྱེད། གཅོད་པར་བྱེད་དོ།། ཆུང་ངུའམ་ཉུང་ངུའོ།། Ettha ca parittanti samantato khaṇḍitattā parittaṃ. Appamattakañhi gomayapiṇḍaṃ parittanti vuccati. Tasmā parittanti appakassa nāmaṃ kāmāvacarassa ca dhammassa appesakkhattā. འདིར་ paritta ཞེས་པ་ནི་ཀུན་ནས་བཅད་པས་ན་ paritta (ཆུང་ངུ) ཞེས་བྱའོ།། ཉུང་ངུ་ཙམ་གྱི་བ་ལང་གི་ལྕི་བའི་གོང་བུ་ལ་ paritta ཞེས་བརྗོད་དོ།། དེས་ན་ paritta ཞེས་པ་ནི་ཉུང་ངུ་དང་། འདོད་པའི་ཁམས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ལ་མཐུ་ชུང་བའི་ཕྱིར་མིང་དུ་བཏགས་པའོ།། Dā suddhiyaṃ. Dāyati. Vodāyati. Vodānaṃ. Akammakoyaṃ dhātu. Tathā hi ‘‘vodāyati sujjhati etenāti vodānaṃ, samathavipassanā’’ti nettisaṃvaṇṇanāyaṃ vuttaṃ. dā ནི་རྣམ་པར་དག་པ་ལའོ།། དག་པར་བྱེད་དོ།། རྣམ་པར་དག་པར་འགྱུར་རོ།། རྣམ་པར་བྱང་བའོ།། རྩ་བ་འདི་ནི་བྱ་བྱེད་ཐ་མི་དད་པ་ (akammako) ཡིན་ནོ།། དེ་ལྟར་ཡང་གདགས་པའི་བསྟན་བཅོས་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ (nettisaṃvaṇṇanā) ལས། “རྣམ་པར་དག་པར་བྱེད། འདིས་དག་པར་བྱེད་པས་ན་རྣམ་པར་བྱང་བ་སྟེ། ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་ངོ།།” ཞེས་གསུངས་སོ།། Dī khaye. Dīyate. Dīno, ādīnavo. dī ནི་ཟད་པ་ལའོ།། ཟད་པར་འགྱུར་རོ།། ཉམ་ཐག་པ། ཉེས་དམིགས་སོ།། Tatra dīnoti parikkhīṇañātidhanādibhāvena dukkhito. Ādīnavotiādīnaṃ dukkhaṃ vāti adhigacchati etenātiādīnavo, doso. དེ་ལ་ dīno ཞེས་པ་ནི་གཉེན་དང་ནོར་ལ་སོགས་པ་ཡོངས་སུ་ཟད་པས་ཉམ་ཐག་པའོ།། ādīnavo ཞེས་པ་ནི་འདིས་ཉམ་ཐག་པའི་སྡུག་བསྔལ་ཐོབ་པར་བྱེད་པས་ན་ ādīnavo སྟེ། ཉེས་པའོ།། Du paritāpe. Duyate. Duno, dūto. du ནི་ཡོངས་སུ་གདུང་བ་ལའོ།། གདུང་བར་བྱེད་དོ།། གདུངས་པ། ཕོ་ཉའོ།། Bhidi bhijjane. Bhijjanadhammaṃ bhijjati. Bhijjatīti bhinno. Bhijjanaṃ bhedo. bhidi ནི་འཇིག་པ་ལའོ།། འཇིག་པའི་ཆོས་ཅན་ནི་འཇིག་གོ། འཇིག་པས་ན་འཇིག་པའམ་དབྱེན་ནོ།། འཇིག་པ་ནི་དབྱེན་ནོ།། Chidi chijjane. Suttaṃ chijjati. Chijjatīti chinno. Evaṃ chiddaṃ. Chijjanaṃ chedo. chidi ནི་གཅོད་པ་ལའོ།། སྐུད་པ་ཆད་དོ།། ཆད་པས་ན་ཆད་པའོ།། དེ་བཞིན་དུ་བུ་གའོ།། ཆད་པ་ནི་གཅོད་པའོ།། Khidi [Pg.227] dīniye. Dīnabhāvo dīniyaṃ, yathā dakkhiyaṃ. Khijjati, khinno, akhinnamati, khedo, khedaṅgato lokahitāya nātho. khidi ནི་སྐྱོ་བའམ་ངལ་བ་ལའོ།། སྐྱོ་བའི་དངོས་པོ་ནི་སྐྱོ་བ་སྟེ། དཔེར་ན་མཁས་པའི་དངོས་པོ་ལ་མཁས་པ་ཉིད་ཟེར་བ་བཞིན་ནོ།། སྐྱོ་བར་བྱེད། སྐྱོ་བ། མི་སྐྱོ་བའི་བློ་གྲོས་ཅན། ངལ་བ། “འཇིག་རྟེན་གྱི་ཕན་བདེའི་ཕྱིར་མགོན་པོ་ཉིད་ངལ་བར་གྱུར་ཏོ།” Ettha khedaṅgatoti kāyikadukkhasaṅkhātaṃ parissamaṃ patto, dukkhamanubhavīti attho. འདིར་ khedaṅgato ཞེས་པ་ནི་ལུས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་དུ་གཏོགས་པའི་ངལ་བ་ལ་བབ་པའམ། སྡུག་བསྔལ་མྱོང་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། Pada gatiyaṃ. Pajjati. Maggaṃ paṭipajjati. Paṭipattiṃ paṭipajjati. Addhānamaggappaṭipanno hoti, phalasamāpattiṃ samāpajjati. Āpattiṃ āpajjati. Akammakampi bhavati, tesaṃ adhammo āpajjati, pajjo, byagghapajjo, sampadāyo. pada ནི་འགྲོ་བ་ལའོ།། འགྲོ་བར་བྱེད་དོ།། ལམ་ལ་ཞུགས་སོ།། སྒྲུབ་པ་ལ་ཞུགས་སོ།། ལམ་ཆེན་ལ་ཞུགས་པར་འགྱུར། འབྲས་བུའི་སྙོམས་འཇུག་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་གོ། ལྟུང་བ་བྱུང་བར་འགྱུར་རོ།། བྱ་བྱེད་ཐ་མི་དད་པའང་ཡིན་ཏེ། “དེ་དག་ལ་ཆོས་མ་ཡིན་པ་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ།” ལམ། སྟག་གི་ལམ། བརྒྱུད་པའོ།། Ettha ca pajjoti maggo. Byagghapajje saddulapathe jātoti byagghapajjo, evaṃnāmako kulaputto. Sampadiyati ñāpiyati dhammo etenāti sampadāyo, akkhātā. འདིར་ pajjo ཞེས་པ་ནི་ལམ་མོ།། byagghapajjo ཞེས་པ་ནི་སྟག་གི་ལམ་དུ་སྐྱེས་པས་ན་ byagghapajjo སྟེ། མིང་དེ་ལྟར་བཏགས་པའི་རིགས་ཀྱི་བུའོ།། sampadāyo ཞེས་པ་ནི་འདིས་ཆོས་ཡང་དག་པར་སྟོན་ཅིང་ཤེས་པར་བྱེད་པས་ན་ sampadāyo སྟེ། སྟོན་པའོ།། Vida sattāyaṃ. Sattā vijjamānākāro. Vijjati, saṃvijjati. Jātavedo, vijjā, avijjā, vidito. vida ནི་ཡོད་པ་ལའོ།། ཡོད་པ་ནི་ཡོད་པའི་རྣམ་པའོ།། ཡོད་དོ།། ཀུན་ཏུ་ཡོད་དོ།། མེ། རིག་པ། མ་རིག་པ། ཤེས་པའོ།། Tattha jātavedoti aggi. So hi jātova vedayati dhūmajāluṭṭhānena paññāyati, tasmā jātavedoti vuccati. Vijjāti dhammānaṃ sabhāvaṃ viditaṃ karotīti vijjā, ñāṇaṃ. Avijjāti khandhānaṃ rāsaṭṭhaṃ, āyatanānaṃ āyatanaṭṭhaṃ, dhātūnaṃ suññaṭṭhaṃ, saccānaṃ tathaṭṭhaṃ, indriyānaṃ adhipatiyaṭṭhaṃ aviditaṃ karotīti avijjā. Dukkhādīnaṃ pīḷanādivasena vuttaṃ catubbidhaṃ atthaṃ aviditaṃ karotīti avijjā, moho. དེ་ལ་ jātavedo ཞེས་པ་ནི་མེའོ།། དེ་ནི་སྐྱེས་མ་ཐག་ཏུ་དུ་བའི་དྲ་བ་ལངས་པ་ལས་ཤེས་པར་བྱེད་པས་ན་ jātavedo ཞེས་བརྗོད་དོ།། vijjā ཞེས་པ་ནི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་རང་བཞིན་ཤེས་པར་བྱེད་པས་ན་ vijjā སྟེ། ཡེ་ཤེས་སོ།། avijjā ཞེས་པ་ནི་ཕུང་པོ་རྣམས་ཀྱི་སྤུངས་པའི་དོན་དང་། སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་དོན་དང་། ཁམས་རྣམས་ཀྱི་སྟོང་པའི་དོན་དང་། བདེན་པ་རྣམས་ཀྱི་དེ་བཞིན་ཉིད་ཀྱི་དོན་དང་། དབང་པོ་རྣམས་ཀྱི་དབང་བྱེད་པའི་དོན་རྣམས་མི་ཤེས་པར་བྱེད་པས་ན་ avijjā འོ།། སྡུག་བསྔལ་ལ་སོགས་པའི་གནོད་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་གསུངས་པའི་དོན་བཞི་པོ་མི་ཤེས་པར་བྱེད་པས་ན་ avijjā སྟེ། གཏི་མུག་གོ། Mada ummāde. Ummādo nāma muyha naṃ vā sativippavāso vā cittavikkhepo vā. Majjati, pamajjati. Matto, surāmadamatto. Matto ahaṃ mahārāja. Puttamaṃsāni khādayiṃ. Mattahatthī, pamatto, ummatto. mada ནི་སྨྱོ་བ་ལའོ།། སྨྱོ་བ་ཞེས་པ་ནི་རྨོངས་པའམ་དྲན་པ་ཉམས་པའམ་སེམས་རྣམ་པར་གཡེངས་པའོ།། མྱོས་པར་བྱེད། བག་མེད་པར་བྱེད་དོ།། མྱོས་པ། ཆང་གིས་མྱོས་པའོ།། “རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་བདག་ནི་མྱོས་ཏེ། བུའི་ཤ་ཟོས་སོ།།” མྱོས་པའི་གླང་པོ་ཆེ། བག་མེད་པ། སྨྱོན་པའོ།། Appamādo [Pg.228] amataṃ padaṃ, pamādo maccuno padaṃ; Appamattā na miyyanti, ye pamattā yathā matā. “བག་ཡོད་བདུད་རྩིའི་གནས་ཡིན་ཏེ།། བག་མེད་འཆི་བའི་གནས་ཡིན་ནོ།། བག་ཡོད་རྣམས་ནི་འཆི་མི་འགྱུར།། བག་མེད་རྣམས་ནི་ཤི་བ་བཞིན།།” Mida sinehane. Mejjati. Mettā, metti, mittaṃ, mitto. mida ནི་བྱམས་པ་འམ་གཤིན་པ་ལའོ།། བྱམས་པར་བྱེད་དོ།། བྱམས་པ། མཛའ་བཤེས། གྲོགས། གྲོགས་པོའོ།། Antaradhā adassane. Antarapubbo dhādhātu vijjamānassa vatthuno adassane vattati. Antaradhāyati. Antaradhānaṃ, antaradhāyanto. Sā devatā antarahitā. Antarāpidhāyati. antaradhā ནི་མི་སྣང་བ་ལའོ།། སྔོན་འཇུག་ antara དང་བཅས་པའི་ dhā རྩ་བ་ནི་ཡོད་པའི་དངོས་པོ་མི་སྣང་བའི་དོན་ལ་འཇུག་གོ། མི་སྣང་བར་འགྱུར་རོ།། མི་སྣང་བར་འགྱུར་བ། མི་སྣང་བར་འགྱུར་བཞིན་པའོ།། “ལྷ་མོ་དེ་ནི་མི་སྣང་བར་གྱུར་ཏོ།།” བར་དུ་མི་སྣང་བར་འགྱུར་རོ།། Budha avagamane. Avagamanaṃ jānanaṃ. Bujjhati, buddho, buddhi, buddhaṃ, bodho, bodhi. Bujjhitā saccāni. Sakalaṃ buddho, buddhavā, vibodheti, bodhetā, buddho, vibuddho iccādīni. budha ནི་རྟོགས་པ་ལའོ།། རྟོགས་པ་ནི་ཤེས་པའོ།། རྟོགས་པར་བྱེད། སངས་རྒྱས་པའམ་རྟོགས་པ། བློ་གྲོས། རྟོགས་པ། རྟོགས་པ། བྱང་ཆུབ་བོ།། བདེན་པ་རྣམས་རྟོགས་པའོ།། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ། བློ་གྲོས་དང་ལྡན་པ། རྣམ་པར་སད་པར་བྱེད། སད་པར་བྱེད་པོ། སངས་རྒྱས། རྣམ་པར་སངས་རྒྱས་པ་ལ་སོགས་པའོ།། Tatra buddhoti bujjhitā saccānīti buddho, bodhetā pajāyāti buddho. Atha vā pāramitāparibhāvitāya paññāya sabbampi ñeyyaṃ abujjhīti buddho. Keci pana kammenapi buddhasaddassa siddhaṃ icchantā evaṃ nibbacanaṃ karonti ‘‘sammāsambuddho vata so bhagavāti adhigataguṇavisesehi khīṇāsavehi bujjhitabboti buddho’’ti. Vitthāro pana niddese vuttanayena gahetabbo. Buddhīti bujjhatīti buddhi. Evaṃ buddhaṃ bodho bodhi ca. Atha vā bujjhanaṃ buddhi. Evaṃ bodho bodhi ca, sabbametaṃ paññāyādhivacanaṃ. དེ་ལ་ buddho ཞེས་པ་ནི་བདེན་པ་རྣམས་རྟོགས་པས་ན་ buddho (སངས་རྒྱས) ཞེས་བྱའོ།། སྐྱེ་དགུ་རྣམས་སད་པར་བྱེད་པས་ན་ buddho ཞེས་བྱའོ།། ཡང་ན། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པས་ཡོངས་སུ་བསྒོས་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཤེས་བྱ་ཐམས་ཅད་རྟོགས་པས་ན་ buddho ཞེས་བྱའོ།། འོན་ཀྱང་ཁ་ཅིག་གིས་ལས་ཀྱི་སྒྲ་ལས་ཀྱང་ buddho ཞེས་པའི་སྒྲ་གྲུབ་པར་འདོད་དེ། འདི་ལྟར་ངེས་ཚིག་བྱེད་དེ། “བཅོམ་ལྡན་འདས་དེ་ནི་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཉིད་དེ། ཐོབ་པར་བྱས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཁྱད་པར་དང་ལྡན་པའི་ཟག་པ་ཟད་པ་རྣམས་ཀྱིས་རྟོགས་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན་ buddho ཞེས་བྱའོ།།” ཞིབ་ཏུ་ནི་གདགས་པ་ལས་གསུངས་པའི་ཚུལ་བཞིན་བཟུང་བར་བྱའོ།། buddhī ཞེས་པ་ནི་རྟོགས་པར་བྱེད་པས་ན་ buddhi (བློ་གྲོས) སོ།། དེ་བཞིན་དུ་ buddhaṃ དང་ bodho དང་ bodhi ཡང་ངོ།། ཡང་ན། རྟོགས་པ་ནི་ buddhi སོ།། དེ་བཞིན་དུ་ bodho དང་ bodhi ཡང་སྟེ། འདི་དག་ཐམས་ཅད་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་སོ།། Idāni bodhisaddassa atthuddhāraṃ vadāma. Bodhīti hi rukkhopi maggopi sabbaññutaññāṇampi nibbānampi evaṃpaṇṇattiko puggalopi vuccati, tathā hi ‘‘bodhirukkhamūle paṭhamābhisambuddho’’ti ca, ‘‘antarā ca bodhiṃ antarā ca gaya’’nti ca āgataṭṭhāne rukkho bodhīti vuccati. ‘‘Catūsu maggesu ñāṇa’’nti [Pg.229] āgataṭṭhāne maggo. ‘‘Pappoti bodhiṃ varabhūri sumedhaso’’ti āgataṭṭhāne sabbaññutaññāṇaṃ. ‘‘Patvāna bodhiṃ amataṃ asaṅkhata’’nti āgataṭṭhāne nibbānaṃ. ‘‘Bodhi bhante rājakumāro bhagavato pāde sirasā vandatī’’ti ‘‘ariyasāvako bodhīti vuccatī’’ti ca āgataṭṭhāne evaṃpaṇṇattiko puggalo. ད་ནི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྒྲའི་དོན་བསྡུ་བ་བཤད་པར་བྱའོ། །བྱང་ཆུབ་ཅེས་བྱ་བ་ནི་ཤིང་དང་། ལམ་དང་། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་དང་། དེ་བཞིན་དུ་བཏགས་པའི་གང་ཟག་ལའང་བརྗོད་དེ། འདི་ལྟར་ “བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་དྲུང་དུ་ཐོག་མར་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་སོ་” ཞེས་པ་དང་། “བྱང་ཆུབ་ཀྱི་བར་དང་གྷ་ཡཱའི་བར་དུ་” ཞེས་འབྱུང་བའི་གནས་སུ་ཤིང་ལ་བྱང་ཆུབ་ཅེས་བརྗོད། “ལམ་བཞིའི་ཡེ་ཤེས་” ཞེས་འབྱུང་བའི་གནས་སུ་ལམ་ལའོ། །“བློ་གྲོས་བཟང་པོ་ཆེན་པོས་བྱང་ཆུབ་ཐོབ་པར་འགྱུར་” ཞེས་འབྱུང་བའི་གནས་སུ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ལའོ། །“འདུས་མ་བྱས་པའི་འཆི་མེད་བྱང་ཆུབ་ཐོབ་ནས་” ཞེས་འབྱུང་བའི་གནས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལའོ། །“བཙུན་པ་བྱང་ཆུབ་རྒྱལ་བུས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཞབས་ལ་མགོ་བོས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་” ཞེས་པ་དང་། “འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ལ་བྱང་ཆུབ་ཅེས་བརྗོད་དོ་” ཞེས་འབྱུང་བའི་གནས་སུ་དེ་ལྟར་བཏགས་པའི་གང་ཟག་ལའོ། ། Atridaṃ vuccati – འདིར་འདི་སྐད་ཅེས་བརྗོད་དེ། Rukkhe magge ca nibbāne, ñāṇe sabbaññutāya ca; Tathā paṇṇattiyañceva, bodhisaddo pavattati. ཤིང་དང་ལམ་དང་མྱ་ངན་འདས། །ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་། །དེ་བཞིན་བཏགས་པ་ཉིད་ལ་ཡང་། །བྱང་ཆུབ་སྒྲ་ནི་འཇུག་པར་འགྱུར། ། Bujjhatīti bujjhitā, bodhetīti bodhetā. རྟོགས་པར་བྱེད་པས་ན་རྟོགས་པ་པོའམ་སངས་རྒྱས་པ་པོ། རྟོགས་པར་བྱེད་དུ་འཇུག་པས་ན་རྟོགས་པར་བྱེད་པ་པོའམ་སངས་རྒྱས་པར་བྱེད་པ་པོའོ། ། Ettha ca koci payogo tumantādīni ca rūpāni vuccante – ‘‘guyhamatthamasambuddhaṃ, sambodhayati yo naro. Paraṃ sambuddhumarahati. Bujjhituṃ, buddhuṃ, bujjhitvā, bujjhitvāna, bujjhituna, buddhiya, buddhiyāna, buddhā, buddhāna’’ iti bhavanti. འདིར་ཡང་སྦྱོར་བ་འགའ་ཞིག་དང་ཏུ་མུན་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པ་རྣམས་བརྗོད་པར་བྱ་སྟེ། “མི་གང་ཞིག་གསང་བའི་དོན་མ་རྟོགས་པ་རྟོགས་པར་བྱེད་པ། དེ་ནི་གཞན་དག་གིས་ལེགས་པར་རྟོགས་པར་འོས་སོ་” ཞེས་པ་དང་། “རྟོགས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར། རྟོགས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར། རྟོགས་ནས། རྟོགས་ནས། རྟོགས་ནས། རྟོགས་ནས། རྟོགས་ནས། རྟོགས་ནས། རྟོགས་ནས་” ཞེས་བྱ་བ་རྣམས་འབྱུང་ངོ་། ། Tatra asambuddhanti parehi aññātaṃ, ‘‘asambodha’’ntipi pāṭho, paresaṃ bodhetuṃ ayuttanti attho. Sambuddhunti saṃbujjhituṃ. Buddhāti bujjhitvā, evaṃ buddhānāti etthāpi. དེ་ལ་ “མ་རྟོགས་པ་” ཞེས་པ་ནི་གཞན་གྱིས་མ་ཤེས་པ་སྟེ། “མ་རྟོགས་པ་” ཞེས་པའི་ཀློག་ཚུལ་ཡང་ཡོད་དེ། གཞན་དག་ལ་རྟོགས་པར་བྱེད་མི་རིགས་པའི་དོན་ཏོ། །“ལེགས་པར་རྟོགས་པར་” ཞེས་པ་ནི་ལེགས་པར་རྟོགས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ། །“རྟོགས་ནས་” ཞེས་པ་ནི་རྟོགས་ནས་ ཞེས་པའི་དོན་ཏེ། འདིར་ “རྟོགས་ནས་” ཞེས་པ་ལའང་དེ་བཞིན་ནོ། ། Keci pana ‘‘nāmarūpaparicchede ‘bodhimaggena budhvā’ti ca, ‘‘budhvā bodhitale yamāha sugato’ti ca dhakāravakārasaññogavato padassa dassanato tvāpaccayantabhāvato ca dhakāravakārasaṃyogavasena ‘‘budhvā’’ti padasiddhi icchitabbā’’ti vadanti, taṃ tādisassa padarūpassa buddhavacane adassanato ca, buddhavacanassa ananukūlatāya ca, parisuddhe ca porāṇapotthake [Pg.230] vakārasaṃyogavigatassa ‘‘bodhimaggena buddhā’’tica, ‘‘buddhā bodhitale’’ti ca padassa dassanato na gahetabbaṃ. Tathā hi na tādiso pāṭho buddhavacanassa anukūlo hotīti. Na hi buddhavacane vassasatampi vassasahassampi pariyesantā tādisaṃ vakāradhakārasaññogapadaṃ passissanti. Evaṃ ‘‘budhvā’’ti padarūpassa buddhavacanassa ananukūlatā daṭṭhabbā. Tañhi sakkaṭaganthe kataparicayabhāvena vañcitehi vidūhi icchitaṃ, na saddhammanītividūhi. Ettha imāni nidassanapadāni veditabbāni – ཁ་ཅིག་ནི་ “མིང་དང་གཟུགས་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ལས། ‘བྱང་ཆུབ་ལམ་གྱིས་རྟོགས་ནས་’ ཞེས་པ་དང་། ‘བྱང་ཆུབ་སྙིང་པོར་བདེ་བར་གཤེགས་པས་གང་གསུངས་པ་དེ་རྟོགས་ནས་’ ཞེས་པ་ལྟར། དྷ་དང་ཝ་ཡིག་འདུས་པའི་ཚིག་མཐོང་བའི་ཕྱིར་དང་། ཏྭཱ་རྐྱེན་གྱི་མཐའ་ཅན་གྱི་དངོས་པོ་མཐོང་བའི་ཕྱིར། དྷ་དང་ཝ་ཡིག་འདུས་པའི་དབང་གིས་ ‘བུདྡྷཱ་’ ཞེས་པའི་ཚིག་གྲུབ་པ་འདོད་པར་བྱའོ་” ཞེས་ཟེར་མོད། དེ་ལྟ་བུའི་ཚིག་གི་རྣམ་པ་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བཀའ་ལས་མ་མཐོང་བའི་ཕྱིར་དང་། སངས་རྒྱས་ཀྱི་བཀའ་དང་མི་མཐུན་པའི་ཕྱིར་དང་། ཡོངས་སུ་དག་པའི་སྔོན་གྱི་དཔེ་ཆ་རྣམས་སུ་ཝ་ཡིག་འདུས་པ་མེད་པར་ ‘བྱང་ཆུབ་ལམ་གྱིས་རྟོགས་ནས་’ ཞེས་པ་དང་། ‘བྱང་ཆུབ་སྙིང་པོར་རྟོགས་ནས་’ ཞེས་པའི་ཚིག་མཐོང་བའི་ཕྱིར་དེ་ལྟར་མི་གཟུང་ངོ་། །འདི་ལྟར་དེ་ལྟ་བུའི་ཀློག་ཚུལ་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བཀའ་དང་མཐུན་པ་མ་ཡིན་ནོ། །སངས་རྒྱས་ཀྱི་བཀའ་ལས་ལོ་བརྒྱའམ་ལོ་སྟོང་དུ་བཙལ་ཀྱང་དེ་ལྟ་བུའི་ཝ་དང་དྷ་ཡིག་འདུས་པའི་ཚིག་མཐོང་བར་མི་འགྱུར་རོ། །དེ་ལྟར་ ‘བུདྡྷཱ་’ ཞེས་པའི་ཚིག་གི་རྣམ་པ་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བཀའ་དང་མི་མཐུན་པར་ལྟ་བར་བྱའོ། །དེ་ནི་ལེགས་སྦྱར་གྱི་གཞུང་ལ་གོམས་པ་ཆེ་བས་བསླུས་པའི་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་འདོད་པ་ཡིན་གྱི། དམ་པའི་ཆོས་ཀྱི་སྒྲ་རིག་པའི་ལུགས་ཤེས་པ་རྣམས་ཀྱིས་མ་ཡིན་ནོ། །འདིར་དཔེར་བརྗོད་པའི་ཚིག་འདི་དག་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། Ko maṃ viddhā nilīyati. Laddhā macco yadicchati. Laddhāna pubbāpariyaṃ visesaṃ, adassanaṃ maccurājassa gacche. “སུ་ཞིག་གིས་ང་ལ་ཕོག་པར་བྱས་ནས་ཡིབ་པར་བྱེད། འཆི་བའི་ཆོས་ཅན་གྱིས་གང་འདོད་པ་ཐོབ་ནས། སྔ་ཕྱིའི་ཁྱད་པར་ཐོབ་ནས། འཆི་བདག་རྒྱལ་པོའི་མི་མཐོང་བར་འགྱུར་རོ། །” Ummādantimahaṃ diṭṭhā, āmukkamaṇikuṇḍalaṃ; Na supāmi divārattiṃ, sahassaṃva parājito’’ti; “ངས་ནོར་བུའི་རྣ་ཆ་བཏགས་པའི་ཨུམྨཱ་དནྟཱི་མཐོང་ནས། །ཉིན་མཚན་དུ་གཉིད་མི་བྲོ་སྟེ། །སྟོང་ཕྲག་ཕམ་པ་བཞིན་ནོ། །” ཞེས་པ་ལྟར་རོ། ། Tattha viddhāti vijjhitvā. Laddhāti labhitvā. Laddhānāti labhitvāna. Diṭṭhāti disvā. Iti ‘‘viddhā laddhā laddhāna diṭṭhā’’ti padāni tvāpaccayena saddhiṃ gatānipi saññogavasena vakārapaṭibaddhāni na honti, tasmā ‘‘buddhā buddhāna’’ iccetānipi ‘‘laddhā laddhāna’’ iccādīni viya parihīnavakārasaññogāni eva gahetabbāni. Ye ‘‘budhvā’’ti rūpaṃ icchanti paṭhanti ca, maññe te tvāpaccayo vañceti, tena te vañcanaṃ pāpuṇanti, tasmā tādisaṃ rūpaṃ aggahetvā yo saddanītiyaṃ saddavinicchayo vutto, soyeva āyasmantehi sārato paccetabbo. དེ་ལ་ “ཕོག་ནས་” ཞེས་པ་ནི་ཕོག་ནས་ ཞེས་པའོ། །“ཐོབ་ནས་” ཞེས་པ་ནི་ཐོབ་ནས་ ཞེས་པའོ། །“ཐོབ་ནས་” ཞེས་པ་ནི་ཐོབ་ནས་ ཞེས་པའོ། །“མཐོང་ནས་” ཞེས་པ་ནི་མཐོང་ནས་ ཞེས་པའོ། །དེ་ལྟར་ “ཕོག་ནས། ཐོབ་ནས། ཐོབ་ནས། མཐོང་ནས་” ཞེས་པའི་ཚིག་འདི་དག་ནི་ཏྭཱ་རྐྱེན་དང་ལྷན་ཅིག་སོང་ཡང་། འདུས་པའི་དབང་གིས་ཝ་ཡིག་དང་འབྲེལ་བ་མ་ཡིན་ནོ། །དེ་བས་ན་ “རྟོགས་ནས། རྟོགས་ནས་” ཞེས་པ་འདི་དག་ཀྱང་ “ཐོབ་ནས། ཐོབ་ནས” ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་ཝ་ཡིག་འདུས་པ་མེད་པ་ཉིད་དུ་གཟུང་བར་བྱའོ། །གང་དག་ “བུདྡྷཱ་” ཞེས་པའི་རྣམ་པ་འདོད་ཅིང་ཀློག་པ་དེ་དག་ནི། བདག་གིས་བསམས་ན་ཏྭཱ་རྐྱེན་གྱིས་བསླུས་པ་སྟེ། དེས་ན་དེ་དག་ནི་བསླུ་བར་འགྱུར་རོ། །དེ་བས་ན་དེ་ལྟ་བུའི་རྣམ་པ་མི་གཟུང་བར། སྒྲའི་བསྟན་བཅོས་ལས་སྒྲ་རྣམ་པར་ངེས་པ་གང་གསུངས་པ་དེ་ཉིད་ཚེ་དང་ལྡན་པ་རྣམས་ཀྱིས་སྙིང་པོར་ཡིད་ཆེས་པར་བྱའོ། ། Budha bodhane. Sakammakākammakoyaṃ dhātu. Tathā hi bodhanasadduccāraṇena jānanaṃ vikasanaṃ niddakkhayo ca gahito, tasmā ‘‘budha ñāṇe, budha vikasane, budha niddakkhaye’’ti vuttaṃ hoti. Bujjhati bhagavā, dhamme bujjhati, pabujjhati, padumaṃ bujjhati. Puriso buddho, pabuddho, bodhati, pabodhati iccādīni. བུདྷ་ ནི་རྟོགས་པ་ལའོ། །བྱེ་བྲག་འདི་ནི་བྱ་བྱེད་ཐ་དད་པ་དང་ཐ་མི་དད་པ་གཉིས་ཀ་ཡིན་པའི་བྱ་ཚིག་གི་རྩ་བ་ ཞིག་གོ །འདི་ལྟར་རྟོགས་པའི་སྒྲ་བརྗོད་པས་ནི་ཤེས་པ་དང་། ཁ་བྱེ་བ་དང་། གཉིད་ཟད་པ་རྣམས་བཟུང་བའི་ཕྱིར། “བུདྷ་ནི་ཡེ་ཤེས་ལའོ། །བུདྷ་ནི་ཁ་བྱེ་བ་ལའོ། །བུདྷ་ནི་གཉིད་ཟད་པ་ལའོ། །” ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་རྟོགས་སོ། །ཆོས་རྣམས་རྟོགས་སོ། །རབ་ཏུ་རྟོགས་སོ། །པདྨ་ཁ་བྱེའོ། །སྐྱེས་བུ་སངས་རྒྱས་པའམ་རྟོགས་པ། རབ་ཏུ་སངས་རྒྱས་པ། རྟོགས་པར་བྱེད། རབ་ཏུ་རྟོགས་པར་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའོ། ། Saṃdhā [Pg.231] sandhimhi. Saṃpubbo dhādhātu sandhimhi vattati. Nevassa maddī bhākuṭi, na sandhiyati na rodati. Na sandhiyatīti idaṃ aññehi pakaraṇehi asādhāraṇaṃ divādirūpaṃ. སཾ་དྷཱ་ ནི་མཚམས་སྦྱོར་བ་ལའོ། །སྔོན་འཇུག་སཾ་དང་བཅས་པའི་དྷཱ་ཡིག་གི་རྩ་བ་ནི་མཚམས་སྦྱོར་བ་ལ་འཇུག་གོ །“མདྲཱི་ནི་ཁྲོ་གཉེར་མི་བྱེད། མཚམས་མི་སྦྱོར་ཞིང་མི་ངུའོ། །” “མཚམས་མི་སྦྱོར་” ཞེས་པ་འདི་ནི་གཞུང་གཞན་དག་དང་མི་མཐུན་པའི་དི་ཝཱ་དི་ སྡེའི་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་རྣམ་པའོ། ། Dhanu yācane. Mātā hi tava irandhati, vidharassa hadayaṃ dhaniyyati. Idampi asādhāraṇaṃ divādirūpaṃ. དྷནུ ནི་སློང་བ་ལའོ། །“ཨི་རནྡྷ་ཏཱི་ཁྱོད་ཀྱི་མ་ཡིན་ཏེ། བི་དྷུ་རའི་སྙིང་ནི་སློང་བར་བྱེད་དོ། །” འདི་ཡང་དི་ཝཱ་དི་སྡེའི་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་རྣམ་པའོ། ། Dhī anādare. Dhīyate. Dhīno. དྷཱི ནི་མ་གུས་པ་ལའོ། །དྷཱི་ཡ་ཏེ་ དང་། དྷཱི་ནོ་ ཞེས་པའོ། ། Yudha sampahāre. Yujjhati. Yodho, yuddhaṃ, caraṇāyudho, yakārassa vakārabhāve ‘‘āvudha’’nti rūpaṃ. Tatra caraṇāyudhoti kukkuṭo. ཡུདྷ་ ནི་འཐབ་པ་ལའོ། །འཐབ་པར་བྱེད། གཡུལ་སྤྲོད་པ་པོའམ་དམག་མི། གཡུལ། རྐང་པའི་མཚོན་ཆ་ཅན། ཡ་ཡིག་ཝ་ཡིག་ཏུ་གྱུར་པས་ “མཚོན་ཆ་” ཞེས་པའི་རྣམ་པའོ། །དེ་ལ་རྐང་པའི་མཚོན་ཆ་ཅན་ནི་བྱ་ཕོའོ། ། Kudha kope. Kujjhati. Kodho, kujjhanā, kujjhitattaṃ. Kuddho atthaṃ na jānāti, kuddho dhammaṃ na passati. ཀུདྷ་ ནི་ཁྲོ་བ་ལའོ། །ཁྲོ་བར་བྱེད། ཁྲོ་བ། ཁྲོ་བར་བྱེད་པ་ཉིད་། ཁྲོ་བ་ཉིད་། “ཁྲོས་པས་དོན་མི་ཤེས། ཁྲོས་པས་ཆོས་མི་མཐོང་།” Sudha soceyye. Soceyyaṃ sucibhāvo. Sujjhati. Suddhi, visuddhi, sujjhanaṃ, suddho, visuddho, parisuddho. Kārite ‘‘sodheti, sodhako’’ iccādīni. སུདྷ་ ནི་གཙང་བ་ལའོ། །གཙང་བ་ནི་དག་པའི་དངོས་པོའོ། །དག་པར་བྱེད། དག་པ། རྣམ་པར་དག་པ། དག་པར་བྱེད་པ་ཉིད་། དག་པ། རྣམ་པར་དག་པ། ཡོངས་སུ་དག་པ། གཉིས་སུ་བྱེད་པའི་སྒྲ་ ལ། “དག་པར་བྱེད། དག་པར་བྱེད་པ་པོ་” ལ་སོགས་པའོ། ། Sidhu saṃrādhane. Sijjhati. Siddhi. སིདྷུ ནི་གྲུབ་པ་ལའོ། །འགྲུབ་པར་བྱེད། དངོས་གྲུབ་བམ་གྲུབ་པའོ། ། Radha hiṃsāyaṃ. Rajjhati, virajjhati, aparajjhati. Aparādho. རདྷ་ ནི་འཚེ་བ་ལའོ། །འཚེ་བར་བྱེད། རྣམ་པར་འཚེ་བར་བྱེད། ཉེས་པར་བྱེད། ཉེས་པའོ། ། Rādha sādha saṃsiddhiyaṃ. Rādhayati, sādhayati. Ārādhanaṃ, sādhanaṃ. Saparahitaṃ sādhetīti sādhu, sappuriso. Accantaṃ sādhetabbanti sādhu, laddhakaṃ sundaraṃ dānasīlādi. རཱདྷ་ དང་སཱདྷ་ ནི་ཡོངས་སུ་གྲུབ་པ་ལའོ། །སྒྲུབ་པར་བྱེད། སྒྲུབ་པར་བྱེད། མཉེས་པར་བྱེད་པའམ་སྒྲུབ་པ། སྒྲུབ་པ། རང་དང་གཞན་གྱི་དོན་སྒྲུབ་པས་ན་ “ལེགས་པོ་” སྟེ་སྐྱེས་བུ་དམ་པའོ། །གཏན་དུ་སྒྲུབ་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན་ “ལེགས་པོ་” སྟེ་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་དགེ་བ་སྦྱིན་པ་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའོ། ། Vidha vijjhane. Vijjhati. Paṭivijjhati. Khaṇa viddha, vidhu, vijjhanako, viddho, paṭividdho, vijjhanaṃ, vedho, paṭivedho, vijjhitvā, viddhā, viddhāna. Ko maṃ viddhā nilīyati. བིདྷ་ ནི་འབིགས་པའམ་ཕོག་པ་ལའོ། །འབིགས་པར་བྱེད། སོ་སོར་རྟོགས་པའམ་རྟོགས་པར་བྱེད། སྐད་ཅིག་མ་ལ་ཕོག་པ། གློག་གམ་ཟླ་བ། འབིགས་བྱེད། ཕོག་པ། རྟོགས་པ། འབིགས་པ། འབིགས་པ། རྟོགས་པ། ཕོག་ནས། ཕོག་ནས། ཕོག་ནས། “སུ་ཞིག་གིས་ང་ལ་ཕོག་པར་བྱས་ནས་ཡིབ་པར་བྱེད།” Idha vuddhiyaṃ. Ijjhati, samijjhati. Iddhi, ijjhanaṃ, samijjhanaṃ, iddho. Tattha iddhīti ijjhanaṃ iddhi. Ijjhanti vā sattā etāya iddhā vuddhā ukkaṃsagatā hontīti iddhi. ཨིདྷ་ ནི་འཕེལ་བ་ལའོ། །འཕེལ་བར་བྱེད། ཀུན་ཏུ་འགྲུབ་པར་བྱེད། རྫུ་འཕྲུལ། འགྲུབ་པ། ཀུན་ཏུ་འགྲུབ་པ། འཕེལ་བའོ། །དེ་ལ་རྫུ་འཕྲུལ་ ཞེས་པ་ནི་འགྲུབ་པ་ཉིད་རྫུ་འཕྲུལ་ལོ། །ཡང་ན་སེམས་ཅན་རྣམས་འདིས་འགྲུབ་ཅིང་འཕེལ་ལ་ཁྱད་པར་དུ་འགྱུར་བས་ན་རྫུ་འཕྲུལ་ལོ། ། Gidhu [Pg.232] abhikaṅkhāyaṃ. Gijjhati, gijjho. Gaddho. Gaddhabādhipubbo. Kāmagiddho na jānāsi. Gedho. གིདྷུ ནི་མངོན་པར་འདོད་པ་ལའོ། །ཆགས་པར་བྱེད། བྱ་རྒོད། ཆགས་པ། བོང་བུའི་བདག་པོ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བ། “འདོད་པ་ལ་ཆགས་པས་མི་ཤེས་སོ། །” ཆགས་པའོ། ། Rudhi āvaraṇe. Rujjhati, virujjhati, paṭivirujjhati. Virodhako, viruddho. Rodho, virodho, paṭivirodho, anuvirodho. རུདྷི ནི་སྒྲིབ་པའམ་འགོག་པ་ལའོ། །འགོག་པར་བྱེད། འགལ་བར་བྱེད། སོ་སོར་འགལ་བར་བྱེད། འགལ་བར་བྱེད་པ་པོ། འགལ་བ། འགོག་པ། འགལ་བ། སོ་སོར་འགལ་བ། རྗེས་སུ་འགལ་བའོ། ། Anuvidhā anukaraṇe. Anuvipubbo dhādhātu anukriyāyaṃ vattati. Puriso aññassa purisassa kriyaṃ anuvidhīyati tatrāyaṃ pāḷi – ཨནུབིདྷཱ ནི་རྗེས་སུ་བྱེད་པ་ལའོ། །སྔོན་འཇུག་ཨནུ་དང་བཅས་པའི་དྷཱ་ཡིག་གི་རྩ་བ་ནི་རྗེས་སུ་བྱེད་པ་ལ་འཇུག་གོ །སྐྱེས་བུས་སྐྱེས་བུ་གཞན་གྱི་བྱ་བ་རྗེས་སུ་བྱེད་དེ། དེ་ལ་ལུང་འདི་ཡོད་དེ། Dūsito giridattena, hayo sāmassa paṇḍavo; Porāṇaṃ pakatiṃ hitvā, tassevānuvidhīyatī’’ti. “གི་རི་དཏྟས་བསླད་པར་བྱས་པས། །བདག་པོའི་རྟ་མཆོག་པཎྜ་བ། །སྔོན་གྱི་རང་བཞིན་རྣམ་པར་སྤངས་ནས། །དེ་ཉིད་ཀྱི་རྗེས་སུ་བྱེད་པར་འགྱུར་རོ། །” ཞེས་པ་ལྟར་རོ། ། Idampi asādhāraṇaṃ divādirūpaṃ. འདི་ཡང་དི་ཝཱ་དི་སྡེའི་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་རྣམ་པའོ། ། Anurudha kāme. Kāmo icchā. Anupubbo rudhadhātu icchāyaṃ vattati. Anuruddho, anurodho. Anusmāti kiṃ virodho. ཨནུརུདྷ་ ནི་འདོད་པ་ལའོ། །འདོད་པ་ནི་འདུན་པའོ། །སྔོན་འཇུག་ཨནུ་དང་བཅས་པའི་རུདྷ་ཡིག་གི་རྩ་བ་ནི་འདོད་པ་ལ་འཇུག་གོ །མཐུན་པར་གྱུར་པ། མཐུན་པ། རྗེས་སུ་དྲན་པ་ནི་ཅི་ཞིག་འགལ་ལོ། ། Tattha anuruddhoti anurujjhati paṇītaṃ paṇītaṃ vatthuṃ kāmetīti anuruddho. Anurodhoti anukūlatā. Ayaṃ pāḷi ‘‘so uppannaṃ lābhaṃ anurujjhati, alābhe paṭivirujjhatī’’ti. དེ་ལ་ “མཐུན་པར་གྱུར་པ་” ཞེས་པ་ནི་མཐུན་པར་བྱེད་དེ། གྱ་ནོམ་པའི་དངོས་པོ་ལ་འདོད་པས་ན་མཐུན་པར་གྱུར་པའོ། །“མཐུན་པ་” ཞེས་པ་ནི་མཐུན་པ་ཉིད་དོ། །ལུང་འདི་ནི་ “ཁོ་ནས་བྱུང་བའི་རྙེད་པ་ལ་མཐུན་པར་བྱེད། མ་རྙེད་པ་ལ་སོ་སོར་འགལ་བར་བྱེད་དོ། །” ཞེས་པའོ། ། Byadha tāḷane. Byajjhati. Byādho. Byādhoti luddho. Taṃ taṃ migaṃ byajjhati tāḷeti hiṃsatīti byādho. བྱདྷ་ ནི་བརྡེག་པ་ལའོ། །བརྡེག་པར་བྱེད། རྔོན་པ། རྔོན་པ་ནི་རི་དྭགས་གསོད་པ་པོའོ། །རི་དྭགས་དེ་དང་དེ་ལ་བརྡེག་ཅིང་གནོད་པ་བྱེད་པས་ན་རྔོན་པའོ། ། Gudha pariveṭhane. Gujjhati. Godhā. གུདྷ་ ནི་དཀྲི་བ་ལའོ། །དཀྲི་བར་བྱེད། གཟིག་གམ་རྨིག་པའོ། ། Mana ñāṇe. Maññati, avamaññati, atimaññati. Seyyādivasena maññatīti māno. ‘‘Maññanā, maññitattaṃ, māno, ahaṅkāro, unnati, ketu, paggaho, avalepo’’ti pariyāyā. མན ནི་ཤེས་པ་ལའོ། །སེམས་པའམ་སྙམ་པར་བྱེད། བརྙས་པར་བྱེད། ལྷག་པར་བརྙས་པར་བྱེད། མཆོག་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་སྙམ་པས་ན་ང་རྒྱལ་ལོ། །“རློམ་སེམས། རློམ་སེམས་ཉིད། ང་རྒྱལ། ངར་འཛིན། མངོན་པའི་ང་རྒྱལ། ཏོག །གཟེངས་བསྟོད། བྱུག་པ་” ཞེས་པ་རྣམས་ནི་རྣམ་གྲངས་སོ། ། Jana [Pg.233] janane. Sakammakoyaṃ dhātu. ‘‘Jaññatī’’timassa rūpaṃ, karotīti attho. Kārite – janesi phussatī mamaṃ. Janayati, sukhaṃ janeti, janayatīti janako, pitā, yo koci vā nibbattetā. Puthu kilese janetīti puthujjano. Tattha ‘‘janeti janayatī’’ti rūpāni curādigaṇaṃ patvā suddhakatturūpāni bhavanti. Karotīti hi tesaṃ attho. Hetukattuvasenapi tadattho vattabbo ‘‘nibbattetī’’ti. ཛན ནི་སྐྱེ་བ་ལའོ། །འདི་ནི་བྱ་བྱེད་ཐ་དད་པའི་བྱ་ཚིག་གི་རྩ་བའོ། །“ཛཉྙ་ཏཱི་” ཞེས་པ་ནི་འདིའི་རྣམ་པ་སྟེ། བྱེད་པའི་དོན་ཏོ། །གཉིས་སུ་བྱེད་པའི་སྒྲ་ལ། “ཕུསྶa་ཏཱིས་ང་བསྐྱེད་དོ། །” སྐྱེད་པར་བྱེད། བདེ་བ་སྐྱེད་པར་བྱེད། སྐྱེད་པར་བྱེད་པས་ན་སྐྱེད་བྱེད་དེ་ཕའམ། ཡང་ན་སྐྱེ་བར་བྱེད་པ་པོ་གང་ཡང་རུང་བའོ། །ཉོན་མོངས་པ་མང་པོ་སྐྱེད་པས་ན་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོའོ། །དེ་ལ་ “སྐྱེད་པར་བྱེད། སྐྱེད་པར་བྱེད་” ཅེས་པའི་རྣམ་པ་འདི་དག་ནི་ཙུ་རཱ་དི་ སྡེར་གཏོགས་པས་ཙུ་རཱ་དིའི་རྣམ་པ་ཡིན་ནོ། །བྱེད་པ་ནི་དེ་དག་གི་དོན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །རྒྱུའི་བྱེད་པ་པོའི་དབང་གིས་ཀྱང་དེའི་དོན་ནི་ “མངོན་པར་འགྲུབ་པར་བྱེད་དོ་” ཞེས་བརྗོད་པར་བྱའོ། ། Janī pātubhāve. Īkārantoyaṃ akammako dhātu, vipubbo ce, sakammako. Putto jāyati, jāto. Puthu kilesā jāyanti etthāti puthujjano. Jananaṃ jāti, ‘‘sañjāti, nibbatti, abhinibbatti, khandhānaṃ pātubhāvo’’ti pariyāyā. Itthī puttaṃ vijāyati, itthī puttaṃ vijātā. So puriso vijātamātuyāpi amanāpo. Upavijaññā itthī. Kārite ‘‘jāpeti, jāpayati. Atthajāpikā paññā’’ti rūpāni. ཛནཱི ནི་མངོན་དུ་འགྱུར་བ་ལའོ། །ཨཱི་མཐའ་ཅན་འདི་ནི་བྱ་བྱེད་ཐ་མི་དད་པའི་བྱ་ཚིག་གི་རྩ་བ་ཡིན་ལ། གལ་ཏེ་སྔོན་འཇུག་བི་དང་བཅས་ན་བྱ་བྱེད་ཐ་དད་པའོ། །བུ་སྐྱེའོ། །སྐྱེས་པའོ། །འདི་ལ་ཉོན་མོངས་པ་མང་པོ་སྐྱེ་བས་ན་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོའོ། །སྐྱེ་བ་ནི་སྐྱེ་བ་སྟེ། “ཀུན་ཏུ་སྐྱེ་བ། མངོན་པར་འགྲུབ་པ། མངོན་པར་རྫོགས་པར་འགྲུབ་པ། ཕུང་པོ་རྣམས་མངོན་དུ་འགྱུར་བ་” ཞེས་པ་རྣམས་ནི་རྣམ་གྲངས་སོ། །བུད་མེད་ཀྱིས་བུ་བཙའོ། །བུད་མེད་ཀྱིས་བུ་བཙས་སོ། །སྐྱེས་བུ་དེ་ནི་བུ་བཙས་པའི་མ་ལའང་མི་དགའོ། །བུ་བཙའ་བར་ཉེ་བའི་བུད་མེད་དོ། །གཉིས་སུ་བྱེད་པའི་སྒྲ་ལ། “སྐྱེ་བར་བྱེད། སྐྱེ་བར་བྱེད། དོན་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་ཤེས་རབ་” ཅེས་བྱ་བའི་རྣམ་པ་རྣམས་སོ། ། Hana hiṃsāyaṃ. Idha hiṃsāvacanena ghaṭṭanaṃ gahetabbaṃ. Saddo sotamhi haññati. Paṭihaññati. Buddhassa bhagavato vohāro lokile sote paṭihaññati. Imāni kattupadāni. Bhūvādigaṇaṃ pana patvā ‘‘lohena ve haññati jātarūpaṃ, na jātarūpena hananti loha’’nti pāḷiyaṃ ‘‘haññatī’’ti padaṃ kammapadaṃ, jātarūpaṃ lohena kammārehi haññatīti attho. ‘‘Hanantī’’ti padaṃ kattupadaṃ, lohaṃ jātarūpena kammārā hanantīti hi attho. Ettha hananaṃ paharaṇanti gahetabbaṃ. ཧན ནི་འཚེ་བ་ལའོ། །འདིར་འཚེ་བའི་སྒྲས་ནི་ཕྲད་པའམ་གཏུགས་པ་གཟུང་བར་བྱའོ། །སྒྲ་ནི་རྣ་བར་ཕྲད་དོ། །སོ་སོར་ཕྲད་དོ། །སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཐ་སྙད་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་རྣ་བར་སོ་སོར་ཕྲད་དོ། །འདི་དག་ནི་བྱེད་པ་པོའི་ཚིག་རྣམས་སོ། །བྷཱུ་ཝཱ་དི་ སྡེར་གཏོགས་པ་ལས། “ལྕགས་ཀྱིས་གསེར་ནི་བརྡེག་པར་བྱེད། གསེར་གྱིས་ལྕགས་ལ་མི་བརྡེག་གོ །” ཞེས་ལུང་ལས་ “བརྡེག་པར་བྱེད་” ཅེས་པའི་ཚིག་ནི་བྱ་བའི་ཚིག་སྟེ། གསེར་ནི་ལྕགས་ཀྱིས་མགར་བ་རྣམས་ཀྱིས་བརྡེག་པར་བྱེད་པའི་དོན་ཏོ། །“བརྡེག་གོ་” ཞེས་པའི་ཚིག་ནི་བྱེད་པ་པོའི་ཚིག་སྟེ། ལྕགས་ལ་གསེར་གྱིས་མགར་བ་རྣམས་ཀྱིས་བརྡེག་པའི་དོན་ཏོ། །འདིར་བརྡེག་པ་ནི་གཞུ་བ་ཉིད་དུ་གཟུང་བར་བྱའོ། ། Rūpa ruppane. Ruppanaṃ kuppanaṃ ghaṭṭanaṃ pīḷanaṃ. Ruppati. Rūpaṃ, ruppanaṃ. Imassa pana ‘‘rūpa rūpakriyāya’’nti curādigaṇe ṭhitassa ‘‘rūpeti rūpayatī’’ti rūpāni bhavanti. རཱུཔ ནི་གཟུགས་སུ་རུང་བ་ལའོ། །གཟུགས་སུ་རུང་བ་ནི་འགྱུར་བ་དང་། ཕྲད་པ་དང་། གནོད་པའོ། །གཟུགས་སུ་རུང་བར་འགྱུར། གཟུགས། གཟུགས་སུ་རུང་བ་ཉིད། འདི་ནི་ “རཱུཔཱ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་བྱ་བ་ལ་” ཞེས་ཙུ་རཱ་དི་སྡེར་གནས་པ་ལས། “གཟུགས་སུ་བྱེད། གཟུགས་སུ་བྱེད་” ཅེས་པའི་རྣམ་པ་རྣམས་འབྱུང་ངོ་། ། Tattha [Pg.234] rūpanti kenaṭṭhena rūpaṃ? Ruppanaṭṭhena rūpaṃ. Vuttañhetaṃ bhagavatā ‘‘kiñca bhikkhave rūpaṃ? Ruppatīti kho bhikkhave tasmā ‘rūpa’nti vuccati. Kena ruppati? Sītenapi ruppati, uṇhenapi ruppati, jighacchāyapi ruppati, pipāsāyapi ruppati, ḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassenapi ruppati, ruppatīti kho bhikkhave tasmā ‘rupa’nti vuccatī’’ti. དེ་ལ་གཟུགས་ཞེས་པ་ནི་དོན་གང་གིས་ན་གཟུགས་ཞེས་བྱ་ཞེ་ན། གཟུགས་སུ་རུང་བའི་དོན་གྱིས་ན་གཟུགས་སོ། །འདི་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་ཏེ། “དགེ་སློང་དག་གཟུགས་གང་ཡིན་ཞེ་ན། དགེ་སློང་དག་གཟུགས་སུ་རུང་བས་ན་དེའི་ཕྱིར་གཟུགས་ཞེས་བྱའོ། །གང་གིས་གཟུགས་སུ་རུང་ཞེ་ན། གྲང་བས་ཀྱང་གཟུགས་སུ་རུང་། ཚ་བས་ཀྱང་གཟུགས་སུ་རུང་། བཀྲེས་པས་ཀྱང་གཟུགས་སུ་རུང་། སྐོམ་པས་ཀྱང་གཟུགས་སུ་རུང་། ཤ་སྦྲང་དང་། སྲིན་བུ་དང་། རླུང་དང་། ཉི་མ་དང་། སྦྲུལ་གྱི་རེག་པས་ཀྱང་གཟུགས་སུ་རུང་སྟེ། དགེ་སློང་དག་གཟུགས་སུ་རུང་བས་ན་དེའི་ཕྱིར་གཟུགས་ཞེས་བྱའོ། །” ཞེས་སོ། ། Tattha ruppatīti kuppati ghaṭṭiyati pīḷiyati, bhijjatīti attho. Bhijjatīti vikāraṃ āpajjati, vikārāpatti ca sītādisannipāte visadisarūpappavattiyeva. Ettha ca kuppatīti etena kattuatthe rūpapadasiddhiṃ dasseti, ghaṭṭiyati pīḷiyatīti etehi kammatthe. Kopādikriyāyeva hi ruppanakriyāti, so pana kattubhūto kammabhūto ca attho bhijjamāno nāma hotīti imassa atthassa dassanatthaṃ ‘‘bhijjatīti attho’’ti vuttaṃ. དེ་ལ་ 'རུཔྤཏི' (གཟུགས་སུ་འགྱུར་བའམ་གདུང་བ) ཞེས་པ་ནི་ 'ཀུཔྤཏི' (འཁྲུག་པ) 'གྷཊྚིཡཏི' (བརྡེག་པ) 'པཱིལི༹ཡཏི' (གཙེས་པ) ཞེས་པ་སྟེ། 'བྷིཛྫཏི' (འཇིག་པ) ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །'བྷིཛྫཏི' ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པར་འགྱུར་བར་འགྱུར་བ་སྟེ། རྣམ་པར་འགྱུར་བ་ནི་གྲང་བ་ལ་སོགས་པ་འདུས་པ་ན་མི་མཐུན་པའི་གཟུགས་རྒྱུན་ཆགས་སུ་འབྱུང་བ་ཉིད་དོ། །འདིར་ 'ཀུཔྤཏི' ཞེས་པས་བྱེད་པ་པོའི་དོན་དུ་ 'རཱུཔ' (གཟུགས) ཞེས་པའི་སྒྲ་གྲུབ་པ་སྟོན་ལ། 'གྷཊྚིཡཏི པཱིལི༹ཡཏི' ཞེས་པ་འདི་དག་གིས་ནི་ལས་ཀྱི་དོན་དུ་གྲུབ་པ་སྟོན་ཏོ། །འཁྲུག་པ་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བ་ཉིད་ནི་གཟུགས་སུ་འགྱུར་བའི་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན། བྱེད་པ་པོར་གྱུར་པ་དང་ལས་སུ་གྱུར་པའི་དོན་དེ་ཉིད་འཇིག་བཞིན་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་དོན་འདི་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'བྷིཛྫཏཱིཏི ཨཏྠོ' (འཇིག་པའི་དོན་ཏོ) ཞེས་གསུངས་སོ། ། Atha vā ruppatīti rūpanti kammakattutthe rūpapadasiddhi vuttā. Vikāro hi ruppananti vuccati, teneva bhijjatīti atthoti kammakattutthena bhijjatīti saddena atthaṃ dasseti. Tattha yadā kammatthe ‘‘ruppatī’’ti padaṃ, tadā ‘‘sītenā’’tiādi kattuatthe karaṇavacanaṃ. Yadā pana ‘‘ruppatī’’ti padaṃ kattuatthe kammakattuatthe vā, tadā hetumhi karaṇavacanaṃ daṭṭhabbaṃ. ཡང་ན། 'རུཔྤཏི' (གཟུགས་སུ་འགྱུར་བ) ནི་ 'རཱུཔ' (གཟུགས) ཞེས་པ་སྟེ། ལས་བྱེད་པ་པོའི་དོན་དུ་ 'རཱུཔ' ཞེས་པའི་སྒྲ་གྲུབ་པར་བཤད་དོ། །རྣམ་པར་འགྱུར་བ་ནི་ 'རུཔྤན' (གཟུགས་སུ་འགྱུར་བ) ཞེས་བརྗོད་པས་ན། དེའི་ཕྱིར་ 'བྷིཛྫཏཱིཏི ཨཏྠོ' (འཇིག་པའི་དོན་ཏོ) ཞེས་ལས་བྱེད་པ་པོའི་དོན་གྱིས་ 'བྷིཛྫཏི' ཞེས་པའི་སྒྲས་དོན་བསྟན་ཏོ། །དེ་ལ་ནམ་ཞིག་ལས་ཀྱི་དོན་དུ་ 'རུཔྤཏི' ཞེས་པའི་ཚིག་ཡོད་པ་དེའི་ཚེ། 'སཱིཏེན' (གྲང་བས) ལ་སོགས་པ་ནི་བྱེད་པ་པོའི་དོན་དུ་བྱེད་པའི་སྒྲ་ཡིན་ལ། ནམ་ཞིག་ 'རུཔྤཏི' ཞེས་པའི་ཚིག་བྱེད་པ་པོའི་དོན་ནམ། ཡང་ན་ལས་བྱེད་པ་པོའི་དོན་དུ་འཇུག་པ་དེའི་ཚེ། རྒྱུའི་དོན་དུ་བྱེད་པའི་སྒྲ་ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། ། Rūpasaddo khandha bhava nimitta paccaya sarīra vaṇṇasaṇṭhānādīsu atthesu vattati. Ayañhi ‘‘yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppanna’’nti ettha rūpakkhandhe vattati. ‘‘Rūpūpapattiyā maggaṃ bhāvetī’’ti ettha rūpabhave. ‘‘Ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhārūpāni passatī’’ti [Pg.235] ettha kasiṇanimitte. ‘‘Sarūpā bhikkhave uppajjanti pāpakā akusalā dhammā, no arūpā’’ti ettha paccaye. ‘‘Ākāso parivārito rūpantveva saṅkhaṃ gacchatī’’ti ettha sarīre. ‘‘Cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇa’’nti ettha vaṇṇe. ‘‘Rūpappamāṇo rūpappasanno’’ti ettha saṇṭhāne. Iccevaṃ – གཟུགས་ཀྱི་སྒྲ་ནི་ཕུང་པོ་དང་། སྐྱེ་སྲིད་དང་། མཚན་མ་དང་། རྐྱེན་དང་། ལུས་དང་། ཁ་དོག་དང་། དབྱིབས་ལ་སོགས་པའི་དོན་རྣམས་ལ་འཇུག་གོ། །འདི་ལྟར་ 'གཟུགས་གང་ཅི་ཡང་རུང་སྟེ་འདས་པ་དང་མ་འོངས་པ་དང་ད་ལྟར་བྱུང་བ་...' ཞེས་པ་འདིར་ནི་གཟུགས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ལ་འཇུག་གོ། །'གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་སྲིད་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་ལམ་སྒོམ་པར་བྱེད' ཞེས་པ་འདིར་ནི་གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་སྲིད་ལ་འཇུག་གོ། །'ནང་གཟུགས་མེད་པར་འདུ་ཤེས་ཤིང་ཕྱི་རོལ་གྱི་གཟུགས་རྣམས་ལ་ལྟའོ' ཞེས་པ་འདིར་ནི་ཟད་པར་གྱི་མཚན་མ་ལ་འཇུག་གོ། །'དགེ་སློང་དག སྡིག་པ་མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ནི་རྒྱུ་དང་བཅས་པ་ཉིད་དུ་སྐྱེ་ཡི་རྒྱུ་མེད་པར་ནི་མ་ཡིན་ནོ' ཞེས་པ་འདིར་ནི་རྐྱེན་ལ་འཇུག་གོ། །'ནམ་མཁའ་བསྐོར་བ་ནི་ལུས་ཉིད་དུ་གྲངས་སུ་འགྲོའོ' ཞེས་པ་འདིར་ནི་ལུས་ལ་འཇུག་གོ། །'མིག་དང་གཟུགས་རྣམས་ལ་བརྟེན་ནས་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་སྐྱེའོ' ཞེས་པ་འདིར་ནི་ཁ་དོག་ལ་འཇུག་གོ། །'གཟུགས་ཀྱི་ཚད་ཅན་གཟུགས་ལ་དད་པ' ཞེས་པ་འདིར་ནི་དབྱིབས་ལ་འཇུག་གོ། །དེ་ལྟར་ན། Khandhe bhave nimitte ca, sarīre paccayepi ca; Vaṇṇe saṇṭhānaādimhi, rūpasaddo pavattati. ཕུང་པོ་སྲིད་པ་མཚན་མ་དང་། །ལུས་དང་རྐྱེན་ཉིད་དག་ལ་དང་། །ཁ་དོག་དབྱིབས་ལ་སོགས་པ་ལ། །གཟུགས་ཀྱི་སྒྲ་ནི་འཇུག་པ་ཡིན། ། Kupa kope. Kuppati. Kuppanti vātassapi eritassa. Kopo, pakopo. Vacīpakopaṃ rakkheyya. ཀུཔ (འཁྲུག་པའམ་ཁྲོ་བའི་དོན་ལ)། ཀུཔྤཏི (འཁྲུག་པའམ་ཁྲོ)། རླུང་གིས་བསྐྱོད་པ་ནའང་འཁྲུག་པར་འགྱུར་རོ། །ཀོཔོ (ཁྲོ་བའམ་འཁྲུག་པ)། པཀོཔོ (རབ་ཏུ་འཁྲུག་པ)། ངག་གི་རབ་ཏུ་འཁྲུག་པ་བསྲུང་བར་བྱའོ། ། Tapa santāpe. Tappati, santappati. Santāpo. ཏཔ (གདུང་བའི་དོན་ལ)། ཏཔྤཏི (གདུང)། སནྟཔྤཏི (ཀུན་ཏུ་གདུང)། སནྟཱཔོ (གདུང་བའམ་ཚ་བ)། Tapa pīṇane. Tappati. Tappanaṃ. ཏཔ (ཚིམ་པའི་དོན་ལ)། ཏཔྤཏི (ཚིམ)། ཏཔྤནཾ (ཚིམ་པར་བྱེད་པ)། Dapa hāse. Dappati. དཔ (དགོད་པའམ་རྩེ་བའི་དོན་ལ)། དཔྤཏི (དགོད་དམ་རྩེ)། Dīpa dittiyaṃ. Dippati. Dīpo. དཱིཔ (གསལ་བའམ་འབར་བའི་དོན་ལ)། དིཔྤཏི (གསལ་ལམ་འབར)། དཱིཔོ (སྒྲོན་མེའམ་གླིང)། Lupa adassane. Luppanaṃ, lopo, lutti. ལུཔ (མི་སྣང་བའམ་འཇིག་པའི་དོན་ལ)། ལུཔྤནཾ (མི་སྣང་བར་བྱེད་པ)། ལོཔོ (ཕྱིས་པའམ་བསྡུས་པ)། ལུཏྟི (བསྡུས་པའམ་བསྡུས་པའི་མཐའ)། Khipa peraṇe. Khippati. Khippaṃ. ཁིཔ (འཕེན་པའམ་སྐུལ་བའི་དོན་ལ)། ཁིཔྤཏི (འཕེན)། ཁིཔྤཾ (མྱུར་བ)། Lubha giddhiyaṃ. Lubbhati. Attanoyeva jaṇṇukaṃ olubbha tiṭṭhati. Lubbhanaṃ, lobho, lubbhitvā, lubbhitvāna, lubbhiya, lubbhiyāna, olubbhitvā, olubbhitvāna, olubbhiya, olubbhiyāna, lubbhituṃ, olubbhituṃ. ལུབྷ (བརྐམ་པའམ་ཆགས་པའི་དོན་ལ)། ལུབ྄བྷཏི (ཆགས)། རང་གི་པུས་མོ་ལ་བརྟེན་ནས་འགྲེང་ངོ། །ལུབ྄བྷནཾ (ཆགས་པ)། ལོབྷོ (ཆགས་པའམ་བརྐམ་པ)། ལུབ྄བྷིཏྭཱ། ལུབ྄བྷིཏྭཱན། ལུབ྄བྷིཡ། ལུབ྄བྷིཡཱན (ཆགས་ནས)། ཨོལུབ྄བྷིཏྭཱ། ཨོལུབ྄བྷིཏྭཱན། ཨོལུབ྄བྷིཡ། ཨོལུབ྄བྷིཡཱན (བརྟེན་ནས)། ལུབ྄བྷིཏུཾ (ཆགས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར)། ཨོལུབ྄བྷིཏུཾ (བརྟེན་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར)། Tattha lobhoti lubbhanti tena sattā, sayaṃ vā lubbhati, lubbhanamattameva vā tanti lobho. Ettha pana ‘‘lobho lubbhanā [Pg.236] lubbhitattaṃ rāgo taṇhā tasiṇā mucchā ejā vanaṃ vanatho’’ iccādīni lobhassa bahunāmāni veditabbāni. དེ་ལ་ 'ལོབྷ' (ཆགས་པ) ཞེས་པ་ནི། དེས་སེམས་ཅན་རྣམས་ཆགས་པར་བྱེད་པའམ། རང་ཉིད་ཆགས་པར་འགྱུར་བའམ། ཡང་ན་ཆགས་པ་ཙམ་ཉིད་དེ་ནི་ཆགས་པའོ། །འདིར་ནི་ 'ལོབྷོ' (ཆགས་པ) 'ལུབ྄བྷནཱ' (ཆགས་བྱེད) 'ལུབ྄བྷིཏཏྟཾ' (ཆགས་པའི་རང་བཞིན) 'རཱགོ' (འདོད་ཆགས) 'ཏཎྷཱ' (སྲེད་པ) 'ཏསིཎཱ' (སྐོམ་པའམ་སྲེད་པ) 'མུཙྪཱ' (བརྒྱལ་བའམ་རྨོངས་པ) 'ཨེཛཱ' (གཡོ་བ) 'ཝནཾ' (ནགས) 'ཝནཐོ' (ཚལ་ལམ་སྲེད་པ) ལ་སོགས་པ་ནི་ཆགས་པའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་མིང་མང་པོ་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། ། Khubha sañcalane. Khubbhati, saṃkhubbhati. Khubbhitthanagaraṃ. Saṅkhobho. Kārite – khobheti, khobhayati. ཁུབྷ (གཡོ་བའམ་འཁྲུག་པའི་དོན་ལ)། ཁུབ྄བྷཏི (གཡོ)། སཾཁུབ྄བྷཏི (ཀུན་ཏུ་གཡོ)། གྲོང་ཁྱེར་འཁྲུགས་སོ། །སངྑོབྷོ (ཀུན་ཏུ་འཁྲུག་པ)། གཉིས་སུ་རྒྱུར་བྱས་པ་ལ། ཁོབྷེཏི། ཁོབྷཡཏི (འཁྲུག་པར་བྱེད)། Samu upasame. Cittaṃ sammati, upasammati, vūpasammati, samaṇo, santi, santo. སམུ (ཉེ་བར་ཞི་བའི་དོན་ལ)། སེམས་ཞི་བར་འགྱུར། ཉེ་བར་ཞི་བར་འགྱུར། རྣམ་པར་ཉེ་བར་ཞི་བར་འགྱུར། སམཎོ (དགེ་སྦྱོང་)། སནྟི (ཞི་བ)། སནྟོ (ཞི་བའམ་དམ་པ)། Ettha samaṇoti sammati santacitto bhavatīti samaṇo. Kāritavasena pana kilese sameti upasametīti samaṇoti nibbacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Tathā hi ‘‘yaṃ sametīti idaṃ ariyaṃ. Samayatītidha sattāna’’nti dve kāritarūpāni. འདིར་ 'སམཎ' (དགེ་སྦྱོང་) ཞེས་པ་ནི། ཉོན་མོངས་པ་ཞི་ཞིང་སེམས་ཞི་བར་གྱུར་པས་ན་དགེ་སྦྱོང་ངོ་། །གཉིས་སུ་རྒྱུར་བྱས་པའི་དབང་གིས་ན། ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཞི་བར་བྱེད་ཅིང་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱེད་པས་ན་དགེ་སྦྱོང་ངོ་ཞེས་ངེས་ཚིག་བལྟ་བར་བྱའོ། །དེ་ལྟར་ཡང་ 'གང་ཞིག་ཞི་བར་བྱེད་པ་འདི་ནི་འཕགས་པའོ' ཞེས་པ་དང་། 'འདིར་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ཞི་བར་བྱེད' ཅེས་གཉིས་སུ་རྒྱུར་བྱས་པའི་གཟུགས་གཉིས་སོ། ། Samu khede nirodhe ca. Khedo. Kilamanaṃ. Nirodho abhāvagamanaṃ. Addhānamaggappaṭipannassa kāyo sammati. Aggi sammati. Santo. སམུ (ངལ་བ་དང་འགོག་པའི་དོན་ལའང་འཇུག)། ཁེདོ (ངལ་བ)། ཀིལམནཾ (སྐྱོ་བའམ་ངལ་བ)། ནིརོདྷོ (འགོག་པ་ནི་མེད་པར་འགྱུར་བའོ)། ལམ་རིང་པོར་ཞུགས་པའི་ལུས་ནི་ངལ་བར་འགྱུར་རོ། །མེ་ནི་ཤི་བར་འགྱུར་རོ། །སནྟོ (ངལ་བའམ་ཞི་བ)། Santasaddo ‘‘dīghaṃ santassa yojana’’ntiādīsu kilantabhāve āgato. ‘‘Ayañca vitakko ayañca vicāro santā honti samitā’’tiādīsu niruddhabhāve. ‘‘Adhigato kho myāyaṃ dhammo gambhīro duddaso duranubodho santo paṇīto’’tiādīsu santañāṇagocaratāyaṃ. ‘‘Upasantassa sadā satīmato’’tiādīsu kilesavūpasame. ‘‘Santo have sabbhi pavedayantī’’tiādīsu sādhūsu. ‘‘Pañcime bhikkhave mahācorā santo saṃvijjamānā’’tiādīsu atthibhāve. Etthetaṃ vuccati – སནྟ་ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི། 'ངལ་བ་ལ་དཔག་ཚད་རིང་པོའོ' ལ་སོགས་པར་ངལ་བའི་དངོས་པོ་ལ་འཇུག་གོ། །'རྟོག་པ་འདི་དང་དཔྱོད་པ་འདི་དག་ནི་འགགས་ཤིང་ཞི་བར་གྱུར་ཏོ' ལ་སོགས་པར་འགགས་པའི་དངོས་པོ་ལ་འཇུག་གོ། །'བདག་གིས་རྟོགས་པའི་ཆོས་འདི་ནི་ཟབ་མོ། མཐོང་བར་དཀའ་བ། རྟོགས་པར་དཀའ་བ། ཞི་བ། གྱ་ནོམ་པའོ' ལ་སོགས་པར་ཞི་བའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྤྱོད་ཡུལ་ཉིད་ལ་འཇུག་གོ། །'ཉེ་བར་ཞི་ཞིང་རྟག་ཏུ་དྲན་པ་དང་ལྡན་པ' ལ་སོགས་པར་ཉོན་མོངས་པ་ཉེ་བར་ཞི་བ་ལ་འཇུག་གོ། །'སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ནི་དམ་པའི་ཆོས་སྟོན་ཏོ' ལ་སོགས་པར་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ལ་འཇུག་གོ། །'དགེ་སློང་དག ཆོམ་རྐུན་ཆེན་པོ་ལྔ་པོ་འདི་དག་ནི་ཡོད་ཅིང་དམིགས་སོ' ལ་སོགས་པར་ཡོད་པའི་དངོས་པོ་ལ་འཇུག་གོ། །འདིར་འདི་སྐད་ཅེས་བརྗོད་དེ། ‘‘Kilantatte [Pg.237] niruddhatte, santadhīgocarattane; Kilesūpasame ceva, atthibhāve ca sādhusu; Imesu chasu ṭhānesu, santasaddo panāgato’’ti. ངལ་བའི་དངོས་པོ་འགགས་པ་དང་། །ཞི་བའི་བློ་ཡི་སྤྱོད་ཡུལ་ཉིད་། །ཉོན་མོངས་ཉེ་བར་ཞི་བ་དང་། །ཡོད་པ་ཉིད་དང་དམ་པ་ལ། །གནས་སྐབས་དྲུག་པོ་འདི་དག་ལ། །སནྟའི་སྒྲ་ནི་འཇུག་པ་ཡིན། ། Damu damane. Dammati. Danto, damo, damanaṃ. Kārite ‘‘cittaṃ dameti, damayatī’’ti rūpāni. དམུ (འདུལ་བའི་དོན་ལ)། དམྨཏི (འདུལ)། དནྟོ (དུལ་བ)། དམོ (འདུལ་བའམ་དུལ་བ)། དམནཾ (འདུལ་བར་བྱེད་པ)། གཉིས་སུ་རྒྱུར་བྱས་པ་ལ། 'སེམས་འདུལ་བར་བྱེད' (ཙིཏྟཾ དམེཏི། དམཡཏི) ཞེས་པའི་གཟུགས་རྣམས་སོ། ། Tattha damoti indriyasaṃvarādīnaṃ etaṃ nāmaṃ. ‘‘Saccena danto damasā upeto. Vedantagū vusitabrahmacariyo’’ti ettha hi indriyasaṃvaro ‘‘damo’’ti vutto. ‘‘Yadi saccā damā cāgā, khantyā bhiyyodha vijjatī’’ti ettha paññā ‘‘damo’’ti vuttā. ‘‘Dānena damena saṃyamena saccavajjenā’’ti ettha uposathakammaṃ ‘‘damo’’ti vuttaṃ. ‘‘Damupasamenā’’ti ettha khanti ‘‘damo’’ti vuttā. Iccevaṃ – དེ་ལ་ 'དམ' ཞེས་པ་ནི་དབང་པོ་སྡོམ་པ་ལ་སོགས་པའི་མིང་འདི་ཡིན་ཏེ། 'བདེན་པས་དུལ་ཞིང་དབང་པོ་སྡོམ་པ་དང་ལྡན་པ། རིག་བྱེད་ཀྱི་མཐར་ཕྱིན་ཅིང་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་བསྟེན་པའོ' ཞེས་པ་འདིར་ནི་དབང་པོ་སྡོམ་པ་ལ་ 'དམ' ཞེས་གསུངས་སོ། །'གལ་ཏེ་བདེན་པ་དང་། ཤེས་རབ་དང་། གཏོང་བ་དང་། བཟོད་པ་ལས་ལྷག་པ་འདིར་ཡོད་ན' ཞེས་པ་འདིར་ནི་ཤེས་རབ་ལ་ 'དམ' ཞེས་གསུངས་སོ། །'སྦྱིན་པ་དང་། གསོ་སྦྱོང་དང་། སྡོམ་པ་དང་། བདེན་པའི་ཚིག་གིས' ཞེས་པ་འདིར་ནི་གསོ་སྦྱོང་གི་ལས་ལ་ 'དམ' ཞེས་གསུངས་སོ། །'བཟོད་པ་དང་ཉེ་བར་ཞི་བས' ཞེས་པ་འདིར་ནི་བཟོད་པ་ལ་ 'དམ' ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལྟར་ན། ‘‘Indriyasaṃvaro paññā, khanti cāpi uposatho; Ime atthā pavuccanti, damasaddena sāsane’’ti. དབང་པོ་སྡོམ་དང་ཤེས་རབ་དང་། །བཟོད་པ་དང་ནི་གསོ་སྦྱོང་ཉིད་། །དོན་འདི་དག་ནི་སངས་རྒྱས་བསྟན། །དམོ་ཡི་སྒྲ་ཡིས་བརྗོད་པ་ཡིན། ། Yā gatipāpuṇesu. Yāyati, yāyanti. Pariyāyo. Yāyamāno mahārājā, addā sīdantare nage. Yāyanto. Yāyantamanuyāyati. Yātānuyāyī. Yāyituṃ, yāyitvā iccādīni. ཡཱ (འགྲོ་བ་དང་ཐོབ་པའི་དོན་ལ)། ཡཱཡཏི (འགྲོ)། ཡཱཡནྟི (འགྲོའོ)། པརིཡཱཡོ (རྣམ་གྲངས)། རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་འགྲོ་བཞིན་པ་ན། རི་སཱིདནྟརའི་དབུས་སུ་མཐོང་ངོ། །ཡཱཡནྟོ (འགྲོ་བཞིན་པ)། འགྲོ་བཞིན་པའི་རྗེས་སུ་འགྲོའོ། །ཡཱཏཱནུཡཱཡཱི (སྔོན་དུ་སོང་བའི་རྗེས་སུ་འགྲོ་བ)། ཡཱཡིཏུཾ (འགྲོ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར)། ཡཱཡིཏྭཱ (སོང་ནས) ལ་སོགས་པའོ། ། Ettha pariyāyasaddassa atthuddhāro vuccate, pariyāyasaddo vāradesanākāraṇesu samantato gantabbaṭṭhāne ca sadise ca vattati. ‘‘Kassa nu kho ānanda ajja pariyāyo bhikkhuniyo ovaditu’’ntiādīsu hi vāre vattati. ‘‘Madhupiṇḍikapariyāyotinaṃ dhārehī’’tiādīsu desanāyaṃ. ‘‘Imināpi kho te rājañña pariyāyena evaṃ hotū’’tiādīsu [Pg.238] kāraṇe. ‘‘Pariyāyapatho’’tiādīsu samantato gantabbaṭṭhāne. ‘‘Kopasaddo khobhapariyāyo’’tiādīsu sadise vattati. Iccevaṃ – འདིར་ 'པརིཡཱཡ' (རྣམ་གྲངས) ཞེས་པའི་སྒྲའི་དོན་འབྱེད་པ་བརྗོད་པར་བྱ་སྟེ། པརིཡཱཡའི་སྒྲ་ནི་རེས་མོས་དང་། ཆོས་བསྟན་པ་དང་། རྒྱུ་དང་། ཀུན་ནས་འགྲོ་བར་བྱ་བའི་གནས་དང་། མཚུངས་པ་ལ་འཇུག་གོ། །'ཀུན་དགའ་བོ་དེ་རིང་དགེ་སློང་མ་རྣམས་ལ་གདམས་ངག་སྟོན་པའི་རེས་མོས་སུ་ལ་བབ' ལ་སོགས་པར་ནི་རེས་མོས་ལ་འཇུག་གོ། །'འདི་ནི་སྦྲང་རྩིའི་དུམ་བུའི་རྣམ་གྲངས་སུ་ཟུངས་ཤིག' ལ་སོགས་པར་ནི་ཆོས་བསྟན་པ་ལ་འཇུག་གོ། །'རྒྱལ་པོའི་རིགས་འདི་ལྟར་ཡང་ཁྱོད་ཀྱི་རྒྱུ་འདིས་དེ་ལྟར་འགྱུར་རོ' ལ་སོགས་པར་ནི་རྒྱུ་ལ་འཇུག་གོ། །'ཀུན་ནས་འགྲོ་བའི་ལམ' ལ་སོགས་པར་ནི་ཀུན་ནས་འགྲོ་བར་བྱ་བའི་གནས་ལ་འཇུག་གོ། །'ཁྲོ་བའི་སྒྲ་ནི་འཁྲུག་པའི་རྣམ་གྲངས་སོ' ལ་སོགས་པར་ནི་མཚུངས་པ་ལ་འཇུག་གོ། །དེ་ལྟར་ན། Pariyāyaravo vāra-desanākāraṇesu ca; Samantatova gantabba-ṭṭhāne ca sadise siyā. རྣམ་གྲངས་སྒྲ་ནི་རེས་མོས་དང་། །ཆོས་བསྟན་པ་དང་རྒྱུ་ཉིད་དང་། །ཀུན་ནས་འགྲོ་བར་བྱ་བའི་གནས། །མཚུངས་པ་ཉིད་ལ་འཇུག་པ་ཡིན། ། Ri vasane. Riyati. རི (གནས་པའམ་གོས་གྱོན་པའི་དོན་ལ)། རིཡཏི (གནས་སམ་གྱོན)། Vilī vilīnabhāve. Sappi vilīyati. Kārite vilāpayati. ཝིལཱི (ཞུ་བའི་དངོས་པོ་ལ)། མར་ཞུ་བར་འགྱུར། གཉིས་སུ་རྒྱུར་བྱས་པ་ལ། ཝིལཱཔཡཏི (ཞུ་བར་བྱེད)། Vā gatigandhanesu. Vāyati. Vāyo, vāto. ཝཱ (འགྲོ་བ་དང་དྲི་ལྡང་བའི་དོན་ལ)། ཝཱཡཏི (ལྡང་བའམ་འགྲོ)། ཝཱཡོ (རླུང་)། ཝཱཏོ (རླུང་)། Sivu tantasantāne. Sibbati, saṃsibbati. Sibbaṃ, sibbanto. Kārite – sibbeti, sibbayati, sibbāpeti, sibbāpayati. སིཝུ (རྒྱུན་ཆགས་སུ་འཚེམ་པའི་དོན་ལ)། སིབྦཏི (འཚེམ)། སཾསིབྦཏི (ཀུན་ཏུ་འཚེམ)། སིབྦཾ (འཚེམ་པ)། སིབྦནྟོ (འཚེམ་བཞིན་པ)། གཉིས་སུ་རྒྱུར་བྱས་པ་ལ། སིབྦེཏི། སིབྦཡཏི། སིབྦཱཔེཏི། སིབྦཱཔཡཏི (འཚེམ་དུ་འཇུག)། Sivu gatisosanesu. Sibbati. སིཝུ (འགྲོ་བ་དང་སྐེམ་པའི་དོན་ལ)། སིབྦཏི (འགྲོའམ་སྐེམ)། Dhivu khivu nidassane. Dhibbati. Khibbati. དྷིཝུ ཁིཝུ (མཚོན་པའམ་སྟོན་པའི་དོན་ལ)། དྷིབྦཏི། ཁིབྦཏི (མཚོན་ནམ་སྟོན)། Sā tanukaraṇe. Siyati, siyanti. སཱ (ཕྲ་བར་བྱེད་པའི་དོན་ལ)། སིཡཏི། སིཡནྟི (ཕྲ་བར་འགྱུར)། Sā antakammani. Siyati anavasesato mānaṃ siyati samucchindatīti aggamaggo mānasanti hi vuttaṃ. སཱ (མཐར་བྱེད་པའི་ལས་ལ)། སིཡཏི (མཐར་བྱེད)། ང་རྒྱལ་མ་ལུས་པར་མཐར་བྱེད་ཅིང་ཀུན་ཏུ་གཅོད་པས་ན་མཆོག་གི་ལམ་ནི་ང་རྒྱལ་གྱི་མཐར་བྱེད་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་གསུངས་སོ། ། Sā assādane. Rasaṃ sāyati. Sāyitaṃ, sāyanaṃ. སཱ (མྱོང་བའི་དོན་ལ)། རོ་མྱོང་བར་བྱེད། སཱཡིཏཾ (མྱངས་པ)། སཱཡནཾ (མྱོང་བ)། Si pāṇippasave. Sūyati, pasūyati. Pasūtā gāvī. སི (སྲོག་ཆགས་སྐྱེ་བའི་དོན་ལ)། སཱུཡཏི། པསཱུཡཏི (སྐྱེ)། བཞོན་མ་བཙས་པ། Kusu haraṇadittīsu. Kusayati. ཀུསུ (འཕྲོག་པ་དང་གསལ་བའི་དོན་ལ)། ཀུསཡཏི (འཕྲོག་གམ་གསལ)། Silisa āliṅgane. Silissati. Sileso. སིལིས (འཁྱུད་པའི་དོན་ལ)། སིལིསྶཏི (འཁྱུད)། སིལེསོ (འཁྱུད་པའམ་སྦྱོར་བ)། Kilisa upatāpe. Kilissati, saṃkilissati. Kileso, saṃkileso. Ikāralope klissati kleso [Pg.239] iccādīni. Apica malīnatāpi kilisasaddena vuccati, kiliṭṭhavatthaṃ paridahati. ‘‘Cittena saṃkiliṭṭhena, saṃkilissanti māṇavā’’tiādīsu dhātūnaṃ anekatthatāya. ཀིལིས (གདུང་བའམ་ཉོན་མོངས་པའི་དོན་ལ)། ཀིལིསྶཏི (ཉོན་མོངས་པར་འགྱུར)། སཾཀིལིསྶཏི (ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པར་འགྱུར)། ཀིལེསོ (ཉོན་མོངས་པ)། སཾཀིལེསོ (ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ)། དབྱངས་ཨི་ཡིག་བསྡུས་པ་ལ། ཀླིསྶཏི། ཀླེསོ ལ་སོགས་པའོ། །གཞན་ཡང་དྲི་མ་ཅན་ཉིད་ལའང་ཀིལིསའི་སྒྲས་བརྗོད་དེ། གོས་དྲི་མ་ཅན་གྱོན་ཏོ། །'སེམས་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པར་གྱུར་པས་ན། སེམས་ཅན་རྣམས་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པར་འགྱུར་རོ' ལ་སོགས་པ་ནི་བྱིངས་རྣམས་དོན་དུ་མ་ལ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ། ། Masa appībhāve khamāyañca. Massati. མས (མི་དགའ་བ་དང་བཟོད་པའི་དོན་ལ)། མསྶཏི (མི་དགའ་བའམ་བཟོད)། Līsa appībhāve. Lissati. Leso. ‘‘Lisa lesane’’tipi paṭhanti ācariyā. ལཱིས (མི་དགའ་བའི་དོན་ལ)། ལིསྶཏི (མི་དགའ)། ལེསོ (ཆ་ཤས་སམ་ཁ་གཡར)། སློབ་དཔོན་དག་ནི་ 'ལིས ལེསནེ' (ལིས མཚོན་པའི་དོན་ལ) ཞེས་ཀྱང་ཀློག་གོ། ། Tasa pipāsāyaṃ. Tassati, paritassati. Paritassanā, tasiṇā, tasito. ཏས (སྐོམ་པ་འམ་སྲེད་པའི་དོན་ལ)། ཏསྶཏི (སྐོམ)། པརིཏསྶཏི (ཡོངས་སུ་སྐོམ་མམ་སྲེད)། པརིཏསྶནཱ (ཡོངས་སུ་སྲེད་པ)། ཏསིཎཱ (སྲེད་པ)། ཏསིཏོ (སྐོམ་པའམ་སྲེད་པས་གདུངས་པ)། Dusa dosane. Dussati. Doso, dosanaṃ, dosito. དུས (སྡང་བའམ་སྐྱོན་གྱི་དོན་ལ)། དུསྶཏི (སྡང)། དོསོ (ཞེ་སྡང་ངམ་སྐྱོན)། དོསནཾ (སྡང་བར་བྱེད་པ)། དོསིཏོ (སྡང་བར་བྱས་པ)། Dusa appītiyaṃ. Dussati, padussati. Doso, padoso, duṭṭho, paduṭṭho, dūsako, dūsito, dūsanā. དུས (མི་དགའ་བའི་དོན་ལ)། དུསྶཏི (མི་དགའ)། པདུསྶཏི (རབ་ཏུ་སྡང་བའམ་འཁྲུག)། དོསོ (ཞེ་སྡང་)། པདོསོ (རབ་ཏུ་སྡང་བ)། དུཊྛོ (སྡང་བའམ་གནོད་པ)། པདུཊྛོ (རབ་ཏུ་སྡང་བ)། དཱུསཀོ (གནོད་པར་བྱེད་པ)། དཱུསིཏོ (གནོད་པར་བྱས་པ)། དཱུསནཱ (གནོད་པར་བྱེད་པ་ཉིད)། Asu khepe. Khepo khipanaṃ. Assati. Nirassatiādiyati ca dhammaṃ. Issāso. ཨསུ (འཕེན་པའི་དོན་ལ)། ཁེཔོ (འཕེན་པ)། ཁིཔནཾ (འཕེན་པར་བྱེད་པ)། ཨསྶཏི (འཕེན)། ཆོས་སྤོང་ཞིང་ལེན་པར་བྱེད། ཨིསྶཱསོ (མདའ་འཕེན་པའམ་གཞུ)། Ettha ca nirassatīti chaḍḍeti satthāraṃ tathā dhammakkhānādīni. Issāsoti usuṃ assati khipatīti issāso, dhanuggaho. འདིར་ 'ནིརསྶཏི' ཞེས་པ་ནི་སྟོན་པ་དང་དེ་བཞིན་དུ་ཆོས་བསྟན་པ་ལ་སོགས་པ་འདོར་བའོ། །'ཨིསྶཱསོ' ཞེས་པ་ནི་མདའ་འཕེན་པར་བྱེད་པས་ན་མདའ་འཕེན་པ་སྟེ། གཞུ་ཐོགས་པའོ། ། Yasu payatane. Yassati. Niyasakammaṃ. ཡསུ (བརྩོན་པའི་དོན་ལ)། ཡསྶཏི (བརྩོན)། ནིཡསཀམྨཾ (གནས་སྦྱིན་པའི་ལས)། Ettha ca yena vinayakammena ‘‘nissāya te vatthabba’’nti niyassiyati bhajāpiyatīti niyaso bālaṃ, taṃ niyasakammaṃ nāma. ‘‘Karohi me yakkha niyasakamma’’nti ettha pana niggahakammaṃ niyasakammaṃ nāma. འདིར་འདུལ་བའི་ལས་གང་གིས་ 'ཁྱོད་ཀྱིས་གནས་བཅས་ཏེ་གནས་པར་བྱའོ' ཞེས་བྱིས་པ་ལ་གནས་སྦྱིན་པར་བྱེད་ཅིང་བསྟེན་དུ་འཇུག་པས་ན་གནས་སྦྱིན་པ་སྟེ། དེ་ནི་གནས་སྦྱིན་པའི་ལས་ཞེས་བྱའོ། །'གནོད་སྦྱིན་ཁྱོད་ཀྱིས་བདག་ལ་ཚར་གཅོད་པའི་ལས་གྱིས་ཤིག' ཅེས་པ་འདིར་ནི་ཚར་གཅོད་པའི་ལས་ལ་གནས་སྦྱིན་པའི་ལས་ (ནིཡསཀམྨ) ཞེས་བྱའོ། ། Bhassa bhassane. Bhassati. Bhassaṃ, bhassakārako. བྷསྶ (སྨྲ་བའམ་གཏམ་གྱི་དོན་ལ)། བྷསྶཏི (སྨྲ)། བྷསྶཾ (གཏམ)། བྷསྶཀཱརཀོ (གཏམ་བྱེད་པ)། Vasa sadde. Sakuṇo vassati. Adhamo migajātānaṃ, siṅgālo tāta vassati. Maṇḍūko vassati. ཝས (སྒྲ་འབྱིན་པའི་དོན་ལ)། བྱ་སྐད་འབྱིན་ཏོ། །ཡབ་གཅིག རི་དྭགས་ཀྱི་སྐྱེ་གནས་ལས་ཐ་ཤལ་བ་ཅེ་སྤྱང་ནི་སྐད་འབྱིན་ཏོ། །སྦལ་པ་སྐད་འབྱིན་ཏོ། ། Nasa [Pg.240] adassane. Nassanadhammaṃ nassati. Panassati. Vinassati. Nassa vasali, cara pire vinassa. Naṭṭho, vinaṭṭho. Kārite – nāseti, nāsayati. ནས (མི་སྣང་བའམ་འཇིག་པའི་དོན་ལ)། འཇིག་པའི་ཆོས་ཅན་ནི་འཇིག་གོ། །པནསྶཏི (རབ་ཏུ་འཇིག)། ཝིནསྶཏི (རྣམ་པར་འཇིག)། གདོལ་པ་མི་སྣང་བར་གྱུར་ཅིག ཕྱིར་སོང་ལ་རྣམ་པར་ཞིག་ཅིག ནཊྛོ (ཞིག་པའམ་བརླག་པ)། ཝིནཊྛོ (རྣམ་པར་ཞིག་པ)། གཉིས་སུ་རྒྱུར་བྱས་པ་ལ། ནཱསེཏི། ནཱསཡཏི (བརླག་པར་བྱེད)། Susa sosane. Paṇṇaṃ sussati. Kārite – vāto paṇṇaṃ soseti, sosayati. Kamme – vātena paṇṇaṃ sosiyati. Bhāve kriyāpadamappasiddhaṃ. Soso, sukkhaṃ kaṭṭhaṃ. Sussaṃ, sussanto. Sussamāno dahado. སུས (སྐེམ་པའི་དོན་ལ)། ལོ་མ་སྐེམ་པར་འགྱུར་རོ། །གཉིས་སུ་རྒྱུར་བྱས་པ་ལ། རླུང་གིས་ལོ་མ་སྐེམ་པར་བྱེད། ལས་ལ་ནི། རླུང་གིས་ལོ་མ་སྐེམ་པར་བྱའོ། །དངོས་པོ་ལ་ནི་བྱ་བའི་ཚིག་མ་གྲགས་སོ། །སོསོ (སྐེམ་པ)། ཤིང་སྐམ་པོ། །སུསྶཾ (སྐེམ་པར་བྱ་བ)། སུསྶནྟོ (སྐེམ་བཞིན་པ)། མཚོ་ཆུང་ངུ་སྐེམ་བཞིན་པའོ། ། Tusa tuṭṭhiyaṃ. Tussati, santussati. Santuṭṭhi, santoso, tosanaṃ, tuṭṭhabbaṃ, tussitabbaṃ, tusitā. Kārite ‘‘toseti’’ iccādīni. ཏུས (དགའ་བའམ་ཚིམ་པའི་དོན་ལ)། ཏུསྶཏི (དགའ)། སནྟུསྶཏི (ཀུན་ཏུ་དགའ)། སནྟུཊྛི (ཆོག་ཤེས་པ)། སནྟོསོ (ཆོག་ཤེས་པའམ་དགའ་བ)། ཏོསནཾ (དགའ་བར་བྱེད་པ)། ཏུཊྛབྦཾ། ཏུསྶིཏབྦཾ (དགའ་བར་བྱ་བ)། ཏུསིཏཱ (དགའ་ལྡན)། གཉིས་སུ་རྒྱུར་བྱས་པ་ལ། 'ཏོསེཏི' (དགའ་བར་བྱེད) ལ་སོགས་པའོ། ། Hā parihāniyaṃ. Hāyati, parihāyati. Hāyanti tattha vaḷavā. Bhāve ‘‘bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā lomahaṃso vā, so pahīyissatī’’ti ca ‘‘rāgo pahīyatī’’ti ca rūpaṃ. Kamme kriyāpadamappasiddhaṃ. ‘‘Rāgo pahīyatī’’ti idaṃ pana ‘‘hā cāge’’ti vuttassa bhūvādigaṇikadhātussa rūpaṃ ‘‘rāgaṃ pajahatī’’ti kattupadassa dassanato. ཧཱ (ཉམས་པའི་དོན་ལ)། ཧཱཡཏི (ཉམས)། པརིཧཱཡཏི (ཡོངས་སུ་ཉམས)། དེར་རྒོད་མ་རྣམས་ཉམས་པར་འགྱུར་རོ། །དངོས་པོ་ལ་ནི། 'འཇིགས་པ་འམ་བག་ཚ་བ་འམ་སྤུ་ཟིང་ཞེས་བྱེད་པ་དེ་ནི་སྤོང་བར་འགྱུར་རོ' ཞེས་པ་དང་། 'འདོད་ཆགས་སྤོང་བར་འགྱུར་རོ' ཞེས་པའི་གཟུགས་སོ། །ལས་ལ་ནི་བྱ་བའི་ཚིག་མ་གྲགས་སོ། །'འདོད་ཆགས་སྤོང་བར་འགྱུར་རོ' ཞེས་པ་འདི་ནི་ 'ཧཱ གཏོང་བའི་དོན་ལ' ཞེས་གསུངས་པའི་ས་སྡེ་ལ་སོགས་པའི་བྱིངས་ཀྱི་གཟུགས་ཏེ། 'འདོད་ཆགས་འདོར་བར་བྱེད' ཅེས་བྱེད་པ་པོའི་ཚིག་མཐོང་བའི་ཕྱིར་རོ། ། Naha bandhane. Nayhati. Upanayhati. Sannayhati. Sannāho. Sannaddho. ནཧ (འཆིང་བའི་དོན་ལ)། ནཡ྄ཧཏི (འཆིང)། ཨུཔནཡ྄ཧཏི (ཉེ་བར་འཆིང་བའམ་ཁོན་དུ་འཛིན་པ)། སནྣཡ྄ཧཏི (གོ་ཆ་བགོ)། སནྣཱཧོ (གོ་ཆ)། སནྣདྡྷོ (གོ་ཆ་བགོས་པ)། Muha vecitte. Muyhati, sammuyhati, pamuyhati. Moho, pamoho. Mūḷho. Momūho puriso. Momūhaṃ cittaṃ. Kārite – moheti. Pamohako. Ettha ca momūhoti avisadatāya momūho, mahāmūḷhoti attho. མུཧ (རྨོངས་པའི་དོན་ལ)། མུཡ྄ཧཏི (རྨོངས)། སམྨུཡ྄ཧཏི (ཀུན་ཏུ་རྨོངས)། པམུཡ྄ཧཏི (རབ་ཏུ་རྨོངས)། མོཧོ (གཏི་མུག)། པམོཧོ (རབ་ཏུ་རྨོངས་པ)། མཱུལ༹ྷོ (རྨོངས་པ)། ཀུན་ཏུ་རྨོངས་པའི་སྐྱེས་བུ། །ཀུན་ཏུ་རྨོངས་པའི་སེམས། །གཉིས་སུ་རྒྱུར་བྱས་པ་ལ། མོཧེཏི (རྨོངས་པར་བྱེད)། པམོཧཀོ (རབ་ཏུ་རྨོངས་པར་བྱེད་པ)། འདིར་ 'མོམཱུཧ' ཞེས་པ་ནི་མི་གསལ་བའི་ཕྱིར་ཀུན་ཏུ་རྨོངས་པ་སྟེ། ཤིན་ཏུ་རྨོངས་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། Saha suha sattiyaṃ. Sayhati. Suyhati. སཧ་དང་སུཧ་ནི་བཟོད་པ་དང་ནུས་པའི་དོན་ལའོ། །སཡྷ་ཏི། སུཡྷ་ཏི། Nhā [Pg.241] soceyye. Nhāyati, appakkharānaṃ bahubhāve nahāyati. Nahāyitvā, nhāyitvā. Nahānaṃ, nhānaṃ. Sīsaṃ nhāto. Ettha ca sīsaṃ nhātoti sīsaṃ dhovitvā nhātoti attho gahetabbo porāṇehi anumatattā. ནྷཱ་ནི་གཙང་བར་བྱེད་པའི་དོན་ལའོ། །ནྷཱ་ཡ་ཏི། ཡི་གེ་ཉུང་བ་ལས་མང་པོར་འགྱུར་བས་ནཧཱ་ཡ་ཏི། ནཧཱ་ཡི་ཏྭཱ། ནྷཱ་ཡི་ཏྭཱ། ནཧཱ་ནཾ། ནྷཱ་ནཾ། སཱི་སཾ་ནྷཱ་ཏོ། འདིར་ཡང་“སཱི་སཾ་ནྷཱ་ཏོ”ཞེས་པ་ནི་མགོ་བཀྲུས་ཏེ་ཁྲུས་བྱས་པ་ཞེས་པའི་དོན་དུ་གཟུང་བར་བྱ་སྟེ། སྔོན་གྱི་སློབ་དཔོན་རྣམས་ཀྱིས་བཞེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། Siniha pītiyaṃ. Siniyhati. Sinehako, sinehito, siniddho. Putte sineho ajāyatha. Ikāralopena sneho. Tathā hi ‘‘nisnehamabhikaṅkhāmī’’ti pāḷi dissati. སི་ནི་ཧ་ནི་བྱམས་པ་དང་དགའ་བའི་དོན་ལའོ། །སི་ནི་ཡྷ་ཏི། སི་ནེ་ཧ་ཀོ། སི་ནེ་ཧི་ཏོ། སི་ནིདྡྷོ། བུ་ལ་བྱམས་པ་སྐྱེས་སོ། །ཡི་གེ་“ཨི”ཡིག་ཕྱིས་པས་སྣེ་ཧོ (sneho) ཞེས་འགྱུར་ཏེ། དེ་ལྟར་ཡང་“ནི་སྣེ་ཧ་མ་བྷི་ཀངྑཱ་མི”ཞེས་པའི་པ་ལིའི་གཞུང་མཐོང་བའི་ཕྱིར་རོ།། Viriḷa lajjāyaṃ codane ca. Viriḷito. Lajjāvasena attho pasiddho, na codanāvasena. Tathā hi ‘‘viriḷitoti lajjito’’ti atthasaṃvaṇṇakā garū vadanti ‘‘lajjanākārappatto’’ti ca. ཝི་རི་ལཱ་ནི་ངོ་ཚ་བ་དང་བསྐུལ་བའི་དོན་ལའོ། །ཝི་རི་ལི་ཏོ། ངོ་ཚ་བའི་དབང་གིས་དོན་གྲུབ་པ་ཡིན་གྱི། བསྐུལ་བའི་དབང་གིས་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལྟར་ཡང་འགྲེལ་བྱེད་སློབ་དཔོན་རྣམས་ཀྱིས། “ཝི་རི་ལི་ཏོ་ཞེས་པ་ནི་ངོ་ཚ་བའོ”ཞེས་དང་། “ངོ་ཚ་བའི་རྣམ་པར་གྱུར་པའོ”ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ།། Divādī ettakā diṭṭhā, dhātavo me yathābalaṃ; Suttesvaññepi pekkhitvā, gaṇhavho atthayuttitoti. རང་གི་མཐུ་དང་མཐུན་པར་བདག་གིས་ནི། །རྩེ་སོགས་བྱིངས་རྣམས་འདི་ཙམ་མཐོང་བར་ཟད། །མདོ་གཞན་དག་ལའང་ལེགས་པར་བརྟགས་བྱས་ནས། །དོན་དང་མཐུན་པར་གཟུང་བར་བྱ་བ་ཉིད།། Divādigaṇoyaṃ. འདི་ནི་རྩེ་སོགས་ཀྱི་སྡེའོ།། Svādigaṇika ཉན་སོགས་ཀྱི་སྡེ། Su savane. ‘‘Suṇoti, suṇāti. Suṇiṃsu. Paṭissuṇi, paṭissuṇiṃsu. Assosi, assosuṃ. Paccassosi, paccassosuṃ’’ iccādīni, ‘‘suṇissati, sossati’’ iccādīni ca bhavanti. Abbhāsavisaye ‘‘sussūsati, sussūsā’’ iccādīni. Anabbhāsavisaye – sāvako, soto, suṇaṃ, suṇanto, suṇamāno, suyyamāno, savanaṃ, sutaṃ. Asuyitthāti vā sutaṃ. Sutavā, sotaṃ, soṇo, suṇituṃ, sotuṃ. Suṇitvā, suṇiya, suṇiyāna, sutvā, sutvāna. Kārite – sāveti, sāvayati. Kamme – saddo suyyati, sūyati ca. Bhāve padarūpamappasiddhaṃ. སུ་ནི་ཐོས་པའི་དོན་ལའོ། །“སུ་ཎོ་ཏི། སུ་ཎཱ་ཏི། སུ་ཎིཾ་སུ། པ་ཊི་སུ་ཎི། པ་ཊི་སུ་ཎིཾ་སུ། ཨསྶོ་སི། ཨསྶོ་སུཾ། པཙྩསྶོ་སི། པཙྩསྶོ་སུཾ”ལ་སོགས་པ་དང་། “སུ་ཎི་སྶ་ཏི། སོས་ས་ཏི”ལ་སོགས་པ་རྣམས་འགྱུར་རོ། །ཟློས་པའི་ཡུལ་ལ། “སུསྶཱུ་ས་ཏི། སུསྶཱུ་སཱ”ལ་སོགས་པའོ། །མ་ཟློས་པའི་ཡུལ་ལ། སཱ་ཝ་ཀོ། སོ་ཏོ། སུ་ཎཾ། སུ་ཎན་ཏོ། སུ་ཎ་མཱ་ནོ། སུཡ྄་ཡ་མཱ་ནོ། ས་ཝ་ནཾ། སུ་ཏཾ། ཡང་ན་“ཨ་སུ་ཡི་ཏྠཱ”ཞེས་པ་ནི་སུ་ཏཾ་ངོ་། །སུ་ཏ་ཝཱ། སོ་ཏཾ། སོ་ཎོ། སུ་ཎི་ཏུཾ། སོ་ཏུཾ། སུ་ཎི་ཏྭཱ། སུ་ཎི་ཡ། སུ་ཎི་ཡཱ་ན། སུཏྭཱ། སུཏྭཱ་ན། གཉིས་སུ་བྱེད་པ་ལ། སཱ་ཝེ་ཏི། སཱ་ཝ་ཡ་ཏི། ལས་ལ། སདྡོ་སུཡ྄་ཡ་ཏི། སཱུ་ཡ་ཏི་ཙ། དངོས་པོ་ཙམ་སྟོན་པ་ལ་ཚིག་གི་རྣམ་པ་གྲགས་པ་མེད་དོ།། Tattha [Pg.242] sāvakoti antevāsiko, so duvidho āgatapphalo anāgatapphalo ca, tattha āgatapphalo savanante ariyāya jātiyā jātoti ‘‘sāvako’’ti vuccati, itaro garūnaṃ ovādaṃ suṇātīti ‘‘sāvako’’ti. Sāvako, antevāsiko, sissoti pariyāyā. དེ་ལ་“སཱ་ཝ་ཀོ”ཞེས་པ་ནི་ཉེ་གནས་སམ་སློབ་མའོ། །དེ་ལ་རྣམ་པ་གཉིས་ཏེ། འབྲས་བུ་ཐོབ་པ་དང་འབྲས་བུ་མ་ཐོབ་པའོ། །དེ་ལས་འབྲས་བུ་ཐོབ་པ་ནི་ཐོས་པའི་མཐར་འཕགས་པའི་སྐྱེ་བས་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར་“སཱ་ཝ་ཀོ”ཞེས་བྱའོ། །ཅིག་ཤོས་ནི་བླ་མ་རྣམས་ཀྱི་གདམས་ངག་ཉན་པའི་ཕྱིར་“སཱ་ཝ་ཀོ”ཞེས་བྱའོ། །སཱ་ཝ་ཀོ། ཨན་ཏེ་ཝཱ་སི་ཀོ། སིས་སོ་ཞེས་པ་རྣམས་ནི་རྣམ་གྲངས་སོ།། Ettha sutasaddassa atthuddhāraṃ vadāma saddhiṃ sotasaddassa atthuddhārena. Sutasaddo saupasaggo anupasaggo ca anupapadena, sutasaddo ca – འདིར་“སུ་ཏ”ཞེས་པའི་སྒྲའི་དོན་འབྱེད་པ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་“སོ་ཏ”ཞེས་པའི་སྒྲའི་དོན་འབྱེད་པ་བཤད་པར་བྱའོ། །“སུ་ཏ”ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བ་དང་བཅས་པ་དང་། ཉེ་བར་བསྒྱུར་བ་མེད་པ་དང་། ཚིག་གྲོགས་མེད་པ་སྟེ། “སུ་ཏ”ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི། Gamane vissute tinte, niyogo’pacitepi ca; Sadde ca sotadvārānu-sārañātesu dissati. འགྲོ་དང་གྲགས་དང་བརླན་པ་དང་། །སྦྱོར་དང་བསགས་པ་ཉིད་དང་ནི། །སྒྲ་དང་རྣ་བའི་སྒོ་ནས་ནི། །རྟོགས་པའི་དོན་ལ་མཐོང་བ་ཡིན།། Tathā hi ‘‘senāya pasuto’’tiādīsu gacchantoti attho. ‘‘Sutadhammassa passato’’tiādīsu vissutadhammassāti attho. ‘‘Avassutā avassutassa purisapuggalassā’’tiādīsu tintassāti attho. ‘‘Ye jhānappasutā dhīrā’’tiādīsu anuyuttāti attho. ‘‘Tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappaka’’ntiādīsu upacitanti attho. ‘‘Diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññāta’’ntiādīsu saddoti attho. ‘‘Bahussuto hoti sutadharo sutasannicayo’’tiādīsu sotadvārānusāraviññātadhammadharoti attho. དེ་ལྟར་ཡང་“སེ་ནཱ་ཡ་པ་སུ་ཏོ”ལ་སོགས་པ་ལ། འགྲོ་བ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“སུ་ཏ་དྷམྨསྶ་པ་ས་ཏོ”ལ་སོགས་པ་ལ། གྲགས་པའི་ཆོས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“ཨ་ཝསྶུ་ཏཱ་ཨa་ཝསྶུ་ཏསྶ་པུ་རི་ས་པུགྒ་ལསྶ”ལ་སོགས་པ་ལ། བརླན་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“ཡེ་ཛྷཱ་ནཱ་པ་སུ་ཏཱ་དྷཱི་རཱ”ལ་སོགས་པ་ལ། བརྩོན་པ་འམ་རྗེས་སུ་སྦྱོར་བ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“ཏུམྷེ་ཧི་པུཉྙཾ་པ་སུ་ཏཾ་ཨ་ནཔྤ་ཀཾ”ལ་སོགས་པ་ལ། བསགས་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“དིཊྛཾ་སུ་ཏཾ་མུ་ཏཾ་ཝིཉྙཱ་ཏཾ”ལ་སོགས་པ་ལ། སྒྲ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“བཱ་ཧུསྶུ་ཏོ་ཧོ་ཏི་སུ་ཏ་དྷ་རོ་སུ་ཏ་སནྣི་ཙ་ཡོ”ལ་སོགས་པ་ལ། རྣ་བའི་སྒོ་ནས་རྗེས་སུ་རྟོགས་པའི་ཆོས་འཛིན་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། Sotasaddopi anekatthappabhedo. Tathā hesa – “སོ་ཏ”ཞེས་པའི་སྒྲ་ལའང་དོན་གྱི་དབྱེ་བ་དུ་མ་ཡོད་དེ། དེ་ལྟར་ཡང་འདི་ནི། Maṃsaviññāṇañāṇesu, taṇhādīsu ca dissati; Dhārāyaṃ ariyamagge, cittasantatiyampi ca. ཤ་དང་རྣམ་ཤེས་ཡེ་ཤེས་དང་། །སྲེད་པ་ལ་སོགས་དག་དང་ནི། །རྒྱུན་དང་འཕགས་པའི་ལམ་ཉིད་དང་། །སེམས་ཀྱི་རྒྱུད་ལའང་མཐོང་བ་ཡིན།། ‘‘Sotāyatanaṃ[Pg.243], sotadhātu, sotindriya’’ntiādīsu sotasaddo maṃsasote dissati, ‘‘sotena saddaṃ sutvā’’tiādīsu sotaviññāṇe. ‘‘Dibbāya sotadhātuyā’’tiādīsu ñāṇasote. ‘‘Yāni sotāni lokasminti, yāni etāni sotāni mayā kittitāni pakittitāni ācikkhitāni desitāni paññapitāni paṭṭhapitāni vivaritāni vibhattāni uttānīkatāni pakāsitāni. Seyyathidaṃ? Taṇhāsoto diṭṭhisoto kilesasoto duccaritasoto avijjāsoto’’tiādīsu pañcasu dhammesu. ‘‘Addasā kho bhagavā mahantaṃ dārukkhandhaṃ gaṅgāya nadiyā sotena vuyhamāna’’ntiādīsu udakadhārāyaṃ. ‘‘Ariyassetaṃ āvuso aṭṭhaṅgikassa maggassa adhivacanaṃ, yadidaṃ soto’’tiādīsu ariyamagge. ‘‘Purisassa ca viññāṇasotaṃ pajānāti ubhayato abbocchinnaṃ idhaloke patiṭṭhitañca paraloke patiṭṭhitañcā’’tiādīsu cittasantatiyanti. “སོ་ཏཱ་ཡ་ཏ་ནཾ། སོ་ཏ་དྷཱ་ཏུ། སོ་ཏིན་དྲི་ཡཾ”ལ་སོགས་པ་ལ། “སོ་ཏ”ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཤའི་རྣ་བ་ལ་མཐོང་ངོ་། །“སོ་ཏེ་ན་སདྡཾ་སུཏྭཱ”ལ་སོགས་པ་ལ། རྣ་བའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལའོ། །“དིབྦཱ་ཡ་སོ་ཏ་དྷཱ་ཏུ་ཡཱ”ལ་སོགས་པ་ལ། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་རྣ་བ་ལའོ། །“འཇིག་རྟེན་ན་ཆུ་རྒྱུན་གང་དག་ཡོད་པ་ནི... འདི་ལྟ་སྟེ། སྲེད་པའི་ཆུ་རྒྱུན། ལྟ་བའི་ཆུ་རྒྱུན། ཉོན་མོངས་པའི་ཆུ་རྒྱུན། ཉེས་སྤྱོད་ཀྱི་ཆུ་རྒྱུན། མ་རིག་པའི་ཆུ་རྒྱུན”ལ་སོགས་པ་ལ། ཆོས་ལྔ་པོ་དག་ལའོ། །“བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གངྒཱའི་ཆུ་རྒྱུན་གྱིས་ཁྱེར་བའི་ཤིང་གི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོ་ཞིག་གཟིགས་སོ”ལ་སོགས་པ་ལ། ཆུའི་རྒྱུན་ལའོ། །“ཚེ་དང་ལྡན་པ་དག་འདི་ནི་འཕགས་པའི་ལམ་ཡན་ལག་བརྒྱད་པའི་མིང་སྟེ། འདི་ལྟ་སྟེ་རྒྱུན་ཏོ”ལ་སོགས་པ་ལ། འཕགས་པའི་ལམ་ལའོ། །“སྐྱེས་བུའི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་རྒྱུན་ནི་གཉིས་ཀ་ནས་མ་ཆད་པར་འཇིག་རྟེན་འདི་ལ་གནས་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་ལ་གནས་པར་ཤེས་སོ”ལ་སོགས་པ་ལ། སེམས་ཀྱི་རྒྱུད་ལའོ།། Soṇoti sunakho. So hi sāmikassa vacanaṃ suṇātīti soṇoti vuccati. “སོ་ཎོ”ཞེས་པ་ནི་ཁྱིའོ། །ཁྱི་དེ་ནི་བདག་པོའི་ཚིག་ཉན་པའི་ཕྱིར་“སོ་ཎོ”ཞེས་བྱའོ།། Imāni tadabhidhānāni – དེའི་མིང་གི་རྣམ་གྲངས་རྣམས་ནི་འདི་དག་སྟེ། Sunakho sārameyyo ca, suṇo sūno ca kukkuro; Soṇo svāno suvāno ca, sāḷuro migadaṃsano. སུ་ན་ཁོ་དང་སཱ་ར་མེ་ཡོ་དང་། །སུ་ཎོ་སཱུ་ནོ་ཀུཀྐུ་རོ་ཉིད་དང་། །སོ་ཎོ་སྭཱ་ནོ་སུ་ཝཱ་ནོ་དང་ནི། །སཱ་ལུ་རོ་དང་མི་ག་དམ་ས་ནོ།། Sā sunidhāti’me saddā, pumānesu pavattare; Sunakhī kukkurī sī’ti, ime itthīsu vattare. སཱ་དང་སུ་ནི་དྷ་ལ་སོགས་པའི་སྒྲ། །ཕོ་ཡི་རྟགས་ལ་འཇུག་པ་ཉིད་ཡིན་ལ། །སུ་ན་ཁཱི་དང་ཀུཀྐུ་རཱི་དང་སཱི། །འདི་དག་མོ་ཡི་རྟགས་ལ་འཇུག་པ་ཡིན།། Sunakhā sārameyyāti, ādi bahuvaco pana; Pavattati pumitthīsu, aññatrāpi ayaṃ nayo; སུ་ན་ཁཱ་དང་སཱ་ར་མེ་ཡཱ་སོགས། །མང་ཚིག་དག་ནི་ཕོ་མོ་གཉིས་ཀར་འཇུག །ཚུལ་འདི་གཞན་ལའང་ཤེས་པར་བྱ་བ་སྟེ།། Kukkuroti [Pg.244] ayaṃ tattha, bālakāle ravena ve; Mahallakepi sunakhe, rūḷhiyā sampavattati. དེ་ལ་“ཀུཀྐུ་རོ”ཞེས་པའི་སྒྲ་འདི་ནི། །ཆུང་ངུའི་དུས་ཀྱི་སྐད་ཀྱི་དབང་གིས་ཏེ། །ཁྱི་རྒན་པོ་ལའང་འཇུག་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར། །འདི་ནི་འཇིག་རྟེན་གྲགས་པའི་དབང་གིས་སོ།། Tathā hi aṭṭhakathācariyā kukkurajātake ‘‘ye kukkurā rājakulamhi vaḍḍhā, koleyyakā vaṇṇabalūpapannā’’tiimasmiṃpadese evamatthaṃ vaṇṇayiṃsu ‘‘ye kukkurāti ye sunakhā. Yathā hi taruṇopi passāvo pūtimuttanti tadahujātopi siṅgālo ‘‘jarasiṅgālo’ti, komalāpi gaḷācīlatā ‘pūtilatā’ti, suvaṇṇavaṇṇopi kāyo ‘pūtikāyo’ti vuccati, evameva vassasatikopi sunakho ‘kukkuro’ti vuccati, tasmā mahallakā kāyūpapannāpi te ‘kukkurā’tveva vuttā’’ti. དེ་ལྟར་ཡང་འགྲེལ་བྱེད་སློབ་དཔོན་རྣམས་ཀྱིས་ཀུཀྐུ་རའི་སྐྱེས་རབས་ལས། “རྒྱལ་པོའི་ཕོ་བྲང་དུ་གསོས་པའི་ཁྱི་གང་དག་རིགས་བཟང་ཞིང་ཁ་དོག་དང་སྟོབས་དང་ལྡན་པ་རྣམས”ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར། དོན་འདི་ལྟར་བཤད་དེ། “ཀུཀྐུ་རཱ་ཞེས་པ་ནི་ཁྱི་རྣམས་སོ། །དཔེར་ན་གཅིན་གསར་པའང་‘གཅིན་རུལ་’ཞེས་བྱ་བ་དང་། ཉིན་དེར་སྐྱེས་པའི་ཅེ་སྤྱང་ལའང་‘ཅེ་སྤྱང་རྒན་པོ་’ཞེས་བྱ་བ་དང་། འཇམ་པོའི་འཁྲི་ཤིང་ལའང་‘འཁྲི་ཤིང་རུལ་པ་’ཞེས་བྱ་བ་དང་། གསེར་གྱི་མདོག་ཅན་གྱི་ལུས་ལའང་‘ལུས་རུལ་པ་’ཞེས་བྱ་བ་བཞིན་དུ། ལོ་བརྒྱ་ལོན་པའི་ཁྱི་ལའང་‘ཀུཀྐུ་རོ’ཞེས་བྱའོ། །དེ་བས་ན་ལུས་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པའི་ཁྱི་རྒན་པོ་དག་ལའང་‘ཀུཀྐུ་རཱ’ཞེས་བརྗོད་པ་ཉིད་དོ”ཞེས་སོ།། Ki hiṃsāyaṃ. Kiṇoti, kiṇāti, kiṇanti. ཀི་ནི་འཚེ་བའི་དོན་ལའོ། །ཀི་ཎོ་ཏི། ཀི་ཎཱ་ཏི། ཀི་ཎན་ཏི། Saka sāmatthiye. Samatthabhāvo sāmatthiyaṃ, yathā dakkhiyaṃ. Sakkuṇāti, sakkuṇanti. Asakkhi. Sakkhissati. Sakko. Sakkī. ས་ཀ་ནི་ནུས་པའི་དོན་ལའོ། །ནུས་པ་ཉིད་ནི་ནུས་པ་སྟེ། དཔེར་ན་མཁས་པ་ཉིད་བཞིན་ནོ། །སཀྐུ་ཎཱ་ཏི། སཀྐུ་ཎན་ཏི། ཨ་སཀྑི། སཀྑི་སྶ་ཏི། སཀྐོ། སཀྐཱི། Ettha sakkoti devarājā. So hi parahitaṃ sakahitañca kātuṃ sakkuṇātīti sakko. Apica sakyakulajāto yo kocipi. Tathā hi ‘‘atha kho mahānāmo sakko’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Bhagavantañca piṅgiyo maṃ sakka samuddharāhīti ālapi. Sakyā vata bho kumārā paramasakyā vata bho kumārā’’ti vacanamupādāya sabbepi sakyakule jātā ‘‘sakyā’’ti ca ‘‘sākiyā’’ti ca ‘‘sakkā’’ti ca vuccanti. Ettha svādittepi anekassaradhātuto ekova uṇāpaccayo hoti, na ṇu ṇāpaccayāti daṭṭhabbaṃ. འདིར་“སཀྐོ”ཞེས་པ་ནི་ལྷའི་དབང་པོ་བརྒྱ་བྱིན་ནོ། །ཁོང་ནི་གཞན་ཕན་དང་རང་ཕན་སྒྲུབ་པར་ནུས་པའི་ཕྱིར་“སཀྐོ”ཞེས་བྱའོ། །གཞན་ཡང་ཤཱཀྱའི་རིགས་སུ་སྐྱེས་པ་གང་ཡང་རུང་བའོ། །དེ་ལྟར་ཡང་“དེ་ནས་མ་ཧཱ་ནཱ་མ་ཤཱཀྱའོ”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །“པིངྒི་ཡས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ། ཀྱེ་ཤཱཀྱ་བདག་སྐྱོབས་ཤིག་ཅེས་གསོལ་ཏོ། །ཀྱེ་མ་གཞོན་ནུ་འདི་དག་ནི་ཤཱཀྱ་པའོ། །ཀྱེ་མ་གཞོན་ནུ་འདི་དག་ནི་ཤཱཀྱ་པ་མཆོག་གོ”ཞེས་པའི་ཚིག་ལ་བརྟེན་ནས། ཤཱཀྱའི་རིགས་སུ་སྐྱེས་པ་ཐམས་ཅད་ལ་“སཀྱཱ”ཞེས་དང་། “སཱ་ཀི་ཡཱ”ཞེས་དང་། “སཀྐཱ”ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་དོ། །འདིར་ཉན་སོགས་ཀྱི་སྡེ་ཡིན་ཡང་། དབྱངས་དུ་མ་དང་ལྡན་པའི་བྱིངས་ལས་“ཨུ་ཎ”རྐྱེན་གཅིག་པུ་ཉིད་འགྱུར་གྱི། “ཎུ”དང་“ཎཱ”རྐྱེན་རྣམས་ནི་མི་འགྱུར་བར་ཤེས་པར་བྱའོ།། Khī [Pg.245] khaye. Khīṇoti. Khīṇāti. Khīṇā jāti. Khīṇo. Ayogā bhūrisaṅkhayo. ཁཱི་ནི་ཟད་པའི་དོན་ལའོ། །ཁཱི་ཎོ་ཏི། ཁཱི་ཎཱ་ཏི། སྐྱེ་བ་ཟད་དོ། །ཟད་པའོ། །མི་སྦྱོར་བ་ལས་ཤེས་རབ་ཟད་པར་འགྱུར།། Ge sadde. Giṇoti, giṇāti. གེ་ནི་སྒྲའི་དོན་ལའོ། །གི་ཎོ་ཏི། གི་ཎཱ་ཏི། Ci caye. Ṇakārassa nakārattaṃ. Pākāraṃ cinoti. Citaṃ kusalaṃ. Ceto puggalo. ཅི་ནི་གསོག་པའི་དོན་ལའོ། །ཎ་ཡིག་ན་ཡིག་ཏུ་འགྱུར་རོ། །ར་བ་རྩིག་གོ། དགེ་བ་བསགས་པའོ། །སེམས་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་གོ། Ru upatāpe. Ruṇoti, ruṇāti. རུ་ནི་གདུང་བའི་དོན་ལའོ། །རུ་ཎོ་ཏི། རུ་ཎཱ་ཏི། Rādha sādha saṃsiddhiyaṃ. Rādhuṇāti. Sādhuṇāti. Rādhanaṃ. Ārādhanaṃ. Sādhanaṃ. རཱ་དྷ་དང་སཱ་དྷ་ནི་གྲུབ་པའི་དོན་ལའོ། །རཱ་དྷུ་ཎཱ་ཏི། སཱ་དྷུ་ཎཱ་ཏི། རཱ་དྷ་ནཾ། ཨཱ་རཱ་དྷ་ནཾ། སཱ་དྷ་ནཾ། Pī pītiyaṃ. Pīṇoti, pīṇāti. Pīti, piyo. པཱི་ནི་དགའ་བའི་དོན་ལའོ། །པཱི་ཎོ་ཏི། པཱི་ཎཱ་ཏི། པཱི་ཏི། པི་ཡོ། Apa pāpuṇe sambhu ca. Pāpuṇoti, pāpuṇāti. Patto. Sabbaññutaṃ satthā patto. Sampatto yamasādhanaṃ. Sambhuṇāti, na kiñci atthaṃ abhisambhuṇāti. Sambhuṇanto, abhisambhuṇamāno. ཨ་པ་ནི་ཐོབ་པའི་དོན་ལ་དང་། སམ་བྷུ་ཡང་དེའི་དོན་ལའོ། །པཱ་པུ་ཎོ་ཏི། པཱ་པུ་ཎཱ་ཏི། པཏྟོ། སྟོན་པས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་ཐོབ་པའོ། །གཤིན་རྗེའི་གནས་སུ་ཕྱིན་པའོ། །སམ་བྷུ་ཎཱ་ཏི། དོན་གང་ཡང་མངོན་པར་མི་ཐོབ་པའོ། །སམ་བྷུ་ཎན་ཏོ། ཨ་བྷི་སམ་བྷུ་ཎ་མཱ་ནོ། Tattha pattoti pasaddo upasaggo ‘‘pappotī’’ti ettha pasaddo viya. Tathā hi ‘‘patto’’ti ettha pāpuṇīti atthe papubbassa apadhātussa pakāre lutte tapaccayassa dvibhāvo bhavati. Tattha na abhisambhuṇātīti na sampāpuṇāti, na sādhetīti vuttaṃ hoti. དེ་ལ་“པཏྟོ”ཞེས་པ་ལ། “པ”ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བ་སྟེ། “པཔྤོ་ཏི”ཞེས་པ་ལ་“པ”ཞེས་པའི་སྒྲ་ཡོད་པ་བཞིན་ནོ། །དེ་ལྟར་ཡང་“པཏྟོ”ཞེས་པ་འདིར། ཐོབ་པ་ཞེས་པའི་དོན་ལ། སྔོན་དུ་“པ”ཡིག་ཡོད་པའི་“ཨ་པ”བྱིངས་ལས། “པ”ཡིག་ཕྱིས་ཏེ་“ཏ”རྐྱེན་ཉིས་བརྩེགས་སུ་གྱུར་པ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལ་“མངོན་པར་མི་ཐོབ་པོ”ཞེས་པ་ནི་ལེགས་པར་མི་ཐོབ་པ་དང་། མི་སྒྲུབ་པ་ཞེས་བརྗོད་པ་ཡིན་ནོ།། Khipa khepe. Khipuṇāti. Khippaṃ. Khippanti macchapañjaro. ཁི་པཱ་ནི་གཏོར་བའམ་འཕེན་པའི་དོན་ལའོ། །ཁི་པུ་ཎཱ་ཏི། ཁིཔྤཾ། ཁིཔྤཾ་ཞེས་པ་ནི་ཉ་རྒྱའོ།། Āpa byāpane. Āpuṇāti. Āpo. ཨཱ་པཱ་ནི་ཁྱབ་པའི་དོན་ལའོ། །ཨཱ་པུ་ཎཱ་ཏི། ཨཱ་པོ། Mi pakkhepane. Minoti. Mitto. མི་ནི་འཇུག་པའམ་འཕེན་པའི་དོན་ལའོ། །མི་ནོ་ཏི། མིཏྟོ། Ettha ca sabbaguyhesu nimiyati pakkhipiyatīti mitto. ‘‘Mitto have sattapadena hotī’’ti vacanaṃ pana vohāravasena vuttaṃ, na atthavasena. Vucceyya ce, yo koci avissāsiko [Pg.246] attano paṭiviruddhopi ca mitto nāma bhaveyya, na cevaṃ daṭṭhabbaṃ. Evañca pana daṭṭhabbaṃ ‘‘sattapadavītihāramattenapi saha gacchanto saha gacchantassa piyavācānicchāraṇena aññamaññaṃ ālāpasallāpakaraṇamattena mitto nāma hotīti vattabbaṃ. Kiṃkāraṇā? Daḷhavissāso mitto nāma na bhaveyyāti mittassa guṇapasaṃsāvasena evaṃ vutta’’nti. འདིར་གསང་བ་ཐམས་ཅད་ལ་འཇུག་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་“མིཏྟོ”ཞེས་བྱའོ། །“གོམ་པ་བདུན་བགྲོད་པ་ཙམ་གྱིས་མཛའ་བཤེས་སུ་འགྱུར་རོ”ཞེས་པའི་ཚིག་ནི་ཐ་སྙད་ཀྱི་དབང་གིས་གསུངས་པ་ཡིན་གྱི། དོན་གྱི་དབང་གིས་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །གལ་ཏེ་དེ་ལྟར་བརྗོད་ན། ཡིད་བརྟན་མི་རུང་བ་དང་རང་ལ་གནོད་པ་བྱེད་པ་གང་ཡང་རུང་བའང་མཛའ་བཤེས་སུ་འགྱུར་བས་ན། དེ་ལྟར་མི་བལྟའོ། །འོན་ཀྱང་འདི་ལྟར་བལྟ་བར་བྱ་སྟེ། “གོམ་པ་བདུན་ཙམ་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འགྲོ་བའི་ཚེའང་། ལྷན་ཅིག་འགྲོ་བ་པོ་ལ་སྙན་པའི་ཚིག་སྨྲ་བ་དང་། ཕན་ཚུན་གླེང་མོ་བྱེད་པ་ཙམ་གྱིས་ཀྱང་མཛའ་བཤེས་ཞེས་བརྗོད་པར་བྱའོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། ཡིད་བརྟན་བརྟན་པོ་མེད་པར་མཛའ་བཤེས་སུ་མི་འགྱུར་བས་ན། མཛའ་བཤེས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་ལ་བསྔགས་པའི་དབང་གིས་འདི་ལྟར་གསུངས་སོ”ཞེས་བྱའོ།། Vu saṃvaraṇe. Vuṇoti, vuṇāti, saṃvuṇoti, saṃvuṇāti. Paṇḍito sīlasaṃvuto. ཝུ་ནི་སྡོམ་པའམ་འཆིང་བའི་དོན་ལའོ། །ཝུ་ཎོ་ཏི། ཝུ་ཎཱ་ཏི། སཾ་ཝུ་ཎོ་ཏི། སཾ་ཝུ་ཎཱ་ཏི། མཁས་པ་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱིས་བསྡམས་པའོ།། Su abhisave. Abhisavo nāma pīḷanaṃ manthanaṃ sandhānaṃ sinhānaṃ vā. Suṇoti, suṇāti. སུ་ནི་བཙིར་བའམ་བསྲེས་པའི་དོན་ལའོ། །བཙིར་བ་ཞེས་པ་ནི་གནོན་པ་དང་། སྲུབ་པ་དང་། སྦྱོར་བ་དང་། བརླན་པར་བྱེད་པའོ། །སུ་ཎོ་ཏི། སུ་ཎཱ་ཏི། Si bandhane. Sinoti. སི་ནི་འཆིང་བའི་དོན་ལའོ། །སི་ནོ་ཏི། Si nisāne. Siṇoti, siṇāti. Nisitasatthaṃ. སི་ནི་བརྡར་བའི་དོན་ལའོ། །སི་ཎོ་ཏི། སི་ཎཱ་ཏི། མཚོན་ཆ་བརྡར་བའོ།། Na hi nūnāyaṃ sā khujjā, labhati jivhāya chedanaṃ; Sunisitena satthena, evaṃ dubbhāsitaṃ bhaṇaṃ; སྒུར་མོ་འདི་ནི་ཚིག་ངན་སྨྲ་བ་ནི། །ལེགས་པར་བརྡར་བའི་མཚོན་ཆ་རྣོན་པོ་ཡིས། །ལྕེ་ནི་གཅོད་པར་འགྱུར་བ་མ་ཡིན་ནམ།། Ettha bhaṇanti bhaṇantī. འདིར་“བྷ་ཎཾ”ཞེས་པ་ནི་སྨྲ་བའོ།། Vusa pāgabbiye. Pāgabbiyaṃ nāma kāyavācāmanehi pagabbabhāvo. Vusuṇāti. ཝུ་ས་ནི་ཕོད་པ་འམ་སྤྱི་བརྟོལ་གྱི་དོན་ལའོ། །སྤྱི་བརྟོལ་ཞེས་པ་ནི་ལུས་ངག་ཡིད་གསུམ་གྱིས་ཕོད་པའམ་མ་ཞུམ་པའི་ཉིད་དོ། །ཝུ་སུ་ཎཱ་ཏི། Asu byāpane. Asuṇāti. Assu. ཨ་སུ་ནི་ཁྱབ་པའི་དོན་ལའོ། །ཨ་སུ་ཎཱ་ཏི། ཨསྶུ། Hi gatibuddhīsu upatāpe ca. Hinoti. ཧི་ནི་འགྲོ་བ་དང་། རྟོགས་པ་དང་། གདུང་བའི་དོན་ལའོ། །ཧི་ནོ་ཏི། Ettha pana asamānantattepi samānatthānaṃ samodhānaṃ vuccati. འདིར་ཡང་མཐའ་མི་མཐུན་པ་ཉིད་ཡིན་ཡང་། དོན་མཐུན་པ་རྣམས་གཅིག་ཏུ་བསྡུས་པ་ལ་“ས་མོ་དྷཱ་ན”ཞེས་བརྗོད་དོ།། Tika tiga sagha dikkha kivi ciri jiri dāsa du hiṃsāyaṃ. Tikuṇāti. Tiguṇāti. Saghuṇāti. Dikkhuṇāti. Kivuṇāti[Pg.247]. Ciruṇāti. Jiruṇāti. Dāsuṇāti. Duṇoti, duṇātīti rūpāni hiṃsāvācakāni bhavanti. ཏི་ཀ། ཏི་ག། ས་གྷ། དིཀྑ། ཀི་ཝི། ཅི་རི། ཇི་རི། དཱ་ས། དུ་རྣམས་ནི་འཚེ་བའི་དོན་ལའོ། །ཏི་ཀུ་ཎཱ་ཏི། ཏི་གུ་ཎཱ་ཏི། ས་གྷུ་ཎཱ་ཏི། དིཀྑུ་ཎཱ་ཏི། ཀི་ཝུ་ཎཱ་ཏི། ཅི་རུ་ཎཱ་ཏི། ཇི་རུ་ཎཱ་ཏི། དཱ་སུ་ཎཱ་ཏི། དུ་ཎོ་ཏི། དུ་ཎཱ་ཏི་ཞེས་པའི་ཚིག་གི་རྣམ་པ་འདི་དག་ནི་འཚེ་བ་སྟོན་པར་བྱེད་པ་ཡིན་ནོ།། Suvādī ettakā diṭṭhā, dhātavo me yathābalaṃ; Suttesvaññepi pekkhitvā, gaṇavho atthayuttito. རང་གི་མཐུ་དང་མཐུན་པར་བདག་གིས་ནི། །ཉན་སོགས་བྱིངས་རྣམས་འདི་ཙམ་མཐོང་བར་ཟད། །མདོ་གཞན་དག་ལའང་ལེགས་པར་བརྟགས་བྱས་ནས། །དོན་དང་མཐུན་པར་གཟུང་བར་བྱ་བ་ཉིད།། Svādigaṇoyaṃ. འདི་ནི་ཉན་སོགས་ཀྱི་སྡེའོ།། Kiyādigaṇika ཉོ་སོགས་ཀྱི་སྡེ། Kī dabbavinimaye. Dabbavinimayo kayavikkayavasena bhaṇḍassa parivattanaṃ. Kiṇāti, kiṇanti. Vikkiṇāti, vikkiṇanti. Ketuṃ, kiṇituṃ. Vikketuṃ, vikkiṇituṃ. Kiṇitvā, vikkiṇitvā. Kītaṃ bhaṇḍaṃ. Kayo, vikkayo. Vikkiṇeyya haneyya vā. ཀཱི་ནི་ནོར་བརྗེ་བའི་དོན་ལའོ། །ནོར་བརྗེ་བ་ཞེས་པ་ནི་ཉོ་ཚོང་གི་དབང་གིས་ཅ་ལག་བརྗེ་རེས་བྱེད་པའོ། །ཀི་ཎཱ་ཏི། ཀི་ཎན་ཏི། ཝི་ཀི་ཎཱ་ཏི། ཝི་ཀི་ཎན་ཏི། ཀེ་ཏུཾ། ཀི་ཎི་ཏུཾ། ཝི་ཀེ་ཏུཾ། ཝི་ཀི་ཎི་ཏུཾ། ཀི་ཎི་ཏྭཱ། ཝི་ཀི་ཎི་ཏྭཱ། ཀཱི་ཏཾ་བྷཎྜཾ། ཀ་ཡོ། ཝི་ཀ་ཡོ། བཙོང་བར་བྱའམ་གསོད་པར་བྱའོ།། Khi gatiyaṃ. Khiṇāti. Atikhiṇo saro. Khaṃ, khāni. Nakārassa ṇakārattaṃ. ཁི་ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལའོ། །ཁི་ཎཱ་ཏི། མདའ་ཤིན་ཏུ་མྱུར་བའོ། །མཁའ་དང་དབང་པོའི་བུ་གའོ། །ན་ཡིག་ཎ་ཡིག་ཏུ་འགྱུར་རོ།། Tattha khiṇātīti gacchati. Atikhinoti atigato. Atrāyaṃ pāḷi ‘‘senti cāpātikhiṇāva, purāṇāni anutthuna’’nti. Tattha cāpātikhiṇā’ti cāpato atikhiṇā atigatā. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘cāpātikhiṇāti cāpato atikhiṇā cāpā vinimuttāti attho’’ti padatthavivaraṇaṃ kataṃ, tampi gatatthaññeva sandhāya adhippāyatthavasena katanti daṭṭhabbaṃ. Tatra khanti saggo. So hi katapuññehi gantabbattā ‘‘kha’’nti vuccati. Khānīti saggā. དེ་ལ་ 'ཁི་ཎཱ་ཏི' (khiṇātī) ཞེས་པ་ནི་འགྲོའོ། 'ཨ་ཏི་ཁི་ཎོ་' (atikhino) ཞེས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་སོང་བའོ། འདིར་ལུང་ནི། "གཞུ་ལས་འདས་པའི་མདའ་བཞིན་ཉལ། །སྔོན་གྱི་རྣམས་ལ་རྗེས་སུ་འགྱོད། །" ཅེས་པའོ། དེ་ལ་ 'ཙཱ་པཱ་ཏི་ཁི་ཎཱ་' (cāpātikhiṇā) ཞེས་པ་ནི་གཞུ་ལས་ཤིན་ཏུ་འདས་པའམ་སོང་བའོ། འགྲེལ་བཤད་དུ་ནི། "'ཙཱ་པཱ་ཏི་ཁི་ཎཱ་' ཞེས་པ་ནི་གཞུ་ལས་ཤིན་ཏུ་འདས་པ་སྟེ། གཞུ་ལས་ཐར་བའམ་གྲོལ་བའི་དོན་ཏོ།" ཞེས་ཚིག་གི་དོན་རྣམ་པར་བཤད་པ་བྱས་ལ། དེ་ཡང་སོང་བའི་དོན་ཉིད་ལ་དགོངས་ནས་བསམ་པའི་དོན་གྱི་དབང་གིས་མཛད་པ་ཞིག་ཏུ་བལྟ་བར་བྱའོ། དེ་ལ་ 'ཁ་' (kha) ཞེས་པ་ནི་མཐོ་རིས་སོ། དེ་ནི་བསོད་ནམས་བྱས་པ་རྣམས་ཀྱིས་བགྲོད་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ 'ཁ་' ཞེས་བྱའོ། 'ཁཱ་ནི་' (khāni) ཞེས་པ་ནི་མཐོ་རིས་རྣམས་སོ། Ci caye. Puññaṃ cināti. Pākāraṃ cināti. Pāramiyo vicināti, vicinati ca. Pupphaṃ ocināti, ocinati vā. Pacināti. Pacinitvā. Citaṃ kusalaṃ. Cayo sañcayo. Cito pākāro. Cinātīti ceto, iṭṭhakavaḍḍhakī. Yo satto puññasañcayo[Pg.248]. ‘‘Sañcayo rāsi samūho piṇḍo gaṇo saṅgho kadambo vaggo karo ghaṭā’’iccevamādayo pariyāyā. 'ཙི་' (ci) ནི་གསོག་པ་ལའོ། བསོད་ནམས་གསོག་པར་བྱེད། ར་བ་རྩིག་པར་བྱེད། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་རྣམ་པར་འཚོལ་བའམ་གསོག་པར་བྱེད། མེ་ཏོག་འཐུ་བར་བྱེད། སྡུད་པར་བྱེད། བསྡུས་ནས། བསགས་པའི་དགེ་བའོ། གསོག་པ་ནི་ཉེ་བར་གསོག་པའོ། བརྩིགས་པའི་ར་བའོ། རྩིག་པར་བྱེད་པས་ན་ 'ཙེ་ཏོ་' (ceto) སྟེ། སོ་ཕག་གི་རྩིག་བཟོ་བའོ། སེམས་ཅན་གང་ཞིག་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཚོགས་སོ། "ཉེ་བར་གསོག་པ་དང་། ཕུང་པོ། ཚོགས། གོང་བུ། ཚོགས་པ། དགེ་འདུན། ཀ་དམ་བ། སྡེ། ཕུང་པོ། ཚོགས་ཆེན་" ལ་སོགས་པ་ནི་རྣམ་གྲངས་རྣམས་སོ། Ji jaye. Jināti, vijināti, jiniyati. Jetā, jino. Jito māro. Māraṃ jito. Jitavā, jitāvī, jitabbo, jeyyo, jayanaṃ, jitaṃ, vijitaṃ, jayo, parājayanaṃ, parājayo. Yassa jitaṃ nāvajīyati. Jitamassa noyāti koci loke. Jayo hi buddhassa sirīmato ayaṃ, mārassa ca pāpimato parājayo. 'ཇི་' (ji) ནི་རྒྱལ་བ་ལའོ། རྒྱལ་བར་བྱེད། རྣམ་པར་རྒྱལ་བར་བྱེད། རྒྱལ་བར་འགྱུར་རོ། རྒྱལ་བྱེད། རྒྱལ་བའོ། བདུད་བཅོམ་པའོ། བདུད་ལས་རྒྱལ་བའོ། རྒྱལ་བར་བྱས་པ། རྒྱལ་བར་བྱེད་པ། རྒྱལ་བར་བྱ་བ། རྒྱལ་བར་བྱ་འོས། རྒྱལ་བར་བྱེད་པ། རྒྱལ་བ། རྣམ་པར་རྒྱལ་བ། རྒྱལ་ཁ། ཕམ་པར་བྱེད་པ། ཕམ་པའོ། གང་གི་རྒྱལ་བ་ཕྱིར་མི་ལྡོག འཇིག་རྟེན་འདི་ན་གང་གི་རྒྱལ་བ་ལ་སུས་ཀྱང་མི་སླེབས། འདི་ནི་དཔལ་ལྡན་སངས་རྒྱས་ཀྱི་རྒྱལ་ཁ་དང་། སྡིག་ཏོ་ཅན་གྱི་བདུད་ཀྱི་ཕམ་པའོ། Tattha jetāti jinātīti jetā, yo koci puggalo. Ajinīti jino, sabbaññū dhammarājā. Kiṃ so ajini? Pāpake akusale dhamme mārādiarayo ca. Iti pāpake akusale dhamme mārādayo ca arayo ajinīti jino. Vuttampi cetaṃ – དེ་ལ་ 'ཇེ་ཏཱ་' (jetā) ཞེས་པ་ནི་རྒྱལ་བར་བྱེད་པས་ན་རྒྱལ་བྱེད་དེ། གང་ཟག་གང་ཡང་རུང་བའོ། རྒྱལ་བར་བྱས་པས་ན་ 'ཇི་ནོ་' (jino) སྟེ། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོའོ། ཁོང་གིས་ཅི་ཞིག་ལས་རྒྱལ་བར་མཛད་ཅེ་ན། སྡིག་པ་མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་དང་། བདུད་ལ་སོགས་པའི་དགྲ་བོ་རྣམས་ལས་སོ། དེ་ལྟར་སྡིག་པ་མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་དང་བདུད་ལ་སོགས་པའི་དགྲ་བོ་རྣམས་ལས་རྒྱལ་བར་མཛད་པས་ན་ 'ཇི་ནོ་' (རྒྱལ་བ) ཞེས་བྱའོ། འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། ‘‘Mādisā ve jinā honti, ye pattā āsavakkhayaṃ; Jitā me pāpakā dhammā, tasmāhaṃ upaka jino’’ti, "གང་དག་ཟག་པ་ཟད་པར་གྱུར། །ང་འདྲ་བ་ནི་རྒྱལ་བ་ཡིན། །ངས་ནི་སྡིག་པའི་ཆོས་རྣམས་བཅོམ། །ཉེ་གནས་དེ་ཕྱིར་ང་རྒྱལ་བ། །" ཞེས་དང་། ‘‘Tathāgato bhikkhave abhibhū anabhibhūto’’ti ca. "དགེ་སློང་དག དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་པོ། གཞན་གྱིས་ཟིལ་གྱིས་མི་ནོན་པའོ།" ཞེས་སོ། Jinasaddo hi kevalo sabbaññumhi pavattati, sopapado pana paccekabuddhādīsu tamhi ca yathārahaṃ pavattati. ‘‘Paccekajino, odhijino, anodhijino, vipākajino, avipākajino’’ti imānettha nidassanapadāni. སྒྲ་རྐྱང་པའི་ 'ཇི་ན་' (jina) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་ལ་འཇུག་ལ། ཚིག་གྲོགས་དང་བཅས་པ་ནི་རང་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པ་དང་། དེ་ཉིད་ལ་ཡང་ཅི་རིགས་པར་འཇུག་གོ། "རང་སངས་རྒྱས་རྒྱལ་བ། མཚམས་དང་བཅས་པའི་རྒྱལ་བ། མཚམས་མེད་པའི་རྒྱལ་བ། རྣམ་སྨིན་གྱི་རྒྱལ་བ། རྣམ་སྨིན་མ་ཡིན་པའི་རྒྱལ་བ།" ཞེས་པ་རྣམས་ནི་འདིར་དཔེར་བརྗོད་པའི་ཚིག་རྣམས་སོ། Ji jāniyaṃ. Jināti, na jināti na jāpaye, jino rathassaṃ maṇikuṇḍale ca, putte ca dāre ca tatheva jino. Jino dhanañca dāse ca. 'ཇི་' (ji) ནི་ཉམས་པ་ལའོ། ཉམས་པར་བྱེད། ཉམས་པར་མི་བྱེད། ཉམས་པར་མི་འཇུག ཤིང་རྟ་དང་རྟ་དང་། ནོར་བུ་རྣ་ཆ་ཉམས་ཤིང་། བུ་དང་ཆུང་མ་ཡང་དེ་བཞིན་དུ་ཉམས་པའོ། ནོར་དང་བྲན་གཡོག་ཀྱང་ཉམས་པའོ། Ñā [Pg.249] avabodhane. Jānāti, ñāyati, nāyati. Animittā na nāyare. Jaññā so yadi hāpaye. Mā maṃ jaññūti icchati. ‘‘Ime amhāka’’nti ñātabbaṭṭhena ñāti, ñātako. Ñātimittā suhajjā ca. Ñātako no nisinnoti. Ñātabbaṃ ñeyyaṃ, saṅkhāravikāralakkhaṇanibbānapaññattidhammā. Īdisesu ṭhānesu ñeyyasaddo ekantena napuṃsako, vāccaliṅgatte sabbaliṅgiko, yathā? Ñeyyo phasso. Ñeyyā vedanā. Ñeyyaṃ cittaṃ. Ñeyyo puriso, ñeyyā itthī, ñeyyaṃ dhananti ca. 'ཉཱ་' (ñā) ནི་རྟོགས་པ་ལའོ། ཤེས་པར་བྱེད། ཤེས་པར་འགྱུར། རྟོགས་པར་འགྱུར། "མཚན་མ་མེད་པ་རྣམས་ནི་མི་ཤེས་སོ།" "གལ་ཏེ་ཉམས་པར་བྱེད་ན་དེ་ཤེས་པར་བྱའོ།" "ང་ལ་མ་ཤེས་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་འདོད་དོ།" "འདི་དག་ནི་ངེད་ཀྱི་ཡིན་ནོ་" ཞེས་ཤེས་པར་བྱ་བའི་དོན་གྱིས་ན་ 'ཉཱ་ཏི་' (ñāti) སྟེ། གཉེན་ཚན་ནམ་ཉེ་དུའོ། གཉེན་བཤེས་དང་མཛའ་བཤེས་རྣམས་སོ། "ངེད་ཀྱི་ཉེ་དུ་བསྡད་དོ།" ཤེས་པར་བྱ་བ་ནི་ཤེས་བྱ་སྟེ། འདུ་བྱེད་དང་། འགྱུར་བ། མཚན་ཉིད། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ། བཏགས་པའི་ཆོས་རྣམས་སོ། འདི་ལྟ་བུའི་གནས་སུ་ 'ཉེ་ཡ་' (ñeyya) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་གཅིག་ཏུ་མ་ནིང་གི་རྟགས་ཡིན་ལ། ཁྱད་ཆོས་བརྗོད་པའི་སྒྲ་ཉིད་དུ་ནི་རྟགས་ཐམས་ཅད་པ་ཡིན་ཏེ། དཔེར་ན། ཤེས་བྱའི་རེག་པ། ཤེས་བྱའི་ཚོར་བ། ཤེས་བྱའི་སེམས། ཤེས་བྱའི་སྐྱེས་པ། ཤེས་བྱའི་བུད་མེད། ཤེས་བྱའི་ནོར་ཞེས་པ་ལྟ་བུའོ། Thu abhitthave. Thunāti. Abhitthunāti. Thuti, abhitthuti. Thavanā, abhitthavanā, thuto, abhitthuto. 'ཐུ་' (thu) ནི་མངོན་པར་བསྟོད་པ་ལའོ། བསྟོད་པར་བྱེད། མངོན་པར་བསྟོད་པར་བྱེད། བསྟོད་པ། མངོན་པར་བསྟོད་པ། བསྟོད་པར་བྱེད་པ། མངོན་པར་བསྟོད་པར་བྱེད་པ། བསྟོད་པར་བྱས་པ། མངོན་པར་བསྟོད་པར་བྱས་པའོ། Thu nitthunane. Thunāti. 'ཐུ་' (thu) ནི་མྱ་ངན་གྱིས་འཁུན་པ་ལའོ། འཁུན་པར་བྱེད། Uṭṭhehi revate supāpadhamme,Apārutadvāre adānasīle; Nessāma taṃ yattha thunanti duggatā,Samappitā nerayikā dukkhena; Purāṇāni anutthuna’’nti ca payogo. "རེ་བ་ཏཱི་སྡིག་ཆོས་ཅན། །སྒོ་ཕྱེ་ནས་ནི་སྦྱིན་མི་གཏོང་། །ལོངས་ཤིག་ཉམ་ཐག་གང་དུ་འཁུན། །སེམས་ཅན་དམྱལ་བ་སྡུག་བསྔལ་གྱིས། །གཟིར་བའི་གནས་སུ་ཁྱོད་ཁྲིད་དོ། །སྔོན་གྱི་རྣམས་ལ་རྗེས་སུ་འགྱོད། །" ཅེས་པ་ནི་སྦྱོར་བའོ། Du hiṃsāyaṃ. Dunāti. Mittaddu. Dumo. 'དུ་' (du) ནི་གནོད་པ་བྱེད་པ་ལའོ། གནོད་པར་བྱེད། མཛའ་བཤེས་ལ་གནོད་པར་བྱེད་པའོ། ཤིང་ངོ། Ettha mittaddūti mittaṃ dunāti hiṃsati dubbhatīti mittaddu. Atra ‘‘vedā na tāṇāya bhavanti tassa, mittadduno bhūnahuno narassā’’ti pāḷi nidassanaṃ. Dumoti duniyati gehasambhārādiatthāya hiṃsiyati chindiyati, paṇṇapupphādiatthikehi vā paṇṇapupphādiharaṇena pīḷiyatīti dumo. འདིར་ 'མིཏྟདྡུ' (mittaddu) ཞེས་པ་ནི་མཛའ་བཤེས་ལ་གནོད་པར་བྱེད་པའམ་གནོད་པ་སྐྱེལ་བས་ན་མཛའ་བཤེས་ལ་གནོད་བྱེད་དོ། འདིར་ལུང་གི་དཔེར་བརྗོད་ནི། "མཛའ་བཤེས་གནོད་བྱེད་མངལ་རླན་གཅོད་པའི་མི། །དེ་ལ་རིག་བྱེད་སྐྱོབ་པར་མི་འགྱུར་རོ། །" ཞེས་པའོ། 'དུ་མོ་' (dumo) ཞེས་པ་ནི་ཁང་པའི་ཡོ་བྱད་ལ་སོགས་པའི་ཆེད་དུ་གནོད་པར་བྱེད་པ་སྟེ་གཅོད་པར་བྱེད་པའམ། ཡང་ན་ལོ་མ་དང་མེ་ཏོག་ལ་སོགས་པ་འདོད་པ་རྣམས་ཀྱིས་ལོ་མ་དང་མེ་ཏོག་ལ་སོགས་པ་འཕྲོག་པས་གཟིར་བར་བྱེད་པས་ན་ཤིང་ངོ། Dhū kampane. Dhunāti. Dhūmo, dhonā, dhono, dhuto. Dhunanto vākacīrāni, gacchāmi ambare tadā. 'དྷཱུ་' (dhū) ནི་གཡོ་བ་ལའོ། གཡོ་བར་བྱེད། དུ་བ། ཤེས་རབ། གཙང་བ། སྦྱངས་པའོ། "ཤིང་ལྤགས་ཀྱི་ཆོས་གོས་གཡོ་བཞིན་དུ། །དེ་ཚེ་ང་ནི་མཁའ་ལ་འགྲོ། །" Tattha [Pg.250] dhūmoti dhunāti kampatīti dhūmo. Dhūmasaddo kodhe taṇhāya vitakke pañcasu kāmaguṇesu dhammadesanāyaṃ pakatidhūmeti imesu atthesu vattati. ‘‘Kodho dhūmo bhasmāni mosavajja’’nti ettha hi kodhe vattati. ‘‘Icchā dhūmāyito sadā’’ti ettha taṇhāyaṃ. ‘‘Tena kho pana samayena aññataro bhikkhu bhagavato avidūre dhūmāyanto nisinno hotī’’ti ettha vitakke. དེ་ལ་ 'དྷཱུ་མོ་' (dhūmo) ཞེས་པ་ནི་གཡོ་བའམ་འཕྱུར་བས་ན་དུ་བའོ། 'དྷཱུ་མ་' ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཁོང་ཁྲོ་དང་། སྲེད་པ། རྣམ་པར་རྟོག་པ། འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ། ཆོས་བཤད་པ། ཕལ་པའི་དུ་བ་སྟེ་དོན་འདི་དག་ལ་འཇུག་གོ། "ཁོང་ཁྲོ་ནི་དུ་བ་སྟེ་རྫུན་ནི་ཐལ་བའོ།" ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར་ཁོང་ཁྲོ་ལ་འཇུག་གོ། "འདོད་པ་ནི་རྟག་ཏུ་དུ་བ་འཕྱུར་བའོ།" ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར་སྲེད་པ་ལ་འཇུག་གོ། "དེའི་ཚེ་ན་དགེ་སློང་ཞིག་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཉེ་འཁོར་དུ་རྣམ་པར་རྟོག་བཞིན་དུ་འདུག་གོ།" ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར་རྣམ་པར་རྟོག་པ་ལ་འཇུག་གོ། ‘‘Paṅko ca kāmā palipo ca kāmā,Bhayañca metaṃ timulaṃ pavuttaṃ; Rajo ca dhūmo ca mayā pakāsito,Hitvā tuvaṃ pabbaja brahmadattā’’ti "འདོད་པ་འདམ་རྫབ་འདོད་པ་འདམ་པོ་ཆེ། །འཇིགས་པ་ཆེན་པོ་འདི་ནི་བཤད་པ་ཡིན། །རྡུལ་དང་དུ་བ་ངས་ནི་རབ་ཏུ་བསྟན། །ཚངས་པས་བྱིན་ཁྱོད་འདི་སྤངས་རབ་ཏུ་བྱུང་། །" ཞེས་པའོ། Ettha pañcasu kāmaguṇesu. ‘‘Dhūmaṃ kattā hotī’’ti ettha dhammadesanāyaṃ. ‘‘Dhajo rathassa paññāno, dhūmo paññānamaggino’’ti ettha pakatidhūme. Iccevaṃ – འདིར་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་ལ་འཇུག་གོ། "དུ་བ་བྱེད་པ་པོར་འགྱུར་རོ།" ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར་ཆོས་བཤད་པ་ལ་འཇུག་གོ། "རྒྱལ་མཚན་ནི་ཤིང་རྟའི་མཚན་མ་ཡིན། །དུ་བ་ནི་མེའི་མཚན་མ་ཡིན། །" ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར་ཕལ་པའི་དུ་བ་ལ་འཇུག་གོ། དེ་ལྟར་ན། Kodhataṇhāvitakkesu, pañcakāmaguṇesu ca; Desanāyañca pakati-dhūme dhūmo pavattati. "ཁོང་ཁྲོ་སྲེད་པ་རྣམ་རྟོག་དང་། །འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་རྣམས་དང་། །ཆོས་བཤད་པ་དང་ཕལ་དུ་ལ། །དུ་བའི་སྒྲ་ནི་འཇུག་པ་ཡིན། །" Dhonāti paññā. Vuttañhetaṃ niddese ‘‘dhonā vuccati paññā, yā paññā pajānanā sammādiṭṭhi, kiṃkāraṇā dhonāti vuccati paññā? Yaṃ tāya paññāya kāyaduccaritaṃ dhutañca dhotañca sandhotañca niddhotañca, vacīduccaritaṃ manoduccaritaṃ dhutañca dhotañca sandhotañca niddhotañca. Taṃkāraṇā dhonā vuccati paññā. Atha vā sammādiṭṭhi micchādiṭṭhiṃ dhutā ca dhotā ca sandhotā ca niddhotā ca, taṃkāraṇā dhonā vuccati paññā’’ti. ‘‘Dhonassa hi natthi kuhiñci loke, pakappitā diṭṭhi bhavābhavesū’’ti ayamettha pāḷi nidassanaṃ[Pg.251]. Atra dhonā assa atthīti dhono, tassa dhonassāti nibbacanaṃ. Dhātūnamanekatthatāya dhūdhātu kampanatthepi dhovanatthepi vattati. 'དྷོ་ནཱ་' (dhonā) ཞེས་པ་ནི་ཤེས་རབ་བོ། ངེས་ཚིག་གསལ་བཤད་དུ་འདི་སྐད་གསུངས་ཏེ། "'དྷོ་ནཱ་' ཞེས་པ་ནི་ཤེས་རབ་ལ་བྱ་སྟེ། ཤེས་རབ་གང་ཞིག་རབ་ཏུ་ཤེས་པ་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བའོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཤེས་རབ་ལ་ 'དྷོ་ནཱ་' ཞེས་བྱ་ཞེ་ན། ཤེས་རབ་དེས་ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་སྤུར་བ་དང་། བཀྲུས་པ་དང་། ཀུན་ཏུ་བཀྲུས་པ་དང་། ངེས་པར་བཀྲུས་པ་དང་། ངག་གི་ཉེས་སྤྱོད་དང་ཡིད་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་སྤུར་བ་དང་། བཀྲུས་པ་དང་། ཀུན་ཏུ་བཀྲུས་པ་དང་། ངེས་པར་བཀྲུས་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་ཤེས་རབ་ལ་ 'དྷོ་ནཱ་' ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བས་ལོག་པར་ལྟ་བ་སྤུར་བ་དང་། བཀྲུས་པ་དང་། ཀུན་ཏུ་བཀྲུས་པ་དང་། ངེས་པར་བཀྲུས་པའི་ཕྱིར་ཤེས་རབ་ལ་ 'དྷོ་ནཱ་' ཞེས་བྱའོ།" ཞེས་སོ། "གཙང་མ་དེ་ལ་འཇིག་རྟེན་འདི་ན་ནི། །སྲིད་དང་མི་སྲིད་ལྟ་བ་ཀུན་བརྟགས་མེད། །" ཞེས་པ་ནི་འདིར་ལུང་གི་དཔེར་བརྗོད་དོ། འདིར་ 'དྷོ་ནཱ་' (ཤེས་རབ) ཡོད་པས་ན་ 'དྷོ་ནོ་' (dhono) ཞེས་བྱ་ལ། 'དྷོ་ནཱ་སཱ་' ཞེས་པ་ནི་དེའི་ངེས་ཚིག་གོ། བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་རྣམས་ལ་དོན་དུ་མ་ཡོད་པའི་ཕྱིར། 'དྷཱུ་' (dhū) ཞེས་པའི་རྩ་བ་ནི་གཡོ་བའི་དོན་ལ་ཡང་འཇུག་ལ། འཁྲུད་པའི་དོན་ལ་ཡང་འཇུག་གོ། Muna ñāṇe. Munāti. Monaṃ, muni. Imasmiṃ ṭhāne dhātuyā ākhyātatte ekantena antalopo bhavati. Sobhitattheragāthāyaṃ pana anāgatavacane ukārassa vuddhivasena ‘‘ahaṃ monena monissa’’nti rūpantarañca dissati. Tattha monissanti jānissaṃ. Nāmatte antalopo na hoti. Tattha monanti kiñcāpi ‘‘na monena muni hotī’’ti ettha tuṇhībhāvo ‘‘mona’’nti vuccati, tathāpi idha ‘‘ñāṇe’’ti vacanato na so adhippeto, ñāṇamevādhippetaṃ, tasmā moneyyapaṭipadāsaṅkhātaṃ maggañāṇamonampi gahetabbaṃ. Munīti munāti jānāti hitāhitaṃ paricchindatīti muni. Atha vā khandhādiloke tulaṃ āropetvā minanto viya ‘‘ime ajjhattikā khandhā, ime bāhirā’’tiādinā nayena ime ubho atthe munātīti muni. Tenāha bhagavā – 'མུ་ན་' (muna) ནི་ཡེ་ཤེས་སམ་ཤེས་པ་ལའོ། ཤེས་པར་བྱེད། ཐུབ་པ་ཉིད་དང་། ཐུབ་པའོ། གནས་འདིར་བྱ་ཚིག་གི་རྩ་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བའི་ཚེ་མཐའ་མ་ངེས་པར་འཇིག་གོ། གནས་བརྟན་སོ་བྷི་ཏའི་ཚིགས་བཅད་དུ་ནི་མ་འོངས་པའི་ཚིག་ལ་ 'ཨུ་' ཡིག་འཕེལ་བའི་དབང་གིས། "ང་ནི་ཐུབ་པས་ཤེས་པར་བྱའོ།" (ahaṃ monena monissaṃ) ཞེས་པའི་སྒྲ་གཞན་ཡང་སྣང་ངོ། དེ་ལ་ 'མོ་ནིསྶཾ' ཞེས་པ་ནི་ཤེས་པར་བྱའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། མིང་གི་སྒྲ་ཉིད་དུ་ནི་མཐའ་མ་མི་འཇིག་གོ། དེ་ལ་ 'མོ་ན་' (mona) ཞེས་པ་ནི། "མི་སྨྲ་བ་ཙམ་གྱིས་ཐུབ་པར་མི་འགྱུར་རོ།" ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར་མི་སྨྲ་བ་ལ་ 'མོ་ན་' ཞེས་བརྗོད་ནའང་། འདིར་ནི་ 'ཡེ་ཤེས་' ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་དེ་ཉིད་དགོངས་པ་མ་ཡིན་ཏེ། ཡེ་ཤེས་ཉིད་དགོངས་པ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་ཐུབ་པའི་སྤྱོད་པ་ཞེས་བྱ་བ་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཐུབ་པ་ཉིད་ཀྱང་གཟུང་བར་བྱའོ། 'མུ་ནི་' (muni) ཞེས་པ་ནི་ཕན་གནོད་རྣམ་པར་འབྱེད་ཅིང་ཤེས་པས་ན་ཐུབ་པའོ། ཡང་ན། ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པའི་འཇིག་རྟེན་འདིར་སྲང་ལ་གཞལ་བ་བཞིན་དུ། "འདི་དག་ནི་ནང་གི་ཕུང་པོའོ། འདི་དག་ནི་ཕྱིའི་འོ།" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་དོན་འདི་གཉིས་ཀ་ཤེས་པས་ན་ཐུབ་པའོ། དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་ཏེ། ‘‘Na monena muni hoti, mūḷharūpo aviddasu; Yo ca tulaṃva paggayha, varamādāya paṇḍito. "གཏི་མུག་ཅན་དང་མི་ཤེས་པ། །མི་སྨྲ་ཙམ་གྱིས་ཐུབ་མི་འགྱུར། །མཁས་པ་སྲང་ལ་གཞལ་བ་བཞིན། །བཟང་པོ་ཡོངས་སུ་འཛིན་བྱེད་ཅིང་། །" Pāpāni parivajjeti, sa muni tena so muni; Yo munāti ubho loke, muni tena pavuccatī’’ti. "སྡིག་པ་རྣམས་ནི་ཡོངས་སྤོང་བ། །དེ་ནི་ཐུབ་པ་དེས་ཐུབ་པའོ། །འཇིག་རྟེན་གཉིས་ཀ་ཤེས་པ་གང་། །དེ་ཕྱིར་ཐུབ་པ་ཞེས་བྱའོ། །" ཞེས་སོ། Aparāpettha bhavati atthavibhāvanā. Munīti monaṃ vuccati ñāṇaṃ, kāyamoneyyādīsu vā aññataraṃ, tena samannāgatattā puggalo ‘‘munī’’ti vuccati. So panesa agāriyamuni anagāriyamuni sekkhamuni asekkhamuni paccekamuni munimunīti anekavidho[Pg.252]. Tattha agāriyamunīti gihipi āgataphalo viññātasāsano. Anagāriyamunīti tathārūpova pabbajito. Sekkhamunīti satta sekkhā. Asekkhamunīti khīṇāsavo. Paccekamunīti paccekabuddho. Munimunīti sammāsambuddho. Tathā hi āyasmāpi sāriputto āha ‘‘munīti vuccati tathāgato arahaṃ sammāsambuddho’’ti. འདིར་དོན་གྱི་རྣམ་པར་བཤད་པ་གཞན་ཡང་ཡོད་དེ། 'མུ་ནི་' (muni) ཞེས་པ་ནི། 'མོ་ན་' (mona) ཞེས་པ་ནི་ཡེ་ཤེས་སམ། ཡང་ན་ལུས་ཀྱི་ཐུབ་པ་ལ་སོགས་པའི་ནང་གསེས་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་ལ་བྱ་ལ། དེ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་གང་ཟག་དེ་ལ་ 'ཐུབ་པ་' ཞེས་བྱའོ། ཐུབ་པ་དེ་ཡང་ཁྱིམ་པའི་ཐུབ་པ་དང་། ཁྱིམ་མེད་པའི་ཐུབ་པ། སློབ་པའི་ཐུབ་པ། མི་སློབ་པའི་ཐུབ་པ། རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཐུབ་པ། ཐུབ་པའི་ཐུབ་པ་ཞེས་རྣམ་པ་དུ་མ་ཡོད་དོ། དེ་ལ་ 'ཁྱིམ་པའི་ཐུབ་པ་' ཞེས་པ་ནི་ཁྱིམ་པ་ཉིད་དུ་འབྲས་བུ་ཐོབ་ཅིང་བསྟན་པ་རྟོགས་པ་རྣམས་སོ། 'ཁྱིམ་མེད་པའི་ཐུབ་པ་' ཞེས་པ་ནི་དེ་ལྟ་བུའི་རབ་ཏུ་བྱུང་བའོ། 'སློབ་པའི་ཐུབ་པ་' ཞེས་པ་ནི་སློབ་པ་བདུན་ནོ། 'མི་སློབ་པའི་ཐུབ་པ་' ཞེས་པ་ནི་ཟག་པ་ཟད་པའོ། 'རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཐུབ་པ་' ཞེས་པ་ནི་རང་སངས་རྒྱས་སོ། 'ཐུབ་པའི་ཐུབ་པ་' ཞེས་པ་ནི་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་སོ། དེ་ལྟར་ཡང་ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཤཱ་རིའི་བུས་ཀྱང་། "ཐུབ་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་དགྲ་བཅོམ་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་སོ།" ཞེས་གསུངས་སོ། Pū pavane. Pavanaṃ sodhanaṃ. Punāti. Puññaṃ, putto, dantapoṇaṃ. 'པཱུ་' (pū) ནི་དག་པར་བྱེད་པ་ལའོ། དག་པར་བྱེད་པ་ནི་གཙང་བར་བྱེད་པའོ། དག་པར་བྱེད། བསོད་ནམས་དང་། བུ། སོ་ཤིང་ངོ། Ettha ca puññanti attano kārakaṃ punāti sodhetīti puññaṃ. Atha vā yattha sayaṃ uppannaṃ taṃsantānaṃ punāti visodhetīti puññaṃ. Kintaṃ? Sucaritaṃ kusalakammaṃ. Sakammikattā dhātussa kāritavasena atthavivaraṇaṃ labbhati. Puttoti attano kulaṃ punāti sodhetīti putto. Evañca sati hīnajaccānaṃ caṇḍālādīnaṃ putto nāma na bhaveyyāti na vattabbaṃ saddānamatthakathanassa nānappakārena pavattito, tasmā attano pitu hadayaṃ pūretīti puttoti evamādināpi nibbacanaṃ gahetabbameva. Nānādhātuvasenapi hi padāni siddhiṃ samupagacchanti. འདིར་ 'པུཉྙ་' (puñña) ཞེས་པ་ནི་རང་ཉིད་བྱེད་པ་པོ་དག་པར་བྱེད་ཅིང་གཙང་བར་བྱེད་པས་ན་བསོད་ནམས་སོ། ཡང་ན། རང་ཉིད་གང་དུ་སྐྱེས་པའི་རྒྱུད་དེ་ཉིད་དག་པར་བྱེད་ཅིང་རྣམ་པར་དག་པར་བྱེད་པས་ན་བསོད་ནམས་སོ། དེ་ནི་ཅི་ཞེ་ན། ལེགས་པར་སྤྱད་པ་དགེ་བའི་ལས་སོ། བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་ནི་བྱ་བ་དང་བཅས་པ་ (sakammika) ཡིན་པའི་ཕྱིར། རྒྱུ་ཅན་གྱི་དབང་གིས་དོན་གྱི་རྣམ་པར་བཤད་པ་ཐོབ་བོ། 'པུཏྟོ་' (putto) ཞེས་པ་ནི་རང་གི་རིགས་རྒྱུད་དག་པར་བྱེད་ཅིང་གཙང་བར་བྱེད་པས་ན་བུའོ། དེ་ལྟར་ཡིན་ན། རིགས་དམའ་བའི་གདོལ་པ་ལ་སོགས་པའི་བུ་ལ་ 'བུ་' ཞེས་བྱ་བ་མེད་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་མི་བརྗོད་དེ། སྒྲ་རྣམས་ཀྱི་དོན་བཤད་པ་ནི་རྣམ་པ་དུ་མར་འཇུག་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་ "རང་གི་ཕའི་སྙིང་ཚིམ་པར་བྱེད་པས་ན་བུའོ།" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ངེས་ཚིག་ཀྱང་གཟུང་བར་བྱ་བ་ཉིད་དོ། བྱ་བའི་ཚིག་གི་རྩ་བ་དུ་མའི་དབང་གིས་ཀྱང་ཚིག་རྣམས་གྲུབ་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། Putto ca nāma atrajo khetrajo antevāsiko dinnakoti catubbidho. Tattha attānaṃ paṭicca jāto atrajo nāma. Sayanapīṭhe pallaṅke ureti evamādīsu nibbatto khetrajo nāma. Santike sippuggaṇhanako antevāsiko nāma. Posāpanatthāya dinno dinnako nāma dantapoṇanti dante punanti visodhenti etenāti dantapoṇaṃ, dantakaṭṭhaṃ. བུ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་རང་ལས་སྐྱེས་པ་དང་། ཞིང་ལས་སྐྱེས་པ། ཉེ་གནས་སུ་གྱུར་པ། བྱིན་པ་སྟེ་རྣམ་པ་བཞིའོ། དེ་ལ་རང་ཉིད་ལ་བརྟེན་ནས་སྐྱེས་པ་ནི་ 'རང་ལས་སྐྱེས་པ་' ཞེས་བྱའོ། ཉལ་ཁྲི་དང་། ཁྲིའུ། ཁྲི། བྲང་ལ་སོགས་པ་ལས་བྱུང་བ་ནི་ 'ཞིང་ལས་སྐྱེས་པ་' ཞེས་བྱའོ། ཉེ་སྐོར་དུ་བཟོ་རིག་པ་སློབ་པ་ནི་ 'ཉེ་གནས་སུ་གྱུར་པ་' ཞེས་བྱའོ། གསོ་སྐྱོང་བྱ་བའི་ཕྱིར་བྱིན་པ་ནི་ 'བྱིན་པ་' ཞེས་བྱའོ། 'དནྟ་པོ་ཎ་' (dantapoṇa) ཞེས་པ་ནི་འདིས་སོ་རྣམས་དག་པར་བྱེད་ཅིང་གཙང་བར་བྱེད་པས་ན་སོ་ཤིང་སྟེ། སོ་འཁྲུད་པའི་ཤིང་ངོ། Pī tappanakantīsu. Piṇātīti pīti. Ettha ca pītīti pīṇanaṃ pīti, tappanaṃ kantīti ca vuttaṃ hoti. Idaṃ bhāvavasena nibbacanaṃ. Idaṃ [Pg.253] pana hetukattuvasena piṇayatīti pīti, tappetīti attho. 'པཱི་' (pī) ནི་ཚིམ་པ་དང་དགའ་བ་ལའོ། ཚིམ་པར་བྱེད་པས་ན་དགའ་བའོ། འདིར་ཡང་དགའ་བ་ཞེས་པ་ནི་ཚིམ་པར་བྱེད་པ་ནི་དགའ་བ་སྟེ། ཚིམ་པ་དང་དགའ་བ་ཞེས་བཤད་པ་ཡིན་ནོ། འདི་ནི་དངོས་པོའི་དབང་གིས་ངེས་ཚིག་གོ། འདི་ནི་རྒྱུ་བྱེད་པ་པོའི་དབང་གིས་ཚིམ་པར་བྱེད་པས་ན་དགའ་བ་སྟེ། ཚིམ་པར་བྱེད་པའི་དོན་ཏོ། Sā panesā khuddakāpīti khaṇikāpīti okkantikāpīti ubbegāpīti pharaṇāpītīti pañcavidhā hoti. Tattha khuddakāpīti sarīre lomahaṃsanamattameva kātuṃ sakkoti. Khaṇikāpīti khaṇe khaṇe vijjuppādasadisā hoti. Okkantikāpīti samuddatīraṃ vīci viya kāyaṃ okkamitvā okkamitvā bhijjati. Ubbegāpīti balavatī hoti kāyaṃ uddhaggaṃ katvā ākāse laṅghāpanappamāṇā hoti. Pharaṇāpītiyā pana uppannāya sakalasarīraṃ dhamitvā pūritavatthi viya mahatā udakoghena pakkhandapabbatakucchi viya ca anupariphuṭaṃ hoti, evaṃ pañcavidhā pīti, sā sampiyāyanalakkhaṇattā ‘‘piṇātī’’ti pītīti suddhakattuvasenapi vattuṃ yujjati. Ettha ‘‘piyāyati, pitā, piyo, pemo’’tiādīni pīdhātuyā eva rūpāni. Tattha ‘‘puttaṃ piyāyatīti pitā’’ti vadanti. Piyāyitabboti piyo. Pemanaṃ pemo. དགའ་བ་དེ་ནི་ཆུང་ངུའི་དགའ་བ་དང་། སྐད་ཅིག་མའི་དགའ་བ། བབས་པའི་དགའ་བ། འཕར་བའི་དགའ་བ། ཁྱབ་པའི་དགའ་བ་སྟེ་རྣམ་པ་ལྔ་ཡོད། དེ་ལ་ཆུང་ངུའི་དགའ་བ་ནི་ལུས་ལ་སྤུ་ཟིང་ཞེས་བྱེད་པ་ཙམ་སྐྱེད་པར་ནུས་སོ། །སྐད་ཅིག་མའི་དགའ་བ་ནི་སྐད་ཅིག་སྐད་ཅིག་ལ་གློག་འཁྱུག་པ་ལྟ་བུ་ཡིན། བབས་པའི་དགའ་བ་ནི་རྒྱ་མཚོའི་འགྲམ་གྱི་རླབས་བཞིན་དུ་ལུས་ལ་ཡང་ཡང་བབས་ནས་འཇིག་པར་བྱེད། འཕར་བའི་དགའ་བ་ནི་སྟོབས་དང་ལྡན་པ་སྟེ། ལུས་གྱེན་དུ་བཏེགས་ནས་ནམ་མཁར་འཕར་བར་བྱེད་པའི་ཚད་དུ་ཡོད། ཁྱབ་པའི་དགའ་བ་སྐྱེས་པ་ན་ལུས་མཐའ་དག་ཕུ་བཏབ་པའི་ལྒང་བུ་བཞིན་ནམ། ཆུ་ཆེན་པོའི་རྒྱུན་གྱིས་རི་གཤེགས་པ་བཞིན་དུ་ཀུན་ཏུ་ཁྱབ་པར་འགྱུར་རོ། །དེ་ལྟར་དགའ་བ་རྣམ་པ་ལྔ་པོ་དེ་ནི་ཡིད་དུ་འོང་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “ཚིམ་པར་བྱེད་པས་དགའ་བའོ་”ཞེས་བྱ་བའི་བྱེད་པ་པོ་ཙམ་གྱི་དབང་དུ་བྱས་ནས་བརྗོད་པའང་རིགས་སོ། །འདིར་ “ཡིད་དུ་འོང་བར་བྱེད། ཕ། ཡིད་དུ་འོང་བ། བྱམས་པའོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་དགའ་བའི་དབྱིངས་ (pī-dhātu) ལས་གྲུབ་པའི་ཚིག་ཤ་སྟག་ཡིན། དེ་ལ་ “བུ་ལ་བྱམས་པར་བྱེད་པས་ཕའོ་”ཞེས་བརྗོད་དོ། །བྱམས་པར་བྱ་བའི་ཡུལ་ནི་ཡིད་དུ་འོང་བའོ། །བྱམས་པར་བྱེད་པ་ནི་བྱམས་པའོ། ། Mā parimāṇe. Mināti. Mānaṃ, parimāṇaṃ, mattaṃ, mattā, mano, vimānaṃ, minitabbaṃ, metabbaṃ, chāyā metabbā. Īdisesu ṭhānesu anīyapaccayo na labbhati. དབྱིངས་ མཱ་ (mā) ནི་འཇལ་བའི་དོན་ལའོ། །འཇལ་ལོ། །ང་རྒྱལ། ཚད། ཚད་ཙམ། ཚད་ཉིད། ཡིད། གཞལ་ཡས་ཁང་། གཞལ་བྱ། གཞལ་བར་བྱ་བ། གྲིབ་མ་གཞལ་བར་བྱ་བའོ། །འདི་ལྟ་བུའི་གནས་རྣམས་སུ་ ཨནཱིཡ་ (anīya) རྐྱེན་མི་ཐོབ་བོ། ། Ettha manoti ekāya nāḷiyā ekāya ca tulāya minamāno viya ārammaṇaṃ mināti paricchindatīti mano. Visesato miniyate paricchindiyateti vimānaṃ, devānaṃ puññabalena nibbattabyamhaṃ devaniketaṃ. Yaṃ vimānaṃ upasobhitaṃ, pabhāsatimidaṃ byamhanti ca ādinā thomiyati. འདིར་ “ཡིད་” ཅེས་པ་ནི་འབྲུ་ཕོར་གཅིག་གམ་སྲང་གཅིག་གིས་འཇལ་བ་བཞིན་དུ་དམིགས་པ་ལ་འཇལ་ཞིང་ཡོངས་སུ་གཅོད་པས་ན་ཡིད་དོ། །ཁྱད་པར་དུ་གཞལ་ཞིང་ཡོངས་སུ་གཅོད་པས་ན་ “གཞལ་ཡས་ཁང་” སྟེ། ལྷ་རྣམས་ཀྱི་བསོད་ནམས་ཀྱི་མཐུས་གྲུབ་པའི་ལྷའི་གནས་ཁང་ངོ་། །གཞལ་ཡས་ཁང་གང་ཞིག་མཛེས་པར་བྱས་པ་དང་། “གནས་ཁང་འདི་ནི་གསལ་བར་བྱེད་དོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་བསྟོད་པར་བྱེད་དོ། ། Mī hiṃsāyaṃ. Mināti. Mīno, kumīnaṃ. དབྱིངས་ མཱི (mī) ནི་འཚེ་བའི་དོན་ལའོ། །འཚེ་བར་བྱེད་དོ། །ཉ། ཉ་རྒྱའོ། ། Ettha [Pg.254] mīnoti maccho. Macchassa hi ‘‘mīno maccho ambujo vārijo vāricaro’’ti anekāni nāmāni. Visesanāmāni pana ‘‘amaro khaliso candakulo kandaphali indaphali indavalo kuliso vāmi kuṅkutalo kaṇḍiko sakulo maṅguro siṅgī satavaṅko rohito pāṭhīno kāṇo savaṅko pāvuso’’ iccevamādīni, ‘‘timi timiṅgalo’’ iccevamādīni ca bhavanti. Kumīnanti kucchitenākārena macche minanti hiṃsanti etenāti kumīnaṃ, macchabandhanapañjaro. So pana pāḷiyaṃ kumīnasaddena vuccati. Tathā hi – འདིར་ “མཱིནོ་” ནི་ཉའོ། །ཉ་ལ་ནི་ “མཱིནོ། མཙྪོ། ཨམྦུཛོ། ཝཱརིཛོ། ཝཱརིཙརོ” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་མིང་དུ་མ་ཡོད། བྱེ་བྲག་གི་མིང་ནི་ “ཨམརོ། ཁལིསོ། ཙནྡཀུལོ། ཀནྡཕལི། ཨིནྡཕལི། ཨིནྡཝལོ། ཀུལིསོ། ཝཱམི། ཀུངྐུཏལོ། ཀཎྜིཀོ། སཀུལོ། མངྒུརོ། སིངྒཱི། སཏཝངྐོ། རོཧིཏོ། པཱཋཱིནོ། ཀཱཎོ། སཝངྐོ། པཱཝུསོ” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་དང་། “ཏིམི། ཏིམིངྒལོ” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ཡིན། “ཀུམཱིནཾ་” ནི་སྨད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཉ་རྣམས་ལ་འཚེ་ཞིང་གསོད་པར་བྱེད་པའི་ཡོ་བྱད་ཡིན་པས་ན་ཉ་རྒྱ་སྟེ། ཉ་འཛིན་པའི་ལྕགས་དྲའོ། །དེ་ནི་ལེགས་སྦྱར་གྱི་སྐད་དུ་ཀུམཱིནའི་སྒྲས་བརྗོད་དོ། །འདི་ལྟར་ཡང་། ‘‘Vārijasseva me sato, bandhassa kumināmukhe; Akkosati paharati, piye putte apassato’’ti “ཉ་རྒྱའི་ཁར་ཆུད་པའི་ཉ་བཞིན་དུ། བདག་ནི་བཅིངས་པར་གྱུར་པ་ན། སྙིང་དུ་སྡུག་པའི་བུ་མ་མཐོང་བར། གཤེ་ཞིང་བརྡེག་པར་བྱེད་དོ། །” ཞེས་སོ། ། Pāḷi dissati. ལུང་ལས་སྣང་ངོ་། ། Mū bandhane. Munāti. Muni. དབྱིངས་ མཱུ (mū) ནི་འཆིང་བའི་དོན་ལའོ། །འཆིང་བར་བྱེད་དོ། །ཐུབ་པའོ། ། Ettha munīti attano cittaṃ munāti mavati bandhati rāgadosādivasaṃ gantuṃ na detīti muni. འདིར་ “ཐུབ་པ་” ཞེས་པ་ནི་རང་གི་སེམས་འཆིང་ཞིང་སྡོམ་པར་བྱེད་ལ། འདོད་ཆགས་དང་ཞེ་སྡང་ལ་སོགས་པའི་དབང་དུ་འགྲོ་མ་སྟེར་བས་ན་ཐུབ་པའོ། ། Ri gatidesanesu. Rikāti. Reṇu. Nakārassa ṇattaṃ. དབྱིངས་ རི (ri) ནི་འགྲོ་བ་དང་བསྟན་པའི་དོན་ལའོ། །འགྲོའོ། །རྡུལ། ཎ་ཡིག་ཏུ་འགྱུར་བའོ། ། Lī silese. Lināti, nilināti. Līnaṃ, sallīnaṃ, paṭisallānaṃ. དབྱིངས་ ལཱི (lī) ནི་སྦྱོར་བ་དང་ཞེན་པའི་དོན་ལའོ། །ཞེན་པར་བྱེད། ངེས་པར་ཞེན་པར་བྱེད། ཞུམ་པ། ཀུན་ཏུ་ཞུམ་པ། དབེན་པར་གནས་པའོ། ། Vī tantasantāne. Vatthaṃ vināti. Iminā suttena cīvaraṃ vināhi. Kamme – idaṃ kho āvuso cīvaraṃ maṃ uddissa viyyati. Vītaṃ. Suvītaṃ. Appakaṃ hoti vetabbaṃ. Kārite ‘‘vāyāpeti, tantavāyehi cīvaraṃ vāyāpessāmā’ti cīvaraṃ vāyāpesuṃ’’ iccevamādīni bhavanti. དབྱིངས་ ཝཱི (vī) ནི་ཐགས་འཐག་པའི་དོན་ལའོ། །གོས་འཐག་གོ །སྐུད་པ་འདིས་ཆོས་གོས་ཐོགས་ཤིག །བྱ་བའི་ཡུལ་ལ། ཚེ་དང་ལྡན་པ་དག་ཆོས་གོས་འདི་ནི་བདག་གི་ཆེད་དུ་འཐག་པར་བྱེད་དོ། །བཏགས་པ། ལེགས་པར་བཏགས་པ། ཉུང་ངུ་ཞིག་འཐག་པར་བྱའོ། །གཉིས་ཀའི་བྱེད་པ་པོ་ལ། “འཐག་ཏུ་འཇུག་པ། ཐགས་མཁན་རྣམས་ལ་ཆོས་གོས་འཐག་ཏུ་འཇུག་གོ་ཞེས་ཆོས་གོས་འཐག་ཏུ་བཅུག་གོ” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་འགྱུར་རོ། ། Vī hiṃsāyaṃ. Vināti. Veṇu. Veṇūti vaṃso. དབྱིངས་ ཝཱི (vī) ནི་འཚེ་བའི་དོན་ལའོ། །འཚེ་བར་བྱེད་དོ། །སྨྱུག་མ། སྨྱུག་མ་ནི་སྨྱུག་མའི་ཤིང་ངོ་། ། Lū [Pg.255] chedane. Lunāti. Loṇaṃ, kusalaṃ, bālo, lūto. དབྱིངས་ ལཱུ (lū) ནི་གཅོད་པའི་དོན་ལའོ། །གཅོད་དོ། །ལན་ཚྭ། དགེ་བ། བྱིས་པ། སྲོག་ཆགས་སྡོམ་མོ། ། Ettha ca loṇanti lunāti vītarasabhāvaṃ vināseti sarasabhāvaṃ karotīti loṇaṃ, lavaṇaṃ. Kuso viya hatthappadesaṃ akusaladhamme lunātīti kusalaṃ, anavajjaiṭṭhavipākalakkhaṇo dhammo. Diṭṭhadhammikasamparāyike dve atthe lunātīti bālo, avidvā. Lūtoti makkaṭako vuccati. Tassa hi suttaṃ ‘‘lūtasutta’’nti vadanti. Yūsaṃ pātuṃ paṭaṅgamakkhikādīnaṃ jīvitaṃ lunātīti lūto. འདིར་ “ལན་ཚྭ་” ཞེས་པ་ནི་རོ་མེད་པའི་རང་བཞིན་གཅོད་ཅིང་འཇོམས་པར་བྱེད་ལ། རོ་དང་ལྡན་པར་བྱེད་པས་ན་ལན་ཚྭའོ། །རྩྭ་ཀུ་ཤས་ལག་པ་གཅོད་པ་བཞིན་དུ་མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་གཅོད་པར་བྱེད་པས་ན་དགེ་བ་སྟེ། ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པ་དང་ཡིད་དུ་འོང་བའི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་ཆོས་སོ། །ཚེ་འདི་དང་ཕྱི་མའི་དོན་གཉིས་པོ་གཅོད་པར་བྱེད་པས་ན་བྱིས་པ་སྟེ། མི་མཁས་པའོ། །“ལཱུཏོ” ཞེས་པ་ནི་སྲོག་ཆགས་སྡོམ་ལ་བརྗོད་དོ། །དེའི་སྐུད་པ་ལ་ “སྡོམ་ཐག་” ཅེས་བརྗོད་དོ། །ཁུ་བ་འཐུང་བའི་ཕྱིར་ཆ་ག་པ་དང་སྦྲང་བུ་ལ་སོགས་པའི་སྲོག་གཅོད་པར་བྱེད་པས་ན་སྡོམ་མོ། ། Si bandhane. Sināti. Sīmā, sīsaṃ. དབྱིངས་ སི (si) ནི་འཆིང་བའི་དོན་ལའོ། །འཆིང་བར་བྱེད་དོ། །མཚམས། མགོའོ། ། Ettha sīmāti sinīyate samaggena saṅghena kammavācāya bandhiyateti sīmā. Sā duvidhā baddhasīmā abaddhasīmāti. Tāsu abaddhasīmā mariyādakaraṇavasena ‘‘sīmā’’ti veditabbā. Sināti bandhati kese moḷikaraṇavasena etthāti sīsaṃ. Aññānipi yojetabbāni. འདིར་ “མཚམས་” ཞེས་པ་ནི་མཐུན་པའི་དགེ་འདུན་གྱིས་ལས་ཀྱི་ཆོ་གས་བཅིངས་པར་བྱེད་པས་ན་མཚམས་སོ། །དེ་ལ་རྣམ་པ་གཉིས་ཏེ། བཅད་པའི་མཚམས་དང་མ་བཅད་པའི་མཚམས་སོ། །དེ་དག་ལས་མ་བཅད་པའི་མཚམས་ནི་ས་མཚམས་བཟུང་བའི་དབང་གིས་ “མཚམས་” ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ། །སྐྲ་རྣམས་གཙུག་ཕུད་དུ་བཅིངས་པའི་གནས་ཡིན་པས་ན་མགོའོ། །གཞན་དག་ཀྱང་སྦྱར་བར་བྱའོ། ། Sā pāke. Sināti. དབྱིངས་ སཱ (sā) ནི་སྨིན་པའི་དོན་ལའོ། །སྨིན་པར་བྱེད་དོ། ། Su hiṃsāyaṃ. Suṇāti. Parasu. Paraṃ suṇanti hiṃsanti etenāti parasu. དབྱིངས་ སུ (su) ནི་འཚེ་བའི་དོན་ལའོ། །འཚེ་བར་བྱེད་དོ། །སྟ་རེ། འདིས་ཕ་རོལ་པོ་ལ་འཚེ་ཞིང་གཅོད་པར་བྱེད་པས་ན་སྟ་རེའོ། ། Asa bhojane. Vuttānaṃ phalamasnāti. Asanaṃ. དབྱིངས་ ཨས (as) ནི་ཟ་བའི་དོན་ལའོ། །བཤད་པའི་འབྲས་བུ་ཟའོ། །བཟའ་བའོ། ། Ettha asananti āhāro. So hi asiyati bhuñjiyatīti ‘‘asana’’nti vuccati. ‘‘Asnātha khādatha pivathā’’ti idamettha nidassanaṃ. འདིར་ “བཟའ་བ་” ཞེས་པ་ནི་ཟས་ཏེ། དེ་ནི་ཟ་ཞིང་སྤྱོད་པས་ན་ “བཟའ་བ་” ཞེས་བྱའོ། །“ཟོ། འཆོས་ཤིག །འཐུངས་ཤིག” ཅེས་པ་ནི་འདིར་དཔེར་བརྗོད་དོ། ། Kilisa vibādhane. Kilisnāti. Kileso. དབྱིངས་ ཀིལིས (kilisa) ནི་གནོད་པ་དང་ཉོན་མོངས་པའི་དོན་ལའོ། །ཉོན་མོངས་པར་བྱེད་དོ། །ཉོན་མོངས་པའོ། ། Ettha ca kilesoti rāgādayopi dukkhampi vuccati. འདིར་ “ཉོན་མོངས་པ་” ཞེས་པ་ནི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་དང་སྡུག་བསྔལ་ལའང་བརྗོད་དོ། ། Uddhasa uñche. Uñcho pariyesanaṃ. Uddhasnāti. དབྱིངས་ ཨུདྡྷས (uddhasa) ནི་འབྲུ་འཐུ་བའི་དོན་ལའོ། །འཐུ་བ་ནི་ཚོལ་བའོ། །འཐུ་བར་བྱེད་དོ། ། Isa [Pg.256] abhikkhaṇe. Isnāti. དབྱིངས་ ཨིས (is) ནི་ཡང་ཡང་འཇུག་པའི་དོན་ལའོ། །ཡང་ཡང་འཇུག་གོ ། Visa vippayoge. Visnāti. Visaṃ. དབྱིངས་ ཝིས (vis) ནི་བྲལ་བའི་དོན་ལའོ། །བྲལ་བར་བྱེད་དོ། །དུག་གོ ། Pusa sinehasavanapūraṇesu. Pusnāti. དབྱིངས་ པུས (pusa) ནི་བྱམས་པ་དང་། འབབ་པ། གང་བའི་དོན་ལའོ། །གང་བར་བྱེད་དོ། ། Pusa posane. Pusnāti. དབྱིངས་ པུས (pusa) ནི་གསོ་སྐྱོང་གི་དོན་ལའོ། །གསོ་བར་བྱེད་དོ། ། Musa theyye. Musnāti. Musalo. དབྱིངས་ མུས (musa) ནི་བརྐུ་བའི་དོན་ལའོ། །བརྐུ་བར་བྱེད་དོ། །གཏུན་བུའོ། ། Kiyādī ettakā diṭṭhā, dhātavo me yathābalaṃ; Suttesvaññepi pekkhitvā, gaṇhavho atthayuttito. ཀིཡཱ་དི་ (kiyādi) ལ་སོགས་པའི་དབྱིངས་འདི་རྣམས་ནི་བདག་གིས་རང་གི་མཐུ་བཞིན་དུ་མཐོང་བ་ཡིན་ལ། མདོ་གཞན་དག་ལས་ཀྱང་བལྟས་ནས་དོན་དང་མཐུན་པར་བཟུང་བར་བྱའོ། ། Sāsanā lokato cete,Dassitā tesu lokato; Sāsanassopakārāya,Vuttā tadanurūpakā. འདི་དག་ནི་བསྟན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་བསྟན་པ་ཡིན་ལ། དེ་དག་ལས་འཇིག་རྟེན་གྱི་གྲགས་པ་དང་མཐུན་པར། བསྟན་པ་ལ་ཕན་གདགས་པའི་ཕྱིར་དེ་དང་རྗེས་སུ་མཐུན་པར་བཤད་དོ། ། Kiyādigaṇoyaṃ. འདི་ནི་ཀིཡཱ་དིའི་སྡེའོ། ། Gahādigaṇika གཧཱ་དིའི་སྡེ་བཤད་པ། Idāni gahādigaṇo vuccate. Ettheke evaṃ maññanti. ད་ནི་གཧཱ་དིའི་སྡེ་བཤད་པར་བྱའོ། །འདིར་ཁ་ཅིག་འདི་ལྟར་སེམས་ཏེ། Gahādīnaṃ gaṇo nāma, paccekaṃ nupalabbhati; Athameko gahadhātu, gahādīnaṃ gaṇo siyā. གཧཱ་དི་ལ་སོགས་པའི་སྡེ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་སོ་སོར་མི་དམིགས་ལ། འོན་ཀྱང་གཧ་ (gaha) དབྱིངས་གཅིག་པུ་ཉིད་གཧཱ་དིའི་སྡེ་ཡིན་པར་འགྱུར་རོ། ། Yato ppaṇhā parā heyyuṃ, dhātuto jinasāsane; Tepi aññe na vijjanti, aññatra gahadhātuyā. རྒྱལ་བའི་བསྟན་པ་ལ་དབྱིངས་ལས་ པྤ-ཎྷཱ (ppaṇhā) ལ་སོགས་པའི་རྐྱེན་གཞན་རྣམས་འཇུག་པ་ནི། གཧ་དབྱིངས་ལས་གཞན་དུ་མི་དམིགས་སོ། ། Iti cintāya ekacce, gahadhātuṃ kiyādinaṃ; Pakkhipiṃsu gaṇe evaṃ, na vadiṃsu gahādikaṃ. དེ་ལྟར་བསམས་ནས་ཁ་ཅིག་གིས་གཧ་དབྱིངས་ནི་ཀིཡཱ་དིའི་སྡེ་ཉིད་དུ་བཅུག་ཅིང་། གཧཱ་དི་ལ་སོགས་པའི་སྡེ་ལོགས་སུ་མ་བཤད་དོ། ། Na tesaṃ gahaṇaṃ dhīro, gaṇheyya suvicakkhaṇo; Yato kaccāyane vutto, gahādīnaṃ gaṇo visuṃ. རྣམ་པར་དཔྱོད་པ་དང་ལྡན་པའི་མཁས་པས་དེ་དག་གི་འདོད་པ་བཟུང་བར་མི་བྱ་སྟེ། གང་གི་ཕྱིར་ཀཙྩཱ་ཡ་ན་ (Kaccāyana) ལས་གཧཱ་དིའི་སྡེ་ལོགས་སུ་བཤད་པའི་ཕྱིར་རོ། ། ‘‘Gahādito ppaṇhā’’ iti, lakkhaṇaṃ vadatā hi so; Kaccāyanena garunā, dassito nanu sāsane. “གཧཱ་དི་ལས་ པྤ-ཎྷཱ” ཞེས་པའི་མཚན་ཉིད་གསུངས་པས། སློབ་དཔོན་ཆེན་པོ་ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དེས་བསྟན་པ་ལ་ལོགས་སུ་བསྟན་པ་མ་ཡིན་ནམ། ། Sace [Pg.257] visuṃ gahādīnaṃ, gaṇo nāma na labbhati; Gahādidīpake sutte, hitvāna bāhiraṃ idaṃ. གལ་ཏེ་གཧཱ་དི་ལ་སོགས་པའི་སྡེ་ལོགས་སུ་མི་དམིགས་ན། གཧཱ་དི་གསལ་བར་བྱེད་པའི་མདོ་ལས། ཕྱི་རོལ་གྱི་འདི་དོར་ནས། ‘‘Gahato ppaṇhā’’ icceva, vattabbaṃ atha vā pana; ‘‘Kiyādito nāppaṇhā’’ti, kātabbaṃ ekalakkhaṇaṃ. “གཧ་ལས་ པྤ-ཎྷཱ” ཞེས་ཁོ་ནར་བརྗོད་པར་བྱ་བའམ། ཡང་ན་ “ཀིཡཱ་དི་ལས་ པྤ-ཎྷཱ མི་འགྱུར་” ཞེས་མཚན་ཉིད་གཅིག་པུ་བྱ་དགོས་སོ། ། Yasmā tathā na vuttañca, na katañcekalakkhaṇaṃ; Tasmā ayaṃ visuṃyeva, gaṇo icceva ñāyati. གང་གི་ཕྱིར་དེ་ལྟར་མ་གསུངས་ཤིང་མཚན་ཉིད་གཅིག་པུའང་མ་བྱས་པས། དེའི་ཕྱིར་འདི་ནི་ལོགས་སུ་བཀར་བའི་སྡེ་ཞིག་ཏུ་ཤེས་པར་བྱའོ། ། ‘‘Sarā sare lopa’’miti-ādīni lakkhaṇāniva; Gambhīraṃ lakkhaṇaṃ etaṃ, dujjānaṃ takkagāhinā. “དབྱངས་ལ་དབྱངས་ཕྱིས་པ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་མཚན་ཉིད་བཞིན། ཟབ་མོའི་མཚན་ཉིད་འདི་ནི་རྟོག་གེ་འཛིན་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཤེས་པར་དཀའོ། ། Usādayopi sandhāya, ādiggaho kato tahiṃ; Tathā hi ‘‘uṇhāpetī’’ti, ādirūpāni dissare. ཨུ་ས་ (usa) ལ་སོགས་པའང་བསྡུ་བའི་ཕྱིར་དེར་ “ལ་སོགས་པ་” ཞེས་པའི་སྒྲ་སྦྱར་བ་ཡིན། འདི་ལྟར་ “ཚ་བར་བྱེད་དོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་གཟུགས་རྣམས་སྣང་བའི་ཕྱིར་རོ། ། Idāni pākaṭaṃ katvā, ādisaddaphalaṃ ahaṃ; Sappayogaṃ gahādīnaṃ, gaṇaṃ vakkhāmi me suṇa. ད་ནི་ “ལ་སོགས་པའི་” སྒྲའི་འབྲས་བུ་གསལ་བར་བྱས་ནས། སྦྱོར་བ་དང་བཅས་པའི་གཧཱ་དིའི་སྡེ་བཤད་པར་བྱ་ཡིས་བདག་ལ་ཉོན་ཅིག ། Gaha upādāne. Upādānaṃ gahaṇaṃ, na kilesupādānaṃ. Upasaddo hettha na kiñci atthavisesaṃ vadati. Atha vā kāyena cittena vā upagantvā ādānaṃ gahaṇaṃ upādānanti samīpattho upasaddo. Katthaci hi upasaddo ādānasaddasahito daḷhaggahaṇe vattati ‘‘kāmupādāna’’ntiādīsu. Idha pana daḷhaggahaṇaṃ vā hotu sithilaggahaṇaṃ vā, yaṃ kiñci gahaṇaṃ upādānameva, tasmā gahadhātu gahaṇe vattatīti attho gahetabbo. Gheppati, gaṇhāti vā. Pariggaṇhāti, paṭiggaṇhāti, adhigaṇhāti, paggaṇhāti, niggaṇhāti. Padhānagaṇhanako. Gaṇhituṃ, uggaṇhituṃ. Gaṇhitvā, uggaṇhitvā. Aññathāpi rūpāni bhavanti. Ahaṃ jāliṃ gahessāmi. Gahetuṃ. Gahetvā. Uggāhako, saṅgāhako, ajjhogāḷho. Kārite ‘‘gaṇhāpeti, gaṇhāpayati, aññataraṃ satipaṭṭhānaṃ uggaṇhāpenti, saddhiṃ amaccasahassena gaṇhāpetvā. Upajjhaṃ gāhāpetabbo. Upajjhaṃ gāhāpetvā[Pg.258]. Gāheti, gāhayati, gāhāpessati. Gāhāpayanti sabbhāvaṃ. Gāhako, gāhetvā’’ iccādīni. Kammani – gayhati, saṅgayhati, gaṇhiyati vā. Tathā hi ‘‘gaṇhiyanti uggaṇhiyantī’’ti niddesapāḷi dissati. ‘‘Gehaṃ, gāho, pariggaho, saṅgāhako, saṅgahetā’’ iccādīni yojetabbāni. དབྱིངས་ གཧ (gaha) ནི་ལེན་པའི་དོན་ལའོ། །ཉེ་བར་ལེན་པ་ནི་འཛིན་པ་སྟེ། ཉོན་མོངས་པའི་ཉེ་བར་ལེན་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །འདིར་ཉེ་བར་ (upa) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཁྱད་པར་གྱི་དོན་གང་ཡང་མི་བརྗོད་དོ། །ཡང་ན་ལུས་སམ་སེམས་ཀྱིས་ཉེ་བར་སོང་ནས་ལེན་པ་ནི་ཉེ་བར་ལེན་པ་སྟེ། ཉེ་བའི་དོན་ནི་ཉེ་བར་ཞེས་པའི་སྒྲའོ། །གནས་ཁ་ཅིག་ཏུ་ཉེ་བར་ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ལེན་པའི་སྒྲ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་དམ་པོར་འཛིན་པ་ལ་འཇུག་སྟེ། “འདོད་པ་ཉེ་བར་ལེན་པ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ། །འོན་ཀྱང་འདིར་དམ་པོར་འཛིན་པའམ་ལྷོད་པོར་འཛིན་པ་གང་ཡང་རུང་སྟེ། འཛིན་པ་ཙམ་ནི་ཉེ་བར་ལེན་པ་ཉིད་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་གཧ་དབྱིངས་ནི་འཛིན་པའི་དོན་ལ་འཇུག་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །འཛིན་ཏོ། །ཡོངས་སུ་འཛིན། སོ་སོར་འཛིན། ལྷག་པར་འཛིན། རབ་ཏུ་འཛིན། ཚར་གཅོད། གཙོ་བོར་འཛིན་པའོ། །གཟུང་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། ཀུན་ཏུ་གཟུང་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། བཟུང་ནས། ཀུན་ཏུ་བཟུང་ནས། གཟུགས་གཞན་དག་ཀྱང་ཡོད་དེ། བདག་གིས་དྲ་བ་གཟུང་བར་བྱའོ། །གཟུང་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། བཟུང་ནས། འཛིན་པ་པོ། སྡུད་པ་པོ། ཞུགས་པའོ། །གཉིས་ཀའི་བྱེད་པ་པོ་ལ། “འཛིན་དུ་འཇུག་པ། འཛིན་དུ་འཇུག་པར་བྱེད། དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་གང་རུང་ཞིག་འཛིན་དུ་འཇུག་གོ །བློན་པོ་སྟོང་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འཛིན་དུ་བཅུག་ནས། མཁན་པོ་འཛིན་དུ་བཅུག་པར་བྱའོ། །མཁན་པོ་འཛིན་དུ་བཅུག་ནས། འཛིན་དུ་འཇུག །འཛིན་དུ་འཇུག་པར་བྱེད། འཛིན་དུ་འཇུག་པར་འགྱུར། རང་བཞིན་ཐམས་ཅད་འཛིན་དུ་འཇུག་གོ །འཛིན་པ་པོ། འཛིན་དུ་བཅུག་ནས་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའོ། །བྱ་བའི་ཡུལ་ལ། གཟུང་བར་བྱའོ། །ཀུན་ཏུ་བསྡུ་བར་བྱའོ། །ཡང་ན་འཛིན་པར་བྱའོ། །འདི་ལྟར་ཡང་ “འཛིན་པར་བྱེད། ཀུན་ཏུ་འཛིན་པར་བྱེད་དོ་” ཞེས་ལུང་ལས་སྣང་ངོ་། །“ཁྱིམ། འཛིན་པ། ཡོངས་སུ་འཛིན་པ། སྡུད་པ་པོ། སྡུད་པར་བྱེད་པ་པོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་སྦྱར་བར་བྱའོ། ། Tatra akārānantaratyantapadānaṃ ‘‘gheppati, gheppanti. Gheppasī’’ti ca ‘‘gaṇhati, gaṇhanti. Gaṇhasī’’ti ca ādinā nayena sabbāsu vibhattīsu sabbathā padamālā yojetabbā. Ākārekārānantaratyantapadānaṃ ‘‘gaṇhāti gaṇhāpetī’’tiādinā yathāsambhavaṃ padamālā yojetabbā vajjetabbaṭṭhānaṃ vajjetvā. དེ་ལ་ཨ་ཡིག་གི་མཐའ་ཅན་གྱི་ཚིག་རྣམས་ནི་ “གྷེཔྤཏི། གྷེཔྤནྟི། གྷེཔྤསི” ཞེས་པ་དང་། “གཎpackage. གཎྷནྟི། གཎྷསི” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་རྣམ་དབྱེ་ཐམས་ཅད་ལ་ཚིག་གི་ཕྲེང་བ་ཐམས་ཅད་སྦྱར་བར་བྱའོ། །ཨཱ་ཡིག་དང་ཨི་ཡིག་གི་མཐའ་ཅན་གྱི་ཚིག་རྣམས་ནི་ “གཎྷཱཏི། གཎྷཱཔེཏི” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྐབས་སུ་བབ་པ་བཞིན་དུ་སྤང་བར་བྱ་བའི་གནས་རྣམས་སྤངས་ནས་ཚིག་གི་ཕྲེང་བ་སྦྱར་བར་བྱའོ། ། Imāni pana pasiddhāni kānici ajjatanīrūpāni ‘‘aggahī mattikāpattaṃ. Aggahuṃ, aggahiṃsu, aggahesu’’nti. Bhavissantīādīsu gahessati, gahessanti. Sesaṃ paripuṇṇaṃ kātabbaṃ. Aggahissā, aggahissaṃsu. Sesaṃ paripuṇṇaṃ kātabbaṃ. འདི་དག་ནི་གྲགས་ཆེ་བའི་འདས་པའི་གཟུགས་ཁ་ཅིག་སྟེ། “འཇིམ་པའི་ལྷུང་བཟེད་བཟུང་ངོ་། །བཟུང་ངོ་། །བཟུང་བར་གྱུར་ཏོ། །བཟུང་བར་གྱུར་ཏོ།” ཞེས་པའོ། །མ་འོངས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ། “གཟུང་བར་འགྱུར། གཟུང་བར་འགྱུར་རོ།” ཞེས་པ་སྟེ། ལྷག་མ་རྣམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱའོ། །“བཟུང་བར་འགྱུར་བ། བཟུང་བར་འགྱུར་བར་གྱུར་ཏོ།” ཞེས་པ་སྟེ། ལྷག་མ་རྣམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱའོ། ། Usa dāhe. Dāho uṇhaṃ. Usati dahatīti uṇhaṃ. Uṇhasaddo ‘‘uṇhaṃ bhattaṃ bhuñjatī’’tiādīsu dabbamapekkhati, ‘‘sītaṃ uṇhaṃ paṭihanatī’’tiādīsu pana guṇaṃ uṇhabhāvassa icchitattā. Uṇhabhāvo hi sītabhāvo ca guṇo. དབྱིངས་ ཨུས (usa) ནི་སྲེག་པའི་དོན་ལའོ། །སྲེག་པ་ནི་ཚ་བའོ། །སྲེག་ཅིང་ཚ་བར་བྱེད་པས་ན་ཚ་བའོ། །“ཚ་བ་” ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ “ཟས་ཚ་པོ་ཟའོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྫས་ལ་ལྟོས་པ་ཡིན་ལ། “གྲང་བས་ཚ་བ་སེལ་ལོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་ཡོན་ཏན་ལ་ལྟོས་པ་སྟེ། ཚ་བའི་དངོས་པོ་འདོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཚ་བའི་རང་བཞིན་དང་གྲང་བའི་རང་བཞིན་ནི་ཡོན་ཏན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། ། Tasa vipāsāyaṃ. Taṇhā. Kenaṭṭhena taṇhā? Tassati paritassatīti atthena. དབྱིངས་ ཏས (tasa) ནི་སྐོམ་པའི་དོན་ལའོ། །སྲེད་པའོ། །དོན་གང་གི་ཕྱིར་སྲེད་པ་ཞེས་བྱ་ཞེ་ན། སྐོམ་ཞིང་ཡོངས་སུ་སྐོམ་པར་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་སོ། ། Jusi pītisevanesu. Juṇho samayo. Kāḷe vā yadi vā juṇhe, yadā vāyati māluto. དབྱིངས་ ཛུས (jusi) ནི་དགའ་བ་དང་བསྟེན་པའི་དོན་ལའོ། །ཟླ་བ་ཡར་གྱི་ངོའོ། །“ནག་པོའི་ཕྱོགས་སམ་ཡང་ན་དཀར་པོའི་ཕྱོགས་སུ། གང་གི་ཚེ་རླུང་རྒྱུ་བར་འགྱུར་བ་ནའོ། །” Tattha juṇhoti joseti lokassa pītiṃsomanassañca uppādetīti juṇho. དེ་ལ་ “ཟླ་བ་ཡར་གྱི་ངོ་” ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་ལ་དགའ་བ་དང་ཡིད་བདེ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པས་ན་ཟླ་བ་ཡར་གྱི་ངོའོ། ། Juta [Pg.259] dittiyaṃ. Juṇhā ratti. Jotati sayaṃ nippabhāpi samānā candatārakappabhāsenapi dibbati virocati sappabhā hotīti juṇhā. དབྱིངས་ ཛུཏ (juta) ནི་གསལ་བའི་དོན་ལའོ། །ཟླ་འོད་ཕོག་པའི་མཚན་མོའོ། །རང་ཉིད་འོད་མེད་པ་ཡིན་ཡང་ཟླ་བ་དང་སྐར་མའི་འོད་ཀྱིས་མཛེས་ཤིང་རྣམ་པར་གསལ་ལ་འོད་དང་ལྡན་པར་བྱེད་པས་ན་ཟླ་འོད་ཕོག་པའི་མཚན་མོའོ། ། Sā tanukaraṇe. Saṇhavācā. Siyati tanukariyati, na pharusabhāvena kakkasā kariyatīti saṇhā. དབྱིངས་ སཱ (sā) ནི་ཕྲ་བར་བྱེད་པའི་དོན་ལའོ། །ཚིག་འཇམ་པོའོ། །ཕྲ་བར་བྱེད་ཅིང་ཚིག་རྩུབ་པོའི་རང་བཞིན་གྱིས་རྩུབ་པར་མི་བྱེད་པས་ན་འཇམ་པོའོ། ། So antakammani. Saṇhaṃ, ñāṇaṃ. Siyati sayaṃ sukhumabhāvena atisukhumampi atthaṃ antaṃ karoti nipphattiṃ pāpetīti saṇhaṃ. དབྱིངས་ སོ (so) ནི་མཐར་ཕྱིན་པར་བྱེད་པའི་དོན་ལའོ། །ཕྲ་བའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །རང་ཉིད་ཕྲ་བའི་རང་བཞིན་གྱིས་ཤིན་ཏུ་ཕྲ་བའི་དོན་ལའང་མཐར་ཕྱིན་པར་བྱེད་ཅིང་གྲུབ་པར་བྱེད་པས་ན་ཕྲ་བའོ། ། Tija nisāne. Nisānaṃ tikkhatā. Tiṇho parasu. Titikkhatīti tiṇho. དབྱིངས་ ཏིཛ (tija) ནི་རྣོ་བར་བྱེད་པའི་དོན་ལའོ། །རྣོ་བ་ནི་རྣོ་བའི་ཉིད་དོ། །སྟ་རེ་རྣོན་པོའོ། །བཟོད་པར་བྱེད་པས་ན་རྣོན་པོའོ། ། Si sevāyaṃ. Attano hitamāsīsantehi seviyateti sippaṃ, yaṃ kiñci jīvitahetu sikkhitabbaṃ sippāyatanaṃ. Apica sippanti aṭṭhārasa mahāsippāni – suti sūramati byākaraṇaṃ chandoviciti nirutti jotisatthaṃ sikkhā mokkhañāṇaṃ kriyāvidhi dhanubbedo hatthisikkhā kāmatantaṃ assalakkhaṇaṃ purāṇaṃ itihāso nīti takko vejjakañcāti. "Si" niབསྟེན་པ་ལའོ། །རང་གི་ཕན་པ་འདོད་པ་རྣམས་ཀྱིས་བསྟེན་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་བཟོ་སྟེ། འཚོ་བའི་རྒྱུ་མཚན་དུ་བསླབ་པར་བྱ་བའི་བཟོའི་གནས་གང་ཅི་ཡང་རུང་བའོ། །གཞན་ཡང་བཟོ་ཞེས་པ་ནི་བཟོ་གནས་ཆེན་པོ་བཅོ་བརྒྱད་དེ། ཐོས་པ་ (suti)། དཔའ་བོའི་བློ་གྲོས་ (sūramati)། སྒྲ་རིག་པ་ (byākaraṇa)། སྡེབ་སྦྱོར་ (chandoviciti)། ངེས་ཚིག་ (nirutti)། སྐར་མའི་རིག་པ་ (jotisattha)། སྒྲ་སྦྱོར་ (sikkhā)། ཐར་པའི་ཡེ་ཤེས་ (mokkhañāṇa)། བྱ་བའི་ཆོ་ག་ (kriyāvidhi)། འཕོངས་སྐྱེན་གྱི་རིག་པ་ (dhanubbeda)། གླང་པོ་ཆེའི་བསླབ་པ་ (hatthisikkhā)། འདོད་པའི་བསྟན་བཅོས་ (kāmatanta)། རྟའི་མཚན་ཉིད་ (assalakkhaṇa)། སྔོན་གྱི་རབས་ (purāṇa)། སྔོན་གྱི་གཏམ་རྒྱུད་ (itihāsa)། ལུགས་ཀྱི་བསྟན་བཅོས་ (nīti)། རྟོག་གེ་ (takka)། གསོ་བ་རིག་པ་ (vejjaka) བཅས་སོ། ། Ku kucchāyaṃ. Kucchā garahā. Kaṇhā dhammā. Kaṇho puriso. "Ku" niསྨད་པ་ལའོ། །སྨད་པ་ནི་གཤེ་བའོ། །ཆོས་ནག་པོ་རྣམས། །སྐྱེས་བུ་ནག་པོ། ། Tattha kaṇhāti apabhassarabhāvakaraṇattā paṇḍitehi kucchitabbā garahitabbāti kaṇhā, akusaladhammā. Kāḷavaṇṇattā suvaṇṇavaṇṇādikaṃ upanidhāya kucchitabbo ninditabboti kaṇho, kāḷavaṇṇo. Vuttampi cetaṃ – དེ་ལ་ "ནག་པོ་" (kaṇhā) ཞེས་པ་ནི། འོད་གསལ་མ་ཡིན་པའི་རང་བཞིན་དུ་བྱེད་པའི་ཕྱིར། མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་སྨད་པར་བྱ་བ་དང་གཤེ་བར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ནག་པོ་སྟེ། མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་སོ། །ཁ་དོག་ནག་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། གསེར་གྱི་མདོག་ལ་སོགས་པ་དང་བསྡུར་ན་སྨད་པར་བྱ་བ་དང་སྨད་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ནག་པོ་སྟེ། ཁ་དོག་ནག་པོའོ། །འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། ‘‘Kaṇho vatāyaṃ puriso, kaṇhaṃ bhuñjati bhojanaṃ; Kaṇhe bhūmippadesasmiṃ, na mayhaṃ manaso piyo’’ti ca, "ཀྱེ་མ་སྐྱེས་བུ་འདི་ནི་ནག་པོ་སྟེ། ཟས་ཀྱང་ནག་པོ་ཟའོ། །ས་ཕྱོགས་ནག་པོ་ན། བདག་གི་ཡིད་དུ་འོང་བ་མ་ཡིན་ནོ། །" ཞེས་དང་། ‘‘Na [Pg.260] kaṇho tacasā hoti,Antosāro hi brāhmaṇo; Yasmiṃ pāpāni kammāni,Sa ve kaṇho sujampatī’’ti ca. "པགས་པས་ནག་པོར་མི་འགྱུར་ཏེ། བྲམ་ཟེ་ནི་ནང་གི་སྙིང་པོ་ཅན་ཡིན། གང་ལ་སྡིག་པའི་ལས་རྣམས་ཡོད་པ་དེ། ཀྱེ་ལྷ་མོ་ (sujampatī) དོན་དམ་པར་ནག་པོ་ཡིན་ནོ། །" ཞེས་སོ། ། Iccevaṃ – འདི་ལྟར་— Gahādike dhātugaṇe, sandhāya tasiādayo; Ādiggaho kato ppaṇhā, gahādīsu yathārahaṃ. "འཛིན་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱིངས་ཀྱི་ཚོགས་ལ། སྐྲག་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་དགོངས་ནས། སྒྲ་ 'སོགས་པ་' བཟུང་བ་ནི་ 'པ' (ppa) དང་ 'ཎྷ' (ṇhā) ཡི་རྐྱེན་རྣམས་འཛིན་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་ཅི་རིགས་པར་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ། །" Gahato dhātuto hi ppo,ākhyātattevadissati; Ākhyātatte ca nāmatte, ṇhāsaddo usato tathā. "འཛིན་པའི་དབྱིངས་ལས་ནི་ 'པ' (ppa) རྐྱེན་བྱ་ཚིག་གི་དངོས་པོ་ཁོ་ནར་མཐོང་ལ། བྱ་ཚིག་གི་དངོས་པོ་དང་མིང་གི་དངོས་པོ་གཉིས་ཀར། 'ཎྷ' (ṇhā) སྒྲ་ནི་ཚ་བའི་དབྱིངས་ (usa) ལས་དེ་བཞིན་ནོ། །" Usagahehi aññasmā, nāmatteva duve matā; Evaṃ visesato ñeyyo, gahādigaṇanicchayo. "ཚ་བ་དང་འཛིན་པ་ལས་གཞན་པའི་དབྱིངས་ལས་ནི། མིང་གི་དངོས་པོ་ཁོ་ནར་གཉིས་པོ་ (ppa དང་ ṇhā) འདོད་དོ། །དེ་ལྟར་བྱེ་བྲག་ཏུ་འཛིན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚོགས་ཀྱི་གཏན་ལ་དབབ་པ་ཤེས་པར་བྱའོ། །" Ettha pana kiñcāpi sāsane ‘‘taṇhāyatī’’ti kriyāpadampi dissati, tathāpi tassa ‘‘pabbatāyati, mettāyatī’’tiādīni viya nāmasmā vihitassa āyapaccayassa vasena siddhattā kriyāpadattepi ṇhāpaccayo mukhyato labbhatīti na sakkā vattuṃ. ‘‘Taṇhāyatī’’ti hi idaṃ ṇhāpaccayavatā tasadhātuto nipphannataṇhāsaddasmā parassa āyapaccayassa vasena nipphannaṃ. Tathā kiñcāpi rūpiyasaṃvohārasikkhāpadavaṇṇanāyaṃ ‘‘vāsiphalaṃ tāpetvā udakaṃ vā khīraṃ vā uṇhāpetī’’ti imasmiṃ padese ‘‘uṇhāpetī’’ti hetukattuvācakaṃ kriyāpadaṃ dissati, tathāpi tassa ṇhāpaccayavatā usadhātuto nipphannauṇhāsaddato vihitassa kāritasaññassa ṇāpepaccayassa vasena nipphannattā kriyāpadattepi ṇhāpaccayo mukhyato labbhatīti na sakkā vattuṃ. ‘‘Uṇhāpetī’’ti idaṃ vuttappakārauṇhāsaddato ṇāpepaccayavasena nipphannaṃ, etasmiṃ diṭṭhe ‘‘uṇhāpayatī’’ti padampi diṭṭhameva hoti. "འདིར་ནི་བསྟན་པ་ལ་ 'སྲེད་པར་བྱེད་དོ་' (taṇhāyati) ཞེས་པའི་བྱ་ཚིག་ཀྱང་མཐོང་མོད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་དེ་ནི་ 'རི་ལྟར་བྱེད་དོ་' (pabbatāyati) དང་ 'བྱམས་པར་བྱེད་དོ་' (mettāyati) ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན། མིང་ལས་བསྒྲུབས་པའི་ 'ཨཱཡ' (āya) རྐྱེན་གྱི་དབང་གིས་གྲུབ་པའི་ཕྱིར། བྱ་ཚིག་གི་དངོས་པོ་ཡིན་ཡང་ 'ཎྷ' (ṇhā) རྐྱེན་གཙོ་བོར་ཐོབ་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བརྗོད་པར་མི་ནུས་སོ། །'སྲེད་པར་བྱེད་དོ་' (taṇhāyati) ཞེས་པ་འདི་ནི། 'ཎྷ' (ṇhā) རྐྱེན་དང་ལྡན་པའི་སྐྲག་པའི་དབྱིངས་ (tasadhātu) ལས་གྲུབ་པའི་ 'སྲེད་པ་' (taṇhā) ཞེས་པའི་སྒྲ་ལས་གཞན་པའི་ 'ཨཱཡ' (āya) རྐྱེན་གྱི་དབང་གིས་གྲུབ་པའོ། །དེ་བཞིན་དུ་དངུལ་གྱི་ཉོ་ཚོང་གི་བསླབ་པའི་གཞིའི་འགྲེལ་བཤད་དུ། 'སྟ་རེའི་སོ་བསྲེགས་ནས་ཆུ་འམ་འོ་མ་ཚ་བར་བྱེད་དོ་' (uṇhāpeti) ཞེས་པའི་གནས་འདིར། 'ཚ་བར་བྱེད་དོ་' (uṇhāpeti) ཞེས་པའི་གཉིས་སུ་བྱེད་པའི་བྱ་ཚིག་མཐོང་མོད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་དེ་ནི་ 'ཎྷ' (ṇhā) རྐྱེན་དང་ལྡན་པའི་ཚ་བའི་དབྱིངས་ (usadhātu) ལས་གྲུབ་པའི་ 'ཚ་བ་' (uṇha) ཞེས་པའི་སྒྲ་ལས་བསྒྲུབས་པའི་གཉིས་སུ་བྱེད་པའི་མིང་ཅན་གྱི་ 'ཎཱཔེ' (ṇāpe) རྐྱེན་གྱི་དབང་གིས་གྲུབ་པའི་ཕྱིར། བྱ་ཚིག་གི་དངོས་པོ་ཡིན་ཡང་ 'ཎྷ' (ṇhā) རྐྱེན་གཙོ་བོར་ཐོབ་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བརྗོད་པར་མི་ནུས་སོ། །'ཚ་བར་བྱེད་དོ་' (uṇhāpeti) ཞེས་པ་འདི་ནི། བཤད་མ་ཐག་པའི་ 'ཚ་བ་' (uṇha) ཞེས་པའི་སྒྲ་ལས་ 'ཎཱཔེ' (ṇāpe) རྐྱེན་གྱི་དབང་གིས་གྲུབ་པ་སྟེ། འདི་མཐོང་ན་ 'ཚ་བར་བྱེད་དོ་' (uṇhāpayati) ཞེས་པའི་ཚིག་ཀྱང་མཐོང་བ་ཉིད་དོ། །" Kiñca [Pg.261] bhiyyo vinayaṭṭhakathāyaṃ ‘‘uṇhāpetī’’ti kāritapadassa diṭṭhattāyeva ‘‘uṇhatī’’ti kattupadampi nayato diṭṭhameva hoti kattukāritapadānaṃ ekadhātumhi upalabbhamānattā, yathā? Gaṇhati, gaṇhāpeti, gacchati, gacchāpetīti, tasmā ‘‘usa dāhe’’ti dhātussa ‘‘uṇhatī’’ti rūpaṃ upalabbhatīti mantvā ‘‘uṇhatīti uṇha’’nti nibbacanaṃ kātabbaṃ. Iti ppapaccayo gahato ca aññato ca ekadhā labbhati, ṇhāpaccayo pana gahato usato ca dvidhā aññato ekadhā labbhatīti daṭṭhabbaṃ. Kiñcāpettha evaṃ niyamo vutto, tathāpi sāṭṭhakathe tepiṭake buddhavacane aññānipi ekekassa dhātussa nāmikapadāni dve dve kriyāpadāni vicinitabbāni. Yena pana buddhavacanānurūpena nayena gahādigaṇe ādisaddena tasadhātādayo amhehi gahitā, imasmā nayā añño nayo pasatthataro natthi, ayameva pasatthataro, tasmā ayaṃ nīti sāsanaṭṭhitiyā āyasmantehi sādhukaṃ dhāretabbā vācetabbā ca. "གཞན་ཡང་འདུལ་བའི་འགྲེལ་བཤད་དུ་ 'ཚ་བར་བྱེད་དོ་' (uṇhāpeti) ཞེས་པའི་གཉིས་སུ་བྱེད་པའི་ཚིག་མཐོང་བ་ཉིད་ཀྱིས། 'ཚའོ་' (uṇhati) ཞེས་པའི་བྱེད་པ་པོའི་ཚིག་ཀྱང་རིགས་པས་མཐོང་བ་ཉིད་དེ། བྱེད་པ་པོ་དང་གཉིས་སུ་བྱེད་པའི་ཚིག་རྣམས་དབྱིངས་གཅིག་ལ་དམིགས་པའི་ཕྱིར། དཔེར་ན། འཛིན་ཏོ། །འཛིན་དུ་འཇུག་གོ །འགྲོའོ། །འགྲོ་རུ་འཇུག་གོ་ཞེས་པ་ལྟ་བུའོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'ཨུ་སཱ་བསྲེག་པ་ལའོ' (usa dāhe) ཞེས་པའི་དབྱིངས་ལས། 'ཚའོ་' (uṇhati) ཞེས་པའི་གཟུགས་དམིགས་སོ་སྙམ་དུ་བསམས་ནས། 'ཚ་བས་ན་ཚ་བའོ' (uṇhatīti uṇhaṃ) ཞེས་ངེས་ཚིག་བྱ་དགོས། དེ་ལྟར་ 'པ' (ppa) རྐྱེན་ནི་འཛིན་པའི་དབྱིངས་ལས་དང་གཞན་ལས་ལན་གཅིག་ཐོབ་ལ། 'ཎྷ' (ṇhā) རྐྱེན་ནི་འཛིན་པ་དང་ཚ་བའི་དབྱིངས་ལས་ལན་གཉིས་དང་། གཞན་ལས་ལན་གཅིག་ཐོབ་པར་ལྟ་བར་བྱའོ། །འདིར་དེ་ལྟར་ངེས་པ་བཤད་མོད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་འགྲེལ་བཤད་དང་བཅས་པའི་སྡེ་སྣོད་གསུམ་གྱི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བཀའ་ལས། གཞན་ཡང་དབྱིངས་རེ་རེ་ལས་མིང་གི་ཚིག་གཉིས་གཉིས་དང་བྱ་ཚིག་གཉིས་གཉིས་བཙལ་བར་བྱའོ། །སངས་རྒྱས་ཀྱི་བཀའ་དང་མཐུན་པའི་ཚུལ་གང་གིས་འཛིན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚོགས་སུ་ 'སོགས་པ་' ཞེས་པའི་སྒྲས་སྐྲག་པའི་དབྱིངས་ལ་སོགས་པ་བདག་ཅག་གིས་བཟུང་བ་འདི་ལས། ཚུལ་གཞན་ལྷག་པར་བསྔགས་པ་མེད་དེ། འདི་ཉིད་ལྷག་པར་བསྔགས་པ་ཡིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་ཚུལ་འདི་ནི་བསྟན་པ་གནས་པའི་ཕྱིར་ཚེ་དང་ལྡན་པ་རྣམས་ཀྱིས་ལེགས་པར་བཟུང་བར་བྱ་ཞིང་ཀློག་པར་བྱའོ། །" Gahādī ettakā diṭṭhā, dhātavo me yathābalaṃ; Suttesvaññepi pekkhitvā, gaṇhavho atthayuttito. "འཛིན་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱིངས་འདི་སྙེད་ཅིག་བདག་གིས་རང་གི་མཐུ་བཞིན་དུ་མཐོང་ལ། མདོ་རྣམས་ལས་གཞན་དག་ཀྱང་བལྟས་ནས། དོན་གྱི་རིགས་པ་དང་མཐུན་པར་བཟུང་བར་བྱའོ། །" Gahādigaṇoyaṃ. "འདི་ནི་འཛིན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚོགས་སོ། །" Tanādigaṇika "རྒྱས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚོགས་སོ། །" Tanu vitthāre. Tanoti. Āyatanaṃ, tanu. Kammani ‘‘taniyyati, taniyyanti. Vitaniyyatī’’ti rūpāni. Atrāyaṃ pāḷi ‘‘yathā hi āsabhaṃ cammaṃ, pathabyā vitaniyyatī’’ti. Garū pana ‘‘patāyate, pataññatī’’ti rūpāni vadanti. Tanituṃ, tanitvāna. Tumantādirūpāni. "'ཏ་ནུ་' (tanu) ནི་རྒྱས་པ་ལའོ། །རྒྱས་པར་བྱེད་དོ། །སྐྱེ་མཆེད། ལུས། ལས་ལ། 'རྒྱས་པར་བྱེད་དོ། །རྒྱས་པར་བྱེད་དོ། །རྣམ་པར་རྒྱས་པར་བྱེད་དོ། །' ཞེས་པའི་གཟུགས་རྣམས་སོ། །འདིར་ལུང་ནི། 'དཔེར་ན་ཁྱུ་མཆོག་གི་པགས་པ་ས་གཞི་ལ་རྣམ་པར་བརྐྱངས་པ་བཞིན་ནོ། །' ཞེས་སོ། །བླ་མ་རྣམས་ནི་ 'བརྐྱངས་སོ། །བརྐྱངས་སོ། །' ཞེས་པའི་གཟུགས་རྣམས་གསུངས་སོ། །རྒྱས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར། རྒྱས་པར་བྱས་ནས། ཏུ་མུན་ (tumun) ལ་སོགས་པའི་མཐའ་ཅན་གྱི་གཟུགས་རྣམས་སོ། །" Tattha [Pg.262] āyatananti āyabhūte dhamme tanoti vitthāretīti āyatanaṃ. Tanūti sarīraṃ. Tañhi kalalato paṭṭhāya kammādīhi yathāsambhavaṃ taniyyati vitthāriyati mahattaṃ pāpiyatīti ‘‘tanū’’ti vuccati. ‘‘Tanu vapu sarīraṃ puṃ kāyo deho’’tiādayo sarīravācakā saddā. Sarīraṃ khandhapañcakaṃ. Yañhi mahājano sarīranti vadati, taṃ paramatthato khandhapañcakamattameva, na tato attā vā attaniyaṃ vā upalabbhati. ‘‘Kāmarāgabyāpādānaṃ tanuttakaraṃ sakadāgāmimaggacitta’’ntiādīsu pana tanusaddo appatthavācako, appatthavācakassa ca tassa kriyāpadaṃ na passāma, tasmā nipātapadena tena bhavitabbaṃ. Tanusaddo nipātapadanti vuttaṭṭhānampi na passāma, nicchayena pana anipphannapāṭipadikoti gahetabbo. "དེ་ལ་ 'སྐྱེ་མཆེད་' (āyatana) ཞེས་པ་ནི། འབྱུང་བར་འགྱུར་བའི་ཆོས་རྣམས་རྒྱས་པར་བྱེད་དམ་རྒྱ་ཆེར་བྱེད་པས་སྐྱེ་མཆེད་དོ། །'ཏ་ནུ་' (tanu) ཞེས་པ་ནི་ལུས་སོ། །དེ་ནི་ནུར་ནུར་པོ་ནས་བཟུང་ལས་ལ་སོགས་པས་ཅི་རིགས་པར་རྒྱས་པར་བྱེད་དམ་རྒྱ་ཆེར་བྱེད་ཅིང་ཆེན་པོའི་དངོས་པོར་འགྱུར་བས་ 'ལུས་' (tanu) ཞེས་བྱའོ། །'ཏ་ནུ། ཝ་པུ། ཤ་རཱི་ར། པུང། ཀཱ་ཡ། དེ་ཧ།' ལ་སོགས་པ་ནི་ལུས་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་སྒྲ་རྣམས་སོ། །ལུས་ནི་ཕུང་པོ་ལྔའོ། །སྐྱེ་བོ་ཕལ་ཆེར་གྱིས་ལུས་ཞེས་གང་བརྗོད་པ་དེ་ནི། དོན་དམ་པར་ཕུང་པོ་ལྔ་ཙམ་ཁོ་ན་སྟེ། དེ་ལས་གཞན་པའི་བདག་གམ་བདག་གི་བ་ནི་མི་དམིགས་སོ། །'འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་དང་གནོད་སེམས་རྣམས་སྲབ་པར་བྱེད་པ་ནི་ལན་ཅིག་ཕྱིར་འོང་བའི་ལམ་གྱི་སེམས་སོ། །' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ 'ཏ་ནུ་' (tanu) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཉུང་བའི་དོན་ཅན་ཡིན་ལ། ཉུང་བའི་དོན་ཅན་གྱི་དེའི་བྱ་ཚིག་ནི་བདག་ཅག་གིས་མ་མཐོང་བས། དེའི་ཕྱིར་དེ་ནི་ཚིག་ཕྲད་དུ་འགྱུར་དགོས་སོ། །'ཏ་ནུ་' ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཚིག་ཕྲད་ཡིན་ཞེས་གསུངས་པའི་གནས་ཀྱང་མ་མཐོང་མོད། ངེས་པར་དུ་མ་གྲུབ་པའི་མིང་གཞི་ (anipphannapāṭipadika) ཞིག་ཏུ་བཟུང་བར་བྱའོ། །" Tanoti, tanonti. Tanosi, tanotha. Tanomi, tanoma. Tanute, tanunte. Tanuse, tanuse, tanuvhe. Tane, tanumhe. Sesaṃ yathāsambhavaṃ vitthāretabbaṃ. "'ཏ་ནོ་ཏི། ཏ་ནོན་ཏི། ཏ་ནོ་སི། ཏ་ནོ་ཐ། ཏ་ནོ་མི། ཏ་ནོ་མ། ཏ་ནུ་ཏེ། ཏ་ནུན་ཏེ། ཏ་ནུ་སེ། ཏ་ནུ་སེ། ཏ་ནུབྷེ། ཏ་ནེ། ཏ་ནུམྷེ།' ལྷག་མ་རྣམས་ཅི་རིགས་པར་རྒྱས་པར་བཤད་པར་བྱའོ། །" Tanotu, tanontu. Taneyya, tane, taneyyuṃ. Vitana, vitanu. Atanā, atanu. Ammāya patanu kesā. Atani, ataniṃsu. Tanissati, tanissanti. Atanissā, atanissaṃsu. Kammani ‘‘taniyyati, taniyyanti. Taniyyasī’’tiādinā vitthāretabbaṃ. "'ཏ་ནོ་ཏུ། ཏ་ནོན་ཏུ། ཏ་ནེཡྻ། ཏ་ནེ། ཏ་ནེཡྻུཾ། ཝི་ཏ་ན། ཝི་ཏ་ནུ། ཨ་ཏ་ནཱ། ཨ་ཏ་ནུ།' མ་ཡི་སྐྲ་རྣམས་སྲབ་པོའོ། །'ཨ་ཏ་ནི། ཨ་ཏ་ནིཾ་སུ། ཏ་ནིས་ས་ཏི། ཏ་ནིས་སན་ཏི། ཨ་ཏ་ནིས་སཱ། ཨ་ཏ་ནིས་སཾ་སུ།' ལས་ལ། 'ཏ་ནིཡྻ་ཏི། ཏ་ནིཡྻན་ཏི། ཏ་ནིཡྻ་སི།' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་རྒྱས་པར་བཤད་པར་བྱའོ། །" Saka sattiyaṃ. Satti samatthabhāvo. Sakkoti sakko. Viññāpetuṃ asakkhi. Sakkhissasi. Sakkhati. Tvampi amma pabbajituṃ sakkhissasi. Sakkate jarāya paṭikammaṃ kātunti pāḷi. "'ས་ཀ་' (saka) ནི་ནུས་པ་ལའོ། །ནུས་པ་ནི་མཐུ་ཡོད་པའི་དངོས་པོའོ། །ནུས་པས་ན་བརྒྱ་བྱིན་ནོ། །རྣམ་པར་ཤེས་པར་བྱེད་པར་ནུས་སོ། །ནུས་པར་འགྱུར་རོ། །ནུས་པར་འགྱུར་རོ། །'མ་ཁྱོད་ཀྱང་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་ནུས་པར་འགྱུར་རོ། །' 'རྒ་བ་ལ་ཕྱིར་བཅོས་བྱེད་པར་ནུས་སོ། །' ཞེས་པ་ནི་ལུང་ངོ། །" Tattha [Pg.263] sakkoti devarājā. So hi atthānaṃ sahassampi muhuttena cintanasamatthatāya saparahitaṃ kātuṃ sakkotīti ‘‘sakko’’ti vuccati. Aññatra pana dhātūnaṃ avisaye taddhitavasena sakkaccaṃ dānaṃ adāsīti sakkoti evampi atthaṃ gahetvā sakkasaddo niruttinayena sādhetabbo. Vuttañhi bhagavatā ‘‘sakko mahāli devānamindo pubbe manussabhūto samāno sakkaccaṃ dānaṃ adāsi, tasmā ‘sakko’ti vuccatī’’ti. Sakkonto. Sakkontī. Sakkontaṃ kulaṃ. "དེ་ལ་ 'ས་ཀ་' (sakko) ཞེས་པ་ནི་ལྷའི་དབང་པོའོ། །དེ་ནི་དོན་སྟོང་ཕྲག་ལའང་ཐང་ཅིག་ལ་བསམ་པར་ནུས་པའི་ཕྱིར། རང་གཞན་གྱི་དོན་བྱེད་པར་ནུས་པས་ 'བརྒྱ་བྱིན་' (sakko) ཞེས་བྱའོ། །གཞན་དུ་ནི་དབྱིངས་ཀྱི་སྤྱོད་ཡུལ་མ་ཡིན་པར། ཕན་ཚུན་གྱི་རྐྱེན་ (taddhita) གྱི་དབང་གིས། 'གུས་པར་སྦྱིན་པ་བྱིན་པས་ན་བརྒྱ་བྱིན་ནོ' ཞེས་དེ་ལྟར་ཡང་དོན་བཟུང་ནས། བརྒྱ་བྱིན་གྱི་སྒྲ་ནི་ངེས་ཚིག་གི་ཚུལ་གྱིས་བསྒྲུབ་པར་བྱའོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཀྱང་། 'མ་ཧཱ་ལི། ལྷའི་དབང་པོ་བརྒྱ་བྱིན་ནི་སྔོན་མི་རུ་གྱུར་པ་ན། གུས་པར་སྦྱིན་པ་བྱིན་པས་ན། དེའི་ཕྱིར་ \"བརྒྱ་བྱིན་\" ཞེས་བྱའོ། །' ཞེས་གསུངས་སོ། །ནུས་བཞིན་པའོ། །ནུས་བཞིན་མའོ། །ནུས་བཞིན་པའི་རིགས་སོ། །" Khuṇu khiṇu hiṃsāyaṃ. Khuṇoti. Khiṇoti. "'ཁུ་ཎུ་' (khuṇu) དང་ 'ཁི་ཎུ་' (khiṇu) ནི་འཚེ་བ་ལའོ། །འཚེ་བར་བྱེད་དོ། །འཚེ་བར་བྱེད་དོ། །" Iṇu gatiyaṃ. Iṇoti. Iṇaṃ iṇāyiko. "'ཨི་ཎུ་' (iṇu) ནི་འགྲོ་བ་ལའོ། །འགྲོའོ། །བུ་ལོན། བུ་ལོན་ལེན་པའོ། །" Tiṇu adane. Tiṇoti. Tiṇaṃ. Ettha tiṇanti yavasaṃ. Tañhi tiṇiyate tiṇabhakkhehi goṇādīhi adiyate khādiyateti tiṇaṃ. "'ཏི་ཎུ་' (tiṇu) ནི་ཟ་བ་ལའོ། །ཟའོ། །རྩྭའོ། །འདིར་རྩྭ་ཞེས་པ་ནི་ཕྱུགས་ཟས་སོ། །དེ་ནི་རྩྭ་ཟན་གྱི་བ་ལང་ལ་སོགས་པས་ཟ་བར་བྱེད་ཅིང་ཟ་བར་བྱེད་པས་ན་རྩྭའོ། །" Ghiṇu dittiyaṃ. Ghiṇoti. "'གྷི་ཎུ་' (ghiṇu) ནི་གསལ་བ་ལའོ། །གསལ་བར་བྱེད་དོ། །" Hanu apanayane. Apanayanaṃ anālāpakaraṇaṃ nibbacanatākaraṇaṃ. Hanoti. Hanute. "'ཧ་ནུ་' (hanu) ནི་སེལ་བ་ལའོ། །སེལ་བ་ནི་མི་སྨྲ་བར་བྱེད་པ་དང་མི་མངོན་པར་བྱེད་པའོ། །སེལ་ལོ། །སེལ་ལོ། །" Panu dāne panoti. Panute. "'པ་ནུ་' (panu) ནི་སྦྱིན་པ་ལའོ། །སྦྱིན་ནོ། །སྦྱིན་ནོ། །" Manu bodhane. Manoti. Manute. Mano. Manaṃ. Mānasaṃ. Manusso. Mānavo. Māṇavo. "'མ་ནུ་' (manu) ནི་རྟོགས་པ་ལའོ། །རྟོགས་སོ། །རྟོགས་སོ། །ཡིད། ཡིད། ཡིད་ཀྱི་རང་བཞིན། མི། སྐྱེས་བུ། ཁྱེའུའོ། །" Ettha manoti manute bujjhatīti mano, evaṃ manaṃ. Imesaṃ pana dvinnaṃ manasaddānaṃ ‘‘yasmiṃ mano nivisati. Santaṃ tassa manaṃ hotī’’tiādīsu punnapuṃsakaliṅgatā daṭṭhabbā. Mānasanti rāgopi cittampi arahattampi. ‘‘Antalikkhacaro pāso, yvāyaṃ [Pg.264] carati mānaso’’ti ettha hi rāgo mānasaṃ. ‘‘Cittaṃ mano mānasa’’nti ettha cittaṃ. ‘‘Appattamānaso sekkho, kālaṃ kayirā jane suto’’ti ettha arahattaṃ. Etthetaṃ vuccati – "འདིར་ 'ཡིད་' (mano) ཞེས་པ་ནི་རྟོགས་པར་བྱེད་དམ་ཤེས་པར་བྱེད་པས་ཡིད་དེ། དེ་བཞིན་དུ་ 'ཡིད་' (manaṃ) ཡང་ངོ་། །ཡིད་ཀྱི་སྒྲ་འདི་གཉིས་ནི། 'གང་ལ་ཡིད་ནི་འཇུག་པར་འགྱུར།' 'དེའི་ཡིད་ནི་ཞི་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར།' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ཕོ་རྟགས་དང་མ་ནིང་གི་རྟགས་སུ་ལྟ་བར་བྱའོ། །'ཡིད་ཀྱི་རང་བཞིན་' (mānasa) ཞེས་པ་ནི་འདོད་ཆགས་ཀྱང་ཡིན། སེམས་ཀྱང་ཡིན། དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་ཀྱང་ཡིན་ནོ། །'བར་སྣང་ལ་རྒྱུ་བའི་ཞགས་པ་གང་འདི་ཡིད་ལ་རྒྱུ་བའོ། །' ཞེས་པའི་འདིར་ནི་འདོད་ཆགས་ནི་ཡིད་ཀྱི་རང་བཞིན་ནོ། །'སེམས་དང་ཡིད་དང་ཡིད་ཀྱི་རང་བཞིན་' ཞེས་པའི་འདིར་ནི་སེམས་སོ། །'ཡིད་ཀྱི་རང་བཞིན་མ་ཐོབ་པའི་སློབ་པ་ནི། སྐྱེ་བོའི་ནང་དུ་ཐོས་པ་མང་ཡང་དུས་བྱེད་དོ། །' ཞེས་པའི་འདིར་ནི་དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་དོ། །འདིར་འདི་སྐད་དུ་བརྗོད་དེ།" Rāgo cittaṃ arahattañca, ‘‘mānasa’’nti samīritaṃ; Satthuno sāsane pāpa-sāsane’khilasāsane. "'འདོད་ཆགས་དང་སེམས་དང་དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་ལ། \"ཡིད་ཀྱི་རང་བཞིན་\" ཞེས་བརྗོད་དེ། སྟོན་པའི་བསྟན་པ་དང་། སྡིག་པ་སེལ་བའི་བསྟན་པ་དང་། མ་ལུས་པའི་བསྟན་པ་ལའོ། །'" Tattha sampayuttamanasi bhavoti rāgo mānaso. Mano eva mānasanti katvā cittaṃ mānasaṃ. Anavasesato mānaṃ siyati samucchindatīti aggamaggo mānasaṃ. Tannibbattattā pana arahattassa mānasatā daṭṭhabbā. Manūti satto. ‘‘Yena cakkhupasādena, rūpāni manu passatī’’ti ettha hi ‘‘manū’’ti satto vutto. Atha vā manūti paṭhamakappikakāle manussānaṃ mātāpibhuṭṭhāne ṭhito manunāmako puriso, yo sāsane ‘‘mahāsammatarājā’’ti vutto. So hi sakalalokassa hitaṃ kātuṃ manute jānātīti ‘‘manū’’ti vuccati. Yathābalaṃ attano hitaṃ manute jānātīti manusso, manassa vā ussannattā manusso. Atha vā vuttappakārassa manuno apaccaṃ manusso. Evaṃ mānavo māṇavo ca, nakārassa hi ṇakāre kate ‘‘māṇavo’’ti rūpaṃ sijjhati. Keci panāhu ‘‘dantajanakārasahito mānavasaddo sabbasattasādhāraṇavacano, muddhajaṇakārasahito pana māṇavasaddo kucchitamūḷhāpaccavacano’’ti, taṃ vīmaṃsitvā yuttañce, gahetabbaṃ, na panettha vattabbaṃ ‘‘māṇavasaddassa atthuddhāravacane idaṃ vacanaṃ virujjhatī’’ti antarasaddassa atthuddhāre antaraantarikāsaddānampi āharaṇassa dassanato. "དེ་ལ་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཡིད་ལ་བྱུང་བས་ན་འདོད་ཆགས་ནི་ཡིད་ཀྱི་རང་བཞིན་ནོ། །ཡིད་ཉིད་ཡིད་ཀྱི་རང་བཞིན་ཡིན་པར་བྱས་ནས་སེམས་ནི་ཡིད་ཀྱི་རང་བཞིན་ནོ། །མ་ལུས་པར་ང་རྒྱལ་གཅོད་པར་བྱེད་པས་ན་ལམ་གྱི་མཆོག་ནི་ཡིད་ཀྱི་རང་བཞིན་ནོ། །དེ་ལས་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར་དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་ནི་ཡིད་ཀྱི་རང་བཞིན་དུ་ལྟ་བར་བྱའོ། །'མ་ནུ་' (manu) ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་ནོ། །'མིག་གི་དྭངས་པ་གང་གིས་སེམས་ཅན་གྱིས་གཟུགས་རྣམས་མཐོང་བའོ། །' ཞེས་པའི་འདིར་ནི་ 'མ་ནུ་' ཞེས་པ་སེམས་ཅན་ལ་བཤད་དོ། །ཡང་ན་ 'མ་ནུ་' ཞེས་པ་ནི་བསྐལ་པ་དང་པོའི་དུས་སུ་མི་རྣམས་ཀྱི་ཕ་མའི་གནས་སུ་གནས་པའི་མི་མ་ནུ་ཞེས་བྱ་བ་སྟེ། བསྟན་པ་ལས་ 'རྒྱལ་པོ་མང་པོས་བཀུར་བ་' ཞེས་གསུངས་པ་དེའོ། །དེ་ནི་འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཕན་པ་བྱེད་པར་ཤེས་པས་ན་ 'མ་ནུ་' ཞེས་བྱའོ། །རང་གི་མཐུ་བཞིན་དུ་རང་གི་ཕན་པ་ཤེས་པས་ན་མིའོ། །ཡང་ན་ཡིད་ལྷག་པར་ཆེ་བས་ན་མིའོ། །ཡང་ན་བཤད་མ་ཐག་པའི་མ་ནུའི་བུ་རྒྱུད་ཡིན་པས་ན་མིའོ། །དེ་བཞིན་དུ་ 'མཱ་ན་ཝ་' (mānavo) དང་ 'མཱ་ཎ་ཝ་' (māṇavo) ཡང་སྟེ། 'ན་' ཡིག་ནི་ 'ཎ་' ཡིག་ཏུ་བྱས་པ་ན། 'མཱ་ཎ་ཝ་' ཞེས་པའི་གཟུགས་གྲུབ་བོ། །ཁ་ཅིག་ནི་ 'སོ་ལས་སྐྱེས་པའི་ \"ན་\" ཡིག་དང་བཅས་པའི་ \"མཱ་ན་ཝ་\" ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་ཐུན་མོང་དུ་བརྗོད་པ་ཡིན་ལ། སྤྱི་བོ་ལས་སྐྱེས་པའི་ \"ཎ་\" ཡིག་དང་བཅས་པའི་ \"མཱ་ཎ་ཝ་\" ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་སྨད་པར་བྱ་བའི་བྱིས་པའི་བུ་རྒྱུད་ལ་བརྗོད་པའོ། །' ཞེས་ཟེར་ཏེ། དེ་ལ་བརྟགས་ནས་རིགས་ན་བཟུང་བར་བྱ་ཞིང་། འདིར་ 'མཱ་ཎ་ཝ་ཞེས་པའི་སྒྲའི་དོན་འབྱིན་པའི་ཚིག་ལ་ཚིག་འདི་འགལ་ལོ' ཞེས་བརྗོད་པར་མི་བྱ་སྟེ། 'ཨན་ཏ་ར་' (antara) ཞེས་པའི་སྒྲའི་དོན་འབྱིན་པ་ལ་ 'ཨན་ཏ་ར་' དང་ 'ཨན་ཏ་རི་ཀཱ་' ཞེས་པའི་སྒྲ་རྣམས་ཀྱང་ལེན་པར་མཐོང་བའི་ཕྱིར་རོ། །" Tatra [Pg.265] panāyaṃ vīmaṃsanā – cūḷakammavibhaṅgasuttasmiñhi ‘‘subho māṇavotodeyyaputto’’ti imasmiṃ padese aṭṭhakathācariyehi ‘‘subhoti so kira dassanīyo ahosi pāsādiko, tenassa aṅgasubhatāya ‘subho’tveva nāmaṃ akaṃsu. ‘Māṇavo’ti pana taṃ taruṇakāle vohariṃsu, so mahallakakālepi teneva vohārena vohariyatī’’ti evaṃ muddhajaṇakārassa māṇavasaddassa attho pakāsito, taṭṭīkāyampi garūhi ‘‘yaṃ apaccaṃ kucchitaṃ muddhaṃ vā, tattha loke māṇavavohāro, yebhuyyena ca sattā daharakāle muddhadhātukā hontīti vuttaṃ ‘taruṇakāle vohariṃsū’’ti, evaṃ muddhajaṇakārassa māṇavasaddassa attho pakāsito. Idāni māṇavasaddassa atthuddhāro bhavati, māṇavoti sattopi coropi taruṇopi vuccati. ‘‘Coditā devadūtehi, ye pamajjanti māṇavā’’tiādīsu hi satto ‘‘māṇavo’’ti vutto. ‘‘Māṇavehi saha gacchanti katakammehipi akatakammehipī’’tiādīsu coro. ‘‘Ambaṭṭho māṇavo’’tiādīsu taruṇo ‘‘māṇavo’’ti vutto. དེ་ལ་འདི་ནི་དཔྱད་པ་སྟེ། ལས་རྣམ་འབྱེད་ཀྱི་མདོ་ཆུང་ངུ་ལས། “ཏོ་དེ་ཡའི་བུ་བྲམ་ཟེའི་ཁྱེའུ་བཟང་པོ་” ཞེས་པའི་གནས་འདིར། འགྲེལ་བཤད་མཁན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ “བཟང་པོ་ཞེས་པ་ནི་ཁོང་ནི་བལྟ་ན་སྡུག་ཅིང་དང་བ་འདྲེན་པ་ཞིག་ཡིན་པར་གྲགས་པས། དེའི་ཕྱིར་ཁོང་གི་ཡན་ལག་ཉིང་ལག་བཟང་བའི་ཕྱིར་ ‘བཟང་པོ་’ ཞེས་བྱ་བར་མིང་བཏགས་སོ། །‘བྲམ་ཟེའི་ཁྱེའུ་’ ཞེས་པ་ནི་ཁོང་གི་གཞོན་ནུའི་དུས་སུ་བོས་པ་ཡིན་ལ། ཁོང་རྒས་པའི་དུས་སུའང་འབོད་པ་དེ་ཉིད་ཀྱིས་བོས་སོ་” ཞེས་འདི་ལྟར་ཀླད་སྐྱེས་ཀྱི་ཎ་ཡིག་ལྡན་པའི་ ‘མཱ་ཎ་ཝ་’ ཞེས་པའི་སྒྲའི་དོན་བསྟན་ཏོ། །དེའི་ཊཱི་ཀཱ་ལས་ཀྱང་བླ་མ་རྣམས་ཀྱིས་ “གང་ཞིག་བུ་རྒྱུད་ངན་པ་འམ་རྨོངས་པ་ཡིན་པ་དེ་ལ། འཇིག་རྟེན་ན་ ‘མཱ་ཎ་ཝ་’ ཞེས་འབོད་ལ། ཕལ་ཆེར་སེམས་ཅན་རྣམས་བྱིས་པའི་དུས་སུ་རྨོངས་པའི་རང་བཞིན་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ‘གཞོན་ནུའི་དུས་སུ་བོས་སོ་’ ཞེས་གསུངས་སོ་” ཞེས་འདི་ལྟར་ཀླད་སྐྱེས་ཀྱི་ཎ་ཡིག་ལྡན་པའི་ ‘མཱ་ཎ་ཝ་’ ཞེས་པའི་སྒྲའི་དོན་བསྟན་ཏོ། །ད་ནི་ ‘མཱ་ཎ་ཝ་’ ཞེས་པའི་སྒྲའི་དོན་འབྱིན་པ་ཡིན་ཏེ། ‘མཱ་ཎ་ཝ་’ ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་ལའང་བརྗོད། ཆོམ་རྐུན་ལའང་བརྗོད། གཞོན་ནུ་ལའང་བརྗོད་དོ། །“ལྷའི་ཕོ་ཉས་བསྐུལ་བ་ན། །གང་དག་བག་མེད་བྱེད་པའི་སྐྱེས་བུ་རྣམས། །” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་སེམས་ཅན་ལ་ ‘མཱ་ཎ་ཝ་’ ཞེས་གསུངས་སོ། །“བྱས་པའི་ལས་ཅན་དང་མ་བྱས་པའི་ལས་ཅན་གྱི་ཆོམ་རྐུན་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་འགྲོའོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ཆོམ་རྐུན་ལའོ། །“ཨམྦཊྛ་ཁྱེའུ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་གཞོན་ནུ་ལ་ ‘མཱ་ཎ་ཝ་’ ཞེས་གསུངས་སོ། ། Appa pāpuṇe. Appoti. Āpo. ཨཔྤ་ནི་ཐོབ་པ་ལའོ། །ཐོབ་པར་བྱེད་པའོ། །ཆུའོ། ། Ettha āpoti appoti taṃ taṃ ṭhānaṃ vissaratīti āpo. འདི་ལ་ ‘ཨཱ་པོ་’ ཞེས་པ་ནི། ཐོབ་པར་བྱེད་པ་སྟེ། གནས་དེ་དང་དེར་ཁྱབ་པར་འབབ་པའི་ཕྱིར་ ‘ཨཱ་པོ་’ ཞེས་བྱའོ། ། Mā parimāṇe. Minoti. Upamā, upamānaṃ, vimānaṃ. Aññānipi yojetabbāni. མཱ་ནི་ཚད་འཇལ་བ་ལའོ། །འཇལ་བར་བྱེད་པའོ། །ཉེ་བར་འཇལ་བ་ (དཔེ་)། ཉེ་བར་འཇལ་བྱེད་ (དཔེ་ཉིད་)། གཞལ་ཡས་ཁང་ (གཞལ་བྱ་)། གཞན་དག་ཀྱང་སྦྱར་བར་བྱའོ། ། Ettha ca yā accantaṃ na minoti na vicchindati, sā mānassa samīpe vattatīti upamā yathā ‘‘goṇo viya gavajo’’ti. Upamānanti [Pg.266] upamā eva. Tathā hi ‘‘vītopamānamappamāṇamanāthanātha’’nti. Ettha vītopamānanti imassa vītopamaṃ, nirupamanti attho. Atha vā upamānanti upametabbākāro ‘‘sīho viya bhagavā’’ti. Ettha hi sīho upamā, bhagavā upameyyo tejoparakkamādīhi upametabbattā, tejoparakkamādayo upametabbākāro. Ettha pana sātisayattā kiñcāpi sīhassa tejādīhi bhagavato tejādiupametabbākāro natthi, tathāpi hīnūpamāvasena ‘‘sīho viya bhagavā’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Vimānanti utusamuṭṭhānattepi kammapaccayautusamuṭṭhānattā kammena visesato miniyati paricchindiyatīti vimānaṃ. འདི་ལ་གང་ཞིག་གཏན་དུ་མི་འཇལ་ཞིང་མི་གཅོད་པ་དེ། འཇལ་བའི་ཉེ་འཁོར་ན་འཇུག་པའི་ཕྱིར་ ‘ཉེ་བར་འཇལ་བ་’ (དཔེ་) ཞེས་བྱ་སྟེ། དཔེར་ན། “བ་ལང་བཞིན་དུ་རི་གླང་ངོ་” ཞེས་པ་ལྟ་བུའོ། །‘ཉེ་བར་འཇལ་བྱེད་’ (upamāna) ཞེས་པ་ནི་དཔེ་ཉིད་དོ། །དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། “དཔེ་ལས་འདས་ཤིང་ཚད་མེད་པ། །མགོན་མེད་རྣམས་ཀྱི་མགོན་པོ་ཉིད། །” ཅེས་གསུངས་སོ། །འདི་ལ་ ‘དཔེ་ལས་འདས་པ་’ ཞེས་པའི་དོན་ནི། དཔེ་དང་བྲལ་བའམ་དཔེ་མེད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཡང་ན། ‘ཉེ་བར་འཇལ་བྱེད་’ ཞེས་པ་ནི་དཔེ་རུ་བྱ་བའི་རྣམ་པ་སྟེ། “བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་སེང་གེ་བཞིན་ནོ། །” ཞེས་པ་ལྟ་བུའོ། །འདི་ལ་སེང་གེ་ནི་དཔེ་ཡིན་ལ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་དཔེ་ཅན་ཡིན་ཏེ། གཟི་བརྗིད་དང་རྩལ་ལ་སོགས་པས་དཔེ་རུ་བྱར་རུང་བའི་ཕྱིར་རོ། །གཟི་བརྗིད་དང་རྩལ་ལ་སོགས་པ་ནི་དཔེ་རུ་བྱ་བའི་རྣམ་པའོ། །འོན་ཀྱང་འདིར་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་ཕྱིར། སེང་གེའི་གཟི་བརྗིད་ལ་སོགས་པས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་གཟི་བརྗིད་ལ་སོགས་པ་དཔེ་རུ་བྱ་བའི་རྣམ་པ་མེད་ཀྱང་། དམན་པའི་དཔེའི་དབང་གིས་ “བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་སེང་གེ་བཞིན་ནོ། །” ཞེས་གསུངས་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །‘གཞལ་ཡས་ཁང་’ (vimāna) ཞེས་པ་ནི། དུས་ཚོད་ལས་བྱུང་བ་ཡིན་ཡང་། ལས་ཀྱི་རྐྱེན་དང་དུས་ཚོད་ལས་བྱུང་བའི་ཕྱིར། ལས་ཀྱིས་ཁྱད་པར་དུ་འཇལ་ཞིང་ཡོངས་སུ་གཅོད་པས་ན་ ‘གཞལ་ཡས་ཁང་’ ཞེས་བྱའོ། ། Kara karaṇe. ‘‘Karoti, kayirati, kubbati, krubbati, pakaroti, upakaroti, apakaroti, paṭikaroti, nirākaroti, paṭisaṅkharoti, abhisaṅkharoti’’ iccevamādīni kattari bhavanti. Kamme pāḷinayavasena ikārāgamaṭṭhāne yakārassa dvebhāvo. Tasmiṃyevaṭhāne rayakārānaṃ vipariyāye sati na dvebhāvo. Tathā īkārāgamaṭṭhāne ‘‘kariyyati, kayirati, karīyati, kayyati, pakarīyati, pakariyyati, paṭisaṅkhariyyati, abhisaṅkhariyyati’’ iccevamādīni kammani bhavanti. ཀ་ར་ནི་བྱེད་པ་ལའོ། །“ཀ་རོ་ཏི། ཀ་ཡི་ར་ཏི། ཀུབ་བ་ཏི། ཀྲུབ་བ་ཏི། པ་ཀ་རོ་ཏི། ཨུ་པ་ཀ་རོ་ཏི། ཨ་པ་ཀ་རོ་ཏི། པ་ཊི་ཀ་རོ་ཏི། ནི་རཱ་ཀ་རོ་ཏི། པ་ཊི་སངྑ་རོ་ཏི། ཨ་བྷི་སངྑ་རོ་ཏི།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་འདི་དག་ནི་བྱེད་པ་པོ་ལ་འཇུག་གོ །ལས་ལ་ནི་པཱ་ལིའི་ལུགས་ཀྱི་དབང་གིས། ཨི་ཡིག་གི་ཕྲད་ཐོབ་པའི་གནས་སུ་ཡ་ཡིག་ཉིས་བརྩེགས་སུ་འགྱུར་རོ། །གནས་དེ་ཉིད་དུ་ར་ཡིག་དང་ཡ་ཡིག་གོ་ལྡོག་པར་གྱུར་ཚེ་ཉིས་བརྩེགས་སུ་མི་འགྱུར་རོ། །དེ་བཞིན་དུ་ཨཱི་ཡིག་གི་ཕྲད་ཐོབ་པའི་གནས་སུ། “ཀ་རིཡ་ཏི། ཀ་ཡི་ར་ཏི། ཀ་རཱི་ཡ་ཏི། ཀཡ་ཏི། པ་ཀ་རཱི་ཡ་ཏི། པ་ཀ་རིཡ་ཏི། པ་ཊི་སངྑ་རིཡ་ཏི། ཨ་བྷི་སངྑ་རིཡ་ཏི།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་འདི་དག་ནི་ལས་ལ་འཇུག་གོ ། Ettha ca kayiratīti padaṃ dvīsu ṭhānesu dissati kattari kamme ca. Tesa kattuvasena ‘‘puriso kammaṃ kayiratī’’ti yojetabbaṃ, kammavasena pana ayaṃ pāḷi ‘‘kuṭi me kayirati adesitavatthukā’’ti. Tattha ca kattuvasena vuttaṃ kattupadaṃ yirapaccayena siddhaṃ. Kammavasena pana vuttaṃ kammapadaṃ ikārāgamassa ādiantabhūtānaṃ rayakārānaṃ vipariyāyenāti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Kāreti, kārayati, kārāpeti, kārāpayatī’’ti cattāri kāritarūpāni, yāni ‘‘hetukatturūpānī’’ti vuccanti taddīpakattā. འདི་ལ་ ‘ཀ་ཡི་ར་ཏི་’ ཞེས་པའི་ཚིག་ནི་བྱེད་པ་པོ་དང་ལས་ཀྱི་གནས་གཉིས་ཀ་ལ་སྣང་ངོ་། །དེ་དག་ལས་བྱེད་པ་པོ་ལ་ནི་ “སྐྱེས་བུས་ལས་བྱེད་དོ། །” ཞེས་སྦྱར་བར་བྱའོ། །ལས་ཀྱི་དབང་གིས་ནི་པཱ་ལིའི་གཞུང་ལས། “བདག་གི་གནས་གཞི་མ་བསྟན་པའི་གཙུག་ལག་ཁང་བྱེད་དོ། །” ཞེས་པ་ལྟ་བུའོ། །དེ་ལ་བྱེད་པ་པོ་ལ་གསུངས་པའི་བྱེད་པ་པོའི་ཚིག་ནི་ ‘ཡི་ར་’ རྐྱེན་གྱིས་གྲུབ་པའོ། །ལས་ཀྱི་དབང་གིས་གསུངས་པའི་ལས་ཀྱི་ཚིག་ནི། ཨི་ཡིག་གི་ཕྲད་ཀྱི་ཐོག་མ་དང་མཐར་གྱུར་པའི་ར་ཡིག་དང་ཡ་ཡིག་གོ་ལྡོག་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་བལྟ་བར་བྱའོ། །“ཀཱ་རེ་ཏི། ཀཱ་ར་ཡ་ཏི། ཀཱ་རཱ་པེ་ཏི། ཀཱ་རཱ་པ་ཡ་ཏི།” ཞེས་པ་འདི་བཞི་ནི་གཉིས་སུ་བྱེད་པའི་གཟུགས་ཡིན་ཏེ། དེ་དག་ནི་རྒྱུའི་བྱེད་པ་པོའི་གཟུགས་ཞེས་བྱ་སྟེ། དེ་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། ། Idāni [Pg.267] pana padamālā vattabbā, tatra paṭhamaṃ ‘‘kubbatī’’ti padasseva padamālaṃ yojessāma sabbāsu vibhattīsu ekākārena yojetabbattā. ‘‘Karotī’’ti okārānantaratyantapadassa pana ‘‘kāretī’’ti ekārānantaratyantapadassa ca padamālaṃ yathāsambhavaṃ pacchā yojessāma ekākārena ayojetabbattā. ད་ནི་ཚིག་གི་ཕྲེང་བ་བརྗོད་པར་བྱ་སྟེ། དེ་ལ་ཐོག་མར་ “ཀུབ་བ་ཏི་” ཞེས་པའི་ཚིག་ཉིད་ཀྱི་ཚིག་ཕྲེང་སྦྱར་བར་བྱ་སྟེ། རྣམ་དབྱེ་ཐམས་ཅད་ལ་རྣམ་པ་གཅིག་ཏུ་སྦྱར་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ། །“ཀ་རོ་ཏི་” ཞེས་པའི་ཨོ་ཡིག་གི་མཐའ་ཅན་གྱི་ཏི་མཐའི་ཚིག་དང་། “ཀཱ་རེ་ཏི་” ཞེས་པའི་ཨེ་ཡིག་གི་མཐའ་ཅན་གྱི་ཏི་མཐའི་ཚིག་གི་ཚིག་ཕྲེང་ནི། རྣམ་པ་གཅིག་ཏུ་སྦྱར་དུ་མི་རུང་བའི་ཕྱིར། ཇི་ལྟར་རིགས་པར་ཕྱིས་སྦྱར་བར་བྱའོ། ། Tatra kubbati, kubbanti. Kubbasi, kubbatha. Kubbāmi, kubbāma. Kubbate, kubbante. Kubbase, kubbavhe. Kubbe, kubbamhe. Vattamānāvasena vuttarūpāni. དེ་ལ་ ཀུབ་བ་ཏི། ཀུབ་བན་ཏི། ། ཀུབ་བ་སི། ཀུབ་བ་ཐ། ། ཀུབ་བཱ་མི། ཀུབ་བཱ་མ། ། ཀུབ་བ་ཏེ། ཀུབ་བན་ཏེ། ། ཀུབ་བ་སེ། ཀུབ་བ་ལྷེ། ། ཀུབ་བེ། ཀུབ་བ་མྷེ། ། འདི་དག་ནི་ད་ལྟ་བ་ལས་གསུངས་པའི་གཟུགས་རྣམས་སོ། ། Pañcamiyādīnaṃ vasena pana kubbatu, kubbantu. Kubbeyya, kubbeyyuṃ. Sesaṃ ‘‘bhavati, bhavantī’’ti vuttanayānusārena sabbattha vitthāretabbaṃ. ལྔ་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་ནི། ཀུབ་བ་ཏུ། ཀུབ་བན་ཏུ། ། ཀུབ་བེཡ་ཡ། ཀུབ་བེཡ་ཡུང། ། ལྷག་མ་རྣམས་ནི་ “བྷ་ཝ་ཏི། བྷ་ཝན་ཏི།” ཞེས་གསུངས་པའི་ཚུལ་གྱི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ནས་ཐམས་ཅད་དུ་རྒྱས་པར་བཤད་པར་བྱའོ། ། ‘‘Kariyatī’’tiādīnipi a kārānantaratyantapadāni evameva yojetabbāni. Ettha ca ‘‘kubbati, kubbanti. Kubbasī’’tiādinā vuttā ayaṃ padamālā pāḷinayadassanato edisī vuttā. Saddasatthavidū pana sāsanikā saddasattheyeva ādaraṃ katvā ‘‘kubbati, kubbasī’’ti evaṃpakārāni rūpāni pāḷiyaṃ natthīti maññantā na icchanti. Tehi saddasatthe viya pāḷiyampi ‘‘asanto nānukubbantī’’tiādīsu okārapaccayassādesabhūto ukāro sareyeva pare vakāraṃ pappotīti maññamānā ‘‘kubbanti, kubbante’’tiādīniyeva rūpāni icchanti, parasarassābhāvato ‘‘kubbati, kubbasī’’tiādīni pāḷiyaṃ natthīti na icchanti. Mayaṃ pana pāḷinayadassanato tāni rūpāni icchāma. Atra sotārānaṃ kaṅkhāvinodanatthaṃ kiñci pāḷinayaṃ vadāma – ‘‘sīlavanto na kubbanti, bālo sīlāni kubbatī’’ti ca, ‘‘kasmā bhavaṃ vijanamaraññanissito, tapo idha krubbatī’’ti ca, ‘‘pharusāhi vācāhi pakrubbamāno’’ti ca. Īdisesu pana ṭhānesu akārāgamo kātabbo[Pg.268]. Acinteyyo hi pāḷinayo, yebhuyyena saddasatthanayavidūro ca. Tathā hi yathā ‘‘agginiṃ sampajjalitaṃ pavisantī’’ti pāḷigatidassanato ‘‘aggini, agginī, agginayo. Agginiṃ, agginī, agginayo. Aggininā’’ti padamālā kātabbā hoti, evameva ‘‘bālo sīlāni kubbatī’’ti pāḷigatidassanato ‘‘kubbati, kubbanti. Kubbasī’’ti padamālāpi yojetabbāva. “ཀ་རི་ཡ་ཏི་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ཨ་ཡིག་གི་མཐའ་ཅན་གྱི་ཏི་མཐའི་ཚིག་རྣམས་ཀྱང་འདི་བཞིན་དུ་སྦྱར་བར་བྱའོ། །འདི་ལ་ “ཀུབ་བ་ཏི། ཀུབ་བན་ཏི། ཀུབ་བ་སི།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་གསུངས་པའི་ཚིག་ཕྲེང་འདི་ནི། པཱ་ལིའི་ལུགས་མཐོང་བའི་དབང་གིས་འདི་ལྟར་གསུངས་སོ། །འོན་ཀྱང་སྒྲ་རིག་པའི་ལུགས་ཤེས་པའི་བསྟན་པ་ལ་ཞུགས་པ་རྣམས་ནི། སྒྲ་རིག་པ་ཉིད་ལ་གུས་པར་བྱས་ནས། “ཀུབ་བ་ཏི། ཀུབ་བ་སི།” ཞེས་པ་འདི་ལྟ་བུའི་གཟུགས་རྣམས་པཱ་ལིའི་གཞུང་ལ་མེད་དོ་སྙམ་ནས་མི་འདོད་དོ། །དེ་དག་གིས་སྒྲ་རིག་པ་བཞིན་དུ་པཱ་ལིའི་གཞུང་ལའང་ “སྐྱེ་བོ་ངན་པ་རྣམས་རྗེས་སུ་མི་བྱེད་དོ། །” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས། ཨོ་ཡིག་གི་རྐྱེན་གྱི་ཚབ་ཏུ་གྱུར་པའི་ཨུ་ཡིག་ནི་དབྱངས་ཕྱི་མ་ལ་ཡོད་ན་ཝ་ཡིག་ཏུ་འགྱུར་རོ་སྙམ་ནས། “ཀུབ་བན་ཏི། ཀུབ་བན་ཏེ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་གཟུགས་རྣམས་ཁོ་ན་འདོད་ལ། དབྱངས་ཕྱི་མ་མེད་པའི་ཕྱིར། “ཀུབ་བ་ཏི། ཀུབ་བ་སི།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་པཱ་ལིའི་གཞུང་ལ་མེད་དོ་ཞེས་མི་འདོད་དོ། །བདག་ཅག་ནི་པཱ་ལིའི་ལུགས་མཐོང་བའི་ཕྱིར་གཟུགས་དེ་དག་འདོད་དོ། །འདིར་ཉན་པ་པོ་རྣམས་ཀྱི་ཐེ་ཚོམ་བསལ་བའི་ཕྱིར་པཱ་ལིའི་ལུགས་ཅུང་ཟད་བརྗོད་པར་བྱ་སྟེ། “ཚུལ་ཁྲིམས་ལྡན་པ་རྣམས་ཀྱིས་མི་བྱེད་ལ། བྱིས་པས་ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམས་བྱེད་དོ། །” ཞེས་པ་དང་། “ཅིའི་ཕྱིར་སྐྱེ་བོ་མེད་པའི་དགོན་པ་ལ་བརྟེན་ནས། འདིར་དཀའ་ཐུབ་བྱེད་དམ། །” ཞེས་པ་དང་། “ཚིག་རྩུབ་པོས་བྱེད་པ་ན། །” ཞེས་པ་ལྟ་བུའོ། །འདི་ལྟ་བུའི་གནས་རྣམས་སུ་ཨ་ཡིག་གི་ཕྲད་སྦྱར་བར་བྱའོ། །པཱ་ལིའི་ལུགས་ནི་བསམ་གྱིས་མི་ཁྱབ་པ་ཡིན་ལ། ཕལ་ཆེར་སྒྲ་རིག་པའི་ལུགས་དང་རིང་དུ་གྱུར་པ་ཡིན་ནོ། །དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། དཔེར་ན། “མེ་རབ་ཏུ་འབར་བ་ལ་འཇུག་གོ །” ཞེས་པའི་པཱ་ལིའི་འགྲོས་མཐོང་བའི་དབང་གིས། “ཨག་གི་ནི། ཨག་གི་ནཱི། ཨག་གི་ན་ཡོ། ། ཨག་གི་ནིང། ཨག་གི་ནཱི། ཨག་གི་ན་ཡོ། ། ཨག་གི་ནི་ནཱ།” ཞེས་པའི་ཚིག་ཕྲེང་བྱ་དགོས་པ་བཞིན་དུ། དེ་བཞིན་དུ་ “བྱིས་པས་ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམས་བྱེད་དོ། །” ཞེས་པའི་པཱ་ལིའི་འགྲོས་མཐོང་བའི་དབང་གིས། “ཀུབ་བ་ཏི། ཀུབ་བན་ཏི། ཀུབ་བ་སི།” ཞེས་པའི་ཚིག་ཕྲེང་ཡང་སྦྱར་བར་བྱ་བ་ཉིད་དོ། ། Yathā ca ‘‘bahumpetaṃ asabbhi jātavedā’’ti pāḷigatidassanato ‘‘santo sabbhīhi saddhiṃ sataṃ dhammo na jaraṃ upetīti pavedayantī’’ti aṭṭhakathāgatidassanato ca ‘‘sabbhi, sabbhī, sabbhayo. Sabbhiṃ, sabbhī, sabbhayo. Sabbhinā’’ti padamālā yojetabbā hoti, evameva ‘‘bālo sīlāni kubbatī’’ti pāḷigatidassanato ‘‘kubbati, kubbanti. Kubbasī’’ti padamālāpi yojetabbāva. Tathā ‘‘krubbati, krubbanti. Krubbasī’’tiādi sabbaṃ sabbattha yojetabbaṃ. དཔེར་ན། “སྐྱེ་བོ་དམ་པ་མ་ཡིན་པ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་མེ་འདི་མང་པོའོ། །” ཞེས་པའི་པཱ་ལིའི་འགྲོས་མཐོང་བའི་དབང་གིས་དང་། “སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ནི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་དམ་པའི་ཆོས་ནི་རྒ་བར་མི་འགྱུར་རོ་ཞེས་རབ་ཏུ་སྟོན་ཏོ། །” ཞེས་པའི་འགྲེལ་བཤད་ཀྱི་འགྲོས་མཐོང་བའི་དབང་གིས་ཀྱང་། “སབ་བྷི། སབ་བྷཱི། སབ་བྷ་ཡོ། ། སབ་བྷིང། སབ་བྷཱི། སབ་བྷ་ཡོ། ། སབ་བྷི་ནཱ།” ཞེས་པའི་ཚིག་ཕྲེང་སྦྱར་བར་བྱ་དགོས་པ་བཞིན་དུ། དེ་བཞིན་དུ་ “བྱིས་པས་ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམས་བྱེད་དོ། །” ཞེས་པའི་པཱ་ལིའི་འགྲོས་མཐོང་བའི་དབང་གིས། “ཀུབ་བ་ཏི། ཀུབ་བན་ཏི། ཀུབ་བ་སི།” ཞེས་པའི་ཚིག་ཕྲེང་ཡང་སྦྱར་བར་བྱ་བ་ཉིད་དོ། །དེ་བཞིན་དུ་ “ཀྲུབ་བ་ཏི། ཀྲུབ་བན་ཏི། ཀྲུབ་བ་སི།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ཐམས་ཅད་ཐམས་ཅད་དུ་སྦྱར་བར་བྱའོ། ། Idāni yathāpaṭiññātā padamālā anuppattā. Karoti, karonti. Karosi, karotha. Karomi, kummi, karoma, kumma. Kurute, kubbante. Kuruse, kuruvhe. Kare, karumhe. Vattamānāvasena vuttarūpāni. ད་ནི་ཇི་ལྟར་དམ་བཅས་པའི་ཚིག་ཕྲེང་ལ་བབས་པ་ཡིན་ཏེ། ཀ་རོ་ཏི། ཀ་རོན་ཏི། ། ཀ་རོ་སི། ཀ་རོ་ཐ། ། ཀ་རོ་མི། ཀུམ་མི། ཀ་རོ་མ། ཀུམ་མ། ། ཀུ་རུ་ཏེ། ཀུབ་བན་ཏེ། ། ཀུ་རུ་སེ། ཀུ་རུ་ལྷེ། ། ཀ་རེ། ཀ་རུམ་ཧེ། ། འདི་དག་ནི་ད་ལྟ་བའི་དབང་གིས་གསུངས་པའི་གཟུགས་རྣམས་སོ། ། Karotu, kurutu, karontu. Karohi, karotha. Karomi, kummi, karoma, kumma. Kurutaṃ, kubbantaṃ. Karassu, kurussu, kuruvho. Kare, kubbāmase. Pañcamīvasena vuttarūpāni. ཀ་རོ་ཏུ། ཀུ་རུ་ཏུ། ཀ་རོན་ཏུ། ། ཀ་རོ་ཧི། ཀ་རོ་ཐ། ། ཀ་རོ་མི། ཀུམ་མི། ཀ་རོ་མ། ཀུམ་མ། ། ཀུ་རུ་ཏང། ཀུབ་བན་ཏང། ། ཀ་རས་སུ། ཀུ་རུས་སུ། ཀུ་རུ་ལྷོ། ། ཀ་རེ། ཀུབ་བཱ་མ་སེ། ། འདི་དག་ནི་ལྔ་པའི་དབང་གིས་གསུངས་པའི་གཟུགས་རྣམས་སོ། ། Ettha pana koci vadeyya – འདི་ལ་ཁ་ཅིག་གིས་སྨྲས་པར་བྱ་སྟེ། ‘‘Na no vivāho nāgehi, katapubbo kudācanaṃ; Taṃ vivāhaṃ asaṃyuttaṃ, kathaṃ amhe karomase’’ti “བདག་ཅག་ཀླུ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་གཉེན་འབྲེལ་ནི། །སྔོན་ཆད་ནམ་ཡང་བྱས་པ་མ་ཡིན་ནོ། །གཉེན་འབྲེལ་མི་མཐུན་པ་དེ་ལྟ་བུ་དེ། །བདག་ཅག་གིས་ནི་ཇི་ལྟར་བྱ་བར་འགྱུར། །” ཞེས་པ་ལྟ་བུའོ། ། Pāḷidassanato [Pg.269] ‘‘karomase’’ti padaṃ kasmā idha na vuttaṃ, nanu karadhātuto paraṃ okāraṃ paṭicca āmasevacanassāvayavabhūto ākāro lopaṃ pappotīti? Tanna, ‘‘karomase’’ti ettha ‘‘āmase’’ti vacanassa abhāvato mavacanassa sabbhāvato. Ettha hi sekāro āgamo, tasmā ‘‘karomā’’ti vattamānāvacanavasena attho gahetabbo, na pana pañcamīvacanavasena. Evaṃbhūto ca sekāro katthaci nāmikapadato paro hoti ‘‘ye keci buddhaṃ saraṇaṃ gatāse. Yaṃ balaṃ ahuvamhase’’tiādīsu. Katthaci panākhyātikapadato sādesanirādesavasena – པཱ་ལིའི་གཞུང་མཐོང་བ་ལས། ‘ཀ་རོ་མ་སེ’ ཞེས་པའི་ཚིག་འདི་ཅིའི་ཕྱིར་འདིར་མ་གསུངས་ཤེ་ན། ཀ་ར་བྱེད་པའི་དབྱིངས་ཀྱི་ཕྱི་རོལ་གྱི་ཨོ་ཡིག་ལ་བརྟེན་ནས། ‘ཨཱ་མ་སེ’ ཞེས་པའི་ཚིག་གི་ཆ་ཤས་སུ་གྱུར་པའི་ཨཱ་ཡིག་ཕྱིས་པར་འགྱུར་བ་མ་ཡིན་ནམ། དེ་ནི་དེ་ལྟ་མ་ཡིན་ཏེ། ‘ཀ་རོ་མ་སེ’ ཞེས་པ་འདིར་ ‘ཨཱ་མ་སེ’ ཞེས་པའི་ཚིག་མེད་པའི་ཕྱིར་དང་། མ་ཡིག་གི་ཚིག་ཡོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདིར་ནི་ས་ཡིག་གི་ཕྲད་ཐོབ་པ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་ ‘ཀ་རོ་མཱ་’ ཞེས་པའི་ད་ལྟ་བའི་ཚིག་གི་དབང་གིས་དོན་གཟུང་བར་བྱ་ཡི། ལྔ་པའི་ཚིག་གི་དབང་གིས་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལྟར་གྱུར་པའི་ས་ཡིག་གི་ཕྲད་ནི། སྐབས་ལ་ལར་མིང་གི་ཚིག་གི་ཕྱི་རོལ་དུ་འགྱུར་ཏེ། “གང་དག་སངས་རྒྱས་ལ་སྐྱབས་སུ་སོང་བ་རྣམས། །” ཞེས་པ་དང་། “སྟོབས་གང་ཞིག་བདག་ཅག་ལ་བྱུང་བར་གྱུར་ཏོ། །” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལྟ་བུའོ། །སྐབས་ལ་ལར་ནི་བྱ་ཚིག་གི་ཕྱི་རོལ་དུ་ས་ཡིག་གི་ཚབ་ཏུ་འགྱུར་བ་དང་ཚབ་ཏུ་མི་འགྱུར་བའི་དབང་གིས་ཏེ། ‘‘Akaramhasa te kiccaṃ; Okkantāmasi bhūtāni; Sutaṃ netaṃ abhiṇhaso, tasmā evaṃ vademase’’ti “བདག་ཅག་གིས་ཁྱོད་ཀྱི་བྱ་བ་བྱས་སོ། །འབྱུང་པོ་རྣམས་ནི་ནུབ་པར་གྱུར་ཏོ། །འདི་ནི་རྒྱུན་དུ་ཐོས་པ་མ་ཡིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་བདག་ཅག་གིས་འདི་ལྟར་སྨྲའོ། །” ཞེས་པ་ལྟ་བུའོ། ། Ādīsu. ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལའོ། ། Kareyya, kareyyuṃ. Kareyyāsi, kareyyātha. Kareyyāmi, kareyyāma. Kubbetha, kubberaṃ. Kubbetho, kubbeyyavho. Kareyyaṃ, kare, kareyyāmhe. Sattamīvasena vuttarūpāni. ཀ་རེཡ་ཡ། ཀ་རེཡ་ཡུང། ། ཀ་རེཡ་ཡཱ་སི། ཀ་རེཡ་ཡཱ་ཐ། ། ཀ་རེཡ་ཡཱ་མི། ཀ་རེཡ་ཡཱ་མ། ། ཀུབ་བེ་ཐ། ཀུབ་བེ་རང། ། ཀུབ་བེ་ཐོ། ཀུབ་བེཡ་ཡ་ལྷོ། ། ཀ་རེཡ་ཡང། ཀ་རེ། ཀ་རེཡ་ཡཱ་མྷེ། ། འདི་དག་ནི་བདུན་པའི་དབང་གིས་གསུངས་པའི་གཟུགས་རྣམས་སོ། ། Kara, karu. Kare, karittha. Karaṃ, karimha. Karittha, karire. Karittho, karivho. Kariṃ, karimhe. Parokkhāvasena vuttarūpāni. ཀ་ར། ཀ་རུ། ། ཀ་རེ། ཀ་རིཏ་ཐ། ། ཀ་རང། ཀ་རིམ་ཧ། ། ཀ་རིཏ་ཐ། ཀ་རི་རེ། ། ཀ་རིཏ་ཐོ། ཀ་རི་ལྷོ། ། ཀ་རིང། ཀ་རིམ་ཧེ། ། འདི་དག་ནི་ལྐོག་གྱུར་གྱི་དབང་གིས་གསུངས་པའི་གཟུགས་རྣམས་སོ། ། Ettha karāti puriso kammaṃ karīti paṭhamapurisayojanāya yojetabbaṃ. ‘‘Āguṃ kara mahārāja, akaraṃ kammadukkaṭa’’nti etthāpi ‘‘mahārāja bhavaṃ āguṃ karī’’ti paṭhamapurisayojanāya yojetabbaṃ. Evañhi sati ayaṃ payogo ‘‘maññe bhavaṃ patthayati, rañño bhariyaṃ patibbata’’ntiādayo viya paṭhamapurisappayogo bhavati. འདི་ལ་ ‘ཀ་རཱ་’ ཞེས་པ་ནི། “སྐྱེས་བུས་ལས་བྱེད་དོ། །” ཞེས་སྐྱེས་བུ་དང་པོ་སྦྱོར་བའི་ཚུལ་གྱིས་སྦྱར་བར་བྱའོ། །“རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་ཁྱོད་ཀྱིས་སྡིག་པ་བྱས་སོ། །བདག་གིས་ལས་ངན་པ་བྱས་སོ། །” ཞེས་པ་འདིར་ཡང་། “རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་ཁྱོད་ཀྱིས་སྡིག་པ་བྱས་སོ། །” ཞེས་སྐྱེས་བུ་དང་པོ་སྦྱོར་བའི་ཚུལ་གྱིས་སྦྱར་བར་བྱའོ། །འདི་ལྟར་ཡོད་ན་སྦྱོར་བ་འདི་ནི། “ཁྱོད་ཀྱིས་རྒྱལ་པོའི་ཆུང་མ་རང་གི་ཁྱོ་ལ་གུས་པ་དེ་ལ་འདོད་པར་སེམས་སོ། །” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་སྐྱེས་བུ་དང་པོའི་སྦྱོར་བར་འགྱུར་རོ། ། Jātakaṭṭhakathāyaṃ [Pg.270] pana majjhimapurisappayogo vutto ‘‘āguṃ karāti mahārāja tvaṃ mahāparādhaṃ mahāpāpaṃ kari. Dukkaṭanti yaṃ kataṃ dukkaṭaṃ hoti,taṃ lāmakaṃ kammaṃ akara’’nti, tasmā jātakaṭṭhakathāvasenāpi kadāci karaiti ca karīti ca akaranti ca majjhimapurisappayogo bhavatīti daṭṭhabbaṃ. Yebhuyyavasena pana ‘‘puriso kammaṃ kara, puriso kammaṃ kari, ahaṃ kammaṃ akara’’nti paṭhamuttamapurisappayogo daṭṭhabbo. Ettha ca karaiti yathāvuttavibhattivasena, karīti ajjatanīvasena, akaranti hiyyattanīvasena vuttaṃ. Tattha ‘‘karittho’’ti padaṃ ‘‘aññaṃ bhattāraṃ pariyesa, mā kisittho mayā vinā’’ti ettha ‘‘kisittho’’ti padena samaṃ parokkhāyattanopadamajjhimapurisekavacanavasena, ediso pana nayo aññatrāpi yathāsambhavaṃ yojetabbo. སྐྱེས་རབས་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ (Jātakaṭṭhakathā) ལས་ནི་སྐྱེས་བུ་བར་མའི་སྦྱོར་བ་གསུངས་ཏེ། "āguṃ karā (ཉེས་པ་བྱེད་པ་)" ཞེས་པ་ནི་ "རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། ཁྱོད་ཀྱིས་ཉེས་པ་ཆེན་པོ་དང་སྡིག་པ་ཆེན་པོ་བྱས་སོ། ཉེས་བྱས་ (dukkaṭa) ཞེས་པ་ནི་གང་ཞིག་བྱས་པ་དེ་ཉེས་བྱས་སུ་གྱུར་པ་སྟེ། ཁྱོད་ཀྱིས་ལས་ངན་པ་དེ་བྱས་སོ (akara)" ཞེས་པའོ། །དེས་ན་སྐྱེས་རབས་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ཀྱི་དབང་གིས་ཀྱང་། སྐབས་འགར་ karai ཞེས་པ་དང་། karī ཞེས་པ་དང་། akara ཞེས་པ་རྣམས་སྐྱེས་བུ་བར་མའི་སྦྱོར་བར་འགྱུར་བར་ཤེས་པར་བྱའོ། །ཕལ་ཆེར་གྱི་དབང་དུ་བྱས་ན། "སྐྱེས་བུས་ལས་བྱེད་དོ (puriso kammaṃ kara)། སྐྱེས་བུས་ལས་བྱས་སོ (puriso kammaṃ kari)། ངས་ལས་བྱས་སོ (ahaṃ kammaṃ akara)" ཞེས་པ་ལྟ་བུ་ནི་སྐྱེས་བུ་དང་པོ་དང་མཆོག་གི་སྦྱོར་བར་ཤེས་པར་བྱའོ། །འདིར་ karai ཞེས་པ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་རྣམ་དབྱེའི་དབང་གིས་དང་། karī ཞེས་པ་ནི་ཨཛྫཏནཱི (ajjatanī - དེ་རིང་གི་འདས་པ) ཡི་དབང་གིས་དང་། akara ཞེས་པ་ནི་ཧིཡྻཏནཱི (hiyyattanī - ཁ་སང་གི་འདས་པ) ཡི་དབང་གིས་གསུངས་སོ། །དེའི་ནང་ནས་ "karittho" ཞེས་པའི་ཚིག་ནི། "བདག་པོ་གཞན་ཞིག་ཚོལ་ཅིག ང་མེད་པར་སྐྱོ་བར་མ་བྱེད་ཅིག (mā kisittho mayā vinā)" ཅེས་པའི་སྐབས་ཀྱི་ "kisittho" ཞེས་པའི་ཚིག་དང་མཚུངས་པར། པརོཀྑཱ (parokkhā - ལྐོག་གྱུར་འདས་པ) དང་ཨཏྟནོཔད (attanopada - བདག་གི་ཚིག) སྐྱེས་བུ་བར་མ་གཅིག་ཚིག་གི་དབང་གིས་ཡིན་ལ། ཚུལ་འདི་ནི་གཞན་དུའང་ཅི་རིགས་པར་སྦྱར་བར་བྱའོ། ། Akā, akarā, akara iti rassapāṭhopi. Akaru. Ettha ‘‘sabbārivijayaṃ akā’’ti padaṃ nidassanaṃ. Akarāti puriso kammaṃ akāsīti atītakriyāvācako paṭhamapurisappayogo daṭṭhabbo. Tathā hi ‘‘rajjassa kira so bhīto, akarā ālaye bahū’’ti pāḷi dissati. ‘‘Mā metaṃ akarā kammaṃ, mā me udakamāharī’’ti ettha pana santepi atītavācakapaṭṭhamapurisappayogabhāve māsaddayogato hiyyattanajjatanīvibhattiyo pañcamīvibhattiatthe anuttakālikā hutvā ‘‘tvaṃ mā karosi, mā āharasī’’ti majjhimapurisappayogārahā bhavanti. Akā, akarā, akara ཞེས་སྒྲ་ཐུང་ངུའི་ཀློག་ཚུལ་ཡང་ཡོད། Akaru ཡང་ཡོད། འདིར་ "sabbārivijayaṃ akā (དགྲ་ཐམས་ཅད་ལས་རྣམ་པར་རྒྱལ་བར་བྱས་སོ)" ཞེས་པའི་ཚིག་ནི་དཔེར་བརྗོད་དོ། །akarā ཞེས་པ་ནི་ "སྐྱེས་བུས་ལས་བྱས་སོ (puriso kammaṃ akāsī)" ཞེས་པ་ལྟ་བུ་འདས་པའི་བྱ་བ་སྟོན་པའི་སྐྱེས་བུ་དང་པོའི་སྦྱོར་བར་ཤེས་པར་བྱའོ། །དེ་ལྟར་ཡང་ "ཁོ་ནི་རྒྱལ་སྲིད་ལ་སྐྲག་ནས། གནས་མང་པོ་བྱས་སོ (akarā ālaye bahū)" ཞེས་པའི་པཱ་ལིའི་གཞུང་མཐོང་ངོ་། །"ཁྱོད་ཀྱིས་ལས་འདི་མ་བྱེད་ཅིག (mā metaṃ akarā kammaṃ)། བདག་གི་ཆུ་མ་ལེན་ཅིག (mā me udakamāharī)" ཅེས་པ་འདིར་ནི། འདས་པ་སྟོན་པའི་སྐྱེས་བུ་དང་པོའི་སྦྱོར་བའི་དངོས་པོ་ཡོད་ཀྱང་། "mā (མ་)" ཞེས་པའི་སྒྲ་དང་འབྲེལ་བའི་ཕྱིར། ཧིཡྻཏནཱི (hiyyattanī) དང་ཨཛྫཏནཱི (ajjatanī) ཡི་རྣམ་དབྱེ་རྣམས་ལྔ་པའི་རྣམ་དབྱེའི་ (pañcamī - སྐུལ་ཚིག) དོན་དུ་དུས་མ་ངེས་པར་གྱུར་ཏེ། "ཁྱོད་ཀྱིས་མ་བྱེད་ཅིག (tvaṃ mā karosi)། མ་ལེན་ཅིག (mā āharasi)" ཅེས་སྐྱེས་བུ་བར་མའི་སྦྱོར་བར་འོས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། ། Kiñca bhiyyo ‘‘jarādhammaṃ mā jīrīti alabbhaneyyaṃ ṭhāna’’ntiādīsupi santepi atītavācakapaṭhamapurisappayogabhāve māsaddayogato ajjatanīvibhattipañcamīvibhattiatthe anuttakālikā hutvā ‘‘mā jīratū’’tiādinā paṭhamapurisappayogārahā [Pg.271] bhavanti. Tenāhu aṭṭhakathācariyā ‘‘jarādhammaṃ mā jīrīti yaṃ mayhaṃ jarāsabhāvaṃ, taṃ mā jīritu. Esa nayo sesesupī’’ti. Yaṃ panamhehi ‘‘akara iti rassapāṭhopī’’ti vuttaṃ, tassa ‘‘atikara’makarā’cariya, mayhampetaṃ na ruccatī’’ti imāya pāḷiyā vasena atthitā veditabbā. Tassāyamattho ‘‘ācariya bhavaṃ atikkantakaraṇaṃ akarā’’ti paṭhamapurisavasena gahetabbo. Apica ‘‘bhava’’nti vattabbe atthe ‘‘tva’’nti vacanaṃ vattabbamevāti adhippāyavasena ‘‘ācariya tvaṃ atikkantakaraṇaṃ karosī’’ti yojanāpi kātabbāva. གཞན་ཡང་ "རྒ་བའི་ཆོས་ཉིད་ཅན་ནི་མ་རྒས་ཤིག་ཅེས་པ་ནི་ཐོབ་པར་མི་ནུས་པའི་གནས་སོ" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལའང་། འདས་པ་སྟོན་པའི་སྐྱེས་བུ་དང་པོའི་སྦྱོར་བའི་དངོས་པོ་ཡོད་ཀྱང་། "mā (མ་)" ཞེས་པའི་སྒྲ་དང་འབྲེལ་བའི་ཕྱིར། ཨཛྫཏནཱི (ajjatanī) ཡི་རྣམ་དབྱེ་ནི་ལྔ་པའི་རྣམ་དབྱེའི་དོན་དུ་དུས་མ་ངེས་པར་གྱུར་ཏེ། "མ་རྒས་ཤིག (mā jīratu)" ཅེས་པ་ལ་སོགས་པས་སྐྱེས་བུ་དང་པོའི་སྦྱོར་བར་འོས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་འགྲེལ་བཤད་མཁན་པོ་རྣམས་ཀྱིས། "རྒ་བའི་ཆོས་ཉིད་ཅན་ནི་མ་རྒས་ཤིག་ཅེས་པ་ནི། བདག་གི་རྒ་བའི་རང་བཞིན་གང་ཡིན་པ་དེ་མ་རྒས་ཤིག་པའོ། །ཚུལ་འདི་ནི་ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་སྦྱར་བར་བྱའོ" ཞེས་གསུངས་སོ། །བདག་ཅག་གིས་ "akara ཞེས་སྒྲ་ཐུང་ངུའི་ཀློག་ཚུལ་ཡང་ཡོད" ཅེས་གང་བཤད་པ་དེའི་གྲུབ་བྱེད་ནི། "atikara’makarā’cariya, mayhampetaṃ na ruccatī (སློབ་དཔོན། ཚད་ལས་འདས་པ་མ་བྱེད་ཅིག འདི་ནི་བདག་ལའང་མི་འཐད་དོ)" ཞེས་པའི་པཱ་ལིའི་གཞུང་འདིའི་སྒོ་ནས་ཡོད་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །དེའི་དོན་ནི་ "སློབ་དཔོན། ཁྱེད་ཀྱིས་ཚད་ལས་འདས་པའི་བྱ་བ་བྱས་སོ (ācariya bhavaṃ atikkantakaraṇaṃ akarā)" ཞེས་སྐྱེས་བུ་དང་པོའི་དབང་གིས་བཟུང་བར་བྱའོ། །གཞན་ཡང་ "bhavaṃ (ཁྱེད)" ཅེས་བརྗོད་པར་བྱ་བའི་དོན་ལ། "tvaṃ (ཁྱོད)" ཅེས་པའི་ཚིག་ནི་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཉིད་དོ་སྙམ་པའི་བསམ་པའི་དབང་གིས། "སློབ་དཔོན། ཁྱོད་ཀྱིས་ཚད་ལས་འདས་པའི་བྱ་བ་བྱེད་དོ (ācariya tvaṃ atikkantakaraṇaṃ karosi)" ཞེས་པའི་སྦྱོར་བའང་བྱ་བ་ཉིད་དོ། ། Akaro, akattha, akarotha. Akaraṃ, akaṃ, akaramha, akamha. Ettha ‘‘saṃvaḍḍhayitvā puḷinaṃ, akaṃ puḷinacetiya’’nti pāḷi nidassanaṃ. Akattha, akatthuṃ. Akuruse, akaravhaṃ. Akariṃ, akaraṃ, akaramhase. Hiyyattanīvasena vuttarūpāni. Akaro, akattha, akarotha། Akaraṃ, akaṃ, akaramha, akamha། འདིར་ "བྱེ་མ་སྤུངས་ནས། བྱེ་མའི་མཆོད་རྟེན་བྱས་སོ (akaṃ puḷinacetiyaṃ)" ཞེས་པའི་པཱ་ལིའི་གཞུང་ནི་དཔེར་བརྗོད་དོ། །Akattha, akatthuṃ། Akuruse, akaravhaṃ། Akariṃ, akaraṃ, akaramhase། འདི་རྣམས་ནི་ཧིཡྻཏནཱི (hiyyattanī - ཁ་སང་གི་འདས་པ) ཡི་དབང་གིས་གསུངས་པའི་རྣམ་པ་རྣམས་སོ། ། Ettha ca pañcavidho sekāro āharitvā dassetabbo. Tathā hi pañcavidho sekāro padāvayava apadāvayavaanekantapadāvayava sosaddattha ādesavasena. Tattha padāvayavo sekāro ‘‘tvaṃ kammaṃ kuruse, tvaṃ atthakusalo abhavase’’tiādīsu daṭṭhabbo. Apadāvayavo pana ‘‘tasmā evaṃ vademase. Mūlā akusalā samūhatāse’’tiādīsu daṭṭhabbo. Anekantapadāvayavo ‘‘arogā ca bhavāmase. Maṇiṃ tāta gaṇhāmase’’ādīsu daṭṭhabbo. Ettha hi sekāro yadi pañcamīvibhattiyaṃ āmasevacanassāvayavo, tadā pañcamīvibhattiyuttānaṃ patthanāsīsanatthānaṃ ‘‘bhavāmase, gaṇhāmase’’ti padānaṃ avayavo hoti. Yadi pana āgamo, pañcamīvibhattiyuttānaṃ patthanāsīsanatthānaṃ ‘‘bhavāma, gaṇhāmā’’ti padānaṃ avayavo na hoti, evaṃ ‘‘bhavāmase’’tiādīsu [Pg.272] sekārassa anekantapadāvayavattaṃ veditabbaṃ. Sosaddattho ‘‘esese eke ekaṭṭhe’’ti ettha daṭṭhabbo. Eseseti imassa hi ‘‘esoso eko ekaṭṭho’’ti attho. Ādeso ‘‘akaramhasa te kicca’’nti ettha, ‘‘okkantāmasi bhūtānī’’ti cettha daṭṭhabbo ekārassa akārikārādesakaraṇavasena. Tattha ‘‘akaramhasa te kicca’’nti imassa ‘‘akaramhase te kicca’’nti attho. ‘‘Akaramhase’’ti cettha sace sekāro āgamo, tadā ‘‘karamhā’’ti padaṃ hiyyattanīparassapade uttamapurisabahuvacanantaṃ. Sace pana mhasevacanassāvayavo, tadā ‘‘akaramhase’’ti padaṃ hiyyattanīattanopade uttamapurisabahuvacanantaṃ. Evaṃ pañcavidho sekāro bhavatīti avagantabbaṃ. འདིར་ནི་ས་ཡིག་གི་སྒྲ་ (sekāra - se ཡི་ཡི་གེ) རྣམ་པ་ལྔ་ལུང་དྲངས་ཏེ་བསྟན་པར་བྱའོ། །དེ་ལྟར་ཡང་ས་ཡིག་གི་སྒྲ་རྣམ་པ་ལྔ་ནི། ཚིག་གི་ཆ་ཤས་དང་། ཚིག་གི་ཆ་ཤས་མ་ཡིན་པ་དང་། མ་ངེས་པའི་ཚིག་གི་ཆ་ཤས་དང་། so ཞེས་པའི་སྒྲའི་དོན་དང་། བརྗེ་བའི་ (ādesa) དབང་གིས་སོ། །དེའི་ནང་ནས་ཚིག་གི་ཆ་ཤས་སུ་གྱུར་པའི་ས་ཡིག་ནི། "ཁྱོད་ཀྱིས་ལས་བྱེད་དོ (tvaṃ kammaṃ kuruse)། ཁྱོད་ནི་དོན་ལ་མཁས་པར་གྱུར་ཏོ (tvaṃ atthakusalo abhavase)" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ཤེས་པར་བྱའོ། །ཚིག་གི་ཆ་ཤས་མ་ཡིན་པ་ནི། "དེའི་ཕྱིར་བདག་ཅག་གིས་འདི་སྐད་སྨྲའོ (tasmā evaṃ vademase)། མི་དགེ་བའི་རྩ་བ་རྣམས་རྩད་ནས་བཅད་དོ (mūlā akusalā samūhatāse)" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ཤེས་པར་བྱའོ། །མ་ངེས་པའི་ཚིག་གི་ཆ་ཤས་ནི། "བདག་ཅག་ནད་མེད་པར་གྱུར་ཅིག (arogā ca bhavāmase)། ཡབ་ཅིག བདག་ཅག་གིས་ནོར་བུ་བླང་བར་བགྱིའོ (maṇiṃ tāta gaṇhāmase)" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ཤེས་པར་བྱའོ། །འདིར་ས་ཡིག་ནི་གལ་ཏེ་ལྔ་པའི་རྣམ་དབྱེ་ལས་ āmase ཞེས་པའི་ཚིག་གི་ཆ་ཤས་ཡིན་ན། དེའི་ཚེ་ལྔ་པའི་རྣམ་དབྱེ་དང་ལྡན་པའི་སྨོན་ལམ་གྱི་དོན་ཅན་གྱི་ "bhavāmase, gaṇhāmase" ཞེས་པའི་ཚིག་རྣམས་ཀྱི་ཆ་ཤས་སུ་འགྱུར་རོ། །གལ་ཏེ་སྣོན་པའི་ཡི་གེ་ (āgama) ཡིན་ན། ལྔ་པའི་རྣམ་དབྱེ་དང་ལྡན་པའི་སྨོན་ལམ་གྱི་དོན་ཅན་གྱི་ "bhavāma, gaṇhāmā" ཞེས་པའི་ཚིག་རྣམས་ཀྱི་ཆ་ཤས་སུ་མི་འགྱུར་བས། དེ་ལྟར་ "bhavāmase" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ས་ཡིག་གི་སྒྲ་ནི་མ་ངེས་པའི་ཚིག་གི་ཆ་ཤས་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། །so ཞེས་པའི་སྒྲའི་དོན་ནི། "esese eke ekaṭṭhe" ཞེས་པ་འདིར་ཤེས་པར་བྱའོ། །esese ཞེས་པའི་དོན་ནི་ "esoso eko ekaṭṭho (འདི་ནི་གཅིག་པུ་དོན་གཅིག་པའོ)" ཞེས་པའོ། །བརྗེ་བ་ (ādesa) ནི། "akaramhasa te kicca (བདག་ཅག་གིས་ཁྱོད་ཀྱི་བྱ་བ་བྱས་སོ)" ཞེས་པ་འདི་དང་། "okkantāmasi bhūtānī (འབྱུང་པོ་རྣམས་ཞུགས་སོ)" ཞེས་པ་འདིར་ e ཡིག་ནི་ a ཡིག་དང་ i ཡིག་ཏུ་བརྗེས་པའི་དབང་གིས་ཤེས་པར་བྱའོ། །དེའི་ནང་ནས་ "akaramhasa te kicca" ཞེས་པའི་དོན་ནི་ "akaramhase te kicca" ཞེས་པའོ། །"akaramhase" ཞེས་པ་འདིར་གལ་ཏེ་ས་ཡིག་ནི་སྣོན་པའི་ཡི་གེ་ཡིན་ན། དེའི་ཚེ་ "karamhā" ཞེས་པའི་ཚིག་ནི་ཧིཡྻཏནཱི (hiyyattanī) ཡི་པརསྶཔད (parassapada) སྐྱེས་བུ་མཆོག་གི་མང་ཚིག་གི་མཐའ་ཅན་ཡིན་ལ། གལ་ཏེ་ mhase ཞེས་པའི་ཚིག་གི་ཆ་ཤས་ཡིན་ན། དེའི་ཚེ་ "akaramhase" ཞེས་པའི་ཚིག་ནི་ཧིཡྻཏནཱི (hiyyattanī) ཡི་ཨཏྟནོཔད (attanopada) སྐྱེས་བུ་མཆོག་གི་མང་ཚིག་གི་མཐའ་ཅན་ཡིན་ནོ། །དེ་ལྟར་ས་ཡིག་གི་སྒྲ་རྣམ་པ་ལྔ་ཡོད་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། ། Akari, kari, akāsi, akaruṃ, akariṃsu, akaṃsu, akaṃsuṃ. Akaro, akarittha, akāsittha. Akari, kari, akāsi, akaruṃ, akariṃsu, akaṃsu, akaṃsuṃ། Akaro, akarittha, akāsittha། Ettha ca akaroti tvaṃ akaroti yojetabbaṃ. ‘‘Akaro’’ iti hi padaṃ ‘‘varañce me ado sakkā’’ti ettha majjhimapurisekavacanatthaṃ ‘‘ado’’ti padamiva daṭṭhabbaṃ pāḷiyaṃ avijjamānattepi nayavasena gahetabbattā. Garū pana ‘‘akaro’’ti vuttaṭṭhāne ‘‘akāsī’’ti majjhimapurisavacanaṃ icchanti. Tādisañhi padaṃ yebhuyyena paṭhamapurisavacanameva hoti. Tathā hi ‘‘adāsi me, akāsi me’’ti paṭhamapurisapāḷiyo bahū sandissanti. ‘‘Mākāsi mukhasā pāpaṃ, mā kho sūkaramukho ahū’’tiādīsu pana māsaddayogato ‘‘tvaṃ pāpaṃ mā akāsi, mā sūkaramukho ahosī’’ti padayojanā kātabbā hotīti daṭṭhabbaṃ. འདིར་ akaro ཞེས་པ་ནི་ "tvaṃ akaro (ཁྱོད་ཀྱིས་བྱས་སོ)" ཞེས་སྦྱར་བར་བྱའོ། །"akaro" ཞེས་པའི་ཚིག་ནི། "བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་བདག་ལ་མཆོག་སྦྱིན་པར་མཛོད་ཅིག (varañce me ado sakkā)" ཅེས་པའི་སྐབས་ཀྱི་སྐྱེས་བུ་བར་མ་གཅིག་ཚིག་གི་དོན་ཅན་གྱི་ "ado" ཞེས་པའི་ཚིག་ལྟར་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། པཱ་ལིའི་གཞུང་དུ་དངོས་སུ་མེད་ཀྱང་རིགས་པའི་སྒོ་ནས་བཟུང་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ། །འོན་ཀྱང་སློབ་དཔོན། ཆེན་པོ་རྣམས་ནི་ "akaro" ཞེས་གསུངས་པའི་གནས་སུ་ "akāsī" ཞེས་པའི་སྐྱེས་བུ་བར་མའི་ཚིག་བཞེད་དོ། །དེ་ལྟ་བུའི་ཚིག་ནི་ཕལ་ཆེར་སྐྱེས་བུ་དང་པོའི་ཚིག་ཉིད་དུ་འགྱུར་ཏེ། དེ་ལྟར་ཡང་ "བདག་ལ་བྱིན་ཏོ (adāsi me)། བདག་ལ་བྱས་སོ (akāsi me)" ཞེས་པ་ལྟ་བུ་སྐྱེས་བུ་དང་པོའི་པཱ་ལིའི་གཞུང་མང་པོ་མཐོང་བའི་ཕྱིར་རོ། །"ཁས་སྡིག་པ་མ་བྱེད་ཅིག (mākāsi mukhasā pāpaṃ)། ཕག་གི་གདོང་ཅན་དུ་མ་འགྱུར་ཅིག (mā kho sūkaramukho ahū)" ཅེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ནི། "mā (མ་)" ཞེས་པའི་སྒྲ་དང་འབྲེལ་བའི་ཕྱིར། "ཁྱོད་ཀྱིས་སྡིག་པ་མ་བྱེད་ཅིག (tvaṃ pāpaṃ mā akāsi)། ཕག་གི་གདོང་ཅན་དུ་མ་འགྱུར་ཅིག (mā sūkaramukho ahosi)" ཞེས་ཚིག་སྦྱོར་བྱ་དགོས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། ། Akariṃ[Pg.273], kariṃ, akāsiṃ, akarimha, karimha, akāsimha. Akarā, akarū. Akaruse, akarivhaṃ. Akaraṃ, akarimhe. Ajjatanīvasena vuttarūpāni. Akariṃ, kariṃ, akāsiṃ, akarimha, karimha, akāsimha། Akarā, akarū། Akaruse, akarivhaṃ། Akaraṃ, akarimhe། འདི་རྣམས་ནི་ཨཛྫཏནཱི (ajjatanī - དེ་རིང་གི་འདས་པ) ཡི་དབང་གིས་གསུངས་པའི་རྣམ་པ་རྣམས་སོ། ། Karissati, karissanti. Karissasi, karissatha. Karissāmi, karissāma. Karissate, karissante. Karissase, karissavhe. Karissaṃ, kassaṃ iccapi. Tathā hi pāḷi dissati ‘‘kassaṃ purisakāriya’’nti. Karissamhe. Tathā kāhati, kāhanti. Kāhasi, kāhatha. Kāhāmi, kāhāma. Kāhiti, kāhinti. Kāhisi iccevamādinā yathāsambhavaṃ yojetabbaṃ. Bhavissantīvasena vuttarūpāni. Karissati, karissanti། Karissasi, karissatha། Karissāmi, karissāma། Karissate, karissante། Karissase, karissavhe། Karissaṃ, kassaṃ ལ་སོགས་པའོ། །དེ་ལྟར་ཡང་པཱ་ལིའི་གཞུང་ལས། "སྐྱེས་བུའི་བྱ་བ་བྱའོ (kassaṃ purisakāriyaṃ)" ཞེས་མཐོང་ངོ་། །Karissamhe། དེ་བཞིན་དུ་ kāhati, kāhanti། Kāhasi, kāhatha། Kāhāmi, kāhāma། Kāhiti, kāhinti། Kāhisi ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ཅི་རིགས་པར་སྦྱར་བར་བྱའོ། །འདི་རྣམས་ནི་བྷཝིསྶནྟཱི (bhavissantī - མ་འོངས་པ) ཡི་དབང་གིས་གསུངས་པའི་རྣམ་པ་རྣམས་སོ། ། Akarissā, akarissa, akarissaṃsūti sesaṃ sabbaṃ yojetabbaṃ. Kālātipattivasena vuttarūpāni. Akarissā, akarissa, akarissaṃsu ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལྷག་མ་ཐམས་ཅད་སྦྱར་བར་བྱའོ། །འདི་རྣམས་ནི་ཀཱལཱཏིཔཏྟི (kālātipatti - དུས་འདས་པར་སྒྲུབ་པའམ་རྒྱུ་མཐུན་མ་འོངས་པ) ཡི་དབང་གིས་གསུངས་པའི་རྣམ་པ་རྣམས་སོ། ། Kayirati, kayiranti. Kayirasi, kayirātha. Kayirāmi, kayirāma. Kayirate. Sesaṃ yojetabbaṃ. Vattamānāvasena vuttarūpāni. Kayirati, kayiranti། Kayirasi, kayirātha། Kayirāmi, kayirāma། Kayirate། ལྷག་མ་རྣམས་སྦྱར་བར་བྱའོ། །འདི་རྣམས་ནི་ཝཏྟམཱནཱ (vattamānā - ད་ལྟ་བ) ཡི་དབང་གིས་གསུངས་པའི་རྣམ་པ་རྣམས་སོ། ། Kayiratu, kayirantu. Sesaṃ yojetabbaṃ. Pañcamīvasena vuttarūpāni. Kayiratu, kayirantu། ལྷག་མ་རྣམས་སྦྱར་བར་བྱའོ། །འདི་རྣམས་ནི་ལྔ་པའི་རྣམ་དབྱེ་ (pañcamī - སྐུལ་ཚིག) ཡི་དབང་གིས་གསུངས་པའི་རྣམ་པ་རྣམས་སོ། ། Kayirā, kuyirā. Kayiruṃ. Atrāyaṃ pāḷi ‘‘kumbhimhipa’ñjaliṃ kuyirā, cātañcāpi padakkhiṇa’’nti. Tattha kumbhimhipi añjalinti chedo. Kayirāsi, kayirātha. Kayirāmi, kayirāma. Kayiretha, kayireraṃ. Kayiretho, kayirāvho. Kayiraṃ, kayirāmhe. Sattamīvasena vuttarūpāni. Kayirā, kuyirā། Kayiruṃ། འདིར་པཱ་ལིའི་གཞུང་ནི། "བུམ་པ་ལའང་ཐལ་མོ་སྦྱར་བར་བྱ་ཞིང་། ལམ་གྱི་བཞི་མདོ་ལའང་སྐོར་བ་བྱའོ (kumbhimhipa’ñjaliṃ kuyirā, cātañcāpi padakkhiṇaṃ)" ཞེས་པའོ། །དེའི་ནང་ནས་ kumbhimhipi añjaliṃ ཞེས་པ་ནི་ཚིག་གི་མཚམས་གཅོད་པའོ། །Kayirāsi, kayirātha། Kayirāmi, kayirāma། Kayiretha, kayireraṃ། Kayiretho, kayirāvho། Kayiraṃ, kayirāmhe། འདི་རྣམས་ནི་བདུན་པའི་རྣམ་དབྱེ་ (sattamī - ཤིས་བརྗོད་དམ་རེ་བའི་ཚིག) ཡི་དབང་གིས་གསུངས་པའི་རྣམ་པ་རྣམས་སོ། ། Tattha kayirāti idaṃ ‘‘puññañce puriso kayirā’’ti dassanato paṭhamapurisavasena yojetabbaṃ, ‘‘adhammaṃ sārathi kayirā’’ti etthāpi ‘‘sārathi bhavaṃ adhammaṃ kareyyā’’ti [Pg.274] paṭhamapurisavasena yojetabbaṃ, na majjhimapurisavasena. Atha vā ‘‘kayirāsī’’ti vattabbe sikāralopaṃ katvā ‘‘kayirā’’ti majjhimapurisavacanaṃ vuttanti gahetabbaṃ. དེའི་ནང་ནས་ kayirā ཞེས་པ་འདི་ནི། "གལ་ཏེ་སྐྱེས་བུས་བསོད་ནམས་བྱེད་ན (puññañce puriso kayirā)" ཞེས་པ་ལྟ་བུ་ལས་སྐྱེས་བུ་དང་པོའི་དབང་གིས་སྦྱར་བར་བྱ་ལ། "ཁ་ལོ་སྒྱུར་བས་ཆོས་མ་ཡིན་པ་བྱེད་དོ (adhammaṃ sārathi kayirā)" ཞེས་པ་འདིར་ཡང་ "ཤིང་རྟའི་ཁ་ལོ་སྒྱུར་བ་ཁྱེད་ཀྱིས་ཆོས་མ་ཡིན་པ་བྱེད་པར་འགྱུར་རོ (sārathi bhavaṃ adhammaṃ kareyyā)" ཞེས་སྐྱེས་བུ་དང་པོའི་དབང་གིས་སྦྱར་བར་བྱ་ཡི། སྐྱེས་བུ་བར་མའི་དབང་གིས་མ་ཡིན་ནོ། །ཡང་ན། "kayirāsi" ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ལ། ས་ཡིག་ཕྱིས་ནས་ "kayirā" ཞེས་སྐྱེས་བུ་བར་མའི་ཚིག་ཏུ་གསུངས་སོ་ཞེས་བཟུང་བར་བྱའོ། ། Ettha pana siyā – yathā ‘‘puttaṃ labhetha varada’’nti pāḷiyaṃ ‘‘labhethā’’ti imassa padassa ‘‘sabbhireva samāsetha, sabbhi kubbetha santhava’’ntiādīsu ‘‘samāsethā’’tiādīnaṃ viya paṭhamapurisavasena atthaṃ aggahetvā purisavipallāsaṃ katvā ‘‘labheyya’’nti uttamapurisavasenattho aṭṭhakathācariyehi gahito, tathā tumhehipi ‘‘adhammaṃ sārathi kayirā’’ti ettha ‘‘kayirā’’ti padassa purisavipallāsaṃ katvā ‘‘kareyyāsī’’ti majjhimapurisavasenattho vattabbo, aṭṭhakathācariyehipi ‘‘kareyyāsī’’ti tadattho vuttoti? Saccaṃ, evaṃ santepi aṭṭhakathācariyehi vohāratthesu paramakosallasamannāgatattā ‘‘tva’’nti vattabbe atthe bhavaṃsaddo pavattati, ‘‘bhava’’nti vattabbe atthe tvaṃsaddo pavattatīti cintetvā adhippāyatthavasena ‘‘kareyyāsī’’ti attho vutto, na purisavipallāsavasena. Tathā hi ‘‘puttaṃ labhetha varada’’nti imassa aṭṭhakathāyaṃ ‘‘labhethā’’ti ulliṅgitvā ‘‘labheyya’’nti purisavipallāsavasena vivaraṇaṃ kataṃ. ‘‘Adhammaṃ sārathi kayirā’’ti imassa pana aṭṭhakathāyaṃ ‘‘kayirā’’ti ulliṅgitvā ‘‘kareyyāsī’’ti vivaraṇaṃ kataṃ, tasmā ‘‘adhammaṃ sārathi kayirā’’ti ettha purisavipallāso na cintetabbo. Atha vā yathā ‘‘puttaṃ labhetha varada’’nti ettha ca ‘‘kāye rajo na limpethā’’tiādīsu ethavacanaṃ gahitaṃ, evaṃ ethavacanaṃ aggahetvā ‘‘labhe athā’’ti padacchedo karaṇīyo. Evañhi sati purisavipallāsena kiccaṃ natthi. Tattha labheti sattamiyā [Pg.275] uttamapurisavacanaṃ ‘‘vajjhañcāpi pamocaye’’ti padamiva. Athāti adhikārantare nipāto padapūraṇe vā. Ettha ca adhikārantaravasena aparampi varaṃ puttaṃ labheyyanti attho. Yasmā panettha dvinnamatthānaṃ uppatti dissati, yasmā cetesu dvīsu dujjāno bhagavato adhippāyo, tasmā dvepi atthā gahetabbāva. འདིར་དོགས་པ་ཡོད་དེ། ཇི་ལྟར་ "མཆོག་སྦྱིན་པའི་བུ་ཐོབ་པར་གྱུར་ཅིག (puttaṃ labhetha varadaṃ)" ཅེས་པའི་པཱ་ལིའི་གཞུང་ལས། "labhetha" ཞེས་པའི་ཚིག་གི་དོན་ནི། "སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་གནས་པར་བྱའོ། །སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་དང་མཛའ་བཤེས་བྱའོ (sabbhireva samāsetha, sabbhi kubbetha santhavaṃ)" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྐབས་ཀྱི་ "samāsetha" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལྟར། སྐྱེས་བུ་དང་པོའི་དབང་གིས་དོན་མ་བཟུང་བར། སྐྱེས་བུ་བརྗེ་སྒྱུར་ (purisavipallāsa) བྱས་ཏེ། "བདག་གིས་ཐོབ་པར་གྱུར་ཅིག (labheyya)" ཅེས་སྐྱེས་བུ་མཆོག་གི་དབང་གིས་འགྲེལ་བཤད་མཁན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་བཟུང་བ་ལྟར། ཁྱོད་ཀྱིས་ཀྱང་ "ཁ་ལོ་སྒྱུར་བས་ཆོས་མ་ཡིན་པ་བྱེད་དོ (adhammaṃ sārathi kayirā)" ཞེས་པ་འདིར་ "kayirā" ཞེས་པའི་ཚིག་གི་སྐྱེས་བུ་བརྗེ་སྒྱུར་བྱས་ཏེ། "ཁྱོད་ཀྱིས་བྱེད་པར་འགྱུར་རོ (kareyyāsi)" ཞེས་སྐྱེས་བུ་བར་མའི་དབང་གིས་དོན་བརྗོད་པར་བྱ་ཞིང་། འགྲེལ་བཤད་མཁན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་ "kareyyāsi" ཞེས་དེའི་དོན་གསུངས་པ་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། བདེན་ཏེ། དེ་ལྟར་ཡིན་ནའང་འགྲེལ་བཤད་མཁན་པོ་རྣམས་ནི་ཐ་སྙད་ཀྱི་དོན་ལ་ཤིན་ཏུ་མཁས་པ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར། "tvaṃ (ཁྱོད)" ཅེས་བརྗོད་པར་བྱ་བའི་དོན་ལ་ bhavaṃ (ཁྱེད) ཅེས་པའི་སྒྲ་འཇུག་ལ། "bhavaṃ (ཁྱེད)" ཅེས་བརྗོད་པར་བྱ་བའི་དོན་ལ་ tvaṃ (ཁྱོད) ཅེས་པའི་སྒྲ་འཇུག་གོ་སྙམ་དུ་བསམས་ནས། བསམ་པའི་དོན་གྱི་དབང་གིས་ "kareyyāsi" ཞེས་དོན་གསུངས་པ་ཡིན་གྱི། སྐྱེས་བུ་བརྗེ་སྒྱུར་གྱི་དབང་གིས་མ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལྟར་ཡང་ "མཆོག་སྦྱིན་པའི་བུ་ཐོབ་པར་གྱུར་ཅིག (puttaṃ labhetha varadaṃ)" ཅེས་པའི་འགྲེལ་བཤད་ལས། "labhetha" ཞེས་པ་ལུང་དྲངས་ནས། "labheyya" ཞེས་སྐྱེས་བུ་བརྗེ་སྒྱུར་གྱི་དབང་གིས་བཤད་པ་མཛད་དོ། །"ཁ་ལོ་སྒྱུར་བས་ཆོས་མ་ཡིན་པ་བྱེད་དོ (adhammaṃ sārathi kayirā)" ཞེས་པའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ནི། "kayirā" ཞེས་པ་ལུང་དྲངས་ནས། "kareyyāsi" ཞེས་བཤད་པ་མཛད་པས། དེའི་ཕྱིར་ "adhammaṃ sārathi kayirā" ཞེས་པ་འདིར་སྐྱེས་བུ་བརྗེ་སྒྱུར་ལ་བསམ་པར་མི་བྱའོ། །ཡང་ན། ཇི་ལྟར་ "མཆོག་སྦྱིན་པའི་བུ་ཐོབ་པར་གྱུར་ཅིག (puttaṃ labhetha varadaṃ)" ཅེས་པ་འདི་དང་། "ལུས་ལ་རྡུལ་གྱིས་མི་གོས་པར་བྱའོ (kāye rajo na limpetha)" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ etha ཞེས་པའི་ཚིག་བཟུང་བ་ལྟར། དེ་ལྟར་ etha ཞེས་པའི་ཚིག་མ་བཟུང་བར། "labhe athā" ཞེས་ཚིག་གི་མཚམས་གཅོད་པར་བྱའོ། །དེ་ལྟར་བྱས་ན་སྐྱེས་བུ་བརྗེ་སྒྱུར་གྱིས་དགོས་པ་མེད་དོ། །དེའི་ནང་ནས་ labhe ཞེས་པ་ནི་བདུན་པའི་རྣམ་དབྱེའི་སྐྱེས་བུ་མཆོག་གི་ཚིག་སྟེ། "གསོད་པར་འོས་པའང་ཐར་བར་བྱའོ (vajjhañcāpi pamocaye)" ཞེས་པའི་ཚིག་ལྟ་བུའོ། །athā ཞེས་པ་ནི་སྐབས་གཞན་གྱི་ཚིག་ཕྲད་དམ། ཚིག་ཁ་སྐོང་བའི་ཚིག་ཕྲད་དོ། །འདིར་སྐབས་གཞན་གྱི་དབང་གིས་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་བུ་གཞན་ཡང་ཐོབ་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ། །གང་གི་ཕྱིར་འདིར་དོན་གཉིས་པོ་འབྱུང་བར་མཐོང་ལ། གང་གི་ཕྱིར་འདི་གཉིས་ལས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་དགོངས་པ་ནི་ཤེས་པར་དཀའ་བའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་དོན་གཉིས་ཀ་བཟུང་བར་བྱ་བ་ཉིད་དོ། ། Ettha pana kiñcāpi liṅgavipallāso vibhattivipallāso vacanavipallāso kālavipallāso purisavipallāso akkharavipallāsoti chabbidho vipallāso āharitvā dassetabbo, tathāpi so upari āvibhavissatīti na dassito. Tatra kayirāthāti padaṃ sattamiyā parassapadavasena attanopadavasena ca dvidhā bhijjati, tathā majjhimapurisabahuvacanavasena paṭhamapurisekavacanavasena ca. Tathā hi ‘‘yathā puññāni kayirātha, dadantā aparāpara’’nti ettha ‘‘kayirāthā’’ti idaṃ sattamiyā parassapadavasena majjhimapurisabahuvacanavasena ca vuttaṃ. Yathānurūpaṃ puññāni kareyyāthayevāti hi attho. ‘‘Kayirātha dhīro puññānī’’ti ettha pana ‘‘kayirāthā’’ti idaṃ sattamiyā attanopadavasena paṭhamapurisekavacanavasena ca vuttaṃ. Kareyyāti hi attho. Idha parokkhādivasena yirapaccayasahitāni rūpāni yebhuyyena sāsane appasiddhānīti na dassitāni. འདིར་ནི་རྟགས་ཀྱི་ཕྱིན་ཅི་ལོག (liṅgavipallāso)། རྣམ་དབྱེའི་ཕྱིན་ཅི་ལོག (vibhattivipallāso)། ཚིག་གི་ཕྱིན་ཅི་ལོག (vacanavipallāso)། དུས་ཀྱི་ཕྱིན་ཅི་ལོག (kālavipallāso)། སྐྱེས་བུའི་ཕྱིན་ཅི་ལོག (purisavipallāso)། ཡི་གེའི་ཕྱིན་ཅི་ལོག (akkharavipallāso) སྟེ་ཕྱིན་ཅི་ལོག་རྣམ་པ་དྲུག་པོ་དག་དྲངས་ནས་བསྟན་པར་བྱ་བ་ཡིན་ནའང་། དེ་དག་འོག་ནས་གསལ་བར་འགྱུར་བས་འདིར་མ་བསྟན་ཏོ། །དེ་ལ་ 'kayirātha' ཞེས་པའི་ཚིག་ནི་བདུན་པ་ (sattamī) སྐྱེས་བུ་གཞན་གྱི་ཚིག་ (parassapada) དང་བདག་གི་ཚིག་ (attanopada) གཉིས་ཀྱི་དབང་གིས་རྣམ་པ་གཉིས་སུ་འགྱུར་ལ། དེ་བཞིན་དུ་སྐྱེས་བུ་བར་མ་མང་ཚིག་ (majjhimapurisa-bahuvacana) དང་སྐྱེས་བུ་དང་པོ་གཅིག་ཚིག་ (paṭhamapurisa-ekavacana) གི་དབང་གིས་ཀྱང་ངོ་། །འདི་ལྟར་ 'yathā puññāni kayirātha, dadantā aparāparaṃ' ཞེས་པ་འདིར་ 'kayirātha' ཞེས་པ་འདི་ནི་བདུན་པ་སྐྱེས་བུ་གཞན་གྱི་ཚིག་དང་སྐྱེས་བུ་བར་མ་མང་ཚིག་གི་དབང་གིས་གསུངས་པ་ཡིན། དེའི་དོན་ནི་ 'ཅི་ནས་ཀྱང་བསོད་ནམས་དག་བྱ་བར་འགྱུར་རོ་' ཞེས་པ་ཉིད་དོ། །'kayirātha dhīro puññāni' ཞེས་པ་འདིར་ནི་ 'kayirātha' ཞེས་པ་འདི་བདུན་པ་བདག་གི་ཚིག་དང་སྐྱེས་བུ་དང་པོ་གཅིག་ཚིག་གི་དབང་གིས་གསུངས་པ་ཡིན། དེའི་དོན་ནི་ 'བྱེད་པར་འགྱུར་རོ་' ཞེས་པ་ཉིད་དོ། །འདིར་མངོན་སུམ་མ་ཡིན་པ་ (parokkhā) སོགས་ཀྱི་དབང་གིས་ 'yira' རྐྱེན་དང་བཅས་པའི་གཟུགས་རྣམས་ནི་ཕལ་ཆེར་བསྟན་པ་ལ་མི་སྣང་བས་མ་བསྟན་ཏོ། ། Attano phalaṃ karotīti kāraṇaṃ. Karotīti kattā, evaṃ kārako kārakaṃ vā. Ettha hi kārakasaddo yattha kattukārakakammakārakādivācako, tattha pulliṅgopi hoti, yebhuyyena napuṃsakaliṅgopi. Yattha pana rajatakārakammakāralohakārādivācako, tattha pulliṅgo eva. Kārāpetīti kārāpako. Karaṃ, kubbaṃ, krubbaṃ, karonto, kubbanto, kubbāno, kurumāno, pakruṃbbamāno[Pg.276]. Kārikā, kārāpikā. Karontī, kubbantī. Kārakaṃ kulaṃ. Kārāpakaṃ, karontaṃ, kubbantaṃ, kurumānaṃ. Saṅkhāro, parikkhāro, parikkhato, purakkhato, karaṇaṃ, kriyā. Akkharacintakā pana ‘‘kriyā’’ iccapi padamicchanti. Ettha kriyāsaddo kiñcāpi ‘‘aphalā hoti akrubbato’’tiādīsu kakārarakārasaṃyogavantāni padāni dissanti, tathāpi klesasaddo viya pāḷiyaṃ na dissati, adissamānopi so aṭṭhakathācariyādīhi garūhi gahitattā gahetabbova. Tathā hi ‘‘kriyākriyāpattivibhāgadesako’’tiādikā saddaracanā dissati. རང་གི་འབྲས་བུ་བྱེད་པས་ན་ 'kāraṇa' (རྒྱུ) ཞེས་བྱའོ། །བྱེད་པས་ན་ 'kattā' (བྱེད་པ་པོ) ཞེས་བྱ་ལ། དེ་བཞིན་དུ་ 'kāraka' (བྱེད་པོ) འམ་ 'kārakaṃ' ཞེས་ཀྱང་བྱའོ། །འདིར་ 'kāraka' ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་གང་དུ་བྱེད་པ་པོའི་བྱེད་པ་ (kattukāraka) དང་ལས་ཀྱི་བྱེད་པ་ (kammakāraka) སོགས་ཀྱི་བརྗོད་བྱེད་ཡིན་པ་དེར། ཕོ་རྟགས་ (pulliṅga) ཀྱང་འགྱུར་ལ། ཕལ་ཆེར་མ་ནིང་གི་རྟགས་ (napuṃsakaliṅga) ཀྱང་འགྱུར་རོ། །འོན་ཀྱང་གང་དུ་དངུལ་བཟོ་བ་ (rajatakāra)། ལས་བྱེད་པ་ (kammakāra)། ལྕགས་བཟོ་བ་ (lohakāra) སོགས་ཀྱི་བརྗོད་བྱེད་ཡིན་པ་དེར། ཕོ་རགས་ཁོ་ནར་འགྱུར་རོ། །བྱེད་དུ་འཇུག་པས་ན་ 'kārāpako' (བྱེད་དུ་འཇུག་པ་པོ) ཞེས་བྱའོ། །karaṃ, kubbaṃ, krubbaṃ, karonto, kubbanto, kubbāno, kurumāno, pakrubbamāno (བྱེད་བཞིན་པ)། །kārikā, kārāpikā (བྱེད་པ་མོ། བྱེད་དུ་འཇུག་པ་མོ)། །karontī, kubbantī (བྱེད་བཞིན་པ་མོ)། །kārakaṃ kulaṃ (བྱེད་པའི་རིགས)། །kārāpakaṃ, karontaṃ, kubbantaṃ, kurumānaṃ (བྱེད་དུ་འཇུག་པ། བྱེད་བཞིན་པ)། །saṅkhāro (འདུ་བྱེད)། parikkhāro (ཡོ་བྱད)། parikkhato (བསྐོར་བ)། purakkhato (མདུན་དུ་བདར་བ)། karaṇaṃ (བྱེད་པ)། kriyā (བྱ་བ)། །སྒྲ་རིག་པ་སྨྲ་བ་རྣམས་ནི་ 'kriyā' ཞེས་པའི་ཚིག་འདི་འདོད་དོ། །འདིར་ 'kriyā' ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ 'aphalā hoti akrubbato' (མི་བྱེད་པ་ལ་འབྲས་བུ་མེད) ཅེས་པ་སོགས་སུ་ཀ་ཡིག་དང་ར་ཡིག་འདུས་པའི་ཚིག་རྣམས་སྣང་ནའང་། ལེགས་སྦྱར་གྱི་ 'kleśa' ཞེས་པའི་སྒྲ་བཞིན་དུ་པ་ལིའི་སྐད་དུ་མི་སྣང་ལ། མི་སྣང་ནའང་དེ་ནི་གནས་བརྟན་འགྲེལ་པ་མཁན་སོགས་བླ་མ་རྣམས་ཀྱིས་བཟུང་བའི་ཕྱིར་བཟུང་བར་བྱ་བ་ཉིད་དོ། །འདི་ལྟར་ 'kriyākriyāpattivibhāgadesako' (བྱ་བ་དང་བྱ་བ་ལས་ཉམས་པའི་རྣམ་དབྱེ་སྟོན་པ) ཞེས་པ་སོགས་ཀྱི་སྒྲའི་སྦྱོར་བ་སྣང་བའི་ཕྱིར་རོ། ། Kātuṃ, kattuṃ. Kātave, kāretuṃ. Katvā, katvāna, kātuna, karitvā, karitvāna, kacca, adhikacca, kariya, kariyāna, purakkhitvā, kāretvā. Aññānipi tumantādīni yojetabbāni. kātuṃ, kattuṃ (བྱ་བའི་ཕྱིར)། །kātave, kāretuṃ (བྱེད་དུ་འཇུག་པའི་ཕྱིར)། །katvā, katvāna, kātuna, karitvā, karitvāna, kacca, adhikacca, kariya, kariyāna, purakkhitvā, kāretvā (བྱས་ནས། བྱས་ཏེ)། །གཞན་ཡང་ 'tum' གྱི་མཐའ་ཅན་སོགས་སྦྱར་བར་བྱའོ། ། Tatra kaccāti katvā. Adhikaccāti adhikaṃ katvā. Akkharacintakā pana saddasatthanayaṃ nissāya ‘‘adhikicca’’ iti rūpaṃ icchanti, mayaṃ panetādisaṃ rūpaṃ pāḷiyā anukūlaṃ na hotīti na icchāma. Tathā hi therikāgāthāyaṃ gotamiyā parinibbānavacane ‘‘padakkhiṇaṃ kacca nipacca pāde’’ti pāḷi dissati. Tattha hi padakkhiṇaṃ katvāti attho. Kaccāti padassa dassanena adhikaccāti padampi diṭṭhameva hoti, esa nayo aññatrāpi yathārahaṃ veditabbo. དེ་ལ་ 'kacca' ཞེས་པ་ནི་ 'བྱས་ནས་' (katvā) ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །'adhikacca' ཞེས་པ་ནི་ 'ལྷག་པར་བྱས་ནས་' (adhikaṃ katvā) ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །སྒྲ་རིག་པ་སྨྲ་བ་རྣམས་ནི་སྒྲའི་བསྟན་བཅོས་ཀྱི་ལུགས་ལ་བརྟེན་ནས་ 'adhikicca' ཞེས་པའི་གཟུགས་འདི་འདོད་མོད། ངེད་ཅག་ནི་འདི་འདྲའི་གཟུགས་པ་ལིའི་སྐད་དང་མི་མཐུན་པས་མི་འདོད་དོ། །འདི་ལྟར་གནས་བརྟན་མའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ (Therīgāthā) ལས། གཽ་ཏ་མཱིའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་གསུང་དུ། 'padakkhiṇaṃ kacca nipacca pāde' (ཞབས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ཞིང་སྐོར་བ་བྱས་ནས) ཞེས་པའི་པ་ལིའི་གཞུང་སྣང་བའི་ཕྱིར་རོ། །དེར་ནི་ 'སྐོར་བ་བྱས་ནས་' (padakkhiṇaṃ katvā) ཞེས་པ་དོན་ཏོ། །'kacca' ཞེས་པའི་ཚིག་འདི་མཐོང་བས། 'adhikacca' ཞེས་པའི་ཚིག་ཀྱང་གྲུབ་པ་ཉིད་དུ་རིག་པར་བྱ་ལ། ཚུལ་འདི་ནི་གཞན་དུའང་ཅི་རིགས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། ། Idāni karotissa dhātussa appamattakaṃ atthātisayayogaṃ kathayāma – taṇhaṅkaro. Kāraṇā. Pharusāhi vācāhi pakrubbamāno. Sante na kurute piyanti. ད་ནི་བྱེད་པའི་བྱ་བའི་དབྱིངས་ (karoti-dhātu) ཀྱི་དོན་གྱི་ཁྱད་པར་ཅུང་ཟད་སྦྱོར་ཚུལ་བཤད་པར་བྱ་སྟེ། 'taṇhaṅkaro' (སྲེད་པ་བྱེད་པ)། 'kāraṇā' (གནོད་པ་བྱེད་པ)། 'pharusāhi vācāhi pakrubbamāno' (ཚིག་རྩུབ་པོས་གནོད་པ་བྱེད་བཞིན་པ)། 'sante na kurute piyaṃ' (སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ལ་དགའ་བར་མི་བྱེད་པ) ཞེས་པ་ལྟ་བུའོ། ། Tatra [Pg.277] taṇhaṅkaroti veneyyānaṃ taṇhaṃ lobhaṃ karoti hiṃsatīti taṇhaṅkaro. Atha vā rūpakāyadhammakāyasampattiyā attani sakalalokassa taṇhaṃ sinehaṃ karoti janetīti taṇhaṅkaro. Kāraṇāti hiṃsanā. Pakrubbamānoti hiṃsamāno. Sante na kurute piyanti sappurise attano piye iṭṭhe kante manāpe na karotīti attho. Atha vā piyaṃ piyāyamāno tussamāno modamāno sante na kurute na sevatīti attho. Yathā ‘‘rājānaṃ sevatī’’ti etasmiṃ atthe rājānaṃ piyaṃ kuruteti saddasatthavidū mantenti, dullabhāyaṃ nīti sādhukaṃ manasi kātabbā. དེ་ལ་ 'taṇhaṅkaro' ཞེས་པ་ནི་གདུལ་བྱ་རྣམས་ཀྱི་སྲེད་པ་དང་བརྣབ་སེམས་འཇོམས་པར་བྱེད་པས་ན་ 'taṇhaṅkaro' (སྲེད་པ་འཇོམས་པ) ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན། གཟུགས་ཀྱི་སྐུ་དང་ཆོས་ཀྱི་སྐུའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་བརྟེན་ནས། འཇིག་རྟེན་མཐའ་དག་གི་སྲེད་པ་སྟེ་ཆགས་པ་རང་ལ་སྐྱེ་བར་བྱེད་པས་ན་ 'taṇhaṅkaro' (སྲེད་པ་སྐྱེད་པ) ཞེས་བྱའོ། །'kāraṇā' ཞེས་པ་ནི་གནོད་པ་བྱེད་པའོ། །'pakrubbamāno' ཞེས་པ་ནི་གནོད་པ་བྱེད་བཞིན་པའོ། །'sante na kurute piyaṃ' ཞེས་པ་ནི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་རང་གི་ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་། འདོད་པ་དང་། དགའ་བ་དང་། ཡིད་མགུ་བར་མི་བྱེད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཡང་ན། དགའ་བར་བྱེད་པ་དང་། ཚིམ་པར་བྱེད་པ་དང་། མགུ་བར་བྱེད་བཞིན་དུ་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ལ་མི་བསྟེན་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཇི་ལྟར་ 'རྒྱལ་པོ་ལ་བསྟེན་ཏོ' ཞེས་པའི་དོན་འདི་ལ། 'རྒྱལ་པོ་ལ་དགའ་བར་བྱེད་དོ་' ཞེས་སྒྲ་རིག་པ་སྨྲ་བ་རྣམས་ཀྱིས་བཤད་པ་ལྟར། རྙེད་པར་དཀའ་བའི་ལུགས་འདི་ནི་ལེགས་པར་ཡིད་ལ་བྱ་དགོས་སོ། ། Ettha ca parikkhārasaddassa atthuddhāro nīyate, ‘‘parikkhāroti sattahi nagaraparikkhārehi suparikkhittaṃ hotī’’tiādīsu parivāro vuccati. ‘‘Ratho setaparikkhāro, jhānakkho cakkavīriyo’’tiādīsu alaṅkāro. ‘‘Ye cime pabbajitena jīvitaparikkhārā samudānetabbā’’tiādīsu sambhāro. Etthetañhi vuccati – འདིར་ 'parikkhāra' (ཡོ་བྱད) ཞེས་པའི་སྒྲའི་དོན་གྱི་རྣམ་དབྱེ་འདྲེན་པར་བྱ་སྟེ། 'parikkhāroti sattahi nagaraparikkhārehi suparikkhittaṃ hoti' (གྲོང་ཁྱེར་གྱི་ཡོ་བྱད་བདུན་གྱིས་ལེགས་པར་བསྐོར་བ་ཡིན) ཞེས་པ་སོགས་སུ་ 'འཁོར་' (parivāra) ལ་བརྗོད་དོ། །'ratho setaparikkhāro, jhānakkho cakkavīriyo' (ཤིང་རྟ་དཀར་པོའི་རྒྱན་གྱིས་བརྒྱན་པ། བསམ་གཏན་གྱི་སྲོག་ཤིང་དང་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་ཅན) ཞེས་པ་སོགས་སུ་ 'རྒྱན་' (alaṅkāra) ལ་བརྗོད་དོ། །'ye cime pabbajitena jīvitaparikkhārā samudānetabbā' (རབ་ཏུ་བྱུང་བས་བསྒྲུབ་པར་བྱ་བའི་འཚོ་བའི་ཡོ་བྱད་གང་དག་ཡིན་པ་འདི་དག) ཞེས་པ་སོགས་སུ་ 'ཚོགས་' (sambhāra) ལ་བརྗོད་དོ། །འདིར་འདི་སྐད་ཅེས་བཤད་དེ། Sāsanaññūhi viññūhi, parikkhāroti sāsane; Parivāro alaṅkāro, sambhāro ca pavuccati. བསྟན་པ་ཤེས་པའི་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས། །བསྟན་པ་འདི་ལ་ཡོ་བྱད་ཅེས། །འཁོར་དང་རྒྱན་དང་ཚོགས་ཉིད་དུ། །རྣམ་པ་གསུམ་དུ་བཤད་པ་ཡིན། ། Jāgara niddakkhaye. Jāgaroti. Jāgaraṃ. Dīghā jāgarato ratti. jāgara ནི་གཉིད་ཟད་པའི་དོན་ཏོ། །jāgaroti (སད་པར་བྱེད)། །jāgaraṃ (སད་པ)། །dīghā jāgarato ratti (གཉིད་མེད་སད་པ་ལ་མཚན་མོ་རིང)། ། Tanādī ettakā diṭṭhā, dhātavo me yathābalaṃ; Suttesvaññepi pekkhitvā, gaṇhavho atthayuttitoti. བདག་གིས་རང་གི་མཐུ་དང་མཐུན་པར། །tanā སོགས་ཀྱི་དབྱིངས་འདི་ཙམ་མཐོང་། །མདོ་གཞན་དག་ལའང་ལེགས་བལྟས་ནས། །དོན་དང་ལྡན་པ་བཟུང་བར་བྱོས། ། Tanādigaṇoyaṃ. འདི་ནི་ tanā སོགས་ཀྱི་སྡེའོ། ། Rudhādichakkaṃ [Pg.278] vividhatthasāraṃ,Matiṅkaraṃ viññujanādhirāmaṃ; Uḷārachandehi susevanīyaṃ,Suvaṇṇahaṃsehi suciṃva ṭhānaṃ. དོན་མང་སྙིང་པོ་ལྡན་པའི་ rudhā སོགས་ཚན་པ་དྲུག་པོ་འདི། །བློ་གྲོས་སྐྱེད་ཅིང་མཁས་པའི་སྐྱེ་བོ་དགའ་བར་བྱེད། །ལྷག་པའི་བསམ་པ་ཅན་གྱིས་ལེགས་པར་བསྟེན་བྱ་སྟེ། །གསེར་གྱི་ངང་པས་གཙང་མའི་གནས་ལ་བསྟེན་པ་བཞིན། ། Iti navaṅge sāṭṭhakathe piṭakattaye byappathagatīsu viññūnaṃ དེ་ལྟར་ཡན་ལག་དགུ་དང་འགྲེལ་པ་དང་བཅས་པའི་སྡེ་སྣོད་གསུམ་གྱི་གསུང་གི་འཇུག་པ་ལ། མཁས་པ་རྣམས་ཀྱི། ། Kosallatthāya kate saddanītippakaraṇe rudhādichakkaṃ མཁས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་མཛད་པའི་སྒྲ་རིག་པའི་བསྟན་བཅོས་ (Saddanīti) ལས། rudhā སོགས་ཚན་པ་དྲུག་པོ་ Nāma ཞེས་བྱ་བ། Sattarasamo paricchedo. ལེའུ་བཅུ་བདུན་པའོ། ། 18. Curādigaṇaparidīpana ༡༨. curā སོགས་ཀྱི་སྡེ་རབ་ཏུ་བསྟན་པ། Ito paraṃ pavakkhāmi, pacuratthahitakkaraṃ; Curādikagaṇanāmaṃ, nāmato aṭṭhamaṃ gaṇaṃ. འདི་ནས་བཟུང་སྟེ་བཤད་པར་བྱ་སྟེ། །དོན་མང་ཕན་པ་སྒྲུབ་བྱེད་པ། །curā སོགས་ཀྱི་སྡེ་ཞེས་བྱ། །མིང་གི་སྒོ་ནས་བརྒྱད་པ་ཡིན། ། Cura theyye. Thenanaṃ theyyaṃ, corikāti vuttaṃ hoti. Tasmiṃ theyye curadhtu vattati. Coreti, corayati, coro, corī, corikā, coretu, corayituṃ, coretvā, corayitvā. Kattutthesu ṇeṇayatā curādigaṇalakkhaṇaṃ. Kārite – corāpeti, corāpayati, corāpetuṃ, corāpayituṃ, corāpetvā, corāpayitvā. Kammedhanaṃ corehi coriyati, coritaṃ dhanaṃ. Esa nayo sabbattha. cura ནི་བརྐུ་བའི་དོན་ཏོ། །བརྐུ་བ་ནི་ 'theyya' འམ་ 'corikā' (རྐུ་བ) ཞེས་བཤད་དོ། །བརྐུ་བ་དེའི་དོན་ལ་ cura དབྱིངས་འཇུག་གོ། །coreti, corayati (རྐུ་བར་བྱེད)། coro (རྐུན་པོ)། corī (རྐུན་མོ)། corikā (རྐུ་བ)། coretu, corayituṃ (རྐུ་བའི་ཕྱིར)། coretvā, corayitvā (བརྐུས་ནས)། །བྱེད་པ་པོའི་དོན་ལ་ ṇe དང་ ṇaya རྐྱེན་སྦྱོར་བ་ནི་ curā སོགས་ཀྱི་སྡེའི་མཚན་ཉིད་དོ། །གཞན་གྱིས་བྱེད་དུ་འཇུག་པའི་དོན་ (kārita) ལ། corāpeti, corāpayati (རྐུ་རུ་འཇུག)། corāpetuṃ, corāpayituṃ (རྐུ་རུ་འཇུག་པའི་ཕྱིར)། corāpetvā, corāpayitvā (རྐུ་རུ་བཅུག་ནས)། །ལས་ཀྱི་དོན་ལ། dhanaṃ corehi coriyati (རྐུན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ནོར་བརྐུས་སོ)། coritaṃ dhanaṃ (བརྐུས་པའི་ནོར)། །ཚུལ་འདི་ནི་ཐམས་ཅད་ལ་ཤེས་པར་བྱའོ། ། Kakārantadhātu ཀ་ཡིག་གི་མཐའ་ཅན་གྱི་དབྱིངས། Loka dassane. Loketi, lokayati, oloketi, olokayati, ulloketi, ullokayati, apaloketi, apalokayati, āloketi, ālokayati, viloketi, vilokayati. Loko, āloko, lokanaṃ, olokanaṃ, ullokanaṃ, ālokanaṃ, vilokanaṃ, apalokanaṃ, avalokanaṃ. Oloketuṃ, olokayituṃ, oloketvā, olokayitvā. Kārite pana ‘‘olokāpeti, olokāpayati, olokāpetuṃ, olokāpayituṃ, olokāpetvā[Pg.279], olokāpayitvā’’ iccevamādīni yojetabbāni. Esa nayo sabbatthāpi. loka ནི་ལྟ་བའི་དོན་ཏོ། །loketi, lokayati (ལྟའོ)། oloketi, olokayati (ཀུན་ཏུ་ལྟའོ)། ulloketi, ullokayati (གྱེན་དུ་ལྟའོ)། apaloketi, apalokayati (གནང་བ་ཞུའོ། །ཕྱིར་ལྟའོ)། āloketi, ālokayati (མངོན་པར་ལྟའོ)། viloketi, vilokayati (རྣམ་པར་ལྟའོ)། །loko (འཇིག་རྟེན)། āloko (སྣང་བ)། lokanaṃ (ལྟ་བ)། olokanaṃ (ཀུན་ཏུ་ལྟ་བ)། ullokanaṃ (གྱེན་དུ་ལྟ་བ)། ālokanaṃ (མངོན་པར་ལྟ་བ)། vilokanaṃ (རྣམ་པར་ལྟ་བ)། apalokanaṃ (གནང་བ་ཞུ་བ)། avalokanaṃ (སྤྱན་རས་གཟིགས་པ)། །oloketuṃ, olokayituṃ (ལྟ་བའི་ཕྱིར)། oloketvā, olokayitvā (བལྟས་ནས)། །གཞན་གྱིས་བྱེད་དུ་འཇུག་པའི་དོན་ལ་ནི། 'olokāpeti, olokāpayati, olokāpetuṃ, olokāpayituṃ, olokāpetvā, olokāpayitvā' ཞེས་པ་སོགས་སྦྱར་བར་བྱའོ། །ཚུལ་འདི་ནི་ཐམས་ཅད་ལའང་ངོ་། ། Tattha lokoti tayo lokā saṅkhāraloko sattaloko okāsalokoti. Tattha ‘‘eko loko sabbe sattā āhāraṭṭhitikā’’ti āgataṭṭhāne saṅkhāraloko veditabbo. ‘‘Sassato loko’ti vā ‘asassato loko’ti vā’’ti āgataṭṭhāne sattaloko. དེ་ལ་ 'loko' (འཇིག་རྟེན) ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་གསུམ་སྟེ། འདུ་བྱེད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་ (saṅkhāraloko)། སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་ (sattaloko)། སྣོད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་ (okāsaloko) རྣམས་སོ། །དེ་ལས་ 'འཇིག་རྟེན་གཅིག་ནི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཟས་ལ་གནས་པའོ' ཞེས་འབྱུང་བའི་གནས་སུ་འདུ་བྱེད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་ཤེས་པར་བྱའོ། །'འཇིག་རྟེན་རྟག་པའོ་འམ། འཇིག་རྟེན་མི་རྟག་པའོ་' ཞེས་འབྱུང་བའི་གནས་སུ་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་ནོ། ། ‘‘Yāvatā candimasūriyā pariharanti,Disā bhanti virocamānā; Tāva sahassadhā loko,Ettha te vattate vaso’’ti ཇི་སྲིད་ཟླ་བ་ཉི་མ་དག །འཁོར་ཞིང་ཕྱོགས་རྣམས་གསལ་བར་བྱེད། །སྟོང་གི་འཇིག་རྟེན་དེ་སྲིད་དུ། །ཁྱོད་ཀྱི་དབང་ནི་འཇུག་པར་འགྱུར། ། Āgataṭṭhāne okāsaloko. ཞེས་འབྱུང་བའི་གནས་སུ་སྣོད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་ནོ། ། Atha vā lokoti tividho loko kilesaloko bhavaloko indriyalokoti. Tattha rāgādikilesabahulatāya kāmāvacarasattā kilesaloko. Jhānābhiññāparibuddhiyā rūpāvacarasattā bhavaloko. Āneñjasamādhibahulatāya visadindriyattā arūpāvacarasattā indriyaloko. Atha vā kilissanaṃ kileso, vipākadukkhanti attho. Tasmā dukkhabahulatāya apāyesu sattā kilesaloko. Tadaññe sattā sampattibhavabhāvato bhavaloko. Tattha ye vimuttiparipācakehi indriyehi samannāgatā sattā, so indriyalokoti veditabbaṃ. ཡང་ན། འཇིག་རྟེན་ནི་རྣམ་པ་གསུམ་སྟེ། ཉོན་མོངས་པའི་འཇིག་རྟེན་ (kilesaloko)། སྲིད་པའི་འཇིག་རྟེན་ (bhavaloko)། དབང་པོའི་འཇིག་རྟེན་ (indriyaloko) རྣམས་སོ། །དེ་ལ་འདོད་ཆགས་སོགས་ཉོན་མོངས་པ་མང་བའི་ཕྱིར། འདོད་ཁམས་ཀྱི་སེམས་ཅན་རྣམས་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་འཇིག་རྟེན་ནོ། །བསམ་གཏན་དང་མངོན་ཤེས་ཀྱིས་རྟོགས་པའི་ཕྱིར། གཟུགས་ཁམས་ཀྱི་སེམས་ཅན་རྣམས་ནི་སྲིད་པའི་འཇིག་རྟེན་ནོ། །མི་གཡོ་བའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་མང་བས་དབང་པོ་གསལ་བའི་ཕྱིར། གཟུགས་མེད་ཁམས་ཀྱི་སེམས་ཅན་རྣམས་ནི་དབང་པོའི་འཇིག་རྟེན་ནོ། །ཡང་ན། ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པར་བྱེད་པས་ན་ཉོན་མོངས་པ་སྟེ། རྣམ་སྨིན་གྱི་སྡུག་བསྔལ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་སྡུག་བསྔལ་མང་བའི་ཕྱིར། ངན་སོང་གི་སེམས་ཅན་རྣམས་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་འཇིག་རྟེན་ནོ། །དེ་ལས་གཞན་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ནི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་སྲིད་པ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་སྲིད་པའི་འཇིག་རྟེན་ནོ། །དེ་ལས་གང་དག་ཐར་པ་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་བྱེད་པའི་དབང་པོ་དང་ལྡན་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ནི། དབང་པོའི་འཇིག་རྟེན་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། ། Jātakaṭṭhakathāyaṃ pana – སྐྱེས་རབས་ཀྱི་འགྲེལ་པ་ (Jātakaṭṭhakathā) ལས་ནི། ‘‘Saṅkhāraloko sattaloko okāsaloko khandhaloko āyatanaloko dhātulokoti [Pg.280] anekavidho loko. Ettha ‘eko loko sabbe sattā āhāraṭṭhitikā…pe… aṭṭhārasa lokā aṭṭhārasa dhātuyo’ti ettha saṅkhāraloko vutto. Khandhalokādayo tadantogadhāyeva. ‘Ayaṃ loko paro loko brahmaloko sadevako’tiādīsu pana sattaloko vutto. ‘Yāvatā candimasūriyā pariharanti, disā bhanti virocamānā. Tāva sahassadhā loko, ettha tevattate vaso’ti ettha okāsaloko vutto’’ti vuttaṃ. འདུ་བྱེད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་དང་། སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་དང་། སྣོད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་དང་། ཕུང་པོའི་འཇིག་རྟེན་དང་། སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་དང་། ཁམས་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་ཞེས་འཇིག་རྟེན་ནི་དུ་མ་ཡོད་དོ། །འདིར་ 'འཇིག་རྟེན་གཅིག་ནི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཟས་ལ་གནས་པའོ... འཇིག་རྟེན་བཅོ་བརྒྱད་ནི་ཁམས་བཅོ་བརྒྱད་དོ' ཞེས་པ་འདིར་འདུ་བྱེད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་གསུངས་སོ། །ཕུང་པོའི་འཇིག་རྟེན་སོགས་ནི་དེའི་ནང་དུ་འདུས་པ་ཉིད་དོ། །'འཇིག་རྟེན་འདི་དང་། འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་དང་། ལྷ་དང་བཅས་པའི་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་' ཞེས་པ་སོགས་སུ་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་གསུངས་སོ། །'ཇི་སྲིད་ཟླ་བ་ཉི་མ་དག །འཁོར་ཞིང་ཕྱོགས་རྣམས་གསལ་བར་བྱེད། །སྟོང་གི་འཇིག་རྟེན་དེ་སྲིད་དུ། །ཁྱོད་ཀྱི་དབང་ནི་འཇུག་པར་འགྱུར།' ཞེས་པ་འདིར་སྣོད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་གསུངས་སོ་ཞེས་བཤད་དོ། ། Atthato pana indriyabaddhānaṃ khandhānaṃ samūho santāno ca sattaloko, rūpādīsu sattavisattatāya satto, lokiyati ettha kusalākusalaṃ tabbipāko cāti. Anindriyabaddhānaṃ rūpānaṃ samūho santāno ca okāsaloko, lokiyanti ettha tasā thāvarā ca, tesañca okāsabhūtoti, tadādhāraṇatāya hesa ‘‘bhājanaloko’’tipi vuccati. Duvidhopi cesa rūpādidhamme upādāya paññattattā upādāpaññattibhūto aparamatthasabhāvo sappaccaye pana rūpārūpadhamme upādāya paññattattā tadubhayassāpi upādānānaṃ vasena pariyāyato paccayāyattavuttitā upacaritabbā, tadubhaye khandhā saṅkhāraloko, paccayehi saṅkhariyanti, lujjanti palujjanti cāti ettha paccayāyattavuttitāya maggaphaladhammānampi satipi lujjanapalujjanatte tebhūmikadhammānaṃyeva ‘‘loko’’ti adhippetattā natthi lokatāpajjanaṃ. Tathā hi te ‘‘lokuttarā’’ti vuttā. དོན་གྱི་དབང་དུ་བྱས་ན། དབང་པོ་དང་འབྲེལ་བའི་ཕུང་པོ་རྣམས་ཀྱི་ཚོགས་པ་དང་རྒྱུན་ནི་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་ཡིན་ལ། གཟུགས་སོགས་ལ་ཆགས་ཤིང་ཞེན་པས་ན་ 'སེམས་ཅན་' (satta) ཞེས་བྱའོ། །འདིར་དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བ་དང་དེའི་རྣམ་སྨིན་རྣམས་མཐོང་བར་བྱེད་པས་ན་འཇིག་རྟེན་ནོ། །དབང་པོ་དང་མ་འབྲེལ་བའི་གཟུགས་རྣམས་ཀྱི་ཚོགས་པ་དང་རྒྱུན་ནི་སྣོད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་ཡིན་ལ། འདིར་གཡོ་བ་དང་མི་གཡོ་བའི་སེམས་ཅན་རྣམས་གནས་པར་བྱེད་ཅིང་། དེ་དག་གི་གནས་སུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར། དེ་དག་འཛིན་པར་བྱེད་པས་ན་འདི་ལ་ 'སྣོད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་' (bhājanaloko) ཞེས་ཀྱང་བྱའོ། །འདི་གཉིས་ཀའང་གཟུགས་སོགས་ཀྱི་ཆོས་ལ་བརྟེན་ནས་བཏགས་པའི་ཕྱིར། བརྟེན་ནས་གདགས་པ་ (upādāpaññatti) ཡིན་པས་དོན་དམ་པའི་རང་བཞིན་མ་ཡིན་ནོ། །འོན་ཀྱང་རྐྱེན་དང་བཅས་པའི་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་ཆོས་ལ་བརྟེན་ནས་བཏགས་པའི་ཕྱིར། དེ་གཉིས་ཀའི་ཉེར་ལེན་གྱི་དབང་གིས་རྣམ་གྲངས་སུ་རྐྱེན་ལ་རག་ལས་པའི་འཇུག་པ་ཉིད་དུ་བཏགས་པར་བྱ་སྟེ། དེ་གཉིས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ནི་འདུ་བྱེད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་ཡིན་ལ། རྐྱེན་རྣམས་ཀྱིས་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་དང་། འཇིག་པ་དང་། རྣམ་པར་འཇིག་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདིར་རྐྱེན་ལ་རག་ལས་པའི་འཇུག་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། ལམ་དང་འབྲས་བུའི་ཆོས་རྣམས་ལའང་འཇིག་པ་དང་རྣམ་པར་འཇིག་པ་ཡོད་ནའང་། ཁམས་གསུམ་པའི་ཆོས་རྣམས་ཁོ་ན་ལ་ 'འཇིག་རྟེན་' ཞེས་བཞེད་པའི་ཕྱིར། དེ་དག་ལ་འཇིག་རྟེན་ཉིད་དུ་ཐལ་བར་མི་འགྱུར་རོ། །འདི་ལྟར་དེ་དག་ནི་ 'འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་' (lokuttara) ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། ། Ālokoti rasmi, ālokenti etena bhuso passanti janā cakkhuviññāṇaṃ vāti āloko. Olokananti [Pg.281] heṭṭhā pekkhanaṃ. Vilokananti uddhaṃ pekkhanaṃ. Ālokananti purato pekkhanaṃ. Vilokananti dvīsu passesu pekkhanaṃ, vividhā vā pekkhanaṃ. Apalokananti ‘‘saṅghaṃ apaloketvā’’tiādīsu viya jānāpanaṃ. Avalokananti ‘‘nāgāvalokitaṃ avaloketvā’’tiādīsu viya purimakāyaṃ parivattetvā pekkhanaṃ. ‘‘Ālokite vilokite sampajānakārī hotī’’ti etthāpi bhāvavasena ālokanaṃ ālokitaṃ vilokanaṃ vilokitanti attho gahetabbo. “སྣང་བ་”ཞེས་པ་ནི་འོད་ཟེར་ཏེ། འདིས་གསལ་བར་བྱེད་པའམ་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱིས་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པས་ལྷག་པར་མཐོང་བས་ན་སྣང་བའོ། །“འོག་ཏུ་བལྟ་བ་”ནི་ཐུར་དུ་ལྟ་བའོ། །“རྣམ་པར་བལྟ་བ་”ནི་གྱེན་དུ་ལྟ་བའོ། །“མངོན་དུ་བལྟ་བ་”ནི་མདུན་དུ་ལྟ་བའོ། །“རྣམ་པར་བལྟ་བ་”ནི་ཕྱོགས་གཉིས་སུ་ལྟ་བའམ་ཡང་ན་སྣ་ཚོགས་སུ་ལྟ་བའོ། །“གནང་བ་ཞུ་བ་”ནི་“དགེ་འདུན་ལ་གནང་བ་ཞུས་ནས་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་ཤེས་པར་བྱེད་པའོ། །“རྒྱབ་ཏུ་བལྟ་བ་”ནི་“གླང་པོ་ཆེའི་ལྟ་སྟངས་ཀྱིས་བལྟས་ནས་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་ལུས་ཀྱི་མདུན་ཕྱོགས་བསྒྱུར་ཏེ་ལྟ་བའོ། །“མདུན་དུ་བལྟ་བ་དང་གཞོགས་སུ་བལྟ་བ་ན་ཤེས་བཞིན་དུ་བྱེད་པ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར་ཡང་དངོས་པོའི་དབང་གིས་མངོན་དུ་བལྟ་བ་ནི་བལྟས་པ་དང་། རྣམ་པར་བལྟ་བ་ནི་རྣམ་པར་བལྟས་པ་ཞེས་པའི་དོན་དུ་གཟུང་བར་བྱའོ། ། Thaka paṭighāte. Thaketi, thakayati dvāraṃ puriso. ཐཀ་-སྒྲིབ་པ་ལའོ། །སྐྱེས་བུས་སྒོ་འགེགས་པའམ་སྒྲིབ་པར་བྱེད་དོ། ། Takka vitakke. Takketi, vitakketi, vitakkayati. Takko, vitakko, vitakkitā. ཏཀྐ་-རྟོག་པ་ལའོ། །རྟོག་པར་བྱེད། རྣམ་པར་རྟོག་པར་བྱེད། རྟོག་པ། རྣམ་པར་རྟོག་པ། རྟོག་པ་པོའོ། ། Tattha takkanaṃ takko, ūhananti vuttaṃ hoti, evaṃ vitakko. Atha vā vitakkenti etena, sayaṃ vā vitakketi, vitakkanamattameva vā etanti vitakko. ‘‘Takko, vitakko, appanā, byappanā, cetaso abhiniropanā’’ti abhidhamme pariyāyasaddā vuttā. Vitakketīti vitakkitā, puggalo. ‘‘Avitakkitā maccumupabbajantī’’ti pāḷi. དེ་ལ་རྟོག་པར་བྱེད་པ་ནི་རྟོག་པ་སྟེ། དཔྱོད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །རྣམ་པར་རྟོག་པའང་དེ་བཞིན་ནོ། །ཡང་ན། འདིས་རྣམ་པར་རྟོག་པར་བྱེད་པའམ། རང་ཉིད་རྣམ་པར་རྟོག་པའམ། ཡང་ན་རྣམ་པར་རྟོག་པ་ཙམ་ཉིད་ནི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་སྟེ། ཆོས་མངོན་པ་ལས། “རྟོག་པ། རྣམ་པར་རྟོག་པ། ཀུན་ཏུ་གཏོད་པ། ཉེ་བར་གཏོད་པ། སེམས་མངོན་པར་འཇོག་པ་”ཞེས་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་སྒྲ་རྣམས་གསུངས་སོ། །རྣམ་པར་རྟོག་པར་བྱེད་པས་ན་རྟོག་པ་པོ་སྟེ་གང་ཟག་གོ །“རྣམ་པར་མ་བརྟགས་པར་འཆི་བདག་གི་དྲུང་དུ་འགྲོའོ་”ཞེས་པ་ནི་ལུང་ངོ་། ། Aki lakkhaṇe. Lakkhaṇaṃ saññāṇaṃ, sañjānanakāraṇanti vuttaṃ hoti. Atridaṃ sallakkhitabbaṃ. Ye imasmiṃ curādigaṇe anekassarā asaṃyogantā ikārānubandhavasena niddiṭṭhā dhātavo, te evaṃvuttehi imehi tīhi lakkhaṇehi samannāgatā ākhyātattaṃ nāmikattañca pāpuṇantā ekantato niggahītāgamena nipphannarūpāyeva bhavanti, na katthacipi vigataniggahītāgamarūpāni bhavanti. Aṅketi, aṅkayati. Aṅkanaṃ, aṅko[Pg.282]. Samāse pana ‘‘sasaṅko, cakkaṅkitacaraṇo’’tiādīni rūpāni bhavanti. ཨཀི་-མཚན་མ་ལའོ། །མཚན་མ་ནི་རྟགས་ཏེ། ཀུན་ཤེས་པར་བྱེད་པའི་རྒྱུ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །འདིར་འདི་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། ཙུ་རཱ་དིའི་སྡེ་འདིར་དབྱངས་དུ་མ་དང་ལྡན་ཞིང་འདུས་པ་མཐའ་ཅན་མ་ཡིན་པ། ཨི་ཡིག་གི་རྗེས་འབྲེལ་གྱི་དབང་གིས་བསྟན་པའི་བྱ་ཚིག་གི་གཤིས་གང་དག་ཡིན་པ་དེ་དག་ནི། བཤད་མ་ཐག་པའི་མཚན་ཉིད་གསུམ་པོ་འདི་དག་དང་ལྡན་ཞིང་། བྱ་ཚིག་གི་དངོས་པོ་དང་མིང་གི་དངོས་པོར་འགྱུར་བ་ན། གཏན་དུ་རྗེས་སུ་ང་རོ་བྱུང་བའི་གྲུབ་པའི་གཟུགས་ཁོ་ནར་འགྱུར་གྱི། གང་དུའང་རྗེས་སུ་ང་རོ་མེད་པའི་གཟུགས་སུ་མི་འགྱུར་རོ། །མཚན་མས་འདེབས་པར་བྱེད། མཚན་མས་འདེབས་སོ། །མཚན་མས་འདེབས་པ། མཚན་མའོ། །བསྡུ་བའི་ཚིག་ལ་ནི་“རི་བོང་གི་མཚན་མ་ཅན་”དང་“ཞབས་ལ་འཁོར་ལོའི་མཚན་མ་ཅན་”ལ་སོགས་པའི་གཟུགས་སུ་འགྱུར་རོ། ། Sakka vakka bhāsane. Sakketi, sakkayati. Vakketi, vakkayati. སཀྐ་- དང་ ཝཀྐ་- སྨྲ་བ་ལའོ། །སཀྐེ་ཏི། སཀྐ་ཡ་ཏི། ཝཀྐེ་ཏི། ཝཀྐ་ཡ་ཏི། Nakka vakka nāsane. Nakketi, nakkayati. Vakketi, vakkayati. ནཀྐ་- དང་ ཝཀྐ་- འཇིག་པ་ལའོ། །ནཀྐེ་ཏི། ནཀྐ་ཡ་ཏི། ཝཀྐེ་ཏི། ཝཀྐ་ཡ་ཏི། Cakka cukka byathane. Cakketi, cakkayati. Cukketi, cukkayati. Cakkaṃ. Cakkanti kenaṭṭhena cakkaṃ? Cakketi byathati hiṃsatīti atthena cakkaṃ. Cakkasaddo – ཙཀྐ་- དང་ ཅུཀྐ་- གནོད་པ་བྱེད་པ་ལའོ། །ཙཀྐེ་ཏི། ཙཀྐ་ཡ་ཏི། ཅུཀྐེ་ཏི། ཅུཀྐ་ཡ་ཏི། འཁོར་ལོའོ། །འཁོར་ལོ་ཞེས་པ་དོན་གང་གི་ཕྱིར་འཁོར་ལོ་ཞེས་བྱ་ཞེ་ན། གནོད་པ་བྱེད་པའམ་འཚེ་བར་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་འཁོར་ལོའོ། །འཁོར་ལོའི་སྒྲ་ནི། Sampattiyaṃ lakkhaṇe ca, rathaṅge iriyāpathe; Dāne ratnadhammakhura-cakkādīsu padissati; ཕུན་སུམ་ཚོགས་དང་མཚན་ཉིད་དང་། །ཤིང་རྟའི་ཡན་ལག་སྤྱོད་ལམ་དང་། །སྦྱིན་དང་རིན་ཆེན་ཆོས་དང་ནི། །སྤུ་གྲིའི་འཁོར་ལོ་སོགས་ལ་མཐོང་། ། ‘‘Cattārimāni bhikkhave cakkāni yehi samannāgatānaṃ devamanussāna’’ntiādīsu hi ayaṃ sampattiyaṃ dissati. ‘‘Pādatalesu cakkāni jātānī’’ti ettha lakkhaṇe. ‘‘Cakkaṃva vahato pada’’nti ettha rathaṅge. ‘‘Catucakkaṃ navadvāra’’nti ettha iriyāpathe. ‘‘Dada bhuñja ca mā cappamādo, cakkaṃ vattassu pāṇina’’nti ettha dāne. ‘‘Dibbaṃ cakkaratanaṃ pāturahosī’’ti ettha ratanacakke. ‘‘Mayā pavattitaṃ cakka’’nti ettha dhammacakke. ‘‘Icchāhatassa posassa, cakkaṃ bhamati matthake’’ti ettha khuracakke. ‘‘Khurapariyantena cepi cakkenā’’ti ettha paharaṇacakke. ‘‘Asanivicakka’’nti ettha asanimaṇḍaleti. “དགེ་སློང་དག་འཁོར་ལོ་བཞི་པོ་འདི་དག་ནི་ལྷ་དང་མི་རྣམས་དང་ལྡན་པ་སྟེ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་འདི་ནི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་འཇུག་པར་མཐོང་ངོ་། །“ཞབས་ཀྱི་མཐིལ་དུ་འཁོར་ལོ་ཆགས་པ་”ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར་མཚན་ཉིད་ལའོ། །“འདྲེན་པའི་རྗེས་སུ་འཁོར་ལོ་བཞིན་”ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར་ཤིང་རྟའི་ཡན་ལག་ལའོ། །“འཁོར་ལོ་བཞི་དང་སྒོ་དགུ་པ་”ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར་སྤྱོད་ལམ་ལའོ། །“བྱིན་ཅིག་ཟོས་ཤིག་བག་མ་མེད་པར་བྱེད། ལག་པས་འཁོར་ལོ་སྐོར་ཅིག་”ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར་སྦྱིན་པ་ལའོ། །“ལྷའི་འཁོར་ལོ་རིན་པོ་ཆེ་བྱུང་བར་གྱུར་ཏོ་”ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར་རིན་པོ་ཆེའི་འཁོར་ལོ་ལའོ། །“ངས་བསྐོར་བའི་འཁོར་ལོ་”ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་ལའོ། །“འདོད་པས་བཅོམ་པའི་སྐྱེས་བུ་ཡི། མགོ་ལ་འཁོར་ལོ་སྐོར་བར་བྱེད།”ཅེས་པའི་སྐབས་འདིར་སྤུ་གྲིའི་འཁོར་ལོ་ལའོ། །“གལ་ཏེ་སྤུ་གྲིའི་མཐའ་ཅན་གྱི་འཁོར་ལོས་ཀྱང་”ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར་མཚོན་ཆའི་འཁོར་ལོ་ལའོ། །“ཐོག་གི་འཁོར་ལོ་”ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར་ཐོག་གི་དཀྱིལ་འཁོར་ལའོ། ། Taki [Pg.283] bandhane. Taṅketi, taṅkayati. ཏཀི་-འཆིང་བ་ལའོ། །ཏངྐེ་ཏི། ཏངྐ་ཡ་ཏི། Akka thavane. Thavanaṃ thuti. Akketi, akkayati. Akko. Akkoti sūriyo. So hi mahājutitāya akkiyati abhitthaviyati tappasannehi janehīti akko. Tathā hi tassa ‘‘natthi sūriyasamā ābhā. Udetayaṃ cakkhumā ekarājā’’tiādinā abhikkhuti dissati. ཨཀྐ་-བསྟོད་པ་ལའོ། །བསྟོད་པ་ནི་བསྔགས་པའོ། །ཨཀྐེ་ཏི། ཨཀྐ་ཡ་ཏི། ཨཀྐོ། ཨཀྐོ་ནི་ཉི་མའོ། །ཉི་མ་དེ་ནི་གཟི་བརྗིད་ཆེ་བའི་ཕྱིར་དད་པའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱིས་བསྟོད་ཅིང་མངོན་པར་བསྟོད་པས་ན་ཨཀྐོའོ། །དེ་ལྟར་ཡང་དེ་ལ། “ཉི་མ་དང་མཚུངས་པའི་འོད་ནི་མེད། མིག་ཅན་རྒྱལ་པོ་གཅིག་པུ་འདི་ཤར་རོ། །”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་མངོན་པར་བསྟོད་པ་མཐོང་ངོ་། ། Hikka hiṃsāyaṃ. Hikketi, hikkayati. ཧིཀྐ་-འཚེ་བ་ལའོ། །ཧིཀྐེ་ཏི། ཧིཀྐ་ཡ་ཏི། Nikka parimāṇe. Nikketi, nikkayati. ནིཀྐ་-ཚད་ལའོ། །ནིཀྐེ་ཏི། ནིཀྐ་ཡ་ཏི། Bukka bhassane. Ettha sunakhabhassanaṃ bhassananti gahetabbaṃ, na vācāsaṅkhātaṃ bhassanaṃ. Bukketi, bukkayati. Ettha ca ‘‘bukkayati sā core’’ iti lokiyappayogo veditabbo. Bhūvādigaṇe pana ‘‘bukkati sā’’ti rūpaṃ bhavati. Añño tu ‘‘bukka paribhāsane’’ iti paṭhati, evaṃ paṭhantepi sunakhabhassanamevādhippetaṃ. བུཀྐ་-ཟུག་པ་ལའོ། །འདིར་ཁྱིའི་ཟུག་པ་ནི་ཟུག་པ་ཞེས་གཟུང་བར་བྱ་ཡི། ངག་གི་རང་བཞིན་གྱི་སྨྲ་བ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །བུཀྐེ་ཏི། བུཀྐ་ཡ་ཏི། འདིར་ཡང་“ཁྱི་མོས་རྐུན་མ་ལ་ཟུག་གོ་”ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་སྦྱོར་བ་ཤེས་པར་བྱའོ། །བྷཱུ་ཝཱ་དིའི་སྡེ་ལ་ནི་“བུཀྐ་ཏི་སཱ་”ཞེས་པའི་གཟུགས་སུ་འགྱུར་རོ། །གཞན་དག་ནི་“བུཀྐ་-གཤེ་བ་ལའོ། །”ཞེས་ཀློག་པར་བྱེད་དེ། དེ་ལྟར་བཀླགས་ནའང་ཁྱིའི་ཟུག་པ་ཉིད་དོན་དུ་གཉེར་བའོ། ། Daka laka assādane. Daketi, dakayati. Laketi, lakayati. དཀ་- དང་ ལཀ་- མྱོང་བ་ལའོ། །དཀེ་ཏི། དཀ་ཡ་ཏི། ལཀེ་ཏི། ལཀ་ཡ་ཏི། Takka loka bhāsāyaṃ. Takketi, takkayati. Loketi, lokayati. ཏཀྐ་- དང་ ལོ་ཀ་- སྨྲ་བའམ་གསལ་བ་ལའོ། །ཏཀྐེ་ཏི། ཏཀྐ་ཡ་ཏི། ལོ་ཀེ་ཏི། ལོ་ཀ་ཡ་ཏི། Cika sika āmasane. Ciketi, cikayati. Siketi, sikayati. ཅི་ཀ་- དང་ སི་ཀ་- རེག་པ་ལའོ། །ཅི་ཀེ་ཏི། ཅི་ཀ་ཡ་ཏི། སི་ཀེ་ཏི། སི་ཀ་ཡ་ཏི། Kakārantadhāturūpāni. ཀ་མཐའ་ཅན་གྱི་བྱ་ཚིག་གི་གཤིས་ཀྱི་གཟུགས་རྣམས་རྫོགས་སོ། ། Khakārantadhātu ཁ་མཐའ་ཅན་གྱི་བྱ་ཚིག་གི་གཤིས། Lakkha dassanaṅkesu. Dassanaṃ passanaṃ. Aṅko lañjanaṃ. Lakkheti, lakkhayati. Sallakkheti, sallakkhayati. Lakkhaṃ vijjhati usunā, lakkhaṃ karoti. ལཀྵ་-མཐོང་བ་དང་མཚན་མ་འདེབས་པ་ལའོ། །མཐོང་བ་ནི་ལྟ་བའོ། །མཚན་མ་ནི་རྟགས་སོ། །ལཀྵེ་ཏི། ལཀྵ་ཡ་ཏི། སལླཀྵེ་ཏི། སལླཀྵ་ཡ་ཏི། མདས་འབེན་ལ་ཕོག་པར་བྱེད། འབེན་ནམ་མཚན་མ་བྱེད་དོ། ། Gaṅgāya [Pg.284] vālukā khīye, udakaṃ khīye mahaṇṇave; Mahiyā mattikā khīye, lakkhe na mama buddhiyā. གངྒཱའི་བྱེ་མ་ཟད་གྱུར་ཅིང་། །རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོའི་ཆུ་ཟད་ལ། །ས་གཞིའི་འདམ་བག་ཟད་གྱུར་ཀྱང་། །ངའི་བློ་ཚད་ལ་ཟད་མི་འགྱུར། ། Kappalakkhaṇaṃ. Golakkhaṇaṃ. Itthilakkhaṇaṃ. Dhammānaṃ lakkhaṇaṃ. Sallakkhanā. Upalakkhanā. Paccupalakkhanā. Lakkhadhātuyā yupaccayantāya samādipubbānaṃ rūpānaṃ nakāro dantajo. བསྐལ་པའི་མཚན་ཉིད། བའི་མཚན་ཉིད། བུད་མེད་ཀྱི་མཚན་ཉིད། ཆོས་རྣམས་ཀྱི་མཚན་ཉིད། སོ་སོར་རྟོག་པ། ཉེ་བར་རྟོག་པ། ཀུན་ཏུ་ཉེ་བར་རྟོག་པའོ། །ལཀྵ་བྱ་ཚིག་གི་གཤིས་ལ་ཡུ་རྐྱེན་མཐའ་ཅན་གྱི་སྒྲ་ལ། སམ་ལ་སོགས་པའི་སྔོན་འཇུག་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་གཟུགས་རྣམས་ཀྱི་ཎ་ཡིག་ནི་སོ་ལས་སྐྱེས་པའི་ན་ཡིག་ཏུ་འགྱུར་རོ། ། Bhakkha adane. Bhakkheti, bhakkhayati. Bhakkho no laddho. Bhakkhayanti migādhamā. Bhūvādigaṇe pana ‘‘bhakkhatī’’ti rūpaṃ. བྷཀྵ་-ཟ་བ་ལའོ། །བྷཀྵེ་ཏི། བྷཀྵ་ཡ་ཏི། བཟའ་བ་མ་རྙེད་དོ། །རི་དྭགས་ཐ་མ་རྣམས་ཀྱིས་ཟའོ། །བྷཱུ་ཝཱ་དིའི་སྡེ་ལ་ནི་“བྷཀྵ་ཏི་”ཞེས་པའི་གཟུགས་སུ་འགྱུར་རོ། ། Nakkha sambandhe. Nakkheti, nakkhayati. ནཀྵ་-འབྲེལ་བ་ལའོ། །ནཀྵེ་ཏི། ནཀྵ་ཡ་ཏི། Makkha makkhane. Makkheti, makkhayati. Makkho, makkhī. Tattha makkhoti parehi kataguṇaṃ makkheti pisatīti makkho, guṇadhaṃsanā. ‘‘Makkhaṃ asahamāno’’ti ettha pana attani parehi kataṃ avamaññanaṃ makkhoti vuccati. མཀྵ་-བྱུག་པ་དང་འཆབ་པ་ལའོ། །མཀྵེ་ཏི། མཀྵ་ཡ་ཏི། འཆབ་པ། འཆབ་པ་ཅན། དེ་ལ་འཆབ་པ་ཞེས་པ་ནི་གཞན་གྱིས་བྱས་པའི་ཡོན་ཏན་འཆབ་པའམ་འཇོམས་པར་བྱེད་པས་ན་འཆབ་པ་སྟེ། ཡོན་ཏན་འཇིག་པའོ། །“འཆབ་པ་ལ་མི་བཟོད་པ་”ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར་ནི་རང་ལ་གཞན་གྱིས་བྱས་པའི་བརྙས་བཅོས་ལ་འཆབ་པ་ཞེས་བྱའོ། ། Yakkha pūjāyaṃ. Yakkheti, yakkhayati. Yakkho. Yakkhoti mahānubhāvo satto. Tathā hi ‘‘pucchāmi taṃ mahāyakkha, sabbabhūtānamissarā’’ti ettha sakko devarājā ‘‘yakkho’’ti vutto. Atha vā yakkhoti yakkhayoniyaṃ nibbattasatto. Sabbepi vā sattā ‘‘yakkhā’’ti vuccanti. ‘‘Paramayakkhavisuddhiṃ paññāpentī’’ti ettha hi yakkhasaddo satte vattati. Tathā hi yakkhopi sattopi devopi sakkopi khīṇāsavopi yakkhoyeva nāma, mahānubhāvatāya yakkhiyati saraṇagatehi janehi nānāpaccayehi nānābalīhi ca pūjiyatīti yakkho. ཡཀྵ་-མཆོད་པ་ལའོ། །ཡཀྵེ་ཏི། ཡཀྵ་ཡ་ཏི། གནོད་སྦྱིན། གནོད་སྦྱིན་ཞེས་པ་ནི་མཐུ་རྩལ་ཆེ་བའི་སེམས་ཅན་ཏེ། དེ་ལྟར་ཡང་“འབྱུང་པོ་ཀུན་གྱི་དབང་ཕྱུག་གནོད་སྦྱིན་ชེན་པོ་ཁྱོད་ལ་ངས་འདྲིའོ་”ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར་ལྷའི་དབང་པོ་བརྒྱ་བྱིན་ལ་“གནོད་སྦྱིན་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཡང་ན། གནོད་སྦྱིན་ནི་གནོད་སྦྱིན་གྱི་སྐྱེ་གནས་སུ་སྐྱེས་པའི་སེམས་ཅན་ནོ། །ཡང་ན་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལའང་“གནོད་སྦྱིན་”ཞེས་བརྗོད་དེ། “གནོད་སྦྱིན་མཆོག་གི་རྣམ་པར་དག་པ་སྟོན་ཏོ་”ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར་གནོད་སྦྱིན་གྱི་སྒྲ་ནི་སེམས་ཅན་ལ་འཇུག་གོ །དེ་ལྟར་གནོད་སྦྱིན་ནམ། སེམས་ཅན་ནམ། ལྷའམ། བརྒྱ་བྱིན་ནམ། ཟག་པ་ཟད་པ་ཡང་གནོད་སྦྱིན་ཞེས་བྱ་སྟེ། མཐུ་རྩལ་ཆེ་བའི་ཕྱིར་གནོད་སྦྱིན་དུ་བྱེད་པ་དང་། སྐྱབས་སུ་སོང་བའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱིས་རྐྱེན་སྣ་ཚོགས་དང་གཏོར་མ་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་མཆོད་པར་བྱེད་པས་ན་གནོད་སྦྱིན་ནོ། ། Satte deve ca sakke ca, khīṇāsave ca rakkhase; Pañcasvetesu atthesu, yakkhasaddo pavattati. སེམས་ཅན་ལྷ་དང་བརྒྱ་བྱིན་དང་། །ཟག་པ་ཟད་དང་སྲིན་པོ་སྟེ། །དོན་ནི་འདི་དག་ལྔ་པོ་ལ། །གནོད་སྦྱིན་སྒྲ་ནི་འཇུག་པ་ཡིན། ། Lakkha [Pg.285] ālocane. Lakkheti, lakkhayati. Lakkhaṃ vijjhati usunā. ལཀྵ་-ལྟ་བ་ལའོ། །ལཀྵེ་ཏི། ལཀྵ་ཡ་ཏི། མདས་འབེན་ལ་ཕོག་པར་བྱེད། ། Mokkha āsane. Mokkheti, mokkhayati. མོཀྵ་-གཏོང་བ་ལའོ། །མོཀྵེ་ཏི། མོཀྵ་ཡ་ཏི། Rukkha phārusse. Phārussaṃ pharusabhāvo. Rukkheti, rukkhayati. Samāse ‘‘rukkhakeso, atirukkhavacano’’ti rūpāni. Ettha ca ‘‘samaṇo ayaṃ pāpo atirukkhavāco’’ti pāḷi nidassanaṃ. Tattha atirukkhavācoti atipharusavacanoti attho. རུཀྵ་-རྩུབ་པ་ལའོ། །རྩུབ་པ་ནི་མི་འཇམ་པའི་རང་བཞིན་ནོ། །རུཀྵེ་ཏི། རུཀྵ་ཡ་ཏི། བསྡུ་བའི་ཚིག་ལ་ནི་“སྐྲ་རྩུབ་པོ་”དང་“ཚིག་ཤིན་ཏུ་རྩུབ་པོ་”ཞེས་པའི་གཟུགས་རྣམས་སོ། །འདིར་ཡང་“དགེ་སྦྱོང་སྡིག་ཅན་འདི་ནི་ཚིག་ཤིན་ཏུ་རྩུབ་པའོ་”ཞེས་པ་ནི་ལུང་གི་དཔེར་བརྗོད་དོ། །དེ་ལ་ཚིག་ཤིན་ཏུ་རྩུབ་པ་ཞེས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་མི་འཇམ་པའི་ཚིག་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ། ། Khakārantadhāturūpāni. ཁ་མཐའ་ཅན་གྱི་བྱ་ཚིག་གི་གཤིས་ཀྱི་གཟུགས་རྣམས་རྫོགས་སོ། ། Gakārantadhātu ག་མཐའ་ཅན་གྱི་བྱ་ཚིག་གི་གཤིས། Liṅga cittīkaraṇe. Cittīkaraṇaṃ vicitrabhāvakaraṇaṃ. Liṅgeti, liṅgayati, liṅgaṃ. Ettha liṅgaṃ nāma dīgharassakisathūlaparimaṇḍalādibhedaṃ saṇṭhānanti gahaṇe atīva yujjati. Tañhi nānappakārehi vicitraṃ hoti, liṅgīyati vicittaṃ kariyati avijjātaṇhākammehi utunā vā cuṇṇādīhi vā sarīramiti liṅgaṃ, ajjhattasantānatiṇarukkhādikuṇḍalakaraṇḍakādīsu pavattasaṇṭhānavasenetaṃ daṭṭhabbaṃ. Liṅgasaddo sadde saddappavattinimitte itthibyañjane purisabyañjane saññāṇe ākāre cāti imesu atthesu dissati. Ayañhi ‘‘rukkhoti vacanaṃ liṅga’’nti ettha sadde dissati. ‘‘Sataliṅgassa atthassā’’ti ettha saddappavattinimitte. ‘‘Tena kho pana samayena aññatarassa bhikkhuno itthiliṅgaṃ pātubhavatī’’ti ettha itthibyañjane. ‘‘Purisaliṅganimittakuttākappāna’’nti ettha purisabyañjane. ‘‘Tena liṅgena jānāma, dhuvaṃ buddho bhavissatī’’ti ettha saññāṇe[Pg.286]. ‘‘Tehi liṅgehi tehi nimittehi tehi ākārehi āgantukabhāvo jānitabbo ‘‘āgantukā ime’’ti ettha ākāre dissati. ལིངྒ་-སྣ་ཚོགས་སུ་བྱེད་པ་ལའོ། །སྣ་ཚོགས་སུ་བྱེད་པ་ནི་བཀྲ་བར་བྱེད་པའོ། །ལིངྒེ་ཏི། ལིངྒ་ཡ་ཏི། རྟགས། འདིར་རྟགས་ཞེས་པ་ནི་རིང་པོ་དང་། ཐུང་ངུ་དང་། ཕྲ་བ་དང་། སྦོམ་པ་དང་། ཟླུམ་པོ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བས་དབྱིབས་ལ་གཟུང་ན་ཤིན་ཏུ་འཐད་དོ། །དེ་ནི་རྣམ་པ་དུ་མས་བཀྲ་བ་ཡིན་ལ། མ་རིག་པ་དང་སྲེད་པ་དང་ལས་རྣམས་སམ། ཡང་ན་དུས་ཚོད་དམ། ཡང་ན་ཕྱེ་མ་ལ་སོགས་པས་ལུས་འདི་བཀྲ་བར་བྱེད་པས་ན་རྟགས་ཏེ། ནང་གི་རྒྱུད་དང་། རྩྭ་དང་། ཤིང་དང་། གདུ་བུ་དང་། ཟ་མ་ཏོག་ལ་སོགས་པ་ལ་གནས་པའི་དབྱིབས་ཀྱི་དབང་གིས་འདི་ལྟར་བལྟ་བར་བྱའོ། །རྟགས་ཀྱི་སྒྲ་ནི་སྒྲ་དང་། སྒྲ་འཇུག་པའི་རྒྱུ་དང་། མོའི་དབང་པོ་དང་། ཕོའི་དབང་པོ་དང་། མཚན་མ་དང་། རྣམ་པ་སྟེ་དོན་འདི་དག་ལ་འཇུག་པར་མཐོང་ངོ་། །འདི་ནི་“ཤིང་ཞེས་པའི་ཚིག་ནི་རྟགས་སོ་”ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར་སྒྲ་ལ་མཐོང་ངོ་། །“དོན་བརྒྱ་ཕྲག་གི་རྟགས་ཅན་”ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར་སྒྲ་འཇུག་པའི་རྒྱུ་ལའོ། །“དེའི་ཚེ་ན་དགེ་སློང་ཞིག་ལ་མོའི་དབང་པོ་བྱུང་བར་གྱུར་ཏོ་”ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར་མོའི་དབང་པོ་ལའོ། །“སྐྱེས་པའི་དབང་པོ་དང་། མཚན་མ་དང་། སྤྱོད་ལམ་དང་། ཆ་བྱད་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར་ཕོའི་དབང་པོ་ལའོ། །“རྟགས་དེས་བདག་ཅག་གིས་ཤེས་ཏེ། ངེས་པར་སངས་རྒྱས་སུ་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར་མཚན་མ་ལའོ། །“རྟགས་དེ་དག་དང་། མཚན་མ་དེ་དག་དང་། རྣམ་པ་དེ་དག་གིས་གློ་བུར་དུ་འོངས་པའི་དངོས་པོ་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། འདི་དག་ནི་གློ་བུར་བ་དག་གོ་”ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར་རྣམ་པ་ལ་མཐོང་ངོ་། ། Sadde ca tannimitte ca, kāṭakoṭacikāya ca; Lakkhaṇe ceva ākāre, liṅgasaddo pavattati. སྒྲ་དང་དེ་ཡི་རྒྱུ་ཉིད་དང་། །མོ་དང་ཕོ་ཡི་དབང་པོ་དང་། །མཚན་ཉིད་དང་ནི་རྣམ་པ་ལ། །རྟགས་ཀྱི་སྒྲ་ནི་འཇུག་པ་ཡིན། ། Maga anvesane. Mageti, magayati. Migo, mago, mago, magayamāno. མག-ཚོལ་བ་ལའོ། །མགེ་ཏི། མག་ཡ་ཏི། རི་དྭགས། རི་དྭགས། རི་དྭགས། འཚོལ་བར་བྱེད་པའོ། ། Ettha ca ‘‘yathā biḷāro mūsikaṃ magayamāno’’ti pāḷi nidassanaṃ. ‘‘Migo’’ti ca ‘‘mago’’ti ca catuppado pavuccati. Ettha migoti magayati ito cito gocaraṃ anvesati pariyesatīti migo. Evaṃ mago. Ettha visesato hariṇa migo migo nāma. Sāmaññato pana avasesāpi catuppadā ‘‘migo’’ icceva vuccanti. Tathā hi susīmajātake ‘‘kāḷā migā setadantā tava ime, parosahassaṃ hemajālābhisañchannā’’ti etasmiṃ pāḷippadese hatthinopi migasaddena vuttā ‘‘kāḷamigā’’ti. Atha vā magiyati jīvitakappanatthāya maṃsādīhi atthikehi luddehi anvesiyati pariyesiyatīti migo, araññajātā sasapasadahariṇeṇeyyādayo catuppādā, evaṃ mago. ‘‘Atthaṃ na labhate mago’’ti ettha pana mago viyāti mago, bāloti attho. འདིར་ཡང་“ཇི་ལྟར་ཞུམ་བུས་ཙི་གུ་འཚོལ་བ་བཞིན་”ཞེས་པ་ནི་ལུང་གི་དཔེར་བརྗོད་དོ། །“མི་གོ་”དང་“མ་གོ་”ཞེས་པ་ནི་རྐང་བཞི་པ་ལ་བརྗོད་དོ། །འདིར་རི་དྭགས་ཞེས་པ་ནི་འཚོལ་བར་བྱེད་དེ། འདི་དང་འདིར་སྤྱོད་ཡུལ་ལམ་ཟས་འཚོལ་ཞིང་ཚོལ་བར་བྱེད་པས་ན་རི་དྭགས་སོ། །“མ་གོ་”ཡང་དེ་བཞིན་ནོ། །འདིར་བྱེ་བྲག་ཏུ་ཤྭ་བ་ལ་རི་དྭགས་ཞེས་བྱའོ། །སྤྱིར་བཏང་དུ་ནི་ལྷག་མ་རྐང་བཞི་པ་རྣམས་ལའང་“རི་དྭགས་”ཞེས་བརྗོད་དོ། །དེ་ལྟར་ཡང་སུ་སཱི་མ་སྐྱེས་རབས་ལས། “ཁྱོད་ཀྱི་རི་དྭགས་ནག་པོ་མཆེ་བ་དཀར་པོ་འདི་དག་ནི། གསེར་གྱི་དྲ་བས་གཡོགས་པ་སྟོང་ལས་ལྷག་པ་ཡོད་དོ། །”ཞེས་པའི་ལུང་གི་སྐབས་འདིར་གླང་པོ་ཆེ་ལའང་རི་དྭགས་ཀྱི་སྒྲས་“རི་དྭགས་ནག་པོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཡང་ན། འཚོ་བ་འཚོལ་བའི་ཕྱིར་ཤ་ལ་སོགས་པ་འདོད་པའི་རྔོན་པ་རྣམས་ཀྱིས་འཚོལ་ཞིང་ཚོལ་བར་བྱེད་པས་ན་རི་དྭགས་ཏེ། ནགས་སུ་སྐྱེས་པའི་རི་བོང་དང་། ཤྭ་བ་དང་། གླ་བ་ལ་སོགས་པའི་རྐང་བཞི་པ་རྣམས་སོ། །“མ་གོ་”ཡང་དེ་བཞིན་ནོ། །“བྱོལ་སོང་གིས་ནི་དོན་མི་རྙེད་”ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར་ནི་རི་དྭགས་ལྟ་བུ་ལ་རི་དྭགས་ཏེ། བྱིས་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། Magga gavesane. Maggeti, maggayati. Maggo, magganaṃ. མགྒ་-འཚོལ་བ་ལའོ། །མགྒེ་ཏི། མགྒ་ཡ་ཏི། ལམ། འཚོལ་བའོ། ། Ettha ca maggoti paṭipadāya ca pakatimaggassa ca upāyassa ca adhivacanaṃ. ‘‘Mahāvihāravāsīnaṃ, vācanāmagganissita’’ntiādīsu pana kathāpabandhopi ‘‘maggo’’ti vuccati. Tatra paṭipadā ekantato jātijarābyādhidukkhādīhi pīḷitehi sattehi dukkhakkhayaṃ nibbānaṃ pāpuṇatthāya maggitabbo gavesitabboti maggo. Pakatimaggo [Pg.287] pana maggamūḷhehi maggitabboti maggo. Pakatimaggamūḷhehi ca paṭipadāsaṅkhātāriyamaggamūḷhā eva bahavo santi. Pakatimaggo hi kadāci eva addhikānaṃ muyhati, ‘‘esa maggo’’ti nāyakā na dullabhā. Ariyamaggo pana sabbadāyeva sabbalokassa muyhati, nāyakā paramadullabhā. Tasmā so eva avijjāsammūḷhehi maggitabboti maggo. Aññesaṃ pana dvinnaṃ dhātūnaṃ vasenapi atthaṃ vadanti garū ‘‘kilese mārento gacchatīti maggo’’ti. Taṃ taṃ kiccaṃ hitaṃ vā nipphādetukāmehi maggiyati gavesiyatīti maggo, upāyo. Maggasaddo hi ‘‘abhidhammakathāmaggaṃ, devānaṃ sampavattayī’’ti ettha upāyepi vattati. Tathā hi abhidhammaṭīkāyaṃ ‘‘maggoti upāyo, khandhāyatanādīnaṃ kusalādīnañca dhammānaṃ avabodhassa saccappaṭivedhasseva vā upāyabhāvato abhidhammakathāmaggo’’ti vutto, pabandho vā ‘‘maggo’’ti vuccati. So hi dīghattā maggo viyāti maggo, tasmā abhidhammakathāpabandho abhidhammakathāmaggoti vutto. Idāni pakatipaṭipadāmaggānaṃ nāmāni kathayāma. Tesu pakatimaggassa – འདིར་ལམ་ཞེས་པ་ནི་ལམ་དང་། ཕལ་པའི་ལམ་དང་། ཐབས་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་སུ་བརྗོད་པའོ། །“གཙུག་ལག་ཁང་ཆེན་པོར་གནས་པ་རྣམས་ཀྱི། །ཀློག་པའི་ལམ་ལ་བརྟེན་པ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པར་ནི་གཏམ་གྱི་རྒྱུན་ལའང་“ལམ་”ཞེས་བརྗོད། དེ་ལ་ལམ་ནི་གཅིག་ཏུ་སྐྱེ་བ་དང་། རྒ་བ་དང་། ན་བ་དང་། སྡུག་བསྔལ་ལ་སོགས་པས་གཟིར་བའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱིས་སྡུག་བསྔལ་ཟད་པ་མྱང་འདས་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་བཙལ་བར་བྱ་ཞིང་འཚོལ་བར་བྱ་བས་ན་ལམ་མོ། །ཕལ་པའི་ལམ་ནི་ལམ་ལ་རྨོངས་པ་རྣམས་ཀྱིས་བཙལ་བར་བྱ་བས་ན་ལམ་མོ། །ཕལ་པའི་ལམ་ལ་རྨོངས་པ་ལས་ནི་ལམ་དུ་བགྲང་བའི་འཕགས་པའི་ལམ་ལ་རྨོངས་པ་ཉིད་ཤིན་ཏུ་མང་པོ་ཡོད། ཕལ་པའི་ལམ་ནི་རེས་འགའ་ཁོ་ནར་ལམ་པ་རྣམས་རྨོངས་པར་འགྱུར་ལ། “འདི་ནི་ལམ་མོ་”ཞེས་སྟོན་པའི་ལམ་རྒྱུས་པ་རྙེད་མི་དཀའོ། །འཕགས་པའི་ལམ་ནི་དུས་ཐམས་ཅད་དུ་འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་རྨོངས་པར་འགྱུར་ལ། སྟོན་པའི་ལམ་རྒྱུས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་རྙེད་པར་དཀའོ། །དེའི་ཕྱིར་དེ་ཉིད་མ་རིག་པས་རྨོངས་པ་རྣམས་ཀྱིས་བཙལ་བར་བྱ་བས་ན་ལམ་མོ། །གཞན་ཡང་བྱིངས་གཉིས་ཀྱི་དབང་གིས་བླ་མ་རྣམས་ཀྱིས་དོན་བཤད་པ་ནི། “ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་གསོད་ཅིང་འགྲོ་བས་ན་ལམ་མོ”ཞེས་སོ། །བྱ་བ་དེ་དང་དེ་འམ་ཕན་པ་སྒྲུབ་པར་འདོད་པ་རྣམས་ཀྱིས་བཙལ་ཞིང་འཚོལ་བར་བྱ་བས་ན་ལམ་སྟེ་ཐབས་སོ། །ལམ་གྱི་སྒྲ་ནི་“ཆོས་མངོན་པའི་གཏམ་གྱི་ལམ། །ལྷ་རྣམས་ལ་ནི་རབ་ཏུ་བསྐོར”ཞེས་པ་འདིར་ཐབས་ལའང་འཇུག་གོ །དེ་ལྟར་ཉིད་ཆོས་མངོན་པའི་ཊཱི་ཀཱ་ལས། “ལམ་ནི་ཐབས་ཏེ། ཕུང་པོ་དང་སྐྱེ་མཆེད་ལ་སོགས་པ་དང་། དགེ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་རྟོགས་པ་འམ་བདེན་པ་མངོན་པར་རྟོགས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཐབས་སུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་ཆོས་མངོན་པའི་གཏམ་གྱི་ལམ་མོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཡང་ན་རྒྱུན་ལ་“ལམ་”ཞེས་བརྗོད། དེ་ནི་རིང་བའི་ཕྱིར་ལམ་དང་འདྲ་བས་ན་ལམ་སྟེ། དེའི་ཕྱིར་ཆོས་མངོན་པའི་གཏམ་གྱི་རྒྱུན་ལ་ཆོས་མངོན་པའི་གཏམ་གྱི་ལམ་ཞེས་བརྗོད་དོ། །ད་ནི་ཕལ་པའི་ལམ་དང་ལམ་གྱི་མིང་རྣམས་བཤད་པར་བྱའོ། །དེ་དག་ལས་ཕལ་པའི་ལམ་གྱི་ནི། ‘‘Maggo pantho patho pajjo, añjhasaṃ vaṭumā’yanaṃ; Addhāna’maddhā padavī, vattani ceva santatī’’ti “ལམ་དང་སྐྱ་ལམ་འཇུག་ངོགས་དང་། །རྐང་ལམ་གཞུང་ལམ་འགྲོ་བའི་ལམ། །རྒྱང་ལམ་ལམ་དང་རྐང་རྗེས་དང་། །ཤུལ་ལམ་རྒྱུན་ཆགས་ཉིད་ཀྱང་ངོ”། ། Imāni nāmāni. Paṭipadāmaggassa pana – འདི་རྣམས་ནི་མིང་ངོ། །ལམ་གྱི་ལམ་གྱི་ནི། ‘‘Maggo pantho patho pajjo, añjasaṃ vaṭumā’yanaṃ; Nāva uttara setu ca, kullo ca bhisi saṅkamo’’ti “ལམ་དང་སྐྱ་ལམ་འཇུག་ངོགས་དང་། །རྐང་ལམ་གཞུང་ལམ་འགྲོ་བའི་ལམ། །གྲུ་དང་བརྒལ་བྱེད་ཟམ་པ་དང་། །གཟིངས་དང་གཟིངས་ཆུང་འཇུག་ངོགས་ཉིད”། ། Anekāni nāmāni. Ettha pana keci ‘‘nāvātiādīni pakatimaggassa nāmānī’’ti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ, pakatimaggassa kismiñcipi pāḷippadese ‘‘nāvā’’tiādīhi padehi vuttaṭṭhānābhāvato, abhidhānasatthesu ca ‘‘nāvā’’ iccādikānaṃ tadabhidhānānaṃ anāgatattā. མིང་དུ་མ་ཡོད་དོ། །འདིར་ཁ་ཅིག་གིས་“གྲུ་ལ་སོགས་པ་ནི་ཕལ་པའི་ལམ་གྱི་མིང་ངོ་”ཞེས་སྨྲ་བ་དེ་ནི་གཟུང་བར་མི་བྱ་སེ། ཕལ་པའི་ལམ་ལ་ལུང་གི་གནས་གང་དུའང་“གྲུ་”ལ་སོགས་པའི་ཚིག་གིས་བསྟན་པའི་གནས་མེད་པའི་ཕྱིར་དང་། མངོན་བརྗོད་ཀྱི་བསྟན་བཅོས་རྣམས་སུའང་“གྲུ་”ལ་སོགས་པ་དེ་དག་གི་མིང་དུ་མ་བཤད་པའི་ཕྱིར་རོ། ། Ayaṃ [Pg.288] panettha vacanattho – nāvāviyāti nāvā, uttaranti etenāti uttaraṃ, nāvāyeva uttaranti. Ayañhi nāvāpariyāyo ‘‘taraṃ, taraṇaṃ, poto, plavo’’ti. Imepi taṃpariyāyāyeva. Uttaraṃ viyāti uttaraṃ. Setu viyāti setu. Kullo viyāti kullo. Bhisi viyāti bhisi. Saṅkamo viya, saṅkamanti vā etenāti saṅkamo, sabbametaṃ ariyamaggasseva nāmaṃ, na pakatimaggassa. Tathā hi ‘‘dhammanāvaṃ samārūyha, santāressaṃ sadevaka’’nti ca, ‘‘dhammasetuṃ daḷhaṃ katvā, nibbuto so narāsabho’’ti ca, ‘‘kullo’ti kho bhikkhave ariyamaggassetaṃ adhivacana’’nti ca evamādinā tattha tattha bhagavatā ariyamaggo ‘‘nāvā’’tiādīhi anekehi nāmehi vutto. Aṭṭhakathācariyehipi suttanipātaṭṭhakathāyaṃ ‘‘baddhā bhisi susaṅkhatā bhagavā’’ti etasmiṃ padese evaṃ atthasaṃvaṇṇanā katā ‘‘bhisīti pattharitvā puthulaṃ katvā baddhā ‘kullā’ti vuccati loke, ariyassa vinaye pana ariyamaggo’ti. འདིར་ཚིག་གི་དོན་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། གྲུ་དང་འདྲ་བས་ན་གྲུའོ། །འདིས་བརྒལ་བར་བྱེད་པས་ན་བརྒལ་བྱེད་དེ། གྲུ་ཉིད་བརྒལ་བྱེད་དོ། །གྲུ་ཡི་རྣམ་གྲངས་འདི་དག་ནི་“བརྒལ་བྱེད། སྒྲོལ་བྱེད། གྲུ་གཟིངས། གཟིངས”ཞེས་པ་རྣམས་སོ། །འདི་དག་ཀྱང་དེའི་རྣམ་གྲངས་ཉིད་དོ། །བརྒལ་བྱེད་དང་འདྲ་བས་ན་བརྒལ་བྱེད་དོ། །ཟམ་པ་དང་འདྲ་བས་ན་ཟམ་པའོ། །གཟིངས་དང་འདྲ་བས་ན་གཟིངས་སོ། །གཟིངས་ཆུང་དང་འདྲ་བས་ན་གཟིངས་ཆུང་ངོ། །འཇུག་ངོགས་དང་འདྲ་བའམ། ཡང་ན་འདིས་བརྒལ་བར་བྱེད་པས་ན་འཇུག་ངོགས་ཏེ། འདི་ཐམས་ཅད་ནི་འཕགས་པའི་ལམ་གྱི་མིང་ཁོ་ན་ཡིན་གྱི། ཕལ་པའི་ལམ་གྱི་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལྟར་ཉིད་དུ། “ཆོས་ཀྱི་གྲུ་ལ་ལེགས་བཞོན་ནས། །ལྷ་དང་བཅས་པ་བསྒྲལ་བར་བྱ”ཞེས་དང་། “ཆོས་ཀྱི་ཟམ་པ་བརྟན་པོ་བྱས་ནས། །སྐྱེས་བུ་ཁྱུ་མཆོག་དེ་ནི་མྱ་ངན་འདས”ཞེས་དང་། “དགེ་སློང་དག གཟིངས་ཞེས་པ་ནི་འཕགས་པའི་ལམ་གྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་གནས་དེ་དང་དེར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་འཕགས་པའི་ལམ་ལ་“གྲུ་”ལ་སོགས་པའི་མིང་དུ་མས་གསུངས་སོ། །འགྲེལ་བཤད་མཁན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་མདོ་བསྡུས་པའི་འགྲེལ་པ་ལས། “གཟིངས་བཅིངས་ཤིང་ལེགས་པར་བསྒྲུབས་སོ་བཅོམ་ལྡན་འདས”ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར་འདི་ལྟར་དོན་བཤད་པར་མཛད་དེ། “གཟིངས་ཞེས་པ་ནི་བཏིང་ཞིང་རྒྱ་ཆེར་བྱས་ཏེ་བཅིངས་པ་ལ་འཇིག་རྟེན་ན་‘གཟིངས་’ཞེས་བརྗོད་ལ། འཕགས་པའི་ཆོས་འདུལ་བ་ལ་ནི་འཕགས་པའི་ལམ་མོ”ཞེས་སོ། ། ‘Maggo pajjo patho pantho, añjasaṃ vaṭumā’yanaṃ; Nāvā uttara setu ca, kullo ca bhisi saṅkamo; Addhānaṃ pabhavo’cceva, tattha tattha pakāsito’’ti. “ལམ་དང་རྐང་ལམ་འཇུག་ངོགས་སྐྱ་ལམ་དང་། །གཞུང་ལམ་འགྲོ་བའི་ལམ་དང་གྲུ་ཉིད་དང་། །བརྒལ་བྱེད་ཟམ་པ་གཟིངས་དང་གཟིངས་ཆུང་དང་། །འཇུག་ངོགས་རྒྱང་ལམ་འབྱུང་ཁུངས་ཉིད་དག་ནི། །གནས་དེ་དང་དེར་རབ་ཏུ་བསྟན་པའོ”། ། Evaṃ ācariyehi katāya atthasaṃvaṇṇanāya dassanato ca ‘‘nāvātiādīnipi pakatimaggassa nāmānī’’ti vacanaṃ na gahetabbaṃ, yathāvuttameva vacanaṃ gahetabbaṃ. དེ་ལྟར་སློབ་དཔོན་རྣམས་ཀྱིས་མཛད་པའི་དོན་བཤད་པ་དང་མཐོང་བའི་ཕྱིར་ན། “གྲུ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱང་ཕལ་པའི་ལམ་གྱི་མིང་ངོ་”ཞེས་པའི་ཚིག་ནི་གཟུང་བར་མི་བྱ་སྟེ། ཇི་སྐད་བཤད་པ་ཉིད་ཀྱི་ཚིག་གཟུང་བར་བྱའོ། ། Koci panettha evaṃ vadeyya ‘‘dhammasetuṃ daḷhaṃ katvā’ti ettha ‘dhammasetunti maggasetu’nti vacanato dhammasaddo magge vattati, na setusaddo’’ti. Tanna, dhammasaddo viya setusaddopi magge vattatīti setu viyāti setu, dhammo eva setu dhammasetūti atthavasena, esa nayo aññatrāpi. Aparampi vadeyya [Pg.289] ‘‘nanu brahmajālasuttantaṭṭhakathāyaṃ ‘dakkhiṇuttarena bodhimaṇḍaṃ pavisitvā assatthadumarājānaṃ padakkhiṇaṃ katvā pubbuttarabhāge ṭhito’ti imasmiṃ ṭhāne dakkhiṇuttarasaddena dakkhiṇo maggo vutto’’ti. Na, anekesu pāḷippadesesu aṭṭhakathāpadesesu ca abhidhānasatthesu ca maggavācakassa uttarasaddassa anāgatattā, tasmā tattha evamattho daṭṭhabbo ‘‘dakkhiṇadisato gantabbo uttaradisābhāgo dakkhiṇuttaroti vuccati, evaṃbhūtena dakkhiṇuttarena bodhimaṇḍapavisanaṃ sandhāya dakkhiṇuttarena bodhimaṇḍaṃ pavisitvāti vutta’’nti. Atha vā dakkhiṇuttarenāti dakkhiṇapacchimuttarena, ettha ādiavasānaggahaṇena majjhassapi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Evaṃ gahaṇaṃyeva hi yaṃ jātakanidāne vuttaṃ ‘‘bodhisatto tiṇaṃ gahetvā bodhimaṇḍaṃ ārūyha dakkhiṇadisābhāge uttarābhimukho aṭṭhāsi, tasmiṃ khaṇe dakkhiṇacakkavāḷaṃ osīditvā heṭṭhā avīcisampattaṃ viya ahosi, uttaracakkavāḷaṃ ullaṅghitvā upari bhavaggappattaṃ viya ahosi, bodhisatto idaṃ sambodhipāpuṇaṭṭhānaṃ na bhavati maññeti padakkhiṇaṃ karonto pacchimadisābhāgaṃ gantvā puratthābhimukho aṭṭhāsī’’tiādi, tena sameti. Athāpi vadeyya ‘‘yadi uttarasaddo disāvācako, evañca sati ‘‘dakkhiṇuttarenā’’ti enayogaṃ avatvā ‘‘dakkhiṇuttarāyā’’ti āyayogo vattabbo’’ti. Tanna, disāvācakassapi saddassa ‘‘uttarena nadī sītā, gambhīrā duratikkamā’’ti enayogavasena vacanato. Apica disābhāgaṃ sandhāya ‘‘dakkhiṇuttarenā’’ti vacanaṃ vuttaṃ. Disābhāgo hi disā evāti niṭṭhametthāvagantabbaṃ. འདིར་ཁ་ཅིག་གིས་འདི་ལྟར་སྨྲ་བར་འགྱུར་ཏེ། “ཆོས་ཀྱི་ཟམ་པ་བརྟན་པོ་བྱས་ནས་”ཞེས་པ་འདིར་“ཆོས་ཀྱི་ཟམ་པ་ནི་ལམ་གྱི་ཟམ་པའོ་”ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། ཆོས་ཀྱི་སྒྲ་ནི་ལམ་ལ་འཇུག་གི ཟམ་པའི་སྒྲ་ནི་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་སོ། །དེ་ནི་མི་རིགས་ཏེ། ཆོས་ཀྱི་སྒྲ་བཞིན་དུ་ཟམ་པའི་སྒྲ་ཡང་ལམ་ལ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་ཏེ། ཟམ་པ་དང་འདྲ་བས་ན་ཟམ་པ་དང་། ཆོས་ཉིད་ཟམ་པ་ཡིན་པས་ཆོས་ཀྱི་ཟམ་པ་ཞེས་པའི་དོན་གྱི་དབང་གིས་སོ། །ཚུལ་འདི་ནི་གཞན་དུའང་ཤེས་པར་བྱའོ། །གཞན་ཡང་སྨྲ་བར་འགྱུར་ཏེ། “ཚངས་པའི་དྲ་བའི་མདོའི་འགྲེལ་པ་ལས། ‘ལྷོ་བྱང་གི་སྒོ་ནས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོར་ཞུགས་ཏེ། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་དབང་པོ་ལ་གཡས་སྐོར་བྱས་ནས་ཤར་བྱང་གི་ཆ་ལ་གནས་སོ་’ཞེས་པའི་གནས་འདིར། ལྷོ་བྱང་གི་སྒྲས་ལྷོ་ཡི་ལམ་བསྟན་ཏོ་”ཞེས་སོ། །དེ་ནི་མ་ཡིན་ཏེ། ལུང་གི་གནས་དུ་མ་དང་། འགྲེལ་པའི་གནས་རྣམས་དང་། མངོན་བརྗོད་ཀྱི་བསྟན་བཅོས་རྣམས་སུའང་ལམ་གྱི་དོན་སྟོན་པའི་‘ཨུཏྟར’ (uttara) ཞེས་པའི་སྒྲ་མ་བཤད་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་དེར་དོན་འདི་ལྟར་བལྟ་བར་བྱ་སྟེ། “ལྷོ་ཕྱོགས་ནས་བགྲོད་པར་བྱ་བའི་བྱང་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆ་ལ་ལྷོ་བྱང་ཞེས་བརྗོད་དེ། དེ་ལྟ་བུའི་ལྷོ་བྱང་གི་སྒོ་ནས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོར་འཇུག་པ་ལ་དགོངས་ནས། ལྷོ་བྱང་གི་སྒོ་ནས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོར་ཞུགས་ཏེ་ཞེས་གསུངས་སོ”ཞེས་སོ། །ཡང་ན། ལྷོ་བྱང་གི་སྒོ་ནས་ཞེས་པ་ནི་ལྷོ་ནུབ་བྱང་གི་སྒོ་ནས་ཏེ། འདིར་ཐོག་མ་དང་མཐའ་མ་བཟུང་བས་དབུས་ཀྱང་བཟུང་བར་བལྟ་བར་བྱའོ། །དེ་ལྟར་འཛིན་པ་ཉིད་ནི་སྐྱེས་པའི་རབས་ཀྱི་གླེང་གཞི་ལས་གསུངས་པ་སྟེ། “བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་རྩྭ་རྣམས་བཟུང་ནས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོར་གཤེགས་ཏེ། ལྷོ་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆ་ལ་བྱང་ལ་ཕྱོགས་ཏེ་བཞུགས་སོ། །དེའི་ཚེ་ལྷོའི་འཁོར་ཡུག་ནི་ནུབ་ནས་འོག་མནར་མེད་པར་སླེབས་པ་བཞིན་དུ་གྱུར་ཏོ། །བྱང་གི་འཁོར་ཡུག་ནི་བརྒལ་ནས་སྟེང་སྲིད་པའི་རྩེ་མོར་སླེབས་པ་བཞིན་དུ་གྱུར་ཏོ། །བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་འདི་ནི་མངོན་པར་རྫོགས་པར་བྱང་ཆུབ་པ་ཐོབ་པའི་གནས་མ་ཡིན་ནོ་སྙམ་ནས། གཡས་སྐོར་མཛད་བཞིན་དུ་ནུབ་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆ་ལ་གཤེགས་ཏེ་ཤར་ལ་ཕྱོགས་ཏེ་བཞུགས་སོ”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་དང་མཐུན་ནོ། །ཡང་ན་སྨྲ་བར་འགྱུར་ཏེ། “གལ་ཏེ་ཨུཏྟར (uttara) སྒྲ་ནི་ཕྱོགས་སྟོན་པ་ཡིན་ན། དེ་ལྟ་ན་‘དཀྵིཎོཏྟརེཎ’ (dakkhiṇuttarena) ཞེས་‘ཨེན’ (ena) གྱི་སྦྱོར་བ་མ་བཤད་པར། ‘དཀྵིཎོཏྟརཱཡ’ (dakkhiṇuttarāya) ཞེས་‘ཨཱཡ’ (āya) ཡི་སྦྱོར་བ་བརྗོད་པར་བྱའོ་”ཞེས་སོ། །དེ་ནི་མི་རིགས་ཏེ། ཕྱོགས་སྟོན་པའི་སྒྲ་ལའང་“བྱང་ཕྱོགས་ན་ཆུ་བོ་བསིལ་ལྡན་མ། །ཟབ་ཅིང་བགྲོད་པར་དཀའ་བ་ཡོད”ཞེས་‘ཨེན’ (ena) གྱི་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། །གཞན་ཡང་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆ་ལ་དགོངས་ནས་“ལྷོ་བྱང་གི་སྒོ་ནས་”ཞེས་པའི་ཚིག་གསུངས་སོ། །ཕྱོགས་ཀྱི་ཆ་ནི་ཕྱོགས་ཉིད་ཡིན་པར་འདིར་ངེས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། ། Gakārantadhāturūpāni. ག་ཡིག་མཐར་མཐའི་བྱིངས་ཀྱི་རྣམ་པའོ། ། Ghakārantadhātu གྷ་ཡིག་མཐར་མཐའི་བྱིངས། Lighi [Pg.290] bhāsane. Laṅgheti, laṅghayati. Etāni buddhavacane appasiddhānipi lokikappayogadassanavasena āgatāni. Sāsanasmiñhi bhūvādigaṇacurādigaṇapariyāpannassa gatyatthavācakaullaṅghanatthaparidīpakassa dhātussa rūpaṃ atīva pasiddhaṃ. ལིགྷི (lighi) ནི་སྨྲ་བ་ལའོ། །ལངྒྷེཏི (laṅgheti)། ལངྒྷཡཏི (laṅghayati)། འདི་དག་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བཀའ་ལ་མཐོང་ཡང་འཇིག་རྟེན་གྱི་སྦྱོར་བ་བསྟན་པའི་དབང་གིས་འོངས་སོ། །བསྟན་པ་ལ་ནི་བྷཱུ་ལ་སོགས་པའི་ཚོགས་དང་ཅུར་ལ་སོགས་པའི་ཚོགས་སུ་གཏོགས་པ། འགྲོ་བའི་དོན་སྟོན་པ་དང་བརྒལ་བའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པའི་བྱིངས་ཀྱི་རྣམ་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་གྲགས་སོ། ། Laṅgha laṅghane. Laṅgheti, laṅghayati. ལངྒྷ (laṅgha) ནི་བརྒལ་བ་ལའོ། །ལངྒྷེཏི (laṅgheti)། ལངྒྷཡཏི (laṅghayati)། ‘‘Atikara’makarā’cariya, mayhampetaṃ na ruccati; Catutthe laṅghayitvāna, pañcamiyampi āvuto’’ti “སློབ་དཔོན་གྱིས་ནི་ཐལ་ཆེས་བྱས། །བདག་ལ་འདི་ནི་མི་འཐད་དོ། །བཞི་པ་ལ་ནི་བརྒལ་བྱས་ནས། །ལྔ་པ་ལ་ཡང་བརྒྱུས་པར་གྱུར”། ། Imasmiṃ sattilaṅghanajātake curādigaṇapariyāpannassa gatyatthavācakassa ullaṅghanatthaparidīpakassa laṅghadhātussa ‘‘laṅghayitvā, laṅghayitvānā’’ti rūpe diṭṭheyeva ‘‘laṅgheti, laṅghayatī’’ti rūpāni diṭṭhāni eva honti. Bhāsatthavācakassa pana tathārūpāni rūpāni na diṭṭhāni, evaṃ santepi pubbācariyehi dīghadassīhi abhimatattā bhāsatthavācikāpi laṅghadhātu atthīti gahetabbā, evaṃ sabbesupi bhūvādigaṇādīsu sāsane appasiddhānampi rūpānaṃ sāsanānukūlānaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ, ananukūlānañca appasiddhānaṃ chaḍḍanaṃ. མདུང་ལས་བརྒལ་བའི་སྐྱེས་རབས་འདི་ལས། ཅུར་ལ་སོགས་པའི་ཚོགས་སུ་གཏོགས་པ། འགྲོ་བའི་དོན་སྟོན་པ་དང་བརྒལ་བའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ལངྒྷ་བྱིངས་ཀྱི་‘ལངྒྷཡིཏྭཱ’ (laṅghayitvā) དང་‘ལངྒྷཡིཏྭཱན’ (laṅghayitvāna) ཞེས་པའི་རྣམ་པ་མཐོང་བ་ཉིད་ལ། ‘ལངྒྷེཏི’ (laṅgheti) དང་‘ལངྒྷཡཏི’ (laṅghayati) ཞེས་པའི་རྣམ་པ་རྣམས་ཀྱང་མཐོང་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །སྨྲ་བའི་དོན་སྟོན་པ་ལ་ནི་དེ་ལྟ་བུའི་རྣམ་པ་རྣམས་མ་མཐོང་ཡང་། དེ་ལྟ་ནའང་སྔོན་གྱི་སློབ་དཔོན་རྒྱང་རིང་གཟིགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་བཞེད་པའི་ཕྱིར། སྨྲ་བའི་དོན་སྟོན་པའི་ལངྒྷ་བྱིངས་ཀྱང་ཡོད་དོ་ཞེས་གཟུང་བར་བྱའོ། །དེ་བཞིན་དུ་བྷཱུ་ལ་སོགས་པའི་ཚོགས་ཐམས་ཅད་ལའང་བསྟན་པ་ལ་མ་མཐོང་བའི་རྣམ་པ་རྣམས་ཀྱང་བསྟན་པ་དང་མཐུན་པ་རྣམས་གཟུང་བར་བྱ་ཞིང་། མི་མཐུན་པ་རྣམས་ནི་མ་མཐོང་ཡང་དོར་བར་བྱའོ་ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ། ། Agha pāpakaraṇe. Agheti, aghayati. Aghaṃ, agho, anagho. ཨགྷ (agha) ནི་སྡིག་པ་བྱེད་པ་ལའོ། །ཨགྷེཏི (agheti)། ཨགྷཡཏི (aghayati)། ཨགྷཾ (aghaṃ)། ཨགྷོ (agho)། ཨནགྷོ (anagho)། Tattha aghanti dukkhaṃ. ‘‘Aghantaṃ paṭisevissaṃ. Vane vāḷamigākiṇṇe. Khaggadīpinisevite’’ti idaṃ nidassanaṃ. Aghoti kileso. Tena aghena arahā anagho. Tattha aghayanti pāpaṃ karonti sattā etenāti aghaṃ, kintaṃ? Dukkhaṃ, evaṃ agho. Nanu ca sappurisā dukkhahetupi kilesahetupi ca attano sukhatthāya pāpaṃ na karonti. Tathā hi – དེ་ལ་ཨགྷཾ (aghaṃ) ནི་སྡིག་པ་སྟེ་སྡུག་བསྔལ་ལོ། །“གཅན་གཟན་གདུག་པས་གང་བ་དང་། །བསེ་རུ་གཟིག་གིས་བསྟེན་པ་ཡི། །ནགས་སུ་སྡུག་བསྔལ་དེ་བསྟེན་ཏོ”ཞེས་པ་འདི་ནི་དཔེའོ། །ཨགྷོ (agho) ནི་ཉོན་མོངས་པའོ། །ཉོན་མོངས་པ་དེ་མེད་པས་ན་དགྲ་བཅོམ་པ་ནི་ཉོན་མོངས་མེད་པ་ (anagho) ཡིན་ནོ། །དེ་ལ་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱིས་འདིས་སྡིག་པ་བྱེད་པས་ན་ཨགྷཾ (aghaṃ) སྟེ། དེ་གང་ཞེ་ན། སྡུག་བསྔལ་ལོ། །དེ་བཞིན་དུ་ཨགྷོ (agho) ཡང་ངོ། །སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་རྒྱུས་ཀྱང་རུང་། ཉོན་མོངས་པའི་རྒྱུས་ཀྱང་རུང་། རང་གི་བདེ་བའི་ཕྱིར་སྡིག་པ་མི་བྱེད་པ་མ་ཡིན་ནམ། དེ་ལྟར་ཉིད་དུ། ‘‘Na [Pg.291] paṇḍitā attasukhassa hetu,Pāpāni kammāni samācaranti; Dukkhena phuṭṭhā khalitāpi santā,Chandā ca dosā na jahanti dhamma’’nti “མཁས་པ་རང་གི་བདེ་བའི་ཕྱིར། །སྡིག་པའི་ལས་རྣམས་མི་སྤྱོད་དོ། །སྡུག་བསྔལ་གྱིས་རེག་འཁྲུལ་གྱུར་ཀྱང་། །འདུན་དང་སྡང་བས་ཆོས་མི་འདོར”། ། Vuttaṃ. Evaṃ sante kasmā ‘‘agha pāpakaraṇe’’ti dhātu ca ‘‘aghayanti pāpaṃ karonti sattā etenāti agha’’ntiādivacanañca vuttanti? Saccaṃ, yebhuyyena pana sattā dukkhādihetu pāpakammaṃ karonti, etesu sappurisā eva na karonti, itare karonti. Evaṃ pāpakaraṇassa hi dukkhaṃ kileso ca hetu. Tathā hi – ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལྟ་ན་ཅིའི་ཕྱིར་“ཨགྷ་ནི་སྡིག་པ་བྱེད་པ་ལའོ་”ཞེས་པའི་བྱིངས་དང་། “སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱིས་འདིས་སྡིག་པ་བྱེད་པས་ན་ཨགྷཾ་མོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་གསུངས་ཤེ་ན། བདེན་ཏེ། ཕལ་ཆེར་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་སྡུག་བསྔལ་ལ་སོགས་པའི་རྒྱུས་སྡིག་པའི་ལས་བྱེད་ལ། དེ་དག་ལས་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཁོ་ནས་མི་བྱེད་ཀྱི། གཞན་རྣམས་ཀྱིས་ནི་བྱེད་དོ། །དེ་ལྟར་སྡིག་པ་བྱེད་པ་ལ་ནི་སྡུག་བསྔལ་དང་ཉོན་མོངས་པ་ཉིད་རྒྱུ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལྟར་ཉིད་དུ། Sukhīpi heke na karonti pāpaṃ,Avaṇṇasaṃsaggabhayā puneke; Pahū samāno vipulatthacintī,Kiṃkāraṇā me na karosi dukkha’’nti “ཁ་ཅིག་བདེ་བར་གྱུར་ཀྱང་སྡིག་མི་བྱེད། །ཁ་ཅིག་མི་སྙན་འདྲེས་པར་དོགས་པས་མིན། །མཐུ་དང་ལྡན་ཞིང་དོན་ཆེན་སེམས་པ་ཁྱོད། །ཅི་ཡི་ཕྱིར་ན་བདག་ལ་སྡུག་བསྔལ་བྱེད”། ། Vuttaṃ. Ayañhi gāthā dukkhahetupi sattā pāpaṃ karontīti etamatthaṃ dīpeti. ‘‘Kuddho hi pitaraṃ hanti, kuddho hanti samātara’’nti ayaṃ pana kilesahetupi pāpaṃ karontīti etamatthaṃ dīpeti, tasmā amhehi ‘‘agha pāpakaraṇe’’tiādivacanaṃ vuttaṃ. ཞེས་གསུངས་སོ། །ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིས་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་རྒྱུས་ཀྱང་སེམས་ཅན་རྣམས་སྡིག་པ་བྱེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་འདི་གསལ་བར་བྱེད་དོ། །“ཁྲོས་པས་ཕ་ནི་གསོད་པར་བྱེད། །ཁྲོས་པས་མ་ཡང་གསོད་པར་བྱེད”ཅེས་པ་འདིས་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་རྒྱུས་ཀྱང་སྡིག་པ་བྱེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་འདི་གསལ་བར་བྱེད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་བདག་ཅག་གིས་“ཨགྷ་ནི་སྡིག་པ་བྱེད་པ་ལའོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་བཤད་དོ། ། Ghakārantadhāturūpāni. གྷ་ཡིག་མཐར་མཐའི་བྱིངས་ཀྱི་རྣམ་པའོ། ། Cakārantadhātu ཅ་ཡིག་མཐར་མཐའི་བྱིངས། Loca dassane. Loceti, locayati. Locanaṃ. Rūpārammaṇaṃ locayati passatīti locanaṃ, cakkhu. ལོཙ་ (loca) ནི་ལྟ་བ་ལའོ། །ལོཙེཏི (loceti)། ལོཙཡཏི (locayati)། ལོཙནཾ (locanaṃ)། གཟུགས་ཀྱི་ཡུལ་ལ་ལྟ་ཞིང་མཐོང་བས་ན་ལོཙནཾ་སྟེ་མིག་གོ ། Kici maddane. Kiñceti, kiñcayati. Kiñcanaṃ, akiñcano. ཀིཙི (kici) ནི་འཇོམས་པ་ལའོ། །ཀིཉྩེཏི (kiñceti)། ཀིཉྩཡཏི (kiñcayati)། ཀིཉྩནཾ (kiñcanaṃ)། ཨཀིཉྩནོ (akiñcano)། Tattha [Pg.292] kiñcananti palibodho. Kiñceti satte maddatīti kiñcanaṃ. Kiñcanasaddo maddanatthe vattati. Manussā hi vīhiṃ maddantā goṇaṃ ‘‘kiñcehi kāpila, kiñcehi kāpilā’’ti vadanti. དེ་ལ་ཀིཉྩནཾ (kiñcanaṃ) ནི་བར་ཆད་དོ། །སེམས་ཅན་རྣམས་འཇོམས་པར་བྱེད་པས་ན་ཀིཉྩནཾ་མོ། །ཀིཉྩནའི་སྒྲ་ནི་འཇོམས་པའི་དོན་ལ་འཇུག་གོ །མི་རྣམས་ཀྱིས་འབྲས་འཇོམས་པའི་ཚེ་བ་ལང་ལ། “ཀཱ་པི་ལཱ་འཇོམས་ཤིག ཀཱ་པི་ལཱ་འཇོམས་ཤིག”ཅེས་སྨྲའོ། ། Paci vitthāre. Pañceti, pañcayati. Papañceti, papañcayati. Papañcā. པཙི (paci) ནི་རྒྱས་པར་བྱེད་པ་ལའོ། །པཉྩེཏི (pañceti)། པཉྩཡཏི (pañcayati)། པཔཉྩེཏི (papañceti)། པཔཉྩཡཏི (papañcayati)། པཔཉྩཱ (papañcā)། Ettha papañcāti taṇhāmānadiṭṭhiyo. Etā hi attanissitānaṃ sattānaṃ saṃsāraṃ papañcenti vitthinnaṃ karontīti papañcāti vuccanti. Atha vā papañcenti yattha sayaṃ uppannā taṃsantānaṃ vitthārenti ciraṃ ṭhapentīti papañcā. Lokiyā pana ‘‘amhākaṃ tumhehi saddhiṃ kathentānaṃ papañco hotī’’tiādīni vadantā kālassa cirabhāvaṃ papañcoti vadanti, sāsane pana dvayampi labbhati. འདིར་སྤྲོས་པ་ (papañca) ཞེས་པ་ནི་སྲེད་པ་དང་། ང་རྒྱལ་དང་། ལྟ་བ་རྣམས་སོ། །འདི་དག་གིས་ནི་རང་ལ་བརྟེན་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་འཁོར་བ་སྤྲོ་བར་བྱེད་ཅིང་རྒྱ་ཆེར་བྱེད་པས་ན་སྤྲོས་པ་ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན་གང་དུ་རང་ཉིད་སྐྱེས་པའི་རྒྱུད་དེ་ཉིད་སྤྲོ་བར་བྱེད་ཅིང་ཡུན་རིང་དུ་གནས་པར་བྱེད་པས་ན་སྤྲོས་པ་ཞེས་བྱའོ། །འཇིག་རྟེན་པ་རྣམས་ནི་“ངེད་རྣམས་ཁྱེད་དང་ལྷན་ཅིག་སྨྲ་བ་ལ་སྤྲོས་པ་ (ཕྱིར་འགྱངས་སམ་ཐོགས་པ) བྱུང་ངོ་”ཞེས་སོགས་སྨྲ་བཞིན་དུ་དུས་ཡུན་རིང་པོ་ཉིད་ལ་སྤྲོས་པ་ཞེས་ཟེར་ལ། བསྟན་པ་ལ་ནི་གཉིས་ཀ་ཡང་འཐོབ་བོ། ། Sicca kuḍḍane. Sicceti, siccayati. སིཙྩ་ (sicca) ནི་རྩིག་པ་འཇིམ་པས་བྱུག་པ་ (kuḍḍana) ལའོ། །སིཙྩེ་ཏི། སིཙྩa་ཡ་ཏི། Vañcu palambhane. Palambhanaṃ upalāpanaṃ. Vañceti, vañcayati. Vañcako, vañcanaṃ. Bhūvādigaṇe pana vañcadhātu gatyatthe vattati. ‘‘Santi pādā avañcanā’’ti hi pāḷi ཝཉྩུ་ (vañcu) ནི་མགོ་སྐོར་བ་ (palambhana) ལའོ། །མགོ་སྐོར་བ་ནི་བསླུ་བའོ། །ཝཉྩེ་ཏི། ཝཉྩ་ཡ་ཏི། ཝཉྩ་ཀོ (བསླུ་བྱེད)། ཝཉྩ་ནཾ (བསླུ་བ)། བྷཱུ་ལ་སོགས་པའི་སྡེ་ཚན་ (bhūvādigaṇa) ལ་ནི་ཝཉྩ་བྱིངས་འགྲོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་གོ །“སནྟི་ པཱ་དཱ་ ཨ་ཝཉྩ་ནཱ” (རྐང་པ་བསླུ་བ་མེད་པ་དག་ཡོད) ཅེས་པའི་པཱ་ལིའི་གཞུང་ལས་འབྱུང་བའི་ཕྱིར་རོ། ། Cacca ajjhayane. Cacceti, caccayati. ཙཙྩ་ (cacca) ནི་ཀློག་པ་དང་སློབ་གཉེར་བྱེད་པ་ (ajjhayana) ལའོ། །ཙཙྩེ་ཏི། ཙཙྩ་ཡ་ཏི། Cu cavane. Cāveti, cāvayati. Añño ‘‘cu sahane’’ iti brute. Cāveti, cāvayati, sahatīti attho. ཅུ་ (cu) ནི་འཕོ་བ་ (cavana) ལའོ། །ཙཱ་ཝེ་ཏི། ཙཱ་ཝ་ཡ་ཏི། གཞན་དག་གིས་ནི་“ཅུ་ནི་བཟོད་པ་ (sahana) ལའོ་”ཞེས་སྨྲའོ། །ཙཱ་ཝེ་ཏི། ཙཱ་ཝ་ཡ་ཏི། བཟོད་པར་བྱེད་པའི་དོན་ཏོ། ། Añcu visesane. Añceti, añcayati. ཨཉྩུ་ (añcu) ནི་ཁྱད་པར་དུ་བྱེད་པ་ (visesana) ལའོ། །ཨཉྩེ་ཏི། ཨཉྩ་ཡ་ཏི། Loca bhāsāyaṃ. Loceti, locayati. Locanaṃ, locayati samavisamaṃ ācikkhantaṃ viya bhavatīti locanaṃ, cakkhu. ལོ་ཙ་ (loca) ནི་སྨྲ་བ་དང་གསལ་བར་བྱེད་པ་ (bhāsā) ལའོ། །ལོ་ཙེ་ཏི། ལོ་ཙ་ཡ་ཏི། ལོ་ཙ་ནཾ། མཐོ་དམན་དང་མཉམ་མི་མཉམ་སྟོན་པ་ལྟ་བུར་གྱུར་པས་ན་ལོ་ཙ་ནམ་སྟེ་མིག་གོ ། Raca patiyatane. Raceti, racayati. Racanā, viracitaṃ, kesaracanā, gāthāracanā. ར་ཙ་ (raca) ནི་བཟོ་བ་དང་སྦྱོར་བ་ (patiyatana) ལའོ། །ར་ཙེ་ཏི། ར་ཙ་ཡ་ཏི། ར་ཙ་ནཱ (སྦྱོར་བ)། ཝི་ར་ཙི་ཏཾ (སྦྱར་བ)། ཀེ་ས་ར་ཙ་ནཱ (སྐྲ་བཟོ་བ)། གཱ་ཐཱ་ར་ཙ་ནཱ (ཚིགས་བཅད་སྦྱོར་བ)། Sūca [Pg.293] pesuññe. Pisuṇabhāvo pesuññaṃ. Sūceti, sūcayati. Sūcako. སཱུ་ཙ་ (sūca) ནི་ཕྲ་མ་བྱེད་པ་ (pesuñña) ལའོ། །ཕྲ་མའི་དངོས་པོ་ནི་ཕྲ་མའོ། །སཱུ་ཙེ་ཏི། སཱུ་ཙ་ཡ་ཏི། སཱུ་ཙ་ཀོ (ཕྲ་མ་བྱེད་པོ)། Pacca saṃyamane. Pacceti, paccayati. པཙྩ་ (pacca) ནི་སྡོམ་པ་དང་གཅུན་པ་ (saṃyamana) ལའོ། །པཙྩེ་ཏི། པཙྩ་ཡ་ཏི། Rica viyojanasampajjanesu. Receti, recayati. Seṭṭhiputtaṃ vireceyya. Vireceti, virecayati. Virecako, virecanaṃ. རི་ཙ་ (rica) ནི་འབྲལ་བ་ (viyojana) དང་བཤལ་བ་ (sampajjana) ལའོ། །རེ་ཙེ་ཏི། རེ་ཙ་ཡ་ཏི། ཚོང་དཔོན་གྱི་བུ་ལ་བཤལ་སྨན་གཏང་བར་བྱའོ (vireceyya)། ཝི་རེ་ཙེ་ཏི། ཝི་རེ་ཙ་ཡ་ཏི། ཝི་རེ་ཙ་ཀོ (བཤལ་སྨན་བྱེད་པོ)། ཝི་རེ་ཙ་ནཾ (བཤལ་སྨན)། Vaca bhāsane. Vaceti, vacayati. Bhūvādigaṇepi ayaṃ vattati. Tadā tassā ‘‘vatti, vacati, avoca, avocu’’ntiādīni rūpāni bhavanti. Kārite pana ‘‘antevāsikaṃ dhammaṃ vāceti, vācayatī’’ti rūpāni. Vattuṃ, vattave, vatvā, vuttaṃ, vuccati. ཝ་ཙ་ (vaca) ནི་སྨྲ་བ་ (bhāsana) ལའོ། །ཝ་ཙེ་ཏི། ཝ་ཙ་ཡ་ཏི། འདི་ནི་བྷཱུ་ལ་སོགས་པའི་སྡེ་ཚན་ལའང་འཇུག་གོ །དེའི་ཚེ་དེའི་བྱིངས་ཀྱི་གཟུགས་ནི་“ཝཏྟི། ཝ་ཙ་ཏི། ཨ་ཝོ་ཙ། ཨ་ཝོ་ཙུ” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་འབྱུང་ངོ་། །གཉིས་སུ་བྱེད་པ་ (kārita) ལ་ནི་“ཨནྟེ་ཝཱ་སི་ཀཾ དྷམྨཾ ཝཱ་ཙེ་ཏི། ཝཱ་ཙ་ཡ་ཏི” (ཉེ་གནས་ལ་ཆོས་ཀློག་ཏུ་འཇུག་གོ) ཞེས་པའི་གཟུགས་རྣམས་སོ། །ཝཏྟུཾ། ཝཏྟ་ཝེ། ཝཏྭཱ། ཝུཏྟཾ། ཝུཙྩ་ཏི། Acca pūjāyaṃ. Acceti, accayati. Brahmāsurasuraccito. ཨཙྩ་ (acca) ནི་མཆོད་པ་ (pūjā) ལའོ། །ཨཙྩེ་ཏི། ཨཙྩ་ཡ་ཏི། བྲཧྨཱ་སུ་ར་སུ་རཱ་ཙི་ཏོ (ཚངས་པ་དང་ལྷ་མ་ཡིན་དང་ལྷས་མཆོད་པ)། Sūca gandhane. Suceti, sūcayati. Sūcako, suttaṃ. སཱུ་ཙ་ (sūca) ནི་སྦྲེལ་བ་དང་མཚོན་པ་ (gandhana) ལའོ། །སུ་ཙེ་ཏི། སཱུ་ཙ་ཡ་ཏི། སཱུ་ཙ་ཀོ། སུཏྟཾ (མདོ)། Ettha ca attatthaparatthādibhede atthe sūcetīti suttaṃ. Tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ. འདིར་རང་དོན་དང་གཞན་དོན་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བའི་དོན་རྣམས་མཚོན་པར་བྱེད་པས་ན་མདོ་ (sutta) ཞེས་བྱའོ། །དེ་ནི་སྡེ་སྣོད་གསུམ་གྱི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བཀའ་འོ། ། Kaca dittiyaṃ. Kacceti, kaccayati. Kacco. ཀ་ཙ་ (kaca) ནི་གསལ་བ་དང་འོད་འཕྲོ་བ་ (ditti) ལའོ། །ཀཙྩེ་ཏི། ཀཙྩ་ཡ་ཏི། ཀཙྩོ། Ettha kaccoti rūpasampattiyā kacceti dibbati virocatīti kacco, evaṃnāmako ādipuriso, tabbaṃse jātā purisā ‘‘kaccānā’’tipi ‘‘kaccāyanā’’tipi ‘‘kātiyānā’’tipi vuccanti, itthiyo pana ‘‘kaccānī’’tipi ‘‘kaccāyanī’’tipi ‘‘kātiyānī’’tipi vuccanti. འདིར་ཀཙྩ་ (kacca) ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་གསལ་ཞིང་རྩེ་བ་དང་མཛེས་པར་བྱེད་པས་ན་ཀཙྩ་སྟེ། དེ་ལྟ་བུའི་མིང་ཅན་གྱི་ཐོག་མའི་མི་ཞིག་གོ །དེའི་རིགས་སུ་སྐྱེས་པའི་སྐྱེས་པ་རྣམས་ལ་“ཀཙྩཱ་ན”ཞེས་སམ། “ཀཙྩཱ་ཡ་ན”ཞེས་སམ། “ཀཱ་ཏི་ཡཱ་ན”ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་ལ། བུད་མེད་རྣམས་ལ་ནི་“ཀཙྩཱ་ནཱི”ཞེས་སམ། “ཀཙྩཱ་ཡ་ནཱི”ཞེས་སམ། “ཀཱ་ཏི་ཡཱ་ནཱི”ཞེས་བརྗོད་དོ། ། Cakārantadhāturūpāni. ཙ་ཡིག་མཐའ་ཅན་གྱི་བྱིངས་ཀྱི་གཟུགས་རྣམས་སོ། ། Chakārantadhātu ཚ་ཡིག་མཐའ་ཅན་གྱི་བྱིངས། Milecha [Pg.294] abyattāyaṃ vācāyaṃ. Mileccheti, milecchayati. Milakkhu. མི་ལེ་ཚ་ (milecha) ནི་མི་གསལ་བའི་ངག་སྨྲ་བ་ (abyatta vācā) ལའོ། །མི་ལེཙྪེ་ཏི། མི་ལེཙྪ་ཡ་ཏི། མི་ལཀྑུ (ཀླ་ཀློ)། Ettha milakkhūti mileccheti abyattavācaṃ bhāsatīti milakkhu. འདིར་མི་ལཀྑུ་ (milakkhu) ཞེས་པ་ནི་མི་གསལ་བའི་ངག་སྨྲ་བར་བྱེད་པས་ན་མི་ལཀྑུ་ཞེས་བྱའོ། ། Kuccha avakkhepe. Avakkhepo adhokhipanaṃ. Kuccheti, kucchayati. ཀུཙྪ་ (kuccha) ནི་སྨད་པ་དང་ཐུར་དུ་གཡུག་པ་ (avakkhepa) ལའོ། །ཐུར་དུ་གཡུག་པ་ནི་འོག་ཏུ་སྐྱུར་བའོ། །ཀུཙྪེ་ཏི། ཀུཙྪ་ཡ་ཏི། Viccha bhāsāyaṃ. Viccheti, vicchayati. ཝི་ཚ་ (viccha) ནི་སྨྲ་བ་ (bhāsā) ལའོ། །ཝིཙྪེ་ཏི། ཝིཙྪ་ཡ་ཏི། Chakārantadhāturūpāni. ཚ་ཡིག་མཐའ་ཅན་གྱི་བྱིངས་ཀྱི་གཟུགས་རྣམས་སོ། ། Jakārantadhātu ཛ་ཡིག་མཐའ་ཅན་གྱི་བྱིངས། Vajja vajjane. Vajjeti, vajjayati. Parivajjanako. Vajjito sīlavantehi, kathaṃ bhikkhu karissasīti. ཝཛྫ་ (vajja) ནི་སྤོང་བ་ (vajjana) ལའོ། །ཝཛྫེ་ཏི། ཝཛྫ་ཡ་ཏི། པ་རི་ཝཛྫ་ན་ཀོ (ཡོངས་སུ་སྤོང་བ)། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་རྣམས་ཀྱིས་སྤངས་ན། དགེ་སློང་ཁྱོད་ཀྱིས་ཇི་ལྟར་བྱ་ཞེས་པའོ། ། Tujja balapālanesu. Tujjeti, tujjayati. ཏུཛྫ་ (tujja) ནི་སྟོབས་དང་སྐྱོང་བ་ (balapālana) ལའོ། །ཏུཛྫེ་ཏི། ཏུཛྫ་ཡ་ཏི། Tuji piji hiṃsābaladānaniketanesu. Niketanaṃ nivāso. Tuñjeti, tuñjayati. Piñjeti. Piñjayati. ཏུ་ཇི་ (tuji) དང་པི་ཇི་ (piji) ནི་འཚེ་བ་དང་། སྟོབས་དང་། སྦྱིན་པ་དང་། གནས་ (niketana) ལའོ། །གནས་ནི་སྡོད་གནས་སོ། །ཏུཉྫེ་ཏི། ཏུཉྫ་ཡ་ཏི། པིཉྫེ་ཏི། པིཉྫ་ཡ་ཏི། Khaji kicchajīvane. Khañjeti, khañjayati. Khañjo. ཁ་ཇི་ (khaji) ནི་དཀའ་ཚེགས་ཀྱིས་འཚོ་བ་དང་ཞ་བོ་ (kicchajīvana) ལའོ། །ཁཉྫེ་ཏི། ཁཉྫ་ཡ་ཏི། ཁཉྫོ (ཞ་བོ)། Khaji rakkhaṇe. Tādisāniyeva rūpāni. Bhūvādigaṇe ‘‘khaji gativekalleti imissā ‘‘khañjatī’’ti rūpaṃ. ཁ་ཇི་ (khaji) ནི་སྲུང་བ་ (rakkhaṇa) ལའོ། །གཟུགས་རྣམས་ནི་དེ་དང་འདྲ་བ་ཉིད་དོ། །བྷཱུ་ལ་སོགས་པའི་སྡེ་ཚན་ལ་ནི་“ཁ་ཇི་ནི་འགྲོ་བ་ཉམས་པ་ (gativekalla) ལའོ་”ཞེས་པའི་དོན་གྱིས་དེའི་གཟུགས་ནི་“ཁཉྫ་ཏི”ཞེས་འབྱུང་ངོ་། ། Pūja pūjāyaṃ. Pūjeti, pūjayati. Pūjā. Esāva pūjanā seyyo. Pūjako, pūjito, pūjanīyo, pūjaneyyo, pūjetabbo, pujjo. པཱུ་ཇ་ (pūja) ནི་མཆོད་པ་ (pūjā) ལའོ། །པཱུ་ཇེ་ཏི། པཱུ་ཇ་ཡ་ཏི། པཱུ་ཛཱ (མཆོད་པ)། མཆོད་པ་འདི་ཉིད་མཆོག་གོ །པཱུ་ཇ་ཀོ (མཆོད་བྱེད)། པཱུ་ཇི་ཏོ (མཆོད་པར་གྱུར་པ)། པཱུ་ཇ་ནཱི་ཡོ། པཱུ་ཇ་ནེཡ྄ཡོ། པཱུ་ཇེ་ཏབྦོ། པུཛྫོ (མཆོད་པར་འོས་པ)། Gaja [Pg.295] maddanasaddesu. Gajeti, gajayati. Gajo. ག་ཇ་ (gaja) ནི་འཇོམས་པ་དང་སྒྲ་སྒྲོག་པ་ (maddanasadda) ལའོ། །ག་ཇེ་ཏི། ག་ཇ་ཡ་ཏི། ག་ཇོ (གླང་པོ)། Tija nisāne. Tejeti, tejayati. ཏི་ཇ་ (tija) ནི་རྣོ་འདོན་པ་ (nisāna) ལའོ། །ཏེ་ཇེ་ཏི། ཏེ་ཇ་ཡ་ཏི། Vaja magganasaṅkhāresu. Vajeti, vajayati. ཝ་ཇ་ (vaja) ནི་ཚོལ་བ་དང་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་ (magganasaṅkhāra) ལའོ། །ཝ་ཇེ་ཏི། ཝ་ཇ་ཡ་ཏི། Tajja santajjane. Tajjeti, tajjayati. Santajjeti, santajjayati. Santajjito. ཏཛྫ་ (tajja) ནི་སྡིགས་པ་ (santajjana) ལའོ། །ཏཛྫེ་ཏི། ཏཛྫ་ཡ་ཏི། སནྟཛྫེ་ཏི། སནྟཛྫ་ཡ་ཏི། སནྟཛྫི་ཏོ (སྡིགས་པར་གྱུར་པ)། Ajja paṭisajjane. Ajjeti, ajjayati. ཨཛྫ་ (ajja) ནི་ཕྱིར་སྦྱོར་བ་འམ་སྦྱིན་པ་ (paṭisajjana) ལའོ། །ཨཛྫེ་ཏི། ཨཛྫ་ཡ་ཏི། Sajja sajjane. Sajjeti, sajjayati dānaṃ. Gamanasajjo hutvā. སཛྫ་ (sajja) ནི་གྲ་སྒྲིག་བྱེད་པ་དང་རྒྱན་པ་ (sajjana) ལའོ། །སཛྫེ་ཏི། སཛྫ་ཡ་ཏི་ དཱ་ནཾ (སྦྱིན་པ་གྲ་སྒྲིག་བྱེད་དོ)། གཱ་མ་ན་སཛྫོ་ ཧུཏྭཱ (འགྲོ་བར་གྲ་སྒྲིག་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་ཏེ)། Bhaja vissāse. Bhajeti, bhajayati. Bhūvādigaṇe pana ‘‘bhajatī’’ti rūpaṃ, bhatti, sambhatti. བྷ་ཇ་ (bhaja) ནི་ཡིད་ཆེས་པ་དང་བསྟེན་པ་ (vissāsa) ལའོ། །བྷ་ཇེ་ཏི། བྷ་ཇ་ཡ་ཏི། བྷཱུ་ལ་སོགས་པའི་སྡེ་ཚན་ལ་ནི་“བྷ་ཇ་ཏི”ཞེས་པའི་གཟུགས་དང་། བྷཏྟི (དད་གུས)། སམྦྷཏྟི (ཡོངས་སུ་བསྟེན་པ) ཞེས་འབྱུང་ངོ་། ། Tuji piji luji bhaji bhāsāyaṃ. Tuñjeti, tuñjayati. Piñjeti, piñjayati. Luñjeti, luñjayati. Bhañjeti, bhañjayati. Kathetīti attho. ཏུ་ཇི་ (tuji)། པི་ཇི་ (piji)། ལུ་ཇི་ (luji)། བྷ་ཇི་ (bhaji) རྣམས་ནི་སྨྲ་བ་ (bhāsā) ལའོ། །ཏུཉྫེ་ཏི། ཏུཉྫ་ཡ་ཏི། པིཉྫེ་ཏི། པིཉྫ་ཡ་ཏི། ལུཉྫེ་ཏི། ལུཉྫ་ཡ་ཏི། བྷཉྫེ་ཏི། བྷཉྫ་ཡ་ཏི། སྨྲའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། Ruja hiṃsāyaṃ. Rojeti, rojayati. Rogo. རུ་ཇ་ (ruja) ནི་གནོད་པ་དང་ན་ཚ་ (hiṃsā) ལའོ། །རོ་ཇེ་ཏི། རོ་ཇ་ཡ་ཏི། རོ་གོ (ནད)། Bhāja puthakammani. Puthakammaṃ puthakkaraṇaṃ, visuṃ kriyāti attho. Bhājeti, bhājayati. Vibhājeti, vibhājayati. Vibhatti. བྷཱ་ཇ་ (bhāja) ནི་སོ་སོར་བྱེད་པ་ (puthakkamma) ལའོ། །སོ་སོར་བྱེད་པ་ནི་ལོགས་སུ་དབྱེ་བ་སྟེ། བྱ་བ་སོ་སོ་བ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །བྷཱ་ཇེ་ཏི། བྷཱ་ཇ་ཡ་ཏི། ཝི་བྷཱ་ཇེ་ཏི། ཝི་བྷཱ་ཇ་ཡ་ཏི། ཝི་བྷཏྟི (རྣམ་དབྱེ)། Sabhāja sītisevanesu. Sabhājeti, sabhājayati. ས་བྷཱ་ཇ་ (sabhāja) ནི་བསིལ་བ་བསྟེན་པ་དང་བསྙེན་བཀུར་བྱེད་པ་ (sītisevana) ལའོ། །ས་བྷཱ་ཇེ་ཏི། ས་བྷཱ་ཇ་ཡ་ཏི། Laja pakāsane. Lajeti, lajayati. Lājā. ལ་ཇ་ (laja) ནི་གསལ་བར་བྱེད་པ་ (pakāsana) ལའོ། །ལ་ཇེ་ཏི། ལ་ཇ་ཡ་ཏི། ལཱ་ཇཱ (ཡོས་སམ་འབྲས་ཡོས)། Yuja saṃyamane. Saṃpubbo bandhane. Yojeti, yojayati. Saṃyojeti, saṃyojayati. Saṃyojanaṃ. ཡུ་ཇ་ (yuja) ནི་སྡོམ་པ་ (saṃyamana) ལའོ། །སྔོན་འཇུག་“སཾ”དང་ལྷན་ཅིག་པ་ནི་འཆིང་བ་ (bandhana) ལའོ། །ཡོ་ཇེ་ཏི། ཡོ་ཇ་ཡ་ཏི། སཾ་ཡོ་ཇེ་ཏི། སཾ་ཡོ་ཇ་ཡ་ཏི། སཾ་ཡོ་ཇ་ནཾ (ཀུན་སྦྱོར)། Majja soceyyālaṅkāresu. Majjeti, majjayati. Sammajjeti, sammajjayati. Sammajjā. མཛྫ་ (majja) ནི་གཙང་སྦྲ་དང་རྒྱན་སྤྲས་པ་ (soceyyālaṅkāra) ལའོ། །མཛྫེ་ཏི། མཛྫ་ཡ་ཏི། སམྨཛྫེ་ཏི། སམྨཛྫ་ཡ་ཏི། སམྨཛྫཱ (ཕྱགས་དར)། Bhāja [Pg.296] bhājanadānesu. Bhājeti, bhājayati. Kathaṃ vessantaro putto, gajaṃ bhājeti sañcaya. བྷཱ་ཇ་ (bhāja) ནི་བགོ་བ་དང་སྦྱིན་པ་ (bhājanadāna) ལའོ། །བྷཱ་ཇེ་ཏི། བྷཱ་ཇ་ཡ་ཏི། སཉྩ་ཡ་ཀྱེ། བུ་ཐམས་ཅད་སྒྲོལ་གྱིས་གླང་པོ་ཆེ་ཇི་ལྟར་བགོ་བར་བྱེད། Jakārantadhāturūpāni. ཛ་ཡིག་མཐའ་ཅན་གྱི་བྱིངས་ཀྱི་གཟུགས་རྣམས་སོ། ། Jhañantā appasiddhā. Saddasatthe pana ‘‘ñā niyojane’’ti paṭhanti, rūpaṃ pana buddhavacanānukūlaṃ na bhavati, tasmā na dassitaṃ amhehi. ཛྷ་དང་ཉ་ཡིག་མཐའ་ཅན་གྱི་བྱིངས་ནི་མེད་དོ། །སྒྲ་རིག་པའི་བསྟན་བཅོས་ལས་ནི་“ཉཱ་ནི་བསྐོ་བ་ (niyojana) ལའོ་”ཞེས་ཀློག་པར་བྱེད་མོད། འོན་ཀྱང་གཟུགས་དེ་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བཀའ་དང་མི་མཐུན་པས་ན། དེའི་ཕྱིར་ངེད་རྣམས་ཀྱིས་མ་བསྟན་ཏོ། ། Ṭakārantadhātu ཊ་ཡིག་མཐའ་ཅན་གྱི་བྱིངས། Ghaṭṭa ghaṭṭane. Ghaṭṭanaṃ vāyāmakaraṇaṃ. Ghaṭṭeti, ghaṭṭayati. Ettha tu ‘‘ghaṭṭesi, ghaṭṭesi, kiṃkāraṇā ghaṭṭesi, ahaṃ taṃ jānāmī’’ti nidassanaṃ. གྷཊྛ་ (ghaṭṭa) ནི་བརྡེག་པ་དང་རྩོལ་བ་བྱེད་པ་ (ghaṭṭana) ལའོ། །བརྡེག་པ་ནི་བརྩོན་འགྲུས་རྩོམ་པའོ། །གྷཊྛེ་ཏི། གྷཊྛ་ཡ་ཏི། འདིར་ནི་“ཁྱོད་ཀྱིས་བརྡེགས། ཁྱོད་ཀྱིས་བརྡེགས། རྒྱུ་མཚན་ཅིའི་ཕྱིར་བརྡེགས། ངས་ཁྱོད་ཤེས་སོ་”ཞེས་པ་ནི་དཔེར་བརྗོད་དོ། ། Ghaṭa saṅghāte. Pubbe viya kriyāpadāni, nāmikatte ‘‘ghaṭo, ghaṭā’’ti rūpāni. Ettha gaṭoti pānīyaghaṭo. Ghaṭāti samūho ‘‘macchaghaṭā’’tiādīsu viya. གྷཊ་ (ghaṭa) ནི་འདུ་བ་དང་ཚོགས་པ་ (saṅghāta) ལའོ། །བྱ་བའི་ཚིག་རྣམས་ནི་སྔར་དང་འདྲ་ལ། མིང་གི་དངོས་པོ་ལ་ནི་“གྷཊོ། གྷཊཱ”ཞེས་པའི་གཟུགས་རྣམས་སོ། །འདིར་གྷཊོ་ནི་ཆུ་བུམ་མོ། །གྷཊཱ་ནི་ཚོགས་པ་སྟེ། “ཉའི་ཚོགས་པ” (macchaghaṭā) ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལྟ་བུའོ། ། Ghaṭṭa calane. Ghaṭṭeti, ghaṭṭayati. གྷཊྛ་ (ghaṭṭa) ནི་གཡོ་བ་ (calana) ལའོ། །གྷཊྛེ་ཏི། གྷཊྛ་ཡ་ཏི། Naṭa avasandane. Avasandanaṃ gattavikkhepo. Naṭeti, naṭayati. ནཊ་ (naṭa) ནི་གར་བྱེད་པ་དང་ཡན་ལག་གཡོ་བ་ (avasandana) ལའོ། །ཡན་ལག་གཡོ་བ་ནི་ལུས་ཀྱི་ཡན་ལག་གར་དུ་སྒྱུར་བའོ། །ནཊེ་ཏི། ནཊ་ཡ་ཏི། Cuṭa chuṭa kuṭṭa chedane. Cuṭeti, cuṭayati. Chuṭeti, chuṭayati. Kuṭṭeti, kuṭṭayati. ཅུཊ་ (cuṭa)། ཆུཊ་ (chuṭa)། ཀུཊྛ་ (kuṭṭa) རྣམས་ནི་གཅོད་པ་ (chedana) ལའོ། །ཅུཊེ་ཏི། ཅུཊ་ཡ་ཏི། ཆུཊེ་ཏི། ཆུཊ་ཡ་ཏི། ཀུཊྛེ་ཏི། ཀུཊྛ་ཡ་ཏི། Puṭṭa caṭṭa appabhāve. Puṭṭeti, puṭṭayati. Cuṭṭeti, cuṭṭayati, appaṃ bhavatīti attho. པུཊྛ་ (puṭṭa) དང་ཙཊྛ་ (caṭṭa) རྣམས་ནི་ཉུང་ངུར་འགྱུར་བ་ (appabhāva) ལའོ། །པུཊྛེ་ཏི། པུཊྛ་ཡ་ཏི། ཅུཊྛེ་ཏི། ཅུཊྛ་ཡ་ཏི། ཉུང་ངུར་འགྱུར་བའི་དོན་ཏོ། ། Muṭa sañcuṇṇane. Moṭeti, moṭayati. མུཊ་ (muṭa) ནི་ཞིབ་མོར་འཐག་པ་ (sañcuṇṇana) ལའོ། །མོ་ཊེ་ཏི། མོ་ཊ་ཡ་ཏི། Aṭṭa suṭṭa anādare. Aṭṭeti, aṭṭayati. Suṭṭeti, suṭṭayati. ཨཊྛ་ (aṭṭa) དང་སུཊྛ་ (suṭṭa) རྣམས་ནི་མ་གུས་པ་ (anādara) ལའོ། །ཨཊྛེ་ཏི། ཨཊྛ་ཡ་ཏི། སུཊྛེ་ཏི། སུཊྛ་ཡ་ཏི། Khaṭṭa [Pg.297] saṃvaraṇe khaṭṭeti, khaṭṭayati. ཁཊྛ་ (khaṭṭa) ནི་སྡོམ་པ་དང་འགེབས་པ་ (saṃvaraṇa) ལའོ། །ཁཊྛེ་ཏི། ཁཊྛ་ཡ་ཏི། Saṭṭa hiṃsābaladānaniketanesu. Saṭṭeti, saṭṭayati. སཊྛ་ (saṭṭa) ནི་འཚེ་བ་དང་། སྟོབས་དང་། སྦྱིན་པ་དང་། གནས་ (niketana) ལའོ། །སཊྛེ་ཏི། སཊྛ་ཡ་ཏི། Tuvaṭṭa nipajjāyaṃ. Tuvaṭṭeti, tuvaṭṭayati. Chabbaggiyā bhikkhū ekamañce tuvaṭṭenti. ཏུ་ཝཊྛ་ (tuvaṭṭa) ནི་ཉལ་བ་ (nipajjā) ལའོ། །ཏུ་ཝཊྛེ་ཏི། ཏུ་ཝཊྛ་ཡ་ཏི། དྲུག་སྡེའི་དགེ་སློང་རྣམས་ཁྲི་གཅིག་གི་སྟེང་དུ་ཉལ་བར་བྱེད་དོ། ། Chaṭṭa chaṭṭane. Chaṭṭeti, chaṭṭayati. Atrāyaṃ pāḷi – sace so chaṭṭeti, iccetaṃ kusalaṃ. Noce chaṭṭeti, pañcahaṅgehi samannāgato bhikkhu rūpiyachaṭṭako sammannitabbo. ཆཊྚ་ནི་དོར་བ་ལའོ། །ཆཊྚེཏི། ཆཊྚཡཏི། འདིར་ལུང་ནི། གལ་ཏེ་ཁོ་བོས་དོར་ན་དེ་ནི་དགེའོ། །གལ་ཏེ་མི་དོར་ན། ཆོས་ལྔ་དང་ལྡན་པའི་དགེ་སློང་དངུལ་འདོར་མཁན་དུ་བསྐོ་བར་བྱའོ། ། Puṭa hiṃsāyaṃ. Poṭeti, poṭayati. པུཊ་ནི་འཚེ་བ་ལའོ། །པོཊེཏི། པོཊཡཏི། Kīṭa bandhe. Bandho bandhanaṃ. Kīṭeti, kīṭayati. Kīṭo. ཀཱིཊ་ནི་འཆིང་བ་ལའོ། །འཆིང་བ་ནི་འཆིང་བྱེད་དོ། །ཀཱིཊེཏི། ཀཱིཊཡཏི། ཀཱིཊོ། Cuṭi chedane. Cuṇṭeti, cuṇṭayati. ཅུཊི་ནི་གཅོད་པ་ལའོ། །ཅུཎྚེཏི། ཅུཎྚཡཏི། Luṭi theyye. Luṇṭeti, luṇṭayati. ལུཊི་ནི་བརྐུ་བ་ལའོ། །ལུཎྚེཏི། ལུཎྚཡཏི། Kūṭa appasāde. Kūṭeti, kūṭayati. Kūṭaṃ rajataṃ. Kūṭā gāvī. Kuṭatāpaso. ཀཱུཊ་ནི་མ་དད་པ་ལའོ། །ཀཱུཊེཏི། ཀཱུཊཡཏི། ཀཱུཊཾ་རཛ་ཏཾ་ནི་དངུལ་རྫུས་མའོ། །ཀཱུཊཱ་གཱ་བཱི་ནི་བ་ལང་གཡོ་ཅན་ནོ། །ཀུ་ཊ་ཏཱ་པ་སོ་ནི་དཀའ་ཐུབ་པ་གཡོ་ཅན་ནོ། ། Cuṭa puṭa phuṭa vibhede. Cuṭeti, cuṭayati. Poṭeti, poṭayati. Phoṭeti, phoṭayati. Aṅguliyo phoṭesuṃ. ཅུཊ། པུཊ། ཕུཊ་རྣམས་ནི་འབྱེད་པ་ལའོ། །ཅུཊེཏི། ཅུཊཡཏི། པོཊེཏི། པོཊཡཏི། ཕོཊེཏི། ཕོཊཡཏི། སོར་མོ་བརྡེག་པར་བྱའོ། ། Ghaṭa saṅghāṭe hantyatthe ca. Ghaṭeti, ghaṭayati. གྷཊ་ནི་འདུ་བ་དང་གསོད་པའི་དོན་ལའོ། །གྷཊེཏི། གྷཊཡཏི། Paṭa puṭa luṭa ghaṭa ghaṭi bhāsāyaṃ. Pāṭeti, pāṭayati. Poṭeti, poṭayati. Loṭeti, loṭayati. Ghāṭeti, ghāṭayati. Ghaṇṭeti, ghaṇṭayati. པཊ། པུཊ། ལུཊ། གྷཊ། གྷཊི་རྣམས་ནི་སྨྲ་བ་ལའོ། །པཱཊེཏི། པཱཊཡཏི། པོཊེཏི། པོཊཡཏི། ལོཊེཏི། ལོཊཡཏི། གྷཱཊེཏི། གྷཱཊཡཏི། གྷཎྚེཏི། གྷཎྚཡཏི། Paṭa vaṭa ganthe. Paṭeti, paṭayati. Vaṭeti, vaṭayati. པཊ་དང་ཝཊ་ནི་སྡེབ་པ་ལའོ། །པཊེཏི། པཊཡཏི། ཝཊེཏི། ཝཊཡཏི། Kheṭa bhakkhaṇe. Kheṭeti, kheṭayati. ཁེཊ་ནི་ཟ་བ་ལའོ། །ཁེཊེཏི། ཁེཊཡཏི། Khoṭa khepe. Khoṭeti, khoṭayati. ཁོཊ་ནི་གཏོར་བ་ལའོ། །ཁོཊེཏི། ཁོཊཡཏི། Kuṭi dāhe. Kuṭeti, kuṭayati. ཀུཊི་ནི་སྲེག་པ་ལའོ། །ཀུཊེཏི། ཀུཊཡཏི། Yuṭa saṃsagge. Yoṭeti, yoṭayati. ཡུཊ་ནི་འདྲེས་པ་ལའོ། །ཡོཊེཏི། ཡོཊཡཏི། Vaṭa vibhajane. Vaṭeti, vaṭayati. ཝཊ་ནི་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ལའོ། །ཝཊེཏི། ཝཊཡཏི། Ṭakārantadhāturūpāni. ཊ་མཐའི་བྱིངས་ཀྱི་གཟུགས་རྣམས་སོ། ། Ṭhakārantadhātu ཋ་མཐའི་བྱིངས། Saṭha [Pg.298] saṅkhāragatīsu. Saṭheti, saṭhayati. སཋ་ནི་འདུ་བྱེད་པ་དང་འགྲོ་བ་ལའོ། །སཋེཏི། སཋཡཏི། Suṭha ālasiye. Soṭheti, soṭhayati. སུཋ་ནི་ལེ་ལོ་ལའོ། །སོཋེཏི། སོཋཡཏི། Suṭhi sosane. Suṇṭheti, suṇṭhayati. སུཋི་ནི་སྐེམ་པ་ལའོ། །སུཎྛེཏི། སུཎྛཡཏི། Saṭha silāghāyaṃ. Saṭheti, saṭhayati. སཋ་ནི་བསྔགས་པ་ལའོ། །སཋེཏི། སཋཡཏི། Saṭha asammābhāsane. Saṭheti. Saṭhayati, saṭho. སཋ་ནི་ཡང་དག་པ་མ་ཡིན་པར་སྨྲ་བ་ལའོ། །སཋེཏི། སཋཡཏི། སཋོ། Ettha saṭhoti kerāṭiko. Saṭhayatīti saṭho, na sammā bhāsatīti attho. འདིར་སཋོ་ནི་གཡོ་སྒྱུ་ཅན་ནོ། །གཡོ་སྒྱུ་བྱེད་པས་ན་སཋོ་སྟེ། ཡང་དག་པར་མི་སྨྲའོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། ། Saṭha ketave. Rūpaṃ tādisameva. སཋ་ནི་གཡོ་སྒྱུ་ལའོ། །གཟུགས་ནི་དེ་དང་འདྲ་བ་ཉིད་དོ། ། ‘‘Sudassaṃ vajjamaññesaṃ, attano pana duddasaṃ…pe…Attano pana chādeti, kaliṃva kitavāsaṭho’’ti. "གཞན་གྱི་སྐྱོན་ནི་མཐོང་སླ་ལ། །རང་གི་སྐྱོན་ནི་མཐོང་བར་དཀའ། །... རང་གི་སྐྱོན་ནི་སྦེད་པར་བྱེད། །གཡོ་ཅན་རྒྱན་པོས་སྐྱོན་སྦེད་བཞིན།" ཞེས་སོ། ། Ettha sākuṇiko ‘‘kitavā’’ti vutto. Tassa idaṃ ketavaṃ, tasmiṃ ketave ayaṃ dhātu vattatīti attho. འདིར་བྱ་པ་ནི་ "ཀི་ཏ་ཝཱ" ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་གཡོ་སྒྱུ་ནི་ཀེ་ཏ་ཝཾ་སྟེ། གཡོ་སྒྱུ་དེ་ལ་བྱིངས་འདི་འཇུག་གོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། ། Kaṭhi soke. Kaṇṭheti, kaṇṭhayati. ཀཋི་ནི་མྱ་ངན་ལའོ། །ཀཎྛེཏི། ཀཎྛཡཏི། Ṭhakārantadhāturūpāni. ཋ་མཐའི་བྱིངས་ཀྱི་གཟུགས་རྣམས་སོ། ། Ḍakārantadhātu ཌ་མཐའི་བྱིངས། Paṭi parihāse. Paṇḍeti, paṇḍayati. Uppaṇḍeti, uppaṇḍayati. Manussānaṃ naṃ bhikkhuniṃ uppaṇḍiṃsu. པཊི་ནི་བཞད་གད་ལའོ། །པཎྜེཏི། པཎྜཡཏི། ཨུཔྤཎྜེཏི། ཨུཔྤཎྜཡཏི། མི་རྣམས་ཀྱིས་དགེ་སློང་མ་དེ་ལ་བཞད་གད་བྱས་སོ། ། Laḍi ukkhepe. Laṇḍeti, laṇḍayati. ལཌི་ནི་ཡར་འདེགས་པ་ལའོ། །ལཎྜེཏི། ལཎྜཡཏི། Khaḍi kaḍi chede. Khaṇḍeti, khaṇḍayati. Kaṇḍeti, kaṇḍayati. Khaṇḍo, kaṇḍo. ཁཌི་དང་ཀཌི་ནི་གཅོད་པ་ལའོ། །ཁཎྜེཏི། ཁཎྜཡཏི། ཀཎྜེཏི། ཀཎྜཡཏི། ཁཎྜོ། ཀཎྜོ། Piḍi [Pg.299] saṅghāte. Piṇḍeti, piṇḍayati. Piṇḍo. པིཌི་ནི་འདུ་བ་ལའོ། །པིཎྜེཏི། པིཎྜཡཏི། པིཎྜོ། Ettha ca piṇḍoti samūhasaṅkhāto kalāpopi ‘‘coḷaṃ piṇḍo rati khiḍḍā’’ti ettha vutto āhārasaṅkhāto piṇḍopi piṇḍoyeva. འདིར་ཡང་པིཎྜོ་ནི་ཚོགས་པར་བགྲང་བའི་ཕུང་པོའང་ཡིན་ལ། "གོས་དང་ཟས་དང་དགའ་བ་དང་རྩེད་མོ" ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར་གསུངས་པའི་ཟས་སུ་བགྲང་བའི་ཟས་ཀྱི་གོང་བུའང་པིཎྜོ་ཉིད་དོ། ། Kuḍi vedhane. Kuṇḍeti, kuṇḍayati. Kuṇḍalaṃ. ཀུཌི་ནི་འབིགས་པ་ལའོ། །ཀུཎྜེཏི། ཀུཎྜཡཏི། ཀུཎྜལཾ། Maḍi bhūsāyaṃ hasane ca. Maṇḍeti, maṇḍayati. Maṇḍo, maṇḍanaṃ, maṇḍito. མཌི་ནི་རྒྱན་པ་དང་དགོད་པ་ལའོ། །མཎྜེཏི། མཎྜཡཏི། མཎྜོ། མཎྜནཾ། མཎྜིཏོ། Bhaḍi kalyāṇe. Kalyāṇaṃ kalyāṇatā. Bhaṇḍeti, bhaṇḍayati. Bhaṇḍo. བྷཌི་ནི་དགེ་བ་ལའོ། །དགེ་བ་ནི་དགེ་བའི་རང་བཞིན་ནོ། །བྷཎྜེཏི། བྷཎྜཡཏི། བྷཎྜོ། Ettha ca bhaṇḍoti dhanaṃ, alaṅkāro vā. ‘‘Bhaṇḍaṃ gaṇhāti. Samalaṅkaritvā bhaṇḍenā’’ti ca ādīsu viya. འདིར་ཡང་བྷཎྜོ་ནི་ནོར་རམ་རྒྱན་ནོ། །"ཅ་ལག་ལེན་པ" དང་ "རྒྱན་གྱིས་ལེགས་པར་བརྒྱན་ཏེ" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ། ། Daṇḍa daṇḍavinipāte. Daṇḍeti, daṇḍayati. Daṇḍo. དཎྜ་ནི་ཆད་པ་གཅོད་པ་ལའོ། །དཎྜེཏི། དཎྜཡཏི། དཎྜོ། Chaḍḍa chaḍḍane. Chaḍḍeti, chaḍḍayati. Chaḍḍanako. Chaḍḍiyati, chaḍḍito. Chaḍḍituṃ, chaḍḍayituṃ, chaḍḍetvā, chaḍḍayitvā. ཚཌྜ་ནི་འདོར་བ་ལའོ། །ཚཌྜེཏི། ཚཌྜཡཏི། ཚཌྜནཀོ། ཚཌྜིཡཏི། ཚཌྜིཏོ། ཚཌྜིཏུཾ། ཚཌྜཡིཏུཾ། ཚཌྜེཏྭཱ། ཚཌྜཡིཏྭཱ། Ḍakārantadhāturūpāni. ཌ་མཐའི་བྱིངས་ཀྱི་གཟུགས་རྣམས་སོ། ། Ḍhakārantadhātu ཌྷ་མཐའི་བྱིངས། Vaḍḍha ākiraṇe. Kaṃsapātiyā pāyāsaṃ vaḍḍheti, vaḍḍhayati. Bhattaṃ vaḍḍhetvā adāsi. ཝཌྜྷ་ནི་བླུག་པ་ལའོ། །འཁར་གཞོང་ལས་འོ་ཐུག་བླུག་པར་བྱེད། ཝཌྜྷེཏི། ཝཌྜྷཡཏི། འབྲས་ཟན་བླུགས་ནས་བྱིན་ནོ། ། Imāni ḍhakārantadhāturūpāni. འདི་དག་ནི་ཌྷ་མཐའི་བྱིངས་ཀྱི་གཟུགས་རྣམས་སོ། ། Ṇakārantadhātu ཎ་མཐའི་བྱིངས། Vaṇṇa vaṇṇakriyāvitthāraguṇavacanesu. Vaṇṇo pasaṃsā. Kriyā karaṇaṃ. Vitthāro vitthinnatā. Guṇo sīlādidhammo. Vacanaṃ [Pg.300] vācā. Vaṇṇeti, vaṇṇayati. Vaṇṇo, vaṇṇaṃ, suvaṇṇaṃ, saṃvaṇṇanā. ཝཎྞ་ནི་ཁ་དོག་དང་། བྱ་བ། རྒྱས་པ། ཡོན་ཏན། ཚིག་རྣམས་ལའོ། །ཝཎྞོ་ནི་བསྔགས་པའོ། །བྱ་བ་ནི་བྱེད་པའོ། །རྒྱས་པ་ནི་ཡངས་པའོ། །ཡོན་ཏན་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ชོས་སོ། །ཚིག་ནི་ངག་གོ། །ཝཎྞེཏི། ཝཎྞཡཏི། ཝཎྞོ། ཝཎྞཾ། སུཝཎྞཾ། སཾཝཎྞནཱ། Vaṇṇasaddo chavithutikulavaggakāraṇasaṇṭhānapamāṇarūpāyatanādīsu dissati. Tattha ‘‘suvaṇṇavaṇṇosi bhagavā’’ti evamādīsu chaviyaṃ. ‘‘Kadā saññūḷhā pana te gahapati samaṇassa gotamassa vaṇṇā’’ti evamādīsu thutiyaṃ. ‘‘Cattārome bho gotama vaṇṇā’’tievamādīsu kulavagge. ‘‘Atha kena nu vaṇṇena, gandhathenoti vuccatī’’ti evamādīsu kāraṇe. ‘‘Mahantaṃ hatthirājavaṇṇaṃ abhinimminitvā’’tievamādīsu saṇṭhāne. ‘‘Tayo pattassa vaṇṇā’’ti evamādīsu pamāṇe. ‘‘Vaṇṇo gandho raso ojā’’ti evamādīsu rūpāyataneti. ཝཎྞ་ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་པགས་པའི་མདོག་དང་། བསྟོད་པ། རིགས་ཀྱི་སྡེ། རྒྱུ་མཚན། དབྱིབས། ཚད། གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ལ་སོགས་པ་ལ་མཐོང་ངོ་། །དེ་ལ་ "བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་གསེར་གྱི་མདོག་ལྟ་བུའོ" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་པགས་པའི་མདོག་ལའོ། །"ཁྱིམ་བདག་ཁྱོད་ཀྱིས་དགེ་སྦྱོང་གཽ་ཏ་མའི་བསྔགས་པ་ནམ་བསགས་པ་ཡིན" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་བསྟོད་པ་ལའོ། །"ཀྭེ་གཽ་ཏ་མ་རིགས་འདི་བཞི་པོ་དག་གོ" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་རིགས་ཀྱི་སྡེ་ལའོ། །"འོ་ན་རྒྱུ་མཚན་ཅིས་ན་དྲི་བརྐུ་མཁན་ཞེས་བརྗོད" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་རྒྱུ་མཚན་ལའོ། །"གླང་པོའི་དབང་པོའི་དབྱིབས་ཆེན་པོ་ཞིག་སྤྲུལ་ནས" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་དབྱིབས་ལའོ། །"ལྷུང་བཟེད་ཀྱི་ཚད་གསུམ་མོ" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་ཚད་ལའོ། །"ཁ་དོག་དང་། དྲི། རོ། བཅུད" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ལའོ། ། Tattha chaviyanti chavigatā vaṇṇadhātu eva ‘‘suvaṇṇavaṇṇo’’ti ettha vaṇṇaggahaṇena gahitāti apare. Vaṇṇanaṃ kittiyā ugghosananti vaṇṇo, thuti. Vaṇṇiyati asaṅkarato vavatthapiyatīti vaṇṇo, kulavaggo. Vaṇṇiyati phalaṃ etena yathāsabhāvato vibhāviyatīti vaṇṇo, kāraṇaṃ, vaṇṇaṃ dīgharassādivasena saṇṭhahananti vaṇṇo, saṇṭhānaṃ. Vaṇṇiyati aḍḍhamahantādivasena pamiyatīti vaṇṇo, pamāṇaṃ. Vaṇṇeti vikāramāpajjamānaṃ hadayaṅgatabhāvaṃ pakāsetīti vaṇṇo, rūpāyatanaṃ. Evaṃ tena tena pavattinimittena vaṇṇasaddassa tasmiṃ tasmiṃ atthe pavatti veditabbā. དེ་ལ་པགས་པའི་མདོག་ཅེས་པ་ནི། "གསེར་གྱི་མདོག" ཅེས་པའི་སྐབས་འདིར་པགས་པའི་ཁ་དོག་གི་ཁམས་ཉིད་ཝཎྞ་ཞེས་པའི་སྒྲས་བཟུང་བའོ་ཞེས་གཞན་དག་སྨྲའོ། །གྲགས་པ་སྒྲོག་པར་བྱེད་པས་ན་ཝཎྞོ་སྟེ་བསྟོད་པའོ། །མ་འདྲེས་པར་རྣམ་པར་འཇོག་པས་ན་ཝཎྞོ་སྟེ་རིགས་ཀྱི་སྡེའོ། །འདིས་འབྲས་བུ་རང་བཞིན་བཞིན་དུ་གསལ་བར་བྱེད་པས་ན་ཝཎྞོ་སྟེ་རྒྱུ་མཚན་ནོ། །རིང་ཐུང་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་གནས་པས་ན་ཝཎྞོ་སྟེ་དབྱིབས་སོ། །ཕྱེད་དང་ཆེ་བ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་འཇལ་བས་ན་ཝཎྞོ་སྟེ་ཚད་དོ། །འགྱུར་བ་དང་བཅས་པའི་སྙིང་གི་བསམ་པ་གསལ་བར་བྱེད་པས་ན་ཝཎྞོ་སྟེ་གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་དོ། །དེ་ལྟར་འཇུག་པའི་རྒྱུ་མཚན་དེ་དང་དེས་ཝཎྞ་ཞེས་པའི་སྒྲ་དོན་དེ་དང་དེ་ལ་འཇུག་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། ། Aparampi [Pg.301] vaṇṇasaddassa atthuddhāraṃ vadāma. Vaṇṇasaddo saṇṭhānajāti rūpāyatanakāraṇapamāṇaguṇapasaṃsājātarūpapuḷinakkharādīsu dissati. Ayañhi ‘‘mahantaṃ sapparājavaṇṇaṃ abhinimminitvā’’tiādīsu saṇṭhāne dissati, ‘‘brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo, hīno añño vaṇṇo’’tiādīsu jātiyaṃ. ‘‘Paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato’’tiādīsu rūpāyatane. ཝཎྞ་ཞེས་པའི་སྒྲའི་དོན་གཞན་ཡང་བཤད་པར་བྱ་སྟེ། ཝཎྞ་ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་དབྱིབས་དང་། རིགས། གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད། རྒྱུ་མཚན། ཚད། ཡོན་ཏན། བསྔགས་པ། གསེར། བྱེ་མ། ཡི་གེ་ལ་སོགས་པ་ལ་མཐོང་ངོ་། །འདི་ནི་ "སྦྲུལ་གྱི་རྒྱལ་པོའི་དབྱིབས་ཆེན་པོ་ཞིག་སྤྲུལ་ནས" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་དབྱིབས་ལ་མཐོང་ལ། "བྲམ་ཟེ་ནི་རིགས་མཆོག་ཡིན་ལ། རིགས་གཞན་ནི་དམན་པའོ" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་རིགས་ལའོ། །"ཁ་དོག་གི་པདྨ་ལྟ་བུའི་མཆོག་དང་ལྡན་པ" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ལའོ། ། ‘‘Na harāmi na bhañjāmi, ārā siṅghāmi vārijaṃ; Atha kena nu vaṇṇena, gandhathenoti vuccatī’’ti "ངས་མི་འཕྲོག་ལ་མི་གཅོག་ཅིང་། །རྒྱང་ནས་ཆུ་སྐྱེས་དྲི་བསྣམས་པ། །འོ་ན་རྒྱུ་མཚན་ཅི་ཞིག་གིས། །དྲི་མ་བརྐུ་མཁན་ཞེས་སུ་བརྗོད།" ཅེས་པ་དང་། Ādīsu kāraṇe. ‘‘Tayo pattassa vaṇṇā’’tiādīsu pamāṇe. ‘‘Kadā saññūḷhā pana te gahapati samaṇassa gotamassa vaṇṇā’’tiādīsu guṇe. ‘‘Vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsatī’’tiādīsu pasaṃsāyaṃ. ‘‘Vaṇṇaṃ añjanavaṇṇena, kāliṅgamhi vanimhase’’ti ettha jātarūpe. ‘‘Akilāsuno vaṇṇapathe khaṇantā’’ti ettha puḷine. ‘‘Vaṇṇāgamo vaṇṇavipariyāyo’’tiādīsu akkhare dissati. Iccevaṃ sabbathāpi – ལ་སོགས་པ་ནི་རྒྱུ་མཚན་ལའོ། །"ལྷུང་བཟེད་ཀྱི་ཚད་གསུམ་མོ" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་ཚད་ལའོ། །"ཁྱིམ་བདག་ཁྱོད་ཀྱིས་དགེ་སྦྱོང་གཽ་ཏ་མའི་ཡོན་ཏན་ནམ་བསགས་པ་ཡིན" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་ཡོན་ཏན་ལའོ། །"བསྔགས་པར་འོས་པ་ལ་བསྔགས་པ་བརྗོད" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་བསྔགས་པ་ལའོ། །"ཀཱ་ལིངྒའི་ཡུལ་དུ་མིག་སྨན་གྱི་མདོག་ཅན་གྱིས་གསེར་ཉོའོ" ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར་གསེར་ལའོ། །"སྐྱོ་ངལ་མེད་པར་བྱེ་མའི་ལམ་དུ་རྐོ་བར་བྱེད" ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར་བྱེ་མ་ལའོ། །"ཡི་གེ་སྣོན་པ་དང་ཡི་གེ་འགྱུར་བ" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་ཡི་གེ་ལ་མཐོང་ངོ་། །དེ་ལྟར་ཐམས་ཅད་དུའང་། Chaviyaṃ thutiyaṃ heme, kulavagge ca kāraṇe; Saṇṭhāne ca pamāṇe ca, rūpāyatanajātisu; Guṇakkharesu puḷine, vaṇṇasaddo pavattati; "པགས་མདོག་བསྟོད་པ་གསེར་དང་ནི། །རིགས་ཀྱི་སྡེ་དང་རྒྱུ་མཚན་དང་། །དབྱིབས་དང་ཚད་དང་གཟུགས་སྐྱེ་མཆེད། །རིགས་དང་ཡོན་ཏན་ཡི་གེ་དང་། །བྱེ་མ་དག་ལ་ཝཎྞའི་སྒྲ། །རྣམ་པ་ཀུན་ཏུ་འཇུག་པ་ཡིན།" Suvaṇṇasaddo chavisampattigaruḷajātarūpesu āgato. Ayañhi ‘‘suvaṇṇe dubbaṇṇe, sugate duggate’’ti, ‘‘suvaṇṇatā sussaratā’’ti [Pg.302] ca evamādīsu chavisampattiyaṃ āgato. ‘‘Kākaṃ suvaṇṇā parivārayantī’’tiādīsu garuḷe. ‘‘Suvaṇṇavaṇṇo kañcanasannibhattaco’’tiādīsu jātarūpeti. སུཝཎྞ་ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་པགས་པའི་མདོག་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། མཁའ་ལྡིང་དང་། གསེར་རྣམས་ལ་འཇུག་གོ། །འདི་ནི་ "མདོག་བཟང་པོ་དང་མདོག་ངན་པ། བདེ་འགྲོ་དང་ལོག་འགྲོ" ཞེས་པ་དང་། "མདོག་བཟང་ཉིད་དང་སྐད་སྙན་ཉིད" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་པགས་པའི་མདོག་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་འཇུག་གོ། །"བྱ་རོག་ལ་མཁའ་ལྡིང་རྣམས་ཀྱིས་བསྐོར་ཏེ" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་མཁའ་ལྡིང་ལའོ། །"གསེར་གྱི་མདོག་ཅན་གསེར་གྱི་མདོག་ལྟ་བུའི་པགས་པ་ཅན" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་གསེར་ལའོ། ། Puṇa saṅghāte. Puṇeti, puṇayati. པུཎ་ནི་འདུ་བ་ལའོ། །པུཎེཏི། པུཎཡཏི། Cuṇa saṅkocane. Cuṇeti, cuṇayati. ཅུཎ་ནི་སྐུམ་པ་ལའོ། །ཅུཎེཏི། ཅུཎཡཏི། Cuṇṇa peraṇe. Cuṇṇeti, cuṇṇayati. Cuṇṇaṃ. Cuṇṇavicuṇṇaṃ karoti. ཅུཎྞ་ནི་བསྐུལ་བ་ལའོ། །ཅུཎྞེཏི། ཅུཎྞཡཏི། ཅུཎྞཾ། ཕྱེ་མར་བྱེད་དོ། ། Saṇa dāne. Saṇeti, saṇayati. སཎ་ནི་སྦྱིན་པ་ལའོ། །སཎེཏི། སཎཡཏི། Kuṇa saṅkocane. Kuṇeti, kuṇayati. Kuṇo. Kuṇahattho. Hatthena kuṇī. ཀུཎ་ནི་སྐུམ་པ་ལའོ། །ཀུཎེཏི། ཀུཎཡཏི། ཀུཎོ། ཀུཎ་ཧཏྠོ། ལག་པ་སྐུམ་པའོ། ། Tūṇa pūraṇe. Tūṇeti, tūṇayati. Tūṇī. ཏཱུཎ་ནི་གང་བ་ལའོ། །ཏཱུཎེཏི། ཏཱུཎཡཏི། ཏཱུཎཱི། Ettha tūṇīti sarakalāpo. Sā hi tūṇenti pūrenti sare etthāti tūṇī. འདིར་ཏཱུཎཱི་ནི་མདའ་སྣོད་དོ། །དེར་མདའ་རྣམས་ཀྱིས་གང་བར་བྱེད་པས་ན་ཏཱུཎཱི་ཞེས་བྱའོ། ། Bhūṇa bhāsāyaṃ. Bhūṇeti, bhūṇayati. བྷཱུཎ་ནི་སྨྲ་བའི་དོན་ལའོ། །བྷཱུ་ཎེ་ཏི། བྷཱུ་ཎ་ཡ་ཏི། Kaṇa nimīlane. Kāṇeti, kāṇayati. Kāṇo. ཀཎ་ནི་མིག་ཟུམ་པ་ལའོ། །ཀཱ་ཎེ་ཏི། ཀཱ་ཎ་ཡ་ཏི། ཀཱ་ཎོ། Ettha kāṇoti ekena vā dvīhi vā akkhīhi parihīnakkhi. Aṭṭhakathācariyā pana ‘‘kāṇo nāma ekakkhinā kāṇo, andho nāma ubhayakkhikāṇo’’ti vadanti, taṃ kāṇandhasaddānaṃ ekatthasannipāte yujjati. Itarathā kāṇakacchapopamasutte vutto kacchapo ekasmiṃ kāṇo siyā, ekakkhikāṇo ca pana puriso ‘‘andho’’ti na vattabbo siyā, tasmā tesamayugaḷatte ekekassa yathāsambhavaṃ dvinnaṃ dvinnamākārānaṃ vācakatā daṭṭhabbā. Tathā hi kosalasaṃyuttaṭṭhakathāyaṃ ‘‘kāṇoti ekacchikāṇo vā [Pg.303] ubhayacchikāṇo vā’’ti vuttaṃ. Atha vā ‘‘ovadeyyānusāseyyā’’ti ettha ovādānusāsanānaṃ viya savisesatā avisesatā ca daṭṭhabbā. འདིར་“ཀཱ་ཎོ་”ཞེས་པ་ནི་མིག་གཅིག་གམ་གཉིས་ཀ་མེད་པའི་མིག་ཉམས་པ་ལ་བྱའོ། །འགྲེལ་བཤད་མཁན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ནི་“ཀཱ་ཎོ་ཞེས་པ་ནི་མིག་གཅིག་ཞར་བ་དང་། ཨནྡྷོ་ (ལོང་བ།) ཞེས་པ་ནི་མིག་གཉིས་ཀ་ཞར་བའོ།”ཞེས་གསུངས་ཏེ། དེ་ནི་ཀཱ་ཎ་དང་ཨནྡྷ་ཞེས་པའི་སྒྲ་གཉིས་དོན་གཅིག་ཏུ་འདུས་པའི་སྐབས་སུ་འཐད་དོ། །གཞན་དུ་ན། ཀཱ་ཎ་ཀཙྪ་པོ་པ་མ་མདོ་ (རུས་སྦལ་ལོང་བའི་དཔེའི་མདོ།) ལས་གསུངས་པའི་རུས་སྦལ་དེ་མིག་གཅིག་ཞར་བ་ཞིག་ཏུ་འགྱུར་ལ། མིག་གཅིག་ཞར་བའི་སྐྱེས་བུ་ལ་ཡང་“ལོང་བའོ་”ཞེས་བརྗོད་དུ་མི་རུང་བར་འགྱུར་རོ། །དེ་བས་ན་དེ་གཉིས་ཟུང་མ་ཡིན་པའི་སྐབས་སུ་རེ་རེ་བཞིན་ཅི་རིགས་པར་རྣམ་པ་གཉིས་གཉིས་ཀྱི་དོན་སྟོན་པར་ལྟ་བར་བྱའོ། །དེ་ལྟར་ཡང་ཀོ་ས་ལ་སཾ་ཡུཏྟའི་འགྲེལ་བཤད་ལས། “ཀཱ་ཎོ་ཞེས་པ་ནི་མིག་གཅིག་ཞར་བའམ་མིག་གཉིས་ཀ་ཞར་བའོ།”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཡང་ན། “གདམས་ངག་བྱེད་ཅིང་རྗེས་སུ་བསྟན་པར་བྱའོ།”ཞེས་པ་འདིར་གདམས་ངག་དང་རྗེས་བསྟན་གཉིས་བཞིན་དུ། བྱེ་བྲག་ཡོད་པ་དང་བྱེ་བྲག་མེད་པའི་དོན་དུ་ལྟ་བར་བྱའོ།། Gaṇa saṅkhyāne. Gaṇeti, gaṇayati. Gaṇanā, gaṇo. གཎ་ནི་བགྲང་བ་ལའོ། །གཎེ་ཏི། གཎ་ཡ་ཏི། གཎ་ནཱ། གཎོ། Ettha gaṇanāti saṅkhyā. Gaṇoti bhikkhusamūho. Yesaṃ vā kesañci samūho. Samūhassa ca anekāni nāmāni. Seyyathidaṃ – འདིར་“གཎ་ནཱ་”ཞེས་པ་ནི་གྲངས་སོ། །“གཎོ་”ཞེས་པ་ནི་དགེ་སློང་གི་ཚོགས་སམ། ཡང་ན་གང་ཡང་རུང་བའི་ཚོགས་སོ། །ཚོགས་པ་ལ་ནི་མིང་དུ་མ་ཡོད་དེ། འདི་ལྟ་སཏེ། Saṅgho gaṇo samūho ca,Khandho sannicayo cayo; Samuccayo ca nicayo,Vaggo pūgo ca rāsi ca. སཾ་གྷོ་ (དགེ་འདུན།) གཎོ་ (ཚོགས།) ས་མཱུ་ཧོ་ (འདུ་བ།) དང་། །ཁནྡྷོ་ (ཕུང་པོ།) སན་ནི་ཙ་ཡོ་ (ཉེ་བར་བསགས་པ།) ཙ་ཡོ་ (བསགས་པ།) །ས་མུཏྩ་ཡོ་ (ཀུན་ལས་བཏུས་པ།) དང་ནི་ཙ་ཡོ་ (བསགས་པ།) །ཝགྒོ་ (སྡེ།) པཱུ་གོ་ (ཚོགས་པ།) དང་རཱ་སི་ (ཕུང་པོ།) དང་།། Kāyo nikāyo nikaro,Kadambo visaro ghaṭā; Samudāyo ca sandeho,Saṅghāto samayo karo. ཀཱ་ཡོ་ (ལུས།) ནི་ཀཱ་ཡོ་ (ཚོགས་པ།) ནི་ཀ་རོ་ (ཕུང་པོ།) །ཀ་དམ་བོ་ (ཚོགས་པ།) ཝི་ས་རོ་ (ཁྱུ།) གྷ་ཊཱ་ (ཚོགས་པ།) །ས་མུ་དཱ་ཡོ་ (ཀུན་འབྱུང་།) དང་སན་དེ་ཧོ་ (ལུས།) །སཾ་གྷཱ་ཏོ་ (འདུས་པ།) ས་མ་ཡོ་ (དུས/ཚོགས།) ཀ་རོ་ (ཕུང་པོ།)། Ogho puñjo kalāpo ca,Piṇḍo jālañca maṇḍalaṃ; Saṇḍo pavāho iccete,Samūhatthābhidhāyakāti. ཨོ་གྷོ་ (ཆུ་ལོན/རྒྱུན།) པུཉྫོ་ (སྤུངས་པ།) ཀ་ལཱ་པོ་ (ཆུན་པོ།) དང་། །པིཎྜོ་ (རིལ་བུ།) ཛཱ་ལཉྩ་ (དྲ་བ།) མཎྜ་ལཾ (དཀྱིལ་འཁོར།) །སཎྜོ་ (ཚལ།) པ་ཝཱ་ཧོ་ (རྒྱུན་བཟང་།) ཞེས་བྱ་བ་འདི་དག་ནི། །ཚོགས་པའི་དོན་སྟོན་པའི་མིང་རྣམས་སོ།། Kiñcāpi ete saṅghagaṇasamūhādayo saddā samūhatthavācakā, tathāpi saṅghagaṇasaddāyeva vināpi visesakapadena bhikkhusamūhe vattanti, nāññe, aññe pana saṅghagaṇasaddehi saddhiṃ aññamaññañca kadāci samānatthavisayā honti, kadāci asamānatthavisayā, tasmā yathāpāvacanaṃ asammuyhantena yojetabbā. ‘‘Eko, dve’’tiādinā gaṇetabboti gaṇo. སཾ་གྷ་དང་གཎ་དང་ས་མཱུ་ཧ་ལ་སོགས་པའི་སྒྲ་འདི་དག་ཚོགས་པའི་དོན་སྟོན་པ་ཡིན་ནའང་། སཾ་གྷ་དང་གཎ་ཞེས་པའི་སྒྲ་གཉིས་ཁོ་ན་ནི་ཁྱད་པར་བྱེད་པའི་ཚིག་མེད་པར་ཡང་དགེ་སློང་གི་ཚོགས་པ་ལ་འཇུག་གི གཞན་དག་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །གཞན་དག་ནི་སཾ་གྷ་དང་གཎ་ཞེས་པའི་སྒྲ་དང་ལྷན་ཅིག་གམ། ཡང་ན་ཕན་ཚུན་སྐབས་འགར་དོན་མཚུངས་པའི་ཡུལ་ཅན་དང་། སྐབས་འགར་དོན་མི་མཚུངས་པའི་ཡུལ་ཅན་དུ་འགྱུར་རོ། །དེ་བས་ན་གསུང་རབ་དང་མཐུན་པར་མ་ནོར་བར་སྦྱར་བར་བྱའོ། །“གཅིག གཉིས།” ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་བགྲང་བར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན་“གཎོ་” (ཚོགས།) ཞེས་བྱའོ།། Kaṇṇa [Pg.304] savane. Kaṇṇeti, kaṇṇayati. Kaṇṇo. Kaṇṇayanti saddaṃ suṇanti etenāti kaṇṇo, yo loke ‘‘savanaṃ, sota’’nti ca vuccati. ཀཎྞ་ནི་ཐོས་པ་ལའོ། །ཀཎྞེ་ཏི། ཀཎྞ་ཡ་ཏི། ཀཎྞོ། འདིས་སྒྲ་ཐོས་པར་བྱེད་པའམ་ཉན་པར་བྱེད་པས་ན་“ཀཎྞོ་” (རྣ་བ།) ཞེས་བྱ་སྟེ། དེ་ལ་འཇིག་རྟེན་ན་“ས་ཝ་ནཾ་” (ཐོས་པ།) དང་“སོ་ཏཾ་” (རྣ་བའི་དབང་པོ།) ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་དོ།། Kuṇa guṇa āmantane. Kuṇeti, kuṇayati. Guṇeti, guṇayati. Guṇo. Goṇo. ཀུཎ་དང་གུཎ་ནི་འབོད་པ་ལའོ། །ཀུཎེ་ཏི། ཀུཎ་ཡ་ཏི། གུཎེ་ཏི། གུཎ་ཡ་ཏི། གུཎོ། གོཎོ། Ettha guṇoti sīlādayo dhammā, kenaṭṭhena te guṇā. Goṇāpiyati āmantāpiyati attani patiṭṭhito puggalo daṭṭhuṃ sotuṃ pūjituñca icchantehi janehīti guṇo. Ettha kiñcāpi sīlādidhammānaṃ āmantāpanaṃ natthi, tathāpi taṃhetuāmantanaṃ nimantanañca teyeva karonti nāmāti evaṃ vuttaṃ. Tathā hi – འདིར་“གུཎོ་”ཞེས་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་ཡིན་ལ། དོན་གང་གི་ཕྱིར་ན་དེ་དག་ལ་“གུཎཱ་” (ཡོན་ཏན།) ཞེས་བྱ་ཞེ་ན། རང་ཉིད་ལ་གནས་པའི་གང་ཟག་དེ་ཉིད་མཐོང་བ་དང་། ཐོས་པ་དང་། མཆོད་པར་འདོད་པའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱིས་འབོད་པར་བྱེད་པའམ་སྤྱན་འདྲེན་པར་བྱེད་པས་ན་“གུཎོ་”ཞེས་བྱའོ། །འདིར་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་འབོད་པར་བྱེད་པའི་བྱ་བ་མེད་ནའང་། དེ་དག་ནི་འབོད་པ་དང་སྤྱན་འདྲེན་པའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེ་དག་ཉིད་ཀྱིས་བྱས་པ་ལྟ་བུར་འདི་ལྟར་གསུངས་སོ། །འདི་ལྟར་ཡང་། ‘‘Yathāpi khettasampanne,Bījaṃ appampi ropitaṃ; Sammā dhāraṃ pavassante,Phalaṃ toseti kassaka’’nti “ཇི་ལྟར་ཞིང་ས་ཕུན་ཚོགས་ལ། །ས་བོན་ཆུང་ངུ་བཏབ་པ་ཡང་། །ཆར་རྒྱུན་ལེགས་པར་བབས་པ་ན། །འབྲས་བུས་ཞིང་པ་ཚིམ་པར་བྱེད།།” Ettha kassakassa tuṭṭhiuppattikāraṇattā hetuvasena niccetanassapi phalassa tosanaṃ vuttaṃ, evamidhāpi āmantāpanakāraṇattā evaṃ vuttaṃ. Aññe pana ‘‘guñjante abyayante iti guṇā’’ti atthaṃ vadanti. Tadanurūpaṃ pana dhātusaddaṃ na passāma, ‘‘guṇa āmantane’’ icceva passāma, vicāretvā gahetabbaṃ. འདིར་ཞིང་པ་ལ་ཚིམ་པ་སྐྱེ་བའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། རྒྱུའི་དབང་གིས་སེམས་མེད་པའི་འབྲས་བུས་ཀྱང་ཚིམ་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་གསུངས་པ་བཞིན། འདིར་ཡང་འབོད་པའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དེ་ལྟར་གསུངས་སོ། །གཞན་དག་ནི་“སྒྲ་འབྱིན་པའམ་མི་ཉམས་པར་བྱེད་པས་ན་གུཎཱའོ་”ཞེས་དོན་བཤད་དོ། །འོན་ཀྱང་དེ་དང་མཐུན་པའི་དབྱིངས་ཀྱི་སྒྲ་ནི་བདག་ཅག་གིས་མ་མཐོང་ལ། “གུཎ་ནི་འབོད་པ་ལའོ།”ཞེས་པ་འདི་ཁོ་ན་མཐོང་བས། བརྟག་དཔྱད་བྱས་ཏེ་བཟུང་བར་བྱའོ།། Vaṇa gattavicuṇṇane. Vaṇeti, vaṇayati. Vaṇo. ཝཎ་ནི་ལུས་རྨས་པ་ལའོ། །ཝཎེ་ཏི། ཝཎ་ཡ་ཏི། ཝཎོ། Ettha vaṇoti aru. Sā hi sarīraṃ vaṇayati vicuṇṇeti chiddāvachiddaṃ karotīti vaṇoti vuccati. འདིར་“ཝཎོ་”ཞེས་པ་ནི་རྨ་སྟེ། དེས་ལུས་ལ་རྨས་པར་བྱེད་པ་དང་། གཏོར་བར་བྱེད་པ་དང་། བུ་ག་དང་བུ་གར་བྱེད་པས་ན་“ཝཎོ་” (རྨ།) ཞེས་བྱའོ།། Paṇṇa harite. Paṇṇeti, paṇṇayati. Tālapaṇṇaṃ. Sūpeyyapaṇṇaṃ. པཎྞ་ནི་ལྗང་གུའི་དོན་ལའོ། །པཎྞེ་ཏི། པཎྞ་ཡ་ཏི། ཏཱ་ལ་པཎྞཾ། (ཏཱ་ལའི་ལོ་མ།) སཱུ་པེཡྻ་པཎྞཾ། (ཚོད་མའི་ལོ་མ།) Ettha [Pg.305] ca haritabhāvavigatepi vatthusmiṃ paṇṇabhāvo rūḷhito pavattoti daṭṭhabbo. ‘‘Paṇṇaṃ, pattaṃ, palāso, dalaṃ’’ iccete samānatthā. འདིར་དངོས་པོ་དེ་ལས་ལྗང་གུའི་དངོས་པོ་བྲལ་བར་གྱུར་ཀྱང་། ལོ་མའི་དངོས་པོ་ནི་གྲགས་པའི་སྒོ་ནས་འཇུག་པར་ལྟ་བར་བྱའོ། །“པཎྞཾ། པཏྟཾ། པ་ལཱ་སོ། ད་ལཾ།” ཞེས་བྱ་བ་འདི་དག་ནི་དོན་གཅིག་གོ། Paṇa byavahāre. Paṇeti, paṇayati. Rājā ca daṇḍaṃ garukaṃ paṇeti. པཎ་ནི་ཐ་སྙད་བྱེད་པ་ (འཇུག་པའམ་ཚོང་བྱེད་པ།) ལའོ། །པཎེ་ཏི། པཎ་ཡ་ཏི། རྒྱལ་པོས་ཆད་པ་ལྕི་མོ་འགེལ་བར་བྱེད་དོ།། Imāni ṇakārantadhāturūpāni. འདི་དག་ནི་ཎ་མཐའ་ཅན་གྱི་དབྱིངས་ཀྱི་གཟུགས་རྣམས་སོ།། Takārantadhātu ཏ་མཐའ་ཅན་གྱི་དབྱིངས། Cinta cintāyaṃ. Cinteti, cintayati. Cittaṃ, cintā, cintanā, cintanako. Kārite ‘‘cintāpeti, cintāpayatī’’ti rūpāni. ཙིན་ཏ་ནི་སེམས་པ་ལའོ། །ཙིན་ཏེ་ཏི། ཙིན་ཏ་ཡ་ཏི། ཙིཏྟཾ། (སེམས།) ཙིན་ཏཱ། (བསམ་པ།) ཙིན་ཏ་ནཱ། (སེམས་པ།) ཙིན་ཏ་ན་ཀོ། (སེམས་པར་བྱེད་པ།) གཉིས་སུ་བྱེད་པའི་ (རྒྱུའི་མཐའ་ཅན་གྱི) གཟུགས་ལ། “ཙིན་ཏཱ་པེ་ཏི། ཙིན་ཏཱ་པ་ཡ་ཏི།” ཞེས་འགྱུར་རོ།། Tattha cittanti ārammaṇaṃ cintetīti cittaṃ, vijānātīti attho, sabbacittasādhāraṇavasenetaṃ daṭṭhabbaṃ. Ettha siyā – kasmā ‘‘ārammaṇaṃ cintetīti citta’’nti vatvāpi ‘‘vijānātīti attho’’ti vuttaṃ, nanu cintanavijānanā nānāsabhāvā. Na hi ‘‘cintetī’’ti padassa ‘‘vijānātī’’ti attho sambhavati, duppaññassa hi nānappakārehi cintayatopi sukhumatthādhigamo na hotīti? Saccaṃ, ‘‘vijānātī’’ti idaṃ padaṃ cittassa saññāpaññākiccehi visiṭṭhavisayaggahaṇaṃ dīpetuṃ vuttaṃ sabbacittasādhāraṇattā cittasaddassa. Yañhi dhammajātaṃ ‘‘citta’’nti vuccati, tadeva viññāṇaṃ, tasmā vijānanatthaṃ gahetvā saññāpaññākiccāvisiṭṭhavisayaggahaṇaṃ dīpetuṃ ‘‘vijānātī’’ti vuttaṃ. དེ་ལ་“ཙིཏྟཾ་” (སེམས།) ཞེས་པ་ནི་དམིགས་པ་ལ་སེམས་པས་ན་སེམས་ཏེ། རྣམ་པར་ཤེས་པའི་དོན་ཏོ། །འདི་ནི་སེམས་ཐམས་ཅད་ལ་ཐུན་མོང་དུ་ཡོད་པའི་དབང་གིས་ལྟ་བར་བྱའོ། །འདིར་དོགས་པ་སྐྱེ་སྲིད་དེ། ཅིའི་ཕྱིར་“དམིགས་པ་ལ་སེམས་པས་ན་སེམས་སོ་”ཞེས་བརྗོད་ནས་ཡང་“རྣམ་པར་ཤེས་པའི་དོན་ཏོ་”ཞེས་བཤད་ཅེ་ན། སེམས་པ་དང་རྣམ་པར་ཤེས་པ་གཉིས་རང་བཞིན་ཐ་དད་པ་མ་ཡིན་ནམ། “སེམས་སོ་”ཞེས་པའི་ཚིག་གི་དོན་ནི་“རྣམ་པར་ཤེས་སོ་”ཞེས་པར་འགྱུར་མི་སྲིད་དེ། ཤེས་རབ་འཆལ་བའི་སྐྱེས་བོས་རྣམ་པ་དུ་མར་བསམས་ཀྱང་དོན་ཕྲ་མོ་རྟོགས་པར་མི་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། །བདེན་ཏེ། “རྣམ་པར་ཤེས་སོ་”ཞེས་པའི་ཚིག་འདི་ནི་སེམས་ཀྱི་སྒྲ་དེ་སེམས་ཐམས་ཅད་ལ་ཐུན་མོང་དུ་འཇུག་པའི་ཕྱིར། འདུ་ཤེས་དང་ཤེས་རབ་ཀྱི་བྱ་བ་ལས་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་ཡུལ་འཛིན་པ་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ། །གང་གི་ཕྱིར་“སེམས་”ཞེས་བྱ་བའི་ཆོས་གང་ཡིན་པ་དེ་ཉིད་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་དོན་བཟུང་ནས། འདུ་ཤེས་དང་ཤེས་རབ་ཀྱི་བྱ་བ་ལས་ཁྱད་པར་དུ་མ་བྱས་པའི་ཡུལ་འཛིན་པ་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་“རྣམ་པར་ཤེས་སོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། Idāni aññagaṇikadhātuvasenapi nibbacanaṃ pakāsayāma – sabbesu cittesu yaṃ lokiyakusalākusalamahākriyacittaṃ, taṃ javanavīthivasena attano santānaṃ cinotīti cittaṃ, vipākaṃ kammakilesehi citanti cittaṃ, idaṃ cidhātuvasena nibbacanaṃ. Yaṃ kiñci loke vicittaṃ sippajātaṃ, sabbassa tassa [Pg.306] citteneva karaṇato citteti vicitteti vicittaṃ kariyati etenāti cittaṃ, cittakaraṇatāya cittanti vuttaṃ hoti, idaṃ cittadhātuvasena nibbacanaṃ. Cittatāya cittaṃ, idaṃ pāṭipadikavasena nibbacanaṃ. Tenāhu aṭṭhakathācariyā ‘‘sabbampi yathānurūpato cittatāya cittaṃ, cittakaraṇatāya cittanti evamettha attho veditabbo’’ti. ད་ནི་ཚོགས་གཞན་གྱི་དབྱིངས་ཀྱི་དབང་གིས་ཀྱང་ངེས་ཚིག་བསྟན་པར་བྱ་སྟེ། སེམས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ནང་ནས་འཇིག་རྟེན་པའི་དགེ་བ་དང་། མི་དགེ་བ་དང་། བྱེད་སེམས་ཆེན་པོ་གང་ཡིན་པ་དེས། འཇུག་པའི་ལམ་གྱི་དབང་གིས་རང་གི་རྒྱུད་གསོག་པར་བྱེད་པས་ན་“སེམས་” (ཙིཏྟཾ།) ཞེས་བྱ་ལ། ལས་དང་ཉོན་མོངས་པས་རྣམ་པར་སྨིན་པ་བསགས་པས་ན་“སེམས་”ཞེས་བྱ་སྟེ། འདི་ནི་ཙི་ (གསོག་པ།) ཞེས་པའི་དབྱིངས་ཀྱི་དབང་གིས་ངེས་ཚིག་གོ། འཇིག་རྟེན་ན་སྣ་ཚོགས་པའི་བཟོའི་གནས་གང་ཅི་ཡང་རུང་བ་དེ་ཐམས་ཅད་སེམས་ཁོ་ནས་བྱེད་པའི་ཕྱིར། སེམས་པར་བྱེད་པ་དང་། སྣ་ཚོགས་སུ་བྱེད་པ་དང་། འདིས་སྣ་ཚོགས་སུ་བྱེད་པར་བྱ་བས་ན་“སེམས་”ཞེས་བྱ་སྟེ། སྣ་ཚོགས་སུ་བྱེད་པའི་ཕྱིར་“སེམས་”ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ལ། འདི་ནི་ཙིཏ་ (སྣ་ཚོགས་སུ་བྱེད་པ།) ཞེས་པའི་དབྱིངས་ཀྱི་དབང་གིས་ངེས་ཚིག་གོ། སྣ་ཚོགས་པའི་རང་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་“སེམས་”ཞེས་བྱ་སྟེ། འདི་ནི་མིང་གཞིའི་ (པྲཱ་ཏི་པ་དི་ཀ།) དབང་གིས་ངེས་ཚིག་གོ། དེའི་ཕྱིར་འགྲེལ་བཤད་མཁན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་“ཐམས་ཅད་ཀྱང་ཅི་རིགས་པར་སྣ་ཚོགས་པའི་རང་བཞིན་ཡིན་པས་ན་སེམས་དང་། སྣ་ཚོགས་སུ་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ན་སེམས་ཞེས་བྱ་བར་འདིར་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ།”ཞེས་གསུངས་སོ།། Ettha hi cittassa sarāgasadosādibhedabhinnattā sampayuttabhūmiārammaṇahīnamajjhimapaṇītādhipatīnaṃ vasena cittassa cittatā veditabbā. Kiñcāpi ekassa cittassa evaṃ vicittatā natthi, tathāpi vicittānaṃ antogadhattā samudāyavohārena avayavopi ‘‘citta’’nti vuccati, yathā pabbatanadīsamuddādiekadesesu diṭṭhesu pabbatādayo diṭṭhāti vuccanti. Tenāhu aṭṭhakathācariyā ‘‘kāmañcettha ekameva evaṃ cittaṃ na hoti, cittānaṃ pana antogadhattā etesu yaṃ kiñci ekampi cittatāya ‘citta’nti vattuṃ vaṭṭatī’’ti. འདིར་ནི་སེམས་ལ་འདོད་ཆགས་དང་བཅས་པ་དང་། ཞེ་སྡང་དང་བཅས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ཡོད་པའི་ཕྱིར། མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་དང་། ས་དང་། དམིགས་པ་དང་། དམན་པ་དང་། བར་མ་དང་། གྱ་ནོམ་པ་དང་། བདག་པོའི་དབང་གིས་སེམས་ཀྱི་སྣ་ཚོགས་པའི་རང་བཞིན་ཤེས་པར་བྱའོ། །སེམས་གཅིག་པུ་ལ་འདི་ལྟ་བུའི་སྣ་ཚོགས་པའི་རང་བཞིན་མེད་ནའང་། སྣ་ཚོགས་པའི་ནང་དུ་འདུས་པའི་ཕྱིར། སྤྱིའི་ཐ་སྙད་ཀྱི་དབང་གིས་ཆ་ཤས་ལ་ཡང་“སེམས་”ཞེས་བརྗོད་དེ། དཔེར་ན་རི་དང་། གཙང་པོ་དང་། རྒྱ་མཚོ་ལ་སོགས་པའི་ཕྱོགས་གཅིག་མཐོང་བ་ན། རི་ལ་སོགས་པ་མཐོང་ངོ་ཞེས་བརྗོད་པ་བཞིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་འགྲེལ་བཤད་མཁན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་“འདིར་སེམས་གཅིག་པུ་ཉིད་འདི་ལྟར་སྣ་ཚོགས་པ་མ་ཡིན་མོད་ཀྱི། སེམས་རྣམས་ཀྱི་ནང་དུ་འདུས་པའི་ཕྱིར། འདི་དག་ལས་གང་ཡང་རུང་བ་གཅིག་ལ་ཡང་སྣ་ཚོགས་པའི་རང་བཞིན་ཡིན་པས་ན་‘སེམས་’ཞེས་བརྗོད་པར་རིགས་སོ།”ཞེས་གསུངས་སོ།། Ettha ca vuttappakārānamatthānaṃ vinicchayo bavati. Kathaṃ? Yasmā yattha yattha yathā yathā attho labbhati, tattha tattha tathā tathā gahetabbo. Tasmā yaṃ āsevanapaccayabhāvena cinoti, yañca kammunā abhisaṅkhatattā citaṃ, taṃ tena kāraṇena cittanti vuttaṃ. Yaṃ pana tathā na hoti, taṃ parittakriyadvayaṃ antimajavanañca labbhamānacintanavicittatādivasena cittanti veditabbaṃ, hasituppādo pana aññajavanagatikoyevāti. འདིར་ནི་གསུངས་པའི་རྣམ་པ་དེ་དག་གི་དོན་རྣམར་པར་ངེས་པ་འགྱུར་རོ། །ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། གང་དང་གང་དུ་ཇི་ལྟར་ཇི་ལྟར་དོན་རྙེད་པ་དེ་དང་དེར་དེ་ལྟར་དེ་ལྟར་བཟུང་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་བས་ན་གང་ཞིག་བསྟེན་པའི་རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོས་གསོག་པར་བྱེད་པ་དང་། གང་ཞིག་ལས་ཀྱིས་མངོན་པར་འདུས་བྱས་པའི་ཕྱིར་བསགས་པ་དེ་ནི་རྒྱུ་དེས་ན་“སེམས་”ཞེས་གསུངས་སོ། །གང་ཞིག་དེ་ལྟར་མ་ཡིན་པ་སྟེ། ཆུང་ངུའི་བྱེད་སེམས་གཉིས་དང་མཐའ་མའི་འཇུག་སེམས་ནི། ཡོད་པའི་སེམས་པ་དང་སྣ་ཚོགས་པའི་རང་བཞིན་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་“སེམས་”ཞེས་ཤེས་པར་བྱ་ལ། བཞད་གད་བསྐྱེད་པའི་སེམས་ནི་འཇུག་སེམས་གཞན་གྱི་རང་བཞིན་ཅན་ཁོ་ནའོ།། Imāni cittassa nāmāni – འདི་དག་ནི་སེམས་ཀྱི་མིང་རྣམས་ཏེ། Cittaṃ mano mānasañca, viññāṇaṃ hadayaṃ manaṃ; Nāmānetāni vohāra-pathe vattanti pāyato. ཙིཏྟཾ་ (སེམས།) མ་ནོ་ (ཡིད།) མཱ་ན་སཉྩ་ (ཡིད་ཀྱི་རང་བཞིན།) །ཝི་ཉྙཱ་ཎཾ་ (རྣམ་ཤེས།) ཧ་ད་ཡཾ་ (སྙིང་།) མ་ནཾ་ (ཡིད།) །མིང་འདི་དག་ནི་ཕལ་ཆེར་ནི། །ཐ་སྙད་ལམ་དུ་འཇུག་པ་ཡིན།། Cittasaddo [Pg.307] paññattiyaṃ viññāṇe vicitte cittakamme acchariyeti evamādīsu atthesu dissati. Ayañhi ‘‘citto gahapati. Cittamāso’’tiādīsu paññattiyaṃ dissati. ‘‘Cittaṃ mano mānasa’’ntiādīsu viññāṇe. ‘‘Vicittavatthābharaṇā’’tiādīsu vicitte. ‘‘Diṭṭhaṃ vo bhikkhave caraṇaṃ nāma citta’’ntiādīsu cittakamme. ‘‘Iṅgha maddi nisāmehi, cittarūpaṃva dissatī’’tiādīsu acchariyeti. སེམས་ (ཙིཏྟ།) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་བཏགས་པ་དང་། རྣམ་པར་ཤེས་པ་དང་། སྣ་ཚོགས་པ་དང་། རི་མོའི་ལས་དང་། ངོ་མཚར་བ་ལ་སོགས་པའི་དོན་རྣམས་ལ་སྣང་ངོ་། །འདི་ལྟར་“ཁྱིམ་བདག་ཙིཏྟ། ཙིཏྟའི་ཟླ་བ།” ལ་སོགས་པ་ལས་བཏགས་པ་ལ་སྣང་ལ། “སེམས་དང་ཡིད་དང་ཡིད་ཀྱི་རང་བཞིན།” ལ་སོགས་པ་ལས་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལ་སྣང་། “སྣ་ཚོགས་པའི་གོས་དང་རྒྱན་རྣམས།” ལ་སོགས་པ་ལས་སྣ་ཚོགས་པ་ལ་སྣང་། “དགེ་སློང་དག་ཁྱེད་ཀྱིས་ཙ་ར་ཎ་ཞེས་བྱ་བའི་རི་མོ་མཐོང་ངམ།” ལ་སོགས་པ་ལས་རི་མོའི་ལས་ལ་སྣང་། “ཀྱེ་མ་མད་དཱི་ཉོན་ཅིག ངོ་མཚར་བའི་གཟུགས་བཞིན་དུ་སྣང་ངོ་།” ལ་སོགས་པ་ལས་ངོ་མཚར་བ་ལ་སྣང་ངོ་།། Cita sañcetane. Ceteti, cetayati. Ratto kho brāhmaṇa rāgena abhibhūto attabyābādhāyapi ceteti, parabyābādhāyapi ceteti, ubhayabyābādhāyapi ceteti. Ākaṅkhati cetayati, taṃ nisedha jutindhara. Cetanā, sañcetanā. Cetayitaṃ, cetetvā, cetayitvā. Sañcicca pāṇaṃ jīvitā voropeti. ཙི་ཏ་ནི་སེམས་པ་ལའོ། །ཙེ་ཏེ་ཏི། ཙེ་ཏ་ཡ་ཏི། “བྲམ་ཟེ་འདོད་ཆགས་ཀྱིས་ཟིལ་གྱིས་ནོན་པའི་ཆགས་ལྡན་ནི། རང་ལ་གནོད་པའི་ཕྱིར་ཡང་སེམས་པར་བྱེད། གཞན་ལ་གནོད་པའི་ཕྱིར་ཡང་སེམས་པར་བྱེད། གཉིས་ཀ་ལ་གནོད་པའི་ཕྱིར་ཡང་སེམས་པར་བྱེད་དོ།།” “འདོད་ཅིང་སེམས་པར་བྱེད་དེ། འོད་བྱེད་པ་དེ་བཀག་ཅིག” ཙེ་ཏ་ནཱ། (སེམས་པ།) སཉྩེ་ཏ་ནཱ། (ཀུན་ཏུ་སེམས་པ།) ཙེ་ཏ་ཡི་ཏཾ། (བསམས་པ།) ཙེ་ཏེཏྭཱ། ཙེ་ཏ་ཡིཏྭཱ། (བསམས་ནས།) བསམ་བཞིན་དུ་སྲོག་ཆགས་སྲོག་དང་བྲལ་བར་བྱེད་དོ།། Tattha cetanāti cetayatīti cetanā, saddhiṃ attanā sampayuttadhamme ārammaṇe abhisandahatīti attho. Sañcetanāti upasaggavasena padaṃ vaḍḍhitaṃ. Cetayitanti cetanākāro. Sañciccāti sayaṃ ñatvā, cecca abhivitaritvāti attho. Imāni cetanāya nāmāni – དེ་ལ་“སེམས་པ་” (ཙེ་ཏ་ནཱ།) ཞེས་པ་ནི་སེམས་པར་བྱེད་པས་ན་སེམས་པ་སྟེ། རང་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་དམིགས་པ་ལ་ལྷན་ཅིག་ཏུ་སྦྱོར་བར་བྱེད་པའི་དོན་ཏོ། །“སཉྩེ་ཏ་ནཱ་” (ཀུན་ཏུ་སེམས་པ།) ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བའི་ (ཉེ་ཚིག) དབང་གིས་ཚིག་འཕེལ་བར་བྱས་པའོ། །“ཙེ་ཏ་ཡི་ཏཾ་”ཞེས་པ་ནི་སེམས་པའི་རྣམ་པའོ། །“སཉྩིཏྩ་” (བསམ་བཞིན་དུ།) ཞེས་པ་ནི་རང་གིས་ཤེས་ནས། བསམས་ནས་མངོན་པར་བཏང་ནས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །འདི་དག་ནི་སེམས་པའི་མིང་རྣམས་ཏེ། Sañcetanā cetayitaṃ, cetanā kammameva ca; Kammañhi ‘‘cetanā’’ tveva, jinenāhacca bhāsitaṃ. སཉྩེ་ཏ་ནཱ་ (ཀུན་ཏུ་སེམས་པ།) ཙེ་ཏ་ཡི་ཏཾ་ (བསམས་པ།) །ཙེ་ཏ་ནཱ་ (སེམས་པ།) དང་ལས་ཉིད་དོ། །རྒྱལ་བས་“སེམས་པ་ནི་ལས་སོ།” །ཞེས་ནི་དངོས་སུ་གསུངས་པའི་ཕྱིར།། Atrāyaṃ pāḷi ‘‘cetanāhaṃ bhikkhave kammaṃ vadāmi, cetayitvā kammaṃ karoti kāyena vācāya manasā’’ti. འདིར་ལུང་ནི་“དགེ་སློང་དག་ངས་ནི་སེམས་པ་ལ་ལས་ཞེས་བརྗོད་དོ། །བསམས་ནས་ལུས་དང་ངག་དང་ཡིད་ཀྱིས་ལས་བྱེད་དོ།།”ཞེས་པ་འདིའོ།། Manta [Pg.308] guttabhāsane. Manteti, mantayati, nimanteti, nimantayati, āmanteti, āmantayati. Janā saṅgamma mantenti, mantayanti, mantayiṃsu rahogatā. Nimantayittha rājānaṃ. Āmantayittha devindo, visukammaṃ mahiddhikaṃ. Mantā, manto. Kārite ‘‘mantāpeti, mantāpayatī’’ti rūpāni. མན་ཏ་ནི་གསང་སྨྲ་བ་ (གྲོས་བྱེད་པ།) ལའོ། །མན་ཏེ་ཏི། མན་ཏ་ཡ་ཏི། ནི་མན་ཏེ་ཏི། ནི་མན་ཏ་ཡ་ཏི། (སྤྱན་འདྲེན་པ།) ཨཱ་མན་ཏེ་ཏི། ཨཱ་མན་ཏ་ཡ་ཏི། (འབོད་པ།) “སྐྱེ་བོ་རྣམས་འདུས་ནས་གྲོས་བྱེད་དོ། །དབེན་པར་སོང་ནས་གྲོས་བྱས་སོ།།” “རྒྱལ་པོ་སྤྱན་དྲངས་སོ།།” “ལྷའི་དབང་པོས་རྫུ་འཕྲུལ་ཆེན་པོ་ཅན་གྱི་བི་ཤྭ་ཀརྨ་ལ་བོས་སོ།།” མན་ཏཱ། (ཤེས་རབ།) མན་ཏོ། (གསང་ཚིག/གསང་སྔགས།) གཉིས་སུ་བྱེད་པའི་གཟུགས་ལ། “མན་ཏཱ་པེ་ཏི། མན་ཏཱ་པ་ཡ་ཏི།” ཞེས་འགྱུར་རོ།། Ettha mantāti paññā, ‘‘gavesanasaññā’’tipi vadanti. Mantoti guttabhāsanaṃ. ‘‘Upassutikāpi suṇanti mantaṃ, tasmā hi manto khippamupeti bheda’’nti ettha hi guttabhāsanaṃ ‘‘manto’’ti vuccati. Apica mantoti chaḷaṅgamanto. Vuttañca ‘‘ye mantaṃ parivattenti, chaḷaṅgaṃ brahmacintita’’nti. Ettha sikkhā nirutti kappa byākaraṇa jotisattha chandovicitivasena manto ‘‘chaḷaṅgo’’ti veditabbo. Etāni eva cha ‘‘vedaṅgānī’’ti vuccanti. Vedo eva hi ‘‘manto, sutī’’ti ca vutto. Atha vā mantoti vedādivijjā. འདིར་“མན་ཏཱ་”ཞེས་པ་ནི་ཤེས་རབ་སྟེ། “ཚོལ་བའི་འདུ་ཤེས་”ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་དོ། །“མན་ཏོ་”ཞེས་པ་ནི་གསང་སྨྲ་བའོ། །“ཉན་རྣ་བྱེད་པ་དག་གིས་ཀྱང་གསང་གྲོས་ཐོས་པས། དེའི་ཕྱིར་གསང་གྲོས་ནི་མྱུར་དུ་འཇིག་པར་འགྱུར་རོ།།”ཞེས་པ་འདིར་གསང་སྨྲ་བ་ལ་“མན་ཏོ་”ཞེས་བརྗོད་དོ། །གཞན་ཡང་“མན་ཏོ་”ཞེས་པ་ནི་ཡན་ལག་དྲུག་ལྡན་གྱི་གསང་སྔགས་སོ། །“གང་དག་ཚངས་པས་བསམས་པའི་ཡན་ལག་དྲུག་ལྡན་གྱི་གསང་སྔགས་ཟློ་བར་བྱེད་དོ།།”ཞེས་གསུངས་སོ། །འདིར་སྒྲ་སྦྱོར་ (སིཀྵཱ།) དང་། ངེས་ཚིག་ (ནི་རུཏྟི།) དང་། ཆོ་ག་ (ཀལྤ།) དང་། སྒྲ་རིག་པ་ (བྱཱ་ཀ་ར་ཎ།) དང་། སྐར་རྩིས་ (ཇོ་ཏི་སཏྠ།) དང་། སྡེབ་སྦྱོར་ (ཚནྡོ་ཝི་ཙི་ཏི།) གྱི་དབང་གིས་གསང་སྔགས་ནི་“ཡན་ལག་དྲུག་ལྡན་”དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། །འདི་དག་ཁོ་ན་ལ་“རིག་བྱེད་ཀྱི་ཡན་ལག་དྲུག་”ཅེས་བྱའོ། །རིག་བྱེད་ཉིད་ལ་“མན་ཏོ་”དང་“སུ་ཏི་” (ཐོས་པ།) ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་དོ། །ཡང་ན། “མན་ཏོ་”ཞེས་པ་ནི་རིག་བྱེད་ལ་སོགས་པའི་རིག་པའོ།། Yanta saṅkocane. Yanteti, yantayati. Yantaṃ, telayantaṃ yathācakkaṃ, evaṃ kampati medanī. ཡན་ཏ་ནི་སྡོམ་པ་ (འཁུམ་པའམ་འཆིང་བ།) ལའོ། །ཡན་ཏེ་ཏི། ཡན་ཏ་ཡ་ཏི། ཡན་ཏཾ། (འཁྲུལ་འཁོར།) “ཇི་ལྟར་ཏིལ་མར་གྱི་འཁྲུལ་འཁོར་རམ་འཁོར་ལོ་བཞིན་དུ། ས་གཞི་འདི་ལྟར་འགུལ་བར་བྱེད་དོ།།” Satta gatiyaṃ. Satteti, sattayati. སཏྟ་ནི་འགྲོ་བ་ལའོ། །སཏྟེ་ཏི། སཏྟ་ཡ་ཏི། Santa āmappayoge. Āmappayogo nāma ussannakriyā. Santeti, santayati. སནྟ་ནི་ནན་ཏན་དུ་སྦྱོར་བ་ལའོ། །ནན་ཏན་དུ་སྦྱོར་བ་ཞེས་པ་ནི་བྱ་བ་ཤིན་ཏུ་འཕེལ་བའོ། །སནྟེ་ཏི། སནྟ་ཡ་ཏི། Kitta saṃsandane. Kitteti, kittayati. ‘‘Ye vohaṃ kittayissāmi, girāhi anupubbaso. Kittanā parikittanā’’tiādīsu pana katthanā ‘‘kittanā’’ti vuccati. ཀིཏྟ་ནི་ཡང་དག་པར་སྦྱོར་བ་ལའོ། །ཀིཏྟེ་ཏི། ཀིཏྟ་ཡ་ཏི། །“གང་དག་བདག་གིས་རིམ་པ་བཞིན་ཚིག་གིས་བསྔགས་པར་བྱའོ། །བསྔགས་པ་དང་ཡོངས་སུ་བསྔགས་པའོ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ནི་རང་ཉིད་བསྟོད་པ་ལ་ “བསྔགས་པ་” ཞེས་བརྗོད་དོ། ། Tanta kuṭumbadhāraṇe. Tanteti, tantayati. Satanto, sappadhānoti attho. ཏནྟ་ནི་ཁྱིམ་འཛིན་པ་ལའོ། །ཏནྟེ་ཏི། ཏནྟ་ཡ་ཏི། །ས་ཏནྟོ་ཞེས་པ་ནི་གཙོ་བོ་དང་བཅས་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། Yata [Pg.309] nikāropakāresu. Yateti, yatayati. Nīto ca paṭidāne, yatadhātu niupasaggato paro paṭidāne vattati, niyyāteti, niyyātayati. Takārassa pana dakāratte kate ‘‘niyyādeti, niyyādayati. Rathaṃ niyyādayitvāna, aṇaṇo ehi sārathī’’ti rūpāni. ཡཏ་ནི་གནོད་པ་དང་ཕན་འདོགས་པ་ལའོ། །ཡ་ཏེ་ཏི། ཡ་ཏ་ཡ་ཏི། །ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་སྒྲ་ “ནི” ལས་ཕྱིར་སྤྲོད་པ་ལའང་འཇུག་སྟེ། ཡཏ་བྱིངས་ནི་ “ནི” ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་འོག་ཏུ་ཕྱིར་སྤྲོད་པ་ལ་འཇུག་པས། ནིཡ྄ཡཱ་ཏེ་ཏི། ནིཡ྄ཡཱ་ཏ་ཡ་ཏི། །ཏ་ཡིག་དེ་ད་ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་བ་ན། “ནིཡ྄ཡཱ་དེ་ཏི། ནིཡ྄ཡཱ་ད་ཡ་ཏི། །ཤིང་རྟ་ཕྱིར་སྤྲད་ནས། བུ་ལོན་མེད་པར་ཤོག་ཅིག་ཁ་ལོ་པ།” ཅེས་པ་ལྟ་བུའི་གཟུགས་རྣམས་སོ། ། Vatu bhāsāyaṃ. Vatteti, vattayati. ཝ་ཏུ་ནི་སྨྲ་བ་ལའོ། །ཝཏྟེ་ཏི། ཝཏྟ་ཡ་ཏི། Pata gatiyaṃ. Pateti, patayati. པ་ཏ་ནི་འགྲོ་བ་ལའོ། །པ་ཏེ་ཏི། པ་ཏ་ཡ་ཏི། Vāta gatisukhasevanesu. Gati sukhaṃ sevananti tayo atthā. Tattha sukhanaṃ sukhaṃ. Vāteti, vātayati. Vāto, vātapupphaṃ. Cīvarassa anuvāto. ཝཱ་ཏ་ནི་འགྲོ་བ་དང་། བདེ་བ་དང་། བསྟེན་པ་ལའོ། །འགྲོ་བ་དང་། བདེ་བ་དང་། བསྟེན་པ་ཞེས་པ་ནི་དོན་གསུམ་མོ། །དེ་ལ་བདེ་བར་བྱེད་པ་ནི་བདེ་བའོ། །ཝཱ་ཏེ་ཏི། ཝཱ་ཏ་ཡ་ཏི། །ཝཱ་ཏོ་ (རླུང་)། ཝཱ་ཏ་པུཔ྄ཕཾ་ (རླུང་གི་མེ་ཏོག)། ཙཱི་ཝ་རས྄སཱ་ནུ་ཝཱ་ཏོ། Keta āmantane. Keteti, ketayati. Ketako. ཀེ་ཏ་ནི་འབོད་པ་ལའོ། །ཀེ་ཏེ་ཏི། ཀེ་ཏ་ཡ་ཏི། །ཀེ་ཏ་ཀོ། Satta santānakriyāyaṃ. Santānakriyā nāma pabandhakriyā avicchedakaraṇaṃ. Satteti, sattayati. Satto. སཏྟ་ནི་རྒྱུན་མི་ཆད་པའི་བྱ་བ་ལའོ། །རྒྱུན་མི་ཆད་པའི་བྱ་བ་ཞེས་པ་ནི་རྒྱུན་ཆགས་པའི་བྱ་བ་སྟེ་རྒྱུན་མ་ཆད་པར་བྱེད་པའོ། །སཏྟེ་ཏི། སཏྟ་ཡ་ཏི། །སཏྟོ། ‘‘Kinnu santaramānova, lāyitvā haritaṃ tiṇaṃ; Khāda khādāti lapasi, gatasattaṃ jaraggava’’nti “རྩྭ་སྔོན་བརྔས་ནས་བྲེལ་བ་བཞིན། །སྲོག་འདས་གླང་རྒན་དེ་ཉིད་ལ། །ཟོ་ཞིག་ཟོ་ཞིག་ཅེས་སྨྲ་བ། །ཁྱོད་ནི་ཅི་ཕྱིར་དེ་ལྟར་བྱེད། །” ཅེས་པའོ། ། Pāḷiyaṃ pana ‘‘gatasattaṃ jaraggava’’nti pāṭhassa ‘‘vigatajīvitaṃ jiṇṇagoṇa’’nti atthaṃ saṃvaṇṇesuṃ. Iminā sattasaddassa jīvitavacanaṃ viya dissati, ‘‘na sukarā uñchena paggahena yāpetu’’nti ettha paggahasaddassa pattakathanaṃ viya. Suṭṭhu vicāretabbaṃ. ལུང་ལས་ནི་ “གཏ་སཏྟཾ་ ཛརགྒ་ཝཾ” ཞེས་པའི་ཚིག་རྐང་གི་དོན་ལ། “སྲོག་དང་བྲལ་བའི་གླང་རྒན་” ཞེས་བཤད་དོ། །འདིས་ནི་སཏྟ་ཞེས་པའི་སྒྲ་སྲོག་གི་དོན་ལ་འཇུག་པ་བཞིན་དུ་སྣང་སྟེ། “ལྷུང་བཟེད་བཟུང་ནས་བསོད་སྙོམས་ཀྱིས་འཚོ་བ་ནི་སླ་བ་མ་ཡིན་ནོ།” ཞེས་པ་འདིར་པགྒ་ཧ་ཞེས་པའི་སྒྲས་ལྷུང་བཟེད་བརྗོད་པ་བཞིན་ནོ། །འདི་ནི་ལེགས་པར་དཔྱད་པར་བྱའོ། ། Sutta avamocane. Sutteti, suttayati. སུཏྟ་ནི་འགྲོལ་བ་ལའོ། །སུཏྟེ་ཏི། སུཏྟ་ཡ་ཏི། Mutta pasavane. Mutteti, muttayati. Omutteti, omuttayati. Muttaṃ. Atrāyaṃ pāḷi ‘‘mutteti ohadeti cā’’ti. Tattha muttetīti passāvaṃ karoti. Ohadetīti karīsaṃ vissajjeti. Kārite ‘‘muttāpeti, muttāpayatī’’ti rūpāni. མུཏྟ་ནི་གཅིན་གཏོང་བ་ལའོ། །མུཏྟེ་ཏི། མུཏྟ་ཡ་ཏི། །ཨོ་མུཏྟེ་ཏི། ཨོ་མུཏྟ་ཡ་ཏི། །མུཏྟཾ། འདིར་ལུང་ནི་ “གཅིན་གཏོང་བ་དང་བཤང་བ་འདོར་བའོ།” ཞེས་པའོ། །དེ་ལ་མུཏྟེ་ཏི་ནི་གཅིན་གཏོང་བའོ། །ཨོ་ཧ་དེ་ཏི་ནི་བཤང་བ་འདོར་བའོ། །གཉེར་བྱེད་ཀྱི་གཟུགས་ལ། “མུཏྟཱ་པེ་ཏི། མུཏྟཱ་པ་ཡ་ཏི།” ཞེས་པའི་གཟུགས་རྣམས་སོ། ། Kattara [Pg.310] sethille. Kattareti, kattarayati. Kattaro. Kattaradaṇḍo, kattarasuppaṃ. ཀཏྟ་ར་ནི་ལྷོད་པ་ལའོ། །ཀཏྟ་རེ་ཏི། ཀཏྟ་ར་ཡ་ཏི། །ཀཏྟ་རོ། ཀཏྟ་ར་དཎྜོ། ཀཏྟ་ར་སུཔ྄པཾ། Tattha kattaroti jiṇṇo. Mahallakoti vuttaṃ hoti. Kenaṭṭhena? Kattarayati aṅgānaṃ sithilabhāvena sithilo bhavatīti atthena. Kattaradaṇḍoti kattarehi jiṇṇamanussehi ekantato gahetabbatāya kattarānaṃ daṇḍo kattaradaṇḍo. Tenāhu aṭṭhakathācariyā ‘‘kattaradaṇḍoti jiṇṇakāle gahetabbadaṇḍo’’ti. Kattarasuppanti jiṇṇasuppaṃ. Kattarañca taṃ suppañcāti kattarasuppanti samāso. དེ་ལ་ཀཏྟ་རོ་ཞེས་པ་ནི་རྙིང་པ་འམ་རྒས་པའོ། །རྒན་པོ་ཞེས་བརྗོད་པ་ཡིན། དོན་ཅི་ཞིག་གི་ཕྱིར་ཞེ་ན། དབང་པོ་རྣམས་ལྷོད་པའི་ཕྱིར་ལྷོད་པར་འགྱུར་བའི་དོན་གྱིས་སོ། །ཀཏྟ་ར་དཎྜོ་ཞེས་པ་ནི། རྒས་ཤིང་འཁོགས་པའི་མི་རྣམས་ཀྱིས་གཅིག་ཏུ་བཟུང་བར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན། རྒན་པོ་རྣམས་ཀྱི་འཁར་བ་ནི་ཀཏྟ་ར་དཎྜོ་ཞེས་བྱའོ། །དེའི་ཕྱིར་འགྲེལ་པ་མཁན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ “ཀཏྟ་ར་དཎྜོ་ནི་རྒས་པའི་དུས་སུ་བཟུང་བར་བྱ་བའི་འཁར་བའོ།” ཞེས་གསུངས་སོ། །ཀཏྟ་ར་སུཔ྄པཾ་ཞེས་པ་ནི་བྱེད་མ་རྙིང་པའོ། །རྙིང་པ་ཡིན་ལ་བྱེད་མའང་ཡིན་པས་ན་ཀཏྟ་ར་སུཔ྄པཾ་ཞེས་བསྡུ་བའི་ཚིག་གོ། ། Citta cittakaraṇe, kadāci dassanepi. Cittakaraṇaṃ vicittabhāvakaraṇaṃ. Citteti, cittayati. Cittaṃ. ཙིཏྟ་ནི་སྣ་ཚོགས་སུ་བྱེད་པ་ལའོ། །རེས་འགའ་མཐོང་བ་ལའང་འཇུག་གོ། །སྣ་ཚོགས་སུ་བྱེད་པ་ཞེས་པ་ནི་བཀྲ་བར་བྱེད་པའོ། །ཙིཏྟེ་ཏི། ཙིཏྟ་ཡ་ཏི། །ཙིཏྟཾ། Takārantadhāturūpāni. ཏ་མཐའི་བྱིངས་ཀྱི་གཟུགས་རྣམས་སོ། ། Thakārantadhātu ཐ་མཐའི་བྱིངས། Katha kathane. Katheti, kathayati. Dhammaṃ sākacchati. Sākacchā, kathā, parikathā, aṭṭhakathā. ཀཐ་ནི་སྨྲ་བ་ལའོ། །ཀཐེ་ཏི། ཀཐ་ཡ་ཏི། །ཆོས་ལ་བགྲོ་གླེང་བྱེད་པའོ། །སཱ་ཀཙ྄ཚཱ། ཀཐཱ། པརིཀཐཱ། ཨཊྛཀཐཱ། Tattha sākacchatīti saha kathayati. Attho kathiyati etāyāti aṭṭhakathā, tthakārassa ṭṭhakārattaṃ. དེ་ལ་སཱ་ཀཙ྄ཚ་ཏཱི་ཞེས་པ་ནི་ལྷན་ཅིག་ཏུ་སྨྲ་བའོ། །འདིས་དོན་བཤད་པར་བྱེད་པས་ན་ཨཊྛཀཐཱ་དེ། ཏྠ་ཡིག་དེ་ཊྛ་ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་བའོ། ། Yāya’tthamabhivaṇṇenti, byañjanatthapadānugaṃ; Nidānavatthusambandhaṃ, esā aṭṭhakathā matā. “གང་གིས་ཚིག་དང་དོན་གྱི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ནས། །གླེང་གཞི་དང་དངོས་པོའི་འབྲེལ་བ་དང་བཅས་པའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་དེ་ནི། །འགྲེལ་བཤད་ཡིན་པར་འདོད་དོ། །” ‘‘Aṭṭhakathā’’ti ca ‘‘atthasaṃvaṇṇanā’’ti ca ninnānākaraṇaṃ. “ཨཊྛཀཐཱ” དང་ “ཨཏྠསཾཝ桁ནཱ” ཞེས་པ་གཉིས་ནི་ཁྱད་པར་མེད་དོ། ། Pathi gatiyaṃ. Panthenti, panthayanti. Pantho. Bhūvādigaṇe ‘‘patha gatiya’’nti akārantavasena kathitassa ‘‘pathati, patho’’ti [Pg.311] niggahītāgamavajjitāni rūpāni bhavanti, idha pana ikārantavasena kathitassa saniggahītāgamāni rūpāni niccaṃ bhavantīti daṭṭhabbaṃ. པཐི་ནི་འགྲོ་བ་ལའོ། །པནྠེ་ཏི། པནྠ་ཡ་ཏི། །པནྠོ། བྷཱུ་ཝཱ་དིའི་སྡེ་ལས་ “པཐ་ནི་འགྲོ་བ་ལའོ།” ཞེས་ཨ་མཐའ་ཅན་དུ་བཤད་པ་ལ། “པཐ་ཏི། པཐོ།” ཞེས་རྗེས་སུ་ང་རོ་མི་འཇུག་པའི་གཟུགས་རྣམས་འབྱུང་ལ། འདིར་ནི་ཨི་མཐའ་ཅན་དུ་བཤད་པས་རྗེས་སུ་ང་རོ་དང་བཅས་པའི་གཟུགས་རྣམས་རྟག་ཏུ་འབྱུང་བར་ལྟ་བར་བྱའོ། ། Puttha ādarānādaresu. Puttheti, putthayati. པུཏྠ་ནི་གུས་པ་དང་མ་གུས་པ་ལའོ། །པུཏྠེ་ཏི། པུཏྠ་ཡ་ཏི། Muttha saṅghāte. Muttheti, mutthayati. མུཏྠ་ནི་འདུ་བ་ལའོ། །མུཏྠེ་ཏི། མུཏྠ་ཡ་ཏི། Vattha addane. Vattheti, vatthayati. ཝཏྠ་ནི་གནོད་པ་བྱེད་པ་ལའོ། །ཝཏྠེ་ཏི། ཝཏྠ་ཡ་ཏི། Putha bhāsāyaṃ. Potheti, pothayati. Kathetīti attho. པུཐ་ནི་སྨྲ་བ་ལའོ། །པོ་ཐེ་ཏི། པོ་ཐ་ཡ་ཏི། །སྨྲའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། Putha pahāre. Potheti, pothayati. Kumāre pothetvā agamāsi. པུཐ་ནི་བརྡེག་པ་ལའོ། །པོ་ཐེ་ཏི། པོ་ཐ་ཡ་ཏི། །གཞོན་ནུ་རྣམས་ལ་བརྡེགས་ནས་སོང་ངོ། ། Katha vākyapabandhe. Katheti, kathayati. Kathā. ཀཐ་ནི་ཚིག་གི་རྒྱུན་ལའོ། །ཀཐེ་ཏི། ཀཐ་ཡ་ཏི། །ཀཐཱ། Satha dubbalye. Satheti, sathayati. སཐ་ནི་ཉམ་ཆུང་བ་ལའོ། །སཐེ་ཏི། སཐ་ཡ་ཏི། Attha pattha yācanāyaṃ. Attheti, atthayati. Attho. Pattheti, patthayati. Patthanā. Paṭipakkhaṃ atthayanti icchantīti paccatthikā. ཨཏྠ་དང་པཏྠ་ནི་སློང་བ་ལའོ། །ཨཏྠེ་ཏི། ཨཏྠ་ཡ་ཏི། །ཨཏྠོ་ (དགོས་པའམ་དོན)། པཏྠེ་ཏི། པཏྠ་ཡ་ཏི། །པཏྠ་ནཱ། ཕྱོགས་མི་མཐུན་པ་ལ་འདོད་པར་བྱེད་པས་ན་ཕྱིར་རྒོལ་བ་ཞེས་བྱའོ། ། Thoma silāghāyaṃ. Thometi, thomayati. Thomanā. ཐོ་མ་ནི་བསྔགས་པ་ལའོ། །ཐོ་མེ་ཏི། ཐོ་མ་ཡ་ཏི། །ཐོ་མ་ནཱ། Kātha hiṃsāyaṃ. Kātheti, kāthayati. ཀཱཐ་ནི་འཚེ་བ་ལའོ། །ཀཱཐེ་ཏི། ཀཱཐ་ཡ་ཏི། Satha bandhane. Satheti, sathayati. སཐ་ནི་འཆིང་བ་ལའོ། །སཐེ་ཏི། སཐ་ཡ་ཏི། Santha gantha santhambhe. Santheti, santhayati. Gantheti, ganthayati. Gantho. སནྠ་དང་གནྠ་ནི་རེངས་པར་བྱེད་པ་ལའོ། །སནྠེ་ཏི། སནྠ་ཡ་ཏི། །གནྠེ་ཏི། གནྠ་ཡ་ཏི། །གནྠོ། Thakārantadhāturūpāni. ཐ་མཐའི་བྱིངས་ཀྱི་གཟུགས་རྣམས་སོ། ། Dakārantadhātu ད་མཐའི་བྱིངས། Hada [Pg.312] karīsussagge. Karīsussaggo karīsassa ussaggo vissajjanaṃ. Hadeti, hadayati. Ohadeti, ohadayati. ཧ་ད་ནི་བཤང་བ་འདོར་བ་ལའོ། །བཤང་བ་འདོར་བ་ཞེས་པ་ནི་བཤང་བ་གཏོང་བའོ། །ཧ་དེ་ཏི། ཧ་ད་ཡ་ཏི། །ཨོ་ཧ་དེ་ཏི། ཨོ་ཧ་ད་ཡ་ཏི། Vida lābhe. Imasmiṃ ṭhāne lābho nāma anubhavanaṃ, tasmā vidadhātu anubhavane vattatīti attho gahetabbo. Sukhaṃ vedanaṃ vedeti. Dukkhaṃ vedanaṃ vedeti. Vedayati. Vedanā, vitti. Vedayitaṃ. Sukhaṃ vedanaṃ vedayamāno. ཝི་ད་ནི་ཐོབ་པ་ལའོ། །སྐབས་འདིར་ཐོབ་པ་ཞེས་པ་ནི་མྱོང་བ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་ཝི་ད་བྱིངས་ནི་མྱོང་བ་ལ་འཇུག་པའི་དོན་དུ་གཟུང་བར་བྱའོ། །བདེ་བའི་ཚོར་བ་མྱོང་བར་བྱེད། སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཚོར་བ་མྱོང་བར་བྱེད། ཝེ་ད་ཡ་ཏི། ཝེ་ད་ནཱ། ཝིཏྟི། ཝེ་ད་ཡི་ཏཾ། བདེ་བའི་ཚོར་བ་མྱོང་བཞིན་པའོ། ། Kudi anatabhāsane. Kundeti, kundayati. ཀུ་དི་ནི་གྱ་གྱུའི་ཚིག་སྨྲ་བ་ལའོ། །ཀུནྡེ་ཏི། ཀུནྡ་ཡ་ཏི། Mida sinehane. Atra sineho nāma pīti. Medeti, medayati. མི་ད་ནི་སྣུམ་པ་ལའོ། །འདིར་སྣུམ་པ་ཞེས་པ་ནི་དགའ་བའོ། །མེ་དེ་ཏི། མེ་ད་ཡ་ཏི། Chada saṃvaraṇe. Gehaṃ chādeti, chādayati. Dosaṃ chādeti, chādayati. Paṭicchādeti, paṭicchādayati. Chattaṃ. Channā kuṭi. ཚ་ད་ནི་འགེབས་པ་ལའོ། །ཁང་པ་འགེབས་པར་བྱེད། ཚཱ་ད་ཡ་ཏི། ཉེས་པ་འགེབས་པར་བྱེད། ཚཱ་ད་ཡ་ཏི། པཊིཙྪཱ་དེ་ཏི། པཊིཙྪཱ་ད་ཡ་ཏི། ཚཏྟཾ། ཚནྣཱ་ ཀུཊི། Tatra chattanti ātapattaṃ. Ātapaṃ chādetīti chattaṃ. Paṭicchādiyateti channā. དེ་ལ་ཚཏྟཾ་ཞེས་པ་ནི་ཉི་གདུགས་སོ། །ཚ་གདུག་འགེབས་པར་བྱེད་པས་ན་གདུགས་ཞེས་བྱའོ། །ཡོངས་སུ་བཀབ་པས་ན་བཀབ་པ་ཞེས་བྱའོ། ། Cuda sañcodane āṇattiyañca. Codeti, codayati. Codako, cuditako, codanā. Ānando buddhacodito. ཅུ་ད་ནི་བསྐུལ་བ་དང་བཀའ་སྩལ་བ་ལའོ། །ཅོ་དེ་ཏི། ཅོ་ད་ཡ་ཏི། །ཅོ་ད་ཀོ། ཅུ་དི་ཏ་ཀོ། ཅོ་ད་ནཱ། ཀུན་དགའ་བོ་སངས་རྒྱས་ཀྱིས་བསྐུལ་བའོ། ། Tatra codanāti cālanā. Cālanāti dosāropanāti attho. དེ་ལ་ཅོ་ད་ནཱ་ཞེས་པ་ནི་གཡོ་བར་བྱེད་པའོ། །གཡོ་བར་བྱེད་པ་ཞེས་པ་ནི་སྐྱོན་འཛུགས་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། Chadda vamane. Chaddeti, chaddayati. ཚདྡ་ནི་སྐྱུག་པ་ལའོ། །ཚདྡེ་ཏི། ཚདྡ་ཡ་ཏི། Mada vittiyoge. Madeti, madayati. མ་ད་ནི་དགའ་བ་དང་སྦྱོར་བ་ལའོ། །མ་དེ་ཏི། མ་ད་ཡ་ཏི། Vida cehanākhyānanivāsesu. Cehanā saññāṇaṃ. Ākhyānaṃ kathanaṃ. Nivāso nivasanaṃ. Vedeti, vedayati. Paṭivedeti, paṭivedayati. Paṭivedayāmi te mahārāja. ཝི་ད་ནི་ཤེས་པ་དང་། བརྗོད་པ་དང་། གནས་པ་ལའོ། །ཤེས་པ་ནི་འདུ་ཤེས་པའོ། །བརྗོད་པ་ནི་སྨྲ་བའོ། །གནས་པ་ནི་གནས་བཅའ་བའོ། །ཝེ་དེ་ཏི། ཝེ་ད་ཡ་ཏི། །པཊི་ཝེ་དེ་ཏི། པཊི་ཝེ་ད་ཡ་ཏི། །རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་བདག་གིས་ཁྱོད་ལ་སྙན་གསན་དབབ་པར་བགྱིའོ། ། Sadda [Pg.313] saddane. Saddeti, saddayati. Visaddeti, visaddayati. Saddo, saddito. Dīghatte ‘‘saddāyatī’’ti rūpaṃ. སདྡ་ནི་སྒྲ་འབྱིན་པ་ལའོ། །སདྡེ་ཏི། སདྡ་ཡ་ཏི། །ཝི་སདྡེ་ཏི། ཝི་སདྡ་ཡ་ཏི། །སདྡོ། སདྡི་ཏོ། རིང་པོར་བྱས་པ་ལ། “སདྡཱ་ཡ་ཏི” ཞེས་པའི་གཟུགས་སོ། ། Ettha ca ‘‘maṃ saddāyatīti saññāya vegena udake patī’’ti aṭṭhakathāpāṭho nidassanaṃ, idaṃ ‘‘pabbatāyatī’’ti rūpaṃ viya dhātuvasena nipphannaṃ na hotīti na vattabbaṃ, dhātuvasena nipphannaṃyevāti gahetabbaṃ. Saddoti saddiyatīti saddo, yathāvuccatīti vacanaṃ. Atha vā saddiyati attho anenāti saddo. Garavo pana ‘‘sappatīti saddo. Udīriyati abhilapiyatīti attho’’ti vadanti. འདིར་ནི་ “བདག་ལ་འབོད་དོ་སྙམ་པའི་འདུ་ཤེས་ཀྱིས་མྱུར་དུ་ཆུ་ལ་བབས་སོ།” ཞེས་པའི་འགྲེལ་པའི་ཚིག་ནི་དཔེར་བརྗོད་དོ། །འདི་ནི་ “པབྦཏཱ་ཡ་ཏི” ཞེས་པའི་གཟུགས་བཞིན་དུ་བྱིངས་ཀྱི་དབང་གིས་གྲུབ་པ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་མི་བརྗོད་དེ། བྱིངས་ཀྱི་དབང་གིས་གྲུབ་པ་ཉིད་དུ་གཟུང་བར་བྱའོ། །སདྡོ་ཞེས་པ་ནི་སྒྲ་འབྱིན་པར་བྱེད་པས་ན་སྒྲ་སྟེ། ཇི་ལྟར་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ནི་ཚིག་ཡིན་པ་བཞིན་ནོ། །ཡང་ན། འདིས་དོན་སྒྲ་འབྱིན་པར་བྱེད་པས་ན་སྒྲའོ། །བླ་མ་རྣམས་ནི་ “སྒྲ་འབྱིན་པས་ན་སྒྲའོ། །བརྗོད་པའམ་མངོན་པར་སྨྲ་བ་ནི་དོན་ཏོ།” ཞེས་གསུངས་སོ། ། Sūda āsecane. Sūdeti, sūdayati. Sūdo. སཱུ་ད་ནི་དབྲི་བ་ལའོ། །སཱུ་དེ་ཏི། སཱུ་ད་ཡ་ཏི། །སཱུ་དོ། Sūdoti bhattakārako, yo ‘‘rasako’’tipi vuccati. སཱུ་དོ་ཞེས་པ་ནི་མ་ཆེན་ཏེ། གང་ལ་ “རོ་འཛིན་པ་” ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་དོ། ། Kanda sātacce. Sātaccaṃ satatabhāvo nirantarabhāvo. Kandeti, kandayati. ཀནྡ་ནི་རྒྱུན་ཆགས་པ་ལའོ། །རྒྱུན་ཆགས་པ་ཞེས་པ་ནི་རྟག་པའི་དངོས་པོ་སྟེ་བར་མཚམས་མེད་པའི་དངོས་པོའོ། །ཀནྡེ་ཏི། ཀནྡ་ཡ་ཏི། Muda saṃsagge. Ekatokaraṇaṃ saṃsaggo. Modeti, modayati sattūni sappinā. མུ་ད་ནི་འདྲེས་པ་ལའོ། །གཅིག་ཏུ་བྱེད་པ་ནི་འདྲེས་པའོ། །མོ་དེ་ཏི། མོ་ད་ཡ་ཏི། །ཕྱེ་མ་རྣམས་མར་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་སྦྱོར་བར་བྱེད་དོ། ། Nada bhāsāyaṃ. Nādeti, nādayati. Hetukatturūpānīti na vattabbāni pāḷidassanato ‘‘sīho ca sīhanādena, daddaraṃ abhinādayī’’ti. Aññatrāpi saṃsayo na kātabbo. Imasmiṃ curādigaṇe hetukatturūpasadisānampi suddhakatturūpānaṃ sandissanato. ན་ད་ནི་སྨྲ་བ་ལའོ། །ནཱ་དེ་ཏི། ནཱ་ད་ཡ་ཏི། །འདི་དག་ནི་རྒྱུའི་བྱེད་པ་པོའི་གཟུགས་སོ་ཞེས་མི་བརྗོད་དེ། ལུང་ལས་ “སེང་གེ་ནི་སེང་གེའི་ང་རོས་དད་དར་རི་བོ་ཀུན་ཏུ་སྒྲོག་པར་བྱེད་དོ།” ཞེས་མཐོང་བའི་ཕྱིར་རོ། །གཞན་དུའང་ཐེ་ཚོམ་ཟ་བར་མི་བྱ་སྟེ། ཙུ་རཱ་དིའི་སྡེ་འདིར་རྒྱུའི་བྱེད་པ་པོའི་གཟུགས་དང་འདྲ་བའི་བྱེད་པ་པོའི་གཟུགས་རྣམས་ཀྱང་སྣང་བའི་ཕྱིར་རོ། ། Sada assādane. Sādeti, sādayati. Assādeti, assādayati. Ettha āupasaggo rassavasena ṭhito. ས་ད་ནི་མྱོང་བ་ལའོ། །སཱ་དེ་ཏི། སཱ་ད་ཡ་ཏི། །ཨས྄སཱ་དེ་ཏི། ཨས྄སཱ་ད་ཡ་ཏི། །འདིར་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་སྒྲ་ “ཨཱ” ནི་ཐུང་ངུའི་ཚུལ་གྱིས་གནས་སོ། ། Gada devasadde. Devasaddo vuccati meghasaddo. Gadeti, gadayati. གད་ནི་ལྷའི་སྒྲ་ལའོ། །ལྷའི་སྒྲ་ཞེས་པ་ནི་འབྲུག་སྒྲ་ལ་བརྗོད་དོ། །གདེ་ཏི། གད་ཡ་ཏི། Pada [Pg.314] gatiyaṃ. Padeti, padayati. Padaṃ. Imissā divādigaṇe ‘‘pajjatī’’ti rūpaṃ bhavati, idha pana īdisāni. པ་ད་ནི་འགྲོ་བ་ལའོ། །པ་དེ་ཏི། པ་ད་ཡ་ཏི། །པ་དཾ། བྱིངས་འདི་ནི་དི་ཝཱ་དིའི་སྡེ་ལས་ “པཛྫ་ཏི” ཞེས་པའི་གཟུགས་སུ་འགྱུར་ལ། འདིར་ནི་འདི་ལྟ་བུ་རྣམས་སོ། ། Chidda kaṇṇabhede. Chiddeti, chiddayati. Chiddaṃ. ཚིདྡ་ནི་རྣ་བ་འབིགས་པ་ལའོ། །ཚིདྡེ་ཏི། ཚིདྡ་ཡ་ཏི། །ཚིདྡཾ། Chida dvedhākaraṇe. Nanu bho yo catudhā vā pañcadhā vā anekasatadhā vā chindati, tassa taṃ chedanaṃ dvedhākaraṇaṃ nāma na hoti, evaṃ sante kasmā sāmaññena avatvā ‘‘dvedhākaraṇe’’ti dvidhā gahaṇaṃ katanti? Dvidhākaraṇaṃ nāma na hotīti na vattabbaṃ, anekasatadhā chedanampi dvidhākaraṇaṃyeva. Aparassa hi aparassa chinnakoṭṭhāsassa pubbena ekena koṭṭhāsena saddhiṃ apekkhanavasena dvidhākaraṇaṃ hotiyeva. Chedeti, chedayati. ཚི་ད་ནི་གཉིས་སུ་བྱེད་པ་ལའོ། །ཀྱེ་མ་ཧོ། གང་ཞིག་གིས་བཞི་འམ་ལྔ་འམ་བརྒྱ་ཕྲག་མང་པོར་གཅོད་པ་ན། དེའི་གཅོད་པ་དེ་ནི་གཉིས་སུ་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བ་མ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལྟ་ན་ཅིའི་ཕྱིར་སྤྱིར་མ་བཤད་པར་ “གཉིས་སུ་བྱེད་པ་” ཞེས་གཉིས་ཀྱི་སྒྲ་བཟུང་ཞེ་ན། གཉིས་སུ་བྱེད་པ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་མི་བརྗོད་དེ། བརྒྱ་ཕྲག་མང་པོར་གཅོད་པའང་གཉིས་སུ་བྱེད་པ་ཉིད་དོ། །ཕྱི་མ་ཕྱི་མའི་བཅད་པའི་ཆ་ཤས་ནི་སྔ་མའི་ཆ་ཤས་གཅིག་ལ་ལྟོས་ནས་གཉིས་སུ་བྱེད་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། །ཚེ་དེ་ཏི། ཚེ་ད་ཡ་ཏི། Yo te hatthe ca pāde ca, kaṇṇanāsañca chedayi; Tassa kujjha mahāvīra, mā raṭṭhaṃ vinassa idaṃ; གང་གིས་ཁྱོད་ཀྱི་ལག་པ་དང་རྐང་པ་དང་། རྣ་བ་དང་སྣ་ཡང་བཅད་པར་གྱུར་པ་དེ་ལ། དཔའ་བོ་ཆེན་པོ་ཁྲོ་བར་མཛོད་ཅིག ཡུལ་འཁོར་འདི་ཉམས་པར་མ་གྱུར་ཅིག Yo me hatthe ca pāde ca, kaṇṇanāsañca chedayi; Ciraṃ jīvatu so rājā, na hi kujjhanti mādisāti. གང་གིས་བདག་གི་ལག་པ་དང་རྐང་པ་དང་། རྣ་བ་དང་སྣ་ཡང་བཅད་པར་གྱུར་པ་དེ། རྒྱལ་པོ་དེ་ཉིད་ཡུན་རིང་འཚོ་བར་ཤོག བདག་འདྲ་བ་རྣམས་ནི་ཁྲོ་བར་མི་བྱེད་དོ།། Chada apavāraṇe. Chādeti, chādayati. Chattaṃ. Purisassa bhattaṃ chādayati. ཆད (chada) ནི་གཡོགས་པ་ལའོ། །ཆཱ་དེ་ཏི (chādeti) དང་། ཆཱ་ད་ཡ་ཏི (chādayati) ཞེས་བྱའོ། །ཚཏྟཾ (chattaṃ - གདུགས)། སྐྱེས་བུའི་ཟས་གཡོགས་པར་བྱེད་དོ།། Īdī sandīpane. Īdeti, īdayati. Īkārantavasena niddiṭṭhattā saniggahītāgamāni rūpāni na bhavanti. ཨཱི་དཱི (īdī) ནི་གསལ་བར་བྱེད་པ་ལའོ། །ཨཱི་དེ་ཏི (īdeti) དང་། ཨཱི་ད་ཡ་ཏི (īdayati) ཞེས་བྱའོ། །ཨཱི་ཡིག་གི་མཐའ་ཅན་གྱི་ཚུལ་གྱིས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། རྗེས་སུ་ང་རོའི་བྱུང་བ་དང་བཅས་པའི་གཟུགས་རྣམས་སུ་མི་འགྱུར་རོ།། Adda hiṃsāyaṃ. Addeti, addayati. ཨདྡ (adda) ནི་འཚེ་བ་ལའོ། །ཨདྡེ་ཏི (addeti) དང་། ཨདྡ་ཡ་ཏི (addayati) ཞེས་བྱའོ།། Vada bhāsāyaṃ. Vādeti, vādayati. Vādo. ཝད (vada) ནི་སྨྲ་བ་ལའོ། །ཝཱ་དེ་ཏི (vādeti) དང་། ཝཱ་ད་ཡ་ཏི (vādayati) ཞེས་བྱའོ། །ཝཱ་དོ (vādo - སྨྲ་བའམ་རྩོད་པ)།། Tattha ‘‘vādeti, vādayatī’’ti imesaṃ ‘‘vadatī’’ti suddhakattuvaseneva attho daṭṭhabbo, na hetukattuvasena. Tathā hi ‘‘saṅketaṃ katvā visaṃvādeti. Ovadeyyānusāseyya. Idameva saccanti ca vādayanti. Avisaṃvādako lokassā’’ti suddhakattudīpakapāḷinayā dissanti[Pg.315], saddasatthe ca ‘‘vādayatī’’ti suddhakattupadaṃ dissati. Tattha visaṃvādetīti musā vadeti, atha vā vippalambheti, vādoti vacanaṃ. ‘‘Vādo jappo vitaṇḍā’’ti evaṃvidhāsu tīsu kathāsu vādasaṅkhātā kathā. ‘‘Vādāpeti, vādāpayatī’’ti dveyeva hetukattupadāni bhavanti. དེ་ལ། 'ཝཱ་དེ་ཏི' དང་ 'ཝཱ་ད་ཡ་ཏི' ཞེས་པ་འདི་དག་གི་དོན་ནི། 'ཝ་ད་ཏི' (སྨྲའོ) ཞེས་བྱེད་པ་པོ་རྐྱང་པའི་དབང་གིས་ཁོ་ནར་བལྟ་བར་བྱ་ཡི། རྒྱུའི་བྱེད་པ་པོ་ལྟ་བུ་མ་ཡིན་ནོ། །འདི་ལྟར་ཏེ། 'བརྡ་སྦྱར་ནས་བསླུ་བར་བྱེད། གདམས་ངག་དང་རྗེས་སུ་བསྟན་པར་བྱའོ། །འདི་ཉིད་བདེན་ནོ་ཞེས་སྨྲའོ། །འཇིག་རྟེན་ལ་མི་བསླུ་བའོ།' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ལུང་གི་ཚུལ་རྣམས་སྣང་ལ། སྒྲ་རིག་པའི་བསྟན་བཅོས་སུའང་ 'ཝཱ་ད་ཡ་ཏི' ཞེས་བྱེད་པ་པོ་རྐྱང་པའི་ཚིག་སྣང་ངོ་། །དེ་ལ་ 'བསླུ་བར་བྱེད' ཅེས་པ་ནི་རྫུན་དུ་སྨྲ་བའམ། ཡང་ན་མགོ་སྐོར་གཏོང་བའོ། །'ཝཱ་དོ' ཞེས་པ་ནི་ཚིག་གོ །'རྩོད་པ་དང་། བརྒལ་ལན་དང་། སུན་འབྱིན' ཞེས་པ་ལྟ་བུའི་གཏམ་གསུམ་གྱི་ནང་ནས། རྩོད་པ་ཞེས་བགྲང་བའི་གཏམ་མོ། །'ཝཱ་དཱ་པེ་ཏི' དང་ 'ཝཱ་དཱ་པ་ཡ་ཏི' ཞེས་པ་གཉིས་ཁོ་ན་ནི་རྒྱུའི་བྱེད་པ་པོའི་ཚིག་ཏུ་འགྱུར་རོ།། Chadī icchāyaṃ. Īkārantoyaṃ dhātu, tasmā saniggahītāgamānissa rūpāni na bhavanti. Purisassa bhattaṃ chādeti, chādayati, ruccatīti attho. Purisassa bhattaṃ chādayamānaṃ tiṭṭhati chādentaṃ vā. ཆ་དཱི (chadī) ནི་འདོད་པ་ལའོ། །དབྱངས་ཨཱི་མཐའ་ཅན་གྱི་བྱིངས་འདི་ལས། དེའི་ཕྱིར་རྗེས་སུ་ང་རོའི་བྱུང་བ་དང་བཅས་པའི་གཟུགས་རྣམས་སུ་མི་འགྱུར་རོ། །'སྐྱེས་བུའི་ཟས་ལ་འདོད་པར་བྱེད (chādeti, chādayati)' ཅེས་པ་ནི་མོས་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །སྐྱེས་བུའི་ཟས་ལ་མོས་བཞིན་དུ་གནས་པའམ། ཡང་ན་མོས་པར་བྱེད་པའོ།། Vadī abhivādanathutīsu. Ayampi īkāranto dhātu, tasmā imassapi saniggahītāgamāni rūpāni na bhavanti. Vādeti, vādayati, vandati, thometi vāti attho. Imāni anupasaggāni rūpāni. Saddasatthepi ca ‘‘vādayatī’’ti anupasaggavandanathutiatthaṃ padaṃ vuttaṃ, sāsane pana ‘‘abhivādeti, abhivādayati, abhivādanaṃ, bhagavantaṃ abhivādetvā’’tiādīni sopasaggāni rūpāni dissanti. ཝ་དཱི (vadī) ནི་མངོན་པར་ཕྱག་འཚལ་བ་དང་བསྟོད་པ་ལའོ། །འདི་ཡང་ཨཱི་མཐའ་ཅན་གྱི་བྱིངས་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་འདི་ལའང་རྗེས་སུ་ང་རོའི་བྱུང་བ་དང་བཅས་པའི་གཟུགས་རྣམས་སུ་མི་འགྱུར་རོ། །'ཝཱ་དེ་ཏི' དང་ 'ཝཱ་ད་ཡ་ཏི' ཞེས་པ་ནི། ཕྱག་འཚལ་བའམ་བསྟོད་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །འདི་དག་ནི་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བ་མེད་པའི་གཟུགས་རྣམས་སོ། །སྒྲ་རིག་པའི་བསྟན་བཅོས་སུའང་ 'ཝཱ་ད་ཡ་ཏི' ཞེས་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བ་མེད་པར་ཕྱག་འཚལ་བ་དང་བསྟོད་པའི་དོན་གྱི་ཚིག་གསུངས་ལ། བསྟན་པ་ལ་ནི་ 'མངོན་པར་ཕྱག་འཚལ་བར་བྱེད (abhivādeti, abhivādayati)། མངོན་པར་ཕྱག་འཚལ་བ (abhivādanaṃ)། བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་མངོན་པར་ཕྱག་འཚལ་ནས (bhagavantaṃ abhivādetvā)' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བ་དང་བཅས་པའི་གཟུགས་རྣམས་སྣང་ངོ་།། Tattha abhivādetvāti vanditvā, thometvā vā, ayamasmākaṃ ruci. Āgamaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘abhivādetvāti ‘sukhī arogo hotū’ti vadāpetvā, vandanto hi atthato evaṃ vadāpeti nāmā’’ti hetukattuvasena abhivādanasaddattho vutto, amhehi pana vandanasaddaṃ saddasatthanayamaggahetvā suddhakattuvasena attho kathito. Abhivādanañhi vandanaṃyeva, na vadāpanaṃ abhisaddena sambandhitattā ‘‘abhivādanasīlissā’’ti ettha viya. Idañhi ‘‘abhivādāpanasīlissā’’ti na vuttaṃ. Yadi ca saddasatthe vadāpanamadhippetaṃ siyā, ‘‘vadī vadāpanathutīsū’’ti nissandehavacanaṃ vattabbaṃ siyā[Pg.316], evañca na vuttaṃ, evaṃ pana vuttaṃ ‘‘vadī abhivādanathutīsū’’ti, tena vadāpanamanadhippetanti ñāyati. དེ་ལ་ 'མངོན་པར་ཕྱག་འཚལ་ནས' ཞེས་པ་ནི། ཕྱག་འཚལ་ནས་སམ། ཡང་ན་བསྟོད་ནས་ཞེས་པ་འདི་ནི་བདག་ཅག་གི་བཞེད་པའོ། །ལུང་གི་འགྲེལ་བཤད་དུ་ནི། 'མངོན་པར་ཕྱག་འཚལ་ནས་ཞེས་པ་ནི། བདེ་ཞིང་ནད་མེད་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་སྨྲར་བཅུག་ནས་ཏེ། ཕྱག་འཚལ་བ་པོས་ནི་དོན་གྱིས་དེ་ལྟར་སྨྲར་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ།' ཞེས་རྒྱུའི་བྱེད་པ་པོའི་སྒོ་ནས་མངོན་པར་ཕྱག་འཚལ་བའི་སྒྲའི་དོན་གསུངས་ལ། བདག་ཅག་གིས་ནི་ཕྱག་འཚལ་བའི་སྒྲ་དེ་སྒྲ་རིག་པའི་བསྟན་བཅོས་ཀྱི་ལུགས་བཟུང་ནས། བྱེད་པ་པོ་རྐྱང་པའི་དབང་གིས་དོན་བཤད་དོ། །མངོན་པར་ཕྱག་འཚལ་བ་ནི་ཕྱག་འཚལ་བ་ཉིད་ཡིན་གྱི། སྨྲར་འཇུག་པ་མ་ཡིན་ཏེ། 'མངོན་པར་ཕྱག་འཚལ་བའི་ངང་ཚུལ་ཅན' ཞེས་པ་འདིར་ 'མངོན་པར་' ཞེས་པའི་སྲྒ་དང་འབྲེལ་བའི་ཕྱིར་རོ། །འདི་ནི་ 'མངོན་པར་སྨྲར་འཇུག་པའི་ངང་ཚུལ་ཅན' ཞེས་མ་གསུངས་སོ། །གལ་ཏེ་སྒྲ་རིག་པའི་བསྟན་བཅོས་སུ་སྨྲར་འཇུག་པ་ཉིད་འདོད་པར་གྱུར་ན། 'ཝ་དཱི་ནི་སྨྲར་འཇུག་པ་དང་བསྟོད་པ་ལའོ' ཞེས་ཐེ་ཚོམ་མེད་པའི་ཚིག་བརྗོད་པར་གྱུར་བ་ལ། དེ་ལྟར་མ་གསུངས་སོ། །འོན་ཀྱང་འདི་ལྟར་གསུངས་ཏེ། 'ཝ་དཱི་ནི་མངོན་པར་ཕྱག་འཚལ་བ་དང་བསྟོད་པ་ལའོ' ཞེས་པས། དེས་ན་སྨྲར་འཇུག་པ་ནི་འདོད་པ་མ་ཡིན་པར་ཤེས་སོ།། Athāpi siyā ‘‘kassaci vuddhena visiṭṭhaṃ vadāpanaṃ abhivādana’’nti, evampi nupapajjati kāritavasena dhātuatthassa akathetabbato. Tathā hi ‘‘paca pāke, chidi dvidhākaraṇe’’tiādinā bhāvavasena atthappakāsanamatteyeva ‘‘pacati, paccati, pāceti. Chindati, chijjati, chedāpetī’’tiādīni sakammakāni ceva akammakāni ca sakāritāni ca rūpāni nipphajjanti, na ca tadatthāya visuṃ visuṃ dhātuniddeso kariyati. Tasmā ‘‘vadī abhivādanathutīsū’’ti ettha kāritavasena dhātuattho kathitotipi vattuṃ na sakkā kriyāsabhāvattā dhātūnaṃ. Yathā pana ‘‘takketi, vitakketi. Takko, vitakko’’tiādīni samānatthāni, tathā ‘‘vādeti, abhivādetī’’tiādīni samānatthāni. Ato saddasatthepi saddasatthavidūhi ‘‘takka vitakke, vadī abhivādanathutīsū’’tiādīnaṃ dhātūnaṃ ‘‘takkayati, vādayatī’’tiādīni anupasaggāniyeva rūpāni dassitāni, tāni ca kho suddhakattupadāniyeva, na hetukattupadāni, tasmā ‘‘abhivādanathutīsū’’ti etassa ‘‘vadāpanathutīsū’’ti attho nupapajjati. ཡང་ན་ 'གང་ཡང་རུང་བའི་གནས་བརྟན་གྱིས་ཁྱད་པར་དུ་སྨྲར་འཇུག་པ་ནི་མངོན་པར་ཕྱག་འཚལ་བའོ' ཞེས་གལ་ཏེ་བརྗོད་ན། དེ་ལྟར་ཡང་མི་རིགས་ཏེ། གཉིས་སུ་བྱེད་པའི་དབང་གིས་བྱིངས་ཀྱི་དོན་བརྗོད་པར་མི་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ། །འདི་ལྟར་ཏེ། 'པ་ཅ་ནི་འཚེད་པ་ལའོ། །ཚི་དི་ནི་གཉིས་སུ་བྱེད་པ་ལའོ' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་དངོས་པོའི་དབང་གིས་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་ཙམ་ཉིད་ལས། 'འཚེད་པར་བྱེད། འཚེད་པར་འགྱུར། འཚེད་དུ་འཇུག། གཅོད་པར་བྱེད། གཅོད་པར་འགྱུར། གཅོད་དུ་འཇུག' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་དང་བྱེད་པ་པོ་དང་རྒྱུའི་བྱེད་པ་པོའི་གཟུགས་རྣམས་འགྲུབ་པར་འགྱུར་གྱི། དེའི་དོན་དུ་བྱིངས་སོ་སོར་བསྟན་པར་མི་བྱེད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'ཝ་དཱི་ནི་མངོན་པར་ཕྱག་འཚལ་བ་དང་བསྟོད་པ་ལའོ' ཞེས་པ་འདིར་གཉིས་སུ་བྱེད་པའི་དབང་གིས་བྱིངས་ཀྱི་དོན་བཤད་དོ་ཞེས་བརྗོད་པར་མི་ནུས་ཏེ། བྱིངས་རྣམས་ནི་བྱ་བའི་རང་བཞིན་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །དཔེར་ན། 'ཏཀྐེ་ཏི། ཝི་ཏཀྐེ་ཏི། ཏཀྐོ། ཝི་ཏཀྐོ' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་དོན་མཚུངས་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་ 'ཝཱ་དེ་ཏི' དང་ 'ཨ་བྷི་ཝཱ་དེ་ཏི' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའང་དོན་མཚུངས་སོ། །དེས་ན་སྒྲ་རིག་པའི་བསྟན་བཅོས་སུའང་སྒྲ་རིག་པ་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ 'ཏཀྐ་ནི་རྟོག་པ་ལའོ། །ཝ་དཱི་ནི་མངོན་པར་ཕྱག་འཚལ་བ་དང་བསྟོད་པ་ལའོ' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་བྱིངས་རྣམས་ལས། 'ཏཀྐ་ཡ་ཏི' དང་ 'ཝཱ་ད་ཡ་ཏི' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ཉེ་བར་བསྒྱur་བ་མེད་པའི་གཟུགས་རྣམས་ཁོ་ན་བསྟན་ལ། དེ་དག་ཀྱང་བྱེད་པ་པོ་རྐྱང་པའི་ཚིག་ཁོ་ན་ཡིན་གྱི། རྒྱུའི་བྱེད་པ་པོའི་ཚིག་མ་ཡིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'མངོན་པར་ཕྱག་འཚལ་བ་དང་བསྟོད་པ་ལའོ' ཞེས་པའི་དོན་འདི་ 'སྨྲར་འཇུག་པ་དང་བསྟོད་པ་ལའོ' ཞེས་པ་ནི་མི་རིགས་སོ།། Kiñca bhiyyo – ‘‘abhivādeti, abhivādayati. Abhivādetvā, abhivādayitvā’’tiādīni samānatthāni, ṇeṇayamattena hi savisesāni. Yadi ‘‘abhivādetvā’’ti imassa padassa ‘‘sukhī arogo hotū’ti vadāpetvā’’ti attho siyā, ‘‘sirasā abhivādayi’’nti ettha ‘‘sirasā’’ti padaṃ na vattabbaṃ siyā vadāpanena asambandhattā. Yasmā vuttaṃ taṃ padaṃ, tena ñāyati ‘‘abhivādetvā’’tiādīsu vadāpanattho na icchitabbo, vandanattho icchitabbo thomanattho ca. Yasmā bhūvādigaṇe ‘‘vanda abhivādānathutīsū’’ti imassa dhātussa ‘‘vandatī’’ti [Pg.317] padarūpassa ‘‘abhivandati, thometi cā’’ti atthoyeva icchitabbo, na vadāpanattho. Tathā hi ‘‘vande sugataṃ gativimutta’’nti padānamatthaṃ vadantena ṭīkācariyenapi ‘‘vandeti vandāmi, thomemi cā’’ti vandanathomanatthoyeva dassito, na abhivādanasaddatthaṃ paṭicca vadāpanattho, tasmā ‘‘abhivādetvā’’ti etthāpi vandanathomanatthāyeva icchitabbā, na vadāpanattho. གཞན་ཡང་། 'མངོན་པར་ཕྱག་འཚལ་བར་བྱེད། མངོན་པར་ཕྱག་འཚལ་ནས' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་དོན་མཚུངས་པ་ཡིན་ཏེ། རྐྱེན་ ཎེ་ (ṇe) དང་ ཎཡ (ṇaya) ཙམ་གྱིས་ཁྱད་པར་དུ་བྱས་པའི་ཕྱིར་རོ། །གལ་ཏེ་ 'མངོན་པར་ཕྱག་འཚལ་ནས' ཞེས་པའི་ཚིག་འདིའི་དོན་ནི། 'བདེ་ཞིང་ནད་མེད་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་སྨྲར་བཅུག་ནས' ཞེས་པ་ཡིན་ན། 'མགོས་མངོན་པར་ཕྱག་འཚལ་ལོ' ཞེས་པ་འདིར་ 'མགོས་' ཞེས་པའི་ཚིག་བརྗོད་པར་མི་བྱ་སཏེ། སྨྲར་བཅུག་པ་དང་འབྲེལ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །གང་གི་ཕྱིར་ཚིག་དེ་གསུངས་པ་དེའི་ཕྱིར། 'མངོན་པར་ཕྱག་འཚལ་ནས' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་སྨྲར་འཇུག་པའི་དོན་ནི་འདོད་པར་མི་བྱ་ཞིང་། ཕྱག་འཚལ་བའི་དོན་དང་བསྟོད་པའི་དོན་ཉིད་འདོད་པར་བྱའོ་ཞེས་ཤེས་སོ། །གང་གི་ཕྱིར་བྷཱུ་ཝཱ་དི་སྡེ་ཚན་ལས། 'ཝནྡ་ནི་མངོན་པར་ཕྱག་འཚལ་བ་དང་བསྟོད་པ་ལའོ' ཞེས་པའི་བྱིངས་འདིའི་ 'ཝནྡ་ཏི' ཞེས་པའི་ཚིག་གི་གཟུགས་ཀྱི་དོན་ནི། 'མངོན་པར་ཕྱག་འཚལ་བ་དང་བསྟོད་པར་བྱེད་དོ' ཞེས་པའི་དོན་ཉིད་འདོད་པར་བྱ་ཡི། སྨྲར་འཇུག་པའི་དོན་མ་ཡིན་ནོ། །འདི་ལྟར་ཏེ། 'འགྲོ་བ་ལས་གྲོལ་བའི་བདེ་བར་གཤེགས་པ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ' ཞེས་པའི་ཚིག་གི་དོན་གསུངས་པའི་ཊཱི་ཀཱ་མཛད་པས་ཀྱང་། 'ཝནྡེ་ཞེས་པ་ནི་ཕྱག་འཚལ་ལོ། །བསྟོད་པར་བྱེད་དོ' ཞེས་ཕྱག་འཚལ་བ་དང་བསྟོད་པའི་དོན་ཉིད་བསྟན་གྱི། མངོན་པར་ཕྱག་འཚལ་བའི་སྒྲའི་དོན་ལ་བརྟེན་ནས་སྨྲར་འཇུག་པའི་དོན་མ་བསྟན་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'མངོན་པར་ཕྱག་འཚལ་ནས' ཞེས་པ་འདིར་ཡང་ཕྱག་འཚལ་བ་དང་བསྟོད་པའི་དོན་ཉིད་འདོད་པར་བྱ་ཡི། སྨྲར་འཇུག་པའི་དོན་མ་ཡིན་ནོ།། Athāpi siyā ‘‘vande’ti pade kāritapaccayo natthi, ‘abhivādetvā’ti imasmiṃ pana atthi, tasmā tattha vadāpanattho na labbhati, idha pana labbhatī’’ti. Tanna, ‘‘karotī’’tisuddhakattupadassapi ‘‘nipphādetī’’ti hetukattupadavasena vivaraṇassa viya ‘‘vande’’ti padassapi ‘‘sukhī arogo hotū’ti vadāpetvā’’ti vivaraṇassa vattabbattā. ‘‘Abhivādetvā’’ti idañca ‘‘vande’’ti padamiva kāritapaccayantaṃ na hoti. Kasmāti ce? Yasmā ‘‘cinteti, cintayati. Manteti, mantayatī’’tiādīnaṃ curādigaṇikānaṃ suddhakattupadānaṃ ‘‘cintāpeti, cintāpayatī’’tiādīniyeva hetukattupadāni dissanti, tasmā yadi hetukattupadaṃ adhippetaṃ siyā, ‘‘abhivādāpetvā’’ti vā ‘‘abhivādāpayitvā’’ti vā vattabbaṃ siyā, yasmā panevaṃ na vuttaṃ, tasmā taṃ kāritapaccayantaṃ na hotīti siddhaṃ. ཡང་ན་ 'ཝནྡེ་ཞེས་པའི་ཚིག་ལ་གཉིས་སུ་བྱེད་པའི་རྐྱེན་མེད་ལ། མངོན་པར་ཕྱག་འཚལ་ནས་ཞེས་པ་འདི་ལ་ནི་ཡོད་པས། དེའི་ཕྱིར་དེ་ལ་སྨྲར་འཇུག་པའི་དོན་མི་ཐོབ་ཀྱང་། འདིར་ནི་ཐོབ་བོ' ཞེས་གལ་ཏེ་བརྗོད་ན། དེ་ནི་མི་རིགས་ཏེ། 'བྱེད་དོ' ཞེས་བྱེད་པ་པོ་རྐྱང་པའི་ཚིག་ལའང་ 'སྒྲུབ་པར་བྱེད་དོ' ཞེས་རྒྱུའི་བྱེད་པ་པོའི་དབང་གིས་བཤད་པ་བཞིན། 'ཕྱག་འཚལ་ལོ' ཞེས་པའི་ཚིག་ལའང་ 'བདེ་ཞིང་ནད་མེད་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་སྨྲར་བཅུག་ནས' ཞེས་བཤད་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ། །'མངོན་པར་ཕྱག་འཚལ་ནས' ཞེས་པ་འདི་ནི་ 'ཕྱག་འཚལ་ལོ' ཞེས་པའི་ཚིག་བཞིན་དུ་གཉིས་སུ་བྱེད་པའི་རྐྱེན་གྱི་མཐའ་ཅན་མ་ཡིན་ནོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། གང་གི་ཕྱིར་ 'སེམས་པར་བྱེད། གྲོས་བྱེད་པར་བྱེད' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ཙུ་རཱ་དི་སྡེ་ཚན་གྱི་བྱེད་པ་པོ་རྐྱང་པའི་ཚིག་རྣམས་ལ། 'སེམས་སུ་འཇུག' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྒྱུའི་བྱེད་པ་པོའི་ཚིག་རྣམས་ཁོ་ན་སྣང་བའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་གལ་ཏེ་རྒྱུའི་བྱེད་པ་པོའི་ཚིག་འདོད་པར་གྱུར་ན། 'མངོན་པར་ཕྱག་འཚལ་དུ་བཅུག་ནས (abhivādāpetvā)' འམ། ཡང་ན་ 'མངོན་པར་ཕྱག་འཚལ་དུ་བཅུག་ནས (abhivādāpayitvā)' ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ལ། གང་གི་ཕྱིར་དེ་ལྟར་མ་གསུངས་པ་དེའི་ཕྱིར། དེ་ནི་གཉིས་སུ་བྱེད་པའི་རྐྱེན་གྱི་མཐའ་ཅན་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་གྲུབ་བོ།། Imassatthassa āvibhāvatthaṃ imasmiṃ ṭhāne sāṭṭhakathaṃ vidhurajātakappadesaṃ vadāma. དོན་འདི་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། གནས་འདིར་འགྲེལ་བཤད་དང་བཅས་པའི་བི་དྷུ་རའི་སྐྱེས་རབས་ཀྱི་ལུང་བརྗོད་པར་བྱའོ།། ‘‘Kathaṃ no abhivādeyya, abhivādāpayetha ve; Yaṃ naro hantumiccheyya, taṃ kammaṃ nupapajjatī’’ti "གང་ཞིག་མི་ཡིས་གསོད་འདོད་པ། །དེ་ལ་ཕྱག་ནི་ཇི་ལྟར་འཚལ། །ཡང་ན་ཕྱག་ནི་ཇི་ལྟར་འཚལ་དུ་འཇུག །བྱ་བ་དེ་ནི་མི་རིགས་སོ།།" ཞེས་པའོ།། Ayaṃ tāva jātakapāḷi. Ayaṃ pana aṭṭhakathāpāṭho ‘‘yañhi naro hantumiccheyya, so taṃ kathaṃ nu abhivādeyya, kathaṃ vā [Pg.318] tena attānaṃ abhivādāpayetha ve. Tassa hi taṃ kammaṃ na upapajjatī’’ti. Tattha pāḷiyaṃ abhivādeyyāti suddhakattupadaṃ tabbācakattā. Abhivādāpayetha veti hetukattupadaṃ tabbācakattā. Evaṃ vibhāgaṃ pana ñatvā pāḷiyā aṭṭakathāya ca adhippāyo gahetabbo ‘‘naro yaṃ puggalaṃ hantuṃ iccheyya, so hantā taṃ vajjhaṃ puggalaṃ kathaṃ nu abhivādeyya, so vā hantā, tena vajjhena maṃ vandāhīti attānaṃ kathaṃ vandāpeyyā’’ti. Ettha pana ‘‘rājāno coraṃ sunakhehipi khādāpentī’’tiādīsu viya karaṇavasena ‘‘tena vajjhenā’’ti padaṃ yojitaṃ, attho pana ‘‘taṃ vajjha’’nti upayogavacanavasena daṭṭhabbo dvikammakattā sakāritapaccayassa sakammakadhātuyāti. Nanu evaṃ sante ‘‘aṭṭhakathācariyā passitabbaṃ na passanti, atitthe pakkhandantī’’ti tesaṃ doso hotīti? Na hoti, suṇātha asmākaṃ sodhanaṃ, tathā hi aṭṭhakathācariyehi ‘‘abhivādetvā’’ti ettha ‘‘vadī abhivādanathutīsū’’ti dhātuyā atthamaggahetvā vohāravisaye kosallasamannāgatattā saṇhasukhumamatthaṃ sotūnaṃ bodhetuṃ ‘‘vada viyattiyaṃ vācāya’’nti dhātuyevatthaṃ gahetvā kāritapaccayaparikappanena kāritatthamādāya ‘‘abhivādetvāti ‘sukhī arogo hotū’ti vadāpetvā, vandanto hi atthato evaṃ vadāpeti nāmā’’ti hetukattuvasena abhivādanasaddattho vuttoti na koci tesaṃ doso. Pūjārahā hi te āyasmanto, namoyeva tesaṃ karoma, idampi ṭhānaṃ sukhumaṃ sādhukaṃ manasi kātabbaṃ. Evañhi karoto paññā vaḍḍhatīti. འདི་ནི་རེ་ཞིག་སྐྱེས་རབས་ཀྱི་ལུང་ངོ་། །འདི་ནི་འགྲེལ་བཤད་ཀྱི་ཚིག་སྟེ། 'གང་ཞིག་མི་ཡིས་གསོད་པར་འདོད་པ་དེར། དེས་ཇི་ལྟར་ན་མངོན་པར་ཕྱག་འཚལ་བར་བྱེད། ཡང་ན་དེས་རང་ཉིད་ལ་ཇི་ལྟར་ན་མངོན་པར་ཕྱག་འཚལ་དུ་འཇུག་པར་བྱེད། དེའི་ཕྱིར་དེའི་བྱ་བ་དེ་ནི་མི་རིགས་སོ།' ཞེས་པའོ། །དེ་ལ་ལུང་གི་ནང་དུ་ 'མངོན་པར་ཕྱག་འཚལ་བར་བྱེད' ཅེས་པ་ནི་བྱེད་པ་པོ་རྐྱང་པའི་ཚིག་སྟེ། དེ་ཉིད་སྟོན་པའི་ཕྱིར་རོ། །'མངོན་པར་ཕྱག་འཚལ་དུ་འཇུག' ཅེས་པ་ནི་རྒྱུའི་བྱེད་པ་པོའི་ཚིག་སྟེ། དེ་ཉིད་སྟོན་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ལྟར་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་ཤེས་ནས། ལུང་དང་འགྲེལ་བཤད་ཀྱི་དགོངས་པ་ནི་འདི་ལྟར་བཟུང་བར་བྱ་སྟེ། 'མི་གང་གིས་གང་ཟག་གང་ཞིག་གསོད་པར་འདོད་པ་ན། གསོད་པ་པོ་དེས་གསད་བྱའི་གང་ཟག་དེ་ལ་ཇི་ལྟར་ན་མངོན་པར་ཕྱག་འཚལ་བར་བྱེད། ཡང་ན་གསོད་པ་པོ་དེས་གསད་བྱ་དེ་ལ། ང་ལ་ཕྱག་འཚོལ་ཞིག་ཅེས་རང་ཉིད་ལ་ཇི་ལྟར་ཕྱག་འཚལ་དུ་འཇུག་པར་བྱེད' ཅེས་པའོ། །འདིར་ནི་ 'རྒྱལ་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ཆོམ་རྐུན་པ་ཁྱི་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་ཟ་བར་འཇུག་གོ' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ། བྱེད་པ་པོའི་དབང་གིས་ 'གསད་བྱ་དེས་' ཞེས་པའི་ཚིག་སྦྱར་ལ། དོན་ནི་ 'གསད་བྱ་དེ་ལ' ཞེས་ལས་ཀྱི་སྒྲའི་དབང་གིས་བལྟ་བར་བྱ་སྟེ། གཉིས་སུ་བྱེད་པའི་རྐྱེན་དང་བཅས་པའི་བྱ་བ་གཉིས་ཀྱི་ལས་ཅན་གྱི་བྱིངས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཅི་སྟེ་དེ་ལྟར་ཡིན་ན། 'འགྲེལ་བཤད་མཛད་པའི་སློབ་དཔོན་རྣམས་ཀྱིས་བལྟ་བར་བྱ་བ་མི་གཟིགས་ཤིང་། འཇུག་ངོགས་མ་ཡིན་པར་མཆོང་བར་བྱེད་དོ' ཞེས་དེ་དག་ལ་སྐྱོན་དུ་འགྱུར་རམ་ཞེ་ན། མི་འགྱུར་ཏེ། བདག་ཅག་གི་དག་ཐེར་ལ་གསོན་ཅིག འདི་ལྟར་ཏེ། འགྲེལ་བཤད་མཛད་པའི་སློབ་དཔོན་རྣམས་ཀྱིས་ 'མངོན་པར་ཕྱག་འཚལ་ནས' ཞེས་པ་འདིར། 'ཝ་དཱི་ནི་མངོན་པར་ཕྱག་འཚལ་བ་དང་བསྟོད་པ་ལའོ' ཞེས་པའི་བྱིངས་ཀྱི་དོན་མ་བཟུང་བར། ཐ་སྙད་ཀྱི་ཡུལ་ལ་མཁས་པ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར། ཕྲ་ཞིང་ཞིབ་པའི་དོན་ཉན་པ་པོ་རྣམས་ལ་རྟོགས་པར་བྱ་བའི་ཆེད་དུ། 'ཝ་ད་ནི་གསལ་བར་སྨྲ་བ་ལའོ' ཞེས་པའི་བྱིངས་ཀྱི་དོན་ཉིད་བཟུང་ནས། གཉིས་སུ་བྱེད་པའི་རྐྱེན་གྱི་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པས་གཉིས་སུ་བྱེད་པའི་དོན་བཟུང་སྟེ། 'མངོན་པར་ཕྱག་འཚལ་ནས' ཞེས་པ་ནི། བདེ་ཞིང་ནད་མེད་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་སྨྲར་བཅུག་ནས་ཏེ། ཕྱག་འཚལ་བ་པོས་ནི་དོན་གྱིས་དེ་ལྟར་སྨྲར་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ' ཞེས་རྒྱུའི་བྱེད་པ་པོའི་སྒོ་ནས་མངོན་པར་ཕྱག་འཚལ་བའི་སྒྲའི་དོན་གསུངས་པས། དེ་དག་ལ་སྐྱོན་ཅིའང་མེད་དོ། །ཚེ་དང་ལྡན་པ་དེ་དག་ནི་མཆོད་པར་འོས་པ་ཁོ་ན་ཡིན་པས། བདག་ཅག་གིས་དེ་དག་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། །གནས་ཕྲ་མོ་འདི་ཡང་ལེགས་པར་ཡིད་ལ་བྱ་བར་བྱའོ། །འདི་ལྟར་བྱེད་པ་པོ་ལ་ནི་ཤེས་རབ་འཕེལ་བར་འགྱུར་རོ།། Dakārantadhāturūpāni. ད་ཡིག་གི་མཐའ་ཅན་གྱི་བྱིངས་ཀྱི་གཟུགས་རྣམས་སོ།། Dhakārantadhātu དྷ་ཡིག་གི་མཐའ་ཅན་གྱི་བྱིངས་སོ།། Randha [Pg.319] pāke. Sūdo bhattaṃ randheti, randhayati. Kākaṃ sokāya randhehi. Randhako. Sūdena odano randhiyati. Randhito. Randhanaṃ. Puriso sūdaṃ sūdena vā odanaṃ randhāpeti, randhāpayati. Randhetuṃ, randhayituṃ. Randhitvā, randhayitvā, randhiya iccādīni. རནྡྷ (randha) ནི་འཚེད་པ་ལའོ། །ཕྱག་ཚང་པས་ཟས་འཚེད་པར་བྱེད། བྱ་རོག་མྱ་ངན་གྱིས་གདུང་བར་གྱིས་ཤིག །རནྡྷ་ཀོ། ཕྱག་ཚང་པས་འབྲས་ཟན་འཚེད་པར་བྱེད་དོ། །རནྡྷི་ཏོ། །རནྡྷ་ནཾ། །སྐྱེས་བུས་ཕྱག་ཚང་པ་ལའམ། ཡང་ན་ཕྱག་ཚང་པ་ལ་བརྟེན་ནས་འབྲས་ཟན་འཚེད་དུ་འཇུག་གོ །འཚེད་པའི་ཕྱིར། །བཙོས་ནས་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའོ།། Dhū kampane. Dhāveti, dhāvayati. དྷཱུ (dhū) ནི་གཡོ་བ་ལའོ། །དྷཱ་ཝེ་ཏི དང་། དྷཱ་ཝ་ཡ་ཏི ཞེས་བྱའོ།། Gandha sūcane addane ca. Sūcanaṃ. Pakāsanaṃ. Addanaṃ pariplutā. Gandheti, gandhayati, gandho. གནྡྷ (gandha) ནི་མཚོན་པ་དང་གཤེར་བ་ལའོ། །མཚོན་པ་ནི་གསལ་བར་བྱེད་པའོ། །གཤེར་བ་ནི་ཀུན་ཏུ་བརླན་པའོ། །གནྡྷེ་ཏི དང་། གནྡྷ་ཡ་ཏི ཞེས་བྱའོ། །གནྡྷོ།། Ettha gandhoti gandheti attano vatthuṃ sūcayati pakāsetīti gandho. Paṭicchannaṃ vā pupphaphalādiṃ ‘‘idamettha atthī’’ti pesuññaṃ upasaṃharanto viya pakāsetīti gandho. Gamudharadhātudvayavasenapi gandhasaddattho vattabbo ‘‘gacchanto dhariyatīti gandho’’ iti, āha ca ‘‘gacchanto dhariyatīti gandho, sūcanatopi vā’’ti. Gandhasaddo ca ‘‘uppalagandhatheno’’ti ettha chedane vattatīti daṭṭhabbo. འདིར་ 'གནྡྷོ' ཞེས་པ་ནི། རང་གི་དངོས་པོ་མཚོན་པར་བྱེད་ཅིང་གསལ་བར་བྱེད་པས་ན་དྲི་ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན་གསང་བའི་གཏམ་སྐྱེལ་བ་བཞིན་དུ། སྦས་པའི་མེ་ཏོག་དང་འབྲས་བུ་ལ་སོགས་པ་ལ། 'འདི་ན་འདི་ཡོད་དོ' ཞེས་གསལ་བར་བྱེད་པས་ན་དྲི་ཞེས་བྱའོ། །'གམུ' དང་ 'དྷ་ར' ཞེས་པའི་བྱིངས་གཉིས་ཀྱི་དབང་གིས་ཀྱང་དྲིའི་སྒྲའི་དོན་བརྗོད་པར་བྱ་སྟེ། 'འགྲོ་བཞིན་དུ་འཛིན་པས་ན་དྲིའོ' ཞེས་པ་ལྟར་རོ། །འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། 'འགྲོ་བཞིན་དུ་འཛིན་པས་ན་དྲི་ཡིན་ལ། ཡང་ན་མཚོན་པའི་ཕྱིར་ཡང་ངོ' ཞེས་སོ། །'ཨུཏྤལའི་དྲི་བརྐུས་པ' ཞེས་པ་འདིར་ 'གནྡྷ' ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་གཅོད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་པར་བལྟ་བར་བྱའོ།། Vadha saṃyame. Vadheti, vadhayati. ཝདྷ་ནི་སྡོམ་པ་ལའོ། །ཝ་དྷེ་ཏི། ཝ་དྷ་ཡ་ཏི། Budhi hiṃsāyaṃ. Bundheti, bundhayati. Palibundheti, palibundhayati. Palibodho, parisaddo upasaggo, so vikāravasena aññathā jāto. Tattha palibodhoti āvāsapalibodhādi. Apica palibodhoti taṇhāmānadiṭṭhittayañca. བུདྷི་ནི་འཚེ་བ་ལའོ། །བུནྡྷེ་ཏི། བུནྡྷ་ཡ་ཏི། པ་ལི་བུནྡྷེ་ཏི། པ་ལི་བུནྡྷ་ཡ་ཏི། པ་ལི་བོ་དྷོ་ཞེས་པ་ལ། པ་རི་ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བ་ཡིན་ལ། དེ་ནི་འགྱུར་བའི་དབང་གིས་རྣམ་པ་གཞན་དུ་གྱུར་ཏོ། །དེ་ལ་པ་ལི་བོ་དྷོ་ཞེས་པ་ནི་གནས་མལ་གྱི་བར་ཆད་ལ་སོགས་པའོ། །གཞན་ཡང་པ་ལི་བོ་དྷོ་ཞེས་པ་ནི་སྲེད་པ་དང་། ང་རྒྱལ་དང་། ལྟ་བ་གསུམ་པོའང་ཡིན་ནོ། ། Vaddha chedanapūraṇesu. Vaddheti, vaddhayati. Vaddhakī. Vaddhakīti gahakārako. ཝདྡྷ་ནི་གཅོད་པ་དང་གང་བ་ལའོ། །ཝདྡྷེ་ཏི། ཝདྡྷ་ཡ་ཏི། ཝདྡྷ་ཀཱི། ཝདྡྷ་ཀཱི་ཞེས་པ་ནི་ཁང་པ་བཟོ་བའོ། ། Gaddha abhikaṅkhāyaṃ. Gaddheti, gaddhayati. Gaddho. Gaddhoti gijjho. ‘‘Gaddhabādhipubbo’’ti idamettha nidassanaṃ. གདྡྷ་ནི་མངོན་པར་འདོད་པ་ལའོ། །གདྡྷེ་ཏི། གདྡྷ་ཡ་ཏི། གདྡྷོ། གདྡྷོ་ཞེས་པ་ནི་བྱ་རྒོད་དོ། །“གདྡྷ་བཱ་དྷི་པུབྦོ་”ཞེས་པ་ནི་འདིར་དཔེར་བརྗོད་དོ། ། Sadhu [Pg.320] pahaṃsane. Sadheti, sadhayati. སདྷུ་ནི་མགུ་བར་བྱེད་པ་ལའོ། །སདྷེ་ཏི། སདྷ་ཡ་ཏི། Vaddha bhāsāyaṃ. Vaddheti, vaddhayati. ཝདྡྷ་ནི་སྨྲ་བ་ལའོ། །ཝདྡྷེ་ཏི། ཝདྡྷ་ཡ་ཏི། Andha diṭṭhūpasaṃhāre. Diṭṭhūpasaṃhāro nāma cakkhusaññitāya diṭṭhiyā upasaṃhāro apanayanaṃ vināso vā. Cakkhu hi passanti etāyāti diṭṭhīti vuccati. Yaṃ sandhāya aṭṭhakathāsu ‘‘sasambhāracakkhuno setamaṇḍalaparikkhittassa kaṇhamaṇḍalassa majjhe abhimukhaṃ ṭhitānaṃ sarīrasaṇṭhānuppattidesabhūte diṭṭhimaṇḍale’’ti vuttaṃ. Ṭīkāyampi ca ‘‘diṭṭhimaṇḍaleti abhimukhaṭṭhitānaṃ sarīrasaṇṭhānuppattidesabhūte cakkhusaññitāya diṭṭhiyā maṇḍale’’ti vuttaṃ. Evaṃbhūtāya diṭṭhiyā upasaṃhāre andhadhātu vattati. Andheti, andhayati. Cakkhūni andhayiṃsu, andho. Andhoti andhetīti andho. Dvinnaṃ cakkhūnaṃ ekassa vā vasena naṭṭhanayano, evamidha andhadhātu vutto. Kaccāyane pana ‘‘khādāmagamānaṃ khandhandhagandhā’’ti vacanena amadhātussa andhādesakaraṇavasena rūpanipphatti dassitā. ཨནྡྷ་ནི་མིག་ཉམས་པར་བྱེད་པ་ལའོ། །མིག་ཉམས་པར་བྱེད་པ་ཞེས་པ་ནི་མིག་ཅེས་བྱ་བའི་མཐོང་བྱེད་ཉམས་པར་བྱེད་པ་སྟེ་བྲལ་བའམ་ཞིག་པའོ། །གང་གི་ཕྱིར་ཞེ་ན། འདིས་མཐོང་བས་ན་མིག་ཅེས་བྱའོ། །དེ་ལ་དགོངས་ནས་འགྲེལ་བཤད་རྣམས་སུ་“ཚོགས་པ་དང་བཅས་པའི་མིག་གི་དཀར་འཁོར་གྱིས་བསྐོར་བའི་ནག་འཁོར་གྱི་དབུས་སུ། མངོན་དུ་ཕྱོགས་ཏེ་གནས་པ་རྣམས་ཀྱི་ལུས་ཀྱི་དབྱིབས་སྐྱེ་བའི་གནས་སུ་གྱུར་པའི་མཐོང་བྱེད་ཀྱི་དཀྱིལ་འཁོར་ལ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཊཱིཀཱ་ལས་ཀྱང་“མཐོང་བྱེད་ཀྱི་དཀྱིལ་འཁོར་ལ་ཞེས་པ་ནི་མངོན་དུ་ཕྱོགས་ཏེ་གནས་པ་རྣམས་ཀྱི་ལུས་ཀྱི་དབྱིབས་སྐྱེ་བའི་གནས་སུ་གྱུར་པའི་མིག་ཅེས་བྱ་བའི་མཐོང་བྱེད་ཀྱི་དཀྱིལ་འཁོར་ལ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལྟ་བུའི་མཐོང་བྱེད་ཉམས་པར་བྱེད་པ་ལ་ཨནྡྷ་ཞེས་པའི་དབྱིངས་འཇུག་གོ །ཨནྡྷེ་ཏི། ཨནྡྷ་ཡ་ཏི། ཅཀྑཱུནི ཨནྡྷཡིཾསུ། ཨནྡྷོ། ཨནྡྷོ་ཞེས་པ་ནི་ལོང་བར་བྱེད་པས་ན་ལོང་བའོ། །མིག་གཉིས་ཀའམ་གཅིག་ཉམས་པའི་དབང་གིས་མིག་མེད་པར་གྱུར་པ་ལ། འདིར་ཨནྡྷ་ཞེས་པའི་དབྱིངས་གསུངས་སོ། །ཀཙྩཱ་ཡ་ན་ལས་ནི་“ཁཱ་དཱ་མ་གམཱ་ནཾ་ ཁནྡྷནྡྷ་གནྡྷཱ་”ཞེས་པའི་ཚིག་གིས་ཨ་མ་དབྱིངས་ལ་ཨནྡྷ་ཞེས་པའི་སྒྱུར་བ་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་སྒྲ་གྲུབ་པ་བསྟན་ཏོ། ། Badha bandhane. Migaṃ bādheti, bādhayati. Baddho migo, baddhosi mārapāsena. བདྷ་ནི་འཆིང་བ་ལའོ། །རི་དྭགས་འཆིང་བར་བྱེད། བཱ་དྷེ་ཏི། བཱ་དྷ་ཡ་ཏི། བཅིངས་པའི་རི་དྭགས། ཁྱོད་ནི་བདུད་ཀྱི་ཞགས་པས་བཅིངས་སོ། ། Tattha bādhetīti bandhatīti suddhakattuvasena attho gahetabbo. Evaṃ bādhayatīti etthāpi. Tathā hi ‘‘vātaṃ jālena bādhesi, yo anicchantimicchasī’’ti ettha bādhesīti bandhasīti suddhakattuvasena attho. Bhūvādigaṇe pana ‘‘bādha baddhāya’’nti bādhadhātussa vasena ‘‘bādhatī’’ti kattupadaṃ ‘‘bādheti, bādhayatī’’ti hetukattupadaṃ bhavati. Baddhoti bādhiyate bandhiyate soti baddho. དེ་ལ་བཱ་དྷེ་ཏི་ཞེས་པ་ནི་འཆིང་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་བྱེད་པ་པོ་རྐྱང་པའི་དོན་དུ་བཟུང་ངོ་། །དེ་བཞིན་དུ་བཱ་དྷ་ཡ་ཏི་ཞེས་པ་ལའང་ངོ་། །དེ་ལྟར་ཡང་“གང་ཞིག་མི་འདོད་བཞིན་དུ་འདོད་པ་ཁྱོད་ཀྱིས་རླུང་ནི་དྲ་བས་བཅིངས་སོ་”ཞེས་པ་འདིར་བཱ་དྷེ་སི་ཞེས་པ་ནི་འཆིང་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་བྱེད་པ་པོ་རྐྱང་པའི་དོན་ནོ། །བྷཱུ་ཝཱ་དི་སྡེ་པ་ལས་ནི་“བཱ་དྷ་བདྡྷཱ་ཡཾ”ཞེས་པས་བཱ་དྷ་དབྱིངས་ཀྱི་དབང་གིས་“བཱ་དྷ་ཏི་”ཞེས་པ་ནི་བྱེད་པ་པོའི་ཚིག་དང་། “བཱ་དྷེ་ཏི། བཱ་དྷ་ཡ་ཏི།”ཞེས་པ་ནི་རྒྱུའི་བྱེད་པ་པོའི་ཚིག་ཏུ་འགྱུར་རོ། །བདྡྷོ་ཞེས་པ་ནི་བཅིངས་པར་བྱ་བ་སྟེ་གང་ཞིག་བཅིངས་པ་དེ་ནི་བདྡྷོའོ། ། Dhakārantadhāturūpāni. དྷ་མཐའ་ཅན་གྱི་དབྱིངས་ཀྱི་གཟུགས་རྣམས་སོ། ། Nakārantadhātu ན་མཐའ་ཅན་གྱི་དབྱིངས་སོ། ། Māna [Pg.321] pūjāyaṃ pemane vīmaṃsāyaṃ. Māneti, mānayati. Mātā. Vimāneti, vimānayati, paṭimāneti, paṭimānayati. Mānanā, sammānanā, vimānanā, vimānaṃ, vimānanaṃ, mānito. མཱ་ན་ནི་མཆོད་པ་དང་། བྱམས་པ་དང་། དཔྱོད་པ་ལའོ། །མཱ་ནེ་ཏི། མཱ་ན་ཡ་ཏི། མཱ་ཏཱ། ཝི་མཱ་ནེ་ཏི། ཝི་མཱ་ན་ཡ་ཏི། པ་ཊི་མཱ་ནེ་ཏི། པ་ཊི་མཱ་ན་ཡ་ཏི། མཱ་ན་ནཱ། སམྨཱ་ན་ནཱ། ཝི་མཱ་ན་ནཱ། ཝི་མཱ་ནཾ། ཝི་མཱ་ན་ནཾ། མཱ་ནི་ཏོ། ། Amānanā yattha santo, santānaṃ vā vimānanā; Hīnasammānanā vāpi, na tattha vasatiṃ vase. གང་དུ་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་ལ་མི་མཆོད་པ་དང་། ཡང་ན་དམ་པ་རྣམས་ལ་བརྙས་པ་དང་། ཡང་ན་དམན་པར་མཆོད་པ་ཡོད་པ་དེར་ནི་གནས་མལ་དུ་མི་གནས་སོ། ། Vīmaṃsati, vīmaṃsā, vīmaṃsiyatīti vīmaṃsiyamāno. Vīmaṃsanto. ཝཱི་མཾ་ས་ཏི། ཝཱི་མཾ་སཱ། དཔྱད་པར་བྱ་བ་ནི་ཝཱི་མཾ་སི་ཡ་མཱ་ནོ། །དཔྱོད་བཞིན་པ་ནི་ཝཱི་མཾ་སནྟོ། ། Tattha mānetīti pūjeti, aṭṭhakathāsu pana ‘‘mānentī’’ti etasmiṃ ṭhāne ayamattho dassito ‘‘mānentīti manena piyāyanti. Pūjentīti paccayehi pūjentī’’ti. So vevacanatthappakāsanavasena vuttoti gahetabbo. Mānanapūjanasaddā hi pariyāyasaddattā vevacanasaddā eva. Vimānetīti avamaññati. Vimānanti sobhāvisesayogato visiṭṭhamāniyatāya vimānaṃ, visesato mānetabbanti hi vimānaṃ, devānaṃ vasanaṭṭhānabhūtaṃ byamhaṃ. དེ་ལ་མཱ་ནེ་ཏི་ཞེས་པ་ནི་མཆོད་པར་བྱེད་པའོ། །འགྲེལ་བཤད་རྣམས་སུ་ནི་“མཱ་ནེནྟི་”ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར་དོན་འདི་ཉིད་བསྟན་ཏེ། “མཱ་ནེནྟི་ཞེས་པ་ནི་ཡིད་ཀྱིས་བྱམས་པར་བྱེད་པའོ། །པཱུ་ཇེནྟི་ཞེས་པ་ནི་ཡོ་བྱད་རྣམས་ཀྱིས་མཆོད་པར་བྱེད་པའོ། །”ཞེས་སོ། །དེ་ནི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་གསུངས་པར་བཟུང་ངོ་། །མཱ་ན་ན་དང་པཱུ་ཇ་ན་ཞེས་པའི་སྒྲ་རྣམས་ནི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་སྒྲ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཝི་མཱ་ནེ་ཏི་ཞེས་པ་ནི་བརྙས་པར་བྱེད་པའོ། །ཝི་མཱ་ནཾ་ཞེས་པ་ནི་མཛེས་པའི་ཁྱད་པར་དང་ལྡན་པས་ཁྱད་པར་དུ་བཀུར་བར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱིས་ན་གཞལ་ཡས་ཁང་སྟེ། ཁྱད་པར་དུ་བཀུར་བར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱིས་ན་གཞལ་ཡས་ཁང་ཞེས་བྱ་ལ། དེ་ནི་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་གནས་མལ་དུ་གྱུར་པའི་ཁང་བཟང་ངོ་། ། Mana thambhe. Thambho cittassa thaddhatā. Māneti, mānayati. Māno. མ་ན་ནི་རེངས་པ་ལའོ། །རེངས་པ་ནི་སེམས་ཀྱི་རེངས་པ་ཉིད་དོ། །མཱ་ནེ་ཏི། མཱ་ན་ཡ་ཏི། མཱ་ནོ། ། Thana devasadde. Devasaddo meghasaddo, thaneti, thanayati. ཐ་ན་ནི་ལྷའི་སྒྲ་ལའོ། །ལྷའི་སྒྲ་ནི་འབྲུག་སྒྲའོ། །ཐ་ནེ་ཏི། ཐ་ན་ཡ་ཏི། Yathāpi megho thanayaṃ, vijjumālī satakkaku. ཇི་ལྟར་འབྲུག་སྒྲ་སྒྲོག་པའི་སྤྲིན་པ་ནི། །གློག་གི་ཕྲེང་བ་ཅན་ཏེ་རྩེ་མོ་བརྒྱ་དང་ལྡན། ། Thalaṃ ninnañca pūreti, abhivassaṃ vasundharaṃ. ས་གཞི་ལ་ནི་ཆར་པ་འབེབས་པ་ན། །མཐོ་དང་དམའ་བའི་ས་རྣམས་གང་བར་བྱེད། ། Yathā pāvusako megho, thanayanto savijjuko. ཇི་ལྟར་དབྱར་གྱི་སྤྲིན་པ་ནི། །གློག་དང་བཅས་ཏེ་འབྲུག་སྒྲ་སྒྲོག་པ་བཞིན། ། Ūna parihāniyaṃ. Ūneti, ūnayati. Ūno loko. ཨཱུ་ན་ནི་ཉམས་པ་ལའོ། །ཨཱུ་ནེ་ཏི། ཨཱུ་ན་ཡ་ཏི། འཇིག་རྟེན་ནི་མ་ཚང་བའོ། ། Dhana sadde. Dhaneti, dhanayati, dhaniyyati. Dhani, dhanaṃ. དྷ་ན་ནི་སྒྲ་ལའོ། །དྷ་ནེ་ཏི། དྷ་ན་ཡ་ཏི། དྷ་ནིཡ྄ཡ་ཏི། དྷ་ནི། དྷ་ནཾ། ། Tattha [Pg.322] dhanīti saddo. Dhananti santakaṃ, tañhi mama idanti dhanāyitabbaṃ saddāyitabbanti dhananti. Ayaṃ pana dhātu icchāyampi vattati. ‘‘Mātā hi tava irandhati, vidhūrassa hadayaṃ dhaniyyatī’’ti pāḷi nidassanaṃ. Tattha dhaniyyatīti pattheti icchati. དེ་ལ་དྷ་ནཱི་ཞེས་པ་ནི་སྒྲའོ། །དྷ་ནཾ་ཞེས་པ་ནི་རང་གི་ནོར་ཏེ། དེ་ནི་“འདི་ནི་ང་ཡིའོ་”ཞེས་བདག་གིར་བྱ་བའམ་སྒྲོག་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱིས་ན་ནོར་ཞེས་བྱའོ། །དབྱིངས་འདི་ནི་འདོད་པ་ལའང་འཇུག་སྟེ། “ཨི་རནྡྷ་ཏཱི་ཁྱོད་ཀྱི་མ་ཡིན་ལ། ཝི་དྷཱུ་རའི་སྙིང་ནི་འདོད་པར་བྱེད་དོ་”ཞེས་པ་ནི་ལུང་གི་དཔེར་བརྗོད་དོ། །དེ་ལ་དྷ་ནིཡ྄ཡ་ཏི་ཞེས་པ་ནི་རེ་བའམ་འདོད་པའོ། ། Thena coriye. Corassa bhāvo coriyaṃ. Yathā sūriyaṃ, yathā ca dakkhiyaṃ. Theneti, thenayati. Theno, thenetvā. ཐེ་ན་ནི་རྐུ་བ་ལའོ། །རྐུ་བ་ཞེས་པ་ནི་རྐུན་མའི་རང་བཞིན་ནོ། །ཇི་ལྟར་སཱུ་རི་ཡ་དང་། ཇི་ལྟར་དཀྑི་ཡ་བཞིན་ནོ། །ཐེ་ནེ་ཏི། ཐེ་ན་ཡ་ཏི། ཐེ་ནོ། ཐེ་ནིཏྭཱ། ། Tanu saddopatāpesu. Tāneti, tānayati. Idhāyaṃ savuddhikā. Tanādigaṇe vitthāratthavasena ‘‘tanoti, tanute’’ti avuddhikā. ཏ་ནུ་ནི་སྒྲ་དང་གདུང་བ་ལའོ། །ཏཱ་ནེ་ཏི། ཏཱ་ན་ཡ་ཏི། འདིར་འདི་ནི་འཕེལ་བ་དང་བཅས་པའོ། །ཏ་ནཱ་དི་སྡེ་པ་ལས་ནི་རྒྱས་པའི་དོན་གྱི་དབང་གིས་“ཏ་ནོ་ཏི། ཏ་ནུ་ཏེ།”ཞེས་འཕེལ་བ་མེད་པའོ། ། Tavaggantadhāturūpāni. ཏ་སྡེའི་མཐའ་ཅན་གྱི་དབྱིངས་ཀྱི་གཟུགས་རྣམས་སོ། ། Pakārantadhātu པ་མཐའ་ཅན་གྱི་དབྱིངས་སོ། ། Ñapa tosananisānesu. Ñāpeti, ñāpayati, paññāpeti, paññāpayati, paññatti. ཉ་པ་ནི་མགུ་བ་དང་རྣོ་བར་བྱེད་པ་ལའོ། །ཉཱ་པེ་ཏི། ཉཱ་པ་ཡ་ཏི། པཉྙཱ་པེ་ཏི། པཉྙཱ་པ་ཡ་ཏི། པཉྙཏྟི། ། Ettha ca niddese ‘‘paññāpetī’’ti padaṃ nidassanaṃ. Tattha paññāpetīti katanibbacanehi vākyāvayavehi vitthāravasena niravasesato desitehi veneyyānaṃ cittaparitosanaṃ buddhinisānañca karotīti attho. Papubbo nikkhipane. Āsanaṃ paññāpeti, paññāpayati. ‘‘Āsanaṃ paññapetī’’ti rassattampi dissati. Amatassa dvāraṃ paññapeti, paññā. Kārite ‘‘puriso purisena āsanaṃ paññapāpetī’’ti ekameva padaṃ. Tāni ‘‘paññāpeti, paññāpayatī’’ti rūpāni yadā ‘‘ñā avabodhane’’ti imissā rūpāni siyuṃ, tadā [Pg.323] hetukatturūpāni bhavanti. Ettha pana suddhakatturūpāni tabbācakattā. འདིར་བསྟན་པ་ལ་“པཉྙཱ་པེ་ཏི་”ཞེས་པའི་ཚིག་ནི་དཔེར་བརྗོད་དོ། །དེ་ལ་པཉྙཱ་པེ་ཏི་ཞེས་པ་ནི་ངེས་ཚིག་བྱས་པའི་ཚིག་གི་ཡན་ལག་རྣམས་ཀྱིས་རྒྱས་པའི་སྒོ་ནས་མ་ལུས་པར་བསྟན་པས། གདུལ་བྱ་རྣམས་ཀྱི་སེམས་མགུ་བ་དང་བློ་གྲོས་རྣོ་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །པ་སྔོན་འཇུག་ཅན་ནི་འཇོག་པ་ལའོ། །གདན་འདིང་བར་བྱེད། པཉྙཱ་པེ་ཏི། པཉྙཱ་པ་ཡ་ཏི། “ཨཱ་ས་ནཾ་ པཉྙ་པེ་ཏི་”ཞེས་ཐུང་ངུར་གྱུར་པའང་སྣང་ངོ་། །འཆི་མེད་ཀྱི་སྒོ་འབྱེད་པར་བྱེད། པཉྙཱ། གཉིས་སུ་བྱེད་པ་ལ་ནི་“སྐྱེས་བུས་སྐྱེས་བུ་ལ་གདན་འདིང་དུ་འཇུག་གོ་”ཞེས་ཚིག་གཅིག་ཉིད་དོ། །“པཉྙཱ་པེ་ཏི། པཉྙཱ་པ་ཡ་ཏི།”ཞེས་པའི་གཟུགས་དེ་དག་ནི་གང་གི་ཚེ་“ཉཱ་ཤེས་པ་ལ་”ཞེས་པའི་དབྱིངས་འདིའི་གཟུགས་སུ་གྱུར་པ་ན། དེའི་ཚེ་གཉིས་སུ་བྱེད་པའི་གཟུགས་སུ་འགྱུར་རོ། །འདིར་ནི་དེ་ཉིད་སྟོན་པའི་ཕྱིར་གཉིས་སུ་བྱེད་པའི་གཟུགས་སོ། ། Lapa viyattiyaṃ vācāyaṃ. Lapeti, lapayati. Lāpo, lapanaṃ, ālāpo, sallāpo, kathāsallāpo, lapitaṃ. ལ་པ་ནི་གསལ་བའི་ངག་ལའོ། །ལ་པེ་ཏི། ལ་པ་ཡ་ཏི། ལཱ་པོ། ལ་པ་ནཾ། ཨཱ་ལཱ་པོ། སལླཱ་པོ། ཀ་ཐཱ་སལླཱ་པོ། ལ་པི་ཏཾ། ། Byapa dāhe. Jhāpeti, jhāpayati. Jhatto, jhānaṃ. བྱ་པ་ནི་སྲེག་པ་ལའོ། །ཛྷཱ་པེ་ཏི། ཛྷཱ་པ་ཡ་ཏི། ཛྷཏྟོ། ཛྷཱ་ནཾ། ། Tattha jhattoti khuddāpareto pācanagginā jhāpitoti jhatto, ‘‘jhattā assu kilantā’’ti ca pāḷi. Jhānanti nīvaraṇadhamme jhāpetīti jhānaṃ, savuddhikaṃ. Kārite pana – jhāpāpeti, jhāpāpayati. དེ་ལ་ཛྷཏྟོ་ཞེས་པ་ནི་བཀྲེས་པས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཅིང་འཇུ་བའི་མེས་བསྲེགས་པ་ལ་ཛྷཏྟོ་ཞེས་བྱ་ལ། “ཛྷཏྟཱ་ ཨསྶུ ཀིལནྟཱ་”ཞེས་པའང་ལུང་ངོ་། །ཛྷཱ་ནཾ་ཞེས་པ་ནི་སྒྲིབ་པའི་ཆོས་རྣམས་སྲེག་པར་བྱེད་པས་ན་བསམ་གཏན་ཏེ། འཕེལ་བ་དང་བཅས་པའོ། །གཉིས་སུ་བྱེད་པ་ལ་ནི་ཛྷཱ་པཱ་པེ་ཏི། ཛྷཱ་པཱ་པ་ཡ་ཏི། ། Rūpa rūpakriyāyaṃ. Rūpakriyā nāma pakāsanakriyā. Rūpeti, rūpayati. Rūpaṃ. རཱུ་པ་ནི་གཟུགས་སུ་བྱེད་པ་ལའོ། །གཟུགས་སུ་བྱེད་པ་ཞེས་པ་ནི་གསལ་བར་བྱེད་པའི་བྱ་བའོ། །རཱུ་པེ་ཏི། རཱུ་པ་ཡ་ཏི། རཱུ་པཾ། ། Tattha rūpanti rūpayatīti rūpaṃ. Vaṇṇavikāraṃ āpajjamānaṃ hadayaṅgatabhāvaṃ pakāsetīti attho. Divādigaṇe panāyaṃ ‘‘rūpaṃ ruppane’’ti bhijjanādiatthaṃ gahetvā ṭhitā. དེ་ལ་རཱུ་པཾ་ཞེས་པ་ནི་གསལ་བར་བྱེད་པས་ན་གཟུགས་སོ། །ཁ་དོག་འགྱུར་བ་ལ་བརྟེན་ནས་སྙིང་གི་བསམ་པ་གསལ་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །དི་ཝཱ་དི་སྡེ་པ་ལས་ནི་འདི་“རཱུ་པཾ་ རུཔྤ་ནེ་”ཞེས་འཇིག་པ་ལ་སོགས་པའི་དོན་བཟུང་ནས་གནས་སོ། ། Kappa vidhimhi. Vidhi kriyā. Sīhaseyyaṃ kappeti. Kappayati. Moro vāsamakappayi. Sīhaseyyaṃ pakappentaṃ, buddhaṃ vandāmi gotamaṃ. ཀཔྤ་ནི་ཆོ་ག་ལའོ། །ཆོ་ག་ནི་བྱ་བའོ། །སེང་གེའི་ཉལ་སྟབས་བྱེད། ཀཔྤེ་ཏི། ཀཔྤ་ཡ་ཏི། རྨ་བྱས་གནས་བཅས་སོ། །སེང་གེའི་ཉལ་སྟབས་མཛད་པའི། །སངས་རྒྱས་གཽ་ཏ་མ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། ། Kappa vitakke vidhimhi chedane ca. Kappeti, kappayati, moro vāsamakappayi. Kappitamassu. Pakappeti, pakappayati. Saṅkappeti, saṅkappayati. Kappo, saṅkappo, vikappo. Kappasamaṇo iccādīni. ཀཔྤ་ནི་རྟོག་པ་དང་། ཆོ་ག་དང་། གཅོད་པ་ལའོ། །ཀཔྤེ་ཏི། ཀཔྤ་ཡ་ཏི། རྨ་བྱས་གནས་བཅས་སོ། །ཁ་སྤུ་བྲེགས་སོ། །པ་ཀཔྤེ་ཏི། པ་ཀཔྤ་ཡ་ཏི། སངྐཔྤེ་ཏི། སངྐཔྤ་ཡ་ཏི། ཀཔྤོ། སངྐཔྤོ། ཝི་ཀཔྤོ། ཀཔྤ་ས་མ་ཎོ་ལ་སོགས་པའོ། ། Tattha kappoti paricchedavasena kappiyatīti kappo. Saṅkappoti saṅkappanaṃ. Vikappoti vividhā kappanaṃ, atthassa anekantikabhāvo. Idha kappasaddassa atthuddhāro bhavati. དེ་ལ་ཀཔྤོ་ཞེས་པ་ནི་ཡོངས་སུ་གཅོད་པའི་དབང་གིས་བརྟག་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱིས་ན་བསྐལ་པའམ་ཆོ་གའོ། །སངྐཔྤོ་ཞེས་པ་ནི་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པའོ། །ཝི་ཀཔྤོ་ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་སུ་རྟོག་པ་སཏེ་དོན་མ་ངེས་པ་ཉིད་དོ། །འདིར་ཀཔྤ་ཞེས་པའི་སྒྲའི་དོན་འབྱེད་པ་འགྱུར་རོ། ། Kappasaddo [Pg.324] abhisaddahanavohārakālapaññattichedanavikappalesasamantabhāvādianekattho. Tathā hissa ‘‘okappanīyametaṃ bhoto gotamassa, yathā taṃ arahato sammāsambuddhassā’’ti evamādīsu abhisaddahanamattho. ‘‘Anujānāmi bhikkhave pañcahi samaṇakappehi phalaṃ paribhuñjitu’’nti evamādīsu vohāro. ‘‘Yena sudaṃ niccakappaṃ viharāmī’’ti evamādīsu kālo. ‘‘Iccāyasmā kappo’’ti evamādīsu paññatti. ‘‘Alaṅkato kappitakesamassū’’ti evamādīsu chedanaṃ. ‘‘Kappati dvaṅgulakappo’’ti evamādīsu vikappo. ‘‘Atthi kappo nipajjitu’’nti evamādīsu leso. ‘‘Kevalakappaṃ veḷuvanaṃ obhāsetvā’’ti evamādīsu samantabhāvo. ཀཔྤ་ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཡིད་ཆེས་པ་དང་། ཐ་སྙད་དང་། དུས་དང་། བཏགས་པ་དང་། གཅོད་པ་དང་། རྣམ་པར་རྟོག་པ་དང་། ཁ་གཡར་བ་དང་། མཐའ་དག་པ་ལ་སོགས་པའི་དོན་དུ་མ་ལ་འཇུག་གོ །དེ་ལྟར་ཡང་“ཚེ་དང་ལྡན་པ་གཽ་ཏ་མ་ལ་འདི་ནི་ཡིད་ཆེས་པར་བྱ་བ་ཡིན་ཏེ། དགྲ་བཅོམ་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་དེ་བཞིན་ནོ། །”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་ནི་ཡིད་ཆེས་པའི་དོན་ཏོ། །“དགེ་སློང་དག་དགེ་སྦྱོང་གི་ཆོ་ག་ལྔས་ཤིང་ཏོག་བཟའ་བར་རྗེས་སུ་གནང་ངོ་། །”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་ནི་ཐ་སྙད་དོ། །“གང་གིས་རྟག་ཏུ་གནས་པར་བྱེད་དོ། །”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་ནི་དུས་སོ། །“འདི་ལྟར་ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཀཔྤའོ། །”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་ནི་བཏགས་པའོ། །“བརྒྱན་ཅིང་སྐྲ་དང་ཁ་སྤུ་བྲེགས་པའོ། །”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་ནི་གཅོད་པའོ། །“སོར་གཉིས་ཀྱི་ཆོ་ག་ནི་རུང་ངོ་། །”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་ནི་རྣམ་པར་རྟོག་པའོ། །“ཉལ་བའི་སྐབས་ཡོད་དོ། །”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་ནི་ཁ་གཡར་བའོ། །“འོད་མའི་ཚལ་མ་ལུས་པ་ཀུན་ཏུ་སྣང་བར་བྱས་ནས། །”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་ནི་མཐའ་དག་པའོ། ། Atha vā kappasaddo saupasaggo anupasaggo ca vitakkavidhānapaṭibhāgapaññattikālaparamāyuvohārasamantabhāvābhisaddahana chedana viniyoga vinaya kriyā lesantara kappataṇhādiṭṭhiasaṅkhyeyyakappamahākappādīsu dissati. Tathā hesa ‘‘nekkhammasaṅkappo abyāpādasaṅkappo’’tiādīsu vitakke āgato. ‘‘Cīvare vikappaṃ āpajjeyyā’’tiādīsu vidhāne, adhikavidhānaṃ āpajjeyyāti hi attho. ‘‘Satthukappena vata bho sāvakena saddhiṃ mantayamānā na jānimhā’’tiādīsu paṭibhāge, satthusadisenāti ayañhi tattha attho. ‘‘Iccāyasmā kappo’’tiādīsu paññattiyaṃ. ‘‘Yena [Pg.325] sudaṃ niccakappaṃ viharāmī’’tiādīsu kāle. ‘‘Ākaṅkhamāno ānanda tathāgato kappaṃ vātiṭṭheyya kappāvasesaṃ vā’’tiādīsu paramāyumhi. Āyukappo hi idha ‘‘kappo’’ti adhippeto. ‘‘Anujānāmi bhikkhave pañcahi samaṇakappehi phalaṃ paribhuñjitu’’ntiādīsu samaṇavohāre. ‘‘Kevalakappaṃ veḷuvanaṃ obhāsetvā’’tiādīsu samantabhāve. ‘‘Saddhāsaddahanā okappanā abhippasādo’’tiādīsu abhisaddahane, saddhāyanti attho. ‘‘Alaṅkato kappitakesamassū’’tiādīsu chedane. ‘‘Evameva ito dinnaṃ, petānaṃ upakappatī’’tiādīsu viniyoge. ‘‘Kappakatena akappakataṃ saṃsibbitaṃ hotī’’tiādīsu vinayakriyāyaṃ. ‘‘Atthi kappo nipajjituṃ, handāhaṃ nipajjāmī’’tiādīsu lese. ‘‘Āpāyiko nerayiko, kappaṭṭho saṅghabhedako, kappaṃ nirayamhi paccatī’’ti ca ādīsu antarakappe. ཡང་ན་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བ་དང་བཅས་པ་དང་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བ་མེད་པའི་ཀཔྤ་ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི། རྟོག་པ་དང་། ཆོ་ག་དང་། འདྲ་བ་དང་། བཏགས་པ་དང་། དུས་དང་། ཚེའི་ཚད་དང་། ཐ་སྙད་དང་། མཐའ་དག་པ་དང་། ཡིད་ཆེས་པ་དང་། གཅོད་པ་དང་། ཕན་འདོགས་པ་དང་། འདུལ་བའི་བྱ་བ་དང་། ཁ་གཡར་བ་དང་། བར་གྱི་བསྐལ་པ་དང་། བསྐལ་པའི་སྲེད་པ་དང་། བསྐལ་པའི་ལྟ་བ་དང་། གྲངས་མེད་པའི་བསྐལ་པ་དང་། བསྐལ་པ་ཆེན་པོ་ལ་སོགས་པ་ལ་མཐོང་ངོ་། །དེ་ལྟར་ཡང་“ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པ་དང་། གནོད་སེམས་མེད་པའི་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པའོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་ནི་རྟོག་པ་ལ་འཇུག་གོ །“ཆོས་གོས་ལ་བྱིན་གྱིས་བརླབ་པར་བྱའོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་ནི་ཆོ་ག་སྟེ། ལྷག་པའི་ཆོ་ག་བྱའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“ཀྱེ་མ་སྟོན་པ་དང་འདྲ་བའི་ཉན་ཐོས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་གྲོས་བྱེད་པ་ལ་བདག་ཅག་གིས་མ་ཤེས་སོ། །”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་ནི་འདྲ་བ་སྟེ། སྟོན་པ་དང་མཚུངས་པ་ཞེས་པ་ནི་དེ་ལ་དོན་ནོ། །“འདི་ལྟར་ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཀཔྤའོ། །”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་ནི་བཏགས་པ་ལའོ། །“གང་གིས་རྟག་ཏུ་གནས་པར་བྱེད་དོ། །”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་ནི་དུས་ལའོ། །“ཀུན་དགའ་བོ་གལ་ཏེ་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་བཞེད་ན་བསྐལ་པའམ་བསྐལ་པ་ལས་ལྷག་པར་བཞུགས་སོ། །”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་ནི་ཚེའི་ཚད་ལའོ། །འདིར་ཚེའི་བསྐལ་པ་ནི་“བསྐལ་པ་”ཞེས་པའི་དོན་དུ་འདོད་དོ། །“དགེ་སློང་དག་དགེ་སྦྱོང་གི་ཆོ་ག་ལྔས་ཤིང་ཏོག་བཟའ་བར་རྗེས་སུ་གནང་ངོ་། །”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་ནི་དགེ་སྦྱོང་གི་ཐ་སྙད་ལའོ། །“འོད་མའི་ཚལ་མ་ལུས་པ་ཀུན་ཏུ་སྣང་བར་བྱས་ནས། །”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་ནི་མཐའ་དག་པ་ལའོ། །“དད་པ་དང་། ཡིད་ཆེས་པ་དང་། མངོན་པར་དད་པའོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་ནི་ཡིད་ཆེས་པ་སྟེ། དད་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“བརྒྱན་ཅིང་སྐྲ་དང་ཁ་སྤུ་བྲེགས་པའོ། །”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་ནི་གཅོད་པ་ལའོ། །“དེ་བཞིན་དུ་འདི་ནས་བྱིན་པ་ནི། །གཤིན་པོ་རྣམས་ལ་ཕན་འགྱུར་རོ། །”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་ནི་ཕན་འདོགས་པ་ལའོ། །“རུང་བར་བྱས་པ་དང་རུང་བར་མ་བྱས་པ་ལྷན་ཅིག་ཏུ་བཙེམས་པའོ། །”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་ནི་འདུལ་བའི་བྱ་བ་ལའོ། །“ཉལ་བའི་སྐབས་ཡོད་དོ། །འོང་ངོ་བདག་ནི་ཉལ་བར་བྱའོ། །”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་ནི་ཁ་གཡར་བ་ལའོ། །“ངན་སོང་དུ་འགྲོ་བ་དམྱལ་བ་པོ། །དགེ་འདུན་འབྱེད་པ་ནི་བསྐལ་པར་གནས་ཤིང་། །བསྐལ་པར་དམྱལ་བར་འཚེད་དོ། །”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་ནི་བར་གྱི་བསྐལ་པ་ལའོ། ། ‘‘Na kappayanti na purakkharonti,Dhammāpi tesaṃ na paṭicchitāse; Na brāhmaṇo sīlavatena neyyo,Pāraṅgato na ca pacceti tādī’’ti “དེ་དག་ནི་རྟོག་པར་མི་བྱེད་ཅིང་མདུན་དུ་མི་འགོད་ལ། །ཆོས་རྣམས་ཀྱང་དེ་དག་གིས་ནི་ཁས་མི་ལེན་ཏོ། །བྲམ་ཟེ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་བརྟུལ་ཞུགས་ཀྱིས་དྲངས་པར་བྱ་བ་མ་ཡིན་ཞིང་། །ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་དེ་ལྟ་བུ་ནི་ཕྱིར་མི་ལྡོག་གོ །”ཞེས་སོ། ། Ādīsu taṇhādiṭṭhīsu. Tathā hi vuttaṃ niddese ‘‘kappoti uddānato dve kappā taṇhākappo diṭṭhikappo’’ti. ‘‘Anekepi saṃvaṭṭakappe anekepi vivaṭṭakappe’’tiādīsu asaṅkhyeyyakappe[Pg.326]. ‘‘Cattārimāni bhikkhave kappassa asaṅkhyeyyānī’’tiādīsu mahākappe. Iccevaṃ – སྲེད་པ་དང་ལྟ་བ་ལ་སོགས་པ་ལའོ། འདི་ལྟར་ནིདྡེསེ (ངེས་བསྟན་) ལས་གསུངས་ཏེ། “ཀཔྤ་ (བརྟག་པ་) ཞེས་པ་ནི་མདོར་བསྡུས་ན་བརྟག་པ་གཉིས་ཏེ། སྲེད་པའི་བརྟག་པ་དང་ལྟ་བའི་བརྟག་པའོ།” “འཇིག་པའི་བསྐལ་པ་དུ་མ་དང་། འཆགས་པའི་བསྐལ་པ་དུ་མ་ཡང་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་གྲངས་མེད་པའི་བསྐལ་པ་ལའོ། “དགེ་སློང་དག་བསྐལ་པའི་གྲངས་མེད་པ་འདི་བཞི་པོ་དག་སྟེ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་བསྐལ་པ་ཆེན་པོ་ལའོ། དེ་ལྟར་ན། Vitakke ca vidhāne ca, paṭibhāge tatheva ca; Paññattiyaṃ tathā kāle, paramāyumhi ca chedane. རྟོག་པ་དང་། ཆོ་ག་དང་། མཚུངས་པ་ཉིད་དང་དེ་བཞིན་དུ། བཏགས་པ་དང་། དེ་བཞིན་དུས་དང་། ཚེའི་ཚད་དང་། གཅོད་པ་ལའོ། Samantabhāve vohāre, abhisaddahanepi ca; Viniyoge ca vinaya-kriyāyaṃ lesakepi ca. ཀུན་ནས་ཡོད་པ་ཉིད་དང་ཐ་སྙད་དང་། མངོན་པར་ཡིད་ཆེས་པ་ཉིད་དང་། རྣམ་པར་སྦྱོར་བ་དང་། འདུལ་བའི་ལས་དང་། རྒྱུ་མཚན་ཕྲ་མོ་ལའོ། Vikappantarakappesu, taṇhādiṭṭhisvasaṅkhaye; Kappe ca evamādīsu, kappasaddo pavattati. རྣམ་པར་རྟོག་པ་དང་བསྐལ་པ་བར་མ་དག་དང་། སྲེད་པ་དང་ལྟ་བ་དང་གྲངས་མེད་པ་དག་དང་། བསྐལ་པ་ལ་སོགས་པ་འདི་དག་ལ། ཀཔྤ་ (བསྐལ་པ་/རྟོག་པ་) ཞེས་པའི་སྒྲ་འཇུག་གོ། Kapi gatiyaṃ. Kampeti, kampayati, gacchatīti attho. Imāni calanatthe pavattahetukatturūpasadisāni bhavanti. Calanatthe hi ‘‘kampa kampane’’ti dhātuyā ‘‘kampatī’’ti akammakasuddhakatturūpaṃ. ‘‘Kampetī’’tiādīni sakammakāni hetukatturūpāni ‘‘idampi dutiyaṃ sallaṃ, kampeti hadayaṃ mamā’’ti akammakāya dhātuyā sakammakarūpadassanato. ཀ་པི་ (kapi) ནི་འགྲོ་བའི་དོན་ལའོ། ཀམྤེ་ཏི། ཀམྤ་ཡ་ཏི། འགྲོ་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། འདི་དག་ནི་གཡོ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་རྒྱུའི་བྱེད་པོའི་གཟུགས་དང་མཚུངས་པ་ཡིན་ནོ། གཡོ་བའི་དོན་ལ་ནི་ 'ཀམྤ་ ཀམྤ་ནེ་' (གཡོ་བའི་དོན་གྱི་ཀམྤ་) ཞེས་པའི་དབྱིངས་ལས་ 'ཀམྤ་ཏི་' ཞེས་པ་བྱ་བྱེད་ཐ་མི་དད་པའི་བྱེད་པོ་རྐྱང་པའི་གཟུགས་ཡིན་ནོ། 'ཀམྤེ་ཏི་' ལ་སོགས་པ་ནི་བྱ་བྱེད་ཐ་དད་པའི་རྒྱུའི་བྱེད་པོའི་གཟུགས་ཡིན་ཏེ། 'ཟུག་རྔུ་གཉིས་པ་འདི་ཡང་བདག་གི་སྙིང་གཡོ་བར་བྱེད་དོ་' ཞེས་བྱ་བྱེད་ཐ་དད་པའི་དབྱིངས་ལས་བྱ་བྱེད་ཐ་དད་པའི་གཟུགས་སུ་མཐོང་བའི་ཕྱིར་རོ། Khapi khantiyaṃ. Khampeti, khampayati. ཁ་པི་ (khapi) ནི་བཟོད་པའི་དོན་ལའོ། ཁམྤེ་ཏི། ཁམྤ་ཡ་ཏི། Thūpa samussaye. Samussayo āroho ubbedho. Thūpeti, thūpayati. Thūpo, thūpikā. ཐཱུ་པ་ (thūpa) ནི་མཐོ་བར་བྱེད་པ་ལའོ། མཐོ་བར་བྱེད་པ་ནི་སྲིད་དམ་མཐོ་ཚད་དོ། ཐཱུ་པེ་ཏི། ཐཱུ་པ་ཡ་ཏི། ཐཱུ་པོ་ (མཆོད་རྟེན་ནམ་སྤུངས་པ།) ཐཱུ་པི་ཀཱ་ (རྩེ་མོའམ་མཆོད་རྟེན་ཆུང་ངུ་།) Tapa khaye. Tapeti, tapayati. ཏ་པ་ (tapa) ནི་ཟད་པར་བྱེད་པ་ལའོ། ཏ་པེ་ཏི། ཏ་པ་ཡ་ཏི། Upa pajjane. Upeti, upayati. ཨུ་པ་ (upa) ནི་འགྲོ་བའམ་ཐོབ་པའི་དོན་ལའོ། ཨུ་པེ་ཏི། ཨུ་པ་ཡ་ཏི། Capa kakkane. Capeti, capayati. ཅ་པ་ (capa) ནི་གཡོ་བའམ་བརྙས་པའི་དོན་ལའོ། ཅ་པེ་ཏི། ཅ་པ་ཡ་ཏི། Suppa māne. Suppeti, suppayati. སུཔྤ་ (suppa) ནི་འཇལ་བའམ་ང་རྒྱལ་གྱི་དོན་ལའོ། སུཔྤེ་ཏི། སུཔྤ་ཡ་ཏི། Ḍapa ḍipa saṅghāte. Ḍāpeti. Ḍāpayati. Ḍepeti, ḍepayati. ཌ་པ་ (ḍapa) དང་ཌི་པ་ (ḍipa) ནི་འདུས་པའམ་བརྡེག་པའི་དོན་ལའོ། ཌཱ་པེ་ཏི། ཌཱ་པ་ཡ་ཏི། ཌེ་པེ་ཏི། ཌེ་པ་ཡ་ཏི། Kapa [Pg.327] avakampane. Kapeti, kapayati. Kapaṇo. Kapaṇoti karuṇāyitabbo. Aññattha pana ‘‘kappatī’’ti rūpaṃ vadanti. ཀ་པ་ (kapa) ནི་འདར་བའམ་གཡོ་བའི་དོན་ལའོ། ཀ་པེ་ཏི། ཀ་པ་ཡ་ཏི། ཀ་པ་ཎོ་ (ཉམ་ཐག་པ།) ཀ་པ་ཎོ་ཞེས་པ་ནི་སྙིང་རྗེ་བར་བྱ་འོས་པའོ། ཡུལ་གཞན་དུ་ནི་ 'ཀཔྤ་ཏི་' ཞེས་པའི་གཟུགས་སུ་བརྗོད་དོ། Gupa kupa dhūpa bhāsāyaṃ. Gopeti, gopayati. Kopeti, kopayati. Dhūpeti, dhūpayati. གུ་པ་ (gupa) དང་། ཀུ་པ་ (kupa) དང་། དྷཱུ་པ་ (dhūpa) རྣམས་ནི་སྨྲ་བའམ་གསལ་བའི་དོན་ལའོ། གོ་པེ་ཏི། གོ་པ་ཡ་ཏི། ཀོ་པེ་ཏི། ཀོ་པ་ཡ་ཏི། དྷཱུ་པེ་ཏི། དྷཱུ་པ་ཡ་ཏི། Kipa dubballe. Kipeti, kipayati. ཀི་པ་ (kipa) ནི་ཉམ་ཆུང་བའི་དོན་ལའོ། ཀི་པེ་ཏི། ཀི་པ་ཡ་ཏི། Khepa peraṇe. Peraṇaṃ cuṇṇikaraṇaṃ, khepeti, khepayati. ཁེ་པ་ (khepa) ནི་གཏོར་བའམ་སྐུལ་བའི་དོན་ལའོ། སྐུལ་བ་ནི་ཕྱེ་མར་བྱེད་པ་ཉིད་དོ། ཁེ་པེ་ཏི། ཁེ་པ་ཡ་ཏི། Tapa pīṇane. Tapeti, tapayati. ཏ་པ་ (tapa) ནི་ཚིམ་པར་བྱེད་པའི་དོན་ལའོ། ཏ་པེ་ཏི། ཏ་པ་ཡ་ཏི། Āpu lambane. Āpeti, āpayati. Āpo. ཨཱ་པུ་ (āpu) ནི་འཕྱང་བའམ་ཐོབ་པའི་དོན་ལའོ། ཨཱ་པེ་ཏི། ཨཱ་པ་ཡ་ཏི། ཨཱ་པོ་ (ཆུའོ།) Tapa dāhe. Tapeti, tapayati. Tapo, tāpo. Ātāpo, santāpo. Kārite – tāpeti, tāpayati. Tattha tapoti akusalānaṃ tāpanaṭṭhena tapo, sīlaṃ. ཏ་པ་ (tapa) ནི་ཚིག་པའམ་གདུང་བའི་དོན་ལའོ། ཏ་པེ་ཏི། ཏ་པ་ཡ་ཏི། ཏ་པོ་ (དཀའ་ཐུབ།) ཏཱ་པོ་ (གདུང་བ།) ཨཱ་ཏཱ་པོ་ (བརྩོན་འགྲུས།) སནྟཱ་པོ་ (ཡོངས་སུ་གདུང་བ།) གཉིས་ཀའི་བྱེད་པོའི་གཟུགས་ལ། ཏཱ་པེ་ཏི། ཏཱ་པ་ཡ་ཏི། དེ་ལ་ 'ཏ་པོ་' ཞེས་པ་ནི་མི་དགེ་བ་རྣམས་གདུང་བར་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་དཀའ་ཐུབ་སྟེ་ཚུལ་ཁྲིམས་སོ། Opathapa thapane. Opeti, opayati. Na tesaṃ koṭṭhe openti. Thapeti, thapayati. Thapito. Thapayitvā paṭicchadaṃ vavaṭṭhapeti. Voṭṭhabbanaṃ. ཨོ་པ་ (opa) དང་ཐ་པ་ (thapa) ནི་འཇོག་པའི་དོན་ལའོ། ཨོ་པེ་ཏི། ཨོ་པ་ཡ་ཏི། ཁོང་ཚོས་བང་མཛོད་དུ་མི་འཇོག་གོ། ཐ་པེ་ཏི། ཐ་པ་ཡ་ཏི། ཐ་པི་ཏོ་ (བཞག་པ།) བཞག་ནས་གཡོགས་པ་རྣམ་པར་འཇོག་གོ། ཝོཊྛབྦ་ནཾ་ (རྣམ་པར་འབྱེད་པའམ་ངེས་པར་འཛིན་པ།) Ettha ca ‘‘vi ava thapeti, vi ava thapana’’nti chedo. Ettha purime saralopo thassa ṭhattaṃ visadisabhāvena dvittañca. Pacchime pana saralopo, avassa okārattaṃ, thassa ṭhattaṃ, passa vattaṃ, vassa dvittaṃ, vakāradvayassa ca bakāradvayaṃ bhavati. Voṭṭhabbananti ca byavatthāpakacittassa nāmaṃ. Nakāralope ‘‘voṭṭhabba’’nti aparampi rūpaṃ bhavati. འདི་ལ་ 'ཝི་ ཨ་ཝ་ ཐ་པེ་ཏི་' (vi ava thapeti) དང་ 'ཝི་ ཨ་ཝ་ ཐ་པ་ནཾ་' (vi ava thapana) ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། འདི་ལ་སྔ་མ་ལས་དབྱངས་ཕྱིས་ཤིང་ 'ཐ་' ཡིག་ 'ཊ་' ཡིག་ཏུ་འགྱུར་བ་དང་མི་མཐུན་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཟློས་སོ། ཕྱི་མ་ལ་ནི་དབྱངས་ཕྱིས་ཤིང་ 'ཨ་ཝ་' 'ཨོ་' རུ་འགྱུར་བ་དང་། 'ཐ་' 'ཊ་' རུ་འགྱུར་བ། 'པ་' 'ཝ་' རུ་འགྱུར་བ། 'ཝ་' ཟློས་པ། 'ཝ་' ཡིག་གཉིས་པོ་ 'བ་' ཡིག་གཉིས་སུ་འགྱུར་རོ། ཝོཊྛབྦ་ནཾ་ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་སེམས་ཀྱི་མིང་ཡིན་ནོ། 'ན་' ཡིག་ཕྱིས་པ་ལས་ 'ཝོཊྛབྦ་' ཞེས་པའི་གཟུགས་གཞན་ཡང་འགྱུར་རོ། Māpa māpane. Paṇṇasālaṃ māpeti, māpayati. Yo pāṇamatimāpeti, paṇṇasālā sumāpitā. མཱ་པ་ (māpa) ནི་འཇལ་བའམ་སྤྲུལ་བའི་དོན་ལའོ། ལོ་མའི་སྤྱིལ་བུ་བསྐྲུན་པར་བྱེད་དོ། གང་ཞིག་སྲོག་ཆགས་གསོད་པར་བྱེད་པ་དང་། ལོ་མའི་སྤྱིལ་བུ་ལེགས་པར་བསྐྲུན་ཏོ། Yapa yāpane. Yāpanaṃ pavattanaṃ. Tena so tattha yāpeti. Yāpayati. Yāpanā. ཡ་པ་ (yapa) ནི་འཚོ་བའམ་གནས་པའི་དོན་ལའོ། འཚོ་བ་ནི་འཇུག་པ་ཉིད་དོ། དེས་ན་ཁོང་དེར་འཚོ་བར་བྱེད་དོ། ཡཱ་པ་ཡ་ཏི། ཡཱ་པ་ནཱ། Tattha [Pg.328] yāpetīti idaṃ yādhātussa payogatte sati kāritapadaṃ bhavati. Tathā hi ‘‘uyyāpenti nāmā’’ti pāḷi dissati. དེ་ལ་ 'ཡཱ་པེ་ཏི་' ཞེས་པ་འདི་ནི་ 'ཡཱ་' དབྱིངས་སྦྱར་བ་ལས་བྱུང་བའི་རྒྱུའི་ཚིག་ཡིན་ནོ། འདི་ལྟར་ལུང་ལས་ 'ཨུཡ྄ཡཱ་པེནྟི་ ནཱ་མ་' ཞེས་མཐོང་བའི་ཕྱིར་རོ། Pakārantadhāturūpāni. པ་ཡིག་མཐར་མཐའ་ཅན་གྱི་དབྱིངས་ཀྱི་གཟུགས་རྣམས་སོ། Phakārantādhāturūpāni appasiddhāni. ཕ་ཡིག་མཐར་མཐའ་ཅན་གྱི་དབྱིངས་ཀྱི་གཟུགས་རྣམས་ནི་རྙེད་པར་དཀའོ། Bakārantadhātu བ་ཡིག་མཐར་མཐའ་ཅན་གྱི་དབྱིངས། Samba sambandhe. Sambandho daḷhabandhanaṃ. Sambeti, sambayati. Sambalaṃ. སམྦ་ (samba) ནི་འབྲེལ་བའམ་འཆིང་བའི་དོན་ལའོ། འབྲེལ་བ་ནི་དམ་པོར་འཆིང་བ་ཉིད་དོ། སམྦེ་ཏི། སམྦ་ཡ་ཏི། སམྦ་ལཾ་ (ལམ་རྒྱགས།) Sabi maṇḍale. Maṇḍalaṃ parimaṇḍalatā. Rūpaṃ tādisameva. ས་བི་ (sabi) ནི་དཀྱིལ་འཁོར་གྱི་དོན་ལའོ། དཀྱིལ་འཁོར་ནི་ཟླུམ་པོ་ཉིད་དོ། གཟུགས་ནི་དེ་དང་མཚུངས་པ་ཉིད་དོ། Kubi acchādane. Kumbeti, kumbayati. ཀུ་བི་ (kubi) ནི་གཡོགས་པའི་དོན་ལའོ། ཀུམྦེ་ཏི། ཀུམྦ་ཡ་ཏི། Lubi dubi addane. Addanaṃ hiṃsā. Lumbeti, lumbayati. Dumbeti, dumbayati. ལུ་བི་ (lubi) དང་དུ་བི་ (dubi) ནི་གནོད་པ་བྱེད་པའི་དོན་ལའོ། གནོད་པ་ནི་འཚེ་བ་ཉིད་དོ། ལུམྦེ་ཏི། ལུམྦ་ཡ་ཏི། དུམྦེ་ཏི། དུམྦ་ཡ་ཏི། Pubba niketane. Niketanaṃ nivāso. Pubbeti, pubbayati. པུབྦ་ (pubba) ནི་གནས་མལ་གྱི་དོན་ལའོ། གནས་མལ་ནི་གནས་ཁང་ཉིད་དོ། པུབྦེ་ཏི། པུབྦ་ཡ་ཏི། Gabba māne. Māno ahaṃkāro. Gabbeti, gabbayati. Gabbanaṃ, gabbito. Tattha gabbatīti na saṅkucati. གབྦ་ (gabba) ནི་ང་རྒྱལ་གྱི་དོན་ལའོ། ང་རྒྱལ་ནི་ངར་འཛིན་པ་ཉིད་དོ། གབྦེ་ཏི། གབྦ་ཡ་ཏི། གབྦ་ནཾ། གབྦི་ཏོ། དེ་ལ་ 'གབྦ་ཏི་' ཞེས་པ་ནི་མི་ཞུམ་པའོ། Bakārantadhāturūpāni. བ་ཡིག་མཐར་མཐའ་ཅན་གྱི་དབྱིངས་ཀྱི་གཟུགས་རྣམས་སོ། Bhakārantadhātu བྷ་ཡིག་མཐར་མཐའ་ཅན་གྱི་དབྱིངས། Bhū pattiyaṃ. Patti pāpanaṃ. Sakammikā dhātu. Bhāveti, bhāvayati. Pabhāveti, pabhāvayati. Itthambhūto. Cakkhubhūto, ñāṇabhūto, dhammabhūto, brahmabhūto. བྷཱུ་ (bhū) ནི་ཐོབ་པའི་དོན་ལའོ། ཐོབ་པ་ནི་ཕྱིན་པ་ཉིད་དོ། འདི་ནི་བྱ་བྱེད་ཐ་དད་པའི་དབྱིངས་ཤིག་གོ། བྷཱ་ཝེ་ཏི། བྷཱ་ཝ་ཡ་ཏི། པབྷཱ་ཝེ་ཏི། པབྷཱ་ཝ་ཡ་ཏི། ཨིཏྠམྦྷཱུ་ཏོ་ (འདི་ལྟར་གྱུར་པའམ་ཐོབ་པ།) ཙཀྑུབྷཱུ་ཏོ་ (སྤྱན་དུ་གྱུར་པ།) ཉཱ་ཎབྷཱུ་ཏོ་ (ཡེ་ཤེས་སུ་གྱུར་པ།) དྷམྨབྷཱུ་ཏོ་ (ཆོས་སུ་གྱུར་པ།) བྲཧྨབྷཱུ་ཏོ་ (ཚངས་པར་གྱུར་པ།) Tattha [Pg.329] bhāvetīti puriso gacchantaṃ purisamanugacchanto pāpuṇātīti attho. Esa nayo sesakriyāpadesupi. Ettha ca ‘‘bhāvetī’’tiādīni yattha sace ‘‘bhū sattāya’’nti dhātuyā rūpāni honti, tattha hetukatturūpāni nāma honti. ‘‘Bhāveti kusalaṃ dhamma’’ntiādīnettha nidassanapadāni. Bhāvetīti hi vaḍḍhetīti attho. Idha pana suddhakatturūpattā pāpuṇātīti attho. Itthambhūtoti imaṃ pakāraṃ bhūto patto. ‘‘Cakkhubhūto’’tiādīni pana ‘‘bhū sattāyaṃ, bhū pattiya’’nti dvigaṇikānaṃ dvinnaṃ dhātūnaṃ vasena aṭṭhakathāṭīkānayanissitaṃ atthaṃ pakāsayissāma āgamikānaṃ kosallatthāya. Tattha cakkhubhūtoti yathā cakkhu sattānaṃ dassanatthaṃ pariṇeti, evaṃ lokassa yāthāvadassanasādhanato dassanakiccapariṇāyakaṭṭhena cakkhubhūto. Atha vā cakkhu viya bhūtotipi cakkhubhūto. Paññācakkhumayattā vā sayambhūñāṇena paññācakkhuṃ bhūto pattoti cakkhubhūto. Viditakaraṇaṭṭhena ñāṇabhūto, asādhāraṇaṃ vā ñāṇaṃ bhūto pattoti ñāṇabhūto, aviparītasabhāvaṭṭhena, pariyattidhammappavattanato vā hadayena cintetvā vācāya nicchāritadhammamayoti dhammabhūto. Bodhipakkhiyadhammehi vā uppannattā lokassa ca taduppādanato anaññasādhāraṇaṃ vā dhammaṃ bhūto pattoti dhammabhūto. Seṭṭhaṭṭhena brahmabhūto. Atha vā brahmaṃ vuccati maggo tena uppannattā lokassa ca taduppādanattā, tañca sayambhūñāṇena bhūto pattoti brahmabhūto. Evaṃ dvinnaṃ dhātūnaṃ vasena vutto attho veditabbo. དེ་ལ་ 'བྷཱ་ཝེ་ཏི་' ཞེས་པ་ནི་སྐྱེས་བུ་ཞིག་འགྲོ་བཞིན་པའི་སྐྱེས་བུ་གཞན་གྱི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ཏེ་ཕྱིན་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ཚུལ་འདི་ནི་ལྷག་མའི་བྱ་ཚིག་རྣམས་ལའང་སྦྱར་རོ། འདི་ལ་གལ་ཏེ་ 'བྷཱ་ཝེ་ཏི་' ལ་སོགས་པ་རྣམས་ 'བྷཱུ་ སཏྟཱ་ཡཾ་' (ཡོད་པའི་དོན་གྱི་བྷཱུ་) ཞེས་པའི་དབྱིངས་ལས་གྲུབ་པ་ཡིན་ན། དེ་དག་ནི་རྒྱུའི་བྱེད་པོའི་གཟུགས་ཞེས་བྱའོ། “དགེ་བའི་ཆོས་སྒོམ་པར་བྱེད་དོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་འདིའི་དཔེར་བརྗོད་ཀྱི་ཚིག་ཡིན་ནོ། བྷཱ་ཝེ་ཏི་ཞེས་པ་ནི་འཕེལ་བར་བྱེད་པའམ་སྒོམ་པའི་དོན་ཏོ། འོན་ཀྱང་འདིར་ནི་རྒྱུའི་བྱེད་པོའི་གཟུགས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ཐོབ་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ཨིཏྠམྦྷཱུ་ཏོ་ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་འདི་ལྟ་བུ་ཐོབ་པའམ་གྱུར་པའོ། འོན་ཀྱང་ 'ཙཀྑུབྷཱུ་ཏོ་' ལ་སོགས་པ་ནི་ 'བྷཱུ་ སཏྟཱ་ཡཾ་' དང་ 'བྷཱུ་ པཏྟི་ཡཾ་' ཞེས་སྡེ་ཚན་གཉིས་སུ་གཏོགས་པའི་དབྱིངས་གཉིས་ཀྱི་དབང་གིས། ལུང་ལ་མཁས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་འགྲེལ་པ་དང་ཊཱི་ཀཱའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་དོན་བཤད་པར་བྱའོ། དེ་ལ་ 'ཙཀྑུབྷཱུ་ཏོ་' ཞེས་པ་ནི། ཇི་ལྟར་མིག་གིས་སེམས་ཅན་རྣམས་ལྟ་བའི་ཕྱིར་འཁྲིད་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་འཇིག་རྟེན་ལ་ཡང་དག་པར་ལྟ་བ་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། ལྟ་བའི་བྱ་བ་འཁྲིད་པའི་དོན་གྱིས་སྤྱན་དུ་གྱུར་པའོ། ཡང་ན་མིག་དང་མཚུངས་པར་གྱུར་པའི་ཕྱིར་ཡང་སྤྱན་དུ་གྱུར་པའོ། ཡང་ན་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྤྱན་གྱི་རང་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རམ། རང་བྱུང་གི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྤྱན་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་སྤྱན་དུ་གྱུར་པའོ། ཤེས་པར་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་ཡེ་ཤེས་སུ་གྱུར་པའོ། ཡང་ན་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་ཡེ་ཤེས་སུ་གྱུར་པའོ། ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པའི་རང་བཞིན་གྱི་དོན་གྱིས་སམ། ལུང་གི་ཆོས་རབ་ཏུ་བསྐོར་བའི་ཕྱིར་རམ། ཐུགས་ཀྱིས་བསམས་ནས་གསུང་གིས་གསུངས་པའི་ཆོས་ཀྱི་རང་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ཆོས་སུ་གྱུར་པའོ། ཡང་ན་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ལས་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར་དང་། འཇིག་རྟེན་ལ་དེ་དག་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རམ། གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་ཆོས་སུ་གྱུར་པའོ། མཆོག་གི་དོན་གྱིས་ཚངས་པར་གྱུར་པའོ། ཡང་ན་ཚངས་པ་ཞེས་པ་ནི་ལམ་ལ་བརྗོད་དེ། དེ་ལས་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར་དང་འཇིག་རྟེན་ལ་དེ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་དང་། རང་བྱུང་གི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་དེ་ཉིད་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་ཚངས་པར་གྱུར་པའོ། དེ་ལྟར་དབྱིངས་གཉིས་ཀྱི་དབང་གིས་གསུངས་པའི་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ། Aparāni cettha nidassanapadāni veditabbāni. ‘‘Tātā mayaṃ mahallakā suddhodanamahārājaputtaṃ buddhabhūtaṃ sambhāveyyāma vā no vā, tumhe tassa sāsane pabbajeyyāthā’’ti ca ‘‘atha [Pg.330] kho therā bhikkhū āyasmantaṃ revataṃ sahajātiyaṃ sambhāviṃsū’’ti cāti. Aññānipi panettha ‘‘manussabhūto, devabhūto’’tiādīni yojetabbāni. Tathā hi saṃsāramocakapetavatthu aṭṭhakathāyaṃ ‘‘manussabhūtātimanussesu jātā, manussabhāvaṃ vā pattā’’ti attho saṃvaṇṇito. འདི་ལ་དཔེར་བརྗོད་ཀྱི་ཚིག་གཞན་དག་ཀྱང་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། “བུ་དག་བདག་ཅག་ནི་རྒས་ཤིང་འཁོགས་པས་རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་ཟས་གཙང་གི་སྲས་སངས་རྒྱས་སུ་གྱུར་པ་ལ་བསྙེན་བཀུར་བྱེད་ཐུབ་བམ་མི་ཐུབ་ཀྱང་། ཁྱེད་ཅག་ནི་ཁོང་གི་བསྟན་པ་ལ་རབ་ཏུ་བྱུང་ཞིག་” ཅེས་པ་དང་། “དེ་ནས་གནས་བརྟན་དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱིས་ཚེ་དང་ལྡན་པ་རེ་ཝ་ཏ་ལ་ས་ཧ་ཛཱ་ཏི་རུ་བསྙེན་བཀུར་བྱས་སོ་” ཞེས་པ་ལྟ་བུའོ། འདིར་ “མི་རུ་གྱུར་པ།” “ལྷ་རུ་གྱུར་པ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གཞན་དག་ཀྱང་སྦྱར་བར་བྱའོ། འདི་ལྟར་འཁོར་བ་ལས་ཐར་བའི་ཡི་དྭགས་ཀྱི་གཏམ་གྱི་འགྲེལ་པ་ལས། “མི་རུ་གྱུར་པ་ཞེས་པ་ནི་མིའི་ནང་དུ་སྐྱེས་པའམ། མིའི་དངོས་པོ་ཐོབ་པའོ།” ཞེས་དོན་བཤད་པའི་ཕྱིར་རོ། Bhū avakampane. Ayampi sakammako. Bhāveti, bhāvayati. Manobhāvanīyā bhikkhū. བྷཱུ་ (bhū) ནི་རྗེས་སུ་འཛིན་པའམ་སྙིང་རྗེ་བའི་དོན་ལའོ། འདི་ཡང་བྱ་བྱེད་ཐ་དད་པ་ཡིན་ནོ། བྷཱ་ཝེ་ཏི། བྷཱ་ཝ་ཡ་ཏི། ཡིད་ལ་བསྒོམ་པར་བྱ་བའི་དགེ་སློང་རྣམས་སོ། Ettha ca bhāvetīti anukampati puttaṃ vā bhātaraṃ vā yaṃkiñci. Manobhāvanīyāti ‘‘dīghāyukā hontu bhadantā arogā abyāpajjā’’ti evamādinā bhāvetabbā anukampitabbāti manobhāvanīyā. Aññattha pana manobhāvanīyāti manovaḍḍhanakāti attho. Yesu hi diṭṭhesu mano vaḍḍhati, ‘‘te manobhāvanīyā’’ti vuccanti. འདི་ལ་ 'བྷཱ་ཝེ་ཏི་' ཞེས་པ་ནི་བུ་འམ་སྤུན་ནམ་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་ལ་སྙིང་རྗེ་བའམ་རྗེས་སུ་འཛིན་པའོ། 'ཡིད་ལ་བསྒོམ་པར་བྱ་བ་' ཞེས་པ་ནི། “བཙུན་པ་རྣམས་ཚེ་རིང་བ་དང་། ནད་མེད་པ་དང་། གནོད་པ་མེད་པར་གྱུར་ཅིག་” ཅེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་བསྒོམ་པར་བྱ་བའམ་རྗེས་སུ་བཟུང་བར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ཡིད་ལ་བསྒོམ་པར་བྱ་བའོ། ཡུལ་གཞན་དུ་ནི་ 'ཡིད་ལ་བསྒོམ་པར་བྱ་བ་' ཞེས་པ་ནི་ཡིད་འཕེལ་བར་བྱེད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། གང་དག་མཐོང་ན་ཡིད་འཕེལ་བར་འགྱུར་བ་དེ་དག་ལ་ “ཡིད་ལ་བསྒོམ་པར་བྱ་བ་” ཞེས་བརྗོད་དོ། Labha ābhaṇḍane. Labheti, labhayati. ལབྷ་ (labha) ནི་ཐོབ་པའམ་རྒྱན་གྱི་དོན་ལའོ། ལབྷེ་ཏི། ལབྷ་ཡ་ཏི། Jabhi nāsane. Jambheti, jambhayati. ཇབྷི་ (jabhi) ནི་འཇིག་པའམ་གླལ་བའི་དོན་ལའོ། ཇམྦྷེ་ཏི། ཇམྦྷ་ཡ་ཏི། Lābha pesane. Lābheti, lābhayati. ‘‘Labha lābheti dhātussa rūpāni ce, kāritarūpāni bhavanti. ལཱབྷ་ (lābha) ནི་གཏོང་བའམ་མངག་པའི་དོན་ལའོ། ལཱབྷེ་ཏི། ལཱབྷ་ཡ་ཏི། “ལབྷ་” དང་ “ལཱབྷ་” ཞེས་པའི་དབྱིངས་ཀྱི་གཟུགས་རྣམས་ཡིན་ན། དེ་དག་ནི་རྒྱུའི་གཟུགས་སུ་འགྱུར་རོ། Dabhī bhaye. Īkārantāyaṃ dhātu, tena saniggahītāgamāni rūpāni na bhavanti. Dabheti, dabhayati. དབྷཱི་ (dabhī) ནི་འཇིགས་པའི་དོན་ལའོ། དབྱིངས་འདི་ནི་ཨཱི་ (ī) མཐའ་ཅན་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་རྗེས་སུ་ང་རོའི་གཟུགས་སུ་མི་འགྱུར་རོ། དབྷེ་ཏི། དབྷ་ཡ་ཏི། Dūbha santhambhe. Dūbheti, dūbhayati. དཱུབྷ་ (dūbha) ནི་རེངས་པའམ་འགོག་པའི་དོན་ལའོ། དཱུབྷེ་ཏི། དཱུབྷ་ཡ་ཏི། Vambha viddhaṃsane. Vambheti, vambhayati. Vambhanā. Chabbaggiyā bhikkhū bhikkhuṃ vambhenti. ཝམྦྷ་ (vambha) ནི་འཇིག་པའམ་བརྙས་པའི་དོན་ལའོ། ཝམྦྷེ་ཏི། ཝམྦྷ་ཡ་ཏི། ཝམྦྷ་ནཱ། སྡེ་དྲུག་གི་དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱིས་དགེ་སློང་ལ་བརྙས་པར་བྱེད་དོ། Bhakārantadhāturūpāni. བྷ་ཡིག་མཐར་མཐའ་ཅན་གྱི་དབྱིངས་ཀྱི་གཟུགས་རྣམས་སོ། Makārantadhātu མ་ཡིག་མཐར་མཐའ་ཅན་གྱི་དབྱིངས། Ātena [Pg.331] camu dhovane. Āpubbo camudhātu dhovane vattati. Ācameti, ācamayati. Ācamanakumbhī. ཨཱ་ (ā) སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ཅ་མུ་ (camu) ནི་བཀྲུ་བའི་དོན་ལའོ། ཨཱ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ཅ་མུ་དབྱིངས་ནི་བཀྲུ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་གོ། ཨཱ་ཅ་མེ་ཏི། ཨཱ་ཅ་མ་ཡ་ཏི། ཨཱ་ཅ་མ་ན་ཀུམྦྷཱི་ (བཤལ་ཆུའི་བུམ་པ།) Ettha pana ‘‘tato hi so ācamayitvā licchavī, therassa datvā yugāni aṭṭhā’’ti appasakkārapetavatthupāḷippadeso nidassanaṃ. Tattha ācamayitvāti hatthapādadhovanapubbakaṃ mukhaṃ vikkhāletvā. Ayaṃ pana dhātu bhūvādigaṇikatte ‘‘camatī’’ti bhakkhanatthaṃ gahetvā tiṭṭhati. འདི་ལ་ “དེ་ནས་ལི་ཙ་བཱི་དེས་བཤལ་ནས། གནས་བརྟན་ལ་ཟུང་རྣམས་བྱིན་ཏེ་ལངས་སོ་” ཞེས་པ་བསོད་ནམས་ཆུང་བའི་ཡི་དྭགས་ཀྱི་གཏམ་གྱི་ལུང་ནི་དཔེར་བརྗོད་དོ། དེ་ལ་ 'བཤལ་ནས་' ཞེས་པ་ནི་ལག་པ་དང་རྐང་པ་བཀྲུས་ནས་ཁ་བཤལ་བའོ། འོན་ཀྱང་དབྱིངས་འདི་ནི་བྷཱུ་ཝཱ་དིའི་སྡེ་ཚན་དུ་གཏོགས་པ་ཡིན་ན། 'ཅ་མ་ཏི་' ཞེས་ཟ་བའི་དོན་དུ་འགྱུར་རོ། Kamu icchākantīsu. Kāmeti, kāmayati. Kāmo, kanti, nikanti, kāmanā, kāmayamāno,kāmento, abhikkantaṃ. Abhikkantavaṇṇā. ཀ་མུ་ (kamu) ནི་འདོད་པ་དང་མཛེས་པའི་དོན་ལའོ། ཀཱ་མེ་ཏི། ཀཱ་མ་ཡ་ཏི། ཀཱ་མོ་ (འདོད་པ།) ཀནྟི་ (མཛེས་པ།) ནི་ཀནྟི་ (ཆགས་པ།) ཀཱ་མ་ནཱ་ (འདོད་ཞེན།) ཀཱ་མ་ཡ་མཱ་ནོ་ (འདོད་བཞིན་པ།) ཀཱ་མེནྟོ་ (འདོད་པར་བྱེད་པ།) ཨ་བྷིཀྐནྟཾ་ (མཛེས་པའམ་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ།) ཨ་བྷིཀྐནྟ་ཝཎྞཱ་ (མཛེས་པའི་མདོག་ཅན།) Ettha ca kāmoti rūpādivisayaṃ kāmetīti kāmo. Kāmiyatīti vā kāmo, kilesakāmavatthukāmavasenetaṃ daṭṭhabbaṃ. Kileso hi tebhūmakavaṭṭasaṅkhātañca vatthu ‘‘kāmo’’ti vuccati. Māropi vā devaputto ‘‘kāmo’’ti vuccati. So hi accantakaṇhadhammasamaṅgitāya papañcasamatikkantepi buddhapaccekabuddhabuddhasāvake attano vase ṭhapetuṃ kāmetīti ‘‘kāmo’’ti vuccati. འདི་ལ་ 'འདོད་པ་' ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་ཡུལ་ལ་འདོད་པས་ན་འདོད་པའོ། ཡང་ན་འདོད་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན་འདོད་པ་སྟེ། འདི་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་འདོད་པ་དང་དངོས་པོའི་འདོད་པའི་དབང་གིས་ཤེས་པར་བྱའོ། ཉོན་མོངས་པ་དང་ཁམས་གསུམ་གྱི་འཁོར་བར་གཏོགས་པའི་དངོས་པོ་ལ་ 'འདོད་པ་' ཞེས་བརྗོད་དོ། ཡང་ན་ལྷའི་བུ་བདུད་ལ་ཡང་ 'འདོད་པ་' ཞེས་བརྗོད་དོ། གང་གི་ཕྱིར་ཞེ་ན། ཁོང་ནི་ཤིན་ཏུ་ནག་པོའི་ཆོས་དང་ལྡན་པས་སྤྲོས་པ་ལས་འདས་པའི་སངས་རྒྱས་དང་། རང་སངས་རྒྱས་དང་། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱང་རང་གི་དབང་དུ་བསྡུ་བར་འདོད་པའི་ཕྱིར་ 'འདོད་པ་' ཞེས་བརྗོད་དོ། Vuttañcetaṃ porāṇakaviracanāyaṃ – འདི་ནི་སྔོན་གྱི་མཁས་པའི་སྙན་ངག་ལས་གསུངས་ཏེ། ‘‘Vande vandehamassatthaṃ, yattha santajjito jito; Kāmo kāmoghatiṇṇena, buddhena vasatā satā’’ti; “གང་དུ་འདོད་པའི་ཆུ་བོ་ལས་བརྒལ་ཞིང་། དྲན་པ་དང་ལྡན་པར་བཞུགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱིས། འདོད་པ་ (བདུད་) བསྡིགས་ཤིང་ཕམ་པར་མཛད་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་ (ཨསྶཏྠ་) དེ་ལ་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ།” Imāni panassa nāmāni – འདི་དག་ནི་ཁོང་གི་མིང་རྣམས་ཡིན་ཏེ། Kāmo namuci kaṇho ca, vasavattī pajāpati; Pamattabandhu madano, pāpimā dammakopi ca; Kandappo ca ratipati, māro ca kusumāyudho; ཀཱ་མོ་ (འདོད་པ།) ན་མུ་ཅི་ (བདུད་སྡིག།) ཀཎྷོ་ (ནག་པོ།) ཝ་ས་ཝཏྟཱི་ (དབང་བྱེད།) པ་ཛཱ་པ་提 (སྐྱེ་དགུའི་བདག།) པ་མཏྟ་བནྡྷུ་ (བག་མེད་པའི་གཉེན།) མ་ད་ནོ་ (མྱོས་བྱེད།) པཱ་པི་མཱ་ (སྡིག་ཅན།) དམྨ་ཀོ་ (དམྨ་ཀ།) ཀནྡཔྤོ་ (ཀནྡརྤ།) ར་ཏི་པ་ཏི་ (དགའ་བའི་བདག།) མཱ་རོ་ (བདུད།) ཀུ་སུ་མཱ་ཡུ་དྷོ་ (མེ་ཏོག་གི་མདའ་ཅན།) Aññe [Pg.332] aññānipi vadanti. Tāni sāsanānulomāni na hontīti idha na dassitāni. Aṭṭhakathāsu pana ‘‘māro, namuci, kaṇho, pamattabandhū’’ti cattāriyeva nāmāni āgatāni. གཞན་དག་གིས་མིང་གཞན་ཡང་བརྗོད་དོ། དེ་དག་ནི་བསྟན་པ་དང་མི་མཐུན་པའི་ཕྱིར་འདིར་མ་བསྟན་ཏོ། འོན་ཀྱང་འགྲེལ་པ་རྣམས་སུ་ “མཱ་རོ་” (བདུད།) “ན་མུ་ཅི་” (བདུད་སྡིག།) “ཀཎྷོ་” (ནག་པོ།) “པ་མཏྟ་བནྡྷཱུ་” (བག་མེད་པའི་གཉེན།) ཞེས་མིང་བཞི་པོ་འདི་ཁོ་ན་བྱུང་ངོ། Idāni abhikkantasaddassa bhūvādigaṇe ‘‘kamu padavikkhepe’’ti vohārasīsena vuttassa kamudhātussa vasena idha ca ‘‘kamu icchākantīsū’’ti vuttassa kamudhātussa vasena atthuddhāraṃ kathayāma. Abhikkantasaddo khayasundarābhirūpaabbhanumodanesu dissati. ‘‘Abhikkantā bhante ratti, nikkhanto paṭhamo yāmo, ciranisinno bhikkhusaṅgho’’tiādīsu khaye dissati. ‘‘Ayaṃ imesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ abhikkantataro ca paṇītataro cā’’tiādīsu sundare. ད་ནི་བྷཱུ་ཝཱ་དི་སྡེའི་ནང་དུ་ “ཀ་མུ་ གོམ་པ་འདོར་བ་ལ་” ཞེས་ཐ་སྙད་ཀྱི་གཙོ་བོར་གསུངས་པའི་ཀ་མུ་དབྱིངས་ཀྱི་དབང་གིས་དང་། འདིར་ཡང་ “ཀ་མུ་ འདོད་པ་དང་ཡིད་དུ་འོང་བ་ལ་” ཞེས་གསུངས་པའི་ཀ་མུ་དབྱིངས་ཀྱི་དབང་གིས་ “ཨ་བྷིཀྐནྟ་” ཞེས་པའི་སྒྲའི་དོན་འདོན་པ་བཤད་པར་བྱའོ།། “ཨ་བྷིཀྐནྟ་” ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཟད་པ་དང་། བཟང་པོ་དང་། མཛེས་པ་དང་། རྗེས་སུ་ཡི་རང་བ་རྣམས་ལ་མཐོང་ངོ་།། “བཙུན་པ་ལགས། མཚན་མོ་ནི་ཡོངས་སུ་ཟད་དོ། ཐུན་དང་པོ་ནི་འདས་སོ། དགེ་འདུན་ནི་ཡུན་རིང་དུ་བཞུགས་སོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་ཟད་པའི་དོན་ལ་མཐོང་ངོ་།། “གང་ཟག་བཞི་པོ་འདི་དག་གི་ནང་ནས་འདི་ནི་ཆེས་བཟང་བ་དང་ཆེས་གྱ་ནོམ་པ་ཡིན་ནོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་བཟང་པོའི་དོན་ལ་མཐོང་ངོ་།། ‘‘Ko me vandati pādāni, iddhiyā yasasā jalaṃ; Abhikkantena vaṇṇena, sabbā obhāsayaṃ disā’’ti “སུ་ཞིག་རྫུ་འཕྲུལ་དང་གྲགས་པས་འབར་ཞིང་། མཛེས་པའི་ཁ་དོག་གིས་ཕྱོགས་ཐམས་ཅད་སྣང་བར་བྱེད་བཞིན་དུ། ངའི་རྐང་པ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལམ།།” ཞེས་པ་ Ādīsu abhirūpe. ‘‘Abhikkantaṃ bhante’’tiādīsu abbhanumodane. Iccevaṃ – ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་མཛེས་པའི་དོན་ལ་མཐོང་ངོ་།། “བཙུན་པ་ལགས། ཤིན་ཏུ་ལེགས་སོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་རྗེས་སུ་ཡི་རང་བའི་དོན་ལ་མཐོང་ངོ་།། དེ་ལྟར་ན། Khayasmiṃ sundare ceva, atho abbhanumodane; Abhirūpe abhikkanta-saddo dissati sāsane. ཟད་པ་དང་ནི་བཟང་པོ་དང་།། དེ་བཞིན་རྗེས་སུ་ཡི་རང་དང་།། མཛེས་པ་དག་ལ་ཨ་བྷིཀྐནྟའི།། སྒྲ་ནི་བསྟན་པ་འདི་ལ་མཐོང་།། Thoma silāghāyaṃ. Silāghā pasaṃsā. Thometi, thomayati. Thomito, thomanā. ཐོ་མ་ནི་བསྔགས་པ་ལ་འཇུག བསྔགས་པ་ནི་བསྟོད་པའོ།། ཐོ་མེ་ཏི་། ཐོ་མ་ཡ་ཏི་། ཐོ་མི་ཏོ་། ཐོ་མ་ནཱ་། Yama aparivesane. Yameti, yamayati. Yamo. ཡ་མ་ནི་མི་བགོ་བ་ལ་འཇུག ཡ་མེ་ཏི་། ཡ་མ་ཡ་ཏི་། ཡ་མོ་། Sama [Pg.333] vitakke. Sāmeti, sāmayati. Samā. Nisāmeti, nisāmayati. Nisāmanaṃ. Paṭisāmeti, paṭisāmayati. Paṭisāmanaṃ. ས་མ་ནི་རྟོག་པ་ལ་འཇུག སཱ་མེ་ཏི་། སཱ་མ་ཡ་ཏི་། ས་མཱ་། ནི་སཱ་མེ་ཏི་། ནི་སཱ་མ་ཡ་ཏི་། ནི་སཱ་མ་ནཾ་། པ་ཊི་སཱ་མེ་ཏི་། པ་ཊི་སཱ་མ་ཡ་ཏི་། པ་ཊི་སཱ་མ་ནཾ་། Tattha samāti saṃvaccharo, so ‘‘samā’’ti itthiliṅgavasena vuccati. ‘‘Yo yajetha sataṃ sama’’nti ettha hi samāsaddo itthiliṅgo, upayogavasena pana ‘‘sama’’nti vutto. དེ་ལ་ “ས་མཱ་” ཞེས་པ་ནི་ལོ་སྟེ། དེ་ནི་ “ས་མཱ་” ཞེས་མོ་རྟགས་ཀྱི་དབང་གིས་བརྗོད་དོ།། “གང་ཞིག་ལོ་བརྒྱར་མཆོད་སྦྱིན་བྱེད་པ་” ཞེས་པའི་འདིར་ནི་ས་མཱ་སྒྲ་མོ་རྟགས་ཡིན་ཡང་། ལས་ཀྱི་སྒྲའི་དབང་གིས་ “ས་མཾ” ཞེས་གསུངས་སོ།། Imāni saṃvaccharassa nāmāni ‘‘saṃvaccharo, vaccharo, samā, hāyano, sarado, vasso’’tiādīni bhavanti. Nisāmetīti vitakketi upadhāreti. Ettha hi ‘‘iṅgha maddi nisāmehi, nigghoso yādiso vane’’ti pāḷi nidassanaṃ. Tattha nisāmehīti vitakkehi upadhārehīti attho. Paṭisāmetīti bhaṇḍaṃ guttaṭṭhāne nikkhipati. ལོའི་མིང་རྣམས་ནི་ “སཾ་ཝཙྪ་རོ་། ཝཙྪ་རོ་། ས་མཱ་། ཧཱ་ཡ་ནོ་། ས་ར་དོ་། ཝསྶོ་” ལ་སོགས་པ་རྣམས་སོ།། “ནི་སཱ་མེ་ཏི་” ཞེས་པ་ནི་རྟོག་པ་དང་ངེས་པར་འཛིན་པའོ།། འདིར་ནི་ “ཀྱེ་མ་མདྡཱི། ནགས་ཚལ་ནང་གི་སྒྲ་སྐད་འདི་འདྲ་བ་ལ་རྟོག་ཅིང་ངེས་པར་ཟུངས་ཤིག་” ཅེས་པའི་ལུང་ནི་དཔེར་བརྗོད་དོ།། དེ་ལ་ “ནི་སཱ་མེ་ཧི་” ཞེས་པ་ནི་རྟོག་ཅིང་ངེས་པར་ཟུངས་ཤིག་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ།། “པ་ཊི་སཱ་མེ་ཏི་” ཞེས་པ་ནི་ཅ་ལག་རྣམས་སྦས་པའི་གནས་སུ་འཇོག་པའོ།། Sama ālocane. Ālocanaṃ pekkhanaṃ. Sāmeti, sāmayati. Nisāmanaṃ. ས་མ་ནི་ལྟ་བ་ལ་འཇུག ལྟ་བ་ནི་མཐོང་བའོ།། སཱ་མེ་ཏི་། སཱ་མ་ཡ་ཏི་། ནི་སཱ་མ་ནཾ་། Ettha pana nisāmetīti pekkhati oloketi. Tathā hi ‘‘iṅgha maddi nisāmehi, cittaṃ rūpaṃva dissatī’’ti pāḷi dissati. Tattha hi nisāmehīti olokehīti attho. Dhātūnamatthātisayena yogoti vacanato pana upasaggayogato vā savanepi ayaṃ vattati. Tathā hi ‘‘tato kaṇhājināyāpi, nisāmehi rathesabhā’’tiādikā pāḷiyo dissanti. Tattha nisāmehīti suṇohīti attho. འདིར་ནི་ “ནི་སཱ་མེ་ཏི་” ཞེས་པ་ནི་ལྟ་ཞིང་མཐོང་བའོ།། དེ་ལྟར་ཡང་ “ཀྱེ་མ་མདྡཱི། ལྟོས་ཤིག རི་མོ་བྲིས་པ་བཞིན་དུ་སྣང་ངོ་།།” ཞེས་པའི་ལུང་མཐོང་ངོ་།། དེ་ལ་ “ནི་སཱ་མེ་ཧི་” ཞེས་པ་ནི་ལྟོས་ཤིག་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ།། “དབྱིངས་རྣམས་ཀྱི་དོན་ལྷག་པར་སྦྱོར་བ་” ཞེས་པའི་ཚིག་གི་ཕྱིར་རམ། ཡང་ན་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བ་སྦྱར་བའི་ཕྱིར་འདི་ནི་ཐོས་པ་ལའང་འཇུག་གོ། དེ་ལྟར་ཡང་ “ཤིང་རྟའི་གཙོ་བོ། དེ་ནས་ཀཎྷཱ་ཛི་ནཱའི་ཚིག་ལའང་ཉོན་ཅིག་” ཅེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ལུང་རྣམས་མཐོང་ངོ་།། དེ་ལ་ “ནི་སཱ་མེ་ཧི་” ཞེས་པ་ནི་ཉོན་ཅིག་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ།། Ama roge. Ameti, amayati. Andho. Bilaṅkapādo andhanakho. ཨ་མ་ནི་ནད་ལ་འཇུག ཨ་མེ་ཏི་། ཨ་མ་ཡ་ཏི་། ཨནྡྷོ་། བི་ལངྐ་པཱ་དོ་། ཨནྡྷ་ན་ཁོ་། Tattha andhoti naṭṭhanayano vuccati. Andhanakhoti pūtinakho. Ubhayathāpi sarogattaṃ sūcitaṃ. དེ་ལ་ “ཨནྡྷོ་” ཞེས་པ་ནི་མིག་ཉམས་པ་ལ་བརྗོད་དོ།། “ཨནྡྷ་ན་ཁོ་” ཞེས་པ་ནི་སེན་མོ་རུལ་བའོ།། གཉིས་ཀས་ཀྱང་ནད་དང་བཅས་པའི་རང་བཞིན་མཚོན་ནོ།། Bhāma [Pg.334] kodhe. Bhāmeti, bhāmayati. བྷཱ་མ་ནི་ཁོང་ཁྲོ་བ་ལ་འཇུག བྷཱ་མེ་ཏི་། བྷཱ་མ་ཡ་ཏི་། Goma upalepane. Gometi, gomayati. གོ་མ་ནི་བྱུག་པ་ལ་འཇུག གོ་མེ་ཏི་། གོ་མ་ཡ་ཏི་། Sāma svāntane āmantane. Svāntanaṃ sāmappayogo. Āmantanaṃ avhāyanaṃ pakkosanaṃ. Sāmeti, sāmayati. སཱ་མ་ནི་མཐུན་པར་བྱེད་པ་དང་བོས་པ་ལ་འཇུག མཐུན་པར་བྱེད་པ་ནི་ཞི་བའི་སྦྱོར་བའོ།། བོས་པ་ནི་འབོད་པ་དང་སྐད་གཏོང་བའོ།། སཱ་མེ་ཏི་། སཱ་མ་ཡ་ཏི་། Saṅgāma yuddhe. Saṅgāmeti, saṅgāmayati. Dve rājāno saṅgāmesuṃ. Saṅgāmo. Āto gamu īsamadhivāsane. Āgameti, āgamayati, kāmāvacaradhamme nissāya rūpārūpadhammo samudāgameti, samudāgamayati. Upāsako dhammasavanantarāyaṃ anicchanto ‘‘āgametha āgamethā’’ti āha. Samudāgamanaṃ, āgamanaṃ. Āgamento, āgamayamāno. སངྒཱ་མ་ནི་གཡུལ་འགྱེད་པ་ལ་འཇུག སངྒཱ་མེ་ཏི་། སངྒཱ་མ་ཡ་ཏི་། རྒྱལ་པོ་གཉིས་གཡུལ་འགྱེད་དོ།། སངྒཱ་མོ་། ཨཱ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་གཱ་མུ་ནི་ཅུང་ཟད་བཟོད་པ་ལ་འཇུག ཨཱ་ག་མེ་ཏི་། ཨཱ་ག་མ་ཡ་ཏི་། འདོད་པའི་ཆོས་ལ་བརྟེན་ནས་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་ཆོས་རྣམས་ཡང་དག་པར་འབྱུང་བར་བྱེད་དོ།། དགེ་བསྙེན་ཆོས་ཉན་པའི་བར་ཆད་མི་འདོད་པས་ “སྒུགས་ཤིག་སྒུགས་ཤིག་” ཅེས་སྨྲས་སོ།། ཡང་དག་པར་འབྱུང་བ། འབྱུང་བ། སྒུག་བཞིན་པ། སྒུག་པར་བྱེད་བཞིན་པའོ།། Tatra āgametīti īsakaṃ adhivāseti. Samudāgametīti sampavattati. Bhūvādigaṇe ‘‘gamayatī’’ti hetukattuvasena vuttaṃ, idha pana upasagganipātapubbakāni katvā ‘‘āgametī’’tiādīni suddhakattuvasena vuttānīti daṭṭhabbaṃ. དེ་ལ་ “ཨཱ་ག་མེ་ཏི་” ཞེས་པ་ནི་ཅུང་ཟད་བཟོད་པའོ།། “ས་མུ་དཱ་ག་མེ་ཏི་” ཞེས་པ་ནི་ཀུན་ཏུ་འཇུག་པའོ།། བྷཱུ་ཝཱ་དི་སྡེ་རུ་ “ག་མ་ཡ་ཏི་” ཞེས་གཉིས་སུ་བྱེད་པའི་སྐུལ་ཚིག་ཏུ་གསུངས་ལ། འདིར་ནི་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བ་དང་ཚིག་ཕྲད་སྔོན་དུ་བཏང་ནས་ “ཨཱ་ག་མེ་ཏི་” ལ་སོགས་པ་རྣམས་བྱེད་པ་པོ་རང་ཉིད་ཀྱི་ཚིག་ཏུ་གསུངས་པར་རིག་པར་བྱའོ།། Makārantadhāturūpāni. མ་མཐར་མཐའ་ཅན་གྱི་དབྱིངས་ཀྱི་གཟུགས་རྣམས་སོ།། Iti cu rādigaṇe pavaggantadhāturūpāni དེ་ལྟར་ཅུ་རཱ་དི་སྡེ་རུ་པ་སྡེའི་མཐའ་ཅན་གྱི་དབྱིངས་ཀྱི་གཟུགས་རྣམས་ Samattāni. རྫོགས་སོ།། Yakārantadhātu ཡ་མཐར་མཐའ་ཅན་གྱི་དབྱིངས་རྣམས་སོ།། Yu jigucchāyaṃ. Yāveti, yāvayati. Yavo. ཡུ་ནི་སྐྱུག་བྲོ་བ་ལ་འཇུག ཡཱ་ཝེ་ཏི་། ཡཱ་ཝ་ཡ་ཏི་། ཡ་ཝོ་། Byaya khaye. Byayeti, byayayati. Abyayībhāvo. བྱ་ཡ་ནི་ཟད་པ་ལ་འཇུག བྱ་ཡེ་ཏི་། བྱ་ཡ་ཡ་ཏི་། ཨ་བྱ་ཡཱི་བྷཱ་ཝོ་། Byaya cittasamussagge. Tādisaṃyeva rūpaṃ. བྱ་ཡ་ནི་སེམས་གཏོང་བ་ལ་འཇུག གཟུགས་ནི་དེ་དང་འདྲ་བའོ།། Yakārantadhāturūpāni. ཡ་མཐར་མཐའ་ཅན་གྱི་དབྱིངས་ཀྱི་གཟུགས་རྣམས་སོ།། Rakārantadhātu ར་མཐར་མཐའ་ཅན་གྱི་དབྱིངས་རྣམས་སོ།། Para gatiyaṃ. Pareti, parayati. Ettha ca ‘‘iti kho ānanda kusalāni sīlāni anupubbena aggāya parentī’’ti pāḷi nidassanaṃ. Tattha aggāya parentīti arahattatthāya gacchanti. པ་ར་ནི་འགྲོ་བ་ལ་འཇུག པ་རེ་ཏི་། པ་ར་ཡ་ཏི་། འདིར་ནི་ “ཀུན་དགའ་བོ། དེ་ལྟར་དགེ་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམས་ནི་རིམ་གྱིས་མཆོག་གི་ཕྱིར་འགྲོ་བར་བྱེད་དོ།།” ཞེས་པའི་ལུང་ནི་དཔེར་བརྗོད་དོ།། དེ་ལ་ “མཆོག་གི་ཕྱིར་འགྲོ་བར་བྱེད་དོ་” ཞེས་པ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་གི་ཕྱིར་འགྲོ་བའོ།། Gara uggame. Gareti, garayati. Garu. ག་ར་ནི་འབྱུང་བ་ལ་འཇུག ག་རེ་ཏི་། ག་ར་ཡ་ཏི་། ག་རུ་། Cara asaṃsaye. Careti, carayati. ཙa་ར་ནི་ཐེ་ཚོམ་མེད་པ་ལ་འཇུག ཙa་རེ་ཏི་། ཙa་ར་ཡ་ཏི་། Pūri appāyane. Pūreti, pūrayati. པཱུ་རི་ནི་ཚིམ་པར་བྱེད་པ་ལ་འཇུག པཱུ་རེ་ཏི་། པཱུ་ར་ཡ་ཏི་། Vara icchāyaṃ. Vareti, varayati. Varo, varaṃ, varanto. Ete varānaṃ caturo varemi. Etaṃ sakka varaṃ vare. ཝ་ར་ནི་འདོད་པ་ལ་འཇུག ཝ་རེ་ཏི་། ཝ་ར་ཡ་ཏི་། ཝ་རོ་། ཝ་རཾ་། ཝ་རནྟོ་། “ངས་ནི་མཆོག་གི་ནང་ནས་བཞི་པོ་འདི་དག་འདམ་མོ།།” “བརྒྱ་བྱིན། མཆོག་འདི་འདམ་ཞིག” Tattha varoti variyate varitabboti varo. Varanti varetīti varaṃ, icchanto patthentoti attho. དེ་ལ་ “ཝ་རོ་” ཞེས་པ་ནི་འདམ་པར་བྱ་བ་སྟེ་མཆོག་གོ། “ཝ་རཾ་” ཞེས་པ་ནི་འདམ་པར་བྱེད་པ་སྟེ། འདོད་ཅིང་རེ་བ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ‘‘Mahāmahārahaṃ sakya-muni nīvaraṇā raṇā; Muttaṃ muttaṃ sudassanaṃ, vande bodhivaraṃ vara’’nti “ཤཱཀྱ་ཐུབ་པ་ཆེན་པོ་མཆོད་པར་འོས་པ་ཉོན་མོངས་སྒྲིབ་པ་ལས་གྲོལ་བ། རྣམ་པར་གྲོལ་ཞིང་མཐོང་ན་མཛེས་པ། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་མཆོག་གི་མཆོག་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ།།” ཞེས་པ་ Purāṇakaviracanāyaṃ ‘‘vara’’nti padassa viya. Evaṃ varetīti varanto. Vareti varemi icchāmi yācāmi. Kārite ‘‘pavāretī’’ti rūpaṃ, icchāpetīti attho. Nisedhanatthe panidaṃ kāritaṃ na hoti. སྔོན་གྱི་སྙན་ངག་མཁན་གྱི་རྩོམ་ནང་གི་ “ཝ་རཾ་” ཞེས་པའི་ཚིག་བཞིན་ནོ།། དེ་བཞིན་དུ་ “ཝ་རེ་ཏི་” ཞེས་པ་ནི་ “ཝ་རནྟོ་”།། ཝ་རེ་ཏི་། ཝ་རེ་མི་ནི་འདོད་དོ། གསོལ་བ་འདེབས་སོ།། གཉིས་སུ་བྱེད་པའི་སྐུལ་ཚིག་ལ་ “པ་ཝཱ་རེ་ཏི་” ཞེས་པའི་གཟུགས་འབྱུང་སྟེ། འདོད་དུ་འཇུག་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། འགོག་པའི་དོན་ལ་ནི་འདི་སྐུལ་ཚིག་མ་ཡིན་ནོ།། Sara akkhepe. Sareti, sarayati. Saro. Saroti saddo. ས་ར་ནི་གཏོར་བ་ལ་འཇུག ས་རེ་ཏི་། ས་ར་ཡ་ཏི་། ས་རོ་། ས་རོ་ནི་སྒྲའོ།། Sāra dubbalye. Sāreti, sārayati. Dubbalo bhavatīti attho. སཱ་ར་ནི་ཉམ་ཆུང་བ་ལ་འཇུག སཱ་རེ་ཏི་། སཱ་ར་ཡ་ཏི་། ཉམ་ཆུང་བར་འགྱུར་བ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། Kumāra kīḷāyaṃ. Kumāreti, kumārayati. Kumāro, kumārako. Kumārī, kumārikā. ཀུ་མཱ་ར་ནི་རྩེ་བ་ལ་འཇུག ཀུ་མཱ་རེ་ཏི་། ཀུ་མཱ་ར་ཡ་ཏི་། ཀུ་མཱ་རོ་། ཀུ་མཱ་ར་ཀོ་། ཀུ་མཱ་རཱི་། ཀུ་མཱ་རི་ཀཱ་། Ettha [Pg.336] kumārayati tattha tattha kīḷatīti kumāro. So eva atidaharattā kumārako. Esa nayo itaratrāpi. འདིར་ནི་ “ཀུ་མཱ་ར་ཡ་ཏི་” སྟེ་དེ་དང་དེར་རྩེ་བས་ན་ “ཀུ་མཱ་རོ་” ཞེས་བྱའོ།། དེ་ཉིད་ཤིན་ཏུ་ཆུང་བའི་ཕྱིར་ “ཀུ་མཱ་ར་ཀོ་” ཞེས་བྱའོ།། ཚུལ་འདི་ནི་གཞན་ལའང་སྦྱར་རོ།། Sūra vīra vikkantiyaṃ. Vikkanti vikkamanaṃ. Sūreti, sūrayati. Vīreti, vīrayati. Sūro, vīro. Sāsanikehi pana saddhammavidūhi evaṃ dhātusabhāvānampi sūravīrasaddānaṃ nibbacanaṃ na dassitaṃ, kevalaṃ pana tattha tattha ‘‘sūroti visiṭṭhauro’’ti ca ‘‘mahāvīroti mahāvikkanto’’ti ca ‘‘vīroti vīriyavā’’ti ca atthavivaraṇamattameva dassitaṃ. སཱུ་ར་དང་ཝཱི་ར་ནི་རྩལ་འགྱེད་པ་ལ་འཇུག རྩལ་འགྱེད་པ་ནི་བརྟུལ་ཕོད་པའོ།། སཱུ་རེ་ཏི་། སཱུ་ར་ཡ་ཏི་། ཝཱི་རེ་ཏི་། ཝཱི་ར་ཡ་ཏི་། སཱུ་རོ་། ཝཱི་རོ་། བསྟན་པ་ལ་གནས་པའི་དམ་པའི་ཆོས་རིག་པ་རྣམས་ཀྱིས་ནི་དེ་ལྟར་དབྱིངས་ཀྱི་རང་བཞིན་ཡིན་པའི་སཱུ་ར་དང་ཝཱི་རའི་སྒྲ་རྣམས་ཀྱི་ངེས་ཚིག་མ་བསྟན་ཏོ།། འོན་ཀྱང་དེ་དང་དེར་ “སཱུ་རོ་ནི་བྲང་ཁ་ཁྱད་པར་ཅན་ནོ།།” ཞེས་དང་། “མ་ཧཱ་ཝཱི་རོ་ནི་རྩལ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པའོ།།” ཞེས་དང་། “ཝཱི་རོ་ནི་བརྩོན་འགྲུས་དང་ལྡན་པའོ།།” ཞེས་དོན་གྱི་འགྲེལ་པ་ཙམ་ཞིག་བསྟན་ཏོ།། Pāra tīra kammasampattiyaṃ. Kammasampatti nāma kammassa parisamāpanaṃ niṭṭhāpanaṃ. Pāreti, pārayati. Tīreti, tīrayati. Pāraṃ. Tīraṃ. Vikkamāmi na pāremi, bhūmiṃ sumbhāmi vegasā. Taṃ kiccaṃ tīretvā gato. Santīraṇaṃ, tīraṇapariññāti ca ādīni ettha dassetabbāni. པཱ་ར་དང་ཏཱི་ར་ནི་ལས་གྲུབ་པ་ལ་འཇུག ལས་གྲུབ་པ་ཞེས་པ་ནི་ལས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་དང་མཐར་ཕྱིན་པའོ།། པཱ་རེ་ཏི་། པཱ་ར་ཡ་ཏི་། ཏཱི་རེ་ཏི་། ཏཱི་ར་ཡ་ཏི་། པཱ་རཾ་། ཏཱི་རཾ་། “ངས་ནི་རྩལ་འགྱེད་ཀྱང་མཐར་མི་ཕྱིན་ཏོ། ས་གཞི་ལ་ཤུགས་ཀྱིས་བརྡེག་གོ།” “བྱ་བ་དེ་མཐར་ཕྱིན་པར་བྱས་ནས་སོང་ངོ་།།” ཀུན་ཏུ་རྟོག་པ་དང་། ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་འདིར་བསྟན་པར་བྱའོ།། Tattha na pāremīti chindituṃ na sakkomīti attho. དེ་ལ་ “ན་ པཱ་རེ་མི་” ཞེས་པ་ནི་གཅོད་མི་ནུས་སོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། Īra khepane. Īreti, īrayati. ཨཱི་ར་ནི་གཏོར་བ་ལ་འཇུག ཨཱི་རེ་ཏི་། ཨཱི་ར་ཡ་ཏི་། Jara vayohānimhi. Jareti, jarayati. Jarā. Pāḷiyaṃ pana ‘‘jīratī’’ti pāṭho. ཛ་ར་ནི་ན་ཚོད་ཉམས་པ་ལ་འཇུག ཛ་རེ་ཏི་། ཛ་ར་ཡ་ཏི་། ཛ་རཱ་། ལུང་དུ་ནི་ “ཛཱི་ར་ཏི་” ཞེས་པའི་ཚིག་འབྱུང་ངོ་།། Vara āvaraṇe. Vāreti, vārayati. Nivāreti, nivārayati. Nivāretā. Parivāreti, parivārayati. Parivāro. Pavāreti, pavārayati. Pavāraṇaṃ. Pavāraṇanti nisedhanaṃ vā kāmyadānaṃ vā. ཝ་ར་ནི་སྒྲིབ་པ་ལ་འཇུག ཝཱ་རེ་ཏི་། ཝཱ་ར་ཡ་ཏི་། ནི་ཝཱ་རེ་ཏི་། ནི་ཝཱ་ར་ཡ་ཏི་། ནི་ཝཱ་རེ་ཏཱ་། པ་རི་ཝཱ་རེ་ཏི་། པ་རི་ཝཱ་ར་ཡ་ཏི་། པ་རི་ཝཱ་རོ་། པ་ཝཱ་རེ་ཏི་། པ་ཝཱ་ར་ཡ་ཏི་། པ་ཝཱ་ར་ཎཾ་། དགག་དབྱེ་ཞེས་པ་ནི་བཀག་པ་འམ། ཡང་ན་འདོད་པའི་སྦྱིན་པའོ།། Dhara dhāraṇe. Dhāreti, dhārayati. Ādhāro, ādhārako, dhammo iccādīni. དྷ་ར་ནི་འཛིན་པ་ལ་འཇུག དྷཱ་རེ་ཏི་། དྷཱ་ར་ཡ་ཏི་། ཨཱ་དྷཱ་རོ་། ཨཱ་དྷཱ་ར་ཀོ་། དྷམྨོ་ལ་སོགས་པའོ།། Tattha dhammoti anekavidhesu dhammesu lokuttaro uppādito sacchikato ca catūsu apāyesu saṃsāre vā [Pg.337] satte apatamāne dhāretīti dhammo. Atha vā sotāpannādīhi ariyehi dhāriyati, nu puthujjanehītipi dhammo. Catubhūmiko pana sakalakkhaṇaṃ dhāretīti dhammo. Kakkhaḷattādinā phusanādinā santiādinā sakasakabhāvena paṇḍitehi dhāriyati sallakkhiyatītipi dhammo. Tepiṭako pana pāḷidhammo sakatthaparatthādibhee atthe dhāretīti dhammo. Keci tu vidū ‘‘pāpake akusale dhamme dhunāti kampeti viddhaṃsetīti dhammo’’ti dhūdhātuvasenapi nibbacanaṃ vadanti, taṃ maggadhamme atīva yujjati, phalanibbānapariyattidhammesu pana pariyāyena yujjati. དེ་ལ་ “ཆོས་” ཞེས་པ་ནི། ཆོས་རྣམ་པ་མང་པོའི་ནང་ནས་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་བསྐྱེད་ཅིང་མངོན་དུ་བྱས་པ་ནི། སེམས་ཅན་རྣམས་ངན་སོང་བཞི་འམ་འཁོར་བར་མི་ལྷུང་བར་འཛིན་པས་ན་ཆོས་སོ།། ཡང་ན། རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པ་ལ་སོགས་པའི་འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་འཛིན་གྱི། སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱིས་མ་ཡིན་པས་ནའང་ཆོས་སོ།། ས་བཞི་པ་ནི་རང་གི་མཚན་ཉིད་འཛིན་པས་ན་ཆོས་སོ།། སྲ་བ་ཉིད་ལ་སོགས་པ་དང་། རེག་པ་ལ་སོགས་པ་དང་། ཞི་བ་ལ་སོགས་པ་རང་རང་གི་ངོ་བོས་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་འཛིན་ཅིང་མཚོན་པས་ནའང་ཆོས་སོ།། སྡེ་སྣོད་གསུམ་གྱི་ལུང་གི་ཆོས་ནི་རང་གི་དོན་དང་གཞན་གྱི་དོན་ལ་སོགས་པའི་དོན་རྣམས་འཛིན་པས་ན་ཆོས་སོ།། མཁས་པ་ཁ་ཅིག་ནི་ “སྡིག་པ་དང་མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་སྤྲུགས་པ་དང་། གཡོ་བར་བྱེད་པ་དང་། འཇོམས་པར་བྱེད་པས་ན་ཆོས་སོ།།” ཞེས་དྷཱུ་དབྱིངས་ཀྱི་དབང་གིས་ཀྱང་ངེས་ཚིག་སྨྲ་སྟེ། དེ་ནི་ལམ་གྱི་ཆོས་ལ་ཤིན་ཏུ་འཐད་ཅིང་། འབྲས་བུ་དང་། མྱང་འདས་དང་། ལུང་གི་ཆོས་རྣམས་ལ་ནི་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་འཐད་དོ།། Dhammasaddo pariyattihetuguṇanissattanijjīvatādīsu dissati. Ayañhi ‘‘dhammaṃ pariyāpuṇāti suttaṃ geyya’’ntiādīsu pariyattiyaṃ dissati. ‘‘Hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā’’tiādīsu hetumhi. ཆོས་ཀྱི་སྒྲ་ནི་ལུང་དང་། རྒྱུ་དང་། ཡོན་ཏན་དང་། སེམས་ཅན་མེད་པ་དང་། སྲོག་མེད་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་མཐོང་ངོ་།། འདི་ནི་ “ཆོས་འཛིན་པ་སྟེ་མདོ་དང་དབྱངས་ཀྱིས་བསྙད་པ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་ལུང་ལ་མཐོང་ངོ་།། “རྒྱུ་ལ་ཤེས་པ་ནི་ཆོས་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པའོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་རྒྱུ་ལ་མཐོང་ངོ་།། ‘‘Na hi dhammo adhammo ca, ubho samavipākino; Adhammo nirayaṃ neti, dhammo pāpeti suggati’’nti “ཆོས་དང་ཆོས་མ་ཡིན་པ་གཉིས་ནི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་མཚུངས་པ་མ་ཡིན་ཏེ། ཆོས་མ་ཡིན་པས་ནི་དམྱལ་བར་འཁྲིད་ལ། ཆོས་ཀྱིས་ནི་བདེ་འགྲོར་གཤེགས་པར་བྱེད་དོ།།” ཞེས་པ་ Ādīsu guṇe. ‘‘Tasmiṃ kho pana samaye dhammā honti. Dhammesu dhammānupassī viharatī’’tiādīsu nissattanijjīvatāyaṃ. ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་ཡོན་ཏན་ལ་མཐོང་ངོ་།། “དུས་དེ་ཉིད་ན་ཆོས་རྣམས་ཡོད་དོ།། ཆོས་རྣམས་ལ་ཆོས་ཀྱི་རྗེས་སུ་ལྟ་ཞིང་གནས་སོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་སེམས་ཅན་མེད་པ་དང་སྲོག་མེད་པ་ལ་མཐོང་ངོ་།། Atha vā dhammasaddo sabhāvapaññāpuññapaññattiāpattipariyattinissattanijjīvatāvikāraguṇapacca- yapaccayuppannādīsu dissati. Ayañhi ‘‘kusalā dhammā akusalā dhammā abyākatā dhammā’’tiādīsu sabhāve dissati. ཡང་ན། ཆོས་ཀྱི་སྒྲ་ནི་རང་བཞིན་དང་། ཤེས་རབ་དང་། བསོད་ནམས་དང་། བཏགས་པ་དང་། ལྟུང་བ་དང་། ལུང་དང་། སེམས་ཅན་མེད་པ་དང་། སྲོག་མེད་པ་དང་། འགྱུར་བ་དང་། ཡོན་ཏན་དང་། རྐྱེན་དང་། རྐྱེན་ལས་སྐྱེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་མཐོང་ངོ་།། འདི་ནི་ “དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་དང་། མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་དང་། ལུང་དུ་མ་བསྟན་པའི་ཆོས་རྣམས་སོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་རང་བཞིན་ལ་མཐོང་ངོ་།། Yassete [Pg.338] caturo dhammā, saddhassa gharamesino; Saccaṃ dhammo dhiti cāgo, sa ve pecca na socatī’’ti “དད་པ་དང་ལྡན་པའི་ཁྱིམ་ཐབས་འཚོལ་བ་གང་ལ་ཆོས་བཞི་པོ་འདི་དག་སྟེ། བདེན་པ་དང་། ཆོས་དང་། བརྟན་པ་དང་། གཏོང་བ་ཡོད་པ་དེ་ནི་འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་ཏུ་མི་མྱ་ངན་ནོ།།” ཞེས་པ་ Ādīsu paññāyaṃ. ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་ཤེས་རབ་ལ་མཐོང་ངོ་།། ‘‘Na hi dhammo adhammo ca, ubho samavipākino; Adhammo nirayaṃ neti, dhammo pāpeti suggati’’ntiādīsu “ཆོས་དང་ཆོས་མ་ཡིན་པ་གཉིས་ནི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་མཚུངས་པ་མ་ཡིན་ཏེ། ཆོས་མ་ཡིན་པས་ནི་དམྱལ་བར་འཁྲིད་ལ། ཆོས་ཀྱིས་ནི་བདེ་འགྲོར་གཤེགས་པར་བྱེད་དོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་ Puññe. ‘‘Paññattidhammā, niruttidhammā, adhivacanādhammā’’tiādīsu paññattiyaṃ. ‘‘Pārājikā dhammā, saṅghādisesā dhammā’’tiādīsu āpattiyaṃ. ‘‘Idha bhikkhu dhammaṃ jānāti suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇa’’ntiādīsu pariyattiyaṃ. ‘‘Tasmiṃ kho pana samaye dhammā honti. Dhammesu dhammānupassī viharatī’’tiādīsu nissattanijjīvatāyaṃ. ‘‘Jātidhammā jarādhammā maraṇadhammā’’tiādīsu vikāre. ‘‘Channaṃ buddhadhammāna’’ntiādīsu guṇe. ‘‘Hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā’’tiādīsu paccaye. ‘‘Ṭhitāvasā dhātu dhammaṭṭhitatā dhammaniyāmatā’’tiādīsu paccayuppanne. བསོད་ནམས་ལ་མཐོང་ངོ་།། “བཏགས་པའི་ཆོས་རྣམས་དང་། ངེས་པའི་ཚིག་གི་ཆོས་རྣམས་དང་། ཚིག་བླ་དྭགས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་སོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་བཏགས་པ་ལ་མཐོང་ངོ་།། “ཕམ་པའི་ཆོས་རྣམས་དང་། དགེ་འདུན་ལྷག་མའི་ཆོས་རྣམས་སོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་ལྟུང་བ་ལ་མཐོང་ངོ་།། “འདིར་དགེ་སློང་གིས་ཆོས་ཤེས་ཏེ། མདོ་དང་། དབྱངས་ཀྱིས་བསྙད་པ་དང་། ལུང་བསྟན་པའོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་ལུང་ལ་མཐོང་ངོ་།། “དུས་དེ་ཉིད་ན་ཆོས་རྣམས་ཡོད་དོ།། ཆོས་རྣམས་ལ་ཆོས་ཀྱི་རྗེས་སུ་ལྟ་ཞིང་གནས་སོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་སེམས་ཅན་མེད་པ་དང་སྲོག་མེད་པ་ལ་མཐོང་ངོ་།། “སྐྱེ་བའི་ཆོས་ཅན་དང་། རྒ་བའི་ཆོས་ཅན་དང་། འཆི་བའི་ཆོས་ཅན་ནོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་འགྱུར་བ་ལ་མཐོང་ངོ་།། “སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཆོས་དྲུག་པོ་རྣམས་སོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་ཡོན་ཏན་ལ་མཐོང་ངོ་།། “རྒྱུ་ལ་ཤེས་པ་ནི་ཆོས་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པའོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་རྐྱེན་ལ་མཐོང་ངོ་།། “ཆོས་ཉིད་གནས་པ་ཉིད་དང་། ཆོས་ཀྱི་དབྱིངས་ཉིད་དང་། ཆོས་སྐྱོན་མེད་པ་ཉིད་དོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་རྐྱེན་ལས་སྐྱེས་པ་ལ་མཐོང་ངོ་།། Atha vā dhammasaddo pariyattisaccasamādhipaññāpakatipuññāpattiñeyyādīsu bahūsu atthesu diṭṭhappayogo. Tathā hi ‘‘idha bhikkhu dhammaṃ pariyāpuṇātī’’tiādīsu pariyattiyaṃ dissati. ‘‘Diṭṭhadhammo pattadhammo’’tiādīsu sacce. ‘‘Evaṃdhammā te bhagavanto ahesu’’ntiādīsu samādhimhi. ‘‘Saccaṃ dhammo dhiti cāgo’’ti evamādīsu paññāyaṃ. ‘‘Jātidhammānaṃ bhikkhave sattāna’’nti evamādīsu pakatiyaṃ. ‘‘Dhammo have rakkhati dhammacāri’’nti evamādīsu puññe. ‘‘Cattāro pārājikā dhammā’’tiādīsu [Pg.339] āpattiyaṃ. ‘‘Kusalā dhammā’’tiādīsu ñeyye. Evaṃ dhammasaddappavattivisayā vividhā aṭṭhakathācariyehi dassitā, tattha tattha pana ādisaddena yuttivisayādayo ca atthā gahetabbā. Tathā hi dhammasaddo – ཡང་ན། ཆོས་ཀྱི་སྒྲ་ (dhammasaddo) ནི་ལུང་ (pariyatti)། བདེན་པ (sacca)། ཏིང་ངེ་འཛིན (samādhi)། ཤེས་རབ (paññā)། རང་བཞིན (pakati)། བསོད་ནམས (puñña)། ལྟུང་བ (āpatti)། ཤེས་བྱ (ñeyya) ལ་སོགས་པའི་དོན་མང་པོ་ལ་སྤྱོད་པ་མཐོང་སྟེ། འདི་ལྟར། “འདི་ན་དགེ་སློང་གིས་ཆོས་ལ་སྦྱངས་སོ” (idha bhikkhu dhammaṃ pariyāpuṇāti) ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ལུང་གི་དོན་ལ་མཐོང་ངོ་། །“ཆོས་མཐོང་བ། ཆོས་ཐོབ་པ” (diṭṭhadhammo pattadhammo) ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་བདེན་པའི་དོན་ལའོ། །“བཅོམ་ལྡན་འདས་དེ་དག་ནི་འདི་འདྲ་བའི་ཆོས་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ནོ” (evaṃdhammā te bhagavanto ahesuṃ) ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་དོན་ལའོ། །“བདེན་པ་དང་། ཆོས་དང་། བརྟན་པ་དང་། གཏོང་བའོ” (saccaṃ dhammo dhiti cāgo) ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ཤེས་རབ་ཀྱི་དོན་ལའོ། །“དགེ་སློང་དག སེམས་ཅན་རྣམས་ནི་སྐྱེ་བའི་ཆོས་ཅན་ཡིན་ནོ” (jātidhammānaṃ bhikkhave sattānaṃ) ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་རང་བཞིན་གྱི་དོན་ལའོ། །“ཆོས་སྤྱོད་པ་ནི་ཆོས་ཉིད་ཀྱིས་སྐྱོབ་པར་བྱེད་དོ” (dhammo have rakkhati dhammacāriṃ) ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་བསོད་ནམས་ཀྱི་དོན་ལའོ། །“ཕམ་པའི་ཆོས་བཞི” (cattāro pārājikā dhammā) ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ལྟུང་བའི་དོན་ལའོ། །“དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས” (kusalā dhammā) ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ཤེས་བྱའི་དོན་ལའོ། །དེ་ལྟར་ཆོས་ཀྱི་སྒྲ་འཇུག་པའི་ཡུལ་སྣ་ཚོགས་པ་ནི་འགྲེལ་བཤད་མཁན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་བསྟན་ཏོ། །དེ་དང་དེ་དག་ལས་“ལ་སོགས་པ”འི་སྒྲས་རིགས་པའི་ཡུལ་ལ་སོགས་པའི་དོན་རྣམས་ཀྱང་གཟུང་བར་བྱའོ། །འདི་ལྟར་ཆོས་ཀྱི་སྒྲ་ནི། ‘‘Nesa dhammo mahārāja, yaṃ tvaṃ gaccheyya ekako; Ahampi tena gacchāmi, yena gacchasi khattiyā’’ti “རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། ཁྱོད་གཅིག་པུར་གཤེགས་པ་འདི་ནི་ཆོས་མ་ཡིན་ནོ། །རྒྱལ་རིགས། ཁྱོད་གང་དུ་གཤེགས་པ་དེར་ང་ཡང་འགྲོ་བར་བྱའོ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས། Ādīsu yuttiyaṃ vattati. ‘‘Manañca paṭicca dhamme ca uppajjati manoviññāṇa’’ntiādīsu visaye. ‘‘Satañca dhammo na jaraṃ upetī’’ti ettha nibbāne vattati. Tatra yā nissattatā, sā eva nijjīvatā. Yo ca hetu, so eva paccayo. ལ་སོགས་པ་ལས་རིགས་པ་ (yutti) ལ་འཇུག་གོ །“ཡིད་དང་ཆོས་རྣམས་ལ་བརྟེན་ནས་ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་སྐྱེའོ” (manañca paṭicca dhamme ca uppajjati manoviññāṇaṃ) ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ཡུལ་ (visaya) ལ་འཇུག་གོ །“སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱི་ཆོས་ནི་རྒ་བ་མེད་དོ” (satañca dhammo na jaraṃ upeti) ཞེས་པ་འདིར་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ (nibbāna) ལ་འཇུག་གོ །དེ་ལ་སེམས་ཅན་མེད་པ་ཉིད་གང་ཡིན་པ་དེ་ཉིད་སྲོག་མེད་པ་ཉིད་དོ། །རྒྱུ་གང་ཡིན་པ་དེ་ཉིད་རྐྱེན་ནོ། ། Iccevaṃ – འདི་ལྟར། Pariyattipaccayesu, guṇe nissattatāya ca; Sabhāve ceva paññāyaṃ, puññe paññattiyampi ca. ལུང་དང་རྐྱེན་དང་ཡོན་ཏན་དང་། །སེམས་ཅན་མེད་དང་རང་བཞིན་དང་། །ཤེས་རབ་བསོད་ནམས་བཏགས་པ་ལའང་། ། Āpattiyaṃ vikāre ca, paccayuppannakepi ca; Saccasamādhipakati-ñeyyesu yuttiyampi ca; Visaye ceva nibbāne, dhammasaddo pavattati. ལྟུང་བ་དང་ནི་འགྱུར་བ་དང་། །རྐྱེན་ལས་སྐྱེས་པའི་ཆོས་ཉིད་དང་། །བདེན་དང་ཏིང་འཛིན་རང་བཞིན་དང་། །ཤེས་བྱ་རིགས་པ་ཉིད་དང་ནི། །ཡུལ་དང་མྱ་ངན་འདས་པ་ལའང་། །ཆོས་ཀྱི་སྒྲ་ནི་འཇུག་པར་འགྱུར། ། Keci pana dhammasaddassa pavattivisayānaṃ dasadhāva paricchedaṃ vadanti. ཁ་ཅིག་ནི་ཆོས་ཀྱི་སྒྲ་འཇུག་པའི་ཡུལ་གྱི་དབྱེ་བ་བཅུ་ཁོ་ནར་སྨྲའོ། ། Ñeyyamagge ca nibbāne, sabhāve atha jātiyaṃ; Mane visayapuññesu, bhāve pāvacanepi ca; Imesu dasasvatthesu, dhammasaddo pavattati. ཤེས་བྱ་ལམ་དང་མྱང་འདས་དང་། །རང་བཞིན་དང་ནི་སྐྱེ་བ་དང་། །ཡིད་དང་ཡུལ་དང་བསོད་ནམས་དང་། །དངོས་པོ་གསུང་རབ་ཉིད་དང་ནི། །དོན་གྱི་དབྱེ་བ་བཅུ་པོ་འདིར། །ཆོས་ཀྱི་སྒྲ་ནི་འཇུག་པར་འགྱུར། ། Tatra atthuddhāroti samānasaddavacanīyānaṃ atthānaṃ uddharaṇaṃ atthuddhāro. དེ་ལ་དོན་ཕྱུང་བ་ (atthuddhāro) ཞེས་པ་ནི། སྒྲ་མཚུངས་པས་བརྗོད་པར་བྱ་བའི་དོན་རྣམས་ཕྱུང་བ་ལ་དོན་ཕྱུང་བ་ཞེས་བྱའོ། ། Rakārantadhāturūpāni. རེ་མཐའི་དབྱིངས་ཀྱི་གཟུགས་རྣམས་སོ། ། Lakārantadhātu ལེ་མཐའི་དབྱིངས། Pāla [Pg.340] rakkhaṇe. ‘‘Rakkhaṇaṃ, tāṇaṃ, gopanaṃ, avanaṃ, pālanaṃ, rakkhā, rakkhaṇā, gutti’’ iccete pariyāyā. Pāleti, pālayati. Pālako, buddhapālo. Ambapālī gaṇikā. Samo bhavatu pālinā. Pālito, pālanaṃ, pāḷi. པཱ་ལ (pāla) ནི་སྐྱོབ་པ་ལའོ། །“སྐྱོབ་པ (rakkhaṇa)། སྐྱོབ་པ (tāṇa)། སྲུང་བ (gopana)། སྐྱོབ་པ (avana)། སྐྱོང་བ (pālana)། སྲུང་སྐྱོབ (rakkhā)། སྲུང་བ (rakkhaṇā)། བསྲུང་བ (gutti)” ཞེས་པ་འདི་དག་ནི་རྣམ་གྲངས་སོ། །པཱ་ལེ་ཏི (pāleti)། པཱ་ལ་ཡ་ཏི (pālayati)། པཱ་ལ་ཀོ (pālako)། བུདྡྷ་པཱ་ལོ (buddhapālo - སངས་རྒྱས་སྐྱབས)། སྨད་འཚོང་མ་ཨམྦ་པཱ་ལཱི (ambapālī)། སྐྱོང་བྱེད་དང་མཚུངས་པར་གྱུར་ཅིག (samo bhavatu pālinā)། པཱ་ལིཏོ (pālito)། པཱ་ལ་ནཾ (pālanaṃ)། པཱ་ལི (pāḷi)། Ettha pāḷīti atthaṃ pāletīti pāḷi, lassa ḷattaṃ. Atha vā antodakaṃ rakkhaṇaṭṭhena mahato taḷākassa thirā mahatīti pāḷi viyāti pāḷi, pariyattidhammo. Aparo nayo pakaṭṭhānaṃ ukkaṭṭhānaṃ sīlādiatthānaṃ bodhanato sabhāvaniruttibhāvato buddhādīhi bhāsitattā ca pakaṭṭhānaṃ vacanappabandhānaṃ āḷīti pāḷi. འདིར་པཱ་ལི་ (pāḷi) ཞེས་པ་ནི། དོན་སྐྱོབ་པར་བྱེད་པས་ན་པཱ་ལིའོ། །ལ་ཡིག་ལཱ་ཡིག་ཏུ་འགྱུར་རོ། །ཡང་ན། ནང་གི་ཆུ་སྲུང་བའི་དོན་གྱིས་མཚོ་ཆེན་པོའི་རགས་བརྟན་པོ་ཆེན་པོ་ལ་པཱ་ལི་ (རགས) ཞེས་པ་བཞིན། ལུང་གི་ཆོས་ལ་པཱ་ལི་ཞེས་བྱའོ། །ལུགས་གཞན་ཞིག་ནི། མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་དང་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་དོན་རྣམས་རྟོགས་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་དང་། རང་བཞིན་གྱི་སྐད་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་ན། མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་ཚིག་གི་རྒྱུན་གྱི་ཕྲེང་བ་ (āḷi) ཡིན་པས་ན་པཱ་ལིའོ། ། Pāḷisaddo pāḷidhamme, taḷākapāḷiyampi ca; Dissate pantiyañceva, iti ñeyyaṃ vijānatā. པཱ་ལིའི་སྒྲ་ནི་ལུང་ཆོས་དང་། །རྫིང་བུའི་རགས་དང་ཕྲེང་བ་ལའང་། །མཐོང་བར་འགྱུར་བས་ཤེས་ལྡན་གྱིས། །དེ་ལྟར་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཡིན། ། Ayañhi ‘‘pāḷiyā atthamupaparikkhantī’’tiādīsu pariyattidhammasaṅkhāte pāḷidhamme dissati. ‘‘Mahato taḷākassa pāḷī’’tiādīsu taḷākapāḷiyaṃ. ‘‘Pāḷiyā nisīdiṃsū’’tiādīsu pantiyaṃ, paṭipāṭiyā nisīdiṃsūti attho. Imasmiṃ panatthe dhātuyā kiccaṃ natthi. Pāṭipadiko hi pantivācako pāḷisaddo. འདི་ལྟར། “པཱ་ལིའི་དོན་ལ་བརྟག་པར་བྱེད” (pāḷiyā atthamupaparikkhanti) ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ལུང་གི་ཆོས་སུ་བགྲང་བའི་པཱ་ལིའི་ཆོས་ལ་མཐོང་ངོ་། །“མཚོ་ཆེན་པོའི་རགས” (mahato taḷākassa pāḷi) ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་རྫིང་བུའི་རགས་ལའོ། །“པཱ་ལི་ལ་འཁོད་དོ” (pāḷiyā nisīdiṃsu) ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ཕྲེང་བ་སྟེ། རིམ་པ་བཞིན་དུ་འཁོད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །དོན་འདི་ལ་ནི་དབྱིངས་ཀྱི་བྱ་བ་མེད་དོ། །པཱ་ལིའི་སྒྲ་ནི་ཕྲེང་བ་བརྗོད་པའི་མིང་རྐྱང་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། ། Tila sinehane. Teleti, telayati. Telaṃ, tilo, tilaṃ. ཏི་ལ (tila) ནི་སྣུམ་པ་ལའོ། །ཏེ་ལེ་ཏི (teleti)། ཏེ་ལ་ཡ་ཏི (telayati)། ཏེ་ལཾ (telaṃ - ཏིལ་མར)། ཏི་ལོ (tilo - ཏིལ་གྱི་སྡོང་པོ)། ཏི་ལཾ (tilaṃ - ཏིལ་འབྲུ)། Tattha tiloti tilagaccho. Tilanti tapphalaṃ. Tato pana nikkhanto sineho telaṃ. So hi ‘‘tilānaṃ idanti tela’’nti vuccati. Yadi evaṃ ‘‘sāsapatela’’ntiādivacanaṃ na yujjeyyāti? No na yujjati, ‘‘tilasinehane’’ti evaṃ vuttāya tiladhātuyā sāmaññato yassa [Pg.341] kassaci sinehassa vacanato. Tena ‘‘sāsapatelaṃ, madhukatela’’ntiādayo sāsane payogā dissanti. Mayaṃ pana tiladhātuvasena nipphannānaṃ tilagacchatapphalavācakānaṃ ‘‘tilo, tila’’nti saddarūpānaṃ pakāsanamukhena ‘‘tilānaṃ idanti tela’’nti vadāma, na pana tena vacanena sāsapādīnaṃ sinehassa atelattaṃ vadāma. Atha kiñcarahīti ce? Taddhitavidhāne viññunaṃ kosallatthaṃ tilasaddaṃ paṭicca ‘‘tilānaṃ idanti tela’’nti vadāma. Sinehasaṅkhātassa sāsapādīnaṃ telassa vacanaṃ na jahāma, tasmā udāharaṇappakāsane ‘‘tilo, tilaṃ, tela’’nti avatvā ‘‘telaṃ, tilo, tila’’nti amhehi vuttaṃ. Idañhi vacanaṃ telassa sāmaññato sinehe pavattiṃ dīpeti. Teneva ca sāsane ‘‘tilatelaṃ, sāsapatela’’ntiādinā visesavacanampi dissatīti niṭṭhametthāvagantabbaṃ. Apica telasaddo yebhuyyena tilatele vattati, yathā migasaddo hariṇamigetipi daṭṭhabbaṃ. དེ་ལ་ཏི་ལོ་ (tilo) ནི་ཏིལ་གྱི་སྡོང་པོའོ། །ཏི་ལཾ་ (tilaṃ) ནི་དེའི་འབྲས་བུའོ། །དེ་ལས་བྱུང་བའི་སྣུམ་ནི་ཏེ་ལཾ་ (telaṃ - ཏིལ་མར) ཡིན་ནོ། །དེ་ནི་“ཏིལ་རྣམས་ཀྱི་འདི་ནི་ཏིལ་མར་རོ” (tilānaṃ idaṃ telaṃ) ཞེས་བརྗོད་དོ། །གལ་ཏེ་དེ་ལྟར་ཡིན་ན། “ཡུངས་ཀར་གྱི་ཏིལ་མར” (sāsapatela) ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་མི་རིགས་སམ་ཞེ་ན། མི་རིགས་པ་མ་ཡིན་ཏེ། “ཏི་ལ་ནི་སྣུམ་པ་ལའོ” ཞེས་གསུངས་པའི་ཏིལ་གྱི་དབྱིངས་ལས་སྤྱིར་བཏང་དུ་གང་ཡང་རུང་བའི་སྣུམ་ལ་བརྗོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེས་ན། “ཡུངས་ཀར་གྱི་ཏིལ་མར (sāsapatela)། སྦྲང་རྩིའི་ཏིལ་མར (madhukatela)” ལ་སོགས་པ་བསྟན་པ་ལ་སྤྱོད་པ་མཐོང་ངོ་། །འོན་ཀྱང་བདག་ཅག་གིས་ཏིལ་གྱི་དབྱིངས་ལས་གྲུབ་པའི་ཏིལ་གྱི་སྡོང་པོ་དང་དེའི་འབྲས་བུ་བརྗོད་པའི་“ཏི་ལོ། ཏི་ལཾ” ཞེས་པའི་སྒྲའི་གཟུགས་རྣམས་གསལ་བར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས། “ཏིལ་རྣམས་ཀྱི་འདི་ནི་ཏིལ་མར་རོ” ཞེས་སྨྲ་བ་ཡིན་གྱི། ཚིག་དེས་ཡུངས་ཀར་ལ་སོགས་པའི་སྣུམ་ནི་ཏིལ་མར་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་སྨྲ་བ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །འོ་ན་ཅི་ཞེ་ན། བྱིངས་ལས་མིང་གྲུབ་པའི་ཆོ་ག་ལ་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱི་རིག་རྩལ་གྱི་ཕྱིར་དུ། ཏིལ་གྱི་སྒྲ་ལ་བརྟེན་ནས་“ཏིལ་རྣམས་ཀྱི་འདི་ནི་ཏིལ་མར་རོ” ཞེས་སྨྲའོ། །སྣུམ་དུ་བགྲང་བའི་ཡུངས་ཀར་ལ་སོགས་པའི་ཏིལ་མར་གྱི་བརྗོད་པ་ནི་མི་འདོར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་དཔེར་བརྗོད་གསལ་བར་བྱེད་པ་ན། “ཏི་ལོ། ཏི་ལཾ། ཏེ་ལཾ” ཞེས་མ་བཤད་པར། བདག་ཅག་གིས་“ཏེ་ལཾ། ཏི་ལོ། ཏི་ལཾ” ཞེས་བཤད་དོ། །ཚིག་འདིས་ནི་ཏིལ་མར་གྱི་སྒྲ་སྤྱིར་བཏང་དུ་སྣུམ་ལ་འཇུག་པ་གསལ་བར་བྱེད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་བསྟན་པ་ལའང་ “ཏིལ་གྱི་ཏིལ་མར (tilatela)། ཡུངས་ཀར་གྱི་ཏིལ་མར (sāsapatela)” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་བྱེ་བྲག་གི་ཚིག་ཀྱང་མཐོང་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་འདིར་ངེས་པར་བྱའོ། །གཞན་ཡང་། ཏེ་ལའི་སྒྲ་ནི་ཕལ་ཆེར་ཏིལ་གྱི་ཏིལ་མར་ལ་འཇུག་སྟེ། དཔེར་ན་རི་དྭགས་ (miga) ཀྱི་སྒྲ་ནི་ཤྭ་བ་ (hariṇamiga) ལ་འཇུག་པ་བཞིན་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། ། Jala apavāraṇe. Jāleti, jālayati. Jālaṃ, jālā. Jālanti macchajālaṃ. Jālāti aggijālā. ཛ་ལ (jala) ནི་སྒྲིབ་པ་ (apavāraṇa) ལའོ། །ཛཱ་ལེ་ཏི (jāleti)། ཛཱ་ལ་ཡ་ཏི (jālayati)། ཛཱ་ལཾ (jālaṃ)། ཛཱ་ལཱ (jālā)། ཛཱ་ལཾ་ནི་ཉ་རྒྱའོ། །ཛཱ་ལཱ་ནི་མེའི་ལྕེ་མོའོ། ། Khala soceyye. Soceyyaṃ sucibhāvo. Khāleti, khālayati. Pakkhāleti, pakkhālayati. ཁ་ལ (khala) ནི་གཙང་བར་བྱེད་པ་ (soceyya) ལའོ། །གཙང་བར་བྱེད་པ་ནི་གཙང་བའི་དངོས་པོའོ། །ཁཱ་ལེ་ཏི (khāleti)། ཁཱ་ལ་ཡ་ཏི (khālayati)། པཀྑཱ་ལེ་ཏི (pakkhāleti - བཀྲུའོ)། པཀྑཱ་ལ་ཡ་ཏི (pakkhālayati)། Tala patiṭṭhāyaṃ. Tāleti, tālayati. Tālo, talaṃ. ཏ་ལ (tala) ནི་གནས་པ་ (patiṭṭhā) ལའོ། །ཏཱ་ལེ་ཏི (tāleti)། ཏཱ་ལ་ཡ་ཏི (tālayati)། ཏཱ་ལོ (tālo)། ཏ་ལཾ (talaṃ)། Ettha tāloti tiṇarājarukkho. Talanti pāṇitalabhūmitalādi. Tañhi tālayati patiṭṭhāti ettha vatthujātanti talaṃ. འདིར་ཏཱ་ལོ་ (tālo) ནི་རྩྭའི་རྒྱལ་པོ་ཏཱ་ལའི་ཤིང་ངོ་། །ཏ་ལཾ་ (talaṃ) ནི་ལག་མཐིལ་དང་ས་གཞི་ལ་སོགས་པའོ། །དེ་ནི་གནས་པར་བྱེད་དེ། འདིར་དངོས་པོའི་ཚོགས་གནས་པས་ན་ཏ་ལའོ། ། Tula ummāne. Toleti, tolayati. ཏུ་ལ (tula) ནི་འཇལ་བ་ (ummāna) ལའོ། །ཏོ་ལེ་ཏི (toleti)། ཏོ་ལ་ཡ་ཏི (tolayati)། Dula [Pg.342] ukkhepe. Ukkhepo uddhaṃ khipanaṃ. Doleti, dolayati. Dolā. དུ་ལ (dula) ནི་ཡར་འདེགས་པ་ (ukkhepa) ལའོ། །ཡར་འདེགས་པ་ནི་གྱེན་དུ་འཕེན་པའོ། །དོ་ལེ་ཏི (doleti)། དོ་ལ་ཡ་ཏི (dolayati)། དོ་ལཱ (dolā - འཁྱོགས་འཁོར)། Ettha ca doliyati ukkhipiyati yattha nipanno dārako, yathānipannako vāti dolā. འདིར་བྱིས་པ་ཉལ་ས་གང་དུ་ཡར་འདེགས་པར་བྱེད་པ་ཉལ་བཞིན་པ་དེ་ནི་དོ་ལཱ་ (དཔྱང་ཁྲི) ཞེས་བྱའོ། ། Vula nimmajjane. Voleti, voyalati. ཝུ་ལ (vula) ནི་ནུབ་པ་ (nimmajjana) ལའོ། །ཝོ་ལེ་ཏི (voleti)། ཝོ་ཡ་ལ་ཏི (voyalati)། Mīla nimīlane. Mīleti, mīlayati. Mīlanaṃ, ummīlanaṃ, nimīlanaṃ. མཱི་ལ (mīla) ནི་མིག་བཙུམ་པ་ (nimīlane) ལའོ། །མཱི་ལེ་ཏི (mīleti)། མཱི་ལ་ཡ་ཏི (mīlayati)། མཱི་ལ་ནཾ (mīlanaṃ)། ཨུམྨཱི་ལ་ནཾ (ummīlanaṃ - མིག་ཕྱེ་བ)། ནིམཱི་ལ་ནཾ (nimīlanaṃ - མིག་བཙུམ་པ)། Mūla rohane. Mūleti, mūlayati. Mūlaṃ. Esā hi yadā patiṭṭhāyaṃ vattati, tadā bhūvādigaṇikā, ‘‘mūlatī’’ti cassā rūpaṃ. མཱུ་ལ (mūla) ནི་སྐྱེ་བ་ (rohana) ལའོ། །མཱུ་ལེ་ཏི (mūleti)། མཱུ་ལ་ཡ་ཏི (mūlayati)། མཱུ་ལཾ (mūlaṃ - རྩ་བ)། འདི་ནི་གང་གི་ཚེ་གནས་པ་ལ་འཇུག་པ་ན། དེའི་ཚེ་ས་སོགས་ཀྱི་སྡེ་ (bhūvādigaṇa) ཡིན་པས། “མཱུ་ལ་ཏི” (mūlati) ཞེས་པ་ནི་དེའི་གཟུགས་སོ། ། Tattha mūlanti mūlayati rūhati rukkhādi etenāti mūlaṃ. Atha vā mūlayati chinnopi koci etena acchinnena punadeva rūhatīti mūlaṃ. Vuttañhi – དེ་ལ་མཱུ་ལཾ་ (mūlaṃ) ཞེས་པ་ནི། འདིས་ཤིང་ལ་སོགས་པ་སྐྱེ་བར་བྱེད་པས་ན་རྩ་བའོ། །ཡང་ན། འདི་མ་ཆད་པར་གནས་པས་བཅད་པར་གྱུར་ཀྱང་སླར་སྐྱེ་བར་བྱེད་པས་ན་རྩ་བའོ། །འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། ‘‘Yathāpi mūle anupaddave daḷhe,Chinnopi rukkho punadeva rūhati; Evampi taṇhānusaye anūhate,Nibbattati dukkhamidaṃ punappuna’’nti; “ཇི་ལྟར་རྩ་བ་གནོད་མེད་བརྟན་པ་ལ། །བཅད་ཀྱང་ཤིང་ནི་སླར་ཡང་སྐྱེ་བར་འགྱུར། །དེ་བཞིན་སྲེད་པའི་བག་ལ་ཉལ་མ་བཅོམ། །སྡུག་བསྔལ་འདི་ནི་ཡང་དང་ཡང་དུ་སྐྱེ། །” ཞེས་སོ། ། Mūlasaddassa atthuddhāro heṭṭhā bhūvādigaṇe vutto. མཱུ་ལའི་སྒྲའི་དོན་ཕྱུང་བ་ནི་འོག་གི་ས་སོགས་ཀྱི་སྡེ་ལས་བཤད་ཟིན་ཏོ། ། Kala pila khepe. Kāleti, kālayati. Kālo. Pileti, pilayati. ཀ་ལ (kala) དང་པི་ལ (pila) ནི་འདོར་བ་ (khepa) ལའོ། །ཀཱ་ལེ་ཏི (kāleti)། ཀཱ་ལ་ཡ་ཏི (kālayati)། ཀཱ་ལོ (kālo - དུས)། པཱི་ལེ་ཏི (pīleti)། པཱི་ལ་ཡ་ཏི (pīlayati)། Ettha kāloti samayopi maccupi. Tatra samayo tesaṃ tesaṃ sattānaṃ āyuṃ kālayati khepeti divase divase appaṃ appaṃ karotīti kāloti vuccati. Vuttampi cetaṃ – འདིར་ཀཱ་ལོ་ (kālo) ཞེས་པ་ནི་དུས་ (samaya) ཀྱང་ཡིན་ལ་འཆི་བདག་ (maccu) ཀྱང་ཡིན་ནོ། །དེ་ལ་དུས་ནི་སེམས་ཅན་དེ་དང་དེ་དག་གི་ཚེ་འདོར་བར་བྱེད་དེ། ཉིན་རེ་བཞིན་ཉུང་དུ་ཉུང་དུ་བྱེད་པས་ན་དུས་ཞེས་བྱའོ། །འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། ‘‘Kālo ghasati bhūtāni, sabbāneva sahattanā; Yo ca kālaghaso bhūto, sabhūtapacaniṃpacī’’ti. “དུས་ཀྱིས་འབྱུང་པོ་ཐམས་ཅད་ནི། །བདག་ཉིད་དང་བཅས་ཟ་བར་བྱེད། །གང་ཞིག་དུས་ཀྱང་ཟ་བྱེད་པ། །དེས་ནི་འབྱུང་པོ་སྲེག་བྱེད་བསྲེགས། །” ཞེས་སོ། ། Maccu [Pg.343] pana kālayati tesaṃ tesaṃ sattānaṃ jīvitaṃ khepeti samucchedavasena nāsetīti kāloti vuccati. Tenāhu aṭṭhakathācariyā ‘‘kāloti maccu. Kālayati sattānaṃ jīvitaṃ nāsetīti kālo. Kālena maccunā kato nāsitoti kālakato’’ti. ‘‘Maraṇaṃ hindaṃ maccu maṭṭu cuti kālo antako nikkhepo’’ti maraṇassābhidhānāni. འཆི་བདག་ནི་འདོར་བར་བྱེད་དེ། སེམས་ཅན་དེ་དང་དེ་དག་གི་སྲོག་འདོར་བར་བྱེད་ཅིང་རྒྱུན་གཅོད་པའི་སྒོ་ནས་འཇིག་པར་བྱེད་པས་ན་དུས་ཞེས་བྱའོ། །དེའི་ཕྱིར་འགྲེལ་བཤད་མཁན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་“ཀཱ་ལོ་ནི་འཆི་བདག་གོ །སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་སྲོག་འདོར་ཞིང་འཇིག་པར་བྱེད་པས་ན་ཀཱ་ལོའོ། །དུས་ཏེ་འཆི་བདག་གིས་བྱས་པ་ཉམས་པར་བྱས་པས་ན་དུས་བྱས་པའོ (kālakato)” ཞེས་གསུངས་སོ། །“འཆི་བ (maraṇa)། འཆི་བདག (maccu)། འཆི་བ (maṭṭu)། འཕོ་བ (cuti)། དུས (kālo)། མཐར་བྱེད (antako)། ཕུང་པོ་འདོར་བ (nikkhepo)” ཞེས་པ་རྣམས་ནི་འཆི་བའི་མིང་གི་རྣམ་གྲངས་སོ། ། Sulla sajjane. Sulleti, sullayati. སུལླ (sulla) ནི་སྦྱོར་བ་ (sajjana) ལའོ། །སུལླེ་ཏི (sulleti)། སུལླ་ཡ་ཏི (sullayati)། Ila peraṇe. Ileti, ilayati. ཨིལ (ila) ནི་སྐུལ་བ་ (peraṇa) ལའོ། །ཨི་ལེ་ཏི (ileti)། ཨི་ལ་ཡ་ཏི (ilayati)། Vala bharaṇe. Vāleti, vālayati. Vālo. ཝ་ལ (vala) ནི་འཛིན་པ་ (bharaṇa) ལའོ། །ཝཱ་ལེ་ཏི (vāleti)། ཝཱ་ལ་ཡ་ཏི (vālayati)། ཝཱ་ལོ (vālo - སྐྲའམ་སྤུ)། Lala icchāyaṃ. Laleti, lalayati. ལ་ལ (lala) ནི་འདོད་པ་ (icchā) ལའོ། །ལ་ལེ་ཏི (laleti)། ལ་ལ་ཡ་ཏི (lalayati)། Dala vidāraṇe. Dāleti, dālayati, padāleti, padālayati. Kudālo. ད་ལ (dala) ནི་འགེམས་པ་ (vidāraṇa) ལའོ། །དཱ་ལེ་ཏི (dāleti)། དཱ་ལ་ཡ་ཏི (dālayati)། པ་དཱ་ལེ་ཏི (padāleti)། པ་དཱ་ལ་ཡ་ཏི (padālayati)། ཀུ་དཱ་ལོ (kudālo - ཏོག་ཙེ)། Kala gatisaṅkhyānesu. Kāleti, kālayati. Kālo, kalā. Kalāti avayavo. Sā hi kālayitabbā saṅkhāyitabbāti kalā. ཀ་ལ (kala) ནི་འགྲོ་བ་དང་གྲངས་ (gatisaṅkhyāna) ལའོ། །ཀཱ་ལེ་ཏི (kāleti)། ཀཱ་ལ་ཡ་ཏི (kālayati)། ཀཱ་ལོ (kālo)། ཀ་ལཱ (kalā - ཆ་ཤས)། ཀ་ལཱ་ནི་ཡན་ལག་གམ་ཆ་ཤས་སོ། །དེ་ནི་བགྲང་བར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན་ཀ་ལཱའོ། ། Sīla upadhāraṇe. Upadhāraṇaṃ bhuso dhāraṇaṃ, patiṭṭhāvasena ādhārabhāvo. Sīleti, sīlayati. Sīlaṃ, sīlanaṃ. སཱི་ལ (sīla) ནི་འཛིན་པ་ (upadhāraṇa) ལའོ། །འཛིན་པ་ནི་ལེགས་པར་འཛིན་པ་སྟེ། གནས་པའི་ཚུལ་གྱིས་རྟེན་གྱི་དངོས་པོའོ། །སཱི་ལེ་ཏི (sīleti)། སཱི་ལ་ཡ་ཏི (sīlayati)། སཱི་ལཾ (sīlaṃ - ཚུལ་ཁྲིམས)། སཱི་ལ་ནཾ (sīlanaṃ)། Ettha sīlanti sīleti upadhāreti taṃsamaṅgīpuggalaṃ apāyesu uppattinivāraṇavasena bhuso dhāretīti sīlaṃ. Atha vāsīliyati upacāriyati sappurisehi hadayamaṃsantaraṃ upanetvā dhāriyatīti sīlaṃ. Sīlananti bhūvādigaṇe avippakiṇṇatāsaṅkhātaṃ samādhānaṃ vuccati. Tattha ‘‘sīlatī’’ti rūpaṃ, idha pana ādhārabhāvasaṅkhātaṃ upadhāraṇaṃ vuccati. Ettha ca ‘‘sīleti, sīlayatī’’ti rūpāni. Aṭṭhakathāsu hi ‘‘kusalānaṃ dhammānaṃ [Pg.344] patiṭṭhāvasena ādhārabhāvo upadhāraṇa’’nti vutto. འདིར་སཱི་ལཾ་ (sīlaṃ) ཞེས་པ་ནི། འཛིན་པར་བྱེད་དེ། དེ་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་དེ་ངན་སོང་དུ་སྐྱེ་བ་བཟློག་པའི་སྒོ་ནས་ལེགས་པར་འཛིན་པས་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་སོ། །ཡང་ན། སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་སྙིང་གི་དབུས་སུ་བཅུག་ནས་བསྟེན་ཅིང་འཛིན་པས་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་སོ། །སཱི་ལ་ནཾ་ (sīlanaṃ) ཞེས་པ་ནི་ས་སོགས་ཀྱི་སྡེ་ལས་རྣམ་པར་མ་གཡེང་བར་བསྡུས་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ལ་བརྗོད་དོ། །དེ་ལ་ “སཱི་ལ་ཏི” (sīlati) ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་སོ། །འདིར་ནི་རྟེན་གྱི་དངོས་པོར་བགྲང་བའི་འཛིན་པ་ལ་བརྗོད་དོ། །འདིར་ནི་ “སཱི་ལེ་ཏི། སཱི་ལ་ཡ་ཏི” ཞེས་པ་རྣམས་ནི་གཟུགས་སོ། །འགྲེལ་བཤད་རྣམས་ལས་ནི་ “དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་གནས་པའི་ཚུལ་གྱིས་རྟེན་གྱི་དངོས་པོ་ཉིད་ནི་འཛིན་པའོ” ཞེས་གསུངས་སོ། ། Vela kālopadese. Veleti, velayati. Velā. Keci ‘‘vela iti dhātusaddo na hotī’’ti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ, porāṇehi saddasatthavidūhi ‘‘velayatī’’ti rūpassa dassitattā. ཝེ་ལ (vela) ནི་དུས་སྟོན་པ་ (kālopadesa) ལའོ། །ཝེ་ལེ་ཏི (veleti)། ཝེ་ལ་ཡ་ཏི (velayati)། ཝེ་ལཱ (velā - དུས་ཚོད)། ཁ་ཅིག་ནི་ “ཝེ་ལ” ཞེས་པའི་དབྱིངས་ཀྱི་སྒྲ་མེད་དོ་ཞེས་སྨྲ་མོད། དེ་ནི་གཟུང་བར་མི་བྱ་སྟེ། སྔོན་གྱི་སྒྲ་རིག་པ་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ “ཝེ་ལ་ཡ་ཏི” ཞེས་པའི་གཟུགས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་རོ། ། Pala mūla lavanapavanesu. Lavanaṃ chedanaṃ, pavanaṃ sodhanaṃ. Pāleti, pālayati. Palaṃ. Palaṃ nāma mānaviseso. Lokassa vimatiṃ pāleti lunāti sodheti cāti palaṃ. Mūleti, mūlayati. Saddasatthavidū pana ‘‘mūlayati kedāraṃ, mūlayati dhañña’’nti payogaṃ vadanti. པ་ལ (pala) དང་མཱུ་ལ (mūla) ནི་གཅོད་པ་དང་དག་པར་བྱེད་པ་ (lavanapavana) ལའོ། །གཅོད་པ་ (lavana) ནི་འབྲེག་པའོ། །དག་པར་བྱེད་པ་ (pavana) ནི་གཙང་མར་བཟོ་བའོ། །པཱ་ལེ་ཏི (pāleti)། པཱ་ལ་ཡ་ཏི (pālayati)། པ་ལཾ (palaṃ)། པ་ལཾ་ཞེས་པ་ནི་འཇལ་བྱེད་ཀྱི་བྱེ་བྲག་ཅིག་གོ །འཇིག་རྟེན་གྱི་ཐེ་ཚོམ་སྐྱོབ་ཅིང་གཅོད་པ་དང་དག་པར་བྱེད་པས་ན་པ་ལའོ། །མཱུ་ལེ་ཏི (mūleti)། མཱུ་ལ་ཡ་ཏི (mūlayati)། སྒྲ་རིག་པ་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ནི་ “ཞིང་གཅོད་པར་བྱེད (mūlayati kedāraṃ)། ལོ་ཏོག་གཅོད་པར་བྱེད (mūlayati dhaññaṃ)” ཅེས་པའི་སྦྱོར་བ་སྨྲའོ། ། Thūla paribrūhane. Paribrūhanaṃ vaḍḍhanaṃ. Thūleti, thūlayati. Thūlo puriso. Thūlā javena hāyanti. ཐཱུ་ལ (thūla) ནི་རྒྱས་པར་བྱེད་པ་ (paribrūhana) ལའོ། །རྒྱས་པར་བྱེད་པ་ནི་འཕེལ་བར་བྱེད་པའོ། །ཐཱུ་ལེ་ཏི (thūleti)། ཐཱུ་ལ་ཡ་ཏི (thūlayati)། སྐྱེས་བུ་སྦོམ་པོ (thūlo puriso)། སྦོམ་པོ་རྣམས་ནི་མགྱོགས་པའི་སྟོབས་ཉམས་པར་འགྱུར་རོ (thūlā javena hāyanti)། Pala gatiyaṃ. Paleti, palayati. Atthaṃ paleti na upeti saṅkhaṃ. Paleti rasamādāya. Yathā suttaguḷaṃ yattakehi suttehi veṭhitaṃ, tattakehi eva palayati. པ་ལ (pala) ནི་འགྲོ་བ་ (gati) ལའོ། །པ་ལེ་ཏི (paleti)། པ་ལ་ཡ་ཏི (palayati)། ནུབ་པར་འགྱུར་བས་གྲངས་སུ་མི་འགྲོའོ (atthaṃ paleti na upeti saṅkhaṃ)། རོ་བླངས་ནས་འགྲོའོ (paleti rasamādāya)། དཔེར་ན་སྐུད་པའི་གོང་བུ་ནི་སྐུད་པ་ཇི་ཙམ་གྱིས་དཀྲིས་པ་དེ་ཙམ་གྱིས་ཟད་པར་འགྱུར་རོ (yathā suttaguḷaṃ yattakehi suttehi veṭhitaṃ, tattakehi eva palayati)། Ciṅgula paribbhamane. Ciṅguleti, ciṅgulayati. Ciṅgulayitvā. Atrāyaṃ pāḷi ‘‘yāvatikā abhisaṅkhārassa gati, tāvatikaṃ gantvā ciṅgulayitvā bhūmiyaṃ papatī’’ti. Tattha ciṅgulayitvāti paribbhamitvā. ཅིངྒུ་ལ (ciṅgula) ནི་ཀུན་ཏུ་འཁོར་བ་ (paribbhamana) ལའོ། །ཅིངྒུ་ལེ་ཏི (ciṅguleti)། ཅིངྒུ་ལ་ཡ་ཏི (ciṅgulayati)། ཅིངྒུ་ལ་ཡི་ཏྭཱ (ciṅgulayitvā)། འདིར་ལུང་ནི། “མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་འགྲོ་བ་ཇི་ཙམ་ཡོད་པ་དེ་ཙམ་དུ་སོང་ནས་ཀུན་ཏུ་འཁོར་ཏེ་ས་ལ་ལྷུང་ངོ” (yāvatikā abhisaṅkhārassa gati, tāvatikaṃ gantvā ciṅgulayitvā bhūmiyaṃ papati) ཞེས་སོ། །དེ་ལ་ཅིངྒུ་ལ་ཡི་ཏྭཱ་ཞེས་པ་ནི་ཀུན་ཏུ་འཁོར་ནས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། Lakārantadhāturūpāni. ལེ་མཐའི་དབྱིངས་ཀྱི་གཟུགས་རྣམས་སོ། ། Vakārantadhātu ཝེ་མཐའི་དབྱིངས། Divu parikūjane. Parikūjanaṃ gajjanaṃ. Deveti, devayati. Devo ca paridevitvā. Devoti megho. དི་ཝུ (divu) ནི་སྒྲ་སྒྲོག་པ་ (parikūjana) ལའོ། །སྒྲ་སྒྲོག་པ་ནི་འབྲུག་སྒྲ་སྒྲོག་པའོ། །དེ་ཝེ་ཏི (deveti)། དེ་ཝ་ཡ་ཏི (devayati)། ལྷ་ནི་ཀུན་ཏུ་བཤུམས་ནས་སོ (devo ca paridevitvā)། ལྷ་ (devo) ནི་སྤྲིན་ནོ། ། Divu [Pg.345] addane. Addanaṃ gandhapisananti vadanti. Deveti, devayati. དི་ཝུ (divu) ནི་བྱུག་པ་ (addana) ལའོ། །བྱུག་པ་ནི་དྲི་བཟང་གི་ཕྱེ་མ་བྱུག་པ་ལ་སྨྲའོ། །དེ་ཝེ་ཏི (deveti)། དེ་ཝ་ཡ་ཏི (devayati)། Civa bhāsāyaṃ. Civeti, civayati. ཙིཝ་སྨྲ་བ་ལའོ། །ཙི་ཝེ་ཏི། ཙི་ཝ་ཡ་ཏི། Vakārantadhāturūpāni. ཝ་ཡིག་གི་མཐའ་ཅན་གྱི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་གཟུགས་རྣམས་སོ།། Sakārantadhātu ས་ཡིག་གི་མཐའ་ཅན་གྱི་བྱ་བའི་ཚིག། Pusa posane. Poseti, posayati. Imāni rūpāni kiñcāpi bhūvādigaṇikaṃ ‘‘posetī’’ti rūpaṃ paṭicca hetukatturūpāni viya dissanti, tathāpi ‘‘aññepi devo posetī’’tiādikassa curādigaṇikarūpassa dassanato suddhakattuvasena vuttānīti daṭṭhabbaṃ. Ubhinnaṃ pana kāritaṭṭhāne ‘‘posāpeti, posāpayatī’’ti hetukatturūpāni icchitabbāni. པུ་སུ་གསོ་སྐྱོང་བྱེད་པ་ལའོ། །པོ་སེ་ཏི། པོ་ས་ཡ་ཏི། གཟུགས་འདི་དག་ནི་བྷཱུ་ཝཱ་དིའི་སྡེ་ཚན་གྱི་“པོ་སེ་ཏི”་ཞེས་པའི་གཟུགས་ལ་བརྟེན་ནས་གཉིས་ཀའི་རྒྱུའི་གཟུགས་ལྟ་བུར་སྣང་ནའང་། འོན་ཀྱང་“ལྷ་གཞན་དག་ཀྱང་གསོ་བར་བྱེད་དོ”་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ཙུ་རཱ་དིའི་སྡེ་ཚན་གྱི་གཟུགས་མཐོང་བའི་ཕྱིར། བྱེད་པ་པོ་རྐྱང་པའི་རྒྱུ་ཅན་དུ་གསུངས་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །འོན་ཀྱང་གཉིས་ཀའི་རྒྱུའི་སྐབས་སུ་“པོ་སཱ་པེ་ཏི། པོ་སཱ་པ་ཡ་ཏི”་ཞེས་པའི་རྒྱུའི་གཟུགས་རྣམས་འདོད་པར་བྱའོ།། Pesa paṭiharaṇe. Peseti, pesayati. པེ་ས་གཏོང་བ་ལའོ། །པེ་སེ་ཏི། པེ་ས་ཡ་ཏི། Pisa balapāṇanesu. Piseti, pisayati. པི་ས་སྟོབས་དང་སྲོག་འཛིན་པ་ལའོ། །པི་སེ་ཏི། པི་ས་ཡ་ཏི། Pasi nāsane. Paṃseti, paṃsayati. པ་སི་མེད་པར་བྱེད་པ་ལའོ། །པཾ་སེ་ཏི། པཾ་ས་ཡ་ཏི། Jasi rakkhaṇe. Jaṃseti, jaṃsayati. ཇ་སི་སྲུང་བ་ལའོ། །ཇཾ་སེ་ཏི། ཇཾ་ས་ཡ་ཏི། Silesa silesane. Sileseti, silesayati. Sileso. སི་ལེ་ས་སྦྱོར་བ་ལའོ། །སི་ལེ་སེ་ཏི། སི་ལེ་ས་ཡ་ཏི། སི་ལེ་སོ།། Lūsa hiṃsāyaṃ. Lūseti, lūsayati. ལཱུ་ས་འཚེ་བ་ལའོ། །ལཱུ་སེ་ཏི། ལཱུ་ས་ཡ་ཏི། Punsa abhimaddane. Nakāro niggahītatthaṃ. Puṃseti, puṃsayati. Napuṃsako. Dhātunakārassa lope ‘‘poso’’ iccapi rūpaṃ. པུན་ས་མངོན་པར་འཇོམས་པ་ལའོ། །ན་ཡིག་ནི་རྗེས་སུ་ང་རོའི་ཆེད་དུ་འོ། །པུཾ་སེ་ཏི། པུཾ་ས་ཡ་ཏི། ན་པུཾ་ས་ཀོ། བྱ་བའི་ཚིག་གི་ན་ཡིག་ཕྱིས་པས་“པོ་སོ”་ཞེས་པའི་གཟུགས་སོ།། Tattha na puṃsakoti itthibhāvapumbhāvarahito puggalo. So hi puriso viya sātisayaṃ paccāmitte na puṃseti abhimaddanaṃ [Pg.346] kātuṃ na sakkotīti napuṃsakoti vuccati. Keci pana ‘‘na pumā, na itthī’’ti napuṃsakoti vacanatthaṃ vadanti. Tathā hi saddasatthavidū taṃ puggalaṃ napuṃsakaliṅgavasena napuṃsakanti vadanti. དེ་ལ་“ན་པུཾ་ས་ཀོ”་ཞེས་པ་ནི་བུད་མེད་ཀྱི་དངོས་པོ་དང་སྐྱེས་པའི་དངོས་པོ་དང་བྲལ་བའི་གང་ཟག་གོ །སྐྱེས་བུ་བཞིན་དུ་དགྲ་བོ་རྣམས་ལ་ལྷག་པར་མངོན་པར་འཇོམས་པར་མི་ནུས་པས་ན་“ན་པུཾ་ས་ཀོ”་ཞེས་བྱའོ། །འོན་ཀྱང་ཁ་ཅིག་ནི་“སྐྱེས་པའང་མ་ཡིན། བུད་མེད་ཀྱང་མ་ཡིན”་པས་ན་“ན་པུཾ་ས་ཀོ”་ཞེས་སྒྲའི་དོན་བཤད་དོ། །དེ་ལྟར་ན་སྒྲ་རིག་པ་རྣམས་ཀྱིས་གང་ཟག་དེ་ལ་མ་ནིང་གི་རྟགས་ཀྱི་དབང་གིས་“ན་པུཾ་ས་ཀོ”་ཞེས་བརྗོད་དོ།། Dhūsa kantikaraṇe. Dhūseti, dhūsayati. དྷཱུ་ས་མཛེས་པར་བྱེད་པ་ལའོ། །དྷཱུ་སེ་ཏི། དྷཱུ་ས་ཡ་ཏི། Rusa rosane. Rosanaṃ kopakaraṇaṃ. Roseti, rosayati. Roso. Rosoti kodho. རུ་ས་ཁོང་ཁྲོ་བ་ལའོ། །ཁོང་ཁྲོ་བ་ནི་ཁྲོ་བར་བྱེད་པའོ། །རོ་སེ་ཏི། རོ་ས་ཡ་ཏི། རོ་སོ། །རོ་སོ་ནི་ཁྲོ་བའོ།། Byusa ussagge. Byoseti, byosayati. བྱུ་ས་གཏོང་བ་ལའོ། །བྱོ་སེ་ཏི། བྱོ་ས་ཡ་ཏི། Jasa hiṃsāyaṃ. Jāseti, jāsayati. ཇ་ས་འཚེ་བ་ལའོ། །ཇཱ་སེ་ཏི། ཇཱ་ས་ཡ་ཏི། Daṃsa daṃsane. Daṃseti, daṃsayati. Daṃsano. Daṃsanoti danto. Daṃsanti khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā etenāti daṃsano. དཾ་ས་སོ་འདེབས་པ་ལའོ། །དཾ་སེ་ཏི། དཾ་ས་ཡ་ཏི། དཾ་ས་ནོ། །དཾ་ས་ནོ་ནི་སོའོ། །འདི་ལས་བཟའ་བ་འམ་བཅའ་བ་ལ་སོ་འདེབས་པར་བྱེད་པས་ན་“དཾ་ས་ནོ”་ཞེས་བྱའོ།། Dasi dassane ca. Cakāro daṃsanaṃ apekkhati. Daṃseti, daṃsayati. Vidaṃseti, vidaṃsayati sūriyo ālokaṃ. ད་སི་ལྟ་བ་ལའང་ངོ་། །“ཙ”་སྒྲ་ནི་སོ་འདེབས་པ་ལ་ལྟོས་སོ། །དཾ་སེ་ཏི། དཾ་ས་ཡ་ཏི། ཝི་དཾ་སེ་ཏི། ཝི་དཾ་ས་ཡ་ཏི་ཉི་མས་འོད་སྣང་སྟོན་པར་བྱེད་དོ།། Tassa santajjane. Tasseti, tassayati puriso core. ཏས་ས་སྡིགས་པ་ལའོ། །ཏས་སེ་ཏི། ཏས་ས་ཡ་ཏི་སྐྱེས་བུས་ཆོམ་པོ་རྣམས་ལ་སྡིགས་པར་བྱེད་དོ།། Vassu sattibandhane. Sattibandhanaṃ samatthatākaraṇaṃ. Vasseti, vassayati. ཝས་སུ་མཐུ་སྦྱོར་བ་ལའོ། །མཐུ་སྦྱོར་བ་ནི་ནུས་པ་དང་ལྡན་པར་བྱེད་པའོ། །ཝས་སེ་ཏི། ཝས་ས་ཡ་ཏི། Jasa tāḷane. Tāḷanaṃ paharaṇaṃ. Jāseti, jāsayati. ཇ་ས་བརྡེག་པ་ལའོ། །བརྡེག་པ་ནི་རྡེག་པའོ། །ཇཱ་སེ་ཏི། ཇཱ་ས་ཡ་ཏི། Pasa bandhane. Pāseti, pāsayati. Pāso. Pāsanti bandhanti satte etenāti pāso, sakuṇapāsādi. པ་ས་འཆིང་བ་ལའོ། །པཱ་སེ་ཏི། པཱ་ས་ཡ་ཏི། པཱ་སོ། །འདི་ལས་སེམས་ཅན་རྣམས་འཆིང་བར་བྱེད་པས་ན་“པཱ་སོ”་ཞེས་བྱ་སྟེ། བྱ་ཞགས་ལ་སོགས་པ་ལྟ་བུའོ།། Ghusi visaddane. Visaddanaṃ ugghosanaṃ. Ghoseti, ghosayati. Ghoso. གྷུ་སི་སྒྲ་ཆེར་སྒྲོག་པ་ལའོ། །སྒྲ་ཆེར་སྒྲོག་པ་ནི་ཀུན་ཏུ་སྒྲོག་པའོ། །གྷོ་སེ་ཏི། གྷོ་ས་ཡ་ཏི། གྷོ་སོ།། Lasa silyayoge. Silyayogo lāsiyaṃ nāṭakanāṭanaṃ recakadānaṃ. Lāseti, lāsayati. Lāsento, lāsentī[Pg.347]. Atrāyaṃ pāḷi ‘‘vādentiyāpi lāsenti, naccantiyāpi lāsenti, lāsentiyāpi naccantī’’ti. Tattha lāsentīti yā uplavamānā viya uṭṭhahitvā lāsiyanāṭakaṃ nāṭenti, recakaṃ denti. ལ་ས་ཟློས་གར་གྱི་སྦྱོར་བ་ལའོ། །ཟློས་གར་གྱི་སྦྱོར་བ་ནི་གར་འཁྲབ་པ་དང་། ཟློས་གར་རྩེ་བ། ལུས་ཀྱི་རྣམ་འགྱུར་སྟོན་པའོ། །ལཱ་སེ་ཏི། ལཱ་ས་ཡ་ཏི། ལཱ་སེན་ཏོ། །ལཱ་སེན་ཏཱི། འདིར་ལུང་འདི་ཡོད་དེ། “རོལ་མོ་འཁྲོལ་བཞིན་དུའང་གར་ལ་སྦྱོར་བར་བྱེད། གར་འཁྲབ་བཞིན་དུའང་གར་ལ་སྦྱོར་བར་བྱེད། གར་ལ་སྦྱོར་བཞིན་དུའང་གར་འཁྲབ་པར་བྱེད”་ཅེས་སོ། །དེ་ལ་“ལཱ་སེན་ཏཱི”་ཞེས་པ་ནི་གང་དག་ལྡིང་བ་བཞིན་དུ་ལངས་ནས་གར་གྱི་ཟློས་གར་འཁྲབ་ཅིང་ལུས་ཀྱི་རྣམ་འགྱུར་སྟོན་པའོ།། Bhūsa alaṅkāre. Bhūseti, bhūsayati. Vibhūseti, vibhūsayati. Bhūsanaṃ, vibhūsanaṃ. བྷཱུ་ས་རྒྱན་གྱིས་བརྒྱན་པ་ལའོ། །བྷཱུ་སེ་ཏི། བྷཱུ་ས་ཡ་ཏི། ཝི་བྷཱུ་སེ་ཏི། ཝི་བྷཱུ་ས་ཡ་ཏི། བྷཱུ་ས་ནཾ། ཝི་བྷཱུ་ས་ནཾ།། Vasa sinehanachedāvaharaṇesu. Avaharaṇaṃ corikāya gahaṇaṃ. Vāseti, vāsayati. Vasā. ཝ་ས་སྣུམ་པ་དང་། གཅོད་པ་དང་། འཕྲོག་པ་རྣམས་ལའོ། །འཕྲོག་པ་ནི་བརྐུས་ཏེ་ལེན་པའོ། །ཝཱ་སེ་ཏི། ཝཱ་ས་ཡ་ཏི། ཝ་སཱ།། Tāsa vāraṇe. Vāraṇaṃ nivāraṇaṃ. Tāseti, tāsayati. ཏཱ་ས་བཟློག་པ་ལའོ། །བཟློག་པ་ནི་བཀག་པའོ། །ཏཱ་སེ་ཏི། ཏཱ་ས་ཡ་ཏི། Dhasa uñche. Dhāseti, dhāsayati. དྷ་ས་སྙེ་མ་འཐུ་བ་ལའོ། །དྷཱ་སེ་ཏི། དྷཱ་ས་ཡ་ཏི། Bhasa gahaṇe. Bhāseti, bhāsayati. བྷ་ས་འཛིན་པ་ལའོ། །བྷཱ་སེ་ཏི། བྷཱ་ས་ཡ་ཏི། Pusa dhāraṇe. Poseti, posayati, ābharaṇaṃ dhāretīti attho. པུ་སུ་འཆང་བ་ལའོ། །པོ་སེ་ཏི། པོ་ས་ཡ་ཏི་སྟེ། རྒྱན་འཆང་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། Tusi pisi kusi dasi bhāsāyaṃ. Tuṃseti, tuṃsayati. Piṃseti, piṃsayati. Kuṃseti, kuṃsayati. Daṃseti, daṃsayati. ཏུ་སི། པི་སི། ཀུ་སི། ད་སི་རྣམས་སྨྲ་བ་ལའོ། །ཏུཾ་སེ་ཏི། ཏུཾ་ས་ཡ་ཏི། པིཾ་སེ་ཏི། པིཾ་ས་ཡ་ཏི། ཀུཾ་སེ་ཏི། ཀུཾ་ས་ཡ་ཏི། དཾ་སེ་ཏི། དཾ་ས་ཡ་ཏི། Khusi akkosane. Khuṃseti, khuṃsayati. Khuṃsanā. ཁུ་སི་གཤེ་བ་ལའོ། །ཁུཾ་སེ་ཏི། ཁུཾ་ས་ཡ་ཏི། ཁུཾ་ས་ནཱ།། Gavesa maggane. Gaveseti, gavesayati. Gavesako, gavesito, gavesanā, gaveṭṭhi. གཝེ་ས་ཚོལ་བ་ལའོ། །གཝེ་སེ་ཏི། གཝེ་ས་ཡ་ཏི། གཝེ་ས་ཀོ། གཝེ་སི་ཏོ། གཝེ་ས་ནཱ། གཝེཊྛི།། Vāsa upasevāyaṃ. Vāseti, vāsayati. Vāso, āvāso. ཝཱ་ས་བསྟེན་པ་ལའོ། །ཝཱ་སེ་ཏི། ཝཱ་ས་ཡ་ཏི། ཝཱ་སོ། ཨཱ་ཝཱ་སོ།། Hisi hiṃsāyaṃ. Hiṃseti, hiṃsayati. ཧི་སི་འཚེ་བ་ལའོ། །ཧིཾ་སེ་ཏི། ཧིཾ་ས་ཡ་ཏི། Nivāsa acchādane. Vatthaṃ nivāseti, nivāsayati. Pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā. ནི་ཝཱ་ས་གོས་གྱོན་པ་ལའོ། །གོས་གྱོན་པར་བྱེད་དོ། །ནི་ཝཱ་སེ་ཏི། ནི་ཝཱ་ས་ཡ་ཏི། སྔ་དྲོའི་དུས་སུ་གོས་བགོས་ཏེ།། Aṃsa [Pg.348] saṅghāte. Aṃseti, aṃsayati. Aṃso, aṃsā. ཨཾ་ས་འདུ་བ་ལའོ། །ཨཾ་སེ་ཏི། ཨཾ་ས་ཡ་ཏི། ཨཾ་སོ། ཨཾ་སཱ།། Ettha ca aṃsoti koṭṭhāsopi khandhopi vuccati. Aṃsāti arisarogo. འདིར་“ཨཾ་སོ”་ཞེས་པ་ནི་ཆ་ཤས་ལའང་བརྗོད་ཅིང་ཕྲག་པ་ལའང་བརྗོད་དོ། །“ཨཾ་སཱ”་ཞེས་པ་ནི་གཞང་འབྲུམ་གྱི་ནད་དོ།། Misa sajjane. Meseti, mesayati. མི་ས་བརྒྱན་པ་ལའོ། །མེ་སེ་ཏི། མེ་ས་ཡ་ཏི། Rasa assādane. Raseti, rasayati. Raso. Rasiyate assādiyate janehīti raso. ར་ས་མྱོང་བ་ལའོ། །ར་ས་སེ་ཏི། ར་ས་ཡ་ཏི། ར་སོ། །སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱིས་མྱོང་བར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན་“ར་སོ”་ཞེས་བྱའོ།། Rasa sinehane. Raseti, rasayati. Raso. ར་ས་ཆགས་པ་ལའོ། །ར་སེ་ཏི། ར་ས་ཡ་ཏི། ར་སོ།། Tattha rasetīti sinehati. Rasoti sineho, sinehasambandho sāmaggirasoti vuccati, yaṃ sandhāya brāhmaṇā bhagavantaṃ ‘‘arasarūpo samaṇo gotamo’’ti avocuṃ. དེ་ལ་“ར་སེ་ཏི”་ཞེས་པ་ནི་ཆགས་པའོ། །“ར་སོ”་ནི་ཆགས་པ་སྟེ། ཆགས་པའི་འབྲེལ་བ་ལ་“སཱ་མགྒཱི་ར་སོ”་ཞེས་བྱའོ། །དེ་ལ་དགོངས་ནས་བྲམ་ཟེ་རྣམས་ཀྱིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ། “དགེ་སྦྱོང་གཽ་ཏ་མ་ནི་རོ་མེད་པའི་རང་བཞིན་ཅན་ནོ”་ཞེས་གསུངས་སོ།། Siya asabbappayoge. Seseti, sesayati. Seso. Vipubbo atisaye, vipubbo atisaye, vipubbo sisadhātu atisaye vattati, viseseti, visesayati. Viseso, visiṭṭho, visesanaṃ. སི་ཡ་ལྷག་མ་ལུས་པ་ལའོ། །སེ་སེ་ཏི། སེ་ས་ཡ་ཏི། སེ་སོ། །སྔོན་འཇུག་“ཝི”་དང་བཅས་ན་ཁྱད་པར་ལའོ། །སྔོན་འཇུག་“ཝི”་དང་བཅས་པའི་བྱ་ཚིག་“སི་ས་”ནི་ཁྱད་པར་གྱི་དོན་ལ་འཇུག་སྟེ། ཝི་སེ་སེ་ཏི། ཝི་སེ་ས་ཡ་ཏི། ཝི་སེ་སོ། །ཝི་སིཊྛོ། ཝི་སེ་ས་ནཾ།། Missa sammisse. Misseti, missayati. Sammisseti, sammissayati. Misso, misso, missito, sammissito, sammisso iccādīni. Alambusājātake missāti itthīnaṃ vattabbanāmaṃ, purisehi saddhiṃ sammissanatāya. མིས་ས་འདྲེས་པ་ལའོ། །མིས་སེ་ཏི། མིས་ས་ཡ་ཏི། སམ་མིས་སེ་ཏི། སམ་མིས་ས་ཡ་ཏི། མིས་སོ། མིས་སོ། མིས་སི་ཏོ། སམ་མིས་སི་ཏོ། སམ་མིས་སོ་ལ་སོགས་པའོ། །ཨ་ལམ་བུ་སཱ་སྐྱེས་རབས་སུ་“མིས་སཱ”་ཞེས་པ་ནི་བུད་མེད་རྣམས་ལ་བརྗོད་པའི་མིང་སྟེ། སྐྱེས་པ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་འདྲེས་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། Jusa paritakkane. Joseti, josayati. ཇུ་ས་ཡོངས་སུ་རྟོག་པ་ལའོ། །ཇོ་སེ་ཏི། ཇོ་ས་ཡ་ཏི། Masa pahāsane. Maseti, masayati. མ་ས་རྒོད་པ་ལའོ། །མ་སེ་ཏི། མ་ས་ཡ་ཏི། Marisa titikkhāyaṃ. Mariseti. Marisayati. མ་རི་ས་བཟོད་པ་ལའོ། །མ་རི་སེ་ཏི། མ་རི་ས་ཡ་ཏི། Pisa pesane. Peseti, pesayati. Pesako, pesito. པི་ས་གཏོང་བ་ལའོ། །པེ་སེ་ཏི། པེ་ས་ཡ་ཏི། པེ་ས་ཀོ། པེ་སི་ཏོ།། Ghusa [Pg.349] sadde. Ghoseti, ghosayati. Ugghosayuṃ bodhimaṇḍe pamoditā. Ghoso. གྷུ་ས་སྒྲ་འབྱིན་པ་ལའོ། །གྷོ་སེ་ཏི། གྷོ་ས་ཡ་ཏི། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོར་དགའ་མགུ་ཡི་རངས་ནས་ཀུན་ཏུ་སྒྲ་སྒྲོག་པར་བྱས་སོ། །གྷོ་སོ།། Disī uccāraṇe. Deseti, desayati. Desako, desetā, desito, desanā. དི་སཱི་བརྗོད་པ་ལའོ། །དེ་སེ་ཏི། དེ་ས་ཡ་ཏི། དེ་ས་ཀོ། དེ་སེ་ཏཱ། དེ་སི་ཏོ། དེ་ས་ནཱ།། Vasa acchādane. Vāseti, vāsayati. Nivāseti, nivāsayati. Vatthaṃ. ཝ་ས་གོས་གྱོན་པ་ལའོ། །ཝཱ་སེ་ཏི། ཝཱ་ས་ཡ་ཏི། ནི་ཝཱ་སེ་ཏི། ནི་ཝཱ་ས་ཡ་ཏི་གོས།། Sakārantadhāturūpāni. ས་ཡིག་གི་མཐའ་ཅན་གྱི་བྱ་བའི་ཚིག་གི་གཟུགས་རྣམས་སོ།། Hakārantadhātu ཧ་ཡིག་གི་མཐའ་ཅན་གྱི་བྱ་བའི་ཚིག། Araha pūjāyaṃ. Araheti, arahayati. Arahā, arahaṃ. ‘‘Arahā, khīṇāsavo, asekkho’’ti arahato nāmāni. ཨ་རཧ་མཆོད་པ་ལའོ། །ཨ་རཧེ་ཏི། ཨ་རཧ་ཡ་ཏི། ཨ་རཧཱ། ཨ་རཧཾ། །“དགྲ་བཅོམ་པ། ཟག་པ་ཟད་པ། མི་སློབ་པ”་ཞེས་པ་རྣམས་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་མིང་རྣམས་སོ།། Sineha sinehane. Sineheti, sinehayati. སི་ནེ་ཧ་ཆགས་པ་ལའོ། །སི་ནེ་ཧེ་ཏི། སི་ནེ་ཧ་ཡ་ཏི། Varaha hiṃsāyaṃ. Varaheti, varahayati. Varāho. ཝ་ར་ཧ་འཚེ་བ་ལའོ། །ཝ་ར་ཧེ་ཏི། ཝ་ར་ཧ་ཡ་ཏི། ཝ་རཱ་ཧོ།། Varāhoti sūkaropi hatthīpi vuccati. ‘‘Eṇeyyā ca varāhā cā’’ti ettha hi sūkaro ‘‘varāho’’ti vutto, ‘‘mahāvarāhassa…pe… nadīsu jaggato’’ti ettha pana hatthī ‘‘varāho’’ti. “ཝ་རཱ་ཧོ”་ཞེས་པ་ནི་ཕག་པའང་བརྗོད་ཅིང་གླང་པོ་ཆེའང་བརྗོད་དོ། །“ཨེ་ཎེ་ཡཱ་ ཙ་ ཝ་རཱ་ཧཱ་ ཙ”་ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར་ཕག་པ་ལ་“ཝ་རཱ་ཧོ”་ཞེས་གསུངས་ལ། “མ་ཧཱ་ཝ་རཱ་ཧསཱ་...ལ་སོགས... ན་དཱི་སུ་ ཇག་ག་ཏོ”་ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར་ནི་གླང་པོ་ཆེ་ལ་“ཝ་རཱ་ཧོ”་ཞེས་གསུངས་སོ།། Raha cāge. Raheti, rahayati. ར་ཧ་གཏོང་བ་ལའོ། །ར་ཧེ་ཏི། ར་ཧ་ཡ་ཏི། Caha parikatthane. Caheti, cahayati. ཙ་ཧ་རང་བསྟོད་བྱེད་པ་ལའོ། །ཙ་ཧེ་ཏི། ཙ་ཧ་ཡ་ཏི། Maha pūjāyaṃ. Maheti, mahayati. Mahito rājā mahārājā. Vihāramaho, cetiyamaho. མ་ཧ་མཆོད་པ་ལའོ། །མ་ཧེ་ཏི། མ་ཧ་ཡ་ཏི། མཆོད་པར་བྱས་པའི་རྒྱལ་པོ་ནི་རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོའོ། །གཙུག་ལག་ཁང་གི་མཆོད་པ་དང་། མཆོད་རྟེན་གྱི་མཆོད་པའོ།། Piha icchāyaṃ. Piheti, pihayati. Pihā, pihālu, apiho, pihanīyā vibhūtiyo. པིཧ་ནི་འདོད་པའི་དོན་ལའོ། །པི་ཧེ་ཏི། པི་ཧ་ཡ་ཏི། པི་ཧཱ། པི་ཧཱ་ལུ། ཨ་པི་ཧོ། པི་ཧ་ནཱི་ཡཱ་ བི་བྷཱུ་ཏི་ཡོ། Kuha [Pg.350] vimhāpane. Kuheti, kuhayati. Kuhako. Kuhayati lokavimhāpanaṃ karotīti kuhako. Kuhanā. ཀུ་ཧ་ནི་ངོ་མཚར་སྐྱེད་པའི་དོན་ལའོ། །ཀུ་ཧེ་ཏི། ཀུ་ཧ་ཡ་ཏི། ཀུ་ཧ་ཀོ། འཇིག་རྟེན་ལ་ངོ་མཚར་སྐྱེད་པར་བྱེད་པས་ན་ཀུ་ཧ་ཀོའོ། །ཀུ་ཧ་ནཱ། Saha parisahane. Parisahanaṃ khanti. Saheti, sahayati. Sahanaṃ. Bhūvādigaṇikassa panassa ‘‘sahatī’’ti rūpaṃ. སཧ་ནི་ཡོངས་སུ་བཟོད་པའི་དོན་ལའོ། །ཡོངས་སུ་བཟོད་པ་ནི་བཟོད་པའོ། །ས་ཧེ་ཏི། ས་ཧ་ཡ་ཏི། ས་ཧ་ནཾ། བྷཱུ་བཱ་དིའི་སྡེ་ཚན་གྱི་དབྱིངས་འདི་ལ་ནི་ “ས་ཧ་ཏི” ཞེས་པའི་གཟུགས་སོ།། Garaha vinindane. Garaheti, garahayati. Garahā. Bhūvādigaṇikassa panassa ‘‘garahatī’’ti rūpaṃ. གར་ཧ་ནི་རྣམ་པར་སྨོད་པའི་དོན་ལའོ། །ག་ར་ཧེ་ཏི། ག་ར་ཧ་ཡ་ཏི། ག་ར་ཧཱ། བྷཱུ་བཱ་དིའི་སྡེ་ཚན་གྱི་དབྱིངས་འདི་ལ་ནི་ “ག་ར་ཧ་ཏི” ཞེས་པའི་གཟུགས་སོ།། Hakārantadhāturūpāni. ཧ་ཡིག་མཐའ་ཅན་གྱི་དབྱིངས་ཀྱི་གཟུགས་རྣམས་སོ།། Ḷakārantadhātu Ḷ ཨ་ཡིག་མཐའ་ཅན་གྱི་དབྱིངས། Taḷa tāḷane. Tāḷeti, tāḷayati. Patāḷeti, patāḷayati. Tāḷaṃ. Tāḷanti kaṃsatāḷādi. ཏ་ལྷ་ནི་བརྡེག་པའི་དོན་ལའོ། །ཏཱ་ལྷེ་ཏི། ཏཱ་ལྷ་ཡ་ཏི། པ་ཏཱ་ལྷེ་ཏི། པ་ཏཱ་ལྷ་ཡ་ཏི། ཏཱ་ལྷཾ། འཁར་གཞོང་གི་སིལ་སྙན་སོགས་རྡེག་པའོ།། Taḷa āghāte. Pubbe viya rūpāni. ཏ་ལྷ་ནི་གནོད་པ་བྱེད་པའི་དོན་ལའོ། །གཟུགས་རྣམས་ནི་སྔ་མ་བཞིན་ནོ།། Khaḷa bhede. Khaḷeti, khaḷayati. ཁ་ལྷ་ནི་འབྱེད་པའི་དོན་ལའོ། །ཁ་ལྷེ་ཏི། ཁ་ལྷ་ཡ་ཏི། Iḷa thavane. Iḷeti, iḷayati. ཨི་ལྷ་ནི་བསྟོད་པའི་དོན་ལའོ། །ཨི་ལྷེ་ཏི། ཨི་ལྷ་ཡ་ཏི། Juḷa peraṇe. Joḷeti, joḷayati. ཇུ་ལྷ་ནི་སྐུལ་བའི་དོན་ལའོ། །ཇོ་ལྷེ་ཏི། ཇོ་ལྷ་ཡ་ཏི། Pīḷa avagāhane. Pīḷeti, pīḷayati. Nippīḷeti, nippīḷayati. Pīḷanako, pīḷito, pīḷā, pīḷanaṃ, nippīḷanako. པཱི་ལྷ་ནི་གནོན་པའི་དོན་ལའོ། །པཱི་ལྷེ་ཏི། པཱི་ལྷ་ཡ་ཏི། ནིཔཱི་ལྷེ་ཏི། ནིཔཱི་ལྷ་ཡ་ཏི། པཱི་ལྷ་ན་ཀོ། པཱི་ལྷི་ཏོ། པཱི་ལྷཱ། པཱི་ལྷ་ནཾ། ནིཔཱི་ལྷ་ན་ཀོ། Laḷa upasevāyaṃ. Lāḷeti, lāḷayati. Upalāḷeti, upalāḷayati. Bhūvādigaṇaṭṭhāya pana vilāsanatthe vattamānāya etissā ‘‘laḷatī’’ti rūpaṃ. ལ་ལྷ་ནི་ཉེ་བར་བསྟེན་པའི་དོན་ལའོ། །ལཱ་ལྷེ་ཏི། ལཱ་ལྷ་ཡ་ཏི། ཨུ་པ་ལཱ་ལྷེ་ཏི། ཨུ་པ་ལཱ་ལྷ་ཡ་ཏི། བྷཱུ་བཱ་དིའི་སྡེ་ཚན་དུ་གནས་ཤིང་རྩེད་འཇོའི་དོན་ལ་འཇུག་པ་ལ་ནི་འདིའི་གཟུགས་ “ལ་ལྷ་ཏི” ཞེས་པའོ།། Siḷa seḷane. Seḷeti, seḷayati. Seḷento. Ettha seḷetīti seḷitasaddaṃ karoti. སི་ལྷ་ནི་ཀུ་ཅོ་འདོན་པའི་དོན་ལའོ། །སེ་ལྷེ་ཏི། སེ་ལྷ་ཡ་ཏི། སེ་ལྷེན་ཏོ། འདིར་ “སེ་ལྷེ་ཏི” ཞེས་པ་ནི་ཀུ་ཅོའི་སྒྲ་བྱེད་པའོ།། Avaggantadhāturūpāni. སྡེ་ཚན་དུ་མ་གཏོགས་པའི་ཡི་གེའི་མཐའ་ཅན་གྱི་དབྱིངས་ཀྱི་གཟུགས་རྣམས་སོ།། Curādī [Pg.351] ettakā diṭṭhā, dhātavo me yathābalaṃ; Suttesvaññepi pekkhitvā, gaṇhavho atthayuttito. ཙུ་རཱ་དི་ལ་སོགས་པའི་དབྱིངས་འདི་རྣམས་ནི་བདག་གིས་རང་སྟོབས་དང་མཐུན་པར་མཐོང་བ་ཡིན་ལ། མདོ་གཞན་དག་ལས་ཀྱང་བལྟས་ཏེ་དོན་དང་མཐུན་པར་བཟུང་བར་བྱའོ།། Curapamukhagaṇo me sāsanatthaṃ pavutto,Supacurahitakāmo tampi sikkheyya dhīro; Supacuranayapāṭhe satthuno tañhi sikkhaṃ,Piyusamiva manuññaṃ atthasāraṃ labhetha. ཙུ་ར་ལ་སོགས་པའི་སྡེ་ཚན་འདི་ནི་བསྟན་པའི་དོན་དུ་བདག་གིས་བཤད་པ་ཡིན་པས། སྐྱེ་བོ་མང་པོའི་ཕན་བདེ་འདོད་པའི་མཁས་པས་དེ་ལའང་བསླབ་པར་བྱའོ། །སྟོན་པའི་ཚུལ་ལུགས་མང་པོའི་གཞུང་ལུགས་ལ་བསླབ་པ་དེ་ཉིད་ལས། ཡིད་དུ་འོང་བའི་བདུད་རྩི་ལྟ་བུའི་དོན་གྱི་སྙིང་པོ་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ།། Iti navaṅge sāṭṭhakathe piṭakattaye byappathagatīsu viññūnaṃ དེ་ལྟར་ཡན་ལག་དགུ་དང་འགྲེལ་པ་དང་བཅས་པའི་སྡེ་སྣོད་གསུམ་གྱི་གསུང་རབ་ཀྱི་འཇུག་པ་ལ། མཁས་པ་རྣམས་ཀྱི... Kosallatthāya kate saddanītippakaraṇe མཁས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་མཛད་པའི་སྒྲ་རིག་པའི་བསྟན་བཅོས་ལས། Curādigaṇaparidīpano aṭṭhārasamo paricchedo. ཙུ་རཱ་དི་ལ་སོགས་པའི་སྡེ་ཚན་རྣམ་པར་བཤད་པ་སྟེ་ལེའུ་བཅོ་བརྒྱད་པའོ།། 19. Sabbagaṇavinicchaya ༡༩. སྡེ་ཚན་ཐམས་ཅད་རྣམ་པར་གཏན་ལ་དབབ་པ། Ito paraṃ pavakkhāmi, sabbagaṇavinicchayaṃ; Sotūnaṃ paṭubhāvatthaṃ, parame piṭakattaye. འདི་ལས་གཞན་དུ་ཉན་པ་པོ་རྣམས་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་སྡེ་སྣོད་གསུམ་ལ་བློ་གྲོས་རྣོ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། སྡེ་ཚན་ཐམས་ཅད་རྣམ་པར་གཏན་ལ་དབབ་པ་བཤད་པར་བྱའོ།། Paccayādivibhāgehi, nayehi vividhehi taṃ; Sukhaggāhāya sotūnaṃ, suṇātha mama bhāsato. རྐྱེན་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་དང་ཚུལ་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་ཀྱི་སྒོ་ནས། ཉན་པ་པོ་རྣམས་ཀྱིས་བདེ་བླག་ཏུ་རྟོགས་པའི་ཕྱིར། བདག་གི་བཤད་པ་ལ་ཉོན་ཅིག། Tattha paṭhamo bhūvādigaṇo, dutiyo rudhādigaṇo, tatiyo divādigaṇo, catuttho svādiguṇo, pañcamo kiyādigaṇo, chaṭṭho gahādigaṇo, sattamo tanādigaṇo, aṭṭhamo curādigaṇo, imasmiṃ bhagavato pāvacane aṭṭhavidhā dhātugaṇā bhavanti. Etesu vikaraṇapaccayavasena – དེ་ལ་དང་པོ་ནི་བྷཱུ་བཱ་དིའི་སྡེ་ཚན། གཉིས་པ་ནི་རུ་དྷཱ་དིའི་སྡེ་ཚན། གསུམ་པ་ནི་དི་བཱ་དིའི་སྡེ་ཚན། བཞི་པ་ནི་སྭཱ་དིའི་སྡེ་ཚན། ལྔ་པ་ནི་ཀི་ཡཱ་དིའི་སྡེ་ཚན། དྲུག་པ་ནི་གཧཱ་དིའི་སྡེ་ཚན། བདུན་པ་ནི་...ཏ་ནཱ་དིའི་སྡེ་ཚན། བརྒྱད་པ་ནི་ཙུ་རཱ་དིའི་སྡེ་ཚན་ཏེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་གསུང་རབ་འདི་ལ་དབྱིངས་ཀྱི་སྡེ་ཚན་བརྒྱད་ཡོད་དོ། །དེ་དག་ལ་རྣམ་འགྱུར་གྱི་རྐྱེན་གྱི་དབང་གིས། Bhūvādito akāro ca, sānusāro rudhādito; Akāro cevivaṇṇo ca, ekārokārameva ca. བྷཱུ་བཱ་དི་ལས་ཨ་ཡིག་དང་། རུ་དྷཱ་དི་ལས་རྗེས་སུ་ང་རོ་དང་བཅས་པ། ཨ་ཡིག་དང་ཨི་ཨཱི་ཡིག་དང་། ཨེ་ཡིག་དང་ཨོ་ཡིག་ཉིད་དོ།། Yapaccayo divādimhā, ṇu ṇā uṇā suvādito; Kyādito pana nāyeva, ppaṇhā pana gahādito. དི་བཱ་དི་ལས་ཡ་རྐྱེན་དང་། སྭཱ་དི་ལས་ཎུ། ཎཱ། ཨུ་ཎཱ། ཀི་ཡཱ་དི་ལས་ནི་ཎཱ་ཉིད་དང་། གཧཱ་དི་ལས་ནི་པྤ་དང་ཎྷཱའོ།། Oyirā [Pg.352] tu tanādimhā, ṇe ṇayā ca curādito; Aggahitaggahaṇena, paccayā dasa pañca ca. ཏ་ནཱ་དི་ལས་ནི་ཨོ་དང་ཡི་ར། ཙུ་རཱ་དི་ལས་ཎེ་དང་ཎ་ཡའོ། །མ་བཟུང་བ་རྣམས་བཟུང་བའི་སྒོ་ནས་རྐྱེན་བཅོ་ལྔ་ཡོད་དོ།། Hiyyattanī sattamī ca, vattamānā ca pañcamī; Catassetā pavuccanti, sabbadhātukanāmikā. ཧིཡྻཏྟ་ནཱི་དང་། སཏྟ་མཱི་དང་། བཏྟ་མཱ་ནཱ་དང་། པཉྩ་མཱི་སྟེ། འདི་བཞི་པོ་ལ་ས་བྦ་དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཞེས་བྱའོ།། Etesu visayesveva, akāro suddhakattari; Aññatra kha cha sādīhi, sahāpi cupalabbhati. ཡུལ་འདི་དག་ཉིད་ལ་སྐབས་རེར་ཨ་ཡིག་ནི་ནུབ་པར་འགྱུར་ལ། གཞན་དུ་ཁ་དང་ཆ་དང་ས་ལ་སོགས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུའང་དམིགས་སོ།། ‘‘Bhavati hoti sambhoti, jeti jayati kīyati; Ḍeti yāti iti eti, avati koti saṅkati. “བྷ་བ་ཏི། ཧོ་ཏི། སམ་བྷོ་ཏི། ཇེ་ཏི། ཇ་ཡ་ཏི། ཀཱི་ཡ་ཏི། ཌེ་ཏི། ཡཱ་ཏི། ཨི་ཏི། ཨེ་ཏི། ཨ་བ་ཏི། ཀོ་ཏི། སངྐ་ཏི།” Bhikkhati pivati pāti, vadeti vadati’’ iti; Bhūvādidhāturūpāni, bhavantīti pakāsaye. “བྷིཀྑ་ཏི། པི་བ་ཏི། པཱ་ཏི། བ་དེ་ཏི། བ་ད་ཏི།” ཞེས་པ་འདི་དག་ནི་བྷཱུ་བཱ་དིའི་དབྱིངས་ཀྱི་གཟུགས་རྣམས་ཡིན་པར་གསལ་བར་བྱའོ།། Rūpaṃ ‘‘rundhati rundhīti, rundheti puna rundhiti; Sumbhoti’’ccādīrūpāni, rudhādīnti dīpaye. “རུན་དྷ་ཏི། རུན་དྷཱི་ཏི། རུན་དྷེ་ཏི། ཡང་རུན་དྷི་ཏི། སུམ་བྷོ་ཏི།” ལ་སོགས་པའི་གཟུགས་རྣམས་ནི་རུ་དྷཱ་དིའི་སྡེ་ཚན་ཡིན་པར་གསལ་བར་བྱའོ།། ‘‘Dibbati sibbati ceva, yujjati vijjati tathā; Ghāyati hāyati’’ccādi, rūpamāhu divādinaṃ. “དིབ་བ་ཏི། སིབ་བ་ཏི། ཡུཛྫ་ཏི། བིཛྫ་ཏི། གྷཱ་ཡ་ཏི། ཧཱ་ཡ་ཏི།” ལ་སོགས་པ་ནི་དི་བཱ་དིའི་སྡེ་ཚན་གྱི་གཟུགས་སུ་བཤད་དོ།། ‘‘Suṇoti ca suṇāti ca, vuṇoti ca vuṇāti ca; Pāpuṇāti hinotī’’ti, ādirūpaṃ suvādinaṃ. “སུ་ཎོ་ཏི་དང་སུ་ཎཱ་ཏི། བུ་ཎོ་ཏི་དང་བུ་ཎཱ་ཏི། པཱ་པུ་ཎཱ་ཏི། ཧི་ཎོ་ཏི།” ལ་སོགས་པ་ནི་སྭཱ་དིའི་སྡེ་ཚན་གྱི་གཟུགས་སོ།། ‘‘Kināti ca jināti ca, dhunāti ca munāti ca; Asnāti’’ccādirūpañca, kyādīnanti vibhāvaye. “ཀི་ཎཱ་ཏི་དང་ཇི་ཎཱ་ཏི། དྷུ་ཎཱ་ཏི་དང་མུ་ཎཱ་ཏི། ཨསྣཱ་ཏི།” ལ་སོགས་པའི་གཟུགས་ནི་ཀི་ཡཱ་དིའི་སྡེ་ཚན་གྱི་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། ‘‘Gheppati paṭiggaṇhāti, saṇhañca saṇhakoti ca; Kaṇhaṃ taṇhā ca tiṇhuṇha’’-miccādi ca gahādinaṃ. “གྷེཔྤ་ཏི། པ་ཊི་གྒཎྷཱ་ཏི། སཎྷ་དང་སཎྷ་ཀོ་ཏི། ཀཎྷཾ། ཏཎྷཱ། ཏིཎྷུཎྷཾ།” ལ་སོགས་པ་ནི་གཧཱ་དིའི་སྡེ་ཚན་གྱི་གཟུགས་སོ།། ‘‘Tanoti ca karoti ca, kayirati sanoti ca; Sakkota’ppoti pappoti’’-ccādirūpaṃ tanādinaṃ. “ཏ་ཎོ་ཏི་དང་ཀ་རོ་ཏི། ཀ་ཡི་ར་ཏི། ས་ཎོ་ཏི། སཀྐོ་ཏི། ཨཔྤོ་ཏི། པཔྤོ་ཏི།” ལ་སོགས་པ་ནི་ཏ་ནཱ་དིའི་སྡེ་ཚན་གྱི་གཟུགས་སོ།། ‘‘Coreti corayante ca, cinteti cintayanti ca; Manteti’’ccādikañcāpi, rūpamāhu curādinaṃ. “ཙོ་རེ་ཏི་དང་ཙོ་ར་ཡན་ཏེ། ཙིན་ཏེ་ཏི་དང་ཙིན་ཏ་ཡན་ཏི། མན་ཏེ་ཏི།” ལ་སོགས་པ་ནི་ཙུ་རཱ་དིའི་སྡེ་ཚན་གྱི་གཟུགས་སུ་བཤད་དོ།། Vikaraṇavasenevaṃ, rūpabhedo pakāsito; Dhātūnaṃ dhātubhedādi-kusalassa matānugo. དེ་ལྟར་རྣམ་འགྱུར་གྱི་རྐྱེན་གྱི་དབང་གིས་གཟུགས་ཀྱི་དབྱེ་བ་བཤད་པ་ནི། དབྱིངས་ཀྱི་དབྱེ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ་མཁས་པའི་བཞེད་པ་དང་མཐུན་པའོ།། Kiriyāya [Pg.353] dhāraṇato, dhātavo ekadhā matā; Dvidhāpi ca pavuccanti, sakammākammato pana. བྱ་བ་འཛིན་པའི་ཕྱིར་དབྱིངས་རྣམས་ནི་རྣམ་པ་གཅིག་ཏུ་འདོད་ལ། བྱ་བ་དང་བཅས་པ་དང་བྱ་བ་མེད་པའི་སྒོ་ནས་ནི་རྣམ་པ་གཉིས་སུའང་བཤད་དོ།། Tattha sakammakā nāma, gamibhakkhādayā siyuṃ; Ṭhāsādayo akammā ca, upasaggaṃ vinā vade; དེ་ལ་ལས་དང་བཅས་པ་ནི་གམི་དང་བྷཀྑ་ལ་སོགས་པ་ཡིན་ལ། ཉེ་བར་བསྒྱུར་བ་མེད་པར་བཤད་ན་ཋཱ་ལ་སོགས་པ་ནི་ལས་མེད་པ་ཡིན་ནོ།། Sakammakakammabhūto, divu iccādayo puna; Gahetvāna tidhā honti, evañcāpi vibhāvaye. ཡང་དི་བུ་ལ་སོགས་པ་ནི་ལས་དང་བཅས་པ་དང་ལས་མེད་པ་གཉིས་ཀར་འགྱུར་བས། དེ་དག་བཟུང་ནས་རྣམ་པ་གསུམ་དུ་འགྱུར་བར་ཤེས་པར་བྱའོ།། Sakammake dvidhā bhitvā, ekakammadvikammato; Akammakehi saddhiṃ te, tividhāpi bhavanti hi. ལས་དང་བཅས་པ་ལ་ལས་གཅིག་པ་དང་ལས་གཉིས་པའི་སྒོ་ནས་གཉིས་སུ་ཕྱེ་ཞིང་། ལས་མེད་པ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་དེ་དག་ནི་རྣམ་པ་གསུམ་དུ་འགྱུར་རོ།། Akammakā rutāyeva, ekakammā gamādayo; Honti dvikammakā nāma, duhikaravahādayo. ལས་མེད་པ་ནི་རུ་ཏ་ལྟ་བུ་ཉིད་དང་། ལས་གཅིག་པ་ནི་ག་མ་ལ་སོགས་པ་ཡིན་ལ། ལས་གཉིས་པ་ནི་དུ་ཧི་དང་ཀ་ར་དང་བ་ཧ་ལ་སོགས་པའོ།། Sakammākammakattamhi, dhātūnamupasaggato; Niyamo natthi so tasmā, na mayā ettha vuccati. ཉེ་བར་བསྒྱུར་བའི་དབང་གིས་དབྱིངས་རྣམས་ལས་དང་བཅས་པ་དང་ལས་མེད་པར་འགྱུར་བ་ལ་ངེས་པ་མེད་པས། དེའི་ཕྱིར་བདག་གིས་འདིར་མ་བཤད་དོ།། Ekaṭṭhānā gamiccādī, dviṭṭhānā bhūpacādayo; Tiṭṭhānā svādayo evaṃ, ṭhānatopi tidhā matā. གནས་གཅིག་པ་ནི་གམི་ལ་སོགས་པ་དང་། གནས་གཉིས་པ་ནི་བྷཱུ་དང་པ་ཙ་ལ་སོགས་པ། གནས་གསུམ་པ་ནི་སྭཱ་དི་ལ་སོགས་པ་སྟེ། དེ་ལྟར་གནས་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཀྱང་རྣམ་པ་གསུམ་དུ་འདོད་དོ།། Gupādayo niyogena, ākhyātatte savuddhikā; Vaca turādayo na hi, vuddhikā kāritaṃ vinā; གུ་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་ངེས་པར་བྱ་ཚིག་གི་སྐབས་སུ་འཕེལ་བ་དང་བཅས་པ་ཡིན་ལ། བ་ཙ་དང་ཏུ་ར་ལ་སོགས་པ་ནི་རྒྱུའི་རྐྱེན་མེད་པར་འཕེལ་བ་མི་འགྱུར་རོ།། Khi ji iccādayo dhātū, savuddhāvuddhikā matā; Iti vuddhivasenāpi, tividho dhātusaṅgaho. ཁི་དང་ཇི་ལ་སོགས་པའི་དབྱིངས་རྣམས་ནི་འཕེལ་བ་དང་བཅས་པ་དང་འཕེལ་བ་མེད་པ་གཉིས་ཀར་འདོད་དོ། །དེ་ལྟར་འཕེལ་བའི་དབང་གིས་ཀྱང་དབྱིངས་བསྡུ་བ་ནི་རྣམ་པ་གསུམ་མོ།། Aluttavikaraṇā ca, luttavikaraṇā tathā; Luttāluttavikaraṇā, evampi tividhā siyuṃ. རྣམ་འགྱུར་གྱི་རྐྱེན་མ་ནུབ་པ་དང་། རྣམ་འགྱུར་གྱི་རྐྱེན་ནུབ་པ་དང་། རྣམ་འགྱུར་གྱི་རྐྱེན་ནུབ་པ་དང་མ་ནུབ་པ་གཉིས་ཀ་སྟེ། དེ་ལྟར་ཡང་རྣམ་པ་གསུམ་དུ་འགྱུར་རོ།། Tatrāluttavikaraṇā, gami rudhi divādayo; Pā bhādayo jiniccādī, kamato itare siyuṃ. དེ་ལ་རྣམ་འགྱུར་གྱི་རྐྱེན་མ་ནུབ་པ་ནི་གམི། རུ་དྷི། དི་བཱ་དི་ལ་སོགས་པ་ཡིན་ལ། གཞན་དག་ནི་གོ་རིམ་བཞིན་དུ་པཱ་དང་བྷཱ་ལ་སོགས་པ་དང་། ཇི་ལ་སོགས་པའོ།། Suddhassarā ekassarā, tathānekassarāti ca; Tidhā bhavanti yuyātā-pābhālādī karādayo. དབྱངས་རྐྱང་པ་དང་། དབྱངས་གཅིག་པ་དང་། དབྱངས་མང་པོ་པ་སྟེ། ཡུ་དང་ཡཱ། ཏཱ་དང་པཱ། བྷཱ་དང་ལཱ་ལ་སོགས་པ་དང་། ཀ་ར་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ནི་རྣམ་པ་གསུམ་དུ་འགྱུར་རོ།། Catudhādinayo cāpi, labbhamānavasena ca; Gahetabbo nayaññūhi, yathāvuttānusārato. རྣམ་པ་བཞི་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་ཡང་ཇི་ལྟར་ཐོབ་པ་བཞིན་དུ། ཚུལ་ཤེས་པ་རྣམས་ཀྱིས་སྔར་བཤད་པ་དང་མཐུན་པར་བཟུང་བར་བྱའོ།། Puna [Pg.354] suddhassarā dhātū, ekassarā ca sattadhā; Āivaṇṇauvaṇṇanta-eontavasā matā. ཡང་དབྱངས་རྐྱང་པའི་དབྱིངས་དང་དབྱངས་གཅིག་པའི་དབྱིངས་རྣམས་ནི། ཨཱ་དང་། ཨི་ཨཱི་དང་། ཨུ་ཨཱུ་དང་། ཨེ་དང་ཨོ་ཡིག་གི་མཐའ་ཅན་གྱི་དབང་གིས་རྣམ་པ་བདུན་དུ་འདོད་དོ།། Avaṇṇivaṇṇuvaṇṇante-kārantānaṃ vasena ve; Anekassaradhātū ca, sattadhāva pakittitā. དབྱངས་མང་པོ་པའི་དབྱིངས་རྣམས་ཀྱང་། ཨ་ཨཱ་དང་། ཨི་ཨཱི་དང་། ཨུ་ཨཱུ་དང་། ཨེ་ཡིག་གི་མཐའ་ཅན་གྱི་དབང་གིས་རྣམ་པ་བདུན་ཉིད་དུ་བཤད་དོ།། Evaṃ pannarasadhāpi, dhātūnamidha saṅgaho; Tappabhedaṃ pakāseyyuṃ, iuiccādinā vidū. དེ་ལྟར་འདིར་དབྱིངས་བསྡུ་བ་ནི་རྣམ་པ་བཅོ་ལྔའང་ཡིན་ལ། མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཨི་དང་ཨུ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་དེའི་དབྱེ་བ་གསལ་བར་བྱའོ།། Tatra ‘‘igatiyaṃ, i ajjhayane, u sadde’’ iccete suddhassarā dhātavo. Yā rā lā iccādayo ekassarā ākārantā. Khijiniiccādayo ekassarā ikārantā. Pīiccādayo ekassarā īkārantā. Khu du ku iccādayo ekassarā ukārantā, bhū hū iccādayo ekassarā ūkārantā. Khe je se iccādayo ekassarā ekārantā. So iccādayo ekassarā okārantā. དེ་ལ་ “ཨི་ནི་འགྲོ་བ་ལའོ། །ཨི་ནི་ཀློག་པ་ལའོ། །ཨུ་ནི་སྒྲ་ལའོ།” ཞེས་པ་འདི་དག་ནི་དབྱངས་རྐྱང་པའི་དབྱིངས་རྣམས་སོ། །ཡཱ། རཱ། ལཱ་ལ་སོགས་པ་ནི་ཨཱ་ཡིག་མཐའ་ཅན་གྱི་དབྱངས་གཅིག་པའོ། །ཁི། ཇི། ནི་ལ་སོགས་པ་ནི་ཨི་ཡིག་མཐའ་ཅན་གྱི་དབྱངས་གཅིག་པའོ། །པཱི་ལ་སོགས་པ་ནི་ཨཱི་ཡིག་མཐའ་ཅན་གྱི་དབྱངས་གཅིག་པའོ། །ཁུ། དུ། ཀུ་ལ་སོགས་པ་ནི་ཨུ་ཡིག་མཐའ་ཅན་གྱི་དབྱངས་གཅིག་པའོ། །བྷཱུ། ཧཱུྃ་ལ་སོགས་པ་ནི་ཨཱུ་ཡིག་མཐའ་ཅན་གྱི་དབྱངས་གཅིག་པའོ། །ཁེ། ཇེ། སེ། ལ་སོགས་པ་ནི་ཨེ་ཡིག་མཐའ་ཅན་གྱི་དབྱངས་གཅིག་པའོ། །སོ་ལ་སོགས་པ་ནི་ཨོ་ཡིག་མཐའ་ཅན་གྱི་དབྱངས་གཅིག་པའོ།། Kara paca saṅgāma iccādayo anekassarā akārantā, omāiccādayo anekassarā ākārantā, saki iccādayo anekassarā ikārantā. Cakkhī iccādayo anekassarā īkārantā. Andhuiccādayo anekassarā ukārantā. Kakkhū iccādayo anekassarā ūkārantā. Gile mile iccādayo anekassarā ekārantāti evaṃ pannarasavidhena dhātusaṅgaho. ཀ་ར། པ་ཙ། སངྒཱ་མ་ལ་སོགས་པ་ནི་ཨ་ཡིག་མཐའ་ཅན་གྱི་དབྱངས་མང་པོ་པའོ། །ཨོ་མཱ་ལ་སོགས་པ་ནི་ཨཱ་ཡིག་མཐའ་ཅན་གྱི་དབྱངས་མང་པོ་པའོ། །ས་ཀི་ལ་སོགས་པ་ནི་ཨི་ཡིག་མཐའ་ཅན་གྱི་དབྱངས་མང་པོ་པའོ། །ཙཀྑཱི་ལ་སོགས་པ་ནི་ཨཱི་ཡིག་མཐའ་ཅན་གྱི་དབྱངས་མང་པོ་པའོ། །ཨན་དྷུ་ལ་སོགས་པ་ནི་ཨུ་ཡིག་མཐའ་ཅན་གྱི་དབྱངས་མང་པོ་པའོ། །ཀཀྑཱུ་ལ་སོགས་པ་ནི་ཨཱུ་ཡིག་མཐའ་ཅན་གྱི་དབྱངས་མང་པོ་པའོ། །གི་ལེ། མི་ལེ་ལ་སོགས་པ་ནི་ཨེ་ཡིག་མཐའ་ཅན་གྱི་དབྱངས་མང་པོ་པ་སྟེ། དེ་ལྟར་རྣམ་པ་བཅོ་ལྔའི་སྒོ་ནས་དབྱིངས་བསྡུ་བའོ།། Atha tettiṃsavidhenapi dhātusaṅgaho bhavati. Kathaṃ? ཡང་ན་རྣམ་པ་སུམ་ཅུ་རྩ་གསུམ་གྱི་སྒོ་ནས་ཀྱང་དབྱིངས་བསྡུ་བ་ཡོད་དོ། །ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། Dhātū suddhassarā ceva, puna cekassarāpi ca; Kakārantā khakārantā, gantā ghantā ca dhātavo. དབྱིངས་རྣམས་ནི་དབྱངས་རྐྱང་པ་དང་། ཡང་དབྱངས་གཅིག་པ་དང་། ཀ་ཡིག་མཐའ་ཅན། ཁ་ཡིག་མཐའ་ཅན། ག་ཡིག་མཐའ་ཅན། གྷ་ཡིག་མཐའ་ཅན་གྱི་དབྱིངས་རྣམས་དང་། Cakārantā chakārantā, jantā jhantā ca ñantakā; Ṭakārantā ṭhakārantā, ḍantā ḍhantā ca ṇantakā. ཅ་ཡིག་མཐའ་ཅན། ཆ་ཡིག་མཐའ་ཅན། ཇ་ཡིག་མཐའ་ཅན། ཇྷ་ཡིག་མཐའ་ཅན། ཉ་ཡིག་མཐའ་ཅན། ཊ་ཡིག་མཐའ་ཅན། ཋ་ཡིག་མཐའ་ཅན། ཌ་ཡིག་མཐའ་ཅན། ཌྷ་ཡིག་མཐའ་ཅན། ཎ་ཡིག་མཐའ་ཅན་རྣམས་སོ།། Tantā ceva tathā thantā, dantā dhantā ca nantakā; Pantā phantā bakārantā, bhantā mantā ca yantakā. ཏ་མཐའ་ཅན་དང་དེ་བཞིན་ཐ་མཐའ་ཅན། ད་མཐའ་ཅན་དང་དྷ་མཐའ་ཅན་དང་ན་མཐའ་ཅན། པ་མཐའ་ཅན་དང་ཕ་མཐའ་ཅན་དང་བ་ཡིག་གི་མཐའ་ཅན། བྷ་མཐའ་ཅན་དང་མ་མཐའ་ཅན་དང་ཡ་མཐའ་ཅན་ནོ།། Rantā [Pg.355] lantā vakārantā, santā hantā ca ḷantakā; Iti tettiṃsadhā ñeyyo, dhātūnamidha saṅgaho. ར་མཐའ་ཅན་དང་ལ་མཐའ་ཅན་དང་ཝ་ཡིག་གི་མཐའ་ཅན། ས་མཐའ་ཅན་དང་ཧ་མཐའ་ཅན་དང་ལ༹་མཐའ་ཅན་ནོ།། དེ་ལྟར་འདིར་བྱིངས་རྣམས་ཀྱི་བསྡུ་བ་ནི་རྣམ་པ་སུམ་ཅུ་རྩ་གསུམ་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ།། Mate satthussa ḍhaṇaḷā, padādimhi na dissare; Tenekassaradhātūsu, ḍhaṇaḷā na kathīyare. སྟོན་པའི་བཞེད་པ་ལྟར་ན། ཌྷ་དང་ཎ་དང་ལ༹་རྣམས་ནི་ཚིག་གི་ཐོག་མར་མི་སྣང་བས། དེའི་ཕྱིར་དབྱངས་གཅིག་པའི་བྱིངས་རྣམས་ལ། ཌྷ་དང་ཎ་དང་ལ༹་རྣམས་མི་བརྗོད་དོ།། Ikārantatikāranta-vasena tu yathārahaṃ; Nāmaṃ sambhoti dhātūnaṃ, itippaccayayogato. ཇི་ལྟར་འོས་པར་ཨི་མཐའ་ཅན་དང་ཏི་མཐའ་ཅན་གྱི་དབང་གིས། ཨི་ཏི་ཞེས་པའི་རྐྱེན་སྦྱོར་བ་ལས་བྱིངས་རྣམས་ཀྱི་མིང་དུ་འགྱུར་རོ།། Pacibhikkhichidikhādi, karoti bhavati gami; Gatigacchatihotīti, ādivohāramuddhare. པ་ཅི། བྷིཀྵི། ཚི་དི་ལ་སོགས་པ་དང་། ཀ་རོ་ཏི། བྷ་ཝ་ཏི། ག་མི། ག་ཏི། གཙྪ་ཏི། ཧོ་ཏི་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཐ་སྙད་རྣམས་ཕྱུང་བར་བྱའོ།། Evaṃ tettiṃsabhedehi gahitesu nikhilesu dhātūsu – དེ་ལྟར་རྣམ་པ་སུམ་ཅུ་རྩ་གསུམ་གྱི་དབྱེ་བ་རྣམས་ཀྱིས་བྱིངས་མཐའ་དག་བཟུང་བ་ན། Sahahiṃsaīhavasā, sīhasaddagatiṃ vade; Sahanato hananato, sīhoti hi garū vaduṃ. བཟོད་པ་དང་། འཚེ་བ་དང་། བརྩོན་པའི་དབང་གིས། སེང་གེ་ཞེས་པའི་སྒྲ་ཡི་འཇུག་པ་བརྗོད་པར་བྱའོ།། བཟོད་པ་དང་གསོད་པའི་ཕྱིར་སེང་གེ་ཞེས་བླ་མ་རྣམས་ཀྱིས་གསུངས་སོ།། Tathā hi sīho vātātapādiparissayampi sahati, ‘‘kiṃ me bahūhi ghāṭitehī’’ti attano gocaratthāya khuddake pāṇe agaṇhanto, ‘‘māhaṃ khuddake pāṇe visamagate saṅghātaṃ āpādesī’’ti anuddayavasena sahitabbe khuddakasattepi sahati. Hiṃsitabbe pana kāyūpapanne sūkaramahiṃsādayo satte hiṃsati, tasmāpi ‘‘sīho’’ti vuccati. Yathā pana kantanaṭṭhena ādiantavipallāsato takkaṃ vuccati, evaṃ hiṃsanaṭṭhenapi sīhoti veditabbo. Atha vā sabbiriyāpathesu daḷhavīriyattā suṭṭhu īhatīti sīho. Vuttañhi – འདི་ལྟར་སེང་གེ་ནི་རླུང་དང་ཉི་མ་ལ་སོགས་པའི་ཉེ་བར་འཚེ་བའང་བཟོད་པར་བྱེད་དེ། "བདག་གིས་མང་པོ་བསད་པས་ཅི་ཞིག་བྱ་"ཞེས་རང་གི་གོ་ཅར་གྱི་དོན་དུ་སྲོག་ཆགས་ཆུང་ངུ་རྣམས་མི་འཛིན་པར། "བདག་གིས་ཉམ་ཐག་པར་གྱུར་པའི་སྲོག་ཆགས་ཆུང་ངུ་རྣམས་འཇིག་པར་མ་བྱེད་ཅིག་"ཅེས་སྙིང་རྗེའི་དབང་གིས་བཟོད་པར་བྱ་བའི་སྲོག་ཆགས་ཆུང་ངུ་རྣམས་ལའང་བཟོད་པར་བྱེད་དོ།། འོན་ཀྱང་ལུས་ཀྱི་ཉེ་འཁོར་དུ་ལྷགས་པའི་གསོད་པར་བྱ་བའི་ཕག་པ་དང་མ་ཧེ་ལ་སོགས་པའི་སྲོག་ཆགས་རྣམས་ལ་འཚེ་བར་བྱེད་པས། དེའི་ཕྱིར་ཡང་"སེང་གེ་"ཞེས་བྱའོ།། དཔེར་ན་གཅོད་པའི་དོན་ལས་ཐོག་མ་དང་མཐའ་མ་གོ་ལྡོག་པའི་སྒོ་ནས་དར་བ་ཞེས་བརྗོད་པ་བཞིན། འཚེ་བའི་དོན་ལས་ཀྱང་"སེང་གེ་"ཞེས་བྱ་བར་ཤེས་པར་བྱའོ།། ཡང་ན་སྤྱོད་ལམ་ཐམས་ཅད་དུ་བརྩོན་འགྲུས་བརྟན་པའི་ཕྱིར་ལེགས་པར་བརྩོན་པས་ན་སེང་གེའོ།། འདི་ལྟར་གསུངས་ཏེ། ‘‘Yathā sīho migarājā, nisajjaṭṭhānacaṅkame; Alīnavīriyo hoti, paggahitamano sadā’’ti. "ཇི་ལྟར་རི་དྭགས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་སེང་གེ་ནི། འདུག་པ་དང་། ལངས་པ་དང་། འཆག་པ་ན། ཞུམ་པ་མེད་པའི་བརྩོན་འགྲུས་དང་ལྡན་ཞིང་། རྟག་ཏུ་སེམས་རབ་ཏུ་གཟེངས་བསྟོད་པ་ཉིད་དོ།།" Aparo nayo – ཚུལ་གཞན་ནི། Sahanā ca hiṃsanā ca, tathā sīghajavattato; Sīho iccapi bhāseyya, sakyasīhassa sāsane. བཟོད་པ་དང་ནི་འཚེ་བ་དང་། དེ་བཞིན་མྱུར་བར་རྒྱུག་པའི་ཕྱིར། ཤཱཀྱའི་སེང་གེའི་བསྟན་པ་ལ། སེང་གེ་ཞེས་ནི་བརྗོད་པར་བྱའོ།། Vuttañhi [Pg.356] suttanipātaṭṭhakathāyaṃ ‘‘saharā ca hananā ca sīghajavattā ca sīho’’ti. མདོ་བསྡུས་པའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་"བཟོད་པ་དང་། གསོད་པ་དང་། མྱུར་བར་རྒྱུག་པའི་ཕྱིར་སེང་གེའོ།།"ཞེས་གསུངས་སོ།། Idāni tadatthuddhāro vuccate, sīhasaddo ‘‘sīho bhikkhave migarājā’’tiādīsu migarāje āgato. ‘‘Atha kho sīho senāpati yena bhagavā tenupasaṅkamī’’tiādīsu paññattiyaṃ. ‘‘Sīhoti kho bhikkhave tathāgatassetaṃ adhivacanaṃ arahato sammāsambuddhassā’’tiādīsu tathāgate. Tattha tathāgate sadisakappanāya āgato. ད་ནི་དེའི་དོན་ཕྱུང་བ་བརྗོད་པར་བྱ་སཏེ། སེང་གེའི་སྒྲ་ནི་ "དགེ་སློང་དག་ སེང་གེ་ནི་རི་དྭགས་ཀྱི་རྒྱལ་པོའོ།།" ལ་སོགས་པར་རི་དྭགས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ལ་འཇུག་གོ། "དེ་ནས་དམག་དཔོན་སེང་གེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་གང་ན་བ་དེར་ཉེ་བར་སོང་སཏེ།" ལ་སོགས་པར་བཏགས་པའི་མིང་ལ་འཇུག་གོ། "དགེ་སློང་དག་ སེང་གེ་ཞེས་པ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ།།" ལ་སོགས་པར་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ལ་འཇུག་གོ། དེའི་ནང་ནས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ལ་ནི་དཔེ་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་སྒོ་ནས་འཇུག་གོ། Etthetaṃ vuccati – འདིར་འདི་སྐད་ཅེས་བརྗོད་དེ། Sīhe paññattiyañcāpi, buddhe appaṭipuggale; Imesu tīsu atthesu, sīhasaddo pavattati. སེང་གེ་དང་ནི་བཏགས་མིང་དང་། སྐྱེས་བུ་ཟླ་མེད་སངས་རྒྱས་ལའོ།། དོན་འདི་གསུམ་གྱི་ནང་དག་ཏུ། སེང་གེའི་སྒྲ་ནི་འཇུག་པ་ཡིན། Rūpiruppatidhātūhi, rūpasaddagatiṃ vade; ‘‘Rūpayati ruppatī’’ti, vatvā nibbacanadvayaṃ. རཱུ་པི་དང་ནི་རུཔྤ་ཡི་བྱིངས་རྣམས་ཀྱིས། "རཱུ་པ་ཡ་ཏི་"དང་ "རུཔྤ་ཏི་"ཞེས་པའི་ཚིག་གཉིས་བརྗོད་ནས། གཟུགས་ཀྱི་སྒྲ་ཡི་འཇུག་པ་བརྗོད་པར་བྱའོ།། Vuttañhetaṃ garūhi ‘‘rūpayatīti rūpaṃ, vaṇṇavikāraṃ āpajjamānaṃ hadayaṅgatabhāvaṃ pakāsetīti attho’’ti. Vuttampi cetaṃ ‘‘rūpanti kenaṭṭhena rūpaṃ? Ruppanaṭṭhenā’’ti. Bhagavatā panetaṃ vuttaṃ ‘‘kiñca bhikkhave rūpaṃ vadetha, ruppatīti kho bhikkhave tasmā rūpanti vuccati. Kena ruppati, sītenapi ruppatī’’ti vitthāro. Atthuddhāro panassa heṭṭhā vuttova. འདི་ལྟར་བླ་མ་རྣམས་ཀྱིས་ "རཱུ་པ་ཡ་ཏི་ཞེས་པས་གཟུགས་ཏེ། ཁ་དོག་འགྱུར་བ་ལ་བརྟེན་ནས་སྙིང་ལ་གནས་པའི་རང་བཞིན་གསལ་བར་བྱེད་པའི་དོན་ཏོ་"ཞེས་གསུངས་སོ།། འདི་ཡང་གསུངས་ཏེ། "གཟུགས་ཞེས་པ་ནི་དོན་གང་གི་ཕྱིར་གཟུགས་ཞེས་བྱ་ཞེ་ན། གདུང་བར་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་སོ།།" ཞེས་སོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ནི་འདི་སྐད་གསུངས་ཏེ། "དགེ་སློང་དག་ གཟུགས་ཞེས་པ་ཅི་ལ་ཟེར་ཞེ་ན། དགེ་སློང་དག་ གདུང་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་གཟུགས་ཞེས་བྱའོ།། གང་གིས་གདུང་བར་བྱེད་ཅེ་ན། གྲང་བས་ཀྱང་གདུང་བར་བྱེད་དོ།།" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྒྱས་པར་གསུངས་སོ།། དེའི་དོན་ཕྱུང་བ་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་ཟིན་ཏོ།། Pasavatemanatthena, dhātunā udinā pana; Samuddasaddanipphattiṃ, vadeyya matimā naro. སྐྱེད་པ་དང་ནི་སྦང་བའི་དོན་གྱི་བྱིངས་དང་ཆུ་ཡི་སྒྲ་དག་གིས། བློ་ལྡན་སྐྱེས་བུས་རྒྱ་མཚོའི་སྒྲ་ཡི་གྲུབ་པ་བརྗོད་པར་བྱའོ།། Ettha [Pg.357] hi samuddoti aṭṭhahi acchariyabbhutadhammehi samannāgatattā samuddati attasannissitānaṃ macchamakarādīnaṃ pītisomanassaṃ pasavati janetīti samuddo. Ayamasmākaṃ khanti. Aṭṭhakathācariyā pana ‘‘samuddanaṭṭhena samuddo, kiledanaṭṭhena tenamanaṭṭhenāti vuttaṃ hotī’’ti vadanti. Milindapañhe pana āyasmā nāgaseno ‘‘bhante nāgasena samuddo samuddoti vuccati, kena kāraṇena āpaṃ udakaṃ samuddoti vuccatī’’ti milindena raññā puṭṭho āha ‘‘yattakaṃ mahārāja udakaṃ, tattakaṃ loṇaṃ, yattakaṃ loṇaṃ, tattakaṃ udakaṃ, udakasamattā samuddoti vuccatī’’ti. Tadā raññā milindena ‘‘kallosi bhante nāgasenā’’ti vuttaṃ. Ettha hi samaṃ udakena loṇaṃ etthāti samuddoti nibbacanaṃ veditabbaṃ ‘‘nīloda’’ntiādīsu viya. Tattha bhadantanāgasenamatañca amhākaṃ matañca pakatisamuddaṃ sandhāya vuttattā na virujjhati, aṭṭhakathācariyānaṃ matampi ‘‘taṇhāsamuddo’’ti ca ‘‘samuddopeso’’ti ca āgatāni samuddasarikkhakāni ca taṇhācakkhusotādīni sandhāya vuttattā na virujjhatīti daṭṭhabbaṃ. འདིར་རྒྱ་མཚོ་ཞེས་པ་ནི་རྨད་དུ་བྱུང་བའི་ཆོས་བརྒྱད་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་རོ།། རང་ལ་བརྟེན་པའི་ཉ་དང་ཆུ་སྲིན་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་དགའ་བ་དང་ཡིད་བདེ་བ་སྐྱེད་ཅིང་འབྱུང་བར་བྱེད་པས་ན་རྒྱ་མཚོའོ།། འདི་ནི་བདག་ཅག་གི་བཞེད་པ་ཡིན་ནོ།། འགྲེལ་བཤད་མཁན་པོ་རྣམས་ནི་ "རྒྱས་པར་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་རྒྱ་མཚོ་སྟེ། རླན་པར་བྱེད་པ་དང་སྦང་བའི་དོན་གྱིས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ་"ཞེས་གསུངས་སོ།། མི་ལིནྡའི་དྲི་བ་ལས་ནི། ཚེ་དང་ལྡན་པ་ནཱ་ག་སེ་ན་ལ། རྒྱལ་པོ་མི་ལིནྡས་ "བཙུན་པ་ནཱ་ག་སེ་ན། རྒྱ་མཚོ་རྒྱ་མཚོ་ཞེས་བརྗོད་ན། རྒྱུ་མཚན་གང་གི་ཕྱིར་ཆུ་ལ་རྒྱ་མཚོ་ཞེས་བརྗོད་པ་ལགས་"ཞེས་དྲིས་པ་ན། "རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། ཆུ་ཇི་ཙམ་ཡོད་པ་དེ་ཙམ་དུ་ལན་ཚྭ་ཡོད་ལ། ལན་ཚྭ་ཇི་ཙམ་ཡོད་པ་དེ་ཙམ་དུ་ཆུ་ཡོད་པས། ཆུ་དང་མཉམ་པའི་ཕྱིར་རྒྱ་མཚོ་ཞེས་བྱའོ་"ཞེས་གསུངས་སོ།། དེའི་ཚེ་རྒྱལ་པོ་མི་ལིནྡས་ "བཙུན་པ་ནཱ་ག་སེ་ན་ ཁྱོད་ནི་མཁས་པའོ་"ཞེས་སྨྲས་སོ།། འདིར་ཆུ་དང་ལྷན་ཅིག་ལན་ཚྭ་མཉམ་པར་ཡོད་པས་ན་རྒྱ་མཚོ་ཞེས་པའི་ངེས་ཚིག་ནི་ "ཆུ་སྔོན་པོ་"ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ།། དེ་ལ་བཙུན་པ་ནཱ་ག་སེ་ནའི་བཞེད་པ་དང་བདག་ཅག་གི་བཞེད་པ་ནི་ཕྱི་རོལ་གྱི་རྒྱ་མཚོ་དངོས་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་པས་མི་འགལ་ལོ།། འགྲེལ་བཤད་མཁན་པོ་རྣམས་ཀྱི་བཞེད་པའང་ "སྲེད་པའི་རྒྱ་མཚོ་" ཞེས་པ་དང་ "རྒྱ་མཚོ་ལྟ་བུ་འདི་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པར་འབྱུང་བའི་རྒྱ་མཚོ་དང་འདྲ་བའི་སྲེད་པ་དང་མིག་དང་རྣ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་པས་མི་འགལ་བར་བལྟ་བར་བྱའོ།། Khādadhātuvasā cāpi, khanudhātuvasena vā; Khanito vāpi dhātumhā, dhāto khaṃpubbatopi vā; Khandhasaddassa nipphattiṃ, saddakkhandhavidū vade. ཟ་བའི་བྱིངས་ཀྱི་དབང་གིས་སམ། ཡང་ན་རྐོ་བའི་བྱིངས་ཀྱི་དབང་གིས། ཡང་ན་ཁ་ནི་ཞེས་པའི་བྱིངས་ལས་སམ། ཡང་ན་སྔོན་དུ་ཁ་ཡིག་སྦྱར་བའི་བྱིངས་ལས་ཕུང་པོའི་སྒྲ་ཡི་གྲུབ་པ་ནི། སྒྲ་དང་ཕུང་པོ་རིག་པས་བརྗོད་པར་བྱའོ།། Tattha ‘‘saṃkhittena pañcupādānakkhandhāpi dukkhā’’ti vacanato sayampi dukkhadhammoyeva samāno jātijarābyādhimaraṇadukkhādīhi anekehi dukkhehi khajjati khādiyatīti khandho, teheva dukkhehi khaññati avadāriyatītipi khandho, khaniyati parikhaññatītipi khandho, attena vā attaniyena vā tucchattā khaṃ suññākāraṃ dhāretītipi khandho, rūpakkhandhādi. Atthuddhārato pana – དེ་ལ་ "མདོར་ན་ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕུང་པོ་ལྔ་ཡང་སྡུག་བསྔལ་བའོ་"ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། རང་ཉིད་ཀྱང་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཆོས་ཉིད་དུ་གྱུར་བཞིན་དུ། སྐྱེ་བ་དང་། རྒ་བ། ན་བ། འཆི་བའི་སྡུག་བསྔལ་ལ་སོགས་པའི་སྡུག་བསྔལ་དུ་མ་རྣམས་ཀྱིས་ཟ་བར་བྱེད་ཅིང་གདུང་བར་བྱེད་པས་ན་ཕུང་པོའོ།། སྡུག་བསྔལ་དེ་དག་ཉིད་ཀྱིས་འཇིག་པར་བྱེད་ཅིང་རྣམ་པར་འཇིག་པར་བྱེད་པས་ཀྱང་ཕུང་པོའོ།། བརྐོ་བར་བྱེད་ཅིང་ཡོངས་སུ་བརྐོ་བར་བྱེད་པས་ཀྱང་ཕུང་པོའོ།། བདག་གམ་བདག་གི་བས་སྟོང་པའི་ཕྱིར་ནམ་མཁའ་སྟོང་པའི་རྣམ་པ་འཛིན་པས་ཀྱང་ཕུང་པོ་སྟེ། གཟུགས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པའོ།། དོན་ཕྱུང་བའི་སྒོ་ནས་ནི། Khandhasaddo [Pg.358] rāsiguṇa-paṇṇattīsu ca rūḷhiyaṃ; Koṭṭhāse ceva aṃse ca, vattatīti vibhāvaye. ཕུང་པོའི་སྒྲ་ནི་སྤུངས་པ་དང་། ཡོན་ཏན་དང་ནི་བཏགས་པ་དང་། གྲགས་པ་དག་དང་། ཆ་ཤས་དང་ནི་ཕྲག་པ་ལའང་འཇུག་པ་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། Vuttañhetaṃ sammohavinodaniyaṃ vibhaṅgaṭṭhakathāyaṃ – khandhasaddo sambahulesu ṭhānesu nipatati rāsimhi guṇe paṇṇattiyaṃ rūḷhiyanti. ‘‘Seyyathāpi bhikkhave mahāsamudde na sukaraṃ udakassa pamāṇaṃ gahetuṃ ‘‘ettakāni udakāḷhakānī’ti vā ‘ettakāni udakāḷhakasatānī’ti vā ‘ettakāni udakāḷhakasahassānī’ti vā ‘ettakāni udakāḷhakasatasahassānī’ti vā, atha kho asaṅkhyeyyo appameyyo mahāudakakkhandhotveva saṅkhaṃ gacchatī’’tiādīsu hi rāsito khandho nāma. Na hi parittakaṃ udakaṃ udakakkhandhoti vuccati, bahukameva vuccati, tathā na parittakaṃ rajo rajakkhandho, na appamattakā gāvo gavakkhandho, na appamattakaṃ balaṃ balakkhandho, na appamattakaṃ puññaṃ puññakkhandhoti vuccati. Bahukameva hi rajo rajakkhandho, bahukā ca gavādayo gavakkhandho, balakkhandho, puññakkhandhoti vuccanti. ‘‘Sīlakkhandho samādhikkhandho’’tiādīsu pana guṇato khandho nāma. ‘‘Addasā khā bhagavā mahantaṃ dārukkhandhaṃ gaṅgāya nadiyā sotena vuyhamāna’’nti ettha paṇṇattito khandho nāma. ‘‘Yaṃ cittaṃ mano mānasaṃ…pe… viññāṇaṃ viññāṇakkhandho’’tiādīsu rūḷhīto khandho nāma. Svāyamidha rāsito adhippeto. Ayañhi khandhaṭṭho nāma piṇḍaṭṭho pūgaṭṭho ghaṭaṭṭho rāsaṭṭho, tasmā rāsilakkhaṇā khandhāti veditabbā. Koṭṭhāsaṭṭhātipi vattuṃ vaṭṭati. Lokasmiñhi iṇaṃ gahetvā codiyamānā ‘‘dvīhi khandhehi dassāma, tīhi khandhehi dassāmā’’ti [Pg.359] vadanti. Iti koṭṭhāsalakkhaṇā khandhātipi vattuṃ vaṭṭati. Evamettha ‘‘rūpakkhandhoti rūparāsi rūpakoṭṭhāso, vedanākkhandhoti vedanārāsi vedanākoṭṭhāso’’ti iminā nayena attho veditabbo. ‘‘Khandhe bhāraṃ. Khandhato otāreti, mahāhanusabhakkhandho’’tiādīsu pana aṃso ‘‘khandho’’ti vuccati. འདི་ལྟར་ཆོས་ཀྱི་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་འགྲེལ་བཤད་གཏི་མུག་རྣམ་སེལ་ལས་གསུངས་ཏེ། "ཕུང་པོའི་སྒྲ་ནི་གནས་དུ་མར་འཇུག་སཏེ། སྤུངས་པ་དང་། ཡོན་ཏན་དང་། བཏགས་པ་དང་། གྲགས་པ་ལའོ།།" ཞེས་སོ།། "དགེ་སློང་དག་ དཔེར་ན་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོ་ལ། 'ཆུ་འཇལ་བྱེད་འདི་ཙམ་མོ།།' འམ། 'ཆུ་འཇལ་བྱེད་བརྒྱ་ཕྲག་འདི་ཙམ་མོ།།' འམ། 'ཆུ་འཇལ་བྱེད་སྟོང་ཕྲག་འདི་ཙམ་མོ།།' འམ། 'ཆུ་འཇལ་བྱེད་འབུམ་ཕྲག་འདི་ཙམ་མོ།།' ཞེས་ཆུའི་ཚད་བཟུང་བར་མི་སླ་ཡི། འོན་ཀྱང་བགྲང་དུ་མེད་ཅིང་གཞལ་དུ་མེད་པའི་ཆུའི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོ་ཞེས་བྱ་བའི་མིང་དུ་འགྱུར་རོ།།" ལ་སོགས་པར་ནི་སྤུངས་པའི་སྒོ་ནས་ཕུང་པོ་ཞེས་བྱའོ།། ཆུ་ཉུང་ངུ་ལ་ནི་ཆུའི་ཕུང་པོ་ཞེས་མི་བརྗོད་ཀྱི། མང་པོ་ལ་ཁོ་ནར་བརྗོད་དོ།། དེ་བཞིན་དུ་རྡུལ་ཉུང་ངུ་ལ་རྡུལ་གྱི་ཕུང་པོ་དང་། བ་ལང་ཉུང་ངུ་ལ་བ་ལང་གི་ཁྱུ་དང་། དམག་ཉུང་ངུ་ལ་དམག་གི་ཕུང་པོ་དང་། བསོད་ནམས་ཉུང་ངུ་ལ་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ཞེས་མི་བརྗོད་དོ།། རྡུལ་མང་པོ་ལ་ཁོ་ནར་རྡུལ་གྱི་ཕུང་པོ་དང་། བ་ལང་ལ་སོགས་པ་མང་པོ་ལ་བ་ལང་གི་ཁྱུ་དང་། དམག་གི་ཕུང་པོ་དང་། བསོད་ནམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ཞེས་བརྗོད་དོ།། "ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་ཕུང་པོ་" ལ་སོགས་པར་ནི་ཡོན་ཏན་གྱི་སྒོ་ནས་ཕུང་པོ་ཞེས་བྱའོ།། "བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གངྒཱའི་ཆུ་རྒྱུན་གྱིས་ཁྱེར་བའི་ཤིང་གི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོ་ཞིག་གཟིགས་སོ་"ཞེས་པ་འདིར་ནི་བཏགས་པའི་སྒོ་ནས་ཕུང་པོ་ཞེས་བྱའོ།། "སེམས་གང་ཡིན་པ་དང་། ཡིད་དང་། ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་... རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཕུང་པོ་" ལ་སོགས་པར་ནི་གྲགས་པའི་སྒོ་ནས་ཕུང་པོ་ཞེས་བྱའོ།། འདིར་ནི་སྤུངས་པའི་དོན་དུ་འདོད་དོ།། འདི་ལྟར་ཕུང་པོའི་དོན་ནི་རིལ་པོའི་དོན་དང་། ཚོགས་པའི་དོན་དང་། འདུས་པའི་དོན་དང་། སྤུངས་པའི་དོན་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་སྤུངས་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནི་ཕུང་པོ་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། ཆ་ཤས་ཀྱི་དོན་ཏོའང་བརྗོད་པར་རུང་སཏེ། འཇིག་རྟེན་ན་བུ་ལོན་བླངས་ཏེ་བདས་པ་ན། "ཆ་ཤས་གཉིས་ཀྱིས་སྤྲད་པར་བྱའོ།། ཆ་ཤས་གསུམ་གྱིས་སྤྲད་པར་བྱའོ།།" ཞེས་སྨྲ་བའི་ཕྱིར་རོ།། དེ་ལྟར་ཆ་ཤས་ཀྱི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནི་ཕུང་པོ་ཡིན་ནོའང་བརྗོད་པར་རུང་ངོ་།། དེ་ལྟར་འདིར་ "གཟུགས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་སྤུངས་པ་དང་གཟུགས་ཀྱི་ཆ་ཤས་སོ།། ཚོར་བའི་ཕུང་པོ་ནི་ཚོར་བའི་སྤུངས་པ་དང་ཚོར་བའི་ཆ་ཤས་སོ།།" ཞེས་ཚུལ་འདིས་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ།། "ཕྲག་པ་ལ་ཁུར་བཀལ་བ། ཕྲག་པ་ལས་བབས་པ། ཁྱུ་མཆོག་ཆེན་པོའི་ཕྲག་པ་" ལ་སོགས་པར་ནི་ལུས་ཀྱི་ཕྲག་པ་ལ་ཕུང་པོ་ཞེས་བརྗོད་དོ།། Āpubbayatato cāpi, āyūpapadato puna; Tanuto tanito vāpi, āyatanaravo gato. སྔོན་དུ་ཨཱ་ཡིག་སྦྱར་བའི་ཡ་ཏ་ལས་སམ། ཡང་ན་ཨཱ་ཡ་ཞེས་པའི་ཚིག་གྲོགས་ལས་སམ། ཏ་ནུ་དང་ནི་ཏ་ནི་ལས་ཀྱང་སྐྱེ་མཆེད་ཅེས་པའི་སྒྲ་ནི་གྲུབ་པའོ།། Vuttampi cetaṃ – āyatanato, āyānaṃ vā tananato, āyatassa ca nayanato āyatananti veditabbaṃ. Cakkhu rūpādīsu hi taṃtaṃdvārārammaṇā cittacetasikā dhammā sena sena anubhavanādikiccena āyatanti uṭṭhahanti ghaṭanti vāyamantīti vā vuttaṃ hoti. Te ca pana āyabhūte dhamme etāni tananti vitthārentīti vuttaṃ hoti. Idañca anamatagge saṃsāre pavattaṃ atīva āyataṃ saṃsāradukkhaṃ yāva na nivattati, tāva nayanti, pavattayantīti vuttaṃ hoti. Iti sabbepime dhammā āyatanato, āyānaṃ vā tananato, āyatassa ca nayanato āyatananti vuccanti. འདི་ཡང་གསུངས་ཏེ། བརྩོན་པའི་ཕྱིར་རམ། འབྱུང་བ་རྣམས་རྒྱས་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རམ། རྒྱུན་རིང་པོ་འདྲེན་པའི་ཕྱིར་སྐྱེ་མཆེད་ཅེས་བྱ་བར་ཤེས་པར་བྱའོ།། འདི་ལྟར་མིག་དང་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ལ་སྒོ་དང་དམིགས་པ་དེ་དང་དེ་དག་གིས། སེམས་དང་སེམས་བྱུང་གི་ཆོས་རྣམས་རང་རང་གི་ཉམས་སུ་མྱོང་བ་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བས་བརྩོན་པར་བྱེད་དེ། སྐྱེ་བར་བྱེད་པ་དང་། སྦྱོར་བར་བྱེད་པ་དང་། རྩོལ་བར་བྱེད་པ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ།། དེ་དག་གིས་ཀྱང་འབྱུང་བར་གྱུར་པའི་ཆོས་འདི་དག་རྒྱས་པར་བྱེད་དེ། རྒྱ་ཆེར་བྱེད་པ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ།། ཐོག་མ་མེད་པའི་འཁོར་བ་ན་ཞུགས་པའི་ཤིན་ཏུ་རྒྱུན་རིང་བའི་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་འདི་ཉིད་ཇི་སྲིད་དུ་མི་ལྡོག་པ་དེ་སྲིད་དུ་འདྲེན་པར་བྱེད་དེ། འཇུག་པར་བྱེད་པ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ།། དེ་ལྟར་ཆོས་འདི་དག་ཐམས་ཅད་ནི་བརྩོན་པའི་ཕྱིར་རམ། འབྱུང་བ་རྣམས་རྒྱས་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རམ། རྒྱུན་རིང་པོ་འདྲེན་པའི་ཕྱིར་སྐྱེ་མཆེད་ཅེས་བྱའོ།། Apica nivāsaṭṭhānaṭṭhena ākaraṭṭhena samosaraṇaṭṭhānaṭṭhena sañjātidesaṭṭhena kāraṇaṭṭhena āyatanaṃ veditabbaṃ. Tathā hi ‘‘loke issarāyatanaṃ vāsudevāyatana’’ntiādīsu nivāsaṭṭhānaṃ āyatananti vuccati. ‘‘Suvaṇṇāyatanaṃ rajatāyatana’’ntiādīsu ākaro, sāsane pana ‘‘manorame āyatane, sevanti naṃ vihaṅgamā’’tiādīsu samosaraṇaṭṭhānaṃ[Pg.360]. ‘‘Dakkhiṇāpatho gunnaṃ āyatana’’ntiādīsu sañjātideso. ‘‘Tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati satiāyatane’’tiādīsu kāraṇaṃ. གཞན་ཡང་གནས་ཀྱི་དོན་དང་། འབྱུང་ཁུངས་ཀྱི་དོན་དང་། འདུ་བའི་གནས་ཀྱི་དོན་དང་། སྐྱེ་བའི་ཡུལ་གྱི་དོན་དང་། རྒྱུའི་དོན་གྱིས་སྐྱེ་མཆེད་ཅེས་བྱ་བར་ཤེས་པར་བྱའོ།། འདི་ལྟར་ "འཇིག་རྟེན་ན་དབང་ཕྱུག་གི་གནས་དང་། ཁྱབ་འཇུག་གི་གནས་" ལ་སོགས་པར་གནས་ལ་སྐྱེ་མཆེད་ཅེས་བརྗོད་དོ།། "གསེར་གྱི་འབྱུང་ཁུངས་དང་། དངུལ་གྱི་འབྱུང་ཁུངས་" ལ་སོགས་པར་འབྱུང་ཁུངས་ལའོ།། བསྟན་པ་ལས་ནི་ "ཡིད་དུ་འོང་བའི་གནས་སུ། བྱ་རྣམས་དེར་འདུ་བར་བྱེད་དོ་" ལ་སོགས་པར་འདུ་བའི་གནས་ལའོ།། "ལྷོ་ཕྱོགས་ཀྱི་ལམ་ནི་བ་ལང་རྣམས་ཀྱི་སྐྱེ་བའི་ཡུལ་ལོ་" ལ་སོགས་པར་སྐྱེ་བའི་ཡུལ་ལའོ།། "རྒྱུ་ཡོད་པ་ན་དེ་དང་དེ་ཉིད་དུ་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པར་འོས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ་" ལ་སོགས་པར་རྒྱུ་ལའོ།། Cakkhuādīsu cāpi cittacetasikā dhammā nivasanti tadāyattavuttitāyāti cakkhādayo ca nesaṃ nivāsaṭṭhānaṃ. Cakkhādīsu te ākiṇṇā tannissitattā tadārammaṇattā cāti cakkhādayo ca nesaṃ ākaro. Cakkhādayo ca nesaṃ samosaraṇaṭṭhānaṃ tattha tattha dvārārammaṇavasena samosaraṇato. Cakkhādayo ca nesaṃ sañjātideso tannissayārammaṇabhāvena tattheva uppattito, cakkhādayo ca nesaṃ kāraṇaṃ tesaṃ abhāve abhāvato. Iti nivāsaṭṭhānaṭṭhena ākaraṭṭhena samosaraṇaṭṭhānaṭṭhena sañjātidesaṭṭhena kāraṇaṭṭhenāti imehi kāraṇehi ete dhammā āyatananti vuccanti, tasmā yathāvuttenatthena cakkhu ca taṃ āyatanañcāti cakkhāyatanaṃ…pe… dhammā ca te āyatanañcāti dhammāyatananti evaṃ tāvettha atthato viññātabbo vinicchayoti. Iccevaṃ – མིག་ལ་སོགས་པ་དག་ལ་ཡང་སེམས་དང་སེམས་བྱུང་གི་ཆོས་རྣམས་དེ་དག་ལ་རག་ལས་པར་འཇུག་པའི་ཕྱིར་གནས་པས་ན། མིག་ལ་སོགས་པ་ནི་དེ་དག་གི་གནས་ཀྱི་གཞི་ཡིན། མིག་ལ་སོགས་པ་དག་ལ་དེ་དག་འདུ་ཞིང་དེ་ལ་བརྟེན་པ་དང་དེ་ལ་དམིགས་པའི་ཕྱིར་ན། མིག་ལ་སོགས་པ་ནི་དེ་དག་གི་འབྱུང་ཁུངས་ཡིན། མིག་ལ་སོགས་པ་ནི་དེ་དག་གི་འདུ་བའི་གནས་ཡིན་ཏེ། དེ་དང་དེར་སྒོ་དང་དམིགས་པའི་དབང་གིས་འདུ་བའི་ཕྱིར། མིག་ལ་སོགས་པ་ནི་དེ་དག་གི་སྐྱེ་བའི་ཡུལ་ཡིན་ཏེ། དེ་ལ་བརྟེན་པ་དང་དམིགས་པའི་དངོས་པོས་དེ་ཉིད་དུ་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར། མིག་ལ་སོགས་པ་ནི་དེ་དག་གི་རྒྱུ་ཡིན་ཏེ། དེ་དག་མེད་ན་མི་འབྱུང་བའི་ཕྱིར། དེ་ལྟར་གནས་ཀྱི་གཞིའི་དོན་དང་། འབྱུང་ཁུངས་ཀྱི་དོན་དང་། འདུ་བའི་གནས་ཀྱི་དོན་དང་། སྐྱེ་བའི་ཡུལ་གྱི་དོན་དང་། རྒྱུའི་དོན་ཏེ། རྒྱུ་འདི་དག་གིས་ཆོས་འདི་དག་ལ་སྐྱེ་མཆེད་ཅེས་བྱའོ། །དེ་ཕྱིར་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་དོན་གྱིས་མིག་ཀྱང་ཡིན་ལ་དེ་ཉིད་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱང་ཡིན་པས་མིག་གི་སྐྱེ་མཆེད་དོ། །བྱ་བ་ནས། ཆོས་རྣམས་ཀྱང་ཡིན་ལ་དེ་དག་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱང་ཡིན་པས་ཆོས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ཅེས་བྱ་བའི་བར་དུ། འདི་ལྟར་ཐོག་མར་འདིར་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་རྣམ་པར་ངེས་པ་ཤེས་པར་བྱའོ། །འདི་ལྟར་ཏེ། Nivāso ākaro ceva, jātideso ca kāraṇaṃ; Samosaraṇaṭṭhānañca, vuccatā’yatanaṃ iti; གནས་དང་འབྱུང་ཁུངས་ཉིད་དང་ནི། །སྐྱེ་བའི་ཡུལ་དང་རྒྱུ་ཉིད་དང་། །འདུ་བའི་གནས་ཀྱང་ཡིན་པས་ན། །སྐྱེ་མཆེད་ཅེས་ནི་བརྗོད་པ་ཡིན། ། Vidividehi dhātūhi, akārapubbakehi vā; Antavirahitasaddū-papadena junāpi vā.Avijjāsaddanipphatti, dīpetabbā sudhīmatā. རིག་པར་བྱེད་པའི་དབྱིངས་དག་ལས། །ཡི་གེ་ཨ་ནི་སྔོན་འགྲོ་བའམ། །མཐའ་དང་བྲལ་བའི་སྒྲ་ཉིད་ནི། །ཉེ་བར་སྦྱར་དང་ཛུ་ལས་ཀྱང་། །མ་རིག་སྒྲ་ཡི་གྲུབ་པ་ནི། །བློ་ལྡན་རྣམས་ཀྱིས་གསལ་བར་བྱ། ། Ettha pūretuṃ ayuttaṭṭhena kāyaduccaritādi avindiyaṃ nāma, aladdhabbanti attho, taṃ avindiyaṃ vindatīti avijjā, tabbiparītato kāyasucaritādi vindiyaṃ nāma, taṃ vindiyaṃ na vindatīti avijjā. Khandhānaṃ rāsaṭṭhaṃ, āyatanānaṃ āyatanaṭṭhaṃ, dhātūnaṃ suññaṭṭhaṃ, saccānaṃ tathaṭṭhaṃ, indriyānaṃ adhipatiyaṭṭhaṃ aviditaṃ karotīti [Pg.361] avijjā. Dukkhādīnaṃ pīḷanādivasena vuttaṃ catubbidhaṃ atthaṃ aviditaṃ karotīti avijjā, antavirahite saṃsāre sabbabhavayonigativiññāṇaṭṭhitisattāvāsesu satte javāpetīti avijjā, paramatthato avijjamānesu itthipurisādīsu javati, vijjamānesupi khandhādīsu na javatīti avijjā. འདིར་གང་ཞིག་བསྒྲུབ་པར་མི་རིགས་པའི་དོན་གྱིས་ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་ལ་སོགས་པ་ནི་མི་རྙེད་པ་ཞེས་བྱ་སྟེ། ཐོབ་པར་མི་བྱ་བ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །མི་རྙེད་པ་དེ་ཉིད་རྙེད་པར་བྱེད་པས་ན་མ་རིག་པའོ། །དེ་ལས་བཟློག་པས་ལུས་ཀྱི་ལེགས་སྤྱོད་ལ་སོགས་པ་ནི་རྙེད་པར་བྱ་བ་ཞེས་བྱ་སྟེ། རྙེད་པར་བྱ་བ་དེ་ཉིད་མི་རྙེད་པས་ན་མ་རིག་པའོ། །ཕུང་པོ་རྣམས་ཀྱི་སྤུངས་པའི་དོན་དང་། སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་དོན་དང་། ཁམས་རྣམས་ཀྱི་སྟོང་པའི་དོན་དང་། བདེན་པ་རྣམས་ཀྱི་དེ་བཞིན་ཉིད་ཀྱི་དོན་དང་། དབང་པོ་རྣམས་ཀྱི་དབང་བྱེད་པའི་དོན་རྣམས་མི་ཤེས་པར་བྱེད་པས་ན་མ་རིག་པའོ། །སྡུག་བསྔལ་ལ་སོགས་པའི་གཙེར་བ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་གསུངས་པའི་དོན་རྣམ་པ་བཞི་པོ་མི་ཤེས་པར་བྱེད་པས་ན་མ་རིག་པའོ། །མཐའ་དང་བྲལ་བའི་འཁོར་བ་ན་སྲིད་པ་དང་། སྐྱེ་གནས་དང་། འགྲོ་བ་དང་། རྣམ་ཤེས་གནས་པ་དང་། སེམས་ཅན་གྱི་གནས་ཐམས་ཅད་དུ་སེམས་ཅན་རྣམས་རྒྱུག་པར་བྱེད་པས་ན་མ་རིག་པའོ། །དོན་དམ་པར་མེད་པའི་བུད་མེད་དང་སྐྱེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་རྒྱུག་ཅིང་། ཡོད་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པ་ལ་མི་རྒྱུག་པས་ན་མ་རིག་པའོ། ། Yaṃ pana aṭṭhakathāyaṃ ‘‘apica cakkhuviññāṇādīnaṃ vatthārammaṇapaṭiccasamuppādapaṭiccasamuppannā naṃ dhammānaṃ chādanatopi avijjā’’ti vuttaṃ, etaṃ na saddatthato vuttaṃ, atha kho avijjāya chādanakiccattā vuttaṃ. Tathā hi abhidhammaṭīkāyaṃ idaṃ vuttaṃ – གང་ཡང་འགྲེལ་བཤད་ལས། “གཞན་ཡང་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པའི་རྟེན་དང་དམིགས་པ་དང་། རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བ་དང་། རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་བྱུང་བའི་ཆོས་རྣམས་སྒྲིབ་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ཡང་མ་རིག་པའོ། །” ཞེས་གསུངས་པ་འདི་ནི་སྒྲ་བཤད་ཀྱི་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་གསུངས་པ་མ་ཡིན་གྱི། འོན་ཀྱང་མ་རིག་པའི་སྒྲིབ་པའི་བྱེད་ལས་ཀྱི་དབང་གིས་གསུངས་པ་ཡིན། དེ་ལྟར་ཉིད་ཆོས་མངོན་པའི་ཊཱི་ཀཱ་ལས་འདི་སྐད་གསུངས་ཏེ། ‘‘Byañjanatthaṃ dassetvā sabhāvatthaṃ dassetuṃ ‘apicā’tiādimāha, cakkhuviññāṇādīnaṃ vatthārammaṇāni ‘idaṃ vattu, idamārammaṇa’nti avijjāya ñātuṃ na sakkāti avijjā tappaṭicchādikā vuttā, vatthārammaṇasabhāvacchādanato eva avijjādīnaṃ paṭiccasamuppādabhāvassa, jarāmaraṇādīnaṃ paṭiccasamuppannabhāvassa ca chādanato paṭiccasamuppādapaṭiccasamuppannachādanaṃ veditabbanti. Tattha duggatigāmikammassa visesappaccayattā avijjā ‘avindiyaṃ vindatī’ti vuttā, tathā visesapaccayo vindanīyassa na hotīti ‘vindiyaṃ na vindatī’ti ca, attanissitānaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ pavattāpanaṃ uppādanaṃ āyatanaṃ, sammohabhāveneva anabhisamayabhūtattā ‘aviditaṃ aññātaṃ karoti, antavirahite javāpetī’ti vaṇṇāgamavipariyāyavikāravināsadhātuatthavisesayogehi pañcavidhassa niruttilakkhaṇassa vasena tīsupi padesu akāravikārajakāre gahetvā aññesaṃ vaṇṇānaṃ lopaṃ katvā jakārassa ca dutiyassa āgamaṃ katvā avijjāti vuttā’’ti. “ཚིག་གི་དོན་བསྟན་ནས་རང་བཞིན་གྱི་དོན་བསྟན་པའི་ཕྱིར། ‘གཞན་ཡང་’ ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་ཏེ། མིག་གི་རྣམ་ཤེས་ལ་སོགས་པའི་རྟེན་དང་དམིགས་པ་རྣམས་ལ། ‘འདི་ནི་རྟེན་ནོ། །འདི་ནི་དམིགས་པའོ། །’ ཞེས་མ་རིག་པས་ཤེས་པར་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར། མ་རིག་པ་ནི་དེ་དག་སྒྲིབ་བྱེད་དུ་གསུངས་སོ། །རྟེན་དང་དམིགས་པའི་རང་བཞིན་བསྒྲིབས་པ་ཉིད་ཀྱིས། མ་རིག་པ་ལ་སོགས་པའི་རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བའི་དངོས་པོ་དང་། རྒ་ཤི་ལ་སོགས་པའི་རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་བྱུང་བའི་དངོས་པོ་བསྒྲིབས་པའི་ཕྱིར། རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བ་དང་རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་བྱུང་བ་སྒྲིབ་པ་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། །དེ་ལ་ངན་འགྲོར་འགྲོ་བའི་ལས་ཀྱི་ཁྱད་པར་གྱི་རྐྱེན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། མ་རིག་པས་ ‘མི་རྙེད་པ་རྙེད་པར་བྱེད་དོ་’ ཞེས་གསུངས་ལ། དེ་བཞིན་དུ་རྙེད་པར་བྱ་བའི་ཁྱད་པར་གྱི་རྐྱེན་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ‘རྙེད་པར་བྱ་བ་མི་རྙེད་དོ་’ ཞེས་ཀྱང་གསུངས་སོ། །རང་ལ་བརྟེན་པའི་མིག་གི་རྣམ་ཤེས་ལ་སོགས་པ་འཇུག་པར་བྱེད་པ་དང་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་ནི་སྐྱེ་མཆེད་དོ། །རྨོངས་པའི་རང་བཞིན་ཉིད་ཀྱིས་མངོན་པར་རྟོགས་པ་མེད་པར་གྱུར་པས། ‘མི་ཤེས་ཤིང་མ་རྟོགས་པར་བྱེད་དོ། །མཐའ་མེད་པར་རྒྱུག་པར་བྱེད་དོ། །’ ཞེས་ཡི་གེ་སྣོན་པ་དང་། གོ་ལྡོག་པ་དང་། རྣམ་འགྱུར་དང་། ཉམས་པ་དང་། དབྱིངས་ཀྱི་དོན་གྱི་ཁྱད་པར་དང་སྦྱོར་བ་སྟེ། སྒྲ་རིག་པའི་མཚན་ཉིད་རྣམ་པ་ལྔའི་དབང་གིས། ཚིག་གསུམ་པོ་དག་ལས་ཡི་གེ་ཨ་དང་། རྣམ་འགྱུར་དང་། ཡི་གེ་ཇ་དག་བཟུང་ནས། ཡི་གེ་གཞན་རྣམས་བསྡུས་ཤིང་། ཡི་གེ་ཇ་གཉིས་པ་སྣོན་པ་བྱས་ནས་ ‘ཨ་བིདྱཱ་’ ཞེས་བརྗོད་དོ། །” ཞེས་སོ། ། Arahadhātuto [Pg.362] ñeyyā, arahaṃsaddasaṇṭhiti; Arārūpapadahana-dhātuto vāthavā pana. མཆོད་པར་འོས་པའི་དབྱིངས་ལས་ནི། །དགྲ་བཅོམ་སྒྲ་ཡི་གནས་པ་ཤེས། །ཡང་ན་དགྲ་དང་རྩིབས་དག་ལ། །འཇོམས་པའི་དབྱིངས་ཉིད་སྦྱར་བ་ལས། ། Rahato rahito cāpi, akārapubbato idha; Vuccate assa nipphatti, ārakādiravassitā. གསང་བ་དང་ནི་བྲལ་བ་ལས། །ཡི་གེ་ཨ་ནི་སྔོན་འགྲོ་བར། །ཐག་རིང་ལ་སོགས་སྒྲ་བརྟེན་ནས། །འདིར་ནི་དེ་ཡི་གྲུབ་པ་བརྗོད། ། Tathā hi arahanti aggadakkhiṇeyyattā cīvarādipaccaye arahati pūjāvisesañcāti arahaṃ. Vuttañca – འདི་ལྟར་དེ་ཉིད་སྦྱིན་གནས་མཆོག་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ཆོས་གོས་ལ་སོགས་པའི་རྐྱེན་དང་མཆོད་པའི་ཁྱད་པར་རྣམས་འོས་པས་ན་དགྲ་བཅོམ་པའོ། །འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། ‘‘Pūjāvisesaṃ saha paccayehi,Yasmā ayaṃ arahati lokanātho; Atthānurūpaṃ arahanti loke,Tasmā jino arahati nāmameta’’nti. གང་ཕྱིར་འཇིག་རྟེན་མགོན་པོ་འདི། །རྐྱེན་དང་བཅས་པའི་མཆོད་ཁྱད་ལ། །འོས་པས་འཇིག་རྟེན་དོན་མཐུན་པར། །དགྲ་བཅོམ་ཞེས་ནི་བརྗོད་པར་བྱ། །དེ་ཕྱིར་རྒྱལ་བར་མཚན་འདི་འོས། ། Tathā so kilesārayo maggena hanīti arahaṃ. Vuttañca – དེ་བཞིན་དུ་ཁོང་གིས་ཉོན་མོངས་པའི་དགྲ་རྣམས་ལམ་གྱིས་བཅོམ་པས་ན་དགྲ་བཅོམ་པའོ། །འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། ‘‘Yasmā rāgādisaṅkhātā, sabbepi arayo hatā; Paññāsatthena nāthena, tasmāpi arahaṃ mato’’ti. གང་ཕྱིར་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི། །དགྲ་རྣམས་མ་ལུས་མགོན་པོ་ཡིས། །ཤེས་རབ་མཚོན་གྱིས་བཅོམ་པའི་ཕྱིར། །དེ་ཕྱིར་དགྲ་བཅོམ་ཉིད་དུ་འདོད། ། Yañcetaṃ avijjābhavataṇhāmayanābhiṃ puññādiabhisaṅkhārāraṃ jarāmaraṇanemiṃ āsavasamudayamayena akkhena vijjhitvā vibhavarathe samāyojitaṃ anādikālappavattaṃ saṃsāracakkaṃ, tassa so bodhimaṇḍe vīriyapādehi sīlapathaviyaṃ patiṭṭhāya saddhāhatthena kammakkhayakaraṃ ñāṇaparasuṃ gahetvā sabbe are hanītipi arahaṃ. Vuttañca – ཐོག་མ་མེད་པའི་དུས་ནས་ཞུགས་པའི་འཁོར་བའི་འཁོར་ལོ་གང་ཞིག་ལ། མ་རིག་པ་དང་སྲེད་པ་ཉིད་ལྟེ་བ་ཡིན་པ་དང་། བསོད་ནམས་ལ་སོགས་པའི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་རྣམས་རྩིབས་ཡིན་པ་དང་། རྒ་ཤི་ནི་མུ་ཁྱུད་ཡིན་པ་དང་། ཟག་པ་ཀུན་འབྱུང་གི་རང་བཞིན་གྱི་སྲོག་ཤིང་གིས་ཕིགས་ཤིང་སྲིད་པའི་ཤིང་རྟ་ལ་སྦྱར་བ་དེ་ཉིད། ཁོང་གིས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོར་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ས་གཞི་ལ་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་ཞབས་ཀྱིས་བརྟན་པར་བཞུགས་ནས། དད་པའི་ཕྱག་གིས་ལས་ཟད་པར་བྱེད་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྟ་རེ་བཟུང་སྟེ། རྩིབས་ཐམས་ཅད་བཅོམ་པས་ནའང་དགྲ་བཅོམ་པའོ། །འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། ‘‘Arā saṃsāracakkassa, hatā ñāṇāsinā yato; Lokanāthena tenesa, arahanti pavuccatī’’ti. འཁོར་བའི་འཁོར་ལོའི་རྩིབས་རྣམས་ནི། །ཡེ་ཤེས་རལ་གྲིས་བཅོམ་པའི་ཕྱིར། །འཇིག་རྟེན་མགོན་པོ་དེ་ཉིད་ལ། །དགྲ་བཅོམ་ཞེས་ནི་བརྗོད་པ་ཡིན། ། Tathā attahitaṃ parahitañca paripūretuṃ sammā paṭipajjantehi sādhūhi dūrato rahitabbā pariccajitabbā parihātabbāti rahā, rāgādayo pāpadhammā, na santi etassa rahāti [Pg.363] arahaṃ. ‘‘Araho’’ti vattabbe okārassa sānusāraṃ akārādesaṃ katvā ‘‘arahaṃ’’nti vuttaṃ. Āha ca – དེ་བཞིན་དུ་རང་གི་དོན་དང་གཞན་གྱི་དོན་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཡང་དག་པར་ཞུགས་པའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཐག་རིང་དུ་སྤང་བར་བྱ་བ་དང་། གཏང་བར་བྱ་བ་དང་། རྣམ་པར་བཟློག་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ན། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་སྡིག་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་སྤང་བྱ་ཞེས་བྱ་ལ། ཁོང་ལ་སྤང་བྱ་དེ་དག་མེད་པས་ན་དགྲ་བཅོམ་པའོ། །“ཨ་ར་ཧོ་” ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ལ། ཡི་གེ་ཨོ་ཉིད་རྗེས་སུ་ང་རོ་དང་བཅས་པའི་ཡི་གེ་ཨ་རུ་བསྒྱུར་ནས་ “ཨ་ར་ཧང་” ཞེས་གསུངས་སོ། །འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། ‘‘Pāpadhammā rahā nāma, sādhūhi rahitabbato; Tesaṃ suṭṭhu pahīnattā, bhagavā arahaṃ mato’’ti. སྡིག་པའི་ཆོས་ནི་སྤང་བྱ་སྟེ། །དམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་སྤང་བྱའི་ཕྱིར། །དེ་དག་ལེགས་པར་སྤངས་པས་ན། །བཅོམ་ལྡན་དགྲ་བཅོམ་ཉིད་དུ་འདོད། ། Atha vā khīṇāsavehi sekkhehi kalyāṇaputhujjanehi ca na rahitabbo na pariccajitabbo, te ca bhagavāti arahaṃ. Āha ca – ཡང་ན། ཟག་པ་ཟད་པ་རྣམས་དང་། སློབ་པ་རྣམས་དང་། སྐྱེ་བོ་དམ་པ་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱིས་མི་སྤང་བ་དང་མི་གཏང་བ་ཡིན་ལ། དེ་དག་ཀྱང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་མི་སྤོང་བས་ན་དགྲ་བཅོམ་པའོ། །འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། ‘‘Ye ca sacchikatadhammā,Ariyā suddhagocarā; Na tehi rahito hoti,Nātho tenā’rahaṃ mato’’ti. ཆོས་རྣམས་མངོན་སུམ་བྱས་པ་ཡི། །འཕགས་པ་སྤྱོད་ཡུལ་རྣམ་དག་རྣམས། །མགོན་པོ་དེ་དང་མི་འབྲལ་བས། །དེ་ཕྱིར་དགྲ་བཅོམ་ཉིད་དུ་འདོད། ། Rahoti ca gamanaṃ vuccati, natthi etassa raho gamanaṃ gatīsu paccājātīti arahaṃ. Āha ca – “ར་ཧོ་” ཞེས་བྱ་བ་ནི་འགྲོ་བ་ལ་བརྗོད་དེ། ཁོང་ལ་འགྲོ་བ་སྟེ་འགྲོ་བ་རྣམས་སུ་ཡང་སྐྱེ་བའི་འགྲོ་བ་མེད་པས་ན་དགྲ་བཅོམ་པའོ། །འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། ‘‘Raho vā gamanaṃ yassa, saṃsāre natthi sabbaso; Pahīnajātimaraṇo, arahaṃ sugato mato’’ti. གང་ལ་འཁོར་བར་འགྲོ་བ་ནི། །རྣམ་པ་ཀུན་ཏུ་ཡོད་མིན་ཞིང་། །སྐྱེ་དང་ཤི་བ་སྤངས་པ་དེ། །བདེ་གཤེགས་དགྲ་བཅོམ་ཉིད་དུ་འདོད། ། Pāsaṃsattā vā bhagavā arahaṃ. Akkharacintakā hi pasaṃsāyaṃ arahasadaṃ vaṇṇenti. Pāsaṃsabhāvo ca bhagavato anaññasādhāraṇo yathābhuccaguṇādhigato sadevake loke suppatiṭṭhito. Iti pāsaṃsattāpi bhagavā arahaṃ. Āha ca – ཡང་ན། བསྔགས་པར་འོས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ན་བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའོ། །སྒྲ་རིག་པ་སྨྲ་བ་རྣམས་ཀྱིས་བསྔགས་པའི་དོན་ལ་ “ཨ་ར་ཧ་” ཞེས་པའི་སྒྲ་བཤད་པའི་ཕྱིར། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་བསྔགས་པར་འོས་པའི་རང་བཞིན་ནི་གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པ་དང་། ཡང་དག་པའི་ཡོན་ཏན་ཐོབ་པ་དང་། ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་ན་ལེགས་པར་གནས་པ་ཡིན། དེ་ལྟར་བསྔགས་པར་འོས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ཡང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའོ། །འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། ‘‘Guṇehi sadiso natthi, yasmā loke sadevake; Tasmā pāsaṃsiyattāpi, arahaṃ dvipaduttamo’’ti. ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་ན། །ཡོན་ཏན་མཉམ་པ་མེད་པའི་ཕྱིར། །བསྔགས་པར་འོས་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཀྱང་། །རྐང་གཉིས་གཙོ་བོ་དགྲ་བཅོམ་འདོད། ། Imāni [Pg.364] nibbacanāni ‘‘araha pūjāyaṃ, hana hiṃsāyaṃ, raha cāge, rahi gatiya’’nti imesaṃ dhātūnaṃ vasena idha vuttāni kilesehi ārakattā ‘‘araha’’nti ca pāpakaraṇe rahābhāvā ‘‘araha’’nti ca asappurisānaṃ ārakā dūreti ‘‘araha’’nti ca sappurisānaṃ ārakā āsanneti ‘‘araha’’nti ca. Nibbacanāni pana dhātusaddanissitāni na hontīti idha na gahitāni. Pasaṃsā pana atthato pūjā evāti ‘‘araha pūjāya’’nti dhātussa attho bhavituṃ yuttoti idha amhehi gahitā, aṭṭhakathācariyehi tu arahasaddassa labbhamānavasena sabbepi atthā gahitā dhātunissitā ca adhātunissitā ca. Kathaṃ? – ངེས་ཚིག་འདི་དག་ནི་ “ཨ་ར་ཧ་ནི་མཆོད་པ་ལའོ། །ཧ་ན་ནི་འཚེ་བ་ལའོ། །ར་ཧ་ནི་གཏོང་བ་ལའོ། །ར་ཧི་ནི་འགྲོ་བ་ལའོ། །” ཞེས་བྱ་བའི་དབྱིངས་འདི་དག་གི་དབང་གིས་འདིར་གསུངས་སོ། །ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ལས་ཐག་རིང་བའི་ཕྱིར་ “ཨ་ར་ཧ་” ཞེས་བྱ་བ་དང་། སྡིག་པ་བྱེད་པ་ལ་གསང་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་ “ཨ་ར་ཧ་” ཞེས་བྱ་བ་དང་། སྐྱེས་བུ་དམ་པ་མ་ཡིན་པ་རྣམས་ལས་ཐག་རིང་ཞིང་རྒྱང་གྲགས་པའི་ཕྱིར་ “ཨ་ར་ཧ་” ཞེས་བྱ་བ་དང་། སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ལས་ཐག་རིང་བ་སྟེ་ཉེ་བའི་ཕྱིར་ “ཨ་ར་ཧ་” ཞེས་བྱ་བའོ། །འོན་ཀྱང་ངེས་ཚིག་དེ་དག་ནི་དབྱིངས་ཀྱི་སྒྲ་ལ་བརྟེན་པ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་འདིར་མ་བཟུང་ངོ། །བསྔགས་པ་ནི་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་མཆོད་པ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “ཨ་ར་ཧ་ནི་མཆོད་པ་ལའོ། །” ཞེས་བྱ་བའི་དབྱིངས་ཀྱི་དོན་དུ་འགྱུར་བར་རིགས་པས་འདིར་བདག་ཅག་གིས་བཟུང་ལ། འགྲེལ་བཤད་མཁན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ནི་ “ཨ་ར་ཧ་” ཞེས་པའི་སྒྲ་ལས་རྙེད་པར་འགྱུར་བའི་དབང་གིས། དབྱིངས་ལ་བརྟེན་པ་དང་དབྱིངས་ལ་མ་བརྟེན་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་དོན་བཟུང་ངོ། །ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། Ārakattā hatattā ca, kilesārīna so muni; Hatasaṃsāracakkāro, paccayādīna cāraho; Na raho karoti pāpāni, arahaṃ tena vuccatīti. ཐག་རིང་ཉིད་དང་བཅོམ་པའི་ཕྱིར། །ཐུབ་པ་དེ་ཡིས་ཉོན་མོངས་དགྲ། །འཁོར་བའི་འཁོར་ལོའི་རྩིབས་བཅོམ་ཞིང་། །རྐྱེན་ལ་སོགས་པ་འོས་པ་དང་། །གསང་བར་སྡིག་པ་མི་བྱེད་པས། །དེ་ཕྱིར་དགྲ་བཅོམ་ཞེས་བྱའོ། ། Ṭīkācariyehipi tatheva gahitā. Kathaṃ? – ཊཱི་ཀཱ་མཁན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་དེ་བཞིན་དུ་བཟུང་ངོ། །ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། Ārakā mandabuddhīnaṃ, ārakā ca vijānataṃ; Rahānaṃ suppahīnattā, vidūnamaraheyyato; Bhavesu ca rahābhāvā, pāsaṃsā arahaṃ jinoti. བློ་རྟུལ་རྣམས་ལས་ཐག་རིང་ཞིང་། །རྣམ་པར་ཤེས་པ་རྣམས་དང་ཉེ། །སྤང་བྱ་ལེགས་པར་སྤངས་པའི་ཕྱིར། །མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་མཆོད་འོས་ཤིང་། །སྲིད་པ་དག་ཏུ་འགྲོ་མེད་ལ། །བསྔགས་འོས་རྒྱལ་བ་དགྲ་བཅོམ་མོ། ། Yathā pana arahaṃsaddassa, evaṃ arahāsaddassāpi nibbacanāni veditabbāni. ཇི་ལྟར་དགྲ་བཅོམ་གྱི་སྒྲ་བཞིན་དུ། དགྲ་བཅོམ་པ་ཞེས་བྱ་བའི་སྒྲའི་ངེས་ཚིག་ཀྱང་དེ་བཞིན་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། ། Supubbagamito ceva, supubbagaditopi ca; Dhīro sugatasaddassa, nipphattiṃ samudīraye. སུ་ནི་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་གཤེགས་པ་དང་། །སུ་ནི་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་གསུང་ཉིད་ལས། །བརྟན་པས་བདེ་བར་གཤེགས་པ་ཡི། །སྒྲ་ཡི་གྲུབ་པ་ཡང་དག་བརྗོད། ། Ettha hi sugatoti sobhanaṃ gataṃ etassāti sugato, sundaraṃ ṭhānaṃ gatoti sugato, sammā gatoti sugato, sammā ca gadatīti sugatoti dhātunissitaṃ atthaṃ gahetvā saddanipphatti kātabbā. Vuttañhi aṭṭhakathāsu – འདིར་བདེ་བར་གཤེགས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི། ཁོང་གི་གཤེགས་པ་ནི་མཛེས་པ་ཡིན་པས་ན་བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །གནས་བཟང་པོར་གཤེགས་པས་ན་བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །ཡང་དག་པར་གཤེགས་པས་ན་བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །ཡང་དག་པར་གསུངས་པས་ན་བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །ཞེས་བྱ་བའི་དབྱིངས་ལ་བརྟེན་པའི་དོན་བཟུང་ནས་སྒྲའི་གྲུབ་པ་བྱ་བར་བྱའོ། །འགྲེལ་བཤད་རྣམས་ལས་འདི་སྐད་གསུངས་ཏེ། ‘‘Sobhanagamanattā[Pg.365], sundaraṃ ṭhānaṃ gatattā, sammā gatattā, sammā ca gadattā sugato. Gamanampi hi gatanti vuccati, tañca bhagavato sobhanaṃ parisuddhamanavajjaṃ. Kiṃ pana tanti? Ariyamaggo, tenesa gamanena khemaṃ disaṃ asajjamāno gatoti sobhanagamanattā sugato’’tiādi. “གཤེགས་པ་མཛེས་པའི་ཕྱིར་དང་། གནས་བཟང་པོར་གཤེགས་པའི་ཕྱིར་དང་། ཡང་དག་པར་གཤེགས་པའི་ཕྱིར་དང་། ཡང་དག་པར་གསུངས་པའི་ཕྱིར་ན་བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །གཤེགས་པ་ཉིད་ལ་ཡང་གཤེགས་པ་ཞེས་བྱ་ལ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་གཤེགས་པ་དེ་ནི་མཛེས་ཤིང་ཡོངས་སུ་དག་ལ་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པ་ཡིན། དེ་གང་ཞེ་ན། འཕགས་པའི་ལམ་མོ། །གཤེགས་པ་དེས་ཁོང་ཉིད་ཆགས་པ་མེད་པར་བདེ་བའི་ཕྱོགས་སུ་གཤེགས་པས་ན། གཤེགས་པ་མཛེས་པའི་ཕྱིར་བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའོ། ། Bhagasaddūpapadato, vanuto vamutopi ca; Bhagavāsaddanipphattiṃ, pavade aññathāpi vā. སྐལ་བ་སྒྲ་ནི་ཉེ་བར་སྦྱར། །བསྟེན་པ་དང་ནི་སྐྱུག་པ་ལས། །བཅོམ་ལྡན་འདས་སྒྲའི་གྲུབ་པ་ནི། །བརྗོད་པར་བྱ་འམ་གཞན་དུ་ཡང་། ། Atrimāni nibbacanāni – bhagasaṅkhātā lokiyalokuttarasampattiyo vani bhaji sevīti bhagavā. Somanassakumārattabhāvādīsu carimattabhāve ca bhagasaṅkhātaṃ siriṃ issariyaṃ yasañca vami uggiri kheḷapiṇḍaṃ viya anapekkho chaḍḍayīti bhagavā. Atha vā nakkhattehi samaṃ pavattattā bhagasaṅkhāte sineruyugandharauttarakuruhimavantādibhājanaloke vami, tannivāsitattāvāsasamatikkamanato tappaṭibaddhachandarāgappahānena pajahīti bhagavāti. འདིར་ངེས་ཚིག་འདི་དག་ཡོད་དེ། སྐལ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་རྣམས་ལ་བསྟེན་ཅིང་བགོ་བཤའ་བྱས་ལ་བསྟེན་པས་ན་བཅོམ་ལྡན་འདས། ཡིད་བདེ་བ་དང་གཞོན་ནུའི་ལུས་ལ་སོགས་པ་དང་མཐའ་མའི་ལུས་ལ་སྐལ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་དཔལ་དང་། དབང་ཕྱུག་དང་། གྲགས་པ་རྣམས་མཆིལ་མའི་ཐལ་བ་བཞིན་དུ་ཆགས་པ་མེད་པར་སྐྱུགས་ཤིང་དོར་བས་ན་བཅོམ་ལྡན་འདས། ཡང་ན། རྒྱུ་སྐར་དང་ལྷན་ཅིག་འཇུག་པའི་ཕྱིར་སྐལ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་རི་རབ་དང་། གཉའ་ཤིང་འཛིན་དང་། སྒྲ་མི་སྙན་དང་། གངས་རི་ལ་སོགས་པའི་སྣོད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་ལས་བརྒལ་ཞིང་། དེར་གནས་པ་རྣམས་ཀྱི་གནས་ལས་འདས་པའི་སྒོ་ནས་དེ་ལ་ཆགས་པའི་འདོད་ཆགས་སྤངས་ཏེ་བོར་བས་ན་བཅོམ་ལྡན་འདས་སོ། ། Paradhātuvasā vāpi, parūpapadatopi vā; Muto tathā majato ca, mayato munato mito. ཡང་ན་པར་གྱི་དབྱིངས་དབང་གིས། །ཡང་ན་པ་ར་ཉེ་སྦྱར་ལས། །མུ་ཏ་དང་ནི་མ་ཇ་དང་། །མ་ཡ་མུ་ན་མི་ཏ་དང་། ། Puna mitoti etehi, dhātūhi khalu sattahi; Vade paramasaddassa, nipphattiṃ jinasāsane. ཡང་ན་མི་ཏ་སྟེ་དབྱིངས་ནི། །བདུན་པོ་འདི་དག་ཉིད་ལས་ནི། །རྒྱལ་བའི་བསྟན་ལ་མཆོག་ཉིིད་ཀྱི། །སྒྲ་ཡི་གྲུབ་པ་བརྗོད་པར་བྱ། ། Uttamavācīparama-saddena saha aṭṭhahi; Padehi pāramīsaddaṃ, vade taddhitapaccayiṃ. མཆོག་གི་དོན་ཅན་པ་ར་མ། །སྒྲ་དང་ལྷན་ཅིག་ཚིག་བརྒྱད་ཀྱིས། །ཕ་རོལ་ཕྱིན་པའི་སྒྲ་ཉིད་ནི། །ཏདྡྷི་ཏའི་རྐྱེན་ཉིད་དུ་བརྗོད། ། Pārasaddūpapadato, majatopi mutotha vā; Mayato vā munato vā, mito vā punapi mito. ཕ་རོལ་སྒྲ་ནི་ཉེ་སྦྱར་ལས། །མ་ཇ་ལས་སམ་མུ་ཏ་འམ། །མ་ཡ་ལས་སམ་མུ་ན་འམ། །མི་ཏ་འམ་ཡང་ན་མི་ཏ་ལས། ། Etehi chahi dhātūhi, mahāpurisavācakaṃ; Pāramīsaddamīrenti, tato pāramitāravaṃ. དབྱིངས་ནི་དྲུག་པོ་འདི་དག་ལས། །སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་བརྗོད་བྱ་བའི། །ཕ་རོལ་ཕྱིན་པའི་སྒྲ་བརྗོད་ཅིང་། །དེ་ལས་ཕ་རོལ་ཕྱིན་སྒྲ་འབྱུང་། ། Ettha [Pg.366] tāva uttamatthavācakaparamasaddavasena pāramīnibbacanaṃ kathessāma. Tato paradhātuvasena, tato parasaddūpapadamudhātādivasena tato pārasaddūpapadamajadhātādivasena. འདིར་རེ་ཞིག་མཆོག་གི་དོན་སྟོན་པའི་“པ་ར་མ་” (parama) ཞེས་པའི་སྒྲའི་དབང་གིས་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ (pāramī) ཞེས་པའི་ངེས་ཚིག་བཤད་པར་བྱའོ། །དེའི་འོག་ཏུ་“པ་ར་” (para) ཞེས་པའི་དབྱིངས་ཀྱི་དབང་གིས་དང་། དེའི་འོག་ཏུ་“པ་ར་” (para) ཞེས་པའི་སྒྲ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་“མུ་” (mu) ལ་སོགས་པའི་དབྱིངས་ཀྱི་དབང་གིས་དང་། དེའི་འོག་ཏུ་“པ་ར་” (pāra) ཞེས་པའི་སྒྲ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་“མཛྫ་” (majj) ལ་སོགས་པའི་དབྱིངས་ཀྱི་དབང་གིས་སོ། ། Dānasīlādiguṇavisesayogena sattuttamatāya paramā. Mahābodhisattā bodhisattā, tesaṃ bhāvo, kammaṃ vā pāramī, dānādikriyā. Atha vā parati pāleti pūreti cāti paramo, dānādīnaṃ guṇānaṃ pālako pūrako ca bodhisatto, paramassa ayaṃ, paramassa vā bhāvo, kammaṃ vā pāramī, dānādikriyā. Atha vā paraṃ sattaṃ attani mavati bandhati guṇavisesayogenāti paramo, paraṃ vā adhikataraṃ majjati sujjhati kilesamalatoti paramo, paraṃ vā seṭṭhaṃ nibbānaṃ mayati gacchatīti paramo, paraṃ vā lokaṃ pamāṇabhūtena ñāṇavisesena idhalokaṃ viya munāti paricchindatīti paramo, paraṃ vā ativiya sīlādiguṇagaṇaṃ attano santāne minoti pakkhipatīti paramo, paraṃ vā attabhūtato dhammakāyato aññaṃ paṭipakkhaṃ vā tadanatthakaraṃ kilesacoragaṇaṃ mināti hiṃsatīti paramo, mahāsatto, paramassa ayaṃ, paramassa vā bhāvo, kammaṃ vā pāramī, dānādikriyā. སྦྱིན་པ་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་ཁྱད་པར་ཅན་དང་ལྡན་པས་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་ན་“པ་ར་མ་” (paramā) ཞེས་བྱའོ། །བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་རྣམས་ནི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་སྟེ། དེ་དག་གི་དངོས་པོ་འམ་ལས་ནི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ (pāramī) སྟེ། སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བའོ། །ཡང་ན། སྐྱོབ་པར་བྱེད་པ་ (parati) དང་། སྲུང་བར་བྱེད་པ་ (pāleti) དང་། རྫོགས་པར་བྱེད་པ་ (pūreti) ཡིན་པས་ན་“པ་ར་མ་” (paramo) སྟེ། སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་སྲུང་བ་དང་རྫོགས་པར་བྱེད་པའི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའོ། །མཆོག་དེའི་འདི་ཉིད་དམ། ཡང་ན་མཆོག་དེའི་དངོས་པོ་འམ་ལས་ནི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ (pāramī) སྟེ། སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བའོ། །ཡང་ན། ཡོན་ཏན་གྱི་ཁྱད་པར་དང་ལྡན་པའི་སྒོ་ནས་གཞན་གྱི་སེམས་ཅན་རྣམས་རང་ལ་འཆིང་བར་བྱེད་པ་ (mavati) ཡིན་པས་ན་“པ་ར་མ་” (paramo) འོ། །ཡང་ན། ཉོན་མོངས་པའི་དྲི་མ་ལས་ལྷག་པར་དག་པར་བྱེད་པ་ (majjati, sujjhati) ཡིན་པས་ན་“པ་ར་མ་” (paramo) འོ། །ཡང་ན། མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་འགྲོ་བར་བྱེད་པ་ (mayati) ཡིན་པས་ན་“པ་ར་མ་” (paramo) འོ། །ཡང་ན། ཚད་མར་གྱུར་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཁྱད་པར་གྱིས་འཇིག་རྟེན་འདི་བཞིན་དུ་འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་རྟོགས་པར་བྱེད་པ་ (munāti) ཡིན་པས་ན་“པ་ར་མ་” (paramo) འོ། །ཡང་ན། རང་གི་རྒྱུད་ལ་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཚོགས་ལྷག་པར་འཇུག་པར་བྱེད་པ་ (minoti) ཡིན་པས་ན་“པ་ར་མ་” (paramo) འོ། །ཡང་ན། རང་གི་བདག་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་ཆོས་ཀྱི་སྐུ་ལས་གཞན་པའམ་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་སུ་གྱུར་ཅིང་གནོད་པ་བྱེད་པའི་ཉོན་མོངས་པའི་ཇག་ཚོགས་འཇོམས་པར་བྱེད་པ་ (mināti) ཡིན་པས་ན་“པ་ར་མ་” (paramo) སྟེ། སེམས་དཔའ་ཆེན་པོའོ། །མཆོག་དེའི་འདི་ཉིད་དམ། ཡང་ན་མཆོག་དེའི་དངོས་པོ་འམ་ལས་ནི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ (pāramī) སྟེ། སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བའོ། ། Aparo nayo – pāre nibbāne majjati sujjhati, satte ca majjeti sodhetīti pāramī, mahāpuriso, tassa bhāvo, kammaṃ vā pāramitā. Pāre nibbāne satte mavati bandhati yojeīti pāramī, pāraṃ vā nibbānaṃ mayati gacchati, satte ca māyeti gametīti pāramī, munāti vā pāraṃ nibbānaṃ yāthāvato, tattha vā satte minoti pakkhipatīti pāramī, kilesāriṃ vā sattānaṃ pāre nibbāne mināti hiṃsatīti pāramī, mahāpuriso, tassa bhāvo, kammaṃ vā pāramitā, dānādikriyāva. Iminā nayena pāramīnaṃ saddattho veditabbo. ཚུལ་གཞན་ནི། ཕ་རོལ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་དག་པར་བྱེད་པ་ (majjati, sujjhati) དང་། སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱང་དག་པར་བྱེད་པ་ (majjeti, sodheti) ཡིན་པས་ན་“པ་ར་མཱི” (pāramī) སྟེ། སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའོ། །དེའི་དངོས་པོ་འམ་ལས་ནི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཉིད་ (pāramitā) དོ། །ཕ་རོལ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་སེམས་ཅན་རྣམས་འཆིང་བར་བྱེད་ཅིང་སྦྱོར་བར་བྱེད་པ་ (mavati, yojeti) ཡིན་པས་ན་“པ་ར་མཱི” (pāramī) འོ། །ཡང་ན། ཕ་རོལ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་འགྲོ་བར་བྱེད་པ་ (mayati) དང་། སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱང་བགྲོད་པར་བྱེད་པ་ (māyeti) ཡིན་པས་ན་“པ་ར་མཱི” (pāramī) འོ། །ཡང་ན། ཕ་རོལ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་རྟོགས་པར་བྱེད་པ་ (munāti) འམ། དེ་ལ་སེམས་ཅན་རྣམས་འཇུག་པར་བྱེད་པ་ (minoti) ཡིན་པས་ན་“པ་ར་མཱི” (pāramī) འོ། །ཡང་ན། ཕ་རོལ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ཉོན་མོངས་པའི་དགྲ་བོ་འཇོམས་པར་བྱེད་པ་ (mināti) ཡིན་པས་ན་“པ་ར་མཱི” (pāramī) སྟེ། སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའོ། །དེའི་དངོས་པོ་འམ་ལས་ནི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཉིད་ (pāramitā) དེ་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བ་ཉིད་དོ། །ཚུལ་འདིས་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཀྱི་སྒྲའི་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ། ། Karadhātuvasā [Pg.367] vāpi, kiradhātuvasena vā; Kaṃsaddūpapadarudhi-dhātuto vāpi dīpaye; Karuṇāsaddanipphattiṃ, mahākaruṇasāsane. ཡང་ན་“ཀ་ར་” (kara) དབྱིངས་ཀྱི་དབང་གིས་སམ། །ཡང་ན་“ཀི་ར་” (kira) དབྱིངས་ཀྱི་དབང་གིས་དང་། །“ཀཾ་” (kaṃ) སྒྲ་སྔོན་འགྲོའི་“རུ་དྷི་” (rudhi) དབྱིངས་ལས་ཀྱང་། །སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོའི་བསྟན་པ་ལ། །སྙིང་རྗེའི་སྒྲ་ཡི་གྲུབ་པ་བསྟན། ། Tattha karuṇāti paradukkhe sati sādhūnaṃ hadayakampanaṃ karotīti karuṇā. Kirati paradukkaṃ vikkhipatīti karuṇā. Kaṃ vuccati sukhaṃ, taṃ rundhati vibādhati kāruṇikaṃ na sukhāpetītipi karuṇā. དེ་ལ་“སྙིང་རྗེ་” (karuṇā) ཞེས་པ་ནི། གཞན་གྱི་སྡུག་བསྔལ་ཡོད་ཚེ་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱི་སྙིང་འདར་བར་བྱེད་པ་ (hadayakampanaṃ karoti) ཡིན་པས་ན་སྙིང་རྗེའོ། །གཞན་གྱི་སྡུག་བསྔལ་གཏོར་བར་བྱེད་པ་ (kirati) ཡིན་པས་ན་སྙིང་རྗེའོ། །“ཀཾ་” (kaṃ) ཞེས་པ་ནི་བདེ་བ་ལ་བརྗོད་དེ། དེ་ཉིད་འགོག་ཅིང་གནོད་པར་བྱེད་པ་ (rundhati, vibādhati) སྟེ། སྙིང་རྗེ་ཅན་ལ་བདེ་བར་མི་བྱེད་པས་ཀྱང་སྙིང་རྗེའོ། ། Vidividhavidadhātu-vasena paridīpaye; Vijjāsaddassa nipphattiṃ, saddanipphattikovido. “བི་དཱ་” (vid) དབྱིངས་གསུམ་དབང་གིས་ནི། །སྒྲ་ཡི་གྲུབ་པ་མཁས་པ་ཡིས། །རིག་པའི་སྒྲ་ཡི་གྲུབ་པ་ཉིད། །ཡོངས་སུ་གསལ་བར་བསྟན་པར་བྱ། ། Tattha vijjāti vindiyaṃ kāyasucaritādiṃ vindati yāthāvato upalabhatīti vijjā. Tamokhandhādipadālanaṭṭhena vā attano paṭipakkhaṃ vijjhatīti vijjā. Tato eva attano visayaṃ viditaṃ karotītipi vijjā. དེ་ལ་“རིག་པ་” (vijjā) ཞེས་པ་ནི། རྙེད་པར་བྱ་བའི་ལུས་ཀྱི་ལེགས་སྤྱོད་ལ་སོགས་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་རྙེད་ཅིང་དམིགས་པར་བྱེད་པ་ (vindati) ཡིན་པས་ན་རིག་པའོ། །ཡང་ན། མུན་པའི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པ་འཇོམས་པའི་དོན་གྱིས་རང་གི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ལ་འབིགས་པར་བྱེད་པ་ (vijjhati) ཡིན་པས་ན་རིག་པའོ། །དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རང་གི་ཡུལ་ཤེས་པར་བྱེད་པ་ (viditaṃ karoti) ཡིན་པས་ཀྱང་རིག་པའོ། ། Medhadhātuvasā ceva, medhādhātūhi ca dvidhā; Medhāsaddassa nipphattiṃ, medhāvī samudīraye. “མེ་དྷ་” (medh) དབྱིངས་ཀྱི་དབང་གིས་དང་། །“མེ་དྷཱ་” (medhā) དབྱིངས་ཀྱིས་རྣམ་གཉིས་སུ། །བློ་གྲོས་ལྡན་པས་བློ་གྲོས་ཀྱི། །སྒྲ་ཡི་གྲུབ་པ་བཤད་པར་བྱ། ། Tattha medhāti sammohaṃ medhati hiṃsatīti medhā. Pāpake vā akusale dhamme medhati hiṃsatītipi medhā. Atha vā – དེ་ལ་“བློ་གྲོས་” (medhā) ཞེས་པ་ནི། གཏི་མུག་འཇོམས་ཤིང་གནོད་པར་བྱེད་པ་ (medhati, hiṃsati) ཡིན་པས་ན་བློ་གྲོས་སོ། །ཡང་ན། སྡིག་པ་དང་མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་འཇོམས་ཤིང་གནོད་པར་བྱེད་པ་ཡིན་པས་ཀྱང་བློ་གྲོས་སོ། །ཡང་ན། ‘‘Paññā hi seṭṭhā kusalā vadanti,Nakkhattarājāriva tārakānaṃ; Sīlaṃ siriñcāpi satañca dhammo,Anvāyikā paññavato bhavantī’’ti “མཁས་པ་རྣམས་ནི་ཤེས་རབ་མཆོག་ཏུ་སྨྲ། །རྒྱུ་སྐར་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་ཟླ་བ་བཞིན། །ཚུལ་ཁྲིམས་དཔལ་དང་དམ་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི། །ཤེས་རབ་ལྡན་པའི་རྗེས་སུ་འབྲང་བར་འགྱུར། །” ཞེས་པས། Vacanato pana medhati sīlena siriyā satañca dhammehi saha gacchati, na ekikā hutvā tiṭṭhatītipi medhā. Aparo nayo – sukhumampi atthaṃ dhammañca khippameva meti ca dhāreti cāti medhā, ettha metīti gaṇhātīti attho. Tathā hi [Pg.368] aṭṭhasāliniyaṃ vuttaṃ ‘‘asani viya siluccaye kilese medhati hiṃsatīti medhā, khippaṃ gahaṇadhāraṇaṭṭhena vā medhā’’ti. གསུང་དེའི་ཕྱིར་ན། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་དཔལ་དང་དམ་པའི་ཆོས་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་འགྲོ་བར་བྱེད་པ་ (medhati) མ་གཏོགས་གཅིག་པུར་མི་གནས་པས་ཀྱང་བློ་གྲོས་སོ། །ཚུལ་གཞན་ནི། ཤིན་ཏུ་ཕྲ་བའི་དོན་དང་ཆོས་ཀྱང་མྱུར་དུ་རྟོགས་ཤིང་ (meti) འཛིན་པར་བྱེད་པ་ (dhāreti) ཡིན་པས་ན་བློ་གྲོས་སོ། །འདིར་“མེ་ཏི” (meti) ཞེས་པ་ནི་འཛིན་པའི་དོན་ཏོ། །དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ཨཊྛསཱལིནཱི (Atthasālinī) ལས་གསུངས་ཏེ། “རི་བོ་ལ་ཐོག་བཞིན་དུ་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་འཇོམས་ཤིང་གནོད་པར་བྱེད་པས་ན་བློ་གྲོས་སམ། ཡང་ན་མྱུར་དུ་འཛིན་ཅིང་ཉར་བའི་དོན་གྱིས་བློ་གྲོས་སོ། །” ཞེས་སོ། ། Ranjadhātuvasā ceva, rāpubbatiratopi ca; Rattisaddassa nipphattiṃ, saddatthaññū vibhāvaye. “རཉྫ་” (ranj) དབྱིངས་ཀྱི་དབང་གིས་དང་། །“རཱ་” (rā) སྔོན་འགྲོའི་“རམ་” (ram) ལས་ཀྱང་། །སྒྲ་ཡི་དོན་ཤེས་མཁས་པ་ཡིས། །མཚན་མོའི་སྒྲ་ཡི་གྲུབ་པ་བསྟན། ། Ranjanti sattā etthāti ratti, rā saddo tiyyati chijjati etthāti ratti, sattānaṃ saddassa vūpasamakāloti attho. འདི་ལ་སེམས་ཅན་རྣམས་ཆགས་པར་བྱེད་པས་ན་“མཚན་མོ་” (ratti) འོ། །ཡང་ན། འདི་ལ་“རཱ་” (rā) ཞེས་པའི་སྒྲ་འགག་ཅིང་ཆད་པར་བྱེད་པས་ན་“མཚན་མོ་” (ratti) སྟེ། སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་སྒྲ་ཉེ་བར་ཞི་བའི་དུས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། Mā māne iti soanta, kammanīti cubhohi tu; Dhātūhi māsasaddassa, nipphattiṃ samudīraye. “མཱ་” (mā) འཇལ་བའི་དོན་གྱི་མཐའ་“ས་” (sa) ཅན་དང་། །“ཀ་མུ་” (kamu) འགྲོ་བའི་དོན་གྱི་དབྱིངས་གཉིས་ལས། །ཟླ་བའི་སྒྲ་ཡི་གྲུབ་པ་ཉིད། །ཡོངས་སུ་བཤད་པར་བྱ་བ་ཡིན། ། Tathā hi sattānaṃ āyuṃ mānanto viya siyati antaṃ karotīti māso, cittamāsādayo dvādasa māsā. Seyyathidaṃ? Citto visākho jeṭṭho āsāḷho sāvaṇo bhaddo assayujo kattiko māgasiro phusso māgho phagguṇoti. Tatra citto māso ‘‘rammako’’ti vuccati. ‘‘Yathāpi rammake māse, bahū pupphanti vārijā’’ti pāḷi dissati. Bhaddo pana ‘‘poṭṭhapādo’’ti vuccati. དེ་ལྟར་ན་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ཚེ་ཚད་འཇལ་བ་བཞིན་དུ་མཐར་བྱེད་པ་ (antaṃ karoti) ཡིན་པས་ན་“ཟླ་བ་” (māso) སྟེ། ནག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཟླ་བ་བཅུ་གཉིས་སོ། །འདི་ལྟ་སྟེ། ནག་པ་ (Citta) དང་། ས་ག་ (Visākha) དང་། སྣྲོན་ (Jeṭṭha) དང་། ཆུ་སྟོད་ (Āsāḷha) དང་། གྲོ་བཞིན་ (Sāvaṇa) དང་། ཁྲུམས་སྟོད་ (Bhadda) དང་། ཐ་སྐར་ (Assayuja) དང་། སྨིན་དྲུག་ (Kattika) དང་། མགོ་ (Māgasira) དང་། རྒྱལ་ (Phussa) དང་། མཆུ་ (Māgha) དང་། དབོ་ (Phagguṇa) འོ། །དེ་དག་གི་ནང་ནས་ནག་པའི་ཟླ་བ་ལ་“དགའ་བྱེད་” (Rammaka) ཅེས་ཀྱང་བྱའོ། །“དགའ་བྱེད་ཟླ་བ་ལ་ནི་ཆུ་སྐྱེས་མང་པོ་མེ་ཏོག་བཞད་པ་བཞིན། །” ཞེས་པའི་ལུང་སྣང་ངོ་། །ཁྲུམས་སྟོད་ལ་ནི་“ཁྲུམས་སྨད་” (Poṭṭhapāda) ཅེས་ཀྱང་བྱའོ། ། Atha vā māsoti aparaṇṇavisesassapi suvaṇṇamāsassapi nāmaṃ. Tattha aparaṇṇaviseso yathāparimite kāle asiyati bhakkhiyatīti māso, itaro pana ‘‘mama ida’’nti masiyati āmasiyati gaṇhiyatīti māsoti vuccati. ཡང་ན། “མཱ་ས་” (māsa) ཞེས་པ་ནི་སྲན་མའི་བྱེ་བྲག་གམ། གསེར་གྱི་མ་ཤ་ཀ་ (suvaṇṇamāsa) ལའང་བརྗོད་དོ། །དེ་ལ་སྲན་མའི་བྱེ་བྲག་ནི་ཚད་ངེས་པའི་དུས་སུ་ཟ་བར་བྱེད་པ་ (asiyati, bhakkhiyati) ཡིན་པས་ན་“མཱ་ས་” (māsa) ཞེས་བྱ་ལ། ཅིག་ཤོས་ནི་“འདི་ནི་བདག་གིའོ་”ཞེས་རེག་ཅིང་འཛིན་པར་བྱེད་པ་ (masiyati, āmasiyati, gaṇhiyati) ཡིན་པས་ན་“མཱ་ས་” (māsa) ཞེས་བྱའོ། ། Saṃpubbavadacarehi, saṃvacchararavassa tu; Nipphattiṃ samudīreyya, sakyasīhassa sāsane. “སཾ་” (saṃ) སྔོན་འགྲོའི་“བཱ་དཱ་” (vada) དང་“ཙ་ར་” (cara) ལས། །ཤཱཀྱའི་སེང་གེའི་བསྟན་པ་ལ། །ལོ་ཡི་སྒྲ་ཡི་གྲུབ་པ་ཉིད། །ཡོངས་སུ་བཤད་པར་བྱ་བ་ཡིན། ། Tathā hi taṃ taṃ sattaṃ dhammappavattiñca saṅgamma vadanto viya carati pavattatīti saṃvaccharo. དེ་ལྟར་ན་སེམས་ཅན་དེ་དང་དེ་དང་ཆོས་ཀྱི་འཇུག་པ་ལ་འདུས་ནས་སྨྲ་བ་བཞིན་དུ་རྒྱུ་ཞིང་འཇུག་པ་ (carati, pavattati) ཡིན་པས་ན་“ལོ་” (saṃvacchara) ཞེས་བྱའོ། ། Bhidibhikkhidhātuvasā[Pg.369], atha vā bhayavācakaṃ; Bhīsaddaṃ purimaṃ katvā, ikkhadhātuvasena ca; Bhikkhusaddassa nipphattiṃ, kathayeyya vicakkhaṇo. “བྷི་དཱ་” (bhid) དང་“བྷིཀྵཱ་” (bhikkh) དབྱིངས་དབང་གིས། །ཡང་ན་འཇིགས་པ་སྟོན་བྱེད་པའི། །“བྷཱི་” (bhī) སྒྲ་སྔོན་དུ་བཏང་བྱས་ནས། །“ཨིཀྵཱ་” (ikkh) དབྱིངས་ཀྱི་དབང་གིས་ཀྱང་། །དགེ་སློང་སྒྲ་ཡི་གྲུབ་པ་ཉིད། །མཁས་པས་བཤད་པར་བྱ་བ་ཡིན། ། Tathā hi kilese bhindatīti bhikkhu. Chinnabhinnapaṭadharotipi bhikkhu. Bhikkhanasīlotipi bhikkhu. Saṃsāre bhayaṃ ikkhati, ikkhanasīloti vā bhikkhu. དེ་ལྟར་ན་ཉོན་མོངས་པ་འཇོམས་པར་བྱེད་པ་ (bhindati) ཡིན་པས་ན་“དགེ་སློང་” (bhikkhu) ངོ། །གོས་ཧྲུལ་དང་དུམ་བུར་བཅད་པའི་ཆོས་གོས་གྱོན་པས་ཀྱང་“དགེ་སློང་”ངོ། །སློང་བའི་ངང་ཚུལ་ཅན་ཡིན་པས་ཀྱང་“དགེ་སློང་”ངོ། །འཁོར་བ་ལ་འཇིགས་པར་ལྟ་བ་ (ikkhati) འམ། ལྟ་བའི་ངང་ཚུལ་ཅན་ཡིན་པས་ཀྱང་“དགེ་སློང་”ངོ། ། Sadabhidīhi dhātūhi, sabbhisaddagatiṃ vade; Sappurise ca nibbāne, esa saddo pavattati. “ས་དཱ་” (sad) དང་“བྷི་དཱ་” (bhid) དབྱིངས་དག་ལས། །“སབྦྷི” (sabbhi) སྒྲ་ཡི་འཇུག་པ་བཤད། །སྐྱེས་བུ་དམ་པ་མྱང་འདས་ལ། །སྒྲ་འདི་ཉིད་ནི་འཇུག་པ་ཡིན། ། Atrimāni nibbacanāni – sīdanasabhāve kilese bhindatīti sabbhi, sappuriso, yo ‘‘ariyo’’tipi ‘‘paṇḍito’’tipi vuccati. Apica sīdanasabhāvā kilesā bhijjanti etthāti sabbhi, nibbānaṃ, yaṃ ‘‘rāgakkhayo’’tiādināmaṃ labhati. Tathā hi saṃyuttaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ ‘‘yasmā nibbānaṃ āgamma sīdanasabhāvā kilesā bhijjanti, tasmā taṃ sabbhīti vuccatī’’ti. འདིར་ངེས་ཚིག་འདི་དག་ཡོད་དེ། བྱིང་བའི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་ཉོན་མོངས་པ་འཇོམས་པར་བྱེད་པ་ (bhindati) ཡིན་པས་ན་“སབྦྷི” (sabbhi) སྟེ། སྐྱེས་བུ་དམ་པའོ། །དེ་ལ་“འཕགས་པ་”འམ། “མཁས་པ་”ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་དོ། །གཞན་ཡང་། འདི་ལ་བྱིང་བའི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་འཇིག་པར་བྱེད་པ་ (bhijjanti) ཡིན་པས་ན་“སབྦྷི” (sabbhi) སྟེ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པའོ། །དེ་ལ་“འདོད་ཆགས་ཟད་པ་”ལ་སོགས་པའི་མིང་ཐོབ་བོ། །དེ་ལྟར་ན་སཾ་ཡུཏྟའི་འགྲེལ་བཤད་ (Saṃyutta-aṭṭhakathā) ལས་གསུངས་ཏེ། “གང་གི་ཕྱིར་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་བྱིང་བའི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་འཇིག་པར་འགྱུར་བས། དེའི་ཕྱིར་དེ་ལ་‘སབྦྷི’ཞེས་བྱའོ། །” ཞེས་སོ། ། Etthetaṃ vadāma – འདིར་འདི་སྐད་བཤད་དེ། ‘‘Yasmā nibbānamāgama, saṃsīdanasabhāvino; Klesā bhijjanti taṃ tasmā, sabbhīti amataṃ’bravu’’nti. “གང་ཕྱིར་མྱང་འདས་ལ་བརྟེན་ནས། །བྱིང་བའི་རང་བཞིན་ཉོན་མོངས་རྣམས། །འཇིག་པར་འགྱུར་བས་དེའི་ཕྱིར་ན། །འཆི་མེད་དེ་ལ་‘སབྦྷི’ཞེས། །” གསུངས་སོ། ། Brūdhātusadadhātūhi, bhisisaddassa sambhavaṃ; Guṇehi brūhitā dhīrā, porāṇācariyā’bravuṃ. “བྲཱུ” (brū) དང་“ས་དཱ་” (sad) དབྱིངས་དག་ལས། །“བྷི་སཱི” (bhisī) སྒྲ་ཡི་བྱུང་བ་ཉིད། །ཡོན་ཏན་རྒྱས་པའི་མཁས་པ་སྟེ། །སྔོན་གྱི་སློབ་དཔོན་རྣམས་ཀྱིས་གསུངས། ། Tathā hi bravantā ettha sīdantīti bhisīti bhisisaddassa sambhavaṃ porāṇā kathayiṃsu. དེ་ལྟར་ན་འདི་ལ་སྨྲ་ཞིང་གནས་པར་བྱེད་པ་ (bravantā, sīdanti) ཡིན་པས་ན་“བྷི་སཱི” (bhisī) ཞེས་བྱ་སྟེ། སྔོན་གྱི་སློབ་དཔོན་རྣམས་ཀྱིས་“བྷི་སཱི” སྒྲའི་བྱུང་བ་དེ་ལྟར་གསུངས་སོ། ། Sukhadhātuvasā cāpi, supubbakhādatopi vā; Supubbakhanuto vāpi, sukhasaddagatiṃ vade. “སུ་ཁཱ་” (sukh) དབྱིངས་ཀྱི་དབང་གིས་སམ། །“སུ་” (su) སྔོན་འགྲོ་བའི་“ཁཱ་དཱ་” (khād) ལས། །ཡང་ན་“སུ་” (su) སྔོན་“ཁ་ནཱ་” (khan) ལས། །བདེ་བའི་སྒྲ་ཡི་འཇུག་པ་བཤད། ། Sukhanti [Pg.370] hi sukhayatīti sukhaṃ. Yassuppajjati, taṃ sukhitaṃ karotīti attho. Suṭṭhu dukkhaṃ khādatītipi sukhaṃ. Suṭṭu dukkhaṃ khanatītipi sukhaṃ. དེ་ལ་“བདེ་བ་” (sukha) ཞེས་པ་ནི། བདེ་བར་བྱེད་པ་ (sukhayati) ཡིན་པས་ན་བདེ་བའོ། །གང་ལ་སྐྱེས་པ་དེ་ཉིད་བདེ་བར་བྱེད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཡང་ན། སྡུག་བསྔལ་ལེགས་པར་ཟ་བར་བྱེད་པ་ (suṭṭhu khādati) ཡིན་པས་ཀྱང་བདེ་བའོ། །ཡང་ན། སྡུག་བསྔལ་ལེགས་པར་རྐོ་བར་བྱེད་པ་ (suṭṭhu khanati) ཡིན་པས་ཀྱང་བདེ་བའོ། ། Dukkhadhātuvasā cāpi, dupubbakhādatopi vā; Dupubbakhanuto vāpi, dukkhasaddagatiṃ vade. “དུ་ཁཱ་” (dukkh) དབྱིངས་ཀྱི་དབང་གིས་སམ། །“དུ་” (du) སྔོན་འགྲོ་བའི་“ཁཱ་དཱ་” (khād) ལས། །ཡང་ན་“དུ་” (du) སྔོན་“ཁ་ནཱ་” (khan) ལས། །སྡུག་བསྔལ་སྒྲ་ཡི་འཇུག་པ་བཤད། ། Dukkhanti hi dukkhayatīti dukkhaṃ. Yassuppajjati, taṃ dukkhitaṃ karotīti attho. Duṭṭhu sukhaṃ khādatītipi dukkhaṃ. Duṭṭhu sukhaṃ khanatītipi dukkhaṃ. Atha vā dvidhā sukhaṃ khanatītipi dukkhaṃ. དེ་ལ་“སྡུག་བསྔལ་” (dukkha) ཞེས་པ་ནི། སྡུག་བསྔལ་བར་བྱེད་པ་ (dukkhayati) ཡིན་པས་ན་སྡུག་བསྔལ་ལོ། །གང་ལ་སྐྱེས་པ་དེ་ཉིད་སྡུག་བསྔལ་བར་བྱེད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཡང་ན། བདེ་བ་ངན་པར་ཟ་བར་བྱེད་པ་ (duṭṭhu khādati) ཡིན་པས་ཀྱང་སྡུག་བསྔལ་ལོ། །ཡང་ན། བདེ་བ་ངན་པར་རྐོ་བར་བྱེད་པ་ (duṭṭhu khanati) ཡིན་པས་ཀྱང་སྡུག་བསྔལ་ལོ། །ཡང་ན། རྣམ་པ་གཉིས་སུ་བདེ་བ་རྐོ་བར་བྱེད་པ་ (dvidhā khanati) ཡིན་པས་ཀྱང་སྡུག་བསྔལ་ལོ། ། Gandhadhātuvasā cāpi, gamudhātuvasena vā; Gamudhādhātuto vāpi, gandhasaddagatiṃ vade. “གནྡྷཱ་” (gandh) དབྱིངས་ཀྱི་དབང་གིས་སམ། །“གམུ་” (gamu) དབྱིངས་ཀྱི་དབང་གིས་དང་། །“གམུ་-དྷཱ་” (gamu-dhā) དབྱིངས་ལས་ཀྱང་། །དྲི་ཡི་སྒྲ་ཡི་འཇུག་པ་བཤད། ། Tathā hi gandhayatīti gandho, attano vatthuṃ sūcayati ‘‘idaṃ sugandhaṃ, idaṃ duggandha’’nti pakāseti, paṭicchannaṃ, vā pupphaphalādiṃ ‘‘idamettha atthī’’ti pesuññaṃ karonto viya ahosīti attho. Atha vā gandhayati chindati manāpagandho sugandhabhāvena duggandhaṃ, amanāpagandho ca duggandhabhāvena sugandhanti gandho. Ettha pana gandhasaddassa chedanavācakatte – དེ་ལྟར་ན་མཚོན་པར་བྱེད་པ་ (gandhayati) ཡིན་པས་ན་“དྲི་” (gandho) སྟེ། རང་གི་དངོས་པོ་མཚོན་པར་བྱེད་ཅིང་། “འདི་ནི་དྲི་ཞིམ་པའོ། །འདི་ནི་དྲི་ང་བའོ། །” ཞེས་གསལ་བར་བྱེད་དེ། སྦས་པའི་མེ་ཏོག་དང་འབྲས་བུ་ལ་སོགས་པ་“འདི་ན་འདི་ཡོད་དོ་”ཞེས་ཕྲ་མ་བྱེད་པ་བཞིན་དུ་འགྱུར་བའི་དོན་ཏོ། །ཡང་ན། གཅོད་པར་བྱེད་པ་ (gandhayati, chindati) ཡིན་པས་ན་“དྲི་”སྟེ། ཡིད་དུ་འོང་བའི་དྲི་ནི་དྲི་ཞིམ་པའི་དངོས་པོས་དྲི་ང་བ་གཅོད་པ་དང་། ཡིད་དུ་མི་འོང་བའི་དྲི་ནི་དྲི་ང་བའི་དངོས་པོས་དྲི་ཞིམ་པ་གཅོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདིར་“གནྡྷ་” (gandha) ཞེས་པའི་སྒྲ་གཅོད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་པ་ནི། ‘‘Atijātaṃ anujātaṃ, puttamicchanti paṇḍitā; Avajātaṃ na icchanti, yo hoti kulagandhano’’ti “མགོན་པོ་རྣམས་ནི་བུ་དག་ལ། །ལྷག་སྐྱེས་མཐུན་སྐྱེས་འདོད་པར་བྱེད། །རིགས་གཅོད་བྱེད་པའི་བུ་གང་ཡིན། །དམན་སྐྱེས་དེ་ནི་འདོད་མི་བྱེད། །” ཞེས་པས། Ayaṃ pāḷi nidassanaṃ. Vāyunā vā nīyamāno gacchatīti gandho. Kaccāyanasmiñhi ‘‘khādāmagamānaṃ khandhandhagandhā’’ti khādaamagamiiccetesaṃ dhātūnaṃ yathākkamaṃ khandha andhagandhādesā vuttā. Atha vā gacchanto dhariyate soti gandho. Vuttañhetaṃ bhadantena buddhadattācariyena veyyākaraṇena niruttinayadassinā ‘‘dhariyatīti gacchanto, gandho sūcanatopi vā’’ti. ལུང་འདི་ནི་དཔེར་བརྗོད་དོ། །ཡང་ན། རླུང་གིས་ཁྱེར་ཏེ་འགྲོ་བར་བྱེད་པ་ (gacchati) ཡིན་པས་ན་“དྲི་” (gandha) འོ། །ཀཙྩཱ་ཡ་ན་ (Kaccāyana) ལས། “ཁཱ་དཱ་མ་གམཱ་ནཾ་ཁནྡྷནྡྷ་གནྡྷཱ” ཞེས་གསུངས་ཏེ། “ཁཱ་དཱ་” (khāda) དང་། “ཨ་མ་” (ama) དང་། “གམི་” (gami) ཞེས་པའི་དབྱིངས་འདི་དག་ལ་གོ་རིམ་བཞིན་དུ་“ཁནྡྷ་” (khandha) དང་། “ཨནྡྷ་” (andha) དང་། “གནྡྷ་” (gandha) ཞེས་པའི་སྒྱུར་བ་གསུངས་སོ། །ཡང་ན། འགྲོ་བཞིན་དུ་འཛིན་པར་བྱེད་པ་ནི་“དྲི་”འོ། །འདི་ནི་སྒྲ་རིག་པ་སྨྲ་ཞིང་ངེས་ཚིག་གི་ཚུལ་གཟིགས་པའི་སློབ་དཔོན་བཙུན་པ་སངས་རྒྱས་བྱིན་ (Buddhadatta) གྱིས་གསུངས་ཏེ། “འགྲོ་བཞིན་དུ་འཛིན་པར་བྱེད་པའམ། ཡང་ན་མཚོན་པར་བྱེད་པས་ཀྱང་དྲིའོ། །” ཞེས་སོ། ། Rasadhātuvasā ceva, ramāsadhātutopi ca; Rasasaddassa nipphattiṃ, āhu dhammarasaññuno. “ར་སཱ་” (ras) དབྱིངས་ཀྱི་དབང་གིས་དང་། །“རམ་-ཨཱས་” (ram-ās) དབྱིངས་ལས་ཀྱང་། །ཆོས་ཀྱི་རོ་ཤེས་མཁས་པ་རྣམས། །རོ་ཡི་སྒྲ་ཡི་གྲུབ་པ་གསུངས། ། Rasoti [Pg.371] hi rasanti taṃ assādentīti raso, ramantā taṃ asantītipi raso. Vuttampi cetaṃ ‘‘ramamānā na’santīti rasoti paridīpito’’ti. Tatrāyamattho – devamanussādayo sattā yasmā ramamānā naṃ dhammajātaṃ asanti bhakkhanti, tasmā taṃ dhammajātaṃ raso nāmāti niruttaññūhi paridīpitoti. Padacchedo pana evaṃ veditabbo – དེ་ལ་“རོ་” (rasa) ཞེས་པ་ནི། དེ་ལ་མྱོང་བར་བྱེད་པ་ (rasanti, assādenti) ཡིན་པས་ན་རོའོ། །ཡང་ན། དགའ་བཞིན་དུ་དེ་ལ་ཟ་བར་བྱེད་པ་ (ramantā, asanti) ཡིན་པས་ཀྱང་རོའོ། །འདི་ཉིད་ཀྱང་གསུངས་ཏེ། “དགའ་བཞིན་དུ་དེ་ལ་ཟ་བར་བྱེད་པས་ན་རོ་ཞེས་ཡོངས་སུ་བསྟན། །” ཞེས་སོ། །དེ་ལ་འདི་ནི་དོན་ཏེ། ལྷ་དང་མི་ལ་སོགས་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་གང་གི་ཕྱིར་དགའ་བཞིན་དུ་ཆོས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་དེ་ལ་ཟ་ཞིང་ལོངས་སྤྱོད་པས་ན། དེའི་ཕྱིར་ཆོས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་དེ་ལ་“རོ་”ཞེས་བྱ་བར་ངེས་ཚིག་ཤེས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཡོངས་སུ་བསྟན་ཏོ། །ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་ནི་འདི་ལྟར་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། Naṃ asanti na santīti, padacchedo siyā tahiṃ; Kammakārakabhāvena, attho hi tattha icchito. “ནཾ་ཨ་སནྟི” (naṃ asanti) ཞེས་པ་ནི། །དེ་ལ་ཚིག་གི་རྣམ་དབྱེ་སྟེ། །ལས་ཀྱི་བྱེད་པའི་དངོས་པོ་ཡིས། །དོན་ནི་དེ་ལ་འདོད་པའི་ཕྱིར། ། Iti vuttānusārena, avuttesu padesupi; Yathārahaṃ nayaññūhi, nayo neyyo susobhano. དེ་ལྟར་བཤད་པའི་རྗེས་སུ་འབྲངས། །མ་བཤད་པ་ཡི་ཚིག་རྣམས་ལའང་། །ཚུལ་ཤེས་རྣམས་ཀྱིས་ཅི་རིགས་པར། །མཛེས་པའི་ཚུལ་ནི་སྦྱར་བར་བྱ། ། Dhātucintāya ye muttā, anipphannāti te matā; Te cāpi bahavo santi, pītalohitakādayo; དབྱིངས་ཀྱི་དཔྱད་པ་ལས་གྲོལ་བ། །དེ་དག་མ་གྲུབ་པ་རུ་འདོད། །དེ་དག་ཀྱང་ནི་མང་པོ་ཡོད། །སེར་པོ་དང་ནི་དམར་པོ་སོགས། ། Nipphanne api dhātūhi, sadde dhagāitiādayo; Anipphannaṃva pekkhanti, gavādividhibhedato. “དྷ་གཱ་” (dhagā) ལ་སོགས་སྒྲ་རྣམས་ནི། །དབྱིངས་ལས་གྲུབ་པར་གྱུར་ན་ཡང་། །བ་ལང་ལ་སོགས་ཆོ་གའི་བྱེ་བྲག་གིས། །མ་གྲུབ་པ་བཞིན་ལྟ་བར་བྱེད། ། Tathā hi ‘‘gacchatīti go’’, iti vuttapadaṃ puna; Anipphannaṃ karitvāna, ‘‘gāvo’’ iccādikaṃbravuṃ. དེ་ལྟར་ན་“འགྲོ་བས་ན་བ་ལང་” (go) ཞེས། །བཤད་པའི་ཚིག་དེ་ཡང་བསྐྱར་དུ། །མ་གྲུབ་པ་རུ་བྱས་ནས་ནི། །“གཱ་བོ་” (gāvo) ལ་སོགས་བརྗོད་པར་བྱེད། ། Ekantena anipphannā, saddā viḍūḍabhādayo; Dhāturūpakasaddā ca, ‘‘pabbatāyati’’ādayo. “བི་ཌཱུ་ཌ་བྷ་” (Viḍūḍabha) ལ་སོགས་སྒྲ་རྣམས་དང་། །“རི་བོ་བཞིན་དུ་སྤྱོད་པ་” (pabbatāyati) སོགས། །དབྱིངས་ཀྱི་གཟུགས་ཅན་སྒྲ་རྣམས་ནི། །གཏན་ནས་མ་གྲུབ་པ་ཉིད་དོ། ། Seyyathidaṃ? ‘‘Viḍūḍabho, tisso, yevāpano, pītaṃ, lohitaṃ’’ iccevamādīni nāmikapadāni anipphannāni bhavanti. ‘‘Nīlaṃ, pītaṃ, yevāpanako’’ iccādīni pana nīlavaṇṇe pītavaṇṇe. Ke re ge saddeti dhātuvasena āgatattā nīlatīti nīlaṃ, pītatīti pītaṃ, ye vā pana itivacanena bhagavatā kiyate kathiyateti yevāpanakoti nibbacanamarahantīti nipphannānīti vattabbāni. Keci panettha vadeyyuṃ ‘‘nanu nīlati pītatītiādīni kriyāpadāni tepiṭake buddhavacane na dissantī’’ti? Kiñcāpi [Pg.372] na dissanti, tathāpi etarahi avijjamānā purāṇabhāsā esāti gahetabbāni. Yathā hi ‘‘nāthatīti nātho’’ti ettha kiñcāpi ‘‘nāthatī’’ti kriyāpadaṃ buddhavacane na dissati, tathāpi nātha yācanopatāpissariyāsīsanesūti dhātuno diṭṭhattā aṭṭhakathācariyā gaṇhiṃsuyeva, evaṃ sampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ. Na hi kriyāpadaparihīno dhātu vucceyya. Kiñca bhiyyo – yathā ‘‘yāva byāti nimīsati, tatrāpi rasatibbayo’’ti jātakapāḷiyaṃ imasmiṃ buddhuppāde devamanussānaṃ vohārapathe asañcarantaṃ purāṇabhāsābhūtaṃ ‘‘byātī’’ti kriyāpadampi dissati, tathā ‘‘nīlati, pītatī’’tiādīhipi purāṇabhāsābhūtehi kriyāpadehi bhavitabbaṃ. Tattha yāva byātīti yāva ummīsati. Ayañhi tasmiṃ kāle vohāro, yasmiṃ kāle bodhisatto cūḷabodhi nāma paribbājako ahosi. Yathā pana viḍūḍabhasaddādayo dhātuvasena anipphannā nāma vuccanti, tathā ‘‘pabbatāyati, samuddāyati, cicciṭāyati, dhūmāyati, duddubhāyati, mettāyati, karuṇāyati, mamāyati’’ iccevamādayo ca ‘‘chattīyati, vatthīyati, parikkhārīyati, dhanīyati, paṭīyati’’ iccevamādayo ca ‘‘atihatthayati, upavīṇayati, daḷhayati, pamāṇayati, kusalayati, visuddhayati’’ iccevamādayo ca dhātuvasena anipphannāyeva nāma vuccanti. Tattha ‘‘pabbatāyatī’’tiādīsu saṅgho pabbatamiva attānamācarati pabbatāyati, evaṃ samuddāyati. Saddo cicciṭamiva attānamācarati cicciṭāyati. Vatthu dhūmamiva attānamācarati dhūmāyati. Saddo duddubhaiti ācarati duddubhāyati, bhikkhu mettāyati, tathā karuṇāyati. ‘‘Mama ida’’nti gaṇhati mamāyati. Achattaṃ chattamiva ācarati chattīyati. Aputtaṃ [Pg.373] puttamiva ācarati puttīyati, sissaṃ ācariyo, attano pattamicchati pattīyati. Evaṃ vatthīyati, parikkhārīyati, cīvarīyati, dhanīyati, paṭīyati. Hatthinā atikkamati atihatthayati. Vīṇāya upagāyati upavīṇayati. Daḷhaṃ karoti vīriyaṃ daḷhayati. Pamāṇaṃ karoti pamāṇayati. Kusalaṃ pucchati kusalayati. Visuddhā hoti ratti visuddhāyati. Tatrāyaṃ padamālā – ‘‘pabbatāyati, pabbatāyanti. Pabbatāyasi, pabbatāyatha. Pabbatāyāmi, pabbatāyāmā’’ti iminā nayena aṭṭhannaṃ vibhattīnaṃ vasena sesaṃ sabbaṃ yojetabbaṃ, evaṃ ‘‘samuddāyati, chattīyatī’’tiādīsu. Tatra kāritavasenapi ‘‘pabbatāyantaṃ payojayati pabbatāyati, puttiyantaṃ payojayati puttīyati’’ iccādi padasiddhi bhavati. Ayaṃ pana padamālā – pabbatāyati, pabbatāyanti. Pabbatāyasi. Sesaṃ yojetabbaṃ. Iccevaṃ dhātuvasena nipphannānipphannapadāni vibhāvitāni. Idāni dhātugaṇalakkhaṇaṃ, adhātulakkhaṇaṃ, kāritapaccayayogaṃ, sakāritekakammadvikammatikammapadaṃ, ūhanīyarūpagaṇaṃ, dhātūnaṃ ekagaṇikadvigaṇikategaṇikapadaṃ, suddhakattuhetukattupadarūpaṃ, kammabhāvapadarūpaṃ, ekakāritadvikāritapadaṃ, akāritadvikammakapadañca sabbametaṃ yathārahaṃ kathayāma. ད་ནི་ཁམས་ཀྱི་ཚོགས་ཀྱི་མཚན་ཉིད་དང་། ཁམས་མ་ཡིན་པའི་མཚན་ཉིད་དང་། བྱེད་རྒྱུའི་རྐྱེན་སྦྱོར་བ་དང་། བྱེད་རྒྱུ་དང་བཅས་པའི་ལས་གཅིག་པ་དང་། ལས་གཉིས་པ་དང་། ལས་གསུམ་པའི་ཚིག་དང་། རྗེས་སུ་དཔག་པར་བྱ་བའི་གཟུགས་ཀྱི་ཚོགས་དང་། ཁམས་རྣམས་ཀྱི་ཚོགས་གཅིག་པ་དང་། ཚོགས་གཉིས་པ་དང་། ཚོགས་གསུམ་པའི་ཚིག་དང་། བྱེད་པ་པོ་ཙམ་དང་བྱེད་རྒྱུའི་བྱེད་པ་པོའི་ཚིག་གི་གཟུགས་དང་། ལས་དང་དངོས་པོའི་ཚིག་གི་གཟུགས་དང་། བྱེད་རྒྱུ་གཅིག་པ་དང་བྱེད་རྒྱུ་གཉིས་པའི་ཚིག་དང་། བྱེད་རྒྱུ་མེད་པའི་ལས་གཉིས་པའི་ཚིག་ཀྱང་། འདི་ཐམས་ཅད་ཇི་ལྟར་རིགས་པར་བཤད་པར་བྱའོ།། Tatra sabbadhātukanissite suddhakattuppayoge suddhassaradhātuto vā ekassarato vā anekassarato vā apaccayassa parabhāvo bhūvādigaṇalakkhaṇaṃ sāmaññalakkhaṇavasena, visesalakkhaṇavasena pana ākhyātatte ikārantānekassaradhātuto saha apaccayena niccaṃ niggahītāgamanañca nāmikatte niggahītāgamanamattañca bhūvādigaṇalakkhaṇaṃ. Ākyātatte kattari dhātūhi apaccayena saddhiṃniyatavasena niggahītāgamanaṃ rudhādigaṇalakkhaṇaṃ sāmaññalakkhaṇavasena, visesalakkhaṇavasena [Pg.374] pana ākhyātatte kattari dhātūhi ivaṇṇekārokārapaccayehi saddhiṃ niyatavasena niggahītāgamanañca nāmakatte aniyatavasena niggahītāgamanamattañca rudhādigaṇalakkhaṇaṃ. Kattari dhātūhi ādesalābhālābhino yapaccayassa parabhāvo divādigaṇalakkhaṇaṃ. Kattari dhātūhi yathārahaṃ ṇu ṇā uṇāpaccayānaṃ parabhāvo svādigaṇalakkhaṇaṃ. Kattari dhātūhi nāpaccayassa parabhāvo kiyādigaṇalakkhaṇaṃ. Kattari dhātūhi ākhyātatte appakatarappayogavasena nāmikatte pacurappayogavasena ppaṇhāpaccayānaṃ parabhāvo gahādigaṇalakkhaṇaṃ. Kattari dhātūhi yathāsambhavaṃ oyirappaccayānaṃ parabhāvo tanādigaṇalakkhaṇaṃ. Ākhyātatte kattari dhātūhi sabbathā ṇeṇayappaccayānaṃ parabhāvo curādigaṇalakkhaṇaṃ sāmaññalakkhaṇavasena, visesalakkhaṇavasena pana ākhyātatte ikārantadhātuto saha ṇe ṇayapaccayehi niccaṃ niggahītāgamanañca nāmikatte niggahītāgamanamattañca curādigaṇalakkhaṇaṃ. Gaṇasūcakānaṃ paccayānamaparattaṃ adhātulakkhaṇaṃ. Iti dhātugaṇalakkhaṇamadhātulakkhaṇaṃ vibhāvitaṃ. དེ་ལ་ཁམས་ཐམས་ཅད་ལ་བརྟེན་པའི་སྐབས་སུ་བབ་པའི་སྦྱོར་བ་ལས། སྒྲ་གདངས་རྐྱང་པའི་ཁམས་སམ། དབྱངས་གཅིག་པ་འམ། དབྱངས་དུ་མ་ལས་རྐྱེན་ "ཨ" (a) ཕྱི་རོལ་དུ་འབྱུང་བ་ནི། སྤྱིའི་མཚན་ཉིད་ཀྱི་དབང་དུ་བྱས་ན། བྷཱུ་ལ་སོགས་པའི་ཚོགས་ཀྱི་མཚན་ཉིད་ཡིན། བྱེ་བྲག་གི་མཚན་ཉིད་ཀྱི་དབང་དུ་བྱས་ན། བྱ་ཚིག་གི་སྐབས་སུ་ "ཨི" (i) མཐར་ཐོགས་པའི་དབྱངས་དུ་མའི་ཁམས་ལས་རྐྱེན་ "ཨ" (a) དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་རྟག་ཏུ་རྗེས་སུ་ང་རོ་འབྱུང་བ་དང་། མིང་ཚིག་གི་སྐབས་སུ་རྗེས་སུ་ང་རོ་འབྱུང་བ་ཙམ་ནི་བྷཱུ་ལ་སོགས་པའི་ཚོགས་ཀྱི་མཚན་ཉིད་དོ།། བྱ་ཚིག་གི་སྐབས་སུ་བྱེད་པ་པོ་ལ། ཁམས་རྣམས་ལས་རྐྱེན་ "ཨ" (a) དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་ངེས་པར་རྗེས་སུ་ང་རོ་འབྱུང་བ་ནི། སྤྱིའི་མཚན་ཉིད་ཀྱི་དབང་དུ་བྱས་ན། རུ་དྷཱ་ལ་སོགས་པའི་ཚོགས་ཀྱི་མཚན་ཉིད་ཡིན། བྱེ་བྲག་གི་མཚན་ཉིད་ཀྱི་དབང་དུ་བྱས་ན། བྱ་ཚིག་གི་སྐབས་སུ་བྱེད་པ་པོ་ལ། ཁམས་རྣམས་ལས་ "ཨི" (i) ཡི་སྒྲ་དང་ "ཨེ" (e) དང་ "ཨོ" (o) ཡི་རྐྱེན་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་ངེས་པར་རྗེས་སུ་ང་རོ་འབྱུང་བ་དང་། མིང་ཚིག་གི་སྐབས་སུ་མ་ངེས་པར་རྗེས་སུ་ང་རོ་འབྱུང་བ་ཙམ་ནི་རུ་དྷཱ་ལ་སོགས་པའི་ཚོགས་ཀྱི་མཚན་ཉིད་དོ།། བྱེད་པ་པོ་ལ། ཁམས་རྣམས་ལས་འགྱུར་བ་ཐོབ་པ་དང་མ་ཐོབ་པའི་རྐྱེན་ "ཡ" (ya) ཕྱི་རོལ་དུ་འབྱུང་བ་ནི་དི་ཝཱ་ལ་སོགས་པའི་ཚོགས་ཀྱི་མཚན་ཉིད་དོ།། བྱེད་པ་པོ་ལ། ཁམས་རྣམས་ལས་ཇི་ལྟར་རིགས་པར་རྐྱེན་ "ཎུ" (ṇu) དང་ "ཎཱ" (ṇā) དང་ "ཨུཎཱ" (uṇā) རྣམས་ཕྱི་རོལ་དུ་འབྱུང་བ་ནི་སྭཱ་ལ་སོགས་པའི་ཚོགས་ཀྱི་མཚན་ཉིད་དོ།། བྱེད་པ་པོ་ལ། ཁམས་རྣམས་ལས་རྐྱེན་ "ནཱ" (nā) ཕྱི་རོལ་དུ་འབྱུང་བ་ནི་ཀི་ཡཱ་ལ་སོགས་པའི་ཚོགས་ཀྱི་མཚན་ཉིད་དོ།། བྱེད་པ་པོ་ལ། ཁམས་རྣམས་ལས་བྱ་ཚིག་གི་སྐབས་སུ་སྦྱོར་བ་ཉུང་བ་དང་། མིང་ཚིག་གི་སྐབས་སུ་སྦྱོར་བ་མང་བའི་དབང་གིས། རྐྱེན་ "པྤ" (ppa) དང་ "ཎྷཱ" (ṇhā) རྣམས་ཕྱི་རོལ་དུ་འབྱུང་བ་ནི་གཧཱ་ལ་སོགས་པའི་ཚོགས་ཀྱི་མཚན་ཉིད་དོ།། བྱེད་པ་པོ་ལ། ཁམས་རྣམས་ལས་ཇི་ལྟར་སྲིད་པར་རྐྱེན་ "ཨོ" (o) དང་ "ཡིར" (yira) རྣམས་ཕྱི་རོལ་དུ་འབྱུང་བ་ནི་ཏ་ནཱ་ལ་སོགས་པའི་ཚོགས་ཀྱི་མཚན་ཉིད་དོ།། བྱ་ཚིག་གི་སྐབས་སུ་བྱེད་པ་པོ་ལ། ཁམས་རྣམས་ལས་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་རྐྱེན་ "ཎེ" (ṇe) དང་ "ཎཡ" (ṇaya) རྣམས་ཕྱི་རོལ་ dུ་འབྱུང་བ་ནི། སྤྱིའི་མཚན་ཉིད་ཀྱི་དབང་དུ་བྱས་ན། ཙུ་རཱ་ལ་སོགས་པའི་ཚོགས་ཀྱི་མཚན་ཉིད་ཡིན། བྱེ་བྲག་གི་མཚན་ཉིད་ཀྱི་དབང་དུ་བྱས་ན། བྱ་ཚིག་གི་སྐབས་སུ་ "ཨི" (i) མཐར་ཐོགས་པའི་ཁམས་ལས་རྐྱེན་ "ཎེ" (ṇe) དང་ "ཎཡ" (ṇaya) དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་རྟག་ཏུ་རྗེས་སུ་ང་རོ་འབྱུང་བ་དང་། མིང་ཚིག་གི་སྐབས་སུ་རྗེས་སུ་ང་རོ་འབྱུང་བ་ཙམ་ནི་ཙུ་རཱ་ལ་སོགས་པའི་ཚོགས་ཀྱི་མཚན་ཉིད་དོ།། ཚོགས་མཚོན་པར་བྱེད་པའི་རྐྱེན་རྣམས་ཀྱི་རྗེས་སུ་མི་གནས་པ་ནི་ཁམས་མ་ཡིན་པའི་མཚན་ཉིད་དོ།། དེ་ལྟར་ཁམས་ཀྱི་ཚོགས་ཀྱི་མཚན་ཉིད་དང་ཁམས་མ་ཡིན་པའི་མཚན་ཉིད་རྣམ་པར་ཕྱེ་ཟིན་ཏོ།། Kāritapaccayassa yoge ‘‘ṇe ṇayo ṇāpe ṇāpayo cā’’ti ime cattāro kāritapaccayā. བྱེད་རྒྱུའི་རྐྱེན་སྦྱོར་བ་ལ། "ཎེ" (ṇe) དང་། "ཎཡ" (ṇaya) དང་། "ཎཱཔེ" (ṇāpe) དང་། "ཎཱཔཡ" (ṇāpaya) ཞེས་བྱ་བ་འདི་བཞི་ནི་བྱེད་རྒྱུའི་རྐྱེན་རྣམས་སོ།། Ṇe ṇayāsuṃ uvaṇṇantā,Ādantā pacchimā duve; Sesato caturodve vā,Ṇayoyeva adhātuto. "ཎེ" དང་ "ཎཡ" དག་ནི་ཨུ་ཡིག་མཐའ་ཅན་ལས། །ཕྱི་མ་གཉིས་ནི་ཨཱ་ཡིག་མཐའ་ཅན་ལས། །ལྷག་མ་རྣམས་ལས་བཞི་འམ་གཉིས་ཉིད་དེ། །ཁམས་མ་ཡིན་པ་ལས་ནི་ "ཎཡ" ཁོ་ནའོ།། Tatra sāveti, sāvayati. Bhāveti, bhāvayati, obhāseti, obhāsayati. Imāni kārite uvaṇṇantadhāturūpāni. དེ་ལ་ "སཱ་ཝེ་ཏི" (sāveti) དང་ "སཱ་ཝ་ཡ་ཏི" (sāvayati)། "བྷཱ་ཝེ་ཏི" (bhāveti) དང་ "བྷཱ་ཝ་ཡ་ཏི" (bhāvayati)། "ཨོ་བྷཱ་སེ་ཏི" (obhāseti) དང་ "ཨོ་བྷཱ་ས་ཡ་ཏི" (obhāsayati) རྣམས་སོ།། འདི་དག་ནི་བྱེད་རྒྱུའི་སྐབས་སུ་ཨུ་ཡིག་མཐའ་ཅན་གྱི་ཁམས་ཀྱི་གཟུགས་རྣམས་སོ།། Dāpeti[Pg.375], dāpayati. Hāpeti, hāpayati. Nhāpeti, nhāpayati. Nahāpeti, nahāpayati. Ākārantadhāturūpāni. "དཱ་པེ་ཏི" (dāpeti) དང་ "དཱ་པ་ཡ་ཏི" (dāpayati)། "ཧཱ་པེ་ཏི" (hāpeti) དང་ "ཧཱ་པ་ཡ་ཏི" (hāpayati)། "ནྷཱ་པེ་ཏི" (nhāpeti) དང་ "ནྷཱ་པ་ཡ་ཏི" (nhāpayati)། "ན་ཧཱ་པེ་ཏི" (nahāpeti) དང་ "ན་ཧཱ་པ་ཡ་ཏི" (nahāpayati) རྣམས་སོ།། འདི་དག་ནི་ཨཱ་ཡིག་མཐའ་ཅན་གྱི་ཁམས་ཀྱི་གཟུགས་རྣམས་སོ།། Soseti, sosayati. Sosāpeti, sosāpayati. Ghosāpeti, ghosāpayati. Akārantadhāturupāni. "སོ་སེ་ཏི" (soseti) དང་ "སོ་ས་ཡ་ཏི" (sosayati)། "སོ་སཱ་པེ་ཏི" (sosāpeti) དང་ "སོ་སཱ་པ་ཡ་ཏི" (sosāpayati)། "གྷོ་སཱ་པེ་ཏི" (ghosāpeti) དང་ "གྷོ་སཱ་པ་ཡ་ཏི" (ghosāpayati) རྣམས་སོ།། འདི་དག་ནི་ཨ་ཡིག་མཐའ་ཅན་གྱི་ཁམས་ཀྱི་གཟུགས་རྣམས་སོ།། Maggo saṃsārato lokaṃ ñāpeti, ñāpayati. Idhāturūpāni niggacchāpetīti etesamattho. Imāni hi nipubbāya idhātuyā vasena sambhūtāni hetukatturūpāni. Tathā hi suddhakattubhāvena maggo sayaṃ ñāyati, saṃsārato niggacchatīti ñāyoti vuccati. "ལམ་གྱིས་འཇིག་རྟེན་འཁོར་བ་ལས་འབྱུང་བར་བྱེད།" (maggo saṃsārato lokaṃ ñāpeti, ñāpayati) ཅེས་པ་ལྟ་བུའོ།། འདི་དག་ནི་ "ཕྱིར་འབྱུང་བར་བྱེད་དོ" (niggacchāpeti) ཞེས་པའི་དོན་ཏེ། "ཨི" (i) ཞེས་པའི་ཁམས་ཀྱི་གཟུགས་རྣམས་སོ།། འདི་དག་ནི་སྔོན་འཇུག་ "ནི" (ni) སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ "ཨི" (i) ཁམས་ཀྱི་དབང་གིས་བྱུང་བའི་བྱེད་རྒྱུའི་གཟུགས་རྣམས་སོ།། དེ་ལྟར་བྱེད་རྒྱུའི་དངོས་པོའི་སྒོ་ནས་ལམ་ཉིད་རང་གིས་འགྲོ་བར་བྱེད་པ་འམ། འཁོར་བ་ལས་ཕྱིར་འབྱུང་བས་ན་ "ཉཱ་ཡ" (ñāya) ཞེས་བྱའོ།། Pāveti, pāvayati, udhāturūpāni. Vadāpetīti etesamattho. Imāni hi papubbāya udhātuyā vasena sambhūtāni hetukatturūpāni. Tathā hi ‘‘yo ātumānaṃ sayameva pāvā’’ti suddhakattupadaṃ āhaccabhāsitaṃ dissati. "པཱ་ཝེ་ཏི" (pāveti) དང་ "པཱ་ཝ་ཡ་ཏི" (pāvayati) རྣམས་ནི་ "ཨུ" (u) ཁམས་ཀྱི་གཟུགས་རྣམས་སོ།། "སྨྲ་བར་བྱེད་དོ" (vadāpeti) ཞེས་པ་ནི་འདི་དག་གི་དོན་ཏོ།། འདི་དག་ནི་སྔོན་འཇུག་ "པ" (pa) སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ "ཨུ" (u) ཁམས་ཀྱི་དབང་གིས་བྱུང་བའི་བྱེད་རྒྱུའི་གཟུགས་རྣམས་སོ།། དེ་ལྟར་ "གང་ཞིག་བདག་ཉིད་རང་ཉིད་ཀྱིས་སྨྲས་སོ" (yo ātumānaṃ sayameva pāvā) ཞེས་བྱེད་པ་པོ་ཙམ་གྱི་ཚིག་དངོས་སུ་གསུངས་པ་མཐོང་བའི་ཕྱིར་རོ།། Khepeti, khepayati. Kaṅkheti, kaṅkhayati, kaṅkhāpeti, kaṅkhāpayati. Ācikkhāpeti, ācikkhāpayati. Ivaṇṇantadhāturūpāni. "ཁེ་པེ་ཏི" (khepeti) དང་ "ཁེ་པ་ཡ་ཏི" (khepayati)། "ཀངྑེ་ཏི" (kaṅkheti) དང་ "ཀངྑ་ཡ་ཏི" (kaṅkhayati)། "ཀངྑཱ་པེ་ཏི" (kaṅkhāpeti) དང་ "ཀངྑཱ་པ་ཡ་ཏི" (kaṅkhāpayati)། "ཨཱ་ཅིཀྑཱ་པེ་ཏི" (ācikkhāpeti) དང་ "ཨཱ་ཅིཀྑཱ་པ་ཡ་ཏི" (ācikkhāpayati) རྣམས་སོ།། འདི་དག་ནི་ཨི་ཡིག་མཐའ་ཅན་གྱི་ཁམས་ཀྱི་གཟུགས་རྣམས་སོ།། Khiyeti, khiyayati. Milāyeti, milāyayati. Ekārantadhāturūpāni. "ཁི་ཡེ་ཏི" (khiyeti) དང་ "ཁི་ཡ་ཡ་ཏི" (khiyayati)། "མི་ལཱ་ཡེ་ཏི" (milāyeti) དང་ "མི་ལཱ་ཡ་ཡ་ཏི" (milāyayati) རྣམས་སོ།། འདི་དག་ནི་ཨེ-ཡིག་མཐའ་ཅན་གྱི་ཁམས་ཀྱི་གཟུགས་རྣམས་སོ།། Siyeti, siyayati. Okārantadhāturūpāni. "སི་ཡེ་ཏི" (siyeti) དང་ "སི་ཡ་ཡ་ཏི" (siyayati) རྣམས་སོ།། འདི་དག་ནི་ཨོ་ཡིག་མཐའ་ཅན་གྱི་ཁམས་ཀྱི་གཟུགས་རྣམས་སོ།། Pabbatāyāyati, puttiyāyati. Adhātunissitāni rūpāni. Iminā nayena sesāni avuttānipi rūpāni sakkā viññātuṃ viññunā pāḷinayaññunāti vitthāro na dassito. Iti kāritapaccayayogo saṅkhepena vibhāvito. "པབྦ་ཏཱ་ཡཱ་ཡ་ཏི" (pabbatāyāyati) དང་ "པུཏྟི་ཡཱ་ཡ་ཏི" (puttiyāyati) རྣམས་སོ།། འདི་དག་ནི་ཁམས་ལ་མ་བརྟེན་པའི་གཟུགས་རྣམས་སོ།། ཚུལ་འདིས། འདིར་མ་བཤད་པའི་གཟུགས་གཞན་རྣམས་ཀྱང་། པཱ་ལིའི་ཚུལ་རིག་པའི་མཁས་པས་ཤེས་པར་ནུས་པས། རྒྱས་པར་མ་བསྟན་ཏོ།། དེ་ལྟར་བྱེད་རྒྱུའི་རྐྱེན་སྦྱོར་བ་མདོར་བསྡུས་ཏེ་རྣམ་པར་ཕྱེ་ཟིན་ཏོ།། Idāni [Pg.376] sakāritekakammādīni brūma – ད་ནི་གཉིས་སུ་འགྱུར་བ་དང་བཅས་པའི་ལས་གཅིག་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་བཤད་པར་བྱ་སྟེ། Akammakā ekakammā, dvikammā vāpi honti hi; Kāritapaccaye laddhe, sakammā ca dvikammakā. བྱ་བྱེད་ཐ་མི་དད་པ་རྣམས་ནི་ལས་གཅིག་པ་དང་། ཡང་ན་ལས་གཉིས་པ་དག་ཏུ་ཡང་འགྱུར་ཏེ། གཉིས་སུ་འགྱུར་བའི་རྐྱེན་ཐོབ་པ་ན། ལས་མེད་པ་རྣམས་ལས་དང་བཅས་པ་དང་། ལས་གཅིག་པ་རྣམས་ལས་གཉིས་པ་ཅན་དུ་འགྱུར་རོ།། Sayaṃ sodheti so bhūmiṃ, sodhāpeti paremahiṃ; Naraṃ kammaṃ kārayati, viññeyyaṃ kamato idaṃ. “ཁོ་རང་ཉིད་ཀྱིས་ས་གཞི་སེལ་བར་བྱེད།” “གཞན་གྱིས་ས་གཞི་སེལ་དུ་འཇུག” “མི་ལ་ལས་ཀ་བྱེད་དུ་འཇུག” ཅེས་པ་འདི་ནི་གོ་རིམ་བཞིན་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ།། Dvikammikā sambhavanti, tikammā ettha dīpaye; ‘‘Issaro sevakaṃ gāmaṃ, ajaṃ nāyeti’’ iccapi. འདིར་ལས་གཉིས་པ་རྣམས་ལས་གསུམ་པ་ཅན་དུ་འགྱུར་བ་ནི། “རྗེ་བོས་གཡོག་པོ་ལ་གྲོང་གསེབ་ཏུ་ར་མ་འཁྲིད་དུ་འཇུག” ཅེས་པ་ལ་སོགས་པས་བསྟན་ཏོ།། ‘‘Naro narena vā gāmaṃ, ajaṃ nāyeti’’iccapi; Kammatthadīpakaṃyeva, karaṇaṃ ettha icchitaṃ. “མི་ཡིས་མི་ལ་གྲོང་གསེབ་ཏུ་ར་མ་འཁྲིད་དུ་འཇུག” ཅེས་པའང་རུང་སྟེ། འདིར་བྱེད་པ་ནི་ལས་ཀྱི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་ཉིད་དུ་འདོད་དོ།། Iti sakāritekakammādīni vibhāvitāni. དེ་ལྟར་གཉིས་སུ་འགྱུར་བ་དང་བཅས་པའི་ལས་གཅིག་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་རྣམ་པར་ཕྱེ་ནས་བཤད་ཟིན་ཏོ།། Idāni ūhanīyarūpagaṇaṃ brūma – hoti, bhoti, sambhoti, idaṃ bhūvādirūpaṃ. Sumbhoti, parisumbhoti, idaṃ rudhādigūpaṃ. Nindati, vinindati, bandhati, idaṃ bhūvādirūpaṃ. Chindati, bhindati, rundhati, idaṃ rudhādirūpaṃ. Deti, neti, vadeti, anveti, idaṃ bhūvādirūpaṃ. Rundheti, paṭirundheti, idaṃ rudhādirūpaṃ. Buddheti, palibuddheti, idaṃ curādirūpaṃ. Jayati, sayati, palāyati, milāyati, gāyati, idaṃ bhūvādirūpaṃ. Hāyati, sāyati, nhāyati, idaṃ divādirūpaṃ. Kathayati, cintayati, bhājayati, idaṃ curādirūpaṃ. Gabbati, pagabbati, idaṃ bhūvādirūpaṃ. Kubbati, krubbati, idaṃ tanādirūpaṃ. Hinoti, cinoti, idaṃ svādirūpaṃ. Tanoti, sanoti, karoti, idaṃ tanādirūpaṃ. Cinteti, cintayati, idaṃ katturūpañceva hetukatturūpañca. Kanteti, kantayati, idaṃ hetukatturūpameva. Bhakkheti, bhakkhayati, vādeti, vādayati, idaṃ suddhakatturūpañceva hetukatturūpañca. Miyyatīti kattupadañceva kammapadañca. Bhāvethāti bahuvacanañceva ekavacanañca. Saṃyamissanti anāgatavacanañceva atītavacanañca. Anusāsatīti ākhyātañceva nāmikañca. Gacchaṃ vidhamaṃ nikkhaṇanti nāmikañceva [Pg.377] ākhyātañca. Ettha ākhyātatte gacchanti anāgatavacanaṃ, vidhamanti atītavacanaṃ, nikhaṇanti parikappavacanaṃ, sabbaṃ vā etaṃ padaṃ anāgatādhivacanantipi vattuṃ vaṭṭateva. Iminā nayena aññānipi ūhanīyapadāni nānappakārato yojetabbāni. Imāni padāni dubbiññeyyavisesāni mandabuddhīnaṃ sammohakarāni ācariyapācariye payirupāsitvā vedanīyānīti ūhanīyarūpagaṇo vibhāvito. ད་ནི་རྗེས་སུ་དཔག་པར་བྱ་བའི་གཟུགས་ཀྱི་ཚོགས་བཤད་པར་བྱ་སྟེ། ཧོ་ཏི། བྷོ་ཏི། སམྦྷོ་ཏི། ཞེས་པ་འདི་ནི་བྷཱུ་ལ་སོགས་པའི་སྡེའི་གཟུགས་སོ།། སུམྦྷོ་ཏི། པརིསུམྦྷོ་ཏི། ཞེས་པ་འདི་ནི་རུ་དྷཱ་ལ་སོགས་པའི་སྡེའི་གཟུགས་སོ།། ནིནྡ་ཏི། ཝི་ནིནྡ་ཏི། བནྡྷ་ཏི། ཞེས་པ་འདི་ནི་བྷཱུ་ལ་སོགས་པའི་སྡེའི་གཟུགས་སོ།། ཚིནྡ་ཏི། བྷིནྡ་ཏི། རུནྡྷ་ཏི། ཞེས་པ་འདི་ནི་རུ་དྷཱ་ལ་སོགས་པའི་སྡེའི་གཟུགས་སོ།། དེ་ཏི། ནེ་ཏི། ཝ་དེ་ཏི། ཨན་ཝེ་ཏི། ཞེས་པ་འདི་ནི་བྷཱུ་ལ་སོགས་པའི་སྡེའི་གཟུགས་སོ།། རུནྡྷེ་ཏི། པཊི་རུནྡྷེ་ཏི། ཞེས་པ་འདི་ནི་རུ་དྷཱ་ལ་སོགས་པའི་སྡེའི་གཟུགས་སོ།། བུདྡྷེ་ཏི། པལི་བུདྡྷེ་ཏི། ཞེས་པ་འདི་ནི་ཅུ་རཱ་ལ་སོགས་པའི་སྡེའི་གཟུགས་སོ།། ཛ་ཡ་ཏི། ས་ཡ་ཏི། པལཱ་ཡ་ཏི། མི་ལཱ་ཡ་ཏི། གཱ་ཡ་ཏི། ཞེས་པ་འདི་ནི་བྷཱུ་ལ་སོགས་པའི་སྡེའི་གཟུགས་སོ།། ཧཱ་ཡ་ཏི། སཱ་ཡ་ཏི། ནྷཱ་ཡ་ཏི། ཞེས་པ་འདི་ནི་དི་ཝཱ་ལ་སོགས་པའི་སྡེའི་གཟུགས་སོ།། ཀ་ཐ་ཡ་ཏི། ཙིན་ཏ་ཡ་ཏི། བྷཱ་ཛ་ཡ་ཏི། ཞེས་པ་འདི་ནི་ཅུ་རཱ་ལ་སོགས་པའི་སྡེའི་གཟུགས་སོ།། གབ་བྷ་ཏི། པགབ་བྷ་ཏི། ཞེས་པ་འདི་ནི་བྷཱུ་ལ་སོགས་པའི་སྡེའི་གཟུགས་སོ།། ཀུབ་བ་ཏི། ཀྲུབ་བ་ཏི། ཞེས་པ་འདི་ནི་ཏ་ནཱ་ལ་སོགས་པའི་སྡེའི་གཟུགས་སོ།། ཧི་ནོ་ཏི། ཅི་ནོ་ཏི། ཞེས་པ་འདི་ནི་སྭཱ་ལ་སོགས་པའི་སྡེའི་གཟུགས་སོ།། ཏ་ནོ་ཏི། ས་ནོ་ཏི། ཀ་རོ་ཏི། ཞེས་པ་འདི་ནི་ཏ་ནཱ་ལ་སོགས་པའི་སྡེའི་གཟུགས་སོ།། ཙིན་ཏེ་ཏི། ཙིན་ཏ་ཡ་ཏི། ཞེས་པ་འདི་ནི་བྱེད་པ་པོའི་གཟུགས་དང་རྒྱུའི་བྱེད་པ་པོའི་གཟུགས་གཉིས་ཀ་ཡིན་ནོ།། ཀན་ཏེ་ཏི། ཀན་ཏ་ཡ་ཏི། ཞེས་པ་འདི་ནི་རྒྱུའི་བྱེད་པ་པོའི་གཟུགས་ཉིད་དོ།། བྷཀྑེ་ཏི། བྷཀྑ་ཡ་ཏི། ཝཱ་དེ་ཏི། ཝཱ་ད་ཡ་ཏི། ཞེས་པ་འདི་ནི་བྱེད་པ་པོའི་གཟུགས་དང་རྒྱུའི་བྱེད་པ་པོའི་གཟུགས་གཉིས་ཀ་ཡིན་ནོ།། མིཡ྄ཡ་ཏི་ཞེས་པ་ནི་བྱེད་པ་པོའི་ཚིག་དང་ལས་ཀྱི་ཚིག་ཀྱང་ཡིན་ནོ།། བྷཱ་ཝེ་ཐཱ་ཞེས་པ་ནི་མང་ཚིག་དང་གཅིག་ཚིག་ཀྱང་ཡིན་ནོ།། སཾ་ཡ་མིས྄སནྟི་ཞེས་པ་ནི་མ་འོངས་པའི་ཚིག་དང་འདས་པའི་ཚིག་ཀྱང་ཡིན་ནོ།། ཨ་ནུ་སཱ་ས་ཏི་ཞེས་པ་ནི་བྱ་ཚིག་དང་མིང་ཚིག་ཀྱང་ཡིན་ནོ།། གཙྪཾ། ཝི་དྷ་མཾ། ནིཀྑ་ཎནྟི་ཞེས་པ་ནི་མིང་ཚིག་དང་བྱ་ཚིག་ཀྱང་ཡིན་ནོ།། འདིར་བྱ་ཚིག་གི་དབང་དུ་བྱས་ན། གཙྪནྟི་ནི་མ་འོངས་པའི་ཚིག ཝི་དྷ་མནྟི་ནི་འདས་པའི་ཚིག ནིཁ་ཎནྟི་ནི་ཀུན་བརྟགས་པའི་ཚིག་ཡིན་ལ། ཡང་ན་ཚིག་འདི་དག་ཐམས་ཅད་མ་འོངས་པའི་ཚིག་ཏུ་བརྗོད་ཀྱང་རུང་བ་ཉིད་དོ།། ཚུལ་འདིས། རྗེས་སུ་དཔག་པར་བྱ་བའི་ཚིག་གཞན་དག་ཀྱང་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་ཀྱི་སྒོ་ནས་སྦྱར་བར་བྱའོ།། ཁྱད་པར་རྟོགས་པར་དཀའ་ཞིང་བློ་རྟུལ་པོ་རྣམས་ལ་རྨོངས་པ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་ཚིག་འདི་དག་ནི། བླ་མ་དང་བླ་མའི་བླ་མ་རྣམས་ལ་བསྟེན་ཅིང་བསྙེན་བཀུར་བྱས་ཏེ་ཤེས་པར་བྱ་དགོས་སོ་ཞེས་རྗེས་སུ་དཔག་པར་བྱ་བའི་གཟུགས་ཀྱི་ཚོགས་རྣམ་པར་ཕྱེ་ཟིན་ཏོ།། Idāni ekagaṇikādīni vadāma – dhā dhāraṇe, bhūvādigaṇikavasenāyaṃ ekagaṇikā sakammikā dhātu. Bhagavā sakalalokassa hitaṃ dadhāti vidadhāti, puriso atthaṃ saṃvidheti, nidhiṃ nidheti, imāni suddhakattari bhavanti. ‘‘Saṃvidhāpeti, vidhāpetī’’ti imāni hetukattari bhavanti. Kamme pana bhāve ca ‘‘anuvidhīyatī’’tiādīni bhavanti. Tathā hi kamme ‘‘nidhi nāma nidhīyatī’’ti ca ‘‘dhīyati dhapiyatīti dheyya’’nti ca rūpāni dissanti. Tattha kamme ‘‘kammaṃ sattehi anuvidhiyyati, kammāni sattehi anuvidhiyyanti. Bho kamma tvaṃ sattehi anuvidhiyyasi, ahaṃ kammaṃ sattehi anuvidhiyyāmī’’tiādinā yojetabbaṃ. Bhāve pana ‘‘satto dukkhaṃ anuvidhiyyati, sattā dukkhaṃ anuvidhiyyanti, to satta tvaṃ dukkhaṃ anuvidhiyyasī’’ti yojetabbaṃ. Ayaṃ nayo ativiya sukhumo pāḷinayānukūlo. ད་ནི་སྡེ་གཅིག་པ་ལ་སོགས་པ་བཤད་པར་བྱ་སྟེ། དྷཱ་ནི་འཛིན་པ་ལ་འཇུག་སྟེ། བྷཱུ་ལ་སོགས་པའི་སྡེའི་དབང་གིས་འདི་ནི་བྱ་བྱེད་ཐ་དད་པའི་སྡེ་གཅིག་པའི་དབྱིངས་སོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་འཇིག་རྟེན་མཐའག་གི་ཕན་བདེ་འཛིན་ཅིང་སྒྲུབ་པར་མཛད། སྐྱེས་བུས་དོན་སྒྲུབ་པར་བྱེད། གཏེར་འཇོག་པར་བྱེད་ཅེས་པ་འདི་དག་ནི་བྱེད་པ་པོའི་གཟུགས་སུ་འགྱུར་རོ།། "སཾ་ཝི་དྷཱ་པེ་ཏི། ཝི་དྷཱ་པེ་ཏི།" ཞེས་པ་འདི་དག་ནི་རྒྱུའི་བྱེད་པ་པོའི་གཟུགས་སུ་འགྱུར་རོ།། ལས་དང་དངོས་པོ་ལ་ནི། "ཨ་ནུ་ཝི་དྷཱི་ཡ་ཏི།" ལ་སོགས་པ་རྣམས་འགྱུར་རོ།། དེ་ལྟར་ཡང་ལས་ལ། "གཏེར་ཞེས་བྱ་བ་ནི་འཇོག་པར་བྱེད་དོ།།" ཞེས་པ་དང་། "འཛིན་པར་བྱེད་དོ། འཇོག་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་པ་ནི་གཞག་བྱའོ།།" ཞེས་པའི་གཟུགས་རྣམས་མཐོང་ངོ་།། དེ་ལ་ལས་ཀྱི་སྒྲ་ལ། "ལས་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱིས་རྗེས་སུ་སྒྲུབ་པར་བྱེད། ལས་རྣམས་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱིས་རྗེས་སུ་སྒྲུབ་པར་བྱེད། ཀྱེ་ལས། ཁྱོད་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱིས་རྗེས་སུ་སྒྲུབ་པར་བྱེད། ང་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱིས་རྗེས་སུ་སྒྲུབ་པར་བྱེད་དོ།།" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་སྦྱར་བར་བྱའོ།། དངོས་པོ་ལ་ནི། "སེམས་ཅན་གྱིས་སྡུག་བསྔལ་རྗེས་སུ་མྱོང་བར་བྱེད། སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱིས་སྡུག་བསྔལ་རྗེས་སུ་མྱོང་བར་བྱེད། ཀྱེ་སེམས་ཅན། ཁྱོད་ཀྱིས་སྡུག་བསྔལ་རྗེས་སུ་མྱོང་བར་བྱེད་དོ།།" ཞེས་སྦྱར་བར་བྱའོ།། ཚུལ་འདི་ནི་ཤིན་ཏུ་ཕྲ་ཞིང་ལུང་གི་ཚུལ་དང་མཐུན་པ་ཞིག་གོ། Nāmikapadatte ‘‘dhātū’’tiādīni bhavanti. Tattha dhātūti salakkhaṇaṃ dadhāti dhāretīti dhātu. Aṭṭhakathāsu pana ‘‘salakkhaṇadhāraṇato dukkhavidhānato dukkhadhānato ca dhātū’’ti vuttaṃ. Dhātūti pathavīdhātādidhātuyo. Tattha salakkhaṇadhāraṇatoti yathā titthiyaparikappito pakati attāti evamādiko sabhāvato natthi, na evametā, etā pana salakkhaṇaṃ sabhāvaṃ dhārentīti dhātuyo[Pg.378]. Dukkhavidhānatoti dukkhassa vidahanato. Etā hi dhātuyo kāraṇabhāvena vavatthitā hutvā yathā ayalohādidhātuyo ayalohādianekappakāraṃ saṃsāradukkhaṃ vidahanti. Dukkhadhānatoti anappakassa dukkhassa vidhānamattato avasavattanato, taṃ vā dukkhaṃ etāhi kāraṇabhūtāhi sattehi anuvidhīyati, tathāvihitañca taṃ etesveva dhīyati ṭhapiyati, evaṃ dukkhadhānato dhātuyo. Apica nijjīvaṭṭho dhātavoti gahetabbaṃ. Tathā hi bhagavā ‘‘cha dhātuyosaṃ bhikkhu puriso’’tiādīsu jīvasaññāsamūhanatthaṃ dhātudesanaṃ akāsīti. Yo pana tattha amhehi bhāvaṭṭhāne ‘‘satto dukkhaṃ anuvidhiyyatī’’ti tipurisamaṇḍito ekavacanabahuvacaniko paṭhamāvibhattippayogo vutto. So – མིང་གི་ཚིག་གི་དབང་དུ་བྱས་ན། "ཁམས་" ལ་སོགས་པ་རྣམས་འགྱུར་རོ།། དེ་ལ་ཁམས་ཞེས་པ་ནི། རང་གི་མཚན་ཉིད་འཛིན་པས་ན་ཁམས་སོ།། འགྲེལ་བཤད་རྣམས་སུ་ནི། "རང་གི་མཚན་ཉིད་འཛིན་པའི་ཕྱིར་དང་། སྡུག་བསྔལ་སྒྲུབ་པའི་ཕྱིར་དང་། སྡུག་བསྔལ་འཛིན་པའི་ཕྱིར་ན་ཁམས་སོ།།" ཞེས་གསུངས་སོ།། ཁམས་ཞེས་པ་ནི་ས་ཁམས་ལ་སོགས་པའི་ཁམས་རྣམས་སོ།། དེ་ལ་རང་གི་མཚན་ཉིད་འཛིན་པའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི། དཔེར་ན་མུ་སྟེགས་པས་ཀུན་བརྟགས་པའི་རང་བཞིན་དང་བདག་ལ་སོགས་པ་ནི་རང་བཞིན་གྱིས་མེད་པ་ལྟར། འདི་དག་ནི་དེ་ལྟ་མ་ཡིན་ཏེ། འདི་དག་ནི་རང་གི་མཚན་ཉིད་དང་རང་བཞིན་འཛིན་པའི་ཕྱིར་ཁམས་རྣམས་སོ།། སྡུག་བསྔལ་སྒྲུབ་པའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི་སྡུག་བསྔལ་བསྐྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། ཁམས་འདི་དག་ནི་རྒྱུའི་དངོས་པོར་གནས་ནས། དཔེར་ན་ལྕགས་དང་ཟངས་ལ་སོགས་པའི་ཁམས་རྣམས་ཀྱིས་ལྕགས་དང་ཟངས་ལ་སོགས་པ་བསྐྱེད་པ་ལྟར། འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་རྣམ་པ་དུ་མ་བསྐྱེད་པར་བྱེད་དོ།། སྡུག་བསྔལ་འཛིན་པའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི། ཉུང་ངུ་མ་ཡིན་པའི་སྡུག་བསྔལ་བསྐྱེད་པ་ཙམ་གྱིས་རང་དབང་མེད་པར་འགྱུར་ལ། ཡང་ན་སྡུག་བསྔལ་དེ་ནི་རྒྱུར་གྱུར་པ་འདི་དག་གིས་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་རྗེས་སུ་སྒྲུབ་པར་བྱེད་ཅིང་། དེ་ལྟར་བསྒྲུབས་པ་དེ་ཡང་འདི་དག་ཉིད་ལ་གནས་ཤིང་འཇོག་པའི་ཕྱིར། དེ་ལྟར་སྡུག་བསྔལ་འཛིན་པའི་ཕྱིར་ཁམས་རྣམས་སོ།། གཞན་ཡང་། སྲོག་མེད་པའི་དོན་ནི་ཁམས་རྣམས་སོ་ཞེས་བཟུང་བར་བྱའོ།། དེ་ལྟར་ཡང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས། "དགེ་སློང་དག སྐྱེས་བུ་འདི་ནི་ཁམས་དྲུག་ལས་གྲུབ་པའོ།།" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་སྲོག་ཏུ་འདུ་ཤེས་པ་བཟློག་པའི་ཕྱིར་ཁམས་ཀྱི་ཆོས་བསྟན་པར་མཛད་དོ།། དེ་ལ་བདག་ཅག་གིས་དངོས་པོའི་གནས་སྐབས་སུ། "སེམས་ཅན་གྱིས་སྡུག་བསྔལ་རྗེས་སུ་མྱོང་བར་བྱེད།" ཅེས་སྐྱེས་བུ་གསུམ་གྱིས་བརྒྱན་པ་དང་། གཅིག་ཚིག་དང་མང་ཚིག་གི་རྣམ་དབྱེ་དང་པོའི་སྦྱོར་བ་གང་བཤད་པ་དེ་ནི། ‘‘Dūsito giridattena, hayo sāmassa paṇḍavo; Porāṇaṃ pakatiṃ hitvā, tassevānuvidhiyyatī’’ti ca "རི་བྱིན་གྱིས་ནི་ཉམས་བྱས་པ། །བདག་པོའི་རྟ་ཕོ་པཎྜ་ཝ། །སྔོན་གྱི་རང་བཞིན་རབ་སྤངས་ནས། །དེ་ཉིད་ཀྱི་ནི་རྗེས་སུ་བྱེད། །" ཅེས་པ་དང་། ‘‘Mātā hi tava irandhati, vidhurassa hadayaṃ dhaniyyatī’’ti ca ‘‘te saṃkilesikā dhammā pahīyissantī’’ti ca imāsaṃ pāḷīnaṃ vasena sārato paccetabbo. Tattha paṇḍavo nāma asso giridattanāmakassa assagopakassa pakatiṃ anuvidhiyyati anukarotīti attho. Ettha ca yadi kattupadaṃ icchitaṃ siyā, ‘‘anuvidadhātī’’ti pāḷi vattabbā siyā. Yadi kammapadaṃ icchitaṃ siyā, ‘‘paṇḍavenā’’ti tatiyantaṃ kattupadaṃ vattabbaṃ siyā, evaṃ avacanena ‘‘anuvidhiyyatī’’ti idaṃ bhāvapadanti siddhaṃ. Na kenaci ettha vattuṃ sakkā ‘‘divādigaṇe kattari vihitayapaccayassa vasena vuttaṃ idaṃ rūpa’’nti, dhādhātuyā divādigaṇe appavattanato, ekantabhūvādigaṇikattā ca. Dutiyappayoge pana yadi kattupadaṃ icchitaṃ siyā, ‘‘dhanute’’ti pāḷi vattabbā siyā. Yadi kammapadaṃ icchitaṃ siyā, ‘‘dhātuyā’’ti vattabbaṃ siyā[Pg.379]. Evaṃ avacanena ‘‘dhaniyyatī’’ti idampi bhāvapadanti siddhaṃ. Ettha ‘‘dhaniyyatīti pattheti, icchatīti attho’’ti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. ‘‘Dhanu yācane’’ti dhātu esā ekantena tanādigaṇeyeva vattati. Tatiyappayoge ‘‘pahīyissantī’’ti yadi bhūvādigaṇe ‘‘hā cāge’’ti dhātuyā rūpaṃ siyā, kattari ‘‘pajahissantī’’ti rūpaṃ siyā, ‘‘kasmā no pajahissatī’’ti ettha viya. Kammapadaṃ pana ‘‘pajahiyissantī’’ti siyā. Yasmā ‘‘pahīyissantī’’ti idaṃ divādigaṇe ‘‘hā parihāniya’’nti dhātuyā rūpattā ‘‘pahāyissantī’’ti kattupadarūpaṃ siyā ‘‘ājañño kurute vegaṃ, hāyanti tattha vaḷavā’’ti akammakassa kattupadarūpassa dassanato, tasmā ‘‘pahāyissantī’’ti avatvā ‘‘pahīyissantī’’ti vacanena yapaccayo bhāve vattatīti ñāyati. "ཨི་རནྡྷ་ཏི། ཁྱོད་ཀྱི་མ་ཡིས་ནི། །ཝི་དྷུ་ར་ཡི་སྙིང་འདོད་དོ།།" ཞེས་པ་དང་། "ཉོན་མོངས་པ་ཅན་གྱི་ཆོས་དེ་དག་ནི་སྤོང་བར་འགྱུར་རོ།།" ཞེས་པ་སྟེ། ལུང་འདི་དག་གི་དབང་གིས་སྙིང་པོ་ཤེས་པར་བྱའོ།། དེ་ལ་པཎྜ་ཝ་ཞེས་བྱ་བའི་རྟ་དེས། རི་བྱིན་ཞེས་བྱ་བའི་རྟ་རྫིའི་རང་བཞིན་གྱི་རྗེས་སུ་བྱེད་ཅིང་ལད་མོ་བྱེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། འདིར་གལ་ཏེ་བྱེད་པ་པོའི་ཚིག་འདོད་ན། ལུང་ལས "ཨ་ནུ་ཝི་ད་དྷཱ་ཏི" ཞེས་བརྗོད་དགོས་པར་འགྱུར་རོ།། གལ་ཏེ་ལས་ཀྱི་ཚིག་འདོད་ན། "པཎྜ་ཝེ་ན" ཞེས་བྱེད་པ་པོ་ལ་རྣམ་དབྱེ་གསུམ་པ་མཐའ་ཅན་བརྗོད་དགོས་པར་འགྱུར་ལ། དེ་ལྟར་མ་བརྗོད་པའི་ཕྱིར "ཨ་ནུ་ཝི་དྷཱི་ཡ་ཏི" ཞེས་པ་འདི་ནི་དངོས་པོའི་ཚིག་ཡིན་པར་གྲུབ་བོ།། འདིར་སུས་ཀྱང་ "འདི་ནི་དི་ཝཱ་ལ་སོགས་པའི་སྡེ་ལ་བྱེད་པ་པོ་ལ་བསྒྲུབས་པའི་ཡ་རྐྱེན་གྱི་དབང་གིས་གསུངས་པའི་གཟུགས་སོ།།" ཞེས་བརྗོད་མི་ནུས་ཏེ། དྷཱ་དབྱིངས་ནི་དི་ཝཱ་ལ་སོགས་པའི་སྡེ་ལ་མི་འཇུག་ཅིང་། གཏན་དུ་བྷཱུ་ལ་སོགས་པའི་སྡེ་ཁོ་ན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། སྦྱོར་བ་གཉིས་པ་ལ་ནི། གལ་ཏེ་བྱེད་པ་པོའི་ཚིག་འདོད་ན། "དྷ་ནུ་ཏེ" ཞེས་པའི་ལུང་བརྗོད་དགོས་པར་འགྱུར་རོ།། གལ་ཏེ་ལས་ཀྱི་ཚིག་འདོད་ན། "དྷཱ་ཏུ་ཡཱ" ཞེས་བརྗོད་དགོས་པར་འགྱུར་རོ།། དེ་ལྟར་མ་བརྗོད་པའི་ཕྱིར "དྷ་ནིཡ྄ཡ་ཏི" ཞེས་པ་འདི་ནི་དངོས་པོའི་ཚིག་ཡིན་པར་གྲུབ་བོ།། འདིར "དྷ་ནིཡ྄ཡ་ཏི་ཞེས་པ་ནི་གསོལ་བ་འདེབས་པ་སྟེ། འདོད་པའི་དོན་ཏོ།།" ཞེས་འགྲེལ་བཤད་དུ་གསུངས་སོ།། "དྷ་ནུ་ནི་གསོལ་བ་འདེབས་པ་ལ་འཇུག་གོ།" ཞེས་པའི་དབྱིངས་འདི་ནི་གཏན་དུ་ཏ་ནཱ་ལ་སོགས་པའི་སྡེ་ཁོ་ན་ལ་འཇུག་གོ། སྦྱོར་བ་གསུམ་པ་ལ། "པ་ཧཱི་ཡིས྄སནྟི" ཞེས་པ་ནི། གལ་ཏེ་བྷཱུ་ལ་སོགས་པའི་སྡེ་ལ "ཧཱ་ནི་གཏོང་བ་ལ་འཇུག་གོ།" ཞེས་པའི་དབྱིངས་ཀྱི་གཟུགས་ཡིན་ན། བྱེད་པ་པོ་ལ "པ་ཛ་ཧིས྄སནྟི" ཞེས་པའི་གཟུགས་སུ་འགྱུར་ཏེ། "ཅིའི་ཕྱིར་བདག་ཅག་མི་གཏོང་བར་འགྱུར།" ཞེས་པ་ལྟར་རོ།། ལས་ཀྱི་ཚིག་ནི་ "པ་ཛ་ཧི་ཡིས྄སནྟི" ཞེས་པར་འགྱུར་རོ།། གང་གི་ཕྱིར "པ་ཧཱི་ཡིས྄སནྟི" ཞེས་པ་འདི་ནི་དི་ཝཱ་ལ་སོགས་པའི་སྡེ་ལ "ཧཱ་ནི་ཉམས་པ་ལ་འཇུག་གོ།" ཞེས་པའི་དབྱིངས་ཀྱི་གཟུགས་ཡིན་པས། "པ་ཧཱ་ཡིས྄སནྟི" ཞེས་པ་ནི་བྱེད་པ་པོའི་ཚིག་གི་གཟུགས་སུ་འགྱུར་ཏེ། "ཅང་ཤེས་རྟ་མཆོག་མགྱོགས་པར་རྒྱུག། དེ་ལ་རྒོད་མ་རྣམས་ནི་ཉམས།།" ཞེས་བྱེད་པ་པོའི་ཚིག་གི་གཟུགས་མཐོང་བའི་ཕྱིར། དེས་ན་ "པ་ཧཱ་ཡིས྄སནྟི" ཞེས་མ་བརྗོད་པར "པ་ཧཱི་ཡིས྄སནྟི" ཞེས་བརྗོད་པའི་ཕྱིར། ཡ་རྐྱེན་ནི་དངོས་པོ་ལ་འཇུག་པར་ཤེས་སོ།། Keci panettha vadeyyuṃ ‘‘so pahīyissati. Te saṃkilesikā dhammā pahīyissanti. Rūpaṃ vibhaviyyati. Aggijāhi pubbeva bhūyate’tiādīsu yapaccayo kammeyeva vihito, na bhāve. Kammakattuvasena hi ime payogā daṭṭhabbā, sayameva pīyate pānīyaṃ, sayameva kaṭo kariyateti payogā viyā’’ti. Taṃ na, evañhi sati ‘‘pajahiyissantī’’tiādīni sakammakadhāturūpāni vattabbāni ‘‘pīyate kariyate’’ti rūpāni viya. Ettha pana bhāvaṭṭhāne kattuno ṭhitabhāvo heṭṭhā nānappakārena dassitoti na vutto. Ye saddasatthe mataṃ gahetvā sāsanikā garū bhāve adabbavuttino bhāvassekattā ekavacanameva, tañca paṭhamapurisasseva ‘‘bhūyate devadattena devadattena sampattiṃ anubhavananti attho’’ti payogañca tadatthayojanañca [Pg.380] vadanti. Tesaṃ taṃ vacanaṃ pāḷiyā, aṭṭhakathādīhi ca na sameti, tasmā yathāvuttoyevattho āyasmantehi dhāretabbo. འདིར་ཁ་ཅིག་གིས་སྨྲས་པ། "ཁོ་ནི་ཉམས་པར་འགྱུར། ཉོན་མོངས་པ་ཅན་གྱི་ཆོས་དེ་དག་ནི་ཉམས་པར་འགྱུར། གཟུགས་ནི་འཇིག་པར་འགྱུར། མེ་ལྕེ་རྣམས་ཀྱིས་སྔོན་ཉིད་ནས་གནས་པར་བྱེད།" ཅེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ། ཡ་རྐྱེན་ནི་ལས་ཉིད་ལ་བསྒྲུབས་པ་ཡིན་གྱི། དངོས་པོ་ལ་མ་ཡིན་ནོ།། "ལས་ཀྱི་བྱེད་པ་པོ་ལ་སྦྱོར་བ་འདི་དག་བལྟ་བར་བྱ་སྟེ། དཔེར་ན་བཏུང་བ་ནི་རང་ཉིད་ཀྱིས་འཐུང་བར་བྱེད། གདན་ནི་རང་ཉིད་ཀྱིས་བྱེད་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་པའི་སྦྱོར་བ་ལྟར་རོ།།" ཞེས་སྨྲའོ།། དེ་ནི་མི་རིགས་ཏེ། དེ་ལྟ་ཡིན་ན་ནི "པ་ཛ་ཧི་ཡིས྄སནྟི" ལ་སོགས་པ་བྱ་བྱེད་ཐ་དད་པའི་དབྱིངས་ཀྱི་གཟུགས་རྣམས་བརྗོད་དགོས་ཏེ། "འཐུང་བར་བྱེད། བྱེད་པར་བྱེད།" ཅེས་པའི་གཟུགས་ལྟར་རོ།། འདིར་ནི་དངོས་པོའི་གནས་སྐབས་སུ་བྱེད་པ་པོའི་གནས་ཚུལ་ནི་འོག་ཏུ་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་ཀྱི་སྒོ་ནས་བསྟན་ཟིན་པས་མ་བཤད་དོ།། སྒྲ་རིག་པའི་གཞུང་གི་ལུགས་བཟུང་ནས། བསྟན་པ་ལ་གུས་པའི་སློབ་དཔོན་གང་དག་དངོས་པོ་ལ་རྫས་སུ་མི་འཇུག་ཅིང་དངོས་པོ་གཅིག་པུ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་གཅིག་ཚིག་ཁོ་ན་དང་། དེ་ཡང་སྐྱེས་བུ་དང་པོ་ཁོ་ན་ལ "ལྷས་བྱིན་གྱིས་གནས་པར་བྱེད། དོན་ནི་ལྷས་བྱིན་གྱིས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་མྱོང་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་པའོ།།" ཞེས་པའི་སྦྱོར་བ་དང་དེའི་དོན་གྱི་སྦྱོར་བ་སྨྲ་བར་བྱེད་དོ།། དེ་དག་གི་ཚིག་དེ་ནི་ལུང་དང་འགྲེལ་བཤད་ལ་སོགས་པ་དང་མི་མཐུན་པས། དེའི་ཕྱིར་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་དོན་ཉིད་ཚེ་དང་ལྡན་པ་རྣམས་ཀྱིས་བཟུང་བར་བྱའོ།། Jara roge. Jarati, jariyyati. Jaravayohāniyaṃ. Jīrati, jiyyati. Imā dvepi bhūvādi gaṇikavasena ekagaṇikā. Tāsaṃ ayaṃ sādhāraṇarūpavibhāvanā. ‘‘Yena ca santappati, yena ca jariyyatī’’tiādi. Tattha yena ca jariyyatīti yena tejogatena kupitena ayaṃ kāyo ekāhikādijararogena jariyyati jarati. Atha vā yena ca jariyati yena ayaṃ kāyo jīrati indriyavekalyataṃ balakkhayaṃ palitavalitādiñca pāpuṇāti. ཛ་ར་ནི་ནད་ལ་འཇུག་སྟེ། ཛ་ར་ཏི། ཛ་རིཡ྄ཡ་ཏི། ཛ་ར་ནི་ན་ཚོད་ཉམས་པ་ལ་འཇུག་སྟེ། ཛཱི་ར་ཏི། ཛི་ཡ྄ཡ་ཏི། འདི་གཉིས་ཀ་ཡང་བྷཱུ་ལ་སོགས་པའི་སྡེའི་དབང་གིས་སྡེ་གཅིག་པ་ཡིན་ནོ།། དེ་དག་གི་ཐུན་མོང་གི་གཟུགས་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་ནི། "གང་གིས་ནི་གདུང་བར་བྱེད། གང་གིས་ནི་རྒས་པར་བྱེད།" ཅེས་པ་ལ་སོགས་པའོ།། དེ་ལ་གང་གིས་རྒས་པར་བྱེད་ཅེས་པ་ནི། འཁྲུགས་པའི་ཚ་བའི་རང་བཞིན་གང་གིས་ལུས་འདི་ཉིན་གཅིག་པ་ལ་སོགས་པའི་རྒས་པའི་ནད་ཀྱིས་རྒས་ཤིང་འཇིག་པར་བྱེད་པའོ།། ཡང་ན། གང་གིས་རྒས་པར་བྱེད་ཅེས་པ་ནི། གང་གིས་ལུས་འདི་རྒས་ཤིང་དབང་པོ་ཉམས་པ་དང་། སྟོབས་ཟད་པ་དང་། སྐྲ་དཀར་བ་དང་གཉེར་མ་འཁུམ་པ་ལ་སོགས་པར་འགྱུར་བའོ།། Mara pāṇacāge. Bhūvādigaṇikoyaṃ akammako ca. Satto marati, miyyati. Kiñcāpi ayaṃ dhātu ‘‘mara pāṇacāge’’ti vacanato sakammako viya dissati, tathāpi ‘‘putto marati. Kicchaṃ vatāyaṃ loko āpanno jāyati ca jiyyati ca miyyati cā’’ti evamādīnaṃ kammarahitappayogānaṃ dassanato akammakoyevāti daṭṭhabbaṃ. Atthayojanānayena pana maratīti pāṇaṃ cajatīti kammaṃ ānetvā kathetuṃ labbhati. ‘‘Marati, miyatī’’ti imāni suddhakattupadāni, ‘‘satto sattaṃ māreti, mārayati, mārāpeti, mārāpayatī’’ti imāni kāritapadasaṅkhātāni hetukattupadāni. Ettha ca yo amataṃ sattaṃ maraṇaṃ pāpeti, so vadhako māreti mārayati mārāpeti mārāpayatīti ca vuccati. Satto sattehi māriyati mārāpiyatīti imāni kammapadāni. Bhāvapadamappasiddhaṃ. Evamaññatrāpi pasiddhatā ca appasiddhatā ca upaparikkhitabbā. མ་ར་ནི་སྲོག་གཏོང་བ་ལ་འཇུག་སྟེ། བྷཱུ་ལ་སོགས་པའི་སྡེ་འདི་ནི་བྱ་བྱེད་ཐ་མི་དད་པའང་ཡིན་ནོ།། སེམས་ཅན་འཆི་བར་བྱེད། འཆིའོ།། ཅི་སྟེ་དབྱིངས་འདི་ "མ་ར་ནི་སྲོག་གཏོང་བ་ལ་འཇུག་གོ།" ཞེས་པའི་ཚིག་གི་ཕྱིར་བྱ་བྱེད་ཐ་དད་པ་ལྟར་སྣང་ནའང་། འོན་ཀྱང་ "བུ་ནི་འཆིའོ།། ཀྱེ་མ་འཇིག་རྟེན་འདི་ནི་ཉམ་ཐག་པར་གྱུར་ཏེ། སྐྱེ་བ་དང་། རྒ་བ་དང་། འཆི་བར་བྱེད་དོ།།" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་མེད་པའི་སྦྱོར་བ་མཐོང་བའི་ཕྱིར། བྱ་བྱེད་ཐ་མི་དད་པ་ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ།། དོན་སྦྱོར་བའི་ཚུལ་གྱིས་ནི། འཆི་བར་བྱེད་ཅེས་པ་ནི་སྲོག་གཏོང་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་ལས་བཀྲལ་ནས་བཤད་དུ་རུང་ངོ་།། "མ་ར་ཏི། མི་ཡ་ཏི" ཞེས་པ་འདི་དག་ནི་བྱེད་པ་པོ་རྐྱང་པའི་ཚིག་ཡིན་ལ། "སེམས་ཅན་གྱིས་སེམས་ཅན་གསོད་པར་བྱེད། གསོད་དུ་འཇུག" ཅེས་པ་འདི་དག་ནི་གཉེར་བའི་ཚིག་སྟེ་རྒྱུའི་བྱེད་པ་པོའི་ཚིག་གོ། འདིར་གང་ཞིག་མ་ཤི་བའི་སེམས་ཅན་འཆི་བར་བྱེད་པ་དེར། གཤེད་མ་དེས་གསོད་པར་བྱེད། གསོད་དུ་འཇུག་གོ་ཞེས་བརྗོད་དོ།། "སེམས་ཅན་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱིས་གསོད་པར་བྱེད། གསོད་དུ་འཇུག་གོ།" ཞེས་པ་འདི་དག་ནི་ལས་ཀྱི་ཚིག་གོ། དངོས་པོའི་ཚིག་ནི་གྲགས་པ་མེད་དོ།། དེ་བཞིན་དུ་གཞན་དུ་ཡང་གྲགས་པ་དང་མི་གྲགས་པ་རྣམས་བརྟག་པར་བྱའོ།། Khāda bhakkhaṇe. Ayaṃ pana bhūvādigaṇikavasena ekagaṇiko sakammako dhātu. Khādati, saṅkhādati, imāni suddhakattupadāni[Pg.381]. Puriso purisena purisaṃ vā pūvaṃ khādeti khādayati khādāpeti khādāpayati, imāni hetukattupadāni. Ettha ca yo akhādantaṃ khādantaṃ vā khādāhīti payojeti, so khādāpako khādeti khādayati khādāpeti khādāpayatīti ca vuccati. Khajjati, saṃkhajjati, saṅkhādiyati. Imāni kammapadāni. Atrapanāyaṃ pāḷi ‘‘atītaṃ pāhaṃ addhānaṃ rūpena khajjiṃ, seyyathāpāhaṃ etarahi paccuppannena rūpena khajjāmi. Ahañceva kho pana anāgataṃ rūpaṃ abhinandeyyaṃ, anāgatenapāhaṃ rūpena khajjeyyaṃ, seyyathāpetarahi khajjāmī’’ti. Bhāvapadaṃ na labbhati sakammakattā imassa dhātussa. Bhūvādigaṇo. Ayaṃ nāmadhātu ekantarudhādigaṇikoti appasiddho. ཁཱ་དཱ་ (khāda) ནི་ཟ་བའི་དོན་ལའོ། །འདི་ནི་བྷཱུ་ཝཱ་དི་ལ་སོགས་པའི་སྡེའི་དབང་གིས་སྡེ་ཚན་གཅིག་པ་དང་ལས་དང་བཅས་པའི་དབྱིངས་ཤིག་གོ། །ཁཱ་ད་ཏི (khādati) དང་། སངྑཱ་ད་ཏི (saṅkhādati) ཞེས་པ་འདི་དག་ནི་བྱེད་པ་པོ་རྐྱང་པའི་ཚིག་གོ། །སྐྱེས་བུས་སྐྱེས་བུ་ལ་ཡང་ན་སྐྱེས་བུ་ལ་ཁུར་བ་ཟ་རུ་འཇུག་པར་བྱེད (khādeti, khādayati, khādāpeti, khādāpayati) ཅེས་པ་འདི་དག་ནི་རྒྱུའི་བྱེད་པ་པོའི་ཚིག་གོ། །འདིར་ཡང་མི་ཟ་བ་འམ་ཟ་བཞིན་པ་ལ་“ཟོས་ཤིག” ཅེས་སྐུལ་བར་བྱེད་པ་པོ་དེ་ནི་ཟ་རུ་འཇུག་པ་པོ་ཡིན་ལ། ཁཱ་དེ་ཏི (khādeti) དང་། ཁཱ་ད་ཡ་ཏི (khādayati) དང་། ཁཱ་དཱ་པེ་ཏི (khādāpeti) དང་། ཁཱ་དཱ་པ་ཡ་ཏི (khādāpayati) ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་དོ། །ཁཛྫ་ཏི (khajjati) དང་། སཾ་ཁཛྫ་ཏི (saṃkhajjati) དང་། སངྑཱ་དི་ཡ་ཏི (saṅkhādiyati) ཞེས་པ་འདི་དག་ནི་ལས་ཀྱི་ཚིག་གོ། །འདིར་ལུང་འདི་ལྟ་སྟེ། “ང་ནི་འདས་པའི་དུས་སུ་གཟུགས་ཀྱིས་ཟོས་པར་གྱུར་ཏོ། །ཇི་ལྟར་ན་ད་ལྟ་ང་ད་ལྟར་གྱི་གཟུགས་ཀྱིས་ཟ་བར་བྱེད་པ་བཞིན་ནོ། །གལ་ཏེ་ང་མ་འོངས་པའི་གཟུགས་ལ་མངོན་པར་དགའ་བར་གྱུར་ན། ང་ནི་མ་འོངས་པའི་གཟུགས་ཀྱིས་ཀྱང་ཟ་བར་འགྱུར་ཏེ། ཇི་ལྟར་ད་ལྟ་ཟ་བར་བྱེད་པ་བཞིན་ནོ།།” ཞེས་སོ། །དབྱིངས་འདི་ལས་དང་བཅས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ངོ་བོ་ཙམ་གྱི་ཚིག་ནི་མི་ཐོབ་བོ། །བྷཱུ་ཝཱ་དིའི་སྡེ་ཚན་ནོ། །མིང་གི་དབྱིངས་འདི་ནི་རུ་དྷཱ་དི་ལ་སོགས་པའི་སྡེ་ཚན་གཞན་དུ་གཏོགས་པ་ཞིག་ཏུ་ཤེས་པར་བྱའོ།། Divādigaṇe tā pālane. Lokaṃ tāyati santāyati. Imāni sakammakāni suddhakattupadāni. Hetukattupadaṃ pana kammapadañca bhāvapadañca appasiddhāni. དི་ཝཱ་དིའི་སྡེ་ཚན་ལས་ཏཱ་ (tā) ནི་སྐྱོབ་པའི་དོན་ལའོ། །འཇིག་རྟེན་སྐྱོབ་པར་བྱེད (lokaṃ tāyati) དང་། ཀུན་ཏུ་སྐྱོབ་པར་བྱེད (santāyati) ཅེས་པ་འདི་དག་ནི་ལས་དང་བཅས་པའི་བྱེད་པ་པོ་རྐྱང་པའི་ཚིག་གོ། །རྒྱུའི་བྱེད་པ་པོའི་ཚིག་དང་། ལས་ཀྱི་ཚིག་དང་། ངོ་བོ་ཙམ་གྱི་ཚིག་རྣམས་ནི་ཤེས་པར་བྱའོ།། Sudha saṃsuddhiyaṃ. Cittaṃ sujjhati visujjhati. Imāni akammakāni suddhakattupadāni. Sodheti, sodhayati, sodhāpeti, sodhāpayati, imāni hetukatturūpāni. Ettha ca yo asuddhaṃ ṭhānaṃ suddhaṃ karoti, so sodhako sodheti, sodhayatīti vuccati, esa nayo aññatrāpi īdisesu ṭhānesu. Yo pana asuddhaṭṭhānaṃ sayaṃ asodhetvā ‘‘tvaṃ sodhehī’’ti aññaṃ payojeti, so sodhāpako sodhāpeti sodhāpayatīti vuccati. Esa nayo aññatrāpi īdisesu ṭhānesu. Tathā hi ‘‘kāreti, kārayati, kārāpeti, kārāpayatī’’tiādīsu ayaṃ nayo na labbhati, evaṃ labbhamānanayo ca alabbhamānanayo ca sabbattha upaparikkhitabbo. Imā panettha pāḷiyo – སུ་དྷཱ་ (sudha) ནི་རྣམ་པར་དག་པའི་དོན་ལའོ། །སེམས་དག་པར་འགྱུར (cittaṃ sujjhati) དང་། རྣམ་པར་དག་པར་འགྱུར (visujjhati) ཞེས་པ་འདི་དག་ནི་བྱ་བྱེད་ཐ་མི་དད་པའི་བྱེད་པ་པོ་རྐྱང་པའི་ཚིག་གོ། །སོ་དྷེ་ཏི (sodheti) དང་། སོ་དྷ་ཡ་ཏི (sodhayati) དང་། སོ་དྷཱ་པེ་ཏི (sodhāpeti) དང་། སོ་དྷཱ་པ་ཡ་ཏི (sodhāpayati) ཞེས་པ་འདི་དག་ནི་རྒྱུའི་བྱེད་པ་པོའི་གཟུགས་རྣམས་སོ། །འདིར་ཡང་གང་ཞིག་མ་དག་པའི་གནས་དག་པར་བྱེད་པ་དེ་ནི་དག་བྱེད་པ་པོ་ཡིན་ལ། སོ་དྷེ་ཏི (sodheti) དང་། སོ་དྷ་ཡ་ཏི (sodhayati) ཞེས་བརྗོད་དོ། །ཚུལ་འདི་ནི་གནས་གཞན་དག་ཏུ་འདི་འདྲ་བ་རྣམས་ལའང་སྦྱར་རོ། །གང་ཞིག་མ་དག་པའི་གནས་རང་ཉིད་ཀྱིས་མ་བསལ་བར། “ཁྱོད་ཀྱིས་སོལ” ཞེས་གཞན་ལ་སྐུལ་བར་བྱེད་པ་དེ་ནི་སེལ་དུ་འཇུག་པ་པོ་ཡིན་ལ། སོ་དྷཱ་པེ་ཏི (sodhāpeti) དང་། སོ་དྷཱ་པ་ཡ་ཏི (sodhāpayati) ཞེས་བརྗོད་དོ། །ཚུལ་འདི་ནི་གནས་གཞན་དག་ཏུ་འདི་འདྲ་བ་རྣམས་ལའང་སྦྱར་རོ། །དེ་ལྟ་མོད་ཀྱི། “བྱེད་དུ་འཇུག (kāreti, kārayati, kārāpeti, kārāpayati)” ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་ནི་ཚུལ་འདི་མི་ཐོབ་ལ། དེ་ལྟར་ཐོབ་པའི་ཚུལ་དང་མི་ཐོབ་པའི་ཚུལ་ནི་ཐམས་ཅད་དུ་བརྟག་པར་བྱའོ། །འདིར་ལུང་རྣམས་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། ‘‘Paccantadesavisaye, nimantetvā tathāgataṃ; Tassa āgamanaṃ maggaṃ, sodhenti tuṭṭhamānasā’’ti ca “མཐའ་འཁོབ་ཡུལ་གྱི་ས་ཆ་རུ། །དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་སྤྱན་དྲངས་ནས། །དགའ་བའི་ཡིད་ཀྱིས་དེ་ཉིད་ཀྱི། །བྱོན་པའི་ལམ་ནི་སེལ་བར་བྱེད།།” ཅེས་པ་དང་། ‘‘Maggaṃ [Pg.382] sodhemahaṃ tadā’’ti ca. Imā hi pāḷiyo sahatthā sodhanaṃ sandhāya vuttā. ‘‘Āyasmā pilindavaccho rājagahe pabbhāraṃ sodhāpeti leṇaṃ kattukāmo’’ti pana pāḷi, ‘‘kiṃ bhante thero kārāpetī’’ti, ‘‘pabbhāraṃ mahārāja sodhāpemi leṇaṃ kattakāmo’’ti ca pāḷi. Imā parehi sodhāpanaṃ sandhāya vuttā. ‘‘Kassa sodhiyati maggo’’ti idaṃ kammapadaṃ, bhāvapadaṃ pana appasiddhaṃ. Iminā nayena yāva curādigaṇā yojetabbaṃ. “དེ་ཚེ་ངས་ནི་ལམ་བསལ་ཏོ།།” ཅེས་པའོ། །ལུང་འདི་དག་ནི་རང་གི་ལག་པས་སེལ་བ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ། །“ཚེ་དང་ལྡན་པ་པི་ལིནྡ་ཝཙྪ་ནི་རྒྱལ་པོའི་ཁབ་ཏུ་གནས་ཁང་བྱེད་པར་འདོད་ནས་རི་གཟར་སེལ་དུ་འཇུག་གོ།” ཞེས་པའི་ལུང་དང་། “བཙུན་པ་གནས་བརྟན་གྱིས་ཅི་ཞིག་བྱེད་དུ་འཇུག་ལགས།” “རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། ངས་ནི་གནས་ཁང་བྱེད་པར་འདོད་ནས་རི་གཟར་སེལ་དུ་འཇུག་གོ།” ཞེས་པའི་ལུང་འདི་དག་ནི་གཞན་གྱིས་སེལ་དུ་འཇུག་པ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ། །“སུ་ཞིག་གི་ཕྱིར་ལམ་སེལ་བར་བྱེད།” ཅེས་པ་འདི་ནི་ལས་ཀྱི་ཚིག་ཡིན་ལ། ངོ་བོ་ཙམ་གྱི་ཚིག་ནི་ཤེས་པར་བྱའོ། །ཚུལ་འདིས་ཙུ་རཱ་དིའི་སྡེ་ཚན་གྱི་བར་དུ་སྦྱར་བར་བྱའོ།། Dvigaṇikatte subha sobhe. Sobhati vatāyaṃ puriso. Subha pahāre. Yo no gāvova sumbhati sumbhoti iccapi dissati. ‘‘Sumbhotī’’ti ca kaccāyanamate rūpaṃ, imāni kattupadāni. Nagaraṃ sobheti, sobhayati. Puriso purise coraṃ sumbheti, sumbhayati, sumbhāpeti, sumbhāpayati. Imāni hetukattupadāni. Kammabhāvapadāni labbhamānālabbhamānavasena yathāsambhavaṃ yojetabbāni. Bhūvādirudhādigaṇikarūpāni. སྡེ་ཚན་གཉིས་སུ་གཏོགས་པ་ཉིད་ལ། སུ་བྷཱ་ (subha) ནི་མཛེས་པའི་དོན་ལའོ། །“སྐྱེས་བུ་འདི་ནི་ཀྱེ་མ་མཛེས་སོ།།” སུ་བྷཱ་ (subha) ནི་བརྡེག་པའི་དོན་ལའོ། །“གང་ཞིག་བདག་ཅག་གི་བ་ལང་བཞིན་དུ་བརྡེག་པར་བྱེད (sumbhati, sumbhoti)” ཅེས་པ་ལྟར་མཐོང་ངོ་། །“སུམྦྷོ་ཏི (sumbhoti)” ཞེས་པ་ནི་ཀཱ་ཙཱ་ཡ་ནའི་ལུགས་ཀྱི་གཟུགས་ཡིན་ལ། འདི་དག་ནི་བྱེད་པ་པོའི་ཚིག་གོ། །གྲོང་ཁྱེར་མཛེས་པར་བྱེད (nagaraṃ sobheti, sobhayati)། སྐྱེས་བུས་སྐྱེས་བུ་རྣམས་ལ་ཆོམ་རྐུན་པ་བརྡེག་ཏུ་འཇུག (puriso purise coraṃ sumbheti, sumbhayati, sumbhāpeti, sumbhāpayati)། འདི་དག་ནི་རྒྱུའི་བྱེད་པ་པོའི་ཚིག་གོ། །ལས་དང་ངོ་བོ་ཙམ་གྱི་ཚིག་རྣམས་ནི་ཐོབ་པ་དང་མི་ཐོབ་པའི་དབང་གིས་ཇི་ལྟར་རིགས་པར་སྦྱར་བར་བྱའོ། །འདི་དག་ནི་བྷཱུ་ཝཱ་དི་དང་རུ་དྷཱ་དིའི་སྡེ་ཚན་གྱི་གཟུགས་རྣམས་སོ།། Paca pāke. Puriso bhattaṃ pacati. Nerayiko niraye paccati. Kammaṃ paccati. Bhattaṃ paccati. Pāramiyo paripaccanti. Phalāni paripaccanti, pakkāni hontīti attho. Garavo pana – པ་ཙཱ་ (paca) ནི་འཚོད་པ་དང་སྨིན་པའི་དོན་ལའོ། །སྐྱེས་བུས་ཟས་འཚོད་པར་བྱེད (puriso bhattaṃ pacati)། དམྱལ་བ་པ་ནི་དམྱལ་བར་འཚེད་པར་འགྱུར (nerayiko niraye paccati)། ལས་སྨིན་པར་འགྱུར (kammaṃ paccati)། ཟས་འཚེད་པར་འགྱུར (bhattaṃ paccati)། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་འགྱུར (pāramiyo paripaccanti)། འབྲས་བུ་རྣམས་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་འགྱུར (phalāni paripaccanti) ཏེ། སྨིན་པར་འགྱུར་བའི་དོན་ཏོ། །བླ་མ་རྣམས་ནི་ཡང་... Ñāṇayuttavaraṃ tattha, datvā sandhiṃ tihetukaṃ; Pacchā paccati pākānaṃ, pavatte aṭṭhake duveti ca – ‘‘Asaṅkhāraṃ sasaṅkhāra-vipākāni na paccatī’’ti ca evaṃ pacatipadassa dvigaṇikarūpassa sakammakattaṃ icchanti. Evaṃ pana sāṭṭhakathe tepiṭake buddhavacane kuto labbhā. Tepiṭake hi buddhavacane ‘‘kappaṃ nirayamhi paccati. Yāva pāpaṃ na paccati. Nirayamhi [Pg.383] apacci so’’ti evaṃ akammakattaṃyeva dissati. Ettha vadeyyuṃ ‘‘nanu paca pāke’ti ayaṃ dhātu sakammako, tena ‘paccatī’ti padassa divādigaṇikarūpassapi sato sakammakattaṃ yujjati, tasmāyeva ‘paccati pākānaṃ pavatte aṭṭhake duve’tiādīsu vutta’’nti. Ettha vuccate – yathā ‘‘chidi dvidhākaraṇe, bhidi vidāraṇe’’ti dhātūnaṃ rudhādigaṇe pavattānaṃ ‘‘rukkhaṃ chindati, bhittiṃ bhindatī’’ti rūpapadānaṃ sakammakattepi sati divādigaṇaṃ pattānaṃ tesaṃ dhātūnaṃ ‘‘udakaṃ chijjati, ghaṭo bhijjatī’’ti rūpapadāni akammakāniyeva bhavanti, yathā bhūvādigaṇe pavattassa pacadhātussa ‘‘bhattaṃ pacatī’’ti rūpapadassa sakammakattepi sati divādigaṇaṃ pattassa ‘‘niraye paccati, kammāni vipaccantī’’ti rūpapadāni akammakāniyeva bhavanti. Athāpi vadeyyuṃ ‘‘nanu ca bho yathā ‘āsavehi cittāni vimucciṃsū’ti ettha ‘‘āsavato cittāni vimucciṃsū’ti ca ‘āsavehi kattubhūtehi cittāni vimucciṃsū’ti ca evaṃ divādigaṇikassa dhātussa ‘vimucciṃsū’ti rūpapadassa akammakattañca sakammakattañca bhavati, tathā ‘niraye paccati, kammāni vipaccantī’ti ca akammakattenapi bhavitabbaṃ. ‘Paccati pākānaṃ pavatte aṭṭhake duve, asaṅkhāraṃ sasaṅkhāravipākāni na paccatī’ti sakammakattenapi bhavitabba’’nti. Akammakatteneva bhavitabbaṃ, na sakammakattena, ‘‘paccati pākāna’’ntiādinā vuttappayogānaṃ ‘‘āsavehi cittāni vimucciṃsū’’ti payogena asamānattā. Tathā hettha ‘‘vimucciṃsū’’ti padaṃ kammarahitakattuvācakayapaccayantampi bhavati kattusahitakammavācakayapaccayantampi. ‘‘Vimucciṃsū’’ti imassa hi padassa kammarahitayapaccayavantattā ‘‘āsavehī’’ti karaṇavacanaṃ apādānakārakavācakaṃ bhavati. ‘Cittānī’’ti paccattavacanaṃ pana kattukārakavācakaṃ bhavati. Tathā ‘‘vimucciṃsū’’ti padassa kattusahitakammavācakattā ‘‘āsavehī’’ti [Pg.384] karaṇavacanaṃ kattukārakavācakaṃ bhavati. ‘‘Cittānī’’ti paccattavacanaṃ pana kammakārakavācakaṃ bhavati. Ayaṃ nayo ‘‘paccati pākāna’’ntiādinā vuttappayogesu na labbhati. Tathā hi tattha paccattavacanaṃ kattāraṃ vadati, upayogavacanaṃ kammaṃ vadatīti daṭṭhabbaṃ. Kārite ‘‘puriso purisena purisaṃ vā bhattaṃ pāceti pācayati pācāpeti pācāpayatī’’ti ca, ‘‘anante bodhisambhāre, paripācesi nāyako’’ti dassanato pana ‘‘paripāceti, paripācayatī’’ti ca rūpāni bhavanti. Imāni hetukattupadāni. Kamme – yaññadattena odano paccate, bhāvapadaṃ appasiddhaṃ. Imāni bhūvādidivādigaṇikarūpāni. Iminā nayena aññānipi dvigaṇikarūpāni yojetabbāni. Tegaṇikatte su pasave. Hetuphalaṃ savati, pasavati. Su savane. Saddho dhammaṃ suṇoti, suṇāti. Su hiṃsāyaṃ. Yodho paccāmittaṃ sunāti. Imāni yathākkamaṃ bhūvādisvādikiyādigaṇikāni kattupadāni. Tathā hetunā phalaṃ saviyyati, unnādasaddo pathavīundriyasaddo viya suyyati. Yodhena paccamitto suniyyati. Imāni kammapadāni. Bhāvapadaṃ na labbhati sakammakattā imesaṃ dhātūnaṃ. Iminā nayena aññānipi tegaṇikarūpāni upaparikkhitvā yojetabbāni. Atra panāyaṃ nayavibhāvanā – སྡེ་ཚན་གསུམ་པའི་ཉིད་དུ་ སུ་ (su) ནི་སྐྱེད་པའི་དོན་ལའོ། །རྒྱུ་དང་འབྲས་བུ་སྐྱེད་པར་བྱེད། སྐྱེ་བར་བྱེད། སུ་ (su) ནི་ཐོས་པའི་དོན་ལའོ། །དད་པ་ཅན་གྱིས་ཆོས་ཉན་ཏོ། །ཐོས་སོ། །སུ་ (su) ནི་འཚེ་བའི་དོན་ལའོ། །གཡུལ་སྤྲོད་པས་ཕྱིར་རྒོལ་བ་འཇོམས་སོ། །འདི་དག་ནི་གོ་རིམ་བཞིན་དུ་བྷཱུ་ལ་སོགས་པ་དང་། སྭཱ་དི་ལ་སོགས་པ་དང་། ཀི་ཡཱ་དི་ལ་སོགས་པའི་སྡེ་ཚན་གྱི་བྱེད་པ་པོའི་ཚིག་རྣམས་སོ། །དེ་བཞིན་དུ་རྒྱུ་ཡིས་འབྲས་བུ་སྐྱེད་པར་བྱེད། སྒྲ་ཆེན་པོའི་སྒྲ་ནི་ས་འོག་གི་སྲོག་ཆགས་ཀྱི་སྒྲ་བཞིན་དུ་ཐོས་སོ། །གཡུལ་སྤྲོད་པས་ཕྱིར་རྒོལ་བ་འཇོམས་པར་བྱེད། འདི་དག་ནི་ལས་ཀྱི་ཚིག་རྣམས་སོ། །བྱ་བའི་ཚིག་ནི་མི་རྙེད་དེ་བྱིངས་འདི་དག་ནི་བྱ་བྱེད་ཐ་དད་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ཚུལ་འདིས་གཞན་ཡང་སྡེ་ཚན་གསུམ་པའི་གཟུགས་རྣམས་བརྟགས་ཏེ་སྦྱར་བར་བྱའོ། །འདིར་ནི་ཚུལ་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་འདི་ཡིན་ཏེ། Bhvādirudhādikā dhātū, svādidivādikā tathā; Rudhādikadivādiṭṭhā, bhūvādikacurādikā. བྷཱུ་ལ་སོགས་དང་རུ་དྷཱ་སོགས་ཀྱི་བྱིངས། །དེ་བཞིན་སྭཱ་དི་དང་ནི་དི་བཱ་སོགས། །རུ་དྷཱ་སོགས་དང་དི་བཱ་སོགས་སུ་མཐོང་། །བྷཱུ་ལ་སོགས་དང་ཅུ་རཱ་དི་ལ་སོགས། ། Bhūvādikagahādiṭṭhā, bhvādisvādikiyādikā; Evamādippabhedehi, vitthārentu vicakkhaṇā. བྷཱུ་ལ་སོགས་དང་གཧཱ་དི་རུ་མཐོང་དང་། །བྷཱུ་སོགས་སྭཱ་དི་ཀི་ཡཱ་དི་ལ་སོགས། །འདི་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་རྣམས་ཀྱིས་ནི། །མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་རྒྱས་པར་བཤད་པར་བྱ། ། Iccevaṃ saṅkhepato yathārahaṃ ekagaṇikadvigaṇikategaṇikavasena suddhakattuhetukattukammabhāvapadāni ca sakāritekakammāni [Pg.385] ca sakāritadvikammāni ca sakāritatikammāni ca dassitāni. དེ་ལྟར་ན་མདོར་བསྡུས་ཏེ་ཇི་ལྟར་འོས་པ་བཞིན། སྡེ་ཚན་གཅིག་པ་དང་། སྡེ་ཚན་གཉིས་པ་དང་། སྡེ་ཚན་གསུམ་པའི་དབང་གིས། བྱེད་པ་པོ་རྐྱང་པ་དང་། རྒྱུའི་བྱེད་པ་པོ་དང་། ལས་དང་། དངོས་པོའི་ཚིག་རྣམས་དང་། གཉིས་སུ་བསྒྱུར་བའི་ལས་གཅིག་པ་ཅན་དང་། གཉིས་སུ་བསྒྱུར་བའི་ལས་གཉིས་པ་ཅན་དང་། གཉིས་སུ་བསྒྱུར་བའི་ལས་གསུམ་པ་ཅན་གྱི་ཚིག་རྣམས་བསྟན་ཏོ། ། Idāni ekakāritadvikāritapadānaṃ vacanokāso anuppatto, tasmā taṃ vadāma. So antakammani. Arahattamaggo mānaṃ siyati, kammaṃ pariyosiyati. Imāni tāva suddhakattupadāni. Ettha mānaṃ siyatīti mānaṃ samucchindati. Kammaṃ pariyosiyatīti kammaṃ nipphajjati. Pari ava iccupasaggavasena hi idaṃ padaṃ akammakaṃ bhavati, attho pana ‘‘pariyosānaṃ gacchatī’’ti sakammakavasena gahetabbo. Attanā vippakataṃ attanā pariyosāpeti. Idamekaṃ kāritaṃ hetukattupadaṃ. Ettha pana pariava iccupasaggavasena akammakabhūtassa sodhātussa laddhakāritapaccayattā ekakammameva sakāritapadaṃ bhavati. Attanā vippakataṃ parehi pariyosāvāpeti. Idaṃ dvikāritaṃ hetukattupadaṃ. Ettha ca pana pari ava iccupasaggavasena akammakabhūtassa sodhātussa laddhakāritapaccayadvayattā dvikammakaṃ sakāritapadaṃ bhavati. ‘‘Pariyosāvāpetī’’ti idampi pari ava pubbasmā sodhātumhā ṇāpe ṇāpe iti paccayadvayaṃ katvā avasaddassokārañca katvā tato yakārāgamañca anubandhaṇakāralopañca paṭhamapaccaye pakārassa vakārañca dvīsu ca ṭhānesu pubbasaralopaṃ katvā nipphajjatīti daṭṭhabbaṃ. ད་ནི་གཉིས་སུ་བསྒྱུར་བ་གཅིག་པ་དང་གཉིས་སུ་བསྒྱུར་བ་གཉིས་པའི་ཚིག་རྣམས་བརྗོད་པའི་སྐབས་ལ་བབས་པས། དེའི་ཕྱིར་དེ་དག་བརྗོད་པར་བྱའོ། །སོ་ (so) ནི་མཐར་བྱེད་པ་འམ་འཇོམས་པའི་དོན་ལའོ། །དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་ང་རྒྱལ་འཇོམས་པར་བྱེད། ལས་མཐར་ཕྱིན་པར་བྱེད། འདི་དག་ནི་རེ་ཞིག་བྱེད་པ་པོ་རྐྱང་པའི་ཚིག་རྣམས་སོ། །འདིར་ "ང་རྒྱལ་འཇོམས་པར་བྱེད་" ཅེས་པ་ནི་ང་རྒྱལ་ཀུན་ཏུ་གཅོད་པའོ། །"ལས་མཐར་ཕྱིན་པར་བྱེད་" ཅེས་པ་ནི་ལས་གྲུབ་པའོ། །ཉེ་བར་བསྒྱུར་བ་ པརི (pari) དང་ ཨབཱ (ava) ཞེས་པའི་དབང་གིས་ཚིག་འདི་ནི་བྱ་བྱེད་ཐ་མི་དད་པར་འགྱུར་མོད། འོན་ཀྱང་དོན་ནི་ "མཐར་ཕྱིན་པར་འགྱུར་རོ་" ཞེས་བྱ་བྱེད་ཐ་དད་པའི་དབང་གིས་གཟུང་བར་བྱའོ། །བདག་ཉིད་ཀྱིས་མ་རྫོགས་པར་བྱས་པ་དེ་བདག་ཉིད་ཀྱིས་མཐར་ཕྱིན་པར་བྱེད། འདི་ནི་གཉིས་སུ་བསྒྱུར་བ་གཅིག་པའི་རྒྱུའི་བྱེད་པ་པོའི་ཚིག་གོ། །འདིར་ནི་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བ་ པརི (pari) དང་ ཨབཱ (ava) ཡི་དབང་གིས་བྱ་བྱེད་ཐ་དད་པར་གྱུར་པའི་ སོ་ (so) བྱིངས་ལས་གཉིས་སུ་བསྒྱུར་བའི་རྐྱེན་ཐོབ་པའི་ཕྱིར། གཉིས་སུ་བསྒྱུར་བའི་ཚིག་ནི་ལས་གཅིག་པ་ཁོ་ནར་འགྱུར་རོ། །བདག་ཉིད་ཀྱིས་མ་རྫོགས་པར་བྱས་པ་དེ་གཞན་དག་གིས་མཐར་ཕྱིན་པར་བྱེད་དུ་འཇུག་གོ། །འདི་ནི་གཉིས་སུ་བསྒྱུར་བ་གཉིས་པའི་རྒྱུའི་བྱེད་པ་པོའི་ཚིག་གོ། །འདིར་ཡང་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བ་ པརི (pari) དང་ ཨབཱ (ava) ཡི་དབང་གིས་བྱ་བྱེད་ཐ་དད་པར་གྱུར་པའི་ སོ་ (so) བྱིངས་ལས་གཉིས་སུ་བསྒྱུར་བའི་རྐྱེན་གཉིས་ཐོབ་པའི་ཕྱིར། གཉིས་སུ་བསྒྱུར་བའི་ཚིག་ནི་ལས་གཉིས་པ་ཅན་དུ་འགྱུར་རོ། །"པརིཡོསཱབཱཔེཏི" ཞེས་པ་འདི་ཡང་ པརི (pari) དང་ ཨབཱ (ava) སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ སོ་ (so) བྱིངས་ལས་ ཎཱཔེ (ṇāpe) དང་ ཎཱཔེ (ṇāpe) ཞེས་པའི་རྐྱེན་གཉིས་སྦྱར་ཞིང་། ཨབཱ (ava) ཡི་སྒྲ་ནི་ ཨོ (o) ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་བ་དང་། དེ་ནས་ ཡ (ya) ཡིག་གི་ཕྲད་འཇུག་པ་དང་། རྗེས་སུ་འབྲེལ་བའི་ ཎ (ṇa) ཡིག་བསུབ་པ་དང་། རྐྱེན་དང་པོ་ལ་ པ (pa) ཡིག་ནི་ བ (va) ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་བ་དང་། གནས་གཉིས་སུ་སྔོན་གྱི་དབྱངས་བསུབ་པ་རྣམས་བྱས་ནས་གྲུབ་པ་ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། ། Idāni tā pāḷiyo atthantaraviññāpanatthaṃ āhaccadesitākārena ekato kathayāma – ‘‘attanā vippakataṃ attanā pariyosāpeti, āpatti saṅghādisesassa. Attanā vippakataṃ parehi pariyosāvāpeti, āpatti saṅghādisesassā’’ti ettha ‘‘bhikkhū’’ti hetukattupadaṃ ānetabbaṃ. Attanā vippakatanti ettha ca attanāti vippakaraṇakriyāya kattukārakavācakaṃ karaṇavacanaṃ. Vippakatanti kammakārakavācakaṃ [Pg.386] upayogavacanaṃ. Attanā pariyosāpetīti ettha pana attanāti abyayapadabhūtena sayaṃsaddena samānatthaṃ vibhatyantapatirūpakaṃ abyayapadaṃ, sayaṃsaddasadisaṃ vā tatiyāvibhatyantaṃ abyayapadaṃ. Tathā hi ‘‘attanā pariyosāpetī’’ti vuttavacanassa ‘‘sayaṃ pariyosāpetī’’ti attho bhavati ‘‘attanā ca pāṇātipātī’’tiādīsu viya. Parehi pariyosāvāpetīti ettha pana parehīti kammakārakavācakaṃ karaṇavacananti gahetabbaṃ, ‘‘sunakhehipi khādāpentī’’ti ettha ‘‘sunakhehī’’ti padaṃ viya. Ettha hi yathā ‘‘rājāno coraṃ sunakhe khādāpentī’’ti upayogavasena attho bhavati, tathā ‘‘bhikkhu attanā vippakataṃ pare jane pariyosāvāpetī’’ti upayogavasena attho bhavati. Evaṃ imasmiṃ acchariyabbhutanayavicitte bhagavato pāvacane dvikāritapaccayavantampi padamatthīti sārato paccetabbaṃ. Ayaṃ nayo sukhumo sāsane ādaraṃ katvā āyasmantehi sādhukaṃ manasi kātabbo. Yassa hi atthāya idaṃ pakaraṇaṃ karimha, na ayaṃ attano mati, atha kho pubbācariyānaṃ santikā laddhattā tesaññeva matīti daṭṭhabbaṃ. ད་ནི་དོན་གཞན་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། ལུང་གི་ཚིག་དེ་དག་ཐད་ཀར་གསུངས་པའི་ཚུལ་གྱིས་གཅིག་ཏུ་བསྡུས་ཏེ་བཤད་པར་བྱ་སྟེ། "བདག་ཉིད་ཀྱིས་བརྩམས་པ་བདག་ཉིད་ཀྱིས་མཐར་ཕྱིན་པར་བྱེད་ན། དགེ་འདུན་ལྷག་མའི་ལྟུང་བར་འགྱུར་རོ། བདག་ཉིད་ཀྱིས་བརྩམས་པ་གཞན་གྱིས་མཐར་ཕྱིན་པར་བྱེད་དུ་འཇུག་ན། དགེ་འདུན་ལྷག་མའི་ལྟུང་བར་འགྱུར་རོ།" ཞེས་པ་འདིར། "དགེ་སློང་" ཞེས་པའི་རྒྱུའི་བྱེད་པ་པོའི་ཚིག་དྲང་བར་བྱའོ།། "བདག་ཉིད་ཀྱིས་བརྩམས་པ་" ཞེས་པ་འདིར། "བདག་ཉིད་ཀྱིས་" ཞེས་པ་ནི་རྩོམ་པའི་བྱ་བ་བྱེད་པ་པོའི་སྒྲ་སྟོན་པའི་བྱེད་སྒྲ་ཡིན་ལ། "བརྩམས་པ་" ཞེས་པ་ནི་ལས་ཀྱི་སྒྲ་སྟོན་པའི་ལས་སྒྲ་ཡིན་ནོ།། "བདག་ཉིད་ཀྱིས་མཐར་ཕྱིན་པར་བྱེད་" ཞེས་པ་འདིར་ནི། "བདག་ཉིད་ཀྱིས་" ཞེས་པ་ནི་མི་ཟད་པའི་ཚིག་ཏུ་གྱུར་པའི་ "རང་ཉིད་" ཅེས་པའི་སྒྲ་དང་དོན་གཅིག་པ་རྣམ་དབྱེའི་མཐའ་ལྟར་སྣང་བའི་མི་ཟད་པའི་ཚིག་གམ། ཡང་ན་ "རང་ཉིད་" ཅེས་པའི་སྒྲ་དང་མཚུངས་པའི་བྱེད་སྒྲའི་མཐའ་ཅན་གྱི་མི་ཟད་པའི་ཚིག་ཡིན་ནོ།། དེ་ལྟར་ན། "བདག་ཉིད་ཀྱིས་མཐར་ཕྱིན་པར་བྱེད་" ཅེས་གསུངས་པའི་ཚིག་གི་དོན་ནི། "རང་ཉིད་ཀྱིས་མཐར་ཕྱིན་པར་བྱེད་" ཅེས་པ་ཡིན་ཏེ། "བདག་ཉིད་ཀྱིས་སྲོག་གཅོད་པ་" ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ།། "གཞན་གྱིས་མཐར་ཕྱིན་པར་བྱེད་དུ་འཇུག་" ཅེས་པ་འདིར་ནི། "གཞན་གྱིས་" ཞེས་པ་ནི་ལས་ཀྱི་བྱ་བ་སྟོན་པའི་བྱེད་སྒྲ་ཡིན་པར་གཟུང་བར་བྱ་སྟེ། "ཁྱི་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་ཟ་བར་བྱེད་དུ་འཇུག་" ཅེས་པ་འདིར། "ཁྱི་རྣམས་ཀྱིས་" ཞེས་པའི་ཚིག་བཞིན་ནོ།། འདིར་ཇི་ལྟར་ "རྒྱལ་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ཆོམ་རྐུན་པ་ཁྱི་རྣམས་ལ་ཟ་བར་བྱེད་དུ་འཇུག་" ཅེས་པ་ལས་ཀྱི་སྒྲའི་དབང་གིས་དོན་འགྱུར་བ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་ "དགེ་སློང་གིས་བདག་ཉིད་ཀྱིས་བརྩམས་པ་གཞན་གྱི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ལ་མཐར་ཕྱིན་པར་བྱེད་དུ་འཇུག་" ཅེས་ལས་ཀྱི་སྒྲའི་དབང་གིས་དོན་དུ་འགྱུར་རོ།། དེ་ལྟར་ན་ངོ་མཚར་རྨད་དུ་བྱུང་བའི་ཚུལ་གྱིས་བརྒྱན་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་གསུང་རབ་འདི་ལ། གཉིས་འཇུག་གི་རྐྱེན་ལྡན་པའི་ཚིག་ཀྱང་ཡོད་དོ་ཞེས་སྙིང་པོར་བཟུང་བར་བྱའོ།། ཚུལ་ཕྲ་མོ་འདི་ནི་བསྟན་པ་ལ་གུས་པ་བྱས་ཏེ་ཚེ་དང་ལྡན་པ་རྣམས་ཀྱིས་ལེགས་པར་ཡིད་ལ་བྱ་དགོས་སོ།། གང་གི་ཕྱིར་བསྟན་བཅོས་འདི་བརྩམས་པ་དེ་ནི། བདག་ཉིད་ཀྱི་བློ་གྲོས་མ་ཡིན་གྱི། འོན་ཀྱང་སྔོན་གྱི་སློབ་དཔོན་རྣམས་ཀྱི་སྤྱན་སྔ་ནས་ཐོབ་པས་ན། དེ་དག་ཉིད་ཀྱི་བཞེད་པ་ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ།། Idāni akāritadvikammikapadānaṃ vacanokāso anuppatto, tasmā tāni kathayāma, tāni ca kho dhātuvasena evaṃ veditabbāni savinicchayāni. Seyyathidaṃ? ད་ནི་གཉིས་འཇུག་མ་ཡིན་པའི་ལས་གཉིས་པའི་ཚིག་རྣམས་བཤད་པའི་སྐབས་ལ་བབས་པས། དེ་དག་བཤད་པར་བྱ་སྟེ། དེ་དག་ཀྱང་བྱིངས་ཀྱི་སྒོ་ནས་གཏན་ལ་དབབ་པ་དང་བཅས་ཏེ་འདི་ལྟར་ཤེས་པར་བྱའོ།། འདི་ལྟ་སྟེ། Duhikaravahipucchi, yāci bhikkhi ca nibrūti; Bhaṇivadivacibhāsi, sāsidahināthadhātu. བཞོ་དང་བྱེད་དང་འཁུར་དང་འདྲི། །གསོལ་དང་སློང་དང་སྨྲ་བར་བྱེད། །བརྗོད་དང་སྨྲ་དང་གསུང་དང་བཤད། །སྟོན་དང་སྲེག་དང་གསོལ་བའི་བྱིངས། ། Rudhi ji cipabhutīti, ye te dvikammakā dhīrā; Pavadumapi viyuttā, kāritappaccayehi ca. འགོག་དང་རྒྱལ་དང་སྡུད་སོགས་ཏེ། །གང་དག་ལས་གཉིས་ལྡན་པར་མཁས། །གཉིས་འཇུག་རྐྱེན་དང་བྲལ་བ་ལའང་། །ལས་གཉིས་པ་རུ་བཤད་པ་ཡིན། ། Apādānādike pubba-vidhimhā sahime’bravuṃ; Upayogavacanassa, nimittanti sanantanā. འབྱུང་ཁུངས་ལ་སོགས་སྔོན་གྱི་ཆོས། །འདི་དག་དང་ནི་ལྷན་ཅིག་ཏུ། །ལས་ཀྱི་སྒྲ་ཡི་རྒྱུ་ཡིན་པར། །སྔོན་གྱི་སློབ་དཔོན་རྣམས་ཀྱིས་གསུངས། ། Ete [Pg.387] duhādayo dhātū, tikammāpi bhavanti tu; Kāritappaccaye laddhe, iti ācariyā’bravuṃ. བཞོ་སོགས་བྱིངས་འདི་རྣམས་ཉིད་ནི། །གཉིས་འཇུག་རྐྱེན་ནི་ཐོབ་པའི་ཚེ། །ལས་གསུམ་པ་ཡང་འགྱུར་རོ་ཞེས། །སློབ་དཔོན་རྣམས་ཀྱིས་གསུངས་པ་ཡིན། ། Tatrimāni udāharaṇāni – gavaṃ payo duhati gopālako. Gāviṃ khīraṃ duhati gopāladārako. Tattha payoti upayogavacanaṃ, ‘‘yaso laddhā na majjeyyā’’ti ettha ‘‘yaso’’ti padamiva. Manogaṇikassa hi īdisampi upayogavacanaṃ hoti aññādisampi. Issaro gopālaṃ gavaṃ payo duhāpeti. Gopālena gāvo khīraṃ duhitā. Gohi payo duhatīti ettha apādānavisayattā dvikammakabhāvo natthi. ‘‘Visāṇato gavaṃ duhaṃ, yattha khīraṃ na vindatī’’ti ettha pana apādānavisayattepi gavāvayavabhūtassa visāṇassa visuṃ gahitattā ‘‘gavaṃ khīraṃ duhanto’’ti dvikammikabhāvo labbhatīti daṭṭhabbaṃ. Duhino payogoyaṃ. དེ་ལ་དཔེར་བརྗོད་པ་འདི་དག་ཡོད་དེ། བ་ལང་ལས་འོ་མ་བཞོ་བར་བྱེད་དོ་ཕྱུགས་རྫིས་ (gavaṃ payo duhati gopālako)། བ་ལང་ལས་འོ་མ་བཞོ་བར་བྱེད་དོ་ཕྱུགས་རྫིའི་བུ་ཆུང་གིས་ (gāviṃ khīraṃ duhati gopāladārako)། དེ་ལ་ "འོ་མ་" (payo) ཞེས་པ་ནི་ལས་ཀྱི་སྒྲ་ (གཉིས་པ་) ཡིན་ཏེ། "གྲགས་པ་ཐོབ་ནས་མྱོས་པར་མི་བྱའོ་" ཞེས་པ་འདིར། "གྲགས་པ་" (yaso) ཞེས་པའི་ཚིག་བཞིན་ནོ།། ཡིད་ཀྱི་སྡེའི་ཚིག་རྣམས་ལ་ནི་འདི་འདྲ་བའི་ལས་ཀྱི་སྒྲའང་ཡོད་ལ། གཞན་ལ་སོགས་པའང་ཡོད་དོ།། བདག་པོས་ཕྱུགས་རྫི་ལ་བ་ལང་ལས་འོ་མ་བཞོ་བར་བྱེད་དུ་འཇུག་གོ་ (issaro gopālaṃ gavaṃ payo duhāpeti)། ཕྱུགས་རྫིས་བ་ལང་ལས་འོ་མ་བཞོས་སོ་ (gopālena gāvo khīraṃ duhitā)། "བ་ལང་རྣམས་ལས་འོ་མ་བཞོ་བར་བྱེད་དོ་" (gohi payo duhati) ཞེས་པ་འདིར་ནི། འབྱུང་ཁུངས་ཀྱི་ཡུལ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ལས་གཉིས་པའི་དངོས་པོ་མེད་དོ།། "རྭ་ལས་བ་ལང་བཞོ་བར་བྱེད་ཀྱང་། གང་དུ་འོ་མ་མི་རྙེད་དོ་" ཞེས་པ་འདིར་ནི། འབྱུང་ཁུངས་ཀྱི་ཡུལ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ཡང་། བ་ལང་གི་ཡན་ལག་ཏུ་གྱུར་པའི་རྭ་སོ་སོར་བཟུང་བས་ན། "བ་ལང་ལས་འོ་མ་བཞོ་བར་བྱེད་དོ་" ཞེས་ལས་གཉིས་པའི་དངོས་པོ་ཐོབ་པ་ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ།། འདི་ནི་བཞོ་བའི་བྱིངས་ (duhi) ཀྱི་སྦྱོར་བ་ཡིན་ནོ།། Karotissa payoge kaṭṭhamaṅgāraṃ karoti, suvaṇṇaṃ kaṭakaṃ karoti, sace je saccaṃ bhaṇasi, adāsiṃ taṃ karomi. Ettha ca aṅgāraṃ karotīti pariccattakāraṇavasena vuttaṃ. Kaṭṭhañhi aṅgārabhāvassa kāraṇaṃ, aṅgāre kate kāraṇabhūtassa kaṭṭhassa kaṭṭhabhāvo vigacchati. Kaṭakaṃ karotīti idaṃ apariccattakāraṇavasena vuttaṃ. Suvaṇṇañhi kaṭakabhāvassa kāraṇaṃ, kaṭake katepi kārakabhūtassa suvaṇṇassa suvaṇṇabhāvo na vigacchati, atha kho visesantaruppattibhāvena sampajjati. Adāsiṃ taṃ karomīti idaṃ pana ṭhānantaradānavasena vuttaṃ ‘‘uparājaṃ mahārājaṃ karomī’’ti ettha viya. Tattha ‘‘issaro purisena purisaṃ vā kaṭṭhamaṅgāraṃ kāreti. Tathā suvaṇṇaṃ kaṭakaṃ kāretī’’ti tikammikappayogopi daṭṭhabbo. Tathā ‘‘brahmadatto rajjaṃ kāretī’’ti, ‘‘brahmadatte rajjaṃ kārente’’ti dvikammakappayogo. བྱེད་པའི་བྱིངས་ (karoti) ཀྱི་སྦྱོར་བ་ལ། ཤིང་སོལ་བར་བྱེད་དོ་ (kaṭṭhamaṅgāraṃ karoti)། གསེར་གདུ་བུར་བྱེད་དོ་ (suvaṇṇaṃ kaṭakaṃ karoti)། གལ་ཏེ་བུ་མོ་ཁྱོད་ཀྱིས་བདེན་པ་སྨྲ་ན། ཁྱོད་བྲན་མོ་མ་ཡིན་པར་བྱའོ་ (sace je saccaṃ bhaṇasi, adāsiṃ taṃ karomi)། འདིར་ "སོལ་བར་བྱེད་དོ་" ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་དོར་བའི་དབང་གིས་གསུངས་པ་ཡིན་ཏེ། ཤིང་ནི་སོལ་བའི་དངོས་པོའི་རྒྱུ་ཡིན་ལ། སོལ་བ་བྱས་པའི་ཚེ་རྒྱུར་གྱུར་པའི་ཤིང་གི་ཤིང་གི་དངོས་པོ་དེ་འགག་པར་འགྱུར་རོ།། "གདུ་བུར་བྱེད་དོ་" ཞེས་པ་འདི་ནི་རྒྱུ་མ་དོར་བའི་དབང་གིས་གསུངས་པ་ཡིན་ཏེ། གསེར་ནི་གདུ་བུའི་དངོས་པོའི་རྒྱུ་ཡིན་ལ། གདུ་བུ་བྱས་པའི་ཚེ་ཡང་བྱེད་པོར་གྱུར་པའི་གསེར་གྱི་གསེར་གྱི་དངོས་པོ་མི་འགག་པར། འོན་ཀྱང་ཁྱད་པར་གཞན་སྐྱེ་བའི་ཚུལ་གྱིས་འགྲུབ་པར་འགྱུར་རོ།། "ཁྱོད་བྲན་མོ་མ་ཡིན་པར་བྱའོ་" ཞེས་པ་འདི་ནི་གནས་གཞན་སྦྱིན་པའི་དབང་གིས་གསུངས་པ་ཡིན་ཏེ། "རྒྱལ་ཚབ་རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོར་བྱེད་དོ་" ཞེས་པ་འདིར་བཞིན་ནོ།། དེ་ལ། "བདག་པོས་སྐྱེས་བུ་ལ་བརྟེན་ནམ། ཡང་ན་སྐྱེས་བུ་ལ་ཤིང་སོལ་བར་བྱེད་དུ་འཇུག་གོ། དེ་བཞིན་དུ་གསེར་གདུ་བུར་བྱེད་དུ་འཇུག་གོ་" ཞེས་ལས་གསུམ་པའི་སྦྱོར་བའང་བལྟ་བར་བྱའོ།། དེ་བཞིན་དུ་ "ཚངས་པས་བྱིན་གྱིས་རྒྱལ་སྲིད་སྐྱོང་བར་བྱེད་དོ་" (brahmadatto rajjaṃ kāreti) ཞེས་པ་དང་། "ཚངས་པས་བྱིན་གྱིས་རྒྱལ་སྲིད་སྐྱོང་བར་བྱེད་པའི་ཚེ་" (brahmadatte rajjaṃ kārente) ཞེས་པ་ནི་ལས་གཉིས་པའི་སྦྱོར་བ་ཡིན་ནོ།། Ettheke [Pg.388] vadeyyuṃ ‘‘nanu ca bho ettha ekameva kammaṃ dissati, kenāyaṃ payogo dvikammikappayogo hotī’’ti. Kiñcāpi ekameva dissati, tathāpi atthato dveyeva kammāni dissantīti gahetabbaṃ. Tathā hi brahmadatto rajjaṃ kāretīti ettha brahmadatto attano rājabhāvaṃ mahājanena kārayatīti attho. Evaṃ pana atthe gahite ‘‘rajjaṃ kārehi bhaddante, kiṃ araññe karissasī’’tiādīsupi tvaṃ attano rājabhāvaṃ amhehi kārāpehi, attānaṃ rajje abhisiñcāpehi, mayaṃ taṃ rajje abhisiñcitukāmāti attho samatthito bhavati. འདིར་ཁ་ཅིག་གིས་སྨྲས་པ། "ཀྱེ་མ་འདིར་ལས་གཅིག་ཁོ་ན་སྣང་བས། ཅིའི་ཕྱིར་འདི་ལས་གཉིས་པའི་སྦྱོར་བར་འགྱུར་རམ་" ཞེས་སོ།། ཅི་སྟེ་གཅིག་ཁོ་ན་སྣང་ཡང་། དེ་ལྟ་ནའང་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་ལས་གཉིས་ཉིད་སྣང་བར་གཟུང་བར་བྱའོ།། དེ་ལྟར་ན། "ཚངས་པས་བྱིན་གྱིས་རྒྱལ་སྲིད་སྐྱོང་བར་བྱེད་དོ་" ཞེས་པ་འདིར། ཚངས་པས་བྱིན་གྱིས་རང་གི་རྒྱལ་པོའི་དངོས་པོ་སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོ་རྣམས་ལ་བྱེད་དུ་འཇུག་གོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། དེ་ལྟར་དོན་བཟུང་བའི་ཚེ། "བཙུན་པ་རྒྱལ་སྲིད་སྐྱོངས་ཤིག དགོན་པར་ཅི་ཞིག་བྱེད་དམ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལའང་། ཁྱོད་ཀྱིས་རང་གི་རྒྱལ་པོའི་དངོས་པོ་ངེད་རྣམས་ལ་བྱེད་དུ་ཆུག་ཅིག རང་ཉིད་རྒྱལ་སྲིད་ལ་དབང་བསྐུར་དུ་ཆུག་ཅིག ངེད་རྣམས་ཁྱོད་རྒྱལ་སྲིད་ལ་དབང་བསྐུར་བར་འདོད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་འགྲུབ་པར་འགྱུར་རོ།། Brahmadatte rajjaṃ kārenteti etthāpi brahmadatte attano rājabhāvaṃ mahājanena kārayanteti attho bhavati. Sāsanasmiñhi kāritavisaye karaṇavacanaṃ upayogatthaññeva dīpeti, tasmā atthato dveyeva kammani dissantīti vadāma. Ayamattho abhidhammaṭīkāyaṃ cakkhundriyādinibbacanatthavibhāvanāya dīpetabbo. Tathā hi abhidhammaṭīkāyaṃ idaṃ vuttaṃ ‘‘cakkhudvāre indattaṃ kāretīti cakkhudvārabhāve taṃdvārikehi attano indabhāvaṃ paramissarabhāvaṃ kārayatīti attho. Tañhi te rūpaggahaṇe attānaṃ anuvatteti, te ca taṃ anuvattantī’’ti. Yadi pana karadhātu dvikammako, evaṃ sante ‘‘brahmadatto rajjaṃ kāretī’’tiādīsu laddhakāritapaccayattā ‘‘kāretī’’tiādīhi padehi tikammakehiyeva bhavitabbanti? Na, niyamābhāvato, tādisassa ca payogassa vohārapathe anāgatattā. "ཚངས་པས་བྱིན་གྱིས་རྒྱལ་སྲིད་སྐྱོང་བར་བྱེད་པའི་ཚེ་" ཞེས་པ་འདིར་ཡང་། ཚངས་པས་བྱིན་གྱིས་རང་གི་རྒྱལ་པོའི་དངོས་པོ་སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོ་རྣམས་ལ་བྱེད་དུ་འཇུག་པའི་ཚེ་ཞེས་པའི་དོན་དུ་འགྱུར་རོ།། བསྟན་པ་ལ་ནི་གཉིས་འཇུག་གི་ཡུལ་ལ་བྱེད་སྒྲ་ (གསུམ་པ་) ཉིད་ལས་ཀྱི་སྒྲའི་ (གཉིས་པའི་) དོན་ཁོ་ན་གསལ་བར་བྱེད་པས། དེའི་ཕྱིར་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་ལས་གཉིས་ཉིད་སྣང་བར་སྨྲའོ།། དོན་འདི་ནི་ཆོས་མངོན་པའི་ཊཱིཀཱ་ལས། མིག་གི་དབང་པོ་ལ་སོགས་པའི་ངེས་ཚིག་གི་དོན་རྣམ་པར་དབྱེ་བའི་སྐབས་སུ་གསལ་བར་བྱ་སཏེ། དེ་ལྟར་ཆོས་མངོན་པའི་ཊཱིཀཱ་ལས། འདི་སྐད་གསུངས་ཏེ། "མིག་གི་སྒོ་ལ་དབང་པོའི་ཉིད་བྱེད་དོ་ཞེས་པ་ནི། མིག་གི་སྒོའི་དངོས་པོ་ལ། སྒོ་དེ་ལ་བརྟེན་པ་རྣམས་ཀྱིས་རང་གི་དབང་པོའི་ཉིད་དམ་མཆོག་གི་དབང་ཕྱུག་གི་ཉིད་བྱེད་དུ་འཇུག་གོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། དེ་ནི་གཟུགས་འཛིན་པ་ལ་རང་ཉིད་རྗེས་སུ་འཇུག་པར་བྱེད་ལ། དེ་དག་ཀྱང་དེ་ལ་རྗེས་སུ་འཇུག་གོ་" ཞེས་སོ།། གལ་ཏེ་བྱེད་པའི་བྱིངས་ (karadhātu) ནི་ལས་གཉིས་པ་ཡིན་ན། དེ་ལྟ་ན་ "ཚངས་པས་བྱིན་གྱིས་རྒྱལ་སྲིད་སྐྱོང་བར་བྱེད་དོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ། གཉིས་འཇུག་གི་རྐྱེན་ཐོབ་པའི་ཕྱིར། "བྱེད་དུ་འཇུག་གོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་རྣམས་ནི་ལས་གསུམ་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རམ་ཞེ་ན། མ་ཡིན་ཏེ། ངེས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་དང་། དེ་འདྲ་བའི་སྦྱོར་བ་ནི་ཐ་སྙད་ཀྱི་ལམ་དུ་མ་གྲགས་པའི་ཕྱིར་རོ།། Kaṭṭhaṃ purisena aṅgāraṃ kataṃ. Suvaṇṇaṃ kammārena kaṭakaṃ kataṃ, dāsī sāmikena adāsiṃ katā, evampettha dvikammakappayogā veditabbā. Suvaṇṇena kaṭakaṃ karotīti ettha [Pg.389] hi visesanatthe pavattakaraṇavisayattā dvikammikabhāvo na labbhatīti daṭṭhabbaṃ. Ayaṃ nayo aññatrāpi upaparikkhitvā yathāsambhavaṃ netabbo. Karotissa payogoyaṃ. སྐྱེས་བུས་ཤིང་སོལ་བར་བྱས་སོ། །གསེར་བཟོ་བས་གསེར་གདུ་བུར་བྱས་སོ། །བདག་པོས་བྲན་མོ་བྲན་མོ་མ་ཡིན་པར་བྱས་སོ། །དེ་ལྟར་འདིར་ཡང་ལས་གཉིས་པའི་སྦྱོར་བ་རྣམས་ཤེས་པར་བྱའོ།། "གསེར་གྱིས་གདུ་བུ་བྱེད་དོ་" ཞེས་པ་འདིར་ནི། ཁྱད་པར་གྱི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་བྱེད་པ་པོའི་ཡུལ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ལས་གཉིས་པའི་དངོས་པོ་མི་ཐོབ་པར་བལྟ་བར་བྱའོ།། ཚུལ་འདི་ནི་གཞན་དུ་ཡང་བརྟགས་ཏེ་ཇི་ལྟར་འོས་པར་སྦྱར་བར་བྱའོ།། འདི་ནི་བྱེད་པའི་བྱིངས་ (karoti) ཀྱི་སྦྱོར་བ་ཡིན་ནོ།། Vahiādīnaṃ payoge rājapurisā rathaṃ gāmaṃ vahanti. Ayaṃ rājā maṃ nāmaṃ pucchati. Parābhavantaṃ purisaṃ, mayaṃ pucchāma gotamaṃ. Āyasmā upāli āyasmatā mahākassapena vinayaṃ puṭṭho. Devadatto rājānaṃ kambalaṃ yācati. Te maṃ asse ayācisuṃ. Dhanaṃ taṃ tāta yācati. Brāhmaṇo nāgaṃ maṇiṃ yācati. Nāgo maṇiṃ yācito brāhmaṇena brahmunā āyācito dhammadesanaṃ bhagavā. Tāpaso kulaṃ bhojanaṃ bhikkhati. Ajaṃ gāmaṃ neti. Ajo gāmaṃ nīto. Mutto campeyyako nāgo, rājānaṃ etadabravi. འཁུར་བ་ལ་སོགས་པའི་སྦྱོར་བ་ལ། རྒྱལ་པོའི་སྐྱེས་བུ་རྣམས་ཀྱིས་ཤིང་རྟ་གྲོང་དུ་འཁུར་བར་བྱེད་དོ། །རྒྱལ་པོ་འདིས་ང་ལ་མིང་འདྲིའོ། །ཉམས་པར་གྱུར་པའི་སྐྱེས་བུ་ལ། །ངེད་རྣམས་གཽ་ཏ་མ་ལ་འདྲི། །ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཉེ་བར་འཁོར་ལ། ཚེ་དང་ལྡན་པ་འོད་སྲུང་ཆེན་པོས་འདུལ་བ་དྲིས་སོ། །ལྷས་བྱིན་གྱིས་རྒྱལ་པོ་ལ་ལ་བ་སློང་ངོ་། །དེ་དག་གིས་ང་ལ་རྟ་རྣམས་བསླངས་སོ། །ཕ་ཁྱོད་ལ་ནོར་སློང་ངོ་། །བྲམ་ཟེས་ཀླུ་ལ་ནོར་བུ་སློང་ངོ་། །བྲམ་ཟེས་ཀླུ་ལ་ནོར་བུ་བསླངས་སོ། །ཚངས་པས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་ཆོས་བཤད་པར་གསོལ་ཏོ། །དཀའ་ཐུབ་པས་ཁྱིམ་ལས་ཟས་སློང་ངོ་། །ར་གྲོང་དུ་ཁྲིད་དོ། །ར་གྲོང་དུ་ཁྲིད་དོ། །ཙམ་པ་སྐྱེས་ཀྱི་ཀླུ་ཐར་ནས། །རྒྱལ་པོ་ལ་ནི་འདི་སྐད་སྨྲས། ། Ettha rājānanti mukhyato kammaṃ vuttaṃ. Etanti guṇato. Tathā rājānanti akathitakammaṃ vuttaṃ. Etanti kathitakammaṃ. Esa nayo aññatrāpi upaparikkhitvā yathārahaṃ yojetabbo. Evameva ‘‘brūhi bhagavā’’tiādīsu sampadānavisayattā dvikammakabhāvo na labbhati. Bhikkhu mahārājānaṃ dhammaṃ bhaṇati. Yaṃ maṃ bhaṇasi sārathi. Yaṃ maṃ vadati. Bhagavantaṃ etadavoca. Pitā puttaṃ bhāsati. Yaṃ maṃ tvaṃ anusāsasi. Sakyā kho pana ambaṭṭha rājānaṃ okkākaṃ pitāmahaṃ dahanti. Bhagavā bhikkhū taṃ taṃ hitapaṭipattiṃ nāthati. Gāvo vajaṃ rundhati gopālako. Dhutto dhuttajanaṃ dhanaṃ jināti. Ettha ca ‘‘kamanuttaraṃ ratnavaraṃ jināmā’’ti puṇṇakajātakapāḷi nidassanaṃ. Tatthāyamattho ‘‘mayaṃ janindā kataraṃ rājānaṃ anuttaraṃ ratnavaraṃ jināmā’’ti. Iṭṭhakāyo pākāraṃ cinoti vaḍḍhakī. Aññānipi yojetabbāni. འདིར་ "རྒྱལ་པོ་ལ་" ཞེས་པ་ནི་གཙོ་བོའི་ལས་སུ་གསུངས་ལ། "འདི་" ཞེས་པ་ནི་ཕལ་པའི་ལས་སོ།། དེ་བཞིན་དུ་ "རྒྱལ་པོ་ལ་" ཞེས་པ་ནི་མ་བཤད་པའི་ལས་སུ་གསུངས་ལ། "འདི་" ཞེས་པ་ནི་བཤད་པའི་ལས་སོ།། ཚུལ་འདི་ནི་གཞན་དུ་ཡང་བརྟགས་ཏེ་ཇི་ལྟར་འོས་པར་སྦྱར་བར་བྱའོ།། དེ་བཞིན་དུ་ "བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་ཤིག་" ཅེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ། ཕུལ་བའི་ཡུལ་ (བཞི་པ་) ཡིན་པའི་ཕྱིར་ལས་གཉིས་པའི་དངོས་པོ་མི་ཐོབ་བོ།། དགེ་སློང་གིས་རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་ལ་ཆོས་སྨྲའོ། །ཤིང་རྟ་ཁ་ལོ་སྒྱུར་བ་ཁྱོད་ཀྱིས་ང་ལ་གང་སྨྲས་པ། །གང་ང་ལ་བརྗོད་པ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་འདི་སྐད་ཅེས་གསུངས་སོ། །ཕས་བུ་ལ་སྨྲའོ། །ཁྱོད་ཀྱིས་ང་ལ་གང་རྗེས་སུ་སྟོན་པ། །ཨམ་བྷཊྛ་ཤཱཀྱ་རྣམས་ནི་རྒྱལ་པོ་ཨོཀྐཱ་ཀ་མེས་པོར་འཛིན་ཏོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དགེ་སློང་རྣམས་ལ་ཕན་པའི་སྒྲུབ་པ་དེ་དང་དེ་གསོལ་ཏོ། །ཕྱུགས་རྫིས་བ་ལང་རྣམས་ལྷས་སུ་འགོག་གོ། །རྒྱན་པོས་རྒྱན་པོ་ལ་ནོར་རྒྱལ་བར་བྱེད་དོ། །འདིར་ཡང་ "བླ་ན་མེད་པའི་རིན་ཆེན་མཆོག་གང་ཞིག་རྒྱལ་བར་བྱའམ་" ཞེས་པའི་པུཎྞཀ་སྐྱེས་རབས་ཀྱི་ལུང་ནི་དཔེ་མཚོན་ནོ།། དེ་ལ་འདིའི་དོན་ནི། "སྐྱེ་དགུའི་བདག་པོ་ངེད་རྣམས་ཀྱིས་རྒྱལ་པོ་གང་ལས་བླ་ན་མེད་པའི་རིན་ཆེན་མཆོག་རྒྱལ་བར་བྱའམ་" ཞེས་པའོ།། ས་ཕག་གིས་ར་བ་རྩིག་གོ་རྩིག་བཟོ་བས་སོ། །གཞན་དག་ཀྱང་སྦྱར་བར་བྱའོ།། Ettha [Pg.390] keci puccheyyuṃ ‘‘gandhakuṭiṃ padakkhiṇaṃ karoti, buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmi. Upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretū’ti payogesu kiṃ dvikammakabhāvo labbhatī’’ti? Ettha vuccate – ‘‘gandhakuṭiṃ padakkhiṇaṃ karotī’’ti ettha na labbhati guṇaguṇīnaṃ vasena gahitattā. ‘‘Buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmī’’ti etthāpi na labbhati ‘‘saraṇaṃ iti gacchāmī’’ti itisaddalopavasena vuttattā. Tathā hi buddhanti upayogavacanaṃ. Saraṇanti paccattavacanaṃ. ‘‘Buddhaṃ mama saraṇaṃ parāyaṇaṃ, aghassa tātā hitassa ca vidhātā’’ti iminā adhippāyena ‘‘bhajāmi sevāmi bujjhāmī’’ti attho. ‘‘Upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretū’’ti ettha pana dvikammakabhāvo labbhatīti vattabbo ‘‘maṃ ito paṭṭhāya upāsakaṃ dhāretū’’ti atthasambhavato ‘‘sakyā kho pana ambaṭṭha rājānaṃ okkākaṃ pitāmahaṃ dahantī’’ti dahadhātuppayogena samānattā ca, adhippāyatthato pana ‘‘maṃ ‘upāsako me aya’nti dhāretū’’ti attho sambhavatīti daṭṭhabbaṃ. Evaṃ akāritāni dvikammikadhāturūpāni vibhāvitāni. འདིར་ཁ་ཅིག་གིས་འདྲི་བར་འགྱུར་ཏེ། "གཙང་ཁང་ལ་སྐོར་བ་བྱེད་དོ། །སངས་རྒྱས་ལ་སྐྱབས་སུ་མཆིའོ། །ཤེས་ལྡན་གཽ་ཏ་མས་ང་དགེ་བསྙེན་དུ་བཟུང་དུ་གསོལ། ཞེས་པའི་སྦྱོར་བ་རྣམས་ལ་ལས་གཉིས་པའི་དངོས་པོ་ཐོབ་བམ་" ཞེ་ན། འདིར་བཤད་པར་བྱ་སྟེ། "གཙང་ཁང་ལ་སྐོར་བ་བྱེད་དོ་" ཞེས་པ་འདིར་ནི་ཡོན་ཏན་དང་ཡོན་ཏན་ཅན་གྱི་དབང་གིས་བཟུང་བའི་ཕྱིར་མི་ཐོབ་བོ།། "སངས་རྒྱས་ལ་སྐྱབས་སུ་མཆིའོ" ཞེས་པ་འདིར་ཡང་ "སྐྱབས་ཞེས་མཆིའོ་" ཞེས་ "ཞེས་" (iti) སྒྲ་བསྡུས་པའི་དབང་གིས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་མི་ཐོབ་བོ།། དེ་ལྟར་ན། "སངས་རྒྱས་ལ་" ཞེས་པ་ནི་ལས་ཀྱི་སྒྲ་ (གཉིས་པ་) ཡིན་ལ། "སྐྱབས་སུ་" ཞེས་པ་ནི་བྱེད་པ་པོའི་སྒྲ་ (དང་པོ་) ཡིན་ནོ།། "སངས་རྒྱས་ནི་བདག་གི་སྐྱབས་དང་སྐྱེལ་མ་སྟེ། སྡིག་པ་སེལ་ཞིང་ཕན་པ་སྒྲུབ་པར་མཛད་པའོ།།" ཞེས་པའི་བསམ་པ་འདིས། "བསྟེན་ཏོ། །བསྙེན་ནོ། །རྟོགས་སོ།" ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། "ཤེས་ལྡན་གཽ་ཏ་མས་ང་དགེ་བསྙེན་དུ་བཟུང་དུ་གསོལ།" ཞེས་པ་འདིར་ནི་ལས་གཉིས་པའི་དངོས་པོ་ཐོབ་པར་བརྗོད་པར་བྱ་སྟེ། "ང་འདི་ནས་བཟུང་སྟེ་དགེ་བསྙེན་དུ་བཟུང་དུ་གསོལ།" ཞེས་པའི་དོན་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར་དང་། "ཨམ་བྷཊྛ་ཤཱཀྱ་རྣམས་ནི་རྒྱལ་པོ་ཨོཀྐཱ་ཀ་མེས་པོར་འཛིན་ཏོ།" ཞེས་འཛིན་པའི་བྱིངས་ (daha) ཀྱི་སྦྱོར་བ་དང་མཚུངས་པའི་ཕྱིར་རོ།། བསམ་པའི་དོན་གྱི་དབང་དུ་བྱས་ན། "ང་ནི་འདི་བདག་གི་དགེ་བསྙེན་ནོ་ཞེས་བཟུང་དུ་གསོལ།" ཞེས་པའི་དོན་འགྲུབ་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ།། དེ་ལྟར་གཉིས་འཇུག་མ་ཡིན་པའི་ལས་གཉིས་པའི་བྱིངས་ཀྱི་རྣམ་པ་རྣམས་རྣམ་པར་ཕྱེ་བར་བྱས་སོ།། Iccevamamhehi ādito paṭṭhāya bhagavato sāsanatthaṃ yathāsatti yathābalaṃ dhātuyo ca taṃrūpāni ca tadanurūpehi nānāpadehi nānāatthehi nānānayehi ca yojetvā vibhāvitāni, evaṃ vibhāventehipi amhehi tāsaṃ sarūpaparicchedo atthaparicchedo vā na sakkā sabbaso vattuṃ. Tadubhayañhi ko sabbaso vattuṃ sakkhissati aññatra āgamādhigamasampannehi pabhinnapaṭisambhidehi mahākhīṇāsavehi. དེ་ལྟར་བདག་ཅག་གིས་ཐོག་མ་ནས་བཟུང་སྟེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་བསྟན་པའི་དོན་དུ། རང་གི་ནུས་པ་དང་མཐུ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན། ཁམས་རྣམས་དང་དེ་དག་གི་གཟུགས་རྣམས་ཀྱང་། དེ་དག་དང་མཐུན་པའི་ཚིག་སྣ་ཚོགས་དང་། དོན་སྣ་ཚོགས་དང་། ཚུལ་སྣ་ཚོགས་དང་སྦྱར་ནས་གསལ་བར་བྱས་པ་ཡིན། འདི་ལྟར་བདག་ཅག་གིས་གསལ་བར་བྱས་ཀྱང་། དེ་དག་གི་རང་གི་ངོ་བོ་རྣམ་པར་གཏན་ལ་དབབ་པ་འམ། ཡང་ན་དོན་རྣམ་པར་གཏན་ལ་དབབ་པ་ནི་ཐམས་ཅད་ཀྱི་སྒོ་ནས་བརྗོད་པར་མི་ནུས་སོ། །ལུང་དང་རྟོགས་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་རྣམ་པར་ཕྱེ་བ། ཟག་པ་ཟད་པའི་དགྲ་བཅོམ་པ་ཆེན་པོ་རྣམས་མ་གཏོགས་པ། གཞན་སུས་དེ་གཉིས་ཀ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་སྒོ་ནས་བརྗོད་པར་ནུས་པར་འགྱུར། Atthātisayayuttāpi, dhātū honti yato tato. Payogatonugantabbā, anekatthā hi dhātavo. གང་གི་ཕྱིར་ཁམས་རྣམས་ནི་དོན་གྱི་ཁྱད་པར་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་ལྡན་པ་ཡིན་པས། སྦྱོར་བ་ལས་རྗེས་སུ་རྟོགས་པར་བྱ་སྟེ། ཁམས་རྣམས་ནི་དོན་དུ་མ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་རོ།། Yenekatthadharā [Pg.391] caranti vividhā nāthassa pāṭhe vare,Tenekatthadharāva honti sahitā nānūpasaggehive; Dhātūnaṃ pana tesamatthaparamaṃ khīṇāsave paṇḍite,Vajjetvā paṭisambhidāmatiyute ko sabbaso bhaṇatīti. མགོན་པོའི་གསུང་རབ་དམ་པ་ལས་དོན་སྣ་ཚོགས་འཛིན་པར་འཇུག་པ་གང་ཡིན་པ་དེ། ཉེ་བར་བསྒྱུར་བ་སྣ་ཚོགས་དང་ལྷན་ཅིག་སྦྱར་བས་དོན་གཅིག་འཛིན་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །ཟག་པ་ཟད་པའི་མཁས་པ་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པའི་བློ་གྲོས་དང་ལྡན་པ་རྣམས་མ་གཏོགས་པ། ཁམས་དེ་དག་གི་དོན་གྱི་མཆོག་ནི་སུས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་སྒོ་ནས་བརྗོད་པར་ནུས་སོ།། Iti navaṅge sāṭṭhakathe piṭakattaye byappathagatīsu viññūnaṃ འདི་ལྟར་ཡན་ལག་དགུ་དང་ལྡན་པའི་སྡེ་སྣོད་གསུམ་འགྲེལ་བཤད་དང་བཅས་པའི་ངག་གི་འཇུག་པ་རྣམས་ལ་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱི། Kosallatthāya kate saddanītippakaraṇe མཁས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་དུ་མཛད་པའི་སྒྲ་རིག་པའི་བསྟན་བཅོས་སདྡྷ་ནཱི་ཏི་ལས། Sabbagaṇavinicchayo nāma ekūnavīsatimo paricchedo ཚོགས་ཐམས་ཅད་རྣམ་པར་གཏན་ལ་དབབ་པ་ཞེས་བྱ་བ་སྟེ་ལེའུ་བཅུ་དགུ་པའོ།། Saha rūpavibhāvanāya dhātuvibhāvanā niṭṭhitā. གཟུགས་རྣམ་པར་གསལ་བར་བྱེད་པ་དང་ལྷན་ཅིག་ཁམས་རྣམ་པར་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ།། Dhātumālā niṭṭhitā. ཁམས་ཀྱི་ཕྲེང་བ་རྫོགས་སོ།། | |||
| Tiếng Việt | |||
| Kinh điển Pali | Chú giải | Phụ chú giải | Khác |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra | 1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga | 2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa | 3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ) | 4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | 4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | 5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa | 6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5 | 7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa | 7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |