นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

Kính lễ Đức Thế Tôn, bậc A-la-hán, bậc Chánh Đẳng Giác.

สทฺทนีติปฺปกรณํ (ปทมาลา)

Luận Saddanīti (Từ pháp)

คนฺถารมฺภกถา

Lời tựa

ธีเรหิ [Pg.1] มคฺคนาเยน, เยน พุทฺเธน เทสิตํ;

สิตํ ธมฺมมิธญฺญาย, ญายเต อมตํ ปทํ.

Pháp trong sạch đã được thuyết giảng bởi đức Phật, bậc Trí tuệ, vị Dẫn đạo; do liễu tri được Pháp ấy ở đây, trạng thái bất tử được chứng ngộ.

ตํ นมิตฺวา มหาวีรํ, สพฺพญฺญุํ โลกนายกํ;

มหาการุณิกํ เสฏฺฐํ, วิสุทฺธํ สุทฺธิทายกํ.

Sau khi đảnh lễ Ngài, bậc Đại hùng, bậc Toàn tri, bậc Lãnh đạo thế gian; bậc Đại bi, bậc Tối thắng, bậc Thanh tịnh, bậc Ban cho sự thanh tịnh.

สทฺธมฺมญฺจสฺส ปูเชตฺวา, สุทฺธํ สนฺตมสงฺขตํ;

อตกฺกาวจรํ สุฏฺฐุ, วิภตฺตํ มธุรํ สิวํ.

Và sau khi đã cúng dường Chánh pháp của Ngài, (pháp ấy) trong sạch, an tịnh, vô vi; siêu việt tầm tư, được khéo phân tích, ngọt ngào, an lành.

สงฺฆสฺส จ’ญฺชลึ กตฺวา, ปุญฺญกฺเขตฺตสฺส ตาทิโน;

สีลสมาธิปญฺญาทิ-วิสุทฺธคุณโชติโน.

Và sau khi đã chắp tay (đảnh lễ) Tăng đoàn, là ruộng phước của bậc như vậy; (Tăng đoàn) chiếu sáng với các đức tính thanh tịnh như giới, định, tuệ.

นมสฺสนาทิปุญฺญสฺส, กตสฺส รตนตฺตเย;

เตชสาหํ ปหนฺตฺวาน, อนฺตราเย อเสสโต.

Nhờ oai lực của phước báu do việc đảnh lễ v.v... đã được thực hiện đối với Tam bảo, tôi, sau khi đã trừ diệt tất cả các chướng ngại không còn dư sót.

โลกนีติวิยตฺตสฺส, สตฺถุ สทฺธมฺมนีติโน;

สาสนตฺถํ ปวกฺขามิ, สทฺทนีติมนากุลํ.

Vì lợi ích cho giáo pháp của bậc Đạo sư, là người thông thạo về quy luật thế gian và quy luật của Chánh pháp, tôi sẽ tuyên thuyết (bộ) Saddanīti một cách không rối rắm.

อาสวกฺขยลาเภน, โหติ สาสนสมฺปทา;

อาสวกฺขยลาโภ จ, สจฺจาธิคมเหตุโก.

Sự thành tựu của giáo pháp có được là nhờ sự chứng đắc lậu tận; và sự chứng đắc lậu tận có sự thông suốt các chân lý làm nhân.

สจฺจาธิคมนํ [Pg.2] ตญฺจ, ปฏิปตฺติสฺสิตํ มตํ;

ปฏิปตฺติ จ สา กามํ, ปริยตฺติปรายณา.

Và sự thông suốt các chân lý ấy được xem là y cứ vào sự thực hành; và sự thực hành ấy lại có pháp học làm chỗ nương tựa.

ปริยตฺตาภิยุตฺตานํ, วิทิตฺวา สทฺทลกฺขณํ;

ยสฺมา น โหติ สมฺโมโห, อกฺขเรสุ ปเทสุ จ.

Bởi vì đối với những người chuyên tâm vào pháp học, sau khi đã biết được đặc tính của từ ngữ, sẽ không có sự mê mờ về các mẫu tự và các câu cú.

ยสฺมา จาโมหภาเวน, อกฺขเรสุ ปเทสุ จ;

ปาฬิยตฺถํ วิชานนฺติ, วิญฺญู สุคตสาสเน.

Và bởi vì nhờ trạng thái không mê mờ về các mẫu tự và các câu cú, những người có trí trong giáo pháp của bậc Thiện Thệ hiểu rõ được ý nghĩa của Pāḷi.

ปาฬิยตฺถาวโพเธน, โยนิโส สตฺถุสาสเน;

สปฺปญฺญา ปฏิปชฺชนฺติ, ปฏิปตฺติมตนฺทิกา.

Nhờ sự liễu ngộ ý nghĩa của Pāḷi, những người có trí tuệ trong giáo pháp của bậc Đạo sư thực hành một cách như lý, không biếng nhác trong sự thực hành.

โยนิโส ปฏิปชฺชิตฺวา, ธมฺมํ โลกุตฺตรํ วรํ;

ปาปุณนฺติ วิสุทฺธาย, สีลาทิปฏิปตฺติยา.

Sau khi đã thực hành một cách như lý, họ chứng đắc được Pháp siêu thế cao thượng, nhờ vào sự thực hành thanh tịnh về giới v.v...

ตสฺมา ตทตฺถิกา สุทฺธํ, นยํ นิสฺสาย วิญฺญุนํ;

ภญฺญมานํ มยา สทฺท-นีตึ คณฺหนฺตุ สาธุกํ.

Do đó, những người mong cầu điều ấy, hãy nương theo phương pháp trong sạch của các bậc trí, và hãy khéo tiếp thu (bộ) Saddanīti đang được tôi trình bày.

ธาตุ ธาตูหิ นิปฺผนฺน-รูปานิ จ สลกฺขโณ;

สนฺธินามาทิเภโท จ, ปทานํ ตุ วิภตฺติ จ.

Căn, các hình thái được tạo thành từ các căn cùng với đặc tính của chúng; sự phân loại về liên âm, danh từ v.v...; và sự biến cách của các từ.

ปาฬินยาทโยจฺเจว-เมตฺถ นานปฺปการโต;

สาสนสฺโสปการาย, ภวิสฺสติ วิภาวนา.

Và ở đây, sẽ có sự giải thích về các phương pháp của Pāḷi v.v... theo nhiều cách khác nhau, nhằm mục đích hỗ trợ cho giáo pháp.

๑. สวิกรณาขฺยาตวิภาค

1. Phần phân loại động từ có tiếp vĩ ngữ tạo thân từ

ตตฺถ ธาตูติ เกนฏฺเฐน ธาตุ? สกตฺถมฺปิ ธาเรตีติ ธาตุ, อตฺถาติสยโยคโต ปรตฺถมฺปิ ธาเรตีติ ธาตุ, วีสติยา อุปสคฺเคสุ เยน เกนจิ อุปสคฺเคน อตฺถวิเสสการเณน ปฏิพทฺธา อตฺถวิเสสมฺปิ ธาเรตีติ ธาตุ, ‘‘อยํ อิมิสฺสา อตฺโถ, อยมิโต ปจฺจโย ปโร’’ติอาทินา อเนกปฺปกาเรน ปณฺฑิเตหิ ธาริยติ เอสาติปิ ธาตุ, วิทหนฺติ วิทุโน เอตาย สทฺทนิปฺผตฺตึ อยโลหาทิมยํ [Pg.3] อยโลหาทิธาตูหิ วิยาติปิ ธาตุ. เอวํ ตาว ธาตุสทฺทสฺสตฺโถ เวทิตพฺโพ.

Trong đó, 'dhātu' (căn) – do ý nghĩa nào mà gọi là 'dhātu'? Nó được gọi là 'dhātu' vì nó mang giữ (dhāreti) ý nghĩa của chính nó. Nó được gọi là 'dhātu' vì do sự kết hợp với một ý nghĩa đặc biệt, nó cũng mang giữ ý nghĩa khác. Nó được gọi là 'dhātu' vì khi được kết hợp với bất kỳ tiếp đầu ngữ nào trong số hai mươi tiếp đầu ngữ vì lý do tạo ra một ý nghĩa đặc biệt, nó cũng mang giữ một ý nghĩa đặc biệt. Nó cũng được gọi là 'dhātu' vì nó được các học giả nắm giữ (dhāriyati) theo nhiều cách, chẳng hạn như 'đây là ý nghĩa của nó, tiếp vĩ ngữ này theo sau nó'. Nó cũng được gọi là 'dhātu' vì nhờ nó mà các bậc trí sắp đặt (vidahanti) sự hình thành của từ ngữ, giống như (họ sắp đặt những vật) làm bằng sắt, đồng v.v... từ các nguyên tố khoáng chất (dhātu). Như vậy, ý nghĩa của từ 'dhātu' cần được hiểu.

ธาตุสทฺโท ชินมเต, อิตฺถิลิงฺคตฺตเน มโต;

สตฺเถ ปุลฺลิงฺคภาวสฺมึ, กจฺจายนมเต ทฺวิสุ.

Trong giáo pháp của bậc Chiến Thắng, từ 'dhātu' được xem là ở nữ tính; trong các luận điển (khác), nó ở nam tính; theo quan điểm của ngài Kaccāyana, nó ở cả hai (tính).

อถ วา ชินมเต ‘‘ตโต โคตมิธาตูนี’’ติ เอตฺถ ธาตุสทฺโท ลิงฺควิปลฺลาเส วตฺตติ ‘‘ปพฺพตานิ วนานิ จา’’ติ เอตฺถ ปพฺพตสทฺโท วิย, น ปเนตฺถ วตฺตพฺพํ ‘‘อฏฺฐิวาจกตฺตา นปุํสกนิทฺเทโส’’ติ อฏฺฐิวาจกตฺเตปิ ‘‘ธาตุโย’’ติ อิตฺถิลิงฺคทสฺสนโต. ภูวาทโย สทฺทา ธาตโว. เสยฺยถิทํ? ภู อิ กุ เก ตกฺก ตก ตกิ สุกอิจฺจาทโย. คณโต เต อฏฺฐวิธา ภูวาทิคโณ รุธาทิคโณ ทิวาทิคโณ สฺวาทิคโณ กิยาทิคโณ คหาทิคโณ ตนาทิคโณ จุราทิคโณ จาติ. อิทานิ เตสํ วิกรณสญฺญิเต ปจฺจเย ทสฺเสสฺสาม. อเนกวิธา หิ ปจฺจยา นานปฺปกาเรสุ นามนาม กิตนาม สมาสนาม ตทฺธิตนามาขฺยาเตสุ ปวตฺตนโต. สงฺเขปโต ปน ทุวิธาว นามปจฺจโย อาขฺยาตปจฺจโย จาติ. ตตฺราปิ อาขฺยาตปจฺจยา ทุวิธา วิกรณปจฺจยโนวิกรณปจฺจยวเสน. ตตฺถ วิกรณปจฺจโย อการาทิสตฺตรสวิโธ อคฺคหิตคฺคหเณน ปนฺนรสวิโธ จ. โนวิกรณปจฺจโย ปน ข ฉ สาทิเนกวิโธ. เย รูปนิปฺผตฺติยา อุปการกา อตฺถวิเสสสฺส โชตกา วา อโชตกา วา โลปนียา วา อโลปนียา วา, เต สทฺทา ปจฺจยา.

Hoặc là, trong giáo pháp của bậc Chiến Thắng, ở câu 'tato gotamidhātūnī' (bấy giờ là các xá-lợi của Gotama), từ 'dhātu' được dùng với sự chuyển đổi về tính, giống như từ 'pabbata' trong câu 'pabbatāni vanāni ca' (các ngọn núi và các khu rừng). Ở đây không nên nói rằng 'sự chỉ định trung tính là do nó có nghĩa là 'xương'', bởi vì ngay cả khi có nghĩa là 'xương', hình thức nữ tính 'dhātuyo' vẫn được thấy. Các từ như 'bhū' v.v... là các căn. Chẳng hạn như: Bhū, i, ku, ke, takka, taka, taki, suka, v.v... Về nhóm, chúng có tám loại: nhóm bhū, nhóm rudh, nhóm div, nhóm su, nhóm ki, nhóm gah, nhóm tan, và nhóm cur. Bây giờ, chúng tôi sẽ chỉ ra các tiếp vĩ ngữ của chúng, được gọi là 'vikaraṇa'. Thật vậy, các tiếp vĩ ngữ có nhiều loại, vì chúng xuất hiện trong nhiều loại danh từ khác nhau: danh từ gốc, danh từ phái sinh, danh từ hợp thể, danh từ taddhita, và động từ. Tuy nhiên, tóm lại, chúng chỉ có hai loại: tiếp vĩ ngữ của danh từ và tiếp vĩ ngữ của động từ. Trong đó, tiếp vĩ ngữ của động từ lại có hai loại: tiếp vĩ ngữ vikaraṇa và tiếp vĩ ngữ không phải vikaraṇa. Trong đó, tiếp vĩ ngữ vikaraṇa có mười bảy loại bắt đầu bằng 'a', và cũng có mười lăm loại nếu không tính những gì đã được tính. Còn các tiếp vĩ ngữ không phải vikaraṇa thì có nhiều loại, như 'kha', 'cha', 'sa'. Những từ nào hữu ích cho việc hình thành các hình thái, dù chúng có làm sáng tỏ một ý nghĩa đặc biệt hay không, dù chúng có thể bị lược bỏ hay không, những từ đó là tiếp vĩ ngữ.

ปฏิจฺจ การณํ ตํ ตํ, เอนฺตีติ ปจฺจยาถ วา;

ปฏิจฺจ สทฺทนิปฺผตฺติ, อิโต เอตีติ ปจฺจยา.

Hoặc là, chúng được gọi là 'paccaya' (tiếp vĩ ngữ/duyên) vì chúng đến (enti) tùy thuộc (paṭicca) vào nguyên nhân này hay nguyên nhân kia; hoặc là, chúng được gọi là 'paccaya' vì sự hình thành của từ ngữ đến (eti) từ (ito) nó, tùy thuộc vào nó (paṭicca).

นามิกปฺปจฺจยานํ [Pg.4] โย, วิภาโค อาวิ เหสฺสติ;

นามกปฺเป ยโต ตสฺมา, น ตํ วิตฺถารยามเส.

Sự phân loại các tiếp vĩ ngữ của danh từ, vì sẽ được làm rõ trong chương về Danh từ, do đó chúng tôi không trình bày chi tiết về nó.

โย โนวิกรณานํ ตุ, ปจฺจยานํ วิภาคโต;

โส ปนาขฺยาตกปฺปมฺหิ, วิตฺถาเรนา’คมิสฺสตีติ.

Còn về sự phân loại các tiếp vĩ ngữ không phải vikaraṇa, điều đó sẽ được trình bày chi tiết trong chương về Động từ.

อิจฺจาเนกวิเธสุ ปจฺจเยสุ ‘‘วิกรณปจฺจยา นาม อิเม’’ติ สลฺลกฺเขตพฺพา. กถํ? ภูวาทิคณโต อปจฺจโย โหติ กตฺตริ, รุธาทิคณโต อการิวณฺเณกาโรการปจฺจยา โหนฺติ กตฺตริ, ปุพฺพมชฺฌฏฺฐาเน นิคฺคหีตาคโม จ, ทิวาทิคณโต ยปจฺจโย โหติ กตฺตริ, สฺวาทิคณโต ณุ ณา อุณาปจฺจยา โหนฺติ กตฺตริ, กิยาทิคณโต นาปจฺจโย โหติ กตฺตริ, คหาทิคณโต ปฺป ณฺหาปจฺจยา โหนฺติ กตฺตริ, ตนาทิคณโต โอ ยิรปจฺจยา โหนฺติ กตฺตริ, จุราทิคณโต เณ ณยปจฺจยา โหนฺติ กตฺตริ.

Trong số nhiều loại tiếp vĩ ngữ này, cần phải ghi nhận rằng 'đây là các tiếp vĩ ngữ vikaraṇa'. Như thế nào? Từ nhóm bhū, tiếp vĩ ngữ 'a' xuất hiện ở thể chủ động. Từ nhóm rudh, các tiếp vĩ ngữ 'a', 'i', 'e', 'o' xuất hiện ở thể chủ động, và có sự thêm vào 'niggahīta' ở trước phụ âm giữa. Từ nhóm div, tiếp vĩ ngữ 'ya' xuất hiện ở thể chủ động. Từ nhóm su, các tiếp vĩ ngữ 'ṇu', 'ṇā', 'uṇā' xuất hiện ở thể chủ động. Từ nhóm ki, tiếp vĩ ngữ 'nā' xuất hiện ở thể chủ động. Từ nhóm gah, các tiếp vĩ ngữ 'ppa', 'ṇhā' xuất hiện ở thể chủ động. Từ nhóm tan, các tiếp vĩ ngữ 'o', 'yira' xuất hiện ở thể chủ động. Từ nhóm cur, các tiếp vĩ ngữ 'ṇe', 'ṇaya' xuất hiện ở thể chủ động.

อกาโร จ อิวณฺโณ จ, เอ โอการา จ โย ตถา;

ณุ ณา อุณา จ นา ปฺป ณฺหา-ยิรา เณ ณยปจฺจยา.

Nguyên âm 'a' và nguyên âm 'i', 'e' và nguyên âm 'o', cũng như 'ya'; 'ṇu', 'ṇā' và 'uṇā', và 'nā', 'ppa', 'ṇhā', (cùng với) các tiếp vĩ ngữ 'yira', 'ṇe', 'ṇaya'.

อคฺคหิตคฺคหเณน, เอวํ ปนฺนรเส’ริตา;

วิกรณวฺหยา เอเต, ปจฺจยาติ วิภาวเย.

Do không tính những gì đã được tính, như vậy mười lăm (tiếp vĩ ngữ) đã được đề cập; cần phải hiểu rằng đây là những tiếp vĩ ngữ được gọi là 'vikaraṇa'.

เย เอวํ นิทฺทิฏฺเฐหิ วิกรณปจฺจเยหิ ตทญฺเญหิ จ สปฺปจฺจยา อฏฺฐวิธา ธาตุคณา สุตฺตนฺเตสุ พหูปการา, เตสฺวายํ ภูวาทิคโณ. ภู สตฺตายํ, ภูธาตุ วิชฺชมานตายํ วตฺตติ. สกมฺมิกากมฺมิกาสุ ธาตูสุ อยํ อกมฺมิกา ธาตุ, น ปน ‘‘ธมฺมภูโต’’ติอาทีสุ ปตฺติอตฺถวาจิกา อปรา ภูธาตุ วิย สกมฺมิกา. เอสา หิ ปริอภิอาทีหิ อุปสคฺเคหิ ยุตฺตาเยว สกมฺมิกา ภวติ, น อุป ปรา ปาตุอาทีหิ อุปสคฺคนิปาเตหิ ยุตฺตาปิ. อโต อิมิสฺสา สิทฺธานิ รูปานิ ทฺวิธา เญยฺยานิ อกมฺมกปทานิ สกมฺมกปทานิ จาติ.

Tám nhóm động từ căn (dhātugaṇa) được hình thành cùng với các tiếp vĩ ngữ biến tố (vikaraṇapaccaya) đã được chỉ định như vậy và các tiếp vĩ ngữ khác, là rất hữu ích trong các Kinh (sutta), trong số ấy đây là nhóm Bhū-vādi. Bhū có nghĩa là hiện hữu (sattā), động từ căn bhū vận hành theo nghĩa là có mặt (vijjamānatā). Trong các động từ căn ngoại động (sakammika) và nội động (akammika), đây là động từ căn nội động, chứ không phải là ngoại động như động từ căn bhū khác biểu thị ý nghĩa đạt đến (patti) trong các (trường hợp) như ‘dhammabhūto’. Thật vậy, (động từ căn) này chỉ trở thành ngoại động khi được kết hợp với các tiếp đầu ngữ (upasagga) như pari, abhi, v.v., chứ không (trở thành ngoại động) ngay cả khi được kết hợp với các tiếp đầu ngữ và bất biến từ (upasagganipāta) như upa, parā, pātu, v.v. Do đó, các hình thức được thành tựu từ (động từ căn) này cần được hiểu theo hai cách: là các động từ nội động (akammakapada) và các động từ ngoại động (sakammakapada).

สุทฺธกตฺตุกฺริยาปทนิทฺเทส

Phần giải thích về động từ với tác nhân đơn thuần

ตตฺร [Pg.5] ภวติ อุพฺภวติ สมุพฺภวติ ปภวติ ปราภวติ สมฺภวติ วิภวติ, โภติ สมฺโภติ วิโภติ ปาตุภวติ ปาตุพฺภวติ ปาตุโภติ, อิมานิ อกมฺมกปทานิ. เอตฺถ ปาตุอิติ นิปาโต, โส ‘‘อาวิภวติ ติโรภวตี’’ติอาทีสุ อาวิ ติโรนิปาตา วิย ภูธาตุโต นิปฺผนฺนาขฺยาตสทฺทสฺส เนว วิเสสกโร, น จ สกมฺมกตฺตสาธโก. อุอิจฺจาทโย อุปสคฺคา, เต ปน วิเสสกรา, น สกมฺมกตฺตสาธกา. เยสมตฺโถ กมฺเมน สมฺพนฺธนีโย น โหติ, ตานิ ปทานิ อกมฺมกานิ. อกมฺมกปทานํ ยถารหํ สกมฺมกากมฺมกวเสน อตฺโถ กเถตพฺโพ. ปริโภติ ปริภวติ, อภิโภติ อภิภวติ, อธิโภติ อธิภวติ, อติโภติ อติภวติ, อนุโภติ อนุภวติ, สมนุโภติ สมนุภวติ, อภิสมฺโภติ อภิสมฺภวติ, อิมานิ สกมฺมกปทานิ. เอตฺถ ปริอิจฺจาทโย อุปสคฺคา, เต ภูธาตุโต นิปฺผนฺนาขฺยาตสทฺทสฺส วิเสสกรา เจว สกมฺมกตฺตสาธกา จ. เยสมตฺโถ กมฺเมน สมฺพนฺธนีโย, ตานิ ปทานิ สกมฺมกานิ. สกมฺมกปทานํ สกมฺมกวเสน อตฺโถ กเถตพฺโพ, กฺวจิ อกมฺมกวเสนปิ. เอวํ สุทฺธกตฺตุกฺริยาปทานิ ภวนฺติ. อุทฺเทโสยํ.

Trong đó, bhavati, ubbhavati, samubbhavati, pabhavati, parābhavati, sambhavati, vibhavati, bhoti, sambhoti, vibhoti, pātubhavati, pātubbhavati, pātubhoti, những từ này là động từ nội động. Ở đây, pātu là một bất biến từ (nipāta); nó, giống như các bất biến từ āvi và tiro trong các (trường hợp) như ‘āvibhavati’, ‘tirobhavati’, không làm thay đổi ý nghĩa của động từ hữu hạn được hình thành từ động từ căn bhū, cũng không tạo ra tính ngoại động. Các tiếp đầu ngữ như u, v.v., thì làm thay đổi ý nghĩa, nhưng không tạo ra tính ngoại động. Những động từ nào có ý nghĩa không liên quan đến đối cách (kamma) thì là động từ nội động. Ý nghĩa của các động từ nội động nên được giải thích một cách thích hợp theo nghĩa nội động. Paribhoti, paribhavati, abhibhoti, abhibhavati, adhibhoti, adhibhavati, atibhoti, atibhavati, anubhoti, anubhavati, samanubhoti, samanubhavati, abhisambhoti, abhisambhavati, những từ này là động từ ngoại động. Ở đây, các tiếp đầu ngữ như pari, v.v., vừa làm thay đổi ý nghĩa của động từ hữu hạn được hình thành từ động từ căn bhū, vừa tạo ra tính ngoại động. Những động từ nào có ý nghĩa liên quan đến đối cách thì là động từ ngoại động. Ý nghĩa của các động từ ngoại động nên được giải thích theo nghĩa ngoại động, và đôi khi cũng theo nghĩa nội động. Các động từ là như vậy. Đây là phần liệt kê.

ตตฺร ภวตีติ โหติ วิชฺชติ ปญฺญายติ สรูปํ ลภติ. อุพฺภวตีติ อุปฺปชฺชติ สรูปํ ลภติ. สมุพฺภวตีติ สมุปฺปชฺชติ สรูปํ ลภติ. ปภวตีติ โหติ สมฺภวติ. อถ วา ปภวตีติ ยโต กุโตจิ สนฺทติ, น วิจฺฉิชฺชติ, อวิจฺฉินฺนํ โหติ, ตํ ตํ ฐานํ วิสรติ. ปราภวตีติ ปราภโว โหติ พฺยสนํ อาปชฺชติ อวุทฺธึ ปาปุณาติ. สมฺภวตีติ สุฏฺฐุ ภวติ วุทฺธึ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ อาปชฺชติ. วิภวตีติ อุจฺฉิชฺชติ วินสฺสติ วิปชฺชติ, วิเสสโต วา ภวติ สมฺปชฺชติ. โภติ สมฺโภติ วิโภตีติ อิมานิ ‘‘ภวติ [Pg.6] สมฺภวติ วิภวตี’’ติ อิเมหิ ยถากฺกมํ สมานนิทฺเทสานิ. ปาตุภวตีติ ปกาสติ ทิสฺสติ ปญฺญายติ ปากฏํ โหติ. ปาตุพฺภวติ ปาตุโภตีติ อิมานิ ‘‘ปาตุภวตี’’ติ อิมินา สมานนิทฺเทสานิ. เอวํ อกมฺมกปทานํ ยถารหํ สกมฺมกากมฺมกวเสน อตฺถกถนํ ทฏฺฐพฺพํ. เอวมุตฺตรตฺราปิ อญฺเญสมฺปิ อกมฺมกปทานํ.

Trong đó, bhavati có nghĩa là là, hiện hữu, được biết đến, có được tự thể. Ubbhavati có nghĩa là sanh khởi, có được tự thể. Samubbhavati có nghĩa là đồng sanh khởi, có được tự thể. Pabhavati có nghĩa là là, hiện hữu. Hoặc pabhavati có nghĩa là chảy ra từ một nơi nào đó, không bị gián đoạn, là không bị cắt đứt, lan rộng đến nơi này nơi kia. Parābhavati có nghĩa là có sự suy vong, gặp phải tai họa, đạt đến sự không tăng trưởng. Sambhavati có nghĩa là trở nên tốt đẹp, đạt đến sự tăng trưởng, sự phát triển, sự dồi dào. Vibhavati có nghĩa là bị đoạn diệt, bị hủy hoại, bị tiêu vong, hoặc là trở nên đặc biệt, được thành tựu. Bhoti, sambhoti, vibhoti, những từ này có giải thích tương tự theo thứ tự với bhavati, sambhavati, vibhavati. Pātubhavati có nghĩa là biểu hiện, được thấy, được biết đến, trở nên rõ ràng. Pātubbhavati, pātubhoti, những từ này có giải thích tương tự với pātubhavati. Như vậy, cần phải xem sự giải thích ý nghĩa của các động từ nội động một cách thích hợp theo nghĩa nội động. Điều này cũng áp dụng cho các động từ nội động khác về sau.

ปริโภติทุกาทีสุ ปน สตฺตสุ ทุเกสุ ยถากฺกมํ ทฺเว ทฺเว ปทานิ สมานตฺถานิ, ตสฺมา ทฺเว ทฺเว ปทานิเยว คเหตฺวา นิทฺทิสิสฺสาม. ตตฺร ปริโภติ ปริภวตีติ ปรํ หึสติ ปีเฬติ, อถ วา หีเฬติ อวชานาติ. อภิโภติ อภิภวตีติ ปรํ อชฺโฌตฺถรติ มทฺทติ. อธิโภติ อธิภวตีติ ปรํ อภิมทฺทิตฺวา ภวติ อตฺตโน วสํ วตฺตาเปติ. อติโภติ อติภวตีติ ปรํ อติกฺกมิตฺวา ภวติ. อนุโภติ อนุภวตีติ สุขทุกฺขํ เวเทติ ปริภุญฺชติ สุขทุกฺขปฏิสํเวที โหติ. สมนุโภติ สมนุภวตีติ สุขทุกฺขํ สุฏฺฐุ เวเทติ สุฏฺฐุ ปริภุญฺชติ สุฏฺฐุ สุขทุกฺขปฏิสํเวที โหติ. อภิสมฺโภติ อภิสมฺภวตีติ ปรํ อชฺโฌตฺถรติ มทฺทติ. เอวํ สกมฺมกปทานํ สกมฺมกวเสน อตฺถกถนํ ทฏฺฐพฺพํ. กตฺถจิ ปน คจฺฉตีติ ปวตฺตตีติ เอวํ อกมฺมกวเสนปิ. เอวมุตฺตรตฺราปิ อญฺเญสํ สกมฺมกปทานํ.

Tuy nhiên, trong bảy cặp bắt đầu với cặp paribhoti, mỗi cặp có hai từ đồng nghĩa theo thứ tự, do đó chúng tôi sẽ giải thích bằng cách lấy mỗi lần hai từ. Trong đó, paribhoti, paribhavati có nghĩa là làm hại, bức hại người khác, hoặc là khinh miệt, coi thường. Abhibhoti, abhibhavati có nghĩa là áp đảo, đè bẹp người khác. Adhibhoti, adhibhavati có nghĩa là sau khi đã đè bẹp người khác thì tồn tại, khiến (người khác) phải tuân theo quyền lực của mình. Atibhoti, atibhavati có nghĩa là sau khi đã vượt qua người khác thì tồn tại. Anubhoti, anubhavati có nghĩa là cảm thọ khổ và lạc, hưởng thụ/trải qua, là người cảm nhận khổ và lạc. Samanubhoti, samanubhavati có nghĩa là cảm thọ khổ và lạc một cách tốt đẹp, hưởng thụ/trải qua một cách tốt đẹp, là người cảm nhận khổ và lạc một cách tốt đẹp. Abhisambhoti, abhisambhavati có nghĩa là áp đảo, đè bẹp người khác. Như vậy, cần phải xem sự giải thích ý nghĩa của các động từ ngoại động theo nghĩa ngoại động. Nhưng ở một vài nơi, cũng theo nghĩa nội động như là ‘đi đến’, ‘tiếp diễn’. Điều này cũng áp dụng cho các động từ ngoại động khác về sau.

อปจฺจโย ปโร โหติ, ภูวาทิคณโต สติ;

สุทฺธกตฺตุกฺริยาขฺยาเน, สพฺพธาตุกนิสฺสิเต.

Tiếp vĩ ngữ a theo sau, khi (động từ căn) thuộc nhóm Bhū-vādi; trong (trường hợp) động từ với tác nhân đơn thuần, khi dựa vào (tiếp vĩ ngữ) sabbadhātuka.

อยํ สุทฺธกตฺตุกฺริยาปทานํ นิทฺเทโส.

Đây là phần giải thích về các động từ với tác nhân đơn thuần.

เหตุกตฺตุกฺริยาปทนิทฺเทส

Phần giải thích về động từ với tác nhân sai khiến

ภาเวติ วิภาเวติสมฺภาเวติ ปริภาเวติ, เอวํ เหตุกตฺตุกฺริยาปทานิ ภวนฺติ. เอกกมฺมกวเสเนสมตฺโถ คเหตพฺโพ[Pg.7]. ปจฺฉิมสฺส ปน ทฺวิกมฺมกวเสนปิ. ปริภาวาเปติ อภิภาวาเปติ อนุภาวาเปติ, เอวมฺปิ เหตุกตฺตุกฺริยาปทานิ ภวนฺติ. ทฺวิกมฺมกวเสเนสมตฺโถ คเหตพฺโพ. อิจฺเจวํ ทฺวิธา เหตุกตฺตุกฺริยาปทานิ เญยฺยานิ, อญฺญานิปิ คเหตพฺพานิ.

Bhāveti, vibhāveti, sambhāveti, paribhāveti, như vậy là các động từ với tác nhân sai khiến. Ý nghĩa của chúng nên được hiểu theo cách có một đối cách (ekakammaka). Tuy nhiên, đối với từ cuối cùng, cũng (có thể hiểu) theo cách có hai đối cách (dvikammaka). Paribhāvāpeti, abhibhāvāpeti, anubhāvāpeti, những từ này cũng là các động từ với tác nhân sai khiến. Ý nghĩa của chúng nên được hiểu theo cách có hai đối cách. Như vậy, các động từ với tác nhân sai khiến cần được hiểu theo hai cách, và các (động từ) khác cũng nên được xem xét.

ตตฺร ภาเวตีติ ปุคฺคโล ภาเวตพฺพํ ยํ กิญฺจิ ภาเวติ อาเสวติ พหุลีกโรติ, อถ วา ภาเวตีติ วฑฺเฒติ. วิภาเวตีติ ภาเวตพฺพํ ยํ กิญฺจิ วิภาเวติ วิเสเสน ภาเวติ, วิวิเธน วา อากาเรน ภาเวติ ภาวยติ วฑฺเฒติ, อถ วา วิภาเวตีติ อภาเวติ อนฺตรธาเปติ. สมฺภาเวตีติ ยสฺส กสฺสจิ คุณํ สมฺภาเวติ สมฺภาวยติ สุฏฺฐุ ปกาเสติ อุกฺกํเสติ. ปริภาเวตีติ ปริภาเวตพฺพํ ยํ กิญฺจิ ปริภาเวติ ปริภาวยติ สมนฺตโต วฑฺเฒติ. เอวํ เอกกมฺมกวเสนตฺโถ คเหตพฺโพ. อถ วา ปริภาเวตีติ วาเสตพฺพํ วตฺถุํ ปริภาเวติ ปริภาวยติ วาเสติ คนฺธํ คาหาเปติ. เอวํ ทฺวิกมฺมกวเสนาปิ อตฺโถ คเหตพฺโพ. ปริภาวาเปตีติ ปุคฺคโล ปุคฺคเลน สปตฺตํ ปริภาวาเปติ หึสาเปติ, อถ วา ปริภาวาเปตีติ หีฬาเปติ อวชานาเปติ. อภิภาวาเปตีติ ปุคฺคโล ปุคฺคเลน สปตฺตํ อภิภาวาเปติ อชฺโฌตฺถราเปติ. อนุภาวาเปตีติ ปุคฺคโล ปุคฺคเลน สมฺปตฺตึ อนุภาวาเปติ ปริโภเชติ.

Ở đây, ‘bhāveti’ (tu tập) có nghĩa là một người tu tập, thực hành, làm cho sung mãn bất cứ điều gì cần được tu tập; hoặc ‘bhāveti’ có nghĩa là làm cho tăng trưởng. ‘Vibhāveti’ (biện tu) có nghĩa là người ấy biện tu, tu tập một cách đặc biệt, hoặc tu tập, phát triển, làm cho tăng trưởng theo nhiều cách khác nhau bất cứ điều gì cần được biện tu; hoặc ‘vibhāveti’ có nghĩa là làm cho không tu tập, làm cho biến mất. ‘Sambhāveti’ (tôn kính) có nghĩa là người ấy tôn kính, tán dương, tuyên dương, ca ngợi phẩm hạnh của một người nào đó. ‘Paribhāveti’ (biến tu) có nghĩa là người ấy biến tu, phát triển, làm cho tăng trưởng một cách toàn diện bất cứ điều gì cần được biến tu. Như vậy, ý nghĩa nên được hiểu theo trường hợp một đối tượng. Hoặc, ‘paribhāveti’ có nghĩa là người ấy ướp hương, làm cho thấm đượm mùi hương vào vật cần được ướp hương. Như vậy, ý nghĩa cũng nên được hiểu theo trường hợp hai đối tượng. ‘Paribhāvāpeti’ (sai khiến làm hại) có nghĩa là một người sai khiến một người khác làm hại kẻ thù; hoặc ‘paribhāvāpeti’ có nghĩa là sai khiến khinh miệt, sai khiến coi thường. ‘Abhibhāvāpeti’ (sai khiến chế ngự) có nghĩa là một người sai khiến một người khác chế ngự kẻ thù. ‘Anubhāvāpeti’ (sai khiến hưởng thụ) có nghĩa là một người sai khiến một người khác hưởng thụ tài sản.

ปยุตฺโต กตฺตุนา โยเค, ฐิโตเยวาปฺปธานิเย;

กฺริยํ สาเธติ เอตสฺส, ทีปกํ สาสเน ปทํ.

Được tác nhân sử dụng trong hành động, đứng ở vị trí không chủ yếu; (nhưng) lại hoàn thành hành động, từ ngữ trong giáo pháp chỉ rõ điều này (là công cụ cách).

กรณวจนํเยว, เยภุยฺเยน ปทิสฺสติ;

อาขฺยาเต การิตฏฺฐานํ, สนฺธาย กถิตํ อิทํ.

Chính công cụ cách, phần lớn được thấy; điều này được nói ra liên quan đến vị trí của thể sai khiến trong động từ biến cách.

น [Pg.8] นาเม การิตฏฺฐานํ, ‘‘โพเธตา’’ อิติอาทิกํ;

‘‘สุนเขหิปิ ขาทาเปนฺติ’’, อิจฺจาทีนิ ปทานิ จ;

อาหริตฺวาน ทีเปยฺย, ปโยคกุสโล พุโธ.

Không phải ở vị trí của thể sai khiến trong danh từ, như là ‘bodhetā’ (người làm cho giác ngộ) v.v...; và các từ như ‘sunakhehipi khādāpenti’ (họ sai khiến cho chó ăn), bậc trí giả thiện xảo trong cách dùng nên dẫn ra để chỉ rõ.

ตตฺริทํ กรณวจนํ กมฺมตฺถทีปกํ, อุปโยคสามิวจนานิปิ ตทฺทีปกานิ โยเชตพฺพานิ. กถํ? ปริภาวาเปตีติ ปุคฺคโล ปุคฺคลํ สปตฺตํ ปริภาวาเปตีติ, ตถา ปริภาวาเปตีติ ปุคฺคโล ปุคฺคลสฺส สปตฺตํ ปริภาวาเปตีติ. เสสานิ นยานุสาเรน นิทฺทิสิตพฺพานิ. เอวํ สพฺพาเนตานิ กรโณปโยคสามิวจนานิ กมฺมตฺถทีปกานิเยว โหนฺติ, ตสฺมา ทฺวิกมฺมกวเสนตฺโถ คเหตพฺโพ.

Ở đây, công cụ cách này chỉ rõ ý nghĩa của đối tượng, các từ ở tặng cách và sở thuộc cách cũng nên được phối hợp để chỉ rõ điều đó. Như thế nào? ‘Paribhāvāpeti’ có nghĩa là một người sai khiến một người làm hại kẻ thù, và cũng vậy, ‘paribhāvāpeti’ có nghĩa là một người sai khiến làm hại kẻ thù của một người. Các trường hợp còn lại nên được chỉ ra theo phương pháp này. Như vậy, tất cả các từ ở công cụ cách, tặng cách, và sở thuộc cách này đều chỉ rõ ý nghĩa của đối tượng, do đó ý nghĩa nên được hiểu theo trường hợp hai đối tượng.

อยํ เหตุกตฺตุกฺริยาปทานํ นิทฺเทโส.

Đây là phần giải thích về các động từ của tác nhân sai khiến.

กมฺมกฺริยาปทนิทฺเทส

Giải thích về động từ của đối tượng (thụ động)

ภวิยเต วิภวิยเต ปริภวิยเต อภิภวิยเต อนุภวิยเต ปริภูยเต อภิภูยเต อนุภูยเต, เอวํ กมฺมุโน กฺริยาปทานิ ภวนฺติ. อญฺญถา จ ภวิยฺยเต วิภวิยฺยเต ปริภวิยฺยเต อภิภวิยฺยเต อนุภวิยฺยเต ปริภุยฺยเต อภิภุยฺยเต อนุภุยฺยเตติ. เอตฺถ กมฺมุโน กฺริยาปทานิเยว กมฺมกตฺตุโน กฺริยาปทานิ กตฺวา โยเชตพฺพานิ. วิสุญฺหิ กมฺมกตฺตุโน กฺริยาปทานิ น ลพฺภนฺติ.

Bhaviyate, vibhaviyate, paribhaviyate, abhibhaviyate, anubhaviyate, paribhūyate, abhibhūyate, anubhūyate, như vậy là các động từ của đối tượng (thụ động). Và cách khác là bhaviyyate, vibhaviyyate, paribhaviyyate, abhibhaviyyate, anubhaviyyate, paribhuyyate, abhibhuyyate, anubhuyyate. Ở đây, chính các động từ của đối tượng nên được dùng làm động từ của đối tượng-tác nhân (tự động). Vì các động từ của đối tượng-tác nhân riêng biệt không được tìm thấy.

ตตฺร ภวิยเตติ ภาเวตพฺพํ ยํ กิญฺจิ ปุคฺคเลน ภาวิยเต อาเสวิยเต พหุลีกริยเต, อถ วา ภวิยเตติ วฑฺฒิยเต. วิภวิยเตติ วิภาเวตพฺพํ ยํ กิญฺจิ ปุคฺคเลน วิภวิยเต วิเสเสน ภวิยเต, วิวิเธน [Pg.9] วา อากาเรน ภวิยเต วฑฺฒิยเต, อถ วา วิภวิยเตติ อภวิยเต อนฺตรธาปิยเต. ปริภวิยเตติ สปตฺโต ปุคฺคเลน ปริภวิยเต หึสิยเต, อถ วา ปริภวิยเตติ หีฬิยเต อวชานิยเต. อภิภวิยเตติ สปตฺโต ปุคฺคเลน อภิภวิยเต อชฺโฌตฺถริยเต อภิมทฺทิยเต. อนุภวิยเตติ สมฺปตฺติ ปุคฺคเลน อนุภวิยเต ปริภุญฺชิยเต. ปริภูยเตติอาทีนิ ตีณิ ‘‘ปริภวิยเต’’ติอาทีหิ ตีหิ สมานนิทฺเทสานิ. เสสานิ ปน ยถาวุตฺเตหิ ยํ กมฺมเมว ปธานโต คเหตฺวา นิทฺทิสิยติ ปทํ, ตํ กมฺมตฺถทีปกํ. ตสฺมา กตฺตริ เอกวจเนน นิทฺทิฏฺเฐปิ ยทิ กมฺมํ พหุวจนวเสน วตฺตพฺพํ, พหุวจนนฺตญฺเญว กมฺมุโน กฺริยาปทํ ทิสฺสติ. ยทิ ปเนกวจนวเสน วตฺตพฺพํ, เอกวจนนฺตญฺเญว. ตถา กตฺตริ พหุวจเนน นิทฺทิฏฺเฐปิ ยทิ กมฺมํ เอกวจนวเสน วตฺตพฺพํ, เอกวจนนฺตญฺเญว กมฺมุโน กฺริยาปทํ ทิสฺสติ. ยทิ ปน พหุวจนวเสน วตฺตพฺพํ, พหุวจนนฺตญฺเญว. กถํ? ภิกฺขุนา ธมฺโม ภวิยเต, ภิกฺขุนา ธมฺมา ภวิยนฺเต, ภิกฺขูหิ ธมฺโม ภวิยเต, ภิกฺขูหิ ธมฺมา ภวิยนฺเตติ. อิมินา นเยน สพฺพตฺถ กมฺมุโน กฺริยาปเทสุ โวหาโร กาตพฺโพ. ยสฺมึ ปน กมฺมุโน กฺริยาปเท กมฺมตฺถทีปเก กมฺมภูตสฺเสวตฺถสฺส กตฺตุภาวปริกปฺโป โหติ, ตํ กมฺมกตฺตุตฺถทีปกํ, ตํ กมฺมุโน กฺริยาปทโต วิสุํ น ลพฺภติ. อยํ ปเนตฺถ อตฺถวิญฺญาปเน ปโยครจนา. สยเมว ปริภวิยเต ทุพฺภาสิตํ ภณํ พาโล ตปฺปจฺจยา อญฺเญหิ ปริภูโตปิ, สยเมว อภิภวิยเต ปาปการี นิรเย นิรยปาเลหิ อภิภูโตปิ ตถารูปสฺส กมฺมสฺส สยํ กตตฺตาติ. เอตฺถ หิ สยเมว ปียเต ปานียํ, สยเมว กโฏ กริยเตติอาทีสุ วิย [Pg.10] สุขาภิสงฺขรณียตา ลพฺภเตว, ตโต กมฺมกตฺตุตา จ.

Ở đây, ‘bhaviyate’ có nghĩa là bất cứ điều gì cần được tu tập thì được tu tập, được thực hành, được làm cho sung mãn bởi một người; hoặc ‘bhaviyate’ có nghĩa là được làm cho tăng trưởng. ‘Vibhaviyate’ có nghĩa là bất cứ điều gì cần được biện tu thì được biện tu, được tu tập một cách đặc biệt, hoặc được tu tập, được làm cho tăng trưởng theo nhiều cách khác nhau bởi một người; hoặc ‘vibhaviyate’ có nghĩa là được làm cho không tu tập, được làm cho biến mất. ‘Paribhaviyate’ có nghĩa là kẻ thù bị làm hại bởi một người; hoặc ‘paribhaviyate’ có nghĩa là bị khinh miệt, bị coi thường. ‘Abhibhaviyate’ có nghĩa là kẻ thù bị chế ngự, bị đàn áp bởi một người. ‘Anubhaviyate’ có nghĩa là tài sản được hưởng thụ bởi một người. Ba từ bắt đầu bằng ‘paribhūyate’ có phần giải thích tương tự như ba từ bắt đầu bằng ‘paribhaviyate’. Còn các từ còn lại, từ nào được chỉ ra bằng cách lấy chính đối tượng làm chủ yếu theo như đã nói, từ đó là từ chỉ rõ ý nghĩa của đối tượng. Do đó, ngay cả khi tác nhân được chỉ ra bằng số ít, nếu đối tượng cần được nói ở số nhiều, thì động từ của đối tượng cũng được thấy ở dạng số nhiều. Nhưng nếu cần được nói ở số ít, thì nó ở dạng số ít. Tương tự, ngay cả khi tác nhân được chỉ ra bằng số nhiều, nếu đối tượng cần được nói ở số ít, thì động từ của đối tượng cũng được thấy ở dạng số ít. Nhưng nếu cần được nói ở số nhiều, thì nó ở dạng số nhiều. Như thế nào? ‘Bhikkhunā dhammo bhaviyate’ (Pháp được tu tập bởi vị tỳ khưu), ‘bhikkhunā dhammā bhaviyante’ (các pháp được tu tập bởi vị tỳ khưu), ‘bhikkhūhi dhammo bhaviyate’ (Pháp được tu tập bởi các vị tỳ khưu), ‘bhikkhūhi dhammā bhaviyanteti’ (các pháp được tu tập bởi các vị tỳ khưu). Theo phương pháp này, cách dùng trong các động từ của đối tượng nên được thực hiện ở khắp mọi nơi. Nhưng trong động từ của đối tượng mà chỉ rõ ý nghĩa của đối tượng, khi có sự hình dung về trạng thái tác nhân của chính sự vật vốn là đối tượng, thì đó là từ chỉ rõ ý nghĩa của đối tượng-tác nhân, nó không được tìm thấy riêng biệt với động từ của đối tượng. Đây là cấu trúc sử dụng để làm rõ ý nghĩa ở đây. Kẻ ngu nói lời ác tự mình bị làm hại, mặc dù cũng bị người khác làm hại do nguyên nhân đó; kẻ làm điều ác tự mình bị chế ngự trong địa ngục, mặc dù cũng bị các lính canh địa ngục chế ngự, là do tự mình đã làm nghiệp như vậy. Vì ở đây, giống như trong các câu ‘sayameva pīyate pānīyaṃ’ (nước tự nó được uống), ‘sayameva kaṭo kariyate’ (chiếc chiếu tự nó được làm) v.v..., tính chất dễ dàng thực hiện chắc chắn được tìm thấy, và từ đó có tính chất đối tượng-tác nhân.

อยํ กมฺมุโน กฺริยาปทานํ นิทฺเทโส.

Đây là phần giải thích về các động từ của đối tượng.

ภาวกฺริยาปทนิทฺเทส

Giải thích về động từ của trạng thái (vô nhân xưng)

ภูยเต ภวิยเต อุพฺภวิยเต, เอวํ ภาวสฺส กฺริยาปทานิ ภวนฺติ. อญฺญถา จ ภุยฺยเต ภวิยฺยเต อุพฺภวิยฺยเตติ. ตตฺร ยถา ฐียเตปทสฺส ฐานนฺติ ภาววเสน อตฺถกถนมิจฺฉนฺติ, เอวํ ภูยเตติอาทีนมฺปิ ภวนนฺติอาทินา ภาววเสน อตฺถกถนมิจฺฉิตพฺพํ. ยถา จ ฐานํ ฐิติ ภวนนฺติอาทีหิ ภาววาจกกิตนฺตนามปเทหิ สทฺธึ สมฺพนฺเธ ฉฏฺฐิโยชนมิจฺฉนฺติ, น ตถา ฐียเต ภูยเตติอาทีหิ ภาววาจกาขฺยาตปเทหิ สทฺธึ สมฺพนฺเธ ฉฏฺฐิโยชนา อิจฺฉิตพฺพา สมฺพนฺเธ ปวตฺตฉฏฺฐิยนฺตสทฺเทหิ อสมฺพนฺธนียตฺตา อาขฺยาติกปทานํ. ยสฺมึ ปโยเค ยํ กมฺมุโน กฺริยาปเทน สมานคติกํ กตฺวา วินา กมฺเมน นิทฺทิสิยติ กฺริยาปทํ, กตฺตุวาจกปทํ ปน ปจฺจตฺตวจเนน วา กรณวจเนน วา นิทฺทิสิยติ, ตํ ตตฺถ ภาวตฺถทีปกํ. น หิ สพฺพถา กตฺตารมนิสฺสาย ภาโว ปวตฺตติ. เอวํ สนฺเตปิ ภาโว นาม เกวโล ภวนลวนปจนาทิโก ธาตุอตฺโถเยว. อกฺขรจินฺตกา ปน ‘‘ฐียเต ภูยเต’’ติอาทีสุ ภาววิสเยสุ กรณวจนเมว ปยุญฺชนฺติ ‘‘นนุ นาม ปพฺพชิเตน สุนิวตฺเถน ภวิตพฺพํ สุปารุเตน อากปฺปสมฺปนฺเนนา’’ติอาทีสุ วิย, ตสฺมา เตสํ มเต ‘‘เตน อุพฺภวิยเต’’ติ กรณวจเนน โยเชตพฺพํ. ชินมเตน ปน ‘‘โส ภูยเต’’ติอาทินา ปจฺจตฺตวจเนเนว. สจฺจสงฺเขปปฺปกรเณ หิ ธมฺมปาลาจริเยน, นิทฺเทสปาฬิยํ ปน ธมฺมเสนาปตินา, ธชคฺคสุตฺตนฺเต ภควตา จ ภาวปทํ ปจฺจตฺตวจนาเปกฺขวเสนุ’จฺจาริตํ.

Bhūyate, bhaviyate, ubbhaviyate, như vậy là những động từ của trạng thái (bhāva). Hoặc là bhuyyate, bhaviyyate, ubbhaviyyati. Ở đây, giống như đối với từ ṭhīyate, người ta muốn giải thích là ṭhānaṃ (sự đứng) theo nghĩa trạng thái, cũng vậy, đối với các từ như bhūyate, cần phải muốn giải thích bằng các từ như bhavana (sự hiện hữu) theo nghĩa trạng thái. Và giống như người ta muốn dùng biến cách thứ sáu (sở hữu cách) trong mối liên hệ với các danh từ tạo tác (kitanta) chỉ trạng thái như ṭhānaṃ, ṭhiti, bhavana, thì không nên muốn dùng biến cách thứ sáu trong mối liên hệ với các động từ chỉ trạng thái như ṭhīyate, bhūyate, vì các động từ không thể liên kết với các từ ở biến cách thứ sáu chỉ mối quan hệ. Trong cách dùng nào mà động từ được chỉ ra không có đối tượng, được làm cho đồng nhất với động từ của đối tượng, còn từ chỉ tác nhân thì được chỉ ra bằng chủ cách hoặc sử dụng cách, thì ở đó nó là từ chỉ ý nghĩa trạng thái. Vì trạng thái không thể tồn tại mà hoàn toàn không dựa vào tác nhân. Mặc dù vậy, trạng thái (bhāvo) chỉ đơn thuần là ý nghĩa của ngữ căn như sự hiện hữu, sự cắt, sự nấu. Tuy nhiên, các nhà ngữ pháp học trong các trường hợp về trạng thái như ṭhīyate, bhūyate chỉ sử dụng sử dụng cách, giống như trong các câu như "nanu nāma pabbajitena sunivatthena bhavitabbaṃ supārutena ākappasampannenā" (vị xuất gia phải là người mặc y chỉnh tề, đắp y tề chỉnh, có oai nghi đầy đủ), do đó, theo quan điểm của họ, nên kết hợp với sử dụng cách là "tena ubbhaviyate" (sự phát sinh được thực hiện bởi người ấy). Nhưng theo giáo pháp của Đức Phật (Jina), thì chỉ dùng chủ cách như "so bhūyate" (người ấy hiện hữu). Vì trong tác phẩm Saccasaṅkhepa, trưởng lão Dhammapāla, trong Niddesapāḷi, Tướng quân Chánh pháp (Sāriputta), và trong kinh Dhajagga, Đức Thế Tôn đã nói từ chỉ trạng thái (bhāvapadaṃ) tùy thuộc vào chủ cách.

กถิโต [Pg.11] สจฺจสงฺเขเป, ปจฺจตฺตวจเนน เว,‘‘ภูยเต’’ อิติ สทฺทสฺส, สมฺพนฺโธ ภาวทีปโน.

Trong Saccasaṅkhepa đã được nói rằng, quả thật, mối liên hệ của từ "bhūyate" với chủ cách là để chỉ trạng thái.

นิทฺเทสปาฬิยํ ‘‘รูปํ, วิโภติ วิภวิยฺยติ’’;

อิติ ทสฺสนโต วาปิ, ปจฺจตฺตวจนํ ถิรํ.

Trong Niddesapāḷi có câu "rūpaṃ, vibhoti vibhaviyyati" (sắc, hoại diệt, đang bị hoại diệt); từ câu nói này, việc dùng chủ cách cũng được xác quyết.

ตถา ธชคฺคสุตฺตนฺเต, มุนินาหจฺจภาสิเต;

‘‘โส ปหียิสฺสติ’’ อิติ, ปาฬิทสฺสนโตปิ จ.

Tương tự, trong kinh Dhajagga, do chính Đức Phật nói; và cũng từ việc thấy đoạn Pāli "So pahīyissati" (Nó sẽ được từ bỏ).

ปารมิตานุภาเวน, มเหสีนํว เทหโต;

สนฺติ นิปฺผาทนา, เนว, สกฺกตาทิวโจ วิย.

Do năng lực của các pháp ba-la-mật, giống như từ thân của các bậc Đại sĩ, có những sự thành tựu (ngữ pháp), chứ không phải giống như ngôn ngữ Sanskrit v.v.

ปจฺจตฺตทสฺสเนเนว, ปุริสตฺตยโยชนํ;

เอกวจนิกญฺจาปิ, พหุวจนิกมฺปิ จ;

กาตพฺพมิติ โน ขนฺติ, ปรสฺสปทอาทิเก.

Chỉ bằng cách thấy chủ cách, việc áp dụng ba ngôi, cả số ít và số nhiều, nên được thực hiện. Đây là quan điểm của chúng tôi, đối với các loại động từ parassapada v.v.

ตสฺมา รูปํ วิภวิยฺยติ, รูปานิ วิภวิยฺยนฺติ, ตฺวํ วิภวิยฺยสิ, ตุมฺเห วิภวิยฺยถ, อหํ วิภวิยฺยามิ, มยํ วิภวิยฺยาม, รูปํ วิภวิยฺยเต, รูปานิ วิภวิยฺยนฺเต อิจฺเจวมาทิ ชินวจนานุรูปโต โยเชตพฺพํ. อตฺรายํ ปทโสธนา –

Do đó, nên kết hợp theo lời dạy của Đức Phật như sau: rūpaṃ vibhaviyyati (sắc bị hoại diệt), rūpāni vibhaviyyanti (các sắc bị hoại diệt), tvaṃ vibhaviyyasi (bạn bị hoại diệt), tumhe vibhaviyyatha (các bạn bị hoại diệt), ahaṃ vibhaviyyāmi (tôi bị hoại diệt), mayaṃ vibhaviyyāma (chúng tôi bị hoại diệt), rūpaṃ vibhaviyyate (sắc bị hoại diệt), rūpāni vibhaviyyante (các sắc bị hoại diệt). Đây là phần phân tích từ:

วิภวิยฺยตีติ อิทํ, กมฺมปทสมานกํ;

น จ กมฺมปทํ นาปิ, กมฺมกตฺตุปทาทิกํ.

Từ "vibhaviyyati" này, tương tự như một từ ở thể bị động (kammapada); nhưng nó không phải là từ ở thể bị động, cũng không phải là từ ở thể tự động-bị động (kammakattupada) v.v.

ยทิ กมฺมปทํ เอตํ, ปจฺจตฺตวจนํ ปน;

กมฺมํ ทีเปยฺย กรณ-วจนํ กตฺตุทีปกํ.

Nếu đây là một từ ở thể bị động, thì chủ cách sẽ chỉ đối tượng, và sử dụng cách sẽ chỉ tác nhân.

ยทิ กมฺมกตฺตุปทํ, ‘‘ปียเต’’ติ ปทํ วิย;

สิยา สกมฺมกํ, เนตํ, ตถา โหตีติ ทีปเย.

Nếu là từ ở thể tự động-bị động, giống như từ "pīyate" (tự được uống), nó sẽ là một động từ bất cập vật (intransitive). Nhưng điều này không phải như vậy, như sẽ được chỉ ra.

ยทิ กตฺตุปทํ เอตํ, วิภวติปทํ วิย;

วินา ยปจฺจยํ ติฏฺเฐ, น ตถา ติฏฺฐเต อิทํ.

Nếu đây là một từ ở thể chủ động, giống như từ "vibhavati" (hoại diệt), nó sẽ tồn tại mà không có tiếp vị ngữ "ya". Nhưng từ này không tồn tại như vậy.

น กตฺตริ ภุวาทีนํ, คเณ ยปจฺจโย รุโต;

ทิวาทีนํ คเณเยว, กตฺตริ สมุทีริโต.

Trong thể chủ động của nhóm ngữ căn bhū v.v., tiếp vị ngữ "ya" không được nghe thấy; chỉ trong nhóm divādī v.v., nó mới được nói đến trong thể chủ động.

น [Pg.12] ภูธาตุ ทิวาทีนํ, ธาตูนํ ทิสฺสเต คเณ;

ภูวาทิกจุราทีนํ, คเณสุเยว ทิสฺสติ.

Ngữ căn "bhū" không được thấy trong nhóm các ngữ căn divādī v.v.; nó chỉ được thấy trong các nhóm bhūvādi, curādi v.v.

‘‘วิภวิยฺยติ’’ อิจฺจาโท, ตสฺมา ยปจฺจโย ปน;

ภาเวเยวาติ วิญฺเญยฺยํ, วิญฺญุนา สมยญฺญุนา.

Do đó, trong "vibhaviyyati" v.v., tiếp vị ngữ "ya" nên được người trí, người hiểu biết hệ thống, hiểu rằng nó chỉ ở trong nghĩa trạng thái (bhāva).

เอตฺถ หิ ปากฏํ กตฺวา, ภาวการกลกฺขณํ;

ทสฺสยิสฺสามหํ ทานิ, สกฺกจฺจํ เม นิโพธถ.

Ở đây, sau khi đã làm rõ, bây giờ tôi sẽ chỉ ra đặc tính của cách trạng thái (bhāvakāraka); hãy lắng nghe tôi một cách cẩn thận.

‘‘ติสฺโส คจฺฉติ’’อิจฺจตฺร, กตฺตารํ กตฺตุโน ปทํ;

‘‘ธมฺโม เทสิยติ’’จฺจตฺร, กมฺมํ ตุ กมฺมุโน ปทํ.

Trong câu "Tisso gacchati" (Tissa đi), từ của tác nhân chỉ tác nhân. Trong câu "Dhammo desiyati" (Pháp được thuyết giảng), từ của đối tượng chỉ đối tượng.

สรูปโต ปกาเสติ, ตสฺมา เต ปากฏา อุโภ;

ตถา วิภวิยฺยตีติ-อาทิภาวปทํ ปน.

Nó biểu thị (chúng) theo đúng bản chất, do đó cả hai đều rõ ràng. Nhưng một từ chỉ trạng thái như "vibhaviyyati" v.v. thì...

สรูปโต น ทีเปติ, การกํ ภาวนามกํ;

ทพฺพภูตํ ตุ กตฺตารํ, ปกาเสติ สรูปโต.

...không biểu thị theo đúng bản chất cái cách được gọi là trạng thái (bhāva); nhưng nó biểu thị theo đúng bản chất tác nhân, vốn là một thực thể.

กตฺตารํ ปน ทีเปนฺตํ, กตฺตุสนฺนิสฺสิตมฺปิ ตํ;

ภาวํ ทีเปติ สฺวากาโร, ปจฺจเยน วิภาวิโต.

Nhưng trong khi biểu thị tác nhân, nó cũng biểu thị trạng thái đó, vốn phụ thuộc vào tác nhân, bản chất của nó được làm rõ bởi tiếp vị ngữ.

ยสฺมา จ กตฺตุภาเวน, ภาโว นาม น ติฏฺฐติ;

กตฺตาว กตฺตุภาเวน, ภาวฏฺฐาเน ฐิโต ตโต.

Và bởi vì trạng thái (bhāva) không tồn tại với bản chất của một tác nhân; do đó, chính tác nhân, với bản chất của một tác nhân, đứng ở vị trí của trạng thái.

ยชฺเชวํ กตฺตุโวหาโร, ภาวสฺส ตุ กถํ สิยา;

‘‘สาวกานํ สนฺนิปาโต, อโหสิ’’อิติอาทิสุ.

Nếu vậy, làm sao có thể có sự chỉ định "tác nhân" cho "trạng thái" trong các câu như "Sāvakānaṃ sannipāto, ahosi" (Đã có một cuộc hội họp của các vị Thinh văn)?

อิติ เจ นิสฺสยานํ ตุ, วสา นิสฺสิตสมฺภวา;

กตฺตุฏฺฐาเนปิ ภาวสฺส, กตฺตุปญฺญตฺติ สิชฺฌติ.

Nếu hỏi như vậy, (câu trả lời là): do năng lực của vật nương tựa, cái được nương tựa phát sinh; ngay cả khi trạng thái ở vị trí của tác nhân, sự quy định tác nhân cho trạng thái vẫn được thành tựu.

การเก กตฺตุกมฺมวฺเห, กฺริยาสนฺนิสฺสเย ยถา;

ธาเรนฺตี อาสนถาลี, กฺริยาธาโรติ กปฺปิตา.

Giống như trong các cách được gọi là tác nhân và đối tượng, là nơi nương tựa của hành động; cái ghế và cái đĩa, vốn nâng đỡ (chúng), được coi là nơi chốn của hành động.

ตถา ภาวปทํ ธีรา, กตฺตารํ ภาวนิสฺสยํ;

ทีปยนฺตมฺปิ กปฺเปนฺติ, ภาวสฺส วาจกํ อิติ.

Tương tự như vậy, các bậc hiền trí, mặc dù nó (từ chỉ trạng thái) biểu thị tác nhân là nơi nương tựa của trạng thái, vẫn coi nó là từ chỉ trạng thái.

เกจิ [Pg.13] อทพฺพภูตสฺส, ภาวสฺเสกตฺตโต พฺรวุํ;

ภาเวเทกวโจวาทิ-ปุริสสฺเสว โหติติ.

Một số người nói rằng vì trạng thái (bhāva) là phi thực thể và là số ít, nên trong cấu trúc trạng thái, chỉ có ngôi thứ ba số ít.

ปาฬึ ปตฺวาน เตสํ ตุ, วจนํ อปฺปมาณกํ;

‘‘เต สํกิเลสิกา ธมฺมา, ปหียิสฺสนฺติ’’ อิติ หิ.

Nhưng khi đối chiếu với kinh điển Pāli, lời nói của họ là không có căn cứ; vì có câu "Te saṃkilesikā dhammā, pahīyissanti" (Những pháp ô nhiễm ấy sẽ được từ bỏ).

ปาโฐ ปาวจเน ทิฏฺโฐ, ตสฺมา เอวํ วเทมเส;

ปจฺจตฺตทสฺสเนเนว, ปุริสตฺตยโยชนํ.

Đoạn văn này được thấy trong giáo pháp, do đó chúng tôi nói như sau: Chỉ bằng cách thấy chủ cách, việc áp dụng ba ngôi...

วจเนหิ ยุตํ ทฺวีหิ, อิจฺฉิตพฺพนฺติ โน รุจิ;

ภาเว กฺริยาปทํ นาม, ปาฬิยํ อติทุทฺทสํ;

ตสฺมา ตคฺคหณูปาโย, วุตฺโต เอตฺตาวตา มยาติ.

...kết hợp với hai số (ít và nhiều), là điều mong muốn. Đây là sở thích của chúng tôi. Quả thật, một động từ ở trạng thái (bhāva) rất khó thấy trong kinh điển Pāli; do đó, phương pháp để nắm bắt nó đã được tôi nói đến đây.

อยํ ภาวสฺส กฺริยาปทานํ นิทฺเทโส.

Đây là phần chỉ dẫn về các động từ của trạng thái (bhāva).

เอวํ สุทฺธกตฺตุกฺริยาปทานิ เหตุกตฺตุกฺริยาปทานิ กมฺมุโน กฺริยาปทานิ, ภาวสฺส กฺริยาปทานิ จาติ จตุธา, กมฺมกตฺตุกฺริยาปเทหิ วา ปญฺจธา ภูธาตุโต นิปฺผนฺนานิ กฺริยาปทานิ นานปฺปกาเรน นิทฺทิฏฺฐานิ, เอตานิ โลกิยานํ ภาวเภทวเสน โวหารเภโท โหตีติ ทสฺสนตฺถํ วิสุํ วิสุํ วุตฺตานิ. อตฺถโต ปน กมฺมกตฺตุภาวการกตฺตยวเสน ติวิธาเนว. เหตุกตฺตา หิ สุทฺธกตฺตุสงฺขาเต การเก ตสฺสงฺคภาวโต สงฺคหมุปคจฺฉติ, ตถา กมฺมกตฺตา กมฺมการเก, ภาโว ปน เกวโล. โส หิ คมนปจนลวนาทิวเสนาเนกวิโธปิ กฺริยาสภาวตฺตา เภทรหิโต การกนฺตโร. เอวํ สนฺเตปิ ทพฺพสนฺนิสฺสิตตฺตา ทพฺพเภเทน ภิชฺชติ. เตน ปาวจเน ภาววาจกํ ปทํ พหุวจนนฺตมฺปิ ทิสฺสติ. อาขฺยาติกปเท ภาวการกโวหาโร นิรุตฺตินยํ นิสฺสาย คโต, อตฺถโต ปน ภาวสฺส การกตา นุปปชฺชติ. โส หิ น [Pg.14] กิญฺจิ ชเนติ, น จ กฺริยาย นิมิตฺตํ. กฺริยานิมิตฺตภาโวเยว หิ การกลกฺขณํ. อิติ มุขฺยโต วา เหตุโต วา ภาวสฺส การกตา น ลพฺภติ. เอวํ สนฺเตปิ โส กรณมตฺตตฺตา การกํ. ตถา หิ กรณํ กาโร, กฺริยา, ตเทว การกนฺติ ภาวสฺส การกตา ทฏฺฐพฺพา. ยสฺมา ปน กฺริยานิมิตฺตภาโวเยว การกลกฺขณํ, ตสฺมา นามิกปเท การกลกฺขเณ ภาวการกนฺติ โวหารํ ปหาย กตฺตุกมฺมกรณสมฺปทานาปาทานาธิกรณานํ ฉนฺนํ วตฺถูนํ กตฺตุการกกมฺมการกนฺติอาทิ โวหาโร กริยติ เวยฺยากรเณหิ. เอวํ นิรุตฺตินยํ นิสฺสาย วุตฺตํ ภาวการกญฺจ ทฺเว จ กมฺมกตฺตุการกานีติ การกตฺตยํ ภวติ. ตทฺทีปกญฺจาขฺยาติกปทํ ติการกํ.

Như vậy, các động từ được hình thành từ động từ căn bhū đã được trình bày theo nhiều cách khác nhau, gồm bốn loại: động từ sử dịch chủ động (hetukattukriyāpadāni), động từ sử dịch bị động (hetukammakriyāpadāni), động từ bị động (kammuno kriyāpadāni), và động từ trạng thái (bhāvassa kriyāpadāni); hoặc năm loại nếu tính cả động từ chủ thể-túc từ (kammakattukriyāpadehi). Những loại này được trình bày riêng rẽ nhằm cho thấy rằng sự khác biệt trong cách dùng là do sự khác biệt về bản chất (bhāva) trong đời thường. Tuy nhiên, về mặt ý nghĩa, chúng chỉ có ba loại, dựa trên ba tác nhân (kāraka): túc từ (kamma), chủ thể (kattu), và trạng thái (bhāva). Bởi vì chủ thể sử dịch (hetukattā) được bao gồm trong tác nhân gọi là chủ thể sử dịch (hetukattusaṅkhāte kārake) do nó là một phần của tác nhân ấy. Tương tự, chủ thể-túc từ (kammakattā) được bao gồm trong tác nhân túc từ (kammakārake), còn trạng thái (bhāva) thì đứng riêng. Trạng thái ấy, dù có nhiều loại như đi, nấu, cắt v.v., nhưng vì có bản chất là hành động nên không có sự phân biệt, là một tác nhân khác. Dù vậy, do phụ thuộc vào vật chất (dabba) nên nó được phân biệt theo sự khác biệt của vật chất. Do đó, trong giáo pháp, từ chỉ trạng thái cũng được thấy ở dạng số nhiều. Trong động từ, cách dùng thuật ngữ ‘tác nhân trạng thái’ (bhāvakāraka) là dựa theo phương pháp từ nguyên học (niruttinaya). Nhưng về mặt ý nghĩa, bản chất tác nhân của trạng thái là không phù hợp. Bởi vì nó không tạo ra điều gì, cũng không phải là nguyên nhân của hành động. Mà đặc tính của tác nhân (kāraka) chính là trạng thái làm nguyên nhân cho hành động. Do đó, bản chất tác nhân của trạng thái không có được, dù là theo nghĩa chính hay theo nguyên nhân. Dù vậy, nó vẫn là một tác nhân vì nó chỉ đơn thuần là sự thực hiện (karaṇamatta). Thật vậy, sự thực hiện (karaṇaṃ) là hành động (kāro, kriyā), và chính điều đó là tác nhân (kāraka); do đó, bản chất tác nhân của trạng thái cần được hiểu như vậy. Tuy nhiên, vì đặc tính của tác nhân chính là trạng thái làm nguyên nhân cho hành động, nên trong đặc tính của tác nhân ở danh từ, các nhà ngữ pháp đã bỏ cách dùng ‘tác nhân trạng thái’ (bhāvakāraka) và sử dụng các thuật ngữ như tác nhân chủ thể (kattukāraka), tác nhân túc từ (kammakāraka), v.v. cho sáu đối tượng: chủ thể, túc từ, công cụ, chỉ định, xuất xứ, và định sở. Như vậy, tác nhân trạng thái (bhāvakāraka) được nói theo phương pháp từ nguyên học, cùng với hai tác nhân túc từ và chủ thể (kammakattukārakāni), trở thành ba tác nhân. Và động từ biểu thị điều đó là động từ ba tác nhân (tikārakaṃ).

อิมมตฺถญฺหิ สนฺธาย, วุตฺตมาจริเยหิปิ;

มหาเวยฺยากรเณหิ, นิรุตฺตินยทสฺสิภิ.

Chính vì ý nghĩa này mà các vị thầy, những nhà ngữ pháp vĩ đại, những người thấu hiểu phương pháp từ nguyên học, đã nói rằng:

‘‘ยํ ติกาลํ ติปุริสํ, กฺริยาวาจิ ติการกํ;

อติลิงฺคํ ทฺวิวจนํ, ตทาขฺยาตนฺติ วุจฺจตี’’ติ.

‘Cái gì có ba thời, ba ngôi, biểu thị hành động, có ba tác nhân, vượt ngoài giới tính, có hai số, thì được gọi là động từ (ākhyāta).’

อิธ ภาวกมฺเมสุ อตฺตโนปทุปฺปตฺตึ เกจิ อกฺขรจินฺตกา อวสฺสมิจฺฉนฺตีติ เตสํ มติวิภาวนตฺถมมฺเหหิ ภาวกมฺมานํ กฺริยาปทานิ อตฺตโนปทวเสนุทฺทิฏฺฐานิ เจว นิทฺทิฏฺฐานิ จ. สพฺพานิปิ ปเนตานิ ติการกานิ กฺริยาปทานิ กฺริยาปทมาลมิจฺฉตา ปรสฺสปทตฺตโนปทวเสน โยเชตพฺพานิ. ปาฬิอาทีสุ หิ ติการกานิ กฺริยาปทานิ ปรสฺสปทตฺตโนปทวเสน ทฺวิธา ฐิตานิ. เสยฺยถิทํ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ. สมาธิชฺฌานกุสลา, วนฺทนฺติ โลกนายกํ. โมนํ วุจฺจติ ญาณํ. อตฺถาภิสมยา ธีโร, ปณฺฑิโตติ ปวุจฺจติ. กถํ ปฏิปนฺนสฺส ปุคฺคลสฺส รูปํ วิโภติ วิภวิยฺยติ. โส [Pg.15] ปหียิสฺสติ. ปณฺฑุกมฺพเล นิกฺขิตฺตํ ภาสเต ตปเต. ปูชโก ลภเต ปูชํ. ปุตฺตกามา ถิโย ยาจํ, ลภนฺเต ตาทิสํ สุตํ. อสิโต ตาทิ วุจฺจเต สพฺรหฺมา. อคฺคิชาทิ ปุพฺเพว ภูยเต. โส ปหีเยถาปิ โน ปหีเยถาติ เอวํ ทฺวิธา ฐิตานิ. อตฺริทํ ปาฬิววตฺถานํ –

Ở đây, vì một số nhà ngữ pháp (akkharacintakā) nhất quyết cho rằng phải có sự xuất hiện của tự thân động từ (attanopada) trong các động từ trạng thái (bhāva) và bị động (kamma), nên để làm rõ quan điểm của họ, chúng tôi đã vừa trình bày vừa giải thích các động từ trạng thái và bị động theo lối tự thân động từ. Tuy nhiên, tất cả các động từ ba tác nhân này nên được người muốn có một hệ thống động từ đầy đủ kết hợp theo cả hai lối tha thân động từ (parassapada) và tự thân động từ (attanopada). Bởi vì trong kinh điển Pāli, các động từ ba tác nhân tồn tại theo hai cách: tha thân động từ và tự thân động từ. Ví dụ như sau: Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati (Đức Thế Tôn trú tại Sāvatthī). Samādhijjhānakusalā, vandanti lokanāyakaṃ (Những người thiện xảo trong thiền định, họ đảnh lễ bậc Lãnh Đạo thế gian). Monaṃ vuccati ñāṇaṃ (Trí tuệ được gọi là sự tĩnh lặng). Atthābhisamayā dhīro, paṇḍitoti pavuccati (Bậc trí, do liễu ngộ ý nghĩa, được gọi là bậc hiền triết). Kathaṃ paṭipannassa puggalassa rūpaṃ vibhoti vibhaviyyati (Sắc của người thực hành như thế nào mà biến mất, bị tiêu hoại?). So pahīyissati (Nó sẽ được đoạn trừ). Paṇḍukambale nikkhittaṃ bhāsate tapate (Được đặt trên tấm thảm Paṇḍukambala, nó chiếu sáng, nó rực rỡ). Pūjako labhate pūjaṃ (Người cúng dường nhận được sự cúng dường). Puttakāmā thiyo yācaṃ, labhante tādisaṃ sutaṃ (Những người phụ nữ mong con trai, họ cầu xin và nhận được người con như vậy). Asito tādi vuccate sabrahmā (Vị Asita được gọi là bậc như vậy, cùng với Phạm thiên). Aggijādi pubbeva bhūyate (Lửa v.v. được sinh ra từ trước). So pahīyethāpi no pahīyethā (Nó có thể được đoạn trừ hoặc không được đoạn trừ). Như vậy, chúng tồn tại theo hai cách. Đây là sự phân định trong kinh điển Pāli –

ติการกานิ สพฺพานิ, กฺริยาปทานิ ปายโต;

ปรสฺสปทโยเคน, ทิสฺสนฺติ ปิฏกตฺตเย.

Tất cả các động từ ba tác nhân, phần lớn, được thấy trong Tam Tạng với sự kết hợp của tha thân động từ.

อตฺตโนปทยุตฺตานิ, จุณฺณิเยสุ ปเทสุ หิ;

อตีวปฺปานิ คาถาสุ, ปทานีติ พหูนิ ตุ.

Thật vậy, những từ được kết hợp với tự thân động từ thì rất ít trong các đoạn văn xuôi, nhưng lại rất nhiều trong các bài kệ.

คาถาสุ เจวิตรานิ, จุณฺณิเยสุ ปเทสุ จ;

สุพหูเนว หุตฺวาน, ทิสฺสนฺตีติ ปกาสเย.

Còn các động từ khác (tức tha thân động từ), tôi xin tuyên bố rằng chúng được thấy với số lượng rất nhiều cả trong các bài kệ lẫn trong các đoạn văn xuôi.

ปทานํ นิทฺเทโส ปนติ อนฺติอาทีนํ เตสํ เตสํ วจนานมนุรูเปน โยเชตพฺโพ. เอวํ ติการกกฺริยาปทานิ สรูปโต ววตฺถานโต นิทฺเทสโต จ เวทิตพฺพานิ.

Việc trình bày các từ nên được áp dụng tương ứng với các cách nói (vacana) của chúng như -ti, -anti, v.v. Như vậy, các động từ ba tác nhân cần được hiểu rõ về hình thức, về sự phân định, và về cách trình bày của chúng.

อิทานิ โนปสคฺคากมฺมิกาทิวเสน ภวติสฺส ธาตุสฺส วินิจฺฉยํ วทาม –

Bây giờ, chúng tôi sẽ trình bày sự phân tích về động từ căn bhū (bhavati) theo các loại như: không có tiếp đầu ngữ và là nội động từ, v.v. –

โนปสคฺคา อกมฺมา จ, โสปสคฺคา อกมฺมิกา;

โสปสคฺคา สกมฺมา จ, อิติ ภูติ วิภาวิตา.

Không có tiếp đầu ngữ và là nội động từ; có tiếp đầu ngữ và là nội động từ; có tiếp đầu ngữ và là ngoại động từ; như vậy động từ căn bhū được phân loại.

อิทํ ตุ วจนํ ‘‘ธมฺม-ภูโต ภุตฺวา’’ติอาทิสุ;

ปตฺตานุภวนตฺถํ เม, วิวชฺเชตฺวา อุทีริตํ.

Tuy nhiên, lời này được tôi nói ra, sau khi đã loại trừ ý nghĩa ‘đạt được và kinh nghiệm’ trong các trường hợp như ‘dhamma-bhūto bhutvā’.

เอเตน ปน อตฺเถน, โนปสคฺคสกมฺมิกํ;

คเหตฺวา จตุธา โหติ, อิติ เญยฺยํ วิเสสโต.

Tuy nhiên, với ý nghĩa này, khi tính cả trường hợp ‘không có tiếp đầu ngữ và là ngoại động từ’, nó trở thành bốn loại. Điều này cần được biết đến một cách đặc biệt.

โนปสคฺคา อกมฺมา จ, โสปสคฺคา อกมฺมิกา;

ภูธาตุ การิเต สนฺเต, เอกกมฺมา ภวนฺติ หิ.

Thật vậy, động từ căn bhū khi không có tiếp đầu ngữ và là nội động từ, và khi có tiếp đầu ngữ và là nội động từ, lúc ở dạng sử dịch (kārita), chúng trở thành động từ có một túc từ (ekakamma).

‘‘ภาเวติ [Pg.16] กุสลํ ธมฺมํ, วิภาเวตี’’ติมานิธ;

ทสฺเสตพฺพานิ วิญฺญูหิ, สาสนญฺญูหิ สาสเน.

Ở đây, những ví dụ như ‘bhāveti kusalaṃ dhammaṃ’ (tu tập pháp thiện) và ‘vibhāveti’ (làm cho rõ ràng) cần được các bậc hiền trí, những người am hiểu giáo pháp, chỉ ra trong giáo pháp.

โสปสคฺคา สกมฺมา ตุ, การิตปฺปจฺจเย สติ;

ทฺวิกมฺมาเยว โหตีติ, ญาตพฺพํ วิญฺญุนา กถํ.

Còn khi có tiếp đầu ngữ và là ngoại động từ, lúc có hậu tố sử dịch, bậc hiền trí cần biết rằng nó trở thành động từ có hai túc từ (dvikamma).

อภิภาเวนฺติ ปุริสา, ปุริเส ปาณชาติกํ;

อนุภาเวติ ปุริโส, สมฺปตฺตึ ปุริสํ อิติ.

Ví dụ: Purisā purisaṃ pāṇajātikaṃ abhibhāventi (Những người đàn ông khiến một người đàn ông chinh phục một chúng sinh); Puriso purisaṃ sampattiṃ anubhāveti (Một người đàn ông khiến một người đàn ông khác trải nghiệm sự tài sản).

อิทํ สกมฺมกํ นาม, อกมฺมกมิทํ อิติ;

กถมมฺเหหิ ญาตพฺพํ, วิตฺถาเรน วเทถ โน.

‘Đây là ngoại động từ’, ‘đây là nội động từ’, làm thế nào để chúng tôi biết được điều đó? Xin ngài hãy nói rõ cho chúng tôi một cách chi tiết.

วิตฺถาเรเนว กึ วตฺตุํ, สกฺโกมิ เอกเทสโต;

กถยิสฺสามิ สกฺกจฺจํ, วทโต เม นิโพธถ.

Làm sao tôi có thể nói hết một cách chi tiết? Tôi sẽ nói một phần. Xin quý vị hãy chú tâm lắng nghe khi tôi trình bày.

อาขฺยาติกปทํ นาม, ทุวิธํ สมุทีริตํ;

สกมฺมกมกมฺมญฺจ, อิติ วิญฺญู วิภาวเย.

Động từ (ākhyātikapada) được nói là có hai loại: ngoại động từ (sakammaka) và nội động từ (akammaka). Bậc hiền trí nên phân biệt như vậy.

ตตฺร ยสฺส ปโยคมฺหิ, ปทสฺส กตฺตุนา กฺริยา;

นิปฺผาทิตา วินา กมฺมํ, น โหติ ตํ สกมฺมกํ.

Trong đó, từ nào mà khi sử dụng, hành động do chủ thể thực hiện không thể hoàn thành nếu không có túc từ, thì đó là ngoại động từ.

‘‘ปจตี’’ติ หิ วุตฺเต ตุ, เยน เกนจิ ชนฺตุนา;

โอทนํ วา ปนญฺญํ วา, กิญฺจิ วตฺถุนฺติ ญายติ.

Thật vậy, khi nói ‘pacati’ (nấu), người ta hiểu rằng một vật gì đó, hoặc là cơm hoặc là một thứ khác, (đang được nấu) bởi một chúng sinh nào đó.

ยสฺส ปน ปโยคมฺหิ, กมฺเมน รหิตา กฺริยา;

ปทสฺส ญายเต เอตํ, อกมฺมกนฺติ ตีรเย.

Còn từ nào mà khi sử dụng, hành động của nó được hiểu mà không cần đến túc từ, thì nên xác định đó là nội động từ.

‘‘ติฏฺฐติ เทวทตฺโต’’ติ, วุตฺเต เกนจิ ชนฺตุนา;

ฐานํว พุทฺธิวิสโย, กมฺมภูตํ น กิญฺจิปิ.

Khi một người nào đó nói: 'Devadatta đứng', (trong câu ấy) sự đứng là đối tượng của trí tuệ, không có một chút gì là đối tượng của hành động.

สกมฺมกปทํ ตตฺถ, กตฺตารํ กมฺมเมว จ;

ปกาเสติ ยถาโยค-มิติ วิญฺญู วิภาวเย.

Ở đó, người trí nên hiểu rõ rằng: từ có đối tượng biểu thị tác nhân và cả đối tượng của hành động một cách thích hợp.

‘‘โอทนํ ปจติ โปโส, โอทโน ปจฺจเต สยํ’’;

อิจฺจุทาหรณา เญยฺยา, อวุตฺเตปิ อยํ นโย.

Các ví dụ như 'Người đàn ông nấu cơm, cơm được tự nấu' nên được biết. Phương pháp này cũng được áp dụng ngay cả khi không được nói rõ.

อกมฺมกปทํ [Pg.17] นาม, กตฺตารํ ภาวเมว จ;

ยถารหํ ปกาเสติ, อิติ ธีโรปลกฺขเย.

Người trí nên nhận thấy rằng: từ không có đối tượng biểu thị tác nhân và cả trạng thái một cách tương xứng.

กตฺตารํ ‘‘ติฏฺฐติ’’จฺจตฺร, สูเจติ ภาวนามกํ;

‘‘อุปฏฺฐียติ’’ อิจฺจตฺร, อวุตฺเตปิ อยํ นโย.

Ở đây, (từ) 'tiṭṭhati' chỉ tác nhân; (từ) 'upaṭṭhīyati' chỉ cái được gọi là trạng thái. Phương pháp này cũng được áp dụng ngay cả khi không được nói rõ.

เอวํ สกมฺมกากมฺมํ, ญตฺวา โยเชยฺย พุทฺธิมา;

ติกมฺมกญฺจ ชาเนยฺย, กราโท การิเต สติ.

Như vậy, người có trí tuệ, sau khi biết (động từ) có đối tượng và không có đối tượng, nên áp dụng. Và nên biết (động từ) có ba đối tượng, khi có thể cách sai khiến của (căn) 'kar' v.v.

‘‘สุวณฺณํ กฏกํ โปโส, กาเรติ ปุริส’’นฺติ จ;

‘‘ปุริโส ปุริเส คามํ, รถํ วาเหติ’’อิจฺจปิ.

Và (ví dụ như): 'Người đàn ông bảo một người làm chiếc vòng bằng vàng'; và cũng (ví dụ như): 'Người đàn ông bảo một người khác đưa cỗ xe đến làng'.

เอตฺถ ภวติธาตุมฺหิ, นโย เอโส น ลพฺภติ;

ตสฺมา ทฺวิกมฺมกญฺเญว, ปทเมตฺถ วิภาวิตํ.

Ở đây, đối với căn 'bhū', phương pháp này không được tìm thấy; do đó, ở đây từ chỉ có hai đối tượng mới được giải thích.

เอทิโส จ นโย นาม, ปาฬิยํ ตุ น ทิสฺสติ;

เอกจฺจานํ มเตเนว, มยา เอวํ ปกาสิโต.

Và phương pháp như vậy thực sự không được thấy trong kinh điển Pāli; nó được tôi trình bày như vậy chỉ theo quan điểm của một số người.

เอตฺถ จ ‘‘ตเมนํ ราชา, วิวิธา กมฺมการณา;

การาเปตี’’ติ โย ปาโฐ, นิทฺเทเส ตํ สุนิทฺทิเส.

Và ở đây, đối với đoạn văn 'Vị vua đó bắt người ấy làm nhiều loại công việc', hãy chỉ rõ điều đó trong phần giải thích.

‘‘มนุสฺเสหี’’ติ อาหริตฺวา, ปาฐเสสํ สุเมธโส;

‘‘สุนเขหิปิ ขาทาเปนฺติ’’, อิติ ปาฐสฺส ทสฺสนา.

Người có trí tuệ, sau khi thêm vào (từ) 'bởi những người', (nên hiểu) phần còn lại của đoạn văn, vì thấy có đoạn văn nói rằng: 'họ cũng cho chó ăn'.

เอตํ นยํ วิทู ญตฺวา, โยเช ปาฐานุรูปโต;

‘‘สุวณฺณํ กฏกํ โปโส, กาเรติ ปุริเสนิ’’ติ.

Người học thức, sau khi biết phương pháp này, nên áp dụng phù hợp với đoạn văn: 'Người đàn ông bảo người thợ làm chiếc vòng bằng vàng'.

วิกรณปฺปจฺจยาว, วุตฺตา เอตฺถ สรูปโต;

สคเณ สคเณ เตสํ, วุตฺตึ ทีเปตุเมว จ.

Các tiếp vị ngữ biến tố đã được nói ở đây về bản chất của chúng; và cũng để chỉ rõ sự vận hành của chúng trong mỗi nhóm tương ứng.

‘‘อสฺมึ คเณ อยํ ธาตุ, โหตี’’ติ เตหิ วิญฺญุโน;

วิญฺญาเปตุญฺจ อญฺเญหิ, ญาปนา ปจฺจเยหิ น.

Và để cho người trí biết rằng 'Căn này thuộc nhóm này' thông qua chúng, chứ không phải thông qua các tiếp vị ngữ chỉ báo khác.

ตถา หิ ภาวกมฺเมสุ, วิหิโต ปจฺจโย ตุ โย;

อฏฺฐวิเธปิ ธาตูนํ, คณสฺมึ สมฺปวตฺตติ.

Thật vậy, tiếp vị ngữ nào được quy định cho (nghĩa) trạng thái và bị động, thì nó hiện hành trong cả tám loại nhóm căn.

ภูธาตุเชสุ [Pg.18] รูเปสุ, อสมฺโมหาย โสตุนํ;

นานาวิโธ นโย เอวํ, มยา เอตฺถ ปกาสิโต.

Đối với các hình thái phát sinh từ căn 'bhū', để người nghe không bị nhầm lẫn, nhiều phương pháp khác nhau đã được tôi trình bày ở đây như vậy.

เย โลเก อปฺปยุตฺตา วิวิธวิกรณาขฺยาตสทฺเทสฺวเฉกา,เต ปตฺวาขฺยาตสทฺเท อวิคตวิมตี โหนฺติ ญาณีปิ ตสฺมา;

อจฺจนฺตญฺเญว ธีโร สปรหิตรโต สาสเน ทฬฺหเปโม,โยคํ เตสํ ปโยเค ปฏุตรมติตํ ปตฺถยาโน กเรยฺย.

Những người trên đời không quen thuộc, không khéo léo trong các từ động từ có nhiều biến tố khác nhau, do đó, ngay cả những người có trí tuệ, khi gặp các từ động từ đó, cũng không hết nghi ngờ; vì vậy, người trí tuệ, hết lòng vì lợi ích của mình và người khác, có tình yêu vững chắc đối với giáo pháp, mong muốn có trí tuệ sắc bén hơn, nên thực hành việc sử dụng chúng.

อิติ นวงฺเค สาฏฺฐกเถ ปิฏกตฺตเย พฺยปฺปถคตีสุ

Như vậy, trong các phương pháp diễn đạt của Tam Tạng cùng với chú giải và Cửu Phần Giáo,

วิญฺญูนํ โกสลฺลตฺถาย กเต สทฺทนีติปฺปกรเณ

Trong bộ luận Saddanīti được soạn ra vì sự khéo léo của những người trí,

สวิกรณาขฺยาตวิภาโค นาม

(Chương) tên là Phân tích Động từ có Biến tố.

ปฐโม ปริจฺเฉโท.

Chương thứ nhất.

๒. ภวติกฺริยาปทมาลาวิภาค

2. Phân tích Chuỗi Động từ 'Bhavati'.

อิโต ปรํ ปวกฺขามิ, โสตูนํ มติวฑฺฒนํ;

กฺริยาปทกฺกมํ นาม, วิภตฺตาทีนิ ทีปยํ.

Từ đây về sau, ta sẽ nói về (chương) tên là Trình tự Động từ, làm tăng trưởng trí tuệ của người nghe, trong khi làm sáng tỏ các biến cách v.v.

ตตฺร อาขฺยาติกสฺส กฺริยาลกฺขณตฺตสูจิกา ตฺยาทโย วิภตฺติโย, ตา อฏฺฐวิธา วตฺตมานาปญฺจมีสตฺตมีปโรกฺขาหิยฺยตฺตนชฺชตนีภวิสฺสนฺตี กาลาติปตฺติวเสน.

Trong đó, các biến cách như 'ti' v.v. là những chỉ báo về đặc tính hành động của động từ. Chúng có tám loại theo (sự phân chia): hiện tại, mệnh lệnh, khả năng, quá khứ bất định, quá khứ hôm qua, quá khứ hôm nay, tương lai, và quá khứ vô định.

ตตฺถติ อนฺติ, สิ ถ, มิ ม, เต อนฺเต, เส วฺเห, เอ มฺเห อิจฺเจตา วตฺตมานาวิภตฺติโย นาม.

Trong đó, ti, anti; si, tha; mi, ma; te, ante; se, vhe; e, mhe, những cái này được gọi là biến cách hiện tại.

ตุ อนฺตุ, หิ ถ, มิ ม, ตํ อนฺตํ, สุ วฺโห, เอ อามเส อิจฺเจตา ปญฺจมีวิภตฺติโย นาม.

Tu, antu; hi, tha; mi, ma; taṃ, antaṃ; su, vho; e, āmase, những cái này được gọi là biến cách mệnh lệnh.

เอยฺย [Pg.19] เอยฺยุํ, เอยฺยาสิ เอยฺยาถ, เอยฺยามิ เอยฺยาม, เอถ เอรํ, เอโถ เอยฺยาวฺโห, เอยฺยํ เอยฺยามฺเห อิจฺเจตา สตฺตมีวิภตฺติโย นาม.

Eyya, eyyuṃ; eyyāsi, eyyātha; eyyāmi, eyyāma; etha, eraṃ; etho, eyyāvho; eyyaṃ, eyyāmhe, những cái này được gọi là biến cách khả năng.

อ อุ, เอ ตฺถ, อํ มฺห, ตฺถ เร, ตฺโถ วฺโห, อึ มฺเห อิจฺเจตา ปโรกฺขาวิภตฺติโย นาม.

A, u; e, ttha; aṃ, mha; ttha, re; ttho, vho; iṃ, mhe, những cái này được gọi là biến cách quá khứ bất định.

อา อู, โอ ตฺถ, อํ มฺหา, ตฺถ ตฺถุํ, เส วฺหํ, อึ มฺหเส อิจฺเจตา หิยฺยตฺตนีวิภตฺติโย นาม.

Ā, ū; o, ttha; aṃ, mhā; ttha, tthuṃ; se, vhaṃ; iṃ, mhase, những cái này được gọi là biến cách quá khứ hôm qua.

อี อุํ, โอ ตฺถ, อึ มฺหา, อา อู, เส วฺหํ, อํ มฺเห อิจฺเจตา อชฺชตนีวิภตฺติโย นาม.

Ī, uṃ; o, ttha; iṃ, mhā; ā, ū; se, vhaṃ; aṃ, mhe, những cái này được gọi là biến cách quá khứ hôm nay.

สฺสติ สฺสนฺติ, สฺสสิ สฺสถ, สฺสามิ สฺสาม, สฺสเต สฺสนฺเต, สฺสเส สฺสวฺเห, สฺสํ สฺสามฺเห อิจฺเจตา ภวิสฺสนฺตีวิภตฺติโย นาม.

Ssati ssanti, ssasi ssatha, ssāmi ssāma, ssate ssante, ssase ssavhe, ssaṃ ssāmhe, những biến cách này được gọi là bhavissantīvibhatti (biến cách vị lai).

สฺสา สฺสํสุ, สฺเส สฺสถ, สฺสํ สฺสามฺหา, สฺสถ สฺสิสุ, สฺสเส สฺสวฺเห, สฺสึ สฺสามฺหเส อิจฺเจตา กาลาติปตฺติวิภตฺติโย นาม.

Ssā ssaṃsu, sse ssatha, ssaṃ ssāmhā, ssatha ssisu, ssase ssavhe, ssiṃ ssāmhase, những biến cách này được gọi là kālātipattivibhatti (biến cách điều kiện).

สพฺพาสเมตาสํ วิภตฺตีนํ ยานิ ยานิ ปุพฺพกานิ ฉ ปทานิ, ตานิ ตานิ ปรสฺสปทานิ นาม. ยานิ ยานิ ปน ปรานิ ฉ ปทานิ, ตานิ ตานิ อตฺตโนปทานิ นาม. ตตฺถ ปรสฺสปทานิ วตฺตมานา ฉ, ปญฺจมิโย ฉ, สตฺตมิโย ฉ, ปโรกฺขา ฉ, หิยฺยตฺตนิโย ฉ, อชฺชตนิโย ฉ, ภวิสฺสนฺติโย ฉ, กาลาติปตฺติโย ฉาติ อฏฺฐจตฺตาลีสวิธานิ โหนฺติ, ตถา อิตรานิ, สพฺพานิ ตานิ ปิณฺฑิตานิ ฉนฺนวุติวิธานิ.

Trong tất cả các biến cách này, sáu padas (biến vị) đầu tiên được gọi là parassapada. Sáu padas sau được gọi là attanopada. Trong đó, các parassapada gồm sáu của vattamānā, sáu của pañcamī, sáu của sattamī, sáu của parokkhā, sáu của hiyyattanī, sáu của ajjatanī, sáu của bhavissantī, và sáu của kālātipatti, như vậy có bốn mươi tám loại. Tương tự đối với các loại kia (attanopada). Tất cả chúng gộp lại có chín mươi sáu loại.

ปรสฺสปทานมตฺตโนปทานญฺจ ทฺเว ทฺเว ปทานิ ปฐมมชฺฌิมุตฺตมปุริสา นาม. เต วตฺตมานาทีสุ จตฺตาโร จตฺตาโร, อฏฺฐนฺนํ วิภตฺตีนํ วเสน ทฺวตฺตึส, ปิณฺฑิตานิ ปริมาณาเนว.

Đối với parassapada và attanopada, mỗi hai padas (biến vị) được gọi là ngôi thứ ba (paṭhama), ngôi thứ hai (majjhima), và ngôi thứ nhất (uttama). Chúng, trong các thì như hiện tại v.v., là bốn và bốn; theo cách của tám biến cách thì có ba mươi hai, và đó là tổng số lượng được tính.

ทฺวีสุ [Pg.20] ทฺวีสุ ปเทสุ ปฐมํ ปฐมํ เอกวจนํ, ทุติยํ ทุติยํ พหุวจนํ.

Trong mỗi cặp hai padas (biến vị), biến vị thứ nhất là số ít (ekavacana), biến vị thứ hai là số nhiều (bahuvacana).

ตตฺร วตฺตมานวิภตฺตีนนฺติ อนฺติ, สิ ถ, มิ ม อิจฺเจตานิ ปรสฺสปทานิ. เต อนฺเต, เส วฺเห, เอ มฺเห อิจฺเจตานิ อตฺตโนปทานิ. ปรสฺสปทตฺตโนปเทสุปิติ อนฺติ อิติ ปฐมปุริสา, สิถ อิติ มชฺฌิมปุริสา, มิ ม อิติ อุตฺตมปุริสา, เต อนฺเต อิติ ปฐมปุริสา, เส วฺเห อิติ มชฺฌิมปุริสา, เอ มฺเห อิติ อุตฺตมปุริสา.

Trong đó, đối với biến cách hiện tại (vattamānavibhatti), ti anti, si tha, mi ma là các parassapada. Te ante, se vhe, e mhe là các attanopada. Trong parassapada và attanopada, ti anti là ngôi thứ ba; si tha là ngôi thứ hai; mi ma là ngôi thứ nhất. Te ante là ngôi thứ ba; se vhe là ngôi thứ hai; e mhe là ngôi thứ nhất.

ปฐมมชฺฌิมุตฺตมปุริเสสุปิ ติ-อิติ เอกวจนํ, อนฺติ-อิติ พหุวจนนฺติ เอวํ เอกวจนพหุวจนานิ กมโต เญยฺยานิ. เอวํ เสสาสุ วิภตฺตีสุ ปรสฺสปทตฺตโนปทปฐมมชฺฌิมุตฺตมปุริเสกวจนพหุวจนานิ เญยฺยานิ.

Trong các ngôi thứ ba, thứ hai, và thứ nhất, 'ti' là số ít, 'anti' là số nhiều; như vậy, số ít và số nhiều nên được hiểu theo thứ tự. Tương tự, trong các biến cách còn lại, cần phải hiểu về parassapada, attanopada, ngôi thứ ba, ngôi thứ hai, ngôi thứ nhất, số ít, và số nhiều.

ตตฺถ วิภตฺตีติ เกนฏฺเฐน วิภตฺติ? กาลาทิวเสน ธาตฺวตฺถํ วิภชตีติ วิภตฺติ, สฺยาทีหิ นามิกวิภตฺตีหิ สห สพฺพสงฺคาหกวเสน ปน สกตฺถปรตฺถาทิเภเท อตฺเถ วิภชตีติ วิภตฺติ, กมฺมาทโย วา การเก เอกวจนพหุวจนวเสน วิภชตีติ วิภตฺติ, วิภชิตพฺพา ญาเณนาติปิ วิภตฺติ, วิภชนฺติ อตฺเถ เอตายาติปิ วิภตฺติ, อถ วา สติปิ ชินสาสเน อวิภตฺติกนิทฺเทเส สพฺเพน สพฺพํ วิภตฺตีหิ วินา อตฺถสฺสา’นิทฺทิสิตพฺพโต วิเสเสน วิวิเธน วา อากาเรน ภชนฺติ เสวนฺติ นํ ปณฺฑิตาติปิ วิภตฺติ. ตตฺถ อวิภตฺติกนิทฺเทสลกฺขณํ วทาม สห ปโยคนิทสฺสนาทีหิ.

Trong đó, 'vibhatti' (biến cách) có nghĩa là gì? Nó là 'vibhatti' vì nó phân chia (vibhajati) ý nghĩa của căn (dhātu) theo thời gian v.v. Hoặc, theo nghĩa bao quát, cùng với các biến cách của danh từ như 'sya' v.v., nó là 'vibhatti' vì nó phân chia ý nghĩa thành các loại khác nhau như cho chính mình (sakatta), cho người khác (parattha) v.v. Hoặc nó là 'vibhatti' vì nó phân chia các cách (kāraka) như nghiệp cách (kamma) v.v. theo số ít và số nhiều. Nó cũng là 'vibhatti' vì nó cần được phân tích bằng trí tuệ. Nó cũng là 'vibhatti' vì nhờ nó mà người ta phân chia ý nghĩa. Hoặc, mặc dù trong giáo pháp của bậc Toàn Giác có những cách dùng không biến cách (avibhattikaniddesa), nhưng vì nếu không có biến cách thì ý nghĩa hoàn toàn không thể được biểu đạt, nên nó cũng là 'vibhatti' vì các bậc hiền trí sử dụng (bhajanti) nó một cách đặc biệt hoặc theo nhiều cách khác nhau. Ở đây, chúng ta sẽ nói về đặc điểm của cách dùng không biến cách, cùng với các ví dụ minh họa.

อวิภตฺติกนิทฺเทโส, นามิเกสุปลพฺภติ;

นาขฺยาเตสูติ วิญฺเญยฺย-มิทเมตฺถ นิทสฺสนํ.

Cách dùng không biến cách, được tìm thấy trong danh từ; Nên hiểu rằng không có trong động từ, đây là ví dụ.

นิคฺโรโธว มหารุกฺโข, เถร วาทานมุตฺตโม;

อนูนํ อนธิกญฺจ, เกวลํ ชินสาสนํ.

Như cây đa, một cây đại thụ, (giáo pháp của) các vị Trưởng lão (thera) là tối thượng trong các giáo thuyết; Không thiếu cũng không thừa, đó là toàn bộ giáo pháp của bậc Toàn Giác.

ตตฺร [Pg.21] เถร-อิติ อวิภตฺติโก นิทฺเทโส, เถรานํ อยนฺติ เถโร. โก โส? วาโท. เถรวาโท อญฺเญสํ วาทานํ อุตฺตโมติ อยมตฺโถ เวทิตพฺโพ.

Trong đó, 'thera' là một cách dùng không biến cách, (có nghĩa là) 'therānaṃ' (của các vị Trưởng lão). Nó là gì? Là giáo thuyết (vādo). Nên hiểu ý nghĩa này là: Theravāda (Giáo thuyết của các vị Trưởng lão) là tối thượng trong các giáo thuyết khác.

‘‘กาโย เต สพฺพ โสวณฺโณ’’, อิจฺจาทิมฺหิปิ นามิเก;

อวิภตฺติกนิทฺเทโส, คเหตพฺโพ นยญฺญุนา.

Trong các danh từ như câu 'Kāyo te sabba sovaṇṇo' (Thân của ngài toàn bằng vàng) v.v., người biết phương pháp nên hiểu đó là cách dùng không biến cách.

อวิภตฺติกนิทฺเทโส, นนฺวาขฺยาเตปิ ทิสฺสติ;

‘‘โภ ขาท ปิว’’อิจฺจตฺร, วเท โย โกจิ โจทโก.

Có người phản bác có thể nói: 'Chẳng phải cách dùng không biến cách cũng được thấy trong động từ sao? Như trong câu 'Này bạn, hãy ăn, hãy uống' (Bho khāda piva)'.

ยทิ เอวํ มเตนสฺส, ภเวยฺย อวิภตฺติกํ;

‘‘ภิกฺขุ, โภ ปุริสิ’’จฺจาทิ, ปทมฺปิ, น หิทํ ตถา.

Nếu theo ý kiến của người ấy mà cho là như vậy, thì các từ như 'Bhikkhu' (Này Tỳ khưu), 'bho purisi' (Này người) v.v. cũng sẽ là không biến cách; nhưng điều này không phải như vậy.

‘‘ภิกฺขุ, โภ ปุริสิ’’จฺจาทิ, สิ ค โลเปน วุจฺจติ;

ตถา ‘‘ขาทา’’ติอาทีนิ, หิ โลเปน ปวุจฺจเร.

Các từ như 'Bhikkhu', 'bho purisi' v.v. được nói với sự lược bỏ của biến cách 'si' trong hô cách. Tương tự, các từ như 'khāda' v.v. được nói với sự lược bỏ của 'hi'.

เอวํ อวิภตฺติกนิทฺเทโส อาขฺยาเตสุ น ลพฺภติ, นาเมสุเยว ลพฺภติ. ตตฺราปิ ‘‘อฏฺฐ จ ปุคฺคล ธมฺมทสา เต’’ติ เอตฺถ ฉนฺทวเสน ปุคฺคล อิติ รสฺสกรณํ ทฏฺฐพฺพํ, น ‘‘กกุสนฺธ โกณาคมโน จ กสฺสโป’’ติ เอตฺถ กกุสนฺธ อิติ อวิภตฺติกนิทฺเทโส วิย อวิภตฺติกนิทฺเทโส ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘ภิกฺขุ นิสินฺเน มาตุคาโม อุปนิสินฺโน วา โหติ อุปนิปนฺโน วา’’ติ เอตฺถ ปน ภิกฺขูติ อิทํ ภิกฺขุมฺหีติ วตฺตพฺพตฺถตฺตา ภุมฺเม ปจฺจตฺตนฺติปิ อทิฏฺฐวิภตฺติกนิทฺเทโสติปิ วตฺตุํ ยุชฺชติ. ตตฺถ ปน ฉนฺทวเสน กตรสฺสตฺตา ตานิ ปทานิ อวิภตฺติกนิทฺเทสปกฺขมฺปิ ภชนฺตีติ วตฺตุํ น ยุชฺชติ.

Như vậy, cách dùng không biến cách không được tìm thấy trong động từ, mà chỉ có trong danh từ. Ngay cả trong danh từ, ở câu 'aṭṭha ca puggala dhammadasā te', nên hiểu 'puggala' là sự rút ngắn (của puggalā) vì lý do thi luật, chứ không nên xem là cách dùng không biến cách như 'kakusandha' trong câu 'kakusandha koṇāgamano ca kassapo'. Tuy nhiên, trong câu 'Bhikkhu nisinne mātugāmo upanisinno vā hoti upanipanno vā', từ 'bhikkhu' này, vì có ý nghĩa cần được nói là 'bhikkhumhi' (khi vị Tỳ khưu), nên có thể nói là một cách dùng không biến cách với biến cách sở thuộc không thấy được. Nhưng ở đó, vì sự rút ngắn được thực hiện do thi luật, nên không hợp lý để nói rằng những từ đó cũng thuộc về trường hợp dùng không biến cách.

ตตฺถ ปรสฺสปทานีติ ปรสฺส อตฺถภูตานิ ปทานิ ปรสฺสปทานิ. เอตฺถุตฺตมปุริเสสุ อตฺตโน อตฺเถสุปิ อตฺตโนปทโวหาโร น กริยติ.

Trong đó, 'parassapadāni' là những padas (biến vị) có ý nghĩa cho người khác (parassa). Ở đây, trong ngôi thứ nhất (uttamapurisa), mặc dù ý nghĩa là cho chính mình, thuật ngữ 'attanopada' không được sử dụng.

กิญฺจาปิ [Pg.22] อตฺตโน อตฺถา, ปุริสา อุตฺตมวฺหยา;

ตถาปิ อิตเรสาน-มุสฺสนฺนตฺตาว ตพฺพสา;

ตพฺโพหาโร อิเมสานํ, โปราเณหิ นิโรปิโต.

Mặc dù các ngôi được gọi là cao nhất (ngôi thứ nhất) có ý nghĩa cho chính mình; Tuy nhiên, do sự chiếm ưu thế của các ngôi khác, nên cách dùng đó (parassapada) đã được các vị xưa quy định cho chúng.

อตฺตโนปทานีติ อตฺตโน อตฺถภูตานิ ปทานิ อตฺตโนปทานิ. เอตฺถ ปน ปฐมมชฺฌิมปุริเสสุ ปรสฺสตฺเถสุปิ ปรสฺสปทโวหาโร น กริยติ.

'Attanopadāni' là những padas (biến vị) có ý nghĩa cho chính mình (attano). Tuy nhiên, ở đây, trong ngôi thứ ba và ngôi thứ hai, mặc dù ý nghĩa là cho người khác, thuật ngữ 'parassapada' không được sử dụng.

ปฐมมชฺฌิมา เจเต, ปรสฺสตฺถา ตถาปิ จ;

อิตเรสํ นิรูฬฺหตฺตา, ตพฺโพหารสฺส สจฺจโต.

Và những ngôi thứ ba và thứ hai này, có ý nghĩa cho người khác; tuy nhiên, do sự xác lập của cách dùng đó (attanopada) cho ngôi còn lại (ngôi thứ nhất) một cách chắc chắn.

อิมสฺส ปนิเมสานํ, ปุพฺพโวหารตาย จ;

ตถา สงฺกรโทสสฺส, หรณตฺถาย โส อยํ;

อตฺตโนปทโวหาโร, เอสมาโรปิโต ธุวํ.

Và do cách dùng từ xưa đối với ngôi này (ngôi thứ nhất) và các ngôi kia (thứ hai, thứ ba), cũng như để loại bỏ lỗi lầm của sự nhầm lẫn, nên cách dùng 'attanopada' này chắc chắn đã được gán cho chúng.

ปรสฺสปทสญฺญาทิ-สญฺญาโย พหุกา อิธ;

โปราเณหิ กตตฺตาตา, สญฺญา โปราณิกา มตา.

Ở đây, nhiều danh hiệu như 'parassapada' v.v., vì được tạo ra bởi các vị xưa, nên được xem là các danh hiệu cổ xưa (mang tính quy ước).

ตสฺมา อิธ ปฐมปุริสาทีนํ ติณฺณํ ปุริสานํ วจนตฺถํ น ปริเยสาม. รูฬฺหิยา หิ โปราเณหิ ตฺยาทีนํ ปุริสสญฺญา วิหิตา.

Do đó, ở đây chúng ta không tìm kiếm ý nghĩa theo từ nguyên của ba ngôi như ngôi thứ ba v.v. Vì rằng, các vị xưa đã quy định danh hiệu 'ngôi' (purisa) cho các biến vị như 'ti' v.v. theo quy ước.

เอกวจนพหุวจเนสุ ปน เอกสฺสตฺถสฺส วจนํ เอกวจนํ. พหูนมตฺถานํ วจนํ พหุวจนํ. อถ วา พหุตฺเตปิ สติ สมุทายวเสน ชาติวเสน วา จิตฺเตน สมฺปิณฺเฑตฺวา เอกีกตสฺสตฺถสฺส เอกสฺส วิย วจนมฺปิ เอกวจนํ, พหุตฺเต นิสฺสิตสฺส นิสฺสยโวหาเรน วุตฺตสฺส นิสฺสยวเสน เอกสฺส วิย วจนมฺปิ เอกวจนํ, เอกตฺตลกฺขเณน พวฺหตฺถานํ เอกวจนํ วิย วจนมฺปิ เอกวจนํ. อพหุตฺเตปิ สติ อตฺตครุการาปริจฺเฉทมาติกานุสนฺธินยปุจฺฉาสภาคปุถุจิตฺต- สมาโยคปุถุอารมฺมณวเสน เอกตฺถสฺส พหูนํ วิย วจนํ พหุวจนํ, ตถา เย เย พหโว ตนฺนิวาสตํปุตฺตสงฺขาตสฺเสกสฺสตฺถสฺส รูฬฺหีวเสน พหูนํ วิย วจนมฺปิ พหุวจนํ, เอกสฺสตฺถสฺส อญฺเญนตฺเถน เอกาภิธานวเสน พหูนํ [Pg.23] วิย วจนมฺปิ พหุวจนํ, เอกสฺสตฺถสฺส นิสฺสิตวเสน พหูนํ วิย วจนมฺปิ พหุวจนํ, เอกสฺสตฺถสฺส อารมฺมณเภทกิจฺจเภทวเสน พหูนํ วิย วจนมฺปิ พหุวจนํ. เอวมิเมหิ อากาเรหิ เอกมฺหิ วตฺตพฺเพ, เอกมฺหิ วิย จ วตฺตพฺเพ เอกวจนํ, พหุมฺหิ วตฺตพฺเพ, พหุมฺหิ วิย จ วตฺตพฺเพ พหุวจนํ โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ปุถุวจนํ, อเนกวจนนฺติ จ อิมสฺเสว นามํ.

Về số ít và số nhiều, lời nói về một ý nghĩa là số ít. Lời nói về nhiều ý nghĩa là số nhiều. Hoặc là, mặc dù có nhiều, lời nói về một ý nghĩa đã được hợp nhất lại bằng tâm theo cách tập hợp hoặc theo cách chủng loại, giống như nói về một, cũng là số ít; lời nói về một đối tượng được y cứ, được nói theo cách dùng từ chỉ nơi y cứ, mặc dù y cứ vào nhiều đối tượng, giống như nói về một, cũng là số ít; lời nói về nhiều ý nghĩa bằng một đặc tính duy nhất, giống như số ít, cũng là số ít. Mặc dù không có nhiều, lời nói về một ý nghĩa giống như nói về nhiều, theo các cách: tự ngã, tôn trọng, không giới hạn, theo phương pháp liên kết đề mục, theo câu hỏi, tương ứng với câu hỏi, tâm riêng biệt, sự kết hợp, đối tượng riêng biệt, là số nhiều; tương tự, lời nói về một ý nghĩa được gọi là cư dân hoặc con cái của những đối tượng số nhiều ấy, theo cách dùng từ thông thường, giống như nói về nhiều, cũng là số nhiều; lời nói về một ý nghĩa bằng một tên gọi chung với một ý nghĩa khác, giống như nói về nhiều, cũng là số nhiều; lời nói về một ý nghĩa theo cách y cứ, giống như nói về nhiều, cũng là số nhiều; lời nói về một ý nghĩa theo cách phân biệt đối tượng và phân biệt phận sự, giống như nói về nhiều, cũng là số nhiều. Bằng những cách thức này, cần phải được hiểu rằng: khi cần nói về một, và khi cần nói như về một, thì là số ít; khi cần nói về nhiều, và khi cần nói như về nhiều, thì là số nhiều. Puthuvacana và anekavacana cũng là tên gọi của chính nó (số nhiều).

วจเนสุ อยํ อตฺโถ, นามาขฺยาตวิภตฺตินํ;

วเสน อธิคนฺตพฺโพ, สาสนตฺถคเวสินา.

Ý nghĩa này trong các số (ít/nhiều), tùy theo biến cách của danh từ và động từ, cần được liễu tri bởi người tìm cầu ý nghĩa giáo pháp.

ตสฺมา ตทตฺถวิญฺญาปนตฺถํ อิธ นามิกปโยเคหิ สเหวาขฺยาตปโยเค ปวกฺขาม – ‘‘ราชา อาคจฺฉติ, สหาโย เม อาคจฺฉติ, เอกํ จิตฺต’’ มิจฺเจวมาทโย เอกสฺสตฺถสฺส เอกวจนปโยคา. ‘‘ราชาโน อาคจฺฉนฺติ, สหายา เม อาคจฺฉนฺติ, น เม เทสฺสา อุโภ ปุตฺตา, ทฺเว ตีณิ’’ อิจฺเจวมาทโย พวฺหตฺถานํ พหุวจนปโยคา.

Do đó, để làm rõ ý nghĩa ấy, ở đây chúng tôi sẽ trình bày các cách dùng động từ cùng với các cách dùng danh từ – ‘vị vua đến, người bạn của tôi đến, một tâm’ v.v... là những cách dùng số ít cho một ý nghĩa. ‘Các vị vua đến, những người bạn của tôi đến, cả hai người con không đáng ghét đối với tôi, hai, ba’ v.v... là những cách dùng số nhiều cho nhiều ý nghĩa.

‘‘สา เสนา มหตี อาสิ, พหุชฺชโน ปสนฺโนสิ, สพฺโพ ตํ ชโน โอชินายตุ, อิตฺถิคุมฺพสฺส ปวรา, พุทฺธสฺสาหํ วตฺถยุคํ อทาสึ, ทฺวยํ โว ภิกฺขเว เทเสสฺสามิ, เปมํ มหนฺตํ รตนตฺตยสฺส, กเร ปสาทญฺจ นโร อวสฺสํ, ภิกฺขุสงฺโฆ, พลกาโย, เทวนิกาโย, อริยคโณ’’- อิจฺเจวมาทโย, ‘‘ทฺวิกํ ติก’’มิจฺจาทโย จ สมุทายวเสน พวฺหตฺถานํ เอกวจนปโยคา.

‘Đạo quân ấy thật lớn mạnh, đông đảo quần chúng đã hoan hỷ, mong toàn thể dân chúng hãy ủng hộ vị ấy, người ưu tú của nhóm phụ nữ, tôi đã dâng cúng cặp y lên Đức Phật, này các Tỳ khưu, Ta sẽ thuyết giảng cho các con về cặp đôi, lòng thương mến lớn lao đối với Tam Bảo, con người chắc chắn nên có lòng tịnh tín, Tăng chúng, thân binh, chúng thiên, hội chúng bậc Thánh’ v.v..., và ‘bộ đôi, bộ ba’ v.v... là những cách dùng số ít cho nhiều ý nghĩa theo cách tập hợp.

กตฺถจิ ปน อีทิเสสุ ฐาเนสุ พหุวจนปโยคาปิ ทิสฺสนฺติ. ตถา หิ ‘‘ปูชิตา ญาติสงฺเฆหิ, เทวกายา สมาคตา, สพฺเพเต เทวนิกายา, ทฺเว เทวสงฺฆา, ตีณิ [Pg.24] ทุกานิ, จตฺตาริ นวกานิ’’ อิจฺเจวมาทโย ปโยคาปิ ทิสฺสนฺติ. อิเม เอกวจนวเสน วตฺตพฺพสฺส สมุทายสฺส พหุสมุทายวเสน พหุวจนปโยคาติ คเหตพฺพา, สงฺคยฺหมานา จ พวฺหตฺถพหุวจเน สงฺคหํ คจฺฉนฺติ วิสุํเยว วา, ตสฺมา พหุสมุทายาเปกฺขพหุวจนนฺติ เอเตสํ นามํ เวทิตพฺพํ.

Tuy nhiên, ở một vài trường hợp như vậy, các cách dùng số nhiều cũng được thấy. Thật vậy, các cách dùng như ‘được các chúng quyến thuộc cúng dường, các chúng thiên đã tụ hội, tất cả các chúng thiên ấy, hai chúng thiên, ba bộ đôi, bốn bộ chín’ v.v... cũng được thấy. Những cách dùng này cần được hiểu là cách dùng số nhiều cho nhiều tập hợp của một tập hợp vốn được nói bằng số ít. Và khi được bao gồm, chúng được bao gồm trong số nhiều của nhiều ý nghĩa, hoặc là riêng biệt. Do đó, tên gọi của chúng cần được biết là ‘số nhiều liên quan đến nhiều tập hợp’.

‘‘ปาณํ น หเน, สสฺโส สมฺปชฺชติ’’ อิจฺเจวมาทโย ชาติวเสน พวฺหตฺถานํ เอกวจนปโยคา, ตพฺภาวสามญฺเญน พวฺหตฺถานํ เอกวจนปโยคาติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติ.

‘Không nên giết hại sinh linh, mùa màng được thành tựu’ v.v... là những cách dùng số ít cho nhiều ý nghĩa theo cách chủng loại; cũng có thể nói là những cách dùng số ít cho nhiều ý nghĩa theo tính chất chung của chúng.

‘‘นาคํ รฏฺฐสฺส ปูชิตํ, สาวตฺถี สทฺธา อโหสิ ปสนฺนา’’ อิจฺเจวมาทโย นิสฺสยวเสน ปวตฺตานํ นิสฺสยโวหาเรน วุตฺตานเมกวจนปโยคา.

‘Con voi, vật được quốc độ tôn kính, thành Sāvatthī đã có đức tin, đã hoan hỷ’ v.v... là những cách dùng số ít được nói theo cách dùng từ chỉ nơi y cứ, vốn được diễn tiến theo cách y cứ.

‘‘ติลกฺขณํ, กุสลากุสลํ, วิญฺญาณปจฺจยา นามรูปํ, นามรูปปจฺจยา สฬายตนํ, ธมฺมวินโย, จิตฺตเสโน จ คนฺธพฺโพ, นติยา อสติ อาคติคติ น โหติ, อาคติคติยา อสติ จุตูปปาโต น โหติ’’ อิจฺเจวมาทโย เอกตฺตลกฺขเณ พวฺหตฺถานํ เอกวจนปโยคา.

‘Tam tướng, thiện và bất thiện, do duyên thức có danh-sắc, do duyên danh-sắc có sáu xứ, Pháp và Luật, Cittasena và Gandhabba, khi không có ái thì không có sự đến và đi, khi không có sự đến và đi thì không có sự chết và sanh’ v.v... là những cách dùng số ít cho nhiều ý nghĩa trong đặc tính duy nhất.

‘‘เอวํ มยํ คณฺหาม, อมฺหากํ ปกติ, ปธานนฺติ โข เมฆิย วทมานํ กินฺติ วเทยฺยาม’’ อิจฺเจวมาทโย เอกสฺสตฺถสฺส อตฺตวเสน พหุวจนปโยคา.

‘Chúng tôi hiểu như vậy, bản chất của chúng tôi, này Meghiya, chúng ta nên nói gì với người đang nói ‘(đây là) sự tinh tấn’?’ v.v... là những cách dùng số nhiều cho một ý nghĩa theo cách tự ngã.

‘‘เต มนุสฺสา ตํ ภิกฺขุํ เอตทโวจุํ ‘ภุญฺชถ ภนฺเต’ติ, อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, อพฺภาคตานา’สนกํ อทาสึ’’ อิจฺเจวมาทโย เอกสฺสตฺถสฺส ครุการวเสน พหุวจนปโยคา.

‘Những người ấy đã nói với vị Tỳ khưu kia rằng: “Bạch ngài, xin các ngài hãy dùng”, tôi, người đã sanh làm người giữa loài người, đã dâng chỗ ngồi cho các vị khách quý’ v.v... là những cách dùng số nhiều cho một ý nghĩa theo cách tôn trọng.

‘‘อปฺปจฺจยา [Pg.25] ธมฺมา, อสงฺขตา ธมฺมา’’ อิจฺเจวมาทโย เอกสฺสตฺถสฺส อปริจฺเฉทวเสน พหุวจนปโยคา, อนิยมิตสงฺขาวเสน พหุวจนปโยคา วา.

‘Các pháp vô duyên, các pháp vô vi’ v.v... là những cách dùng số nhiều cho một ý nghĩa theo cách không giới hạn, hoặc là những cách dùng số nhiều theo cách số lượng không xác định.

เกจิ ปน ‘‘เทสนาโสตปาตวเสน พหุวจนปโยคา’’ติปิ วทนฺติ, ตํ น คเหตพฺพํ. น หิ ตถาคโต สติสมฺปชญฺญรหิโต ธมฺมํ เทเสติ, ยุตฺติ จ น ทิสฺสติ ‘‘มาติกายํ ปุจฺฉายํ วิสฺสชฺชเน จาติ ตีสุปิ ฐาเนสุ อปฺปจฺจยาทิธมฺเม เทเสนฺโต สตฺถา ปุนปฺปุนํ พหุวจนวเสน เทสนาโสเต ปติตฺวา ธมฺมํ เทเสตี’’ติ.

Tuy nhiên, một số người cũng nói rằng ‘đó là những cách dùng số nhiều theo cách rơi vào dòng thuyết giảng’, điều đó không nên được chấp nhận. Vì Như Lai không thuyết pháp khi thiếu chánh niệm và tỉnh giác, và lý lẽ cũng không được thấy rằng ‘khi thuyết giảng về các pháp vô duyên v.v... ở cả ba nơi là trong đề mục, trong câu hỏi, và trong câu trả lời, bậc Đạo Sư đã rơi vào dòng thuyết giảng theo cách dùng số nhiều lặp đi lặp lại mà thuyết pháp’.

‘‘กตเม ธมฺมา อปฺปจฺจยา’’ อิจฺเจวมาทโย เอกสฺสตฺถสฺส มาติกานุสนฺธินเยน พหุวจนปโยคา.

‘Những pháp nào là vô duyên?’ v.v... là những cách dùng số nhiều cho một ý nghĩa theo phương pháp liên kết đề mục.

‘‘อิเม ธมฺมา อปฺปจฺจยา’’ อิจฺเจวมาทโย เอกสฺสตฺถสฺส ปุจฺฉานุสนฺธินเยน พหุวจนปโยคา.

‘Những pháp này là vô duyên’ v.v... là những cách dùng số nhiều cho một ý nghĩa theo phương pháp liên kết câu hỏi.

‘‘กตเม ธมฺมา โน ปรามาสา, เต ธมฺเม ฐเปตฺวา อวเสสา กุสลากุสลาพฺยากตา ธมฺมา’’ อิจฺเจวมาทโย เอกสฺสตฺถสฺส ปุจฺฉาสภาเคน พหุวจนปโยคา.

‘Những pháp nào không phải là đối tượng chấp thủ, ngoại trừ những pháp ấy, các pháp thiện, bất thiện, vô ký còn lại (là đối tượng chấp thủ)’ v.v... là những cách dùng số nhiều cho một ý nghĩa theo sự tương ứng với câu hỏi.

‘‘อตฺถิ ภิกฺขเว อญฺเญว ธมฺมา คมฺภีรา ทุทฺทสา ทุรนุโพธา สนฺตา ปณีตา อตกฺกาวจรา นิปุณา ปณฺฑิตเวทนียา, เย ตถาคโต สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทตี’’ติ อยเมกสฺสตฺถสฺส ปุถุจิตฺตสมาโยคปุถุอารมฺมณวเสน พหุวจนปโยโค.

‘Này các Tỳ khưu, có những pháp khác sâu kín, khó thấy, khó chứng, tịch tịnh, cao siêu, vượt ngoài tầm lý luận, vi tế, chỉ bậc trí mới liễu tri, mà Như Lai sau khi tự mình thắng tri, chứng ngộ đã tuyên thuyết.’ Đây là cách dùng số nhiều đối với một ý nghĩa duy nhất theo phương diện sự kết hợp của nhiều tâm và nhiều đối tượng.

‘‘เอกํ สมยํ ภควา สกฺเกสุ วิหรติ กปิลวตฺถุสฺมึ มหาวเน,

‘Một thời, đức Thế Tôn trú ở xứ Sakka, tại Kapilavatthu, trong khu rừng lớn,

สนฺติ [Pg.26] ปุตฺตา วิเทหานํ, ทีฆาวุ รฏฺฐวฑฺฒโน;

เต รชฺชํ การยิสฺสนฺติ, มิถิลายํ ปชาปติ’’ –

‘Có những người con của xứ Videha, Dīghāvu, người làm hưng thịnh quốc độ; Hỡi đức vua, họ sẽ trị vì vương quốc tại Mithilā.’ –

อิจฺเจวมาทโย สทฺทา เย เย พหโว, ตนฺนิวาสตํปุตฺตสงฺขาตสฺเสกตฺถสฺส รูฬฺหีวเสน พหุวจนปโยคา.

Những từ ngữ như vậy, v.v... là những từ số nhiều, là cách dùng số nhiều theo quy ước đối với một ý nghĩa duy nhất được biết đến là những người con của nơi cư trú ấy.

‘‘สาริปุตฺตโมคฺคลฺลาเน อามนฺเตสิ ‘คจฺฉถ ตุมฺเห สาริปุตฺตา กีฏาคิรึ คนฺตฺวา อสฺสชิปุนพฺพสุกานํ ภิกฺขูนํ กีฏาคิริสฺมา ปพฺพาชนียกมฺมํ กโรถ, ตุมฺหากํ เอเต สทฺธิวิหาริโน’ติ’’, ‘‘กจฺจิ โว กุลปุตฺตา, เอถ พฺยคฺฆา นิวตฺตวฺโห’’ อิจฺเจวมาทโย เอกสฺสตฺถสฺส อญฺเญนตฺเถน เอกาภิธานวเสน พหุวจนปโยคา.

‘Ngài gọi Sāriputta và Moggallāna: ‘Này các Sāriputta, các con hãy đi đến Kīṭāgiri, sau khi đến đó hãy thực hiện hình phạt trục xuất khỏi Kīṭāgiri đối với các Tỳ khưu Assaji và Punabbasu, họ là những đệ tử cùng ở của các con.’’, ‘Này các thiện gia nam tử, các con có khỏe không? Này các con cọp, hãy quay lại.’ Những ví dụ như vậy, v.v... là cách dùng số nhiều đối với một ý nghĩa duy nhất theo phương diện gọi chung bằng một tên cùng với một ý nghĩa khác.

‘‘มญฺจา อุกฺกุฏฺฐึ กโรนฺติ’’ อิจฺเจวมาทโย เอกสฺสตฺถสฺส นิสฺสิตวเสน พหุวจนปโยคา.

‘Những chiếc giường đang la hét.’ Những ví dụ như vậy, v.v... là cách dùng số nhiều đối với một ý nghĩa duy nhất theo phương diện vật nương tựa.

‘‘จตฺตาโร สติปฏฺฐานา’’ติ อยมารมฺมณเภเทน เอกสฺสตฺถสฺส พหุวจนปโยโค.

‘Bốn niệm xứ.’ Đây là cách dùng số nhiều đối với một ý nghĩa duy nhất theo sự phân biệt đối tượng.

‘‘จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา’’ติ อยํ ปน กิจฺจเภเทน เอกสฺสตฺถสฺส พหุวจนปโยโค.

‘Bốn chánh cần.’ Còn đây là cách dùng số nhiều đối với một ý nghĩa duy nhất theo sự phân biệt phận sự.

ตตฺถ เอกตฺเถกวจนํ, สมุทายาเปกฺเขกวจนํ, ชาตฺยาเปกฺเขกวจนํ, ตนฺนิสฺสยาเปกฺเขกวจนํ, เอกตฺตลกฺขเณกวจนนฺติ ปญฺจวิธํ เอกวจนํ ภวติ. เอตฺถ ปน ชาตฺยาเปกฺเขกวจนํ อตฺถโต สามญฺญาเปกฺเขกวจนเมวาติ ทฏฺฐพฺพํ.

Trong đó, có năm loại số ít: số ít chỉ một vật, số ít chỉ tập hợp, số ít chỉ chủng loại, số ít chỉ vật nương tựa, và số ít chỉ đặc tính duy nhất. Ở đây, cần phải hiểu rằng số ít chỉ chủng loại về mặt ý nghĩa chính là số ít chỉ tính phổ thông.

พวฺหตฺถพหุวจนํ, พหุสมุทายาเปกฺขพหุวจนํ, อตฺตพหุวจนํ, ครุการพหุวจนํ, อปริจฺเฉทพหุวจนํ, มาติกานุสนฺธินยพหุวจนํ, ปุจฺฉานุสนฺธินยพหุวจนํ, ปุจฺฉาสภาคพหุวจนํ, ปุถุจิตฺตสมาโยคปุถุอารมฺมณพหุวจนํ, ตนฺนิวาสพหุวจนํ, ตํปุตฺตพหุวจนํ, เอกาภิธานพหุวจนํ, ตนฺนิสฺสิตาเปกฺขพหุวจนํ[Pg.27], อารมฺมณเภทพหุวจนํ, กิจฺจเภทพหุวจนนฺติ ปนฺนรสวิธํ พหุวจนํ ภวติ. อิจฺเจวํ วีสธา สพฺพานิ เอกวจนพหุวจนานิ สงฺคหิตานิ. อตฺริทํ ปาฬิววตฺถานํ –

Có mười lăm loại số nhiều: số nhiều chỉ nhiều vật, số nhiều chỉ nhiều tập hợp, số nhiều chỉ bản thân, số nhiều chỉ sự tôn kính, số nhiều chỉ sự không giới hạn, số nhiều theo phương pháp liên kết đề mục, số nhiều theo phương pháp liên kết câu hỏi, số nhiều tương ứng với câu hỏi, số nhiều chỉ sự kết hợp của nhiều tâm và nhiều đối tượng, số nhiều chỉ nơi cư trú, số nhiều chỉ những người con, số nhiều chỉ sự gọi chung bằng một tên, số nhiều chỉ vật nương tựa, số nhiều chỉ sự phân biệt đối tượng, và số nhiều chỉ sự phân biệt phận sự. Như vậy, tất cả số ít và số nhiều được tổng hợp thành hai mươi loại. Đây là sự xác định trong Pāli –

เอกตฺเถ เทกวจน-ญฺจิตรสฺมิตรมฺปิ จ;

สมุทายชาติเอกตฺต-ลกฺขเณกวโจปิ จ;

สาฏฺฐกเถ ปิฏกมฺหิ, ปาเฐ ปาเยน ทิสฺสเร.

Số ít chỉ một vật và số khác trong ý nghĩa khác; cũng như số ít chỉ tập hợp, chủng loại, và đặc tính duy nhất; thường được thấy trong các bài kinh của Tam Tạng cùng với Chú giải.

ครุมฺหิ จตฺตเนกสฺมึ, พหุวจนกํ ปน;

ปาฬิยํ อปฺปกํ อฏฺฐ-กถาฏีกาสุ ตํ พหุํ.

Còn số nhiều dùng cho một người đáng kính hoặc cho bản thân thì ít thấy trong Pāli, nhưng lại nhiều trong Chú giải và Phụ chú giải.

ตถา หิ พหุกํ เทก-วจนํเยว ปาฬิยํ;

ครุมฺหิ จตฺตเนกสฺมึ, อิทเมตฺถ นิทสฺสนํ.

Thật vậy, trong Pāli, số ít được dùng nhiều cho một người đáng kính hoặc cho bản thân; đây là ví dụ về điều này.

‘‘นโม เต ปุริสาชญฺญ, นโม เต ปุริสุตฺตม;

ตว สาสนมาคมฺม, ปตฺโตมฺหิ อมตํ ปทํ’’.

‘Kính lễ Ngài, bậc Nhân Hùng, kính lễ Ngài, bậc Tối Thượng Nhân; Nhờ vào giáo pháp của Ngài, con đã đạt đến cảnh giới bất tử’.

อิจฺเจวมาทโย ปาฐา, พหุธา ชินสาสเน;

ทิสฺสนฺตีติ วิชาเนยฺย, วิทฺวา อกฺขรจินฺตโก.

Bậc học giả nghiên cứu văn tự nên biết rằng những bài kinh như vậy, v.v... được thấy nhiều trong giáo pháp của bậc Chiến Thắng.

สาติสยํ ครุการา-รหสฺสาปิ มเหสิโน;

เอกวจนโยเคน, นิทฺเทโส ทิสฺสเต ยโต.

Bởi vì sự trình bày bằng cách dùng số ít được thấy ngay cả đối với bậc Đại Sĩ, người xứng đáng được tôn kính một cách đặc biệt.

ตโต โวหารกุสโล, กเรยฺยตฺถานุรูปโต;

เอกวจนโยคํ วา, อิตรํ วา สุเมธโส.

Do đó, người trí tuệ, thiện xảo trong cách dùng từ, nên sử dụng số ít hoặc số khác (số nhiều) tùy theo ý nghĩa.

ปาเยน ตนฺนิวาสมฺหิ, พหุวจนกํ ฐิตํ;

ตํปุตฺเต อปฺปกํ ตนฺนิ-สฺสเยกวจนมฺปิ จ.

Số nhiều thường được dùng cho nơi cư trú; ít dùng cho những người con của nơi đó, và số ít chỉ vật nương tựa cũng vậy.

ปุถุจิตฺตาปริจฺเฉท-มาติกาสนฺธิอาทิสุ;

พหุวจนกญฺจาปิ, อปฺปกนฺติ ปกาสเย.

Cũng nên tuyên bố rằng số nhiều trong các trường hợp như nhiều tâm, không giới hạn, và liên kết đề mục cũng ít được dùng.

เอกาภิธานโต กิจฺจา, ตถา โคจรโตปิ จ;

พหุวจนกํ ตนฺนิ-สฺสิตาเปกฺขญฺจ อปฺปกํ.

Số nhiều do gọi chung bằng một tên, do phận sự, và cũng do đối tượng, và số nhiều chỉ vật nương tựa cũng ít được dùng.

อิจฺเจวํ [Pg.28] สปฺปโยคํ ตุ, ญตฺวาน วจนทฺวยํ;

กาตพฺโพ ปน โวหาโร, ยถาปาฬิ วิภาวินา.

Như vậy, sau khi đã biết hai số cùng với cách dùng của chúng, người sáng suốt nên sử dụng chúng theo đúng như trong Pāli.

อิทานิ กาลาทิวเสน อาขฺยาตปฺปวตฺตึ ทีปยิสฺสาม – กาลการกปุริสปริทีปกํ กฺริยาลกฺขณํ อาขฺยาติกํ. ตตฺร กาลนฺติ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนวเสน ตโย กาลา, อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนาณตฺติปริกปฺปกาลาติปตฺติวเสน ปน ฉ, เต เอเกกา ติปุริสกา.

Bây giờ, chúng tôi sẽ trình bày sự vận hành của động từ theo thời, v.v... – Động từ là đặc tính của hành động, làm sáng tỏ thời, tác nhân, và ngôi. Trong đó, thời có ba loại: quá khứ, tương lai, và hiện tại; hoặc có sáu loại: quá khứ, tương lai, hiện tại, mệnh lệnh, giả định, và quá khứ hoàn thành. Mỗi loại trong số đó có ba ngôi.

วุตฺตปฺปการกาเลสุ, ยทิทํ วตฺตเต ยโต;

อาขฺยาติกํ ตโต ตสฺส, กาลทีปนตา มตา.

Bởi vì động từ này vận hành trong các thời đã được nói đến, do đó nó được xem là có khả năng làm sáng tỏ thời.

การกนฺติ กมฺมกตฺตุภาวา. เต หิ อุปจารมุขฺยสภาววเสน กโรนฺติ กรณนฺติ จ ‘‘การกา’’ติ วุจฺจนฺติ. เตว ยถากฺกมํ กฺริยานิมิตฺต ตํสาธก ตํสภาวาติ เวทิตพฺพา.

Tác nhân là nghiệp, chủ thể, và trạng thái. Chúng được gọi là ‘tác nhân’ vì chúng làm hoặc là nguyên nhân, theo nghĩa ẩn dụ, nghĩa chính, và bản chất. Chúng nên được biết lần lượt là nguyên nhân của hành động, người thực hiện hành động, và bản chất của hành động.

กมฺมํ กตฺตา จ ภาโว จ, อิจฺเจวํ การกา ติธา;

วิภตฺติปจฺจยา เอตฺถ, วุตฺตา นาญฺญตฺร สจฺจโต.

Nghiệp, chủ thể, và trạng thái, như vậy tác nhân có ba loại; các biến cách và hậu tố ở đây được nói đến, không phải ở đâu khác, một cách chân thật.

‘‘ปริภวิยฺยติ’’จฺจาที, กมฺเม สิชฺฌนฺติ การเก;

‘‘สมฺภวตี’’ติอาทีนิ, สิชฺฌเร กตฺตุการเก.

Các từ như ‘paribhaviyyati’ (bị khinh miệt), v.v... được hình thành trong tác nhân nghiệp; các từ như ‘sambhavati’ (phát sinh), v.v... được hình thành trong tác nhân chủ thể.

‘‘วิภวิยฺยติ’’อิจฺจาที, ภาเว สิชฺฌนฺติ การเก;

ติวิเธสฺเววเมเตสุ, วิภตฺติปจฺจยา มตา.

Các từ như ‘vibhaviyyati’ (bị tiêu hoại), v.v... được hình thành trong tác nhân trạng thái; các biến cách và hậu tố được xem là ở trong ba loại này.

การกตฺตยมุตฺตํ ยํ, อาขฺยาตํ นตฺถิ สพฺพโส;

ตสฺมา ตทฺทีปนตฺตมฺปิ, ตสฺสาขฺยาตสฺส ภาสิตํ.

Hoàn toàn không có động từ nào mà không có ba tác nhân này; do đó, khả năng làm sáng tỏ chúng cũng được nói là của động từ đó.

การกตฺตํ ตุ ภาวสฺส, สเจปิ น สมีริตํ;

การกลกฺขเณ เตน, ภาเวน จ อวตฺถุนา.

Tuy nhiên, nếu tính chất tác nhân của trạng thái không được nói đến trong định nghĩa về tác nhân, bởi vì trạng thái đó không có thực thể.

กฺริยานิปฺผตฺติ [Pg.29] นตฺถีติ, ยุตฺติโตปิ จ นตฺถิ ตํ;

ตถาปาขฺยาติเก ตสฺส, ตพฺโพหาโร นิรุตฺติยํ;

ปติฏฺฐิตนโยวาติ, มนฺตฺวา อมฺเหหิ ภาสิโต.

Và theo lý luận, sự hoàn thành của hành động không tồn tại (nếu không có nó), điều đó cũng không có. Tuy nhiên, trong ngữ pháp, cách dùng từ đó đối với nó là một phương pháp đã được thiết lập trong từ nguyên học; nghĩ như vậy, chúng tôi đã nói ra.

ปุริโสติ เอกวจนพหุวจนกา ปฐมมชฺฌิมุตฺตมปุริสา. ตตฺถ ปฐมปุริโส อาขฺยาตปเทน ตุลฺยาธิกรเณ สาธกวาจเก วา กมฺมวาจเก วา ตุมฺหา’มฺหสทฺทวชฺชิเต ปจฺจตฺตวจนภูเต นามมฺหิ ‘‘อภินีหาโร สมิชฺฌติ, โพธิ วุจฺจติ จตูสุ มคฺเคสุญาณ’’นฺติอาทีสุ วิย ปยุชฺชมาเนปิ, ตฏฺฐานิยตฺเต สติ ‘‘ภาสติ วา กโรติ วา, ปีฬิยกฺโขติ มํ วิทู, วุจฺจตีติ วจน’’นฺติอาทีสุ วิย อปฺปยุชฺชมาเนปิ สพฺพธาตูหิ ปโร โหติ. กตฺถจิ ปน ปาฬิปฺปเทเส นามสฺส อปฺปยุตฺตตฺตา ปฐมปุริสปโยคตฺโถ ทุรนุโพโธ ภวติ, ยถา ‘‘ทุกฺขํ เต เวทยิสฺสามิ, ตตฺถ อสฺสาสยนฺตุ ม’’นฺติ. ตถา หิ เอตฺถ ‘‘ปาทา’’ติ ปาฐเสโส, ตสฺมึ ทุกฺขสาสนาโรจเน วตฺตุํ อวิสหนวเสน กิลมนฺตํ มํ เทวสฺส อุโภ ปาทา อสฺสาเสนฺตุ, วิสฺสฏฺโฐ กเถหีติ มํ วทถาติ อธิปฺปาโย จ ภวติ.

Purisa (ngôi) là ngôi thứ nhất, ngôi thứ hai, và ngôi thứ ba, ở số ít và số nhiều. Trong đó, ngôi thứ nhất (paṭhamapurisa) được đặt sau tất cả các động từ căn, khi động từ (ākhyātapadena) có cùng cách vị (tulyādhikaraṇe) với một danh từ (nāmamhi) là tác nhân cách (sādhakavācake) hoặc đối cách (kammavācake), là từ chỉ định trực tiếp (paccattavacanabhūte), và loại trừ các từ tumha và amha; cho dù danh từ ấy được sử dụng, như trong các ví dụ ‘abhinīhāro samijjhati’ (sự phát nguyện thành tựu), ‘bodhi vuccati catūsu maggesuñāṇaṃ’ (trí tuệ trong bốn đạo được gọi là giác ngộ), v.v...; hay không được sử dụng nhưng có vị trí tương đương, như trong các ví dụ ‘bhāsati vā karoti vā’ ([nó] nói hoặc làm), ‘pīḷiyakkhoti maṃ vidū’ (họ biết tôi là dạ-xoa Pīḷiya), ‘vuccatīti vacanaṃ’ (lời nói được gọi là [như vậy]), v.v... Tuy nhiên, ở một vài nơi trong kinh điển Pāli, do danh từ không được sử dụng, ý nghĩa của việc dùng ngôi thứ nhất trở nên khó hiểu, ví dụ như ‘dukkhaṃ te vedayissāmi, tattha assāsayantu maṃ’ (tôi sẽ cho ngài biết sự khổ, ở đó mong rằng [chúng] hãy an ủi tôi). Thật vậy, ở đây phần văn bản bị thiếu là ‘pādā’ (đôi chân), và ý nghĩa là: ‘Khi tôi, mệt mỏi vì không thể nói ra thông điệp về sự khổ, mong rằng đôi chân của vị trời hãy an ủi tôi, hãy nói với tôi rằng: ‘Cứ tự nhiên nói đi’.’

อธิปฺปาโย สุทุพฺโพโธ, ยสฺมา วิชฺชติ ปาฬิยํ;

ตสฺมา อุปฏฺฐหํ คณฺเห, ครุํ ครุมตํ วิทู.

Vì ý nghĩa rất khó hiểu được tìm thấy trong kinh điển Pāli; Do đó, người trí nên hầu cận bậc đạo sư và nắm bắt ý kiến của bậc đạo sư.

ตตฺริมานิ ภูธาตาธิการตฺตา ภูธาตุวเสน นิทสฺสนปทานิ. โส ปริภวติ, เต ปริภวนฺติ, ปริภวติ, ปริภวนฺติ. สปตฺโต อภิภวิยเต, สพฺพา วิตฺยา’นุภูยเต, อภิภวิยเต, อนุภูยเตติ. ยตฺถ สติปิ นามสฺส สาธกวาจกตฺเต อปจฺจตฺตวจนตฺตา อาขฺยาตปเทน ตุลฺยาธิกรณตา น ลพฺภติ, ตตฺถ กมฺมวาจกํ ปจฺจตฺตวจนภูตํ ตุลฺยาธิกรณปทํ ปฏิจฺจ ปฐมปุริสาทโย ตโย ลพฺภนฺติ. ตํ [Pg.30] ยถา? ปริภวิยฺยเต ปุริโส เทวทตฺเตน, ปริภวิยฺยเส ตฺวํ เทวทตฺเตน, ปริภวิยฺยมฺเห มยํ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ. เอตฺถ ปนิทํ วจนํ น วตฺตพฺพํ ‘‘นินฺทนฺติ ตุณฺหิมาสิน’นฺติอาทีสุ สติปิ นามสฺส กมฺมวาจกตฺเต อปจฺจตฺตวจนตฺตา อาขฺยาตปเทน ตุลฺยาธิกรณตา น ลพฺภตีติ ปฐมปุริสุปฺปตฺติ น สิยา’’ติ. กสฺมาติ เจ? ‘‘นินฺทนฺติ ตุณฺหิมาสิน’’นฺติอาทีสุ ‘‘ชนา’’ติ อชฺฌาหริตพฺพสฺส สาธกวาจกสฺส นามสฺส สทฺธิมาขฺยาตปเทน ตุลฺยาธิกรณภาวสฺส อิจฺฉิตตฺตา. เอวมุตฺตรตฺราปิ นโย.

Ở đây, do thuộc chương về động từ căn bhū, nên đây là những từ ví dụ theo động từ căn bhū. So paribhavati (nó khinh miệt), te paribhavanti (chúng khinh miệt), paribhavati ([nó] khinh miệt), paribhavanti ([chúng] khinh miệt). Sapatto abhibhaviyate (kẻ thù bị chế ngự), sabbā vityā’nubhūyate (tất cả ... được kinh qua), abhibhaviyate ([nó] bị chế ngự), anubhūyate ([nó] được kinh qua). Ở đâu, mặc dù danh từ là tác nhân cách nhưng vì không phải là từ chỉ định trực tiếp nên không có cùng cách vị với động từ, thì ở đó ba ngôi (thứ nhất, v.v.) được hình thành dựa vào một từ đồng cách vị là đối cách và chỉ định trực tiếp. Ví dụ như thế nào? Paribhaviyyate puriso devadattena (người đàn ông bị Devadatta khinh miệt), paribhaviyyase tvaṃ devadattena (bạn bị Devadatta khinh miệt), paribhaviyyamhe mayaṃ akusalehi dhammehi (chúng tôi bị các pháp bất thiện khinh miệt). Tuy nhiên, ở đây không nên nói rằng: ‘Trong các trường hợp như ‘nindanti tuṇhimāsinaṃ’ (họ chê bai người ngồi im lặng), mặc dù danh từ là đối cách và không phải là từ chỉ định trực tiếp, nên không có cùng cách vị với động từ, do đó ngôi thứ nhất sẽ không phát sinh’. Nếu hỏi tại sao? Vì trong các trường hợp như ‘nindanti tuṇhimāsinaṃ’, người ta muốn nói rằng có sự đồng cách vị giữa động từ và danh từ tác nhân cách ‘janā’ (người ta) cần được bổ sung vào. Phương pháp này cũng tương tự cho các trường hợp sau.

มชฺฌิมปุริโส อาขฺยาตปเทน ตุลฺยาธิกรเณ สาธกวาจเก วา กมฺมวาจเก วา ปจฺจตฺตวจนภูเต ตุมฺหสทฺเท ปยุชฺชมาเนปิ, ตฏฺฐานิยตฺเต สติ อปฺปยุชฺชมาเนปิ สพฺพธาตูหิ ปโร โหติ. ตฺวํ อติภวสิ, ตุมฺเห อติภวถ, อติภวสิ, อติภวถ. ตฺวํ ปริภวิยเส เทวทตฺเตน, ตุมฺเห ปริภวิยวฺเห. ยตฺถ สติปิ ตุมฺหสทฺทสฺส สาธกวาจกตฺเต อปจฺจตฺตวจนตฺตา อาขฺยาตปเทน ตุลฺยาธิกรณตา น ลพฺภติ, น ตตฺถ มชฺฌิมปุริโส โหติ. อิตเร ปน ทฺเว โหนฺติ กมฺมวาจกํ ปจฺจตฺตวจนภูตํ ตุลฺยาธิกรณปทํ ปฏิจฺจ. ตํ ยถา? ตยา อภิภวิยเต สปตฺโต, ตยา อภิภวิเย อหํ.

Ngôi thứ hai (majjhimapurisa) được đặt sau tất cả các động từ căn, khi động từ có cùng cách vị với từ tumha (bạn), là từ chỉ định trực tiếp, và là tác nhân cách hoặc đối cách; cho dù từ tumha được sử dụng hay không được sử dụng nhưng có vị trí tương đương. Ví dụ: Tvaṃ atibhavasi (bạn vượt qua), tumhe atibhavatha (các bạn vượt qua), atibhavasi ([bạn] vượt qua), atibhavatha ([các bạn] vượt qua). Tvaṃ paribhaviyase devadattena (bạn bị Devadatta khinh miệt), tumhe paribhaviyavhe (các bạn bị [Devadatta] khinh miệt). Ở đâu, mặc dù từ tumha là tác nhân cách nhưng vì không phải là từ chỉ định trực tiếp nên không có cùng cách vị với động từ, thì ở đó không dùng ngôi thứ hai. Thay vào đó, hai ngôi còn lại được sử dụng, tùy thuộc vào từ đồng cách vị là đối cách và chỉ định trực tiếp. Ví dụ như thế nào? Tayā abhibhaviyate sapatto (kẻ thù bị bạn chế ngự), tayā abhibhaviye ahaṃ (tôi bị bạn chế ngự).

อุตฺตมปุริโส อาขฺยาตปเทน ตุลฺยาธิกรเณ สาธกวาจเก วา กมฺมวาจเก วา ปจฺจตฺตวจนภูเต อมฺหสทฺเท ปยุชฺชมาเนปิ, ตฏฺฐานิยตฺเต สติ อปฺปยุชฺชมาเนปิ สพฺพธาตูหิ ปโร โหติ. อหํ ปริภวามิ, มยํ ปริภวาม, ปริภวามิ, ปริภวาม. อหํ ปริภวิยฺยามิ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ, มยํ ปริภวิยฺยาม, ปริภวิยฺยามิ, ปริภวิยฺยาม. ยตฺถ สติปิ อมฺหสทฺทสฺส สาธกวาจกตฺเต อปจฺจตฺตวจนตฺตา อาขฺยาตปเทน ตุลฺยาธิกรณตา น ลพฺภติ, น ตตฺถ [Pg.31] อุตฺตมปุริโส โหติ. อิตเร ปน ทฺเว โหนฺติ กมฺมวาจกํ ปจฺจตฺตวจนภูตํ ตุลฺยาธิกรณปทํ ปฏิจฺจ. ตํ ยถา? มยา อนุภวิยเต สมฺปตฺติ, มยา อภิภวิยเส ตฺวํ. เอวํ ยตฺถ ยตฺถ สาธกวาจกานํ วา กมฺมวาจกานํ วา นามาทีนํ ปจฺจตฺตวจนภูตานํ อาขฺยาตปเทหิ ตุลฺยาธิกรณตฺเต ลทฺเธ ตตฺถ ตตฺถ ปฐมปุริสาทโย ลพฺภนฺติ, ตสฺมา นามาทีนํ ปจฺจตฺตวจนภูตานํ ตุลฺยาธิกรณภาโวเยว ปฐมปุริสาทีนมุปฺปตฺติยา การณํ.

Ngôi thứ ba (uttamapurisa) được đặt sau tất cả các động từ căn, khi động từ có cùng cách vị với từ amha (tôi/chúng tôi), là từ chỉ định trực tiếp, và là tác nhân cách hoặc đối cách; cho dù từ amha được sử dụng hay không được sử dụng nhưng có vị trí tương đương. Ví dụ: Ahaṃ paribhavāmi (tôi khinh miệt), mayaṃ paribhavāma (chúng tôi khinh miệt), paribhavāmi ([tôi] khinh miệt), paribhavāma ([chúng tôi] khinh miệt). Ahaṃ paribhaviyyāmi akusalehi dhammehi (tôi bị các pháp bất thiện khinh miệt), mayaṃ paribhaviyyāma (chúng tôi bị khinh miệt), paribhaviyyāmi ([tôi] bị khinh miệt), paribhaviyyāma ([chúng tôi] bị khinh miệt). Ở đâu, mặc dù từ amha là tác nhân cách nhưng vì không phải là từ chỉ định trực tiếp nên không có cùng cách vị với động từ, thì ở đó không dùng ngôi thứ ba. Thay vào đó, hai ngôi còn lại được sử dụng, tùy thuộc vào từ đồng cách vị là đối cách và chỉ định trực tiếp. Ví dụ như thế nào? Mayā anubhaviyate sampatti (tài sản được tôi hưởng), mayā abhibhaviyase tvaṃ (bạn bị tôi chế ngự). Như vậy, bất cứ nơi nào mà các danh từ v.v... là tác nhân cách hoặc đối cách và là từ chỉ định trực tiếp có được sự đồng cách vị với động từ, thì ở đó ngôi thứ nhất v.v... được hình thành. Do đó, chính trạng thái đồng cách vị của các danh từ v.v... là từ chỉ định trực tiếp là nguyên nhân cho sự phát sinh của ngôi thứ nhất v.v...

ทฺวินฺนํ ติณฺณํ วา ปุริสานเมกาภิธาเน ปโร ปุริโส คเหตพฺโพ. เอตฺถ เอกาภิธานํ นาม เอกโต อภิธานํ เอกกาลาภิธานญฺจ. ตญฺจ โข จสทฺทปโยเคเยว, อจสทฺทปโยเค ภินฺนกาลาภิธาเน ตคฺคหณาภาวโต. ‘‘ตุมฺเห อตฺถกุสลา ภวถ, มยมตฺถกุสลา ภวาม’’ อิจฺเจวมาทโย ตปฺปโยคา. ตตฺถ ตุมฺเห อตฺถกุสลา ภวถ – อิจฺเจตสฺมึ โวหาเร ‘‘โส จ อตฺถกุสโล ภวติ, ตฺวญฺจ อตฺถกุสโล ภวสิ, ตุมฺเห อตฺถกุสลา ภวถา’’ติ เอวํ ทฺวินฺนเมกาภิธาเน ปโร ปุริโส คเหตพฺโพ. ‘‘มยมตฺถกุสลา ภวาม’’ อิจฺเจตสฺมึ ปน ‘‘โส จ อตฺถกุสโล ภวติ, อหญฺจ อตฺถกุสโล ภวามิ, มยมตฺถกุสลา ภวามา’’ติ วา ‘‘ตฺวญฺจ อตฺถกุสโล ภวสิ, อหญฺจ อตฺถกุสโล ภวามิ, มยมตฺถกุสลา ภวามา’’ติ วา เอวมฺปิ ทฺวินฺนเมกาภิธาเน ปโร ปุริโส คเหตพฺโพ. ‘‘โส จ อตฺถกุสโล ภวติ, ตฺวญฺจ อตฺถกุสโล ภวสิ, อหญฺจ อตฺถกุสโล ภวามิ, มยมตฺถกุสลา ภวามา’’ติ วา ‘‘โส จ อตฺถกุสโล ภวติ, เต จ อตฺถกุสลา ภวนฺติ, ตฺวญฺจ อตฺถกุสโล ภวสิ, ตุมฺเห จ อตฺถกุสลา ภวถ, อหญฺจ อตฺถกุสโล ภวามิ, มยมตฺถกุสลา ภวามา’’ติ วา เอวํ ติณฺณเมกาภิธาเน ปโร ปุริโส คเหตพฺโพ.

Khi hai hoặc ba ngôi được đề cập cùng lúc, nên lấy ngôi sau. Ở đây, ‘đề cập cùng lúc’ có nghĩa là đề cập chung với nhau và đề cập trong cùng một thời điểm. Và điều này chỉ xảy ra khi có sử dụng từ ‘ca’ (và), vì khi không sử dụng từ ‘ca’, chúng được đề cập ở những thời điểm khác nhau, do đó không áp dụng quy tắc ấy. Các ví dụ về cách dùng đó là: ‘Các ngươi hãy là người thiện xảo về ý nghĩa, chúng tôi hãy là người thiện xảo về ý nghĩa’. Trong đó, trong cách nói ‘Các ngươi hãy là người thiện xảo về ý nghĩa’, khi hai ngôi được đề cập cùng lúc như ‘người ấy là người thiện xảo về ý nghĩa, và ngươi là người thiện xảo về ý nghĩa, (thì thành) các ngươi là người thiện xảo về ý nghĩa’, như vậy nên lấy ngôi sau. Còn trong cách nói ‘Chúng tôi là người thiện xảo về ý nghĩa’, khi hai ngôi được đề cập cùng lúc như ‘người ấy là người thiện xảo về ý nghĩa, và tôi là người thiện xảo về ý nghĩa, (thì thành) chúng tôi là người thiện xảo về ý nghĩa’ hoặc ‘ngươi là người thiện xảo về ý nghĩa, và tôi là người thiện xảo về ý nghĩa, (thì thành) chúng tôi là người thiện xảo về ý nghĩa’, như vậy cũng nên lấy ngôi sau. Hoặc ‘người ấy là người thiện xảo về ý nghĩa, và ngươi là người thiện xảo về ý nghĩa, và tôi là người thiện xảo về ý nghĩa, (thì thành) chúng tôi là người thiện xảo về ý nghĩa’, hoặc ‘người ấy là người thiện xảo về ý nghĩa, và những người ấy là người thiện xảo về ý nghĩa, và ngươi là người thiện xảo về ý nghĩa, và các ngươi là người thiện xảo về ý nghĩa, và tôi là người thiện xảo về ý nghĩa, và chúng tôi là người thiện xảo về ý nghĩa’, như vậy khi ba ngôi được đề cập cùng lúc, nên lấy ngôi sau.

อปโรปิ [Pg.32] อตฺถนโย วุจฺจติ – ‘‘ตฺวญฺจ อตฺถกุสโล ภวสิ, โส จ อตฺถกุสโล ภวติ, ตุมฺเห อตฺถกุสลา ภวถา’’ติ วา ‘‘อหญฺจ อตฺถกุสโล ภวามิ, โส จ อตฺถกุสโล ภวติ, มยมตฺถกุสลา ภวามา’’ติ วา อิมินา นเยน อเนกปฺปเภโท อตฺถนโย. เอวํ เสสาสุ วิภตฺตีสุ ปญฺจมีสตฺตมิยาทีสุ ปโรปุริโส คเหตพฺโพ. สพฺเพสุ จ กฺริยาปเทสุ พวฺหตฺถวาจเกสุ พหุวจนนฺเตสุ, น ปน พหุวจนนฺเตสุปิ เอกสฺสตฺตโน วาจเกสุ ครุกาตพฺพสฺเสกสฺสตฺถสฺส วาจเกสุ จ กฺริยาปเทสุ. เอตฺถ โจทนาสนฺทีปนิโย อิมา คาถา –

Một phương pháp giải thích ý nghĩa khác được nói đến – ‘ngươi là người thiện xảo về ý nghĩa, và người ấy là người thiện xảo về ý nghĩa, (thì thành) các ngươi là người thiện xảo về ý nghĩa’ hoặc ‘tôi là người thiện xảo về ý nghĩa, và người ấy là người thiện xảo về ý nghĩa, (thì thành) chúng tôi là người thiện xảo về ý nghĩa’, theo phương pháp này, cách giải thích ý nghĩa có nhiều loại. Như vậy, trong các biến cách còn lại như biến cách thứ năm, thứ bảy, v.v., nên lấy ngôi sau. Và (điều này áp dụng) trong tất cả các động từ diễn tả nghĩa số nhiều và kết thúc bằng số nhiều, nhưng không áp dụng cho các động từ, dù kết thúc bằng số nhiều, lại diễn tả một bản thể duy nhất hoặc diễn tả một đối tượng đáng kính duy nhất. Về vấn đề này, có những câu kệ sau đây để làm sáng tỏ sự chất vấn –

‘‘ตฺวญฺจ ภวสิ โส จาปิ, ภวติ’’จฺจาทิภาสเน;

‘‘ตุมฺเห ภวถ’’ อิจฺจาทิ, ปโรโปโส กถํ สิยา?;

Trong cách nói ‘Ngươi là, và người ấy cũng là’, v.v.; Làm sao ‘Các ngươi là’, v.v., lại có thể là ngôi sau?

‘‘อหํ ภวามิ โส จาปิ, ภวติ’’จฺจาทิภาสเน;

‘‘มยํ ภวาม’’อิจฺจาทิ, อุตฺตโม จ กถํ สิยา?;

Trong cách nói ‘Tôi là, và người ấy cũng là’, v.v.; Làm sao ‘Chúng tôi là’, v.v., lại có thể là ngôi thứ nhất?

เอตฺถ จ วุจฺจเต –

Về điều này, được nói rằng –

ปจฺฉา วุตฺโต ปโร นาม, สญฺญาย ปฏิปาฏิยา;

เอวํ ปน คเหตพฺโพ, ปโรปุริสนามโก.

Cái được nói sau gọi là ‘sau’, theo thứ tự của các danh xưng; Như vậy, nên hiểu về cái được gọi là ‘ngôi sau’.

ปฐมมฺหา ปโร นาม, มชฺฌิโม อุตฺตโมปิ จ;

มชฺฌิมมฺหา ปโร นาม, อุตฺตโม ปุริโส รุโต.

Sau ngôi thứ ba là ngôi thứ hai và cả ngôi thứ nhất; Sau ngôi thứ hai, ngôi thứ nhất được gọi là (ngôi) sau.

เอวํ ตุ คหณญฺเหตฺถ, โวหารสฺสานุโลมกํ;

โทโส ตทนุโลมมฺหิ, คหณสฺมึ น วิชฺชติ.

Việc hiểu như vậy ở đây là thuận theo cách dùng thông thường; Không có lỗi lầm nào trong cách hiểu thuận theo lẽ đó.

‘‘ตฺวญฺจ ภทฺเท สุขี โหหิ, เอโส จาปิ มหามิโค’’;

อิติ ปาโฐ ยโต ทิฏฺโฐ, ตสฺมา เอวํ วเทมเส.

‘Này hiền nữ, ngươi hãy được an lạc, và con đại lộc này cũng vậy’; Bởi vì đoạn văn này được thấy, do đó chúng tôi nói như vậy.

‘‘ตุมฺเห ทฺเว สุขิตา โหถ’’, อิจฺจตฺโถ ตตฺถ ทิสฺสติ;

เอวํปฺยยํ นโย วุตฺโต, อตฺตโนมติยา มม.

Ý nghĩa ‘Hai vị hãy được an lạc’ được thấy ở đó; Dù vậy, phương pháp này được nói ra theo ý kiến riêng của tôi.

อตฺตโนมติ [Pg.33] กิญฺจาปิ, กถิตา สพฺพทุพฺพลา;

ตถาปิ นยมาทาย, กถิตตฺตา อโกปิยา.

Mặc dù ý kiến cá nhân, khi được trình bày, là yếu kém nhất; Tuy nhiên, vì được trình bày bằng cách áp dụng một phương pháp, nên nó không thể bị bác bỏ.

‘‘ธมฺเมน รชฺชํ กาเรนฺตํ, รฏฺฐา ปพฺพาชยิตฺถ มํ;

ตฺวญฺจ ชานปทา เจว, เนคมา จ สมาคตา’’.

‘Ta đang trị vì vương quốc theo đúng chánh pháp, (thế mà) các người đã trục xuất ta khỏi xứ; Ngươi (vua), và dân chúng thôn quê, và thị dân, đã cùng nhau hội họp lại’.

‘‘อหญฺจ มทฺทิเทวี จ, ชาลีกณฺหาชินา จุโภ;

อญฺญมญฺญํ โสกนุทา, วสาม อสฺสเม ตทา’’.

‘Ta, và hoàng hậu Maddī, và cả hai Jāli và Kaṇhājinā; Cùng nhau xua tan sầu muộn cho nhau, chúng ta đã sống trong am thất khi ấy’.

เอตา คาถาปิ เอตสฺส, อตฺถสฺส ปน สาธิกา;

ตาสุ วุตฺตนเยเนว, อตฺโถ สุปากโฏ สิยา;

เอวํ วิญฺญูหิ วิญฺเญยฺยํ, พหุนา ภาสิเตน กึ.

Những câu kệ này cũng là bằng chứng cho ý nghĩa này; Theo phương pháp đã được nói trong đó, ý nghĩa sẽ trở nên rất rõ ràng; Người trí nên hiểu như vậy, nói nhiều để làm gì.

อากาเรน มนาเปน, กถเน เยน เกนจิ;

น วิรุชฺฌติ เจ อตฺโถ, ตํ ปมาณํ สุธีมตํ.

Bằng bất cứ cách nói nào vừa ý, nếu ý nghĩa không mâu thuẫn, đó là tiêu chuẩn của bậc hiền trí.

ปุริสตฺตยโต เอโส, ปโรปุริสนามโก;

นุปลพฺภติ ปจฺเจกํ, ตทนฺโตคธโตว ยํ.

Cái gọi là ‘ngôi sau’ này không được tìm thấy riêng biệt với ba ngôi, bởi vì nó đã được bao hàm bên trong chúng.

ปาฏวตฺถาย โสตูนํ, โวหารตฺเถสุ สพฺพโส;

วิสุํ อลพฺภมาโนปิ, ลพฺภมาโนว อุทฺธโฏ.

Vì sự thành thạo của người nghe trong mọi vấn đề sử dụng ngôn ngữ, mặc dù không được tìm thấy riêng biệt, nó vẫn được rút ra như thể được tìm thấy.

สงฺเขปโตเปตฺถ ปุริสปฺปวตฺติ เอวํ อุปลกฺขิตพฺพา ‘‘อมฺหวจนตฺเถ อุตฺตโม, ตุมฺหวจนตฺเถ มชฺฌิโม, อญฺเญสํ วจนตฺเถ ปฐโม’’ติ.

Tóm lại, sự vận hành của các ngôi ở đây nên được ghi nhận như sau: ‘Với ý nghĩa của từ ‘chúng tôi/tôi’, đó là ngôi thứ nhất; với ý nghĩa của từ ‘ngươi/các ngươi’, đó là ngôi thứ hai; với ý nghĩa của các từ chỉ ‘người khác’, đó là ngôi thứ ba’.

ตฺยาทีนํ ปุริสสญฺญา, ยสฺมา วุตฺตา ตโต อิทํ;

ตพฺพนฺตาขฺยาติกํ เญยฺยํ, ปุริสปริทีปกํ.

Bởi vì danh xưng ngôi của các vĩ ngữ như ‘ti’ đã được nói đến, do đó, động từ kết thúc bằng chúng nên được biết là từ chỉ định ngôi.

เอวํ สพฺพถาปิ อาขฺยาติกสฺส กาลการกปุริสปริทีปนตา วุตฺตา.

Như vậy, theo mọi cách, khả năng của động từ trong việc chỉ định thời, tác nhân, và ngôi đã được trình bày.

กฺริยาลกฺขณนฺติ เอตฺถ กถํ อาขฺยาติกสฺส กฺริยาลกฺขณตา เวทิตพฺพา?

Ở đây, về (câu nói) ‘có đặc tính của hành động’, làm thế nào để hiểu được đặc tính hành động của một động từ?

ลกฺขิยติ [Pg.34] กฺริยาเยตํ, กฺริยา วา อสฺส ลกฺขณํ;

กฺริยาลกฺขณตา เอวํ, เวทิตพฺพา ตถา หิ จ.

Hành động được đặc trưng bởi nó, hoặc hành động là đặc tính của nó; Đặc tính hành động nên được hiểu như vậy, và quả thật là như thế.

‘‘คจฺฉติ’’จฺจาทิกํ สุตฺวา, กฺริยาสนฺทีปนํ ปทํ;

‘‘อาขฺยาติก’’นฺติ ธีเรหิ, อาขฺยาตญฺญูหิ สญฺญิตํ.

Khi nghe (từ) ‘gacchati’ v.v., là một từ chỉ định hành động, nó được các bậc hiền trí, những người am hiểu về động từ, gọi là ‘động từ’.

ลกฺขณํ โหติ นามสฺส, ยถา สตฺวาภิธานตา;

กฺริยาภิธานตา เอวํ, อาขฺยาตสฺเสว ลกฺขณํ.

Giống như đặc tính của danh từ là sự biểu thị một thực thể, cũng vậy, sự biểu thị hành động chính là đặc tính của động từ.

อตฺถโต ปน เอตสฺส, กฺริยาวาจกตา อิธ;

ลกฺขณํ อิติ วิญฺเญยฺยํ, ลกฺขณญฺญูหิ ลกฺขิตํ.

Tuy nhiên, về mặt ý nghĩa, khả năng diễn tả hành động của nó ở đây nên được hiểu là đặc tính, như đã được ghi nhận bởi những người am hiểu về đặc tính.

‘‘กึ กโรสี’’ติ ปุฏฺฐสฺส, ‘‘ปจามิ’’จฺจาทินา ‘‘อหํ’’;

ปฏิวาจาย ทาเนน, กฺริยาวาจกตา มตา.

Đối với người được hỏi ‘Bạn đang làm gì?’, qua việc trả lời bằng ‘(Tôi) đang nấu ăn’, v.v., khả năng diễn tả hành động của nó được công nhận.

เอวมาขฺยาติกสฺส กฺริยาลกฺขณตา เวทิตพฺพา;

อิทานิ กาเลสุ วิภตฺติปฺปวตฺติ เอวํ เวทิตพฺพา –

Như vậy, đặc tính hành động của động từ nên được hiểu; Bây giờ, sự vận dụng của các biến cách trong các thời nên được hiểu như sau –

ปจฺจุปฺปนฺนมฺหิ กาลสฺมึ, วตฺตมานา ปวตฺตติ;

อาสิฏฺฐาณาปนตฺเถสุ, ปจฺจุปฺปนฺนมฺหิ ปญฺจมี.

Trong thời hiện tại, biến cách hiện tại (vattamānā) được áp dụng; Với ý nghĩa cầu chúc và mệnh lệnh, trong thời hiện tại, biến cách thứ năm (pañcamī) được áp dụng.

ปจฺจุปฺปนฺเน ปริกปฺปา-นุมตฺยตฺเถสุ สตฺตมี;

อปฺปจฺจกฺเข อตีตมฺหิ, ปโรกฺขา สมฺปวตฺตติ.

Trong thời hiện tại, với ý nghĩa giả định và cho phép, biến cách thứ bảy (sattamī) được áp dụng; Trong thời quá khứ không trực tiếp chứng kiến, biến cách quá khứ hoàn thành (parokkhā) được áp dụng.

หิยฺโย ปภุติ กาลสฺมึ, อตีตมฺหิ ปวตฺตติ;

ปจฺจกฺเข วา อปจฺจกฺเข, หิยฺยตฺตนี นิรุตฺติตา.

Trong thời gian bắt đầu từ hôm qua, diễn tiến trong quá khứ; dù được chứng kiến hay không được chứng kiến, (thì) được gọi là hiyyattanī (thì quá khứ bất định).

อชฺชปฺปภุติ กาลสฺมึ, อตีตมฺหิ ปวตฺตติ;

ปจฺจกฺเข วา อปจฺจกฺเข, สมีเปชฺชตนวฺหยา.

Trong thời gian bắt đầu từ hôm nay, diễn tiến trong quá khứ; dù được chứng kiến hay không được chứng kiến, (thì) được gọi là ajjatanī (thì quá khứ gần).

อนาคเต ภวิสฺสนฺตี, กาลสฺมึ สมฺปวตฺตติ;

กฺริยาติปนฺนมตฺตมฺหิ, ตีเต กาลาติปตฺติกา;

อนาคเตปิ โหตีติ, นิรุตฺตญฺญูหิ ภาสิตา.

Thì bhavissantī (tương lai) diễn ra trong thời gian vị lai. Thì kālātipattikā (điều kiện) ở trong quá khứ, chỉ do hành động không hoàn thành; (và) cũng có ở trong tương lai, như đã được các nhà ngữ pháp học nói đến.

เอวํ กาเลสุ วิภตฺติปฺปวตฺตึ ญตฺวา เย เต สุตฺตนฺเตสุ วิจิตฺตา สุวิสทวิปุลติขิณพุทฺธิวิสยภูตา ปโยคา ทิสฺสนฺติ, เตสุ ปาฏวมิจฺฉนฺเตหิ ตฺยาทิกฺกเมน วุจฺจมานา กฺริยาปทมาลา [Pg.35] สลฺลกฺขิตพฺพา – ภวติ, ภวนฺติ. ภวสิ, ภวถ. ภวามิ, ภวาม. ภวเต, ภวนฺเต. ภวเส, ภววฺเห. ภเว, ภวามฺเห. อยํ อญฺญโยคาทิรหิตา กฺริยาปทมาลา.

Sau khi đã biết sự vận hành của các biến cách đuôi từ trong các thì như vậy, những ai mong muốn sự thành thạo trong các cách dùng đa dạng, rất rõ ràng, sâu rộng, và sắc bén, là đối tượng của trí tuệ, được thấy trong các kinh điển, thì nên ghi nhận chuỗi động từ được trình bày theo thứ tự của 'ti' v.v... – bhavati, bhavanti. Bhavasi, bhavatha. Bhavāmi, bhavāma. Bhavate, bhavante. Bhavase, bhavavhe. Bhave, bhavāmhe. Đây là chuỗi động từ không có sự liên kết với ngôi thứ ba v.v...

ทิสฺสนฺติ จ สุตฺตนฺเตสุ อตฺถสมฺภเวปิ อญฺญโยคาทิรหิตานิ กฺริยาปทานิ. เสยฺยถิทํ? ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจาติ, ยทา ปญฺญาย ปสฺสติ. ยํ มํ ภณสิ สารถิ. อญฺญํ เสปณฺณิ คจฺฉามิ’’ อิจฺเจวมาทีนิ เอตสฺสตฺถสฺส ปริทีปนิยา กฺริยาปทมาลา.

Và trong các kinh điển, các động từ không có sự liên kết với ngôi thứ ba v.v... cũng được thấy, ngay cả khi ý nghĩa vẫn có thể hiểu được. Ví dụ như: ‘Sabbe saṅkhārā aniccāti, yadā paññāya passati’ (Khi người ấy thấy bằng trí tuệ rằng ‘tất cả các pháp hữu vi là vô thường’). ‘Yaṃ maṃ bhaṇasi sārathi’ (Này người đánh xe, điều gì ngươi nói với ta). ‘Aññaṃ sepaṇṇi gacchāmi’ (Ta đi đến cây sepaṇṇi khác). Những ví dụ như vậy là chuỗi động từ làm sáng tỏ ý nghĩa này.

เอตฺถ ติวิโธ กฺริยาปเทสุ โยโค ตโยโค, มโยโค, อญฺญโยโค จ. ตตฺถ มชฺฌิมปุริสา ตโยควเสน คเหตพฺพา, อุตฺตมปุริสา มโยควเสน. ปฐมปุริสา อญฺญโยควเสน. ตฺยาทีนเมตฺถ ปฏิปาฏิยา อยํ อนุคีติ –

Ở đây, có ba loại liên kết trong các động từ: tayoga, mayoga, và aññayoga. Trong đó, ngôi thứ hai nên được hiểu theo cách liên kết tayoga (với 'ngươi'), ngôi thứ nhất theo cách liên kết mayoga (với 'ta'). Ngôi thứ ba theo cách liên kết aññayoga (với 'người khác'). Về thứ tự của 'ti' v.v... ở đây, có bài kệ tóm tắt sau –

อญฺญโยเคน ปฐมา, ตโยเคน ตุ มชฺฌิมา;

มโยเคนุตฺตมา โหนฺติ, คเหตพฺพา วิภาวินา.

Ngôi thứ ba (paṭhamā) đi với aññayoga, ngôi thứ hai (majjhimā) thì với tayoga; ngôi thứ nhất (uttamā) đi với mayoga, người có trí nên hiểu như vậy.

โสตูนํ ปโยเคสุ โกสลฺลตฺถํ อญฺญโยคาทิสหิตมปรมฺปิ กฺริยาปทมาลํ วทาม – โส ภวติ, เต ภวนฺติ. ตฺวํ ภวสิ, ตุมฺเห ภวถ. อหํ ภวามิ, มยํ ภวาม. โส ภวเต, เต ภวนฺเต. ตฺวํ ภวเส, ตุมฺเห ภววฺเห. อหํ ภเว, มยํ ภวามฺเห. อยํ อญฺญโยคาทิสหิตา กฺริยาปทมาลา.

Vì lợi ích cho sự thành thạo trong cách dùng của người nghe, chúng tôi sẽ trình bày một chuỗi động từ khác cùng với sự liên kết aññayoga v.v... – so bhavati, te bhavanti. Tvaṃ bhavasi, tumhe bhavatha. Ahaṃ bhavāmi, mayaṃ bhavāma. So bhavate, te bhavante. Tvaṃ bhavase, tumhe bhavavhe. Ahaṃ bhave, mayaṃ bhavāmhe. Đây là chuỗi động từ có sự liên kết với aññayoga v.v...

ทิสฺสนฺติ จ สุตฺตนฺเตสุ อญฺญโยคาทิสหิตานิปิ กฺริยาปทานิ. เสยฺยถิทํ? ‘‘ยํปายํ เทว กุมาโร สุปฺปติฏฺฐิตปาโท, อิทมฺปิมสฺส มหาปุริสสฺส มหาปุริสลกฺขณํ ภวติ, ตสฺสิมานิ สตฺต รตนานิ ภวนฺติ. โย ทนฺธกาเล ตรติ[Pg.36], ตรณีเย จ ทนฺธติ, ตฺวํสิ อาจริโย มม, อหมฺปิ ทฏฺฐุกาโมสฺมิ, ปิตรํ เม อิธาคตํ’’ อิจฺเจวมาทีนิ เอตสฺสตฺถสฺส ปริทีปนิยา กฺริยาปทมาลา.

Và trong các kinh điển, các động từ có sự liên kết với aññayoga v.v... cũng được thấy. Ví dụ như: ‘Yaṃpāyaṃ deva kumāro suppatiṭṭhitapādo, idampimassa mahāpurisassa mahāpurisalakkhaṇaṃ bhavati’ (Thưa thiên tử, việc vị hoàng tử này có bàn chân đặt vững chãi, đây là tướng đại nhân của vị đại nhân này), ‘tassimāni satta ratanāni bhavanti’ (vị ấy có bảy báu vật này). ‘Yo dandhakāle tarati, taraṇīye ca dandhati’ (Người nào vội vàng lúc cần thong thả, và thong thả lúc cần vội vàng), ‘tvaṃsi ācariyo mama’ (ngươi là thầy của ta), ‘ahampi daṭṭhukāmosmi, pitaraṃ me idhāgataṃ’ (ta cũng muốn thấy cha của ta đã đến đây). Những ví dụ như vậy là chuỗi động từ làm sáng tỏ ý nghĩa này.

โย ตุมฺหสทฺเทน วตฺตพฺเพ อตฺเถ นิปตติ, น ปน โหติ ตุมฺหตฺถวาจโก, เนโส สทฺโท กฺริยาปทสฺส ตโยคสหิตตฺตํ สาเธติ, อญฺญทตฺถุ อญฺญโยคสหิตตฺตญฺเญว สาเธติ. โย จ อมฺหสทฺเทน วตฺตพฺเพ อตฺเถ นิปตติ, น ปน โหติ อมฺหตฺถวาจโก, น โสปิ สทฺโท กฺริยาปทสฺส มโยคสหิตตฺตํ สาเธติ, อญฺญทตฺถุ อญฺญโยคสหิตตฺตญฺเญว สาเธติ.

Từ nào được dùng với ý nghĩa nên được diễn đạt bằng từ 'tumha' (ngươi), nhưng lại không phải là từ biểu thị ý nghĩa của 'tumha', thì từ đó không tạo nên sự liên kết tayoga cho động từ, mà trái lại, nó chỉ tạo nên sự liên kết aññayoga. Và từ nào được dùng với ý nghĩa nên được diễn đạt bằng từ 'amha' (ta), nhưng lại không phải là từ biểu thị ý nghĩa của 'amha', thì từ đó cũng không tạo nên sự liên kết mayoga cho động từ, mà trái lại, nó chỉ tạo nên sự liên kết aññayoga.

ตตฺร ตุมฺหสทฺเทน ตาว วตฺตพฺพตฺเถ – ‘‘น ภวํ เอติ ปุญฺญตฺถํ, สิวิราชสฺส ทสฺสนํ. มายสฺมา สมคฺคสฺส สงฺฆสฺส เภทาย ปรกฺกมิ. อิธ ภนฺเต ภควา ปํสุกูลํ โธวตู’’ติ อิจฺเจวมาทโย ปโยคา. อมฺหสทฺเทน ปน วตฺตพฺพตฺเถ ‘‘อุปาลิ ตํ มหาวีร, ปาเท วนฺทติ สตฺถุโน. สาวโก เต มหาวีร, สรโณ วนฺทติ สตฺถุโน’’ติ จ อิจฺเจวมาทโย ปโยคา. อิทเมตฺถุปลกฺขิตพฺพํ ‘‘ตฺวํ ตุมฺเห อหํ มย’’นฺติ อตฺถทีปก ตโยค มโยคโต อญฺโญ อญฺญตฺถทีปโน ปโยโคเยว อญฺญโยโค นาม, ตตฺถ ปฐมปุริโส ภวตีติ.

Trong đó, trước hết là về ý nghĩa nên được diễn đạt bằng từ 'tumha': các cách dùng như ‘na bhavaṃ eti puññatthaṃ, sivirājassa dassanaṃ’ (ngài không đến để xem vua Sivi vì mục đích công đức), ‘Māyasmā samaggassa saṅghassa bhedāya parakkami’ (mong trưởng lão đừng cố gắng chia rẽ Tăng đoàn hòa hợp), ‘Idha bhante bhagavā paṃsukūlaṃ dhovatū’ (bạch Thế Tôn, mong ngài hãy giặt y phấn tảo tại đây). Còn về ý nghĩa nên được diễn đạt bằng từ 'amha', các cách dùng như ‘upāli taṃ mahāvīra, pāde vandati satthuno’ (bạch đấng Đại Hùng, Upāli đảnh lễ dưới chân bậc Đạo Sư), và ‘Sāvako te mahāvīra, saraṇo vandati satthuno’ (bạch đấng Đại Hùng, người đệ tử của ngài, người quy y, đảnh lễ bậc Đạo Sư). Ở đây, điều này cần được ghi nhận: ngoài tayoga và mayoga làm sáng tỏ ý nghĩa của ‘tvaṃ, tumhe, ahaṃ, mayaṃ’, thì bất kỳ cách dùng nào làm sáng tỏ ý nghĩa khác đều được gọi là aññayoga, và ở đó, ngôi thứ ba được sử dụng.

ยชฺเชวํ ‘‘สพฺพายสํ กูฏมติปฺปมาณํ, ปคฺคยฺห โส ติฏฺฐสิ อนฺตลิกฺเข. เอส สุตฺวา ปสีทามิ, วโจ เต อิสิสตฺตมา’’ติอาทีสุ กถํ. เอตฺถ หิ มชฺฌิมุตฺตมปุริสสมฺภโวเยว ทิสฺสติ, น ตุ ปฐมปุริสสมฺภโวติ? วุจฺจเต – ‘‘สพฺพายสํ กูฏมติปฺปมาณํ, ปคฺคยฺห โส ติฏฺฐสิ อนฺตลิกฺเข’’ติอาทีสุ ‘‘โส’’ติอาทิกสฺส นามสทฺทสฺส ตุมฺห’มฺหสทฺทสฺสตฺถวาจกสทฺเทหิ‘‘ติฏฺฐสี’’ติอาทีนํ สฺยาทฺยนฺตานํ ปทานํ ทสฺสนโต อจฺจนฺตมชฺฌาหริตพฺเพหิ [Pg.37] สมานาธิกรณตฺตา ตคฺคุณภูตตฺตา จ มชฺฌิมุตฺตมปุริสสมฺภโว สมธิคนฺตพฺโพ. อีทิเสสุ ปโยเคสุ สฺยาทฺยนฺตานํ ทสฺสนวเสน อวิชฺชมานานิปิ อชฺฌาหริตพฺพานิ ‘‘ตฺวมห’’มิจฺจาทีนิ ปทานิ ภวนฺติ. กตฺถจิ ปน ปริปุณฺณานิ ทิสฺสนฺติ ‘‘สาตฺวํ วงฺกมนุปฺปตฺตา, กถํ มทฺทิ กริสฺสสิ. โส อหํ วิจริสฺสามิ, คามา คามํ ปุรา ปุร’’นฺติ อิจฺเจวมาทีสุ.

Nếu vậy, trong các trường hợp như ‘sabbāyasaṃ kūṭamatippamāṇaṃ, paggayha so tiṭṭhasi antalikkhe’ (người ấy, ngươi đang đứng giữa không trung, tay cầm cây búa sắt khổng lồ) và ‘Esa sutvā pasīdāmi, vaco te isisattamā’ (người này, ta nghe lời ngài, bậc thánh nhân tối thượng, và lấy làm hoan hỷ) thì sao? Ở đây, dường như chỉ có sự hiện hữu của ngôi thứ hai và ngôi thứ nhất, chứ không phải ngôi thứ ba? Câu trả lời là: trong các trường hợp như ‘sabbāyasaṃ kūṭamatippamāṇaṃ, paggayha so tiṭṭhasi antalikkhe’, do danh từ như ‘so’ đồng vị cách với các từ như ‘tvaṃ’ và ‘ahaṃ’ (là những từ biểu thị ý nghĩa của các từ tumha và amha, và phải được ngầm hiểu một cách tuyệt đối) vốn tương ứng với các từ có đuôi 'si' v.v... như ‘tiṭṭhasi’, và do nó phụ thuộc vào các từ đó, nên sự hiện hữu của ngôi thứ hai và ngôi thứ nhất cần được hiểu. Trong những cách dùng như vậy, các từ như ‘tvaṃ’, ‘ahaṃ’ v.v... phải được thêm vào mặc dù chúng không hiện diện. Tuy nhiên, ở một số nơi, chúng được thấy đầy đủ, như trong các trường hợp: ‘sātvaṃ vaṅkamanuppattā, kathaṃ maddi karissasi’ (nàng Maddi, người như thế, đã đến Vanka, nàng sẽ làm gì đây?) và ‘So ahaṃ vicarissāmi, gāmā gāmaṃ purā pura’ (ta, người như thế, sẽ đi lang thang từ làng này sang làng khác, từ thành phố này sang thành phố khác).

อาขฺยาติกสฺส กฺริยาลกฺขณตฺตา อลิงฺคเภทตฺตา จ ติณฺณํ ลิงฺคานํ สาธารณภาวปริทีปนตฺถํ อปรมฺปิ กฺริยาปทมาลํ วทาม –

Vì động từ biến cách (ākhyātika) có đặc tính là hành động và không có sự phân biệt về giống, để trình bày tính chất chung của nó đối với ba giống, chúng tôi sẽ trình bày một chuỗi động từ khác –

ปุริโส ภวติ, กญฺญา ภวติ, จิตฺตํ ภวติ, ปุริสา ภวนฺติ, กญฺญาโย ภวนฺติ, จิตฺตานิ ภวนฺติ. โภ ปุริส ตฺวํ ภวสิ, โภติ กญฺเญ ตฺวํ ภวสิ, โภ จิตฺต ตฺวํ ภวสิ, ภวนฺโต ปุริสา ตุมฺเห ภวถ, โภติโย กญฺญาโย ตุมฺเห ภวถ, ภวนฺโต จิตฺตานิ ตุมฺเห ภวถ. อหํ ปุริโส ภวามิ, อหํ กญฺญา ภวามิ, อหํ จิตฺตํ ภวามิ, มยํ ปุริสา ภวาม, มยํ กญฺญาโย ภวาม, มยํ จิตฺตานิ ภวาม.

Người đàn ông thì có, cô gái thì có, tâm thì có. Những người đàn ông thì có, những cô gái thì có, những tâm thì có. Này người đàn ông, ngươi thì có. Này cô gái, ngươi thì có. Này tâm, ngươi thì có. Này những người đàn ông, các ngươi thì có. Này những cô gái, các ngươi thì có. Này những tâm, các ngươi thì có. Ta là người đàn ông thì có. Ta là cô gái thì có. Ta là tâm thì có. Chúng ta là những người đàn ông thì có. Chúng ta là những cô gái thì có. Chúng ta là những tâm thì có.

เอส นโย อตฺตโนปเทสุ, เสสวิภตฺตีนํ สพฺพปเทสุปิ. อยมาขฺยาติกสฺส ติณฺณํ ลิงฺคานํ สาธารณภาวปริทีปนี กฺริยาปทมาลาว.

Phương pháp này dùng cho các từ ngôi tự vị (attanopada), và cũng cho tất cả các từ của các biến cách còn lại. Đây chính là chuỗi động từ minh họa cho tính chất chung của động từ đối với ba tánh.

วุตฺตญฺเหตํ นิรุตฺติปิฏเก ‘‘กฺริยาลกฺขณมาขฺยาติกมลิงฺคเภท’’มิติ. ตตฺร อลิงฺคเภทมิติ โก อตฺโถ? อิตฺถิปุมนปุํสกานํ อวิเสสตฺโถ วุจฺจเต ‘‘อลิงฺคเภท’’มิติ. ยถา ‘‘ปุริโส คจฺฉติ, กญฺญา คจฺฉติ, จิตฺตํ คจฺฉตี’’ติ. จตุธา อุทฺทิฏฺฐกฺริยาปเทสุ ยถา ‘‘ภวตี’’ติ อการานนฺตรตฺยนฺตปทํ คเหตฺวา ‘‘ภวติ ภวนฺติ ภวสี’’ติอาทินา กฺริยาปทมาลา สพฺพถา กตา, เอวํ ‘‘อุพฺภวติ’’จฺจาทีนิปิ อการานนฺตรตฺยนฺตปทานิ คเหตฺวา ‘‘อุพฺภวติ อุพฺภวนฺติ อุพฺภวสี’’ติอาทินา [Pg.38] กฺริยาปทมาลา สพฺพถา กาตพฺพา. ‘‘โภติ สมฺโภตี’’ติอาทีนิ ปน โอการานนฺตรตฺยนฺตปทานิ, ‘‘ภาเวติ วิภาเวตี’’ติอาทีนิ จ เอการานนฺตรตฺยนฺตปทานิ คเหตฺวา ปาฬินยานุสาเรเนว ปทมาลา กาตพฺพา, นยิธ วุตฺตนยานุสาเรน. อีทิเสสุ หิ ฐาเนสุ ทุรนุโพธา กฺริยาปทคติ. อโต ลพฺภมานวเสน กฺริยาปทมาลา กาตพฺพา. น หิ โลเก โลกิยา สพฺเพ ธาตุสทฺเท ปจฺเจกํ สพฺเพหิปิ ฉนฺนวุติยา วจเนหิ โยเชตฺวา วทนฺติ, เอวํ อวทนฺตานมฺปิ เนสํ กถา อปริปุณฺณา นาม น โหติ, ตสฺมา วชฺเชตพฺพฏฺฐานํ วชฺเชตฺวา ยถาสมฺภวํ ปทมาลา กาตพฺพา. เอวํ ปญฺจมิยาทีสุปิ วิภตฺตีสุ. อยํ วตฺตมานวิภตฺติวเสน กฺริยาปทมาลานิทฺเทโส.

Điều này đã được nói trong Niruttipiṭaka (Vô Ngại Giải Tạng) rằng: ‘Động từ có đặc tính là hành động và không phân biệt tánh’. Ở đây, ‘không phân biệt tánh’ có nghĩa là gì? Nghĩa là không có sự khác biệt đối với nữ tánh, nam tánh, và trung tánh, được gọi là ‘không phân biệt tánh’. Ví dụ như ‘puriso gacchati (người đàn ông đi), kaññā gacchati (cô gái đi), cittaṃ gacchati (tâm đi)’. Trong bốn loại động từ đã được chỉ ra, cũng như đã lấy từ ‘bhavati’ là từ có tận cùng là ‘ti’ theo sau nguyên âm ‘a’, và chuỗi động từ ‘bhavati, bhavanti, bhavasi’ v.v... đã được hình thành một cách hoàn toàn; tương tự như vậy, cũng nên lấy các từ có tận cùng là ‘ti’ theo sau nguyên âm ‘a’ như ‘ubbhavati’ v.v... và chuỗi động từ ‘ubbhavati, ubbhavanti, ubbhavasi’ v.v... nên được hình thành một cách hoàn toàn. Nhưng đối với các từ có tận cùng là ‘ti’ theo sau nguyên âm ‘o’ như ‘bhoti, sambhoti’ v.v..., và các từ có tận cùng là ‘ti’ theo sau nguyên âm ‘e’ như ‘bhāveti, vibhāveti’ v.v..., chuỗi từ nên được hình thành chỉ theo phương pháp của Pāli, không phải theo phương pháp đã được nói ở đây. Thật vậy, trong những trường hợp như vậy, sự biến đổi của động từ rất khó hiểu. Do đó, chuỗi động từ nên được hình thành tùy theo những gì có sẵn. Vì trong đời, người đời không nói bằng cách kết hợp mỗi một từ căn với tất cả chín mươi sáu vĩ ngữ. Mặc dù họ không nói như vậy, lời nói của họ cũng không được gọi là không hoàn chỉnh. Vì vậy, sau khi tránh những chỗ cần tránh, chuỗi từ nên được hình thành trong chừng mực có thể. Tương tự như vậy đối với các biến cách như pañcamī (mệnh lệnh cách) v.v... Đây là phần giải thích về chuỗi động từ theo biến cách hiện tại (vattamānavibhatti).

อิโต ปฏฺฐาย ปน ยถุทฺทิฏฺฐปทาเนว ปริณาเมตฺวา ปริณาเมตฺวา ปญฺจมิยาทีนํ มาติกาภาเวน คเหตพฺพานิ. อิทานิ ปน ตโยคาทิสหิตาสหิตวเสน ทฺวิธา กฺริยาปทมาลาโย ทสฺเสสฺสาม กฺวจาเทสวเสน สมฺภูตานิ จ รูปนฺตรานิ โสตูนํ สุขธารณตฺถญฺเจว ปุริสปฺปโยเค อสมฺโมหตฺถญฺจ.

Kể từ đây, sau khi biến đổi nhiều lần chính những từ đã được chỉ ra, chúng nên được lấy làm mẫu (mātikā) cho các biến cách như pañcamī (mệnh lệnh cách) v.v... Bây giờ, chúng tôi sẽ trình bày chuỗi động từ theo hai cách, tùy theo việc có hay không có đi kèm với các đại từ nhân xưng, và các hình thức khác phát sinh do sự thay thế ở một số nơi, nhằm mục đích giúp người nghe dễ ghi nhớ và không bị nhầm lẫn trong việc sử dụng các ngôi.

ภวตุ, ภวนฺตุ. ภวาหิ, ภว, ภวถ. ภวามิ, ภวาม. ภวตํ, ภวนฺตํ. ภวสฺสุ, ภววฺโห. ภเว, ภวามเส. โส ภวตุ, เต ภวนฺตุ. ตฺวํ ภวาหิ, ภว, ตุมฺเห ภวถ. อหํ ภวามิ, มยํ ภวาม. โส ภวตํ, เต ภวนฺตํ. ตฺวํ ภวสฺสุ, ตุมฺเห ภววฺโห. อหํ ภเว, มยํ ภวามเส. อยํ ปญฺจมีวิภตฺติวเสน กฺริยาปทมาลานิทฺเทโส.

Bhavatu, bhavantu. Bhavāhi, bhava, bhavatha. Bhavāmi, bhavāma. Bhavataṃ, bhavantaṃ. Bhavassu, bhavavho. Bhave, bhavāmase. So bhavatu, te bhavantu. Tvaṃ bhavāhi, bhava, tumhe bhavatha. Ahaṃ bhavāmi, mayaṃ bhavāma. So bhavataṃ, te bhavantaṃ. Tvaṃ bhavassu, tumhe bhavavho. Ahaṃ bhave, mayaṃ bhavāmase. Đây là phần giải thích về chuỗi động từ theo biến cách mệnh lệnh (pañcamīvibhatti).

ภเวยฺย, ภเว, ภเวยฺยุํ. ภเวยฺยาสิ, ภเวยฺยาถ. ภเวยฺยามิ, ภเวยฺยาม, ภเวมุ. ภเวถ, ภเวรํ. ภเวโถ, ภเวยฺยาวฺโห. ภเวยฺยํ, ภเวยฺยามฺเห อิติ วา, โส ภเวยฺย[Pg.39], ภเว, เต ภเวยฺยุํ. ตฺวํ ภเวยฺยาสิ, ตุมฺเห ภเวยฺยาถ. อหํ ภเวยฺยามิ, มยํ ภเวยฺยาม, ภเวมุ. โส ภเวถ, เต ภเวรํ. ตฺวํ ภเวโถ, ตุมฺเห ภเวยฺยาวฺโห. อหํ ภเวยฺยํ, มยํ ภเวยฺยามฺเห อิติ วา. อยํ สตฺตมีวิภตฺติวเสน กฺริยาปทมาลานิทฺเทโส.

Bhaveyya, bhave, bhaveyyuṃ. Bhaveyyāsi, bhaveyyātha. Bhaveyyāmi, bhaveyyāma, bhavemu. Bhavetha, bhaveraṃ. Bhavetho, bhaveyyāvho. Bhaveyyaṃ, hoặc bhaveyyāmhe. So bhaveyya, bhave, te bhaveyyuṃ. Tvaṃ bhaveyyāsi, tumhe bhaveyyātha. Ahaṃ bhaveyyāmi, mayaṃ bhaveyyāma, bhavemu. So bhavetha, te bhaveraṃ. Tvaṃ bhavetho, tumhe bhaveyyāvho. Ahaṃ bhaveyyaṃ, hoặc mayaṃ bhaveyyāmhe. Đây là phần giải thích về chuỗi động từ theo biến cách khả năng (sattamīvibhatti).

พภูว, พภูวุ. พภูเว, พภูวิตฺถ. พภูวํ, พภูวิมฺห. พภูวิตฺถ, พภูวิเร. พภูวิตฺโถ, พภูวิวฺโห. พภูวึ, พภูวิมฺเห อิติ วา, โส พภูว, เต พภูวุ. ตฺวํ พภูเว, ตุมฺเห พภูวิตฺถ. อหํ พภูวํ, มยํ พภูวิมฺห. โส พภูวิตฺถ, เต พภูวิเร. ตฺวํ พภูวิตฺโถ, ตุมฺเห พภูวิวฺโห. อหํ พภูวึ, มยํ พภูวิมฺเห อิติ วา. อยํ ปโรกฺขาวิภตฺติวเสน กฺริยาปทมาลานิทฺเทโส.

Babhūva, babhūvu. Babhūve, babhūvittha. Babhūvaṃ, babhūvimha. Babhūvittha, babhūvire. Babhūvittho, babhūvivho. Babhūviṃ, hoặc babhūvimhe. So babhūva, te babhūvu. Tvaṃ babhūve, tumhe babhūvittha. Ahaṃ babhūvaṃ, mayaṃ babhūvimha. So babhūvittha, te babhūvire. Tvaṃ babhūvittho, tumhe babhūvivho. Ahaṃ babhūviṃ, hoặc mayaṃ babhūvimhe. Đây là phần giải thích về chuỗi động từ theo biến cách quá khứ hoàn thành (parokkhāvibhatti).

อภวา, อภวู. อภโว, อภวตฺถ. อภวํ, อภวมฺหา. อภวตฺถ, อภวตฺถุํ. อภวเส, อภววฺหํ. อภวึ, อภวมฺหเส อิติ วา, โส อภวา, เต อภวู. ตฺวํ อภโว, ตุมฺเห อภวตฺถ. อหํ อภวํ, มยํ อภวมฺหา. โส อภวตฺถ, เต อภวตฺถุํ. ตฺวํ อภวเส, ตุมฺเห อภววฺหํ. อหํ อภวึ, มยํ อภวมฺหเส อิติ วา. อยํ หิยฺยตฺตนีวิภตฺติวเสน กฺริยาปทมาลานิทฺเทโส.

Abhavā, abhavū. Abhavo, abhavattha. Abhavaṃ, abhavamhā. Abhavattha, abhavatthuṃ. Abhavase, abhavavhaṃ. Abhaviṃ, hoặc abhavamhase. So abhavā, te abhavū. Tvaṃ abhavo, tumhe abhavattha. Ahaṃ abhavaṃ, mayaṃ abhavamhā. So abhavattha, te abhavatthuṃ. Tvaṃ abhavase, tumhe abhavavhaṃ. Ahaṃ abhaviṃ, hoặc mayaṃ abhavamhase. Đây là phần giải thích về chuỗi động từ theo biến cách quá khứ chưa hoàn thành (hiyyattanīvibhatti).

อภวิ, อภวุํ. อภโว, อภวิตฺถ. อภวึ, อภวิมฺหา. อภวา, อภวู. อภวเส, อภวิวฺหํ. อภวฺหํ, อภวิมฺเห อิติ วา, โส อภวิ, เต อภวุํ. ตฺวํ อภโว, ตุมฺเห อภวิตฺถ. อหํ อภวึ, มยํ อภวิมฺหา. โส อภวา, เต อภวู. ตฺวํ อภวเส, ตุมฺเห อภวิวฺหํ. อหํ อภวํ, มยํ อภวิมฺเห อิติ วา. อยํ อชฺชตนีวิภตฺติวเสน กฺริยาปทมาลานิทฺเทโส.

Abhavi, abhavuṃ. Abhavo, abhavittha. Abhaviṃ, abhavimhā. Abhavā, abhavū. Abhavase, abhavivhaṃ. Abhavhaṃ, hoặc abhavimhe. So abhavi, te abhavuṃ. Tvaṃ abhavo, tumhe abhavittha. Ahaṃ abhaviṃ, mayaṃ abhavimhā. So abhavā, te abhavū. Tvaṃ abhavase, tumhe abhavivhaṃ. Ahaṃ abhavaṃ, hoặc mayaṃ abhavimhe. Đây là phần giải thích về chuỗi động từ theo biến cách quá khứ bất định (ajjatanīvibhatti).

เอตฺถ ปนชฺชตนิยา อุํวจนสฺส อึสุมาเทสวเสน ภวติโน รูปนฺตรานิปิ เวทิตพฺพานิ. เสยฺยถิทํ? เต ภวึสุ, สมุพฺภวึสุ, ปภวึสุ, ปราภวึสุ, สมฺภวึสุ, ปาตุภวึสุ, ปาตุพฺภวึสุ[Pg.40], อิมานิ อกมฺมกปทานิ. ปริภวึสุ, อภิภวึสุ, อธิภวึสุ, อติภวึสุ, อนุภวึสุ, สมนุภวึสุ, อภิสมฺภวึสุ.

Tuy nhiên, ở đây cũng nên biết các hình thức khác của động từ căn ‘bhū’ do sự thay thế vĩ ngữ ‘uṃ’ của biến cách quá khứ bất định (ajjatanī) bằng ‘iṃsu’. Như sau: Te bhaviṃsu, samubbhaviṃsu, pabhaviṃsu, parābhaviṃsu, sambhaviṃsu, pātubhaviṃsu, pātubbhaviṃsu, đây là những từ ngôi tha vị (parassapada). Paribhaviṃsu, abhibhaviṃsu, adhibhaviṃsu, atibhaviṃsu, anubhaviṃsu, samanubhaviṃsu, abhisambhaviṃsu.

‘‘อธิโภสุ’’นฺติ รูปมฺปิ, ยสฺมา ทิสฺสติ ปาฬิยํ;

ตสฺมา หิ นยโต เญ ยฺยํ, ‘‘ปริโภสุ’’นฺติอาทิกํ.

Vì hình thức ‘adhibhosu’ cũng được thấy trong kinh điển Pāli; do đó, thật vậy, các hình thức như ‘paribhosu’ v.v... nên được hiểu theo phương pháp suy luận.

ตตฺรายํ ปาฬิ – ‘‘เอวํวิหาริญฺจาวุโส ภิกฺขุํ รูปา อธิโภสุํ, น ภิกฺขุ รูเป อธิโภสี’’ติ. อิมานิ สกมฺมกปทานิ, เอวมชฺชตนิยา อุํวจนสฺส อึสุมาเทสวเสน ภวติโน รูปนฺตรานิ ภวนฺติ. อปิจ

Đây là đoạn kinh Pāli – ‘Này chư hiền, các sắc pháp chế ngự vị tỳ khưu sống như vậy, chứ vị tỳ khưu không chế ngự được các sắc pháp’. Đây là những từ ngôi tha vị (parassapada), như vậy các hình thức khác của động từ căn ‘bhū’ phát sinh do sự thay thế vĩ ngữ ‘uṃ’ của biến cách quá khứ bất định (ajjatanī) bằng ‘iṃsu’. Hơn nữa,

‘‘อนฺวภิ’’ อิติรูปมฺปิ, อชฺชตนฺยา ปทิสฺสติ;

ตสฺมา หิ นยโต เญยฺยํ, ‘‘อชฺฌภิ’’จฺจาทิกมฺปิ จ.

Hình thức ‘anvabhi’ cũng được thấy trong thì quá khứ (ajjatanī); do đó, theo phương pháp này, cũng cần phải hiểu các (hình thức) như ‘ajjhabhi’ v.v.

ตตฺรายํ ปาฬิ – โส เตน กมฺเมน ทิวํ สมกฺกมิ, สุขญฺจ ขิฑฺฑารติโย จ อนฺวภีติ. ตตฺถ อนฺวภีติ อนุ อภีติ เฉโท. อนูติ อุปสคฺโค. อภีติ อาขฺยาติกปทนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

Đây là câu Pāḷi về điều đó – so tena kammena divaṃ samakkami, sukhañca khiḍḍāratiyo ca anvabhīti. Ở đây, anvabhi được phân tách thành anu và abhi. Anu là một tiếp đầu ngữ. Cần phải hiểu abhi là một động từ hữu hạn.

ภวิสฺสติ, ภวิสฺสนฺติ. ภวิสฺสสิ, ภวิสฺสถ. ภวิสฺสามิ, ภวิสฺสาม. ภวิสฺสเต, ภวิสฺสนฺเต. ภวิสฺสเส, ภวิสฺสวฺเห. ภวิสฺสํ, ภวิสฺสามฺเห อิติ วา, โส ภวิสฺสติ, เต ภวิสฺสนฺติ. ตฺวํ ภวิสฺสสิ, ตุมฺเห ภวิสฺสถ. อหํ ภวิสฺสามิ, มยํ ภวิสฺสาม. โส ภวิสฺสเต, เต ภวิสฺสนฺเต. ตฺวํ ภวิสฺสเส, ตุมฺเห ภวิสฺสวฺเห. อหํ ภวิสฺสํ, มยํ ภวิสฺสามฺเห อิติ วา. อยํ ภวิสฺสนฺตีวิภตฺติวเสน กฺริยาปทมาลานิทฺเทโส.

Bhavissati, bhavissanti. Bhavissasi, bhavissatha. Bhavissāmi, bhavissāma. Bhavissate, bhavissante. Bhavissase, bhavissavhe. Bhavissaṃ, bhavissāmhe hoặc là như vậy, so bhavissati (nó sẽ là), te bhavissanti (chúng nó sẽ là). Tvaṃ bhavissasi (bạn sẽ là), tumhe bhavissatha (các bạn sẽ là). Ahaṃ bhavissāmi (tôi sẽ là), mayaṃ bhavissāma (chúng tôi sẽ là). So bhavissate (nó sẽ là), te bhavissante (chúng nó sẽ là). Tvaṃ bhavissase (bạn sẽ là), tumhe bhavissavhe (các bạn sẽ là). Ahaṃ bhavissaṃ (tôi sẽ là), mayaṃ bhavissāmhe hoặc là như vậy. Đây là sự trình bày chuỗi động từ theo vị lai thời biến cách.

อภวิสฺสา, อภวิสฺสํสุ. อภวิสฺเส, อภวิสฺสถ. อภวิสฺสํ, อภวิสฺสามฺหา. อภวิสฺสถ, อภวิสฺสิสุ. อภวิสฺสเส, อภวิสฺสวฺเห. อภวิสฺสึ, อภวิสฺสามฺหเส อิติ วา, โส อภวิสฺสา, เต อภวิสฺสํสุ. ตฺวํ อภวิสฺเส, ตุมฺเห [Pg.41] อภวิสฺสถ. อหํ อภวิสฺสํ, มยํ อภวิสฺสามฺหา. โส อภวิสฺสถ, เต อภวิสฺสิสุ. ตฺวํ อภวิสฺสเส, ตุมฺเห อภวิสฺสวฺเห. อหํ อภวิสฺสึ, มยํ อภวิสฺสามฺหเส อิติ วา. อยํ กาลาติปตฺติวิภตฺติวเสน กฺริยาปทมาลานิทฺเทโส.

Abhavissā, abhavissaṃsu. Abhavisse, abhavissatha. Abhavissaṃ, abhavissāmhā. Abhavissatha, abhavissisu. Abhavissase, abhavissavhe. Abhavissiṃ, abhavissāmhase hoặc là như vậy, so abhavissā (nó đã sẽ là), te abhavissaṃsu (chúng nó đã sẽ là). Tvaṃ abhavisse (bạn đã sẽ là), tumhe abhavissatha (các bạn đã sẽ là). Ahaṃ abhavissaṃ (tôi đã sẽ là), mayaṃ abhavissāmhā (chúng tôi đã sẽ là). So abhavissatha (nó đã sẽ là), te abhavissisu (chúng nó đã sẽ là). Tvaṃ abhavissase (bạn đã sẽ là), tumhe abhavissavhe (các bạn đã sẽ là). Ahaṃ abhavissiṃ (tôi đã sẽ là), mayaṃ abhavissāmhase hoặc là như vậy. Đây là sự trình bày chuỗi động từ theo điều kiện thời biến cách.

โวหารเภทกุสเลน สุพุทฺธินา โย,กจฺจายเนน กถิโต ชินสาสนตฺถํ;

ตฺยาทิกฺกโม ตทนุคํ กิริยาปทานํ,กตฺวา กโม ภวติธาตุวเสน วุตฺโต.

Thứ tự bắt đầu bằng ‘ti’ và thứ tự tiếp theo của các động từ đã được trình bày theo căn ‘bhū’ bởi ngài Kaccāyana, người có trí tuệ tốt, người thiện xảo trong việc phân biệt các cách dùng từ, (và) đã được nói ra vì lợi ích cho giáo pháp của bậc Chiến Thắng.

อิติ นวงฺเค สาฏฺฐกเถ ปิฏกตฺตเย พฺยปฺปถคตีสุ วิญฺญูนํ

Như vậy, đối với những người có trí trong các lối diễn đạt trong tam tạng cùng với chú giải, (và) trong chín chi phần (của giáo pháp),

โกสลฺลตฺถาย กเต สทฺทนีติปฺปกรเณ

trong bộ luận Saddanīti được soạn ra vì mục đích (đạt được) sự thiện xảo,

ภวติโน กฺริยาปทมาลาวิภาโค นาม

phần có tên là Phân Tích Chuỗi Động Từ của (động từ) ‘bhavati’,

ทุติโย ปริจฺเฉโท.

chương thứ hai.

๓. ปกิณฺณกวินิจฺฉย

3. Phân Tích Các Vấn Đề Tạp Lục

อิโต ปรํ ปวกฺขามิ, ปกิณฺณกวินิจฺฉยํ;

สปฺปโยเคสุ อตฺเถสุ, วิญฺญูนํ ปาฏวตฺถยา.

Từ đây về sau, tôi sẽ giảng giải về sự phân tích các vấn đề tạp lục, trong các ý nghĩa cùng với các cách sử dụng của chúng, để làm tăng trưởng sự thành thạo cho những người có trí.

ตตฺถ อตฺถุทฺธาโร, อตฺถสทฺทจินฺตา, อตฺถาติสยโยโค, สมานาสมานวเสนวจนสงฺคโห, อาคมลกฺขณวเสน วิภตฺติวจนสงฺคโห, กาลวเสน วิภตฺติวจนสงฺคโห, กาลสงฺคโห, ปกรณสํสนฺทนา, วตฺตมานาทีนํ วจนตฺถวิภาวนา จาติ นวธา วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ.

Trong đó, sự phân tích cần được hiểu theo chín phương diện: sự rút ra ý nghĩa, sự xem xét về ý nghĩa và từ ngữ, sự liên kết với ý nghĩa siêu việt, sự tập hợp các cách nói theo phương diện tương đồng và không tương đồng, sự tập hợp các biến cách và số theo phương diện đặc điểm của thánh điển, sự tập hợp các biến cách và số theo phương diện thời gian, sự tập hợp các thời gian, sự kết nối văn cảnh, và sự giải thích ý nghĩa của các cách nói về hiện tại v.v...

อตฺถุทฺธาเร ตาว สมานสุติกปทานมตฺถุทฺธารณํ กริสฺสาม. เอตฺถาขฺยาตปทสญฺญิตานํ โภติสทฺท ภเวสทฺทานมตฺโถ อุทฺธริตพฺโพ. ตถา เหเต นามิกปทสญฺญิเตหิ อปเรหิ โภติสทฺท ภเวสทฺเทหิ สมานสุติกาปิ อสมานตฺถา เจว โหนฺติ อสมานวิภตฺติกา จ. สาสนสฺมิญฺหิ [Pg.42] เกจิ สทฺทา อญฺญมญฺญํ สมานสุติกา สมานาปิ อสมานตฺถา อสมานปวตฺตินิมิตฺตา อสมานลิงฺคา อสมานวิภตฺติกา อสมานวจนกา อสมานนฺตา อสมานกาลิกา อสมานปทชาติกา จ ภวนฺติ.

Trước hết, trong phần rút ra ý nghĩa, chúng ta sẽ thực hiện việc rút ra ý nghĩa của các từ đồng âm. Ở đây, ý nghĩa của các từ ‘bhoti’ và ‘bhave’, được gọi là các động từ, cần được rút ra. Bởi vì, mặc dù chúng đồng âm với các từ ‘bhoti’ và ‘bhave’ khác được gọi là các danh từ, nhưng chúng vừa có ý nghĩa khác nhau vừa có biến cách khác nhau. Thật vậy, trong giáo pháp, một số từ ngữ, mặc dù có âm thanh giống nhau, nhưng lại có ý nghĩa khác nhau, nguyên nhân phát sinh khác nhau, giới tính khác nhau, biến cách khác nhau, số khác nhau, vĩ ngữ khác nhau, thời gian khác nhau, và từ loại khác nhau.

เตสมสมานตฺถตฺเต ‘‘สพฺพญฺหิ ตํ ชีรติ เทหนิสฺสิตํ. อปฺปสฺสุตายํ ปุริโส, พลิพทฺโทว ชีรติ. สนฺโต ตสิโต. ปหุ สนฺโต น ภรติ. สนฺโต อาจิกฺขเต มุนิ. สนฺโต สปฺปุริสา โลเก. สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมิ’’นฺติ เอวมาทโย ปโยคา. เอตฺถ ชีรติสทฺททฺวยํ ยถาสมฺภวํ นวภาวาปคมวฑฺฒนวาจกํ. สนฺโตสทฺทปญฺจกํ ยถาสมฺภวํ ปริสฺสมปฺปตฺตสมาโนปสนฺโตปลพฺภมานวาจกนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

Về sự khác nhau về ý nghĩa của chúng, có các cách dùng như sau: “Tất cả những gì thuộc về thân này đều bị già đi (jīrati).” “Người ít học này, già đi (jīrati) như con bò mộng.” “Bị mệt mỏi (santo).” “Người có khả năng (santo) nhưng không nuôi dưỡng.” “Bậc ẩn sĩ an tịnh (santo) thuyết giảng.” “Các bậc thiện nhân (santo) ở trên đời.” “Hiện hữu (santo) trên thế gian.” Ở đây, hai từ ‘jīrati’ theo thứ tự có nghĩa là sự suy tàn của cái mới và sự tăng trưởng. Năm từ ‘santo’ theo thứ tự có nghĩa là sự mệt mỏi, sự bình đẳng, sự an tịnh, và sự hiện hữu, cần được hiểu như vậy.

อสมานปวตฺตินิมิตฺตตฺเต ปน ‘‘อกตญฺญู มิตฺตทุพฺภี, อสฺสทฺโธ อกตญฺญูจา’’ติเอวมาทโย. เอตฺถ จ อกตญฺญูสทฺททฺวยํ กตากตาชานนชานนปวตฺตินิมิตฺตํ ปฏิจฺจ สมฺภูตตฺตา อสมานปวตฺตินิมิตฺตกนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

Về sự khác nhau về nguyên nhân phát sinh, có các ví dụ như sau: “Người vô ơn (akataññū) là kẻ phản bạn,” và “người không có đức tin và là người biết điều vô vi (akataññū).” Ở đây, hai từ ‘akataññū’ cần được hiểu là có nguyên nhân phát sinh khác nhau, vì chúng được hình thành dựa trên nguyên nhân phát sinh là ‘sự không biết điều đã được làm’ và ‘sự biết điều không được làm (vô vi).’

อสมานลิงฺคตฺเต ‘‘สุขี โหตุ ปญฺจสิข สกฺโก เทวานมินฺโท. ตฺวญฺจ ภทฺเท สุขี โหหิ. ยตฺถ สา อุปฏฺฐิโต โหติ. มาตา เม อตฺถิ, สา มยา โปเสตพฺพา’’ติ เอวมาทโย. เอตฺถ สุขีสทฺททฺวยํ สาสทฺททฺวยญฺจ ปุมิตฺถิลิงฺควเสน อสมานลิงฺคนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

Về sự khác nhau về giới tính, có các ví dụ như sau: “Cầu mong Pañcasikha, Sakka, vua của các vị trời, được an lạc (sukhī).” “Và này bạn hiền, cầu mong bạn được an lạc (sukhī).” “Nơi nào mà người ấy (sā) có mặt.” “Mẹ của tôi có đó, người ấy (sā) cần được tôi nuôi dưỡng.” Ở đây, hai từ ‘sukhī’ và hai từ ‘sā’ cần được hiểu là có giới tính khác nhau theo phương diện nam tính và nữ tính.

อสมานวิภตฺติกตฺเต ‘‘อาหาเร อุทเร ยโต. ยโต ปชานาติ สเหตุธมฺม’’นฺติ เอวมาทโย. เอตฺถ ยโตสทฺททฺวยํ [Pg.43] ปฐมาปญฺจมีวิภตฺติสหิตตฺตา อสมานวิภตฺติกนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

Về sự khác nhau về biến cách, có các ví dụ như sau: “Người có sự tiết chế (yato) trong ăn uống, trong bụng.” “Khi nào (yato) người ấy tuệ tri pháp hữu nhân.” Ở đây, hai từ ‘yato’ cần được hiểu là có biến cách khác nhau vì chúng đi cùng với biến cách thứ nhất và biến cách thứ năm.

อสมานวจนกตฺเต อิเม ปโยคา –

Về sự khác nhau về số, có các cách dùng sau đây –

‘‘ยาย มาตุ ภโต โปโส, อิมํ โลกํ อเวกฺขติ;

ตมฺปิ ปาณททึ สนฺตึ, หนฺติ กุทฺโธ ปุถุชฺชโน’’ติ

“Người phàm phu khi tức giận, giết (hanti) cả người mẹ hiền, người đã cho mình sự sống, người mà nhờ được bà nuôi dưỡng, người con trai mới thấy được thế gian này.”

อาทีสุ หนฺติสทฺโท เอกวจโน.

Trong các câu trên, từ ‘hanti’ là số ít.

‘‘อิเม นูน อรญฺญสฺมึ, มิคสงฺฆานิ ลุทฺทกา;

วากุราหิ ปริกฺขิปฺป, โสพฺภํ ปาเตตฺวา ตาวเท;

วิกฺโกสมานา ติพฺพาหิ, หนฺติ เนสํ วรํ วร’’นฺติ.

“Chắc chắn những người thợ săn (luddakā) này, trong khu rừng, sau khi bao vây bầy nai bằng lưới và lùa chúng xuống hố, đã giết (hanti) những con tốt nhất trong số chúng, trong khi chúng đang kêu la thảm thiết.”

อาทีสุ ปน พหุวจโน. ‘‘สีลวา วตฺตสมฺปนฺโน. เอถ ตุมฺเห อายสฺมนฺโต สีลวา โหถ. สนฺโต ทนฺโต นิยโต พฺรหฺมจารี. สนฺโต หเว สพฺภิ ปเวทยนฺติ. มหาราชา ยสสฺสี โส. จตฺตาโร มหาราชา’’ติ เอวมาทีสุ สีลวาสทฺทาทโย เอกวจนพหุวจนกา.

Còn trong các câu trên, (từ ‘hanti’) là số nhiều. (Tương tự,) trong các ví dụ như: “Người có giới hạnh (sīlavā), đầy đủ bổn phận.” “Này các hiền giả, các vị hãy đến, hãy là những người có giới hạnh (sīlavā).” “Bậc thánh (santo), được chế ngự, được tự chủ, sống phạm hạnh.” “Quả vậy, các bậc thánh (santo) được các bậc thiện nhân tuyên thuyết.” “Vị đại vương (mahārājā) ấy, người có danh tiếng.” “Bốn vị đại vương (mahārājā).” Các từ như ‘sīlavā’ v.v... vừa là số ít vừa là số nhiều.

อสมานนฺตตฺเต ปน ยตฺถ สมานสุติกานํ อสมานวิภตฺติกตฺตํ วา อสมานวจนตฺตํ วา อุปลพฺภติ. เตเยว ปโยคา. ตํ ยถา? ‘‘สตํ สมฺปชานํ, สตํ ธมฺโม, สนฺโต ทนฺโต, สนฺโต สปฺปุริสา’’ อิจฺเจวมาทโย.

Về sự khác nhau về vĩ ngữ, nơi nào mà các từ đồng âm được tìm thấy có biến cách khác nhau hoặc số khác nhau, thì chính những cách dùng đó (là ví dụ). Ví dụ như thế nào? “Của những người chánh niệm (sataṃ).” “Pháp của những người hiền thiện (sataṃ).” “Bậc thánh (santo) được chế ngự.” “Các bậc thiện nhân (santo).” v.v...

อสมานกาลตฺเต ‘‘นนุ เต สุตํ พฺราหฺมณ ภญฺญมาเน, เทวา น อิสฺสนฺติ ปุริสปรกฺกมสฺส. เต ชนา ปารมิสฺสนฺติ, มจฺจุเธยฺยํ สุทุตฺตร’’นฺติ เอวมาทโย. เอตฺถ อิสฺสนฺติสทฺททฺวยํ วตฺตมานาภวิสฺสนฺตีกาลวเสน อสมานกาลนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. วตฺตมานาภวิสฺสนฺตีวิภตฺติวเสน ปน อสมานวิภตฺติกนฺติปิ.

Về trường hợp khác thời: "Này Bà-la-môn, chẳng phải ông đã nghe khi được nói rằng: 'Chư thiên không ganh tị với nỗ lực của con người. Những người ấy sẽ vượt qua, cõi chết khó vượt qua' sao?" và các câu tương tự. Ở đây, hai từ "issanti" nên được hiểu là khác thời do là thời hiện tại và thời tương lai. Và cũng là khác biến cách do là biến cách của thời hiện tại và thời tương lai.

อสมานปทชาติกตฺเต [Pg.44] ‘‘สยํ สมาหิโต นาโค, สยํ อภิญฺญาย กมุทฺทิเสยฺยํ. ปเถ ธาวนฺติยา ปติ, เอกํสํ อชินํ กตฺวา, ปาเทสุ สิรสา ปติ. คิรึ จณฺโฑรณํ ปตี’’ติ เอวมาทโย. เอตฺถ สยํสทฺททฺวยํ นามนิปาตวเสน ปติสทฺทตฺตยํ นามาขฺยาโตปสคฺควเสน อสมานปทชาติกนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

Về trường hợp khác loại từ: "Vị long vương tự mình định tĩnh", "Tự mình thắng tri rồi, ta nên chỉ dạy cho ai?", "Người chồng của nàng đang chạy trên đường", "Khoác tấm da thú qua một bên vai, cúi đầu đảnh lễ dưới chân", "Hướng về ngọn núi hiểm trở", và các câu tương tự. Ở đây, hai từ "sayaṃ" nên được hiểu là khác loại từ do là danh từ và bất biến từ; ba từ "pati" nên được hiểu là khác loại từ do là danh từ, động từ, và tiếp đầu ngữ.

อิมินา นเยน สพฺพตฺถ วิตฺถาเรตพฺพํ. เอวํ สาสนสฺมึ เกจิ สทฺทา อญฺญมญฺญํ สมานสุติกา สมานาปิ อสมานตฺถา อสมานปวตฺตินิมิตฺตา อสมานลิงฺคา อสมานวิภตฺติกา อสมานวจนกา อสมานนฺตา อสมานกาลิกา อสมานปทชาติกา จ ภวนฺติ. เอตาทิเสสุ สทฺเทสุ โย กฺริยาปทตฺตํ ปกาเสติ, น โส นามิกปทตฺตํ. โย จ นามิกปทตฺตํ ปกาเสติ, น โส กฺริยาปทตฺตํ. เอวํ สนฺเตปิ สุติสามญฺญโต เอกตฺเตน คเหตฺวา อตฺถุทฺธาโร กรณีโยติ ยถาวุตฺตกฺริยาปทานํ นามปเทหิ สมานสุติกานํ โภติสทฺท ภเว สทฺทานมตฺถุทฺธารํ วทาม.

Theo phương pháp này, cần phải được diễn giải rộng khắp nơi. Như vậy, trong giáo pháp, một số từ ngữ dù có âm đọc giống nhau nhưng lại có ý nghĩa khác nhau, nguyên nhân sử dụng khác nhau, tánh khác nhau, biến cách khác nhau, số khác nhau, vĩ ngữ khác nhau, thời khác nhau, và loại từ khác nhau. Trong những từ ngữ như vậy, từ nào biểu thị tính chất của động từ thì không biểu thị tính chất của danh từ. Và từ nào biểu thị tính chất của danh từ thì không biểu thị tính chất của động từ. Dù là vậy, do sự giống nhau về âm đọc nên được xem như là một, việc rút tỉa ý nghĩa cần phải được thực hiện. Do đó, chúng tôi sẽ nói về việc rút tỉa ý nghĩa của các từ "bhoti" và "bhave", là những động từ đã được đề cập và có âm đọc giống với các danh từ.

กถํ? โภติสทฺโท กตฺตุโยเค กฺริยาปทํ, กฺริยาโยเค นามิกปทํ, ตสฺมา โส ทฺวีสุ อตฺเถสุ วตฺตติ กฺริยาปทตฺเถ นามิกปทตฺเถ จ. ตตฺถ กฺริยาปทตฺเถ วตฺตมานวเสน, นามิกปทตฺเถ ปนาลปนวเสน. กฺริยาปทตฺเถ ตาว ‘‘เอโก โภติ’’, นามิกปทตฺเถ ‘‘มา โภติ ปริเทเวสิ’’. อตฺริทํ วุจฺจติ –

Như thế nào? Từ "bhoti" là động từ khi liên hệ với chủ từ, là danh từ khi liên hệ với hành động. Do đó, nó được dùng với hai ý nghĩa: ý nghĩa của động từ và ý nghĩa của danh từ. Trong đó, với ý nghĩa động từ là theo nghĩa hiện tại, còn với ý nghĩa danh từ là theo nghĩa hô cách. Trước hết, với ý nghĩa động từ: "eko bhoti" (người ấy là một). Với ý nghĩa danh từ: "mā bhoti paridevesi" (này bà, đừng than khóc). Về điều này, có lời được nói rằng:

ภาเว นามปทตฺเถ จ, อาลปนวิเสสิเต;

อิเมสุ ทฺวีสุ อตฺเถสุ, โภติสทฺโท ปวตฺตติ.

Trong ý nghĩa hiện hữu, và trong ý nghĩa danh từ, được xác định là hô cách; trong hai ý nghĩa này, từ "bhoti" được sử dụng.

ภเวสทฺโท [Pg.45] ปน ‘‘ภวามี’’ติมสฺส วตฺตมานาวิภตฺติยุตฺตสฺส สทฺทสฺสตฺเถปิ วตฺตติ. ‘‘ภวามี’’ติมสฺส ปญฺจมีวิภตฺติยุตฺตสฺส สทฺทสฺส อาณตฺยาสีสนตฺเถสุปิ วตฺตติ. ‘‘ภเวยฺยามี’’ติมสฺส สตฺตมีวิภตฺติสหิตสฺส สทฺทสฺส อนุมติปริกปฺปตฺเถสุปิ วตฺตติ. ตตฺริทํ ปฐมตฺถสฺส สาธกํ อาหจฺจวจนํ –

Còn từ "bhave" thì được dùng trong ý nghĩa của từ "bhavāmi" được kết hợp với biến cách hiện tại. Nó cũng được dùng trong các ý nghĩa mệnh lệnh và cầu chúc của từ "bhavāmi" được kết hợp với biến cách thứ năm (mệnh lệnh cách). Nó cũng được dùng trong các ý nghĩa cho phép và giả định của từ "bhaveyyāmi" đi cùng với biến cách thứ bảy (khả năng cách). Về điều này, đây là lời trích dẫn chứng minh cho ý nghĩa đầu tiên:

‘‘เทวานํ อธิโก โหมิ, ภวามิ มนุชาธิโป;

รูปลกฺขณสมฺปนฺโน, ปญฺญาย อสโม ภเว’’ติ.

"Ta là bậc tối thượng giữa chư thiên, ta là vua của loài người; ta đầy đủ tướng hảo và sắc đẹp, về trí tuệ ta là bậc vô song (bhave)."

อยํ ปน สพฺเพสํ เตสมตฺถานํ สาธิกา อมฺหากํ คาถารจนา –

Và đây là kệ tụng do chúng tôi sáng tác để chứng minh cho tất cả những ý nghĩa ấy:

‘‘สุขี ภวติ เอโส จ, อหญฺจาปิ สุขี ภเว;

สุขี ภวตุ เอโส จ, อหญฺจาปิ สุขี ภเว.

"Và người này được an lạc, và tôi cũng được an lạc (bhave); và mong người này được an lạc, và mong tôi cũng được an lạc (bhave).

อิมาย พุทฺธปูชาย, ภวนฺตุ สุขิตา ปชา;

ภเว’หญฺจ สุขปฺปตฺโต, สามจฺโจ สห ญาติภิ.

Với sự cúng dường Đức Phật này, mong chúng sanh được an lạc; và mong con đạt được an lạc (bhave), cùng với các quan và quyến thuộc.

สุขี ภเวยฺย เอโส จ, อหญฺจาปิ สุขี ภเว;

สุขี ภเวยฺย เจ เอโส, อหญฺจาปิ สุขี ภเว’’ติ.

Và người này nên được an lạc, và tôi cũng nên được an lạc (bhave); và nếu người này được an lạc, thì tôi cũng được an lạc (bhave)."

อิจฺเจวํ –

Như vậy –

วตฺตมานาย ปญฺจมฺยํ, สตฺตมฺยญฺจ วิภตฺติยํ;

เอเตสุ ตีสุ ฐาเนสุ, ภเวสทฺโท ปวตฺตติ.

Trong biến cách hiện tại, thứ năm, và thứ bảy; trong ba trường hợp này, từ "bhave" được sử dụng.

เอกธา วตฺตมานายํ, ปญฺจมีสตฺตมีสุ จ;

ทฺเวธา ทฺเวธาติมสฺสตฺถํ, ปญฺจธา ปริทีปเย.

Một cách trong hiện tại, và hai cách trong mệnh lệnh cách và khả năng cách; ý nghĩa của nó nên được giải thích theo năm cách.

ทฺเวธา วา วตฺตมานาย-มาทิปุริสวาจโก;

อตฺโถ ‘‘ภเว’’ติ เอตสฺส, ‘‘ภวตี’’ติปิยุชฺชติ.

Hoặc là, ý nghĩa của từ "bhave" này có hai cách trong hiện tại, chỉ ngôi thứ nhất và các ngôi khác, cũng được liên kết với "bhavati".

อิทานิ ปน เอตสฺส, วุตฺตสฺสตฺถสฺส สาธกํ;

เอตฺถ ปาฬิปฺปเทสํ ตุ, อาหริสฺสํ สุณาถ เม.

Bây giờ, để chứng minh cho ý nghĩa đã được nói đến này, tôi sẽ trích dẫn một đoạn kinh Pāḷi ở đây, xin quý vị hãy lắng nghe.

โก’ยํ [Pg.46] มชฺเฌสมุทฺทสฺมึ, อปสฺสํ ตีรมายุเห;

กํ ตฺวํ อตฺถวสํ ญตฺวา, เอวํ วายมเส ภุสํ.

"Ai đây giữa lòng đại dương, không thấy bờ mà vẫn nỗ lực (āyuhe); biết được lợi ích gì mà ngươi lại cố gắng hết sức như vậy?"

นิสมฺม วตฺตํ โลกสฺส, วายามสฺส จ เทวเต;

ตสฺมา มชฺเฌสมุทฺทสฺมึ, อปสฺสํ ตีรมายุเห.

"Thưa thiên nữ, sau khi suy xét về quy luật của thế gian và của sự nỗ lực; do đó, giữa lòng đại dương, không thấy bờ mà tôi vẫn nỗ lực (āyuhe)."

อสฺสํ ปุริมคาถายํ, ‘‘อายุเห’’ติปทสฺส หิ;

‘‘อายูหตี’’ติ อตฺโถติ, วิญฺญาตพฺโพ วิภาวินา.

Trong kệ đầu tiên ấy, ý nghĩa của từ "āyuhe" nên được người có trí hiểu là "āyūhati" (người ấy nỗ lực).

วิภตฺติยา วิปลฺลาส-วเสนายํ สมีริโต;

วตฺตมาเน สตฺตมีติ, ติสฺเสการวเสน วา.

Điều này được nói do sự thay đổi của biến cách; tức là biến cách thứ bảy (khả năng cách) thay cho hiện tại, hoặc do vĩ ngữ 'e' của 'ti'.

ปจฺฉิมาย จ คาถายํ, ‘‘อายุเห’’ติปทสฺส ตุ;

‘‘อายูหามี’’ติ อตฺโถติ, สทฺทตฺถญฺญู วิภาวเย.

Và trong kệ sau, người biết ý nghĩa của từ ngữ nên hiểu ý nghĩa của từ "āyuhe" là "āyūhāmi" (tôi nỗ lực).

ตถา ‘‘ภเว’’ติเอตสฺส, วตฺตมานาวิภตฺติยํ;

‘‘ภวตี’’ติ, ‘‘ภวามี’’ติ, จตฺถํ ทฺเวธา วิภาวเย.

Tương tự như vậy, đối với từ "bhave" trong biến cách hiện tại, nên hiểu ý nghĩa của nó theo hai cách là "bhavati" và "bhavāmi".

เอวํวิเธสุ อญฺเญสุ, ปาเฐสุปิ อยํ นโย;

เนตพฺโพ นยทกฺเขน, นยสาครสาสเน.

Trong các bài kinh khác tương tự như vậy, phương pháp này nên được người thông thạo phương pháp áp dụng trong giáo pháp vốn là đại dương của các phương pháp.

เอวมยํ ภเวสทฺโท ปญฺจสุ ฉสุ วา กฺริยาปทตฺเถสุ ปวตฺตติ. ตถา สตฺตมีวิภตฺยนฺตนามิกปทสฺส วุทฺธิสํสารกมฺมภวูปปตฺติภวสงฺขาเตสุ อตฺเถสุปิ. ตถา หิ ‘‘อภเว นนฺทติ ตสฺส, ภเว ตสฺส น นนฺทตี’’ติอาทีสุ วุทฺธิมฺหิ. ‘‘ภเว วิจรนฺโต’’ติอาทีสุ สํสาเร. ‘‘ภเว โข สติ ชาติ โหติ, ชาติปจฺจยา ชรามรณ’’นฺติอาทีสุ กมฺมภเว. ‘‘เอวํ ภเววิชฺชมาเน’’ติอาทีสุ อุปปตฺติภเวติ ทฏฺฐพฺพํ. อิมินา นเยน ภูธาตุโต นิปฺผนฺนานํ อญฺญโตปิ อญฺเญสํ กฺริยาปทานํ ยถาสมฺภวมตฺโถ อุทฺธริตพฺโพ.

Như vậy, từ "bhave" này được dùng với năm hoặc sáu ý nghĩa của động từ. Tương tự, với tư cách là một danh từ có vĩ ngữ biến cách thứ bảy (vị trí cách), nó cũng có các ý nghĩa được gọi là sự tăng trưởng, luân hồi, nghiệp hữu, và sanh hữu. Cụ thể là: trong các câu như "người ấy hoan hỷ trong sự không tăng trưởng, không hoan hỷ trong sự tăng trưởng (bhave)", nó có nghĩa là "trong sự tăng trưởng". Trong các câu như "lang thang trong cõi hữu (bhave)", nó có nghĩa là "trong luân hồi". Trong các câu như "này, khi có hữu (bhave) thì có sanh, do duyên sanh nên có già chết", nó có nghĩa là "trong nghiệp hữu". Trong các câu như "như vậy, khi hữu (bhave) hiện hữu", nên hiểu là "trong sanh hữu". Theo phương pháp này, ý nghĩa của các động từ khác được tạo thành từ căn "bhū" và cả những từ khác nữa, cần được rút tỉa tùy theo khả năng.

อาขฺยาตตฺถมฺหิเม [Pg.47] อตฺถา, น ลาตพฺพา กุทาจนํ;

อตฺถุทฺธารวเสเนเต, อุทฺธฏา นามโต ยโต.

Những ý nghĩa này không bao giờ có thể được lấy từ ý nghĩa của động từ; bởi vì chúng được rút tỉa từ danh từ thông qua phương pháp rút tỉa ý nghĩa.

อิทเมตฺถ สงฺเขปโต อตฺถุทฺธารนยนิทสฺสนํ.

Đây là phần trình bày vắn tắt về phương pháp rút tỉa ý nghĩa.

อตฺถสทฺทจินฺตายํ ปน เอวมุปลกฺเขตพฺพํ – ‘‘ภวนฺเต, ปราภวนฺเต, ปราภเว’’อิจฺจาทโย คจฺฉติ คจฺฉํ คจฺฉโตสทฺทาทโย วิย วิเสสสทฺทา, น ยาจโนปตาปนตฺถาทิวาจโก นาถติสทฺโท วิย, น จ ราชเทวตาทิวาจโก เทวสทฺโท วิย สามญฺญสทฺทา. เย เจตฺถ วิเสสสทฺทา, เต สพฺพกาลํ วิเสสสทฺทาว. เย จ สามญฺญสทฺทา, เตปิ สพฺพกาลํ สามญฺญสทฺทาว.

Tuy nhiên, trong sự nghiên cứu về từ và nghĩa, cần được ghi nhận như sau: Các từ như ‘bhavante, parābhavante, parābhave’ v.v... là những từ đặc thù (visesasaddā), giống như các từ ‘gacchati, gacchaṃ, gacchato’ v.v... chứ không phải là những từ phổ thông (sāmaññasaddā) như từ ‘nāthati’ có nghĩa là cầu xin, làm khổ não v.v... hay như từ ‘deva’ có nghĩa là vua, chư thiên v.v... Những từ nào ở đây là từ đặc thù, chúng luôn luôn là từ đặc thù. Và những từ nào là từ phổ thông, chúng cũng luôn luôn là từ phổ thông.

ตตฺร คจฺฉตีติอาทีนํ วิเสสสทฺทตา เอวํ ทฏฺฐพฺพา – คจฺฉตีติ เอกํ นามปทํ, เอกมาขฺยาตํ. ตถา คจฺฉนฺติ เอกํ นามปทํ, เอกมาขฺยาตํ. คจฺฉโตติ เอโก กิตนฺโต, อปโร รูฬฺหีสทฺโท. สติปิ วิเสสสทฺทตฺเต สทิสตฺตา สุติสามญฺญโต ตพฺพิสยํ พุทฺธึ นุปฺปาเทติ วินาว’ตฺถปฺปกรณสทฺทนฺตราภิสมฺพนฺเธน. ตถา หิ สทฺทนฺตราภิสมฺพนฺเธน ‘‘คจฺฉติ ปติฏฺฐิต’’นฺติ วุตฺเต สตฺตมฺยนฺตํ นามปทนฺติ วิญฺญายติ. ‘‘คจฺฉติ ติสฺโส’’ติ วุตฺเต ปนาขฺยาตนฺติ. ตถา ‘‘ส คจฺฉํ น นิวตฺตตี’’ติ วุตฺเต ปฐมนฺตํ นามปทนฺติ วิญฺญายติ. ‘‘คจฺฉํ ปุตฺตนิเวทโก’’ติ วุตฺเต อาขฺยาตนฺติ วิญฺญายติ. ‘‘คจฺฉโต หยโต ปติโต’’ติ วุตฺเต กิตนฺโตติ วิญฺญายติ. ‘‘คจฺฉโต ปณฺณปุปฺผานิ ปตนฺตี’’ติ วุตฺเต รุกฺขวาจโก รูฬฺหีสทฺโทติ. อิติ วิเสสสทฺทานํ อาขฺยาตนามานํ นามาขฺยาเตหิ สมานสุติกานํ อตฺถาภิสมฺพนฺธาทีสุ โย โกจิ อตฺถวิเสสญาปโก สมฺพนฺโธ อวสฺสมิจฺฉิตพฺโพ. เอวํ ‘‘คจฺฉตี’’ติอาทีนํ อาขฺยาตนามตฺตาทิวเสน ปจฺเจกํ ฐิตานํ เอเกกตฺถวาจกานํ วิเสสสทฺทตา ทฏฺฐพฺพา.

Ở đây, đặc tính từ đặc thù của các từ ‘gacchati’ v.v... cần được hiểu như sau: ‘gacchati’ là một danh từ, và là một động từ. Tương tự, ‘gacchanti’ là một danh từ, và là một động từ. ‘Gacchato’ là một phân từ, và từ kia là một từ quy ước. Mặc dù là từ đặc thù, do sự tương tự và sự giống nhau về âm thanh, chúng không làm phát sinh sự hiểu biết về đối tượng ấy nếu không có sự liên kết với nghĩa, văn cảnh, hoặc từ khác. Thật vậy, do sự liên kết với từ khác, khi nói ‘gacchati patiṭṭhita’, nó được hiểu là một danh từ ở biến cách thứ bảy. Nhưng khi nói ‘gacchati tisso’, nó được hiểu là một động từ. Tương tự, khi nói ‘sa gacchaṃ na nivattatī’, nó được hiểu là một danh từ ở biến cách thứ nhất. Khi nói ‘gacchaṃ puttanivedako’, nó được hiểu là một động từ. Khi nói ‘gacchato hayato patito’, nó được hiểu là một phân từ. Khi nói ‘gacchato paṇṇapupphāni patantī’, nó được hiểu là một từ quy ước chỉ cây cối. Như vậy, đối với các từ đặc thù, là động từ và danh từ có âm thanh giống với các danh từ và động từ khác, một sự liên kết nào đó giúp nhận biết ý nghĩa đặc biệt, chẳng hạn như sự liên kết về nghĩa, v.v... chắc chắn phải được tìm kiếm. Theo cách này, đặc tính từ đặc thù của các từ ‘gacchati’ v.v... cần được hiểu, vì chúng tồn tại riêng lẻ với tư cách là động từ, danh từ, v.v..., mỗi từ biểu thị một nghĩa duy nhất.

‘‘นาถติ [Pg.48] เทโว’’ติอาทีนํ ปน อาขฺยาตนามานํ นามาขฺยาเตหิ อสมานสุติกานํ อเนกตฺถวาจกานํ สามญฺญสทฺทตา เอว ทฏฺฐพฺพา. อตฺถสมฺพนฺธาทีสุ หิ วินา เยน เกนจิ สมฺพนฺเธน ‘‘นาถตี’’ติ วุตฺเต ‘‘ยาจตี’’ติ วา ‘‘อุปตาเปตี’’ติ วา ‘‘อิสฺสริยํ กโรตี’’ติ วา ‘‘อาสีสตี’’ติ วา อตฺโถ ปฏิภาติ, ตถา ‘‘เทโว’’ติ วุตฺเต ‘‘เมโฆ’’ติ วา ‘‘อากาโส’’ติ วา ‘‘ราชา’’ติ วา ‘‘เทวตา’’ติ วา ‘‘วิสุทฺธิเทโว’’ติ วา อตฺโถ ปฏิภาติ. ยทา ปน สทฺทนฺตราภิสมฺพนฺเธน ‘‘นาถติ สุปฺปฏิปตฺติ’’นฺติ วุตฺเต ตทา ‘‘นาถตี’’ติ กฺริยาปทสฺส ‘‘ยาจตี’’ติ อตฺโถ วิญฺญายติ, ‘‘นาถติ สพฺพกิเลเส’’ติ วุตฺเต ‘‘อุปตาเปตี’’ติ อตฺโถ วิญฺญายติ. ‘‘นาถติ สกจิตฺเต’’ติ วุตฺเต ‘‘อิสฺสริยํ กโรตี’’ติ อตฺโถ วิญฺญายติ. ‘‘นาถติ โลกสฺส หิต’’นฺติ วุตฺเต ‘‘อาสีสตี’’ติ อตฺโถ วิญฺญายติ. ตถา ‘‘เทโว คชฺชตี’’ติ วุตฺเต ‘‘เทโว’’ติ นามปทสฺส ‘‘เมโฆ’’ติ อตฺโถ วิญฺญายติ. ‘‘วิทฺโธ วิคตวลาหโก เทโว’’ติ วุตฺเต ‘‘อากาโส’’ติ อตฺโถ วิญฺญายติ. ‘‘ปิวตุ เทโว ปานีย’’นฺติ วุตฺเต ‘‘ราชา’’ติ อตฺโถ วิญฺญายติ. ‘‘เทโว เทวกายา จวติ อายุสงฺขยา’’ติ วุตฺเต ‘‘เทวตา’’ติ อตฺโถ วิญฺญายติ. ‘‘เทวาติเทโว สตปุญฺญลกฺขโณ’’ติ วุตฺเต ‘‘วิสุทฺธิเทโว’’ติ อตฺโถ วิญฺญายติ. อิมินา นเยน อญฺเญปิ สามญฺญสทฺทา ญาตพฺพา.

Mặt khác, đặc tính từ phổ thông của các từ ‘nāthati, devo’ v.v..., là những động từ và danh từ không có âm thanh giống với các danh từ và động từ khác, và biểu thị nhiều nghĩa, cần được hiểu như vậy. Thật vậy, nếu không có bất kỳ sự liên kết nào về nghĩa, văn cảnh, v.v..., khi nói ‘nāthati’, ý nghĩa ‘cầu xin’ hoặc ‘làm khổ não’ hoặc ‘thực thi quyền lực’ hoặc ‘mong mỏi’ sẽ hiện ra; tương tự, khi nói ‘devo’, ý nghĩa ‘đám mây’ hoặc ‘bầu trời’ hoặc ‘nhà vua’ hoặc ‘vị trời’ hoặc ‘vị trời do thanh tịnh’ sẽ hiện ra. Nhưng khi có sự liên kết với từ khác, khi nói ‘nāthati suppaṭipatti’, thì ý nghĩa của động từ ‘nāthati’ được hiểu là ‘cầu xin sự thực hành tốt đẹp’. Khi nói ‘nāthati sabbakilese’, ý nghĩa ‘làm khổ não tất cả phiền não’ được hiểu. Khi nói ‘nāthati sakacitte’, ý nghĩa ‘thực thi quyền lực trên tâm của mình’ được hiểu. Khi nói ‘nāthati lokassa hita’, ý nghĩa ‘mong mỏi lợi ích cho thế gian’ được hiểu. Tương tự, khi nói ‘devo gajjatī’, ý nghĩa của danh từ ‘devo’ được hiểu là ‘đám mây’. Khi nói ‘viddho vigatavalāhako devo’, ý nghĩa ‘bầu trời’ được hiểu. Khi nói ‘pivatu devo pānīyaṃ’, ý nghĩa ‘nhà vua’ được hiểu. Khi nói ‘devo devakāyā cavati āyusaṅkhayā’, ý nghĩa ‘vị trời’ được hiểu. Khi nói ‘devātidevo satapuññalakkhaṇo’, ý nghĩa ‘vị trời do thanh tịnh’ được hiểu. Theo phương pháp này, các từ phổ thông khác cũng cần được biết đến.

สพฺพเมตํ ญตฺวา ยถา อตฺโถ สทฺเทน, สทฺโท จตฺเถน น วิรุชฺฌติ, ตถาตฺถสทฺทา จินฺตนียา. ตตฺริทํ อุปลกฺขณมตฺตํ จินฺตาการนิทสฺสนํ – ‘‘อตฺถกุสลา ภวนฺเต’’ติ วา ‘‘กิจฺจานิ ภวนฺเต’’ติ วา วุตฺเต ‘‘ภวนฺเต’’ติ อิทํ ‘‘ภวนฺตี’’ติมินา สมานตฺถมาขฺยาตปทนฺติ เอวมตฺโถ จ สทฺโท จ จินฺตนีโย. ‘‘ภวนฺเต ปสฺสามี’’ติ วา ‘‘อิจฺฉามี’’ติ วา วุตฺเต อุปโยคตฺถวํ [Pg.49] นามปทนฺติ เอวมตฺโถ จ สทฺโท จ จินฺตนีโย. ‘‘ภวนฺเต ชเน ปสํสตี’’ติ วา ‘‘กาเมตี’’ติ วา วุตฺเต ปจฺจตฺโตปโยคตฺถวนฺตานิ ทฺเว นามปทานีติ เอวมตฺโถ จ สทฺโท จ จินฺตนีโย. ‘‘โจรา ปราภวนฺเต’’ติ วุตฺเต ‘‘ปราภวนฺเต’’ติ อิทํ ‘‘ปราภวนฺตี’’ติมินา สมานตฺถมาขฺยาติกปทนฺติ เอวมตฺโถ จ สทฺโท จ จินฺตนีโย. ‘‘ปราภวนฺเต ชนา อิจฺฉนฺติ อมิตฺตาน’’นฺติ วุตฺเต ‘‘ปราภวนฺเต’’ติ อิมานิ อุปโยคปจฺจตฺตตฺถวนฺตานิ ทฺเว นามปทานีติ เอวมตฺโถ จ สทฺโท จ จินฺตนีโย. ‘‘เอโส ปราภเว’’ติ วุตฺเต ‘‘ปราภเว’’ติ อิทํ ‘‘ปราภเวยฺยา’’ติมินา สมานตฺถมาขฺยาตปทนฺติ เอวมตฺโถ จ สทฺโท จ จินฺตนีโย. ‘‘เอเต ปราภเว โลเก, ปณฺฑิโต สมเวกฺขิยา’’ติ วุตฺเต ‘‘ปราภเว’’ติ อิทํ อุปโยคตฺถวํ พหุวจนํ นามปทนฺติ เอวมตฺโถ จ สทฺโท จ จินฺตนีโย. ‘‘ปราภเว สตี’’ติ วุตฺเต ภาวลกฺขณภุมฺมตฺเถกวจนกํ นามปทนฺติ เอวมตฺโถ จ สทฺโท จ จินฺตนีโย. ‘‘ตุมฺเห เม ปสาทา สมฺภเว’’ติ วุตฺเต ‘‘สมฺภเว’’ติ อิทํ ‘‘สมฺภวถา’’ติมินา สมานตฺถมาขฺยาตปทนฺติ เอวมตฺโถ จ สทฺโท จ จินฺตนีโย. ‘‘เอหิ ตฺวํ สมฺภววฺเห’’ติ วุตฺเต ‘‘สมฺภววฺเห’’ติ อิทํ สมฺภวาย นาม อิตฺถิยา วาจกํ อิตฺถิลิงฺคํ สาลปนํ นามิกปทนฺติ เอวมตฺโถ จ สทฺโท จ จินฺตนีโย. ‘‘เอหิ ตฺวํ สมฺภววฺเหปติฏฺฐิต’’นฺติ วุตฺเต สมฺภวนามกสฺส ปุริสสฺส วาจกํ ปุลฺลิงฺคํ ภุมฺมวจนนฺติ เอวมตฺโถ จ สทฺโท จ จินฺตนีโย.

Sau khi đã biết tất cả điều này, ý nghĩa và từ ngữ nên được suy xét theo cách mà ý nghĩa (phù hợp) với từ ngữ, và từ ngữ không mâu thuẫn với ý nghĩa. Ở đây, đây chỉ là sự minh họa về cách thức suy xét: Khi nói ‘atthakusalā bhavante’ (những người thiện xảo về ý nghĩa hiện hữu) hoặc ‘kiccāni bhavante’ (các công việc hiện hữu), thì từ ‘bhavante’ này là một động từ có cùng ý nghĩa với ‘bhavanti’ (chúng hiện hữu); theo cách này, ý nghĩa và từ ngữ nên được suy xét. Khi nói ‘bhavante passāmi’ (tôi thấy các ngài) hoặc ‘icchāmi’ (tôi muốn), thì (từ ‘bhavante’) là một danh từ có ý nghĩa đối cách; theo cách này, ý nghĩa và từ ngữ nên được suy xét. Khi nói ‘bhavante jane pasaṃsati’ (người ấy tán thán những người hiện hữu) hoặc ‘kāmeti’ (người ấy mong muốn), thì (ở đây) có hai danh từ, một ở chủ cách và một ở đối cách; theo cách này, ý nghĩa và từ ngữ nên được suy xét. Khi nói ‘corā parābhavante’ (những tên trộm bị thất bại), thì từ ‘parābhavante’ này là một động từ có cùng ý nghĩa với ‘parābhavanti’ (chúng bị thất bại); theo cách này, ý nghĩa và từ ngữ nên được suy xét. Khi nói ‘parābhavante janā icchanti amittānaṃ’ (những người mong muốn sự thất bại của kẻ thù), thì những từ ‘parābhavante’ này là hai danh từ, một ở đối cách và một ở chủ cách; theo cách này, ý nghĩa và từ ngữ nên được suy xét. Khi nói ‘eso parābhave’ (người này có thể bị thất bại), thì từ ‘parābhave’ này là một động từ có cùng ý nghĩa với ‘parābhaveyya’ (nó có thể bị thất bại); theo cách này, ý nghĩa và từ ngữ nên được suy xét. Khi nói ‘ete parābhave loke, paṇḍito samavekkhiyā’ (bậc trí giả nên xem xét những sự thất bại này ở đời), thì từ ‘parābhave’ này là một danh từ số nhiều có ý nghĩa đối cách; theo cách này, ý nghĩa và từ ngữ nên được suy xét. Khi nói ‘parābhave sati’ (khi có sự thất bại), thì (từ ‘parābhave’) là một danh từ số ít ở vị trí cách chỉ đặc điểm của hành động; theo cách này, ý nghĩa và từ ngữ nên được suy xét. Khi nói ‘tumhe me pasādā sambhave’ (các người có thể phát sinh từ ân huệ của ta), thì từ ‘sambhave’ này là một động từ có cùng ý nghĩa với ‘sambhavatha’ (các người có thể phát sinh); theo cách này, ý nghĩa và từ ngữ nên được suy xét. Khi nói ‘ehi tvaṃ sambhavavhe’ (này Sambhavā, ngươi hãy đến đây), thì từ ‘sambhavavhe’ này là một danh từ giống cái, ở hô cách, là tên gọi của một người phụ nữ tên là Sambhavā; theo cách này, ý nghĩa và từ ngữ nên được suy xét. Khi nói ‘ehi tvaṃ sambhavavhepatiṭṭhitaṃ’ (này ngươi, hãy đến nơi Sambhava đang ở), thì (từ ‘sambhavavhe’) là một danh từ giống đực, ở vị trí cách, là tên gọi của một người đàn ông tên là Sambhava; theo cách này, ý nghĩa và từ ngữ nên được suy xét.

‘‘วรุโณ พฺรหฺมเทโว จ, อเหสุํ อคฺคสาวกา;

สมฺภโว นามุปฏฺฐาโก, เรวตสฺส มเหสิโน’’ติ –

‘Varuṇa và Brahmadeva, là hai vị Thượng thủ Thinh văn; người thị giả tên là Sambhava, của đấng Đại Sĩ Revata.’

หิ ปาฬิ. ‘‘ธมฺมา ปาตุภวนฺเต’’ติ วุตฺเต ‘‘ปาตุภวนฺเต’’ติ อิทํ ‘‘ปาตุภวนฺตี’’ติมินา สมานตฺถํ สนิปาตมาขฺยาตปทนฺติ เอวมตฺโถ จ สทฺโท จ จินฺตนีโย. ‘‘ปาตุ ภวนฺเต ชเน’’ติ วุตฺเต ‘‘เต ชเน ภวํ รกฺขตู’’ติ อตฺถวาจกานิ อาขฺยาตกิตนฺตสพฺพนามิกปทานีติ [Pg.50] เอวมตฺโถ จ สทฺโท จ จินฺตนีโย. ‘‘ปาตุภวเส ตฺวํ คุเณหี’’ติ วุตฺเต ‘‘ปาตุภวเส’’ติ อิทํ ‘‘ปาตุภวสี’’ติมินา สมานตฺถมาขฺยาตปทนฺติ เอวมตฺโถ จ สทฺโท จ จินฺตนีโย. ‘‘ปาตุภวเส คุเณ โย ตฺว’’นฺติ วุตฺเต ‘‘ปาตุภวาหิ อตฺตโน คุณเหตุ ตฺว’’นฺติ อตฺถวาจกานินิปาตยุตฺตาขฺยาตนามปทานีติ เอวมตฺโถ จ สทฺโท จ จินฺตนีโย. ‘‘อหมตฺตโน คุเณหิ ปาตุภเว’’ติ วุตฺเต ‘‘ปาตุภเว’’ติ อิทํ ‘‘ปาตุภวามี’’ติมินา สมานตฺถํ สนิปาตมาขฺยาตปทนฺติ เอวมตฺโถ จ สทฺโท จ จินฺตนีโย. ‘‘มํ ปาตุ ภเว อิทํ ปุญฺญกมฺม’’นฺติ วุตฺเต ‘‘มํ รกฺขตุ สํสาเร อิทํ ปุญฺญกมฺม’’นฺติ อตฺถวาจกานิ อาขฺยาตนามปทานีติ เอวมตฺโถ จ สทฺโท จ จินฺตนีโย. อิมินา นเยน สพฺพตฺถ ยถารหมตฺถสทฺทา จินฺตนียา. ตตฺถ สมานสุติกานํ เกสญฺจิ สทฺทานํ ‘‘น เตสํ โกฏฺเฐ โอเปนฺติ. น เตสํ อนฺตรา คจฺเฉ. สตฺต โว ลิจฺฉวี อปริหานีเย ธมฺเม เทเสสฺสามิ, อิเม เต เทว สตฺตโว, ตฺวญฺจ อุตฺตมสตฺตโว’’ติอาทีสุ สมานสุติกานํ วิย อุจฺจารณวิเสโส อิจฺฉนีโย. อุจฺจารณวิเสเส หิ สติ ปทานิ ปริพฺยตฺตานิ, ปเทสุ ปริพฺยตฺเตสุ อตฺโถ ปริพฺยตฺโต โหติ, อตฺถปริคฺคาหกานํ อตฺถาธิคโม อกิจฺโฉ โหติ, สุปริสุทฺธาทาสตเล ปฏิพิมฺพทสฺสนํ วิย, โส จ คหิตปุพฺพสงฺเกตสฺส อตฺถสมฺพนฺธาทีสุ อญฺญตรสฺมึ ญาเตเยว โหติ, น อิตรถา. วุตฺตญฺเหตํ โปราเณหิ –

Đây là Pāḷi. Khi nói ‘dhammā pātubhavante’ (các pháp biểu hiện), thì từ ‘pātubhavante’ này là một động từ kép có cùng ý nghĩa với ‘pātubhavanti’ (chúng biểu hiện); theo cách này, ý nghĩa và từ ngữ nên được suy xét. Khi nói ‘pātu bhavante jane’ (mong ngài hãy bảo vệ những người này), thì (đây là) các từ động từ, quá khứ phân từ, và đại danh từ diễn đạt ý nghĩa ‘mong ngài hãy bảo vệ những người ấy’; theo cách này, ý nghĩa và từ ngữ nên được suy xét. Khi nói ‘pātubhavase tvaṃ guṇehī’ (ngươi biểu hiện bằng các đức hạnh), thì từ ‘pātubhavase’ này là một động từ có cùng ý nghĩa với ‘pātubhavasi’ (ngươi biểu hiện); theo cách này, ý nghĩa và từ ngữ nên được suy xét. Khi nói ‘pātubhavase guṇe yo tvaṃ’ (ngươi là người biểu hiện các đức hạnh), thì (đây là) các từ bất biến từ, động từ và danh từ được kết hợp diễn đạt ý nghĩa ‘ngươi hãy biểu hiện do các đức hạnh của mình’; theo cách này, ý nghĩa và từ ngữ nên được suy xét. Khi nói ‘ahamattano guṇehi pātubhave’ (tôi biểu hiện bằng các đức hạnh của mình), thì từ ‘pātubhave’ này là một động từ kép có cùng ý nghĩa với ‘pātubhavāmi’ (tôi biểu hiện); theo cách này, ý nghĩa và từ ngữ nên được suy xét. Khi nói ‘maṃ pātu bhave idaṃ puññakammaṃ’ (mong thiện nghiệp này hãy bảo vệ tôi trong luân hồi), thì (đây là) các từ động từ và danh từ diễn đạt ý nghĩa ‘mong thiện nghiệp này hãy bảo vệ tôi trong luân hồi’; theo cách này, ý nghĩa và từ ngữ nên được suy xét. Theo phương pháp này, ý nghĩa và từ ngữ nên được suy xét ở khắp mọi nơi cho phù hợp. Trong đó, đối với một số từ ngữ có âm thanh tương tự, sự khác biệt trong cách phát âm là điều cần được mong muốn, giống như trong các trường hợp có âm thanh tương tự như: ‘na tesaṃ koṭṭhe openti’ (họ không đặt vào kho của chúng), ‘na tesaṃ antarā gacche’ (không nên đi vào giữa chúng), ‘satta vo licchavī aparihānīye dhamme desessāmi’ (này các Licchavī, ta sẽ thuyết bảy pháp bất thối), ‘ime te deva sattavo’ (thưa ngài, đây là những kẻ thù của ngài), ‘tvañca uttamasattavo’ (và ngài là chúng sanh tối thượng). Bởi vì khi có sự khác biệt trong cách phát âm, các từ ngữ trở nên rõ ràng; khi các từ ngữ rõ ràng, ý nghĩa trở nên rõ ràng; đối với những người nắm bắt ý nghĩa, việc liễu tri ý nghĩa không khó khăn, giống như việc nhìn thấy hình ảnh phản chiếu trên một tấm gương trong sạch. Và điều đó chỉ xảy ra khi một trong những yếu tố như mối liên hệ ý nghĩa của một quy ước đã được học trước đó được biết đến, chứ không phải cách khác. Điều này đã được các bậc cổ nhân nói rằng –

‘‘วิสยตฺตมนาปนฺนา, สทฺทา เนวตฺถโพธกา;

น ปทมตฺตโต อตฺเถ, เต อญฺญาตา ปกาสกา’’ติ.

‘Các từ ngữ, khi chưa đạt đến đối tượng của chúng, thì không thể làm cho ý nghĩa được liễu tri; chúng không phải là những thứ làm sáng tỏ ý nghĩa chỉ bằng từ ngữ đơn thuần, (mà) khi được liễu tri thì chúng mới làm sáng tỏ.’

ยทิทเมตฺถ วุตฺตมมฺเหหิ ‘‘อุจฺจารณวิเสโส อิจฺฉนีโย’’ติ. อตฺรายมุจฺจารณวิเสสทีปนี คาถา สหตฺถปฺปกาสนนยทานคาถาย.

Điều mà chúng tôi đã nói ở đây rằng: ‘sự khác biệt trong cách phát âm là điều cần được mong muốn.’ Về điều này, đây là kệ ngôn làm sáng tỏ sự khác biệt trong cách phát âm, cùng với kệ ngôn đưa ra phương pháp giải thích ý nghĩa của nó.

‘‘น [Pg.51] เต สํ โกฏฺเฐ โอเปนฺติ’’, อิติ ปาเฐ สุเมธโส;

ปทํ ‘‘น เต’’ติ ฉินฺทิตฺวา, ‘‘สํ โกฏฺเฐ’’ติ ปเฐยฺย เว.

‘Trong câu đọc: “Na te saṃ koṭṭhe openti”, người có trí tuệ nên phân chia từ ngữ là “na te” và nên đọc là “saṃ koṭṭhe”.’

‘‘สํ น โอเปนฺติ โกฏฺเฐ เต, ภิกฺขู’’ติ อตฺถมีรเย;

เอวมิเมสุ อญฺเญสุ, ปาเฐสุปิ อยํ นโย.

‘(Và) nên trình bày ý nghĩa rằng: “Các vị tỳ khưu ấy không đặt (vật dụng) vào kho một cách tốt đẹp.” Phương pháp này cũng (được áp dụng) trong các câu đọc khác tương tự như vậy.’

อถ ยํ ปนิทมฺปิ วุตฺตํ ‘‘เกสญฺจี’’ติ, ตํ กิมตฺถํ? ‘‘คจฺฉติ ปติฏฺฐิตํ, คจฺฉติ ติสฺโส, ภวนฺเต ปสฺสามิ, อตฺถกุสลา ภวนฺเต, วทนฺตํ เอกโปกฺขรา, วทนฺตํ ปฏิวทตี’’ติอาทีสุ สมานสุติกานมุจฺจารณวิเสโส น ลพฺภตีติ ทสฺสนตฺถํ. ตสฺมา อิทเมตฺถ สลฺลกฺเขตพฺพํ – ยตฺถ สมานสุติกานมุจฺจารณวิเสโส ลพฺภติ อตฺถวิเสโส จ ปทานํ วิภาควเสน วา อวิภาควเสน วา, ตตฺถ ปโยเค สมานสุติกเมกจฺจํ ปทํ วิจฺฉินฺทิตฺวา อุจฺจาเรตพฺพํ. เสยฺยถิทํ? ‘‘เหตุ เหตุสมฺปยุตฺตกานํ ธมฺมานํ ตํสมุฏฺฐานานญฺจ รูปานํ เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย. โส เตน สทฺธึ ภาสติ, โสเตน วุยฺหติ. ภวนฺเต ชเน ปสํสติ, ภวนฺเต ปสฺสามี’’ติ เอวมาทโย ปโยคา. เอตฺถ ‘‘เหตู’’ติ อีสกํ วิจฺฉินฺทิตฺวา ‘‘เหตุสมฺปยุตฺตาน’’นฺติ อุจฺจาเรตพฺพํ. ตถา ‘‘โส’’ติ วิจฺฉินฺทิตฺวา ‘‘เตน สทฺธิ’’นฺติ อุจฺจาเรตพฺพํ. ‘‘ภว’’นฺติ วิจฺฉินฺทิตฺวา ‘‘เต ชเน’’ติ อุจฺจาเรตพฺพํ.

Lại nữa, điều này cũng đã được nói rằng: “của một số,” điều ấy có ý nghĩa gì? Nhằm để trình bày rằng trong các trường hợp như: “gacchati patiṭṭhitaṃ (đi đến nơi đã được an lập), gacchati tisso (đi đến ba), bhavante passāmi (tôi thấy các ngài), atthakusalā bhavante (các ngài là những người thiện xảo về ý nghĩa), vadantaṃ ekapokkharā (hoa sen đơn đang nói), vadantaṃ paṭivadatī (đáp lại người đang nói),” sự khác biệt trong cách phát âm của các từ đồng âm là không thể có được. Do đó, điều này ở đây nên được ghi nhận: ở đâu có được sự khác biệt trong cách phát âm của các từ đồng âm và sự khác biệt về ý nghĩa, hoặc do cách phân chia các từ hoặc do cách không phân chia, thì ở đó trong cách sử dụng, một từ đồng âm nào đó nên được phát âm bằng cách tách ra. Ví dụ như sau: “Hetu hetusampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ hetupaccayena paccayo (Nhân là duyên cho các pháp tương ưng nhân và các sắc do nhân ấy sanh khởi bằng nhân duyên). So tena saddhiṃ bhāsati (người ấy nói chuyện cùng với người kia), sotena vuyhati (bị cuốn trôi bởi dòng nước). Bhavante jane pasaṃsati (tán dương những người đang hiện hữu), bhavante passāmī (tôi thấy các ngài).” Đây là những ví dụ. Ở đây, nên phát âm “hetū” rồi tách ra một chút, sau đó phát âm “hetusampayuttānaṃ.” Tương tự, nên phát âm “so” rồi tách ra, sau đó phát âm “tena saddhiṃ.” Nên phát âm “bhavaṃ” rồi tách ra, sau đó phát âm “te jane.”

เสสํ ปน สมานสุติกํ วิจฺฉินฺทิตฺวา น อุจฺจาเรตพฺพํ. อวิจฺฉินฺทนียสฺมิญฺหิ ฐาเน วิจฺฉินฺทิตฺวา ปฐิตสฺส อตฺโถ ทุฏฺโฐ โหติ. เอวํ ปทวิภาคาวิภาควเสน สมานสุติกานมตฺถุจฺจารณวิเสโส เวทิตพฺโพ. เอตฺถ หิ ‘‘โส เตนา’’ติอาทีสุ ทฺวิปทตฺถคฺคหณํ วิภาโค, เอกปทตฺถคฺคหณมวิภาโคติ อธิปฺเปโต. เอตฺถ จ วิสุํ ววตฺถิตานํ อสมานสุติกานํ เอกโต กตฺวา สมานสุติกภาวปริกปฺปนํ อตฺถนฺตรวิญฺญาปนตฺถญฺเจว อุจฺจารณวิเสสทสฺสนตฺถญฺจ. น หิ เอตานิ [Pg.52] ‘‘สปฺโป สปฺโป’’ติอาทีสุ วิย เอกสฺมึเยวตฺเถ สมานสุติกานิ. เอวํ สนฺเตปิ เอกชฺฌกรเณน ลทฺธํ สมานสุติเลสํ คเหตฺวา อตฺถนฺตรวิญฺญาปนตฺถํ อุจฺจารณวิเสสทสฺสนตฺถญฺจ ‘‘สมานสุติกานี’’ติ วุตฺตานิ. เอส นโย อญฺญตฺราปิ อีทิเสสุ ฐาเนสุ. อิทเมตฺถ สลฺลกฺเขตพฺพํ –

Còn lại, từ đồng âm không nên được phát âm bằng cách tách ra. Vì rằng ở nơi không nên tách mà lại đọc tách ra thì ý nghĩa của nó trở nên sai lạc. Như vậy, sự khác biệt về ý nghĩa và cách phát âm của các từ đồng âm nên được hiểu theo cách phân chia và không phân chia từ. Ở đây, trong các trường hợp như “so tenā,” việc nắm bắt ý nghĩa của hai từ được xem là sự phân chia, việc nắm bắt ý nghĩa của một từ được xem là sự không phân chia, đó là điều được chủ trương. Và ở đây, việc giả định trạng thái đồng âm bằng cách kết hợp lại các từ không đồng âm vốn được xác định riêng biệt là nhằm để cho biết ý nghĩa khác và cũng để trình bày sự khác biệt trong cách phát âm. Vì rằng những từ này không phải là đồng âm trong cùng một ý nghĩa như trong các trường hợp “sappo sappo” (rắn, rắn). Mặc dù như vậy, bằng cách kết hợp lại và có được một chút âm thanh tương tự, chúng được gọi là “các từ đồng âm” nhằm để cho biết ý nghĩa khác và cũng để trình bày sự khác biệt trong cách phát âm. Phương pháp này cũng được áp dụng ở những nơi tương tự khác. Điều này ở đây nên được ghi nhận.

ยตฺถ สมานสุติกานํ อฏฺฐารสากาเรสุ เยน เกนจิ อากาเรน อตฺถวิเสโส ลพฺภติ, วิจฺฉินฺทิตฺวา ปน อุจฺจารเณ สทฺทวิลาโส น โหติ, อตฺโถ วา ทุฏฺโฐ โหติ, น ตาทิเสสุ ปโยเคสุ สมานสุติกานิ ปทานิ วิจฺฉินฺทิตฺวา อุจฺจาเรตพฺพานิ. ตตฺร กตเมน จากาเรน อตฺถวิเสสลาโภ ภวติ? ปทานํ วิภาควเสน วา อวิภาควเสน วา อกฺขรสนฺนิธานวเสน วา ปทสนฺนิธานวเสน วา ปทกฺขรสนฺนิธานวเสน วา วิจฺฉาวเสน วา กมฺมปฺปวจนียวเสน วา ภยโกธาทีสุ อุปฺปนฺเนสุ กถิตาเมฑิตวจนวเสน วา คุณวาจกสทฺทสฺส ทฺวิรุตฺตวเสน วา กฺริยาปทสฺส ทฺวิรุตฺตวเสน วา สํหิตาปทจฺเฉทวเสน วา อคารวตฺถปริทีปนวเสน วา นิรนฺตรตฺถปริทีปนวเสน วา นนิรนฺตรตฺถปริทีปนวเสน วา ‘‘ปุนปฺปุน’’มิจฺจตฺถปริทีปนวเสน วา อุปมาเน อิว สทฺทวเสน วา อิติสทฺทํ ปฏิจฺจ สทฺทปทตฺถวาจกตฺถปริทีปนวเสน วา ตถาปวตฺตจิตฺตปริทีปนวเสน วาติ อิเมสุฏฺฐารสากาเรสุ, วิตฺถารโต ปน ฉพฺพีสาย อากาเรสุ ตโต วาธิเกสุ เยน เกนจิ อากาเรน อตฺถวิเสสลาโภ ภวติ.

Ở đâu có được sự khác biệt về ý nghĩa của các từ đồng âm theo bất kỳ phương diện nào trong mười tám phương diện, nhưng khi phát âm tách ra thì âm điệu không hay, hoặc ý nghĩa bị sai lạc, thì trong những cách sử dụng như vậy, các từ đồng âm không nên được phát âm bằng cách tách ra. Trong đó, sự có được ý nghĩa khác biệt xảy ra theo phương diện nào? Sự có được ý nghĩa khác biệt xảy ra theo bất kỳ phương diện nào trong mười tám phương diện này: hoặc do cách phân chia từ, hoặc do cách không phân chia từ, hoặc do sự gần gũi của các mẫu tự, hoặc do sự gần gũi của các từ, hoặc do sự gần gũi của từ và mẫu tự, hoặc do sự kéo dài, hoặc do cách dùng của giới từ, hoặc do cách nói lặp lại khi sợ hãi, tức giận v.v... sanh khởi, hoặc do sự lặp lại hai lần của tính từ, hoặc do sự lặp lại hai lần của động từ, hoặc do cách nối âm và ngắt từ, hoặc do cách biểu thị sự không tôn kính, hoặc do cách biểu thị ý nghĩa liên tục, hoặc do cách biểu thị ý nghĩa không liên tục, hoặc do cách biểu thị ý nghĩa “lặp đi lặp lại,” hoặc do cách dùng từ “iva” trong so sánh, hoặc do cách biểu thị ý nghĩa của một âm thanh hay một từ liên quan đến từ “iti,” hoặc do cách biểu thị trạng thái tâm đã diễn tiến như vậy. Hoặc một cách chi tiết, trong hai mươi sáu phương diện, hoặc nhiều hơn thế nữa.

เอตฺถ ปทานํ ตาว วิภาควเสน วา อวิภาควเสน วา สมานสุติกานมตฺถวิเสสลาเภ ‘‘สา นํ สงฺคติ ปาเลติ, อภิกฺกโม สานํ ปญฺญายติ. มา โน เทว อวธิ, มาโน มยฺหํ น วิชฺชตี’’ติ เอวมาทโย ปโยคา.

Ở đây, trước hết, về việc có được ý nghĩa khác biệt của các từ đồng âm do cách phân chia hoặc không phân chia từ, có những cách sử dụng như sau: “sā naṃ saṅgati pāleti (sự giao du ấy bảo vệ người đó), abhikkamo sānaṃ paññāyati (sự tiến tới của bầy chó được nhận thấy). Mā no deva avadhi (thưa ngài, xin đừng giết chúng tôi), māno mayhaṃ na vijjatī (ngã mạn không có nơi tôi).”

อกฺขรสนฺนิธานวเสน [Pg.53] ปน อตฺถวิเสสลาเภ ‘‘สนฺเตหิ มหิโต หิโต. สงฺคา สงฺคามชึ มุตฺตํ, ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณํ. ทาฐี ทาฐีสุ ปกฺขนฺทิ, มญฺญมาโน ยถา ปุเร. สพฺพาภิภุํว สิรสาสิรสา นมามิ. ภูมิโต อุฏฺฐิตา ยาว, พฺรหฺมโลกา วิธาวติ. อจฺจิ อจฺจิมโต โลเก, ฑยฺหมานมฺหิ เตชสา’’ติ เอวมาทโย ปโยคา.

Còn về việc có được ý nghĩa khác biệt do sự gần gũi của các mẫu tự, có những cách sử dụng như sau: “santehi mahito hito (được các bậc thiện nhân tôn kính, là người hữu ích). Saṅgā saṅgāmajiṃ muttaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ (người đã thoát khỏi sự dính mắc, đã chiến thắng trong trận chiến, ta gọi người ấy là Bà-la-môn). Dāṭhī dāṭhīsu pakkhandi, maññamāno yathā pure (con vật có ngà đã xông vào giữa những con vật có ngà, tưởng rằng như trước kia). Sabbābhibhuṃva sirasāsirasā namāmi (con xin cúi đầu đảnh lễ bậc Toàn Thắng, bậc Vô Thượng). Bhūmito uṭṭhitā yāva, brahmalokā vidhāvati (từ mặt đất bay lên, chạy đến tận cõi Phạm thiên). Acci accimato loke, ḍayhamānamhi tejasā (ngọn lửa từ vật có lửa đang cháy trong thế gian với sức nóng).”

ปทสนฺนิธานวเสน อตฺถวิเสสลาเภ ‘‘อาโป อาโปคตํ. ราชราชมหามตฺตาทโย, สุโข’โลกสฺส โลกสฺส, การโก ญาณจกฺขุโท, นิราปเท ปเท นินฺโน, อนนฺตญาณํ กรุณาลยํ ลยํ, มลสฺส พุทฺธํ สุสมาหิตํ หิตํ. นมามิ ธมฺมํ ภวสํวรํ วรํ, คุณากรญฺเจว นิรงฺคณํ คณ’’นฺติ เอวมาทโย ปโยคา.

Về việc có được ý nghĩa khác biệt do sự gần gũi của các từ, có những cách sử dụng như sau: “āpo āpogataṃ (nước đã đi vào nước). Rājarājamahāmattādayo (vua, các vị đại thần của vua, v.v...). sukho’lokassa lokassa, kārako ñāṇacakkhudo (sự an lạc là ánh sáng cho thế gian, là người tạo ra tuệ nhãn), nirāpade pade ninno (nghiêng về trạng thái vô úy), anantañāṇaṃ karuṇālayaṃ layaṃ (bậc có trí tuệ vô biên, là nơi nương tựa của lòng bi, đã đi đến sự hủy diệt), malassa buddhaṃ susamāhitaṃ hitaṃ (đức Phật, người đã diệt trừ cấu uế, có tâm định tĩnh, mang lại lợi ích). Namāmi dhammaṃ bhavasaṃvaraṃ varaṃ (con xin đảnh lễ Pháp, sự thu thúc trong vòng sanh tử, là pháp tối thượng), guṇākarañceva niraṅgaṇaṃ gaṇaṃ (và Tăng đoàn, là kho tàng của các đức hạnh, không còn phiền não).”

ปทกฺขรสนฺนิธานวเสน อตฺถวิเสสลาเภ ‘‘ปมาณรหิตํ หิตํ, สิทฺธตฺโถ สพฺพสิทฺธตฺโถ, ติโลกมหิโต หิโต. อุปคนฺตฺวาน สมฺพุทฺโธ, อิทํ วจนมพฺรวี’’ติ เอวมาทโย ปโยคา. ตตฺริมา อกฺขรสนฺนิธานาทีสุ อธิปฺปายวิญฺญาปนิโย คาถา –

Về việc có được ý nghĩa khác biệt do sự gần gũi của từ và mẫu tự, có những cách sử dụng như sau: “pamāṇarahitaṃ hitaṃ (vô lượng và hữu ích), siddhattho sabbasiddhattho (bậc Tất-đạt-đa, người đã thành tựu mọi mục đích), tilokamahito hito (được ba cõi tôn kính, là người hữu ích). Upagantvāna sambuddho, idaṃ vacanamabravī (bậc Chánh Đẳng Giác sau khi đến gần, đã nói lời này).” Trong đó, đây là những câu kệ giải thích ý nghĩa về sự gần gũi của các mẫu tự v.v...

มหิโตอิติ สทฺทมฺหา, มกาโร เจ วิเวจิโต;

สทฺโท นิรตฺถโก เอตฺถ, ‘‘อกฺขร’’นฺติ วเท พุโธ.

Nếu mẫu tự ‘ma’ được tách ra khỏi từ ‘mahito;’ thì từ ở đây trở nên vô nghĩa, người trí nên gọi đó là “mẫu tự.”

เญยฺยา อกฺขรโยเคน,‘‘สนฺเตหิ มหิโต หิโต’’;

อิจฺจาทีสุ สรูปานํ,โหติ อตฺถวิเสสตา.

Nên biết rằng do sự kết hợp của các mẫu tự, trong các trường hợp như “santehi mahito hito,” có sự khác biệt về ý nghĩa của các từ có hình thức tương tự.

อุปสคฺคา นิปาตา จ, ยญฺจญฺญํ อตฺถโชตกํ;

เอกกฺขรมฺปิ วิญฺญูหิ, ตํ ‘‘ปท’’นฺติ สมีริตํ.

Các tiếp đầu ngữ và các bất biến từ, và bất cứ điều gì khác làm sáng tỏ ý nghĩa; dù chỉ là một mẫu tự, cũng được các bậc hiền trí gọi là “từ.”

ปทานํ [Pg.54] สนฺนิธานญฺจ, ปทกฺขรานเมว จ;

สมาเส ลพฺภมานตฺตํ, สนฺธาย ลปิตํ มยา.

Sự gần gũi của các từ, và của các từ và mẫu tự; đã được tôi nói đến, nhắm đến việc chúng được tìm thấy trong các hợp thể từ.

วิจฺฉาวเสน อตฺถวิเสสลาเภ ‘‘คาเม คาเม สตํ กุมฺภา, คาโม คาโม รมณีโย’’ติ เอวมาทโย ปโยคา. เอตฺถ หิ วิจฺฉาวเสน สพฺเพปิ คามา ปริคฺคหิตา.

Trường hợp đạt được ý nghĩa đặc biệt do bởi sự phổ biến (vicchā), có những cách dùng như: ‘mỗi mỗi làng có một trăm cái bình’, ‘mỗi mỗi làng đều khả ái’. Ở đây, do bởi sự phổ biến, tất cả các làng đều được bao gồm.

นานาธิกรณานํ ตุ, วตฺตุเมกกฺขณมฺหิ ยา;

อิจฺฉโต พฺยาปิตุํ อิจฺฉา, สา วิจฺฉาติ ปกิตฺติตา.

Ước muốn của người muốn bao trùm để nói về nhiều đối tượng khác nhau trong một khoảnh khắc, ước muốn ấy được gọi là sự phổ biến (vicchā).

กมฺมปฺปวจนียวเสน อตฺถวิเสสลาเภ ‘‘รุกฺขํ รุกฺขํ ปติ วิชฺโชตเต จนฺโท, รุกฺขํ รุกฺขํ ปริ วิชฺโชตเต จนฺโท’’ติ ปโยคา, รุกฺขานํ อุปริ อุปริ วิชฺโชตเตติ อตฺโถ.

Trường hợp đạt được ý nghĩa đặc biệt do bởi giới từ (kammappavacanīya), có những cách dùng như: ‘mặt trăng chiếu sáng đến mỗi mỗi cây’, ‘mặt trăng chiếu sáng xung quanh mỗi mỗi cây’, có nghĩa là ‘chiếu sáng ở trên, ở trên các cây’.

ภยโกธาทีสุ อุปฺปนฺเนสุ กถิตาเมฑิตวจนวเสน ปน อตฺถวิเสสลาเภ อิเม ปโยคา – ภเย ตาว ‘‘โจโร โจโร, สปฺโป สปฺโป’’อิจฺจาทโย. โกเธ ‘‘วสล วสล, จณฺฑาล จณฺฑาล, วิชฺฌ วิชฺฌ, ปหร ปหร’’อิจฺจาทโย. ปสํสายํ ‘‘สาธุ สาธุ สาริปุตฺต, อภิกฺกนฺตํ ภนฺเต อภิกฺกนฺตํ ภนฺเต’’อิจฺจาทโย. ตุริเต ‘‘อภิกฺกม วาเสฏฺฐ อภิกฺกม วาเสฏฺฐ, คจฺฉ คจฺฉ, ลุนาหิ ลุนาหิ’’อิจฺจาทโย. โกตูหเล ‘‘อาคจฺฉ อาคจฺฉ’’อิจฺจาทโย. อจฺฉริเย ‘‘อโห พุทฺโธ อโห พุทฺโธ’’อิจฺจาทโย. หาเส ‘‘อโห สุขํ อโห สุขํ, อโห มนาปํ อโห มนาปํ’’อิจฺจาทโย. โสเก ‘‘กหํ เอกปุตฺตก กหํ เอกปุตฺตก’’อิจฺจาทโย. ปสาเท ‘‘ภวิสฺสนฺติ วชฺชี ภวิสฺสนฺติ วชฺชี’’อิจฺจาทโย. เอวํ ภยโกธาทีสุ อุปฺปนฺเนสุ กถิตาเมฑิตวจนวเสน อตฺถวิเสสลาโภ ภวติ. เอตฺถ ปน อตฺถนฺตราภาเวปิ ทฬฺหีกมฺมวเสน ปทานมตฺถโชตกภาโวเยว อตฺถวิเสสลาโภ.

Lại nữa, trường hợp đạt được ý nghĩa đặc biệt do bởi lời nói được lặp lại (āmeḍita) khi sự sợ hãi, phẫn nộ v.v... sanh khởi, có những cách dùng này: Trước hết, trong sự sợ hãi: ‘cướp, cướp’, ‘rắn, rắn’ v.v... Trong sự phẫn nộ: ‘hạ tiện, hạ tiện’, ‘chiên-đà-la, chiên-đà-la’, ‘hãy đâm, hãy đâm’, ‘hãy đánh, hãy đánh’ v.v... Trong sự tán thán: ‘lành thay, lành thay, Sāriputta’, ‘vi diệu thay, bạch ngài, vi diệu thay, bạch ngài’ v.v... Trong sự hối hả: ‘hãy tiến lên, Vāseṭṭha, hãy tiến lên, Vāseṭṭha’, ‘đi, đi’, ‘hãy cắt, hãy cắt’ v.v... Trong sự hiếu kỳ: ‘hãy đến, hãy đến’ v.v... Trong sự kinh ngạc: ‘ồ, đức Phật! ồ, đức Phật!’ v.v... Trong sự vui mừng: ‘ồ, hạnh phúc thay! ồ, hạnh phúc thay!’, ‘ồ, đáng hài lòng thay! ồ, đáng hài lòng thay!’ v.v... Trong sự sầu muộn: ‘đâu rồi, con trai duy nhất, đâu rồi, con trai duy nhất’ v.v... Trong sự tín thành: ‘người Vajjī sẽ thịnh vượng, người Vajjī sẽ thịnh vượng’ v.v... Như vậy, có sự đạt được ý nghĩa đặc biệt do bởi lời nói được lặp lại khi sự sợ hãi, phẫn nộ v.v... sanh khởi. Tuy nhiên, ở đây, ngay cả khi không có ý nghĩa khác, việc đạt được ý nghĩa đặc biệt chính là trạng thái các từ ngữ làm sáng tỏ ý nghĩa do bởi sự nhấn mạnh.

ภเย [Pg.55] โกเธ ปสํสายํ,ตุริเต โกตูหล’จฺฉเร;

หาเส โสเก ปสาเท จ,กเร อาเมฑิตํ พุโธ.

Trong sợ hãi, phẫn nộ, tán thán, trong hối hả, hiếu kỳ, kinh ngạc; và trong vui mừng, sầu muộn, tín thành, bậc trí thực hiện sự lặp lại (āmeḍita).

จสทฺโท อวุตฺตสมุจฺจยตฺโถ, เตน ครหาอสมฺมานาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘ปาโป ปาโป’’ติอาทีสุ หิ ครหายํ. ‘‘อภิรูปก อภิรูปกา’’ติอาทีสุ อสมฺมาเน. ‘‘กฺวายํ อพลพโล วิยา’’ติอาทีสุ อติสยตฺเถ อาเมฑิตํ ทฏฺฐพฺพํ. คุณวาจกสฺส ทฺวิรุตฺตวเสน อตฺถวิเสสลาเภ ‘‘กณฺโห กณฺโห จ โฆโร จา’’ติ เอวมาทโย. ‘‘กณฺโห กณฺโห’’ติ หิ อตีว กณฺโหติ อตฺโถ. กฺริยาปทสฺส ทฺวิรุตฺตวเสน อตฺถวิเสสลาเภ ‘‘ธเม ธเม นาติธเม’’ติ เอวมาทโย. ตตฺถ ธเม ธเมติ ธเมยฺย โน น ธเมยฺย. นาติธเมติ ปมาณาติกฺกนฺตํ ปน น ธเมยฺย. สํหิตาปทจฺเฉทวเสน อตฺถวิเสสลาเภ ‘‘นรานรา, สุราสุรา, กตากตกุสลากุสลวิสยํ วิปฺปฏิสารากาเรน ปวตฺตํ อนุโสจนํ กุกฺกุจฺจ’’นฺติ เอวมาทโย. เอตฺถ ปน วิญฺญูนํ ปรมโกสลฺลชนนตฺถํ สิโลกํ รจยาม –

Từ ‘ca’ (và) có ý nghĩa bao gồm những điều chưa được nói đến, do đó nên hiểu là bao gồm sự khiển trách, sự bất kính v.v... Thật vậy, trong các trường hợp như ‘ác, ác’ là trong sự khiển trách. Trong các trường hợp như ‘đẹp trai, đẹp trai’ là trong sự bất kính. Trong các trường hợp như ‘người yếu ớt này ở đâu vậy’ nên hiểu sự lặp lại có ý nghĩa là tột bậc. Trường hợp đạt được ý nghĩa đặc biệt do bởi sự lặp lại hai lần của tính từ, có những cách dùng như ‘đen, đen và đáng sợ’. Ở đây, ‘kaṇho kaṇho’ có nghĩa là ‘rất đen’. Trường hợp đạt được ý nghĩa đặc biệt do bởi sự lặp lại hai lần của động từ, có những cách dùng như ‘hãy thổi, hãy thổi, đừng thổi quá mức’. Trong đó, ‘dhame dhame’ có nghĩa là ‘nên thổi, chứ không phải là không nên thổi’. ‘Nātidhame’ có nghĩa là ‘nhưng không nên thổi vượt quá mức độ’. Trường hợp đạt được ý nghĩa đặc biệt do bởi sự phân tách từ ghép (saṃhitāpada), có những cách dùng như ‘người và phi nhân (narānarā)’, ‘chư thiên và a-tu-la (surāsurā)’, ‘hối (kukkucca) là sự hối tiếc diễn tiến theo cách ăn năn về phạm vi các việc thiện và bất thiện đã làm và chưa làm (katākatakusalākusala)’ v.v... Tuy nhiên, ở đây, nhằm mục đích tạo ra sự khéo léo tột bậc cho người trí, chúng tôi sáng tác một câu kệ –

หิตาหิตา หิตํหิตํ, อานุภาเวน เต ชิน;

ปวราปวราหจฺจ, ภวามา’นามยา มยนฺติ.

Hỡi đấng Chiến Thắng (Jina), nhờ oai lực của ngài, mong rằng chúng con, sau khi đã từ bỏ bạn và thù, điều lợi và điều hại, bậc cao quý và kẻ thấp hèn, sẽ được vô bệnh.

อคารวตฺถปริทีปนวเสน อตฺถวิเสสลาเภ ‘‘ตุวํตุวํ เปสุญฺญกลหวิคฺคหวิวาทา’’ติ เอวมาทโย. นิรนฺตรตฺถปริทีปนวเสน อตฺถวิเสสลาเภ ‘‘ทิวเส ทิวเส ปริภุญฺชตี’’ติ เอวมาทโย. นนิรนฺตรตฺถปริทีปนวเสน อตฺถวิเสสลาเภ [Pg.56] ‘‘ขเณ ขเณ ปีติ อุปฺปชฺชตี’’ติ เอวมาทโย. ‘‘ปุนปฺปุน’’มิจฺจตฺถปริทีปนวเสน อตฺถวิเสสลาเภ ‘‘มุหุํ มุหุํ ภายยเต กุมาเร’’ติ เอวมาทโย. อุปมาเน อิวสทฺทวเสน อตฺถวิเสสลาเภ ‘‘ราชา รกฺขตุ ธมฺเมน, อตฺตโนว ปชํ ปช’’นฺติ เอวมาทโย. อิติสทฺทํ ปฏิจฺจ สทฺทปทตฺถวาจกตฺตปริทีปนวเสน อตฺถวิเสสลาเภ ‘‘พุทฺโธ พุทฺโธติ กถยนฺโต, โสมนสฺสํ ปเวทยิ’’นฺติ เอวมาทโย. ตถาปวตฺตจิตฺตปริทีปนวเสน อตฺถวิเสสลาเภ ‘‘พุทฺโธ พุทฺโธติ จินฺเตนฺโต, มคฺคํ โสเธมหํ ตทา’’ติ เอวมาทโย. เอวํ อีทิเสสุ ปโยเคสุ สมานสุติกปทํ วิจฺฉินฺทิตฺวา น อุจฺจาเรตพฺพํ. วิจฺฉินฺทิตฺวา หิ อุจฺจารเณ สติ สทฺทวิลาโส น ภวติ, กตฺถจิ ปน ‘‘กตากตากุสลากุสลวิสย’’นฺติ เอวมาทีสุ วิจฺฉินฺทิตฺวา อุจฺจาริตสฺส อตฺโถ ทุฏฺโฐ โหติ, ตสฺมา วิจฺฉินฺทิตฺวา น อุจฺจาเรตพฺพํ, เอกาพทฺธํเยว กตฺวา อุจฺจาเรตพฺพํ. อิติ สมานสุติเกสุ วินิจฺฉโย ฉพฺพีสาย อากาเรหิ อธิเกหิ จ มณฺเฑตฺวา ทสฺสิโต.

Trường hợp đạt được ý nghĩa đặc biệt do bởi sự chỉ ra đối tượng bất kính, có những cách dùng như: ‘mày, mày, nói đâm thọc, cãi cọ, tranh chấp, luận쟁’ v.v... Trường hợp đạt được ý nghĩa đặc biệt do bởi sự chỉ ra ý nghĩa liên tục, có những cách dùng như: ‘ăn ngày này qua ngày khác’ v.v... Trường hợp đạt được ý nghĩa đặc biệt do bởi sự chỉ ra ý nghĩa không liên tục, có những cách dùng như: ‘hỷ sanh khởi từng khoảnh khắc’ v.v... Trường hợp đạt được ý nghĩa đặc biệt do bởi sự chỉ ra ý nghĩa ‘lặp đi lặp lại’, có những cách dùng như: ‘nó dọa đứa bé hết lần này đến lần khác’ v.v... Trường hợp đạt được ý nghĩa đặc biệt do bởi từ ‘iva’ trong sự so sánh, có những cách dùng như: ‘mong rằng đức vua hộ trì (dân chúng) bằng chánh pháp, như con cái của chính mình’ v.v... Trường hợp đạt được ý nghĩa đặc biệt do bởi sự chỉ ra rằng từ ngữ là một trích dẫn, dựa vào từ ‘iti’, có những cách dùng như: ‘trong khi nói “Buddha, Buddha”, vị ấy đã biểu lộ sự hoan hỷ’ v.v... Trường hợp đạt được ý nghĩa đặc biệt do bởi sự chỉ ra tâm đang diễn tiến như vậy, có những cách dùng như: ‘trong khi suy niệm “Buddha, Buddha”, khi ấy tôi đã thanh lọc đạo lộ’ v.v... Như vậy, trong những cách dùng tương tự, từ có âm thanh giống nhau không nên được phát âm bằng cách tách rời. Vì nếu phát âm bằng cách tách rời thì sẽ không có vẻ đẹp của âm thanh, hơn nữa ở một vài nơi như ‘katākatākusalākusalavisaya’, ý nghĩa của từ được phát âm tách rời sẽ bị sai lạc. Do đó, không nên phát âm bằng cách tách rời, mà nên phát âm sau khi đã hợp thành một thể thống nhất. Như vậy, sự phân tích về các từ có âm thanh giống nhau đã được trình bày, trang hoàng với hai mươi sáu phương thức và nhiều hơn nữa.

ยสฺมา ปน สมานสุติเกสุ วินิจฺฉเย ทสฺสิเต อสมานสุติเกสุปิ วินิจฺฉโย ทสฺเสตพฺโพ โหติ, ตสฺมา ตมฺปิ ทสฺเสสฺสาม – ยตฺถ นิคฺคหีตมฺหา ปราการโลโปปิ ปาโฐ ปญฺญายติ, สํโยคพฺยญฺชนสฺส วิสํโยคตฺตมฺปิ. เตสุ ปโยเคสุ นิคฺคหีตปทํ อนนฺตรปเทน สทฺธึ เอกาพทฺธํเยว กตฺวา อุจฺจาเรตพฺพํ. กตมานิ ตานิ? ‘‘สเจ ภุตฺโต ภเวยฺยาหํ-สา’ชีโว ครหิโต มม. ปุปฺผํ’สา อุปฺปชฺชิ. ขยมตฺตํ น นิพฺพานํ’ส คมฺภีราทิวาจโต’’ติ เอวมาทโย. เอตฺถ หิ ‘‘สเจ ภุตฺโต ภเวยฺยาห’’นฺติอาทินา วิจฺเฉทมกตฺวา [Pg.57] อนนฺตเร ทฺวีสุ คาถาปเทสุ อนฺตรีภูตานํ ทฺวินฺนํ สมานสุติกปทานํ เอกโต อุจฺจารณมิว อนนฺตรปเทหิ สทฺธึ เอกาพทฺธุจฺจารณวเสน ‘‘สเจ ภุตฺโต ภเวยฺยาหํ-สา’ชีโว ครหิโต มมา’’ติอาทินา อุจฺจาเรตพฺพํ. เอวรูโปเยว หิ อุจฺจารณวิเสโส สกเลหิปิ โปราเณหิ วิญฺญูหิ อนุมโต อุจฺจาริโต จ ‘‘อสฺส อาชีโว ครหิโต มม, อสฺสา อุปฺปชฺชิ, อสฺส คมฺภีราทิวาจโต’’ติเอวมาทิอตฺถปฺปฏิปาทนสฺสานุรูปตฺตา.

Vả lại, vì rằng khi sự quyết đoán trong các trường hợp có âm tương đồng đã được trình bày thì sự quyết đoán trong các trường hợp có âm không tương đồng cũng nên được trình bày, do đó chúng tôi sẽ trình bày điều ấy – là nơi mà dị bản có sự biến mất của mẫu tự ‘a’ theo sau niggahīta cũng được nhận thấy, và phụ âm kép cũng trở thành phụ âm đơn. Trong những cách dùng ấy, từ có niggahīta nên được phát âm bằng cách làm cho liên kết thành một khối duy nhất với từ đi liền sau. Những trường hợp ấy là gì? ‘Sace bhutto bhaveyyāhaṃ-sā’jīvo garahito mama. Pupphaṃ’sā uppajji. Khayamattaṃ na nibbānaṃ’sa gambhīrādivācato’ (Nếu ta đã dùng bữa, sanh kế này của y bị chê trách. Bông hoa của nó đã sanh khởi. Chỉ sự đoạn tận không phải là Níp-bàn, do lời nói về sự thâm sâu v.v... của y) và các trường hợp tương tự. Ở đây, quả vậy, tương tự như việc phát âm chung hai từ có âm tương đồng đã được xen vào trong hai câu kệ đi liền sau mà không có sự phân tách bắt đầu bằng ‘sace bhutto bhaveyyāhaṃ’, nên được phát âm bắt đầu bằng ‘sace bhutto bhaveyyāhaṃ-sā’jīvo garahito mamā’ theo cách phát âm liên kết thành một khối với các từ đi liền sau. Quả vậy, chính cách phát âm đặc biệt như thế này đã được tất cả các bậc hiền trí thời xưa chấp thuận và đã được phát âm, vì tương ứng với sự trình bày ý nghĩa như là ‘assa ājīvo garahito mama, assā uppajji, assa gambhīrādivācato’ (sanh kế của y bị chê trách, của nó đã sanh khởi, do lời nói về sự thâm sâu v.v... của y).

ยตฺถ ปน ยาทิเส อุจฺจารเณ กริยมาเน อตฺโถ ปริพฺยตฺโต โหติ, เตสุ ปโยเคสุ กฺวจิ จสทฺท ปนสทฺทาทิโยคฏฺฐาเน อีสกํ วิจฺฉินฺทิตฺวา ปทมุจฺจาเรตพฺพํ. เสยฺยถิทํ? ‘‘วาฬา จ ลปสกฺขรา. อจฺจนฺตสนฺตา ปน ยา, อยํ นิพฺพานสมฺปทา, ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ วาจํ ภาสโต ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ญาณํ ปวตฺตตีติ? อามนฺตา. อิติ จ ทนฺติ จ ทุติ จ ขนฺติ จ ญาณํ ปวตฺตตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ’’ติ เอวมาทโย ปโยคา.

Tuy nhiên, ở nơi nào và trong cách phát âm nào được thực hiện mà ý nghĩa trở nên rõ ràng, trong những cách dùng ấy, đôi khi từ nên được phát âm bằng cách ngắt quãng một chút ở vị trí có sự liên kết của các từ ‘ca’, ‘pana’, v.v... Ví như thế này: ‘Vāḷā ca lapasakkharā. Accantasantā pana yā, ayaṃ nibbānasampadā, ‘idaṃ dukkha’nti vācaṃ bhāsato ‘idaṃ dukkha’nti ñāṇaṃ pavattatīti? Āmantā. Iti ca danti ca duti ca khanti ca ñāṇaṃ pavattatīti? Na hevaṃ vattabbe’ (Và những kẻ hung ác có lời nói ngọt ngào như đường phèn. Lại nữa, pháp nào hoàn toàn tịch tịnh, đây là sự thành tựu Níp-bàn. Trí tuệ khởi sanh rằng ‘đây là khổ’ đối với người nói lời rằng ‘đây là khổ’ phải không? Thưa vâng. Trí tuệ khởi sanh rằng ‘iti ca, danti ca, duti ca, khanti ca’ phải không? Không nên nói như vậy) và những cách dùng tương tự.

เอเตสุ หิ ปฐมปโยเค ‘‘วาฬา จา’’ติ อีสกํ วิจฺฉินฺทิตฺวา ‘‘ลปสกฺขรา’’ติ อุจฺจาเรตพฺพํ. ตตฺถ ลปสกฺขราติ สกฺขรสทิสมธุรวจนา. ชาตกฏฺฐกถายํ ปน ‘‘นิรตฺถกวจเนหิ สกฺขรา วิย มธุรา’’ติ วุตฺตํ, ตสฺมาตฺร พหุพฺพีหิตปฺปุริสวเสน ทฺวิธา สมาโส ทฏฺฐพฺโพ ‘‘ลปา สกฺขรา วิย ยาสํ ตา ลปสกฺขรา, ลเปหิ วา สกฺขรา วิยาติ ลปสกฺขรา’’ติ.

Quả vậy, trong những trường hợp này, ở cách dùng thứ nhất, nên phát âm ‘lapasakkharā’ sau khi đã ngắt quãng một chút ở ‘vāḷā cā’. Ở đó, ‘lapasakkharā’ là những lời nói ngọt ngào giống như đường phèn. Tuy nhiên, trong Chú giải Túc Sanh Truyện có nói rằng: ‘ngọt ngào như đường phèn bằng những lời nói vô nghĩa’. Do đó, ở đây nên được hiểu hợp thể theo hai cách, theo thể loại bahubbīhi và tappurisa: ‘lapā sakkharā viya yāsaṃ tā lapasakkharā’ (những lời nói của họ ngọt ngào như đường phèn, họ là những người có lời nói ngọt ngào) hoặc ‘lapehi vā sakkharā viyāti lapasakkharā’ (ngọt ngào như đường phèn bằng những lời nói).

ทุติยปโยเค ‘‘อจฺจนฺตสนฺตา ปน’’อิติ อีสกํ วิจฺฉินฺทิตฺวา ‘‘ยา’’ติ อุจฺจาเรตพฺพํ. ยา ปน อยํ นิพฺพานสมฺปทา อจฺจนฺตสนฺตาติ หิ อตฺโถ.

Trong cách dùng thứ hai, nên phát âm ‘yā’ sau khi đã ngắt quãng một chút ở ‘accantasantā pana’. Quả vậy, ý nghĩa là: ‘Yā pana ayaṃ nibbānasampadā accantasantā’ (Lại nữa, sự thành tựu Níp-bàn này là hoàn toàn tịch tịnh).

ตติยปโยเค [Pg.58] อิติ จ ทนฺติ จ ทุติ จ ขนฺติ จาติ เอเตสุ จตูสุ ฐาเนสุ อิการญฺจ ทํการญฺจ ทุการญฺจ ขํการญฺจ อีสกํ วิจฺฉินฺทิตฺวา ตทนนฺตรํ ติ จ สทฺทา อุจฺจาเรตพฺพา.

Trong cách dùng thứ ba, ở bốn chỗ là ‘iti ca, danti ca, duti ca, khanti ca’ này, các từ ‘ti’ và ‘ca’ nên được phát âm sau khi đã ngắt quãng một chút ở mẫu tự ‘i’, âm ‘daṃ’, âm ‘du’, và âm ‘khaṃ’.

เอตฺถ หิ อวิจฺฉินฺทิตฺวา อุจฺจารเณ สติ อญฺญถา คเหตพฺพตฺตา อตฺโถ ทุฏฺโฐ ภวติ. กถํ? อีทิเสสุ ฐาเนสุ อวิจฺฉินฺทิตฺวา อุจฺจารเณ สติ อิติสทฺโท เอวนฺติ อตฺถวาจโก นิปาโต สิยา, สนฺธิวเสน ปน อิการตฺถวาจโก รูฬฺหีสทฺโท น สิยา. ทนฺติสทฺโท ทมนตฺโถ สิยา, ทํการวาจโก น สิยา. ทุติสทฺโท นิรตฺถโก สิยา, ทุการวาจโก น สิยา. ขนฺติสทฺโท ขมนตฺโถ สิยา, ขํการวาจโก น สิยา. ตสฺมา อิการ ทํการ ทุการ ขํการานิ อีสกํ วิจฺฉินฺทิตพฺพานิ.

Quả vậy, ở đây, khi có sự phát âm không ngắt quãng, ý nghĩa trở nên sai lạc do bị hiểu theo cách khác. Như thế nào? Khi có sự phát âm không ngắt quãng ở những chỗ như thế này, từ ‘iti’ có thể là một bất biến từ biểu thị ý nghĩa ‘như vậy’, nhưng do liên âm, nó sẽ không phải là một từ quy ước biểu thị mẫu tự ‘i’. Từ ‘danti’ có thể có nghĩa là sự chế ngự, chứ không phải là từ biểu thị âm ‘daṃ’. Từ ‘duti’ có thể trở nên vô nghĩa, chứ không phải là từ biểu thị âm ‘du’. Từ ‘khanti’ có thể có nghĩa là sự kham nhẫn, chứ không phải là từ biểu thị âm ‘khaṃ’. Do đó, mẫu tự ‘i’, âm ‘daṃ’, âm ‘du’, âm ‘khaṃ’ nên được ngắt quãng một chút.

เอตฺถ หิ อิอิติ ทํอิติ ทุอิติ ขํอิตีติอาทินา สํหิตาปทจฺเฉโท เวทิตพฺโพ, ปรภูตสฺส จ อิการสฺส โลโป. น ปเนตฺถ อิทํ วตฺตพฺพํ ‘‘สรูปสรานํ วิสเย ปรภูตสฺส สรูปสรสฺส โลโป น โหติ, ปุพฺพสรสฺเสว โลโป โหติ ตตฺรายนฺติ เอตฺถ วิยา’’ติ ‘‘อกิลาสุโน วณฺณปเถ ขณนฺตา, อุทงฺคเณ ตตฺถ ปปํ อวินฺทุ’’นฺติ ปาฬิยํ สรูปปรสรสฺส โลปทสฺสนโต. ตถา หิ อฏฺฐกถาจริเยหิ ‘‘ปวทฺธํ อาปํ ปป’’นฺติ อตฺโถ สํวณฺณิโต. ตสฺมา ‘‘อิติ จา’’ติ เอตฺถาปิ อิอิติ จาติ เฉทํ กตฺวา ทฺวีสุ อิกาเรสุ ปรสฺส อิการสฺส โลโป กาตพฺโพ, น ปุพฺพสฺส.

Quả vậy, ở đây, sự phân tách các từ đã được liên âm nên được hiểu theo cách bắt đầu bằng ‘i iti, daṃ iti, du iti, khaṃ iti’, và có sự biến mất của mẫu tự ‘i’ đứng sau. Ở đây, điều này không nên được nói: ‘Trong trường hợp các nguyên âm tương đồng, không có sự biến mất của nguyên âm tương đồng đứng sau, chỉ có sự biến mất của nguyên âm đứng trước, giống như trong trường hợp ‘tatrāyaṃ’’, bởi vì sự biến mất của nguyên âm tương đồng đứng sau được thấy trong câu Pāḷi: ‘akilāsuno vaṇṇapathe khaṇantā, udaṅgaṇe tattha papaṃ avinduṃ’ (những người không mệt mỏi, khi đào bới trên con đường buôn bán, đã tìm thấy nước trong sân ấy). Quả vậy, các vị Chú giải sư đã giải thích ý nghĩa rằng: ‘pavaddhaṃ āpaṃ papaṃ’ (nước đã dâng lên). Do đó, trong trường hợp ‘iti cā’ cũng vậy, sau khi đã phân tách thành ‘i iti cā’, sự biến mất của mẫu tự ‘i’ đứng sau trong hai mẫu tự ‘i’ nên được thực hiện, chứ không phải của mẫu tự đứng trước.

ปุพฺพสฺมิญฺหิ อิการวาจเก อิกาเร นฏฺเฐ สติ นิปาตภูเตน อิติสทฺเทน อิการสงฺขาโต อตฺโถ น วิญฺญาเยยฺย, นิปาตภูตสฺส ปน อิติสทฺทสฺส อิกาเร นฏฺเฐปิ โส อตฺโถ วิญฺญายเตว ‘‘เทวทตฺโตติ เม สุต’’นฺติ เอตฺถ [Pg.59] เทวทตฺตปทตฺโถ วิย. ตสฺมา อิติสทฺทสฺส ปรภูตสฺส อิการสฺเสว โลโป กาตพฺโพ, น ปุพฺพสฺส อิการวาจกสฺส อิการสฺส. กจฺจายเน ปน เยภุยฺยปฺปวตฺตึ สนฺธาย อสรูปสรโต ปรสฺเสว อสรูปสรสฺส โลโป วุตฺโต, น สรูปสรโต ปรสฺส สรูปสรสฺส. มหาปเทสสุตฺเตหิ วา สรูปสฺส ปรสรสฺส โลโป วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺพํ.

Quả vậy, khi mẫu tự ‘i’ đứng trước, là từ biểu thị mẫu tự ‘i’, bị biến mất, ý nghĩa được gọi là mẫu tự ‘i’ sẽ không được hiểu bởi từ ‘iti’ vốn là một bất biến từ. Nhưng khi mẫu tự ‘i’ của từ ‘iti’ vốn là một bất biến từ bị biến mất, ý nghĩa ấy vẫn được hiểu, giống như ý nghĩa của từ ‘devadatta’ trong câu ‘devadattoti me sutaṃ’. Do đó, chỉ sự biến mất của mẫu tự ‘i’ đứng sau của từ ‘iti’ nên được thực hiện, chứ không phải của mẫu tự ‘i’ đứng trước, là từ biểu thị mẫu tự ‘i’. Tuy nhiên, trong ngữ pháp Kaccāyana, liên quan đến quy tắc phổ biến, sự biến mất của nguyên âm không tương đồng đứng sau một nguyên âm không tương đồng đã được nói đến, chứ không phải sự biến mất của nguyên âm tương đồng đứng sau một nguyên âm tương đồng. Hoặc nên được hiểu rằng sự biến mất của nguyên âm tương đồng đứng sau đã được nói đến bởi các nguyên tắc Mahāpadesa.

‘‘อนฺตรา จ ราชคหํ อนฺตรา จ นาฬนฺท’’นฺติอาทีสุ ปน จสทฺทาทิโยคฏฺฐาเนปิ สติ วิจฺฉินฺทิตฺวา ปทํ น อุจฺจาเรตพฺพํ. ยตฺถ จ อาคมกฺขราทีนิ ทิสฺสนฺติ, เตสุ ปโยเคสุ ปุพฺพปทานิ วิจฺฉินฺทิตฺวา น อุจฺจาเรตพฺพานิ, อาคมกฺขรวนฺเตหิ ปรปเทหิ สทฺธึเยว อุจฺจาเรตพฺพานิ. เสยฺยถิทํ? ‘‘นกฺขตฺตราชาริว ตารกานํ. ภควา เอตทโวจ’’อิจฺเจวมาทโย ปโยคา. ยตฺถ เยสํ วิสุํ วิสุํ สมฺพนฺโธ ทิสฺสติ, อตฺโถ จ ยุชฺชติ, ตตฺถ ตานิ อตฺถานุรูปํ วิจฺฉินฺทิตฺวา อุจฺจาเรตพฺพานิ. เสยฺยถิทํ? ‘‘นหาเน อุสฺสุกฺกํ อกาสิ, อุสฺสุกฺกมฺปิ อกาสิ ยาคุยา ขาทนีเย ภตฺตสฺมึ’’ อิจฺเจวมาทโย ปโยคา. เอตฺถ หิ ‘‘นหาเน อุสฺสุกฺกํ อกาสี’’ติ วิจฺฉินฺทิตฺวา ‘‘อุสฺสุกฺกมฺปิ อกาสิ ยาคุยา ขาทนีเย ภตฺตสฺมิ’’นฺติ อุจฺจาเรตพฺพํ. เอวญฺหิ สติ น เกวลํ โส ภิกฺขุ นหาเนเยว อุสฺสุกฺกํ อกาสิ, อถ โข ยาคุยาปิ ขาทนีเยปิ ภตฺตสฺมิมฺปิ อุสฺสุกฺกํ อกาสีติ อตฺถปฺปกาสเน สมตฺโถ ภวติ, อฏฺฐานปฺปยุตฺโต สมุจฺจยตฺถวาจโก อปิสทฺโท.

Tuy nhiên, trong những trường hợp có sự kết hợp của các từ như ‘ca’ v.v… như trong câu: ‘Antarā ca rājagahaṃ antarā ca nāḷanda’ (Giữa thành Rājagaha và giữa thành Nāḷandā), không nên ngắt quãng và đọc riêng từng từ. Và ở đâu thấy có các chữ tăng thêm v.v…, trong những cách dùng ấy, không nên ngắt quãng và đọc riêng các từ đứng trước, mà nên đọc chung với các từ đứng sau có các chữ tăng thêm. Ví dụ như sau: Các cách dùng như: ‘Nakkhattarājāriva tārakānaṃ’ (Như vua các vì sao giữa các tinh tú). ‘Bhagavā etadavoca’ (Đức Thế Tôn đã nói điều này). Ở đâu thấy có sự liên kết riêng biệt của các từ nào, và ý nghĩa phù hợp, thì ở đó nên ngắt quãng và đọc các từ ấy cho phù hợp với ý nghĩa. Ví dụ như sau: Các cách dùng như: ‘Nahāne ussukkaṃ akāsi, ussukkampi akāsi yāguyā khādanīye bhattasmiṃ’ (Vị ấy đã nỗ lực trong việc tắm rửa, và cũng đã nỗ lực trong cháo, vật thực cứng, và cơm). Ở đây, nên ngắt quãng và đọc: ‘nahāne ussukkaṃ akāsī’ (vị ấy đã nỗ lực trong việc tắm rửa), rồi đọc: ‘ussukkampi akāsi yāguyā khādanīye bhattasmiṃ’ (và cũng đã nỗ lực trong cháo, vật thực cứng, và cơm). Khi làm như vậy, người ấy có khả năng làm sáng tỏ ý nghĩa rằng vị tỳ khưu ấy không chỉ nỗ lực trong việc tắm rửa, mà còn nỗ lực cả trong cháo, vật thực cứng, và cơm; và từ ‘api’ biểu thị ý nghĩa tập hợp được dùng không đúng chỗ.

ยตฺถ ปน เยสมิตเรน วา อิตเรน วา เอเกกปเทน อุภยปเทหิ วา สมฺพนฺโธ ทิสฺสติ สเหวตฺถยุตฺติยา, ตตฺถ ตานิ ยถารหํ วิจฺฉินฺทิตฺวา อุจฺจาเรตพฺพานิ. เสยฺยถิทํ? ‘‘โส ธมฺมํ เทเสติอาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ [Pg.60] ปกาเสติ. ปฏิจฺจสมุปฺปาทํ โว ภิกฺขเว เทเสสฺสามิ, ตํ สุณาถ สาธุกํ มนสิกโรถ. อชฺฌตฺตํ สมฺปสาทนํ เจตโส เอโกทิภาว’’นฺติ เอวมาทโย ปโยคา. ตตฺริมา อธิปฺปายวิญฺญาปิกา คาถา –

Còn ở đâu, cùng với sự hợp lý về ý nghĩa, thấy có sự liên kết của các từ nào đó với từ này hay từ kia, hoặc với một từ riêng lẻ, hoặc với cả hai từ, thì ở đó nên ngắt quãng và đọc các từ ấy một cách thích hợp. Ví dụ như sau: Các cách dùng như: ‘Vị ấy thuyết giảng Chánh pháp, toàn thiện ở phần đầu, toàn thiện ở phần giữa, toàn thiện ở phần cuối, có ý nghĩa, có văn cú, hoàn toàn đầy đủ, trong sạch, vị ấy tuyên thuyết đời sống phạm hạnh.’ ‘Này các tỳ khưu, Ta sẽ thuyết giảng cho các ngươi về Lý Duyên Khởi, các ngươi hãy lắng nghe và khéo tác ý điều đó.’ ‘Sự trong lặng nội tâm, sự nhất tâm của tâm.’ Sau đây là những câu kệ làm sáng tỏ ý định này –

ธมฺมสทฺเทน วา พฺรหฺม-จริยสทฺเทน วา ปทํ;

โยเชตฺวา อีรเย วิญฺญู, ‘‘สาตฺถํ สพฺยญฺชน’’นฺติทํ.

Bậc trí nên đọc câu ‘sātthaṃ sabyañjanaṃ’ (có ý nghĩa, có văn cú) này, bằng cách liên kết nó với từ ‘dhamma’ hoặc với từ ‘brahmacariya’.

‘‘สาธุก’’นฺติ ปทํ วิญฺญู, ‘‘สุณาถา’’ติ ปเทน วา;

ตถา ‘‘มนสิกโรถ’’, อิติ วุตฺตปเทน วา;

อีรเย โยชยิตฺวาน, อุภเยหิ ปเทหิ วา.

Bậc trí nên đọc từ ‘sādhukaṃ’ (khéo léo), bằng cách liên kết nó với từ ‘suṇātha’ (hãy lắng nghe), hoặc với từ được nói là ‘manasikarotha’ (hãy tác ý), hoặc với cả hai từ.

เอกเมเกน สมฺพนฺโธ, สมฺพนฺโธ อุภเยหิ วา;

ทิสฺสตีติ วิชาเนยฺย, สทฺธิเมวตฺถยุตฺติยา.

Nên biết rằng, cùng với sự hợp lý về ý nghĩa, có thể thấy sự liên kết với từng từ một, hoặc sự liên kết với cả hai.

นตฺตโนมติยา เอโส, อตฺโถ เอตฺถ มยา รุโต;

ปุพฺพาจริยสีหานํ, นยํ นิสฺสาย เม รุโต.

Ý nghĩa này ở đây đã được tôi nói ra không phải theo ý riêng của mình; nó đã được tôi nói ra bằng cách nương theo phương pháp của các bậc cổ sư uy mãnh như sư tử.

เอวํวิเธสุ อญฺเญสุ, ปาเฐสุปิ อยํ นโย;

เนตพฺโพ นยทกฺเขน, สาสนตฺถคเวสินา.

Trong các bài đọc tương tự khác, phương pháp này nên được áp dụng bởi người thiện xảo về phương pháp và là người tìm cầu ý nghĩa của giáo pháp.

อตฺถานุรูปโต สทฺทํ, อตฺถํ สทฺทานุรูปโต;

จินฺตยิตฺวาน เมธาวี, โวหเร น ยถา ตถาติ.

Sau khi đã suy xét từ ngữ theo ý nghĩa, và ý nghĩa theo từ ngữ, bậc hiền trí nên sử dụng chúng, chứ không phải sử dụng một cách tùy tiện.

อยเมตฺถ อตฺถสทฺทจินฺตา.

Đây là phần khảo sát về ý nghĩa và từ ngữ.

อตฺถาติสยโยเค เอวํ อุปลกฺเขตพฺพํ – ภูธาตุอตฺถาติสยโยคโต วฑฺฒเน ทิฏฺฐา ‘‘เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข มหานาโม ลิจฺฉวี อุทานํ อุทาเนสิ ‘ภวิสฺสนฺติ วชฺชี ภวิสฺสนฺติ วชฺชี’ติ’’ อิติ วา ‘‘อหเมว ทูสิยา ภูนหตา, รญฺโญ มหาปตาปสฺสา’’ติ วา ‘‘เวทา น ตาณาย ภวนฺติทสฺส, มิตฺตทฺทุโน ภูนหุโน นรสฺสา’’ติ วา ‘‘ภูนหจฺจํ กตํ มยา’’ติ วา เอวํ วฑฺฒเน ทิฏฺฐา.

Về sự kết hợp với ý nghĩa tăng trưởng, nên được ghi nhận như sau: Do sự kết hợp với ý nghĩa tăng trưởng của căn ‘bhū’, nó được thấy trong ý nghĩa phát triển. Hoặc là: ‘Ngồi một bên, Mahānāma người Licchavī đã thốt lên lời cảm hứng: ‘Các Vajjī sẽ thịnh vượng, các Vajjī sẽ thịnh vượng!’’ Hoặc là: ‘Chính ta, Dūsī, là kẻ đại sát nhân (bhūnahatā) của vua Mahāpatāpa.’ Hoặc là: ‘Các kinh Veda không thể là nơi nương tựa cho người này, kẻ phản bạn, kẻ đại sát nhân (bhūnahuno).’ Hoặc là: ‘Việc đại sát hại (bhūnahaccaṃ) đã được ta thực hiện.’ Như vậy, nó được thấy trong ý nghĩa phát triển.

วจนสงฺคเห [Pg.61] เอวํ อุปลกฺเขตพฺพํ – วตฺตมานาย วิภตฺติยา ปรสฺสปทํ มชฺฌิมปุริสพหุวจนํ ปญฺจมิยา ปรสฺสปเทน มชฺฌิมปุริสพหุวจเนน สทิสํ. ตุมฺเห ภวถ.

Trong phần tổng hợp các hình thái từ, nên được ghi nhận như sau: Trong thì hiện tại (vattamānā vibhatti), ngôi thứ hai số nhiều, thể chủ động (parassapada) tương tự như ngôi thứ hai số nhiều, thể chủ động của thì mệnh lệnh (pañcamī). (Ví dụ:) Tumhe bhavatha.

วตฺตมานปญฺจมีนํ ปรสฺสปเท อุตฺตมปุริสจตุกฺเก เอกวจนํ เอกวจเนน, พหุวจนมฺปิ พหุวจเนน สทิสํ. อหํ ภวามิ, มยํ ภวาม.

Trong thì hiện tại và thì mệnh lệnh, ở thể chủ động, trong bốn hình thái của ngôi thứ nhất, số ít tương tự với số ít, và số nhiều cũng tương tự với số nhiều. (Ví dụ:) Ahaṃ bhavāmi, mayaṃ bhavāma.

วตฺตมานาย อตฺตโนปทํ มชฺฌิมปุริเสกวจนํ หิยฺยตฺตนชฺชตนีนํ อตฺตโนปเทหิ ทฺวีหิ มชฺฌิมปุริเสกวจเนหิ สทิสํ กตฺถจิ วณฺณสมุทายวเสน กิญฺจิ วิเสสํ วชฺเชตฺวา, เอส นโย อุตฺตรตฺราปิ โยเชตพฺโพ. ตฺวํ ภวเส, อิทํ วตฺตมานาย รูปํ. ตฺวํ อภวเส, อิทํ หิยฺยตฺตนชฺชตนีนํ รูปํ.

Ngôi thứ hai số ít, thể tự động (attanopada) của thì hiện tại tương tự với hai hình thái ngôi thứ hai số ít, thể tự động của thì quá khứ (hiyyattanī và ajjatanī), ngoại trừ một vài điểm khác biệt về sự kết hợp các chữ ở một số nơi; quy tắc này cũng nên được áp dụng cho các trường hợp sau. (Ví dụ:) Tvaṃ bhavase, đây là hình thái của thì hiện tại. Tvaṃ abhavase, đây là hình thái của thì quá khứ (hiyyattanī và ajjatanī).

วตฺตมานาย อตฺตโนปทํ อุตฺตมปุริเสกวจนํ ปญฺจมิยา อตฺตโนปเทนุตฺตมปุริเสกวจเนน จ ปโรกฺขาย ปรสฺสปเทน มชฺฌิมปุริเสกวจเนน จาติ ทฺวีหิ วจเนหิ สทิสํ. อหํ ภเว, อิทํ วตฺตมานปญฺจมีนํ รูปํ. ตฺวํ พภูเว, อิทํ ปโรกฺขาย รูปํ.

Ngôi thứ nhất số ít, thể tự động của thì hiện tại tương tự với hai hình thái từ: ngôi thứ nhất số ít, thể tự động của thì mệnh lệnh, và ngôi thứ hai số ít, thể chủ động của thì quá khứ hoàn thành (parokkhā). (Ví dụ:) Ahaṃ bhave, đây là hình thái của thì hiện tại và mệnh lệnh. Tvaṃ babhūve, đây là hình thái của thì quá khứ hoàn thành.

วตฺตมานาย อตฺตโนปทํ อุตฺตมปุริสพหุวจนํ ปโรกฺขชฺชตนีนํ อตฺตโนปเทหิ ทฺวีหิ อุตฺตมปุริสพหุวจเนหิ สทิสํ. มยํ ภวามฺเห, อิทํ วตฺตมานาย รูปํ. มยํ พภูวิมฺเห, อิทํ ปโรกฺขาย รูปํ. มยํ อภวิมฺเห, อิทมชฺชตนิยา รูปํ.

Ngôi thứ nhất số nhiều, thể tự động của thì hiện tại tương tự với hai hình thái ngôi thứ nhất số nhiều, thể tự động của thì quá khứ hoàn thành (parokkhā) và thì quá khứ (ajjatanī). (Ví dụ:) Mayaṃ bhavāmhe, đây là hình thái của thì hiện tại. Mayaṃ babhūvimhe, đây là hình thái của thì quá khứ hoàn thành. Mayaṃ abhavimhe, đây là hình thái của thì quá khứ (ajjatanī).

ปญฺจมิยา อตฺตโนปทํ มชฺฌิมปุริสพหุวจนํ ปโรกฺขาย อตฺตโนปเทน มชฺฌิมปุริสพหุวจเนน สทิสํ. ตุมฺเห ภววฺโห, อิทํ ปญฺจมิยา รูปํ. ตุมฺเห พภูวิวฺโห, อิทํ ปโรกฺขาย รูปํ.

Ngôi thứ hai số nhiều, thể tự động của thì mệnh lệnh tương tự với ngôi thứ hai số nhiều, thể tự động của thì quá khứ hoàn thành. (Ví dụ:) Tumhe bhavavho, đây là hình thái của thì mệnh lệnh. Tumhe babhūvivho, đây là hình thái của thì quá khứ hoàn thành.

ปโรกฺขาย ปรสฺสปทํ ปฐมปุริสพหุวจนํ หิยฺยตฺตนิยา ปรสฺสปเทน ปฐมปุริสพหุวจเนน จ อชฺชตนิยา อตฺตโนปเทน ปฐมปุริสพหุวจเนน จาติ ทฺวีหิ วจเนหิ สทิสํ. เต พภูวุ, อิทํ ปโรกฺขาย รูปํ. เต อภวุ, อิทํ หิยฺยตฺตนชฺชตนีนํ รูปํ.

Ngôi thứ ba số nhiều, thể chủ động của thì quá khứ hoàn thành tương tự với hai hình thái từ: ngôi thứ ba số nhiều, thể chủ động của thì quá khứ (hiyyattanī), và ngôi thứ ba số nhiều, thể tự động của thì quá khứ (ajjatanī). (Ví dụ:) Te babhūvu, đây là hình thái của thì quá khứ hoàn thành. Te abhavu, đây là hình thái của thì quá khứ (hiyyattanī và ajjatanī).

ปโรกฺขาย [Pg.62] ปรสฺสปทํ มชฺฌิมปุริสพหุวจนํ อตฺตโนปเทน ปฐมปุริเสกวจเนน จ หิยฺยตฺตนิยา ปรสฺสปเทน มชฺฌิมปุริสพหุวจเนน จ อตฺตโนปเทน ปฐมปุริเสกวจเนน จ อชฺชตนิยา ปรสฺสปเทน มชฺฌิมปุริสพหุวจเนน จาติ จตูหิ วจเนหิ สทิสํ. ตุมฺเห พภูวิตฺถ, โส พภูวิตฺถ, อิมานิ ปโรกฺขาย รูปานิ. ตุมฺเห อภวตฺถ, โส อภวตฺถ, อิมานิ หิยฺยตฺตนิยา รูปานิ. ตุมฺเห อภวิตฺถ, อิทมชฺชตนิยา รูปํ.

Ngôi thứ hai số nhiều parassapada của thì parokkhā, và ngôi thứ ba số ít attanopada của thì ấy; ngôi thứ hai số nhiều parassapada của thì hiyyattanī, và ngôi thứ ba số ít attanopada của thì ấy; và ngôi thứ hai số nhiều parassapada của thì ajjatani; tương đồng với bốn dạng này. Tumhe babhūvittha, so babhūvittha, đây là các dạng của thì parokkhā. Tumhe abhavattha, so abhavattha, đây là các dạng của thì hiyyattanī. Tumhe abhavittha, đây là dạng của thì ajjatani.

ปโรกฺขาย ปรสฺสปทํ อุตฺตมปุริเสกวจนํ หิยฺยตฺตนิยา ปรสฺสปเทนุตฺตมปุริเสกวจเนน จ อชฺชตนิยา อตฺตโนปเทนุตฺตมปุริเสกวจเนน จาติ ทฺวีหิ วจเนหิ สทิสํ. อหํ พภูวํ, อิทํ ปโรกฺขาย รูปํ. อหํ อภวํ, อิทํ หิยฺยตฺตนชฺชตนีนํ รูปํ.

Ngôi thứ nhất số ít parassapada của thì parokkhā tương đồng với hai dạng: ngôi thứ nhất số ít parassapada của thì hiyyattanī và ngôi thứ nhất số ít attanopada của thì ajjatani. Ahaṃ babhūvaṃ, đây là dạng của thì parokkhā. Ahaṃ abhavaṃ, đây là dạng của thì hiyyattanī và ajjatani.

ปโรกฺขาย ปรสฺสปทํ อุตฺตมปุริสพหุวจนํ หิยฺยตฺตนิยา ปรสฺสปเทนุตฺตมปุริสพหุวจเนน สทิสํ. มยํ พภูวิมฺห, อิทํ ปโรกฺขาย รูปํ. มยํ อภวมฺห, อิทํ หิยฺยตฺตนิยา รูปํ.

Ngôi thứ nhất số nhiều parassapada của thì parokkhā tương đồng với ngôi thứ nhất số nhiều parassapada của thì hiyyattanī. Mayaṃ babhūvimha, đây là dạng của thì parokkhā. Mayaṃ abhavamha, đây là dạng của thì hiyyattanī.

ปโรกฺขาย อตฺตโนปทอุตฺตมปุริเสกวจนํ หิยฺยตฺตนิยา อตฺตโนปเทนุตฺตมปุริเสกวจเนน จ อชฺชตนิยา ปรสฺสปเทนุตฺตมปุริเสกวจเนน จาติ ทฺวีหิ วจเนหิ สทิสํ. อหํ พภูวึ, อิทํ ปโรกฺขาย รูปํ. อหํ อภวึ, อิทํ หิยฺยตฺตนชฺชตนีนํ รูปํ.

Ngôi thứ nhất số ít attanopada của thì parokkhā tương đồng với hai dạng: ngôi thứ nhất số ít attanopada của thì hiyyattanī và ngôi thứ nhất số ít parassapada của thì ajjatani. Ahaṃ babhūviṃ, đây là dạng của thì parokkhā. Ahaṃ abhaviṃ, đây là dạng của thì hiyyattanī và ajjatani.

หิยฺยตฺตนิยา ปรสฺสปทํ ปฐมปุริเสกวจนํ อชฺชตนิยา อตฺตโนปเทน ปฐมปุริเสกวจเนน สทิสํ. โส อภวา.

Ngôi thứ ba số ít parassapada của thì hiyyattanī tương đồng với ngôi thứ ba số ít attanopada của thì ajjatani. So abhavā.

หิยฺยตฺตนิยา ปรสฺสปทํ มชฺฌิมปุริเสกวจนํ อชฺชตนิยา ปรสฺสปเทน มชฺฌิมปุริเสกวจเนน สทิสํ. ตฺวํ อภโว.

Ngôi thứ hai số ít parassapada của thì hiyyattanī tương đồng với ngôi thứ hai số ít parassapada của thì ajjatani. Tvaṃ abhavo.

ภวิสฺสนฺติยา ปรสฺสปทํ มชฺฌิมปุริสพหุวจนํ กาลาติปตฺติยา ปรสฺสปเทน มชฺฌิมปุริสพหุวจเนน อตฺตโนปเทน ปฐมปุริเสกวจเนน จาติ ทฺวีหิ วจเนหิ สทิสํ. ตุมฺเห [Pg.63] ภวิสฺสถ, อิทํ ภวิสฺสนฺติยา รูปํ. ตุมฺเห อภวิสฺสถ, โส อภวิสฺสถ, อิมานิ กาลาติปตฺติยา รูปานิ.

Ngôi thứ hai số nhiều parassapada của thì bhavissantī tương đồng với hai dạng của thì kālātipatti: ngôi thứ hai số nhiều parassapada và ngôi thứ ba số ít attanopada. Tumhe bhavissatha, đây là dạng của thì bhavissantī. Tumhe abhavissatha, so abhavissatha, đây là các dạng của thì kālātipatti.

ภวิสฺสนฺติยา อตฺตโนปทํ มชฺฌิมปุริเสกวจนํ กาลาติปตฺติยา อตฺตโนปเทน มชฺฌิมปุริเสกวจเนน สทิสํ. ตฺวํ ภวิสฺสเส, อิทํ ภวิสฺสนฺติยา รูปํ. ตฺวํ อภวิสฺสเส, อิทํ กาลาติปตฺติยา รูปํ.

Ngôi thứ hai số ít attanopada của thì bhavissantī tương đồng với ngôi thứ hai số ít attanopada của thì kālātipatti. Tvaṃ bhavissase, đây là dạng của thì bhavissantī. Tvaṃ abhavissase, đây là dạng của thì kālātipatti.

ภวิสฺสนฺติยา อตฺตโนปทํ มชฺฌิมปุริสพหุวจนํ กาลาติปตฺติยา อตฺตโนปเทน มชฺฌิมปุริสพหุวจเนน สทิสํ. ตุมฺเห ภวิสฺสวฺเห, อิทํ ภวิสฺสนฺติยา รูปํ. ตุมฺเห อภวิสฺสวฺเห, อิทํ กาลาติปตฺติยา รูปํ.

Ngôi thứ hai số nhiều attanopada của thì bhavissantī tương đồng với ngôi thứ hai số nhiều attanopada của thì kālātipatti. Tumhe bhavissavhe, đây là dạng của thì bhavissantī. Tumhe abhavissavhe, đây là dạng của thì kālātipatti.

ภวิสฺสนฺติยา อตฺตโนปทํ อุตฺตมปุริเสกวจนํ กาลาติปตฺติยา ปรสฺสปเทนุตฺตมปุริเสกวจเนน สทิสํ. อหํ ภวิสฺสํ, อิทํ ภวิสฺสนฺติยา รูปํ. อหํ อภวิสฺสํ, อิทํ กาลาติปตฺติยา รูปํ. เสสานิ สพฺพาสมฏฺฐนฺนํ วิภตฺตีนํ วจนานิ อญฺญมญฺญํ วิสทิสานีติ ทฏฺฐพฺพํ. ภวนฺติ จตฺร –

Ngôi thứ nhất số ít attanopada của thì bhavissantī tương đồng với ngôi thứ nhất số ít parassapada của thì kālātipatti. Ahaṃ bhavissaṃ, đây là dạng của thì bhavissantī. Ahaṃ abhavissaṃ, đây là dạng của thì kālātipatti. Cần được hiểu rằng các dạng thức còn lại của tất cả tám thì là không tương đồng với nhau. Và ở đây có những câu kệ –

วตฺตมานาปญฺจมีสุ, ถทฺวยํ สมุทีริตํ;

‘‘ตุมฺเห ภวถ’’อิจฺจตฺร, อุทาหรณกํ ทฺวิธา.

Trong thì Vattamānā và Pañcamī, hai vĩ ngữ 'tha' được đề cập; do đó, 'tumhe bhavatha' là ví dụ cho cả hai.

มิทฺวยํ มทฺวยญฺเจว, ตาสุ วุตฺตํ ทฺวิธา ทฺวิธา;

‘‘ภวามี’’ติ ‘‘ภวามา’’ติ, เจตฺถ รูปานิ นิทฺทิเส.

Hai vĩ ngữ 'mi' và hai vĩ ngữ 'ma' cũng vậy, trong các thì ấy được nói đến hai cách hai cách; ở đây nên chỉ ra các dạng 'bhavāmi' và 'bhavāmā'.

วตฺตมานกหิยฺยตฺต-นชฺชตนีวิภตฺติสุ;

เสตฺตยํ ‘‘ภวเส ตฺว’’นฺติ, วตฺตมานาวิภตฺติโต;

‘‘อภวเส’’ติ หิยฺยตฺต-นชฺชตนีวิภตฺติโต.

Trong các thì Vattamānā, Hiyyattanī, và Ajjatanī, có ba vĩ ngữ 'se'. Dạng 'tvaṃ bhavase' là từ thì Vattamānā; dạng 'abhavase' là từ các thì Hiyyattanī và Ajjatanī.

วตฺตมานาปญฺจมิกา-ปโรกฺขาสุ วิภตฺติสุ;

เอตฺตยํ ลปิตํ ตตฺถ, อาโท ทฺวินฺนํ วเสน ตุ.

Trong các thì Vattamānā, Pañcamī, và Parokkhā, ba vĩ ngữ 'e' được nói đến; tuy nhiên, trước hết là trường hợp của hai thì đầu.

ชญฺญา ‘‘อหํ ภเว’’ติ ‘‘ตฺวํ, พภูเว’’ติ ปโรกฺขโต;

วตฺตมานาปโรกฺขชฺช-ตนีสุ ตีสุ สทฺทิตํ.

Nên biết dạng 'ahaṃ bhave', và dạng 'tvaṃ babhūve' từ thì Parokkhā. Trong ba thì Vattamānā, Parokkhā, và Ajjatanī được đề cập đến:

มฺเหตฺตยํ [Pg.64] กมโต รูปํ, มยํสทฺทวิเสสิยํ;

‘‘สมฺภวามฺเห พภูวิมฺเห, อภวิมฺเห’’ติ นิทฺทิเส.

ba dạng với vĩ ngữ 'mhe' theo thứ tự, được xác định bởi từ 'mayaṃ'; nên được chỉ ra là: 'sambhavāmhe, babhūvimhe, abhavimhe'.

ปญฺจมิกาปโรกฺขาสุ, วฺโหทฺวยํ รูปเมตฺถ หิ;

‘‘ภววฺโห พภูวิวฺโห’’ติ, ตุมฺเหสทฺทวิเสสิยํ.

Trong thì Pañcamī và Parokkhā, có hai dạng với vĩ ngữ 'vho'; đó là 'bhavavho' và 'babhūvivho', được xác định bởi từ 'tumhe'.

ปโรกฺขมฺหิ วา หิยฺยตฺต-นชฺชตนีวิภตฺติสุ;

อุตฺตยํ ‘‘เต พภูวู’’ติ, รูปํ ชญฺญา ปโรกฺขโต;

Trong thì Parokkhā, hoặc trong các thì Hiyyattanī và Ajjatanī, có ba vĩ ngữ 'ū'. Nên biết dạng 'te babhūvū' là từ thì Parokkhā;

หิยฺยตฺตนชฺชตนิโต, ชญฺญา ‘‘เต อภวู’’อิติ.

từ thì Hiyyattanī và Ajjatanī, nên biết dạng 'te abhavū'.

ปโรกฺขมฺหิ วา หิยฺยตฺต-นชฺชตนีวิภตฺติสุ;

สทฺทิตํ ตถสํโยค- ปญฺจกํ อิติ นิทฺทิเส.

Trong thì Parokkhā, hoặc trong các thì Hiyyattanī và Ajjatanī, năm dạng kết hợp với 'tha' được đề cập, nên được chỉ ra như sau:

พภูวิตฺถทฺวยํ ตตฺถ, รูปํ ชญฺญา ปโรกฺขชํ;

พวฺหตฺเตกตฺตโต วุตฺตํ, มชฺฌิมปฐมวฺหยํ.

Hai dạng 'babhūvittha' ở đó, nên biết là sinh từ thì Parokkhā; được dùng cho số nhiều (ngôi thứ hai) và số ít (ngôi thứ ba).

อภวตฺถทฺวยํ เญยฺยํ, หิยฺยตฺตนีวิภตฺติชํ;

พวฺหตฺเตกตฺตโต วุตฺตํ, มชฺฌิโม ปฐโม จ โส;

‘‘อภวิตฺถา’’ติทํ รูปํ, อชฺชตนีวิภตฺติชํ.

Hai dạng 'abhavattha' cần được biết là sinh từ thì hiyyattanī, được dùng cho số nhiều (ngôi thứ hai) và số ít (ngôi thứ ba); dạng 'abhavitthā' này sinh từ thì ajjatani.

ตญฺจ โข พหุกตฺตมฺหิ, ตุมฺเหสทฺเทน โยชเย;

ปโรกฺขาวฺหยหิยฺยตฺต-นชฺชตนีสุ กิตฺติตํ.

Và điều đó quả thực trong số nhiều, nên được kết hợp với từ 'tumhe'; được kể trong các thì được gọi là Parokkhā, Hiyyattanī, và Ajjatanī.

อํตยํ ตตฺถ อาทิยํ, ‘‘พภูวํ’’รูปมีริตํ;

ทุวินฺนํ อภวํรูปํ, อหํสทฺเทน โยชเย.

Trong ba vĩ ngữ 'aṃ' ở đó, dạng đầu tiên là 'babhūvaṃ' được nói đến; dạng 'abhavaṃ' là của hai thì kia, nên được kết hợp với từ 'ahaṃ'.

ปโรกฺขกาหิยฺยตฺตนี-วเสน มฺหทุกํ ‘‘มยํ;

พภูวิมฺห อภวิมฺห’’, อิติ รูปทฺวยํ กมา.

Theo cách của thì Parokkhā và Hiyyattanī, cặp vĩ ngữ 'mha' trong 'mayaṃ babhūvimha' và 'abhavamha', như vậy là hai dạng theo thứ tự.

ปโรกฺขาวฺหยหิยฺยตฺต-นชฺชตนีวิภตฺติสุ;

อึตยํ ตุ ตหึ รูปํ, ‘‘พภูวิ’’นฺติ ปโรกฺขชํ;

‘‘อภวิ’’นฺตีตราสํ ตุ, อหํสทฺทยุตาขิลํ.

Trong các thì được gọi là Parokkhā, Hiyyattanī, và Ajjatanī, có ba dạng với vĩ ngữ 'iṃ'. Dạng 'babhūviṃ' sinh từ thì Parokkhā; còn dạng 'abhaviṃ' là của các thì còn lại; tất cả đều được kết hợp với từ 'ahaṃ'.

หิยฺยตฺตนชฺชตนีสุ[Pg.65], อาทฺวยํ มตเมตฺถ หิ;

‘‘อภวา’’ อิติ เอกตฺเต, รูปํ ปฐมโปริสํ.

Trong thì Hiyyattanī và Ajjatanī, hai vĩ ngữ 'ā' được xem là ở đây; 'abhavā' trong số ít, là dạng của ngôi thứ ba.

หิยฺยตฺตนชฺชตนีสุ, โอทฺวยํ วุตฺตเมตฺถ ตุ;

‘‘อภโว’’อิติ เอกตฺเต, รูปํ มชฺฌิมโปริสํ.

Trong (thì) Hiyyattanī và Ajjatanī, cặp (biến cách) o được nói đến ở đây; dạng "abhavo" ở số ít là dạng thức của ngôi thứ hai.

ภวิสฺสนฺติยกาลาติ-ปตฺตีสุ ทฺวีสุ ภาสิตํ;

พวฺหตฺเต พหุเอกตฺเต, สสํโยคํ สฺสถตฺตยํ.

Trong hai (thì) Bhavissantī và Kālātipatti, ba (biến cách) ssatha cùng với sự kết hợp của chúng được nói đến ở số nhiều và số ít.

‘‘ตุมฺเห ภวิสฺสถิ’’จฺเจตํ, ภวิสฺสนฺติยโต มตํ;

‘‘อภวิสฺสถ ตุมฺเห’’ติ, ‘‘อภวิสฺสถ โส’’ติ จ;

กาลาติปตฺติโต วุตฺตํ, เอตญฺหิ วจนทฺวยํ.

Dạng "tumhe bhavissatha" này được xem là thuộc thì Bhavissantī; còn "abhavissatha tumhe" và "abhavissatha so", hai dạng thức này được nói là thuộc thì Kālātipatti.

ภวิสฺสนฺติยกาลาติ-ปตฺตีสุ สมุทีริตํ;

มชฺฌิมปุริสฏฺฐาเน, สสํโยคํ สฺสเสยุคํ.

Trong (thì) Bhavissantī và Kālātipatti, ở ngôi thứ hai, cặp (biến cách) ssase cùng với sự kết hợp của chúng được trình bày.

‘‘ภวิสฺสเส ตฺว’’มิจฺเจตํ, ‘‘ตฺวํ อภวิสฺสเส’’ติ จ;

อิมานิ ตุ ปโยคานิ, ตตฺถ วิญฺญู ปกาสเย.

Dạng "bhavissase tvaṃ" này và "tvaṃ abhavissase", bậc trí nên làm sáng tỏ những cách dùng này ở đó.

สฺสวฺเหทฺวยํ เสน ยุตํ, สฺสํทฺวยญฺจ จตุกฺกกํ;

อิทมฺปิ กถิตํ ทฺวีสุ, ยถารุตวิภตฺติสุ.

Cặp (biến cách) ssavhe và cặp (biến cách) ssaṃ, (tổng cộng) là bốn. Điều này cũng được nói đến trong hai biến cách đã được đề cập theo như đã nghe.

‘‘ภวิสฺสวฺเห’’ติ พวฺหตฺเต, ภวิสฺสนฺติกมชฺฌิโม;

พวฺหตฺเต ‘‘อภวิสฺสวฺเห’’, กาลาติปตฺติมชฺฌิโม.

"Bhavissavhe" ở số nhiều là ngôi thứ hai thì Bhavissantī; "abhavissavhe" ở số nhiều là ngôi thứ hai thì Kālātipatti.

‘‘ภวิสฺสํ’’ อิติ เอกตฺเต, ภวิสฺสนฺติกมุตฺตโม;

‘‘อภวิสฺส’’นฺติ เอกตฺเต, กาลาติปตฺติกุตฺตโม.

"Bhavissaṃ" ở số ít là ngôi thứ nhất thì Bhavissantī; "abhavissaṃ" ở số ít là ngôi thứ nhất thì Kālātipatti.

อิติ วุตฺตานิ วุตฺเตหิ, วจเนหิ สมานตํ;

ยนฺเต’กจฺเจหิ ตํ สพฺพํ, เอกตาลีสธา ฐิตํ.

Như vậy, những dạng thức đã được nói đến, do sự tương đồng với một số dạng thức khác đã được nói, tất cả những điều đó được xác lập theo bốn mươi mốt cách.

เสสานิ ปญฺจปญฺญาส, อสมานานิ สพฺพถา;

เอตํ นยํ คเหตฺวาน, วเท สพฺพตฺถ สมฺภวาติ.

Năm mươi lăm (dạng thức) còn lại hoàn toàn không tương đồng. Sau khi nắm bắt phương pháp này, người ta nên nói những gì có thể ở khắp mọi nơi.

อยเมตฺถ สมานาสมานวเสน วจนสงฺคโห.

Đây là phần tóm tắt các dạng thức theo cách tương đồng và không tương đồng.

อาคมลกฺขณวเสน [Pg.66] วิภตฺติวจนสงฺคเห เอวํ อุปลกฺเขตพฺพํ –

Trong phần tóm tắt các biến cách và dạng thức theo đặc điểm của tiếp đầu ngữ, cần được ghi nhận như sau –

ภวิสฺสนฺตีปโรกฺขชฺช-ตนีกาลาติปตฺติสุ;

นิจฺจํ กฺวจิ กฺวจา’นิจฺจํ, อิการาคมนํ ภเว.

Trong (các thì) Bhavissantī, Parokkhā, Ajjatanī, và Kālātipatti, sự xuất hiện của tiếp đầu ngữ 'i' có thể xảy ra, đôi khi là bắt buộc, đôi khi là không bắt buộc.

อิการาคมนํ ตญฺหิ, ปโรกฺขายํ วิภตฺติยํ;

พวฺหตฺเต มชฺฌิมฏฺฐาเน, พวฺหตฺเต จุตฺตเม สิยา;

ปรสฺสปทํ สนฺธาย, อิทํ วจนมีริตํ.

Sự xuất hiện của tiếp đầu ngữ 'i' đó, trong biến cách Parokkhā, có thể xảy ra ở ngôi thứ hai số nhiều và ngôi thứ nhất số nhiều. Lời này được nói liên quan đến Parassapada.

อุตฺตเมกวโจ จาปิ, เนตสฺส อตฺตโนปเท;

โหตีติ อวคนฺตพฺพํ, ภวิสฺสนฺติมฺหิ สพฺพโส.

Cũng cần phải hiểu rằng, trong thì Bhavissantī, (tiếp đầu ngữ 'i') hoàn toàn không có ở ngôi thứ nhất số ít của Attanopada.

หิยฺยตฺตนชฺชตนิก-กาลาติปตฺตีสุ ปน;

อการาคมนํ โหติ, สพฺพโส อิติ ลกฺขเย.

Tuy nhiên, trong (các thì) Hiyyattanī, Ajjatanī, và Kālātipatti, cần ghi nhận rằng sự xuất hiện của tiếp đầu ngữ 'a' luôn luôn xảy ra.

อชฺชตนิมฺหิ พวฺหตฺเต, มชฺฌิเม อุตฺตเม ตถา;

พวฺหตฺตมฺหิ อกาเรน, อิการาคมนํ ภเว.

Trong thì Ajjatanī, ở số nhiều, ngôi thứ hai và cũng như ngôi thứ nhất, cùng với (tiếp đầu ngữ) 'a', sự xuất hiện của (tiếp đầu ngữ) 'i' có thể xảy ra.

อิการาคมนํ นิจฺจํ, กาลาติปตฺติยํ ภเว;

อการาคมนํ ตตฺถ, อเนกนฺติกมีริตํ.

Trong thì Kālātipatti, sự xuất hiện của tiếp đầu ngữ 'i' có thể là bắt buộc; (trong khi) sự xuất hiện của tiếp đầu ngữ 'a' ở đó được cho là không bắt buộc.

อการาคมนํเยว, หิยฺยตฺตนฺยํ ปกาสติ;

ปโรกฺขายํ ภวิสฺสนฺตฺย-ญฺจิกาโรเยว ทิสฺสติ.

Chỉ có sự xuất hiện của tiếp đầu ngữ 'a' được thể hiện trong thì Hiyyattanī; và trong (thì) Parokkhā và Bhavissantī, chỉ có (tiếp đầu ngữ) 'i' được thấy.

อการาคมนญฺเจว, อิการาคมนมฺปิ จ;

อชฺชตนิกกาลาติ-ปตฺตีสุ ปน ทิสฺสติ.

Tuy nhiên, cả sự xuất hiện của tiếp đầu ngữ 'a' và sự xuất hiện của tiếp đầu ngữ 'i' đều được thấy trong (các thì) Ajjatanī và Kālātipatti.

ตีสุ เสสวิภตฺตีสุ, นา’การตฺตยมีริตํ;

วตฺตมานาย ปญฺจมฺยํ, สตฺตมิยนฺติ สพฺพโส.

Trong ba biến cách còn lại, tức là Vattamānā, Pañcamī, và Sattamī, bộ ba tiếp đầu ngữ hoàn toàn không được đề cập đến.

อิกาเรเนว สหิตา, ทฺเว ภวนฺติ วิภตฺติโย;

สตฺต ทฺวาทส โหนฺเตตฺถ, วจนานีติ ลกฺขเย.

Cần ghi nhận rằng có hai biến cách chỉ đi cùng với (tiếp đầu ngữ) 'i'; ở đây có bảy và mười hai dạng thức.

อกาเรเนว สหิตา, เอกาเยว วิภตฺติ ตุ;

ทฺวาทส วจนาเนตฺถ, ภวนฺตีติ จ ลกฺขเย.

Và cần ghi nhận rằng chỉ có một biến cách đi cùng với (tiếp đầu ngữ) 'a'; ở đây có mười hai dạng thức.

อการิการสหิตา[Pg.67], ทุเวเยว วิภตฺติโย;

จตฺตาริ ทฺวาทสญฺเจว, วจนานิ ภวนฺติธ.

Có hai biến cách đi cùng với (tiếp đầu ngữ) 'a' và 'i'; ở đây có bốn và mười hai dạng thức.

อาการตฺตยมุตฺตา ตุ, ติสฺโสเยว วิภตฺติโย;

วจนาเนตฺถ ฉตฺตึส, โหนฺตีติ ปริทีปเย.

Tuy nhiên, cần làm rõ rằng có ba biến cách không có bộ ba tiếp đầu ngữ; ở đây có ba mươi sáu dạng thức.

ปโรกฺขาอชฺชตนีสุ, ปญฺจฏฺฐ จ ยถากฺกมํ;

อิการโต วิมุตฺตานิ, วจนานิ ภวนฺติติ.

Trong (thì) Parokkhā và Ajjatanī, lần lượt có năm và tám dạng thức không có (tiếp đầu ngữ) 'i'.

เอวเมตฺถ วิภตฺตีนํ, ฉนฺนวุติวิธาน จ;

สงฺคโห วจนานนฺติ, วิญฺญาตพฺโพ วิภาวินาติ.

Như vậy, ở đây, người có trí tuệ nên hiểu rằng đây là phần tóm tắt của chín mươi sáu loại dạng thức của các biến cách.

อยเมตฺถ อาคมลกฺขณวเสน วิภตฺติวจนสงฺคโห.

Đây là phần tóm tắt các biến cách và dạng thức theo đặc điểm của tiếp đầu ngữ.

กาลวเสน ปน วิภตฺติวจนสงฺคเห ทุวิโธ สงฺคโห กาลตฺตยวเสน สงฺคโห, กาลฉกฺกวเสน สงฺคโห จาติ. ตตฺถ วตฺตมานาปญฺจมีสตฺตมีวิภตฺติโย ปจฺจุปฺปนฺนกาลิกา, วตฺตมานาปญฺจมีสตฺตมีวิภตฺยนฺตานิ ปทานิ ปจฺจุปฺปนฺนวจนานิ. ปโรกฺขาหิยฺยตฺตนชฺชตนีวิภตฺติโย อตีตกาลิกา, ปโรกฺขาหิยฺยตฺตนชฺชตนีวิภตฺยนฺตานิ ปทานิ อตีตวจนานิ. ภวิสฺสนฺตีวิภตฺติ อนาคตกาลิกา, ภวิสฺสนฺตีวิภตฺยนฺตานิ ปทานิ อนาคตวจนานิ. กาลาติปตฺติวิภตฺติ ปน กตฺถจิ อตีตกาลิกา กตฺถจิ อนาคตกาลิกา, ตสฺมา ตทนฺตานิ ปทานิ อตีตวจนานิปิ อนาคตวจนานิปิ โหนฺติ. อยํ กาลตฺตยวเสน วิภตฺติวจนสงฺคโห.

Về phần tóm tắt các biến cách và dạng thức theo thời gian, có hai loại tóm tắt: tóm tắt theo ba thời và tóm tắt theo vòng thời gian. Trong đó, các biến cách Vattamānā, Pañcamī, và Sattamī thuộc về thời hiện tại; các từ có kết thúc bằng biến cách Vattamānā, Pañcamī, và Sattamī là những từ thuộc thời hiện tại. Các biến cách Parokkhā, Hiyyattanī, và Ajjatanī thuộc về thời quá khứ; các từ có kết thúc bằng biến cách Parokkhā, Hiyyattanī, và Ajjatanī là những từ thuộc thời quá khứ. Biến cách Bhavissantī thuộc về thời tương lai; các từ có kết thúc bằng biến cách Bhavissantī là những từ thuộc thời tương lai. Còn biến cách Kālātipatti, đôi khi thuộc thời quá khứ, đôi khi thuộc thời tương lai; do đó, các từ có kết thúc bằng biến cách ấy vừa là từ thuộc thời quá khứ, vừa là từ thuộc thời tương lai. Đây là phần tóm tắt các biến cách và dạng thức theo ba thời.

อยํ ปน กาลฉกฺกวเสน วิภตฺติวจนสงฺคโห – ปโรกฺขาหิยฺยตฺตนชฺชตนีวิภตฺติโย อตีตกาลิกา, ปโรกฺขาหิยฺยตฺตนชฺชตนีวิภตฺยนฺตานิ ปทานิ อตีตวจนานิ. ภวิสฺสนฺตีวิภตฺติ อนาคตกาลิกา, ภวิสฺสนฺตีวิภตฺยนฺตานิ ปทานิ อนาคตวจนานิ. วตฺตมานาวิภตฺติ ปจฺจุปฺปนฺนกาลิกา, วตฺตมานาวิภตฺยนฺตานิ ปทานิ ปจฺจุปฺปนฺนวจนานิ. ปญฺจมีวิภตฺติ อาณตฺติกาลิกา[Pg.68], ปญฺจมีวิภตฺยนฺตานิ ปทานิ อาณตฺติวจนานิ. สตฺตมีวิภตฺติ ปริกปฺปกาลิกา, สตฺตมีวิภตฺยนฺตานิ ปทานิ ปริกปฺปวจนานิ. เอตฺถ ปน ‘‘อาณตฺติวจนานี’’ติ จ ‘‘ปริกปฺปวจนานี’’ติ จ อิทํ ตถาสีสมตฺตํ อาสิฏฺฐานุมตฺยาทีสุ ปญฺจมฺยาทีนํ ทิสฺสนโต. กาลาติปตฺติวิภตฺติ กาลาติปตฺติกาลิกา, กาลาติปตฺติวิภตฺยนฺตานิ ปทานิ กาลาติปตฺติวจนานิ. เอวํ กาลฉกฺกวเสน วิภตฺติวจนสงฺคโห เวทิตพฺโพ.

Còn đây là phần tóm tắt các biến cách và dạng thức theo vòng thời gian – Các biến cách Parokkhā, Hiyyattanī, và Ajjatanī thuộc về thời quá khứ; các từ có kết thúc bằng các biến cách ấy là những từ thuộc thời quá khứ. Biến cách Bhavissantī thuộc về thời tương lai; các từ có kết thúc bằng biến cách ấy là những từ thuộc thời tương lai. Biến cách Vattamānā thuộc về thời hiện tại; các từ có kết thúc bằng biến cách ấy là những từ thuộc thời hiện tại. Biến cách Pañcamī thuộc về thời mệnh lệnh; các từ có kết thúc bằng biến cách ấy là những từ thuộc mệnh lệnh. Biến cách Sattamī thuộc về thời giả định; các từ có kết thúc bằng biến cách ấy là những từ thuộc giả định. Tuy nhiên, ở đây, "từ thuộc mệnh lệnh" và "từ thuộc giả định" chỉ là những tiêu đề như vậy, vì (biến cách) Pañcamī v.v... được thấy trong các nghĩa như cầu chúc, cho phép, v.v... Biến cách Kālātipatti thuộc về thời quá khứ điều kiện; các từ có kết thúc bằng biến cách ấy là những từ thuộc quá khứ điều kiện. Như vậy, cần phải hiểu phần tóm tắt các biến cách và dạng thức theo vòng thời gian.

กาลสงฺคเห ติวิโธ กาลสงฺคโห กาลตฺตยสงฺคโห กาลจตุกฺกสงฺคโห กาลฉกฺกสงฺคโห จาติ.

Trong phần tóm lược về thời (kālasaṅgaha), có ba loại tóm lược về thời: tóm lược ba thời, tóm lược bốn thời, và tóm lược sáu thời.

ปจฺจุปฺปนฺเน วตฺตมานา, ปญฺจมี สตฺตมี จิมา;

โหนฺตาตีเต ปโรกฺขาที, สห กาลาติปตฺติยา.

Trong thời hiện tại có (biến cách) vattamānā, pañcamī, và sattamī này. Trong thời quá khứ có (biến cách) parokkhā v.v... cùng với kālātipatti.

อนาคเต ภวิสฺสนฺตี, กาลาติปตฺติกาปิ วา;

เอวํ กาลตฺตยํ เญยฺยํ, อาขฺยาตํ ตปฺปกาสกํ.

Trong thời vị lai có (biến cách) bhavissantī, hoặc cũng có kālātipatti. Như vậy, ba thời nên được biết, và động từ là cái biểu thị chúng.

นนุ กจฺจายเน คนฺเถ, กาโล วุตฺโต จตุพฺพิโธ;

ปจฺจุปฺปนฺเนนุตฺตกาเล, อตีเตนาคเต อิติ.

Chẳng phải trong tác phẩm của ngài Kaccāyana, thời được nói là có bốn loại sao? Tức là: hiện tại, anuttakāla, quá khứ, và vị lai.

สจฺจํ วุตฺโต นุตฺตกาโล, ปจฺจุปฺปนฺโนติ อิจฺฉิโต;

สมีเป วุตฺตกาโลติ, อตฺถสมฺภวโต ปน.

Đúng vậy, anuttakāla được nói đến, (nhưng) nó được xem là thời hiện tại. Bởi vì có thể có ý nghĩa là ‘thời được nói đến ở gần’.

ตถา หิ ‘‘ยํ ติกาล’’นฺติ, วุตฺตมาจริเยหิปิ;

น กาลโต วินิมุตฺตํ, อาขฺยาตํ กิญฺจิ ทิสฺสติ.

Thật vậy, các vị thầy cũng đã nói rằng ‘cái nào là ba thời’. Không có động từ nào được thấy là thoát khỏi thời gian.

นนุ จาวุตฺตกาเลติ, อตฺโถ ตตฺร ตุ ยุชฺชติ;

ตถา หิ ฉพฺพิโธ กาโล, นิรุตฺติมฺหิ ปกาสิโต.

Nhưng chẳng phải ở đó ý nghĩa ‘thời không được nói đến’ (avuttakāla) là phù hợp sao? Bởi vì, sáu loại thời đã được giải thích trong (sách) Nirutti.

อตีตานาคโต ปจฺจุ-ปฺปนฺโน อาณตฺติเมว จ;

ปริกปฺโป จ กาลสฺส, อติปตฺตีติ ฉพฺพิโธ.

Quá khứ, vị lai, hiện tại, và cả mệnh lệnh (āṇatti); và khả năng (parikappa), và điều kiện (atipatti) của thời – như vậy là sáu loại.

ทุเว วิภตฺติโย ตตฺถ, อาณตฺติปริกปฺปิกา;

กาลมนามสิตฺวาปิ, นิรุตฺตญฺญูหิ ภาสิตา.

Ở đó, hai biến cách, (là) mệnh lệnh (āṇatti) và khả năng (parikappikā), đã được các nhà thông thái về Nirutti nói đến ngay cả khi không đề cập đến thời.

‘‘คจฺฉตุ [Pg.69] คจฺเฉยฺยิ’’จฺจาทิ-วจเน กถิเต น หิ;

กฺริยา นิปฺผชฺชติ นิฏฺฐํ, นาคตา นาติปนฺนิกา.

Bởi vì khi những lời như ‘gacchatu (hãy đi)’, ‘gaccheyya (nên đi)’ được nói ra, hành động không được thực hiện, không hoàn thành, không phải là vị lai, cũng không phải là quá khứ (điều kiện).

กาลาติปตฺติกา สทฺทา, อตีเตนาคเตปิ จ;

ภวนฺตีติ ยถาวุตฺตา, นิรุตฺติมฺหิ วิทูหิ เว.

Các từ thuộc (biến cách) kālātipatti (điều kiện) có thể xảy ra trong quá khứ và cả trong vị lai, như đã được các bậc hiền trí nói trong (sách) Nirutti.

ปญฺจมีสตฺตมีวฺหิตา, อาณตฺติปริกปฺปิกา;

ปจฺจุปฺปนฺเน ภวนฺตีติ, น ตถา ตตฺถ ภาสิตา.

Việc (biến cách) được gọi là pañcamī và sattamī, tức là mệnh lệnh (āṇatti) và khả năng (parikappikā), xảy ra trong thời hiện tại, đã không được nói đến như vậy ở đó.

ตสฺมา กจฺจายเน คนฺเถ, ‘‘นุตฺตกาเล’’ติ ยํ ปทํ;

อตฺโถ ‘‘อวุตฺตกาเล’’ติ, ตสฺส ญายติเมวิทํ.

Do đó, trong tác phẩm của ngài Kaccāyana, từ ‘nuttakāle’, ý nghĩa của nó được hiểu là ‘avuttakāle’ (trong thời không được nói đến).

สจฺจเมวํ ตุ สนฺเตปิ, อาณตฺติปริกปฺปิกา;

ปจฺจุปฺปนฺเนปิ ทฏฺฐพฺพา, ปณฺฑิเตน นยญฺญุนา.

Mặc dù điều này quả thực là đúng, nhưng (biến cách) mệnh lệnh (āṇatti) và khả năng (parikappikā) cũng nên được xem xét trong thời hiện tại bởi một người trí tuệ, người hiểu rõ phương pháp.

กสฺมาติ เจ อาณาปนํ, ปริกปฺโป จ สจฺจโต;

ปจฺจุปฺปนฺเน ยโต อตฺถา, นิปฺผนฺนา ทิสฺสเร อิเม.

Nếu hỏi tại sao, (thì trả lời rằng) bởi vì sự ra lệnh (āṇāpanaṃ) và khả năng (parikappo) trên thực tế, những ý nghĩa này được thấy là được thực hiện trong thời hiện tại.

‘‘อนุตฺตกาเล’’ติ ปทํ, เอตสฺสตฺถสฺส โชตกํ;

‘‘สมีเป วุตฺตกาเล’’ติ, อตฺถทีปนโตถ วา.

Từ ‘anuttakāle’ là dấu hiệu cho ý nghĩa này; hoặc là sự giải thích ý nghĩa ‘trong thời được nói đến ở gần’.

อตฺถานํ คมนาทีนํ, นิปฺผตฺติ น ตุ ทิสฺสติ;

‘‘คจฺฉตุ คจฺเฉยฺยิ’’จฺจาทิ, วุตฺตกาเล ยโต ตโต;

อวุตฺตกาเล นิทฺทิฏฺฐา, ตทฺทีปกวิภตฺติโย.

Bởi vì vào lúc nói ‘gacchatu (hãy đi)’, ‘gaccheyya (nên đi)’ v.v..., sự hoàn thành của các hành động như đi lại không được thấy; do đó, các biến cách biểu thị chúng được chỉ định trong ‘thời không được nói đến’ (avuttakāle).

กาโล วา วุตฺตกาโลติ, อิจฺเจวํ คหิโต อิธ;

ทกฺขิณาสุทฺธิปาฐมฺหิ, กตาว ตติยา อยํ;

กาลทีปนตา ตาสํ, อิติ ยุชฺชติ นาญฺญถา.

Hoặc, ở đây thời được hiểu là ‘thời điểm nói’. Trong bài Dakkhiṇāsuddhipāṭha, biến cách thứ ba này đã được sử dụng; do đó, việc chúng biểu thị thời gian là hợp lý, không thể khác được.

อตฺถทฺวยํ ปกาเสตุํ, คนฺเถ กจฺจายนวฺหเย;

เถโร กจฺจายโน ‘‘นุตฺต-กาเล’’ติ ปทมพฺรวิ.

Để giải thích hai ý nghĩa, trong tác phẩm có tên là Kaccāyana, trưởng lão Kaccāyana đã nói từ ‘nuttakāle’.

เอวํ ติธา จตุธาปิ, วุตฺโต กาลาน สงฺคโห;

ฉธา อิทานิ กาลานํ, สงฺคโห นาม นิยฺยเต.

Như vậy, sự tóm lược về các thời đã được nói đến theo ba cách và cả bốn cách; bây giờ, sự tóm lược về các thời được trình bày theo sáu cách.

วิภตฺติโย [Pg.70] ปโรกฺขา จ, หิยฺยตฺตนีวิภตฺติโย;

อถ อชฺชตนี จาติ, ติสฺโส’ตีเต ปกาสิตา.

Các biến cách parokkhā, hiyyattanī, và ajjatanī, ba biến cách này được giải thích trong thời quá khứ.

อนาคเต ภวิสฺสนฺตี, ภวตีติ ปกิตฺติตา;

ปจฺจุปฺปนฺเน วตฺตมานา, ติกาเล ปญฺจธา กตา.

Trong thời vị lai, (biến cách) bhavissantī được nói đến; trong thời hiện tại, (biến cách) vattamānā. (Như vậy) trong ba thời, chúng được chia thành năm loại.

ปญฺจมีสตฺตมีวฺหิตา, อาณตฺติปริกปฺปิกา;

สงฺคยฺหมานา ตา ยนฺติ, ปจฺจุปฺปนฺนมฺหิ สงฺคหํ.

Các (biến cách) được gọi là pañcamī và sattamī, tức là mệnh lệnh (āṇatti) và khả năng (parikappikā), khi được tóm lược, chúng được xếp vào phần tóm lược của thời hiện tại.

ยสฺมา ปญฺจมิภูตาย, วตฺตมานาย ฐานโต;

สมานา ปญฺจมี โหติ, ตสฺมา สา ปญฺจมี มตา.

Bởi vì từ vị trí của vattamānā, (biến cách) pañcamī là thứ năm trong chuỗi, do đó nó được coi là pañcamī (thứ năm).

สตฺตมี ปน กิญฺจาปิ, สมานา ตาหิ สตฺตมา;

โหติ ยสฺมา ตโต วุตฺตา, สตฺตมีตฺเวว โน มติ.

Còn về sattamī, bởi vì nó là thứ bảy trong chuỗi với chúng, do đó nó được gọi là sattamī (thứ bảy); đó là ý kiến của chúng tôi.

กาลาติปตฺติยาทีหิ, ยชฺเชวํ วตฺตมานิกา;

ฉฏฺฐี ภเวยฺย กาลาติ-ปตฺติกาตีตวาจิกา.

Nếu như vậy, với kālātipatti v.v... và vattamānā, thì (biến cách) biểu thị quá khứ điều kiện (kālātipatti) sẽ là thứ sáu.

ปญฺจมี ตาย ฉฏฺฐสฺส, ตุลฺยตฺตา ฐานโต นนุ;

ตาหิ สตฺตวิภตฺตีหิ, สตฺตมี อฏฺฐมี สิยา.

Chẳng phải pañcamī, do sự tương đồng về vị trí với (biến cách) thứ sáu đó sao? Với bảy biến cách đó, sattamī sẽ là thứ tám.

อิติ เจ โกจิ ภาเสยฺย, ‘‘ตนฺนา’’ติ ปฏิเสธเย;

อตีเตนาคเต จาปิ, กาลาติปตฺติสมฺภวา.

Nếu có ai nói như vậy, nên bác bỏ rằng ‘điều đó không đúng’; bởi vì kālātipatti có thể xảy ra trong cả quá khứ và vị lai.

ตถา หิ ภาสิตา จูฬ-นิรุตฺติมฺหิ วิสุํ อยํ;

กาลาติปตฺยตีตมฺหา-นาคเต จาติ ทีปเย.

Thật vậy, điều này đã được nói riêng trong Cūḷanirutti; nó giải thích rằng kālātipatti (xảy ra) trong quá khứ và vị lai.

กฺริยาติปนฺเนตีเตติ, กสฺมา กจฺจายเน รุตํ;

อถาปิ เจ วเทยฺยตฺร, ‘‘ปาเยนา’’ติ ปกาสเย.

Tại sao trong (sách) Kaccāyana lại nói ‘trong quá khứ, khi hành động đã trôi qua’? Nếu có ai nói (điều gì) ở đây, nên giải thích rằng (đó là) ‘phần lớn’ (pāyena).

เยภุยฺเยน หิ โลกสฺมึ, อตีตมฺหิ ปวตฺตติ;

กาลาติปตฺติสํยุตฺโต, โวหาโร อิติ ลกฺขเย.

Cần phải hiểu rằng: trong thế gian, cách dùng từ ngữ liên quan đến điều kiện thời (kālātipatti) phần lớn diễn ra trong quá khứ.

อตฺริทํ กาลาติปตฺติยา อตีตวจนํ – ‘‘สจายํ ภิกฺขเว ราชา ปิตรํ ธมฺมิกํ ธมฺมราชานํ ชีวิตา น โวโรเปสฺสถ, อิมสฺมึเยวสฺส อาสเน วิรชํ วีตมลํ ธมฺมจกฺขุ [Pg.71] อุปฺปชฺชิสฺสถา’’ติ. ‘‘ปสฺสานนฺท อิมํ มหาธนเสฏฺฐิปุตฺตํ อิมสฺมึเยว นคเร ทฺเวอสีติโกฏิธนํ เขเปตฺวา ภริยํ อาทาย ภิกฺขาย จรนฺตํ. สเจ หิ อยํ ปฐมวเย โภเค อเขเปตฺวา กมฺมนฺเต ปโยชยิสฺสา, อิมสฺมึเยว นคเร อคฺคเสฏฺฐิ อภวิสฺสา. สเจ ปน นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิสฺสา, อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสา, ภริยาปิสฺส อนาคามิผเล ปติฏฺฐหิสฺสา. สเจ มชฺฌิมวเย โภเค อเขเปตฺวา กมฺมนฺเต ปโยชยิสฺสา, ทุติยเสฏฺฐิ อภวิสฺสา. นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชนฺโต อนาคามี อภวิสฺสา, ภริยาปิสฺส สกทาคามิผเล ปติฏฺฐหิสฺสา. สเจ ปจฺฉิมวเย โภเค อเขเปตฺวา กมฺมนฺเต ปโยชยิสฺสา, ตติยเสฏฺฐิ อภวิสฺสา. นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชนฺโต สกทาคามี อภวิสฺสา, ภริยาปิสฺส โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหิสฺสา’’ อิติ วา, ‘‘สเจ สตฺถา อคารํ อชฺฌาวสิสฺสา, จกฺกวตฺติราชา อภวิสฺสา. ราหุลสามเณโร ปริณายกรตนํ, เถรี อิตฺถิรตนํ, สกลจกฺกวาฬรชฺชํ เอเตสญฺเญว อภวิสฺสา’’ อิติ วา เอวํ กาลาติปตฺติยา อตีตวจนํ ภวติ.

Ở đây, đây là lời nói về quá khứ trong thì điều kiện quá khứ: 'Này các Tỳ khưu, nếu vị vua này đã không giết cha mình, một vị vua chánh pháp, thì pháp nhãn không trần không cấu đã sanh khởi cho vị ấy ngay trên chính chỗ ngồi này.' Hoặc là: 'Này Ānanda, hãy xem người con của vị đại phú trưởng giả này, sau khi đã phung phí tám mươi hai koṭi tài sản trong chính thành phố này, đang cùng vợ đi khất thực. Nếu người này đã không phung phí tài sản trong thời trai trẻ mà đã sử dụng vào công việc, thì người ấy đã trở thành vị trưởng giả hàng đầu trong chính thành phố này. Hơn nữa, nếu đã từ bỏ gia đình xuất gia, người ấy đã đạt được A-la-hán quả, và vợ của người ấy cũng đã an trú trong quả vị Bất Lai. Nếu người ấy đã không phung phí tài sản trong tuổi trung niên mà đã sử dụng vào công việc, thì người ấy đã trở thành vị trưởng giả hàng thứ hai. Nếu đã từ bỏ gia đình xuất gia, người ấy đã trở thành bậc Bất Lai, và vợ của người ấy cũng đã an trú trong quả vị Nhất Lai. Nếu người ấy đã không phung phí tài sản trong tuổi già mà đã sử dụng vào công việc, thì người ấy đã trở thành vị trưởng giả hàng thứ ba. Nếu đã từ bỏ gia đình xuất gia, người ấy đã trở thành bậc Nhất Lai, và vợ của người ấy cũng đã an trú trong quả vị Dự Lưu.' Hoặc là: 'Nếu Bậc Đạo Sư đã sống tại gia, Ngài đã trở thành vua Chuyển Luân. Sa-di Rāhula đã là tướng quân báu, vị Trưởng lão ni đã là nữ báu, và vương quốc của toàn thể cõi Chuyển Luân đã thuộc về chính họ.' Như vậy, đó là lời nói về quá khứ trong thì điều kiện quá khứ.

กถํ กาลาติปตฺติยา อนาคตวจนํ ภวติ? ‘‘จิรมฺปิ ภกฺโข อภวิสฺสา, สเจ น วิวทามเส. อสีสกํ อนงฺคุฏฺฐํ, สิงฺคาโล หรติ โรหิตํ’’อิติวา, ‘‘สเจ อานนฺท นาลภิสฺสา มาตุคาโม ตถาคตปฺปเวทิเต ธมฺมวินเย อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชฺชํ, จิรฏฺฐิติกํ อานนฺท พฺรหฺมจริยํ อภวิสฺสา’’ติ อิติ วา, ‘‘อยํ องฺคุลิมาลสฺส มาตา ‘องฺคุลิมาลํ อาเนสฺสามี’ติ คจฺฉติ, สเจ สมาคมิสฺสติ, องฺคุลิมาโล ‘องฺคุลิสหสฺสํ ปูเรสฺสามี’ติ มาตรํ มาเรสฺสติ. สจาหํ น คมิสฺสามิ, มหาชานิโก อภวิสฺสา’’ อิติ วา เอวํ กาลาติปตฺติยา อนาคตวจนํ ภวติ[Pg.72]. กจฺจายเน ปน เยภุยฺเยน อตีตปฺปวตฺตึ สนฺธาย กาลาติปตฺติวิภตฺติยา อตีตกาลิกตา วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพํ.

Lời nói về tương lai trong thì điều kiện quá khứ là như thế nào? Hoặc là: 'Thức ăn đã có thể có được lâu dài, nếu chúng ta đã không tranh cãi. Con chó rừng mang đi con nai đỏ không đầu không đuôi.' Hoặc là: 'Này Ānanda, nếu người nữ đã không được phép xuất gia từ đời sống gia đình vào đời sống không gia đình trong Giáo pháp và Giới luật do Như Lai tuyên thuyết, thì này Ānanda, phạm hạnh này đã có thể tồn tại lâu dài.' Hoặc là: 'Mẹ của Aṅgulimāla này đi với ý định 'Ta sẽ mang Aṅgulimāla về'. Nếu bà gặp được, Aṅgulimāla sẽ giết mẹ với ý định 'Ta sẽ hoàn thành một ngàn ngón tay'. Nếu ta không đi, một sự tổn thất lớn cho dân chúng đã có thể xảy ra.' Như vậy, đó là lời nói về tương lai trong thì điều kiện quá khứ. Tuy nhiên, trong (ngữ pháp) Kaccāyana, cần phải hiểu rằng tính chất quá khứ của biến cách điều kiện quá khứ được nói đến chủ yếu liên quan đến sự việc đã xảy ra trong quá khứ.

กจฺจายเนปิ วา เอสา, กาลาติปตฺติกา ปน;

อนาคเตปิ โหตีติ, อยมตฺโถปิ ทิสฺสติ.

Hoặc trong (ngữ pháp) Kaccāyana, thì điều kiện quá khứ này cũng xảy ra trong tương lai, ý nghĩa này cũng được thấy.

อปฺปจฺจกฺเข ปโรกฺขาย-ตีเต อิติ หิ ลกฺขเณ;

สนฺเตปฺยตีตคฺคหเณ, อนเปกฺขิย ตํ อิทํ.

Trong định nghĩa 'thì quá khứ bất hiện tiền (parokkhā) dùng cho sự việc quá khứ không trực tiếp chứng kiến', mặc dù có từ 'quá khứ', nhưng điều này không cần phải xem xét đến.

อนาคเต ภวิสฺสนฺตี, อิติ สุตฺตสฺสนนฺตรํ;

กาลาติปตฺติวจนา, อนาคตานุกฑฺฒนํ;

ตสฺมา อนิยตํ กาลํ, กาลาติปตฺติกํ วินา.

Ngay sau quy tắc 'thì tương lai (bhavissantī) dùng cho tương lai', do có lời nói về thì điều kiện quá khứ, nên nó cũng bao hàm cả tương lai. Do đó, ngoại trừ thì điều kiện quá khứ, (các thì khác) có thời gian không cố định.

อตีตานาคตปจฺจุ-ปฺปนฺนิกาหิ วิภตฺติหิ;

สตฺตมี สตฺตมีเยว, ภวเต น ตุ อฏฺฐมี.

Với các biến cách thuộc quá khứ, tương lai và hiện tại, biến cách thứ bảy (sattamī) chỉ là thứ bảy, chứ không phải là thứ tám.

ปญฺจมีสตฺตมีนํ ตุ, ปจฺจุปฺปนฺนวิภตฺติยํ;

สงฺคณฺหนตฺถเมตาสํ, มชฺเฌ ฉฏฺฐี น วุจฺจติ.

Để bao gồm biến cách thứ năm (pañcamī) và thứ bảy (sattamī) vào trong các biến cách hiện tại, biến cách thứ sáu (chaṭṭhī) không được nói đến ở giữa chúng.

ตถา ปญฺจ อุปาทาย, ภวิตพฺพญฺจ ฉฏฺฐิยา;

ปญฺจมิยา ตุ สา เอสา, ‘‘ฉฏฺฐี’’ติ น สมีริตา.

Tương tự, kể từ năm (biến cách đầu), (biến cách tiếp theo) đáng lẽ phải là thứ sáu. Nhưng biến cách này, sau biến cách thứ năm (pañcamī), lại không được gọi là 'thứ sáu'.

ฉฏฺฐีภาวมฺหิ สนฺเตปิ, ‘‘ปญฺจมี’’ติ วโจ ปน;

ปญฺจมิยา วิภตฺติยา, ปจฺจุปฺปนฺนวิภตฺติยํ.

Mặc dù có bản chất là thứ sáu, nhưng lời nói 'thứ năm' lại (được dùng) cho biến cách thứ năm trong nhóm các biến cách hiện tại.

สงฺคณฺหนตฺถํ วุตฺตนฺติ, วิญฺญาตพฺพา วิภาวินา;

ปญฺจมึ ตุ อุปาทาย, สตฺตมิยา วิภตฺติยา.

Người có trí cần phải hiểu rằng điều này được nói ra nhằm mục đích bao gồm (nó vào nhóm hiện tại). Kể từ biến cách thứ năm cho đến biến cách thứ bảy.

ฉฏฺฐิยา จ ภวิตพฺพํ, น สา ‘‘ฉฏฺฐี’’ติ อีริตา;

ฉฏฺฐึ ปน อุปาทาย, ‘‘สตฺตมี’’ตฺเวว อีริตา.

Và (biến cách tiếp theo) đáng lẽ phải là thứ sáu, nhưng nó không được gọi là 'thứ sáu'. Tuy nhiên, kể từ (biến cách) thứ sáu, nó lại được gọi là 'thứ bảy'.

มชฺเฌ ฉฏฺฐึ อทสฺเสตฺวา, เอวํ ตุ กถนมฺปิ จ;

สตฺตมิยา วิภตฺติยา, ปจฺจุปฺปนฺนวิภตฺติยํ;

สงฺคณฺหนตฺถํ วุตฺตนฺติ, อธิปฺปายํ วิภาวเย.

Cần phải làm sáng tỏ ý định rằng, việc không trình bày biến cách thứ sáu ở giữa, và cách nói như vậy, là nhằm mục đích bao gồm biến cách thứ bảy vào trong các biến cách hiện tại.

สภาโว เหส วตฺถูนํ, คมฺภีรตฺเถสุ อตฺตโน;

เยน เกนจากาเรน, อธิปฺปายสฺส ญาปนํ.

Đây chính là bản chất của các sự vật, trong những ý nghĩa sâu xa của chúng, là làm cho ý định được biết đến bằng bất kỳ phương cách nào.

ยชฺเชวํ [Pg.73] ปฐมํตีเต-นาคเต จ วิภตฺติโย;

วตฺวา ตโต ปจฺจุปฺปนฺเน, กเถตพฺพา วิภตฺติโย.

Nếu như vậy, lẽ ra các biến cách quá khứ và tương lai phải được nói trước, rồi sau đó mới nói đến các biến cách hiện tại.

กจฺจายนวฺหเย คนฺเถ, กสฺมา เอวํ น ภาสิตา;

ปจฺจุปฺปนฺนวิภตฺโยว, กสฺมา อาทิมฺหิ ภาสิตา?

Tại sao trong tác phẩm tên Kaccāyana lại không nói như vậy? Tại sao chỉ các biến cách hiện tại lại được nói đến ở phần đầu?

ยสฺมา วทนฺติ โวหาร-ปเถ เอตาว ปายโต;

ตสฺมา พหุปฺปโยคตฺตํ, โหเตตาสํ วิภตฺตินํ.

Bởi vì trong lối nói thông thường, người ta phần lớn nói theo cách này; do đó, những biến cách này được sử dụng nhiều.

อาโทพหุปฺปโยโคว, กเถตพฺโพติ ญายโต;

ปจฺจุปฺปนฺนมฺหิ สมฺภูตา, วิภตฺโยวาทิโต มตา.

Theo nguyên tắc rằng những gì được sử dụng nhiều nên được nói đến trước, do đó, các biến cách phát sinh trong hiện tại được xem xét ở phần đầu.

อตีตานาคตํ วตฺวา, ปจฺจุปฺปนฺเน ตโต ปรํ;

ยสฺมา วุตฺตมฺหิ โลกสฺมึ, โหติ วาจาสิลิฏฺฐตา.

Bởi vì khi nói về quá khứ và tương lai trước, rồi sau đó mới đến hiện tại, thì lời nói trong thế gian trở nên tao nhã.

ตสฺมา สิลิฏฺฐกถเน, อตีตาทิมเปกฺขิย;

ปญฺจมี สตฺตมี เจตา, วตฺตมานายนนฺตรํ;

สงฺคณฺหนตฺถมกฺขาตา, ปจฺจุปฺปนฺนวิภตฺติสุ.

Do đó, để có cách trình bày tao nhã, không kể đến (thứ tự) quá khứ v.v..., các biến cách thứ năm và thứ bảy này, ngay sau thì hiện tại (vattamānā), được giải thích nhằm mục đích bao gồm chúng vào trong các biến cách hiện tại.

เอตฺถ หิ ยถา ‘‘มาตาปิตโร’’ติ วุตฺเต สิลิฏฺฐกถนํ โหติ, ตสฺมึเยว วจเน วิปริยยํ กตฺวา สมาสวเสน ‘‘ปิตามาตโร’’ติ วุตฺเต สิลิฏฺฐกถนํ น โหติ, ตสฺมา ตาทิสี สทฺทรจนา อปูชนียา, ‘‘ปิตา มาตา จ เม ทชฺชุ’’นฺติ ปาโฐ ปน พฺยาสวเสน ยถิจฺฉิตปฺปโยคตฺตา ปูชนีโย, เอวเมว ‘‘อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺน’’นฺติ วุตฺเต สิลิฏฺฐกถนํ โหติ, ‘‘อตีตปจฺจุปฺปนฺนานาคต’’นฺติ เอวมาทินา วุตฺเต สิลิฏฺฐกถนํ น โหติ, ตสฺมา ตาทิสี สทฺทรจนา อปูชนียา สิยา. ‘‘อตีตารมฺมณา ปจฺจุ-ปฺปนฺนานาคตโคจรา’’ติ วจนํ ปน คาถาพนฺธสุขตฺถํ ยถิจฺฉิตปฺปโยคตฺตา ปูชนียเมว. อยเมตฺถ ปาฬิ เวทิตพฺพา –

Ở đây, ví như khi nói ‘mātāpitaro’ (mẹ và cha) thì là cách nói xuôi tai, nhưng trong chính lời nói ấy, khi làm đảo ngược lại theo cách dùng của hợp thể từ (samāsa) mà nói ‘pitāmātaro’ (cha và mẹ) thì không phải là cách nói xuôi tai, do đó cấu trúc từ ngữ như vậy là không đáng được tôn trọng. Tuy nhiên, đoạn văn ‘pitā mātā ca me dajju’ (cha và mẹ hãy cho tôi) lại đáng được tôn trọng do được sử dụng tùy ý theo cách dùng của phân thể từ (byāsa). Tương tự như vậy, khi nói ‘atītānāgatapaccuppanna’ (quá khứ, vị lai, hiện tại) thì là cách nói xuôi tai, nhưng khi nói theo cách ‘atītapaccuppannānāgata’ (quá khứ, hiện tại, vị lai) v.v... thì không phải là cách nói xuôi tai, do đó cấu trúc từ ngữ như vậy có thể là không đáng được tôn trọng. Tuy nhiên, lời nói ‘Atītārammaṇā paccu-ppannānāgatagocarā’ (có đối tượng quá khứ, có cảnh giới hiện tại và vị lai) lại đáng được tôn trọng do được sử dụng tùy ý vì mục đích dễ dàng cho việc kết cấu kệ ngôn. Ở đây, nên biết đến Pāḷi này –

‘‘ยํกิญฺจิ รูปํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺน’’นฺติ จ,

‘Bất cứ sắc nào, (là) quá khứ, vị lai, hiện tại’, và,

‘‘เอกายนํ [Pg.74] ชาติขยนฺตทสฺสี,มคฺคํ ปชานาติ หิตานุกมฺปี;

เอเตน มคฺเคน อตํสุ ปุพฺเพ,ตริสฺสนฺติ เย จ ตรนฺติ โอฆ’’นฺติ จ,

‘Bậc thấy sự đoạn tận của sanh, bậc bi mẫn vì lợi ích, biết được con đường độc nhất. Nhờ con đường này, các vị trong quá khứ đã vượt qua, và những vị nào đang vượt qua bộc lưu cũng sẽ vượt qua’, và,

‘‘เย จพฺภตีตา สมฺพุทฺธา, เย จ พุทฺธา อนาคตา;

เย เจตรหิ สมฺพุทฺธา, พหูนํ โสกนาสกา.

‘Những bậc Chánh Đẳng Giác đã quá vãng, và những vị Phật sẽ đến trong tương lai; và những bậc Chánh Đẳng Giác hiện tại, là những vị dập tắt sầu muộn cho nhiều chúng sanh.

สพฺเพ สทฺธมฺมครุโน, วิหํสุ วิหรนฺติ จ;

อโถปิ วิหริสฺสนฺติ, เอสา พุทฺธาน ธมฺมตา’’ติ จ

Tất cả đều tôn kính Chánh Pháp, các ngài đã an trú, đang an trú, và cũng sẽ an trú (như vậy). Đây là pháp tánh của chư Phật’, và

เอวมเนเกสุ สทฺทปฺปโยเคสุ. อิธ ยถิจฺฉิตปฺปโยควเสน อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนกาลิกาสุ อฏฺฐสุ วิภตฺตีสุ ติสฺโส ปจฺจุปฺปนฺนกาลิกา วิภตฺติโย อาทิมฺหิ กถิตา, ตญฺจ กถนํ ตาสญฺเญว โวหารปเถ เยภุยฺเยน ปวตฺติโต พหุปฺปโยคตาญาปนตฺถํ. ตาสุ ปน ทฺวินฺนํ วิภตฺตีนํ ‘‘ปญฺจมีสตฺตมี’’ติสญฺญา สิลิฏฺฐกถนิจฺฉายํ กเมน วตฺตพฺพา, อตีตานาคตกาลิกา วิภตฺติโย อเปกฺขิตฺวา กตา. อิจฺเจวํ

Như vậy trong nhiều cách sử dụng từ ngữ. Ở đây, theo cách sử dụng tùy ý, trong tám biến cách thuộc thời quá khứ, vị lai, và hiện tại, ba biến cách thuộc thời hiện tại được nói ở đầu. Và lời nói ấy là nhằm mục đích cho biết sự sử dụng nhiều, do chúng phần lớn diễn ra trong lối nói thông thường. Tuy nhiên, trong số đó, danh xưng ‘pañcamīsattamī’ (biến cách thứ năm và thứ bảy) của hai biến cách nên được nói theo thứ tự vì muốn có cách nói xuôi tai, được tạo ra dựa vào các biến cách thuộc thời quá khứ và vị lai. Như vậy,

ยถิจฺฉิตปฺปโยเคน, ปจฺจุปฺปนฺนวิภตฺติโย;

ติธา กตฺวาน อาทิมฺหิ, กจฺจาเนน อุทีริตา.

Do sử dụng tùy ý, các biến cách hiện tại, sau khi được chia làm ba, đã được ngài Kaccāna tuyên thuyết ở phần đầu.

อาทิมฺหิ กถนํ ตญฺจ, ตาสํ ปาเยน วุตฺติโต;

พหุปฺปโยคภาวสฺส, ญาปนตฺถนฺติ นิทฺทิเส.

Và việc nói ở phần đầu ấy, do chúng thường được nói đến, nên được chỉ ra là nhằm mục đích cho biết tình trạng được sử dụng nhiều.

อตีตาทิมเปกฺขิตฺวา, สิลิฏฺฐกถเน ธุวํ;

‘‘ปญฺจมี สตฺตมิ’’จฺเจว, ทฺวินฺนํ นามํ กตนฺติ จ;

กาลาติปตฺตึ วชฺเชตฺวา, อิทํ วจนมีริตํ.

Sau khi xem xét đến quá khứ v.v..., để cho cách nói được xuôi tai, chắc chắn tên gọi ‘pañcamī sattamī’ của hai (biến cách) đã được tạo ra; và lời nói này được thốt lên, loại trừ biến cách kālātipatti (biểu thị điều kiện).

ยทิ เอวํ อยํ โทโส, อาปชฺชติ น สํสโย;

อิติ เจ โกจิ ภาเสยฺย, อตฺเถ อกุสโลนโร.

Nếu như vậy, lỗi này phát sinh, không nghi ngờ gì; nếu có người nào không thiện xảo về ý nghĩa nói như vậy.

เตกาลิกาขฺยาตปเท[Pg.75], กาลาติปตฺติยา ปน;

อสงฺคโหว โหตีติ, ‘‘ตนฺนา’’ติ ปฏิเสธเย.

Trong động từ của ba thời, sẽ có sự không bao gồm biến cách kālātipatti; nên bác bỏ điều đó bằng câu ‘điều ấy không phải vậy’.

เตกาลิกาขฺยาตปเท, น โน กาลาติปตฺติยา;

อิฏฺโฐ อสงฺคโห ตตฺถ, สงฺคโหเยว อิจฺฉิโต.

Trong động từ của ba thời, đối với chúng tôi, sự không bao gồm biến cách kālātipatti ở đó là không được mong muốn; thật vậy, sự bao gồm mới là điều được mong muốn.

ปญฺจมีสตฺตมีสญฺญา, กาลาติปตฺติกํ ปน;

วิภตฺติมนเปกฺขิตฺวา, กตา อิจฺเจว โน มติ.

Tuy nhiên, danh xưng pañcamī-sattamī đã được tạo ra mà không xem xét đến biến cách kālātipatti; đó chính là ý kiến của chúng tôi.

นานานยํ คเหตฺวาน,ปจฺเจตพฺพํ ตุ สารโต;

ยาย เอโส รุโต อตฺโถ,ตสฺมา เอสา น ทุพฺพลา.

Sau khi nắm bắt các phương pháp khác nhau, nên hiểu rõ cốt lõi; nhờ đó ý nghĩa này được vang lên, do đó (phương pháp) này không yếu kém.

อตฺโถ ลพฺภติ ปาสํโส,ยตฺถ ยตฺถ ยถา ยถา;

ตถา ตถา คเหตพฺโพ,ตตฺถ ตตฺถ วิภาวินา.

Bất cứ nơi đâu, bất cứ cách nào, ý nghĩa đáng tán thán được tìm thấy; thì ở nơi đó, theo cách đó, người có trí nên tiếp nhận.

วุตฺตญฺเหตํ อภิธมฺมฏีกายํ ‘‘ยตฺถ ยตฺถ ยถา ยถา อตฺโถ ลพฺภติ, ตตฺถ ตตฺถ ตถา ตถา คเหตพฺโพ’’ติ.

Điều này đã được nói trong Abhidhammaṭīkā: ‘Bất cứ nơi đâu, bất cứ cách nào, ý nghĩa được tìm thấy, thì ở nơi đó, theo cách đó, nên tiếp nhận’.

ปญฺจมีสตฺตมีสญฺญา, รูฬฺหีสญฺญาติ เกจน;

น ปเนวํ คเหตพฺพํ, อชานิตฺวา วทนฺติ เต.

Một số người cho rằng danh xưng pañcamī-sattamī là danh xưng quy ước; nhưng không nên hiểu như vậy, họ nói mà không biết.

เนสา ปุริสสญฺญาทิ, ฌล สญฺญาทโย วิย;

รูฬฺหิยา ภาสิตา สญฺญา, ภูเตนตฺเถน ภาสิตา.

Đây không phải là danh xưng được nói theo quy ước, như các danh xưng purisa v.v..., hay jhala v.v...; nó được nói với ý nghĩa thực sự.

อุปนิธาย ปญฺญตฺติ, เอสา สญฺญา ยโต ตโต;

อนฺวตฺถสญฺญา ฐปิตา, โปราเณหีติ ลกฺขเย.

Bởi vì danh xưng này là một chế định dựa trên cơ sở, do đó, nên nhận biết rằng nó đã được các bậc cổ nhân thiết lập như là một danh xưng có ý nghĩa phù hợp.

อิจฺเจวํ กาลฉกฺกํ ตุ, สงฺเขเปน ติธา มตํ;

เอตมตฺถญฺหิ สนฺธาย, ‘‘ยํ ติกาล’’นฺติ ภาสิตํ.

Như vậy, vòng thời gian, tóm lại, được xem là có ba loại; thật vậy, nhắm đến ý nghĩa này, câu ‘cái nào thuộc ba thời’ đã được nói đến.

อยเมตฺถ กาลฉกฺกสงฺคโห.

Đây là phần tóm tắt về vòng thời gian.

เอวํ [Pg.76] ติธา จตุธา วา, ฉธา วาปิ สุเมธโส;

กาลเภทํ วิภาเวยฺย, กาลญฺญูหิ วิภาวิตํ.

Như vậy, người có trí nên phân tích sự phân chia thời gian thành ba, hoặc bốn, hoặc cả sáu loại, như đã được các bậc thông hiểu về thời gian phân tích.

อตีตานาคตํ กาลํ, วิสุํ กาลาติปตฺติกํ;

คเหตฺวา ปญฺจธา โหติ, เอวญฺจาปิ วิภาวเย.

Lấy thời quá khứ và vị lai, và biến cách kālātipatti một cách riêng biệt, thì thành ra năm loại; cũng nên phân tích như vậy.

เอตฺถ นโยว ‘‘อชฺฌตฺต-พหิทฺธา วา’’ติ ปาฬิยํ;

อตีตานาคตกาลี, วิภตฺติ สมุทีริตา.

Ở đây, cũng theo phương pháp như trong câu Pāḷi ‘ajjhatta-bahiddhā vā’ (hoặc trong hoặc ngoài); biến cách thuộc thời quá khứ và vị lai đã được tuyên thuyết.

อิจฺเจวํ สพฺพถาปิ กาลสงฺคโห สมตฺโต.

Như vậy, phần tóm tắt về thời gian đã được hoàn tất về mọi mặt.

อิทานิ วิญฺญูนํ อตฺถคฺคหเณ โกสลฺลชนนตฺถํ ปกรณนฺตรวเสนปิ อิมสฺมึ ปกรเณ วตฺตมานานนฺตรํ วุตฺตานํ อาณตฺติปริกปฺปกาลิกานํ ‘‘ปญฺจมีสตฺตมี’’ติสงฺขาตานํ ทฺวินฺนํ วิภตฺตีนํ ปฏิปาฏิฏฺฐปเน ปกรณสํสนฺทนํ กถยาม – กาตนฺตปฺปกรณสฺมิญฺหิ สกฺกตภาสานุรูเปน ทสธา อาขฺยาตวิภตฺติโย ฐปิตา, กจฺจายนปฺปกรเณ ปน มาคธภาสานุรูเปน อฏฺฐธา ฐปิตา, นิรุตฺติยญฺจ ปน มาคธภาสานุรูเปเนว อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนาณตฺติปริกปฺปกาลาติปตฺติวเสน ฉธา ฐปิตา. เตสุ หิ กาตนฺเต วตฺตมานา, สตฺตมี, ปญฺจมี, หิยฺยตฺตนี, อชฺชตนี, ปโรกฺขา, สฺวาตนี, อาสี, ภวิสฺสนฺตี, กฺริยาติปตฺติ จาติ ทสธา วิภตฺตา. กจฺจายเน ปน วตฺตมานา, ปญฺจมี, สตฺตมี, ปโรกฺขา, หิยฺยตฺตนี, อชฺชตนี, ภวิสฺสนฺตี, กาลาติปตฺติ จาติ อฏฺฐธา วิภตฺตา. อิติ เอเตสุ ทฺวีสุ กาตนฺตกจฺจายเนสุ วิภตฺติโย วิสทิสาย ปฏิปาฏิยา ฐปิตา. กิญฺจาเปตฺถ วิสทิสา ปฏิปาฏิ, ตถาเปตา นิรุตฺติยํ วุตฺตาตีตาทิกาลวิภาควเสน เอกโต สํสนฺทนฺติ สเมนฺติ กิญฺจิ วิเสสํ ฐเปตฺวา.

Bây giờ, nhằm mục đích tạo ra sự thiện xảo trong việc nắm bắt ý nghĩa cho các bậc hiền trí, chúng tôi sẽ nói về sự liên kết giữa các luận thư trong việc thiết lập thứ tự của hai biến cách được gọi là ‘pañcamī-sattamī’, thuộc thời mệnh lệnh và giả định, được nói sau thời hiện tại trong luận thư này, cũng theo cách của một luận thư khác – vì trong luận thư Kātanta, các biến cách động từ được thiết lập theo mười cách, phù hợp với tiếng Sanskrit; còn trong luận thư Kaccāyana, chúng được thiết lập theo tám cách, phù hợp với tiếng Māgadha; và trong Nirutti, chúng được thiết lập theo sáu cách, cũng phù hợp với tiếng Māgadha, theo cách phân chia quá khứ, vị lai, hiện tại, mệnh lệnh, giả định, và điều kiện. Trong số đó, ở Kātanta, chúng được chia thành mười loại: vattamānā, sattamī, pañcamī, hiyyattanī, ajjatanī, parokkhā, svātanī, āsī, bhavissantī, và kriyātipatti. Còn ở Kaccāyana, chúng được chia thành tám loại: vattamānā, pañcamī, sattamī, parokkhā, hiyyattanī, ajjatanī, bhavissantī, và kālātipatti. Như vậy, trong hai luận thư Kātanta và Kaccāyana này, các biến cách được thiết lập theo một thứ tự không tương đồng. Mặc dù thứ tự ở đây không tương đồng, tuy nhiên chúng vẫn liên kết và hòa hợp với nhau theo cách phân chia thời gian quá khứ v.v... đã được nói trong Nirutti, sau khi đã gạt bỏ một vài điểm khác biệt.

กถํ[Pg.77]? กาตนฺเต ตาว หิยฺยตฺตนี อชฺชตนี ปโรกฺขา จาติ อิมา ติสฺโส เอกนฺเตน อตีตกาลิกา, สฺวาตนี อาสี ภวิสฺสนฺติ จาติ อิมา ติสฺโส เอกนฺเตน อนาคตกาลิกา, วตฺตมานา เอกาเยว ปจฺจุปฺปนฺนกาลิกา, สตฺตมี ปน ปญฺจมี จ ปจฺจุปฺปนฺนานาคตกาลวเสน ทฺวิกาลิกา ‘‘อชฺช ปุญฺญํ กเรยฺย, สฺเวปิ กเรยฺย. อชฺช คจฺฉตุ, สฺเว วา คจฺฉตู’’ติ ปโยคารหตฺตา. กฺริยาติปตฺติ อนิยตกาลิกา ‘‘โส เจ หิยฺโย ยานํ อลภิสฺสา, อคจฺฉิสฺสา. โส เจ อชฺช อนตฺถงฺคเต สูริเย ยานํ อลภิสฺสา, อคจฺฉิสฺสา. โส เจ สฺเว ยานํ อลภิสฺสา, อคจฺฉิสฺสา’’ติ ปโยคารหตฺตา. เอวํ อสงฺกรโต ววตฺถเปตพฺพํ.

Như thế nào? Trước hết, trong (ngữ pháp) Kātanta, ba (biến cách) này là hiyyattanī, ajjatanī, và parokkhā hoàn toàn thuộc về thời quá khứ; ba (biến cách) này là svātanī, āsī, và bhavissanti hoàn toàn thuộc về thời vị lai; chỉ có một (biến cách) vattamānā là thuộc về thời hiện tại. Còn sattamī và pañcamī là thuộc hai thời, tức là thời hiện tại và thời vị lai, do được sử dụng (trong các câu) như: "Hôm nay nên làm phước, ngày mai cũng nên làm phước. Hôm nay hãy đi, hoặc ngày mai hãy đi". (Biến cách) Kriyātipatti là thuộc thời không xác định, do được sử dụng (trong các câu) như: "Nếu hôm qua người ấy đã được cỗ xe, người ấy đã đi rồi. Nếu hôm nay, khi mặt trời chưa lặn, người ấy được cỗ xe, người ấy đã đi rồi. Nếu ngày mai người ấy được cỗ xe, người ấy đã đi rồi". Cần phải được xác định như vậy để không có sự hỗn tạp.

เอวํ ววตฺถเปตฺวา อยมมฺเหหิ วุจฺจมาโน นโย สาธุกํ สลฺลกฺเขตพฺโพ. กถํ? หิยฺยตฺตนชฺชตนีปโรกฺขาสฺวาตนฺยาสีภวิสฺสนฺติวเสน เอกนฺตาตีตานาคตกาลิกา วิภตฺติโย ฉ, วตฺตมานวเสน เอกนฺตปจฺจุปฺปนฺนกาลิกา วิภตฺติ เอกาเยว, สา ปฏิปาฏิยา คณิยมานา สตฺตมํ ฐานํ ภชติ. เอวํ เอตสฺมึ วตฺตมานาสงฺขาเต สตฺตมฏฺฐาเน ปกฺขิปิตุํ นิรุตฺตินเยน ‘‘ปริกปฺปกาลิกา’’ติ สงฺขํ คตํ สตฺถนเยน ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนานาคตกาลิกา’’ติวตฺตพฺพํ เอกํ วิภตฺตึ สตฺตมีภูตาย วตฺตมานาย สมานฏฺฐานตฺตา สตฺตมีสญฺญํ กตฺวา ฐเปสิ. ตโต ปุนเทว สฺวาตนฺยาสีภวิสฺสนฺติวเสน เอกนฺตานาคตกาลิกา ติสฺโส วิภตฺติโย คเณตฺวา ตํ ปจฺจุปฺปนฺนานาคตกาลิกํ ‘‘สตฺตมี’’ติ ลทฺธสญฺญํ วิภตฺตึ อนาคตกาลิกภาเวน ตาหิ ตีหิ สทฺธึ สมานฏฺฐานตฺตา จตุตฺถํ กตฺวา นิรุตฺตินเยน ‘‘อาณตฺติกาลิกา’’ติ สงฺขํ คตํ สตฺถนเยน ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนานาคตกาลิกา’’ติ วตฺตพฺพํ เอกํ วิภตฺตึ ปญฺจนฺนํ สงฺขฺยานํ ปูรเณน ปญฺจมีสญฺญํ กตฺวา ฐเปสิ.

Sau khi đã xác định như vậy, phương pháp đang được chúng ta trình bày này cần được ghi nhận kỹ lưỡng. Như thế nào? Có sáu biến cách hoàn toàn thuộc về thời quá khứ và vị lai, đó là hiyyattanī, ajjatanī, parokkhā, svātanī, āsī, và bhavissanti; chỉ có một biến cách hoàn toàn thuộc về thời hiện tại, đó là vattamānā; biến cách ấy, khi được đếm theo thứ tự, chiếm vị trí thứ bảy. Như vậy, để đặt vào vị trí thứ bảy này, được gọi là vattamānā, (ngài) đã đặt tên là sattamī (thứ bảy) cho một biến cách, vốn được gọi là "parikappakālikā" (thời giả định) theo phương pháp từ nguyên học và nên được gọi là "paccuppannānāgatakālikā" (thuộc thời hiện tại và vị lai) theo phương pháp ngữ pháp, do nó có cùng vị trí với vattamānā, vốn là thứ bảy. Sau đó, một lần nữa, sau khi đếm ba biến cách hoàn toàn thuộc về thời vị lai là svātanī, āsī, và bhavissanti, (ngài) đã xem biến cách thuộc thời hiện tại và vị lai đã được đặt tên là "sattamī" ấy là thứ tư do nó có cùng vị trí với ba biến cách kia về phương diện thuộc thời vị lai, rồi đặt tên là pañcamī (thứ năm) cho một biến cách, vốn được gọi là "āṇattikālikā" (thời mệnh lệnh) theo phương pháp từ nguyên học và nên được gọi là "paccuppannānāgatakālikā" (thuộc thời hiện tại và vị lai) theo phương pháp ngữ pháp, do nó hoàn thành con số năm.

กฺริยาติปตฺติยา [Pg.78] ปน อนิยตกาลิกตฺตา ตํ วชฺเชตฺวา อยํ วินิจฺฉโย กโต, โส จ โข นิรุตฺตินยํเยว นิสฺสาย. อยํ ตาว กาตนฺเต วตฺตมานานนฺตรํ วุตฺตานํ สตฺตมีปญฺจมีนํ อนฺวตฺถสญฺญํ อิจฺฉนฺตานํ อมฺหากํ รุจิ, เอสา สทฺธมฺมวิทูหิ ครูหิ อปฺปฏิกฺโกสิตา อนุมตา สมฺปฏิจฺฉิตา ‘‘เอวเมวํ อาวุโส, เอวเมวํ อาวุโส’’ติ. เวยฺยากรเณหิปิ อปฺปฏิกฺโกสิตา อนุมตา สมฺปฏิจฺฉิตา ‘‘เอวเมวํ ภนฺเต, เอวเมวํ ภนฺเต’’ติ. เอวํ สพฺเพหิปิ เตหิ ปุพฺพาจริเยหิ อพฺภนุโมทิตา อปฺปฏิกฺโกสิตา.

Còn về (biến cách) Kriyātipatti, do nó thuộc thời không xác định, sự phân tích này đã được thực hiện sau khi loại trừ nó ra, và điều đó chỉ dựa vào phương pháp từ nguyên học. Trước hết, trong (ngữ pháp) Kātanta, đây là sở thích của chúng tôi, những người mong muốn có một danh xưng phù hợp với ý nghĩa cho sattamī và pañcamī, vốn được đề cập sau vattamānā. (Sở thích) này không bị các bậc thầy thông hiểu Chánh pháp phản đối, đã được chấp thuận, đã được công nhận với lời rằng: "Này hiền hữu, đúng vậy, này hiền hữu, đúng vậy". (Sở thích này) cũng không bị các nhà ngữ pháp học phản đối, đã được chấp thuận, đã được công nhận với lời rằng: "Bạch ngài, đúng vậy, bạch ngài, đúng vậy". Như vậy, (sở thích này) đã được tất cả các vị cổ sư ấy hoan hỷ và không phản đối.

กจฺจายนปฺปกรเณ ปน พุทฺธวจนานุรูเปน อฏฺฐธา วิภตฺตีนํ วุตฺตตฺตา วตฺตมานาวิภตฺติ ปญฺจมฏฺฐาเน ฐิตา. กถํ? ปโรกฺขาหิยฺยตฺตนชฺชตนีภวิสฺสนฺติวเสน เอกนฺตาตีตานาคตกาลิกา จตสฺโส วิภตฺติโย, วตฺตมานวเสน เอกนฺตปจฺจุปฺปนฺนกาลิกา วิภตฺติ เอกาเยว, สา ปฏิปาฏิยา คณิยมานา ปญฺจมํ ฐานํ ภชติ. เอวํ เอตสฺมึ วตฺตมานาสงฺขาเต ปญฺจมฏฺฐาเน ปกฺขิปิตุํ นิรุตฺตินเยน ‘‘อาณตฺติกาลิกา’’ติ สงฺขํ คตํ ‘‘อนุตฺตกาลิกา’’ติ วุตฺตํ วิภตฺตึ ปญฺจมีภูตาย วตฺตมานาย สมานฏฺฐานตฺตา ปญฺจมีสญฺญํ กตฺวา ฐเปสิ. ตโต ปรํ ตํ ปญฺจมํ ฉฏฺฐิฏฺฐาเน ฐเปตฺวา ปโรกฺขา หิยฺยตฺตนี อชฺชตนี ภวิสฺสนฺตี วตฺตมานา ปญฺจมีติ เอวํ คณนาวเสน ฉ วิภตฺติโย อุปาทาย นิรุตฺตินเยน ‘‘ปริกปฺปกาลิกา’’ติ สงฺขํ คตํ ‘‘อนุตฺตกาลิกา’’ติ วุตฺตํ วิภตฺตึ สตฺตนฺนํ สงฺขฺยานํ ปูรเณน สตฺตมีสญฺญํ กตฺวา ฐเปสิ.

Còn trong bộ luận Kaccāyana, do các biến cách được nói đến theo tám cách phù hợp với lời Phật dạy, biến cách vattamānā đứng ở vị trí thứ năm. Như thế nào? Có bốn biến cách hoàn toàn thuộc về thời quá khứ và vị lai, đó là parokkhā, hiyyattanī, ajjatanī, và bhavissanti; chỉ có một biến cách hoàn toàn thuộc về thời hiện tại, đó là vattamānā; biến cách ấy, khi được đếm theo thứ tự, chiếm vị trí thứ năm. Như vậy, để đặt vào vị trí thứ năm này, được gọi là vattamānā, (ngài) đã đặt tên là pañcamī (thứ năm) cho một biến cách được gọi là "anuttakālikā" (thuộc thời không được nói đến), vốn được gọi là "āṇattikālikā" (thời mệnh lệnh) theo phương pháp từ nguyên học, do nó có cùng vị trí với vattamānā, vốn là thứ năm. Sau đó, đặt biến cách pañcamī ấy vào vị trí thứ sáu, rồi kể sáu biến cách theo cách đếm như sau: parokkhā, hiyyattanī, ajjatanī, bhavissantī, vattamānā, pañcamī, (ngài) đã đặt tên là sattamī (thứ bảy) cho một biến cách được gọi là "anuttakālikā", vốn được gọi là "parikappakālikā" (thời giả định) theo phương pháp từ nguyên học, do nó hoàn thành con số bảy.

กาลาติปตฺติยา ปน อตีตานาคตกาลิกตฺตา ตํ วชฺเชตฺวา อยํ วินิจฺฉโย กโต, โส จ โข นิรุตฺตินยํเยว นิสฺสาย. อยํ กจฺจายเน วตฺตมานานนฺตรํ วุตฺตานํ ปญฺจมีสตฺตมีนํ อนฺวตฺถสญฺญํ อิจฺฉนฺตานํ อมฺหากํ รุจิ, เอสา จ สทฺธมฺมวิทูหิ ครูหิ อปฺปฏิกฺโกสิตา อนุมตา สมฺปฏิจฺฉิตา [Pg.79] ‘‘เอวเมวํ อาวุโส, เอวเมวํ อาวุโส’’ติ. เวยฺยากรเณหิปิ อปฺปฏิกฺโกสิตา อนุมตา สมฺปฏิจฺฉิตา ‘‘เอวเมวํ ภนฺเต, เอวเมวํ ภนฺเต’’ติ. เอวํ สพฺเพหิปิ เตหิ ปุพฺพาจริเยหิ อพฺภนุโมทิตา อปฺปฏิกฺโกสิตา.

Còn về (biến cách) Kālātipatti, do nó thuộc thời quá khứ và vị lai, sự phân tích này đã được thực hiện sau khi loại trừ nó ra, và điều đó chỉ dựa vào phương pháp từ nguyên học. Đây là trong (ngữ pháp) Kaccāyana, là sở thích của chúng tôi, những người mong muốn có một danh xưng phù hợp với ý nghĩa cho pañcamī và sattamī, vốn được đề cập sau vattamānā. Và (sở thích) này không bị các bậc thầy thông hiểu Chánh pháp phản đối, đã được chấp thuận, đã được công nhận với lời rằng: "Này hiền hữu, đúng vậy, này hiền hữu, đúng vậy". (Sở thích này) cũng không bị các nhà ngữ pháp học phản đối, đã được chấp thuận, đã được công nhận với lời rằng: "Bạch ngài, đúng vậy, bạch ngài, đúng vậy". Như vậy, (sở thích này) đã được tất cả các vị cổ sư ấy hoan hỷ và không phản đối.

ยสฺมา หิ กาตนฺตกจฺจายนานิ อญฺญมญฺญํ วิสทิสวิภตฺติกฺกมานิปิ อนฺตเรน กิญฺจิ วิเสสํ นิรุตฺติยํ วุตฺตาตีตาทิกาลวิภาควเสเนกชฺฌํ สํสนฺทนฺติ สเมนฺติ, ตสฺมา นิรุตฺตินยญฺเญว สารโต คเหตฺวา ปญฺจมีสตฺตมีวิภตฺตีนํ อนฺวตฺถสญฺญาปริกปฺปเน อมฺหากํ รุจิ ปุพฺพาจริเยหิ อพฺภนุโมทิตา อปฺปฏิกฺโกสิตา, ตสฺมา เอว โย โกจิ อิมํ วาทํ มทฺทิตฺวา อญฺญํ วาทํ ปติฏฺฐาเปตุํ สกฺขิสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. อยญฺหิ นโย อตีว สุขุโม ทุทฺทโส จ ปรมาณุริว, ทุกฺโขคาฬฺโห จ มหาคหนมิว, อติคมฺภีโร จ มหาสมุทฺโท วิย, ตสฺมา อิมิสฺสํ สทฺทนีติยํ สทฺธาสมฺปนฺเนหิ กุลปุตฺเตหิ สาสโนปการตฺถํ โยโค สุฏฺฐุ กรณีโย. ตถา หิ อิธ กตโยเคหิ นามาขฺยาตาทีสุ จตูสุ ปเทสุ อุปฺปนฺนวาทา ปรวาทิโน ชิตาว โหนฺติ.

Bởi vì (các ngữ pháp) Kātanta và Kaccāyana, mặc dù có thứ tự biến cách khác nhau, lại tương hợp và hòa hợp với nhau không có sự khác biệt nào về phương diện phân chia các thời quá khứ v.v... đã được nói đến trong từ nguyên học, do đó, sau khi lấy phương pháp từ nguyên học làm cốt lõi, sở thích của chúng tôi trong việc giả định danh xưng phù hợp với ý nghĩa cho các biến cách pañcamī và sattamī đã được các vị cổ sư hoan hỷ và không phản đối. Do đó, không có trường hợp nào mà bất cứ ai có thể bác bỏ luận điểm này và thiết lập một luận điểm khác. Vì phương pháp này cực kỳ vi tế và khó thấy như một nguyên tử, khó thâm nhập như một khu rừng rậm lớn, và rất sâu thẳm như đại dương. Do đó, các thiện nam tử có đức tin nên nỗ lực chuyên cần trong bộ Saddanīti này vì lợi ích cho giáo pháp. Thật vậy, bởi những người đã nỗ lực chuyên cần ở đây, các luận sư ngoại đạo với những luận điểm phát sinh trong bốn lĩnh vực danh từ, động từ v.v... chắc chắn sẽ bị đánh bại.

มุนินา มุนินาเคน, ทุฏฺฐา ปพฺพชิตา ชิตา;

ยถา ยถา อสทฺธมฺม-ปูรณา ปูรณาทโย.

Bởi bậc Mâu-ni, bậc Mâu-ni long tượng, những kẻ xuất gia xấu xa đã bị chinh phục; cũng như những kẻ như Pūraṇa, những người đầy dẫy tà pháp.

ตถา ตถาคตาทายา-นุคายํ สทฺทนีติยํ;

กตโยเคหิปิ ชิตา, สวนฺติ ปรวาทิโนติ.

Cũng vậy, trong bộ Saddanīti này, là bộ luận đi theo truyền thống của đức Như Lai; ngay cả bởi những người đã nỗ lực, các luận sư đối nghịch cũng bị chinh phục và tháo chạy.

อยํ ปญฺจมีสตฺตมีนํ ปฏิปาฏิฏฺฐปเน ปกรณสํสนฺทนา.

Đây là sự kết nối của luận điển trong việc thiết lập thứ tự của biến cách thứ năm (pañcamī) và thứ bảy (sattamī).

อถ วตฺตมานาทีนํ วจนตฺถํ กถยาม – ตตฺถ วตฺตมานาติ เกนฏฺเฐน วตฺตมานา? วตฺตมานกาลวจนฏฺเฐน. ปจฺจุปฺปนฺนภาเวน หิ วตฺตตีติ วตฺตมาโน, ปจฺจุปฺปนฺนกฺริยาสงฺขาโต กาโล. ตพฺพาจกวเสน วตฺตมาโน กาโล เอติสฺสา อตฺถีติ อยํ ติ อนฺติอาทิวิภตฺติ วตฺตมานา. ตถา [Pg.80] หิ ‘‘คจฺฉติ เทวทตฺโต’’ติ เอตฺถ เทวทตฺตสฺส ปจฺจุปฺปนฺนํ คมนกฺริยํ วิภตฺติภูโต ติสทฺโทเยว วทติ, ตสฺมา ตพฺพาจกวเสน วตฺตมาโน กาโล เอติสฺสา อตฺถีติ วตฺตมานาติ วุจฺจติ. ปญฺจมีติ เกนฏฺเฐน ปญฺจมี? ปญฺจมํ วตฺตมานฏฺฐานํ คมนฏฺเฐน, ปญฺจนฺนญฺจ สงฺขฺยานํ ปูรณฏฺเฐน. ตถา หิ นิโยคา อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนกาลิกานํ ปโรกฺขาหิยฺยตฺตนชฺชตนีภวิสฺสนฺตีวตฺตมานาสงฺขาตานํ ปญฺจนฺนํ วิภตฺตีนมนฺตเร ปญฺจมีภูตาย วตฺตมานาย สยมฺปิ ปจฺจุปฺปนฺนกาลิกภาเวน สมานฏฺฐานตฺตา ปญฺจมํ วตฺตมานฏฺฐานํ คจฺฉตีติ ปญฺจมี. ยถา นทนฺตี คจฺฉตีติ นที. ตถา นิโยคา อตีตานาคตกาลิกา ปโรกฺขาหิยฺยตฺตนชฺชตนีภวิสฺสนฺตีสงฺขาตา จตสฺโส วิภตฺติโย อุปาทาย สยมฺปิ วตฺตมานาวิภตฺติ วิย ปญฺจนฺนํ สงฺขฺยานํ ปูรณีติ ปญฺจมี. สตฺตมีติ เกนฏฺเฐน สตฺตมี? สตฺตนฺนํ สงฺขฺยานํ ปูรณฏฺเฐน. ตถา หิ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนกาลิกา ปโรกฺขาหิยฺยตฺตนชฺชตนีภวิสฺสนฺตีวตฺตมานาปญฺจมีสงฺขาตา ฉ วิภตฺติโย อุปาทาย สยมฺปิ ปจฺจุปฺปนฺนกาลิกา หุตฺวา สตฺตนฺนํ สงฺขฺยานํ ปูรณีติ สตฺตมี.

Bây giờ, chúng ta sẽ nói về ý nghĩa của các từ vattamānā, v.v. – Trong đó, vattamānā có nghĩa là gì? Nó có nghĩa là diễn tả thời hiện tại. Vì nó tồn tại (vattati) trong trạng thái hiện tại (paccuppannabhāvena), nên nó là vattamāno, thời gian được gọi là hành động hiện tại. Do có thời hiện tại này làm đối tượng biểu thị, nên biến cách này, tức là ti, anti, v.v., được gọi là vattamānā. Ví dụ, trong câu ‘gacchati devadatto’ (Devadatta đi), chính từ ti, là biến cách, đã diễn tả hành động đi trong hiện tại của Devadatta. Do đó, vì có thời hiện tại làm đối tượng biểu thị, nó được gọi là vattamānā. Pañcamī có nghĩa là gì? Vì nó đi đến vị trí thứ năm, là vị trí của hiện tại, và vì nó làm tròn số năm. Thật vậy, mệnh lệnh cách (niyogā), trong số năm biến cách thuộc về quá khứ, tương lai và hiện tại, được gọi là parokkhā, hiyyattanī, ajjatanī, bhavissantī và vattamānā, bản thân nó cũng thuộc thời hiện tại giống như vattamānā là biến cách thứ năm, nên nó đi đến vị trí thứ năm, là vị trí của hiện tại, do đó gọi là pañcamī. Giống như ‘nadantī gacchatīti nadī’ (cái chảy và kêu rống là sông). Tương tự, mệnh lệnh cách, tính cả bốn biến cách thuộc quá khứ và tương lai là parokkhā, hiyyattanī, ajjatanī, và bhavissantī, bản thân nó cũng giống như biến cách vattamānā, là biến cách thứ năm làm tròn số năm, nên gọi là pañcamī. Sattamī có nghĩa là gì? Vì nó làm tròn số bảy. Thật vậy, tính cả sáu biến cách thuộc quá khứ, tương lai và hiện tại là parokkhā, hiyyattanī, ajjatanī, bhavissantī, vattamānā, và pañcamī, bản thân nó cũng thuộc thời hiện tại và là biến cách thứ bảy làm tròn số bảy, nên gọi là sattamī.

ปโรกฺขาติ เกนฏฺเฐน ปโรกฺขา? ปโรกฺเข ภวาติ อตฺเถน. ตถา หิ จกฺขาทินฺทฺริยสงฺขาตสฺส อกฺขสฺส ปโร ติโรภาโว ปโรกฺขํ, ตพฺพาจกภาเวน ปโรกฺเข ภวาติ ปโรกฺขา. หิยฺยตฺตนีติ เกนฏฺเฐน หิยฺยตฺตนี? หิยฺโย ปภุติ อตีเต กาเล ภวา ตพฺพาจกภาเวนาติ อตฺเถน. อชฺชตนีติ เกนฏฺเฐน อชฺชตนี? อชฺช ปภุติ อตีเต กาเล ภวา ตพฺพาจกภาเวนาติ อตฺเถน. ภวิสฺสนฺตีติ เกนฏฺเฐน ภวิสฺสนฺตี? ‘‘เอวํ อนาคเต ภวิสฺสตี’’ติ อตฺถํ ปกาเสนฺตี เอติ คจฺฉตีติ อตฺเถน. กาลาติปตฺตีติ เกนฏฺเฐน กาลาติปตฺติ? กาลสฺสาติปตนวจนฏฺเฐน. ตถา หิ กาลสฺส อติปตนํ อจฺจโย อติกฺกมิตฺวา ปวตฺติ กาลาติปตฺติ, ลภิตพฺพสฺส อตฺถสฺส นิปฺผตฺติรหิตํ กฺริยาติกฺกมนํ[Pg.81]. กาโลติ เจตฺถ กฺริยา อธิปฺเปตา. กรณํ กาโร, กาโร เอว กาโล รการสฺส ลการํ กตฺวา อุจฺจารณวเสน. อยํ ปน วิภตฺติ ตพฺพาจกตฺตา กาลาติปตฺตีติ. อยํ ปน วตฺตมานาทีนํ วจนตฺถวิภาวนา.

Parokkhā có nghĩa là gì? Có nghĩa là ‘xảy ra ngoài tầm mắt’. Thật vậy, parokkhaṃ là cái ở xa (paro) hoặc bị che khuất (tirobhāvo) khỏi con mắt (akkhassa), tức là giác quan được gọi là nhãn căn; vì nó biểu thị điều này, nên nó là parokkhā. Hiyyattanī có nghĩa là gì? Có nghĩa là ‘xảy ra trong thời quá khứ kể từ hôm qua’ và vì nó biểu thị điều đó. Ajjatanī có nghĩa là gì? Có nghĩa là ‘xảy ra trong thời quá khứ kể từ hôm nay’ và vì nó biểu thị điều đó. Bhavissantī có nghĩa là gì? Có nghĩa là nó đi đến (eti gacchatīti) và tuyên bố ý nghĩa rằng ‘sự việc sẽ như vậy trong tương lai’. Kālātipatti có nghĩa là gì? Vì nó có ý nghĩa diễn tả sự trôi qua của thời gian. Thật vậy, sự trôi qua (atipatanaṃ), sự qua đi (accayo), sự vượt quá (atikkamitvā pavatti) của thời gian là kālātipatti, là sự vượt quá của hành động mà không đạt được kết quả đáng lẽ phải có. Ở đây, kāla có nghĩa là hành động (kriyā). Sự làm là kāro; chính kāro là kālo, do cách phát âm chữ l thay cho chữ r. Biến cách này, vì nó biểu thị điều đó, nên được gọi là kālātipatti. Đây là sự giải thích ý nghĩa của các từ vattamānā, v.v.

วิปฺปกิณฺณวิวิธนเย, สํกิณฺณลกฺขณธรวรสาสเน;

สุมติมติวฑฺฒนตฺถํ, กถิโต ปกิณฺณกวินิจฺฉโย.

Trong giáo pháp cao tột mang đặc tính hỗn hợp, với nhiều phương pháp đa dạng và tản mác; chương ‘Phân định các vấn đề tạp loại’ đã được nói ra, nhằm mục đích tăng trưởng trí tuệ cho người có trí.

อิติ นวงฺเค สาฏฺฐกเถ ปิฏกตฺตเย พฺยปฺปถคตีสุ วิญฺญูนํ

Như vậy, đối với các bậc hiền trí, trong Cửu phần giáo cùng với các bản chú giải, trong Tam tạng, trong các lối diễn đạt

โกสลฺลตฺถาย กเต สทฺทนีติปฺปกรเณ

...trong bộ luận Saddanīti được soạn ra nhằm mục đích đạt được sự thiện xảo,

ปกิณฺณกวินิจฺฉโย นาม

chương có tên là Phân định các vấn đề tạp loại

ตติโย ปริจฺเฉโท.

là chương thứ ba.

๔. ภูธาตุมยนามิกรูปวิภาค

4. Phân tích các hình thái danh từ của ngữ căn bhū

‘‘ภู สตฺตาย’’นฺติ ธาตุสฺส, รูปมาขฺยาตสญฺญิตํ;

ตฺยาทฺยนฺตํ ลปิตํ นาน-ปฺปกาเรหิ อนากุลํ.

Hình thái được gọi là động từ của ngữ căn ‘bhū sattāyaṃ’ (bhū có nghĩa là tồn tại), kết thúc bằng ti, v.v., đã được trình bày một cách không rối rắm theo nhiều cách khác nhau.

สฺยาทฺยนฺตํ, ทานิ ตสฺเสว, รูปํ นามิกสวฺหยํ;

ภาสิสฺสํ ภาสิตตฺเถสุ, ปฏุภาวาย โสตุนํ.

Bây giờ, tôi sẽ nói về hình thái được gọi là danh từ của chính ngữ căn ấy, kết thúc bằng si, v.v., để người nghe được thành thạo trong những ý nghĩa đã được nói đến.

ยทตฺเถ’ตฺตนิ นาเมติ, ปร’มตฺเถสุ วา สยํ;

นมตีติ ตทาหํสุ, นามํ อิติ วิภาวิโน.

Bởi vì nó tự hướng (nāmeti) mình đến ý nghĩa, hoặc vì nó làm cho các ý nghĩa khác hướng (namati) về mình, nên các bậc hiền trí đã gọi đó là nāma (danh từ).

นามํ นามิกมิจฺจตฺร, เอกเมเวตฺถโต ภเว;

ตเทวํ นามิกํ เญ ยฺยํ, สลิงฺคํ สวิภตฺติกํ.

Ở đây, nāma và nāmika nên được xem là một. Do đó, một danh từ (nāmika) cần được hiểu là có giới tính (liṅga) và có biến cách (vibhatti).

สตฺวาภิธานํ ลิงฺคนฺติ, อิตฺถิปุมนปุํสกํ;

วิภตฺตีติธ สตฺเตว, ตตฺถ จฏฺฐ ปวุจฺจเร.

Sự biểu thị một thực thể được gọi là giới tính (liṅga), gồm có nữ tính, nam tính, và trung tính. Ở đây, có bảy biến cách, và biến cách thứ tám cũng được đề cập đến.

ปฐมา ทุติยา ตติยา, จตุตฺถี ปญฺจมี ตถา;

ฉฏฺฐี จ สตฺตมี จาติ, โหนฺติ สตฺต วิภตฺติโย.

Thứ nhất, thứ hai, thứ ba, thứ tư, thứ năm, cũng như thứ sáu và thứ bảy, đó là bảy biến cách.

ลิงฺคตฺเถ ปฐมา สายํ, ภินฺนา ทฺเวธา สิโย อิติ;

กมฺมตฺเถ ทุติยา สาปิ, ภินฺนา อํ โย อิติ ทฺวิธา.

Biến cách thứ nhất có ý nghĩa về giới tính (chủ cách), nó được chia làm hai là si và yo. Biến cách thứ hai có ý nghĩa về đối tượng (tân cách), nó cũng được chia làm hai là aṃ và yo.

กรเณ [Pg.82] ตติยา สาปิ, ภินฺนา นา หิ อิติ ทฺวิธา;

สมฺปทาเน จตุตฺถี สา, ภินฺนา ทฺเวธา ส นํ อิติ.

Biến cách thứ ba có ý nghĩa về công cụ (công cụ cách), nó cũng được chia làm hai là nā và hi. Biến cách thứ tư có ý nghĩa về người nhận (chỉ định cách), nó được chia làm hai là sa và naṃ.

อปาทาเน ปญฺจมี สา, ภินฺนา ทฺเวธา สฺมา หิ อิติ;

ฉฏฺฐี สามิมฺหิ สา จาปิ, ภินฺนา ทฺเวธา ส นํ อิติ.

Biến cách thứ năm có ý nghĩa về nơi xuất phát (xuất xứ cách), nó được chia làm hai là smā và hi. Biến cách thứ sáu có ý nghĩa về sở hữu chủ (sở hữu cách), nó cũng được chia làm hai là sa và naṃ.

โอกาเส สตฺตมี สาปิ, ภินฺนา ทฺเวธา สฺมึสุ อิติ;

อามนฺตนฏฺฐมี สายํ, สิโยเยวาติ จุทฺทส.

Biến cách thứ bảy có ý nghĩa về vị trí (vị trí cách), nó cũng được chia làm hai là smiṃ và su. Biến cách thứ tám này là hô cách, nó chính là si và yo. Như vậy có mười bốn (vĩ tố).

วจนทฺวยสํยุตฺตา, เอเกกา ตา วิภตฺติโย;

สตฺวมิติห วิญฺเญยฺโย, อตฺโถ โส ทพฺพสญฺญิโต.

Mỗi một biến cách ấy đều được kết hợp với hai số (số ít và số nhiều). Ở đây, ‘thực thể’ (satva) cần được hiểu là ý nghĩa được gọi là ‘chất’ (dabba).

โย กโรติส กตฺตาตุ, ตํ กมฺมํ ยํ กโรติ วา;

กุพฺพเต เยน วา ตนฺตุ, กรณํ อิติ สญฺญิตํ.

Người nào làm thì người đó là tác nhân (kattā), cái mà người đó làm là đối tượng (kamma); còn cái mà nhờ đó hành động được thực hiện thì được gọi là công cụ (karaṇa).

เทติ โรจติ วา ยสฺส, สมฺปทานนฺติ ตํ มตํ;

ยโตเปติ ภยํ วา ตํ, อปาทานนฺติ กิตฺติตํ.

Người mà người ta cho hoặc người mà một vật gì đó làm hài lòng, người đó được xem là người nhận (sampadāna); nơi mà người ta rời đi hoặc có sự sợ hãi, nơi đó được gọi là nơi xuất phát (apādāna).

ยสฺสายตฺโต สมูโหวา, ตํ เว สามีติ เทสิตํ;

ยสฺมึ กโรติ กิริยํ, ตโทกาสนฺติ สทฺทิตํ.

Người mà một nhóm phụ thuộc vào, người đó thực sự được dạy là chủ sở hữu (sāmī); nơi mà người ta thực hiện một hành động, nơi đó được gọi là vị trí (okāsa).

ยทาลปติ ตํ วตฺถุ, อามนฺตนมุทีริตํ;

สทฺเทนาภิมุขีกาโร, วิชฺชมานสฺส วา ปน.

Đối tượng mà người ta gọi đến được gọi là hô cách (āmantana); hoặc đó là hành động hướng một đối tượng đang hiện hữu về phía mình bằng lời nói.

วินา อาลปนตฺถํ ลิงฺคตฺถาทีสุ ปฐมาทิวิภตฺตุปฺปตฺติ อุปลกฺขณวเสน วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพํ.

Nên hiểu rằng, sự phát sinh của các biến cách từ biến cách thứ nhất trở đi trong các ý nghĩa về giới tính v.v... ngoại trừ ý nghĩa hô cách, đã được nói theo cách thức biểu thị.

อิทเมตฺถ นิรุตฺติลกฺขณํ ทฏฺฐพฺพํ – ปจฺจตฺตวจเน ปฐมา วิภตฺติ ภวติ, อุปโยควจเน ทุติยา วิภตฺติ ภวติ, กรณวจเน ตติยา วิภตฺติ ภวติ, สมฺปทานวจเน จตุตฺถี วิภตฺติ ภวติ, นิสฺสกฺกวจเน ปญฺจมี วิภตฺติ ภวติ, สามิวจเน ฉฏฺฐี วิภตฺติ ภวติ, ภุมฺมวจเน สตฺตมี วิภตฺติ ภวติ, อามนฺตนวจเน อฏฺฐมี วิภตฺติ ภวติ. ตตฺรุทฺทานํ –

Ở đây, đặc tính của ngữ nguyên học nên được hiểu như sau: Trong ý nghĩa chủ thể, có biến cách thứ nhất. Trong ý nghĩa đối tượng, có biến cách thứ hai. Trong ý nghĩa công cụ, có biến cách thứ ba. Trong ý nghĩa chỉ định, có biến cách thứ tư. Trong ý nghĩa xuất xứ, có biến cách thứ năm. Trong ý nghĩa sở hữu, có biến cách thứ sáu. Trong ý nghĩa vị trí, có biến cách thứ bảy. Trong ý nghĩa hô gọi, có biến cách thứ tám. Phần tóm lược ở đây là:

ปจฺจตฺตมุปโยคญฺจ, กรณํ สมฺปทานิยํ;

นิสฺสกฺกํ สามิวจนํ, ภุมฺมมาลปนฏฺฐมํ.

Chủ thể và đối tượng, công cụ, chỉ định; Xuất xứ, sở hữu, vị trí, hô cách là thứ tám.

ตตฺร [Pg.83] ปจฺจตฺตวจนํ นาม ติวิธลิงฺคววตฺถานคตานํ อิตฺถิปุมนปุํสกานํ ปจฺจตฺตสภาวนิทฺเทสตฺโถ. อุปโยควจนํ นาม โย ยํ กโรติ, เตน ตทุปยุตฺตปริทีปนตฺโถ. กรณวจนํ นาม ตชฺชาปกตนิพฺพตฺตกปริทีปนตฺโถ. สมฺปทานวจนํ นาม ตปฺปทานปริทีปนตฺโถ. นิสฺสกฺกวจนํ นาม ตนฺนิสฺสฏตทปคมปริทีปนตฺโถ. สามิวจนํ นาม ตทิสฺสรปริทีปนตฺโถ. ภุมฺมวจนํ นาม ตปฺปติฏฺฐาปริทีปนตฺโถ. อามนฺตนวจนํ นาม ตทามนฺตนปริทีปนตฺโถ. เอวํ ญตฺวา ปโยคานิ อสมฺมุยฺหนฺเตน โยเชตพฺพานิ.

Trong đó, ý nghĩa chủ thể là ý nghĩa chỉ rõ tự tánh của các từ thuộc ba giới tính: nữ tính, nam tính, và trung tính. Ý nghĩa đối tượng là ý nghĩa làm sáng tỏ đối tượng được sử dụng bởi người thực hiện hành động. Ý nghĩa công cụ là ý nghĩa làm sáng tỏ phương tiện tạo ra hoặc hoàn thành hành động đó. Ý nghĩa chỉ định là ý nghĩa làm sáng tỏ sự cho đi đó. Ý nghĩa xuất xứ là ý nghĩa làm sáng tỏ sự tách rời, sự ra đi khỏi đó. Ý nghĩa sở hữu là ý nghĩa làm sáng tỏ sự làm chủ đó. Ý nghĩa vị trí là ý nghĩa làm sáng tỏ nền tảng của nó. Ý nghĩa hô gọi là ý nghĩa làm sáng tỏ sự gọi mời đó. Sau khi biết như vậy, người không nhầm lẫn nên áp dụng các cách dùng.

ภูโต, ภาวโก, ภโว, อภโว, ภาโว, อภาโว, สภาโว, สพฺภาโว, สมฺภโว, ปภโว, ปภาโว, อนุภโว, อานุภาโว, ปราภโว, วิภโว, ปาตุภาโว, อาวิภาโว, ติโรภาโว, วินาภาโว, โสตฺถิภาโว, อตฺถิภาโว, นตฺถิภาโวติ โอการนฺตปุลฺลิงฺคํ.

Bhūto, bhāvako, bhavo, abhavo, bhāvo, abhāvo, sabhāvo, sabbhāvo, sambhavo, pabhavo, pabhāvo, anubhavo, ānubhāvo, parābhavo, vibhavo, pātubhāvo, āvibhāvo, tirobhāvo, vinābhāvo, sotthibhāvo, atthibhāvo, natthibhāvo là những danh từ nam tính tận cùng bằng 'o'.

อภิภวิตา, ปริภวิตา, อนุภวิตา, สมนุภวิตา, ภาวิตา, ปจฺจนุภวิตาติ อาการนฺตปุลฺลิงฺคํ.

Abhibhavitā, paribhavitā, anubhavitā, samanubhavitā, bhāvitā, paccanubhavitā là những danh từ nam tính tận cùng bằng 'ā'.

ภวํ, ปราภวํ, ปริภวํ, อภิภวํ, อนุภวํ, สมนุภวํ, ปจฺจนุภวํ, ปภวํ, อปฺปภวนฺติ นิคฺคหีตนฺตปุลฺลิงฺคํ.

Bhavaṃ, parābhavaṃ, paribhavaṃ, abhibhavaṃ, anubhavaṃ, samanubhavaṃ, paccanubhavaṃ, pabhavaṃ, appabhavaṃ là những danh từ nam tính tận cùng bằng niggahīta ('ṃ').

ธนภูติ, สิริภูติ, โสตฺถิภูติ, สุวตฺถิภูตีติ อิการนฺตปุลฺลิงฺคํ.

Dhanabhūti, siribhūti, sotthibhūti, suvatthibhūti là những danh từ nam tính tận cùng bằng 'i'.

ภาวี, วิภาวี, สมฺภาวี, ปริภาวีติ อีการนฺตปุลฺลิงฺคํ.

Bhāvī, vibhāvī, sambhāvī, paribhāvī là những danh từ nam tính tận cùng bằng 'ī'.

สยมฺภู, ปภู, อภิภู, วิภู, อธิภู, ปติภู, โคตฺรภู, วตฺรภู, ปราภิภู, รูปาภิภู, สทฺทาภิภู, คนฺธาภิภู, รสาภิภู, โผฏฺฐพฺพาภิภู, ธมฺมาภิภู, สพฺพาภิภูติ อูการนฺตปุลฺลิงฺคํ.

Sayambhū, pabhū, abhibhū, vibhū, adhibhū, patibhū, gotrabhū, vatrabhū, parābhibhū, rūpābhibhū, saddābhibhū, gandhābhibhū, rasābhibhū, phoṭṭhabbābhibhū, dhammābhibhū, sabbābhibhū là những danh từ nam tính tận cùng bằng 'ū'.

อิมาเนตฺถ ฉพฺพิธานิ ปุลฺลิงฺคานิ ภูธาตุมยานิ อุทฺทิฏฺฐานิ.

Ở đây, sáu loại danh từ nam tính được tạo từ căn 'bhū' này đã được chỉ ra.

อุการนฺตํ [Pg.84] ปุลฺลิงฺคํตุ ภูธาตุมยมปฺปสิทฺธํ, อญฺญธาตุมยํ ปนุการนฺตปุลฺลิงฺคํ ปสิทฺธํ ‘‘ภิกฺขุ, เหตุ’’อิติ. เตน สทฺธึ สตฺตวิธานิ ปุลฺลิงฺคานิ โหนฺติ, สพฺพาเนตานิ สภาวโตเยว ปุลฺลิงฺคานีติ ทฏฺฐพฺพานิ. เอตฺถ สตฺโตติ อตฺถวาจโก ภูตสทฺโทเยว นิโยคา ปุลฺลิงฺคนฺติปิ ทฏฺฐพฺโพ.

Tuy nhiên, danh từ nam tính tận cùng bằng 'u' được tạo từ căn 'bhū' thì không phổ biến, nhưng danh từ nam tính tận cùng bằng 'u' được tạo từ các căn khác thì phổ biến, như 'bhikkhu', 'hetu'. Cùng với loại đó, có bảy loại danh từ nam tính. Nên hiểu rằng tất cả những từ này đều là nam tính do tự tánh của chúng. Ở đây, cũng nên hiểu rằng từ 'satto', một từ chỉ ý nghĩa, chính là từ 'bhūta', và theo quy tắc, nó cũng là nam tính.

เย ปน ‘‘โย ธมฺโม ภูโต, ยา ธมฺมชาติ ภูตา, ยํ ธมฺมชาตํ ภูต’’นฺติ เอวํ ลิงฺคตฺตเย โยชนารหตฺตา อนิยตลิงฺคา อญฺเญปิ ภูตปราภูตสมฺภูตสทฺทาทโย สนฺทิสฺสนฺติ ปาวจนวเร, เตปิ นาโนปสคฺคนิปาตปเทหิ โยชนวเสน สทฺทรจนายํ สุขุมตฺถคฺคหเณ จ วิญฺญูนํ โกสลฺลชนนตฺถํ นิยตปุลฺลิงฺเคสุ ปกฺขิปิตฺวา ทสฺเสสฺสาม.

Lại nữa, những từ khác như bhūta, parābhūta, sambhūta, v.v., được tìm thấy trong Thánh điển cao quý, là những từ có giới tính không xác định vì chúng có thể được dùng trong cả ba giới tính, như 'yo dhammo bhūto, yā dhammajāti bhūtā, yaṃ dhammajātaṃ bhūtaṃ'. Tuy nhiên, để tạo ra sự khéo léo cho người có trí trong việc cấu tạo từ ngữ và trong việc nắm bắt các ý nghĩa vi tế thông qua việc kết hợp với các tiếp đầu ngữ và bất biến từ khác nhau, chúng tôi cũng sẽ trình bày những từ đó bằng cách xếp chúng vào nhóm các từ nam tính xác định.

เสยฺยถิทํ? ภูโต, ปราภูโต, สมฺภูโต, วิภูโต, ปาตุภูโต, อาวิภูโต, ติโรภูโต, วินาภูโต, ภพฺโพ, ปริภูโต, อภิภูโต, อธิภูโต, อทฺธภูโต, อนุภูโต, สมนุภูโต, ปจฺจนุภูโต, ภาวิโต, สมฺภาวิโต, วิภาวิโต, ปริภาวิโต, อนุปริภูโต, ปริภวิตพฺโพ, ปริโภตพฺโพ, ปริภวนีโย, อภิภวิตพฺโพ, อภิโภตพฺโพ, อภิภวนีโย, อธิภวิตพฺโพ, อธิโภตพฺโพ, อธิภวนีโย, อนุภวิตพฺโพ, อนุโภตพฺโพ, อนุภวนีโย, สมนุภวิตพฺโพ, สมนุโภตพฺโพ, สมนุภวนีโย, ปจฺจนุภวิตพฺโพ, ปจฺจนุโภตพฺโพ, ปจฺจนุภวนีโย, ภาเวตพฺโพ, ภาวนีโย, สมฺภาเวตพฺโพ, สมฺภาวนีโย, วิภาเวตพฺโพ, วิภาวนีโย, ปริภาเวตพฺโพ, ปริภาวนีโย, ภวมาโน, วิภวมาโน, ปริภวมาโน, อภิภวมาโน, อนุภวมาโน, สมนุภวมาโน, ปจฺจนุภวมาโน, อนุโภนฺโต, สมนุโภนฺโต, ปจฺจนุโภนฺโต, สมฺโภนฺโต, อภิสมฺโภนฺโต, ภาเวนฺโต, สมฺภาเวนฺโต, วิภาเวนฺโต[Pg.85], ปริภาเวนฺโต, ปริภวิยมาโน, ปริภุยฺยมาโน, อภิภวิยมาโน, อภิภูยมาโน, อนุภวิยมาโน, อนุภุยฺยมาโน, สมนุภวิยมาโน, สมนุภุยฺยมาโน, ปจฺจนุภวิยมาโน, ปจฺจนุภุยฺยมาโนติ อิมานิ นิยตปุลฺลิงฺเคสุ ปกฺขิตฺตลิงฺคานิ. เอวโมการนฺตาทิวเสน ฉพฺพิธานิ ปุลฺลิงฺคานิ ภูธาตุมยานิ ปกาสิตานิ. อยํ ตาว ปุลฺลิงฺควเสน อุทาหรณุทฺเทโส.

Chúng là gì? Bhūto, parābhūto, sambhūto, vibhūto, pātubhūto, āvibhūto, tirobhūto, vinābhūto, bhabbo, paribhūto, abhibhūto, adhibhūto, addhabhūto, anubhūto, samanubhūto, paccanubhūto, bhāvito, sambhāvito, vibhāvito, paribhāvito, anuparibhūto, paribhavitabbo, paribhotabbo, paribhavanīyo, abhibhavitabbo, abhibhotabbo, abhibhavanīyo, adhibhavitabbo, adhibhotabbo, adhibhavanīyo, anubhavitabbo, anubhotabbo, anubhavanīyo, samanubhavitabbo, samanubhotabbo, samanubhavanīyo, paccanubhavitabbo, paccanubhotabbo, paccanubhavanīyo, bhāvetabbo, bhāvanīyo, sambhāvetabbo, sambhāvanīyo, vibhāvetabbo, vibhāvanīyo, paribhāvetabbo, paribhāvanīyo, bhavamāno, vibhavamāno, paribhavamāno, abhibhavamāno, anubhavamāno, samanubhavamāno, paccanubhavamāno, anubhonto, samanubhonto, paccanubhonto, sambhonto, abhisambhonto, bhāvento, sambhāvento, vibhāvento, paribhāvento, paribhaviyamāno, paribhuyyamāno, abhibhaviyamāno, abhibhūyamāno, anubhaviyamāno, anubhuyyamāno, samanubhaviyamāno, samanubhuyyamāno, paccanubhaviyamāno, paccanubhuyyamāno. Đây là những từ có giới tính được xếp vào nhóm nam tính xác định. Như vậy, sáu loại danh từ nam tính được tạo từ căn 'bhū', bắt đầu bằng loại tận cùng bằng 'o', đã được giải thích. Đây trước hết là phần trình bày các ví dụ theo giới tính nam.

ภาวิกา, ภาวนา, วิภาวนา, สมฺภาวนา, ปริภาวนาติ อาการนฺตอิตฺถิลิงฺคํ.

Bhāvikā, bhāvanā, vibhāvanā, sambhāvanā, paribhāvanā là những danh từ nữ tính tận cùng bằng 'ā'.

ภูมิ, ภูติ, วิภูติ. อิการนฺตอิตฺถิลิงฺคํ.

Bhūmi, bhūti, vibhūti là những danh từ nữ tính tận cùng bằng 'i'.

ภูรี, ภูตี, โภตี, วิภาวินี, ปริวิภาวินี, สมฺภาวินี, ปาตุภวนฺตี, ปาตุโภนฺตี, ปริภวนฺตี, ปริโภนฺตี, อภิภวนฺตี, อภิโภนฺตี, อธิภวนฺตี, อธิโภนฺตี, อนุภวนฺตี, อนุโภนฺตี, สมนุภวนฺตี, สมนุโภนฺตี, ปจฺจนุภวนฺตี, ปจฺจนุโภนฺตี, อภิสมฺภวนฺตี, อภิสมฺโภนฺตีติ อีการนฺตอิตฺถิลิงฺคํ.

Bhūrī, bhūtī, bhotī, vibhāvinī, parivibhāvinī, sambhāvinī, pātubhavantī, pātubhontī, paribhavantī, paribhontī, abhibhavantī, abhibhontī, adhibhavantī, adhibhontī, anubhavantī, anubhontī, samanubhavantī, samanubhontī, paccanubhavantī, paccanubhontī, abhisambhavantī, abhisambhontī là (những danh từ) nữ tánh tận cùng bằng nguyên âm ī.

ภู, อภู. อูการนฺตอิตฺถิลิงฺคํ.

Bhū, abhū là (những danh từ) nữ tánh tận cùng bằng nguyên âm ū.

อิมาเนตฺถ จตุพฺพิธานิ อิตฺถิลิงฺคานิ ภูธาตุมยานิ อุทฺทิฏฺฐานิ.

Ở đây, bốn loại danh từ nữ tánh được tạo thành từ căn 'bhū' này đã được chỉ ra.

อุการนฺติตฺถิลิงฺคํ ภูธาตุมยมปฺปสิทฺธํ, อญฺญธาตุมยํ ปน อุการนฺติตฺถิลิงฺคํ ปสิทฺธํ ‘‘ธาตุ, เธนุ’’อิติ. เตน สทฺธึ ปญฺจวิธานิ อิตฺถิลิงฺคานิ โหนฺติ, โอการนฺตสฺส วา โคสทฺทสฺส อิตฺถิลิงฺคภาเว เตน สทฺธึ ฉพฺพิธานิปิ โหนฺติ, สพฺพาเนตานิ สภาวโตเยวิตฺถิลิงฺคานีติ ทฏฺฐพฺพานิ. เอตฺถาปิ อนิยตลิงฺคา ภูตปราภูตสมฺภูตสทฺทาทโย อิตฺถิลิงฺควเสน ยุชฺชนฺเต.

Danh từ nữ tánh tận cùng bằng nguyên âm u được tạo thành từ căn 'bhū' thì không phổ biến, nhưng danh từ nữ tánh tận cùng bằng nguyên âm u được tạo thành từ các căn khác thì phổ biến, như là 'dhātu', 'dhenu'. Cùng với trường hợp ấy, có năm loại danh từ nữ tánh. Hoặc khi từ 'go' tận cùng bằng nguyên âm o được xem là nữ tánh, cùng với trường hợp ấy cũng có sáu loại. Cần phải hiểu rằng tất cả những từ này tự bản chất là nữ tánh. Ở đây, các từ có tánh không xác định như 'bhūta', 'parābhūta', 'sambhūta' cũng được dùng theo nữ tánh.

กถํ? ภูตา, ปราภูตา, สมฺภูตาติ สพฺพํ วิตฺถารโต คเหตพฺพํ ‘‘อนุโภนฺโต สมนุโภนฺโต’’ติอาทีนิ นว ปทานิ [Pg.86] วชฺเชตฺวา. ตานิ หิ อีการนฺตวเสน โยชิตานิ. อิมานิ นิยตลิงฺเคสุ ปกฺขิตฺตลิงฺคานิ. เอวํ อาการนฺตาทิวเสน จตุพฺพิธานิ อิตฺถิลิงฺคานิ ภูธาตุมยานิ ปกาสิตานิ. อยํ อิตฺถิลิงฺควเสน อุทาหรณุทฺเทโส.

Như thế nào? 'Bhūtā', 'parābhūtā', 'sambhūtā', tất cả nên được hiểu một cách chi tiết, ngoại trừ chín từ bắt đầu bằng 'anubhonto', 'samanubhonto'. Vì những từ ấy được dùng theo dạng tận cùng bằng nguyên âm ī. Những từ này là các tánh được xếp vào trong các tánh xác định. Như vậy, bốn loại danh từ nữ tánh được tạo thành từ căn 'bhū', bắt đầu bằng loại tận cùng bằng nguyên âm ā, đã được trình bày. Đây là phần chỉ dẫn các ví dụ theo nữ tánh.

ภูตํ, มหาภูตํ, ภวิตฺตํ, ภูนํ, ภวนํ, ปราภวนํ, สมฺภวนํ, วิภวนํ, ปาตุภวนํ, อาวิภวนํ, ติโรภวนํ, วินาภวนํ, โสตฺถิภวนํ, ปริภวนํ, อภิภวนํ, อธิภวนํ, อนุภวนํ, สมนุภวนํ, ปจฺจนุภวนนฺติ นิคฺคหีตนฺตนปุํสกลิงฺคํ.

Bhūtaṃ, mahābhūtaṃ, bhavittaṃ, bhūnaṃ, bhavanaṃ, parābhavanaṃ, sambhavanaṃ, vibhavanaṃ, pātubhavanaṃ, āvibhavanaṃ, tirobhavanaṃ, vinābhavanaṃ, sotthibhavanaṃ, paribhavanaṃ, abhibhavanaṃ, adhibhavanaṃ, anubhavanaṃ, samanubhavanaṃ, paccanubhavanaṃ là (những danh từ) trung tánh tận cùng bằng niggahīta.

อตฺถวิภาวิ, ธมฺมวิภาวิ. อิการนฺตนปุํสกลิงฺคํ.

Atthavibhāvi, dhammavibhāvi là (những danh từ) trung tánh tận cùng bằng nguyên âm i.

โคตฺรภุ, จิตฺตสหภุ, นจิตฺตสหภุ. อุการนฺตนปุํสกลิงฺคํ.

Gotrabhu, cittasahabhu, nacittasahabhu là (những danh từ) trung tánh tận cùng bằng nguyên âm u.

สพฺพาเนตานิ สภาวโตเยว นปุํสกลิงฺคานีติ ทฏฺฐพฺพานิ. เอตฺถ สตฺตภูตรูปวาจโก ภูตสทฺโทเยว นิโยคา นปุํสกลิงฺโคติปิ ทฏฺฐพฺพํ. เอตฺถาปิ อนิยตลิงฺคา ภูต ปราภูต สมฺภูตสทฺทาทโย นปุํสกลิงฺควเสน ยุชฺชนฺเต.

Cần phải hiểu rằng tất cả những từ này tự bản chất là trung tánh. Ở đây, cũng cần phải hiểu rằng từ 'bhūta' chỉ cho chúng sanh hoặc sắc pháp (đại chủng) nhất định là trung tánh. Ở đây, các từ có tánh không xác định như 'bhūta', 'parābhūta', 'sambhūta' cũng được dùng theo trung tánh.

กถํ? ภูตํ, ปราภูตํ, สมฺภูตํ, วิภูตํ. เปยฺยาโล. สมนุภวมานํ, ปจฺจนุภวมานํ, อนุโภนฺตํ, อนุภวนฺตํ, สมนุโภนฺตํ, สมนุภวนฺตํ, ปจฺจนุโภนฺตํ, ปจฺจนุภวนฺตํ, สมฺโภนฺตํ, สมฺภวนฺตํ, อภิสมฺโภนฺตํ, อภิสมฺภวนฺตํ, ปาตุโภนฺตํ, ปาตุภวนฺตํ, ปริโภนฺตํ, ปริภวนฺตํ, อภิโภนฺตํ, อภิภวนฺตํ, อธิโภนฺตํ, อธิภวนฺตํ, ภาเวนฺตํ, สมฺภาเวนฺตํ, วิภาเวนฺตํ, ปริภาเวนฺตํ, ปริภาวิยมานํ, ปริภุยฺยมานํ, เปยฺยาโล. ปจฺจนุภวิยมานํ, ปจฺจนุภุยฺยมานนฺติ อิมานิ นิยตนปุํสกลิงฺเคสุ ปกฺขิตฺตลิงฺคานิ. เอวํ นิคฺคหีตนฺตาทิวเสน ติวิธานิ นปุํสกลิงฺคานิ ภูธาตุมยานิ ปกาสิตานิ[Pg.87]. อยํ นปุํสกลิงฺควเสน อุทาหรณุทฺเทโส, เอวํ ปุลฺลิงฺคาทิวเสน ลิงฺคตฺตยํ ภูธาตุมยมุทฺทิฏฺฐํ.

Như thế nào? Bhūtaṃ, parābhūtaṃ, sambhūtaṃ, vibhūtaṃ. Vân vân. Samanubhavamānaṃ, paccanubhavamānaṃ, anubhontaṃ, anubhavantaṃ, samanubhontaṃ, samanubhavantaṃ, paccanubhontaṃ, paccanubhavantaṃ, sambhontaṃ, sambhavantaṃ, abhisambhontaṃ, abhisambhavantaṃ, pātubhontaṃ, pātubhavantaṃ, paribhontaṃ, paribhavantaṃ, abhibhontaṃ, abhibhavantaṃ, adhibhontaṃ, adhibhavantaṃ, bhāventaṃ, sambhāventaṃ, vibhāventaṃ, paribhāventaṃ, paribhāviyamānaṃ, paribhuyyamānaṃ, vân vân. Paccanubhaviyamānaṃ, paccanubhuyyamānaṃ, những từ này là các tánh được xếp vào trong các tánh trung tánh xác định. Như vậy, ba loại danh từ trung tánh được tạo thành từ căn 'bhū', bắt đầu bằng loại tận cùng bằng niggahīta, đã được trình bày. Đây là phần chỉ dẫn các ví dụ theo trung tánh, như vậy ba tánh được tạo thành từ căn 'bhū', bắt đầu bằng nam tánh, đã được chỉ ra.

เอตฺถ เม อปฺปสิทฺธาติ, เย เย สทฺทา ปกาสิตา;

เต เต ปาฬิปฺปเทเสสุ, มคฺคิตพฺพา วิภาวินา.

Ở đây, những từ nào đã được tôi trình bày; Những từ ấy, người có trí nên tìm kiếm trong các đoạn kinh Pāli.

โอ, อา, พินฺทุ, อิ, อี, อุ, อู-อนฺติเม สตฺตธา ฐิตา;

เญ ยฺยา ปุลฺลิงฺคเภทาติ, นิรุตฺตญฺญูหิ ภาสิตา.

Tận cùng bằng o, ā, bindu, i, ī, u, ū, được trình bày theo bảy cách; Các nhà ngữ nguyên học nói rằng (chúng) nên được biết là các loại nam tánh.

อา อิวณฺโณ จุวณฺโณ จ, ปญฺจ อนฺตา สรูปโต;

อิตฺถิเภทาติ วิญฺเญยฺยา, โอการนฺเตน ฉาปิ วา.

Ā, vần i (i, ī), và vần u (u, ū), về hình thức có năm vĩ ngữ; Nên được biết là các loại nữ tánh, hoặc cùng với vĩ ngữ o thì có sáu loại.

พินฺทุ, อิ, อุ-อิเม อนฺตา, ตโย เญยฺยา วิภาวินา;

นปุํสกปฺปเภทาติ, นิรุตฺตญฺญูหิ ภาสิตา.

Bindu, i, u, ba vĩ ngữ này, người có trí nên biết; Các nhà ngữ nguyên học nói rằng (chúng) là các loại trung tánh.

อนฺตา สตฺเตว ปุลฺลิงฺเค, อิตฺถิยํ ปญฺจ วา ฉ วา;

นปุํสเก ตโย เอวํ, ทส ปญฺจหิ ฉพฺพิธา.

Bảy vĩ ngữ trong nam tánh, năm hoặc sáu trong nữ tánh; Ba trong trung tánh, như vậy là mười lăm hoặc mười sáu loại.

ยสฺมา ปเนตฺถ ‘‘ภูโต’’ติอาทโย สทฺทา นิพฺพจนาภิเธยฺยกถนตฺถสาธกวจนปริยายวจนตฺถุทฺธารวเสน วุจฺจมานา ปากฏา โหนฺติ สุวิญฺเญยฺยา จ, ตสฺมา อิเมสํ นิพฺพจนาทีนิ ยถาสมฺภวํ วกฺขาม วิญฺญูนํ ตุฏฺฐิชนนตฺถญฺเจว โสตารานมตฺเถสุ ปฏุตรพุทฺธิปฏิลาภาย จ. ตตฺร ภูโตติ ขนฺธปาตุภาเวน ภวตีติ ภูโต, อิทํ ตาว นิพฺพจนํ. ‘‘ภูโต’’ติ สพฺพสงฺคาหกวเสน สตฺโต วุจฺจติ, อิทมภิเธยฺยกถนํ. ‘‘โย จ กาลฆโส ภูโต. สพฺเพว นิกฺขิปิสฺสนฺติ, ภูตา โลเก สมุสฺสย’’นฺติ จ อิทเมตสฺส อตฺถสฺส สาธกวจนํ. อถ วา ภูโตติ เอวํนามโก อมนุสฺสชาติโย สตฺตวิเสโส, อิทมภิเธยฺยกถนํ. ‘‘ภูตวิชฺชา, ภูตเวชฺโช, ภูตวิคฺคหิโต’’ติ จ อิทเมตสฺส อตฺถสฺส สาธกวจนํ. ยญฺจ ปน ‘‘สตฺโต มจฺโจ ปชา’’ติอาทิกํ ตตฺถ ตตฺถ อาคตํ วจนํ, อิทํ สตฺโตติ [Pg.88] อตฺถวาจกสฺส ภูตสทฺทสฺส ปริยายวจนํ. ยญฺจ นิทฺเทสปาฬิยํ ‘‘มจฺโจติ สตฺโต นโร มานโว โปโส ปุคฺคโล ชีโว ชคุ ชนฺตุ หินฺทคุ มนุโช’’ติ อาคตํ, อิทมฺปิ ปริยายวจนเมว. ตานิ สพฺพานิ ปิณฺเฑตฺวา วุจฺจนฺเต –

Bởi vì ở đây, các từ như 'bhūto' khi được nói đến theo cách giải thích về từ nguyên, trình bày về ý nghĩa, lời chứng minh, từ đồng nghĩa, và trích dẫn ý nghĩa thì trở nên rõ ràng và dễ hiểu, do đó chúng tôi sẽ nói về từ nguyên v.v... của những từ này trong chừng mực có thể, nhằm mục đích làm cho các bậc trí giả hoan hỷ và để cho người nghe có được trí tuệ sắc bén hơn về các ý nghĩa. Trong đó, 'bhūto' là (chúng sanh) hiện hữu do sự xuất hiện của các uẩn, đây trước hết là từ nguyên. 'Bhūto' theo nghĩa bao quát được gọi là chúng sanh, đây là trình bày về ý nghĩa. 'Chúng sanh nào đã bị thời gian nuốt chửng. Tất cả chúng sanh trong thế gian đều sẽ từ bỏ thân này' là lời chứng minh cho ý nghĩa này. Hoặc là, 'bhūto' là một loại chúng sanh đặc biệt thuộc loài phi nhân có tên như vậy, đây là trình bày về ý nghĩa. 'Bhūtavijjā (minh về các loài hữu tình), bhūtavejjo (thầy thuốc chữa bệnh do loài hữu tình), bhūtaviggahito (bị loài hữu tình ám hại)' là lời chứng minh cho ý nghĩa này. Và những lời được nói ở chỗ này chỗ kia như 'satto, macco, pajā' v.v... đây là từ đồng nghĩa của từ 'bhūta' có nghĩa là chúng sanh. Và những gì được nói trong kinh Pāli Niddesa 'macco là satto, naro, mānavo, poso, puggalo, jīvo, jagu, jantu, hindagu, manujo', đây cũng chính là từ đồng nghĩa. Tất cả những từ ấy được tóm tắt và nói lên rằng –

สตฺโต มจฺโจ ชโน ภูโต, ปาโณ หินฺทคุ ปุคฺคโล;

ชนฺตุ ชีโว ชคุ ยกฺโข, ปาณี เทหี ตถาคโต.

Satto, macco, jano, bhūto, pāṇo, hindagu, puggalo; Jantu, jīvo, jagu, yakkho, pāṇī, dehī, tathāgato.

สตฺตโว มาติโย โลโก, มนุโช มานโว นโร;

โปโส สรีรีติ ปุเม, ภูตมิติ นปุํสเก.

Các từ satta, māti, loka, manuja, mānava, nara, posa, sarīrī là (thuộc) nam tánh; từ bhūta là (thuộc) trung tánh.

ปชาติ อิตฺถิยํ วุตฺโต, ลิงฺคโต, น จ อตฺถโต;

เอวํ ติลิงฺคิกา โหนฺติ, สทฺทา สตฺตาภิธานกา.

Từ pajā được nói là (thuộc) nữ tánh, (chỉ) về phương diện giới tính, chứ không phải về phương diện ý nghĩa. Như vậy, các từ ngữ chỉ cho chúng sanh là (thuộc) ba tánh.

โย โส ชงฺฆาย อุลติ, โส สตฺโต ชงฺฆโล อิธ;

ปาณเทหาภิธาเนหิ, สตฺตนามํ ปปญฺจิตํ.

Chúng sanh nào đi bằng cẳng chân, chúng sanh ấy ở đây (được gọi là) jaṅghala. Tên gọi của chúng sanh đã được giải thích rộng rãi qua các từ chỉ cho sinh mạng và thân thể.

อิมสฺมึ ปกรเณ ‘‘ปริยายวจน’’นฺติ จ ‘‘อภิธาน’’นฺติ จ ‘‘สงฺขา’’ติอาทีนิ จ เอกตฺถานิ อธิปฺเปตานิ, อตฺถุทฺธารวเสน ปน ภูตสทฺโท ปญฺจกฺขนฺธามนุสฺสธาตุสสฺสตวิชฺชมานขีณาสวสตฺตรุกฺขาทีสุ ทิสฺสติ, ตปฺปโยโค อุปริ อตฺถตฺติกวิภาเค อาวิภวิสฺสติ. ภาวโกติ ภาเวตีติ ภาวโก, อิทํ นิพฺพจนํ. โย ภาวนํ กโรติ, โส ภาวโก. อิทมภิเธยฺยกถนํ. ‘‘ภาวโก นิปโก ธีโร’’ติ อิทเมตสฺส อตฺถสฺส สาธกวจนํ. ‘‘ภาวโก ภาวนาปสุโต ภาวนาปยุตฺโต ภาวนาสมฺปนฺโน’’ติ อิทํ ปริยายวจนํ. อิมานิ ‘‘ภูโต ภาวโก’’ติ ทฺเว ปทานิ สุทฺธกตฺตุเหตุกตฺตุวเสน วุตฺตานีติ. อิโต ปรํ นยานุสาเรน สุวิญฺเญยฺยตฺตา ‘‘อิทํ นิพฺพจน’’นฺติ จ อาทีนิ [Pg.89] อวตฺวา กตฺถจิ อตฺถสาธกวจนํ ปริยายวจนํ อตฺถุทฺธารญฺจ ยถารหํ ทสฺเสสฺสาม. เตสุ หิ สพฺพตฺถ ทสฺสิเตสุ คนฺถวิตฺถาโร สิยา, ตสฺมา เยสมตฺโถ อุตฺตาโน, เตสมฺปิ ปทานมภิเธยฺยํ น กเถสฺสาม, นิพฺพจนมตฺตเมว เนสํ กเถสฺสาม. เยสํ ปน คมฺภีโร อตฺโถ, เตสมภิเธยฺยํ กเถสฺสาม.

Trong luận giải này, các từ như ‘pariyāyavacana’ (từ đồng nghĩa), ‘abhidhāna’ (từ chỉ định), ‘saṅkhā’ (thuật ngữ), v.v... được chủ ý là có cùng một nghĩa. Tuy nhiên, về phương diện trích dẫn ý nghĩa, từ bhūta được thấy trong (nghĩa) năm uẩn, phi nhân, các giới, thường còn, hiện hữu, bậc lậu tận, chúng sanh, cây cối, v.v...; cách sử dụng của nó sẽ trở nên rõ ràng ở phần trên trong chương phân tích về ba loại ý nghĩa. Về từ bhāvaka: ‘vị ấy tu tập’ (bhāveti), do đó là bhāvaka (người tu tập); đây là từ nguyên (nibbacana). ‘Người nào thực hành sự tu tập, người đó là bhāvaka’; đây là lời trình bày về ý nghĩa được biểu thị (abhidheyyakathana). ‘Bhāvaka là người thiện xảo, là bậc trí’ – đây là câu chứng minh cho ý nghĩa này (sādhakavacana). ‘Bhāvaka là người chuyên tâm tu tập, dấn thân tu tập, thành tựu sự tu tập’ – đây là câu đồng nghĩa (pariyāyavacana). Hai từ ‘bhūto’ và ‘bhāvako’ này được nói theo nghĩa tác nhân đơn thuần (suddhakattu) và tác nhân sai khiến (hetukattu). Từ đây trở đi, vì có thể dễ dàng hiểu được theo phương pháp này, chúng tôi sẽ không nói ‘đây là từ nguyên’, v.v..., mà ở một vài nơi, chúng tôi sẽ trình bày câu chứng minh ý nghĩa, câu đồng nghĩa, và phần trích dẫn ý nghĩa tùy theo trường hợp thích hợp. Vì nếu trình bày tất cả những điều ấy ở mọi nơi, bộ luận sẽ trở nên dài dòng. Do đó, đối với những từ có ý nghĩa rõ ràng, chúng tôi cũng sẽ không nói về ý nghĩa được biểu thị của chúng, mà sẽ chỉ nói về bản chất của chúng như là tác nhân đơn thuần, v.v... Còn đối với những từ có ý nghĩa sâu sắc, chúng tôi sẽ trình bày ý nghĩa được biểu thị của chúng.

ภวนํ ภโว, ภโว วุจฺจติ วุทฺธิ. ภูสทฺทสฺส อตฺถาติสยโยคโต วฑฺฒเนปิ ทิสฺสมานตฺตา ภวนํ วฑฺฒนนฺติ กตฺวา. ‘‘ภโว จ รญฺโญ อภโว จ รญฺโญ’’ติ อิทํ วุทฺธิอตฺถสฺส สาธกํ วจนํ. อถ วา ภโวติ วุจฺจติ สสฺสตํ. ‘‘สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จา’’ติ หิ สสฺสตวเสน ปวตฺตา ทิฏฺฐิ สสฺสตทิฏฺฐิ, ตสฺมา ภวทิฏฺฐี’’ติ อิทเมตสฺสตฺถสฺส สาธกํ วจนํ. ตถา ภโวติ ภวทิฏฺฐิ, ภวติ สสฺสตํ ติฏฺฐตีติ ปวตฺตนโต สสฺสตทิฏฺฐิ ภวทิฏฺฐิ นาม. ภวทิฏฺฐิ หิ อุตฺตรปทโลเปน ภโวติ วุจฺจติ. ‘‘ภเวน ภวสฺส วิปฺปโมกฺขมาหํสู’’ติ อิทเมตสฺสตฺถสฺส สาธกํ วจนํ. เอตฺถายํ ปาฬิวจนตฺโถ – เอกจฺเจ สมณา วา พฺราหฺมณา วา ภวทิฏฺฐิยา วา กามภวาทินา วา สพฺพภวโต วิมุตฺตึ สํสารวิสุทฺธึ กถยึสูติ. อถ วา ภวนฺติ วฑฺฒนฺติ สตฺตา เอเตนาติ ภโวติ อตฺเถน สมฺปตฺติปุญฺญานิ ภโวติ จ วุจฺจนฺติ. ‘‘อิติภวาภวตญฺจ วีติวตฺโต’’ติ อิทเมตสฺสตฺถสฺส สาธกํ วจนํ. เอตฺถ ปนายํ ปาฬิวจนตฺโถ – ภโวติ สมฺปตฺติ, อภโวติ วิปตฺติ. ตถา ภโวติ วุทฺธิ, อภโวติ หานิ. ภโวติ สสฺสตํ, อภโวติ อุจฺเฉโท. ภโวติ ปุญฺญํ, อภโวติ ปาปํ, ตํ สพฺพํ วีติวตฺโตติ.

Bhavana (sự hiện hữu) là bhava; bhava được gọi là vuddhi (sự tăng trưởng). Bởi vì từ bhū cũng được thấy trong nghĩa tăng trưởng do có sự liên hệ với ý nghĩa cao hơn, nên bhavana được xem là vaḍḍhana (sự tăng trưởng). ‘Sự thịnh vượng (bhavo) của đức vua và sự suy vong (abhavo) của đức vua’ – đây là câu chứng minh cho ý nghĩa tăng trưởng. Hoặc, bhava được gọi là sassata (thường kiến). Vì quan điểm diễn tiến rằng ‘tự ngã và thế giới là thường hằng’ là thường kiến (sassatadiṭṭhi), do đó là hữu kiến (bhavadiṭṭhi) – đây là câu chứng minh cho ý nghĩa này. Tương tự, bhava là hữu kiến; vì nó diễn tiến rằng ‘nó hiện hữu, nó tồn tại vĩnh viễn’, nên thường kiến được gọi là hữu kiến. Thật vậy, bhavadiṭṭhi được gọi là bhava do sự lược bỏ từ phía sau. ‘Họ đã tuyên bố sự giải thoát khỏi cõi hữu bằng chính cõi hữu’ – đây là câu chứng minh cho ý nghĩa này. Ở đây, ý nghĩa của câu Pāli này là: một số sa-môn hay bà-la-môn đã tuyên bố sự giải thoát khỏi tất cả các cõi hữu, sự thanh tịnh của luân hồi, bằng phương tiện hữu kiến hoặc bằng dục hữu, v.v... Hoặc, bởi vì ‘chúng sanh hiện hữu, tăng trưởng nhờ vào điều này’, nên nó là bhava; theo nghĩa này, sự thành tựu (sampatti) và phước báu (puññāni) cũng được gọi là bhava. ‘Vị ấy đã vượt qua sự hữu và phi hữu như vậy’ – đây là câu chứng minh cho ý nghĩa này. Ở đây, ý nghĩa của câu Pāli này là: bhava là sự thành tựu, abhava là sự bất hạnh. Tương tự, bhava là sự tăng trưởng, abhava là sự suy giảm. bhava là thường kiến, abhava là đoạn kiến. bhava là phước, abhava là tội; vị ấy đã vượt qua tất cả những điều đó.

สโหกาสา [Pg.90] ขนฺธาปิ ภโว. ‘‘กามภโว รูปภโว’’ อิจฺเจวมาทิ เอตสฺสตฺถสฺส สาธกํ วจนํ. เอตฺถ ปน ขนฺธา ‘‘โย ปญฺญายติ, โส สรูปํ ลภตี’’ติ กตฺวา ‘‘ภวติ อวิชฺชาตณฺหาทิสมุทยา นิรนฺตรํ สมุเทตี’’ติ อตฺเถน วา ‘‘ภวา’’ติ วุจฺจนฺติ. โอกาโส ปน ‘‘ภวนฺติ ชายนฺติ เอตฺถ สตฺตา นามรูปธมฺมา จา’’ติ อตฺเถน ‘‘ภโว’’ติ. อปิจ กมฺมภโวปิ ภโว, อุปปตฺติภโวปิ ภโว. ‘‘อุปาทานปจฺจยา ภโว ทุวิเธน อตฺถิ กมฺมภโว, อตฺถิ อุปปตฺติภโว’’ติ อิทเมตสฺสตฺถสฺส สาธกํ วจนํ. ตตฺถ กมฺมเมว ภโว กมฺมภโว. ตถา อุปปตฺติ เอว ภโว อุปปตฺติภโว. เอตฺถูปปตฺติ ภวตีติ ภโว, กมฺมํ ปน ยถา สุขการณตฺตา ‘‘สุโข พุทฺธานมุปฺปาโท’’ติ วุตฺโต. เอวํ ภวการณตฺตา ผลโวหาเรน ภโวติ ทฏฺฐพฺพํ. อถ วา ภาวนลกฺขณตฺตา ภาเวตีติ ภโว. กึ ภาเวติ? อุปปตฺตึ. อิติ อุปปตฺตึ ภาเวตีติ ภโวติ วุจฺจติ. ภาเวตีติมสฺส จ นิพฺพตฺเตตีติ เหตุกตฺตุวเสนตฺโถ. อถ วา ‘‘ภวปจฺจยา ชาตี’’ติ วจนโต ภวติ เอเตนาติ ภโวติ กมฺมภโว วุจฺจติ.

Các uẩn cùng với trú xứ (okāsa) cũng là bhava. ‘Dục hữu (kāmabhava), sắc hữu (rūpabhava)’, v.v... là câu chứng minh cho ý nghĩa này. Ở đây, các uẩn, vì rằng ‘cái gì được nhận biết, cái đó có được tự tánh của nó’, nên được gọi là bhavā theo nghĩa là ‘nó hiện hữu, nó liên tục sanh khởi từ các nguyên nhân như vô minh và ái dục’. Còn trú xứ (okāsa) là bhava theo nghĩa là ‘chúng sanh và các pháp danh sắc hiện hữu, sanh ra ở nơi đây’. Hơn nữa, nghiệp hữu (kammabhava) cũng là bhava, và sanh hữu (upapattibhava) cũng là bhava. ‘Do thủ duyên nên có hữu; hữu có hai loại: nghiệp hữu và sanh hữu’ – đây là câu chứng minh cho ý nghĩa này. Trong đó, chính nghiệp là hữu, (nên gọi là) nghiệp hữu. Tương tự, chính sự tái sanh là hữu, (nên gọi là) sanh hữu. Ở đây, sự tái sanh ‘hiện hữu’ (bhavati), do đó là bhava. Còn nghiệp, cũng như vì là nguyên nhân của hạnh phúc nên được gọi là ‘hạnh phúc’ trong câu ‘sự xuất hiện của chư Phật là hạnh phúc’, cũng vậy, vì là nguyên nhân của cõi hữu, nên cần được hiểu là bhava theo cách nói về nguyên nhân như là kết quả. Hoặc, vì có đặc tính tạo ra, ‘nó tạo ra’ (bhāveti), do đó là bhava. Nó tạo ra cái gì? Sự tái sanh. Do đó, vì ‘nó tạo ra sự tái sanh’, nên được gọi là bhava. Và ý nghĩa của ‘nó tạo ra’ (bhāveti) là ‘nó làm phát sanh’ (nibbatteti) theo nghĩa của tác nhân sai khiến. Hoặc, theo câu kinh ‘do hữu duyên nên có sanh’, nghiệp hữu được gọi như vậy vì ‘người ta hiện hữu nhờ vào điều này’.

‘‘ขนฺธานญฺจ ปฏิปาฏิ, ธาตุอายตนาน จ;

อพฺโพจฺฉินฺนํ วตฺตมานา, สํสาโรติ ปวุจฺจตี’’ติ

Sự nối tiếp của các uẩn, và của các giới và các xứ, diễn ra không gián đoạn, được gọi là luân hồi (saṃsāra).

วุตฺตลกฺขโณ สํสาโรปิ ภโว. ‘‘ภเว ทุกฺขํ ภวทุกฺขํ, ภเว สํสรนฺโต’’ติ อิมาเนตสฺสตฺถสฺส สาธกานิ วจนานิ. ตตฺร เกนฏฺเฐน สํสาโร ภโวติ กถียติ? ภวติ เอตฺถ สตฺตสมฺมุติ ขนฺธาทิปฏิปาฏิสงฺขาเต ธมฺมปุญฺชสฺมินฺติ อตฺเถน[Pg.91]. อิทํ ภวสทฺทสฺส ภาวกตฺตุกรณาธิกรณสาธนวเสนตฺถกถนํ.

Luân hồi (saṃsāra) với đặc tính đã được nói đến cũng là bhava. ‘Khổ trong cõi hữu là bhavadukkha (hữu khổ), đang lang thang trong cõi hữu (bhave)’ – những câu này là lời chứng minh cho ý nghĩa này. Trong đó, luân hồi được nói là bhava theo nghĩa nào? Theo nghĩa là ‘chế định về chúng sanh hiện hữu ở nơi đây, trong khối các pháp được gọi là sự nối tiếp của các uẩn, v.v...’. Đây là sự giải thích về từ bhava theo cách phân tích từ nguyên về tác nhân tạo tác (bhāvaka), tác nhân (kattu), công cụ (karaṇa), và nơi chốn (adhikaraṇa).

เอตฺถ ภวสทฺทสฺส อตฺถุทฺธารํ วทาม –

Ở đây, chúng tôi xin trình bày phần trích dẫn các ý nghĩa của từ bhava –

วุทฺธิสมฺปตฺติปุญฺญานิ, ขนฺธา โสกาสสญฺญิตา;

สํสาโร สสฺสตญฺเจตํ, ภวสทฺเทน สทฺทิตํ.

Sự tăng trưởng, sự thành tựu, các phước báu, các uẩn được gọi cùng với trú xứ của chúng; luân hồi và thường kiến này, (tất cả) được biểu thị bằng từ bhava.

ภวตณฺหา ภวทิฏฺฐิ, อุปปตฺติภโว ตถา;

กมฺมภโว จ สพฺพนฺตํ, ภวสทฺเทน สทฺทิตํ.

Hữu ái, hữu kiến, cũng như sanh hữu; và nghiệp hữu, tất cả những điều đó được biểu thị bằng từ bhava.

ภวตณฺหาภวทิฏฺฐิ-ทฺวยํ กตฺถจิ ปาฬิยํ;

อุตฺตรปทโลเปน, ภวสทฺเทน สทฺทิตํ.

Cặp đôi hữu ái và hữu kiến, ở một vài nơi trong kinh điển Pāli, do sự lược bỏ từ phía sau, được biểu thị bằng từ bhava.

อภโวติ น ภโว อภโว.

Abhavo là: không phải sự hiện hữu là sự không hiện hữu.

วิปตฺติ หานิ อุจฺเฉโท, ปาปญฺเจว จตุพฺพิธา;

อิเม อภวสทฺเทน, อตฺถา วุจฺจนฺติ สาสเน.

Sự thất bại, sự tổn thất, sự đoạn diệt, và cả điều ác; bốn loại ý nghĩa này được nói đến bằng từ 'abhava' trong giáo pháp.

ภาโวติ อชฺฌาสโย, โย ‘‘อธิปฺปาโย’’ติปิ วุจฺจติ. ‘‘ถีนํภาโว ทุราชาโน. นามจฺโจ ราชภริยาสุ, ภาวํ กุพฺเพถ ปณฺฑิโต. หทยงฺคตภาวํ ปกาเสตี’’ติ เอวมาทิ เอตสฺสตฺถสฺส สาธกํ วจนํ. อปิจ วตฺถุธมฺโมปิ ภาโว. ‘‘ภาวสงฺเกตสิทฺธีน’’นฺติ อิทเมตสฺสตฺถสฺส สาธกํ วจนํ, จิตฺตมฺปิ ภาโว. ‘‘อจฺจาหิตํ กมฺมํ กโรสิ ลุทฺทํ, ภาเว จ เต กุสลํ นตฺถิ กิญฺจี’’ติ อิทเมตสฺสตฺถสฺส สาธกํ วจนํ. กฺริยาปิภาโว. ‘‘ภาวลกฺขณํ ภาวสตฺตมี’’ติ จ อิทเมตสฺสตฺถสฺส สาธกํ วจนํ. อปิจ ภาโวติ สตฺตเววจนนฺติ ภณนฺติ, ธาตุ วา เอตํ อธิวจนํ. ตตฺถ อชฺฌาสโย จ วตฺถุธมฺโม จ จิตฺตญฺจ สตฺโต จาติ อิเม ภวตีติ ภาโว. ตถา ปน ภาเวตีติ ภาโว, กฺริยา [Pg.92] ตุ ภวนนฺติ ภาโว. สา จ ภวนคมนปจนาทิวเสนาเนกวิธา. อปิจ ภาวรูปมฺปิ ภาโว, ยํ อิตฺถิภาโว ปุมฺภาโว อิตฺถินฺทฺริยนฺติ จ วุจฺจติ. ตตฺรายํ วจนตฺโถ – ‘‘อิตฺถี’’ติ วา ‘‘ปุริโส’’ติ วา ภวติ เอเตน จิตฺตํ อภิธานญฺจาติ ภาโว.

Bhāvo là khuynh hướng, cũng được gọi là 'chủ ý'. Các câu nói như: 'Khuynh hướng của người nữ khó biết. Bậc trí là vị quan không nên có tình ý đối với các bà vợ của vua. Nó biểu lộ trạng thái đã đi vào trong tim' v.v... là lời chứng minh cho ý nghĩa này. Hơn nữa, thực thể cũng là bhāvo. Câu nói: 'Của những sự thành tựu về quy ước thực tại' này là lời chứng minh cho ý nghĩa này, tâm cũng là bhāvo. Câu nói: 'Ngươi làm nghiệp kinh khủng, tàn bạo, và trong tâm của ngươi không có chút thiện nào' này là lời chứng minh cho ý nghĩa này. Hành động cũng là bhāvo. Và câu nói: 'Trạng thái đặc trưng của hành động' và 'trạng thái ở cách thứ bảy' này là lời chứng minh cho ý nghĩa này. Hơn nữa, các vị ấy nói rằng bhāvo là từ đồng nghĩa của chúng sanh, hoặc đây là thuật ngữ chỉ cho giới. Trong đó, khuynh hướng, thực thể, tâm, và chúng sanh; những điều này là bhāvo vì chúng hiện hữu. Tương tự như vậy, nó là bhāvo vì nó làm cho hiện hữu, còn hành động là bhāvo vì chúng là (hành động). Và hành động ấy có nhiều loại như là sự hiện hữu, sự đi, sự nấu nướng v.v... Hơn nữa, sắc trạng thái cũng là bhāvo, được gọi là nữ tánh, nam tánh, và nữ căn. Ở đây, ý nghĩa của từ này là: nó là bhāvo vì nhờ nó mà tâm và danh xưng trở thành 'người nữ' hay 'người nam'.

นตฺตโนมติยา เอตํ, นิพฺพจนมุทาหฏํ;

ปุพฺพาจริยสีหานํ, มตํ นิสฺสาย มาหฏํ.

Điều này không phải được trích dẫn theo ý riêng của tôi; (mà) đã được tôi mang đến sau khi nương theo quan điểm của các bậc sư tử là các vị Đạo sư đời trước.

วุตฺตญฺเหตํ โปราเณหิ ‘‘อิตฺถิยา ภาโว อิตฺถิภาโว, อิตฺถีติ วา ภวติ เอเตน จิตฺตํ อภิธานญฺจาติ อิตฺถิภาโว’’ติ, ตสฺมา ปุมฺภาโวติ เอตฺถาปิ ปุมสฺส ภาโว ปุมฺภาโว, ปุมาติ วา ภวติ เอเตน จิตฺตํ อภิธานญฺจาติ ปุมฺภาโวติ นิพฺพจนํ สมธิคนฺตพฺพํ. อิทํ ภาวสทฺทสฺส กตฺตุภาวกรณสาธนวเสนตฺถกถนํ.

Điều này đã được các bậc cổ nhân nói rằng: 'Trạng thái của người nữ là itthibhāvo (nữ tánh), hoặc là itthibhāvo vì nhờ nó mà tâm và danh xưng trở thành 'người nữ''. Do đó, ở đây đối với pumbhāvo cũng vậy, sự giải thích nên được hiểu là: 'Trạng thái của người nam là pumbhāvo (nam tánh), hoặc là pumbhāvo vì nhờ nó mà tâm và danh xưng trở thành 'người nam''. Đây là sự giải thích về từ bhāva theo cách thức chuyển hóa từ (vai trò) tác nhân, trạng thái, và công cụ.

อภาโวติ น ภาโวติ อภาโว, โก โส? สุญฺญตา นตฺถิตา. สภาโวติ อตฺตโน ภาโว สภาโว, อตฺตโน ปกติ อิจฺเจวตฺโถ. อถ วา สภาโวติ ธมฺมานํ สติ อตฺถสมฺภเว โย โกจิ สรูปํ ลภติ, ตสฺส ภาโว ลกฺขณมิติ สญฺญิโต นมนรุปฺปนกกฺขฬผุสนาทิอากาโร อิจฺเจวตฺโถ. ‘‘สามญฺญํ วา สภาโว วา, ธมฺมานํ ลกฺขณํ มต’’นฺติ อิทเมตสฺสตฺถสฺส สาธกํ วจนํ. อปิจ สภาโวติ สลกฺขโณ ปรมตฺถธมฺโม. เกนฏฺเฐน? สห ภาเวนาติ อตฺเถน. สพฺภาโวติ สตํ ภาโว สพฺภาโว, สปฺปุริสธมฺโม อิจฺเจวตฺโถ. อถ วา อตฺตโน ภาโว สพฺภาโว. ‘‘คาหาปยนฺติ สพฺภาว’’นฺติ อิทเมตสฺสตฺถสฺส สาธกํ วจนํ. สํวิชฺชมาโน วา ภาโว สพฺภาโว. ‘‘เอวํ คหณสพฺภาโว’’ติ อิทเมตสฺสตฺถสฺส สาธกํ [Pg.93] วจนํ. อิทํ สภาว สพฺภาวสทฺทานํ ภาวสาธนวเสนตฺถกถนํ.

Abhāvo là na bhāvo (không phải sự hiện hữu) là abhāvo (sự không hiện hữu), đó là gì? Là tánh không, sự không có. Sabhāvo là trạng thái của tự thân là sabhāvo (tự tánh), có nghĩa là bản chất của tự thân. Hoặc sabhāvo có nghĩa là: khi có sự hiện hữu về ý nghĩa của các pháp, bất cứ pháp nào có được tự tướng, trạng thái của pháp ấy được gọi là đặc tính, (chính là) phương diện như là sự uốn cong, sự biến hoại, sự cứng, sự xúc chạm v.v... Câu nói: 'Đặc tính của các pháp được xem là hoặc phổ biến hoặc riêng biệt' này là lời chứng minh cho ý nghĩa này. Hơn nữa, sabhāvo là pháp chân đế có đặc tính riêng. Theo nghĩa nào? Theo nghĩa là 'cùng với trạng thái'. Sabbhāvo là trạng thái của bậc chân nhân là sabbhāvo, có nghĩa là pháp của bậc chân nhân. Hoặc trạng thái của tự thân là sabbhāvo. Câu nói: 'Họ làm cho nắm giữ bản chất thật' này là lời chứng minh cho ý nghĩa này. Hoặc trạng thái đang hiện hữu là sabbhāvo. Câu nói: 'Như vậy là bản chất thật của sự nắm giữ' này là lời chứng minh cho ý nghĩa này. Đây là sự giải thích về các từ sabhāva và sabbhāva theo cách thức chuyển hóa từ trạng thái.

สมฺภโวติ สมฺภวนํ สมฺภโว, สมฺภวนกฺริยา, ยุตฺติ วา. ยุตฺติ หิ สมฺภโวติ วุจฺจติ ‘‘สมฺภโว คหณสฺส การณ’’นฺติอาทีสุ. อถ วา สมฺภวติ เอตสฺมาติ สมฺภโว. ยโต หิ ยํ กิญฺจิ สมฺภวติ, โส สมฺภโว. ปภโวติ ปภวนํ ปภโว, อจฺฉินฺนตา, ปภวติ เอตสฺมาติ วา ปภโว. ยโต หิ ยํ กิญฺจิ ปภวติ, โส ปภโว. อิเม ปน สมฺภวปภวสทฺทา กตฺถจิ สมานตฺถา กตฺถจิ ภินฺนตฺถาติ เวทิตพฺพา. กถํ? สมฺภวสทฺโท หิ ภวนกฺริยมฺปิ วทติ ยุตฺติมฺปิ ปญฺญตฺติมฺปิ สมฺภวรูปมฺปิ ปจฺจยตฺถมฺปิ, ปภวสทฺโท ปน ภวนกฺริยมฺปิ วทติ นทิปฺปภวมฺปิ ปจฺจยตฺถมฺปิ, ตสฺมา ปจฺจยตฺถํ วชฺเชตฺวา ภินฺนตฺถาติ คเหตพฺพา, ปจฺจยตฺเถน ปน สมานตฺถาติ คเหตพฺพา. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘ปจฺจโย เหตุ นิทานํ การณํ สมฺภโว ปภโวติอาทิ อตฺถโต เอกํ, พฺยญฺชนโต นาน’’นฺติ.

Sambhavo là sự phát sanh là sambhavo, là hành động phát sanh, hoặc là sự hợp lý. Thật vậy, sự hợp lý được gọi là sambhavo ở trong các câu như: 'Sự hợp lý là nguyên nhân của sự nắm giữ' v.v... Hoặc là sambhavo vì từ đó (một điều gì) phát sanh. Vì rằng, bất cứ điều gì phát sanh từ đâu, nơi ấy là sambhavo. Pabhavo là sự khởi sanh là pabhavo, là sự không gián đoạn, hoặc là pabhavo vì từ đó (một điều gì) khởi sanh. Vì rằng, bất cứ điều gì khởi sanh từ đâu, nơi ấy là pabhavo. Nhưng các từ sambhava và pabhava này nên được biết là có cùng ý nghĩa ở một số nơi và có ý nghĩa khác biệt ở một số nơi. Như thế nào? Thật vậy, từ sambhava nói lên cả hành động phát sanh, cả sự hợp lý, cả khái niệm, cả sắc đã phát sanh, cả ý nghĩa về duyên. Còn từ pabhava thì nói lên cả hành động phát sanh, cả nguồn của dòng sông, cả ý nghĩa về duyên. Do đó, ngoại trừ ý nghĩa về duyên, chúng nên được hiểu là có ý nghĩa khác biệt; nhưng với ý nghĩa về duyên thì chúng nên được hiểu là có cùng ý nghĩa. Điều này đã được nói rằng: 'Duyên, nhân, nhân duyên, nguyên nhân, sự phát sanh, sự khởi sanh v.v... về ý nghĩa là một, về văn tự là khác nhau'.

‘‘มูลํ เหตุ นิทานญฺจ, สมฺภโว ปภโว ตถา;

สมุฏฺฐานาหารารมฺมณํ, ปจฺจโย สมุทเยน จา’’ติ

'Căn nguyên, nhân, nhân duyên, sự phát sanh, sự khởi sanh cũng vậy; sự sanh khởi, vật thực, đối tượng, duyên, và sự tập khởi.'

อยมฺปิ คาถา เอตสฺสตฺถสฺส สาธิกา. อิทํ สมฺภวปภวสทฺทานํ ภาวาปาทานสาธนวเสนตฺถกถนํ.

Kệ ngôn này cũng là sự chứng minh cho ý nghĩa này. Đây là sự giải thích về các từ sambhava và pabhava theo cách thức chuyển hóa từ trạng thái và xuất xứ.

เอวเมตฺถ ภาวกตฺตุกมฺมกรณาปาทานาธิกรณวเสน ฉ สาธนานิ ปกาสิตานิ. ตานิ สมฺปทานสาธเนน สตฺตวิธานิ ภวนฺติ, ตํ ปน อุตฺตริ อาวิภวิสฺสติ ‘‘ธนมสฺส ภวตูติ ธนภูตี’’ติอาทินา. อิจฺเจวํ กิตกวเสน สพฺพถาปิ สตฺตวิธานิ สาธนานิ โหนฺติ, ยานิ ‘‘การกานี’’ติปิ วุจฺจติ, อิโต อญฺญํ สาธนํ นตฺถิ. อิธ ปโยเคสฺวตฺเถสุ จ วิญฺญูนํ [Pg.94] ปาฏวตฺถํ สาธนนามํ ปกาสิตํ. ตถา หิ ทุนฺนิกฺขิตฺตสาธเนหิ ปเทหิ โยชิตา สทฺทปฺปโยคา ทุพฺโพธตฺถา โหนฺติ, สุนิกฺขิตฺตสาธเนหิ ปน ปเทหิ โยชิตา สุโพธตฺถา โหนฺติ, ตสฺมา ปโยคาสาธนมูลกา, อตฺโถ จ ปโยคมูลโก. ปโยคานุรูปญฺหิ อวิปรีตํ กตฺวา อตฺถํ กถนสีลา ‘‘ยาจิโตว พหุลํ จีวรํ ปริภุญฺชติ, อปฺปํ อยาจิโต’’ติ เอวมาทีสุ สาธนวเสน คเหตพฺเพสุ อตฺเถสุ, อญฺเญสุ จตฺเถสุ ปฏุตรพุทฺธิโน ปณฺฑิตาเยว เอกนฺเตน ภควโต ปริยตฺติสาสนธรา นาม โหนฺตีติ เวทิตพฺพํ. อิโต ปรํ นยานุสาเรน สุวิญฺเญยฺยตฺตา ‘‘อิทํ นาม สาธน’’นฺติ น วกฺขาม, เกวลมิธ ทสฺสิเตสุ ปโยเคสุ วิญฺญูนํ พหุมานุปฺปาทนตฺถญฺเจว วิวิธวิจิตฺตปาฬิคติเก วิวิธตฺถสาเร ชินวรวจเน โสตูนํ พุทฺธิวิชมฺภนตฺถญฺจ อตฺถสาธกวจนานิเยว ยถารหํ สุตฺตเคยฺยเวยฺยากรณคาถาทีสุ ตโต ตโต อาหริตฺวา ทสฺเสสฺสาม.

Như vậy, ở đây sáu công cụ pháp (sādhana) đã được trình bày theo nghĩa là thể (bhāva), chủ cách (kattuka), nghiệp cách (kamma), sử dụng cách (karaṇa), xuất xứ cách (apādāna), và sở tại cách (adhikaraṇa). Chúng trở thành bảy loại cùng với công cụ pháp chỉ định cách (sampadāna), điều ấy sẽ được làm rõ ở phần sau qua ví dụ «dhanamassa bhavatūti dhanabhūtī» v.v... Như thế, theo phương diện của từ phát sinh (kitaka), hoàn toàn có bảy loại công cụ pháp, chúng cũng được gọi là «kāraka». Ngoài những thứ này ra, không có công cụ pháp nào khác. Ở đây, tên gọi công cụ pháp (sādhana) được công bố nhằm mục đích cho sự thành thạo của bậc trí trong các cách dùng và ý nghĩa. Thật vậy, các cách dùng ngôn từ được kết hợp với những từ có công cụ pháp được đặt sai thì có ý nghĩa khó hiểu, còn các cách dùng được kết hợp với những từ có công cụ pháp được đặt đúng thì có ý nghĩa dễ hiểu. Do đó, cách dùng có gốc rễ từ công cụ pháp, và ý nghĩa có gốc rễ từ cách dùng. Cần phải hiểu rằng, chỉ những bậc hiền trí có trí tuệ sắc bén, những người có thói quen giải thích ý nghĩa không sai lệch theo cách dùng, trong những ý nghĩa cần được nắm bắt qua công cụ pháp như trong các ví dụ «yācitova bahulaṃ cīvaraṃ paribhuñjati, appaṃ ayācito» và trong các ý nghĩa khác, mới thực sự là những người mang giữ giáo pháp học của Đức Thế Tôn. Từ đây trở đi, vì có thể dễ dàng hiểu được theo phương pháp, chúng tôi sẽ không nói «đây là công cụ pháp tên là...». Chúng tôi sẽ chỉ trích dẫn và trình bày những câu văn chứng minh ý nghĩa từ các Kinh, Kệ ứng khẩu, Ký thuyết, Kệ ngôn, v.v... một cách thích hợp, nhằm mục đích làm phát sinh lòng kính trọng lớn lao nơi các bậc trí đối với các cách dùng được trình bày ở đây, và nhằm mục đích mở mang trí tuệ của người nghe đối với lời dạy của bậc Tối Thắng, vốn có trong các Thánh điển Pāḷi đa dạng và phong phú, và chứa đựng nhiều ý nghĩa tinh yếu.

ปภาโวติ ปการโต ภวตีติ ปภาโว, โสยมานุภาโวเยว. ‘‘ปภาวํ เต น ปสฺสามิ, เยน ตฺวํ มิถิลํ วเช’’ติ อิทเมตสฺสตฺถสฺส สาธกํ วจนํ. อนุภโวติ อนุภวนํ อนุภโว, กึ ตํ? ปริภุญฺชนํ. อานุภาโวติ เตชุสฺสาหมนฺตปภูสตฺติโย. ‘‘เตชสงฺขโต อุสฺสาหมนฺตปภูสตฺติสงฺขาโต วา มหนฺโต อานุภาโว เอตสฺสาติ มหานุภาโว’’ติ อิทเมตสฺสตฺถสฺส สาธกํ วจนํ.

Pabhāvo là do sanh khởi một cách đặc biệt (pakārato bhavati) nên gọi là pabhāvo, đó chính là oai lực (ānubhāva). «Pabhāvaṃ te na passāmi, yena tvaṃ mithilaṃ vaje» (Ta không thấy được quyền năng của ngươi, nhờ đó ngươi có thể đi đến thành Mithilā) là câu văn chứng minh cho ý nghĩa này. Anubhavo là sự cảm thọ (anubhavanaṃ) nên gọi là anubhavo, đó là gì? Là sự hưởng dụng (paribhuñjanaṃ). Ānubhāvo là uy lực, sự tinh tấn, thần chú, và năng lực của bậc chủ tể. «Tejasaṅkhato ussāhamantapabhūsattisaṅkhāto vā mahanto ānubhāvo etassāti mahānubhāvo» (Vị này có oai lực (ānubhāva) to lớn, được gọi là uy lực (teja), hoặc được gọi là sự tinh tấn (ussāha), thần chú, và năng lực của bậc chủ tể (pabhūsatti), do đó gọi là người có oai lực vĩ đại (mahānubhāva)) là câu văn chứng minh cho ý nghĩa này.

เตโช อุสฺสาหมนฺตา จ, ปภูสตฺตีติ ปญฺจิเม;

อานุภาวาติ วุจฺจนฺติ, ปภาวาติ จ เต วเท.

Uy lực, tinh tấn, và thần chú, cùng năng lực của bậc chủ tể, năm điều này; được gọi là oai lực (ānubhāva), và cũng nên gọi chúng là quyền năng (pabhāva).

เตชาทิวาจกตฺตมฺหิ, อานุภาวปทสฺส ตุ;

อตฺถนิพฺพจนํ ธีโร, ยถาสมฺภวมุทฺทิเส.

Khi từ ānubhāva có nghĩa là uy lực v.v..., bậc trí nên chỉ ra sự giải thích từ nguyên của ý nghĩa ấy tùy theo khả năng.

อถ [Pg.95] วา อานุภาโวติ อนุภวิตพฺพผลํ. ‘‘อนุภวิตพฺพสฺส ผลสฺส มหนฺตตาย มหานุภาโว’’ติ อิทเมตสฺสตฺถสฺส สาธกํ วจนํ. ปราภโวติ ปราภวนํ ปราภโว, อถ วา ปราภวตีติ ปราภโว. ‘‘สุวิชาโน ปราภโว’’ติ อิทเมตสฺสตฺถสฺส สาธกํ วจนํ. อปิจ ‘‘ธมฺมเทสฺสี ปราภโว’’ติ ปาฐานุรูปโต ปราภวิสฺสตีติ ปราภโวติ อนาคตกาลวเสนปิ นิพฺพจนํ ทฏฺฐพฺพํ. อถ วา ปราภวนฺติ เอเตนาติ ปราภโว. กึ ตํ? ธมฺมเทสฺสิตาทิ. ‘‘ปฐโม โส ปราภโว’’ติ อิทเมตสฺสตฺถสฺส สาธกํ วจนํ. วิภโวติ นิพฺพานํ. ตญฺหิ ภวโต วิคตตฺตา ภวโต วิคโตติ วิภโว, ภวสฺส จ ตํเหตุ วิคตตฺตา วิคโต ภโว เอตสฺมาติ วิภโว. วิภวนฺติ อุจฺฉิชฺชนฺติ วินสฺสนฺติ อิโต อริยธนวิโลมกา กิเลสมหาโจราติปิ วิภโว. วิภวสทฺทสฺส นิพฺพานาภิธานตฺเต ‘‘เอวํ ภเว วิชฺชมาเน, วิภโว อิจฺฉิตพฺพโก’’ติ อิทเมตฺถ สาธกํ วจนํ. อิมานิ ปน นิพฺพานสฺส ปริยายวจนานิ –

Hoặc là, ānubhāva là quả cần phải được cảm thọ. «Anubhavitabbassa phalassa mahantatāya mahānubhāvo» (Do sự vĩ đại của quả cần phải được cảm thọ nên gọi là người có oai lực vĩ đại) là câu văn chứng minh cho ý nghĩa này. Parābhavo là sự suy vong (parābhavanaṃ) nên gọi là parābhavo, hoặc là người ấy suy vong (parābhavati) nên gọi là parābhavo. «Suvijāno parābhavo» (Sự suy vong thì dễ biết) là câu văn chứng minh cho ý nghĩa này. Hơn nữa, theo cách đọc «dhammadessī parābhavo» (người ghét Pháp là suy vong), cần phải hiểu sự giải thích parābhavissatīti parābhavo (người ấy sẽ suy vong, nên gọi là parābhavo) theo nghĩa của thì tương lai. Hoặc là, chúng sanh suy vong bởi điều này (parābhavanti etena) nên gọi là parābhavo. Đó là gì? Là sự ghét Pháp v.v... «Paṭhamo so parābhavo» (Đó là nguyên nhân suy vong thứ nhất) là câu văn chứng minh cho ý nghĩa này. Vibhavo là Nibbāna. Vì nó đã thoát khỏi sự hiện hữu (bhavato vigata) nên gọi là vibhavo, và vì sự hiện hữu đã thoát khỏi nó (vigato bhavo etasmā) nên gọi là vibhavo. Cũng gọi là vibhavo vì từ đây, những tên đại trộm phiền não, là những thứ đối nghịch với thánh tài, bị đoạn trừ và bị hủy diệt. Về việc từ vibhavo có nghĩa là Nibbāna, «evaṃ bhave vijjamāne, vibhavo icchitabbako» (Như vậy, khi sự hiện hữu còn tồn tại, sự chấm dứt hiện hữu là điều đáng mong cầu) là câu văn chứng minh ở đây. Và đây là những từ đồng nghĩa của Nibbāna –

นิพฺพานํ วิภโว โมกฺโข, นิโรโธ อมตํ สมํ;

สงฺขารูปสโม ทุกฺข-นิโรโธ อจฺจุต’กฺขโย.

Nibbāna, sự chấm dứt hiện hữu, sự giải thoát, sự diệt tận, sự bất tử, sự tịch tịnh; sự lắng dịu các hành, sự diệt khổ, sự bất động, sự không hao tổn.

วิวฏฺฏ’มกตํ อตฺถํ, สนฺติปท’มสงฺขตํ;

ปารํ ตณฺหากฺขโย ทุกฺข-กฺขโย สญฺโญชนกฺขโย.

Sự thoát ly, pháp vô vi, mục đích, trạng thái an tịnh, pháp không do duyên tạo; bờ kia, sự đoạn tận ái dục, sự đoạn tận khổ đau, sự đoạn tận các kiết sử.

โยคกฺเขโม วิราโค จ,โลกนฺโต จ ภวกฺขโย;

อปวคฺโค วิสงฺขาโร,สพฺภิ สุทฺธิ วิสุทฺธิ จ.

Sự an ổn khỏi các ràng buộc, sự ly tham, và sự chấm dứt thế gian, và sự đoạn tận hữu; sự giải thoát, sự chấm dứt các hành, sự thanh tịnh của bậc thiện, và sự trong sạch.

วิมุตฺยา’ปจโย มุตฺติ, นิพฺพุติ อุปธิกฺขโย;

สนฺติ อสงฺขตา ธาตุ, ทิสา จ สพฺพโตปภํ.

Sự giải thoát, sự không tích lũy, sự tự do, sự dập tắt, sự đoạn tận các phiền não căn bản; sự an tịnh, giới vô vi, phương hướng, và sự tỏa sáng khắp nơi.

วินาเปตานิ [Pg.96] นามานิ, วิเสสกปทํ อิธ;

นิพฺพานวาจกานีติ, สลฺลกฺเขยฺย สุเมธโส.

Ngoài những danh từ này, người có trí tuệ nên ghi nhận rằng ở đây có những từ định tính cũng là những từ chỉ Nibbāna.

‘‘ตาณํ เลณ’’นฺติอาทีนิ-เปกฺขิกานิ ภวนฺติ หิ;

วิเสสกปทานนฺติ, เอตฺเถตานิ ปกาสเย.

Vì những từ như «nơi nương tựa, nơi ẩn náu» v.v... là những từ có tính tương đối; chúng là những từ định tính, ở đây tôi sẽ trình bày chúng.

ตาณํ เลณ’มรูปญฺจ, สนฺตํ สจฺจ’มนาลยํ;

สุทุทฺทสํ สรณญฺจ, ปรายณ’มนีติกํ.

Nơi nương tựa, nơi ẩn náu, và vô sắc, sự an tịnh, chân lý, sự không chấp thủ; sự rất khó thấy, và nơi quy y, nơi cứu cánh, sự không tai ương.

อนาสวํ ธุวํ นิจฺจํ, วิญฺญาณ’มนิทสฺสนํ;

อพฺยาปชฺชํ สิวํ เขมํ, นิปุณํ อปโลกิกํ.

Vô lậu, sự vững chắc, sự thường hằng, thức, sự không thể thấy; sự không phiền não, sự an lành, sự an ổn, sự vi diệu, sự không thuộc thế gian.

อนนฺต’มกฺขรํ ทีโป, อจฺจนฺตํ เกวลํ ปทํ;

ปณีตํ อจฺจุตญฺจาติ, พหุธาปิ วิภาวเย.

Vô biên, sự bất diệt, hòn đảo, sự tuyệt đối, sự duy nhất, trạng thái; sự cao thượng, và sự bất động, nên hiểu theo nhiều cách.

โคตฺรภูติ ปทสฺสตฺถํ, วทนฺเตหิ ครูหิ ตุ;

โคตฺตํ วุจฺจติ นิพฺพาน-มิติ โคตฺตนฺติ ภาสิตํ.

Tuy nhiên, bởi các bậc đạo sư khi giải thích ý nghĩa của từ gotrabhū, đã nói rằng: «Nibbāna được gọi là gotta (dòng dõi), do đó là gotta».

วิภโวติ วา วินาสสมฺปตฺติธนุจฺเฉททิฏฺฐิโยปิ วุจฺจนฺติ. ตตฺถ วินาโส วิภวนํ อุจฺฉิชฺชนํ นสฺสนนฺติ อตฺเถน วิภโว. ‘‘วิภโว สพฺพธมฺมานํ, อิตฺเถเก สโต สตฺตสฺส อุจฺเฉทํ วินาสํ วิภวํ ปญฺญเปนฺตี’’ติ จ อิทเมตสฺสตฺถสฺส สาธกํ วจนํ. สมฺปตฺติ ปน วิเสสโต ภวตีติ วิภโว. ‘‘รญฺโญ สิริวิภวํ ทฏฺฐุกามา’’ติ อิทเมตสฺสตฺถสฺส สาธกํ วจนํ. ธนํ ปน ภวนฺติ วฑฺฒนฺติ วุทฺธึ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ อาปชฺชนฺติ สตฺตา เอเตนาติ วิภโว. ‘‘อสีติโกฏิวิภวสฺส พฺราหฺมณสฺส ปุตฺโต หุตฺวา นิพฺพตฺตี’’ติ อิทเมตสฺสตฺถสฺส สาธกํ วจนํ. อิทํ ปน ปริยายวจนํ –

Hay `vibhava` cũng được gọi là các quan điểm về sự hủy diệt, sự thành tựu, tài sản, và đoạn kiến. Trong đó, sự hủy diệt (vināso) có nghĩa là sự không tồn tại (vibhavanaṃ), sự đoạn tuyệt (ucchijjanaṃ), sự hoại diệt (nassanaṃ), nên gọi là `vibhava`. Và câu nói: ‘Sự không tồn tại của tất cả các pháp, ở đây một số người chủ trương sự đoạn diệt, sự hủy hoại, sự không tồn tại của một chúng sanh đang hiện hữu’ là lời dẫn chứng cho ý nghĩa này. Còn sự thành tựu (sampatti) là `vibhava` vì nó có nghĩa là ‘hiện hữu một cách đặc biệt’ (visesato bhavati). Câu nói: ‘Mong muốn nhìn thấy sự vinh quang và thịnh vượng (sirivibhavaṃ) của đức vua’ là lời dẫn chứng cho ý nghĩa này. Còn tài sản (dhanaṃ) là `vibhava` vì nhờ nó mà các chúng sanh ‘hiện hữu’ (bhavanti), ‘tăng trưởng’ (vaḍḍhanti), đạt đến sự phát triển, sự nảy nở, sự sung mãn. Câu nói: ‘Đã tái sanh làm con trai của một vị Bà-la-môn có tài sản tám mươi koṭi’ là lời dẫn chứng cho ý nghĩa này. Và đây là từ đồng nghĩa –

ธนํ สํ วิภโว ทพฺพํ, สาปเตยฺยํ ปริคฺคโห;

โอฑฺฑํ ภณฺฑํ สกํ อตฺโถ, อิจฺเจเต ธนวาจกา.

Dhanaṃ, saṃ, vibhavo, dabbaṃ, sāpateyyaṃ, pariggaho; Oḍḍaṃ, bhaṇḍaṃ, sakaṃ, attho, những từ này là các từ chỉ tài sản.

อุจฺเฉททิฏฺฐิ ปน วิภวติ อุจฺฉิชฺชติ ‘‘อตฺตา จ โลโก จ ปุน จุติโต อุทฺธํ น ชายตี’’ติ คหณโต วิภโวติ. ‘‘วิภวตณฺหา’’ติ [Pg.97] อิทเมตสฺสตฺถสฺส สาธกํ วจนํ. วิภวตณฺหาติ หิ อุจฺเฉททิฏฺฐิสหคตาย ตณฺหาย นามํ. เอตฺถ อตฺถุทฺธาโร วุจฺจติ –

Còn đoạn kiến (ucchedadiṭṭhi) là `vibhava` vì có sự chấp thủ rằng ‘tự ngã và thế gian không còn tồn tại (vibhavati), bị đoạn tuyệt (ucchijjati), không sanh khởi trở lại sau khi chết’. Câu nói ‘phi hữu ái’ (vibhavataṇhā) là lời dẫn chứng cho ý nghĩa này. Thật vậy, phi hữu ái (vibhavataṇhā) là tên gọi của ái dục đi cùng với đoạn kiến. Ở đây, phần tóm tắt ý nghĩa được nói đến –

ธนนิพฺพานสมฺปตฺติ-วินาสุจฺเฉททิฏฺฐิโย;

วุตฺตา วิภวสทฺเทน, อิติ วิญฺญู วิภาวเย.

Tài sản, Niết-bàn, sự thành tựu, sự hủy diệt, và đoạn kiến; đã được nói đến bằng từ `vibhava`, người trí nên hiểu như vậy.

ปาตุภาโวติ ปาตุภวนํ ปาตุภาโว. อาวิภาโวติ อาวิภวนํ อาวิภาโว, อุภินฺนเมเตสํ ปากฏตา อิจฺเจวตฺโถ. ติโรภาโวติ ติโรภวนํ ติโรภาโว, ปฏิจฺฉนฺนภาโว. วินาภาโวติ วินาภวนํ วินาภาโว, วิโยโค. โสตฺถิภาโวติ โสตฺถิภวนํ โสตฺถิภาโว, สุวตฺถิภาโว สุขสฺส อตฺถิตา, อตฺถโต ปน นิพฺภยตา นิรุปทฺทวตา เอว. อตฺถิภาโวติ อตฺถิตา วิชฺชมานตา อวิวิตฺตตา. นตฺถิภาโวติ นตฺถิตา อวิชฺชมานตา วิวิตฺตตา ริตฺตตา ตุจฺฉตา สุญฺญตา. โอการนฺตปุลฺลิงฺคนิทฺเทโส.

`Pātubhāvo` là sự xuất hiện (pātubhavanaṃ). `Āvibhāvo` là sự biểu hiện (āvibhavanaṃ), cả hai từ này đều có nghĩa là sự rõ ràng (pākaṭatā). `Tirobhāvo` là sự biến mất (tirobhavanaṃ), sự bị che khuất (paṭicchannabhāvo). `Vinābhāvo` là sự tách rời (vinābhavanaṃ), sự chia lìa (viyogo). `Sotthibhāvo` là sự an lành (sotthibhavanaṃ), sự an ổn (suvatthibhāvo), sự hiện hữu của hạnh phúc (sukhassa atthitā), nhưng về mặt ý nghĩa thì chính là sự không sợ hãi (nibbhayatā), sự không tai ương (nirupaddavatā). `Atthibhāvo` là sự hiện hữu (atthitā), sự có mặt (vijjamānatā), sự không vắng mặt (avivittatā). `Natthibhāvo` là sự không hiện hữu (natthitā), sự không có mặt (avijjamānatā), sự vắng lặng (vivittatā), sự trống rỗng (rittatā), sự rỗng tuếch (tucchatā), sự trống không (suññatā). Đây là phần chỉ dẫn về danh từ nam tánh tận cùng bằng ‘o’.

อภิภวตีติ อภิภวิตา, ปรํ อภิภวนฺโต โย โกจิ. เอวํ ปริภวิตา, อนุภวตีติ อนุภวิตา, สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา อนุภวนฺโต โย โกจิ. เอวํ สมนุภวิตา. ปจฺจนุภวิตา, เอตฺถ ปน ยถา ‘‘อมตสฺส ทาตา. อนุปฺปนฺนสฺส มคฺคสฺส อุปฺปาเทตา’’ติอาทีสุ ‘‘ทาตา’’ติ ปทานํ กตฺตุวาจกานํ ‘‘อมตสฺสา’’ติอาทีหิ ปเทหิ กมฺมวาจเกหิ ฉฏฺฐิยนฺเตหิ สทฺธึ โยชนา ทิสฺสติ, ตถา อิเมสมฺปิ ปทานํ ‘‘ปจฺจามิตฺตสฺส อภิภวิตา’’ติอาทินา โยชนา กาตพฺพา. เอวํ อญฺเญสมฺปิ เอวรูปานํ ปทานํ. อาการนฺตปุลฺลิงฺคนิทฺเทโส.

`Abhibhavitā` là người chinh phục, bất cứ ai chinh phục người khác. Tương tự là `paribhavitā`. `Anubhavitā` là người cảm thọ, bất cứ ai cảm thọ lạc, hoặc khổ, hoặc bất khổ bất lạc. Tương tự là `samanubhavitā`, `paccanubhavitā`. Ở đây, cũng như trong các câu ‘người ban cho sự bất tử (amatassa dātā), người làm cho con đường chưa sanh được sanh khởi (anuppannassa maggassa uppādetā)’, v.v., người ta thấy sự kết hợp của các từ chỉ tác nhân như ‘dātā’ với các từ chỉ đối tượng ở sở hữu cách như ‘amatassa’, v.v., thì cũng vậy, sự kết hợp của những từ này cũng nên được thực hiện, ví dụ như ‘người chinh phục kẻ thù (paccāmittassa abhibhavitā)’. Tương tự đối với các từ khác có hình thức như vậy. Đây là phần chỉ dẫn về danh từ nam tánh tận cùng bằng ‘ā’.

ภวตีติ ภวํ. ภวิสฺสตีติ วา ภวํ, วฑฺฒมาโน ปุคฺคโล. ‘‘สุวิชาโน ภวํ โหติ, สุวิชาโน ปราภโว. ธมฺมกาโม [Pg.98] ภวํ โหติ, ธมฺมเทสฺสี ปราภโว’’ติ อิทเมตสฺสตฺถสฺส สาธกํ วจนํ. อถ วา เยน สทฺธึ กเถติ, โส ‘‘ภว’’นฺติ วตฺตพฺโพ, ‘‘ภวํ กจฺจายโน. ภวํ อานนฺโท. มญฺเญ ภวํ ปตฺถยติ, รญฺโญ ภริยํ ปติพฺพต’’นฺติอาทีสุ. เอตฺถ ปน ธาตุอตฺเถ อาทโร น กาตพฺโพ, สมฺมุติอตฺเถเยวาทโร กาตพฺโพ ‘‘สงฺเกตวจนํ สจฺจํ, โลกสมฺมุติการณ’’นฺติ วจนโต. โวหารวิสยสฺมิญฺหิ โลกสมฺมุติ เอว ปธานา อวิลงฺฆนียา. ปราภวตีติ ปราภวํ. เอวํ ปริภวํ. อภิภวํ. อนุภวํ. ปภวติ ปโหติ สกฺโกตีติ ปภวํ, ปโหนฺโต โย โกจิ. น ปภวํ อปฺปภวํ, ‘‘อปฺปภว’’นฺติ จ อิทํ ชาตเก ทิฏฺฐํ –

`Bhavaṃ` là người đang hiện hữu. Hoặc `bhavaṃ` là người sẽ hiện hữu, là người đang phát triển. Câu nói: ‘Người thịnh vượng dễ được biết, người suy vong dễ được biết. Người yêu mến Chánh pháp thì thịnh vượng, người ghét bỏ Chánh pháp thì suy vong’ là lời dẫn chứng cho ý nghĩa này. Hoặc, người mà mình đang nói chuyện cùng được gọi là ‘bhavaṃ’ (ngài, tôn giả), như trong các câu: ‘Tôn giả Kaccāyano. Tôn giả Ānando. Tôi nghĩ rằng ngài đang mong muốn người vợ chung thủy của đức vua’, v.v. Ở đây, không nên chú trọng vào ý nghĩa của ngữ căn, mà nên chú trọng vào ý nghĩa quy ước, theo như câu nói ‘lời nói quy ước là sự thật, là nguyên nhân của tục đế’. Thật vậy, trong lĩnh vực giao tiếp, tục đế là chính yếu, không thể vi phạm. `Parābhavaṃ` là người suy vong. Tương tự là `paribhavaṃ`, `abhibhavaṃ`, `anubhavaṃ`. `Pabhavaṃ` là người có khả năng, có thể, làm được; bất cứ ai có khả năng. Không có khả năng là `appabhavaṃ`, và từ `appabhavaṃ` này được thấy trong Bổn Sanh –

‘‘ฉินฺนพฺภมิว วาเตน, รุณฺโณ รุกฺขมุปาคมึ;

โสหํ อปฺปภวํ ตตฺถ, สาขํ หตฺเถหิ อคฺคหิ’’นฺติ

‘Như đám mây bị gió thổi tan, trong tiếng khóc tôi đã đến gần một cái cây; ở đó, tôi, người không thể vươn tới (appabhavaṃ), đã dùng tay nắm lấy một cành cây.’

ตตฺถ สาธกวจนมิทํ. นิคฺคหีตนฺตปุลฺลิงฺคนิทฺเทโส.

Đây là lời dẫn chứng ở đó. Đây là phần chỉ dẫn về danh từ nam tánh tận cùng bằng niggahīta (ṃ).

ธนภูตีติ ธนมสฺส ภวตูติ ธนภูติ. สิริภูตีติ โสภาย เจว ปญฺญาปุญฺญานญฺจ อธิวจนํ. สา อสฺส ภวตูติ สิริภูติ. เอวํ โสตฺถิภูติ, สุวตฺถิภูติ. อิการนฺตปุลฺลิงฺคนิทฺเทโส.

`Dhanabhūti` có nghĩa là ‘mong rằng người này có tài sản’. `Siribhūti`: (Siri) là từ đồng nghĩa của vẻ đẹp, trí tuệ và phước báu. `Siribhūti` có nghĩa là ‘mong rằng người này có được điều đó’. Tương tự là `sotthibhūti`, `suvatthibhūti`. Đây là phần chỉ dẫn về danh từ nam tánh tận cùng bằng ‘i’.

ภาวีติ ภวนสีโล ภาวี, ภวนธมฺโม ภาวี, ภวเน สาธุการี ภาวี. เอวํ วิภาวี. สมฺภาวี. ปริภาวีติ. ตตฺร วิภาวีติ อตฺถวิภาวเน สมตฺโถ ปณฺฑิโต วุจฺจติ. เอตฺถ วิทฺวา, วิชฺชาคโต, ญาณีติอาทิ ปริยายวจนํ ทฏฺฐพฺพํ. ภวนฺติ จตฺร –

`Bhāvī` là người có bản chất trở thành, người có pháp trở thành, người khéo léo trong sự trở thành. Tương tự là `vibhāvī`, `sambhāvī`, `paribhāvī`. Trong đó, `vibhāvī` được gọi là bậc hiền trí có khả năng giải thích ý nghĩa. Ở đây, nên xem các từ đồng nghĩa như `vidvā` (người có học), `vijjāgato` (người đạt đến minh), `ñāṇī` (người có trí), v.v. Và ở đây có những câu kệ sau –

วิทฺวา วิชฺชาคโต ญาณี, วิภาวี ปณฺฑิโต สุธี;

พุโธ วิสารโท วิญฺญู, โทสญฺญู วิทฺทสุ วิทู.

Bậc có học, bậc đạt minh, bậc có trí, bậc biện giải, bậc hiền trí, bậc thông tuệ; Bậc giác ngộ, bậc vô úy, bậc hiểu biết, bậc thiện xảo, bậc thông thái, bậc am tường.

วิปสฺสี [Pg.99] ปฏิภาณี จ, เมธาวี นิปโก กวิ;

กุสโล วิทุโร ธีมา, คติมา มุติมา จยํ.

Bậc có tuệ quán, bậc có biện tài, bậc có trí tuệ, bậc khôn khéo, bậc thi sĩ; Bậc thiện xảo, bậc thông thái, bậc kiên định, bậc thông đạt, bậc có tư duy, và người này.

จกฺขุมา กณฺณวา ทพฺโพ, ธีโร ภูริ วิจกฺขโณ;

สปฺปญฺโญ พุทฺธิมา ปญฺโญ, เอวํนามา วิภาวิโนติ.

Bậc có mắt, bậc có tai, bậc tài năng, bậc hiền trí, bậc có trí tuệ rộng lớn, bậc sáng suốt; Bậc có trí tuệ, bậc có giác tuệ, bậc trí tuệ, những tên gọi như vậy là của bậc biện giải.

อีการนฺตปุลฺลิงฺคนิทฺเทโส.

Đây là phần chỉ dẫn về danh từ nam tánh tận cùng bằng ‘ī’.

สยมฺภูติ สยเมว ภวตีติ สยมฺภู. โก โส? อนฺตเรน ปโรปเทสํ สามํเยว สพฺพํ เญยฺยธมฺมํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต สกฺยมุนิ ภควา. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา –

`Sayambhū` là bậc tự mình thành tựu. Vị ấy là ai? Đó là Đức Thế Tôn, bậc Thích Ca Mâu Ni, người không cần sự chỉ dạy của người khác, đã tự mình thấu triệt tất cả các pháp cần biết và đạt đến bậc Nhất thiết trí. Điều này đã được Đức Thế Tôn nói đến –

‘‘น เม อาจริโย อตฺถิ, สทิโส เม น วิชฺชติ;

สเทวกสฺมึ โลกสฺมึ, นตฺถิ เม ปฏิปุคฺคโล.

‘Ta không có thầy, người giống như ta không có; Trong thế giới cùng với chư thiên, không có ai sánh bằng ta.’

อหญฺหิ อรหา โลเก, อหํ สตฺถา อนุตฺตโร;

เอโกมฺหิ สมฺมาสมฺพุทฺโธ, สีตีภูโตสฺมิ นิพฺพุโต’’ติ.

‘Vì ta là bậc A-la-hán trong đời, ta là bậc Đạo sư vô thượng; Ta là bậc Chánh Đẳng Giác duy nhất, ta đã trở nên thanh lương, đã được dập tắt.’

อตฺถโต ปน ปารมิตาปริภาวิโต สยมฺภูญาเณน สห วาสนาย วิคตวิทฺธสฺตนิรวเสสกิเลโส มหากรุณาสพฺพญฺญุตญฺญาณาทิอปริเมยฺยคุณคณาธาโร ขนฺธสนฺตาโน สยมฺภู. โส เอวํภูโต ขนฺธสนฺตาโน โลเก อคฺคปุคฺคโลติ วุจฺจติ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา ‘‘เอกปุคฺคโล ภิกฺขเว โลเก อุปฺปชฺชมาโน อุปฺปชฺชติ อจฺฉริยมนุสฺโส, กตโม เอกปุคฺคโล? ตถาคโต ภิกฺขเว อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติ. โส เอกปุคฺคโล เอตรหิ ‘‘สพฺพญฺญู, สุคโต’’ติอาทีหิ ยถาภุจฺจคุณาธิคตนาเมหิ จ ปสิทฺโธ, ‘‘โคตโม อาทิจฺจพนฺธู’’ติ โคตฺตโต จ ปสิทฺโธ, สกฺยปุตฺโต สกฺโก สกฺยมุนิ สกฺยสีโห สกฺยปุงฺคโวติ กุลโต จ ปสิทฺโธ, สุทฺโธทนิมายาเทวีสุโตติ [Pg.100] มาตาปิติโต จ ปสิทฺโธ, สิทฺธตฺโถติ คหิตนาเมน จ ปสิทฺโธ. ภวนฺติ จตฺร –

Về mặt ý nghĩa, bậc Tự Giác (Sayambhū) là dòng tương tục của các uẩn, người đã được vun bồi bởi các pháp ba-la-mật, đã đoạn trừ không còn dư sót các phiền não cùng với các tập khí bằng trí tuệ tự chứng, là nền tảng cho vô lượng tập hợp các đức hạnh như đại bi, toàn giác trí, v.v. Dòng tương tục của các uẩn như vậy được gọi là bậc tối thượng trong thế gian. Điều này đã được Đức Thế Tôn nói: "Này các Tỳ khưu, có một người khi sanh ra ở đời, sanh ra là một con người kỳ diệu. Người đó là ai? Này các Tỳ khưu, đó là Như Lai, bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Giác." Người độc nhất ấy hiện nay nổi tiếng với các danh hiệu có được do các đức hạnh chân thật như "Toàn Giác", "Thiện Thệ", v.v.; nổi tiếng về dòng họ là "Gotama", "Thân quyến của mặt trời"; nổi tiếng về gia tộc là "Con trai dòng Sakya", "Người Sakya", "Bậc Thánh của dòng Sakya", "Sư tử của dòng Sakya", "Bậc Ngưu vương của dòng Sakya"; nổi tiếng về cha mẹ là "Con trai của vua Suddhodana và hoàng hậu Māyādevī"; và nổi tiếng với tên được đặt là "Siddhattha". Ở đây có những câu kệ sau:

โย เอกปุคฺคโล อาสิ, พุทฺโธ โส วทตํ วโร;

โคตฺตโต โคตโม นาม, ตเถวาทิจฺจพนฺธุ จ.

Vị độc nhất ấy là bậc Giác Ngộ, bậc tối thượng trong các người nói; Về dòng họ, tên là Gotama, và cũng là Thân quyến của mặt trời.

สกฺยกุเล ปสูตตฺตา, สกฺยปุตฺโตติ วิสฺสุโต;

สกฺโก อิติ จ อวฺหิโต, ตถา สกฺยมุนีติ จ.

Do sanh ra trong gia tộc Sakya, nên ngài nổi tiếng là Con trai dòng Sakya; và được gọi là Người Sakya, cũng như là Bậc Thánh của dòng Sakya.

สพฺพตฺถ เสฏฺฐภาเวน, สกฺเย จ เสฏฺฐภาวโต;

สกฺยสีโหติ โส สกฺย-ปุงฺคโวติ จ สมฺมโต.

Do là bậc tối thượng ở khắp mọi nơi, và là bậc tối thượng trong dòng Sakya; nên ngài được xem là Sư tử của dòng Sakya, và là Bậc Ngưu vương của dòng Sakya.

สุทฺโธทนีติ ปิติโต, นเภ จนฺโทว วิสฺสุโต;

มาติโตปิ จ สญฺญาโต, มายาเทวีสุโต อิติ.

Về phía cha, ngài là con của vua Suddhodana, nổi tiếng như mặt trăng trên bầu trời; Về phía mẹ, ngài cũng được biết đến là con trai của hoàng hậu Māyādevī.

สพฺพญฺญู สุคโต พุทฺโธ, ธมฺมราชา ตถาคโต;

สมนฺตภทฺโท ภควา, ชิโน ทสพโล มุนิ.

Toàn Giác, Thiện Thệ, Phật Đà, Pháp Vương, Như Lai; Bậc Toàn Thiện, Thế Tôn, Bậc Chiến Thắng, Bậc Thập Lực, Bậc Thánh.

สตฺถา วินายโก นาโถ,มุนินฺโท โลกนายโก;

นราสโภ โลกชิโน,สมฺพุทฺโธ ทฺวิปทุตฺตโม.

Bậc Đạo Sư, Bậc Điều Ngự, Bậc Nương Tựa, Vua của các bậc Thánh, Bậc Lãnh Đạo Thế Gian; Bậc Ngưu vương trong loài người, Bậc Chinh Phục Thế Gian, Bậc Chánh Đẳng Giác, Bậc Tối Thượng trong loài hai chân.

เทวเทโว โลกครุ, ธมฺมสฺสามี มหามุนิ;

สมนฺตจกฺขุ ปุริส-ทมฺมสารถิ มารชิ.

Thiên Trung Thiên, Bậc Thầy của thế gian, Bậc Chủ của Pháp, Bậc Đại Thánh; Bậc Toàn Nhãn, Bậc Điều Ngự Trượng Phu, Bậc Chiến Thắng Ma Vương.

ธมฺมิสฺสโร จ อทฺเวชฺฌ-วจโน สตฺถวาหโก;

วิสุทฺธิเทโว เทวาติ-เทโว จ สมณิสฺสโร.

Bậc Chúa Tể của Pháp, Bậc có lời nói không hai, Bậc Dẫn Dắt đoàn lữ hành; Bậc Thiên Thanh Tịnh, Bậc Trời vượt trên các trời, và Bậc Chúa Tể của các Sa-môn.

ภูริปญฺโญ’นธิวโร, นรสีโห จ จกฺขุมา;

มุนิมุนิ นรวโร, ฉฬภิญฺโญ ชเน สุโต.

Bậc Trí Tuệ Rộng Lớn, Bậc Vô Thượng, Sư tử trong loài người, và Bậc có mắt; Bậc Thánh của các bậc Thánh, Bậc Tối Thượng trong loài người, Bậc Lục Thông, được người đời biết đến.

องฺคีรโส ยติราชา, โลกพนฺธุ’มตนฺทโท;

วตฺตา ปวตฺตา สทฺธมฺม-จกฺกวตฺตี ยติสฺสโร.

Bậc Aṅgīrasa, Vua của các bậc tu sĩ, Thân quyến của thế gian, Bậc ban cho sự bất tử; Bậc nói ra, bậc chuyển vận, Bậc Chuyển Luân Thánh Vương của Chánh pháp, Bậc Chúa Tể của các bậc tu sĩ.

โลกทีโป [Pg.101] สิรีฆโน, สมณินฺโท นรุตฺตโม;

โลกตฺตยวิทู โลก-ปชฺโชโต ปุริสุตฺตโม.

Ngọn đèn của thế gian, Bậc đầy đủ phước đức, Vua của các Sa-môn, Bậc Tối Thượng trong loài người; Bậc biết rõ ba cõi, Ngọn đuốc của thế gian, Bậc Tối Thượng trong loài người.

สจฺจทโส สตปุญฺญ-ลกฺขโณ สจฺจสวฺหโย;

รวิพนฺธา’สมสโม, ปญฺจเนตฺต’คฺคปุคฺคโล.

Bậc thấy rõ chân lý, Bậc có trăm tướng phước, Bậc có tên là Chân Lý; Thân quyến của mặt trời, Bậc Vô Đẳng Đẳng, Bậc có năm loại mắt, Bậc Tối Thượng.

สพฺพาภิภู สพฺพวิทู, สจฺจนาโม จ ปารคู;

ปุริสาติสโย สพฺพ-ทสฺสาวี นรสารถิ.

Bậc Chinh Phục tất cả, Bậc Biết tất cả, Bậc có tên là Chân Thật, và Bậc đến bờ kia; Bậc Siêu Nhân, Bậc Thấy tất cả, Bậc Đánh xe cho loài người.

สมฺมาสมฺพุทฺโธ อิติ โส, ญาโต สตฺตุตฺตโมติ จ;

ตาที วิภชฺชวาทีติ, มหาการุณิโกติ จ.

Ngài được biết là Bậc Chánh Đẳng Giác, và là Bậc Tối Thượng trong các chúng sanh; là Bậc Như Thị, Bậc Phân Tích Thuyết, và là Bậc Đại Bi.

จกฺขุภูโต ธมฺมภูโต, ญาณภูโตติ วณฺณิโต;

พฺรหฺมภูโตติ ปุริสา-ชญฺโญ อิติ จ โถมิโต.

Bậc đã trở thành con mắt, Bậc đã trở thành Pháp, được tán thán là Bậc đã trở thành trí tuệ; là Bậc đã trở thành Phạm Thiên, và được ca ngợi là Bậc Cao Quý trong loài người.

โลกเชฏฺโฐ สยมฺภู จ, มเหสิ มารภญฺชโน;

อโมฆวจโน ธมฺม-กาโย มาราภิภู อิติ.

Bậc Tối Thượng trong thế gian, và Bậc Tự Giác, Bậc Đại Tiên, Bậc Phá tan Ma vương; Bậc có lời nói không luống uổng, Bậc có thân là Pháp, là Bậc Chinh Phục Ma vương.

อสงฺขฺเยยฺยานิ นามานิ, สคุเณน มเหสิโน;

นามํ คุเณหิ นิสฺสิตํ, โก กวินฺโท กเถสฺสติ.

Vô số danh hiệu của bậc Đại Tiên cùng với các đức hạnh của ngài; danh hiệu nương vào các đức hạnh, vị thi hào nào có thể kể hết được?

ตตฺร สพฺพญฺญุ อิจฺจาทิ-นามํ สาธารณํ ภเว;

สพฺเพสานมฺปิ พุทฺธานํ, โคตโม อิติอาทิ น.

Trong đó, các danh hiệu như "Toàn Giác", v.v. là chung cho tất cả các vị Phật; còn các danh hiệu như "Gotama", v.v. thì không.

พุทฺโธ ปจฺเจกพุทฺโธ จ, ‘‘สยมฺภู’’อิติ สาสเน;

เกจิ ‘‘พฺรหฺมา สยมฺภู’’ติ, สาสนาวจรํ น ตํ.

Bậc Chánh Đẳng Giác và Bậc Độc Giác được gọi là "Tự Giác" trong giáo pháp này. Một số người nói "Phạm Thiên là Tự Giác", điều đó không thuộc về giáo pháp này.

‘‘พุทฺโธ ตถาคโต สตฺถา, ภควา’’ติ ปทานิ ตุ;

ฐาเนเนกสหสฺสมฺหิ, สญฺจรนฺติ อภิณฺหโส.

Còn các từ như "Phật", "Như Lai", "Đạo Sư", "Thế Tôn" thì thường xuyên xuất hiện trong nhiều ngàn chỗ.

ตตฺร จาทิปทํ อนฺต-ปทญฺเจว อิมานิ ตุ;

เอกโตปิ จรนฺตีติ, วิภาเวยฺย วิสารโท.

Trong đó, người có trí nên hiểu rõ rằng những từ đầu và từ cuối này cũng có thể đi một mình.

วิเสสกปทานํ ตุ, อเปกฺขกปทานิ จ;

อนเปกฺขปทานีติ, ปทานิ ทุวิธา สิยุํ.

Còn về các từ chỉ đặc tính, có thể có hai loại: những từ phụ thuộc và những từ không phụ thuộc.

ตถา [Pg.102] หิ สตฺถวาโห นรวโร ฉฬภิญฺโญติ เอวํปการานิ อภิธานปทานิ วิเสสกปทาเปกฺขกานิ. กถํ?

Thật vậy, các danh hiệu như "Bậc Dẫn Dắt đoàn lữ hành", "Bậc Tối Thượng trong loài người", "Bậc Lục Thông" là những từ phụ thuộc. Như thế nào?

‘‘เอวํ วิชิตสงฺคามํ, สตฺถวาหํ อนุตฺตรํ;

สาวกา ปยิรุปาสนฺติ, เตวิชฺชา มจฺจุหายิโน.

"Các vị đệ tử, những vị Tam Minh, đã vượt qua cái chết, hầu cận bậc dẫn dắt vô thượng, người đã chiến thắng cuộc chiến như vậy."

ยํ โลโก ปูชยเต,สโลกปาโล สทา นมสฺสติ จ;

ตสฺเสต สาสนวรํ,วิทูหิ เญยฺยํ นรวรสฺสา’’ติ,

"Người mà thế gian cúng dường, và các vị Hộ thế luôn đảnh lễ; giáo pháp cao thượng này của vị ấy, của bậc tối thượng trong loài người, nên được người trí hiểu rõ."

‘‘ฉฬภิญฺญสฺส สาสน’’นฺติ จ เอวํ วิเสสกปทาเปกฺขกานิ ภวนฺติ. พุทฺโธ ชิโน ภควาติ เอวํปการานิ ปน โน วิเสสกาเปกฺขานีติ ทฏฺฐพฺพํ.

và (trong câu) "giáo pháp của bậc Lục Thông", như vậy chúng là những từ phụ thuộc. Còn các từ như "Phật", "Bậc Chiến Thắng", "Thế Tôn" thì nên được hiểu là không phụ thuộc.

เกจิ ปเนตฺถ เอวํ วเทยฺยุํ ‘‘มุนินฺโท สมณินฺโท สมณิสฺสโร ยติสฺสโร อาทิจฺจพนฺธุ รวิพนฺธูติ เอวํปการานํ อิธ วุตฺตานมภิธานานํ วิเสสตฺถาภาวโต ปุนรุตฺติโทโส อตฺถี’’ติ. ตนฺน, อภิธานานํ อภิสงฺขรณียานภิสงฺขรณียวเสน อภิสงฺขตาภิธานานิ อนภิสงฺขตาภิธานานีติ ทฺเวธา ทิสฺสนโต. ตถา หิ กตฺถจิ เกจิ ‘‘สกฺยสีโห’’ติ อภิธานํ ปฏิจฺจ ‘‘สกฺยเกสรี สกฺยมิคาธิโป’’ติอาทินา นานาวิวิธมภิธานมภิสงฺขโรนฺติ, ปาวจเนปิ หิ ‘‘ทฺวิทุคฺคมวรหนุตฺต’มลตฺถา’’ติ ปาโฐ ทิสฺสติ. ตถา เกจิ ‘‘ธมฺมราชา’’ติ อภิธานํ ปฏิจฺจ ‘‘ธมฺมทิสมฺปตี’’ติอาทีนิ อภิสงฺขโรนฺติ. ‘‘สพฺพญฺญู’’ติ อภิธานํ ปฏิจฺจ ‘‘สพฺพทสฺสาวี สพฺพทสฺสี’’ติอาทีนิ อภิสงฺขโรนฺติ, ‘‘สหสฺสกฺโข’’ติ อภิธานํ ปฏิจฺจ ‘‘ทสสตโลจโน’’ติอาทีนิ อภิสงฺขโรนฺติ. ‘‘อาทิจฺจพนฺธู’’ติ อภิธานํ ปฏิจฺจ ‘‘อรวินฺทสหายพนฺธู’’ติอาทีนิ อภิสงฺขโรนฺติ. ‘‘อมฺพุช’’นฺติ อภิธานํ ปฏิจฺจ ‘‘นีรชํ กุญฺช’’นฺติอาทีนิ อภิสงฺขโรนฺติ. ปาวจเนปิ หิ [Pg.103] ยํ ปทุมํ, ตํ ชลชํ นามาติ มนฺตฺวา ปฏิสมฺภิทาปฺปตฺเตหิ อริเยหิ เทสนาวิลาสวเสน วุตฺโต ‘‘ปทุมุตฺตรนามิโน’’ติ วตฺตพฺพฏฺฐาเน ‘‘ชลชุตฺตรนามิโน’’ติ ปาโฐ ทิสฺสติ. เอวํ อภิสงฺขตาภิธานานิ ทิสฺสนฺติ.

Ở đây, một số người có thể nói rằng: ‘Do các danh xưng như là Munindo, Samaṇindo, Samaṇissaro, Yatissaro, Ādiccabandhu, Ravibandhu đã được nói đến ở đây không có ý nghĩa đặc biệt, nên có lỗi trùng lặp.’ Điều đó không đúng, vì các danh xưng được thấy có hai loại: danh xưng được cấu tạo và danh xưng không được cấu tạo, tùy theo việc chúng có thể được cấu tạo hay không thể được cấu tạo. Thật vậy, ở một nơi nào đó, một số người dựa vào danh xưng ‘Sakyasīho’ mà cấu tạo nên nhiều danh xưng khác nhau như ‘Sakyakesarī,’ ‘Sakyamigādhipo,’ v.v. Thật vậy, ngay cả trong giáo pháp, cũng thấy có đoạn văn ‘dviduggamavarahanutta’malatthā.’ Tương tự, một số người dựa vào danh xưng ‘Dhammarājā’ mà cấu tạo nên các danh xưng như ‘Dhammadisampatī,’ v.v. Dựa vào danh xưng ‘Sabbaññū,’ họ cấu tạo nên các danh xưng như ‘Sabbadassāvī,’ ‘Sabbadassī,’ v.v. Dựa vào danh xưng ‘Sahassakkho,’ họ cấu tạo nên các danh xưng như ‘Dasasatalocano,’ v.v. Dựa vào danh xưng ‘Ādiccabandhu,’ họ cấu tạo nên các danh xưng như ‘Aravindasahāyabandhu,’ v.v. Dựa vào danh xưng ‘Ambuja,’ họ cấu tạo nên các danh xưng như ‘Nīrajaṃ,’ ‘Kuñjaṃ,’ v.v. Thật vậy, ngay cả trong giáo pháp, do suy nghĩ rằng ‘cái gì là paduma, cái đó được gọi là jalaja,’ nên đoạn văn ‘jalajuttaranāmino’ được thấy ở chỗ đáng lẽ phải nói là ‘padumuttaranāmino,’ do các bậc Thánh đã chứng đắc Vô ngại giải nói ra theo cách diễn đạt hoa mỹ. Như vậy, các danh xưng được cấu tạo đã được thấy.

‘‘พุทฺโธ ภควา’’ติ อภิธานานิ ปน อนภิสงฺขตาภิธานานิ. วุตฺตญฺเหตํ ธมฺมเสนาปตินา อายสฺมตา สาริปุตฺเตน ‘‘พุทฺโธติ เนตํ นามํ มาตรา กตํ, น ปิตรา กตํ, น ภคินิยา กตํ, น ญาติสาโลหิเตหิ กตํ, น เทวตาหิ กตํ, วิโมกฺขนฺติกเมตํ พุทฺธานํ ภควนฺตานํ โพธิยา มูเล สห สพฺพญฺญุตญฺญาณปฺปฏิลาภา สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ ยทิทํ พุทฺโธ’’ติ, ตถา ‘‘ภควาติ เนตํ นามํ มาตรา กตํ…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ ยทิทํ ภควา’’ติ. เอวํ ‘‘พุทฺโธ ภควา’’ติ อภิธานานิ อนภิสงฺขตาภิธานานิ. น หิ ตานิ อภิธานานิ เจว ‘‘สตฺถา สุคโต ชิโน’’ติอาทีนิ จ อญฺญํ กิญฺจิ อภิธานํ ปฏิจฺจ อภิสงฺขตานิ, นาปิ อญฺญานิ อภิธานานิ เอตานิ ปฏิจฺจ อภิสงฺขตานิ ทิสฺสนฺติ. ตถา หิ ‘‘พุทฺโธ’’ติ อภิธานํ ปฏิจฺจ ‘‘พุชฺฌิตา โพเธตา โพธโก’’ติอาทีนิ นามาภิธานานิ น อภิสงฺขโรนฺติ. ตถา ‘‘ภควา สตฺถา สุคโต’’ติอาทีนิ นามาภิธานานิ ปฏิจฺจ ‘‘สมฺปนฺนภโค อนุสาสโก สุนฺทรวจโน’’ติอาทีนิ นามาภิธานานิ นาภิสงฺขโรนฺติ. เอวํ อิมํ วิภาคํ ทสฺเสตุํ ‘‘มุนินฺโท สมณินฺโท สมณิสฺสโร ยติสฺสโร อาทิจฺจพนฺธุ รวิพนฺธู’’ติอาทินา นเยน ปุนรุตฺติ อมฺเหหิ กตาติ ทฏฺฐพฺพา. เอวมญฺญตฺราปิ นโย เนตพฺโพ. อตฺริทํ วุจฺจติ –

Tuy nhiên, các danh xưng ‘Buddho’ và ‘Bhagavā’ là những danh xưng không được cấu tạo. Điều này đã được Tướng quân Chánh pháp, Tôn giả Sāriputta, nói rằng: ‘“Buddho,” danh xưng này không phải do mẹ đặt, không phải do cha đặt, không phải do chị em gái đặt, không phải do bà con huyết thống đặt, không phải do chư thiên đặt. Đây là một tên gọi thuộc về sự giải thoát của các vị Phật, các đấng Thế Tôn, là một khái niệm được tự mình chứng ngộ cùng với việc thành tựu Nhất thiết trí tại cội Bồ-đề, đó là “Buddho”.’ Tương tự: ‘“Bhagavā,” danh xưng này không phải do mẹ đặt… v.v… là một khái niệm được tự mình chứng ngộ, đó là “Bhagavā”.’ Như vậy, các danh xưng ‘Buddho’ và ‘Bhagavā’ là những danh xưng không được cấu tạo. Bởi vì những danh xưng ấy, và cả những danh xưng khác như ‘Satthā,’ ‘Sugato,’ ‘Jino,’ v.v., không phải được cấu tạo dựa trên bất kỳ danh xưng nào khác, cũng không thấy có các danh xưng khác được cấu tạo dựa trên những danh xưng này. Thật vậy, dựa vào danh xưng ‘Buddho,’ người ta không cấu tạo nên các danh xưng như ‘Bujjhitā,’ ‘Bodhetā,’ ‘Bodhako,’ v.v. Tương tự, dựa vào các danh xưng như ‘Bhagavā,’ ‘Satthā,’ ‘Sugato,’ người ta không cấu tạo nên các danh xưng như ‘Sampannabhago,’ ‘Anusāsako,’ ‘Sundaravacano,’ v.v. Như vậy, cần phải hiểu rằng sự lặp lại đã được chúng tôi thực hiện theo phương cách ‘Munindo, Samaṇindo, Samaṇissaro, Yatissaro, Ādiccabandhu, Ravibandhu,’ v.v., là để chỉ ra sự phân biệt này. Phương pháp này cũng nên được áp dụng ở những nơi khác. Ở đây, điều này được nói:

‘‘อภิสงฺขตนามญฺจ, นามญฺจานภิสงฺขตํ;

ทฺวิทุคฺคมวโร พุทฺโธ, อิติ นามํ ทฺวิธา ภเว’’ติ.

‘Tên được cấu tạo, và tên không được cấu tạo; Đức Phật, bậc Vô Thượng đã vượt qua hai đường khó, như vậy, danh xưng có thể có hai loại.’

ปภูติ ปรํ ปสยฺห ภวตีติ ปภู, อิสฺสโร. ‘‘อรญฺญสฺส ปภู อยํ ลุทฺทโก’’ติ อิทเมตสฺสตฺถสฺส สาธกํ วจนํ. อภิภูติ [Pg.104] อภิภวตีติ อภิภู, อสญฺญสตฺโต. กึ โส อภิภวิ? จตฺตาโร ขนฺเธ อรูปิโน. อิติ จตฺตาโร ขนฺเธ อรูปิโน อภิภวีติ อภิภู. โส จ โข นิจฺเจตนตฺตา อภิภวนกฺริยายาสติ ปุพฺเพวา’สญฺญุปฺปตฺติโต ฌานลาภิกาเล อตฺตนา อธิคตปญฺจมชฺฌานํ สญฺญาวิราควเสน ภาเวตฺวา จตฺตาโร อรูปกฺขนฺเธ อสญฺญิภเว อปฺปวตฺติกรเณน อภิภวิตุมารภิ, ตทภิภวนกิจฺจํ อิทานิ สิทฺธนฺติ อภิภวีติ อภิภูติ วุจฺจติ. อปิจ นิจฺเจตนภาเวน อภิภวนพฺยาปาเร อสติปิ ปุพฺเพ สเจตนกาเล สพฺยาปารตฺตา สเจตนสฺส วิย นิจฺเจตนสฺสาปิ สโต ตสฺส อุปจาเรน สพฺยาปารตาวจนํ ยุชฺชเตว. ทิสฺสติ หิ โลเก สาสเน จ สเจตนสฺส วิย อเจตนสฺสปิ อุปจาเรน สพฺยาปารตาวจนํ. ตํ ยถา? กูลํ ปติตุกามํ, เอวํ โลเก. สาสเน ปน –

Pabhū: Người trở thành (chủ) bằng cách áp đảo kẻ khác là pabhū, tức là chúa tể. Câu ‘Người thợ săn này là chúa tể của khu rừng’ là lời chứng minh cho ý nghĩa này. Abhibhū: Người chế ngự được gọi là abhibhū, tức là chúng sanh vô tưởng. Vị ấy đã chế ngự cái gì? Bốn uẩn vô sắc. Vì đã chế ngự bốn uẩn vô sắc, nên gọi là abhibhū. Và vị ấy, do không có tâm thức, dù không có hành động chế ngự, nhưng trước khi sanh vào cõi vô tưởng, vào lúc đắc thiền, đã tu tập thiền thứ năm do tự mình chứng đắc bằng cách ly tham đối với tưởng, và đã bắt đầu chế ngự bốn uẩn vô sắc bằng cách làm cho chúng không sanh khởi trong cõi vô tưởng. Nay việc chế ngự ấy đã thành tựu, nên được gọi là abhibhū vì đã chế ngự. Hơn nữa, mặc dù trong trạng thái vô thức không có hoạt động chế ngự, nhưng vì trước đây trong lúc có tâm thức đã có hoạt động, nên việc nói về vị ấy, dù đang vô thức, như là có hoạt động, theo lối nói ẩn dụ, cũng là hợp lý, giống như nói về một chúng sanh có tâm thức. Thật vậy, trong đời và trong giáo pháp, người ta thấy rằng ngay cả vật vô tri cũng được nói là có hoạt động theo lối nói ẩn dụ, giống như vật có tri giác. Ví dụ như: ‘Bờ sông muốn sụp đổ,’ đây là trong đời thường. Còn trong giáo pháp thì:

‘‘โรทนฺเต ทารเก ทิสฺวา, อุพฺพิคฺคา วิปุลา ทุมา;

สยเมโวนมิตฺวาน, อุปคจฺฉนฺติ ทารเก’’ติ จ

‘Thấy những đứa trẻ đang khóc, những cây to lớn, bối rối, tự mình cúi xuống, đến gần những đứa trẻ,’ và

‘‘องฺคาริโน ทานิ ทุมา ภทนฺเต, ผเลสิโน ฉทนํ วิปฺปหายา’’ติ จ ‘‘ผลํ โตเสติ กสฺสก’’นฺติ จ อาทิ. อภิภูสทฺทสฺส อสญฺญสตฺตาภิธานตฺเต ‘‘อภิภุํ อภิภุโต มญฺญตี’’ติ อิทเมตฺถ สาธกํ วจนํ. อถ วา อภิภวตีติ อภิภู, ปเรสมภิภวิตา โย โกจิ. วิเสสโต ปน ตถาคโตเยว อภิภู. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา ‘‘ตถาคโต ภิกฺขเว อภิภู อนภิภูโต อญฺญทตฺถุทโส วสวตฺตี’’ติ. เกจิ ปน ‘‘อภิภู นาม สหสฺโส พฺรหฺมา’’ติ วทนฺติ.

‘Bạch ngài, nay cây cối như than hồng, đang tìm quả, đã từ bỏ lá xanh,’ và ‘trái cây làm vui lòng người nông dân,’ v.v. Về việc từ ‘Abhibhū’ có nghĩa là chúng sanh vô tưởng, câu ‘vị ấy nhận thức Abhibhū là bị chế ngự’ là lời chứng minh ở đây. Hoặc là, người chế ngự được gọi là abhibhū, tức là bất cứ ai chế ngự được kẻ khác. Tuy nhiên, một cách đặc biệt, chỉ có Như Lai mới là Abhibhū. Điều này đã được Thế Tôn nói rằng: ‘Này các Tỳ-khưu, Như Lai là bậc chế ngự, không bị chế ngự, bậc thấy biết tường tận, bậc tự tại.’ Tuy nhiên, một số người nói rằng: ‘Abhibhū là tên của Phạm thiên Sahassa.’

วิภูติ วิเสสภูโตติ วิภู, ‘‘ภวโสตํ สเจ พุทฺโธ, ติณฺโณ โลกนฺตคู วิภู’’ติ อิทเมตสฺสตฺถสฺส สาธกํ [Pg.105] วจนํ. วิภูติ เหตฺถ รูปกายธมฺมกายสมฺปตฺติยา วิเสสภูโตติ อตฺโถ. อาห จ –

Vibhū: Người đã trở nên đặc biệt là vibhū. Câu ‘Nếu Đức Phật, bậc Vibhū, người đã đi đến tận cùng thế gian, đã vượt qua dòng hữu’ là lời chứng minh cho ý nghĩa này. Ở đây, Vibhū có nghĩa là người đã trở nên đặc biệt nhờ sự thành tựu về Sắc thân và Pháp thân. Và ngài đã nói:

‘‘ทิสฺสมาโนปิ ตาวสฺส, รูปกาโย อจินฺติโย;

อสาธารณญาณฏฺเฐ, ธมฺมกาเย กถาว กา’’ติ.

Ngay cả sắc thân của vị ấy, dù đang được thấy, cũng là bất khả tư nghì; huống hồ là pháp thân, vốn là đối tượng của trí tuệ phi thường, thì còn có thể nói gì được nữa.

อธิภูติ อธิภวตีติ อธิภู, อิสฺสโร.

Adhibhū là người chinh phục, là bậc chúa tể, do bởi (vị ấy) chinh phục (adhibhavati).

‘‘ตทา มํ ตปเตเชน, สนฺตตฺโต ติทิวาธิภู;

ธาเรนฺโต พฺราหฺมณํ วณฺณํ, ภิกฺขาย มํ อุปาคมี’’ติ –

Khi ấy, vị chúa tể của cõi trời Ba Mươi Ba, bị thiêu đốt bởi sức nóng khổ hạnh của ta, đã mang hình dáng của một vị Bà-la-môn và tiến đến gần ta để khất thực.

อิทเมตสฺสตฺถสฺส สาธกํ วจนํ. ปติภูติ ปติภูโตติ ปติภู, ‘‘โคณสฺส ปติภู’’ติ อิทเมตสฺสตฺถสฺส สาธกํ วจนํ. โคตฺรภูติ โคตฺตสงฺขาตํ อมตมหานิพฺพานํ อารมฺมณํ กตฺวา ภูโตติ โคตฺรภู, โสตาปตฺติมคฺคสฺส อนนฺตรปจฺจเยน สิขาปฺปตฺตพลววิปสฺสนาจิตฺเตน สมนฺนาคโต ปุคฺคโล. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา ‘‘กตโม จ ปุคฺคโล โคตฺรภู? เยสํ ธมฺมานํ สมนนฺตรา อริยธมฺมสฺส อวกฺกนฺติ โหติ, เตหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ปุคฺคโล โคตฺรภู’’ติ, อิทเมเวตฺถ อตฺถสาธกํ วจนํ. อปิจ สมโณติ โคตฺตมตฺตมนุภวมาโน กาสาวกณฺฐสมโณปิ โคตฺรภู. โส หิ ‘‘สมโณ’’ติ โคตฺตมตฺตํ อนุภวติ วินฺทติ, น สมณธมฺเม อตฺตนิ อวิชฺชมานตฺตาติ ‘‘โคตฺรภู’’ติ วุจฺจติ, ‘‘ภวิสฺสนฺติ โข ปนานนฺท อนาคตมทฺธานํ โคตฺรภุโน กาสาวกณฺฐา ทุสฺสีลา ปาปธมฺมา’’ติ อิทเมตสฺสตฺถสฺส สาธกํ วจนํ. วตฺรภูติ สกฺโก. โส หิ มาตาปิติภรณาทีหิ สตฺตหิ วตฺเตหิ สกฺกตฺตํ ลภิตฺวา อญฺเญ เทเว วตฺเตน อภิภวตีติ วตฺรภู. อาคมฏฺฐกถายํ ปน ภูธาตุมฺหิ ลพฺภมานํ ปตฺติอตฺถมฺปิ คเหตฺวา ‘‘วตฺเตน อญฺเญ อภิภวิตฺวา เทวิสฺสริยํ ปตฺโตติ วตฺรภู’’ติ [Pg.106] วุตฺตํ, ‘‘วตฺรนามกํ วา อสุรํ อภิภวตีติ วตฺรภู’’ติ จ, ‘‘วตฺรภู ชยตํปิตา’’ติ อิทเมตสฺสตฺถสฺส สาธกํ วจนํ. เอตฺถ หิ วตฺรภูติ วตฺรนามกสฺส อสุรสฺส อภิภวิตา. ชยตํ ปิตาติ ชยนฺตานํ ปิตา. ‘‘สกฺโก อินฺโท ปุรินฺทโท’’ อิจฺจาทิ ปริยายวจนํ. อิทํ ตุ ธาตาธิกาเร ปกาเสสฺสาม. ปราภิภูติ ปรมภิภวตีติ ปราภิภู. เอวํ รูปาภิภูติอาทีสุปิ. สพฺพาภิภูติ สพฺพมภิภวิตพฺพํ อภิภวตีติ สพฺพาภิภู. สพฺพาภิภูติ จ อิทํ นามํ ตถาคตสฺเสว ยุชฺชติ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา –

Đây là lời nói chứng minh cho ý nghĩa này. Patibhū là người bảo lãnh, do bởi là người bảo lãnh. ‘Người bảo lãnh cho con bò đực’ là lời nói chứng minh cho ý nghĩa này. Gotrabhū là người đã trở thành (bhūto) sau khi lấy Niết Bàn bất tử, được gọi là dòng dõi (gotta), làm đối tượng; là người được phú bẩm tâm tuệ quán mạnh mẽ đã đạt đến đỉnh điểm, làm duyên vô gián cho đạo Tu-đà-hoàn. Điều này đã được Đức Thế Tôn nói: ‘Và này, người nào là gotrabhū? Người nào được phú bẩm những pháp mà ngay sau đó là sự nhập vào thánh pháp, người đó là gotrabhū.’ Chính lời này là lời chứng minh cho ý nghĩa ở đây. Hơn nữa, gotrabhū cũng là vị sa-môn khoác mảnh cà-sa quanh cổ, chỉ trải nghiệm danh xưng sa-môn. Vị ấy quả thực chỉ trải nghiệm, chỉ nhận được danh xưng ‘sa-môn’, chứ không có các pháp của sa-môn vì chúng không có nơi tự thân vị ấy, do đó được gọi là ‘gotrabhū’. ‘Này Ānanda, trong tương lai sẽ có những vị gotrabhū, khoác mảnh cà-sa quanh cổ, giới hạnh xấu xa, ác pháp.’ Đây là lời nói chứng minh cho ý nghĩa này. Vatrabhū là Sakka (Đế Thích). Vị ấy quả thực, sau khi đạt được địa vị Sakka nhờ bảy lời nguyện như phụng dưỡng cha mẹ, đã chinh phục các vị trời khác bằng lời nguyện, do đó là vatrabhū. Tuy nhiên, trong chú giải Āgama, người ta cũng lấy ý nghĩa ‘đạt được’ của gốc từ bhū và nói rằng: ‘vatrabhū là người đã chinh phục các vị khác bằng lời nguyện và đạt được quyền uy của chư thiên,’ và cũng nói: ‘vatrabhū là người chinh phục vị a-tu-la tên là Vatra.’ ‘Vatrabhū, người cha của những người chiến thắng’ là lời nói chứng minh cho ý nghĩa này. Ở đây, vatrabhū là người chinh phục vị a-tu-la tên là Vatra. Jayataṃ pitā là người cha của những người chiến thắng. Các từ đồng nghĩa là ‘Sakko, indo, purindado’ v.v. Điều này chúng tôi sẽ giải thích trong phần về gốc từ. Parābhibhū là người chinh phục người khác. Tương tự như vậy đối với rūpābhibhū v.v. Sabbābhibhū là người chinh phục tất cả những gì cần phải chinh phục. Và danh xưng Sabbābhibhū này chỉ phù hợp với Như Lai. Điều này đã được Đức Thế Tôn nói –

‘‘สพฺพาภิภู สพฺพวิทูหมสฺมิ,สพฺเพสุ ธมฺเมสุ อนูปลิตฺโต;

สพฺพญฺชโห ตณฺหกฺขเย วิมุตฺโต,สยํ อภิญฺญาย กมุทฺทิเสยฺย’’นฺติ.

Ta là bậc chinh phục tất cả, bậc biết tất cả, không bị ô nhiễm trong tất cả các pháp; Ta đã từ bỏ tất cả, được giải thoát nhờ sự đoạn tận ái dục. Tự mình chứng ngộ, ta biết chỉ dạy ai đây?

อูการนฺตปุลฺลิงฺคนิทฺเทโส. นิยตปุลฺลิงฺคนิทฺเทโสยํ.

Phần giải thích về danh từ nam tính tận cùng bằng ū. Đây là phần giải thích về danh từ nam tính xác định.

อิทานิ อนิยตลิงฺคานํ นิยตลิงฺเคสุ ปกฺขิตฺตานํ ภูตปราภูต สมฺภูตสทฺทาทีนํ นิทฺเทโส วุจฺจติ. ตตฺร ภูโตติ อตฺตโน ปจฺจเยหิ อภวีติ ภูโต, ภูโตติ ชาโต สญฺชาโต นิพฺพตฺโต อภินิพฺพตฺโต ปาตุภูโต, ภูโตติ วา ลทฺธสรูโป โย โกจิ สวิญฺญาณโก วา อวิญฺญาณโก วา. อถ วา ตถากาเรน ภวตีติ ภูโต, ภูโตติ สจฺโจ ตโถ อวิตโถ อวิปรีโต โย โกจิ, เอตฺถ โย ภูตสทฺโท สจฺจตฺโถ, ตสฺส ‘‘ภูตฏฺโฐ’’ติ อิทเมตฺถ สาธกํ วจนํ. ปราภูโตติ ปราภวีติ ปราภูโต. สุฏฺฐุ ภูโตติ สมฺภูโต. วิเสเสน ภูโตติ วิภูโต. วิสฺสุโต ภูโตติ วา วิภูโต, ‘‘วิภูตารมฺมณ’’นฺติ อิทเมตสฺสตฺถสฺส สาธกํ วจนํ. วิภวีติ วา วิภูโต, วินฏฺโฐติ อตฺโถ, ‘‘รูเป วิภูเต น ผุสนฺติ ผสฺสา’’ติ [Pg.107] อิทเมตสฺสตฺถสฺส สาธกํ วจนํ. ปากโฏ ภูโตติ ปาตุภูโต. อาวิ ภวตีติ อาวิภูโต. เอวํ ติโรภูโต. วินาภูโต. ภวิตุมนุจฺฉวิโกติ ภพฺโพ. ปริภวิยเต โสติ ปริภูโต. เยน เกนจิ โย ปีฬิโต หีฬิโต วา, โส ปริภูโต. คมฺยมานตฺโถ ยถากามจารี. อภิภวิยฺยเต โสติ อภิภูโต. อธิภวิยเต โสติ อธิภูโต. เอวํ อทฺธภูโต. เอตฺถ อธิสทฺเทน สมานตฺโถ อทฺธสทฺโท, ‘‘จกฺขุ ภิกฺขเว อทฺธภูตํ, รูปา อทฺธภูตา, จกฺขุวิญฺญาณํ อทฺธภูต’’นฺติ อิทเมตสฺสตฺถสฺส สาธกํ วจนํ, ตถา ‘‘อิธ ภิกฺขเว ภิกฺขุ น เหว อนทฺธภูตํ อตฺตานํ น อทฺธภาเวตี’’ติ ปทมฺปิ. ตตฺถ อนทฺธภูตนฺติ ทุกฺเขน อนธิภูตํ. ทุกฺเขน อนธิภูโต นาม มนุสฺสตฺตภาโว วุจฺจติ, ตํ น อทฺธภาเวติ นาภิภวตีติ สุตฺตปทตฺโถ.

Bây giờ, phần giải thích về các từ như bhūta, parābhūta, sambhūta v.v., vốn là những từ có giống không xác định nhưng được xếp vào nhóm danh từ có giống xác định, sẽ được trình bày. Trong đó, bhūto có nghĩa là ‘đã trở thành từ các duyên của chính nó’; bhūto có nghĩa là được sinh ra, được tạo ra, được phát sinh, được hoàn toàn phát sinh, đã xuất hiện; hoặc bhūto có nghĩa là bất kỳ chúng sinh nào, dù có thức hay không có thức, đã đạt được bản chất của mình. Hoặc, bhūto có nghĩa là ‘nó trở thành theo cách như vậy’; bhūto có nghĩa là chân thật, thực tại, không hư dối, không sai lệch. Ở đây, từ bhūta có nghĩa là ‘chân thật’, và ‘bhūtaṭṭho’ (ý nghĩa chân thật) là lời nói chứng minh cho điều này. Parābhūto có nghĩa là ‘bị đánh bại’. Sambhūto có nghĩa là ‘đã trở thành tốt đẹp’. Vibhūto có nghĩa là ‘đã trở thành một cách đặc biệt’. Hoặc vibhūto có nghĩa là ‘đã trở nên nổi tiếng’; ‘vibhūtārammaṇa’ (đối tượng rõ ràng) là lời nói chứng minh cho ý nghĩa này. Hoặc vibhūto có nghĩa là ‘nó bị hủy diệt’, ý nghĩa là ‘bị tiêu diệt’; ‘khi sắc đã bị hủy diệt, các xúc không còn chạm đến’ là lời nói chứng minh cho ý nghĩa này. Pātubhūto có nghĩa là ‘đã trở nên hiển nhiên’. Āvibhūto có nghĩa là ‘nó trở nên rõ ràng’. Tương tự là tirobhūto (đã biến mất), vinābhūto (đã tách rời). Bhabbo có nghĩa là ‘thích hợp để trở thành’. Paribhūto có nghĩa là ‘người bị khinh miệt’. Bất cứ ai bị ai đó áp bức hay khinh bỉ, người đó là paribhūto. Gamyamānattho yathākāmacārī (ý nghĩa cần hiểu là người hành động theo ý muốn). Abhibhūto có nghĩa là ‘người bị chinh phục’. Adhibhūto có nghĩa là ‘người bị chế ngự’. Tương tự là addhabhūto. Ở đây, từ addha có cùng ý nghĩa với từ adhi. ‘Này các Tỳ khưu, con mắt bị chế ngự, các sắc bị chế ngự, nhãn thức bị chế ngự’ là lời nói chứng minh cho ý nghĩa này; cũng như cụm từ ‘Ở đây, này các Tỳ khưu, vị Tỳ khưu không chế ngự tự thân vốn không bị chế ngự’. Ở đó, anaddhabhūtaṃ có nghĩa là không bị khổ đau chế ngự. Thân phận con người được gọi là không bị khổ đau chế ngự; ‘vị ấy không chế ngự nó’ có nghĩa là không chinh phục nó, đó là ý nghĩa của cụm từ trong kinh.

อนุภวิยเต โสติ อนุภูโต. เอวํ สมนุภูโต. ปจฺจนุภูโต. ภาวิโต. เอตฺถ ภาวิโตติ อิมินา สมานาธิกรณํ ‘‘สติสมฺโพชฺฌงฺโค โข กสฺสป มยา สมฺมทกฺขาโต ภาวิโต’’ติอาทีสุ คุณีวาจกํ ปธานปทํ สาสเน ทฏฺฐพฺพํ. ติตฺถิยสมเย ปน ภาวิโตติ กามคุโณ วุจฺจติ. วุตฺตญฺเหตํ ปาฬิยํ ‘‘น ภาวิตมาสีสตี’’ติ. ตตฺร ภาวิตา นาม ปญฺจ กามคุณา, เต น อาสีสติ น เสวตีติ สุตฺตปทตฺโถ. สมฺภาวิยเต โสติ สมฺภาวิโต. เอวํ วิภาวิโต. ปริภาวิโต. อนุปริภูโต. มนํปริภูโตติ มนํ ปริภวิยิตฺถ โสติ มนํปริภูโต. เอตฺถ มนํปริภูโตติ อีสกํ อปฺปตฺตปริภวโน วุจฺจติ. มนนฺติ หิ นิปาตปทํ. ‘‘อติปณฺฑิเตน ปุตฺเตน, มนมฺหิ อุปกูลิโต, เทวทตฺเตน อตฺตโน อพุทฺธภาเวน เจว ขนฺติเมตฺตาทีนญฺจ [Pg.108] อภาเวน กุมารกสฺสปตฺเถโร จ เถรี จ มนํ นาสิโต, มนํ วุฬฺโห อโหสี’’ติอาทีสุ จสฺส ปโยโค เวทิตพฺโพ. อตฺร มนํสทฺทสฺส กิญฺจิ ยุตฺตึ วทาม.

Được kinh nghiệm, do vậy là anubhūto. Tương tự là samanubhūto, paccanubhūto, bhāvito. Ở đây, bhāvito là từ chính yếu chỉ cho vật có phẩm chất, có cùng cách với từ này (satisambojjhaṅgo) trong các câu như: ‘Này Kassapa, thất niệm giác chi đã được ta khéo thuyết giảng, đã được tu tập’. (Từ này) nên được hiểu trong giáo pháp. Tuy nhiên, trong thời ngoại đạo, bhāvito được gọi là dục trưởng dưỡng. Điều này đã được nói đến trong Pāli: ‘na bhāvitamāsīsatī’ti. Ở đó, bhāvitā có tên là năm dục trưởng dưỡng, vị ấy không mong mỏi, không thực hành chúng, đó là nghĩa của từ trong kinh. Được tôn trọng, do vậy là sambhāvito. Tương tự là vibhāvito, paribhāvito, anuparibhūto. Manaṃparibhūtoti: đã khinh thường một chút, do vậy là manaṃparibhūto. Ở đây, manaṃparibhūto được gọi là người bị khinh thường một chút, chưa đến mức bị khinh miệt hoàn toàn. Manam quả là một bất biến từ. Và cách dùng của nó nên được hiểu trong các câu như: ‘bởi người con trai quá thông thái, đã bị làm phiền một chút’, ‘do Devadatta, vì chính sự không giác ngộ của mình và vì sự không có kham nhẫn, từ ái v.v..., cả trưởng lão Kumārakassapa và trưởng lão ni đã bị làm hại một chút, đã trở nên bị cuốn đi một chút’. Ở đây, chúng tôi nói một chút về lý lẽ của từ manam.

มนํสทฺโท ทฺวิธา ภินฺโน, นามํ เนปาติกญฺจิติ;

สนฺตํ ตสฺส มนํ โหติ, มนมฺหิ อุปกูลิโตติ.

Từ manam được chia làm hai, là danh từ và là bất biến từ; ‘Tâm của vị ấy được an tịnh’, ‘đã bị làm phiền một chút’.

ปริภวิตพฺโพติ อญฺเญน ปริภวิตุํ สกฺกุเณยฺโยติ ปริภวิตพฺโพ. เอวํ ปริโภตฺตพฺโพ ปริภวนีโย. ตพฺพปจฺจยฏฺฐาเน หิ สกฺกุเณยฺยปทโยชนา ทิสฺสติ ‘‘อลทฺธํ อารมฺมณํ ลทฺธพฺพํ ลภนียํ ลทฺธุํ วา สกฺกุเณยฺย’’นฺติ. อถ วา ปริภวนมรหตีติ ปริภวิตพฺโพ. เอวํ ปริโภตฺตพฺโพ ปริภวนีโย. ตถา หิ ตพฺพปจฺจยฏฺฐาเน อรหติปทโยชนา ทิสฺสติ ‘‘ปริสกฺกุเณยฺยํ ลาภมรหตีติ ลทฺธพฺพ’’นฺติ. เอตฺถ ปน ปริโภตฺตพฺโพติ ปทสฺส อตฺถิภาเว ‘‘ขตฺติโย โข มหาราช ทหโรติ น อุญฺญาตพฺโพ น ปริโภตฺตพฺโพ’’ติ ปาฬิ นิทสฺสนํ. อภิอธิปุพฺพา ภูธาตุโย สมานตฺถา. เสสานิ ทุกานิ นยานุสาเรน เญยฺยานิ. ภมาโนติ ภวตีติ ภมาโน, มชฺเฌ วการโลโป ทฏฺฐพฺโพ. อตฺริทํ วตฺตพฺพํ –

Paribhavitabboti: có thể bị người khác khinh thường, do vậy là paribhavitabbo. Tương tự là paribhottabbo, paribhavanīyo. Quả vậy, ở vị trí của tiếp vị ngữ tabba, cách dùng của từ sakkuṇeyya được thấy như sau: ‘đối tượng chưa đạt được là laddhabbaṃ, labhanīyaṃ, hoặc có thể đạt được’. Hoặc là, đáng bị khinh thường, do vậy là paribhavitabbo. Tương tự là paribhottabbo, paribhavanīyo. Tương tự, quả vậy, ở vị trí của tiếp vị ngữ tabba, cách dùng của từ arahati được thấy như sau: ‘laddhabbaṃ có nghĩa là đáng được lợi lộc có thể có được’. Tuy nhiên, ở đây, về sự hiện hữu của từ paribhottabbo, câu Pāli làm ví dụ là: ‘Thưa đại vương, một vị Sát-đế-lỵ, dù còn trẻ, không nên bị coi thường, không nên bị khinh miệt’. Các động từ căn bhū có tiếp đầu ngữ abhi và adhi có cùng nghĩa. Các cặp từ còn lại nên được hiểu theo phương pháp. Bhamānoti: là, hiện hữu, do vậy là bhamāno, nên hiểu là có sự biến mất của mẫu tự va ở giữa. Ở đây, điều này cần được nói đến –

‘‘กึ โส ภมาโน สจฺจโก’’, อิจฺจตฺร ปาฬิยํ ปน;

รูปํ ภวติธาตุสฺส, วโลเปเนว ทิสฺสติ.

‘Phải chăng Saccaka ấy đang hiện hữu?’, tuy nhiên trong câu Pāli ở đây; dạng thức của động từ căn bhavati, được thấy với sự biến mất của va.

อตฺรายํ ปาฬิ ‘‘กึ โส ภมาโน สจฺจโก นิคณฺฐปุตฺโต, โย ภควโต วาทํ อาโรเปสฺสตี’’ติ. วิภวมาโนติ วิภวตีติ วิภวมาโน. เอวํ ปริภวมาโนติอาทีสุ. ตตฺถ ‘‘อภิสมฺโภนฺโต’’ติมสฺส กโรนฺโต นิปฺผาเทนฺโต อิจฺเจวตฺโถ. ‘‘สพฺพานิ อภิสมฺโภนฺโต, ส ราชวสตึ วเส’’ติ อิทเมตสฺสตฺถสฺส สาธกํ วจนํ. ยสฺมา ปนิมานิ [Pg.109] ‘‘ภวมาโน’’ติอาทีนิ วิปฺปกตปจฺจตฺตวจนานิ, ตสฺมา สรมาโน โรทติ, คจฺฉนฺโต คณฺหาติ, ‘‘คจฺฉนฺโต โส ภารทฺวาโช, อทฺทส อจฺจุตํ อิสิ’’นฺติอาทีนิ วิย ปริปุณฺณุตฺตรกฺริยาปทานิ กตฺวา ราชา ภวมาโน สมฺปตฺติมนุภวตีติอาทินา โยเชตพฺพานิ. ‘‘สรมาโน คจฺฉนฺโต’’ติอาทีนิ หิ ‘‘ยาโต คโต ปตฺโต’’ติอาทีหิ สทิสานิ น โหนฺติ, อุตฺตรกฺริยาปทาเปกฺขกานิ โหนฺติ ตฺวาปจฺจยนฺตปทานิ วิยาติ.

Đây là câu Pāli: ‘Phải chăng Saccaka, con trai của Nigaṇṭha ấy đang hiện hữu, người sẽ thách thức giáo lý của Đức Thế Tôn?’. Vibhavamānoti: đang hưng thịnh, do vậy là vibhavamāno. Tương tự trong các từ paribhavamāno v.v... Ở đó, abhisambhonto có nghĩa là đang làm, đang hoàn thành. ‘Đang hoàn thành tất cả, vị ấy nên sống trong nơi ở của vua’, câu này là lời chứng minh cho ý nghĩa này. Tuy nhiên, vì những từ bhavamāno v.v... này là các từ hiện tại năng động cách, do đó, chúng nên được kết hợp bằng cách tạo thành các động từ chính hoàn chỉnh như trong các câu: ‘đang nhớ, nó khóc’, ‘đang đi, nó lấy’, ‘vị Bhāradvāja ấy, đang đi, đã thấy vị ẩn sĩ Accuta’. Ví dụ: ‘nhà vua, đang là, đang hưởng thụ tài sản’. Quả vậy, các từ như saramāno, gacchanto v.v... không giống như các từ yāto, gato, patto v.v..., chúng đòi hỏi một động từ chính theo sau, giống như các từ kết thúc bằng tiếp vị ngữ tvā.

ปริภวิยมาโนติ ปริภวิยเต โสติ ปริภวิยมาโน. เอวํ ปริภุยฺยมาโนติอาทีสุปิ. อิมานิปิ วิปฺปกตปจฺจตฺตวจนานิ, ตสฺมา ‘‘ราชปุริเสหิ นียมาโน โจโร เอวํ จินฺเตสี’’ติอาทีนิ วิย ปริปุณฺณุตฺตรกฺริยาปทานิ กตฺวา อญฺเญหิ ปริภวิยมาโน ตาณํ คเวสติ. โภโค ปุคฺคเลนานุภวิยมาโน ปริกฺขยํ คจฺฉตีติอาทินา โยเชตพฺพานิ. เอวํ สพฺพตฺร อีทิเสสุ วิปฺปกตวจเนสุ โยเชตพฺพานิ. อยํ อนิยตลิงฺคานํ นิยตลิงฺเคสุ ปกฺขิตฺตานํ ภูต ปราภูต สมฺภูตสทฺทานํ นิทฺเทโส. อิจฺเจวํ ปุลฺลิงฺคานํ ภูธาตุมยานํ ยถารหํ นิพฺพจนาทิวเสน นิทฺเทโส วิภาวิโต.

Paribhaviyamānoti: đang bị khinh thường, do vậy là paribhaviyamāno. Tương tự cũng trong các từ paribhuyyamāno v.v... Những từ này cũng là các từ hiện tại năng động cách, do đó, chúng nên được kết hợp bằng cách tạo thành các động từ chính hoàn chỉnh như trong các câu: ‘tên trộm, đang bị lính của vua dẫn đi, đã suy nghĩ như vậy’. Ví dụ: ‘đang bị những người khác khinh thường, nó tìm kiếm sự bảo vệ’; ‘của cải, đang được một người hưởng thụ, đi đến sự hủy hoại’. Như vậy, ở khắp mọi nơi, trong những từ hiện tại như thế này, chúng nên được kết hợp. Đây là sự trình bày về các từ bhūta, parābhūta, sambhūta, là những từ có giống không xác định, được đặt vào trong những từ có giống xác định. Như vậy, sự trình bày về các từ nam tính được tạo thành từ động từ căn bhū, theo cách chia như chủ cách v.v... một cách tương ứng, đã được làm rõ.

อิทานิ อิตฺถิลิงฺคนิทฺเทโส วุจฺจติ – ตตฺร ภาวิกาติ ภาเวตีติ ภาวิกา. ยา ภาวนํ กโรติ, สา ภาวิกา. ภาวนาติ วฑฺฒนา พฺรูหนา ผาติกรณํ อาเสวนา พหุลีกาโร. วิภาวนาติ ปกาสนา สนฺทสฺสนา. อถ วา วิภาวนาติ อภาวนา อนฺตรธาปนา. สมฺภาวนาติ อุกฺกํสนา โถมนา. ปริภาวนาติ วาสนา, สมนฺตโต วา วฑฺฒนา. อาการนฺติตฺถิลิงฺคนิทฺเทโส.

Bây giờ, sự trình bày về nữ tính được nói đến – ở đó, bhāvikāti: tu tập, phát triển, do vậy là bhāvikā. Người nữ nào thực hành sự tu tập, người ấy là bhāvikā. Bhāvanā là sự tăng trưởng, sự làm cho lớn mạnh, sự làm cho rộng ra, sự thực hành, sự làm cho nhiều. Vibhāvanā là sự làm cho sáng tỏ, sự chỉ bày. Hoặc là, vibhāvanā là sự không tu tập, sự làm cho biến mất. Sambhāvanā là sự tán dương, sự ca ngợi. Paribhāvanā là sự ướp hương, hoặc là sự tăng trưởng khắp xung quanh. Sự trình bày về nữ tính kết thúc bằng ā.

ภูมีติ สตฺตายมานา ภวตีติ ภูมิ, อถ วา ภวนฺติ ชายนฺติ วฑฺฒนฺติ เจตฺถ ถาวรา จ ชงฺคมา จาติ ภูมิ. ภูมิ วุจฺจติ [Pg.110] ปถวี. ‘‘ปฐมาย ภูมิยา ปตฺติยา’’ติอาทีสุ ปน โลกุตฺตรมคฺโค ภูมีติ วุจฺจติ. ยา ปนนฺธพาลมหาชเนน วิญฺญาตา ปถวี, ตสฺสิมานิ อภิธานานิ –

Bhūmīti: đang tồn tại như là chúng sanh, do vậy là bhūmi, hoặc là nơi các loài bất động và các loài chuyển động hiện hữu, sinh ra, và lớn lên, do vậy là bhūmi. Bhūmi được gọi là đất. Tuy nhiên, trong các câu như ‘do sự chứng đắc tầng mức thứ nhất’, con đường siêu thế được gọi là bhūmi. Nhưng đối với đất mà được biết đến bởi đám đông những kẻ ngu si mù quáng, đây là những tên gọi của nó –

‘‘ปถวี เมทนี ภูมิ, ภูรี ภู ปุถุวี มหี;

ฉมา วสุมตี อุพฺพี, อวนี กุ วสุนฺธรา;

ชคตี ขิติ วสุธา, ธรณี โค ธรา’’อิติ.

‘Pathavī, medanī, bhūmi, bhūrī, bhū, puthuvī, mahī; chamā, vasumatī, ubbī, avanī, ku, vasundharā; jagatī, khiti, vasudhā, dharaṇī, go, dharā’.

อตฺร ภู กุ โคสทฺทา ปถวีปทตฺเถ วตฺตนฺตีติ กุตฺร ทิฏฺฐปุพฺพาติ เจ?

Nếu có câu hỏi rằng: ‘Ở đâu đã từng thấy các từ bhū, ku, go được dùng với nghĩa của từ pathavī?’

วิทฺวา ภูปาล กุมุท-โครกฺขาทิปเทสุ เว;

ภู กุ โคอิติ ปถวี, วุจฺจตีติ วิภาวเย.

Người có trí nên hiểu rằng: quả vậy, trong các từ như bhūpāla, kumuda, gorakkha v.v...; bhū, ku, go được gọi là pathavī.

ภูตีติ ภวนํ ภูติ. วิภูตีติ วินาโส, วิเสสโต ภวนํ วา, อถ วา วิเสสโต ภวนฺติ สตฺตา เอตายาติ วิภูติ, สมฺปตฺติเยว, ‘‘รญฺโญ วิภูติ. ปิหนียา วิภูติโย’’ติ จ อิทเมตสฺสตฺถสฺส สาธกํ วจนํ. อิการนฺติตฺถิลิงฺคนิทฺเทโส.

Bhūti là sự hiện hữu, sự trở thành. Vibhūti là sự hủy diệt, hoặc là sự hiện hữu một cách đặc biệt. Hoặc là, chúng sanh hiện hữu một cách đặc biệt nhờ vào nó, nên gọi là vibhūti, chính là sự thành tựu (tài sản). Và câu "tài sản của vua", "những tài sản đáng mong ước" là lời chứng minh cho ý nghĩa này. (Đây là) sự chỉ định nữ tánh tận cùng bằng i.

ภูรีติ ปถวี. สา หิ ภวนฺติ เอตฺถาติ ภูรีติ วุจฺจติ, ภวติ วา ปญฺญายติ วฑฺฒติ จาติ ภูรี, อถ วา ภูตาภูตา ตนฺนิสฺสิตา สตฺตา รมนฺติ เอตฺถาติ ภูรี. ปถวีนิสฺสิตา หิ สตฺตา ปถวิยํเยว รมนฺติ, ตสฺมา สา อิมินาปิ อตฺเถน ภูรีติ วุจฺจติ. ภูรีสทฺทสฺส ปถวีวจเน ‘‘ภูริปญฺโญ’’ติ อตฺถสาธกํ วจนํ. อปิจ ภูรี วิยาติ ภูรี, ปญฺญา, ภูรีติ ปถวีสมาย วิตฺถตาย ปญฺญาย นามํ, ‘‘โยคา เว ชายตี ภูรี, อโยคา ภูริสงฺขโย’’ติ เอตฺถ อฏฺฐกถาวจนํ อิมสฺสตฺถสฺส สาธกํ. อถ วา ภูเต อตฺเถ รมตีติ ภูรี, ปญฺญาเยตํ นามํ, ‘‘ภูรี เมธา ปริณายิกา’’ติ เอตฺถ [Pg.111] อฏฺฐกถาวจนํ อิมสฺสตฺถสฺส สาธกํ. อถ วา ปญฺญาเยว ราคาทโย ธมฺเม อภิภวตีติ ภูรี, ราคาทิอรโย อภิภวตีติปิ ภูรี. ตถา หิ ปฏิสมฺภิทามคฺเค อายสฺมตา สาริปุตฺเตน วุตฺตํ ‘‘ราคํ อภิภูยตีติ ภูรี, ปญฺญา. โทสํ โมหํ…เป… ราโค อริ, ตํ อรึ มทฺทตีติ ภูรี, ปญฺญา. โทโส. โมโห…เป… สพฺเพ ภวคามิโน กมฺมา อริ, ตํ อรึ มทฺทตีติ ภูรี, ปญฺญา’’. เอตฺถ ปน ‘‘โคตฺรภู’’ติ ปทมิว ‘‘อริภู’’ติ วตฺตพฺเพปิ ภูสทฺทํ ปุพฺพนิปาตํ กตฺวา สนฺธิวเสน ภูรีติ ปทมุจฺจาริตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อปิจ อีทิเสสุ นามิกปเทสุ วินาปิ อุปสคฺเคน อภิภวนาทิอตฺถา ลพฺภนฺติเยว, นาขฺยาติกปเทสูติ ทฏฺฐพฺพํ. อิทํ ปน ปญฺญาย ปริยายวจนํ –

Bhūrī là đất. Quả vậy, (chúng sanh) hiện hữu ở nơi đó nên được gọi là bhūrī, hoặc nó hiện hữu, được biết đến và tăng trưởng nên là bhūrī, hoặc là các chúng sanh, dù là hữu tình hay vô tình, nương vào đó mà vui thích ở nơi đó nên là bhūrī. Quả vậy, các chúng sanh nương vào đất thì vui thích ở ngay trên đất, do đó nó cũng được gọi là bhūrī với ý nghĩa này. Trong ý nghĩa đất của từ bhūrī, câu "người có trí tuệ rộng lớn (như đất)" là lời chứng minh cho ý nghĩa. Hơn nữa, bhūrī giống như bhūrī (đất), (nghĩa là) trí tuệ. Bhūrī là tên gọi của trí tuệ rộng lớn như đất. Ở đây, lời trong Chú giải "Quả vậy, trí tuệ sanh từ sự thực hành, sự đoạn tận trí tuệ do không thực hành" là lời chứng minh cho ý nghĩa này. Hoặc là, nó vui thích trong ý nghĩa chân thật nên là bhūrī, đây là tên gọi của trí tuệ. Ở đây, lời trong Chú giải "trí tuệ rộng lớn, sự thông minh, sự hướng dẫn" là lời chứng minh cho ý nghĩa này. Hoặc là, chính trí tuệ chế ngự các pháp như tham ái... nên là bhūrī, nó cũng chế ngự các kẻ thù như tham ái... nên là bhūrī. Quả vậy, trong bộ Phân Tích Đạo, Tôn giả Sāriputta đã nói: "Nó chế ngự tham ái nên là bhūrī, (đó là) trí tuệ. (Chế ngự) sân, si... Tham ái là kẻ thù, nó nhiếp phục kẻ thù ấy nên là bhūrī, (đó là) trí tuệ. Sân. Si... Tất cả các nghiệp dẫn đến cõi hữu là kẻ thù, nó nhiếp phục kẻ thù ấy nên là bhūrī, (đó là) trí tuệ". Ở đây, cần phải hiểu rằng, mặc dù đáng lẽ phải nói là aribhū giống như từ gotrabhū, nhưng từ bhūrī được phát âm do sự liên kết âm sau khi đặt từ bhū làm thành phần đứng trước. Hơn nữa, cần phải hiểu rằng trong những danh từ như thế này, các ý nghĩa như chế ngự... có thể được hiểu ngay cả khi không có tiếp đầu ngữ, chứ không phải trong các động từ. Và đây là những từ đồng nghĩa của trí tuệ –

ปญฺญา ปชานนา จินฺตา, วิจโย อุปลกฺขณา;

ปวิจโย จ ปณฺฑิจฺจํ, ธมฺมวิจยเมว จ.

Trí tuệ, sự hiểu biết, sự tư duy, sự thẩm sát, sự nhận biết; và sự thẩm sát tường tận, sự thông thái, và chính là sự trạch pháp.

สลฺลกฺขณา จ โกสลฺลํ, ภูรี ปจฺจุปลกฺขณา;

เนปุญฺญญฺเจว เวภพฺยา, เมธา จุปปริกฺขกา.

Và sự ghi nhận, sự thiện xảo, trí tuệ rộng lớn, sự nhận biết rõ; và sự khéo léo, sự sáng suốt, sự thông minh, và sự quán sát.

สมฺปชญฺญญฺจ ปริณา-ยิกา เจว วิปสฺสนา;

ปญฺญินฺทฺริยํ ปญฺญาพลํ, อโมโห สมฺมาทิฏฺฐิ จ;

ปโตโท จาภิธมฺมสฺมา, อิมานิ คหิตานิ เม.

Và sự tỉnh giác, và sự hướng dẫn, tuệ quán; tuệ quyền, tuệ lực, vô si, và chánh kiến; và cái roi thúc (patoda), những (từ) này đã được tôi thu thập từ Abhidhamma.

ญาณํ ปญฺญาณมุมฺมงฺโค, สตฺโถ โสโต จ ทิฏฺฐิ จ;

มนฺตา โพโธ พุทฺธิ พุทฺธํ, ปฏิภานญฺจ โพธิติ.

Trí, sự nhận biết, đường hầm (trí tuệ), đao (trí tuệ), và dòng (trí tuệ), và kiến; sự suy xét, sự giác ngộ, sự hiểu biết, sự giác tỉnh, và biện tài, (và) sự giác ngộ.

ธมฺโม วิชฺชา คติ โมนํ, เนปกฺกํ โค มตี มุติ;

วีมํสา โยนิ โธนา จ, ปณฺฑา ปณฺฑิจฺจยมฺปิ จ;

เวโท ปณฺฑิติยญฺเจว, จิกิจฺฉา มิริยาปิ จ.

Pháp, minh, cảnh giới (trí tuệ), sự trầm lặng (trí tuệ), sự thận trọng, con mắt (trí tuệ), ý, sự hiểu; sự thẩm sát, nguồn gốc (trí tuệ), và sự tẩy sạch, sự thông thái, và cũng là sự thông thái; Vệ-đà (sự hiểu biết), và sự uyên bác, sự trị liệu, và cũng là sự xem xét.

‘‘โสโต โพธี’’ติ ยํ วุตฺตํ, ญาณนามทฺวยํ อิทํ;

พุทฺธปจฺเจกสมฺพุทฺธ-สาวกานมฺปิ รูหติ.

Điều được gọi là "dòng giác ngộ", cặp tên gọi của trí này, cũng thích hợp cho các vị Phật, Độc Giác Phật, và Thinh Văn.

‘‘อภิสมฺโพธิ [Pg.112] สมฺโพธิ’’, อิติ นามทฺวยํ ปน;

ปจฺเจกพุทฺธสพฺพญฺญุ-พุทฺธานํเยว รูหติ.

Còn cặp tên gọi "chánh đẳng giác" và "giác ngộ" này, chỉ thích hợp cho các vị Độc Giác Phật và Chánh Đẳng Giác Phật.

อภิสมฺโพธิสงฺขาตา, ปรโมปปทา ปน;

ญาณปณฺณตฺติ สพฺพญฺญุ-สมฺพุทฺธสฺเสว รูหติ.

Còn thuật ngữ tối thượng, được gọi là "chánh đẳng giác", khái niệm về trí này, chỉ thích hợp cho bậc Chánh Đẳng Giác Toàn Tri.

สมฺมาสมฺโพธิสงฺขาตา, อนุตฺตรปทาทิกา;

พุทฺธา วา ญาณปณฺณตฺติ, สพฺพญฺญุสฺเสว รูหติ.

(Thuật ngữ) được gọi là "Chánh Đẳng Giác", bắt đầu bằng từ "vô thượng", hoặc khái niệm về trí của bậc Giác Ngộ, chỉ thích hợp cho bậc Toàn Tri.

‘‘สพฺพญฺญุตา’’ติ ยํ วุตฺตํ, ญาณํ สพฺพญฺญุโนว ตํ;

ยุชฺชเต อวเสสา ตุ, ญาณปญฺญตฺติ สพฺพคา.

Điều được gọi là "toàn tri", trí đó chỉ thích hợp cho bậc Toàn Tri. Còn các khái niệm về trí còn lại thì phổ quát.

ญาณภาวมฺหิ สนฺเตปิ, ธมฺมจกฺขาทิกํ ปน;

ปโยชนนฺตราภาวา, นาตฺร สนฺทสฺสิตํ มยาติ.

Mặc dù có bản chất là trí, nhưng các (thuật ngữ) như "pháp nhãn"... vì không có mục đích khác, đã không được tôi trình bày ở đây.

ภูตีติ ภูตสฺส ภริยา. ยถา หิ เปตสฺส ภริยา ‘‘เปตี’’ติ วุจฺจติ, เอวเมว ภูตสฺส ภริยา ‘‘ภูตี’’ติ วุจฺจติ. โภตีติ ยาย สทฺธึ กเถนฺเตน สา อิตฺถี ‘‘โภตี’’ อิติ วตฺตพฺพา, ตสฺมา อิมินา ปเทน อิตฺถี โวหริยตีติ จ ทฏฺฐพฺพํ. ยถา หิ ปุริเสน สทฺธึ กเถนฺเตน ปุริโส ‘‘ภวํ’’ อิติ โวหริยติ, เอวเมว อิตฺถิยา สทฺธึ กเถนฺเตน อิตฺถี ‘‘โภตี’’อิติ โวหริยติ. ‘‘กุโต นุ ภวํ ภารทฺวาโช, อิเม อาเนสิ ทารเก’’ติ, ‘‘อหํ โภตึ อุปฏฺฐิสฺสํ, มา โภตี กุปิตา อหู’’ติ เจตฺถ นิทสฺสนํ. อถ วา อิเธกจฺโจ สตฺโต อิตฺถิลิงฺควเสน ลทฺธนาโม, โส ‘‘โภตี’’อิติ วตฺตพฺโพ, ตสฺมา อิมินา ปเทน อิตฺถีปิ อิตฺถิลิงฺเคน ลทฺธนามา อนิตฺถีปิ โวหริยตีติ จ ทฏฺฐพฺพา. ตถา หิ เทวปุตฺโตปิ ‘‘เทวตา’’ติ อิตฺถิลิงฺควเสน โวหริตพฺพตฺตา เทวตาสทฺทมเปกฺขิตฺวา ‘‘โภตี’’อิติ โวหริโต, ปเคว เทวธีตา. ตถา หิ ‘‘โภตี จรหิ ชานาติ, ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิตา’’ติ เอตฺถ ปน เทวตาสทฺทมเปกฺขิตฺวา ‘‘โภตี’’อิติ อิตฺถิ ลิงฺคโวหาโร กโต. อตฺรายํ [Pg.113] สุตฺตปทตฺโถ ‘‘ยทิ โส กุหโก ธนตฺถิโก ตาปโส น ชานาติ, โภตี เทวตา ปน ชานาติ กิ’’นฺติ. อปิจ –

Bhūtī là vợ của bhūta (quỷ). Quả vậy, như vợ của peta (ngạ quỷ) được gọi là petī, cũng vậy vợ của bhūta được gọi là bhūtī. Bhotī (thưa bà): người phụ nữ ấy, khi nói chuyện với bà, đáng được gọi là "bhotī", do đó cần hiểu rằng từ này dùng để chỉ người phụ nữ. Quả vậy, như khi nói chuyện với người đàn ông, người đàn ông được gọi là "bhavaṃ" (thưa ông), cũng vậy khi nói chuyện với người phụ nữ, người phụ nữ được gọi là "bhotī". "Thưa ông Bhāradvāja, ông mang những đứa trẻ này từ đâu đến vậy?", và "Tôi sẽ hầu hạ bà, mong bà đừng nổi giận" là những ví dụ ở đây. Hoặc là, một chúng sanh nào đó ở đây có tên gọi theo nữ tánh, chúng sanh ấy đáng được gọi là "bhotī", do đó cần hiểu rằng từ này dùng để chỉ cả người phụ nữ và cả người không phải phụ nữ có tên gọi theo nữ tánh. Quả vậy, ngay cả một vị thiên tử, vì phải được gọi theo nữ tánh là "devatā", nên cũng được gọi là "bhotī" khi quy chiếu đến từ "devatā", huống chi là một vị thiên nữ. Quả vậy, ở đây trong câu "Vậy thì, thưa vị trời, ngài có biết không, xin hãy nói cho tôi biết điều được hỏi", cách dùng nữ tánh "bhotī" được thực hiện khi quy chiếu đến từ "devatā". Ở đây, ý nghĩa của câu kinh là "Nếu vị tu sĩ giả dối, ham muốn tài sản kia không biết, thì thưa vị trời, ngài có biết không?". Hơn nữa –

‘‘อตฺถกาโมสิ เม ยกฺข, หิตกามาสิ เทวเต;

กโรมิ เต ตํ วจนํ, ตฺวํสิ อาจริโย มมา’’ติ –

"Này dạ xoa, ngài là người mong muốn lợi ích cho tôi, này vị trời, ngài là người mong muốn điều tốt lành; tôi sẽ làm theo lời ngài, ngài là thầy của tôi" –

มฏฺฐกุณฺฑลีวตฺถุสฺมึ ปุลฺลิงฺคยกฺขสทฺทมเปกฺขิตฺวา ‘‘อตฺถกาโม’’ติ ปุลฺลิงฺควเสน อิตฺถิลิงฺคญฺจ เทวตาสทฺทมเปกฺขิตฺวา ‘‘หิตกามา’’ติ อิตฺถิลิงฺควเสน ปุริสภูโต มฏฺฐกุณฺฑลี โวหริโต. อญฺญตฺราปิ เทวตาสทฺทมเปกฺขิตฺวา เทวปุตฺโต อิตฺถิลิงฺควเสน โวหริโต –

Trong câu chuyện về Maṭṭhakuṇḍalī, khi quy chiếu đến từ yakkha nam tánh, (từ) "atthakāmo" (được dùng) theo nam tánh, và khi quy chiếu đến từ devatā nữ tánh, (từ) "hitakāmā" (được dùng) theo nữ tánh, Maṭṭhakuṇḍalī, vốn là một người nam, đã được gọi (như vậy). Ở nơi khác cũng vậy, một vị thiên tử đã được gọi theo nữ tánh khi quy chiếu đến từ devatā –

‘‘น ตฺวํ พาเล วิชานาสิ, ยถา อรหตํ วโจ’’ติ;

‘‘อตฺถกามาสิ เม อมฺม, หิตกามาสิ เทวเต’’ติ.

‘Này kẻ ngu kia, ngươi không biết lời dạy của bậc A-la-hán’; ‘Thưa mẹ, mẹ mong muốn điều lợi ích cho con; thưa chư thiên, ngài mong muốn điều tốt đẹp cho con’.

เอตฺถ ปน ‘‘เอหิ พาเล ขมาเปหิ, กุสราชํ มหพฺพล’’นฺติ เอตฺถ จ อิตฺถีเยว อิตฺถิลิงฺควเสน โวหริตา, ตสฺมา กตฺถจิ อิตฺถิปุริสปทตฺถสงฺขาตํ อตฺถํ อนเปกฺขิตฺวา ลิงฺคมตฺตเมวาเปกฺขิตฺวา โภตี เทวตา, โภตี สิลา, โภตี ชมฺพู, โภตึ เทวตนฺติอาทีหิ สทฺธึ ปจฺจตฺตวจนาทีนิ โยเชตพฺพานิ. กตฺถจิ ปน ลิงฺคญฺจ อตฺถญฺจ อเปกฺขิตฺวา ‘‘โภตี อิตฺถี, โภตึ เทว’’นฺติอาทินา โยเชตพฺพานิ. วิภาวินีติ วิภาเวตีติ วิภาวินี. เอวํ ปริภาวินีติอาทีสุปิ. อีการนฺติตฺถิลิงฺคนิทฺเทโส.

Lại nữa, ở đây trong câu: ‘Này kẻ ngu kia, hãy đến xin lỗi đức vua Kusa có đại lực’, người phụ nữ được gọi theo nữ tánh. Do đó, ở một vài nơi, không xét đến ý nghĩa được gọi là từ ngữ nam hay nữ, mà chỉ xét đến tánh từ, nên các từ chỉ ngôi xưng v.v... cần được kết hợp với các từ như: bhotī devatā (vị thiên nữ đáng kính), bhotī silā (tảng đá đáng kính), bhotī jambū (cây trâm đáng kính), bhotiṃ devataṃ (đến vị thiên nữ đáng kính) v.v... Lại nữa, ở một vài nơi, xét cả tánh từ và ý nghĩa, nên cần được kết hợp bằng các từ như: ‘bhotī itthī (người nữ đáng kính), bhotiṃ devaṃ (đến vị trời đáng kính)’ v.v... Vibhāvinīti (có nghĩa là) vibhāveti (làm cho rõ ràng), nên gọi là vibhāvinī (vật làm cho rõ ràng). Tương tự như vậy đối với các từ paribhāvinī v.v... Đây là phần giải thích về nữ tánh tận cùng bằng ‘ī’.

ภูติ สตฺตายมานา ภวตีติ ภู. อถ วา ภวนฺติ ชายนฺติ วฑฺฒนฺติ เจตฺถ สตฺตสงฺขาราติ ภู. ภู วุจฺจติ ปถวี. อภูติ วฑฺฒิวิรหิตา กถา, น ภูตปุพฺพาติ วา อภู, อภูตปุพฺพา กถา. น ภูตาติ วา อภู, อภูตา กถา. ‘‘อภุํ เม กถํ นุ ภณสิ, ปาปกํ วต ภาสสี’’ติ อิทเมเตสมตฺถานํ [Pg.114] สาธกํ วจนํ. อูการนฺติตฺถิลิงฺคนิทฺเทโส. นิยติตฺถิลิงฺคนิทฺเทโสยํ.

Bhūti sattāyamānā bhavatīti bhū (vật đang tồn tại như là chúng sanh, nên gọi là bhū (đất)). Hoặc là, chúng sanh và các hành được hiện hữu, được sanh ra, và được tăng trưởng ở trong đó, nên gọi là bhū. Bhū được gọi là đất. Abhūti vaḍḍhivirahitā kathā (abhū là câu chuyện không có sự tăng trưởng), hoặc là na bhūtapubbāti abhū, abhūtapubbā kathā (chưa từng có, nên gọi là abhū, là câu chuyện chưa từng có). Hoặc là na bhūtāti abhū, abhūtā kathā (không có thật, nên gọi là abhū, là câu chuyện không có thật). Câu: ‘Tại sao ngươi lại nói với ta câu chuyện không có thật, ngươi đã nói lời tội lỗi thay’ này là lời chứng minh cho những ý nghĩa ấy. Đây là phần giải thích về nữ tánh tận cùng bằng ‘ū’. Đây là phần giải thích về nữ tánh nhất định.

อนิยตลิงฺคานํ ปน นิยติตฺถิลิงฺเคสุ ปกฺขิตฺตานํ ภูตปราภูตสมฺภูตสทฺทาทีนํ นิทฺเทโส นยานุสาเรน สุวิญฺเญยฺโยว. อิจฺเจวํ อิตฺถิลิงฺคานํ ภูธาตุมยานํ ยถารหํ นิพฺพจนาทิวเสน นิทฺเทโส วิภาวิโต.

Còn phần giải thích về các từ bhūta, parābhūta, sambhūta v.v... là những từ có tánh không nhất định nhưng được xếp vào nhóm nữ tánh nhất định, thì nên được hiểu rõ theo phương pháp. Như vậy, phần giải thích về các từ nữ tánh được tạo thành từ căn ‘bhū’ theo các cách v.v... một cách thích hợp đã được làm cho rõ ràng.

อิทานิ นปุํสกลิงฺคนิทฺเทโส วุจฺจติ – ตตฺร ภูตนฺติ จตุพฺพิธํ ปถวีธาตุอาทิกํ มหาภูตรูปํ. ตญฺหิ อญฺเญสํ นิสฺสยภาเวน ภวตีติ ภูตํ, ภวติ วา ตสฺมึ ตทธีนวุตฺติตาย อุปาทารูปนฺติ ภูตํ. อถ วา ภูตนฺติ สตฺโต ภูตนามโก วา. ภูตนฺติ หิ นปุํสกวเสน สกโล สตฺโต เอวํนามโก จ ยกฺขาทิโก วุจฺจติ. ‘‘กาโล ฆสติ ภูตานิ, สพฺพาเนว สหตฺตนา. ยานีธ ภูตานิ สมาคตานิ, อุชฺฌาเปตฺวาน ภูตานิ, ตมฺหา ฐานา อปกฺกมี’’ติ เอวมาทีสุ นปุํสกปฺปโยโค เวทิตพฺโพ. คาตาพนฺธสุขตฺถํ ลิงฺควิปลฺลาโสติ เจ? ตนฺน, ‘‘ยกฺขาทีนิ มหาภูตานิ ยํ คณฺหนฺติ, เนว เตสํ ตสฺส อนฺโต, น พหิ ฐานํ อุปลพฺภตี’’ติ จุณฺณิยปทรจนายมฺปิ ภูตสทฺทสฺส นปุํสกลิงฺคตฺตทสฺสนโตติ อวคนฺตพฺพํ. มหาภูตนฺติ วุตฺตปฺปการํ จตุพฺพิธํ มหาภูตรูปํ. ตสฺส มหนฺตปาตุภาวาทีหิ การเณหิ มหาภูตตา เวทิตพฺพา. กถํ? มหนฺตํ ภูตนฺติ มหาภูตํ, มายาการสงฺขาเตน มหาภูเตน สมนฺติปิ มหาภูตํ, ยกฺขาทีหิ มหาภูเตหิ สมนฺติปิ มหาภูตํ, มหนฺเตหิ ฆาสจฺฉาทนาทิปจฺจเยหิ ภูตํ ปวตฺตนฺติปิ มหาภูตํ, มหาวิการภูตนฺติปิ มหาภูตํ. เอวํ มหนฺตปาตุภาวาทีหิ การเณหิ มหาภูตตา เวทิตพฺพา. อตฺริทํ สุฏฺฐุปลกฺขิตพฺพํ –

Bây giờ, phần giải thích về trung tánh được nói đến. Trong đó, bhūta là sắc đại hiển (mahābhūtarūpa) có bốn loại như địa đại v.v... Thật vậy, vì nó hiện hữu làm nơi nương tựa cho các pháp khác, nên gọi là bhūta. Hoặc là, vì sắc y sinh (upādārūpa) hiện hữu trong đó, có sự sống tùy thuộc vào đó, nên gọi là bhūta. Hoặc là, bhūta là chúng sanh, hoặc là loài có tên là bhūta. Thật vậy, bhūta theo trung tánh được gọi là tất cả chúng sanh và loài có tên như vậy như là dạ-xoa v.v... Trong các câu như: ‘Thời gian nuốt chửng các chúng sanh, tất cả cùng với tự thân. Những chúng sanh nào đã tụ hội ở đây. Sau khi làm cho các chúng sanh sợ hãi, đã rời khỏi nơi đó’, nên hiểu là sự sử dụng theo trung tánh. Nếu nói rằng: ‘Sự thay đổi tánh từ là vì mục đích dễ dàng cho việc kết cấu câu kệ?’. Điều đó không đúng, nên hiểu rằng vì từ bhūta được thấy có trung tánh ngay cả trong cấu trúc văn xuôi như: ‘Các đại chúng sanh như dạ-xoa v.v... bắt giữ người nào, nơi trú ngụ của chúng không được tìm thấy ở bên trong hay bên ngoài người ấy’. Mahābhūta là sắc đại hiển có bốn loại đã được nói. Tính chất đại hiển của nó nên được hiểu do các nguyên nhân như sự biểu hiện to lớn v.v... Như thế nào? Mahantaṃ bhūtanti mahābhūtaṃ (là yếu tố to lớn, nên gọi là đại hiển), māyākārasaṅkhātena mahābhūtena samantipi mahābhūtaṃ (tương tự với yếu tố to lớn được gọi là nhà ảo thuật, nên cũng gọi là đại hiển), yakkhādīhi mahābhūtehi samantipi mahābhūtaṃ (tương tự với các chúng sanh to lớn như dạ-xoa v.v..., nên cũng gọi là đại hiển), mahantehi ghāsacchādanādipaccayehi bhūtaṃ pavattantipi mahābhūtaṃ (yếu tố được duy trì bởi các duyên to lớn như vật thực, y phục v.v..., nên cũng gọi là đại hiển), mahāvikārabhūtantipi mahābhūtaṃ (là yếu tố có sự biến đổi to lớn, nên cũng gọi là đại hiển). Như vậy, tính chất đại hiển nên được hiểu do các nguyên nhân như sự biểu hiện to lớn v.v... Ở đây, điều này nên được ghi nhận kỹ lưỡng –

ปุนฺนปุํสกลิงฺโค [Pg.115] จ, ภูตสทฺโท ปวตฺตติ;

ปณฺณตฺติยํ คุเณ เจว, คุเณเยวิตฺถิลิงฺคโก.

Từ bhūta được dùng trong nam tánh và trung tánh; trong ý nghĩa là chế định và phẩm chất, và trong ý nghĩa là vật có phẩm chất thì chỉ có nữ tánh.

ภูต สมฺภูตสทฺทาทิ-นเย ปณฺณตฺติวาจกา;

โยเชตพฺพา ติลิงฺเค เต, อิติ เญ ยฺยํ วิเสสโต.

Theo phương pháp của các từ bhūta, sambhūta v.v... là những từ chỉ cho chế định, chúng nên được kết hợp trong ba tánh. Như vậy, nên được biết một cách đặc biệt.

‘‘ภูโต ติฏฺฐติ, ภูตานิ, ติฏฺฐนฺติ, สมโณ อยํ;

อิทานิ ภูโต, จิตฺตานิ, ภูตานิ วิมลานิ ตุ.

‘Chúng sanh đang đứng, các chúng sanh đang đứng, vị sa-môn này bây giờ đã trở thành, còn các tâm đã trở nên thanh tịnh’.

วญฺฌา ภูตา วธู เอสา’’, อิจฺจุทาหรณานิเม;

วุตฺตานิ สุฏฺฐุ ลกฺเขยฺย, สาสนตฺถคเวสโก.

‘Nàng dâu này đã trở thành người son sẻ’, những ví dụ này đã được nói đến. Người tìm cầu ý nghĩa của giáo pháp nên ghi nhận kỹ lưỡng.

ภวิตฺตนฺติ วฑฺฒิตฏฺฐานํ. ตญฺหิ ภวนฺติ วฑฺฒนฺติ เอตฺถาติ ภวิตฺตนฺติ วุจฺจติ, ‘‘ชนิตฺตํ เม ภวิตฺตํ เม, อิติ ปงฺเก อวสฺสยิ’’นฺติ อิทเมตสฺสตฺถสฺส สาธกํ วจนํ.

Bhavittaṃ là nơi tăng trưởng. Thật vậy, vì chúng sanh hiện hữu và tăng trưởng ở đó, nên được gọi là bhavitta. Câu: ‘Nơi sanh của ta, nơi tăng trưởng của ta, vì vậy đã nằm trong bùn’ này là lời chứng minh cho ý nghĩa ấy.

‘‘ภวิตฺตํ’’ อิติ ‘‘ภาวิตฺต’’-นฺติ จ ปาโฐ ทฺวิธา มยา;

รสฺสตฺตทีฆภาเวน, ทิฏฺโฐ ภคฺควชาตเก.

Bản đọc ‘bhavittaṃ’ và ‘bhāvittaṃ’ theo hai cách, với dạng ngắn và dạng dài, đã được tôi thấy trong Bhaggava Jātaka.

ภูนนฺติ ภวนํ ภูนํ วทฺธิ. ‘‘อหเมว ทูสิยา ภูนหตา, รญฺโญ มหาปตาปสฺสา’’ติ, ‘‘ภูนหจฺจํ กตํ มยา’’ติ จ อิทเมตสฺสตฺถสฺส สาธกํ วจนํ.

Bhūnaṃ là sự hiện hữu, sự tồn tại, sự tăng trưởng. Các câu: ‘Chính ta là người phụ nữ tội lỗi đã giết chết bào thai của đức vua có uy lực lớn’, và ‘Việc giết chết bào thai đã được ta thực hiện’ này là lời chứng minh cho ý nghĩa ấy.

ภวนนฺติ ภวนกฺริยา. อถ วา ภวนฺติ วฑฺฒนฺติ เอตฺถ สตฺตา ปุตฺตธีตาหิ นานาสมฺปตฺตีหิ จาติ ภวนํ วุจฺจติ เคโห, ‘‘เปตฺติกํ ภวนํ มมา’’ติ อิทเมตสฺสตฺถสฺส สาธกํ วจนํ. ‘‘เคโห ฆรญฺจ อาวาโส, ภวนญฺจ นิเกตน’’นฺติ อิทํ ปริยายวจนํ. ปราภวนนฺติ อวทฺธิมาปชฺชนํ. สมฺภวนนฺติ สุฏฺฐุ ภวนํ. วิภวนนฺติ อุจฺเฉโท วินาโส วา. ปาตุภวนนฺติ ปากฏตา สรูปลาโภ อิจฺเจวตฺโถ. อาวิภวนนฺติ ปจฺจกฺขภาโว. ติโรภวนนฺติ ปฏิจฺฉนฺนภาโว. วินาภวนนฺติ วินาภาโว. โสตฺถิภวนนฺติ สุวตฺถิตา. ปริภวนนฺติ ปีฬนา หีฬนา วา. อภิภวนนฺติ วิธมนํ. อธิภวนนฺติ อชฺโฌตฺถรณํ[Pg.116]. อนุภวนนฺติ ปริภุญฺชนํ. สมนุภวนนฺติ สุฏฺฐุ ปริภุญฺชนํ. ปจฺจนุภวนนฺติ อธิปติภาเวนปิ สุฏฺฐุ ปริภุญฺชนํ. นิคฺคหีตนฺตนปุํสกลิงฺคนิทฺเทโส.

Bhavana là hành động hiện hữu. Hoặc là, chúng sanh hiện hữu và tăng trưởng ở đó với con trai, con gái và các tài sản khác nhau, nên bhavana được gọi là nhà. Câu: ‘Ngôi nhà của cha ta’ này là lời chứng minh cho ý nghĩa ấy. Câu: ‘Geha, ghara, āvāsa, bhavana, và niketana (đều có nghĩa là nhà)’ này là từ đồng nghĩa. Parābhavana là sự đi đến suy vong. Sambhavana là sự hiện hữu tốt đẹp. Vibhavana là sự đoạn diệt hoặc sự hủy hoại. Pātubhavana có nghĩa là sự hiển lộ, sự đạt được tự tánh. Āvibhavana là sự hiện ra trước mắt. Tirobhavana là sự che giấu. Vinābhavana là sự chia lìa. Sotthibhavana là sự an lành. Paribhavana là sự áp bức hoặc sự khinh miệt. Abhibhavana là sự chế ngự. Adhibhavana là sự áp đảo. Anubhavana là sự hưởng thụ. Samanubhavana là sự hưởng thụ tốt đẹp. Paccanubhavana là sự hưởng thụ tốt đẹp ngay cả với tư cách là người chủ. Đây là phần giải thích về trung tánh tận cùng bằng niggahīta.

อตฺถวิภาวีติ อตฺถสฺส วิภาวนสีลํ จิตฺตํ วา ญาณํ วา กุลํ วา อตฺถวิภาวิ. เอวํ ธมฺมวิภาวิ. อิการนฺตนปุํสกลิงฺคนิทฺเทโส.

Atthavibhāvīti: tâm, hoặc trí tuệ, hoặc dòng họ có tính chất làm rõ ràng ý nghĩa, nên gọi là atthavibhāvi. Tương tự như vậy là dhammavibhāvi. Đây là phần giải thích về trung tánh tận cùng bằng ‘i’.

โคตฺรภูติ ปญฺญตฺตารมฺมณํ มหคฺคตารมฺมณํ วา โคตฺรภุจิตฺตํ. ตญฺหิ กามาวจรโคตฺตมภิภวติ, มหคฺคตโคตฺตญฺจ ภาเวติ นิพฺพตฺเตตีติ ‘‘โคตฺรภู’’ติ วุจฺจติ. อปิจ โคตฺรภูติ นิพฺพานารมฺมณํ มคฺควีถิยํ ปวตฺตํ โคตฺรภุญาณํ วา สงฺขารารมฺมณํ วา ผลสมาปตฺติวีถิยํ ปวตฺตํ โคตฺรภุญาณํ. เตสุ หิ ปฐมํ ปุถุชฺชนโคตฺตมภิภวติ, อริยโคตฺตญฺจ ภาเวติ, โคตฺตาภิธานา จ นิพฺพานโต อารมฺมณกรณวเสน ภวตีติ ‘‘โคตฺรภู’’ติ วุจฺจติ, ทุติยํ ปน สงฺขารารมฺมณมฺปิ สมานํ อาเสวนปจฺจยภาเวน สสมฺปยุตฺตานิ ผลจิตฺตานิ โคตฺตาภิธาเน นิพฺพานมฺหิ ภาเวตีติ ‘‘โคตฺรภู’’ติ วุจฺจติ. อิทํ ปาฬิววตฺถานํ –

Gotrabhū là tâm chuyển tộc có đối tượng là chế định hoặc đối tượng là đại hành. Quả vậy, tâm ấy vượt qua dòng tộc Dục giới, và làm cho sanh khởi, làm cho phát sanh dòng tộc Đại hành, do đó được gọi là ‘gotrabhū’. Hơn nữa, gotrabhū là trí chuyển tộc diễn tiến trong lộ trình đạo có đối tượng là Nibbāna, hoặc là trí chuyển tộc diễn tiến trong lộ trình nhập quả định có đối tượng là các pháp hữu vi. Trong hai trường hợp ấy, trường hợp đầu tiên vượt qua dòng tộc của phàm phu, và làm cho sanh khởi dòng tộc của bậc Thánh, và do có tên gọi là dòng tộc (gotta) từ Nibbāna theo cách lấy làm đối tượng nên được gọi là ‘gotrabhū’. Còn trường hợp thứ hai, tuy có đối tượng là các pháp hữu vi, nhưng do năng lực của duyên thuần thục, nó làm cho các tâm quả tương ưng với chính nó sanh khởi trong Nibbāna, vốn có tên gọi là dòng tộc (gotta), do đó được gọi là ‘gotrabhū’. Đây là sự xác định trong Pāli.

‘‘โคตฺรภุ’’อิติ รสฺสตฺต-วเสน กถิตํ ปทํ;

นปุํสกนฺติ วิญฺเญยฺยํ, ญาณจิตฺตาทิเปกฺขกํ.

Từ ‘Gotrabhu’ được nói theo cách dùng nguyên âm ngắn; nên được hiểu là trung tánh, tùy thuộc vào trí, tâm, v.v...

‘‘โคตฺรภู’’อิติ ทีฆตฺต-วเสน กถิตํ ปน;

ปุลฺลิงฺคมิติ วิญฺเญยฺยํ, ปุคฺคลาทิกเปกฺขกํ.

Còn từ ‘Gotrabhū’ được nói theo cách dùng nguyên âm dài; nên được hiểu là nam tánh, tùy thuộc vào cá nhân, v.v...

ทีฆภาเวน วุตฺตํ ตุ, นปุํสกนฺติ โน วเท;

พินฺทุวนฺตี’ตเร เภทา, ตโย อิติ หิ ภาสิตา.

Nhưng từ được nói với nguyên âm dài, không nên nói là trung tánh; quả vậy, ba sự khác biệt là (kết thúc bằng) bindu, ī, và các trường hợp khác đã được nói đến.

อีการนฺตา จ อูทนฺตา, รสฺสตฺตํ ยนฺติ สาสเน;

นปุํสกตฺตํ ปตฺวาน, สหภุ สีฆยายิติ.

Các từ kết thúc bằng ī và ū, trong giáo pháp này, trở thành nguyên âm ngắn sau khi đạt đến trung tánh, (ví dụ như) sahabhu, sīghayāyi.

จิตฺเตน สห ภวตีติ จิตฺตสหภุ, จิตฺเตน สห น ภวตีติ นจิตฺตสหภุ, รูปํ. อุการนฺตนปุํสกลิงฺคนิทฺเทโส. นิยตนปุํสกลิงฺคนิทฺเทโสยํ.

Sanh khởi cùng với tâm là cittasahabhu (đồng sanh với tâm), không sanh khởi cùng với tâm là nacittasahabhu (không đồng sanh với tâm), tức là sắc pháp. Đây là sự trình bày về trung tánh kết thúc bằng u. Đây là sự trình bày về trung tánh cố định.

อนิยตลิงฺคานํ [Pg.117] นิยตนปุํสกลิงฺเคสุ ปกฺขิตฺตานํ ภูตปราภูตสทฺทาทีนํ นิทฺเทโส นยานุสาเรน สุวิญฺเญยฺโยว. อิจฺเจวํ นปุํสกลิงฺคานํ ภูธาตุมยานํ ยถารหํ นิพฺพจนาทิวเสน นิทฺเทโส วิภาวิโต. อิจฺเจวํ สพฺพถาปิ ลิงฺคตฺตยนิทฺเทโส สมตฺโต.

Sự trình bày về các từ bhūta, parābhūta, v.v... vốn là các từ có tánh không cố định được xếp vào trong các từ trung tánh cố định, nên được hiểu rõ theo phương pháp. Như vậy, sự trình bày về các từ trung tánh được tạo thành từ căn bhū đã được làm sáng tỏ tùy theo trường hợp qua các ví dụ, v.v... Như vậy, sự trình bày về ba tánh theo mọi cách đã được hoàn tất.

อุลฺลิงฺคเนน วิวิเธน นเยน วุตฺตํ,ภูธาตุสทฺทมยลิงฺคติกํ ยเทตํ;

อาลิงฺคิยํ ปิยตรญฺจ สุตํ สุลิงฺคํ,โปโส กเร มนสิ ลิงฺควิทุตฺตมิจฺฉํ.

Bộ ba tánh của các từ được tạo thành từ căn bhū này, đã được nói đến bằng phương pháp đa dạng qua sự chỉ dẫn; người mong muốn sự thông thạo về tánh nên ghi nhớ trong tâm giáo lý đáng quý và được trình bày rõ ràng này.

อิติ นวงฺเค สาฏฺฐกเถ ปิฏกตฺตเย พฺยปฺปถคตีสุ วิญฺญูนํ

Như thế, dành cho các bậc trí tuệ trong các lối diễn đạt trong Tam Tạng cùng với Chú giải và Cửu phần giáo...

โกสลฺลตฺถาย กเต สทฺทนีติปฺปกรเณ

...trong bộ Saddanīti được soạn vì mục đích thiện xảo...

ภูธาตุมยานํ ติวิธลิงฺคิกานํ นามิกรูปานํ วิภาโค

...phần phân loại các danh tự thuộc ba tánh được tạo thành từ căn bhū...

จตุตฺโถ ปริจฺเฉโท.

...là chương thứ tư.

๕. โอการนฺตปุลฺลิงฺคนามิกปทมาลา

5. Bảng biến cách của danh từ nam tánh kết thúc bằng o

ภู ธาตุโต ปวตฺตานํ, นามิกานมิโต ปรํ;

นามมาลํ ปกาสิสฺสํ, นามมาลนฺตรมฺปิ จ.

Sau đây, tôi sẽ trình bày bảng biến cách của các danh từ xuất phát từ căn bhū, và cả bảng biến cách của các danh từ khác nữa.

วิปฺปกิณฺณกถา เอตฺถ, เอวํ วุตฺเต น เหสฺสติ;

ปเภโท นามมาลานํ, ปริปุณฺโณว เหหิติ.

Khi được nói như vậy, ở đây sẽ không có sự thảo luận tản mạn; sự phân loại các bảng biến cách sẽ thật sự đầy đủ.

ปุพฺพาจริยสีหานํ, ตสฺมา อิธ มตํ สุตํ;

ปุเรจรํ กริตฺวาน, วกฺขามิ สวินิจฺฉยํ.

Do đó, ở đây, sau khi đặt lên hàng đầu học thuyết đã được nghe từ các bậc thầy uyên bác thời xưa, tôi sẽ nói ra cùng với sự quyết trạch.

ปุริโส, ปุริสา. ปุริสํ, ปุริเส. ปุริเสน, ปุริเสหิ, ปุริเสภิ. ปุริสสฺส, ปุริสานํ. ปุริสา, ปุริสสฺมา, ปุริสมฺหา, ปุริเสหิ, ปุริเสภิ. ปุริสสฺส, ปุริสานํ. ปุริเส, ปุริสสฺมึ, ปุริสมฺหิ, ปุริเสสุ. โภ ปุริส, ภวนฺโต ปุริสา.

Puriso, purisā. Purisaṃ, purise. Purisena, purisehi, purisebhi. Purisassa, purisānaṃ. Purisā, purisasmā, purisamhā, purisehi, purisebhi. Purisassa, purisānaṃ. Purise, purisasmiṃ, purisamhi, purisesu. Hỡi người đàn ông, hỡi các người đàn ông.

อยมายสฺมตา มหากจฺจาเนน ปภินฺนปฏิสมฺภิเทน กตสฺมา นิรุตฺติปิฏกโต อุทฺธริโต ปุริสอิจฺเจตสฺส ปกติรูปสฺส [Pg.118] นามิกปทมาลานโย. ตตฺร ปุริสวจนเอกวจนปุถุวจเนสุ ปจฺจตฺตวจนาทีนิ ภวนฺติ. ตํ ยถา? ปุริโส ติฏฺฐติ, ปุริสา ติฏฺฐนฺติ. ตตฺร ปุริโสติ ปุริสวจเน เอกวจเน ปจฺจตฺตวจนํ ภวติ, ปุริสาติ ปุริสวจเน ปุถุวจเน ปจฺจตฺตวจนํ ภวติ.

Đây là phương pháp của bảng biến cách danh từ cho từ gốc ‘purisa’, được trích ra từ Niruttipiṭaka do trưởng lão Mahākaccāna, bậc đã chứng đắc Vô ngại giải, soạn ra. Trong đó, trong số ít và số nhiều của từ ‘purisa’ có chủ cách, v.v... Ví dụ như sau: Puriso tiṭṭhati (người đàn ông đứng), purisā tiṭṭhanti (những người đàn ông đứng). Trong đó, ‘puriso’ là chủ cách ở số ít của từ ‘purisa’; ‘purisā’ là chủ cách ở số nhiều của từ ‘purisa’.

ปุริสํ ปสฺสติ, ปุริเส ปสฺสติ. ตตฺร ปุริสนฺติ ปุริสวจเน เอกวจเน อุปโยควจนํ ภวติ, ปุริเสติ ปุริสวจเน ปุถุวจเน อุปโยควจนํ ภวติ.

Purisaṃ passati (thấy người đàn ông), purise passati (thấy những người đàn ông). Trong đó, ‘purisaṃ’ là đối cách ở số ít của từ ‘purisa’; ‘purise’ là đối cách ở số nhiều của từ ‘purisa’.

ปุริเสน กตํ, ปุริเสหิ กตํ, ปุริเสภิ กตํ. ตตฺร ปุริเสนาติ ปุริสวจเน เอกวจเน กรณวจนํ ภวติ, ปุริเสหิ, ปุริเสภีติ ปุริสวจเน ปุถุวจเน กรณวจนํ ภวติ.

Purisena kataṃ (được làm bởi người đàn ông), purisehi kataṃ (được làm bởi những người đàn ông), purisebhi kataṃ (được làm bởi những người đàn ông). Trong đó, ‘purisena’ là công cụ cách ở số ít của từ ‘purisa’; ‘purisehi’, ‘purisebhi’ là công cụ cách ở số nhiều của từ ‘purisa’.

ปุริสสฺส ทียเต, ปุริสานํ ทียเต. ตตฺร ปุริสสฺสาติ ปุริสวจเน เอกวจเน สมฺปทานวจนํ ภวติ, ปุริสานนฺติ ปุริสวจเน ปุถุวจเน สมฺปทานวจนํ ภวติ.

Purisassa dīyate (được cho đến người đàn ông), purisānaṃ dīyate (được cho đến những người đàn ông). Trong đó, ‘purisassa’ là chỉ định cách ở số ít của từ ‘purisa’; ‘purisānaṃ’ là chỉ định cách ở số nhiều của từ ‘purisa’.

ปุริสา นิสฺสฏํ, ปุริสสฺมา นิสฺสฏํ, ปุริสมฺหา นิสฺสฏํ, ปุริเสหิ นิสฺสฏํ, ปุริเสภิ นิสฺสฏํ. ตตฺร ปุริสาติ ปุริสวจเน เอกวจเน นิสฺสกฺกวจนํ ภวติ. ปุริสสฺมาติ…เป… ปุริสมฺหาติ ปุริสวจเน เอกวจเน นิสฺสกฺกวจนํ ภวติ, ปุริเสหิ, ปุริเสภีติ ปุริสวจเน ปุถุวจเน นิสฺสกฺกวจนํ ภวติ.

Purisā nissaṭaṃ (tách khỏi người đàn ông), purisasmā nissaṭaṃ, purisamhā nissaṭaṃ, purisehi nissaṭaṃ, purisebhi nissaṭaṃ. Trong đó, ‘purisā’ là xuất xứ cách ở số ít của từ ‘purisa’. ‘Purisasmā’... cho đến... ‘purisamhā’ là xuất xứ cách ở số ít của từ ‘purisa’; ‘purisehi’, ‘purisebhi’ là xuất xứ cách ở số nhiều của từ ‘purisa’.

ปุริสสฺส ปริคฺคโห, ปุริสานํ ปริคฺคโห. ตตฺร ปุริสสฺสาติ ปุริสวจเน เอกวจเน สามิวจนํ ภวติ, ปุริสานนฺติ ปุริสวจเน ปุถุวจเน สามิวจนํ ภวติ.

Purisassa pariggaho (sự sở hữu của người đàn ông), purisānaṃ pariggaho (sự sở hữu của những người đàn ông). Trong đó, ‘purisassa’ là sở thuộc cách ở số ít của từ ‘purisa’; ‘purisānaṃ’ là sở thuộc cách ở số nhiều của từ ‘purisa’.

ปุริเส ปติฏฺฐิตํ, ปุริสสฺมึ ปติฏฺฐิตํ, ปุริสมฺหิ ปติฏฺฐิตํ, ปุริเสสุ ปติฏฺฐิตํ. ตตฺร ปุริเสติ ปุริสวจเน เอกวจเน ภุมฺมวจนํ ภวติ, ปุริสสฺมินฺติ…เป… ปุริสมฺหีติ…เป… ปุริเสสูติ ปุริสวจเน ปุถุวจเน ภุมฺมวจนํ ภวติ.

Purise patiṭṭhitaṃ (được thiết lập nơi người đàn ông), purisasmiṃ patiṭṭhitaṃ, purisamhi patiṭṭhitaṃ, purisesu patiṭṭhitaṃ. Trong đó, ‘purise’ là định sở cách ở số ít của từ ‘purisa’, ‘purisasmiṃ’... cho đến... ‘purisamhi’ cũng là định sở cách ở số ít; ‘purisesu’ là định sở cách ở số nhiều của từ ‘purisa’.

โภ [Pg.119] ปุริส ติฏฺฐ, ภวนฺโต ปุริสา ติฏฺฐถ. ตตฺร โภ ปุริสอิติ ปุริสวจเน เอกวจเน อาลปนํ ภวติ, ภวนฺโต ปุริสาอิติ ปุริสวจเน ปุถุวจเน อาลปนํ ภวตีติ อิมินา นเยน สพฺพตฺถ นโย วิตฺถาเรตพฺโพ.

Này người đàn ông, hãy đứng lại; này các quý ông, hãy đứng lại. Ở đây, (câu) ‘bho purisa’ là hô cách ở số ít trong từ chỉ người đàn ông (purisavacane), (câu) ‘bhavanto purisā’ là hô cách ở số nhiều trong từ chỉ người đàn ông. Theo phương pháp này, quy tắc nên được áp dụng rộng rãi ở mọi nơi.

ยมกมหาเถเรน กตาย ปน จูฬนิรุตฺติยํ ‘‘โภ ปุริส’’อิติ รสฺสวเสน อาลปเนกวจนํ วตฺวา ‘‘โภ ปุริสา’’อิติ ทีฆวเสน อาลปนพหุวจนํ วุตฺตํ. กิญฺจาปิ ตาทิโส นโย นิรุตฺติปิฏเก นตฺถิ, ตถาปิ พหูนมาลปนวิสเย ‘‘โภ ยกฺขา’’อิติอาทีนํ อาลปนพหุวจนานํ ชาตกฏฺฐกถาทีสุ ทิสฺสนโต ปสตฺถตโรว โหติ วิญฺญูนํ ปมาณญฺจ, ตสฺมา อิมินา ยมกมหาเถรมเตนปิ ‘‘ปุริโส ปุริสา ปุริส’’นฺติอาทีนิ วตฺวา อามนฺตเน ‘‘โภ ปุริส, โภ ปุริสา, ภวนฺโต ปุริสา’’ติ นามิกปทมาลา โยเชตพฺพา.

Tuy nhiên, trong tác phẩm Cūḷanirutti do trưởng lão Yamaka soạn, sau khi nói ‘bho purisa’ là hô cách số ít với âm ngắn, (ngài) đã nói ‘bho purisā’ là hô cách số nhiều với âm dài. Mặc dù quy tắc như vậy không có trong Niruttipiṭaka, tuy nhiên vì các hô cách số nhiều như ‘bho yakkhā’ v.v... trong trường hợp gọi nhiều người được thấy trong các chú giải Jātaka và các tác phẩm khác, nên nó rất được tán dương và là tiêu chuẩn cho những người có trí. Do đó, theo quan điểm của trưởng lão Yamaka này, sau khi nói ‘puriso, purisā, purisa’ v.v..., trong hô cách, chuỗi biến cách danh từ nên được kết hợp là ‘bho purisa, bho purisā, bhavanto purisā’.

ตตฺถ ปุริโสติ ปฐมาย เอกวจนํ. ปุริสาติ พหุวจนํ. ปุริสนฺติ ทุติยาย เอกวจนํ. ปุริเสติ พหุวจนํ. ปุริเสนาติ ตติยาย เอกวจนํ. ปุริเสหิ, ปุริเสภีติ ทฺเว พหุวจนานิ. ปุริสสฺสาติ จตุตฺถิยา เอกวจนํ. ปุริสานนฺติ พหุวจนํ. ปุริสา, ปุริสสฺมา, ปุริสมฺหาติ ตีณิ ปญฺจมิยา เอกวจนานิ. ปุริเสหิ, ปุริเสภีติ ทฺเว พหุวจนานิ. ปุริสสฺสาติ ฉฏฺฐิยา เอกวจนํ. ปุริสานนฺติ พหุวจนํ. ปุริเส, ปุริสสฺมึ, ปุริสมฺหีติ ตีณิ สตฺตมิยา เอกวจนานิ. ปุริเสสูติ พหุวจนํ. โภ ปุริสาติ อฏฺฐมิยา เอกวจนํ. โภ ปุริสา, ภวนฺโต ปุริสาติ ทฺเว พหุวจนานิ.

Ở đây, ‘puriso’ là số ít của cách thứ nhất. ‘Purisā’ là số nhiều. ‘Purisaṃ’ là số ít của cách thứ hai. ‘Purise’ là số nhiều. ‘Purisena’ là số ít của cách thứ ba. ‘Purisehi, purisebhi’ là hai (dạng) số nhiều. ‘Purisassa’ là số ít của cách thứ tư. ‘Purisānaṃ’ là số nhiều. ‘Purisā, purisasmā, purisamhā’ là ba (dạng) số ít của cách thứ năm. ‘Purisehi, purisebhi’ là hai (dạng) số nhiều. ‘Purisassa’ là số ít của cách thứ sáu. ‘Purisānaṃ’ là số nhiều. ‘Purise, purisasmiṃ, purisamhi’ là ba (dạng) số ít của cách thứ bảy. ‘Purisesu’ là số nhiều. ‘Bho purisa’ là số ít của cách thứ tám. ‘Bho purisā, bhavanto purisā’ là hai (dạng) số nhiều.

กิญฺจาเปเตสุ ‘‘ปุริสา’’ติ อิทํ ปฐมาปญฺจมีอฏฺฐมีนํ, ‘‘ปุริเส’’ติ อิทํ ทุติยาสตฺตมีนํ, ‘‘ปุริเสหิ, ปุริเสภี’’ติ ตติยาปญฺจมีนํ, ‘‘ปุริสาน’’นฺติ จตุตฺถีฉฏฺฐีนํ เอกสทิสํ, ตถาปิ อตฺถวเสน อสงฺกรภาโว เวทิตพฺโพ. กถํ? ‘‘ปุริโส [Pg.120] ติฏฺฐติ, ปุริสา ติฏฺฐนฺติ. ปุริสํ ปสฺสติ, ปุริเส ปสฺสตี’’ติอาทินา.

Mặc dù trong những (dạng) này, ‘purisā’ này giống nhau cho cách thứ nhất, thứ năm và thứ tám; ‘purise’ này giống nhau cho cách thứ hai và thứ bảy; ‘purisehi, purisebhi’ giống nhau cho cách thứ ba và thứ năm; ‘purisānaṃ’ giống nhau cho cách thứ tư và thứ sáu, tuy nhiên, sự không lẫn lộn nên được hiểu theo nghĩa. Như thế nào? Bằng các (ví dụ) như: ‘Puriso tiṭṭhati (Người đàn ông đứng), purisā tiṭṭhanti (Những người đàn ông đứng). Purisaṃ passati ((Tôi) thấy người đàn ông), purise passati ((Tôi) thấy những người đàn ông)’.

ตตฺถ จ โภติ อามนฺตนตฺเถ นิปาโต. โส น เกวลํ เอกวจนํเยว โหติ, อถ โข พหุวจนมฺปิ โหตีติ ‘‘โภ ปุริสา’’อิติ พหุวจนปฺปโยโคปิ คหิโต. ‘‘ภวนฺโต’’ติทํ ปน พหุวจนเมว โหตีติ ‘‘ปุริสา’’ติ ปุน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อิติ ยมกมหาเถเรน ‘‘โภ ปุริส’’อิติ รสฺสวเสน อาลปเนกวจนํ วตฺวา ‘‘โภ ปุริสา’’อิติ ทีฆวเสน อาลปนพหุวจนํ วุตฺตํ. ตถา หิ ปาฬิยํ อฏฺฐกถาสุ จ นิปาตภูโต โภสทฺโท เอกวจนพหุวจนวเสน ทฺวิธา ภิชฺชติ. อตฺริมานิ นิทสฺสนปทานิ – ‘‘อปิ นุ โข สปริคฺคหานํ เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ อปริคฺคเหน พฺรหฺมุนา สทฺธึ สํสนฺทติ สเมตีติ, โน หิทํ โภ โคตม. อจฺฉริยํ โภ อานนฺท, อพฺภุตํ โภ อานนฺท, เอหิ โภ สมณ, โภ ปพฺพชิต’’อิจฺจาทิปาฬิโต อฏฺฐกถาโต จ โภสทฺทสฺส เอกวจนปฺปโยเค ปวตฺตินิทสฺสนํ, ‘‘เตน หิ โภ มมปิ สุณาถ. ยถา มยเมว อรหาม ตํ ภวนฺตํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุํ, นาหํ โภ สมณสฺส โคตมสฺส สุภาสิตํ สุภาสิตโต นาพฺภนุโมทามิ, ปสฺสถ โภ อิมํ กุลปุตฺตํ. โภ ยกฺขา อหํ อิมํ ตุมฺหากํ ภาเชตฺวา ทเทยฺยํ. อปริสุทฺโธ ปนมฺหิ, โภ ธุตฺตา ตุมฺหากํ กฺริยา มยฺหํ น รุจฺจติ. โส เต ปุริเส อาห โภ ตุมฺเห มํ มาเรนฺตา รญฺโญ ทสฺเสตฺวาว มาเรถา’’ติ อิจฺจาทิ ปน ปาฬิโต อฏฺฐกถาโต จ โภสทฺทสฺส พหุวจนปฺปโยเค ปวตฺตินิทสฺสนํ. กจฺจายนปฺปกรเณ ปน ‘‘โภ ปุริส, โภ ปุริสา’’ติ ปททฺวยํ อาลปเนกวจนวเสน วุตฺตํ. ตํ ยถา อาคเมหิ น วิรุชฺฌติ, ตถา คเหตพฺพํ.

Và ở đây, ‘bho’ là một bất biến từ có nghĩa là gọi. Nó không chỉ là số ít, mà còn là số nhiều, do đó cách dùng số nhiều ‘bho purisā’ cũng được chấp nhận. Còn ‘bhavanto’ chỉ là số nhiều, nên cần hiểu rằng ‘purisā’ được nói lại. Như vậy, trưởng lão Yamaka đã nói ‘bho purisa’ là hô cách số ít với âm ngắn và ‘bho purisā’ là hô cách số nhiều với âm dài. Thật vậy, trong kinh điển Pāli và các chú giải, bất biến từ ‘bho’ được chia làm hai theo số ít và số nhiều. Đây là những ví dụ: ‘Liệu (họ) có hòa hợp, tương ứng với Phạm thiên không sở hữu, trong khi các Bà-la-môn Tam Minh có sở hữu không? Thưa ngài Gotama, điều này không thể.’, ‘Thật kỳ diệu, này Ānanda, thật phi thường, này Ānanda.’, ‘Hãy đến đây, này sa-môn, này người xuất gia.’ v.v... là những ví dụ về việc dùng từ ‘bho’ ở số ít trong kinh điển và chú giải. Còn ‘Vậy thì, này các ngài, hãy nghe tôi.’, ‘Để chúng tôi có thể xứng đáng đến gặp ngài Gotama.’, ‘Này các ngài, tôi không tán thành lời nói hay của sa-môn Gotama là lời nói hay.’, ‘Này các ngài, hãy xem người thiện nam này.’, ‘Này các dạ-xoa, tôi sẽ chia cái này cho các ngươi.’, ‘Tôi không trong sạch. Này những kẻ lừa đảo, hành động của các ngươi không làm tôi hài lòng.’, ‘Người ấy nói với những người kia: “Này các ngươi, khi giết ta, hãy trình diện vua rồi hãy giết.”’ v.v... là những ví dụ về việc dùng từ ‘bho’ ở số nhiều trong kinh điển và chú giải. Tuy nhiên, trong ngữ pháp Kaccāyana, hai từ ‘bho purisa, bho purisā’ được nói là hô cách số ít. Điều đó nên được hiểu theo cách không mâu thuẫn với kinh điển.

เกจิ [Pg.121] ปน อทูรฏฺฐสฺสาลปเน ‘‘โภ ปุริส’’อิติ รสฺสวเสน อาลปเนกวจนํ อิจฺฉนฺติ, ทูรฏฺฐสฺสาลปเน ปน ‘‘โภ ปุริสา’’อิติ ทีฆวเสน อาลปเนกวจนํ อิจฺฉนฺติ. อทูรฏฺฐานํ ทูรฏฺฐานญฺจ ปุริสานํ อิตฺถีนญฺจ อาลปเน น กิญฺจิ วทนฺติ. ตถา อทูรฏฺฐาย ทูรฏฺฐาย จ อิตฺถิยา อาลปเน เต ปุจฺฉิตพฺพา ‘‘อทูรฏฺฐานํ ทูรฏฺฐานญฺจ ปุริสานมาลปเน กถํ วตฺตพฺพ’’นฺติ. อทฺธา เต เอวํ ปุฏฺฐา อุตฺตริ กิญฺจิ วตฺตุํ น สกฺขิสฺสนฺติ. เอวมฺปิ เต เจ วเทยฺยุํ ‘‘ภวนฺโต ปุริสาติ อิมินาว อทูรฏฺฐานํ ทูรฏฺฐานญฺจ ปุริสานมาลปนํ ภวตี’’ติ. ตทา เต วตฺตพฺพา ‘‘ยทิ ภวนฺโต ปุริสา’’ติ อิมินา อทฺเวชฺเฌน วจเนน อทูรฏฺฐานํ ทูรฏฺฐานญฺจ ปุริสานมาลปนํ ภวติ, เอวํ สนฺเต ‘‘โภ ปุริส’’อิติ รสฺสปเทนปิ ทูรฏฺฐสฺส จ ปุริสสฺสาลปนํ วตฺตพฺพํ, เอวํ อวตฺวา กิมตฺถํ อทูรฏฺฐสฺสาลปเน ‘‘โภ ปุริส’’อิติ รสฺสวเสน อาลปเนกวจนํ อิจฺฉถ, กิมตฺถญฺจ ทูรฏฺฐสฺสาลปเน ‘‘โภ ปุริสา’’อิติ ทีฆวเสน อาลปเนกวจนํ อิจฺฉถ.

Một số người lại muốn ‘bho purisa’ với âm ngắn là hô cách số ít khi gọi người ở gần, và ‘bho purisā’ với âm dài là hô cách số ít khi gọi người ở xa. Họ không nói gì về việc gọi những người đàn ông và phụ nữ (số nhiều) ở gần và ở xa. Tương tự, về việc gọi một người phụ nữ ở gần và ở xa, họ nên được hỏi: ‘Phải nói thế nào khi gọi những người đàn ông (số nhiều) ở gần và ở xa?’. Chắc chắn, khi được hỏi như vậy, họ sẽ không thể nói thêm điều gì. Ngay cả nếu họ nói: ‘Chỉ bằng câu “bhavanto purisā” này, việc gọi những người đàn ông (số nhiều) ở gần và ở xa được thực hiện’, khi đó, họ nên được trả lời: ‘Nếu bằng câu không phân biệt “bhavanto purisā” này, việc gọi những người đàn ông (số nhiều) ở gần và ở xa được thực hiện, nếu vậy, thì cũng phải nói rằng việc gọi một người đàn ông ở xa cũng có thể được thực hiện bằng từ ngắn “bho purisa”. Không nói như vậy, tại sao các vị lại muốn “bho purisa” với âm ngắn là hô cách số ít khi gọi người ở gần, và tại sao lại muốn “bho purisā” với âm dài là hô cách số ít khi gọi người ở xa?’

นนุ ‘‘ตคฺฆ ภควา โพชฺฌงฺคา, ตคฺฆ สุคต โพชฺฌงฺคา’’ติอาทีสุ อาลปนปทภูตํ ‘‘ภควา’’อิติ ทีฆปทํ สมีเป ฐิตกาเลปิ ทูเร ฐิตกาเลปิ พุทฺธสฺสาลปนปทํ ภวิตุมรหเตว, ตถา อาลปนปทภูตํ ‘‘สุคต’’อิติ รสฺสปทมฺปิ. ยสฺมา ปเนเตสุ ‘‘ภควา’’ติ อาลปนปทสฺส น กตฺถจิปิ รสฺสตฺตํ ทิสฺสติ, ‘‘สุคตา’’ติ อาลปนปทสฺส จ น กตฺถจิปิ ทีฆตฺตํ ทิสฺสติ, ตสฺมา ทีฆรสฺสมตฺตาเภทํ อจินฺเตตฺวา ‘‘ปุริส’’อิติ รสฺสวเสน วุตฺตปทํ ปกติสฺสรวเสน สมีเป ฐิตสฺส ปุริสสฺส อามนฺตนกาเล อทูรฏฺฐสฺสาลปนปทํ ภวติ, อายตสฺสรวเสน ทูเร ฐิตปุริสสฺส อามนฺตนกาเล ทูรฏฺฐสฺสาลปนปทํ ภวตีติ คเหตพฺพํ. ตถา ‘‘ภวนฺโต ปุริสา, โภ ยกฺขา, โภ ธุตฺตา’’ติอาทีนิ [Pg.122] ทีฆวเสน วุตฺตานิ อาลปนพหุวจนปทานิปิ ปกติสฺสรวเสน สมีเป ฐิตปุริสานํ อามนฺตนกาเล อทูรฏฺฐานมาลปนปทานิ ภวนฺติ, อายตสฺสรวเสน ทูเร ฐิตปุริสาทีนํ อามนฺตนกาเล ทูรฏฺฐานมาลปนปทานิ ภวนฺตีติ คเหตพฺพานิ. ตถา หิ พฺราหฺมณา กตฺถจิ กตฺถจิ รสฺสฏฺฐาเนปิ ทีฆฏฺฐาเนปิ อายเตน สเรน มชฺฌิมายเตน สเรน อจฺจายเตน จ สเรน เวทํ ปฐนฺติ ลิขิตุมสกฺกุเณยฺเยน คีตสฺสเรน วิย. อิติ สพฺพกฺขเรสุปิ อายเตน สเรนุจฺจารณํ ลพฺภเตว ลิขิตุมสกฺกุเณยฺยํ, ตสฺมา อสมฺปถมโนตริตฺวา ‘‘โภ ปุริส’’อิติ วจเนน ทูรฏฺฐสฺส จ อทูรฏฺฐสฺส จ ปุริสสฺสาลปนํ ภวติ, ‘‘โภ ปุริสา, ภวนฺโต ปุริสา’’ติ อิเมหิ วจเนหิปิ ทูรฏฺฐานญฺจ อทูรฏฺฐานญฺจ ปุริสานมาลปนํ ภวตีติ ทฏฺฐพฺพํ. อิติ ทูรฏฺฐสฺส อทูรฏฺฐานญฺจ อายเตน สเรน อามนฺตนเมว ปมาณํ, น ทีฆรสฺสมตฺตาวิเสโส, ตสฺมา ‘‘โภ สตฺถ, โภ ราช, โภ คจฺฉ, โภ มุนิ, โภ ทณฺฑิ, โภ ภิกฺขุ, โภ สยมฺภุ, โภติ กญฺเญ, โภติ ปตฺติ, โภติ อิตฺถิ, โภติ ยาคุ, โภติ วธุ, โภ กุล, โภ อฏฺฐิ, โภ จกฺขุ’’อิจฺเจวมาทีหิ ปเทหิ อทูรฏฺฐสฺสาลปนญฺจ ทูรฏฺฐสฺสาลปนญฺจ ภวติ. ‘‘ภวนฺโต สตฺถา, สตฺถาโร, โภติโย กญฺญา, กญฺญาโย’’ติ เอวมาทีหิปิ ปเทหิ อทูรฏฺฐานญฺจาลปนํ ภวตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

Chẳng phải trong các câu như ‘taggha bhagavā bojjhaṅgā, taggha sugata bojjhaṅgā’ (chắc chắn thay, hỡi đức Thế Tôn, là các giác chi; chắc chắn thay, hỡi đức Thiện Thệ, là các giác chi), từ ‘bhagavā’ là trường âm được dùng làm hô cách từ, có thể là từ xưng hô với đức Phật dù ngài đang ở gần hay ở xa; và tương tự, từ ‘sugata’ là đoản âm được dùng làm hô cách từ cũng vậy sao? Tuy nhiên, vì trong các trường hợp này, hô cách từ ‘bhagavā’ không hề thấy có dạng đoản âm ở bất cứ đâu, và hô cách từ ‘sugatā’ cũng không hề thấy có dạng trường âm ở bất cứ đâu, do đó, không cần xem xét sự khác biệt về độ dài của nguyên âm, nên hiểu rằng từ ‘purisa’ được nói với dạng đoản âm, khi phát âm với giọng bình thường, trở thành hô cách từ cho người ở gần trong lúc gọi; và khi phát âm với giọng kéo dài, trở thành hô cách từ cho người ở xa trong lúc gọi. Tương tự, các hô cách từ số nhiều được nói với dạng trường âm như ‘bhavanto purisā, bho yakkhā, bho dhuttā’ v.v..., khi phát âm với giọng bình thường, trở thành hô cách từ cho những người ở gần trong lúc gọi; và khi phát âm với giọng kéo dài, trở thành hô cách từ cho những người ở xa trong lúc gọi, điều này nên được hiểu như vậy. Thật vậy, các vị Bà-la-môn ở một vài nơi, cả ở vị trí đoản âm lẫn trường âm, đều đọc kinh Vệ-đà với giọng kéo dài, giọng kéo dài vừa phải, và giọng kéo dài quá mức, giống như một giai điệu không thể viết ra được. Như vậy, việc phát âm với giọng kéo dài có thể thực hiện được ở tất cả các âm tiết, nhưng không thể viết ra được. Do đó, không nên đi vào con đường không thông suốt, nên hiểu rằng với lời nói ‘bho purisa’, việc xưng hô với người ở xa và người ở gần đều có thể thực hiện được; và với các lời nói ‘bho purisā, bhavanto purisā’ này, việc xưng hô với những người ở xa và những người ở gần cũng có thể thực hiện được. Như vậy, việc gọi với giọng kéo dài chính là tiêu chuẩn cho cả người ở xa và người ở gần, chứ không phải sự khác biệt về độ dài của nguyên âm. Do đó, với các từ như ‘bho sattha, bho rāja, bho gaccha, bho muni, bho daṇḍi, bho bhikkhu, bho sayambhu, bhoti kaññe, bhoti patti, bhoti itthi, bhoti yāgu, bhoti vadhu, bho kula, bho aṭṭhi, bho cakkhu’ v.v..., việc xưng hô với người ở gần và xưng hô với người ở xa đều có thể thực hiện được. Và với các từ như ‘Bhavanto satthā, satthāro, bhotiyo kaññā, kaññāyo’ v.v..., nên hiểu rằng việc xưng hô với những người ở gần cũng có thể thực hiện được.

อิทํ ปเนตฺถ สนฺนิฏฺฐานํ –

Đây là kết luận trong vấn đề này –

ตสฺส ตํ วจนํ สุตฺวา, รญฺโญ ปุตฺตํ อทสฺสยุํ;

ปุตฺโต จ ปิตรํ ทิสฺวา, ทูรโตวชฺฌภาสถ.

Nghe lời ấy của vua, họ đã dẫn hoàng tử đến; Và hoàng tử khi thấy phụ vương, từ xa đã kính cẩn thưa lời.

อาคจฺฉุ โทวาริกา ขคฺคพนฺธา,กาสาวิยา หนฺตุ มมํ ชนินฺท;

อกฺขาหิ เม ปุจฺฉิโต เอตมตฺถํ,อปราโธ โก นฺวิธ มมชฺช อตฺถิ.

Hỡi nhân chủ, xin cho các người gác cổng mang gươm, mặc y cà-sa đến giết con. Khi được hỏi, xin hãy cho con biết điều này: Hôm nay, ở đây con có tội lỗi gì?

เอวํ [Pg.123] สทฺธมฺมราเชน, โวหารกุสเลน เว;

สุเทสิเต โสมนสฺส-ชาตเก สพฺพทสฺสินา.

Như vậy, trong Somanassa-jātaka, đã được bậc Toàn Giác, vị vua của Chánh pháp, bậc thiện xảo trong cách dùng từ, thuyết giảng rất hay.

ทูรฏฺฐาเนปิ รสฺสตฺตํ, ‘‘ชนินฺท’’อิติ ทิสฺสติ;

น กตฺถจิปิ ทีฆตฺตํ, อิติ นีติ มยา มตา.

Ngay cả với người ở xa, dạng đoản âm ‘janinda’ vẫn được thấy; Không ở đâu thấy dạng trường âm. Quy tắc này được tôi xem là như vậy.

อิทมฺเปตฺถ วตฺตพฺพํ ‘‘กุโต นุ โภ อิทมายาตํ ‘ทูรฏฺฐสฺสาลปนํ อทูรฏฺฐสฺสาลปนมิ’ติ’’? สทฺทสตฺถโต. สทฺทสตฺถํ นาม น สพฺพโส พุทฺธวจนสฺโสปการกํ, เอกเทเสน ปน โหติ.

Ở đây cũng nên nói điều này: ‘Thưa ngài, điều này từ đâu mà có, tức là ‘hô cách cho người ở xa, hô cách cho người ở gần’?’ (Đáp:) Từ ngữ pháp luận. Ngữ pháp luận quả thực không phải hoàn toàn hữu ích cho lời Phật dạy, nhưng cũng có ích trong một vài phương diện.

อิมสฺมึ ปกรเณ ‘‘พหุวจน’’นฺติ วา ‘‘ปุถุวจน’’นฺติ วา ‘‘อเนกวจน’’นฺติ วา อตฺถโต เอกํ, พฺยญฺชนเมว นานํ, ตสฺมา สพฺพตฺถ ‘‘พหุวจน’’นฺติ วา ‘‘ปุถุวจน’’นฺติ วา ‘‘อเนกวจน’’นฺติ วา โวหาโร กาตพฺโพ, ปุถุวจนํ อเนกวจนนฺติ จ อิทํ สาสเน นิรุตฺตญฺญูนํ โวหาโร, อิตรํ สทฺทสตฺถวิทูนํ.

Trong chuyên luận này, ‘bahuvacana’ (số nhiều) hay ‘puthuvacana’ (số nhiều) hay ‘anekavacana’ (số nhiều) về mặt ý nghĩa là một, chỉ có văn tự là khác nhau. Do đó, ở mọi nơi nên dùng cách gọi ‘bahuvacana’ hoặc ‘puthuvacana’ hoặc ‘anekavacana’. ‘Puthuvacana’ và ‘anekavacana’ là cách dùng của những người am hiểu từ nguyên học trong giáo pháp, còn từ kia (‘bahuvacana’) là của những người am hiểu ngữ pháp.

กสฺมา ปน อิมสฺมึ ปกรเณ ทฺวิวจนํ น วุตฺตนฺติ? ยสฺมา พุทฺธวจเน ทฺวิวจนํ นาม นตฺถิ, ตสฺมา น วุตฺตนฺติ. นนุ พุทฺธวจเน วจนตฺตยํ อตฺถิ, ตถา หิ ‘‘อายสฺมา’’ติ อิทํ เอกวจนํ, ‘‘อายสฺมนฺตา’’ติ อิทํ ทฺวิวจนํ, ‘‘อายสฺมนฺโต’’ติ อิทํ พหุวจนนฺติ? ตนฺน, ยทิ ‘‘อายสฺมนฺตา’’ติ อิทํ วจนํ ทฺวิวจนํ ภเวยฺย, ‘‘ปุริโส ปุริสา’’ติอาทีสุ กตรํ ทฺวิวจนนฺติ วเทยฺยาถ, ตสฺมา พุทฺธวจเน ทฺวิวจนํ นาม นตฺถิ. เตเนว หิ สิ โย อํ โย นา หีติอาทินา เอกวจนพหุวจนาเนว ทสฺสิตานีติ.

Vậy tại sao trong chuyên luận này, song số (dvivacana) không được đề cập đến? Bởi vì trong lời Phật dạy không có cái gọi là song số, do đó nó không được đề cập. (Phản đối:) Chẳng phải trong lời Phật dạy có ba số sao? Ví như ‘āyasmā’ (vị trưởng lão) là số ít, ‘āyasmantā’ (hai vị trưởng lão) là song số, và ‘āyasmanto’ (các vị trưởng lão) là số nhiều. (Đáp:) Điều đó không đúng. Nếu từ ‘āyasmantā’ là song số, thì trong các trường hợp như ‘puriso, purisā’ (người đàn ông, những người đàn ông), các vị sẽ nói từ nào là song số? Do đó, trong lời Phật dạy không có cái gọi là song số. Chính vì lý do đó, qua các biến cách như ‘si, yo, aṃ, yo, nā, hi’ v.v..., chỉ có số ít và số nhiều được chỉ ra.

นนุ จ โภ ‘‘สุณนฺตุ เม อายสฺมนฺตา, อชฺช อุโปสโถ ปนฺนรโส. ยทายสฺมนฺตานํ ปตฺตกลฺลํ, มยํ อญฺญมญฺญํ ปาริสุทฺธิอุโปสถํ กเรยฺยามา’’ติ ปาฬิยํ ทฺเว สนฺธาย ‘‘อายสฺมนฺตา’’ติ วุตฺตํ, ‘‘อุทฺทิฏฺฐา โข อายสฺมนฺโต จตฺตาโร ปาราชิกา ธมฺมา’’ติอาทีสุ ปน ปาฬีสุ พหโว สนฺธาย ‘‘อายสฺมนฺโต’’ติ วุตฺตํ, น จ สกฺกา วตฺตุํ ‘‘ยถา ตถา วุตฺต’’นฺติ[Pg.124], ปริวาสาทิอาโรจเนปิ อฏฺฐกถาจริเยหิ วิญฺญาตสุคตาธิปฺปาเยหิ ‘‘ทฺวินฺนํ อาโรเจนฺเตน ‘อายสฺมนฺตา ธาเรนฺตู’ติ, ติณฺณํ อาโรเจนฺเตน ‘อายสฺมนฺโต ธาเรนฺตู’ติ วตฺตพฺพ’’นฺติ วุตฺตตฺตาติ? สจฺจํ วุตฺตํ, ตํ ปน วินยโวหารวเสน วุตฺตนฺติ. นนุ วินโย พุทฺธวจนํ, กสฺมา ‘‘พุทฺธวจเน ทฺวิวจนํ นาม นตฺถี’’ติ วทถาติ? สจฺจํ วินโย พุทฺธวจนํ, ตถาปิ วินยกมฺมวเสน วุตฺตตฺตา อุปลกฺขณมตฺตํ, น สพฺพสาธารณพหุวจนปริยาปนฺนํ. ยทิ หิ ‘‘อายสฺมนฺตา’’ติ อิทํ ทฺวิวจนํ สิยา, ตปฺปโยคานิปิ กฺริยาปทานิ ทฺวิวจนาเนว สิยุํ, ตถารูปานิปิ กฺริยาปทานิ น สนฺติ. น หิ อกฺขรสมยโกวิโท ฌานลาภีปิ ทิพฺพจกฺขุนา วสฺสสตมฺปิ วสฺสสหสฺสมฺปิ สมเวกฺขนฺโต พุทฺธวจเน เอกมฺปิ กฺริยาปทํ ทฺวิวจนนฺติ ปสฺเสยฺย, เอวํ กฺริยาปเทสุ ทฺวิวจนสฺสาภาวา นามิกปเทสุ ทฺวิวจนํ นตฺถิ. นามิกปเทสุ ตทภาวาปิ กฺริยาปเทสุ ตทภาโว เวทิตพฺโพ. สกฺกฏภาสายํ ทฺวีสุปิ ทฺวิวจนานิ สนฺติ, มาคธภาสายํ ปน นตฺถิ.

Này bạn, há không phải trong câu Pāḷi: “Kính bạch chư đại đức, hôm nay là ngày Bố-tát rằm. Nếu thuận thời đối với chư đại đức, chúng ta hãy cùng nhau làm lễ Bố-tát thanh tịnh” thì từ ‘āyasmantā’ được nói để chỉ hai vị; còn trong các câu Pāḷi như: “Này chư hiền, bốn pháp bất cộng trụ đã được tuyên thuyết” thì từ ‘āyasmanto’ được nói để chỉ nhiều vị, và không thể nói rằng: “đã được nói như thế nào cũng được” hay sao? Bởi vì trong việc tuyên bố biệt trú v.v... các vị Luận Sư, những người đã thấu rõ ý chỉ của bậc Thiện Thệ, đã nói rằng: “Người tuyên bố cho hai vị nên nói là ‘āyasmantā dhārentū’ (mong hai ngài ghi nhớ), người tuyên bố cho ba vị nên nói là ‘āyasmanto dhārentū’ (mong các ngài ghi nhớ)”. (Đáp:) Đúng là đã được nói như vậy, nhưng điều đó được nói theo quy ước của Luật tạng. (Hỏi:) Há không phải Luật là lời Phật dạy sao? Tại sao ngài lại nói rằng: “Trong lời Phật dạy không có cái gọi là song số”? (Đáp:) Đúng là Luật là lời Phật dạy, tuy nhiên vì được nói theo phương diện của nghiệp sự trong Luật nên chỉ là trường hợp đặc biệt, không được bao gồm trong số nhiều thông thường. Vì nếu ‘āyasmantā’ này là song số thì các động từ được sử dụng với nó cũng phải là song số, nhưng các động từ như vậy không có. Thật vậy, một người thông thạo văn tự, dù đã đắc thiền và có thiên nhãn, khi quan sát trong một trăm năm hay một ngàn năm cũng sẽ không thấy một động từ nào trong lời Phật dạy là song số. Như vậy, do không có song số trong các động từ nên cũng không có song số trong các danh từ. Và do không có song số trong các danh từ, cũng cần phải hiểu là không có song số trong các động từ. Trong tiếng Sanskrit, có song số ở cả hai (danh từ và động từ), nhưng trong tiếng Magadha thì không có.

อปิจ ‘‘ปุถุวจน’’นฺติ นิรุตฺติโวหาโรปิ ‘‘พุทฺธวจเน ทฺวิวจนํ นตฺถี’’ติ เอตมตฺถํ ทีเปติ. ตญฺหิ สกฺกฏภาสายํ วุตฺตา ทฺวิวจนโต พหุวจนโต จ วิสุํภูตํ วจนํ, ตตฺถ วา วุตฺเตหิ อตฺเถหิ วิสุํภูตสฺส อตฺถสฺส วจนํ ‘‘ปุถุวจน’’นฺติ วุจฺจติ. กถมิทํ สกฺกฏภาสายํ วุตฺตา ทฺวิวจนโต พหุวจนโต จ วิสุํภูตํ วจนนฺติ เจ? ยสฺมา สกฺกฏภาสายํ ‘‘ปุถุวจน’’นฺติ โวหาโร นตฺถิ, ตสฺมา อิทํ เตหิ สกฺกฏภาสายํ วุตฺเตหิ ทฺวิวจนพหุวจเนหิ วิสุํภูตอตฺถสฺส วจนนฺติ วุจฺจติ. กถญฺจ ปน สกฺกฏภาสายํ วุตฺเตหิ วิสุํภูตสฺส อตฺถสฺส วจนนฺติ ปุถุวจนนฺติ เจ? ยสฺมา สกฺกฏภาสายํ ทฺเว อุปาทาย ทฺวิวจนํ วุตฺตํ, น ติจตุปญฺจาทิเก [Pg.125] พหโว อุปาทาย, พหโว ปน อุปาทาย พหุวจนํ วุตฺตํ, น ทฺเว อุปาทาย, อยํ สกฺกฏภาสาย วิเสโส. มาคธภาสายํ ปน ทฺวิติจตุปญฺจาทิเก พหโว อุปาทาย ปุถุวจนํ วุตฺตํ, ตสฺมา สกฺกฏภาสายํ วุตฺเตหิ อตฺเถหิ วิสุํภูตสฺส อตฺถสฺส วจนนฺติ ปุถุวจนนฺติ วุจฺจติ. อยํ มาคธภาสาย วิเสโส. ตสฺมาตฺร ปุถุภูตสฺส, ปุถุโน วา อตฺถสฺส วจนํ ‘‘ปุถุวจน’’นฺติ อตฺโถ สมธิคนฺตพฺโพ.

Hơn nữa, thuật ngữ ngữ pháp ‘puthuvacana’ (số nhiều) cũng làm sáng tỏ ý nghĩa rằng: “Trong lời Phật dạy không có song số”. Thật vậy, đó là một số cách riêng biệt với song số và số nhiều được nói trong tiếng Sanskrit, hoặc đó là số của một ý nghĩa riêng biệt với các ý nghĩa được nói ở đó, nên được gọi là ‘puthuvacana’. Nếu hỏi: “Làm thế nào đây là số cách riêng biệt với song số và số nhiều được nói trong tiếng Sanskrit?” (Đáp:) Bởi vì trong tiếng Sanskrit không có thuật ngữ ‘puthuvacana’, cho nên đây được gọi là số của một ý nghĩa riêng biệt với song số và số nhiều được nói trong tiếng Sanskrit. Nếu hỏi: “Và làm thế nào ‘puthuvacana’ là số của một ý nghĩa riêng biệt với những gì được nói trong tiếng Sanskrit?” (Đáp:) Bởi vì trong tiếng Sanskrit, song số được nói để chỉ hai, chứ không phải để chỉ nhiều như ba, bốn, năm, v.v...; còn số nhiều được nói để chỉ nhiều, chứ không phải để chỉ hai. Đây là đặc điểm của tiếng Sanskrit. Nhưng trong tiếng Magadha, ‘puthuvacana’ được nói để chỉ nhiều, bắt đầu từ hai, ba, bốn, năm, v.v... Do đó, nó được gọi là số của một ý nghĩa riêng biệt với các ý nghĩa được nói trong tiếng Sanskrit. Đây là đặc điểm của tiếng Magadha. Vì vậy, ở đây, ý nghĩa của ‘puthuvacana’ cần được hiểu là số của một ý nghĩa riêng biệt, hoặc của một ý nghĩa số nhiều.

อิทานิ ‘‘ปุริโส, ปุริสา, ปุริส’’นฺติ นิรุตฺติปิฏกโต อุทฺธริตนยํ นิสฺสาย ปกติรูปภูตสฺส ภูตสทฺทสฺส นามิกปทมาลา วุจฺจเต –

Bây giờ, dựa theo phương pháp được trích ra từ Niruttipiṭaka (Tạng Ngữ Nguyên Học) là “puriso, purisā, purisa”, bảng biến cách danh từ của từ ‘bhūta’ ở dạng nguyên thể được trình bày như sau:

ภูโต, ภูตา. ภูตํ, ภูเต. ภูเตน, ภูเตหิ, ภูเตภิ. ภูตสฺส, ภูตานํ. ภูตา, ภูตสฺมา, ภูตมฺหา, ภูเตหิ, ภูเตภิ. ภูตสฺส, ภูตานํ. ภูเต, ภูตสฺมึ, ภูตมฺหิ, ภูเตสุ. โภ ภูต, ภวนฺโต ภูตา.

Bhūto, bhūtā. Bhūtaṃ, bhūte. Bhūtena, bhūtehi, bhūtebhi. Bhūtassa, bhūtānaṃ. Bhūtā, bhūtasmā, bhūtamhā, bhūtehi, bhūtebhi. Bhūtassa, bhūtānaṃ. Bhūte, bhūtasmiṃ, bhūtamhi, bhūtesu. Bho bhūta, bhavanto bhūtā.

อถ วา ‘‘โภ ภูตา’’อิติ พหุวจนํ วิญฺเญยฺยํ. ยถา ปเนตฺถ ภูตอิจฺเจตสฺส ปกติรูปสฺส นามิกปทมาลา ปุริสนเยน โยชิตา, เอวํ ภาวกาทีนญฺจ อญฺเญสญฺจ ตํสทิสานํ นามิกปทมาลา ปุริสนเยน โยเชตพฺพา. เอตฺถญฺญานิ ตํสทิสานิ นาม ‘‘พุทฺโธ’’ติอาทีนํ ปทานํ พุทฺธอิจฺจาทีนิ ปกติรูปานิ.

Hoặc, số nhiều (hô cách) nên được hiểu là “bho bhūtā”. Giống như ở đây, bảng biến cách của từ nguyên thể ‘bhūta’ được áp dụng theo mẫu của ‘purisa’, cũng vậy, bảng biến cách của các từ ‘bhāvakādīnañca’ và các từ tương tự khác nên được áp dụng theo mẫu của ‘purisa’. Ở đây, các từ tương tự khác chính là các từ nguyên thể như ‘buddha’ v.v... của các từ như “buddho” v.v...

พุทฺโธ ธมฺโม สงฺโฆ มคฺโค,ขนฺโธ กาโย กาโม กปฺโป;

มาโส ปกฺโข ยกฺโข ภกฺโข,นาโค เมโฆ โภโค ยาโค.

Phật, Pháp, Tăng, đạo; Uẩn, thân, dục, kiếp; Tháng, nửa tháng, dạ xoa, vật thực; Rồng, mây, tài sản, sự cúng dường.

ราโค โทโส โมโห มาโน,มกฺโข ถมฺโภ โกโธ โลโภ;

หาโส เวโร ทาโห เตโช,ฉนฺโท กาโส สาโส โรโค.

Tham, sân, si, mạn; Giả dối, cứng nhắc, phẫn nộ, tham lam; Tiếng cười, oán thù, sự nóng cháy, lửa; Dục, ho, suyễn, bệnh.

อสฺโส [Pg.126] สสฺโส อิสฺโส สิสฺโส,สีโห พฺยคฺโฆ รุกฺโข เสโล;

อินฺโท สกฺโก เทโว คาโม,จนฺโท สูโร โอโฆ ทีโป.

Ngựa, lúa, tên, học trò; Sư tử, cọp, cây, núi; Đế-đà, Đế-thích, chư thiên, làng; Trăng, mặt trời, bộc lưu, hòn đảo.

ปสฺโส ยญฺโญ จาโค วาโท,หตฺโถ ปตฺโต โสโส เคโธ;

โสโม โยโธ คจฺโฉ อจฺโฉ,เคโห มาโฬ อฏฺโฏ สาโล.

Sườn, sự tế lễ, sự xả thí, luận thuyết; Tay, bát, sự khô héo, sự tham lam; Trăng, chiến binh, bụi cây, con gấu; Nhà, lầu gác, tháp canh, phòng lớn.

นโร นโค มิโค สโส,สุโณ พโก อโช ทิโช;

หโย คโช ขโร สโร,ทุโม ตโล ปโฏ ธโช.

Người, voi, nai, thỏ; Chó, diệc, dê, loài sanh hai lần; Ngựa, voi, lừa, mũi tên; Cây, cây thốt nốt, vải, cờ.

อุรโค ปฏโค วิหโค ภุชโค,ขรโภ สรโภ ปสโท ควโช;

มหิโส วสโภ อสุโร ครุโฬ,ตรุโณ วรุโณ พลิโส ปลิโฆ.

Loài bò sát, loài có cánh, chim, rắn; Lạc đà con, nai thần, hươu sao, bò tót; Trâu, bò đực, a-tu-la, chim ca-lâu-la; Thanh niên, thần Varuna, lưỡi câu, then cài.

สาโล ธโว จ ขทิโร,โคธุโม สฏฺฐิโก ยโว;

กฬาโย จ กุลตฺโถ จ,ติโล มุคฺโค จ ตณฺฑุโล.

Cây sala, cây dhava và cây khadira; Lúa mì, lúa sáu mươi ngày, đại mạch; Đậu Hà Lan và đậu ngựa; Mè, đậu xanh và gạo.

ขตฺติโย พฺราหฺมโณ เวสฺโส,สุทฺโท ธุตฺโต จ ปุกฺกุโส;

จณฺฑาโล ปติโก ปฏฺโฐ,มนุสฺโส รถิโก รโถ.

Sát-đế-lỵ, Bà-la-môn, Phệ-xá; Thủ-đà-la, kẻ lừa đảo và người dọn rác; Chiên-đà-la, bộ binh, người đọc; Người, người đánh xe, xe.

ปพฺพชิโต [Pg.127] คหฏฺโฐ จ,โคโณ โอฏฺโฐ จ คทฺรโภ;

มาตุคาโม จ โอโรโธ,อิจฺจาทีนิ วิภาวเย.

Người xuất gia và người tại gia; Bò, lạc đà và lừa; Phụ nữ và hậu cung; Nên xem xét các từ v.v... (như trên).

เกเจตฺถ วเทยฺยุํ ‘‘นนุ โภ ‘โอโรธา จ กุมารา จา’ติ ปาฐสฺส ทสฺสนโต โอโรธสทฺโท อิตฺถิลิงฺโค’’ติ? ตนฺน, ตตฺถ หิ ‘‘โอโรธา’’ติ อิทํ โอการนฺตปุลฺลิงฺคเมว, นา’การนฺติตฺถิลิงฺคํ, ตุมฺเห ปน ‘‘อาการนฺติตฺถิลิงฺค’’นฺติ มญฺญมานา เอวํ วทถ, น ปนิทํ อาการนฺติตฺถิลิงฺคํ, อถ โข ‘‘มาตุคามา’’ติปทํ วิย พหุวจนวเสน วุตฺตมาการนฺตปทนฺติ. นนุ จ โภ สมฺโมหวิโนทนิยาทีสุ โอโรธสทฺทสฺส อิตฺถิลิงฺคตา ปากฏา, กถนฺติ เจ? ‘‘รุกฺเข อธิวตฺถา เทวตา เถรสฺส กุทฺธา ปฐมเมว มนํ ปโลเภตฺวา ‘อิโต เต สตฺตทิวสมตฺถเก อุปฏฺฐาโก ราชา มริสฺสตี’ติ สุปิเน อาโรเจสิ. เถโร ตํ กถํ สุตฺวา ราโชโรธานํ อาจิกฺขิ. ตา เอกปฺปหาเรเนว มหาวิรวํ วิรวึสู’’ติ. เอตฺถ หิ ‘‘ราโชโรธาน’’นฺติ วตฺวา ‘‘ตา’’ติ วุตฺตตฺตาว โอโรธสทฺทสฺส อิตฺถิลิงฺคตา ปากฏาติ? ตนฺน, อตฺถสฺส ทุคฺคหณโต. ทุคฺคหิโต หิ เอตฺถ ตุมฺเหหิ อตฺโถ, เอตฺถ ปน โอโรธสทฺเทน อิตฺถิปทตฺถสฺส กถนโต อิตฺถิปทตฺถํ สนฺธาย ‘‘ตา’’ติ วุตฺตตฺตา ‘‘ตา อิตฺถิโย’’ติ อยเมวตฺโถ. ตุมฺเห ปน อมาตาปิตรสํวทฺธตฺตา อาจริยกุเล จ อนิวุฏฺฐตฺตา เอตํ สุขุมตฺถมชานนฺตา ยํ วา ตํ วา มุขารูฬฺหํ วทถ.

Một số người ở đây có thể nói rằng: “Này các ngài, chẳng phải từ bài kinh ‘orodhā ca kumārā ca’ (các cung phi và các hoàng tử), từ ‘orodha’ là nữ tánh sao?” Điều đó không đúng. Vì ở đó, ‘orodhā’ chính là nam tánh vĩ ngữ ‘o’, chứ không phải nữ tánh vĩ ngữ ‘ā’. Tuy nhiên, các ngài cho rằng đó là “nữ tánh vĩ ngữ ‘ā’” nên mới nói như vậy, nhưng đây không phải là nữ tánh vĩ ngữ ‘ā’, mà là từ vĩ ngữ ‘ā’ được dùng theo nghĩa số nhiều, giống như từ ‘mātugāmā’. Lại nữa, này các ngài, trong Sammohavinodanī và các sách khác, nữ tánh của từ ‘orodha’ đã rõ ràng, tại sao vậy? “Vị thiên nữ ngự trên cây, tức giận vị trưởng lão, trước tiên đã dụ dỗ tâm trí ngài và báo mộng rằng: ‘Bảy ngày nữa, đức vua là người hộ độ của ngài sẽ băng hà.’ Vị trưởng lão nghe chuyện ấy, đã kể lại cho các cung phi của vua. Họ (tā) đồng loạt cất tiếng kêu khóc thảm thiết.” Ở đây, vì đã nói ‘rājorodhānaṃ’ rồi lại nói ‘tā’, nên nữ tánh của từ ‘orodha’ đã rõ ràng, phải không? Điều đó không đúng, vì đã hiểu sai ý nghĩa. Ở đây, các ngài đã hiểu sai ý nghĩa. Ở đây, vì từ ‘orodha’ nói lên ý nghĩa của từ ‘phụ nữ’, nên từ ‘tā’ được dùng để chỉ ý nghĩa của từ ‘phụ nữ’, do đó ý nghĩa chính là ‘những người phụ nữ ấy’ (tā itthiyo). Còn các ngài, vì không được cha mẹ nuôi dưỡng và cũng không sống trong gia đình của thầy, nên không biết được ý nghĩa vi tế này, cứ nói bất cứ điều gì buột ra từ miệng.

ภุญฺชนตฺถํ กถนตฺถํ, มุขํ โหตีติ โน วเท;

ยํ วา ตํ วา มุขารูฬฺหํ, วจนํ ปณฺฑิโต นโรติ.

Miệng là để ăn, để nói; người trí không nên nói bất cứ lời nào buột ra từ miệng.

น มยํโภ ยํ วา ตํ วา มุขารูฬฺหํ วทาม, อฏฺฐกถาจริยานญฺเญว วจนํ คเหตฺวา วทาม, อฏฺฐกถาเยว อมฺหากํ ปฏิสรณํ[Pg.128], น มยํ ตุมฺหากํ สทฺทหามาติ. อมฺหากํ สทฺทหถ วา มา วา, มา ตุมฺเห ‘‘อฏฺฐกถาจริยานญฺเญว วจนํ คเหตฺวา วทามา’’ติ อฏฺฐกถาจริเย อพฺภาจิกฺขถ. น หิ อฏฺฐกถาจริเยหิ ‘‘โอโรธสทฺโท อิตฺถิลิงฺโค’’ติ วุตฺตฏฺฐานมตฺถิ, ตสฺมาปิ อฏฺฐกถาจริเย อพฺภาจิกฺขถ, น ยุตฺตํ พุทฺธาทีนํ ครูนมพฺภาจิกฺขนํ มหโต อนตฺถสฺส ลาภาย สํวตฺตนโต. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา ‘‘อตฺตนา ทุคฺคหิเตน อมฺเห เจว อพฺภาจิกฺขติ, พหุญฺจ อปุญฺญํ ปสวติ, ตโต อตฺตานญฺจ ขณตี’’ติ.

Này các ngài, chúng tôi không nói bất cứ điều gì buột ra từ miệng, chúng tôi nói sau khi đã lấy lời của các vị Chú giải sư. Chú giải chính là nơi nương tựa của chúng tôi, chúng tôi không tin các ngài. (Đáp:) Các ngài tin chúng tôi hay không cũng được, nhưng các ngài đừng vu khống các vị Chú giải sư rằng: ‘Chúng tôi nói sau khi đã lấy lời của các vị Chú giải sư.’ Vì không có chỗ nào các vị Chú giải sư nói rằng ‘từ orodha là nữ tánh.’ Do đó, các ngài đã vu khống các vị Chú giải sư. Việc vu khống các bậc đáng kính như Đức Phật là không thích hợp, vì nó dẫn đến sự tai hại lớn lao. Điều này đã được Đức Thế Tôn nói rằng: ‘Do tự mình nắm giữ sai lầm, người ấy vừa vu khống chúng ta, vừa tạo ra nhiều điều bất thiện, và từ đó tự đào gốc rễ của chính mình.’”

เอวํ อพฺภาจิกฺขนสฺส อยุตฺตตํ สาวชฺชตญฺจ ทสฺเสตฺวา ปุนปิ เต อิทํ วตฺตพฺพา – ชาตกฏฺฐกถายมฺปิ ตุมฺเหหิ อาหฏอุทาหรณสทิสํ อุทาหรณมตฺถิ, ตํ สุณาถ. โกสิยชาตกฏฺฐกถายญฺหิ ‘‘สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต เอกํ สาวตฺถิยํ มาตุคามํ อารพฺภ กเถสิ. สา กิเรกสฺส สทฺธสฺส ปสนฺนสฺส อุปาสกพฺราหฺมณสฺส พฺราหฺมณี ทุสฺสีลา ปาปธมฺมา’’ติ ปาโฐ ทิสฺสติ. เอตฺถ หิ ‘‘มาตุคามํ อารพฺภ กเถสี’’ติ วตฺวา ‘‘สา’’ติ วุตฺตตฺตา ตุมฺหากํ มเตน มาตุคามสทฺโท อิตฺถิลิงฺโคเยว สิยา, น ปุลฺลิงฺโค, กิมิทํ อฏฺฐกถาวจนมฺปิ น ปสฺสถ, ตเทว ปน อฏฺฐกถาวจนํ ปสฺสถ, กึ สา เอว อฏฺฐกถา ตุมฺหากํ ปฏิสรณํ, น ตทญฺญาติ.

Sau khi đã chỉ ra sự không thích hợp và có tội lỗi của việc vu khống như vậy, lại nên nói với họ điều này: – Trong Chú giải Bổn Sanh cũng có một ví dụ tương tự như ví dụ mà các ngài đã đưa ra. Hãy nghe đây. Trong Chú giải Kosiyajātaka, có đoạn văn như sau: ‘Bậc Đạo Sư, khi đang ngự tại Jetavana, đã nói về một người phụ nữ (mātugāmaṃ) ở Sāvatthī. Nghe nói, bà ấy (sā) là vợ của một vị Bà-la-môn cận sự nam có đức tin, trong sạch, nhưng bà là người ác giới, có pháp ác.’ Ở đây, vì đã nói ‘nói về một người phụ nữ (mātugāmaṃ)’ rồi lại nói ‘bà ấy (sā)’, theo quan điểm của các ngài, từ ‘mātugāma’ phải là nữ tánh, không phải nam tánh. Tại sao các ngài không thấy lời này của Chú giải, mà chỉ thấy lời kia của Chú giải? Phải chăng chỉ có Chú giải ấy là nơi nương tựa của các ngài, chứ không phải Chú giải khác?

ยทิ ตาสทฺทํ อเปกฺขิตฺวา โอโรธสทฺทสฺส อิตฺถิลิงฺคตฺตมิจฺฉถ, เอตฺถาปิ สาสทฺทมเปกฺขิตฺวา มาตุคามสทฺทสฺส อิตฺถิลิงฺคตฺตมิจฺฉถาติ. เอวํ วุตฺตา เต นิรุตฺตรา อปฺปฏิภานา มงฺกุภูตา ปตฺตกฺขนฺธา อโธมุขา ปชฺฌาเยยฺยุํ. เอตฺถาปิ มาตุคามสทฺเทน อิตฺถิปทตฺถสฺส กถนโต อิตฺถิปทตฺถํ สนฺธาย ‘‘สา’’ติ วุตฺตตฺตา ‘‘สา อิตฺถี’’ติ อยเมวตฺโถ. กตฺถจิ [Pg.129] หิ ปธานวาจเกน ปุลฺลิงฺเคน นปุํสกลิงฺเคน วา สมานาธิกรณสฺส คุณสทฺทสฺส อภิเธยฺยลิงฺคานุวตฺติตฺตาปุลฺลิงฺควเสน วา นปุํสกลิงฺควเสน วา นิทฺทิสิตพฺพตฺเตปิ ลิงฺคมนเปกฺขิตฺวา อิตฺถิปทตฺถเมวาเปกฺขิตฺวา อิตฺถิลิงฺคนิทฺเทโส ทิสฺสติ. ตํ ยถา? ‘‘อิธ วิสาเข มาตุคาโม สุสํวิหิตกมฺมนฺตา โหติ สงฺคหิตปริชนา ภตฺตุมนาปํ จรติ, สมฺภตํ อนุรกฺขตี’’ติ จ, ‘‘โก นุ โข ภนฺเต เหตุ โก ปจฺจโย, เยน มิเธกจฺโจ มาตุคาโม ทุพฺพณฺณา จ โหติ ทุรูปา สุปาปิกา ทสฺสนาย, ทลิทฺทา จ โหติ อปฺปสฺสกา อปฺปโภคา อปฺเปสกฺขา จ. อิธ มลฺลิเก เอกจฺโจ มาตุคาโม โกธนา โหติ อุปายาสพหุลา, อปฺปมฺปิ วุตฺตา สมานา อภิสชฺชติ กุปฺปติ พฺยาปชฺชติ ปติตฺถิยติ โกปญฺจ โทสญฺจ อปฺปจฺจยญฺจ ปาตุกโรตี’’ติ จ, ‘‘ตํ โข ปน ภิกฺขเว อิตฺถิรตนํ รญฺโญ จกฺกวตฺติสฺส ปุพฺพุฏฺฐายินี ปจฺฉานิปาตินี กึการปฏิสฺสาวินี’’ติ จ อิเม ปโยคา.

Nếu các ngài dựa vào từ ‘tā’ mà muốn (chấp nhận) nữ tánh của từ ‘orodha’, thì ở đây cũng vậy, các ngài hãy dựa vào từ ‘sā’ mà muốn (chấp nhận) nữ tánh của từ ‘mātugāma’. Khi được nói như vậy, họ sẽ không trả lời được, không đối đáp được, trở nên lúng túng, vai rũ xuống, mặt cúi gằm, và trầm tư suy nghĩ. Ở đây cũng vậy, vì từ ‘mātugāma’ nói lên ý nghĩa của từ ‘phụ nữ’, nên từ ‘sā’ được dùng để chỉ ý nghĩa của từ ‘phụ nữ’, do đó ý nghĩa chính là ‘người phụ nữ ấy’ (sā itthī). Vì ở một số nơi, mặc dù tính từ đồng vị với danh từ chính thuộc nam tánh hoặc trung tánh phải được biểu thị theo nam tánh hoặc trung tánh, theo tánh của đối tượng được chỉ định, nhưng người ta vẫn thấy có sự biểu thị theo nữ tánh, không phụ thuộc vào tánh (của danh từ) mà chỉ phụ thuộc vào ý nghĩa của từ ‘phụ nữ’. Ví dụ như: ‘Này Visākhā, ở đây người phụ nữ (mātugāmo) là người có công việc được sắp xếp tốt (susaṃvihitakammantā), có đoàn tùy tùng được quy tụ (saṅgahitaparijanā), cư xử đẹp lòng chồng, và giữ gìn tài sản đã mang về.’ Và: ‘Bạch ngài, do nhân gì, do duyên gì, mà ở đây có người phụ nữ (mātugāmo) lại xấu xí (dubbaṇṇā), dung mạo khó coi (durūpā), không ưa nhìn (supāpikā dassanāya), lại nghèo khó (daliddā), ít tài sản (appassakā), ít của cải (appabhogā), và ít quyền thế (appesakkhā)? Này Mallikā, ở đây có người phụ nữ (mātugāmo) hay nóng giận (kodhanā), nhiều phiền muộn (upāyāsabahulā), dù bị nói chút ít cũng tức giận, phẫn nộ, chống đối, ngoan cố, và biểu lộ sự tức giận, sân hận, và bất bình.’ Và: ‘Này các Tỳ khưu, nữ báu (itthiratanaṃ) của vua Chuyển Luân Vương là người thức dậy trước (pubbuṭṭhāyinī), đi ngủ sau (pacchānipātinī), và vâng lời mệnh lệnh (kiṃkārapaṭissāvinī).’ Đây là những cách dùng.

กตฺถจิ ปน ปธานวาจเกน นปุํสกลิงฺเคน สมานาธิกรณสฺส คุณสทฺทสฺส อภิเธยฺยลิงฺคานุวตฺติตฺตา นปุํสกลิงฺควเสน นิทฺทิสิตพฺพตฺเตปิ ลิงฺคมนเปกฺขิตฺวา ปุริสปทตฺถเมวาเปกฺขิตฺวา ปุลฺลิงฺคนิทฺเทโส ทิสฺสติ. ตํ ยถา? ‘‘ปญฺจ ปจฺเจกพุทฺธสตานิ อิมสฺมึ อิสิคิลิสฺมึ ปพฺพเต จิรนิวาสิโน อเหสุํ. ตํ โข ปน รญฺโญ จกฺกวตฺติสฺส ปริณายกรตนํ ญาตานํ ปเวเสตา อญฺญาตานํ นิวาเรตา’’ติ. กตฺถจิ ปธานวาจเกน ลิงฺคตฺตเยน สมานาธิกรณสฺส คุณสทฺทสฺส อภิเธยฺยลิงฺคานุรูปํ นิทฺเทโส ทิสฺสติ. ตํ ยถา? สา อิตฺถี ‘‘สีลวตี กลฺยาณธมฺมา. อฏฺฐหิ โข นกุลมาเต ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม กายสฺส เภทา ปรมฺมรณา มนาปกายิกานํ เทวานํ [Pg.130] สหพฺยตํ อุปปชฺชติ. สทฺโธ ปุริสปุคฺคโล, สทฺธํ กุลํ, จิตฺตํ ทนฺตํ สุขาวห’’นฺติ.

Lại nữa, ở một vài trường hợp, đối với tính từ có cùng cách thức với danh từ chính ở trung tánh, mặc dù nên được trình bày theo trung tánh do việc tùy thuộc vào tánh của đối tượng được biểu thị, nhưng người ta vẫn thấy sự trình bày theo nam tánh do không xem xét đến tánh (của danh từ) mà chỉ xem xét đến ý nghĩa của từ ‘purisa’ (người nam). Điều ấy như thế nào? ‘Năm trăm vị Phật Độc Giác đã là những vị cư ngụ lâu năm ở trên núi Isigili này.’ ‘Và chính viên ngọc báu quân sư của vị vua Chuyển Luân là người cho những người quen biết đi vào, là người ngăn cản những người không quen biết.’ Ở một vài trường hợp, người ta thấy sự trình bày tương ứng với tánh của đối tượng được biểu thị của tính từ có cùng cách thức với danh từ chính ở cả ba tánh. Điều ấy như thế nào? Người phụ nữ ấy ‘là người có giới hạnh, là người có thiện pháp.’ ‘Này mẹ Nakula, quả thật người phụ nữ được thành tựu tám pháp, sau khi thân hoại mạng chung, được sanh chung với chư Thiên ở cõi trời Manāpakāyika.’ ‘Người nam có đức tin,’ ‘gia tộc có đức tin,’ ‘tâm được điều phục đem lại an lạc.’

เสยฺยอิติ สทฺโท ปน เยภุยฺเยน โอการนฺตภาเว ฐตฺวา ลิงฺคตฺตยานุกูโล ภวติ เอกากาเรเนว ติฏฺฐนโต. กถํ? เสยฺโย อมิตฺโต มติยา อุเปโต. เอสาว ปูชนา เสยฺโย, เอกาหํ ชีวิตํ เสยฺโย.

Còn từ ‘seyya’ thì phần lớn, khi ở dạng tận cùng bằng ‘o’ (tức là seyyo), nó phù hợp với cả ba tánh do chỉ tồn tại ở một hình thức duy nhất. Như thế nào? ‘Kẻ thù có trí tuệ thì tốt hơn.’ ‘Sự cúng dường này là tốt hơn.’ ‘Sự sống một ngày là tốt hơn.’

‘‘ธมฺเมน จ อลาโภ โย,โย จ ลาโภ อธมฺมิโก;

อลาโภ ธมฺมิโก เสยฺโย,ยญฺเจ ลาโภ อธมฺมิโก.

‘Sự không được lợi lộc nào đúng theo Chánh pháp, và sự được lợi lộc nào là phi pháp; sự không được lợi lộc đúng theo Chánh pháp thì tốt hơn, so với sự được lợi lộc là phi pháp.’

ยโส จ อปฺปพุทฺธีนํ, วิญฺญูนํ อยโส จ โย;

อยโสว เสยฺโย วิญฺญูนํ, น ยโส อปฺปพุทฺธินํ.

‘Và danh tiếng (đến) từ những người kém trí tuệ, và sự không có danh tiếng nào (đến) từ những bậc hiền trí; sự không có danh tiếng (đến) từ những bậc hiền trí thì tốt hơn, chứ không phải danh tiếng (đến) từ những người kém trí tuệ.’

ทุมฺเมเธหิ ปสํสา จ, วิญฺญูหิ ครหา จ ยา;

ครหาว เสยฺโย วิญฺญูหิ, ยญฺเจ พาลปฺปสํสนา.

‘Và sự tán thán bởi những người ngu dốt, và sự khiển trách nào bởi những bậc hiền trí; sự khiển trách bởi những bậc hiền trí thì tốt hơn, so với sự tán thán của kẻ ngu.’

สุขญฺจ กามมยิกํ, ทุกฺขญฺจ ปวิเวกิกํ;

ปวิเวกํ ทุกฺขํ เสยฺโย, ยญฺเจ กามมยํ สุขํ.

‘Và sự an lạc thuộc về dục lạc, và sự đau khổ thuộc về đời sống viễn ly; sự đau khổ của đời sống viễn ly thì tốt hơn, so với sự an lạc thuộc về dục lạc.’

ชีวิตญฺจ อธมฺเมน, ธมฺเมน มรณญฺจ ยํ;

มรณํ ธมฺมิกํ เสยฺโย, ยญฺเจ ชีเว อธมฺมิก’’นฺติ.

‘Và sự sống phi pháp, và cái chết nào đúng theo Chánh pháp; cái chết đúng theo Chánh pháp thì tốt hơn, so với việc sống phi pháp.’

เอวมยํ เสยฺย อิติ สทฺโท โอการนฺตภาเว ฐตฺวา ลิงฺคตฺตยานุกูโล ภวติ. กตฺถจิ ปน อาการนฺตภาเว ฐตฺวา อิตฺถิลิงฺคานุกูโล ทิสฺสติ ‘‘อิตฺถีปิ หิ เอกจฺจิยา, เสยฺยา โปส ชนาธิปา’’ติ. นิคฺคหีตนฺโต ปน หุตฺวา นปุํสกลิงฺคานุกูโล อปสิทฺโธ. เอวํปกาเร ปโยเค กึ ตุมฺเห น ปสฺสถาติ. เอวํ วุตฺตา จ เต นิรุตฺตราว ภวิสฺสนฺติ.

Như vậy, từ ‘seyya’ này, khi ở dạng tận cùng bằng ‘o’, nó phù hợp với cả ba tánh. Tuy nhiên, ở một vài trường hợp, khi ở dạng tận cùng bằng ‘ā’, nó được thấy là phù hợp với nữ tánh: ‘Bởi vì, thưa nhân chủ, một người phụ nữ nào đó còn tốt hơn cả người đàn ông.’ Còn việc nó có tận cùng bằng niggahīta (tức là seyyaṃ) và phù hợp với trung tánh là không được xác lập. (Nên nói rằng:) ‘Tại sao các ông không thấy những cách dùng như thế này?’ Và khi được nói như vậy, họ sẽ không thể trả lời được.

สเจปิ [Pg.131] เต เอตฺถ เอวํ วเทยฺยุํ ‘‘ตตฺถ ตตฺถ สุตฺตปฺปเทเส อฏฺฐกถาทีสุ จ ‘มาตุคาโม’ติ วา ‘มาตุคาเมนา’ติ วา โอการนฺตปุลฺลิงฺคภาเวน มาตุคามสทฺทสฺส ทสฺสนโต ปุลฺลิงฺคภูตํ มาตุคามสทฺทํ อนเปกฺขิตฺวา อิตฺถิปทตฺถเมว อเปกฺขิตฺวา ‘‘สา อิตฺถี’’ติ อิตฺถีสทฺเทน สาสทฺทสฺส สมฺพนฺธคฺคหณํ มยํ สมฺปฏิจฺฉาม, ‘โอโรโธ’ติ วา ‘โอโรเธนา’ติ วา โอการนฺตปุลฺลิงฺคภาเวน ฐิตสฺส โอโรธสทฺทสฺส อทสฺสนโต ปน ตุมฺเหหิ วุตฺตํ ปุริมตฺถํ น สมฺปฏิจฺฉามา’’ติ. ตทา เตสํ อิมานิ วินยปาฬิยํ อาคตปทานิ ทสฺเสตพฺพานิ ‘‘เตน โข ปน สมเยน ราชา อุเทโน อุยฺยาเน ปริจาเรสิ สทฺธึ โอโรเธน, อถ โข รญฺโญ อุเทนสฺส โอโรโธ ราชานํ อุเทนํ เอตทโวจา’’ติ. เอวํ อิมานิ สุตฺตปทานิ ทสฺเสตฺวา สุตฺตนิปาตฏฺฐกถายํ ‘‘ราโม นาม ราชา กุฏฺฐโรคี โอโรเธหิ จ นาฏเกหิ จ ชิคุจฺฉมาโน’’ติ วจนญฺจ ทสฺเสตฺวา ‘‘คจฺฉถ ตุมฺเห ครุกุลมุปคนฺตฺวา ภควโต สทฺธมฺมสฺส จิรฏฺฐิตตฺถํ สาธุกํ ปทพฺยญฺชนานิ อุคฺคณฺหถา’’ติ อุยฺโยเชตพฺพา.

Nếu ở đây họ có thể nói như vầy: ‘Ở các đoạn kinh và trong Chú giải v.v... ở chỗ này chỗ kia, do thấy được từ mātugāma ở dạng nam tánh tận cùng bằng ‘o’ như là ‘mātugāmo’ hay ‘mātugāmena’, chúng tôi chấp nhận việc nắm bắt sự liên quan của từ sā với từ itthī trong câu ‘sā itthī’ do không xem xét đến từ mātugāma vốn là nam tánh mà chỉ xem xét đến ý nghĩa của từ itthī (người nữ). Tuy nhiên, do không thấy được từ orodha tồn tại ở dạng nam tánh tận cùng bằng ‘o’ như là ‘orodho’ hay ‘orodhena’, chúng tôi không chấp nhận ý nghĩa trước đó đã được các ông nói ra.’ Khi ấy, nên chỉ cho họ thấy những từ ngữ này đã được nói đến trong tạng Luật: ‘Và vào lúc bấy giờ, vua Udena đang vui chơi trong vườn cùng với hoàng cung. Khi ấy, hoàng cung của vua Udena đã nói với vua Udena điều này.’ Sau khi đã chỉ ra những từ ngữ trong kinh này và cũng chỉ ra lời nói trong Chú giải Kinh Tập: ‘Vị vua tên là Rāma, người bị bệnh phong cùi, đã ghê tởm các cung nữ và các vũ công,’ họ nên được cho đi với lời dặn rằng: ‘Các ông hãy đi, sau khi đến gần trường học của bậc đạo sư, hãy học hỏi kỹ càng các từ và các âm tiết vì sự tồn tại lâu dài của Chánh pháp của Đức Thế Tôn.’

อิทานิ มาตุคามสทฺทาทีสุ กิญฺจิ วินิจฺฉยํ วทาม – มาตุคามสทฺโท จ โอโรธสทฺโท จ ทารสทฺโท จาติ อิเม อิตฺถิปทตฺถวาจกาปิ สมานา เอกนฺเตน ปุลฺลิงฺคา ภวนฺติ. เตสุ ทารสทฺทสฺส เอกสฺมึ อตฺเถ วตฺตมานสฺสาปิ พหุวจนกตฺตเมว สทฺทสตฺถวิทู อิจฺฉนฺติ, น เอกวจนกตฺตํ. มยํ ปน ทารสทฺทสฺส เอกสฺมึ อตฺเถ เอกวจนกตฺตํ, เยภุยฺเยน ปน พหุวจนกตฺตํ อนุชานาม, พวฺหตฺเถ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. ปาฬิยญฺหิ ทารสทฺโท เยภุยฺเยน พหุวจนโก ภวติ, เอกวจนโก อปฺโป. ตตฺริเม ปโยคา –

Bây giờ, chúng tôi sẽ nói lên một vài quyết định về các từ như là mātugāma v.v... – Các từ này là mātugāma, orodha, và dāra, mặc dù là những từ biểu thị ý nghĩa của người nữ, chúng hoàn toàn là nam tánh. Trong số ấy, đối với từ dāra, ngay cả khi được dùng với nghĩa số ít, các nhà ngữ pháp học chỉ muốn nó ở dạng số nhiều, chứ không phải dạng số ít. Còn chúng tôi thì cho phép từ dāra ở dạng số ít khi có nghĩa số ít, nhưng phần lớn là ở dạng số nhiều. Khi có nghĩa số nhiều thì không cần phải nói đến. Quả thật, trong Pāli, từ dāra phần lớn là số nhiều, số ít thì hiếm. Sau đây là những cách dùng ấy –

‘‘ทาสา [Pg.132] จ ทาสฺโย อนุชีวิโน จ,ปุตฺตา จ ทารา จ มยญฺจ สพฺเพ;

ธมฺมญฺจรามปฺปรโลกเหตุ,ตสฺมา หิ อมฺหํ ทหรา น มิยฺยเร’’ติ จ,

‘Các nam nô, các nữ tỳ, và những người tùy thuộc, các con trai, các người vợ, và tất cả chúng tôi; chúng tôi thực hành Chánh pháp vì lợi ích cho đời sau, do đó, những người trẻ của chúng tôi không bị chết yểu,’ và,

‘‘โย ญาตีนํ สขีนํ วา, ทาเรสุ ปฏิทิสฺสติ;

สหสา สมฺปิยาเยน, ตํ ชญฺญาวสโล อิตี’’ติ จ,

‘Người nào được thấy nơi các người vợ của bà con hoặc của bạn bè, bằng vũ lực hay với sự đồng thuận, hãy biết người ấy là kẻ hạ tiện,’ và,

‘‘เสหิ ทาเรหิ’สนฺตุฏฺโฐ, เวสิยาสุ ปทิสฺสติ;

ทิสฺสติ ปรทาเรสุ, ตํ ปราภวโต มุข’’นฺติ จ,

‘Không hài lòng với các người vợ của mình, lại giao du với các kỹ nữ; giao du với vợ của người khác, đó là cửa ngõ của sự suy vong,’ và,

‘‘ปุตฺเตสุ ทาเรสุ จ ยา อเปกฺขา’’ติ จ พฺยาเส, สมาเส ปน ‘‘ปุตฺตทารา ทิสา ปจฺฉา, ปุตฺตทาเรหิ มตฺตโน’’ติ จ เอวมาทโย พหุวจนปฺปโยคา พหโว ภวนฺติ.

Và trong câu không phải là hợp từ: ‘Sự luyến ái nào đối với các con trai và các người vợ,’ còn trong hợp từ thì: ‘vợ con là phương Tây,’ ‘bởi vợ con của mình.’ Các cách dùng số nhiều như vậy và v.v... thì có rất nhiều.

เอกวจนปฺปโยคา ปน อปฺปา. เสยฺยถิทํ? ‘‘ครูนํ ทาเร, ธมฺมํ จเร โยปิ สมุญฺชกํ จเร, ทารญฺจ โปสํ ททมปฺปกสฺมิ’’นฺติ จ,

Còn các cách dùng số ít thì hiếm. Ví dụ như: ‘Đối với vợ của các bậc trưởng thượng, nên thực hành đúng pháp, người nào thực hành việc khất thực, và nuôi dưỡng vợ, cho đi từ của cải ít ỏi,’ và,

‘‘เย คหฏฺฐา ปุญฺญกรา, สีลวนฺโต อุปาสกา;

ธมฺเมน ทารํ โปเสนฺติ, เต นมสฺสามิ มาตลี’’ติ จ,

‘Những người tại gia làm điều phước thiện, những cận sự nam có giới hạnh, những người nuôi dưỡng vợ đúng theo Chánh pháp, tôi xin đảnh lễ họ, này Mātali,’ và,

‘‘ปรทารํ น คจฺเฉยฺยํ, สทารปสุโต สิย’’นฺติ จ,

‘Không nên đi đến vợ của người khác, nên gắn bó với vợ của mình,’ và,

‘‘โย อิจฺเฉ ปุริโส โหตุํ, ชาตึ ชาตึ ปุนปฺปุนํ;

ปรทารํ วิวชฺเชยฺย, โธตปาโทว กทฺทม’’นฺติ จ

‘Người nam nào mong muốn được làm người nam, trong mỗi kiếp sống, lập đi lập lại; người ấy nên tránh xa vợ của người khác, giống như người có chân đã rửa sạch (tránh) bùn lầy,’ và

เอวมาทโย เอกวจนปฺปโยคา อปฺปา.

Các cách dùng số ít như vậy và v.v... thì hiếm.

สมาหารลกฺขณวเสน ปเนส ทารสทฺโท นปุํสกลิงฺเคกวจโนปิ กตฺถจิ ภวติ. ‘‘อาทาย ปุตฺตทารํ. ปุตฺตทารสฺส สงฺคโห’’อิติ เอวํ อิธ วุตฺตปฺปกาเรน ลิงฺคญฺจ อตฺถญฺจ สลฺลกฺเขตฺวา ‘‘ปุริโส ปุริสา’’ติ ปวตฺตํ ปุริสสทฺทนยํ นิสฺสาย [Pg.133] สพฺเพสํ ‘‘ภูโต ภาวโก ภโว’’ติอาทีนํ ภูธาตุมยานํ อญฺเญสญฺโจการนฺตปทานํ นามิกปทมาลาสุ สทฺธาสมฺปนฺเนหิ กุลปุตฺเตหิ สทฺธมฺมฏฺฐิติยา โกสลฺลมุปฺปาเทตพฺพํ.

Tuy nhiên, do bởi đặc tính tổng hợp (samāhāralakkhaṇa), danh từ dāra này đôi khi cũng là trung tánh số ít. (Ví dụ như) trong câu: “Ādāya puttadāraṃ (dẫn theo con và vợ).” và “Puttadārassa saṅgaho (sự nuôi dưỡng con và vợ).” Như vậy, sau khi đã ghi nhận về giới tính và ý nghĩa theo cách đã được nói ở đây, các thiện nam tử có đức tin nên phát sinh sự thiện xảo về các biến cách của danh từ (nāmikapadamālā) đối với tất cả các từ có vĩ ngữ ‘o’ (okārantapadānaṃ) khác, như là “bhūto, bhāvako, bhavo” v.v... là những từ được hình thành từ căn ‘bhū’, bằng cách nương theo mẫu của danh từ purisa được tiến hành là “puriso, purisā”, vì sự tồn tại của Chánh pháp.

กึ ปน สพฺพานิ โอการนฺตปทานิ ปุริสนเย สพฺพปฺปกาเรน เอกสทิสาเนว หุตฺวา ปวิฏฺฐานีติ? น ปวิฏฺฐานิ. กานิจิ หิ โอการนฺตปทานิ ปุริสนเย สพฺพถา ปวิฏฺฐานิ จ โหนฺติ, เอกเทเสน ปวิฏฺฐานิ จ, กานิจิ โอการนฺตปทานิ ปุริสนเย เอกเทเสน ปวิฏฺฐานิ จ โหนฺติ, เอกเทเสน น ปวิฏฺฐานิ จ, กานิจิ โอการนฺตปทานิ ปุริสนเย สพฺพถา อปฺปวิฏฺฐาเนว. ตตฺร กตมานิ กานิจิ โอการนฺตปทานิ ปุริสนเย สพฺพถา ปวิฏฺฐานิ จ โหนฺติ, เอกเทเสน ปวิฏฺฐานิ จ? ‘‘สโร วโย เจโต’’ติอาทีนิ. สโรอิติ หิ อยํสทฺโท อุสุสทฺทสรวนอการาทิสรวาจโก เจ, ปุริสนเย สพฺพถา ปวิฏฺโฐ. รหทวาจโก เจ, มโนคณปกฺขิกตฺตา ปุริสนเย เอกเทเสน ปวิฏฺโฐ. วโยอิติ สทฺโท ปริหานิวาจโก เจ, ปุริสนเย สพฺพถา ปวิฏฺโฐ. อายุโกฏฺฐาสวาจโก เจ, มโนคณปกฺขิกตฺตา ปุริสนเย เอกเทเสน ปวิฏฺโฐ. เจโต อิติ สทฺโท ยทิ ปณฺณตฺติวาจโก, ปุริสนเย สพฺพถา ปวิฏฺโฐ. ยทิ ปน จิตฺตวาจโก, มโนคณปกฺขิกตฺตา ปุริสนเย เอกเทเสน ปวิฏฺโฐ. มโนคโณ จ นาม –

Vậy thì, có phải tất cả các từ có vĩ ngữ ‘o’ đều được bao gồm trong mẫu purisa, hoàn toàn giống nhau về mọi phương diện không? (Đáp rằng:) Không được bao gồm (như thế). Thật vậy, có một số từ có vĩ ngữ ‘o’ vừa được bao gồm hoàn toàn trong mẫu purisa, lại vừa được bao gồm một phần. Có một số từ có vĩ ngữ ‘o’ vừa được bao gồm một phần trong mẫu purisa, lại vừa không được bao gồm một phần. Có một số từ có vĩ ngữ ‘o’ hoàn toàn không được bao gồm trong mẫu purisa. Trong đó, những từ có vĩ ngữ ‘o’ nào vừa được bao gồm hoàn toàn trong mẫu purisa, lại vừa được bao gồm một phần? (Đó là) các từ như: “saro, vayo, ceto” v.v... Thật vậy, danh từ saro này, nếu có nghĩa là mũi tên, âm thanh, nguyên âm (như a), thì được bao gồm hoàn toàn trong mẫu purisa. Nếu có nghĩa là hồ nước, thì được bao gồm một phần trong mẫu purisa do thuộc về nhóm mano (manogaṇa). Danh từ vayo, nếu có nghĩa là sự suy tàn, thì được bao gồm hoàn toàn trong mẫu purisa. Nếu có nghĩa là phần tuổi thọ, thì được bao gồm một phần trong mẫu purisa do thuộc về nhóm mano. Danh từ ceto, nếu có nghĩa là khái niệm, thì được bao gồm hoàn toàn trong mẫu purisa. Còn nếu có nghĩa là tâm, thì được bao gồm một phần trong mẫu purisa do thuộc về nhóm mano. Và nhóm mano (manogaṇa) là –

มโน วโจ วโย เตโช,ตโป เจโต ตโม ยโส;

อโย ปโย สิโร ฉนฺโท,สโร อุโร รโห อโห –

Mano (tâm), vaco (lời nói), vayo (tuổi), tejo (lửa, năng lượng); Tapo (khổ hạnh), ceto (tâm), tamo (bóng tối), yaso (danh tiếng); Ayo (sắt), payo (sữa, nước), siro (đầu), chando (ý muốn, vần luật); Saro (hồ nước), uro (ngực), raho (nơi vắng vẻ), aho (ngày) –

อิเม โสฬส.

Mười sáu từ này.

อิทานิ ยถาวุตฺตสฺส ปากฏีกรณตฺถํ มนสทฺทาทีนํ นามิกปทมาลํ กถยาม –

Bây giờ, để làm rõ những điều đã được nói, chúng tôi sẽ trình bày bảng biến cách của danh từ mana v.v... –

มโน[Pg.134], มนา. มนํ, มโน, มเน. มนสา, มเนน, มเนหิ, มเนภิ. มนโส, มนสฺส, มนานํ. มนา, มนสฺมา, มนมฺหา, มเนหิ, มเนภิ. มนโส, มนสฺส, มนานํ. มนสิ, มเน, มนสฺมึ, มนมฺหิ, มเนสุ. โภ มน, ภวนฺโต มนา.

Mano, manā. Manaṃ, mano, mane. Manasā, manena, manehi, manebhi. Manaso, manassa, manānaṃ. Manā, manasmā, manamhā, manehi, manebhi. Manaso, manassa, manānaṃ. Manasi, mane, manasmiṃ, manamhi, manesu. Hỡi mana, hỡi các manā.

อถ วา ‘‘โภ มนา’’อิติ พหุวจนมฺปิ เญยฺยํ. เอวํ วโจ, วจา. วจํ, วโจ, วเจ. วจสาติอาทินา นามิกปทมาลา โยเชตพฺพา. อหสทฺทสฺส ปน ภุมฺเมกวจนฏฺฐาเน อหสิ, อเห, อหสฺมึ, อหมฺหิ, อหุ, อหนีติ โยเชตพฺพา.

Hoặc, nên hiểu “bho manā” cũng là (hô cách) số nhiều. Tương tự, (đối với vaco): vaco, vacā. Vacaṃ, vaco, vace. Vacasā v.v... bảng biến cách của danh từ nên được áp dụng. Tuy nhiên, đối với danh từ aha, ở vị trí cách số ít, nên áp dụng các dạng: ahasi, ahe, ahasmiṃ, ahamhi, ahu, ahanī.

อิทานิ รูปนฺตรวิเสสทสฺสนตฺถํ นปุํสกลิงฺคสฺส มนสทฺทสฺสปิ นามิกปทมาลํ วทาม, อฏฺฐาเน อยํ กถิตาติ น โจเทตพฺพํ.

Bây giờ, để chỉ ra sự khác biệt về hình thức, chúng tôi cũng sẽ nói về bảng biến cách của danh từ mana thuộc trung tánh. Không nên khiển trách rằng điều này được nói không đúng chỗ.

มนํ, มนานิ, มนา. มนํ, มนานิ, มเน. มเนน, มเนหิ, มเนภิ. มนสฺส, มนโส, มนานํ. มนา, มนสฺมา, มนมฺหา, มเนหิ, มเนภิ. มนสฺส, มนโส, มนานํ. มเน, มนสฺมึ, มนมฺหิ, มเนสุ. โภ มน, ภวนฺโต มนา. อถ วา ‘‘โภ มนานิ, โภ มนา’’เอวมฺปิ พหุวจนํ เวทิตพฺพํ. เอวมุตฺตรตฺราปิ นโย.

Manaṃ, manāni, manā. Manaṃ, manāni, mane. Manena, manehi, manebhi. Manassa, manaso, manānaṃ. Manā, manasmā, manamhā, manehi, manebhi. Manassa, manaso, manānaṃ. Mane, manasmiṃ, manamhi, manesu. Hỡi mana, hỡi các manā. Hoặc, cũng nên biết (hô cách) số nhiều là “bho manāni, bho manā”. Phương pháp này cũng tương tự cho các từ sau.

เอตฺถ จ ปุลฺลิงฺคสฺส มนสทฺทสฺส ปจฺจตฺตกรณสมฺปทานสามิภุมฺมวจนานิ มโน มนสา มนโส มนสีติ รูปานิ ฐเปตฺวา ยานิ เสสานิ, นปุํสกลิงฺคสฺส จ มนสทฺทสฺส ปจฺจตฺตวจนานิ ‘‘มนํ มนานี’’ติ รูปานิ จ, อฏฺฐมฺโยปโยควจนานํ ‘‘มนํ มนานี’’ติ รูปทฺวยญฺจ ฐเปตฺวา ยานิ เสสานิ, ตานิ สพฺพานิ กมโต สมสมานิ.

Ở đây, đối với danh từ mano thuộc nam tánh, sau khi loại trừ các dạng thức ở chủ cách, công cụ cách, chỉ định cách, sở hữu cách, vị trí cách là mano, manasā, manaso, manasī, thì những dạng còn lại; và đối với danh từ mana thuộc trung tánh, sau khi loại trừ các dạng thức ở chủ cách là “manaṃ, manānī” và hai dạng thức ở hô cách là “manaṃ, manānī”, thì những dạng còn lại; tất cả những dạng thức ấy theo thứ tự đều hoàn toàn giống nhau.

เกจิ โอการนฺโต มโนอิติ สทฺโท นปุํสกลิงฺโคติ วทนฺติ, เต วตฺตพฺพา – ยทิ โส นปุํสกลิงฺโค สิยา, ตสฺสทิเสหิ วโจ วโยติอาทิสทฺเทหิปิ นปุํสกลิงฺเคเหว ภวิตพฺพํ, น ‘‘เต นปุํสกลิงฺคา’’ติ ครู วทนฺติ, ‘‘ปุลฺลิงฺคา’’อิจฺเจว วทนฺติ. ยสฺมา จ ปาฬิยํ ‘‘กาโย อนิจฺโจ; มโน [Pg.135] อนิจฺโจ’’ติ จ ‘‘กาโย ทุกฺโข, มโน ทุกฺโข’’ติ จ ‘‘นิจฺโจ วา อนิจฺโจ วาติ อนิจฺโจ ภนฺเต’’ติ จ เอวมาทโย ปุลฺลิงฺคปฺปโยคา พหโว ทิฏฺฐา. เตน ญายติ มโนสทฺโท เอกนฺเตน ปุลฺลิงฺโคติ. ยทิ ปน นปุํสกลิงฺโคสิยา, ‘‘อนิจฺโจ ทุกฺโข’’ติ เอวมาทีนิ ตํสมานาธิกรณานิ อเนกปทสตานิปิ นปุํสกลิงฺคาเนว สิยุํ. น หิ ตานิ นปุํสกลิงฺคานิ, อถ โข อภิเธยฺยลิงฺคานุวตฺตกานิ วาจฺจลิงฺคานิ. เอวํ มโนสทฺทสฺส ปุลฺลิงฺคตา ปจฺเจตพฺพาติ, สเจ มโนสทฺโท นปุํสกลิงฺโค น โหติ, กถํ ‘‘มนานี’’ติ นปุํสกรูปํ ทิสฺสตีติ? สจฺจํ ‘‘มนานี’’ติ นปุํสกลิงฺคเมว, ตถาปิ มโนคเณ ปมุขภาเวน คหิตสฺโสการนฺตสฺส มนสทฺทสฺส รูปํ น โหติ. อถ กิญฺจรหีติ เจ? จิตฺตสทฺเทน สมานลิงฺคสฺส สมานสุติตฺเตปิ มโนคเณ อปริยาปนฺนสฺส นิคฺคหีตนฺตสฺเสว มนสทฺทสฺส รูปํ. มนสทฺโท หิ ปุนฺนปุํสกวเสน ทฺวิธา ภิชฺชติ ‘‘มโน มนํ’’อิติ ยถา ‘‘อชฺชโวอชฺชว’’นฺติ. ‘‘มโน เจ นปฺปทุสฺสติ. สนฺตํ ตสฺส มนํ โหตี’’ติ หิ ปาฬิ. ยทิ จ โส มโนสทฺโท นปุํสกลิงฺโค น โหติ.

Một số người nói rằng danh từ mano có vĩ ngữ ‘o’ là trung tánh. Họ nên được trả lời rằng: nếu nó là trung tánh, thì các từ tương tự như vaco, vayo v.v... cũng phải là trung tánh. Nhưng các bậc thầy không nói rằng ‘chúng là trung tánh’, mà chỉ nói rằng ‘chúng là nam tánh’. Và bởi vì trong kinh điển Pāli, nhiều cách dùng nam tánh đã được thấy, ví dụ như “kāyo anicco; mano anicco” (thân là vô thường; tâm là vô thường), và “kāyo dukkho, mano dukkho” (thân là khổ, tâm là khổ), và “nicco vā anicco vāti? anicco bhante” (là thường hay vô thường? Bạch ngài, là vô thường). Do đó, được biết rằng danh từ mano hoàn toàn là nam tánh. Hơn nữa, nếu nó là trung tánh, thì hàng trăm từ đồng cách với nó như “anicco, dukkho” v.v... cũng sẽ là trung tánh. Nhưng chúng không phải là trung tánh, mà đúng hơn là những từ có giới tính tuân theo giới tính của đối tượng được biểu thị. Như vậy, tính nam của danh từ mano nên được chấp nhận. Nếu danh từ mano không phải là trung tánh, tại sao dạng trung tánh “manānī” lại được thấy? (Đáp rằng:) Sự thật là “manānī” chính là trung tánh, tuy nhiên nó không phải là dạng của danh từ mano có vĩ ngữ ‘o’ được xem là từ đứng đầu trong nhóm mano. Vậy thì nó là gì? (Đáp rằng:) Đó là dạng của chính danh từ manaṃ có vĩ ngữ niggahīta (ṃ), không được bao gồm trong nhóm mano mặc dù có cùng giới tính và cùng ý nghĩa với danh từ citta. Thật vậy, danh từ mana được chia làm hai theo nam tánh và trung tánh là “mano, manaṃ”, giống như “ajjavo, ajjavaṃ”. Kinh điển Pāli có câu: “Mano ce nappadussati (Nếu tâm không bị ô nhiễm).” và “Santaṃ tassa manaṃ hotī (Tâm của người ấy được an tịnh).” Và nếu danh từ mano ấy không phải là trung tánh.

‘‘ครุ เจติยปพฺพตวตฺตนิยา,ปมทา ปมทา ปมทา วิมทํ;

สมณํ สุนิสมฺม อกา หสิตํ,ปติตํ อสุเภสุ มุนิสฺส มโน’’ติ

Hỡi nàng đáng kính của núi Cetiya, này cô lơ đãng, hãy vui trong hoan lạc, dứt bỏ kiêu căng; Khi thấy vị Sa-môn, nàng đã mỉm cười, tâm của bậc ẩn sĩ đã sa vào bất tịnh.

เอตฺถ มโนสทฺเทน สมานาธิกรโณ ‘‘ปติต’’นฺติ สทฺโท นปุํสกลิงฺคภาเวน กสฺมา สนฺนิหิโต. ยสฺมา จ สมานาธิกรณปทํ นปุํสกลิงฺคภาเวน สนฺนิหิตํ, ตสฺมา สทฺทนฺตรสนฺนิธานวเสน มโนสทฺโท นปุํสกลิงฺโคติ ญายตีติ? ตนฺน, สมานาธิกรณปทสฺส สพฺพตฺถ ลิงฺควิเสสาโชตนโต. ยทิ หิ สมานาธิกรณปทํ สพฺพตฺถ ลิงฺควิเสสํ โชเตยฺย, ‘‘จตฺตาโร อินฺทฺริยานี’’ติ เอตฺถาปิ ‘‘จตฺตาโร’’ติ [Pg.136] ปทํ อินฺทฺริยสทฺทสฺส ปุลฺลิงฺคตฺตํ กเรยฺย, น จ กาตุํ สกฺโกติ. อินฺทฺริยสทฺโท หิ เอกนฺเตน นปุํสกลิงฺโค. ยทิ ตุมฺเห ‘‘ปติต’’นฺติ สมานาธิกรณปทํ นิสฺสาย มโนสทฺทสฺส นปุํสกลิงฺคตฺตมิจฺฉถ, ‘‘จตฺตาโร อินฺทฺริยานี’’ติ เอตฺถปิ ‘‘จตฺตาโร’’ติ สมานาธิกรณปทํ นิสฺสาย อินฺทฺริยสทฺทสฺส ปุลฺลิงฺคตฺตํ อิจฺฉถาติ. น มยํ โภ อินฺทฺริยสทฺทสฺส ปุลฺลิงฺคตฺตํ อิจฺฉาม, อถ โข นปุํสกลิงฺคตฺตํเยว อิจฺฉาม, ‘‘จตฺตาโร’’ติ ปทํ ลิงฺควิปลฺลาสวเสน ฐิตตฺตา ‘‘จตฺตารี’’ติ คณฺหาม, ตสฺมา ‘‘จตฺตาริ อินฺทฺริยานี’’ติ อตฺถํ ธาเรมาติ. ยทิ เอวํ ‘‘ปติตํ อสุเภสุ มุนิสฺส มโน’’ติ เอตฺถาปิ ‘‘ปติต’’นฺติ ปทํ ลิงฺควิปลฺลาสวเสน ฐิตนฺติ มนฺตฺวา ‘‘ปติโต’’ติ อตฺถํ ธาเรถาติ. น ธาเรม เอตฺถ ลิงฺควิปลฺลาสสฺส อนิจฺฉิตพฺพโต. ยทิ หิ มโนสทฺโท ปุลฺลิงฺโค สิยา, ตํสมานาธิกรณปทํ ‘‘ปติโต’’ติ วตฺตพฺพํ สิยา. กิมาจริโย เอวํ วตฺตุํ น ชานิ, ชานมาโน เอว โส ‘‘ปติโต’’ติ นาโวจ, ‘‘ปติต’’นฺติ ปนาโวจ, เตน ญายติ ‘‘มโนสทฺโท นปุํสกลิงฺโค’’ติ. มา ตุมฺเห เอวํ วเทถ, สมานาธิกรณปทํ นาม กตฺถจิ ปธานลิงฺคมนุวตฺตติ, กตฺถจิ นานุวตฺตติ, ตสฺมา น ตํ ลิงฺควิเสสโชตเน เอกนฺตโต ปมาณํ. ‘‘มาตุคาโม, โอโรโธ, อาวุโส วิสาข, เอหิ วิสาเข, จิตฺตานิ อฏฺฐีนี’’ติ เอวมาทิรูปวิเสโสเยว ปมาณํ. ยทิ สมานาธิกรณปเทเยว ลิงฺควิเสโส อธิคนฺตพฺโพ สิยา, ‘‘จตฺตาโร จ มหาภูตา’’ติอาทีสุ ลิงฺคววตฺถานํ น สิยา. ยสฺมา เอวมาทีสุปิ ฐาเนสุ ลิงฺคววตฺถานํ โหติเยว. กถํ? ‘‘จตฺตาโร’’ติ ปุลฺลิงฺคํ ‘‘มหาภูตา’’ติ นปุํสกนฺติ, ตสฺมา ‘‘ปติตํ อสุเภสุ มุนิสฺส มโน’’ติ เอตฺถาปิ ‘‘ปติต’’นฺติ นปุํสกลิงฺคํ ‘‘มโน’’ติ ปุลฺลิงฺคนฺติ ววตฺถานํ ภวตีติ. อิทํ สุตฺวา เต ตุณฺหี ภวิสฺสนฺติ. ตโต [Pg.137] เตสํ ตุณฺหีภูตานํ อิทํ วตฺตพฺพํ – ยสฺมา มโนคเณ ปวตฺตานํ ปทานํ สมานาธิกรณปทานิ กตฺถจิ นปุํสกวเสน โยเชตพฺพานิ, ตสฺมา มโนคเณ ปมุขสฺส มโนสทฺทสฺสปิ สมานาธิกรณปทานิ กตฺถจิ นปุํสกวเสน โยชิตานิ. ตถา หิ ปุพฺพาจริยา ‘‘สทฺธมฺมเตชวิหตํ วิลยํ ขเณน, เวเนยฺยสตฺตหทเยสุ ตโม’ปยาติ. ทุกฺขํ วโจ เอตสฺมินฺติ ทุพฺพโจ. อวนตํ สิโร ยสฺส โสยํ อวํสิโร, อปฺปกํ ราคาทิ รโช เยสํ ปญฺญามเย อกฺขิมฺหิ เต อปฺปรชกฺขา’’ติอาทินา สทฺทรจนํ กุพฺพึสุ, น ปน เตหิ วโจ สิโร รโชสทฺทาทีนํ นปุํสกลิงฺคตฺตํ วิภาเวตุํ อีทิสี สทฺทรจนา กตา, อถ โข สิโรมโนสทฺทานํ มโนคเณ ปวตฺตานํ ปุลฺลิงฺคสทฺทานํ กตฺถจิปิ อีทิสานิปิ ลิงฺควิปลฺลาสวเสน ฐิตานิ สมานาธิกรณปทานิ โหนฺตีติ ปเรสํ ชานาปนาธิปฺปายวติยา อนุกมฺปาย วิรจิตา. เอตฺถาปิ ตุมฺหากํ มเตน มโนสทฺทสฺส นปุํสกลิงฺคตฺเต สติ วโจ สิโร อิจฺจาทโยปิ นปุํสกลิงฺคตฺตมาปชฺชนฺติ นปุํสกลิงฺควเสน สมานาธิกรณปทานํ นิทฺทิฏฺฐตฺตา. กึ ปเนเตสมฺปิ นปุํสกลิงฺคตฺตํ อิจฺฉถาติ. อทฺธา เต อิทมฺปิ สุตฺวา นิพฺเพเฐตุมสกฺโกนฺตา ตุณฺหี ภวิสฺสนฺติ. กิญฺจาปิ เต อญฺญํ คเหตพฺพการณํ อปสฺสนฺตา เอวํ วเทยฺยุํ ‘‘ยทิ โภ มโน สทฺโท นปุํสกลิงฺโคน โหติ, กสฺมา เวยฺยากรณา ‘มโนสทฺโท นปุํสกลิงฺโค’ติ วทนฺตี’’ติ? เต วตฺตพฺพา – ยทิ ตุมฺเห เวยฺยากรณมตํ คเหตฺวา มโนสทฺทสฺส นปุํสกลิงฺคตฺตํ โรเจถ, นนุ ภควาเยว โลเก อสทิโส มหาเวยฺยากรโณ มหาปุริโส วิสารโท ปรปฺปวาทมทฺทโน. ภควนฺตญฺหิ ปทกา เวยฺยากรณา อมฺพฏฺฐมาณวโปกฺขรสาติโสณทณฺฑาทโย จ พฺราหฺมณา สจฺจกนิคณฺฐาทโย จ ปริพฺพาชกา [Pg.138] วาเทน น สมฺปาปุณึสุ, อญฺญทตฺถุ ภควาเยว มตฺตวารณคณมชฺเฌ เกสรสีโห วิย อสมฺภีโต เนสํ เนสํ วาทํ มทฺเทสิ, มหนฺเต จ เน อตฺเถ ปติฏฺฐาเปสิ, เอวํวิเธน ภควตา โวหารกุสเลน ยสฺมา ‘‘กาโย อนิจฺโจ’’ติ จ ‘‘กาโย ทุกฺโข, มโน อนิจฺโจ, มโน ทุกฺโข’’ติ จ เอวมาทินา วุตฺตา มโนสทฺทสฺส ปุลฺลิงฺคภาวสูจนิกา พหู ปาฬิโย ทิสฺสนฺติ, ตสฺมา มโนสทฺโท ปุลฺลิงฺโคเยวาติ สารโต ปจฺเจตพฺโพติ. เอวํ วุตฺตา เต นิรุตฺตรา อปฺปฏิภานา มงฺกุภูตา ปตฺตกฺขนฺธา อโธมุขา ปชฺฌายิสฺสนฺติ.

Ở đây, do đồng vị cách với từ ‘mano’, tại sao từ ‘patitaṃ’ lại được đặt ở trung tánh? Và bởi vì từ đồng vị cách được đặt ở trung tánh, do đó, nhờ sự gần gũi của từ khác, có phải được hiểu rằng từ ‘mano’ là trung tánh không? Điều đó không đúng, vì từ đồng vị cách không phải ở đâu cũng chỉ rõ sự khác biệt về tánh. Thật vậy, nếu từ đồng vị cách ở đâu cũng chỉ rõ sự khác biệt về tánh, thì ngay cả trong câu ‘cattāro indriyānī’ (bốn quyền), từ ‘cattāro’ cũng sẽ làm cho từ ‘indriya’ thành nam tánh, nhưng nó không thể làm được như vậy. Vì từ ‘indriya’ chắc chắn là trung tánh. Nếu các ông muốn rằng từ ‘mano’ là trung tánh bằng cách dựa vào từ đồng vị cách ‘patitaṃ’, thì trong câu ‘cattāro indriyānī’, các ông cũng phải muốn rằng từ ‘indriya’ là nam tánh bằng cách dựa vào từ đồng vị cách ‘cattāro’. Này các hiền hữu, chúng tôi không muốn từ ‘indriya’ là nam tánh, mà chỉ muốn nó là trung tánh. Vì từ ‘cattāro’ được đặt do sự sai khác về tánh, chúng tôi hiểu nó là ‘cattāri’. Do đó, chúng tôi giữ ý nghĩa là ‘cattāri indriyānī’ (bốn quyền, trung tánh). Nếu vậy, trong câu ‘patitaṃ asubhesu munissa mano’ (tâm của bậc ẩn sĩ đã rơi vào các điều bất tịnh), các ông cũng hãy cho rằng từ ‘patitaṃ’ được đặt do sự sai khác về tánh và hãy giữ ý nghĩa là ‘patito’ (nam tánh). Chúng tôi không giữ (ý nghĩa đó), vì ở đây không nên muốn có sự sai khác về tánh. Thật vậy, nếu từ ‘mano’ là nam tánh, thì từ đồng vị cách của nó phải được nói là ‘patito’. Phải chăng vị đạo sư không biết nói như vậy? Dù biết, ngài đã không nói ‘patito’, mà lại nói ‘patitaṃ’. Do đó, được hiểu rằng ‘từ mano là trung tánh’. Các ông đừng nói như vậy. Từ đồng vị cách có khi tuân theo tánh của từ chính, có khi không tuân theo. Do đó, nó không phải là thẩm quyền tuyệt đối trong việc chỉ rõ sự khác biệt về tánh. Chỉ có sự khác biệt về hình thức như trong các ví dụ ‘mātugāmo’ (người nữ), ‘orodho’ (hậu cung), ‘āvuso visākha’ (này hiền hữu Visākha), ‘ehi visākhe’ (hãy đến đây, Visākhā), ‘cittāni aṭṭhīnī’ (những khúc xương đa dạng) mới là thẩm quyền. Nếu sự khác biệt về tánh phải được hiểu chỉ qua từ đồng vị cách, thì trong các trường hợp như ‘cattāro ca mahābhūtā’ (và bốn đại chủng) sẽ không có sự xác định về tánh. Bởi vì ngay cả trong những trường hợp như vậy, sự xác định về tánh vẫn có. Bằng cách nào? ‘Cattāro’ là nam tánh, ‘mahābhūtā’ là trung tánh. Do đó, trong câu ‘patitaṃ asubhesu munissa mano’, sự xác định cũng là ‘patitaṃ’ là trung tánh và ‘mano’ là nam tánh. Nghe điều này, họ sẽ im lặng. Sau đó, với những người đã im lặng ấy, điều này cần được nói: Bởi vì đối với các từ thuộc nhóm ‘mana’ (manogaṇa), các từ đồng vị cách của chúng đôi khi được cấu tạo theo trung tánh, do đó, đối với chính từ ‘mano’, là từ đứng đầu trong nhóm ‘mana’, các từ đồng vị cách của nó cũng đôi khi được cấu tạo theo trung tánh. Thật vậy, các vị đạo sư thời xưa đã tạo ra các cấu trúc từ ngữ như: ‘bóng tối (tamo) trong tâm của chúng sanh cần được giáo hóa, bị đánh bại (vihataṃ) bởi uy lực của Chánh pháp, liền tan biến trong khoảnh khắc’; ‘Người có lời nói (vaco) khó khăn (dukkhaṃ) là ‘dubbaco’’; ‘Người có cái đầu (siro) cúi xuống (avanataṃ) là ‘avaṃsiro’’; ‘Những người có ít (appakaṃ) bụi bặm (rajo) như tham ái v.v... trong con mắt trí tuệ là ‘apparajakkhā’’. Nhưng cấu trúc từ ngữ như vậy không được họ tạo ra để chứng tỏ tính trung tánh của các từ như ‘vaco’, ‘siro’, ‘rajo’, mà đúng hơn, chúng được soạn ra với lòng bi mẫn, với ý định cho người khác biết rằng đối với các từ nam tánh thuộc nhóm ‘mana’ như ‘siro’ và ‘mano’, đôi khi cũng có những từ đồng vị cách như vậy được đặt do sự sai khác về tánh. Ở đây cũng vậy, nếu theo quan điểm của các ông rằng từ ‘mano’ là trung tánh, thì các từ như ‘vaco’, ‘siro’ v.v... cũng sẽ trở thành trung tánh, vì các từ đồng vị cách của chúng được chỉ định theo trung tánh. Vậy các ông có muốn rằng những từ này cũng là trung tánh không? Chắc chắn, nghe điều này, họ sẽ không thể phản bác và sẽ im lặng. Mặc dù không thấy lý do nào khác để bám víu, họ có thể nói rằng: ‘Này hiền hữu, nếu từ ‘mano’ không phải là trung tánh, tại sao các nhà ngữ pháp lại nói ‘từ mano là trung tánh’?’ Họ cần được trả lời: Nếu các ông chấp nhận quan điểm của các nhà ngữ pháp và ưa thích rằng từ ‘mano’ là trung tánh, thì há chẳng phải chính Đức Thế Tôn là nhà đại ngữ pháp vô song trên thế gian, là bậc đại nhân, bậc vô úy, bậc nhiếp phục ngoại đạo hay sao? Thật vậy, các nhà ngữ pháp, các vị Bà-la-môn như thanh niên Ambaṭṭha, Pokkharasāti, Soṇadaṇḍa v.v..., và các du sĩ ngoại đạo như Saccaka Nigaṇṭha v.v... đã không thể sánh kịp Đức Thế Tôn trong tranh luận. Trái lại, chính Đức Thế Tôn, không chút sợ hãi như một con sư tử bờm giữa đàn voi say, đã nhiếp phục các luận thuyết của họ và an lập họ vào những lợi ích to lớn. Bởi vì, do Đức Thế Tôn, bậc thiện xảo trong cách dùng từ như vậy, nhiều đoạn kinh Pāli chỉ ra tính nam tánh của từ ‘mano’ đã được thấy, chẳng hạn như ‘kāyo anicco’ (thân là vô thường) và ‘kāyo dukkho’ (thân là khổ), ‘mano anicco’ (ý là vô thường), ‘mano dukkho’ (ý là khổ) v.v... Do đó, cần phải tin chắc một cách cốt tủy rằng từ ‘mano’ chính là nam tánh. Khi được nói như vậy, họ sẽ không thể trả lời, không còn biện tài, bối rối, vai rũ, cúi mặt, và suy tư trầm mặc.

อิทานิ สรสทฺทาทีนํ นามิกปทมาลา วิเสสโต วุจฺจเต –

Bây giờ, biến cách của danh từ 'sara' và các từ khác được nói đến một cách đặc biệt –

สโร, สรา. สรํ, สเร. สเรน, สเรหิ, สเรภิ. สรสฺส, สรานํ. สรา, สรสฺมา, สรมฺหา, สเรหิ, สเรภิ. สรสฺส, สรานํ. สเร, สรสฺมึ, สรมฺหิ, สเรสุ. โภ สร, ภวนฺโต สรา.

Saro, sarā. Saraṃ, sare. Sarena, sarehi, sarebhi. Sarassa, sarānaṃ. Sarā, sarasmā, saramhā, sarehi, sarebhi. Sarassa, sarānaṃ. Sare, sarasmiṃ, saramhi, saresu. Bho sara, bhavanto sarā.

อยํ ปุริสนเย สพฺพถา ปวิฏฺฐสฺส อุสุสทฺทสรวนอการาทิสรวาจกสฺส สรสทฺทสฺส นามิกปทมาลา.

Đây là biến cách của danh từ 'sara', từ có nghĩa là mũi tên, âm thanh, nguyên âm như 'a', v.v., được biến cách hoàn toàn theo cách của từ 'purisa'.

อยํ ปน ปุริสนเย เอกเทเสน ปวิฏฺฐสฺส มโนคณปกฺขิกสฺส รหทวาจกสฺส สรสทฺทสฺส นามิกปทมาลา –

Còn đây là biến cách của danh từ 'sara', từ có nghĩa là hồ nước, thuộc nhóm 'mano', được biến cách một phần theo cách của từ 'purisa' –

สโร, สรา. สรํ, สโร, สเร. สรสา, สเรน, สเรหิ, สเรภิ. สรโส, สรสฺส, สรานํ. สรา, สรสฺมา, สรมฺหา, สเรหิ, สเรภิ. สรโส, สรสฺส, สรานํ. สรสิ, สเร, สรสฺมึ, สรมฺหิ, สเรสุ. โภ สร, ภวนฺโต สรา, โภ สรา อิติ วา.

Saro, sarā. Saraṃ, saro, sare. Sarasā, sarena, sarehi, sarebhi. Saraso, sarassa, sarānaṃ. Sarā, sarasmā, saramhā, sarehi, sarebhi. Saraso, sarassa, sarānaṃ. Sarasi, sare, sarasmiṃ, saramhi, saresu. Bho sara, bhavanto sarā, hoặc bho sarā.

วโย, วยา. วยํ, วเย. วเยน, วเยหิ, วเยภีติ ปุริสนเยน เญ ยฺโย. อยํ ปุริสนเย สพฺพถา ปวิฏฺฐสฺส ปริหานิวาจกสฺส วยสทฺทสฺส นามิกปทมาลา.

Vayo, vayā. Vayaṃ, vaye. Vayena, vayehi, vayebhi, nên được hiểu theo cách của từ 'purisa'. Đây là biến cách của danh từ 'vayas', từ có nghĩa là sự suy tàn, được biến cách hoàn toàn theo cách của từ 'purisa'.

อยํ [Pg.139] ปน ปุริสนเย เอกเทเสน ปวิฏฺฐสฺส มโนคณปกฺขิกสฺส อายุโกฏฺฐาสวาจกสฺส วยสทฺทสฺส นามิกปทมาลา – วโย, วยา. วยํ, วโย, วเย. วยสา, วเยน, วเยหิ, วเยภีติ มนนเยน เญยฺโย. ตสฺส เจโต ปฏิสฺโสสิ, อรญฺเญ ลุทฺทโคจโร. เจตา หนึสุ เวทพฺพํ.

Còn đây là biến cách của danh từ 'vayas', từ có nghĩa là giai đoạn của cuộc đời (tuổi tác), thuộc nhóm 'mano', được biến cách một phần theo cách của từ 'purisa' – vayo, vayā. Vayaṃ, vayo, vaye. Vayasā, vayena, vayehi, vayebhi, nên được hiểu theo cách của từ 'mano'. (Ví dụ:) Tassa ceto paṭissosi, araññe luddagocaro. Cetā haniṃsu vedabbaṃ.

เจโต, เจตา. เจตํ, เจเต. เจเตน, เจเตหิ, เจเตภีติ ปุริสนเยน เญยฺโย. อยํ ปุริสนเย สพฺพถา ปวิฏฺฐสฺส ปณฺณตฺติวาจกสฺส เจตสทฺทสฺส นามิกปทมาลา.

Ceto, cetā. Cetaṃ, cete. Cetena, cetehi, cetebhi, nên được hiểu theo cách của từ 'purisa'. Đây là biến cách của danh từ 'cetas', từ có nghĩa là một tên gọi (chỉ dân tộc Ceta), được biến cách hoàn toàn theo cách của từ 'purisa'.

อยํ ปน ปุริสนเย เอกเทเสน ปวิฏฺฐสฺส จิตฺตวาจกสฺส เจตสทฺทสฺส นามิกปทมาลา – เจโต, เจตา. เจตํ, เจโต, เจเต. เจตสา, เจเตน, เจเตหิ, เจเตภีติ มนนเยน เญยฺโย. ยโส กุลปุตฺโต, ยสํ กุลปุตฺตํ, ยเสน กุลปุตฺเตนาติ เอกวจนวเสน ปุริสนเยน โยเชตพฺพา, เอกวจนปุถุวจนวเสน วา. เอวํ กานิจิ โอการนฺตปทานิ ปุริสนเย สพฺพถา ปวิฏฺฐานิ จ โหนฺติ, เอกเทเสน ปวิฏฺฐานิ จาติ อิมินา นเยน สพฺพปทานิ ปญฺญาจกฺขุนา อุปปริกฺขิตฺวา วิเสโส เวทิตพฺโพ. อวิเสสญฺญุโน หิ เอวมาทิวิภาคํ อชานนฺตา ยํ วา ตํ วา พฺยญฺชนํ โรเปนฺตา ยถาธิปฺเปตํ อตฺถํ วิราเธนฺติ, ตสฺมา โย เอตฺถ อมฺเหหิ ปกาสิโต วิภาโค, โส สทฺธาสมฺปนฺเนหิ กุลปุตฺเตหิ สกฺกจฺจมุคฺคเหตพฺโพ. กตมานิ กานิจิ โอการนฺตปทานิ ปุริสนเย เอกเทเสน ปวิฏฺฐานิ จ เอกเทเสน น ปวิฏฺฐานิ จ? มโน วโจ เตโชสทฺทาทโย เจว อยฺยสทฺโท จ, ตตฺร มนสทฺทาทีนํ นามิกปทมาลา เหฏฺฐา วิภาวิตา.

Còn đây là biến cách của danh từ 'cetas', từ có nghĩa là tâm, được biến cách một phần theo cách của từ 'purisa' – ceto, cetā. Cetaṃ, ceto, cete. Cetasā, cetena, cetehi, cetebhi, nên được hiểu theo cách của từ 'mano'. (Ví dụ:) Yaso kulaputto, yasaṃ kulaputtaṃ, yasena kulaputtena, nên được kết hợp theo cách của từ 'purisa' ở số ít, hoặc ở cả số ít và số nhiều. Như vậy, có những từ tận cùng bằng 'o' được biến cách hoàn toàn theo cách của từ 'purisa', và có những từ được biến cách một phần. Theo phương pháp này, tất cả các từ cần được xem xét bằng tuệ nhãn và sự khác biệt cần được hiểu rõ. Thật vậy, những người không biết sự khác biệt, không hiểu sự phân chia này, v.v., khi áp dụng ký tự này hay ký tự khác, họ làm hỏng ý nghĩa mong muốn. Do đó, sự phân chia mà chúng tôi đã trình bày ở đây, các thiện nam tử có đức tin nên cẩn thận học hỏi. Những từ tận cùng bằng 'o' nào được biến cách một phần và không được biến cách một phần theo cách của từ 'purisa'? Đó là các từ như 'mano', 'vaco', 'tejo', và từ 'ayyo'. Trong đó, biến cách của danh từ 'mano' và các từ khác đã được giải thích ở trước.

อยฺยสทฺทสฺส [Pg.140] ปน นามิกปทมาลายํ ‘‘อยฺโย, อยฺยา. อยฺยํ, อยฺเย’’ติ ปุริสนเยน วตฺวา อาลปนฏฺฐาเน ‘‘โภ อยฺย, โภ อยฺโย’’ติ ทฺเว เอกวจนานิ, ‘‘ภวนฺโต อยฺยา, ภวนฺโต อยฺโย’’ติ ทฺเว พหุวจนานิ จ วตฺตพฺพานิ. เอตฺถ อยฺโย อิติ สทฺโท ปจฺจตฺตวจนภาเว เอกวจนํ, อาลปนวจนภาเว เอกวจนญฺเจว พหุวจนญฺจ. ตตฺริเม ปโยคา ‘‘อยฺโย กิร สาคโต อมฺพติตฺถิเกน นาเคน สงฺคาเมสิ, ปิวตุ ภนฺเต อยฺโย สาคโต กาโปติกํ ปสนฺน’’นฺติ เอวมาทีนิ อยฺโยสทฺทสฺส ปจฺจตฺเตกวจนปฺปโยคานิ, ‘‘อถ โข สา อิตฺถี ตํ ปุริสํ เอตทโวจ ‘นายฺโย โส ภิกฺขุ มํ นิปฺปาเฏสิ, อปิจ อหเมว เตน ภิกฺขุนา คจฺฉามิ, อการโก โส ภิกฺขุ, คจฺฉ ขมาเปหี’ติ’’ เอวมาทีนิ อยฺโยสทฺทสฺส อาลปเนกวจนปฺปโยคานิ, ‘‘เอถ’ยฺโย ราชวสตึ, นิสีทิตฺวา สุณาถ เม. เอถ มยํ อยฺโย สมเณสุ สกฺยปุตฺติเยสุ ปพฺพชิสฺสามา’’ติ เอวมาทีนิ อยฺโยสทฺทสฺส อาลปนพหุวจนปฺปโยคานิ. ภวติ จตฺร –

Còn về biến cách của danh từ 'ayyo', sau khi nói ‘‘ayyo, ayyā. Ayyaṃ, ayye’’ theo cách của từ 'purisa', ở hô cách cần phải nêu ra hai dạng số ít là ‘‘bho ayya, bho ayyo’’, và hai dạng số nhiều là ‘‘bhavanto ayyā, bhavanto ayyo’’. Ở đây, từ 'ayyo' là số ít ở chủ cách, và vừa là số ít vừa là số nhiều ở hô cách. Đây là những cách dùng: ‘‘ayyo kira sāgato ambatitthikena nāgena saṅgāmesi, pivatu bhante ayyo sāgato kāpotikaṃ pasanna’’ v.v., là những cách dùng của từ 'ayyo' ở chủ cách số ít; ‘‘atha kho sā itthī taṃ purisaṃ etadavoca ‘nāyyo so bhikkhu maṃ nippāṭesi, apica ahameva tena bhikkhunā gacchāmi, akārako so bhikkhu, gaccha khamāpehī’ti’’ v.v., là những cách dùng của từ 'ayyo' ở hô cách số ít; ‘‘etha’yyo rājavasatiṃ, nisīditvā suṇātha me. Etha mayaṃ ayyo samaṇesu sakyaputtiyesu pabbajissāmā’’ v.v., là những cách dùng của từ 'ayyo' ở hô cách số nhiều. Và đây là (câu kệ) –

อยฺโย อิติ อยํ สทฺโท, ปจฺจตฺเตกวโจ ภเว;

อาลปเน พหุวโจ, ภเว เอกวโจปิ จ –

Từ 'ayyo' này đây, là chủ cách số ít; Ở hô cách, là số nhiều, và cũng là số ít –

เอวํ กานิจิ โอการนฺตปทานิ ปุริสนเย เอกเทเสน ปวิฏฺฐานิ จ โหนฺติ เอกเทเสน น ปวิฏฺฐานิ จ.

Như vậy, có những từ tận cùng bằng 'o' được biến cách một phần và không được biến cách một phần theo cách của từ 'purisa'.

กตมานิ กานิจิ โอการนฺตปทานิ ปุริสนเย สพฺพถา อปฺปวิฏฺฐานิ? โคสทฺโทเยว. โคสทฺทสฺส หิ อยํ นามิกปทมาลา –

Những từ tận cùng bằng 'o' nào hoàn toàn không được biến cách theo cách của từ 'purisa'? Chỉ có từ 'go'. Vì đây là biến cách của danh từ 'go' –

โค, คาโว, คโว. คาวุํ, คาวํ, ควํ, คาโว, คโว. คาเวน, คเวน, โคหิ, โคภิ. คาวสฺส, ควสฺส, ควํ, คุนฺนํ, โคนํ. คาวา, คาวสฺมา, คาวมฺหา, ควา, ควสฺมา, ควมฺหา, โคหิ, โคภิ. คาวสฺส, ควสฺส, ควํ, คุนฺนํ, โคนํ. คาเว, คาวสฺมึ, คาวมฺหิ, คเว, ควสฺมึ[Pg.141], ควมฺหิ, คาเวสุ, คเวสุ, โคสุ. โภ โค, ภวนฺโต คาโว, คโว. อยํ ปุริสนเย สพฺพถา อปฺปวิฏฺฐสฺส โคสทฺทสฺส นามิกปทมาลา.

Go, gāvo, gavo. Gāvuṃ, gāvaṃ, gavaṃ, gāvo, gavo. Gāvena, gavena, gohi, gobhi. Gāvassa, gavassa, gavaṃ, gunnaṃ, gonaṃ. Gāvā, gāvasmā, gāvamhā, gavā, gavasmā, gavamhā, gohi, gobhi. Gāvassa, gavassa, gavaṃ, gunnaṃ, gonaṃ. Gāve, gāvasmiṃ, gāvamhi, gave, gavasmiṃ, gavamhi, gāvesu, gavesu, gosu. Bho go, bhavanto gāvo, gavo. Đây là biến cách của danh từ 'go', một từ hoàn toàn không được biến cách theo cách của từ 'purisa'.

นนุ จ โภ โคสทฺโท อตฺตนา สมฺภูตโคณสทฺทมาลาวเสน ปุริสนเย เอกเทเสน ปวิฏฺโฐ เจว เอกเทเสน น ปวิฏฺโฐ จาติ? สจฺจํ. โคณสทฺโท โคสทฺทวเสน สมฺภูโตปิ ‘‘วตฺติจฺฉานุปุพฺพิกา สทฺทปฏิปตฺตี’’ติ วจนโต โคสทฺทโต วิสุํ อมฺเหหิ คเหตฺวา ปุริสนเย ปกฺขิตฺโต. ตสฺส หิ วิสุํ คหเณ ยุตฺติ ทิสฺสติ สฺยาทีสุ เอกากาเรเนว ติฏฺฐนโต, ตสฺมา โคสทฺทโต สมฺภูตมฺปิ โคณสทฺทํ อนเปกฺขิตฺวา สุทฺธํ โคสทฺทเมว คเหตฺวา ปุริสนเย สพฺพถา โคสทฺทสฺส อปฺปวิฏฺฐตา วุตฺตา.

Thưa ngài, chẳng phải là go-sadda, do chuỗi từ goṇa-sadda phát sinh từ chính nó, một phần đã đi vào và một phần đã không đi vào trong purisa-naya hay sao? Đúng vậy. Mặc dù goṇa-sadda được phát sinh do go-sadda, nhưng theo câu nói ‘sự nhận biết các từ là theo thứ tự của ý muốn nói’, nó đã được chúng tôi tách riêng ra khỏi go-sadda và xếp vào trong purisa-naya. Bởi vì lý do để tách riêng nó ra được thấy rõ, do nó đứng với một hình thức duy nhất trong các biến cách như si, v.v. Do đó, không xét đến goṇa-sadda dù được phát sinh từ go-sadda, chỉ lấy go-sadda thuần túy, sự không đi vào hoàn toàn của go-sadda trong purisa-naya đã được nói đến.

นนุ จ โภ ปจฺจตฺตวจนภูโต โคอิติ สทฺโท ปุริโสติ สทฺเทน สทิสตฺตา ปุริสนเย เอกเทเสน ปวิฏฺโฐติ? ตนฺน, โคสทฺโท หิ นิจฺจโมการนฺโต, น ปุริสสทฺทาทโย วิย ปฐมํ อการนฺตภาเว ฐตฺวา ปจฺฉา ปฏิลทฺโธการนฺตฏฺโฐ. เตเนว หิ ปจฺจตฺตวจนฏฺฐาเนปิ อาลปนวจนฏฺฐาเนปิ โคอิจฺเจว ติฏฺฐติ. ยทิ ปจฺจตฺตวจนตฺตํ ปฏิจฺจ โคสทฺทสฺส ปุริสนเย เอกเทเสน ปวิฏฺฐตา อิจฺฉิตพฺพา, ‘‘กานิจิ โอการนฺตปทานี’’ติ เอวํ วุตฺตา โอการนฺตกถา กมตฺถํ ทีเปยฺย, นิปฺผลาว สา กถา สิยา, ตสฺมา อมฺเหหิ ยถาวุตฺโต นโยเยว อายสฺมนฺเตหิ มนสิ กาตพฺโพ. เอวํ โคสทฺทสฺส ปุริสนเย สพฺพถา อปฺปวิฏฺฐตา ทฏฺฐพฺพา.

Thưa ngài, chẳng phải là từ 'go' ở cách chủ격 số ít, do giống với từ 'puriso', đã đi vào một phần trong purisa-naya hay sao? Không phải vậy, vì go-sadda luôn có tận cùng là 'o', không giống như purisa-sadda và các từ khác, trước tiên ở trạng thái tận cùng bằng 'a' rồi sau đó mới có được tận cùng là 'o'. Chính vì vậy, cả ở vị trí chủ cách và vị trí hô cách, nó đều đứng là 'go'. Nếu sự đi vào một phần của go-sadda trong purisa-naya được mong muốn dựa vào việc nó là chủ cách, thì lời nói về các từ tận cùng bằng 'o' đã được nói rằng ‘một số từ tận cùng bằng o’ sẽ chỉ ra ý nghĩa gì? Lời nói đó sẽ trở nên vô ích. Do đó, các bậc tôn giả nên ghi nhớ phương pháp đã được chúng tôi trình bày. Như vậy, sự không đi vào hoàn toàn của go-sadda trong purisa-naya cần được hiểu rõ.

เกเจตฺถ เอวํ ปุจฺเฉยฺยุํ ‘‘โคสทฺทสฺส ตาว ‘โค, คาโว, คโว. คาวุํ, คาวํ, ควํ’ อิจฺจาทินา นเยน ปุริสนเย สพฺพถา อปฺปวิฏฺฐตา อมฺเหหิ ญาตา, ชรคฺคว ปุงฺควาทิสทฺทา ปน กุตฺร นเย [Pg.142] ปวิฏฺฐา’’ติ? เตสํ เอวํ พฺยากาตพฺพํ ‘‘ชรคฺคว ปุงฺควาทิสทฺทา สพฺพถาปิ ปุริสนเย ปวิฏฺฐา’’ติ. ตถา หิ เตสํ โคสทฺทโต อยํ วิเสโส, ชรนฺโต จ โส โค จาติ ชรคฺคโว. เอตฺถ นการโลโป ตการสฺส จ คการตฺตํ ภวติ สมาสปทตฺตา, สมาเส จ สิมฺหิ ปเร โคสทฺทสฺโสการสฺส อวาเทโส ลพฺภติ, ตสฺมา ปาฬิยํ ‘‘วิสาเณน ชรคฺคโว’’ติ เอกวจนรูปํ ทิสฺสติ. ตถา หิ อญฺญตฺถ อนุปปทตฺตา คโวอิติ พหุวจนปทํเยว ทิสฺสติ. อิธ ปน โสปปทตฺตา สมาสปทภาวมาคมฺม ‘‘ชรคฺคโว’’ติ เอกวจนปทํเยว ทิสฺสติ. ตถา หิ ชรคฺคโวติ เอตฺถ ชรนฺตา จ เต คโว จาติ เอวํ พหุวจนวเสน นิพฺพจนียตา น ลพฺภติ โลกสงฺเกตวเสน เอกสฺมึ อตฺเถ นิรูฬฺหตฺตาติ. ‘‘ชรคฺคโว, ชรคฺควา. ชรคฺควํ, ชรคฺคเว. ชรคฺคเวนา’’ติ ปุริสนเยน นามิกปทมาลา โยเชตพฺพา. เอส นโย ปุงฺคโว สกฺยปุงฺคโวติอาทีสุปิ.

Một số người ở đây có thể hỏi rằng: ‘Chúng tôi đã biết sự không đi vào hoàn toàn của go-sadda trong purisa-naya theo phương pháp ‘go, gāvo, gavo. Gāvuṃ, gāvaṃ, gavaṃ’, v.v., nhưng các từ như jaraggava, puṅgava, v.v. thì đi vào trong phương pháp nào?’. Đối với họ, nên giải thích rằng: ‘Các từ jaraggava, puṅgava, v.v. hoàn toàn đi vào trong purisa-naya’. Bởi vì, sự khác biệt của chúng so với go-sadda là như thế này: ‘con bò đực già’ (jaranto ca so go ca) là jaraggavo. Ở đây, do là từ ghép, sự biến mất của ‘na’ và sự biến đổi của ‘ta’ thành ‘ga’ xảy ra. Và trong từ ghép, khi ‘si’ theo sau, sự biến đổi ‘ava’ của ‘o’ trong go-sadda được thấy. Do đó, trong kinh điển Pāli, hình thức số ít ‘visāṇena jaraggavo’ được thấy. Bởi vì ở nơi khác, do không có từ đi trước, chỉ có từ số nhiều ‘gavo’ được thấy. Nhưng ở đây, do có từ đi trước, nó trở thành một từ ghép, và chỉ có từ số ít ‘jaraggavo’ được thấy. Bởi vì ở đây, trong ‘jaraggavo’, sự diễn giải theo số nhiều như ‘những con bò đực già’ (jarantā ca te gavo ca) không được chấp nhận, do theo quy ước của thế gian, nó đã được xác lập trong một ý nghĩa duy nhất. Chuỗi biến cách danh từ ‘Jaraggavo, jaraggavā. Jaraggavaṃ, jaraggave. Jaraggavenā’ nên được kết hợp theo purisa-naya. Phương pháp này cũng áp dụng cho các từ như puṅgavo, sakyapuṅgavo, v.v.

ตตฺร ปุงฺคโวติ คุนฺนํ ยูถปติ นิสภสงฺขาโต อุสโภ. โย ปาฬิยํ ‘‘มุหุตฺตชาโตว ยถา ควํปติ, สเมหิ ปาเทหิ ผุสี วสุนฺธร’’นฺติ จ ‘‘ควญฺเจ ตรมานานํ, อุชุํ คจฺฉติ ปุงฺคโว’’ติ จ อาคโต. อีทิเสสุ ปน ฐาเนสุ เกจิ ‘‘ปุมา จ โส โค จาติ ปุงฺคโว’’ติ วจนตฺถํ ภณนฺติ. มยํ ปน ปธาเน นิรูฬฺโห อยํ สทฺโทติ วจนตฺถํ น ภณาม. น หิ ปุงฺโกกิโลติอาทิสทฺทานํ โกกิลาทีนํ ปุมฺภาวปฺปกาสนมตฺเต สมตฺถตา วิย อิมสฺส ปุมฺภาวปฺปกาสนมตฺเต สมตฺถตา สมฺภวติ, อถ โข ปธานภาวปฺปกาสเน จ สมตฺถตา สมฺภวติ. เตน ‘‘สกฺยปุงฺคโว’’ติอาทีสุ นิสภสงฺขาโต ปุงฺคโว วิยาติ ปุงฺคโว, สกฺยานํ, สกฺเยสุ [Pg.143] วา ปุงฺคโว สกฺยปุงฺคโวติอาทินา สมาสปทตฺโถ คเหตพฺโพ. อถ วา อุตฺตรปทตฺเต ฐิตานํ สีหพฺยคฺฆนาคาทิสทฺทานํ เสฏฺฐวาจกตฺตา ‘‘สกฺยปุงฺคโว’’ติอาทีนํ ‘‘สกฺยเสฏฺโฐ’’ติอาทินา อตฺโถ คเหตพฺโพ. อิติ สพฺพถาปิ ปุริสนเย ปวตฺตนโต ชรคฺคว ปุงฺควาทิสทฺทานํ โคสทฺทสฺส ปทมาลโต วิสทิสปทมาลตา ววตฺถเปตพฺพา. โคสทฺทสฺส ปน ปุริสนเย สพฺพถา อปฺปวิฏฺฐตา จ ววตฺถเปตพฺพา.

Trong đó, puṅgava là con bò đực đầu đàn, được gọi là nisabha, con bò đầu đàn của bầy bò. Từ này đã xuất hiện trong kinh điển Pāli như: ‘Như con bò đầu đàn vừa mới sinh, đã chạm đất bằng những bàn chân vững chãi’ và ‘Nếu những con bò đang bơi qua, con bò đầu đàn đi thẳng’. Tuy nhiên, trong những trường hợp như vậy, một số người nói ý nghĩa của từ là ‘con bò đực’ (pumā ca so go ca) là puṅgavo. Nhưng chúng tôi không nói ý nghĩa của từ như vậy, vì từ này đã được xác lập với ý nghĩa là ‘vị trí đứng đầu’. Bởi vì khả năng của từ này chỉ để biểu thị tính đực không thể có, giống như khả năng của các từ như puṅkokila, v.v. chỉ để biểu thị tính đực của chim cu, v.v.; mà đúng hơn, khả năng biểu thị vị trí đứng đầu là có thể có. Do đó, trong các từ như ‘sakyapuṅgavo’, v.v., ý nghĩa của từ ghép nên được hiểu là: ‘puṅgavo’ giống như con bò đầu đàn được gọi là nisabha; ‘sakyapuṅgavo’ là con bò đầu đàn của dòng họ Sakya, hoặc trong dòng họ Sakya. Hoặc là, do các từ như sīha, byaggha, nāga, v.v. khi đứng ở vị trí từ sau có ý nghĩa là ‘tối thắng’, nên ý nghĩa của các từ như ‘sakyapuṅgavo’ nên được hiểu là ‘người tối thắng của dòng họ Sakya’. Như vậy, do các từ jaraggava, puṅgava, v.v. hoàn toàn diễn tiến theo purisa-naya, nên sự khác biệt trong chuỗi biến cách của chúng so với chuỗi biến cách của go-sadda cần được xác định. Và sự không đi vào hoàn toàn của go-sadda trong purisa-naya cũng cần được xác định.

อาปสทฺเท อาจริยานํ ลิงฺควจนวเสน มติเภโท วิชฺชติ, ตสฺมา ตํมเตน ตสฺส ปุริสนเย สพฺพถา อปฺปวิฏฺฐตา ภวติ. ‘‘องฺคุตฺตราเปสู’’ติ ปาฬิยา อฏฺฐกถายํ ‘‘มหิยา ปน นทิยา อุตฺตเรน อาโป’’ติ วุตฺตํ, ฏีกายํ ปน ตํ อุลฺลิงฺคิตฺวา ‘‘มหิยา นทิยา อาโป ตสฺส ชนปทสฺส อุตฺตเรน โหนฺติ, ตาสํ อวิทูรตฺตา โส ชนปโท อุตฺตราโป’’ติ วุตฺตํ. เอวํ อาปสทฺทสฺส เอกนฺเตน อิตฺถิลิงฺคตา พหุวจนตา จ อาจริเยหิ อิจฺฉิตา, เตสํ มเต อาโปอิติ อิตฺถิลิงฺเค ปฐมาพหุวจนรูเป โหนฺเต ทุติยาตติยาปญฺจมีสตฺตมีนํ พหุวจนรูปานิ กีทิสานิ สิยุํ. ตถา หิ ‘‘ปุริเส, ปุริเสหิ ปุริเสภิ ปุริเสสู’’ติ รูปวโต ปุลฺลิงฺคสฺส วิย โอการนฺติตฺถิลิงฺคสฺส เอการเอหิ การาทิยุตฺตานิ รูปานิ กตฺถจิปิ น ทิสฺสนฺติ. อโต เตสํ มเต ปทมาลานโย อตีว ทุกฺกโร.

Đối với từ āpa, có sự khác biệt về quan điểm của các vị đạo sư về giống và số, do đó, theo quan điểm của họ, nó hoàn toàn không đi vào trong purisa-naya. Trong Chú giải của kinh điển Pāli ‘Aṅguttarāpesu’, có nói rằng ‘phía bắc của sông Mahī là Āpa’. Trong Phụ chú giải, trích dẫn điều đó, có nói rằng ‘các vùng nước (āpo) của sông Mahī ở phía bắc của xứ đó, do không xa chúng, xứ đó được gọi là Uttarāpa’. Như vậy, các vị đạo sư đã mong muốn rằng từ āpa-sadda hoàn toàn là giống cái và số nhiều. Theo quan điểm của họ, khi ‘āpo’ là hình thức chủ cách số nhiều giống cái, thì các hình thức số nhiều của cách đối cách, công cụ cách, xuất xứ cách và vị trí cách sẽ như thế nào? Bởi vì, giống như giống đực có các hình thức ‘purise, purisehi purisebhi purisesu’, các hình thức của giống cái tận cùng bằng ‘o’ được kết hợp với ‘e’, ‘ehi’, ‘kāra’, v.v. không được thấy ở bất cứ đâu. Do đó, theo quan điểm của họ, phương pháp biến cách của từ này là vô cùng khó khăn.

อาปสทฺทสฺส ครโว, สทฺทสตฺถนยํ ปติ;

พหุวจนตญฺจิตฺถิ-ลิงฺคภาวญฺจ อพฺรวุํ.

Các vị đạo sư, theo phương pháp của ngữ pháp, đã nói rằng từ āpa là số nhiều và cũng là giống cái.

อิจฺจาปสทฺทสฺส [Pg.144] อิตฺถิลิงฺคพหุวจนนฺตตา เวยฺยากรณานํ มตํ นิสฺสาย อนุมตาติ เวทิตพฺพา. อฏฺฐสาลินิยํ ปน อาโป อิติ สทฺทสฺส นปุํสกลิงฺเคกวจนวเสน วุตฺโต ปโยโค ทิฏฺโฐ ‘‘โอมตฺตํ ปน อาโป อธิมตฺตปถวีคติกํ ชาต’’นฺติ. ชาตกปาฬิยํ ตุ ตสฺเสกวจนนฺตตา ทิฏฺฐา. ตถา หิ ‘‘สุจึ สุคนฺธํ สลิลํ, อาโป ตตฺถาภิสนฺทตี’’ติ. อิมสฺมึ ปเทเส อาโป อิติ สทฺโท เอกวจนฏฺฐาเน ฐิโต ทิฏฺโฐ. เกเจตฺถ วเทยฺยุํ ‘‘อาโปติ สงฺขํ คตํ สลิลํ สุจิ สุคนฺธํ หุตฺวา ตตฺถ อภิสนฺทตีติ สลิลํสทฺทวเสน เอกวจนปฺปโยโค กโต, น นามสทฺทวเสน. อาปสทฺโท หิ เอกนฺเตนิตฺถิลิงฺโค เจว พหุวจนนฺโต จ. ตถา หิ ‘อาโป ตตฺถาภิสนฺทนฺตี’ติ พหุวจนวเสน ตปฺปโยโค วตฺตพฺโพปิ ฉนฺทานุรกฺขณตฺถํ วจนวิปลฺลาสวเสน นิทฺทิฏฺโฐ’’ติ. ตนฺน, ‘‘อาโป ตตฺถาภิสนฺทเร’’ติ วตฺตุํ สกฺกุเณยฺยตฺตา ‘‘ตานิ อชฺช ปทิสฺสเร’’ติ พหุวจนปฺปโยคา วิย. ยสฺมา เอวํ น วุตฺตํ, ยสฺมา จ ปน ปาฬิยํ ‘‘อาโป ลพฺภติ, เตโช ลพฺภติ, วาโย ลพฺภตี’’ติ เอกวจนปฺปโยโค ทิสฺสติ, ตสฺมา ‘‘อาโป’’ติ สทฺทสฺส เอกวจนนฺตตา ปจฺจกฺขโต ทิฏฺฐาติ.

Như vậy, cần phải được biết rằng tính chất nữ tính số nhiều của từ 'āpo' là được chấp thuận dựa theo quan điểm của các nhà ngữ pháp. Tuy nhiên, trong bộ Aṭṭhasālinī, cách dùng từ 'āpo' theo thể trung tính số ít đã được thấy: ‘omattaṃ pana āpo adhimattapathavīgatikaṃ jātaṃ’ (còn nước quá nhiều đã trở thành có tính đất chiếm ưu thế). Còn trong Pāḷi Jātaka, tính chất số ít của nó đã được thấy. Thật vậy: ‘suciṃ sugandhaṃ salilaṃ, āpo tatthābhisandatī’ (nước trong sạch, thơm tho, nước chảy đến nơi ấy). Ở đoạn này, từ ‘āpo’ được thấy đứng ở vị trí số ít. Về điều này, một số người có thể nói rằng: ‘Cách dùng số ít được thực hiện theo từ ‘salilaṃ’ (nước), có nghĩa là nước trong sạch, thơm tho chảy đến nơi ấy, chứ không phải theo danh từ (āpo). Vì từ ‘āpo’ chắc chắn là nữ tính và số nhiều. Thật vậy, mặc dù cách dùng của nó theo thể số nhiều là ‘āpo tatthābhisandantī’ đáng lẽ phải được nói, nhưng nó đã được chỉ ra bằng cách thay đổi số (từ) để bảo vệ vần điệu.’ Điều đó không đúng, vì có thể nói ‘āpo tatthābhisandare’ giống như cách dùng số nhiều ‘tāni ajja padissare’. Bởi vì nó đã không được nói như vậy, và bởi vì cách dùng số ít ‘āpo labbhati, tejo labbhati, vāyo labbhatī’ (nước được tìm thấy, lửa được tìm thấy, gió được tìm thấy) được thấy trong Pāḷi, cho nên tính chất số ít của từ ‘āpo’ được thấy một cách trực tiếp.

อถาปิ เจ วเทยฺยุํ – นนุ ปาฬิยํเยว ตสฺส พหุวจนนฺตตา ปจฺจกฺขโต ทิฏฺฐา ‘‘อาโป จ เทวา ปถวี จ, เตโช วาโย ตทาคมุ’’นฺติ? ตมฺปิ น. เอตฺถ หิ ‘‘เทวา’’ติ สทฺทํ อเปกฺขิตฺวา ‘‘อาคมุ’’นฺติ พหุวจนปฺปโยโค กโต, น ‘‘อาโป’’ติ สทฺทํ. ยทิ ‘‘อาโป’’ติ สทฺทํ สนฺธาย พหุวจนปฺปโยโค กโต สิยา, ‘‘ปถวี’’ติ ‘‘เตโช’’ติ ‘‘วาโย’’ติ จ สทฺทมฺปิ สนฺธาย พหุวจนปฺปโยโค กโต สิยา[Pg.145]. เอวํ สนฺเต ปถวี เตโช วาโยสทฺทาปิ พหุวจนกภาวมาปชฺเชยฺยุํ, น ปน อาปชฺชนฺติ. น เหเต พหุวจนกา, อถ โข เอกวจนกา เอว. รูฬฺหีวเสน เต ปวตฺตา ปกติอาปาทีสุ อตฺเถสุ อปฺปวตฺตนโต. ตถา หิ อาโปกสิณาทีสุ ปริกมฺมํ กตฺวา นิพฺพตฺตา เทวา อารมฺมณวเสน ‘‘อาโป’’ติอาทินามํ ลภนฺตีติ. เอวํ วุตฺตาปิ เต เอวํ วเทยฺยุํ ‘‘นนุ จ โภ ‘องฺคุตฺตราเปสู’ติ พหุวจนปาฬิ ทิสฺสตี’’ติ? เต วตฺตพฺพา – อสมฺปถมวติณฺณา ตุมฺเห, น หิ ตุมฺเห สทฺทปฺปวตฺตึ ชานาถ, ‘‘องฺคุตฺตราเปสู’’ติ พหุวจนํ ปน ‘‘กุรูสุ องฺเคสุ องฺคานํ มคธาน’’นฺติอาทีนิ พหุวจนานิ วิย รูฬฺหีวเสน เอกสฺสาปิ ชนปทสฺส วุตฺตํ, น อาปสงฺขาตํ อตฺถํ สนฺธาย. ‘‘องฺคุตฺตราเปสู’’ติ เอตฺถ หิ อาปสงฺขาโต อตฺโถ อุปสชฺชนีภูโต, ปุลฺลิงฺคพหุวจเนน ปน วุตฺโต ชนปทสงฺขาโต อตฺโถเยว ปธาโน ‘‘อาคตสมโณ สงฺฆาราโม’’ติ เอตฺถ สมณสงฺขาตํ อตฺถํ อุปสชฺชนกํ กตฺวา ปวตฺตสฺส อาคตสมณสทฺทสฺส สงฺฆารามสงฺขาโต อตฺโถ วิย, ตสฺมา อาปสงฺขาตํ อตฺถํ คเหตฺวา โย องฺคุตฺตราโป นาม ชนปโท, ตสฺมึ องฺคุตฺตราเปสุ ชนปเทติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ตถา หิ ‘‘องฺคุตฺตราเปสุ วิหรติ อาปณํ นาม องฺคานํ นิคโม’’ติ ปาฬิ ทิสฺสติ. ตตฺถ อุตฺตเรน มหามหิยา นทิยา อาโป เยสํ เต อุตฺตราปา, องฺคา จ เต อุตฺตราปา จาติ องฺคุตฺตราปา, เตสุ องฺคุตฺตราเปสุ. เอวํ เอกสฺมึ ชนปเทเยว พหุวจนํ น อาปสงฺขาเต อตฺเถ, เตน อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ ‘‘ตสฺมึ องฺคุตฺตราเปสุ ชนปเท’’ติ. เอวํ วุตฺตา เต นิรุตฺตรา ภวิสฺสนฺติ.

Lại nữa, nếu họ có thể nói: – Này, chẳng phải tính chất số nhiều của nó đã được thấy một cách trực tiếp ngay trong Pāḷi sao: ‘āpo ca devā pathavī ca, tejo vāyo tadāgamu’ (Nước, chư thiên, đất, lửa, gió đã đến lúc ấy)? – Điều đó cũng không đúng. Vì ở đây, cách dùng số nhiều ‘āgamu’ được thực hiện tương ứng với từ ‘devā’, chứ không phải từ ‘āpo’. Nếu cách dùng số nhiều được thực hiện liên quan đến từ ‘āpo’, thì cách dùng số nhiều cũng sẽ được thực hiện liên quan đến các từ ‘pathavī’, ‘tejo’, và ‘vāyo’. Trong trường hợp như vậy, các từ pathavī, tejo, vāyo cũng sẽ trở thành số nhiều, nhưng chúng không trở thành như vậy. Chúng không phải là số nhiều, mà thực ra chỉ là số ít. Chúng được sử dụng theo quy ước, vì không được dùng với ý nghĩa là nước nguyên thủy, v.v. Thật vậy, các vị trời sinh ra sau khi thực hành đề mục biến xứ nước, v.v., nhận được tên gọi ‘āpo’, v.v. tùy theo đối tượng của họ. Dù được nói như vậy, họ vẫn có thể nói rằng: ‘Này tôn giả, chẳng phải Pāḷi số nhiều ‘aṅguttarāpesū’ được thấy sao?’ Họ nên được trả lời: – Các vị chưa thâm nhập, các vị không biết cách dùng từ. Từ số nhiều ‘aṅguttarāpesū’ được nói cho một quốc độ duy nhất theo quy ước, giống như các từ số nhiều ‘kurūsu aṅgesu aṅgānaṃ magadhānaṃ’, v.v., chứ không phải liên quan đến ý nghĩa được gọi là nước. Ở đây, trong từ ‘aṅguttarāpesū’, ý nghĩa được gọi là nước là phụ thuộc, còn ý nghĩa chính được gọi là quốc độ, được nói bằng nam tính số nhiều, giống như ý nghĩa được gọi là tu viện của từ ‘āgatasamaṇo’ (vị sa-môn đã đến) được dùng bằng cách làm cho ý nghĩa được gọi là sa-môn trở nên phụ thuộc trong câu ‘āgatasamaṇo saṅghārāmo’ (tu viện có vị sa-môn đã đến). Do đó, cần phải hiểu ý nghĩa là: trong quốc độ tên là Aṅguttarāpa, quốc độ này lấy ý nghĩa được gọi là nước. Thật vậy, Pāḷi được thấy: ‘aṅguttarāpesu viharati āpaṇaṃ nāma aṅgānaṃ nigamo’ (vị ấy trú ở Aṅguttarāpa, một thị trấn của người Aṅga tên là Āpaṇa). Ở đó, (giải thích từ nguyên:) những ai có nước ở phía bắc sông Mahāmahī, họ là Uttarāpā; họ vừa là Aṅga vừa là Uttarāpā, nên là Aṅguttarāpā; trong những xứ Aṅguttarāpa ấy. Như vậy, số nhiều chỉ dùng cho một quốc độ duy nhất, không phải cho ý nghĩa được gọi là nước. Do đó, trong Chú giải đã nói: ‘tasmiṃ aṅguttarāpesu janapade’ (trong quốc độ Aṅguttarāpa ấy). Khi được nói như vậy, họ sẽ không còn lời nào để đáp lại.

ตถาปิ เย เอวํ วทนฺติ ‘‘อาปสทฺโท อิตฺถิลิงฺโค เจว พหุวจนโกจา’’ติ. เต ปุจฺฉิตพฺพา ‘‘กึ ปฏิจฺจ ตุมฺเห อายสฺมนฺโต ‘อาปสทฺโท อิตฺถิลิงฺโค เจว พหุวจนโก จา’ติ วทถา’’ติ[Pg.146]? เต เอวํ ปุฏฺฐา เอวํ วเทยฺยุํ – ‘‘องฺคาเยว โส ชนปโท, มหิยา ปน นทิยา อุตฺตเรน อาโป, ตาสํ อวิทูรตฺตา อุตฺตราโปติ วุจฺจตี’’ติ จ ‘‘มหิยา ปน นทิยา อาโป ตสฺส ชนปทสฺส อุตฺตเรน โหนฺติ, ตาสํ อวิทูรตฺตา โส ชนปโท อุตฺตราโปติ วุจฺจตี’’ติ จ เอวํ ปุพฺพาจริเยหิ อภิสงฺขโต สทฺทรจนาวิเสโส ทิสฺสติ, ตสฺมา อิตฺถิลิงฺโค เจว พหุวจนโก จา’’ติ วทามาติ. สจฺจํ ทิสฺสติ, โส ปน สทฺทสตฺเถ เวยฺยากรณานํ มตํ คเหตฺวา อภิสงฺขโต, สทฺทสตฺถญฺจ นาม น สพฺพถา พุทฺธวจนสฺโสปการกํ, เอกเทเสน ปน โหติ, ตสฺมา กจฺจายนปฺปกรเณ อิจฺฉิตานิจฺฉิตสงฺคหวิวชฺชนํ กาตุํ ‘‘ชินวจนยุตฺตญฺหิ, ลิงฺคญฺจ นิปฺปชฺชเต’’ติ ลกฺขณานิ วุตฺตานิ.

Tuy nhiên, những ai nói rằng: ‘Từ āpa là nữ tính và số nhiều.’ Họ nên được hỏi: ‘Thưa các tôn giả, dựa vào đâu mà các vị nói rằng ‘từ āpa là nữ tính và số nhiều’?’ Khi được hỏi như vậy, họ có thể trả lời: – ‘Quốc độ ấy chính là Aṅga, nhưng có các dòng nước ở phía bắc sông Mahī, do không xa chúng (tāsaṃ) nên được gọi là Uttarāpa,’ và ‘các dòng nước của sông Mahī ở phía bắc quốc độ ấy, do không xa chúng (tāsaṃ) nên quốc độ ấy được gọi là Uttarāpa.’ Như vậy, cấu trúc từ ngữ đặc biệt do các vị thầy xưa tạo ra được thấy, do đó chúng tôi nói rằng nó là nữ tính và số nhiều. – Quả thật là được thấy như vậy, nhưng điều đó được tạo ra trong khoa học về từ ngữ (ngữ pháp) bằng cách lấy quan điểm của các nhà ngữ pháp. Và khoa học về từ ngữ không hoàn toàn hữu ích cho lời dạy của Đức Phật, mà chỉ một phần nào đó thôi. Do đó, trong bộ luận Kaccāyana, để tránh việc thu thập cả những (hình thức) mong muốn và không mong muốn, các quy tắc đã được nêu ra: ‘jinavacanayuttañhi, liṅgañca nippajjate’ (Vì giới tính phù hợp với lời dạy của bậc Chiến Thắng được tạo ra).

ยทิ จ อาปสทฺโท อิตฺถิลิงฺคพหุวจนโก, กถํ อาโปติ ปทํ สิชฺฌตีติ? อาปสทฺทโต ปฐมาโยวจนํ กตฺวา ตสฺโสการาเทสญฺจ กตฺวา อาโปติ ปทํ สิชฺฌติ ‘‘คาโว’’ติ ปทมิวาติ. วิสมมิทํ นิทสฺสนํ, ‘‘คาโว’’ติ ปทญฺหิ นิจฺโจการนฺเตน โคสทฺเทน สมฺภูตํ. ตถา หิ โยมฺหิ ปเร โคสทฺทนฺตสฺสาวาเทสํ กตฺวา ตโต โยนโมการาเทสํ กตฺวา ‘‘คาโว’’ติ นิปฺผชฺชติ, อาปสทฺเท ปน ทฺเว อาเทสา น สนฺติ. พุทฺธวจนญฺหิ ปตฺวา อาปสทฺโท อการนฺตตาปกติโก ชาโต, น อญฺญถาปกติโกติ.

Và nếu từ `āpa` là nữ tính số nhiều, thì từ `āpo` được thành tựu như thế nào? Từ `āpa`, sau khi tạo biến cách thứ nhất số nhiều và sau khi biến đổi nó thành `o`, từ `āpo` được thành tựu, giống như từ `gāvo`. Ví dụ này không tương đồng, vì từ `gāvo` được hình thành từ từ `go` vốn luôn tận cùng bằng `o`. Thật vậy, khi `yo` theo sau, sau khi biến đổi phần cuối của từ `go` thành `āv`, rồi sau đó biến đổi `yo` thành `o`, từ `gāvo` được hoàn thành. Nhưng đối với từ `āpa` thì không có hai sự biến đổi. Bởi vì, khi đi vào Phật ngôn, từ `āpa` đã trở thành có bản chất tận cùng bằng `a`, chứ không có bản chất khác.

เอวํ วุตฺตาปิ เต ‘‘อิทเมว สจฺจํ, นาญฺญ’’นฺติ เจตสิ สนฺนิธาย อาธานคฺคาหิทุปฺปฏินิสฺสคฺคิภาเว, ‘‘น วจนปจฺจนีกสาเตน สุวิชานํ สุภาสิต’’นฺติ เอวํ วุตฺตปจฺจนีกสาตภาเว จ ฐตฺวา เอวํ วเทยฺยุํ ‘‘ยเถว คาโวสทฺโท, ตเถว อาโปสทฺโท กึ อิตฺถิลิงฺโค น ภวิสฺสติ พหุวจนโก จา’’ติ? ตโต เตสํ อิมานิ สุตฺตปทานิ ทสฺเสตพฺพานิ. เสยฺยถิทํ? ‘‘อาปํ อาปโต สญฺชานาติ, อาปํ อาปโต [Pg.147] สญฺญตฺวา อาปํ มญฺญติ, อาปสฺมึ มญฺญติ, อาปํ เมติ มญฺญติ, อาปํ อภินนฺทตี’’ติ เอวํ สุตฺตปทานิ ทสฺเสตฺวา ‘‘อาปนฺติ อิทํ กตรวจน’’นฺติ ปุจฺฉิตพฺพา. อทฺธา เต อาปสทฺทสฺส พหุวจนนฺตภาวเมว อิจฺฉมานา วกฺขนฺติ ‘‘ทุติยาพหุวจน’’นฺติ. เต วตฺตพฺพา ‘‘นนุ โยวจนํ น สุยฺยตี’’ติ? เต วเทยฺยุํ ‘‘โยวจนํ กตอมาเทสตฺตา น สุยฺยตี’’ติ. ยํ ยํ โภนฺโต อิจฺฉนฺติ, ตํ ตํ มุขารูฬฺหํ วทนฺติ.

Dù được nói như vậy, họ vẫn xác định trong tâm rằng ‘Chỉ điều này là thật, không có khác,’ trong trạng thái cố chấp và khó từ bỏ, và trong trạng thái chống đối như đã được nói ‘Lời hay ý đẹp không dễ được người có tâm chống đối nhận biết,’ rồi đứng trên lập trường ấy mà nói rằng: ‘Cũng giống như từ `gāvo`, tại sao từ `āpo` lại không phải là nữ tính và số nhiều chứ?’ Bấy giờ, nên chỉ cho họ thấy những câu kinh này. Đó là: ‘Vị ấy nhận biết nước là nước. Sau khi nhận biết nước là nước, vị ấy tưởng tri về nước, tưởng tri trong nước, tưởng tri ‘nước là của ta,’ vị ấy hoan hỷ trong nước.’ Sau khi chỉ ra những câu kinh như vậy, nên hỏi họ: ‘Từ `āpaṃ` này là số nào?’ Chắc chắn, vì chỉ muốn rằng từ `āpa` là số nhiều, họ sẽ nói: ‘Là biến cách thứ hai số nhiều.’ Nên nói với họ: ‘Này, chẳng phải biến cách số nhiều `yo` không được nghe thấy sao?’ Họ sẽ nói: ‘Biến cách số nhiều `yo` không được nghe thấy vì đã bị biến đổi.’ Thưa quý vị, bất cứ điều gì họ muốn, họ đều nói ra miệng điều đó.

‘‘อาปโต’’ติ อิทํ ปน กึ โภนฺโต วทนฺตีติ? ‘‘อาปโต’’ติ อิทมฺปิ ‘‘พหุวจนกํ โตปจฺจยนฺต’’นฺติ วทาม โตปจฺจยสฺส เอกตฺเถ จ พวฺหตฺเถ จ ปวตฺตนโต. อิติ ตุมฺเห พหุวจนกตฺตํเยว อิจฺฉมานา ‘‘อาโปสทฺโท จ โยวจนนฺโต’’ติ ภณถ, ‘‘อาปโต’’ติ อิทมฺปิ ‘‘พหุวจนกํ โตปจฺจยนฺต’’นฺติ ภณถ, ‘‘อาปสฺมึ มญฺญตี’’ติ เอตฺถ ปน ‘‘อาปสฺมิ’’นฺติทํ กตรวจนนฺตํ กตราเทเสน สมฺภูตนฺติ? อทฺธา เต เอวํ ปุฏฺฐา นิรุตฺตรา ภวิสฺสนฺติ. ตถา เยสํ เอวํ โหติ ‘‘อาปสทฺโท อิตฺถิลิงฺโค เจว พหุวจนโก จา’’ติ, เต ปุจฺฉิตพฺพา ‘‘ยํ อาจริเยหิ เวยฺยากรณมตํ คเหตฺวา ‘ยา อาโป’ติ จ ‘ตาส’นฺติ จ วุตฺตํ, ตตฺถ ‘กึ ตาส’นฺติ วจเน ‘อาปาน’นฺติ ปทํ อาเนตฺวา อตฺโถ วตฺตพฺโพ, อุทาหุ อาปสฺสา’’ติ? ‘‘อาปาน’นฺติ ปทมาเนตฺวา อตฺโถ วตฺตพฺโพ’’ติ เจ, เอวญฺจ สติ ‘‘ยา อาปา’’ติ วตฺตพฺพํ ‘‘ยา กญฺญา ติฏฺฐนฺตี’’ติ ปทมิว. อถ ‘‘อาปา’’ติ ปทํ นาม นตฺถิ, ‘‘อาโป’’ติ ปทํเยว พหุวจนกนฺติ เจ, เอวํ สติ ‘‘ตาส’’นฺติ เอตฺถาปิ ‘‘อาปสฺสา’’ติ ปทํ อาเนตฺวา อตฺโถ เวทิตพฺโพ. กสฺมาติ เจ? ยสฺมา ‘‘อาโป’’ติ ปจฺจตฺเตกวจนสฺส ตุมฺหากํ มเตน พหุวจนตฺเต สติ ‘‘อาปสฺสา’’ติ ปทมฺปิ พหุวจนนฺติ กตฺวา ตาสํสทฺเทน โยเชตฺวา วตฺตุํ ยุตฺติโตติ. เอวํ สติ ‘‘อาปาน’’นฺติ [Pg.148] ปทสฺส อภาเวเนว ภวิตพฺพํ. ยถา ปน ‘‘ปุริโส, ปุริสา. ปุริสํ, ปุริเส’’ติ จ, ‘‘โค, คาโว, คโว. คาวุ’’นฺติ จ เอกวจนพหุวจนานิ ภวนฺติ, เอวํ ‘‘อาโป, อาปา. อาปํ, อาเป’’ติ เอกวจนพหุวจเนหิ ภวิตพฺพํ. เอวญฺจ สติ ‘‘อาปสทฺโท พหุวจนโกเยว โหตี’’ติ น วตฺตพฺพํ.

‘Còn từ `āpato` này, thưa quý vị, quý vị nói là gì?’ ‘Chúng tôi nói rằng từ `āpato` này cũng là số nhiều, tận cùng bằng tiếp vị ngữ `to`, vì tiếp vị ngữ `to` được dùng trong cả nghĩa số ít và số nhiều.’ Như vậy, vì chỉ muốn cho rằng nó là số nhiều, quý vị nói rằng ‘từ `āpo` tận cùng bằng biến cách số nhiều `yo`’, và quý vị cũng nói rằng ‘từ `āpato` này là số nhiều, tận cùng bằng tiếp vị ngữ `to`’. Vậy thì, trong câu `āpasmiṃ maññati`, từ `āpasmiṃ` này tận cùng bằng biến cách số nào và được hình thành bởi sự biến đổi nào? Chắc chắn, khi được hỏi như vậy, họ sẽ không trả lời được. Tương tự, những người có quan điểm rằng ‘từ `āpa` là nữ tính và số nhiều’ nên được hỏi: ‘Về điều mà các vị thầy đã nói, theo quan điểm của các nhà ngữ pháp, là `yā āpo` và `tāsaṃ`, ở đây, đối với từ `tāsaṃ`, ý nghĩa nên được giải thích bằng cách dùng từ `āpānaṃ` hay là `āpassa`?’ Nếu nói rằng ‘ý nghĩa nên được giải thích bằng cách dùng từ `āpānaṃ`’, thì trong trường hợp đó, phải nói là `yā āpā`, giống như cụm từ `yā kaññā tiṭṭhanti`. Nhưng nếu nói rằng ‘không có từ nào là `āpā`, chỉ có từ `āpo` là số nhiều’, thì trong trường hợp đó, đối với `tāsaṃ`, ý nghĩa cũng phải được hiểu bằng cách dùng từ `āpassa`. Tại sao vậy? Bởi vì, theo quan điểm của quý vị, nếu `āpo`, một từ số ít, lại là số nhiều, thì từ `āpassa` cũng có thể được coi là số nhiều và việc kết hợp nó với từ `tāsaṃ` để nói là hợp lý. Trong trường hợp đó, từ `āpānaṃ` hẳn là không tồn tại. Hơn nữa, giống như có các dạng số ít và số nhiều là `puriso, purisā` và `purisaṃ, purise`, và `go, gāvo, gavo, gāvu`, thì cũng phải có các dạng số ít và số nhiều là `āpo, āpā` và `āpaṃ, āpe`. Và trong trường hợp đó, không nên nói rằng ‘từ `āpa` chỉ là số nhiều’.

เย เอวํ วทนฺติ, เตสํ วจนํ สโทสํ ทุปฺปริหรณียํ มูลปริยายสุตฺเต ‘‘อาปํ มญฺญติ อาปสฺมิ’’นฺติ เอกวจนปาฬีนํ ทสฺสนโต, วิสุทฺธิมคฺคาทีสุ จ ‘‘วิสฺสนฺทนภาเวน ตํ ตํ ฐานํ อาโปติ อปฺโปตีติ อาโป’’ติอาทิกสฺส เอกวจนวเสน วุตฺตนิพฺพจนสฺส ทสฺสนโต. ยถา ปน ปาฬิยํ อิตฺถิลิงฺเคปิ ปริยาปนฺโน โคสทฺโท ‘‘ตา คาโว ตโต ตโต ทณฺเฑน อาโกเฏยฺยา’’ติ จ ‘‘อนฺนทา พลทา เจตา’’ติ จ อาทินา พวฺหตฺถทีปเกหิ อิตฺถิลิงฺคภูเตหิ สพฺพนามิกปเทหิ จ อสพฺพนามิกปเทหิ จ สมานาธิกรณภาเวน วุตฺโต ทิสฺสติ, น ตถา ปาฬิยํ พวฺหตฺถทีปเกหิ อิตฺถิลิงฺคภูเตหิ สพฺพนามิกปเทหิ วา อสพฺพนามิกปเทหิ วา สมานาธิกรณภาเวน วุตฺโต อาปสทฺโท ทิสฺสติ. ยทิ หิ อาปสทฺโท อิตฺถิลิงฺโค สิยา, กญฺญสทฺทโต อาปจฺจโย วิย อาปสทฺทโต อาปจฺจโย วา สิยา, นทสทฺทโต วิย จ อีปจฺจโย วา สิยา, อุภยมฺปิ นตฺถิ, อุภยาภาวโต อิตฺถิลิงฺเค วุตฺตํ สพฺพมฺปิ วิธานํ ตตฺถ น ลพฺภติ, เตน ญายติ ‘‘อาปสทฺโท อนิตฺถิลิงฺโค’’ติ. นนุ จ โภ โคสทฺทโตปิ อาปจฺจโย นตฺถิ, ตทภาวโต อิตฺถิลิงฺเค วุตฺตวิธานํ น ลพฺภติ, เอวํ สนฺเต กสฺมา โสเยว อิตฺถิลิงฺโค โหติ, น ปนายํ อาปสทฺโทติ?

Những ai nói như vậy, lời nói của họ là sai lầm và không thể bảo vệ được, vì trong kinh Mūlapariyāya có thấy các câu Pāli ở số ít là `āpaṃ maññati āpasmiṃ`, và trong Visuddhimagga v.v... có thấy lời giải thích từ nguyên được nói theo số ít như ‘Nó đến (āpoti) hoặc thấm nhuần (appoti) nơi này nơi kia do bản chất tuôn chảy, vì vậy gọi là āpo’. Tuy nhiên, giống như trong kinh điển Pāli, từ `go`, vốn cũng thuộc về nữ tính, được thấy nói đến trong sự đồng cách với các từ đại danh từ và không phải đại danh từ chỉ số nhiều và thuộc nữ tính, qua các ví dụ như `tā gāvo tato tato daṇḍena ākoṭeyyā` và `annadā baladā cetā`, thì từ `āpa` lại không được thấy nói đến như vậy trong kinh điển Pāli, trong sự đồng cách với các từ đại danh từ hoặc không phải đại danh từ chỉ số nhiều và thuộc nữ tính. Bởi vì nếu từ `āpa` là nữ tính, thì phải có tiếp vị ngữ `ā` từ từ `āpa` giống như từ từ `kaññā`, hoặc phải có tiếp vị ngữ `ī` giống như từ từ `nadī`. Cả hai đều không có. Do sự vắng mặt của cả hai, tất cả các quy tắc được nêu cho nữ tính đều không áp dụng được cho nó. Từ đó, có thể biết rằng ‘từ `āpa` không phải là nữ tính’. Nhưng, thưa ngài, từ từ `go` cũng không có tiếp vị ngữ `ā`, và do sự vắng mặt đó, các quy tắc được nêu cho nữ tính cũng không áp dụng được. Nếu vậy, tại sao chính từ đó lại là nữ tính, mà từ `āpa` này lại không?

เอตฺถ วุจฺจเต – โคสทฺโท น นิโยคา อิตฺถิลิงฺโค, อถ โข ปุลฺลิงฺโคว. อิตฺถิลิงฺคภาเว ปน ตมฺหา อาปจฺจเย [Pg.149] อโหนฺเตปิ อีปจฺจโย วิกปฺเปน โหติ, อญฺญมฺปิ อิตฺถิลิงฺเค วุตฺตวิธานํ ลพฺภติ. โส หิ นิจฺจโมการนฺตตาปกติยํ ฐตฺวา ‘‘โค, คาวี’’ติอาทินา อตฺตโน อิตฺถิลิงฺครูปานํ นิพฺพตฺติการณภูโต, เตน โส อิตฺถิลิงฺโค ภวติ. อาปสทฺเท ปน อีปจฺจยาทิ น ลพฺภติ. เตน โส อิตฺถิลิงฺโคติ น วตฺตพฺโพ. ยถา วา โคสทฺทสฺส อวิสทาการโวหารตํ ปฏิจฺจ อิตฺถิลิงฺคภาโว อุปปชฺชติ, น ตถา อาปสทฺทสฺส. อาปสทฺทสฺส หิ อนากุลรูปกฺกมตฺตา อวิสทาการโวหารตา น ทิสฺสติ, ยาย เอโส อิตฺถิลิงฺโค สิยา. เอวํ วุตฺตา เต นิรุตฺตรา ภวิสฺสนฺติ.

Ở đây được nói rằng: Từ ‘go’ không nhất thiết là nữ tánh, mà đúng hơn là nam tánh. Tuy nhiên, trong trường hợp nữ tánh, dù không có tiếp vị ngữ ‘ā’ từ nó, tiếp vị ngữ ‘ī’ vẫn tùy chọn xuất hiện, và các quy tắc khác đã được nêu cho nữ tánh cũng được áp dụng. Thật vậy, từ này, trong khi vẫn giữ bản chất luôn kết thúc bằng ‘o’, đã trở thành nguyên nhân tạo ra các hình thái nữ tánh của chính nó như ‘go, gāvī’, v.v. Do đó, nó trở thành nữ tánh. Nhưng đối với từ ‘āpa’, các tiếp vị ngữ như ‘ī’ không được tìm thấy. Vì vậy, không nên gọi nó là nữ tánh. Hoặc, giống như trường hợp từ ‘go’ có thể là nữ tánh do cách dùng không rõ ràng của nó, thì trường hợp của từ ‘āpa’ lại không như vậy. Thật vậy, đối với từ ‘āpa’, do quy trình biến cách rõ ràng của nó, không thấy có cách dùng không rõ ràng nào để nó có thể là nữ tánh. Khi được nói như vậy, họ sẽ không thể trả lời được.

ตถา เยสํ เอวํ โหติ ‘‘อาปสทฺโท สพฺพทา อิตฺถิลิงฺโค เจว พหุวจนโก จา’’ติ, เต วตฺตพฺพา – ยถา อิตฺถิลิงฺคภูตสฺส กญฺญาสทฺทสฺส ปฐมํ กญฺญอิติ รสฺสวเสน ฐปิตสฺส อาปจฺจยโต ปรํ สฺมึวจนํ สรูปโต น ติฏฺฐติ, ยํภาเวน จ ยาภาเวน จ ติฏฺฐติ ‘‘กญฺญายํ, กญฺญายา’’ติ, น ตถา ‘‘อิตฺถิลิงฺค’’นฺติ ตุมฺเหหิ คหิตสฺส อาโปสทฺทสฺส ปฐมํ อาปอิติ รสฺสวเสน ฐปิตสฺส ปรํ สฺมึวจนํ ยํภาเวน จ ยาภาเวน จ ติฏฺฐติ, อถ โข สรูปโตเยว ติฏฺฐติ ‘‘อาปสฺมึ มญฺญตี’’ติ. ยทิ ปน อาปสทฺโท อิตฺถิลิงฺโค สิยา, สฺมึวจนํ สรูปโต น ติฏฺเฐยฺย. ยสฺมา จ สฺมึวจนํ สรูปโต ติฏฺฐติ, ตสฺมา อาปสทฺโท น อิตฺถิลิงฺโค. น หิ จตุราสีติธมฺมกฺขนฺธสหสฺสสงฺคเหสุ อเนกโกฏิสตสหสฺเสสุ ปาฬิปฺปเทเสสุ เอกสฺมิมฺปิ ปาฬิปฺปเทเส ปฐมํ อการนฺตภาเวน ฐเปตพฺพานํ อิตฺถิลิงฺคสทฺทานํ ปรโต ฐิตํ สฺมึวจนํ สรูปโต ติฏฺฐตีติ. เอวํ วุตฺตา เต นิรุตฺตรา ภวิสฺสนฺติ.

Tương tự, đối với những người cho rằng: ‘Từ āpa luôn là nữ tánh và số nhiều,’ nên nói với họ rằng: Giống như đối với từ nữ tánh kaññā, vốn có gốc là kañña kết thúc bằng nguyên âm ngắn, thì cách vị ngữ smiṃ theo sau không giữ nguyên hình thái của nó, mà biến thành yaṃ và yā, như trong ‘kaññāyaṃ, kaññāyā’. Nhưng đối với từ āpa mà quý vị cho là ‘nữ tánh’ thì không như vậy; đối với gốc āpa kết thúc bằng nguyên âm ngắn, cách vị ngữ smiṃ theo sau không biến thành yaṃ và yā, mà giữ nguyên hình thái của nó, như trong ‘āpasmiṃ maññatī’. Nếu từ āpa là nữ tánh, thì cách vị ngữ smiṃ đã không giữ nguyên hình thái của nó. Và bởi vì cách vị ngữ smiṃ giữ nguyên hình thái của nó, cho nên từ āpa không phải là nữ tánh. Thật vậy, trong tám mươi bốn ngàn pháp uẩn, trong vô số trăm ngàn vạn ức đoạn Pāḷi, không có một đoạn Pāḷi nào mà cách vị ngữ smiṃ, đứng sau các từ nữ tánh vốn được xác định là kết thúc bằng ‘a’, lại giữ nguyên hình thái của nó. Khi được nói như vậy, họ sẽ không thể trả lời được.

เกจิ ปเนตฺถ เอวํ วเทยฺยุํ ‘‘อาปสทฺโท นปุํสกลิงฺโค, ตถา หิ อฏฺฐสาลินิยํ ‘โอมตฺตํ ปน อาโป อธิมตฺตปถวีคติกํ [Pg.150] ชาต’นฺติ นปุํสกลิงฺคภาเวน ตํสมานาธิกรณปทานิ นิทฺทิฏฺฐานี’’ติ? ตนฺน, มโนคเณ ปวตฺเตหิ ตม วจ สิรสทฺทาทีหิ วิย อาปสทฺเทนปิ สมานาธิกรณปทานํ กตฺถจิ นปุํสกลิงฺคภาเวน นิทฺทิสิตพฺพตฺตา. ปุพฺพาจริยานญฺหิ สทฺทรจนาสุ ‘‘สทฺธมฺมเตชวิหตํ วิลยํ ขเณน, เวเนยฺยสตฺตหทเยสุ ตโม ปยาตี’’ติ เอตฺถ ‘‘ตโม’’ติปเทน สมานาธิกรณํ ‘‘วิหต’’นฺติ นปุํสกลิงฺคํ ทิสฺสติ, ตถา ‘‘ทุกฺขํ วโจ เอตสฺมึ วิปจฺจนีกสาเต ปุคฺคเลติ ทุพฺพโจ’’ติ เอตฺถ ‘‘วโจ’’ติ ปเทน สมานาธิกรณํ ‘‘ทุกฺข’’นฺติ นปุํสกลิงฺคํ, ‘‘อวนตํ สิโร ยสฺส โส อวนตสิโร’’ติ เอตฺถ ‘‘สิโร’’ติ ปเทน สมานาธิกรณํ ‘‘อวนต’’นฺติ นปุํสกลิงฺคํ, ‘‘อปฺปํ ราคาทิรโช เยสํ ปญฺญามเย อกฺขิมฺหิ เต อปฺปรชกฺขา’’ติ เอตฺถ ‘‘รโช’’ติ ปเทน สมานาธิกรณํ ‘‘อปฺป’’นฺติ นปุํสกลิงฺคํ ทิสฺสติ. น เต อาจริยา เตหิ สมานาธิกรณปเทหิ ตมวจสิรสทฺทาทีนํ นปุํสกลิงฺคตฺตวิญฺญาปนตฺถํ ตถาวิธํ สทฺทรจนํ กุพฺพึสุ, อถ โข ‘‘โสภนํ มโน ตสฺสาติ สุมโน’’ติ เอตฺถ วิย มโนคเณ ปวตฺตปุลฺลิงฺคานํ ปโยเค นปุํสกลิงฺคภาเวนปิ สมานาธิกรณปทานิ กตฺถจิ โหนฺตีติ ทสฺสนตฺถํ กุพฺพึสุ. ยถา จ ‘‘วิหต’’นฺติอาทิกา สทฺทรจนา ตมวจสิรสทฺทาทีนํ นปุํสกลิงฺคตฺตวิญฺญาปนตฺถํ น กตา, ตถา ‘‘โอมตฺต’’นฺติ จ ‘‘อธิมตฺตปถวีคติกํ ชาต’’นฺติ จ สทฺทรจนาปิ อาปสทฺทสฺส นปุํสกลิงฺคตฺตวิญฺญาปนตฺถํ น กตา. ยสฺมา ปน มโนคเณ ปวตฺเตหิ มนสทฺทาทีหิ เอกเทเสน สมานคติกตฺตา อาปสทฺเทนปิ นปุํสกลิงฺคสฺส สมานาธิกรณตา ยุชฺชติ, ตสฺมา อฏฺฐสาลินิยํ ‘‘โอมตฺตํ ปน อาโป อธิมตฺตปถวีคติกํ ชาต’’นฺติ นปุํสกลิงฺคสฺส อาปสทฺเทน สมานาธิกรณตา กตา. ตถาปิ อาปสทฺโท [Pg.151] มนสทฺทาทีหิ เอกเทเสน สมานคติโก สมาสปทตฺเต มชฺโฌการสฺส ‘‘อาโปกสิณํ, อาโปคต’’นฺติอาทิปฺปโยคสฺส ทสฺสนโต, ตสฺมา ‘‘โอมตฺต’’นฺติอาทิวจนํ อาปสทฺทสฺส นปุํสกลิงฺคตฺตวิญฺญาปนตฺถํ วุตฺตนฺติ น คเหตพฺพํ, ลิงฺควิปริยยวเสน ปน กตฺถจิ เอวมฺปิ สทฺทคติ โหตีติ ญาปนตฺถํ วุตฺตนฺติ คเหตพฺพํ. ‘‘โอมตฺโต’’ติ จ ‘‘อธิมตฺตปถวีคติโก ชาโต’’ติ จ ลิงฺคํ ปริวตฺเตตพฺพํ. ยทิ หิ อาปสทฺโท นปุํสกลิงฺโค สิยา, สนิการานิ’สฺส ปจฺจตฺโตปโยครูปานิ พุทฺธวจนาทีสุ วิชฺเชยฺยุํ, น ตาทิสานิ สนฺติ. กิญฺจิ ภิยฺโย – โอการนฺตํ นาม นปุํสกลิงฺคํ กตฺถจิปิ นตฺถิ, นิคฺคหีตนฺตอิการนฺต อุการนฺตวเสน หิ ติวิธานิเยว นปุํสกลิงฺคานิ. เตน อาปสทฺทสฺส นปุํสกลิงฺคตา นุปปชฺชตีติ. เอวํ วุตฺตา เต นิรุตฺตรา ภวิสฺสนฺติ. อิจฺโจการนฺตวเสน คหิตสฺส อาปสทฺทสฺส อิตฺถิลิงฺคตา จ นปุํสกลิงฺคตา จ เอกนฺตโต นตฺถิ, นิคฺคหีตนฺตวเสน ปน คหิตสฺส กตฺถจิ นปุํสกลิงฺคตา สิยา ‘‘ภนฺเต นาคเสน สมุทฺโท สมุทฺโทติ วุจฺจติ, เกน การเณน อาปํ อุทกํ สมุทฺโทติ วุจฺจตี’’ติ ปโยคทสฺสนโต. เอตฺถ ปเนเก วเทยฺยุํ ‘‘ยทิ โภ โอการนฺตวเสน คหิตสฺส อาปสทฺทสฺส อิตฺถินปุํสกลิงฺควเสน ทฺวิลิงฺคตา นตฺถิ, โอการนฺโต อาปสทฺโท กตรลิงฺโค’’ติ? ปุลฺลิงฺโคติ มยํ วทามาติ.

Một số người ở đây có thể nói rằng: “Từ ‘āpo’ là trung tánh, vì trong bộ Aṭṭhasālinī có câu ‘omattaṃ pana āpo adhimattapathavīgatikaṃ jāta’ (nước đã trở nên quá mức, có khuynh hướng lấn át địa đại), các từ đồng vị cách với nó đã được chỉ định theo trung tánh.” Điều đó không đúng, bởi vì, giống như các từ ‘tamo’, ‘vaco’, ‘siro’ v.v... thuộc nhóm ‘mano’, các từ đồng vị cách với từ ‘āpo’ đôi khi cũng được chỉ định theo trung tánh. Thật vậy, trong các cấu trúc ngữ pháp của các vị cổ sư, trong câu ‘saddhammatejavihataṃ vilayaṃ khaṇena, veneyyasattahadayesu tamo payātī’ (bóng tối trong tâm chúng sanh cần được tế độ bị uy lực của Chánh pháp đánh tan, biến mất trong khoảnh khắc), từ ‘vihataṃ’ đồng vị cách với từ ‘tamo’ được thấy là trung tánh; tương tự, trong câu ‘dukkhaṃ vaco etasmiṃ vipaccanīkasāte puggaleti dubbaco’ (lời nói khó nghe đối với người có tâm chống đối này), từ ‘dukkhaṃ’ đồng vị cách với từ ‘vaco’ là trung tánh; trong câu ‘avanataṃ siro yassa so avanatasiro’ (người có cái đầu cúi xuống), từ ‘avanataṃ’ đồng vị cách với từ ‘siro’ là trung tánh; trong câu ‘appaṃ rāgādirajo yesaṃ paññāmaye akkhimhi te apparajakkhā’ (những người có ít bụi bặm tham ái v.v... trong con mắt trí tuệ), từ ‘appaṃ’ đồng vị cách với từ ‘rajo’ được thấy là trung tánh. Các vị ācariya ấy đã không tạo ra cấu trúc ngữ pháp như vậy nhằm mục đích cho biết rằng các từ ‘tamo’, ‘vaco’, ‘siro’ v.v... là trung tánh; mà đúng hơn, họ đã làm vậy để chỉ ra rằng, giống như trong câu ‘sobhanaṃ mano tassāti sumano’ (người có tâm tốt đẹp), trong cách dùng các từ nam tánh thuộc nhóm ‘mano’, các từ đồng vị cách đôi khi cũng có thể là trung tánh. Và cũng như các cấu trúc ngữ pháp ‘vihataṃ’ v.v... không được tạo ra để cho biết rằng các từ ‘tamo’, ‘vaco’, ‘siro’ v.v... là trung tánh, thì các cấu trúc ngữ pháp ‘omattaṃ’ và ‘adhimattapathavīgatikaṃ jātaṃ’ cũng không được tạo ra để cho biết rằng từ ‘āpo’ là trung tánh. Nhưng vì từ ‘āpo’ có sự tương đồng một phần với các từ ‘mano’ v.v... thuộc nhóm ‘mano’, nên sự đồng vị cách với trung tánh cũng hợp lý, do đó trong bộ Aṭṭhasālinī, sự đồng vị cách của trung tánh với từ ‘āpo’ đã được thực hiện trong câu ‘omattaṃ pana āpo adhimattapathavīgatikaṃ jātaṃ’. Tuy nhiên, từ ‘āpo’ có sự tương đồng một phần với các từ ‘mano’ v.v... do sự xuất hiện của nguyên âm ‘o’ ở giữa trong các từ ghép như ‘āpokasiṇaṃ’, ‘āpogataṃ’ v.v... Do đó, không nên hiểu rằng câu ‘omattaṃ’ v.v... được nói ra để cho biết rằng từ ‘āpo’ là trung tánh, mà nên hiểu rằng nó được nói ra để cho biết rằng đôi khi cách dùng từ cũng có thể như vậy do sự biến đổi về tánh. Và tánh (của các từ) nên được đổi thành ‘Omatto’ và ‘adhimattapathavīgatiko jāto’. Thật vậy, nếu từ ‘āpo’ là trung tánh, thì các hình thức đối cách của nó với ‘ni’ đã phải tồn tại trong lời Phật dạy v.v..., nhưng những hình thức như vậy không có. Hơn nữa, không có danh từ trung tánh nào kết thúc bằng nguyên âm ‘o’ ở bất cứ đâu; thật vậy, chỉ có ba loại danh từ trung tánh: kết thúc bằng niggahīta (-ṃ), nguyên âm ‘i’, và nguyên âm ‘u’. Do đó, việc từ ‘āpo’ là trung tánh là không hợp lý. Khi được nói như vậy, họ sẽ không thể trả lời được. Như vậy, từ ‘āpo’ được xem là kết thúc bằng nguyên âm ‘o’ chắc chắn không phải là nữ tánh hay trung tánh. Nhưng khi được xem là kết thúc bằng niggahīta (-ṃ), nó có thể là trung tánh ở một số nơi, như được thấy trong cách dùng: ‘bhante nāgasena samuddo samuddoti vuccati, kena kāraṇena āpaṃ udakaṃ samuddoti vuccatī’ (Thưa ngài Nāgasena, biển được gọi là biển, do nguyên nhân nào mà nước, thủy, được gọi là biển?). Ở đây, một số người có thể nói: “Thưa ngài, nếu từ ‘āpo’ được xem là kết thúc bằng nguyên âm ‘o’ không có hai tánh là nữ tánh và trung tánh, vậy từ ‘āpo’ kết thúc bằng ‘o’ thuộc tánh nào?” Chúng tôi nói rằng đó là nam tánh.

ยทิ จ โภ อาปสทฺโท ปุลฺลิงฺโค. ยถา อาปสทฺทสฺส ปุลฺลิงฺคตา ปญฺญาเยยฺย, นิชฺฌานกฺขมตา จ ภเวยฺย, ตถา สุตฺตํ อาหรถาติ. ‘‘อาหริสฺสามิสุตฺตํ, น โน สุตฺตาหรเณ ภาโร อตฺถี’’ติ เอวญฺจ ปน วตฺวา เตสํ อิมานิ สุตฺตปทานิ ทสฺเสตพฺพานิ. เสยฺยถิทํ? ‘‘อาโป อุปลพฺภตีติ? อามนฺตา. อาปสฺส กตฺตา กาเรตา อุปลพฺภตีติ? น [Pg.152] เหวํ วตฺตพฺเพ. อตีโต อาโป อตฺถีติ? อามนฺตา. เตน อาเปน อาปกรณียํ กโรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. อาปํ มญฺญติ อาปสฺมึ มญฺญตี’’ติ อิมานิ สุตฺตปทานิ.

“Thưa ngài, nếu từ ‘āpo’ là nam tánh, xin hãy dẫn kinh để tánh nam của từ ‘āpo’ có thể được biết đến và có thể được xem xét kỹ lưỡng.” “Ta sẽ dẫn kinh, đối với chúng ta việc dẫn kinh không có gì nặng nhọc.” Và sau khi nói như vậy, nên chỉ cho họ những đoạn kinh này. Đó là những gì? “Nước có được nhận thức không? - Thưa vâng. Người tạo ra, người làm ra nước có được nhận thức không? - Không nên nói như vậy. Nước trong quá khứ có tồn tại không? - Thưa vâng. Với nước đó, người ta làm việc cần làm với nước phải không? - Không nên nói như vậy. Tưởng tri về nước, tưởng tri trong nước.” Đây là những đoạn kinh.

เอตฺถ จ ‘‘อุปลพฺภตี’’ติอาทินา อาปสทฺทสฺส เอกวจนตา สิทฺธา, ตาย สิทฺธาย พหุวจนตาปิ สิทฺธาเยว. เอกวจนตาเยว หิ สทฺทสตฺเถ ปฏิสิทฺธา, น พหุวจนตา, เตน ‘‘อาเปนา’’ติ อิมินา ปน อาปสทฺทสฺส อิตฺถิลิงฺคภาววิคโม สิทฺโธ อิตฺถิลิงฺเค เอนาเทสาภาวโต. ‘‘อาปสฺส, อาปสฺมิ’’นฺติ อิมินาปิ อิตฺถิลิงฺคภาววิคโมเยว อิตฺถิลิงฺเค สรูปโต นา สฺมา สฺมึ วจนานมภาวา. ‘‘อตีโต’’ติ อิมินา อิตฺถิลิงฺคนปุํสกลิงฺคภาววิคโม โอการนฺตนปุํสกลิงฺคสฺส อภาวโต, โอการนฺตสฺส คุณนามภูตสฺส อิตฺถิลิงฺคสฺส จ อภาวโต.

Và ở đây, qua từ ‘upalabbhati’ v.v..., tính số ít của từ ‘āpo’ được xác lập; khi điều đó được xác lập, tính số nhiều cũng được xác lập. Vì trong ngữ pháp, chỉ có số ít bị phủ nhận, chứ không phải số nhiều. Do đó, qua từ ‘āpenā’ này, sự không phải là nữ tánh của từ ‘āpo’ được xác lập, vì trong nữ tánh không có sự biến đổi thành ‘ena’. Qua các từ ‘āpassa, āpasmiṃ’ cũng vậy, sự không phải là nữ tánh (của nó) được xác lập, vì trong nữ tánh, về mặt hình thức, không có các biến cách ‘ssa’, ‘smā’, ‘smiṃ’. Qua từ ‘atīto’, sự không phải là nữ tánh và trung tánh được xác lập, vì không có danh từ trung tánh kết thúc bằng ‘o’, và cũng không có danh từ nữ tánh kết thúc bằng ‘o’ mà là tính từ.

อปิจ พุทฺธวจนาทีสุ ‘‘จิตฺตานิ, รูปานี’’ติอาทีนิ วิย สนิการานํ รูปานํ อทสฺสนโต โอการนฺตภาเวน คหิตสฺส นปุํสกลิงฺคภาววิคโม อตีว ปากโฏ. อปรมฺเปตฺถ วตฺตพฺพํ – ‘‘อตีโต อาโป อตฺถีติ? อามนฺตา’’ติ เอตฺถ ‘‘อตีโต’’ติ อิมินา อาปสทฺทสฺส วิสทาการโวหารตาสูจเกน โอการนฺตปเทน ตสฺส อวิสทาการโวหารตาย จ อุภยมุตฺตาการโวหารตาย จ อภาโว สิทฺโธ. ตสฺส จ อวิสทาการโวหารตาย อภาเว สิทฺเธ อิตฺถิลิงฺคภาโว ทูรตโร. อุภยมุตฺตาการโวหารตาย จ อภาเว สิทฺเธ นปุํสกลิงฺคภาโวปิ ทูรตโรเยว. อิติ น กตฺถจิปิ โอการนฺตภาเวน คหิโต อาปสทฺโท อิตฺถิลิงฺโค วา นปุํสกลิงฺโค วา ภวติ. มิลินฺทปญฺเห ปน นิคฺคหีตนฺตวเสน อาคโต นปุํสกลิงฺโคติ เวทิตพฺโพ, น เจตฺถ วตฺตพฺพํ ‘‘อตีโต’’ติ ‘‘เตนา’’ติ [Pg.153] จ อิมานิ ลิงฺควิปลฺลาสวเสน วุตฺตานีติ วาจฺจลิงฺคานมนุวตฺตาปกสฺส อภิเธยฺยลิงฺคภูตสฺส อาปสทฺทสฺส ‘‘กญฺญาย จิตฺตานี’’ติอาทีนํ วิย อิตฺถินปุํสกลิงฺครูปานํ อภาวโต. อปิจ โวหารกุสลา ตถาคตา ตถาคตสาวกา จ, เตหิเยว อุตฺตมปุริเสหิ โวหารกุสเลหิ ‘‘อตีโต อาโป’’ติอาทินา วุตฺตตฺตาปิ ‘‘อตีโต’’ติ ‘‘เตนา’’ติ จ อิมานิ ลิงฺควิปลฺลาสวเสน วุตฺตานีติ น จินฺเตตพฺพานิ, ตสฺมา ตํสมานาธิกรโณ โอการนฺตภาเวน คหิโต อาปสทฺโท เอกวจนนฺโต ปุลฺลิงฺโค เจว ยถาปโยคํ เอกวจนพหุวจนโก จาติ เวทิตพฺโพ ‘‘อาโป, อาปา. อาปํ, อาเป’’ติอาทินา โยเชตพฺพตฺตา. เอวํ วุตฺตานิ สุตฺตปทานิ สวินิจฺฉยานิ สุตฺวา อทฺธา เต อาปสทฺทสฺส อิตฺถิลิงฺคพหุวจนตาวาทิโน นิรุตฺตรา ภวิสฺสนฺติ.

Hơn nữa, trong Phật ngôn v.v..., do không thấy các hình thức có 'i' như trong các từ ‘‘cittāni, rūpāni’’ v.v..., nên việc từ bỏ trạng thái trung tánh của từ được xem là tận cùng bằng 'o' là điều vô cùng rõ ràng. Ở đây, điều khác cần được nói là – trong câu ‘‘atīto āpo atthīti? Āmantā’’ (Nước quá khứ có không? Thưa vâng), do từ tận cùng bằng 'o' là ‘‘atīto’’ này chỉ ra cách dùng rõ ràng của từ āpa, nên sự vắng mặt của cách dùng không rõ ràng và cách dùng thoát khỏi cả hai (rõ ràng và không rõ ràng) đã được xác lập. Và khi sự vắng mặt của cách dùng không rõ ràng được xác lập, thì trạng thái nữ tánh lại càng xa vời. Và khi sự vắng mặt của cách dùng thoát khỏi cả hai được xác lập, thì trạng thái trung tánh cũng lại càng xa vời hơn. Do đó, từ āpa được xem là tận cùng bằng 'o' không bao giờ là nữ tánh hay trung tánh ở bất cứ đâu. Tuy nhiên, trong Milindapañha (Mi Tiên Vấn Đáp), cần hiểu rằng nó là trung tánh khi xuất hiện với tận cùng bằng niggahīta (ṃ). Và ở đây, không nên nói rằng các từ ‘‘atīto’’ và ‘‘tenā’’ này được nói theo cách chuyển đổi tánh (liṅgavipallāsa), bởi vì từ āpa, vốn là tánh của đối tượng được chỉ định và tuân theo tánh của từ được nói, không có các hình thức nữ tánh và trung tánh như trong các trường hợp ‘‘kaññāya cittānī’’ v.v... Hơn nữa, các đấng Như Lai và các vị Thánh đệ tử của Như Lai là những người thiện xảo trong cách dùng từ; chính vì đã được nói bởi các bậc tối thượng thiện xảo trong cách dùng từ ấy qua các câu như ‘‘atīto āpo’’, nên cũng không nên nghĩ rằng các từ ‘‘atīto’’ và ‘‘tenā’’ này được nói theo cách chuyển đổi tánh. Do đó, cần phải hiểu rằng từ āpa, được xem là tận cùng bằng 'o' và đồng cách với từ bổ nghĩa cho nó, là nam tánh số ít, và tùy theo cách sử dụng, nó có thể là số ít hoặc số nhiều, bởi vì nó cần được phối hợp theo cách ‘‘āpo, āpā. Āpaṃ, āpe’’ v.v... Khi nghe những câu kinh với sự phân tích như đã nói, chắc chắn những người chủ trương rằng từ āpa là nữ tánh số nhiều sẽ không còn lời nào để nói.

เอตฺถ โกจิ วเทยฺย – ปาฬิยํ ปุลฺลิงฺคนโย เอกวจนนโย จ กึ อฏฺฐกถาฏีกาจริเยหิ น ทิฏฺโฐ, เย อาปสทฺทสฺส อิตฺถิลิงฺคพหุวจนตฺตํ วณฺเณสุนฺติ? โน น ทิฏฺโฐ, ทิฏฺโฐเยว โส นโย เตหิ. ยสฺมา ปน เต น เกวลํ สาฏฺฐกเถ เตปิฏเก พุทฺธวจเนเยว วิสารทา, อถ โข สกเลปิ สทฺทสตฺเถ วิสารทา, ตสฺมา สทฺทสตฺเถ อตฺตโน ปณฺฑิจฺจํ ปกาเสตุํ, ‘‘สทฺทสตฺเถ จ อีทิโส นโย วุตฺโต’’ติ วิญฺญาเปตุญฺจ สทฺทสตฺถนยํ คเหตฺวา อาปสทฺทสฺส อิตฺถิลิงฺคพหุวจนกตฺตํ วณฺเณสุนฺติ นตฺถิ เตสํ โทโส. ตถา หิ มูลปริยายสุตฺตนฺตฏฺฐกถายํ เตหิเยว วุตฺตํ อาปสทฺทสฺส ปุลฺลิงฺเคกวจนกตฺตสูจนกํ ‘‘ลกฺขณสสมฺภารารมฺมณสมฺมุติวเสน จตุพฺพิโธ อาโป, เตสู’’ติอาทิ, ตสฺมา นตฺถิ เตสํ โทโส. ปูชารหา หิ เต อายสฺมนฺโต, นโมเยว เตสํ [Pg.154] กโรม, น เตสํ วจนํ โจทนาภาชนํ. เย ปน อุชุวิปจฺจนีกวาทา ทฬฺหเมว อาปสทฺทสฺส อิตฺถิลิงฺคพหุวจนตฺตํ มมายนฺติ, เตสํเยว วจนํ โจทนาภาชนํ. ยสฺมา ปน มยํ ปาฬินยานุสาเรน อนฺตทฺวยวโต อาปสทฺทสฺส ปุลฺลิงฺคตฺตํ นปุํสกลิงฺคตฺตญฺจ วิทธาม, ตสฺมา โย โกจิ อิทํ วาทํ มทฺทิตฺวา อญฺญํ วาทํ ปติฏฺฐาเปตุํ สกฺขิสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ, อิทญฺจ ปน ฐานํ มหาคหนํ ทุปฺปฏิวิชฺฌนฏฺเฐน, ปรมสุขุมญฺจ กตญาณสมฺภาเรหิ ปรมสุขุมญาเณหิ ปณฺฑิเตหิ เวทนียตฺตา. สพฺพมิทญฺหิ วจนํ เตสุ เตสุ ฐาเนสุ อตฺถพฺยญฺชนปริคฺคหเณ โสตูนํ ปรมโกสลฺลชนนตฺถญฺเจว สาสเน อาทรํ อกตฺวา สทฺทสตฺถมเตน กาลํ วีตินาเมนฺตานํ สาถลิกานํ ปมาทวิหารนิเสธนตฺถญฺจ สาสนสฺสาติมหนฺตภาวทีปนตฺถญฺจ วุตฺตํ, น อตฺตุกฺกํสนปรวมฺภนตฺถนฺติ อิมิสฺสํ นีติยํ สทฺธาสมฺปนฺเนหิ กุลปุตฺเตหิ โยโค กรณีโย ภควโต สาสนสฺส จิรฏฺฐิตตฺถํ.

Ở đây, có người có thể nói: – Phải chăng các vị Chú giải sư, Phụ chú giải sư đã không thấy phương pháp nam tánh và phương pháp số ít trong Pāli, mà các ngài lại mô tả từ āpa là nữ tánh số nhiều? – Không phải là không thấy, chính các ngài đã thấy phương pháp ấy. Tuy nhiên, vì các ngài không chỉ uyên thâm trong Tam Tạng Phật ngôn cùng với Chú giải, mà còn uyên thâm trong toàn bộ ngữ pháp học, do đó, để thể hiện sự uyên bác của mình trong ngữ pháp học và để cho biết rằng “trong ngữ pháp học cũng có nói đến phương pháp như vậy”, các ngài đã lấy phương pháp của ngữ pháp học mà mô tả từ āpa là nữ tánh số nhiều. Vì vậy, các ngài không có lỗi. Thật vậy, trong Chú giải kinh Mūlapariyāya, chính các ngài đã nói điều chỉ ra rằng từ āpa là nam tánh số ít: ‘‘lakkhaṇasasambhārārammaṇasammutivasena catubbidho āpo, tesū’’ (Nước có bốn loại... trong số chúng) v.v... Do đó, các ngài không có lỗi. Các bậc tôn giả ấy thật đáng kính, chúng con xin đảnh lễ các ngài, lời nói của các ngài không phải là đối tượng để chỉ trích. Nhưng những người có quan điểm đối nghịch trực tiếp, khăng khăng cho rằng từ āpa là nữ tánh số nhiều, thì lời nói của họ mới là đối tượng để chỉ trích. Vì chúng tôi, theo phương pháp của Pāli, xác định rằng từ āpa có hai vĩ ngữ, vừa là nam tánh vừa là trung tánh, do đó, không thể có trường hợp ai đó có thể bác bỏ quan điểm này và thiết lập một quan điểm khác. Và vấn đề này rất sâu sắc, vì khó thấu triệt, và vô cùng vi tế, vì chỉ có thể được biết bởi các bậc hiền trí có trí tuệ vô cùng vi tế, những người đã tích lũy kiến thức. Toàn bộ lời nói này đã được nói ra nhằm mục đích tạo ra sự thiện xảo tối thượng cho người nghe trong việc nắm bắt nghĩa và văn ở những chỗ khác nhau, và để ngăn chặn lối sống phóng dật của những người lười biếng, không tôn trọng giáo pháp mà lại dành thời gian theo quan điểm của ngữ pháp học, và để chỉ ra sự vĩ đại bao la của giáo pháp, chứ không phải để tự tán dương và chê bai người khác. Vì vậy, các thiện nam tử có đức tin nên nỗ lực theo phương pháp này vì sự trường tồn của giáo pháp của Đức Thế Tôn.

ยสฺมา ปน ปาฬิโต อฏฺฐกถา พลวตี นาม นตฺถิ, ตสฺมา ปาฬินยานุรูเปเนว อาปสทฺทสฺส นามิกปทมาลํ โยเชสฺสาม โสตูนมสมฺโมหตฺถํ, กิเมตฺถ สทฺทสตฺถนโย กริสฺสติ. อตฺรายํ อุทานปาฬิ ‘‘กึ กยิรา อุทปาเนน, อาปา เจ สพฺพทา สิยุ’’นฺติ.

Tuy nhiên, vì không có Chú giải nào có thẩm quyền hơn Pāli, do đó, chúng tôi sẽ áp dụng bảng biến cách danh từ của từ āpa theo đúng phương pháp của Pāli, để người nghe không bị nhầm lẫn. Phương pháp của ngữ pháp học có thể làm gì ở đây? Đây là câu Pāli trong Udāna (Phật Tự Thuyết): ‘‘kiṃ kayirā udapānena, āpā ce sabbadā siyu’’nti (Cần gì đến giếng, nếu nước có ở khắp mọi nơi?).

อาโป, อาปา. อาปํ, อาเป. อาเปน, อาเปหิ, อาเปภิ. อาปสฺส, อาปานํ. อาปา, อาปสฺมา, อาปมฺหา, อาเปหิ, อาเปภิ. อาปสฺส, อาปานํ. อาเป, อาปสฺมึ, อาปมฺหิ, อาเปสุ. โภ อาป, ภวนฺโต อาปา.

(Chủ cách:) Āpo, āpā. (Đối cách:) Āpaṃ, āpe. (Sử dụng cách:) Āpena, āpehi, āpebhi. (Chỉ định cách:) Āpassa, āpānaṃ. (Xuất xứ cách:) Āpā, āpasmā, āpamhā, āpehi, āpebhi. (Sở thuộc cách:) Āpassa, āpānaṃ. (Vị trí cách:) Āpe, āpasmiṃ, āpamhi, āpesu. (Hô cách:) Bho āpa, bhavanto āpā.

สพฺพนามาทีหิปิ โยเชสฺสาม – โย อาโป, เย อาปา. ยํ อาปํ, เย อาเป. เยน อาเปน, เสสํ เนยฺยํ[Pg.155], โส อาโป, เต อาปา. อตีโต อาโป, อตีตา อาปา. เสสํ เนยฺยํ. อิจฺเจวํ –

Chúng tôi sẽ phối hợp với các đại danh từ v.v... – (Đại danh từ quan hệ:) yo āpo, ye āpā. Yaṃ āpaṃ, ye āpe. Yena āpena, phần còn lại nên được suy ra. (Đại danh từ chỉ định:) so āpo, te āpā. (Tính từ:) Atīto āpo, atītā āpā. Phần còn lại nên được suy ra. Cứ như thế –

ปุริเสน สมา อาป-สทฺทาที สพฺพถา มตา;

น สพฺพถาว โคสทฺโท, ปุริเสน สโม มโต.

Từ āpa v.v... được xem là hoàn toàn tương tự như từ purisa; Từ go không được xem là hoàn toàn tương tự như từ purisa.

มนาที เอกเทเสน, ปุริเสน สมา มตา;

สราที เอกเทเสน, สพฺพถา วา สมา มตา.

Các từ mana v.v... được xem là tương tự như từ purisa ở một vài phương diện; Các từ sara v.v... được xem là tương tự ở một vài phương diện, hoặc là hoàn toàn tương tự.

เย ปเนตฺถ สทฺทา ‘‘มโนคโณ’’ติ วุตฺตา, กถํ เตสํ มโนคณภาโว สลฺลกฺเขตพฺโพติ? วุจฺจเต เตสํ มโนคณภาวสลฺลกฺขณการณํ –

Những từ ở đây được gọi là ‘‘manogaṇa’’ (nhóm mana), làm thế nào để nhận biết được trạng thái manogaṇa của chúng? Nguyên nhân để nhận biết trạng thái manogaṇa của chúng được nói ra như sau –

มโนคโณ มโนคณา-ทิกา เจวา’มโนคโณ;

อิติ สทฺทา ติธา เญยฺยา,มโนคณวิภาวเน.

Nhóm mana, các từ bắt đầu bằng nhóm mana, và không thuộc nhóm mana; Như vậy, trong việc phân tích nhóm mana, các từ cần được biết là có ba loại.

เย เต นา ส สฺมึวิสเย,สา โส สฺยนฺตา ภวนฺติ จ;

สมาสตทฺธิตนฺตตฺเต,มชฺโฌการา จ โหนฺติ หิ.

Những từ nào, trong phạm vi của các biến cách `nā`, `sa`, `smiṃ`, có dạng tận cùng là `sā` và `so`; và khi ở cuối hợp thể từ (samāsa) hay từ phái sinh (taddhita), chúng quả thực có nguyên âm `o` ở giữa.

โสการนฺตปโยคา จ, กฺริยาโยคมฺหิ ทิสฺสเร;

เอวํวิธา จ เต สทฺทา, เญยฺยา ‘‘มโนคโณ’’อิติ.

Và các cách dùng tận cùng bằng `o` được thấy trong sự kết hợp với động từ; những từ như vậy nên được biết là ‘manogaṇa’ (ý tố nhóm).

อตฺร ตสฺสตฺถสฺส สาธกานิ ปโยคานิ สาสนโต จ โลกโต จ ยถารหมาหริตฺวา ทสฺเสสฺสาม – มนสา เจ ปสนฺเนน, ภาสติ วา กโรติ วา. น มยฺหํ มนโส ปิโย. สาธุกํ มนสิ กโรถ. มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมา. มโนรมํ, มโนธาตุ, มโนมเยน กาเยน, อิทฺธิยา อุปสงฺกมิ. โย เว ‘‘ทสฺส’’นฺติ วตฺวาน, อทาเน กุรุเต มโน. วจสา ปริจิตา. วจโส วจสิ.

Ở đây, để chứng minh ý nghĩa của điều đó, chúng tôi sẽ trình bày các ví dụ thích hợp được lấy từ giáo pháp và từ thế gian – manasā ce pasannena, bhāsati vā karoti vā (nếu với ý thanh tịnh, nói hay làm). Na mayhaṃ manaso piyo (không vừa ý tôi). Sādhukaṃ manasi karotha (hãy tác ý kỹ lưỡng). Manopubbaṅgamā dhammā (các pháp do ý dẫn đầu). Manoramaṃ (làm vui ý), manodhātu (ý giới), manomayena kāyena, iddhiyā upasaṅkami (với thân do ý tạo ra, đi đến bằng thần thông). Yo ve ‘‘dassa’’nti vatvāna, adāne kurute mano (người nào nói rằng ‘sẽ cho’, rồi lại khởi tâm không cho). Vacasā paricitā (quen thuộc qua lời nói). Vacaso vacasi (từ lời nói, trong lời nói).

วโจรสฺมีหิ [Pg.156] โพเธสิ, เวเนยฺยกุมุทญฺจิทํ;

ราโค สาราครหิโต, วิสุทฺโธ พุทฺธจนฺทิมา.

Với những tia sáng lời nói (vacorasmīhi), Ngài làm giác ngộ vườn hoa súng là những chúng sanh cần được giáo hóa này; vầng trăng-Phật (buddhacandimā) thanh tịnh, thoát khỏi tham ái và nhiễm trước.

กสฺสปสฺส วโจ สุตฺวา, อลาโต เอตทพฺรวิ;

เอส ภิยฺโย ปสีทามิ, สุตฺวาน มุนิโน วโจ.

Sau khi nghe lời của ngài Kassapa, Alāta đã nói điều này; ‘Tôi lại càng thêm hoan hỷ, sau khi nghe lời của bậc ẩn sĩ’.

สขา จ มิตฺโต จ มมาสิ สีวิก, สุสิกฺขิโต สาธุ กโรหิ เม วโจ. เอกูนตึโส วยสา สุภทฺท. วยโส, วยสิ, วโยวุทฺโธ, วโยคุณา อนุปุพฺพํ ชหนฺติ. ชลนฺตมิว เตชสา. เตชโส, เตชสิ, เตโชธาตุกุสโล. เตโชกสิณํ. ตปสา อุตฺตโม, ตปโส, ตปสิ, ตโปธโน, ตโปชิคุจฺฉา. กสฺมา ภวํ วิชนมรญฺญนิสฺสิโต, ตโป อิธ กฺรุพฺพสิ พฺรหฺมปตฺติยา. เจตสา อญฺญาสิ, เอวํ เจตโส ปริวิตกฺโก อุทปาทิ, เอตมตฺถํ เจตสิ สนฺนิธาย, เจโตปริวิตกฺกมญฺญาย. เจโตปริยญาณํ, เจโต ปริจฺฉินฺทติ, โส ปรสตฺตานํ ปรปุคฺคลานํ เจตสา เจโต ปริจฺจ ชานาติ. ตมสา, ตมโส, ตมสิ, ตโมนุโท, ตโมหโร. นวาหเมตํ ยสสา ททามิ. ยสโส, ยสสิ, ยโส โภคสมปฺปิโต. ยโสลทฺธาโข ปนสฺมากํ โภคา. ยโสธรา เทวี, ยโส ลทฺธา น มชฺเชยฺย. อยสาว มลํ สมุฏฺฐิตํ. อยโส, อยสิ, อโยปาการปริยนฺตํ, อยสา ปฏิกุชฺชิตํ. เสยฺโย อโยคุโฬ ภุตฺโต, อโยปตฺโต[Pg.157], อโยมยํ, อโย กนฺตตีติ อโยกนฺโต. ฆเตน วา ภุญฺชสฺสุ ปยสา วา, สาธุ ขลุ ปยโส ปานํ ยญฺญทตฺเตน, ปยสิ โอชา, ปโยธรา, ปโยนิธิ. สหสฺสเนตฺโต สิรสา ปฏิคฺคหิ. สิรโส, สิรสิ อญฺชลึ กตฺวา, วนฺทิตพฺพํ อิสิทฺธชํ. สิโรรุหา, สิโร ฉินฺทติ. โย กาเม ปริวชฺเชติ, สปฺปสฺเสว ปทาสิโร. สิโร เต วชฺฌยิตฺวาน. สรสา, สรโส, ตีณิ อุปฺปลชาตานิ, ตสฺมึ สรสิ พฺราหฺมณ. สโรรุหํ. ยํ เอตา อุปเสวนฺติ, ฉนฺทสาวา ธเนนวา. สาวิตฺตี ฉนฺทโส มุขํ. ฉนฺทสิ, ฉนฺโทวิจิติ, ฉนฺโทภงฺโค, อุรสา ปนุทหิสฺสามิ, อุรโส, อุรสิ ชายติ, อุรสิโลโม, อุโรมชฺเฌ วิชฺฌิ. รหสา, รหโส, รหสิ, รโหคโต นิสีทิตฺวา, เอวํ จินฺเตสหํ ตทา. อหสา, อหสิ. ชายนฺติ ตตฺถ ปาโรหา, อโหรตฺตานมจฺจเยติ อิมานิ ปโยคานิ. เอตฺถ จ ‘‘มเนน, มนสฺส, มเน, มนสฺมึ, มนมฺหี’’ติอาทีนิ จ ‘‘มนอายตนํ ตมปรายโน อยปตฺโต ฉนฺทหานี’’ติอาทีนิ จ ‘‘น มนํ อญฺญาสิ. ยสํ ลทฺธาน ทุมฺเมโธ. ‘‘สิรํ ฉินฺทตี’’ติอาทีนิ จ รูปานิ มโนคณภาวปฺปกาสกานิ น โหนฺตีติ น ทสฺสิตานิ, น อลพฺภมานวเสน, ตสฺมาตฺร อิมา อาทิโต ปฏฺฐาย มโนคณภาววิภาวินี คาถาโย ภวนฺติ –

Sakhā ca mitto ca mamāsi sīvika, susikkhito sādhu karohi me vaco (Sīvika, ngươi là bạn đồng hành và là bạn của ta; được huấn luyện kỹ, hãy thực hiện tốt lời của ta). Ekūnatiṃso vayasā subhadda (Này Subhadda, ta hai mươi chín tuổi). Vayaso, vayasi, vayovuddho, vayoguṇā anupubbaṃ jahanti (của tuổi tác, trong tuổi tác, lớn tuổi, các phẩm chất của tuổi trẻ lần lượt từ bỏ). Jalantamiva tejasā (như đang cháy với năng lực). Tejaso, tejasi, tejodhātukusalo (của năng lực, trong năng lực, thiện xảo về hỏa giới). Tejokasiṇaṃ (hỏa biến xứ). Tapasā uttamo, tapaso, tapasi, tapodhano, tapojigucchā (tối thượng nhờ khổ hạnh, của khổ hạnh, trong khổ hạnh, người có khổ hạnh là tài sản, sự ghê tởm khổ hạnh). Kasmā bhavaṃ vijanamaraññanissito, tapo idha krubbasi brahmapattiyā (Tại sao ngài, nương tựa vào rừng vắng, lại thực hành khổ hạnh ở đây để chứng đạt Phạm thiên?). Cetasā aññāsi, evaṃ cetaso parivitakko udapādi, etamatthaṃ cetasi sannidhāya, cetoparivitakkamaññāya (đã biết bằng tâm, như vậy một tầm khởi lên từ tâm, đặt vấn đề này vào trong tâm, do biết được tầm của tâm người khác). Cetopariyañāṇaṃ, ceto paricchindati, so parasattānaṃ parapuggalānaṃ cetasā ceto paricca jānāti (tha tâm thông, phân định tâm, vị ấy bao trùm tâm bằng tâm mà biết tâm của các chúng sanh khác, của các cá nhân khác). Tamasā, tamaso, tamasi, tamonudo, tamoharo (bởi bóng tối, của bóng tối, trong bóng tối, người xua tan bóng tối, người trừ diệt bóng tối). Navāhametaṃ yasasā dadāmi (tôi không cho điều này vì danh tiếng). Yasaso, yasasi, yaso bhogasamappito (của danh tiếng, trong danh tiếng, danh tiếng được ban cho tài sản). Yasoladdhākho panasmākaṃ bhogā (quả thật, tài sản của chúng ta có được là nhờ danh tiếng). Yasodharā devī, yaso laddhā na majjeyya (hoàng hậu Yasodharā, có được danh tiếng không nên say đắm). Ayasāva malaṃ samuṭṭhitaṃ (như vết gỉ sét sinh ra từ chính sắt). Ayaso, ayasi, ayopākārapariyantaṃ, ayasā paṭikujjitaṃ (của sắt, trong sắt, được bao quanh bởi tường sắt, được úp lại bằng (bát) sắt). Seyyo ayoguḷo bhutto, ayopatto, ayomayaṃ, ayo kantatīti ayokanto (thà ăn hòn sắt nóng, bát sắt, làm bằng sắt, cái gì hút sắt gọi là nam châm). Ghatena vā bhuñjassu payasā vā, sādhu khalu payaso pānaṃ yaññadattena, payasi ojā, payodharā, payonidhi (hãy ăn với bơ sữa hoặc với sữa, quả thật việc uống sữa của Yaññadatta là tốt, chất bổ trong sữa, đám mây/vú phụ nữ, biển cả). Sahassanetto sirasā paṭiggahi (vị ngàn mắt đã tiếp nhận bằng đầu). Siraso, sirasi añjaliṃ katvā, vanditabbaṃ isiddhajaṃ (của đầu, trên đầu, chắp tay trên đầu, nên đảnh lễ ngọn cờ của các vị tiên). Siroruhā, siro chindati (tóc, chặt đầu). Yo kāme parivajjeti, sappasseva padāsiro (người nào tránh xa các dục, như (tránh) đầu rắn bằng chân). Siro te vajjhayitvāna (sau khi đã cho chặt đầu ngươi). Sarasā, saraso, tīṇi uppalajātāni, tasmiṃ sarasi brāhmaṇa (bởi hồ, của hồ, ba loại hoa sen, trong hồ ấy, này Bà-la-môn). Saroruhaṃ (hoa sen). Yaṃ etā upasevanti, chandasāvā dhanenavā (điều mà những người này phụng sự, hoặc bằng lòng ham muốn hoặc bằng của cải). Sāvittī chandaso mukhaṃ (bài kệ Sāvittī là đứng đầu các thể thơ). Chandasi, chandoviciti, chandobhaṅgo, urasā panudahissāmi, uraso, urasi jāyati, urasilomo, uromajjhe vijjhi (trong thể thơ, sự phân tích thể thơ, sự phá vỡ thể thơ, tôi sẽ đẩy ra bằng ngực, của ngực, sinh ra trên ngực, người có lông ngực, đã đâm vào giữa ngực). Rahasā, rahaso, rahasi, rahogato nisīditvā, evaṃ cintesahaṃ tadā (một cách bí mật, của sự bí mật, ở nơi bí mật, đi đến nơi vắng vẻ và ngồi xuống, khi ấy tôi đã suy nghĩ như vậy). Ahasā, ahasi (bởi ban ngày, trong ban ngày). Jāyanti tattha pārohā, ahorattānamaccayeti imāni payogāni (những chồi non mọc lên ở đó, do sự trôi qua của ngày và đêm – đây là những ví dụ). Và ở đây, các dạng như ‘‘manena, manassa, mane, manasmiṃ, manamhī’’, và các dạng như ‘‘manaāyatanaṃ, tamaparāyano, ayapatto, chandahānī’’, và các dạng như ‘‘na manaṃ aññāsi. Yasaṃ laddhāna dummedho. ‘‘Siraṃ chindatī’’’, v.v. không được trình bày vì chúng không biểu thị bản chất của manogaṇa, chứ không phải vì chúng không thể tìm thấy. Do đó, ở đây, từ đầu, có những câu kệ này để làm rõ bản chất của manogaṇa –

‘‘มนสา [Pg.158] มนโส มนสิ’’,อิติอาทิวสา ฐิตา;

สา โส สฺยนฺตา สทฺทรูปา,วุตฺตา ‘‘มโนคโณ’’อิติ.

Những dạng từ đứng theo cách ‘manasā, manaso, manasi’, v.v., có tận cùng là `sā`, `so`, được gọi là ‘manogaṇa’.

มโนธาตุ วโจรสฺมิ,วโยวุทฺโธ ตโปคุโณ;

เตโชธาตุ ตโมนาโส,ยโสโภคสมปฺปิโต.

Manodhātu (ý giới), vacorasmi (tia sáng lời nói), vayovuddho (lớn tuổi), tapoguṇo (phẩm chất khổ hạnh); tejodhātu (hỏa giới), tamonāso (sự hủy diệt bóng tối), yasobhogasamappito (người được ban cho danh vọng và tài sản).

เจโตปริวิตกฺโก จ, อโยปตฺโต ปโยธรา;

สิโรรุหา สโรรุหํ, อุโรมชฺเฌ รโหคโต.

Và cetoparivitakko (tầm của tâm người khác), ayopatto (bát sắt), payodharā (đám mây/vú); siroruhā (tóc), saroruhaṃ (hoa sen), uromajjhe (giữa ngực), rahogato (đi đến nơi vắng vẻ).

ฉนฺโทภงฺโค อโหรตฺตํ, มโนมย’มโยมยํ;

เอวํวิโธ วิเสโส โย, ลกฺขณนฺตํ มโนคเณ.

Chandobhaṅgo (sự phá vỡ thể thơ), ahorattaṃ (ngày và đêm), manomaya (do ý tạo ra), ayomayaṃ (làm bằng sắt); bất cứ đặc điểm nào như vậy, đó là đặc tính trong manogaṇa.

‘‘วโจ สุตฺวา, สิโร ฉินฺทิ, อโย กนฺตติ’’ อิจฺจปิ;

อุปโยคสฺส สํสิทฺธิ, ลกฺขณนฺตํ มโนคเณ.

‘Vaco sutvā (nghe lời), siro chindi (chặt đầu), ayo kantati (hút sắt)’, v.v.; sự thành tựu của cách dùng này là một đặc tính trong manogaṇa.

มโนคเณ วุตฺตนโย, อิตฺถิลิงฺเค น ลพฺภติ;

ปุนฺนปุํสกลิงฺเคสุ, ลพฺภเตว ยถารหํ.

Phương pháp được nói đến trong manogaṇa không được tìm thấy ở nữ tính; trong nam tính và trung tính, nó quả thực được tìm thấy một cách tương ứng.

อิจฺเจวํ สพฺพถาปิ –

Như vậy, về mọi phương diện –

สา โส สฺยนฺตานิ รูปานิ, สนฺทิสฺสนฺติ มโนคเณ;

มชฺโฌการนฺตรูปา จ, โสการนฺตูปโยคตา.

Các dạng tận cùng bằng `sā`, `so` được thấy trong manogaṇa; và các dạng có nguyên âm `o` ở giữa, và cách dùng các dạng tận cùng bằng `o`.

อิทํ มโนคณลกฺขณํ. เอวํ มโนคณลกฺขณํ อนากุลํ นิคฺคุมฺพํ นิชฺชฏํ สมุทฺทิฏฺฐํ.

Đây là đặc tính của manogaṇa. Như vậy, đặc tính của manogaṇa đã được chỉ ra một cách không rối rắm, không rậm rạp, không vướng mắc.

อถ มโนคณาทิลกฺขณํ กถยาม –

Bây giờ, chúng ta sẽ nói về đặc tính của manogaṇādi (ý tố nhóm, v.v.) –

เย เต นา สสฺมึวิสเย,สา โส สฺยนฺตา ยถารหํ;

สมาสตทฺธิตนฺตตฺเต,มชฺโฌกาโร น โหนฺติ ตุ.

Những từ nào, trong phạm vi của các biến cách `nā`, `sa`, `smiṃ`, có dạng tận cùng là `sā`, `so` một cách tương ứng; nhưng khi ở cuối của một hợp thể từ (samāsa) hay một từ phái sinh (taddhita), chúng lại không có nguyên âm `o` ở giữa.

โสการนฺตูปโยคา [Pg.159] จ,กฺริยาโยเค น โหนฺติ เต;

สทฺทา เอวํวิธา สพฺเพ;

มโนคณาทิกา มตา.

Và chúng không có các cách dùng tận cùng bằng `o` trong sự kết hợp với động từ; tất cả những từ như vậy được xem là ‘manogaṇādi’.

เสยฺยถิทํ? ‘‘พิลํ ปทํ มุข’’มิจฺจาทโย. เตสํ รูปานิ ภวนฺติ – พิลสา, พิลโส, พิลสิ, พิลคโต, พิลํ ปาวิสิ. ปทสาว อคมาสิ, ตีณิ ปทวารานิ, มากาสิ มุขสา ปาปํ, มุขคตํ โภชนํ ฉฑฺฑาเปติ. สจฺเจน ทนฺโต ทมสา อุเปโต. รสวรํ รสมยํ รสํ ปิวีติ. อิทํ มโนคณาทิกลกฺขณํ.

Như sau: các từ như ‘bilaṃ’ (cái hang), ‘padaṃ’ (bước chân), ‘mukhaṃ’ (miệng), v.v. Các dạng của chúng là – bilasā, bilaso, bilasi, bilagato (đi vào hang), bilaṃ pāvisi (đã vào hang). Padasāva agamāsi (đã đi bộ). tīṇi padavārāni (ba bước chân). mākāsi mukhasā pāpaṃ (đừng làm điều ác bằng miệng). mukhagataṃ bhojanaṃ chaḍḍāpeti (làm cho ói ra thức ăn đã vào miệng). Saccena danto damasā upeto (được chế ngự bằng sự thật, được phú cho sự tự chủ). Rasavaraṃ rasamayaṃ rasaṃ pivīti (uống vị ngon, đầy hương vị). Đây là đặc tính của manogaṇādi.

อปรมฺปิ ภวติ –

Cũng có một loại khác –

เย สมาสาทิภาวมฺหิ, มชฺโฌการาว โหนฺติ ตุ;

นา ส สฺมึวิสเย สาโส-สฺยนฺตา ปน น โหนฺติหิ.

Những từ nào, khi ở trong hợp thể từ, v.v., quả thực có nguyên âm `o` ở giữa; nhưng trong phạm vi của các biến cách `nā`, `sa`, `smiṃ`, chúng lại không có dạng tận cùng là `sā`, `so`.

โสการนฺตูปโยคา จ,กฺริยาโยเค น โหนฺติ เต;

สทฺทา เอวํวิธา จาปิ,มโนคณาทิกา มตา.

Và chúng không có các cách dùng tận cùng bằng `o` trong sự kết hợp với động từ; những từ như vậy cũng được xem là ‘manogaṇādi’.

เสยฺยถิทํ? ‘‘อาโป วาโย สรโท’’อิจฺเจวมาทโย. เตสํ รูปานิ ภวนฺติ – อาโปธาตุ, วาโยธาตุ, อาโปกสิณํ, วาโยกสิณํ, อาโปมยํ, วาโยมยํ, ชีว ตฺวํ สรโทสตํ, สรทกาโล. อาเปน, อาปสฺส, อาเป, อาปสฺมึ, อาปมฺหิ. วาเยน, วายสฺส, วาเย, วายสฺมึ, วายมฺหิ. สรเทน, สรทสฺส, สรเท, สรทสฺมึ, สรทมฺหิ. อาปํ อาปโต สญฺชานาติ. วายํ วายโต สญฺชานาติ. สรทํ ปตฺเถติ, สรทํ รมณียา นที.

Như là: "Āpo, vāyo, sarado" và các từ tương tự. Các biến cách của chúng là: āpodhātu, vāyodhātu, āpokasiṇaṃ, vāyokasiṇaṃ, āpomayaṃ, vāyomayaṃ, jīva tvaṃ saradosataṃ, saradakālo. Āpena, āpassa, āpe, āpasmiṃ, āpamhi. Vāyena, vāyassa, vāye, vāyasmiṃ, vāyamhi. Saradena, saradassa, sarade, saradasmiṃ, saradamhi. Āpaṃ āpato sañjānāti. Vāyaṃ vāyato sañjānāti. Saradaṃ pattheti, saradaṃ ramaṇīyā nadī.

เกจิ [Pg.160] ปเนตฺถ วเทยฺยุํ ‘‘นนุ สาสเน วายสทฺโท วิย วายุสทฺโทปิ มโนคณาทีสุ อิจฺฉิตพฺโพ’’ติ? เอตฺถ วุจฺจเต –

Vài người ở đây có thể nói rằng: "Chẳng phải trong giáo pháp, từ vāyu cũng nên được chấp nhận vào nhóm manogaṇa, giống như từ vāyo hay sao?". Về điều này, được nói rằng –

‘‘วายุ วาโย’’ติ เอเตสุ, ปจฺฉิโมเยว อิจฺฉิโต;

มโนคณาทีสุ นาทิ, อาทิคฺคหวเสนิธ.

Trong hai từ "vāyu" và "vāyo", chỉ từ sau mới được chấp nhận; trong nhóm manogaṇa, không phải từ đầu, ở đây là do bởi sự nắm bắt từ đầu tiên.

‘‘มโนธาตุ วาโยธาตุ’’, อิจฺจาทีนิ ปทานิ หิ;

อการนฺตวเสเนว, มชฺโฌการานิ สิชฺฌเร.

Quả thật, các từ như "manodhātu", "vāyodhātu" được hình thành với 'o' ở giữa chỉ do bởi (từ gốc) kết thúc bằng 'a'.

วายุสทฺทมฺหิ คหิเต, อาทิคฺคหวเสนิธ;

‘‘วาโยธาตู’’ติ โอมชฺฌํ, รูปเมว น เหสฺสติ.

Nếu từ "vāyu" được lấy, thì ở đây do bởi sự nắm bắt từ đầu tiên, dạng "vāyodhātū" với 'o' ở giữa sẽ không thể có được.

ยถา หิ อายุสทฺทสฺส, รูปํ ทิสฺสติ สาคมํ;

‘‘อายุสา เอกปุตฺต’’นฺติ, มนสาทิปทํ วิย.

Quả thật, cũng như biến cách của từ "āyu" được thấy có sự thêm vào (s) trong câu "āyusā ekaputta", giống như từ "manas" và các từ tương tự.

น ตถา วายุสทฺทสฺส, รูปํ ทิสฺสติ สาคมํ;

ตสฺมา มโนคณาทิมฺหิ, ตสฺโส’กาโส น วิชฺชติ.

Biến cách của từ "vāyu" không được thấy có sự thêm vào (s) như vậy; do đó, trong nhóm manogaṇa, không có chỗ cho nó.

ตถา หิ ‘‘วายติ อิติ, วาโย’’ อิติ ครู วทุํ;

‘‘วาโยธาตู’’ติ เอตสฺส, ปทสฺสตฺถํ ตหึ ตหึ.

Quả thật vậy, các bậc thầy đã nói "vāyati, vì vậy là vāyo" để giải thích ý nghĩa của từ "vāyodhātū" ở nhiều nơi.

ยตฺถ ปถวี จ อาโป จ, เตโช วาโย น คาธติ;

เอตฺถ อาปาทิกํ สทฺท-ตฺติกํ มโนคณาทิเก.

"Nơi mà địa, thủy, hỏa, phong không đứng vững"; ở đây, bộ ba từ bắt đầu bằng "āpa" (āpo, tejo, vāyo) thuộc nhóm manogaṇa.

อิทมฺปิ มโนคณาทิกลกฺขณํ. เอตฺถ มโนคณาทิกา ทฺวิธา ภิชฺชนฺติ พิล ปทาทิโต อาปาทิโต จ. เอวํ มโนคณาทิกลกฺขณํ อนากุลํ นิคฺคุมฺพํ นิชฺชฏํ สมุทฺทิฏฺฐํ.

Đây cũng là đặc điểm của nhóm manogaṇa. Ở đây, các từ thuộc nhóm manogaṇa được chia làm hai: từ (nhóm) bila, pada v.v... và từ (nhóm) āpa v.v... Như vậy, đặc điểm của nhóm manogaṇa đã được trình bày một cách không rối rắm, không rậm rạp, không vướng mắc.

อถ อมโนคณลกฺขณํ กถยาม –

Bây giờ, chúng ta sẽ nói về đặc điểm của nhóm không phải manogaṇa –

เย จ นาวิสเย โสนฺตา, เย จ สฺมาวิสเย สิยุํ;

สทฺทา เอวํปการา เต, อมโนคณสญฺญิตา.

Những từ nào có dạng kết thúc bằng 'so' trong phạm vi của biến cách 'nā', và những từ nào có (dạng đó) trong phạm vi của biến cách 'smā'; những từ loại như vậy được gọi là nhóm không phải manogaṇa.

เก [Pg.161] เต? อตฺถพฺยญฺชนกฺขรสทฺทาทโย เจว ทีโฆรสทฺทา จ. เอเตสุ หิ อตฺถสทฺทาทีนํ นาวจนฏฺฐาเน ‘‘อตฺถโส พฺยญฺชนโส อกฺขรโส สุตฺตโส อุปายโส สพฺพโส ฐานโส’’ติอาทีนิ โสนฺตานิ รูปานิ ภวนฺติ. ทีโฆรสทฺทานํ ปน สฺมาวจนฏฺฐาเน ‘‘ทีฆโส โอรโส’’ติ โสนฺตานิ รูปานิ ภวนฺติ. อิทํ อมโนคณลกฺขณํ.

Chúng là những từ nào? Các từ attha, byañjana, akkhara, sadda v.v... và các từ dīgha, orasa. Quả thật, trong số này, đối với các từ attha v.v..., ở vị trí của biến cách 'nā', có các dạng kết thúc bằng 'so' như là "atthaso, byañjanaso, akkharaso, suttaso, upāyaso, sabbaso, ṭhānaso". Còn đối với các từ dīgha và orasa, ở vị trí của biến cách 'smā', có các dạng kết thúc bằng 'so' như là "dīghaso, oraso". Đây là đặc điểm của nhóm không phải manogaṇa.

อปรมฺปิ ภวติ –

Lại nữa, còn có –

สพฺพถา วินิมุตฺตา เย, สา โส สฺยนฺตาทิภาวโต;

เอวํวิธาปิ เต สทฺทา, อมโนคณสญฺญิตา.

Những từ nào hoàn toàn không có tình trạng kết thúc bằng 'sā', 'so', 'sya' v.v...; những từ như vậy cũng được gọi là nhóm không phải manogaṇa.

เก เต? ‘‘ปุริโส กญฺญา จิตฺต’’มิจฺจาทโย. อิทมฺปิ อมโนคณลกฺขณํ. เอวํ อมโนคณลกฺขณํ อนากุลํ นิคฺคุมฺพํ นิชฺชฏํ สมุทฺทิฏฺฐํ.

Chúng là những từ nào? "Puriso, kaññā, cittaṃ" và các từ tương tự. Đây cũng là đặc điểm của nhóm không phải manogaṇa. Như vậy, đặc điểm của nhóm không phải manogaṇa đã được trình bày một cách không rối rắm, không rậm rạp, không vướng mắc.

เอวํ ทสฺสิเตสุ มโนคณลกฺขณาทีสุ โกจิ วเทยฺย ‘‘ยทิทํ ตุมฺเหหิ วุตฺตํ ‘เย สมาสาทิภาวมฺหิ, มชฺโฌการาว โหนฺติ ตู’ติอาทินา มโนคณาทิกลกฺขณํ, เตน ‘‘ปโรสตํ โคมยํ โคธโน’’อิจฺจาทีสุ โคปรสทฺทาทโยปิ มโนคณาทิกภาวํ อาปชฺชนฺตีติ? นาปชฺชนฺติ. กสฺมาติ เจ? ยสฺมา –

Khi các đặc điểm của nhóm manogaṇa v.v... đã được trình bày như vậy, có người có thể nói: "Về đặc điểm của nhóm manogaṇa mà các ngài đã nói, bắt đầu bằng câu 'Những từ nào, khi ở trong hợp thể từ, chỉ có 'o' ở giữa', do bởi điều đó, trong các từ "parosataṃ, gomayaṃ, godhano" v.v..., các từ go, para v.v... cũng đạt đến tình trạng thuộc nhóm manogaṇa hay sao?". (Đáp:) Không đạt đến. Nếu hỏi tại sao? Bởi vì –

เอตฺถ มโนคณาทีนํ, อนฺตสฺโสตฺตํ ปฏิจฺจิทํ;

‘‘มชฺโฌการา’’ติ วจนํ, วุตฺตํ น ตฺวาคมาทิกํ.

Ở đây, đối với nhóm manogaṇa, lời nói "có 'o' ở giữa" đã được nói ra liên quan đến sự biến đổi bên trong, chứ không phải là sự thêm vào v.v...

‘‘ปโรสตํ โคมย’’นฺติ-อาทีสุ อมโนคโณ;

ปุพฺพภูตํ ปทํ โอสฺสา-คมตฺตา’นิจฺจตาย จ.

Trong các từ "parosataṃ, gomayaṃ" v.v..., từ đứng trước không thuộc nhóm manogaṇa, do bởi 'o' là sự thêm vào và do bởi tính không thường xuyên của nó.

ตสฺมา นาปชฺชนฺติ. อิติ สพฺพถาปิ อมโนคณลกฺขณํ นิสฺเสสโต ทสฺสิตํ. อิจฺเจวํ มโนคณวิภาวนายํ มโนคโณ มโนคณาทิโก อมโนคโณ จาติ ติธา เภโท เวทิตพฺโพ.

Do đó, chúng không đạt đến (tình trạng đó). Như vậy, đặc điểm của nhóm không phải manogaṇa đã được trình bày hoàn toàn về mọi mặt. Như thế, trong sự giải thích về manogaṇa, sự phân chia nên được hiểu là ba loại: manogaṇa, manogaṇādika, và amanogaṇa.

ตตฺถ [Pg.162] มโนคเณ ปริยาปนฺนสทฺทานํ สมาสํ ปตฺวา ‘‘อพฺยคฺคมนโส นโร, ถิรเจตสํ กุลํ, สทฺเธยฺยวจสา อุปาสิกาติอาทินา ลิงฺคตฺตยวเสน อญฺญถาปิ รูปานิ ภวนฺติ. เอตฺถ ปน เกจิ เอวํ วทนฺติ ‘‘ยทา มนสทฺโท สกตฺเถ อวตฺติตฺวา ‘อพฺยคฺโค มโน ยสฺส โสยํ อพฺยคฺคมนโส, อลีโน มโน ยสฺส โสยํ อลีนมนโส’ติ เอวํ อญฺญตฺเถ วตฺตติ, ตทา ปุริสนเยเนว นามิกปทมาลา ลพฺภติ, น มโนคณนเยนา’’ติ. ตํ น คเหตพฺพํ อุภินฺนมฺปิ ยถารหํ ลพฺภนโต. ตถา หิ วิสุทฺธิมคฺเค ปุคฺคลาเปกฺขนวเสน ‘‘ขนฺติโสรจฺจเมตฺตาทิ-คุณภูสิตเจตโส. อชฺเฌสนํ คเหตฺวานา’’ติ เอตฺถ มโนคณนโย ทิสฺสติ. ตฏฺฏีกายมฺปิ ‘‘อชฺเฌสิโต ทาฐานาค-ตฺเถเรน ถิรเจตสา’’ติ มโนคณนโย ทิสฺสติ, ตสฺมา เตสํ วจนํ น คเหตพฺพํ. เอวํ วทนฺตา จ เต อพฺยคฺคมนสทฺทาทีนํ อพฺยคฺคมนสอิจฺจาทินา สการนฺตปกติภาเวน ฐเปตพฺพภาวํ วิพฺภนฺตมติวเสน จินฺเตตฺวา สพฺพาสุ วิภตฺตีสุ, ทฺวีสุ จ วจเนสุ ปุริสนเยน โยเชตพฺพตํ มญฺญนฺติ. เอวญฺจ สติ ‘‘คุณภูสิตเจตโส, ถิรเจตสา’’ติ ฉฏฺฐีจตุตฺถีตติยารูปานิ นสิยุํ, อญฺญานิเยว อนภิมตานิ รูปานิ สิยุํ. ยสฺมา สิยุํ, ตสฺมา เอวํ อคฺคเหตฺวา อยํ วิเสโส คเหตพฺโพ.

Trong đó, đối với các từ thuộc nhóm manogaṇa, khi đi vào hợp thể từ, cũng có các biến cách khác theo ba tánh như "abyaggamanaso naro, thiracetasaṃ kulaṃ, saddheyyavacasā upāsikā" và các từ tương tự. Tuy nhiên, ở đây có vài người nói như vầy: "Khi từ 'mano' không được dùng theo nghĩa của chính nó mà được dùng theo nghĩa khác như 'abyaggo mano yassa so yaṃ abyaggamanaso' (người có tâm không bận rộn, người đó là abyaggamanaso), 'alīno mano yassa so yaṃ alīnamanaso' (người có tâm không dính mắc, người đó là alīnamanaso), thì bảng biến cách danh từ được hình thành theo quy tắc của 'purisa', chứ không theo quy tắc của manogaṇa". Điều đó không nên được chấp nhận, vì cả hai (quy tắc) đều có thể được áp dụng một cách thích hợp. Quả thật, trong Thanh Tịnh Đạo, xét theo phương diện cá nhân, quy tắc manogaṇa được thấy ở câu "khantisoraccamettādi-guṇabhūsitacetaso. Ajjhesanaṃ gahetvānā". Trong chú giải của nó cũng vậy, quy tắc manogaṇa được thấy ở câu "ajjhesito dāṭhānāga-ttherena thiracetasā". Do đó, lời nói của họ không nên được chấp nhận. Và những người nói như vậy, do suy nghĩ một cách sai lầm rằng các từ như 'abyaggamanasa' nên được giữ ở dạng gốc kết thúc bằng 'sa' như 'abyaggamanasa', họ cho rằng chúng nên được kết hợp theo quy tắc của 'purisa' trong tất cả các biến cách và trong cả hai số. Và nếu như vậy, các dạng thuộc cách thứ sáu, thứ tư, và thứ ba như "guṇabhūsitacetaso", "thiracetasā" sẽ không tồn tại, mà sẽ có những dạng khác không mong muốn. Vì chúng sẽ có, do đó, không chấp nhận như vậy, sự khác biệt này nên được hiểu.

ยตฺถ หิ สมาสวเสน มนสทฺโท เจตสทฺทาทโย จ สกตฺเถ อวตฺติตฺวา อญฺญตฺเถ วตฺตนฺติ, ตตฺถ สการาคมานํ ปทานํ นามิกปทมาลา ปุริสนเยน จ มโนคเณ มนนเยน จ ยถารหํ ลพฺภติ. นิสฺสการาคมานํ ปน ปุริสนเยเนว ลพฺภติ. ยตฺถ ปน สมาสวิสเยเยว มนาทิสทฺทา สกตฺเถ วตฺตนฺติ, ตตฺถ นิสฺสการาคมานํ นามิกปทมาลา ปุริสนเยน จ มโนคเณ มนนเยน จ ลพฺภติ.

Thật vậy, ở đâu do năng lực của hợp thể mà các từ manas, cetas, v.v... không vận hành theo nghĩa riêng của chúng mà vận hành theo nghĩa khác, ở đó chuỗi biến cách danh từ của các từ có sự thêm vào của sa-kāra được thực hiện một cách thích hợp theo cách của purisa và trong nhóm mana theo cách của mana. Nhưng đối với các từ không có sự thêm vào của sa-kāra thì được thực hiện chỉ theo cách của purisa. Còn ở đâu, ngay trong phạm vi của hợp thể, các từ manas, v.v... vận hành theo nghĩa riêng của chúng, ở đó chuỗi biến cách danh từ của các từ không có sự thêm vào của sa-kāra được thực hiện theo cách của purisa và trong nhóm mana theo cách của mana.

อิทานิ [Pg.163] อิมสฺสตฺถสฺส อาวิภาวตฺถํ, สทฺทคตีสุ จ วิญฺญูนํ โกสลฺลุปฺปาทนตฺถํ ยถาวุตฺตานํ ปทานํ ปทมาลา ติธา กตฺวา ทสฺสยิสฺสาม – ‘‘พฺยาสตฺโต มโน ยสฺส โสยํ พฺยาสตฺตมนโส นโร’’ติ เอวมจฺจนฺตํ ปุคฺคลาเปกฺขกสฺส อิมสฺส ปทสฺส –

Bây giờ, để làm cho ý nghĩa này được sáng tỏ, và để tạo ra sự khéo léo cho những người có trí trong các lối hành văn, chúng tôi sẽ trình bày chuỗi biến cách của các từ đã được nói đến bằng cách chia làm ba – đối với từ này, vốn hoàn toàn phụ thuộc vào cá nhân, (như trong câu) – ‘ý của người nào bị dính mắc, người ấy là người có ý dính mắc’.

พฺยาสตฺตมนโส นโร, พฺยาสตฺตมนสา นรา. พฺยาสตฺตมนสํ นรํ, พฺยาสตฺตมนเส นเร. พฺยาสตฺตมนสา, พฺยาสตฺตมเนน นเรน, พฺยาสตฺตมเนหิ, พฺยาสตฺตมเนภิ นเรหิ. พฺยาสตฺตมนโส, พฺยาสตฺตมนสฺส นรสฺส, พฺยาสตฺตมนานํ นรานํ. พฺยาสตฺตมนา, พฺยาสตฺตมนสฺมา, พฺยาสตฺตมนมฺหา นรา, พฺยาสตฺตมเนหิ, พฺยาสตฺตมเนภิ นเรหิ. พฺยาสตฺตมนโส, พฺยาสตฺตมนสฺส นรสฺส, พฺยาสตฺตมนานํ นรานํ. พฺยาสตฺตมนสิ, พฺยาสตฺตมเน, พฺยาสตฺตมนสฺมึ, พฺยาสตฺตมนมฺหิ นเร, พฺยาสตฺตมเนสุ นเรสุ. โภ พฺยาสตฺตมนส นร, ภวนฺโต พฺยาสตฺตมนสา นราติ นามิกปทมาลา ภวติ.

Chuỗi biến cách danh từ là: (Chủ cách) byāsattamanaso naro, byāsattamanasā narā. (Đối cách) byāsattamanasaṃ naraṃ, byāsattamanase nare. (Sử dụng cách) byāsattamanasā, byāsattamanena narena, byāsattamanehi, byāsattamanebhi narehi. (Tặng cách) byāsattamanaso, byāsattamanassa narassa, byāsattamanānaṃ narānaṃ. (Xuất xứ cách) byāsattamanā, byāsattamanasmā, byāsattamanamhā narā, byāsattamanehi, byāsattamanebhi narehi. (Sở thuộc cách) byāsattamanaso, byāsattamanassa narassa, byāsattamanānaṃ narānaṃ. (Vị trí cách) byāsattamanasi, byāsattamane, byāsattamanasmiṃ, byāsattamanamhi nare, byāsattamanesu naresu. (Hô cách) bho byāsattamanasa nara, bhavanto byāsattamanasā narā.

เอวํ สการาคมสฺส ลพฺภมานาลพฺภมานตา ววตฺถเปตพฺพา. เอตฺถ หิ ปฐมาทุติยาวิภตฺตีนํ เอกวจนพหุวจนฏฺฐาเน จ ตติยาจตุตฺถีฉฏฺฐีสตฺตมีนํ เอกวจนฏฺฐาเน จ ยถารหํ สาคโม ภวติ อาเทสสรวิภตฺติสรปรตฺตา. อยญฺจ นโย สุขุโม สาธุกํ มนสิ กาตพฺโพ.

Như vậy, cần phải xác định khả năng có và không có sự thêm vào của sa-kāra. Thật vậy, ở đây sự thêm vào của sa-kāra xảy ra một cách thích hợp ở vị trí số ít và số nhiều của biến cách thứ nhất và thứ hai, và ở vị trí số ít của biến cách thứ ba, thứ tư, thứ sáu và thứ bảy, do có nguyên âm thay thế hoặc nguyên âm của biến cách theo sau. Và phương pháp này rất vi tế, cần phải ghi nhớ kỹ.

อปโร นโย – ‘‘พฺยาสตฺโต มโน ยสฺส โสยํ พฺยาสตฺตมโน’’ติ เอวมฺปิ ปุคฺคลาเปกฺขกสฺส อิมสฺส ปทสฺส ‘‘พฺยาสตฺตมโน นโร, พฺยาสตฺตมนา นรา. พฺยาสตฺตมนํ นร’’นฺติอาทินา ปุริสนเยเนว นามิกปทมาลา ภวติ. เอตฺถ ปน สพฺพถาปิ สาคโม นตฺถิ. อปโรปิ นโย – ‘‘พฺยาสตฺโต จ โส มโน จาติ พฺยาสตฺตมโน’’ติ เอวํ จิตฺตาเปกฺขกสฺสปิ อิมสฺส ปทสฺส ‘‘พฺยาสตฺตมโน, พฺยาสตฺตมนา. พฺยาสตฺตมนํ, พฺยาสตฺตมเน. พฺยาสตฺตมนสา, พฺยาสตฺตมเนนา’’ติอาทินา มโนคเณ มนนเยน นามิกปทมาลา ภวติ, เอตฺถ ปน ตติยาจตุตฺถีฉฏฺฐีสตฺตมีนํ [Pg.164] เอกวจนฏฺฐาเนเยว สาคโม ภวติ อาเทสสรปรตฺตา. ยถา จ เอตฺถ, เอวํ ‘‘อลีนมนโส นโร’’ติอาทีสุปิ อยํ ติวิโธ นโย เวทิตพฺโพ.

Một phương pháp khác – đối với từ này, cũng phụ thuộc vào cá nhân, (như trong câu) ‘ý của người nào bị dính mắc, người ấy là byāsattamano’, chuỗi biến cách danh từ được hình thành chỉ theo cách của purisa, bắt đầu bằng ‘byāsattamano naro, byāsattamanā narā. Byāsattamanaṃ naraṃ’. Nhưng ở đây, hoàn toàn không có sự thêm vào của sa-kāra. Lại một phương pháp khác – đối với từ này, phụ thuộc vào tâm, (như trong câu) ‘vừa là dính mắc, vừa là ý ấy, nên là byāsattamano’, chuỗi biến cách danh từ được hình thành trong nhóm mana theo cách của mana, bắt đầu bằng ‘byāsattamano, byāsattamanā. Byāsattamanaṃ, byāsattamane. Byāsattamanasā, byāsattamanenā’, nhưng ở đây, sự thêm vào của sa-kāra chỉ xảy ra ở vị trí số ít của biến cách thứ ba, thứ tư, thứ sáu và thứ bảy, do có nguyên âm thay thế theo sau. Và như ở đây, phương pháp ba loại này cũng cần được hiểu tương tự trong các trường hợp như ‘alīnamanaso naro’.

นปุํสกลิงฺเค ปน วตฺตพฺเพ ‘‘พฺยาสตฺตมนสํ กุลํ, พฺยาสตฺตมนานิ กุลานิ. พฺยาสตฺตมนสํ กุลํ, พฺยาสตฺตมนานิ กุลานิ. พฺยาสตฺตมนสา กุเลนา’’ติอาทินา นามิกปทมาลา โยเชตพฺพา. เอตฺถ ปน ปฐมาทุติยาตติยาจตุตฺถีฉฏฺฐีสตฺตมีนํ เอกวจนฏฺฐาเนเยว ยถารหํ สาคโม ภวติ อาเทสสรวิภตฺติสรปรตฺตา, อยมฺปิ นโย สุขุโม สาธุกํ มนสิ กาตพฺโพ.

Nhưng khi cần nói ở trung tính, chuỗi biến cách danh từ cần được kết hợp bắt đầu bằng ‘byāsattamanasaṃ kulaṃ, byāsattamanāni kulāni. Byāsattamanasaṃ kulaṃ, byāsattamanāni kulāni. Byāsattamanasā kulenā’. Nhưng ở đây, sự thêm vào của sa-kāra chỉ xảy ra một cách thích hợp ở vị trí số ít của biến cách thứ nhất, thứ hai, thứ ba, thứ tư, thứ sáu và thứ bảy, do có nguyên âm thay thế hoặc nguyên âm của biến cách theo sau. Phương pháp này cũng rất vi tế, cần phải ghi nhớ kỹ.

อิตฺถิลิงฺเค ปน วตฺตพฺเพ ‘‘พฺยาสตฺตมนสา อิตฺถี’’ติ เอวํ ปฐเมกวจนฏฺฐาเนเยว สาคมํ วตฺวา ตโต ‘‘พฺยาสตฺตมนา, พฺยาสตฺตมนาโย อิตฺถิโย. พฺยาสตฺตมนํ อิตฺถิ’’นฺติ กญฺญานเยน โยเชตพฺพา. ‘‘เอวํ สทฺเธยฺยวจสา อุปาสิกา, สทฺเธยฺยวจาโย อุปาสิกาโย. สทฺเธยฺยวจํ อุปาสิก’’นฺติอาทินาปิ. ‘‘พฺยาสตฺตมนํ กุลํ, พฺยาสตฺตมนา อิตฺถี’’ติอาทินา ปน จิตฺตกญฺญานเยน โยเชตพฺพา. เอตฺถ ปน สพฺพถาปิ สาคโม นตฺถิ.

Nhưng khi cần nói ở nữ tính, sau khi đã nói có sự thêm vào của sa-kāra chỉ ở vị trí chủ cách số ít như ‘byāsattamanasā itthī’, từ đó (các biến cách còn lại) cần được kết hợp theo cách của kaññā, (bắt đầu bằng) ‘byāsattamanā, byāsattamanāyo itthiyo. Byāsattamanaṃ itthiṃ’. Tương tự cũng với (các từ) bắt đầu bằng ‘saddheyyavacasā upāsikā, saddheyyavacāyo upāsikāyo. Saddheyyavacaṃ upāsikaṃ’. Nhưng (khi biến cách) bắt đầu bằng ‘byāsattamanaṃ kulaṃ, byāsattamanā itthī’, thì cần được kết hợp theo cách của citta và kaññā. Nhưng ở đây, hoàn toàn không có sự thêm vào của sa-kāra.

โสตูนํ ญาณปฺปเภทชนนตฺถํ อปราปิ นามิกปทมาลาโย ทสฺสยิสฺสาม สหนิพฺพจเนน – มโน เอว มานสํ, สมุสฺสาหิตํ มานสํ ยสฺส โสยํ สมุสฺสาหิตมานโส. ‘‘สมุสฺสาหิตมานโส, สมุสฺสาหิตมานสา. สมุสฺสาหิตมานสํ, สมุสฺสาหิตมานเส. สมุสฺสาหิตมานเสนา’’ติ ปุริสนเยน โยเชตพฺพา. สุนฺทรา เมธา อสฺส อตฺถีติ สุเมธโส. ‘‘สุเมธโส, สุเมธสา. สุเมธสํ, สุเมธเส. สุเมธเสนา’’ติ ปุริสนเยน, เอวํ ‘‘ภูริเมธโส’’ติอาทีนมฺปิ. ตตฺริเม ปโยคา –

Để tạo ra sự phân biệt trong trí tuệ cho người nghe, chúng tôi sẽ trình bày các chuỗi biến cách danh từ khác cùng với từ nguyên của chúng – mano chính là mānasaṃ, mānasaṃ (tâm) được phấn chấn của người nào, người ấy là samussāhitamānaso. (Biến cách của nó) cần được kết hợp theo cách của purisa: ‘Samussāhitamānaso, samussāhitamānasā. Samussāhitamānasaṃ, samussāhitamānase. Samussāhitamānasenā’. Medhā (trí tuệ) tốt đẹp của người này có, nên là sumedhaso. (Biến cách của nó) theo cách của purisa: ‘Sumedhaso, sumedhasā. Sumedhasaṃ, sumedhase. Sumedhasenā’, tương tự cũng với các từ bắt đầu bằng ‘bhūrimedhaso’. Đây là những cách sử dụng:

‘‘ยํ [Pg.165] วทนฺติ สุเมโธติ, ภูริปญฺญํ สุเมธสํ;

กึ นุ ตมฺหา วิปฺปวสิ, มุหุตฺตมปิ ปิงฺคิย;

โคตมา ภูริปญฺญาณา, โคตมา ภูริเมธสา.

‘Người mà họ gọi là bậc trí tuệ, bậc có trí tuệ rộng lớn, bậc trí tuệ; Này Piṅgiya, vì sao ngài lại xa rời vị ấy, dù chỉ trong chốc lát; (Xa rời) đức Gotama có trí tuệ rộng lớn, đức Gotama có trí tuệ bao la.’

นาหํ ตมฺหา วิปฺปวสามิ, มุหุตฺตมปิ พฺราหฺมณ;

โคตมา ภูริปญฺญาณา, โคตมา ภูริเมธสา’’ติ.

‘Thưa Bà-la-môn, tôi không xa rời vị ấy, dù chỉ trong chốc lát; (Không xa rời) đức Gotama có trí tuệ rộng lớn, đức Gotama có trí tuệ bao la’.

อิตฺถิลิงฺเค วตฺตพฺเพ ‘‘สมุสฺสาหิตมานสา สุเมธสา’’ติ รูปานิ, นปุํสเก วตฺตพฺเพ ‘‘สมุสฺสาหิตมานสํ สุเมธส’’นฺติ รูปานิ, กญฺญา จิตฺตนเยน เอเตสํ ปทมาลา โยเชตพฺพา. โอการนฺตปุลฺลิงฺคฏฺฐาเน อิตฺถิลิงฺคาทิวินิจฺฉโย นยปฺปกาสนตฺถํ กโต. วิเสสโต หิ โอการนฺตกถาเยว อิธาธิปฺเปตา. อปิจ โลเก นีติ นาม นานปฺปกาเรหิ กถิตา เอว โสภติ, อยญฺจ สาสเน นีติ, ตสฺมา นานปฺปกาเรหิ กถิตาติ.

Khi cần nói ở nữ tính, các hình thức là ‘samussāhitamānasā, sumedhasā’; khi cần nói ở trung tính, các hình thức là ‘samussāhitamānasaṃ, sumedhasaṃ’; chuỗi biến cách của chúng cần được kết hợp theo cách của kaññā và citta. Sự xác định về nữ tính, v.v... trong phần về nam tính tận cùng bằng o-kāra đã được thực hiện nhằm mục đích làm sáng tỏ phương pháp. Thật vậy, đặc biệt ở đây, chủ đích là bài luận về (các từ) tận cùng bằng o-kāra. Hơn nữa, ở đời, một phương pháp được gọi là nīti chỉ tỏa sáng khi được trình bày bằng nhiều cách khác nhau; và đây là một phương pháp trong giáo pháp, do đó nó được trình bày bằng nhiều cách khác nhau.

สพฺพานิ นยโต เอวํ, โอการนฺตปทานิเม;

ปุลฺลิงฺคานิ ปวุตฺตานิ, สาสนตฺถํ มเหสิโน.

Tất cả những danh từ nam tánh tận cùng bằng 'o' này đã được trình bày như vậy theo phương pháp, vì lợi ích cho giáo pháp của bậc Đại Sĩ.

วิเสโส เตสุ เกสญฺจิ, ปาฬิยํ โย ปทิสฺสติ;

ปจฺจตฺตวจนฏฺฐาเน, ปกาเสสฺสามิ ตํ’ธุนา.

Sự đặc biệt nào của một số từ trong số ấy được thấy trong Pāḷi, ở vị trí của chủ cách, bây giờ tôi sẽ trình bày điều đó.

‘‘วนปฺปคุมฺเพ ยถ ผุสฺสิตคฺเค’’, อิติอาทินเยน หิ;

กตฺถโจทนฺตปุลฺลิงฺค-รูปานิ อญฺญถา สิยุํ.

Quả vậy, theo phương pháp của câu «Vanappagumbe yatha phussitagge», và các câu tương tự, ở một vài nơi, các hình thức của danh từ nam tánh tận cùng bằng 'o' có thể khác đi.

ปจฺจตฺตวจนิจฺเจว, ตญฺจ รูปํ ปกาสเย;

‘‘ปจฺจตฺเต ภุมฺมนิทฺเทโส’’, อิติ ภาสนฺติ เกจน.

Và hình thức ấy nên được giải thích chính là (thuộc) chủ cách. Một số người nói rằng: «Đó là sự chỉ định của vị trí cách cho chủ cách».

ตตฺร กานิจิ สุตฺตปทานิ ทสฺเสสฺสาม – นตฺถิ อตฺตกาเร, นตฺถิ ปรกาเร, นตฺถิ ปุริสกาเร, ปริยนฺตกเต สํสาเร, ชีเว สตฺตเม, น เหวํ วตฺตพฺเพ, พาเล จ ปณฺฑิเต จ สนฺธาวิตฺวา สํสริตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสนฺตีติ. อิมานิ [Pg.166] เอกวจนพหุวจนวเสน ทฺวิธา คเหตพฺพานิ. ปจฺจตฺเตกวจนพหุวจนานญฺจ เอการาเทโส เวทิตพฺโพ.

Ở đây, chúng tôi sẽ chỉ ra một vài câu trong kinh – natthi attakāre, natthi parakāre, natthi purisakāre, pariyantakate saṃsāre, jīve sattame, na hevaṃ vattabbe, bāle ca paṇḍite ca sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karissantīti. Những câu này nên được hiểu theo hai cách, theo số ít và số nhiều. Và nên biết rằng có sự thay thế bằng 'e' cho chủ cách số ít và số nhiều.

เย ปน ‘‘วนปฺปคุมฺเพติ ปจฺจตฺตวจนสฺส ภุมฺมวจนนิทฺเทโส’’ติ วทนฺติ, เต วตฺตพฺพา ‘‘ยทิ วนปฺปคุมฺเพติ ปจฺจตฺตวจนสฺส ภุมฺมวจนนิทฺเทโส, เอวญฺจ สติ ‘ถาลิยํ โอทนํ ปจตี’ติ เอตฺถ วิย อาธารสุติสมฺภวโต ‘คิมฺหาน มาเส ปฐมสฺมึ คิมฺเห’ติ อิทํ กตรตฺถํ โชเตตี’’ติ? เต วเทยฺยุํ ‘‘น มยํ โภ ‘วนปฺปคุมฺเพติ อิทํ ภุมฺมวจน’นฺติ วทาม, อถ โข ‘ปจฺจตฺตวจนสฺส ภุมฺมวจนนิทฺเทโส’ติ วทามา’’ติ. เอวมฺปิ โทโสเยว ตุมฺหากํ, นนุ ‘‘สงฺเฆ โคตมิ เทหี’’ติ เอตฺถาปิ สมฺปทานวจนสฺส ภุมฺมวจนนิทฺเทโสติ วุตฺเตปิ สงฺฆสฺส ทานกฺริยาย อาธารภาวโต ‘‘สงฺเฆ’’ติ วจนํ สุณนฺตานํ อาธารสุติ จ อาธารปริกปฺโป จ โหติเยว. น หิ สกฺกา เอวํ ปวตฺตํ จิตฺตํ นิวาเรตุํ, ตสฺมา เอตฺถ เอวํ ปน วิเสโส คเหตพฺโพ ‘‘ปจฺจตฺตวจนสฺสปิ กตฺถจิ ภุมฺมวจนสฺส วิย รูปํ โหตี’’ติ. เอวญฺหิ คหิเต น โกจิ วิโรโธ. อีทิเสสุ หิ ฐาเนสุ นิรุตฺติปฺปเภทกุสโล โลกานุกมฺปโก ภควา ปจฺจตฺตวจนวเสน นิทฺทิสิตพฺเพ สติ เอวํ อนิทฺทิสิตฺวา โลกสฺส สมฺโมหมุปฺปาทยนฺโต วิย กถํ ภุมฺมวจนนิทฺเทสํ กริสฺสติ, ตสฺมา สทฺทสามญฺญเลสมตฺตํ คเหตฺวา ‘‘ภุมฺมวจนนิทฺเทโส’’ติ น วตฺตพฺพํ. ยทิ สทฺทสามญฺญํ คเหตฺวา ภุมฺมวจนนิทฺเทสํ อิจฺฉถ, ‘‘ปจฺจตฺเตกวจนสฺส อุปโยคพหุวจนนิทฺเทโส’’ติปิ อิจฺฉิตพฺพํ สิยา.

Còn những ai nói rằng «vanappagumbe là sự chỉ định của vị trí cách cho chủ cách», họ nên được hỏi rằng: «Nếu vanappagumbe là sự chỉ định của vị trí cách cho chủ cách, và khi là như vậy, vì có thể nghe ra ý nghĩa về vật chứa, giống như trong câu ‘thāliyaṃ odanaṃ pacati’ (người ấy nấu cơm trong nồi), vậy thì câu ‘gimhāna māse paṭhamasmiṃ gimhe’ (trong tháng đầu của mùa hè, vào mùa hè) làm sáng tỏ ý nghĩa nào?». Họ có thể trả lời: «Thưa ngài, chúng tôi không nói rằng ‘vanappagumbe là vị trí cách’, mà chúng tôi nói rằng ‘đó là sự chỉ định của vị trí cách cho chủ cách’». Dù vậy, đó vẫn là lỗi của quý vị. Chẳng phải trong câu «saṅghe gotami dehī» (này Gotami, hãy cúng dường đến Tăng đoàn), ngay cả khi được nói rằng đó là sự chỉ định của vị trí cách cho chỉ định cách, vì Tăng đoàn là vật chứa cho hành động cúng dường, nên đối với những người nghe từ «saṅghe», cả việc nghe ra ý nghĩa vật chứa và cả sự hình dung về vật chứa đều khởi lên. Không thể nào ngăn cản được tâm đã khởi lên như vậy. Do đó, ở đây nên hiểu sự đặc biệt này như sau: «Đôi khi chủ cách cũng có hình thức giống như vị trí cách». Khi hiểu như vậy thì không có mâu thuẫn nào. Quả vậy, trong những trường hợp như thế, làm sao Đức Thế Tôn, bậc thiện xảo về các loại ngôn ngữ và có lòng bi mẫn đối với thế gian, khi một điều gì đó đáng lẽ phải được chỉ định bằng chủ cách, lại không chỉ định như vậy mà lại thực hiện sự chỉ định bằng vị trí cách như thể đang gây ra sự hoang mang cho thế gian? Do đó, không nên nói «đó là sự chỉ định của vị trí cách» chỉ vì nắm bắt một sự tương đồng nhỏ về âm thanh. Nếu quý vị muốn có sự chỉ định của vị trí cách bằng cách nắm bắt sự tương đồng về âm thanh, thì cũng nên muốn có «sự chỉ định của đối cách số nhiều cho chủ cách số ít».

อปิจ ตเถว ‘‘อตฺตกาเร’’ติ ปจฺจตฺตวจนสฺส ภุมฺมวจนนิทฺเทเส สติ อาธารสุติสมฺภวโต ‘‘อตฺตการสฺมึ กิญฺจิ วตฺถุ นตฺถี’’ติ อนธิปฺเปโต อตฺโถ สิยา, น ปน ‘‘อตฺตกาโร นตฺถี’’ติ อธิปฺเปโต อตฺโถ. ‘‘อุปโยคพหุวจนนิทฺเทโส’’ติ คหเณปิ อุปโยคตฺถสฺส นตฺถิสทฺเทน [Pg.167] อวตฺตพฺพตฺตา โทโสเยว สิยา, อตฺถิสทฺทาทีนํ วิย ปน นตฺถิสทฺทสฺสปิ ปฐมาย โยคโต ‘‘อตฺตกาเร’’ติ อิทํ ปจฺจตฺตวจนเมวาติ วิญฺญายติ. ‘‘พาเล จ ปณฺฑิเต จ สนฺธาวิตฺวา สํสริตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสนฺตี’’ติ เอตฺถาปิ ปจฺจตฺตวจนสฺส ‘‘ภุมฺมวจนนิทฺเทโส’’ติ วา ‘‘อุปโยควจนนิทฺเทโส’’ติ วา คหเณ สติ ‘‘พาลา จ ปณฺฑิตา จา’’ติ เอตฺตกมฺปิ วตฺตุํ อชานนโทโส สิยา, ‘‘กริสฺสนฺตี’’ติ ปทโยคโต ปน ‘‘พาเล จา’’ติอาทิ ปจฺจตฺตวจนเมวาติ วิญฺญายติ. ยถา ปน นิคฺคหีตาคมวเสนุจฺจาริเต ‘‘จกฺขุํ อุทปาที’’ติ ปเท ปจฺจตฺตวจนสฺส ‘‘จกฺขุํ เม เทหิ ยาจิโต’’ติ เอตฺถ อุปโยควจเนน สุติวเสน สมานตฺเตปิ ปจฺจตฺตวจนตฺโถเยว โสตาเร ปฏิภาติ ‘‘อุทปาที’’ติอาขฺยาเตน กถิตตฺตา, น ปน วิภตฺติวิปลฺลาสตฺถภูโต อุปโยควจนตฺโถ ‘‘อุทปาที’’ติอาขฺยาเตน อวจนียตฺตา, ‘‘จกฺขุํ อุทปาที’’ติ หิ ภควตา วุตฺตกาเล โก ‘‘จกฺขุํ อุทปาที’’ติ ปทํ ปริวตฺติตฺวา อตฺถมาจิกฺขติ, ตถา ‘‘พาเล ปณฺฑิเต’’ติอาทีนมฺปิ ปจฺจตฺตวจนานํ อปเรหิ ‘‘พาเล ปณฺฑิเต’’ติอาทีหิ ภุมฺโมปโยควจเนหิ สุติวเสน สมานตฺเตปิ ปจฺจตฺตวจนตฺโถเยว โสตาเร ปฏิภาติ, น อิตรวจนตฺโถ ยถาปโยคํ อตฺถสฺส คเหตพฺพตฺตา. อิติ ‘‘วนปฺปคุมฺเพ, พาเล, ปณฺฑิเต’’ติอาทีนํ สุทฺธปจฺจตฺตวจนตฺตญฺเญว สารโต ปจฺเจตพฺพํ, น สุติสามญฺเญน ภุมฺโมปโยควจนตฺตํ.

Hơn nữa, cũng như vậy, nếu «attakāre» là sự chỉ định của vị trí cách cho chủ cách, vì có thể nghe ra ý nghĩa về vật chứa, thì sẽ có ý nghĩa không mong muốn là «không có vật gì trong người tự làm», chứ không phải ý nghĩa mong muốn là «không có người tự làm». Ngay cả khi hiểu là «sự chỉ định của đối cách số nhiều», đó cũng là một lỗi, vì ý nghĩa đối cách không thể được diễn đạt bằng từ natthi; nhưng vì từ natthi, giống như từ atthi và các từ khác, đi cùng với biến cách thứ nhất (chủ cách), nên được hiểu rằng «attakāre» chính là chủ cách. Trong câu «Bāle ca paṇḍite ca sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karissantī» (Cả kẻ ngu và người trí, sau khi luân chuyển, lang thang, sẽ chấm dứt khổ đau), nếu hiểu đó là «sự chỉ định của vị trí cách» hay «sự chỉ định của đối cách», thì sẽ có lỗi là không biết nói cả đến mức «bālā ca paṇḍitā cā»; nhưng từ sự kết hợp với từ «karissantī», được hiểu rằng «bāle cā» v.v... chính là chủ cách. Hơn nữa, giống như trong câu «cakkhuṃ udapādī» (con mắt đã khởi sanh) được phát âm với sự thêm vào của niggahīta, mặc dù từ ở chủ cách này có âm thanh tương tự như từ ở đối cách trong câu «cakkhuṃ me dehi yācito» (được yêu cầu, hãy cho tôi con mắt), nhưng chính ý nghĩa chủ cách mới hiện ra cho người nghe, vì nó được nói bởi động từ «udapādī»; chứ không phải ý nghĩa đối cách, vốn là ý nghĩa của một sự chuyển đổi biến cách, vì nó không thể được diễn đạt bởi động từ «udapādī». Quả vậy, khi Đức Thế Tôn nói «cakkhuṃ udapādī», ai lại giải thích ý nghĩa bằng cách thay đổi từ «cakkhuṃ udapādī»? Tương tự như vậy, đối với các chủ cách như «bāle paṇḍite» v.v..., mặc dù chúng có âm thanh tương tự như các vị trí cách và đối cách khác như «bāle paṇḍite» v.v..., nhưng chính ý nghĩa chủ cách mới hiện ra cho người nghe, chứ không phải ý nghĩa của các biến cách khác, vì ý nghĩa phải được hiểu theo cách sử dụng. Do đó, về bản chất, nên chấp nhận rằng «vanappagumbe, bāle, paṇḍite» v.v... chính là chủ cách thuần túy, chứ không phải là vị trí cách hay đối cách do sự tương đồng về âm thanh.

ยํ ปนาจริเยน ชาตกฏฺฐกถายํ –

Còn điều mà vị luận sư đã nói trong Chú giải Bổn Sanh –

‘‘ตโย คิรึ ติอนฺตรํ กามยามิ,ปญฺจาลา กุรุโย เกกเก จ;

ตตุตฺตรึ พฺราหฺมณ กามยามิ,ติกิจฺฉ มํ พฺราหฺมณ กามนีต’’นฺติ –

«Tôi mong muốn ba ngọn núi và khoảng giữa, cả xứ Pañcāla, Kuru, và Kekaka; thưa Bà-la-môn, tôi mong muốn cả những gì xa hơn nữa; thưa Bà-la-môn, hãy chữa cho tôi căn bệnh ham muốn này» –

อิมสฺส [Pg.168] กามนีตชาตกสฺส สํวณฺณนายํ ‘‘เกกเก จาติ ปจฺจตฺเต อุปโยควจนํ, เตน เกกกสฺส รฏฺฐํ ทสฺเสตี’’ติ วุตฺตํ. เอวํ วทนฺโต จ โส ‘‘ปุริเส ปสฺสติ, ปุริเส ปติฏฺฐิต’’นฺติ, ‘‘ปสฺสามิ โลเก สธเน มนุสฺเส’’ติ จ อาทีสุ เยภุยฺเยน ‘‘ปุริเส, โลเก, สธเน, มนุสฺเส’’ติอาทีนํ อุปโยคพหุวจนภุมฺเมกวจนภาเวน อาคตตฺตา ปจฺจตฺเตกวจนพหุวจนภาวสฺส ปน อปากฏตฺตา เยภุยฺยปฺปวตฺตึ สนฺธาย ‘‘อิทมฺปิ ตาทิสเมวา’’ติ มญฺญมาโน วทติ มญฺเญ. อาจริยา หิ กตฺถจิ อตฺตโน รุจิยาปิ วิสุํ วิสุํ กเถนฺติ. อยํ ปน อมฺหากํ รุจิ – ‘‘เกกเก’’ติ อิทํ ปจฺจตฺตวจนเมว ‘‘ปญฺจาลา, กุรุโย’’ติ สหชาตปทานิ วิย, รฏฺฐวาจกตฺตา ปน ‘‘กุรุโย’’ติ ปทมิว พหุวจนวเสน วุตฺตํ. น หิ ภควา ‘‘ขตฺติโย, พฺราหฺมโณ, เวสฺโส’’ติอาทีสุ วิย สมานวิภตฺตีหิ นิทฺทิสิตพฺเพสุ สหชาตปเทสุ ปจฺฉิมํ อุปโยควจนวเสน นิทฺทิเสยฺย, ยุตฺติ จ น ทิสฺสติ ‘‘ปญฺจาลา’’ติ, ‘‘กุรุโย’’ติ ปจฺจตฺตวจนํ วตฺวา ‘‘เกกเก’’ติ อุปโยควจนสฺส วจเน, ตสฺมา ‘‘เกกเก’’ติ อิทํ ปจฺจตฺตวจนเมว. ตถา หิ สนฺธิวิโสธนวิธายโก อาจริโย ตาทิสานํ ปทานํ ปจฺจตฺตวจนตฺตญฺเญว วิภาเวนฺโต สามํ กเต ปกรเณ ‘‘วนปฺปคุมฺโพ วนปฺปคุมฺเพ, สุขํ ทุกฺขํ ชีโว, สุเข ทุกฺเข ชีเว’’ติ อาห, ฏีกายมฺปิ จ เตสํ ปจฺจตฺตวจนภาวเมว วิภาเวนฺโต ‘‘วนปฺปคุมฺโพ, สุขํ, ทุกฺขํ, ชีโว’’ติ สาธนียํ รูปํ ปติฏฺฐเปตฺวา นิคฺคหีตโลปวเสน อกาโรการานญฺจ เอการาเทสวเสน ‘‘วนปฺปคุมฺเพ, สุเข, ทุกฺเข, ชีเว’’ติ รูปนิปฺผตฺติมาห. สา ปาฬินยานุ กูลา. กจฺจายนาจริเยนปิ ปาฬินยํ นิสฺสาย ‘‘ทฺวิปเท ตุลฺยาธิกรเณ’’ติ ปจฺจตฺตพหุวจนปทํ วุตฺตํ. เตนาห วุตฺติยํ ‘‘ทฺเว ปทานิ ตุลฺยาธิกรณานี’’ติ. ‘‘ทฺวิปเท ตุลฺยาธิกรเณ’’ติ [Pg.169] จ อิทํ ‘‘อฏฺฐ นาคาวาสสตานี’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘อฏฺฐ นาคาวาสสเต’’ติ ปทมิว วุจฺจตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

Trong phần chú giải về bổn sanh Kāmanīta này, có nói rằng: ‘kekake ca, đây là cách sử dụng trong câu trực tiếp (paccatta), là vị trí cách (upayogavacanaṃ), do đó nó chỉ quốc độ của người Kekaka’. Người nói như vậy, tôi cho rằng, là do nghĩ rằng: ‘câu này cũng tương tự như vậy’, vì đã xem xét đến sự phổ biến của các từ như ‘purise, loke, sadhane, manusse’ trong các câu như ‘purise passati, purise patiṭṭhita’ và ‘passāmi loke sadhane manusse’, vốn thường xuất hiện dưới dạng đối cách số nhiều (upayogabahuvacana) hoặc sở thuộc cách số ít (bhummekavacana), trong khi bản chất là chủ cách số ít hoặc số nhiều (paccattekavacanabahuvacanabhāva) lại không rõ ràng. Thật vậy, các vị đạo sư đôi khi cũng giải thích riêng biệt theo sở thích của mình. Tuy nhiên, sở thích của chúng tôi là thế này – ‘kekake’ đây chính là chủ cách (paccattavacana) giống như các từ đồng loại ‘pañcālā, kuruyo’; nhưng vì là từ chỉ quốc độ nên nó được dùng ở số nhiều, giống như từ ‘kuruyo’. Đức Thế Tôn chắc chắn sẽ không chỉ định từ cuối cùng theo dạng đối cách (upayogavacana) trong các từ đồng loại cần được chỉ định bằng cùng một biến cách, như trong các trường hợp ‘khattiyo, brāhmaṇo, vesso’. Và cũng không thấy có lý do gì để nói ‘kekake’ là đối cách sau khi đã nói ‘pañcālā’ và ‘kuruyo’ là chủ cách. Do đó, ‘kekake’ chính là chủ cách. Thật vậy, vị đạo sư, người biên soạn phương pháp phân tích liên từ (sandhivisodhana), khi phân tích bản chất chủ cách của những từ như vậy, đã nói trong tác phẩm do chính ngài soạn: ‘vanappagumbo vanappagumbe, sukhaṃ dukkhaṃ jīvo, sukhe dukkhe jīve’. Và trong phụ chú giải (ṭīkā), khi phân tích bản chất chủ cách của chúng, ngài đã thiết lập các dạng cần chứng minh là ‘vanappagumbo, sukhaṃ, dukkhaṃ, jīvo’ rồi giải thích sự hình thành các dạng ‘vanappagumbe, sukhe, dukkhe, jīve’ là do sự lược bỏ niggahīta và sự biến đổi của ‘a’ và ‘o’ thành ‘e’. Điều đó phù hợp với quy tắc Pāli. Ngài Kaccāyana cũng đã dựa vào quy tắc Pāli mà nói đến từ chủ cách số nhiều ‘dvipade tulyādhikaraṇe’. Do đó, ngài nói trong Vutti: ‘hai từ có cùng cách’. Và cần hiểu rằng ‘dvipade tulyādhikaraṇe’ này được nói giống như từ ‘aṭṭha nāgāvāsasate’ khi lẽ ra phải nói là ‘aṭṭha nāgāvāsasatāni’.

เกจิ ปน เตสํ ภุมฺเมกวจนตฺตํ อิจฺฉนฺติ. ตตฺถ ยทิ ‘‘วนปฺปคุมฺเพ’’ติ ปจฺจตฺเต ภุมฺมวจนํ, ‘‘เกกเก’’ติ จ ปจฺจตฺเต อุปโยควจนํ, ‘‘เอเสเส เอเก เอกฏฺเฐ’’ติ เอตฺถ ‘‘เอเสเส’’ติ อิมานิปิ ปจฺจตฺเต ภุมฺมวจนานิ วา สิยุํ, อุปโยควจนานิ วา. ยเถตานิ เอวํวิธานิ น โหนฺติ, สุทฺธปจฺจตฺตวจนานิเยว โหนฺติ, ตถา ‘‘วนปฺปคุมฺเพ, เกกเก’’ติอาทีนิปิ ตถาวิธานิ น โหนฺติ, สุทฺธปจฺจตฺตวจนานิเยว โหนฺติ. อิจฺเจวํ สพฺพถาปิ ‘‘วนปฺปคุมฺเพ, พาเล, ปณฺฑิเต, เกกเก’’ติ, ‘‘วิรตฺเต โกสิยายเน, อฏฺฐ นาคาวาสสเต, เก ปุริเส, เอเสเส’’ติ เอวมาทีนํ อเนเกสํ ปุริสลิงฺคอิตฺถิลิงฺคนปุํสกลิงฺคสพฺพนามเอกวจนอเนกวจนวเสน สาสนวเร ฐิตานํ ปทานํ นิปฺผตฺติ ปจฺจตฺเตกวจนปุถุวจนานเมการาเทสวเสเนว ภวตีติ อวสฺสมิทํ สมฺปฏิจฺฉิตพฺพํ. เอวํ ‘‘วนปฺปคุมฺเพ, พาเล, ปณฺฑิเต’’ติอาทีนํ สุทฺธปจฺจตฺตวจนตา อตีว สุขุมา ทุพฺพิญฺเญยฺยา, สทฺเธน กุลปุตฺเตน อาจริเย ปยิรุปาสิตฺวา ตทุปเทสํ สกฺกจฺจํ คเหตฺวา ชานิตพฺพา. พุทฺธวจนสฺมิญฺหิ สทฺทโต จ อตฺถโต จ อธิปฺปายโต จ อกฺขรจินฺตกานํ ญาณจกฺขุสมฺมุยฺหนฏฺฐานภูตา ปาฬินยา วิวิธา ทิสฺสนฺติ.

Tuy nhiên, một số người lại muốn chúng là sở thuộc cách số ít. Trong trường hợp đó, nếu ‘vanappagumbe’ là sở thuộc cách trong câu trực tiếp, và ‘kekake’ là đối cách trong câu trực tiếp, thì trong câu ‘esese eke ekaṭṭhe’, những từ ‘esese’ này cũng có thể là sở thuộc cách hoặc đối cách trong câu trực tiếp. Cũng như những từ này không phải là những dạng như vậy, mà chỉ thuần túy là chủ cách, thì các từ như ‘vanappagumbe, kekake’ cũng không phải là những dạng như vậy, mà chỉ thuần túy là chủ cách. Như vậy, về mọi mặt, cần phải chấp nhận rằng sự hình thành của nhiều từ trong giáo pháp cao quý – như ‘vanappagumbe, bāle, paṇḍite, kekake’, ‘viratte kosiyāyane, aṭṭha nāgāvāsasate, ke purise, esese’, vốn tồn tại dưới dạng nam tính, nữ tính, trung tính, đại từ, số ít, và số nhiều – chỉ xảy ra do sự biến đổi thành ‘e’ của chủ cách số ít và số nhiều. Như vậy, bản chất chủ cách thuần túy của các từ như ‘vanappagumbe, bāle, paṇḍite’ là vô cùng vi tế, khó nhận biết; người thiện nam tử có lòng tin cần phải hầu cận bậc đạo sư, kính cẩn tiếp thu lời chỉ dạy của ngài để biết được. Thật vậy, trong lời Phật dạy, có thể thấy nhiều quy tắc Pāli khác nhau, vốn là những chỗ gây hoang mang cho tuệ nhãn của các nhà ngữ pháp về phương diện từ ngữ, ý nghĩa, và chủ đích.

ตตฺถ สทฺทโต ตาว อิทํ สมฺมุยฺหนฏฺฐานํ – ‘‘วิรตฺตา โกสิยายนี’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘วิรตฺเต โกสิยายเน’’ติ อิตฺถิลิงฺคปจฺจตฺตวจนํ ทิสฺสติ, ‘‘โก ปุริโส’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘เก ปุริเส’’ติ สพฺพนามิกปจฺจตฺตวจนํ ทิสฺสติ, ‘‘กินฺนาโม เต อุปชฺฌาโย’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘โกนาโม เต อุปชฺฌาโย’’ติ สมาสปทํ ปุลฺลิงฺควิสยํ ทิสฺสติ. กึ นามํ เอตสฺสาติ [Pg.170] โกนาโมติ หิ สมาโส. เตน ‘‘โกนามา อิตฺถี, โกนามํ กุล’’นฺติ อยมฺปิ นโย คเหตพฺโพ. ‘‘กฺว เต พลํ มหาราชา’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘โก เต พลํ มหาราชา’’ติ เอตฺถ กฺวสทฺเทน อีสกํ สมานสุติโก สตฺตมิยนฺโต โกสทฺโท ทิสฺสติ, กฺว โกสทฺทา หิ อญฺญมญฺญมีสกสมานสุติกา. ตถา ‘‘อิธ เหมนฺตคิมฺเหสุ, อิธ เหมนฺตคิมฺหิสุ, น เตนตฺถํ อพนฺธิ โส, น เตนตฺถํ อพนฺธิสู’’ติ อญฺญานิปิ โยเชตพฺพานิ.

Trong đó, về phương diện từ ngữ, đây là chỗ gây hoang mang: khi lẽ ra phải nói ‘virattā kosiyāyanī’, người ta lại thấy chủ cách nữ tính ‘viratte kosiyāyane’; khi lẽ ra phải nói ‘ko puriso’, người ta lại thấy chủ cách đại từ ‘ke purise’; khi lẽ ra phải nói ‘kinnāmo te upajjhāyo’, người ta lại thấy từ ghép ‘konāmo te upajjhāyo’ thuộc về nam tính. Thật vậy, ‘konāmo’ là từ ghép của ‘kiṃ nāmaṃ etassa’. Do đó, quy tắc này cũng nên được áp dụng cho ‘konāmā itthī’ và ‘konāmaṃ kulaṃ’. Trong câu ‘ko te balaṃ mahārājā’ khi lẽ ra phải nói ‘kva te balaṃ mahārājā’, người ta thấy từ ‘ko’ ở vị trí cách thứ bảy, có âm thanh hơi giống với từ ‘kva’; thật vậy, các từ ‘kva’ và ‘ko’ có âm thanh hơi giống nhau. Tương tự, các trường hợp khác cũng cần được kết hợp như: ‘idha hemantagimhesu’ và ‘idha hemantagimhisu’; ‘na tenatthaṃ abandhi so’ và ‘na tenatthaṃ abandhisū’.

อตฺถโต ปน อิทํ สมฺมุยฺหนฏฺฐานํ – ‘‘ยํ น กญฺจนทฺเวปิญฺฉ, อนฺเธน ตมสา คต’’นฺติ เอตฺถ นกาโร ‘‘กต’’นฺติ อิมินา สมฺพนฺธิตพฺโพ. น กตนฺติ กตํ วิยาติ อตฺโถ. เอตฺถ หิ นกาโร อุปมาเน วตฺตติ, น ปฏิเสเธ.

Còn về phương diện ý nghĩa, đây là chỗ gây hoang mang: trong câu ‘yaṃ na kañcanadvepiñcha, andhena tamasā gata’, tiểu từ ‘na’ cần được liên kết với từ ‘kata’. ‘Na kataṃ’ có nghĩa là ‘kataṃ viya’ (giống như đã làm). Ở đây, tiểu từ ‘na’ được dùng với nghĩa so sánh, chứ không phải phủ định.

‘‘อสฺสทฺโธ อกตญฺญู จ,สนฺธิจฺเฉโท จ โย นโร;

หตาวกาโส วนฺตาโส,ส เว อุตฺตมโปริโส’’ติ

‘Người không còn tín tin, người biết rõ Vô vi, người cắt đứt ràng buộc, người đã hủy mọi cơ hội, người đã từ bỏ mọi ước ao, người ấy thật là bậc tối thượng.’

เอวมาทีนิปิ อญฺญานิ โยเชตพฺพานิ.

Các trường hợp khác tương tự cũng nên được áp dụng như vậy.

อธิปฺปายโต อิทํ สมฺมุยฺหนฏฺฐานํ – ‘‘ตณฺหํ อสฺมิมานํ สสฺสตุจฺเฉททิฏฺฐิโย ทฺวาทสายตนนิสฺสิตํ นนฺทิราคญฺจ หนฺตฺวา พฺราหฺมโณ อนีโฆ ยาตี’’ติ วตฺตพฺเพปิ ตถา อวตฺวา ตเมวตฺถํ คเหตฺวา อญฺเญน ปริยาเยน

Về mặt ý nghĩa, đây là chỗ gây ra sự nhầm lẫn – mặc dù có thể nói rằng: “Vị Bà-la-môn, sau khi đã diệt trừ ái, ngã mạn, thường kiến và đoạn kiến, và hỷ tham nương vào mười hai xứ, ra đi không còn phiền muộn,” nhưng đã không nói như vậy, mà đã lấy chính ý nghĩa ấy rồi trình bày bằng một phương pháp khác.

‘‘มาตรํ ปิตรํ หนฺตฺวา, ราชาโน ทฺเว จ ขตฺติเย;

รฏฺฐํ สานุจรํ หนฺตฺวา, อนีโฆ ยาติ พฺราหฺมโณ’’ติ

“Giết mẹ cha xong, và hai vua Sát-đế-lỵ; diệt quốc độ cùng với tùy tùng, vị Bà-la-môn ra đi không phiền muộn.”

วุตฺตํ.

(Như) đã được nói.

‘‘วนํ [Pg.171] ฉินฺทถ มา รุกฺขํ, วนโต ชายเต ภยํ;

เฉตฺวา วนญฺจ วนถํ, นิพฺพนา โหถ ภิกฺขโว’’ติ

“Hãy chặt khu rừng, đừng chặt cây; từ khu rừng, sự sợ hãi sanh khởi. Hỡi các Tỳ khưu, sau khi đã chặt khu rừng và bụi rậm, hãy trở thành người không còn rừng rậm.”

เอวมาทีนิปิ อญฺญานิ โยเชตพฺพานิ. เอวํ พุทฺธวจเน สทฺทโต จ อตฺถโต จ อธิปฺปายโต จ อกฺขรจินฺตกานํ ญาณจกฺขุสมฺมุยฺหนฏฺฐานภูตา ปาฬินยา วิวิธา ทิสฺสนฺติ. ยถาห –

Các trường hợp khác tương tự cũng nên được áp dụng. Như vậy, trong lời dạy của Đức Phật, về mặt từ ngữ, về mặt ý nghĩa, và về mặt chủ ý, có thể thấy được nhiều phương pháp trình bày Pāli khác nhau, là những chỗ gây ra sự nhầm lẫn cho tuệ nhãn của các nhà ngữ pháp học. Như có lời rằng –

‘‘ชานนฺตา อปิ สทฺทสตฺถมขิลํ มุยฺหนฺติ ปาฐกฺกเม,เยภุยฺเยน หิ โลกนีติวิธุรา ปาเฐ นยา วิชฺชเร;

ปณฺฑิจฺจมฺปิ ปหาย พาหิรคตํ เอตฺเถว ตสฺมา พุโธ,สิกฺเขยฺยามลธมฺมสาครตเร นิพฺพานติตฺถูปเค’’ติ.

“Dù biết toàn bộ ngữ pháp, họ vẫn nhầm lẫn trong văn bản; vì phần lớn các phương pháp trong văn bản đều khác với logic thế gian. Do đó, bậc trí, sau khi từ bỏ học thuật bên ngoài, nên tu học ngay tại đây để vượt qua biển Pháp vô nhiễm, để đến được bến bờ Nibbāna.”

เอวํ ปาฬินยานํ ทุพฺพิญฺเญยฺยตฺตา ‘‘วนปฺปคุมฺเพ, พาเล จ, ปณฺฑิเต จา’’ติอาทีนํ สุทฺธปจฺจตฺตวจนตฺตญฺเญว สารโต ปจฺเจตพฺพํ, น สุติสามญฺเญน ภุมฺโมปโยควจนตฺตํ ภุมฺโมปโยควจเนหิ เตสํ สมานสุติกตฺเตปิ ปจฺจตฺตโชตกตฺตา. สมานสุติกาปิ หิ สทฺทา อตฺถปฺปกรณลิงฺคสทฺทนฺตราภิสมฺพนฺธาทิวเสน อตฺถวิเสสโชตกา ภวนฺติ. ตํ ยถา? ‘‘สีโห คายตี’’ติ วุตฺเต ‘‘เอวํนามโก ปุริโส’’ติ อตฺโถ วิญฺญายติ. ‘‘สีโห นงฺคุฏฺฐํ จาเลตี’’ติ วุตฺเต ปน ‘‘มิคราชา’’ติ วิญฺญายติ. เอวํ อตฺถวเสน สมานสุติกานํ อตฺถวิเสสโชตนํ ภวติ. สงฺคาเม ฐตฺวา ‘‘สินฺธวมาเนหี’’ติ วุตฺเต ‘‘อสฺโส’’ติ วิญฺญายติ. โรคิสาลายํ ปน ‘‘สินฺธวมาเนหี’’ติ วุตฺเต ‘‘ลวณ’’นฺติ วิญฺญายติ. เอวํ ปกรณวเสน สมานสุติกานํ อตฺถวิเสสโชตนํ ภวติ. ‘‘อิสฺสา’’ติ วุตฺเต ‘‘เอวํนามิกา ธมฺมชาตี’’ติ วิญฺญายติ. ‘‘อิสฺโส’’ติ วุตฺเต ปน ‘‘อจฺฉมิโค’’ติ วิญฺญายติ. เอวํ ลิงฺควเสน เอกเทสสมานสุติกานํ อตฺถวิเสสโชตนํ ภวติ. เอตฺถ ปน กิญฺจาปิ ‘‘เทวทตฺตํ ปกฺโกส ฆฏธารกํ [Pg.172] ทณฺฑธารก’’นฺติอาทีสุปิ ฆฏทณฺฑาทีนิ ลิงฺคํ, ตถาปิ สมานสุติกาธิการตฺตา น ตํ อิธาธิปฺเปตํ.

Do các phương pháp trình bày Pāli khó hiểu như vậy, nên các trường hợp như “vanappagumbe, bāle ca, paṇḍite ca” về bản chất cần được hiểu là thuần túy chủ cách, chứ không phải là vị trí cách do sự tương đồng về âm thanh; bởi vì mặc dù chúng có âm thanh giống với các từ ở vị trí cách, chúng vẫn biểu thị chủ cách. Thật vậy, các từ có âm thanh giống nhau có thể biểu thị những ý nghĩa đặc biệt tùy theo ý nghĩa, văn cảnh, giới tính, mối liên hệ với các từ khác, v.v. Ví dụ như thế nào? Khi nói “Sīho gāyatī” (Sīha hát), ý nghĩa được hiểu là “người đàn ông tên là Sīha”. Nhưng khi nói “Sīho naṅguṭṭhaṃ cāleti” (Sư tử vẫy đuôi), ý nghĩa được hiểu là “vua của các loài thú”. Như vậy, dựa vào ý nghĩa, sự biểu thị ý nghĩa đặc biệt của các từ có âm thanh giống nhau xảy ra. Khi đứng trong trận chiến và nói “sindhavamānehī” (hãy mang sindhava đến), ý nghĩa được hiểu là “con ngựa”. Nhưng trong bệnh xá, khi nói “sindhavamānehī”, ý nghĩa được hiểu là “muối”. Như vậy, dựa vào văn cảnh, sự biểu thị ý nghĩa đặc biệt của các từ có âm thanh giống nhau xảy ra. Khi nói “issā”, ý nghĩa được hiểu là “một pháp có tên như vậy (sự ganh tỵ)”. Nhưng khi nói “isso”, ý nghĩa được hiểu là “con gấu”. Như vậy, dựa vào giới tính, sự biểu thị ý nghĩa đặc biệt của các từ có một phần âm thanh giống nhau xảy ra. Tuy nhiên, ở đây, mặc dù trong các câu như “devadattaṃ pakkosa ghaṭadhārakaṃ daṇḍadhāraka” (hãy gọi Devadatta, người mang bình, người mang gậy), cái bình, cái gậy v.v. cũng là dấu hiệu (liṅga), nhưng điều đó không được chủ ý ở đây vì đang bàn về các từ có âm thanh giống nhau.

‘‘อิสฺสา อุปฺปชฺชตี’’ติ จ ‘‘อิสฺสา ปุริสมนุพนฺธึสู’’ติ จ วุตฺเต ปน สพฺพถา สมานสุติกานํ สทฺทนฺตราภิสมฺพนฺธวเสน ยถาวุตฺตอตฺถวิเสสโชตนํ ภวติ. ตถา ‘‘สีโห ภิกฺขเว มิคราชา สายนฺหสมยํ อาสยา นิกฺขมตี’’ติ วุตฺเต ‘‘มิคาธิโป เกสรสีโห’’ติ วิญฺญายติ. ‘‘สีโห สมณุทฺเทโส, สีโห เสนาปตี’’ติ จ วุตฺเต ปน ‘‘สีโห นาม สามเณโร, สีโห นาม เสนาปตี’’ติ วิญฺญายติ. เอวมฺปิ สทฺทนฺตราภิสมฺพนฺธวเสน สมานสุติกานํ อตฺถวิเสสโชตนํ ภวติ. ‘‘อทฺทสํสุ โข ฉพฺพคฺคิยา ภิกฺขู สตฺตรสวคฺคิเย ภิกฺขู วิหารํ ปฏิสงฺขโรนฺเต’’ติ เอวมฺปิ สทฺทนฺตราภิสมฺพนฺธวเสน สมานสุติกานํ ปจฺจตฺโตปโยคตฺถสงฺขาตอตฺถวิเสสโชตนํ ภวติ. ตถา ‘‘สิญฺจ ภิกฺขุ อิมํ นาวํ, อญฺญตโร ภิกฺขุ ภควนฺตํ เอตทโวจา’’ติ เอวมฺปิ สทฺทนฺตราภิสมฺพนฺธวเสน สมานสุติกานํ อาลปนตฺถปจฺจตฺตตฺถสงฺขาตอตฺถวิเสสโชตนํ ภวติ, ตสฺมา ‘‘วนปฺปคุมฺเพ ยถ ผุสฺสิตคฺเค’’ติอาทีนิ ภุมฺโมปโยควจเนหิ สทิสตฺเตปิสทฺทนฺตราภิสมฺพนฺธวเสน สุทฺธปจฺจตฺตวจนานีติ คเหตพฺพานิ. ปจฺจตฺเตกวจนพหุวจนานํ เอว หิ เอการาเทสวเสน เอวํวิธานิ รูปานิ ภวนฺติ ภุมฺโมปโยควจนานิ วิยาติ. นนุ จ โภ เอวํวิธานํ รูปานํ ปาฬิยํ ทิสฺสนโต ‘เอการนฺตมฺปิ ปุลฺลิงฺคํ อตฺถี’ติ วตฺตพฺพนฺติ? น วตฺตพฺพํ, โอการนฺตภาโวคธรูปวิเสสตฺตา เตสํ รูปานํ. อาเทสวเสน หิ สิทฺธตฺตา วิสุํ เอการนฺตปุลฺลิงฺคํ นาม นตฺถิ, ตสฺมา ปุลฺลิงฺคานํ ยถาวุตฺตสตฺตวิธตาเยว คเหตพฺพาติ.

Hơn nữa, khi nói “issā uppajjatī” (sự ganh tỵ sanh khởi) và “issā purisamanubandhiṃsū” (các cung thủ đã đi theo người đàn ông), thì đối với các từ có âm thanh hoàn toàn giống nhau, sự biểu thị ý nghĩa đặc biệt như đã nói xảy ra do mối liên hệ với các từ khác. Tương tự, khi nói “sīho bhikkhave migarājā sāyanhasamayaṃ āsayā nikkhamatī” (này các Tỳ khưu, sư tử, vua của các loài thú, vào buổi chiều đi ra khỏi hang), ý nghĩa được hiểu là “chúa của các loài thú, sư tử có bờm”. Nhưng khi nói “Sīho samaṇuddeso, sīho senāpatī” (Sīha là vị sa-di, Sīha là vị tướng quân), ý nghĩa được hiểu là “vị sa-di tên là Sīha, vị tướng quân tên là Sīha”. Như vậy, sự biểu thị ý nghĩa đặc biệt của các từ có âm thanh giống nhau cũng xảy ra do mối liên hệ với các từ khác. Ngay cả trong câu “Addasaṃsu kho chabbaggiyā bhikkhū sattarasavaggiye bhikkhū vihāraṃ paṭisaṅkharonte” (nhóm sáu vị Tỳ khưu đã thấy nhóm mười bảy vị Tỳ khưu đang sửa chữa ngôi tịnh xá), sự biểu thị ý nghĩa đặc biệt được gọi là ý nghĩa chủ cách và đối cách của các từ có âm thanh giống nhau cũng xảy ra do mối liên hệ với các từ khác. Tương tự, trong các câu “siñca bhikkhu imaṃ nāvaṃ” (hỡi Tỳ khưu, hãy tát nước chiếc thuyền này) và “aññataro bhikkhu bhagavantaṃ etadavocā” (một vị Tỳ khưu nọ đã bạch với Đức Thế Tôn điều này), sự biểu thị ý nghĩa đặc biệt được gọi là ý nghĩa hô cách và chủ cách của các từ có âm thanh giống nhau cũng xảy ra do mối liên hệ với các từ khác. Do đó, các trường hợp như “vanappagumbe yatha phussitagge” mặc dù giống với các từ ở vị trí cách, nhưng cần được hiểu là các từ thuần túy ở chủ cách do mối liên hệ với các từ khác. Thật vậy, chính các từ ở chủ cách số ít và số nhiều, thông qua sự biến đổi thành nguyên âm ‘e’, mới có những hình thức như vậy, trông giống như các từ ở vị trí cách. (Có người hỏi:) “Thưa ngài, chẳng phải vì thấy những hình thức như vậy trong kinh điển Pāli mà nên nói rằng ‘cũng có danh từ nam tính tận cùng bằng ‘e’ sao?” (Đáp:) Không nên nói vậy, vì các hình thức ấy là những trường hợp đặc biệt phát sinh từ hình thức tận cùng bằng ‘o’. Vì chúng được hình thành do sự biến đổi, nên không có danh từ nam tính riêng biệt tận cùng bằng ‘e’. Do đó, cần phải hiểu rằng danh từ nam tính chỉ có bảy loại như đã được trình bày.

เกจิ [Pg.173] ปน วเทยฺยุํ ‘‘ยายํ ปุริสสทฺทนยํ คเหตฺวา ‘ภูโต, ภูตา. ภูต’นฺติอาทินา สพฺเพสโมการนฺตปทานํ นามิกปทมาลา วิภตฺตา, ตตฺถ จตุตฺเถกวจนสฺส อายาเทสสหิตานิ รูปานิ กิมตฺถํ น วุตฺตานี’’ติ? วิเสสทสฺสนตฺถํ. ตาทิสานิ หิ จตุตฺเถกวจนรูปานิ ปาฬินเย โปราณฏฺฐกถานเย จ อุปปริกฺขิยมาเน ‘‘คตฺยตฺถกมฺมนิ, นยนตฺถกมฺมนิ, วิภตฺติวิปริณาเม, ตทตฺเถ จา’’ติ สงฺเขปโต อิเมสุ จตูสุเยว ฐาเนสุ, ปเภทโต ปน สตฺตสุ ฐาเนสุ ทิสฺสนฺติ. ทานโรจนธารณนโมโยคาทิเภเท ปน ยตฺถ กตฺถจิ สมฺปทานวิสเย น ทิสฺสนฺติ, อิติ อิมํ วิเสสํ ทสฺเสตุํ น วุตฺตานีติ. นนุ ทานกฺริยาโยเค ‘‘อภิรูปาย กญฺญา เทยฺยา’’ติ จตุตฺเถกวจนสฺส อายาเทสสหิตรูปทสฺสนโต อิมสฺมิมฺปิ สทฺทนีติปฺปกรเณ ‘‘ปุริสาย, ภูตายา’’ติอาทีนิ วตฺตพฺพานิ, เอวํ สนฺเต กสฺมา ‘‘ทานโรจนธารณนโมโยคาทิเภเท ปน ยตฺถ กตฺถจิ สมฺปทานวิสเย น ทิสฺสนฺตี’’ติ วุตฺตนฺติ? อปาฬินยตฺตา. ‘‘อภิรูปาย กญฺญา เทยฺยา’’ติ อยญฺหิ สทฺทสตฺถโต อาคโต นโย, น พุทฺธวจนโต. พุทฺธวจนญฺหิ ปตฺวา ‘‘อภิรูปสฺส กญฺญา เทยฺยา’’ติ ปทรูปํ ภวิสฺสตีติ. นนุ จ โภ นโมโยคาทีสุปิ จตุตฺเถกวจนสฺส อายาเทโส ทิสฺสตีติ. สาสนาวจราปิ หิ นิปุณา ปณฺฑิตา ‘‘นโม พุทฺธายา’’ติอาทีนิ วตฺวา รตนตฺตยํ วนฺทนฺติ. เกจิ ปน –

Tuy nhiên, một số người có thể nói rằng: “Do đã dựa theo phương pháp của từ purisa mà biến cách danh từ của tất cả các từ có tận cùng bằng ‘o’ như là ‘bhūto, bhūtā, bhūta’, tại sao các hình thức đi kèm với sự thay thế āya của biến cách thứ tư số ít lại không được đề cập ở đó?”. (Đáp rằng:) Để chỉ ra sự khác biệt. Thật vậy, khi xem xét kỹ lưỡng trong kinh điển Pāli và trong các Chú giải xưa, các hình thức của biến cách thứ tư số ít như vậy được thấy một cách tóm tắt chỉ trong bốn trường hợp này: “trong nghiệp của nghĩa chuyển động, trong nghiệp của nghĩa dẫn dắt, trong sự chuyển đổi biến cách, và trong ý nghĩa vì lợi ích của”, và một cách chi tiết thì trong bảy trường hợp. Tuy nhiên, chúng không được thấy ở bất cứ đâu trong đối tượng tiếp nhận (sampadāna) thuộc các trường hợp như là sự cho, sự làm hài lòng, sự mang nợ, sự kết hợp với ‘namo’. Do đó, để chỉ ra sự khác biệt này, chúng đã không được đề cập. (Hỏi rằng:) Chẳng phải trong sự kết hợp với hành động cho, do thấy hình thức đi kèm với sự thay thế āya của biến cách thứ tư số ít trong câu “abhirūpāya kaññā deyyā” (cô gái nên được gả cho người đẹp trai), nên trong bộ luận Saddanīti này, các từ như “purisāya, bhūtāya” cũng phải được nói đến hay sao? Nếu vậy, tại sao lại nói rằng “chúng không được thấy ở bất cứ đâu trong đối tượng tiếp nhận thuộc các trường hợp như là sự cho, sự làm hài lòng, sự mang nợ, sự kết hợp với ‘namo’”? (Đáp rằng:) Vì không phải là phương pháp của kinh điển Pāli. Thật vậy, câu “abhirūpāya kaññā deyyā” này là phương pháp đến từ văn phạm thế tục, không phải từ lời Phật dạy. Vì khi xét đến lời Phật dạy, hình thức của từ sẽ là “abhirūpassa kaññā deyyā”. (Hỏi rằng:) Thưa ngài, chẳng phải sự thay thế āya của biến cách thứ tư số ít cũng được thấy trong các trường hợp kết hợp với ‘namo’ hay sao? Thật vậy, ngay cả các học giả uyên bác trong giáo pháp cũng nói những câu như “namo buddhāyā” rồi đảnh lễ Tam Bảo. Và một số người khác –

‘‘นโม พุทฺธาย พุทฺธสฺส,นโม ธมฺมาย ธมฺมิโน;

นโม สงฺฆาย สงฺฆสฺส,นโมกาเรน โสตฺถิ เม’’ติ จ,

“Kính lễ đức Phật, của đức Phật, Kính lễ Chánh Pháp, của bậc có Pháp; Kính lễ Tăng chúng, của Tăng chúng, Nhờ sự kính lễ này, mong cho tôi được an lành”, và,

‘‘มุเข [Pg.174] สรสิ สมฺผุลฺเล, นยนุปฺปลปงฺกเช;

ปาทปงฺกชปูชาย, พุทฺธาย สตตํ ทเท’’ติ จ,

“Trong hồ sen nở rộ là gương mặt, với hoa sen xanh là đôi mắt; với sự cúng dường hoa sen là đôi chân, tôi hằng dâng lên đức Phật”, và,

‘‘นโร นรํ ยาจติ กิญฺจิ วตฺถุํ, นเรน ทูโต ปหิโต นรายา’’ติ จ คาถารจนมฺปิ กุพฺพนฺตีติ? สจฺจํ, สาสนาวจราปิ นิปุณา ปณฺฑิตา ‘‘นโม พุทฺธายา’’ติอาทีนิวตฺวา รตนตฺตยํ วนฺทนฺติ, คาถารจนมฺปิ กุพฺพนฺติ, เอวํ สนฺเตปิ เต สทฺทสตฺเถ กตปริจยวเสน สทฺทสตฺถโต นยํ คเหตฺวา ตถารูปา คาถาปิ จุณฺณิยปทานิปิ อภิสงฺขโรนฺติ, ‘‘นโม พุทฺธายา’’ติอาทีนิ วตฺวา รตนตฺตยํ วนฺทนฺติ. เย ปน สทฺทสตฺเถ อกตปริจยา อนฺตมโส พาลทารกา, เตปิ อญฺเญสํ วจนํ สุตฺวา กตปริจยวเสน ‘‘นโม พุทฺธายา’’ติอาทีนิ วตฺวา รตนตฺตยํ วนฺทนฺติ, ‘‘นโม พุทฺธสฺสา’’ติ วทนฺตา ปน อปฺปกตรา. กตฺถจิ หิ ปเทเส กุมารเก อกฺขรสมยํ อุคฺคณฺหาเปนฺตา ครู อกฺขรานมาทิมฺหิ ‘‘นโม พุทฺธายา’’ติ สิกฺขาเปนฺติ, น ปน ‘‘นโม พุทฺธสฺสา’’ติ, เอวํ สนฺเตปิ ปาฬินเย โปราณฏฺฐกถานเย จ อุปปริกฺขิยมาเน ฐเปตฺวา คตฺยตฺถกมฺมาทิฏฺฐานจตุกฺกํ, ปเภทโต สตฺตฏฺฐานํ วา ทานโรจนธารณนโมโยคาทิเภเท ยตฺถ กตฺถจิ สมฺปทานวิสเย จตุตฺเถกวจนสฺส อายาเทสสหิตานิ รูปานิ น ทิสฺสนฺติ, ตสฺมา เกหิจิ อภิสงฺขตานิ ‘‘นโม พุทฺธาย, พุทฺธาย ทานํ เทนฺตี’’ติ ปทานิ ปาฬึ ปตฺวา ‘‘นโม พุทฺธสฺส, พุทฺธสฺส ทานํ เทนฺตี’’ติ อญฺญรูปานิ ภวนฺตีติ ทฏฺฐพฺพํ. อยํ ปน ปาฬินยอฏฺฐกถานยานุรูเปน อายาเทสสฺส ปโยครจนา – ‘‘พุทฺธาย สรณํ คจฺฉติ, พุทฺธํ สรณํ คจฺฉตี’’ติ วา, ‘‘พุทฺธาย นครํ เนนฺติ, พุทฺธํ นครํ เนนฺตี’’ติ วา, ‘‘พุทฺธาย สกฺกโต ธมฺโม, พุทฺเธน สกฺกโต ธมฺโม’’ติ วา, ‘‘พุทฺธาย ชีวิตํ ปริจฺจชติ, พุทฺธสฺส อตฺถาย ชีวิตํ ปริจฺจชตี’’ติ วา, ‘‘พุทฺธาย อเปนฺติ อญฺญติตฺถิยา, พุทฺธสฺมา อเปนฺติ อญฺญติตฺถิยา’’ติ วา[Pg.175], ‘‘พุทฺธาย ธมฺมตา, พุทฺธสฺส ธมฺมตา’’ติ วา, ‘‘พุทฺธาย ปสนฺโน, พุทฺเธ ปสนฺโน’’ติ วา อิติ ปเภทโต อิมํ สตฺตฐานํ วิวชฺเชตฺวา อญฺญตฺถ อายาเทโส น ทิสฺสติ. ตถา หิ –

“Người này xin người kia vật gì đó, sứ giả được người này phái đi đến người kia”, và họ cũng sáng tác các bài kệ (như vậy) phải không? (Đáp rằng:) Đúng vậy, ngay cả các học giả uyên bác trong giáo pháp cũng đảnh lễ Tam Bảo bằng cách nói “namo buddhāyā” và cũng sáng tác các bài kệ. Mặc dù vậy, do quen thuộc với văn phạm thế tục, họ đã lấy phương pháp từ văn phạm thế tục để tạo ra các bài kệ và các đoạn văn xuôi như vậy, và đảnh lễ Tam Bảo bằng cách nói “namo buddhāyā”. Còn những người không quen thuộc với văn phạm thế tục, cho đến cả trẻ nhỏ, họ cũng nghe lời người khác nói, do quen thuộc mà đảnh lễ Tam Bảo bằng cách nói “namo buddhāyā”. Còn những người nói “namo buddhassā” thì ít hơn. Thật vậy, ở một số vùng, khi dạy trẻ em học chữ, các thầy giáo dạy “namo buddhāyā” ở đầu các mẫu tự, chứ không phải “namo buddhassā”. Mặc dù vậy, khi xem xét kỹ lưỡng trong kinh điển Pāli và trong các Chú giải xưa, ngoại trừ bốn trường hợp như nghiệp của nghĩa chuyển động v.v..., hoặc bảy trường hợp một cách chi tiết, các hình thức đi kèm với sự thay thế āya của biến cách thứ tư số ít không được thấy ở bất cứ đâu trong đối tượng tiếp nhận thuộc các trường hợp như là sự cho, sự làm hài lòng, sự mang nợ, sự kết hợp với ‘namo’. Do đó, cần phải hiểu rằng các từ “namo buddhāya, buddhāya dānaṃ dentī” (kính lễ đức Phật, họ dâng cúng đến đức Phật) do một số người tạo ra, khi xét đến kinh điển Pāli, sẽ trở thành các hình thức khác là “namo buddhassa, buddhassa dānaṃ dentī”. Tuy nhiên, đây là cách sử dụng sự thay thế āya phù hợp với phương pháp của kinh điển Pāli và Chú giải: “buddhāya saraṇaṃ gacchati” hoặc “buddhaṃ saraṇaṃ gacchati” (đi đến quy y đức Phật), “buddhāya nagaraṃ nenti” hoặc “buddhaṃ nagaraṃ nentī” (họ dẫn đến thành vì đức Phật), “buddhāya sakkato dhammo” hoặc “buddhena sakkato dhammo” (Pháp được đức Phật tôn trọng), “buddhāya jīvitaṃ pariccajati” hoặc “buddhassa atthāya jīvitaṃ pariccajati” (người ấy từ bỏ mạng sống vì đức Phật), “buddhāya apenti aññatitthiyā” hoặc “buddhasmā apenti aññatitthiyā” (các ngoại đạo đi khỏi đức Phật), “buddhāya dhammatā” hoặc “buddhassa dhammatā” (bản chất của đức Phật), “buddhāya pasanno” hoặc “buddhe pasanno” (hoan hỷ với đức Phật). Như vậy, ngoại trừ bảy trường hợp chi tiết này, sự thay thế āya không được thấy ở nơi khác. Cụ thể là:

ปาเฐ มหานมกฺการ-สงฺขาเต สาธุนนฺทเน;

สมฺปทาเน นโมโยเค, อายาเทโส น ทิสฺสติ.

Trong bài đọc được gọi là Lời Đại Đảnh Lễ, làm vui lòng người thiện; trong đối tượng tiếp nhận kết hợp với ‘namo’, sự thay thế āya không được thấy.

เอตฺถ มหานมกฺการปาโฐ นาม ‘‘นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺสา’’ติ ปาโฐ. อตฺราปิ อายาเทโส น ทิสฺสติ. วมฺมิกสุตฺเตปิ ‘‘นโม กโรหิ นาคสฺสา’’ติ เอวํ อายาเทโส น ทิสฺสติ. อมฺพฏฺฐสุตฺเตปิ ‘‘โสตฺถิ ภทนฺเต โหตุ รญฺโญ, โสตฺถิ ชนปทสฺส’’. เอวํ อายาเทโส น ทิสฺสติ.

Ở đây, bài đọc Lời Đại Đảnh Lễ chính là bài đọc “namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassā”. Ở đây cũng không thấy sự thay thế āya. Trong kinh Vammika cũng vậy, trong câu “namo karohi nāgassā” (hãy kính lễ vị Nāga), sự thay thế āya cũng không được thấy. Trong kinh Ambaṭṭha cũng vậy, “sotthi bhadante hotu rañño, sotthi janapadassa” (thưa ngài, mong cho đức vua được an lành, mong cho xứ sở được an lành). Sự thay thế āya cũng không được thấy.

‘‘สุปฺปพุทฺธ’’นฺติ ปาฐสฺส, อตฺถสํวณฺณนายปิ;

สมฺปทาเน นโมโยเค, อายาเทโส น ทิสฺสติ.

Cũng trong phần giải nghĩa của bài đọc “Suppabuddha”; trong đối tượng tiếp nhận kết hợp với ‘namo’, sự thay thế āya không được thấy.

ตถา หิ

Thật vậy,

‘‘สุปฺปพุทฺธํ ปพุชฺฌนฺติ, สทา โคตมสาวกา;

เยสํ ทิวา จ รตฺโต จ, นิจฺจํ พุทฺธคตา สตี’’ติ

“Các đệ tử của Gotama luôn luôn tỉnh thức, những vị mà niệm tưởng về đức Phật luôn thường trực, cả ngày lẫn đêm.”

อิมิสฺสา ปาฬิยา อฏฺฐกถายํ ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิกสฺส ปุตฺโต คุฬํ ขิปมาโน พุทฺธานุสฺสตึ อาวชฺเชตฺวา ‘นโม พุทฺธสฺสา’ติ วตฺวา คุฬํ ขิปตี’’ติ อายาเทสวชฺชิโต สทฺทรจนาวิเสโส ทิสฺสติ. สคาถาวคฺควณฺณนายมฺปิ ธนญฺชานีสุตฺตฏฺฐกถายํ ‘‘ตฺวํ ฐิตาปิ นิสินฺนาปิ ขิปิตฺวาปิ กาเสตฺวาปิ ‘นโม พุทฺธสฺสา’ติ ตสฺส มุณฺฑกสฺส สมณกสฺส นมกฺการํ กโรสี’’ติ อายาเทสวชฺชิโต สทฺทรจนาวิเสโส ทิสฺสติ. ตถา ตตฺถ ตตฺถ ‘‘พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทานํ เทติ. ตสฺส [Pg.176] ปุริสสฺส ภตฺตํ น รุจฺจติ. สมณสฺส โรจเต สจฺจํ, พุทฺธสฺส ฉตฺตํ ธาเรติ, พุทฺธสฺส สิลาฆเต’’ติอาทินา อายาเทสวิวชฺชิโต สทฺทรจนาวิเสโส ทิสฺสติ. เอวํ ทานโรจนาทีสุ พหูสุ สมฺปทานวิสเยสุ จตุตฺเถกวจนสฺส อายาเทสสหิตํ รูปํ น ทิสฺสติ.

Trong Chú giải của câu Pāḷi này, cấu trúc từ ngữ đặc biệt không có sự thay thế ‘āya’ được thấy như sau: “Con trai của người có chánh kiến, trong khi ném viên đất sét, sau khi hướng tâm đến niệm Phật, đã nói ‘namo buddhassa’ rồi ném viên đất sét.” Cũng trong phần giải thích kinh Dhanañjāni thuộc Chú giải phẩm Sagāthāvagga, cấu trúc từ ngữ đặc biệt không có sự thay thế ‘āya’ được thấy như sau: “Ngươi dù đứng, dù ngồi, dù ném, dù ho, cũng đã đảnh lễ vị sa-môn đầu trọc ấy rằng ‘namo buddhassa’.” Tương tự, ở nhiều nơi khác, cấu trúc từ ngữ đặc biệt không có sự thay thế ‘āya’ được thấy qua các ví dụ như: “vị ấy cúng dường đến chư Tăng với đức Phật là vị dẫn đầu (buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa dānaṃ deti). Cơm không làm cho người ấy thích thú (Tassa purisassa bhattaṃ na ruccati). Chân lý làm cho vị sa-môn thích thú (Samaṇassa rocate saccaṃ), vị ấy che lọng cho đức Phật (buddhassa chattaṃ dhāreti), vị ấy tán thán đức Phật (buddhassa silāghate).” Như vậy, trong nhiều trường hợp chỉ định cách liên quan đến việc cho, sự thích thú, v.v... hình thức của chỉ định cách số ít cùng với sự thay thế ‘āya’ đã không được tìm thấy.

คตฺยตฺถกมฺมาทีสุ ปน จตูสุ ฐาเนสุ ทิสฺสติ. ตถา หิ ‘‘มูลาย ปฏิกสฺเสยฺย, อปฺโป สคฺคาย คจฺฉตี’’ติ เจตฺถ คตฺยตฺถกมฺมนิ ทิสฺสติ. เอตฺถ หิ ‘‘มูลํ ปฏิกสฺเสยฺย, อปฺโป สคฺคํ คจฺฉตี’’ติ จ อตฺโถ. ‘‘ปฏิกสฺเสยฺยา’’ติ เจตฺถ กส คติยนฺติ ธาตุสฺส ปติอุปสคฺเคน วิเสสิตตฺตา ‘‘อากฑฺเฒยฺยา’’ติ อตฺโถ ภวติ. ‘‘อยํ ปุริโส มม อตฺถกาโม, โย มํ คเหตฺวาน ทกาย เนตี’’ติ เอตฺถ นยนตฺถกมฺมนิ ทิสฺสติ. เอตฺถ หิ มํ อุทกํ เนติ, อตฺตโน วสนกโสพฺภํ ปาเปตีติ อตฺโถ. ‘‘วิรมถายสฺมนฺโต มม วจนายา’’ติ เอตฺถ วิภตฺติวิปริณาเม ทิสฺสติ. มม วจนโต วิรมถาติ หิ นิสฺสกฺกวจนวเสน อตฺโถ. ‘‘มหาคณาย ภตฺตา เม’’ติ เอตฺถาปิ วิภตฺติวิปริณาเม ทิสฺสติ. มม มหโต หํสคณสฺส ภตฺตาติ หิ สามิวจนวเสน อตฺโถ. มม หํสราชาติ เจตฺถ อธิปฺปาโย. ‘‘อสกฺกตา จสฺม ธนญฺจยายา’’ติ เอตฺถาปิ วิภตฺติวิปริณาเม ทิสฺสติ. มยํ ธนญฺจยสฺส รญฺโญ อสกฺกตา จ ภวามาติ หิ กตฺตุตฺเถ สามิวจนํ. ตถา หิ ‘‘ธนญฺจยสฺสา’’ติ วา ‘‘ธนญฺจเยนา’’ติ วา วตฺตพฺเพ เอวํ อวตฺวา ‘‘ธนญฺจยายา’’ติ สมฺปทานวจนํ ทานกฺริยาทิกสฺส สมฺปทานวิสยสฺส อภาวโต วิภตฺติวิปริณาเมเยว ยุชฺชติ, ตสฺมา ธนญฺจยราเชน มยํ อสกฺกตา จ ภวามาติ อตฺโถ คเหตพฺโพ. อญฺญมฺปิ วิภตฺติวิปริณามฏฺฐานํ มคฺคิตพฺพํ.

Tuy nhiên, (hình thức này) được thấy ở bốn trường hợp như là túc từ của động từ chỉ sự chuyển động. Cụ thể là: trong câu “mūlāya paṭikasseyya, appo saggāya gacchati” (nên trở về gốc, ít người đi đến cõi trời), (hình thức này) được thấy trong túc từ của động từ chỉ sự chuyển động. Ở đây, ý nghĩa là “nên trở về gốc (mūlaṃ), ít người đi đến cõi trời (saggaṃ).” Trong từ “paṭikasseyyā”, vì động từ căn ‘kasa’ có nghĩa là ‘đi’ được xác định bởi tiếp đầu ngữ ‘pati’ nên có nghĩa là “nên kéo về.” Trong câu “Ayaṃ puriso mama atthakāmo, yo maṃ gahetvāna dakāya netī” (người này là người mong muốn lợi ích cho ta, người đã bắt ta rồi dẫn đến nước), (hình thức này) được thấy trong túc từ của động từ chỉ sự dẫn dắt. Ở đây, ý nghĩa là “vị ấy dẫn ta đến nước (udakaṃ), làm cho ta đến hố sâu là nơi ở của mình.” Trong câu “Viramathāyasmanto mama vacanāyā” (chư hiền giả, hãy dừng lại vì lời nói của tôi), (hình thức này) được thấy trong sự biến đổi cách. Ý nghĩa theo cách xuất xứ là “hãy dừng lại vì lời nói của tôi (vacanā).” Trong câu “Mahāgaṇāya bhattā me” (ta là chồng của đàn lớn), (hình thức này) cũng được thấy trong sự biến đổi cách. Ý nghĩa theo cách sở hữu là “chồng của đàn ngỗng lớn của ta (mahato haṃsagaṇassa).” Ở đây, chủ ý là “ta là vua loài ngỗng.” Trong câu “Asakkatā casma dhanañcayāyā” (chúng tôi không được tôn trọng bởi Dhanañcaya), (hình thức này) cũng được thấy trong sự biến đổi cách. Đây là sở hữu cách trong nghĩa chủ cách, có nghĩa là “chúng tôi không được tôn trọng bởi vua Dhanañcaya (dhanañcayassa).” Cụ thể là: khi đáng lẽ phải nói là “dhanañcayassa” hoặc “dhanañcayena”, do không nói như vậy, nên từ chỉ định cách “dhanañcayāya” chỉ phù hợp trong trường hợp biến đổi cách vì không có đối tượng chỉ định cách như hành động cho đi. Do đó, ý nghĩa cần được hiểu là “chúng tôi không được tôn trọng bởi vua Dhanañcaya.” Các trường hợp biến đổi cách khác cũng nên được tìm hiểu.

‘‘วิราคาย [Pg.177] อุปสมาย นิโรธายา’’ติอาทีนิ ปน อเนกสหสฺสานิ อายาเทสสหิตานิ สทฺทรูปานิ ตทตฺเถ ปวตฺตนฺติ. อฏฺฐกถาจริยาปิ หิ ธมฺมวินยสทฺทตฺถํ วณฺเณนฺตา ‘‘ธมฺมานํ วินยาย. อนวชฺชธมฺมตฺถญฺเหส วินโย, น ภวโภคาทิอตฺถ’’นฺติ ตทตฺถวเสเนว อายาเทสสหิตํ สทฺทรูปํ ปยุญฺชึสุ, เอวํ จตุตฺเถกวจนสฺส อายาเทสสหิตานิ รูปานิ คตฺยตฺถกมฺมนิ นยนตฺถกมฺมนิ วิภตฺติวิปริณาเม ตทตฺเถ จาติ อิเมสุ จตูสุเยว ฐาเนสุ ทิสฺสนฺติ, น ปน ทานโรจนาทิเภเท ยตฺถ กตฺถจิ สมฺปทานวิสเย. ตถา หิ นิรุตฺติปิฏเก ‘‘อตฺถายาติ สมฺปทานวจน’’นฺติ อายาเทสสหิตํ สทฺทรูปํ วุตฺตํ, ปุริสสทฺทาทิวเสน ปน ตาทิสานิ รูปานิ น วุตฺตานิ ตาทิสานํ สทฺทรูปานํ ยตฺถ กตฺถจิ อปฺปวตฺตนโต. กจฺจายนปฺปกรเณปิ หิ ‘‘อาย จตุตฺเถกวจนสฺส ตู’’ติ ลกฺขณสฺส วุตฺติยํ ‘‘อตฺถาย หิตาย สุขาย เทวมนุสฺสาน’’นฺติ วุตฺตํ. ‘‘ปุริสายา’’ติ วา ‘‘สมณายา’’ติ วา ‘‘พฺราหฺมณายา’’ติ วา น วุตฺตนฺติ.

Tuy nhiên, hàng ngàn hình thức từ ngữ có sự thay thế ‘āya’ như “virāgāya, upasamāya, nirodhāya” (để ly tham, để an tịnh, để đoạn diệt) được dùng với ý nghĩa ‘vì mục đích ấy’. Thật vậy, các vị Chú giải sư, khi giải thích ý nghĩa của từ ‘dhammavinaya’ (Pháp và Luật), đã sử dụng hình thức từ ngữ có sự thay thế ‘āya’ theo ý nghĩa ‘vì mục đích ấy’ như sau: “dhammānaṃ vinayāya (để huấn luyện các pháp). Luật này là vì mục đích các pháp vô tội, không phải vì mục đích hữu và các sự hưởng thụ.” Như vậy, các hình thức của chỉ định cách số ít có sự thay thế ‘āya’ chỉ được thấy trong bốn trường hợp này: trong túc từ của động từ chỉ sự chuyển động, trong túc từ của động từ chỉ sự dẫn dắt, trong sự biến đổi cách, và trong ý nghĩa ‘vì mục đích ấy’. Chứ không phải trong bất kỳ trường hợp chỉ định cách nào thuộc loại cho đi, làm cho thích thú, v.v... Cụ thể là: trong Niruttipiṭaka, hình thức từ ngữ có sự thay thế ‘āya’ được nói là từ chỉ định cách: “atthāya.” Nhưng các hình thức tương tự dựa trên các từ như ‘purisa’ đã không được đề cập, vì các hình thức từ ngữ như vậy không xuất hiện ở mọi nơi. Thật vậy, trong ngữ pháp Kaccāyana, trong phần giải thích quy tắc “āya là biến cách của chỉ định cách số ít”, có nói rằng: “atthāya hitāya sukhāya devamanussāna” (vì lợi ích, vì hạnh phúc, vì an lạc cho chư thiên và nhân loại). Các từ như “Purisāya” hay “samaṇāya” hay “brāhmaṇāya” đã không được đề cập đến.

เอตฺถ สิยา – นนุ โภ ตสฺเสว วุตฺติยํ ‘‘จตุตฺถีติ กิมตฺถํ ปุริสสฺส มุขํ. เอกวจนสฺสาติ กิมตฺถํ ปุริสานํ ททาติ. วาติ กิมตฺถํ ทาตา โหติ สมณสฺส วา พฺราหฺมณสฺส วา’’ติ วุตฺตตฺตา ‘‘ปุริสาย สมณาย พฺราหฺมณายา’’ติอาทีนิ ปทรูปานิ นยโต ทสฺสิตานิ, เกวลํ ปน มุขสทฺทโยคโต พหุวจนภาวโต วิกปฺปนโต จ ‘‘ปุริสายา’’ติอาทีนิ น สิชฺฌนฺติ, มุขสทฺทโยคาทิวิรหิเต ปน ฐาเน อวสฺสํ สิชฺฌนฺตีติ? เอตฺถ วุจฺจเต – ‘‘จตุตฺถีติ กิมตฺถํ ปุริสสฺส มุข’’นฺติ วทนฺโต ‘‘สเจ อายาเทโส ภเวยฺย[Pg.178], จตุตฺถิยา เอว ภวติ, น ฉฏฺฐิยา’’ติ ทสฺเสนฺโต ‘‘มุข’’นฺติ ปทํ ทสฺเสสิ, น จ เตน ‘‘มุขสทฺทฏฺฐาเน เทตีติอาทิเก สมฺปทานวิสยภูเต กฺริยาปเท ฐิเต อายาเทโส โหตี’’ติ ทสฺเสติ. ‘‘เอกวจนสฺสาติ กิมตฺถํ ปุริสานํ ททาตี’’ติ วทนฺโตปิ ‘‘เอกวจนสฺเสว อายาเทโส โหติ, น พหุวจนสฺสา’’ติ ทสฺเสติ. ‘‘ททาตี’’ติ อิทํ ปทํ ‘‘ปุริสาน’’นฺติ ปทสฺส สมฺปทานวจนตฺตํ ญาเปตุํ อโวจ, น จ ‘‘เทตีติอาทิเก สมฺปทานวิสยภูเต กฺริยาปเท สติ จตุตฺเถกวจนสฺส อายาเทโส โหตี’’ติ อิมมตฺถํ วิญฺญาเปติ. ‘‘วาติ กิมตฺถํ ทาตา โหติ สมณสฺส วา พฺราหฺมณสฺส วา’’ติ จ วทนฺโตปิ ‘‘สมฺปทาเนเยว วิกปฺเปน อายาเทโส โหตี’’ติ วิญฺญาเปติ, น ทานาทิกฺริยํ ปฏิจฺจ อายาเทสวิธานํ ญาเปติ.

Ở đây có thể (nói rằng): Này bạn, há không phải trong chính sớ giải ấy, vì đã nói rằng: “‘Catutthīti (chỉ định cách thứ tư) để làm gì? (Ví dụ:) purisassa mukhaṃ (mặt của người đàn ông). ‘Ekavacanassāti (của số ít)’ để làm gì? (Ví dụ:) purisānaṃ dadāti (cho những người đàn ông). ‘Vāti (hoặc là)’ để làm gì? (Ví dụ:) dātā hoti samaṇassa vā brāhmaṇassa vā (là người cho đến sa-môn hoặc đến bà-la-môn)’”, do đó các biến cách như purisāya, samaṇāya, brāhmaṇāya đã được chỉ ra theo phương pháp? Tuy nhiên, chỉ vì có sự liên hệ với từ mukha, vì là số nhiều, và vì có sự tùy chọn, nên các (biến cách) như purisāya v.v... không thành tựu. Nhưng ở nơi không có sự liên hệ với từ mukha v.v..., chúng chắc chắn thành tựu. (Đáp:) Ở đây được nói rằng: Người nói “‘Catutthīti để làm gì? purisassa mukhaṃ’” đã chỉ ra từ “mukha” để cho thấy rằng “nếu có sự thay thế āya, thì nó chỉ xảy ra cho chỉ định cách thứ tư, chứ không phải cho sở thuộc cách thứ sáu”, chứ không phải qua đó mà cho thấy rằng “khi có động từ ở vị trí của từ mukha, như deti v.v... là đối tượng của chỉ định cách, thì sự thay thế āya xảy ra”. Người nói “‘Ekavacanassāti để làm gì? purisānaṃ dadāti’” cũng cho thấy rằng “sự thay thế āya chỉ xảy ra cho số ít, chứ không phải cho số nhiều”. Vị ấy đã nói từ “dadāti” này để cho biết rằng từ “purisānaṃ” là chỉ định cách, chứ không phải để cho biết ý nghĩa này rằng “khi có động từ như deti v.v... là đối tượng của chỉ định cách, thì sự thay thế āya xảy ra cho chỉ định cách số ít”. Và người nói “‘Vāti để làm gì? dātā hoti samaṇassa vā brāhmaṇassa vā’” cũng cho biết rằng “sự thay thế āya xảy ra một cách tùy chọn chính trong chỉ định cách”, chứ không cho biết quy tắc thay thế āya dựa vào hành động cho, v.v...

ยทิ ปน ทานาทิกฺริยํ ปฏิจฺจ อายาเทสวิธานํ สิยา, วุตฺติการเกน ลกฺขณสฺส วุตฺติยํ มูโลทาหรเณเยว ‘‘อตฺถาย หิตายา’’ติ ตทตฺถปโยคานิ วิย ‘‘ปุริสาย ทียเต’’ติอาทิ วตฺตพฺพํ สิยา, น จ วุตฺตํ. กสฺมาติ เจ? พุทฺธวจเน โปราณฏฺฐกถาสุ จ ตาทิสสฺส ปโยคสฺส อภาวา. นิรุตฺติปิฏเก หิ ปภินฺนปฏิสมฺภิโท โส อายสฺมา มหากจฺจาโน ‘‘ปุริสสฺส ทียเต’’ติ อายาเทสรหิตานิเยว รูปานิ ทสฺเสติ, ‘‘อตฺถายาติ สมฺปทานวจน’’นฺติ ภณนฺโตปิ จ เถโร ทานาทิกฺริยาเปกฺขํ อกตฺวา จตุตฺเถกวจนสฺส อายาเทสสหิตํ รูปเมว นิทฺทิสิ. เตน โส ปโยโค ตทตฺถปฺปโยโคติ วิญฺญายติ. อิติ อิเมหิ การเณหิ ชานิตพฺพํ ‘‘ทานาทิกฺริยํ ปฏิจฺจ อายาเทสวิธานํ น กต’’นฺติ. ยชฺเชวํ ‘‘อตฺถาย หิตายา’’ติอาทีนิเยว ตทตฺถปฺปโยคานิ ‘‘อาย จตุตฺเถกวจนสฺส ตู’’ติ ลกฺขณสฺส วิสยา ภเวยฺยุํ, นาญฺญานีติ? ตนฺน, อญฺญานิปิ วิสยาเยว ตสฺส. กตมานิ? ‘‘มูลาย ปฏิกสฺเสยฺย, อปฺโป [Pg.179] สคฺคาย คจฺฉติ, ทกาย เนติ, วิรมถายสฺมนฺโต มมวจนาย, คณาย ภตฺตา’’ติอาทีนิ. ‘‘สคฺคสฺส คมเนน วา’’ติอาทีนิ ปน วาธิการตฺตา อวิสยาวาติ.

Nhưng nếu quy tắc thay thế āya dựa vào hành động cho, v.v..., thì vị sớ giải trong phần sớ giải về quy tắc, ngay trong các ví dụ gốc, đáng lẽ đã phải nói (câu) như “purisāya dīyate” v.v..., giống như các cách dùng với mục đích ấy (tadatthapayogāni) là “atthāya hitāya”. Nhưng điều đó đã không được nói. Nếu hỏi tại sao? Vì không có cách dùng như vậy trong lời Phật dạy và trong các bản chú giải xưa. Thật vậy, trong Niruttipiṭaka (Tạng Vô Ngại Giải), trưởng lão Mahākaccāna, người đã chứng đắc các tuệ phân tích, chỉ trình bày các hình thức không có sự thay thế āya, như “purisassa dīyate”. Và ngay cả khi nói rằng “‘atthāya’ là một từ chỉ định cách”, vị trưởng lão, không xét đến hành động cho, v.v..., đã chỉ ra chính hình thức của chỉ định cách số ít cùng với sự thay thế āya. Do đó, được hiểu rằng cách dùng đó là cách dùng với mục đích ấy (tadatthappayoga). Vì vậy, bởi những lý do này, cần phải biết rằng “quy tắc thay thế āya không được tạo ra dựa vào hành động cho, v.v...”. Nếu vậy, phải chăng chỉ những cách dùng với mục đích ấy như “atthāya hitāyā” v.v... mới là đối tượng của quy tắc “āya catutthekavacanassa tū”, chứ không phải những (cách dùng) khác? Điều đó không đúng. Những (cách dùng) khác cũng chính là đối tượng của nó. Là những cái nào? “Mūlāya paṭikasseyya (nên kéo về gốc), appo saggāya gacchati (ít người đi đến cõi trời), dakāya neti (dẫn đến nước), viramathāyasmanto mamavacanāya (này các hiền giả, hãy dừng lại vì lời của tôi), gaṇāya bhattā (người hộ độ cho tăng đoàn)” v.v... Tuy nhiên, các (hình thức) như “saggassa gamanena vā” không phải là đối tượng (của quy tắc này) do quyền hạn của từ vā (tùy chọn).

นนุ จ โภ เอวํ สนฺเต วุตฺติการเกน มูโลทาหรเณสุ ‘‘อตฺถาย หิตาย สุขาย เทวมนุสฺสาน’’นฺติ วตฺวา ‘‘มูลาย ปฏิกสฺเสยฺยา’’ติอาทีนิปิ วตฺตพฺพานิ, กิมุทาหรเณ ปน ‘‘วาติ กิมตฺถํ สคฺคสฺส คมเนน วา’’ติ วตฺตพฺพนฺติ? สจฺจํ, อวจเน การณมตฺถิ, ตํ สุณาถ – ‘‘มูลาย ปฏิกสฺเสยฺย, อปฺโป สคฺคาย คจฺฉตี’’ติ เอตฺถ หิ ‘‘มูลาย, สคฺคายา’’ติ ปทานิ สุทฺธสมฺปทานวจนานิ น โหนฺติ คตฺยตฺถกมฺมนิ วตฺตนโต, ตสฺมา มูโลทาหรเณสุ น วุตฺตานิ. ตถา ‘‘ทกาย เนตี’’ติ เอตฺถ ‘‘ทกายา’’ติ ปทํ นยนตฺถกมฺมนิ วตฺตนโต สุทฺธสมฺปทานวจนํ น โหตีติ น วุตฺตํ. ‘‘วิรมถายสฺมนฺโต มม วจนายา’’ติ เอตฺถ ปน ‘‘วจนายา’’ติ ปทํ นิสฺสกฺกวจนตฺเถ วตฺตนโต, ‘‘คณาย ภตฺตา’’ติ เอตฺถ ‘‘คณายา’’ติ ปทํ สามิวจนตฺเถ วตฺตนโต, ‘‘อสกฺกตา จสฺม ธนญฺจยายา’’ติ เอตฺถ ‘‘ธนญฺจยายา’’ติ ปทํ กตฺตุวเสน สามิอตฺเถ วตฺตนโต สุทฺธสมฺปทานวจนํ น โหตีติ น วุตฺตํ. กิมุทาหรเณปิ ‘‘สคฺคสฺสา’’ติ ปทํ คมนสทฺทสนฺนิธานโต คตฺยตฺถกมฺมนิ วตฺตนโต สุทฺธสมฺปทานวจนํ น โหตีติ ‘‘วาติ กิมตฺถํ สคฺคสฺส คมเนน วา’’ติ น วุตฺตํ. เอวญฺเหตฺถ วุตฺตนเยน พุทฺธวจนํ โปราณฏฺฐกถานยญฺจ ปตฺวา จตุตฺเถกวจนสฺส อายาเทสสหิตานิ รูปานิ คตฺยตฺถกมฺมาทีสุ จตูสุเยว ฐาเนสุ ทิสฺสนฺติ, น ปน ทานโรจนาทิเภเท ยตฺถ กตฺถจิ สมฺปทานวิสเยติ ทฏฺฐพฺพํ.

Này bạn, nhưng khi đã như vậy, vị sớ giải trong các ví dụ gốc, sau khi nói “atthāya hitāya sukhāya devamanussāna”, đáng lẽ cũng phải nói “mūlāya paṭikasseyya” v.v... Nhưng tại sao trong phản ví dụ lại nói “vāti kimatthaṃ saggassa gamanena vā”? Đúng vậy, có lý do cho việc không nói. Các vị hãy nghe đây: Ở đây, trong câu “mūlāya paṭikasseyya, appo saggāya gacchati”, các từ “mūlāya, saggāya” không phải là những từ chỉ định cách thuần túy, vì chúng được dùng làm đối tượng của hành động đi lại (gatyatthakamma); do đó, chúng không được nói đến trong các ví dụ gốc. Tương tự, trong câu “dakāya neti”, từ “dakāya” không phải là từ chỉ định cách thuần túy vì nó được dùng làm đối tượng của hành động dẫn dắt (nayanatthakamma), nên không được nói đến. Nhưng trong câu “viramathāyasmanto mama vacanāya”, từ “vacanāya” được dùng với ý nghĩa là lý do để từ bỏ (nissakkavacanattha); trong câu “gaṇāya bhattā”, từ “gaṇāya” được dùng với ý nghĩa là người chủ/người nhận (sāmivacana); trong câu “asakkatā casma dhanañcayāya”, từ “dhanañcayāya” được dùng với ý nghĩa là người chủ/người nhận đối với động từ ‘là’, nên chúng không phải là từ chỉ định cách thuần túy, do đó không được nói đến. Ngay cả trong phản ví dụ, từ “saggassa”, do ở gần từ gamana, được dùng làm đối tượng của hành động đi lại, nên không phải là từ chỉ định cách thuần túy, do đó (câu) “vāti kimatthaṃ saggassa gamanena vā” đã không được nói đến. Như vậy, ở đây, theo phương pháp đã được giải thích, và theo phương pháp của lời Phật dạy và các chú giải xưa, cần phải thấy rằng các hình thức của chỉ định cách số ít cùng với sự thay thế āya chỉ được thấy ở bốn nơi như làm đối tượng của hành động đi lại, v.v..., chứ không phải trong bất kỳ đối tượng chỉ định cách nào, như trong các trường hợp cho, hài lòng, v.v...

นนุ จ โภ ‘‘จนฺทนสารํ เชฏฺฐิกาย อทาสิ สุวณฺณมาลํ กนิฏฺฐายา’’ติ ทานปฺปโยเค จตุตฺเถกวจนสฺส อายาเทสสหิตรูปทสฺสนโต ‘‘ราชกญฺญาย ทียเต, ราชกญฺญาย [Pg.180] รุจฺจติ อลงฺกาโร, ราชกญฺญาย ฉตฺตํ ธาเรติ, ราชกญฺญาย นโม กโรหิ, ราชกญฺญาย โสตฺถิ ภวตุ, ราชกญฺญาย สิลาฆเต’’ติอาทีหิปิ ปโยเคหิ ภวิตพฺพํ, อถ กสฺมา ‘‘พุทฺธวจนํ โปราณฏฺฐกถานยญฺจ ปตฺวา จตุตฺเถกวจนสฺส อายาเทสสหิตานิ รูปานิ คตฺยตฺถกมฺมาทีสุ จตูสุเยว ฐาเนสุ ทิสฺสนฺติ, น ปน ทานโรจนาทิเภเท ยตฺถ กตฺถจิ สมฺปทานวิสเย’’ติ วทถาติ? อุปฺปถมวติณฺโณ ภวํ, น หิ ภวํ อมฺหากํ วจนตฺถํ ชานาติ. อยญฺเหตฺถ อมฺหากํ วจนตฺโถ – สพฺพานิปิ อิตฺถิลิงฺคานิ เอกวจนวเสน ตติยาจตุตฺถีปญฺจมีฉฏฺฐีสตฺตมีฐาเนสุ สมสมานิ โหนฺติ, อปฺปานิ อสมานิ, ตสฺมา ตานิ ฐเปตฺวา ปุลฺลิงฺคนปุํสกลิงฺเคสุ ปุริสาทิ จิตฺตาทิสทฺทานํ อการนฺตปกติภาเว ฐิตานํ จตุตฺเถกวจนสฺส อายาเทสสหิตานิ รูปานิ พุทฺธวจนาทีสุ ทานโรจนาทิเภเท ยตฺถ กตฺถจิ สมฺปทานวิสเย น ทิสฺสนฺติ. เตเนว หิ ‘‘มูลาย, สคฺคาย, ทกาย, วจนาย, คณายา’’ติอาทีนิ คตฺยตฺถกมฺมาทีสุ ตีสุ ‘‘อภิญฺญาย, สมฺโพธาย, นิพฺพานายา’’ติ เอวมาทีนิ ปน อเนกสตานิ ติลิงฺคปทานิ ตทตฺเถเยวาติ อิเมสุ จตูสุ ฐาเนสุ ทิสฺสนฺติ. ‘‘เทติ, โรจติ, ธาเรตี’’ติอาทีสุ ปน สุทฺธสมฺปทานวิสเยสุ น ทิสฺสนฺติ. ภวนฺติ จตฺร –

Này ngài, chẳng phải là trong cách dùng về sự cho như ‘(vua) đã cho lõi chiên-đàn đến người chị, (vua) đã cho vòng hoa vàng đến người em’ do thấy được hình thức đi cùng với sự biến đổi thành ‘āya’ của chỉ định cách số ít, nên cũng phải có những cách dùng như ‘được cho đến công chúa’, ‘đồ trang sức làm hài lòng công chúa’, ‘che lọng cho công chúa’, ‘hãy đảnh lễ đến công chúa’, ‘mong sự an lành cho công chúa’, ‘tán thán công chúa’ hay sao? Vậy tại sao ngài lại nói rằng: ‘dựa vào lời Phật dạy và phương pháp của Chú giải xưa, các hình thức đi cùng với sự biến đổi thành ‘āya’ của chỉ định cách số ít chỉ được thấy ở bốn nơi là túc từ của động từ có nghĩa là đi đến v.v..., chứ không phải ở bất cứ nơi nào trong phạm vi chỉ định cách, trong các trường hợp khác nhau như cho, thích thú v.v...’? Ngài đã đi sai đường rồi, ngài không hiểu ý nghĩa lời nói của chúng tôi. Đây là ý nghĩa lời nói của chúng tôi trong trường hợp này: tất cả các danh từ giống cái ở số ít đều có hình thức giống nhau ở các vị trí của sử dụng cách, chỉ định cách, xuất xứ cách, sở thuộc cách, và định sở cách; một số ít thì không giống. Do đó, ngoại trừ những trường hợp đó, đối với các danh từ giống đực và giống trung như purisa, citta v.v... có dạng gốc tận cùng bằng ‘a’, các hình thức đi cùng với sự biến đổi thành ‘āya’ của chỉ định cách số ít không được thấy trong lời Phật dạy v.v... ở bất cứ nơi nào trong phạm vi chỉ định cách, trong các trường hợp khác nhau như cho, thích thú v.v... Chính vì thế, các từ như ‘mūlāya, saggāya, dakāya, vacanāya, gaṇāyā’ v.v... được thấy trong ba trường hợp là túc từ của động từ có nghĩa là đi đến v.v...; và hàng trăm từ thuộc ba giống như ‘abhiññāya, sambodhāya, nibbānāyā’ v.v... được thấy trong trường hợp có ý nghĩa ‘vì mục đích ấy’. Như vậy, chúng được thấy trong bốn nơi này. Nhưng chúng không được thấy trong các phạm vi chỉ định cách thuần túy như với các động từ ‘deti, rocati, dhāreti’ v.v... Và ở đây có những câu kệ sau:

จตุตฺเถกวจนสฺส, อายาเทเสน สํยุตํ;

รูปํ อนิตฺถิลิงฺคานํ, ฐาเนสุ จตุสุฏฺฐิตํ.

Hình thức của chỉ định cách số ít, đi cùng với sự biến đổi thành ‘āya’, của các danh từ không phải giống cái, được xác lập ở bốn nơi.

คตฺยตฺถกมฺมนิ เจว, นยนตฺถสฺส กมฺมนิ;

วิภตฺติยา วิปลฺลาเส, ตทตฺเถ จาติ นิทฺทิเส.

Nên chỉ ra rằng (bốn nơi ấy) là: trong túc từ của (động từ) có nghĩa là đi đến, trong túc từ của (động từ) có nghĩa là dẫn dắt, trong sự hoán chuyển của biến cách, và trong ý nghĩa ‘vì mục đích ấy’.

‘‘มูลาย ปฏิกสฺเสยฺย, อปฺโป สคฺคาย คจฺฉติ’’;

เอวํ คตฺยตฺถกมฺมสฺมึ, ทิฏฺฐมมฺเหหิ สาสเน.

‘Nên kéo về gốc rễ’, ‘ít người đi đến cõi trời’; như vậy, trong túc từ của (động từ) có nghĩa là đi đến, đã được chúng tôi thấy trong giáo pháp.

‘‘ทกาย [Pg.181] เนติ’’ อิจฺเจวํ, นยนตฺถสฺส กมฺมนิ;

‘‘วจนายา’’ติ นิสฺสกฺเก, วิรมณปฺปโยคโต.

‘Dẫn đến nước’, như vậy là trong túc từ của (động từ) có nghĩa là dẫn dắt. Từ ‘vacanāyā’ (là) trong (nghĩa) xuất xứ cách, do được dùng với (động từ có nghĩa) chấm dứt.

‘‘คณาย’’อิติ สามิสฺมึ, ‘‘ภตฺตา’’ติ สทฺทโยคโต;

‘‘ธนญฺจยายา’’ติ ปทํ, กตฺตุตฺเถ สามิสูจกํ.

Từ ‘gaṇāya’ (là) trong (nghĩa) sở thuộc cách, do liên hệ với từ ‘bhattā’. Từ ‘dhanañcayāyā’ (là) trong (nghĩa) chủ cách, chỉ người chủ.

‘‘อสกฺกตา’’ติ สทฺทสฺส, โยคโตติ วินิทฺทิเส;

อญฺโญ จาปิ วิปลฺลาโส, มคฺคิตพฺโพ วิภาวินา.

Nên chỉ ra rằng (điều này) là do sự liên hệ với từ ‘asakkatā’. Và sự hoán chuyển khác cũng nên được người có trí tìm hiểu.

‘‘อภิญฺญาย สมฺโพธาย, นิพฺพานายา’’ติมานิ ตุ;

ลิงฺคตฺตยวเสเนว, ตทตฺถสฺมึ วินิทฺทิเส.

Còn những từ ‘abhiññāya, sambodhāya, nibbānāyā’ này, nên được chỉ ra trong ý nghĩa ‘vì mục đích ấy’, theo cả ba giống.

เอวํ ปาฐานุโลเมน, กถิโต อายสมฺภโว;

อิทนฺตุ สุขุมํ ฐานํ, จินฺเตตพฺพํ ปุนปฺปุนํ.

Như vậy, theo thứ tự của bài học, sự xuất hiện của ‘āya’ đã được trình bày. Nhưng đây là một điểm tế nhị, cần được suy ngẫm lại nhiều lần.

โอการนฺตวเสเนว, นานานยสุมณฺฑิตา;

ปทมาลา มเหสิสฺส, สาสนตฺถํ ปกาสิตา.

Theo cách của các từ tận cùng bằng ‘o’, được trang hoàng bởi nhiều phương pháp khác nhau, bảng biến hóa từ ngữ của bậc Đại Giác đã được trình bày vì lợi ích của giáo pháp.

อิมมติมธุรญฺเจ จิตฺติกตฺวา สุเณยฺยุํ,วิวิธนยวิจิตฺตํ สาธโว สทฺทนีตึ;

ชินวรวจเนเต สทฺทโต ชาตกงฺขํ,กุมุทมิว’สินา เว สุฏฺฐุ ฉินฺเทยฺยุเมตฺถ.

Nếu những người thiện trí lắng nghe với lòng tôn kính bộ Saddanīti vô cùng ngọt ngào này, được tô điểm bởi nhiều phương pháp đa dạng, họ chắc chắn sẽ đoạn trừ được sự nghi ngờ phát sinh từ ngôn từ liên quan đến lời dạy của bậc Tối Thắng, giống như dùng gươm cắt đứt hoa súng vậy.

อิติ นวงฺเค สาฏฺฐกเถ ปิฏกตฺตเย พฺยปฺปถคตีสุ วิญฺญูนํ

Như vậy, dành cho những người có trí trong các lối diễn đạt của Tam Tạng cùng với Chú giải và Cửu phần giáo...

โกสลฺลตฺถาย กเต สทฺทนีติปฺปกรเณ

...trong bộ luận Saddanīti được soạn vì mục đích thành thạo...

สวินิจฺฉโย โอการนฺตปุลฺลิงฺคานํ ปกติรูปสฺส

...phần giải thích chi tiết về hình thức cơ bản của các danh từ giống đực tận cùng bằng ‘o’...

นามิกปทมาลาวิภาโค นาม

...có tên là Phân Tích Bảng Biến Hóa Từ Loại Danh Từ...

ปญฺจโม ปริจฺเฉโท.

...chương thứ năm.

อการนฺโตการนฺตตาปกติกโอการนฺตปุลฺลิงฺคํ นิฏฺฐิตํ.

Phần (luận về) danh từ giống đực tận cùng bằng ‘o’ có dạng gốc tận cùng bằng ‘a’ và ‘o’ đã kết thúc.

๖. อาการนฺตปุลฺลิงฺคนามิกปทมาลา

6. Bảng Biến Hóa Từ Loại Danh Từ Giống Đực Tận Cùng Bằng ‘ā’

อถ ปุพฺพาจริยมตํ ปุเรจรํ กตฺวา อาการนฺตปุลฺลิงฺคานํ ปกติรูเปสุ อภิภวิตุ อิจฺเจตสฺส ปกติรูปสฺส นามิกปทมาลํ [Pg.182] วกฺขาม – สตฺถา, สตฺถา, สตฺถาโร. สตฺถารํ, สตฺถาโร. สตฺถารา, สตฺถาเรหิ, สตฺถาเรภิ. สตฺถุ, สตฺถุสฺส, สตฺถุโน, สตฺถานํ, สตฺถารานํ. สตฺถารา, สตฺถาเรหิ, สตฺถาเรภิ. สตฺถุ, สตฺถุสฺส, สตฺถุโน, สตฺถานํ, สตฺถารานํ. สตฺถริ, สตฺถาเรสุ. โภ สตฺถ, โภ สตฺถา, ภวนฺโต สตฺถาโร.

Bây giờ, sau khi đặt quan điểm của các vị thầy xưa lên trước, chúng tôi sẽ trình bày bảng biến hóa từ loại danh từ cho dạng gốc ‘abhibhavitu’ trong số các dạng gốc của danh từ giống đực tận cùng bằng ‘ā’ – satthā, satthā, satthāro. Satthāraṃ, satthāro. Satthārā, satthārehi, satthārebhi. Satthu, satthussa, satthuno, satthānaṃ, satthārānaṃ. Satthārā, satthārehi, satthārebhi. Satthu, satthussa, satthuno, satthānaṃ, satthārānaṃ. Satthari, satthāresu. Bho sattha, bho satthā, bhavanto satthāro.

อยํ ยมกมหาเถเรน กตาย จูฬนิรุตฺติยา อาคโต นโย. เอตฺถ จ นิรุตฺติปิฏเก จ กจฺจายเน จ ‘‘สตฺถุนา’’ติ ปทํ อนาคตมฺปิ คเหตพฺพเมว ‘‘ธมฺมราเชน สตฺถุนา’’ติ ทสฺสนโต. ‘‘สตฺถารา, สตฺถุนา, สตฺถาเรหิ, สตฺถาเรภี’’ติ กโม จ เวทิตพฺโพ. เอตฺถ จ อสติปิ อตฺถวิเสเส พฺยญฺชนวิเสสวเสน, พฺยญฺชนวิเสสาภาเวปิ อตฺถนานตฺถตาวเสน สทฺทนฺตรสนฺทสฺสนํ นิรุตฺติกฺกโมติ ‘‘สตฺถา’’ติ ปทํ เอกวจนพหุวจนวเสน ทฺวิกฺขตฺตุํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. นิรุตฺติปิฏกาทีสุ ปน ‘‘สตฺถา’’ติ ปฐมาพหุวจนํ น อาคตํ. กิญฺจาปิ น อาคตํ, ตถาปิ ‘‘อวิตกฺกิตา มจฺจุมุปพฺพชนฺตี’’ติ ปาฬิยํ ‘‘อวิตกฺกิตา’’ติ ปฐมาพหุวจนสฺส ทสฺสนโต ‘‘สตฺถา’’ติ ปทสฺส ปฐมาพหุวจนตฺตํ อวสฺสมิจฺฉิตพฺพํ. ตถา วตฺตา, ธาตา, คนฺตาทีนมฺปิ ตคฺคติกตฺตา. ตถา นิรุตฺติปิฏเก ‘‘สตฺถาเร’’ติ ทุติยาพหุวจนญฺจ ‘‘สตฺถุสฺส, สตฺถาน’’นฺติ จตุตฺถีฉฏฺเฐกวจนพหุวจนานิ จ อาคตานิ, จูฬนิรุตฺติยํ ปน น อาคตานิ. ตตฺถ ‘‘มาตาปิตโร โปเสติ. ภาตโร อติกฺกมตี’’ติ ทสฺสนโต ‘‘สตฺถาเร’’ติ ทุติยาพหุวจนรูปํ อยุตฺตํ วิย ทิสฺสติ. กจฺจายนาทีสุ ‘‘โภ สตฺถ, โภ สตฺถา’’ อิติ รสฺสทีฆวเสน อาลปเนกวจนทฺวยํ วุตฺตํ. นิรุตฺติปิฏเก ‘‘โภ สตฺถ’’ อิติรสฺสวเสน อาลปเนกวจนํ วตฺวา ‘‘ภวนฺโต สตฺถาโร’’ติ อาราเทสวเสน อาลปนพหุวจนํ วุตฺตํ. จูฬนิรุตฺติยํ [Pg.183] ‘‘โภ สตฺถ’’ อิติ รสฺสวเสน อาลปเนกวจนํ วตฺวา ‘‘โภ สตฺถา’’ อิติ ทีฆวเสน อาลปนพหุวจนํ ลปิตํ. สพฺพเมตํ อาคเม อุปปริกฺขิตฺวา ยถา น วิรุชฺฌติ, ตถา คเหตพฺพํ.

Phương pháp này được rút ra từ Cūḷanirutti do trưởng lão Yamakamahāthera biên soạn. Ở đây, trong Niruttipiṭaka và Kaccāyana, mặc dù từ ‘satthunā’ không xuất hiện, nhưng vẫn phải được chấp nhận, vì thấy có ví dụ như ‘dhammarājena satthunā’. Và nên hiểu thứ tự là ‘satthārā, satthunā, satthārehi, satthārebhī’. Ở đây, mặc dù không có sự khác biệt về ý nghĩa, việc trình bày một từ khác do sự khác biệt về phụ âm, hoặc ngay cả khi không có sự khác biệt về phụ âm, do sự đa dạng về ý nghĩa, là phương pháp của ngữ nguyên học (nirutti). Do đó, nên hiểu rằng từ ‘satthā’ được nói hai lần theo nghĩa số ít và số nhiều. Tuy nhiên, trong Niruttipiṭaka và các tác phẩm khác, dạng ‘satthā’ ở đệ nhất cách số nhiều không xuất hiện. Mặc dù không xuất hiện, nhưng vì thấy dạng đệ nhất cách số nhiều ‘avitakkitā’ trong câu Pāli ‘avitakkitā maccumupabbajantī’, nên nhất thiết phải chấp nhận rằng từ ‘satthā’ là dạng đệ nhất cách số nhiều. Tương tự như vậy đối với các từ vattā, dhātā, gantā và các từ khác cùng loại. Tương tự, trong Niruttipiṭaka, dạng đệ nhị cách số nhiều ‘satthāre’ và các dạng đệ tứ cách và đệ lục cách số ít và số nhiều ‘satthussa, satthānaṃ’ có xuất hiện, nhưng trong Cūḷanirutti thì không. Ở đó, do thấy các ví dụ như ‘mātāpitaro poseti. Bhātaro atikkamatī’, dạng đệ nhị cách số nhiều ‘satthāre’ dường như không phù hợp. Trong Kaccāyana và các tác phẩm khác, hai dạng hô cách số ít được nêu ra theo nguyên âm ngắn và dài là ‘bho sattha, bho satthā’. Trong Niruttipiṭaka, sau khi nêu dạng hô cách số ít với nguyên âm ngắn ‘bho sattha’, dạng hô cách số nhiều được nêu ra bằng cách thay thế là ‘bhavanto satthāro’. Trong Cūḷanirutti, sau khi nêu dạng hô cách số ít với nguyên âm ngắn ‘bho sattha’, dạng hô cách số nhiều được nói với nguyên âm dài là ‘bho satthā’. Tất cả những điều này nên được xem xét trong các thánh điển và chấp nhận theo cách không mâu thuẫn.

อิทานิ สตฺถุสทฺทสฺส ยํ รูปนฺตรํ อมฺเหหิ ทิฏฺฐํ, ตํ ทสฺเสสฺสาม – ตถา หิ ‘‘อิเมสํ มหานาม ติณฺณํ สตฺถูนํ เอกา นิฏฺฐา อุทาหุ ปุถุ นิฏฺฐา’’ติ ปาฬิยํ ‘‘สตฺถูน’’นฺติ ปทํ ทิฏฺฐํ, ตสฺมา อยมฺปิ กโม เวทิตพฺโพ ‘‘สตฺถุ, สตฺถุสฺส, สตฺถุโน, สตฺถานํ, สตฺถารานํ, สตฺถูน’’นฺติ. อภิภวิตา, อภิภวิตา, อภิภวิตาโร. อภิภวิตารํ, อภิภวิตาโร. อภิภวิตารา, อภิภวิตุนา, อภิภวิตาเรหิ, อภิภวิตาเรภิ. อภิภวิตุ, อภิภวิตุสฺส, อภิภวิตุโน, อภิภวิตานํ, อภิภวิตารานํ, อภิภวิตูนํ. อภิภวิตารา, อภิภวิตาเรหิ, อภิภวิตาเรภิ. อภิภวิตุ, อภิภวิตุสฺส, อภิภวิตุโน, อภิภวิตานํ, อภิภวิตารานํ. อภิภวิตริ, อภิภวิตาเรสุ. โภ อภิภวิต, โภ อภิภวิตา, ภวนฺโต อภิภวิตาโร. ยถา ปเนตฺถ อภิภวิตุ อิจฺเจตสฺส ปกติรูปสฺส นามิกปทมาลา สตฺถุนเยน โยชิตา, เอวํ ปริภวิตุอาทีนญฺจ อญฺเญสญฺจ ตํสทิสานํ นามิกปทมาลา สตฺถุนเยน โยเชตพฺพา. เอตฺถญฺญานิ ตํสทิสานิ นาม ‘‘วตฺตา, ธาตา’’อิจฺจาทีนํ ปทานํ วตฺตุธาตุ อิจฺจาทีนิ ปกติรูปานิ.

Bây giờ, chúng tôi sẽ trình bày một biến thể khác của từ ‘satthu’ mà chúng tôi đã thấy. Cụ thể là, trong câu Pāli ‘imesaṃ mahānāma tiṇṇaṃ satthūnaṃ ekā niṭṭhā udāhu puthu niṭṭhā’ (Này Mahānāma, ba vị đạo sư này có cùng một kết luận hay có những kết luận khác nhau?), từ ‘satthūnaṃ’ đã được thấy. Do đó, thứ tự này cũng nên được hiểu là: ‘satthu, satthussa, satthuno, satthānaṃ, satthārānaṃ, satthūnaṃ’. (Biến cách của abhibhavitā:) Abhibhavitā, abhibhavitā, abhibhavitāro. Abhibhavitāraṃ, abhibhavitāro. Abhibhavitārā, abhibhavitunā, abhibhavitārehi, abhibhavitārebhi. Abhibhavitu, abhibhavitussa, abhibhavituno, abhibhavitānaṃ, abhibhavitārānaṃ, abhibhavitūnaṃ. Abhibhavitārā, abhibhavitārehi, abhibhavitārebhi. Abhibhavitu, abhibhavitussa, abhibhavituno, abhibhavitānaṃ, abhibhavitārānaṃ. Abhibhavitari, abhibhavitāresu. Bho abhibhavita, bho abhibhavitā, bhavanto abhibhavitāro. Giống như ở đây, bảng biến cách danh từ của dạng gốc ‘abhibhavitu’ được áp dụng theo phương pháp của (từ) ‘satthu’, tương tự như vậy, bảng biến cách danh từ của các từ ‘paribhavitu’ và các từ tương tự khác cũng nên được áp dụng theo phương pháp của (từ) ‘satthu’. Ở đây, các danh từ tương tự khác là các dạng gốc như ‘vattu’, ‘dhātu’ của các từ ‘vattā’, ‘dhātā’.

วตฺตา ธาตา คนฺตา เนตา,ทาตา กตฺตา เจตา ตาตา;

เฉตฺตา เภตฺตา หนฺตา เมตา,เชตา โพทฺธา ญาตา โสตา.

Vattā (người nói), dhātā (người nuôi dưỡng), gantā (người đi), netā (người lãnh đạo), Dātā (người cho), kattā (người làm), cetā (người suy nghĩ), tātā (người cha, người bảo vệ); Chettā (người cắt), bhettā (người phá vỡ), hantā (người giết), metā (người đo lường), Jetā (người chiến thắng), boddhā (người hiểu biết), ñātā (người biết), sotā (người nghe).

คชฺชิตา วสฺสิตา ภตฺตา, มุจฺฉิตา ปฏิเสธิตา;

ภาสิตา ปุจฺฉิตา ขนฺตา, อุฏฺฐาโตกฺกมิตา ตตา.

Gajjitā (người gầm thét), vassitā (người làm mưa), bhattā (người chồng, người hỗ trợ), mucchitā (người mê muội), paṭisedhitā (người ngăn cấm); Bhāsitā (người nói), pucchitā (người hỏi), khantā (người nhẫn nại), uṭṭhātā (người đứng dậy), okkamitā (người bước vào), tatā (người căng ra).

นตฺตา [Pg.184] ปนตฺตา อกฺขาตา, สหิตา ปฏิเสวิตา;

เนตา วิเนตา อิจฺจาที, วตฺตเร สุทฺธกตฺตริ.

Nattā (cháu), panattā (chắt), akkhātā (người kể), sahitā (người chịu đựng), paṭisevitā (người thực hành); Netā (người lãnh đạo), vinetā (người huấn luyện), và các từ tương tự, được nói đến trong các trường hợp khác nhau.

อุปฺปาเทตา วิญฺญาเปตา, สนฺทสฺเสตา ปพฺรูเหตา;

โพเธตาที จญฺเญ สทฺทา, เญยฺยา เหตุสฺมึ อตฺถสฺมึ.

Uppādetā (người làm phát sinh), viññāpetā (người làm cho biết), sandassetā (người chỉ bày), pabrūhetā (người làm cho tăng trưởng); Bodhetā (người làm cho giác ngộ) và các từ khác tương tự, nên được hiểu theo nghĩa tác động (nguyên nhân).

กตฺตา ขตฺตา เนตฺตา ภตฺตา, ปิตา ภาตาติเม ปน;

กิญฺจิ ภิชฺชนฺติ สุตฺตสฺมึ, ตํ ปเภทํ กเถสฺสหํ.

Tuy nhiên, các từ kattā, khattā, nettā, bhattā, pitā, bhātā này; có một chút khác biệt trong kinh điển. Tôi sẽ nói về sự khác biệt đó.

สตฺถาติอาทีสุ เกจิ, อุปโยเคน สามินา;

สเหว นิจฺจํ วตฺตนฺติ, เนว วตฺตนฺติ เกจิ ตุ.

Trong số các từ như satthā, một số luôn tuân theo quy tắc chính; tuy nhiên, một số lại không.

ตตฺร กตฺตุสทฺทาทโย รูปนฺตรวเสน สตฺถุสทฺทโต กิญฺจิ ภิชฺชนฺติ. ตถา หิ ‘‘อุฏฺเฐหิ กตฺเต ตรมาโน, คนฺตฺวา เวสฺสนฺตรํวทา’’ติ เอตฺถ ‘‘กตฺเต’’ติ อิทํ อาลปเนกวจนรูปํ, เอวญฺหิ ‘‘โภ กตฺตา’’ติ รูปโต รูปนฺตรํ นาม. ‘‘เตน หิ โภ ขตฺเต เยน จมฺเปยฺยกา พฺราหฺมณคหปติกา เตนุปสงฺกมา’’ติ เอตฺถ ‘‘ขตฺเต’’ติ อิทญฺจาลปเนกวจนรูปํ. เอวมฺปิ ‘‘โภ ขตฺตา’’ติ รูปโต รูปนฺตรํ นาม. ‘‘เนตฺเต อุชุํ คเต สตี’’ติ เอตฺถ ‘‘เนตฺเต’’ติ อิทํ สตฺตมิยา เอกวจนรูปํ, เอตมฺปิ ‘‘เนตฺตรี’’ติ รูปโต รูปนฺตรํ. ‘‘อาราธยติ ราชานํ, ปูชํ ลภติ ภตฺตุสู’’ติ เอตฺถ ‘‘ภตฺตูสู’’ติ อิทํ สตฺตมิยา พหุวจนรูปํ. ‘‘ภตฺตาเรสู’’ติ รูปโต รูปนฺตรํ, อตฺร ‘‘ภตฺตูสู’’ติ ทสฺสนโต, ‘‘มาตาปิตูสุ ปณฺฑิตา’’ติ เอตฺถ ‘‘ปิตูสู’’ติ ทสฺสนโต จ ‘‘วตฺตูสุ ธาตูสุ คนฺตูสุ เนตูสุ ทาตูสุ กตฺตูสู’’ติ เอวมาทินโยปิ คเหตพฺโพ. อยํ นโย สตฺถุสทฺเทปิ อิจฺฉิตพฺโพ วิย อมฺเห ปฏิภาติ.

Trong số đó, các từ như ‘kattu’ có một chút khác biệt so với từ ‘satthu’ về mặt biến thể hình thái. Cụ thể là, trong câu ‘uṭṭhehi katte taramāno, gantvā vessantaraṃvadā’ (Này người đánh xe, hãy đứng dậy nhanh chóng, đi đến và nói với Vessantara), ở đây ‘katte’ là dạng hô cách số ít. Như vậy, đây là một biến thể so với dạng ‘bho kattā’. Trong câu ‘Tena hi bho khatte yena campeyyakā brāhmaṇagahapatikā tenupasaṅkamā’ (Vậy thì, này người giữ cửa, hãy đi đến nơi có các vị Bà-la-môn và gia chủ ở Campā), ở đây ‘khatte’ cũng là dạng hô cách số ít. Đây cũng là một biến thể so với dạng ‘bho khattā’. Trong câu ‘Nette ujuṃ gate satī’ (Khi người lãnh đạo đi thẳng), ở đây ‘nette’ là dạng đệ thất cách số ít. Đây cũng là một biến thể so với dạng ‘nettari’. Trong câu ‘Ārādhayati rājānaṃ, pūjaṃ labhati bhattusū’ (Làm hài lòng nhà vua, nhận được sự tôn kính nơi các người chồng), ở đây ‘bhattūsu’ là dạng đệ thất cách số nhiều. Đây là một biến thể so với dạng ‘bhattāresu’. Ở đây, do thấy từ ‘bhattūsu’, và do thấy từ ‘pitūsu’ trong câu ‘mātāpitūsu paṇḍitā’ (bậc trí tuệ đối với cha mẹ), nên phương pháp như ‘vattūsu, dhātūsu, gantūsu, netūsu, dātūsu, kattūsū’ cũng nên được chấp nhận. Đối với chúng tôi, dường như phương pháp này cũng được mong muốn áp dụng cho từ ‘satthu’.

ปิตา, ปิตา, ปิตโร. ปิตรํ, ปิตโร. ปิตรา, ปิตุนา, เปตฺยา, ปิตเรหิ, ปิตเรภิ, ปิตูหิ, ปิตูภิ. ปิตุ, ปิตุสฺส, ปิตุโน[Pg.185], ปิตานํ, ปิตรานํ, ปิตูนํ. ปิตรา, เปตฺยา, ปิตเรหิ, ปิตเรภิ, ปิตูหิ, ปิตูภิ. ปิตุ, ปิตุสฺส, ปิตุโน, ปิตานํ, ปิตรานํ, ปิตูนํ. ปิตริ, ปิตเรสุ, ปิตูสุ. โภ ปิต, โภ ปิตา, ภวนฺโต ปิตโร. เอตฺถ ปน ‘‘เปตฺยา, ปิตูน’’นฺติ อิมํ นยทฺวยํ วชฺเชตฺวา ภาตุสทฺทสฺส จ ปทมาลา โยเชตพฺพา. ตตฺถ ‘‘มตฺยา จ เปตฺยา จ กตํ สุสาธุ, อนุญฺญาโตสิ มาตาปิตูหิ, มาตาปิตูนํ อจฺจเยนา’’ติ จ ทสฺสนโต ปิตุสทฺทสฺส ‘‘เปตฺยา, ปิตูหิ, ปิตูภิ. ปิตูน’’นฺติ รูปเภโท จ, ‘‘ปิตโร’’ อิจฺจาทีสุ รสฺสตฺตญฺจ สตฺถุสทฺทโต วิเสโส. ตตฺถ จ ‘‘เปตฺยา’’ติ อิทํ ‘‘ชนฺตุโย, เหตุโย, เหตุยา, อธิปติยา’’ติ ปทานิ วิย อจินฺเตยฺยํ ปุลฺลิงฺครูปนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

Pitā, pitā, pitaro. Pitaraṃ, pitaro. Pitarā, pitunā, petyā, pitarehi, pitarebhi, pitūhi, pitūbhi. Pitu, pitussa, pituno, pitānaṃ, pitarānaṃ, pitūnaṃ. Pitarā, petyā, pitarehi, pitarebhi, pitūhi, pitūbhi. Pitu, pitussa, pituno, pitānaṃ, pitarānaṃ, pitūnaṃ. Pitari, pitaresu, pitūsu. Bho pita, bho pitā, bhavanto pitaro. Hơn nữa, ở đây nên sắp xếp bảng biến cách của danh từ bhātu bằng cách loại bỏ hai phương pháp này là ‘petyā, pitūnaṃ’. Trong đó, do có dẫn chứng rằng ‘matyā ca petyā ca kataṃ susādhu, anuññātosi mātāpitūhi, mātāpitūnaṃ accayenā’, nên sự khác biệt về hình thức của danh từ pitu là ‘petyā, pitūhi, pitūbhi. Pitūnaṃ’ và sự rút ngắn nguyên âm trong các từ như ‘pitaro’ là điểm khác biệt so với danh từ satthu. Và trong đó, nên hiểu rằng từ ‘petyā’ này là một hình thức nam tính không thể nghĩ bàn, giống như các từ ‘jantuyo, hetuyo, hetuyā, adhipatiyā’.

โจทนา โสธนา จาตฺร ภวติ – สตฺถา ปิตา อิจฺเจวมาทีนิ นิปฺผนฺนตฺตมุปาทาย อาการนฺตานีติ จ, ปฐมํ ฐเปตพฺพํ ปกติรูปมุปาทาย อุการนฺตานีติ จ ตุมฺเห ภณถ, ‘‘เหตุ สตฺถารทสฺสนํ. อมาตาปิตรสํวฑฺโฒ. กตฺตารนิทฺเทโส’’ติอาทีสุ ปน สตฺถาร อิจฺจาทีนิ กถํ ตุมฺเห ภณถาติ? เอตานิปิ มยํ ปกติรูปมุปาทาย อุการนฺตานีติ ภณามาติ. นนุ จ โภ เอตานิ อการนฺตานีติ? น, อุการนฺตานิเยว ตานิ. นนุ จ โภ โย อํ นาทีนิ ปรภูตานิ วจนานิ น ทิสฺสนฺติ เยหิ อุการนฺตสทฺทานมนฺตสฺส อาราเทโส สิยา, ตสฺมา อการนฺตานีติ? น, อีทิเส ฐาเน ปรภูตานํ โย อํ นาทีนํ วจนานมโนกาสตฺตา. ตถา หิ สมาสวิสโย เอโส. สมาสวิสยสฺมิญฺหิ อจินฺเตยฺยานิปิ รูปานิ ทิสฺสนฺตีติ. เอวํ สนฺเตปิ โภ ‘‘คามโต นิกฺขมตี’’ติ ปโยคสฺส วิย อสมาสวิสเย ‘‘สตฺถารโต สตฺถารํ คจฺฉตี’’ติ นิทฺเทสปาฬิทสฺสนโต ‘‘เหตุ [Pg.186] สตฺถารทสฺสน’’นฺติอาทีสุ สตฺถาร อิจฺจาทีนิ อการนฺตานีติ จินฺเตตพฺพานีติ? น จินฺเตตพฺพานิ ‘‘สตฺถารโต สตฺถารํ คจฺฉตี’’ติ เอตฺถาปิ อุการนฺตตฺตา. เอตฺถ หิ อสมาสตฺเตปิ โตปจฺจยํ ปฏิจฺจ สตฺถุสทฺทสฺส อุกาโร อาราเทสํ ลภติ. ยานิ ปน ตุมฺเห อุการสฺส อาราเทสนิมิตฺตานิ โย อํนาทีนิ วจนานิ อิจฺฉถ, ตานิ อีทิเส ฐาเน วิญฺญูนํ ปมาณํ น โหนฺติ. กานิ ปน โหนฺตีติ เจ? อสมาสวิสเย โตปจฺจโย จ สมาสวิสเย ปรปทานิ จ ปรปทาภาเว สฺยาทิวิภตฺติโย จาติ อิมาเนว อีทิเส ฐาเน เอกนฺเตน ปมาณํ โหนฺติ. ตถา หิ ธมฺมปทฏฺฐกถายํ ‘‘ยาวเทว อนตฺถาย, ญตฺตํ พาลสฺส ชายตี’’ติ อิมิสฺสา ปาฬิยา อตฺถสํวณฺณนายํ ‘‘อยํ นิมฺมาตาปิตโรติ อิมสฺมึ ปหเฏ ทณฺโฑ นตฺถี’’ติ เอตฺถ นิมฺมาตาปิตโรติ อิมสฺส สมาสวิสยตฺตา สิมฺหิ ปเร อุกาโร อาราเทสํ ลภติ, ตโต สิสฺส โอการาเทโส, อิจฺเจตํ ปทํ ปกติรูปวเสน อุการนฺตํ ภวติ. นิปฺผนฺนตฺตมุปาทาย ‘‘ปุริโส, อุรโค’’ติ ปทานิ วิย โอการนฺตญฺจ ภวติ. อยํ ปเนตฺถ สมาสวิคฺคโห ‘‘มาตา จ ปิตา จ มาตาปิตโร, นตฺถิ มาตาปิตโร เอตสฺสาติ นิมฺมาตาปิตโร’’ติ. ปกติรูปวเสน หิ ‘‘นิมฺมาตาปิตุ’’ อิติ ฐิเต สิวจนสฺมึ ปเร อุการสฺส อาราเทโส โหติ. กตฺถจิ ปน ธมฺมปทฏฺฐกถาโปตฺถเก ‘‘อยํ นิมฺมาตาปิติโก’’ติ ปาโฐ ทิสฺสติ, เอโส ปน ‘‘อยํ นิมฺมาตาปิตโร’’ติ ปทสฺส อยุตฺตตํ มญฺญมาเนหิ ฐปิโตติ มญฺญาม, น โส อยุตฺโต อฏฺฐกถาปาโฐ. โส หิ อุมงฺคชาตกฏฺฐกถายํ เอกปิตโรติ สิมฺหิ อาราเทสปโยเคน สเมติ. ตถา หิ –

Ở đây có sự chất vấn và giải đáp: Các ngài nói rằng các từ như satthā, pitā là những từ có tận cùng bằng nguyên âm ā do dựa vào hình thức đã biến đổi, và là những từ có tận cùng bằng nguyên âm u do dựa vào hình thức nguyên mẫu cần được đặt trước tiên. Nhưng trong các trường hợp như ‘hetu satthāradassanaṃ. Amātāpitarasaṃvaḍḍho. Kattāraniddeso’, các ngài nói các từ như satthāra là như thế nào? – Chúng tôi nói rằng những từ này cũng là những từ có tận cùng bằng nguyên âm u do dựa vào hình thức nguyên mẫu. – Này, chẳng phải những từ này là những từ có tận cùng bằng nguyên âm a sao? – Không, chúng chính là những từ có tận cùng bằng nguyên âm u. – Này, chẳng phải không thấy các biến cách từ như yo, aṃ đi sau, mà do chúng nguyên âm u cuối của danh từ có tận cùng bằng nguyên âm u được biến đổi thành ār sao, vì thế chúng là những từ có tận cùng bằng nguyên âm a? – Không, vì ở nơi như thế này không có chỗ cho các biến cách từ như yo, aṃ đi sau. Thật vậy, đây là phạm vi của hợp thể từ. Vì trong phạm vi của hợp thể từ, người ta thấy cả những hình thức không thể nghĩ bàn. – Dù vậy, này, do thấy Pāli chỉ định ‘satthārato satthāraṃ gacchati’ trong phạm vi không phải hợp thể từ, giống như cách dùng ‘gāmato nikkhamati’, nên phải chăng cần nghĩ rằng các từ như satthāra trong các trường hợp như ‘hetu satthāradassanaṃ’ là những từ có tận cùng bằng nguyên âm a? – Không cần nghĩ vậy, vì ngay cả trong ‘satthārato satthāraṃ gacchati’ chúng cũng có tận cùng bằng nguyên âm u. Ở đây, dù không phải là hợp thể từ, nguyên âm u của danh từ satthu vẫn nhận được sự biến đổi thành ār do phụ thuộc vào tiếp vị ngữ to. Còn những biến cách từ như yo, aṃ mà các ngài muốn là nguyên nhân cho sự biến đổi của nguyên âm u, chúng không phải là tiêu chuẩn cho người có trí ở nơi như thế này. – Nếu hỏi, vậy những gì là tiêu chuẩn? – Trong phạm vi không phải hợp thể từ là tiếp vị ngữ to, trong phạm vi hợp thể từ là các từ đi sau, và khi không có từ đi sau thì là các biến cách từ như si, v.v... chính những điều này ở nơi như thế này tuyệt đối là tiêu chuẩn. Thật vậy, trong Chú giải Kinh Pháp Cú, khi giải thích ý nghĩa của câu Pāli ‘yāvadeva anatthāya, ñattaṃ bālassa jāyatī’, ở đoạn ‘ayaṃ nimmātāpitaroti imasmiṃ pahaṭe daṇḍo natthī’, vì nimmātāpitaro này là phạm vi của hợp thể từ, khi biến cách si theo sau, nguyên âm u nhận được sự biến đổi thành ār, sau đó si được biến đổi thành o, do đó từ này theo hình thức nguyên mẫu là từ có tận cùng bằng nguyên âm u. Dựa vào hình thức đã biến đổi, nó cũng là từ có tận cùng bằng nguyên âm o giống như các từ ‘puriso, urago’. Đây là cách phân tích hợp thể từ ở đây: ‘mātā ca pitā ca mātāpitaro, natthi mātāpitaro etassāti nimmātāpitaro’. Thật vậy, khi ở dạng nguyên mẫu là ‘nimmātāpitu’, khi biến cách si theo sau, nguyên âm u được biến đổi thành ār. Tuy nhiên, ở một số sách Chú giải Kinh Pháp Cú, người ta thấy có bản văn là ‘ayaṃ nimmātāpitiko’, chúng tôi cho rằng bản văn này được đặt ra bởi những người cho rằng từ ‘ayaṃ nimmātāpitaro’ là không hợp lý, nhưng bản văn chú giải đó không phải là không hợp lý. Vì nó phù hợp với cách dùng biến đổi thành ār trong biến cách si của từ ekapitaro trong Chú giải Bổn sanh Umaṅga. Thật vậy –

‘‘ยถาปิ [Pg.187] นิยโก ภาตา,สอุทริโย เอกมาตุโก;

เอวํ ปญฺจาลจนฺโท เต,ทยิตพฺโพ รเถสภา’’ติ

‘Ví như người anh em ruột thịt, cùng một mẹ sanh ra; Cũng vậy, hỡi bậc Ngưu vương trên chiến xa, Pañcālacanda nên được ban cho ngài.’

อิมิสฺสา ปาฬิยา อตฺถํ สํวณฺเณนฺเตหิ ปาฬินยญฺญูหิ ครูหิ ‘‘นิยโกติ อชฺฌตฺติโก เอกปิตโร เอกมาตุยา ชาโต’’ติ สิมฺหิ อาราเทสปโยครจนา กตา. น เกวลญฺจ สิมฺหิ อาราเทเส ปุลฺลิงฺคปฺปโยโคเยวมฺเหหิ ทิฏฺโฐ, อถ โข อิตฺถิลิงฺคปฺปโยโคปิ สาสเน ทิฏฺโฐ. ตถา หิ วินยปิฏเก จูฬวคฺเค ‘‘อสฺสมณี โหติ อสกฺยธีตรา’’ติ ปทํ ทิสฺสติ. อยํ ปเนตฺถ สมาสวิคฺคโห ‘‘สกฺยกุเล อุปฺปนฺนตฺตา สกฺยสฺส ภควโต ธีตา สกฺยธีตรา, น สกฺยธีตรา อสกฺยธีตรา’’ติ. อิธาปิ สิมฺหิ ปเร อุการสฺส อาราเทโส กโต, อิตฺถิลิงฺคภาวสฺส อิจฺฉิตตฺตา อาปจฺจโย, ตโต สิโลโป จ ทฏฺฐพฺโพ. เอวํ สมาสปทตฺเต สตฺถุ ปิตุ กตฺตุสทฺทานํ นามิกปทมาลายํ วุตฺตรูปโต โกจิ โกจิ รูปวิเสโส ทิสฺสติ. อญฺเญสมฺปิ รูปวิเสโส นยญฺญุนา มคฺคิตพฺโพ สุตฺตนฺเตสุ. โก หิ นาม สมตฺโถ นิสฺเสสโต พุทฺธวจนสาคเร สํกิณฺณานิ วิจิตฺรานิ ปณฺฑิตชนานํ หทยวิมฺหาปนกรานิ ปทรูปรตนานิ สมุทฺธริตฺวา ทสฺเสตุํ, ตสฺมา อมฺเหหิ อปฺปมตฺตกานิเยว ทสฺสิตานิ.

Khi giải thích ý nghĩa của câu Pāli này, các bậc tôn sư thông hiểu phương pháp Pāli đã tạo ra cấu trúc sử dụng sự biến đổi thành ār trong biến cách si rằng: ‘niyako nghĩa là thân thuộc, cùng một cha, sanh ra từ một mẹ’. Và không chỉ cách dùng nam tính trong sự biến đổi thành ār ở biến cách si này được chúng tôi thấy, mà cả cách dùng nữ tính cũng được thấy trong giáo pháp. Thật vậy, trong Tạng Luật, phẩm Cūḷavagga, có thấy từ ‘assamaṇī hoti asakyadhītarā’. Đây là cách phân tích hợp thể từ ở đây: ‘vì sanh ra trong dòng họ Sakya, là con gái của Đức Thế Tôn dòng Sakya nên gọi là sakyadhītarā, không phải sakyadhītarā là asakyadhītarā’. Ở đây cũng vậy, khi biến cách si theo sau, sự biến đổi của nguyên âm u thành ār đã được thực hiện, do muốn có ý nghĩa nữ tính nên có tiếp vị ngữ ā, sau đó cần hiểu là có sự lược bỏ si. Như vậy, khi là hợp thể từ, người ta thấy có một vài điểm khác biệt về hình thức của các danh từ satthu, pitu, kattu so với hình thức đã được nói trong bảng biến cách danh từ. Người thông hiểu phương pháp cũng nên tìm kiếm những điểm khác biệt về hình thức của các từ khác trong các kinh. Thật vậy, ai có thể có khả năng trình bày bằng cách rút ra một cách trọn vẹn những viên ngọc quý là các hình thức từ ngữ đa dạng, phức tạp, làm kinh ngạc lòng của các bậc hiền trí trong đại dương Phật ngôn? Do đó, chỉ một số ít đã được chúng tôi trình bày.

อทนฺธชาติโก วิญฺญุ-ชาติโก สตตํ อิธ;

โยคํ กโรติ เจ สตฺถุ, ปาฬิยํ โส น กงฺขติ.

Người có bản tánh thông minh, có bản tánh không lười biếng, ở đây nếu luôn luôn nỗ lực trong Pāli của Bậc Đạo Sư, người ấy không còn nghi ngờ.

เย ปนิธ อมฺเหหิ ‘‘สตฺถา, อภิภวิตา, วตฺตา, กตฺตา’’ทโย สทฺทา ปกาสิตา, เตสุ เกจิ อุปโยควจเนน สทฺธึ นิจฺจํ วตฺตนฺติ ‘‘ปุจฺฉิตา, โอกฺกมิตา’’อิจฺจาทโย. ตถา หิ ‘‘อภิชานาสิ [Pg.188] โน ตฺวํ มหาราช อิมํ ปญฺหํ อญฺเญ สมณพฺราหฺมเณ ปุจฺฉิตา. นิทฺทํ โอกฺกมิตา’’ติอาทิปโยคา พหู ทิสฺสนฺติ. เกจิ สามิวจเนน สทฺธึ นิจฺจํ วตฺตนฺติ ‘‘อภิภวิตา, วตฺตา’’อิจฺจาทโย. ตถา หิ ‘‘ปจฺจามิตฺตานํ อภิภวิตา, ตสฺส ภวนฺติ วตฺตาโร. อมตสฺส ทาตา. ปริสฺสยานํ สหิตา. อนุปฺปนฺนสฺส มคฺคสฺส, อุปฺปาเทตา นรุตฺตโม’’ติอาทิปโยคา พหู ทิสฺสนฺติ. เกจิ ปน อุปโยควจเนนปิ สทฺธึ เนว วตฺตนฺติ นิโยคา ปญฺญตฺติยํ ปวตฺตนโต. ตํ ยถา? ‘‘สตฺถา, ปิตา, ภาตา, นตฺตา’’อิจฺจาทโย. เอตฺถ ปน ‘‘อุปโยควจเนน สทฺธึ นิจฺจํ วตฺตนฺตี’’ติอาทิวจนํ กมฺมภูตํ อตฺถํ สนฺธาย กตนฺติ เวทิตพฺพํ.

Vả lại, những từ ngữ như ‘satthā, abhibhavitā, vattā, kattā’ đã được chúng tôi trình bày ở đây, trong số ấy, một số từ luôn đi cùng với từ chỉ đối tượng (upayogavacana), ví dụ như ‘pucchitā, okkamitā’. Thật vậy, nhiều cách dùng được thấy như: ‘Thưa đại vương, ngài có biết việc đã hỏi (pucchitā) các vị Sa-môn, Bà-la-môn khác về vấn đề này không?’, ‘người đã đi vào (okkamitā) giấc ngủ’. Một số từ luôn đi cùng với từ chỉ sở hữu chủ (sāmivacana), ví dụ như ‘abhibhavitā, vattā’. Thật vậy, nhiều cách dùng được thấy như: ‘người chinh phục (abhibhavitā) các kẻ thù’, ‘họ trở thành những người nói (vattāro) của vị ấy’, ‘người ban cho (dātā) sự bất tử’, ‘người kham nhẫn (sahitā) các hiểm nguy’, ‘bậc tối thượng giữa loài người, người làm phát sanh (uppādetā) con đường chưa từng phát sanh’. Lại nữa, một số từ không đi cùng với từ chỉ đối tượng, vì chúng được dùng theo cách chỉ định trong một khái niệm. Đó là như thế nào? Ví dụ như: ‘satthā, pitā, bhātā, nattā’. Tuy nhiên, ở đây nên hiểu rằng câu nói ‘luôn đi cùng với từ chỉ đối tượng’ được nói ra là nhắm đến ý nghĩa đã trở thành đối tượng (kamma).

เอวํ อุการนฺตตาปกติกานํ อาการนฺตปทานํ ปวตฺตึ วิทิตฺวา สทฺเทสุ อตฺเถสุ จ โกสลฺลมิจฺฉนฺเตหิ ปุน ลิงฺคอนฺตวเสน ‘‘สตฺถา, สตฺโถ, สตฺถ’’นฺติ ติกํ กตฺวา ปทานมตฺโถ จ ปกติรูปสฺส นามิกปทมาลา จ ปทานํ สทิสาสทิสตา จ ววตฺถเปตพฺพา. ตตฺร หิ ‘‘สตฺถา’’ติ อิทํ ปฐมํ อุการนฺตตาปกติยํ ฐตฺวา ปจฺฉา อาการนฺตภูตํ ปุลฺลิงฺคํ, ‘‘สตฺโถ’’ติ อิทํ ปฐมํ อการนฺตตาปกติยํ ฐตฺวา ปจฺฉา โอการนฺตภูตํ ปุลฺลิงฺคํ, ‘‘สตฺถ’’นฺติทํ ปน ปฐมํ อการนฺตตาปกติยํ ฐตฺวา ปจฺฉา นิคฺคหีตนฺตภูตํ นปุํสกลิงฺคํ. ตตฺร สตฺถาติ สเทวกํ โลกํ สาสติ อนุสาสตีติ สตฺถา, โก โส? ภควา. สตฺโถติ สห อตฺเถนาติ สตฺโถ, ภณฺฑมูลํ คเหตฺวา วาณิชฺชาย เทสนฺตรํ คโต ชนสมูโห. สตฺถนฺติ สาสติ อาจิกฺขติ อตฺเถ เอเตนาติ สตฺถํ, พฺยากรณาทิคนฺโถ, อถ วา สสติ หึสติ สตฺเต เอเตนาติ สตฺถํ, อสิอาทิ. ‘‘สตฺถา, สตฺถา, สตฺถาโร. สตฺถารํ, สตฺถาโร’’ติ ปุเร วิย [Pg.189] ปทมาลา. ‘‘สตฺโถ, สตฺถา. สตฺถํ, สตฺเถ’’ติ ปุริสนเยน ปทมาลา. ‘‘สตฺถํ, สตฺถานิ, สตฺถา. สตฺถํ, สตฺถานิ, สตฺเถ’’ติ นปุํสเก วตฺตมาน จิตฺตนเยน ปทมาลา โยเชตพฺพา. เอวํ ติธา ภินฺนาสุ นามิกปทมาลาสุ ปทานํ สทิสาสทิสตา ววตฺถเปตพฺพา.

Như vậy, sau khi đã biết sự diễn tiến của các từ có vĩ ngữ -ā vốn có gốc là từ có vĩ ngữ -u, những ai mong muốn sự thiện xảo về từ ngữ và ý nghĩa nên một lần nữa, theo cách phân biệt về tính và vĩ ngữ, tạo thành một bộ ba là ‘satthā, sattho, satthaṃ’ và cần phải xác định ý nghĩa của các từ, bảng biến cách danh từ của hình thức gốc, và sự tương đồng và bất tương đồng của các từ. Trong đó, ‘satthā’ này là nam tính, lúc đầu ở dạng gốc có vĩ ngữ -u rồi sau đó trở thành dạng có vĩ ngữ -ā; ‘sattho’ này là nam tính, lúc đầu ở dạng gốc có vĩ ngữ -a rồi sau đó trở thành dạng có vĩ ngữ -o; còn ‘satthaṃ’ này là trung tính, lúc đầu ở dạng gốc có vĩ ngữ -a rồi sau đó trở thành dạng có vĩ ngữ niggahīta (-ṃ). Trong đó, satthā là bậc giáo huấn, chỉ dạy thế gian cùng với chư thiên, vị ấy là ai? Là đức Thế Tôn. Sattho là ‘cùng với tài vật’ (saha atthena), là đoàn người đã lấy vốn hàng hóa đi đến xứ khác để buôn bán. Satthaṃ là ‘người ta dạy, chỉ ra ý nghĩa bằng phương tiện này’, tức là kinh sách như ngữ pháp v.v...; hoặc là, ‘người ta làm hại, giết hại chúng sanh bằng phương tiện này’, tức là đao kiếm v.v... Bảng biến cách ‘Satthā, satthā, satthāro. Satthāraṃ, satthāro’ giống như trước. Bảng biến cách ‘Sattho, satthā. Satthaṃ, satthe’ theo mẫu purisa. Bảng biến cách ‘Satthaṃ, satthāni, satthā. Satthaṃ, satthāni, satthe’ cần được áp dụng theo mẫu citta được dùng cho trung tính. Như vậy, trong các bảng biến cách danh từ được phân chia theo ba cách, sự tương đồng và bất tương đồng của các từ cần được xác định.

สตฺถา ติฏฺฐติ สพฺพญฺญู, สตฺถา ยนฺติ ธนตฺถิกา;

สตฺถา อเปติ ปุริโส, โภนฺโต สตฺถา ททาถ สํ.

Bậc Đạo Sư, đấng Toàn Tri, đang đứng đó; đoàn thương buôn, những người tìm cầu tài sản, đang đi; người đàn ông ra đi với vũ khí; này chư vị, hãy dâng cúng đến bậc Đạo Sư.

เอวํ สุติสามญฺญวเสน สทิสตา ภวติ.

Như vậy, có sự tương đồng do sự giống nhau về âm thanh.

สตฺถํ ยํ ติขิณํ เตน, สตฺโถ กตฺวาน กปฺปิยํ;

ผลํ สตฺถุสฺส ปาทาสิ, สตฺถา ตํ ปริภุญฺชติ.

Với vũ khí sắc bén ấy, người thương buôn sau khi đã làm cho (trái cây) trở nên thích hợp, đã dâng trái cây đến bậc Đạo Sư; bậc Đạo Sư thọ dụng vật ấy.

เอวํ อสุติสามญฺญวเสน อสทิสตา ภวติ, ตถา ลิงฺคอนฺตวเสน. ‘‘เจตา เจโต’’ติ จ ‘‘ตาตา ตาโต’’ติ จ ทุกํ กตฺวา ปทานมตฺโถ จ ปกติรูปสฺส นามิกปทมาลา จ ปทานํ สทิสาสทิสตา จ ววตฺถเปตพฺพา.

Như vậy, có sự bất tương đồng do sự không giống nhau về âm thanh, cũng như do sự khác biệt về tính và vĩ ngữ. Và sau khi tạo thành cặp đôi ‘cetā, ceto’ và cặp đôi ‘tātā, tāto’, cần phải xác định ý nghĩa của các từ, bảng biến cách danh từ của hình thức gốc, và sự tương đồng và bất tương đồng của các từ.

ตตฺร หิ ‘‘เจตา’’ติ ปฐมํ อุการนฺตตาปกติยํ ฐตฺวา ปจฺฉา อาการนฺตภูตํ ปุลฺลิงฺคํ, ตถา ‘‘ตาตา’’ติ ปทมฺปิ. ‘‘เจโต’’ติ อิทํ ปน ปฐมํ อการนฺตตาปกติยํ ฐตฺวา ปจฺฉา โอการนฺตภูตํ ปุลฺลิงฺคํ, ตถา ‘‘ตาโต’’ติ ปทมฺปิ. ตตฺร เจตาติ จิโนติ ราสึ กโรตีติ เจตา, ปาการจินนโก ปุคฺคโล, อิฏฺฐกวฑฺฒกีติ อตฺโถ. เจโตติ จิตฺตํ, เอวํนามโก วา ลุทฺโท. เอตฺถ จ จิตฺตํ ‘‘เจตยติ จินฺเตตี’’ติ อตฺถวเสน เจโต, ลุทฺโท ปน ปณฺณตฺติวเสน. ตาตาติ ตายตีติ ตาตา. ‘‘อฆสฺส ตาตา หิตสฺส วิธาตา’’ติสฺส ปโยโค. ‘‘ตาโต’’ติ เอตฺถาปิ ตายตีติ ตาโต, ปุตฺตานํ ปิตูสุ, ปิตรานํ ปุตฺเตสุ, อญฺเญสญฺจ อญฺเญสุ ปิยปุคฺคเลสุ วตฺตพฺพโวหาโร [Pg.190] เอโส. ‘‘โส นูน กปโณ ตาโต, จิรํ รุจฺจติ อสฺสเม. กิจฺเฉนาธิคตา โภคา, เต ตาโต วิธมํ ธมํ. เอหิ ตาตา’’ติอาทีสุ จสฺส ปโยโค เวทิตพฺโพ. ‘‘เจตา, เจตา, เจตาโร. เจตารํ, เจตาโร’’ติ สตฺถุนเยน ปทมาลา. ‘‘เจโต, เจตา. เจตํ, เจเต. เจตสา, เจเตนา’’ติ มโนคณนเยน เญยฺยา. อยํ จิตฺตวาจกสฺส เจตสทฺทสฺส นามิกปทมาลา. ‘‘เจโต, เจตา. เจตํ, เจเต. เจเตนา’’ติ ปุริสนเยน เญยฺยา. อยํ ปณฺณตฺติวาจกสฺส เจตสทฺทสฺส นามิกปทมาลา. ‘‘ตาตา, ตาตา, ตาตาโร. ตาตาร’’นฺติ สตฺถุนเยน เญยฺยา. ‘‘ตาโต, ตาตา, ตาต’’นฺติ ปุริสนเยน เญยฺยา. เอวมิมาสุปิ นามิกปทมาลาสุ ปทานํ สทิสาสทิสตา ววตฺถเปตพฺพา, ตถา ลิงฺคอนฺตวเสน ‘‘ญาตา, ญาโต, ญาตํ, ญาตา’’ติ จตุกฺกํ กตฺวา ปทานมตฺโถ จ ปกติรูปสฺส นามิกปทมาลา จ ปทานํ สทิสาสทิสตา จ ววตฺถเปตพฺพา.

Trong đó, ‘cetā’ là nam tính, lúc đầu ở dạng gốc có vĩ ngữ -u rồi sau đó trở thành dạng có vĩ ngữ -ā; từ ‘tātā’ cũng vậy. Còn ‘ceto’ này là nam tính, lúc đầu ở dạng gốc có vĩ ngữ -a rồi sau đó trở thành dạng có vĩ ngữ -o; từ ‘tāto’ cũng vậy. Trong đó, cetā là ‘người thu gom, chất thành đống’, là người xây tường, có nghĩa là thợ xây gạch. Ceto là tâm (citta), hoặc là người thợ săn có tên như vậy. Và ở đây, ceto là tâm theo ý nghĩa ‘nó suy nghĩ, nó tư duy’ (cetayati cinteti), còn là người thợ săn thì theo cách gọi tên. Tātā là ‘người bảo vệ’ (tāyati). Cách dùng của nó là: ‘người bảo vệ khỏi điều ác, người tạo ra điều lợi ích’. Ở đây, ‘tāto’ cũng là ‘người bảo vệ’ (tāyati); đây là cách xưng hô được dùng từ con trai đối với cha, từ cha đối với con trai, và từ những người khác đối với những người thân thương khác. Cách dùng của nó cần được biết đến trong các câu như: ‘Chắc chắn người cha (tāto) đáng thương ấy đã sống vui lâu trong am thất’, ‘Này cha (tāto), của cải khó khăn mới có được, cha lại phung phí của cải ấy’, ‘Hãy lại đây, con yêu (tātā)’. Bảng biến cách ‘Cetā, cetā, cetāro. Cetāraṃ, cetāro’ theo mẫu satthu. Bảng biến cách ‘Ceto, cetā. Cetaṃ, cete. Cetasā, cetenā’ cần được biết theo nhóm mano; đây là bảng biến cách danh từ của từ ceto có nghĩa là tâm. Bảng biến cách ‘Ceto, cetā. Cetaṃ, cete. Cetenā’ cần được biết theo mẫu purisa; đây là bảng biến cách danh từ của từ ceto có nghĩa là tên gọi. Bảng biến cách ‘Tātā, tātā, tātāro. Tātāra’ cần được biết theo mẫu satthu. Bảng biến cách ‘Tāto, tātā, tāta’ cần được biết theo mẫu purisa. Như vậy, trong các bảng biến cách danh từ này cũng vậy, sự tương đồng và bất tương đồng của các từ cần được xác định; tương tự, theo cách phân biệt về tính và vĩ ngữ, sau khi tạo thành bộ bốn ‘ñātā, ñāto, ñātaṃ, ñātā’, cần phải xác định ý nghĩa của các từ, bảng biến cách danh từ của hình thức gốc, và sự tương đồng và bất tương đồng của các từ.

ตตฺร หิ ‘‘ญาตา’’ติ อิทํ ปฐมํ อุการนฺตตาปกติยํ ฐตฺวา ปจฺฉา อาการนฺตภูตํ ปุลฺลิงฺคํ. ‘‘ญาโต ญาต’’นฺติ อิมานิ ยถากฺกมํ ปฐมํ อการนฺตตาปกติยํ ฐตฺวา ปจฺโฉการนฺตนิคฺคหีตนฺตภูตานิ วาจฺจลิงฺเคสุ ปุนฺนปุํสกลิงฺคานิ. ตถา หิ ‘‘ญาโต อตฺโถ สุขาวโห. ญาตเมตํ กุรงฺคสฺสา’’ติ เนสํ ปโยคา ทิสฺสนฺติ. ‘‘ญาตา’’ติ อิทํ ปน ปฐมํ อาการนฺตตาปกติยํ ฐตฺวา ปจฺฉาปิ อาการนฺตภูตํ วาจฺจลิงฺเคสุ อิตฺถิลิงฺคํ. ตถา หิ ‘‘เอสา อิตฺถิมยา ญาตา’’ติ ปโยโค. ตตฺร ปุลฺลิงฺคปกฺเข ‘‘ชานาตีติ ญาตา’’ติ กตฺตุการกวตฺตมานกาลวเสน อตฺโถ คเหตพฺโพ. อิตฺถิลิงฺคาทิปกฺเข ‘‘ญายิตฺถาติ ญาตา ญาโต [Pg.191] ญาต’’นฺติ กมฺมการกาตีตกาลวเสน อตฺโถ คเหตพฺโพ. เอส นโย อญฺญตฺถาปิ ยถาสมฺภวํ ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘ญาตา, ญาตา, ญาตาโร. ญาตาร’’นฺติ สตฺถุนเยน เญยฺยา. ‘‘ญาโต, ญาตา. ญาต’’นฺติ ปุริสนเยน เญยฺยา. ‘‘ญาตํ, ญาตานิ, ญาตา. ญาตํ, ญาตานิ, ญาเต’’ติ วกฺขมานจิตฺตนเยน เญยฺยา. ‘‘ญาตา, ญาตา, ญาตาโย. ญาตํ, ญาตา, ญาตาโย’’ติ วกฺขมานกญฺญานเยน เญยฺยา. เอวมิมาสุปิ นามิกปทมาลาสุ ปทานํ สทิสาสทิสตา ววตฺถเปตพฺพา. อญฺเญสุปิ ฐาเนสุ ยถารหํ อิมินา นเยน สทิสาสทิสตา อุปปริกฺขิตพฺพา. วตฺตา ธาตา คนฺตาทีนมฺปิ ‘‘วทตีติ วตฺตา, ธาเรตีติ ธาตา, คจฺฉตีติ คนฺตา’’ติอาทินา ยถาสมฺภวํ นิพฺพจนานิ เญยฺยานิ.

Ở đây, từ ‘ñātā’ này, trước tiên ở trong trạng thái tự nhiên tận cùng bằng ‘u’, sau đó trở thành nam tánh tận cùng bằng ‘ā’. Các từ ‘ñāto, ñātaṃ’ này, theo thứ tự, trước tiên ở trong trạng thái tự nhiên tận cùng bằng ‘a’, sau đó trở thành nam tánh và trung tánh trong các ngôn ngữ diễn đạt, tận cùng bằng ‘o’ và ‘aṃ’. Thật vậy, các cách dùng của chúng được thấy như: ‘ñāto attho sukhāvaho’ (ý nghĩa được biết mang lại hạnh phúc) và ‘Ñātametaṃ kuraṅgassā’ (điều này được con nai biết). Còn từ ‘ñātā’ này, trước tiên ở trong trạng thái tự nhiên tận cùng bằng ‘ā’, sau đó cũng trở thành nữ tánh trong các ngôn ngữ diễn đạt, tận cùng bằng ‘ā’. Thật vậy, có cách dùng như: ‘esā itthimayā ñātā’ (người phụ nữ này được tôi biết). Ở đây, về phương diện nam tánh, ý nghĩa nên được hiểu theo chủ động cách, thì hiện tại là ‘jānātīti ñātā’ (người biết là ñātā). Về phương diện nữ tánh v.v..., ý nghĩa nên được hiểu theo bị động cách, thì quá khứ là ‘ñāyitthāti ñātā ñāto ñātaṃ’ (cái đã được biết là ñātā, ñāto, ñātaṃ). Phương pháp này cũng nên được xem xét ở những nơi khác khi có thể. Các từ ‘ñātā, ñātā, ñātāro. Ñātāra’ nên được hiểu theo cách của từ ‘satthu’. Các từ ‘ñāto, ñātā. Ñāta’ nên được hiểu theo cách của từ ‘purisa’. Các từ ‘ñātaṃ, ñātāni, ñātā. Ñātaṃ, ñātāni, ñāte’ nên được hiểu theo cách của từ ‘citta’ sẽ được nói đến. Các từ ‘ñātā, ñātā, ñātāyo. Ñātaṃ, ñātā, ñātāyo’ nên được hiểu theo cách của từ ‘kaññā’ sẽ được nói đến. Như vậy, trong các chuỗi biến cách danh từ này, sự tương đồng và bất tương đồng của các từ cần được xác định. Ở những nơi khác, sự tương đồng và bất tương đồng cũng cần được xem xét theo phương pháp này một cách thích hợp. Đối với các từ ‘vattā, dhātā, gantā’ v.v..., các từ phái sinh cũng nên được hiểu theo cách tương tự như ‘vadatīti vattā’ (người nói là vattā), ‘dhāretīti dhātā’ (người nắm giữ là dhātā), ‘gacchatīti gantā’ (người đi là gantā).

ยํ ปเนตฺถ อมฺเหหิ ปกิณฺณกวจนํ กถิตํ, ตํ ‘‘อฏฺฐาเน อิทํ กถิต’’นฺติ น วตฺตพฺพํ. ยสฺมา อยํ สทฺทนีติ นาม สทฺทานมตฺถานญฺจ ยุตฺตายุตฺติปกาสนตฺถํ กตารมฺภตฺตา นานปฺปกาเรน สพฺพํ มาคธโวหารํ สงฺโขเภตฺวา กถิตาเยว โสภติ, น อิตรถา, ตสฺมา นานปฺปเภเทน วตฺตุมิจฺฉาย สมฺภวโต ‘‘อฏฺฐาเน อิทํ กถิต’’นฺติ น วตฺตพฺพํ. นานาอุปาเยหิ วิญฺญูนํ ญาปนตฺถํ กตารมฺภตฺตา จ ปน ปุนรุตฺติโทโสเปตฺถ น จินฺเตตพฺโพ, อญฺญทตฺถุ สทฺธาสมฺปนฺเนหิ กุลปุตฺเตหิ อยํ สทฺทนีติ ปิฏกตฺตโยปการาย สกฺกจฺจํ ปริยาปุณิตพฺพา.

Bất cứ lời nói tạp nào đã được chúng tôi nói ở đây, không nên nói rằng: ‘Điều này được nói không đúng chỗ’. Bởi vì, tác phẩm tên là Saddanīti này, do được khởi sự để giải thích sự thích hợp và không thích hợp của các từ và ý nghĩa, nên chỉ trở nên tốt đẹp khi được trình bày sau khi đã khuấy động toàn bộ ngôn ngữ Māgadha bằng nhiều cách khác nhau, chứ không phải cách khác. Do đó, vì có ý muốn trình bày theo nhiều thể loại khác nhau, không nên nói rằng: ‘Điều này được nói không đúng chỗ’. Và hơn nữa, do được khởi sự để giúp những người có trí hiểu biết qua nhiều phương tiện, lỗi lặp lại cũng không nên được xem xét ở đây. Trái lại, các thiện gia nam tử có đức tin nên kính cẩn học hỏi thấu đáo bộ Saddanīti này vì lợi ích cho Tam Tạng.

อิติ อภิภวิตาปทสทิสานิ วตฺตา, ธาตา, คนฺตาทีนิ ปทานิ ทสฺสิตานิ. อิทานิ อตํสทิสานิ ทสฺเสสฺสาม. เสยฺยถิทํ –

Như vậy, các từ như vattā, dhātā, gantā v.v... tương tự như từ abhibhavitā đã được trình bày. Bây giờ, chúng tôi sẽ trình bày các từ tương tự như ataṃ. Như sau –

คุณวา คณวา เจว, พลวา ยสวา ตถา;

ธนวา สุตวา วิทฺวา, ธุตวา กตวาปิ จ.

Guṇavā (người có đức hạnh) và gaṇavā (người có đoàn thể), balavā (người có sức mạnh) và cũng vậy yasavā (người có danh tiếng); Dhanavā (người có tài sản), sutavā (người có học thức), vidvā (bậc trí tuệ), dhutavā (người đã rũ bỏ) và cả katavā (người đã làm).

หิตวา [Pg.192] ภควา เจว, ธิตวา ถามวา ตถา;

ยตวา จาควา จาถ, หิมวิจฺจาทโย รวา.

Hitavā (người có lợi ích) và bhagavā (Đức Thế Tôn), dhitavā (người có nghị lực) và cũng vậy thāmavā (người có sức mạnh); Yatavā (người có tự chủ), cāgavā (người có lòng bố thí), và sau đó là các từ như himavā (núi Hy Mã) v.v...

ปุนฺนปุํสกลิงฺเคหิ, อการนฺเตหิ ปายโต;

วนฺตุสทฺโท ปโร โหติ, ตทนฺตา คุณวาทโย.

Từ ‘vantu’ thường theo sau các từ nam tánh và trung tánh tận cùng bằng ‘a’; các từ guṇavā v.v... là những từ tận cùng bằng tiếp vị ngữ ấy.

สญฺญาวา รสฺมิวา เจว, มสฺสุวา จ ยสสฺสิวา;

อิจฺจาทิทสฺสนาเปโส, อาการิวณฺณุการโต;

อิตฺถิลิงฺคาทีสุ โหติ, กตฺถจีติ ปกาสเย.

Do thấy các từ như saññāvā, rasmivā, và massuvā, yasassivā v.v..., nên cần phải chỉ ra rằng, đôi khi (tiếp vị ngữ này) cũng có sau các từ tận cùng bằng ‘ā’, ‘i’, ‘ī’, ‘u’; và trong các từ thuộc nữ tánh v.v...

สติมา คติมา อตฺถ-ทสฺสิมา ธิติมา ตถา;

มุติมา มติมา เจว, ชุติมา หิริมาปิ จ.

Satimā (người có niệm), gatimā (người có dáng đi), atthadassimā (người thấy ý nghĩa), và cũng vậy dhitimā (người có nghị lực); Mutimā (người có trí), matimā (người có tuệ), và jutimā (người có ánh sáng), và cả hirimā (người có lòng tàm).

ถุติมา รติมา เจว, ยติมา พลิมา ตถา;

กสิมา สุจิมา ธีมา, รุจิมา จกฺขุมาปิ จ.

Thutimā (người được tán thán) và ratimā (người có sự hoan hỷ), yatimā (người có sự nỗ lực) và cũng vậy balimā (người có sức mạnh); Kasimā (người cày ruộng), sucimā (người trong sạch), dhīmā (người có trí), rucimā (người có sự ưa thích), và cả cakkhumā (người có mắt).

พนฺธุมา เหตุมา’ยสฺมา, เกตุมา ราหุมา ตถา;

ขาณุมา ภาณุมา โคมา, วิชฺชุมา วสุมาทโย.

Bandhumā (người có bà con), hetumā (người có nguyên nhân), āyasmā (bậc đáng kính), ketumā (người có cờ hiệu), và cũng vậy rāhumā (người bị Rāhu ám); Khāṇumā (người có gốc cây), bhāṇumā (người có ánh sáng), gomā (người có bò), vijjumā (người có chớp), vasumā (người có của cải) v.v...

ปาปิมา ปุตฺติมา เจว, จนฺทิมิจฺจาทโยปิ จ;

อตํสทิสสทฺทาติ, วิญฺญาตพฺพา วิภาวินา.

Pāpimā (kẻ ác) và puttimā (người có con trai), và cả candimā (mặt trăng) v.v...; (Những từ này) cần được người có trí tuệ hiểu là những từ tương tự như ataṃ.

อิวณฺณุกาโรกาเรหิ, มนฺตุสทฺโท ปโร ภเว;

อาการนฺตา จิการนฺตา, อิมนฺตูติ วิภาวเย.

Từ ‘mantu’ có thể theo sau các nguyên âm ‘i’, ‘ī’, ‘u’, ‘ū’, ‘o’; Cần phải hiểu rằng các từ tận cùng bằng ‘ā’ và ‘i’, ‘ī’ cũng có tiếp vị ngữ ‘mantu’ này.

คุณวา, คุณวา, คุณวนฺโต. คุณวนฺตํ, คุณวนฺเต. คุณวตา, คุณวนฺเตน, คุณวนฺเตหิ, คุณวนฺเตภิ. คุณวโต, คุณวนฺตสฺส, คุณวตํ, คุณวนฺตานํ. คุณวตา, คุณวนฺตา, คุณวนฺตสฺมา, คุณวนฺตมฺหา, คุณวนฺเตหิ, คุณวนฺเตภิ. คุณวโต, คุณวนฺตสฺส, คุณวตํ, คุณวนฺตานํ. คุณวติ, คุณวนฺเต, คุณวนฺตสฺมึ, คุณวนฺตมฺหิ, คุณวนฺเตสุ. โภ คุณวา, ภวนฺโต คุณวา, โภนฺโต คุณวนฺโต.

(Chủ cách) Guṇavā, guṇavā, guṇavanto. (Đối cách) Guṇavantaṃ, guṇavante. (Sử dụng cách) Guṇavatā, guṇavantena, guṇavantehi, guṇavantebhi. (Chỉ định cách/Sở hữu cách) Guṇavato, guṇavantassa, guṇavataṃ, guṇavantānaṃ. (Xuất xứ cách) Guṇavatā, guṇavantā, guṇavantasmā, guṇavantamhā, guṇavantehi, guṇavantebhi. (Sở hữu cách/Chỉ định cách) Guṇavato, guṇavantassa, guṇavataṃ, guṇavantānaṃ. (Vị trí cách) Guṇavati, guṇavante, guṇavantasmiṃ, guṇavantamhi, guṇavantesu. (Hô cách) Bho guṇavā, bhavanto guṇavā, bhonto guṇavanto.

เอตฺถ [Pg.193] ปน ‘‘เอถ ตุมฺเห อาวุโส สีลวาโหถา’’ติ จ,

Và ở đây (có ví dụ): ‘Này các hiền hữu, hãy đến, các vị hãy là người có giới hạnh’,

‘‘พลวนฺโต ทุพฺพลา โหนฺติ, ถามวนฺโตปิ หายเร;

จกฺขุมา อนฺธิกา โหนฺติ, มาตุคามวสํ คตา’’ติ จ

Và (ví dụ): ‘Những người mạnh mẽ trở nên yếu đuối, cả những người quyền thế cũng suy tàn; Những người có mắt trở thành mù lòa, khi đã rơi vào quyền lực của người nữ’.

ปาฬิยํ ‘‘สีลวา, จกฺขุมา’’ติ ปฐมาพหุวจนสฺส ทสฺสนโต ‘‘คุณวา’’ติ ปจฺจตฺตาลปนฏฺฐาเน พหุวจนํ วุตฺตํ. ‘‘คุณวา สติมา’’ติอาทีสุปิ เอเสว นโย. จูฬนิรุตฺติยมฺปิ หิ ‘‘คุณวา’’ติ ปจฺจตฺตาลปนพหุวจนานิ อาคตานิ, นิรุตฺติปิฏเก ปจฺจตฺเตกวจนภาเวเนว อาคตํ, จูฬนิรุตฺติยํ ปน นิรุตฺติปิฏเก จ ‘‘โภ คุณว’’อิติ รสฺสวเสน อาลปเนกวจนํ อาคตํ. มยํ ปน ‘‘ตคฺฆ ภควา โพชฺฌงฺคา. กถํ นุ ภควา ตุยฺหํ สาวโก สาสเน รโต’’ติเอวมาทีสุ อเนกสเตสุ ปาเฐสุ ‘‘ภควา’’อิติ อาลปเนกวจนสฺส ทีฆภาวทสฺสนโต วนฺตุปจฺจยฏฺฐาเน ‘‘โภ คุณวา’’อิจฺจาทิ ทีฆวเสน วจนํ ยุตฺตตรํ วิย มญฺญาม, มนฺตุปจฺจยฏฺฐาเน ปน อิมนฺตุปจฺจยฏฺฐาเน จ ‘‘สพฺพเวรภยาตีต, ปาเท วนฺทามิ จกฺขุม. เอวํ ชานาหิ ปาปิม’’อิจฺจาทีสุ ปาฬิปเทเสสุ ‘‘จกฺขุม’’อิจฺจาทิอาลปเนกวจนสฺส รสฺสภาวทสฺสนโต ‘‘โภ สติม, โภ คติม’’อิจฺจาทิ รสฺสวเสน วจนํ ยุตฺตตรํ วิย มญฺญาม, อถ วา มหาปรินิพฺพานสุตฺตฏฺฐกถายํ ‘‘อายสฺมา ติสฺส’’ อิติทีฆวเสน วุตฺตาลปเนกวจนสฺส ทสฺสนโต ‘‘ภควา, อายสฺมา’’ อิติทีฆวเสน วุตฺตปทมตฺตํ ฐเปตฺวา วนฺตุปจฺจยฏฺฐาเนปิ มนฺตุปจฺจยนโย เนตพฺโพ, มนฺตุปจฺจยฏฺฐาเนปิ วนฺตุปจฺจยนโย เนตพฺโพ. ตถา หิ กจฺจายนาทีสุ ‘‘โภ คุณวํ, โภ คุณว, โภ คุณวา’’อิติ นิคฺคหีตรสฺสทีฆวเสน ตีณิ อาลปเนกวจนานิ วุตฺตานิ, อิมินา ‘‘โภ สติมํ, โภ สติม, โภ สติมา’’ติ เอวมาทินโยปิ ทสฺสิโต[Pg.194]. ปฐมาพหุวจนฏฺฐาเน ปน ‘‘คุณวนฺโต, คุณวนฺตา, คุณวนฺตี’’ติ ตีณิ ปทานิ วุตฺตานิ, อิมินาปิ ‘‘สติมนฺโต, สติมนฺตา, สติมนฺตี’’ติ เอวมาทินโยปิ ทสฺสิโต. เตสุ ‘‘โภ คุณวํ โภ สติมํ, คุณวนฺตา, คุณวนฺตี’’ติ อิมานิ ปทานิ เอวํคติกานิ จ อญฺญานิ ปทานิ ปาฬิยํ อปฺปสิทฺธานิ ยถา ‘‘อายสฺมนฺตา’’ติ ปทํ ปสิทฺธํ, ตสฺมา ยํ จูฬนิรุตฺติยํ วุตฺตํ, ยญฺจ นิรุตฺติปิฏเก, ยญฺจ กจฺจายนาทีสุ, ตํ สพฺพํ ปาฬิยา อฏฺฐกถาหิ จ สทฺธึ ยถา น วิรุชฺฌติ, คงฺโคทเกน ยมุโนทกํ วิย อญฺญทตฺถุ สํสนฺทติ สเมติ, ตถา คเหตพฺพํ.

Trong Pāḷi, do thấy (cách dùng) đệ nhất cách số nhiều (trong câu) ‘sīlavā, cakkhumā’, (nên) từ ‘guṇavā’ được nói là số nhiều trong trường hợp hô cách đối xứng. Phương pháp này cũng tương tự trong các (trường hợp) như ‘guṇavā satimā’. Thật vậy, trong Cūḷanirutti, các (từ) hô cách số nhiều đối xứng như ‘guṇavā’ đã được ghi nhận; trong Niruttipiṭaka, nó chỉ được ghi nhận với ý nghĩa là số ít đối xứng; tuy nhiên, trong Cūḷanirutti và Niruttipiṭaka, hô cách số ít ‘bho guṇava’ đã được ghi nhận ở dạng nguyên âm ngắn. Về phần chúng tôi, do thấy được dạng nguyên âm dài của hô cách số ít ‘bhagavā’ trong hàng trăm đoạn kinh văn như ‘taggha bhagavā bojjhaṅgā. Kathaṃ nu bhagavā tuyhaṃ sāvako sāsane rato’, chúng tôi cho rằng cách nói ở dạng nguyên âm dài như ‘bho guṇavā’ trong trường hợp tiếp vĩ ngữ -vantu là hợp lý hơn. Tuy nhiên, trong trường hợp tiếp vĩ ngữ -mantu và -imantu, do thấy được dạng nguyên âm ngắn của hô cách số ít như ‘cakkhuma’ trong các đoạn Pāḷi như ‘sabbaverabhayātīta, pāde vandāmi cakkhuma. Evaṃ jānāhi pāpima’, chúng tôi cho rằng cách nói ở dạng nguyên âm ngắn như ‘bho satima, bho gatima’ là hợp lý hơn. Hoặc là, do thấy được hô cách số ít được nói ở dạng nguyên âm dài ‘āyasmā tissa’ trong Chú giải kinh Đại Bát-niết-bàn, ngoại trừ các từ được nói ở dạng nguyên âm dài như ‘bhagavā, āyasmā’, thì phương pháp của tiếp vĩ ngữ -mantu cũng nên được áp dụng cho trường hợp tiếp vĩ ngữ -vantu, và phương pháp của tiếp vĩ ngữ -vantu cũng nên được áp dụng cho trường hợp tiếp vĩ ngữ -mantu. Thật vậy, trong (sách ngữ pháp) Kaccāyana và các sách khác, ba hô cách số ít đã được nêu ra ở dạng niggahīta, nguyên âm ngắn và nguyên âm dài là ‘bho guṇavaṃ, bho guṇava, bho guṇavā’; qua đó, phương pháp như ‘bho satimaṃ, bho satima, bho satimā’ cũng được chỉ ra. Còn trong trường hợp đệ nhất cách số nhiều, ba từ đã được nêu ra là ‘guṇavanto, guṇavantā, guṇavantī’; qua đó, phương pháp như ‘satimanto, satimantā, satimantī’ cũng được chỉ ra. Trong số đó, các từ ‘bho guṇavaṃ bho satimaṃ, guṇavantā, guṇavantī’ và các từ khác có dạng tương tự không được tìm thấy trong Pāḷi, trong khi từ ‘āyasmantā’ thì phổ biến. Do đó, những gì được nói trong Cūḷanirutti, trong Niruttipiṭaka, và trong Kaccāyana và các sách khác, tất cả những điều đó nên được hiểu theo cách mà chúng không mâu thuẫn với Pāḷi và các Chú giải, mà trái lại, chúng hòa hợp và tương ứng với nhau như nước sông Hằng với nước sông Yamunā.

อปิเจตฺถ อยมฺปิ วิเสโส คเหตพฺโพ. ตํ ยถา? ‘‘ตุยฺหํ ธีตา มหาวีร, ปญฺญวนฺต ชุตินฺธรา’’ติ ปาฬิยํ ‘‘ปญฺญวนฺต’’อิติ อาลปเนกวจนสฺส ทสฺสนโต.

Và ở đây, cũng nên biết đến trường hợp đặc biệt này. Đó là như thế nào? Do thấy được (từ) ‘paññavanta’ là hô cách số ít trong câu Pāḷi: ‘Hỡi bậc Đại Hùng, hỡi bậc Trí Tuệ, hỡi bậc Tỏa Sáng, (đây là) con gái của ngài’.

‘‘สพฺพา กิเรวํ ปรินิฏฺฐิตานิ,ยสสฺสิ นํ ปญฺญวนฺตํ วิสยฺห;

ยโส จ ลทฺธา ปุริมํ อุฬารํ,นปฺปชฺชเห วณฺณพลํ ปุราณ’’นฺติ.

‘Nghe nói rằng, mọi việc đã được hoàn tất như vậy. Hỡi bậc danh tiếng, sau khi đã chinh phục được người có trí tuệ ấy; và đã đạt được danh tiếng cao quý trước đây, chớ nên từ bỏ dung sắc và sức mạnh xưa cũ.’

อิมิสฺสา ชาตกปาฬิยา อฏฺฐกถายํ ‘‘ปญฺญวนฺต’’อิติ อาลปเนกวจนสฺส ทสฺสนโต จ ‘‘โภ คุณวนฺต, โภ คุณวนฺตา, โภ สติมนฺต, โภ สติมนฺตา’’ติอาทีนิปิ อาลปเนกวจนานิ อวสฺสมิจฺฉิตพฺพานิ. ตถา หิ ติสฺสํ ปาฬิยํ ‘‘ยสสฺสิ ปญฺญวนฺต’’ อิจฺจาลปนวจนํ อฏฺฐกถาจริยา อิจฺฉนฺติ. นนฺติ หิ ปทปูรเณ นิปาตมตฺตํ. ปญฺญวนฺตนฺติ ปน ฉนฺทานุรกฺขณตฺถํ อนุสาราคมํ กตฺวา วุตฺตํ. เอวํ ปาวจเน วนฺตุปจฺจยาทิสหิตานํ สทฺทานํ ‘‘ภควา, อายสฺมา, ปญฺญวนฺต, จกฺขุม, ปาปิม’’อิติทสฺสิตนเยน อาลปนปฺปวตฺติ เวทิตพฺพา. เอตฺถ จ ‘‘คงฺคาภาคีรถี นาม, หิมวนฺตา ปภาวิตา’’ติ จ ‘‘กุโต อาคตตฺถ ภนฺเตติ, หิมวนฺตา มหาราชา’’ติ จ ทสฺสนโต [Pg.195] ‘‘คุณวนฺตา’’ติ ปญฺจมิยา เอกวจนํ กถิตํ. ยถา คุณวนฺตุ สทฺทสฺส นามิกปทมาลา โยชิตา, เอวํ ธนวนฺตุพลวนฺตาทีนํ สติมนฺตุ คติมนฺตาทีนญฺจ นามิกปทมาลา โยเชตพฺพา.

Trong Chú giải của đoạn kinh Bổn Sanh này, do thấy được (từ) ‘paññavanta’ là hô cách số ít, các hô cách số ít như ‘bho guṇavanta, bho guṇavantā, bho satimanta, bho satimantā’ cũng nhất thiết phải được chấp nhận. Thật vậy, trong đoạn Pāḷi ấy, các vị soạn Chú giải mong muốn (hiểu) ‘yasassi paññavanta’ là một câu hô cách. Còn (từ) ‘nanti’ chỉ là một bất biến từ dùng để điền vào cho đủ âm tiết. Còn ‘paññavantaṃ’ được nói như vậy là do đã thêm vào một anusāra để bảo toàn niêm luật của thi kệ. Như vậy, trong giáo pháp, sự vận hành của hô cách đối với các từ có tiếp vĩ ngữ -vantu và các tiếp vĩ ngữ khác nên được hiểu theo phương pháp đã được chỉ ra qua các (ví dụ) ‘bhagavā, āyasmā, paññavanta, cakkhuma, pāpima’. Và ở đây, do thấy (các câu) ‘gaṅgābhāgīrathī nāma, himavantā pabhāvitā’ và ‘kuto āgatattha bhanteti, himavantā mahārājā’, (từ) ‘guṇavantā’ được nói là xuất xứ cách số ít. Giống như biến cách đồ của danh từ guṇavantu đã được trình bày, biến cách đồ của các danh từ dhanavantu, balavantu, v.v... và satimantu, gatimantu, v.v... cũng nên được trình bày tương tự.

อิทานิ วิทฺวาทิปทานํ คุณวาปเทน สมานคติกตฺตมฺปิ โสตูนํ ปโยเคสุ สมฺโมหาปคมตฺถํ เอกเทสโต นิพฺพจนาทีหิ สทฺธึ วิทฺวนฺตุอิจฺจาทิปกติรูปสฺส นามิกปทมาลา วุจฺจเต – ญาณสงฺขาโต เวโท อสฺส อตฺถีติ วิทฺวา, ปณฺฑิโต. เอตฺถ จ วิทฺวาสทฺทสฺส อตฺถิภาเว ‘‘อิติ วิทฺวา สมํ จเร’’ติอาทิ อาหจฺจปาโฐ นิทสฺสนํ. อตฺรายํ ปทมาลา – วิทฺวา, วิทฺวา, วิทฺวนฺโต. วิทฺวนฺตํ, วิทฺวนฺเต. วิทฺวตา, วิทฺวนฺเตน. เสสํ สพฺพํ เนยฺยํ. เวทนาวา, เวทนาวา, เวทนาวนฺโต. เวทนาวนฺตํ, เวทนาวนฺเต. เวทนาวตา, เวทนาวนฺเตน. เสสํ สพฺพํ เนยฺยํ. เอวํ ‘‘สญฺญาวาเจตนาวา สทฺธาวา ปญฺญวา สพฺพาวา’’อิจฺจาทีสุปิ. เอตฺถ จ ‘‘เวทนาวนฺตํ วา อตฺตานํ สพฺพาวนฺตํ โลก’’นฺติอาทีนิ นิทสฺสนปทานิ. ตตฺถ สพฺพาวนฺตนฺติ สพฺพสตฺตวนฺตํ, สพฺพสตฺตยุตฺตนฺติ อตฺโถ. มชฺเฌทีฆญฺหิ อิทํ ปทํ. เยภุยฺเยน ปน ‘‘ปญฺญวาปญฺญวนฺโต’’ติอาทีนิ มชฺเฌรสฺสานิปิ ภวนฺติ. ยสสฺสิโน ปริวารภูตา ชนา อสฺส อตฺถีติ ยสสฺสิวา, อถ วา ยสสฺสี จ ยสสฺสิวา จาติ ยสสฺสิวา. เอกเทสสรูเปกเสโสยํ. ‘‘ยสสฺสิวา’’ติ ปทสฺส ปน อตฺถิภาเว –

Bây giờ, để loại bỏ sự nhầm lẫn cho người nghe trong cách sử dụng, biến cách đồ của danh từ có dạng gốc như vidvantu cùng với các từ như vidvā, v.v... sẽ được trình bày một phần, (để cho thấy) rằng các từ như vidvā, v.v... cũng có dạng tương tự như từ guṇavā. – Người có tri thức được gọi là ‘veda’ thì là vidvā, (tức là) bậc hiền trí. Và ở đây, đoạn kinh văn được trích dẫn trực tiếp ‘iti vidvā samaṃ care’ là một ví dụ cho sự hiện hữu của từ vidvā. Đây là biến cách đồ: vidvā, vidvā, vidvanto. Vidvantaṃ, vidvante. Vidvatā, vidvantena. Phần còn lại nên được hiểu tương tự. Vedanāvā, vedanāvā, vedanāvanto. Vedanāvantaṃ, vedanāvante. Vedanāvatā, vedanāvantena. Phần còn lại nên được hiểu tương tự. Tương tự như vậy trong các (trường hợp) ‘saññāvā, cetanāvā, saddhāvā, paññavā, sabbāvā’. Và ở đây, các từ ví dụ là ‘vedanāvantaṃ vā attānaṃ sabbāvantaṃ lokaṃ’. Trong đó, sabbāvantaṃ có nghĩa là sabbasattavantaṃ, tức là sở hữu tất cả chúng sanh, hợp với tất cả chúng sanh. Từ này có nguyên âm dài ở giữa. Tuy nhiên, phần lớn các từ như ‘paññavā, paññavanto’ lại có nguyên âm ngắn ở giữa. Người có những người danh tiếng làm quyến thuộc thì là yasassivā, hoặc yasassī và yasassivā là yasassivā. Đây là một hợp từ đồng hình tỉnh lược một phần. Về sự hiện hữu của từ ‘yasassivā’ thì –

‘‘ขตฺติโย ชาติสมฺปนฺโน, อภิชาโต ยสสฺสิวา;

ธมฺมราชา วิเทหานํ, ปุตฺโต อุปฺปชฺชเต ตวา’’ติ

‘Một người dòng Sát-đế-lợi, sanh trưởng vẹn toàn, cao quý, có danh tiếng; một vị vua chánh pháp của xứ Videha, một người con trai sẽ được sanh ra cho ngài.’

อิทํ นิทสฺสนํ. ‘‘ยสสฺสิวา, ยสสฺสิวา, ยสสฺสิวนฺโต. ยสสฺสิวนฺตํ’’ อิจฺจาทิ เนตพฺพํ. อตฺเถ ทสฺสนสีลํ อตฺถทสฺสิ, กึ [Pg.196] ตํ? ญาณํ. อตฺถทสฺสิ อสฺส อตฺถีติ อตฺถทสฺสิมา, เอตฺถ จ –

Đây là ví dụ. Nên được hiểu là: ‘Yasassivā, yasassivā, yasassivanto. Yasassivantaṃ’ v.v... ‘Atthadassi’ là có bản chất thấy được ý nghĩa, đó là gì? Là trí tuệ. ‘Atthadassimā’ là người có ‘atthadassi’ (sự thấy ý nghĩa), và ở đây –

‘‘ตํ ตตฺถ คติมา ธิติมา, มุติมา อตฺถทสฺสิมา;

สงฺขาตา สพฺพธมฺมานํ, วิธุโร เอตทพฺรวี’’ติ

‘Ở nơi ấy, bậc có trí tuệ, có sự kiên trì, có sự thông tuệ, có sự thấy rõ ý nghĩa; bậc thông suốt tất cả các pháp, là Vidhura, đã nói lên lời này.’

อิทเมตสฺสตฺถสฺส สาธกํ วจนํ. ‘‘อตฺถทสฺสิมา, อตฺถทสฺสิมา, อตฺถทสฺสิมนฺโต. อตฺถทสฺสิมนฺตํ’’ อิจฺจาทิ เนตพฺพํ. ปาปํ อสฺส อตฺถีติ ปาปิมา, อกุสลราสิสมนฺนาคโต มาโร. ปุตฺตา อสฺส อตฺถีติ ปุตฺติมา, พหุปุตฺโต. ‘‘โสจติ ปุตฺเตหิ ปุตฺติมา’’ติ เอตฺถ หิ พหุปุตฺโต ‘‘ปุตฺติมา’’ติ วุจฺจติ. จนฺโท อสฺส อตฺถีติ จนฺทิมา. จนฺโทติ เจตฺถ จนฺทวิมานมธิปฺเปตํ, จนฺทวิมานวาสี ปน เทวปุตฺโต ‘‘จนฺทิมา’’ติ. ตถา หิ ‘‘จนฺโท อุคฺคโต, ปมาณโต จนฺโท อายามวิตฺถารโต อุพฺเพธโต จ เอกูนปญฺญาสโยชโน, ปริกฺเขปโต ตีหิ โยชเนหิ อูนทิยฑฺฒสตโยชโน’’ติอาทีสุ จนฺทวิมานํ ‘‘จนฺโท’’ติ วุตฺตํ. ‘‘ตถาคตํ อรหนฺตํ, จนฺทิมา สรณํ คโต’’ติอาทีสุ ปน จนฺทเทวปุตฺโต ‘‘จนฺทิมา’’ติ. อปโร นโย – จนฺโท อสฺส อตฺถีติ จนฺทิมา. จนฺโทติ เจตฺถ จนฺทเทวปุตฺโต อธิปฺเปโต, ตนฺนิวาสฏฺฐานภูตํ ปน จนฺทวิมานํ ‘‘จนฺทิมา’’ติ. ตถา หิ ‘‘ราหุ จนฺทํ ปมุญฺจสฺสุ, จนฺโท มณิมยวิมาเน วสตี’’ติอาทีสุ จนฺทเทวปุตฺโต ‘‘จนฺโท’’ติ วุตฺโต.

Đây là lời nói chứng minh cho ý nghĩa này. Nên được hiểu là: ‘Atthadassimā, atthadassimā, atthadassimanto. Atthadassimantaṃ’ v.v... ‘Pāpimā’ là người có điều ác, là Ma vương, người hội đủ các điều bất thiện. ‘Puttimā’ là người có các con trai, là người nhiều con. Thật vậy, ở đây trong câu ‘Người có con sầu muộn vì các con,’ người nhiều con được gọi là ‘puttimā.’ ‘Candimā’ là người có mặt trăng. Và ở đây, ‘cando’ được hiểu là cung điện mặt trăng, còn vị thiên tử trú trong cung điện mặt trăng là ‘candimā.’ Tương tự như vậy, trong các câu như ‘mặt trăng đã mọc, về kích thước, mặt trăng có chiều dài, chiều rộng, và chiều cao là bốn mươi chín do-tuần, chu vi là một trăm bốn mươi bảy do-tuần,’ cung điện mặt trăng được gọi là ‘cando.’ Nhưng trong các câu như ‘Candimā đã quy y Như Lai, bậc A-la-hán,’ thì vị thiên tử mặt trăng là ‘candimā.’ Một cách giải thích khác – ‘candimā’ là vật có mặt trăng. Và ở đây, ‘cando’ được hiểu là vị thiên tử mặt trăng, còn cung điện mặt trăng là nơi trú ngụ của vị ấy được gọi là ‘candimā.’ Tương tự như vậy, trong các câu như ‘Rāhu, hãy thả Canda ra, Canda đang ở trong cung điện bằng ngọc,’ vị thiên tử mặt trăng được gọi là ‘cando.’

‘‘โย หเว ทหโร ภิกฺขุ, ยุญฺชติ พุทฺธสาสเน;

โสมํโลกํปภาเสติ, อพฺภา มุตฺโตว จนฺทิมา’’ติ

‘Vị tỳ khưu trẻ tuổi nào, chuyên tâm trong giáo pháp của Đức Phật; vị ấy soi sáng thế gian này, như vầng trăng thoát khỏi mây che.’

อาทีสุ ปน ตนฺนิวาสฏฺฐานภูตํ จนฺทวิมานํ ‘‘จนฺทิมา’’ติ วุตฺตํ. อิติ ‘‘จนฺโท’’ติ จ ‘‘จนฺทิมา’’ติ จ จนฺทเทวปุตฺตสฺสปิ จนฺทวิมานสฺสปิ [Pg.197] นามนฺติ เวทิตพฺพํ. ตตฺร ‘‘ปาปิมา ปุตฺติมา จนฺทิมา’’ติ อิมานิ ปาปสทฺทาทิโต ‘‘ตทสฺสตฺถิ’’ อิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ ปวตฺตสฺส อิมนฺตุปจฺจยสฺส วเสน สิทฺธิมุปาคตานีติ คเหตพฺพานิ.

Nhưng trong các câu như trên, cung điện mặt trăng là nơi trú ngụ của vị ấy được gọi là ‘candimā.’ Do đó, nên biết rằng cả ‘cando’ và ‘candimā’ đều là tên của vị thiên tử mặt trăng và của cung điện mặt trăng. Trong đó, các từ ‘pāpimā, puttimā, candimā’ này nên được hiểu là đã được hình thành bằng hậu tố ‘imantu’ theo sau các từ ‘pāpa’ v.v... trong ý nghĩa ‘vị ấy có cái đó.’

นนุ จ โภ มนฺตุปจฺจยวเสเนว สาเธตพฺพานีติ? น, กตฺถจิปิ อการนฺตโต มนฺตุโน อภาวา. นนุ จ โภ เอวํ สนฺเตปิ ปาป ปุตฺต จนฺทโต ปฐมํ อิการาคมํ กตฺวา ตโต มนฺตุปจฺจยํ กตฺวา สกฺกา สาเธตุนฺติ? สกฺกา รูปมตฺตสิชฺฌนโต, นโย ปน โสภโน น โหติ. ตถา หิ ปาป ปุตฺตาทิโต อการนฺตโต อิการาคมํ กตฺวา มนฺตุปจฺจเย วิธิยมาเน อญฺเญหิ คุณยสาทีหิ อการนฺเตหิ อิการาคมํ กตฺวา มนฺตุปจฺจยสฺส กาตพฺพตาปสงฺโค สิยา. น หิ อเนเกสุ ปาฬิสตสหสฺเสสุ กตฺถจิปิ อการนฺตโต คุณ ยสาทิโต อิการาคเมน สทฺธึ มนฺตุปจฺจโย ทิสฺสติ, อฏฺฐานตฺตา ปน ปาป ปุตฺตาทิโต อการนฺตโต อิการาคมํ อกตฺวา อิมนฺตุปจฺจเย กเตเยว ‘‘ปาปิมา ปุตฺติมา’’ติอาทีนิ สิชฺฌนฺตีติ.

Thưa ngài, chẳng phải chúng nên được hình thành bằng hậu tố ‘mantu’ sao? Không, vì không có ở đâu có hậu tố ‘mantu’ đi sau một từ có kết thúc bằng ‘a.’ Thưa ngài, dù vậy, chẳng phải có thể hình thành chúng bằng cách trước tiên thêm âm ‘i’ vào sau các từ ‘pāpa,’ ‘putta,’ ‘canda,’ rồi sau đó thêm hậu tố ‘mantu’ sao? Có thể, xét về mặt hình thức đơn thuần, nhưng phương pháp đó không hay. Thật vậy, nếu quy định thêm hậu tố ‘mantu’ sau khi đã thêm âm ‘i’ vào các từ có kết thúc bằng ‘a’ như ‘pāpa,’ ‘putta,’ thì sẽ dẫn đến trường hợp phải thêm hậu tố ‘mantu’ sau khi đã thêm âm ‘i’ vào các từ có kết thúc bằng ‘a’ khác như ‘guṇa,’ ‘yasa.’ Thật vậy, trong vô số trăm ngàn bản kinh Pāli, không ở đâu thấy có hậu tố ‘mantu’ cùng với âm ‘i’ được thêm vào sau các từ có kết thúc bằng ‘a’ như ‘guṇa,’ ‘yasa.’ Nhưng vì không phải như vậy, các từ như ‘pāpimā,’ ‘puttimā’ chỉ được hình thành khi hậu tố ‘imantu’ được áp dụng mà không thêm âm ‘i’ vào các từ có kết thúc bằng ‘a’ như ‘pāpa,’ ‘putta.’

เอวํ สนฺเตปิ โภ กสฺมา กจฺจายนปฺปกรเณ มนฺตุปจฺจโยว วุตฺโต, น อิมนฺตุปจฺจโยติ? ทฺวยมฺปิ วุตฺตเมว. กถํ ญายตีติ เจ? ยสฺมา ตตฺถ ‘‘ตปาทิโต สี, ทณฺฑาทิโต อิก อี, มธฺวาทิโต โร, คุณาทิโต วนฺตู’’ติ อิมานิ จตฺตาริ สุตฺตานิ สนฺนิหิตโตทนฺตสทฺทภาเวน วตฺวา มชฺเฌ ‘‘สตฺยาทีหิ มนฺตู’’ติ อญฺญถา สุตฺตํ วตฺวา ตโต สนฺนิหิตโตทนฺตวเสน ‘‘สทฺธาทิโต ณา’’ติ สุตฺตํ วุตฺตํ, ตสฺมา ตตฺถ ‘‘สตฺยาทีหิมนฺตู’’ติ วิสทิสํ กตฺวา วุตฺตสฺส สุตฺตสฺส วเสน อิมนฺตุ ปจฺจโย จ วุตฺโตติ วิญฺญายติ. ปกติ เหสาจริยานํ เยน เกนจิ อากาเรน อตฺตโน อธิปฺปายวิญฺญาปนํ. เอตฺถ จ ทุติโย อตฺโถ สรสนฺธิวเสน คเหตพฺโพ. ตถา หิสฺส ‘‘สตฺยาทีหิ มนฺตู’’ติ [Pg.198] ปฐโม อตฺโถ, ‘‘สตฺยาทีหิ อิมนฺตู’’ติ ทุติโย อตฺโถ. อิติ ‘‘เสโต ธาวตี’’ติ ปโยเค วิย ‘‘สตฺยาทีหิ มนฺตู’’ติ สุตฺเต ภินฺนสตฺติสมเวตวเสน อตฺถทฺวยปฏิปตฺติ ภวติ, ตสฺมา ปรมสุขุมสุคมฺภีรตฺถวตา อเนน สุตฺเตน กตฺถจิ สติ คติ เสตุ โคอิจฺจาทิโต มนฺตุปจฺจโย อิจฺฉิโต. กตฺถจิ สติ ปาป ปุตฺตอิจฺจาทิโต อิมนฺตุปจฺจโย อิจฺฉิโตติ ทฏฺฐพฺพํ.

Thưa ngài, dù vậy, tại sao trong luận của ngài Kaccāyana chỉ nói đến hậu tố ‘mantu’ mà không nói đến hậu tố ‘imantu’? Cả hai đều đã được nói đến. Nếu hỏi làm sao biết được điều này? Bởi vì ở đó, sau khi nói bốn kinh văn ‘tapādito sī, daṇḍādito ika ī, madhvādito ro, guṇādito vantū’ có các từ kết thúc bằng nguyên âm gần kề, ngài đã nói một kinh văn khác ở giữa là ‘satyādīhi mantū,’ rồi sau đó nói kinh văn ‘saddhādito ṇā’ theo cách các từ kết thúc bằng nguyên âm gần kề. Do đó, được hiểu rằng qua kinh văn ‘satyādīhimantū’ được nói một cách khác biệt, hậu tố ‘imantu’ cũng đã được nói đến. Vì đây là bản chất của các vị thầy, là làm cho ý định của mình được biết đến bằng một cách nào đó. Và ở đây, ý nghĩa thứ hai nên được hiểu theo cách nối âm. Thật vậy, ‘satyādīhi mantū’ là ý nghĩa thứ nhất, và ‘satyādīhi imantū’ là ý nghĩa thứ hai. Như vậy, giống như trong cách dùng ‘seto dhāvatī,’ trong kinh văn ‘satyādīhi mantū’ có sự lĩnh hội hai ý nghĩa theo cách tồn tại trong các thực thể khác nhau. Do đó, nên hiểu rằng, qua kinh văn này có ý nghĩa vô cùng vi tế và sâu sắc, đôi khi hậu tố ‘mantu’ được mong muốn sau các từ như ‘sati,’ ‘gati,’ ‘setu,’ ‘go,’ và đôi khi hậu tố ‘imantu’ được mong muốn sau các từ như ‘sati,’ ‘pāpa,’ ‘putta.’

ยสฺมา ปน สติสทฺโท มนฺตุวเสน คติธีเสถุโค อิจฺจาทีหิ, อิมนฺตุวเสน ปาปปุตฺตาทีหิ จ สมานคติกตฺตา เตสํ ปการภาเวน คหิโต, ตสฺมา เอวํ สุตฺตตฺโถ ภวติ ‘‘สตฺยาทีหิ มนฺตุ สติปฺปกาเรหิ สทฺเทหิ มนฺตุปจฺจโย โหติ อิมนฺตุปจฺจโย จ ยถารหํ ‘ตทสฺสตฺถิ’ อิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ’’ติ. อยํ ปเนตฺถ อธิปฺปาโย – ยถา ‘‘สติมา’’ติ เอตฺถ สตีติ อิการนฺตโต มนฺตุปจฺจโย โหติ, ตถา ‘‘คติมา, ธีมา, เสตุมา, โคมา’’ติอาทีสุ อิการนฺต อีการนฺต อุการนฺตนิจฺโจการนฺตโต มนฺตุปจฺจโย โหติ. ยถา จ ‘‘สติมา’’ติ เอตฺถ ‘‘สตี’’ติ อิการนฺตโต อิมนฺตุปจฺจโย โหติ, ตถา ‘‘คติมา, ปาปิมา, ปุตฺติมา’’ติอาทีสุ อิการนฺต อการนฺตโต อิมนฺตุปจฺจโย โหติ. เอวํ สติปฺปกาเรหิ สทฺเทหิ ยถาสมฺภวํ มนฺตุ อิมนฺตุปจฺจยา โหนฺตีติ.

Vả lại, vì rằng từ ‘sati’ được dùng làm ví dụ tiêu biểu cho nhóm của nó do có cùng cách biến tố với các từ như ‘gati, dhī, setu, go’ v.v... theo sau là hậu tố ‘mantu’, và với các từ như ‘pāpa, putta’ v.v... theo sau là hậu tố ‘imantu’; do đó, ý nghĩa của câu kinh văn này là: ‘Sau các từ thuộc nhóm sati v.v..., hậu tố mantu và hậu tố imantu được dùng tùy theo trường hợp trong ý nghĩa ‘người ấy có cái đó’. Ý nghĩa ở đây là: Giống như trong từ ‘satimā’, hậu tố ‘mantu’ được thêm vào sau từ tận cùng bằng ‘i’ là ‘sati’; tương tự như vậy, trong các từ ‘gatimā, dhīmā, setumā, gomā’ v.v..., hậu tố ‘mantu’ được thêm vào sau các từ tận cùng bằng ‘i’, ‘ī’, ‘u’, và nguyên âm ‘o’ cố định. Và giống như trong từ ‘satimā’, hậu tố ‘imantu’ được thêm vào sau từ tận cùng bằng ‘i’ là ‘sati’; tương tự như vậy, trong các từ ‘gatimā, pāpimā, puttimā’ v.v..., hậu tố ‘imantu’ được thêm vào sau các từ tận cùng bằng ‘i’ và ‘a’. Như vậy, sau các từ thuộc nhóm sati, các hậu tố ‘mantu’ và ‘imantu’ được thêm vào tùy theo khả năng.

ยชฺเชวํ ปจฺจยทฺวยวิธายกํ ‘‘ทณฺฑาทิโต อิก อี’’ติ สุตฺตํ วิย ‘‘สตฺยาทิโต อิมนฺตุ มนฺตู’’ติ วตฺตพฺพํ, กสฺมา นาโวจาติ? ตถา อวจเน การณมตฺถิ. ยทิ หิ ‘‘ทณฺฑาทิโต อิก อี’’ติ สุตฺตํ วิย ‘‘สตฺยาทิโต อิมนฺตุ มนฺตู’’ติ สุตฺตํ วุตฺตํ สิยา, เอกกฺขเณเยว อิมนฺตุ มนฺตูนํ วจเนน ทณฺฑสทฺทโต สมฺภูตํ ‘‘ทณฺฑิโก ทณฺฑี’’ติ รูปทฺวยมิว สติคติอาทิโตปิ วิสทิสรูปทฺวยมิจฺฉิตพฺพํ สิยา, ตญฺจ นตฺถิ, ตสฺมา [Pg.199] ‘‘สตฺยาทิโต อิมนฺตุ มนฺตู’’ติ น วุตฺตํ. อปิจ ตถา วุตฺเต พวฺหกฺขรตาย คนฺถครุตา สิยา. ยสฺมา จ สุตฺเตน นาม อปฺปกฺขเรน อสนฺทิทฺเธน สารวนฺเตน คูฬฺหนินฺนเยน สพฺพโตมุเขน อนวชฺเชน ภวิตพฺพํ. กจฺจายเน จ เยภุยฺเยน ตาทิสานิ คมฺภีรตฺถานิ สุวิสทญาณวิสยภูตานิ สุตฺตานิ ทิสฺสนฺติ ‘‘อุปาฌธิกิสฺสรวจเน, สรา สเร โลป’’นฺติอาทีนิ, อิทมฺปิ เตสมญฺญตรํ, ตสฺมา ‘‘สตฺยาทิโต อิมนฺตุ มนฺตู’’ติ น วุตฺตํ. เอวํ สุตฺโตปเทเส อกเตปิ อิมนฺตุโนปิ คหณตฺถํ ภินฺนสตฺติสมเวตวเสน ‘‘สตฺยาทีหิ มนฺตู’’ติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

Nếu vậy, tại sao không nói là ‘satyādito imantu mantū’ giống như câu kinh văn ‘daṇḍādito ika ī’ vốn quy định hai hậu tố? Có lý do để không nói như vậy. Nếu câu kinh văn ‘satyādito imantu mantū’ được nói ra giống như câu ‘daṇḍādito ika ī’, thì do việc đề cập đến ‘imantu’ và ‘mantu’ trong cùng một lúc, người ta sẽ phải mong muốn có hai dạng thức khác nhau từ các từ ‘sati, gati’ v.v..., giống như hai dạng thức ‘daṇḍiko’ và ‘daṇḍī’ phát sinh từ từ ‘daṇḍa’. Nhưng điều đó không xảy ra, do đó không nói là ‘satyādito imantu mantū’. Hơn nữa, nếu nói như vậy, văn bản sẽ trở nên nặng nề do có nhiều âm tiết. Bởi vì một câu kinh văn (châm ngôn) phải có ít âm tiết, không mơ hồ, có nội dung súc tích, ý nghĩa sâu sắc, áp dụng phổ quát và không có sai sót. Và trong ngữ pháp Kaccāyana, phần lớn các câu kinh văn được thấy đều có ý nghĩa sâu sắc như vậy, là đối tượng của trí tuệ rất sáng suốt, chẳng hạn như ‘upājhadhikissaravacane, sarā sare lopa’ v.v... Câu này cũng là một trong số đó, do đó không nói là ‘satyādito imantu mantū’. Cần phải hiểu rằng, mặc dù câu kinh văn không được dạy theo cách đó, nhưng ‘satyādīhi mantū’ đã được nói theo cách kết hợp các năng lực khác nhau để bao gồm cả hậu tố ‘imantu’.

อปโร นโย – ‘‘ตปาทิโต สี’’ติอาทีสุ โตทนฺตสทฺทสฺส พหุวจนนฺตตา น สุฏฺฐุ ปากฏา โตปจฺจยสฺส เอกตฺถพวฺหตฺเถสุ วตฺตนโต, ‘‘สตฺยาทีหิ มนฺตู’’ติ เอตฺถ ปน หิสทฺทสฺส พหุวจนตฺถตา อตีว ปากฏา, ตสฺมา พหุวจนคฺคหเณน อิมนฺตุ ปจฺจโย โหตีติปิ ทฏฺฐพฺพํ. นนุ จ โภ วินาปิ อิมนฺตุปจฺจเยน ปาปมสฺสตฺถีติ ปาปี, ปาปี เอว ปาปิมาติ สกตฺเถ มาปจฺจเย กเตเยว ‘‘ปาปิมา ปุตฺติมา’’ติอาทีนิ สิชฺฌนฺติ ‘‘ฉฏฺฐโม โส ปราภโว’’ติ เอตฺถ มปจฺจเยน ‘‘ฉฏฺฐโม’’ติ ปทํ วิยาติ? อตินยญฺญู ภวํ, อตินยญฺญู นามาติ ภวํ วตฺตพฺโพ, น ปน ภวํ สทฺทคตึ ชานาติ, สทฺทคติโย จ นาม พหุวิธา. ตถา หิ ฉฏฺโฐเยว ฉฏฺฐโม, ‘‘สุตฺตเมว สุตฺตนฺโต’’ติอาทีสุ ปุริสนเยน โยเชตพฺพา สทฺทคติ, ‘‘เทโวเยว เทวตา’’ติอาทีสุ กญฺญานเยน โยเชตพฺพา สทฺทคติ, ‘‘ทิฏฺฐิ เอว ทิฏฺฐิคต’’นฺติอาทีสุ จิตฺตนเยน โยเชตพฺพา สทฺทคติ. เอวํวิธาสุ สทฺทคตีสุ ‘‘ปาปี เอว ปาปิมา’’ติอาทิกํ กตรํ สทฺทคตึ วเทสิ? ‘‘สตฺถา ราชา พฺรหฺมา สขา อตฺตา สา ปุมา’’ติอาทีสุ [Pg.200] จ กตรํ สทฺทคตึ วเทสิ? กตรสทฺทนฺโตคธํ กตราย จ นามิกปทมาลายํ โยเชตพฺพํ มญฺญสีติ? โส เอวํ ปุฏฺโฐ อทฺธา อุตฺตริ กิญฺจิ อทิสฺวา ตุณฺหี ภวิสฺสติ, ตสฺมา ตาทิโส นโย น คเหตพฺโพ. ตาทิสสฺมิญฺหิ นเย ‘‘ปาปิมตา ปาปิมโต’’ติอาทีนิ รูปานิ น สิชฺฌนฺติ, อิมนฺตุปจฺจยนเยน ปน สิชฺฌนฺติ, ตสฺมา อยเมว นโย ปสตฺถตโร อายสฺมนฺเตหิ สมฺมา จิตฺเต ฐเปตพฺโพ. อตฺริทํ นิทสฺสนํ –

Một phương pháp khác: Trong các câu như ‘tapādito sī’ v.v..., việc từ tận cùng bằng ‘to’ là số nhiều không hoàn toàn rõ ràng, vì hậu tố ‘to’ được dùng trong cả nghĩa số ít và số nhiều. Nhưng ở đây, trong câu ‘satyādīhi mantū’, ý nghĩa số nhiều của từ tận cùng bằng ‘hi’ là rất rõ ràng. Do đó, cũng cần phải hiểu rằng hậu tố ‘imantu’ được bao hàm do việc sử dụng số nhiều. Này bạn, chẳng phải là ngay cả khi không có hậu tố ‘imantu’, từ ‘pāpamassa atthi’ (người ấy có điều ác) sẽ thành ‘pāpī’, và ‘pāpī eva pāpimā’ (chính pāpī là pāpimā) khi thêm hậu tố ‘mā’ vào trong chính nghĩa của nó, các dạng thức như ‘pāpimā, puttimā’ v.v... vẫn được hình thành, giống như từ ‘chaṭṭhamo’ trong câu ‘chaṭṭhamo so parābhavo’ (đó là sự thất bại thứ sáu) được hình thành với hậu tố ‘ma’ hay sao? Ngài quả là người giỏi suy luận, thật sự là người giỏi suy luận, nhưng ngài không biết về cách vận dụng của từ ngữ (saddagati). Các cách vận dụng của từ ngữ thì có nhiều loại. Chẳng hạn, ‘chaṭṭhoyeva chaṭṭhamo’ (chính cái thứ sáu là chaṭṭhamo), ‘suttameva suttanto’ (chính kinh là suttanta) v.v... là cách vận dụng từ ngữ cần được liên kết theo phương pháp của danh từ nam tính (purisa). ‘Devoyeva devatā’ (chính vị trời là devatā) v.v... là cách vận dụng từ ngữ cần được liên kết theo phương pháp của danh từ nữ tính (kaññā). ‘Diṭṭhi eva diṭṭhigataṃ’ (chính tà kiến là diṭṭhigata) v.v... là cách vận dụng từ ngữ cần được liên kết theo phương pháp của danh từ trung tính (citta). Trong những cách vận dụng từ ngữ như vậy, ngài nói ‘pāpī eva pāpimā’ v.v... thuộc cách vận dụng nào? Và trong các trường hợp như ‘Satthā, rājā, brahmā, sakhā, attā, sā, pumā’, ngài nói đó là cách vận dụng nào? Ngài nghĩ nó nên được xếp vào nhóm từ tận cùng nào và liên kết với hệ thống biến cách danh từ nào? Khi được hỏi như vậy, chắc chắn người ấy sẽ im lặng vì không thấy có câu trả lời nào khác. Do đó, không nên chấp nhận phương pháp như vậy. Vì theo phương pháp đó, các dạng thức như ‘pāpimatā, pāpimato’ v.v... không thể hình thành được. Nhưng theo phương pháp của hậu tố ‘imantu’ thì chúng có thể hình thành được. Do đó, chính phương pháp này là đáng khen ngợi hơn và nên được các bậc tôn giả ghi nhớ kỹ trong tâm. Đây là ví dụ:

‘‘ชโย หิ พุทฺธสฺส สิรีมโต อยํ,มารสฺส จ ปาปิมโต ปราชโย;

อุคฺโฆสยุํ โพธิมณฺเฑ ปโมทิตา,ชยํ ตทา เทวคณา มเหสิโน’’ติ จ,

‘Đây quả là chiến thắng của Đức Phật, Đấng vinh quang, và là sự thất bại của Ma vương, kẻ độc ác; bấy giờ tại cội Bồ đề, các chúng Thiên hoan hỷ reo vang chiến thắng của bậc Đại Thánh.’

‘‘สาขาปตฺตผลูเปโต, ขนฺธิมาวมหาทุโม’’ติ จ.

‘Cây đại thụ có thân cây, cành, lá và quả.’

ปาปิมา, ปาปิมา, ปาปิมนฺโต. ปาปิมนฺตํ. เสสํ เนยฺยํ, เอส นโย ‘‘ขนฺธิมา, ปุตฺติมา’’ติอาทีสุปิ.

Pāpimā, pāpimā, pāpimanto. Pāpimantaṃ. Phần còn lại nên được suy ra. Phương pháp này cũng áp dụng cho các từ như ‘khandhimā, puttimā’ v.v...

อิทานิ ยถาปาวจนํ กิญฺจิเทว หิมวนฺตุ สติมนฺตาทีนํ วิเสสํ พฺรูม. หิมวนฺโตว ปพฺพโต. สติมํ ภิกฺขุํ. พนฺธุมํ ราชานํ. จนฺทิมํ เทวปุตฺตํ. สติมสฺส ภิกฺขุโน. พนฺธุมสฺส รญฺโญ. อิทฺธิมสฺส จ ปรสฺส จ เอกกฺขเณ จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ. อิจฺจาทิ วิเสโส เวทิตพฺโพ. อปิเจตฺถ ‘‘อายสฺมนฺตา’’ติ ทฺวินฺนํ วตฺตพฺพวจนํ, ‘‘อายสฺมนฺโต’’ติ พหูนํ วตฺตพฺพวจนนฺติ อยมฺปิ วิเสโส เวทิตพฺโพ. ตถา หิ ‘‘ทฺวินฺนํ อาโรเจนฺเตน ‘อายสฺมนฺตา ธาเรนฺตู’ติ, ติณฺณํ อาโรเจนฺเตน ‘อายสฺมนฺโต ธาเรนฺตู’ติ วตฺตพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ. ‘‘ติณฺณ’’นฺติ เจตฺถ กถาสีสมตฺตํ, เตน จตุนฺนมฺปิ ปญฺจนฺนมฺปิ อติเรกสตานมฺปีติ ทสฺสิตํ [Pg.201] โหติ. พหโวหิ อุปาทาย ‘‘อุทฺทิฏฺฐา โข อายสฺมนฺโต จตฺตาโร ปาราชิกา ธมฺมา’’ติอาทิกา ปาฬิโย ฐปิตา. ตตฺถ ‘‘อายสฺมนฺตา’’ติทํ วินยโวหารวเสน ทฺเวเยว สนฺธาย วุตฺตตฺตา น สพฺพสาธารณํ. วินยโวหารญฺหิ วชฺเชตฺวา อญฺญสฺมึ โวหาเร น ปวตฺตติ. ‘‘อายสฺมนฺโต’’ติทํ ปน สพฺพตฺถ ปวตฺตตีติ ทฺวินฺนํ วิเสโส เวทิตพฺโพ.

Bây giờ, chúng tôi sẽ nói một chút về sự khác biệt của các từ himavantu, satimantu, v.v... tùy theo cách dùng. (Ví dụ:) Himavantova pabbato (ngọn núi Tuyết Sơn). Satimaṃ bhikkhuṃ (vị tỳ khưu có chánh niệm). Bandhumaṃ rājānaṃ (vị vua có quyến thuộc). Candimaṃ devaputtaṃ (vị thiên tử Nguyệt). Satimassa bhikkhuno (của vị tỳ khưu có chánh niệm). Bandhumassa rañño (của vị vua có quyến thuộc). Iddhimassa ca parassa ca ekakkhaṇe cittaṃ uppajjati (tâm của người có thần thông và của người khác khởi lên trong cùng một khoảnh khắc). Sự khác biệt nên được hiểu như vậy, v.v... Hơn nữa, ở đây cũng nên hiểu sự khác biệt này: ‘āyasmantā’ là từ được dùng để nói với hai người, ‘āyasmanto’ là từ được dùng để nói với nhiều người. Thật vậy, có lời dạy rằng: “Khi trình bày cho hai vị, nên nói là ‘āyasmantā dhārentū’ (mong hai hiền giả ghi nhớ); khi trình bày cho ba vị, nên nói là ‘āyasmanto dhārentū’ (mong các hiền giả ghi nhớ)”. Ở đây, từ ‘tiṇṇaṃ’ (cho ba vị) chỉ là phần mở đầu của cuộc thảo luận, qua đó cho thấy rằng (cách dùng này cũng áp dụng) cho bốn vị, năm vị, và hơn một trăm vị. Thật vậy, nhiều đoạn kinh Pāli đã được thiết lập dựa trên (cách dùng cho) số nhiều, chẳng hạn như: “Này các hiền giả, bốn pháp bất cộng trụ đã được tuyên đọc”. Trong đó, từ ‘āyasmantā’ này, do được nói với ý chỉ hai người theo cách dùng trong Luật tạng, nên không phải là cách dùng chung cho tất cả. Thật vậy, ngoài cách dùng trong Luật tạng, nó không được áp dụng trong các cách dùng khác. Còn từ ‘āyasmanto’ này thì được áp dụng ở mọi nơi, sự khác biệt của hai từ này nên được hiểu như vậy.

ตตฺร ‘‘หิมวนฺโต’’ติ อิทํ เยภุยฺเยเนกวจนํ ภวติ, กตฺถจิ พหุวจนมฺปิ, เตนาห นิรุตฺติปิฏเก เถโร ‘‘หิมวา ติฏฺฐติ, หิมวนฺโต ติฏฺฐนฺตี’’ติ. ‘‘หิมวนฺโตว ปพฺพโต’’ติ อยํ เอกวจนนโย ยถารุตปาฬิวเสน คเหตพฺโพ. ยถารุตปาฬิ จ นาม –

Trong đó, từ ‘himavanto’ này phần lớn là số ít, đôi khi cũng là số nhiều. Do đó, vị trưởng lão trong Niruttipiṭaka đã nói: “himavā tiṭṭhati (Tuyết Sơn đứng vững), himavanto tiṭṭhantī (các Tuyết Sơn đứng vững)”. Cách dùng số ít này trong câu “Himavantova pabbato” nên được hiểu theo kinh văn Pāli được truyền tụng. Và kinh văn được truyền tụng là –

‘‘ทูเร สนฺโต ปกาสนฺติ, หิมวนฺโตว ปพฺพโต;

อสนฺเตตฺถ น ทิสฺสนฺติ, รตฺตึ ขิตฺตา ยถา สรา.

“Người hiền ở xa vẫn sáng tỏ, như núi Tuyết Sơn; Kẻ ác ở gần đây không được thấy, như mũi tên bắn trong đêm.”

อหํ เตน สมเยน, นาคราชา มหิทฺธิโก;

อตุโล นาม นาเมน, ปุญฺญวนฺโต ชุตินฺธโร.

“Vào thời ấy, ta là long vương, có đại thần lực; Tên là Atula, người có phước báu, người mang hào quang.”

คติมนฺโต สติมนฺโต, ธิติมนฺโต จ โส อิสิ;

สทฺธมฺมธารโก เถโร, อานนฺโท รตนากโร’’

“Vị ẩn sĩ ấy là người có hành vi tốt, có chánh niệm, và có sự kiên trì; Vị trưởng lão duy trì Chánh pháp, Ānanda, là kho tàng châu báu.”

อิจฺจาทิ. เอตฺถ ‘‘ปุญฺญวนฺโต’’ติอาทีนิ อเนเกสุ ฐาเนสุ พหุวจนภาเวน ปุนปฺปุนํ วทนฺตานิปิ กตฺถจิ เอกวจนานิ โหนฺติ, เอกวจนภาโว จ เนสํ คาถาวิสเย ทิสฺสติ, ตสฺมา ตานิ ยถาปาวจนํ คเหตพฺพานิ.

Vân vân. Ở đây, các từ như ‘puññavanto’, v.v... mặc dù được lặp đi lặp lại như là số nhiều ở nhiều nơi, nhưng đôi khi chúng là số ít. Và tình trạng số ít của chúng được thấy trong phạm vi kệ ngôn. Do đó, chúng nên được hiểu tùy theo cách dùng.

เอวํ หิมวนฺตุสติมนฺตุสทฺทาทีนํ วิเสสํ ญตฺวา ปุน ลิงฺคนฺตวเสน ทฺวิลิงฺคกปทานมตฺโถ จ ปกติรูปสฺส นามิกปทมาลา จ ปทานํ สทิสาสทิสตา จ ววตฺถเปตพฺพา.

Sau khi đã biết sự khác biệt của các từ như himavantu, satimantu, v.v... như vậy, lại nên xác định ý nghĩa của các từ lưỡng tính tùy theo vĩ ngữ chỉ tính, bảng biến cách danh từ của dạng thức gốc, và sự tương đồng và bất tương đồng của các từ.

ตตฺร [Pg.202] หิ ‘‘สิริมา’’ติ ปทํ สุติสามญฺญวเสน ลิงฺคทฺวเย วตฺตนโต ทฺวิธา ภิชฺชติ. ‘‘สิริมา ปุริโส’’ติ หิ อตฺเถ อาการนฺตํ ปุลฺลิงฺคํ, ‘‘สิริมา นาม เทวี’’ติ อตฺเถ อาการนฺตํ อิตฺถิลิงฺคํ, อุภยมฺเปตํ อุการนฺตตาปกติกา. อถ วา ปน ปจฺฉิมํ อาการนฺตตาปกติกํ, สิรี ยสฺส อตฺถิ โส สิริมาติ ปุลฺลิงฺควเสน นิพฺพจนํ, สิรี ยสฺสา อตฺถิ สา สิริมาติ อิตฺถิลิงฺควเสน นิพฺพจนํ. อตฺริมานิ กิญฺจาปิ สุติวเสน นิพฺพจนตฺถวเสน จ อญฺญมญฺญํ สมานตฺถานิ, ตถาปิ ปุริสปทตฺถอิตฺถิปทตฺถวาจกตฺตา ภินฺนตฺถานีติ เวทิตพฺพานิ. เอส นโย อญฺเญสุปิ อีทิเสสุ ฐาเนสุ เนตพฺโพ. สิริมา, สิริมา, สิริมนฺโต. สิริมนฺตํ, สิริมนฺเต. สิริมตา, สิริมนฺเตน. คุณวนฺตุสทฺทสฺเสว นามิกปทมาลา. สิริมา, สิริมา, สิริมาโย. สิริมํ, สิริมา, สิริมาโย. สิริมาย. วกฺขมานกญฺญานเยน เญยฺยา. เอวํ ทฺวิธา ภินฺนานํ สมานสุติกสทฺทานํ นามิกปทมาลาสุ ปทานํ สทิสาสทิสตา ววตฺถเปตพฺพา. สมานนิพฺพจนตฺถสฺสปิ หิ อสมานสุติกสฺส ‘‘สิริมา’’ติ สทฺทสฺส นามิกปทมาลายํ ปทานํ อิเมหิ ปเทหิ กาจิปิ สมานตา น ลพฺภติ. อตฺริทํ วุจฺจติ –

Thật vậy, trong đó, từ ‘sirimā’ được chia làm hai vì nó được dùng cho hai tính do có sự tương đồng về âm thanh. Thật vậy, trong nghĩa “Sirimā puriso” (người đàn ông có tài sản), nó là nam tính có vĩ ngữ -ā; trong nghĩa “Sirimā nāma devī” (vị hoàng hậu tên Sirimā), nó là nữ tính có vĩ ngữ -ā; cả hai từ này đều có gốc từ tận cùng bằng -u. Hoặc là, từ sau có gốc từ tận cùng bằng -ā. Cách giải thích từ nguyên theo nam tính là: “Người nào có tài sản, người đó là sirimā”; cách giải thích từ nguyên theo nữ tính là: “Người nữ nào có tài sản, người nữ đó là sirimā”. Mặc dù những từ này có cùng ý nghĩa về mặt âm thanh và ý nghĩa được diễn đạt, nhưng chúng nên được hiểu là có ý nghĩa khác nhau vì chúng biểu thị ý nghĩa của từ chỉ nam giới và từ chỉ nữ giới. Phương pháp này nên được áp dụng cho các trường hợp tương tự khác. (Bảng biến cách nam tính:) Sirimā, sirimā, sirimanto. Sirimantaṃ, sirimante. Sirimatā, sirimantena. Bảng biến cách danh từ giống như từ guṇavantu. (Bảng biến cách nữ tính:) Sirimā, sirimā, sirimāyo. Sirimaṃ, sirimā, sirimāyo. Sirimāya. Nên được hiểu theo cách của từ kaññā sẽ được nói đến. Như vậy, sự tương đồng và bất tương đồng của các từ trong bảng biến cách danh từ của các từ đồng âm được chia làm hai nên được xác định. Thật vậy, đối với từ ‘sirimā’ có cùng ý nghĩa từ nguyên nhưng khác âm, không có sự tương đồng nào được tìm thấy giữa các từ trong bảng biến cách danh từ của nó với những từ này. Về điều này, có lời nói rằng –

‘‘สิริมา’’ติ ปทํ ทฺเวธา, ปุมิตฺถีสุ ปวตฺติโต;

ภิชฺชตีติ วิภาเวยฺย, เอตฺถ ปุลฺลิงฺคมิจฺฉิตํ.

“Từ ‘sirimā’ được chia làm hai, do được dùng cho nam và nữ; nên hiểu rằng nó được phân chia. Ở đây, (dạng) nam tính được mong muốn.”

อิติ อภิภวิตา ปเทน วิสทิสานิ คุณวาสติมาทีนิ ปทานิ ทสฺสิตานิ สทฺธึ นามิกปทมาลาหิ. อิทานิ อปรานิปิ ตพฺพิสทิสานิ ปทานิ ทสฺเสสฺสาม สทฺธึ นามิกปทมาลาหิ. เสยฺยถิทํ?

Như vậy, các từ guṇavā, satimā, v.v..., là những từ không tương đồng với từ abhibhū, đã được trình bày cùng với các bảng biến cách danh từ. Bây giờ, chúng tôi sẽ trình bày những từ khác cũng không tương đồng với nó, cùng với các bảng biến cách danh từ. Chúng là những từ nào?

ราชา พฺรหฺมา สขา อตฺตา, อาตุมา สา ปุมา รหา;

ทฬฺหธมฺมา จ ปจฺจกฺข-ธมฺมา จ วิวฏจฺฉทา.

Rājā, brahmā, sakhā, attā, ātumā, sā, pumā, rahā; và daḷhadhammā, và paccakkhadhammā, và vivaṭacchadā.

วตฺตหา [Pg.203] จ ตถา วุตฺต-สิรา เจว ยุวาปิ จ;

มฆว อทฺธ มุทฺธาทิ, วิญฺญาตพฺพา วิภาวินา.

Và vattahā, cũng như vuttasirā, và cả yuvā; maghavā, addhā, muddhā, v.v..., nên được người có trí hiểu rõ.

เอตฺถ ‘‘สา’’ติ ปทเมว อาการนฺตตาปกติกมาการนฺตํ, เสสานิ ปน อการนฺตตาปกติกานิ อาการนฺตานิ.

Ở đây, chỉ có từ ‘sā’ là có gốc từ tận cùng bằng -ā và có dạng thức tận cùng bằng -ā. Còn các từ còn lại thì có gốc từ tận cùng bằng -a và có dạng thức tận cùng bằng -ā.

ราชา, ราชา, ราชาโน. ราชานํ, ราชํ, ราชาโน. รญฺญา, ราชินา, ราชูหิ, ราชูภิ. รญฺโญ, ราชิโน, รญฺญํ, ราชูนํ, ราชานํ. รญฺญา, ราชูหิ, ราชูภิ. รญฺโญ, ราชิโน, รญฺญํ, ราชูนํ, ราชานํ. รญฺเญ, ราชินิ, ราชูสุ. โภ ราช, ภวนฺโต ราชาโน, ภวนฺโต ราชา อิติ วา, อยมมฺหากํ รุจิ.

(Chủ cách:) Rājā, rājā, rājāno. (Đối cách:) Rājānaṃ, rājaṃ, rājāno. (Sử dụng cách:) Raññā, rājinā, rājūhi, rājūbhi. (Sở thuộc cách/Chỉ định cách:) Rañño, rājino, raññaṃ, rājūnaṃ, rājānaṃ. (Xuất xứ cách:) Raññā, rājūhi, rājūbhi. (Vị trí cách:) Raññe, rājini, rājūsu. (Hô cách:) Bho rāja, bhavanto rājāno, hoặc bhavanto rājā, đây là ý kiến của chúng tôi.

นิรุตฺติปิฏกาทีสุ ‘‘ราชา’’ติ พหุวจนํ น อาคตํ, จูฬนิรุตฺติยํ ปน อาคตํ. กิญฺจาปิ นิรุตฺติปิฏกาทีสุ น อาคตํ, ตถาปิ ‘‘เนตาทิสา สขา โหนฺติ, ลพฺภา เม ชีวโต สขา’’ติ ปาฬิยํ พหุวจเนกวจนวเสน ‘‘สขา’’ติ ปทสฺส ทสฺสนโต ‘‘ราชา’’ติ พหุวจนํ อิจฺฉิตพฺพเมว. ตถา ‘‘พฺรหฺมา, อตฺตา’’อิจฺจาทีนิปิ พหุวจนานิ ตคฺคติกตฺตา วินา เกนจิ รูปวิเสเสน.

Trong Niruttipiṭaka, v.v..., dạng số nhiều ‘rājā’ không xuất hiện, nhưng nó lại xuất hiện trong Cūḷanirutti. Mặc dù không xuất hiện trong Niruttipiṭaka, v.v..., nhưng do sự xuất hiện của từ ‘sakhā’ với cả nghĩa số nhiều và số ít trong đoạn kinh Pāli “netādisā sakhā honti, labbhā me jīvato sakhā”, nên dạng số nhiều ‘rājā’ cũng phải được chấp nhận. Tương tự, các từ như ‘brahmā’, ‘attā’, v.v... cũng là dạng số nhiều mà không có sự thay đổi hình thức đặc biệt nào, vì chúng thuộc cùng một loại.

เอตฺถ จ ‘‘คหปติโก นาม ฐเปตฺวา ราชํ ราชโภคํ พฺราหฺมณํ อวเสโส คหปติโก นามา’’ติ ทสฺสนโต ราชนฺติ วุตฺตํ, อิทํ ปน นิรุตฺติปิฏเก น อาคตํ. ‘‘สพฺพทตฺเตน ราชินา’’ติ ทสฺสนโต ‘‘ราชินา’’ติ วุตฺตํ. ‘‘อาราธยติ ราชานํ, ปูชํ ลภติ ภตฺตุสู’’ติ ทสฺสนโต จตุตฺถีฉฏฺฐีวเสน ‘‘ราชาน’’นฺติ วุตฺตํ. กจฺจายนรูปสิทฺธิคนฺเถสุ ปน ‘‘ราเชน, ราเชหิ, ราเชภิ. ราเชสู’’ติ ปทานิ วุตฺตานิ. จูฬนิรุตฺตินิรุตฺติปิฏเกสุ ตานิ นาคตานิ, อนาคตภาโวเยว เตสํ ยุตฺตตโร ปาฬิยํ อทสฺสนโต, ตสฺมา เอตฺเถตานิ [Pg.204] อมฺเหหิ น วุตฺตานิ. ปาฬินเย หิ อุปปริกฺขิยมาเน อีทิสานิ ปทานิ สมาเสเยว ปสฺสาม, น ปนาญฺญตฺร, อตฺริเม ปโยคา – ‘‘อาวุตฺถํ ธมฺมราเชนา’’ติ จ, ‘‘สิวิราเชน เปสิโต’’ติ จ, ‘‘ปชาปติสฺส เทวราชสฺส ธชคฺค’’นฺติ จ, ‘‘นิกฺขมนฺเต มหาราเช, สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเน’’ติ จ, เอวํ ปาฬินเย อุปปริกฺขิยมาเน ‘‘ราเชนา’’ติอาทีนิ สมาเสเยว ปสฺสาม, น เกวลํ ปาฬินเย โปราณฏฺฐกถานเยปิ อุปปริกฺขิยมาเน สมาเสเยว ปสฺสาม, น ปนาญฺญตฺร, เอวํ สนฺเตปิ สุฏฺฐุ อุปปริกฺขิตพฺพมิทํ ฐานํ. โก หิ นาม สาฏฺฐกเถ เตปิฏเก พุทฺธวจเน สพฺพโส นยํ สลฺลกฺเขตุํ สมตฺโถ อญฺญตฺร ปภินฺนปฏิสมฺภิเทหิ ขีณาสเวหิ.

Và ở đây, trong các câu v.v... như: ‘Gahapatiko nāma ṭhapetvā rājaṃ rājabhogaṃ brāhmaṇaṃ avaseso gahapatiko nāmā – Được gọi là gia chủ là phần còn lại ngoại trừ vua, người hưởng bổng lộc của vua, và Bà-la-môn,’ từ ‘rājaṃ’ đã được nói đến; tuy nhiên, điều này đã không xuất hiện trong Niruttipiṭaka. Trong các câu v.v... như: ‘Sabbadattena rājinā,’ từ ‘rājinā’ đã được nói đến. Trong các câu v.v... như: ‘Ārādhayati rājānaṃ, pūjaṃ labhati bhattusū,’ từ ‘rājānaṃ’ đã được nói đến theo ý nghĩa của cách thứ tư và cách thứ sáu. Tuy nhiên, trong các sách Kaccāyana và Rūpasiddhi, các từ ‘rājena, rājehi, rājebhi, rājesu’ đã được nói đến. Chúng đã không xuất hiện trong Cūḷanirutti và Niruttipiṭaka; việc chúng không xuất hiện là hợp lý hơn vì không được thấy trong Pāḷi. Do đó, chúng tôi đã không nói đến chúng ở đây. Thật vậy, khi xem xét trong văn phong Pāḷi, chúng ta chỉ thấy những từ như vậy trong các từ ghép, chứ không ở nơi nào khác. Đây là những cách dùng: ‘āvutthaṃ dhammarājenā,’ ‘sivirājena pesito,’ ‘pajāpatissa devarājassa dhajaggaṃ,’ và ‘nikkhamante mahārāje, sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane.’ Như vậy, khi xem xét trong văn phong Pāḷi, chúng ta chỉ thấy các từ như ‘rājenā’ v.v... trong các từ ghép. Không chỉ trong văn phong Pāḷi, mà ngay cả khi xem xét trong văn phong của các Chú giải xưa, chúng ta cũng chỉ thấy chúng trong các từ ghép, chứ không ở nơi nào khác. Mặc dù vậy, đây là một điểm cần được xem xét kỹ lưỡng. Thật vậy, ai có thể thấu hiểu trọn vẹn phương pháp trong lời dạy của Đức Phật, Tam Tạng cùng với Chú giải, ngoại trừ các bậc A-la-hán đã chứng đắc Vô ngại giải?

เอตฺถ จ สมาสนฺตคตราช-สทฺทสฺส นามิกปทมาลาโย ทฺวิธา วุจฺจนฺเต โอการนฺตาการนฺตวเสน. ตตฺโรการนฺตา ‘‘มหาราโช ยุวราโช สิวิราโช ธมฺมราโช’’อิจฺเจวมาทโย ภวนฺติ. อาการนฺตา ปน ‘‘มหาราชา ยุวราชา สิวิราชา ธมฺมราชา’’อิจฺเจวมาทโย. เอตฺถ กิญฺจาปิ ปาฬิยํ โปราณฏฺฐกถาสุ จ ‘‘มหาราโช’’ติอาทีนิ น สนฺติ, ตถาปิ ‘‘สพฺพมิตฺโต สพฺพสโข, สพฺพภูตานุกมฺปโก’’ติ ปาฬิยํ ‘‘สพฺพสโข’’ติ ทสฺสนโต ‘‘มหาราโช’’ติอาทีนิปิ อวสฺสมิจฺฉิตพฺพานิ. ตถา หิ สมาเสสุ ‘‘ธมฺมราเชน, ธมฺมราชสฺสา’’ติอาทีนิ ทิสฺสนฺติ. เอตานิ โอการนฺตรูปานิ เอว, นาการนฺตรูปานิ. มหาราโช, มหาราชา. มหาราชํ, มหาราเช. มหาราเชน, มหาราเชหิ, มหาราเชภิ. มหาราชสฺส, มหาราชานํ. มหาราชา, มหาราชสฺมา, มหาราชมฺหา, มหาราเชหิ, มหาราเชภิ. มหาราชสฺส, มหาราชานํ. มหาราเช, มหาราชสฺมึ, มหาราชมฺหิ, มหาราเชสุ. โภ มหาราช, ภวนฺโต มหาราชา[Pg.205]. กจฺจายนจูฬนิรุตฺตินเยหิ ปน ‘‘โภ มหาราชา’’อิติ เอกวจนพหุวจนานิปิ ทฏฺฐพฺพานิ. ยถา ‘‘มหาราโช’’ติ โอการนฺตปทสฺส วเสน, เอวํ ‘‘สิวิราโช ธมฺมราโช เทวราโช’’ติอาทีนมฺปิ โอการนฺตปทานํ วเสน ปกติรูปสฺส นามิกปทมาลา โยเชตพฺพา.

Và ở đây, bảng biến cách danh từ của từ ‘rāja’ đứng cuối trong từ ghép được trình bày theo hai cách: theo vần cuối ‘o’ và vần cuối ‘ā’. Trong đó, các từ có vần cuối ‘o’ là ‘mahārājo, yuvarājo, sivirājo, dhammarājo’ v.v... Còn các từ có vần cuối ‘ā’ là ‘mahārājā, yuvarājā, sivirājā, dhammarājā’ v.v... Ở đây, mặc dù các từ như ‘mahārājo’ không có trong Pāḷi và các Chú giải xưa, tuy nhiên, dựa vào các câu Pāḷi như ‘sabbamitto sabbasakho, sabbabhūtānukampako,’ trong đó có từ ‘sabbasakho,’ thì các từ như ‘mahārājo’ cũng nhất thiết phải được chấp nhận. Thật vậy, trong các từ ghép, các dạng như ‘dhammarājena, dhammarājassā’ được tìm thấy. Đây chính là các dạng biến cách của từ có vần cuối ‘o’, không phải của từ có vần cuối ‘ā’. Mahārājo, mahārājā. Mahārājaṃ, mahārāje. Mahārājena, mahārājehi, mahārājebhi. Mahārājassa, mahārājānaṃ. Mahārājā, mahārājasmā, mahārājamhā, mahārājehi, mahārājebhi. Mahārājassa, mahārājānaṃ. Mahārāje, mahārājasmiṃ, mahārājamhi, mahārājesu. Hô cách: Bho mahārāja, bhavanto mahārājā. Tuy nhiên, theo phương pháp của Kaccāyana và Cūḷanirutti, cần hiểu rằng ‘bho mahārājā’ có thể là cả số ít và số nhiều. Giống như cách biến cách của từ có vần cuối ‘o’ là ‘mahārājo,’ bảng biến cách danh từ của dạng gốc cũng nên được áp dụng cho các từ có vần cuối ‘o’ khác như ‘sivirājo, dhammarājo, devarājo’ v.v...

อยํ ปนาการนฺตวเสน นามิกปทมาลา –

Và đây là bảng biến cách danh từ theo vần cuối ‘ā’ –

มหาราชา, มหาราชา, มหาราชาโน. มหาราชานํ, มหาราชํ, มหาราชาโน. มหารญฺญา, มหาราชินา, มหาราชูหิ, มหาราชูภิ. มหารญฺโญ, มหาราชิโน, มหารญฺญํ, มหาราชูนํ. มหารญฺญา, มหาราชูหิ, มหาราชูภิ. มหารญฺโญ, มหาราชิโน, มหารญฺญํ, มหาราชูนํ. มหารญฺเญ, มหาราชินิ, มหาราชูสุ. โภ มหาราช, ภวนฺโต มหาราชาโน.

Mahārājā, mahārājā, mahārājāno. Mahārājānaṃ, mahārājaṃ, mahārājāno. Mahāraññā, mahārājinā, mahārājūhi, mahārājūbhi. Mahārañño, mahārājino, mahāraññaṃ, mahārājūnaṃ. Mahāraññā, mahārājūhi, mahārājūbhi. Mahārañño, mahārājino, mahāraññaṃ, mahārājūnaṃ. Mahāraññe, mahārājini, mahārājūsu. Hô cách: Bho mahārāja, bhavanto mahārājāno.

อิธาปิ ปกรณทฺวยนเยน ‘‘โภ มหาราชา’’ อิติ เอกวจนพหุวจนานิปิ ทฏฺฐพฺพานิ. ยถา จ ‘‘มหาราชา’’ติ อาการนฺตปทสฺส วเสน, เอวํ ‘‘สิวิราชา, ธมฺมราชา, เทวราชา’’ติอาทีนมฺปิ อาการนฺตปทานํ วเสน ปกติรูปสฺส นามิกปทมาลา โยเชตพฺพา.

Ở đây cũng vậy, theo phương pháp của hai bộ luận, cần hiểu rằng ‘bho mahārājā’ có thể là cả số ít và số nhiều. Và giống như cách biến cách của từ có vần cuối ‘ā’ là ‘mahārājā,’ bảng biến cách danh từ của dạng gốc cũng nên được áp dụng cho các từ có vần cuối ‘ā’ khác như ‘sivirājā, dhammarājā, devarājā’ v.v...

อิธ อปราปิ อตฺถสฺส ปากฏีกรณตฺถํ กฺริยาปเทหิ สทฺธึ โยเชตฺวา อาการนฺโตการนฺตานํ มิสฺสกวเสน นามิกปทมาลา วุจฺจเต –

Ở đây, một bảng biến cách danh từ khác được trình bày theo cách hỗn hợp của các vần cuối ‘ā’ và ‘o’, được kết hợp với các động từ, nhằm mục đích làm rõ ý nghĩa –

มหาราชา, มหาราโช ติฏฺฐติ, มหาราชาโน, มหาราชา ติฏฺฐนฺติ. มหาราชานํ, มหาราชํ ปสฺสติ, มหาราชาโน, มหาราเช ปสฺสติ. มหารญฺญา, มหาราชินา, มหาราเชน กตํ, มหาราชูหิ, มหาราชูภิ, มหาราเชหิ, มหาราเชภิ กตํ. มหารญฺโญ, มหาราชิโน, มหาราชสฺส ทียเต, มหารญฺญา, มหาราชา, มหาราชสฺมา, มหาราชมฺหา นิสฺสฏํ, มหาราชูหิ, มหาราชูภิ, มหาราเชหิ[Pg.206], มหาราเชภิ นิสฺสฏํ. มหารญฺโญ, มหาราชิโน, มหาราชสฺส ปริคฺคโห, มหารญฺญํ, มหาราชูนํ, มหาราชานํ ปริคฺคโห. มหารญฺเญ, มหาราชินิ, มหาราเช, มหาราชสฺมึ, มหาราชมฺหิ ปติฏฺฐิตํ, มหาราชูสุ, มหาราเชสุ ปติฏฺฐิตํ. โภ มหาราช ตฺวํ ติฏฺฐ, โภนฺโต มหาราชาโน, มหาราชา ตุมฺเห ติฏฺฐถาติ. เอวํ ‘‘ยุวราชา, ยุวราโช’’ติอาทีสุปิ.

Mahārājā, mahārājo tiṭṭhati (vị đại vương đứng), mahārājāno, mahārājā tiṭṭhanti (các vị đại vương đứng). Mahārājānaṃ, mahārājaṃ passati (thấy vị đại vương), mahārājāno, mahārāje passati (thấy các vị đại vương). Mahāraññā, mahārājinā, mahārājena kataṃ (được làm bởi vị đại vương), mahārājūhi, mahārājūbhi, mahārājehi, mahārājebhi kataṃ (được làm bởi các vị đại vương). Mahārañño, mahārājino, mahārājassa dīyate (được cho đến vị đại vương), mahāraññā, mahārājā, mahārājasmā, mahārājamhā nissaṭaṃ (thoát ra từ vị đại vương), mahārājūhi, mahārājūbhi, mahārājehi, mahārājebhi nissaṭaṃ (thoát ra từ các vị đại vương). Mahārañño, mahārājino, mahārājassa pariggaho (sự sở hữu của vị đại vương), mahāraññaṃ, mahārājūnaṃ, mahārājānaṃ pariggaho (sự sở hữu của các vị đại vương). Mahāraññe, mahārājini, mahārāje, mahārājasmiṃ, mahārājamhi patiṭṭhitaṃ (được thiết lập nơi vị đại vương), mahārājūsu, mahārājesu patiṭṭhitaṃ (được thiết lập nơi các vị đại vương). Bho mahārāja tvaṃ tiṭṭha (này đại vương, ngài hãy đứng), bhonto mahārājāno, mahārājā tumhe tiṭṭhatha (này các đại vương, các ngài hãy đứng). Tương tự như vậy đối với các từ ‘yuvarājā, yuvarājo’ v.v...

เกเจตฺถ วเทยฺยุํ ‘‘กสฺมา ปกรณกตฺตุนา อิมสฺมึ ฐาเน มหนฺโต วายาโม จ มหนฺโต จ ปรกฺกโม กโต, นนฺเวเตสุปิ ปเทสุ กานิจิ พุทฺธวจเน วิชฺชนฺติ, กานิจิ น วิชฺชนฺตีติ? วิญฺญูหิ เต เอวํ วตฺตพฺพา ‘‘ปกรณกตฺตาเรเนตฺถ โส จ มหนฺโต วายาโม โส จ มหนฺโต ปรกฺกโม สาฏฺฐกเถ นวงฺเค สตฺถุสาสเน สทฺเทสุ จ อตฺเถสุ จ โสตารานํ สุฏฺฐุ โกสลฺลุปฺปาทเนน สาสนสฺโสปการตฺถํ กโต, ยานิ เจตานิ เตน ปทานิ ทสฺสิตานิ, เอเตสุ กานิจิ พุทฺธวจเน วิชฺชนฺติ, กานิจิ น วิชฺชนฺติ. เอตฺถ ยานิ พุทฺธวจเน วิชฺชนฺติ, ตานิ วิชฺชมานวเสน คหิตานิ. ยานิ น วิชฺชนฺติ, ตานิ โปราณฏฺฐกถาทีสุ วิชฺชมานวเสน ปาฬินยวเสน จ คหิตานี’’ติ. อตฺรายํ สงฺเขปโต อธิปฺปายวิภาวนา –

Ở đây, một số người có thể nói rằng: ‘Tại sao người soạn luận ở chỗ này đã thực hiện sự cố gắng to lớn và sự nỗ lực to lớn (như vậy)? Chẳng phải trong các từ ngữ này, có một số tồn tại trong lời dạy của đức Phật, và một số không tồn tại hay sao?’ Các bậc hiền trí nên nói với họ như vầy: ‘Ở đây, người soạn luận đã thực hiện sự cố gắng to lớn ấy và sự nỗ lực to lớn ấy là vì lợi ích cho giáo pháp, bằng cách làm phát sanh sự thiện xảo tốt đẹp cho các thính giả về các từ ngữ và các ý nghĩa trong giáo huấn của bậc Đạo Sư gồm chín chi phần cùng với các sớ giải. Và những từ ngữ nào đã được vị ấy chỉ ra, trong số ấy có một số tồn tại trong lời dạy của đức Phật, và một số không tồn tại. Ở đây, những từ ngữ nào tồn tại trong lời dạy của đức Phật thì được tiếp nhận theo phương diện có tồn tại. Những từ ngữ nào không tồn tại thì được tiếp nhận theo phương diện có tồn tại trong các sớ giải cổ xưa v.v... và theo phương pháp của Pāḷi.’ Ở đây, đây là sự trình bày ý nghĩa một cách tóm tắt –

‘‘อิทํ วตฺวา มหาราชา, กํโส พาราณสิคฺคโห;

ธนุํ ตูณิญฺจ นิกฺขิปฺป, สํยมํ อชฺฌุปาคมี’’ติ

‘Vị đại vương Kaṃsa, người chiếm thành Bārāṇasī, sau khi nói lời này, đã đặt xuống cung tên và ống đựng tên, rồi đã thực hành sự thu thúc.’

อิทํ อาการนฺตสฺส มหาราชสทฺทสฺส นิทสฺสนํ. ยสฺมา ‘‘สพฺพสโข’’ติ ปาฬิ วิชฺชติ, ตสฺมา เตน นเยน ‘‘มหาราโช’’ติปิ โอการนฺโต ทิฏฺโฐ นาม โหติ ปุริสนเยน โยเชตพฺโพ จ. เตเนว จ ‘‘ตมพฺรวิ มหาราชา. นิกฺขมนฺเต มหาราเช’’ติอาทีนิ ทิสฺสนฺติ.

Đây là ví dụ về từ ‘mahārāja’ có vĩ ngữ ‘ā’. Bởi vì có câu Pāḷi ‘sabbasakho,’ do đó theo phương pháp ấy, từ ‘mahārājo’ có vĩ ngữ ‘o’ cũng được xem là đã được thấy và nên được liên kết theo phương pháp của từ ‘purisa.’ Và chính vì thế, các (câu) như ‘tamabravi mahārājā,’ ‘Nikkhamante mahārāje’ v.v... được thấy.

เอวํ [Pg.207] มหาราชสทฺทสฺส โอการนฺตตฺเต สิทฺเธ ‘‘มหาราชา, มหาราชสฺมา, มหาราชมฺหา’’ติ ปญฺจมิยา เอกวจนญฺจ ‘‘มหาราเช, มหาราชสฺมึ, มหาราชมฺหี’’ติ สตฺตมิยา เอกวจนญฺจ สิทฺธานิ เอว โหนฺติ ปาฬิยํ อวิชฺชมานานมฺปิ นยวเสน คเหตพฺพตฺตา. ‘‘ราเชน, ราชสฺสา’’ติอาทีนิ ปน นยวเสน คเหตพฺพานิ น โหนฺติ. กสฺมาติ เจ? ยสฺมา ‘‘ราชา พฺรหฺมา สขา อตฺตา’’อิจฺเจวมาทีนิ ‘‘ปุริโส อุรโค’’ติอาทีนิ วิย อญฺญมญฺญํ สพฺพถา สทิสานิ น โหนฺติ. ตถา หิ เนสํ ‘‘รญฺญา พฺรหฺมุนา สขินา อตฺตนา อตฺเตน สานา ปุมุนา’’ติอาทีนิ วิสทิสานิปิ รูปานิ ภวนฺติ, ตสฺมา ตานิ น สกฺกา นยวเสน ชานิตุํ. เอวํ ทุชฺชานตฺตา ปน ปาฬิยํ โปราณฏฺฐกถาสุ จ ยถารุตปทาเนว คเหตพฺพานิ. มหาราชสทฺทาทีนํ ปน โอการนฺตภาเว สิทฺเธเยว ‘‘ปุริสนโยคธา อิเม สทฺทา’’ติ นยคฺคหณํ ทิสฺสติ, ตสฺมา อมฺเหหิ นยวเสน ‘‘มหาราชา, มหาราชสฺมา’’ติอาทีนิ วุตฺตานิ. ยถา หิ –

Như vậy, khi việc từ ‘mahārāja’ có vĩ ngữ ‘o’ được thành tựu, thì biến cách thứ năm số ít là ‘mahārājā, mahārājasmā, mahārājamhā’ và biến cách thứ bảy số ít là ‘mahārāje, mahārājasmiṃ, mahārājamhī’ quả thật được thành tựu, do bởi cần được tiếp nhận theo phương pháp cho dù không tồn tại trong Pāḷi. Tuy nhiên, các từ như ‘rājena, rājassā’ v.v... thì không nên được tiếp nhận theo phương pháp. Nếu hỏi: ‘Tại sao?’ Bởi vì các từ như ‘rājā, brahmā, sakhā, attā’ v.v... không hoàn toàn tương tự với nhau giống như các từ ‘puriso, urago’ v.v... Thật vậy, các hình thức không tương tự của chúng như ‘raññā, brahmunā, sakhinā, attanā, attena, sānā, pumunā’ v.v... cũng hiện hữu, do đó chúng không thể được biết đến theo phương pháp. Như vậy, do bởi khó biết, nên chỉ những từ ngữ được nghe như thế nào trong Pāḷi và trong các sớ giải cổ xưa mới nên được tiếp nhận. Tuy nhiên, đối với các từ như ‘mahārāja’ v.v..., khi bản chất có vĩ ngữ ‘o’ được thành tựu, việc áp dụng phương pháp ‘các từ này có sự liên kết với (từ) purisa’ được thấy, do đó, các từ như ‘mahārājā, mahārājasmā’ v.v... đã được chúng tôi nói đến theo phương pháp. Ví như –

‘‘เอตญฺหิ เต ทุราชานํ, ยํ เสสิ มตสายิกํ;

ยสฺส เต กฑฺฒมานสฺส, หตฺถา ทณฺโฑน มุจฺจตี’’ติ

‘Điều này quả thật khó biết đối với ngươi, rằng ngươi nằm ngủ như người chết; ngươi, người đang bị kéo đi, mà cây gậy không rời khỏi tay.’

เอตฺถ ‘‘หตฺถา’’ติ, ‘‘อตฺตทณฺฑา ภยํ ชาต’’นฺติ เอตฺถ ปน ‘‘ทณฺฑา’’ติ จ โอการนฺตสฺส ปญฺจมิเยกวจนสฺส ทสฺสนโต ‘‘อุรคา, ปฏงฺคา, วิหคา’’ติอาทีนิปิ โอการนฺตานิ ปญฺจมิเยกวจนานิ คเหตพฺพานิ โหนฺติ. ยถา จ ‘‘ทาฐินิ มาติมญฺญวฺโห, สิงฺคาโล มม ปาณโท’’ติ เอตฺถ ‘‘มญฺญวฺโห’’ติ, ‘‘สุทฺธา สุทฺเธหิ สํวาสํ, กปฺปยวฺโห ปติสฺสตา’’ติ เอตฺถ ปน ‘‘กปฺปยวฺโห’’ติ จ กฺริยาปทสฺส ทสฺสนโต ‘‘คจฺฉวฺโห, ภุญฺชวฺโห, สยวฺโห’’ติอาทีนิปิ คเหตพฺพานิ โหนฺติ. คณฺหนฺติ จ ตาทิสานิ ปทรูปานิ สาสเน สุกุสลา กุสลา, ตสฺมา อมฺเหหิปิ นยคฺคาหวเสน ‘‘มหาราชา[Pg.208], มหาราชสฺมา’’ติอาทีนิ วุตฺตานิ. นยคฺคาหวเสน ปน คหเณ อสติ กถํ นามิกปทมาลา ปริปุณฺณา ภวิสฺสนฺติ, สติเยว ตสฺมึ ปริปุณฺณา ภวนฺติ.

Ở đây, qua ví dụ về biến cách thứ năm số ít của từ có vĩ ngữ ‘o’ là ‘hatthā,’ và ở đây trong câu ‘attadaṇḍā bhayaṃ jātaṃ,’ là từ ‘daṇḍā,’ thì các biến cách thứ năm số ít có vĩ ngữ ‘o’ như ‘uragā, paṭaṅgā, vihagā’ v.v... cũng nên được tiếp nhận. Và cũng như ở đây trong câu ‘dāṭhini mātimaññavho, siṅgālo mama pāṇado,’ là từ ‘maññavho,’ và ở đây trong câu ‘suddhā suddhehi saṃvāsaṃ, kappayavho patissatā,’ qua ví dụ về động từ là ‘kappayavho,’ thì các (động từ) như ‘gacchavho, bhuñjavho, sayavho’ v.v... cũng nên được tiếp nhận. Và những người thiện xảo, có kỹ năng trong giáo pháp cũng tiếp nhận các hình thức từ ngữ như vậy, do đó, chúng tôi cũng đã nói đến các từ như ‘mahārājā, mahārājasmā’ v.v... theo cách tiếp nhận phương pháp. Hơn nữa, nếu không có sự tiếp nhận theo phương pháp thì làm sao chuỗi từ ngữ danh cách có thể được đầy đủ? Chỉ khi có sự tiếp nhận ấy thì chúng mới trở nên đầy đủ.

ตถา หิ พุทฺธวจเน อเนกสตสหสฺสานิ นามิกปทานิ กฺริยาปทานิ จ ปาฏิเอกฺกํ ปาฏิเอกฺกํ เอกวจนพหุวจนกาหิ สตฺตหิ อฏฺฐหิ วา นามวิภตฺตีหิ ฉนฺนวุติยา จ อาขฺยาติกวจเนหิ โยชิตานิ น สนฺติ, นยวเสน ปน สนฺติเยว, อิติ นยวเสน ‘‘มหาราชา, มหาราชสฺมา’’ติอาทีนิ อมฺเหหิ ฐปิตานิ. ‘‘มหาราชา ติฏฺฐนฺติ, มหาราชา ตุมฺเห ติฏฺฐถา’’ติ อิมานิ ปน ‘‘อถ โข จตฺตาโร มหาราชา มหติยา จ ยกฺขเสนาย มหติยา จ กุมฺภณฺฑเสนายา’’ติ ทสฺสนโต,

Thật vậy, trong lời dạy của đức Phật, nhiều trăm ngàn danh từ và động từ không được tìm thấy khi được liên kết riêng lẻ từng từ một với bảy hoặc tám biến cách danh từ ở số ít và số nhiều, và với chín mươi sáu đuôi động từ. Tuy nhiên, theo phương pháp thì chúng quả thật tồn tại, vì vậy các từ như ‘mahārājā, mahārājasmā’ v.v... đã được chúng tôi thiết lập theo phương pháp. Còn các câu này: ‘Mahārājā tiṭṭhanti,’ ‘mahārājā tumhe tiṭṭhathā,’ (được nói đến) qua ví dụ: ‘khi ấy, bốn vị Đại vương cùng với đại quân dạ-xoa và đại quân cưu-bàn-trà,’

‘‘จตฺตาโร เต มหาราชา, สมนฺตา จตุโร ทิสา;

ททฺทฬฺหมานา อฏฺฐํสุ, วเน กาปิลวตฺถเว’’ติ

‘Bốn vị Đại vương ấy, ở bốn phương xung quanh, đã đứng đó, tỏa sáng rực rỡ, trong khu rừng ở Kapilavatthu.’

ทสฺสนโต จ วุตฺตานิ. ‘‘มหาราช’’นฺติอาทีนิปิ ปาฬิญฺจ ปาฬินยญฺจ ทิสฺวา เอว วุตฺตานิ. อสมาเส ‘‘ราชํ, ราเชนา’’ติอาทีนิ น ปสฺสาม, ตสฺมา สุฏฺฐุ วิจาเรตพฺพมิทํ ฐานํ. อิทญฺหิ ทุทฺทสํ วีรชาตินา ชานิตพฺพฏฺฐานํ. สเจ ปนายสฺมนฺโต พุทฺธวจเน วา โปราณิกาสุ วา อฏฺฐกถาสุ อสมาเส ‘‘ราชํ, ราเชนา’’ติอาทีนิ ปสฺเสยฺยาถ, ตทา สาธุกํ มนสิ กโรถ. โก หิ นาม สพฺพปฺปกาเรน พุทฺธวจเน โวหารปฺปเภทํ ชานิตุํ สมตฺโถ อญฺญตฺร ปภินฺนปฏิสมฺภิเทหิ มหาขีณาสเวหิ.

và qua việc thấy (ví dụ này) mà đã được nói đến. Các từ như ‘Mahārāja’ v.v... cũng đã được nói đến chỉ sau khi đã thấy Pāḷi và phương pháp của Pāḷi. Ở dạng không phải hợp từ, chúng tôi không thấy các từ như ‘rājaṃ, rājenā’ v.v..., do đó, điểm này cần được xem xét kỹ lưỡng. Vì đây là điểm khó thấy, là nơi cần được biết đến bởi bậc anh hùng. Tuy nhiên, nếu các ngài trưởng lão thấy các từ như ‘rājaṃ, rājenā’ v.v... ở dạng không phải hợp từ trong lời dạy của đức Phật hoặc trong các sớ giải cổ xưa, khi ấy xin hãy khéo tác ý. Vì ngoài các bậc Đại A-la-hán đã chứng đắc các tuệ phân tích, ai có thể biết được sự phân loại về cách dùng từ trong lời dạy của đức Phật bằng tất cả mọi cách?

วุตฺตญฺเหตํ ภควตา –

Điều này đã được đức Thế Tôn nói đến –

‘‘วีตตณฺโห อนาทาโน, นิรุตฺติปทโกวิโท;

อกฺขรานํ สนฺนิปาตํ, ชญฺญา ปุพฺพาปรานิ จา’’ติ.

‘Vị đã đoạn tận ái dục, không còn chấp thủ, là người thiện xảo về từ nguyên và từ ngữ; vị ấy biết sự kết hợp của các mẫu tự, và (biết) những gì trước và sau.’

พฺรหฺมา[Pg.209], พฺรหฺมา, พฺรหฺมาโน. พฺรหฺมานํ, พฺรหฺมํ, พฺรหฺมาโน. พฺรหฺมุนา, พฺรหฺเมหิ, พฺรหฺเมภิ, พฺรหฺมูหิ, พฺรหฺมูภิ. พฺรหฺมสฺส, พฺรหฺมุโน, พฺรหฺมานํ, พฺรหฺมูนํ. พฺรหฺมุนา, พฺรหฺเมหิ, พฺรหฺเมภิ, พฺรหฺมูหิ, พฺรหฺมูภิ. พฺรหฺมสฺส, พฺรหฺมุโน, พฺรหฺมานํ, พฺรหฺมูนํ. พฺรหฺมนิ, พฺรหฺเมสุ, โภ พฺรหฺม, โภ พฺรหฺเม, ภวนฺโต พฺรหฺมาโน.

Brahmā, brahmā, brahmāno. Brahmānaṃ, brahmaṃ, brahmāno. Brahmunā, brahmehi, brahmebhi, brahmūhi, brahmūbhi. Brahmassa, brahmuno, brahmānaṃ, brahmūnaṃ. Brahmunā, brahmehi, brahmebhi, brahmūhi, brahmūbhi. Brahmassa, brahmuno, brahmānaṃ, brahmūnaṃ. Brahmani, brahmesu, bho brahma, bho brahme, bhavanto brahmāno.

ยมกมหาเถรรุจิยา ‘‘โภ พฺรหฺมา’’อิติ พหุวจนํ วา. เอตฺถ ปน ‘‘ปณฺฑิตปุริเสหิ เทเวหิ พฺรหฺมูหี’’ติ ฏีกาวจนสฺส ทสฺสนโต, ‘‘พฺรหฺมูนํ วจีโฆโส โหตี’’ติ จ ‘‘พฺรหฺมูนํ วิมานาทีสุ ฉนฺทราโค กามาสโว น โหตี’’ติ จ อฏฺฐกถาวจนสฺส ทสฺสนโต, ‘‘วิหึสสญฺญี ปคุณํ น ภาสึ, ธมฺมํ ปณีตํ มนุเชสุ พฺรหฺเม’’ติ อาหจฺจภาสิตสฺส จ ทสฺสนโต ‘‘พฺรหฺมูหิ, พฺรหฺมูภิ, พฺรหฺมูนํ, พฺรหฺเม’’ติ ปทานิ วุตฺตานิ, เอตานิ จูฬนิรุตฺตินิรุตฺติปิฏกกจฺจายเนสุ น อาคตานิ.

Theo sở thích của trưởng lão Yamaka, "bho brahmā" cũng là hình thức số nhiều. Hơn nữa, ở đây do lời của sớ giải (ṭīkā) rằng: "bởi những bậc hiền trí, bởi chư thiên, bởi các Phạm thiên (brahmūhī)"; và do lời của chú giải (aṭṭhakathā) rằng: "lời nói của các Phạm thiên (brahmūnaṃ) được phát ra" và "đối với các Phạm thiên (brahmūnaṃ), không có dục tham, dục lậu ở trong các cung điện v.v..."; và do lời nói ngẫu nhiên rằng: "có tưởng làm hại, tôi đã không nói tốt, về Pháp cao thượng giữa loài người, hỡi Phạm thiên (brahme)"; nên các từ "brahmūhi, brahmūbhi, brahmūnaṃ, brahme" đã được nói đến. Những từ này không xuất hiện trong các tác phẩm Cūḷanirutti, Niruttipiṭaka, và Kaccāyana.

สขา, สขา, สขิโน, สขาโน, สขาโย. สขํ, สขารํ, สขานํ, สขิโน, สขาโน, สขาโย. สขินา, สขาเรหิ, สขาเรภิ, สเขหิ, สเขภิ. สขิสฺส, สขิโน, สขีนํ, สขารานํ, สขานํ. สขารสฺมา, สขินา, สขาเรหิ, สขาเรภิ, สเขหิ, สเขภิ. สขิสฺส, สขิโน, สขีนํ, สขารานํ, สขานํ. สเข, สเขสุ, สขาเรสุ. โภ สข, โภ สขา, โภ สขิ, โภ สขี, โภ สเข, ภวนฺโต สขิโน, สขาโน, สขาโย.

Sakhā, sakhā, sakhino, sakhāno, sakhāyo. Sakhaṃ, sakhāraṃ, sakhānaṃ, sakhino, sakhāno, sakhāyo. Sakhinā, sakhārehi, sakhārebhi, sakhehi, sakhebhi. Sakhissa, sakhino, sakhīnaṃ, sakhārānaṃ, sakhānaṃ. Sakhārasmā, sakhinā, sakhārehi, sakhārebhi, sakhehi, sakhebhi. Sakhissa, sakhino, sakhīnaṃ, sakhārānaṃ, sakhānaṃ. Sakhe, sakhesu, sakhāresu. Bho sakha, bho sakhā, bho sakhi, bho sakhī, bho sakhe, bhavanto sakhino, sakhāno, sakhāyo.

ยมกมหาเถรมเตน ‘‘โภ สขา’’อิติ พหุวจนํ วา. ปาฬิยํ ปน สุวณฺณกกฺกฏชาตเก ‘‘หเร สขา กิสฺส นุ มํ ชหาสี’’ติ ทีฆวเสน วุตฺโต สขาสทฺโท อาลปเนกวจนํ, ตสฺมา ยมกมหาเถรนโย น ยุชฺชตีติ เจ[Pg.210]? โน น ยุชฺชติ. ยสฺมา ‘‘เนตาทิสา สขา โหนฺติ, ลพฺภา เม ชีวโต สขา’’ติ มโนชชาตเก สขาสทฺโท เอกวจนมฺปิ โหติ พหุวจนมฺปิ. ตถา หิ ตตฺถ ปฐมปาเท พหุวจนํ, ทุติยปาเท ปเนกวจนํ, ตสฺมา ยมกมหาเถเรน ปจฺจตฺตาลปนพหุวจนฏฺฐาเน สขาสทฺโท วุตฺโต. เอตฺถ จ ‘‘สพฺพมิตฺโต สพฺพสโข, สพฺพภูตานุกมฺปโก’’ติ ปาฐานุโลเมน สมาเส ลพฺภมานสฺส สขสทฺทสฺส นามิกปทมาลา ภวติ ‘‘สพฺพสโข, สพฺพสขา, สพฺพสขํ, สพฺพสเข’’ติอาทินา ปุริสนเยน. ตตฺรายํ สมาสวิคฺคโห – สพฺเพสํ ชนานํ สขา, สพฺเพ วา ชนา สขิโน เอตสฺสาติ สพฺพสโข, ยถา สพฺพเวรีติ.

Theo quan điểm của trưởng lão Yamaka, "bho sakhā" cũng là hình thức số nhiều. Tuy nhiên, trong Pāli, ở Suvaṇṇakakkaṭa Jātaka, từ "sakhā" được nói với nguyên âm dài trong câu "hare sakhā kissa nu maṃ jahāsī" (này bạn, tại sao lại bỏ rơi tôi?) là hô cách số ít. Nếu nói rằng: "do đó, phương pháp của trưởng lão Yamaka là không hợp lý"? (Đáp rằng:) Không phải là không hợp lý. Bởi vì trong Manoja Jātaka, từ "sakhā" trong câu "netādisā sakhā honti, labbhā me jīvato sakhā" (những người bạn như vậy không có, một người bạn có thể có được khi tôi còn sống) vừa là số ít vừa là số nhiều. Thật vậy, ở đó, trong dòng đầu là số nhiều, nhưng trong dòng thứ hai là số ít. Do đó, từ "sakhā" đã được trưởng lão Yamaka nói ở vị trí hô cách số nhiều. Và ở đây, theo văn bản "sabbamitto sabbasakho, sabbabhūtānukampako" (là bạn của tất cả, là thân hữu của tất cả, có lòng thương xót đến tất cả chúng sinh), biến cách của danh từ "sakha" khi được tìm thấy trong hợp từ sẽ là "sabbasakho, sabbasakhā, sabbasakhaṃ, sabbasakhe" v.v... theo cách biến cách của từ "purisa". Ở đó, sự phân tích hợp từ này là: "sakhā sabbesaṃ janānaṃ" (bạn của tất cả mọi người), hoặc "sabbe vā janā sakhino etassā'ti sabbasakho" (tất cả mọi người là bạn của người ấy, nên gọi là sabbasakho), giống như "sabbaverī".

อตฺตา, อตฺตา, อตฺตาโน. อตฺตานํ, อตฺตํ, อตฺตาโน. อตฺตนา, อตฺเตน, อตฺตเนหิ, อตฺตเนภิ. อตฺตโน, อตฺตานํ. อตฺตนา, อตฺตเนหิ, อตฺตเนภิ. อตฺตโน, อตฺตานํ. อตฺตนิ, อตฺตเนสุ. โภ อตฺต, ภวนฺโต อตฺตา, โภนฺโต อตฺตาโน.

Attā, attā, attāno. Attānaṃ, attaṃ, attāno. Attanā, attena, attanehi, attanebhi. Attano, attānaṃ. Attanā, attanehi, attanebhi. Attano, attānaṃ. Attani, attanesu. Bho atta, bhavanto attā, bhonto attāno.

เอตฺถ ปน อตฺตํ นิรงฺกตฺวาน ปิยานิ เสวติ.

Còn ở đây (có câu): "attaṃ niraṅkatvāna piyāni sevati" (sau khi đã không màng đến bản thân, người ấy theo đuổi những điều khả ái).

‘‘สเจ คจฺฉสิ ปญฺจาลํ, ขิปฺป’มตฺตํ ชหิสฺสสิ;

มิคํ ปนฺถานุปนฺนํว, มหนฺตํ ภยเมสฺสตี’’ติ

"Sace gacchasi pañcālaṃ, khippa'mattaṃ jahissasi; Migaṃ panthānupannaṃva, mahantaṃ bhayamessatī'ti" (Nếu ngươi đi đến xứ Pañcāla, ngươi sẽ nhanh chóng từ bỏ chính mình; giống như con nai đi vào con đường, nỗi sợ hãi lớn lao sẽ đến với ngươi).

ปาฬีสุ ‘‘อตฺต’’นฺติ ทสฺสนโต ‘‘อตฺต’’นฺติ อิธ วุตฺตํ, ‘‘อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา’’ติ ปาฬิทสฺสนโต ปน ‘‘อตฺเตนา’’ติ. จูฬนิรุตฺติยํ ปน ‘‘อตฺตสฺสา’’ติ จตุตฺถีฉฏฺฐีนเมกวจนํ อาคตํ, เอตํ กจฺจายเน นิรุตฺติปิฏเก จ น ทิสฺสติ. กตฺถจิ ปน ‘‘อตฺเตสู’’ติ อาคตํ. สพฺพาเนตานิ สาฏฺฐกถํ ชินตนฺตึ โอโลเกตฺวา คเหตพฺพานิ.

Do thấy có "attaṃ" trong các bản Pāli, nên "attaṃ" được nói ở đây. Lại nữa, do thấy có "attena vā attaniyena vā" trong Pāli, nên có (hình thức) "attenā". Hơn nữa, trong Cūḷanirutti, hình thức chỉ định cách và sở hữu cách số ít "attassā" đã xuất hiện; hình thức này không được thấy trong Kaccāyana và Niruttipiṭaka. Lại nữa, ở một nơi nào đó, "attesū" đã xuất hiện. Tất cả những điều này nên được tiếp thu sau khi đã xem xét giáo huấn của bậc Chiến Thắng (Đức Phật) cùng với các chú giải.

‘‘อาตุมา[Pg.211], อาตุมา, อาตุมาโน. อาตุมานํ, อาตุมํ, อาตุมาโน. อาตุเมน, อาตุเมหิ, อาตุเมภี’’ติอาทินา ปุริสนเยน วตฺวา ‘‘โภ อาตุม, ภวนฺโต อาตุมา, อาตุมาโน’’ติ วตฺตพฺพํ.

Sau khi nói "Ātumā, ātumā, ātumāno. Ātumānaṃ, ātumaṃ, ātumāno. Ātumena, ātumehi, ātumebhī" v.v... theo cách biến cách của từ "purisa", cần phải nói "bho ātuma, bhavanto ātumā, ātumāno".

ตตฺร อตฺตสทฺทสฺส สมาเส ‘‘ภาวิตตฺโต, ภาวิตตฺตา. ภาวิตตฺตํ, ภาวิตตฺเต. ภาวิตตฺเตน, ภาวิตตฺเตหิ, ภาวิตตฺเตภี’’ติ ปุริสนเยเนว นามิกปทมาลา โยเชตพฺพา.

Ở đó, đối với từ "atta" trong hợp từ, bảng biến cách danh từ nên được áp dụng đúng theo cách của từ "purisa" như sau: "bhāvitatto, bhāvitattā. Bhāvitattaṃ, bhāvitatte. Bhāvitattena, bhāvitattehi, bhāvitattebhī".

สา, สา, สาโน. สานํ, สาเน. สานา, สาเนหิ, สาเนภิ. สาสฺส, สานํ. สานา, สาเนหิ, สาเนภิ. สาสฺส, สานํ. สาเน, สาเนสุ. โภ สา, ภวนฺโต สาโน. สา วุจฺจติ สุนโข.

Sā, sā, sāno. Sānaṃ, sāne. Sānā, sānehi, sānebhi. Sāssa, sānaṃ. Sānā, sānehi, sānebhi. Sāssa, sānaṃ. Sāne, sānesu. Bho sā, bhavanto sāno. Sā được gọi là con chó (sunakho).

เอตฺถ จ ‘‘น ยตฺถ สา อุปฏฺฐิโต โหติ. สาว วาเรนฺติ สูกร’’นฺติ นิทสฺสนปทานิ. เกจิ ปน สาสทฺทสฺส ทุติยาตติยาทีสุ ‘‘สํ, เส. เสนา’’ติอาทีนิ รูปานิ วทนฺติ, ตํ น ยุตฺตํ. น หิ ตานิ ‘‘สํ, เส. เสนา’’ติอาทีนิ รูปานิ พุทฺธวจเน เจว อฏฺฐกถาทีสุ จ นิรุตฺติปิฏเก จ ทิสฺสนฺติ. เอวํ ปน นิรุตฺติปิฏเก วุตฺตํ ‘‘สา ติฏฺฐติ, สาโน ติฏฺฐนฺติ. สานํ ปสฺสติ, สาเน ปสฺสติ. สานา กตํ, สาเนหิ กตํ, สาเนภิ กตํ. สาสฺส ทียเต, สานํ ทียเต. สานา นิสฺสฏํ, สาเนหิ นิสฺสฏํ, สาเนภิ นิสฺสฏํ. สาสฺส ปริคฺคโห, สานํ ปริคฺคโห. สาเน ปติฏฺฐิตํ, สาเนสุ ปติฏฺฐิตํ. โภ สา, ภวนฺโต สาโน’’ติ, ตสฺมา นิรุตฺติปิฏเก วุตฺตนเยเนว นามิกปทมาลา คเหตพฺพา.

Và ở đây, "na yattha sā upaṭṭhito hoti" (nơi mà không có con chó hiện diện) và "Sāva vārenti sūkara" (chính những con chó ngăn chặn con heo rừng) là những câu ví dụ. Tuy nhiên, một số người nói rằng các hình thức của từ "sā" trong đối cách, sử dụng cách v.v... là "saṃ, se. Senā" v.v...; điều đó không đúng. Vì những hình thức "saṃ, se. Senā" v.v... ấy không được thấy trong lời Phật dạy, cũng như trong các chú giải v.v..., và trong Niruttipiṭaka. Tuy nhiên, trong Niruttipiṭaka đã nói như vầy: "sā tiṭṭhati (con chó đứng), sāno tiṭṭhanti (những con chó đứng). Sānaṃ passati (thấy con chó), sāne passati (thấy những con chó). Sānā kataṃ (được làm bởi con chó), sānehi kataṃ, sānebhi kataṃ (được làm bởi những con chó). Sāssa dīyate (được cho đến con chó), sānaṃ dīyate (được cho đến những con chó). Sānā nissaṭaṃ (thoát khỏi con chó), sānehi nissaṭaṃ, sānebhi nissaṭaṃ (thoát khỏi những con chó). Sāssa pariggaho (sự sở hữu của con chó), sānaṃ pariggaho (sự sở hữu của những con chó). Sāne patiṭṭhitaṃ (được thiết lập nơi con chó), sānesu patiṭṭhitaṃ (được thiết lập nơi những con chó). Bho sā (này chó), bhavanto sāno (này các ông chó)". Do đó, bảng biến cách danh từ nên được tiếp thu đúng theo phương pháp đã được nói trong Niruttipiṭaka.

อตฺริทํ [Pg.212] วตฺตพฺพํ – ยถา ‘‘เสหิ ทาเรหิ อสนฺตุฏฺโฐ’’ติอาทีสุ ปุลฺลิงฺเค วตฺตมานสฺส ‘‘สโก’’อิติ อตฺถวาจกสฺส สสทฺทสฺส ‘‘อตฺตโน อยนฺติ โส’’ติ เอตสฺมึ อตฺเถ ‘‘โส, สา. สํ, เส. เสน, เสหิ, เสภิ. สสฺส, สานํ. สา, สสฺมา, สมฺหา, เสหิ, เสภิ. สสฺส, สานํ. เส, สสฺมึ, สมฺหิ, เสสู’’ติ ปุริสนเยน รูปานิ ภวนฺติ, น ตถา สุนขวาจกสฺส สาสทฺทสฺส รูปานิ ภวนฺติ. ยถา วา ‘‘หึสนฺติ อตฺตสมฺภูตา, ตจสารํว สํ ผลํ. สานิ กมฺมานิ ตปฺเปนฺติ, โกสลํ เสน’สนฺตุฏฺฐํ, ชีวคฺคาหํ อคาหยี’’ติอาทีสุ นปุํสกลิงฺเค วตฺตมานสฺส สกมิจฺจตฺถวาจกสฺส สสทฺทสฺส ‘‘สํ, สานิ, สา. สํ, สานิ, เส. เสน, เสหิ, เสภิ. สสฺส, สานํ. สา, สสฺมา, สมฺหา, เสหิ, เสภิ. สสฺส, สานํ. เส, สสฺมึ, สมฺหิ, เสสู’’ติ จิตฺตนเยน รูปานิ ภวนฺติ, น ตถา สุนขวาจกสฺส สาสทฺทสฺส รูปานิ ภวนฺติ. เอวํ สนฺเต กสฺมา เตหิ อาจริเยหิ ทุติยาตติยาฐาเน ‘‘สํ, เส. เสนา’’ติ วุตฺตํ, กสฺมา จ ปญฺจมีฐาเน ‘‘สา, สสฺมา, สมฺหา’’ติ วุตฺตํ, สตฺตมีฐาเน จ ‘‘เส, สสฺมึ, สมฺหี’’ติ จ วุตฺตํ? สพฺพเมตํ อการณํ, ตกฺกคาหมตฺเตน คหิตํ อการณํ. สุนขวาจโก หิ สาสทฺโท อาการนฺตตาปกติโก, น ปุริส จิตฺตสทฺทาทโย วิย อการนฺตตาปกติโก. ยาย อิมสฺส อีทิสานิ รูปานิ สิยุํ, สา จ ปกติ นตฺถิ. น เจโส ‘‘ราชา, พฺรหฺมา, สขา, อตฺตา’’ อิจฺเจวมาทโย วิย ปฐมํ อการนฺตภาเว ฐตฺวา ปจฺฉา ปฏิลทฺธอาการนฺตตา, อถ โข นิจฺจโมการนฺตตาปกติโก โคสทฺโท วิย นิจฺจมาการนฺตตาปกติโก. นิจฺจมาการนฺตตาปกติกสฺส จ เอวรูปานิ รูปานิ น ภวนฺติ, ตสฺมา นิรุตฺติปิฏเก ปภินฺนปฏิสมฺภิเทน อายสฺมตา มหากจฺจายเนน น วุตฺตานิ. สเจปิ มญฺเญยฺยุํ ‘‘อตฺตํ, อตฺเตนา’ติ [Pg.213] จ ทสฺสนโต ‘สํ, เสนา’ติ อิมานิ ปน คเหตพฺพานี’’ติ. น คเหตพฺพานิ ‘‘ราชา, พฺรหฺมา, สขา, อตฺตา, สา, ปุมา’’อิจฺเจวมาทีนํ อญฺญมญฺญํ ปทมาลาวเสน วิสทิสตฺตา นยวเสน คเหตพฺพาการสฺส อสมฺภวโต. อีทิเส หิ ฐาเน นยคฺคาหวเสน คหณํ นาม สโทสํเยว สิยา, ตสฺมา นยคฺคาหวเสนปิ น คเหตพฺพานิ.

Ở đây, điều này nên được nói: Giống như trong các (trường hợp) như ‘sehi dārehi asantuṭṭho’, các biến cách của sa-tự (từ sa) có nghĩa là ‘saka’ (của mình), hiện hữu ở nam tính, với ý nghĩa là ‘attano ayaṃ, so’ (đây là của mình), được hình thành theo cách của (từ) purisa là ‘so, sā. Saṃ, se. Sena, sehi, sebhi. Sassa, sānaṃ. Sā, sasmā, samhā, sehi, sebhi. Sassa, sānaṃ. Se, sasmiṃ, samhi, sesū’, các biến cách của sā-tự (từ sā) có nghĩa là con chó không được hình thành như vậy. Hoặc giống như trong các (trường hợp) như ‘hiṃsanti attasambhūtā, tacasāraṃva saṃ phalaṃ. Sāni kammāni tappenti, kosalaṃ sena’santuṭṭhaṃ, jīvaggāhaṃ agāhayī’, các biến cách của sa-tự (từ sa) có nghĩa là ‘sakaṃ’ (của mình), hiện hữu ở trung tính, được hình thành theo cách của (từ) citta là ‘saṃ, sāni, sā. Saṃ, sāni, se. Sena, sehi, sebhi. Sassa, sānaṃ. Sā, sasmā, samhā, sehi, sebhi. Sassa, sānaṃ. Se, sasmiṃ, samhi, sesū’, các biến cách của sā-tự (từ sā) có nghĩa là con chó không được hình thành như vậy. Khi sự việc là như vậy, tại sao các vị thầy ấy đã nói ‘saṃ, se. Senā’ ở vị trí biến cách thứ hai và thứ ba, tại sao đã nói ‘sā, sasmā, samhā’ ở vị trí biến cách thứ năm, và tại sao đã nói ‘se, sasmiṃ, samhī’ ở vị trí biến cách thứ bảy? Tất cả điều này là không có cơ sở, là không có cơ sở (vì) được chấp nhận chỉ bằng sự phỏng đoán. Vì rằng sā-tự (từ sā) có nghĩa là con chó có bản chất tận cùng bằng nguyên âm ‘ā’, không giống như các từ purisa, citta, v.v... có bản chất tận cùng bằng nguyên âm ‘a’. Bản chất mà nhờ đó từ này có thể có các biến cách như vậy thì không tồn tại. Và từ này không giống như các (từ) như ‘rājā, brahmā, sakhā, attā’, vốn trước tiên ở trong trạng thái tận cùng bằng nguyên âm ‘a’ rồi sau đó mới có được sự tận cùng bằng nguyên âm ‘ā’, mà lại có bản chất luôn tận cùng bằng nguyên âm ‘ā’ giống như go-tự (từ go) có bản chất luôn tận cùng bằng nguyên âm ‘o’. Và các biến cách như vậy không xảy ra đối với một từ có bản chất luôn tận cùng bằng nguyên âm ‘ā’, do đó, (chúng) đã không được nói đến bởi Tôn giả Mahākaccāyana, người đã chứng đắc Tuệ Phân Tích, ở trong Niruttipiṭaka. Ngay cả nếu họ có thể nghĩ rằng: ‘Tuy nhiên, những (biến cách) này là saṃ, senā nên được chấp nhận theo cách của attaṃ, attenā’. (Chúng) không nên được chấp nhận, vì sự không tương đồng về hệ thống biến cách của các từ như ‘rājā, brahmā, sakhā, attā, sā, pumā’ với nhau, nên không thể có cách chấp nhận theo lối suy diễn. Vì rằng trong trường hợp như vậy, việc chấp nhận theo lối suy diễn chắc chắn sẽ có lỗi, do đó, cũng không nên chấp nhận theo lối suy diễn.

อปรมฺปิ อตฺร วตฺตพฺพํ – ยถา หิ ‘‘สาหิ นารีหิ เต ยนฺตี’’ติ วุตฺเต ‘‘อตฺตโน นารี’’ติ, ‘‘สา นารี’’ติ เอวํ อตฺถวโต อิตฺถิลิงฺคสฺส กญฺญาสทฺเทน สทิสสฺส สาสทฺทสฺส ‘‘สา, สา, สาโย. สํ, สา, สาโย. สาย, สาหิ, สาภิ. สาย, สานํ. สาย, สาหิ, สาภิ. สาย, สานํ. สาย, สายํ, สาสู’’ติ กญฺญานเยน รูปานิ ภวนฺติ, น ตถา อิมสฺส สุนขวาจกสฺส สาสทฺทสฺส รูปานิ ภวนฺติ. เอวํ สนฺเต กสฺมา เต อาจริยา ตติยาพหุวจนฏฺฐาเน จ ‘‘สาหิ, สาภี’’ติ รูปานิ อิจฺฉนฺติ, กสฺมา จ สตฺตมีพหุวจนฏฺฐาเน ‘‘สาสู’’ติ? อิทมฺปิ อการณํ อาการนฺตปุลฺลิงฺคตฺตา. กสฺมา จ ปน จตุตฺถีฉฏฺเฐกวจนฏฺฐาเน ปุพฺพกฺขรสฺส รสฺสวเสน ‘‘สสฺส’’อิติ รูปํ อิจฺฉนฺติ? อิทมฺปิ อการณํ สุนขวาจกสฺส สาสทฺทสฺส อาการนฺตตาปกติกตฺตา. อาการนฺตตาปกติกสฺส จ สาสทฺทสฺส ยถา อการนฺตตาปกติกสฺส ปุริสสทฺทสฺส ‘‘ปุริสสฺสา’’ติ จตุตฺถีฉฏฺเฐกวจนรูปํ ภวติ เอวรูปสฺส รูปสฺส อภาวโต. เตเนว อายสฺมา กจฺจาโน นิรุตฺติปิฏเก สุนขวาจกสฺส สาสทฺทสฺส รูปํ ทสฺเสนฺโต จตุตฺถีฉฏฺเฐกวจนฏฺฐาเน ปุพฺพกฺขรสฺส ทีฆวเสน ‘‘สาสฺส’’อิติ รูปมาห. กสฺมา จ ปน เต อาจริยา จตุตฺเถกวจนฏฺฐาเน ‘‘สาย’’อิติ รูปํ อิจฺฉนฺติ? อิทมฺปิ อการณํ, ฐเปตฺวา หิ อาการนฺติตฺถิลิงฺเค ฆสญฺญโต อาการโต ปเรสํ นาทีนํ อายาเทสญฺจ อการนฺตโต ปุนฺนปุํสกลิงฺคโต [Pg.214] ปรสฺส จตุตฺเถกวจนสฺส อายาเทสญฺจ อาการนฺตปุลฺลิงฺเค อฆโต อาการนฺตโต ปรสฺส จตุตฺเถกวจนสฺส กตฺถจิปิ อายาเทโส น ทิสฺสติ. นิรุตฺติปิฏเก จ ตาทิสํ รูปํ น วุตฺตํ, อวจนํเยว ยุตฺตตรํ พุทฺธวจเน อฏฺฐกถาทีสุ จ อนาคมนโต. ยา ปนมฺเหหิ นิรุตฺติปิฏกํ นิสฺสาย พุทฺธวจนญฺจ สุนขวาจกสฺส สาสทฺทสฺส นามิกปทมาลา วุตฺตา, สาเยว สารโต ปจฺเจตพฺพา. เอตฺถาปิ นานาอตฺเถสุ วตฺตมานานํ ลิงฺคตฺตยปริยาปนฺนานํ สา โส สํอิจฺเจเตสํ ติณฺณํ ปทานํ ปกติรูปสฺส นามิกปทมาลาสุ ปทานํ สทิสาสทิสตา ทฏฺฐพฺพา.

Hơn nữa, ở đây điều này nên được nói: Vì rằng giống như khi được nói ‘sāhi nārīhi te yantī’, các biến cách của sā-tự (từ sā) tương tự với kaññā-tự (từ kaññā), thuộc nữ tính, có ý nghĩa là ‘attano nārī’ (người nữ của mình) hay ‘sā nārī’ (người nữ ấy), được hình thành theo cách của (từ) kaññā là ‘sā, sā, sāyo. Saṃ, sā, sāyo. Sāya, sāhi, sābhi. Sāya, sānaṃ. Sāya, sāhi, sābhi. Sāya, sānaṃ. Sāya, sāyaṃ, sāsū’, các biến cách của sā-tự (từ sā) này có nghĩa là con chó không được hình thành như vậy. Khi sự việc là như vậy, tại sao các vị thầy ấy lại mong muốn các biến cách ‘sāhi, sābhī’ ở vị trí biến cách thứ ba số nhiều, và tại sao lại (mong muốn) ‘sāsū’ ở vị trí biến cách thứ bảy số nhiều? Điều này cũng không có cơ sở, vì (từ này) là nam tính tận cùng bằng nguyên âm ‘ā’. Và tại sao họ lại mong muốn biến cách ‘sassa’ ở vị trí biến cách thứ tư và thứ sáu số ít bằng cách rút ngắn mẫu tự đứng trước? Điều này cũng không có cơ sở, vì sā-tự (từ sā) có nghĩa là con chó có bản chất tận cùng bằng nguyên âm ‘ā’. Và đối với sā-tự (từ sā) có bản chất tận cùng bằng nguyên âm ‘ā’, không có biến cách dạng như vậy, giống như biến cách thứ tư và thứ sáu số ít của purisa-tự (từ purisa) có bản chất tận cùng bằng nguyên âm ‘a’ là ‘purisassa’. Chính vì thế, Tôn giả Kaccāna, khi trình bày biến cách của sā-tự (từ sā) có nghĩa là con chó trong Niruttipiṭaka, đã nói biến cách ‘sāssa’ ở vị trí biến cách thứ tư và thứ sáu số ít bằng cách kéo dài mẫu tự đứng trước. Và tại sao các vị thầy ấy lại mong muốn biến cách ‘sāya’ ở vị trí biến cách thứ tư số ít? Điều này cũng không có cơ sở, vì rằng ngoại trừ (trường hợp) sự thay thế ‘āy’ cho các (biến cách đuôi) ‘nā’, v.v... theo sau nguyên âm ‘ā’ của (từ) có ký hiệu ‘gha’ trong nữ tính tận cùng bằng nguyên âm ‘ā’, và sự thay thế ‘āy’ cho biến cách thứ tư số ít theo sau (từ) nam tính và trung tính tận cùng bằng nguyên âm ‘a’, sự thay thế ‘āy’ cho biến cách thứ tư số ít theo sau nguyên âm ‘ā’ trong (từ) nam tính không có ký hiệu ‘gha’ không được thấy ở bất cứ đâu. Và biến cách như vậy không được nói đến trong Niruttipiṭaka; việc không nói đến là thích hợp hơn, vì không xuất hiện trong lời Phật dạy, các sách Chú giải, v.v... Bảng biến cách danh từ của sā-tự (từ sā) có nghĩa là con chó mà đã được chúng tôi nói đến, dựa vào Niruttipiṭaka và lời Phật dạy, chính bảng ấy nên được chấp nhận về mặt cốt lõi. Ở đây cũng vậy, sự tương đồng và không tương đồng của các từ trong các bảng biến cách danh từ của dạng thức tự nhiên của ba từ ‘sā, so, saṃ’ — vốn hiện hữu trong nhiều ý nghĩa khác nhau và thuộc về ba tánh — nên được thấy.

เอตฺถ สิยา – โย ตุมฺเหหิ สาสทฺโท ‘‘ตํสทฺทตฺเถ จ สุนเข จ สกมิจฺจตฺเถ จ วตฺตตี’’ติ อิจฺฉิโต, กถํ ตํ ‘‘สา’’ติ วุตฺเตเยว ‘‘อิมสฺส อตฺถสฺส วาจโก’’ติ ชานนฺตีติ? น ชานนฺติ, ปโยควเสน ปน ชานนฺติ โลกิยชนา เจว ปณฺฑิตา จ. ปโยควเสน หิ ‘‘สา มทฺที นาคมารุหิ, นาติพทฺธํว กุญฺชร’’นฺติอาทีสุ สาสทฺทสฺส ตํสทฺทตฺถตา วิญฺญายติ, เอวํ สาสทฺโท ตํสทฺทตฺเถ จ วตฺตติ. ‘‘น ยตฺถ สา อุปฏฺฐิโต โหติ. ภควโต สาชาติมฺปิ สุตฺวา สตฺตา อมตรสภาคิโน ภวนฺตี’’ติอาทีสุ สาสทฺทสฺส สุนขวาจกตา วิญฺญายติ.

Ở đây, có thể (có câu hỏi) rằng: – Từ ‘sā’ mà các ngài đã muốn (giải thích) rằng: “Từ ấy được dùng trong ý nghĩa của từ ‘taṃ’, trong (ý nghĩa) con chó, và trong ý nghĩa của chính mình”, làm thế nào khi vừa nói ‘sā’ thì họ biết được rằng: “(Từ này) là từ diễn đạt ý nghĩa này”? (Đáp rằng): Họ không biết (một cách tự nhiên), nhưng hạng người thế tục và cả bậc học giả biết được là do nhờ vào cách sử dụng. Thật vậy, do nhờ vào cách sử dụng nên trong các (câu) ví dụ như: “sā maddī nāgamāruhi, nātibaddhaṃva kuñjara” (Nàng Maddī ấy đã leo lên voi, giống như con voi chúa không bị trói buộc quá chặt), ý nghĩa của từ ‘sā’ là từ ‘taṃ’ (ấy, đó) được hiểu rõ. Như vậy, từ ‘sā’ được dùng trong ý nghĩa của từ ‘taṃ’. Trong các (câu) ví dụ như: “Na yattha sā upaṭṭhito hoti” (Nơi nào không có con chó hiện diện) và “Bhagavato sājātimpi sutvā sattā amatarasabhāgino bhavantī” (Nghe được cả chuyện tiền thân về con chó của đức Thế Tôn, các chúng sanh trở thành những người được chia phần hương vị bất tử), ý nghĩa của từ ‘sā’ là từ chỉ con chó được hiểu rõ.

‘‘อนฺนํ ตเวทํ ปกตํ ยสสฺสิ,ตํ ขชฺชเร ภุญฺชเร ปิยฺยเร จ;

ชานาสิ มํ ตฺวํ ปรทตฺตูปชีวึ,อุตฺติฏฺฐปิณฺฑํ ลภตํ สปาโก’’ติ

“Này bậc danh tiếng, vật thực này của ngài đã được dọn sẵn. Món ấy được ăn, được dùng, và cả được uống. Ngài biết tôi là người sống nhờ vào vật thí thực của người khác. Mong rằng người nấu thịt chó nhận được vật thực khất thực còn sót lại.”

เอตฺถ ปน สาสทฺทสฺส รสฺสภาวกรเณน ‘‘สปาโก’’ติ ปาฬิ ฐิตาติ อตฺถํ อคฺคเหตฺวา ‘‘สานํ สุนขานํ อิทํ มํสนฺติ ส’’มิติ อตฺถํ คเหตฺวา ‘‘สํ ปจตีติ สปาโก’’ติ วุตฺตนฺติ [Pg.215] ทฏฺฐพฺพํ. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘สปาโกติ สปากจณฺฑาโล’’ อิจฺเจว วุตฺตํ. ตมฺปิ เอตเทวตฺถํ ทีเปติ. เอวํ สาสทฺโท สุนเข จ วตฺตติ. ‘‘สา ทารา ชนฺตูนํ ปิยา’’ติ วุตฺเต ปน ‘‘สกา ทารา สตฺตานํ ปิยา’’ติ อตฺถทีปนวเสน สาสทฺทสฺส สกวาจกตา ปญฺญายติ. เอวํ สาสทฺโท สกมิจฺจตฺเถ จ วตฺตติ. อิติ สาสทฺทํ ปโยควเสน อีทิสตฺถสฺส วาจโกติ ชานนฺติ. อตฺริทํ วุจฺจติ –

Tuy nhiên ở đây, không nên hiểu ý nghĩa rằng câu Pāḷi là ‘sapāko’ do bởi việc làm cho nguyên âm của từ ‘sā’ thành âm ngắn, mà nên hiểu rằng (từ ấy) được nói là ‘saṃ pacatīti sapāko’ (người nấu thịt chó nên được gọi là sapāka) sau khi đã hiểu ý nghĩa là: “saṃ là thịt này của những con chó”. Tuy nhiên, trong Chú giải chỉ được nói rằng: “sapāko có nghĩa là người hạ tiện nấu thịt chó”. Điều ấy cũng làm sáng tỏ chính ý nghĩa này. Như vậy, từ ‘sā’ được dùng trong (ý nghĩa) con chó. Hơn nữa, khi câu “Sā dārā jantūnaṃ piyā” được nói, ý nghĩa của từ ‘sā’ là từ chỉ ‘của chính mình’ được nhận biết do nhờ vào sự giải thích ý nghĩa là: “Vợ của chính mình là người thân yêu của các chúng sanh”. Như vậy, từ ‘sā’ được dùng trong ý nghĩa của chính mình. Do đó, họ biết được từ ‘sā’ là từ diễn đạt ý nghĩa như vậy là do nhờ vào cách sử dụng. Về điều này, có lời được nói như sau: –

ตํสทฺทตฺเถ จ สุนเข,สกสฺมิมฺปิ จ วตฺตติ;

สาสทฺโท โส จ โข เญยฺโย,ปโยคานํ วเสน เว.

Từ ‘sā’ được dùng trong ý nghĩa của từ ‘taṃ’, trong (ý nghĩa) con chó, và cả trong (ý nghĩa) của chính mình. Và từ ấy chắc chắn nên được biết đến do nhờ vào các cách sử dụng.

เอตฺถ จ ปาฬิยํ ‘‘น ยตฺถ สา อุปฏฺฐิโต โหตี’’ติ เอกวจนปฺปโยคทสฺสนโต จ,

Và ở đây, trong Pāḷi, do thấy được cách sử dụng ở số ít (trong câu): “na yattha sā upaṭṭhito hotī” (nơi nào không có con chó hiện diện), và,

‘‘อสนฺตา กิร มํ ชมฺมา, ตาต ตาตาติ ภาสเร;

รกฺขสา ปุตฺตรูเปน, สาว วาเรนฺติ สูกร’’นฺติ

“Quả thật, những kẻ đê tiện bất hảo gọi ta là ‘cha ơi, cha ơi’. (Chúng là) các dạ xoa trong hình dạng những người con, chúng ngăn cản con heo rừng giống như những con chó.”

พหุวจนปฺปโยคทสฺสนโต จ, นิรุตฺติปิฏเก ‘‘สาโน’’อิจฺจาทิทสฺสนโต จ ‘‘สา, สา, สาโน. สานํ, สาเน. สานา’’ติอาทินา สุนขวาจกสฺส สาสทฺทสฺส นามิกปทมาลา กถิตา.

do thấy được cách sử dụng ở số nhiều, và do thấy được (từ) ‘sāno’ và các từ khác trong tạng Nirutti, nên biến cách của danh từ ‘sā’ có nghĩa là con chó đã được trình bày bằng (cách thức) như sau: “sā, sā, sāno. Sānaṃ, sāne. Sānā” v.v...

อิทานิ ปุมสทฺทสฺส นามิกปทมาลา วุจฺจเต –

Bây giờ, biến cách của danh từ ‘puma’ được trình bày như sau: –

ปุมา, ปุมา, ปุมาโน. ปุมานํ, ปุมาเน. ปุมานา, ปุมุนา, ปุเมน, ปุมาเนหิ, ปุมาเนภิ. ปุมสฺส, ปุมุโน, ปุมานํ. ปุมานา, ปุมุนา, ปุมาเนหิ, ปุมาเนภิ. ปุมสฺส, ปุมุโน, ปุมานํ. ปุมาเน, ปุมาเนสุ. โภ ปุม, ภวนฺโต ปุมา, ปุมาโน. ‘‘โภ ปุมา’’อิติ พหุวจเน นโยปิ เญยฺโย.

Pumā, pumā, pumāno. Pumānaṃ, pumāne. Pumānā, pumunā, pumena, pumānehi, pumānebhi. Pumassa, pumuno, pumānaṃ. Pumānā, pumunā, pumānehi, pumānebhi. Pumassa, pumuno, pumānaṃ. Pumāne, pumānesu. Này puma, hỡi các pumā, pumāno. Cách thức ở số nhiều “Bho pumā” cũng nên được biết.

เอตฺถ [Pg.216] ปน –

Tuy nhiên, ở đây: –

‘‘ถิโย ตสฺส ปชายนฺติ, น ปุมา ชายเร กุเล;

โย ชานํ ปุจฺฉิโต ปญฺหํ, อญฺญถา นํ วิยากเร’’ติ

“Trong gia đình của người ấy, chỉ có nữ nhân được sanh ra, không có nam nhân được sanh ra. Người nào, trong khi biết (câu trả lời), lúc được hỏi câu hỏi, lại giải thích điều ấy một cách khác đi.”

อยํ ปาฬิ ปุมสทฺทสฺส พหุวจนภาวสาธิกา, กจฺจายเน ‘‘เห ปุมํ’’อิติ สานุสารํ อาลปเนกวจนํ ทิสฺสติ. ตทเนเกสุ ปาฬิปฺปเทเสสุ จ อฏฺฐกถาสุ จ สานุสารานํ อาลปนวจนานํ อทสฺสนโต อิธ น วทามิ. อุปปริกฺขิตฺวา ยุตฺตํ เจ, คเหตพฺพํ. ‘‘ยสสฺสิ นํ ปญฺญวนฺตํ วิสยฺหา’’ติ เอตฺถ ปน ฉนฺทานุรกฺขณตฺถํ อาคมวเสเนวานุสาโร โหติ, น สภาวโตติ ทฏฺฐพฺพํ. อยมาการนฺตวเสน นามิกปทมาลา.

Câu Pāḷi này là bằng chứng cho dạng số nhiều của từ ‘puma’. Trong (ngữ pháp) Kaccāyana, hô cách số ít có anusvāra là “he pumaṃ” được thấy. Do không thấy các hô cách có anusvāra trong nhiều đoạn Pāḷi và trong các Chú giải, nên ở đây tôi không đề cập đến. Nếu sau khi xem xét mà thấy hợp lý thì nên chấp nhận. Tuy nhiên, ở đây trong câu “Yasassi naṃ paññavantaṃ visayhā”, nên hiểu rằng anusvāra có được là do sự thêm vào để giữ gìn thể thơ, chứ không phải do tự tánh. Đây là biến cách theo vần ‘ā’ ở cuối.

‘‘โสฬสิตฺถิสหสฺสานํ,น วิชฺชติ ปุโม ตทา;

อโหรตฺตานมจฺจเยน,นิพฺพตฺโต อหเมกโก’’ติ จ,

“Trong số mười sáu ngàn phụ nữ, khi ấy không có một nam nhân nào. Sau khi một ngày một đêm trôi qua, chỉ một mình tôi đã được sanh ra.” và,

‘‘ยถา พลากโยนิมฺหิ, น วิชฺชติ ปุโม สทา;

เมเฆสุ คชฺชมาเนสุ, คพฺภํ คณฺหนฺติ ตา ตทา’’ติ จ

“Ví như trong loài cò trắng, không bao giờ có con trống; khi những đám mây gầm thét, bấy giờ chúng thọ thai.” và

ปาฬิทสฺสนโต ปน โอการนฺตวเสนปิ นามิกปทมาลา เวทิตพฺพา.

Tuy nhiên, do thấy được (trong các câu) Pāḷi, biến cách của danh từ cũng nên được biết theo vần ‘o’ ở cuối.

ปุโม, ปุมา. ปุมํ, ปุเม. ปุเมน, ปุเมหิ, ปุเมภิ. ปุมสฺส, ปุมานํ. ปุมา, ปุมสฺมา, ปุมมฺหา, ปุเมหิ, ปุเมภิ. ปุมสฺส, ปุมานํ. ปุเม, ปุมสฺมึ, ปุมมฺหิ, ปุเมสุ. โภ ปุม, ภวนฺโต ปุมา. ‘‘โภ ปุมา’’อิติ วา, เอวํ ปุมสทฺทสฺส ทฺวิธา นามิกปทมาลา ภวติ.

Pumo, pumā. Pumaṃ, pume. Pumena, pumehi, pumebhi. Pumassa, pumānaṃ. Pumā, pumasmā, pumamhā, pumehi, pumebhi. Pumassa, pumānaṃ. Pume, pumasmiṃ, pumamhi, pumesu. Này puma, hỡi các pumā. Hoặc là “Bho pumā”. Như vậy, biến cách của danh từ ‘puma’ có hai cách.

อิทานิ มิสฺสกนโย วุจฺจเต –

Bây giờ, cách thức hỗn hợp được trình bày như sau: –

ปุมา[Pg.217], ปุโม, ปุมา, ปุมาโน. ปุมานํ, ปุมํ, ปุมาเน, ปุเม. ปุมานา, ปุมุนา, ปุเมน, ปุมาเนหิ, ปุมาเนภิ, ปุเมหิ, ปุเมภิ. ปุมสฺส, ปุมุโน, ปุมานํ. ปุมานา, ปุมุนา, ปุมา, ปุมสฺมา, ปุมมฺหา, ปุมาเนหิ, ปุมาเนภิ, ปุเมหิ, ปุเมภิ. ปุมสฺส, ปุมุโน, ปุมานํ. ปุมาเน, ปุเม, ปุมสฺมึ, ปุมมฺหิ, ปุมาเนสุ, ปุเมสุ. โภ ปุม, ภวนฺโต ปุมาโน, ภวนฺโต ปุมา. ‘‘โภ ปุมาโน, โภ ปุมา’’อิติ วา.

Pumā, pumo, pumā, pumāno. Pumānaṃ, pumaṃ, pumāne, pume. Pumānā, pumunā, pumena, pumānehi, pumānebhi, pumehi, pumebhi. Pumassa, pumuno, pumānaṃ. Pumānā, pumunā, pumā, pumasmā, pumamhā, pumānehi, pumānebhi, pumehi, pumebhi. Pumassa, pumuno, pumānaṃ. Pumāne, pume, pumasmiṃ, pumamhi, pumānesu, pumesu. Này puma, hỡi các pumāno, hỡi các pumā. Hoặc là “Bho pumāno, bho pumā”.

อิทานิ รหสทฺทสฺส นามิกปทมาลา วุจฺจเต –

Bây giờ, biến cách của danh từ ‘raha’ được trình bày như sau: –

รหา วุจฺจติ ปาปธมฺโม. รหา, รหา, รหิโน. รหานํ, รหาเน. รหินา, รหิเนหิ, รหิเนภิ. รหสฺส, รหานํ. รหา, รหาเนหิ, รหาเนภิ. รหสฺส, รหานํ. รหาเน, รหาเนสุ. โภ รห, ภวนฺโต รหิโน, ภวนฺโต รหา.

‘Rahā’ được gọi là pháp ác. Rahā, rahā, rahino. Rahānaṃ, rahāne. Rahinā, rahinehi, rahinebhi. Rahassa, rahānaṃ. Rahā, rahānehi, rahānebhi. Rahassa, rahānaṃ. Rahāne, rahānesu. Này raha, hỡi các rahino, hỡi các rahā.

อิทานิ ทฬฺหธมฺมสทฺทสฺส นามิกปทมาลา วุจฺจเต –

Bây giờ, biến cách của danh từ ‘daḷhadhamma’ được trình bày như sau: –

ทฬฺหธมฺมา, ทฬฺหธมฺมา, ทฬฺหธมฺมาโน. ทฬฺหธมฺมานํ, ทฬฺหธมฺมาเน. ทฬฺหธมฺมินา, ทฬฺหธมฺเมหิ, ทฬฺหธมฺเมภิ. ทฬฺหธมฺมสฺส, ทฬฺหธมฺมานํ. ทฬฺหธมฺมินา, ทฬฺหธมฺเมหิ, ทฬฺหธมฺเมภิ. ทฬฺหธมฺมสฺส, ทฬฺหธมฺมานํ. ทฬฺหธมฺเม ทฬฺหธมฺเมสุ. โภ ทฬฺหธมฺม, ภวนฺโต ทฬฺหธมฺมาโน, ภวนฺโต ทฬฺหธมฺมา. ‘‘โภ ทฬฺหธมฺมาโน, โภ ทฬฺหธมฺมา’’อิติ ปุถุวจนมฺปิ เญยฺยํ, เอวํ ปจฺจกฺขธมฺมสทฺทสฺส นามิกปทมาลา โยเชตพฺพา.

Daḷhadhammā, daḷhadhammā, daḷhadhammāno. Daḷhadhammānaṃ, daḷhadhammāne. Daḷhadhamminā, daḷhadhammehi, daḷhadhammebhi. Daḷhadhammassa, daḷhadhammānaṃ. Daḷhadhamminā, daḷhadhammehi, daḷhadhammebhi. Daḷhadhammassa, daḷhadhammānaṃ. Daḷhadhamme daḷhadhammesu. Bho daḷhadhamma, bhavanto daḷhadhammāno, bhavanto daḷhadhammā. Cũng nên biết số nhiều là: “Này các daḷhadhamma, này các daḷhadhamma”. Tương tự như vậy, biến cách của danh từ paccakkhadhamma nên được áp dụng.

เอตฺถ จ ‘‘เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว จตฺตาโร ธนุคฺคหา ทฬฺหธมฺมา’’ติ อิทํ นิทสฺสนํ. อิมิสฺสํ ปน ปาฬิยํ ‘‘ทฬฺหธมฺมา’’ อิติ พหุวจนวเสน อาคตตฺตา ทฬฺหธมฺมสทฺโท อาการนฺโตติปิ โอการนฺโตติปิ อปฺปสิทฺโธ ตทนฺตานํ พหุวจนภาเว ตุลฺยรูปตฺตา. ตถาปิ อมฺเหหิ ปทมาลา อาการนฺตวเสเนว โยชิตา. อีทิเสสุ หิ ฐาเนสุ ทฬฺหธมฺมสทฺโท อาการนฺโตติปิ โอการนฺโตติปิ วตฺตุํ ยุชฺชเตว [Pg.218] อปริพฺยตฺตรูปตฺตา. อญฺญสฺมึ ปน ปาฬิปฺปเทเส อตีว ปริพฺยตฺโต หุตฺวา โอการนฺต ทฬฺหธมฺมสทฺโท ทฺวิธา ทิสฺสติ คุณสทฺทปณฺณตฺติวาจกสทฺทวเสน. ตตฺถ ‘‘อิสฺสตฺเต จสฺมิ กุสโล, ทฬฺหธมฺโมติ วิสฺสุโต’’ติ เอตฺถ ทฬฺหธมฺมสทฺโท โอการนฺโต คุณสทฺโท. ‘‘พาราณสิยํ ทฬฺหธมฺโม นาม ราชา รชฺชํ กาเรสี’’ติ เอตฺถ ปน ปณฺณตฺติวาจกสทฺโท. เอวํ โอการนฺโต ทฬฺหธมฺมสทฺโท ทฺวิธา ทิฏฺโฐ. ตสฺส ปน ‘‘ทฬฺหธมฺโม, ทฬฺหธมฺมา. ทฬฺหธมฺมํ, ทฬฺหธมฺเม’’ติ ปุริสนเยน นามิกปทมาลา เญยฺยา, อาการนฺโตการนฺตานํ วเสน มิสฺสกปทมาลา จ. กถํ?

Và ở đây, ví dụ là: “Này các Tỳ khưu, ví như bốn người bắn cung có pháp vững chắc”. Tuy nhiên, trong câu Pāli này, vì “daḷhadhammā” được dùng ở số nhiều, nên danh từ daḷhadhamma có thể được xác định là tận cùng bằng -ā hoặc tận cùng bằng -o, do hình thức của chúng ở số nhiều là tương đương. Tuy nhiên, chúng tôi đã áp dụng biến cách theo vần -ā. Thật vậy, trong những trường hợp như thế này, việc nói rằng danh từ daḷhadhamma tận cùng bằng -ā hay tận cùng bằng -o đều hợp lý, vì hình thức không thay đổi. Tuy nhiên, trong một đoạn Pāli khác, danh từ daḷhadhammo tận cùng bằng -o, sau khi trở nên rất rõ ràng, được thấy theo hai cách: là từ chỉ phẩm chất và là từ chỉ định danh. Trong đó, ở câu “issatte casmi kusalo, daḷhadhammoti vissuto” (thiện xảo trong thuật bắn cung, nổi danh là người có pháp vững chắc), danh từ daḷhadhammo tận cùng bằng -o là từ chỉ phẩm chất. Còn ở câu “Bārāṇasiyaṃ daḷhadhammo nāma rājā rajjaṃ kāresī” (tại thành Bārāṇasī, một vị vua tên là Daḷhadhammo đã trị vì vương quốc), thì đó là từ chỉ định danh. Như vậy, danh từ daḷhadhammo tận cùng bằng -o được thấy theo hai cách. Tuy nhiên, biến cách của nó nên được hiểu theo mẫu purisa: “daḷhadhammo, daḷhadhammā. Daḷhadhammaṃ, daḷhadhamme”, và cả biến cách hỗn hợp theo vần -ā và -o. Như thế nào?

ทฬฺหธมฺมา, ทฬฺหธมฺโม, ทฬฺหธมฺมาโน, ทฬฺหธมฺมา. ทฬฺหธมฺมานํ, ทฬฺหธมฺมํ, ทฬฺหธมฺมาเน, ทฬฺหธมฺเม. ทฬฺหธมฺมินา, ทฬฺหธมฺเมน, ทฬฺหธมฺเมหิ, ทฬฺหธมฺเมภิ. ทฬฺหธมฺมสฺส, ทฬฺหธมฺมานํ. ทฬธมฺมินา, ทฬฺหธมฺมา, ทฬฺหธมฺมสฺมา, ทฬฺหธมฺมมฺหา, ทฬฺหธมฺเมหิ, ทฬฺหธมฺเมภิ. ทฬฺหธมฺมสฺส, ทฬฺหธมฺมานํ. ทฬฺหธมฺเม, ทฬฺหธมฺมสฺมึ, ทฬฺหธมฺมมฺหิ, ทฬฺหธมฺเมสุ. โภ ทฬฺหธมฺม, ภวนฺโต ทฬฺหธมฺมาโน, ภวนฺโต ทฬฺหธมฺมาติ. เอวํ ปจฺจกฺขธมฺมา, ปจฺจกฺขธมฺโมติ มิสฺสกปทมาลา จ โยเชตพฺพา.

Daḷhadhammā, daḷhadhammo, daḷhadhammāno, daḷhadhammā. Daḷhadhammānaṃ, daḷhadhammaṃ, daḷhadhammāne, daḷhadhamme. Daḷhadhamminā, daḷhadhammena, daḷhadhammehi, daḷhadhammebhi. Daḷhadhammassa, daḷhadhammānaṃ. Daḷadhamminā, daḷhadhammā, daḷhadhammasmā, daḷhadhammamhā, daḷhadhammehi, daḷhadhammebhi. Daḷhadhammassa, daḷhadhammānaṃ. Daḷhadhamme, daḷhadhammasmiṃ, daḷhadhammamhi, daḷhadhammesu. Bho daḷhadhamma, bhavanto daḷhadhammāno, bhavanto daḷhadhammāti. Tương tự như vậy, biến cách hỗn hợp của paccakkhadhammā, paccakkhadhammo cũng nên được áp dụng.

อิทานิ วิวฏจฺฉทสทฺทสฺส นามิกปทมาลา วุจฺจเต –

Bây giờ, biến cách của danh từ vivaṭacchada được nói đến –

วิวฏจฺฉทา, วิวฏจฺฉทา, วิวฏจฺฉทาโน. วิวฏจฺฉทานํ, วิวฏจฺฉทาเน. วิวฏจฺฉเทน, วิวฏจฺฉเทหิ, วิวฏจฺฉเทภิ. วิวฏจฺฉทสฺส, วิวฏจฺฉทานํ. วิวฏจฺฉทา, วิวฏจฺฉเทหิ, วิวฏจฺฉเทภิ. วิวฏจฺฉทสฺส, วิวฏจฺฉทานํ. วิวฏจฺฉเท, วิวฏจฺฉเทสุ. โภ วิวฏจฺฉท, ภวนฺโต วิวฏจฺฉทา, ภวนฺโต วิวฏจฺฉทาโน.

Vivaṭacchadā, vivaṭacchadā, vivaṭacchadāno. Vivaṭacchadānaṃ, vivaṭacchadāne. Vivaṭacchadena, vivaṭacchadehi, vivaṭacchadebhi. Vivaṭacchadassa, vivaṭacchadānaṃ. Vivaṭacchadā, vivaṭacchadehi, vivaṭacchadebhi. Vivaṭacchadassa, vivaṭacchadānaṃ. Vivaṭacchade, vivaṭacchadesu. Bho vivaṭacchada, bhavanto vivaṭacchadā, bhavanto vivaṭacchadāno.

อยํ นามิกปทมาลา ‘‘สเจ ปน อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชติ อรหํ โหติ สมฺมาสมฺพุทฺโธ โลเก วิวฏจฺฉทา’’ติ [Pg.219] ปาฬิทสฺสนโต อาการนฺตวเสน กถิตา. ‘‘โลเก วิวฏจฺฉโท’’ติปิ ปาฬิทสฺสนโต ปน โอการนฺตวเสนปิ กเถตพฺพา ‘‘วิวฏจฺฉโท, วิวฏจฺฉทา, วิวฏจฺฉทํ, วิวฏจฺฉเท’’ติ. มิสฺสกวเสนปิ กเถตพฺพา ‘‘วิวฏจฺฉทา, วิวฏจฺฉโท, วิวฏจฺฉทาโน, วิวฏจฺฉทา. วิวฏจฺฉทานํ, วิวฏจฺฉทํ, วิวฏจฺฉทาเน, วิวฏจฺฉเท’’อิติ.

Biến cách danh từ này được nói theo vần -ā dựa trên trích dẫn Pāli: “sace pana agārasmā anagāriyaṃ pabbajati arahaṃ hoti sammāsambuddho loke vivaṭacchadā”. Tuy nhiên, dựa trên trích dẫn Pāli “loke vivaṭacchado”, cũng nên được nói theo vần -o là: “vivaṭacchado, vivaṭacchadā, vivaṭacchadaṃ, vivaṭacchade”. Cũng nên được nói theo cách hỗn hợp là: “vivaṭacchadā, vivaṭacchado, vivaṭacchadāno, vivaṭacchadā. Vivaṭacchadānaṃ, vivaṭacchadaṃ, vivaṭacchadāne, vivaṭacchade”.

อิทานิ วตฺตหสทฺทสฺส นามิกปทมาลา วุจฺจเต – วตฺตหาติ สกฺโก.

Bây giờ, biến cách của danh từ vattaha được nói đến – vattaha là đức Sakka.

วตฺตหา, วตฺตหาโน. วตฺตหานํ, วตฺตหาเน. วตฺตหานา, วตฺตหาเนหิ, วตฺตหาเนภิ. วตฺตหิโน, วตฺตหานํ. วตฺตหานา, วตฺตหาเนหิ, วตฺตหาเนภิ. วตฺตหิโน, วตฺตหานํ. วตฺตหาเน, วตฺตหาเนสุ. โภ วตฺตห, ภวนฺโต วตฺตหาโน. อถ วา ‘‘โภ วตฺตหา, โภ วตฺตหาโน’’อิจฺจปิ.

Vattahā, vattahāno. Vattahānaṃ, vattahāne. Vattahānā, vattahānehi, vattahānebhi. Vattahino, vattahānaṃ. Vattahānā, vattahānehi, vattahānebhi. Vattahino, vattahānaṃ. Vattahāne, vattahānesu. Bho vattaha, bhavanto vattahāno. Hoặc cũng là: “này vattahā, này các vattahāno”.

อิทานิ วุตฺตสิรสทฺทสฺส นามิกปทมาลา วุจฺจเต –

Bây giờ, biến cách của danh từ vuttasira được nói đến –

วุตฺตสิรา, วุตฺตสิรา, วุตฺตสิราโน. วุตฺตสิรานํ, วุตฺตสิราเน. วุตฺตสิรานา, วุตฺตสิราเนหิ, วุตฺตสิราเนภิ. วุตฺตสิรสฺส, วุตฺตสิรานํ, วุตฺตสิรา, วุตฺตสิเรหิ, วุตฺตสิเรภิ. วุตฺตสิรสฺส, วุตฺตสิรานํ. วุตฺตสิเร, วุตฺตสิเรสุ. โภ วุตฺตสิร, ภานฺโต วุตฺตสิราโนติ. ‘‘วุตฺตสิโร’’ติ โอการนฺตปาโฐปิ ทิสฺสติ.

Vuttasirā, vuttasirā, vuttasirāno. Vuttasirānaṃ, vuttasirāne. Vuttasirānā, vuttasirānehi, vuttasirānebhi. Vuttasirassa, vuttasirānaṃ, vuttasirā, vuttasirehi, vuttasirebhi. Vuttasirassa, vuttasirānaṃ. Vuttasire, vuttasiresu. Bho vuttasira, bhānto vuttasirānoti. Cách đọc với vần -o là “vuttasiro” cũng được thấy.

อิทานิ ยุวสทฺทสฺส นามิกปทมาลา วุจฺจเต –

Bây giờ, biến cách của danh từ yuva được nói đến –

ยุวา, ยุวา, ยุวาโน, ยุวานา. ยุวานํ, ยุวํ, ยุวาเน, ยุเว. ยุวานา, ยุเวน, ยุวาเนน, ยุวาเนหิ, ยุวาเนภิ, ยุเวหิ, ยุเวภิ. ยุวานสฺส, ยุวสฺส, ยุวานานํ, ยุวานํ. ยุวานา[Pg.220], ยุวานสฺมา, ยุวานมฺหา, ยุวาเนหิ, ยุวาเนภิ, ยุเวหิ, ยุเวภิ. ยุวานสฺส, ยุวสฺส, ยุวานานํ, ยุวานํ. ยุวาเน, ยุวานสฺมึ, ยุวานมฺหิ, ยุเว, ยุวสฺมึ, ยุวมฺหิ, ยุวาเนสุ, ยุวาสุ, ยุเวสุ. โภ ยุว, ยุวาน, ภวนฺโต ยุวานา.

Yuvā, yuvā, yuvāno, yuvānā. Yuvānaṃ, yuvaṃ, yuvāne, yuve. Yuvānā, yuvena, yuvānena, yuvānehi, yuvānebhi, yuvehi, yuvebhi. Yuvānassa, yuvassa, yuvānānaṃ, yuvānaṃ. Yuvānā, yuvānasmā, yuvānamhā, yuvānehi, yuvānebhi, yuvehi, yuvebhi. Yuvānassa, yuvassa, yuvānānaṃ, yuvānaṃ. Yuvāne, yuvānasmiṃ, yuvānamhi, yuve, yuvasmiṃ, yuvamhi, yuvānesu, yuvāsu, yuvesu. Bho yuva, yuvāna, bhavanto yuvānā.

อิมสฺมึ ฐาเน เอกเทเสน อาการนฺตนโย จ สพฺพถา โอการนฺตนโย จ เอกเทเสน จ โอการนฺตนโยติ ตโย นยา ทิสฺสนฺติ.

Ở đây, ba phương pháp được thấy: một phần là phương pháp của vần -ā, hoàn toàn là phương pháp của vần -o, và một phần là phương pháp của vần -o.

มฆวสทฺทสฺสปิ ‘‘มฆวา, มฆวา, มฆวาโน, มฆวานา’’ติอาทินา ยุวสทฺทสฺเสว นามิกปทมาลาโยชนํ กุพฺพนฺติ ครู. นิรุตฺติปิฏเก ปน ‘‘มฆวา ติฏฺฐติ, มฆวนฺโต ติฏฺฐนฺติ. มฆวนฺตํ ปสฺสติ, มฆวนฺเต ปสฺสติ. มฆวตา กตํ, มฆวนฺเตหิ กตํ, มฆวนฺเตภิ กตํ. มฆวโต ทียเต, มฆวนฺตานํ ทียเต. มฆวตา นิสฺสฏํ, มฆวนฺเตหิ นิสฺสฏํ, มฆวนฺเตภิ นิสฺสฏํ. มฆวโต ปริคฺคโห, มฆวนฺตานํ ปริคฺคโห. มฆวติ ปติฏฺฐิตํ, มฆวนฺเตสุ ปติฏฺฐิตํ. โภ มฆวา, ภวนฺโต มฆวนฺโต’’ติ คุณวาปทนเยน วุตฺตํ, ตถา จูฬนิรุตฺติยมฺปิ. ตํ ปาฬิยา สํสนฺทติ สเมติ. ปาฬิยญฺหิ ‘‘สกฺโก มหาลิ เทวานมินฺโท ปุพฺเพ มนุสฺสภูโต สมาโน มโฆ นาม มาณโว อโหสิ, ตสฺมา มฆวาติ วุจฺจตี’’ติ วุตฺตํ. เอเตน ‘‘มโฆติ นามํ อสฺส อตฺถีติ มฆวา’’ติ อตฺถิ อตฺถวาจกวนฺตุปจฺจยวเสน ปทสิทฺธิ ทสฺสิตา โหติ, ตสฺมาสฺส คุณวนฺตุสทฺทสฺส วิย จ นามิกปทมาลา โยเชตพฺพา.

Đối với từ `maghavā`, các vị thầy cũng tạo ra bảng biến cách danh từ giống như từ `yuva` bằng các dạng như: `maghavā, maghavā, maghavāno, maghavānā`. Tuy nhiên, trong Niruttipiṭaka, nó được trình bày theo phương pháp của từ `guṇavā` như sau: `maghavā tiṭṭhati, maghavanto tiṭṭhanti. Maghavantaṃ passati, maghavante passati. Maghavatā kataṃ, maghavantehi kataṃ, maghavantebhi kataṃ. Maghavato dīyate, maghavantānaṃ dīyate. Maghavatā nissaṭaṃ, maghavantehi nissaṭaṃ, maghavantebhi nissaṭaṃ. Maghavato pariggaho, maghavantānaṃ pariggaho. Maghavati patiṭṭhitaṃ, maghavantesu patiṭṭhitaṃ. Bho maghavā, bhavanto maghavanto`. Tương tự như vậy trong Cūḷanirutti. Điều đó phù hợp và tương ứng với kinh điển Pāli. Thật vậy, trong kinh điển Pāli có nói rằng: "Này Mahāli, Sakka, vua của chư thiên, khi trước đây là một con người, đã là một thanh niên tên là Magha, do đó được gọi là Maghavā". Qua đó, sự hình thành của từ được chỉ ra theo cách của hậu tố `vantu` biểu thị ý nghĩa "có", tức là "người có tên là Magha". Do đó, bảng biến cách danh từ của nó nên được tạo ra giống như từ `guṇavantu`.

อิทานิ อทฺธสทฺทสฺส นามิกปทมาลา วุจฺจเต – อทฺธสทฺทสฺส หิ ยํ กาเล มคฺเค จ วตฺตมานสฺส ‘‘อตีโต อทฺธา. ทีโฆ อทฺธา สุทุคฺคโม’’ติอาทีสุ ‘‘อทฺธา’’ติ ปฐมนฺตํ รูปํ ทิสฺสติ, ตํ ‘‘อทฺธา อิทํ มนฺตปทํ สุทุทฺทส’’นฺติอาทีสุ เอกํสตฺเถ [Pg.221] วตฺตมาเนน ‘‘อทฺธา’’ติ นิปาตปเทน สมานํ. นิปาตานํ ปน ปทมาลา น รูหติ, นามิกานํเยว รูหติ.

Bây giờ, bảng biến cách danh từ của từ `addhā` được trình bày. Đối với từ `addhā` khi có nghĩa là thời gian và con đường, dạng biến cách thứ nhất số ít `addhā` được thấy trong các câu như `atīto addhā` (thời gian đã qua) và `Dīgho addhā suduggamo` (con đường dài rất khó đi). Dạng này giống với bất biến từ `addhā` có nghĩa là "chắc chắn" trong các câu như `addhā idaṃ mantapadaṃ sududdasa` (chắc chắn câu thần chú này rất khó thấy). Tuy nhiên, các bất biến từ không có bảng biến cách, chỉ có danh từ mới có.

อทฺธา, อทฺธา, อทฺธาโน. อทฺธานํ, อทฺธาเน. อทฺธุนา, อทฺธาเนหิ, อทฺธาเนภิ. อทฺธุโน, อทฺธานํ. อทฺธุนา, อทฺธาเนหิ, อทฺธาเนภิ. อทฺธุโน, อทฺธานํ. อทฺธนิ, อทฺธาเน, อทฺธาเนสุ. โภ อทฺธ, ภวนฺโต อทฺธา, อทฺธาโน.

Addhā, addhā, addhāno. Addhānaṃ, addhāne. Addhunā, addhānehi, addhānebhi. Addhuno, addhānaṃ. Addhunā, addhānehi, addhānebhi. Addhuno, addhānaṃ. Addhani, addhāne, addhānesu. Bho addha, bhavanto addhā, addhāno.

เอตฺถ กิญฺจิ ปโยคํ ทสฺเสสฺสาม – ตโย อทฺธา. อทฺธานํ วีติวตฺโต. อิมินา ทีเฆน อทฺธุนา. ทีฆสฺส อทฺธุโน อจฺจเยน. ปถทฺธุโน ปนฺนรเสว จนฺโท. อหู อตีตมทฺธาเน, สมโณ ขนฺติทีปโน. อทฺธาเน คจฺฉนฺเต ปญฺญายิสฺสติ. อิจฺจาทโย เญยฺยา. อยมฺปิ ปเนตฺถ นีติ เวทิตพฺพา ‘‘อทฺธานนฺติ ทุติเยกวจนนฺตวเสน จตุตฺถีฉฏฺฐีพหุวจนวเสน จ วุตฺตํ รูปํ. ‘‘อทฺธานมคฺคปฏิปฺปนฺโน โหตี’’ติอาทีสุ ทีฆมคฺควาจเกน ‘‘อทฺธาน’’นฺติ นปุํสเกน สทิสํ สุติสามญฺญวเสนาติ.

Ở đây, chúng tôi sẽ chỉ ra một vài ví dụ sử dụng: `tayo addhā` (ba thời). `Addhānaṃ vītivatto` (vượt qua các con đường). `Iminā dīghena addhunā` (bởi con đường dài này). `Dīghassa addhuno accayena` (sau khi thời gian dài trôi qua). `Pathaddhuno pannaraseva cando` (mặt trăng của ngày rằm trên con đường). `Ahū atītamaddhāne, samaṇo khantidīpano` (trong thời quá khứ, đã có vị sa-môn là ngọn đèn của sự nhẫn nại). `Addhāne gacchante paññāyissati` (khi đi trên đường, sẽ được biết). V.v... cần được hiểu như vậy. Nguyên tắc này cũng cần được biết ở đây: dạng `addhānaṃ` được nói theo cách biến cách thứ hai số ít và theo cách biến cách thứ tư và thứ sáu số nhiều. Trong các câu như `Addhānamaggapaṭippanno hotī` (người đã đi vào con đường dài), nó giống với từ trung tính `addhāna` có nghĩa là "con đường dài" do sự tương đồng về âm thanh.

อิทานิ มุทฺธสทฺทสฺส นามิกปทมาลา วุจฺจเต –

Bây giờ, bảng biến cách danh từ của từ `muddhan` được trình bày –

มุทฺธา, มุทฺธา, มุทฺธาโน. มุทฺธํ, มุทฺเธ, มุทฺธาเน. มุทฺธานา, มุทฺเธหิ, มุทฺเธภิ. มุทฺธสฺส, มุทฺธานํ. มุทฺธานา, มุทฺเธหิ, มุทฺเธภิ. มุทฺธสฺส, มุทฺธานํ. มุทฺธนิ, มุทฺธเนสุ. โภ มุทฺธ, ภวนฺโต มุทฺธา, มุทฺธาโน.

Muddhā, muddhā, muddhāno. Muddhaṃ, muddhe, muddhāne. Muddhānā, muddhehi, muddhebhi. Muddhassa, muddhānaṃ. Muddhānā, muddhehi, muddhebhi. Muddhassa, muddhānaṃ. Muddhani, muddhanesu. Bho muddha, bhavanto muddhā, muddhāno.

เอวํ อภิภวิตาปเทน วิสทิสปทานิ ภวนฺติ. อิติ นานานเยหิ อภิภวิตาปเทน สทิสานิ วตฺตาทีนิ วิสทิสานิ คุณวาทีนิ ราชสาอิจฺจาทีนิ จ อาการนฺตปทานิ ทสฺสิตานิ สทฺธึ นามิกปทมาลาหิ.

Như vậy, có những từ không tương đồng với từ `abhibhavitā`. Do đó, các từ có tận cùng bằng `ā` tương đồng với từ `abhibhavitā` như `vattā` v.v... và các từ không tương đồng như `guṇavā`, `rāja` v.v... đã được trình bày theo nhiều phương pháp khác nhau cùng với các bảng biến cách danh từ.

เอตฺถ [Pg.222] โยคํ สเจ โปโส, กเร ปณฺฑิตชาติโก;

ตสฺส โวหารเภเทสุ, วิชมฺเภ ญาณมุตฺตมํ.

Nếu người trí tuệ, nỗ lực ở đây; Trí tuệ tối thượng của vị ấy, sẽ phát triển trong các cách dùng khác nhau.

อิติ นวงฺเค สาฏฺฐกเถ ปิฏกตฺตเย พฺยปฺปถคตีสุ วิญฺญูนํ

Như vậy, dành cho các bậc hiền trí trong các lối diễn đạt của tam tạng kinh điển cùng với chú giải và chín chi phần,

โกสลฺลตฺถาย กเต สทฺทนีติปฺปกรเณ

trong tác phẩm Saddanīti được soạn ra nhằm mục đích thành thạo,

สวินิจฺฉโย อาการนฺตปุลฺลิงฺคานํ ปกติรูปสฺส

phần phân tích về dạng thức cơ bản của các danh từ nam tính có tận cùng bằng `ā`,

นามิกปทมาลาวิภาโค นาม

có tên là Phân loại Bảng biến cách Danh từ,

ฉฏฺโฐ ปริจฺเฉโท.

là chương thứ sáu.

อุการนฺต อวณฺณนฺตตาปกติกํ

Dạng thức cơ bản có tính chất tận cùng bằng `u` và tận cùng bằng nguyên âm `a`.

อาการนฺตปุลฺลิงฺคํ นิฏฺฐิตํ.

(Phần) danh từ nam tính có tận cùng bằng `ā` đã kết thúc.

๗. นิคฺคหีตนฺตปุลฺลิงฺคนามิกปทมาลา

7. Bảng biến cách danh từ nam tính có tận cùng bằng niggahīta

อถ ปุพฺพาจริยมตํ ปุเรจรํ กตฺวา นิคฺคหีตนฺตปุลฺลิงฺคานํ ภวนฺต กโรนฺตอิจฺจาทิกสฺส ปกติรูปสฺส นามิกปทมาลํ วกฺขาม –

Bây giờ, sau khi đặt ý kiến của các vị thầy xưa lên trước, chúng tôi sẽ trình bày bảng biến cách danh từ của dạng thức cơ bản của các danh từ nam tính có tận cùng bằng niggahīta, như là `bhavanta`, `karonta` v.v... –

คจฺฉํ มหํ จรํ ติฏฺฐํ, ททํ ภุญฺชํ สุณํ ปจํ;

ชยํ ชรํ จวํ มียํ, สรํ กุพฺพํ ชปํ วชํ.

Gacchaṃ (đang đi), mahaṃ (đang tôn kính), caraṃ (đang đi), tiṭṭhaṃ (đang đứng), dadaṃ (đang cho), bhuñjaṃ (đang ăn), suṇaṃ (đang nghe), pacaṃ (đang nấu); Jayaṃ (đang chiến thắng), jaraṃ (đang già), cavaṃ (đang hoại diệt), mīyaṃ (đang chết), saraṃ (đang nhớ), kubbaṃ (đang làm), japaṃ (đang tụng niệm), vajaṃ (đang đi).

คจฺฉํ, คจฺฉนฺโต, คจฺฉนฺตา. คจฺฉนฺตํ, คจฺฉนฺเต. คจฺฉตา, คจฺฉนฺเตหิ, คจฺฉนฺเตติ. คจฺฉโต, คจฺฉนฺตสฺส, คจฺฉนฺตานํ, คจฺฉตํ. คจฺฉตา, คจฺฉนฺเตหิ, คจฺฉนฺเตภิ. คจฺฉโต, คจฺฉนฺตสฺส, คจฺฉนฺตานํ, คจฺฉตํ. คจฺฉติ, คจฺฉนฺเตสุ. โภ คจฺฉํ, โภ คจฺฉา, ภวนฺโต คจฺฉนฺโต.

Gacchaṃ, gacchanto, gacchantā. Gacchantaṃ, gacchante. Gacchatā, gacchantehi, gacchanteti. Gacchato, gacchantassa, gacchantānaṃ, gacchataṃ. Gacchatā, gacchantehi, gacchantebhi. Gacchato, gacchantassa, gacchantānaṃ, gacchataṃ. Gacchati, gacchantesu. Bho gacchaṃ, bho gacchā, bhavanto gacchanto.

คจฺฉาทีนิ อญฺญานิ จ ตํสทิสานํ เอวํ เญยฺยานีติ ยมกมหาเถรมตํ. กิญฺจาเปตฺถ ตติเยกวจนฏฺฐานาทีสุ ‘‘คจฺฉนฺเตน, คจฺฉนฺตา, คจฺฉนฺตสฺมา, คจฺฉนฺตมฺหา, คจฺฉนฺตสฺมึ, คจฺฉนฺตมฺหี’’ติ อิมานิ ปทานิ นาคตานิ, ตถาปิ ตตฺถ ตตฺถ ปโยคทสฺสนโต คเหตพฺพานิ.

Đây là quan điểm của ngài đại trưởng lão Yamaka rằng các từ khác như `gaccha` v.v... và những từ tương tự nên được hiểu theo cách như vậy. Mặc dù ở đây, trong các vị trí như biến cách thứ ba số ít v.v..., các dạng từ như `gacchantena, gacchantā, gacchantasmā, gacchantamhā, gacchantasmiṃ, gacchantamhī` đã không được đưa ra, tuy nhiên chúng nên được chấp nhận vì được thấy trong các cách sử dụng ở nhiều nơi.

ตตฺร ยมกมหาเถเรน อาลปนวจนฏฺฐาเนเยว ‘‘คจฺฉนฺโต, มหนฺโต, จรนฺโต’’ติอาทีนํ พหุวจนตฺตํ กถิตํ, ปจฺจตฺตวจนฏฺฐาเน [Pg.223] เอกวจนตฺตํ. เกหิจิ ปน ปจฺจตฺตวจนฏฺฐาเน เอกวจนพหุวจนตฺตํ, อาลปนวจนฏฺฐาเน พหุวจนตฺตํเยว กถิตํ. ‘‘คจฺฉํ, มหํ, จร’’นฺติอาทีนํ ปน อาลปนฏฺฐาเน เอกวจนตฺตํ. มยํ ปน พุทฺธวจเน อเนกาสุ จาฏฺฐกถาสุ ‘‘คจฺฉนฺโต, มหนฺโต’’ติอาทีนํ พหุวจนปฺปโยคานํ ‘‘คจฺฉํ, มหํ’’อิจฺจาทีนญฺจ สานุสาราลปเนกวจนปฺปโยคานํ อทสฺสนโต ‘‘คจฺฉนฺโต ภารทฺวาโช. ส คจฺฉํ น นิวตฺตติ. มหนฺโต โลกสนฺนิวาโส’’ติอาทีนํ ปน ปจฺจตฺเตกวจนปฺปโยคานญฺเญว ทสฺสนโต ตาทิสานิ รูปานิ อนิชฺฌานกฺขมานิ วิย มญฺญาม. นิรุตฺติปิฏเก ปจฺจตฺตาลปนฏฺฐาเน ‘‘มหนฺโต, ภวนฺโต, จรนฺโต’’ติอาทีนํ พหุวจนตฺตเมว กถิตํ, น เอกวจนตฺตํ. ตถา หิ ตตฺถ ‘‘มหํ ภวํ จรํ ติฏฺฐ’’นฺติ คาถํ วตฺวา ‘‘มหํ ติฏฺฐติ, มหนฺโต ติฏฺฐนฺตี’’ติ จ, ‘‘โภ มหา, ภวนฺโต มหนฺโต’’ติ จ, ‘‘ภวํ ติฏฺฐติ, ภวนฺโต ติฏฺฐนฺตี’’ติ จ อาทิ วุตฺตํ.

Ở đây, trưởng lão Yamaka đã nói rằng tính số nhiều của các từ như “gacchanto, mahanto, caranto” chỉ ở trong trường hợp hô cách, còn ở trong trường hợp chủ cách thì là số ít. Tuy nhiên, một số vị lại nói rằng ở trong trường hợp chủ cách thì có cả số ít và số nhiều, còn ở trong trường hợp hô cách thì chỉ có số nhiều. Còn các từ như “gacchaṃ, mahaṃ, caraṃ” thì ở trong trường hợp hô cách là số ít. Về phần chúng tôi, vì không thấy các cách dùng số nhiều của các từ như “gacchanto, mahanto” và cũng không thấy các cách dùng số ít hô cách có anusvāra của các từ như “gacchaṃ, mahaṃ” trong Phật ngôn và trong nhiều Chú giải, mà chỉ thấy các cách dùng số ít chủ cách như “gacchanto bhāradvājo” (Bharadvaja đang đi), “Sa gacchaṃ na nivattati” (Vị ấy đang đi, không quay lại), “Mahanto lokasannivāso” (Nơi ở của thế gian thì to lớn), nên chúng tôi cho rằng những hình thức như vậy dường như không thể chấp nhận được. Trong Niruttipiṭaka, ở trường hợp chủ cách và hô cách, tính số nhiều của các từ như “mahanto, bhavanto, caranto” chỉ được nói đến, chứ không phải tính số ít. Thật vậy, ở đó sau khi nói câu kệ “mahaṃ bhavaṃ caraṃ tiṭṭha”, có nói rằng “mahaṃ tiṭṭhati, mahanto tiṭṭhantī” (người vĩ đại đứng, những người vĩ đại đứng), và “bho mahā, bhavanto mahanto” (này các ngài vĩ đại, các ngài là những bậc vĩ đại), và “bhavaṃ tiṭṭhati, bhavanto tiṭṭhantī” (ngài đứng, các ngài đứng), v.v...

เอตฺถ ปน ‘‘ภวํ, ภวนฺโต’’ติ ปทานิ ยตฺถ ‘‘โหนฺโต โหนฺตา’’ติ กฺริยตฺถํ น วทนฺติ, ตตฺถ ‘‘ภวํ กจฺจาโน. มา ภวนฺโต เอวํ อวจุตฺถา’’ติอาทีสุ วิย อญฺญสฺมึ อตฺเถ ปตนโต เอกวจนพหุวจนานิ ภวนฺติ, ตสฺมา ‘‘สนฺโต สปฺปุริสา โลเก’’ติ เอตฺถ ‘‘สนฺโต’’ติ ปทสฺส วิย ‘‘อรหนฺโต สมฺมาสมฺพุทฺธา’’ติ เอตฺถ ‘‘อรหนฺโต’’ติ ปทสฺส วิย จ ‘‘ภวนฺโต’’ติ ปทสฺส พหุวจนตฺตํ นิชฺฌานกฺขมํ. ‘‘มหนฺโต, จรนฺโต, ติฏฺฐนฺโต’’ติอาทีนํ ปน พหุวจนตฺตํ น นิชฺฌานกฺขมํ วิย อมฺเห ปฏิภาติ. น หิ กตฺถจิปิ ‘‘สนฺโต, อรหนฺโต, ภวนฺโต’’ติ ปทวชฺชิตานํ ‘‘คจฺฉนฺโต, มหนฺโต, จรนฺโต’’ติอาทีนํ อเนกปทสตานํ พหุวจนนฺตตาปโยเค ปสฺสาม. ตถา หิ –

Ở đây, các từ “bhavaṃ, bhavanto” ở nơi nào không có nghĩa là động từ “honto, hontā” (đang là), thì ở nơi đó chúng trở thành số ít và số nhiều do rơi vào một nghĩa khác, giống như trong các câu “bhavaṃ kaccāno” (ngài Kaccāna), “Mā bhavanto evaṃ avacutthā” (Mong các ngài đừng nói như vậy). Do đó, tính số nhiều của từ “bhavanto” là có thể chấp nhận được, giống như từ “santo” trong câu “santo sappurisā loke” (những bậc thiện nhân trong đời) và giống như từ “arahanto” trong câu “arahanto sammāsambuddhā” (các bậc A-la-hán Chánh Đẳng Giác). Tuy nhiên, đối với chúng tôi, tính số nhiều của các từ như “mahanto, caranto, tiṭṭhanto” dường như không thể chấp nhận được. Vì chúng tôi không thấy ở bất cứ đâu cách dùng số nhiều của hàng trăm từ như “gacchanto, mahanto, caranto”, ngoại trừ các từ “santo, arahanto, bhavanto”. Thật vậy:

พวฺหตฺเต [Pg.224] กตฺถจิ ฐาเน, ‘‘ชาน’’มิจฺจาทโย ยถา;

ทิสฺสนฺติ เนวํ พวฺหตฺเต, ‘‘คจฺฉนฺโต’’ อิติอาทโย.

Ở một vài nơi trong số nhiều, như các từ “jānaṃ” v.v... được thấy; Các từ như “gacchanto” v.v... không được thấy ở số nhiều như vậy.

พวฺหตฺเต กตฺถจิ ฐาเน, ‘‘สนฺโต’’ อิจฺจาทโยปิ จ;

ทิสฺสนฺติ เนวํ พวฺหตฺเต, ‘‘คจฺฉนฺโต’’ อิติอาทโย.

Ở một vài nơi trong số nhiều, các từ như “santo” v.v... cũng được thấy; Các từ như “gacchanto” v.v... không được thấy ở số nhiều như vậy.

‘‘อรหนฺโต’’ติ พวฺหตฺเต, เอกนฺเตเนว ทิสฺสติ;

เนวํ ทิสฺสนฺติ พวฺหตฺเต, ‘‘คจฺฉนฺโต’’ อิติอาทโย.

Từ “Arahanto” chắc chắn được thấy ở số nhiều; Các từ như “gacchanto” v.v... không được thấy ở số nhiều như vậy.

อเนกสตปาเฐสุ, ‘‘วิหรนฺโต’’ติอาทีสุ;

เอกสฺสปิ พหุกตฺเต, ปวตฺติ น ตุ ทิสฺสติ.

Trong hàng trăm bài kinh, đối với các từ như “viharanto” v.v...; Không thấy có một trường hợp nào được dùng ở số nhiều.

พหุวจนนเยน, ‘‘คจฺฉนฺโต’’ติ ปทสฺส หิ;

คหเณ สติ พหโว, โทสา ทิสฺสนฺติ สจฺจโต.

Vì nếu từ “gacchanto” được hiểu theo quy tắc số nhiều; Thật vậy, nhiều lỗi lầm sẽ được thấy.

ยเถกมฺหิ ฆเร ทฑฺเฒ, ทฑฺฒา สามีปิกา ฆรา;

ตถา พวฺหตฺตวาจิตฺเต, ‘‘คจฺฉนฺโต’’ติ ปทสฺส ตุ.

Giống như khi một ngôi nhà bị cháy, các ngôi nhà lân cận cũng bị cháy; Thì cũng vậy đối với việc từ “gacchanto” biểu thị số nhiều.

‘‘วิหรนฺโต’’ติอาทีนํ, พวฺหตฺตวาจิตา สิยา;

รูปนโย อนิฏฺโฐ จ, คเหตพฺโพ อเนกธา.

Các từ như “viharanto” v.v... cũng sẽ có nghĩa số nhiều; Và một quy tắc hình thái không mong muốn sẽ phải được chấp nhận theo nhiều cách.

เอวํ สนฺเตปิ ยสฺมา ‘‘นิรุตฺติปิฏกํ นาม ปภินฺนปฏิสมฺภิเทน มหาขีณาสเวน มหากจฺจายเนน กต’’นฺติ โลเก ปสิทฺธํ, ตสฺมา อิทํ ฐานํ ปุนปฺปุนํ อุปปริกฺขิตพฺพํ. กิญฺจาเปตฺถ เถเร คารเวน เอวํ วุตฺตํ, ตถาปิ ปาฬินยํ ครุํ กตฺวา ทิฏฺเฐเนกวจนนเยน อทิฏฺโฐ พหุวจนนโย ฉฑฺเฑตพฺโพ. เอวํ สติ นิคฺคหีตนฺเตสุ นโย โสภโน ภวติ. อยํ ปน อมฺหากํ รุจิ –

Mặc dù vậy, vì ở đời có danh tiếng rằng “bộ Niruttipiṭaka do trưởng lão Mahākaccāyana, một bậc Đại A-la-hán đã chứng đắc Vô ngại giải, biên soạn”, do đó điểm này cần phải được xem xét lại nhiều lần. Mặc dù ở đây đã nói như vậy vì lòng tôn kính đối với vị Trưởng lão, tuy nhiên, vì xem trọng phương pháp của kinh điển Pāli, nên phương pháp số nhiều không được thấy cần phải được loại bỏ theo phương pháp số ít đã được thấy. Khi như vậy, phương pháp đối với các từ kết thúc bằng niggahīta (anusvāra) trở nên tốt đẹp. Tuy nhiên, đây là sở thích của chúng tôi:

‘‘ภวํ กรํ อรหํ สํ, มหํ’’ อิติ ปทานิ ตุ;

วิสทิสานิ สมฺโภนฺติ, อญฺญมญฺญนฺติ ลกฺขเย.

Nên ghi nhận rằng các từ: “Bhavaṃ, karaṃ, arahaṃ, saṃ, mahaṃ”; Chúng không tương đồng với nhau.

‘‘คจฺฉํ จรํ ททํ ติฏฺฐํ, จินฺตยํ ภาวยํ วทํ;

ชานํ ปสฺส’’นฺติอาทีนิ, สทิสานิ ภวนฺติ หิ.

Vì các từ như: “Gacchaṃ, caraṃ, dadaṃ, tiṭṭhaṃ, cintayaṃ, bhāvayaṃ, vadaṃ; Jānaṃ, passaṃ” v.v... thì tương đồng với nhau.

ตตฺร ‘‘ชาน’’นฺติอาทีนิ, กตฺถจิ ปริวตฺตเร;

วิภตฺติลิงฺควจน-วเสนาติ วิภาวเย.

Trong đó, nên hiểu rằng các từ như “jānaṃ” v.v...; Đôi khi biến đổi theo biến cách, giới tính, và số.

ตตฺร [Pg.225] ตาว ภวนฺตสทฺทสฺส นามิกปทมาลา วุจฺจติ – ภวํสทฺโท หิ ‘‘วฑฺฒนฺโต, โหนฺโต’’ติ อตฺเถปิ วทติ. เตสํ วเสน อยํ นามิกปทมาลา.

Trong đó, trước hết, bảng biến cách của danh từ “bhavanta” được trình bày – vì từ “bhavaṃ” cũng có nghĩa là “vaḍḍhanto” (đang tăng trưởng, thịnh vượng) và “honto” (đang là). Dựa theo các nghĩa ấy, đây là bảng biến cách của danh từ.

ภวํ, ภวนฺโต, ภวนฺตา. ภวนฺตํ, ภวนฺเต. ภวนฺเตน, ภวนฺเตหิ, ภวนฺเตภิ. ภวนฺตสฺส, ภวนฺตานํ. ภวนฺตา, ภวนฺตสฺมา, ภวนฺตมฺหา, ภวนฺเตหิ, ภวนฺเตภิ. ภวนฺตสฺส, ภวนฺตานํ. ภวนฺเต, ภวนฺตสฺมึ, ภวนฺตมฺหิ, ภวนฺเตสุ. เห ภวนฺต, เห ภวนฺตา.

Bhavaṃ, bhavanto, bhavantā. Bhavantaṃ, bhavante. Bhavantena, bhavantehi, bhavantebhi. Bhavantassa, bhavantānaṃ. Bhavantā, bhavantasmā, bhavantamhā, bhavantehi, bhavantebhi. Bhavantassa, bhavantānaṃ. Bhavante, bhavantasmiṃ, bhavantamhi, bhavantesu. Hỡi bhavanta, hỡi bhavantā.

ตตฺถ ‘‘ภวํ, ภวนฺโต’’ติอาทีนํ ‘‘วฑฺฒนฺโตโหนฺโต’’ติอาทินา อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ตถา หิ ‘‘สุวิชาโน ภวํ โหติ. ธมฺมกาโม ภวํ โหติ. ราชา ภวนฺโต นานาสมฺปตฺตีหิ โมทติ. กุฬีรทโห คงฺคาย เอกาพทฺโธ, คงฺคาย ปูรณกาเล คงฺโคทเกน ปูรติ, อุทเก มนฺที ภวนฺเต ทหโต อุทกํ คงฺคาย โอตรตี’’ติ ปโยคา ภวนฺติ, ตสฺมา อยํ นามิกปทมาลา สารโต ปจฺเจตพฺพา. เอตฺถ ภวํสทฺทมตฺตํ วชฺเชตฺวา คจฺฉมานจรมานสทฺทาทีสุ วิย ภวนฺตสทฺเท ‘‘ภวนฺโต, ภวนฺตา’’ติ ปุริสนโยปิ ลพฺภติ, นปุํสกลิงฺเค วตฺตพฺเพ ‘‘ภวนฺตํ, ภวนฺตานี’’ติ จิตฺตนโยปิ ลพฺภติ. เอวํ วฑฺฒนภวนตฺถวาจกสฺส ภวนฺตสทฺทสฺส นามิกปทมาลา เวทิตพฺพา.

Trong đó, ý nghĩa của các từ như “bhavaṃ, bhavanto” v.v... nên được hiểu là “vaḍḍhanto” (đang tăng trưởng), “honto” (đang là) v.v... Thật vậy, có những cách dùng như: “suvijāno bhavaṃ hoti” (người đang tăng trưởng thì dễ biết), “Dhammakāmo bhavaṃ hoti” (người đang tăng trưởng thì yêu mến Pháp), “Rājā bhavanto nānāsampattīhi modati” (vị vua đang thịnh vượng hoan hỷ với nhiều tài sản khác nhau). “Hồ Kuḷīra nối liền với sông Hằng, vào lúc sông Hằng đầy, hồ được đầy nước sông Hằng, khi nước đang cạn dần, nước từ hồ chảy xuống sông Hằng”. Do đó, bảng biến cách danh từ này cần được chấp nhận về mặt cốt lõi. Ở đây, ngoại trừ chỉ từ “bhavaṃ”, trong từ “bhavanta” cũng có quy tắc của “purisa” là “bhavanto, bhavantā”, giống như trong các từ “gacchamāna, caramāna” v.v... Khi cần nói ở trung tính, cũng có quy tắc của “citta” là “bhavantaṃ, bhavantāni”. Như vậy, cần phải biết bảng biến cách danh từ của từ “bhavanta”, vốn biểu thị ý nghĩa tăng trưởng và hiện hữu.

อยญฺจ วิเสโส ‘‘ภวนฺโต’’ติ ปทํ วฑฺฒนภวนตฺถโต อญฺญตฺเถ วตฺตมานํ พหุวจนเมว โหติ, ยถา ‘‘ภวนฺโต อาคจฺฉนฺตี’’ติ. วฑฺฒนภวนตฺเถสุ วตฺตมานํ เอกวจนเมว. อตฺริเม ปโยคา ‘‘อนุปุพฺเพน ภวนฺโต วิญฺญุตํ ปาปุณาติ. สมเณน นาม อีทิเสสุ กมฺเมสุ อพฺยาวเฏน ภวิตพฺพํ, เอวํ ภวนฺโต หิ สมโณ สุสมโณ อสฺสา’’ติ. ‘‘ภวํ’’ อิติ ปทํ ปน อุภยตฺถาปิ เอกวจนเมว, ตสฺมา [Pg.226] อิทานิ ‘‘ภวํ อานนฺโท. ภวนฺโต อาคจฺฉนฺติ, อปฺปสทฺทา ภวนฺโต โหนฺตุ, มา โภนฺโต สทฺทมกตฺถา’’ติ เอวมาทิปโยคทสฺสนวเสน โวหารวิเสเส ปวตฺตํ อญฺญํ อตฺถํ ปฏิจฺจ อปราปิ นามิกปทมาลา วุจฺจเต –

Và đây là sự khác biệt: từ ‘bhavanto’ khi được dùng với nghĩa khác ngoài nghĩa là sự tăng trưởng và sự hiện hữu thì chỉ là số nhiều, ví dụ như trong câu ‘bhavanto āgacchantī’ (chư vị tôn giả đang đến). Khi được dùng với nghĩa là sự tăng trưởng và sự hiện hữu thì chỉ là số ít. Đây là những ví dụ: ‘anupubbena bhavanto viññutaṃ pāpuṇāti’ (lần lượt tăng trưởng, vị ấy đạt đến sự nổi danh). ‘Samaṇena nāma īdisesu kammesu abyāvaṭena bhavitabbaṃ, evaṃ bhavanto hi samaṇo susamaṇo assā’ (một vị sa-môn nên không bận rộn trong những công việc như vậy, vì khi hiện hữu như vậy, vị sa-môn sẽ là một sa-môn chân chánh). Còn từ ‘bhavaṃ’ thì chỉ là số ít trong cả hai trường hợp. Do đó, bây giờ, dựa vào việc thấy các cách dùng như ‘bhavaṃ ānando’ (Tôn giả Ānanda), ‘bhavanto āgacchanti’ (chư vị tôn giả đang đến), ‘appasaddā bhavanto hontu’ (mong chư vị tôn giả hãy im lặng), ‘mā bhonto saddamakatthā’ (chư vị tôn giả đừng làm ồn), một bộ biến cách danh từ khác được trình bày, tùy thuộc vào một ý nghĩa khác diễn ra trong cách dùng đặc biệt –

ภวํ, ภวนฺโต, โภนฺโต. ภวนฺตํ, ภวนฺเต. ภวตา, โภตา, ภวนฺเตน, ภวนฺเตหิ, ภวนฺเตภิ. ภวโต, โภโต, ภวนฺตสฺส, ภวนฺตานํ, ภวตํ. ภวตา, โภตา, ภวนฺเตหิ, ภวนฺเตภิ. ภวโต, โภโต, ภวนฺตสฺส, ภวนฺตานํ, ภวตํ. ภวติ, ภวนฺเต, ภวนฺตสฺมึ, ภวนฺตมฺหิ, ภวนฺเตสุ. โภ, ภวนฺโต, โภนฺโต อิติ.

Bhavaṃ, bhavanto, bhonto. Bhavantaṃ, bhavante. Bhavatā, bhotā, bhavantena, bhavantehi, bhavantebhi. Bhavato, bhoto, bhavantassa, bhavantānaṃ, bhavataṃ. Bhavatā, bhotā, bhavantehi, bhavantebhi. Bhavato, bhoto, bhavantassa, bhavantānaṃ, bhavataṃ. Bhavati, bhavante, bhavantasmiṃ, bhavantamhi, bhavantesu. Bho, bhavanto, bhonto iti.

เอตฺถ ปน ‘‘โภ’’อิจฺจาทีนิ ตีณิ ปทานิ ยสฺมา โวหารวิเสสปวตฺตานิ อาลปนปทานิ โหนฺติ, ตสฺมา ‘‘อาวุโส, ภนฺเต’’ติ ปทานิ วิย โภสทฺทาทิอุปปทวนฺตานิ น ภวนฺติ, ‘‘โภ ปุริส, ภวนฺโต พฺราหฺมณา, โภนฺโต สมณา, โภ ราช’’อิจฺจาทีสุ หิ ปุริสสทฺทาทโยเยว โภสทฺทาทิ อุปปทวนฺโต ภวนฺติ. อิธ จ ‘‘ภวํ อานนฺโท’’ติ เอตฺถ ภวํสทฺเทน สมานตฺถานิ ‘‘โภ, ภวนฺโต, โภนฺโต’’ติ ปทานิ วุตฺตานิ, น ปน ‘‘ธมฺมกาโม ภวํ โหตี’’ติ เอตฺถ ภวํสทฺเทน สมานตฺถานิ. ปฐมสฺมิญฺหิ นเย วฑฺฒนตฺถวเสน ‘‘โภ ภวนฺต, ภวนฺโต ภวนฺตา, โภนฺโต ภวนฺตา’’ติ โภสทฺทาทโย อาลปนปทานํ อุปปทานิ ภวนฺติ, น ทุติยสฺมึ นเย. อาเมฑิตวเสน ปน ‘‘โภ โภ, ภวนฺโต ภวนฺโต, โภนฺโต โภนฺโต’’ติ ปทานิ ภวนฺติ ยถา ‘‘ภนฺเต ภนฺเต’’ติ.

Ở đây, vì ba từ ‘bho’ v.v... là những hô cách từ được dùng trong cách nói đặc biệt, cho nên chúng không có tiếp đầu ngữ như các từ ‘āvuso, bhante’. Thật vậy, trong các câu như ‘bho purisa, bhavanto brāhmaṇā, bhonto samaṇā, bho rāja’, chính các từ purisa v.v... mới có tiếp đầu ngữ là bho v.v... Và ở đây, các từ ‘bho, bhavanto, bhonto’ được nói là đồng nghĩa với từ bhavaṃ trong câu ‘bhavaṃ ānando’, chứ không đồng nghĩa với từ bhavaṃ trong câu ‘dhammakāmo bhavaṃ hotī’ (người yêu mến Pháp thì được tăng trưởng). Thật vậy, trong trường hợp thứ nhất, theo nghĩa tôn xưng, các từ bho v.v... trở thành tiếp đầu ngữ của các hô cách từ, như ‘bho bhavanta, bhavanto bhavantā, bhonto bhavantā’, chứ không phải trong trường hợp thứ hai. Tuy nhiên, do sự lặp lại, các từ trở thành ‘bho bho, bhavanto bhavanto, bhonto bhonto’, giống như ‘bhante bhante’.

อตฺริทํ ภูธาตุวเสน สงฺเขปโต ปาฬินิทสฺสนํ – กสฺมา ภวํ วิชฺชนมรญฺญนิสฺสิโต. กถํ ปนาหํ โภ ตํ ภวนฺตํ โคตมํ ชานิสฺสามิ. เอวํ โภติ โข อมฺพฏฺโฐ มาณโว [Pg.227] พฺราหฺมณสฺส โปกฺขรสาติสฺส ปฏิสฺสุตฺวา. มา ภวนฺโต เอวํ อวจุตฺถ. อิมํ โภนฺโต นิสาเมถ. เอวํ โภ ปุริส ชานาหิ, ปาปธมฺมา อสญฺญตา อิจฺเจวมาทิ. เอตฺถ ‘‘ภวํ’’อิจฺจาทีนิ ภูธาตุมยานิ นามปทานีติ เวทิตพฺพานิ.

Đây là những ví dụ Pāḷi vắn tắt liên quan đến ngữ căn bhū – kasmā bhavaṃ vijjanamaraññanissito (vì sao ngài lại sống trong khu rừng vắng?). Kathaṃ panāhaṃ bho taṃ bhavantaṃ gotamaṃ jānissāmi (thưa ngài, làm sao tôi có thể biết được tôn giả Gotama ấy?). Evaṃ bhoti kho ambaṭṭho māṇavo brāhmaṇassa pokkharasātissa paṭissutvā (chàng thanh niên Ambaṭṭha sau khi vâng lời bà-la-môn Pokkharasāti đã thưa rằng: ‘Thưa vâng, thưa bà’). Mā bhavanto evaṃ avacuttha (chư vị tôn giả chớ có nói như vậy). Imaṃ bhonto nisāmetha (chư vị tôn giả hãy lắng nghe điều này). Evaṃ bho purisa jānāhi, pāpadhammā asaññatā (này người kia, hãy biết như vầy: các pháp ác là không được chế ngự), v.v... Ở đây, cần phải hiểu rằng các từ ‘bhavaṃ’ v.v... là những danh từ được tạo thành từ ngữ căn bhū.

อปิจ เตสุ ‘‘โภ, ภวนฺโต, โภนฺโต’’ติ อิมานิ นิปาตปทานิปิ โหนฺตีติ ววตฺถเปตพฺพํ. ‘‘โภ ปุริสา’’ติอาทีสุ เตสํ นิปาตานิปาตภาเว วิวาโท น กรณีโย. กจฺจายนสฺมิญฺหิ ‘‘โภ เค ตู’’ติ วุตฺตํ. อญฺญตฺถ ปน ‘‘อามนฺตนตฺเถ นิปาโต’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตถา หิ นิรุตฺติมญฺชูสายํ วุตฺตํ ‘‘โภติทํ อามนฺตนตฺเถ นิปาโต. โส น เกวลํ เอกวจนเมว โหติ, อถ โข พหุวจนมฺปิ โหตีติ ‘โภ ปุริสา’ติ พหุวจนปฺปโยโคปิ คหิโต. ‘ภวนฺโต’ติ ปทํ ปน พหุวจนเมว โหตีติ ‘ปุริสา’ติ ปุน วุตฺต’’นฺติ. ปาฬิยญฺหิ อฏฺฐกถาสุ จ นิปาตภูโต โภสทฺโท เอกวจนพหุวจนวเสน ทฺวิธา ทิสฺสติ, อิตเร ปน พหุวจนวเสเนว ทิสฺสนฺติ. เตสํ ตุ นิปาตปทตฺเต รูปนิปฺผาทนกิจฺจํ นตฺถิ. เตสุ โภสทฺทสฺส นิปาตปทตฺตา อาหจฺจภาสิเต นิชฺชีวาลปเน อิตฺถิลิงฺควิสโย ‘‘อุมฺมุชฺช โภ ปุถุสิเล, ปริปฺลว โภ ปุถุสิเล’’ติ ปโยโคปิ ทิสฺสติ. อตฺริมา โภสทฺทสฺส ปวตฺติปริทีปนี คาถาโย –

Hơn nữa, cần phải xác định rằng những từ ‘bho, bhavanto, bhonto’ này cũng là những bất biến từ (nipāta). Trong các câu như ‘bho purisā’, không cần phải tranh luận về việc chúng có phải là bất biến từ hay không. Thật vậy, trong ngữ pháp Kaccāyana có nói ‘bho ge tū’. Ở nơi khác lại nói ‘là bất biến từ mang nghĩa gọi mời’ v.v... Tương tự, trong Niruttimañjūsā có nói: ‘bho này là bất biến từ mang nghĩa gọi mời. Nó không chỉ là số ít mà còn là số nhiều, do đó cách dùng số nhiều ‘bho purisā’ cũng được chấp nhận. Còn từ ‘bhavanto’ thì chỉ là số nhiều, nên ‘purisā’ được nói lại’. Trong kinh điển Pāḷi và các chú giải, từ bho khi là bất biến từ được thấy ở cả hai dạng số ít và số nhiều, còn các từ khác thì chỉ thấy ở dạng số nhiều. Tuy nhiên, khi chúng là bất biến từ thì không có chức năng hình thành từ loại. Trong số đó, vì từ bho là bất biến từ, nên trong cách nói trực tiếp khi gọi một vật vô tri, người ta cũng thấy cách dùng thuộc nữ tính: ‘ummujja bho puthusile, pariplava bho puthusile’ (hỡi tảng đá rộng, hãy nổi lên; hỡi tảng đá rộng, hãy trôi đi). Sau đây là những câu kệ làm sáng tỏ cách dùng của từ bho –

‘‘อิโต โภ สุคตึ คจฺฉ, มนุสฺสานํ สหพฺยตํ’’;

เอวมาทีสุ โภสทฺโท, เอกวจนโก มโต.

‘Này bạn, từ đây hãy đi đến cõi lành, đến nơi đồng hành cùng loài người’; trong những câu như vậy, từ bho được xem là số ít.

‘‘ปสฺสถ โภ อิมํ กุล-ปุตฺต’’มิจฺเจวมาทิสุ;

พหุวจนโก เอโส, โภสทฺโทติ วิภาวเย.

‘Này các vị, hãy xem người thiện nam tử này’, trong những câu như vậy; nên hiểu rằng từ bho này là số nhiều.

ปุคฺคลาลปเน [Pg.228] เจว, ธมฺมสฺสาลปเนปิ จ;

นิชฺชีวาลปเน จาติ, โภสทฺโท ตีสุ ทิสฺสติ.

Trong việc gọi một người, trong việc gọi Pháp, và trong việc gọi vật vô tri; từ bho được thấy trong cả ba trường hợp.

ตตฺร ธมฺมาลปนมฺหิ, เอกวโจว ลพฺภติ;

อิตเรสุ สิยา เทก-วโจ พหุวโจปิ จ.

Trong đó, khi gọi Pháp, chỉ thấy số ít; trong các trường hợp khác, có thể là số ít hoặc cả số nhiều.

นิจฺฉิตพฺพํ คุณีปทํ, ธมฺมสฺสาลปเน ธุวํ;

‘‘อจฺฉริยํ วต โภ’’ติ, อิทเมตฺถ นิทสฺสนํ.

Khi gọi Pháp, chắc chắn phải xác định một từ chỉ phẩm chất; ‘Acchariyaṃ vata bho’ (Ôi, thật kỳ diệu thay!) là ví dụ ở đây.

อิจฺฉิตพฺพํ คุณีปทํ, ปุคฺคลาลปเน ปน;

‘‘เอวํ โภ ปุริส ชานาหิ’’, อิทเมตฺถ นิทสฺสนํ.

Còn khi gọi một người, một từ chỉ phẩm chất là cần thiết; ‘Evaṃ bho purisa jānāhi’ (Này người kia, hãy biết như vầy) là ví dụ ở đây.

คุณีปทํ อสนฺตมฺปิ, ปุคฺคลาลปนมฺหิ ตุ;

อชฺฌาหริตฺวา ปาวเท, อตฺถํ ‘‘โภ เอหิ’’อาทิสุ.

Ngay cả khi không có từ chỉ phẩm chất khi gọi một người, nên bổ sung để giải thích ý nghĩa, như trong các câu ‘bho ehi’ (Này [bạn], hãy đến đây) v.v...

ฆฏาทีนํ อาลปนํ, นิชฺชีวาลปนํ ภเว;

ชีวํว โลกิยา โลเก, อาลปนฺติ กทาจิ ตุ.

Việc gọi những cái bình v.v... sẽ là gọi vật vô tri; nhưng đôi khi trên đời, người đời gọi chúng như thể chúng có sự sống.

นิชฺชีวาลปนํ อปฺปํ, อตฺถวิญฺญาปเน สิยา;

‘‘อุมฺมุชฺช โภ ปุถุสิเล’’, อิติ ปาฬิ นิทสฺสนํ.

Việc gọi vật vô tri thì ít gặp, có thể là để truyền đạt một ý nghĩa; ‘Ummujja bho puthusile’ (Hỡi tảng đá rộng, hãy nổi lên) là ví dụ trong kinh điển Pāḷi.

เอตฺถ ลิงฺควิปลฺลาสํ, เกจิ อิจฺฉนฺติ ปณฺฑิตา;

เตสํ มเตน โภตีติ, ลิงฺคํ วิปริณามเย.

Ở đây, một số học giả muốn có sự thay đổi về giống; theo quan điểm của họ, giống nên được biến đổi thành bhotī.

อถ วา ปน โภสทฺโท, นิปาโต โสปทํ วิย;

ตสฺมา วิโรธตา นาสฺส, ติลิงฺเค วจนทฺวเย.

Hoặc là, từ bho là một bất biến từ, giống như từ so; do đó, không có sự mâu thuẫn đối với nó trong ba giống và hai số.

เอวํ สนฺเตปิ โภสทฺโท, ทฺวิลิงฺเคเยว ปายโต;

ยสฺมา ทิฏฺโฐ ตโต วิญฺญู, ทฺวิลิงฺเคเยว ตํ วเท.

Mặc dù vậy, từ bho phần lớn chỉ được thấy ở hai giống; vì nó được thấy như vậy, người trí nên nói rằng nó thuộc hai giống.

อิตฺถิลิงฺคมฺหิ สมฺปตฺเต, ‘‘โภ’’ติ อิติ ปโยชเย;

เอวํวิธํ ปโยคญฺหิ, สุปฺปโยคํ พุธาพฺรวุํ.

Khi gặp trường hợp nữ tánh, nên sử dụng là ‘bho’; thật vậy, các bậc trí đã nói rằng cách sử dụng như thế là cách sử dụng đúng đắn.

ยชฺเชวํ [Pg.229] ทุปฺปโยคํว, สิยา ตุมฺเหหิ ทสฺสิตํ;

‘‘อุมฺมุชฺช โภ ปุถุสิเล’’, อิจฺจาหจฺจปทนฺติ เจ.

Nếu như cách sử dụng sai được quý vị chỉ ra rằng: ‘Này Puthusilā, hãy trồi lên’, nếu đây là câu được dẫn chứng.

ทุปฺปโยคํ น ตํ ยสฺมา, โวหารกุสเลน เว;

ชิเนน ภาสิเต ธมฺเม, ทุปฺปโยคา น วิชฺชเร.

Bởi vì đó không phải là cách sử dụng sai; thật vậy, trong giáo pháp được thuyết bởi đấng Chiến Thắng, là bậc thiện xảo về ngôn ngữ thế tục, không có những cách sử dụng sai.

อิตฺถิลิงฺคสฺส วิสเย, โภติสทฺทปฺปโยชนํ;

กวีนํ เปมนียนฺติ, มยา เอวมุทีริตํ.

Trong phạm vi của nữ tánh, việc sử dụng từ ‘bho’ là điều làm hài lòng các thi sĩ, do đó đã được tôi nói lên như vậy.

เอวํ ภวนฺตสทฺทสฺส นามิกปทมาลา ปาฬินยานุรูปํ ทฺวิธา วิภตฺตา วฑฺฒนภวนตฺถตทญฺญตฺถวเสน.

Như vậy, biến cách của danh từ ‘bhavanta’ theo phương pháp Pāḷi được chia làm hai loại, theo nghĩa tăng trưởng và hiện hữu, và theo các nghĩa khác ngoài các nghĩa ấy.

กโรนฺตสทฺทสฺส ปน –

Còn về từ ‘karonta’ –

กรํ, กโรนฺโต, กโรนฺตา. กโรนฺตํ, กโรนฺเต. กโรตา, กโรนฺเตน, กโรนฺเตหิ, กโรนฺเตภิ. กโรโต, กโรนฺตสฺส, กโรนฺตานํ, กโรตํ. กโรตา, กโรนฺตา, กโรนฺตสฺมา, กโรนฺตมฺหา, กโรนฺเตหิ, กโรนฺเตภิ. กโรโต, กโรนฺตสฺส, กโรนฺตานํ, กโรตํ. กโรนฺเต, กโรนฺตสฺมึ, กโรนฺตมฺหิ, กโรนฺเตสุ. โภ กโรนฺต, ภวนฺโต กโรนฺตาติ รูปานิ ภวนฺติ.

Các hình thức (biến cách) là: Karaṃ, karonto, karontā. Karontaṃ, karonte. Karotā, karontena, karontehi, karontebhi. Karoto, karontassa, karontānaṃ, karotaṃ. Karotā, karontā, karontasmā, karontamhā, karontehi, karontebhi. Karoto, karontassa, karontānaṃ, karotaṃ. Karonte, karontasmiṃ, karontamhi, karontesu. Bho karonta, bhavanto karonta.

‘‘กโรโต น กริยติ ปาป’’นฺติ อิทเมตฺถ กโรโตสทฺทสฺส อตฺถิตานิทสฺสนํ. อิตฺถิลิงฺเค วตฺตพฺเพ ‘‘กโรนฺตี, กโรนฺติโย’’ติอาทินา โยเชตพฺพานิ, นปุํสกลิงฺเค วตฺตพฺเพ ‘‘กโรนฺตํ, กโรนฺตานี’’ติอาทินา โยเชตพฺพานิ.

Câu ‘Karoto na kariyati pāpaṃ’ (điều ác không được làm bởi người đang làm) ở đây là ví dụ cho sự hiện hữu của từ ‘karoto’. Khi cần nói về nữ tánh, nên được kết hợp bắt đầu bằng ‘karontī, karontiyo’; khi cần nói về trung tánh, nên được kết hợp bắt đầu bằng ‘karontaṃ, karontāni’.

อรหนฺตสทฺทสฺส –

Về từ ‘arahanta’ –

อรหํ, อรหนฺโต. อรหนฺตํ, อรหนฺเต. อรหตา, อรหนฺเตน, อรหนฺเตหิ, อรหนฺเตภิ. อรหโต, อรหนฺตสฺส, อรหนฺตานํ, อรหตํ. อรหตา, อรหนฺตา, อรหนฺตสฺมา, อรหนฺตมฺหา, อรหนฺเตหิ, อรหนฺเตภิ. อรหโต, อรหนฺตสฺส, อรหนฺตานํ, อรหตํ. อรหนฺเต, อรหนฺตสฺมึ[Pg.230], อรหนฺตมฺหิ, อรหนฺเตสุ. โภ อรหนฺต, ภวนฺโต อรหนฺโต อิติ รูปานิ ภวนฺติ.

Các hình thức (biến cách) là: Arahaṃ, arahanto. Arahantaṃ, arahante. Arahatā, arahantena, arahantehi, arahantebhi. Arahato, arahantassa, arahantānaṃ, arahataṃ. Arahatā, arahantā, arahantasmā, arahantamhā, arahantehi, arahantebhi. Arahato, arahantassa, arahantānaṃ, arahataṃ. Arahante, arahantasmiṃ, arahantamhi, arahantesu. Bho arahanta, bhavanto arahanto.

อยํ คุณวาจกสฺส อรหนฺตสทฺทสฺส นามิกปทมาลา. ‘‘อรหา, อรหนฺโต, อรหนฺตา’’อิติ จ. เอตญฺหิ รูปํ สมนฺตปาสาทิกายํ มนุสฺสวิคฺคหฏฺฐาเน ทิสฺสติ. อุตฺตริมนุสฺสธมฺมปาฬิยํ ปน ‘‘มยญฺจมฺหา อนรหนฺโต’’ติ ปทํ ทิสฺสติ. อรหนฺตํ, อรหนฺเต. อรหตา, เสสํ วิตฺถาเรตพฺพํ. อยํ ปณฺณตฺติวาจกสฺส อรหนฺตสทฺทสฺส นามิกปทมาลา.

Đây là biến cách của từ ‘arahanta’ khi là tính từ (guṇavācaka). Và cũng có (các dạng) ‘Arahā, arahanto, arahantā’. Thật vậy, hình thức này được thấy trong bộ Samantapāsādikā, ở đoạn về hình người (manussaviggaha). Tuy nhiên, trong đoạn Pāḷi về pháp siêu nhân (Uttarimanussadhamma), có thấy câu ‘mayañcamhā anarahanto’. (Các dạng khác là) Arahantaṃ, arahante. Arahatā, phần còn lại nên được trình bày chi tiết. Đây là biến cách của từ ‘arahanta’ khi là danh từ (paṇṇattivācaka).

ตถา หิ ‘‘อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ. อรหํ สุคโต โลเก. อรหนฺโต สมฺมาสมฺพุทฺธา’’ติอาทีสุ อรหํสทฺทาทโย คุณวาจกา. ‘‘อรหา อโหสิ. อหญฺหิ อรหา โลเก. เอโก อรหา, เอกสฏฺฐิ อรหนฺโต โลเก อเหสุํ.

Thật vậy, trong các câu như ‘arahaṃ sammāsambuddho’ (bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Giác), ‘Arahaṃ sugato loke’ (bậc A-la-hán, Thiện Thệ trong đời), ‘Arahanto sammāsambuddhā’ (các bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Giác), các từ ‘arahaṃ’ v.v... là tính từ. (Trong các câu) ‘Arahā ahosi’ (vị ấy là bậc A-la-hán), ‘Ahañhi arahā loke’ (Ta thật là bậc A-la-hán trong đời), ‘Eko arahā, ekasaṭṭhi arahanto loke ahesuṃ’ (đã có một vị A-la-hán, đã có sáu mươi mốt vị A-la-hán trong đời).

คาเม วา ยทิ วารญฺเญ, นินฺเน วา ยทิ วา ถเล;

ยตฺถ อรหนฺโต วิหรนฺติ, ตํ ภูมิรามเณยฺยกํ.

Hoặc trong làng mạc hay trong rừng vắng, hoặc nơi thung lũng hay trên gò cao; nơi nào các bậc A-la-hán trú ngụ, nơi ấy là đất khả ái.

มยญฺจมฺหา อนรหนฺโต’’ติอาทีสุ อรหาสทฺทาทโย ปณฺณตฺติวาจกาติ ทฏฺฐพฺพา. อิธ อิตฺถินปุํสกลิงฺควเสน วิสุํ วตฺตพฺพนโย อปฺปสิทฺโธ. ยทิ เอวํ อาสวกฺขยํ ปตฺตา อิตฺถี กถํ วตฺตพฺพา, อาสวกฺขยํ ปตฺตํ จิตฺตํ กถํ วตฺตพฺพนฺติ? อิตฺถี ตาว ‘‘ยํ อิตฺถี อรหํ อสฺส สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติ วจนโต ‘‘อรห’’นฺติ วตฺตพฺพา คุณวเสน, ปณฺณตฺติวเสน ปน ‘‘อิตฺถี อรหา อโหสี’’ติ วตฺตพฺพา. จิตฺตํ ปน คุณวเสเนว ‘‘อรหํ จิตฺต’’นฺติ วตฺตพฺพนฺติ.

Trong các câu như ‘Mayañcamhā anarahanto’, các từ ‘arahā’ v.v... nên được hiểu là danh từ (paṇṇattivācaka). Ở đây, phương pháp nói riêng theo nữ tánh và trung tánh được thiết lập. Nếu vậy, người nữ đã đạt đến sự đoạn tận các lậu hoặc nên được nói như thế nào, và tâm đã đạt đến sự đoạn tận các lậu hoặc nên được nói như thế nào? Trước hết, người nữ, theo câu ‘yaṃ itthī arahaṃ assa sammāsambuddho’, nên được gọi là ‘arahaṃ’ theo nghĩa tính từ; còn theo nghĩa danh từ thì nên nói là ‘itthī arahā ahosi’. Về phần tâm, chỉ theo nghĩa tính từ, nên được nói là ‘arahaṃ cittaṃ’.

สนฺตสทฺทสฺส [Pg.231] –

Về từ ‘santa’ –

สํ, สนฺโต, สนฺโต, สนฺตา. สํ, สนฺตํ, สนฺเต. สตา, สนฺเตน, สนฺเตหิ, สนฺเตภิ, สพฺภิ. สโต, สนฺตสฺส, สนฺตานํ, สตํ, สตานํ. สตา, สนฺตา, สนฺตสฺมา, สนฺตมฺหา, สนฺเตหิ, สนฺเตภิ, สพฺภิ. สโต, สนฺตสฺส, สนฺตานํ, สตํ, สตานํ. สติ, สนฺเต, สนฺตสฺมึ, สนฺตมฺหิ, สนฺเตสุ. โภ สนฺต, ภวนฺโต สนฺโตติ รูปานิ ภวนฺติ.

Các hình thức (biến cách) là: Saṃ, santo, santo, santā. Saṃ, santaṃ, sante. Satā, santena, santehi, santebhi, sabbhi. Sato, santassa, santānaṃ, sataṃ, satānaṃ. Satā, santā, santasmā, santamhā, santehi, santebhi, sabbhi. Sato, santassa, santānaṃ, sataṃ, satānaṃ. Sati, sante, santasmiṃ, santamhi, santesu. Bho santa, bhavanto santo.

เอตฺถ ปน ‘‘อทฺธา หิ ตาต สตเนส ธมฺโม’’ติ ชยทฺทิสชาตกปาฬิทสฺสนโต ‘‘สตาน’’นฺติ วุตฺตํ. ตตฺถ หิ สตเนสาติ สตานํ เอสาติ เฉโท, รสฺสตฺตนิคฺคหีตสรโลปวเสน จ รูปนิฏฺฐานํ เวทิตพฺพํ. ตถา หิ ตทฏฺฐกถายํ ‘‘อทฺธา เอกํเสน เอส ตาต สตานํ ปณฺฑิตานํ ธมฺโม สภาโว’’ติ อตฺโถ วุตฺโต. อยํ เย โลเก ‘‘สปฺปุริสา’’ติ จ ‘‘อริยา’’ติ จ ‘‘ปณฺฑิตา’’ติ จ วุจฺจนฺติ, เตสํ วาจกสฺส สนฺตสทฺทสฺส นามิกปทมาลา. ตปฺปฏิเสธสฺส ปน อสํ, อสนฺโต, กตฺถจิ อสนฺตา อิจฺจปิ. ตถา หิ ‘‘อสนฺตา กิร มํ ชมฺมา, ตาต ตาตาติ ภาสเร’’ติ ปาฬิ ทิสฺสติ. ‘‘อสํ, อสนฺตํ, อสนฺเต. อสตา’’ติอาทินา โยเชตพฺพา. อิมสฺมึ อตฺเถ ‘‘สนฺโต, อสนฺโต’’ติมานิ พหุวจนกานิเยว ภวนฺติ, น กตฺถจิปิ เอกวจนกานิ. กสฺมา? ปณฺณตฺติวาจกตฺตา. อญฺญตฺร ปน ‘‘สนฺโต, ทนฺโต’’ติอาทีสุ เอกวจนานิเยว ฐเปตฺวา วิชฺชมานตฺถวาจกสนฺโตสทฺทํ, กสฺมา? อปณฺณตฺติวาจกตฺตาติ ทฏฺฐพฺพํ.

Tuy nhiên, ở đây, từ ‘satānaṃ’ được nói đến, dựa vào bằng chứng từ kinh Pāḷi của Jayaddisa Jātaka: ‘addhā hi tāta satanesa dhammo’. Ở đó, ‘satanesa’ được tách thành ‘satānaṃ esa’, và sự hình thành của từ này nên được biết qua việc rút ngắn, qua niggahīta, và qua sự lược bỏ nguyên âm. Thật vậy, trong chú giải của nó, ý nghĩa được giải thích là: ‘Thật vậy, chắc chắn, này con, đây là pháp, là bản chất của những người thiện, những bậc hiền trí’. Đây là biến cách của từ ‘santa’ dùng để chỉ những người trong đời được gọi là ‘bậc thiện nhân’, ‘bậc thánh’, và ‘bậc hiền trí’. Về phần phủ định của nó, có các dạng asaṃ, asanto, và đôi khi là asantā. Thật vậy, có đoạn Pāḷi: ‘asantā kira maṃ jammā, tāta tātāti bhāsare’. Nó nên được kết hợp bắt đầu bằng ‘Asaṃ, asantaṃ, asante. Asatā’. Với ý nghĩa này, các từ ‘santo, asanto’ chỉ ở dạng số nhiều, không bao giờ ở dạng số ít. Tại sao? Vì chúng là danh từ (paṇṇattivācaka). Tuy nhiên, ở những nơi khác, như trong ‘santo, danto’, chúng chỉ ở dạng số ít, ngoại trừ từ ‘santa’ có nghĩa là ‘hiện hữu’. Tại sao? Nên hiểu rằng vì nó không phải là danh từ (apaṇṇattivācaka).

อิทานิ ปณฺณตฺติวาจกานํ เตสํ กานิจิ ปโยคานิ กถยาม –

Bây giờ, chúng ta sẽ nói về một vài cách sử dụng của những từ là danh từ (paṇṇattivācaka) ấy –

สเมติ [Pg.232] อสตา อสํ. ยํ ยญฺหิ ราช ภชติ, สนฺตํ วา ยทิ วา อสํ. น สา สภา ยตฺถ น สนฺติ สนฺโต. อสนฺโต นิรยํ ยนฺติ, สนฺโต สคฺคปรายณา. อสนฺเต โนปเสเวยฺย, สนฺเต เสเวยฺย ปณฺฑิโต. สพฺภิเรว สมาเสถ. สตํ ธมฺโม อิจฺเจวมาทีนิ ภวนฺติ.

‘Sameti asatā asaṃ’ (Kẻ bất lương kết giao với người bất lương). ‘Yaṃ yañhi rāja bhajati, santaṃ vā yadi vā asaṃ’ (Này đức vua, ngài kết giao với bất kỳ ai, dù là người thiện hay kẻ ác). ‘Na sā sabhā yattha na santi santo’ (Nơi nào không có người thiện, nơi đó không phải là hội chúng). ‘Asanto nirayaṃ yanti, santo saggaparāyaṇā’ (Kẻ ác đi đến địa ngục, người thiện có cõi trời là đích đến). ‘Asante nopaseveyya, sante seveyya paṇḍito’ (Bậc trí không nên thân cận kẻ ác, nên thân cận người thiện). ‘Sabbhireva samāsetha’ (Chỉ nên giao du với người thiện). ‘Sataṃ dhammo’ (Pháp của người thiện). Đây là những ví dụ.

โย ปนมฺเหหิ ปทมาลายํ ‘‘สพฺภี’’ติ อยํ สทฺโท ตติยาปญฺจมีพหุวจนวเสน โยชิโต, โส จ โข สนฺตอิติ อการนฺตปกติวเสน, อญฺญตฺถ ปน ‘‘สพฺภี’’ติ อิการนฺตปกติวเสน โยเชตพฺโพ. ตถา หิ สพฺภีติ สปฺปุริโส นิพฺพานญฺจ, สุนฺทราธิวจนํ วา เอตํ สพฺภีติ. สพฺโพ จายมตฺโถ สาฏฺฐกถาย ‘‘พหุมฺเปตํ อสพฺภิ ชาตเวทา’’ติ อิมาย ปาฬิยา ‘‘สนฺโต หเว สพฺภิ ปเวทยนฺตี’’ติ อิมาย จ ทีเปตพฺโพ.

Lại nữa, trong bảng biến cách của chúng tôi, từ "sabbhī" này được dùng theo cách biến cách của biến cách thứ ba và thứ năm số nhiều, và điều ấy là theo gốc từ "santa" tận cùng bằng nguyên âm "a". Tuy nhiên, ở nơi khác, từ "sabbhī" nên được dùng theo cách biến cách của gốc từ tận cùng bằng nguyên âm "i". Thật vậy, "sabbhī" có nghĩa là bậc thiện nhân và Niết-bàn, hoặc "sabbhī" này là một từ đồng nghĩa với "tốt đẹp". Và tất cả ý nghĩa này nên được làm sáng tỏ bằng đoạn Pāḷi này cùng với sớ giải của nó: "bahumpetaṃ asabbhi jātavedā" và bằng đoạn này: "santo have sabbhi pavedayantī".

อาลปเน จ ปจฺจตฺเต, ตติยาปญฺจมีสุ จ;

สมาสมฺหิ จ โยเชยฺย, สพฺภิสทฺทํ สุเมธโส.

Bậc trí nên dùng từ "sabbhi" trong hô cách và chủ cách, trong biến cách thứ ba và thứ năm, và trong hợp từ.

อตฺรายํ โยชนา – โภ สพฺภิ ติฏฺฐ, สพฺภิ ติฏฺฐติ, สพฺภิ สห คจฺฉติ, สพฺภิ อเปหิ, อสพฺภิรูโป ปุริโส. ยสฺมา ปนายํ สาสนานุกูลา, ตสฺมา อิมิสฺสา ตทนุกูลตฺตํ ทสฺเสตุํ อิธ สาสนโต ปโยเค ทสฺเสสฺสาม อตกฺกาวจเร วิจิตฺเต สุคตปาฬินเย โสตูนํ วิสารทมติปฏิลาภตฺถํ. ตํ ยถา? พหุมฺเปตํ อสพฺภิ ชาตเวท, ยํ ตํ วาลธินา’ภิปูชยาม. สพฺภิ กุพฺเพถ สนฺถวํ. ยํ สาลวนสฺมึ เสนโก, ปาปกมฺมมกริ อสพฺภิรูปํ. อาพาโธยํ อสพฺภิรูโป. อสมฺโมทโก ถทฺโธ อสพฺภิรูโป’’ติ[Pg.233]. ตตฺถ อาลปนวจเน ทิฏฺเฐเยว ปจฺจตฺตวจนํ ปาฬิยํ สรูปโต อนาคตมฺปิ ทิฏฺฐเมว โหติ. ตถา กรณวจเน ทิฏฺเฐเยว นิสฺสกฺกวจนมฺปิ ทิฏฺฐเมว โหติ. สมาเส สทฺทรูเป ทิฏฺเฐเยว พฺยาเส สทฺทรูปํ ยถาสมฺภวํ ทิฏฺฐเมว โหติ ฐเปตฺวา ‘‘เหตุสตฺถารทสฺสน’’นฺติอาทีนิ. ตตฺถ จ นิพฺพานวาจโก เจ, สพฺภิสทฺโท อิตฺถิลิงฺโค สนฺติวิสุทฺธิ นิพฺพุติสทฺทา วิย, โส จ ยมกมหาเถรมเต รตฺตินเยน โยเชตพฺโพ. สพฺเพสมิการนฺติตฺถิลิงฺคานํ สาธารโณ หิ โส นโย. สุนฺทรตฺถวาจโก เจ, อคฺคิ รตฺติ อฏฺฐินเยหิ โยเชตพฺโพ วาจฺจลิงฺคตฺตา. ‘‘สพฺภิธมฺมภูตํ นิพฺพาน’’นฺติ เอตฺถ หิ สุนฺทรธมฺมภูตํ นิพฺพานนฺติ อตฺโถ. เอวํ ปาฬินยวเสน อาลปนาทีสุ ปญฺจสุ ฐาเนสุ สพฺภิสทฺทสฺส ปวตฺตึ ญตฺวา ปุน อฏฺฐกถานยวเสนปิ ตปฺปวตฺติ เวทิตพฺพา. กถํ? ยสฺมา สคาถาวคฺคสฺส อฏฺฐกถายํ ‘‘สนฺโต ‘สพฺภีหิ สทฺธึ สตํ ธมฺโม น ชรํ อุเปตี’ติ ปเวทยนฺตี’’ติ อิมสฺมึ ปเทเส ‘‘สพฺภีหี’’ติ หิวจนวเสน สทฺทรจนาวิเสโส อฏฺฐกถาจริเยหิ ทสฺสิโต, ตสฺมา สพฺภิสทฺโท สพฺเพสุปิ วิภตฺติวจเนสุ โยเชตพฺโพ. อตฺริทํ วทาม –

Ở đây, đây là cách dùng: "này bậc thiện nhân, hãy đứng lại", "bậc thiện nhân đứng", "đi cùng với bậc thiện nhân", "hãy đi khỏi bậc thiện nhân", "người có bản chất không phải thiện nhân". Vì rằng điều này phù hợp với giáo pháp, do đó để trình bày sự phù hợp của nó, ở đây chúng tôi sẽ trình bày cách sử dụng từ trong giáo pháp, vì mục đích giúp cho người nghe đạt được sự thấu hiểu thành thạo về phương pháp Pāḷi vi diệu và tinh tế của bậc Thiện Thệ, vốn vượt ngoài phạm vi của luận lý. Điều ấy như thế nào? "Bahumpetaṃ asabbhi jātaveda, yaṃ taṃ vāladhinā’bhipūjayāma. Sabbhi kubbetha santhavaṃ. Yaṃ sālavanasmiṃ senako, pāpakammamakari asabbhirūpaṃ. Ābādhoyaṃ asabbhirūpo. Asammodako thaddho asabbhirūpo". Trong đó, khi hô cách được thấy, thì chủ cách, dù không xuất hiện về hình thức trong Pāḷi, cũng được xem là đã thấy. Tương tự, khi sử dụng cách được thấy, thì xuất xứ cách cũng được xem là đã thấy. Khi hình thức từ trong hợp từ được thấy, thì hình thức từ trong câu không hợp từ cũng được xem là đã thấy trong chừng mực có thể, ngoại trừ các trường hợp như "hetusatthāradassana". Và trong đó, nếu là từ chỉ Niết-bàn, thì từ "sabbhi" là nữ tính, giống như các từ "santi", "visuddhi", "nibbuti", và nó nên được biến cách theo phương pháp của từ "ratti" theo quan điểm của trưởng lão Yamaka. Vì phương pháp đó là chung cho tất cả các danh từ nữ tính tận cùng bằng "i". Nếu là từ chỉ ý nghĩa "tốt đẹp", nó nên được biến cách theo các phương pháp của "aggi", "ratti", "aṭṭhi", vì tính của nó phụ thuộc vào danh từ mà nó bổ nghĩa. Thật vậy, ở đây trong câu "sabbhidhammabhūtaṃ nibbānaṃ", ý nghĩa là "Niết-bàn đã trở thành một pháp tốt đẹp". Như vậy, sau khi đã biết sự xuất hiện của từ "sabbhi" ở năm nơi, tức là hô cách v.v..., theo phương pháp Pāḷi, sự xuất hiện của nó cũng nên được biết theo phương pháp của sớ giải. Như thế nào? Bởi vì trong sớ giải của phẩm Sagāthāvagga, ở đoạn này "santo ‘sabbhīhi saddhiṃ sataṃ dhammo na jaraṃ upetī’ti pavedayantī", cách tạo từ đặc biệt "sabbhīhī" với vĩ tố "hi" đã được vị sớ giải sư trình bày, do đó từ "sabbhi" nên được dùng trong tất cả các biến cách và số. Về điều này, chúng tôi nói như sau:

ครู ‘‘สพฺภีหิ สทฺธิ’’นฺติ, อตฺถํ ภาสึสุ ปาฬิยา;

ยโต ตโต สพฺภิสทฺทํ, ธีโร สพฺพตฺถ โยชเย.

Các bậc thầy đã giải thích ý nghĩa của đoạn Pāḷi "sabbhīhi saddhiṃ"; vì lẽ đó, người trí nên dùng từ "sabbhi" ở khắp mọi nơi.

‘‘อสพฺภิรูโป’’อิติปิ, สมาสวิสเย สุตํ;

ยสฺมา ตสฺมา สพฺภิสทฺทํ, วิญฺญู สพฺพธิ โยชเย.

Vì từ "asabbhirūpo" cũng được nghe trong phạm vi của hợp từ; do đó, người hiểu biết nên dùng từ "sabbhi" ở mọi nơi.

‘‘โอวเทยฺยานุสาเสยฺย[Pg.234], อสพฺภา จ นิวารเย’’ติ เอตฺถ ปน ‘‘อสพฺภา’’ติปทํ วิจิตฺรวุตฺตีสุ ตทฺธิตปจฺจเยสุ ณฺยปจฺจยวเสน นิปฺผตฺติมุปาคตนฺติ เวทิตพฺพํ. กถํ? เยภุยฺเยน อสพฺภีสุ ภวํ อสพฺภํ. กึ ตํ? อกุสลํ, ตโต อสพฺภา อกุสลธมฺมา นิวารเย จ, กุสลธมฺเม ปติฏฺฐเปยฺยาติ อตฺโถ. ‘‘อมฺเห อสพฺภาหิ วาจาหิ วิกฺโกสมานา ติพฺพาหิ สตฺตีหิ หนิสฺสนฺตี’’ติ เอตฺถ ตุ อสพฺภีนํ เอตาติ อสพฺภา, น วา สพฺภีนํ เอตาติปิ อสพฺภาติ นิพฺพจนํ, ณฺยปจฺจยวเสน จ ปทสิทฺธิ เวทิตพฺพา. ยา จ ปเนตฺถ อมฺเหหิ สนฺตสทฺทสฺส ‘‘สํ, สนฺโต. สํ, สนฺตํ, สนฺเต’’ติอาทินา ปทมาลา ทสฺสิตา, ตตฺถ ‘‘สเมติ อสตา อส’’นฺติ ปาฬิยํ ‘‘อส’’นฺติ ปเท ทิฏฺเฐเยว ‘‘ส’’นฺติ ปทํ ปาฬิยํ อนาคตมฺปิ ทิฏฺฐเมว โหติ ยุคฬภาเวน วิชฺชมานตารหตฺตา. เอวํ ทิฏฺเฐน อทิฏฺฐสฺส คหณํ เวทิตพฺพํ. อถ วา ‘‘อส’’นฺติ เอตฺถ น สํ อสนฺติ สมาสวิคฺคหวเสนาธิคนฺตพฺพตฺตา ‘‘ส’’มิติ ปทํ ทิฏฺฐเมว โหติ. เอวมญฺญตฺราปิ นโย. ตตฺร สนฺติ สปฺปุริโส. อสนฺติ อสปฺปุริโส. อิตฺถิลิงฺเควตฺตพฺเพ ‘‘อสตี, อสา’’ติ รูปานิ ภวนฺติ. ‘‘อสตี, อสตี, อสติโย, อสา. อสตึ, อสตี, อสติโย. อสาย, อสติยา, อสตีหิ, อสตีภิ. อสติยา, อสตีน’’นฺติ วกฺขมาน อิตฺถินเยน นามิกปทมาลา โยเชตพฺพา.

Tuy nhiên, ở đây trong câu "Ovadeyyānusāseyya, asabbhā ca nivāraye", nên hiểu rằng từ "asabbhā" đã được hình thành bằng phương tiện của tiếp vị ngữ "ṇya" trong số các tiếp vị ngữ dẫn xuất đa dạng. Như thế nào? "Asabbhaṃ" là điều phát sinh chủ yếu ở những người không phải thiện nhân. Điều đó là gì? Là bất thiện. Do đó, ý nghĩa là: nên ngăn ngừa các pháp bất thiện (asabbhā akusaladhammā) và thiết lập các pháp thiện. Còn trong câu "Amhe asabbhāhi vācāhi vikkosamānā tibbāhi sattīhi hanissantī", thì từ nguyên là "asabbhā" có nghĩa là "của những người không phải thiện nhân", hoặc "không phải của những người thiện nhân", và sự hình thành từ nên được hiểu là bằng phương tiện của tiếp vị ngữ "ṇya". Và bảng biến cách của từ "santa" đã được chúng tôi trình bày ở đây là "saṃ, santo. Saṃ, santaṃ, sante" v.v..., trong đó, trong câu Pāḷi "sameti asatā asa", khi từ "asa" được thấy, thì từ "sa", dù không xuất hiện trong Pāḷi, cũng được xem là đã thấy vì sự tồn tại của nó như một cặp. Như vậy, việc nắm bắt cái không thấy qua cái đã thấy nên được hiểu. Hoặc, ở đây trong từ "asa", vì nó có thể được hiểu thông qua việc phân tích hợp từ là "na saṃ" (không phải là), nên từ "saṃ" được xem là đã thấy. Phương pháp này cũng tương tự ở những nơi khác. Trong đó, "santa" là bậc thiện nhân. "Asanta" là người không phải thiện nhân. Khi cần ở nữ tính, các hình thức là "asatī, asā". Bảng biến cách danh từ nên được áp dụng theo phương pháp của nữ tính sẽ được giải thích như sau: "Asatī, asatī, asatiyo, asā. Asatiṃ, asatī, asatiyo. Asāya, asatiyā, asatīhi, asatībhi. Asatiyā, asatīnaṃ".

เอตฺถ ปน ‘‘อสา โลกิตฺถิโย นาม, เวลา ตาสํ น วิชฺชติ. มา จ วสํ อสตีนํ นิคจฺเฉ’’ติอาทีนิ ทสฺเสตพฺพานิ. อสาติ เจตฺถ อสตีติ จ สมานตฺถา, อสนฺตชาติกาติ หิ เตสํ อตฺโถ. ยสฺมา ปน ชาตกฏฺฐกถายํ ‘‘อสาติ อสติโย ลามิกา, อถ วา สาตํ วุจฺจติ สุขํ, ตํ ตาสุ นตฺถิ, อตฺตนิ ปฏิพทฺธจิตฺตานํ อสาตเมว เทนฺตีติปิ อสา[Pg.235], ทุกฺขา, ทุกฺขวตฺถุภูตาติ อตฺโถ’’ติ อตฺถํ สํวณฺเณสุํ, ตสฺมา สาตํ นตฺถิ เอติสฺสนฺติ อสาติ อตฺเถ ‘‘อสา’’ติ ปทสฺส ยถา ริตฺโต อสฺสาโท เอตฺถาติ ริตฺตสฺสนฺติปทสฺส ลุตฺตุตฺตรกฺขรสฺส ‘‘ริตฺตสฺสํ, ริตฺตสฺสานิ. ริตฺตสฺส’’นฺติ จิตฺตนเยน นามิกปทมาลา โยเชตพฺพา, ตถา ‘‘อสา, อสา, อสาโย. อสํ, อสา, อสาโย. อสายา’’ติ กญฺญานเยน โยเชตพฺพา.

Ở đây, nên trình bày các câu như: “asā lokitthiyo nāma, velā tāsaṃ na vijjati. Mā ca vasaṃ asatīnaṃ nigacche” (Này, những người phụ nữ ở đời là hạng người không đoan chánh, giới hạn của họ không được tìm thấy. Chớ nên rơi vào sự kiểm soát của những người phụ nữ không đoan chánh). Và ở đây, (từ) ‘asā’ và ‘asatī’ là đồng nghĩa, vì ý nghĩa của chúng là ‘thuộc dòng dõi bất thiện’. Hơn nữa, vì trong Chú giải Bổn Sanh, các ngài đã giải thích ý nghĩa rằng: “‘asā’ là những người phụ nữ không đoan chánh, thấp kém; hoặc ‘sātaṃ’ được gọi là sự an lạc, điều ấy không có ở nơi họ; họ cũng là ‘asā’ vì họ chỉ mang lại sự không an lạc cho những người có tâm quyến luyến nơi họ; ý nghĩa là (họ là) sự đau khổ, là nền tảng của sự đau khổ”, do đó, với ý nghĩa ‘asā’ là ‘sātaṃ natthi etissanti’ (không có sự an lạc ở nơi họ), biến cách của từ ‘asā’ nên được kết hợp theo cách biến cách của kaññā như sau: “asā, asā, asāyo. Asaṃ, asā, asāyo. Asāyā”, giống như từ ‘rittassaṃ’ (vị rỗng không) là sự rút gọn mẫu tự cuối của từ ‘rittassanti’ (ritto assādo etthāti – có vị rỗng không ở đây) được kết hợp theo cách biến cách của citta: “rittassaṃ, rittassāni. Rittassa”.

เอตฺถ จ โย อมฺเหหิ ‘‘สนฺโต’’อิติ สทฺโท ทสฺสิโต. โส กตฺถจิ เอกวจนพหุวจนภาเวน สํวิชฺชมานสทฺทสฺสตฺถมฺปิ วทติ, ตสฺส วเสน อยํ นามิกปทมาลา –

Và ở đây, từ ‘santo’ đã được chúng tôi trình bày. Từ ấy, ở một vài nơi, qua dạng số ít và số nhiều, cũng nói lên ý nghĩa của từ ‘saṃvijjamāna’ (hiện hữu). Dựa vào đó, đây là bảng biến cách danh từ –

สนฺโต, สนฺโต, สนฺตา. สนฺตํ, สนฺเต. สตา, สนฺเตน, สนฺเตหิ, สนฺเตภิ. สโต, สนฺตสฺส, สตํ, สนฺตานํ. สตา, สนฺตา, สนฺตสฺมา, สนฺตมฺหา, สนฺเตหิ, สนฺเตภิ. สโต, สนฺตสฺส, สตํ, สนฺตานํ. สติ, สนฺเต, สนฺตสฺมึ, สนฺตมฺหิ, สนฺเตสุ. โภ สนฺต, ภวนฺโต สนฺโต, ภวนฺโต สนฺตา.

Santo, santo, santā. Santaṃ, sante. Satā, santena, santehi, santebhi. Sato, santassa, sataṃ, santānaṃ. Satā, santā, santasmā, santamhā, santehi, santebhi. Sato, santassa, sataṃ, santānaṃ. Sati, sante, santasmiṃ, santamhi, santesu. Bho santa, bhavanto santo, bhavanto santā.

เอตฺถ ปน ‘‘อยํ โข ภิกฺขเว อฏฺฐโม ภทฺโท อสฺสาชานีโย สนฺโต สํวิชฺชมาโน โลกสฺมึ. จตฺตาโรเม ภิกฺขเว ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ. อสตา ตุจฺฉา มุสา อภูเตน อพฺภาจิกฺขนฺติ. ภเว โข สติ ชาติ โหติ’’อิจฺเจวมาทีนิ ปโยคานิ ภวนฺติ. ‘‘สงฺขาเรสุ โข สติ วิญฺญาณํ โหตี’’ติอาทีสุ ปน สติสทฺโท วจนวิปลฺลาสวเสน ฐิโตติ คเหตพฺโพ.

Ở đây, có những cách dùng như sau: “Này các Tỳ khưu, con ngựa hay giống thuần chủng thứ tám này đang hiện hữu, đang có mặt ở trên đời. Này các Tỳ khưu, bốn hạng người này đang hiện hữu, đang có mặt ở trên đời. Họ vu khống bằng điều không có thật, trống rỗng, dối trá, không chân thật. Khi hữu hiện hữu, sanh khởi lên”. Tuy nhiên, trong các câu như: “Khi các hành hiện hữu, thức khởi lên”, nên hiểu rằng từ ‘sati’ được dùng với sự thay đổi về số (từ số nhiều sang số ít).

ตตฺร เอกวจนพหุวจนวเสน ทฺวิธา ฐิเตสุ สนฺโตสทฺเทสุ พหุวจนสนฺโตสทฺทํ ฐเปตฺวา เสสา สมานสทฺทสฺสตฺถมฺปิ วทนฺติ, ตสฺมา ‘‘สนฺโตติ สมาโน, สนฺตาติ สมานา’’ติอาทินา [Pg.236] อตฺโถ กเถตพฺโพ. สมาโนติ อิมสฺส จ ‘‘โหนฺโต’’ติ อตฺโถ ‘‘ปหุ สมาโน วิปุลตฺถจินฺตี, กึ การณา เม น กโรสิ ทุกฺข’’นฺติอาทีสุ วิย. ปโยคานิ ปน –

Trong đó, đối với các từ ‘santo’ tồn tại theo hai cách là số ít và số nhiều, ngoại trừ từ ‘santo’ ở số nhiều, các từ còn lại cũng nói lên ý nghĩa của từ ‘samāna’. Do đó, ý nghĩa nên được trình bày như sau: “‘santo’ là ‘samāno’, ‘santā’ là ‘samānā’”. Và ý nghĩa của từ ‘samāno’ này là ‘honto’ (đang là), giống như trong các câu: “pahu samāno vipulatthacintī, kiṃ kāraṇā me na karosi dukkha” (Có khả năng, đang suy nghĩ đến lợi ích to lớn, vì lý do gì ngài không gây khổ cho tôi?). Và đây là những cách dùng –

‘‘โย มาตรํ ปิตรํ วา, ชิณฺณกํ คตโยพฺพนํ;

ปหุ สนฺโต น ภรติ, ตํ ปราภวโต มุขํ.

“Người nào, đang khi có khả năng, lại không nuôi dưỡng mẹ hoặc cha, đã già yếu, đã qua tuổi thanh xuân; đó là nguyên nhân của sự suy vong.”

อิเธว ติฏฺฐมานสฺส, เทวภูตสฺส เม สโต;

ปุนรายุ จ เม ลทฺโธ, เอวํ ชานาหิ มาริสา’’ติ

“Của ta, người đang đứng ngay đây, đã trở thành một vị trời; và một tuổi thọ mới đã được ta đắc lại, này bạn hiền, hãy biết như vậy.”

เอวมาทีนิ ภวนฺติ.

Có những (cách dùng) như vậy và các ví dụ khác.

อปิจ สนฺโตสทฺโท ยสฺมา ‘‘กิลนฺโต’’ติ จ ‘‘อุปสนฺโต’’ติ จ ‘‘นิรุทฺโธ’’ติ จ อตฺถํ วทติ, ตสฺมา เตสํ วเสน สนฺตสทฺทสฺส ‘‘สนฺโต, สนฺตา. สนฺตํ, สนฺเต. สนฺเตนา’’ติ ปุริสนเยน นามิกปทมาลา เวทิตพฺพา. เอตฺถ จ ‘‘สนฺโต ตสิโต. ทีฆํ สนฺตสฺส โยชนํ. สนฺโต ทนฺโต นิยโต พฺรหฺมจารี. สนฺโต นิรุทฺโธ อตฺถงฺคโต อพฺภตฺถงฺคโต’’ติอาทีนิ ปโยคานิ. นปุํสกลิงฺเค วตฺตพฺเพ ‘‘สนฺตํ, สนฺตานี’’ติ จิตฺตนเยน นามิกปทมาลา. สา จ ‘‘สํวิชฺชมานํ สมานํ กิลนฺตํ อุปสนฺตํ นิรุทฺธ’’มิติ อตฺถทีปกาปทวตีติ เวทิตพฺพา. อถ วา ‘‘อุปาทาเน โข สติ ภโว โหตี’’ติอาทีสุ นปุํสกปฺปโยคทสฺสนโต สนฺตสทฺทสฺส สํวิชฺชมานสทฺทตฺถวาจกตฺเต ตติยาปญฺจมีจตุตฺถีฉฏฺฐีสตฺตมีฐาเน ‘‘สตา, สโต, สตํ, สตี’’ติ ปทานิ อธิกานิ วตฺตพฺพานิ, เสสานิ จิตฺตนเยน เญยฺยานิ. อิตฺถิลิงฺเค ปน วตฺตพฺเพ ‘‘สนฺตา, สนฺตา, สนฺตาโย. สนฺตํ, สนฺตา, สนฺตาโย. สนฺตายา’’ติ กญฺญานเยน จ, สนฺตี, สนฺตี, สนฺติโย[Pg.237]. สนฺตึ, สนฺตี, สนฺติโย. สนฺติยา’’ติ อิตฺถินเยน จ นามิกปทมาลา โยเชตพฺพา. เอตาสุ ปฐมา ‘‘สํวิชฺชมานา กิลนฺตา อุปสนฺตา นิรุทฺธา’’ติ อตฺถทีปกาปทวตี, เอตฺถ ปโยคา สุวิญฺเญยฺยาว. ทุติยา ปน ‘‘สํวิชฺชมานา สมานา’’ติ อตฺถทีปกาปทวตี. ตถา หิ ‘‘สนฺตี อาปตฺติ อาวิกาตพฺพา’’ติ เอตฺถ สํวิชฺชมานา ‘‘สนฺตี’’ติ วุจฺจติ.

Hơn nữa, vì từ ‘santo’ cũng có nghĩa là ‘kilanto’ (mệt mỏi), ‘upasanto’ (an tịnh), và ‘niruddho’ (diệt tận), do đó, dựa vào các ý nghĩa ấy, biến cách của từ ‘santa’ nên được hiểu theo cách biến cách của purisa: “santo, santā. Santaṃ, sante. Santenā”. Và ở đây, có những cách dùng như: “santo tasito” (mệt mỏi và khát nước), “Dīghaṃ santassa yojanaṃ” (Một do tuần là dài đối với người mệt mỏi), “Santo danto niyato brahmacārī” (An tịnh, được chế ngự, được kiểm soát, sống đời phạm hạnh), “Santo niruddho atthaṅgato abbhatthaṅgato” (An tịnh, đã diệt tận, đã lặn mất, đã đi đến nơi an nghỉ). Khi được dùng ở trung tánh, bảng biến cách theo cách của citta là: “santaṃ, santānī”. Và nên hiểu rằng bảng biến cách ấy có các từ chỉ ý nghĩa là: “saṃvijjamānaṃ (đang hiện hữu), samānaṃ (đang là), kilantaṃ (mệt mỏi), upasantaṃ (an tịnh), niruddhaṃ (diệt tận)”. Hoặc là, do thấy cách dùng ở trung tánh trong các câu như “upādāne kho sati bhavo hotī” (khi thủ hiện hữu, hữu khởi lên), khi từ ‘santa’ có nghĩa là từ ‘saṃvijjamāna’ (hiện hữu), ở các cách thứ ba, năm, bốn, sáu, và bảy, nên nói thêm các từ “satā, sato, sataṃ, satī”; các từ còn lại được biết theo cách biến cách của citta. Hơn nữa, khi được dùng ở nữ tánh, bảng biến cách nên được kết hợp theo cách của kaññā: “santā, santā, santāyo. Santaṃ, santā, santāyo. Santāyā”, và theo cách của itthī: “santī, santī, santiyo. Santiṃ, santī, santiyo. Santiyā”. Trong số này, bảng biến cách đầu tiên có các từ chỉ ý nghĩa là: “saṃvijjamānā (đang hiện hữu), kilantā (mệt mỏi), upasantā (an tịnh), niruddhā (diệt tận)”, và ở đây các cách dùng rất dễ hiểu. Bảng biến cách thứ hai có các từ chỉ ý nghĩa là: “saṃvijjamānā (đang hiện hữu), samānā (đang là)”. Thật vậy, trong câu “santī āpatti āvikātabbā” (tội đang hiện hữu cần phải được phát lồ), từ “santī” được gọi là “saṃvijjamānā” (đang hiện hữu).

‘‘ยาย มาตุ ภโต โปโส,อิมํ โลกํ อเวกฺขติ;

ตมฺปิ ปาณททึ สนฺตึ,หนฺติ กุทฺโธ ปุถุชฺชโน’’ติ

“Người con trai được mẹ nuôi dưỡng, nhìn thấy thế gian này; kẻ phàm phu khi tức giận, giết cả người mẹ ấy, người đang là đấng ban cho sự sống.”

เอตฺถ ปน สมานา ‘‘สนฺตี’’ติ วุจฺจติ. อปราปิ อิตฺถิลิงฺเค วตฺตพฺเพ ปทมาลา เวทิตพฺพา. สนฺตีสทฺทสฺส หิ สํวิชฺชมานสทฺทตฺถวาจกตฺเต ‘‘ชาติยา โข สติ ชรามรณํ โหตี’’ติอาทินา อิตฺถิลิงฺคปฺปโยคทสฺสนโต สตฺตมีฐาเน ‘‘สติ, สติยา, สติยํ, สนฺติยา, สนฺติยํ, สนฺตีสู’’ติ รูปานิ วตฺตพฺพานิ. เสสานิ อิตฺถินเยน เญยฺยานิ. อยํ ตติยา, เอตฺถ จ ‘‘อสนฺติยา อาปตฺติยา ตุณฺหี ภวิตพฺพ’’นฺติ ปาฬิ ‘‘สนฺติยา’’อิจฺจาทีนํ อตฺถิภาเว นิทสฺสนํ. อปโร นโย – สตีสทฺทสฺส ‘‘สมานา’’ติ อิมสฺมึ อตฺเถ ‘‘ยา ตฺวํ วสสิ ชิณฺณสฺส, เอวํ ทหริยา สตี’’ติ จ ‘‘เย ตํ ชิณฺณสฺส ปาทํสุ, เอวํ ทหริยํ สติ’’นฺติ จ ปาฬิทสฺสนโต ‘‘สตี, สตี, สติโย. สตึ, สตี, สติโย. สติยา’’ติอาทีนิปิ รูปานิ โยเชตพฺพานิ, สํโยเค นการโลปวเสน วา.

Ở đây, ‘samānā’ (đang là) được gọi là ‘santī’. Một bảng biến cách khác khi dùng ở nữ tánh cũng nên được biết. Vì khi từ ‘santī’ có nghĩa là từ ‘saṃvijjamāna’ (hiện hữu), do thấy cách dùng ở nữ tánh trong các câu như “jātiyā kho sati jarāmaraṇaṃ hotī” (khi sanh hiện hữu, già và chết khởi lên), ở cách thứ bảy, nên nói các hình thức “sati, satiyā, satiyaṃ, santiyā, santiyaṃ, santīsū”. Các hình thức còn lại được biết theo cách biến cách của itthī. Đây là (bảng biến cách) thứ ba, và ở đây, câu Pāḷi “asantiyā āpattiyā tuṇhī bhavitabba” (nên im lặng đối với tội không hiện hữu) là ví dụ cho sự tồn tại của các từ “santiyā” v.v... Một phương pháp khác – khi từ ‘satī’ có ý nghĩa là ‘samānā’ (đang là), do thấy trong Pāḷi có các câu “yā tvaṃ vasasi jiṇṇassa, evaṃ dahariyā satī” (cô, người sống với một ông già, đang là một người trẻ như vậy) và “ye taṃ jiṇṇassa pādaṃsu, evaṃ dahariyaṃ sati” (những người đã gả cô cho một ông già, trong khi cô đang là một người trẻ như vậy), các hình thức như “satī, satī, satiyo. Satiṃ, satī, satiyo. Satiyā” cũng nên được kết hợp, hoặc là bằng cách lược bỏ mẫu tự ‘n’ trong phụ âm kép.

อิทานิ ‘‘สนฺโต, สนฺตา’’ติ ปททฺวยสฺส ปโยคนิจฺฉยํ กถยาม ปโยเคสุ โสตูนํ อสมฺมูฬฺหภาวาย. ตถา หิ ‘‘สปฺปุริสา’’ติ วา ‘‘ปณฺฑิตา’’ติ วา พหุวจนวเสน อตฺถํ [Pg.238] วตฺตุกาเมน ‘‘สนฺโต ทนฺโต’’ติ เอวํ วุตฺตเอกวจนสทิสํ ‘‘สนฺโต’’ติ พหุวจนํ วตฺตพฺพํ. ‘‘สํวิชฺชมาโน’’ติ เอกวจนวเสน อตฺถํ วตฺตุกาเมน ‘‘สนฺโต’’ติ เอกวจนํ วตฺตพฺพํ. ‘‘สํวิชฺชมานา’’ติ พหุวจนวเสน อตฺถํ วตฺตุกาเมน ‘‘สนฺโต สปฺปุริสา’’ติ, ‘‘สนฺโต สํวิชฺชมานา’’ติ จ เอวํ วุตฺตพหุวจนสทิสํ ‘‘สนฺโต’’ติ วา ‘‘สนฺตา’’ติ วา พหุวจนํ วตฺตพฺพํ, ‘‘กิลนฺโต’’ติ วา ‘‘สมาโน’’ติ วา ‘‘อุปสนฺโต’’ติ วา ‘‘นิรุทฺโธ’’ติ วา เอกวจนวเสน อตฺถํ วตฺตุกาเมน ‘‘สนฺโต สปฺปุริสา’’ติ เอวํ วุตฺตพหุวจนสทิสํ ‘‘สนฺโต’’ติ เอกวจนํ วตฺตพฺพํ. เตเยวตฺเถ พหุวจนวเสน วตฺตุกาเมน ปน ‘‘สนฺตา สูเนหิ ปาเทหิ, โก เน หตฺเถ คเหสฺสตี’’ติ เอตฺถ วิย ‘‘สนฺตา’’ติ พหุวจนํ วตฺตพฺพํ. อยํ นีติ สาธุกํ มนสิ กาตพฺพา. อิทญฺหิ มนฺทพุทฺธีนํ สมฺโมหฏฺฐานํ. อยมฺปิ ปเนตฺถ สงฺคโห เวทิตพฺโพ –

Bây giờ, chúng tôi sẽ nói về sự xác định cách dùng của hai từ ‘‘santo, santā’’ để cho người nghe không bị nhầm lẫn trong các cách dùng. Thật vậy, khi muốn nói ý nghĩa theo số nhiều là ‘‘bậc thiện trí’’ hay ‘‘bậc hiền trí’’, nên nói số nhiều ‘‘santo’’ tương tự như số ít đã được nói như vầy ‘‘santo danto’’. Khi muốn nói ý nghĩa theo số ít là ‘‘đang hiện hữu’’, nên nói số ít ‘‘santo’’. Khi muốn nói ý nghĩa theo số nhiều là ‘‘những người đang hiện hữu’’, nên nói số nhiều ‘‘santo’’ hoặc ‘‘santā’’ tương tự như số nhiều đã được nói như vầy ‘‘santo sappurisā’’ và ‘‘santo saṃvijjamānā’’. Khi muốn nói ý nghĩa theo số ít là ‘‘mệt mỏi’’, ‘‘tịch tịnh’’, ‘‘an tịnh’’ hay ‘‘diệt tận’’, nên nói số ít ‘‘santo’’ tương tự như số nhiều đã được nói như vầy ‘‘santo sappurisā’’. Nhưng khi muốn nói những ý nghĩa ấy theo số nhiều, nên nói số nhiều ‘‘santā’’ giống như ở đây ‘‘santā sūnehi pādehi, ko ne hatthe gahessatī’’ (họ mệt mỏi với đôi chân sưng phồng, ai sẽ nắm tay họ đây?). Quy tắc này nên được ghi nhớ kỹ trong tâm. Vì đây là chỗ gây nhầm lẫn cho những người có trí tuệ kém cỏi. Và bản tóm tắt này cũng nên được hiểu ở đây –

‘‘ติลิงฺคตฺเถ จ เอกตฺเถ, พวฺหตฺเถปิ จ ทิสฺสติ;

สตฺตมฺยนฺโต สติสทฺโท, วิปลฺลาเส พหุมฺหิ โส’’ติ.

‘‘Từ ‘sati’ (hiện tại phân từ) được thấy trong ba tánh, cả ở số ít và cũng ở số nhiều; khi ở thất cách, nó được dùng ở số nhiều trong trường hợp có sự khác biệt.’’

อิทานิ มหนฺตสทฺทสฺส นามิกปทมาลา วุจฺจเต –

Bây giờ, bảng biến cách danh từ của từ ‘mahanta’ được nói đến –

มหํ, มหา, มหนฺโต, มหนฺตา. มหนฺตํ, มหนฺเต. มหตา, มหนฺเตน, มหนฺเตหิ, มหนฺเตภิ. มหโต, มหนฺตสฺส, มหนฺตานํ, มหตํ. มหตา, มหนฺตา, มหนฺตสฺมา, มหนฺตมฺหา, มหนฺเตหิ, มหนฺเตภิ. มหโต, มหนฺตสฺส, มหนฺตานํ, มหตํ. มหติ, มหนฺเต, มหนฺตสฺมึ, มหนฺตมฺหิ, มหนฺเตสุ. โภ มห, โภ มหา, ภวนฺโต มหนฺโตติ อยมมฺหากํ รุจิ.

Mahaṃ, mahā, mahanto, mahantā. Mahantaṃ, mahante. Mahatā, mahantena, mahantehi, mahantebhi. Mahato, mahantassa, mahantānaṃ, mahataṃ. Mahatā, mahantā, mahantasmā, mahantamhā, mahantehi, mahantebhi. Mahato, mahantassa, mahantānaṃ, mahataṃ. Mahati, mahante, mahantasmiṃ, mahantamhi, mahantesu. Hỡi maha, hỡi mahā, các ngài mahanto – đây là sở thích của chúng tôi.

เอตฺถ ‘‘มหนฺโต, มหนฺตา. มหนฺตํ, มหนฺเต. มหนฺเตนา’’ติ ปุริสนโยปิ ลพฺภติ, ตสฺมา ‘‘โภ มหนฺต, ภวนฺโต มหนฺตา’’ติ อาลปนปทานิ โยเชตพฺพานิ. นปุํสกลิงฺเค วตฺตพฺเพ [Pg.239] ‘‘มหนฺตํ, มหนฺตานี’’ติ จิตฺตนโยปิ ลพฺภติ. อิตฺถิลิงฺเค วตฺตพฺเพ ‘‘มหตี, มหตี, มหติโย. มหตึ, มหตี, มหติโย. มหติยา, มหตีหิ มหตีภี’’ติ อิตฺถินโยปิ ลพฺภติ. ‘‘มหติยา จ ยกฺขเสนายา’’ติอาทีเนตฺถ นิทสฺสนปทานิ. อปโรปิ ‘‘มหนฺตา, มหนฺตา, มหนฺตาโย. มหนฺต’’นฺติ กญฺญานโยปิ ลพฺภติ, ‘‘มหนฺตา นิธิกุมฺภิโย’’ติอาทีเนตฺถ นิทสฺสนปทานิ. กจฺจายเน ปน ‘‘มหนฺตี’’อิติ ปทํ ทิฏฺฐํ. ตํ ‘‘คุณวนฺตี, กุลวนฺตี’’อิจฺจาทีนิ วิย ปาฬิยํ อปฺปสิทฺธตฺตา วีมํสิตพฺพํ.

Ở đây, cách biến cách theo mẫu ‘purisa’ cũng được tìm thấy: ‘‘mahanto, mahantā. Mahantaṃ, mahante. Mahantena’’. Do đó, các từ hô cách ‘‘hỡi mahanta, các ngài mahantā’’ nên được áp dụng. Khi nói về trung tánh, cách biến cách theo mẫu ‘citta’ cũng được tìm thấy: ‘‘mahantaṃ, mahantāni’’. Khi nói về nữ tánh, cách biến cách theo mẫu ‘itthī’ cũng được tìm thấy: ‘‘mahatī, mahatī, mahatiyo. Mahatiṃ, mahatī, mahatiyo. Mahatiyā, mahatīhi mahatībhī’’. Các từ ví dụ ở đây là ‘‘Mahatiyā ca yakkhasenāyā’’ v.v... Một cách biến cách khác theo mẫu ‘kaññā’ cũng được tìm thấy: ‘‘mahantā, mahantā, mahantāyo. Mahantaṃ’’. Các từ ví dụ ở đây là ‘‘mahantā nidhikumbhiyo’’ v.v... Tuy nhiên, trong ngữ pháp Kaccāyana, từ ‘‘mahantī’’ được thấy. Từ đó nên được xem xét vì không được tìm thấy trong kinh điển Pāli, giống như các từ ‘‘guṇavantī, kulavantī’’ v.v...

นนุ โภ ยสฺมา สาสเนปิ ‘‘คจฺฉนฺตี, จรนฺตี’’ติอาทีนิ จ ‘‘อิทฺธิมนฺตี’’ติ จ ปทํ ทิสฺสติ, ตสฺมา ‘‘มหนฺตี, คุณวนฺตี’’ติอาทีนิปิ ภวิตพฺพนฺติ? น ภวิตพฺพํ ตถารูปสฺส นยสฺส วเสน อคฺคเหตพฺพตฺตา, ‘‘มหตี, คุณวตี’’อิจฺจาทินยสฺเสว ทสฺสนโต จ. ตถา หิ ปาฬิยํ อฏฺฐกถาสุ จ ‘‘เสยฺยถาปิ นาม มหตี นงฺคลสีสา, อิตฺถี สิยา รูปวตี, สา จ สีลวตี สิยา. สติมตี จกฺขุมตี. อิทฺธิมตี ปตฺติมตี’’ติ จ ‘‘มหตึ เสนํ ทิสฺวา มโหสธเสนา มนฺทา, อยํ อติวิย มหตี เสนา ทิสฺสตี’’ติ จ อาทีนิ ปโยคานิ ทิสฺสนฺติ, น ‘‘มหนฺตี, รูปวนฺตี’’อิจฺจาทีนิ.

Này, có phải vì trong giáo pháp, các từ như ‘‘gacchantī, carantī’’ v.v... và ‘‘iddhimantī’’ được thấy, do đó các từ như ‘‘mahantī, guṇavantī’’ v.v... cũng nên có chăng? Không nên có, vì quy tắc như vậy không nên được chấp nhận, và vì chỉ có quy tắc của ‘‘mahatī, guṇavatī’’ v.v... là được tìm thấy (trong kinh điển). Thật vậy, trong kinh điển Pāli và các Chú giải, các cách dùng như ‘‘seyyathāpi nāma mahatī naṅgalasīsā’’, ‘‘itthī siyā rūpavatī, sā ca sīlavatī siyā’’, ‘‘Satimatī cakkhumatī. Iddhimatī pattimatī’’ và ‘‘mahatiṃ senaṃ disvā mahosadhasenā mandā, ayaṃ ativiya mahatī senā dissatī’’ v.v... được thấy, chứ không phải các từ như ‘‘mahantī, rūpavantī’’ v.v...

เกจิ ปน ‘‘มหาอิติ สทฺโท พฺยาเส น ลพฺภติ, สมาเสเยว ลพฺภติ ‘มหาปุริโส’ติ เอตฺถ วิยา’’ติ วทนฺติ, ตํ น คเหตพฺพํ. ‘‘มหา เต อุปาสก ปริจฺจาโค. มหา วตายํ ภนฺเต ภูมิจาโล. โฆโส จ วิปุโล มหา. พาราณสิรชฺชํ นาม มหา. เสนา สาทิสฺสเต มหา’’ติ ปโยคทสฺสนโต. เอวํ พฺยาเสปิ ลพฺภตีติ [Pg.240] เวทิตพฺพํ, ตสฺมา ‘‘มหํ, มหา, มหนฺโต, มหนฺตา. โภ มหนฺต, ภวนฺโต มหนฺตา’’ติ ปุลฺลิงฺเค, ‘‘มหนฺตํ, มหา, มหนฺตานิ. โภ มหนฺต, ภวนฺโต มหนฺตานี’’ติ นปุํสกลิงฺเค, ‘‘มหนฺตา, มหา, มหนฺตา, มหนฺตาโย. โภติ มหนฺเต, โภติโย มหนฺตา, มหนฺตาโย’’ติ อิตฺถิลิงฺเค สพฺพํ สมฺปุณฺณํ โยเชตพฺพํ. สมาเส ปน ‘‘มหาสตฺโต มหาอุปาสโก มหาอุปาสิกา มหพฺพโล มหาวนํ มหคฺคตํ มหปฺผลํ มหพฺภย’’นฺติอาทีนิ รูปานิ ภวนฺติ, ตทฺธิเต ‘‘มหตฺตโน มหตฺตํ มหนฺตตฺตํ มหนฺตตา’’ติ รูปานิ ภวนฺติ. คจฺฉนฺตสทฺทสฺส ปน ‘‘คจฺฉนฺโต คจฺฉนฺตา’’ติ รูปานิ วตฺวา เสสานิ มหนฺตสทฺเท วุตฺตนเยน วิตฺถาเรตฺวา นามิกปทมาลา เวทิตพฺพา. ตถา ‘‘คจฺฉนฺโต, คจฺฉนฺตา’’ติ ปุริสนโย จ ‘‘คจฺฉนฺตํ, คจฺฉนฺตานี’’ติ จิตฺตนโย จ ‘‘คจฺฉนฺตี, คจฺฉนฺตี, คจฺฉนฺติโย’’ติ อิตฺถินโย จ คเหตพฺโพ. เอวํ ลิงฺคตฺตยวเสน ‘‘จรํ จรนฺโต จรนฺตํ จรนฺตี, ททํ ททนฺโต ททนฺตํ ททนฺตี’’ติอาทีนํ อเนกปทสหสฺสานํ นามิกปทมาลา วิตฺถาเรตพฺพา.

Một số người lại nói rằng: ‘‘Từ ‘mahā’ không được tìm thấy ở dạng từ riêng lẻ, mà chỉ được tìm thấy trong hợp thể, giống như ở đây ‘mahāpuriso’ (bậc vĩ nhân)’’. Điều đó không nên được chấp nhận. Vì thấy các cách dùng như: ‘‘Mahā te upāsaka pariccāgo’’ (Sự bố thí của thí chủ thật là to lớn). ‘‘Mahā vatāyaṃ bhante bhūmicālo’’ (Bạch ngài, trận động đất này thật là lớn). ‘‘Ghoso ca vipulo mahā’’ (Và tiếng vang rộng lớn). ‘‘Bārāṇasirajjaṃ nāma mahā’’ (Vương quốc Bārāṇasī quả là to lớn). ‘‘Senā sādissate mahā’’ (Đoàn quân sẽ trông thật vĩ đại). Như vậy, nên biết rằng nó cũng được tìm thấy ở dạng từ riêng lẻ. Do đó, trong nam tánh: ‘‘mahaṃ, mahā, mahanto, mahantā. Hỡi mahanta, các ngài mahantā’’; trong trung tánh: ‘‘mahantaṃ, mahā, mahantāni. Hỡi mahanta, các ngài mahantāni’’; trong nữ tánh: ‘‘mahantā, mahā, mahantā, mahantāyo. Hỡi bà mahante, các bà mahantā, mahantāyo’’ – tất cả nên được áp dụng một cách đầy đủ. Tuy nhiên, trong hợp thể, có các dạng như ‘‘mahāsatto, mahāupāsako, mahāupāsikā, mahabbalo, mahāvanaṃ, mahaggataṃ, mahapphalaṃ, mahabbhayaṃ’’ v.v... Trong từ phái sinh, có các dạng như ‘‘mahattano, mahattaṃ, mahantattaṃ, mahantatā’’. Còn đối với từ ‘gacchanta’, sau khi nói các dạng ‘‘gacchanto, gacchantā’’, bảng biến cách danh từ nên được biết bằng cách mở rộng theo phương pháp đã nói cho từ ‘mahanta’. Tương tự, mẫu ‘purisa’ (‘‘gacchanto, gacchantā’’), mẫu ‘citta’ (‘‘gacchantaṃ, gacchantāni’’), và mẫu ‘itthī’ (‘‘gacchantī, gacchantī, gacchantiyo’’) nên được lấy. Theo cách này, dựa vào ba tánh, bảng biến cách danh từ của hàng ngàn từ như ‘‘caraṃ, caranto, carantaṃ, carantī’’, ‘‘dadaṃ, dadanto, dadantaṃ, dadantī’’ v.v... nên được trình bày chi tiết.

เย ปนาจริยา ‘‘คจฺฉนฺโต’’ติอาทีนํ ปจฺจตฺตาลปนพหุวจนตฺตญฺจ ‘‘คจฺฉํ’’อิจฺจาทีนํ อาลปเนกวจนตฺตญฺจ อิจฺฉนฺติ, เต สมมฺเหหิ ปโยโค สาสเน น ทิฏฺโฐ นยวเสนาคเหตพฺพตฺตา. ตสฺมา ตานิ เอตฺถ น วทาม. อยํ ปน วิเสโส ทิฏฺโฐ. เสยฺยถิทํ?

Còn những vị thầy nào chủ trương rằng các từ như ‘gacchanto’ là hô cách số nhiều ngôi thứ nhất và các từ như ‘gacchaṃ’ là hô cách số ít, (quan điểm) của các vị ấy không tương đồng với chúng tôi vì cách dùng như vậy không được thấy trong giáo pháp, do bởi không nên tiếp nhận theo phương pháp ấy. Do đó, chúng tôi không nói về những điều ấy ở đây. Tuy nhiên, sự khác biệt này được thấy. Đó là gì?

‘‘คจฺฉํ วิธม’’มิจฺจาทิ-ปทานิ มุนิสาสเน;

กตฺถจาขฺยาติกา โหนฺติ, กตฺถจิ ปน นามิกา.

Các từ như ‘gacchaṃ’, ‘vidhamaṃ’ trong giáo pháp của bậc Mâu-ni; đôi khi là động từ, và đôi khi là danh từ.

‘‘ตสฺสาหํ สนฺติเก คจฺฉํ,โส เม สตฺถา ภวิสฺสติ;

วิธมํ เทว เต รฏฺฐํ,ปุตฺโต เวสฺสนฺตโร ตว.

‘Tôi đi đến gần vị ấy, vị ấy sẽ là thầy của tôi; Tâu thiên tử, tôi là Vessantara, con trai của ngài, đang tàn phá vương quốc của ngài.’

อธมฺมํ [Pg.241] สารถิ กยิรา, มญฺเจ ตฺวํ นิกฺขนํ วเน’’;

อิจฺเจวมาทโย เญยฺยา, ปโยคา เอตฺถ ธีมตา.

‘Này người đánh xe, ngươi làm điều phi pháp, ngươi đang đào (đất làm) giường trong rừng’; những cách dùng như vậy ở đây bậc trí nên biết.

‘‘คจฺฉิสฺสามิ วิธมี’’ติ-อาทินา ชินสาสเน;

นานากาลปุริสานํ, วเสนตฺถํ วเท วิทู.

Trong giáo pháp của bậc Toàn Giác, bậc hiền trí nên nói lên ý nghĩa của các từ như ‘gacchissāmi’, ‘vidhamī’ tùy theo các thời và các ngôi khác nhau.

นามตฺเต ปน ‘‘คจฺฉนฺโต, วิธมนฺโต’’ติอาทินา;

‘‘คจฺฉ’’มิจฺเจวมาทีน-มตฺถมตฺถวิทู วเท.

Còn về phương diện danh từ, bậc hiền trí nên nói lên ý nghĩa của các từ như ‘gacchaṃ’ bằng các từ như ‘gacchanto’, ‘vidhamanto’.

อิทานิ สมคติกตฺเตปิ ‘‘ชานํ, ปสฺส’’นฺติอาทีนํ ลิงฺควิภตฺติวจนนฺตรวเสน โย วิเสโส ทิสฺสติ, ตํ วทาม. ตถา หิ ‘‘สา ชานํเยว อาห น ชานามีติ, ปสฺสํเยว อาห น ปสฺสามี’’ติ เอวมาทีสุ ชานํ ปสฺสํ สทฺทานํ ‘‘ชานนฺตี ปสฺสนฺตี’’ติ ลิงฺคนฺตรวเสน ปริวตฺตนํ ภวตีติ ทฏฺฐพฺพํ. อิมินา ‘‘คจฺฉํ’’อิติ สทฺทสฺสปิ ยถาปโยคํ ‘‘คจฺฉนฺตี’’ติ อิตฺถิยา กถนตฺโถ ลพฺภติ เตหิ สมานคติกตฺตา, น ‘‘คจฺฉนฺโต’’ติ สทฺทสฺส ‘‘คจฺฉนฺตี’’ติ อิตฺถิยา กถนตฺโถ ลพฺภติ เตหิ อสมานคติกตฺตาติ การณํ ทสฺสิตํ โหติ. ‘‘อปิ นุ ตุมฺเห อายสฺมนฺโต เอกนฺตสุขํ โลกํ ชานํ ปสฺสํ วิหรถา’’ติ เอตฺถ ‘‘ชานนฺตา ปสฺสนฺตา’’ติ วจนนฺตรวเสน ปริวตฺตนํ ภวตีติ ทฏฺฐพฺพํ. อิมินา ปน ‘‘คจฺฉํ’’อิติ สทฺทสฺสปิ ยถาปโยคํ ‘‘คจฺฉนฺตา’’ติ พหุวจนตฺโถ ลพฺภติ เตหิ สมานคติกตฺตา, น ‘‘คจฺฉนฺเต’’ติ สทฺทสฺส ‘‘คจฺฉนฺตา’’ติ พหุวจนตฺโถ ลพฺภติ เตหิ อสมานคติกตฺตาติ การณํ ทสฺสิตํ โหติ. เอส นโย อุตฺตรตฺราปิ. ‘‘ภรนฺติ มาตาปิตโร, ปุพฺเพ กตมนุสฺสร’’นฺติ เอตฺถ อนุสฺสรํสทฺทสฺส ‘‘อนุสฺสรนฺตา’’ติ วจนนฺตรวเสน ปริวตฺตนํ ภวติ. ‘‘สทฺธมฺโม ครุกาตพฺโพ, สรํ พุทฺธาน สาสน’’นฺติ เอตฺถ สรํสทฺทสฺส สรนฺเตนาติ วิภตฺตนฺตรวเสน ปริวตฺตนํ ภวติ. ‘‘ผุสํ ภูตานิ สณฺฐานํ, มนสา คณฺหโต [Pg.242] ยถา’’ติ เอตฺถ ผุสํสทฺทสฺสปิ ‘‘ผุสนฺตสฺสา’’ติ วิภตฺตนฺตรวเสน ปริวตฺตนํ ภวติ. ตถา ‘‘ยาจํ อททมปฺปิโย’’ติ เอตฺถาปิ ยาจํสทฺทสฺส ‘‘ยาจนฺตสฺสา’’ติ วิภตฺตนฺตรวเสน ปริวตฺตนํ ภวติ. ยาจนฺติ วา ยาจิตพฺพํ ธนํ, อิมินา นเยน นานปฺปการโต ปริวตฺตนํ เวทิตพฺพํ. อิติ ‘‘ภวํกร’’นฺติอาทีนํ วิสทิสปทมาลา จ ‘‘คจฺฉํ, จร’’นฺติอาทีนํ สทิสปทมาลา จ ‘‘ชานํ, ปสฺส’’นฺติอาทีนํ ลิงฺควิภตฺติวจนนฺตรวเสน กตฺถจิ ปริวตฺตนนฺติ อยํ ติวิโธปิ อากาโร อาขฺยาติกปทตฺถวิภาวนาย สทฺธึ กถิโต ปาวจนวเร โสตูนํ สทฺเทสฺวตฺเถสุ จ วิสารทพุทฺธิปฏิลาภตฺถํ. สพฺพเมตญฺหิ สนฺธาย อิมา คาถา วุตฺตา –

Bây giờ, mặc dù có cùng bản chất, chúng tôi sẽ nói về sự khác biệt được thấy nơi các từ như ‘jānaṃ’, ‘passaṃ’ tùy theo sự khác biệt về tính, cách, và số. Thật vậy, trong các ví dụ như ‘sā jānaṃyeva āha na jānāmīti, passaṃyeva āha na passāmīti’ (cô ấy, trong khi biết, đã nói ‘tôi không biết’; trong khi thấy, đã nói ‘tôi không thấy’), nên hiểu rằng các từ ‘jānaṃ’ và ‘passaṃ’ được biến đổi thành ‘jānantī’ và ‘passantī’ do sự khác biệt về tính. Do điều này, lý do được chỉ ra rằng: đối với từ ‘gacchaṃ’, tùy theo cách dùng, ý nghĩa nói về nữ tính là ‘gacchantī’ được chấp nhận, vì chúng có cùng bản chất; còn đối với từ ‘gacchanto’, ý nghĩa nói về nữ tính là ‘gacchantī’ không được chấp nhận, vì chúng không có cùng bản chất. Trong câu ‘Api nu tumhe āyasmanto ekantasukhaṃ lokaṃ jānaṃ passaṃ viharathā’ (Thưa các hiền giả, quý vị có đang an trú, biết và thấy một thế giới hoàn toàn an lạc không?), nên hiểu rằng có sự biến đổi thành ‘jānantā’ và ‘passantā’ do sự khác biệt về số. Và do điều này, lý do được chỉ ra rằng: đối với từ ‘gacchaṃ’, tùy theo cách dùng, ý nghĩa số nhiều là ‘gacchantā’ được chấp nhận, vì chúng có cùng bản chất; còn đối với từ ‘gacchante’, ý nghĩa số nhiều là ‘gacchantā’ không được chấp nhận, vì chúng không có cùng bản chất. Phương pháp này cũng áp dụng cho các trường hợp sau. Trong câu ‘Bharanti mātāpitaro, pubbe katamanussaraṃ’ (Cha mẹ nuôi dưỡng, trong khi nhớ lại việc đã làm trước đây), từ ‘anussaraṃ’ được biến đổi thành ‘anussarantā’ do sự khác biệt về số. Trong câu ‘Saddhammo garukātabbo, saraṃ buddhāna sāsanaṃ’ (Diệu pháp nên được tôn kính, bởi người đang nhớ đến giáo pháp của chư Phật), từ ‘saraṃ’ được biến đổi thành ‘sarantena’ do sự khác biệt về cách. Trong câu ‘Phusaṃ bhūtāni saṇṭhānaṃ, manasā gaṇhato yathā’ (Giống như người dùng tâm nắm bắt hình tướng của các chúng sanh trong khi tiếp xúc), từ ‘phusaṃ’ được biến đổi thành ‘phusantassā’ do sự khác biệt về cách. Tương tự, trong câu ‘yācaṃ adadamappiyo’ (người không cho kẻ đang xin thì không được yêu mến), từ ‘yācaṃ’ cũng được biến đổi thành ‘yācantassā’ do sự khác biệt về cách. Hoặc ‘Yācanti yācitabbaṃ dhanaṃ’ (họ xin của cải nên được xin). Theo phương pháp này, sự biến đổi theo nhiều cách khác nhau nên được hiểu. Như vậy, (1) chuỗi từ không tương đồng như ‘bhavaṃkaraṃ’, (2) chuỗi từ tương đồng như ‘gacchaṃ, caraṃ’, và (3) sự biến đổi đôi khi của các từ như ‘jānaṃ, passaṃ’ tùy theo sự khác biệt về tính, cách, và số — cả ba phương diện này đã được trình bày cùng với sự phân tích ý nghĩa của các động từ trong giáo pháp cao quý, nhằm mục đích cho người nghe đạt được trí tuệ sắc bén về từ ngữ và ý nghĩa. Nhắm đến tất cả những điều này, các câu kệ sau đây đã được nói lên:

‘‘ภวํ กรํ อรหํ สํ, มหํ’’อิติ ปทานิ ตุ;

วิสทิสานิ สมฺโภนฺติ, อญฺญมญฺญนฺติ ลกฺขเย.

Các từ ‘bhavaṃ’, ‘karaṃ’, ‘arahaṃ’, ‘saṃ’, ‘mahaṃ’ thì nên ghi nhận rằng chúng không tương đồng với nhau.

‘‘คจฺฉํ จรํ ททํ ติฏฺฐํ, จินฺตยํ ภาวยํ วทํ;

ชานํ ปสฺส’’นฺติอาทีนิ, สมานานิ ภวนฺติ หิ.

Các từ như ‘gacchaṃ’, ‘caraṃ’, ‘dadaṃ’, ‘tiṭṭhaṃ’, ‘cintayaṃ’, ‘bhāvayaṃ’, ‘vadaṃ’, ‘jānaṃ’, ‘passaṃ’ thì quả thật là tương đồng.

ตตฺร ‘‘ชาน’’นฺติอาทีนํ, กตฺถจิ ปริวตฺตนํ;

ลิงฺควิภตฺติวจน-นฺตรโต ปน ทิสฺสตีติ.

Trong số đó, đối với các từ như ‘jānaṃ’, đôi khi sự biến đổi được thấy là do sự khác biệt về tính, cách, và số.

อปิจ อยํ สพฺเพสมฺปิ นิคฺคหีตนฺตปุลฺลิงฺคานํ ปกติ, ยทิทํ ทฺวีสุ ลิงฺเคสุ ฉสุ วิภตฺตีสุ เตรสสุ วจเนสุ อญฺญตรลิงฺควิภตฺติวจนวเสน ปริวตฺตนํ. อยมฺปิ ปเนตฺถ นีติ เวทิตพฺพา.

Hơn nữa, đây là bản chất của tất cả các danh từ nam tính tận cùng bằng niggahīta, đó là sự biến đổi theo một tính, cách, hoặc số nào đó trong hai tính, sáu cách, và mười ba số. Quy tắc này cũng nên được biết ở đây.

‘‘คจฺฉํ จร’’นฺติอาทีนิ, วิปฺปกตวโจ สิยุํ;

‘‘คจฺฉมาโน จรมาโน’’, อิจฺจาทีนิ ปทานิ จ.

Các từ như ‘gacchaṃ’, ‘caraṃ’ và cả các từ như ‘gacchamāno’, ‘caramāno’ có thể là những từ chỉ hành động chưa hoàn tất.

‘‘มหํ ภว’’นฺติ เอตานิ, วิปฺปกตวโจปิ จ;

อวิปฺปกตวโจ จ, สิยุํ อตฺถานุรูปโต.

Các từ ‘mahaṃ’, ‘bhavaṃ’ này, tùy theo ý nghĩa, có thể là những từ chỉ hành động chưa hoàn tất, và cũng có thể là những từ chỉ hành động đã hoàn tất.

‘‘อรหํ [Pg.243] ส’’นฺติ เอตานิ, วินิมุตฺตานิ สพฺพถา;

อาการํ ติวิธมฺเปตํ, กเร จิตฺเต สุเมธโสติ.

Các từ ‘arahaṃ’, ‘saṃ’ này thì hoàn toàn được giải thoát (khỏi sự phân biệt này). Bậc hiền trí nên ghi nhớ trong tâm ba phương diện này.

สวินิจฺฉโยยํ นิคฺคหีตนฺตปุลฺลิงฺคานํ ปกติรูปสฺส นามิกปทมาลาวิภาโค.

Đây là sự phân tích chuỗi danh từ có hình thức cơ bản là các danh từ nam tính tận cùng bằng niggahīta, cùng với sự quyết trạch.

อาการนฺตตาปกติกํ นิคฺคหีตนฺตปุลฺลิงฺคํ นิฏฺฐิตํ.

Phần về danh từ nam tính tận cùng bằng niggahīta có bản chất tận cùng bằng ‘a’ đã kết thúc.

อิทานิ ธนภูติอิจฺเจตสฺส ปกติรูปสฺส อญฺเญสญฺจ ตํสทิสานํ นามิกปทมาลาวิภาคํ วกฺขามิ ปุพฺพาจริยมตํ ปุเรจรํ กตฺวา.

Bây giờ, sau khi đặt quan điểm của các vị thầy xưa lên trước, tôi sẽ giải thích sự phân chia chuỗi danh từ của hình thức cơ bản ‘dhanabhūti’ và của các từ khác tương tự nó.

อคฺคิ, อคฺคี, อคฺคโย. อคฺคึ, อคฺคี, อคฺคโย. อคฺคินา, อคฺคีหิ, อคฺคีภิ. อคฺคิสฺส, อคฺคิโน, อคฺคีนํ. อคฺคินา, อคฺคีหิ, อคฺคีภิ. อคฺคิสฺส, อคฺคิโน, อคฺคีนํ. อคฺคิสฺมึ, อคฺคิมฺหิ, อคฺคีสุ. โภ อคฺคิ, โภ อคฺคี, ภวนฺโต อคฺคโย. ยมกมหาเถรมตํ.

Aggi, aggī, aggayo. Aggiṃ, aggī, aggayo. Agginā, aggīhi, aggībhi. Aggissa, aggino, aggīnaṃ. Agginā, aggīhi, aggībhi. Aggissa, aggino, aggīnaṃ. Aggismiṃ, aggimhi, aggīsu. Bho aggi, bho aggī, bhavanto aggayo. (Đây là) quan điểm của trưởng lão Yamaka.

เอตฺถ กิญฺจาปิ นิสฺสกฺกวจนฏฺฐาเน ‘‘อคฺคิสฺมา, อคฺคิมฺหา’’ติ อิมานิ นาคตานิ, ตถาปิ ตตฺถ ตตฺถ ตํสทิสปฺปโยคทสฺสนโต คเหตพฺพานิ. ‘‘อคฺคินา, อคฺคิสฺมา, อคฺคิมฺหา’’ติ กโม จ เวทิตพฺโพ.

Ở đây, mặc dù các hình thức ‘aggismā, aggimhā’ không được nêu ra ở vị trí của xuất xứ cách, tuy nhiên chúng nên được tiếp nhận do thấy được cách dùng của các từ tương tự ở nhiều nơi khác nhau. Và thứ tự ‘agginā, aggismā, aggimhā’ nên được hiểu.

ธนภูติ, ธนภูตี, ธนภูตโย. ธนภูตึ, ธนภูตี, ธนภูตโย. ธนภูตินา, ธนภูตีหิ, ธนภูตีภิ. ธนภูติสฺส, ธนภูติโน, ธนภูตีนํ. ธนภูตินา, ธนภูติสฺมา, ธนภูติมฺหา, ธนภูตีหิ, ธนภูตีภิ. ธนภูติสฺส, ธนภูติโน, ธนภูตีนํ. ธนภูติสฺมึ, ธนภูติมฺหิ, ธนภูตีสุ. โภ ธนภูติ, โภ ธนภูตี, ภวนฺโต ธนภูตโย.

Dhanabhūti, dhanabhūtī, dhanabhūtayo. Dhanabhūtiṃ, dhanabhūtī, dhanabhūtayo. Dhanabhūtinā, dhanabhūtīhi, dhanabhūtībhi. Dhanabhūtissa, dhanabhūtino, dhanabhūtīnaṃ. Dhanabhūtinā, dhanabhūtismā, dhanabhūtimhā, dhanabhūtīhi, dhanabhūtībhi. Dhanabhūtissa, dhanabhūtino, dhanabhūtīnaṃ. Dhanabhūtismiṃ, dhanabhūtimhi, dhanabhūtīsu. Hỡi dhanabhūti, hỡi dhanabhūtī, hỡi các dhanabhūtayo.

สิริภูติ โสตฺถิภูติ, สุวตฺถิภูติ อคฺคินิ;

คินิ โชติ ทธิ ปาณิ, อิสิ สนฺธิ มุนิ มณิ.

Siribhūti sotthibhūti, suvatthibhūti aggini; Gini joti dadhi pāṇi, isi sandhi muni maṇi.

พฺยาธิ [Pg.244] คณฺฐิ รวิ มุฏฺฐิ, กวิ คิริ กปิ นิธิ;

กุจฺฉิ วตฺถิ วิธิ สาลิ, วีหิ ราสิ อหิ มสิ.

Byādhi gaṇṭhi ravi muṭṭhi, kavi giri kapi nidhi; Kucchi vatthi vidhi sāli, vīhi rāsi ahi masi.

สาติ เกสิ กิมิ โพนฺทิ, โพธิ ทีปิ ปติ หริ;

อริ ธนิ ติมิ กลิ, สารถฺยุทธิ อญฺชลิ,

Sāti kesi kimi bondi, bodhi dīpi pati hari; Ari dhani timi kali, sārathyudadhi añjali,

อธิปติ นรปติ, อสิ ญาติ นิรูปธิ;

สมาธิ ชลธิจฺจาที, ธนภูติสมา มตา.

Adhipati narapati, asi ñāti nirūpadhi; Samādhi jaladhi, v.v... được cho là tương tự như dhanabhūti.

อถ วา เอเตสุ อธิปติสทฺทสฺส ‘‘อธิปติยา สตฺตา’’ติ ปาฬิทสฺสนโต ‘‘อธิปติยา’’ติ สตฺตมีรูปมฺปิ อิจฺฉิตพฺพํ. อปิจ ‘‘อสาเร สารมติโน’’ติ ปาฬิยํ อิการนฺตสมาสปทโต โยวจนสฺส โนอาเทสทสฺสนโต กฺวจิ อธิปติอิจฺจาทีนํ อิการนฺตสมาสปทานํ ‘‘อธิปติโน’’ติอาทินาปิ ปจฺจตฺโตปโยครูปานิ อิจฺฉิตพฺพานิ อีการนฺตานํ ทณฺฑีสทฺทาทีนํ ‘‘ทณฺฑิโน’’ติอาทีนิ ปจฺจตฺโตปโยคสมฺปทานสามิวจนรูปานิ วิย. คหปติชานิปติสทฺทาทีนํ ปน สมาสปทานมฺปิ เอวรูปานิ ปจฺจตฺโตปโยครูปานิ น อิจฺฉิตพฺพานิ ‘‘คหปตโย ชานิปตโย’’ติอาทินา นเยน ยถาปาวจนํ คเหตพฺพรูปตฺตา. อิสิ มุนิสทฺทานํ ปนาลปนฏฺฐาเน ‘‘อิเส, มุเส’’ติ รูปนฺตรมฺปิ คเหตพฺพํ ‘‘ปุตฺโต อุปฺปชฺชตํ อิเส. ปฏิคฺคณฺห มหามุเน’’ติ ทสฺสนโต.

Hoặc là, trong số các từ này, đối với từ adhipati, do thấy có trong Pāli câu «adhipatiyā sattā», nên hình thức vị trí cách «adhipatiyā» cũng cần được chấp nhận. Hơn nữa, trong Pāli câu «asāre sāramatino», do thấy có sự thay thế 'no' cho vĩ ngữ số nhiều 'yo' sau một từ kép tận cùng bằng 'i', nên đôi khi đối với các từ kép tận cùng bằng 'i' như adhipati v.v..., các hình thức đối cách và sở hữu cách như «adhipatino» v.v... cũng cần được chấp nhận, giống như các hình thức đối cách, chỉ định cách, và sở hữu cách số nhiều «daṇḍino» v.v... của các từ tận cùng bằng 'ī' như daṇḍī v.v... Tuy nhiên, đối với các từ kép như gahapati, jānipati v.v..., các hình thức đối cách và sở hữu cách như vậy không nên được chấp nhận, vì chúng phải được lấy theo như Thánh điển theo phương pháp «gahapatayo jānipatayo» v.v... Hơn nữa, đối với các từ isi và muni, ở hô cách, các hình thức khác là «ise, muse» cũng cần được lấy, do thấy có trong câu «putto uppajjataṃ ise. Paṭiggaṇha mahāmune».

เย ปเนตฺถ อมฺเหหิ อคฺคินิ คินิสทฺทา วุตฺตา, ตตฺเรเก เอวํ วทนฺติ ‘‘อคฺคินิสทฺโท ปจฺจตฺเตกวจนภาเวเยว ลพฺภติ, น ปจฺจตฺตพหุวจนภาเว อุปโยคภาวาทีสุ วา’’ติ. เกจิ ปน ‘‘ปาฬิยํ อคฺคินิสทฺโท นาม นตฺถิ, คินิสทฺโทเยว อตฺถี’’ติ วทนฺติ. เกจิ ‘‘คินิสทฺโท นาม นตฺถิ, อคฺคินิสทฺโทเยวตฺถี’’ติ [Pg.245] วทนฺติ. สพฺพเมตํ น ยุชฺชติ อคฺคินิ คินิสทฺทานมุปลพฺภนโต, สพฺพาสุปิ วิภตฺตีสุ ทฺวีสุ วจเนสุ โยเชตพฺพตาทสฺสนโต จ. ตถา หิ สุตฺตนิปาเต โกกาลิกสุตฺเต –

Về các từ aggini và gini đã được chúng tôi đề cập ở đây, một số người nói về chúng như sau: «Từ aggini chỉ được tìm thấy ở chủ cách số ít, chứ không ở chủ cách số nhiều hay ở đối cách, v.v...». Một số khác lại nói: «Trong Pāli, không có từ nào là aggini, chỉ có từ gini». Một số lại nói: «Không có từ nào là gini, chỉ có từ aggini». Tất cả những điều này đều không đúng, vì các từ aggini và gini đều được tìm thấy, và vì thấy rằng chúng nên được áp dụng trong tất cả các biến cách và trong cả hai số. Thật vậy, trong kinh Kokālika thuộc Kinh Tập –

‘‘น หิ วคฺคุ วทนฺติ วทนฺตา,นาภิชวนฺติ น ตาณมุเปนฺติ;

องฺคาเร สนฺถเต เสนฺติ,อคฺคินึ สมฺปชฺชลิตํ ปวิสนฺตี’’ติ

«Vì những người nói năng không hòa ái, họ không vội vã, không tìm được nơi nương tựa; họ nằm trên than hồng rải rác, họ đi vào ngọn lửa đang bùng cháy».

อิมสฺมึ ปเทเส ‘‘อคฺคินิ’’นฺติ อุปโยควจนํ ทิสฺสติ. เตนาห อฏฺฐกถาจริโย ‘‘อคฺคินึ สมฺปชฺชลิตนฺติ สมนฺตโตชาลํ สพฺพทิสาสุ จ สมฺปชฺชลิตมคฺคิ’’นฺติ. ตตฺเรว จ สุตฺตนิปาเต โกกาลิกสุตฺเต –

Trong đoạn này, «agginiṃ» được thấy là một từ ở đối cách. Do đó, vị sớ giải sư đã nói: «agginiṃ sampajjalitaṃ có nghĩa là ngọn lửa bùng cháy với ngọn lửa tứ phía và cháy rực ở mọi hướng». Và cũng chính trong kinh Kokālika thuộc Kinh Tập –

‘‘อถ โลหมยํ ปน กุมฺภึ,อคฺคินิสญฺชลิตํ ปวิสนฺติ;

ปจฺจนฺติ หิ ตาสุ จิรรตฺตํ,อคฺคินิสมาสุ สมุปฺลวาเต’’ติ

«Rồi họ đi vào một cái vạc bằng sắt, đang bùng cháy với lửa; vì họ bị nấu trong đó một thời gian dài, trong những (cái vạc) giống như lửa, khi họ trồi lên hụp xuống».

อิมสฺมึ ปเทเส สมาสวิสยตฺตา อคฺคินิสญฺชลิตนฺติ อคฺคินีหิ สญฺชลิตนฺติ อตฺโถ ลพฺภติ, ตถา อคฺคินิสมาสูติ อคฺคินีหิ สทิสาสูติ อตฺโถปิ. เอวํ สมาสวิธานมุเขน ‘‘อคฺคินีหี’’ติ กรณวจนมฺปิ ทิสฺสติ.

Trong đoạn này, vì là vấn đề của một từ kép, «agginisañjalitaṃ» có nghĩa là «bùng cháy với những ngọn lửa», tương tự, «agginisamāsu» cũng có nghĩa là «tương tự như những ngọn lửa». Như vậy, thông qua cách cấu tạo từ kép, từ ở công cụ cách «agginīhi» cũng được thấy.

คินิสทฺโทปิ จ ปาฬิยํ ทิสฺสติ. ตถา หิ ‘‘ตเมว กฏฺฐํ ทหติ, ยสฺมา โส ชายเต คินี’’ติ จูฬโพธิจริยายํ คินิสทฺโท ทิฏฺโฐ. เกจิ ปเนตฺถ สนฺธิวเสน อการโลปํ สญฺโญคาทิสฺส จ คการสฺส โลปํ วทนฺติ, ตมฺปิ น ยุชฺชติ ตสฺสา ปาฬิยา อฏฺฐกถายํ ‘‘ยสฺมาติ [Pg.246] ยโต กฏฺฐา. คินีติ อคฺคี’’ติ เอวํ คินิสทฺทสฺส อุลฺลิงฺเคตฺวา วจนโต. ตถา ‘‘ฉนฺนา กุฏิ อาหิโต คินี’’ติ อิมสฺส ธนิยสุตฺตสฺส อฏฺฐกถายํ ‘‘อาหิโตติ อาภโต ชาลิโต วา. คินีติ อคฺคี’’ติ วจนโต, ตเถว จ ‘‘มหาคินิ ปชฺชลิโต, อนาหาโรปสมฺมตี’’ติ อิมิสฺสา เถรคาถาย สํวณฺณนายํ ‘‘คินีติ อคฺคี’’ติ วจนโต. ยทิ หิ คินิสทฺโท วิสุํ น สิยา, อฏฺฐกถาจริยา ‘‘ชายเต คินี’’ติอาทีนิ ‘‘ชายเต อคฺคินี’’ติอาทินา ปทจฺเฉทวเสน อตฺถํ วเทยฺยุํ. ยสฺมา เอวํ น วทึสุ, ‘‘คินีติ อคฺคี’’ติ ปน วทึสุ, เตน ญายติ ‘‘คินิสทฺโทปิ วิสุํ อตฺถี’’ติ. เย ‘‘คินิสทฺโท นตฺถี’’ติ วทนฺติ, เตสํ วจนํ น คเหตพฺพเมว สาสเน คินิสทฺทสฺสุปลพฺภนโต. สุตฺตนิปาตฏฺฐกถายญฺหิ ‘‘ฉนฺนา กุฏิ อาหิโต คินี’’ติ ปาฐสฺส สํวณฺณนายเมว ‘‘เตสุ ฐาเนสุ อคฺคินิ ‘คินี’ติ โวหริยตี’’ติ ตสฺส อภิธานนฺตรํ วุตฺตํ, ตสฺมา มยเมตฺถ คาถารจนํ กริสฺสาม –

Và từ gini cũng được thấy trong Pāli. Thật vậy, trong Cūḷabodhicariyā, từ gini đã được thấy: «tameva kaṭṭhaṃ dahati, yasmā so jāyate ginī». Một số người ở đây nói rằng do liên âm (sandhi), có sự lược bỏ âm 'a' và lược bỏ âm 'g' ở đầu phụ âm kép, điều đó cũng không đúng, vì trong sớ giải của đoạn Pāli đó, từ gini đã được chỉ ra và đọc như sau: «yasmā nghĩa là yato kaṭṭhā. Ginī nghĩa là aggī». Tương tự, trong sớ giải của kinh Dhaniya, đối với câu «channā kuṭi āhito ginī», có đọc rằng: «āhitoti nghĩa là ābhato hoặc jālito. Ginī nghĩa là aggī», và cũng như vậy, trong phần giải thích của Trưởng Lão Kệ này «mahāgini pajjalito, anāhāropasammatī», có đọc rằng: «ginīti aggī». Nếu từ gini không phải là một từ riêng biệt, các vị sớ giải sư đã giải thích ý nghĩa của «jāyate ginī» v.v... bằng cách phân tách từ thành «jāyate agginī» v.v... Vì họ đã không nói như vậy, mà lại nói «ginīti aggī», do đó có thể biết rằng từ gini cũng tồn tại riêng biệt. Lời của những người nói «từ gini không tồn tại» hoàn toàn không nên được chấp nhận, vì từ gini được tìm thấy trong giáo pháp. Thật vậy, trong Sớ giải Kinh Tập, chính trong phần giải thích của đoạn «channā kuṭi āhito ginī», một tên gọi khác của nó đã được nói đến: «ở những nơi đó, aggini được gọi là ‘ginī’», do đó chúng tôi sẽ sáng tác một bài kệ ở đây –

วิเทหรฏฺฐมชฺฌมฺหิ, ยํ ตํ นาเมน วิสฺสุตํ;

รฏฺฐํ ปพฺพตรฏฺฐนฺติ, ทสฺสเนยฺยํ มโนรมํ.

Ở giữa xứ Videha, có xứ sở kia nổi danh với tên gọi; là xứ Pabbataraṭṭha, đáng chiêm ngưỡng và đẹp lòng.

ธมฺมโกณฺฑวฺหยํ ตตฺถ, นครํ อตฺถิ โสภนํ;

ตมฺหิ ฐาเน มนุสฺสานํ, ภาสา เอว คินิจฺจยํ.

Ở đó, có một thành phố huy hoàng tên là Dhammakoṇḍa; tại nơi ấy, ngôn ngữ của người dân chính là 'gini'.

‘‘คินิ คินี คินโย’’ติ-อาทินา ปวเท วิทู;

ปทมาลํ ยถา อคฺคิ-สทฺทสฺเสว สุเมธโส.

Bậc trí nên tuyên bố (cách biến cách) bắt đầu bằng «Gini ginī ginayo» v.v...; bậc hiền trí (nên tuyên bố) bảng biến cách giống hệt như của từ aggi.

อิติ อลาพุ ลาพุสทฺทา วิย อคฺคินิ คินิสทฺทาปิ ภควโต ปาจเน ทิสฺสนฺตีติ เวทิตพฺพา. ยถา ปน อคฺคินิสทฺทสฺส สพฺพาสุ วิภตฺตีสุ ทฺวีสุ วจเนสุ โยเชตพฺพตา สิทฺธา, ตถา คินิสทฺทสฺสปิ สิทฺธาว โหติ. ตสฺมาตฺร –

Như vậy, nên biết rằng các từ aggini và gini cũng được thấy trong kinh điển của Đức Thế Tôn, giống như các từ alābu và lābu. Hơn nữa, cũng như việc biến cách của từ aggini trong tất cả các biến cách và hai số đã được xác lập, thì việc biến cách của từ gini cũng được xác lập như vậy. Do đó, ở đây –

อคฺคินิ[Pg.247], อคฺคินี, อคฺคินโย. อคฺคินึ, อคฺคินี, อคฺคินโย. อคฺคินินา, อคฺคินีหิ, อคฺคินีภิ. อคฺคินิสฺส, อคฺคินีนํ. อคฺคินินา, อคฺคินิสฺมา, อคฺคินิมฺหา, อคฺคินีหิ, อคฺคินีภิ. อคฺคินิสฺส, อคฺคินีนํ. อคฺคินิสฺมึ, อคฺคินิมฺหิ, อคฺคินีสุ. โภ อคฺคินิ, ภวนฺโต อคฺคินี, ภวนฺโต อคฺคินโย.

Aggini, agginī, agginayo. Agginiṃ, agginī, agginayo. Aggininā, agginīhi, agginībhi. Agginissa, agginīnaṃ. Aggininā, agginismā, agginimhā, agginīhi, agginībhi. Agginissa, agginīnaṃ. Agginismiṃ, agginimhi, agginīsu. Hỡi aggini, hỡi các agginī, hỡi các agginayo.

‘‘คินิ, คินี, คินโย. คินึ, คินี, คินโย, คินินา’’ติ สพฺพํ โยเชตพฺพํ. อิติ ปาฬินยานุสาเรน อคฺคินิ คินิสทฺทานํ นามิกปทมาลา โยชิตา. อถ วา ยถา สกฺกฏภาสายํ สตฺว ปทฺธสฺวามินีติ สญฺโญควเสน วุตฺตานํ สทฺทานํ มาคธภาสํ ปตฺวา สตฺตวปทุมสุวามินีติ นิสฺสญฺโญควเสน อุจฺจาริตา ปาฬิ ทิสฺสติ ‘‘ตฺวญฺจ อุตฺตมสตฺตโว’’ติอาทินา, ตถา สกฺกฏภาสายํ อคฺนีติ สญฺโญควเสน วุตฺตสฺส มาคธภาสํ ปตฺวา ‘‘อคฺคินี’’ติ สญฺโญคนการวเสน อุจฺจาริตา ปาฬิ ทิสฺสติ ‘‘อคฺคินึ สมฺปชฺชลิตํ ปวิสนฺตี’’ติอาทิกา. ยถา จ เวยฺยากรเณหิ สกฺกฏภาสาภูโต อคฺนิสทฺโท สพฺพาสุ วิภตฺตีสุ ตีสุ วจเนสุ โยชิยติ, ตถา มาคธภาสาภูโต อคฺคินิสทฺโทปิ สพฺพาสุ วิภตฺตีสุ ทฺวีสุ วจเนสุ โยเชตพฺโพว โหติ, ตสฺมา โส อิธมฺเหหิ โยชิยติ, คินิสทฺโทปิ อคฺคินิสทฺเทน สมานตฺถตฺตา, อีสกญฺจ สรูปตฺตา ตเถว โยชิยตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

Toàn bộ (biến cách) nên được áp dụng (như sau): ‘Gini, ginī, ginayo. Giniṃ, ginī, ginayo, gininā’. Như vậy, bảng biến cách danh từ của các từ aggini và gini đã được áp dụng theo phương pháp Pāli. Hoặc là, cũng như các từ được nói với phụ âm kép trong tiếng Sanskrit như satva, paddha, svāminī, khi vào tiếng Magadha đã được phát âm không có phụ âm kép thành sattava, paduma, suvāminī, được thấy trong kinh Pāli qua các câu như ‘tvañca uttamasattavo’ v.v.; cũng vậy, từ được nói với phụ âm kép trong tiếng Sanskrit là agni, khi vào tiếng Magadha đã được phát âm với phụ âm kép na thành ‘agginī’, được thấy trong kinh Pāli qua các câu như ‘agginiṃ sampajjalitaṃ pavisantī’ v.v. Và cũng như từ agnisaddo thuộc tiếng Sanskrit được các nhà ngữ pháp học biến cách trong tất cả các biến cách và ba số, cũng vậy, từ agginisaddopi thuộc tiếng Magadha cũng nên được biến cách trong tất cả các biến cách và hai số. Do đó, nó được chúng tôi áp dụng ở đây, và nên hiểu rằng từ gini cũng được áp dụng tương tự như vậy, vì có cùng nghĩa với từ aggini và có hình thức hơi giống.

เอตฺถ สิยา – ยทิ อคฺคินิสทฺโท สพฺเพสุ วิภตฺติวจเนสุ โยเชตพฺโพ, อถ กสฺมา กจฺจายเน ‘‘อคฺคิสฺสินี’’ติ ลกฺขเณน สิมฺหิ ปเร อคฺคิสทฺทนฺตสฺส อินิอาเทโส ทสฺสิโตติ? สจฺจํ, ยถา นวกฺขตฺตุํ ฐเปตฺวา กเตกเสสสฺส ทสสทฺทสฺส โยวจนมฺหิ นวาเทสํ กตฺวา โยวจนสฺส อุติอาเทสํ กสฺมา ‘‘นวุตี’’ติ รูเป นิปฺผนฺเน ปุน ‘‘นวุตี’’ติ ปกตึ ฐเปตฺวา ตโต นํวจนํ กตฺวา ‘‘นวุตีน’’นฺติ รูปํ นิปฺผาทิตํ[Pg.248]. อิตฺถิลิงฺเค ปน นาทิเอกวจนานิ กตฺวา เตสํ ยาอาเทสํ กตฺวา ‘‘นวุติยา’’ติ รูปํ นิปฺผาทิตํ. ตถา หิ ‘‘ฉนฺนวุตีนํ ปาสณฺฑานํ ธมฺมานํ ปวรํ ยทิทํ สุคตวินยํ นวุติยา หํสสหสฺเสหิ ปริวุโต’’ติอาทีนิ ปโยคานิ ทิสฺสนฺติ. ตถา สิมฺหิ อคฺคิสทฺทนฺตสฺส อินิอาเทสกรณวเสน ‘‘อคฺคินี’’ติ รูเป นิปฺผนฺเนปิ ปุน ‘‘อคฺคินี’’ติ ปกตึ ฐเปตฺวา ตโต โยอํนาทโย วิภตฺติโย กตฺวา ‘‘อคฺคินิ, อคฺคินี, อคฺคินโย. อคฺคินึ, อคฺคินี, อคฺคินโย. อคฺคินินา’’ติอาทีนิ กถํ น นิปฺผชฺชิสฺสนฺตีติ สนฺนิฏฺฐานํ กาตพฺพํ.

Ở đây có thể có câu hỏi – nếu từ aggini nên được biến cách trong tất cả các biến cách và các số, vậy tại sao trong (ngữ pháp) Kaccāyana, với quy tắc ‘aggissa inī’, sự thay thế ini cho từ tận cùng bằng aggi khi biến cách si theo sau lại được chỉ ra? Đúng vậy, (nhưng) cũng như sau khi đã loại bỏ chín lần, đối với mười còn lại của một phần, sau khi thực hiện sự thay thế nava ở biến cách yo và thay thế uti cho biến cách yo, khi dạng ‘navutī’ được hình thành, lại đặt ‘navutī’ làm gốc, rồi thực hiện biến cách naṃ để tạo thành dạng ‘navutīnaṃ’. Còn trong nữ tính, sau khi thực hiện các biến cách số ít như nā, rồi thay thế chúng bằng yā, dạng ‘navutiyā’ được tạo thành. Thật vậy, các cách dùng như ‘channavutīnaṃ pāsaṇḍānaṃ dhammānaṃ pavaraṃ yadidaṃ sugatavinayaṃ’ và ‘navutiyā haṃsasahassehi parivuto’ được thấy. Tương tự như vậy, cần phải đưa ra kết luận rằng, ngay cả khi dạng ‘agginī’ đã được hình thành do việc thay thế ini cho từ tận cùng bằng aggi ở biến cách si, thì sau khi lại đặt ‘agginī’ làm gốc, rồi thực hiện các biến cách như yo, aṃ, nā, tại sao các dạng như ‘aggini, agginī, agginayo. Agginiṃ, agginī, agginayo. Aggininā’ v.v. lại không được hình thành?

สวินิจฺฉโยยํ อิการนฺตปุลฺลิงฺคานํ ปกติรูปสฺส นามิกปทมาลาวิภาโค.

Đây là sự phân chia có phân tích quyết đoán về bảng biến cách danh từ của dạng nguyên mẫu của các danh từ nam tính tận cùng bằng i.

อิการนฺตตาปกติกํ อิการนฺตปุลฺลิงฺคํ นิฏฺฐิตํ.

(Phần về) danh từ nam tính tận cùng bằng i có dạng nguyên mẫu tận cùng bằng i đã kết thúc.

อิทานิ ภาวี อิจฺเจตสฺส ปกติรูปสฺส อญฺเญสญฺจ ตํสทิสานํ นามิกปทมาลาวิภาคํ วกฺขาม ปุพฺพาจริยมตํ ปุเรจรํ กตฺวา.

Bây giờ, sau khi đặt quan điểm của các vị thầy xưa lên trước, chúng tôi sẽ nói về sự phân chia bảng biến cách danh từ của dạng nguyên mẫu này là bhāvī và của các từ khác tương tự nó.

ทณฺฑี, ทณฺฑี, ทณฺฑิโน. ทณฺฑึ, ทณฺฑี, ทณฺฑิโน. ทณฺฑินา, ทณฺฑีหิ, ทณฺฑีภิ. ทณฺฑิสฺส, ทณฺฑิโน, ทณฺฑีนํ. ทณฺฑินา, ทณฺฑีหิ, ทณฺฑีภิ. ทณฺฑิสฺส, ทณฺฑิโน, ทณฺฑีนํ. ทณฺฑิสฺมึ, ทณฺฑิมฺหิ, ทณฺฑีสุ. โภ ทณฺฑิ, โภ ทณฺฑี, ภวนฺโต ทณฺฑิโน. ยมกมหาเถรมตํ.

Daṇḍī, daṇḍī, daṇḍino. Daṇḍiṃ, daṇḍī, daṇḍino. Daṇḍinā, daṇḍīhi, daṇḍībhi. Daṇḍissa, daṇḍino, daṇḍīnaṃ. Daṇḍinā, daṇḍīhi, daṇḍībhi. Daṇḍissa, daṇḍino, daṇḍīnaṃ. Daṇḍismiṃ, daṇḍimhi, daṇḍīsu. Hỡi daṇḍi, hỡi các daṇḍī, hỡi các daṇḍino. (Đây là) quan điểm của Đại trưởng lão Yamaka.

เอตฺถ กิญฺจาปิ ‘‘ทณฺฑิน’’นฺติ อุปโยเคกวจนญฺจ ‘‘ทณฺฑิสฺมา, ทณฺฑิมฺหา’’ติ นิสฺสกฺกวจนญฺจ ‘‘ทณฺฑินี’’ติ ภุมฺเมกวจนญฺจ นาคตํ, ตถาปิ ตตฺถ ตตฺถ ตํสทิสสฺส ปโยคสฺส ทสฺสนโต คเหตพฺพเมว.

Mặc dù ở đây, đối cách số ít ‘daṇḍina’, xuất xứ cách (số ít) ‘daṇḍismā, daṇḍimhā’, và vị trí cách số ít ‘daṇḍinī’ không được nêu ra, tuy nhiên, chúng vẫn nên được chấp nhận vì thấy có cách dùng tương tự ở những nơi khác.

‘‘ภณ [Pg.249] สมฺม อนุญฺญาโต, อตฺถํ ธมฺมญฺจ เกวลํ;

สนฺติ หิ ทหรา ปกฺขี, ปญฺญวนฺโต ชุตินฺธรา’’ติ

‘Này bạn, được phép rồi, hãy nói toàn bộ ý nghĩa và giáo pháp; Vì có những vị trẻ tuổi thuộc phe (chúng ta), có trí tuệ, mang ánh sáng.’

ปาฬิยํ ‘‘ปกฺขี’’อิติ ปจฺจตฺตพหุวจนสฺส ทสฺสนโต ปน ‘‘ทณฺฑี’’อิติ ปจฺจตฺโตปโยคพหุวจนานิ วุตฺตานีติ ทฏฺฐพฺพํ.

Hơn nữa, do thấy chủ cách số nhiều ‘pakkhī’ trong kinh Pāli, nên hiểu rằng các dạng chủ cách và đối cách số nhiều ‘daṇḍī’ đã được nói đến.

ภาวี, ภาวี, ภาวิโน. ภาวึ, ภาวินํ, ภาวี, ภาวิโน. ภาวินา, ภาวีหิ, ภาวีภิ. ภาวิสฺส, ภาวิโน, ภาวีนํ. ภาวินา, ภาวิสฺมา, ภาวิมฺหา, ภาวีหิ, ภาวีภิ. ภาวิสฺส, ภาวิโน, ภาวีนํ. (ภาวินิ) ภาวิสฺมึ, ภาวิมฺหิ, ภาวีสุ. โภ ภาวิ, โภ ภาวี, ภวนฺโต ภาวิโน.

Bhāvī, bhāvī, bhāvino. Bhāviṃ, bhāvinaṃ, bhāvī, bhāvino. Bhāvinā, bhāvīhi, bhāvībhi. Bhāvissa, bhāvino, bhāvīnaṃ. Bhāvinā, bhāvismā, bhāvimhā, bhāvīhi, bhāvībhi. Bhāvissa, bhāvino, bhāvīnaṃ. (Bhāvini) bhāvismiṃ, bhāvimhi, bhāvīsu. Hỡi bhāvi, hỡi các bhāvī, hỡi các bhavanto bhāvino.

เอวํ วิภาวี สมฺภาวี, ปริภาวี ธชี คณี;

สุขี โรคี สสี กุฏฺฐี, มกุฏี กุสลี พลี.

Tương tự như vậy là các từ: vibhāvī, sambhāvī, paribhāvī, dhajī, gaṇī; sukhī, rogī, sasī, kuṭṭhī, makuṭī, kusalī, balī.

ชฏี โยคี กรี ยานี, โตมรี มุสลี ผลี;

ทนฺตี มนฺตี สุธี เมธี, ภาคี โภคี นขี สิขี.

Jaṭī, yogī, karī, yānī, tomarī, musalī, phalī; dantī, mantī, sudhī, medhī, bhāgī, bhogī, nakhī, sikhī.

ธมฺมี สงฺฆี ญาณี อตฺถี, หตฺถี จกฺขี ปกฺขี ทาฐี;

รฏฺฐี ฉตฺตี มาลี จมฺมี, จารี จาคี กามี สามี.

Dhammī, saṅghī, ñāṇī, atthī, hatthī, cakkhī, pakkhī, dāṭhī; raṭṭhī, chattī, mālī, cammī, cārī, cāgī, kāmī, sāmī.

มลฺลการี ปาปการี, สตฺตุฆาตี ทีฆชีวี;

ธมฺมวาที สีหนาที, ภูมิสายี สีฆยายี.

Mallakārī, pāpakārī, sattughātī, dīghajīvī; dhammavādī, sīhanādī, bhūmisāyī, sīghayāyī.

วชฺชทสฺสี จ ปาณี จ, ยสสฺสิจฺจาทโยปิ จ;

เอเตสํ โกจิ เภโท ตุ, เอกเทเสน วุจฺจเต.

Và vajjadassī, và pāṇī, và yasassī v.v. Tuy nhiên, một vài điểm khác biệt của chúng được nói đến một phần.

อีการนฺตปุลฺลิงฺคปเทสุ หิ ‘‘วชฺชทสฺสี, ปาณี’’อิจฺเจวมาทีนํ อุปโยคภุมฺมวจนฏฺฐาเน ‘‘วชฺชทสฺสินํ, ปาณิเน’’ติอาทีนิปิ รูปานิ ภวนฺติ. เอตฺถ จ –

Thật vậy, trong các từ nam tính tận cùng bằng ī, đối với các từ như ‘vajjadassī, pāṇī’ v.v., ở vị trí của đối cách và vị trí cách, các dạng như ‘vajjadassinaṃ, pāṇine’ v.v. cũng có. Và ở đây –

‘‘นิธีนํว ปวตฺตารํ, ยํ ปสฺเส วชฺชทสฺสินํ;

เอวํ ชรา จ มจฺจุ จ, อธิวตฺตนฺติ ปาณิเน.

‘Người nào thấy được bậc chỉ lỗi, (hãy xem vị ấy) như người chỉ bày kho tàng; Cũng vậy, già và chết xâm chiếm các chúng sanh.

สมุปคจฺฉติ [Pg.250] สสินิ คคนตลํ.

Khi mặt trăng đi đến vòm trời.

อุปหจฺจ มนํ มชฺโฌ, มาตงฺคสฺมึ ยสสฺสิเน;

อุจฺฉินฺโน สห รฏฺเฐน, มชฺฌารญฺญํ ตทา อหุ.

Vua xứ Majjha, do xúc phạm đến tâm của bậc danh tiếng Mātaṅga; đã bị diệt vong cùng với quốc độ, khi ấy (nơi đó) đã trở thành khu rừng lớn.

สุสุขํ วต ชีวาม, เวริเนสุ อเวริโน’’ติ

“Ôi, chúng ta sống thật an lạc, không hận thù giữa những người hận thù.”

เอวมาทโย ปโยคา เวทิตพฺพา, อยํ นโย ทณฺฑีปทาทีสุปิ ลพฺภเตว สมานคติกตฺตา ทณฺฑีปทาทีนํ วชฺชทสฺสีปทาทีหิ. ตสฺมา อุปโยคฏฺฐาเน ‘‘ทณฺฑึ, ทณฺฑินํ, ทณฺฑิโน, ทณฺฑิเน’’ติ โยเชตพฺพํ. ภุมฺมฏฺฐาเน ‘‘ทณฺฑิสฺมึ, ทณฺฑิมฺหิ, ทณฺฑินิ, ทณฺฑิเน, ทณฺฑีสุ, ทณฺฑิเนสู’’ติ โยเชตพฺพํ. เอส นโย คามณี เสนานีอิจฺจาทีนิ วชฺเชตฺวา ยถารหํ อีการนฺตปุลฺลิงฺเคสุ เนตพฺโพ.

Các cách dùng như vậy nên được biết. Phương pháp này cũng được tìm thấy ở các từ như daṇḍī v.v... do bởi các từ như daṇḍī v.v... có cùng cách biến cách với các từ như vajjadassī v.v... Do đó, ở đối cách nên được kết hợp là ‘daṇḍiṃ, daṇḍinaṃ, daṇḍino, daṇḍine’. Ở vị trí cách nên được kết hợp là ‘daṇḍismiṃ, daṇḍimhi, daṇḍini, daṇḍine, daṇḍīsu, daṇḍinesū’. Phương pháp này nên được áp dụng tương ứng cho các danh từ nam tánh tận cùng bằng -ī, ngoại trừ các từ như gāmaṇī, senānī v.v...

สวินิจฺฉโยยํ อีการนฺตปุลฺลิงฺคานํ ปกติรูปสฺส นามิกปทมาลาวิภาโค.

Đây là phần phân loại chuỗi biến cách danh từ của dạng thức nguyên mẫu thuộc nam tánh tận cùng bằng -ī, cùng với sự giải thích chi tiết.

อีการนฺตตาปกติกํ อีการนฺตปุลฺลิงฺคํ นิฏฺฐิตํ.

Phần (trình bày về) danh từ nam tánh tận cùng bằng -ī có dạng thức nguyên mẫu tận cùng bằng -ī đã kết thúc.

อิทานิ ภูธาตุมยานํ อุการนฺตปุลฺลิงฺคานํ อปฺปสิทฺธตฺตา อญฺเญสํ อุการนฺตปุลฺลิงฺคานํ วเสน ปกติรูปสฺส นามิกปทมาลํ ปูเรสฺสาม. กตมานิ ตานิ? ‘‘ภิกฺขุ เหตุ เสตุ เกตุ ราหุ ภาณุ ขาณุ สงฺกุ อุจฺฉุ เวฬุ มจฺจุ ชนฺตุ สินฺธุ พนฺธุ รุรุ เนรุ สตฺตุ พพฺพุ ปฏุ พินฺทุ ครุ’’อิจฺจาทีนิ.

Bây giờ, do phần (trình bày về) các danh từ nam tánh tận cùng bằng -u được tạo thành từ ngữ căn bhū đã được hoàn tất, chúng tôi sẽ bổ sung chuỗi biến cách danh từ của dạng thức nguyên mẫu theo cách của các danh từ nam tánh tận cùng bằng -u khác. Những từ ấy là gì? Đó là các từ như: ‘bhikkhu, hetu, setu, ketu, rāhu, bhāṇu, khāṇu, saṅku, ucchu, veḷu, maccu, jantu, sindhu, bandhu, ruru, neru, sattu, babbu, paṭu, bindu, garu’ v.v...

ภิกฺขุ, ภิกฺขู, ภิกฺขโว. ภิกฺขุํ, ภิกฺขู, ภิกฺขโว. ภิกฺขุนา, ภิกฺขูหิ, ภิกฺขูภิ. ภิกฺขุสฺส, ภิกฺขุโน, ภิกฺขูนํ. ภิกฺขุนา, ภิกฺขุสฺมา, ภิกฺขุมฺหา, ภิกฺขูหิ, ภิกฺขูภิ. ภิกฺขุสฺส, ภิกฺขุโน, ภิกฺขูนํ. ภิกฺขุสฺมึ, ภิกฺขุมฺหิ, ภิกฺขูสุ. โภ ภิกฺขุ, ภวนฺโต ภิกฺขู, ภิกฺขเว, ภิกฺขโว. ภิกฺขุอาทีนิ อญฺญานิ จ ตํสทิสานิ เอวํ เญยฺยานิ.

Bhikkhu, bhikkhū, bhikkhavo. Bhikkhuṃ, bhikkhū, bhikkhavo. Bhikkhunā, bhikkhūhi, bhikkhūbhi. Bhikkhussa, bhikkhuno, bhikkhūnaṃ. Bhikkhunā, bhikkhusmā, bhikkhumhā, bhikkhūhi, bhikkhūbhi. Bhikkhussa, bhikkhuno, bhikkhūnaṃ. Bhikkhusmiṃ, bhikkhumhi, bhikkhūsu. Bho bhikkhu, bhavanto bhikkhū, bhikkhave, bhikkhavo. Các từ khác như bhikkhu và những từ tương tự nên được hiểu như vậy.

อยมฺปิ [Pg.251] ปเนตฺถ วิเสโส เญยฺโย – เหตุ, เหตู, เหตุโย, เหตโว. เหตุํ, เหตู, เหตุโย, เหตโว. โภ เหตุ, ภวนฺโต เหตู, เหตเว, เหตโว. เสสํ ภิกฺขุสมํ.

Điểm đặc biệt ở đây cũng nên được biết: hetu, hetū, hetuyo, hetavo. Hetuṃ, hetū, hetuyo, hetavo. Bho hetu, bhavanto hetū, hetave, hetavo. Phần còn lại tương tự như (từ) bhikkhu.

อถ วา ‘‘เหตุยา’’ติอาทีนํ ทสฺสนโต ‘‘เธนุยา’’ติ อิตฺถิลิงฺครูเปน สทิสํ ‘‘เหตุยา’’ติ ปุลฺลิงฺครูปมฺปิ สตฺตมีฐาเน อิจฺฉิตพฺพํ. กานิจิ หิ ปุลฺลิงฺครูปานิ เกหิจิ อิตฺถิลิงฺครูเปหิ สทิสานิ ภวนฺติ. ตํ ยถา? ‘‘อุฏฺเฐหิ กตฺเต ตรมาโน. เอหิ พาเลขมาเปหิ, กุสราชํ มหพฺพลํ. ภาตรา มาตรา อธิปติยา รตฺติยา เหตุโย เธนุโย มตฺยา เปตฺยา’’ติ เอวํ นยทสฺสเนน ‘‘เหตุยา ตีณิ. อธิปติยา สตฺต. อุฏฺเฐหิ กตฺเต’’ติอาทีสุ ลิงฺควิปลฺลาสจินฺตา น อุปฺปาเทตพฺพา.

Hoặc là, do sự hoàn thành của các từ như ‘hetuyā’ v.v..., dạng thức nam tánh ‘hetuyā’ tương tự với dạng thức nữ tánh ‘dhenuyā’ cũng nên được chấp nhận ở vị trí cách thứ bảy (sở thuộc cách). Vì một số dạng thức nam tánh tương tự với một số dạng thức nữ tánh. Ví dụ như: ‘Uṭṭhehi katte taramāno. Ehi bālekhamāpehi, kusarājaṃ mahabbalaṃ. Bhātarā mātarā adhipatiyā rattiyā hetuyo dhenuyo matyā petyā’. Bằng cách thấy phương pháp như vậy, trong các trường hợp như ‘hetuyā tīṇi. Adhipatiyā satta. Uṭṭhehi katte’ v.v..., không nên khởi lên suy nghĩ về sự nhầm lẫn về tánh (giống).

ชนฺตุ, ชนฺตู, ชนฺตุโย, ชนฺตุโน, ชนฺตโว. ชนฺตุํ, ชนฺตู, ชนฺตุโย, ชนฺตุโน, ชนฺตโว. โภ ชนฺตุ, ภวนฺโต ชนฺตู, ชนฺตเว ชนฺตโว. เสสํ ภิกฺขุสมํ.

Jantu, jantū, jantuyo, jantuno, jantavo. Jantuṃ, jantū, jantuyo, jantuno, jantavo. Bho jantu, bhavanto jantū, jantave jantavo. Phần còn lại tương tự như (từ) bhikkhu.

ครุ, ครู, ครโว, ครุโน. ครุํ, ครู, ครโว, ครุโน. โภ ครุ, ภวนฺโต ครู, ครโว, ครุโน. เสสํ ภิกฺขุสมํ. เอตฺถ ปน ‘‘ภตฺตุ จ ครุโน สพฺเพ, ปฏิปูเชติ ปณฺฑิตา’’ติปาฬินิทสฺสนํ. ตตฺร ‘‘ภิกฺขเว’’ติ อามนฺตนปทํ จุณฺณิยปเทสฺเวว ทิสฺสติ, น คาถาสุ. ‘‘ภิกฺขโว’’ติ ปจฺจตฺตปทํ คาถาสุเยว ทิสฺสติ, น จุณฺณิยปเทสุ, อปิจ ‘‘ภิกฺขเว’’ติ อามนฺตนปทํ สาวกสฺส ภิกฺขูนํ อามนฺตนปาฬิยํ สนฺธิวิสเยเยว ทิสฺสติ, น อสนฺธิวิสเย, พุทฺธสฺส ปน ภิกฺขูนํ อามนฺตนปาฬิยํ สนฺธิวิสเยปิ อสนฺธิวิสเยปิ ทิสฺสติ. ‘‘ภิกฺขโว’’ติ อามนฺตนปทํ พุทฺธสฺส ภิกฺขูนํ อามนฺตนปาฬิยํ คาถาสุ จ ทิสฺสติ[Pg.252], จุณฺณิยปเทสุ จ สนฺธิวิสเยเยว ทิสฺสติ. สาวกสฺส ปน ภิกฺขูนํ อามนฺตนปาฬิยํ น ทิสฺสตีติ อยํ ทฺวินฺนํ วิเสโส ทฏฺฐพฺโพ. ตถา หิ ‘‘เอวญฺจ ปน ภิกฺขเว อิมํ สิกฺขาปทํ อุทฺทิเสยฺยาถา’’ติอาทีสุ ‘‘ภิกฺขเว’’ติ ปทํ จุณฺณิยปเทสฺเวว ทิฏฺฐํ. ‘‘ภิกฺขโว ติสตา อิเม, ยาจนฺติ ปญฺชลีกตา’’ติอาทีสุ ‘‘ภิกฺขโว’’ติ ปจฺจตฺตปทํ คาถาสุเยว ทิฏฺฐํ. ‘‘อายสฺมา สาริปุตฺโต ภิกฺขู อามนฺเตสิ อาวุโส ภิกฺขเว’’ติ เอวมาทีสุ สาวกสฺส ภิกฺขูนํ อามนฺตนปาฬีสุ สนฺธิวิสเยเยว ‘‘ภิกฺขเว’’ติ ปทํ ทิฏฺฐํ. ‘‘ภิกฺขู อามนฺเตสิ โสตุกามตฺถ ภิกฺขเว’’ติ ‘‘อิธ ภิกฺขเว ภิกฺขู’’ติอาทีสุ ปน พุทฺธสฺส ภิกฺขูนํ อามนฺตนปาฬีสุ สนฺธิวิสยาวิสเยสุ ‘‘ภิกฺขเว’’ติ ปทํ ทิฏฺฐํ. ‘‘อรญฺเญ รุกฺขมูเล วา, สุญฺญาคาเรว ภิกฺขโว’’ติ ‘‘ตตฺร โข ภควา ภิกฺขู อามนฺเตสิ ภิกฺขโว’’ติ เอวมาทีสุ พุทฺธสฺส ภิกฺขูนํ อามนฺตนปาฬีสุ ‘‘ภิกฺขโว’’ติ อามนฺตนปทํ คาถาสุ จ ทิฏฺฐํ, จุณฺณิยปเทสุ จ สนฺธิวิสเยเยว ทิฏฺฐํ. อิจฺเจวํ –

Garu, garū, garavo, garuno. Garuṃ, garū, garavo, garuno. Bho garu, bhavanto garū, garavo, garuno. Phần còn lại tương tự như (từ) bhikkhu. Ở đây, có ví dụ trong Pāli là: ‘bhattu ca garuno sabbe, paṭipūjeti paṇḍitā’. Trong đó, từ hô cách ‘bhikkhave’ chỉ được thấy trong văn xuôi, không thấy trong kệ. Từ chủ cách ‘bhikkhavo’ chỉ được thấy trong kệ, không thấy trong văn xuôi. Hơn nữa, từ hô cách ‘bhikkhave’ trong kinh văn gọi các Tỳ khưu của một vị thinh văn chỉ được thấy trong trường hợp có liên âm, không có trong trường hợp không liên âm; nhưng trong kinh văn gọi các Tỳ khưu của Đức Phật thì được thấy trong cả trường hợp có liên âm và không có liên âm. Từ hô cách ‘bhikkhavo’ trong kinh văn gọi các Tỳ khưu của Đức Phật được thấy cả trong kệ và trong văn xuôi, nhưng trong văn xuôi chỉ được thấy trong trường hợp có liên âm. Nhưng trong kinh văn gọi các Tỳ khưu của một vị thinh văn thì không được thấy. Đây là điểm đặc biệt của hai từ cần được nhận biết. Thật vậy, trong các câu như ‘evañca pana bhikkhave imaṃ sikkhāpadaṃ uddiseyyāthā’ v.v..., từ ‘bhikkhave’ chỉ được thấy trong văn xuôi. Trong các câu như ‘Bhikkhavo tisatā ime, yācanti pañjalīkatā’ v.v..., từ chủ cách ‘bhikkhavo’ chỉ được thấy trong kệ. Trong các kinh văn gọi các Tỳ khưu của một vị thinh văn như ‘Āyasmā sāriputto bhikkhū āmantesi āvuso bhikkhave’ v.v..., từ ‘bhikkhave’ chỉ được thấy trong trường hợp có liên âm. Nhưng trong các kinh văn gọi các Tỳ khưu của Đức Phật như ‘Bhikkhū āmantesi sotukāmattha bhikkhave’ và ‘idha bhikkhave bhikkhū’ v.v..., từ ‘bhikkhave’ được thấy trong cả trường hợp có liên âm và không có liên âm. Trong các kinh văn gọi các Tỳ khưu của Đức Phật như ‘Araññe rukkhamūle vā, suññāgāreva bhikkhavo’ và ‘tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi bhikkhavo’ v.v..., từ hô cách ‘bhikkhavo’ được thấy cả trong kệ và trong văn xuôi, nhưng trong văn xuôi chỉ được thấy trong trường hợp có liên âm. Như vậy –

จุณฺณิเยว ปเท ทิฏฺฐํ, ‘‘ภิกฺขเว’’ติ ปทํ ทฺวิธา;

ยโต ปวตฺตเต สนฺธิ-วิสยาวิสเยสุ ตํ.

Từ ‘bhikkhave’ được thấy chỉ trong văn xuôi, theo hai cách; vì nó xuất hiện trong cả trường hợp có liên âm và không có liên âm.

‘‘ภิกฺขโว’’ติ ปทํ ทิฏฺฐํ, คาถายญฺเจว จุณฺณิเย;

ปทสฺมิมฺปิ จ สนฺธิสฺส, วิสเยวาติ นิทฺทิเสติ.

Từ ‘bhikkhavo’ được thấy, cả trong kệ và văn xuôi; và trong văn xuôi, nó được chỉ ra là chỉ ở trong trường hợp có liên âm.

สวินิจฺฉโยยํ อุการนฺตปุลฺลิงฺคานํ ปกติรูปสฺส นามิกปทมาลาวิภาโค.

Đây là phần phân loại chuỗi biến cách danh từ của dạng thức nguyên mẫu thuộc nam tánh tận cùng bằng -u, cùng với sự giải thích chi tiết.

อุการนฺตตาปกติกํ อุการนฺตปุลฺลิงฺคํ นิฏฺฐิตํ.

Phần (trình bày về) danh từ nam tánh tận cùng bằng -u có dạng thức nguyên mẫu tận cùng bằng -u đã kết thúc.

อิทานิ ปน สยมฺภูอิจฺเจตสฺส ปกติรูปสฺส ตํสทิสานญฺจ นามิกปทมาลํ กถยาม –

Tiếp theo đây, chúng tôi sẽ trình bày bảng biến cách danh từ của dạng nguyên mẫu `sayambhū` và của những từ tương tự nó –

สยมฺภู[Pg.253], สยมฺภู, สยมฺภุโว. สยมฺภุํ, สยมฺภู, สยมฺภุโว. สยมฺภุนา, สยมฺภูหิ, สยมฺภูภิ. สยมฺภุสฺส, สยมฺภุโน, สยมฺภูนํ. สยมฺภุนา, สยมฺภุสฺมา, สยมฺภุมฺหา, สยมฺภูหิ, สยมฺภูภิ. สยมฺภุสฺส, สยมฺภุโน, สยมฺภูนํ. สยมฺภุสฺมึ, สยมฺภุมฺหิ, สยมฺภูสุ. โภ สยมฺภุ, โภ สยมฺภู, ภวนฺโต สยมฺภู, สยมฺภุโว. เอวํ ปภู อภิภูวิภู อิจฺจาทีนิปิ.

Sayambhū, sayambhū, sayambhuvo. Sayambhuṃ, sayambhū, sayambhuvo. Sayambhunā, sayambhūhi, sayambhūbhi. Sayambhussa, sayambhuno, sayambhūnaṃ. Sayambhunā, sayambhusmā, sayambhumhā, sayambhūhi, sayambhūbhi. Sayambhussa, sayambhuno, sayambhūnaṃ. Sayambhusmiṃ, sayambhumhi, sayambhūsu. Bho sayambhu, bho sayambhū, bhavanto sayambhū, sayambhuvo. Tương tự như vậy cũng là các từ như: pabhū, abhibhū, vibhū, v.v...

สพฺพญฺญู, สพฺพญฺญู, สพฺพญฺญุโน. สพฺพญฺญุํ, สพฺพญฺญู, สพฺพญฺญุโน. โภ สพฺพญฺญุ, ภวนฺโต สพฺพญฺญู, สพฺพญฺญุโน, เสสาสุ วิภตฺตีสุ ปทานิ ภิกฺขุสทิสานิ ภวนฺติ, เอวํ วิทู วิญฺญู กตญฺญู มคฺคญฺญู ธมฺมญฺญู อตฺถญฺญู กาลญฺญู รตฺตญฺญู มตฺตญฺญู วทญฺญู อวทญฺญู อิจฺจาทีนิ.

Sabbaññū, sabbaññū, sabbaññuno. Sabbaññuṃ, sabbaññū, sabbaññuno. Bho sabbaññu, bhavanto sabbaññū, sabbaññuno, trong các biến cách còn lại, các dạng từ giống như (từ) bhikkhu. Tương tự như vậy là các từ: vidū, viññū, kataññū, maggaññū, dhammaññū, atthaññū, kālaññū, rattaññū, mattaññū, vadaññū, avadaññū, v.v...

ตตฺร ‘‘เย จ ลทฺธา มนุสฺสตฺตํ, วทญฺญู วีตมจฺฉรา’’ติ เอตฺถ ‘‘วทญฺญู’’ติ ปจฺจตฺตพหุวจนสฺส ทสฺสนโต สยมฺภู สพฺพญฺญู อิจฺจาทีนมฺปิ ปจฺจตฺโตปโยคพหุวจนตฺตํ คเหตพฺพํ. อปิจ ‘‘วิทู, วิญฺญู’’ติอาทีสุ ‘‘ปรจิตฺตวิทุนี’’ติ อิตฺถิลิงฺคทสฺสนโต อิตฺถิลิงฺเค วตฺตพฺเพ ‘‘วิทุนี, วิทุนี, วิทุนิโย. วิทุนึ, วิทุนี, วิทุนิโย. วิทุนิยา’’ติ อิตฺถินเยน ปทมาลา กาตพฺพา. ตถา ‘‘วิญฺญู ปฏิพลา สุภาสิตทุพฺภาสิตํ ทุฏฺฐุลฺลาทุฏฺฐุลฺลํ อาชานิตุ’’นฺติ เอตฺถ ‘‘วิญฺญู’’ติ อิตฺถิลิงฺคทสฺสนโต ‘‘โกธนา อกตญฺญู จ, ปิสุณา มิตฺตเภทิกา’’ติ เอตฺถ จ ‘‘อกตญฺญู’’ติ อิตฺถิลิงฺคทสฺสนโตปิ ‘‘วิญฺญู, วิญฺญู, วิญฺญุโย. วิญฺญุํ, วิญฺญู, วิญฺญุโย. วิญฺญุยา’’ติ จ ‘‘กตญฺญู, กตญฺญู, กตญฺญุโย. กตญฺญุํ, กตญฺญู, กตญฺญุโย, กตญฺญุยาติ จ ชมฺพูนเยน ปทมาลา กาตพฺพา. เอวํ ‘‘มคฺคญฺญู, ธมฺมญฺญู’’อิจฺจาทีสุปิ. ‘‘สยมฺภู’’ติ ปเท ปน [Pg.254] ‘‘สยมฺภุ ญาณํ โคตฺรภุ จิตฺต’’นฺติ ทสฺสนโต นปุํสกลิงฺคตฺเต วตฺตพฺเพ ‘‘สยมฺภุ, สยมฺภู, สยมฺภูนิ. สยมฺภุํ, สยมฺภู, สยมฺภูนี’’ติ นปุํสเก อายุนโยปิ คเหตพฺโพ. เอส นโย เสเสสุปิ ยถารหํ คเหตพฺโพ.

Ở đây, trong câu «ye ca laddhā manussattaṃ, vadaññū vītamaccharā», do thấy (từ) «vadaññū» là chủ cách số nhiều, nên cũng cần hiểu (các dạng tương tự) của các từ như sayambhū, sabbaññū, v.v... là chủ cách và đối cách số nhiều. Hơn nữa, đối với các từ như «vidū», «viññū», do thấy dạng nữ tính là «paracittavidunī», khi được dùng ở nữ tính, bảng biến cách nên được tạo theo cách của (từ) itthī là: «vidunī, vidunī, viduniyo. Viduniṃ, vidunī, viduniyo. Viduniyā». Tương tự, ở đây trong câu «viññū paṭibalā subhāsitadubbhāsitaṃ duṭṭhullāduṭṭhullaṃ ājānitu», do thấy «viññū» là dạng nữ tính, và cũng do thấy «akataññū» là dạng nữ tính trong câu «kodhanā akataññū ca, pisuṇā mittabhedikā», bảng biến cách nên được tạo theo cách của (từ) jambū là: «viññū, viññū, viññuyo. Viññuṃ, viññū, viññuyo. Viññuyā» và «kataññū, kataññū, kataññuyo. Kataññuṃ, kataññū, kataññuyo, kataññuyā». Tương tự như vậy cũng đối với các từ như «maggaññū», «dhammaññū», v.v... Còn đối với từ «sayambhū», do sự chỉ dẫn «sayambhu ñāṇaṃ gotrabhu citta», khi được dùng ở trung tính, cũng nên được hiểu theo cách của (từ) āyu ở trung tính là: «sayambhu, sayambhū, sayambhūni. Sayambhuṃ, sayambhū, sayambhūnī». Phương pháp này cũng nên được áp dụng một cách thích hợp trong các trường hợp còn lại.

สวินิจฺฉโยยํ อูการนฺตปุลฺลิงฺคานํ ปกติรูปสฺส นามิกปทมาลาวิภาโค.

Đây là sự phân chia bảng biến cách danh từ của dạng nguyên mẫu của các danh từ nam tính tận cùng bằng `ū`, có kèm theo sự phân tích quyết đoán.

อูการนฺตตาปกติกํ อูการนฺตปุลฺลิงฺคํ นิฏฺฐิตํ.

Chương về danh từ nam tính tận cùng bằng `ū` có dạng nguyên mẫu tận cùng bằng `ū` đã kết thúc.

อิติ สพฺพถาปิ ปุลฺลิงฺคานํ ปกติรูปสฺส

Như vậy, về mọi phương diện của dạng nguyên mẫu của các danh từ nam tính

นามิกปทมาลาวิภาโค สมตฺโต.

Sự phân chia bảng biến cách danh từ đã hoàn tất.

ยสฺมา ปนายํ สมตฺโตปิ ปาวจนาทีสุ ยํ ยํ ฐานํ โสตูนํ สมฺมุยฺหนฏฺฐานํ ทิสฺสติ, ตตฺถ ตตฺถ โสตูนมนุคฺคหาย โจทนาโสธนาวเสน สํสยํ สมุคฺฆาเฏตฺวา ปุน วตฺตพฺโพ โหติ, ตสฺมา กิญฺจิ ปเทสเมตฺถ กถยาม.

Tuy nhiên, vì rằng mặc dù chương này đã hoàn tất, nhưng trong giáo pháp v.v..., ở bất cứ nơi nào được xem là điểm gây hoang mang cho người nghe, thì ở chính những nơi đó, vì lòng bi mẫn đối với người nghe, sau khi đã loại bỏ sự nghi ngờ bằng cách chất vấn và làm sáng tỏ, (người nghe) lại có thể (hiểu được), do đó chúng tôi sẽ trình bày một vài điểm ở đây.

ยํ กิร โภ ปาฬิยํ ‘‘สญฺญเต พฺรหฺมจารโย, อปเจ พฺรหฺมจารโย’’ติ จ รูปํ อิการนฺตสฺส อคฺคิสทฺทสฺส ‘‘อคฺคโย’’ติ รูปมิว วุตฺตํ, ตํ ตถา อวตฺวา อีการนฺตสฺส ทณฺฑีสทฺทสฺส ‘‘ทณฺฑิโน’’ติ รูปมิว ‘‘พฺรหฺมจาริโน’’อิจฺเจว วตฺตพฺพนฺติ? สจฺจํ, ตตฺถ ‘‘พฺรหฺมํ จรตีติ พฺรหฺมจาริ ยถา มุนาตีติ มุนี’’ติ เอวํ อิการนฺตวเสน อิจฺฉิตตฺตา. ‘‘มุนโย อคฺคโย’’ติ รูปานิ วิย ‘‘พฺรหฺมจารโย’’ติ รูปํ ภวติ. อญฺญตฺถ ปน ‘‘พฺรหฺมํ จรณสีโลติ พฺรหฺมจารี, ยถา ทุกฺกฏํ กมฺมํ กรณสีโลติ ทุกฺกฏกมฺมการี’’ติ เอวํ ตสฺสีลตฺถํ คเหตฺวา อีการนฺตวเสน คหเณ ‘‘ทุกฺกฏกมฺมการิโน’’ติ รูปมิว ‘‘ทณฺโฑ อสฺส อตฺถีติ ทณฺฑี’’ติ อีการนฺตสฺส สทฺทสฺส ‘‘ทณฺฑิโน’’ติ รูปมิว จ ‘‘พฺรหฺมจาริโน’’ติ รูปํ ภวติ. ตถา หิ ‘‘อิเม หิ นาม ธมฺมจาริโน สมจาริโน พฺรหฺมจาริโน สจฺจวาทิโน [Pg.255] สีลวนฺโต กลฺยาณธมฺมา ปฏิชานิสฺสนฺตี’’ติ ปาฬิ ทิสฺสติ. เอวํ อิการนฺตวเสน ‘‘พฺรหฺมจารโย’’ติ ปจฺจตฺโตปโยคาลปนพหุวจนรูปํ ยุชฺชติ, ปุน อีการนฺตวเสน ‘‘พฺรหฺมจาริโน’’ติ ปจฺจตฺโตปโยคาลปนพหุวจนรูปมฺปิ ยุชฺชติ, ตสฺมา ‘‘พฺรหฺมจาริ, พฺรหฺมจารี, พฺรหฺมจารโย’’ติ อคฺคินเยน, ‘‘พฺรหฺมจารี, พฺรหฺมจารี, พฺรหฺมจาริโน’’ติ ทณฺฑีนเยน จ ปทมาลา คเหตพฺพา.

Này các bạn, có phải rằng dạng từ «brahmacārayo» trong kinh Pāli ở câu «saññate brahmacārayo, apace brahmacārayo», vốn được nói giống như dạng «aggayo» của từ aggi tận cùng bằng i, lẽ ra không nên nói như vậy mà phải nói là «brahmacārino» giống như dạng «daṇḍino» của từ daṇḍī tận cùng bằng ī hay không? — Đúng vậy. Ở đó, vì nó được muốn (hiểu) theo cách của từ tận cùng bằng i như sau: «brahmaṃ caratīti brahmacāri» (người thực hành phạm hạnh là brahmacāri), giống như «munātīti munī» (người biết là munī). Dạng «brahmacārayo» được hình thành giống như các dạng «munayo», «aggayo». Mặt khác, ở nơi khác, khi lấy theo nghĩa thói quen (tassīla) như sau: «brahmaṃ caraṇasīloti brahmacārī» (người có thói quen thực hành phạm hạnh là brahmacārī), giống như «dukkaṭaṃ kammaṃ karaṇasīloti dukkaṭakammakārī» (người có thói quen làm việc khó làm là dukkaṭakammakārī), và khi được hiểu theo cách của từ tận cùng bằng ī, thì dạng «brahmacārino» được hình thành giống như dạng «dukkaṭakammakārino», và cũng giống như dạng «daṇḍino» của từ daṇḍī tận cùng bằng ī (có nghĩa là) «daṇḍo assa atthīti daṇḍī» (người có cây gậy là daṇḍī). Thật vậy, có đoạn kinh Pāli được thấy như sau: «ime hi nāma dhammacārino samacārino brahmacārino saccavādino sīlavanto kalyāṇadhammā paṭijānissantī». Như vậy, theo cách của từ tận cùng bằng i, dạng «brahmacārayo» là chủ cách, đối cách, và hô cách số nhiều là hợp lý, và theo cách của từ tận cùng bằng ī, dạng «brahmacārino» là chủ cách, đối cách, và hô cách số nhiều cũng hợp lý. Do đó, bảng biến cách nên được hiểu theo cách của (từ) aggi là: «brahmacāri, brahmacārī, brahmacārayo», và theo cách của (từ) daṇḍī là: «brahmacārī, brahmacārī, brahmacārino».

ยํ ปน อายสฺมา พุทฺธโฆโส ‘‘ยถา โสภนฺติ ยติโน, สีลภูสนภูสิตา’’ติ เอตฺถ ยติสทฺทสฺส อิการนฺตสฺส อคฺคิสทฺทสฺส ‘‘อคฺคโย’’ติ รูปํ วิย ‘‘ยตโย’’ติ รูปํ อวตฺวา กสฺมา อีการนฺตสฺส ทณฺฑีสทฺทสฺส ‘‘ทณฺฑิโน’’ติ รูปํ วิย ‘‘ยติโน’’ติ รูปํ ทสฺเสติ. นนฺเวสา ปมาทเลขา วิย ทิสฺสติ. ยถา หิ ‘‘กุกฺกุฏา มณโย ทณฺฑา สิวโย เทว เต กุทฺธา’’ติ ปาฬิคติยา อุปปริกฺขิยมานาย ‘‘ยตโย’’ติ รูเปเนว ภวิตพฺพํ อิการนฺตตฺตาติ? นายํ ปมาทเลขา. ‘‘วทนสีโล วาที’’ติ เอตฺถ วิย ตสฺสีลตฺถํ คเหตฺวา อีการนฺตวเสน โยชเน นิทฺโทสตฺตา, ตสฺมา ‘‘ยตนสีโล ยตี’’ติ เอวํ ตสฺสีลตฺถํ เจตสิ สนฺนิธาย อีการนฺตวเสน ‘‘ยติโน’’ติ สมฺปทานสามีนเมกวจนสทิสํ ปจฺจตฺตพหุวจนรูปํ ภทนฺเตน พุทฺธโฆเสน ทสฺสิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อุปโยคาลปนพหุวจนรูปมฺปิ ตาทิสเมว.

Còn điều này, tại sao trưởng lão Buddhaghosa, trong câu ‘yathā sobhanti yatino, sīlabhūsanabhūsitā’, đối với từ ‘yati’ là một danh từ tận cùng bằng ‘i’, lại không nói dạng ‘yatayo’ giống như dạng ‘aggayo’ của từ ‘aggi’, mà lại chỉ ra dạng ‘yatino’ giống như dạng ‘daṇḍino’ của từ ‘daṇḍī’ là một danh từ tận cùng bằng ‘ī’? Há đây chẳng phải là một lỗi ghi chép sao? Vì rằng, khi xem xét theo văn phạm Pāli ‘kukkuṭā maṇayo daṇḍā sivayo deva te kuddhā’, lẽ ra phải có dạng ‘yatayo’ vì nó tận cùng bằng ‘i’? Đây không phải là lỗi ghi chép. Bởi vì, việc áp dụng theo cách tận cùng bằng ‘ī’ bằng cách lấy ý nghĩa ‘có bản chất là...’ như trong câu ‘vadanasīlo vādī’ là không có lỗi. Do đó, cần phải hiểu rằng, ngài Buddhaghosa đã chỉ ra dạng ‘yatino’ là dạng chủ cách số nhiều tương tự như dạng sở hữu cách/chỉ định cách số ít theo cách tận cùng bằng ‘ī’, sau khi đã ghi nhớ trong tâm ý nghĩa ‘có bản chất là...’ như vầy: ‘yatanasīlo yatī’. Dạng hô cách số nhiều cũng tương tự như vậy.

ยตฺถ ปน ตสฺสีลตฺถํ อคฺคเหตฺวา ‘‘โย มุนาติ อุโภ โลเก, มุนิ เตน ปวุจฺจตี’’ติ เอตฺถ วิย ‘‘ยตติ วีริยํ กโรตีติ ยตี’’ติ กตฺตุการกวเสน อิการนฺตภาโว คยฺหติ. ตตฺถ ‘‘มุนโย มณโย สิวโย’’ติ โยการนฺตรูปานิ วิย ‘‘ยตโย’’ติ โยการนฺตํ ปจฺจตฺตพหุวจนรูปญฺจ [Pg.256] อุปโยคาลปนพหุวจนรูปญฺจ ภวติ, เอวํ อีการนฺตปุลฺลิงฺคานํ ตีสุ ฐาเนสุ โยการนฺตาเนว รูปานิ ภวนฺตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

Còn ở nơi nào, khi không lấy ý nghĩa ‘có bản chất là...’, mà lại hiểu theo nghĩa tác nhân cách là ‘người nỗ lực, người làm sự tinh tấn, nên gọi là tu sĩ (yati)’ giống như trong câu ‘yo munāti ubho loke, muni tena pavuccatī’, thì khi ấy (yati) được xem là danh từ tận cùng bằng ‘i’. Trong trường hợp đó, dạng chủ cách số nhiều và dạng hô cách số nhiều tận cùng bằng ‘-yo’ là ‘yatayo’, giống như các dạng tận cùng bằng ‘-yo’ là ‘munayo, maṇayo, sivayo’. Cần phải hiểu rằng, như vậy đối với các danh từ nam tính tận cùng bằng ‘ī’, trong ba trường hợp, các dạng biến cách đều tận cùng bằng ‘-yo’.

ยทิ เอวํ อิการนฺตปุลฺลิงฺคานํ สารมติ สุทฺธทิฏฺฐิสมฺมาทิฏฺฐิมิจฺฉาทิฏฺฐิวชิรพุทฺธิ สทฺทาที กถนฺติ? เอเตสํ ปน อิการนฺตวเสน นิทฺทิฏฺฐานมฺปิ สมาสปทตฺตา อคฺคินเย อฏฺฐตฺวา ยถาสมฺภวํ ทณฺฑีนเย ติฏฺฐนโต โนการนฺตาเนว รูปานิ. ตถา หิ ‘‘อสาเร สารมติโน’’ติ โนการนฺตปจฺจตฺตพหุวจนปาฬิ ทิสฺสติ, อุปโยคาลปนพหุวจนรูปมฺปิ ตาทิสเมว ทฏฺฐพฺพํ. นนุ จ โภ กจฺจายนปฺปกรเณ ‘‘อตฺเถ วิสารทมตโย’’ติ เอตฺถ สมาสปทสฺส อิการนฺตปุลฺลิงฺคสฺส โยการนฺตสฺส ปจฺจตฺตพหุวจนปาฐสฺส ทสฺสนโต สารมติสทฺทาทีนมฺปิ ‘‘วิสารทมตโย’’ติ รูเปน วิย โยการนฺเตหิ รูเปหิ ภวิตพฺพนฺติ? นปิ ภวิตพฺพํ พุทฺธวจเน สมาสปทานํ อิการนฺตปุลฺลิงฺคานํ ‘‘วิสารทมตโย’’ติ รูปสทิสสฺส รูปสฺส อทสฺสนโตติ.

Nếu vậy, tại sao các danh từ nam tính tận cùng bằng ‘i’ như sāramati, suddhadiṭṭhi, sammādiṭṭhi, micchādiṭṭhi, vajirabuddhi lại được nói đến? Mặc dù các từ này được chỉ ra là tận cùng bằng ‘i’, nhưng vì là từ ghép, chúng không đứng theo quy tắc của ‘aggi’ mà lại đứng theo quy tắc của ‘daṇḍī’ tùy theo trường hợp, do đó các dạng biến cách của chúng chỉ tận cùng bằng ‘-no’. Thật vậy, có thể thấy câu Pāli ở chủ cách số nhiều tận cùng bằng ‘-no’ là ‘asāre sāramatino’. Cần phải hiểu rằng dạng hô cách số nhiều cũng tương tự như vậy. Này các bạn, há chẳng phải trong bộ luận Kaccāyana, ở câu ‘atthe visāradamatayo’, vì có bài đọc về chủ cách số nhiều tận cùng bằng ‘-yo’ của một từ ghép nam tính tận cùng bằng ‘i’, nên các từ như ‘sāramati’ cũng phải có các dạng tận cùng bằng ‘-yo’ giống như dạng ‘visāradamatayo’ sao? Không phải vậy, bởi vì trong lời Phật dạy, không thấy có dạng nào tương tự như dạng ‘visāradamatayo’ đối với các từ ghép nam tính tận cùng bằng ‘i’.

นนุ จ โภ พุทฺธวจเน ‘‘ปญฺจิเม คหปตโย อานิสํสา. เต โหนฺติ ชานิปตโย, อญฺญมญฺญํ ปิยํวทา’’ติ สมาสปทานํ อิการนฺตปุลฺลิงฺคานํ ‘‘วิสารทมตโย’’ติ รูปสทิสานิ โยการนฺตานิ รูปานิ ทิสฺสนฺติ. เอวํ สนฺเต กสฺมา ‘‘พุทฺธวจเน สมาสปทานํ อิการนฺตปุลฺลิงฺคานํ ‘‘วิสารทมตโย’’ติ รูปสทิสสฺส โยการนฺตสฺส รูปสฺส อทสฺสนโต’’ติ วุตฺตนฺติ? เอตฺถ วุจฺจเต – วิสทิสตฺตํ ปฏิจฺจ. คหปติสทฺทาทีสุ หิ ยสฺมา ปติสทฺโท สภาเวเนว ปุลฺลิงฺโค, น ตุ สมาสโต ปุพฺเพ อิตฺถิลิงฺคปกติโก หุตฺวา ปจฺฉา ปุลฺลิงฺคภาวํ ปตฺโต, ตสฺมา อีทิเสสุ ฐาเนสุ ‘‘คหปตโย, ชานิปตโย’’ติ โยการนฺตานิ, ‘‘เสนาปตโย, เสนาปติโน’’ติ โย โนการนฺตานิ [Pg.257] จ ปจฺจตฺโตปโยคาลปนพหุวจนรูปานิ ภวนฺติ. ตถา หิ ‘‘ตตฺตกา เสนาปติโน’’ติ อฏฺฐกถาปาโฐ ทิสฺสติ. ยสฺมา ปน สารมติ สุทฺธทิฏฺฐิสมฺมาทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ วชิรพุทฺธิ สทฺทาทีสุ มติทิฏฺฐิสทฺทาทโย สมาสโต ปุพฺเพ อิตฺถิลิงฺคปกติกา หุตฺวา ปจฺฉา พหุพฺพีหิสมาสวเสน ปุลฺลิงฺคภาวปฺปตฺตา, ตสฺมา อีทิเสสุ ฐาเนสุ ‘‘สารมติโน สุทฺธทิฏฺฐิโน สมฺมาทิฏฺฐิโน มิจฺฉาทิฏฺฐิโน วชิรพุทฺธิโน’’ติอาทีนิ’โนการนฺตานิเยว ปจฺจตฺโตปโยคาลปนพหุวจนรูปานิ ภวนฺติ, สมฺปทานสามีนเมกวจเนหิ สทิสานีติ นิฏฺฐเมตฺถาวคนฺตพฺพํ.

Này các bạn, há chẳng phải trong lời Phật dạy, có thấy các dạng tận cùng bằng ‘-yo’ tương tự như dạng ‘visāradamatayo’ của các từ ghép nam tính tận cùng bằng ‘i’ trong các câu ‘pañcime gahapatayo ānisaṃsā’ và ‘Te honti jānipatayo, aññamaññaṃ piyaṃvadā’ sao? Nếu đã như vậy, tại sao lại nói rằng ‘bởi vì trong lời Phật dạy, không thấy có dạng tận cùng bằng ‘-yo’ nào tương tự như dạng ‘visāradamatayo’ đối với các từ ghép nam tính tận cùng bằng ‘i’’? Về điều này, câu trả lời là – do sự khác biệt. Thật vậy, trong các từ như ‘gahapati’, vì từ ‘pati’ tự bản chất đã là nam tính, chứ không phải trước khi ghép lại nó vốn là nữ tính rồi sau đó mới chuyển thành nam tính, cho nên trong những trường hợp như vậy, các dạng chủ cách và hô cách số nhiều có thể là dạng tận cùng bằng ‘-yo’ như ‘gahapatayo, jānipatayo’, hoặc là dạng tận cùng bằng ‘-yo’ và ‘-no’ như ‘senāpatayo, senāpatino’. Thật vậy, có thể thấy bài đọc trong Chú giải là ‘tattakā senāpatino’. Còn trong các từ như ‘sāramati, suddhadiṭṭhi, sammādiṭṭhi, micchādiṭṭhi, vajirabuddhi’, vì các từ như ‘mati, diṭṭhi’ trước khi ghép lại vốn là nữ tính, sau đó mới đạt được nam tính do cách ghép Bahubbīhi, cho nên trong những trường hợp như vậy, các dạng chủ cách và hô cách số nhiều chỉ có thể là các dạng tận cùng bằng ‘-no’ như ‘sāramatino, suddhadiṭṭhino, sammādiṭṭhino, micchādiṭṭhino, vajirabuddhino’, và chúng tương tự như các dạng sở hữu cách/chỉ định cách số ít. Cần phải hiểu đây là kết luận ở đây.

เสฏฺฐิ สารถิจกฺกวตฺติสามิอิจฺเจเตสุ กถนฺติ? เอตฺถ ปน อยํ วิเสโส เวทิตพฺโพ – กตฺถจิ ปาเฐ ‘‘เสฏฺฐี สารถี จกฺกวตฺตี สามี’’ติ อนฺตกฺขรสฺส ทีฆตฺตํ ทิสฺสติ, กตฺถจิ ปน ‘‘เสฏฺฐิ สารถิ จกฺกวตฺติ สามิ’’อิติ อนฺตกฺขรสฺส รสฺสตฺตํ ทิสฺสติ. กิญฺจาปิ รสฺสตฺตเมเตสํ ทิสฺสติ, ตถาปิ ตตฺถ ตตฺถ ปจฺจตฺตวจนาทิภาเวน ‘‘เสฏฺฐิโน สารถิโน’’ติอาทิปโยคทสฺสนโต รสฺสํ กตฺวา เอตานิ อุจฺจาริยนฺตีติ ญายติ, ตสฺมา เอวํ นิพฺพจนตฺโถ คเหตพฺโพ – เสฏฺฐํ ธนสารํ, ฐานนฺตรํ วา อสฺส อตฺถีติ เสฏฺฐี. อสฺสทมฺมาทโย สารณสีโลติ สารถี. จกฺกํ ปวตฺตนสีโลติ จกฺกวตฺตี. สํ เอตสฺส อตฺถีติ สามีติ. อสฺสตฺถิกตสฺสีลตฺถสทฺทา หิ โนการนฺตรูปวเสน สมานคติกา ภวนฺติ ยถา ‘‘ทณฺฑิโน ภูมิสายิโน’’ติ. อปโรปิ นิพฺพจนตฺโถ อีการนฺตวเสน อสฺสทมฺมาทโย สาเรตีติ สารถี. ตถา หิ ‘‘ปุริสทมฺเม สาเรตีติ ปุริสทมฺมสารถี’’ติ วุตฺตํ. จกฺกํ วตฺเตตีติ จกฺกวตฺตี. เอวํ กตฺตุการกวเสน อีการนฺตตฺตํ คเหตฺวา กตฺถจิ ลพฺภมานมฺปิ อิการนฺตตฺตํ อนเปกฺขิตฺวา พุทฺธวจนานุรูเปน ‘‘สารถิโน [Pg.258] จกฺกวตฺติโน’’ติอาทีนิ โนการนฺตรูปานิ คเหตฺวา ทณฺฑีนเยน โยเชตพฺพานิ ‘‘ทณฺฑินี’’ติอาทิกํ วชฺชิตพฺพํ วชฺเชตฺวา. เอวํ ‘‘เสฏฺฐิโน สารถิโน จกฺกวตฺติโน สามิโน’’ติอาทีนิ โนการนฺตานิเยว รูปานิ เญยฺยานิ.

Trong các từ seṭṭhi, sārathi, cakkavatti, sāmi thì như thế nào? Ở đây, nên biết sự khác biệt này – ở một vài bản văn, thấy có trường âm của âm cuối là ‘seṭṭhī, sārathī, cakkavattī, sāmī’, nhưng ở một vài bản văn khác, lại thấy có đoản âm của âm cuối là ‘seṭṭhi, sārathi, cakkavatti, sāmi’. Mặc dù thấy có đoản âm của các từ này, tuy nhiên, do thấy được sự sử dụng như ‘seṭṭhino, sārathino’ v.v... ở các nơi với ý nghĩa là sở thuộc cách v.v..., nên được hiểu rằng các từ này được phát âm sau khi đã làm thành đoản âm. Do đó, nên hiểu ý nghĩa ngữ nguyên như sau: Seṭṭhī là người có tài sản, cốt lõi của sự giàu có, hoặc địa vị cao quý. Sārathī là người có tính chất điều khiển ngựa non v.v... Cakkavattī là người có tính chất làm cho bánh xe vận hành. Sāmī là người có tài sản. Thật vậy, các từ có ý nghĩa sở hữu và tính chất này có cùng cách biến thể theo dạng vĩ ngữ no, giống như ‘daṇḍino, bhūmisāyino’. Còn ý nghĩa ngữ nguyên khác theo dạng vĩ ngữ ī là: Sārathī là người huấn luyện ngựa non v.v... Thật vậy, đã được nói rằng: ‘Purisadammasārathī’ là người huấn luyện những người đáng được điều phục. Cakkavattī là người làm cho bánh xe vận hành. Như vậy, sau khi đã lấy dạng vĩ ngữ ī theo ý nghĩa tác nhân, không cần quan tâm đến dạng vĩ ngữ i dù có thể tìm thấy ở đâu đó, nên phối hợp theo cách của từ daṇḍī bằng cách lấy các dạng vĩ ngữ no như ‘sārathino, cakkavattino’ v.v... phù hợp với lời Phật dạy, và loại bỏ những gì cần loại bỏ như ‘daṇḍinī’ v.v... Như vậy, nên biết các dạng như ‘seṭṭhino, sārathino, cakkavattino, sāmino’ v.v... chính là các dạng vĩ ngữ no.

อตฺร กิญฺจิ ปโยคํ นิทสฺสนมตฺตํ กถยาม. ‘‘ตาต ตโย เสฏฺฐิโน อมฺหากํ พหูปการา’’ติ จ ‘‘เต กตภตฺตกิจฺจา ‘มหาเสฏฺฐิโน มยํ คมิสฺสามา’ติ วทึสู’’ติ จ ‘‘สารถิโน อาหํสู’’ติ จ ‘‘ทฺเว จกฺกวตฺติโน’’ติ จ เอวมาทีนิ. ตตฺถ กิญฺจาปิ กตฺถจิ ‘‘เสฏฺฐิ สารถิ’’อิจฺจาทิ รสฺสตฺตปาโฐ ทิสฺสติ, ตถาปิ โส สภาเวน รสฺสตฺตภาโว ปาโฐ น โหติ, ทีฆสฺส รสฺสตฺตกรณปาโฐติ เวทิตพฺโพ. ปทมาลา จสฺส วุตฺตนเยน เวทิตพฺพา.

Ở đây, chúng tôi sẽ nói về một vài cách sử dụng để làm ví dụ. Chẳng hạn như: ‘Tāta tayo seṭṭhino amhākaṃ bahūpakārā’ (Này con, ba vị trưởng giả là người giúp đỡ chúng ta rất nhiều), và ‘te katabhattakiccā ‘mahāseṭṭhino mayaṃ gamissāmā’ti vadiṃsū’ (sau khi dùng bữa xong, họ đã nói rằng: ‘Chúng tôi sẽ đi đến các vị đại trưởng giả’), và ‘sārathino āhaṃsū’ (các người đánh xe đã nói), và ‘dve cakkavattino’ (hai vị chuyển luân vương), và các ví dụ tương tự. Trong đó, mặc dù ở một vài nơi có thấy bản văn với đoản âm như ‘seṭṭhi, sārathi’ v.v..., tuy nhiên, bản văn đó không phải là bản văn có đoản âm tự nhiên, mà nên được hiểu là bản văn đã thực hiện việc rút ngắn từ trường âm. Và bảng biến cách của từ này nên được biết theo phương pháp đã được trình bày.

มเหสีติ เอตฺถ กถนฺติ? ‘‘มเหสี’’ติ เอตฺถ กิญฺจาปิ มเหสีสทฺโท อีการนฺตวเสน นิทฺทิสิยติ, ตถาปิ อิสิสทฺเทน สมานคติกตฺตา อิสิสทฺทสฺส อคฺคิสทฺเทน สมานปทมาลตฺตา อคฺคินเยน ปทมาลา กาตพฺพา. นนุ จ โภ เอตฺถ ตสฺสีลตฺโถ ทิสฺสติ ‘‘มหนฺเต สีลกฺขนฺธาทโย ธมฺเม เอสนสีโลติ มเหสี’’ติ, ตสฺมา ‘‘ภูมิสายี’’ติ ปทสฺส วิย ทณฺฑีนเยเนว ปทมาลา กาตพฺพาติ? น กาตพฺพา ตสฺสีลตฺถสฺส อสมฺภวโต. อิมสฺส หิ ‘‘มหนฺเต สีลกฺขนฺธาทโย ธมฺเม เอสิ คเวสิ เอสิตฺวา ฐิโตติ มเหสี’’ติ อตสฺสีลตฺโถ เอว ยุชฺชติ. กตกรณีเยสุ พุทฺธาทีสุ อริเยสุ ปวตฺตนามตฺตา. อิสิสทฺเทน จายํ สทฺโท อีสกํ สมาโน เกวลํ สมาสปริโยสาเน ทีฆวเสน อุจฺจาริยติ, รสฺสวเสน ปน ‘‘มหา อิสิ มเหสี’’ติ สนฺธิวิคฺคโห[Pg.259]. ยสฺมา รสฺสตฺตํ คเหตฺวา ตสฺส ปทมาลากรณํ ยุชฺชติ, ตสฺมา ‘‘สงฺคายึสุ มเหสโย’’ติ อิการนฺตรูปํ ทิสฺสติ. น หิ สาฏฺฐกเถ เตปิฏเก พุทฺธวจเน กตฺถจิปิ จตุตฺถีฉฏฺเฐกวจนรูปํ วิย ‘‘มเหสิโน’’ติ ปจฺจตฺโตปโยคาลปนพหุวจนรูปํ ทิสฺสติ. ตสฺมา อีการนฺตวเสน อุจฺจาริตสฺสปิ สโต รสฺสวเสน อุจฺจาริตสฺส วิย ‘‘มเหสิ, มเหสี, มเหสโย. มเหสึ, มเหสี, มเหสโย. มเหสินา’’ติ ปทมาลา กาตพฺพา. อปิจ มเหสีสทฺโท ยตฺถ ราชคฺคุพฺพริวาจโก, ตตฺถ อิตฺถิลิงฺโค โหติ, ตพฺพเสน ปน ‘‘มเหสี, มเหสี, มเหสิโย. มเหสึ, มเหสี, มเหสิโย. มเหสิยา’’ติ จ วกฺขมานอิตฺถีนเยน ปทมาลา กาตพฺพา. หตฺถีสทฺเท กถนฺติ? หตฺถีสทฺทสฺส ปน หตฺโถ อสฺส อตฺถีติ เอวํ อีการนฺตวเสน คหเณ ‘‘หตฺถิโน’’ติ รูปํ ภวติ. ตถา หิ ‘‘วเน หตฺถิโน’’ติ ปโยโค ทิสฺสติ. ตสฺเสว ตสฺมึเยวตฺเถ รสฺสํ กตฺวา คหเณ ‘‘หตฺถโย’’ติ รูปํ ภวติ. ตถา หิ –

Trong từ mahesī thì như thế nào? Ở đây, trong từ ‘mahesī’, mặc dù từ mahesī được chỉ định theo dạng vĩ ngữ ī, tuy nhiên, do có cùng cách biến thể với từ isi, và từ isi có cùng bảng biến cách với từ aggi, nên bảng biến cách cần được thực hiện theo cách của từ aggi. Chẳng phải ở đây thấy có ý nghĩa về tính chất là ‘mahesī là người có tính chất tìm cầu các pháp cao thượng như uẩn giới v.v...’ hay sao, do đó, bảng biến cách phải được thực hiện theo cách của từ daṇḍī giống như từ ‘bhūmisāyī’? Không nên thực hiện như vậy, vì ý nghĩa về tính chất không thể có được. Thật vậy, đối với từ này, chỉ có ý nghĩa phi tính chất là phù hợp: ‘mahesī là người đã tìm cầu, đã truy tầm, và đã an trú sau khi tìm cầu các pháp cao thượng như uẩn giới v.v...’. Bởi vì đây chỉ là tên gọi được dùng cho các bậc Thánh như chư Phật v.v..., những vị đã hoàn thành các phận sự. Và từ này có phần giống với từ isi, chỉ được phát âm với trường âm ở cuối hợp từ, còn với đoản âm thì có sự phân tích nối âm là ‘mahā isi mahesī’. Bởi vì việc tạo bảng biến cách của nó sau khi đã lấy đoản âm là phù hợp, do đó, thấy có dạng vĩ ngữ i là ‘saṅgāyiṃsu mahesayo’ (các bậc đại sĩ đã kết tập). Thật vậy, trong Tam Tạng Kinh Điển cùng với Chú Giải, không nơi nào thấy có dạng sở thuộc cách, chỉ định cách, hoặc hô cách số nhiều như ‘mahesino’ giống như dạng đơn cách thứ tư và thứ sáu. Do đó, dù được phát âm theo dạng vĩ ngữ ī, bảng biến cách vẫn nên được thực hiện giống như từ được phát âm theo dạng đoản âm: ‘mahesi, mahesī, mahesayo. Mahesiṃ, mahesī, mahesayo. Mahesinā’. Hơn nữa, khi từ mahesī có nghĩa là hoàng hậu, thì nó là nữ tính, và dựa vào đó, bảng biến cách nên được thực hiện theo cách của danh từ nữ tính sẽ được nói đến: ‘mahesī, mahesī, mahesiyo. Mahesiṃ, mahesī, mahesiyo. Mahesiyā’. Trong từ hatthī thì như thế nào? Đối với từ hatthī, khi được hiểu theo dạng vĩ ngữ ī là ‘hattho assa atthi’ (nó có vòi), thì có dạng ‘hatthino’. Thật vậy, có thấy cách sử dụng ‘vane hatthino’ (những con voi trong rừng). Khi chính từ đó được hiểu với cùng ý nghĩa sau khi đã làm thành đoản âm, thì có dạng ‘hatthayo’. Thật vậy –

‘‘หํสา โกญฺจา มยูรา จ, หตฺถโย ปสทา มิคา;

สพฺเพ สีหสฺส ภายนฺติ, นตฺถิ กายสฺมิ ตุลฺยตา.

‘Thiên nga, diệc, và công, voi, nai, và các loài thú; tất cả đều sợ hãi sư tử, không có sự tương đồng về thân thể.

เอวเมว มนุสฺเสสุ, ทหโร เจปิ ปญฺญวา;

โสปิ ตตฺถ มหา โหติ, เนว พาโล สรีรวา’’ติ

Cũng vậy, trong loài người, dù còn trẻ nhưng có trí tuệ; vị ấy cũng trở nên vĩ đại ở đó, chứ không phải kẻ ngu si có thân hình to lớn.’

อิมสฺมึ เกฬิสีลชาตเก ‘‘หตฺถโย’’ติ อาหจฺจปทํ ทิสฺสติ. เอวมสฺส ทณฺฑีนเยน จ อคฺคินเยน จ ทฺวิธา ปทมาลา, เวทิตพฺพา. อิมินา นเยน อวุตฺเตสุปิ ฐาเนสุ ปาฬินยานุรูเปน [Pg.260] โปราณฏฺฐกถานุรูเปน จ ปทมาลา โยเชตพฺพา.

Trong Keḷisīlajātaka này, thấy có từ đặc biệt là ‘hatthayo’. Như vậy, bảng biến cách của từ này nên được biết theo hai cách: theo cách của từ daṇḍī và theo cách của từ aggi. Bằng phương pháp này, ngay cả ở những nơi chưa được đề cập, bảng biến cách cũng nên được phối hợp cho phù hợp với quy tắc Pāli và phù hợp với các Chú Giải xưa.

เอตฺตาวตา ภูธาตุมยานํ ปุลฺลิงฺคานํ นามิกปทมาลา สทฺธึ ลิงฺคนฺตเรหิ สทฺทนฺตเรหิ อตฺถนฺตเรหิ จ นานปฺปการโต ทสฺสิตา.

Đến đây, bảng biến cách danh từ của các nam tính từ được tạo thành từ ngữ căn bhū đã được trình bày theo nhiều cách khác nhau, cùng với các giới tính khác, các vĩ ngữ khác, và các ý nghĩa khác.

อิมํ สทฺทนีตึ สุนีตึ วิจิตฺตํ,สปญฺเญหิ สมฺมา ปรีปาลนียํ;

สทา สุฏฺฐุ จินฺเตติ วาเจติ โย โส,นโร ญาณวิตฺถินฺนตํ ยาติ เสฏฺฐํ.

Tác phẩm Saddanīti này, là phương pháp tốt đẹp, đa dạng, cần được các bậc trí tuệ gìn giữ một cách chân chánh. Người nào luôn suy ngẫm kỹ lưỡng hoặc đọc tụng tác phẩm này, người ấy sẽ đạt đến sự uyên bác cao tột của trí tuệ.

อิติ นวงฺเค สาฏฺฐกเถ ปิฏกตฺตเย พฺยปฺปถคตีสุ วิญฺญูนํ

Như vậy, trong các phương thức diễn đạt của Tam Tạng Kinh Điển cùng với Chú Giải và Cửu Phần Giáo Pháp, dành cho các bậc hiền trí,

โกสลฺลตฺถาย กเต สทฺทนีติปฺปกรเณ

trong bộ luận Saddanīti được soạn ra vì mục đích thành thạo,

สวินิจฺฉโย นิคฺคหีตนฺตาทิปุลฺลิงฺคานํ

phần phân tích về các danh từ nam tính có vĩ ngữ là niggahīta v.v...

ปกติรูปสฺส นามิกปทมาลาวิภาโค

Phần Phân Loại Bảng Biến Cách Danh Từ Của Dạng Nguyên Thể.

สตฺตโม ปริจฺเฉโท.

Chương thứ bảy.

สพฺพถาปิ ปุลฺลิงฺคํ สมตฺตํ.

Phần nam tánh đã hoàn tất trong mọi phương diện.

๘. อิตฺถิลิงฺคนามิกปทมาลา

8. Bảng biến cách danh từ nữ tánh

อถ อิตฺถิลิงฺเคสุ อาการนฺตสฺส ภูธาตุมยสฺส ปกติรูปภูตสฺส ภาวิกาสทฺทสฺส นามิกปทมาลายํ วตฺตพฺพายมฺปิ ปสิทฺธสฺส ตาว กญฺญาสทฺทสฺส นามิกปทมาลํ วกฺขาม –

Bây giờ, trong các từ nữ tánh, mặc dù nên trình bày bảng biến cách của từ bhāvikā, là từ tận cùng bằng ā, được tạo từ căn bhū, và là hình thức gốc, trước tiên chúng tôi sẽ trình bày bảng biến cách của từ kaññā vốn đã phổ biến –

กญฺญา, กญฺญา, กญฺญาโย. กญฺญํ, กญฺญา, กญฺญาโย. กญฺญาย, กญฺญาหิ, กญฺญาภิ. กญฺญาย, กญฺญานํ. กญฺญาย, กญฺญาหิ, กญฺญาภิ. กญฺญาย, กญฺญานํ. กญฺญาย, กญฺญายํ, กญฺญาสุ. โภติ กญฺเญ, โภติโย กญฺญา, กญฺญาโย. อยมมฺหากํ รุจิ.

Kaññā, kaññā, kaññāyo. Kaññaṃ, kaññā, kaññāyo. Kaññāya, kaññāhi, kaññābhi. Kaññāya, kaññānaṃ. Kaññāya, kaññāhi, kaññābhi. Kaññāya, kaññānaṃ. Kaññāya, kaññāyaṃ, kaññāsu. Bhoti kaññe, bhotiyo kaññā, kaññāyo. Đây là ý thích của chúng tôi.

เอตฺถ [Pg.261] ‘‘กญฺญา’’ติ เอกวจนพหุวจนวเสน วุตฺตํ, นิรุตฺติปิฏเก พหุวจนวเสน วุตฺโต นโย นตฺถิ. ตถา หิ ตตฺถ ‘‘สทฺธา ติฏฺฐติ, สทฺธาโย ติฏฺฐนฺติ. สทฺธํ ปสฺสติ, สทฺธาโย ปสฺสตี’’ติ เอตฺตกเมว วุตฺตํ, ‘‘สทฺธา’’ติ พหุวจนํ น อาคตํ. กิญฺจาปิ นาคตํ, ตถาปิ ‘‘พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ, สิวิกญฺญา สมาคตา. อเหตุ อปฺปจฺจยา ปุริสสฺส สญฺญา อุปฺปชฺชนฺติปิ นิรุชฺฌนฺติปี’’ติอาทิปาฬิทสฺสนโต พาหากญฺญา สญฺญาสทฺทาทีนํ พหุวจนตา คเหตพฺพา. จูฬนิรุตฺติยํ ‘‘โภติ กญฺเญ, โภติ กญฺญา’’ติ ทฺเว เอกวจนานิ วตฺวา ‘‘โภติโย กญฺญาโย’’ติ เอกํ พหุวจนํ วุตฺตํ. นิรุตฺติปิฏเก ปน ‘‘โภติ สทฺธา’’ติ เอกวจนํ วตฺวา ‘‘โภติโย สทฺธาโย’’ติ เอกํ พหุวจนํ วุตฺตํ. มยํ ปเนตฺถ ‘‘เอหิ พาเล ขมาเปหิ, กุสราชํ มหพฺพลํ. ผุสฺสตี วรวณฺณาเภ. เอหิ โคเธ นิวตฺตสฺสู’’ติอาทิปาฬิทสฺสนโต ‘‘โภติ กญฺเญ, โภติโย กญฺญา, กญฺญาโย’’ติ เอวํปการานิเยว อาลปเนกวจนพหุวจนานิ อิจฺฉาม. เอตฺถ ‘‘โภติ กญฺเญ’’ติ อยํ นโย อมฺมาทีสุ มาตาทีสุ จ น ลพฺภติ.

Ở đây, ‘kaññā’ được nói theo cách số ít và số nhiều, trong Niruttipiṭaka không có phương pháp nói theo cách số nhiều. Thật vậy, ở đó chỉ nói chừng này: ‘saddhā tiṭṭhati, saddhāyo tiṭṭhanti. Saddhaṃ passati, saddhāyo passatī’ (đức tin tồn tại, các đức tin tồn tại. Thấy đức tin, thấy các đức tin), và ‘saddhā’ ở số nhiều không xuất hiện. Mặc dù không xuất hiện, tuy nhiên do thấy các đoạn Pāḷi như ‘bāhā paggayha pakkanduṃ’ (giơ hai cánh tay lên và khóc), ‘sivikaññā samāgatā’ (các thiếu nữ Sivi đã đến), ‘Ahetu appaccayā purisassa saññā uppajjantipi nirujjhantipī’ (các tưởng của người ấy sanh lên và diệt đi không do nhân, không do duyên), nên phải hiểu tính số nhiều của các từ bāhā, kaññā, saññā, v.v. Trong Cūḷanirutti, sau khi nói hai dạng số ít ‘bhoti kaññe, bhoti kaññā’, một dạng số nhiều ‘bhotiyo kaññāyo’ được nói đến. Nhưng trong Niruttipiṭaka, sau khi nói một dạng số ít ‘bhoti saddhā’, một dạng số nhiều ‘bhotiyo saddhāyo’ được nói đến. Ở đây, chúng tôi, do thấy các đoạn Pāḷi như ‘ehi bāle khamāpehi, kusarājaṃ mahabbalaṃ’ (này cô gái khờ dại, hãy đến xin lỗi vua Kusa đại lực), ‘Phussatī varavaṇṇābhe’ (này Phussatī, người có dung sắc tuyệt vời), ‘Ehi godhe nivattassū’ (này con kỳ đà, hãy quay lại), chỉ muốn các dạng hô cách số ít và số nhiều như sau: ‘bhoti kaññe, bhotiyo kaññā, kaññāyo’. Ở đây, phương pháp ‘bhoti kaññe’ này không được tìm thấy trong các từ như ammā, mātā, v.v.

ภาวิกา, ภาวิกา, ภาวิกาโย. ภาวิกํ, ภาวิกา, ภาวิกาโย. ภาวิกาย, ภาวิกาหิ, ภาวิกาภิ. ภาวิกาย, ภาวิกานํ. ภาวิกาย, ภาวิกาหิ, ภาวิกาภิ. ภาวิกาย, ภาวิกานํ. ภาวิกาย, ภาวิกายํ, ภาวิกาสุ. โภติ ภาวิเก, โภติโย ภาวิกา, ภาวิกาโย.

Bhāvikā, bhāvikā, bhāvikāyo. Bhāvikaṃ, bhāvikā, bhāvikāyo. Bhāvikāya, bhāvikāhi, bhāvikābhi. Bhāvikāya, bhāvikānaṃ. Bhāvikāya, bhāvikāhi, bhāvikābhi. Bhāvikāya, bhāvikānaṃ. Bhāvikāya, bhāvikāyaṃ, bhāvikāsu. Bhoti bhāvike, bhotiyo bhāvikā, bhāvikāyo.

เอวํ เหฏฺฐุทฺทิฏฺฐานํ สพฺเพสํ ภูธาตุมยานํ ‘‘ภาวนา วิภาวนา’’อิจฺเจวมาทีนํอาการนฺตปทานํ อญฺเญสญฺจาการนฺตปทานํ นามิกปทมาลา โยเชตพฺพา. เอตฺถญฺญานิ อาการนฺตปทานิ นาม สทฺธาทีนิ.

Bảng biến cách danh từ nên được áp dụng theo cách này cho tất cả các từ tận cùng bằng ā được tạo từ căn bhū đã được chỉ ra bên dưới, như ‘bhāvanā, vibhāvanā’, v.v., và cho các từ tận cùng bằng ā khác. Ở đây, các từ tận cùng bằng ā khác là saddhā, v.v.

สทฺธา [Pg.262] เมธา ปญฺญา วิชฺชา, จินฺตา มนฺตา ตณฺหา’ภิชฺฌา;

อิจฺฉา ปุจฺฉา ชายา มายา, เมตฺตา มตฺตา สิกฺขา สงฺขา.

Saddhā medhā paññā vijjā, cintā mantā taṇhā’bhijjhā; Icchā pucchā jāyā māyā, mettā mattā sikkhā saṅkhā.

ชงฺฆา พาหา คีวา ชิวฺหา, วาจา ฉายา คงฺคา นาวา;

นิทฺทา กนฺตา สาลา มาลา, เวลา วีณา ภิกฺขา ลาขา.

Jaṅghā bāhā gīvā jivhā, vācā chāyā gaṅgā nāvā; Niddā kantā sālā mālā, velā vīṇā bhikkhā lākhā.

คาถา เสนา เลขา’เปกฺขา, อาสา ปูชา เอสา กงฺขา;

อญฺญา มุทฺทา ขิฑฺฑา ภสฺสา, ภาสา กีฬา สตฺตา เจตา.

Gāthā senā lekhā’pekkhā, āsā pūjā esā kaṅkhā; Aññā muddā khiḍḍā bhassā, bhāsā kīḷā sattā cetā.

ปิปาสา เวทนา สญฺญา, เจตนา ตสิณา ปชา;

เทวตา วฏฺฏกา โคธา, พลากา วสุธา สภา.

Pipāsā vedanā saññā, cetanā tasiṇā pajā; Devatā vaṭṭakā godhā, balākā vasudhā sabhā.

อุกฺกา เสผาลิกา สิกฺกา, สลากา วาลิกา สิขา;

การณา วิสิขา สาขา, วจา วญฺฌา ชฏา ฆฏา.

Ukkā sephālikā sikkā, salākā vālikā sikhā; Kāraṇā visikhā sākhā, vacā vañjhā jaṭā ghaṭā.

ปีฬา โสณฺฑา วิตณฺฑา จ, กรุณา วนิตา ลตา;

กถา นินฺทา สุธา ราธา, วาสนา สึสปา ปปา.

Pīḷā soṇḍā vitaṇḍā ca, karuṇā vanitā latā; Kathā nindā sudhā rādhā, vāsanā siṃsapā papā.

ปภา สีมา ขมา เอชา,ขตฺติยา สกฺขรา สุรา;

โทลา ตุลา สิลา ลีลา,ลาเล’ฬา เมขลา กลา.

Pabhā sīmā khamā ejā, Khattiyā sakkharā surā; Dolā tulā silā līlā, Lāle’ḷā mekhalā kalā.

วฬวา สุณิสา มูสา, มญฺชูสา สุลสา ทิสา;

นาสา ชุณฺหา คุหา อีหา, ลสิกา ปริสา นิสา;

มาติกิจฺจาทโย เจว, ภาวิกาปทสาทิสา.

Vaḷavā suṇisā mūsā, mañjūsā sulasā disā; Nāsā juṇhā guhā īhā, lasikā parisā nisā; Và các từ như mātikā, v.v., cũng tương tự như từ bhāvikā.

อมฺมนฺนมฺพา จ ตาตา จ, กิญฺจิเทว สมา สิยุํ;

มาตา ธีตา ปนตฺตาที, ปุถเคว อิโต สิยุํ.

Các từ ammā, annā, ambā, và tātā thì có phần nào đó tương tự; nhưng các từ mātā, dhītā, nattā, v.v., thì lại khác biệt với nhóm này.

ปริสาสทฺทสฺส ปน สตฺตมีฐาเน ‘‘ปริสาย, ปริสายํ, ปริสติ, ปริสาสู’’ติ โยเชตพฺพํ ‘‘เอกมิทํ โภ โคตม สมยํ โตเทยฺยสฺส พฺราหฺมณสฺส ปริสติ ปรูปารมฺภํ วตฺเตนฺตี’’ติ ปาฬิทสฺสนโต. อมฺมาทีนํ ปน ‘‘อมฺมา, อมฺมา, อมฺมาโย’’ติอาทินา [Pg.263] กญฺญานเยน วตฺวา อวสาเน ‘‘โภติ อมฺม, โภติ อมฺมา, โภติโย อมฺมา, อมฺมาโย’’ติอาทินา โยเชตพฺพํ.

Nhưng đối với từ parisā, ở vị trí cách thứ bảy (sở thuộc cách), nên được áp dụng là ‘parisāya, parisāyaṃ, parisati, parisāsu’, do thấy trong Pāḷi có câu: ‘ekamidaṃ bho gotama samayaṃ todeyyassa brāhmaṇassa parisati parūpārambhaṃ vattentī’ (thưa ngài Gotama, có một thời, trong hội chúng của Bà-la-môn Todeyya, họ đang nói lời chỉ trích người khác). Còn đối với các từ như ammā, v.v., sau khi nói theo mẫu kaññā là ‘ammā, ammā, ammāyo’, v.v., ở cuối (hô cách) nên được áp dụng là ‘bhoti amma, bhoti ammā, bhotiyo ammā, ammāyo’, v.v.

มาตา, มาตา, มาตโร. มาตรํ, มาตโร. มาตรา, มาตุยา, มตฺยา, มาตูหิ, มาตูภิ. มาตุ, มาตุยา, มตฺยา, มาตรานํ, มาตานํ, มาตูนํ. มาตรา, มาตุยา, มตฺยา, มาตูหิ, มาตูภิ. มาตุ, มาตุยา, มตฺยา, มาตรานํ, มาตานํ, มาตูนํ. มาตริ, มาตุยา, มตฺยา, มาตุยํ, มตฺยํ, มาตูสุ. โภติ มาตา, โภติโย มาตา, มาตโร.

Mātā, mātā, mātaro. Mātaraṃ, mātaro. Mātarā, mātuyā, matyā, mātūhi, mātūbhi. Mātu, mātuyā, matyā, mātarānaṃ, mātānaṃ, mātūnaṃ. Mātarā, mātuyā, matyā, mātūhi, mātūbhi. Mātu, mātuyā, matyā, mātarānaṃ, mātānaṃ, mātūnaṃ. Mātari, mātuyā, matyā, mātuyaṃ, matyaṃ, mātūsu. Bhoti mātā, bhotiyo mātā, mātaro.

เอตฺถ ปน ยสฺมา ปาฬิยํ อิตฺถิลิงฺคานํ สการนฺตานิ รูปานิ เอหิ เอภิ เอสุการนฺตาทีนิ จ เอนนฺตาทีนิ จ น ทิสฺสนฺติ, ตสฺมา เกหิจิ วุตฺตานิปิ ‘‘มาตุสฺส มาตเรหี’’ติอาทีนิ น วุตฺตานิ, เอส นโย อิตเรสุปิ. ‘‘ยํกิญฺจิตฺถิกตํ ปุญฺญํ, มยฺหญฺจ มาตุยา จ เต. อนุญฺญาโต อหํ มตฺยา’’ติ ปาฬิทสฺสนโต ปน กรณสมฺปทานนิสฺสกฺกสามิภุมฺมวจนฏฺฐาเน ‘‘มาตุยา, มตฺยา’’ติ จ วุตฺตํ อิตฺถิลิงฺคฏฺฐาเน สมานคติกตฺตา เตสํ วจนานํ. ตถา หิ อุมฺมาทนฺติชาตเก ‘‘มตฺยา’’ติ ปทํ ปญฺจมีตติเยกวจนวเสน อาคตํ, ยถา ปน ‘‘ขตฺติยา’’ติ ปทํ มชฺฌสรโลปวเสน ‘‘ขตฺยา’’ติ ภวติ, ตถา ‘‘มาตุยา มาตุย’’นฺติ จ ปทํ ‘‘มตฺยา, มตฺย’’นฺติ ภวติ, อยํ นโย ธีตุสทฺทาทีสุ น ลพฺภติ.

Nhưng ở đây, vì trong Pāḷi không thấy các hình thức tận cùng bằng sa, các hình thức tận cùng bằng ehi, ebhi, esu, v.v., và các hình thức tận cùng bằng ena, v.v., của các từ nữ tánh, do đó, mặc dù đã được một số người nói đến, các hình thức như ‘mātussa, mātarehī’, v.v., đã không được chúng tôi trình bày; phương pháp này cũng áp dụng cho các từ khác. Tuy nhiên, do thấy trong Pāḷi có câu: ‘Yaṃkiñcitthikataṃ puññaṃ, mayhañca mātuyā ca te’ (bất cứ phước nào người nữ đã làm, của tôi và của mẹ của bạn) và ‘Anuññāto ahaṃ matyā’ (tôi đã được mẹ cho phép), nên ‘mātuyā’ và ‘matyā’ được nói ở vị trí của các cách công cụ, chỉ định, xuất xứ, sở hữu, và sở thuộc, vì các từ này có cùng chức năng ở vị trí nữ tánh. Thật vậy, trong Ummādantijātaka, từ ‘matyā’ xuất hiện dưới dạng số ít của cách thứ năm và thứ ba. Giống như từ ‘khattiyā’ trở thành ‘khatyā’ do sự lược bỏ nguyên âm giữa, cũng vậy, các từ ‘mātuyā’ và ‘mātuya’ trở thành ‘matyā’ và ‘matya’. Phương pháp này không được tìm thấy trong các từ như dhītu, v.v.

ธีตา, ธีตา, ธีตโร. ธีตํ, ธีตรํ, ธีตโร. ธีตุยา, ธีตูหิ, ธีตูภิ. ธีตุ, ธีตุยา, ธีตรานํ, ธีตานํ, ธีตูนํ. ธีตรา, ธีตุยา, ธีตูหิ, ธีตูภิ. ธีตุ, ธีตุยา, ธีตรานํ, ธีตานํ, ธีตูนํ. ธีตริ, ธีตุยา, ธีตุยํ, ธีตูสุ. โภติ ธีตุ, โภติ ธีตา, โภติโย ธีตา, ธีตโร. เอตฺถ ปน.

Dhītā, dhītā, dhītaro. Dhītaṃ, dhītaraṃ, dhītaro. Dhītuyā, dhītūhi, dhītūbhi. Dhītu, dhītuyā, dhītarānaṃ, dhītānaṃ, dhītūnaṃ. Dhītarā, dhītuyā, dhītūhi, dhītūbhi. Dhītu, dhītuyā, dhītarānaṃ, dhītānaṃ, dhītūnaṃ. Dhītari, dhītuyā, dhītuyaṃ, dhītūsu. Bhoti dhītu, bhoti dhītā, bhotiyo dhītā, dhītaro. Còn ở đây.

‘‘ชาลึ [Pg.264] กณฺหาชินํ ธีตํ, มทฺทิเทวึ ปติพฺพตํ;

จชมาโน น จินฺเตสึ, โพธิยาเยว การณา’’ติ

“Khi cho đi Jāli, con gái Kaṇhājinā, và hoàng hậu Maddī, người vợ tiết hạnh; ta đã không do dự, chính vì mục đích giác ngộ.”

ปาฬิยํ ‘‘ธีต’’นฺติ ทสฺสนโต อุปโยควจนฏฺฐาเน ‘‘ธีต’’นฺติ วุตฺตํ, ตสฺมา อิทํ สารโต คเหตพฺพํ, ตถา ปาฬิยํ ‘‘อสฺสมณี โหติ อสกฺยธีตรา’’ติ สมาสปทสฺส ทสฺสนโต ตติเยกวจนนฺตปทสทิสํ ‘‘เสฏฺฐิธีตรา’’ติอาทิกํ ปฐเมกวจนนฺตมฺปิ สมาสปทํ คเหตพฺพเมว, นิรุตฺติปิฏเก ปน ‘‘มาตา ธีตา’’ติ ปททฺวยํ สทฺธานเย ปกฺขิตฺต, ตมมฺเหหิ ‘‘สทฺธายา’’ติ ปทสฺส วิย ‘‘มาตายา’’ติอาทีนํ ปาฬิอาทีสุ พฺยาเส อทสฺสนโต วิสุํ คหิตํ สมาเสเยว หิ อีทิสึ สทฺทคตึ ปสฺสาม ‘‘ราชมาตาย ราชธีตาย เสฏฺฐิธีตายา’’ติ. เอวํ กญฺญานโยปิ เอกเทเสน ลพฺภติ, ตถา ‘‘อจฺฉริยํ นนฺทมาเต, อพฺภุตํ นนฺทมาเต’’ติ ปาฬิยํ ‘‘นนฺทมาเต’’ติ ทสฺสนโต ‘‘โภติ ราชมาเต, โภติ ราชธีเต’’ติ เอวมาทินโยปิ ลพฺภติ, ตตฺร นนฺทมาเตติ นนฺทสฺส มาตา นนฺทมาตา, โภติ นนฺทมาเต, เอวํ สมาเสเยว อีทิสี สทฺทคติ โหติ, ตสฺมา สมาสปทตฺเต ‘‘มาตุ ธีตุ ทุหิตุ’’อิจฺเจเตสํ ปกติรูปานํ ทฺเว โกฏฺฐาสา คเหตพฺพา ปฐมํ ทสฺสิตรูปโกฏฺฐาโส จ กญฺญานโย รูปโกฏฺฐาโส จาติ. นตฺตาทีนิ ปทานิ น เกวลํ ปุลฺลิงฺคานิเยว โหนฺติ, อถ โข อิตฺถิลิงฺคานิปิ. ตถา หิ ‘‘วิสาขาย นตฺตา กาลงฺกตา โหติ. จตสฺโส มูสิกา คาธํ กตฺตา, โน วสิตา’’ติอาทีนิ ปโยคานิ สาสเน ทิสฺสนฺติ.

Trong Pāḷi, (từ) “dhīta” được nói ở vị trí của hô cách, do đó điều này nên được hiểu theo bản chất. Tương tự, trong Pāḷi (có câu) “assamaṇī hoti asakyadhītarā” (không phải là sa-môn nữ, không phải là con gái dòng Thích-ca), do ở cuối của từ ghép, từ tương tự như từ ở biến cách thứ ba số ít “seṭṭhidhītarā” (bởi con gái của trưởng giả) v.v... cũng nên được xem là từ ghép ở biến cách thứ nhất số ít. Tuy nhiên, trong Niruttipiṭaka (Ngữ nguyên tạng), hai từ “mātā dhītā” được xếp vào quy tắc ngữ pháp của từ saddhā, (nhưng) chúng tôi đã tách riêng ra vì không thấy sự phân chia như “mātāyā” v.v... trong Pāḷi v.v... giống như trường hợp của từ “saddhāyā”. Thật vậy, chúng ta chỉ thấy dạng từ như vậy trong các từ ghép như “rājamātāya, rājadhītāya, seṭṭhidhītāyā”. Như vậy, quy tắc biến cách của kaññā cũng được áp dụng một phần. Tương tự, trong Pāḷi (có câu) “acchariyaṃ nandamāte, abbhutaṃ nandamāte” (thật kỳ diệu, này mẹ của Nanda; thật phi thường, này mẹ của Nanda), do đó quy tắc như “bhoti rājamāte, bhoti rājadhīte” (này mẹ của đức vua, này con gái của đức vua) cũng được áp dụng. Ở đó, nandamātā là nandassa mātā (mẹ của Nanda), (hô cách là) bhoti nandamāte. Dạng từ như vậy chỉ có trong từ ghép. Do đó, trong trường hợp từ ghép, nên lấy hai nhóm hình thái gốc của các từ “mātu, dhītu, duhitu”: nhóm hình thái đã trình bày trước và nhóm hình thái theo quy tắc biến cách của kaññā. Các từ nattā v.v... không chỉ là nam tính mà còn là nữ tính. Thật vậy, các cách dùng như “visākhāya nattā kālaṅkatā hoti” (cháu gái của Visākhā đã qua đời), “Catasso mūsikā gādhaṃ kattā, no vasitā” (bốn con chuột cái là kẻ đào hang, không phải là kẻ ở) được thấy trong giáo điển.

นตฺตา, นตฺตา, นตฺตาโร. นตฺตํ, นตฺตารํ, นตฺตาโร. นตฺตารา, นตฺตุยา, นตฺตูหิ, นตฺตูภิ. นตฺตุ, นตฺตุยา, นตฺตารานํ [Pg.265] นตฺตานํ, นตฺตูนํ. นตฺตารา, นตฺตุยา, นตฺตูหิ, นตฺตูภิ. นตฺตุ, นตฺตุยา, นตฺตารานํ, นตฺตานํ, นตฺตูนํ. นตฺตริ, นตฺตุยา, นตฺตุยํ, นตฺตูสุ. โภติ นตฺต, โภติ นตฺตา, โภติโย นตฺตา, นตฺตาโร.

Nattā, nattā, nattāro. Nattaṃ, nattāraṃ, nattāro. Nattārā, nattuyā, nattūhi, nattūbhi. Nattu, nattuyā, nattārānaṃ nattānaṃ, nattūnaṃ. Nattārā, nattuyā, nattūhi, nattūbhi. Nattu, nattuyā, nattārānaṃ, nattānaṃ, nattūnaṃ. Nattari, nattuyā, nattuyaṃ, nattūsu. Bhoti natta, bhoti nattā, bhotiyo nattā, nattāro.

เอวํ ‘‘กตฺตา วสิตา ภาสิตา’’ อิจฺจาทีสุปิ สมาสปทตฺเต ปน ‘‘ราชมาตาย นนฺทมาเต’’ติอาทีนิ วิย ‘‘ราชนตฺตาย, ราชนตฺเต’’ติอาทีนิ รูปานิ ภวนฺติ.

Tương tự, đối với các từ “kattā vasitā bhāsitā” v.v... cũng vậy, nhưng trong trường hợp từ ghép, các hình thái như “rājanattāya, rājanatte” v.v... được hình thành, giống như các từ “rājamātāya nandamāte” v.v...

สวินิจฺฉโยยํ อาการนฺตุการนฺติตฺถิลิงฺคานํ ปกติรูปสฺส นามิกปทมาลาวิภาโค.

Đây là phần phân chia bảng biến cách danh từ của hình thái gốc thuộc nữ tính tận cùng bằng -ā và -u, cùng với sự phân tích chi tiết.

อาการนฺตุการนฺตตาปกติกํ

Phần về hình thái gốc tận cùng bằng -ā và -u.

อาการนฺติตฺถิลิงฺคํ นิฏฺฐิตํ.

Phần nữ tính tận cùng bằng -ā đã hoàn tất.

อิทานิ ภูมิปทาทีนํ นามิกปทมาลํ วกฺขาม ปุพฺพาจริยมตํ ปุเรจรํ กตฺวา –

Bây giờ, chúng tôi sẽ trình bày bảng biến cách danh từ của từ bhūmi v.v..., theo quan điểm của các vị cổ sư đi trước –

รตฺติ, รตฺตี, รตฺติโย. รตฺตึ, รตฺตี, รตฺติโย. รตฺติยา, รตฺตีหิ, รตฺตีภิ. รตฺติยา, รตฺตีนํ. รตฺติยา, รตฺตีหิ, รตฺตีภิ. รตฺติยา, รตฺตีนํ. รตฺติยา, รตฺติยํ, รตฺตีสุ. โภติ รตฺติ, โภติโย รตฺติโย. ยมกมหาเถรมตํ.

Ratti, rattī, rattiyo. Rattiṃ, rattī, rattiyo. Rattiyā, rattīhi, rattībhi. Rattiyā, rattīnaṃ. Rattiyā, rattīhi, rattībhi. Rattiyā, rattīnaṃ. Rattiyā, rattiyaṃ, rattīsu. Bhoti ratti, bhotiyo rattiyo. Theo quan điểm của Đại trưởng lão Yamaka.

‘‘ภูมิ, ภูมี, ภูมิโย. ภูมึ, ภูมี, ภูมิโย’’ติ สพฺพํ เนยฺยํ. เอวํ ‘‘ภูติ สตฺติ ปตฺติ วุตฺติ มุตฺติ กิตฺติ ขนฺติ ติตฺติ สิทฺธิ อิทฺธิ วุทฺธิ สุทฺธิ พุทฺธิ โพธิ ปีติ นนฺทิ มติ อสนิ วสนิ สติ คติ วุฑฺฒิ ยุวติ องฺคุลิ โพนฺทิ ทิฏฺฐิ ตุฏฺฐิ นาภิ’’ อิจฺจาทีนมฺปิ นามิกปทมาลา โยเชตพฺพา. อปิจ ‘‘รตฺโย อโมฆา คจฺฉนฺติ. ทิวา จ รตฺโต จ หรนฺติ เย พลึ. น ภูมฺยา จตุรงฺคุโล. เสติ ภูมฺยา อนุตฺถุนํ. ภูมฺยา โส ปติตํ ปาสํ. คีวาย ปฏิมุญฺจติ. อิมา จ นภฺโย สตราชิจิตฺติตา. สเตรตา วิชฺชุริวปฺปภาสเร’’ติ เอวมาทีนํ [Pg.266] ปโยคานํ ทสฺสนโต รตฺติ ภูมิ นาภิสทฺทาทีนํ อยมฺปิ นามิกปทมาลาวิเสโส เวทิตพฺโพ. กถํ?

“Bhūmi, bhūmī, bhūmiyo. Bhūmiṃ, bhūmī, bhūmiyo”, tất cả nên được hiểu (như vậy). Tương tự, bảng biến cách danh từ cũng nên được áp dụng cho các từ “bhūti satti patti vutti mutti kitti khanti titti siddhi iddhi vuddhi suddhi buddhi bodhi pīti nandi mati asani vasani sati gati vuḍḍhi yuvati aṅguli bondi diṭṭhi tuṭṭhi nābhi” v.v... Hơn nữa, dựa vào các cách dùng như “ratyo amoghā gacchanti” (những đêm không trôi qua vô ích), “Divā ca ratto ca haranti ye baliṃ” (những ai dâng cúng phẩm vật vào ban ngày và ban đêm), “Na bhūmyā caturaṅgulo” (không cách mặt đất bốn ngón tay), “Seti bhūmyā anutthunaṃ” (nó nằm rên rỉ trên mặt đất), “Bhūmyā so patitaṃ pāsaṃ. Gīvāya paṭimuñcati” (cái bẫy của nó rơi trên mặt đất, buộc vào cổ), “Imā ca nabhyo satarājicittitā” (và những cái đุม xe này được vẽ trăm đường), “Sateratā vijjurivappabhāsare” (trăm căm xe sáng chói như tia chớp), sự khác biệt này trong bảng biến cách danh từ của các từ ratti, bhūmi, nābhi v.v... cũng nên được biết đến. Như thế nào?

รตฺติ, รตฺตี, รตฺติโย, รตฺโย. รตฺตึ, รตฺตี, รตฺติโย, รตฺโย. รตฺติยา, รตฺยา, รตฺตีหิ, รตฺตีภิ. รตฺติยา, รตฺยา, รตฺตีนํ. รตฺติยา, รตฺยา, รตฺตีหิ, รตฺตีภิ. รตฺติยา, รตฺยา, รตฺตีนํ. รตฺติยา, รตฺยา, รตฺติยํ รตฺยํ, รตฺโต, รตฺตีสุ. โภติ รตฺติ, โภติโย รตฺตี, รตฺติโย, รตฺโย.

Ratti, rattī, rattiyo, ratyo. Rattiṃ, rattī, rattiyo, ratyo. Rattiyā, ratyā, rattīhi, rattībhi. Rattiyā, ratyā, rattīnaṃ. Rattiyā, ratyā, rattīhi, rattībhi. Rattiyā, ratyā, rattīnaṃ. Rattiyā, ratyā, rattiyaṃ ratyaṃ, ratto, rattīsu. Bhoti ratti, bhotiyo rattī, rattiyo, ratyo.

เอตฺถ ‘‘รตฺโต’’ติ รูปนยํ วชฺเชตฺวา ‘‘ภูมิ, ภูมี, ภูมิโย, ภูมฺโย’’ติ สพฺพํ เนยฺยํ.

Ở đây, ngoại trừ quy tắc hình thái “ratto”, tất cả nên được hiểu theo (quy tắc của) “bhūmi, bhūmī, bhūmiyo, bhūmyo”.

นาภิ, นาภี, นาภิโย, นภฺโย. นาภึ, นาภี, นาภิโย, นภฺโย. นาภิยา, นภฺยา, นาภีหิ, นาภีภิ. นาภิยา, นภฺยา, นาภีนํ. นาภิยา, นภฺยา, นาภีหิ, นาภีภิ. นาภิยา, นภฺยา, นาภีนํ. นาภิยา, นภฺยา, นาภิยํ, นภฺยํ, นาภีสุ. โภติ นาภิ, โภติโย นาภี, นาภิโย, นภฺโย.

Nābhi, nābhī, nābhiyo, nabhyo. Nābhiṃ, nābhī, nābhiyo, nabhyo. Nābhiyā, nabhyā, nābhīhi, nābhībhi. Nābhiyā, nabhyā, nābhīnaṃ. Nābhiyā, nabhyā, nābhīhi, nābhībhi. Nābhiyā, nabhyā, nābhīnaṃ. Nābhiyā, nabhyā, nābhiyaṃ, nabhyaṃ, nābhīsu. Bhoti nābhi, bhotiyo nābhī, nābhiyo, nabhyo.

โพธิ, โพธี, โพธิโย, โพชฺโฌ. โพธึ, โพธิยํ, โพชฺฌํ, โพธี, โพธิโย, โพชฺโฌ. โพธิยา, โพชฺฌา, โพธีหิ, โพธีภิ. โพธิยา, โพชฺฌา, โพธีนํ. โพธิยา, โพชฺฌา, โพธีหิ, โพธีภิ. โพธิยา, โพชฺฌา, โพธีนํ. โพธิยา, โพชฺฌา, โพธิยํ, โพชฺฌํ, โพธีสุ. โภติ โพธิ, โภติโย โพธี, โพธิโย, โพชฺโฌ.

Bodhi, bodhī, bodhiyo, bojjho. Bodhiṃ, bodhiyaṃ, bojjhaṃ, bodhī, bodhiyo, bojjho. Bodhiyā, bojjhā, bodhīhi, bodhībhi. Bodhiyā, bojjhā, bodhīnaṃ. Bodhiyā, bojjhā, bodhīhi, bodhībhi. Bodhiyā, bojjhā, bodhīnaṃ. Bodhiyā, bojjhā, bodhiyaṃ, bojjhaṃ, bodhīsu. Bhoti bodhi, bhotiyo bodhī, bodhiyo, bojjho.

เอตฺถ ปน ‘‘พุชฺฌสฺสุ ชิน โพธิยํ. อญฺญตฺร โพชฺฌา ตปสา’’ติ วิจิตฺรปาฬินยทสฺสนโต วิจิตฺรนยา นามิกปทมาลา วุตฺตา. สพฺโพปิ จายํ นโย อญฺญตฺถาปิ ยถารหํ โยเชตพฺโพ.

Tuy nhiên, ở đây, do vì sự trình bày phương pháp của các câu Pāḷi đa dạng như: ‘bậc chiến thắng, hãy giác ngộ nơi cây bồ đề. Ngoài sự giác ngộ ra, (chỉ có) sự khổ hạnh’, nên bảng biến cách danh từ theo các phương pháp đa dạng đã được nói đến. Và tất cả phương pháp này cũng nên được áp dụng ở những nơi khác một cách thích hợp.

สวินิจฺฉโยยํ อิการนฺติตฺถิลิงฺคานํ ปกติรูปสฺส นามิกปทมาลาวิภาโค.

Đây là sự phân chia bảng biến cách danh từ có hình thức nguyên mẫu của các danh từ nữ tính tận cùng bằng ‘i’ cùng với sự giải thích quyết đoán.

อิการนฺตตาปกติกํ อิการนฺติตฺถิลิงฺคํ

Danh từ nữ tính tận cùng bằng ‘i’ có hình thức nguyên mẫu.

นิฏฺฐิตํ.

Đã hoàn tất.

อิทานิ [Pg.267] ภูรีสทฺทาทีนํ นามิกปทมาลํ วกฺขาม ปุพฺพาจริยมตํ ปุเรจรํ กตฺวา –

Bây giờ, sau khi đặt lên trước quan điểm của các vị thầy đời trước, chúng tôi sẽ nói về bảng biến cách danh từ của các từ ‘bhūrī’ v.v...

อิตฺถี, อิตฺถี, อิตฺถิโย. อิตฺถึ, อิตฺถี, อิตฺถิโย. อิตฺถิยา, อิตฺถีหิ, อิตฺถีภิ. อิตฺถิยา, อิตฺถีนํ. อิตฺถิยา, อิตฺถีหิ, อิตฺถีภิ. อิตฺถิยา, อิตฺถีนํ. อิตฺถิยา, อิตฺถิยํ, อิตฺถีสุ. โภติ อิตฺถิ, โภติโย อิตฺถิโย. ยมกมหาเถรมตํ.

Itthī, itthī, itthiyo. Itthiṃ, itthī, itthiyo. Itthiyā, itthīhi, itthībhi. Itthiyā, itthīnaṃ. Itthiyā, itthīhi, itthībhi. Itthiyā, itthīnaṃ. Itthiyā, itthiyaṃ, itthīsu. Bhoti itthi, bhotiyo itthiyo. (Đây là) quan điểm của ngài Đại Trưởng lão Yamaka.

‘‘ภูรี, ภูรี, ภูริโย. ภูรึ, ภูรี, ภูริ โย’’ติ อิตฺถิยา สมํ. เอวํ ภูตี โภตี วิภาวินี อิจฺจาทีนํ ภูธาตุมยานํ อญฺเญสญฺจ อีการนฺตสทฺทานํ นามิกปทมาลา โยเชตพฺพา. เอตฺถญฺเญ อีการนฺตสทฺทา นาม –

‘Bhūrī, bhūrī, bhūriyo. Bhūriṃ, bhūrī, bhūriyo’ tương tự như (từ) ‘itthi’. Tương tự như vậy, bảng biến cách danh từ nên được áp dụng cho các từ được tạo thành từ căn ‘bhū’ như ‘bhūtī’, ‘bhotī’, ‘vibhāvinī’ v.v... và cho các từ khác tận cùng bằng ‘ī’. Ở đây, các từ khác tận cùng bằng ‘ī’ là –

‘‘มาตุลานี จ ภคินี, ภิกฺขุนี สามุคี อชี;

วาปี โปกฺขรณี เทวี, นาคี ยกฺขินี ราชินี.

‘Mātulānī (vợ của cậu) và bhaginī (chị, em gái), bhikkhunī (tỳ-khưu-ni), sāmugī, ajī (dê cái); Vāpī (hồ chứa nước), pokkharaṇī (hồ sen), devī (nữ thần), nāgī (nữ long vương), yakkhinī (nữ dạ-xoa), rājinī (hoàng hậu).

ทาสี จ พฺราหฺมณี มุฏฺฐ-สฺสตินี สีฆยายินี;

สากิยานี’’ติ จาทีนิ, ปโยคานิ ภวนฺติ หิ.

Dāsī (nữ tỳ) và brāhmaṇī (nữ bà-la-môn), muṭṭhassatinī (người nữ hay quên), sīghayāyinī (người nữ đi nhanh); Sākiyānī (người nữ dòng Thích-ca)’ v.v... quả thật là những cách dùng (của từ).

ตตฺร ‘‘โปกฺขรณี ทาสี, พฺราหฺมณิ’’จฺจาทินํ คติ;

อญฺญถาปิ สิยา คาถา-จุณฺณิเยสุ ยถารหํ.

Trong số ấy, sự biến cách của các từ ‘pokkharaṇī’, ‘dāsī’, ‘brāhmaṇī’ v.v... cũng có thể khác đi một cách thích hợp trong kệ và văn xuôi.

‘‘กุสาวตี’’ติอาทีนํ, คาถาสฺเวว วิเสสโต;

รูปานิ อญฺญถา โหนฺติ, เอกวจนโต วเท.

Đối với các từ ‘Kusāvatī’ v.v..., đặc biệt là chỉ trong kệ, các hình thức trở nên khác đi, nên nói là từ (các cách của) số ít.

‘‘กาสี อวนฺตี’’อิจฺจาที, พหุวจนโต วเท;

‘‘จนฺทวตี’’ติอาทีนิ, ปโยคสฺสานุรูปโต.

Đối với các từ ‘Kāsī’, ‘Avantī’ v.v..., nên nói là từ (các cách của) số nhiều; đối với các từ ‘Candavatī’ v.v..., (biến cách) tùy theo cách sử dụng.

ตถา หิ ‘‘โปกฺขรญฺโญ สุมาปิตา. ตา จ สตฺตสตา ภริยา, ทาสฺโย สตฺตสตานิ จ. ทารเก จ อหํ เนสฺสํ[Pg.268], พฺราหฺมณฺยา ปริจารเก. นชฺโช สนฺทนฺติ. นชฺชา เนรญฺชราย ตีเร. ลกฺขฺยา ภว นิเวสนํ.

Thật vậy: ‘các hồ sen được xây dựng tốt đẹp. Và bảy trăm người vợ ấy, và bảy trăm nữ tỳ. Và ta sẽ mang đi những đứa trẻ, những người hầu của người nữ bà-la-môn. Các dòng sông chảy. Trên bờ sông Nerañjarā. Ngôi nhà hãy là của Lakkhī (nữ thần may mắn)’.

พาราณสฺยํ มหาราช, กากราชา นิวาสโก;

อสีติยา สหสฺเสหิ, สุปตฺโต ปริวาริโต.

‘Tâu đại vương, ở Bārāṇasī (Ba-la-nại), vua quạ là cư dân; được vây quanh bởi tám mươi ngàn (con quạ), có bộ lông đẹp.’

ราชา ยถา เวสฺสวโณ นฬิญฺญ’’นฺติ

‘Vị vua như là Vessavaṇa (Tỳ-sa-môn) của hồ sen’.

เอวมาทีนํ ปาฬีนํ ทสฺสนโต โปกฺขรณี อิจฺจาทีนํ นามิกปทมาลาโย สวิเสสา โยเชตพฺพา. กถํ? ‘โปกฺขรณี, โปกฺขรณี, โปกฺขรณิโย, โปกฺขรญฺโญ. โปกฺขรณิ’’นฺติอาทินา วตฺวา กรณสมฺปทานนิสฺสกฺกสามิวจนฏฺฐาเน ‘‘โปกฺขรณิยา, โปกฺขรญฺญา’’ติ เอกวจนานิ วตฺตพฺพานิ. ภุมฺมวจนฏฺฐาเน ปน ‘‘โปกฺขรณิยา, โปกฺขรญฺญา, โปกฺขรณิยํ, โปกฺขรญฺญ’’นฺติ จ เอกวจนานิ วตฺตพฺพานิ. สพฺพตฺถ จ ปทานิ ปริปุณฺณานิ กาตพฺพานิ. ตถา ‘‘ทาสี, ทาสี, ทาสิโย, ทาสฺโย. ทาสึ, ทาสิยํ, ทาสี, ทาสิโย, ทาสฺโย’’ติ วตฺวา กรณวจนฏฺฐานาทีสุ ‘‘ทาสิยา, ทาสฺยา’’ติ เอกวจนานิ วตฺตพฺพานิ. ภุมฺมวจนฏฺฐาเน ปน ‘‘ทาสิยา, ทาสฺยา, ทาสิยํ, ทาสฺย’’นฺติ จ เอกวจนานิ วตฺตพฺพานิ. สพฺพตฺถ ปทานิ ปริปุณฺณานิ กาตพฺพานิ. เอตฺถ ปน ‘‘ยฏฺฐิยา ปฏิโกเฏติ, ฆเร ชาตํว ทาสิยํ. ผุสิสฺสามิ วิมุตฺติย’’นฺติ ปโยคานํ ทสฺสนโต อํวจนสฺส ยมาเทสวเสน ‘‘ทาสิย’’นฺติ วุตฺตํ. เตสุ จ ‘‘ฆเร ชาตํว ทาสิย’’นฺติ เอตฺถ อํวจนสฺส ยมาเทสโต อญฺโญปิ สทฺทนโย ลพฺภติ. กถํ? ยถา ทหรี เอว ‘‘ทหริยา’’ติ วุจฺจติ, เอวํ ทาสี เอว ‘‘ทาสิยา’’ติ.

Do vì sự trình bày của các câu Pāḷi như trên v.v..., các bảng biến cách danh từ của ‘pokkharaṇī’ v.v... nên được áp dụng với những điểm đặc biệt. Như thế nào? Sau khi nói ‘Pokkharaṇī, pokkharaṇī, pokkharaṇiyo, pokkharañño. Pokkharaṇi’ v.v..., ở vị trí của công cụ cách, chỉ định cách, xuất xứ cách, và sở thuộc cách, các hình thức số ít ‘pokkharaṇiyā, pokkharaññā’ nên được nói đến. Còn ở vị trí của vị trí cách, và các hình thức số ít ‘pokkharaṇiyā, pokkharaññā, pokkharaṇiyaṃ, pokkharañña’ nên được nói đến. Và ở tất cả các nơi, các từ nên được làm cho đầy đủ. Tương tự, sau khi nói ‘dāsī, dāsī, dāsiyo, dāsyo. Dāsiṃ, dāsiyaṃ, dāsī, dāsiyo, dāsyo’, ở vị trí của công cụ cách v.v..., các hình thức số ít ‘dāsiyā, dāsyā’ nên được nói đến. Còn ở vị trí của vị trí cách, và các hình thức số ít ‘dāsiyā, dāsyā, dāsiyaṃ, dāsya’ nên được nói đến. Ở tất cả các nơi, các từ nên được làm cho đầy đủ. Tuy nhiên, ở đây, do vì sự trình bày của các cách dùng như ‘(anh ta) đánh bằng cây gậy’, ‘giống như nữ tỳ sinh ra trong nhà’, ‘tôi sẽ chứng ngộ sự giải thoát’, nên ‘dāsiyaṃ’ đã được nói đến do bởi sự thay thế ‘yaṃ’ cho biến cách tố ‘aṃ’. Và trong số ấy, ở đây trong câu ‘giống như nữ tỳ sinh ra trong nhà’, một phương pháp ngữ pháp khác ngoài sự thay thế ‘yaṃ’ cho biến cách tố ‘aṃ’ cũng được tìm thấy. Như thế nào? Giống như ‘daharī’ (cô gái trẻ) được gọi là ‘dahariyā’, tương tự như vậy ‘dāsī’ (nữ tỳ) là ‘dāsiyā’.

เอตฺถ ปน ‘‘ปสฺสามิ โวหํ ทหรึ, กุมารึ จารุทสฺสน’’นฺติ จ ‘‘เย ตํ ชิณฺณสฺส ปาทํสุ, เอวํ ทหริยํ สติ’’นฺติ จ ปาฬิ นิทสฺสนํ[Pg.269], อุปโยควจนิจฺฉาย ‘‘ทาสิย’’นฺติ วุตฺตํ, อิมสฺมึ ปนาธิปฺปาเย ‘‘ทาสิยา, ทาสิยา, ทาสิยาโย. ทาสิยํ, ทาสิยา, ทาสิยาโย. ทาสิยายา’’ติ กญฺญานเยเนว นามิกปทมาลา ภวติ ‘‘กุมาริยา’’ติ สทฺทสฺเสว. ตถา หิ ‘‘กุมาริเย อุปเสนิเย’’ติ ปาฬิ ทิสฺสติ. ตถา ‘‘ปุปฺผวติยา, ปุปฺผวติยํ, ปุปฺผวติยาย, ปุปฺผวติยายํ, โภติ ปุปฺผวติเย’’ติ กญฺญานยนิสฺสิเตน เอกวจนนเยน นามิกปทมาลา ภวติ.

Tuy nhiên, ở đây, các câu Pāḷi ‘tôi thấy cô gái trẻ, thiếu nữ có dung mạo đáng yêu’ và ‘những ai đã trao nàng cho người già, khi nàng còn là một cô gái trẻ như vậy’ là những ví dụ. ‘Dāsiyaṃ’ được nói đến với ý muốn chỉ cách dùng. Tuy nhiên, với ý nghĩa này, bảng biến cách danh từ ‘dāsiyā, dāsiyā, dāsiyāyo. Dāsiyaṃ, dāsiyā, dāsiyāyo. Dāsiyāyā’ chỉ xảy ra theo phương pháp của (từ) ‘kaññā’, giống như từ ‘kumāriyā’. Thật vậy, câu Pāḷi ‘này thiếu nữ Upasenī’ được thấy. Tương tự, bảng biến cách danh từ ‘pupphavatiyā, pupphavatiyaṃ, pupphavatiyāya, pupphavatiyāyaṃ, bhoti pupphavatiye’ xảy ra theo phương pháp số ít dựa vào phương pháp của (từ) ‘kaññā’.

เอตฺถ ปน ‘‘อตีเต อยํ พาราณสี ปุปฺผวติยา นาม อโหสิ. ราชาสิ ลุทฺทกมฺโม, เอกราชา ปุปฺผวติยายํ. อุยฺยสฺสุ ปุพฺเพน ปุปฺผวติยายา’’ติ ปาฬิ จ อฏฺฐกถาปาโฐ จ นิทสฺสนํ. อปโร นโย – ‘‘ทาสิยา ทหริยา กุมาริยา’’ติอาทีสุ กการสฺส ยการาเทโสปิ ทฏฺฐพฺโพ. พฺราหฺมณีสทฺทสฺส ตุ ‘‘พฺราหฺมณี, พฺราหฺมณี, พฺราหฺมณิโย, พฺราหฺมณฺโย. พฺราหฺมณิ’’นฺติอาทีนิ วตฺวา กรณวจนฏฺฐานาทีสุ ‘‘พฺราหฺมณิยา, พฺราหฺมณฺยา’’ติ เอกวจนานิ วตฺตพฺพานิ, สพฺพตฺถ จ ปทานิ ปริปุณฺณานิ กาตพฺพานิ. นทีสทฺทสฺส ‘‘นที, นที, นทิโย, นชฺโช. นทิ’’นฺติอาทินา วตฺวา ‘‘นทิยา, นชฺชา’’ติ จ ‘‘นทิยํ, นชฺช’’นฺติ จ วตฺตพฺพํ, สพฺพตฺถ จ ปทานิ ปริปุณฺณานิ กาตพฺพานิ. อิตฺถิลิงฺเคสุ หิ ปจฺจตฺตพหุวจเน ทิฏฺเฐเยว อุปโยคพหุวจนํ อนาคตมฺปิ ทิฏฺฐเมว โหติ, ตถา อุปโยคพหุวจเน ทิฏฺเฐเยว ปจฺจตฺตพหุวจนํ อนาคตมฺปิ ทิฏฺฐเมว โหติ, กรณสมฺปทานนิสฺสกฺกสามิภุมฺมวจนานมฺปิ อญฺญตรสฺมึ ทิฏฺเฐเยว อญฺญตรํ ทิฏฺฐเมว โหติ. ตถา หิ ‘‘ทาสา จ ทาสฺโย อนุชีวิโน จา’’ติ เอตฺถ ‘‘ทาสฺโย’’ติ ปจฺจตฺตพหุวจเน ทิฏฺเฐเยว อปรมฺปิ ‘‘ทาสฺโย’’ติ อุปโยคพหุวจนํ ตํสทิสตฺตา ทิฏฺฐเมว โหติ.

Ở đây, câu Pāḷi và đoạn Chú giải sau đây là ví dụ: “atīte ayaṃ bārāṇasī pupphavatiyā nāma ahosi. Rājāsi luddakammo, ekarājā pupphavatiyāyaṃ. Uyyassu pubbena pupphavatiyāyā”. Một phương pháp khác – trong các từ như “dāsiyā dahariyā kumāriyā”, cũng nên thấy sự biến đổi của phụ âm ‘k’ thành phụ âm ‘y’. Đối với từ ‘brāhmaṇī’, sau khi nêu ra các dạng như “brāhmaṇī, brāhmaṇī, brāhmaṇiyo, brāhmaṇyo. Brāhmaṇi”, nên nói các dạng số ít “brāhmaṇiyā, brāhmaṇyā” ở các vị trí như công cụ cách, và ở tất cả mọi nơi, các từ nên được trình bày đầy đủ. Đối với từ ‘nadī’, sau khi nêu ra các dạng như “nadī, nadī, nadiyo, najjo. Nadi”, nên nói cả “nadiyā, najjā” và “nadiyaṃ, najja”, và ở tất cả mọi nơi, các từ nên được trình bày đầy đủ. Thật vậy, trong các danh từ nữ tính, khi một dạng đã được thấy ở chủ cách số nhiều, thì dạng tương ứng ở đối cách số nhiều, dù chưa xuất hiện, cũng được xem như đã thấy. Tương tự, khi một dạng đã được thấy ở đối cách số nhiều, thì dạng tương ứng ở chủ cách số nhiều, dù chưa xuất hiện, cũng được xem như đã thấy. Và trong các cách như công cụ, chỉ định, xuất xứ, sở thuộc, và vị trí, khi một dạng đã được thấy ở một trong các cách này, thì các dạng ở các cách khác cũng được xem như đã thấy. Ví dụ, trong câu “dāsā ca dāsyo anujīvino cā”, khi dạng “dāsyo” đã được thấy ở chủ cách số nhiều, thì dạng “dāsyo” khác ở đối cách số nhiều, do có hình thức tương tự, cũng được xem như đã thấy.

‘‘สกฺโก [Pg.270] จ เม วรํ ทชฺชา, โส จ ลพฺเภถ เม วโร;

เอกรตฺตํ ทฺวิรตฺตํ วา, ภเวยฺยํ อภิปารโก;

อุมฺมาทนฺตฺยา รมิตฺวาน, สิวิราชา ตโต สิย’’นฺติ

“Nếu như Sakka ban cho tôi một ân huệ, và nếu ân huệ ấy tôi có thể nhận được; thì trong một đêm hoặc hai đêm, tôi sẽ trở thành Abhipāraka; sau khi vui vầy cùng Ummādantī, tôi sẽ lại là vua Sivi.”

เอตฺถ ‘‘อุมฺมาทนฺตฺยา’’ติ กรณวจเน ทิฏฺเฐเยว ตํสทิสานิ สมฺปทานนิสฺสกฺกสามิภุมฺมวจนานิปิ ทิฏฺฐานิเยว โหนฺติ. ‘‘พฺราหฺมณฺยา ปริจารเก’’ติ เอตฺถ ‘‘พฺราหฺมณฺยา’’ติ สามิวจเน ทิฏฺเฐเยว ตํสทิสานิ กรณสมฺปทานนิสฺสกฺกภุมฺมวจนานิปิ ทิฏฺฐานิเยว โหนฺติ. ‘‘เสติ ภูมฺยา อนุตฺถุน’’นฺติ เอตฺถ ‘‘ปถพฺยา จารุปุพฺพงฺคี’’ติ เอตฺถ จ ‘‘ภูมฺยา, ปถพฺยา’’ติ สตฺตมิยา เอกวจเน ทิฏฺเฐเยว ตํสทิสานิ กรณสมฺปทานนิสฺสกฺกสามิวจนานิปิ ทิฏฺฐานิเยว โหนฺติ. ‘‘พาราณสฺยํ มหาราชา’’ติ เอตฺถ ‘‘พาราณสฺย’’นฺติ ภุมฺมวจเน ทิฏฺเฐเยว ตํสทิสานิ อญฺญานิปิ ‘‘พฺราหฺมณฺยํ เอกาทสฺยํ ปญฺจมฺย’’นฺติอาทีนิ ภุมฺมวจนานิ ทิฏฺฐานิเยว โหนฺติ.

Ở đây, khi dạng “ummādantyā” đã được thấy ở công cụ cách, thì các dạng tương tự ở chỉ định cách, xuất xứ cách, sở thuộc cách, và vị trí cách cũng được xem như đã thấy. Trong câu “brāhmaṇyā paricārake”, khi dạng “brāhmaṇyā” đã được thấy ở sở thuộc cách, thì các dạng tương tự ở công cụ cách, chỉ định cách, xuất xứ cách, và vị trí cách cũng được xem như đã thấy. Trong câu “seti bhūmyā anutthuna” và trong câu “pathabyā cārupubbaṅgī”, khi các dạng “bhūmyā, pathabyā” đã được thấy ở vị trí cách số ít, thì các dạng tương tự ở công cụ cách, chỉ định cách, xuất xứ cách, và sở thuộc cách cũng được xem như đã thấy. Trong câu “bārāṇasyaṃ mahārājā”, khi dạng “bārāṇasyaṃ” đã được thấy ở vị trí cách, thì các dạng vị trí cách khác tương tự như “brāhmaṇyaṃ ekādasyaṃ pañcamyaṃ” cũng được xem như đã thấy.

คณฺหนฺติ จ ตาทิสานิ รูปานิ ปุพฺพาจริยาสภาปิ คาถาภิสงฺขรณวเสน. สาสเนปิ ปน เอตาทิสานิ รูปานิ เยภุยฺเยน คาถาสุ สนฺทิสฺสนฺติ.

Và các bậc cổ sư lỗi lạc cũng chấp nhận những dạng thức như vậy vì mục đích sáng tác kệ ngôn. Hơn nữa, trong giáo pháp, những dạng thức như vậy phần lớn được tìm thấy trong các câu kệ.

กุสาวตี. กุสาวตึ. กุสาวติยา, กุสาวตฺยา. กุสาวติยํ, กุสาวตฺยํ. โภติ กุสาวติ.

Kusāvatī. Kusāvatiṃ. Kusāvatiyā, kusāvatyā. Kusāvatiyaṃ, kusāvatyaṃ. Hỡi Kusāvati.

พาราณสี. พาราณสึ. พาราณสิยา, พาราณสฺยา. พาราณสิยํ, พาราณสฺยํ, พาราณสฺสํ อิจฺจปิ, โภติ พาราณสิ.

Bārāṇasī. Bārāṇasiṃ. Bārāṇasiyā, bārāṇasyā. Bārāṇasiyaṃ, bārāṇasyaṃ, bārāṇassaṃ, vân vân. Hỡi Bārāṇasi.

นฬินี. นฬินึ. นฬินิยา, นฬิญฺญา. นฬินิยํ, นฬิญฺญํ. โภติ นฬินิ. อญฺญานิปิ โยเชตพฺพานิ.

Naḷinī. Naḷiniṃ. Naḷiniyā, naḷiññā. Naḷiniyaṃ, naḷiññaṃ. Hỡi Naḷini. Các từ khác cũng nên được áp dụng tương tự.

คาถาวิสยํ ปน ปตฺวา ‘‘กุสาวติมฺหิ, พาราณสิมฺหิ, นฬินิมฺหี’’ติอาทินา สทฺทรูปานิปิโยเชตพฺพานิ. ตถา หิ ปาฬิยํ ‘‘กุสาวติมฺหิ’’อาทีนิ มฺหิยนฺตานิ อิตฺถิลิงฺครูปานิ คาถาสุเยว [Pg.271] ปญฺญายนฺติ, น จุณฺณิยปทรจนายํ. อกฺขรสมเย ปน ตาทิสานิ รูปานิ อนิวาริตานิ ‘‘นทิมฺหา จา’’ติอาทิทสฺสนโต. ยํ ปน อฏฺฐกถาสุ จุณฺณิยปทรจนายํ ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิมฺหี’’ติอาทิกํ อิตฺถิลิงฺครูปํ ทิสฺสติ, ตํ อกฺขรวิปลฺลาสวเสน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ จุณฺณิยปทฏฺฐาเน ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิยํ ปฏิสนฺธิยํ สุคติยํ ทุคฺคติย’’นฺติอาทิทสฺสนโต. อยํ ปเนตฺถ นิยโม สุคตสาสเน คาถายํ จุณฺณิยปทฏฺฐาเน จ ‘‘กญฺญา รตฺติ อิตฺถี ยาคุ วธู’’ติ เอวํ ปญฺจนฺเตหิ อิตฺถิลิงฺเคหิ สทฺธึ นา ส สฺมา สฺมึ มฺหา มฺหิอิจฺเจเต สทฺทา สรูปโต ปรตฺตํ น ยนฺติ. มฺหิสทฺโท ปน คาถายํ อิวณฺณนฺเตหิ อิตฺถิลิงฺเคหิ สทฺธึ ปรตฺตํ ยาติ. ตตฺริทํ วุจฺจติ –

Tuy nhiên, khi đến lĩnh vực kệ ngôn, các dạng từ như “kusāvatimhi, bārāṇasimhi, naḷinimhī” cũng nên được áp dụng. Thật vậy, trong kinh điển Pāḷi, các dạng nữ tính tận cùng bằng ‘mhi’ như “kusāvatimhi” chỉ xuất hiện trong kệ ngôn, không phải trong cấu trúc văn xuôi. Tuy nhiên, trong ngữ pháp học, những dạng thức như vậy không bị cấm, do thấy có ví dụ như “nadimhā ca”. Còn dạng nữ tính như “sammādiṭṭhimhī” được thấy trong cấu trúc văn xuôi ở các Chú giải, nên được hiểu là đã được nói do sự sai lệch về chữ viết, vì ở vị trí văn xuôi, ta thấy các dạng như “sammādiṭṭhiyaṃ paṭisandhiyaṃ sugatiyaṃ duggatiyaṃ”. Đây là quy tắc trong giáo pháp của bậc Thiện Thệ: trong kệ ngôn và cả ở vị trí văn xuôi, các từ ‘nā, sa, smā, smiṃ, mhā, mhi’ này không đi theo sau năm loại danh từ nữ tính tận cùng bằng ‘kaññā, ratti, itthī, yāgu, vadhū’ với hình thức nguyên dạng của chúng. Tuy nhiên, từ ‘mhi’ trong kệ ngôn lại đi theo sau các danh từ nữ tính tận cùng bằng ‘i’. Về điều này, có lời nói rằng –

‘‘คาถายํ จุณฺณิเย จาปิ, นา สสฺมาที สรูปโต;

นาการนฺตอิวณฺณนฺต-อิตฺถีติ ปรตํ คตา.

“Trong kệ ngôn và cả trong văn xuôi, các biến cách ‘nā, sa, smā’ v.v… với hình thức nguyên dạng, không đi theo sau các danh từ nữ tính tận cùng bằng ‘ā’, ‘i’, và ‘ī’.

มฺหิสทฺโท ปน คาถายํ, อิวณฺณนฺติตฺถิภี สห;

ย’โต ปรตฺตเมตสฺส, ปโยคานิ ภวนฺติ หิ.

Tuy nhiên, biến cách ‘mhi’ trong kệ ngôn, cùng với các danh từ nữ tính tận cùng bằng ‘i’; vì nó đi theo sau, nên quả thật có những cách dùng của nó.

ยถา พลากโยนิมฺหิ, น วิชฺชติ ปุโม สทา;

กุสาวภิมฺหิ นคเร, ราชา อาสิ มหีปตี’’ติ.

Ví như trong loài diệc mái, không bao giờ có con trống; trong thành phố Kusāvatī, đã có một vị vua, một đấng chúa tể.”

เอวํ กุสาวตี อิจฺจาทีนิ อญฺญถา ภวนฺติ, นครนามตฺตา ปเนกวจนานิปิ, น ชนปทนามานิ วิย พหุวจนานิ. ‘‘กาสี, กาสิโย. กาสีหิ, กาสีภิ. กาสีนํ. กาสีสุ. โภติโย กาสิโย. เอวํ อวนฺตี อวนฺติโย’’ติอาทินาปิ นามิกปทมาลา โยเชตพฺพา. อญฺญานิปิ ปทานิ คเหตพฺพานิ. เอวํ กาสีอิจฺจาทีนิ ชนปทนามตฺตา รูฬฺหีวเสน พหุวจนาเนว ภวนฺติ อตฺถสฺส เอกตฺเตปิ.

Như vậy, các từ ‘kusāvatī’ v.v… được biến đổi khác đi. Và vì là tên của thành phố, chúng cũng là số ít, không phải là số nhiều như tên của các xứ sở. Bảng biến cách danh từ cũng nên được áp dụng với các từ như: “Kāsī, kāsiyo. Kāsīhi, kāsībhi. Kāsīnaṃ. Kāsīsu. Hỡi các Kāsī. Tương tự, avantī avantiyo”. Các từ khác cũng nên được lấy (làm ví dụ). Như vậy, các từ ‘kāsī’ v.v…, vì là tên của các xứ sở, theo quy ước, chúng chỉ ở dạng số nhiều, ngay cả khi ý nghĩa là số ít.

จนฺทวตี, จนฺทวตึ, จนฺทวติยา, จนฺทวติยํ, โภติ จนฺทวติ, เอวํ เอกวจนวเสน วา, จนฺทวติโย, จนฺทวติโย, จนฺทวตีหิ, จนฺทวตีภิ, จนฺทวตีนํ, จนฺทวตีสุ, โภติโย [Pg.272] จนฺทวติโย, เอวํ พหุวจนวเสน วา นามิกปทมาลา เวทิตพฺพา, อญฺญานิปิ ปทานิ โยเชตพฺพานิ. ‘‘จนฺทวตี’’อิจฺจาทีนิ หิ เอกิสฺสา พหูนญฺจิตฺถีนํ ปณฺณตฺติภาวโต ปโยคานุรูเปน เอกวจนวเสน วา พหุวจนวเสน วา โยเชตพฺพานิ ภวนฺติ. เอส นโย อญฺญตฺราปิ.

Candavatī, candavatiṃ, candavatiyā, candavatiyaṃ, bhoti candavati, như vậy hoặc là theo cách số ít, candavatiyo, candavatiyo, candavatīhi, candavatībhi, candavatīnaṃ, candavatīsu, bhotiyo candavatiyo, như vậy hoặc là theo cách số nhiều, nên biết chuỗi danh từ biến cách, các từ khác cũng nên được phối hợp. Thật vậy, các từ “Candavatī” v.v... do là sự quy định cho một hay nhiều người nữ nên được phối hợp theo cách số ít hoặc theo cách số nhiều tùy theo cách sử dụng. Phương pháp này cũng (áp dụng) ở các trường hợp khác.

สวินิจฺฉโยยํ อีการนฺติตฺถิลิงฺคานํ ปกติรูปสฺส นามิกปทมาลาวิภาโค.

Đây là sự phân chia chuỗi danh từ biến cách của dạng thức tự nhiên của các nữ tánh từ tận cùng bằng ī, cùng với sự phân tích.

อีการนฺตตาปกติกํ อีการนฺติตฺถิลิงฺคํ นิฏฺฐิตํ.

Nữ tánh từ tận cùng bằng ī, có bản chất tận cùng bằng ī, đã kết thúc.

อิทานิ ภูธาตุมยานํ อุการนฺติตฺถิลิงฺคานํ อปฺปสิทฺธตฺตา อญฺเญน อุการนฺติตฺถิลิงฺเคน นามิกปทมาลํ ปูเรสฺสาม –

Bây giờ, do các nữ tánh từ tận cùng bằng u được tạo thành từ ngữ căn bhū, chúng tôi sẽ hoàn tất chuỗi danh từ biến cách với một nữ tánh từ tận cùng bằng u khác –

ยาคุ, ยาคู, ยาคุโย. ยาคุํ, ยาคู, ยาคุโย. ยาคุยา, ยาคูหิ, ยาคูภิ. ยาคุยา, ยาคูนํ. ยาคุยา, ยาคูหิ, ยาคูภิ. ยาคุยา, ยาคูนํ. ยาคุยา, ยาคุยํ, ยาคูสุ. โภติ ยาคุ, โภติโย ยาคู, ยาคุโย.

Yāgu, yāgū, yāguyo. Yāguṃ, yāgū, yāguyo. Yāguyā, yāgūhi, yāgūbhi. Yāguyā, yāgūnaṃ. Yāguyā, yāgūhi, yāgūbhi. Yāguyā, yāgūnaṃ. Yāguyā, yāguyaṃ, yāgūsu. Bhoti yāgu, bhotiyo yāgū, yāguyo.

เอวํ ‘‘ธาตุ เธนุ กาสุ ททฺทุ กณฺฑุ กจฺฉุ รชฺชุ’’อิจฺจาทีนิ. ตตฺร ธาตุสทฺโท รสรุธิรมํสเมทนฺหารุอฏฺฐิอฏฺฐิมิญฺชสุกฺกสงฺขาตธาตุวาจโก ปุลฺลิงฺโค, สภาววาจโก ปน สุคตาทีนํ สารีริกวาจโก โลกธาตุวาจโก จ จกฺขาทิวาจโก จ อิตฺถิลิงฺโค, ภู หู กรปจาทิสทฺทวาจโก อิตฺถิลิงฺโคเจว ปุลฺลิงฺโค จ. อตฺร ปนิตฺถิลิงฺโค อธิปฺเปโต.

Tương tự như vậy là các từ “dhātu, dhenu, kāsu, daddu, kaṇḍu, kacchu, rajju” v.v... Trong đó, từ dhātu có nghĩa là giới được gọi là dịch, máu, thịt, mỡ, gân, xương, tủy xương, tinh dịch là nam tánh; nhưng có nghĩa là bản chất, có nghĩa là xá-lợi của các bậc Thiện Thệ v.v..., có nghĩa là thế giới, và có nghĩa là nhãn căn v.v... là nữ tánh; có nghĩa là các ngữ căn bhū, hū, kara, paca v.v... thì vừa là nữ tánh vừa là nam tánh. Tuy nhiên, ở đây (từ này) được hiểu là nữ tánh.

สวินิจฺฉโยยํอุการนฺติตฺถิลิงฺคานํ นามิกปทมาลาวิภาโค.

Đây là sự phân chia chuỗi danh từ biến cách của các nữ tánh từ tận cùng bằng u, cùng với sự phân tích.

อุการนฺตตาปกติกํ อุการนฺติตฺถิลิงฺคํ นิฏฺฐิตํ.

Nữ tánh từ tận cùng bằng u, có bản chất tận cùng bằng u, đã kết thúc.

อิทานิ ภูสทฺทาทีนํ นามิกปทมาลํ วกฺขาม ปุพฺพาจริยมตํ ปุเรจรํ กตฺวา –

Bây giờ, sau khi lấy ý kiến của các vị thầy xưa làm kim chỉ nam, chúng tôi sẽ nói về chuỗi danh từ biến cách của từ bhū v.v... –

ชมฺพู, ชมฺพู, ชมฺพุโย. ชมฺพุํ, ชมฺพู, ชมฺพุโย. ชมฺพุยา, ชมฺพูหิ, ชมฺพูภิ. ชมฺพุยา, ชมฺพูนํ. ชมฺพุยา, ชมฺพูหิ, ชมฺพูภิ. ชมฺพุยา[Pg.273], ชมฺพูนํ. ชมฺพุยา, ชมฺพุยํ, ชมฺพูสุ. โภติ ชมฺพุ, โภติโย ชมฺพู, ชมฺพุโย. ยมกมหาเถรมตํ.

Jambū, jambū, jambuyo. Jambuṃ, jambū, jambuyo. Jambuyā, jambūhi, jambūbhi. Jambuyā, jambūnaṃ. Jambuyā, jambūhi, jambūbhi. Jambuyā, jambūnaṃ. Jambuyā, jambuyaṃ, jambūsu. Bhoti jambu, bhotiyo jambū, jambuyo. (Theo) ý kiến của Đại Trưởng lão Yamaka.

เอตฺถ ชมฺพูสทฺทสฺส อิตฺถิลิงฺคตฺตํ ‘‘อมฺพา สาลา จ ชมฺพุโย’’ติอาทินา ปสิทฺธํ. ‘‘อิเม เต ชมฺพุกา รุกฺขา’’ติ เอตฺถ ปน รุกฺขสทฺทํ อเปกฺขิตฺวา ‘‘ชมฺพุกา’’ติ ปุลฺลิงฺคนิทฺเทโส กโตติ ทฏฺฐพฺพํ. ตถา หิ ชมฺพูติ กเถตพฺพาติ ชมฺพุกา. เก เร เค สทฺเทติ ธาตุ. อถ วา อิตฺถิลิงฺควเสน ชมฺพู เอว ชมฺพุกา, ชมฺพุกา จ ตา รุกฺขา จาติ ชมฺพุการุกฺขา, ยถา ลงฺกาทีโป, ปุลฺลิงฺคปกฺเข วา สมาสวเสน ‘‘ชมฺพุกรุกฺขา’’ติ วตฺตพฺเพ คาถาวิสยตฺตา ฉนฺทานุรกฺขณตฺถํ ทีฆํ กตฺวา ‘‘ชมฺพุการุกฺขา’’ติ วุตฺตํ ‘‘สรณาคมเน กญฺจี’’ติ เอตฺถ วิย.

Ở đây, nữ tánh của từ jambū được biết đến qua (câu) “ambā sālā ca jambuyo” v.v... Tuy nhiên, trong câu “Ime te jambukā rukkhā”, nên hiểu rằng sự chỉ định nam tánh “jambukā” được thực hiện do phụ thuộc vào từ rukkha. Thật vậy, jambukā có nghĩa là (cây) được gọi là jambū. Ngữ căn là ke re ge sadde. Hoặc là, theo cách nữ tánh, chính jambū là jambukā, và jambukā ca tā rukkhā ca là jambukārukkhā, giống như laṅkādīpo. Hoặc về phía nam tánh, khi nên nói là “jambukarukkhā” theo cách hợp từ, do thuộc phạm vi kệ ngôn và để giữ gìn vần luật, đã được nói là “jambukārukkhā” bằng cách làm cho thành trường âm, giống như trong trường hợp “saraṇāgamane kañcī”.

ภู, ภู, ภุโย. ภุํ, ภู, ภุโย. ภุยา, ภูหิ, ภูภิ. ภุยา, ภูนํ. ภุยา, ภูหิ, ภูภิ. ภุยา, ภูนํ. ภุยา, ภุยํ, ภูสุ. โภติ ภุ, โภติโย ภู, ภุโย.

Bhū, bhū, bhuyo. Bhuṃ, bhū, bhuyo. Bhuyā, bhūhi, bhūbhi. Bhuyā, bhūnaṃ. Bhuyā, bhūhi, bhūbhi. Bhuyā, bhūnaṃ. Bhuyā, bhuyaṃ, bhūsu. Bhoti bhu, bhotiyo bhū, bhuyo.

เอวํ ‘‘อภู, อภู, อภุโย. อภุํ, อภู, อภุโย. อภุยา’’ติอาทินา โยเชตพฺพา. อตฺร ‘‘อภุํ เม กถํ นุ ภณสิ, ปาปกํ วต ภาสสี’’ติ นิทสฺสนปทํ.

Tương tự như vậy, nên được phối hợp theo (cách) “abhū, abhū, abhuyo. Abhuṃ, abhū, abhuyo. Abhuyā” v.v... Ở đây, câu ví dụ là “abhuṃ me kathaṃ nu bhaṇasi, pāpakaṃ vata bhāsasī”.

‘‘วธู จ สรภู เจว, สรพู สุตนู จมู;

วามูรู นาคนาสูรู’’, อิจฺจาที ชมฺพุยา สมา.

“Vadhū và sarabhū, sarabū, sutanū, camū; Vāmūrū, nāganāsūrū”, các từ v.v... này tương tự như jambuyā.

อิทํ ปน สุขุมํ ฐานํ สุฏฺฐุ มนสิ กาตพฺพํ. ‘‘วทญฺญู, วทญฺญู, วทญฺญุโย. วทญฺญุํ, วทญฺญู, วทญฺญุโย. วทญฺญุยา’’ติ ชมฺพูสมํ โยเชตพฺพํ. เอวํ ‘‘มคฺคญฺญู ธมฺมญฺญู กตญฺญู’’อิจฺจาทีสุปิ.

Tuy nhiên, điểm tế nhị này nên được ghi nhớ kỹ. “Vadaññū, vadaññū, vadaññuyo. Vadaññuṃ, vadaññū, vadaññuyo. Vadaññuyā” nên được phối hợp tương tự như jambū. Tương tự như vậy cũng ở trong các từ “maggaññū, dhammaññū, kataññū” v.v...

นนุ จ โภ –

Thưa ngài, há chẳng phải là –

‘‘โสหํ นูน อิโต คนฺตฺวา, โยนึ ลทฺธาน มานุสึ;

วทญฺญู สีลสมฺปนฺโน, กาหามิ กุสลํ พหุ’’นฺติ

“Chắc chắn tôi, sau khi từ đây ra đi, đã nhận được thai người; là người rộng lượng, có giới hạnh, sẽ làm nhiều điều thiện.”

เอวมาทิปฺปโยคทสฺสนโต วทญฺญูสทฺทาทีนํ ปุลฺลิงฺคภาโว ปสิทฺโธ, เอวํ สนฺเต กสฺมา อิธ อิตฺถิลิงฺคนโย ทสฺสิโตติ? วทญฺญูอิจฺจาทีนํ เอกนฺตปุลฺลิงฺคภาวาภาวโต ทฺวิลิงฺคานิ เตสํ วาจฺจลิงฺคตฺตา. ตถา หิ –

Do thấy được cách dùng như vậy v.v..., nam tánh của các từ vadaññū v.v... đã được biết đến. Khi là như vậy, tại sao ở đây phương pháp nữ tánh lại được chỉ ra? Do các từ vadaññū v.v... không có bản chất hoàn toàn là nam tánh; chúng là song tánh, vì tánh của chúng tùy thuộc vào đối tượng được nói đến. Thật vậy –

‘‘สาหํ คนฺตฺวา มนุสฺสตฺตํ, วทญฺญู วีตมจฺฉรา;

สงฺเฆ ทานานิ ทสฺสามิ, อปฺปมตฺตา ปุนปฺปุน’’นฺติ จ,

Và “Tôi (nữ), sau khi đi đến trạng thái làm người, là người rộng lượng, không có xan tham; là người không dể duôi, sẽ dâng cúng các vật thí đến Tăng chúng luôn luôn.”

‘‘โกธนา อกตญฺญู จา’’ติ จ อิตฺถิลิงฺคปโยคิกา พหู ปาฬิโย ทิสฺสนฺติ, ตสฺมา เอวํ นีติ อมฺเหหิ ฐปิตา.

Và “là những người hay phẫn nộ và vô ơn”, và nhiều đoạn kinh Pāḷi có cách dùng nữ tánh được thấy, do đó quy tắc như vậy đã được chúng tôi thiết lập.

สวินิจฺฉโยยํ อูการนฺติตฺถิลิงฺคานํ ปกติรูปสฺส นามิกปทมาลาวิภาโค.

Đây là sự phân chia chuỗi danh từ biến cách của dạng thức tự nhiên của các nữ tánh từ tận cùng bằng ū, cùng với sự phân tích.

อูการนฺตตาปกติกํ อูการนฺติตฺถิลิงฺคํ นิฏฺฐิตํ.

Nữ tánh từ tận cùng bằng ū, có bản chất tận cùng bằng ū, đã kết thúc.

โอการนฺตปทํ ภูธาตุมยํ อิตฺถิลิงฺคมปฺปสิทฺธํ, อญฺญํ ปโนการนฺตํ อิตฺถิลิงฺคํ ปสิทฺธํ.

Từ nữ tánh tận cùng bằng o được tạo thành từ ngữ căn bhū thì không được biết đến nhiều, nhưng một từ nữ tánh tận cùng bằng o khác thì được biết đến.

โอการนฺตํ อิตฺถิลิงฺคํ, โคสทฺโทติ วิภาวเย;

โคสทฺทสฺเสว ปุลฺลิงฺเค, รูปมสฺสาหุ เกจน;

Nên hiểu rằng từ nữ tánh tận cùng bằng o là từ go; một số vị đã nói rằng dạng thức của nó giống như từ go ở nam tánh.

ตถา หิ เกจิ ‘‘โค, คาโว, คโว. คาวุ’’นฺติอาทินา นเยน วุตฺตานิ ปุลฺลิงฺคสฺส โคสทฺทสฺส รูปานิ วิย อิตฺถิลิงฺคสฺส โคสทฺทสฺส รูปานิ อิจฺฉนฺติ, เตสํ มเต มชฺเฌ ภินฺนสุวณฺณานํ วณฺณวิเสสาภาโว วิย รูปวิเสสาภาวโต โคสทฺทสฺส อิตฺถิลิงฺคภาวปฏิปาทนํ อนิชฺฌานกฺขมํ. กสฺมาติ เจ? ยสฺมา มาตุคามสทฺทสฺส ‘‘มาตุคาโม, มาตุคามา. มาตุคาม’’นฺติอาทินา นเยน ทฺเว ปทมาลา กตฺวา เอกา ปุลฺลิงฺคสฺส ปทมาลา, เอกา อิตฺถิลิงฺคปทมาลาติ วุตฺตวจนํ วิย อิทํ วจนํ อมฺเห ปฏิภาติ, ตสฺมา อนิชฺฌานกฺขมํ.

Thật vậy, một số người muốn các biến cách của từ go nữ tính cũng giống như các biến cách của từ go nam tính đã được nêu theo phương pháp bắt đầu bằng: “go, gāvo, gavo. Gāvuṃ”. Theo quan điểm của họ, việc trình bày từ go là nữ tính là điều không thể chấp nhận được, vì không có sự khác biệt về biến cách, cũng giống như không có sự khác biệt về màu sắc của những miếng vàng bị vỡ ở giữa. Nếu hỏi tại sao? Bởi vì lời nói này đối với chúng tôi dường như giống như lời nói rằng, sau khi tạo ra hai bảng biến cách cho từ mātugāma theo phương pháp bắt đầu bằng: “mātugāmo, mātugāmā. Mātugāma”, một bảng là của nam tính, một bảng là của nữ tính. Do đó, điều ấy không thể chấp nhận được.

อปิจ อิตฺถิลิงฺคสฺส โคสทฺทสฺส รูเปสุ ปุลฺลิงฺคสฺส โคสทฺทสฺส รูเปหิ สเมสุ สนฺเตสุ กถํ โคสทฺทสฺส อิตฺถิลิงฺคภาโว [Pg.275] สิยา? รูปมาลาวิเสสาภาวโต. ยถา หิ รตฺติ อคฺคิ อฏฺฐิสทฺทานํ อิการนฺตภาเวน สมตฺเตปิ อิตฺถิลิงฺคปุมนปุํสกลิงฺคลกฺขณภูโต รูปมาลาวิเสโส ทิสฺสติ. ยถา ปน ทฺวินฺนํ ธาตุสทฺทานํ ปุมิตฺถิลิงฺคปริยาปนฺนานํ รูปมาลาวิเสโส ทิสฺสติ, น ตถา เตหาจริเยหิ อภิมตสฺส อิตฺถิลิงฺคสฺส โคสทฺทสฺส รูปมาลาวิเสโส ทิสฺสติ. ยถา ปน ทฺวินฺนํ ธาตุสทฺทานํ ปุมิตฺถิลิงฺคปริยาปนฺนานํ รูปมาลาวิเสโส ภวติ, ยถา ทฺวินฺนํ โคสทฺทานํ ปุมิตฺถิลิงฺคปริยาปนฺนานํ รูปมาลาวิเสเสน ภวิตพฺพํ, ยถา จ ทฺวินฺนํ อายุสทฺทานํ ปุนฺนปุํสกลิงฺคปริยาปนฺนานํ รูปมาลาวิเสโส ทิสฺสติ, ตถา ทฺวินฺนํ โคสทฺทานํ ปุมิตฺถิลิงฺคปริยาปนฺนานํ รูปมาลาวิเสเสน ภวิตพฺพํ. อวิเสสตฺเต สติ กถํ เตสํ ปุมิตฺถิลิงฺคววตฺถานํ สิยา, กถญฺจ วิสทาวิสทาการโวหารตา สิยา. อิทํ ฐานํ อตีว สณฺหสุขุมํ ปรมคมฺภีรํ มหาคหนํ น สกฺกา สพฺพสตฺตานํ มูลภาสาภูตาย สพฺพญฺญุชิเนริตาย มาคธิกาย สภาวนิรุตฺติยา นยํ สมฺมา อชานนฺเตน อกตญาณสมฺภาเรน เกนจิ อชฺโฌคาเหตุํ วา วิชเฏตุํ วา, อมฺหากํ ปน มเต ทฺวินฺนํ โคสทฺทานํ รูปมาลาวิเสโส เจว ทิสฺสติ, ปุมิตฺถิลิงฺคววตฺถานญฺจ ทิสฺสติ, วิสทาวิสทาการโวหารตา จ ทิสฺสติ, นปุํสกลิงฺคสฺส ตทุภยมุตฺตาการโวหารตา จ ทิสฺสตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

Hơn nữa, khi các biến cách của từ go nữ tính giống với các biến cách của từ go nam tính, làm sao từ go có thể là nữ tính được? Vì không có sự khác biệt trong bảng biến cách. Thật vậy, mặc dù các từ ratti, aggi, aṭṭhi đều có tận cùng bằng i, nhưng sự khác biệt trong bảng biến cách, vốn là đặc điểm của nữ tính, nam tính và trung tính, vẫn được thấy rõ. Tuy nhiên, như sự khác biệt trong bảng biến cách được thấy ở hai từ dhātu thuộc nam tính và nữ tính, thì sự khác biệt trong bảng biến cách của từ go nữ tính được các vị thầy ấy chấp nhận lại không được thấy như vậy. Như có sự khác biệt trong bảng biến cách của hai từ dhātu thuộc nam tính và nữ tính, thì cũng phải có sự khác biệt trong bảng biến cách của hai từ go thuộc nam tính và nữ tính; và như sự khác biệt trong bảng biến cách được thấy ở hai từ āyu thuộc nam tính và trung tính, thì cũng phải có sự khác biệt trong bảng biến cách của hai từ go thuộc nam tính và nữ tính. Khi không có sự khác biệt, làm sao có thể có sự phân định nam tính và nữ tính của chúng, và làm sao có thể có cách dùng rõ ràng và không rõ ràng? Vấn đề này vô cùng tinh tế, vi diệu, tối thượng thâm sâu, rất khó khăn, không thể nào được bất kỳ ai không có đủ trí tuệ, không hiểu rõ phương pháp của ngôn ngữ tự nhiên Māgadhī do bậc Toàn Giác, bậc Chiến Thắng thuyết giảng, vốn là ngôn ngữ gốc của tất cả chúng sinh, thâm nhập hay làm sáng tỏ được. Tuy nhiên, theo quan điểm của chúng tôi, sự khác biệt trong bảng biến cách của hai từ go được thấy rõ, sự phân định nam tính và nữ tính cũng được thấy rõ, cách dùng rõ ràng và không rõ ràng cũng được thấy rõ, và cách dùng của trung tính vượt ngoài cả hai cũng được thấy rõ, cần phải hiểu như vậy.

อิทานิ อิมสฺสตฺถสฺส อาวิภาวตฺถํ อิมสฺมึ ฐาเน อิมํ นีตึ ฐเปสฺสาม. เอวญฺหิ สติ ปริยตฺติสาสเน ปฏิปนฺนกา นิกฺกงฺขภาเวน น กิลมิสฺสนฺติ. เอตฺถ ตาว อตฺถคฺคหเณ วิญฺญูนํ โกสลฺลุปฺปาทนตฺถํ ติสฺโส นามิกปทมาลาโย กเถสฺสาม – เสยฺยถิทํ?

Bây giờ, để làm rõ ý nghĩa này, tại đây chúng tôi sẽ thiết lập quy tắc này. Khi như vậy, những người thực hành giáo pháp học sẽ không mệt mỏi vì không còn nghi ngờ. Ở đây, trước hết, để tạo ra sự khéo léo cho những người có trí trong việc nắm bắt ý nghĩa, chúng tôi sẽ trình bày ba bảng biến cách danh từ – đó là những gì?

คาวี, คาวี, คาวิโย. คาวึ, คาวี, คาวิโย. คาวิยา, คาวีหิ, คาวีภิ. คาวิยา, คาวีนํ. คาวิยา, คาวีหิ, คาวีภิ. คาวิยา[Pg.276], คาวีนํ. คาวิยา, คาวิยํ, คาวีสุ. โภติ คาวิ, โภติโย คาวี, คาวิโย.

Gāvī, gāvī, gāviyo. Gāviṃ, gāvī, gāviyo. Gāviyā, gāvīhi, gāvībhi. Gāviyā, gāvīnaṃ. Gāviyā, gāvīhi, gāvībhi. Gāviyā, gāvīnaṃ. Gāviyā, gāviyaṃ, gāvīsu. Bhoti gāvi, bhotiyo gāvī, gāviyo.

อยํ โคสทฺทโต วิหิตสฺส อีปจฺจยสฺส วเสน นิปฺผนฺนสฺส อิตฺถิวาจกสฺส อีการนฺติตฺถิลิงฺคสฺส คาวีสทฺทสฺส นามิกปทมาลา.

Đây là bảng biến cách danh từ của từ gāvī, là từ nữ tính tận cùng bằng ī, chỉ giống cái, được hình thành từ từ go bằng hậu tố ī đã được quy định.

โค, คาโว, คโว. คาวุํ, คาวํ, ควํ, คาโว, คโว. คาเวน, คเวน, โคหิ, โคภิ. คาวสฺส, ควสฺส, ควํ, คุนฺนํ, โคนํ. คาวา, คาวสฺมา, คาวมฺหา, ควา, ควสฺมา, ควมฺหา, โคหิ, โคภิ. คาวสฺส, ควสฺส, ควํ, คุนฺนํ, โคนํ. คาเว, คาวสฺมึ, คาวมฺหิ, คเว, ควสฺมึ, ควมฺหิ, คาเวสุ, คเวสุ, โคสุ. โภ โค, ภวนฺโต คาโว, คโว.

Go, gāvo, gavo. Gāvuṃ, gāvaṃ, gavaṃ, gāvo, gavo. Gāvena, gavena, gohi, gobhi. Gāvassa, gavassa, gavaṃ, gunnaṃ, gonaṃ. Gāvā, gāvasmā, gāvamhā, gavā, gavasmā, gavamhā, gohi, gobhi. Gāvassa, gavassa, gavaṃ, gunnaṃ, gonaṃ. Gāve, gāvasmiṃ, gāvamhi, gave, gavasmiṃ, gavamhi, gāvesu, gavesu, gosu. Bho go, bhavanto gāvo, gavo.

อยํ ปุมวาจกสฺส โอการนฺตปุลฺลิงฺคสฺส โคสทฺทสฺส นามิกปทมาลา.

Đây là bảng biến cách danh từ của từ go, là từ nam tính tận cùng bằng o, chỉ giống đực.

โค, คาวี, คาโว, คาวี, คโว. คาวํ, ควํ, คาวึ, คาโว, คาวี คโว. โคหิ, โคภิ. ควํ, คุนฺนํ, โคนํ. โคหิ, โคภิ. ควํ, คุนฺนํ, โคนํ. โคสุ. โภติ โค, โภติโย คาโว, คาวี, คโว. อยํ ปุมิตฺถิวาจกสฺส โอการนฺตสฺสิตฺถิปุลฺลิงฺคสฺส โคสทฺทนามิกปทมาลา.

Go, gāvī, gāvo, gāvī, gavo. Gāvaṃ, gavaṃ, gāviṃ, gāvo, gāvī gavo. Gohi, gobhi. Gavaṃ, gunnaṃ, gonaṃ. Gohi, gobhi. Gavaṃ, gunnaṃ, gonaṃ. Gosu. Bhoti go, bhotiyo gāvo, gāvī, gavo. Đây là bảng biến cách danh từ của từ go, là từ nữ tính và nam tính tận cùng bằng o, chỉ giống đực và giống cái.

เอตฺถ ปน ‘‘คาวุ’’นฺติ ปทํ เอกนฺตปุมวาจกตฺตา น วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ, เอกนฺตปุมวาจกตฺตญฺจสฺส อาหจฺจปาฬิยา ญายติ ‘‘อิธ ปน ภิกฺขเว วสฺสูปคตํ ภิกฺขุํ อิตฺถี นิมนฺเตสิ ‘เอหิ ภนฺเต, หิรญฺญํ วา เต เทมิ, สุวณฺณํ วา เต เทมิ, เขตฺตํ วา เต เทมิ, วตฺถุํ วา เต เทมิ, คาวุํ วา เต เทมิ, คาวึ วา เต เทมิ. ทาสํ วา เต เทมิ, ทาสึ วา เต เทมิ, ธีตรํ วา เต เทมิ ภริยตฺถาย, อหํ วา เต ภริยา โหมิ, อญฺญํ วา เต ภริยํ อาเนมี’ติ’’ เอวํ อาหจฺจปาฬิยา ญายติ.

Ở đây, cần phải hiểu rằng từ “gāvuṃ” không được nêu ra vì nó chỉ hoàn toàn là giống đực. Và việc nó chỉ hoàn toàn là giống đực được biết đến từ một đoạn Pāli đặc biệt như sau: “Này các Tỳ khưu, ở đây một người phụ nữ mời một vị Tỳ khưu đã an cư mùa mưa: ‘Thưa ngài, hãy đến, tôi sẽ cho ngài bạc, hoặc tôi sẽ cho ngài vàng, hoặc tôi sẽ cho ngài ruộng, hoặc tôi sẽ cho ngài đất, hoặc tôi sẽ cho ngài bò đực (gāvuṃ), hoặc tôi sẽ cho ngài bò cái (gāviṃ). Hoặc tôi sẽ cho ngài nô lệ nam, hoặc tôi sẽ cho ngài nô lệ nữ, hoặc tôi sẽ cho ngài con gái của tôi để làm vợ, hoặc chính tôi sẽ làm vợ của ngài, hoặc tôi sẽ mang một người vợ khác đến cho ngài’.” Như vậy, điều này được biết đến từ một đoạn Pāli đặc biệt.

เอตฺถ [Pg.277] หิ ‘‘คาวุ’’นฺติ วจเนน ปุมา วุตฺโต, ‘‘คาวิ’’นฺติ วจเนน อิตฺถี, ยํ ปน อิมิสฺสํ โอการนฺติตฺถิลิงฺคปทมาลายํ ‘‘คาวี’’ติ ปทํ จตุกฺขตฺตุํ วุตฺตํ, ตํ ‘‘กญฺญา’’ติ ปทํ วิย อิตฺถิลิงฺคสฺส อวิสทาการโวหารตาวิญฺญาปเน สมตฺถํ โหติ. น หิ อิตเรสุ ลิงฺเคสุ สมานสุติกภาเวน จตุกฺขตฺตุํ อาคตปทํ เอกมฺปิ อตฺถิ, ‘‘คาวี คาวิ’’นฺติ จ อิเมสํ สทฺทานํ กตฺถจิ ฐาเน อิตฺถิปุเมสุ สามญฺญวเสน ปวตฺตึ อุปริ กถยิสฺสาม. ยา ปนมฺเหหิ โอการนฺติตฺถิลิงฺคสฺส ‘‘โค, คาวี, คาโว, คาวี, คโว. คาวํ, ควํ, คาวิ’’นฺติอาทินา นเยน ปทมาลา กตา, ตตฺถ โคสทฺทโต สิโยนํ อีการาเทโส อํวจนสฺส จ อึการาเทโส ภวติ, เตน โอการนฺติตฺถิลิงฺคสฺส ‘‘คาวี คาวี คาวิ’’นฺติ รูปานิ ทสฺสิตานิ. ตถา หิ มุขมตฺตทีปนิยํ สทฺทสตฺถวิทุนา วชิรพุทฺธาจริเยน นิรุตฺตินเย โกสลฺลวเสน โคสทฺทโต โยนมีการาเทโส วุตฺโต. ยถา ปน โคสทฺทโต โยนมีการาเทโส ภวติ, ตถา สิสฺสีการาเทโส อํวจนสฺส จ อึการาเทโส ภวติ. อตฺริมา นยคฺคาหปริทีปนิโย คาถา –

Ở đây, thật vậy, bằng từ ‘gāvu’ thì giống đực được nói đến, bằng từ ‘gāvi’ thì giống cái (được nói đến). Hơn nữa, từ ‘gāvī’ nào được nói đến bốn lần trong bảng biến cách của nữ tánh vần ‘o’ này, thì từ ấy có khả năng trong việc làm cho biết về cách dùng có hình thức không rõ ràng của nữ tánh, giống như từ ‘kaññā’. Thật vậy, không có một từ nào đã xuất hiện bốn lần với âm thanh tương tự ở các tánh khác. Và chúng tôi sẽ nói ở trên về sự diễn tiến theo cách thông thường trong (trường hợp) giống cái và giống đực ở nơi nào đó của các từ ‘gāvī, gāvi’ này. Hơn nữa, bảng biến cách nào đã được chúng tôi thực hiện theo phương pháp v.v… là ‘go, gāvī, gāvo, gāvī, gavo. Gāvaṃ, gavaṃ, gāvi’ của nữ tánh vần ‘o’, thì ở đó sự thay thế ‘ī’ cho ‘si’ và ‘yo’, và sự thay thế ‘iṃ’ cho biến cách tố ‘aṃ’ xảy ra từ go-sadda. Do đó, các hình thức ‘gāvī, gāvī, gāvi’ của nữ tánh vần ‘o’ đã được trình bày. Thật vậy, trong (tác phẩm) Mukhamattadīpanī, sự thay thế ‘ī’ cho ‘yo’ từ go-sadda đã được nói đến bởi Đại đức Vajirabuddha, là người thông hiểu văn phạm, do sự thành thạo về từ nguyên học. Hơn nữa, giống như sự thay thế ‘ī’ cho ‘yo’ từ go-sadda xảy ra, cũng vậy sự thay thế ‘ī’ cho ‘si’ và sự thay thế ‘iṃ’ cho biến cách tố ‘aṃ’ xảy ra. Sau đây là các câu kệ soi sáng và nắm bắt phương pháp –

อีปจฺจยา สิทฺเธสฺวปิ, ‘‘คาวี คาวี’’ติอาทิสุ;

ปฐเมกวจนาทิ-อนฺเตสุ ชินสาสเน.

Mặc dù trong các (hình thức) v.v… là ‘gāvī, gāvī’ đã được hoàn thành do tiếp vĩ ngữ ‘ī’ ở các biến cách tố tận cùng là cách thứ nhất số ít v.v… trong giáo Pháp của đấng Toàn Thắng.

วทตา โยนมีการํ, โคสทฺทสฺสิตฺถิยํ ปน;

อวิสทตฺตมกฺขาตุํ, นโย ทินฺโนติ โน รุจิ.

Hơn nữa, (việc) nói về sự thay thế ‘ī’ cho ‘yo’ của go-sadda ở nữ tánh, chúng tôi cho rằng đó là phương pháp được đưa ra để giải thích về tình trạng không rõ ràng.

กิญฺจ ภิยฺโย อฏฺฐกถาสุ จ –

Hơn nữa, và trong các bản Chú Giải thì –

‘‘คาโว’’ติ วตฺวา ‘‘คาวิ’’นฺติ-วจเนน ปนิตฺถิยํ;

อวิสทตฺตมกฺขาตุํ, นโย ทินฺโนติ โน รุจิ.

Hơn nữa, sau khi đã nói ‘gāvo’, (việc dùng) lời nói ‘gāvi’ ở nữ tánh, chúng tôi cho rằng đó là phương pháp được đưa ra để giải thích về tình trạng không rõ ràng.

ตถา หิ สมนฺตปาสาทิกาทีสุ อฏฺฐกถาสุ ‘‘เฉโก หิ โคปาลโก สกฺขราโย อุจฺฉงฺเคน คเหตฺวา รชฺชุทณฺฑหตฺโถ ปาโตว วชํ คนฺตฺวา คาโว ปิฏฺฐิยํ ปหริตฺวา ปลิฆถมฺภมตฺถเก [Pg.278] นิสินฺโน ทฺวารํ ปตฺตํ ปตฺตํ คาวึ ‘เอโก ทฺเว’ติ สกฺขรํ ขิปิตฺวา คเณตี’’ติ อิมสฺมึ ปเทเส ‘‘คาโว’’ติ วตฺวา ‘‘คาวิ’’นฺติ วจเนน อิตฺถิปุมวาจกสฺส โอการนฺติตฺถิลิงฺคสฺส โคสทฺทสฺส อวิสทาการโวหารตา วิหิตา. ‘‘คาโว’’ติ หิ อิมินา สามญฺญโต อิตฺถิปุมภูตา โคณา คหิตา, ตถา ‘‘คาวิ’’นฺติ อิมินาปิ อิตฺถิภูโต ปุมภูโต จ โคโณ. เอวํ ‘‘คาโว’’ติ จ ‘‘คาวิ’’นฺติ จ อิเม สทฺทา สทฺทสตฺถวิทูหิ อฏฺฐกถาจริเยหิ นิรุตฺตินยกุสลตาย สมานลิงฺควเสน เอกสฺมึเยว ปกรเณ เอกสฺมึเยว วากฺเย ปิณฺฑีกตา. ยทิ หิ อิตฺถิลิงฺเค วตฺตมานสฺส อิตฺถิปุมวาจกสฺส โอการนฺติตฺถิลิงฺคสฺส โคสทฺทสฺส ปทมาลายํ ‘‘คาวี คาวิ’’มิจฺเจตานิ รูปานิ น ลพฺเภยฺยุํ, อฏฺฐกถายํ ‘‘คาโว’’ติ วตฺวา ‘‘คาว’’นฺติจฺเจว วตฺตพฺพํ สิยา, ‘‘คาวิ’’นฺติ ปน น วตฺตพฺพํ. ยถา จ ปน อฏฺฐกถาจริเยหิ ‘‘คาโว’’ติ อิตฺถิปุมวเสน สพฺเพสํ คุนฺนํ สงฺคาหกวจนํ วตฺวา เตเยว คาโว สนฺธาย ปุน ‘‘ทฺวารํ ปตฺตํ ปตฺตํ คาวิ’’นฺติ สทฺทรจนํ กุพฺพึสุ, ตสฺมา ‘‘คาวิ’’นฺติ อิทมฺปิ สพฺพสงฺคาหกวจนเมวาติ ทฏฺฐพฺพํ. อสพฺพสงฺคาหกวจนํ อิทํ คาวีสทฺเทน อิตฺถิยาเยว คเหตพฺพตฺตาติ เจ? น, ปกรณวเสน อตฺถนฺตรสฺส วิทิตตฺตา. น หิ สพฺพวเชสุ ‘‘อิตฺถิโยเยว วสนฺติ, น ปุมาโน’’ติ จ, ‘‘ปุมาโนเยว วสนฺติ, น อิตฺถิโย’’ติ จ สกฺกา วตฺตุํ. อปิจ ‘‘คาวิมฺปิ ทิสฺวา ปลายนฺติ ‘ภิกฺขู’ติ มญฺญมานา’’ติ ปาฬิ ทิสฺสติ, เอตฺถาปิ ‘‘คาวิ’’นฺติ วจเนน อิตฺถิภูโต ปุมภูโต จ สพฺโพ โค คหิโตติ ทฏฺฐพฺพํ. อิตรถา ‘‘อิตฺถิภูโตเยว โค ภิกฺขูติ มญฺญิตพฺโพ’’ติ อาปชฺชติ. อิติ ปาฬินเยน อิตฺถิลิงฺเค วตฺตมานมฺหา อิตฺถิปุมวาจกสฺมา โคสทฺทโต อํวจนสฺส อึการาเทโส โหตีติ วิญฺญายติ.

Thật vậy, trong các bản Chú Giải như Samantapāsādikā v.v… ở đoạn văn này: ‘Thật vậy, người chăn bò khôn khéo, tay cầm dây và gậy, sau khi đã lấy những viên sỏi bằng vạt áo, đi đến chuồng bò vào lúc sáng sớm, sau khi đã đánh (lùa) đàn bò trên lưng, ngồi trên đầu cột trụ có thanh ngang, đếm từng con bò đã đến cửa, sau khi đã ném viên sỏi (và nói) ‘một, hai’.’ thì cách dùng có hình thức không rõ ràng của go-sadda, là nữ tánh vần ‘o’ và là từ chỉ định giống cái và giống đực, đã được quy định bằng lời nói ‘gāvi’ sau khi đã nói ‘gāvo’. Thật vậy, bằng (từ) ‘gāvo’ này, các con bò là giống cái và giống đực được hiểu theo cách thông thường. Tương tự, bằng (từ) ‘gāvi’ này cũng vậy, con bò là giống cái và con bò là giống đực (được hiểu). Như vậy, các từ ‘gāvo’ và ‘gāvi’ này đã được các vị Chú Giải Sư, là những người thông hiểu văn phạm, tóm gọn trong cùng một câu, trong cùng một chương, theo cách có tánh tương tự do sự thành thạo về phương pháp từ nguyên học. Thật vậy, nếu các hình thức ‘gāvī, gāviṃ’ này không thể có được trong bảng biến cách của go-sadda, là nữ tánh vần ‘o’ và là từ chỉ định giống cái và giống đực đang diễn tiến ở nữ tánh, thì trong Chú Giải sau khi đã nói ‘gāvo’ đáng phải được nói là ‘gāvaṃ’ mà thôi, còn ‘gāvi’ thì không đáng được nói đến. Và hơn nữa, giống như các vị Chú Giải Sư sau khi đã nói lời nói ‘gāvo’ bao gồm tất cả các con bò theo cách (chỉ định) giống cái và giống đực, lại nhắm đến chính những con bò ấy đã tạo nên cấu trúc từ ngữ là ‘từng con bò đã đến cửa’, do đó, cần phải được thấy rằng ‘gāvi’ này cũng chính là lời nói bao gồm tất cả. Nếu (nói rằng): ‘Lời nói này không bao gồm tất cả, do từ ‘gāvī’ nên chỉ có con cái cần được hiểu mà thôi.’ (thì đáp rằng): ‘Không phải vậy, do ý nghĩa khác được biết đến theo văn cảnh.’ Thật vậy, không thể nói rằng: ‘Chỉ có các con cái sống, không có các con đực.’ hoặc: ‘Chỉ có các con đực sống, không có các con cái.’ ở trong tất cả các chuồng bò. Hơn nữa, câu Pāḷi được thấy là: ‘Sau khi thấy cả con bò, họ chạy trốn trong khi nghĩ rằng ‘(đó là) các vị tỳ khưu’.’ Ở đây cũng vậy, cần phải được thấy rằng bằng lời nói ‘gāvi’, tất cả con bò là giống cái và là giống đực được hiểu. Nếu không thì (ý nghĩa) rơi vào là: ‘Chỉ có con bò là giống cái đáng được nghĩ là vị tỳ khưu.’ Như vậy, theo phương pháp Pāḷi, được biết rằng sự thay thế ‘iṃ’ cho biến cách tố ‘aṃ’ xảy ra từ go-sadda, là từ chỉ định giống cái và giống đực, đang diễn tiến ở nữ tánh.

วชิรพุทฺธาจริเยนปิ [Pg.279] โคสทฺทโต อีปจฺจเย กาตพฺเพปิ อกตฺวา โยนมีการาเทโส กโต. ตสฺสาธิปฺปาโย เอวํ สิยา โคสทฺทโต อีปจฺจเย กเต สติ อีปจฺจยวเสน ‘‘คาวี’’ติ นิปฺผนฺนสทฺโท ยตฺถ กตฺถจิ วิสเย ‘‘มิคี โมรี กุกฺกุฏี’’อิจฺจาทโย วิย อิตฺถิวาจโกเยว สิยา, น กตฺถจิปิ อิตฺถิปุมวาจโก, ตสฺมา สาสนานุกูลปฺปโยควเสน โยนมีการาเทโส กาตพฺโพติ. อิติ วชิรพุทฺธาจริยมเต โคสทฺทโต โยนํ อีการาเทโส โหตีติ ญายติ.

Cũng bởi Đại đức Vajirabuddha, mặc dù tiếp vĩ ngữ ‘ī’ đáng được thực hiện từ go-sadda, (ngài) đã không thực hiện mà sự thay thế ‘ī’ cho ‘yo’ đã được thực hiện. Ý định của vị ấy có thể là như vầy: ‘Trong khi tiếp vĩ ngữ ‘ī’ được thực hiện từ go-sadda, từ ‘gāvī’ được hoàn thành do phương tiện của tiếp vĩ ngữ ‘ī’ ở bất cứ lĩnh vực nào cũng sẽ chỉ là từ chỉ định giống cái, giống như các (từ) v.v… là ‘migī, morī, kukkuṭī’, chứ không phải là từ chỉ định giống cái và giống đực ở bất cứ nơi đâu. Do đó, sự thay thế ‘ī’ cho ‘yo’ đáng được thực hiện theo cách sử dụng phù hợp với Giáo Pháp.’ Như vậy, theo quan điểm của Đại đức Vajirabuddha, được biết rằng sự thay thế ‘ī’ cho ‘yo’ xảy ra từ go-sadda.

กิญฺจ ภิยฺโย – ยสฺมา อฏฺฐกถาจริเยหิ ‘‘คาโว ปิฏฺฐิยํ ปหริตฺวา’’ติอาทินา นเยน รจิตาย ‘‘ทฺวารํ ปตฺตํ ปตฺตํ คาวึ ‘เอโก ทฺเว’ติ สกฺขรํ ขิปิตฺวา คเณตี’’ติ วจนปริโยสานาย สทฺทรจนายํ ‘‘เอโก คาวี, ทฺเว คาวี’’ติ อตฺถโยชนานโย วตฺตพฺโพ โหติ, ‘‘คาวิ’’นฺติ อุปโยควจนญฺจ ทิสฺสติ. อิติ อฏฺฐกถาจริยานํ มเต โคสทฺทโต สิโยนมีการาเทโส อํวจนสฺส อึการาเทโส โหตีติ ญายติ. ตสฺมาเยวมฺเหหิ ยา สา โอการนฺตตาปกติกสฺส อิตฺถิลิงฺคสฺส โคสทฺทสฺส ‘‘โค, คาวี, คาโว, คาวี, คโว, คาวํ, คาวิ’’นฺติอาทินา นเยน ปทมาลา ฐปิตา, สา ปาฬินยานุกูลา อฏฺฐกถานยานุกูลา กจฺจายนาจริยมตํ คเหตฺวา ปทนิปฺผตฺติชนกสฺส ครุโน จ มตานุกูลา, ‘‘คาวี’’ติ ปทสฺส จตุกฺขตฺตุํ อาคตตฺตา ปน โอการนฺติตฺถิลิงฺคสฺส โคสทฺทสฺส อวิสทาการโวหารตฺตญฺจ สาเธติ. อิจฺเจสา ปาฬินยาทีสุ ญาเณน สมฺมา อุปปริกฺขิยมาเนสุ อตีว ยุชฺชติ, นตฺเถตฺถ อปฺปมตฺตโกปิ โทโส. เอตฺถ ปน ปจฺจตฺโตปโยคาลปนานํ พหุวจนฏฺฐาเน ‘‘คาวิโย’’ติ ปทญฺจ กรณสมฺปทานนิสฺสกฺกสามีนเมกวจนฏฺฐาเน ‘‘คาวิยา’’ติ ปทญฺจ กรณนิสฺสกฺกานํ พหุวจนฏฺฐาเน ‘‘คาวีหิ คาวีภี’’ติ ปทานิ จ สมฺปทานสามีนํ [Pg.280] พหุวจนฏฺฐาเน ‘‘คาวีน’’นฺติ ปทญฺจ ภุมฺมวจนฏฺฐาเน ‘‘คาวิยา, คาวิยํ, คาวีสู’’ติ ปทานิ จาติ อิมานิ วิตฺถารโต โสฬส ปทานิ เอกนฺเตน อีปจฺจยวเสน สิทฺธตฺตา เอกนฺติตฺถิวาจกตฺตา จ น วุตฺตานีติ ทฏฺฐพฺพํ.

Hơn nữa, vì rằng trong cấu trúc ngữ pháp được vị sớ giải sư soạn theo phương pháp bắt đầu bằng “gāvo piṭṭhiyaṃ paharitvā” (đánh vào lưng những con bò cái) và kết thúc bằng câu “dvāraṃ pattaṃ pattaṃ gāviṃ ‘eko dve’ti sakkharaṃ khipitvā gaṇetī” (vị ấy đếm từng con bò cái đến cổng bằng cách ném viên sỏi và nói ‘một, hai’), phương pháp giải thích ý nghĩa “eko gāvī, dve gāvī” (một con bò cái, hai con bò cái) được nhận biết, và từ ngữ sử dụng “gāvi” cũng được thấy. Do đó, có thể hiểu rằng theo quan điểm của các vị sớ giải sư, đối với danh từ ‘go’, sự thay thế ‘ī’ cho biến cách từ ‘si’ và ‘yo’, và sự thay thế ‘iṃ’ cho biến cách từ ‘aṃ’ xảy ra. Vì vậy, bảng biến cách mà chúng tôi đã thiết lập cho danh từ giống cái ‘go’ có gốc từ tận cùng bằng ‘o’ theo phương pháp bắt đầu bằng “go, gāvī, gāvo, gāvī, gavo, gāvaṃ, gāvi”, bảng biến cách ấy phù hợp với phương pháp Pāli, phù hợp với phương pháp sớ giải, phù hợp với quan điểm của ngài Kaccāyana và cũng phù hợp với quan điểm của vị thầy đã tạo ra sự hình thành các từ. Hơn nữa, việc từ “gāvī” xuất hiện bốn lần cũng chứng minh cho cách dùng không rõ ràng của danh từ giống cái ‘go’ tận cùng bằng ‘o’. Như vậy, khi được xem xét đúng đắn bằng trí tuệ trong các phương pháp Pāli v.v..., điều này vô cùng hợp lý, không có một lỗi nhỏ nào ở đây. Tuy nhiên, ở đây, từ “gāviyo” ở số nhiều của chủ cách, đối cách và hô cách; từ “gāviyā” ở số ít của công cụ cách, chỉ định cách, xuất xứ cách và sở thuộc cách; các từ “gāvīhi gāvībhī” ở số nhiều của công cụ cách và xuất xứ cách; từ “gāvīnaṃ” ở số nhiều của chỉ định cách và sở thuộc cách; và các từ “gāviyā, gāviyaṃ, gāvīsū” ở vị trí cách – mười sáu từ này một cách chi tiết đã không được đề cập đến, cần phải được hiểu là vì chúng hoàn toàn được hình thành bằng hậu tố ‘ī’ và hoàn toàn chỉ giống cái.

อยํ ปเนตฺถ นิจฺฉโย วุจฺจเต โสตูนํ นิกฺกงฺขภาวาย – อิตฺถิลิงฺคปเทสุ หิ ‘‘คาวี คาวิ’’นฺติ อิมานิ อีปจฺจยวเสน วา อีการึการาเทสวเสน วา สิชฺฌนฺติ. เอเตสุ ปจฺฉิมนโย อิธาธิปฺเปโต, ปุพฺพนโย อญฺญตฺถ. ตถา ‘‘คาวี คาวิ’’นฺติ อิมานิ อีปจฺจยวเสนปิ สิทฺธตฺตา เยภุยฺเยน อิตฺถิวาจกานิ ภวนฺติ อีการึการาเทสวเสนปิ สิทฺธตฺตา. กตฺถจิ เอกกฺขเณเยว สพฺพสงฺคาหกวเสน อิตฺถิปุมวาจกานิ ภวนฺติ. เอเตสุปิ ปจฺฉิโมเยว นโย อิธาธิปฺเปโต, ปุพฺพนโย อญฺญตฺถ. ‘‘คาวิโย. คาวิยา, คาวีหิ, คาวีภิ. คาวีนํ. คาวิยํ, คาวีสู’’ติ เอตานิ ปน อีปจฺจยวเสเนว สิทฺธตฺตา สพฺพถาปิ อิตฺถีนํเยว วาจกานิ ภวนฺติ. อิตฺถิภูเตสฺเวว โคทพฺเพสุ โลกสงฺเกตวเสน วิเสสโต ปวตฺตตฺตา เอกนฺตโต อิตฺถิทพฺเพสุ ปวตฺตานิ ‘‘มิคี โมรี กุกฺกุฏี’’อิจฺจาทีนิ ปทานิ วิย. กิญฺจาปิ ปน ‘‘นที มหี’’อิจฺจาทีนิปิ อิตฺถิลิงฺคานิ อีปจฺจยวเสเนว สิทฺธานิ, ตถาปิ ตานิ อวิญฺญาณกตฺตา ตทตฺถานํ อิตฺถิทพฺเพสุ วตฺตนฺตีติ วตฺตุํ น ยุชฺชติ. อิตฺถิปุมนปุํสกภาวรหิตา หิ ตทตฺถา. ยสฺมา ปน อิตฺถิลิงฺเค โคสทฺเท เอนโยโค เอสุกาโร จ น ลพฺภติ, ตสฺมา ‘‘คาเวน คเวน คาเวสุ คเวสู’’ติ ปทานิ น วุตฺตานิ. ยสฺมา จ อิตฺถิลิงฺเคน โคสทฺเทน สทฺธึ สสฺมาสฺมึวจนานิ สรูปโต ปรตฺตํ น ยนฺติ, ตสฺมา ‘‘คาวสฺส ควสฺส คาวสฺมา ควสฺมา คาวสฺมึ ควสฺมิ’’นฺติ ปทานิ น วุตฺตานิ. ยสฺมา จ ตตฺถ สฺมาวจนสฺส อาเทสภูโต อากาโร จ มฺหากาโร จ น ลพฺภติ, ตสฺมา ‘‘คาวา ควา คาวมฺหา ควมฺหา’’ติ ปทานิ น วุตฺตานิ. ยสฺมา จ สฺมึวจนสฺส อาเทสภูโต เอกาโร [Pg.281] จ มฺหิกาโร จ น ลพฺภติ, ตสฺมา ‘‘คาเว คเว คาวมฺหิ ควมฺหี’’ติ ปทานิ น วุตฺตานิ. อปิจ ‘‘ยาย ตายา’’ติอาทีหิ สมานาธิกรณปเทหิ โยเชตุํ อยุตฺตตฺตาปิ ‘‘คาเวน คเวนา’’ติอาทีนิ อิตฺถิลิงฺคฏฺฐาเน น วุตฺตานิ. ตถา หิ ‘‘ยาย ตาย’’อิจฺจาทีหิ สทฺธึ ‘‘คาเวน คเวนา’’ติอาทีนิ น โยเชตพฺพานิ เอกนฺตปุลฺลิงฺครูปตฺตา.

Đây là quyết định được nói ra để người nghe không còn nghi ngờ: Trong các từ giống cái, “gāvī” và “gāvi” này được hình thành hoặc do hậu tố ‘ī’ hoặc do sự thay thế bằng ‘ī’ và ‘iṃ’. Trong số này, phương pháp sau được chủ định ở đây, phương pháp trước ở nơi khác. Tương tự, vì “gāvī” và “gāvi” này cũng được hình thành do hậu tố ‘ī’, chúng phần lớn là từ chỉ giống cái; và cũng vì được hình thành do sự thay thế bằng ‘ī’ và ‘iṃ’. Đôi khi, trong một khoảnh khắc duy nhất, theo cách bao hàm tất cả, chúng có thể là từ chỉ cả giống cái và giống đực. Ngay cả trong những trường hợp này, phương pháp sau được chủ định ở đây, phương pháp trước ở nơi khác. Tuy nhiên, các từ “Gāviyo. Gāviyā, gāvīhi, gāvībhi. Gāvīnaṃ. Gāviyaṃ, gāvīsū” này, vì chỉ được hình thành do hậu tố ‘ī’, nên trong mọi trường hợp chúng chỉ là từ chỉ giống cái. Giống như các từ “migī” (hươu cái), “morī” (công mái), “kukkuṭī” (gà mái) v.v... được dùng riêng cho các thực thể giống cái, vì chúng được dùng đặc biệt cho các thực thể bò cái theo quy ước của thế gian. Mặc dù các từ giống cái như “nadī” (sông), “mahī” (đất) v.v... cũng được hình thành do hậu tố ‘ī’, nhưng không thích hợp để nói rằng chúng chỉ các thực thể giống cái vì chúng là vật vô tri. Ý nghĩa của chúng không có bản chất giống cái, giống đực hay trung tính. Hơn nữa, vì đối với danh từ ‘go’ giống cái, việc sử dụng ‘ena’ và ‘esu’ không được tìm thấy, nên các từ “gāvena, gavena, gāvesu, gavesū” không được đề cập. Và vì với danh từ ‘go’ giống cái, các biến cách từ ‘sa’, ‘smā’, ‘smiṃ’ không biến đổi hình dạng, nên các từ “gāvassa, gavassa, gāvasmā, gavasmā, gāvasmiṃ, gavasmiṃ” không được đề cập. Và vì ở đó không tìm thấy sự thay thế bằng ‘ā’ và ‘mhā’ cho biến cách từ ‘smā’, nên các từ “gāvā, gavā, gāvamhā, gavamhā” không được đề cập. Và vì ở đó không tìm thấy sự thay thế bằng ‘e’ và ‘mhi’ cho biến cách từ ‘smiṃ’, nên các từ “gāve, gave, gāvamhi, gavamhī” không được đề cập. Hơn nữa, cũng vì không thích hợp để kết hợp với các từ đồng vị như “yāya, tāyā” v.v..., nên các từ như “gāvena, gavenā” không được đề cập ở vị trí giống cái. Thật vậy, các từ như “gāvena, gavenā” không nên được kết hợp với “yāya, tāya” v.v..., vì chúng là các hình thức hoàn toàn thuộc giống đực.

เกจิ ปเนตฺถ วเทยฺยุํ – ยา ตุมฺเหหิ โอการนฺตตาปกติกสฺส อิตฺถิลิงฺคสฺส โคสทฺทสฺส ‘‘โค, คาวี, คาโว, คาวี, คโว’’ติอาทินา นเยน ปทมาลา ฐปิตา, สา ‘‘มาตุคาโม อิตฺถี มาตุคามา อิตฺถิโย’’ติ วุตฺตสทิสา จ โหตีติ? ตนฺน. มาตุคามอิตฺถีสทฺทา หิ นานาลิงฺคา ปุมิตฺถิลิงฺคภาเวน, นานาธาตุกา จ คมุ อิสุธาตุวเสน, อิมสฺมึ ปน ฐาเน โค คาวีสทฺทา เอกลิงฺคา อิตฺถิ ลิงฺคภาเวน, เอกธาตุกา จ คมุธาตุวเสนาติ. ยชฺเชวํ โคณสทฺทสฺส โคสทฺทสฺสาเทสวเสน กจฺจายเนน วุตฺตตฺตา ตทาเทสตฺตํ เอกธาตุกตฺตญฺจาคมฺม เตนาปิ สทฺธึ มิสฺเสตฺวา ปทมาลา วตฺตพฺพาติ? น, โคณสทฺทสฺส อจฺจนฺตปุลฺลิงฺคตฺตา อการนฺตตาปกติกตฺตา จ. ตถา หิ โส วิสุํ ปุลฺลิงฺคฏฺฐาเน อุทฺทิฏฺโฐ. อยํ ปน ‘‘โค, คาวี, คาโว, คาวี, คโว’’ติอาทิกา ปทมาลา โอการีการนฺตปทานิ มิสฺเสตฺวา กตาติ น สลฺลกฺเขตพฺพา, อถ โข วิกปฺเปน โคสทฺทโต ปเรสํ สิ โย อํวจนานํ อีการึการาเทสวเสน วุตฺตปทวนฺตตฺตา โอการนฺติตฺถิลิงฺคปทมาลา อิจฺเจว สารโต ปจฺเจตพฺพา.

Ở đây, một số người có thể nói: “Bảng biến cách mà các ngài đã thiết lập cho danh từ giống cái ‘go’ có gốc từ tận cùng bằng ‘o’ theo phương pháp bắt đầu bằng ‘go, gāvī, gāvo, gāvī, gavo’ v.v..., bảng ấy chẳng phải cũng tương tự như câu ‘mātugāmo itthī mātugāmā itthiyo’ (một người nữ, những người nữ) hay sao?” Điều đó không đúng. Vì các từ ‘mātugāma’ và ‘itthī’ có giống khác nhau (giống đực và giống cái), và cũng có căn từ khác nhau (căn ‘gam’ và ‘isu’). Nhưng trong trường hợp này, các từ ‘go’ và ‘gāvī’ có cùng một giống (giống cái), và cùng một căn từ (căn ‘gam’). “Nếu vậy, vì ngài Kaccāyana đã nói rằng ‘goṇa’ là từ thay thế cho từ ‘go’, nên bảng biến cách phải được trình bày bằng cách trộn lẫn với từ đó, dựa trên việc nó là từ thay thế và có cùng căn từ chăng?” Không phải vậy, vì từ ‘goṇa’ hoàn toàn thuộc giống đực và có gốc từ tận cùng bằng ‘a’. Thật vậy, nó được liệt kê riêng ở mục giống đực. Bảng biến cách này bắt đầu bằng “go, gāvī, gāvo, gāvī, gavo” v.v... không nên được hiểu là được tạo ra bằng cách trộn lẫn các từ tận cùng bằng ‘o’ và ‘ī’. Thay vào đó, về bản chất, nó phải được công nhận chính là bảng biến cách của danh từ giống cái tận cùng bằng ‘o’, vì nó chứa các từ được hình thành qua sự thay thế tùy chọn bằng ‘ī’ và ‘iṃ’ cho các biến cách từ ‘si’, ‘yo’, và ‘aṃ’ theo sau từ ‘go’.

อิทานิ โคสทฺทสฺส อิตฺถิลิงฺคภาวสาธกานิ สุตฺตปทานิ โลกิกปฺปโยคานิ จ กถยาม – ‘‘เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว วสฺสานํ ปจฺฉิเม มาเส สรทสมเย กิฏฺฐสมฺพาเธ โคปาลโก [Pg.282] คาโว รกฺเขยฺย, ตา คาโว ตโต ตโต ทณฺเฑน อาโกเฏยฺย.

Bây giờ, chúng ta hãy nói về những từ trong kinh và những cách dùng trong đời thường để chứng minh cho tính nữ của từ ‘go’ – ‘Này các Tỳ khưu, ví như vào tháng cuối của mùa mưa, vào mùa thu, khi lúa đã trổ đầy đồng, người chăn bò sẽ chăn dắt các con bò, người ấy sẽ dùng gậy lùa những con bò ấy đi từ chỗ này đến chỗ kia.

อนฺนทา พลทา เจตา, วณฺณทา สุขทา จ ตา;

เอตมตฺถํ วสํ ญตฺวา, นาสฺสุ คาโว หนึสุ เต.

Chúng cho lương thực, cho sức mạnh, chúng cũng cho sắc đẹp và cho hạnh phúc. Khi đã biết được lợi ích này, họ đã không giết những con bò.

สพฺพา คาโว สมาหรติ. คมิสฺสนฺติ ภนฺเต คาโว วจฺฉคิทฺธินิโย’’ติ อิมานิ สุตฺตปทานิ. ‘‘โคสุ ทุยฺหมานาสุ คโต’’ติอาทีนิ ปน โลกิกปฺปโยคานิ. อิติ โคสทฺทสฺส อิตฺถิลิงฺคภาโวปิ ปุลฺลิงฺคภาโว วิย สารโต ปจฺเจตพฺโพ.

‘Vị ấy lùa tất cả bò lại.’ ‘Bạch ngài, những con bò cái đang quyến luyến con non sẽ đi.’ – đây là những từ trong kinh. Còn ‘đã đi trong khi những con bò đang được vắt sữa’ v.v… là những cách dùng trong đời thường. Do đó, tính nữ của từ ‘go’ cũng nên được hiểu về bản chất giống như tính nam của nó.

ตตฺร ‘‘โค, คาวี, คาโว, คาวี, คโว’’ติอาทีนิ กิญฺจาปิ อิตฺถิลิงฺคภาเวน วุตฺตานิ, ตถาปิ ยถาปโยคํ ‘‘ปชา เทวตา’’ติปทานิ วิย อิตฺถิปุริสวาจกาเนว ภวนฺติ, ตสฺมา อิตฺถิลิงฺควเสน ‘‘สา โค’’ติ วา ‘‘ตา คาโว’’ติ วา วุตฺเต อิตฺถิปุมภูตา สพฺเพปิ โคณา คหิตาติ เวทิตพฺพา. น หิ อีทิเส ฐาเน เอกนฺตโต ลิงฺคํ ปธานํ, อตฺโถเยว ปธาโน. ‘‘วเชคาโว ทุหนฺตี’’ติ วุตฺเต กิญฺจาปิ ‘‘คาโว’’ติ อยํ สทฺโท ปุเมปิ วตฺตติ, ตถาปิ ทุหนกฺริยาย ปุเม อสมฺภวโต อตฺถวเสน อิตฺถิโย ญายนฺเต. ‘‘คาวี ทุหนฺตี’’ติ วุตฺเต ปน ลิงฺควเสน อตฺถวเสน จ วจนโต โก สํสยมาปชฺชิสฺสติ วิญฺญู. ‘‘ตา คาโว จรนฺตี’’ติ วุตฺเต อิตฺถิลิงฺควเสน วจนโต กทาจิ กสฺสจิ สํสโย สิยา ‘‘นนุ อิตฺถิโย’’ติ, ปุลฺลิงฺควเสน ปน ‘‘เต คาโว จรนฺตี’’ติ วุตฺเต สํสโย นตฺถิ, อิตฺถิโย จ ปุมาโน จ ญายนฺเต ปุลฺลิงฺคพหุวจเนน กตฺถจิ อิตฺถิปุมสฺส คหิตตฺตา. ‘‘อเถตฺถ สีหา พฺยคฺฆา จา’’ติอาทีสุ วิย ‘‘คาวี จรตี’’ติ จ ‘‘คาวึ ปสฺสตี’’ติ จ วุตฺเต อิตฺถี วิญฺญายเต คาวีสทฺเทน อิตฺถิยา คเหตพฺพตฺตา[Pg.283]. โลกิกปฺปโยเคสุ หิ สาสนิกปฺปโยเคสุ จ คาวีสทฺเทน อิตฺถี คยฺหติ. เอกจฺจํ ปน สาสนิกปฺปโยคํ สนฺธาย ‘‘คาวี’’ติ, ‘‘คาวิ’’นฺติ จ ‘‘อิตฺถิปุริสสาธารณวจนมโวจุมฺห. ตถา หิ ‘‘เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว ทกฺโข โคฆาตโก วา โคฆาตกนฺเตวาสี วา คาวึ วธิตฺวา จตุมหาปเถ พิลโส วิภชิตฺวา นิสินฺโน อสฺสา’’ติ ปาฬิ ทิสฺสติ. อฏฺฐกถาสุ จ ‘‘คาโว’’ติ อิตฺถิปุมสาธารณํ สทฺทรจนํ กตฺวา ปุน ตเทว อิตฺถิปุมํ สนฺธาย ‘‘ทฺวารํ ปตฺตํ ปตฺตํ คาวิ’’นฺติ รจิตา สทฺทรจนา ทิสฺสติ.

Ở đây, mặc dù các từ như ‘go, gāvī, gāvo, gāvī, gavo’ v.v… được nói theo nữ tính, tuy nhiên, tùy theo cách dùng, chúng cũng trở thành từ chỉ cả giống cái và giống đực, giống như các từ ‘pajā’ và ‘devatā’. Do đó, khi nói ‘sā go’ hay ‘tā gāvo’ theo nữ tính, cần phải hiểu rằng tất cả các loài bò, cả cái lẫn đực, đều được bao gồm. Thật vậy, ở những trường hợp như thế này, giống không phải là yếu tố quan trọng tuyệt đối, mà chính ý nghĩa mới là quan trọng. Khi nói ‘Vajegāvo duhantī’ (Những con bò trong chuồng đang được vắt sữa), mặc dù từ ‘gāvo’ này cũng áp dụng cho giống đực, nhưng vì hành động vắt sữa không thể xảy ra ở giống đực, nên theo ý nghĩa, người ta hiểu đó là những con cái. Còn khi nói ‘Gāvī duhantī’ (Một con bò cái đang được vắt sữa), thì người có trí nào lại có thể nghi ngờ, dựa trên cả giống và ý nghĩa? Khi nói ‘Tā gāvo carantī’ (Những con bò ấy đang ăn cỏ), dựa vào nữ tính, đôi khi có người có thể nghi ngờ rằng ‘chẳng phải là những con cái sao?’, nhưng khi nói theo nam tính ‘te gāvo carantī’, thì không có sự nghi ngờ, cả con cái và con đực đều được hiểu, vì số nhiều nam tính ở một số nơi bao gồm cả cái và đực. Giống như trong câu ‘Athettha sīhā byagghā cā’ (Ở đây có sư tử và cọp) v.v…, khi nói ‘gāvī carati’ (một con bò cái đang ăn cỏ) và ‘gāviṃ passati’ (thấy một con bò cái), người ta hiểu đó là con cái, vì từ ‘gāvī’ phải được hiểu là giống cái. Thật vậy, trong cả cách dùng đời thường và cách dùng trong giáo pháp, từ ‘gāvī’ được hiểu là con cái. Tuy nhiên, liên quan đến một cách dùng trong giáo pháp, chúng tôi đã nói rằng ‘gāvī’ và ‘gāvi’ là từ chung cho cả giống cái và giống đực. Thật vậy, có đoạn Pāli như sau: ‘Này các Tỳ khưu, ví như một người đồ tể lành nghề hoặc đệ tử của người đồ tể, sau khi giết một con bò (gāviṃ), xẻ ra từng phần rồi ngồi ở ngã tư đường.’ Và trong các sách Chú giải, sau khi tạo ra cấu trúc từ ‘gāvo’ chung cho cả giống cái và giống đực, lại thấy có cấu trúc từ được tạo ra liên quan đến chính giống cái và đực ấy là ‘dvāraṃ pattaṃ pattaṃ gāvi’ (một con bò đến từng nhà).

เอตฺถ หิ โคชาติยํ ฐิตา อิตฺถีปิ ปุมาปิ ‘‘คาวี’’ติ สงฺขํ คจฺฉติ. วิเสสโต ปน ‘‘คาวี’’ติ อิทํ อิตฺถิยา อธิวจนํ. ตถา หิ ตตฺถ ตตฺถ ปาฬิปฺปเทสาทีสุ ‘‘อจิรปกฺกนฺตสฺส ภควโต พาหิยํ ทารุจีริยํ คาวี ตรุณวจฺฉา อธิปติตฺวา ชีวิตา โวโรเปสี’’ติ, ‘‘คาวุํ วา เต เทมิ, คาวึ วา เต เทมี’’ติ จ ‘‘ติณสีโห กโปตวณฺณคาวีสทิโส’’ติ จ ปโยคทสฺสนโต อิตฺถี กถิยตีติ วตฺตพฺพํ. โคสทฺเทน ปน ‘‘โคทุหนํ. คทฺทุหนํ. โคขีรํ โคธโน โครูปานิ จา’’ติ ทสฺสนโต อิตฺถีปิ ปุมาปิ กถิยตีติ วตฺตพฺพํ.

Ở đây, cả con cái và con đực thuộc loài bò đều được gọi là ‘gāvī’. Nhưng đặc biệt, ‘gāvī’ là tên gọi cho con cái. Thật vậy, vì thấy các cách dùng ở nhiều nơi trong các đoạn kinh Pāli v.v… như: ‘Không lâu sau khi Đức Thế Tôn rời đi, một con bò cái (gāvī) có con non đã húc Bāhiya Dārucīriya và cướp đi mạng sống của ông,’ và ‘tôi sẽ cho anh một con bò đực (gāvuṃ) hoặc tôi sẽ cho anh một con bò cái (gāviṃ),’ và ‘sư tử cỏ giống như con bò cái màu bồ câu (kapotavaṇṇagāvīsadiso),’ nên phải nói rằng con cái được đề cập đến. Còn với từ ‘go’, dựa vào các cách dùng như ‘goduhanaṃ (vắt sữa bò), gadduhanaṃ (đồ đựng sữa bò), gokhīraṃ (sữa bò), godhano (người có tài sản là bò), và gorūpāni (các hình dạng của bò),’ nên phải nói rằng cả con cái và con đực đều được đề cập đến.

อิทานิ โอการนฺตสฺส อิตฺถิลิงฺคสฺส โคสทฺทสฺส ปทมาลายํ ปาฬินยาทินิสฺสิโต อตฺถยุตฺตินโย วุจฺจเต วิญฺญูนํ โกสลฺลชนนตฺถํ –

Bây giờ, phương pháp hợp lý về ý nghĩa, dựa trên phương pháp của kinh Pāli v.v…, trong bảng biến cách của từ ‘go’ nữ tính, tận cùng bằng ‘o’, sẽ được trình bày nhằm mục đích tạo ra sự khéo léo cho những người có trí –

สา โค คจฺฉติ, สา คาวี คจฺฉติ, ตา คาโว, คาวี, คโว คจฺฉนฺติ. ตํ คาวํ, คาวึ, ควํ ปสฺสติ, ตา คาโว, คาวี, คโว ปสฺสติ. ตาหิ โคหิ, โคภิ กตํ. ตาสํ ควํ, คุนฺนํ, โคนํ เทติ. ตาหิ โคหิ, โคภิ อเปติ. ตาสํ ควํ[Pg.284], คุนฺนํ, โคนํ สิงฺคานิ. ตาสุ โคสุ ปติฏฺฐิตํ. โภติ โค ตฺวํ ติฏฺฐ, โภติโย คาโว คาวี, ควา ตุมฺเห ติฏฺฐถ.

Sā go gacchati, sā gāvī gacchati (con bò cái ấy đi), tā gāvo, gāvī, gavo gacchanti (những con bò cái ấy đi). Taṃ gāvaṃ, gāviṃ, gavaṃ passati (thấy con bò cái ấy), tā gāvo, gāvī, gavo passati (thấy những con bò cái ấy). Tāhi gohi, gobhi kataṃ (được làm bởi những con bò cái ấy). Tāsaṃ gavaṃ, gunnaṃ, gonaṃ deti (cho những con bò cái ấy). Tāhi gohi, gobhi apeti (đi khỏi những con bò cái ấy). Tāsaṃ gavaṃ, gunnaṃ, gonaṃ siṅgāni (sừng của những con bò cái ấy). Tāsu gosu patiṭṭhitaṃ (được thiết lập giữa những con bò cái ấy). Bhoti go tvaṃ tiṭṭha (này bò cái, ngươi hãy đứng lại), bhotiyo gāvo gāvī, gavā tumhe tiṭṭhatha (này các bò cái, các ngươi hãy đứng lại).

อปโรปิ วุจฺจเต –

Một cách khác cũng được nói đến –

สา โค นทึ ตรนฺตี คจฺฉติ, สา คาวี นทึ ตรนฺตี คจฺฉติ, ตา คาโว, คาวี, คโว นทึ ตรนฺตีโย คจฺฉนฺติ. ตํ คาวํ, คาวึ, ควํ นทึ ตรนฺตึ ปสฺสติ, ตา คาโว, คาวี, คโว นทึ ตรนฺติโย ปสฺสติ. ตาหิ โคหิ, โคภิ นทึ ตรนฺตีหิ กตํ. ตาสํ ควํ, คุนฺนํ, โคนํ นทึ ตรนฺตีนํ เทติ. ตาหิ โคหิ, โคภิ นทึ ตรนฺตีหิ อเปติ. ตาสํ ควํ, คุนฺนํ, โคนํ นทึ ตรนฺตีนํ สนฺตกํ. ตาสุ โคสุ นทึ ตรนฺตีสุ ปติฏฺฐิตนฺติ.

Sā go nadiṃ tarantī gacchati, sā gāvī nadiṃ tarantī gacchati (con bò cái ấy đang bơi qua sông mà đi), tā gāvo, gāvī, gavo nadiṃ tarantīyo gacchanti (những con bò cái ấy đang bơi qua sông mà đi). Taṃ gāvaṃ, gāviṃ, gavaṃ nadiṃ tarantiṃ passati (thấy con bò cái ấy đang bơi qua sông), tā gāvo, gāvī, gavo nadiṃ tarantiyo passati (thấy những con bò cái ấy đang bơi qua sông). Tāhi gohi, gobhi nadiṃ tarantīhi kataṃ (được làm bởi những con bò cái ấy đang bơi qua sông). Tāsaṃ gavaṃ, gunnaṃ, gonaṃ nadiṃ tarantīnaṃ deti (cho những con bò cái ấy đang bơi qua sông). Tāhi gohi, gobhi nadiṃ tarantīhi apeti (đi khỏi những con bò cái ấy đang bơi qua sông). Tāsaṃ gavaṃ, gunnaṃ, gonaṃ nadiṃ tarantīnaṃ santakaṃ (sở hữu của những con bò cái ấy đang bơi qua sông). Tāsu gosu nadiṃ tarantīsu patiṭṭhitanti (được thiết lập giữa những con bò cái ấy đang bơi qua sông).

ตตฺร ยา สา ‘‘โค, คาวี, คาโว, คาวี, คโว’’ติอาทินา โอการนฺตสฺสิตฺถิลิงฺคสฺส โคสทฺทสฺส ปทมาลา ฐปิตา, สา ‘‘โค, คาโว คโว’’ติอาทินา วุตฺตสฺส โอการนฺตปุลฺลิงฺคสฺส โคสทฺทสฺส ปทมาลาโต สวิเสสา ปจฺจตฺโตปโยคาลปนฏฺฐาเน จตุนฺนํ กญฺญาสทฺทานํ วิย คาวีสทฺทานํ วุตฺตตฺตา. ยสฺมา ปนายํ วิเสโส, ตสฺมา อิมสฺส โอการนฺติตฺถิลิงฺคสฺส โคสทฺทสฺส อญฺเญสมิตฺถิลิงฺคานํ วิย อวิสทาการโวหารตา สลฺลกฺเขตพฺพา, น ปุลฺลิงฺคานํ วิย วิสทาการโวหารตา, นาปิ นปุํสกลิงฺคานํ วิย อุภยมุตฺตาการโวหารตา สลฺลกฺเขตพฺพา. เอตฺถ นิจฺฉยกรณี คาถา วุจฺจติ –

Trong đó, bảng biến cách của từ ‘go’ nữ tính, tận cùng bằng ‘o’, được thiết lập với các dạng ‘go, gāvī, gāvo, gāvī, gavo’ v.v…, bảng biến cách ấy có sự khác biệt so với bảng biến cách của từ ‘go’ nam tính, tận cùng bằng ‘o’, được nói với các dạng ‘go, gāvo, gavo’ v.v…, vì các từ ‘gāvī’ được nói giống như bốn từ ‘kaññā’ ở các vị trí đối cách, sử dụng cách, và hô cách. Vì có sự khác biệt này, nên cần phải ghi nhận cách dùng không rõ ràng của từ ‘go’ nữ tính tận cùng bằng ‘o’ này, giống như các nữ tính khác; không phải là cách dùng rõ ràng như các nam tính, cũng không phải là cách dùng thoát khỏi cả hai như các trung tính. Về vấn đề này, có một câu kệ để quyết định được nói ra –

ทุวินฺนํ ธาตุสทฺทานํ, ยถา ทิสฺสติ นานตา;

โคสทฺทานํ ตถา ทฺวินฺนํ, อิจฺฉิตพฺพาว นานตา.

Sự khác biệt được thấy thế nào, giữa hai từ ngữ căn; Sự khác biệt cũng nên được chấp nhận như vậy, giữa hai từ ‘go’.

ตถา หิ ปุมิตฺถิลิงฺควเสน ทฺวินฺนํ ธาตุสทฺทานํ วิเสโส ทิสฺสติ. ตํ ยถา?

Thật vậy, sự khác biệt của hai từ dhātu được thấy do bởi nam tính và nữ tính. Điều ấy như thế nào?

ธาตุ[Pg.285], ธาตู, ธาตโว. ธาตุํ, ธาตู, ธาตโว. ธาตุนา, ธาตูหิ, ธาตูภิ. ธาตุสฺส, ธาตูนํ. ธาตุสฺมา, ธาตุมฺหา, ธาตูหิ, ธาตูภิ. ธาตุสฺส, ธาตูนํ. ธาตุสฺมึ, ธาตุมฺหิ, ธาตูสุ. อยํ ปุลฺลิงฺควิเสโส.

Dhātu, dhātū, dhātavo. Dhātuṃ, dhātū, dhātavo. Dhātunā, dhātūhi, dhātūbhi. Dhātussa, dhātūnaṃ. Dhātusmā, dhātumhā, dhātūhi, dhātūbhi. Dhātussa, dhātūnaṃ. Dhātusmiṃ, dhātumhi, dhātūsu. Đây là sự khác biệt của nam tính.

ธาตุ, ธาตู, ธาตุโย. ธาตุํ, ธาตู, ธาตุโย. ธาตุยา, ธาตูหิ, ธาตูภิ. ธาตุยา, ธาตูนํ. ธาตุยา, ธาตูหิ, ธาตูภิ. ธาตุยา, ธาตูนํ. ธาตุยา, ธาตุยํ, ธาตูสุ. อยํ อิตฺถิลิงฺคสฺส วิเสโส.

Dhātu, dhātū, dhātuyo. Dhātuṃ, dhātū, dhātuyo. Dhātuyā, dhātūhi, dhātūbhi. Dhātuyā, dhātūnaṃ. Dhātuyā, dhātūhi, dhātūbhi. Dhātuyā, dhātūnaṃ. Dhātuyā, dhātuyaṃ, dhātūsu. Đây là sự khác biệt của nữ tính.

ยถา จ ทฺวินฺนํ ธาตุสทฺทานํ วิเสโส ปญฺญายติ, ตถา ทฺวินฺนมฺปิ โคสทฺทานํ วิเสโส ปญฺญายเตว. ยถา จ ปุนฺนปุํสกลิงฺคานํ ทฺวินฺนํ อายุสทฺทานํ ‘‘อายุ, อายู, อายโว’’ติอาทินา, ‘‘อายุ, อายู, อายูนี’’ติอาทินา จ วิเสโส ปญฺญายติ, ยถา ทฺวินฺนมฺปิ โคสทฺทานํ วิเสโส ปญฺญายเตว. ตถา หิ วิสทาการโวหาโร ปุลฺลิงฺคํ, อวิสทาการโวหาโร อิตฺถิลิงฺคํ, อุภยมุตฺตาการโวหาโร นปุํสกลิงฺคํ.

Và cũng như sự khác biệt của hai từ dhātu được nhận biết, cũng vậy sự khác biệt của hai từ go cũng được nhận biết như vậy. Và cũng như sự khác biệt của hai từ āyu (thuộc) nam tính và trung tính được nhận biết qua (cách biến cách) “āyu, āyū, āyavo”, v.v... và “āyu, āyū, āyūnī”, v.v..., cũng vậy sự khác biệt của hai từ go cũng được nhận biết như vậy. Thật vậy, cách dùng có hình thức rõ ràng là nam tính, cách dùng có hình thức không rõ ràng là nữ tính, cách dùng có hình thức thoát khỏi cả hai là trung tính.

อิทานิ อิมเมวตฺถํ ปากฏตรํ กตฺวา สงฺเขปโต กถยาม – ปุริโสติ วิสทาการโวหาโร, กญฺญาติ อวิสทาการโวหาโร, รูปนฺติ อุภยมุตฺตาการโวหาโร. ปุริโส ติฏฺฐติ, กญฺญา ติฏฺฐติ, กญฺญา ติฏฺฐนฺติ, กญฺญา ปสฺสติ, โภติโย กญฺญา ติฏฺฐถ, เอตฺเถกปทมสมํ, จตฺตาริ สมานิ. ปุริสา ติฏฺฐนฺติ, ปุริสา นิสฺสฏํ, ภวนฺโต ปุริสา คจฺฉถ. กญฺญาโย ติฏฺฐนฺติ, กญฺญาโย ปสฺสติ, โภติโย กญฺญาโย คจฺฉถ, ตีณิ ตีณิ สมานิ. ปุริสํ ปสฺสติ, กญฺญํ ปสฺสติ, ทฺเว อสมานิ. ปุริเส ปสฺสติ, ปุริเส ปติฏฺฐิตํ, ทฺเว สมานิ. เตน ปุริเสน กตํ, ตาย กญฺญาย กตํ, ตาย กญฺญาย เทติ, ตาย กญฺญาย [Pg.286] อเปติ, ตาย กญฺญาย สนฺตกํ, ตาย กญฺญาย ปติฏฺฐิตํ, เอกมสมํ, ปญฺจ สมานิ. เอวํ ปุลฺลิงฺคสฺส วิสทาการโวหารตา ทิสฺสติ, อิตฺถิลิงฺคสฺส อวิสทาการโวหารตา ทิสฺสติ. นปุํสกลิงฺคสฺส ปน ‘‘รูปํ, รูปานิ, รูปา. รูปํ, รูปานิ, รูเป. โภ รูป, ภวนฺโต รูปานิ, รูปา’’ติ เอวํ ตีสุ ปจฺจตฺโตปโยคาลปนฏฺฐาเนสุ สนิการาย วิเสสาย รูปมาลาย วเสน อุภยมุตฺตาการโวหารตา ทิสฺสติ, ปุมิตฺถิลิงฺคานํ ตีสุ ฐาเนสุ สนิการานิ รูปานิ สพฺพทา น สนฺติ, อิติ วิสทาการโวหาโร ปุลฺลิงฺคํ, อวิสทาการโวหาโร อิตฺถิลิงฺคํ, อุภยมุตฺตาการโวหาโร นปุํสกลิงฺคนฺติ เวทิตพฺพํ.

Bây giờ, sau khi làm cho ý nghĩa này được rõ ràng hơn, chúng ta hãy nói một cách tóm tắt – (từ) puriso là cách dùng có hình thức rõ ràng, (từ) kaññā là cách dùng có hình thức không rõ ràng, (từ) rūpaṃ là cách dùng có hình thức thoát khỏi cả hai. Puriso tiṭṭhati, kaññā tiṭṭhati, kaññā tiṭṭhanti, kaññā passati, bhotiyo kaññā tiṭṭhatha, ở đây một từ không giống, bốn từ giống. Purisā tiṭṭhanti, purisā nissaṭaṃ, bhavanto purisā gacchatha. Kaññāyo tiṭṭhanti, kaññāyo passati, bhotiyo kaññāyo gacchatha, ba và ba là giống nhau. Purisaṃ passati, kaññaṃ passati, hai từ không giống nhau. Purise passati, purise patiṭṭhitaṃ, hai từ giống nhau. Tena purisena kataṃ, tāya kaññāya kataṃ, tāya kaññāya deti, tāya kaññāya apeti, tāya kaññāya santakaṃ, tāya kaññāya patiṭṭhitaṃ, một từ không giống, năm từ giống. Như vậy, tính chất cách dùng có hình thức rõ ràng của nam tính được thấy, tính chất cách dùng có hình thức không rõ ràng của nữ tính được thấy. Còn đối với trung tính, tính chất cách dùng có hình thức thoát khỏi cả hai được thấy do bởi chuỗi biến cách đặc biệt có nikāra ở ba vị trí là chủ cách, đối cách, và hô cách, như là “rūpaṃ, rūpāni, rūpā. Rūpaṃ, rūpāni, rūpe. Bho rūpa, bhavanto rūpāni, rūpā”. Các hình thức có nikāra ở ba vị trí của nam tính và nữ tính thì không phải luôn luôn có, vì vậy, nên hiểu rằng cách dùng có hình thức rõ ràng là nam tính, cách dùng có hình thức không rõ ràng là nữ tính, cách dùng có hình thức thoát khỏi cả hai là trung tính.

อยํ นโย ‘‘สทฺธา สติ หิรี, ยา อิตฺถี สทฺธา ปสนฺนา, เต มนุสฺสา สทฺธา ปสนฺนา, ปหูตํ สทฺธํ ปฏิยตฺตํ, สทฺธํ กุล’’นฺติอาทีสุ สมานสุติกสทฺเทสุปิ ปทมาลาวเสน ลพฺภเตว. ยา จ ปน อิตฺถิลิงฺคสฺส อวิสทาการโวหารตา วุตฺตา, สา เอกจฺเจสุปิ สงฺขฺยาสทฺเทสุ ลพฺภติ. ตถา หิ วีสติอาทโย นวุติปริยนฺตา สทฺทา เอกวจนนฺตา อิตฺถิลิงฺคาติ วุตฺตา, เอตฺถ ‘‘วีสติยา’’ติ ปญฺจกฺขตฺตุํ วตฺตพฺพํ, ตถา ‘‘ตึสายา’’ติอาทีนํ ‘‘นวุติยา’’ติ ปทปริยนฺตานํ, เอวํ วีสติอาทีนํ กญฺญาสทฺทสฺเสว อวิสทาการโวหารตา ลพฺภตีติ อวคนฺตพฺพํ. ยทิ เอวํ ติจตุสทฺเทสุ กถนฺติ? ติจตุสทฺทา ปน ยสฺมา ‘‘ตโย ติสฺโส ตีณิ, จตฺตาโร จตุโร จตสฺโส จตฺตารี’’ติ อตฺตโน อตฺตโน รูปานิ อภิเธยฺยลิงฺคานุคภตฺตา ยถาสกลิงฺควเสน ‘‘ปุริสา กญฺญาโย จิตฺตานี’’ติอาทีหิ วิสทาวิสโทภยรหิตาการโวหารสงฺขาเตหิ สทฺเทหิ โยคํ คจฺฉนฺติ, ตสฺมา ปจฺเจกลิงฺควเสน วิสทาวิสโทภยรหิตาการโวหาราติ วตฺตุมรหนฺติ.

Phương pháp này cũng được tìm thấy do bởi chuỗi biến cách ngay cả trong các từ đồng âm, như trong các (ví dụ): “saddhā sati hirī, yā itthī saddhā pasannā, te manussā saddhā pasannā, pahūtaṃ saddhaṃ paṭiyattaṃ, saddhaṃ kulaṃ”, v.v... Hơn nữa, tính chất cách dùng có hình thức không rõ ràng của nữ tính đã được nói đến, điều đó cũng được tìm thấy trong một số từ chỉ số đếm. Thật vậy, các từ bắt đầu bằng vīsati cho đến navuti được nói là (thuộc) nữ tính, (luôn ở) số ít; ở đây, (từ) “vīsatiyā” phải được nói năm lần, tương tự đối với các từ bắt đầu bằng “tiṃsāyā” cho đến từ cuối cùng là “navutiyā”. Như vậy, nên hiểu rằng tính chất cách dùng có hình thức không rõ ràng của các từ bắt đầu bằng vīsati được tìm thấy giống như của từ kaññā. Nếu vậy, đối với các từ ti và catu thì như thế nào? Còn các từ ti và catu, vì các hình thức riêng của chúng là “tayo, tisso, tīṇi” và “cattāro, caturo, catasso, cattārī” đi theo giống của đối tượng được biểu thị, (và) kết hợp với các từ được gọi là cách dùng có hình thức rõ ràng, không rõ ràng, và thoát khỏi cả hai, như “purisā, kaññāyo, cittāni”, v.v... tùy theo giống của chính chúng, do đó, chúng có thể được gọi là (có) cách dùng có hình thức rõ ràng, không rõ ràng, và thoát khỏi cả hai, tùy theo mỗi giống riêng biệt.

สพฺพนาเมสุปิ [Pg.287] อยํ ติวิโธ อากาโร ลพฺภติ รูปวิเสสโยคโต. กถํ? ปุนฺนปุํสกวิสเย ‘‘ตสฺส กสฺส’’ อิจฺจาทีนิ สพฺพานิ สพฺพนามิกรูปานิ จตุตฺถีฉฏฺฐิยนฺตานิ ภวนฺติ, อิตฺถิลิงฺควิสเย ‘‘ตสฺสา กสฺสา’’ อิจฺจาทีนิ สพฺพนามิกรูปานิ ตติยาจตุตฺถีปญฺจมีฉฏฺฐีสตฺตมิยนฺตานิ ภวนฺติ, ตสฺมา สพฺพนามตฺเตปิ อิตฺถิลิงฺคสฺส อวิสทาการโวหารตา เอกนฺตโต สมฺปฏิจฺฉิตพฺพา. เอตฺถ ปน สุลภานิ จตุตฺถีฉฏฺฐีรูปานิ อนาหริตฺวา สุทุลฺลภภาเวน ตติยาปญฺจมีสตฺตมีรูปานิ สาสนโต อาหริตฺวา ทสฺเสสฺสาม ภควโต ปาวจเน นิกฺกงฺขภาเวน โสตูนํ ปรมสณฺหสุขุมญาณาธิคมตฺถํ. ตํ ยถา? ‘‘อายสฺมา อุทายี เยน สา กุมาริกา เตนุปสงฺกมิ, อุปสงฺกมิตฺวา ตสฺสา กุมาริกาย สทฺธึ เอโก เอกาย รโห ปฏิจฺฉนฺเน อาสเน อลํกมฺมนีเย นิสชฺชํ กปฺเปสี’’ติ. เอตฺถ ‘‘ตสฺสา’’ติ ตติยาย รูปํ, ‘‘ตสฺสา’’ติ ตติยาย รูเป ทิฏฺเฐเยว ‘‘สพฺพสฺสา กตริสฺสา’’ติอาทีนิ ตติยารูปานิ ปาฬิยํ อนาคตานิปิทิฏฺฐานิเยว นาม เตสํ อญฺญมญฺญสมานคติกตฺตา, ทิฏฺเฐน จ อทิฏฺฐสฺสปิ ยุตฺตสฺส คเหตพฺพตฺตา. ‘‘กสฺสาหํ เกน หายามี’’ติ เอตฺถ ‘‘กสฺสา’’ติ ปญฺจมิยา รูปํ, ‘‘กสฺสา’’ติ ปญฺจมิยา รูเป ทิฏฺเฐเยว ‘‘สพฺพสฺสา กตริสฺสา’’ติอาทีนิ ปญฺจมิยา รูปานิ ปาฬิยํ อนาคตานิปิ ทิฏฺฐานิเยว นาม. ‘‘อญฺญตโร ภิกฺขุ เวสาลิยํ มหาวเน มกฺกฏึ อามิเสน อุปลาเปตฺวา ตสฺสา เมถุนํ ธมฺมํ ปฏิเสวติ. อญฺญตโร ภิกฺขุ อญฺญตริสฺสา อิตฺถิยา ปฏิพทฺธจิตฺโต โหตี’’ติ จ เอตฺถ ‘‘ตสฺสา อญฺญตริสฺสา’’ติ จ สตฺตมิยา รูปํ, ตสฺมึ ทิฏฺเฐเยว ‘‘สพฺพสฺสา กตริสฺสา’’ติอาทีนิ สตฺตมิยา รูปานิ ปาฬิยํ อนาคตานิปิ ทิฏฺฐานิเยว นามาติ.

Ngay cả trong các đại danh từ, dạng thức ba loại này cũng được tìm thấy do sự liên kết với các biến cách đặc biệt. Như thế nào? Trong phạm vi của nam tánh và trung tánh, tất cả các biến cách của đại danh từ như ‘tassa, kassa’ v.v… là những từ kết thúc ở chỉ định cách và sở thuộc cách; trong phạm vi của nữ tánh, các biến cách của đại danh từ như ‘tassā, kassā’ v.v… là những từ kết thúc ở sử dụng cách, chỉ định cách, xuất xứ cách, sở thuộc cách, và định sở cách. Do đó, ngay cả trong trường hợp đại danh từ, việc sử dụng dạng thức không rõ ràng của nữ tánh cũng phải được chấp nhận một cách dứt khoát. Ở đây, không nêu ra các biến cách phổ biến của chỉ định cách và sở thuộc cách, chúng tôi sẽ trích dẫn và trình bày các biến cách rất hiếm của sử dụng cách, xuất xứ cách, và định sở cách từ trong giáo pháp, từ lời dạy của đức Thế Tôn, nhằm mục đích giúp cho các thính giả đạt được trí tuệ tối thượng, vi tế, và sâu sắc một cách không nghi ngờ. Ví dụ như thế nào? ‘Trưởng lão Udāyī đã đi đến nơi có cô gái ấy, sau khi đến, ngài đã sắp đặt việc ngồi cùng với cô gái ấy, một mình với một người, ở một nơi kín đáo, khuất tịch, thích hợp.’ Ở đây, ‘tassā’ là biến cách của sử dụng cách. Khi biến cách sử dụng cách ‘tassā’ đã được thấy, thì các biến cách sử dụng cách như ‘sabbassā, katarissā’ v.v… dù chưa xuất hiện trong Pāli tạng cũng được xem như đã thấy, vì chúng có cùng quy luật ngữ pháp, và vì từ cái đã thấy, cái hợp lý dù chưa thấy cũng nên được chấp nhận. Trong câu ‘Kassāhaṃ kena hāyāmī (Ta bị suy giảm do cái gì)?’, ở đây ‘kassā’ là biến cách của xuất xứ cách. Khi biến cách xuất xứ cách ‘kassā’ đã được thấy, thì các biến cách xuất xứ cách như ‘sabbassā, katarissā’ v.v… dù chưa xuất hiện trong Pāli tạng cũng được xem như đã thấy. Trong câu ‘Một tỳ khưu nào đó ở Vesālī, trong khu rừng lớn, đã dùng mồi nhử một con khỉ cái rồi thực hành pháp dâm dục với nó. Một tỳ khưu nào đó có tâm quyến luyến nơi một người phụ nữ nào đó.’, ở đây ‘tassā’ và ‘aññatarissā’ là biến cách của định sở cách. Khi điều ấy đã được thấy, thì các biến cách định sở cách như ‘sabbassā, katarissā’ v.v… dù chưa xuất hiện trong Pāli tạng cũng được xem như đã thấy.

นนุ [Pg.288] จ โภ ‘‘ตสฺสา กุมาริกาย สทฺธิ’’นฺติ เอตฺถ ‘‘ตสฺสา’’ติ อิทํ วิภตฺติวิปลฺลาเสน วุตฺตํ, ‘‘ตายา’’ติ หิสฺส อตฺโถ, ตถา ‘‘กสฺสาหํ เกน หายามี’’ติ อิทมฺปิ วิภตฺติวิปลฺลาเสน วุตฺตํ. ‘‘กายา’’ติ หิสฺส อตฺโถ. ‘‘อญฺญตริสฺสา อิตฺถิยา ปฏิพทฺธจิตฺโต’’ติ เอตฺถาปิ ‘‘อญฺญตริสฺสา’’ติ อิทํ วิภตฺติวิปลฺลาเสน วุตฺตํ. ‘‘อญฺญตริสฺส’’นฺติ หิสฺส อตฺโถติ? ตนฺน, อีทิเสสุ จุณฺณิยปทวิสเยสุ วิภตฺติวิปลฺลาสสฺส อนิจฺฉิตพฺพตฺตา. นนุ จ โภ จุณฺณิยปทวิสเยปิ ‘‘สงฺเฆ โคตมิ เทหี’’ติอาทีสุ ‘‘สงฺฆสฺสา’’ติ วิภตฺติวิปลฺลาสตฺถํ วทนฺติ ครูติ? สจฺจํ, ตถาปิ ตาทิเสสุ ฐาเนสุ ทฺเว อธิปฺปายา ภวนฺติ อาธารปฏิคฺคาหกภาเวน ภุมฺมสมฺปทานานมิจฺฉิตพฺพตฺตา. ตถา หิ ‘‘สงฺฆสฺส เทถา’’ติ วตฺตุกามสฺส สโต ‘‘สงฺเฆ เทถา’’ติ วจนํ น วิรุชฺฌติ, ยุชฺชติเยว. ตถา ‘‘สงฺเฆ เทถา’’ติ วตฺตุกามสฺสปิ สโต ‘‘สงฺฆสฺส เทถา’’ติ วจนมฺปิ น วิรุชฺฌติ, ยุชฺชติเยว, ยถา ปน อลาพุ ลาพุสทฺเทสุ วิสุํ วิสุํ วิชฺชมาเนสุปิ ‘‘ลาพูนิ สีทนฺติ สิลา ปฺลวนฺตี’’ติ เอตฺถ ฉนฺทานุรกฺขณตฺถํ อการโลโป โหตีติ อกฺขรโลโป พุทฺธิยา กริยติ. ตถา ‘‘สงฺเฆ โคตมิ เทหี’’ติอาทีสุปิ พุทฺธิยา วิภตฺติวิปลฺลาสสฺส ปริกปฺปนํ กตฺวา ‘‘สงฺฆสฺสา’’ติ วิปลฺลาสตฺถมิจฺฉนฺติ อาจริยา. ตสฺมา ‘‘สงฺเฆ โคตมิ เทหิ. เวสฺสนฺตเร วรํ ทตฺวา’’ติอาทีสุ วิภตฺติวิปลฺลาโส ยุตฺโต ‘‘ตสฺสา กุมาริกายา’’ติอาทีสุ ปน น ยุตฺโต, วิภตฺติวิปลฺลาโส จ นาม เยภุยฺเยน ‘‘เนว ทานํ วิรมิสฺส’’นฺติอาทีสุ คาถาสุ อิจฺฉิตพฺโพ.

Thưa ngài, há không phải trong câu ‘tassā kumārikāya saddhiṃ’, từ ‘tassā’ này được nói do sự chuyển đổi biến cách, và ý nghĩa của nó là ‘tāyā’ sao? Tương tự, trong câu ‘kassāhaṃ kena hāyāmī’, điều này cũng được nói do sự chuyển đổi biến cách, và ý nghĩa của nó là ‘kāyā’ sao? Và trong câu ‘aññatarissā itthiyā paṭibaddhacitto’, từ ‘aññatarissā’ này cũng được nói do sự chuyển đổi biến cách, và ý nghĩa của nó là ‘aññatarissaṃ’ sao? – Điều đó không đúng, vì trong những trường hợp văn xuôi như thế này, sự chuyển đổi biến cách là không được mong muốn. – Thưa ngài, há không phải ngay cả trong văn xuôi, ở những câu như ‘saṅghe gotami dehī’, các vị thầy cũng nói rằng ý nghĩa là ‘saṅghassa’ do sự chuyển đổi biến cách sao? – Đúng vậy, tuy nhiên ở những chỗ như thế có hai chủ ý, vì định sở cách và chỉ định cách được mong muốn theo nghĩa là vật chứa và người nhận. Thật vậy, đối với người muốn nói ‘hãy cúng dường đến Tăng đoàn (saṅghassa)’, thì lời nói ‘hãy cúng dường trong Tăng đoàn (saṅghe)’ không mâu thuẫn, mà rất phù hợp. Tương tự, đối với người muốn nói ‘hãy cúng dường trong Tăng đoàn (saṅghe)’, thì lời nói ‘hãy cúng dường đến Tăng đoàn (saṅghassa)’ cũng không mâu thuẫn, mà rất phù hợp. Giống như, mặc dù các từ ‘alābu’ và ‘lābu’ tồn tại riêng biệt, nhưng trong câu ‘lābūni sīdanti silā plavantī (những quả bầu chìm, những tảng đá nổi)’, để giữ gìn vần điệu, sự lược bỏ mẫu tự ‘a’ xảy ra, nên sự lược bỏ mẫu tự được thực hiện trong tâm trí. Tương tự, trong những câu như ‘saṅghe gotami dehī’, các vị thầy cũng mong muốn ý nghĩa chuyển đổi là ‘saṅghassa’ sau khi đã hình dung sự chuyển đổi biến cách trong tâm trí. Do đó, trong những câu như ‘saṅghe gotami dehi. Vessantare varaṃ datvā (sau khi ban điều ước cho Vessantara)’, sự chuyển đổi biến cách là hợp lý, nhưng trong những câu như ‘tassā kumārikāya’ thì không hợp lý. Và sự chuyển đổi biến cách nói chung nên được mong muốn trong các câu kệ, chẳng hạn như trong câu ‘neva dānaṃ viramissaṃ (sẽ không bao giờ từ bỏ việc bố thí)’.

ตถาปิ วเทยฺย ยา สา ตุมฺเหหิ ‘‘ตสฺสา เมถุนํ ธมฺมํ ปฏิเสวตี’’ติ ปาฬิ อาภตา, น สา สตฺตมีปโยคา. ‘‘ตสฺสา’’ติ [Pg.289] หิ อิทํ ฉฏฺฐิยนฺตปทํ ‘‘ตสฺสามกฺกฏิยาองฺคชาเต เมถุนํ ธมฺมํ ปฏิเสวตี’’ติ อตฺถสมฺภวโตติ? ตนฺน, อฏฺฐกถายํ ‘‘ตสฺสาติ ภุมฺมวจน’’นฺติ วุตฺตตฺตา. กิญฺจ ภิยฺโย – อฏฺฐกถายํเยว ‘‘ตสฺสา จ สิกฺขาย สิกฺขํ ปริปูเรนฺโต สิกฺขติ, ตสฺมิญฺจ สิกฺขาปเท อวีติกฺกมนฺโต สิกฺขตี’’ติ อิมสฺมึ ปเทเส ‘‘ตสฺสา’’ติ ภุมฺมวจนํ นิทฺเทโส กโตติ. นนุ จ โภ ตตฺถาปิ ‘‘ตสฺสา’’ติ อิทํ วิภตฺติวิปลฺลาสวเสน ภุมฺมตฺเถ สามิวจนนฺติ? ‘‘อติวิย ตฺวํ วิภตฺติวิปลฺลาสนเย กุสโลสิ, วิภตฺติวิปลฺลาสิโก นามา’’ติ ภวํ วตฺตพฺโพ. โย ตฺวํ ธมฺมสงฺคาหกตฺเถเรหิ วุตฺตปาฬิมฺปิ อุลฺลงฺฆสิ, อฏฺฐกถาวจนมฺปิ อุลฺลงฺฆสิ, อปรมฺปิ เต นิทฺเทสปาฬึ อาหริสฺสาม. สเจ ตฺวํ ปณฺฑิตชาติโก, สญฺญตฺตึ คมิสฺสสิ. สเจ อปณฺฑิตชาติโก, อตฺตโน คาหํ อมุญฺจนฺโตเยว สญฺญตฺตึ น คมิสฺสติ, สาสเน จิตฺตึ กตฺวา สุโณหีติ. ‘‘ตสฺมา หิ สิกฺเขถ อิเธว ชนฺตู’’ติ อิมิสฺสา ปาฬิยา อตฺถํ นิทฺทิสนฺเตน ปภินฺนปฏิสมฺภิเทน สตฺถุกปฺเปน อคฺคสาวเกน ธมฺมเสนาปตินา อายสฺมตา สาริปุตฺเตน ‘‘อิธาติ อิมิสฺสา ทิฏฺฐิยา อิมิสฺสา ขนฺติยา อิมิสฺสา รุจิยา อิมสฺมึ อาทาเย อิมสฺมึ ธมฺเม’’ติ เอวํ ‘‘อิมิสฺสา’’ติ ปทํ ภุมฺมวจนวเสน วุตฺตํ. ตญฺหิ ‘‘อิธา’’ติ ปทสฺส อตฺถวาจกตฺตา สตฺตมิยา รูปนฺติ วิญฺญายติ. อิติ ‘‘อิมิสฺสา’’ติ สตฺตมิยา รูเป ทิฏฺเฐเยว ‘‘สพฺพสฺสา กตริสฺสา’’ติอาทีนิ สตฺตมิยา รูปานิ ปาฬิยํ อนาคตานิปิ ทิฏฺฐานิเยว นาม.

Dầu vậy, có người sẽ nói rằng: ‘Câu Pāli mà các ngài đã dẫn chứng là “thực hành dâm pháp với con khỉ cái ấy (tassā)” thì câu ấy không phải là cách dùng ở thất cách (sattamī). Bởi vì, từ “tassā” này là một từ ở sở hữu cách (chaṭṭhī) vì ý nghĩa “thực hành dâm pháp trên bộ phận sinh dục của con khỉ cái ấy (tassā makkaṭiyā aṅgajāte)” là có thể có được.’ Điều ấy không đúng, vì trong Chú giải đã nói rằng: ‘Tassā là vị trí cách (bhummavacana).’ Hơn nữa, chính trong Chú giải, ở đoạn này: ‘Vị ấy học tập, trong khi làm tròn đầy sự học tập trong học giới ấy (tassā ca sikkhāya), và vị ấy học tập, trong khi không vi phạm trong học giới ấy (tasmiñca sikkhāpade),’ thì sự giải thích từ ‘tassā’ là vị trí cách đã được thực hiện. ‘Thưa ngài, chẳng phải ở đó, từ “tassā” này là sở hữu cách (sāmivacana) theo nghĩa vị trí cách do sự chuyển đổi biến cách (vibhattivipallāsa) hay sao?’ ‘Ngài quả là rất thiện xảo về phương pháp chuyển đổi biến cách, ngài được gọi là nhà chuyển đổi biến cách!’ Ngài là người đã vượt qua cả Pāli do các trưởng lão kết tập Pháp nói ra, cũng vượt qua cả lời của Chú giải, chúng tôi sẽ mang đến cho ngài một đoạn Pāli giải thích khác. Nếu ngài thuộc hạng trí thức, ngài sẽ hiểu được. Nếu ngài không thuộc hạng trí thức, do không từ bỏ quan điểm của mình, ngài sẽ không hiểu được. Hãy tôn trọng giáo pháp mà lắng nghe. Tôn giả Sāriputta, vị Pháp Tướng quân, vị Thượng thủ Thinh văn, bậc sánh ngang với Đạo Sư, người đã chứng đắc các tuệ phân tích, trong khi chỉ rõ ý nghĩa của câu Pāli này: ‘Vì thế, chúng sanh hãy học tập ngay tại đây (idheva),’ đã nói như vầy: ‘“Tại đây (idha)” có nghĩa là trong tà kiến này (imissā diṭṭhiyā), trong sự kham nhẫn này (imissā khantiyā), trong sở thích này (imissā ruciyā), trong nguyên lý này (imasmiṃ ādāye), trong Pháp này (imasmiṃ dhamme).’ Như vậy, từ ‘imissā’ đã được nói theo nghĩa vị trí cách. Bởi vì, nó được hiểu là hình thức của thất cách do là từ diễn tả ý nghĩa của từ ‘idha’ (tại đây). Do đó, khi hình thức thất cách ‘imissā’ đã được thấy, thì các hình thức thất cách như ‘sabbassā,’ ‘katarissā,’ v.v... dầu không xuất hiện trong Pāli cũng được xem như đã được thấy.

อปรมฺปิ เต สพฺพโลกานุกมฺปเกน สพฺพญฺญุนา อาหจฺจภาสิตํ ปาฬึ อาหริสฺสาม, จิตฺตึ กตฺวา สุโณหิ, ‘‘อฏฺฐานเมตํ ภิกฺขเว อนวกาโส, ยํ เอกิสฺสา โลกธาตุยา [Pg.290] อปุพฺพํ อจริมํ ทฺเว อรหนฺโต สมฺมาสมฺพุทฺธา อุปฺปชฺเชยฺยุ’’นฺติ เอตฺถ ‘‘เอกิสฺสา’’ติ อิทํ สตฺตมิยา รูปํ. เอวํ ‘‘เอกิสฺสา’’ติ สตฺตมิยา รูเป ทิฏฺเฐเยว ‘‘สพฺพสฺสา กตริสฺสา’’ติอาทีนิ สตฺตมิยา รูปานิ ปาฬิยํ อนาคตานิปิ ทิฏฺฐานิเยว นาม. น หิ สพฺพถาปิ โวหารา สรูปโต ปาฬิอาทีสุ ทิสฺสนฺติ, เอกจฺเจ ทิสฺสนฺติ, เอกจฺเจ น ทิสฺสนฺติเยว. อตฺริทํ วุจฺจติ –

Chúng tôi sẽ mang đến cho ngài một đoạn Pāli khác do bậc Toàn Tri, đấng bi mẫn đối với tất cả thế gian, đã trực tiếp nói ra, hãy tôn trọng mà lắng nghe: ‘Này các Tỳ khưu, điều này không thể xảy ra, không có cơ hội, rằng trong một thế giới hệ (ekissā lokadhātuyā) có hai vị A-la-hán, Chánh Đẳng Giác, không trước không sau, cùng sanh khởi lên.’ Ở đây, ‘ekissā’ là hình thức của thất cách. Như vậy, khi hình thức thất cách ‘ekissā’ đã được thấy, thì các hình thức thất cách như ‘sabbassā,’ ‘katarissā,’ v.v... dầu không xuất hiện trong Pāli cũng được xem như đã được thấy. Vì không phải tất cả các cách dùng đều được thấy theo đúng hình thức của chúng trong Pāli, v.v...; một số được thấy, một số hoàn toàn không được thấy. Về điều này, có lời nói rằng:

‘‘ตสฺสา’’อิจฺจาทโย สทฺทา, ‘‘ตาย’’อิจฺจาทโย วิย;

เญยฺยา ปญฺจสุ ฐาเนสุ, ตติยาทีสุ ธีมตา.

Các từ như ‘tassā’, cũng giống như các từ như ‘tāya’; bậc trí nên biết (chúng được dùng) trong năm trường hợp, bắt đầu từ tam cách.

ติณฺณนฺนํ ปน นาทีนํ, โหติ สพฺยปเทสโต;

‘‘ตสฺสา กสฺสา’’ติอาทีนิ, ภวนฺติ ตติยาทิสุ.

Tuy nhiên, đối với ba (đại từ) bắt đầu bằng ‘nā’, do có sự chỉ định; các hình thức như ‘tassā,’ ‘kassā,’ v.v... xuất hiện trong các cách bắt đầu từ tam cách.

อตฺร ปนายํ ปาฬินยวิภาวนา อฏฺฐกถานยวิภาวนา จ – ตสฺสา กญฺญาย สทฺธึ คจฺฉติ, ตสฺสา กญฺญาย กตํ, ตสฺสา กญฺญาย เทติ, ตสฺสา กญฺญาย อเปติ, ตสฺสา กญฺญาย อยํ กญฺญา หีนา, ตสฺสา กญฺญาย อยํ กญฺญา อธิกา, ตสฺสา กญฺญาย สนฺตกํ, ตสฺสา กญฺญาย ปติฏฺฐิตนฺติ. ทุลฺลภายํ นีติ สาธุกํ จิตฺตึ กตฺวา ปริยาปุณิตพฺพา สาสนสฺส จิรฏฺฐิตตฺถํ. เอวํ สพฺพถาปิ ปาฬิอฏฺฐกถานยานุสาเรน อิตฺถิลิงฺคสฺส อวิสทาการโวหารตา ญาตพฺพา.

Và ở đây, đây là sự giải thích về phương pháp của Pāli và phương pháp của Chú giải: đi cùng với cô gái ấy (tassā kaññāya saddhiṃ gacchati), được làm bởi cô gái ấy (tassā kaññāya kataṃ), cho cô gái ấy (tassā kaññāya deti), đi khỏi cô gái ấy (tassā kaññāya apeti), cô gái này thua kém cô gái ấy (tassā kaññāya ayaṃ kaññā hīnā), cô gái này hơn hẳn cô gái ấy (tassā kaññāya ayaṃ kaññā adhikā), tài sản của cô gái ấy (tassā kaññāya santakaṃ), được thiết lập nơi cô gái ấy (tassā kaññāya patiṭṭhitanti). Nguyên tắc này rất hiếm có, cần phải được học hỏi kỹ lưỡng với sự tôn trọng vì sự trường tồn của giáo pháp. Như vậy, về mọi mặt, theo phương pháp của Pāli và Chú giải, cần phải hiểu rõ cách dùng không rõ ràng của nữ tánh.

เอวํ ปน ญตฺวา วิญฺญุชาตินา ‘‘ทฺวินฺนํ โคสทฺทานํ รูปมาลาวิเสเสน ลิงฺคนานตฺตํ โหตี’’ติ นิฏฺฐเมตฺถาวคนฺตพฺพํ. โคสทฺโท หิ ‘‘ปุริโส มาตุคาโม โอโรโธ อาโป สตฺถา’’ติอาทโย วิย น นิโยคา วิสทาการโวหาโร, นาปิ ‘‘กญฺญา รตฺติ อิตฺถี’’ติอาทโย วิย นิโยคา อวิสทาการโวหาโร. ตถา หิ อยํ ปุลฺลิงฺคภาเว ธาตุสทฺโท วิย วิสทาการโวหาโร, อิตฺถิลิงฺคภาเว อวิสทาการโวหาโร[Pg.291]. อิติ อิมสฺส อตฺถสฺส โสตูนํ ญาปเนน ปรมสณฺหสุขุมญาณปฺปฏิลาภตฺตํ ‘‘โค, คาวี คาโว. คาวึ, คโว’’ติอาทินา โอการนฺตสฺส อิตฺถิลิงฺคสฺส โคสทฺทสฺส อาเวณิกา นามิกปทมาลา วุตฺตา. เอตฺถ ปน ‘‘คาวิ’’นฺติ เอกกฺขตฺตุมาคตํ, ‘‘โค โคหี’’ติอาทีนิ ทฺวิกฺขตฺตุํ, ‘‘คาโว คาวี คาว’’นฺติ ติกฺขตฺตุํ, ‘‘คาวิยา’’ติ ปญฺจกฺขตฺตุํ, เอวเมตฺถ ปญฺจกฺขตฺตุํ อาคตปทานํ วเสน อวิสทากาโร ทิสฺสตีติ อิทํ อิตฺถิลิงฺคนฺติ คเหตพฺพํ. อิมญฺหิ นยํ มุญฺจิตฺวา นตฺถิ อญฺโญ นโย เยน โคสทฺโท อิตฺถิลิงฺโค สิยา. ตสฺมา อิทเมว อมฺหากํ มตํ สารโต ปจฺเจตพฺพํ. ปุมิตฺถิลิงฺคสงฺขาตานํ ทฺวินฺนํ โคสทฺทานํ รูปมาลาย นิพฺพิเสสตํ วทนฺตานํ ปน อาจริยานํ มตํ ปุลฺลิงฺเค วตฺตมาเนน โคสทฺเทนิ’ตฺถิลิงฺเค วตฺตมานสฺส โคสทฺทสฺส รูปมาลาย สทิสตฺเต สติ มาตุคามสทฺทสฺส นามิกปทมาลาโย สมํ โยเชตฺวา ปุมิตฺถิลิงฺคภาวปริกปฺปนํ วิย โหตีติ น สารโต ปจฺเจตพฺพํ.

Tuy nhiên, sau khi đã biết như vậy, bậc hiền trí nên đi đến kết luận ở đây rằng: ‘Sự khác biệt về tánh của hai từ “go” là do sự khác biệt trong bảng biến cách của chúng.’ Bởi vì, từ “go” không nhất thiết là cách dùng rõ ràng như các từ ‘puriso,’ ‘mātugāmo,’ ‘orodho,’ ‘āpo,’ ‘satthā,’ v.v..., cũng không nhất thiết là cách dùng không rõ ràng như các từ ‘kaññā,’ ‘ratti,’ ‘itthī,’ v.v... Thật vậy, từ này ở nam tánh là cách dùng rõ ràng giống như từ ‘dhātu,’ ở nữ tánh là cách dùng không rõ ràng. Do đó, để làm cho người nghe biết được ý nghĩa này nhằm đạt được trí tuệ cực kỳ vi tế và tinh diệu, bảng biến cách danh từ đặc thù của từ “go” nữ tánh tận cùng bằng ‘o’ đã được nói ra là: ‘go, gāvī, gāvo. Gāviṃ, gavo,’ v.v... Tuy nhiên, ở đây, ‘gāvi’ xuất hiện một lần; các từ như ‘go,’ ‘gohī’ hai lần; ‘gāvo,’ ‘gāvī,’ ‘gāva’ ba lần; ‘gāviyā’ năm lần. Như vậy, ở đây, do các từ xuất hiện năm lần, hình thức không rõ ràng được thấy, vì vậy điều này nên được xem là nữ tánh. Ngoài phương pháp này, không có phương pháp nào khác mà từ “go” có thể là nữ tánh. Do đó, chính quan điểm này của chúng tôi cần được chấp nhận về mặt cốt lõi. Tuy nhiên, quan điểm của các vị thầy nói rằng không có sự khác biệt trong bảng biến cách của hai từ “go” được gọi là nam tánh và nữ tánh thì không nên được chấp nhận về mặt cốt lõi. Bởi vì, nếu bảng biến cách của từ “go” được dùng ở nữ tánh tương tự với bảng biến cách của từ “go” được dùng ở nam tánh, thì điều đó sẽ giống như việc tưởng tượng ra nam tánh và nữ tánh bằng cách áp dụng chúng một cách đồng đều vào các bảng biến cách danh từ của từ ‘mātugāma’.

เอตฺถ ปน กิญฺจิ ลิงฺคสํสนฺทนํ กถยาม – เหฏฺฐา นิทฺทิฏฺฐสฺส โอการนฺตปุลฺลิงฺคสฺส โคสทฺทสฺส นามิกปทมาลายํ ‘‘คาวุํ คาวํ คาเวนา’’ติอาทีนิ เอกกฺขตฺตุมาคตานิ, ‘‘โค โคหี’’ติอาทีนิ ทฺวิกฺขตฺตุํ, ‘‘คาโว คโว คว’’นฺติ อิมานิ ปน ‘‘สตฺถา ราชา’’ติอาทีนิ วิย ติกฺขตฺตุํ, จตุกฺขตฺตุํ วา ปเนตฺถ ปญฺจกฺขตฺตุํ วา อาคตปทานิ น สนฺติ. ตทภาวโต วิสทากาโร ทิสฺสติ. ปุริสสทฺทสฺส นามิกปทมาลายมฺปิ ‘‘ปุริโส ปุริส’’นฺติอาทีนิ เอกกฺขตฺตุมาคตานิ, ‘‘ปุริเส’’ติอาทีนิ ทฺวิกฺขตฺตุํ, ‘‘ปุริสา’’ติ ติกฺขตฺตุํ. เอวํ วิสทากาโร ทิสฺสติ. อาการนฺติตฺถิลิงฺคสฺส ปน ‘‘กญฺญ’’นฺติอาทีนิ เอกกฺขตฺตุมาคตานิ, ‘‘กญฺญาหี’’ติอาทีนิ ทฺวิกฺขตฺตุํ, ‘‘กญฺญาโย’’ติอาทีนิ ติกฺขตฺตุํ, ‘‘กญฺญา’’ติ อิทํ จตุกฺขตฺตุํ, ‘‘กญฺญายา’’ติ อิทํ ปน ปญฺจกฺขตฺตุํ. เอวํ อวิสทากาโร ทิสฺสติ. อาการนฺตปุลฺลิงฺคสฺสตุ ‘‘สตฺถรี’’ติอาทีนิ เอกกฺขตฺตุมาคตานิ, ‘‘สตฺถู’’ติอาทีนิ [Pg.292] ทฺวิกฺขตฺตุํ, ‘‘สตฺถา’’ติอาทีนิ ติกฺขตฺตุํ, เอวํ วิสทากาโร ทิสฺสติ. อิมินา นเยน สพฺพาสุปิ ปุมิตฺถิลิงฺคปทมาลาสุ วิสทากาโร จ อวิสทากาโร จ เวทิตพฺโพ. นปุํสกลิงฺคสฺส ปน นามิกปทมาลายํ ‘‘จิตฺเตนา’’ติอาทีนิ เอกกฺขตฺตุมาคตานิ, ‘‘จิตฺต’’นฺติอาทีนิ ทฺวิกฺขตฺตุํ, ‘‘จิตฺตานี’’ติ อิทํ ติกฺขตฺตุํ อาคตํ. อฏฺฐิ อายุสทฺทาทีสุปิ เอเสว นโย. เอตฺถ อุภยมุตฺตากาโร ทิสฺสติ. กิญฺจาเปตฺถ จตุกฺขตฺตุํ ปญฺจกฺขตฺตุํ วา อาคตปทานํ อภาวโต วิสทากาโร อุปลพฺภมาโน วิย ทิสฺสติ, ตถาปิ ยสฺมา ‘‘จิตฺตํ อฏฺฐิ อายู’’ติอาทีนิ นปุํสกานิ ‘‘คจฺฉํ อคฺคิ ภิกฺขู’’ติอาทีนํ ปุลฺลิงฺคานํ นเยน อปฺปวตฺตนโต วิสทาการญฺจ, ‘‘รตฺติ ยาคู’’ติอาทีนํ อิตฺถิลิงฺคานํ นเยน อปฺปวตฺตนโต อวิสทาการญฺจ อุภยมนุปคมฺม วิเสสโต ‘‘จิตฺตํ, จิตฺตานิ, จิตฺตา. จิตฺตํ, จิตฺตานิ, จิตฺเต’’ติอาทินา สนิการาย รูปมาลาย รูปวนฺตานิ ภวนฺติ, ตสฺมา เตสมากาโร อุภยมุตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ.

Ở đây, chúng ta hãy nói một chút về sự so sánh các giới. Trong bảng biến cách danh từ của từ ‘go’ thuộc nam tánh tận cùng bằng ‘o’ đã được chỉ định ở dưới, các từ như ‘gāvuṃ, gāvaṃ, gāvenā’ v.v… xuất hiện một lần; các từ như ‘go, gohī’ v.v… xuất hiện hai lần; còn các từ ‘gāvo, gavo, gava’ này thì giống như ‘satthā, rājā’ v.v… xuất hiện ba lần, nhưng ở đây không có các từ xuất hiện bốn lần hay năm lần. Do sự không có ấy, hình thức rõ ràng được thấy. Trong bảng biến cách danh từ của từ ‘purisa’ cũng vậy, các từ như ‘puriso, purisa’ v.v… xuất hiện một lần; các từ như ‘purise’ v.v… xuất hiện hai lần; ‘purisā’ xuất hiện ba lần. Như vậy, hình thức rõ ràng được thấy. Nhưng đối với nữ tánh tận cùng bằng ‘ā’, các từ như ‘kaññaṃ’ v.v… xuất hiện một lần; các từ như ‘kaññāhī’ v.v… xuất hiện hai lần; các từ như ‘kaññāyo’ v.v… xuất hiện ba lần; từ ‘kaññā’ này xuất hiện bốn lần; còn từ ‘kaññāya’ này thì năm lần. Như vậy, hình thức không rõ ràng được thấy. Đối với nam tánh tận cùng bằng ‘ar’ thì các từ như ‘satthari’ v.v… xuất hiện một lần; các từ như ‘satthū’ v.v… xuất hiện hai lần; các từ như ‘satthā’ v.v… xuất hiện ba lần, như vậy hình thức rõ ràng được thấy. Theo phương pháp này, trong tất cả các bảng biến cách của nam tánh và nữ tánh, hình thức rõ ràng và hình thức không rõ ràng cần được hiểu. Còn trong bảng biến cách danh từ của trung tánh, các từ như ‘cittena’ v.v… xuất hiện một lần; các từ như ‘cittaṃ’ v.v… xuất hiện hai lần; từ ‘cittāni’ này xuất hiện ba lần. Đối với các từ ‘aṭṭhi, āyu’ v.v… cũng theo phương pháp này. Ở đây, hình thức thoát khỏi cả hai được thấy. Mặc dù ở đây, do không có các từ xuất hiện bốn lần hay năm lần, hình thức rõ ràng dường như được tìm thấy, tuy nhiên, vì các từ trung tánh như ‘cittaṃ, aṭṭhi, āyu’ v.v… không diễn tiến theo cách của các từ nam tánh như ‘gacchaṃ, aggi, bhikkhū’ v.v… nên không theo hình thức rõ ràng, và không diễn tiến theo cách của các từ nữ tánh như ‘ratti, yāgū’ v.v… nên không theo hình thức không rõ ràng, mà đặc biệt có các hình thức trong bảng biến cách có ‘ni’ như ‘cittaṃ, cittāni, cittā. Cittaṃ, cittāni, citte’ v.v…, do đó, hình thức của chúng cần được xem là thoát khỏi cả hai.

ติวิโธปายํ อากาโร สกฺกฏภาสาสุ น ลพฺภติ. เตเนส สพฺเพสุปิ พฺยากรณสตฺเถสุ น วุตฺโต. สพฺพสตฺตานํ ปน มูลภาสาภูตาย ชิเนริตาย มาคธิกาย สภาวนิรุตฺติยา ลพฺภติ. ตถา หิ อยํ นิรุตฺติมญฺชูสายํ วุตฺโต –

Hình thức ba loại này không được tìm thấy trong các ngôn ngữ Sanskrit. Do đó, nó không được nói đến trong tất cả các sách văn phạm. Nhưng nó được tìm thấy trong ngôn ngữ tự nhiên Māgadhī do Đức Phật thuyết giảng, là ngôn ngữ gốc của tất cả chúng sanh. Thật vậy, điều này đã được nói trong sách Niruttimañjūsā –

กึ ปเนตํ ลิงฺคํ นาม? เกจิ ตาว วทนฺติ –

Vậy, cái gọi là giới này là gì? Một số người nói rằng –

‘‘ถนเกสวตี อิตฺถี, มสฺสุวา ปุริโส สิยา. อุภินฺนมนฺตรํ เอตํ, อิตโร’ภยมุตฺตโก’ติ

‘Người nữ có ngực và tóc, người nam có râu. Cái ở giữa hai loại này, và cái khác là thoát khỏi cả hai.’

วุตฺตตฺตา วิสิฏฺฐา ถนเกสาทโย ลิงฺค’’นฺติ, เอตํ น สพฺพตฺถ, คงฺคาสาลารุกฺขาทีนํ ถนาทินา สมฺพนฺธาภาวโต.

Do đã được nói như vậy, (họ cho rằng) các đặc điểm như ngực, tóc v.v… là giới. Điều này không đúng ở mọi nơi, vì các từ như Gaṅgā, sālā, rukkha v.v… không có sự liên quan đến ngực v.v…

อปเร [Pg.293] วทนฺติ – ‘‘น ลิงฺคํ นาม ปรมตฺถโต กิญฺจิ อตฺถิ, โลกสงฺเกตรูฬฺโห ปน โวหาโร ลิงฺคํ นามา’’ติ. อิทเมตฺถ สนฺนิฏฺฐานํ. สพฺพลิงฺคิโกปิ สทฺโท โหติ ตฏํ ตฏี ตโฏติ. ยทิ จ ปรมตฺถโต ลิงฺคํ นาม สิยา, กถํ อญฺญมญฺญวิรุทฺธานํ เตสํ เอกตฺถ สมาเวโส ภวติ, ตสฺมา ยสฺส กสฺสจิ อตฺถสฺส อวิสทาการโวหาโร อิตฺถิลิงฺคํ, วิสทาการโวหาโร ปุลฺลิงฺคํ, อุภยมุตฺตาการโวหาโร นปุํสกลิงฺคนฺติ เวทิตพฺพนฺติ.

Những người khác nói rằng – ‘Cái gọi là giới không có gì về mặt thực tại tối hậu, nhưng cách dùng đã trở nên phổ biến theo quy ước của thế gian được gọi là giới.’ Đây là kết luận ở đây. Cũng có từ thuộc tất cả các giới như taṭaṃ, taṭī, taṭo. Và nếu cái gọi là giới có thật về mặt thực tại tối hậu, làm sao có thể có sự kết hợp của chúng, vốn mâu thuẫn với nhau, ở trong một nơi? Do đó, cần phải hiểu rằng: cách dùng với hình thức không rõ ràng của bất kỳ ý nghĩa nào là nữ tánh, cách dùng với hình thức rõ ràng là nam tánh, cách dùng với hình thức thoát khỏi cả hai là trung tánh.

เอตฺถ ปน นามิกปทมาลาสงฺขาตปพนฺธวเสเนว อวิสทาการโวหาราทิตา คเหตพฺพา, น เอเกกปทวเสน. ตถา หิ ‘‘กญฺญา ปุริโส จิตฺต’’นฺติ จ, ‘‘กญฺญาโย ปุริสา จิตฺตานี’’ติ จ เอวมาทิกสฺส เอเกกปทสฺส อวิสทาการโวหาราทิตา น ทิสฺสติ. ยสฺมา ปน ปพนฺธวเสน วิสทาการโวหาราทิภาเว สิทฺเธเยว สมุทายาวยวตฺตา เอเกกปทสฺสปิ อวิสทาการโวหาราทิตา สิชฺฌเตว.

Tuy nhiên, ở đây, tính chất của cách dùng với hình thức không rõ ràng v.v… cần được hiểu chỉ theo chuỗi được gọi là bảng biến cách danh từ, chứ không phải theo từng từ một. Thật vậy, tính chất của cách dùng với hình thức không rõ ràng v.v… của từng từ một như ‘kaññā, puriso, cittaṃ’ và ‘kaññāyo, purisā, cittāni’ không được thấy. Nhưng vì khi tính chất của cách dùng với hình thức rõ ràng v.v… đã được xác lập theo chuỗi, thì do quy luật toàn thể và bộ phận, tính chất của cách dùng với hình thức không rõ ràng v.v… của từng từ một cũng được thành tựu.

เกจิ ปน นามิกปทมาลาสงฺขาตํ ปพนฺธํ อปรามสิตฺวา เอเกกปทวเสเนว อวิสทาการโวหาราทิกํ อิจฺฉนฺติ, เต วตฺตพฺพา ‘‘ยทิ เอเกกปทสฺเสว อวิสทาการโวหาราทิตา สิยา, เอวํ สนฺเต ‘กญฺญา ปุริสา สตฺถา คุณวา ราชา’ติอาทีนํ ปทานํ อาการสุติวเสน, ‘ปุริโส สตฺถาโร กญฺญาโย’ติอาทีนํ ปน โอการสุติวเสน, ‘จิตฺตํ ปุริสํ กญฺญ’นฺติอาทีนํ อนุสารสุติวเสน อญฺญมญฺญํ สมานสุติสมฺภวา กถํ อวิสทาการโวหาราทิตา สิยา’’ติ? กิญฺจาปิ เต เอวํ วเทยฺยุํ ‘‘สิยา เอว, นานตฺตํ ปน เตสํ ทุปฺปฏิเวธ’’นฺติ. เต วตฺตพฺพา ‘‘มา ตุมฺเห เอวมวจุตฺถ, ทุชฺชานตรมฺปิ นิพฺพานํ กถนสมตฺถํ ปุคฺคลํ นิสฺสาย ชานนฺติ, ตสฺมา สุฏฺฐุ อุปปริกฺขิตฺวา วเทถา’’ติ. เอวญฺจ ปน วตฺวา [Pg.294] ตโต อุตฺตริ เต ปญฺหํ ปุจฺฉิตพฺพา ‘‘โพธิสทฺโท อายุสทฺโท จ กตรลิงฺโค’’ติ. เต ชานนฺตา เอวํ วกฺขนฺติ ‘‘โพธิสทฺโท อิตฺถิลิงฺโค เจว ปุลฺลิงฺโค จ, อายุสทฺโท จ ปน นปุํสกลิงฺโค จ ปุลฺลิงฺโค จาติ ทฺวิลิงฺคา เอเต สทฺทา’’ติ. เต วตฺตพฺพา ‘‘ยทิ โพธิสทฺโท จ อายุสทฺโท จ ทฺวิลิงฺคา เอเต สทฺทา, เอวํ สนฺเต ทฺวินฺนํ โพธิสทฺทานํ เอกปทภาเวน ววตฺถิตานํ อจฺจนฺตสมานสุติกานํ กถํ อวิสทาการโวหารตา จ วิสทาการโวหารตา จ สิยา, กถญฺจ ปน ทฺวินฺนํ อายุสทฺทานํ เอกปทภาเวน ววตฺถิตานํ อจฺจนฺตสมานสุติกานํ อุภยมุตฺตาการโวหารตา จ วิสทาการโวหารตา จ สิยา’’ติ? เอวํ วุตฺตา เต อทฺธา กิญฺจิ อุตฺตริ อปสฺสนฺตา นิรุตฺตรา ภวิสฺสนฺติ. สทฺทสตฺถวิทู ปน สทฺทสตฺถโต นยํ คเหตฺวา วทนฺติ –

Lại nữa, một số người không xem xét đến văn cảnh được gọi là chuỗi danh từ mà chỉ muốn (xác định) cách biểu đạt không rõ ràng v.v... chỉ dựa vào từng từ một, họ đáng bị nói rằng: ‘Nếu cho rằng cách biểu đạt không rõ ràng v.v... chỉ thuộc về từng từ một, trong trường hợp như vậy, làm sao có thể có cách biểu đạt không rõ ràng v.v... khi các từ như ‘kaññā, purisā, satthā, guṇavā, rājā’ có sự tương đồng về âm thanh do vần ‘ā’, các từ như ‘puriso, satthāro, kaññāyo’ lại có sự tương đồng do vần ‘o’, và các từ như ‘cittaṃ, purisaṃ, kaññaṃ’ có sự tương đồng do âm mũi (anusāra)?’ Dầu cho họ có thể nói rằng: ‘Có thể là như vậy, nhưng sự khác biệt của chúng thì khó nhận biết.’ Họ đáng bị nói rằng: ‘Các ông đừng nói như vậy, ngay cả Niết-bàn vốn khó biết hơn cũng có thể được biết đến nhờ nương tựa vào người có khả năng giải thích, vì vậy hãy xem xét kỹ lưỡng rồi hãy nói.’ Và sau khi nói như vậy, họ cần được hỏi thêm một câu hỏi: ‘Từ ‘bodhi’ và từ ‘āyu’ thuộc về tánh nào?’ Khi biết, họ sẽ nói rằng: ‘Từ ‘bodhi’ vừa là nữ tánh vừa là nam tánh, còn từ ‘āyu’ thì vừa là trung tánh vừa là nam tánh, do đó những từ này là song tánh.’ Họ đáng bị nói rằng: ‘Nếu từ ‘bodhi’ và từ ‘āyu’ là những từ song tánh, trong trường hợp như vậy, làm sao hai từ ‘bodhi’ được xác lập như một từ duy nhất và có âm thanh hoàn toàn giống nhau lại có thể vừa có cách biểu đạt không rõ ràng (nữ tánh) vừa có cách biểu đạt rõ ràng (nam tánh)? Và làm sao hai từ ‘āyu’ được xác lập như một từ duy nhất và có âm thanh hoàn toàn giống nhau lại có thể vừa có cách biểu đạt thoát khỏi cả hai (trung tánh) vừa có cách biểu đạt rõ ràng (nam tánh)?’ Khi bị nói như vậy, chắc chắn họ sẽ không thấy được gì thêm nữa và sẽ không trả lời được. Tuy nhiên, những người thông hiểu về ngữ pháp, sau khi đã lĩnh hội phương pháp từ các luận về ngữ pháp, nói rằng –

‘‘เอเส’สา เอต’มิติ จ,ปสิทฺธิ อตฺเถสุ เยสุ โลกสฺส;

‘ถีปุมนปุํสกานี’ติ,วุจฺจนฺเต ตานิ นามานี’’ติ.

‘Này là (nam), này là (nữ), này là (trung),’ và trong những ý nghĩa nào mà thế gian có sự thông dụng (như vậy); những danh từ ấy được gọi là ‘nữ tánh, nam tánh, và trung tánh.’

เตสํ กิร อยมธิปฺปาโย – ‘‘เอโส ปุริโส, เอโส มาตุคาโม, เอโส ราชา, เอสา อิตฺถี, เอสา ลตา, เอตํ นปุํสกํ, เอตํ จิตฺต’’นฺติ เอวํ ปุริสาทีสุ เยสุ อตฺเถสุ โลกสฺส ‘‘เอโส เอสา เอต’’นฺติ จ ปสิทฺธิ โหติ, เตสุ อตฺเถสุ ตานิ นามานิ ‘‘ปุมิตฺถินปุํสกลิงฺคานี’’ติ วุจฺจนฺติ, ตํทฺวาเรน อญฺญานิปีติ. เอวํ วทนฺเตหิ เตหิ ‘‘อิมินา นาม อากาเรน ‘เอโส เอสา เอต’นฺติ นามานิ อญฺญานิ จ ปุลฺลิงฺคาทินามํ ลภนฺตี’’ติ อยํ วิเสโส น ทสฺสิโต, สทฺธมฺมนยญฺญูหิ ปน เนรุตฺติเกหิ ทสฺสิโต ‘‘ยสฺส กสฺสจิ อตฺถสฺส อวิสทาการโวหาโร อิตฺถิลิงฺค’’นฺติอาทินา.

Dường như đây là chủ ý của họ: ‘Người đàn ông này, người đàn bà này, vị vua này, người phụ nữ này, dây leo này, vật trung tánh này, tâm này,’ như vậy, trong những ý nghĩa nào như là người đàn ông v.v... mà thế gian có sự thông dụng là ‘này (nam), này (nữ), này (trung),’ thì trong những ý nghĩa ấy, các danh từ đó được gọi là ‘nam tánh, nữ tánh, và trung tánh,’ và qua phương cách ấy, các (danh từ) khác cũng vậy. Khi họ nói như vậy, sự khác biệt này đã không được chỉ ra: ‘Bằng cách thức này, các danh từ ‘eso, esā, etaṃ’ và các danh từ khác nhận được tên gọi nam tánh v.v...’ Tuy nhiên, điều này đã được các nhà ngữ pháp học, những người am tường phương pháp của Chánh pháp, chỉ ra qua (câu nói) rằng: ‘Cách biểu đạt về bất cứ ý nghĩa nào không rõ ràng là nữ tánh’ v.v...

เกจิ [Pg.295] ปน ‘‘อวิสทาการานํ อตฺถานํ วาจโก โวหาโร อิตฺถิลิงฺค’’นฺติอาทีนิ วทนฺติ, ตํ น คเหตพฺพํ. ยทิ หิ อวิสทาการานํ อตฺถานํ วาจโก โวหาโร อิตฺถิลิงฺคํ, เอวํ สนฺเต มาตุคามกลตฺตกนฺตกณฺฏกคุมฺพาทโยปิ โวหารา อิตฺถิลิงฺคานิ สิยุํ อวิสทาการตฺตา ตทตฺถานํ. ยทิ ปน วิสทาการานํ อตฺถานํ วาจโก โวหาโร ปุลฺลิงฺคํ, เอวํ สนฺเต ‘‘เทวตา สทฺธา ญาณ’’มิจฺจาทโยปิ โวหารา ปุลฺลิงฺคานิ สิยุํ วิสทาการตฺตา ตทตฺถานํ. อถ วา ยทิ อวิสทาการานํ อตฺถานํ วาจโก โวหาโร อิตฺถิลิงฺคํ, วิสทาการานํ ปนตฺถานํ วาจโก โวหาโร ปุลฺลิงฺคํ, เอวํ สนฺเต เอกสฺเสวตฺถสฺส เอกกฺขเณ ทฺวีหิ ลิงฺเคหิ น วตฺตพฺพตา สิยา –

Lại nữa, một số người nói rằng: ‘Cách biểu đạt dùng để chỉ những ý nghĩa có hình thức không rõ ràng là nữ tánh’ v.v..., điều đó không nên chấp nhận. Vì nếu cách biểu đạt dùng để chỉ những ý nghĩa có hình thức không rõ ràng là nữ tánh, trong trường hợp như vậy, các cách biểu đạt như ‘mātugāma, kalatta, kantā, kaṇṭaka, gumba’ v.v... cũng sẽ là nữ tánh, vì ý nghĩa của chúng có hình thức không rõ ràng. Lại nữa, nếu cách biểu đạt dùng để chỉ những ý nghĩa có hình thức rõ ràng là nam tánh, trong trường hợp như vậy, các cách biểu đạt như ‘devatā, saddhā, ñāṇaṃ’ v.v... cũng sẽ là nam tánh, vì ý nghĩa của chúng có hình thức rõ ràng. Hoặc là, nếu cách biểu đạt dùng để chỉ những ý nghĩa có hình thức không rõ ràng là nữ tánh, và cách biểu đạt dùng để chỉ những ý nghĩa có hình thức rõ ràng là nam tánh, trong trường hợp như vậy, sẽ không thể nói về cùng một ý nghĩa bằng hai tánh trong cùng một khoảnh khắc –

‘‘อตฺถกาโมสิ เม ยกฺข, หิตกามาสิ เทวเต;

กโรมิ เต ตํ วจนํ, ตฺวํสิ อาจริโย มมา’’ติ.

‘Hỡi dạ-xoa, ngài là người mong cầu lợi ích cho tôi, hỡi thiên nữ, ngài là người mong cầu hưng thịnh; tôi sẽ làm theo lời nói ấy của ngài, ngài là thầy của tôi.’

ยทิ จ อุภยมุตฺตาการานํ อตฺถานํ วาจโก โวหาโร นปุํสกลิงฺคํ, เอวํ สนฺเต อุภยมุตฺตาการานํ อตฺถานํ ติณรุกฺขาทีสุ ‘‘อิทํ นามา’’ติ นิยมาภาวโต ลิงฺควจนํ วิรุทฺธํ สิยา. อปิจ ‘‘ปญฺญารตนํ. สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานํ สาวกยุค’’นฺติ จ อาทินา นปุํสกลิงฺควจเนน ตทตฺถานมฺปิ อุภยมุตฺตาการตา วุตฺตา สิยา. อปิจ เอกมฺปิ ตีรํ ‘‘ตฏํ ตฏี ตโฏ’’ติ ตีหิ ลิงฺเคหิ น วตฺตพฺพํ สิยา. เอกมฺปิ จ ญาณํ ‘‘ปญฺญาณํ ปญฺญา ปชานนา อโมโห’’ติอาทินา ตีหิ ลิงฺเคหิ น วตฺตพฺพํ สิยา, ตสฺมา ตํ นยํ อคฺคเหตฺวา ยถาวุตฺโตเยว นโย คเหตพฺโพ.

Và nếu cách biểu đạt dùng để chỉ những ý nghĩa có hình thức thoát khỏi cả hai là trung tánh, trong trường hợp như vậy, đối với những ý nghĩa có hình thức thoát khỏi cả hai như cỏ, cây v.v..., vì không có quy tắc rằng ‘đây là tên gọi,’ lời nói về tánh sẽ trở nên mâu thuẫn. Hơn nữa, qua việc sử dụng trung tánh trong các câu như ‘viên ngọc trí tuệ (paññāratanaṃ),’ và ‘cặp đôi thinh văn Sāriputta và Moggallāna (sāvakayugaṃ)’ v.v..., đặc tính thoát khỏi cả hai cũng sẽ được nói đến cho ý nghĩa của chúng. Hơn nữa, một bờ sông duy nhất sẽ không thể được nói đến bằng ba tánh là ‘taṭaṃ, taṭī, taṭo.’ Và một trí tuệ duy nhất cũng sẽ không thể được nói đến bằng ba tánh qua các từ như ‘paññāṇaṃ, paññā, pajānanā, amoho’ v.v... Do đó, không nên chấp nhận phương pháp ấy, mà chỉ nên chấp nhận phương pháp đã được trình bày.

โลกสฺมิญฺหิ อิตฺถีนํ เหฏฺฐิมกาโย วิสโท โหติ, อุปริมกาโย อวิสโท, อุรมํสํ อวิสทํ, คมนาทีนิปิ อวิสทานิ[Pg.296]. อิตฺถิโย หิ คจฺฉมานา อวิสทํ คจฺฉนฺติ, ติฏฺฐมานา นิปชฺชมานา นิสีทมานา ขาทมานา ภุญฺชมานา อวิสทํ ภุญฺชนฺติ. ปุริสมฺปิ หิ อวิสทํ ทิสฺวา ‘‘มาตุคาโม วิย คจฺฉติ ติฏฺฐติ นิปชฺชติ นิสีทติ ขาทติ ภุญฺชตี’’ติ วทนฺติ. อิติ ยถา อิตฺถิโย เยภุยฺเยน อวิสทาการา, ตถา ยสฺส กสฺสจิ สวิญฺญาณกสฺส วา อวิญฺญาณกสฺส วา อตฺถสฺส เย โวหารา เยภุยฺเยน อวิสทาการา, เตเยว อิตฺถิลิงฺคานิ นาม ภวนฺติ. ตํ ยถา? ‘‘กญฺญา เทวตา ธีตลิกา ทุพฺพา สทฺธา รตฺติ อิตฺถี ยาคุ วธู’’ อิจฺเจวมาทีนิ. ปุริสานํ ปน เหฏฺฐิมกาโย อวิสโท โหติ, อุปริมกาโย วิสโท, อุรมํสํ วิสทํ, คมนาทีนิปิ วิสทานิ โหนฺติ. ปุริสา หิ คจฺฉมานา วิสทํ คจฺฉนฺติ, ติฏฺฐมานา นิปชฺชมานา นิสีทมานา ขาทมานา ภุญฺชมานา วิสทํ ภุญฺชนฺติ. อิตฺถิมฺปิ หิ คมนาทีนิ วิสทานิ กุรุมานํ ทิสฺวา ‘‘ปุริโส วิย คจฺฉตี’’ติอาทีนิ วทนฺติ. อิติ ยถา ปุริสา เยภุยฺเยน วิสทาการา, ตถา ยสฺส กสฺสจิ สวิญฺญาณกสฺส วา อวิญฺญาณกสฺส วา อตฺถสฺส เย โวหารา เยภุยฺเยน วิสทาการา, เตเยว ปุลฺลิงฺคานิ นาม ภวนฺติ. ตํ ยถา? ‘‘ปุริโส มาตุคาโม โอโรโธ อาโป รุกฺโข โมโห สตฺถา’’ อิจฺเจวมาทีนิ. ยถา จ ปน นปุํสกา อุภยมุตฺตาการา, ตถา ยสฺส กสฺสจิ สวิญฺญาณกสฺส วา อวิญฺญาณกสฺส วา อตฺถสฺส เย โวหารา อุภยมุตฺตาการา, เตเยว นปุํสกลิงฺคานิ นาม ภวนฺติ. ตํ ยถา? ‘‘จิตฺตํ รูปํ อิตฺถาคารํ กลตฺตํ นาฏกํ รตนํ ญาณํ อฏฺฐิ อายุ’’อิจฺเจวมาทีนิ. อิจฺเจวํ นามิกานํ สพฺเพสมฺปิ โวหารานํ –

Quả vậy, ở trong đời, đối với nữ giới, phần thân dưới thì rõ ràng, phần thân trên thì không rõ ràng, bắp thịt ở ngực không rõ ràng, các (cử chỉ) như đi lại v.v... cũng không rõ ràng. Thật vậy, các người nữ khi đi thì đi không rõ ràng, khi đứng, khi nằm, khi ngồi, khi ăn, khi dùng bữa thì dùng bữa không rõ ràng. Và quả thật, khi thấy người nam không rõ ràng, người ta nói rằng: ‘(Người này) đi, đứng, nằm, ngồi, ăn, dùng bữa giống như người nữ vậy.’ Như vậy, giống như các người nữ phần nhiều có hình tướng không rõ ràng, cũng thế, đối với bất cứ sự vật nào, dù là có thức tánh hay không có thức tánh, những cách gọi nào phần nhiều có hình tướng không rõ ràng, thì chính những cách gọi ấy được gọi là nữ tánh. Điều ấy như thế nào? (Các từ) như là: ‘Kaññā, devatā, dhītalikā, dubbā, saddhā, ratti, itthī, yāgu, vadhū.’ Nhưng đối với nam giới, phần thân dưới thì không rõ ràng, phần thân trên thì rõ ràng, bắp thịt ở ngực rõ ràng, các (cử chỉ) như đi lại v.v... cũng rõ ràng. Thật vậy, các người nam khi đi thì đi rõ ràng, khi đứng, khi nằm, khi ngồi, khi ăn, khi dùng bữa thì dùng bữa rõ ràng. Và quả thật, khi thấy người nữ thực hiện các (cử chỉ) như đi lại v.v... một cách rõ ràng, người ta nói những (lời) như là: ‘(Người này) đi giống như người nam vậy.’ Như vậy, giống như các người nam phần nhiều có hình tướng rõ ràng, cũng thế, đối với bất cứ sự vật nào, dù là có thức tánh hay không có thức tánh, những cách gọi nào phần nhiều có hình tướng rõ ràng, thì chính những cách gọi ấy được gọi là nam tánh. Điều ấy như thế nào? (Các từ) như là: ‘Puriso, mātugāmo, orodho, āpo, rukkho, moho, satthā.’ Và lại, giống như những người bán nam bán nữ có hình tướng thoát khỏi cả hai, cũng thế, đối với bất cứ sự vật nào, dù là có thức tánh hay không có thức tánh, những cách gọi nào có hình tướng thoát khỏi cả hai, thì chính những cách gọi ấy được gọi là trung tánh. Điều ấy như thế nào? (Các từ) như là: ‘Cittaṃ, rūpaṃ, itthāgāraṃ, kalattaṃ, nāṭakaṃ, ratanaṃ, ñāṇaṃ, aṭṭhi, āyu.’ Như vậy, đối với tất cả các cách gọi của các danh từ –

วิสทาวิสทาการา, อากาโร’ภยมุตฺตโก;

ลิงฺคสฺส ลกฺขณํ เอตํ, เญยฺยํ สฺยาทิปฺปพนฺธโต.

Các hình tướng rõ ràng và không rõ ràng, hình tướng thoát khỏi cả hai; đây là đặc điểm của tánh, cần được biết từ sự liên kết bắt đầu bằng ‘sya’.

อิทํ [Pg.297] ฐานํ ทุพฺพินิวิชฺฌํ มหาวนคหนํ นิคฺคุมฺพํ นิชฺชฏํ กตฺวา ทสฺสิตํ สาธุกํ มนสิ กาตพฺพํ. อิติ สพฺเพสํ นามิกปทานํ ปพนฺธนิสฺสิเตน อวิสทาการโวหาราทิภาเวน อิตฺถิลิงฺคาทิภาวสฺส สมฺภวโต ทฺวินฺนมฺปิ โคสทฺทานํ ปพนฺธนิสฺสิเตน อวิสทาการโวหาราทิภาเวน ยถาสกํ อิตฺถิลิงฺคาทิภาโว เวทิตพฺโพ.

Vấn đề này, vốn khó thâm nhập, là một khu rừng rậm rạp, đã được trình bày sau khi đã làm cho không còn bụi rậm, không còn rối rắm; (điều này) cần được khéo tác ý. Như vậy, do sự phát sinh của trạng thái nữ tánh v.v... của tất cả các danh từ bằng cách gọi theo hình tướng không rõ ràng v.v... vốn tùy thuộc vào sự liên kết, nên trạng thái nữ tánh v.v... của cả hai từ ‘go’ cũng cần được hiểu theo cách riêng của chúng bằng cách gọi theo hình tướng không rõ ràng v.v... vốn tùy thuộc vào sự liên kết.

สวินิจฺฉโยยํ โอการนฺติตฺถิลิงฺคสฺส นามิกปทมาลาวิภาโค.

Đây là phần phân tích về chuỗi danh từ của nữ tánh tận cùng bằng ‘o’ cùng với sự luận giải.

โอการนฺตตาปกติกํ โอการนฺติตฺถิลิงฺคํ นิฏฺฐิตํ.

Nữ tánh tận cùng bằng ‘o’ có hình thức nguyên mẫu tận cùng bằng ‘o’ đã kết thúc.

เอวํ สพฺพถาปิ อาการนฺต อิวณฺณนฺต อุวณฺณนฺโตการนฺตวเสน ฉพฺพิธานิ อิตฺถิลิงฺคานิ นิรวเสสโต คหิตานิ ภวนฺติ. เอเตสุ ปน เกสญฺจิ อาการนฺตานํ อีการนฺตานญฺจ กตฺถจิ ปจฺจตฺเตกวจนสฺส เอการาเทสวเสน โย ปเภโท ทิสฺสติ, โส อิทานิ วุจฺจติ. ตถา หิ –

Như vậy, theo mọi cách, sáu loại nữ tánh theo cách tận cùng bằng ‘ā’, ‘i’, ‘ī’, ‘u’, ‘ū’, và ‘o’ đã được đề cập đến một cách không còn sót lại. Nhưng trong số những từ này, sự khác biệt nào được thấy ở một vài từ tận cùng bằng ‘ā’ và tận cùng bằng ‘ī’ ở một nơi nào đó, theo cách biến đổi thành ‘e’ của đơn số trong chủ cách, thì (sự khác biệt) ấy bây giờ sẽ được nói đến. Thật vậy –

‘‘น ตฺวํ ราธ วิชานาสิ, อฑฺฒรตฺเต อนาคเต;

อพฺยยตํ วิลปสิ, วิรตฺเต โกสิยายเน’’ติ

‘Này Rādhā, ngươi không biết, vào lúc nửa đêm chưa đến; ngươi than khóc một cách vô ích, khi nàng Kosiyāyanī đã chán ghét.’

อิมสฺมึ ราธชาตเก ‘‘วิรตฺตา’’ติ อาการนฺตวเสน วตฺตพฺเพ ปจฺจตฺตวจนสฺส เอการาเทสวเสน ‘‘วิรตฺเต’’ติ วุตฺตํ. ตถา ‘‘โกสิยายนี’’ติ อีการนฺตวเสน วตฺตพฺเพ ปจฺจตฺตวจนสฺส เอการาเทสวเสน ‘‘โกสิยายเน’’ติ วุตฺตํ. เตน อฏฺฐกถาจริโย ‘‘วิรตฺเต โกสิยายเนติ มาตา โน โกสิยายนี พฺราหฺมณี วิรตฺตา อมฺหากํ ปิตริ นิปฺเปมา ชาตา’’ติ อตฺถํ สํวณฺเณสิ. นนุ จ โภ ปาฬิยํ ‘‘วิรตฺเต’’ติ, ‘‘โกสิยายเน’’ติ จ ปจฺจตฺตวจนสฺส ทสฺสนโต ‘‘เอการนฺตมฺปิ อิตฺถิลิงฺคํ อตฺถี’’ติ วตฺตพฺพนฺติ? น วตฺตพฺพํ อาการีการนฺโตคธรูปวิเสสตฺตา เตสํ รูปานํ. อาเทสวเสน [Pg.298] หิ สิทฺธตฺตา วิสุํ เอการนฺตํ อิตฺถิลิงฺคํ นาม นตฺถิ, ตสฺมา อิตฺถิลิงฺคานํ ยถาวุตฺตา ฉพฺพิธตาเยว คเหตพฺพา.

Trong Rādhajātaka này, khi đáng lẽ phải nói là ‘virattā’ theo cách tận cùng bằng ‘ā’, thì đã được nói là ‘viratte’ theo cách biến đổi thành ‘e’ của chủ cách. Tương tự, khi đáng lẽ phải nói là ‘kosiyāyanī’ theo cách tận cùng bằng ‘ī’, thì đã được nói là ‘kosiyāyane’ theo cách biến đổi thành ‘e’ của chủ cách. Do đó, vị Chú giải sư đã diễn giải ý nghĩa rằng: ‘Viratte kosiyāyane (nghĩa là) mẹ của chúng ta, bà-la-môn Kosiyāyanī, đã chán ghét, đã trở nên không còn tình thương đối với cha của chúng ta.’ Thưa ngài, chẳng phải trong Pāḷi, do thấy được ‘viratte’ và ‘kosiyāyane’ trong chủ cách, nên nói rằng: ‘Cũng có nữ tánh tận cùng bằng ‘e’’ sao? Không nên nói như vậy, vì các dạng thức ấy là dạng thức đặc biệt được bao gồm trong các từ tận cùng bằng ‘ā’ và ‘ī’. Quả vậy, do được thành tựu theo cách biến đổi, nên không có nữ tánh được gọi là tận cùng bằng ‘e’ một cách riêng biệt. Do đó, chỉ nên chấp nhận sáu loại nữ tánh như đã được nói.

อิจฺเจวํ อิตฺถิลิงฺคานํ, ปกิณฺณนยสาลินี;

ปทมาลา วิภตฺตา เม, สาสนตฺถํ สยมฺภุโน.

Như vậy, chuỗi từ ngữ của các nữ tánh, chứa đựng các phương pháp đa dạng, đã được tôi phân tích vì lợi ích giáo pháp của đấng Tự Tại.

สทฺทนีติสูริโยยํ,อเนกสุวินิจฺฉยรสฺมิกลาโป;

สํสยนฺธการนุโท,กสฺส มติปทุมํ น วิกาเส.

Mặt trời Saddanīti này, với một tập hợp các tia sáng là nhiều sự luận giải tốt đẹp, xua tan bóng tối của sự hoài nghi, lại không làm cho hoa sen trí tuệ của ai nở rộ hay sao?

อิติ นวงฺเค สาฏฺฐกเถ ปิฏกตฺตเย พฺยปฺปถคตีสุ วิญฺญูนํ

Như vậy, đối với các bậc trí trong các lối văn của Tam Tạng cùng với Chú giải, (và) Cửu phần giáo.

โกสลฺลตฺถาย กเต สทฺทนีติปฺปกรเณ

Trong bộ luận Saddanīti được soạn vì mục đích (đạt được) sự thiện xảo.

อิตฺถิลิงฺคานํ นามิกปทมาลาวิภาโค

Phần phân tích về chuỗi danh từ của các nữ tánh.

อฏฺฐโม ปริจฺเฉโท.

Chương thứ tám.

๙. นปุํสกลิงฺคนามิกปทมาลา

9. Chuỗi danh từ của trung tánh.

อถ ปุพฺพาจริยมตํ ปุเรจรํ กตฺวา นิคฺคหีตนฺตนปุํสกลิงฺคานํ ‘‘ภูตํ’’อิจฺจาทิกสฺส ปกติรูปสฺส นามิกปทมาลํ วกฺขาม –

Bây giờ, sau khi lấy ý kiến của các vị thầy xưa làm kim chỉ nam, chúng tôi sẽ nói về chuỗi danh từ của hình thức nguyên mẫu bắt đầu bằng ‘bhūtaṃ’ của các trung tánh tận cùng bằng niggahīta –

จิตฺตํ, จิตฺตานิ. จิตฺตํ, จิตฺตานิ. จิตฺเตน, จิตฺเตหิ, จิตฺเตภิ. จิตฺตสฺส, จิตฺตานํ. จิตฺตา, จิตฺตสฺมา, จิตฺตมฺหา, จิตฺเตหิ, จิตฺเตภิ. จิตฺตสฺส, จิตฺตานํ. จิตฺเต, จิตฺตสฺมึ, จิตฺตมฺหิ, จิตฺเตสุ. โภ จิตฺต, โภ จิตฺตา, ภวนฺโต จิตฺตานิ. ยมกมหาเถรมตํ.

Cittaṃ, cittāni. Cittaṃ, cittāni. Cittena, cittehi, cittebhi. Cittassa, cittānaṃ. Cittā, cittasmā, cittamhā, cittehi, cittebhi. Cittassa, cittānaṃ. Citte, cittasmiṃ, cittamhi, cittesu. Bho citta, bho cittā, bhavanto cittāni. (Đây là) ý kiến của trưởng lão Yamaka.

เอตฺถ กิญฺจาปิ ‘‘จิตฺตา’’ติ ปจฺจตฺตพหุวจนํ ‘‘จิตฺเต’’ติ อุปโยคพหุวจนญฺจ อนาคตํ, ตถาปิ ตตฺถ ตตฺถ อญฺเญสมฺปิ ตาทิสานํ นิคฺคหีตนฺตนปุํสกรูปานํ ทสฺสนโต วิภงฺคปาฬิยญฺจ ‘‘ฉ จิตฺตา อพฺยากตา’’ติอาทิทสฺสนโต คเหตพฺพเมว[Pg.299], ตสฺมา ‘‘จิตฺตํ, จิตฺตานิ, จิตฺตา. จิตฺตํ, จิตฺตานิ, จิตฺเต’’ติ กโม เวทิตพฺโพ. นิคฺคหีตนฺตานญฺหิ นปุํสกลิงฺคานํ กตฺถจิ โอการนฺตปุลฺลิงฺคานํ วิย ปจฺจตฺโตปโยคพหุวจนานิ ภวนฺติ. ตานิ จ ปุลฺลิงฺเคน วา สลิงฺเคน วา อลิงฺเคน วา สทฺธึ สมานาธิกรณานิ หุตฺวา เกวลานิ วา ปาวจเน สญฺจรนฺติ. อตฺร ‘‘จตฺตาโร สติปฏฺฐานา. จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา. สพฺเพ มาลา อุเปนฺติมํ. ยสฺส เอเต ธนา อตฺถิ. จตฺตาโร มหาภูตา. ตีณินฺทฺริยา. ทฺเว อินฺทฺริยา. ทสินฺทฺริยา. ทฺเว มหาภูเต นิสฺสาย ทฺเว มหาภูตา, ปญฺจ วิญฺญาณา, จตุโร องฺเค อธิฏฺฐาย, เสมิ วมฺมิกมตฺถเก, รูปา สทฺทา รสา คนฺธา. รูเป จ สทฺเท จ อโถ รเส จ. จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณ’’นฺติ เอวมาทโย อเนกสตา ปาฬิปฺปเทสา ทฏฺฐพฺพา.

Ở đây, mặc dù chủ cách số nhiều ‘cittā’ và đối cách số nhiều ‘citte’ không được đề cập đến, tuy nhiên, do được thấy ở đây đó các hình thức của các danh từ trung tính tận cùng bằng niggahīta tương tự khác, và do được thấy trong Pāḷi Vibhaṅga như ‘cha cittā abyākatā’ (sáu tâm là vô ký), nên (các hình thức ấy) vẫn phải được chấp nhận. Do đó, thứ tự ‘cittaṃ, cittāni, cittā. Cittaṃ, cittāni, citte’ cần được hiểu. Thật vậy, đôi khi các danh từ trung tính tận cùng bằng niggahīta có chủ cách và đối cách số nhiều giống như các danh từ nam tính tận cùng bằng -o. Và chúng, khi đồng vị cách với (danh từ) nam tính, hoặc cùng tính, hoặc khác tính, hoặc đứng một mình, được sử dụng trong giáo pháp. Về vấn đề này, hàng trăm đoạn Pāḷi như ‘cattāro satipaṭṭhānā’, ‘cattāro sammappadhānā’, ‘sabbe mālā upentimaṃ’, ‘yassa ete dhanā atthi’, ‘cattāro mahābhūtā’, ‘tīṇindriyā’, ‘dve indriyā’, ‘dasindriyā’, ‘dve mahābhūte nissāya dve mahābhūtā’, ‘pañca viññāṇā’, ‘caturo aṅge adhiṭṭhāya’, ‘semi vammikamatthake’, ‘rūpā saddā rasā gandhā’, ‘rūpe ca sadde ca atho rase ca’, ‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇa’ cần được xem xét.

เอตฺถ ปน ‘‘สติปฏฺฐานา’’ติอาทีนิ ปทานิ ลิงฺควิปลฺลาสวเสน วุตฺตานีติ น คเหตพฺพานิ สติปฏฺฐานสทฺทาทีนํ ปฐเมกวจนฏฺฐาเน โอการนฺตปุลฺลิงฺคภาเวน ฐิตภาวสฺส อทสฺสนโต. ‘‘จตฺตาโร’’ติอาทีนิเยว ปน ปทานิ ลิงฺควิปลฺลาสวเสน วุตฺตานีติ คเหตพฺพานิ นิโยคา นิคฺคหีตนฺเตหิ นปุํสกลิงฺเคหิ สติปฏฺฐานสทฺทาทีหิ สทฺธึ เตสํ สมานาธิกรณภาวสฺส ทสฺสนโตติ.

Tuy nhiên, ở đây, không nên hiểu rằng các từ như ‘satipaṭṭhānā’ được nói theo cách chuyển đổi giới tính, bởi vì không thấy trường hợp các từ như ‘satipaṭṭhāna’ đứng ở chủ cách số ít dưới dạng nam tính tận cùng bằng -o. Trái lại, nên hiểu rằng chính các từ như ‘cattāro’ được nói theo cách chuyển đổi giới tính, bởi vì nhất thiết thấy được sự đồng vị cách của chúng với các danh từ trung tính tận cùng bằng niggahīta như ‘satipaṭṭhāna’.

เกเจตฺถ วเทยฺยุํ – นนุ ‘‘สติปฏฺฐาโน ธมฺโม, จิตฺโต ธมฺโม, จิตฺตา ธมฺมา’’ติอาทิปฺปโยคทสฺสนโต สติปฏฺฐานสทฺทาทีนํ [Pg.300] โอการนฺตปุลฺลิงฺคภาโว ลพฺภติ. เอวํ สนฺเต กสฺมา ตุมฺเหหิ ‘‘สติปฏฺฐานสทฺทาทีนํ ปฐเมกวจนฏฺฐาเน โอการนฺตปุลฺลิงฺคภาเวน ฐิตภาวสฺส อทสฺสนโต’’ติ วุตฺตํ, กสฺมา จ เอกนฺตโต สติปฏฺฐานสทฺทาทีนํ นิคฺคหีตนฺตนปุํสกลิงฺคตา อนุมตา, นนุ ‘‘สติปฏฺฐาโน ธมฺโม, จิตฺโต ธมฺโม, จิตฺตา ธมฺมา’’ติอาทิทสฺสนโต ‘‘จตฺตาโร สติปฏฺฐานา’’ติอาทีสุปิ ‘‘สติปฏฺฐานสทฺทาทโย ลิงฺควิปลฺลาสวเสน วุตฺตา’’ติ วตฺตพฺพาติ? น วตฺตพฺพา, กสฺมาติ เจ? ‘‘สติปฏฺฐาโน ธมฺโม, จิตฺโต ธมฺโม, จิตฺตา ธมฺมา’’ติอาทีสุปิ สติปฏฺฐานจิตฺตสทฺทาทีนํ ลิงฺควิปลฺลาสวเสน อนิจฺฉิตพฺพโต. ตตฺถ หิ ปุลฺลิงฺเคน ธมฺมสทฺเทน โยเชตุํ ธมฺมิสฺสโร ภควา ธมฺมาเปกฺขํ กตฺวา ‘‘สติปฏฺฐาโน, จิตฺโต, จิตฺตา’’ติ จ อภาสิ. เกวลา หิ สติปฏฺฐาน จิตฺตสทฺทาทโย โอการนฺตปุลฺลิงฺคภาเวน กตฺถจิปิ โยชิตา น สนฺติ, นิคฺคหีตนฺตนปุํสกภาเวน ปน โยชิตา สนฺติ.

Một số người ở đây có thể nói: – Chẳng phải do thấy cách dùng như ‘satipaṭṭhāno dhammo, citto dhammo, cittā dhammā’ mà có được dạng nam tính tận cùng bằng -o của các từ như ‘satipaṭṭhāna’ hay sao? Nếu vậy, tại sao ngài lại nói ‘bởi vì không thấy trường hợp các từ như satipaṭṭhāna đứng ở chủ cách số ít dưới dạng nam tính tận cùng bằng -o’? Và tại sao tính trung tính tận cùng bằng niggahīta của các từ như ‘satipaṭṭhāna’ lại được chấp nhận một cách tuyệt đối? Chẳng phải do thấy (cách dùng) như ‘satipaṭṭhāno dhammo, citto dhammo, cittā dhammā’ mà cũng nên nói rằng trong các trường hợp như ‘cattāro satipaṭṭhānā’, các từ như ‘satipaṭṭhāna’ được nói theo cách chuyển đổi giới tính hay sao? – Không nên nói như vậy. Nếu hỏi tại sao? Bởi vì ngay cả trong các trường hợp như ‘satipaṭṭhāno dhammo, citto dhammo, cittā dhammā’, cũng không nên muốn (hiểu) các từ như ‘satipaṭṭhāna’, ‘citta’ theo cách chuyển đổi giới tính. Thật vậy, ở đó, để kết hợp với từ ‘dhamma’ là nam tính, Đức Thế Tôn, bậc Pháp Vương, đã nói ‘satipaṭṭhāno, citto, cittā’ tùy thuộc vào (từ) ‘dhamma’. Thật vậy, các từ ‘satipaṭṭhāna’, ‘citta’ đứng một mình không bao giờ được dùng dưới dạng nam tính tận cùng bằng -o, nhưng chúng được dùng dưới dạng trung tính tận cùng bằng niggahīta.

ตถา หิ ‘‘จิตฺโต คหปตี’’ติ เอตฺถาปิ ปุลฺลิงฺคคหปติสทฺทํ อเปกฺขิตฺวา วิญฺญาเณ ปวตฺตํ จิตฺตนามํ ปณฺณตฺติวเสน ปุคฺคเล อาโรเปตฺวา ปุคฺคลวาจกํ กตฺวา ‘‘จิตฺโต’’ติ วุตฺตํ. ยทิ ปน วิญฺญาณสงฺขาตํ จิตฺตมธิปฺเปตํ สิยา, ‘‘จิตฺต’’มิจฺเจว วุจฺเจยฺย. ตสฺมา ‘‘จิตฺโต คหปติ, จิตฺตา อิตฺถี’’ติอาทีสุ ลิงฺควิปลฺลาโส น อิจฺฉิตพฺโพ สาเปกฺขตฺตา จิตฺตสทฺทาทีนํ. ยถา จ เอตฺถ, เอวํ ‘‘สติปฏฺฐาโน ธมฺโม, จิตฺโต ธมฺโม, จิตฺตา ธมฺมา’’ติอาทีสุปิ ลิงฺควิปลฺลาโส น อิจฺฉิตพฺโพ. ‘‘จตฺตาโร สติปฏฺฐานา’’ติอาทีสุ ปน สติปฏฺฐานสทฺทาทีนํ อเปกฺขิตพฺพานิ ปทานิ น สนฺติ, เยหิ เต ปุลฺลิงฺคานิ สิยุํ, ตสฺมา ‘‘จตฺตาโร’’ติอาทีนิเยว ปทานิ ปริวตฺเตตฺวา ‘‘จตฺตาริ, สพฺพานิ, เอตานี’’ติ นปุํสกลิงฺควเสน คเหตฺวา ‘‘สติปฏฺฐานา[Pg.301], สมฺมปฺปธานา’’ติอาทีหิ ปเทหิ โยเชตพฺพานิ. อีทิเสสุ ฐาเนสุ เกจิ อฏฺฐกถาจริยา นิการโลปํ อิจฺฉนฺติ ‘‘ยา ปุพฺเพ โพธิสตฺตานํ, ปลฺลงฺกวรมาภุเช, นิมิตฺตานิ ปทิสฺสนฺตี’’ติ เอตฺถ วิย. อทสฺสนญฺหิ โลโป, ตสฺมา ‘‘จตฺตาริ สติปฏฺฐานานิ, จตฺตาริ สมฺมปฺปธานานิ, สพฺพานิ มาลานี’ติอาทิกา โยชนา กาตพฺพา.

Thật vậy, ngay cả ở đây trong câu ‘citto gahapatī’, tùy thuộc vào từ ‘gahapati’ là nam tính, tên ‘Citta’ vốn chỉ cho thức đã được gán cho một người theo cách chế định, và được dùng để chỉ người đó, nên được nói là ‘citto’. Nhưng nếu tâm được gọi là thức được nhắm đến, thì nên nói là ‘cittaṃ’. Do đó, trong các trường hợp như ‘citto gahapati, cittā itthī’, không nên muốn (hiểu) có sự chuyển đổi giới tính, vì các từ như ‘citta’ có tính tương thuộc. Và như ở đây, cũng vậy, trong các trường hợp như ‘satipaṭṭhāno dhammo, citto dhammo, cittā dhammā’, không nên muốn (hiểu) có sự chuyển đổi giới tính. Tuy nhiên, trong các trường hợp như ‘cattāro satipaṭṭhānā’, không có từ nào mà các từ như ‘satipaṭṭhāna’ phải tùy thuộc vào, để chúng có thể trở thành nam tính. Do đó, chính các từ như ‘cattāro’ nên được thay đổi và hiểu theo trung tính là ‘cattāri, sabbāni, etāni’, rồi kết hợp với các từ như ‘satipaṭṭhānā, sammappadhānā’. Trong những trường hợp như vậy, một số vị sớ giải chủ muốn (hiểu) có sự lược bỏ âm ‘ni’, giống như trong câu ‘yā pubbe bodhisattānaṃ, pallaṅkavaramābhuje, nimittāni padissantī’. Thật vậy, sự không thấy chính là sự lược bỏ. Do đó, nên thực hiện việc kết hợp như sau: ‘cattāri satipaṭṭhānāni, cattāri sammappadhānāni, sabbāni mālānī’.

เกจิ ปน ‘‘สพฺเพ มาลา อุเปนฺติ ม’’นฺติ เอตฺถ มาลาสทฺทํ อิตฺถิลิงฺคนฺติ มญฺญิตฺวา ปุลฺลิงฺคภูตํ สพฺเพสทฺทํ อิตฺถิลิงฺควเสน ปริวตฺเตตฺวา ‘‘สพฺพา มาลา’’ติ อตฺถํ กเถนฺติ. ตํ กิญฺจาปิ ยุตฺตตรํ วิย ทิสฺสติ, ตถาปิ น คเหตพฺพํ. น หิ โส ภควา ลิงฺคํ นญฺญาสิ, น จ ‘‘สพฺพา มาลา อุเปนฺติ ม’’นฺติ ทฺเว ปทานิ อิตฺถิลิงฺคานิ กตฺวา วตฺตุํ น สกฺขิ. โย เอวํ วิสทิสลิงฺคานิ ปทานิ อุจฺจาเรสิ. ชานนฺโตเยว ปน ภควา วตฺตุํ สกฺโกนฺโตเยว จ ‘‘สพฺเพ มาลา อุเปนฺติ ม’’นฺติ วิสทิสลิงฺคานิ ปทานิ อุจฺจาเรสิ, ตสฺมา ปุลฺลิงฺคภูตํ สพฺเพสทฺทํ ‘‘สพฺพานี’’ติ นปุํสกลิงฺควเสน ปริวตฺเตตฺวา วิภงฺคปาฬิยํ ‘‘ตีณินฺทฺริยา’’ติ ปทํ วิย ลุตฺตนิกาเรน นปุํสกลิงฺเคน มาลาสทฺเทน โยเชตฺวา ‘‘สพฺพานิ มาลานี’’ติ อตฺโถ คเหตพฺโพ กตฺถจิ ‘‘ยสฺส เอเต ธนา อตฺถี’’ติ เอตฺถ วิย. เอตฺถ หิ ยสฺส เอตานิ ธนานีติ อตฺโถ. อิทมฺเปตฺถ สลฺลกฺขิตพฺพํ. มาลาสทฺโท ทฺวิลิงฺโค อิตฺถินปุํสกวเสน. ติฏฺฐตุ ตสฺสิตฺถิลิงฺคตฺตํ สุวิญฺเญยฺยตฺตา, นปุํสกตฺเต ปน ตีณิ มาลานิ. ‘‘มาเลหิ จ คนฺเธหิ จ ภควโต สรีรํ ปูเชนฺตี’’ติอาทโย นปุํสกปฺปโยคานิปิ พหู สนฺทิสฺสนฺตีติ.

Tuy nhiên, một số vị cho rằng ở đây, trong câu “sabbe mālā upenti ma’nti”, từ mālā là nữ tánh nên đã biến đổi từ sabbe vốn là nam tánh theo nữ tánh và giải thích ý nghĩa là “sabbā mālā”. Mặc dù điều ấy dường như là thích hợp hơn, tuy nhiên không nên chấp nhận như vậy. Vì rằng đức Thế Tôn không phải là không biết về tánh, và ngài không phải là không thể nói “sabbā mālā upenti ma’nti” bằng cách dùng hai từ ở nữ tánh. Vị nào đã nói ra các từ có tánh không tương đồng như vậy. Trái lại, đức Thế Tôn trong khi biết rõ và trong khi có thể nói (đúng cách) đã nói ra các từ có tánh không tương đồng là “sabbe mālā upenti ma’nti”. Do đó, nên biến đổi từ sabbe vốn là nam tánh theo trung tánh là “sabbānī”, rồi kết hợp với từ mālā là trung tánh có vĩ ngữ bị xóa bỏ giống như từ “tīṇindriyā” trong Pāli văn Vibhaṅga, và nên hiểu ý nghĩa là “sabbāni mālānī”, tương tự như ở một nơi nào đó trong câu “yassa ete dhanā atthī”. Vì ở đây có ý nghĩa là “yassa etāni dhanānīti”. Điều này nên được ghi nhận ở đây. Từ mālā có hai tánh là nữ tánh và trung tánh. Việc từ ấy là nữ tánh hãy để đấy, vì dễ được hiểu rõ; còn về trung tánh thì (có ví dụ là) tīṇi mālāni. Nhiều cách sử dụng ở trung tánh cũng được tìm thấy như là: “Mālehi ca gandhehi ca bhagavato sarīraṃ pūjentī” v.v...

ยทิ ปน โภ มาลสทฺโท อิตฺถินปุํสกวเสน ทฺวิลิงฺโค, ‘‘สพฺเพ มาลา อุเปนฺติ ม’’นฺติ เอตฺถ มาลาสทฺทสฺส อิตฺถิลิงฺคภาวปริกปฺปเน โก โทโส อตฺถีติ? อตฺเถว อิตฺถิลิงฺคสทฺทสฺส [Pg.302] ปุลฺลิงฺคภูเตน สพฺพนามิกปเทน สทฺธึ สมานาธิกรณภาวสฺสาภาวโต, นปุํสกลิงฺคสฺส ปน ปุลฺลิงฺคภูเตน สพฺพนามิกปเทน สทฺธึ สมานาธิกรณภาวสฺส อุปลพฺภนโต. เตเนว จ ‘‘เอเต ธนา’’ติอาทโย ปโยคา ปาวจเน พหุธา ทิฏฺฐา. เอตฺถาปิ ปน วเทยฺยุํ ‘‘ธนาติอาทีนิ วิปลฺลาสวเสน ปุลฺลิงฺคานิเยว ‘‘เอเต’’ติอาทีหิ สมานาธิกรณปเทหิ โยชิตตฺตา’’ติ. น, นปุํสกานิเยเวตานิ. ยทิ หิ ‘‘ธนา’’ติอาทีนิ ปุลฺลิงฺคานิ สิยุํ, กตฺถจิ ปจฺจตฺเตกวจนฏฺฐาเน ‘‘เอโส’’ติอาทีหิ โอการนฺตสมานาธิกรณปเทหิ โยชิตา โอการนฺตธนสทฺทาทโย สิยุํ. ตถารูปานํ อภาวโต ปน ‘‘ธนา อินฺทฺริยา วิญฺญาณา’’ติอาทโย สทฺทา นปุํสกลิงฺคานิเยว โหนฺติ. อยํ นโย ปจฺจตฺตพหุวจนฏฺฐาเนเยว ลพฺภติ. นปุํสกลิงฺคานิ หิ วิสทาการานิ ปุลฺลิงฺครูปานิ วิย หุตฺวา ปุลฺลิงฺเคหิปิ สทฺธึ จรนฺติ, นปุํสกา วิย ปุริสเวสธาริโน ปุริเสหีติ นิฏฺฐเมตฺถาวคนฺตพฺพํ.

Thưa ngài, nếu từ mālā có hai tánh là nữ tánh và trung tánh, vậy có lỗi gì trong việc giả định từ mālā là nữ tánh ở câu “sabbe mālā upenti ma’nti”? Có lỗi chứ, vì từ ở nữ tánh không có việc đồng nhất vị trí với đại danh từ vốn là nam tánh, còn từ ở trung tánh thì lại được tìm thấy có việc đồng nhất vị trí với đại danh từ vốn là nam tánh. Và do đó, các cách sử dụng như là “ete dhanā” v.v... được thấy nhiều trong giáo ngôn. Ở đây nữa, họ có thể nói rằng: “Các từ dhanā v.v... chính là nam tánh do sự chuyển đổi, vì đã được kết hợp với các từ đồng nhất vị trí như là ‘ete’ v.v...” Không phải vậy, chúng chính là trung tánh. Vì nếu các từ dhanā v.v... là nam tánh, thì ở một nơi nào đó trong trường hợp số ít, đã có các từ dhana v.v... có vĩ ngữ là ‘o’ được kết hợp với các từ đồng nhất vị trí có vĩ ngữ là ‘o’ như là “eso” v.v... Tuy nhiên, do không có các hình thức như vậy nên các từ như là “dhanā, indriyā, viññāṇā” v.v... chính là trung tánh. Phương pháp này chỉ được tìm thấy trong trường hợp số nhiều. Vì rằng các từ trung tánh có hình thức rõ ràng giống như các hình thức nam tánh nên đi cùng với các từ nam tánh, giống như người ái nam ái nữ mặc y phục của nam nhân đi cùng với những người nam. Đây là kết luận nên được hiểu ở đây.

อถาปิ เต ปุพฺเพ วุตฺตวจนํ ปุน ปริวตฺเตตฺวา เอวํ วเทยฺยุํ ‘‘จิตฺโต คหปติ, จิตฺตา อิตฺถี’’ติอาทีสุ จิตฺตํ เอตสฺส อตฺถีติ จิตฺโต, จิตฺตํ เอติสฺสา อตฺถีติ จิตฺตา ยถา ‘‘สทฺโธ, สทฺธา’’ติ เอวํ อสฺสตฺถีติ อตฺถวเสน คเหตพฺพโต ลิงฺควิปลฺลาโส นิจฺฉิตพฺโพ, ‘‘สติปฏฺฐาโน ธมฺโม, จิตฺโต ธมฺโม, จิตฺตา ธมฺมา’’ติอาทีนิ ปน เอวรูปสฺส อตฺถสฺส อคฺคเหตพฺพโต ‘‘สติปฏฺฐานํ ธมฺโม, จิตฺตํ ธมฺโม, จิตฺตานิ ธมฺมา’’ติ วตฺตพฺเพ ลิงฺควิปลฺลาเสน ‘‘สติปฏฺฐาโน ธมฺโม, จิตฺโต ธมฺโม, จิตฺตา ธมฺมา’’ติอาทิ วุตฺตนฺติ ลิงฺควิปลฺลาโส อิจฺฉิตพฺโพ’’ติ? ตนฺน, ‘‘จิตฺโต คหปตี’’ติอาทีสุ ปน ‘‘สติปฏฺฐาโน ธมฺโม’’ติอาทีสุ จ จิตฺตสติปฏฺฐานสทฺทาทีนํ คหปติ ธมฺมาทีนํ อเปกฺขนวเสน นิจฺจํ ปุลฺลิงฺคภาวสฺส อิจฺฉิตตฺตา.

Lại nữa, họ có thể thay đổi lời đã nói trước đây rồi nói như vầy: “Trong các trường hợp như là ‘citto gahapati, cittā itthī’ v.v..., sự chuyển đổi tánh nên được xác định do được hiểu theo ý nghĩa sở hữu như là ‘citto’ có nghĩa là ‘người có tâm đa dạng,’ ‘cittā’ có nghĩa là ‘người nữ có tâm đa dạng,’ giống như là ‘saddho, saddhā.’ Trái lại, trong các trường hợp như là ‘satipaṭṭhāno dhammo, citto dhammo, cittā dhammā’ v.v..., vì ý nghĩa loại này không thể được hiểu nên sự chuyển đổi tánh là điều được mong muốn. Khi đáng lẽ phải nói là ‘satipaṭṭhānaṃ dhammo, cittaṃ dhammo, cittāni dhammā’ thì đã được nói là ‘satipaṭṭhāno dhammo, citto dhammo, cittā dhammā’ v.v... do sự chuyển đổi tánh.” Điều ấy không đúng, vì trong các trường hợp như là “citto gahapatī” v.v... và cả trong các trường hợp như là “satipaṭṭhāno dhammo” v.v..., các từ citta, satipaṭṭhāna v.v... luôn được mong muốn là nam tánh tùy thuộc vào các từ gahapati, dhamma v.v...

ตถา [Pg.303] หิ เอกนฺตนปุํสกลิงฺโคปิ ปุญฺญสทฺโท อภิสงฺขาราเปกฺขนวเสน ‘‘ปุญฺโญ อภิสงฺขาโร’’ติ ปุลฺลิงฺโค ชาโต, ตถา เอกนฺตนปุํสกลิงฺคาปิ ปทุม มงฺคลสทฺทาทโย อญฺญสฺสตฺถสฺสาเปกฺขนวเสน ‘‘ปทุโม ภควา, ปทุมา เทวี, มงฺคโล ภควา, มงฺคลา อิตฺถี’’ติ จ ปุมิตฺถิลิงฺคา ชาตา. เอกนฺตปุลฺลิงฺคาปิ หตฺถิวิเสสวาจกา กาลาวก คงฺเคยฺยสทฺทาทโย กุลาเปกฺขนวเสน ‘‘กาลาวกญฺจ คงฺเคยฺย’’นฺติอาทินา นปุํสกลิงฺคา ชาตา. ตทเปกฺขนวเสน หิ อฏฺฐกถายํ ‘‘กาลาวโก จ คงฺเคยฺโย’’ติอาทิ ปุลฺลิงฺคนิทฺเทโส ทิสฺสติ. เอวํ ตํตทตฺถานมเปกฺขนวเสน ตํตํปกติลิงฺคํ นาเสตฺวา อปรํ ลิงฺคํ ปติฏฺฐาเปตฺวา นิทฺเทโส ทิสฺสติ, น จ ตานิ สพฺพานิปิ ลิงฺคานิ ตทฺธิตวเสน อญฺญลิงฺคานิ ชาตานิ, อถ โข คหปติธมฺมาทีนํ อเปกฺขนวเสเนว อญฺญลิงฺคานิ ชาตานิ, ตสฺมา ‘‘เปตานิ โภติ ปุตฺตานิ, ขาทมานา ตุวํ ปุเร. สิวิปุตฺตานิ จวฺหย. เอวํ ธมฺมานิ สุตฺวาน, วิปฺปสีทนฺติ ปณฺฑิตา’’ติอาทีสุเยว ลิงฺควิปลฺลาโส อิจฺฉิตพฺโพ อนญฺญาเปกฺขกตฺตา วุตฺตธมฺมสทฺทาทีนํ, น ปน ‘‘จิตฺโต คหปติ, จิตฺตา อิตฺถี, สติปฏฺฐาโน ธมฺโม, จิตฺโต ธมฺโม, จิตฺตา ธมฺมา’’ติอาทีสุ จิตฺตสทฺทาทีนํ วิปลฺลาโส อิจฺฉิตพฺโพ คหปติ ธมฺมาทีนํ อเปกฺขกตฺตา เตสนฺติ นิฏฺฐเมตฺถาวคนฺตพฺพํ, อิทญฺจ เอกจฺจานํ สมฺโมหฏฺฐานํ, ตสฺมา สทฺธมฺมฏฺฐิติยา อยํ นีติ สทฺธาสมฺปนฺเนหิ กุลปุตฺเตหิ สาธุกํ มนสิ กาตพฺพา.

Thật vậy, từ puñña vốn là đơn thuần trung tánh, do tùy thuộc vào (từ) abhisaṅkhāra nên đã trở thành nam tánh trong câu “puñño abhisaṅkhāro”. Tương tự, các từ paduma, maṅgala v.v... vốn là đơn thuần trung tánh, do tùy thuộc vào ý nghĩa của từ khác nên đã trở thành nam tánh và nữ tánh trong các câu “padumo bhagavā, padumā devī, maṅgalo bhagavā, maṅgalā itthī”. Các từ kālāvaka, gaṅgeyya v.v... là tên gọi của loài voi đặc biệt, vốn là đơn thuần nam tánh, do tùy thuộc vào (từ) kula (dòng dõi) nên đã trở thành trung tánh trong câu “kālāvakañca gaṅgeyyaṃ” v.v... Thật vậy, do tùy thuộc vào điều đó, trong Chú giải đã thấy sự trình bày theo nam tánh là “kālāvako ca gaṅgeyyo” v.v... Như vậy, do tùy thuộc vào ý nghĩa của từ này từ kia, người ta thấy sự trình bày bằng cách hủy bỏ tánh tự nhiên của từ này từ kia rồi thiết lập một tánh khác. Và không phải tất cả các tánh ấy đều trở thành tánh khác do bởi các tiếp vị ngữ, mà đúng hơn là chúng trở thành tánh khác chỉ do bởi sự tùy thuộc vào các từ gahapati, dhamma v.v... Do đó, sự chuyển đổi tánh chỉ nên được chấp nhận trong các trường hợp như “petāni bhoti puttāni, khādamānā tuvaṃ pure. Siviputtāni cavhaya. Evaṃ dhammāni sutvāna, vippasīdanti paṇḍitā” v.v... vì các từ dhamma v.v... đã được nói đến không tùy thuộc vào từ nào khác. Trái lại, sự chuyển đổi của các từ citta v.v... trong các trường hợp như “citto gahapati, cittā itthī, satipaṭṭhāno dhammo, citto dhammo, cittā dhammā” v.v... không nên được chấp nhận, vì chúng tùy thuộc vào các từ gahapati, dhamma v.v... Đây là điều cần được kết luận ở đây. Và đây là chỗ mê lầm của một số người. Do đó, vì sự vững bền của Chánh pháp, nguyên tắc này cần được các thiện gia nam tử có đức tin ghi nhớ kỹ trong tâm.

พทรติตฺถวิหารวาสี อาจริยธมฺมปาโล ปน ‘‘อปริมาณา ปทา อปริมาณา อกฺขรา อปริมาณา พฺยญฺชนาติ ปาฬิปฺปเทเส [Pg.304] ‘ปทา อกฺขรา พฺยญฺชนา’ติ ลิงฺควิปลฺลาโส กโตติ ทฏฺฐพฺพ’’นฺติ อาห. เอตฺถาปิ มยํ ‘‘ปทา’’ติ อิทํ ‘‘อินฺทฺริยา รูปา’’ติอาทีนิ วิย นปุํสกลิงฺคเมวาติ วทาม โอการนฺตวเสน ปฐเมกวจนนฺตภาวาภาวโต, อิตรทฺวยํ ปน นปุํสกลิงฺคนฺติปิ ปุลฺลิงฺคนฺติปิ คเหตพฺพํ นิคฺคหีตนฺโตการนฺตวเสน ปฐเมกวจนนฺตภาวสฺสูปลพฺภนโต. ตถา หิ ‘‘ปุตฺตานิ ลตานิ ปพฺพตานิ ธมฺมานี’’ติอาทีนํเยว ลิงฺควิปลฺลาสานิ อิจฺฉิตพฺพานิ นิคฺคหีตนฺตวเสน ปฐเมกวจนนฺตตาย อนุปลทฺธิโต, เตสญฺโจการนฺตาการนฺตวเสน ปฐเมกวจนนฺตตาทสฺสนโต. ‘‘ชราธมฺมํ มา ชีรี’’ติ อิทํ ปน อญฺญปทตฺถวเสน นปุํสกํ ชาตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

Còn Trưởng lão Dhammapāla, trú tại tu viện Badaratittha, đã nói rằng: “Trong đoạn Pāḷi ‘aparimāṇā padā aparimāṇā akkharā aparimāṇā byañjanā’ (vô lượng câu, vô lượng chữ, vô lượng phụ âm), cần phải hiểu rằng sự chuyển đổi tánh đã được thực hiện đối với ‘padā akkharā byañjanā’”. Ở đây, chúng tôi cũng nói rằng từ “padā” này chính là trung tánh, giống như các từ “indriyā, rūpā” v.v..., vì không có dạng số ít cách một kết thúc bằng ‘o’. Nhưng hai từ còn lại (tức akkharā, byañjanā) có thể được xem là trung tánh hoặc nam tánh, vì có thể tìm thấy dạng số ít cách một kết thúc bằng ‘ṃ’ hoặc ‘o’. Thật vậy, sự chuyển đổi tánh chỉ nên được chấp nhận đối với các từ như “puttāni, latāni, pabbatāni, dhammānī” v.v..., vì không tìm thấy dạng số ít cách một của chúng kết thúc bằng ‘ṃ’, và vì dạng số ít cách một của chúng được thấy kết thúc bằng ‘o’ hoặc ‘ā’. Còn câu “Jarādhammaṃ mā jīrī” (ngươi có bản chất già, chớ có già đi) thì cần hiểu rằng nó đã trở thành trung tánh do ý nghĩa của một từ khác.

ภูตํ, ภูตานิ, ภูตา. ภูตํ, ภูตานิ, ภูเต. ภูเตน, ภูเตหิ, ภูเตภิ. ภูตสฺส, ภูตานํ. ภูตา, ภูตสฺมา, ภูตมฺหา, ภูเตหิ, ภูเตภิ. ภูตสฺส, ภูตานํ. ภูเต, ภูตสฺมึ, ภูตมฺหิ, ภูเตสุ. โภ ภูต, ภวนฺโต ภูตานิ, ภวนฺโต ภูตา. เอวํ จิตฺตนเยน นามิกปทมาลา ภวติ.

Bhūtaṃ, bhūtāni, bhūtā. Bhūtaṃ, bhūtāni, bhūte. Bhūtena, bhūtehi, bhūtebhi. Bhūtassa, bhūtānaṃ. Bhūtā, bhūtasmā, bhūtamhā, bhūtehi, bhūtebhi. Bhūtassa, bhūtānaṃ. Bhūte, bhūtasmiṃ, bhūtamhi, bhūtesu. Này bhūta, hỡi các bhūtāni, hỡi các bhūtā. Như vậy, bảng biến cách của danh từ (này) theo mẫu citta.

อิมินา นเยน ‘‘มหาภูตํ ภวิตฺตํ ภูนํ ภวน’’มิจฺจาทีนํ ภูธาตุมยานํ นิคฺคหีตนฺตปทานํ อญฺเญสญฺจ ‘‘วตฺต’’มิจฺจาทีนํ นิคฺคหีตนฺตปทานํ นามิกปทมาลา เวทิตพฺพา.

Theo phương pháp này, cần phải biết bảng biến cách của các từ kết thúc bằng niggahita được tạo từ căn bhū như “mahābhūtaṃ, bhavittaṃ, bhūnaṃ, bhavanaṃ” v.v... và của các từ kết thúc bằng niggahita khác như “vattaṃ” v.v...

วตฺตํ รูปํ โสตํ ฆานํ, ทุกฺขํ ปุปฺผํ ฌานํ ญาณํ;

ทานํ สีลํ ปุญฺญํ ปาปํ, วชฺชํ สจฺจํ ยานํ ฉตฺตํ.

Vattaṃ (bổn phận), rūpaṃ (sắc), sotaṃ (tai), ghānaṃ (mũi); dukkhaṃ (khổ), pupphaṃ (hoa), jhānaṃ (thiền), ñāṇaṃ (trí); Dānaṃ (thí), sīlaṃ (giới), puññaṃ (phước), pāpaṃ (tội); vajjaṃ (lỗi), saccaṃ (sự thật), yānaṃ (xe), chattaṃ (lọng).

สกฏํ กนกํ ตครํ นครํ, ตรณํ จรณํ ธรณํ มรณํ;

นยนํ วทนํ กรณํ ลวนํ, วสนํ ปวนํ ภวนํ คคนํ.

Sakaṭaṃ (xe bò), kanakaṃ (vàng), tagaraṃ (trầm hương), nagaraṃ (thành phố); taraṇaṃ (sự vượt qua), caraṇaṃ (sự thực hành), dharaṇaṃ (sự mang), maraṇaṃ (sự chết); Nayanaṃ (mắt), vadanaṃ (mặt), karaṇaṃ (sự làm), lavanaṃ (sự gặt); vasanaṃ (sự ở), pavanaṃ (gió), bhavanaṃ (sự hiện hữu), gaganaṃ (bầu trời).

อมตํ ปุฬินํ มาลํ, อาสนํ สวนํ มุขํ;

ปทุมํ อุปฺปลํ วสฺสํ, โลจนํ สาธนํ สุขํ.

Amataṃ (bất tử), puḷinaṃ (cát), mālaṃ (vòng hoa); āsanaṃ (chỗ ngồi), savanaṃ (sự nghe), mukhaṃ (miệng); Padumaṃ (sen hồng), uppalaṃ (sen xanh), vassaṃ (mưa); locanaṃ (mắt), sādhanaṃ (phương tiện), sukhaṃ (lạc).

ตาณํ [Pg.305] มูลํ ธนํ กูลํ, มงฺคลํ นฬินํ ผลํ;

หิรญฺญํ อมฺพุชํ ธญฺญํ, ชาลํ ลิงฺคํ ปทํ ชลํ.

Tāṇaṃ (sự bảo hộ), mūlaṃ (gốc rễ), dhanaṃ (tài sản), kūlaṃ (bờ); maṅgalaṃ (điềm lành), naḷinaṃ (hoa sen), phalaṃ (quả); Hiraññaṃ (vàng), ambujaṃ (hoa sen), dhaññaṃ (ngũ cốc); jālaṃ (lưới), liṅgaṃ (tánh), padaṃ (câu), jalaṃ (nước).

องฺคํ ปณฺณํ สุสานํ สํ, อาวุธํ หทยํ วนํ;

โสปานํ จีวรํ ปาณํ, อลาตํ อินฺทฺริยํ กุลํ.

Aṅgaṃ (chi phần), paṇṇaṃ (lá), susānaṃ (nghĩa địa), saṃ (?); āvudhaṃ (vũ khí), hadayaṃ (tim), vanaṃ (rừng); Sopānaṃ (cầu thang), cīvaraṃ (y), pāṇaṃ (hơi thở); alātaṃ (khúc củi cháy), indriyaṃ (căn), kulaṃ (dòng họ).

โลหํ กณํ พลํ ปีฐํ, อณฺฑํ อารมฺมณํ ปุรํ;

อรญฺญํ ตีรมสฺสตฺถ-มิจฺจาทีนิ สมุทฺธเร.

Lohaṃ (kim loại), kaṇaṃ (cám), balaṃ (lực), pīṭhaṃ (ghế); aṇḍaṃ (trứng), ārammaṇaṃ (đối tượng), puraṃ (thành); Araññaṃ (khu rừng), tīraṃ (bờ), assatthaṃ (cây bồ đề); v.v... nên được nêu ra.

อิมานิ จิตฺตสทฺเทน สพฺพถาปิ สทิสานิ, อิมานิ ปน วิสทิสานิ. เสยฺยถิทํ –

Những từ này hoàn toàn tương tự với từ citta, nhưng những từ sau đây thì không tương tự. Cụ thể là –

‘‘จมฺมํ เวสฺม’’นฺติอาทีนิ, เอกธาเยว ภิชฺชเร;

‘‘กมฺมํ ถามํ คุณว’’นฺติ-อาทีนิ ตุ อเนกธา.

Các từ như “Cammaṃ, vesmaṃ” v.v... chỉ được biến cách theo một cách; còn các từ như “Kammaṃ, thāmaṃ, guṇavaṃ” v.v... thì theo nhiều cách.

กถํ?

Như thế nào?

จมฺเม, จมฺมสฺมึ, จมฺมมฺหิ, จมฺมนิ, เวสฺเม, เวสฺมสฺมึ, เวสฺมมฺหิ, เวสฺมนิ, ฆมฺเม, ฆมฺมสฺมึ, ฆมฺมมฺหิ, ฆมฺมนิ. เอวํ อญฺญานิปิ โยเชตพฺพานิ.

Camme, cammasmiṃ, cammamhi, cammani; vesme, vesmasmiṃ, vesmamhi, vesmani; ghamme, ghammasmiṃ, ghammamhi, ghammani. Các từ khác cũng nên được áp dụng như vậy.

กมฺมํ, กมฺมานิ, กมฺมา. กมฺมํ, กมฺมานิ, กมฺเม. กมฺเมน, กมฺมุนา, กมฺมนา, กมฺเมหิ, กมฺเมภิ. กมฺมสฺส, กมฺมุโน, กมฺมานํ. กมฺมสฺมา, กมฺมมฺหา, กมฺมุนา, กมฺเมหิ, กมฺเมภิ. กมฺมสฺส, กมฺมุโน, กมฺมานํ. กมฺเม, กมฺมสฺมึ, กมฺมมฺหิ, กมฺมนิ, กมฺเมสุ. โภ กมฺม, ภวนฺโต กมฺมานิ, ภวนฺโต กมฺมา.

Kammaṃ, kammāni, kammā. Kammaṃ, kammāni, kamme. Kammena, kammunā, kammanā, kammehi, kammebhi. Kammassa, kammuno, kammānaṃ. Kammasmā, kammamhā, kammunā, kammehi, kammebhi. Kammassa, kammuno, kammānaṃ. Kamme, kammasmiṃ, kammamhi, kammani, kammesu. Này kamma, hỡi các kammāni, hỡi các kammā.

ถามสทฺทสฺส ปน ตติเยกวจนฏฺฐานาทีสุ ‘‘ถาเมน, ถามุนา, ถามสฺส, ถามุโน’’ติ จ, ‘‘ถามา, ถามสฺมา, ถามมฺหา, ถามุนา’’ติ จ โยเชตพฺพํ.

Còn đối với từ thāma, ở vị trí số ít cách ba v.v..., nên được áp dụng là “thāmena, thāmunā”, và “thāmassa, thāmuno”, và “thāmā, thāmasmā, thāmamhā, thāmunā”.

วนฺตุ มนฺตุ อิมนฺตุปจฺจยวตํ ปน นิคฺคหีตนฺตสทฺทานํ ‘‘คุณวํ จิตฺตํ, รุจิมํ ปุปฺผํ, ปาปิมํ กุลํ’’ อิจฺจาทิปโยควเสน –

Còn đối với các từ kết thúc bằng niggahita có các tiếp vị ngữ -vantu, -mantu, -imantu, theo cách dùng như “guṇavaṃ cittaṃ, rucimaṃ pupphaṃ, pāpimaṃ kulaṃ” v.v... –

คุณวํ[Pg.306], คุณวนฺตานิ, คุณวนฺตา, คุณวนฺติ. คุณวนฺตํ, คุณวนฺตานิ, คุณวนฺเต คุณวนฺติ. คุณวตา, คุณวนฺเตน, คุณวนฺเตหิ, คุณวนฺเตภิ. คุณวโต, คุณวนฺตสฺส, คุณวตํ, คุณวนฺตานํ. คุณวตา, คุณวนฺตา, คุณวนฺตสฺมา, คุณวนฺตมฺหา, คุณวนฺเตหิ, คุณวนฺเตภิ. คุณวโต, คุณวนฺตสฺส, คุณวตํ, คุณวนฺตานํ. คุณวติ, คุณวนฺเต, คุณวนฺตสฺมึ, คุณวนฺตมฺหิ, คุณวนฺเตสุ. โภ คุณว, ภวนฺโต คุณวนฺตานิ, คุณวนฺติ.

Guṇavaṃ, guṇavantāni, guṇavantā, guṇavanti. Guṇavantaṃ, guṇavantāni, guṇavante guṇavanti. Guṇavatā, guṇavantena, guṇavantehi, guṇavantebhi. Guṇavato, guṇavantassa, guṇavataṃ, guṇavantānaṃ. Guṇavatā, guṇavantā, guṇavantasmā, guṇavantamhā, guṇavantehi, guṇavantebhi. Guṇavato, guṇavantassa, guṇavataṃ, guṇavantānaṃ. Guṇavati, guṇavante, guṇavantasmiṃ, guṇavantamhi, guṇavantesu. Bho guṇava, bhavanto guṇavantāni, guṇavanti.

เอวํ ‘‘รุจิมํ, รุจิมนฺตานิ, รุจิม’’นฺติอิจฺจาทินา, ‘‘ปาปิมํ, ปาปิมนฺตานิ, ปาปิม’’นฺติ อิจฺจาทินา จ โยเชตพฺพํ. อปิเจตฺถ ‘‘คุณวํ พลวํ ยสวํ สติมํ คติมํ’’อิจฺจาทินา ปโยคา วิตฺถาเรตพฺพา.

Tương tự, nên được áp dụng với các từ như “rucimaṃ, rucimantāni, rucima” v.v..., và với các từ như “pāpimaṃ, pāpimantāni, pāpima” v.v... Hơn nữa, ở đây các cách dùng nên được mở rộng với các từ như “guṇavaṃ balavaṃ yasavaṃ satimaṃ gatimaṃ” v.v...

กโรนฺตสทฺทสฺส ‘‘กโรนฺตํ จิตฺตํ, กโรนฺตํ กุล’’นฺติ ปโยควเสน –

Đối với (từ) karonta, theo cách dùng “karontaṃ cittaṃ, karontaṃ kula” –

กโรนฺตํ, กโรนฺตานิ, กโรนฺตา, กโรนฺติ. กโรนฺตํ, กโรนฺตานิ, กโรนฺเต, กโรนฺติ. กโรตา, กโรนฺเตน, กโรนฺเตหิ, กโรนฺเตภิ. กโรโต, กรโต, กโรนฺตสฺส, กโรนฺตานํ, กโรตํ. กโรตา, กโรนฺตา, กโรนฺตสฺมา, กโรนฺตมฺหา, กโรนฺเตหิ, กโรนฺเตภิ. กโรโต, กรโต, กโรนฺตสฺส, กโรนฺตานํ, กโรตํ. กโรติ, กโรนฺเต, กโรนฺตสฺมึ, กโรนฺตมฺหิ, กโรนฺเตสุ. โภ กโรนฺต, ภวนฺโต, กโรนฺตานิ, กโรนฺตา, กโรนฺตีติ โยเชตพฺพํ.

Karontaṃ, karontāni, karontā, karonti. Karontaṃ, karontāni, karonte, karonti. Karotā, karontena, karontehi, karontebhi. Karoto, karato, karontassa, karontānaṃ, karotaṃ. Karotā, karontā, karontasmā, karontamhā, karontehi, karontebhi. Karoto, karato, karontassa, karontānaṃ, karotaṃ. Karoti, karonte, karontasmiṃ, karontamhi, karontesu. Bho karonta, bhavanto, karontāni, karontā, karonti, nên được áp dụng như vậy.

คจฺฉนฺตสทฺทสฺส ตุ ‘‘คจฺฉนฺตํ จิตฺตํ, คจฺฉนฺตํ กุล’’นฺติ ปโยควเสน –

Còn đối với (từ) gacchanta, theo cách dùng “gacchantaṃ cittaṃ, gacchantaṃ kula” –

คจฺฉนฺตํ, คจฺฉนฺตานิ, คจฺฉนฺตา. คจฺฉนฺตํ, คจฺฉนฺตานิ, คจฺฉนฺเต. คจฺฉตา, คจฺฉนฺเตน, คจฺฉนฺเตหิ, คจฺฉนฺเตภิ. คจฺฉโต, คจฺฉนฺตสฺส, คจฺฉนฺตานํ, คจฺฉตํ. คจฺฉตา, คจฺฉนฺตา, คจฺฉนฺตสฺมา, คจฺฉนฺตมฺหา, คจฺฉนฺเตหิ[Pg.307], คจฺฉนฺเตภิ. คจฺฉโต, คจฺฉนฺตสฺส, คจฺฉนฺตานํ, คจฺฉตํ. คจฺฉติ, คจฺฉนฺเต, คจฺฉนฺตสฺมึ, คจฺฉนฺตมฺหิ, คจฺฉนฺเตสุ. โภ คจฺฉํ, โภ คจฺฉนฺตา, ภวนฺโต คจฺฉนฺตานิ, คจฺฉนฺตาติ โยเชตพฺพํ.

Gacchantaṃ, gacchantāni, gacchantā. Gacchantaṃ, gacchantāni, gacchante. Gacchatā, gacchantena, gacchantehi, gacchantebhi. Gacchato, gacchantassa, gacchantānaṃ, gacchataṃ. Gacchatā, gacchantā, gacchantasmā, gacchantamhā, gacchantehi, gacchantebhi. Gacchato, gacchantassa, gacchantānaṃ, gacchataṃ. Gacchati, gacchante, gacchantasmiṃ, gacchantamhi, gacchantesu. Bho gacchaṃ, bho gacchantā, bhavanto gacchantāni, gacchantā, nên được áp dụng như vậy.

เอวํ ‘‘จรนฺตํ ททนฺตํ ติฏฺฐนฺตํ จินฺตยนฺต’’นฺติอาทีสุปิ นามิกปทมาลา โยเชตพฺพา.

Tương tự, chuỗi biến cách danh từ cũng nên được áp dụng cho các từ như “carantaṃ dadantaṃ tiṭṭhantaṃ cintayantaṃ” v.v...

มหนฺตสทฺทสฺส ปน โกจิ เภโท, ตถา หิ ‘‘พาราณสิรชฺชํ นาม มหา’’ติ เอวํ ‘‘มหา’’อิติ นปุํสกปโยคทสฺสนโต ‘‘มหนฺตํ, มหา, มหนฺตานิ, มหนฺตา. มหนฺตํ, มหนฺตานิ, มหนฺเต. มหตา’’ติ กโม เวทิตพฺโพ. สพฺพาเนตานิ จิตฺตสทฺเทน วิสทิสานิ.

Tuy nhiên, đối với từ mahanta có một vài khác biệt, bởi vì từ việc thấy được cách dùng trung tánh “mahā” như trong câu “bārāṇasirajjaṃ nāma mahā”, thứ tự (biến cách) nên được hiểu là: “mahantaṃ, mahā, mahantāni, mahantā. Mahantaṃ, mahantāni, mahante. Mahatā”. Tất cả những (từ) này đều không giống với từ citta.

สวินิจฺฉโยยํ นิคฺคหีตนฺตนปุํสกลิงฺคานํ ปกติรูปสฺส นามิกปทมาลาวิภาโค.

Đây là sự phân chia chuỗi biến cách danh từ của dạng thức cơ bản của các từ trung tánh tận cùng bằng niggahīta, cùng với sự phân tích chi tiết.

อวณฺณุการนฺตตาปกติกํ นิคฺคหีตนฺตํ

Trung tánh tận cùng bằng niggahīta có gốc từ không phải là mẫu tự a và u.

นปุํสกลิงฺคํ นิฏฺฐิตํ.

(Chương về) trung tánh đã kết thúc.

อิทานิ ตสฺสีลตฺถสฺส กตรสฺสสฺส อตฺถวิภาวิ อิจฺเจตสฺส สทฺทสฺส นามิกปทมาลํ วกฺขาม ปุพฺพาจริยมตํ ปุเรจรํ กตฺวา –

Bây giờ, chúng tôi sẽ trình bày chuỗi biến cách danh từ của từ “atthavibhāvi” này, theo như quan điểm của các vị thầy đời trước –

อฏฺฐิ, อฏฺฐี, อฏฺฐีนิ. อฏฺฐึ, อฏฺฐี, อฏฺฐีนิ. อฏฺฐินา, อฏฺฐีหิ, อฏฺฐีภิ. อฏฺฐิสฺส, อฏฺฐิโน, อฏฺฐีนํ. อฏฺฐินา, อฏฺฐีหิ, อฏฺฐีภิ. อฏฺฐิสฺส, อฏฺฐิโน, อฏฺฐีนํ. อฏฺฐิสฺมึ, อฏฺฐิมฺหิ, อฏฺฐีสุ. โภ อฏฺฐิ, ภวนฺโต อฏฺฐี, ภวนฺโต อฏฺฐีนิ. ยมกมหาเถรมตํ.

Aṭṭhi, aṭṭhī, aṭṭhīni. Aṭṭhiṃ, aṭṭhī, aṭṭhīni. Aṭṭhinā, aṭṭhīhi, aṭṭhībhi. Aṭṭhissa, aṭṭhino, aṭṭhīnaṃ. Aṭṭhinā, aṭṭhīhi, aṭṭhībhi. Aṭṭhissa, aṭṭhino, aṭṭhīnaṃ. Aṭṭhismiṃ, aṭṭhimhi, aṭṭhīsu. Bho aṭṭhi, bhavanto aṭṭhī, bhavanto aṭṭhīni. (Đây là) theo quan điểm của Đại trưởng lão Yamaka.

กิญฺจาเปตฺถ นิสฺสกฺกวจนฏฺฐาเน ‘‘อฏฺฐิสฺมา, อฏฺฐิมฺหา’’ติ ปทานิ อนาคตานิ, ตถาปิ ตตฺถ ตตฺถ ตํสทิสปฺปโยคทสฺสนา คเหตพฺพานิ. ยถา ปน อฏฺฐิสทฺทสฺส, เอวํ ‘‘สตฺถิ ทธิ วาริ อกฺขิ อจฺฉิ’’อิจฺจาทีนมฺปิ รูปานิ ภวนฺติ.

Mặc dù ở đây, trong xuất xứ cách, các dạng “aṭṭhismā, aṭṭhimhā” không được nêu ra, tuy nhiên chúng nên được hiểu (là có) do thấy được cách dùng tương tự ở nhiều nơi. Hơn nữa, các dạng của những từ như “satthi, dadhi, vāri, akkhi, acchi” v.v... cũng giống như của từ aṭṭhi.

อตฺถวิภาวิ[Pg.308], อตฺถวิภาวี, อตฺถวิภาวีนิ. อตฺถวิภาวึ, อตฺถวิภาวี, อตฺถวิภาวีนิ. อตฺถวิภาวินา, อตฺถวิภาวีหิ, อตฺถวิภาวีภิ. อตฺถวิภาวิสฺส, อตฺถวิภาวิโน, อตฺถวิภาวีนํ. อตฺถวิภาวินา, อตฺถวิภาวิสฺมา อตฺถวิภาวิมฺหา, อตฺถวิภาวีหิ, อตฺถวิภาวีภิ. อตฺถวิภาวิสฺส, อตฺถวิภาวิโน, อตฺถวิภาวีนํ. อตฺถวิภาวิสฺมึ, อตฺถวิภาวิมฺหิ, อตฺถวิภาวีสุ. โภ อตฺถวิภาวิ, ภวนฺโต อตฺถวิภาวี, ภวนฺโต อตฺถวิภาวีนิ.

Atthavibhāvi, atthavibhāvī, atthavibhāvīni. Atthavibhāviṃ, atthavibhāvī, atthavibhāvīni. Atthavibhāvinā, atthavibhāvīhi, atthavibhāvībhi. Atthavibhāvissa, atthavibhāvino, atthavibhāvīnaṃ. Atthavibhāvinā, atthavibhāvismā atthavibhāvimhā, atthavibhāvīhi, atthavibhāvībhi. Atthavibhāvissa, atthavibhāvino, atthavibhāvīnaṃ. Atthavibhāvismiṃ, atthavibhāvimhi, atthavibhāvīsu. Bho atthavibhāvi, bhavanto atthavibhāvī, bhavanto atthavibhāvīni.

เอวํ ‘‘ธมฺมวิภาวิ, จิตฺตานุปริวตฺติ, สุขการิ’’อิจฺจาทีนิปิ. ตตฺถ อฏฺฐิ สตฺถิอาทีนิ ปธานลิงฺคานิ อนญฺญาเปกฺขกตฺตา, อตฺถวิภาวิ ธมฺมวิภาวิอาทีนิ อปฺปธานลิงฺคานิ อญฺญาเปกฺขกตฺตา.

Tương tự đối với các từ như “dhammavibhāvi, cittānuparivatti, sukhakāri” v.v... Trong đó, các từ aṭṭhi, satthi v.v... là các tánh chính (danh từ) vì không phụ thuộc vào từ khác; còn các từ atthavibhāvi, dhammavibhāvi v.v... là các tánh phụ (tính từ) vì phụ thuộc vào từ khác.

สวินิจฺฉโยยํ อิการนฺตนปุํสกลิงฺคานํ ปกติรูปสฺส นามิกปทมาลาวิภาโค.

Đây là sự phân chia chuỗi biến cách danh từ của dạng thức cơ bản của các từ trung tánh tận cùng bằng mẫu tự i, cùng với sự phân tích chi tiết.

อิวณฺณนฺตตาปกติกํ อิการนฺตนปุํสกลิงฺคํ นิฏฺฐิตํ.

(Chương về) trung tánh tận cùng bằng mẫu tự i, có dạng thức cơ bản tận cùng bằng mẫu tự i, đã kết thúc.

อิทานิ กตรสฺสสฺส โคตฺรภุ อิจฺเจตสฺส สทฺทสฺส นามิกปทมาลํ วกฺขาม ปุพฺพาจริยมตํ ปุเรจรํ กตฺวา –

Bây giờ, chúng tôi sẽ trình bày chuỗi biến cách danh từ của từ “gotrabhu” này, theo như quan điểm của các vị thầy đời trước –

อายุ, อายู, อายูนิ. อายุํ, อายู, อายูนิ. อายุนา, อายูหิ, อายูภิ. อายุสฺส, อายุโน, อายูนํ. อายุนา, อายูหิ, อายูภิ. อายุสฺส, อายุโน, อายูนํ. อายุสฺมึ, อายุมฺหิ, อายูสุ. โภ อายุ, ภวนฺโต อายู, ภวนฺโต อายูนิ. ยมกมหาเถรมตํ.

Āyu, āyū, āyūni. Āyuṃ, āyū, āyūni. Āyunā, āyūhi, āyūbhi. Āyussa, āyuno, āyūnaṃ. Āyunā, āyūhi, āyūbhi. Āyussa, āyuno, āyūnaṃ. Āyusmiṃ, āyumhi, āyūsu. Bho āyu, bhavanto āyū, bhavanto āyūni. (Đây là) theo quan điểm của Đại trưởng lão Yamaka.

กิญฺจาเปตฺถ นิสฺสกฺกวจนฏฺฐาเน ‘‘อายุสฺมา, อายุมฺหา’’ติ ปทานิ อนาคตานิ, ตถาปิ ตตฺถ ตตฺถ ตํสทิสปฺปโยคทสฺสนโต คเหตพฺพานิ. เอตฺถ จ อายุสทฺโท ปุํนปุํสกลิงฺโค ทฏฺฐพฺโพ. ตถา หิ ปาฬิยํ อฏฺฐกถาสุ จ ตสฺส ทฺวิลิงฺคตา [Pg.309] ทิสฺสติ. ‘‘ปุนรายุ จ เม ลทฺโธ, เอวํ ชานาหิ มาริส. อายุ จสฺสา ปริกฺขีโณ อโหสี’’ติอาทีสุ หิ อายุสทฺโท ปุลฺลิงฺโค, ตพฺพเสน ‘‘อายุ, อายู, อายโว’’ติอาทินา ภิกฺขุนเยน ยถาสมฺภวํ นามิกปทมาลา โยเชตพฺพา. ‘‘อคฺคํ อายุ จ วณฺโณ จ. กิตฺตกํ ปนสฺส อายู’’ติอาทีสุ ปน นปุํสกลิงฺโค, ตพฺพเสน ‘‘อายุ, อายู, อายูนี’’ติ โยชิตา.

Vả lại, ở đây trong trường hợp của từ nissakkavacana (hô cách), các từ “āyusmā, āyumhā” không được đề cập đến; tuy nhiên, chúng nên được hiểu do sự xuất hiện của các cách dùng tương tự ở những nơi khác. Và ở đây, từ āyu nên được xem là thuộc nam tính và trung tính. Thật vậy, trong Pāli và trong các Chú giải, tính hai giới của nó được thấy rõ. Trong các câu như: “Punarāyu ca me laddho, evaṃ jānāhi mārisa. Āyu cassā parikkhīṇo ahosī” (Và tuổi thọ của tôi đã được phục hồi, hãy biết như vậy, này bạn. Và tuổi thọ của vị ấy đã cạn kiệt), từ āyu là nam tính; dựa vào đó, biến cách danh từ nên được hình thành theo cách của từ bhikkhu như “āyu, āyū, āyavo” tùy theo trường hợp. Nhưng trong các câu như: “Aggaṃ āyu ca vaṇṇo ca. Kittakaṃ panassa āyū” (Tuổi thọ và sắc đẹp là tối thượng. Tuổi thọ của vị ấy là bao nhiêu?), nó là trung tính; dựa vào đó, nó được hình thành là “āyu, āyū, āyūnī”.

โคตฺรภุ, โคตฺรภู, โคตฺรภูนิ. โคตฺรภุํ, โคตฺรภู, โคตฺรภูนิ. โคตฺรภุนา, โคตฺรภูหิ, โคตฺรภูภิ. โคตฺรภุสฺส, โคตฺรภุโน, โคตฺรภูนํ. โคตฺรภุนา, โคตฺรภุสฺมา, โคตฺรภุมฺหา, โคตฺรภูหิ, โคตฺรภูภิ. โคตฺรภุสฺส, โคตฺรภุโน, โคตฺรภูนํ. โคตฺรภุสฺมึ, โคตฺรภุมฺหิ, โคตฺรภูสุ. โภ โคตฺรภุ, ภวนฺโต โคตฺรภู, ภวนฺโต โคตฺรภูนิ. โภ โคตฺรภู, โภ โคตฺรภูนิ, เอวํ พหุวจนํ วา. อยมมฺหากํ มตํ, เอวํ ‘‘จิตฺตสหภุ’’อิจฺจาทีนํ ภูธาตุมยานํ อุการนฺตสทฺทานํ อญฺเญสมฺปิ ตํสทิสานํ นามิกปทมาลา โยเชตพฺพา. ปุคฺคลวาจโก ปน อูการนฺโต โคตฺรภูสทฺโท ปุลฺลิงฺคปริยาปนฺนตฺตา สพฺพญฺญูนเย ปวิฏฺโฐ. ตตฺรญฺเญ สทฺทา นาม ‘‘จกฺขุ วสุ ธนุ ทารุ ติปุ มธุ สิงฺคุ หิงฺคุ จิตฺตคุ’’อิจฺจาทโย.

Gotrabhu, gotrabhū, gotrabhūni. Gotrabhuṃ, gotrabhū, gotrabhūni. Gotrabhunā, gotrabhūhi, gotrabhūbhi. Gotrabhussa, gotrabhuno, gotrabhūnaṃ. Gotrabhunā, gotrabhusmā, gotrabhumhā, gotrabhūhi, gotrabhūbhi. Gotrabhussa, gotrabhuno, gotrabhūnaṃ. Gotrabhusmiṃ, gotrabhumhi, gotrabhūsu. Này gotrabhu, các ngài gotrabhū, các ngài gotrabhūni. Này gotrabhū, này gotrabhūni, hoặc số nhiều như vậy. Đây là quan điểm của chúng tôi, tương tự như vậy, biến cách danh từ của các từ tận cùng bằng -u khác có nguồn gốc từ căn bhū như “cittasahabhu” và các từ tương tự khác nên được hình thành. Tuy nhiên, từ gotrabhū tận cùng bằng -ū, chỉ người, được bao gồm trong nhóm sabbaññū vì nó thuộc nam tính. Các từ khác ở đây là “cakkhu, vasu, dhanu, dāru, tipu, madhu, siṅgu, hiṅgu, cittagu” và các từ khác.

สวินิจฺฉโยยํ อุการนฺตนปุํสกลิงฺคานํ ปกติรูปสฺส นามิกปทมาลาวิภาโค.

Đây là sự phân tích biến cách danh từ của hình thức cơ bản của các danh từ trung tính tận cùng bằng -u, cùng với sự giải thích chi tiết.

อุวณฺโณการนฺตตาปกติกํ

Về các từ cơ bản tận cùng bằng nguyên âm U.

อุการนฺตนปุํสกลิงฺคํ นิฏฺฐิตํ.

(Phần) danh từ trung tính tận cùng bằng -u đã kết thúc.

เอวํ นิคฺคหีตนฺต อิการนฺต อุการนฺตวเสน ติวิธานิ นปุํสกลิงฺคานิ นิรวเสสโต คหิตาเนว โหนฺติ. เตสุ เกสญฺจิ [Pg.310] นิคฺคหีตนฺตานํ กฺวจิ ปจฺจตฺเตกวจนสฺส พหุวจนสฺส เอการาเทสวเสน เภโท ทิสฺสติ. เสยฺยถิทํ? ‘‘สุเข ทุกฺเข. เอกูนปญฺญาส อาชีวกสเต เอกูนปญฺญาส ปริพฺพาชกสเต’’อิจฺเจวมาทิ. นนุ โภ เอวํวิธานํ รูปานํ ปาฬิยํ ทสฺสนโต ‘‘เอการนฺตมฺปิ นปุํสกลิงฺคํ อตฺถี’’ติ วตฺตพฺพนฺติ? น วตฺตพฺพํ นิคฺคหีตนฺโตคธรูปวิเสสตฺตา เตสํ รูปานํ. อาเทสวเสน หิ สิทฺธตฺตา วิสุํ เอการนฺตํ นปุํสกลิงฺคํ นาม นตฺถิ. ตสฺมา นปุํสกลิงฺคานํ ยถาวุตฺตา ติวิธตาเยว คเหตพฺพาติ.

Như vậy, ba loại danh từ trung tính, tức là tận cùng bằng niggahīta, tận cùng bằng -i, và tận cùng bằng -u, đã được trình bày một cách đầy đủ. Trong số đó, đối với một số từ tận cùng bằng niggahīta, đôi khi có sự khác biệt được thấy qua việc thay thế bằng -e cho số ít và số nhiều. Ví dụ như: “Sukhe dukkhe. Ekūnapaññāsa ājīvakasate ekūnapaññāsa paribbājakasate” và các trường hợp tương tự. Thưa ngài, chẳng phải khi thấy những hình thức như vậy trong kinh điển Pāli, người ta nên nói rằng “cũng có danh từ trung tính tận cùng bằng -e” sao? Không nên nói như vậy, vì những hình thức đó là những trường hợp đặc biệt được bao gồm trong nhóm tận cùng bằng niggahīta. Vì chúng được hình thành thông qua sự thay thế, nên không có cái gọi là danh từ trung tính tận cùng bằng -e một cách riêng biệt. Do đó, nên chấp nhận rằng danh từ trung tính chỉ có ba loại như đã nêu.

นปุํสกานมิจฺเจวํ, ลิงฺคานํ นยสาลินี;

ปทมาลา วิภตฺตา เม, สาสนตฺถํ มเหสิโน.

Như thế này, biến cách đồ của các danh từ trung tính, vốn phong phú về phương pháp, đã được tôi phân tích vì lợi ích giáo pháp của bậc Đại Giác.

ยสฺเสสา ปคุณา สทฺท-นีติเรสา สุภาวิตา;

สาสเน กุลปุตฺตานํ, สรณํ โส ปรายณํ.

Người nào đã thực hành và thông thạo bộ Saddanīti này, vị ấy sẽ trở thành nơi nương tựa và là chỗ quy hướng cho các thiện gia nam tử trong giáo pháp.

อิติ นวงฺเค สาฏฺฐกเถ ปิฏกตฺตเย พฺยปฺปถคตีสุ วิญฺญูนํ

Như vậy, đối với các bậc trí trong các lối diễn đạt của tam tạng cùng với chú giải và chín chi phần giáo pháp,

โกสลฺลตฺถาย กเต สทฺทนีติปฺปกรเณ

trong bộ luận Saddanīti được soạn ra nhằm mục đích thành thạo,

นปุํสกลิงฺคานํ ปกติรูปสฺส นามิกปทมาลาวิภาโค

phần phân tích biến cách danh từ của hình thức cơ bản của các danh từ trung tính,

นวโม ปริจฺเฉโท.

là chương thứ chín.

๑๐. ลิงฺคตฺตยมิสฺสกนามิกปทมาลา

10. Biến cách danh từ hỗn hợp ba giới tính

อธิกูนกโต เจก-กฺขรโต จ อิโต ปรํ;

ตีณิ ลิงฺคานิ มิสฺเสตฺวา, ปทมาลมนากุลํ.

Sau đây, sau khi đã hòa trộn ba giới tính, tôi sẽ trình bày biến cách đồ một cách rõ ràng, từ các từ có nhiều hoặc ít âm tiết hơn và từ các từ đơn âm.

นานาสุขุมสงฺเกต-คเตสฺวตฺเถสุ วิญฺญุนํ;

คมฺภีรพุทฺธิจารตฺถํ, ปวกฺขามิ ยถาพลํ.

Tôi sẽ giảng giải theo khả năng của mình, nhằm mục đích rèn luyện trí tuệ sâu sắc cho các bậc trí trong những ý nghĩa đạt được thông qua các quy ước tinh tế khác nhau.

อิตฺถี ถี จ ปภา ภา จ, คิรา รา ปวนํ วนํ;

อุทกญฺจ ทกํ กญฺจ, วิตกฺโก อิติ จาทโย.

Itthī và thī, pabhā và bhā, girā và rā, pavanaṃ và vanaṃ; và udakaṃ, dakaṃ, và kaṃ, vitakko, và các từ khác.

ภู [Pg.311] ภูมิ เจว อรญฺญํ, อรญฺญานีติ จาทโย;

ปญฺญา ปญฺญาณํ ญาณญฺจ, อิจฺจาที จ ติธา สิยุํ.

Bhū và bhūmi, araññaṃ và araññānī, và các từ khác; paññā, paññāṇaṃ, và ñāṇaṃ, và các từ tương tự có thể thuộc ba loại.

โก วิ สา เจว ภา รา จ, ถี ธี กุ ภู ตเถว กํ;

ขํ โค โม มา จ สํ ยํ ตํ, กิมิจฺจาที จ เอกิกาติ.

Ko, vi, và sā, bhā và rā, thī, dhī, ku, bhū, cũng như kaṃ; khaṃ, go, mo, và mā, saṃ, yaṃ, taṃ, kiṃ, và các từ tương tự là các từ đơn âm.

อยํ ลิงฺคตฺตยมิสฺสโก นามิกปทมาลาอุทฺเทโส. ตตฺร อิตฺถี, อิตฺถี, อิตฺถิโย. อิตฺถึ…เป… โภติโย อิตฺถิโย.

Đây là phần đề cương về biến cách danh từ hỗn hợp ba giới tính. Trong đó: itthī, itthī, itthiyo. Itthiṃ… (vân vân)… bhotiyo itthiyo.

ถี ถี, ถิโย. ถึ, ถี, ถิโย. ถิยา, ถีหิ, ถีภิ. ถิยา, ถีนํ. ถิยา, ถีหิ, ถีภิ. ถิยา, ถีนํ. ถิยา, ถิยํ, ถีสุ. โภติ ถิ, โภติโย ถี, โภติโย ถิโย. เอตฺถ –

Thī, thī, thiyo. Thiṃ, thī, thiyo. Thiyā, thīhi, thībhi. Thiyā, thīnaṃ. Thiyā, thīhi, thībhi. Thiyā, thīnaṃ. Thiyā, thiyaṃ, thīsu. Này thi, các bà thī, các bà thiyo. Ở đây –

‘‘กุกฺกุฏา มณโย ทณฺฑา, ถิโย จ ปุญฺญลกฺขณา;

อุปฺปชฺชนฺติ อปาปสฺส, กตปุญฺญสฺส ชนฺตุโน;

ถิยา คุยฺหํ น สํเสยฺย;

ถีนํ ภาโว ทุราชาโน’’ติ

“Gà trống, ngọc báu, gậy gộc, và những người phụ nữ có tướng phước (thiyo ca puññalakkhaṇā); phát sanh cho người đã làm phước, không có ác nghiệp; không nên nói điều bí mật cho người phụ nữ (thiyā); bản chất của phụ nữ (thīnaṃ bhāvo) thật khó biết”

อาทีนิ นิทสฺสนปทานิ.

là những từ ví dụ.

ปภา, ปภา, ปภาโย. ปภํ…เป… โภติโย ปภาโย.

Pabhā, pabhā, pabhāyo. Pabhaṃ… (vân vân)… bhotiyo pabhāyo.

ภา, ภา, ภาโย. ภํ, ภา, ภาโย. ภาย, ภาหิ, ภาภิ. ภาย, ภานํ. ภาย, ภาหิ, ภาภิ. ภาย, ภานํ. ภาย, ภายํ, ภาสุ. โภติ เภ, โภติโย ภา, โภติโย ภาโย. เอตฺถ จ ‘‘ภากโร ภานุ’’อิจฺจาทีนิ นิทสฺสนปทานิ.

Bhā, bhā, bhāyo. Bhaṃ, bhā, bhāyo. Bhāya, bhāhi, bhābhi. Bhāya, bhānaṃ. Bhāya, bhāhi, bhābhi. Bhāya, bhānaṃ. Bhāya, bhāyaṃ, bhāsu. Này bhe, các bà bhā, các bà bhāyo. Và ở đây, “bhākaro, bhānu” và các từ tương tự là những từ ví dụ.

คิรา[Pg.312], คิรา, คิราโย. คิรํ…เป… โภติโย คิราโย. ‘‘วาจา คิรา พฺยปฺปโถ. เย โวหํ กิตฺตยิสฺสามิ, คิราหิ อนุปุพฺพโส’’ติ อิมานิ คิราสทฺทสฺส อิตฺถิลิงฺคภาเว นิทสฺสนปทานิ.

Girā, girā, girāyo. Giraṃ… (vân vân)… bhotiyo girāyo. “Vācā girā byappatho. Ye vohaṃ kittayissāmi, girāhi anupubbaso” – đây là những từ ví dụ cho thấy từ girā thuộc nữ tính.

สุวณฺณวาจโก ราสทฺโท ปุลฺลิงฺโค, อิธ ปน สทฺทวาจโก ราสทฺโท อิตฺถิลิงฺโค.

Từ rā có nghĩa là vàng thuộc nam tính, nhưng ở đây từ rā có nghĩa là âm thanh thuộc nữ tính.

รา, รา, ราโย. รํ, รา, ราโย. ราย, ราหิ, ราภิ. ราย, รานํ. ราย, ราหิ, ราภิ. ราย, รานํ. ราย, รายํ, ราสุ. โภติ เร, โภติโย รา, โภติโย ราโย.

Rā, rā, rāyo. Raṃ, rā, rāyo. Rāya, rāhi, rābhi. Rāya, rānaṃ. Rāya, rāhi, rābhi. Rāya, rānaṃ. Rāya, rāyaṃ, rāsu. Này re, các bà rā, các bà rāyo.

รา วุจฺจติ สทฺโท. อคฺคญฺญสุตฺตฏีกายญฺหิ ‘‘รา สทฺโท ติยติ ฉิชฺชติ เอตฺถาติ รตฺติ, สตฺตานํ สทฺทสฺส วูปสมกาโล’’ติ วุตฺตํ. ตสฺมา ราสทฺทสฺส สทฺทวาจกตฺเต ‘‘รตฺตี’’ติ ปทํ นิทสฺสนํ.

Rā được gọi là âm thanh. Quả vậy, trong Aggaññasuttaṭīkā đã nói rằng: “âm thanh rā bị cắt đứt ở đây, vì thế là ratti (ban đêm), là thời gian âm thanh của chúng sanh lắng dịu”. Do đó, khi từ rā có nghĩa là âm thanh, từ “rattī” là ví dụ.

ปวนํ, ปวนานิ, ปวนา. ปวนํ, ปวนานิ, ปวเน.

Pavanaṃ, pavanāni, pavanā. Pavanaṃ, pavanāni, pavane.

วนํ, วนานิ, วนา. วนํ, วนานิ, วเน. เสสํ สพฺพํ เนยฺยํ.

Vanaṃ, vanāni, vanā. Vanaṃ, vanāni, vane. Phần còn lại tất cả nên được suy ra tương tự.

ปวน วนสทฺทา กทาจิ สมานตฺถา กทาจิ ภินฺนตฺถา. เต หิ อรญฺญวาจกตฺเต สมานตฺถา ‘‘เต ธมฺเม ปริปูเรนฺโต, ปวนํ ปาวิสึ ตทา. สปุตฺโต ปาวิสึ วน’’นฺติอาทีสุ. ยถากฺกมํ ปน เต วายุตณฺหาวนวาจกตฺเต ภินฺนตฺถา ‘‘ปรมทุคฺคนฺธปวนวิจริเต. เฉตฺวา วนญฺจ วนถํ, นิพฺพนา โหถ ภิกฺขโว’’ติอาทีสุ.

Các từ pavana và vana đôi khi có cùng nghĩa, đôi khi có nghĩa khác nhau. Quả vậy, chúng có cùng nghĩa khi chỉ khu rừng, như trong các câu: “khi ấy, trong khi viên mãn các pháp ấy, tôi đã đi vào khu rừng (pavanaṃ). Cùng với con trai, tôi đã đi vào khu rừng (vanaṃ)”. Tuy nhiên, chúng lại có nghĩa khác nhau khi lần lượt chỉ gió và rừng ái dục, như trong các câu: “được thoảng qua bởi ngọn gió (pavana) cực kỳ hôi thối” và “Này các Tỳ khưu, hãy chặt bỏ khu rừng (ái dục) (vana) và bụi rậm (phiền não) (vanatha), hãy trở thành người không còn rừng (ái dục)”.

อุทกํ, อุทกานิ, อุทกา. อุทกํ, อุทกานิ, อุทเก.

Udakaṃ, udakāni, udakā. Udakaṃ, udakāni, udake.

ทกํ, ทกานิ, ทกา. ทกํ, ทกานิ, ทเก. เสสํ สพฺพํ เนยฺยํ.

Dakaṃ, dakāni, dakā. Dakaṃ, dakāni, dake. Phần còn lại tất cả nên được suy ra tương tự.

‘‘อมฺพปกฺกํ [Pg.313] ทกํ สีตํ. ถลชา ทกชา ปุปฺผา’’ติอาทีเนตฺถ นิทสฺสนปทานิ. ‘‘นีโลทํ วนมชฺฌโต. มโหทธิ. อุทพินฺทุนิปาเตน, อุทกุมฺโภปิ ปูรตี’’ติ ปาฬิปฺปเทเสสุ ปน สมาสนฺตคตนามตฺตา อุทสทฺเทเนว อุทกตฺโถ วุตฺโต ‘‘ริตฺตสฺสาท’’นฺติ วตฺตพฺพฏฺฐาเน ‘‘ริตฺตสฺส’’นฺติ สทฺเทน ริตฺตสฺสาทตฺโถ วิย. ปาฬิยญฺหิ เกวโล อุทสทฺโท น ทิฏฺฐปุพฺโพ. อตฺถิ เจ, สุฏฺฐุ มนสิ กาตพฺโพ.

Các câu như “Nước (dakaṃ) xoài chín mát lạnh”, “Các loài hoa sinh trên cạn và sinh trong nước (dakajā)” là những ví dụ ở đây. Tuy nhiên, trong các đoạn kinh Pāli như “Nước trong xanh (nīlodaṃ) từ giữa khu rừng”, “Đại dương (mahodadhi)”, “Bình nước (udakumbho) cũng được đổ đầy do sự rơi của giọt nước (udabindu)”, do là danh từ đứng cuối trong hợp thể từ, nghĩa của udaka được nói đến chỉ bằng từ uda, giống như nghĩa “vị rỗng không” được diễn tả bằng từ “rittassa” ở chỗ đáng lẽ phải nói là “rittassāda”. Quả vậy, trong kinh điển Pāli, từ uda đứng một mình chưa từng được thấy. Nếu có, cần phải ghi nhớ kỹ.

กํ, กานิ, กา. กํ, กานิ, เก. เกน, เกหิ, เกภิ. กสฺส, กานํ. กา, กสฺมา, กมฺหา, เกหิ, เกภิ. กสฺส, กานํ. เก, กสฺมึ, กมฺหิ, เกสุ. โภ ก, ภวนฺโต กา, ภวนฺโต กานิ. โภสทฺเทน วา พหุวจนํ โยเชตพฺพํ ‘‘โภ กานิ, โภ กา’’ติ.

Kaṃ, kāni, kā. Kaṃ, kāni, ke. Kena, kehi, kebhi. Kassa, kānaṃ. Kā, kasmā, kamhā, kehi, kebhi. Kassa, kānaṃ. Ke, kasmiṃ, kamhi, kesu. Này cái gì, này các ngài là những cái gì, này các ngài là những cái gì. Hoặc số nhiều nên được kết hợp với từ bho như “này các cái gì, này các cái gì”.

เอตฺถ กํ วุจฺจติ อุทกํ สีสํ สุขญฺจ. อตฺร ‘‘กนฺตาโร กนฺทโร เกวฏฺฏา เกสา กรุณา นาโก’’ติอาทีนิ ปโยคานิ เวทิตพฺพานิ. ตตฺร กนฺตาโรติ กํ วุจฺจติ อุทกํ, เตน ตริตพฺโพ อติกฺกมิตพฺโพติ กนฺตาโร, นิรุทกปฺปเทโส. โจรกนฺตารนฺติอาทีสุ ปน รูฬฺหิยา ทุคฺคมนฏฺฐาเนปิ กนฺตารสทฺโท ปวตฺตตีติ ทฏฺฐพฺพํ. กนฺทโรติ เอตฺถาปิ กํ วุจฺจติ อุทกํ, เตน ทาริโต ภินฺโนติ กนฺทโร. เกวฏฺฏาติอาทีสุ ปน เก อุทเก วตฺตนโต คหณตฺถํ ปวตฺตนโต เกวฏฺฏา. เก สีเส เสนฺติ อุปฺปชฺชนฺตีติ เกสา. กํ สุขํ รุนฺธตีติ กรุณา. นาโกติ สคฺโค. กนฺติ หิ สุขํ, น กํ อกํ, ทุกฺขํ, ตํ นตฺถิ เอตฺถาติ นาโกติ อตฺโถ คเหตพฺโพ[Pg.314]. ยเถตฺถ อิตฺถีสทฺทาทีนํ นามิกปทมาลา โยชิตา, เอวํ ‘‘วิตกฺโก วิจาโร อาภา ปทีโป’’ติอาทีนมฺปิ โยเชตพฺพา.

Ở đây, kaṃ được gọi là nước, đầu, và hạnh phúc. Ở đây, các cách dùng như “kantāro, kandaro, kevaṭṭā, kesā, karuṇā, nāko” nên được biết. Trong đó, kantāro là: kaṃ được gọi là nước, nơi phải được vượt qua khỏi nó, vì thế là kantāro, vùng đất không có nước. Tuy nhiên, trong các trường hợp như corakantāra (vùng hoang địa của kẻ cướp), nên thấy rằng từ kantāra cũng được dùng theo thói quen để chỉ nơi khó đi. Trong kandaro cũng vậy: kaṃ được gọi là nước, bị nó xé toạc, chia cắt, vì thế là kandaro (hang động). Còn trong kevaṭṭā (người chài lưới) v.v., vì họ hoạt động trong nước (ke) để bắt, nên là kevaṭṭā. Chúng mọc trên đầu (ke), vì thế là kesā (tóc). Nó ngăn chặn hạnh phúc (kaṃ), vì thế là karuṇā (lòng bi). Nāko là thiên giới. Quả vậy, kaṃ là hạnh phúc, na kaṃ là akaṃ, tức là khổ; cái đó không có ở đây, vì thế là nāko, nghĩa này nên được hiểu. Giống như bảng biến cách danh từ của itthī v.v. đã được áp dụng ở đây, cũng vậy, nó nên được áp dụng cho các từ như “vitakko, vicāro, ābhā, padīpo”.

ภู, ภู, ภุโย. ภุํ, ภู, ภุโย. ภุยา, ภูหิ, ภูภิ. ภุยา, ภูนํ. ภุยา, ภูหิ, ภูภิ. ภุยา, ภูนํ. ภุยา, ภุยํ, ภูสุ. โภติ ภุ, โภติโย ภู, โภติโย ภุโย. เอตฺถ จ ‘‘ภูรุโห ภูปาโล ภูภุโช ภูตล’’นฺติ นิทสฺสนปทานิ.

Bhū, bhū, bhuyo. Bhuṃ, bhū, bhuyo. Bhuyā, bhūhi, bhūbhi. Bhuyā, bhūnaṃ. Bhuyā, bhūhi, bhūbhi. Bhuyā, bhūnaṃ. Bhuyā, bhuyaṃ, bhūsu. Này đất, này các đất, này các đất. Và ở đây, các từ “bhūruho, bhūpālo, bhūbhujo, bhūtala” là những ví dụ.

ภูมิ, ภูมี, ภูมิโย;

เสสํ วิตฺถาเรตพฺพํ;

อรญฺญํ, อรญฺญานิ, อรญฺญา;

เสสํ วิตฺถาเรตพฺพํ.

Bhūmi, bhūmī, bhūmiyo; Phần còn lại nên được triển khai; Araññaṃ, araññāni, araññā; Phần còn lại nên được triển khai.

อรญฺญานี วุจฺจติ มหาอรญฺญํ, ‘‘คหปตานี’’ติ ปทมิว อินีปจฺจยวเสน สาเธตพฺพํ ปทํ อิตฺถิลิงฺคญฺจ. ‘‘อรญฺญานี’’ติ หิ อฏฺฐกถาปาโฐปิ ทิสฺสติ.

Araññānī được gọi là khu rừng lớn, là một từ giống cái và nên được hình thành bằng hậu tố inī giống như từ “gahapatānī”. Quả vậy, đoạn văn chú giải “Araññānī” cũng được thấy.

อรญฺญานี, อรญฺญานี, อรญฺญานิโย. อรญฺญานึ, อรญฺญานี, อรญฺญานิโย. อรญฺญานิยา, อรญฺญานีหิ, อรญฺญานีภิ. อรญฺญานิยา, อรญฺญานีนํ. อรญฺญานิยา, อรญฺญานีหิ, อรญฺญานีภิ. อรญฺญานิยา, อรญฺญานีนํ. อรญฺญานิยา, อรญฺญานิยํ, อรญฺญานีสุ. โภติ อรญฺญานิ, โภติโย อรญฺญานี, โภติโย อรญฺญานิโย.

Araññānī, araññānī, araññāniyo. Araññāniṃ, araññānī, araññāniyo. Araññāniyā, araññānīhi, araññānībhi. Araññāniyā, araññānīnaṃ. Araññāniyā, araññānīhi, araññānībhi. Araññāniyā, araññānīnaṃ. Araññāniyā, araññāniyaṃ, araññānīsu. Này khu rừng lớn, này các khu rừng lớn, này các khu rừng lớn.

ยเถตฺถ อุตฺตราธิกวเสน โยชิตา, เอวํ ‘‘สภา, สภาย’’นฺติอาทีสุปิ โยเชตพฺพา. สภายนฺติ สภา เอว[Pg.315], ลิงฺคพฺยตฺตยวเสน ปน เอวํ วุตฺตํ. ‘‘สภาเย วา ทฺวารมูเล วา วตฺถพฺพ’’นฺติ ปาฬิ เอตฺถ นิทสฺสนํ.

Giống như ở đây đã được áp dụng theo nguyên tắc của phần tiếp theo, cũng vậy, nó nên được áp dụng trong các trường hợp như “sabhā, sabhāya”. Sabhāyaṃ chính là sabhā, tuy nhiên, nó được nói như vậy do sự thay đổi về giống. Câu Pāli “nên ở trong hội trường (sabhāye) hoặc ở gốc cửa” là ví dụ ở đây.

ปญฺญา, ปญฺญา, ปญฺญาโย. ปญฺญํ, ปญฺญา, ปญฺญาโย. ปญฺญาย.

Paññā, paññā, paññāyo. Paññaṃ, paññā, paññāyo. Paññāya.

ปญฺญาณํ, ปญฺญาณานิ, ปญฺญาณา. ปญฺญาณํ, ปญฺญาณานิ, ปญฺญาเณ. ปญฺญาเณน.

Paññāṇaṃ, paññāṇāni, paññāṇā. Paññāṇaṃ, paññāṇāni, paññāṇe. Paññāṇena.

‘‘ตถา หิ ภนฺเต ภควโต สีลปญฺญาณํ. สาธุ ปญฺญาณวา นโร’’ติอาทีเนตฺถ นิทสฺสนปทานิ.

Các câu như “Bạch ngài, quả vậy, giới và tuệ (sīlapaññāṇaṃ) của Đức Thế Tôn là như vậy” và “Lành thay, người có trí tuệ (paññāṇavā)” là những ví dụ ở đây.

ญาณํ, ญาณานิ, ญาณา. ญาณํ, ญาณานิ, ญาเณ. ญาเณน. เสสํ สพฺพํ เนยฺยํ. ‘‘อคฺคิ อคฺคินิ คินิ’’อิจฺจาทีสุปิ อุตฺตราธิกวเสน นามิกปทมาลา โยเชตพฺพา.

Ñāṇaṃ, ñāṇāni, ñāṇā. Ñāṇaṃ, ñāṇāni, ñāṇe. Ñāṇena. Phần còn lại tất cả nên được suy ra tương tự. Bảng biến cách danh từ cũng nên được áp dụng theo nguyên tắc của phần tiếp theo cho các từ như “aggi, aggini, gini”.

โก วี สาทีสุปิ เอกกฺขเรสุ โก วุจฺจติ พฺรหฺมา วาโต จ สรีรญฺจ, ตสฺส ตพฺพาจกตฺเต อิเม ปโยคา. เสยฺยถิทํ?

Trong các từ đơn âm như ko, vī, sa, ko được gọi là Phạm thiên, gió, và thân thể. Khi nó có nghĩa đó, đây là những cách dùng. Chúng là gì?

‘‘ชิเนน เยน อานีตํ, โลกสฺส อมิตํ หิตํ;

ตสฺส ปาทมฺพุชํ วนฺเท, กโมฬิอลิเสวิตํ.

“Bởi vị Chiến Thắng nào mà lợi ích vô lượng cho thế gian đã được mang lại; con xin đảnh lễ đóa sen chân của vị ấy, được phụng sự bởi những con ong là đầu của các Phạm thiên.”

กกุธรุกฺโข. กรชกาโย’’ อิจฺเจวมาทโย. ตตฺถ กโมฬิอลิเสวิตนฺติ วนฺทนฺตานํ อเนกสตานํ พฺรหฺมานํ โมฬิภมรเสวิตนฺติ กวโย อิจฺฉนฺติ. กกุธรุกฺโขติ เอตฺถ ปน โก วุจฺจติ วาโต, ตสฺส โย กุชฺฌติ, วาตโรคาปนยนวเสน ตํ นิวาเรติ, ตสฺมา โส รุกฺโข กกุโธติ วุจฺจตีภิ อาจริยา. กรชกาโยติ เอตฺถ ตุ โก วุจฺจติ สรีรํ, ตตฺถ ปวตฺโต รโช กรโช. กึ ตํ[Pg.316]? สุกฺกโสณิตํ. ตญฺหิ ‘‘ราโค รโช, น จ ปน เรณุ วุจฺจตี’’ติ เอวํ วุตฺตราครชผลตฺตา สรีรวาจเกน กสทฺเทน วิเสเสตฺวา ผลโวหาเรน ‘‘กรโช’’ติ วุจฺจติ. เตน สุกฺกโสณิตสงฺขาเตน กรเชน สมฺภูโต กาโย กรชกาโยติ อาจริยา. ตถา หิ ‘‘กาโย มาตาเปตฺติกสมฺภโว’’ติ วุตฺโต, มหาอสฺสปูรสุตฺตฏีกายํ ปน ‘‘กริยติ คพฺภาสเย ขิปิยตีติ กโร, สมฺภโว. กรโต ชาโตติ กรโช, มาตาเปตฺติกสมฺภโวติ อตฺโถ. มาตุอาทีนํ สณฺฐาปนวเสน กรโต ชาโตติ อปเร, อุภยถาปิ กรชกายนฺติ จตุสนฺตติรูปมาหา’’ติ วุตฺตํ. อยํ ปนตฺโถ อิธ นาธิปฺเปโต, ปุริโมเยวตฺโถ อธิปฺเปโต กสทฺทาธิการตฺตา.

“Kakudharukkho. Karajakāyo” v.v... Trong đó, các thi sĩ muốn (giải thích) kamoḷialisevitanti là moḷibhamarasevitanti (được phục vụ bởi những con ong vương miện) của hàng trăm Phạm thiên đang đảnh lễ. Còn ở đây, trong từ ‘kakudharukkho’, ‘ko’ được gọi là gió; cái gì nổi giận với nó, ngăn ngừa nó theo nghĩa là loại bỏ bệnh do gió, do đó cây ấy được các vị ācariya gọi là ‘kakudho’. Còn trong từ ‘karajakāyoti’, ‘ko’ được gọi là thân thể, ‘rajo’ (bụi) phát sinh ở đó là ‘karajo’. Đó là gì? Là tinh huyết. Thật vậy, vì là kết quả của bụi trần tham ái đã được nói đến như vầy: “Tham ái là bụi, chứ không phải là hạt bụi”, nên nó được gọi là ‘karajo’ theo cách dùng từ chỉ kết quả, sau khi đã được phân biệt bởi từ ‘ka’ chỉ thân thể. Các vị ācariya (giải thích) rằng thân được sinh ra từ ‘karaja’ được gọi là tinh huyết ấy là ‘karajakāyo’. Thật vậy, đã được nói rằng: “Thân là do cha mẹ sinh ra”. Tuy nhiên, trong Mahāassapūrasuttaṭīkā có nói: “Cái được làm, được đặt vào trong bụng mẹ là ‘karo’, (nghĩa là) sự sinh thành. Sinh ra từ ‘kara’ là ‘karajo’, nghĩa là do cha mẹ sinh ra. Những vị khác (giải thích) rằng sinh ra từ ‘kara’ theo nghĩa là sự tạo hình của người mẹ v.v... Theo cả hai cách, ‘karajakāyanti’ (họ) nói là bốn dòng tương tục của sắc pháp”. Tuy nhiên, ý nghĩa này không được chủ định ở đây, chỉ có ý nghĩa trước đó mới được chủ định, do quyền hạn của từ ‘ka’.

โก, กา. กํ, เก. เกน, เกหิ, เกภิ. กสฺส, กานํ. กา, กสฺมา, กมฺหา, เกหิ, เกภิ. กสฺส, กานํ. เก, กสฺมึ, กมฺหิ, เกสุ. โภ ก, ภวนฺโต กา.

Ko, kā. Kaṃ, ke. Kena, kehi, kebhi. Kassa, kānaṃ. Kā, kasmā, kamhā, kehi, kebhi. Kassa, kānaṃ. Ke, kasmiṃ, kamhi, kesu. Này ka, các ngài kā.

ตตฺร วิ วุจฺจติ ปกฺขี. ตถา หิ ปกฺขีนํ อิสฺสโร สุปณฺณราชา วินฺโทติ กถิยติ. เอตมตฺถญฺหิ สนฺธาย ปุพฺพาจริเยนปิ อยํ คาถา ภาสิตา –

Trong đó, ‘vi’ được gọi là loài chim. Thật vậy, vua của loài Supaṇṇa, chúa tể của các loài chim, được gọi là ‘vindo’. Chính vì ý nghĩa này mà các vị cổ sư đã nói lên câu kệ này –

‘‘สทฺธานเต มุทฺธนิ สณฺฐเปมิ, มุนินฺท นินฺทาปคตํ ตวคฺคํ;

เทวินฺทนาคินฺทนรินฺทวินฺท-น ตํ วิภินฺนํ จรณารวินฺท’’นฺติ.

“Lạy đức Muninda, con xin đặt lên đầu con đang cúi lạy với đức tin, đôi chân sen cao quý của Ngài, đã thoát khỏi mọi điều chê trách; được hội chúng các vị thiên chủ, long chủ, và nhân chủ đảnh lễ, đôi chân sen ấy không có gì khác biệt.”

ตตฺถ วีนํ อินฺโทติ วินฺโท, ปกฺขิชาติยา ชาตานํ สุปณฺณานํ ราชาติ อตฺโถ.

Trong đó, ‘vindo’ là ‘vīnaṃ indo’ (chúa tể của các loài chim), nghĩa là vua của loài Supaṇṇa, được sinh ra từ loài chim.

วึ, วี, วโย. วึ, วี, วโย. วินา, วีหิ, วีภิ. วิสฺส, วิโน, วีนํ. วินา, วิสฺมา, วิมฺหา, วีหิ, วีภิ. วิสฺส, วิโน, วีนํ. วิสฺมึ, วิมฺหิ, วีสุ. โภ วิ, ภวนฺโต วโย.

Viṃ, vī, vayo. Viṃ, vī, vayo. Vinā, vīhi, vībhi. Vissa, vino, vīnaṃ. Vinā, vismā, vimhā, vīhi, vībhi. Vissa, vino, vīnaṃ. Vismiṃ, vimhi, vīsu. Này vi, các ngài vayo.

สา [Pg.317] วุจฺจติ สุนโข, ‘‘มาตา เม อตฺถิ, สา มยา โปเสตพฺพา’’ติอาทีสุ ปน สาสทฺโท สพฺพนามิกปริยาปนฺโน ปรมฺมุขวจโน ตสทฺเทน สมฺภูโต ทฏฺฐพฺโพ. สาสทฺทสฺส ภา รา ถี ภู กสทฺทานญฺจ นามิกปทมาลา เหฏฺฐา ปกาสิตา.

‘Sā’ được gọi là con chó. Tuy nhiên, trong các câu như “tôi có mẹ, bà ấy (‘sā’) cần được tôi phụng dưỡng”, từ ‘sā’ nên được hiểu là thuộc về đại từ, là lời nói về người vắng mặt, được sinh ra từ từ ‘ta’. Bảng biến cách danh từ của các từ ‘sā’, ‘bhā’, ‘rā’, ‘thī’, ‘bhū’ và ‘ka’ đã được trình bày ở dưới.

ธี วุจฺจติ ปญฺญา. เอตฺถ จ ‘‘อมจฺเจ ตาต ชานาหิ, ธีเร อตฺถสฺส โกวิเท’’ติ. ‘‘ธีมา, ธีมติ, สุธี, สุธินี, ธียุตฺต’’นฺติ จ อาทีนิ นิทสฺสนปทานิ.

‘Dhī’ được gọi là trí tuệ. Và ở đây (có câu): “Này con, hãy biết những vị cận thần, những người hiền trí, thông thạo về ý nghĩa”. Và các từ ví dụ là: “Dhīmā, dhīmati, sudhī, sudhinī, dhīyutta”.

ธี, ธี, ธิโย. ธึ, ธี, ธิโย. ธิยา, ธีหิ, ธีภิ. ธิยา, ธีนํ. ธิยา, ธีหิ, ธีภิ. ธิยา, ธีนํ. ธิยา, ธิยํ, ธีสุ. โภติ ธิ, โภติโย ธี, โภติโย ธิโย.

Dhī, dhī, dhiyo. Dhiṃ, dhī, dhiyo. Dhiyā, dhīhi, dhībhi. Dhiyā, dhīnaṃ. Dhiyā, dhīhi, dhībhi. Dhiyā, dhīnaṃ. Dhiyā, dhiyaṃ, dhīsu. Này dhī, các bà dhī, các bà dhiyo.

กุ วุจฺจติ ปถวี. เอตฺถ จ ‘‘กุทาโล. กุมุทํ. กุญฺชโร’’ติ อิมานิ นิทสฺสนปทานิ. ตตฺร กุํ ปถวึ ทาลยติ ปทาเลติ ภินฺทติ เอเตนาติ กุทาโล. กุยํ ปถวิยํ โมทตีติ กุมุทํ. กุํ ชรตีติ กุญฺชโร. ตถา หิ วิมานวตฺถุอฏฺฐกถายํ วุตฺตํ ‘‘กุํ ปถวึ ตทภิฆาเตน ชรยตีติ กุญฺชโร’’ติ.

‘Ku’ được gọi là đất. Và ở đây, những từ ví dụ này là “kudālo. kumudaṃ. kuñjaro”. Trong đó, ‘kudālo’ là cái dùng để bổ, xẻ, phá đất (‘kuṃ’). ‘Kumudaṃ’ là cái vui thích ở trong đất (‘kuyaṃ’). ‘Kuñjaro’ là cái làm cho đất (‘kuṃ’) hao mòn. Thật vậy, trong sớ giải Vimānavatthu có nói: “Nó làm cho đất (‘kuṃ’) hao mòn do sự va chạm của nó, nên gọi là ‘kuñjaro’.”

กุ, กู, กุโย. กุํ, กู, กุโย. กุยา, กูหิ, กูภิ. กุยา, กูนํ. กุยา, กูหิ, กูภิ. กุยา, กูนํ. กุยา, กุยํ, กูสุ. โภติ กุ, โภติโย กู, โภติโย กุโย.

Ku, kū, kuyo. Kuṃ, kū, kuyo. Kuyā, kūhi, kūbhi. Kuyā, kūnaṃ. Kuyā, kūhi, kūbhi. Kuyā, kūnaṃ. Kuyā, kuyaṃ, kūsu. Này ku, các bà kū, các bà kuyo.

ข’มินฺทฺริยํ ปกถิตํ, ข’มากาสมุทีริตํ;

สคฺคฏฺฐานมฺปิ ขํ วุตฺตํ, สุญฺญตฺตมฺปิ จ ขํ มตํ.

‘Kha’ được nói là giác quan, ‘kha’ được tuyên bố là hư không; ‘kha’ cũng được nói là cảnh trời, và ‘kha’ cũng được xem là tánh không.

ตตฺรินฺทฺริยํ [Pg.318] จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ คตินิวาสภาวโต ‘‘ข’’นฺติ วุจฺจติ, อากาสํ วิวิตฺตฏฺเฐน. สคฺโค กตสุจริเตหิ เอกนฺเตน คนฺตพฺพตาย ‘‘ข’’นฺติ สงฺขํ คจฺฉติ. ‘‘ขโค ยถา หิ รุกฺขคฺเค, นิลียนฺโตว สาขิโน. สาขํ ฆฏฺเฏตี’’ติ จ, ‘‘เข นิมฺมิโต อจริ อฏฺฐสตํ สยมฺภู’’ติ จ อาทิ เอตฺถ นิทสฺสนํ.

Trong đó, giác quan được gọi là ‘kha’ vì là nơi đi đến và trú ngụ của nhãn thức v.v... Hư không (được gọi là ‘kha’) vì có nghĩa là trống rỗng. Cõi trời được gọi là ‘kha’ vì là nơi chắc chắn phải đến của những người đã làm các thiện hạnh. Các ví dụ ở đây là: “Như loài chim (‘khago’) trên ngọn cây, ẩn mình nơi cành cây. Nó làm rung cành cây” và “Đấng Tự Hữu đã du hành, được hóa hiện trên hư không (‘khe’) trong tám trăm (năm).”

ขํ, ขานิ, ขา. ขํ, ขานิ, เข. เขน, เขหิ, เขภิ. ขสฺส, ขานํ. ขา, ขสฺมา, ขมฺหา, เขหิ, เขภิ. ขสฺส, ขานํ. เข, ขสฺมึ, ขมฺหิ, เขสุ. โภ ข, ภวนฺโต ขานิ, ภวนฺโต ขา.

Khaṃ, khāni, khā. Khaṃ, khāni, khe. Khena, khehi, khebhi. Khassa, khānaṃ. Khā, khasmā, khamhā, khehi, khebhi. Khassa, khānaṃ. Khe, khasmiṃ, khamhi, khesu. Này kha, các ngài khāni, các ngài khā.

โคสทฺทสฺส อตฺถุทฺธาโร วุจฺจเต –

Phần giải thích ý nghĩa của từ ‘go’ được nói đến –

โค โคเณ จินฺทฺริเย ภูมฺยํ, วจเน เจว พุทฺธิยํ;

อาทิจฺเจ รสฺมิยญฺเจว, ปานีเยปิ จ วตฺตเต;

เตสุ อตฺเถสุ โคเณ ถิ-ปุมา จ อิตเร ปุมา.

‘Go’ được dùng với nghĩa là con bò, là giác quan, là đất, là lời nói và là trí tuệ; là mặt trời, và cũng là tia sáng, là nước. Trong những ý nghĩa ấy, với nghĩa là con bò thì (từ này) có cả nữ tính và nam tính, còn trong các (nghĩa) khác thì là nam tính.

ตถา หิ ‘‘โคสุ ทุยฺหมานาสุ คโต. โคปญฺจโม’’ติอาทีสุ โคสทฺโท โคเณ วตฺตติ. โคจโรติ เอตฺถินฺทฺริเยปิ วตฺตติ คาโว จกฺขาทีนินฺทฺริยานิ จรนฺติ เอตฺถาติ โคจโร. ตถา หิ โปราณา กถยึสุ ‘‘คาโว จรนฺติ เอตฺถาติ โคจโร, โคจโร วิย โคจโร, อภิณฺหํ จริตพฺพฏฺฐานํ. คาโววาจกฺขาทีนินฺทฺริยานิ, เตหิ จริตพฺพฏฺฐานํ โคจโร’’ติ. ‘‘โคมตึ โคตมํ นเม’’ติ โปราณกวิรจนายํ ปน ปถวิยํ วตฺตติ. ‘‘ภูริปญฺญํ โคตมํ สมฺมาสมฺพุทฺธํวนฺทามี’’ติ หิ อตฺโถ. ตถา สุตฺตนิปาตฏฺฐกถายวาเสฏฺฐสุตฺตสํวณฺณนปฺปเทเส ‘‘โครกฺขนฺติ เขตฺตรกฺขํ, กสิรกฺขนฺติ วุตฺตํ โหติ. ปถวี หิ ‘‘โค’’ติ วุจฺจติ, ตปฺปเภโท จ เขตฺต’’นฺติ วุตฺตํ.

Thật vậy, trong các câu như “đã đi trong khi những con bò đang được vắt sữa”, “người thứ năm cùng với con bò”, từ ‘go’ được dùng với nghĩa là con bò. Trong từ ‘gocaro’, nó cũng được dùng với nghĩa là giác quan: ‘gāvo’ là các giác quan như mắt v.v..., chúng đi lại ở đây, nên gọi là ‘gocaro’. Thật vậy, các vị xưa đã nói: “Các giác quan đi lại ở đây, nên gọi là ‘gocaro’; ‘gocaro’ giống như nơi đi lại, là nơi thường xuyên phải đi đến. ‘Gāvo’ là các giác quan như mắt v.v..., nơi phải đi đến của chúng là ‘gocaro’”. Còn trong tác phẩm của thi sĩ xưa: “Con xin đảnh lễ đức Gotama, bậc ‘gomati’”, (từ này) được dùng với nghĩa là đất. Vì ý nghĩa là: “Con xin đảnh lễ đức Gotama, bậc Chánh Đẳng Giác, có trí tuệ rộng lớn”. Tương tự, trong phần luận giải kinh Vāseṭṭha của sớ giải Suttanipāta có nói: “‘Gorakkha’ (hộ trì bò) có nghĩa là hộ trì ruộng đất, hộ trì việc cày cấy. Vì đất được gọi là ‘go’, và một phần của nó là ruộng đất”.

‘‘โคตฺตวเสน [Pg.319] โคตโม’’ติ เอตฺถ ตุ วจเน พุทฺธิยญฺจ วตฺตติ. เตนาหุ โปราณา ‘‘คํ ตายตีติ โคตฺตํ. โคตโมติ หิ ปวตฺตมานํ คํ วจนํ พุทฺธิญฺจ ตายติ เอกํสิกวิสยตาย รกฺขตีติ โคตฺตํ. ยถา หิ พุทฺธิ อารมฺมณภูเตน อตฺเถน วินา น วตฺตติ, เอวํ อภิธานํ อภิเธยฺยภูเตน, ตสฺมา โส โคตฺตสงฺขาโต อตฺโถ ตานิ ตายติ รกฺขตีติ วุจฺจติ. โก ปน โสติ? อญฺญกุลปรมฺปราสาธารณํ ตสฺส กุลสฺส อาทิปุริสสมุทาคตํ ตํกุลปริยาปนฺนสาธารณํ สามญฺญรูปนฺติ ทฏฺฐพฺพ’’นฺติ. ตถา หิ ตํโคตฺตชาตา สุทฺโธทนมหาราชาทโยปิ โคตโมตฺเวว วุจฺจนฺติ. เภน ภควา อตฺตโน ปิตรํ สุทฺโธทนมหาราชานํ ‘‘อติกฺกนฺตวรา โข โคตม ตถาคตา’’ติ อโวจ. เวสฺสวโณปิ มหาราชา ภควนฺตํ ‘‘วิชฺชาจรณสมฺปนฺนํ, พุทฺธํ วนฺทาม โคตม’’นฺติ อโวจ, อายสฺมาปิ วงฺคีโส อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ ‘‘สาธุ นิพฺพาปนํ พฺรูหิ, อนุกมฺปาย โคตมา’’ติ อโวจ. เอวํ อิทํ สามญฺญรูปํ คํ ตายตีติ โคตฺตนฺติ วุตฺตํ. ตํ ปน โคตมโคตฺตกสฺสปโคตฺตาทิวเสน พหุวิธํ.

Trong câu ‘‘Gottavasena gotamo’’ (Gotama theo dòng họ), (từ gotta) được dùng trong ý nghĩa là lời nói và trí tuệ. Do đó, các vị xưa đã nói: ‘‘gaṃ tāyatīti gottaṃ’’ (bảo vệ ‘ga’, nên gọi là ‘gotta’). Thật vậy, (từ) ‘Gotamo’ bảo vệ (tāyati) lời nói ‘ga’ và trí tuệ đang diễn tiến bằng cách làm cho nó thành một đối tượng duy nhất (ekaṃsikavisayatāya), nên gọi là ‘gotta’. Giống như trí tuệ không thể tồn tại nếu không có đối tượng làm cảnh, danh xưng cũng vậy, không thể tồn tại nếu không có đối tượng được gọi tên. Do đó, ý nghĩa được gọi là ‘gotta’ ấy được nói là bảo vệ (tāyati rakkhatīti) chúng. Vậy, đó là gì? Cần phải được hiểu là một đặc tính chung (sāmaññarūpaṃ) được chia sẻ trong dòng dõi của một gia tộc khác, bắt nguồn từ vị tổ tiên đầu tiên của gia tộc đó, và là chung cho những người thuộc gia tộc đó. Thật vậy, những vị sinh ra trong dòng họ ấy, như đức vua Suddhodana v.v..., cũng được gọi là Gotama. Đức Thế Tôn đã nói với phụ thân của mình là đức vua Suddhodana rằng: ‘‘Này Gotama, các đấng Như Lai là bậc tối thượng đã vượt qua’’. Đại vương Vessavaṇa cũng đã nói với Đức Thế Tôn rằng: ‘‘Chúng con đảnh lễ Đức Phật, đấng Gotama, người đã viên mãn minh và hạnh’’. Tôn giả Vaṅgīsa cũng đã nói với Tôn giả Ānanda rằng: ‘‘Này Gotama, do lòng bi mẫn, xin hãy khéo nói về sự tịch tịnh’’. Như vậy, đặc tính chung này được gọi là ‘gotta’ vì nó bảo vệ ‘ga’. Và nó có nhiều loại, như dòng họ Gotama, dòng họ Kassapa, v.v...

ตถา โคสทฺโท อาทิจฺเจ วตฺตติ. ‘‘โคโคตฺตํ โคตมํ นเม’’ติ โปราณกวิรจนา เอตฺถ นิทสฺสนํ, อาทิจฺจพนฺธุํ โคตมํ สมฺมาสมฺพุทฺธํ วนฺทามีติ อตฺโถ. อาทิจฺโจปิ หิ โคตมโคตฺเต ชาโต ภควาปิ, เอวํ เตน สมานโคตฺตตาย ตตฺถ ตตฺถ ‘‘อาทิจฺจพนฺธู’’ติอาทินา ภควโต โถมนา ทิสฺสติ ‘‘ปุจฺฉามิ ตํ อาทิจฺจพนฺธุ, วิเวกํ สนฺติปทญฺจ มเหสี’’ติ จ, ‘‘วนฺเท เชตวนํ นิจฺจํ, วิหารํ รวิพนฺธุโน’’ติ จ, ‘‘โลเกกพนฺธุ’มรวินฺทสหายพนฺธุ’’นฺติ จ. ‘‘อุณฺหคู’’ติ เอตฺถ ปน โคสทฺโท รสฺมิยํ [Pg.320] วตฺตติ. อุณฺหา คาโว รสฺมิโย เอตสฺสาติ อุณฺหคู, สูริโย. ปุพฺพาจริยาปิ หิ ฉนฺโทวิจิติสตฺเถ อิมเมวตฺถํ พฺยากรึสุ.

Tương tự, từ ‘go’ được dùng với nghĩa là mặt trời. Tác phẩm thi ca cổ xưa ‘‘Gogottaṃ gotamaṃ name’’ (Con xin cúi đầu trước Gotama thuộc dòng dõi mặt trời) là một ví dụ ở đây, có nghĩa là: Con xin đảnh lễ bậc Chánh Đẳng Chánh Giác, ngài Gotama, người bà con của mặt trời. Thật vậy, cả mặt trời và Đức Thế Tôn đều sinh ra trong dòng họ Gotama. Như vậy, do có cùng dòng họ, sự tán thán Đức Thế Tôn được thấy ở nhiều nơi bằng các từ như ‘‘ādiccabandhu’’ (người bà con của mặt trời), v.v... như là: ‘‘Con xin hỏi Ngài, người bà con của mặt trời, bậc Đại sĩ, về sự viễn ly và cảnh giới an tịnh’’, và: ‘‘Con luôn đảnh lễ Jetavana, ngôi tịnh xá của người bà con của mặt trời (ravibandhu)’’, và: ‘‘Người bà con duy nhất của thế gian, người bà con của bạn của hoa sen (mặt trời)’’. Còn trong từ ‘‘Uṇhagū’’, từ ‘go’ được dùng với nghĩa là tia sáng. Uṇhagū có nghĩa là ‘vị có những tia sáng (gāvo/rasmiyo) nóng (uṇhā)’, tức là mặt trời (sūriyo). Các vị thầy xưa cũng đã giải thích chính ý nghĩa này trong khoa học về thi luật (chandovicitisattha).

‘‘โคสีตจนฺทน’’นฺติ เอตฺถ ปานีเย วตฺตติ. โคสทฺเทน หิ ชลํ วุจฺจติ. โค วิย สีตํ จนฺทนํ, ตสฺมึ ปน อุทฺธนโต อุทฺธริตปกฺกุถิตเตลมฺหิ ปกฺขิตฺเต ตงฺขณญฺเญว ตํ เตลํ สุสีตลํ โหติ.

Trong từ ‘‘Gosītacandana’’, (từ go) được dùng với nghĩa là nước uống. Thật vậy, từ ‘go’ có nghĩa là nước. ‘Go viya sītaṃ candanaṃ’ (gỗ chiên-đàn mát lạnh như nước). Khi nó được cho vào dầu đã được đun sôi và nhấc ra khỏi bếp, ngay lập tức dầu ấy trở nên rất mát lạnh.

เอตฺเถเก วทนฺติ ‘‘กสฺมา โภ ‘โคปทตฺเถ วตฺตมาโน โคสทฺโท อิตฺถิลิงฺโค เจว ปุลฺลิงฺโค จา’ติ วทถ, กสฺมา จ ปน ‘อินฺทฺริยปถวีวจนพุทฺธิสูริยรสฺมิปานีเยสุ วตฺตมาโน ปุลฺลิงฺโค’ติ วทถ, เอเตสุ สูริยตฺเถ วตฺตมาโน ปุลฺลิงฺโค โหตุ, นนุ อินฺทฺริยวจนปานีเยสุ วตฺตมาเนน ปน โคสทฺเทน นปุํสกลิงฺเคน ภวิตพฺพํ, ปถวีพุทฺธิรสฺมีสุ วตฺตมาเนน อิตฺถิลิงฺเคน ภวิตพฺพํ อินฺทฺริยาทิปถวาทิปทตฺเถสุ วตฺตมานานํ อินฺทฺริยสทฺทาทิปถวีสทฺทาทีนํ นปุํสกิตฺถิลิงฺควเสน นิทฺเทสสฺส ทสฺสนโต’’ติ? ตนฺน, นิยมาภาวโต. อิตฺถิปทตฺเถ วตฺตมานสฺสาปิ หิ สโต กสฺสจิ สทฺทสฺส ปุลฺลิงฺควเสน นิทฺเทโส ทิสฺสติ ยถา ‘‘โอโรโธ’’ติ. ปุริสปทตฺเถ วตฺตมานสฺสาปิ จ สโต กสฺสจิ อิตฺถิลิงฺควเสน นิทฺเทโส ทิสฺสติ, ยถา ‘‘อตฺถกาโมสิ เม ยกฺข, หิตกามาสิ เทวเต’’ติ. อิตฺถิปุริสปทตฺเถสุ ปน อวตฺตมานานมฺปิ สตํ เกสญฺจิ สทฺทานํ เอกสฺมึเยว ญาณาทิอตฺเถ วตฺตมานานํ อิตฺถิปุมนปุํสกลิงฺควเสน นิทฺเทโส ทิสฺสติ ยถา ‘‘ปญฺญา อโมโห ญาณ’’นฺติ, ‘‘ตฏํตฏีตโฏ’’ติ จ. ตถา หิ อนิตฺถิภูโตปิ สมาโน ‘‘มาตุลา’’ติ อิตฺถิลิงฺควเสน รุกฺโขปิ [Pg.321] นามํ ลภติ, ตพฺพเสน นครมฺปิ. เตนาห จกฺกวตฺติสุตฺตฏีกายํ ‘‘มาตุลาติ อิตฺถิลิงฺควเสน ลทฺธนาโม เอโก รุกฺโข, ตาย อาสนฺนปฺปเทเส มาปิตตฺตา นครมฺปิ ‘มาตุลา’ตฺเวว ปญฺญายิตฺถ. เตน วุตฺตํ มาตุลายนฺติ เอวํนามเก นคเร’’ติ.

Ở đây, một số người nói: ‘‘Thưa ngài, tại sao ngài nói rằng ‘từ go, khi có nghĩa là con bò, thì vừa là nữ tính vừa là nam tính’? Và tại sao ngài lại nói rằng ‘khi có nghĩa là giác quan, đất, lời nói, trí tuệ, mặt trời, tia sáng, nước, thì nó là nam tính’? Trong số này, khi có nghĩa là mặt trời, hãy để nó là nam tính. Nhưng chẳng phải từ ‘go’ nên là trung tính khi có nghĩa là giác quan, lời nói, nước; và nên là nữ tính khi có nghĩa là đất, trí tuệ, tia sáng hay sao? Bởi vì các từ ‘indriya’ (giác quan) v.v... và ‘pathavī’ (đất) v.v... khi được dùng với những nghĩa này, được thấy được chỉ định theo trung tính và nữ tính.’’? Điều đó không đúng, vì không có quy tắc cố định. Thật vậy, ngay cả một từ nào đó có nghĩa nữ tính cũng được thấy được chỉ định theo nam tính, như là ‘‘orodho’’ (hậu cung). Và một từ nào đó có nghĩa nam tính cũng được thấy được chỉ định theo nữ tính, như là ‘‘atthakāmosi me yakkha, hitakāmāsi devate’’ (Này dạ-xoa, ngài là người mong muốn lợi ích cho tôi; này thiên nhân, ngài là người mong muốn điều tốt lành). Hơn nữa, ngay cả đối với một số từ không có nghĩa nữ tính hay nam tính, nhưng có cùng một nghĩa như ‘trí tuệ’ v.v..., chúng cũng được thấy được chỉ định theo nữ tính, nam tính và trung tính, như là ‘‘paññā (nữ), amoho (nam), ñāṇa (trung)’’ (trí tuệ, vô si, tri kiến), và ‘‘taṭaṃ (trung), taṭī (nữ), taṭo (nam)’’ (bờ). Tương tự như vậy, mặc dù không phải là một sinh vật giống cái, một cái cây cũng nhận được tên ‘‘mātulā’’ (dì) theo nữ tính, và dựa vào đó, một thành phố cũng vậy. Do đó, trong Chú giải kinh Chuyển Luân Vương (Cakkavattisuttaṭīkā) có nói: ‘‘‘Mātulā’ là tên của một loại cây, được nhận theo nữ tính. Vì được xây dựng ở khu vực gần đó, thành phố cũng được biết đến với tên là ‘Mātulā’. Do đó, có câu nói: ‘trong thành phố tên là Mātulā’.’’

โคสทฺทสฺส นามิกปทมาลา เหฏฺฐา ปกาสิตา.

Bảng biến cách danh từ của từ ‘go’ được trình bày ở dưới đây.

โม วุจฺจติ จนฺโท, อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘มา วุจฺจติ จนฺโท’’ติ อาการนฺตปาโฐ ทิสฺสติ, โอการนฺตปาเฐน เตน ภวิตพฺพํ สกฺกฏภาสาย เอกกฺขรโกสโต นยํ คเหตฺวา ‘‘โม สิโว จนฺทิมา เจวา’’ติ โอการนฺตวเสน วตฺตพฺพตฺตา. เอตฺถ จ โอการนฺตวเสน วุตฺตสฺส มสทฺทสฺส จนฺทวาจกตฺเต ‘‘ปุณฺณมี, ปุณฺณมา’’ติ จ นิทสฺสนปทานิ. ตตฺถ ปุณฺโณ โม เอตฺถาติ ปุณฺณมี, เอวํ ปุณฺณมา, รตฺตาเปกฺขํ อิตฺถิลิงฺควจนํ. เอตฺถ ปน ‘‘วิสาขปุณฺณมาย รตฺติยา ปฐมยาเมปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรี’’ติ อิทํ นิทสฺสนํ. เอตฺถ สิยา – ยทิ ‘‘ปุณฺณมา’’ติ อยํสทฺโท รตฺตาเปกฺโข อิตฺถิลิงฺโค.

‘Mo’ được gọi là mặt trăng. Tuy nhiên, trong Chú giải, có thấy cách đọc với âm cuối ‘ā’ là ‘‘mā vuccati cando’’ (mā được gọi là mặt trăng). Lẽ ra nó phải là cách đọc với âm cuối ‘o’, theo phương pháp từ từ điển đơn âm tiết tiếng Sanskrit, vì có câu nói ‘‘mo sivo candimā cevā’’ (mo là Śiva và cũng là mặt trăng) với âm cuối ‘o’. Và ở đây, về việc từ ‘ma’ được nói với âm cuối ‘o’ là từ chỉ mặt trăng, thì ‘‘puṇṇamī’’ và ‘‘puṇṇamā’’ là những từ ví dụ. Trong đó, ‘puṇṇo mo etthā’ti puṇṇamī’ (mặt trăng tròn đầy trong đó, nên gọi là puṇṇamī - đêm rằm). Tương tự là ‘puṇṇamā’. Đây là một từ nữ tính khi đề cập đến ban đêm. Ở đây, câu ‘‘vào đêm trăng tròn tháng Visākha, trong canh đầu, ngài đã nhớ lại các tiền kiếp’’ là một ví dụ. Ở đây có thể có (câu hỏi) – nếu từ ‘‘puṇṇamā’’ này là nữ tính khi đề cập đến ban đêm.

‘‘ปุณฺณมาเย ยถา จนฺโท, ปริสุทฺโธ วิโรจติ;

ตเถว ตฺวํ ปุณฺณมโน, วิโรจ ทสสหสฺสิยํ.

‘‘Như vầng trăng vào ngày rằm, tỏa sáng thật thanh tịnh; Cũng vậy, Ngài với tâm viên mãn, hãy tỏa sáng trong mười nghìn thế giới.’’

อนฺวทฺธมาเส ปนฺนรเส, ปุณฺณมาเย อุโปสเถ;

ปจฺจยํ นาคมารุยฺห, ทานํ ทาตุมุปาคมิ’’นฺติ

‘‘Vào mỗi nửa tháng, ngày mười lăm, trong ngày Uposatha trăng tròn; Cưỡi trên voi Paccaya, ngài đã đến để thực hiện bố thí.’’

อาทีสุ กถํ ‘‘ปุณฺณมาเย’’ติ ปทสิทฺธีติ? ยการสฺส เยการาเทสวเสน. ธมฺมิสฺสเรน หิ ภควตา ‘‘ปุณฺณมายา’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘ปุณฺณมาเย’’ติ วทตา ยการสฺส ฐาเน เยกาโร ปฐิโต อิตฺถิลิงฺควิสเย ตฺตาการสฺส ฐาเน ตฺเตกาโร [Pg.322] วิย, นีการสฺส ฐาเน เนกาโร วิย จ. ตถา หิ ยถา ‘‘อพฺยยตํ วิลปสิ วิรตฺเต โกสิยายเน’’ติ อิมสฺมึ ราธชาตเก ‘‘วิรตฺตา’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘วิรตฺเต’’ติ วทนฺเตน ตฺตาการสฺส ฐาเน ตฺเตกาโร ปฐิโต, ‘‘โกสิยายนี’’ติ จ วตฺตพฺเพ ‘‘โกสิยายเน’’ติ วทนฺเตน นีการสฺส ฐาเน เนกาโร ปฐิโต. เอวํ ‘‘ปุณฺณมายา’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘ปุณฺณมาเย’’ติ วทตา ยการสฺส ฐาเน เยกาโร ปฐิโต. ยถา จ ‘‘ทกฺขิตาเย อปราชิตสงฺฆ’’นฺติ อิมสฺมึ มหาสมยสุตฺตปฺปเทเส ‘‘ทกฺขิตายา’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘ทกฺขิตาเย’’ติ วทตา ยการสฺส ฐาเน เยกาโร ปฐิโต, เอวมิธาปิ. ยถา ปน ‘‘สภาเย วา ทฺวารมูเล วา’’ติ เอตฺถ ‘‘สภาย’’นฺติ ลิงฺคพฺยตฺตยวเสน สภา วุตฺตา, น ตถา อิธ ‘‘ปุณฺณมาย’’นฺติ ลิงฺคพฺยตฺตเยน ปุณฺณมา วุตฺตา, อถ โข ‘‘ปุณฺณมา’’ติ อาการนฺติตฺถิลิงฺควเสน วุตฺตา. ตถา หิ ‘‘ปุณฺณมาโย’’ติ ปทํ ยการฏฺฐาเน เยการุจฺจารณวเสน สมฺภูตํ ภุมฺมวจนนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

Ở các phần đầu, sự hình thành của từ “puṇṇamāye” là như thế nào? (Là) do sự biến đổi của mẫu tự ‘ya’ thành mẫu tự ‘e’. Thật vậy, do Đức Thế Tôn là bậc Pháp Vương, trong khi đáng lẽ phải nói là “puṇṇamāyā”, Ngài đã nói là “puṇṇamāye”, mẫu tự ‘e’ đã được đọc ở vị trí của mẫu tự ‘ya’, giống như mẫu tự ‘e’ (được đọc) ở vị trí của mẫu tự ‘ā’ trong trường hợp nữ tánh, và giống như mẫu tự ‘e’ (được đọc) ở vị trí của mẫu tự ‘ī’. Thật vậy, ví như trong câu chuyện bổn sanh Rādhajātaka này: “abyayataṃ vilapasi viratte kosiyāyane”, trong khi đáng lẽ phải nói là “virattā”, do nói là “viratte”, mẫu tự ‘e’ đã được đọc ở vị trí của mẫu tự ‘ā’; và trong khi đáng lẽ phải nói là “kosiyāyanī”, do nói là “kosiyāyane”, mẫu tự ‘e’ đã được đọc ở vị trí của mẫu tự ‘ī’. Tương tự như vậy, trong khi đáng lẽ phải nói là “puṇṇamāyā”, do nói là “puṇṇamāye”, mẫu tự ‘e’ đã được đọc ở vị trí của mẫu tự ‘ya’. Và ví như trong đoạn kinh Mahāsamayasutta này: “dakkhitāye aparājitasaṅghaṃ”, trong khi đáng lẽ phải nói là “dakkhitāyā”, do nói là “dakkhitāye”, mẫu tự ‘e’ đã được đọc ở vị trí của mẫu tự ‘ya’, ở đây cũng vậy. Tuy nhiên, ví như ở đây: “sabhāye vā dvāramūle vā”, từ ‘sabhā’ được nói là ‘sabhāyaṃ’ do sự thay đổi về tánh, nhưng ở đây từ ‘puṇṇamā’ không được nói là ‘puṇṇamāyaṃ’ do sự thay đổi về tánh, mà đúng hơn là ‘puṇṇamā’ được nói theo nữ tánh có ‘ā’ ở cuối. Thật vậy, cần phải hiểu rằng từ “puṇṇamāye” là vị trí cách, được hình thành do việc phát âm mẫu tự ‘e’ ở vị trí của mẫu tự ‘ya’.

มา วุจฺจติ สิรี. ตถา หิ วิทฺวมุขมณฺฑนฏีกายํ ‘‘มาลินี’’ติ ปทสฺสตฺถํ วทตา ‘‘มา วุจฺจติ ลกฺขี, อลินี ภมรี’’ติ วุตฺตํ. ลกฺขีสทฺโท จ สิรีสทฺเทน สมานตฺโถ, เตน ‘‘มา วุจฺจติ สิรี’’ติ อตฺโถ อมฺเหหิ อนุมโต, ตถา โปราเณหิปิ ‘‘มํ สิรึ ธาเรติ วิทธาติ จาติ มนฺธาตา’’ติ อตฺโถ ปกาสิโต, ตสฺมา ‘‘มาลินี มนฺธาตา’’ติ จ อิมาเนตฺถ นิทสฺสนปทานิ. ตตฺร ปุลฺลิงฺคสฺส ตาว มสทฺทสฺส อยํ นามิกปทมาลา –

‘Mā’ được gọi là ‘sirī’ (sự huy hoàng). Thật vậy, trong quyển chú giải phụ Vidvamukhamaṇḍana, khi giải thích ý nghĩa của từ “mālinī”, có nói rằng: “‘mā’ được gọi là ‘lakkhī’ (sự may mắn), ‘alinī’ là con ong”. Và từ ‘lakkhī’ đồng nghĩa với từ ‘sirī’, do đó ý nghĩa “‘mā’ được gọi là ‘sirī’” đã được chúng tôi chấp thuận. Tương tự, các bậc cổ nhân cũng đã giải thích ý nghĩa: “vị ấy nắm giữ và tạo ra sự huy hoàng (‘maṃ siriṃ’), vì vậy là Mandhātā”. Do đó, “mālinī” và “mandhātā” là những từ ví dụ ở đây. Trong đó, bảng biến cách danh từ của từ ‘ma’ thuộc nam tánh như sau:

โม, มา. มํ, เม. เมน, เมหิ, เมภิ. มสฺส, มานํ. มา, มสฺมา, มมฺหา, เมหิ, เมภิ. มสฺส, มานํ. เม, มสฺมึ, มมฺหิ, เมสุ. โภ ม, ภวนฺโต มา.

Mo, mā. Maṃ, me. Mena, mehi, mebhi. Massa, mānaṃ. Mā, masmā, mamhā, mehi, mebhi. Massa, mānaṃ. Me, masmiṃ, mamhi, mesu. Bho ma, bhavanto mā.

อยํ [Pg.323] ปน อิตฺถิลิงฺคสฺส มาสทฺทสฺส นามิกปทมาลา –

Còn đây là bảng biến cách danh từ của từ ‘mā’ thuộc nữ tánh:

มา, มา, มาโย. มํ, มา, มาโย. มาย, มาหิ, มาภิ. มาย, มานํ. มาย, มาหิ, มาภิ. มาย, มานํ. มาย, มายํ, มาสุ. โภติ เม, โภติโย มาโย.

Mā, mā, māyo. Maṃ, mā, māyo. Māya, māhi, mābhi. Māya, mānaṃ. Māya, māhi, mābhi. Māya, mānaṃ. Māya, māyaṃ, māsu. Bhoti me, bhotiyo māyo.

เอตฺถ ปน สิรีวาจโก มาสทฺโท จ สทฺทวาจโก ราสทฺโท จาติ อิเม สมานคติกา เอกกฺขรตฺตา นิจฺจมาการนฺตปกติกตฺตา อิตฺถิลิงฺคตฺตา จ.

Ở đây, từ ‘mā’ có nghĩa là ‘sirī’ và từ ‘rā’ có nghĩa là ‘âm thanh’, những từ này có cách biến cách tương tự nhau do chúng là từ đơn âm, luôn có bản chất tận cùng bằng ‘ā’, và thuộc nữ tánh.

ตตฺร สํ วุจฺจติ สนฺตจิตฺโต ปุริโส. ยํ โลเก ‘‘สปฺปุริโส’’ติ จ, ‘‘อริโย’’ติ จ, ‘‘ปณฺฑิโต’’ติ จ วทนฺติ, ตสฺเสตํ อธิวจนํ ยทิทํ ‘‘ส’’นฺติ. เอวํ สปฺปุริสาริยปณฺฑิตวาจกสฺส สํสทฺทสฺส ปจฺจตฺตวจนวเสน อตฺถิภาเว ‘‘สเมติ อสตา อส’’นฺติ อิทํ ปโยคนิทสฺสนํ. เอตฺถ หิ ‘‘น สํ อส’’นฺติ สมาสจินฺตาย สปฺปุริสาสปฺปุริสปทตฺถา สํ อสํสทฺเทหิ วุตฺตาติ ญายนฺติ, ตสฺมา ‘‘สปฺปุริสปทตฺโถ ปจฺจตฺตวจเนน สํสทฺเทน วุตฺโต นตฺถี’’ติ วจนํ น วตฺตพฺพํ. เย ‘‘นตฺถี’’ติ วทนฺติ, เตสํ วจนํ น คเหตพฺพํ. นามิกปทมาลา ปนสฺส ‘‘สํ, สนฺตํ, สนฺเต’’ติอาทินา เหฏฺฐา ปกาสิตา. นปุํสกลิงฺคตฺเต สํ วุจฺจติ ธนํ, ‘‘มนุสฺสสฺสํ. ปรสฺสํ. สพฺพสฺสํ. สพฺพสฺสหรณํ. ปรสฺสหรณ’’นฺติอาทีเนตฺถ นิทสฺสนปทานิ. ตตฺถ มนุสฺสสฺส สํ มนุสฺสสฺสํ. เอวํ ปรสฺส สํ ปรสฺสํ. สพฺพสฺส สํ สพฺพสฺสํ. ตสฺส หรณํ ปรสฺสหรณํ สพฺพสฺสหรณนฺติ สมาโส. ตถา สํ วุจฺจติ สุขํ สนฺติ จ. วุตฺตญฺหิ ตพฺพาจกตฺตํ โปราณกวิรจนายํ –

Trong đó, ‘saṃ’ được gọi là người có tâm an tịnh. Điều mà trong đời gọi là “bậc chân nhân”, “bậc thánh”, và “bậc hiền trí”, đó chính là tên gọi khác của từ này, tức là “saṃ”. Như vậy, khi từ ‘saṃ’ có nghĩa là bậc chân nhân, bậc thánh, bậc hiền trí, ở chủ cách, câu “sameti asatā asaṃ” này là ví dụ về cách dùng. Thật vậy, ở đây, trong câu “na saṃ asaṃ”, theo cách phân tích hợp từ, ý nghĩa của các từ ‘sappurisa’ (chân nhân) và ‘asappurisa’ (phi chân nhân) được hiểu là đã được nói đến bởi các từ ‘saṃ’ và ‘asaṃ’. Do đó, không nên nói rằng: “ý nghĩa của từ ‘sappurisa’ không được nói đến bởi từ ‘saṃ’ ở chủ cách”. Lời nói của những ai cho rằng “không có” thì không nên chấp nhận. Bảng biến cách danh từ của nó đã được trình bày ở dưới với “saṃ, santaṃ, sante” v.v... Ở trung tánh, ‘saṃ’ được gọi là tài sản. “Manussassaṃ. Parassaṃ. Sabbassaṃ. Sabbassaharaṇaṃ. Parassaharaṇaṃ” v.v... là những từ ví dụ ở đây. Trong đó, ‘manussassa saṃ’ là ‘manussassaṃ’ (tài sản của người). Tương tự, ‘parassa saṃ’ là ‘parassaṃ’ (tài sản của người khác). ‘Sabbassa saṃ’ là ‘sabbassaṃ’ (tài sản của tất cả). Việc chiếm đoạt tài sản của người khác là ‘parassaharaṇaṃ’, việc chiếm đoạt tài sản của tất cả là ‘sabbassaharaṇaṃ’, đây là hợp từ. Tương tự, ‘saṃ’ được gọi là sự an lạc và sự an tịnh. Thật vậy, ý nghĩa đó đã được nói đến trong một tác phẩm thi ca cổ xưa:

‘‘เทวเทโว [Pg.324] สํเทหี โน, หีโน เทวาติเทหโต;

หโตปปาตสํสาโร, สาโร สํ เทตุ เทหิน’’นฺติ.

“Bậc Thiên Trung Thiên, xin hãy ban ‘saṃ’ (an lạc) cho chúng con, Ngài đã từ bỏ thân thể vượt trên chư thiên; Ngài đã đoạn trừ vòng luân hồi tái sanh, bậc tinh túy, xin hãy ban ‘saṃ’ (an lạc) cho các chúng sanh.”

ตสฺมา อยเมตฺถ คาถา, ‘‘สกลโลกสงฺกโร ทีปงฺกโร’’ติ เอตฺถ ‘‘สงฺกโร’’ติ ปทญฺจนิทสฺสนํ. ‘‘สํ, สานิ, สา. สํ, สานิ, เส. เสน’’อิจฺจาทิ ปุพฺเพ ปกาสิตนเยน เญยฺยํ. เอตฺถ จ โสตูนํ สุคตมตวเร โกสลฺลชนนตฺถํ สมาสนฺตคตสฺส สํสทฺทสฺส นามิกปทมาลํ ปริปุณฺณํ กตฺวา กถยาม –

Do đó, đây là câu kệ ở đây, và từ “saṅkaro” trong câu “sakalalokasaṅkaro dīpaṅkaro” (Đức Phật Dīpaṅkara, người tạo ra sự an lạc cho toàn thể thế gian) cũng là một ví dụ. Cần phải hiểu theo cách đã được trình bày trước đây: “Saṃ, sāni, sā. Saṃ, sāni, se. Sena” v.v... Và ở đây, nhằm mục đích tạo ra sự thiện xảo trong giáo pháp cao tột của bậc Thiện Thệ cho người nghe, chúng tôi sẽ trình bày đầy đủ bảng biến cách danh từ của từ ‘saṃ’ khi nó đứng cuối một hợp từ:

มนุสฺสสฺสํ, มนุสฺสสฺสานิ, มนุสฺสสฺสา. มนุสฺสสฺสํ, มนุสฺสสฺสานิ, มนุสฺสสฺเส. มนุสฺสสฺเสน, มนุสฺสสฺเสหิ, มนุสฺสสฺเสภิ. มนุสฺสสฺสสฺส, มนุสฺสสฺสานํ. มนุสฺสสฺสา, มนุสฺสสฺสสฺมา, มนุสฺสสฺสมฺหา, มนุสฺสสฺเสหิ, มนุสฺสสฺเสภิ. มนุสฺสสฺสสฺส, มนุสฺสสฺสานํ. มนุสฺสสฺเส, มนุสฺสสฺสสฺมึ, มนุสฺสสฺสมฺหิ, มนุสฺสสฺเสสุ. โภ มนุสฺสสฺส, โภนฺโต มนุสฺสสฺสานิ, มนุสฺสสฺสา. เอส นโย ‘‘ปรสฺสํ สพฺพสฺส’’นฺติอาทีสุปิ, สพฺพาเนตานิ ปทานิ อภิเธยฺยลิงฺคานีติ คเหตพฺพานิ.

Manussassaṃ, manussassāni, manussassā. Manussassaṃ, manussassāni, manussasse. Manussassena, manussassehi, manussassebhi. Manussassassa, manussassānaṃ. Manussassā, manussassasmā, manussassamhā, manussassehi, manussassebhi. Manussassassa, manussassānaṃ. Manussasse, manussassasmiṃ, manussassamhi, manussassesu. Bho manussassa, bhonto manussassāni, manussassā. Phương pháp này cũng áp dụng cho “parassaṃ, sabbassaṃ” v.v... Cần phải hiểu rằng tất cả những từ này có tánh theo đối tượng được chỉ định.

ยํ ตํ กิมิติสทฺทานํ, นามมาลํ ปนตฺตริ;

สพฺพนามปริจฺเฉเท, ปกาสิสฺสํ ติลิงฺคโต.

Còn bảng biến cách của các từ ‘yaṃ’, ‘taṃ’, ‘kiṃ’, ta sẽ trình bày theo ba tánh trong chương về đại danh từ.

อิจฺเจวํ เหฏฺฐา อุทฺทิฏฺฐานํ โก วิ สาทีนํ นามิกปทมาลา สทฺธึ อตฺถนฺตรนิทสฺสนปเทหิ วิภตฺตา. ตตฺริทํ ลิงฺคววตฺถานํ –

Như vậy, bảng biến cách danh từ của các từ ‘ko’, ‘vi’, ‘sa’ v.v... đã được đề cập ở trên, đã được phân tích cùng với các từ ví dụ về các ý nghĩa khác. Trong đó, đây là sự xác định về tánh:

โก วิ สา โหนฺติ ปุลฺลิงฺเค, ภา รา ถี ธี กุ ภู ถิยํ;

กํ ขํ นปุํสเก โค ตุ, ปุเม เจวิตฺถิลิงฺคเก.

Ko, vi, sā là nam tánh; bhā, rā, thī, dhī, ku, bhū là nữ tánh; Kaṃ, khaṃ là trung tánh; go, tu là nam tánh và cũng là nữ tánh.

โม ปุเม อิตฺถิลิงฺเค มา, สํ ปุเม จ นปุํสเก;

ยํ ตํ กิมิติ สพฺพตฺร, ลิงฺเคสฺเวว ปวตฺตเร.

Mo là nam tánh, mā là nữ tánh, saṃ là nam tánh và trung tánh; Yaṃ, taṃ, kiṃ được sử dụng trong tất cả các tánh.

อิโต อญฺญานิปิ เอกกฺขรานิ อุปปริกฺขิตฺวา คเหตพฺพานิ.

Ngoài những từ này, các từ đơn âm khác cũng nên được xem xét và tiếp thu.

เอวํ [Pg.325] วิญฺญูนํ นยญฺญูนํ สทฺทรจนาวิสเย ปรมวิสุทฺธวิปุลพุทฺธิปฏิลาภตฺถํ ปรมสณฺหสุขุมตฺเถสุ ปโยเคสุ อสมฺโมหตฺถํ สุวณฺณตเล สีหวิชมฺภเนน เกสรีสีหสฺส วิชมฺภนมิว เตปิฏเก พุทฺธวจเน ญาณวิชมฺภเนน วิชมฺภนตฺถญฺจ อธิกูเนกกฺขรวเสน ลิงฺคตฺตยํ มิสฺเสตฺวา นามิกปทมาลา วิภตฺตา.

Như vậy, bảng biến cách danh từ đã được phân chia bằng cách trộn lẫn ba tánh theo cách của các từ có một hoặc nhiều mẫu tự, nhằm mục đích giúp cho những người có trí và những người biết phương pháp có thể đạt được trí tuệ vô cùng trong sạch và rộng lớn trong lĩnh vực cấu tạo từ ngữ, nhằm mục đích không bị mê mờ trong các cách sử dụng có ý nghĩa vô cùng tinh tế và vi diệu, và cũng nhằm mục đích mở mang trí tuệ trong lời dạy của Đức Phật, Tam Tạng, giống như sự vươn mình của sư tử, vua của các loài thú, trên một mặt phẳng bằng vàng.

สทฺเท ภวนฺติ กุสลา น ตุ เกจิ อตฺเถ,อตฺเถ ภวนฺติ กุสลา น ตุ เกจิ สทฺเท.

Có người giỏi về từ ngữ, nhưng lại không giỏi về ý nghĩa; có người giỏi về ý nghĩa, nhưng lại không giỏi về từ ngữ.

โกสลฺลเมว ปรมํ ทุภยตฺถ ตสฺมา,โยคํ กเรยฺย สตตํ มติมา วรนฺติ.

Vì vậy, sự khéo léo trong cả hai phương diện là điều tối thượng; người có trí nên luôn luôn nỗ lực, (các bậc hiền triết) đã nói như vậy.

อิติ นวงฺเค สาฏฺฐกเถ ปิฏกตฺตเย พฺยปฺปถคตีสุ

Như vậy, trong các phương pháp diễn đạt của Tam Tạng cùng với chú giải, và Cửu Phần Giáo.

วิญฺญูนํ โกสลฺลตฺถาย กเต สทฺทนีติปฺปกรเณ

Trong bộ luận Saddanīti được soạn ra vì sự khéo léo của những người có trí.

ลิงฺคตฺตยมิสฺสโก นามิกปทมาลาวิภาโค

Phần phân loại bảng biến cách danh từ hỗn hợp ba tánh.

ทสโม ปริจฺเฉโท.

Chương thứ mười.

๑๑. วาจฺจาภิเธยฺยลิงฺคาทิปริทีปนนามิกปทมาลา

11. Bảng biến cách danh từ làm sáng tỏ tánh của từ được biểu đạt và từ được chỉ định, v.v.

วาจฺจาภิเธยฺยลิงฺคาทิ-วเสนปิ อิโต ปรํ;

ภาสิสฺสํ ปทมาลาโย, ภาสิตสฺสานุรูปโต.

Sau đây, tôi sẽ trình bày các bảng biến cách theo cách của tánh từ được biểu đạt và từ được chỉ định, v.v., phù hợp với những gì đã được nói.

ตตฺถ วาจฺจลิงฺคานีติ อปฺปธานลิงฺคานิ, คุณนามสงฺขาตานิ วา ลิงฺคานิ. อภิเธยฺยลิงฺคานีติ ปธานลิงฺคานิ, คุณีปทสงฺขาตานิ วา ลิงฺคานิ. ยสฺมา ปน เตสุ วาจฺจลิงฺคานิ นาม อภิเธยฺยลิงฺคานุวตฺตกานิ ภวนฺติ, ตสฺมา สพฺพานิ ภูธาตุมยานิ จ วาจฺจลิงฺคานิ อภิเธยฺยลิงฺคานุรูปโต โยเชตพฺพานิ. เตสํ ภูธาตุมยานิ วาจฺจลิงฺคานิ สรูปโต นามิกปทมาลาย อโยชิตานิปิ ตตฺถ ตตฺถ นยโต โยชิตานิ[Pg.326], ตสฺมา น ทานิ ทสฺเสสฺสาม. อภูธาตุมยานิปิ กิญฺจาปิ นยโต โยชิตานิ, ตถาปิ โสตารานํ ปโยเคสุ โกสลฺลชนนตฺถํ กถยาม, นามิกปทมาลญฺจ เนสํ ทสฺเสสฺสาม กิญฺจิ ปโยคํ วทนฺตา.

Trong đó, vāccaliṅga (tánh của từ được biểu đạt) là các tánh không chính yếu, hay các tánh được gọi là danh từ chỉ phẩm chất. Abhidheyyaliṅga (tánh của từ được chỉ định) là các tánh chính yếu, hay các tánh được gọi là từ chỉ vật có phẩm chất. Vì rằng trong số đó, các tánh của từ được biểu đạt thường tuân theo các tánh của từ được chỉ định, do đó tất cả các tánh của từ được biểu đạt có nguồn gốc từ căn bhū nên được áp dụng phù hợp với tánh của từ được chỉ định. Các tánh của từ được biểu đạt có nguồn gốc từ căn bhū này, mặc dù không được áp dụng theo hình thức trong bảng biến cách danh từ, nhưng đã được áp dụng theo phương pháp ở chỗ này chỗ kia, do đó bây giờ chúng tôi sẽ không trình bày. Cả những từ không có nguồn gốc từ căn bhū, mặc dù cũng đã được áp dụng theo phương pháp, tuy nhiên để tạo ra sự khéo léo trong cách sử dụng cho người nghe, chúng tôi sẽ nói về chúng, và sẽ trình bày bảng biến cách danh từ của chúng trong khi nêu ra một vài ví dụ.

ทีโฆ รสฺโส นีโล ปีโต,สุกฺโก กณฺโห เสฏฺโฐ ปาโป;

สทฺโธ สุทฺโธ อุจฺโจ นีโจ,กโตตีโต อิจฺจาทีนิ.

Dīgha (dài), rassa (ngắn), nīla (xanh), pīta (vàng), Sukka (trắng), kaṇha (đen), seṭṭha (tốt nhất), pāpa (xấu ác); Saddha (có đức tin), suddha (trong sạch), ucca (cao), nīca (thấp), Kata (đã làm), atīta (quá khứ), và các từ tương tự.

ทีฆา ชาครโต รตฺติ, ทีฆํ สนฺตสฺส โยชนํ;

ทีโฆ พาลาน สํสาโร, สทฺธมฺมํ อวิชานตํ.

Đêm dài cho kẻ thức, đường dài cho kẻ mệt; Vòng luân hồi dài cho kẻ ngu không biết chánh pháp.

ทีโฆ, ทีฆา. ทีฆํ, ทีเฆ. ทีเฆน, ทีเฆหิ, ทีเฆภิ. ทีฆสฺส, ทีฆานํ. ทีฆา, ทีฆสฺมา, ทีฆมฺหา, ทีเฆหิ, ทีเฆภิ. ทีฆสฺส, ทีฆานํ. ทีเฆ, ทีฆสฺมึ, ทีฆมฺหิ, ทีเฆสุ. โภ ทีฆ, ภวนฺโต ทีฆา. ‘‘ทีฆาติ มํ ปกฺโกเสยฺยาถา’’ติ อิทเมตฺถ นิทสฺสนํ.

(Nam tánh:) Dīgho, dīghā. Dīghaṃ, dīghe. Dīghena, dīghehi, dīghebhi. Dīghassa, dīghānaṃ. Dīghā, dīghasmā, dīghamhā, dīghehi, dīghebhi. Dīghassa, dīghānaṃ. Dīghe, dīghasmiṃ, dīghamhi, dīghesu. Này dīgha, hỡi các dīgha. Câu "Dīghāti maṃ pakkoseyyāthā" (các ngươi hãy gọi ta là Dīgha) là ví dụ ở đây.

ทีฆา, ทีฆา, ทีฆาโย. ทีฆํ, ทีฆา, ทีฆาโย. ทีฆาย. เสสํ กญฺญานเยน เญยฺยํ.

(Nữ tánh:) Dīghā, dīghā, dīghāyo. Dīghaṃ, dīghā, dīghāyo. Dīghāya. Phần còn lại nên được hiểu theo mẫu của từ kaññā.

ทีฆํ, ทีฆานิ, ทีฆา. ทีฆํ, ทีฆานิ, ทีเฆ. ทีเฆน. เสสํ จิตฺตนเยน เญยฺยํ. รสฺสาทีนิ จ เอวเมว วิตฺถาเรตพฺพานิ. อยํ วาจฺจลิงฺคานํ นามิกปทมาลา, ‘‘คุณนามานํ นามิกปทมาลา’’ติ วตฺตุํ วฏฺฏติ.

(Trung tánh:) Dīghaṃ, dīghāni, dīghā. Dīghaṃ, dīghāni, dīghe. Dīghena. Phần còn lại nên được hiểu theo mẫu của từ citta. Các từ rassa, v.v., cũng nên được triển khai tương tự như vậy. Đây là bảng biến cách danh từ của các tánh được biểu đạt, cũng có thể gọi là "bảng biến cách danh từ của các danh từ chỉ phẩm chất".

อภิเธยฺยกลิงฺเคสุ, สวิเสสานิ ยานิ หิ;

เตสํ ทานิ ยถาปาฬึ, ปทมาลํ กเถสฺสหํ.

Trong số các tánh của từ được chỉ định, những từ nào có đặc điểm riêng, bây giờ tôi sẽ trình bày bảng biến cách của chúng theo kinh điển.

กตมานิ ตานิ ปทานิ, ยานิ สวิเสสานิ?

Những từ nào là những từ có đặc điểm riêng?

ภวาภวาทิกํ ลงฺกา-ทีโป อิจฺจาทิกานิ จ;

โพธิ สนฺธีติ จาทีนิ, สวิเสสานิ โหนฺติ ตุ.

Các từ như Bhavābhava, laṅkādīpa, v.v.; và các từ như Bodhi, sandhi, v.v., chính là những từ có đặc điểm riêng.

เอเตสุ [Pg.327] หิ –

Trong số những từ này –

ภวาภวปทํ เทก-วโจ พหุวโจ กฺวจิ;

สมาเส อสมาเสปิ, สมฺภโว ตสฺส อิจฺฉิโต.

Từ bhavābhava có khi là số ít, có khi là số nhiều; sự tồn tại của nó được chấp nhận cả trong hợp thể và không trong hợp thể.

วิคฺคหญฺจ ปทตฺถญฺจ, วตฺวา ปทสฺสิมสฺส เม;

วุจฺจมานมวิกฺขิตฺตา, ปทมาลํ นิโพธถ.

Sau khi đã nói về sự phân tích và ý nghĩa của từ này, các vị hãy không xao lãng mà lắng nghe bảng biến cách đang được tôi trình bày.

ภโว จ อภโว จ ภวาภวํ. อถ วา ภโว จ อภโว จ ภวาภวานิ, อยํ วิคฺคโห. ตตฺร ภโวติ ขุทฺทโก ภโว. อภโวติ มหนฺโต ภโว. วุทฺธตฺถวาจโก เหตฺถ อกาโร. เอตฺถ จ สุคติทุคฺคติวเสน หีนปณีตวเสน จ ขุทฺทกมหนฺตตา เวทิตพฺพา. อถ วา ภโวติ วุทฺธิ. อภโวติ อวุทฺธิ. อยํ ปทตฺโถ. อยํ ปน นามิกปทมาลา –

Bhavo ca abhavo ca là bhavābhavaṃ. Hoặc là bhavo ca abhavo ca là bhavābhavāni, đây là sự phân tích. Trong đó, bhavo là sự tồn tại nhỏ bé. Abhavo là sự tồn tại to lớn. Ở đây, mẫu tự a có ý nghĩa là tăng trưởng. Và ở đây, sự nhỏ bé và to lớn nên được hiểu theo nghĩa là thiện thú và ác thú, và theo nghĩa là thấp kém và cao thượng. Hoặc là, bhavo là sự thịnh vượng. Abhavo là sự suy tàn. Đây là ý nghĩa của từ. Và đây là bảng biến cách danh từ –

ภวาภวํ, ภวาภวํ, ภวาภเวน, ภวาภวสฺส, ภวาภวา, ภวาภวสฺมา, ภวาภวมฺหา, ภวาภวสฺส, ภวาภเว, ภวาภวสฺมึ, ภวาภวมฺหิ, โภ ภวาภว. อิติ ภวาภวปทํ เอกวจนกํ ภวติ. ทิสฺสติ จ ตสฺเสกวจนตา ปาฬิยํ อฏฺฐกถายญฺจ –

Bhavābhavaṃ, bhavābhavaṃ, bhavābhavena, bhavābhavassa, bhavābhavā, bhavābhavasmā, bhavābhavamhā, bhavābhavassa, bhavābhave, bhavābhavasmiṃ, bhavābhavamhi, này bhavābhava. Như vậy, từ bhavābhava là số ít. Và tính chất số ít của nó được thấy trong kinh điển Pāli và trong chú giải –

‘‘อตีตกปฺเป จริตํ, ฐปยิตฺวา ภวาภเว;

อิมสฺมึ กปฺเป จริตํ, ปวกฺขิสฺสํ สุโณหิ เม’’

“Hành trạng trong các kiếp quá khứ, hãy gác lại trong các cõi tồn tại; Hành trạng trong kiếp này, tôi sẽ kể, hãy nghe tôi nói.”

อิติ วา,

Hoặc là,

‘‘เอวํ พหุวิธํ ทุกฺขํ, สมฺปตฺติญฺจ พหูวิธํ;

ภวาภเว อนุภวิตฺวา, ปตฺโต สมฺโพธิมุตฺตมํ’’

“Như vậy, sau khi đã trải qua nhiều loại khổ đau và nhiều loại tài sản trong các cõi tồn tại, (ngài) đã đạt được quả vị giác ngộ tối thượng.”

อิติ วา เอวํ ปาฬิยํ ภวาภว ปทสฺส เอกวจนตา ทิฏฺฐา.

Hoặc như vậy, tính chất số ít của từ bhavābhava đã được thấy trong kinh điển Pāli.

อฏฺฐกถายมฺปิ [Pg.328] –

Cũng trong Chú giải –

‘‘อสมฺพุธํ พุทฺธนิเสวิตํ ยํ,ภวาภวํ คจฺฉติ ชีวโลโก;

นโม อวิชฺชาทิกิเลสชาล-วิทฺธํสิโน ธมฺมวรสฺส ตสฺสา’’ติ

Pháp nào không được liễu tri, được bậc Giác Ngộ thực hành, chúng sanh đi đến các cõi hữu; Xin đảnh lễ Pháp bảo cao thượng ấy, là Pháp phá tan lưới phiền não bắt đầu là vô minh.

เอวํ ตสฺเสกวจนตา ทิฏฺฐา.

Như vậy, tính chất số ít của từ ấy đã được thấy.

ภวาภวานิ, ภวาภวา, ภวาภวานิ, ภวาภเว, ภวาภเวหิ, ภวาภเวภิ, ภวาภวานํ, ภวาภเวหิ, ภวาภเวภิ, ภวาภวานํ, ภวาภเวสุ, ภวนฺโต ภวาภวานิ. อิติ ภวาภวปทํ พหุวจนกมฺปิ ภวติ. ทิสฺสติ จ ตสฺส พหุวจนกตา ปาฬิยํ ‘‘โธนสฺส หิ นตฺถิ กุหิญฺจิ โลเก. ปกปฺปิกา ทิฏฺฐิ ภวาภเวสู’’ติ. อุภยมฺปิ นยํ โวมิสฺเสตฺวา นามิกปทมาลา โยเชตพฺพา. กถํ? ‘‘ภวาภวํ, ภวาภวานิ. ภวาภวํ, ภวาภวานิ. ภวาภเวน, ภวาภเวหิ, ภวาภเวภิ’’อิจฺเจวมาทินา จิตฺตนเยน โยเชตพฺพา.

Bhavābhavāni, bhavābhavā, bhavābhavāni, bhavābhave, bhavābhavehi, bhavābhavebhi, bhavābhavānaṃ, bhavābhavehi, bhavābhavebhi, bhavābhavānaṃ, bhavābhavesu, bhavanto bhavābhavāni. Như vậy, từ bhavābhava cũng là số nhiều. Và tính chất số nhiều của từ ấy được thấy trong Pāli: “dhonassa hi natthi kuhiñci loke. Pakappikā diṭṭhi bhavābhavesū’ti”. Bảng biến cách danh từ nên được hợp lại bằng cách hòa trộn cả hai phương pháp. Như thế nào? Nên được hợp lại theo phương pháp hỗn hợp như vầy: “Bhavābhavaṃ, bhavābhavāni. Bhavābhavaṃ, bhavābhavāni. Bhavābhavena, bhavābhavehi, bhavābhavebhi”.

นปุํสเกกวจน-พหุวจนกา อิมา;

ปทมาลา สมาสตฺเต, กตาติ ปริทีปเย.

Bảng biến cách này là trung tánh số ít và số nhiều, nên được giải thích là đã được tạo ra trong trường hợp là hợp thể từ.

สมาสกปทญฺเจว, อสมาสกเมว จ;

ภวาภวปทํ ทฺเวธา, อิติ วิทฺวา วิภาวเย.

Bậc trí nên hiểu rõ rằng, từ bhavābhava có hai loại: là hợp thể từ và cũng là phi hợp thể từ.

นปุํสกํ สมาสตฺเต, ปุลฺลิงฺคมิตรตฺตเน;

นปุํสกํ ตุ ปาเยน, เอกวจนกํ วเท.

Trong trường hợp là hợp thể từ thì là trung tánh, trong trường hợp khác thì là nam tánh. Nhưng trung tánh phần lớn được nói là số ít.

‘‘ภโว จ อภโว จา’’ติ, สมาสตฺถํ วเท พุโธ;

‘‘ภวโต ภว’’มิจฺจตฺถํ, อสมาสสฺส ภาสเย.

Bậc trí nên nói ý nghĩa của hợp thể từ là: “bhava và abhava”. Nên nói ý nghĩa của phi hợp thể từ là: “từ cõi hữu này đến cõi hữu khác”.

ปุลฺลิงฺคตฺตมฺหิ โส เญยฺโย, นิสฺสกฺกอุปโยคโต;

เอวํ วิเสสโต ชญฺญา, ภวาภวปทํ วิทู.

Từ ấy nên được biết là nam tánh do được sử dụng theo nghĩa vô tác. Bậc hiền trí nên biết từ bhavābhava một cách đặc biệt như vậy.

ยถา [Pg.329] เจตฺถ ภวาภวปทสฺส นามิกปทมาลา โยชิตา, เอวํ ‘‘กมฺมากมฺมํ ผลาผล’’นฺติอาทีนมฺปิ นามิกปทมาลา โยเชตพฺพา. อตฺโถปิ เนสํ ยถารหํ วตฺตพฺโพ. เยภุยฺเยเนตานิ เอกวจนกานิ ภวนฺติ. เอวํ ตาว ภวาภวปทาทีนํ วิเสสวนฺตตา ทฏฺฐพฺพา.

Giống như bảng biến cách danh từ của từ bhavābhava đã được hợp lại ở đây, tương tự như vậy bảng biến cách danh từ của các từ v.v… “kammākammaṃ, phalāphala” cũng nên được hợp lại. Và ý nghĩa của các từ ấy nên được nói tùy theo trường hợp. Phần lớn các từ này là số ít. Như vậy, trước tiên nên được thấy tính chất đặc biệt của các từ v.v… bhavābhava.

ลงฺกาทีโป, ลงฺกาทีปํ, ลงฺกาทีเปน, ลงฺกาทีปสฺส, ลงฺกาทีปา, ลงฺกาทีปสฺมา, ลงฺกาทีปมฺหา, ลงฺกาทีปสฺส, ลงฺกาทีเป, ลงฺกาทีปสฺมึ, ลงฺกาทีปมฺหิ, โภ ลงฺกาทีป. อยํ สมาสตฺเต นามิกปทมาลา. อสมาสตฺเตปิ ปน โยเชตพฺพา.

Laṅkādīpo, laṅkādīpaṃ, laṅkādīpena, laṅkādīpassa, laṅkādīpā, laṅkādīpasmā, laṅkādīpamhā, laṅkādīpassa, laṅkādīpe, laṅkādīpasmiṃ, laṅkādīpamhi, bho laṅkādīpa. Đây là bảng biến cách danh từ trong trường hợp là hợp thể từ. Và cũng nên được hợp lại trong trường hợp là phi hợp thể từ.

ลงฺกา ทีโป, ลงฺกํ ทีปํ, ลงฺกาย ทีเปน, ลงฺกาย ทีปสฺส, ลงฺกาย ทีปา, ลงฺกาย ทีปสฺมา, ลงฺกาย ทีปมฺหา, ลงฺกาย ทีปสฺส, ลงฺกาย ทีเป, ลงฺกาย ทีปสฺมึ, ลงฺกาย ทีปมฺหิ, โภติ ลงฺเก ทีป. อยํ พฺยาเส นามิกปทมาลา. อยํ นโย ‘‘ชมฺพุทีโป’’ติ เอตฺถ น ลพฺภติ เกวเลน ชมฺพูสทฺเทน ชมฺพุทีปสฺส อกถนโต, ยถา เกวเลน ลงฺกาสทฺเทน ลงฺกาทีโป กถิยติ. อยํ ปน พฺยาเส ปทมาลานโย วิเสสโต กพฺพรจนายํ กวีนํ อุปการาย สํวตฺตติ สาสนสฺสาปิ. ตถา หิ พฺยาสวเสน โปราณกวิรจนา ทิสฺสติ –

Laṅkā dīpo, laṅkaṃ dīpaṃ, laṅkāya dīpena, laṅkāya dīpassa, laṅkāya dīpā, laṅkāya dīpasmā, laṅkāya dīpamhā, laṅkāya dīpassa, laṅkāya dīpe, laṅkāya dīpasmiṃ, laṅkāya dīpamhi, bhoti laṅke dīpa. Đây là bảng biến cách danh từ trong trường hợp phân tích. Phương pháp này không được tìm thấy ở từ “jambudīpo”, vì rằng đảo Jambudīpa không được nói đến chỉ bằng từ jambu đơn thuần, giống như đảo Laṅkā được nói đến chỉ bằng từ laṅkā đơn thuần. Hơn nữa, phương pháp biến cách trong trường hợp phân tích này đặc biệt trở thành sự hỗ trợ cho các thi sĩ trong việc sáng tác thi kệ, và cũng cho Giáo Pháp nữa. Thật vậy, sự sáng tác của thi sĩ thời xưa được thấy theo cách phân tích –

‘‘วนฺทามิ เสลมฺหิ สมนฺตกูเฏ,ลงฺกาย ทีปสฺส สิขายมาเน;

อาวาสภูเต สุมนามรสฺส,พุทฺธสฺส ตํ ปาทวฬญฺชมคฺค’’นฺติ.

Con xin đảnh lễ dấu chân cao quý ấy của đức Phật, ở trên núi Samantakūṭa, được ví như là chóp đỉnh của đảo Laṅkā, đã trở thành nơi cư ngụ của vị trời tên Sumana.

สาสเนปิ พฺยาสวเสน ‘‘ทิพฺโพ รโถ ปาตุรหุ, เวเทหสฺส ยสสฺสิโน’’ติอาทิกา ปาฬิ ทิสฺสติ.

Cũng trong Giáo Pháp, Pāli v.v… “dibbo ratho pāturahu, vedehassa yasassino” được thấy theo cách phân tích.

ยถา [Pg.330] ปน ‘‘ชมฺพุทีโป’’ติ เอตฺถ อยํ นโย น ลพฺภติ, ตถา ‘‘นาคทีโป’’ติอาทีสุปิ เกวเลน ชมฺพูสทฺเทน ชมฺพุทีปสฺส อกถนมิว เกวเลน นาคสทฺทาทินา นาคทีปาทีนํ อกถนโตติ. นนุ จ โภ ‘‘พุทฺธสฺส ชมฺพุนทรํสิโน ตํ, ทาฐํ มยํ ชมฺพุนรา นมามา’’ติ โปราณกวิรจนายํ ชมฺพูสทฺเทน ชมฺพุทีโป วุตฺโต ‘‘ชมฺพุทีปนรา’’ติ อตฺถสมฺภวโตติ? สจฺจํ ‘‘ชมฺพุทีปนรา’’ติ อตฺโถ สมฺภวติ, เกวเลน ปน ชมฺพูสทฺเทน ชมฺพุทีปตฺถํ น วทติ, กินฺตุ ‘‘ชมฺพุทีปนรา’’ติ วตฺตพฺเพ คาถาวิสยตฺตา อธิกกฺขรโทสํ ปริวชฺชนฺเตน ทีปสทฺทโลปํ กตฺวา ‘‘ชมฺพุนรา’’ติ วุตฺตํ, เอวํ อุตฺตรปทโลปวเสน วุตฺโต ชมฺพุสทฺโท นรสทฺทํ ปฏิจฺจ สมาสพเลน ‘‘ชมฺพุทีปนรา’’ติ อตฺถปฺปกาสเน สมตฺโถ โหติ, น เกวโล พฺยาสกาเล, ตถา หิ ‘‘ชมฺพู’’ติ วุตฺเต ชมฺพุทีโป น ญายติ, อถ โข ชมฺพุรุกฺโขเยว ญายติ.

Và giống như phương pháp này không được tìm thấy ở từ “jambudīpo”, tương tự như vậy ở các từ v.v… “nāgadīpo”, vì rằng đảo Jambudīpa không được nói đến chỉ bằng từ jambu đơn thuần, cũng giống như các đảo v.v… Nāgadīpa không được nói đến chỉ bằng các từ v.v… nāga đơn thuần. Thưa ngài, chẳng phải trong sự sáng tác của thi sĩ thời xưa: “buddhassa jambunadaraṃsino taṃ, dāṭhaṃ mayaṃ jambunarā namāmā”, đảo Jambudīpa được nói bằng từ jambu, vì rằng ý nghĩa “những người ở đảo Jambudīpa” là khả thi hay sao? Đúng vậy, ý nghĩa “những người ở đảo Jambudīpa” là khả thi. Tuy nhiên, chỉ từ jambu đơn thuần không nói lên ý nghĩa đảo Jambudīpa, nhưng khi nên nói là “jambudīpanarā” thì đã được nói là “jambunarā” bằng cách lược bỏ từ dīpa do tránh lỗi thừa âm tiết vì là vấn đề của thi kệ. Như vậy, từ jambu được nói theo cách lược bỏ hậu từ, nương vào từ nara, bằng năng lực của hợp thể từ, có khả năng trong việc diễn đạt ý nghĩa “những người ở đảo Jambudīpa”, chứ không phải chỉ từ đơn thuần trong lúc phân tích. Thật vậy, khi từ “jambū” được nói thì đảo Jambudīpa không được hiểu, trái lại chỉ có cây jambu mới được hiểu.

กึ ปน โภ ‘‘กาโก ทาโส, กากํ ทาสํ, กาเกน ทาเสนา’’ติ อยํ นโย ลพฺภติ, น ลพฺภตีติ? ลพฺภติ, กากสทฺเทน กากนามกสฺส ทาสสฺส กถนํ โหติ. ยทิ เอวํ ‘‘ชมฺพุทีโป’’ติ เอตฺถาปิ ‘‘ชมฺพุนามโก ทีโป’’ติ อตฺถํ คเหตฺวา ‘‘ชมฺพู ทีโป, ชมฺพุํ ทีปํ, ชมฺพุยา ทีเปนา’’ติ อยํ นโย ลพฺภตีติ? น ลพฺภติ ชมฺพูสทฺทสฺส ปณฺณตฺติวเสน ทีเป อปฺปวตฺตนโต. ชมฺพูสทฺโท หิ รุกฺเขเยว ปณฺณตฺติวเสน ปวตฺตติ, น ทีเป. ยถา ปน จิตฺตโวหาโร จิตฺตนามเก คหปติมฺหิปิ มเนปิ ปวตฺตติ ‘‘จิตฺโต คหปติ. จิตฺตํ มโน มานส’’นฺติอาทีสุ. ยถา จ กุสโวหาโร กุสนามเก รญฺเญปิ กุสติเณปิ ปวตฺตติ –

Thưa ngài, nhưng phương pháp này: “kāko dāso, kākaṃ dāsaṃ, kākena dāsena” được tìm thấy hay không được tìm thấy? Được tìm thấy, bằng từ kāka sự nói về người nô lệ tên Kāka là có. Nếu vậy, ở từ “jambudīpo” này cũng vậy, sau khi lấy ý nghĩa “hòn đảo tên Jambu” thì phương pháp này: “jambū dīpo, jambuṃ dīpaṃ, jambuyā dīpena” được tìm thấy (hay không)? Không được tìm thấy, vì từ jambu không được vận hành ở (nghĩa) hòn đảo theo cách chế định. Thật vậy, từ jambu chỉ được vận hành ở (nghĩa) cây cối theo cách chế định, chứ không ở (nghĩa) hòn đảo. Và giống như sự sử dụng từ citta được vận hành ở người gia chủ tên Citta và cũng ở tâm ý, trong các trường hợp v.v… “citto gahapati. Cittaṃ mano mānasaṃ”. Và giống như sự sử dụng từ kusa được vận hành ở đức vua tên Kusa và cũng ở cỏ kusa –

‘‘ปภาวติญฺจ [Pg.331] อาทาย, มณึ เวโรจนํ กุโส;

กุสาวตึ กุสราชา, อคมาสิ มหพฺพโล;

กุโส ยถา ทุคฺคหิโต, หตฺถเมวานุกนฺตตี’’ติ

Đức vua Kusa có đại thần lực, sau khi dẫn theo nàng Pabhāvatī và ngọc báu Verocana, đã đi đến kinh thành Kusāvatī. Giống như cỏ kusa khi bị nắm giữ sai cách, chỉ cắt vào tay mà thôi.

อาทีสุ, ตถา กากสทฺโทปิ วายเส, เอวํนามเก ทาเสปิ ปวตฺตติ ‘‘กาโก รวติ, กาโก นาม ทาโส สฏฺฐิโยชนานิ คจฺฉตี’’ติอาทีสุ. ชมฺพูสทฺโท ปน คหปติมนาทีสุ จิตฺต กุส กากสทฺทา วิย ปณฺณตฺติวเสน ทีปสฺมึ น ปวตฺตติ, ตสฺมา ยถาวุตฺโตเยว นโย มนสิกรณีโย.

Trong các ví dụ như: Tương tự, từ 'kāka' (con quạ) cũng được dùng cho loài quạ, cũng được dùng cho người nô lệ có tên như vậy, trong các ví dụ như: “con quạ kêu”, “người nô lệ tên Kāka đi được sáu mươi do-tuần”. Tuy nhiên, từ 'Jambū' không được áp dụng cho hòn đảo theo cách chế định giống như các từ 'citta', 'kusa', 'kāka' được dùng cho gia chủ, tâm, v.v. Do đó, nên ghi nhớ phương pháp đã được trình bày.

ยถา ปเนตฺถ ‘‘ลงฺกาทีโป’’ติ สทฺทสฺส นามิกปทมาลา สมาสวเสน พฺยาสวเสน จ โยชิตา, เอวํ ‘‘ปุพฺพวิเทหทีโป, อปรโคยานทีโป, อุตฺตรกุรุทีโป, อสฺสยุชนกฺขตฺตํ, จิตฺรมาโส, เวสฺสนฺตรราชา, เสตวตฺถํ, ทิพฺพรโถ’’ติอาทีนมฺปิ นามิกปทมาลา สมาสวเสน พฺยาสวเสน จ โยเชตพฺพา. ปุพฺพวิเทหาทิสทฺเทหิ ปุพฺพวิเทหทีปาทีนํ กถนญฺจ เวทิตพฺพํ. ‘‘ทิพฺพรโถ’’ติอาทีนํ สมาสคตปทานํ ปโยชเน สติ พฺยาสวเสน วิสุํ กตฺตพฺพตา จ เวทิตพฺพา. ตถา หิ พฺยาสวเสน ‘‘ทิพฺโพ รโถ’’ติอาทินา ทฺวินฺนํ ทฺวินฺนํ ปทานํ สมานาธิกรณวเสน ปจฺเจกวิภตฺติยุตฺตภาเว สติ คาถาสุ วุตฺติปาลนสุขุจฺจารณคุโณ ภวติ. โส จ สาสนานุกูโล หิ อยํ นโย ฐปิโต. ตถา หิ ปาวจเน ‘‘ทิพฺโพ รโถ ปาตุรหุ, เวเทหสฺส ยสสฺสิโน’’ติอาทิกา ปาฬิโย พหู ทิสฺสนฺติ, เอวํ ลงฺกาทีปาทิสทฺทานํ วิเสสวนฺตตา ภวติ.

Cũng như ở đây, chuỗi từ biến cách của từ “laṅkādīpo” được áp dụng cả theo cách hợp thể (samāsa) và phân tích (byāsa), tương tự như vậy, chuỗi từ biến cách của các từ như “pubbavidehadīpo, aparagoyānadīpo, uttarakurudīpo, assayujanakkhattaṃ, citramāso, vessantararājā, setavatthaṃ, dibbaratho” cũng nên được áp dụng cả theo cách hợp thể và phân tích. Cũng nên biết rằng các từ như Pubbavideha v.v... là để chỉ các hòn đảo như Pubbavidehadīpa v.v... Khi có mục đích sử dụng các từ hợp thể như “dibbaratho”, cũng nên biết rằng chúng có thể được tách riêng ra theo cách phân tích. Thật vậy, theo cách phân tích như “dibbo ratho”, khi hai từ có các biến cách riêng biệt theo cách đồng vị cách, thì trong các câu kệ sẽ có phẩm chất là giữ gìn được vần luật và dễ phát âm. Và phương pháp này được thiết lập là phù hợp với giáo pháp. Thật vậy, trong giáo điển, có thể thấy nhiều đoạn Pāḷi như “dibbo ratho pāturahu, vedehassa yasassino” (một cỗ xe chư thiên đã hiện ra cho vua Vedeha quang vinh). Như vậy, các từ như laṅkādīpa v.v... có được tính chất đặc biệt.

อิทานิ โพธิสนฺธิอาทีนํ วิเสสวนฺตตา วุจฺจติ –

Bây giờ, tính chất đặc biệt của các từ 'bodhi', 'sandhi' v.v... được nói đến –

โพธิ สนฺธิ วิภตฺตา’ยุ, ธาตุเยว ปชาปติ;

ทามา ทามํ ตถา สทฺธา, สทฺธํ ตฏํ ตฏี ตโฏ.

Bodhi, sandhi, vibhatti, āyu, dhātu, và pajāpati; dāmā và dāmaṃ, tương tự saddhā và saddhaṃ, taṭaṃ, taṭī, và taṭo.

พฺยญฺชนํ [Pg.332] พฺยญฺชโน อตฺโถ, อตฺถมกฺขรมกฺขโร;

อชฺชวํ อชฺชโว เจว, ตถา มทฺทวคารวา.

Byañjanaṃ, byañjano, attho, atthaṃ, akkharaṃ, akkharo; và cả ajjavaṃ, ajjavo, tương tự maddava và gārava.

วโจ วจีติ จาทีนิ, สมรูปา สรูปโต;

ทฺวิตฺติลิงฺคานิ สมฺโภนฺติ, ยถาสมฺภวมุทฺทิเส.

Và các từ như vaco, vacī, v.v..., có cùng hình thức tự thân; chúng có thể là hai hoặc ba tánh, nên được chỉ ra tùy theo trường hợp.

เอเตสุ หิ โพธิสทฺทสฺส ตาว ‘‘โพธิ ราชกุมาโร’’ติ จ, ‘‘อริยสาวโก ‘โพธี’ติ วุจฺจติ, ตสฺส โพธิสฺส องฺโคติ โพชฺฌงฺโค’’ติ จ เอวํ ปุคฺคลวจนสฺส ‘‘โพธิ, โพธี, โพธโย. โพธึ, โพธี, โพธโย. โพธินา’’ติ ปุลฺลิงฺเค อคฺคินเยน นามิกปทมาลา ภวติ.

Trong số các từ này, trước hết đối với từ 'bodhi', khi chỉ về một người, như trong câu “vương tử Bodhi” và “vị Thánh đệ tử được gọi là ‘bodhi’, một chi phần của sự giác ngộ (bodhi) ấy là ‘bojjhaṅga’ (giác chi)”, thì chuỗi từ biến cách ở nam tánh theo mẫu của từ 'aggi' sẽ là: “bodhi, bodhī, bodhayo. Bodhiṃ, bodhī, bodhayo. Bodhinā”.

รุกฺขมคฺคนิพฺพานสพฺพญฺญุตญฺญาณวจนสฺส ปน ‘‘โพธิ, โพธี, โพธิโย. โพธึ, โพธี, โพธิโย. โพธิยา’’ติ อิตฺถิลิงฺเค รตฺตินเยน นามิกปทมาลา ภวติ.

Tuy nhiên, khi từ này chỉ về cây cối, đạo lộ, Niết-bàn, hay trí tuệ toàn giác, thì chuỗi từ biến cách ở nữ tánh theo mẫu của từ 'ratti' sẽ là: “bodhi, bodhī, bodhiyo. Bodhiṃ, bodhī, bodhiyo. Bodhiyā”.

เกจิ ปน ‘‘รุกฺขวจโน โพธิสทฺโท ปุลฺลิงฺโค’’ติ วทนฺติ, ตํ อาคเมน วิรุทฺธํ วิย ทิสฺสนโต วิจาเรตพฺพํ. น หิ อาคเม รุกฺขวจนสฺส โพธิสทฺทสฺส ปุลฺลิงฺคภาโว ทิสฺสติ, ปุคฺคลวจนสฺส ปน ทิสฺสติ. ยทิ จ ‘‘สาโล ธโว ขทีโร’’ติอาทีนํ วิย รุกฺขวจนสฺส โพธิสทฺทสฺส ปุลฺลิงฺคตฺตํ สิยา, ชมฺพู สิมฺพลี ปาฏลีสทฺทาทีนํ รุกฺขวาจกตฺตา ปุลฺลิงฺคตฺตํ สิยา, น เตสํ อิมสฺส จ รุกฺขวาจกตฺเตปิ ปุลฺลิงฺคภาโว อุปลพฺภติ. ยทิ หิ รุกฺขวจโน โพธิสทฺโท ปุลฺลิงฺโค, เอวํ สนฺเต นิพฺพานวจโน สพฺพญฺญุตญฺญาณวจโน จ โพธิสทฺโท นปุํสกลิงฺโค สิยา ‘‘นิพฺพาน’’นฺติอาทินา นปุํสกลิงฺควเสน นิทฺทิฏฺฐสฺส นิพฺพานาทิโน อตฺถสฺส กถนโต.

Tuy nhiên, một số người nói rằng: “Từ 'bodhi' chỉ về cây cối là nam tánh”. Điều này nên được xem xét vì dường như nó mâu thuẫn với thánh điển (āgama). Thật vậy, trong thánh điển không thấy từ 'bodhi' chỉ về cây cối là nam tánh, nhưng lại thấy khi nó chỉ về một người. Và nếu từ 'bodhi' chỉ về cây cối là nam tánh, giống như các từ 'sālo', 'dhavo', 'khadīro' v.v..., thì các từ như 'jambū', 'simbalī', 'pāṭalī' v.v... cũng phải là nam tánh vì chúng cũng chỉ về cây cối, nhưng người ta không tìm thấy tánh nam ở những từ đó và cả từ này, mặc dù chúng đều chỉ về cây cối. Nếu từ 'bodhi' chỉ về cây cối là nam tánh, thì trong trường hợp đó, từ 'bodhi' chỉ về Niết-bàn và trí tuệ toàn giác phải là trung tánh, vì nó diễn tả ý nghĩa của Niết-bàn v.v..., vốn được chỉ định bằng trung tánh như “nibbānaṃ” v.v...

เย เอวํ วทนฺติ ‘‘รุกฺขวจโน โพธิสทฺโท ปุลฺลิงฺโค’’ติ, เต ‘‘โพธิ วุจฺจติ จตูสุ มคฺเคสุ ญาณํ, ตํ เอตฺถ ภควา ปตฺโตติ [Pg.333] รุกฺโขปิ โพธิจฺเจว วุจฺจตี’’ติ วุตฺตมตฺถํ เจตสิ สนฺนิธาย ‘‘พุชฺฌติ เอตฺถาติ โพธี’’ติ นิพฺพจนวเสน ‘‘กึ รุกฺขวจโน โพธิสทฺโท ปุลฺลิงฺโค น ภวิสฺสตี’’ติ มญฺญมานา วทนฺติ มญฺเญ. เนวํ ทฏฺฐพฺพํ, เอวญฺจ ปน ทฏฺฐพฺพํ, ‘‘โพธิ วุจฺจติ จตูสุ มคฺเคสุ ญาณํ, ตํ เอตฺถ ภควา ปตฺโตติ รุกฺโขปิ โพธิจฺเจว วุจฺจตี’’ติ วทนฺเตหิ ครูหิ ญาณวจนํ อิตฺถิ ลิงฺคภูตํ โพธีติ ญาณสฺส นามํ ปณฺณตฺติอนฺตรปริกปฺปเนนตฺถํ ปริกปฺเปนฺเตน พุชฺฌนฏฺฐานภูเต รุกฺเข อาโรเปตฺวา รุกฺโข ‘‘โพธี’’ติ วุตฺโต, ตสฺมา อีทิเสสุ ฐาเนสุ นิพฺพจเน อาทโร น กาตพฺโพ. น หิ ‘‘พุชฺฌติ เอตฺถาติ โพธี’’ติ นิพฺพจนกรณํ รุกฺขวจนสฺส โพธิสทฺทสฺส ปุลฺลิงฺคตฺตํ กาตุํ สกฺโกติ สงฺเกตสิทฺธตฺตา โวหารสฺส, ตสฺมา รุกฺขํ สยํ อโพธิมฺปิ สมานํ โพธิยา ปฏิลาภฏฺฐานตฺตา สงฺเกตสิทฺเธน ‘‘โพธี’’ติ อิตฺถิลิงฺคโวหาเรน โวหรนฺติ สาสนิกา, โพธิยา วา การณตฺตา ผลโวหาเรน. เอตมตฺถํเยว หิ สนฺธาย ‘‘โพธิ วุจฺจติ จตูสุ มคฺเคสุ ญาณํ, ตํ เอตฺถ ภควา ปตฺโตติ รุกฺโขปิ โพธิจฺเจว วุจฺจตี’’ติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ, เอวํ ‘‘โพธี’’ติ อิตฺถิลิงฺควเสน รุกฺขนามํ ปวตฺตตีติ. เตนาห อายสฺมา สาริปุตฺโต ธมฺมเสนาปติ อนุธมฺมจกฺกวตฺตี โวหารกุสโล อิตฺถิลิงฺคโวหาเรน ‘‘พุทฺธานํ ภควนฺตานํ โพธิยา มูเล สห สพฺพญฺญุตญฺญาณปฺปฏิลาภา สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ ยทิทํ พุทฺโธ’’ติ. อปิจ ตตฺถ ตตฺถ ‘‘โพธิยา สาขา’’ติ จ, ‘‘เกนฏฺเฐน มหาโพธิ, กสฺส สมฺพนฺธินี จ สา’’ติ จ,

Những người nói rằng: “Từ 'bodhi' chỉ về cây cối là nam tánh”, tôi cho rằng họ nói như vậy vì đã ghi nhớ trong tâm ý nghĩa được nói rằng: “'Bodhi' được gọi là trí tuệ trong bốn đạo; vì Đức Thế Tôn đã chứng đắc nó tại đây, nên cây cũng được gọi là 'bodhi'”, và dựa vào từ nguyên “‘bujjhati etthāti bodhī’ (người ta giác ngộ tại đây, nên gọi là bodhī)”, họ nghĩ rằng: “Tại sao từ 'bodhi' chỉ về cây cối lại không thể là nam tánh?”. Không nên hiểu như vậy, mà nên hiểu như thế này: các vị thầy khi nói “‘Bodhi’ được gọi là trí tuệ trong bốn đạo; vì Đức Thế Tôn đã chứng đắc nó tại đây, nên cây cũng được gọi là 'bodhi'”, đã lấy tên ‘bodhī’ vốn chỉ về trí tuệ và là nữ tánh, rồi thông qua sự tưởng định về một chế định khác mà gán cho cái cây, vốn là nơi giác ngộ, và gọi cái cây đó là ‘bodhī’. Do đó, ở những trường hợp như vậy, không nên coi trọng từ nguyên. Thật vậy, việc tạo ra từ nguyên “‘bujjhati etthāti bodhī’” không thể làm cho từ 'bodhi' chỉ về cây cối trở thành nam tánh, vì cách dùng từ được xác lập bởi quy ước. Do đó, mặc dù bản thân cái cây không phải là sự giác ngộ, nhưng các tín đồ trong giáo pháp vẫn dùng từ nữ tánh ‘bodhī’ đã được xác lập bởi quy ước để gọi nó, vì nó là nơi để chứng đắc sự giác ngộ (bodhi), hoặc là dùng từ chỉ kết quả (để gọi cái nhân) vì nó là nguyên nhân của sự giác ngộ. Cần phải hiểu rằng câu nói “‘Bodhi’ được gọi là trí tuệ trong bốn đạo; vì Đức Thế Tôn đã chứng đắc nó tại đây, nên cây cũng được gọi là 'bodhi'” đã được nói ra với chính ý nghĩa này. Như vậy, tên gọi của cây được dùng theo nữ tánh là ‘bodhī’. Vì thế, Tôn giả Sāriputta, vị Tướng quân Chánh pháp, người chuyển bánh xe Vi diệu pháp, bậc thiện xảo về ngôn ngữ thông thường, đã dùng từ nữ tánh mà nói rằng: “Đối với các Đức Phật, các đấng Thế Tôn, tại cội cây Bồ-đề (bodhiyā mūle), cùng với sự chứng đắc trí tuệ toàn giác, có một chế định được trực nhận, đó là ‘Phật’”. Hơn nữa, ở nhiều nơi khác cũng có câu “nhánh cây Bồ-đề” (bodhiyā sākhā), và “Vì lý do gì mà là cây Đại Bồ-đề, và cây ấy (sā) thuộc về ai?”.

‘‘หตฺถโต มุตฺตมตฺตา สา, อสีติรตนํ นภํ;

อุคฺคนฺตฺวาน ตทา มุญฺจิ, ฉพฺพณฺณา รสฺมิโย สุภา’’ติ จ

“Vừa khi được buông ra khỏi tay, cành cây ấy đã bay vút lên không trung tám mươi hắc tay; khi ấy đã tỏa ra những tia sáng đẹp đẽ sáu màu.”

เอวมาทโย [Pg.334] รุกฺขวาจกสฺส โพธิสทฺทสฺส อิตฺถิลิงฺคภาเว ปโยคา ทิสฺสนฺติ.

Người ta thấy các cách dùng như thế, v.v... của từ ‘bodhi’ có nghĩa là cây trong nữ tánh.

อถ วา รุกฺขวาจโก โพธิสทฺโท ทฺวิลิงฺโค ปุมิตฺถิลิงฺควเสน. ตถา หิ สมนฺตปาสาทิกายํ วินยสํวณฺณนายํ มหาเวยฺยากรณสฺส ปาฬินยวิทุโน พุทฺธโฆสาจริยสฺส เอวํ สทฺทรจนา ทิสฺสติ ‘‘สกฺขิสฺสสิ ตฺวํ ตาต ปาฏลิปุตฺตํ คนฺตฺวา มหาโพธินา สทฺธึ อยฺยํ สงฺฆมิตฺตตฺเถรึ อาเนตุ’’นฺติ จ, ‘‘สาปิ โข มหาโพธิสมารูฬฺหา นาวา ปสฺสโต มหาราชสฺส มหาสมุทฺทตลํ ปกฺขนฺทา’’ติ จ ตสฺส รุกฺขวาจกสฺส โพธิสทฺทสฺส ‘‘พุชฺฌติ เอตฺถาติ โพธี’’ติ นิพฺพจนวเสน ‘‘โพธิ, โพธี, โพธโย. โพธึ, โพธี, โพธโย. โพธินา’’ติอาทินา ปทมาลา เวทิตพฺพา. รุกฺขวาจกสฺเสว ปน ตสฺส ญาเณ ปวตฺติตฺถิลิงฺคโวหาเรน สงฺเกตสิทฺเธน รูฬฺหตฺถทีปเกน ‘‘โพธิ, โพธี, โพธิโย. โพธึ, โพธี, โพธิโย. โพธิยา’’ติอาทินา ปทมาลา เวทิตพฺพา. อิจฺเจวํ –

Hoặc là, từ ‘bodhi’ có nghĩa là cây cối là song tánh, theo nghĩa nam tánh và nữ tánh. Thật vậy, trong Samantapāsādikā, là Luận giải về Luật tạng, cách cấu tạo từ ngữ như vầy của trưởng lão Buddhaghosa, là nhà ngữ pháp học vĩ đại, là người thông thạo phương pháp Pāḷi, đã được nhận thấy: ‘Này con, con sẽ có thể đi đến thành Pāṭaliputta và mang về trưởng lão ni Saṅghamittā khả kính cùng với cây đại Bồ-đề hay chăng?’ và: ‘Và chính cây đại Bồ-đề ấy, đã được đưa lên thuyền, đã đi vào mặt biển lớn trong khi đức vua đang nhìn.’ Sự biến cách của từ ‘bodhi’ có nghĩa là cây cối ấy, theo cách phái sinh ‘bujjhati etthāti bodhī’ (giác ngộ ở đây, nên là Bồ-đề), nên được biết là: ‘bodhi, bodhī, bodhayo. Bodhiṃ, bodhī, bodhayo. Bodhinā’ v.v... Tuy nhiên, sự biến cách của chính từ ấy có nghĩa là cây cối, theo cách dùng trong nữ tánh được áp dụng cho trí tuệ, được xác lập theo quy ước, và làm rõ nghĩa thông dụng, nên được biết là: ‘bodhi, bodhī, bodhiyo. Bodhiṃ, bodhī, bodhiyo. Bodhiyā’ v.v... Như vậy –

ปุคฺคลวาจโก โพธิ-สทฺโท ปุลฺลิงฺคิโก ภเว;

ญาณาทิวาจโก อิตฺถิ-ลิงฺโคเยว สิยา สทา.

Từ ‘bodhi’ có nghĩa là một người nên là nam tánh; có nghĩa là trí tuệ, v.v... thì nên luôn luôn chỉ là nữ tánh.

โพธิปาทปวจโน, ปุมิตฺถิลิงฺคิโก ภเว;

เอวํ สนฺเตปิ เอตสฺส, อิตฺถิลิงฺคตฺตเมว ตุ;

อิจฺฉิตพฺพตรํ ยสฺมา, ธมฺมเสนาปตีริตํ.

Có nghĩa là cây Bồ-đề, nó nên là nam tánh và nữ tánh; dù là như vậy, nhưng chính nữ tánh của nó lại đáng được ưa chuộng hơn, bởi vì đã được vị Tướng quân Chánh pháp nói đến.

สนฺธิสทฺทาทีนมฺปิ นยานุสาเรน นามิกปทมาลา โยเชตพฺพา. สนฺธิสทฺโท หิ สรสนฺธิอาทิวาจโก ปุลฺลิงฺโค, ปฏิสนฺธิยาทิวาจโก อิตฺถิลิงฺโค ‘‘สนฺธิโน. สนฺธิยา’’ติอาทิทสฺสนโต. วิภตฺติสทฺโท วิภชนวาจโก อิตฺถิลิงฺโค[Pg.335], สฺยาทิวาจโก ปุลฺลิงฺโค เจว อิตฺถิลิงฺโค จ ‘‘วิภตฺติสฺส. วิภตฺติยา’’ติอาทิทสฺสนโต.

Sự biến cách danh từ của các từ như ‘sandhi’, v.v... cũng nên được áp dụng theo phương pháp. Thật vậy, từ ‘sandhi’ có nghĩa là sự phối hợp nguyên âm, v.v... là nam tánh, có nghĩa là sự tái sanh, v.v... là nữ tánh, do thấy các ví dụ như ‘sandhino. Sandhiyā’, v.v... Từ ‘vibhatti’ có nghĩa là sự phân chia là nữ tánh, có nghĩa là ‘sya’, v.v... thì là cả nam tánh và nữ tánh, do thấy các ví dụ như ‘vibhattissa. Vibhattiyā’, v.v...

อายุสทฺโท ปน ชีวิตินฺทฺริยวาจโกเยว หุตฺวา ปุนฺนปุํสกลิงฺโค, ‘‘ปุนรายุ จ เม ลทฺโธ, เอวํ ชานาหิ มาริสา’’ติ ‘‘เอตฺตกํเยว เต อายุ, จวนกาโล ภวิสฺสตี’’ติ จ ทสฺสนโต.

Còn từ ‘āyu’, chỉ có nghĩa là mạng căn, là nam tánh và trung tánh, do thấy các ví dụ như: ‘và mạng sống của tôi đã được phục hồi, này bạn hiền hãy biết như vậy’ và ‘mạng sống của ngươi chỉ có chừng ấy, thời điểm mệnh chung sẽ đến’.

ธาตุสทฺโท สภาวาทิวาจโก อิตฺถิลิงฺโค, กรปจาทิวาจโก ปุมิตฺถิลิงฺโค ‘‘จกฺขุธาตุยา. กโรติสฺส ธาตุสฺส. ธาตุโย ธาตุยา’’ติ ทสฺสนโต.

Từ ‘dhātu’ có nghĩa là tự tánh, v.v... là nữ tánh; có nghĩa là (căn) ‘kar’, ‘pac’, v.v... là nam tánh và nữ tánh, do thấy các ví dụ như ‘cakkhudhātuyā. Karotissa dhātussa. Dhātuyo dhātuyā’.

ปชาปติสทฺโท เทววิเสสวาจโก ปุลฺลิงฺโค, กลตฺตชินมาตุจฺฉาวาจโก อิตฺถิลิงฺโค ‘‘ปชาปติสฺส เทวราชสฺส ธชคฺคํ อุลฺโลเกยฺยาถ’’, ‘‘อตฺตโน ปชาปติยา สทฺธึ มหาปชาปติยา’’ติ จ ทสฺสนโต.

Từ ‘pajāpati’ có nghĩa là một vị trời đặc biệt là nam tánh; có nghĩa là người vợ, là dì của đức Phật là nữ tánh, do thấy các ví dụ như: ‘các ngươi hãy nhìn lên ngọn cờ của thiên vương Pajāpati’, và ‘cùng với người vợ của mình, là bà Mahāpajāpatī’.

ทามา ทามํ สทฺทา มาลตีทามาทิเภทภินฺนสฺส เอกสฺส วตฺถุสฺส ยถากฺกมํ อิตฺถินปุํสกลิงฺคา. ตถา หิ ‘‘มาลตีทามา โลลาฬิงฺคลีลา. มาลตีทามํ. สิงฺฆิตํ ทามํ ภมเรหิ. รตนทามา. รตนทาม’’นฺติ จ ทฺวิลิงฺคภาเว โลกิกปฺปโยคา ทิสฺสนฺติ สาสนานุกูลา.

Các từ ‘dāmā’ và ‘dāmaṃ’ chỉ một vật duy nhất được phân biệt thành các loại như vòng hoa lài, v.v... theo thứ tự là nữ tánh và trung tánh. Thật vậy, các cách dùng thế gian trong song tánh, phù hợp với giáo pháp, đã được nhận thấy như: ‘mālatīdāmā lolāḷiṅgalīlā. Mālatīdāmaṃ. Siṅghitaṃ dāmaṃ bhamarehi. Ratanadāmā. Ratanadāma’.

สทฺธํ สทฺธาสทฺทา ปน ภินฺนวตฺถูนํ วาจกา อิตฺถินปุํสกลิงฺคา, สทฺธาสทฺโท ปสาทลกฺขณวาจโก อิตฺถิลิงฺโค, สทฺธํสทฺโท มตกภตฺตวาจโก นปุํสกลิงฺโค ‘‘สทฺธา สทฺทหนา. มยมสฺสุโภ โคตมพฺราหฺมณา นาม ทานานิ เทม สทฺธานิ กโรมา’’ติ ทสฺสนโต. อิมสฺมึ ปน ฐาเน ‘‘สทฺโธ ปุริโส[Pg.336], สทฺธา อิตฺถี, สทฺธํ กุล’’นฺติ อิมานิ วาจฺจลิงฺคตฺตา สงฺคหํ น คจฺฉนฺตีติ ทฏฺฐพฺพานิ.

Còn các từ ‘saddhā’ và ‘saddhaṃ’ là những từ chỉ các vật khác nhau, là nữ tánh và trung tánh. Từ ‘saddhā’ có nghĩa là đặc tính của niềm tin là nữ tánh. Từ ‘saddhaṃ’ có nghĩa là bữa ăn cúng người đã mất là trung tánh, do thấy các ví dụ như: ‘saddhā saddahanā. Mayamassubho gotamabrāhmaṇā nāma dānāni dema saddhāni karomā’. Tuy nhiên, trong trường hợp này, cần phải được hiểu rằng các từ ‘saddho puriso, saddhā itthī, saddhaṃ kulaṃ’ không được bao gồm vì chúng là những từ có tánh tùy thuộc vào danh từ mà chúng bổ nghĩa.

ตฏํ ตฏี ตโฏติเม สทฺทา ตีรสงฺขาเต เอกสฺมึเยวตฺเถ ถีปุนฺนปุํสกลิงฺคา.

Các từ này: ‘taṭaṃ’, ‘taṭī’, ‘taṭo’ chỉ cùng một sự vật duy nhất được gọi là bờ, là nữ tánh, nam tánh, và trung tánh.

พฺยญฺชนสทฺโท อุปเสจนลิงฺควากฺยาเวณิกสรีราวยววาจโก นปุํสกลิงฺโค, อกฺขรวาจโก ปุนฺนปุํสกลิงฺโค. ตตฺรุปเสจเน ‘‘สูปํ วา พฺยญฺชนํ วา’’ติ นปุํสกนิทฺเทโส ทิสฺสติ. ตถา ลิงฺเค ‘‘อิตฺถิพฺยญฺชนํ ปุริสพฺยญฺชน’’นฺติ นปุํสกนิทฺเทโส. วากฺเย ‘‘ปทพฺยญฺชนานิ สาธุกํ อุคฺคเหตฺวา’’ติ นปุํสกลิงฺคนิทฺเทโส. อาเวณิเก ‘‘อสีติ อนุพฺยญฺชนานี’’ติ นปุํสกนิทฺเทโส. สรีราวยเว ‘‘กิเลสานํ อนุ อนุ พฺยญฺชนโต ปากฏภาวกรณโต อนุพฺยญฺชน’’นฺติ เอวํ นปุํสกนิทฺเทโส. เอตฺถ หิ อนุพฺยญฺชนํ นาม หตฺถปาทสิตหสิตกถิตวิโลกิตาทิเภโท อากาโร. โส เอว ‘‘สรีราวยโว’’ติ วุจฺจตีติ. อกฺขเร ‘‘พฺยญฺชโน. พฺยญฺชน’’นฺติ จ ปุนฺนปุํสกนิทฺเทโส.

Từ ‘byañjana’ có nghĩa là món cà-ri, tướng (nam/nữ), câu văn, vẻ phụ, và bộ phận cơ thể là trung tánh; có nghĩa là chữ viết (phụ âm) là nam tánh và trung tánh. Trong đó, về món cà-ri, sự chỉ định trung tánh được thấy trong câu ‘sūpaṃ vā byañjanaṃ vā’. Tương tự, về tướng, sự chỉ định trung tánh trong câu ‘itthibyañjanaṃ purisabyañjanaṃ’. Về câu văn, sự chỉ định trung tánh trong câu ‘padabyañjanāni sādhukaṃ uggahetvā’. Về vẻ phụ, sự chỉ định trung tánh trong câu ‘asīti anubyañjanānī’. Về bộ phận cơ thể, sự chỉ định trung tánh như vầy trong câu ‘kilesānaṃ anu anu byañjanato pākaṭabhāvakaraṇato anubyañjanaṃ’. Ở đây, ‘anubyañjana’ (vẻ phụ) là một cử chỉ được phân biệt thành tay, chân, nụ cười, tiếng cười, lời nói, cái nhìn, v.v... Chính điều đó được gọi là ‘bộ phận cơ thể’. Về chữ viết, sự chỉ định nam tánh và trung tánh trong ‘byañjano. Byañjanaṃ’.

อตฺถสทฺโท นิพฺพานวจโน นปุํสกลิงฺโค, อภิเธยฺยธนการณปโยชนนิวตฺยาภิสนฺธานาทิวจโน ปน ปุลฺลิงฺโค. ตถา หิ กถาวตฺถุมฺหิ ‘‘อตฺถตฺถมฺหี’’ติ อิมิสฺสา ปาฬิยา อตฺถสํวณฺณนายํ ‘‘อตฺถํ วุจฺจติ นิพฺพาน’’นฺติ นปุํสกลิงฺคนิทฺเทเสน อตฺถสทฺโท วุตฺโต. อิติ อตฺถสทฺโท ทฺวิลิงฺโค.

Từ ‘attha’ có nghĩa là Nibbāna là trung tánh, còn có nghĩa là ý nghĩa, tài sản, nguyên nhân, mục đích, kết quả, chủ ý, v.v... là nam tánh. Thật vậy, trong bộ Kathāvatthu, trong phần luận giải về ý nghĩa của đoạn Pāḷi ‘atthatthamhī’, từ ‘attha’ được nói đến với sự chỉ định trung tánh: ‘atthaṃ vuccati nibbāna’ (Nibbāna được gọi là ‘attha’). Do đó, từ ‘attha’ là song tánh.

อกฺขรสทฺโท จ ‘‘โย ปุพฺโพ อกฺขโร อกฺขรานี’’ติ จ ทสฺสนโต. อปิจ อกฺขรสทฺโท นิพฺพานวจโน นามปณฺณตฺติวจโน จ สพฺพทานปุํสกลิงฺโค ภวติ ‘‘ปทมจฺจุตมกฺขรํ, มหาชนสมฺมโตติ [Pg.337] โข วาเสฏฺฐ ‘มหาสมฺมโต’ตฺเวว ปฐมํ อกฺขรํ นิพฺพตฺต’’นฺติ เอวมาทีสุ. ‘‘อกฺขราย เทเสติ, อกฺขรกฺขราย อาปตฺติ ปาจิตฺติยสฺสา’’ติ เอตฺถ ปน ปุลฺลิงฺโคติปิ นปุํสกลิงฺโคติปิ วตฺตพฺโพ, อิตฺถิลิงฺโคติ ปน น วตฺตพฺโพ. อยญฺหิ ‘‘อสกฺกตา จสฺม ธนญฺจยาย. วิรมถายสฺมนฺโต มมวจนายา’’ติอาทีสุ ‘‘ธนญฺจยาย, วจนายา’’ติ สทฺทา วิย วิภตฺติวิปลฺลาเสน วุตฺโต, น ลิงฺควิปลฺลาสวเสนาติ.

Và từ akkhara là từ chỉ định như trong câu ‘âm đầu tiên là akkharo, các âm là akkharāni’. Hơn nữa, từ akkhara có nghĩa là Niết-bàn và có nghĩa là danh chế định thì luôn luôn là trung tánh, như trong các câu ‘trạng thái bất tử, bất biến’ và ‘này Vāseṭṭha, danh xưng đầu tiên ‘Mahāsammata’ đã phát sanh do được nhiều người đồng thuận’. Tuy nhiên, ở đây trong các câu ‘thuyết giảng theo từng chữ’ và ‘phạm tội pācittiya cho mỗi một chữ’, có thể nói là nam tánh hoặc trung tánh, nhưng không thể nói là nữ tánh. Bởi vì điều này được nói do sự chuyển đổi biến cách, giống như các từ ‘dhanañcayāya’, ‘vacanāyā’ trong các câu như ‘chúng tôi không có khả năng vì Dhanañcaya’, ‘chư tôn giả hãy dừng lại vì lời của tôi’, chứ không phải do sự chuyển đổi tánh.

อชฺชว มทฺทว คารวสทฺทา ปน ปุนฺนปุํสกลิงฺคา. ‘‘อชฺชโว จ มทฺทโว จ. อชฺชวมทฺทวํ. คารโว จ นิวาโต จ. สห อาวชฺชิเต ถูเป, คารวํ โหติ เม ตทา’’ติ จ อาทิทสฺสนโต.

Còn các từ ajjava, maddava, gārava là nam tánh và trung tánh. Do thấy các ví dụ như ‘sự ngay thẳng và sự nhu thuận’, ‘sự ngay thẳng và nhu thuận’, ‘sự kính trọng và sự khiêm tốn’, và ‘khi tôi suy niệm về bảo tháp, lòng kính trọng đã khởi lên trong tôi lúc ấy’.

วโจวจีสทฺทา ปน ฆโฏฆฏีสทฺทา วิย ปุมิตฺถิลิงฺคา, ตตฺถ วจีสทฺทสฺส ‘‘วจี, วจี, วจิโย. วจึ, วจี, วจิโย. วจิยา’’ติ นามิกปทมาลา โยเชตพฺพา. เกจิ ‘‘ทุจฺจริตปโยควิญฺญตฺติสทฺทาทีสุ ปเรสุ วจสทฺทสฺสนฺโต อีกาโร โหติ, เตน ‘‘วจีทุจฺจริต’’นฺติอาทีนิ รูปานิ ทิสฺสนฺตี’’ติ วทนฺติ, ตํ น คเหตพฺพํ วจสทฺทโต วิสุํ วจีสทฺทสฺส ทสฺสนโต. อตฺริมานิ ปาฬิโต จ อฏฺฐกถาโต จ นิทสฺสนปทานิ. ‘‘วจี วจีสงฺขาโร, วจีสงฺขาโร วจี, วจิญฺจ วจีสงฺขาเร จ ฐเปตฺวา อวเสสา น เจว วจี, น จ วจีสงฺขาโร. คทิโต วจีภิ สติมาภินนฺเท’’ติ อิมานิ ปาฬิโต นิทสฺสนปทานิ. ‘‘โจปนสงฺขาตา วจี เอว วิญฺญตฺติ วจีวิญฺญตฺติ, วจิยา เภโท วจีเภโท’’ติ อิมานิ อฏฺฐกถาโต นิทสฺสนปทานิ. อิมินา นเยน อญฺเญสมฺปิ สรูปาสรูปปทานํ [Pg.338] ยถารหํ ทฺวิติลิงฺคตา ววตฺถเปตพฺพา. เอวํ อภิเธยฺยกลิงฺเคสุ สวิเสสานิ อภิเธยฺยลิงฺคานิ เวทิตพฺพานิ.

Còn các từ vaco và vacī thì là nam tánh và nữ tánh, giống như các từ ghaṭo và ghaṭī. Ở đó, đối với từ vacī, chuỗi biến cách danh từ nên được áp dụng như sau: ‘vacī, vacī, vaciyo. Vaciṃ, vacī, vaciyo. Vaciyā’. Một số người nói rằng: ‘Khi có các từ như duccarita, payoga, viññatti theo sau, nguyên âm cuối của từ vaca trở thành ī, do đó các hình thức như ‘vacīduccarita’ được thấy’. Điều đó không nên được chấp nhận, vì từ vacī được thấy là riêng biệt với từ vaca. Đây là những từ ví dụ từ Pāli tạng và từ Chú giải. Những câu này là ví dụ từ Pāli tạng: ‘Lời nói là khẩu hành, khẩu hành là lời nói; ngoại trừ lời nói và khẩu hành, phần còn lại không phải là lời nói, cũng không phải là khẩu hành. Người có chánh niệm nên hoan hỷ với những lời nói đã được thốt ra’. Những câu này là ví dụ từ Chú giải: ‘Sự biểu lộ chính là lời nói được gọi là sự thúc giục, (nên gọi là) vacīviññatti (khẩu biểu tri); sự phân biệt của lời nói là vacībhedo’. Theo phương pháp này, tánh kép của các từ khác có hình thức tương tự và không tương tự cũng nên được xác định một cách thích hợp. Như vậy, các tánh đặc biệt của sở thuyết nên được hiểu trong các tánh của sở thuyết.

อิทานิ กตฺถจิ วาจฺจลิงฺคภูตานํ อภิเธยฺยลิงฺคานญฺจ ตทฺธิภนฺตลิงฺคานญฺจ ธมฺมาทิวเสน นามิกปทมาลา วุจฺจเต. ตถา หิ –

Bây giờ, ở một vài nơi, chuỗi biến cách danh từ của các tánh năng thuyết, tánh sở thuyết, và tánh của từ phát sinh sẽ được trình bày theo pháp, v.v. Thật vậy, như sau –

ธมฺมโภ ปุคฺคลา เจว, ธมฺมปุคฺคลโตปิ จ;

เอกนฺตธมฺมโต เจว, ตเถเวกนฺตปุคฺคลา.

Theo pháp và cả theo người, và cũng theo pháp-và-người; theo thuần túy pháp, và cũng như thế, theo thuần túy người.

ปทมาลา สิยุํ ตาสุ, ปจฺจตฺตาทิวเสน ตุ;

ปทํ สมํ วิสมญฺจ, ชญฺญา สพฺพสมมฺปิ จ.

Trong những trường hợp ấy, có các chuỗi biến cách, tùy theo chủ cách v.v.; nên biết rằng hình thức từ có thể tương đồng, không tương đồng, và cũng có thể hoàn toàn tương đồng.

กถํ? ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิ, มิจฺฉาสงฺกปฺโป, มิจฺฉาวาจา, มิจฺฉาวาโจ, มิจฺฉาทิฏฺฐิโก, มิจฺฉาสงฺกปฺปี’’ อิจฺเจเตสํ นามิกปทมาลา เอวํ เวทิตพฺพา.

Như thế nào? Chuỗi biến cách danh từ của các từ ‘micchādiṭṭhi, micchāsaṅkappo, micchāvācā, micchāvāco, micchādiṭṭhiko, micchāsaṅkappī’ này nên được hiểu như sau.

‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิ, มิจฺฉาทิฏฺฐี, มิจฺฉาทิฏฺฐิโย. มิจฺฉาทิฏฺฐึ, มิจฺฉาทิฏฺฐี, มิจฺฉาทิฏฺฐิโย. มิจฺฉาทิฏฺฐิยา’’ติ เอวํ ธมฺมโต, ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิ, มิจฺฉาทิฏฺฐี, มิจฺฉาทิฏฺฐิโน. มิจฺฉาทิฏฺฐึ, มิจฺฉาทิฏฺฐี, มิจฺฉาทิฏฺฐิโน. มิจฺฉาทิฏฺฐินา’’ติ เอวํ ปุคฺคลโต, ‘‘มิจฺฉาสงฺกปฺโป, มิจฺฉาสงฺกปฺปา. มิจฺฉาสงฺกปฺป’’นฺติ เอวํ ธมฺมปุคฺคลโต, ‘‘มิจฺฉาวาจา, มิจฺฉาวาจา, มิจฺฉาวาจาโย. มิจฺฉาวาจํ, มิจฺฉาวาจา มิจฺฉาวาจาโย. มิจฺฉาวาจาย’’ เอวํ เอกนฺตธมฺมโต, ‘‘มิจฺฉาวาโจ, มิจฺฉาวาจา. มิจฺฉาวาจํ, มิจฺฉาวาเจ. มิจฺฉาวาเจน’’ เอวํ เอกนฺตปุคฺคลโต, ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิโก. มิจฺฉาทิฏฺฐิกา. มิจฺฉาทิฏฺฐิก’’นฺติ เอวมฺปิ เอกนฺตปุคฺคลโต, ‘‘มิจฺฉาสงฺกปฺปี, มิจฺฉาสงฺกปฺปิโน. มิจฺฉาสงฺกปฺปิ’’นฺติ เอวมฺปิ เอกนฺตปุคฺคลโต นามิกปทมาลา ภวติ. ปจฺจตฺโตปโยควจนาทิวเสน ปน ปทํ สทิสํ วิสทิสํ สพฺพถา สทิสมฺปิ จ ภวติ. เอส นโย สมฺมาทิฏฺฐิสมฺมาสงฺกปฺปาทีสุปิ.

Theo pháp là như vầy: ‘micchādiṭṭhi, micchādiṭṭhī, micchādiṭṭhiyo. Micchādiṭṭhiṃ, micchādiṭṭhī, micchādiṭṭhiyo. Micchādiṭṭhiyā’. Theo người là như vầy: ‘micchādiṭṭhi, micchādiṭṭhī, micchādiṭṭhino. Micchādiṭṭhiṃ, micchādiṭṭhī, micchādiṭṭhino. Micchādiṭṭhinā’. Theo pháp-và-người là như vầy: ‘micchāsaṅkappo, micchāsaṅkappā. Micchāsaṅkappa’. Theo thuần túy pháp là như vầy: ‘micchāvācā, micchāvācā, micchāvācāyo. Micchāvācaṃ, micchāvācā micchāvācāyo. Micchāvācāya’. Theo thuần túy người là như vầy: ‘micchāvāco, micchāvācā. Micchāvācaṃ, micchāvāce. Micchāvācena’. Cũng theo thuần túy người là như vầy: ‘micchādiṭṭhiko. Micchādiṭṭhikā. Micchādiṭṭhika’. Và cũng theo thuần túy người là như vầy: ‘micchāsaṅkappī, micchāsaṅkappino. Micchāsaṅkappi’, đó là chuỗi biến cách danh từ. Tuy nhiên, tùy theo chủ cách, đối cách, số, v.v., hình thức từ có thể tương đồng, không tương đồng, và cũng có thể hoàn toàn tương đồng. Phương pháp này cũng áp dụng cho các từ sammādiṭṭhi, sammāsaṅkappa, v.v.

อตฺริเม [Pg.339] อาหจฺจภาสิตา ปโยคา – อวิชฺชาคตสฺส ภิกฺขเว อวิทฺทสุโน มิจฺฉาทิฏฺฐิ ปโหติ. มิจฺฉาทิฏฺฐิสฺส มิจฺฉาสงฺกปฺโป ปโหติ. มิจฺฉาสงฺกปฺปสฺส มิจฺฉาวาจา ปโหติ. มิจฺฉาวาจสฺส มิจฺฉากมฺมนฺโต ปโหติ. มิจฺฉากมฺมนฺตสฺส มิจฺฉาอาชีโว ปโหติ. มิจฺฉาอาชีวสฺส มิจฺฉาวายาโม ปโหติ. มิจฺฉาวายามสฺส มิจฺฉาสติ ปโหติ. มิจฺฉาสติสฺส มิจฺฉาสมาธิ ปโหตีติ. วิชฺชาคตสฺส ภิกฺขเว วิทฺทสุโน สมฺมาทิฏฺฐิ ปโหติ. สมฺมาทิฏฺฐิสฺส สมฺมาสงฺกปฺโป ปโหตีติ วิตฺถาโร, เอวํ กตฺถจิ วาจฺจลิงฺคภูตานํ อภิเธยฺยลิงฺคานญฺจ ตทฺธิตนฺตลิงฺคานญฺจ นามิกปทมาลา สปฺปโยคา กถิตา.

Đây là những cách dùng được trích dẫn – Này các Tỳ-khưu, đối với người đã đi vào vô minh, người không có trí tuệ, tà kiến khởi sanh. Đối với người có tà kiến, tà tư duy khởi sanh. Đối với người có tà tư duy, tà ngữ khởi sanh. Đối với người có tà ngữ, tà nghiệp khởi sanh. Đối với người có tà nghiệp, tà mạng khởi sanh. Đối với người có tà mạng, tà tinh tấn khởi sanh. Đối với người có tà tinh tấn, tà niệm khởi sanh. Đối với người có tà niệm, tà định khởi sanh. Này các Tỳ-khưu, đối với người đã đi vào minh, người có trí tuệ, chánh kiến khởi sanh. Đối với người có chánh kiến, chánh tư duy khởi sanh, nên được hiểu chi tiết. Như vậy, ở một vài nơi, chuỗi biến cách danh từ của các tánh năng thuyết, tánh sở thuyết, và tánh của từ phát sinh đã được trình bày cùng với các ví dụ.

อิทานิ เนวาภิเธยฺยลิงฺคสฺส ภวิตพฺพสทฺทสฺส จ อภิเธยฺยลิงฺคานํ โสตฺถิ สุวตฺถิ สทฺทานญฺจ วาจฺจลิงฺคาภิเธยฺยลิงฺคสฺส อพฺภุตสทฺทสฺส จ วาจฺจลิงฺคสฺส อภูตสทฺทสฺสจาติ อิเมสํ กิญฺจิ วิเสสํ กถยาม, นามิกปทมาลญฺจ ยถารหํ โยเชสฺสาม. เอเตสุ หิ ภวิตพฺพสทฺโท เอกนฺตภาววาจโก นปุํสกลิงฺโค เอกวจนนฺโตเยว โหติ. ตติยนฺตปเทหิ เอวํสทฺท นสทฺทาทีหิ จ โยเชตพฺโพ จ โหติ. นาสฺส นามิกปทมาลา ลพฺภติ, อตฺริเม จ ปโยคา ‘‘สทฺธมฺมครุเกน ภวิตพฺพํ, โน อามิสครุเกน, อิมินา โจเรน ภวิตพฺพํ, อิเมหิ โจเรหิ ภวิตพฺพํ, อิมาย โจริยา ภวิตพฺพํ, อิมาหิ โจรีหิ ภวิตพฺพํ, อเนน จิตฺเตน ภวิตพฺพํ, อิเมหิ จิตฺเตหิ ภวิตพฺพํ, เอวํ ภวิตพฺพํ, อญฺญถา ภวิตพฺพ’’นฺติ. อตฺริทํ วุจฺจติ –

Bây giờ, chúng ta sẽ nói về một vài điểm đặc biệt của những từ này: từ ‘bhavitabba’ không có tính theo sở biểu, các từ ‘sotthi’ và ‘suvatthi’ có tính theo sở biểu, từ ‘abbhuta’ có cả tính ngữ pháp và tính theo sở biểu, và từ ‘abhūta’ có tính ngữ pháp; và chúng ta sẽ áp dụng các biến cách danh từ một cách thích hợp. Trong số này, từ ‘bhavitabba’ chỉ hoàn toàn biểu thị trạng thái, là trung tính, và chỉ ở số ít. Nó nên được dùng với các từ ở cách thứ ba và với các từ như ‘evaṃ’, ‘na’, v.v. Nó không có bảng biến cách danh từ. Và đây là các cách dùng: ‘saddhammagarukena bhavitabbaṃ, no āmisagarukena’ (nên tôn trọng Chánh pháp, không nên tôn trọng vật chất), ‘iminā corena bhavitabbaṃ’ (phải là tên trộm này), ‘imehi corehi bhavitabbaṃ’ (phải là những tên trộm này), ‘imāya coriyā bhavitabbaṃ’ (phải là nữ trộm này), ‘imāhi corīhi bhavitabbaṃ’ (phải là những nữ trộm này), ‘anena cittena bhavitabbaṃ’ (phải là tâm này), ‘imehi cittehi bhavitabbaṃ’ (phải là những tâm này), ‘evaṃ bhavitabbaṃ’ (nên là như vậy), ‘aññathā bhavitabbaṃ’ (nên là cách khác). Về điều này, có lời nói rằng –

ภวิตพฺพปทํ นิจฺจํ, สพฺพญฺญุวรสาสเน;

ปฐเมกวโจ ภาว-วาจกญฺจ นปุํสกํ.

Trong giáo pháp của bậc Toàn Giác tối thượng, từ ‘bhavitabba’ luôn ở cách thứ nhất số ít, biểu thị trạng thái, và là trung tính.

ตติยนฺตปเทเหวํ-สทฺทาทีหิ [Pg.340] จ ธีมตา;

โยเชตพฺพํว สมฺโภติ, อิติ วิทฺวา วิภาวเย.

Người trí nên hiểu rằng, từ ấy nên được dùng với các từ ở cách thứ ba và các từ như ‘evaṃ’. Như vậy, người học thức nên phân biệt rõ.

อยํ ‘‘ภวิตพฺพ’’นฺติ ปทสฺส วิเสโส.

Đây là điểm đặc biệt của từ ‘bhavitabba’.

โสตฺถิ ภทฺทนฺเต โหตุ รญฺโญ, โสตฺถึ คจฺฉติ นฺหาปิโต. โสตฺถินามฺหิ สมุฏฺฐิโต. สุวตฺถิ, สุวตฺถึ, สุวตฺถินา, อยํ ธสาตฺถิสทฺทาทีนํ วิเสโส.

‘Sotthi bhaddante hotu rañño’ (Thưa ngài, cầu cho đức vua được an lành), ‘sotthiṃ gacchati nhāpito’ (người thợ cạo đi một cách an toàn). ‘Sotthināmhi samuṭṭhito’ (tôi đã khởi lên trong sự an lành). ‘Suvatthi, suvatthiṃ, suvatthinā’, đây là điểm đặc biệt của các từ như ‘sotthi’.

อยํ ปน ‘‘อพฺภุตํ อภูต’’นฺติ ทฺวินฺนํ วิเสโส. ภูสทฺทสฺส พฺภู, สํโยคปเร ปฏิเสธตฺถวติ ออิตินิปาเต อุปปเท สติ เอกนฺเตน รสฺสตฺตมุปยาติ. กฺวตฺเถ? ‘‘อภูตปุพฺพํ ภูต’’นฺติอาทีสฺวตฺเถสุ. ตถาวิเธ อสญฺโญคปเร รสฺสตฺตํ น อุปยาติ. กฺวตฺเถ? ‘‘อสจฺจ’’นฺติอาทีสฺวตฺเถสุ. ตถา หิ ‘‘อพฺภุต’’นฺติ ปทสฺส ‘‘อภูตปุพฺพํ ภูต’’นฺติปิ อตฺโถ ภวติ, ‘‘อพฺภุตกรณ’’นฺติปิ อตฺโถ ภวติ. ‘‘อภูต’’นฺติ ปทสฺส ปน ‘‘อสจฺจ’’นฺติปิ อตฺโถ ภวติ, ‘‘อชาต’’นฺติปิ อตฺโถ ภวติ. ตตฺร ‘‘อจฺฉริยํ วต โภ อพฺภุตํ วต โภ. อจฺเฉรํ วต โลกสฺมึ, อพฺภุตํ โลมหํสนํ’’ อิจฺเจวมาทโย ‘‘อภูตปุพฺพํ ภูต’’นฺติ อตฺเถ ปโยคา.

Còn đây là điểm đặc biệt của hai từ ‘abbhutaṃ’ và ‘abhūta’. Nguyên âm dài ‘ū’ trong từ ‘bhūta’ khi đi sau tiểu từ ‘a’ có nghĩa phủ định và được theo sau bởi một phụ âm kép, thì chắc chắn sẽ được rút ngắn lại. Trong nghĩa nào? Trong các nghĩa như ‘việc chưa từng có nay đã có’. Trong trường hợp tương tự nhưng không có phụ âm kép theo sau, nó không được rút ngắn lại. Trong nghĩa nào? Trong các nghĩa như ‘không thật’. Thật vậy, từ ‘abbhuta’ có nghĩa là ‘việc chưa từng có nay đã có’, và cũng có nghĩa là ‘sự làm điều kỳ diệu’. Còn từ ‘abhūta’ thì có nghĩa là ‘không thật’, và cũng có nghĩa là ‘chưa sanh’. Trong đó, các cách dùng như ‘acchariyaṃ vata bho abbhutaṃ vata bho. Accheraṃ vata lokasmiṃ, abbhutaṃ lomahaṃsanaṃ’ (Này các hiền giả, thật hy hữu thay! Này các hiền giả, thật vi diệu thay! Thật kỳ diệu thay ở trên đời, thật vi diệu, dựng tóc gáy!) là theo nghĩa ‘việc chưa từng có nay đã có’.

‘‘ตฺวํ มํ นาเคน อาลมฺป,อหํ มณฺฑูกฉาปิยา;

โหตุ โน อพฺภุตํ ตตฺถ,อาสหสฺเสหิ ปญฺจหี’’ติ

‘Ngươi hãy dùng con rắn chạm vào ta, ta sẽ dùng con nhái con (chạm vào ngươi); ở đó, hãy có một cuộc thi tài kỳ diệu giữa chúng ta, với năm ngàn (tiền cược).’

อิจฺเจวมาทโย อพฺภุตกรณตฺเถ ปโยคา. เอวํ รสฺสวเสน, ทีฆวเสน ปน นิสฺสํโยเค ‘‘อภูตํ อตจฺฉํ. อตถํ’’อิจฺเจวมาทโย [Pg.341] อสจฺจตฺเถ ปโยคา, ‘‘อภูตํ อชาตํ อสญฺชาต’’นฺติ อิจฺเจวมาทโย อชาตตฺเถ ปโยคา. ภวนฺติ จตฺร –

Các cách dùng như vậy là theo nghĩa ‘làm điều kỳ diệu’. Như vậy là trường hợp nguyên âm ngắn. Còn với nguyên âm dài, không có phụ âm kép, các cách dùng như ‘abhūtaṃ atacchaṃ. Atathaṃ’ (không thật, không đúng sự thật) là theo nghĩa ‘không thật’; các cách dùng như ‘abhūtaṃ ajātaṃ asañjātaṃ’ (chưa thành, chưa sanh, chưa khởi) là theo nghĩa ‘chưa sanh’. Và đây là (các câu kệ):

‘‘อภูตปุพฺพํ ภูต’’นฺติ, อตฺถสฺมึ อพฺภุตนฺติทํ;

ปทํ วิญฺญูหิ วิญฺเญยฺยํ, รสฺสภาเวน สณฺฐิตํ.

Trong ý nghĩa ‘việc chưa từng có nay đã có’, từ ‘abbhuta’ này, người trí nên biết, được hình thành với nguyên âm ngắn.

อพฺภุตกรณตฺเถปิ, อพฺภุตนฺติ ปทํ ตถา;

สณฺฐิตํ รสฺสภาเวน, อิติ วิทฺวา วิภาวเย.

Cũng trong ý nghĩa ‘làm điều kỳ diệu’, từ ‘abbhuta’ cũng vậy, được hình thành với nguyên âm ngắn. Như vậy, người học thức nên phân biệt rõ.

อภูตมิติ ทีฆตฺต-วเสน กถิตํ ปน;

ปทํ สมธิคนฺตพฺพ-มสจฺจาชาตวาจกํ.

Còn từ ‘abhūta’ được nói với nguyên âm dài, nên được hiểu là từ chỉ sự ‘không thật’ và ‘chưa sanh’.

อพฺภุตํ, อพฺภุตานิ. จิตฺตนเยน, อพฺภุโต, อพฺภุตา. อพฺภุตํ, ปุริสนเยน, อพฺภุตา, อพฺภุตา, อพฺภุตาโย. อพฺภุตํ. กญฺญานเยน เญยฺยํ. เอวํ ภูตสทฺทสฺสปิ นามิกปทมาลา ติธา คเหตพฺพา. อตฺร ‘‘อพฺภุต’’มิติ ปทํ วาจฺจลิงฺคมฺปิ ภวติ อภิเธยฺยลิงฺคมฺปิ. ‘‘อภูต’’มิติ ปทํ ปน วาจฺจลิงฺคํ อภิเธยฺยลิงฺคมฺปิ วา สจฺจสทฺโท วิย กตฺถจิ. อิติสฺส ยถารหํ อยมฺปิ สปฺปโยคา นามิกปทมาลา กถิตา.

‘Abbhutaṃ, abbhutāni’ (theo cách của từ ‘citta’). ‘Abbhuto, abbhutā. Abbhutaṃ’ (theo cách của từ ‘purisa’). ‘Abbhutā, abbhutā, abbhutāyo. Abbhutaṃ’ (nên được hiểu theo cách của từ ‘kaññā’). Tương tự, bảng biến cách danh từ của từ ‘bhūta’ cũng nên được hiểu theo ba cách. Ở đây, từ ‘abbhuta’ vừa có tính ngữ pháp, vừa có tính theo sở biểu. Còn từ ‘abhūta’ thì có tính ngữ pháp, hoặc đôi khi cũng có tính theo sở biểu, giống như từ ‘sacca’. Như vậy, bảng biến cách danh từ này cùng với các cách dùng của nó đã được trình bày một cách thích hợp.

อิทานิ อาคมิกานํ โกสลฺลชนนตฺถํ ปทสโมธานวเสน นามิกปทมาลา วุจฺจเต – พุทฺโธ ภควา, พุทฺธา ภควนฺโต. พุทฺธํ ภควนฺตํ, พุทฺเธ ภควนฺเต. พุทฺเธน ภควตา, เสสํ วิตฺถาเรตพฺพํ. อยํ ปทมาลา เอกวจนพหุวจนวเสน เญยฺยา.

Bây giờ, để tạo sự khéo léo cho những người học kinh điển, bảng biến cách danh từ được trình bày theo cách kết hợp các từ: ‘buddho bhagavā, buddhā bhagavanto’. ‘Buddhaṃ bhagavantaṃ, buddhe bhagavante’. ‘Buddhena bhagavatā’, phần còn lại nên được triển khai. Bảng biến cách này nên được hiểu theo số ít và số nhiều.

เทวา ตาวตึสา. เทเว ตาวตึเส. เทเวหิ ตาวตึเสหิ. เสสํ วิตฺถาเรตพฺพํ. พหุวจนวเสน เญยฺยา ปทมาลา.

‘Devā tāvatiṃsā’. ‘Deve tāvatiṃse’. ‘Devehi tāvatiṃsehi’. Phần còn lại nên được triển khai. Bảng biến cách này nên được hiểu theo số nhiều.

โส [Pg.342] ภควา ชานํ ปสฺสํ อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ, ตํ ภควนฺตํ ชานนฺตํ ปสฺสนฺตํ อรหนฺตํ สมฺมาสมฺพุทฺธํ, เตน ภควตา ชานตา ปสฺสตา อรหตา สมฺมาสมฺพุทฺเธน, ตสฺส ภควโต ชานโต ปสฺสโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส. เสสํ วิตฺถาเรตพฺพํ. เอกวจนวเสน เญยฺยา ปทมาลา.

‘So bhagavā jānaṃ passaṃ arahaṃ sammāsambuddho’, ‘taṃ bhagavantaṃ jānantaṃ passantaṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ’, ‘tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena’, ‘tassa bhagavato jānato passato arahato sammāsambuddhassa’. Phần còn lại nên được triển khai. Bảng biến cách này nên được hiểu theo số ít.

ราชา สุทฺโธทโน, ราชานํ สุทฺโธทนํ, รญฺญา สุทฺโธทเนน. เสสํ วิตฺถาเรตพฺพํ.

‘Rājā suddhodano’, ‘rājānaṃ suddhodanaṃ’, ‘raññā suddhodanena’. Phần còn lại nên được triển khai.

ราชา ปสฺเสนที โกสโล, ราชานํ ปสฺเสนทึ โกสลํ, รญฺญา ปสฺเสนทินา โกสเลน. เสสํ วิตฺถาเรตพฺพํ.

‘Rājā passenadī kosalo’, ‘rājānaṃ passenadiṃ kosalaṃ’, ‘raññā passenadinā kosalena’. Phần còn lại nên được triển khai.

ราชา มาคโธ เสนิโย พิมฺพิสาโร, ราชานํ มาคธํ เสนิยํ พิมฺพิสารํ, รญฺญา มาคเธน เสนิเยน พิมฺพิสาเรน. เสสํ วิตฺถาเรตพฺพํ.

‘Rājā māgadho seniyo bimbisāro’, ‘rājānaṃ māgadhaṃ seniyaṃ bimbisāraṃ’, ‘raññā māgadhena seniyena bimbisārena’. Phần còn lại nên được triển khai.

ราชา มาคโธ อชาตสตฺตุ เวเทหิปุตฺโต, ราชานํ มาคธํ อชาตสตฺตุํ เวเทหิปุตฺตํ, รญฺญา มาคเธน อชาตสตฺตุนา เวเทหิปุตฺเตน. เสสํ วิตฺถาเรตพฺพํ.

‘Rājā māgadho ajātasattu vedehiputto’, ‘rājānaṃ māgadhaṃ ajātasattuṃ vedehiputtaṃ’, ‘raññā māgadhena ajātasattunā vedehiputtena’. Phần còn lại nên được triển khai.

มหาปชาปตี โคตมี, มหาปชาปตึ โคตมึ, มหาปชาปติยา โคตมิยาติ ปญฺจกฺขตฺตุํ วตฺตพฺพํ. มหาปชาปติยํ โคตมิยํ, โภติ มหาปชาปติ โคตมิ.

‘Mahāpajāpatī gotamī’, ‘mahāpajāpatiṃ gotamiṃ’, ‘mahāpajāpatiyā gotamiyā’ nên được nói năm lần. ‘Mahāpajāpatiyaṃ gotamiyaṃ’, ‘bhoti mahāpajāpati gotami’.

มกฺขลิ โคสาโล. มกฺขลึ โคสาลํ. มกฺขลินา โคสาเลน. เสสํ วิตฺถาเรตพฺพํ.

‘Makkhali gosālo’. ‘Makkhaliṃ gosālaṃ’. ‘Makkhalinā gosālena’. Phần còn lại nên được triển khai.

สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานํ สาวกยุคํ. สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานํ สาวกยุคํ, สาริปุตฺตโมคฺคลฺลาเนน สาวกยุเคน, สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานสฺส [Pg.343] สาวกยุคสฺส. เสสํ วิตฺถาเรตพฺพํ. สพฺพาเปตา ปทมาลา เอกวจนวเสน เญยฺยา. สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานา อคฺคสาวกา, สาริปุตฺตโมคฺคลฺลาเน อคฺคสาวเก, สาริปุตฺตโมคฺคลฺลาเนหิ อคฺคสาวเกหิ. เสสํ วิตฺถาเรตพฺพํ. พหุวจนวเสน เญยฺยา. อิโต อญฺเญสุปิ เอเสว นโย.

Sāriputtamoggallānaṃ sāvakayugaṃ (cặp đệ tử Sāriputta và Moggallāna). Sāriputtamoggallānaṃ sāvakayugaṃ, sāriputtamoggallānena sāvakayugena, sāriputtamoggallānassa sāvakayugassa. Phần còn lại nên được diễn giải rộng ra. Tất cả các từ mẫu này nên được hiểu theo số ít. Sāriputtamoggallānā aggasāvakā (các vị thượng thủ thinh văn Sāriputta và Moggallāna), sāriputtamoggallāne aggasāvake, sāriputtamoggallānehi aggasāvakehi. Phần còn lại nên được diễn giải rộng ra. (Các từ mẫu này) nên được hiểu theo số nhiều. Phương pháp này cũng tương tự trong các trường hợp khác.

โส ทาโร, สา ทารา. สํ ทารํ, เส ทาเร. เสน ทาเรน. เสสํ วิตฺถาเรตพฺพํ. สา นารี, สา นาริโย. สํ นารึ, สา นาริโย. สาย นาริยา. เสสํ วิตฺถาเรตพฺพํ. สํ กมฺมํ, สานิ กมฺมานิ. เสน กมฺเมน. สํ ผลํ, สานิ ผลานิ. เสน ผเลน. เสสํ วิตฺถาเรตพฺพํ.

So dāro, sā dārā. Saṃ dāraṃ, se dāre. Sena dārena. Phần còn lại nên được diễn giải rộng ra. Sā nārī, sā nāriyo. Saṃ nāriṃ, sā nāriyo. Sāya nāriyā. Phần còn lại nên được diễn giải rộng ra. Saṃ kammaṃ, sāni kammāni. Sena kammena. Saṃ phalaṃ, sāni phalāni. Sena phalena. Phần còn lại nên được diễn giải rộng ra.

ปฐมํ ฌานํ, ปฐมํ ฌานํ, ปฐเมน ฌาเนน, ปฐมสฺส ฌานสฺส. เสสํ วิตฺถาเรตพฺพํ.

Paṭhamaṃ jhānaṃ (sơ thiền), paṭhamaṃ jhānaṃ, paṭhamena jhānena, paṭhamassa jhānassa. Phần còn lại nên được diễn giải rộng ra.

จตุตฺถี ทิสา, จตุตฺถึ ทิสํ, จตุตฺถิยา ทิสาย.

Catutthī disā (phương thứ tư), catutthiṃ disaṃ, catutthiyā disāya.

ธมฺมี กถา, ธมฺมึ กถํ, ธมฺมิยา กถาย, ธมฺมิยํ กถายํ. เอวํ อนุปุพฺพี กถา, เอวรูปี กถา. อิมินา นเยน อญฺเญสุปิ ฐาเนสุ ปทสโมธานวเสน ลิงฺคโต จ อนฺตโต จ วจนโต จ อเปกฺขิตพฺพํ. ปทโต จ นานปฺปการา นามิกปทมาลา โยเชตพฺพา.

Dhammī kathā (pháp thoại), dhammiṃ kathaṃ, dhammiyā kathāya, dhammiyaṃ kathāyaṃ. Tương tự là anupubbī kathā (pháp thoại tuần tự), evarūpī kathā (pháp thoại như vậy). Theo phương pháp này, ở những nơi khác cũng vậy, tùy theo sự kết hợp của các từ mà cần phải xem xét về phương diện giới tính, vĩ ngữ, và biến cách. Và từ các từ (gốc), các từ mẫu danh cách khác nhau nên được tạo thành.

อิทานิ เอกปฺปการานํ สทฺทานํ ลิงฺคอนฺตวเสน นานตฺตํ เวทิตพฺพํ. กถํ? ยาทิโส, ยาทิสี, ยาทิสํ. ตาทิโส, ตาทิสี, ตาทิสํ. เอตาทิโส, เอตาทิสี, เอตาทิสํ. กีทิโส, กีทิสี, กีทิสํ. อีทิโส, อีทิสี, อีทิสํ. เอทิโส[Pg.344], เอทิสี, เอทิสํ. สทิโส, สทิสี, สทิสํ. กทาจิ ปน ‘‘ยาทิสา ตาทิสา’’ติ เอวมาทีนิ อิตฺถิลิงฺครูปานิปิ ภวนฺติ. นามิกปทมาลา เนสํ ปุริส อิตฺถี จิตฺตนเยน โยเชตพฺพา.

Bây giờ, sự đa dạng của các từ cùng một loại nên được biết đến tùy theo giới tính và vĩ ngữ. Như thế nào? Yādiso, yādisī, yādisaṃ. Tādiso, tādisī, tādisaṃ. Etādiso, etādisī, etādisaṃ. Kīdiso, kīdisī, kīdisaṃ. Īdiso, īdisī, īdisaṃ. Ediso, edisī, edisaṃ. Sadiso, sadisī, sadisaṃ. Tuy nhiên, đôi khi các dạng nữ tính như ‘‘yādisā tādisā’’ cũng có. Các từ mẫu danh cách của chúng nên được tạo thành theo phương pháp của nam tính, nữ tính, và trung tính.

อิทานิ สมาสตทฺธิตปทภูตานํ อมมสทฺทาทีนํ นามิกปทมาลา วุจฺจเต – อมโม, อมมา, อมมํ, อมเม. อมเมน. เสสํ วิตฺถาเรตพฺพํ.

Bây giờ, từ mẫu danh cách của các từ như amama v.v... vốn là các từ kép và từ phái sinh được nói đến – amamo, amamā, amamaṃ, amame. Amamena. Phần còn lại nên được diễn giải rộng ra.

มยฺหโก, มยฺหกา. มยฺหกํ, มยฺหเก. มยฺหเกน. เสสํ วิตฺถาเรตพฺพํ.

Mayhako, mayhakā. Mayhakaṃ, mayhake. Mayhakena. Phần còn lại nên được diễn giải rộng ra.

อามา, อามา, อามาโย. อามํ, อามา, อามาโย. เสสํ วิตฺถาเรตพฺพํ.

Āmā, āmā, āmāyo. Āmaṃ, āmā, āmāyo. Phần còn lại nên được diễn giải rộng ra.

ตตฺร อมโมติ นตฺถิ ตณฺหามมตฺตํ ทิฏฺฐิมมตฺตญฺจ เอตสฺสาติ อมโม, โก โส, อรหาเยวาติ วตฺตุํ วฏฺฏติ. อปิจ เยสตณฺหาปิ สทิฏฺฐีปิ ‘‘มม อิท’’นฺติ มมตฺตํ น กโรนฺติ, เตปิ อมมาเยว. เอตฺถ จ ‘‘มนุสฺสา ตตฺถ ชายนฺติ, อมมา อปริคฺคหา’’ติ อิทํ สาสนโต นิทสฺสนํ. ‘‘อมโม นิรหงฺกาโร’’ติ อิทํ ปน โลกโต นิทสฺสนํ. อิตฺถิลิงฺเค วตฺตพฺเพ ‘‘อมมา, อมมา, อมมาโย’’ติ ปทมาลา. นปุํสเก วตฺตพฺเพ ‘‘อมมํ, อมมานี’’ติ ปทมาลา. ตตฺร มยฺหโกติ ‘‘อิทมฺปิ มยฺหํ อิทมฺปิ มยฺห’’นฺติ วิปฺปลปตีติ มยฺหโก, เอโก ปกฺขิวิเสโส. วุตฺตญฺเหตํ ชาตเก –

Trong ấy, amamo có nghĩa là người không có sự chấp thủ "của tôi" về tham ái và sự chấp thủ "của tôi" về tà kiến, nên gọi là amamo. Người ấy là ai? Thật hợp lẽ để nói rằng, chính là bậc A-la-hán. Hơn nữa, những người dù có tham ái và tà kiến nhưng không tạo ra sự chấp thủ "của tôi" rằng "đây là của tôi", họ cũng chính là amamā. Ở đây, câu "con người sanh ra ở đó, không có 'của tôi', không có sở hữu" là ví dụ từ giáo pháp. Còn câu "không có 'của tôi', không có ngã mạn" là ví dụ từ thế gian. Khi nói ở nữ tính, từ mẫu là "amamā, amamā, amamāyo". Khi nói ở trung tính, từ mẫu là "amamaṃ, amamānī". Trong ấy, mayhako có nghĩa là "kẻ than vãn 'cái này của tôi, cái này của tôi'", là một loại chim đặc biệt. Điều này đã được nói trong Bổn Sanh –

‘‘สกุโณ มยฺหโก นาม, คิริสานุทรีจโร;

ปกฺกํ ปิปฺผลิมารุยฺห, ‘มยฺหํ มยฺห’นฺติ กนฺทตี’’ติ.

“Con chim tên mayhako, sống nơi sườn núi hang sâu; đậu trên cây bồ đề chín, nó kêu lên ‘của ta, của ta’.”

อิตฺถิลิงฺเค วตฺตพฺเพ ‘‘มยฺหกี, มยฺหกี, มยฺหกิโย’’ติ ปทมาลา. ตตฺร อามาติ ‘‘อาม อหํ ตุมฺหากํ ทาสี’’ติ เอวํ ทาสิภาวํ ปฏิชานาตีติ อามา. เคหทาสี. วุตฺตญฺเหตํ ชาตเกสุ [Pg.345] ‘‘ยตฺถ ทาโส อามชาโต, ฐิโต ถุลฺลานิ คจฺฉตี’’ติ จ, ‘‘อามาย ทาสาปิ ภวนฺติ โลเก’’ติ จ, ตสฺมา อิมาเนเวตฺถ นิทสฺสนปทานิ.

Khi nói ở nữ tính, từ mẫu là "mayhakī, mayhakī, mayhakiyo". Trong ấy, āmā có nghĩa là người thừa nhận thân phận nô tỳ của mình như vầy: "Vâng, tôi là nữ tỳ của ngài", nên gọi là āmā. (Nghĩa là) nữ tỳ trong nhà. Điều này đã được nói trong các chuyện Bổn Sanh: "nơi người nô lệ sinh ra trong nhà, đứng đó, nhận lấy những thứ thô xấu" và "bởi người nữ tỳ, cũng có những người nô lệ trên đời", do đó, đây chính là những từ ví dụ ở đây.

อิทานิ กติ กติปย กติมีสทฺทานํ วิเสโส วุจฺจเต ยถารหํ นามิกปทมาลา จ. ตตฺร กติมีสทฺทสฺส นามิกปทมาลา น ลพฺภติ ‘‘อชฺช ภนฺเต กติมี’’ติ เอวํ ปุจฺฉาวเสน อาคตมตฺตโต. กติ กติปยสทฺทานํ ปน ลพฺภเตว, สา จ พหุวจนิกา. วิสุทฺธิมคฺคฏีกายํ ปน กติปยสทฺโท เอกวจนิโก วุตฺโต. กติ ปุริสา ติฏฺฐนฺติ, กติ ปุริเส ปสฺสติ. กติ อิตฺถิโย, กติ กุลานิ. กติ โลกสฺมึ ฉิทฺทานิ ยตฺถ จิตฺตํ น ติฏฺฐติ. กติ กุสลา. กติ ธาตุโย. กติ อายตนานิ. กติหิ ขนฺเธหิ กติหายตเนหิ กติหิ ธาตูหิ สงฺคหิตํ. กติภิ รชมาเนติ, กติภิ ปริสุชฺฌติ. กติปยา ปุริสา, กติปยา อิตฺถิโย, กติปยานิ จิตฺตานิ. อิมา ปน นามิกปทมาลา.

Bây giờ, sự khác biệt của các từ kati, katipaya, katimī và các từ mẫu danh cách tương ứng được nói đến. Trong đó, từ mẫu danh cách của từ katimī không được tìm thấy, vì nó chỉ xuất hiện dưới dạng câu hỏi như "Bạch ngài, hôm nay là ngày mấy?". Nhưng đối với các từ kati và katipaya thì có, và chúng ở số nhiều. Tuy nhiên, trong Visuddhimaggaṭīkā, từ katipaya được nói là số ít. Kati purisā tiṭṭhanti (bao nhiêu người nam đang đứng), kati purise passati (thấy bao nhiêu người nam). Kati itthiyo (bao nhiêu người nữ), kati kulāni (bao nhiêu gia đình). Kati lokasmiṃ chiddāni yattha cittaṃ na tiṭṭhati (có bao nhiêu lỗ hổng trong thế gian nơi tâm không đứng vững). Kati kusalā (bao nhiêu pháp thiện). Kati dhātuyo (bao nhiêu giới). Kati āyatanāni (bao nhiêu xứ). Katihi khandhehi katihāyatanehi katihi dhātūhi saṅgahitaṃ (được bao gồm bởi bao nhiêu uẩn, bao nhiêu xứ, bao nhiêu giới). Katibhi rajamāneti, katibhi parisujjhati (bị ô nhiễm bởi bao nhiêu, được thanh tịnh bởi bao nhiêu). Katipayā purisā (một vài người nam), katipayā itthiyo (một vài người nữ), katipayāni cittāni (một vài tâm). Tuy nhiên, đây là các từ mẫu danh cách.

กติ. กติหิ, กติภิ. กตินํ. กติสุ.

Kati. Katihi, katibhi. Katinaṃ. Katisu.

กติปยา. กติปเยหิ, กติปเยภิ. กติปยานํ. กติปเยสุ. กติปยาโย. กติปยาหิ, กติปยาภิ. กติปยานํ. กติปยาสุ. กติปยานิ. กติปเย. กติปเยหิ, กติปเยภิ. กติปยานํ. กติปเยสูติ. สพฺพาเปตา สตฺตนฺนํ วิภตฺตีนํ วเสน เญยฺยา, สมาสวิธิมฺหิปิ กติ [Pg.346] กติปยสทฺทา พหุวจนวเสเนว โยเชตพฺพา. ‘‘กติสงฺคาติโค ภิกฺขุ, โอฆติณฺโณติ วุจฺจติ. กติปยชนกต’’นฺติอาทีสุ หิ ‘‘กติ กิตฺตกา สงฺคา กติสงฺคา’’ติอาทินา สพฺพทา พหุวจนสมาโส ทฏฺฐพฺโพ.

Katipayā. Katipayehi, katipayebhi. Katipayānaṃ. Katipayesu. Katipayāyo. Katipayāhi, katipayābhi. Katipayānaṃ. Katipayāsu. Katipayāni. Katipaye. Katipayehi, katipayebhi. Katipayānaṃ. Katipayesūti. Tất cả những (hình thức) này nên được hiểu theo bảy biến cách. Ngay cả trong quy tắc tạo từ ghép, các từ kati và katipaya cũng chỉ nên được dùng theo số nhiều. Trong các ví dụ như ‘‘Katisaṅgātigo bhikkhu, oghatiṇṇoti vuccati. Katipayajanakata’’, thật vậy, nên luôn xem là từ ghép số nhiều, theo cách như ‘‘kati kittakā saṅgā katisaṅgā’’ (bao nhiêu, số lượng chấp trước nào là katisaṅgā).

อิทานิ รูฬฺหีสทฺทานํ นามิกปทมาลา วุจฺจเต – อิธ รูฬฺหีสทฺทา นาม เยวาปนกสทฺทาทโย. เยวาปนโก, เยวาปนกา. เยวาปนกํ. เยวาปโน, เยวาปนา. เยวาปนํ. ยํวาปนกํ, ยํวาปนกานิ. เสสํ สพฺพตฺถ วิตฺถาเรตพฺพํ. ตตฺร เยวาปนโกติ ‘‘ผสฺโส โหติ เวทนา โหตี’’ติอาทินา วุตฺตา ผสฺสาทโย วิย สรูปโต อวตฺวา ‘‘เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา’’ติ เอวํ ‘‘เยวาปนา’’ติ ปเทน วุตฺโต เยวาปนโก, เอวํ ‘‘เยวาปโน’’ติ เอตฺถาปิ. ตถา ‘‘ยํ วา ปนญฺญมฺปิ อตฺถิ รูป’’นฺติ เอวํ ‘‘ยํวาปนา’’ติ ปเทน วุตฺตํ ยํวาปนกํ. เอส นโย ยถารหํ ยสฺสกํ ยตฺถกนฺติอาทีสุปิ เนตพฺโพ.

Bây giờ, biến cách của danh từ thuộc nhóm từ quy ước được nói đến – ở đây, các từ quy ước là những từ như yevāpanaka và các từ tương tự. Yevāpanako, yevāpanakā. Yevāpanakaṃ. Yevāpano, yevāpanā. Yevāpanaṃ. Yaṃvāpanakaṃ, yaṃvāpanakāni. Phần còn lại nên được triển khai ở khắp mọi nơi. Trong đó, yevāpanako có nghĩa là: không nói về tự thân của các pháp như xúc và các pháp tương tự đã được đề cập qua câu "xúc sanh khởi, thọ sanh khởi" v.v..., mà được gọi là yevāpanako do được nói đến bằng từ "yevāpanā" như trong câu "hoặc là những pháp vô sắc nào khác tùy thuộc sanh khởi có mặt trong lúc ấy"; tương tự như vậy đối với từ "yevāpano". Cũng thế, yaṃvāpanakaṃ là từ được nói đến bằng từ "yaṃvāpanā" như trong câu "hoặc là sắc pháp nào khác có mặt". Phương pháp này cũng nên được áp dụng tương ứng cho các từ như yassakaṃ, yatthakaṃ và các từ tương tự.

เอตฺถ สิยา – นนุ จ โภ ปนสทฺโท นิปาโต, นิปาตานญฺจ อพฺยยภาโว สิทฺโธ ตีสุ ลิงฺเคสุ สพฺพวิภตฺติวจเนสุ จ วยาภาวโต, โส กสฺมา ‘‘เยวาปโน’’ติ โอการนฺโต ชาโตติ? สจฺจํ ปนสทฺโท นิปาโต, โส จ โข ‘‘เย วา ปน ตสฺมึ สมเย’’ติ วา, ‘‘ยํ วา ปนญฺญมฺปี’’ติ วา, ‘‘พฺราหฺมณา ปนา’’ติ วา เอวมาทีสุ นิปาโต, ‘‘เยวาปนโก’’ติ วา, ‘‘เยวาปโน’’ติ วา เอวมาทีสุ นิปาโต นาม น โหติ. อนุกรณมตฺตญฺเหตํ, ตสฺมา อีทิเสสุ ปนสทฺทสหิตา ปโยคา รูฬฺหีสทฺทาติ คเหตพฺพา. ยชฺเชวํ กสฺมา นิพฺพจนมุทาหฏนฺติ? อตฺถสฺส ปากฏีกรณตฺถํ.

Ở đây, có thể có câu hỏi – thưa ngài, chẳng phải từ pana là một bất biến từ sao, và tính chất bất biến của các bất biến từ đã được xác định vì chúng không thay đổi trong ba tánh, trong tất cả các biến cách và số, vậy tại sao nó lại trở thành "yevāpano" với vĩ ngữ -o? Đúng vậy, từ pana là một bất biến từ, và nó là bất biến từ trong các câu như "ye vā pana tasmiṃ samaye", hoặc "yaṃ vā panaññampī", hoặc "brāhmaṇā panā" và các câu tương tự; nhưng trong các từ như "yevāpanako" hoặc "yevāpano" và các từ tương tự, nó không phải là bất biến từ. Đây chỉ là sự mô phỏng, do đó, trong những trường hợp như vậy, các cách dùng có chứa từ pana nên được xem là từ quy ước. Nếu vậy, tại sao họ lại trích dẫn ví dụ? Để làm rõ ý nghĩa.

ตโยธมฺมชาตกํ[Pg.347]. ตโยธมฺมชาตกํ. ตโยธมฺมชาตเกน. ตโยธมฺมชาตกสฺส. ตโยธมฺมชาตกา, ตโยธมฺมชาตกสฺมา. เสสํ วิตฺถาเรตพฺพํ.

Tayodhammajātakaṃ. Tayodhammajātakaṃ. Tayodhammajātakena. Tayodhammajātakassa. Tayodhammajātakā, tayodhammajātakasmā. Phần còn lại nên được triển khai.

ตโยสงฺขารา. ตโยสงฺขาเร. ตโยสงฺขาเรหิ, ตโยสงฺขาเรภิ. ตโยสงฺขารานํ. เสสํ วิตฺถาเรตพฺพํ.

Tayosaṅkhārā. Tayosaṅkhāre. Tayosaṅkhārehi, tayosaṅkhārebhi. Tayosaṅkhārānaṃ. Phần còn lại nên được triển khai.

จตฺตาริปุริสยุโค สงฺโฆ. จตฺตาริปุริสยุคํ สงฺฆํ. จตฺตาริปุริสยุเคน สงฺเฆน. จตฺตาริปุริสยุคสฺส สงฺฆสฺส. เสสํ วิตฺถาเรตพฺพํ.

Cattāripurisayugo saṅgho. Cattāripurisayugaṃ saṅghaṃ. Cattāripurisayugena saṅghena. Cattāripurisayugassa saṅghassa. Phần còn lại nên được triển khai.

สโตการี, สโตการี, สโตการิโน. สโตการึ, สโตการี, สโตการิโน. สโตการินา, สโตการีหิ, สโตการีภิ. สโตการิสฺส. เสสํ วิตฺถาเรตพฺพํ. เอตฺถ สโตการีติ สรตีติ สโต, สโต เอว หุตฺวา กรณสีโลติ สโตการี.

Satokārī, satokārī, satokārino. Satokāriṃ, satokārī, satokārino. Satokārinā, satokārīhi, satokārībhi. Satokārissa. Phần còn lại nên được triển khai. Ở đây, satokārī có nghĩa là: người ghi nhớ là người có niệm (sato); người có bản tánh hành động trong khi có niệm là satokārī.

อปเรสมฺปิ รูฬฺหีสทฺทานํ นามิกปทมาลา วุจฺจเต สทฺธิมตฺถวิภาวนาย. องฺคา. องฺเค. องฺเคหิ, องฺเคภิ. องฺคานํ. องฺเคหิ, องฺเคภิ. องฺคานํ. องฺเคสุ. โภนฺโต องฺคา.

Biến cách của các danh từ thuộc nhóm từ quy ước khác cũng được nói đến cùng với sự giải thích ý nghĩa. Aṅgā. Aṅge. Aṅgehi, aṅgebhi. Aṅgānaṃ. Aṅgehi, aṅgebhi. Aṅgānaṃ. Aṅgesu. Hỡi các ngài Aṅgā.

องฺคา ชนปโท. องฺเค ชนปทํ. องฺเคหิ, องฺเคภิ ชนปเทน. องฺคานํ ชนปทสฺส. องฺเคหิ, องฺเคภิ ชนปทสฺมา. องฺคานํ ชนปทสฺส. องฺเคสุ ชนปเท. โภนฺโต องฺคา ชนปท. เอวํ มคธโกสลาทีนมฺปิ โยเชตพฺพา.

Aṅgā janapado. Aṅge janapadaṃ. Aṅgehi, aṅgebhi janapadena. Aṅgānaṃ janapadassa. Aṅgehi, aṅgebhi janapadasmā. Aṅgānaṃ janapadassa. Aṅgesu janapade. Hỡi các ngài Aṅgā janapada. Tương tự, cũng nên được áp dụng cho các từ như Magadha, Kosala và các từ tương tự.

อิตฺถิลิงฺเค กาสี, กาสิโย, กาสี, กาสิโย. กาสีหิ, กาสีภิ. กาสีนํ. กาสีหิ, กาสีภิ. กาสีนํ. กาสีสุ. โภติโย กาสิโย. อตฺรายมตฺถวิภาวนา – กาสี, กาสิโย ชนปโท. กาสี, กาสิโย ชนปทํ[Pg.348]. กาสีหิ, กาสีภิ ชนปเทน. กาสีนํ ชนปทสฺส. กาสีหิ, กาสีภิ ชนปทสฺมา. กาสีนํ ชนปทสฺส. กาสีสุ ชนปเท. โภติโย กาสิโย ชนปท. เอวํ อวนฺตีเจตี วชฺชี อิจฺเจเตสมฺปิ ปทานํ โยเชตพฺพา. เตนาหุ อฏฺฐกถาจริยา ‘‘กุรูสุ ชนปเท’’ติ. เอวํ องฺคาทีนิ อตฺถสฺส เอกตฺเตปิ ชนปทนามตฺตา รูฬฺหีวเสน พหุวจนาเนว ภวนฺติ. ตถา หิ ตตฺถ ตตฺถ ‘‘องฺเคสุ วิหรติ. มคเธสุ จาริกํ จรมาโน’’ติอาทินา, ‘‘องฺคานํ มคธานํ กาสีนํ โกสลาน’’นฺติอาทินา จ พหุวจนปาฬิโย ทิสฺสนฺติ. เอวํ รูฬฺหีสทฺทานํ นามิกปทมาลา ภวนฺติ.

Trong nữ tánh: kāsī, kāsiyo, kāsī, kāsiyo. Kāsīhi, kāsībhi. Kāsīnaṃ. Kāsīhi, kāsībhi. Kāsīnaṃ. Kāsīsu. Hỡi các bà kāsiyo. Ở đây, đây là sự giải thích ý nghĩa – kāsī, kāsiyo janapado. Kāsī, kāsiyo janapadaṃ. Kāsīhi, kāsībhi janapadena. Kāsīnaṃ janapadassa. Kāsīhi, kāsībhi janapadasmā. Kāsīnaṃ janapadassa. Kāsīsu janapade. Hỡi các bà kāsiyo janapada. Tương tự, cũng nên được áp dụng cho các từ như Avantī, Cetī, Vajjī. Do đó, các vị sớ giải sư đã nói "kurūsu janapade". Như vậy, các từ như Aṅga và các từ tương tự, mặc dù có ý nghĩa số ít, nhưng do là tên của một xứ sở, theo quy ước, chúng chỉ ở dạng số nhiều. Thật vậy, ở nhiều nơi, các đoạn kinh văn ở số nhiều được thấy, chẳng hạn như "aṅgesu viharati. Magadhesu cārikaṃ caramāno" và các câu tương tự, và "aṅgānaṃ magadhānaṃ kāsīnaṃ kosalāna" và các câu tương tự. Như vậy là biến cách của danh từ thuộc nhóm từ quy ước.

อิทานิ อปราปิ อิโต สวิเสสตรา สทฺทเภเท สมฺโมหวิทฺธํสนการิกา ปรมสุขุมญาณาวหา นามิกปทมาลาโย กถยาม โสตูนํ อตฺถพฺยญฺชนคฺคหเณ ปรมโกสลฺลสมฺปาทนตฺถํ. ตา จ โข ‘‘สมฺพุทฺโธ ปฏิชานาสิ. กสฺสโก ปฏิชานาสิ. อุปาสโก ปฏิชานาสิ. สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส เต ปฏิชานโต อิเม ธมฺมา อนภิสมฺพุทฺธา’’ติอาทโย ปาฬินเย นิสฺสาเยว. ตตฺถ สมฺพุทฺโธปฏิชานาสีติ ‘‘ตฺวํ ‘อหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ’ติ ปฏิชานาสี’’ติ อิติสทฺทโลปวเสน อตฺโถ คเหตพฺโพ. เอส นโย ‘‘กสฺสโก ปฏิชานาสี’’ติอาทีสุปิ. ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส เต ปฏิชานโต’’ติ เอตฺถ ปน ‘‘อหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติ ปฏิชานนฺตสฺส ตวาติ เอวํ อิติสทฺทโลปโยชนาวเสน อญฺโญ สทฺทสนฺนิเวโส เตเนว อญฺโญ อตฺถปฏิเวโธ จ ภวติ. ‘‘ขีณาสวสฺส เต ปฏิชานโตติ’’อาทีสุปิ เอเสว นโย. อฏฺฐกถายํ ปน สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส เต ปฏิชานโตติ ‘‘อหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ, สพฺเพ ธมฺมา มยา อภิสมฺพุทฺธา’’ติ [Pg.349] เอวํ ปฏิชานโต ตวาติ โย อตฺโถ วุตฺโต, โสปิ ยถาทสฺสิโต อตฺโถเยว. เอวํปการํ ญตฺวา ปณฺฑิตชาติเยน กุลปุตฺเตน อมฺเหหิ วุจฺจมานา ‘‘อหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ’ติ ตฺวํ ปฏิชานาสี’’ติ เอตสฺมึ อตฺเถ สกฺริยาปทา อยํ ปทมาลา ววตฺถเปตพฺพา –

Bây giờ, chúng tôi sẽ nói về các biến cách danh từ khác, đặc biệt hơn những biến cách này, có khả năng phá tan sự mê lầm về các loại từ, mang lại trí tuệ vô cùng vi tế, nhằm giúp người nghe đạt được sự khéo léo tột bậc trong việc nắm bắt ý nghĩa và văn tự. Và những biến cách ấy dựa vào phương pháp của kinh điển, chẳng hạn như "sambuddho paṭijānāsi. Kassako paṭijānāsi. Upāsako paṭijānāsi. Sammāsambuddhassa te paṭijānato ime dhammā anabhisambuddhā". Trong đó, sambuddhopaṭijānāsīti nên được hiểu theo nghĩa là "ngươi tự nhận rằng 'ta là bậc Chánh Đẳng Giác'" bằng cách lược bỏ từ iti. Phương pháp này cũng áp dụng cho các câu như "kassako paṭijānāsī" và các câu tương tự. Còn trong câu "sammāsambuddhassa te paṭijānato", do việc áp dụng sự lược bỏ từ iti, có một cấu trúc từ khác và do đó có một sự liễu giải ý nghĩa khác, như là "của ngươi, người tự nhận rằng 'ta là bậc Chánh Đẳng Giác'". Phương pháp này cũng tương tự trong các câu như "khīṇāsavassa te paṭijānatoti" và các câu tương tự. Hơn nữa, trong sớ giải, ý nghĩa được nói về câu sammāsambuddhassa te paṭijānatoti là "của ngươi, người tự nhận rằng 'ta là bậc Chánh Đẳng Giác, tất cả các pháp đã được ta chứng ngộ'", ý nghĩa đó cũng chính là ý nghĩa đã được trình bày. Sau khi đã biết được phương cách như vậy, người thiện nam tử thuộc dòng dõi bậc trí nên xác lập biến cách này, có động từ, theo ý nghĩa "ngươi tự nhận rằng 'ta là bậc Chánh Đẳng Giác'" mà chúng tôi sẽ nói đến –

สมฺมาสมฺพุทฺโธ ตฺวํ ปฏิชานํ ติฏฺฐสิ. สมฺมาสมฺพุทฺธํ ตํ ปฏิชานนฺตํ ปสฺสติ. สมฺมาสมฺพุทฺเธน เต ปฏิชานตา ธมฺโม เทสิโต. สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส เต ปฏิชานโต ทียเต. สมฺมาสมฺพุทฺธสฺมา ตยา ปฏิชานตา อเปติ. สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส เต ปฏิชานโต ธมฺโม. สมฺมาสมฺพุทฺธสฺมึ ตยิ ปฏิชานนฺเต ปติฏฺฐิตนฺติ. ตถา ‘‘ขีณาสโว ตฺวํ ปฏิชานาสี’’ติอาทินาปิ วิตฺถาเรตพฺพํ.

Ngươi, người tự nhận là bậc Chánh Đẳng Giác, đang đứng. (Người ấy) thấy ngươi, người tự nhận là bậc Chánh Đẳng Giác. Pháp được thuyết giảng bởi ngươi, người tự nhận là bậc Chánh Đẳng Giác. (Vật) được dâng cúng đến ngươi, người tự nhận là bậc Chánh Đẳng Giác. (Người ấy) rời khỏi ngươi, người tự nhận là bậc Chánh Đẳng Giác. Pháp của ngươi, người tự nhận là bậc Chánh Đẳng Giác. (Niềm tin) được thiết lập nơi ngươi, người tự nhận là bậc Chánh Đẳng Giác. Tương tự, cũng nên được triển khai với câu ‘ngươi tự nhận là bậc Lậu Tận’ và các câu tương tự.

อิทฺธิมา ภิกฺขุ เอโกปิ หุตฺวา พหุธา โหติ, พหุธาปิ หุตฺวา เอโก โหติ. อิทฺธิมนฺโต ภิกฺขู เอโกปิ หุตฺวา พหุธา โหนฺติ, พหุธาปิ หุตฺวา เอโก โหนฺตีติ อิมสฺมึ ปนตฺเถ อยมฺปิ สกฺริยาปทา ปทมาลา ววตฺถเปตพฺพา –

Vị tỳ khưu có thần thông, từ một người trở thành nhiều người, từ nhiều người lại trở thành một người. Các vị tỳ khưu có thần thông, từ một người trở thành nhiều người, từ nhiều người lại trở thành một người. Trong ý nghĩa này, chuỗi biến cách của danh từ động tác này cũng nên được xác lập như sau –

เอโกปิ หุตฺวา พหุธา โหนฺโต พหุธาปิ หุตฺวา เอโก โหนฺโต ภิกฺขุ ติฏฺฐติ, เอโกปิ หุตฺวา พหุธา โหนฺตา พหุธาปิ หุตฺวา เอโก โหนฺตา ภิกฺขู ติฏฺฐนฺติ. เอโกปิ หุตฺวา พหุธา โหนฺตํ พหุธาปิ หุตฺวา เอโก โหนฺตํ ภิกฺขุํ ปสฺสติ, เอโกปิ หุตฺวา พหุธา โหนฺเต พหุธาปิ หุตฺวา เอโก โหนฺเต ภิกฺขู ปสฺสติ. เอโกปิ หุตฺวา พหุธา โหนฺเตน พหุธาปิ หุตฺวา เอโก โหนฺเตน ภิกฺขุนา ธมฺโม เทสิโต, เอโกปิ หุตฺวา พหุธา โหนฺเตหิ พหุธาปิ หุตฺวา เอโก โหนฺเตหิ ภิกฺขูหิ ธมฺโม เทสิโต. เอโกปิ หุตฺวา พหุธา โหนฺตสฺส พหุธาปิ หุตฺวา เอโก โหนฺตสฺส ภิกฺขุโน ทียเต. เสสํ [Pg.350] วิตฺถาเรตพฺพํ. โภ เอโกปิ หุตฺวา พหุธา โหนฺต พหุธาปิ หุตฺวา เอโก โหนฺต ภิกฺขุ ตฺวํ ธมฺมํ เทเสหิ, โภนฺโต เอโกปิ หุตฺวา พหุธา โหนฺตา พหุธาปิ หุตฺวา เอโก โหนฺตา ตุมฺเห ธมฺมํ เทเสถาติ. อิมสฺมึ ฐาเน เกวฏฺฏสุตฺตํ สาธกํ. ‘‘อิธ เกวฏฺฏ ภิกฺขุ อเนกวิหิตํ อิทฺธิวิธํ ปจฺจนุโภติ. เอโกปิ หุตฺวา พหุธา โหติ, พหุธาปิ หุตฺวา เอโก โหติ, อาวิภาวํ…เป… ตเมนํ อญฺญตโร สทฺโธ ปสนฺโน ปสฺสติ ตํ ภิกฺขุํ อเนกวิหิตํ อิทฺธิวิธํ ปจฺจนุโภนฺตํ เอโกปิ หุตฺวา พหุธา โหนฺตํ พหุธาปิ หุตฺวา เอโก โหนฺต’’นฺติ อิทํ เกวฏฺฏสุตฺตํ.

Vị tỳ khưu, người từ một trở thành nhiều, từ nhiều trở thành một, đang đứng; các vị tỳ khưu, những người từ một trở thành nhiều, từ nhiều trở thành một, đang đứng. (Người ấy) thấy vị tỳ khưu, người từ một trở thành nhiều, từ nhiều trở thành một; (người ấy) thấy các vị tỳ khưu, những người từ một trở thành nhiều, từ nhiều trở thành một. Pháp được thuyết bởi vị tỳ khưu, người từ một trở thành nhiều, từ nhiều trở thành một; Pháp được thuyết bởi các vị tỳ khưu, những người từ một trở thành nhiều, từ nhiều trở thành một. (Vật) được dâng đến vị tỳ khưu, người từ một trở thành nhiều, từ nhiều trở thành một. Phần còn lại nên được triển khai. Này tỳ khưu, người từ một trở thành nhiều, từ nhiều trở thành một, ngươi hãy thuyết Pháp; hỡi các tỳ khưu, những người từ một trở thành nhiều, từ nhiều trở thành một, các ngươi hãy thuyết Pháp. Ở đây, kinh Kevaṭṭa là bằng chứng. ‘Này Kevaṭṭa, ở đây, vị tỳ khưu chứng nghiệm nhiều loại thần thông. Từ một thân hiện ra nhiều thân, từ nhiều thân hiện ra một thân, hiện hình... v.v... Một người nào đó có đức tin, có lòng tịnh tín thấy vị tỳ khưu ấy đang chứng nghiệm nhiều loại thần thông, từ một thân hiện ra nhiều thân, từ nhiều thân hiện ra một thân.’ Đây là kinh Kevaṭṭa.

เอโกเอกาย มาตุคาเมน สทฺธึ รโห นิสชฺชํ กปฺเปนฺโต ภิกฺขุ เอวํ วทติ, เอโกเอกาย มาตุคาเมน สทฺธึ รโห นิสชฺชํ กปฺเปนฺตา ภิกฺขู เอวํ วทนฺติ. เอโกเอกาย มาตุคาเมน สทฺธึ รโห นิสชฺชํ กปฺเปนฺตํ ภิกฺขุํ ปสฺสติ, เอโกเอกาย มาตุคาเมน สทฺธึ รโห นิสชฺชํ กปฺเปนฺเต ภิกฺขู ปสฺสติ. สพฺพํ วิตฺถาเรตพฺพํ. เอตฺถ ปน ‘‘น ตฺเวว เอโกเอกาย, มาตุคาเมน สลฺลเป’’ติอาทิกํ ปาฬิปทํ สาธกํ. เอตฺถ หิ เอโกเอกายาติ อิทํ อพฺยยปทสทิสํ รูฬฺหีปทนฺติ คเหตพฺพํ, อญฺญมญฺญนฺติ สทฺทสฺส วิย จ เอกปทตฺตูปคมนญฺจสฺส เวทิตพฺพํ. ภิกฺขุ วินา ทุติเยน สยํ เอโก หุตฺวา เอกาย อิตฺถิยา สทฺธินฺติ อิมสฺมึ อตฺเถ ‘‘เอโกเอกายา’’ติ อิทํ ปทํ น รูฬฺหีปทนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอวํ สนฺเตปิ น ‘‘เอโก’’ติ สทฺโท ‘‘ภิกฺขู’’ติ ปเทน สมานาธิกรโณ. ยทิ สมานาธิกรโณ สิยา, ‘‘นิสชฺชํ กปฺเปนฺต’’นฺติอาทิ น วตฺตพฺพํ สิยา. ‘‘เอกายา’’ติ สทฺโทปิ น อชฺฌาหริตพฺเพน ‘‘อิตฺถิยา’’ติ ปเทน สมานาธิกรโณ. ยทิ สมานาธิกรโณ สิยา, ‘‘มาตุคาเมนา’’ติ [Pg.351] น วตฺตพฺพํ สิยา วิเสสาภาวโต ทฺวิรุตฺตภาวาปชฺชนโต จ. กิญฺจ ภิยฺโย ‘‘มาตุคาเมนา’’ติ วุตฺตตฺตา ‘‘เอเกนา’’ติ วตฺตพฺพํ สิยา, เอกนฺตโต ปน ‘‘เอโกเอกายา’’ติ อิทํ ปทํ ปุมิตฺถิสงฺขาตํ อตฺถํ อเปกฺขติ, น สมานาธิกรณปทํ, ตสฺมา ‘‘ทฺเว ชานิปตโย อญฺญมญฺญํ สลฺลเปนฺตี’’ติอาทีสุ ‘‘อญฺญมญฺญ’’นฺติ ปทสฺส วิย จ ‘‘เอโกเอกายา’’ติ อิมสฺส เอกปทตฺตญฺจ นิสชฺชํ กปฺเปนฺตสฺส ภิกฺขุโน วิเสสนตฺตญฺจ เวทิตพฺพํ. อถ วา ยสฺสํ นิสชฺชกฺริยายํ ภิกฺขุปิ เอโกว โหติ, อิตฺถีปิ เอกาว. สา กฺริยา รูฬฺหีวเสน ‘‘เอโกเอกายา’’ติ วุจฺจติ, ตาทิสาย เอโกเอกาย นิสชฺชกฺริยาย ภิกฺขุ มาตุคาเมน สทฺธินฺติปิ อตฺโถ คเหตพฺโพ. อิมินา นเยน อญฺเญสมฺปิ รูฬฺหีสทฺทานํ นามิกปทมาลา ยถาปโยคํ เอกวจนพหุวจนวเสน โยเชตพฺพา. อิจฺเจวํ วาจฺจาภิเธยฺยลิงฺคาทีนํ นามิกปทมาลา นานปฺปการโต ปกาสิตา.

Vị tỳ khưu ngồi một mình với một người nữ ở nơi kín đáo nói như vầy, các vị tỳ khưu ngồi một mình với một người nữ ở nơi kín đáo nói như vầy. (Người ấy) thấy vị tỳ khưu ngồi một mình với một người nữ ở nơi kín đáo, (người ấy) thấy các vị tỳ khưu ngồi một mình với một người nữ ở nơi kín đáo. Tất cả nên được triển khai. Ở đây, câu Pāḷi ‘không nên nói chuyện một mình với một người nữ’ là bằng chứng. Ở đây, nên hiểu rằng ‘ekoekāya’ là một từ quy ước, tương tự như một bất biến từ, và nên biết rằng nó được xem như một từ duy nhất giống như từ ‘aññamañña’. Nên thấy rằng trong ý nghĩa ‘vị tỳ khưu, không có người thứ hai, tự mình là một, cùng với một người nữ’, từ ‘ekoekāyā’ không phải là một từ quy ước. Mặc dù vậy, từ ‘eko’ không đồng cách với từ ‘bhikkhū’. Nếu đồng cách, thì không nên nói ‘nisajjaṃ kappenta’ v.v... Từ ‘ekāyā’ cũng không đồng cách với từ ‘itthiyā’ được hiểu ngầm. Nếu đồng cách, thì không nên nói ‘mātugāmenā’ vì không có sự khác biệt và sẽ dẫn đến sự lặp lại. Hơn nữa, vì đã nói ‘mātugāmenā’, nên phải nói ‘ekenā’. Tuy nhiên, chắc chắn rằng từ ‘ekoekāyā’ này đề cập đến ý nghĩa được chỉ định là nam và nữ, chứ không phải là một từ đồng cách. Do đó, nên biết rằng ‘ekoekāyā’ này là một từ duy nhất và là một đặc điểm của vị tỳ khưu đang ngồi, giống như từ ‘aññamañña’ trong các câu như ‘hai vợ chồng nói chuyện với nhau’. Hoặc, hành động ngồi trong đó có một vị tỳ khưu và một người nữ, hành động đó được gọi là ‘ekoekāyā’ theo quy ước; cũng nên hiểu ý nghĩa là vị tỳ khưu ngồi với một người nữ trong một hành động ngồi một mình như vậy. Theo phương pháp này, chuỗi biến cách của các từ quy ước khác nên được áp dụng theo cách dùng ở số ít và số nhiều. Như vậy, chuỗi biến cách của danh từ liên quan đến ý nghĩa được biểu đạt, sở chỉ, giới tính, v.v... đã được trình bày theo nhiều cách khác nhau.

สุมธุรตรสทฺทนิตึ อิมํ,ปฏุตรมติตํ สุสิเข วรํ;

วิทุวิมติตโมปหรึ รวึ,มติกุมุทปโพธินิสาปตึ.

Ngữ pháp Saddanīti này rất ngọt ngào, tuyệt vời cho người có trí tuệ sắc bén học tập tốt; như mặt trời xua tan bóng tối dày đặc của sự nghi ngờ của bậc trí, như mặt trăng làm cho hoa súng trí tuệ nở rộ.

กตวิญฺญูชนสฺสาส-สาสนสฺสาภิวุทฺธิยา;

ธิยา นีติมิมํ สาธุ, สาธุกญฺเญว ลกฺขเย.

Vì sự phát triển của giáo pháp, là niềm an ủi cho những người hiền trí biết ơn; người có trí tuệ nên nhận thức rõ ràng và đúng đắn phương pháp này.

อิติ นวงฺเค สาฏฺฐกเถ ปิฏกตฺตเย พฺยปฺปถคตีสุ วิญฺญูนํ

Như vậy, đối với các bậc hiền trí trong các lối diễn đạt trong Tam Tạng cùng với chú giải, gồm có chín chi phần

โกสลฺลตฺถาย กเต สทฺทนีติปฺปกรเณ

trong bộ luận Saddanīti được soạn vì mục đích thành thạo

วาจฺจาภิเธยฺยลิงฺคาทิปริทีปโน นามิกปทมาลาวิภาโค

Phần Phân loại Chuỗi biến cách của Danh từ, có tên là Sự làm sáng tỏ về Ý nghĩa được biểu đạt, Sở chỉ, Giới tính, v.v...

เอกาทสโม ปริจฺเฉโท.

Chương thứ mười một.

เอตฺตาวตา [Pg.352] ภูธาตุมยานํ ปุลฺลิงฺคานํ อิตฺถิลิงฺคานํ นปุํสกลิงฺคานญฺจ นามิกปทมาลา ยถารหํ ลิงฺคนฺตเรหิ สทฺทนฺตเรหิ อตฺถนฺตเรหิ จ สทฺธึ นานปฺปการโต ทสฺสิตา. สพฺพนามานิ หิ ฐเปตฺวา นยโต อญฺญานิ กานิจิ นามานิ อคฺคหิตานิ นาม นตฺถิ.

Cho đến đây, chuỗi biến cách của các danh từ nam tính, nữ tính, và trung tính có gốc từ căn bhū đã được trình bày theo nhiều cách khác nhau, một cách thích hợp, cùng với các giới tính khác, các từ khác, và các ý nghĩa khác. Thật vậy, ngoại trừ các đại danh từ, không có danh từ nào khác mà không được đề cập đến theo phương pháp này.

๑๒. สพฺพนามตํสทิสนามนามิกปทมาลา

12. Chuỗi biến cách của danh từ tương tự đại danh từ

อิโต ปรํ ปวกฺขามิ, สพฺพนามญฺจ ตสฺสมํ;

นามญฺจ โยชิตํ นานา-นาเมเหว วิเสสโต.

Kể từ đây về sau, tôi sẽ nói rõ về đại từ và danh từ tương tự; và danh từ được liên kết một cách đặc biệt với các danh từ khác nhau.

ยานิ โหนฺติ ติลิงฺคานิ, อนุกูลานิ ยานิ จ;

ติลิงฺคานํ วิเสเสน, ปทาเนตานิ นามโต.

Những từ nào thuộc ba tánh, và những từ nào tương ứng; những từ này được phân biệt từ danh từ qua sự khác biệt của ba tánh.

‘‘สพฺพสาธารณกานิ, นามานิ’’จฺเจว อตฺถโต;

สพฺพนามานิ วุจฺจนฺติ, สตฺตวีสติ สงฺขโต.

Về mặt ý nghĩa, những danh từ chung cho tất cả thực sự được gọi là đại từ, có hai mươi bảy về số lượng.

เตสุ กานิจิ รูเปหิ, เสสาญฺเญหิ จ ยุชฺชเร;

กานิจิ ปน สเหว, เอเตสํ ลกฺขณํ อิทํ.

Trong số chúng, một số được liên kết với các hình thức (biến cách) của các danh từ khác; một số khác thì (được dùng) cùng với nhau. Đây là đặc điểm của chúng.

เอตสฺมา ลกฺขณา มุตฺตํ, น ปทํ สพฺพนามิกํ;

ตสฺมาตีตาทโย สทฺทา, คุณนามานิ วุจฺจเร.

Một từ không có đặc điểm này thì không phải là một đại từ. Do đó, những từ như 'tītā' v.v. được gọi là tính từ.

สพฺพนามานิ นาม – สพฺพ กตร กตม อุภย อิตรอญฺญ อญฺญตร อญฺญตม ปุพฺพ ปร อปร ทกฺขิณ อุตฺตร อธรยต เอต อิม อมุกึ เอก อุภ ทฺวิติ จตุ ตุมฺห อมฺห อิจฺเจตานิ สตฺตวีส.

Các đại từ là: sabba, katara, katama, ubhaya, itara, añña, aññatara, aññatama, pubba, para, apara, dakkhiṇa, uttara, adhara, ya, ta, eta, ima, amu, kiṃ, eka, ubha, dvi, ti, catu, tumha, amha; đây là hai mươi bảy (đại từ).

เอเตสุ สพฺพสทฺโท สกลตฺโถ, โส จ สพฺพสพฺพาทิวเสน เญยฺโย. กตร กตมสทฺทา ปุจฺฉนตฺถา. อุภยสทฺโท ทฺวิอวยวสมุทายวจโน. อิตรสทฺโท วุตฺตปฏิโยคีวจโน. อญฺญสทฺโท อธิคตาปรวจโน. อญฺญตร อญฺญตมสทฺทา อนิยมตฺถา. ปุพฺพาทโย อุตฺตรปริยนฺตา ทิสากาลาทิววตฺถาวจนา. ตถา หิ ปุพฺพ [Pg.353] ปรา ปร ทกฺขิณุตฺตรสทฺทา ปุลฺลิงฺคตฺเต ยถารหํ กาลเทสาทิวจนา, อิตฺถิลิงฺคตฺเต ทิสาทิวจนา, นปุํสกลิงฺคตฺเต ฐานาทิวจนา. อธรสทฺโทปิ เหฏฺฐิมตฺถวาจโก ววตฺถาวจโนเยว, โส จ ติลิงฺโค ‘‘อธโร ปตฺโต. อธรา อรณี, อธรํ ภาชน’’มิติ, ยํสทฺโท อนิยมตฺโถ. ตํสทฺโท ปรมฺมุขาวจโน. เอตสทฺโท สมีปวจโน. อิมสทฺโท อจฺจนฺตสมีปวจโน. อมุสทฺโท ทูรวจโน. กึสทฺโท ปุจฺฉนตฺโถ. เอกสทฺโท สงฺขาทิวจโน. วุตฺตญฺหิ –

Trong số này, từ 'sabba' có nghĩa là tất cả, và nó nên được hiểu theo cách của 'sabbasabbā' v.v. Các từ 'katara', 'katama' có nghĩa để hỏi. Từ 'ubhaya' có nghĩa là tập hợp của hai thành phần. Từ 'itara' có nghĩa là đối tượng tương ứng với cái đã được nói. Từ 'añña' có nghĩa là cái khác với cái đã được biết. Các từ 'aññatara', 'aññatama' có nghĩa bất định. Các từ bắt đầu bằng 'pubba' cho đến 'uttara' có nghĩa là sự xác định về phương hướng, thời gian, v.v. Thật vậy, các từ 'pubba', 'para', 'apara', 'dakkhiṇa', 'uttara' khi ở nam tánh có nghĩa tương ứng về thời gian, nơi chốn, v.v.; khi ở nữ tánh có nghĩa về phương hướng, v.v.; khi ở trung tánh có nghĩa về địa điểm, v.v. Từ 'adhara' cũng có nghĩa là sự xác định, chỉ cái ở dưới, và nó có ba tánh, như trong 'adharo patto (cái bát ở dưới), adharā araṇī (khúc củi ở dưới), adharaṃ bhājanaṃ (vật chứa ở dưới)'. Từ 'yaṃ' có nghĩa bất định. Từ 'taṃ' có nghĩa chỉ đối tượng không có mặt. Từ 'eta' có nghĩa chỉ cái ở gần. Từ 'ima' có nghĩa chỉ cái ở rất gần. Từ 'amu' có nghĩa chỉ cái ở xa. Từ 'kiṃ' có nghĩa để hỏi. Từ 'eka' có nghĩa về số lượng, v.v. Vì đã được nói rằng –

เอกสทฺโท อญฺญตฺถเสฏฺฐอสหายสงฺขาทีสุ ทิสฺสติ. ตถา เหส ‘‘สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จ, อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญนฺติ, อิตฺเถเก อภิวทนฺตี’’ติอาทีสุ อญฺญตฺเถ ทิสฺสติ. ‘‘เจตโส เอโกทิภาว’’นฺติอาทีสุ เสฏฺเฐ. ‘‘เอโก วูปกฏฺโฐ’’ติอาทีสุ อสหาเย. ‘‘เอโกว โข ภิกฺขเว ขโณ จ สมโย จ พฺรหฺมจริยวาสายา’’ติอาทีสุ สงฺขายนฺติ.

Từ 'eka' được thấy trong các nghĩa: khác, cao tột, một mình, số lượng, v.v. Thật vậy, nó được thấy trong nghĩa 'khác' ở những đoạn như 'Tự ngã và thế giới là thường hằng, chỉ điều này là thật, cái khác là vô ích, một số người đã tuyên bố như vậy'. Trong nghĩa 'cao tột' ở những đoạn như 'sự nhất tâm'. Trong nghĩa 'một mình' ở những đoạn như 'một mình, sống viễn ly'. Trong nghĩa 'số lượng' ở những đoạn như 'Này các Tỳ khưu, chỉ có một khoảnh khắc và thời điểm để sống đời phạm hạnh'.

ยตฺเถส สงฺขาวจโน, ตตฺเถกวจนนฺโตว. อุภสทฺโท ทฺวิสทฺทปริยาโย. ทฺวิติจตุสทฺทา สงฺขาวจนา, สพฺพกาลํ พหุวจนนฺตาว. ตุมฺหสทฺโท เยน กเถติ, ตสฺมึ วตฺตพฺพวจนํ. อมฺหสทฺโท อตฺตนิ วตฺตพฺพวจนํ.

Khi nó (từ eka) có nghĩa là số lượng, nó luôn ở số ít. Từ 'ubha' là từ đồng nghĩa của từ 'dvi'. Các từ 'dvi', 'ti', 'catu' có nghĩa là số lượng, và luôn luôn ở số nhiều. Từ 'tumha' là từ để chỉ người mà mình đang nói chuyện cùng. Từ 'amha' là từ để chỉ chính mình.

อิทานิ เตสํ นามิกปทมาลํ กถยาม –

Bây giờ, chúng ta sẽ nói về bảng biến cách danh từ của chúng –

สพฺโพ, สพฺเพ. สพฺพํ, สพฺเพ. สพฺเพน, สพฺเพหิ, สพฺเพภิ. สพฺพสฺส, สพฺเพสํ, สพฺเพสานํ. สพฺพสฺมา, สพฺพมฺหา, สพฺเพหิ, สพฺเพภิ. สพฺพสฺส, สพฺเพสํ, สพฺเพสานํ. สพฺพสฺมึ, สพฺพมฺหิ, สพฺเพสุ. โภ สพฺพ, ภวนฺโต สพฺเพ.

Sabbo, sabbe. Sabbaṃ, sabbe. Sabbena, sabbehi, sabbebhi. Sabbassa, sabbesaṃ, sabbesānaṃ. Sabbasmā, sabbamhā, sabbehi, sabbebhi. Sabbassa, sabbesaṃ, sabbesānaṃ. Sabbasmiṃ, sabbamhi, sabbesu. Bho sabba, bhavanto sabbe.

ตตฺร [Pg.354] ‘‘สพฺโพ ภูโต, สพฺเพ ภูตา’’ติอาทินา, ‘‘สพฺโพ ปุริโส, สพฺเพ ปุริสา’’ติอาทินา จ นเยน สพฺพานิ ปุลฺลิงฺคนาเมหิ สทฺธึ โยเชตพฺพานิ. ยานิ ปน ยมกมหาเถเรน ปุนฺนปุํสกวิสเย สพฺพ กตร กตมาทีนํ อญฺญานิปิ รูปานิ วุตฺตานิ. ตํ ยถา?

Ở đây, theo phương pháp của 'sabbo bhūto, sabbe bhūtā' v.v., và 'sabbo puriso, sabbe purisā' v.v., tất cả (các đại từ) nên được liên kết với các danh từ nam tánh. Tuy nhiên, những hình thức khác của 'sabba', 'katara', 'katama', v.v. trong nam tánh và trung tánh đã được trưởng lão Yamaka nói đến. Điều đó như thế nào?

‘‘สพฺพา’’ อิจฺจาทิกํ รูปํ, นิสฺสกฺเก ภุมฺมเก ปน;

‘‘สพฺเพ’’ อิจฺจาทิกํ รูปํ, ยมเกน ปกาสิตํ.

Hình thức bắt đầu bằng 'sabbā' (được dùng) trong cách công cụ và cách sở tại; còn hình thức bắt đầu bằng 'sabbe' đã được Yamaka tuyên bố.

ตญฺเจ อุปปริกฺขิตฺวา, ยุตฺตํ คณฺหนฺตุ โยคิโน;

สพฺพนามิกรูปญฺหิ, วิวิธํ ทุพฺพุธํ ยโต.

Sau khi đã xem xét điều đó, mong các hành giả hãy nắm lấy điều thích hợp; vì hình thức của đại từ thì đa dạng và khó hiểu.

สพฺพา, สพฺพา, สพฺพาโย. สพฺพํ, สพฺพา, สพฺพาโย. สพฺพาย, สพฺพสฺสา, สพฺพาหิ, สพฺพาภิ. สพฺพาย, สพฺพสฺสา, สพฺพาสํ. สพฺพาย, สพฺพสฺสา, สพฺพาหิ, สพฺพาภิ. สพฺพาย, สพฺพสฺสา, สพฺพาสํ. สพฺพายํ, สพฺพสฺสา, สพฺพสฺสํ, สพฺพาสุ. โภติ สพฺเพ, โภติโย สพฺพา, สพฺพาโย. อิตฺถิลิงฺคตฺเต นามิกปทมาลา.

Sabbā, sabbā, sabbāyo. Sabbaṃ, sabbā, sabbāyo. Sabbāya, sabbassā, sabbāhi, sabbābhi. Sabbāya, sabbassā, sabbāsaṃ. Sabbāya, sabbassā, sabbāhi, sabbābhi. Sabbāya, sabbassā, sabbāsaṃ. Sabbāyaṃ, sabbassā, sabbassaṃ, sabbāsu. Bhoti sabbe, bhotiyo sabbā, sabbāyo. Bảng biến cách danh từ ở nữ tánh.

เอตฺถ ‘‘สพฺพา ภาวิกา, สพฺพา ภาวิกาโย’’ติ, ‘‘สพฺพา กญฺญา, สพฺพา กญฺญาโย’’ติ จ อาทินา อิตฺถิลิงฺคสพฺพนามานิ สพฺเพหิ อิตฺถิลิงฺเคหิ สทฺธึ โยเชตพฺพานิ. เอตฺถ จ ‘‘สพฺพสฺสา’’ติ ปทํ ตติยาจตุตฺถีปญฺจมีฉฏฺฐีสตฺตมีวเสน ปญฺจธา วิภตฺตํ ‘‘ตสฺสา กุมาริกาย สทฺธิ’’นฺติ กรณปฺปโยคาทิทสฺสนโต. สพฺพสฺสา กญฺญาย กตํ. สพฺพสฺสา กญฺญาย เทติ. อยํ กญฺญา สพฺพสฺสา กญฺญาย หีนา วิรูปา. อยํ กญฺญา สพฺพสฺสา กญฺญาย อุตฺตมา อภิรูปา. สพฺพสฺสา กญฺญาย อเปติ, สพฺพสฺสา กญฺญาย ธนํ. สพฺพสฺสา กญฺญาย ปติฏฺฐิตํ.

Ở đây, bằng cách dùng 'sabbā bhāvikā, sabbā bhāvikāyo' và 'sabbā kaññā, sabbā kaññāyo' v.v., các đại từ nữ tánh nên được liên kết với tất cả các (danh từ) nữ tánh. Và ở đây, từ 'sabbassā' được chia theo năm cách: công cụ cách, chỉ định cách, xuất xứ cách, sở thuộc cách, và sở tại cách, do thấy được cách dùng công cụ cách v.v. trong 'tassā kumārikāya saddhiṃ'. (Ví dụ:) Được làm bởi mọi cô gái. Cho mọi cô gái. Cô gái này thua kém và xấu xí hơn mọi cô gái (khác). Cô gái này cao thượng và xinh đẹp hơn mọi cô gái (khác). Đi khỏi mọi cô gái, tài sản của mọi cô gái. Được thiết lập nơi mọi cô gái.

สพฺพํ, สพฺพานิ. สพฺพํ, สพฺพานิ. สพฺเพน, สพฺเพหิ, สพฺเพภิ. สพฺพสฺส, สพฺเพสํ, สพฺเพสานํ. สพฺพสฺมา, สพฺพมฺหา, สพฺเพหิ, สพฺเพภิ[Pg.355]. สพฺพสฺส, สพฺเพสํ, สพฺเพสานํ. สพฺพสฺมึ, สพฺพมฺหิ, สพฺเพสุ. โภ สพฺพ, ภวนฺโต สพฺพานิ. นปุํสกลิงฺคตฺเต นามิกปทมาลา.

Sabbaṃ, sabbāni. Sabbaṃ, sabbāni. Sabbena, sabbehi, sabbebhi. Sabbassa, sabbesaṃ, sabbesānaṃ. Sabbasmā, sabbamhā, sabbehi, sabbebhi. Sabbassa, sabbesaṃ, sabbesānaṃ. Sabbasmiṃ, sabbamhi, sabbesu. Bho sabba, bhavanto sabbāni. Bảng biến cách danh từ ở trung tánh.

เอตฺถ ‘‘สพฺพํ ภูตํ, สพฺพานิ ภูตานิ. สพฺพํ จิตฺตํ, สพฺพานิ จิตฺตานี’’ติ จ อาทินา นปุํสกลิงฺคสพฺพนามานิ สพฺเพหิ นปุํสกลิงฺเคหิ สทฺธึ โยเชตพฺพานิ. เอวํ สพฺพสทฺทสฺส ลิงฺคตฺตยวเสน ปทมาลา ภวติ.

Ở đây, bằng cách dùng 'sabbaṃ bhūtaṃ, sabbāni bhūtāni' và 'sabbaṃ cittaṃ, sabbāni cittānī' v.v., các đại từ trung tánh nên được liên kết với tất cả các (danh từ) trung tánh. Như vậy là bảng biến cách của từ 'sabba' theo ba tánh.

อิทานิสฺส ปรปเทน สทฺธึ สมาโส เวทิตพฺโพ ‘‘สพฺพสาธารโณ สพฺพเวรี’’อิติ. ตตฺถ สพฺเพสํ สาธารโณ สพฺพสาธารโณ. สพฺเพสํ เวรี, สพฺเพ วา เวริโน ยสฺส โสยํ สพฺพเวรีติ สมาสวิคฺคโห. ยถา ปน สพฺพสทฺทสฺส ปทมาลา ลิงฺคตฺตยวเสน โยชิตา, เอวํ กตรสทฺทาทีนมฺปิ อธรสทฺทปริยนฺตานํ โยเชตพฺพา.

Bây giờ, nên biết sự phối hợp của từ này (sabba) với từ theo sau là “sabbasādhāraṇo sabbaverī”. Trong ấy, sabbasādhāraṇo (là) chung cho tất cả. Phân tích cách phối hợp sabbaverī là: kẻ thù của tất cả, hoặc người ấy là kẻ mà tất cả là kẻ thù. Hơn nữa, cũng như biến cách của từ sabba được áp dụng theo ba tánh, tương tự như vậy cũng nên được áp dụng cho các từ bắt đầu bằng katara cho đến từ adhara.

ตตฺรายํ อุภยสทฺทวชฺชิโต ปุลฺลิงฺคเปยฺยาโล –

Trong đó, đây là chuỗi biến cách của nam tánh, ngoại trừ từ ubhaya –

กตโร, กตเร. กตรํ…เป… โภ กตร, ภวนฺโต กตเร. กตโม, กตเม. อิตโร, อิตเร. อญฺโญ, อญฺเญ. อญฺญตโร, อญฺญตเร. อญฺญตโม, อญฺญตเม. ปุพฺโพ, ปุพฺเพ. ปโร, ปเร. อปโร, อปเร. ทกฺขิโณ, ทกฺขิเณ. อุตฺตโร, อุตฺตเร. อธโร, อธเร…เป… โภ อธร, ภวนฺโต อธเรติ.

Kataro, katare. Kataraṃ…v.v… này katara, các ngài katare. Katamo, katame. Itaro, itare. Añño, aññe. Aññataro, aññatare. Aññatamo, aññatame. Pubbo, pubbe. Paro, pare. Aparo, apare. Dakkhiṇo, dakkhiṇe. Uttaro, uttare. Adharo, adhare…v.v… này adhara, các ngài adhare.

อยํ ปน อุภยสทฺทสหิโต นปุํสกลิงฺคเปยฺยาโล –

Hơn nữa, đây là chuỗi biến cách của trung tánh, bao gồm cả từ ubhaya –

กตรํ, กตรานิ. กตรํ…เป… โภ กตร, ภวนฺโต กตรานิ. กตมํ. อุภยํ. อิตรํ. อญฺญํ. อญฺญตรํ. อญฺญตมํ. ปุพฺพํ. ปรํ. อปรํ. ทกฺขิณํ. อุตฺตรํ. อธรํ, อธรานิ. อธรํ…เป… โภ อธร, ภวนฺโต อธรานีติ.

Kataraṃ, katarāni. Kataraṃ…v.v… này katara, các ngài katarāni. Katamaṃ. Ubhayaṃ. Itaraṃ. Aññaṃ. Aññataraṃ. Aññatamaṃ. Pubbaṃ. Paraṃ. Aparaṃ. Dakkhiṇaṃ. Uttaraṃ. Adharaṃ, adharāni. Adharaṃ…v.v… này adhara, các ngài adharāni.

อิทานิ [Pg.356] ปุนฺนปุํสกลิงฺคานํ ปรสทฺทาทีนํ รูปนฺตรนิทฺเทโส วุจฺจติ. กจฺจายนสฺมิญฺหิ ‘‘ปุริสา’’ติ วิย ‘‘ปรา’’ติ ปฐมาพหุวจนํ ทิสฺสติ. เอวรูโป นโย อปรสพฺพกตราทีสุ อญฺญตมปริโยสาเนสุ นวสุ อปฺปสิทฺโธ, ลพฺภมาโน ปุพฺพทกฺขิณุตฺตราธเรสุ จตูสุ ลพฺเภยฺย. ตถา ‘‘ปุริเส’’ติ วิย ปาฬิอาทีสุ ‘‘ปุพฺเพ’’ติ สจฺจสงฺเขเป ‘‘อิตเร’’ติ, กจฺจายเน จ ‘‘ปเร’’ติ สตฺตมีเอกวจนํ ทิสฺสติ. เอวรูโป นโย สพฺพ อญฺญสทฺเทสุ อปฺปสิทฺโธ, ลพฺภมาโน กตรกตมาทีสุ เสเสสุ อธรปริโยสาเนสุ ทฺวาทสสุ ลพฺเภยฺย. ตถา ‘‘ปุริสา’’ติ วิย สพฺพา กตรา อิจฺจาทิ ปญฺจมีเอกวจนนโย ปาฬิอาทีสุ อปฺปสิทฺโธ. เอวํ สนฺเตปิ อยํ นโย ปุนปฺปุนํ อุปปริกฺขิตฺวา ยุตฺโต เจ, คเหตพฺโพ.

Bây giờ, sự chỉ dẫn về các hình thức khác của các từ para, v.v... trong nam tánh và trung tánh được nói đến. Thật vậy, trong ngữ pháp Kaccāyana, biến cách thứ nhất số nhiều “parā” được thấy giống như “purisā”. Quy tắc loại này được tìm thấy trong chín từ bắt đầu bằng apara, sabba, katara và kết thúc bằng aññatama; nếu có thể tìm thấy, nó có thể được tìm thấy trong bốn từ pubba, dakkhiṇa, uttara, adhara. Tương tự, giống như “purise”, biến cách thứ bảy số ít “pubbe” được thấy trong kinh điển Pāli, v.v..., “itare” trong Saccasaṅkhepa, và “pare” trong Kaccāyana. Quy tắc loại này được tìm thấy trong các từ sabba và añña; nếu có thể tìm thấy, nó có thể được tìm thấy trong mười hai từ còn lại bắt đầu bằng katara, katama và kết thúc bằng adhara. Tương tự, giống như “purisā”, quy tắc biến cách thứ năm số ít sabbā, katarā, v.v... được tìm thấy trong kinh điển Pāli, v.v... Mặc dù vậy, quy tắc này, sau khi được xem xét lại nhiều lần, nếu phù hợp thì nên được chấp nhận.

อยํ ปน อุภยสทฺทสหิโต อิตฺถิลิงฺคเปยฺยาโล –

Hơn nữa, đây là chuỗi biến cách của nữ tánh, bao gồm cả từ ubhaya –

กตรา, กตรา, กตราโย. กตรํ…เป… โภติ กตเร, โภติโย กตรา, กตราโย. กตมา. อุภยา. อิตรา. อญฺญตรา. อญฺญตมา. ปุพฺพา. ปรา. อปรา. ทกฺขิณา. อุตฺตรา. อธรา, อธรา, อธราโย. อธรํ…เป… โภติ อธเร, โภติโย อธรา, อธราโยติ.

Katarā, katarā, katarāyo. Kataraṃ…v.v… này bà katare, hỡi các bà katarā, katarāyo. Katamā. Ubhayā. Itarā. Aññatarā. Aññatamā. Pubbā. Parā. Aparā. Dakkhiṇā. Uttarā. Adharā, adharā, adharāyo. Adharaṃ…v.v… này bà adhare, hỡi các bà adharā, adharāyo.

ยสฺมา ปเนเตสุ อิตร อญฺญ อญฺญตร อญฺญตมานํ ปาฬิยาทีสุ ‘‘อิตริสฺสา’’ติอาทิทสฺสนโต โกจิ เภโท วตฺตพฺโพ[Pg.357], ตสฺมา จตุตฺถีฉฏฺฐีนํ เอกวจนฏฺฐาเน ‘‘อิตริสฺสา, อิตราย, อญฺญิสฺสา, อญฺญาย. อญฺญตริสฺสา, อญฺญตราย, อญฺญตมิสฺสา, อญฺญตมายา’’ติ โยเชตพฺพํ. ตถา ตติยาปญฺจมีนเมกวจนฏฺฐาเน ‘‘ตสฺสา กุมาริกาย สทฺธึ. กสฺสาหํ เกน หายามี’’ติ กรณนิสฺสกฺกปฺปโยคทสฺสนโต สตฺตมิยา ปเนกวจนฏฺฐาเน ‘‘อิตริสฺสา, อิตริสฺสํ, อิตราย, อิตรายํ, อญฺญิสฺสา, อญฺญิสฺสํ, อญฺญาย, อญฺญายํ, อญฺญตริสฺสา, อญฺญตริสฺสํ, อญฺญตราย, อญฺญตรายํ, อญฺญตมิสฺสา, อญฺญตมิสฺสํ, อญฺญตมาย, อญฺญตมาย’’นฺติ โยเชตพฺพํ ‘‘อญฺญตโร ภิกฺขุ อญฺญตริสฺสา อิตฺถิยา ปฏิพทฺธจิตฺโต โหตี’’ติ ปาฬิทสฺสนโต.

Hơn nữa, bởi vì trong số các từ này, đối với itara, añña, aññatara, aññatama, có một số khác biệt được biết đến do thấy được (hình thức) “itarissā”, v.v... trong kinh điển Pāli, do đó ở vị trí biến cách thứ tư và thứ sáu số ít, nên được áp dụng là “itarissā, itarāya, aññissā, aññāya. Aññatarissā, aññatarāya, aññatamissā, aññatamāyā”. Tương tự, ở vị trí biến cách thứ ba và thứ năm số ít, do thấy được cách dùng trong sử dụng cách và xuất xứ cách như “tassā kumārikāya saddhiṃ (cùng với cô gái ấy). Kassāhaṃ kena hāyāmī (tôi xa lìa ai, bằng cách nào)”, và ở vị trí biến cách thứ bảy số ít, nên được áp dụng là “itarissā, itarissaṃ, itarāya, itarāyaṃ, aññissā, aññissaṃ, aññāya, aññāyaṃ, aññatarissā, aññatarissaṃ, aññatarāya, aññatarāyaṃ, aññatamissā, aññatamissaṃ, aññatamāya, aññatamāyā”, do thấy được trong kinh điển Pāli câu “aññataro bhikkhu aññatarissā itthiyā paṭibaddhacitto hotī (một vị tỳ khưu nào đó có tâm quyến luyến một người phụ nữ nào đó)”.

ตตฺร สพฺพสทฺโท สพฺพสพฺพํ, ปเทสสพฺพํ, อายตนสพฺพํ, สกฺกายสพฺพนฺติ จตูสุ วิสเยสุ ทิฏฺฐปฺปโยโค. ตถา เหส ‘‘สพฺเพ ธมฺมา สพฺพากาเรน พุทฺธสฺส ภควโต ญาณมุเข อาปาถมาคจฺฉนฺตี’’ติอาทีสุ สพฺพสพฺพสฺมึ อาคโต. ‘‘สพฺเพสํ โว สาริปุตฺตา สุภาสิตํ ปริยาเยนา’’ติอาทีสุ ปเทสสพฺพสฺมึ. ‘‘สพฺพํ โว ภิกฺขเว เทเสสฺสามิ, ตํ สุณาถ สาธุกํ มนสิ กโรถ, ภาสิสฺสามิ…เป… กตมญฺจ ภิกฺขเว สพฺพํ จกฺขุญฺเจว รูปา จ…เป… มโน เจว ธมฺมา จา’’ติ เอตฺถ อายตนสพฺพสฺมึ. ‘‘สพฺพํ สพฺพโต สญฺชานาตี’’ติอาทีสุ สกฺกายสพฺพสฺมึ. ตตฺถ สพฺพสพฺพสฺมึ อาคโต นิปฺปเทโส, อิตเรสุ ตีสุ สปฺปเทโสติ เวทิตพฺโพ. อิจฺเจวํ –

Trong đó, từ sabba được thấy sử dụng trong bốn lĩnh vực: sabbasabbaṃ (tất cả toàn phần), padesasabbaṃ (tất cả từng phần), āyatanasabbaṃ (tất cả là xứ), sakkāyasabbaṃ (tất cả là tự thân). Thật vậy, từ này xuất hiện với nghĩa tất cả toàn phần trong câu “sabbe dhammā sabbākārena buddhassa bhagavato ñāṇamukhe āpāthamāgacchantī (tất cả các pháp theo mọi phương diện đều đi vào phạm vi trí tuệ của Đức Phật, Đức Thế Tôn)”, v.v... Với nghĩa tất cả từng phần trong câu “Sabbesaṃ vo sāriputtā subhāsitaṃ pariyāyenā (này Sāriputta, lời nói của tất cả các ông đều là thiện thuyết theo cách riêng)”, v.v... Ở đây, với nghĩa tất cả là xứ trong câu “Sabbaṃ vo bhikkhave desessāmi, taṃ suṇātha sādhukaṃ manasi karotha, bhāsissāmi…v.v… katamañca bhikkhave sabbaṃ cakkhuñceva rūpā ca…v.v… mano ceva dhammā cā (này các tỳ khưu, ta sẽ giảng về cái tất cả cho các ông, hãy lắng nghe và khéo tác ý, ta sẽ nói... v.v... và này các tỳ khưu, cái tất cả là gì? Chính là mắt và các sắc... v.v... chính là ý và các pháp)”. Với nghĩa tất cả là tự thân trong câu “Sabbaṃ sabbato sañjānātī (vị ấy nhận biết cái tất cả từ cái tất cả)”, v.v... Trong đó, từ xuất hiện với nghĩa tất cả toàn phần là không có giới hạn, trong ba trường hợp còn lại nên được hiểu là có giới hạn. Như vậy –

สพฺพสพฺพปเทเสสุ[Pg.358], อโถ อายตเนปิ จ;

สกฺกาเย จาติ จตูสุ, สพฺพสทฺโท ปวตฺตติ.

Trong tất cả toàn phần, từng phần, và cả trong các xứ; Và trong tự thân, như vậy trong bốn (lĩnh vực), từ sabba được vận hành.

กตร กตมสทฺเทสุ กตรสทฺโท อปฺเปสุ เอกํ วา ทฺเว วา ตีณิ วา ภิยฺโย วา อปฺปมุปาทาย วตฺตติ. กตมสทฺโท พหูสุ เอกํ วา ทฺเว วา ตีณิ วา พหุํ วา อุปาทาย วตฺตติ. กตรสทฺโท หิ อปฺปวิสโย, กตมสทฺโท พหุวิสโย. ตตฺริเม ปโยคา ‘‘กตเรน มคฺเคน คนฺตพฺพํ. สมุทฺโท กตโร อยํ. กตโม ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ. กตเม ธมฺมา กุสลา. ทิสา จตสฺโส วิทิสา จตสฺโส, อุทฺธํ อโธ ทส ทิสตา, อิมาโย, กตมํ ทิสํ ติฏฺฐติ นาคราชา’’. อิจฺเจวมาทโย ภวนฺติ. อุภโย. อุภยํ. อุภโย. อุภเยน. เสสํ ปุลฺลิงฺเค สพฺพสทฺทสมํ. อุภโย ชนา ติฏฺฐนฺติ. อุภโย ชเน ปสฺสติ. ยถา อุโภ ปุตฺตา. อุโภ ปุตฺเตติ. ‘‘อุภโย’’ติ หิ ปทํ ‘‘อุโภ’’ติ ปทมิว พหุวจนนฺตภาเวน ปสิทฺธํ, น ตฺเวกวจนนฺตภาเวน. เอตฺถ หิ –

Trong các từ katara và katama, từ katara vận hành liên quan đến một, hoặc hai, hoặc ba, hoặc nhiều hơn trong số ít. Từ katama vận hành liên quan đến một, hoặc hai, hoặc ba, hoặc nhiều trong số nhiều. Thật vậy, từ katara có phạm vi nhỏ, từ katama có phạm vi lớn. Đây là những cách sử dụng của chúng: “katarena maggena gantabbaṃ (nên đi bằng con đường nào?). Samuddo kataro ayaṃ (đại dương này là cái nào?). Katamo tasmiṃ samaye phasso hoti (xúc vào lúc ấy là gì?). Katame dhammā kusalā (những pháp nào là thiện?). Disā catasso vidisā catasso, uddhaṃ adho dasa disatā, imāyo, katamaṃ disaṃ tiṭṭhati nāgarājā (bốn phương, bốn phương phụ, trên, dưới, mười phương này, long vương ở phương nào?)”, v.v... là những ví dụ. Ubhayo. Ubhayaṃ. Ubhayo. Ubhayena. Phần còn lại trong nam tánh giống như từ sabba. Ubhayo janā tiṭṭhanti (cả hai người đứng). Ubhayo jane passati (anh ta thấy cả hai người). Giống như ubho puttā (cả hai người con). Ubho putte. Thật vậy, từ “ubhayo” giống như từ “ubho” được biết đến là hình thức kết thúc ở số nhiều, chứ không phải là hình thức kết thúc ở số ít. Thật vậy, ở đây –

‘‘เอกรตฺเตน อุภโย, ตุวญฺจ ธนุเสข จ;

อนฺนเมวาภินนฺทนฺติ, อุภโย เทวมานุสา’’

“Trong một đêm, cả hai, ngươi và Dhanusekha; Cả hai, chư thiên và loài người, đều hoan hỷ với cái khác.”

‘‘อุภโย เต ปิตาภาตโร’’ติ ตทตฺถสาธกานิ นิทสฺสนปทานิ เวทิตพฺพานิ. ยทา ปนายสฺมนฺโต ‘‘อุภโย’’ติ เอกวจนนฺตํ ปสฺเสยฺยาถ, ตทา สาธุกํ มนสิ กโรถ. โก หิ สมตฺโถ อนนฺตนยปฏิมณฺฑิเต สาฏฺฐกเถ เตปิฏเก ชินสาสเน นิรวเสสโต นยํ ทฏฺฐุํ [Pg.359] ทสฺเสตุญฺจ อญฺญตฺร อาคมาธิคมสมฺปนฺเนน ปภินฺนปฏิสมฺภิเทน. อิทญฺเจตฺถุปลกฺขิตพฺพํ –

Các câu ví dụ chứng minh cho ý nghĩa ấy như: ‘Cả hai, cha và anh của ngươi’ cần được biết đến. Tuy nhiên, khi nào các ngài trưởng lão thấy (từ) ‘ubhayo’ là đơn số, khi ấy hãy tác ý kỹ lưỡng. Thật vậy, trong giáo pháp của bậc Chiến Thắng, là Tam Tạng cùng với Chú giải, được trang hoàng bởi vô số phương pháp, ai là người có khả năng thấy và chỉ ra phương pháp một cách không còn sót lại, ngoại trừ bậc đã thành tựu giáo pháp và chứng ngộ, đã đạt được các tuệ phân tích? Và điều này ở đây cần được ghi nhận –

อญฺญสทฺโท ปุพฺพสทฺโท, ทกฺขิโณ จุตฺตโร ปโร;

สพฺพนาเมสุ คยฺหนฺติ, อสพฺพนามิเกสุปิ.

Từ añña, từ pubba, dakkhiṇa, và uttara, para; được kể trong các đại danh từ, và cũng trong các (từ) không phải đại danh từ.

เอเตสญฺหิ สพฺพนาเมสุ สงฺคโห วิภาวิโตว.

Thật vậy, sự bao gồm của những từ này trong các đại danh từ đã được giải thích rõ.

อิทานิ อสพฺพนาเมสุ สงฺคโห วุจฺจเต – ตตฺถ อญฺญสทฺโท ตาว ยทา พาลวาจโก, ตทา สพฺพนามํ นาม น โหติ. อสพฺพนามตฺตา จ สพฺพถาปิ ปุริส กญฺญา จิตฺตนเยเนว โยเชตพฺโพ. ตถา หิ น ชานาตีติ อญฺโญ, พาโล ปุริโส. น ชานาตีติ อญฺญา, พาลา อิตฺถี. น ชานาตีติ อญฺญํ, พาลํ กุลนฺติ วจนตฺโถ. เอวํ วิทิตฺวา ปุลฺลิงฺคฏฺฐาเน ‘‘อญฺโญ, อญฺญา. อญฺญํ, อญฺเญ’’ติอาทินา ปุริสนเยเนว นามิกปทมาลา โยเชตพฺพา. อิตฺถิลิงฺคฏฺฐาเน ‘‘อญฺญา, อญฺญา, อญฺญาโย’’ติอาทินา กญฺญานเยเนว, นปุํสกลิงฺคฏฺฐาเน ‘‘อญฺญํ, อญฺญานี’’ติอาทินา จิตฺตนเยเนว โยเชตพฺพา.

Bây giờ, sự bao gồm trong các (từ) không phải đại danh từ được nói đến – trong đó, trước hết từ ‘añña’ khi có nghĩa là kẻ ngu dốt, khi ấy nó không phải là đại danh từ. Và do không phải là đại danh từ, nó nên được biến cách hoàn toàn theo mẫu của purisa, kaññā, và citta. Thật vậy, ý nghĩa của từ là: ‘không biết, vì thế là añño’, người đàn ông ngu dốt; ‘không biết, vì thế là aññā’, người phụ nữ ngu dốt; ‘không biết, vì thế là aññaṃ’, gia đình ngu dốt. Sau khi biết như vậy, ở nam tính, bảng biến cách danh từ nên được hình thành theo mẫu purisa với ‘añño, aññā. Aññaṃ, aññe’ v.v... Ở nữ tính, (nên được hình thành) theo mẫu kaññā với ‘aññā, aññā, aññāyo’ v.v..., ở trung tính, (nên được hình thành) theo mẫu citta với ‘aññaṃ, aññānī’ v.v...

อิมสฺมิญฺหิ อตฺถวิเสเส พาลชเน วตฺตุกาเมน ‘‘อญฺญา ชนา’’ติ อวตฺวา ‘‘อญฺเญ ชนา’’ติ วุตฺเต ตสฺส ตํ วจนํ อธิปฺเปตตฺถํ น สาเธติ อญฺญถา อตฺถสฺส คเหตพฺพตฺตา. ตถา ‘‘อญฺญานํ ชนาน’’นฺติ อวตฺวา ‘‘อญฺเญสํ ชนานํ, อญฺเญสานํ ชนาน’’นฺติ วา วุตฺเต ตสฺส ตํ วจนํ อธิปฺเปตตฺถํ น สาเธติ. ตถา ‘‘อญฺญานํ อิตฺถีน’’นฺติ อวตฺวา ‘‘อญฺญาสํ อิตฺถีน’’นฺติ วุตฺเตปิ, ‘‘อญฺญานํ กุลาน’’นฺติ อวตฺวา ‘‘อญฺเญสํ กุลานํ, อญฺเญสานํ กุลาน’’นฺติ วา วุตฺเตปิ. สพฺพนามิกวเสน ปน อธิคตาปรวจนิจฺฉายํ ‘‘อญฺเญ ชนา’’ติอาทินา วตฺตพฺพํ, น ‘‘อญฺญา ชนา’’ติอาทินา. ตถา หิ ‘‘อญฺญา ชนา’’ติอาทินา วุตฺตวจนํ อธิปฺเปตตฺถํ น สาเธติ อญฺญถา อตฺถสฺส [Pg.360] คเหตพฺพตฺตา. อิติ ยตฺถ ‘‘อญฺญา ชนา’’ติอาทิวจนํ อุปปชฺชติ, ‘‘อญฺเญ ชนา’’ติอาทิวจนํ นุปปชฺชติ, ยตฺถ ปน ‘‘อญฺเญ ชนา’’ติอาทิวจนํ อุปปชฺชติ, ‘‘อญฺญา ชนา’’ติอาทิวจนํ นุปปชฺชติ. ยา เอตสฺมึ อตฺถวิเสเส สลฺลกฺขณา ปญฺญา, อยํ นีติยา มคฺโค ยุตฺตายุตฺติวิจารเณ เหตุตฺตา, โลกสฺมิญฺหิ ยุตฺตายุตฺติวิจารณา นีตีติ วุตฺตา. สา จ วินา ปญฺญาย น สิชฺฌติ. เอวํ อญฺญสทฺโท อสพฺพนามิโกปิ ภวติ.

Thật vậy, trong ý nghĩa đặc biệt này, khi muốn nói về những người ngu dốt, nếu không nói ‘aññā janā’ mà nói ‘aññe janā’, lời nói ấy của người đó không thể hiện được ý nghĩa dự định, vì ý nghĩa sẽ bị hiểu theo cách khác. Tương tự, nếu không nói ‘aññānaṃ janānaṃ’ mà nói ‘aññesaṃ janānaṃ’ hoặc ‘aññesānaṃ janānaṃ’, lời nói ấy của người đó không thể hiện được ý nghĩa dự định. Tương tự, khi không nói ‘aññānaṃ itthīnaṃ’ mà nói ‘aññāsaṃ itthīnaṃ’, hoặc khi không nói ‘aññānaṃ kulānaṃ’ mà nói ‘aññesaṃ kulānaṃ’ hoặc ‘aññesānaṃ kulānaṃ’ cũng vậy. Tuy nhiên, theo cách dùng đại danh từ, với ý muốn diễn đạt (nghĩa) người khác, nên nói ‘aññe janā’ v.v..., không phải ‘aññā janā’ v.v... Thật vậy, lời nói được nói ra như ‘aññā janā’ v.v... không thể hiện được ý nghĩa dự định, vì ý nghĩa sẽ bị hiểu theo cách khác. Do đó, ở đâu cách nói ‘aññā janā’ v.v... là phù hợp, thì cách nói ‘aññe janā’ v.v... không phù hợp; và ở đâu cách nói ‘aññe janā’ v.v... là phù hợp, thì cách nói ‘aññā janā’ v.v... không phù hợp. Trí tuệ nào nhận biết được ý nghĩa đặc biệt này, đây là con đường của ngữ pháp (nīti), vì là nguyên nhân để thẩm xét điều hợp lý và không hợp lý; thật vậy, ở thế gian, sự thẩm xét điều hợp lý và không hợp lý được gọi là ‘nīti’. Và điều đó không thể thành tựu nếu không có trí tuệ. Như vậy, từ ‘añña’ cũng trở thành (từ) không phải đại danh từ.

ปุพฺพ ทกฺขิณุตฺตร ปรสทฺเทสุ ปุพฺพสทฺโท ยตฺถ ปธานวาจโก, ยตฺถ จ ‘‘เสมฺหํ ปุพฺโพ’’ติอาทีสุ โลหิตโกปชวาจโก, ตตฺถ อสพฺพนามิโก. ปฐมตฺเถ ติลิงฺโค, ทุติยตฺเถ เอกลิงฺโค. อุตฺตมตฺถวาจโก ปน อุตฺตรสทฺโท จ ปรสทฺโท จ อสพฺพนามิโก ติลิงฺโคเยว. ตถา ‘‘ทกฺขิณสฺสา วหนฺติม’’นฺติ เอตฺถ วิย สุสิกฺขิตตฺถจตุรตฺถวาจโก ทกฺขิณสทฺโท. ‘‘เปตานํ ทกฺขิณํ ทชฺชา’’ติอาทีสุ ปน เทยฺยธมฺมวาจโก ทกฺขิณาสทฺโท นิโยคา อิตฺถิลิงฺโค อสพฺพนามิโกเยว. เอวํ อญฺญ ปุพฺพ ทกฺขิณุตฺตร ปรสทฺทา อสพฺพนามิกาปิ สนฺตีติ เตสํ สพฺพนาเมสุปิ อสพฺพนาเมสุปิ สงฺคโห เวทิตพฺโพ.

Trong các từ pubba, dakkhiṇa, uttara, para, từ pubba ở đâu có nghĩa là ‘chủ yếu’, và ở đâu có nghĩa là ‘mủ lẫn máu’ như trong câu ‘semhaṃ pubbo’ v.v..., ở đó nó không phải là đại danh từ. Trong ý nghĩa thứ nhất, nó có ba tánh; trong ý nghĩa thứ hai, nó có một tánh. Hơn nữa, từ uttara và từ para khi có nghĩa là ‘ưu việt’ thì không phải là đại danh từ và có cả ba tánh. Tương tự, từ dakkhiṇa có nghĩa là ‘khéo léo, thành thạo’ như trong câu ‘dakkhiṇassā vahantima’. Tuy nhiên, trong câu ‘Petānaṃ dakkhiṇaṃ dajjā’ v.v..., từ dakkhiṇā có nghĩa là ‘vật cúng dường’ thì nhất định là nữ tính và không phải là đại danh từ. Như vậy, vì các từ añña, pubba, dakkhiṇa, uttara, para cũng là (những từ) không phải đại danh từ, nên sự bao gồm của chúng trong cả đại danh từ và không phải đại danh từ cần được hiểu rõ.

อิทานิ กตรสทฺทาทีนํ ปรปเทน สทฺธึ สมาโส นียเต ‘‘กตรคามวาสี กตมคามวาสี. อุภยคามวาสิโน, อิตรคามวาสี อญฺญตรคามวาสี, ปุพฺพทิสา, ปรชโน, ทกฺขิณทิสา, อุตฺตรทิสา, อธรปตฺโต’’ติ. ตตฺร ‘‘กตโร คาโม กตรคาโม, กตโม คาโม กตมคาโม, อุภโย คามา อุภยคามา’’ติอาทินา ยถารหํ สมาสวิคฺคโห, กตรสทฺทสฺส ปน กตมสทฺเทน สทฺธึ สมาสํ อิจฺฉนฺติ ทฺวิธา จ รูปานิ ครู ‘‘กตโร จ กตโม จ กตรกตเม กตรกตมา วา’’ติ[Pg.361]. ตสฺมา สพฺพนามิกนเยน สุทฺธนามิเกสุ ปุริสนเยน จ กตร กตมสทฺทสฺส นามิกปทมาลา โยเชตพฺพา, เตนสฺส สมฺปทานสามิวจนฏฺฐาเนสุ ‘‘กตรกตเมสํ, กตรกตเมสานํ, กตรกตมาน’’นฺติ ตีณิ รูปานิ สิยุํ ‘‘กตรา จ กตมา จ กตรกตมา’’ติ เอวํ อิตฺถิลิงฺควเสน กตสมาเส ปน สพฺพนามิกนเยน, สุทฺธนามิเกสุ กญฺญานเยน จ โยเชตพฺพา. ‘‘กตรญฺจ กตมญฺจ กตรกตมานี’’ติ เอวํ นปุํสกลิงฺควเสน กตสมาเส สพฺพนามิกนเยน, สุทฺธนามิเกสุ จิตฺตนเยน จ โยเชตพฺพา.

Bây giờ, hợp thể (samāsa) của các từ katara v.v... với một từ theo sau được trình bày: ‘kataragāmavāsī, katamagāmavāsī. Ubhayagāmavāsino, itaragāmavāsī, aññataragāmavāsī, pubbadisā, parajano, dakkhiṇadisā, uttaradisā, adharapatto’. Trong đó, sự phân tích hợp thể (samāsaviggaho) tùy theo trường hợp như: ‘kataro gāmo (là) kataragāmo, katamo gāmo (là) katamagāmo, ubhayo gāmā (là) ubhayagāmā’ v.v... Tuy nhiên, các vị thầy muốn hợp thể từ katara với từ katama, và các dạng thức có hai loại: ‘kataro và katamo là katarakatame hoặc katarakatamā’. Do đó, bảng biến cách danh từ của từ katarakatama nên được hình thành theo mẫu đại danh từ và, trong các danh từ thuần túy, theo mẫu purisa. Vì vậy, ở chỉ định cách và sở hữu cách số nhiều, nó sẽ có ba dạng: ‘katarakatamesaṃ, katarakatamesānaṃ, katarakatamānaṃ’. Hơn nữa, trong hợp thể được tạo theo nữ tính như ‘katarā và katamā là katarakatamā’, (bảng biến cách) nên được hình thành theo mẫu đại danh từ và, trong các danh từ thuần túy, theo mẫu kaññā. Trong hợp thể được tạo theo trung tính như ‘Katarañca katamañca katarakatamānī’, (bảng biến cách) nên được hình thành theo mẫu đại danh từ và, trong các danh từ thuần túy, theo mẫu citta.

อยํ ปเนตฺถ วิเสโสปิ เวทิตพฺโพ – ปุพฺพาปราทิสทฺทา ทฺวนฺทสมาสาทิวิธึ ปตฺวา เสหิ รูเปหิ รูปวนฺโต น โหนฺติ, ตํ ยถา? ปุพฺพาปรา, อธรุตฺตรา, มาสปุพฺพา ปุริสา, ทิฏฺฐปุพฺพา ปุริสา, ตถาคตํ ทิฏฺฐปุพฺพา สาวกา, อิทํ ปุลฺลิงฺคตฺเต ปฐมาพหุวจนรูปํ. เอตฺเถกาโร อาเทสภูโต น ทิสฺสติ. ปุพฺพาปรานํ อธรุตฺตรานํ, มาสปุพฺพานํ ปุริสานํ, อิทํ ปุลฺลิงฺคตฺเต จตุตฺถีฉฏฺฐีนํ พหุวจนรูปํ. เอตฺถ สํ สานมิจฺเจเต อาเทสภูตา น ทิสฺสนฺติ. ตถาคตํ ทิฏฺฐปุพฺพานํ สาวกานํ, ตถาคตํ ทิฏฺฐปุพฺพานํ สาวิกานํ, กุลานํ วา, อิทํ ติลิงฺคตฺเต จตุตฺถีฉฏฺฐีนํ พหุวจนรูปํ. เอตฺถาปิ สํ สานมิจฺเจเต อาเทสภูตา น ทิสฺสนฺติ. มาสปุพฺพายํ มาสปุพฺพาย, ปิยปุพฺพายํ ปิยปุพฺพาย, อิทมิตฺถิลิงฺคตฺเต สตฺตมีจตุตฺถีฉฏฺฐีนํ เอกวจนรูปํ. เอตฺถาเทสภูตา สํ สา น ทิสฺสนฺติ. มาสปุพฺพานํ อิตฺถีนํ, ปิยปุพฺพานํ อิตฺถีนํ, อิทมิตฺถิลิงฺคตฺเต จตุตฺถีฉฏฺฐีพหุวจนรูปํ. เอตฺถ ปนาเทสภูโต สมิจฺเจโส น ทิสฺสติ. อญฺญานิปิ ยถาสมฺภวํ โยเชตพฺพานิ, ปุพฺพาปราทีนํ สมาสวิคฺคหํ สมาสปริจฺเฉเท ปกาเสสฺสาม.

Ở đây, cũng nên biết điều đặc biệt này – các từ pubbāpara v.v... khi đạt đến quy tắc của hợp thể song song (dvandasamāsa) v.v... thì không có hình thức với các dạng của chúng. Ví dụ như thế nào? Pubbāparā, adharuttarā, māsapubbā purisā, diṭṭhapubbā purisā, tathāgataṃ diṭṭhapubbā sāvakā, đây là dạng số nhiều cách thứ nhất trong nam tính. Ở đây, không thấy sự biến đổi thành ekāra. Pubbāparānaṃ adharuttarānaṃ, māsapubbānaṃ purisānaṃ, đây là dạng số nhiều cách thứ tư và thứ sáu trong nam tính. Ở đây, không thấy các biến đổi thành saṃ, sānaṃ. Tathāgataṃ diṭṭhapubbānaṃ sāvakānaṃ, tathāgataṃ diṭṭhapubbānaṃ sāvikānaṃ, hoặc kulānaṃ, đây là dạng số nhiều cách thứ tư và thứ sáu trong ba tính. Ở đây cũng không thấy các biến đổi thành saṃ, sānaṃ. Māsapubbāyaṃ māsapubbāya, piyapubbāyaṃ piyapubbāya, đây là dạng số ít cách thứ bảy, thứ tư và thứ sáu trong nữ tính. Ở đây, không thấy các biến đổi thành saṃ, sā. Māsapubbānaṃ itthīnaṃ, piyapubbānaṃ itthīnaṃ, đây là dạng số nhiều cách thứ tư và thứ sáu trong nữ tính. Ở đây, không thấy sự biến đổi thành saṃ. Các trường hợp khác cũng nên được áp dụng tùy theo khả năng. Chúng tôi sẽ trình bày phân tích hợp thể của các từ pubbāpara v.v... trong chương về hợp thể.

อิทานิ [Pg.362] ยํสทฺทสฺส นามิกปทมาลา วุจฺจเต –

Bây giờ, bảng biến cách danh từ của từ yaṃ được trình bày –

โย, เย. ยํ, เย. เยน, เยหิ, เยภิ. ยสฺส, เยสํ, เยสานํ. ยสฺมา, ยมฺหา, เยหิ, เยภิ. ยสฺส, เยสํ, เยสานํ. ยสฺมึ, ยมฺหิ, เยสุ. อิทํ ปุลฺลิงฺคํ. ยํ, ยานิ. ยํ, ยานิ. เยน. เสสํ ปุลฺลิงฺคสทิสํ. อถ วา ยํ, ยานิ, ยา. ยํ, ยานิ, เย. เยน. เสสํ ปุลฺลิงฺคสทิสํ. กตฺถจิ หิ นิการโลโป ภวติ. อถ วา ปน นิการสฺส อากาเรการาเทสาปิ คาถาวิสเย.

Yo, ye. Yaṃ, ye. Yena, yehi, yebhi. Yassa, yesaṃ, yesānaṃ. Yasmā, yamhā, yehi, yebhi. Yassa, yesaṃ, yesānaṃ. Yasmiṃ, yamhi, yesu. Đây là nam tính. Yaṃ, yāni. Yaṃ, yāni. Yena. Phần còn lại tương tự nam tính. Hoặc là yaṃ, yāni, yā. Yaṃ, yāni, ye. Yena. Phần còn lại tương tự nam tính. Vì ở một số nơi, có sự lược bỏ âm ni. Hoặc là, trong thi kệ, cũng có sự biến đổi âm ni thành ā và e.

‘‘ยา ปุพฺเพ โพธิสตฺตานํ, ปลฺลงฺกวรมาภุเช;

นิมิตฺตานิ ปทิสฺสนฺติ, ตานิ อชฺช ปทิสฺสเร’’ติ จ,

“Những điềm báo nào trước đây đã hiện ra cho các vị Bồ-tát, trên bảo tọa tối thắng; những điềm báo ấy hôm nay sẽ hiện ra,” và,

‘‘กึ มาณวสฺส รตนานิ อตฺถิ, เย ตํ ชินนฺโต หเร อกฺขธุตฺโต’’ติ จ อิทเมตฺถ ปาฬินิทสฺสนํ. อิทํ นปุํสกลิงฺคํ.

“Chàng thanh niên có những bảo vật gì, mà kẻ cờ bạc khi thắng có thể lấy đi,” và đây là ví dụ trong Pāli. Đây là trung tính.

ยา, ยา, ยาโย. ยํ, ยา, ยาโย. ยาย, ยาหิ, ยาภิ. ยาย, ยสฺสา, ยาสํ. ยาย, ยาหิ, ยาภิ. ยาย, ยสฺสา, ยาสํ. ยสฺสํ, ยายํ, ยาสุ. อิตฺถิลิงฺคํ. เอวํ ยํสทฺทสฺส ลิงฺคตฺตยวเสน ปทมาลา ภวติ. เอตฺถาลปนปทานิ น ลพฺภนฺติ. ตถา ตํสทฺทาทีนํ ปทมาลาทีสุปิ.

Yā, yā, yāyo. Yaṃ, yā, yāyo. Yāya, yāhi, yābhi. Yāya, yassā, yāsaṃ. Yāya, yāhi, yābhi. Yāya, yassā, yāsaṃ. Yassaṃ, yāyaṃ, yāsu. Nữ tính. Như vậy, bảng biến cách của từ yaṃ có theo ba tính. Ở đây, không có các dạng hô cách. Tương tự như vậy đối với các bảng biến cách của từ taṃ v.v...

เอตฺถ ปน ยนฺติ สทฺทสฺส อตฺถุทฺธาโร วุจฺจเต – ยนฺติ สทฺโท ‘‘ยํ เม ภนฺเต เทวานํ ตาวตึสานํ สมฺมุขา สุตํ สมฺมุขา ปฏิคฺคหิตํ, อาโรเจมิ ตํ ภนฺเต ภควโต’’ติอาทีสุ ปจฺจตฺตวจเน ทิสฺสติ. ‘‘ยนฺตํ อปุจฺฉิมฺห อกิตฺตยี โน, อญฺญํ ตํ ปุจฺฉาม ตทิงฺฆ พฺรูหี’’ติอาทีสุ อุปโยควจเน. ‘‘อฏฺฐา นเมตํ ภิกฺขเว อนวกาโส, ยํ เอกิสฺสา โลกธาตุยา’’ติอาทีสุ กรณวจเน. ‘‘ยํ วิปสฺสี ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ [Pg.363] โลเก อุทปาที’’ติอาทีสุ ภุมฺมวจเน ทิสฺสติ. เอตฺเถทํ วุจฺจติ –

Ở đây, sự giải thích ý nghĩa của từ yaṃ được trình bày – từ yaṃ được thấy trong nghĩa chủ cách (paccattavacana) trong các câu như “Bạch ngài, điều gì mà con đã được nghe trực tiếp, đã được tiếp nhận trực tiếp từ chư thiên ở cõi trời Ba Mươi Ba, con xin trình bày điều đó lên Đức Thế Tôn.” Trong nghĩa đối cách (upayogavacana) trong các câu như “Điều mà chúng tôi đã hỏi, Ngài đã không giải thích cho chúng tôi; chúng tôi hỏi Ngài điều khác, xin hãy nói điều đó.” Trong nghĩa công cụ cách (karaṇavacana) trong các câu như “Này các Tỳ-khưu, điều này không thể xảy ra, không có cơ hội, rằng trong một thế giới.” Trong nghĩa vị trí cách (bhummavacana) trong các câu như “Khi mà Đức Phật Tỳ-bà-thi, bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Giác đã xuất hiện trên đời.” Về điều này, có nói rằng –

‘‘ปจฺจตฺเต อุปโยเค จ, ภุมฺเม จ กรเณปิ จ;

จตูสฺเวเตสุ ฐาเนสุ, ยนฺติ สทฺโท ปวตฺตตี’’ติ.

“Trong chủ cách và đối cách, trong vị trí cách và cả công cụ cách; trong bốn trường hợp này, từ yaṃ được sử dụng.”

ปรปเทน สทฺธึ ยํสทฺทสฺส สมาโสปิ เวทิตพฺโพ ‘‘ยํขนฺธาทิ, ยํคุณา, ยคฺคุณา’’ติ. ตตฺถ โย ขนฺธาทิ ยํขนฺธาทิ, เย คุณา ยํคุณาติ สมาสวิคฺคโห. ตถา หิ วิสุทฺธิมคฺเค ‘‘ยํคุณเนมิตฺติกญฺเจตํ นามํ, เตสํ คุณานํ ปกาสนตฺถํ อิมํ คาถํ วทนฺตี’’ติ เอตสฺมึ ปเท ‘‘เย คุณา ยํคุณา, ยํคุณา เอว นิมิตฺตํ ยํคุณนิมิตฺตํ, ตโต ชาตํ ‘ภควา’ติ อิทํ นามนฺติ ยํคุณเนมิตฺติก’’นฺติ นิพฺพจนมิจฺฉิตพฺพํ. ยคฺคุณาติ เอตฺถ ปน ‘‘ยสฺส คุณา ยคฺคุณา’’ติ นิพฺพจนํ. ตถา หิ –

Cũng nên biết về hợp thể của từ yaṃ với từ theo sau, như là “yaṃkhandhādi, yaṃguṇā, yagguṇā”. Ở đó, phân tích hợp thể là “yo khandhādi (uẩn nào v.v...)” thành yaṃkhandhādi, “ye guṇā (những đức tính nào)” thành yaṃguṇā. Thật vậy, trong sách Thanh Tịnh Đạo, ở đoạn “yaṃguṇanemittikañcetaṃ nāmaṃ, tesaṃ guṇānaṃ pakāsanatthaṃ imaṃ gāthaṃ vadantī” (danh xưng này là do những đức tính ấy làm nhân duyên, để làm rõ những đức tính ấy, họ nói lên kệ này), nên được hiểu là “ye guṇā (những đức tính nào) là yaṃguṇā, yaṃguṇā eva nimittaṃ (chính những đức tính ấy là nhân duyên) là yaṃguṇanimittaṃ, từ đó sinh ra danh xưng ‘bhagavā’ (Đức Thế Tôn) này, nên gọi là yaṃguṇanemittika (do những đức tính ấy làm nhân duyên)”. Còn ở từ yagguṇā, sự giải thích là “yassa guṇā (những đức tính của vị nào)” thành yagguṇā. Thật vậy –

‘‘อปิ สพฺพญฺญุตา ปญฺญา, ยคฺคุณนฺตํ น ชานิยา;

อถ กา ตสฺส วิชญฺญา, ตํ พุทฺธํ ภูคุณํ นเม’’ติ

“Ngay cả trí tuệ toàn giác, cũng không thể biết hết được những đức tính của Ngài; vậy thì trí tuệ nào khác có thể biết được? Con xin đảnh lễ Đức Phật ấy, bậc có vô số đức hạnh.”

โปราณกวิรจนายํ ‘‘ยสฺส คุณา ยคฺคุณา’’ติ นิพฺพจนมิจฺฉิตพฺพํ.

Trong tác phẩm của thi sĩ xưa, nên được hiểu rằng “yassa guṇā” thành “yagguṇā”.

ยสทฺทสฺส สมาสมฺหิ, สทฺธึ ปรปเทหิ เว;

นิคฺคหีตาคโม วาถ, ทฺวิภาโว วา สิยา ทฺวิธา.

Trong hợp thể của từ ya, cùng với các từ theo sau; có thể có sự thêm vào niggahīta, hoặc có thể có sự lặp lại phụ âm, theo hai cách.

เอวํ ยสทฺทสฺส สมาโส สลฺลกฺขิตพฺโพ.

Như vậy, cần ghi nhận về hợp thể của từ ya.

อิทานิ ตสทฺทสฺส นามิกปทมาลา วุจฺจเต –

Bây giờ, bảng biến cách danh từ của từ ta được trình bày –

โส, เต. นํ, ตํ, เน, เต. เนน, เตน, เนหิ, เตหิ, เนภิ, เตภิ. อสฺส, นสฺส, ตสฺส, ‘เนสํ, เตสํ (อาสํ). อสฺมา, นสฺมา, ตสฺมา, นมฺหา, ตมฺหา, เนหิ, เตหิ, เนภิ, เตภิ. อสฺส, นสฺส, ตสฺส, เนสํ, เตสํ (อาสํ). อสฺมึ, นสฺมึ, ตสฺมึ, อมฺหิ, นมฺหิ, ตมฺหิ, ตฺยมฺหิ, เนสุ, เตสุ. อิทํ ปุลฺลิงฺคํ. เอตฺถ [Pg.364] จ อาสํสทฺทสฺส อตฺถิภาเว ‘‘เนวาสํ เกสา ทิสฺสนฺติ, หตฺถปาทา จ ชาลิโน’’ติ คาถา นิทสฺสนํ, โส จ ติลิงฺโค ทฏฺฐพฺโพ. ตฺยมฺหีติ ปทสฺส อตฺถิภาเว –

So, te. Naṃ, taṃ, ne, te. Nena, tena, nehi, tehi, nebhi, tebhi. Assa, nassa, tassa, ‘nesaṃ, tesaṃ (āsaṃ). Asmā, nasmā, tasmā, namhā, tamhā, nehi, tehi, nebhi, tebhi. Assa, nassa, tassa, nesaṃ, tesaṃ (āsaṃ). Asmiṃ, nasmiṃ, tasmiṃ, amhi, namhi, tamhi, tyamhi, nesu, tesu. Đây là nam tính. Và ở đây, về sự tồn tại của từ āsaṃ, câu kệ “nevāsaṃ kesā dissanti, hatthapādā ca jālino” (tóc của họ không được thấy, và tay chân có màng) là ví dụ, và từ đó nên được xem là thuộc ba tính. Về sự tồn tại của từ tyamhi –

‘‘ยทาสฺส สีลํ ปญฺญญฺจ, โสเจยฺยญฺจาธิคจฺฉติ;

อถ วิสฺสาสเต ตฺยมฺหิ, คุยฺหญฺจสฺส น รกฺขตี’’ติ

“Khi người nào đạt được giới hạnh, trí tuệ, và sự trong sạch của người ấy; bấy giờ người ấy tin tưởng nơi người đó (tyamhi), và không giữ bí mật với người ấy.”

อยํ คาถา นิทสฺสนํ. อยเมตฺถ รูปวิเสโส สลฺลกฺขิตพฺโพ – อริยวินเยติ วา สปฺปุริสวินเยติ วา. เอเส เส เอเก เอกฏฺเฐติ ปาฬิปฺปเทเส ปจฺจตฺเตกวจนกานเมต ตสทฺทานํ เอการนฺตนิทฺเทโสปิ ทิสฺสตีติ.

Câu kệ này là ví dụ. Ở đây, cần ghi nhận dạng đặc biệt này – trong giới luật của bậc Thánh hoặc trong giới luật của bậc chân nhân. Trong các đoạn Pāli như ese, se, eke, ekaṭṭhe, cũng thấy sự chỉ định bằng vần e của các từ ta này, vốn là dạng số ít chủ cách.

เอตฺถ ปน เตสทฺทสฺส อตฺถุทฺธาโร วุจฺจเต – เตสทฺโท ‘‘น เต สุขํ ปชานนฺติ, เย น ปสฺสนฺติ นนฺทน’’นฺติอาทีสุ ตํสทฺทสฺส วเสน ปจฺจตฺตพหุวจเน อาคโต, ‘‘เต น ปสฺสามิ ทารเก’’ติอาทีสุ อุปโยคพหุวจเน. ‘‘นโม เต ปุริสาชญฺญ, นโม เต ปุริสุตฺตม. นโม เต พุทฺธ วีรตฺถู’’ติ จ อาทีสุ ตุมฺหสทฺทสฺส วเสน สมฺปทาเน, ตุยฺหนฺติ อตฺโถติ วทนฺติ. ‘‘กินฺเต ทิฏฺฐํ กินฺติ เต ทิฏฺฐํ, อุปธี เต สมติกฺกนฺตา, อาสวา เต ปทาลิตา’’ติ จ อาทีสุ กรเณ. ‘‘กินฺเต วตํ กึ ปน พฺรหฺมจริย’’นฺติอาทีสุ สามิอตฺเถ, ตวาติ อตฺโถติ วทนฺติ. เอตฺเถตํ วุจฺจติ –

Ở đây, sự giải thích ý nghĩa của từ ‘te’ được nói đến – từ ‘te’ được dùng ở chủ cách số nhiều trên cơ sở của từ ‘taṃ’ trong các câu như: ‘na te sukhaṃ pajānanti, ye na passanti nandanaṃ’ (chúng không biết được lạc, những kẻ không thấy được (vườn) Nandana). (Từ ‘te’) được dùng ở đối cách số nhiều trong các câu như: ‘te na passāmi dārake’ (tôi không thấy các cậu bé ấy). Và (từ ‘te’) được dùng ở chỉ định cách trên cơ sở của từ ‘tumha’ trong các câu như: ‘Namo te purisājañña, namo te purisuttama. Namo te buddha vīratthū’ (Kính lễ ngài, bậc nhân mã cao quý. Kính lễ ngài, bậc tối thượng nhân. Kính lễ ngài, bậc Giác ngộ, xin hãy an ổn), và họ nói rằng có nghĩa là ‘tuyhaṃ’ (cho ngài). Và (từ ‘te’) được dùng ở sử dụng cách trong các câu như: ‘Kinte diṭṭhaṃ kinti te diṭṭhaṃ’ (Cái gì đã được thấy bởi ngài?), ‘upadhī te samatikkantā’ (Các sanh y đã được vượt qua bởi ngài), ‘āsavā te padālitā’ (Các lậu hoặc đã được tẩy sạch bởi ngài). (Từ ‘te’) được dùng với ý nghĩa sở hữu chủ trong các câu như: ‘Kinte vataṃ kiṃ pana brahmacariyaṃ’ (Giới nguyện của ngài là gì? Phạm hạnh là gì?), và họ nói rằng có nghĩa là ‘tava’ (của ngài). Về điều này, có lời nói rằng –

‘‘ปจฺจตฺเต อุปโยเค จ, กรเณ สมฺปทานิเย;

สามิมฺหิ จาติ เตสทฺโท, ปญฺจสฺวตฺเถสุ ทิสฺสตี’’ติ.

‘Từ ‘te’ được thấy trong năm ý nghĩa là: ở chủ cách, đối cách, sử dụng cách, chỉ định cách, và ở sở hữu cách.’

ตํ, ตานิ. ตํ, ตานิ. เนน, เตน อิจฺจาทิ. เสสํ ปุลฺลิงฺคสทิสํ. อิทํ นปุํสกลิงฺคํ.

Taṃ, tāni. Taṃ, tāni. Nena, tena, v.v... Phần còn lại tương tự nam tánh. Đây là trung tánh.

สา[Pg.365], ตา, ตาโย. นํ, ตํ, นา, ตา, นาโย, ตาโย. นาย, ตาย, นาหิ, ตาหิ, นาภิ, ตาภิ. อสฺสา, นสฺสา, (ติสฺสา,) ตสฺสา, นาย, ตาย, นาสํ, ตาสํ, สานํ, อาสํ. อสฺสา, นสฺสา, ตสฺสา, นาย, ตาย, นาหิ, ตาหิ, นาภิ, ตาภิ. อสฺสา, นสฺสา, (ติสฺสา,) ตสฺสา, นาย, ตาย, นาสํ, ตาสํ, สานํ, อาสํ. นาย, ตาย, อสฺสํ, นสฺสํ, ติสฺสํ, ตสฺสํ, นายํ, ตายํ, นาสุ, ตาสุ, ตฺยาสุ. อิทํ อิตฺถิลิงฺคํ.

Sā, tā, tāyo. Naṃ, taṃ, nā, tā, nāyo, tāyo. Nāya, tāya, nāhi, tāhi, nābhi, tābhi. Assā, nassā, (tissā,) tassā, nāya, tāya, nāsaṃ, tāsaṃ, sānaṃ, āsaṃ. Assā, nassā, tassā, nāya, tāya, nāhi, tāhi, nābhi, tābhi. Assā, nassā, (tissā,) tassā, nāya, tāya, nāsaṃ, tāsaṃ, sānaṃ, āsaṃ. Nāya, tāya, assaṃ, nassaṃ, tissaṃ, tassaṃ, nāyaṃ, tāyaṃ, nāsu, tāsu, tyāsu. Đây là nữ tánh.

เอตฺถ ปน ‘‘อภิกฺกโม สานํ ปญฺญายติ, นาสํ กุชฺฌนฺติ ปณฺฑิตา. ขิฑฺฑา ปณิหิตา ตฺยาสุ, รติ ตฺยาสุ ปติฏฺฐิตา. พีชานิ ตฺยาสุ รุหนฺตี’’ติ ปโยคทสฺสนโต ‘‘สานํ อาสํ ตฺยาสู’’ติ อิมานิ วุตฺตานิ อกฺขรจินฺตกานํ ญาณจกฺขุสมฺมุยฺหนฏฺฐานภูตานิ. เอวํ ปรมฺมุขวจนสฺส ตํสทฺทสฺส นามิกปทมาลา ภวติ.

Ở đây, do thấy được sự sử dụng trong các câu như: ‘abhikkamo sānaṃ paññāyati’ (sự tiến bộ của họ được biết đến), ‘nāsaṃ kujjhanti paṇḍitā’ (bậc trí không tức giận họ), ‘khiḍḍā paṇihitā tyāsu’ (sự vui đùa được hướng đến họ), ‘rati tyāsu patiṭṭhitā’ (sự thích thú được thiết lập nơi họ), ‘bījāni tyāsu ruhantī’ (các hạt giống mọc lên nơi họ), nên các từ ‘sānaṃ, āsaṃ, tyāsu’ này được nói đến, là những chỗ làm mê mờ con mắt trí tuệ của các nhà ngữ pháp học. Như vậy là bảng biến cách danh từ của từ ‘taṃ’ ở ngôi thứ ba.

เอตฺถ จ อิทํ วตฺตพฺพํ –

Và ở đây, điều này nên được nói –

‘‘ตํ ตฺวํ คนฺตฺวาน ยาจสฺสุ’’, อิจฺจาทีสุ ปทิสฺสเร;

อาโท ตํ เตติอาทีนิ, นนฺติอาทีนิ โน ตถา.

‘Trong các câu như: ‘Taṃ tvaṃ gantvāna yācassu’ (Ngươi hãy đi đến xin người ấy), các từ như ‘taṃ, te’ được thấy ở đầu (câu), còn các từ như ‘naṃ’ thì không như vậy.’

นํ เน เนนาติอาทีนิ, โว โนอิจฺจาทโย วิย;

ปทโต ปรภาวมฺหิ, ทิฏฺฐานิ ชินสาสเน.

‘Các từ như ‘naṃ, ne, nena’, giống như các từ ‘vo, no’, được thấy trong giáo pháp của bậc Chiến Thắng ở vị trí sau một từ khác.’

‘‘อถ นํ อถ เน อาห, น จ นํ ปฏินนฺทติ’’;

อิจฺจาทีนิ ปโยคานิ, ทสฺเสตพฺพานิ วิญฺญุนา.

‘Các cách dùng như: ‘Atha naṃ atha ne āha’ (Rồi ngài nói với người ấy/với họ), ‘na ca naṃ paṭinandati’ (và không hoan nghênh người ấy) nên được người có trí chỉ ra.’

โก เจตฺถ วเทยฺย –

Nếu có người nào ở đây nói rằng –

‘‘ยถา นที จ ปนฺโถ จ, ปานาคารํ สภา ปปา;

เอวํ โลกิตฺถิโย นาม, นาสํ กุชฺฌนฺติ ปณฺฑิตา’’ติ

‘Cũng như sông, đường đi, quán rượu, hội trường, nhà bố thí nước uống; phụ nữ trong thế gian cũng vậy, bậc trí không tức giận họ.’

เอตฺถ [Pg.366] –

Ở đây –

ปทโต อปรตฺเตปิ, นาสํสทฺทสฺส ทสฺสนา;

อาโทปิ อิจฺฉิตพฺพาว, นํ เนอิจฺจาทโย อิติ.

‘Do thấy được từ ‘nāsaṃ’ dù không ở sau một từ khác, nên phải chấp nhận rằng các từ như ‘naṃ, ne’ cũng có thể ở đầu (câu).’

โส ปเนวนฺตุ วตฺตพฺโพ, ‘‘ตว วาเท น ลพฺภติ;

นาสํสทฺโท นสทฺโท จ, อาสํสทฺโท จ ลพฺภเร.

Nhưng người ấy nên được trả lời như vầy: ‘Trong lập luận của ông, không có được từ ‘nāsaṃ’; mà có được từ ‘na’ và từ ‘āsaṃ’.’

ตสฺมา ‘อาสํ น กุชฺฌนฺติ, อิตฺถีนํ ปณฺฑิตา’อิติ;

อตฺโถว ภวเต เอวํ, สุฏฺฐุ ธาเรหิ ปณฺฑิตา’’ติ.

‘Do đó, ý nghĩa là: ‘bậc trí không tức giận họ, (tức là) những người phụ nữ’. Hỡi bậc trí, hãy ghi nhớ kỹ điều này như vậy.’

อถ วา ยสฺมา นิรุตฺติปิฏเก ‘‘นํ ปุริสํ ปสฺสติ, เน ปุริเส ปสฺสตี’’ติอาทินา ปทโต อปรตฺเตปิ ‘‘นํ, เน’’ อิจฺจาทีนิ ปทานิ วุตฺตานิ, ตสฺมา เตนาปิ นเยน ปทโต อปรานิปิ ตานิ กทาจิ สิยุํ. มยํ ปน ปาฬินยานุสาเรน เตสํ ปวตฺตึ วทาม, อิทํ ฐานํ สุฏฺฐุ วิจาเรตพฺพํ.

Hoặc là, vì trong Niruttipiṭaka, các từ như ‘naṃ, ne’ được nói đến dù không ở sau một từ khác qua các câu như ‘naṃ purisaṃ passati’ (thấy người đàn ông ấy), ‘ne purise passatī’ (thấy những người đàn ông ấy), do đó, theo phương pháp ấy, đôi khi chúng cũng có thể không ở sau một từ khác. Tuy nhiên, chúng tôi nói về sự vận hành của chúng theo phương pháp của kinh điển Pāli. Vấn đề này cần được xem xét kỹ lưỡng.

เอตฺถ ปน ตสทฺทสฺส ปรปเทหิ สทฺธึ สมาโสปิ เวทิตพฺโพ ‘‘ตํปุตฺโต, ตํสทิโส, ตนฺนินฺโน, ตปฺโปโณ, ตปฺปพฺภาโร, ตพฺภูโต, ตคฺคุโณ, ตสฺสทิโส’’ติ.

Ở đây, cũng nên biết về sự kết hợp (samāsa) của từ ‘ta’ với các từ theo sau, như trong các từ: ‘taṃputto, taṃsadiso, tanninno, tappoṇo, tappabbhāro, tabbhūto, tagguṇo, tassadiso’.

ตสทฺทสฺส สมาสมฺหิ, สทฺธึ ปรปเทหิ เว;

นิคฺคหีตาคโม ปุพฺพ-ปเท ทฺวิตฺตนฺตุ ปจฺฉิเม.

‘Trong sự kết hợp của từ ‘ta’ với các từ theo sau, có sự thêm vào niggahīta ở từ trước và sự lặp lại phụ âm ở từ sau.’

เอวํ ตสทฺทสฺส สมาโส สลฺลกฺขิตพฺโพ.

Như vậy, sự kết hợp của từ ‘ta’ cần được ghi nhận.

อิทานิ เอตสทฺทสฺส นามิกปทมาลา วุจฺจเต –

Bây giờ, bảng biến cách danh từ của từ ‘eta’ được nói đến –

เอโส, เอเต. เอตํ, เอเต. เอเตน, เอเตหิ, เอเตภิ. เอตสฺส, เอเตสํ, เอเตสานํ. เอตสฺมา, เอตมฺหา, เอเตหิ, เอเตภิ. เอตสฺส, เอเตสํ, เอเตสานํ. เอตสฺมึ, เอตมฺหิ, เอเตสุ. อิทํ ปุลฺลิงฺคํ.

Eso, ete. Etaṃ, ete. Etena, etehi, etebhi. Etassa, etesaṃ, etesānaṃ. Etasmā, etamhā, etehi, etebhi. Etassa, etesaṃ, etesānaṃ. Etasmiṃ, etamhi, etesu. Đây là nam tánh.

เอตํ, เอตานิ. เอตํ, เอตานิ. เสสํ ปุลฺลิงฺคสทิสํ, อิทํ นปุํสกลิงฺคํ.

Etaṃ, etāni. Etaṃ, etāni. Phần còn lại tương tự nam tánh, đây là trung tánh.

เอสา[Pg.367], เอตา, เอตาโย. เอตํ, เอตา, เอตาโย. เอตาย, เอตาหิ, เอตาภิ. เอตาย, เอติสฺสา, เอติสฺสาย, เอตาสํ. เอตาย, เอตาหิ, เอตาภิ. เอตาย, เอติสฺสา, เอติสฺสาย, เอตาสํ. เอตาย, เอติสฺสํ, เอตาสุ. อิทํ อิตฺถิลิงฺคํ. เอวํ เอตสทฺทสฺส นามิกปทมาลา ภวติ.

Esā, etā, etāyo. Etaṃ, etā, etāyo. Etāya, etāhi, etābhi. Etāya, etissā, etissāya, etāsaṃ. Etāya, etāhi, etābhi. Etāya, etissā, etissāya, etāsaṃ. Etāya, etissaṃ, etāsu. Đây là nữ tánh. Như vậy là bảng biến cách danh từ của từ ‘eta’.

ปรปเทเนตฺถ สทฺธึ สมาโสปิสฺส เวทิตพฺโพ ‘‘เอตทตฺถาย โลกสฺมึ, นิธิ นาม นิธิยฺยติ. เอตปฺปรมาเยว เทวตา สนฺนิปติตา อเหสุ’’นฺติอาทีสุ.

Sự kết hợp của từ này với từ theo sau cũng nên được biết đến trong các câu như: ‘etadatthāya lokasmiṃ, nidhi nāma nidhiyyati’ (Vì mục đích này ở trên đời, kho tàng được chôn giấu). ‘Etapparamāyeva devatā sannipatitā ahesuṃ’ (Các vị trời có mục đích tối hậu này đã tụ hội lại).

สมาเส เอตสทฺทสฺส, สทฺธึ ปรปเทหิ เว;

นิคฺคหีตาคโม ปุพฺพ-ปเท โหติ น โหติ จ.

‘Trong sự kết hợp của từ ‘eta’ với các từ theo sau, sự thêm vào niggahīta ở từ trước có khi có, có khi không.’

อิทานิ อิทํสทฺทสฺส นามิกปทมาลา วุจฺจเต –

Bây giờ, bảng biến cách danh từ của từ ‘idaṃ’ được nói đến –

อยํ, อิเม. อิมํ, อิเม. อเนน, อิมินา, เอหิ, เอภิ, อิเมหิ, อิเมภิ. อสฺส, อิมสฺส, เอสํ, เอสานํ, อิเมสํ, อิเมสานํ. อสฺมา, อิมสฺมา, อิมมฺหา, เอหิ, เอภิ, อิเมหิ, อิเมภิ. อสฺส, อิมสฺส, เอสํ, เอสานํ, อิเมสํ, อิเมสานํ. อสฺมึ, อิมสฺมึ, อมฺหิ, อิมมฺหิ, เอสุ, อิเมสุ. อิทํ ปุลฺลิงฺคํ.

Ayaṃ, ime. Imaṃ, ime. Anena, iminā, ehi, ebhi, imehi, imebhi. Assa, imassa, esaṃ, esānaṃ, imesaṃ, imesānaṃ. Asmā, imasmā, imamhā, ehi, ebhi, imehi, imebhi. Assa, imassa, esaṃ, esānaṃ, imesaṃ, imesānaṃ. Asmiṃ, imasmiṃ, amhi, imamhi, esu, imesu. Đây là nam tánh.

อิทํ, อิมานิ. เสสํ ปุลฺลิงฺคสทิสํ. อิทํ นปุํสกลิงฺคํ.

Idaṃ, imāni. Phần còn lại tương tự nam tánh. Đây là trung tánh.

อยํ, อิมา, อิมาโย. อิมํ, อิมา, อิมาโย. อิมาย, อิมาหิ, อิมาภิ. อสฺสา, อสฺสาย, อิมิสฺสา, อิมิสฺสาย, อิมาย, อิมาสํ. อสฺสา, อิมิสฺสา, อิมาย, อิมาหิ, อิมาภิ. อสฺสา, อสฺสาย, อิมิสฺสา, อิมิสฺสาย, อิมาย, อิมาสํ. อสฺสํ, อิมิสฺสํ, อิมาย, อิมายํ, อิมาสุ. อิทํ อิตฺถิลิงฺคํ. เอวํ อิทํสทฺทสฺส นามิกปทมาลา ภวติ.

Ayaṃ, imā, imāyo. Imaṃ, imā, imāyo. Imāya, imāhi, imābhi. Assā, assāya, imissā, imissāya, imāya, imāsaṃ. Assā, imissā, imāya, imāhi, imābhi. Assā, assāya, imissā, imissāya, imāya, imāsaṃ. Assaṃ, imissaṃ, imāya, imāyaṃ, imāsu. Đây là nữ tánh. Như vậy là bảng biến cách danh từ của từ ‘idaṃ’.

กจฺจายเน ตุ ‘‘อิมสฺสิทมํสิสุ นปุํสเก’’ติ อิมสทฺโทเยว ปกติภาเวน วุตฺโต, อิธ ปน อิทํสทฺโทเยว ‘‘อิทปฺปจฺจยตา’’ติ เอตฺถ ‘‘อิท’’นฺติ ปกติยา ทสฺสนโต. ตถา [Pg.368] หิ ‘‘อิเมสํ ปจฺจยา อิทปฺปจฺจยา, อิทปฺปจฺจยา เอว อิทปฺปจฺจยตา, อิทปฺปจฺจยานํ วา สมูโห อิทปฺปจฺจยตา’’ติ วุตฺตํ. เอตฺถ จ อิทปฺปจฺจยา เอว อิทปฺปจฺจยตาติ ตาสทฺเทน ปทํ วฑฺฒิตํ น กิญฺจิ อตฺถนฺตรํ ยถา เทโว เอว เทวตาติ. อิทปฺปจฺจยานํ สมูโห อิทปฺปจฺจยตาติ สมูหตฺถํ ตาสทฺทมาห ยถา ชนานํ สมูโห ชนตาติ. จูฬนิรุตฺติยํ นิรุตฺติปิฏเก จ อิทํสทฺโทเยว ปกติภาเวน วุตฺโต.

Tuy nhiên, trong (ngữ pháp) Kaccāyana, chỉ có từ ‘ima’ được nói ở dạng nguyên thể trong câu “imassidamaṃsisu napuṃsake”. Nhưng ở đây, chỉ có từ ‘idaṃ’ được thấy ở dạng nguyên thể là ‘ida’ trong từ “idappaccayatā”. Thật vậy, có câu nói rằng: “Do duyên vào những pháp này nên gọi là y duyên tánh (idappaccayā), chính y duyên tánh là y duyên tánh (idappaccayatā), hoặc tập hợp của các y duyên tánh là y duyên tánh (idappaccayatā)”. Và ở đây, trong câu “chính y duyên tánh là y duyên tánh”, từ được thêm vào với tiếp vị ngữ ‘tā’ không có ý nghĩa nào khác, giống như ‘devo eva devatā’ (chư thiên chính là thiên tánh). Trong câu “tập hợp của các y duyên tánh là y duyên tánh”, tiếp vị ngữ ‘tā’ được nói với ý nghĩa là tập hợp, giống như ‘janānaṃ samūho janatā’ (tập hợp của những người là dân chúng). Trong Cūḷanirutti và Niruttipiṭaka, chỉ có từ ‘idaṃ’ được nói ở dạng nguyên thể.

สมาเส อิทํสทฺทสฺส, สทฺธึ ปรปเทน เว;

อิทปฺปจฺจยตาตฺเวว, รูปํ ทฺวิตฺตํ สิยุตฺตเร.

Trong hợp thể từ, đối với từ ‘idaṃ’ cùng với từ theo sau, hình thức có phụ âm kép ở phần sau, giống như trong từ ‘idappaccayatā’.

อิทานิ อมุสทฺทสฺส นามิกปทมาลา วุจฺจเต –

Bây giờ, bảng biến cách danh từ của từ ‘amu’ được trình bày như sau:

อสุ, อมุ, อมู. อมุํ, อมู. อมุนา, อมูหิ, อมูภิ. อมุสฺส, ทุสฺส, อมูสํ, อมูสานํ. อมุสฺมา, อมุมฺหา, อมูหิ, อมูภิ. อมุสฺส, ทุสฺส, อมูสํ, อมูสานํ. อมุสฺมึ, อมุมฺหิ, อมูสุ. อิทํ ปุลฺลิงฺคํ.

Asu, amu, amū. Amuṃ, amū. Amunā, amūhi, amūbhi. Amussa, dussa, amūsaṃ, amūsānaṃ. Amusmā, amumhā, amūhi, amūbhi. Amussa, dussa, amūsaṃ, amūsānaṃ. Amusmiṃ, amumhi, amūsu. Đây là nam tánh.

อทุํ, อมูนิ. เสสํ ปุลฺลิงฺคสทิสํ. อิทํ นปุํสกลิงฺคํ.

Aduṃ, amūni. Phần còn lại tương tự nam tánh. Đây là trung tánh.

อสุ, อมุ, อมู, อมุโย. อมูํ, อมู, อมุโย. อมุยา, อมูหิ, อมูภิ. อมุสฺสา, อมุยา, อมูสํ, อมูสานํ. อมุยา, อมูหิ, อมูภิ. อมุสฺสา, อมุยา, อมูสํ, อมูสานํ. อมุยา, อมุยํ, อมุสฺสํ, อมูสุ. อิทํ อิตฺถิลิงฺคํ. เอวํ อมุสทฺทสฺส นามิกปทมาลา ภวติ, สมาโส ปน อปฺปสิทฺโธ.

Asu, amu, amū, amuyo. Amūṃ, amū, amuyo. Amuyā, amūhi, amūbhi. Amussā, amuyā, amūsaṃ, amūsānaṃ. Amuyā, amūhi, amūbhi. Amussā, amuyā, amūsaṃ, amūsānaṃ. Amuyā, amuyaṃ, amussaṃ, amūsu. Đây là nữ tánh. Bảng biến cách danh từ của từ ‘amu’ là như vậy, tuy nhiên không thấy có hợp thể từ.

ตตฺร ‘‘ทุสฺส เม เขตฺตปาลสฺส, รตฺติภตฺตํ อปาภต’’นฺติ ปโยคทสฺสนโต ‘‘ทุสฺสา’’ติ ปทมมฺเหหิ ฐปิตํ. กการาคมวเสน อญฺญานิปิ อสพฺพนามิกรูปานิ ภวนฺติ. เตสํ [Pg.369] วเสน อยํ ลิงฺคตฺตยสฺส นามิกปทมาลา วุจฺจเต –

Trong đó, do thấy được cách dùng trong câu “dussa me khettapālassa, rattibhattaṃ apābhata” (bữa ăn tối đã được mang đến cho ta, người giữ ruộng), nên từ ‘dussā’ đã được chúng tôi thiết lập. Do việc thêm vào phụ âm ‘ka’, cũng có những hình thức không phải đại từ khác. Dựa vào chúng, bảng biến cách danh từ của ba tánh được trình bày như sau:

‘‘อสุโก, อสุกา. อสุกํ, อสุเก’’ติอาทินา, ‘‘อมุโก, อมุกา. อมุกํ, อมุเก’’ติอาทินา จ ปุริสนโยปิ ลพฺภติ. ‘‘อสุกา, อสุกาโย’’ติอาทินา, ‘‘อมุกา, อมุกาโย’’ติอาทินา จ กญฺญานโยปิ ลพฺภติ. ‘‘อสุกํ, อสุกานี’’ติอาทินา, ‘‘อมุกํ, อมุกานี’’ติอาทินา จ จิตฺตนโยปิ ลพฺภติ. อิมาเนตฺถ ปทานิ อสพฺพนามิกานิปิ กการาคมวเสน นานตฺตทสฺสนตฺถํ วุตฺตานิ.

Theo cách của (từ) ‘purisa’ (nam tánh) cũng được thấy qua các từ như “Asuko, asukā. Asukaṃ, asuke”, và “amuko, amukā. Amukaṃ, amuke”. Theo cách của (từ) ‘kaññā’ (nữ tánh) cũng được thấy qua các từ như “Asukā, asukāyo”, và “amukā, amukāyo”. Theo cách của (từ) ‘citta’ (trung tánh) cũng được thấy qua các từ như “Asukaṃ, asukānī”, và “amukaṃ, amukānī”. Những từ này ở đây, mặc dù không phải là đại từ, đã được nói đến để cho thấy sự đa dạng do việc thêm vào phụ âm ‘ka’.

อิทานิ กึสทฺทสฺส นามิกปทมาลา วุจฺจเต –

Bây giờ, bảng biến cách danh từ của từ ‘kiṃ’ được trình bày như sau:

โก, เก. กํ, เก. เกน, เกหิ, เกภิ. กสฺส, กิสฺส, เกสํ. กสฺมา, กมฺหา, เกหิ, เกภิ. กสฺส, กิสฺส, เกสํ. กสฺมึ, กิสฺมึ, กมฺหิ, กิมฺหิ, เกสุ. อิทํ ปุลฺลิงฺคํ.

Ko, ke. Kaṃ, ke. Kena, kehi, kebhi. Kassa, kissa, kesaṃ. Kasmā, kamhā, kehi, kebhi. Kassa, kissa, kesaṃ. Kasmiṃ, kismiṃ, kamhi, kimhi, kesu. Đây là nam tánh.

รูปวิเสโสเปตฺถ เวทิตพฺโพ ‘‘เก คนฺธพฺเพ จ รกฺขเส นาเค, เก กิมฺปุริเส จ มานุเส, เก ปณฺฑิเต สพฺพกามทเท, ทีฆํ รตฺตํ ภตฺตา เม ภวิสฺสติ, เก จ ฉเว ปาถิกปุตฺเต, กา จ ตถาคตานํ อรหนฺตานํ สมฺมาสมฺพุทฺธานํ อาสาทนา’’ติ ปาฬิทสฺสนโต. ยสฺมา ปน เก คนฺธพฺเพ จ รกฺขเส นาเค อิติอาทีสุ ปาฬีสุ ‘‘เก’’ติ ปจฺจตฺตวจนํ เอการนฺตมฺปิ ทิสฺสติ, ตสฺมา ‘‘เก’’ติ รูปเภโท เจตฺถ เญยฺโย. ตถา ‘‘กิสฺสสฺส เอกธมฺมสฺส, วธํ โรเจสิ โคตม. กิสฺมึ เม สิวโย กุทฺธา. กมฺหิ กาเล ตยา วีร, ปตฺถิตา โพธิมุตฺตมา’’ติอาทีนิ จ นิทสฺสนปทานิ เญยฺยานิ. อปิจ –

Ở đây, cũng nên biết về hình thức đặc biệt do thấy được trong Thánh điển như: “ke gandhabbe ca rakkhase nāge, ke kimpurise ca mānuse, ke paṇḍite sabbakāmadade, dīghaṃ rattaṃ bhattā me bhavissati, ke ca chave pāthikaputte, kā ca tathāgatānaṃ arahantānaṃ sammāsambuddhānaṃ āsādanā” (ai trong các càn-thát-bà, la-sát, và long vương, ai trong các khẩn-na-la và loài người, ai là bậc trí giả ban cho mọi ước muốn, sẽ là người chồng của ta trong một thời gian dài, ai là những đứa con trai của người du hành đã chết, và điều gì là sự xúc phạm đến các vị Như Lai, A-la-hán, Chánh Đẳng Giác). Vì trong các đoạn Thánh điển như “ke gandhabbe ca rakkhase nāge”, từ ‘ke’ ở chủ cách số ít tận cùng bằng ‘e’ cũng được thấy, do đó, nên biết rằng ở đây có sự biến thể hình thức là ‘ke’. Tương tự, cũng nên biết các từ ví dụ như: “kissassa ekadhammassa, vadhaṃ rocesi gotama” (Hỡi Gotama, Ngài tán thành việc giết một pháp nào?), “Kismiṃ me sivayo kuddhā” (Các con chó rừng đã tức giận ta về điều gì?), “Kamhi kāle tayā vīra, patthitā bodhimuttamā” (Hỡi bậc anh hùng, vào thời điểm nào ngài đã phát nguyện giác ngộ tối thượng?). Hơn nữa:

‘‘โก เต พลํ มหาราช’’, อิติอาทีสุ ปาฬิสุ;

กฺวสทฺทตฺเถ วตฺตตีติ, เญยฺยา โก อิจฺจยํ สุติ.

Trong các đoạn Thánh điển như “Ko te balaṃ mahārāja” (Đại vương, quân đội của ngài ở đâu?), nên biết rằng âm ‘ko’ này được dùng với ý nghĩa của từ ‘kva’ (ở đâu).

เปตํ [Pg.370] ตํ สามมทฺทกฺขึ, โก นุ ตฺวํ สาม ชีวสิ;

อิติ ปาเฐ กถํสทฺทา-ภิเธยฺเย วตฺตตีติ จ.

Và trong đoạn kinh “Petaṃ taṃ sāmamaddakkhiṃ, ko nu tvaṃ sāma jīvasi” (Ta đã thấy chính con là một ngạ quỷ, làm thế nào mà con, Sāma, lại còn sống?), (âm ‘ko’) được dùng với ý nghĩa được biểu thị bởi từ ‘kathaṃ’ (làm thế nào).

เอเตสุ ทฺวีสุ อตฺเถสุ, ทิฏฺโฐ โก อิจฺจยํ รโว;

นิปาโตติ คเหตพฺโพ, สุติสามญฺญโต รุโต.

Trong hai ý nghĩa này, âm ‘ko’ này được thấy; nên được hiểu là một bất biến từ, được nói ra do sự tương đồng về âm thanh.

นปุํสกลิงฺเค กํ, กานิ. กํ, กานิ. เสสํ ปุลฺลิงฺคสทิสํ โยเชตพฺพํ. อถ วา ‘‘กึ จิตฺตํ. กึ รูปํ. กึ ปราภวโต มุขํ. กึ อิจฺฉสี’’ติอาทิปโยคทสฺสนโต ปน ‘‘กึ, กานิ. กึ, กานี’’ติ วตฺวา เสสํ ปุลฺลิงฺคสทิสํ โยเชตพฺพํ. อยํ นโย ยุตฺตตโร, อิทํ นปุํสกลิงฺคํ.

Trong trung tánh: kaṃ, kāni. Kaṃ, kāni. Phần còn lại nên được kết hợp tương tự như nam tánh. Hoặc là, do thấy được cách dùng trong các câu như “kiṃ cittaṃ” (tâm là gì?), “Kiṃ rūpaṃ” (sắc là gì?), “Kiṃ parābhavato mukhaṃ” (nguyên nhân của sự suy vong là gì?), “Kiṃ icchasī” (bạn muốn gì?), nên sau khi nói “kiṃ, kāni. Kiṃ, kānī”, phần còn lại nên được kết hợp tương tự như nam tánh. Phương pháp này hợp lý hơn. Đây là trung tánh.

กา, กา, กาโย. กํ, กา, กาโย. กาย, กาหิ, กาภิ. กาย, กสฺสา, กาสํ, กาสานํ. กาย, กสฺสา, กาหิ, กาภิ. กาย, กสฺสา, กาสํ กาสานํ. กาย, กสฺสา, กายํ, กสฺสํ, กาสุ.

Kā, kā, kāyo. Kaṃ, kā, kāyo. Kāya, kāhi, kābhi. Kāya, kassā, kāsaṃ, kāsānaṃ. Kāya, kassā, kāhi, kābhi. Kāya, kassā, kāsaṃ kāsānaṃ. Kāya, kassā, kāyaṃ, kassaṃ, kāsu.

เอตฺถ ปน กาโยติ ปทสฺส อตฺถิภาเว ‘‘กาโย อโมฆา คจฺฉนฺตี’’ติ นิทสฺสนํ ทฏฺฐพฺพํ. อิทํ อิตฺถิลิงฺคํ. เอวํ กึสทฺทสฺส นามิกปทมาลา ภวติ. เอตฺเถตสฺส อตฺถุทฺธาโร วุจฺจเต – กึ สทฺโท ‘‘กึ ราชา โย โลกํ น รกฺขติ. กึ นุ โข นาม ตุมฺเห มํ วตฺตพฺพํ มญฺญถา’’ติอาทีสุ ครหเน อาคโต. ‘‘ยํ กิญฺจิ รูปํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺน’’นฺติอาทีสุ อนิยเม. ‘‘กินฺเต วกฺกลิ อิมินา ปูติกาเยน ทิฏฺเฐน, โย โข วกฺกลิ ธมฺมํ ปสฺสติ, โส มํ ปสฺสตี’’ติอาทีสุ นิปฺปโยชนตายํ. ‘‘กึ น กาหามิ เต วโจ’’ติอาทีสุ สมฺปฏิจฺฉเน. ‘‘กึสูธ วิตฺตํ ปุริสสฺส เสฏฺฐ’’นฺติอาทีสุ ปุจฺฉายํ, ปุจฺฉา จ นาม การณปุจฺฉาทิวเสน [Pg.371] อเนกวิธา, อโต การณปุจฺฉาทิวเสนปิ กึสทฺทสฺส ปวตฺติ วิตฺถารโต เญยฺยา. ตถา หิ อยํ ‘‘กึ นุ สนฺตรมาโนว, กาสุํ ขณสิ สารถิ. กึ นุ ชาตึ น โรเจสิ. เกน เตตาทิโส วณฺโณ’’ติอาทีสุ การณปุจฺฉายํ วตฺตติ. ‘‘กึ กาสุยา กริสฺสตี’’ติอาทีสุ กิจฺจปุจฺฉายํ. ‘‘กึ สีลํ. โก สมาธี’’ติอาทีสุ สรูปปุจฺฉายํ. ‘‘กึ ขาทสิ. กึ ปิวสี’’ติอาทีสุ วตฺถุปุจฺฉายํ. ‘‘ขาทสิ กึ ปิวสิ กิ’’นฺติอาทีสุ กฺริยาปุจฺฉายํ วตฺตติ. อทิฏฺฐโชตนาปุจฺฉาติ เอวมาทิกา ปน ปญฺจวิธา ปุจฺฉา กึสทฺทสฺส อตฺถุทฺธาเร อนาหริตพฺพตฺตา อนาคตาติ ทฏฺฐพฺพํ. เอตฺเถตํ วุจฺจติ –

Ở đây, về sự hiện hữu của từ ‘kāyo’, ví dụ nên được thấy là ‘kāyo amoghā gacchantī’. Đây là nữ tánh. Như vậy là biến cách danh từ của kiṃ-sadda. Ở đây, sự trích dẫn ý nghĩa của từ này được nói đến – kiṃ-sadda đã được dùng với ý nghĩa khiển trách trong các câu như ‘kiṃ rājā yo lokaṃ na rakkhati (vua gì mà không bảo vệ thế gian). Kiṃ nu kho nāma tumhe maṃ vattabbaṃ maññathā (tại sao các ông lại nghĩ rằng nên nói với tôi)’. Trong các câu như ‘Yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ (bất cứ sắc nào, quá khứ, vị lai, hay hiện tại)’, nó có ý nghĩa bất định. Trong các câu như ‘Kinte vakkali iminā pūtikāyena diṭṭhena, yo kho vakkali dhammaṃ passati, so maṃ passatī (này Vakkali, có ích gì khi thấy cái thân hôi thối này, này Vakkali, người nào thấy Pháp, người đó thấy ta)’, nó có ý nghĩa vô dụng. Trong các câu như ‘Kiṃ na kāhāmi te vaco (sao ta lại không làm theo lời ngươi)’, nó có ý nghĩa chấp thuận. Trong các câu như ‘Kiṃsūdha vittaṃ purisassa seṭṭhaṃ (tài sản nào của con người là cao quý nhất ở đời này)’, nó có ý nghĩa câu hỏi, và câu hỏi có nhiều loại như câu hỏi về nguyên nhân v.v..., do đó, sự vận hành của kiṃ-sadda cũng nên được biết một cách chi tiết theo câu hỏi về nguyên nhân v.v... Thật vậy, từ này được dùng trong câu hỏi về nguyên nhân trong các câu như ‘kiṃ nu santaramānova, kāsuṃ khaṇasi sārathi (này người đánh xe, tại sao vội vã đào hố vậy). Kiṃ nu jātiṃ na rocesi (tại sao ngươi không thích dòng dõi). Kena tetādiso vaṇṇo (do đâu mà ngươi có dung sắc như vậy)’. Trong các câu như ‘Kiṃ kāsuyā karissatī (sẽ làm gì với cái hố)’, nó được dùng trong câu hỏi về mục đích. Trong các câu như ‘Kiṃ sīlaṃ. Ko samādhi (giới là gì. định là gì)’, nó được dùng trong câu hỏi về bản chất. Trong các câu như ‘Kiṃ khādasi. Kiṃ pivasī (ngươi ăn gì. ngươi uống gì)’, nó được dùng trong câu hỏi về đối tượng. Trong các câu như ‘Khādasi kiṃ pivasi kiṃ (ngươi ăn hay ngươi uống)’, nó được dùng trong câu hỏi về hành động. Nên thấy rằng năm loại câu hỏi như câu hỏi làm sáng tỏ điều chưa thấy v.v... đã không được đề cập đến vì chúng không được đưa vào trong phần trích dẫn ý nghĩa của kiṃ-sadda. Về điều này, có lời nói rằng –

ครหายํ อนิยเม, นิปฺปโยชนตาย จ;

สมฺปฏิจฺฉนปุจฺฉาสุ, กึสทฺโท สมฺปวตฺตติ.

Trong sự khiển trách, trong sự bất định, và trong sự vô dụng; trong sự chấp thuận và trong các câu hỏi, kiṃ-sadda được vận hành.

ปรปเทน สทฺธึ สมาโสปิสฺส เวทิตพฺโพ ‘‘กึสมุทโย, กึเวทโน, กึสญฺโญชโน’’ติ. เอตฺถ ‘‘โก, เก. กา, กา, กาโย. กึ, กานี’’ติ เอวํ ลิงฺคตฺตยวเสน วิภตฺตานิ กึสทฺทมยานิ ปทานิ สมาสปทตฺเต ปุน กิมิติ ปกติภาเวเนว ติฏฺฐนฺติ. นามสทฺเทน ปน สมาเส เตสํ ทฺวิธา คติ ทิสฺสติ ‘‘กินฺนาโม, โกนาโม’’ติ. สพฺพานิ ปเนตานิ อิตฺถินปุํสกลิงฺควเสน พหุวจนวเสน จ โยเชตพฺพานิ.

Sự hợp từ của nó với từ khác cũng nên được biết đến như ‘kiṃsamudayo (có sự tập khởi gì), kiṃvedano (có cảm thọ gì), kiṃsaññojano (có kiết sử gì)’. Ở đây, các từ thuộc kiṃ-sadda được biến cách theo ba tánh như ‘ko, ke. Kā, kā, kāyo. Kiṃ, kānī’, khi ở trong hợp từ, chúng lại đứng yên ở dạng nguyên thể là kim. Tuy nhiên, khi hợp từ với nāma-sadda, có hai dạng được thấy là ‘kinnāmo, konāmo’. Và tất cả những từ này nên được áp dụng theo nữ tánh, trung tánh và theo số nhiều.

กึสทฺทสฺส สมาสมฺหิ, สทฺธึ นามรเวน เว;

‘‘กินฺนาโม’’ อิติ ‘‘โกนาโม’’, อิติ เจวํ คติ ทฺวิธา.

Trong hợp từ của kiṃ-sadda, quả thật cùng với nāma-sadda; có hai dạng như vầy là ‘kinnāmo’ và ‘konāmo’.

‘‘โกนาโม [Pg.372] เต อุปชฺฌาโย’’, อิจฺจาเทตฺถ นิทสฺสนํ;

สหญฺเญน สมาสมฺหิ, ‘‘กึ กึ’’อิจฺเจว สุยฺยเต.

Ví dụ ở đây là ‘Konāmo te upajjhāyo (vị thầy tế độ của ngài tên là gì)’; trong hợp từ với từ khác, nó chỉ được nghe là ‘kiṃ’.

ตถา หิ ‘‘กึจิตฺโต ตฺวํ ภิกฺขุ. กึการปฏิสฺสาวินี’’ติอาทีสุ กึสทฺโท สรูปมวิชหนฺโต ติฏฺฐติ. ตตฺถ หิ กึจิตฺตํ ยสฺส โส กึจิตฺโต. ‘‘กึ กโรมิ สามี’’ติ เอวํ กินฺติ กาโร กรณํ สทฺทนิจฺฉารณํ กึกาโร, ตํ ปฏิสฺสาเวตีติ กึการปฏิสฺสาวินีติอาทิ นิพฺพจนมิจฺฉิตพฺพํ. ‘‘กินฺนโร. กึปกฺกมิว ภกฺขิต’’นฺติอาทีสุ ปน นิพฺพจนมปฺปสิทฺธํ, กึสทฺโทเยว ปทาวยวภาเวน สุโต. ตถา หิ โส กตฺถจิ ปทาวยวภาเวน กตฺถจิ นุ สุ นุโข การณาทิสทฺเทหิ สหจาริภาเวน จ สุยฺยติ. อตฺริเม ปโยคา – เอสา เต อิตฺถี กึ โหติ. เอเต มนุสฺสา ตุมฺหากํ กึ โหนฺติ. กิมฺปุริสานุจิณฺโณ. กึ นุ ภีโตว ติฏฺฐสิ. กึสุเฉตฺวา สุขํ เสติ. กึ นุโข การณํ. กึ การณา อมฺม ตุวํ ปมชฺชสิ, กิญฺหิ นาม จชนฺตสฺส, วาจาย อททมปฺปกนฺติ เอวมาทโย. อตฺริทํ วุจฺจติ –

Thật vậy, trong các câu như ‘kiṃcitto tvaṃ bhikkhu (này tỳ khưu, ông có tâm gì). Kiṃkārapaṭissāvinī (người nữ đáp lại bằng tiếng ‘kiṃ’)’, kiṃ-sadda đứng yên mà không từ bỏ hình dạng của nó. Ở đó, kiṃcitto là người có tâm là ‘kiṃ’. Sự hình thành từ nên được mong muốn như sau: ‘kiṃkārapaṭissāvinī’ là người nữ đáp lại (paṭissāveti) tiếng ‘kiṃkāra’, tức là sự phát âm, hành động nói lên tiếng ‘kiṃ’ như trong câu ‘Kiṃ karomi sāmī (thưa ngài, tôi phải làm gì)’. Tuy nhiên, trong các câu như ‘Kinnaro (nhân phi nhân). Kiṃpakkamiva bhakkhita (ăn giống như quả kiṃpakka)’, sự hình thành từ không rõ ràng, và kiṃ-sadda chỉ được nghe như một phần của từ. Thật vậy, nó được nghe ở một số nơi như một phần của từ, và ở một số nơi khác đi cùng với các từ như nu, su, nukho, kāraṇā, v.v... Đây là những cách dùng: esā te itthī kiṃ hoti (người phụ nữ này là gì của ông). Ete manussā tumhākaṃ kiṃ honti (những người này là gì của các ông). Kimpurisānuciṇṇo (nơi mà các kimpurisa thường lui tới). Kiṃ nu bhītova tiṭṭhasi (tại sao ngươi đứng như thể sợ hãi). Kiṃsuchetvā sukhaṃ seti (cắt đứt cái gì thì được an lạc). Kiṃ nukho kāraṇaṃ (nguyên nhân là gì). Kiṃ kāraṇā amma tuvaṃ pamajjasi (này mẹ, vì lý do gì mà mẹ dễ duôi), kiñhi nāma cajantassa, vācāya adadamappakaṃ (tại sao người đang từ bỏ lại không cho dù chỉ một chút bằng lời nói), và các câu tương tự. Về điều này, có lời nói rằng –

‘‘วิสุํ ปทาวยโว วา, หุตฺวา นฺวาทีหิ วา ปน;

ยุตฺโต สทฺเทหิ กึสทฺโท, ทิฏฺโฐ สุคตสาสเน.

Hoặc là một phần của từ riêng biệt, hoặc được kết hợp với các từ như ‘nu’ v.v...; kiṃ-sadda được thấy trong giáo pháp của bậc Thiện Thệ.

ปาฬินยานุสาเรน, เสสานํ สมฺภโวปิ จ;

เญยฺโย วิญฺญูหิ สทฺธมฺม-นยญฺญูหิ ปเภทโต’’ติ.

Theo phương pháp của Pāḷi, và sự có thể có của các trường hợp còn lại; nên được các bậc hiền trí, những người hiểu biết phương pháp của diệu pháp, biết đến qua các sự phân chia.

อิทานิ [Pg.373] สพฺพนามิกภาเว ฐิเตหิ โก กํสทฺเทหิ สมานสุติกานํ อญฺเญสํ โก กํสทฺทานํ นามิกปทมาลาวิเสโส วตฺตพฺโพ สิยา, โส เหฏฺฐา ลิงฺคตฺตยมิสฺสกปริจฺเฉเท วุตฺโต. อสพฺพนามิกตฺตา ปน ปุริส จิตฺตนเยเนว วิภตฺโต. ตถา หิ ยทา โกสทฺโท พฺรหฺมวาตกายตฺถวาจโก, กํสทฺโท ปน สิโรชลสุขตฺถวาจโก, ตทา ตานิ ปทานิ อสพฺพนามิกานิ, กสฺมา? อกึสทฺทมยตฺตา สพฺพนามิกรูปสงฺขาเตหิ อสาธารณรูเปหิ วิรหิตตฺตา ปุจฺฉตฺถโต อตฺถนฺตรวาจกตฺตา จ. เอตฺถ ปน สมานสุติวเสน อตฺถนฺตรวิญฺญาปนตฺถํ โกสทฺโท กํสทฺโทติ จ วุตฺตํ, เอกนฺตโต ปน สพฺพนามิกตฺเต กึสทฺโทเยว, สุทฺธนามตฺเต กสทฺโทเยวาติ คเหตพฺพํ. อิจฺเจวํ –

Bây giờ, sự khác biệt trong biến cách danh từ của các ko-sadda và kaṃ-sadda khác, vốn có âm thanh tương tự với các ko-sadda và kaṃ-sadda đứng trong vai trò đại danh từ, nên được nói đến; điều đó đã được nói ở dưới trong chương hỗn hợp ba tánh. Tuy nhiên, do không phải là đại danh từ, chúng được biến cách theo phương pháp của purisa và citta. Thật vậy, khi ko-sadda có nghĩa là Phạm thiên, gió, và thân; và kaṃ-sadda có nghĩa là đầu, nước, và hạnh phúc, thì những từ đó không phải là đại danh từ. Tại sao? Vì chúng không được tạo thành từ kiṃ-sadda, vì chúng thiếu các hình thức đặc biệt được kể là hình thức của đại danh từ, và vì chúng biểu thị ý nghĩa khác với ý nghĩa nghi vấn. Ở đây, ko-sadda và kaṃ-sadda được đề cập để làm rõ ý nghĩa khác nhau do sự tương đồng về âm thanh. Tuy nhiên, nên hiểu rằng, một cách tuyệt đối, khi là đại danh từ thì đó là kiṃ-sadda, khi là danh từ thuần túy thì đó là ka-sadda. Như vậy –

กาเย พฺรหฺมนิ วาเต จ, สีเส ชลสุเขสุ จ;

กสทฺโท วตฺตตี ตีสุ, ปุมา ตีสุ นปุํสโก.

Trong (nghĩa) thân, Phạm thiên, và gió, và trong (nghĩa) đầu, nước, và hạnh phúc; ka-sadda được vận hành, trong ba (nghĩa đầu) là nam tánh, trong ba (nghĩa sau) là trung tánh.

เอวํ สพฺพนามภูตานํ กึกสทฺทานํ ปวตฺติ เวทิตพฺพา.

Như vậy, sự vận hành của các từ kiṃ và ka vốn là đại danh từ cần được biết.

อิธ วุตฺตปฺปการานํ, อตฺถานํ ทานิ สงฺคโห;

ปญฺญาเวปุลฺลกรโณ, เอกเทเสน วุจฺจเต.

Bây giờ, sự tóm tắt các ý nghĩa của các loại đã được nói ở đây, vốn làm cho trí tuệ được quảng đại, được nói đến một phần.

กึ กึปกฺเกน สทิสํ, กาโย กึปภโว วท;

กึปกฺกสทิโส กาโม, กาโย ตณฺหาทิสมฺภโว.

Cái gì tương tự như quả kiṃpakka, hãy nói thân (kāyo) có nguồn gốc từ đâu? Dục (kāmo) tương tự như quả kiṃpakka, thân (kāyo) có nguồn gốc từ ái (taṇhā) v.v...

อุณฺหกาเล ก’มิจฺฉนฺติ, ก’มิจฺฉนฺติ ปิปาสิตา;

ปจฺจามิตฺตา ก’มิจฺฉนฺติ, ก’มิจฺฉนฺติ ทุขฏฺฏิตา.

Vào mùa nóng, họ mong muốn cái gì (kaṃ)? Những người khát mong muốn cái gì (kaṃ)? Kẻ thù mong muốn cái gì (kaṃ)? Những người bị đau khổ dày vò mong muốn cái gì (kaṃ)?

กายสฺส กสฺส โก อาโย,โก นาโถ กสฺส ภูตเล;

กสฺส กํ ฌานชํ สาตํ,กสฺสงฺเคสุ จ กํ ปรนฺติ.

Của thân (kāyassa), của ai (kassa), lợi ích (āyo) là gì (ko)? Ai (ko) là người bảo hộ của ai (kassa) trên mặt đất? Của ai (kassa) có sự an lạc (sātaṃ) là hạnh phúc (kaṃ) sinh từ thiền định? Và trên các chi phần của ai (kassa) họ rải cái gì (kaṃ)?

ยา [Pg.374] ปน ตา เหฏฺฐา อมฺเหหิ ลิงฺคตฺตยวเสน กึสทฺทสฺส สพฺพนามิกสญฺญิตสฺส นามิกปทมาลา วิภตฺตา, เอตาสุ ปุลฺลิงฺคนปุํสกลิงฺคฏฺฐาเน ‘‘เกภิ, กิสฺส, กสฺมา, กมฺหา, กมฺหี’’ติ อิมานิ ปทานิ ปหาย อิตฺถิลิงฺคฏฺฐาเน ‘‘กาโย, กาภิ, กาสานํ, กายํ, กสฺส’’นฺติ อิมานิ จ ปทานิ ปหาย ตโต ตโต เสสปทโต ยถาสมฺภวํ จิสทฺทํ จนสทฺทํ จนํสทฺทญฺจ นิปาเตตฺวา เอวรูปานิ รูปานิ คเหตพฺพานิ. เสยฺยถิทํ?

Vả lại, chuỗi biến cách danh từ của từ kiṃ được gọi là đại danh từ đã được chúng tôi phân chia theo ba tánh ở phần dưới, trong số đó, ở vị trí của nam tánh và trung tánh, sau khi loại bỏ các từ này là ‘kebhi, kissa, kasmā, kamhā, kamhī’, và ở vị trí của nữ tánh, sau khi loại bỏ cả các từ này là ‘kāyo, kābhi, kāsānaṃ, kāyaṃ, kassa’, rồi từ các từ còn lại đó, tùy theo khả năng, sau khi thêm vào bất biến từ ci, từ cana, và từ canaṃ, nên hiểu các hình thức có dạng như vậy. Cụ thể là?

โกจิ, เกจิ, เกจน. กิญฺจิ, กิญฺจนํ, เกจิ, เกจน. เกนจิ, เกหิจิ. กสฺสจิ, เกสญฺจิ. ปญฺจมิยา เอกวจนํ อูนํ ปาฬิยํ อนาคตตฺตา. เกหิจิ. กสฺสจิ, เกสญฺจิ. กสฺมิญฺจิ, กิสฺมิจิ, เกสุจิ. ปุลฺลิงฺคนปุํสกลิงฺควเสน ทฏฺฐพฺพานิ. อตฺร กิสฺมิจีติ อนุสารโลปวเสน วุตฺตํ.

Koci, keci, kecana. Kiñci, kiñcanaṃ, keci, kecana. Kenaci, kehici. Kassaci, kesañci. Biến cách thứ năm số ít bị thiếu do không xuất hiện trong Pāli tạng. Kehici. Kassaci, kesañci. Kasmiñci, kismici, kesuci. (Các hình thức này) nên được hiểu theo nam tánh và trung tánh. Ở đây, kismici được nói đến do sự lược bỏ anusāra.

อิตฺถิลิงฺควเสน ปน กาจิ อิตฺถี, กาจิ อิตฺถิโย. กาจิ, กาจิ. กิญฺจิ, กาจิ. กายจิ, กาหิจิ. กายจิ, กสฺสาจิ, กาสญฺจิ. กายจิ, กาหิจิ. กายจิ, กสฺสาจิ, กาสญฺจิ. กายจิ, กาสุจีติ รูปานิ.

Còn theo nữ tánh, các hình thức là: kāci itthī, kāci itthiyo. Kāci, kāci. Kiñci, kāci. Kāyaci, kāhici. Kāyaci, kassāci, kāsañci. Kāyaci, kāhici. Kāyaci, kassāci, kāsañci. Kāyaci, kāsuci.

เอตฺถ ‘‘อิติ ภาสนฺติ เกจน, น นํ หึสามิ กิญฺจน’’นฺติอาทโย ปโยคา เวทิตพฺพา. อิติ ลิงฺคตฺตยวเสน วุตฺตานิ โกจิ กาจิ กิญฺจีติอาทีนิ อปฺปมตฺตกานํ สงฺคาหกวจนานีติ เวทิตพฺพานิ.

Ở đây, nên biết các cách dùng như: ‘iti bhāsanti kecana (một số người nói như vậy), na naṃ hiṃsāmi kiñcana (tôi không làm hại người ấy chút nào)’. Như vậy, nên biết rằng các từ như koci, kāci, kiñci được nói theo ba tánh là những từ ngữ bao hàm một số lượng ít.

ปุเนตานิเยว ยถารหํ ยํสทฺเทน โยเชตฺวา ทสฺเสสฺสามิ –

Lại nữa, tôi sẽ trình bày chính những từ này sau khi kết hợp với từ yaṃ một cách thích hợp –

โย โกจิ, เย เกจิ. ยํ กิญฺจิ, เย เกจิ. เยน เกนจิ, เยหิ เกหิจิ. ยสฺส กสฺสจิ, เยสํ เกสญฺจิ. ยสฺมา กสฺมาจิ, เยหิ เกหิจิ. ยสฺส กสฺสจิ, เยสํ เกสญฺจิ. ยสฺมึ กสฺมิญฺจิ, เยสุ เกสุจิ.

Yo koci, ye keci. Yaṃ kiñci, ye keci. Yena kenaci, yehi kehici. Yassa kassaci, yesaṃ kesañci. Yasmā kasmāci, yehi kehici. Yassa kassaci, yesaṃ kesañci. Yasmiṃ kasmiñci, yesu kesuci.

เอตฺถ [Pg.375] ‘‘โย โกจิ มํ อฏฺฐิ กตฺวา สุเณยฺย. เย เกจิเม อตฺถิ รสา ปถพฺยา, สจฺจํ เตสํ สาธุตรํ รสาน’’นฺติอาทโย ปโยคา เวทิตพฺพา. ปุลฺลิงฺครูปานิ.

Ở đây, nên biết các cách dùng như: ‘yo koci maṃ aṭṭhi katvā suṇeyya (bất cứ ai chú tâm lắng nghe tôi). Ye kecime atthi rasā pathabyā, saccaṃ tesaṃ sādhutaraṃ rasāna (bất cứ hương vị nào có trên mặt đất, sự thật là hương vị ngọt ngào hơn cả trong số đó)’. (Đây là) các hình thức nam tánh.

ยํ กิญฺจิ, ยานิ กานิจิ. ยํ กิญฺจิ, ยานิ กานิจิ. เสสํ ปุลฺลิงฺคสทิสํ. เอตฺถ ‘‘ยํ กิญฺจิ รตนํ อตฺถิ, ธตรฏฺฐนิเวสเน. ยํ กิญฺจิ วิตฺตํ อิธ วา หุรํ วา. ยานิ กานิจิ รูปานี’’ติอาทโย ปโยคา เวทิตพฺพา. นปุํสกลิงฺครูปานิ.

Yaṃ kiñci, yāni kānici. Yaṃ kiñci, yāni kānici. Phần còn lại tương tự nam tánh. Ở đây, nên biết các cách dùng như: ‘yaṃ kiñci ratanaṃ atthi, dhataraṭṭhanivesane (bất cứ bảo vật nào có trong cung điện của Dhataraṭṭha). Yaṃ kiñci vittaṃ idha vā huraṃ vā (bất cứ của cải nào, ở đây hay ở nơi khác). Yāni kānici rūpāni (bất cứ hình thể nào)’. (Đây là) các hình thức trung tánh.

ยา กาจิ อิตฺถี, ยา กาจิ อิตฺถิโย. ยํ กิญฺจิ, ยา กาจิ. ยาย กายจิ, ยาหิ กาหิจิ. ยาย กายจิ, ยาสํ กาสญฺจิ. ยาย กายจิ, ยาหิ กาหิจิ. ยาย กายจิ, ยาสํ กาสญฺจิ. ยาย กายจิ, ยาสุ กาสุจิ.

Yā kāci itthī, yā kāci itthiyo. Yaṃ kiñci, yā kāci. Yāya kāyaci, yāhi kāhici. Yāya kāyaci, yāsaṃ kāsañci. Yāya kāyaci, yāhi kāhici. Yāya kāyaci, yāsaṃ kāsañci. Yāya kāyaci, yāsu kāsuci.

เอตฺถ ‘‘ยา กาจิ เวทนา อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนา’’ติอาทโย ปโยคา เวทิตพฺพา. อิตฺถิลิงฺครูปานิ. อิติ ลิงฺคตฺตยวเสน วุตฺตานิ โย โกจิ, ยา กาจิ, ยํ กิญฺจีติอาทีนิ อนวเสสปริยาทานวจนานีติ เวทิตพฺพานิ. สพฺพานิ เจตานิ น นิปาตปทานิ, นิปาตปติรูปกา สทฺทคติโยติ เวทิตพฺพานิ. ยทิ นิปาตปทานิ สิยุํ, ตีสุ ลิงฺเคสุ สตฺตสุ วิภตฺตีสุ เอกากาเรน ติฏฺเฐยฺยุํ, น จ ติฏฺฐนฺติ, ตสฺมา น นิปาตปทานิ, นิปาตปติรูปกา สทฺทคติโยเยว.

Ở đây, nên biết các cách dùng như: ‘yā kāci vedanā atītānāgatapaccuppannā (bất cứ cảm thọ nào, quá khứ, vị lai, hay hiện tại)’. (Đây là) các hình thức nữ tánh. Như vậy, nên biết rằng các từ như yo koci, yā kāci, yaṃ kiñci được nói theo ba tánh là những từ ngữ bao hàm ý nghĩa không còn sót lại (toàn bộ). Và nên biết rằng tất cả những từ này không phải là bất biến từ, mà là những cấu trúc từ ngữ có hình thức giống bất biến từ. Nếu chúng là bất biến từ, chúng sẽ giữ nguyên một hình thức trong ba tánh và bảy biến cách, nhưng chúng không giữ nguyên, do đó chúng không phải là bất biến từ, mà chỉ là những cấu trúc từ ngữ có hình thức giống bất biến từ.

อปิจ ย ต กึ เอตอิจฺเจเตหิ สพฺพนาเมหิ ลิงฺคานุรูปโต ตฺตกตฺติกปจฺจเย กตฺวา วตฺติจฺฉายํ ยานิ ปทานิ สิชฺฌนฺติ, ตานิ ปริจฺเฉทวจนานิ อสพฺพนามิกานิเยว ภวนฺติ. เตสํ นามิกปทมาลา ปุริส จิตฺต กญฺญานเยน โยเชตพฺพา. ตํ ยถา?

Hơn nữa, từ các đại danh từ ya, ta, kiṃ, eta này, sau khi thêm các hậu tố ttaka và ttikā tùy theo tánh, những từ nào được hình thành với ý muốn diễn đạt, chúng trở thành những từ chỉ sự đo lường và không phải là đại danh từ. Chuỗi biến cách danh từ của chúng nên được kết hợp theo mẫu của purisa, citta, kaññā. Điều đó như thế nào?

ยตฺตโก [Pg.376] ชโน, ยตฺตกํ จิตฺตํ, ยตฺติกา อิตฺถี. ตตฺตโก, ตตฺตกํ, ตตฺติกา. กิตฺตโก, กิตฺตกํ, กิตฺติกา. เอตฺตโก, เอตฺตกํ, เอตฺติกาติ. อิมานิ ปทานิ อสพฺพนามิกานิปิ ปจฺจยวเสน สมฺภูตตฺถนฺตเรสุ วิญฺญูนํ โกสลฺลตฺถํ วุตฺตานิ.

Yattako jano, yattakaṃ cittaṃ, yattikā itthī. Tattako, tattakaṃ, tattikā. Kittako, kittakaṃ, kittikā. Ettako, ettakaṃ, ettikā. Mặc dù những từ này không phải là đại danh từ, chúng được nói đến để giúp người trí có sự khéo léo trong (việc hiểu) các ý nghĩa khác nhau phát sinh do hậu tố.

อิทานิ สงฺขาทิวจนสฺส เอกสทฺทสฺส นามิกปทมาลา วุจฺจเต –

Bây giờ, chuỗi biến cách danh từ của từ eka, vốn có nghĩa là số đếm v.v..., sẽ được nói đến –

เอกสทฺโท หิ สงฺขาวจโน จ โหติ อสทิสวจโน จ อสหายวจโน จ เอกจฺจวจโน จ มิสฺสีภูตวจโน จ. ยทา สงฺขา’สทิสา’สหายวจโน, ตทา เอกวจนโก ภวติ.

Thật vậy, từ eka có nghĩa là số đếm, có nghĩa là không ai sánh bằng, có nghĩa là một mình, có nghĩa là một số, và có nghĩa là hỗn hợp. Khi nó có nghĩa là số đếm, không ai sánh bằng, và một mình, thì nó ở số ít.

เอโก, เอกํ, เอเกน, เอกสฺส, เอกสฺมา, เอกมฺหา, เอกสฺส, เอกสฺมึ, เอกมฺหีติ. เอวํ สงฺขาทิวจโน เอกสทฺโท เอกวจนโก. ตถา หิ ‘‘เอโก ทฺเว ตโย’’ติ สงฺขาวิสเย เอกสทฺโท เอกวจนโกว. ‘‘เอโกมฺหิ สมฺมาสมฺพุทฺโธ. เอโก ราช นิปชฺชามี’’ติ อสทิสาสหายกถเนปิ เอกวจนโกว. อยํ เอกวจนิกา สพฺพนามิกปทมาลา.

Eko, ekaṃ, ekena, ekassa, ekasmā, ekamhā, ekassa, ekasmiṃ, ekamhīti. Như vậy, từ eka có nghĩa là số đếm v.v... thì ở số ít. Thật vậy, trong trường hợp số đếm ‘eko dve tayo (một, hai, ba)’, từ eka chỉ ở số ít. Trong việc trình bày ý nghĩa không ai sánh bằng và một mình, như ‘Ekomhi sammāsambuddho (Ta là một, bậc Chánh Đẳng Giác). Eko rāja nipajjāmī (Ta, vị vua, nằm xuống một mình)’, nó cũng chỉ ở số ít. Đây là chuỗi biến cách đại danh từ số ít.

ยทา ปน สงฺขตฺถา จ อสหายา จ พหู วตฺตพฺพา สิยุํ, ตทา เอกสทฺทโต กการาคมํ กตฺวา เอกกา, เอกเก, เอกเกหิ, เอกเกภิ. ปุริสนเย พหุวจนวเสน นามิกปทมาลา โยเชตพฺพา. ตถา หิ สงฺขตฺถาปิ พหู โหนฺติ. ‘‘จตฺตาโร เอกกา สิยุ’’นฺติ หิ วุตฺตํ. อสหายาปิ พหู โหนฺติ. ตถา หิ ‘‘อยมฺปิ คหปติ เอโกว อาคโต, อยมฺปิ เอโกว อาคโต’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘อิเม คหปตโย เอกกา อาคตา’’ติ วตฺตพฺพตา ทิสฺสติ. อยํ นโย สพฺพนามิกปกฺขํ น ภชติ อสาธารณรูปาภาวโต, อตฺถนฺตรวิญฺญาปนตฺถํ ปน วุตฺโต.

Nhưng khi nhiều đối tượng cần được diễn tả là được đếm hoặc là một mình (riêng lẻ), thì sau khi thêm phụ âm ka vào từ eka, chuỗi biến cách danh từ nên được kết hợp theo mẫu purisa ở số nhiều: ekakā, ekake, ekakehi, ekakebhi. Thật vậy, những đối tượng được đếm cũng có thể là số nhiều. Vì đã được nói rằng: ‘Cattāro ekakā siyu (có thể có bốn cái một)’. Những người một mình cũng có thể là số nhiều. Thật vậy, khi cần nói ‘ayampi gahapati ekova āgato, ayampi ekova āgato (vị gia chủ này cũng đến một mình, vị này cũng đến một mình)’, người ta thấy có thể nói là ‘ime gahapatayo ekakā āgatā (những vị gia chủ này đã đến một mình/riêng lẻ)’. Phương pháp này không thuộc về nhóm đại danh từ do không có hình thức đặc biệt, nhưng nó được nói đến để làm rõ ý nghĩa khác.

ยทา [Pg.377] เอกจฺจวจโน, ตทา ‘‘เอเก, เอเก, เอเกหิ, เอเกภิ เอเกสํ, เอเกหิ, เอเกภิ, เอเกสํ, เอเกสู’’ติ วตฺตพฺพํ. อยมฺปิ พหุวจนิกา สพฺพนามิกปทมาลา. เอตฺถ เอเกติ เอกจฺเจ. เอส นโย เสเสสุปิ. ยทา ปน มิสฺสีภูตวจโน, ตทา ‘‘เอกา, เอเก, เอเกหิ, เอเกภิ, เอกาน’’นฺติ ปุริสนเย พหุวจนวเสน วตฺตพฺพํ. ‘‘ปญฺจาโล จ วิเทโห จ, อุโภ เอกา ภวนฺตุ เต’’ติ ปาฬิ ทิสฺสติ. อยํ นโย สพฺพนามิกปกฺขํ น ภชติ อสาธารณรูปาภาวโต, อตฺถนฺตรวิญฺญาปนตฺถํ ปน วุตฺโต. ตตฺถ เอกา ภวนฺตูติ เอกีภวนฺตุ มิสฺสีภวนฺตุ, คงฺโคทเกน ยมุโนทกํ วิย อญฺญทตฺถุ สํสนฺทนฺตุ สเมนฺตูติ วจนตฺโถ.

Khi (eka) có nghĩa là một số (ekacca), khi ấy nên được nói là: “eke, eke, ekehi, ekebhi, ekesaṃ, ekehi, ekebhi, ekesaṃ, ekesū”. Đây cũng là bảng biến cách đại danh từ ở số nhiều. Ở đây, ‘eke’ có nghĩa là ‘một số’. Cách này cũng áp dụng cho các trường hợp còn lại. Còn khi có nghĩa là hòa hợp, khi ấy nên được nói theo cách biến cách của purisa ở số nhiều là: “ekā, eke, ekehi, ekebhi, ekāna”. Có câu Pāḷi được thấy là: “Pañcālo ca videho ca, ubho ekā bhavantu te” (Nước Pañcāla và nước Videha, cả hai mong rằng sẽ trở thành một). Cách này không thuộc về nhóm đại danh từ vì không có dạng bất quy tắc, nhưng được nói đến để giải thích một ý nghĩa khác. Ở đó, ‘ekā bhavantu’ có nghĩa là ‘ekībhavantu’ (trở thành một), ‘missībhavantu’ (hòa hợp), giống như nước sông Gaṅgā hòa với nước sông Yamunā, hãy để chúng hòa quyện và hợp nhất; đó là ý nghĩa của câu nói.

อาจริยา ปน เอวํ วิภาคํ อทสฺเสตฺวา เอกสทฺทสฺส สพฺพนามตฺตเมว คเหตฺวา สพฺพสทฺทสฺส วิย นามิกปทมาลํ โยเชนฺติ. กถํ?

Tuy nhiên, các vị thầy không chỉ ra sự phân chia như vậy, mà chỉ lấy tính chất đại danh từ của từ ‘eka’ rồi áp dụng bảng biến cách danh từ giống như từ ‘sabba’. Như thế nào?

เอโก, เอเก. เอกํ, เอเก. เอเกน, เอเกหิ, เอเกภิ. เอกสฺส, เอเกสํ, เอเกสานํ. เอกสฺมา, เอกมฺหา, เอเกหิ, เอเกภิ. เอกสฺส, เอเกสํ, เอเกสานํ. เอกสฺมึ, เอกมฺหิ, เอเกสูติ. อยํ สพฺพนามิกปทมาลาติ เวทิตพฺพา.

Eko, eke. Ekaṃ, eke. Ekena, ekehi, ekebhi. Ekassa, ekesaṃ, ekesānaṃ. Ekasmā, ekamhā, ekehi, ekebhi. Ekassa, ekesaṃ, ekesānaṃ. Ekasmiṃ, ekamhi, ekesūti. Đây nên được biết là bảng biến cách đại danh từ.

เกจิ ‘‘เอกสทฺโท สงฺขฺยาตุลฺยาสหายญฺญวจโน. ยทา สงฺขฺยาวจโน, ตทา สพฺพตฺเถกวจนนฺโตว, อญฺญตฺถ พหุวจนนฺโตปิ, เอโก เอกา เอกํ อิจฺจาทิ สพฺพตฺถ สพฺพสทฺทสมํ. สํสาสฺเวว วิเสโส’’ติ ลิงฺคตฺตเย โยชนานยํ วทนฺติ. เอวํ วทนฺตา จ เต วิภาคํ อทสฺเสตฺวา วทนฺติ. มยํ ปน โสตูนํ ปโยเคสุ โกสลฺลุปฺปาทนตฺถํ วิภาคํ ทสฺเสตฺวา วทาม.

Một số vị nói rằng: “Từ ‘eka’ có nghĩa là số đếm, tương tự, bạn đồng hành, và khác. Khi có nghĩa là số đếm, nó luôn ở dạng số ít; ở các nghĩa khác, nó cũng có thể ở dạng số nhiều. Các dạng ‘eko, ekā, ekaṃ’ v.v... ở mọi nơi đều giống như từ ‘sabba’. Sự khác biệt chỉ có ở sở thuộc cách và định sở cách số nhiều”. Họ nói về cách áp dụng trong ba tánh. Và những người nói như vậy đã nói mà không chỉ ra sự phân chia. Còn chúng tôi, để tạo ra sự khéo léo trong cách sử dụng cho người nghe, chúng tôi nói sau khi đã chỉ ra sự phân chia.

อปิเจตฺถ [Pg.378] อยํ วิเสโสปิ สลฺลกฺขิตพฺโพ ‘‘เอเก เอกฏฺเฐ สเม สมภาเค’ติ ปาฬิปฺปเทเส ปจฺจตฺเตกวจนสฺส เอกสทฺทสฺส เอการนฺตนิทฺเทโสปิ ทิสฺสตี’’ติ. ปุลฺลิงฺครูปานิ.

Hơn nữa, ở đây cũng cần lưu ý điểm đặc biệt này: “Trong đoạn Pāḷi ‘eke ekaṭṭhe same samabhāge’ (ở một nơi, trong cùng, trong phần bằng nhau), cũng thấy sự chỉ định từ ‘eka’ ở số ít với vĩ ngữ -ā”. Các dạng nam tánh.

เอกํ, เอกานิ. เอกํ, เอกานิ. เสสํ ปุลฺลิงฺคสทิสํ. ตตฺถ เอกานีติ เอกจฺจานิ. เอส นโย เสสพหุวจเนสุปิ, นปุํสกลิงฺครูปานิ.

Ekaṃ, ekāni. Ekaṃ, ekāni. Phần còn lại tương tự nam tánh. Ở đó, ‘ekāni’ có nghĩa là ‘một số’. Cách này cũng áp dụng cho các dạng số nhiều còn lại. Các dạng trung tánh.

เอกา, เอกา, เอกาโย. เอกํ, เอกา, เอกาโย. เอกาย, เอกาหิ, เอกาภิ. เอกาย, เอกิสฺสา, เอกาสํ. เอกาย, เอกาหิ, เอกาภิ. เอกาย, เอกิสฺสา, เอกาสํ. เอกาย, เอกายํ, เอกิสฺสํ, เอกาสุ. เอตฺถ พหุวจนฏฺฐาเน เอกาติ เอกจฺจา, เอกาหีติ เอกจฺจาหิ, เอกาสนฺติ เอกจฺจานํ เอกาสูติ เอกจฺจาสุ. อิตฺถิลิงฺครูปานิ. สพฺพาเนตานิ สพฺพนามานิ เอกวจนพหุวจนวเสน วุตฺตานิ.

Ekā, ekā, ekāyo. Ekaṃ, ekā, ekāyo. Ekāya, ekāhi, ekābhi. Ekāya, ekissā, ekāsaṃ. Ekāya, ekāhi, ekābhi. Ekāya, ekissā, ekāsaṃ. Ekāya, ekāyaṃ, ekissaṃ, ekāsu. Ở đây, ở vị trí số nhiều, ‘ekā’ có nghĩa là ‘ekaccā’ (một số, nữ tánh), ‘ekāhi’ có nghĩa là ‘ekaccāhi’, ‘ekāsaṃ’ có nghĩa là ‘ekaccānaṃ’, ‘ekāsu’ có nghĩa là ‘ekaccāsu’. Các dạng nữ tánh. Tất cả những đại danh từ này được nói theo cách số ít và số nhiều.

อปิจ เอกสทฺเท วิจฺฉาวเสน วตฺตพฺเพ ลิงฺคตฺตยรูปานิ เอกวจนาเนว ภวนฺติ. กถํ?

Hơn nữa, khi từ ‘eka’ được nói theo nghĩa phân chia (lặp lại), các dạng trong ba tánh chỉ ở số ít. Như thế nào?

เอเกโก, เอเกกํ, เอเกเกน, เอเกกสฺส, เอเกกสฺมา, เอเกกมฺหา, เอเกกสฺส, เอเกกสฺมึ, เอเกกมฺหีติ ปุลฺลิงฺครูปานิ.

Ekeko, ekekaṃ, ekekena, ekekassa, ekekasmā, ekekamhā, ekekassa, ekekasmiṃ, ekekamhīti. Các dạng nam tánh.

เอเกกํ, เอเกกํ. เสสํ ปุลฺลิงฺคสทิสํ, นปุํสกลิงฺครูปานิ. เอเกกา, เอเกกํ, เอเกกาย, เอเกกิสฺสา, เอเกกาย, เอเกกิสฺสา, เอเกกายํ, เอเกกิสฺสํ. อิตฺถิลิงฺครูปานิ.

Ekekaṃ, ekekaṃ. Phần còn lại tương tự nam tánh. Các dạng trung tánh. Ekekā, ekekaṃ, ekekāya, ekekissā, ekekāya, ekekissā, ekekāyaṃ, ekekissaṃ. Các dạng nữ tánh.

สพฺพาเนตานิ วิจฺฉาสพฺพนามานีติ วตฺตุํ วฏฺฏติ. พหุวจนานิ ปเนตฺถ น สนฺติ ปโยคาภาวโต. อิติ อิเมสุ วิจฺฉาวเสน วุตฺเตสุ ลิงฺคตฺตยรูเปสุ สมาสจินฺตา น อุปฺปาเทตพฺพา อนิพฺพจนียตฺตา วิจฺฉาสทฺทานํ. ตถา หิ ‘‘ปพฺพํ ปพฺพํ [Pg.379] สนฺธิ สนฺธิ โอธิ โอธิ หุตฺวา ตตฺตกปาเล ปกฺขิตฺตติลา วิย ตฏตฏายนฺตา สงฺขารา ภิชฺชนฺตี’’ติอาทีสุ ปพฺพปพฺพสทฺทาทีนํ สมาสกรณวเสน นิพฺพจนํ ปุพฺพาจริเยหิ น ทสฺสิตํ. ยสฺมา จ วิจฺฉายํ วตฺตมานานํ ทฺวิรุตฺติ โลกโต เอว สิทฺธา, น ลกฺขณโต, ตสฺมา ตตฺถ สมาสจินฺตา น อุปฺปาเทตพฺพา.

Có thể gọi tất cả những từ này là đại danh từ phân chia. Ở đây không có các dạng số nhiều vì không có cách sử dụng. Do đó, trong các dạng ba tánh được nói theo nghĩa phân chia này, không nên khởi lên tư tưởng về hợp thể (samāsa), vì các từ phân chia không thể giải thích (như hợp thể). Thật vậy, trong các câu như “các hành bị tan vỡ, kêu lách tách như hạt mè được bỏ vào chảo nóng, trở thành từng đốt, từng khớp, từng giới hạn”, v.v..., việc giải thích các từ như ‘pabbapabba’ bằng cách tạo hợp thể đã không được các vị thầy xưa chỉ ra. Và bởi vì sự lặp lại của các từ được dùng trong nghĩa phân chia được xác lập từ cách dùng trong đời thường chứ không phải từ quy tắc ngữ pháp, do đó không nên khởi lên tư tưởng về hợp thể ở đó.

อิทานิ เอกจฺจ เอกติย เอกจฺจิยสทฺทานํ นามิกปทมาลาโย วุจฺจนฺเต – ปุลฺลิงฺเค ตาว เอกจฺโจ, เอกจฺเจ. เอกจฺจํ, เอกจฺเจ. เสสํ ปุริสสทฺทสมํ. เอตฺถ เอกจฺเจติ ปจฺจตฺตพหุวจนเมว สพฺพนามิกรูปสมํ อสาธารณรูปตฺตา. ‘‘อิเธกจฺโจ กุลปุตฺโต. อิเธกจฺเจ โมฆปุริสา’’ติ นิทสฺสนปทานิ.

Bây giờ, các bảng biến cách của các từ ‘ekacca’, ‘ekatiya’, ‘ekacciya’ được trình bày – Trước hết, trong nam tánh: ekacco, ekacce. Ekaccaṃ, ekacce. Phần còn lại giống như từ ‘purisa’. Ở đây, chỉ có chủ cách số nhiều ‘ekacce’ là giống với dạng đại danh từ vì nó là dạng bất quy tắc. Các câu ví dụ là: “Idhekacco kulaputto” (Ở đây, có một thiện gia nam tử) và “Idhekacce moghapurisā” (Ở đây, có một số kẻ ngu si).

เอกติโย, เอกติเย. เอกติยํ, เอกติเย. เสสํ ปุริสสทฺทสมํ. อิธาปิ เอกติเยติ ปจฺจตฺตพหุวจนเมว สพฺพนามิกรูปสมํ อสาธารณรูปตฺตา. เอกติเย มนุสฺสา.

Ekatiyo, ekatiye. Ekatiyaṃ, ekatiye. Phần còn lại giống như từ ‘purisa’. Ở đây cũng vậy, chỉ có chủ cách số nhiều ‘ekatiye’ là giống với dạng đại danh từ vì nó là dạng bất quy tắc. (Ví dụ:) Ekatiye manussā (một số người).

‘‘น วิสฺสเส เอกติเยสุ เอว,อคาริสุ ปพฺพชิเตสุ จาปิ;

สาธูปิ หุตฺวาน อสาธุ โหนฺติ;

อสาธุ หุตฺวา ปุน สาธุ โหนฺตี’’ติ

“Chớ nên tin tưởng vào một số người, Dù là tại gia hay là xuất gia; Ngay cả người tốt, sau khi đã tốt, cũng trở thành xấu; Sau khi đã xấu, họ lại trở thành tốt.”

นิทสฺสนปทานิ. เอกจฺจิยสทฺทสฺส อตฺถิตายํ ปน –

(Đây là) các câu ví dụ. Còn về sự hiện hữu của từ ‘ekacciya’ thì –

‘‘สจฺจํ กิเรวมาหํสุ, นรา เอกจฺจิยา อิธ;

กฏฺฐํ นิปฺลวิตํ เสยฺโย, น ตฺเวเวกจฺจิโย นโร.

“Quả thật, họ đã nói như vầy, một số người ở đời này: Một khúc gỗ trôi nổi còn tốt hơn, chứ không phải là một người nào đó.”

เอกจฺจิยํ อาหาร’’นฺติ นิทสฺสนปทานิ. เอกจฺจิโย, เอกจฺจิยา. เอกจฺจิยํ, เอกจฺจิเยติ สพฺพถาปิ ปุริสนโย. ปุลฺลิงฺครูปานิ.

(Và) “Ekacciyaṃ āhāra” (Hãy mang một người nào đó đến) là những câu ví dụ. Ekacciyo, ekacciyā. Ekacciyaṃ, ekacciye, hoàn toàn theo cách biến cách của ‘purisa’. Các dạng nam tánh.

เอกจฺจํ[Pg.380], เอกจฺจานิ. เอกจฺจํ, เอกจฺจานิ. เสสํ ปุลฺลิงฺคสทิสํ. เอกติยํ, เอกติยานิ. เอกติยํ, เอกติยานิ. เสสํ ปุลฺลิงฺคสทิสํ. เอกจฺจิยํ, เอกจฺจิยานิ. เอกจฺจิยํ, เอกจฺจิยานิ. เสสํ ปุลฺลิงฺคสทิสํ. นปุํสกลิงฺครูปานิ.

Ekaccaṃ, ekaccāni. Ekaccaṃ, ekaccāni. Phần còn lại tương tự nam tánh. Ekatiyaṃ, ekatiyāni. Ekatiyaṃ, ekatiyāni. Phần còn lại tương tự nam tánh. Ekacciyaṃ, ekacciyāni. Ekacciyaṃ, ekacciyāni. Phần còn lại tương tự nam tánh. Các dạng trung tánh.

‘‘เอกจฺจา, เอกจฺจา, เอกจฺจาโย’’ติ กญฺญานเยน, ตถา ‘‘เอกติยา, เอกติยา, เอกติยาโย. เอกติย’’นฺติ จ, ‘‘เอกจฺจิยา, เอกจฺจิยา, เอกจฺจิยาโย. เอกจฺจิย’’นฺติ จ กญฺญานเยน โยเชตพฺพํ. อิตฺถิลิงฺครูปานิ.

“Ekaccā, ekaccā, ekaccāyo” theo cách biến cách của ‘kaññā’, tương tự như vậy “ekatiyā, ekatiyā, ekatiyāyo. Ekatiya” và “ekacciyā, ekacciyā, ekacciyāyo. Ekacciya” cũng nên được áp dụng theo cách biến cách của ‘kaññā’. Các dạng nữ tánh.

อิทานิ เอกากี เอกากิยสทฺทวเสน นามิกปทมาลา วุจฺจนฺเต –

Bây giờ, bảng biến cách danh từ theo các từ ‘ekākī’ và ‘ekākiya’ được trình bày –

เอกากี, เอกากี, เอกากิโน. เอกากึ, เอกากี, เอกากิโน. ทณฺฑีนเยน เญยฺยา. เอกากิโย, เอกากิยา. เอกากิยํ, เอกากิเย. เอกากิเยน. ปุริสนเยน เญยฺยํ. ปุลฺลิงฺครูปานิ.

Ekākī, ekākī, ekākino. Ekākiṃ, ekākī, ekākino. Nên được hiểu theo cách của từ daṇḍī. Ekākiyo, ekākiyā. Ekākiyaṃ, ekākiye. Ekākiyena. Nên được hiểu theo cách của từ purisa. Các dạng nam tính.

เอกากิ กุลํ, เอกากี, เอกากีนิ. เอกากึ, เอกากี, เอกากีนิ. เสสํ ปุลฺลิงฺคสทิสํ. เอกากิยํ, เอกากิยานิ. เอกากิยํ, เอกากิยานิ. เสสํ ปุลฺลิงฺคสทิสํ. นปุํสกลิงฺครูปานิ.

Ekāki kulaṃ, ekākī, ekākīni. Ekākiṃ, ekākī, ekākīni. Phần còn lại tương tự nam tính. Ekākiyaṃ, ekākiyāni. Ekākiyaṃ, ekākiyāni. Phần còn lại tương tự nam tính. Các dạng trung tính.

เอกากินี, เอกากินี, เอกากินิโย. เอกากินึ, เอกากินี, เอกากินิโย. เอกากินิยาติ อิตฺถีสทิสํ. เอกากิยา, เอกากิยา, เอกากิยาโย. เอกากิยํ, เอกากิยา, เอกากิยาโย. เอกากิยายาติ กญฺญาสทิสํ. อิตฺถิลิงฺครูปานิ. สพฺพานิ ปเนตานิ อสพฺพนามิกรูปานิ อตฺถนฺตรวิญฺญาปนตฺถํ วุตฺตานีติ ทฏฺฐพฺพานิ.

Ekākinī, ekākinī, ekākiniyo. Ekākiniṃ, ekākinī, ekākiniyo. (Các dạng) bắt đầu bằng ekākiniyā thì tương tự từ itthī. Ekākiyā, ekākiyā, ekākiyāyo. Ekākiyaṃ, ekākiyā, ekākiyāyo. (Các dạng) bắt đầu bằng ekākiyāya thì tương tự từ kaññā. Các dạng nữ tính. Tuy nhiên, cần phải được thấy rằng tất cả các dạng không phải đại từ này được nói ra nhằm mục đích thông báo một ý nghĩa khác.

อิทานิ ทฺวิสทฺทปริยายสฺส สทา พหุวจนนฺตสฺส สพฺพนามิกปทสฺส อุภสทฺทสฺส นามิกปทมาลา วุจฺจเต –

Bây giờ, chuỗi các dạng danh từ của từ ubha, là từ đồng nghĩa của từ dvi, là đại từ luôn ở số nhiều, được nói đến –

‘‘อุโภ[Pg.381], อุโภ, อุโภหิ, อุโภภิ, อุภินฺนํ, อุโภหิ, อุโภภิ, อุภินฺนํ, อุโภสู’’ติ อยํ ปาฬินยานุรูเปน วุตฺตปทมาลา. อตฺริเม ปโยคา – อุโภ กุมารา นิกฺกีตา. อุโภ อิตฺถิโย ติฏฺฐนฺติ, อุโภ จิตฺตานิ ติฏฺฐนฺติ, อุโภ ปุตฺเต อทาสิ. อุโภ กญฺญาโย ปสฺสติ. อุโภ ปาทานิ ภินฺทิตฺวา, สญฺญมิสฺสามิ โว อหํ. อุโภหิ หตฺเถหิ. อุโภหิ พาหาหิ, อุโภหิ จิตฺเตหิ, อุภินฺนํ ชนานํ, อุภินฺนํ อิตฺถีนํ, อุภินฺนํ จิตฺตานํ, อุโภสุ ปุริเสสุ, อุโภสุ อิตฺถีสุ, อุโภสุ ปสฺเสสูติ, อยมสฺมากํ รุจิ. อาจริยา ปน ‘‘อุเภหิ, อุเภภิ, อุเภสู’’ติปิ อิจฺฉนฺติ. กจฺจายเนปิ หิ ‘‘อุเภ ตปฺปุริสา’’ติ วุตฺตํ. สพฺพานิปิ เอตานิ มนสิ กาตพฺพานิเยว. อุภสทฺทสฺส สมาโส อปฺปสิทฺโธ. ลิงฺคตฺตยสาธารณรูปานิ.

‘Ubho, ubho, ubhohi, ubhobhi, ubhinnaṃ, ubhohi, ubhobhi, ubhinnaṃ, ubhosū’ti, đây là chuỗi các dạng từ được nói theo phương pháp Pāḷi. Ở đây, những cách dùng này là – ubho kumārā nikkītā. Ubho itthiyo tiṭṭhanti, ubho cittāni tiṭṭhanti, ubho putte adāsi. Ubho kaññāyo passati. Ubho pādāni bhinditvā, saññamissāmi vo ahaṃ. Ubhohi hatthehi. Ubhohi bāhāhi, ubhohi cittehi, ubhinnaṃ janānaṃ, ubhinnaṃ itthīnaṃ, ubhinnaṃ cittānaṃ, ubhosu purisesu, ubhosu itthīsu, ubhosu passesūti, đây là sở thích của chúng tôi. Tuy nhiên, các vị thầy cũng mong muốn (các dạng) ‘ubhehi, ubhebhi, ubhesū’. Vì trong (ngữ pháp) Kaccāyana cũng đã nói rằng ‘ubhe tappurisā’. Tất cả những điều này quả thực nên được ghi nhớ trong tâm. Phần hợp thể của từ ubha đã được hoàn tất. Các dạng chung cho ba tính.

อิทานิ สงฺขาวจนานํ ทฺวิติ จตุสทฺทานํ สทา พหุวจนนฺตานํ สพฺพนามานํ นามิกปทมาลาโย วุจฺจนฺเต –

Bây giờ, các chuỗi dạng danh từ của các đại từ số lượng dvi, ti, và catu, là những từ luôn ở số nhiều, được nói đến –

ทฺเว, ทฺเว, ทฺวีหิ, ทฺวีภิ, ทฺวินฺนํ, ทุวินฺนํ, ทฺวีหิ, ทฺวีภิ, ทฺวินฺนํ, ทุวินฺนํ, ทฺวีสุ. จูฬนิรุตฺติยํ ปน ‘‘ทฺวินฺนนฺน’’นฺติ ปทมาลา อาคตา. อิมานิ อหํสทฺทาทีนิ วิย อิตฺถิ ลิงฺคาทิภาววินิมุตฺตานิปิ ตีสุ ลิงฺเคสุ ยุชฺชนฺเต ‘‘ทฺเว ปุริสา, ทฺเว อิตฺถิโย, ทฺเว จิตฺตานิ’’อิจฺเจวมาทินา. อิมานิปิ ลิงฺคตฺตยสาธารณานิ รูปานิ.

Dve, dve, dvīhi, dvībhi, dvinnaṃ, duvinnaṃ, dvīhi, dvībhi, dvinnaṃ, duvinnaṃ, dvīsu. Tuy nhiên, trong Cūḷanirutti, chuỗi dạng từ ‘dvinnanna’ đã được trình bày. Những từ này, giống như các từ ahaṃ v.v..., mặc dù được giải thoát khỏi trạng thái nữ tính v.v..., vẫn được dùng trong ba tính theo cách như sau: ‘dve purisā, dve itthiyo, dve cittāni’. Những dạng này cũng là các dạng chung cho ba tính.

‘‘ทฺเว’’ติ รูปํ ทฺวิสทฺทสฺส, ยํ สมาสมฺหิ ตํ ภเว;

ทฺวิติปฺปกติกํเยว, นานาเทเสหิ สา สิยา.

Dạng ‘dve’ của từ dvi, khi ở trong hợp thể, nó sẽ trở thành; chính là có gốc dvi hoặc ti, nó có thể có các biến đổi khác nhau.

ทฺวิภาโว เจว ทฺเวภาโว, ทฺวิรตฺตญฺจ ทุวสฺสโก;

โทหฬินี ทุปตฺตญฺจ, ตทฺธิตตฺเต ทฺวยํ ทฺวยํ.

Dvibhāvo và dvebhāvo, và dvirattañca duvassako; Dohaḷinī và dupattañca, trong taddhita là dvayaṃ dvayaṃ.

ตโย[Pg.382], ตโย, ตีหิ, ตีภิ, ติณฺณํ, ติณฺณนฺนํ, ตีหิ, ตีภิ, ติณฺณํ, ติณฺณนฺนํ, ตีสุ. อิมานิ ปุลฺลิงฺครูปานิ.

Tayo, tayo, tīhi, tībhi, tiṇṇaṃ, tiṇṇannaṃ, tīhi, tībhi, tiṇṇaṃ, tiṇṇannaṃ, tīsu. Đây là các dạng nam tính.

ติสฺโส, ติสฺโส, ตีหิ, ตีภิ, ติสฺสนฺนํ, ตีหิ, ตีภิ, ติสฺสนฺนํ, ตีสุ. อิมานิ อิตฺถิลิงฺครูปานิ. จูฬนิรุตฺติยํ ‘‘ติสฺสนฺนนฺน’’นฺติ จตุตฺถีฉฏฺฐีนํ พหุวจนมาคตํ, นิรุตฺติปิฏเก ปน ‘‘ติณฺณนฺน’’นฺติ. ตานิ สาฏฺฐกเถ เตปิฏเก พุทฺธวจเน ปุนปฺปุนํ อุปปริกฺขิตฺวา ทิสฺสนฺติ เจ, คเหตพฺพานิ.

Tisso, tisso, tīhi, tībhi, tissannaṃ, tīhi, tībhi, tissannaṃ, tīsu. Đây là các dạng nữ tính. Trong Cūḷanirutti, dạng số nhiều của cách thứ tư và thứ sáu là ‘tissannanna’ đã được trình bày, nhưng trong Niruttipiṭaka lại là ‘tiṇṇanna’. Nếu chúng được thấy sau khi xem xét lại nhiều lần trong lời Phật dạy trong Tepiṭaka cùng với các bản sớ giải, thì chúng nên được chấp nhận.

ตีณิ, ตีณิ, ตีหิ, ตีภิ, ติณฺณํ, ติณฺณนฺนํ, ตีหิ, ตีภิ, ติณฺณํ, ติณฺณนฺนํ, ตีสุ. อิมานิ นปุํสกลิงฺครูปานิ. กตฺถจิ ปน ปาฬิปฺปเทเส ตีณิสทฺทสฺส ณิการโลโปปิ ภวติ ‘‘ทฺเว วาติ วา อุทกผุสิตานี’’ติ. ‘‘ติณฺณนฺนํ โข ภิกฺขเว อินฺทฺริยานํ ภาวิตตฺตา พหุลีกตตฺตา ปิณฺโฑลภารทฺวาเชน ภิกฺขุนา อญฺญา พฺยากตา’’ติ อิทํ ‘‘ติณฺณนฺน’’นฺติ ปทสฺส อตฺถิภาเว นิทสฺสนํ.

Tīṇi, tīṇi, tīhi, tībhi, tiṇṇaṃ, tiṇṇannaṃ, tīhi, tībhi, tiṇṇaṃ, tiṇṇannaṃ, tīsu. Đây là các dạng trung tính. Tuy nhiên, ở một nơi nào đó trong kinh văn Pāḷi, cũng có sự lược bỏ mẫu tự ṇi của từ tīṇi, như trong ‘dve vā ti vā udakaphusitānī’ti. ‘Này các Tỳ khưu, do sự tu tập và làm cho sung mãn ba quyền, Tỳ khưu Piṇḍolabhāradvāja đã tuyên bố chánh trí’ti, đây là ví dụ về sự tồn tại của từ ‘tiṇṇanna’.

ยานิ รูปานิ วุตฺตานิ, ‘‘ติสฺโส ตีณิ ตโย’’อิติ;

สมาสวิสเย ตานิ, ติติปฺปกติกา สิยุํ.

Những dạng đã được nói, là ‘tisso, tīṇi, tayo’; trong lĩnh vực hợp thể, chúng sẽ có gốc là ti.

ยสฺมา ติสฺส สมาสมฺหิ, สทฺธึ ปรปเทน เว;

‘‘ติเวทนํ ติจิตฺต’’นฺติ, ‘‘ติโลก’’นฺติ จ นิทฺทิเส.

Bởi vì điều này, trong hợp thể, cùng với từ theo sau; nên chỉ ra là ‘tivedanaṃ ticitta’nti, và ‘tiloka’nti.

เอตฺถ นปุํสกตฺตํว, ปาสํสํ ปายวุตฺติโต;

ปุมตฺตมฺเปตฺถ อิจฺฉนฺติ, ‘‘ติภโว ขายเต’’อิติ.

Ở đây, chính là trung tính, đáng được tán dương do cách nói thông thường; ở đây, họ cũng mong muốn nam tính, như trong ‘tibhavo khāyate’.

จตฺตาโร, จตุโร, จตฺตาโร, จตุโร, จตูหิ, จตูภิ, จตุพฺภิ, จตุนฺนํ, จตูหิ, จตูภิ, จตุพฺภิ, จตุนฺนํ, จตูสุ. อิมานิ ปุลฺลิงฺครูปานิ.

Cattāro, caturo, cattāro, caturo, catūhi, catūbhi, catubbhi, catunnaṃ, catūhi, catūbhi, catubbhi, catunnaṃ, catūsu. Đây là các dạng nam tính.

จตสฺโส[Pg.383], จตสฺโส, จตูหิ, จตูภิ, จตุพฺภิ, จตสฺสนฺนํ, จตุนฺนํ, จตูหิ, จตูภิ, จตุพฺภิ, จตสฺสนฺนํ, จตุนฺนํ, จตูสุ. อิมานิ อิตฺถิลิงฺครูปานิ. อิตฺถิลิงฺคฏฺฐาเน ‘‘จตุนฺน’’นฺติ ปทํ จูฬนิรุตฺติยํ นิรุตฺติปิฏเก ปาฬิยํ อฏฺฐกถาสุ จ ทสฺสนโต วุตฺตํ. ตถา หิ จูฬนิรุตฺติยํ อิตฺถิลิงฺคฏฺฐาเน ‘‘จตุนฺน’’นฺติ อาคตํ, นิรุตฺติปิฏเก ‘‘จตุนฺนํ กญฺญาน’’นฺติ อาคตํ. ปาฬิยํ ปน โสณทนฺตสุตฺตาทีสุ ‘‘สมโณ โคตโม จตุนฺนํ ปริสานํ ปิโย มนาโป’’ติ อาคตํ. อฏฺฐกถาสุ จ ปน สุตฺตนฺตฏฺฐกถายํ ‘‘จตูหิ อจฺฉริยพฺภุตธมฺเมหิ สมนฺนาคโต จตุนฺนํ ปริสานํ ปิโย มนาโป’’ติ อาคตํ. สตฺติลงฺฆชาตกฏฺฐกถายํ ‘‘อาจริโย ปนสฺส จตุนฺนํ สตฺตีนํ ลงฺฆนํ สิปฺปํ ชานาตี’’ติ อาคตํ.

Catasso, catasso, catūhi, catūbhi, catubbhi, catassannaṃ, catunnaṃ, catūhi, catūbhi, catubbhi, catassannaṃ, catunnaṃ, catūsu. Đây là các dạng nữ tính. Ở vị trí nữ tính, từ ‘catunna’ được nói là đã hoàn tất trong Cūḷanirutti, Niruttipiṭaka, Pāḷi tạng và trong các bản sớ giải. Thật vậy, trong Cūḷanirutti, ở vị trí nữ tính, ‘catunna’ đã được trình bày; trong Niruttipiṭaka, ‘catunnaṃ kaññāna’ đã được trình bày. Tuy nhiên, trong Pāḷi tạng, trong kinh Soṇadanta v.v..., ‘Sa-môn Gotama là người thân ái và hài lòng của bốn hội chúng’ đã được trình bày. Và trong các bản sớ giải, trong sớ giải Kinh tạng, ‘sở hữu bốn pháp kỳ diệu và phi thường, là người thân ái và hài lòng của bốn hội chúng’ đã được trình bày. Trong sớ giải Sattilaṅghajātaka, ‘tuy nhiên, vị thầy của ông ta biết nghệ thuật nhảy qua bốn ngọn giáo’ đã được trình bày.

จตฺตาริ, จตฺตาริ, จตูหิ, จตูภิ, จตุพฺภิ, จตุนฺนํ, จตูหิ, จตูภิ, จตุพฺภิ, จตุนฺนํ, จตูสุ. อิมานิ นปุํสกลิงฺครูปานิ.

Cattāri, cattāri, catūhi, catūbhi, catubbhi, catunnaṃ, catūhi, catūbhi, catubbhi, catunnaṃ, catūsu. Đây là các dạng trung tính.

‘‘จตฺตาโร’’ติ ‘‘จตสฺโส’’ติ, ‘‘จตฺตารี’’ติ จ สทฺทิตํ;

รูปํ สมาสภาวมฺหิ, จตุปฺปกติกํ ภเว.

Được gọi là ‘cattāro’, ‘catasso’, và ‘cattārī’; khi ở trong trạng thái hợp thể, hình thức trở thành có bản chất là ‘catu’.

นิทสฺสนปทาเนตฺถ, กมโต กมโกวิโท;

‘‘จตุพฺพิธํ จตุสฺสาลํ, จตุสจฺจ’’นฺติ นิทฺทิเส.

Ở đây, người thông thạo thứ tự nên chỉ ra các từ ví dụ theo thứ tự là: ‘catubbidhaṃ’, ‘catussālaṃ’, ‘catusaccaṃ’.

อิมานิ ทฺเวอาทิกานิ สพฺพนามิกานิ พหุวจนานิเยว ภวนฺติ, น เอกวจนานิ. จูฬนิรุตฺติยํ ปน ตีสุ ลิงฺเคสุ ‘‘จตสฺสนฺน’’นฺติ วุตฺตํ, ตํ อนิชฺฌานกฺขมํ วิย ทิสฺสติ.

Các đại danh từ bắt đầu từ ‘dvi’ này chỉ là số nhiều, không phải số ít. Tuy nhiên, trong Cūḷanirutti, ở ba tánh có nói đến (hình thức) ‘catassannaṃ’, điều ấy dường như không đáng để xem xét.

อิทานิ ตุมฺหอมฺหสทฺทานํ นามิกปทมาลา วุจฺจนฺเต, เตสุ เยน กเถติ, ตสฺสาลปเน ตุมฺหวจนานิ ภวนฺติ.

Bây giờ, các bảng biến cách danh từ của các từ ‘tumha’ và ‘amha’ được nói đến. Trong đó, khi nói với người nào, các từ của ‘tumha’ được dùng trong cách xưng hô với người ấy.

ตฺวํ, ตุวํ, ตุมฺเห. ตํ, ตุวํ, ตฺวํ, ตวํ, ตุมฺเห. ตยา, ตฺวยา, ตุมฺเหหิ, ตุมฺเหภิ. ตุยฺหํ, ตว, ตุมฺหํ, ตุมฺหากํ. ตยา, ตฺวยา, ตุมฺเหหิ, ตุมฺเหภิ. ตุยฺหํ, ตว, ตุมฺหํ, ตุมฺหากํ. ตยิ, ตฺวยิ, ตุมฺเหสุ[Pg.384]. ตตฺร ‘‘ตฺวํ ปุริโส, ตฺวํ อิตฺถี, ตฺวํ จิตฺต’’นฺติอาทินา โยเชตพฺพานิ.

Tvaṃ, tuvaṃ, tumhe. Taṃ, tuvaṃ, tvaṃ, tavaṃ, tumhe. Tayā, tvayā, tumhehi, tumhebhi. Tuyhaṃ, tava, tumhaṃ, tumhākaṃ. Tayā, tvayā, tumhehi, tumhebhi. Tuyhaṃ, tava, tumhaṃ, tumhākaṃ. Tayi, tvayi, tumhesu. Trong đó, chúng nên được kết hợp theo cách như: ‘tvaṃ puriso, tvaṃ itthī, tvaṃ cittaṃ’.

อตฺตโยเค อมฺหวจนานิ ภวนฺติ.

Khi liên quan đến bản thân, các từ của ‘amha’ được dùng.

อหํ, อหกํ, มยํ, อมฺเห. มํ, มมํ, อมฺเห. มยา, อมฺเหหิ, อมฺเหภิ. มยฺหํ, มม, อมฺหํ, อมฺหากํ, อสฺมากํ. มยา, อมฺเหหิ, อมฺเหภิ. มยฺหํ, มม, อมฺหํ, อมฺหากํ, อสฺมากํ. มยิ, อมฺเหสุ, อสฺเมสุ.

Ahaṃ, ahakaṃ, mayaṃ, amhe. Maṃ, mamaṃ, amhe. Mayā, amhehi, amhebhi. Mayhaṃ, mama, amhaṃ, amhākaṃ, asmākaṃ. Mayā, amhehi, amhebhi. Mayhaṃ, mama, amhaṃ, amhākaṃ, asmākaṃ. Mayi, amhesu, asmesu.

เอตฺถ ปน ‘‘กถํ อมฺเห กโรมเส’’ติ ปาฬิทสฺสนโต ‘‘ตุมฺเห’’ติ ปจฺจตฺตวจนสฺส วิย ‘‘อมฺเห’’ติ ปจฺจตฺตวจนสฺสปิ อตฺถิตา เวทิตพฺพา, ‘‘อหก’’นฺติ รูปนฺตรมฺปิ อิจฺฉิตพฺพํ. ตสฺส อตฺถิภาเว ‘‘อหกญฺจ จิตฺตวสานุคา ภาสิสฺส’’นฺติ เอสา ปาฬิ นิทสฺสนํ. เอตฺถ หิ อหกนฺติ อหํ อิจฺเจวตฺโถ. ตตฺร ‘‘อหํ ปุริโส, อหํ กญฺญา, อหํ จิตฺต’’นฺติอาทินา โยเชตพฺพานิ. อิมานิปิ ลิงฺคตฺตยสาธารณรูปานิ.

Ở đây, từ việc thấy câu Pāli ‘kathaṃ amhe karomase’, nên biết rằng sự tồn tại của ‘amhe’ như là một chủ cách cũng giống như ‘tumhe’ là một chủ cách. Hình thức khác là ‘ahakaṃ’ cũng nên được chấp nhận. Về sự tồn tại của nó, câu Pāli này là ví dụ: ‘ahakañca cittavasānugā bhāsissaṃ’. Ở đây, ‘ahakaṃ’ có cùng nghĩa với ‘ahaṃ’. Trong đó, chúng nên được kết hợp theo cách như: ‘ahaṃ puriso, ahaṃ kaññā, ahaṃ cittaṃ’. Những hình thức này cũng chung cho cả ba tánh.

กจฺจายนจูฬนิรุตฺตินิรุตฺติปิฏเกสุ ปน ‘‘ตุมฺหากํ อมฺหาก’’นฺติ จ ทุติยาพหุวจนํ วุตฺตํ. กจฺจายเน ‘‘ตุมฺหานํ อมฺหาน’’นฺติ จ ปฐมาทุติยาพหุวจนํ, ‘‘ตุมฺหํ อมฺห’’นฺติ จ จตุตฺถีฉฏฺเฐกวจนํ, ปฐมาทุติยาพหุวจนญฺจ วุตฺตํ, จูฬนิรุตฺตินิรุตฺติปิฏเก ปน ‘‘ตุมฺหํ อมฺห’’นฺติ จ ทุติเยกวจนํ วุตฺตํ, ‘‘ตุมฺเห อมฺเห’’ติ จ จตุตฺถีฉฏฺฐีพหุวจนํ วุตฺตํ. เอตานิ อุปปริกฺขิตฺวา สาฏฺฐกเถสุ สุตฺตนฺเตสุ ทิสฺสนฺติ เจ, คเหตพฺพานิ.

Tuy nhiên, trong các sách Kaccāyana, Cūḷanirutti, và Niruttipiṭaka, ‘tumhākaṃ’ và ‘amhākaṃ’ được nói là đối cách số nhiều. Trong Kaccāyana, ‘tumhānaṃ’ và ‘amhānaṃ’ là chủ cách và đối cách số nhiều; ‘tumhaṃ’ và ‘amhaṃ’ được nói là chỉ định cách và sở hữu cách số ít, và cũng là chủ cách và đối cách số nhiều. Tuy nhiên, trong Cūḷanirutti và Niruttipiṭaka, ‘tumhaṃ’ và ‘amhaṃ’ được nói là đối cách số ít; ‘tumhe’ và ‘amhe’ được nói là chỉ định cách và sở hữu cách số nhiều. Sau khi xem xét những điều này, nếu chúng được thấy trong các Kinh và Chú giải, thì nên được chấp nhận.

ตุมฺหอมฺหสทฺทานํ ปน ปรปเทหิ สทฺธึ สมาเส ‘‘มํทีปา’’ติอาทโย ปโยคา ตถาคตาทิมุขโต สมฺภวนฺติ. ‘‘เอเต คามณิ มํทีปา มํเลณา มํสรณา’’ติ หิ ตถาคตมุขโต, ‘‘ตยฺโยโค มยฺโยโค’’ติ นิรุตฺตญฺญุมุขโต, กาพฺยาทาเส จ ‘‘ตฺวํมุขํ กมเลเนว, ตุลฺยํ นาญฺเญน [Pg.385] เกนจี’’ติ จ ‘‘จนฺเทน ตฺวํมุขํ ตุลฺย’’นฺติ จ กวิมุขโต.

Tuy nhiên, trong hợp thể của các từ ‘tumha’ và ‘amha’ với các từ theo sau, các cách dùng như ‘maṃdīpā’ phát sinh từ miệng của Như Lai và những vị khác. Thật vậy, câu ‘Ete gāmaṇi maṃdīpā maṃleṇā maṃsaraṇā’ là từ miệng của Như Lai; ‘tayyogo, mayyogo’ là từ miệng của nhà từ nguyên học; và trong Kābyādāsa, câu ‘tvaṃmukhaṃ kamaleneva, tulyaṃ nāññena kenacī’ và ‘candena tvaṃmukhaṃ tulyaṃ’ là từ miệng của nhà thơ.

ตตฺถ หิ อหํ ทีโป เอเตสนฺติ มํทีปา, อหํ เลณํ เอเตสนฺติ มํเลณา, เอวํ มํสรณา. ตุมฺเหน โยโค ตยฺโยโค, ตุมฺหสทฺเทน โยโค อิจฺเจวตฺโถ. อมฺเหน โยโค มยฺโยโค, อมฺหสทฺเทน โยโค อิจฺเจวตฺโถ. ตว มุขํ ตฺวํมุขํ. พหุวจนวเสนปิ นิพฺพจนียํ ‘‘ตุมฺหากํ มุขํ ตฺวํมุข’’นฺติ. เอตฺถ จ ปาฬิยํ ‘‘มํทีปา’’อิจฺจาทิทสฺสนโต ‘‘ตฺวํทีปา’’ติอาทีนิ กาพฺยาทาเส จ ‘‘ตฺวํมุข’’นฺติ ทสฺสนโต ตฺวํวณฺโณ, ตฺวํสโร, มํมุขํ, มํวณฺโณ, มํสโรอาทีนิ คเหตพฺพานิ. ตตฺถ ตฺวํ ทีโป เอเตสนฺติ ตฺวํทีปา, ตุมฺเห วา ทีปา เอเตสนฺติ ตฺวํทีปา, ตว วณฺโณ ตฺวํวณฺโณ. มม มุขํ มํมุขํ, อมฺหากํ วา มุขํ มํมุขนฺติ นิพฺพจนานิ. เอส นโย อญฺเญสุปิ อีทิเสสุ ฐาเนสุ.

Trong đó, ‘maṃdīpā’ là ‘ta là hòn đảo của họ’, ‘maṃleṇā’ là ‘ta là hang động của họ’, tương tự là ‘maṃsaraṇā’. ‘Tayyogo’ là ‘sự liên kết với ngươi’, có nghĩa là ‘sự liên kết với từ tumha’. ‘Mayyogo’ là ‘sự liên kết với ta’, có nghĩa là ‘sự liên kết với từ amha’. ‘Tvaṃmukhaṃ’ là ‘mặt của ngươi’. Cũng theo cách số nhiều, ‘tvaṃmukhaṃ’ là ‘mặt của các ngươi’. Và ở đây, từ việc thấy ‘maṃdīpā’ v.v. trong Pāli, và từ việc thấy ‘tvaṃmukhaṃ’ trong Kābyādāsa, nên hiểu các từ như ‘tvaṃdīpā’, ‘tvaṃvaṇṇo’, ‘tvaṃsaro’, ‘maṃmukhaṃ’, ‘maṃvaṇṇo’, ‘maṃsaro’ v.v. Trong đó, ‘tvaṃdīpā’ là ‘ngươi là hòn đảo của họ’, hoặc ‘các ngươi là hòn đảo của họ’; ‘tvaṃvaṇṇo’ là ‘màu sắc của ngươi’. ‘Maṃmukhaṃ’ là ‘mặt của ta’, hoặc ‘maṃmukhaṃ’ là ‘mặt của chúng ta’. Đây là phương pháp ở những nơi tương tự khác.

สมาเส ตุมฺหอมฺหากํ, โหนฺติ ปรปเทหิ เว;

‘‘ตฺวํมุข’’นฺติ จ ‘‘มํทีปา, ตยฺโยโค มยฺโยโค’’ติ จ.

Trong hợp thể, (các hình thức của) ‘tumha’ và ‘amha’ quả thật (biến đổi) với các từ theo sau; như là ‘tvaṃmukhaṃ’, ‘maṃdīpā’, ‘tayyogo’, và ‘mayyogo’.

เอตฺถาห ‘‘กึ เอตฺตกเมว ตุมฺหอมฺหสทฺทานํ รูปํ, อุทาหุ อญฺญมฺปิ อตฺถี’’ติ? อตฺถิ ‘‘เต เม’’ อิจฺจาทีนิ. ยทิ เอวํ กสฺมา ปทมาลา วิสุํ น วุตฺตาติ? อวจเน การณมตฺถิ. อตฺริทํ การณํ –

Ở đây có người hỏi: ‘Phải chăng chỉ có bấy nhiêu hình thức của các từ tumha và amha, hay là còn có những hình thức khác?’ (Đáp:) Có, như là ‘te, me’ v.v. (Hỏi:) Nếu vậy, tại sao các bảng biến cách không được nói đến một cách riêng biệt? (Đáp:) Có lý do cho việc không nói đến. Đây là lý do đó –

‘‘เต เม โว โน’’ติ รูปานิ, ปรานิ ปทโต ยโต;

ตโต นามิกปนฺตีสุ, น ตุ วุตฺตานิ ตานิ เม.

Bởi vì các hình thức ‘te, me, vo, no’ phụ thuộc vào từ đứng trước; do đó, chúng đã không được tôi nói đến trong các hàng biến cách danh từ.

เอตฺถ จ มยํ เม โว โนสทฺทานมตฺถุทฺธาโร วุจฺจเต – เตสทฺทสฺส ปน วุตฺโตว. ยสฺมา อฏฺฐกถาจริยา มยํสทฺทฏฺฐาเนปิ มยาสทฺโท, มยาสทฺทฏฺฐาเนปิ จ มยํสทฺโท อิจฺเจว วทนฺติ, ตสฺมา มยมฺปิ ตเถว วทาม. มยํสทฺโท ‘‘อนุญฺญาตปฏิญฺญาตา, เตวิชฺชามยมสฺมุโภ’’ติอาทีสุ อสฺมทตฺเถ อาคโต[Pg.386]. ‘‘มยํ นิสฺสาย เหมาย, ชาตา มนฺโทสิสูปคา’’ติ เอตฺถ ปญฺญตฺติยํ. ‘‘มโนมยา ปีติภกฺขา สยํปภา’’ติอาทีสุ นิพฺพตฺติอตฺเถ. พาหิเรน ปจฺจเยน วินา มนสาว นิพฺพตฺตาติ มโนมยา. ‘‘ยํนูนาหํ สพฺพมตฺติกามยํ กุฏิกํ กเรยฺย’’นฺติอาทีสุ วิการตฺเถ. ‘‘ทานมยํ สีลมย’’นฺติอาทีสุ ปทปูรณมตฺเต. ‘‘ปีฐํ เต โสวณฺณมยํ อุฬาร’’นฺติ เอตฺถ วิการตฺเถ ปทปูรณมตฺเต วา ทฏฺฐพฺโพ. ยทา หิ สุวณฺณเมว โสวณฺณนฺติ อยมตฺโถ, ตทา สุวณฺณสฺส วิกาโร โสวณฺณมยนฺติ วิการตฺเถ มยสทฺโท ทฏฺฐพฺโพ. นิพฺพตฺติอตฺโถติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติ. ยทา ปน สุวณฺเณน นิพฺพตฺตํ โสวณฺณนฺติ อยมตฺโถ, ตทา โสวณฺณเมว โสวณฺณมยนฺติ ปทปูรณมตฺเต มยสทฺโท ทฏฺฐพฺโพ.

Và ở đây, sự trích dẫn ý nghĩa của các từ ‘mayaṃ, me, vo, no’ được nói đến – còn về từ ‘te’ thì đã được nói rồi. Bởi vì các vị Chú giải sư nói rằng: ‘Từ mayā (được dùng) ở vị trí của từ mayaṃ, và từ mayaṃ (được dùng) ở vị trí của từ mayā,’ do đó chúng tôi cũng nói như vậy. Từ ‘mayaṃ’ xuất hiện với ý nghĩa là ‘chúng tôi’ trong các câu như: ‘anuññātapaṭiññātā, tevijjāmayamasmubho’ (chúng tôi cả hai là người được chấp thuận, được thừa nhận, là bậc tam minh). Ở đây, trong câu: ‘Mayaṃ nissāya hemāya, jātā mandosisūpagā’ (Nương vào Hemā tên là Mayā, các vị đã sanh ra, đã đến gần sự chậm lụt), (từ mayaṃ) có nghĩa là danh xưng. Trong các câu như: ‘Manomayā pītibhakkhā sayaṃpabhā’ (Do ý tạo ra, nuôi sống bằng hỷ, tự thân phát quang), (từ mayaṃ) có nghĩa là ‘được tạo thành.’ ‘Manomayā’ có nghĩa là được tạo thành chỉ do ý, không có nhân duyên bên ngoài. Trong các câu như: ‘Yaṃnūnāhaṃ sabbamattikāmayaṃ kuṭikaṃ kareyyaṃ’ (Hay là ta nên làm một cái am hoàn toàn bằng đất sét), (từ mayaṃ) có nghĩa là ‘biến thể (của vật liệu).’ Trong các câu như: ‘Dānamayaṃ sīlamayaṃ’ (việc bố thí, việc giữ giới), (từ mayaṃ) chỉ có nghĩa là từ đệm. Trong câu: ‘Pīṭhaṃ te sovaṇṇamayaṃ uḷāraṃ’ (Ghế ngồi cao quý bằng vàng của ngài), ở đây nên được hiểu là có nghĩa ‘biến thể’ hoặc chỉ là ‘từ đệm.’ Khi ý nghĩa là ‘chính vàng là sovaṇṇa (vật bằng vàng),’ thì từ ‘mayaṃ’ trong ‘sovaṇṇamayaṃ’ nên được hiểu theo nghĩa ‘biến thể,’ (nghĩa là) biến thể của vàng. Cũng có thể nói là có nghĩa ‘được tạo thành.’ Nhưng khi ý nghĩa là ‘sovaṇṇa là vật được làm bằng vàng,’ thì từ ‘mayaṃ’ trong ‘sovaṇṇamayaṃ’ nên được hiểu chỉ là ‘từ đệm,’ (nghĩa là) chính ‘sovaṇṇa’ là ‘sovaṇṇamayaṃ.’

เมสทฺโท ‘‘กิจฺเฉน เม อธิคตํ, หลํ ทานิ ปกาสิตุ’’นฺติอาทีสุ กรเณ อาคโต. มยาติ อตฺโถ. ‘‘ตสฺส เม ภนฺเต ภควา สํขิตฺเตน ธมฺมํ เทเสตู’’ติอาทีสุ สมฺปทาเน, มยฺหนฺติ อตฺโถติ วทนฺติ. ‘‘ปุพฺเพว เม ภิกฺขเว สมฺโพธา อนภิสมฺพุทฺธสฺส โพธิสตฺตสฺเสว สโต’’ติอาทีสุ สามิอตฺเถ, มมาติ อตฺโถติ จ วทนฺติ. เอตฺเถตํ วุจฺจติ –

Từ ‘me’ xuất hiện với nghĩa công cụ cách trong các câu như: ‘kicchena me adhigataṃ, halaṃ dāni pakāsitu’ (Pháp đã được ta chứng ngộ một cách khó khăn, thôi đủ rồi, nay không nên công bố). Ý nghĩa là ‘mayā’ (bởi tôi). Trong các câu như: ‘tassa me bhante bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetū’ (Bạch ngài Thế Tôn, xin hãy thuyết pháp tóm tắt cho con), (từ me) có nghĩa là chỉ định cách, các vị nói rằng ý nghĩa là ‘mayhaṃ’ (cho tôi). Trong các câu như: ‘pubbeva me bhikkhave sambodhā anabhisambuddhassa bodhisattasseva sato’ (Này các Tỳ khưu, trước khi giác ngộ của ta, khi chưa chứng ngộ, khi còn là Bồ-tát), (từ me) có nghĩa là sở thuộc cách, và các vị nói rằng ý nghĩa là ‘mama’ (của tôi). Về điều này, có lời được nói như sau –

กรเณ สมฺปทาเน จ, สามิอตฺเถ จ อาคโต;

เมสทฺโท อิติ วิญฺเญยฺโย, วิญฺญุนา นยทสฺสินา.

Từ ‘me’ đã xuất hiện trong công cụ cách, và trong chỉ định cách, và trong sở thuộc cách; người trí thấy được phương pháp, nên hiểu biết như vậy.

เอตฺถ [Pg.387] ปน ฐตฺวา อฏฺฐกถาจริเยหิ กเต เต เมสทฺทานมตฺถวิวรเณ วินิจฺฉยํ พฺรูม เตสมธิปฺปายปฺปกาสนวเสน โสตูนํ สํสยสมุคฺฆาฏนตฺถํ. ตถา หิ อฏฺฐกถาจริยา เตเมสทฺทานํ สมฺปทานตฺถวเสน ‘‘ตุยฺหํ มยฺห’’นฺติ อตฺถํ สํวณฺเณสุํ, สามิอตฺถวเสน ปน ‘‘ตว มมา’’ติ. เอวํ ยฺวายํ เตหิ อสงฺกรโต นิยโม ทสฺสิโต, โส สาฏฺฐกเถ เตปิฏเก พุทฺธวจเน กุโต ลพฺภา. ตถา หิ เตเมสทฺทตฺถวาจกา ตุยฺหํ มยฺหํสทฺทา ตว มมสทฺทา จ สมฺปทานสามิอตฺเถสุ อนิยมโต ปวตฺตนฺติ.

Tuy nhiên, đứng ở đây, chúng tôi nói lên sự quyết đoán về lời giải thích ý nghĩa của các từ ‘te, me’ đã được các vị Chú giải sư thực hiện, theo cách làm sáng tỏ ý định của các vị ấy, nhằm mục đích loại bỏ sự nghi ngờ của người nghe. Thật vậy, các vị Chú giải sư đã giải thích ý nghĩa của các từ ‘te, me’ là ‘tuyhaṃ, mayhaṃ’ theo nghĩa chỉ định cách, và là ‘tava, mama’ theo nghĩa sở thuộc cách. Như vậy, quy tắc không pha trộn này đã được các vị ấy chỉ ra, quy tắc ấy có thể được tìm thấy ở đâu trong lời dạy của Đức Phật, tức Tam Tạng cùng với Chú giải? Thật vậy, các từ ‘tuyhaṃ, mayhaṃ’ và các từ ‘tava, mama,’ là những từ biểu thị ý nghĩa của ‘te, me,’ chúng được sử dụng một cách không quy định trong các nghĩa chỉ định cách và sở thuộc cách.

ตตฺริเม ปโยคา – อิทํ ตุยฺหํ ททามิ. ตุยฺหํ วิกปฺเปมิ. ตุยฺหํ มํเสน เมเทน, มตฺถเกน จ พฺราหฺมณ, อาหุตึ ปคฺคเหสฺสามิ. เอส หิ ตุยฺหํ ปิตา นรสีโห. ตุยฺหํ ปน มาตา กหนฺติ. มยฺหเมว ทานํ ทาตพฺพํ, น อญฺเญสํ, มยฺหเมว สาวกานํ ทานํ ทาตพฺพํ, น อญฺเญสํ. น มยฺหํ ภริยา เอสา. อสฺสโม สุกโต มยฺหํ. สพฺพญฺญุตํ ปิยํ มยฺหํ. ตาต มยฺหํ มาตุ มุขํ อญฺญาทิสํ, ตุมฺหากํ อญฺญาทิสํ. มยฺหํ สามิโก อิทานิ มริสฺสติ. ตว ทียเต, ตว สิลาฆเต, มม สิลาฆเต, ปพฺพชฺชา มม รุจฺจติ. ตว ปุตฺโต. อุโภ มาตาปิตา มมาติ เอวํ อนิยมโต ปวตฺตนฺติ.

Đây là những cách sử dụng trong đó: ‘idaṃ tuyhaṃ dadāmi’ (tôi cho bạn cái này). ‘Tuyhaṃ vikappemi’ (tôi xả cho bạn). ‘Tuyhaṃ maṃsena medena, matthakena ca brāhmaṇa, āhutiṃ paggahessāmi’ (Này Bà-la-môn, tôi sẽ dâng cúng bằng thịt, mỡ, và đầu của bạn). ‘Esa hi tuyhaṃ pitā narasīho’ (Vị này là cha của bạn, bậc nhân sư). ‘Tuyhaṃ pana mātā kahaṃ’ (Còn mẹ của bạn ở đâu?). ‘Mayhameva dānaṃ dātabbaṃ, na aññesaṃ’ (Vật thí nên được dâng cho chính tôi, không phải cho người khác). ‘mayhameva sāvakānaṃ dānaṃ dātabbaṃ, na aññesaṃ’ (Vật thí nên được dâng cho các đệ tử của chính tôi, không phải cho người khác). ‘Na mayhaṃ bhariyā esā’ (Đây không phải là vợ của tôi). ‘Assamo sukato mayhaṃ’ (Am thất của tôi được làm rất khéo). ‘Sabbaññutaṃ piyaṃ mayhaṃ’ (Sự toàn tri là điều yêu thích của tôi). ‘Tāta mayhaṃ mātu mukhaṃ aññādisaṃ, tumhākaṃ aññādisaṃ’ (Này con, khuôn mặt của mẹ ta khác, của các con lại khác). ‘Mayhaṃ sāmiko idāni marissati’ (Chồng của tôi bây giờ sẽ chết). ‘Tava dīyate’ (Nó được cho bạn). ‘tava silāghate’ (người ta tán thán bạn). ‘mama silāghate’ (người ta tán thán tôi). ‘pabbajjā mama ruccati’ (việc xuất gia làm tôi hài lòng). ‘Tava putto’ (con trai của bạn). ‘Ubho mātāpitā mama’ (cả hai là cha mẹ của tôi). Như vậy, chúng được sử dụng một cách không quy định.

จูฬนิรุตฺติยญฺหิ ยมกมหาเถเรน จตุตฺถีฉฏฺฐีนํ อนญฺญรูปตฺตํ วุตฺตํ ‘‘จตุตฺถีฉฏฺฐีนํ สพฺพตฺถ อนญฺญํ, ตติยาปญฺจมีนํ พหุวจนญฺจา’’ติ[Pg.388]. ยทิ เอวํ อฏฺฐกถาจริยา ‘‘นโม เต ปุริสาชญฺญ. นโม เต พุทฺธ วีรตฺถู’ติอาทีสุ ตุยฺหํสทฺทสฺส วเสน สมฺปทาเน, ตุยฺหนฺติ หิ อตฺโถ. ‘กินฺเต วตํ กึ ปน พฺรหฺมจริย’นฺติอาทีสุ สามิอตฺเถ, ตวาติ หิ อตฺโถ’’ติอาทีนิ วทนฺตา ‘‘อยุตฺตํ สํวณฺณนํ สํวณฺเณสุ’’นฺติปิ, ‘‘ปสฺสิตพฺพํ น ปสฺสึสู’’ติปิ อาปชฺชนฺตีติ? ยุตฺตํเยว เต สํวณฺณยึสุ, ปสฺสิตพฺพญฺจ ปสฺสึสุ. ตถา หิ เต ‘‘สทฺทสตฺถมฺปิ เอกเทสโต สาสนานุกูลํ โหตี’’ติ ปเรสมนุกมฺปาย สทฺทสตฺถโต นยํ คเหตฺวา สมฺปทานตฺถวเสน เต เมสทฺทานํ ‘‘ตุยฺหํ มยฺห’’นฺติ อตฺถํ สํวณฺณยึสุ, สามิอตฺถวเสน ปน ‘‘ตว มมา’’ติ. สทฺทสตฺเถ หิ จตุตฺถีฉฏฺฐีรูปานิ สพฺพถา วิสทิสานิ, สาสเน ปน สทิสานิ. ตสฺมา สาสเน สามญฺเญน ปวตฺตานิ จตุตฺถีฉฏฺฐีรูปานิ สทฺทสตฺเถ วิเสเสน ปวตฺเตหิ จตุตฺถีฉฏฺฐีรูเปหิ สมานคติกานิ กตฺวา ปเรสมนุกมฺปาย สมฺปทานตฺเถ ตุยฺหํ มยฺหํสทฺทานํ ปวตฺตินิยโม, สามิอตฺเถ จ ตว มมสทฺทานํ ปวตฺตินิยโม ทสฺสิโต. ยสฺมา ปน ปเรสมนุกมฺปาย อยํ นิยโม, ตสฺมา กรุณาเยวายํปราโธ, น อฏฺฐกถาจริยานํ. ตาย เอว หิ เตหิ เอวํ สํวณฺณนา กตาติ.

Thật vậy, trong tác phẩm Cūḷanirutti, ngài Đại Trưởng lão Yamaka đã nói về sự không khác biệt về hình thức của chỉ định cách và sở thuộc cách rằng: ‘Chỉ định cách và sở thuộc cách ở mọi nơi là không khác nhau, và công cụ cách và xuất xứ cách ở số nhiều cũng vậy.’ Nếu vậy, phải chăng các vị Chú giải sư, khi nói những điều như: ‘Trong các câu như “namo te purisājañña. Namo te buddha vīratthū” (đảnh lễ ngài, bậc nhân ngưu. Đảnh lễ ngài, xin Đức Phật hãy hùng mạnh), (từ te) ở chỉ định cách, theo cách dùng của từ tuyhaṃ, vì ý nghĩa là tuyhaṃ (cho ngài). Trong các câu như “Kinte vataṃ kiṃ pana brahmacariyaṃ” (Giới của ngài là gì, phạm hạnh của ngài là gì?), (từ te) ở sở thuộc cách, vì ý nghĩa là tava (của ngài),’ đã giải thích một sự giải thích không hợp lý, và đã không thấy điều cần phải thấy? (Không phải vậy), các vị ấy đã giải thích một cách hợp lý, và đã thấy điều cần phải thấy. Thật vậy, các vị ấy, với lòng bi mẫn đối với người khác, (nghĩ rằng) ‘ngữ pháp học cũng có phần phù hợp với giáo pháp,’ đã lấy phương pháp từ ngữ pháp học và giải thích ý nghĩa của các từ ‘te, me’ là ‘tuyhaṃ, mayhaṃ’ theo nghĩa chỉ định cách, và là ‘tava, mama’ theo nghĩa sở thuộc cách. Bởi vì trong ngữ pháp học, các hình thức của chỉ định cách và sở thuộc cách hoàn toàn khác nhau, nhưng trong giáo pháp thì chúng lại giống nhau. Do đó, các vị ấy, với lòng bi mẫn đối với người khác, đã làm cho các hình thức của chỉ định cách và sở thuộc cách được sử dụng chung trong giáo pháp có cùng một đường lối với các hình thức của chỉ định cách và sở thuộc cách được sử dụng riêng biệt trong ngữ pháp học, và đã chỉ ra quy tắc sử dụng của các từ ‘tuyhaṃ, mayhaṃ’ trong nghĩa chỉ định cách, và của các từ ‘tava, mama’ trong nghĩa sở thuộc cách. Tuy nhiên, bởi vì quy tắc này (được đặt ra) vì lòng bi mẫn đối với người khác, do đó, đây chính là lỗi của lòng bi mẫn, chứ không phải của các vị Chú giải sư. Chính vì lòng bi mẫn ấy mà các vị ấy đã thực hiện sự giải thích như vậy.

เกจิ ปเนตฺถ เอวํ วเทยฺยุํ – นนุ จ โภ อฏฺฐกถาจริเยหิ สทฺทนยํ นิสฺสาย เต เมสทฺทานํ สามิอตฺเถ วตฺตมานานํ ‘‘ตว มมา’’ติ อตฺถวจเนน ‘‘ตุยฺหํ มํเสน เมเทน, น มยฺหํ ภริยา เอสา’’ติอาทีสุ สามิวิสเยสุ วิภตฺติวิปลฺลาสนโย ทสฺสิโตติ สกฺกา วตฺตุํ, ตถา สทฺทนยญฺเญว นิสฺสาย เต เมสทฺทานํ สมฺปทานตฺเถ วตฺตมานานํ [Pg.389] ‘‘ตุยฺหํ มยฺห’’นฺติ อตฺถวจเนน ‘‘ภตฺตํ ตว น รุจฺจติ. ปพฺพชฺชา มม รุจฺจตี’’ติอาทีสุปิ สมฺปทานวิสเยสุ วิภตฺติวิปลฺลาสนโย ทสฺสิโตติ สกฺกา วตฺตุนฺติ? น สกฺกา, คาถาสุ วิย จุณฺณิยปทฏฺฐาเนปิ ตุยฺหํ มยฺหํ ตว มมสทฺทานํ อนิยเมน ทฺวีสุ อตฺเถสุ ปวตฺตนโต. น หิ อีทิเส ฐาเน คาถายํ วา จุณฺณิยปทฏฺฐาเน วา วิภตฺติวิปลฺลาโส อิจฺฉิตพฺโพ. ‘‘ตสฺส รชฺชสฺสหํ ภีโต. กึ นุ โข อหํ ตสฺส สุขสฺส ภายามี’’ติอาทีสุเยว ปน ฐาเนสุ อิจฺฉิตพฺโพ.

Ở đây, một số người có thể nói như vầy: – Thưa ngài, há không phải có thể nói rằng, các vị sớ giải sư, do nương vào phương pháp văn phạm, đối với các từ ‘te’ và ‘me’ đang hiện hành trong ý nghĩa sở hữu, bằng cách giải thích ý nghĩa là ‘tava’ và ‘mama’, đã chỉ ra phương pháp chuyển đổi biến cách trong các trường hợp sở hữu như trong câu “bằng thịt và mỡ của ngươi”, “đây không phải là vợ của ta”, v.v...; tương tự, cũng do nương vào chính phương pháp văn phạm ấy, đối với các từ ‘te’ và ‘me’ đang hiện hành trong ý nghĩa chỉ định cách, bằng cách giải thích ý nghĩa là ‘tuyhaṃ’ và ‘mayhaṃ’, cũng đã chỉ ra phương pháp chuyển đổi biến cách trong các trường hợp chỉ định cách như trong câu “cơm không làm ngươi thích ý”, “sự xuất gia làm ta thích ý”, v.v... hay sao? – Không thể nói như vậy, vì trong các đoạn văn xuôi cũng như trong các câu kệ, các từ ‘tuyhaṃ’, ‘mayhaṃ’, ‘tava’, ‘mama’ được sử dụng không theo quy tắc cố định trong cả hai ý nghĩa. Thật vậy, ở những nơi như thế, dù là trong kệ hay trong đoạn văn xuôi, sự chuyển đổi biến cách là điều không được mong muốn. Tuy nhiên, sự chuyển đổi biến cách chỉ được mong muốn ở những nơi như: “Ta sợ hãi vương quốc ấy”, “Tại sao ta lại sợ hãi hạnh phúc ấy?”.

ยทิ สทฺทนยํ นิสฺสาย ‘‘ตุยฺหํ มํเสน เมเทนา’’ติอาทีสุ วิภตฺติวิปลฺลาโส อิจฺฉิตพฺโพ สิยา, ‘‘พฺราหฺมณสฺส ปิยปุตฺตทานํ อทาสิ. พฺราหฺมณสฺส ปิตา อทาสี’’ติอาทีสุปิ สทฺทนยํ นิสฺสาย ‘‘พฺราหฺมณายา’’ติอาทินา วิภตฺติวิปลฺลาสตฺโถ วจนีโย สิยา จตุตฺถีฉฏฺฐีรูปานํ สตฺเถ วิสุํ วจนโต. เอวญฺจ สติ โก โทโสติ เจ? อตฺเถว โทโส, ยสฺมา ทานโยเค วา นโมโยเค วา อายาเทสสหิตานิ จตุตฺถีฉฏฺฐีรูปานิ สาฏฺฐกเถ เตปิฏเก พุทฺธวจเน นุปลพฺภนฺติ, ตสฺมา ‘‘พฺราหฺมณายา’’ติอาทินา วิภตฺติวิปลฺลาสตฺถวจเน อยํ โทโส ยทิทํ อวิชฺชมานคฺคหณํ. ยสฺมา ปน อีทิเสสุ ฐาเนสุ วิภตฺติวิปลฺลาสกรณํ สาวชฺชํ, ตสฺมา ‘‘ตุยฺหํ มํเสน เมเทนา’’ติอาทีสุปิ วิภตฺติวิปลฺลาโส น อิจฺฉิตพฺโพ.

Nếu do nương vào phương pháp văn phạm mà sự chuyển đổi biến cách được cho là cần thiết trong các câu như “bằng thịt và mỡ của ngươi”, thì trong các câu như “đã dâng tặng người con trai yêu quý cho vị Bà-la-môn”, “người cha đã cho vị Bà-la-môn”, cũng phải nương vào phương pháp văn phạm mà nói rằng ý nghĩa chuyển đổi biến cách là do các từ như ‘brāhmaṇāya’, bởi vì các dạng thức của chỉ định cách và sở hữu cách được dạy riêng biệt trong các luận điển. Nếu hỏi rằng: “Như vậy thì có lỗi gì?”, (trả lời là:) có lỗi ngay trong chính ý nghĩa. Bởi vì trong lời Phật dạy trong Tam Tạng cùng với sớ giải, các dạng thức của chỉ định cách và sở hữu cách đi kèm với sự thay thế ‘āya’ trong trường hợp liên quan đến sự bố thí (dāna) hoặc sự đảnh lễ (namo) đều không được tìm thấy. Do đó, trong việc nói lên ý nghĩa chuyển đổi biến cách bằng các từ như ‘brāhmaṇāya’, có lỗi này, đó là việc chấp thủ điều không tồn tại. Vì việc thực hiện chuyển đổi biến cách ở những nơi như vậy là có lỗi, cho nên trong các câu như “bằng thịt và mỡ của ngươi”, sự chuyển đổi biến cách cũng không được mong muốn.

จตุตฺถีฉฏฺฐีรูปานิ หิ อนญฺญานิ ทิสฺสนฺติ ‘‘ปุริสสฺส อทาสิ, ปุริสสฺส ธนํ พฺราหฺมณานํ อทาสิ, พฺราหฺมณานํ สนฺตก’’นฺติ. ตถา หิ ปาวจเน ส นํสทฺทา สมฺปทานสามิอตฺเถสุ สามญฺเญน [Pg.390] ปวตฺตนฺติ, ตปฺปวตฺติ ‘‘อคฺคสฺส ทาตา เมธาวี’’ติอาทีหิ ปโยเคหิ ทีเปตพฺพา. ‘‘อคฺคสฺส ทาตา เมธาวี’’ติ เอตฺถ หิ ‘‘อคฺคสฺสา’’ติ อยํ สทฺโท ยทา กฺริยาปฏิคฺคหณํ ปฏิจฺจ สมฺปทานตฺเถ ปวตฺตติ, ตทา ‘‘อคฺคสฺส รตนตฺตยสฺส ทาตา’’ติ อตฺถวเสน ปวตฺตติ. ยทา ปน กฺริยํ ปฏิจฺจ กมฺมภูเต สามิอตฺเถ ปวตฺตติ, ตทา ‘‘อคฺคสฺส เทยฺยธมฺมสฺส ทาตา’’ติ อตฺถวเสน ปวตฺตติ. เอวํ สพฺพถาปิ วิปลฺลาโส ตุมฺหากํ สรณํ น โหตีติ. ตถา สทฺทนยํ นิสฺสาย ‘‘สมฺปทานวจน’’นฺติ ตุมฺเหหิ ทฬฺหํ คหิตสฺส มยฺหํสทฺทสฺส สามิอตฺถวเสน ปณฺณตฺติยํ ทสฺสนโต วิภตฺติวิปลฺลาโส ตุมฺหากํ สรณํ น โหเตว. ตถา หิ –

Thật vậy, các dạng thức của chỉ định cách và sở hữu cách được thấy là không khác nhau, như trong các câu: “đã cho người đàn ông”, “đã cho của cải của người đàn ông đến các vị Bà-la-môn”, “thuộc về các vị Bà-la-môn”. Quả vậy, trong giáo pháp, các từ có vĩ ngữ ‘sa’ và ‘naṃ’ thường được dùng chung cho cả ý nghĩa chỉ định và sở hữu. Sự vận hành của chúng cần được làm sáng tỏ qua các cách dùng như: “người trí là người dâng cúng vật tối thượng”. Ở đây, khi từ ‘aggassa’, tùy thuộc vào sự tiếp nhận hành động, được dùng theo nghĩa chỉ định cách, thì nó được dùng theo nghĩa là “người dâng cúng đến vật tối thượng là Tam Bảo”. Còn khi, tùy thuộc vào hành động, nó được dùng theo nghĩa sở hữu cách của đối tượng, thì nó được dùng theo nghĩa là “người dâng cúng vật phẩm tối thượng”. Như vậy, về mọi mặt, sự chuyển đổi (biến cách) không phải là nơi nương tựa cho các vị. Tương tự, do nương vào phương pháp văn phạm, từ ‘mayhaṃ’ mà các vị quả quyết là “từ chỉ định cách” lại được thấy trong một danh xưng với ý nghĩa sở hữu, nên sự chuyển đổi biến cách chắc chắn không phải là nơi nương tựa cho các vị. Cụ thể là:

‘‘สกุโณ มยฺหโก นาม, คิริสานุทรีจโร;

ปกฺกํ ปิปฺผลิมารุยฺห, ‘มยฺหํ มยฺห’นฺติ กนฺทตี’’ติ

“Con chim tên Mayhaka, sống trong hang núi khe sâu; đậu trên cây sung quả chín, kêu lên rằng ‘của ta, của ta’.”

เอตฺถ มยฺหโกติ เอกาย สกุณชาติยา นามํ. โส หิ โลลุปฺปจาริตาย ‘‘อิทมฺปิ มยฺหํ, อิทมฺปิ มยฺห’’นฺติ กายติ รวตีติ มยฺหโกติ วุจฺจติ มยฺหสทฺทูปปทสฺส เก เร เค สทฺเทติ ธาตุสฺส วเสน.

Ở đây, ‘mayhako’ là tên của một loài chim. Do tập tính tham lam, nó kêu hoặc hót rằng “cái này cũng của ta, cái này cũng của ta”, nên được gọi là ‘mayhako’, dựa theo ngữ căn ‘ke/re/ge’ có nghĩa là ‘tạo ra âm thanh’ với tiếp đầu ngữ là từ ‘mayha’.

อตฺรายํ ปทโสธนา – ยทิ ตุยฺหํ มยฺหํสทฺทา ธุวํ สมฺปทานตฺเถ, ตว มมสทฺทา จ สามิอตฺเถ ภเวยฺยุํ, เอวํ สนฺเต โลกโวหารกุสเลน สพฺพญฺญุนา ตสฺส สกุณสฺส ‘‘มยฺหโก’’ติ ปณฺณตฺติ น วตฺตพฺพา สิยา อนนฺโตคธสมฺปทานตฺถตฺตา, อนฺโตคธสามฺยตฺถตฺตา ปน ‘‘มมโก’’ อิจฺเจว ปญฺญตฺติ วตฺตพฺพา สิยา. เอตฺถปิ ‘‘มยฺหโก’’ติ อิทํ วิภตฺติวิปลฺลาสวเสน วุตฺตนฺติ เจ? น, ปณฺณตฺติวิสเย วิภตฺติวิปริณามสฺส อฏฺฐานตฺตา อนวกาสตฺตา.

Ở đây, sự phân tích từ ngữ là như vầy: nếu các từ ‘tuyhaṃ’ và ‘mayhaṃ’ luôn có nghĩa chỉ định cách, và các từ ‘tava’ và ‘mama’ luôn có nghĩa sở hữu cách, thì trong trường hợp đó, bậc Toàn Tri, là người thông thạo các quy ước thế gian, đã không nên đặt tên cho con chim ấy là ‘mayhako’, vì nó không bao hàm ý nghĩa chỉ định cách. Thay vào đó, vì nó bao hàm ý nghĩa sở hữu cách, nên danh xưng ‘mamako’ mới đáng lẽ phải được đặt ra. Nếu nói rằng ở đây, từ ‘mayhako’ này cũng được nói theo cách chuyển đổi biến cách thì sao? – Không phải vậy, vì trong lĩnh vực danh xưng, sự thay đổi biến cách là không phù hợp, không có chỗ đứng.

อปิเจตฺถ มยฺหํสทฺโท สรูปโต วิภตฺยนฺตภาเวน ติฏฺฐติ กสทฺเทน เอกปทตฺตูปคมนโต, เอวํ สนฺเตปิ ‘‘มยฺหโก’’ติ [Pg.391] อยํ สกุณวิเสสวาจโก สทฺโท ปจฺจตฺตวจนภาเว ฐิโตเยว อีสกํ สามิอตฺถมฺปิ โชตยติ สุชมฺปติ ราชปุริสสทฺทา วิย. อิมินาปิ การเณน วิภตฺติวิปลฺลาโส ตุมฺหากํ สรณํ น โหติ. อิติ ‘‘มยฺหโก’’ติ ปณฺณตฺติยํ วตฺตมานสฺส ปทาวยวภูตสฺส มยฺหสทฺทสฺส อวิปลฺลาสวจนเลเสน ตุยฺหํ ตว มมสทฺเทสุปิ วิภตฺติวิปลฺลาโส น อิจฺฉิตพฺโพติ สิทฺธํ. ตสฺมา อฏฺฐกถาจริเยหิ สมฺปทานสามิอตฺเถสุ สามญฺเญน ปวตฺตานมฺปิ สมานานํ ตุยฺหํ มยฺหํ ตว มมสทฺทานํ สทฺทนยญฺเญว นิสฺสาย ปเรสมนุกมฺปาย วุตฺตปฺปกาโร นิยโม ทสฺสิโตติ อวคนฺตพฺพํ. อิจฺเจวํ –

Hơn nữa, ở đây từ ‘mayhaṃ’ về mặt hình thức vẫn giữ nguyên là một từ có biến cách, do đã hợp thành một từ duy nhất với hậu tố ‘ka’. Mặc dù vậy, từ ‘mayhako’ này, vốn chỉ một loài chim đặc biệt, dù ở dạng chủ cách số ít, vẫn làm sáng tỏ một chút ý nghĩa sở hữu, giống như các từ ‘sujampati’ (chồng của nàng Sujā) hay ‘rājapurisa’ (người của vua). Cũng vì lý do này, sự chuyển đổi biến cách không phải là nơi nương tựa cho các vị. Do đó, qua dấu hiệu nhỏ về cách nói không chuyển đổi của từ ‘mayhaṃ’, vốn là một thành phần của từ hiện hữu trong danh xưng ‘mayhako’, điều được xác lập là sự chuyển đổi biến cách cũng không được mong muốn đối với các từ ‘tuyhaṃ’, ‘tava’, và ‘mama’. Vì vậy, cần phải hiểu rằng các vị sớ giải sư, do lòng bi mẫn đối với người khác và nương vào chính phương pháp văn phạm, đã chỉ ra quy tắc đã nói trên cho các từ ‘tuyhaṃ’, ‘mayhaṃ’, ‘tava’, ‘mama’, mặc dù chúng thường được dùng chung cho cả ý nghĩa chỉ định và sở hữu. Như vậy:

‘‘ตุยฺหํ มยฺห’’นฺติเม สทฺเท, สมฺปทาเน ครู วทุํ;

‘‘ตว มมา’’ติ สามิมฺหิ, นยมาทาย สตฺถโต.

“Các bậc thầy đã dạy rằng, hai từ ‘tuyhaṃ’ và ‘mayhaṃ’ này dùng trong chỉ định cách; còn ‘tava’ và ‘mama’ dùng trong sở hữu cách, theo phương pháp rút ra từ các luận điển.”

เอวํ สนฺเตปิ เอเตสํ, นิยโม นตฺถิ ปาฬิยํ;

โกจิ เตสํ วิเสโส จ, ทิฏฺโฐ อมฺเหหิ ตํ สุณ.

“Dù vậy, đối với những từ này, không có quy tắc cố định trong Pāli tạng; nhưng chúng tôi đã thấy một sự khác biệt nào đó giữa chúng, hãy lắng nghe điều đó.”

สามฺยตฺถสมฺปทานตฺถา, สมฺภวนฺติ ยหึ ทุเว;

‘‘ตุยฺหํ มยฺห’’นฺติเม สทฺทา, เต ปโยคา น ทุลฺลภา.

“Ở nơi nào cả hai ý nghĩa sở hữu và chỉ định đều có thể xảy ra, thì hai từ ‘tuyhaṃ’ và ‘mayhaṃ’ này được sử dụng; những cách dùng ấy không phải là hiếm.”

‘‘ตว มมา’’ติเม สทฺทา, ปายา สามิมฺหิ วตฺตเร;

สมฺปทาเน ยหึ โหนฺติ, เต ปโยคา ปนปฺปกา.

Các từ ‘tava, mamā’ này, thường được dùng với nghĩa sở hữu chủ; khi chúng được dùng trong chỉ định cách, những cách dùng ấy lại hiếm hoi.

ตวโต มมโต ตุยฺหํ-มยฺหํสทฺทาว สาสเน;

ปาเฐ เนกสหสฺสมฺหิ, สามิอตฺเถ ปวตฺตเรติ.

Trong giáo pháp, trong nhiều ngàn bản văn, chính các từ tavato, mamato, tuyhaṃ, mayhaṃ được dùng với nghĩa sở hữu chủ.

สพฺพาปิ อิมา นีติโย ปรมสุขุมา สุทุทฺทสา วีรชาตินา สาธุกํ มนสิ กาตพฺพา.

Tất cả những quy tắc này đều vô cùng tế nhị, rất khó thấy, cần được bậc anh hùng chủng tánh tác ý một cách khéo léo.

โว โนสทฺเทสุ ปน โวสทฺโท ปจฺจตฺตอุปโยคกรณสมฺปทานสามิวจนปทปูรเณสุ ทิสฺสติ. ‘‘กจฺจิ โว [Pg.392] อนุรุทฺธา สมคฺคา สมฺโมทมานา’’ติอาทีสุ หิ ปจฺจตฺเต ทิสฺสติ. ‘‘คจฺฉถ ภิกฺขเว ปณาเมมิ โว’’ติอาทีสุ อุปโยเค. ‘‘น โว มม สนฺติเก วตฺถพฺพ’’นฺติอาทีสุ กรเณ. ‘‘วนปตฺถปริยายํ โว ภิกฺขเว เทเสสฺสามี’’ติอาทีสุ สมฺปทาเน. ‘‘สพฺเพสํ โว สาริปุตฺตา สุภาสิต’’นฺติอาทีสุ สามิวจเน. ‘‘เย หิ โวอริยา ปริสุทฺธา กายกมฺมนฺตา’’ติอาทีสุ ปทปูรณมตฺเต. เอตฺเถตํ วุจฺจติ –

Còn trong các từ ‘vo’ và ‘no’, từ ‘vo’ được thấy trong các nghĩa: chủ cách, đối cách, sử dụng cách, chỉ định cách, sở hữu cách, và từ đệm. Thật vậy, trong câu ‘Này các Anuruddha, các ông có hòa hợp, hoan hỷ với nhau không?’ v.v..., nó được thấy ở chủ cách. Trong câu ‘Này các Tỳ khưu, hãy đi, ta cho các ông đi’ v.v..., ở đối cách. Trong câu ‘Các ông không nên sống gần ta’ v.v..., ở sử dụng cách. Trong câu ‘Này các Tỳ khưu, ta sẽ thuyết bài kinh Rừng Rậm cho các ông’ v.v..., ở chỉ định cách. Trong câu ‘Này Sāriputta, lời nói của tất cả các ông đều là lời khéo nói’ v.v..., ở sở hữu cách. Trong câu ‘Vì những nghiệp thân trong sạch của các bậc Thánh...’ v.v..., chỉ là từ đệm. Về điều này, có lời nói rằng –

‘‘ปจฺจตฺเต อุปโยเค จ, กรเณ สมฺปทานิเย;

สามิสฺส วจเน เจว, ตเถว ปทปูรเณ;

อิเมสุ ฉสุ ฐาเนสุ, โวสทฺโท สมฺปวตฺตติ’’.

Trong chủ cách và đối cách, trong sử dụng cách, trong chỉ định cách; và trong sở hữu cách, cũng như trong từ đệm; trong sáu trường hợp này, từ ‘vo’ được sử dụng.

โนสทฺโท ปจฺจตฺโตปโยคกรณสมฺปทานสามิวจนาวธารณนุสทฺทตฺเถสุ ปฏิเสเธ นิปาตมตฺเต จ วตฺตติ. อยญฺหิ ‘‘คามํ โน คจฺเฉยฺยามา’’ติ เอตฺถ ปจฺจตฺเต ทิสฺสติ. ‘‘มา โน อชฺช วิกนฺตึสุ, รญฺโญ สูทา มหานเส’’ติอาทีสุ อุปโยเค. ‘‘น โน วิวาโห นาเคหิ, กตปุพฺโพ กุทาจน’’นฺติอาทีสุ กรเณ. ‘‘สํวิภเชถ โน รชฺเชนา’’ติอาทีสุ สมฺปทาเน. ‘‘สตฺถา โน ภควา อนุปฺปตฺโต’’ติอาทีสุ สามิวจเน. ‘‘น โน สมํ อตฺถิ ตถาคเตนา’’ติ เอตฺถ อวธารเณ. ‘‘อภิชานาสิ โน ตฺวํ มหาราชา’’ติอาทีสุ นุสทฺทตฺเถ, ปุจฺฉายนฺติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติ. ‘‘สุภาสิตญฺเญว ภาเสยฺย, โน จ ทุพฺภาสิตํ ภเณ’’ติอาทีสุ ปฏิเสเธ. ‘‘น โน สภายํ น กโรนฺติ กิญฺจี’’ติอาทีสุ นิปาตมตฺเต. เอตฺเถตํ วุจฺจติ –

Từ ‘no’ được dùng trong các nghĩa: chủ cách, đối cách, sử dụng cách, chỉ định cách, sở hữu cách, nhấn mạnh, ý nghĩa của từ ‘nu’, phủ định, và chỉ là một tiểu từ. Thật vậy, trong câu ‘Chúng ta hãy đi đến làng’, nó được thấy ở chủ cách. Trong câu ‘Mong rằng hôm nay các đầu bếp trong nhà bếp của vua đừng bán chúng tôi’ v.v..., ở đối cách. Trong câu ‘Việc kết hôn với loài rồng chưa từng được thực hiện bởi chúng tôi bao giờ’ v.v..., ở sử dụng cách. Trong câu ‘Hãy chia sẻ vương quốc cho chúng tôi’ v.v..., ở chỉ định cách. Trong câu ‘Đức Thế Tôn, bậc Đạo sư của chúng tôi, đã đến’ v.v..., ở sở hữu cách. Trong câu ‘Không có ai bằng được với Như Lai’, ở nghĩa nhấn mạnh. Trong câu ‘Tâu Đại vương, ngài có biết chăng?’ v.v..., ở ý nghĩa của từ ‘nu’, cũng có thể nói là trong ý nghĩa câu hỏi. Trong câu ‘Chỉ nên nói lời khéo nói, không nên nói lời ác nói’ v.v..., ở nghĩa phủ định. Trong câu ‘Họ không làm gì trong hội chúng’ v.v..., chỉ là một tiểu từ. Về điều này, có lời nói rằng –

ปจฺจตฺเต [Pg.393] จุปโยเค จ, กรเณ สมฺปทานิเย;

สามฺยาวธารเณ เจว, นุสทฺทตฺเถ นิวารเณ;

ตถา นิปาตมตฺตมฺหิ, โนสทฺโท สมฺปวตฺตติ.

Trong chủ cách và đối cách, trong sử dụng cách, trong chỉ định cách; và trong sở hữu cách, nhấn mạnh, trong ý nghĩa của từ ‘nu’, trong sự ngăn cấm; cũng như chỉ là một tiểu từ, từ ‘no’ được sử dụng.

อิทานิ สพฺพนามานํ ยถารหํ สํขิตฺเตน มิสฺสกปทมาลา วุจฺจเต –

Bây giờ, bảng biến cách từ hỗn hợp của các đại từ sẽ được nói một cách ngắn gọn, tùy theo sự thích hợp –

โย โส, เย เต. ยํ ตํ, เย เต. เยน เตน. เสสํ วิตฺถาเรตพฺพํ. ยา สา, ยา ตา. ยํ ตํ, ยา ตา. ยาย ตาย. เสสํ วิตฺถาเรตพฺพํ. ยํ ตํ, ยานิ ตานิ. เสสํ วิตฺถาเรตพฺพํ. อิมินา นเยน ลิงฺคตฺตยโยชนา กาตพฺพา.

Yo so, ye te. Yaṃ taṃ, ye te. Yena tena. Phần còn lại nên được triển khai. Yā sā, yā tā. Yaṃ taṃ, yā tā. Yāya tāya. Phần còn lại nên được triển khai. Yaṃ taṃ, yāni tāni. Phần còn lại nên được triển khai. Theo phương pháp này, việc áp dụng cho ba tánh cần được thực hiện.

‘‘เอโส โส, เอเต เต. อยํ โส, อิเม เต. โส อยํ เต อิเม’’ติอาทินา ยถาปโยคํ ปทมาลา โยเชตพฺพา. ตถา หิ ‘‘โย โส ภควา สยมฺภู อนาจริยโก. เอเต เต ภิกฺขเว อุโภ อนฺเต อนุปคมฺม มชฺฌิมา ปฏิปทา ตถาคเตน อภิสมฺพุทฺธา. อยํ โส สารถิ เอตี’’ติ เอวมาทโย วิจิตฺตปฺปโยคา ทิสฺสนฺติ. อิติ สพฺพนามิกปทานํ มิสฺสกปทมาลา โยเชตพฺพา.

Bảng biến cách cần được kết hợp tùy theo cách dùng, bằng các từ như: ‘Eso so, ete te. Ayaṃ so, ime te. So ayaṃ te ime’ v.v... Thật vậy, có thể thấy nhiều cách dùng khác nhau như sau: ‘Đức Thế Tôn ấy, là bậc tự thành, không thầy chỉ dạy.’ ‘Này các Tỳ khưu, đây là con đường trung đạo, không đi đến hai cực đoan ấy, đã được Như Lai chứng ngộ.’ ‘Người đánh xe ấy đang đến đây.’ Do đó, bảng biến cách từ hỗn hợp của các đại từ cần được kết hợp.

มยา สพฺพตฺถสิทฺธสฺส, สาสเน สพฺพทสฺสิโน;

สพฺพตฺถ สาสเน สุฏฺฐุ, โกสลฺลตฺถาย โสตุนํ.

Bởi tôi, vì sự thiện xảo của người nghe trong toàn bộ giáo pháp, trong giáo pháp của bậc Toàn Giác, bậc thành tựu trong tất cả mọi phương diện.

อสพฺพนามนาเมหิ, สพฺพนามปเทหิ เว;

สห สพฺพานิ วุตฺตานิ, สพฺพนามานิ ปนฺติโต.

Tất cả các đại từ đã được trình bày theo thứ tự, cùng với các danh từ không phải đại từ và các từ đại từ.

เอเตสุ กตโยคานํ, สุขุมตฺถวิชานนํ;

อกิจฺฉปฏิเวเธน, ภวิสฺสติ น สํสโย.

Đối với những người đã thực hành trong các lĩnh vực này, việc liễu tri các ý nghĩa vi tế sẽ đến một cách không khó khăn, không còn nghi ngờ gì nữa.

อิติ นวงฺเค สาฏฺฐกเถ ปิฏกตฺตเย พฺยปฺปถคตีสุ วิญฺญูนํ

Như vậy, trong các đường lối diễn đạt trong Tam Tạng cùng với chú giải, gồm chín chi phần, dành cho các bậc hiền trí

โกสลฺลตฺถาย กเต สทฺทนีติปฺปกรเณ

vì mục đích thiện xảo, trong bộ luận Saddanīti được soạn,

สพฺพนามตํสทิสนามานํ นามิกปทมาลาวิภาโค นาม

chương có tên là Phân tích Bảng biến cách Danh từ của Đại từ và các từ tương tự Đại từ

ทฺวาทสโม ปริจฺเฉโท.

là chương thứ mười hai.

๑๓. สวินิจฺฉยสงฺขฺยานามนามิกปทมาลา

13. Bảng biến cách Danh từ của Số từ cùng với sự phân tích

อิโต [Pg.394] ปรํ ปวกฺขามิ, สงฺขฺยานามิกปนฺติโย;

ภูธาตุเชหิ รูเปหิ, อญฺเญหิ จุปโยชิตุํ.

Từ đây về sau, tôi sẽ nói về các chuỗi danh từ số từ, để áp dụng với các hình thức từ gốc ‘bhū’ và các từ khác.

ยา หิ สา เหฏฺฐา อมฺเหหิ เอก ทฺวิติ จตุอิจฺเจเตสํ สงฺขฺยาสพฺพนามานํ นามิกปทมาลา กถิตา, ตํ ฐเปตฺวา อิธ อสพฺพนามานํ ปญฺจ ฉ สตฺตาทีนํ สงฺขฺยานามานํ นามิกปทมาลา ภูธาตุมเยหิ อญฺเญหิ จ รูเปหิ โยชนตฺถํ วุจฺจเต –

Thật vậy, bảng biến cách danh từ của các đại từ số từ ‘eka, dvi, ti, catu’ đã được chúng tôi nói ở trước, hãy gác lại điều đó, ở đây bảng biến cách danh từ của các danh từ số từ không phải đại từ như ‘pañca, cha, satta’ v.v... được nói ra nhằm mục đích kết hợp với các hình thức từ gốc ‘bhū’ và các hình thức khác –

ปญฺจ, ปญฺจหิ, ปญฺจภิ, ปญฺจนฺนํ, ปญฺจสุ. สตฺตนฺนํ วิภตฺตีนํ วเสน เญยฺยํ. ‘‘ปญฺจ ภูตา, ปญฺจ อภิภวิตาโร, ปญฺจ ปุริสา, ปญฺจ ภูมิโย, ปญฺจ กญฺญาโย, ปญฺจ ภูตานิ, ปญฺจ จิตฺตานี’’ติอาทินา สพฺพตฺถ โยเชตพฺพํ. ฉ, ฉหิ, ฉภิ, ฉนฺนํ, ฉสุ, ฉสฺสุ อิติปิ. ‘‘ฉสฺสุ โลโก สมุปฺปนฺโน, ฉสฺสุ กฺรุพฺพติ สนฺถว’’นฺติ หิ ปาฬิ. สตฺต, สตฺตหิ, สตฺตภิ, สตฺตนฺนํ, สตฺตสุ. อฏฺฐ, อฏฺฐหิ, อฏฺฐภิ, อฏฺฐนฺนํ, อฏฺฐสุ. นว, นวหิ, นวภิ, นวนฺนํ, นวสุ. ทส, ทสหิ, ทสภิ, ทสนฺนํ, ทสสุ. เอวํ เอกาทส. ทฺวาทส, พารส. เตรส, เตทส, เตฬส. จตุทฺทส, จุทฺทส. ปญฺจทส, ปนฺนรส. โสฬส. สตฺตรส. อฏฺฐารส, อฏฺฐารสหิ, อฏฺฐารสภิ, อฏฺฐารสนฺนํ, อฏฺฐารสสุ. สพฺพเมตํ พหุวจนวเสน คเหตพฺพํ.

Pañca, pañcahi, pañcabhi, pañcannaṃ, pañcasu. Cần được hiểu theo bảy biến cách. Cần được kết hợp ở mọi nơi với các ví dụ như: ‘năm chúng sanh, năm bậc chinh phục, năm người nam, năm cõi đất, năm thiếu nữ, năm đại chủng, năm tâm’. Cha, chahi, chabhi, channaṃ, chasu, và cũng có chassu. Thật vậy, có câu Pāḷi: ‘Thế gian sanh khởi trong sáu, sự thân thiết được tạo ra trong sáu’. Satta, sattahi, sattabhi, sattannaṃ, sattasu. Aṭṭha, aṭṭhahi, aṭṭhabhi, aṭṭhannaṃ, aṭṭhasu. Nava, navahi, navabhi, navannaṃ, navasu. Dasa, dasahi, dasabhi, dasannaṃ, dasasu. Tương tự cho ekādasa. Dvādasa, bārasa. Terasa, tedasa, teḷasa. Catuddasa, cuddasa. Pañcadasa, pannarasa. Soḷasa. Sattarasa. Aṭṭhārasa, aṭṭhārasahi, aṭṭhārasabhi, aṭṭhārasannaṃ, aṭṭhārasasu. Tất cả những điều này cần được hiểu theo số nhiều.

เอกูนวีสติ, เอกูนวีสํ อิจฺจาทิปิ. เอกูนวีสาย, เอกูนวีสายํ, เอกูนวีส ภิกฺขู ติฏฺฐนฺติ, เอกูนวีสํ ภิกฺขู ปสฺสติ, เอวํ ‘‘กญฺญาโย จิตฺตานี’’ติ จ อาทินา โยเชตพฺพํ. เอกูนวีสาย ภิกฺขูหิ ธมฺโม เทสิโต, เอกูนวีสาย กญฺญาหิ กตํ, เอกูนวีสาย จิตฺเตหิ กตํ, เอกูนวีสาย ภิกฺขูนํ จีวรํ เทติ, เอกูนวีสาย กญฺญานํ ธนํ เทติ, เอกูนวีสาย จิตฺตานํ รุจฺจติ, เอกูนวีสาย ภิกฺขูหิ อเปติ[Pg.395]. เอวํ กญฺญาหิ จิตฺเตหิ. เอกูนวีสาย ภิกฺขูนํ สนฺตกํ, เอวํ กญฺญานํ จิตฺตานํ. เอกูนวีสายํ ภิกฺขูสุ ปติฏฺฐิตํ. เอวํ ‘‘กญฺญาสุ จิตฺเตสู’’ติ โยเชตพฺพํ. เอกูนวีสติ, เอกูนวีสตึ, เอกูนวีสติยา, เอกูนวีสติยํ.

Ekūnavīsati, ekūnavīsaṃ, v.v... cũng vậy. Ekūnavīsāya, ekūnavīsāyaṃ, (ví dụ) ekūnavīsa bhikkhū tiṭṭhanti (mười chín vị tỳ khưu đứng), ekūnavīsaṃ bhikkhū passati (thấy mười chín vị tỳ khưu), tương tự nên được phối hợp với các từ như ‘‘kaññāyo, cittāni’’. Ekūnavīsāya bhikkhūhi dhammo desito (pháp được thuyết bởi mười chín vị tỳ khưu), ekūnavīsāya kaññāhi kataṃ (được làm bởi mười chín thiếu nữ), ekūnavīsāya cittehi kataṃ (được làm bởi mười chín tâm), ekūnavīsāya bhikkhūnaṃ cīvaraṃ deti (dâng y đến mười chín vị tỳ khưu), ekūnavīsāya kaññānaṃ dhanaṃ deti (cho tài sản đến mười chín thiếu nữ), ekūnavīsāya cittānaṃ ruccati (làm hài lòng mười chín tâm), ekūnavīsāya bhikkhūhi apeti (đi khỏi mười chín vị tỳ khưu). Tương tự với kaññāhi, cittehi. Ekūnavīsāya bhikkhūnaṃ santakaṃ (vật sở hữu của mười chín vị tỳ khưu), tương tự với kaññānaṃ, cittānaṃ. Ekūnavīsāyaṃ bhikkhūsu patiṭṭhitaṃ (được an lập nơi mười chín vị tỳ khưu). Tương tự nên được phối hợp với ‘‘kaññāsu, cittesū’’. (Các biến cách khác là) Ekūnavīsati, ekūnavīsatiṃ, ekūnavīsatiyā, ekūnavīsatiyaṃ.

วีสติ, วีสตึ, วีสติยา, วีสติยํ. วีส, วีสํ, วีสาย, วีสายํ. ตถา เอกวีส ทฺวาวีส พาวีส เตวีส จตุวีส อิจฺจาทีสุปิ. ตึส, ตึสํ, ตึสาย, ตึสายํ. จตฺตาลีส, จตฺตาลีสํ, จตฺตาลีสาย, จตฺตาลีสายํ. จตฺตารีส อิจฺจาทิปิ. ปญฺญาส, ปญฺญาสํ, ปญฺญาสาย, ปญฺญาสายํ. ปณฺณาส, ปณฺณาสํ, ปณฺณาสาย, ปณฺณาสายํ. สฏฺฐิ, สฏฺฐึ, สฏฺฐิยา, สฏฺฐิยํ. สตฺตติ, สตฺตตึ, สตฺตติยา, สตฺตติยํ. สตฺตริ อิจฺจาทิปิ. อสีติ, อสีตึ, อสีติยา, อสีติยํ. นวุติ. นวุตึ, นวุติยา, นวุติยํ.

(Biến cách của 20 là) Vīsati, vīsatiṃ, vīsatiyā, vīsatiyaṃ. (Hoặc) Vīsa, vīsaṃ, vīsāya, vīsāyaṃ. Tương tự, cũng trong các số như ekavīsa (21), dvāvīsa (22), bāvīsa (22), tevīsa (23), catuvīsa (24), v.v... (Biến cách của 30 là) Tiṃsa, tiṃsaṃ, tiṃsāya, tiṃsāyaṃ. (Biến cách của 40 là) Cattālīsa, cattālīsaṃ, cattālīsāya, cattālīsāyaṃ. Cũng có dạng Cattārīsa, v.v... (Biến cách của 50 là) Paññāsa, paññāsaṃ, paññāsāya, paññāsāyaṃ. (Hoặc) Paṇṇāsa, paṇṇāsaṃ, paṇṇāsāya, paṇṇāsāyaṃ. (Biến cách của 60 là) Saṭṭhi, saṭṭhiṃ, saṭṭhiyā, saṭṭhiyaṃ. (Biến cách của 70 là) Sattati, sattatiṃ, sattatiyā, sattatiyaṃ. Cũng có dạng Sattari, v.v... (Biến cách của 80 là) Asīti, asītiṃ, asītiyā, asītiyaṃ. (Biến cách của 90 là) Navuti. Navutiṃ, navutiyā, navutiyaṃ.

อิตฺถญฺจ อญฺญถาปิ สงฺขฺยารูปานิ คเหตพฺพานิ. เอกูนวีเสหิ, เอกูนวีสานํ, เอกูนวีเสสุ. ‘‘ฉนฺนวุตีน’’นฺติ จ อาทินาปิ สงฺขฺยารูปานํ กตฺถจิ ทสฺสนโต เกจิ สทฺทสตฺถวิทู อูนวีสติสทฺทํ สพฺพทาปิ เอกวจนนฺตมิตฺถิลิงฺคเมว ปยุญฺชนฺติ. เกจิ ‘‘วีสติอาทโย อานวุติ เอกวจนนฺตา อิตฺถิลิงฺคา’’ติ วทนฺติ. เกจิ ปนาหุ –

Và các hình thức của số từ nên được hiểu theo cách này và cũng theo cách khác. (Ví dụ) Ekūnavīsehi, ekūnavīsānaṃ, ekūnavīsesu. Và cũng vì các hình thức của số từ được thấy ở một vài nơi, bắt đầu với ‘‘channavutīnaṃ’’, một số nhà ngữ pháp luôn sử dụng từ ūnavīsati (19) chỉ như là danh từ nữ tánh, số ít. Một số vị nói rằng: “Các số từ bắt đầu bằng vīsati (20) cho đến navuti (90) là danh từ nữ tánh, số ít.” Nhưng một số vị khác lại nói rằng –

‘‘สทฺทา สงฺขฺเยยฺยสงฺขาสุ, เอกตฺเต วีสตาทโย;

สงฺขตฺเถ ทฺวิพหุตฺตมฺหิ, ตา ตุ จานวุติตฺถิโย’’ติ.

“Các từ số bắt đầu bằng vīsati, khi dùng cho đối tượng được đếm và con số, thì ở số ít; khi ở nghĩa con số, thì ở số đôi và số nhiều; và những từ ấy cho đến navuti là nữ tánh.”

เอตฺถ ทฺวิวจนํ ฉฑฺเฑตพฺพํ พุทฺธวจเน ตทภาวโต. สพฺเพสมฺปิ จ เตสํ ยถาวุตฺตวจนํ กิญฺจิ ปาฬิปฺปเทสํ ปตฺวา ยุชฺชติ, กิญฺจิ ปน ปตฺวา น ยุชฺชติ วีสติวีสํตึสํอิจฺจาทีนญฺหิ สงฺขตฺถานํ สทฺทานํ พหุวจนปฺปโยควเสนปิ ปาฬิยํ ทสฺสนโต[Pg.396], กจฺจายเน จ โยวจนสมฺภูตรูปวนฺตตาทสฺสนโต. ตสฺมา ยถาสมฺภวํ ยถาปาวจนญฺจ อิตฺถิลิงฺคภาเว เตสเมกวจนนฺตตา เวทิตพฺพา อตฺถิ นตฺถิสทฺทานํ วิย.

Ở đây, số đôi nên được loại bỏ, vì nó không có trong lời Phật dạy. Và đối với tất cả chúng, lời nói đã được đề cập như trên là phù hợp khi liên hệ đến một số đoạn Pāli, nhưng lại không phù hợp khi liên hệ đến một số đoạn khác. Bởi vì trong kinh điển Pāli, việc sử dụng số nhiều cũng được thấy đối với các từ có nghĩa là con số, như vīsati, vīsaṃ, tiṃsaṃ, v.v... và vì trong ngữ pháp Kaccāyana, chúng được cho thấy là có các hình thức phát sinh từ bất kỳ số nào (số ít hoặc số nhiều). Do đó, việc chúng là từ số ít trong nữ tánh nên được hiểu tùy theo khả năng và tùy theo kinh điển, giống như các từ atthi và natthi.

อตฺถินตฺถิสทฺทา หิ นิปาตตฺตา เอกตฺเตปิ พหุตฺเตปิ ปวตฺตนฺติ ‘‘ปุตฺตา มตฺถิ ธนมฺมตฺถิ. นตฺถิ อตฺตสมํ เปมํ. นตฺถิ สมณพฺราหฺมณา’’ติอาทีสุ. อลิงฺคตฺเตปิ ปเนเตสํ กตฺถจิ อิตฺถิลิงฺคภาโว ทิฏฺโฐ. อภิธมฺเม หิ ธมฺมเสนาปตินา อนุธมฺมจกฺกวตฺตินา โวหารกุสเลน โวหารกุสลสาธเกน ‘‘อตฺถิยา นว. นตฺถิยา นวา’’ติ เอกวจนนฺตํ อิตฺถิลิงฺครูปํ ทสฺสิตํ, ตสฺมา วีสติวีสติมิจฺจาทีนมฺปิ ยถาสมฺภวํ ยถาปาวจนญฺจ อิตฺถิลิงฺคภาเว เอกวจนนฺตตา เวทิตพฺพา.

Thật vậy, các từ atthi và natthi, do là bất biến từ (nipāta), nên được dùng trong cả số ít và số nhiều, như trong các câu ‘‘puttā matthi dhanammatthi (ta có các con trai, ta có tài sản). Natthi attasamaṃ pemaṃ (không có tình thương nào bằng tự ngã). Natthi samaṇabrāhmaṇā (không có các sa-môn và bà-la-môn)’’. Nhưng mặc dù chúng không có tánh, bản chất nữ tánh của chúng vẫn được thấy ở một vài nơi. Thật vậy, trong A-tỳ-đàm, bởi vị Tướng quân Chánh pháp, vị Chuyển luân vương của A-tỳ-đàm, bậc thiện xảo trong cách dùng từ ngữ, bậc thiết lập sự thiện xảo trong cách dùng từ ngữ, hình thức nữ tánh số ít đã được chỉ ra là: ‘‘atthiyā nava (trong sự hiện hữu, có chín). Natthiyā navā (trong sự không hiện hữu, có chín)’’. Do đó, đối với các từ vīsati, vīsatiṃ, v.v..., việc chúng là từ số ít trong nữ tánh cũng nên được hiểu tùy theo khả năng và tùy theo kinh điển.

ตตฺเถเก ‘‘เหตุยา อธิปติยา’’ติ จ อิทํ ลิงฺควิปลฺลาสวเสน คเหตพฺพํ มญฺญนฺติ. ตมฺมติวเสน ‘‘เหตุมฺหิ อธิปติมฺหี’’ติ ปุลฺลิงฺคภาโว ปฏิปาเทตพฺโพ, ‘‘เหตุปจฺจเย อธิปติปจฺจเย’’ อิจฺเจวตฺโถ. อถ วา ‘‘เหตุยา อธิปติยา’’ติ ทฺวยมิทํ อิตฺถิลิงฺครูปปฏิภาคํ ปุลฺลิงฺครูปนฺติ คเหตพฺพํ ‘‘เหตุโย ชนฺตุโย’’ติอาทีนํ อิตฺถิลิงฺครูปปฏิภาคานํ ปุลฺลิงฺครูปานมฺปิ วิชฺชมานตฺตา, ‘‘อตฺถิยา นตฺถิยา’’ติ อิทํ ปน ลิงฺควิปลฺลาสวเสน วุตฺตนฺติ น คเหตพฺพํ อตฺถิ นตฺถิสทฺทานํ อลิงฺคเภทตฺตา. น หิ อตฺถิ นตฺถิสทฺทา ตีสุ ลิงฺเคสุ เอกสฺมิมฺปิ อนฺโตคธา. เอเตสุ หิ อตฺถิสทฺโท อาขฺยาตนิปาตวเสน ภิชฺชติ ‘‘อตฺถิ สนฺติ สํวิชฺชติ. อตฺถิขีรา พฺราหฺมณี’’ติอาทีสุ[Pg.397], นตฺถิสทฺโท ปน นิปาโตเยว. อิจฺเจวํ อตฺถิ นตฺถิสทฺทานํ นิปาตานญฺจ ลิงฺควจนวเสน กถนํ ยุชฺชติ อิตฺถิลิงฺคาทิวเสน เอกตฺตาทิวเสน จ อปฺปวตฺตนโต. วุตฺตญฺจ –

Trong đó, một số vị cho rằng cụm từ ‘‘hetuyā adhipatiyā’’ này nên được hiểu theo nghĩa là sự chuyển đổi tánh. Theo quan điểm đó, bản chất nam tánh nên được xác lập là ‘‘hetumhi adhipatimhī’’, có nghĩa là ‘‘trong nhân duyên, trong tăng thượng duyên’’. Hoặc là, hai từ ‘‘hetuyā adhipatiyā’’ này nên được hiểu là hình thức nam tánh tương ứng với hình thức nữ tánh, vì cũng có sự tồn tại của các hình thức nam tánh tương ứng với các hình thức nữ tánh như ‘‘hetuyo jantuyo’’, v.v... Tuy nhiên, cụm từ ‘‘atthiyā natthiyā’’ không nên được hiểu là được nói theo nghĩa chuyển đổi tánh, vì các từ atthi và natthi không có sự phân biệt về tánh. Thật vậy, các từ atthi và natthi không được bao gồm trong bất kỳ tánh nào trong ba tánh. Trong số này, từ atthisaddo được phân biệt là một động từ bất biến từ, như trong ‘‘atthi, santi, saṃvijjati. Atthikhīrā brāhmaṇī (nữ bà-la-môn có sữa)’’, v.v... nhưng từ natthisaddo chỉ là một bất biến từ. Như vậy, việc nói về các từ atthi, natthi và các bất biến từ theo tánh và số là hợp lý, vì chúng không vận hành theo nữ tánh, v.v... hay theo số ít, v.v... Và đã được nói rằng –

‘‘สทิสํ ตีสุ ลิงฺเคสุ, สพฺพาสุ จ วิภตฺติสุ;

วจเนสุ จ สพฺเพสุ, ยํ น พฺเยติ ตทพฺยย’’นฺติ.

“Cái gì không biến đổi, giống nhau trong ba tánh, trong tất cả các biến cách, và trong tất cả các số, thì đó là bất biến từ (abyaya).”

เอตฺถ สิยา – นนุ จ โภ ‘‘อตฺถิ สกฺกา ลพฺภา อิจฺเจเต ปฐมายา’’ติ วจนโต อตฺถิสทฺโท ปฐมาย วิภตฺติยา ยุตฺโต, เอวํ สนฺเต กสฺมา ‘‘สทิสํ ตีสุ ลิงฺเคสู’’ติอาทิ วุตฺตนฺติ? สจฺจํ อตฺถิสทฺโท ปฐมาย วิภตฺติยา ยุตฺโต, ตถา นตฺถิสทฺโท อตฺถิสทฺทสฺส วจนเลเสน คเหตพฺพตฺตา ยุคฬปทตฺตา จ. อิทํ ปน ‘‘สทิสํ ตีสุ ลิงฺเคสู’’ติอาทิวจนํ อุปสคฺคนิปาตสงฺขาเต อสงฺขฺยาสทฺเท สนฺธาย วุตฺตํ, น เอเกกมสงฺขฺยาสทฺทํ สนฺธาย. ตถา หิ ‘‘อสงฺขฺยา’’ติ จ ‘‘อพฺยยา’’ติ จ ลทฺธโวหาเรสุ อุปสคฺคนิปาเตสุ อุปสคฺคา สพฺเพปิ สพฺพวิภตฺติวจนกา. นิปาตานํ ปน เอกจฺเจ ปฐมาทีสุ ยถารหํ วิภตฺติยุตฺตา, เอกจฺเจ อวิภตฺติยุตฺตา. ตตฺถ เย ยทคฺเคน วิภตฺติยุตฺตา, เต ตทคฺเคน ตพฺพจนกา. อุปสคฺคนิปาเตสุ หิ ปจฺเจกํ ‘‘อิทํ นาม วจน’’นฺติ ลทฺธุํ น สกฺกา, สพฺพสงฺคาหกวเสน ปน ‘‘สทิสํ ตีสุ ลิงฺเคสู’’ติอาทิ ปุพฺพาจริเยหิ วุตฺตํ. กจฺจายนาจริเยนปิ อิมเมวตฺถํ สนฺธาย ‘‘สพฺพาสมาวุโสปสคฺคนิปาตาทีหิ จา’’ติ วุตฺตํ. น หิ อาวุโสสทฺทโต สพฺพาปิ วิภตฺติโย ลพฺภนฺติ, อถ โข อาลปนตฺถวาจกตฺตา เอกวจนิกอเนกวจนิกา ปฐมาวิภตฺติโยเยว ลพฺภนฺติ. อยมสฺมากํ ขนฺติ.

Ở đây có thể có (ý kiến) rằng: – Này, chẳng phải theo như lời dạy “atthi, sakkā, labbhā, những từ này thuộc đệ nhất cách” thì từ atthisadda được đi kèm với đệ nhất cách hay sao, khi là như vậy tại sao lại được nói rằng “tương đồng trong ba tánh” v.v...? (Đáp:) Đúng vậy, từ atthisadda được đi kèm với đệ nhất cách, tương tự từ natthisadda cũng vậy do được tiếp nhận bằng sự ám chỉ của từ atthisadda và do là cặp từ. Tuy nhiên, lời dạy “tương đồng trong ba tánh” v.v... này được nói đến nhắm vào các bất biến từ được gọi là tiếp đầu ngữ và bất biến từ, chứ không nhắm vào từng bất biến từ một. Thật vậy, trong các tiếp đầu ngữ và bất biến từ đã được mệnh danh là “bất biến số” và “bất biến thể”, tất cả các tiếp đầu ngữ đều có tất cả các cách và số. Còn đối với các bất biến từ, một số được đi kèm với các cách thích hợp như đệ nhất cách v.v..., một số không đi kèm với cách. Trong đó, những từ nào được đi kèm với cách nào thì chúng có cách và số đó. Thật vậy, trong các tiếp đầu ngữ và bất biến từ, không thể xác định riêng lẻ rằng “đây là số này”. Tuy nhiên, do ý nghĩa bao quát tất cả, các vị cổ sư đã nói rằng “tương đồng trong ba tánh” v.v... Ngài Kaccāyanācariya cũng đã nói “sabbāsamāvusopasagganipātādīhi cā” nhắm vào chính ý nghĩa này. Thật vậy, không phải tất cả các cách đều có thể được hình thành từ từ āvusosadda, mà chỉ có đệ nhất cách số ít và số nhiều mới có thể được hình thành do nó là từ chỉ ý nghĩa xưng hô. Đây là quan điểm của chúng tôi.

เกจิ [Pg.398] ปน สพฺเพหิปิ นิปาเตหิ สพฺพวิภตฺติโลปํ วทนฺติ, ตํ น คเหตพฺพํ. ‘‘อตฺถิ สกฺกา ลพฺภา อิจฺเจเต ปฐมาย. ทิวา ภิยฺโย นโม อิจฺเจเต ปฐมาย จ ทุติยาย จา’’ติอาทิวจนโต, ปทปูรณมตฺตานญฺจ อวิภตฺติยุตฺตานํ อถ ขลุ วต วถ อิจฺจาทีนํ นิปาตานํ วจนโต. เอตฺถาปิ สิยา ‘‘นนุ จ โภ อวิภตฺติยุตฺตานมฺปิ นิปาตานํ สมฺภวโต อตฺถิ นตฺถิสทฺทานํ อวิภตฺติโก นิทฺเทโส กาตพฺโพ, อถ กิมตฺถํ ‘อตฺถิยา นว, นตฺถิยา นวา’ติ สวิภตฺติโก นิทฺเทโส กโต’’ติ? สพฺพถา วิภตฺตีหิ วินา อตฺถสฺส นิทฺทิสิตุมสกฺกุเณยฺยตฺตาติ.

Tuy nhiên, một số người nói rằng tất cả các bất biến từ đều có sự biến mất của tất cả các cách, điều đó không nên được chấp nhận. Do có lời dạy rằng: “Atthi, sakkā, labbhā, những từ này thuộc đệ nhất cách. Divā, bhiyyo, namo, những từ này thuộc đệ nhất cách và đệ nhị cách” v.v..., và do có các bất biến từ chỉ đơn thuần là từ đệm và không đi kèm với cách như atha, khalu, vata, vatha v.v... Ở đây cũng có thể có (ý kiến) rằng: “Này, chẳng phải do sự hiện hữu của các bất biến từ không đi kèm với cách, nên sự chỉ định không có cách đối với các từ atthi và natthi nên được thực hiện hay sao, vậy tại sao sự chỉ định có cách lại được thực hiện là ‘atthiyā nava, natthiyā navā’?”. (Đáp:) Do hoàn toàn không thể chỉ định ý nghĩa mà không có các cách.

ยทิ เอวํ ‘‘อตฺถิ สกฺกา ลพฺภา อิจฺเจเต ปฐมายา’’ติ วจนโต อตฺถิ นตฺถิสทฺทา ลุตฺตาย ปฐมาย วิภตฺติยา วเสน ปฐมาวิภตฺติกาเยว นิทฺทิสิตพฺพา, เอวมกตฺวา กสฺมา สตฺตมฺยนฺตวเสน ‘‘อตฺถิยา นตฺถิยา’’ติ นิทฺทิฏฺฐาติ? สจฺจํ, อตฺถิ นตฺถิสทฺทา ปฐมาวิภตฺติยุตฺตาเยว นิทฺทิสิตพฺพา, ตถาปิ ‘‘อตฺถิปจฺจเย นว, นตฺถิปจฺจเย นวา’’ติ เอตสฺสตฺถสฺส ปริทีปเน ปฐมาย โอกาโส นตฺถิ, สตฺตมิยาเยว ปน อตฺถิ, ตสฺมา ‘‘อตฺถิยา นว, นตฺถิยา นวา’’ติ วุตฺตํ. อิติ อตฺถิยานตฺถิยาสทฺทานํ สตฺตมฺยนฺตภาเว สิทฺเธเยว ตติยาจตุตฺถีปญฺจมีฉฏฺฐิยนฺตภาโวปิ สิทฺโธเยว โหติ. ตสฺมา ‘‘อตฺถิภาโว อตฺถิตา’’ติอาทีสุปิ อตฺถิยา ภาโว อตฺถิภาโว, นตฺถิยา ภาโว นตฺถิภาโว, อตฺถิยา ภาโว อตฺถิตาภิอาทินา สมาสตทฺธิตวิคฺคโห อวสฺสมิจฺฉิตพฺโพ. ยทิทมมฺเหหิ วุตฺตํ, ตํ ‘‘ปาฬิยา วิรุชฺฌตี’’ติ น วตฺตพฺพํ ปาฬินยานุสาเรน วุตฺตตฺตาติ.

Nếu vậy, theo như lời dạy “atthi, sakkā, labbhā, những từ này thuộc đệ nhất cách”, các từ atthi và natthi nên được chỉ định là thuộc đệ nhất cách do có đệ nhất cách bị biến mất, không làm như vậy tại sao lại được chỉ định theo dạng kết thúc bằng đệ thất cách là “atthiyā, natthiyā”? (Đáp:) Đúng vậy, các từ atthi và natthi nên được chỉ định là đi kèm với đệ nhất cách. Tuy nhiên, trong việc làm sáng tỏ ý nghĩa này là “trong duyên hiện hữu có chín, trong duyên bất hiện hữu có chín”, không có chỗ cho đệ nhất cách, mà chỉ có chỗ cho đệ thất cách, do đó đã được nói là “atthiyā nava, natthiyā navā”. Như vậy, khi tình trạng kết thúc bằng đệ thất cách của các từ atthiyā và natthiyā đã được xác lập, thì tình trạng kết thúc bằng đệ tam, đệ tứ, đệ ngũ, đệ lục cách cũng được xác lập. Do đó, trong các trường hợp như “atthibhāvo, atthitā” v.v..., sự phân tích hợp thể và dẫn xuất như “atthiyā bhāvo atthibhāvo, natthiyā bhāvo natthibhāvo, atthiyā bhāvo atthitā” v.v... chắc chắn phải được mong muốn. Điều mà chúng tôi đã nói này, không nên nói rằng “trái với Pāḷi” do đã được nói theo phương pháp của Pāḷi.

เอวํ โหตุ, กสฺมา โภ ‘‘อตฺถิยา, นตฺถิยา’’ติ อิตฺถิลิงฺคนิทฺเทโส กโต, นนุ นิปาโตปสคฺคา อลิงฺคเภทาติ? สจฺจํ, อิทํ ปน ฐานํ อตีว สุขุมํ, ตถาปิ ปุพฺพาจริยานุภาวญฺเญว [Pg.399] นิสฺสาย วินิจฺฉยํ พฺรูม. ยถา หิ วีสติอิจฺจาทีนํ สงฺขฺยาสทฺทานํ สรูปโต อทพฺพวาจกตฺเตปิ ทพฺพวาจกานํ ลตามติรตฺติอิตฺถี ยาคุวธูสทฺทานํ วิย อิตฺถิลิงฺคภาโว สทฺทสตฺถวิทูหิ อนุมโต, เอวํ อทพฺพวาจกตฺเตปิ อตฺถิ นตฺถิสทฺทานํ กตฺถจิ อิตฺถิลิงฺคภาโว สทฺธมฺมวิทูหิ อนุมโต. เตนาห อายสฺมา ธมฺมเสนาปติ ‘‘อตฺถิยา นว, นตฺถิยา นวา’’ติ. อถ วา ‘‘อตฺถิยา, นตฺถิยา’’ติ อิมานิ ลิงฺคภาววินิมุตฺตานิ สตฺตมิยนฺตานิ นิปาตปทานีติปิ คเหตพฺพานิ, น เอตฺถ โจเทตพฺพํ, เอวรูปานิ นิปาตปทานิ ปุพฺพาจริเยหิ วุตฺตานิ น สนฺติ, ตสฺมา ฉฑฺเฑตพฺพมิทํ วจนนฺติ.

Cứ cho là như vậy, này, tại sao sự chỉ định “atthiyā, natthiyā” lại được thực hiện theo nữ tánh, chẳng phải các bất biến từ và tiếp đầu ngữ không có sự phân biệt về tánh hay sao? (Đáp:) Đúng vậy, tuy nhiên điểm này vô cùng vi tế, tuy nhiên chúng tôi sẽ đưa ra quyết định dựa vào uy lực của các vị cổ sư. Thật vậy, giống như tình trạng nữ tánh của các từ chỉ số như vīsati v.v... đã được các nhà ngữ pháp học chấp thuận, mặc dù về bản chất chúng không chỉ vật thể, giống như các từ chỉ vật thể latā, mati, ratti, itthī, yāgu, vadhū; tương tự như vậy, tình trạng nữ tánh của các từ atthi và natthi ở một số nơi cũng đã được các bậc thông hiểu Chánh pháp chấp thuận, mặc dù chúng không chỉ vật thể. Do đó, Tôn giả Dhammasenāpati đã nói: “atthiyā nava, natthiyā navā”. Hoặc là, “atthiyā, natthiyā” này nên được hiểu là các bất biến từ kết thúc bằng đệ thất cách, thoát khỏi tình trạng tánh. Ở đây không nên chất vấn rằng: “Những bất biến từ như vậy không được các vị cổ sư nói đến, do đó lời dạy này nên được loại bỏ”.

ปาวจนสฺมิญฺหิ ครูหิ อนิทฺทิฏฺฐานิปิ อเนกวิหิตานิ นิปาตปทานิ สนฺทิสฺสนฺติ, นาปิ ‘‘เหตุยา, อธิปติยา, อตฺถิยา, นตฺถิยา’’ติ เอวมาทีสุ ‘‘อปสทฺทา อิเม’’ติ วิโรโธ อุปฺปาเทตพฺโพ. น หิ อจินฺเตยฺยานุภาเวน ปารมิตาปุญฺเญน นิปฺผนฺเนน อนาวรณญาเณน สพฺพํ เญยฺยมณฺฑลํ หตฺถตเล อามลกํ วิย ปจฺจกฺขํ กตฺวา ปสฺสโต พุทฺธสฺส วจเน อญฺเญสํ วาจาวิปฺปลาโป อวสฺสํ ลพฺภตีติ. นนุ จ โภ ‘‘เหตุยา, อธิปติยา, อตฺถิยา, นตฺถิยา’’ติ จ อิทํ สาริปุตฺตตฺเถรวจนํ เตน นิกฺขิตฺตตฺตา. ตถาคเตน หิ ตาวตึสภปเน เทสิตกาเล อิมานิ ปทานิ น สนฺติ, เอวํ สนฺเต กสฺมา ‘‘พุทฺธวจน’’นฺติ วทถาติ? พุทฺธวจนํเยว นาม. อายสฺมโต หิ สาริปุตฺตสฺส ตถาคเตน นโย ทินฺโน, เตนปิ ปภินฺนปฏิสมฺภิเทน สตฺถุกปฺเปน อคฺคสาวเกน สตฺถุ สนฺติกา นยํ ลภิตฺวา พฺยญฺชนํ สุโรปิตํ กตํ. สพฺเพปิ หิ ปฏิสมฺภิทปฺปตฺตา อริยา ทุนฺนิรุตฺตึ น วทนฺติ นิรุตฺติปเภทสฺมึ สุกุสลตฺตา, ตสฺมา อญฺเญสมวิสโย เอส อริยานํ โวหาโรติ ทฏฺฐพฺพํ.

Thật vậy, trong giáo pháp, có thể tìm thấy nhiều loại bất biến từ khác nhau mà các vị thầy không chỉ định, và cũng không nên khởi lên sự mâu thuẫn rằng: ‘Những từ này là sai ngữ pháp’ đối với các trường hợp như ‘hetuyā, adhipatiyā, atthiyā, natthiyā’. Bởi vì, trong lời dạy của đức Phật, người thấy toàn bộ cảnh giới các pháp cần biết một cách trực tiếp như quả amla trong lòng bàn tay, nhờ vào trí tuệ không chướng ngại được thành tựu bởi phước báu ba-la-mật với năng lực không thể nghĩ bàn, chắc chắn không thể có sự sai lầm trong lời nói của người khác. Này bạn, chẳng phải lời của trưởng lão Sāriputta là ‘hetuyā, adhipatiyā, atthiyā, natthiyā’ này đã được ngài ấy đặt ra sao? Thật vậy, khi đức Như Lai thuyết giảng ở cõi trời Ba Mươi Ba, những từ này không có. Nếu vậy, tại sao lại nói là ‘lời Phật dạy’? Quả thật đó là lời Phật dạy. Bởi vì, phương pháp đã được đức Như Lai ban cho tôn giả Sāriputta, và vị thượng thủ đệ tử ấy, bậc tương đương với Đạo Sư, đã chứng đắc các tuệ phân tích, sau khi nhận được phương pháp từ nơi Đạo Sư, đã sắp đặt các văn tự một cách hoàn hảo. Thật vậy, tất cả các bậc Thánh đã chứng đắc các tuệ phân tích đều không nói lời sai lạc, vì các ngài thiện xảo trong việc phân biệt các cách diễn đạt. Do đó, cần phải hiểu rằng cách dùng từ của các bậc Thánh này là cảnh giới không thuộc về những người khác.

อิทานิ [Pg.400] สตาทีนํ นามิกปทมาลา วุจฺจเต –

Bây giờ, biến cách của danh từ bắt đầu bằng ‘sata’ được nói đến –

สตํ, สตานิ, สตา. สตํ, สตานิ, สเต. สเตน, สเตหิ, สเตภิ. สตสฺส, สตานํ. สตา, สตสฺมา, สตมฺหา, สเตหิ, สเตภิ. สตสฺส, สตานํ. สเต, สตสฺมึ, สตมฺหิ, สเตสุ. เอวํ สหสฺสํ, สหสฺสานีติ โยเชตพฺพํ. ทสสหสฺสํ สตสหสฺสํ ทสสตสหสฺสนฺติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. อยํ ปเนตฺถ ปโยโค ‘‘สตํ ภิกฺขู, สตํ อิตฺถิโย, สตํ จิตฺตานิ. ภิกฺขูนํ สตํ, อิตฺถีนํ สตํ, จิตฺตานํ สตํ. สหสฺสาทีสุปิ เอเสว นโย. อิตฺถญฺจ อญฺญถาปิ สทฺทรูปานิ ภวนฺติ. โกฏิ, โกฏี, โกฏิโย. รตฺตินเยน เญยฺยํ.

Sataṃ, satāni, satā. Sataṃ, satāni, sate. Satena, satehi, satebhi. Satassa, satānaṃ. Satā, satasmā, satamhā, satehi, satebhi. Satassa, satānaṃ. Sate, satasmiṃ, satamhi, satesu. Tương tự, nên áp dụng cho sahassaṃ, sahassāni. Đối với dasasahassaṃ (mười ngàn), satasahassaṃ (trăm ngàn), dasasatasahassaṃ (một triệu), phương pháp này cũng tương tự. Đây là cách sử dụng trong trường hợp này: ‘sataṃ bhikkhū’ (một trăm vị tỳ-khưu), ‘sataṃ itthiyo’ (một trăm người nữ), ‘sataṃ cittāni’ (một trăm tâm). ‘Bhikkhūnaṃ sataṃ’ (một trăm của các vị tỳ-khưu), ‘itthīnaṃ sataṃ’ (một trăm của các người nữ), ‘cittānaṃ sataṃ’ (một trăm của các tâm). Đối với sahassa và các từ khác cũng theo phương pháp này. Và ở đây, các dạng từ cũng có thể khác đi. Koṭi, koṭī, koṭiyo. Nên được hiểu theo cách của từ ‘ratti’.

เอกปฺปภุติโต ยาว, ทสกา ยา ปวตฺตติ;

สงฺขฺยา ตาว สา สงฺขฺเยยฺย-ปฺปธานาติ ครู วทุํ.

Các bậc thầy đã nói rằng: số đếm nào tồn tại từ một cho đến mười, số đếm ấy có đối tượng được đếm là chính.

วีสติโต ยาว สตา, ยา สงฺขฺยา ตาว สา ปน;

สงฺขฺยาปฺปธานา สงฺขฺเยยฺย-ปฺปธานาติ จ วณฺณยุํ.

Và các ngài đã mô tả rằng: số đếm nào từ hai mươi cho đến một trăm, số đếm ấy lại có khi số đếm là chính, có khi đối tượng được đếm là chính.

อปิจ –

Lại nữa –

วีสโต ยาว โกฏิยา, สงฺขฺยา ตาว หิ สา ขลุ;

สงฺขฺยาปฺปธานา สงฺขฺเยยฺย-ปฺปธานา จาติ นิทฺทิเส.

Quả thật, nên chỉ ra rằng: số đếm nào từ hai mươi cho đến một koṭi, số đếm ấy có khi số đếm là chính, và có khi đối tượng được đếm là chính.

ตถา หิ ‘‘อสีติ โกฏิโย หิตฺวา, หิรญฺญสฺสาปิ ปพฺพชิ’’นฺติ, ‘‘ขีณาสวา วีตมลา, สมึสุ สตโกฏิโย’’ติ จ ปาฬิ ทิสฺสติ.

Thật vậy, kinh văn được thấy như sau: ‘asīti koṭiyo hitvā, hiraññassāpi pabbaji’ (từ bỏ tám mươi koṭi vàng, vị ấy đã xuất gia), và ‘khīṇāsavā vītamalā, samiṃsu satakoṭiyo’ (một trăm koṭi vị đã đoạn tận lậu hoặc, không còn cấu uế, đã được tịch tịnh).

อิมสฺมึ ปน ฐาเน สพฺเพสํ สงฺขฺยาสทฺทรูปานํ ปากฏีกรเณน วิญฺญูนํ สุขุมญาณปฏิลาภตฺถํ สาฏฺฐกถํ อุทานปาฬิปฺปเทสํ อญฺญญฺจ ปาฬิปฺปเทสมฏฺฐกถาวจนญฺจ อาหริตฺวา ทสฺสยิสฺสามิ –

Tuy nhiên, tại nơi này, để các bậc hiền trí có thể đạt được trí tuệ vi tế qua việc làm rõ tất cả các dạng từ của số đếm, tôi sẽ trích dẫn và trình bày một đoạn kinh Udāna cùng với chú giải, và một đoạn kinh Pāli khác cùng với lời của chú giải –

‘‘เยสํ [Pg.401] โข วิสาเข สตํ ปิยานิ, สตํ เตสํ ทุกฺขานิ, เยสํ นวุติ ปิยานิ, นวุติ เตสํ ทุกฺขานิ. เยสํ อสีติ…เป… เยสํ สตฺตติ. เยสํ สฏฺฐิ. เยสํ ปญฺญาสํ, เยสํ จตฺตารีสํ, เยสํ ตึสํ. เยสํ โข วิสาเข วีสํ ปิยานิ, วีสติ เตสํ ทุกฺขานิ. เยสํ ทส. เยสํ นว. เยสํ อฏฺฐ. เยสํ สตฺต. เยสํ ฉ. เยสํ ปญฺจ. เยสํ จตฺตาริ. เยสํ ตีณิ. เยสํ ทฺเว. เยสํ เอกํ ปิยํ, เตสํ เอกํ ทุกฺข’’นฺติ.

‘Này Visākhā, những ai có một trăm điều khả ái, họ có một trăm điều khổ; những ai có chín mươi điều khả ái, họ có chín mươi điều khổ. Những ai có tám mươi... vân vân... những ai có bảy mươi. Những ai có sáu mươi. Những ai có năm mươi, những ai có bốn mươi, những ai có ba mươi. Này Visākhā, những ai có hai mươi điều khả ái, họ có hai mươi điều khổ. Những ai có mười. Những ai có chín. Những ai có tám. Những ai có bảy. Những ai có sáu. Những ai có năm. Những ai có bốn. Những ai có ba. Những ai có hai. Những ai có một điều khả ái, họ có một điều khổ.’

ตตฺถ สตํ ปิยานีติ สตํ ปิยายิตพฺพวตฺถูนิ. ‘‘สตํ ปิย’’นฺติปิ เกจิ ปฐนฺติ. เอตฺถ จ ยสฺมา เอกโต ปฏฺฐาย ยาว ทส, ตาว สงฺขฺยาสงฺขฺเยยฺยปฺปธานา, ตสฺมา ‘‘เยสํ ทส ปิยานิ, ทส เตสํ ทุกฺขานี’’ติอาทินา ปาฬิ อาคตา. เกจิ ปน ‘‘เยสํ ทส ปิยานํ, ทส เตสํ ทุกฺขาน’’นฺติอาทินา ปฐนฺติ, ตํ น สุนฺทรํ. ยสฺมา ปน วีสติโต ปฏฺฐาย ยาว สตํ, ตาว สงฺขฺเยยฺยปฺปธานา สงฺขฺยาปฺปธานา จ, ตสฺมา ตตฺถาปิ สงฺขฺเยยฺยปฺปธานํเยว คเหตฺวา ‘‘เยสํ โข วิสาเข สตํ ปิยานิ, สตํ เตสํ ทุกฺขานี’’ติอาทินา ปาฬิ อาคตา. สพฺเพสมฺปิ จ เยสํ เอกํ ปิยํ, เอกํ เตสํ ทุกฺขนฺติ ปาโฐ, น ปน ทุกฺขสฺสาติ. เอกสฺมิญฺหิ ปทกฺกเม เอกรสาว ภควโต เทสนา โหตีติ. ตสฺมา ยถาวุตฺตนยาว ปาฬิ เวทิตพฺพา. อยํ ตาว สาฏฺฐกโถ อุทานปาฬิปฺปเทโส.

Trong đó, ‘sataṃ piyāni’ có nghĩa là một trăm đối tượng đáng được yêu mến. Một số người cũng đọc là ‘sataṃ piyaṃ’. Và ở đây, vì từ một cho đến mười, số đếm có đối tượng được đếm là chính, do đó kinh văn được truyền lại bắt đầu bằng ‘yesaṃ dasa piyāni, dasa tesaṃ dukkhānī’. Tuy nhiên, một số người đọc bắt đầu bằng ‘yesaṃ dasa piyānaṃ, dasa tesaṃ dukkhānaṃ’, điều đó không hay. Và vì từ hai mươi cho đến một trăm, số đếm vừa có đối tượng được đếm là chính, vừa có số đếm là chính, do đó ở đó cũng vậy, kinh văn được truyền lại bắt đầu bằng ‘yesaṃ kho visākhe sataṃ piyāni, sataṃ tesaṃ dukkhānī’ bằng cách chỉ lấy trường hợp đối tượng được đếm là chính. Và đối với tất cả, cách đọc là ‘yesaṃ ekaṃ piyaṃ, ekaṃ tesaṃ dukkhaṃ’, chứ không phải là ‘dukkhassa’. Bởi vì trong một chuỗi từ, lời thuyết giảng của Đức Thế Tôn có một ý vị duy nhất. Do đó, kinh văn nên được hiểu theo phương pháp đã được nói. Đây là đoạn kinh Udāna cùng với chú giải.

อิทานิ อญฺโญ ปาฬิปฺปเทโส อฏฺฐกถาปาฐปฺปเทโส จ นียเต –

Bây giờ, một đoạn kinh Pāli khác và một đoạn chú giải được dẫn ra –

‘‘สตํ [Pg.402] หตฺถี สตํ อสฺสา, สตํ อสฺสตรีรถา;

สตํ กญฺญา สหสฺสานิ, อามุกฺกมณิกุณฺฑลา;

เอกสฺส ปทวีติหารสฺส, กลํ นาคฺฆนฺติ โสฬสิ’’นฺติ

‘Một trăm con voi, một trăm con ngựa, một trăm cỗ xe do lừa kéo; một trăm ngàn thiếu nữ, đeo bông tai và trang sức bằng ngọc; (tất cả) không bằng một phần mười sáu của một bước chân (của bậc Thánh).’

ปาฬิ. เอตฺถ ‘‘สตํ หตฺถี’’ติอาทีนิ วิเสสิตานิ, ‘‘สหสฺสานี’’ติ วิเสสนํ, ตสฺมา สตํสทฺทํ สหสฺสสทฺเทน โยเชตฺวา ‘‘หตฺถี’’ติอาทีนิ ปน อุปปทํ กตฺวา อตฺโถ คเหตพฺโพ. หตฺถี สตํ สหสฺสานิ. อสฺสา สตํ สหสฺสานิ. อสฺสตรีรถา สตํ สหสฺสานิ. อามุกฺกมณิกุณฺฑลา กญฺญา สตํ สหสฺสานิ. อิทํ สงฺขฺเยยฺยปฺปธานวเสนตฺถคหณํ. สงฺขฺยาปฺปธานวเสน ปน อยมฺปิ อตฺโถ คเหตพฺโพ ‘‘หตฺถีนํ สตสหสฺสํ, อสฺสานํ สตสหสฺสํ, อสฺสตรีรถานํ สตสหสฺสํ, อามุกฺกมณิกุณฺฑลานํ กญฺญานํ สตสหสฺส’’นฺติ. อยํ นโย อญฺเญสุปิ อีทิเสสุ ฐาเนสุ เนตพฺโพ. ‘‘โยชนานํ สตานุจฺโจ, หิมวา ปญฺจ ปพฺพโต’’ติ อยมฏฺฐกถาปาโฐ. เอตฺถ ‘‘ปญฺจา’’ติ สทฺทํ สตสทฺเทน สทฺธึ โยเชตฺวา ‘‘สิปฺปิกานํ สตํ นตฺถี’’ติ เอตฺถ วิย หิมวา ปพฺพโต โยชนานํ ปญฺจ สตานิ อุจฺโจติ สงฺขฺยาปฺปธานวเสน อตฺโถ คเหตพฺโพ. ‘‘ปญฺจ สตานี’’ติ จ อทฺธุโน อจฺจนฺตสํโยควเสน อุปโยควจนํ. อยํ นโย อญฺเญสุปิ อีทิเสสุ ฐาเนสุ เนตพฺโพ. สตมิติ สทฺโท ‘‘สตํ โหมิ, สหสฺสํ โหมี’’ติอาทีสุ เอกวจโน. ‘‘อเถตฺเถกสตํ ขตฺยา, อนุยนฺตา ยสสฺสิโน’’ติอาทีสุ พหุวจโน. เอวํ สหสฺสาทีนมฺปิ เอกวจนพหุวจนตา ลพฺภติ. ตถา หิ ‘‘ภิยฺโย นํ สตสหสฺสํ, ยกฺขานํ ปยิรุปาสตี’’ติ เอตฺถ ‘‘สตสหสฺส’’นฺติ เอกวจนํ. ‘‘ปโรสหสฺสํ โข ปนสฺส ปุตฺตา ภวิสฺสนฺตี’’ติ เอตฺถ สหสฺสนฺติ พหุวจนนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

Pāḷi. Ở đây, các từ “sataṃ hatthī” (trăm con voi) v.v… là những từ được bổ nghĩa (visesitāni), “sahassānī” (những ngàn) là từ bổ nghĩa (visesanaṃ), do đó nên hiểu ý nghĩa bằng cách kết hợp từ ‘sataṃ’ với từ ‘sahassa’, và xem các từ “hatthī” v.v… là từ phụ thuộc (upapadaṃ). (Nghĩa là) một trăm ngàn con voi. Một trăm ngàn con ngựa. Một trăm ngàn cỗ xe la. Một trăm ngàn thiếu nữ đeo hoa tai và ngọc ma-ni. Đây là cách hiểu ý nghĩa theo cách lấy danh từ được đếm làm chính (saṅkhyeyyappadhānavasena). Hoặc cũng có thể hiểu ý nghĩa theo cách lấy số từ làm chính (saṅkhyāppadhānavasena) như sau: “một trăm ngàn của loài voi, một trăm ngàn của loài ngựa, một trăm ngàn của các cỗ xe la, một trăm ngàn của các thiếu nữ đeo hoa tai và ngọc ma-ni”. Phương pháp này nên được áp dụng trong các trường hợp tương tự khác. Câu “Yojanānaṃ satānucco, himavā pañca pabbato” (núi Himavā cao năm trăm do-tuần) là một đoạn văn Chú giải. Ở đây, nên kết hợp từ “pañcā” với từ ‘sata’, giống như trong câu “sippikānaṃ sataṃ natthī” (không có một trăm thợ thủ công), và nên hiểu ý nghĩa theo cách lấy số từ làm chính là: “núi Himavā cao năm trăm do-tuần (yojanānaṃ pañca satāni ucco)”. Và “pañca satānī” (năm trăm) là cách dùng chỉ sự liên tục của quãng đường (addhuno accantasaṃyogavasena upayogavacanaṃ). Phương pháp này nên được áp dụng trong các trường hợp tương tự khác. Từ ‘satam’ là số ít trong các câu như “sataṃ homi, sahassaṃ homī” (tôi trở thành một trăm, tôi trở thành một ngàn). Nó là số nhiều trong các câu như “Athetthekasataṃ khatyā, anuyantā yasassino” (Khi ấy có một trăm vị Sát-đế-lỵ, những người tùy tùng danh tiếng). Tương tự, tính số ít và số nhiều cũng được tìm thấy ở các từ ‘sahassa’ v.v… Thật vậy, trong câu “bhiyyo naṃ satasahassaṃ, yakkhānaṃ payirupāsatī” (hơn một trăm ngàn dạ-xoa hầu cận vị ấy), “satasahassaṃ” là số ít. Trong câu “Parosahassaṃ kho panassa puttā bhavissantī” (vị ấy sẽ có hơn một ngàn người con), ‘sahassaṃ’ là số nhiều, cần được hiểu như vậy.

‘‘กปฺเป [Pg.403] จ สตสหสฺเส, จตุโร จ อสงฺขิเย;

อมรํ นาม นครํ, ทสฺสเนยฺยํ มโนรม’’นฺติ

“Trong một trăm ngàn và bốn a-tăng-kỳ kiếp, có thành phố tên là Amara, đáng chiêm ngưỡng và đẹp lòng.”

ปาฬิ. เอตฺถ ‘‘กปฺเป จ สตสหสฺเส จตุโร จ อสงฺขิเยติ สามิอตฺเถ อุปโยคพหุวจนํ, ตสฺมา ‘‘มหากปฺปานํ สตสหสฺสานํ จตุนฺนํ อสงฺขิยานํ มตฺถเก’’ติ อตฺโถ คเหตพฺโพ, ‘‘มตฺถเก’’ติ เจตฺถ วจนเสโส. ‘‘กปฺปสตสหสฺสาธิกานํ จตุนฺนํ อสงฺขิยานํ มตฺถเก’’อิจฺเจวตฺโถ. อยํ นโย อญฺเญสุปิ อีทิเสสุ ฐาเนสุ เนตพฺโพ.

Pāḷi. Ở đây, câu “kappe ca satasahasse caturo ca asaṅkhiye” (trong một trăm ngàn và bốn a-tăng-kỳ kiếp) là cách dùng số nhiều (upayogabahuvacanaṃ) theo nghĩa sở hữu cách (sāmiatthe), do đó nên hiểu ý nghĩa là “vào lúc kết thúc của bốn a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp” (mahākappānaṃ satasahassānaṃ catunnaṃ asaṅkhiyānaṃ matthake), và ở đây “matthake” (vào lúc kết thúc) là phần được hiểu ngầm (vacanaseso). Ý nghĩa chính là “vào lúc kết thúc của bốn a-tăng-kỳ cộng thêm một trăm ngàn kiếp” (Kappasatasahassādhikānaṃ catunnaṃ asaṅkhiyānaṃ matthake). Phương pháp này nên được áp dụng trong các trường hợp tương tự khác.

‘‘กปฺเป จ สตสหสฺเส, จตุโร จ อสงฺขิเย;

เอตฺถนฺตเร ยํ จริตํ, สพฺพํ ตํ โพธิปาจน’’นฺติ

“Trong một trăm ngàn và bốn a-tăng-kỳ kiếp, những hạnh nguyện nào đã được thực hành trong khoảng thời gian ấy, tất cả đều là nhân duyên cho sự giác ngộ.”

ปาฬิ. เอตฺถ ‘‘กปฺเป’’ติ อจฺจนฺตสํโยควเสน อุปโยคพหุวจนํ. ‘‘สตสหสฺเส กปฺเป’’ติ กปฺปสทฺทสมฺพนฺเธน จายํ ปุลฺลิงฺคนิทฺเทโส อุปโยคนิทฺเทโส จ. สมานาธิกรณญฺหิ อิทํ กปฺปสทฺเทน. ‘‘จตุโร จ อสงฺขิเย’’ติ อจฺฉนฺตสํโยควเสน อุปโยคพหุวจนานิ. กสฺส ปน อสงฺขิเยติ? อญฺญสฺส อวุตฺตตฺตา กปฺปสฺส จ วุตฺตตฺตา ปกรณโต ‘‘กปฺปาน’’นฺติ อยมตฺโถ วิญฺญายเตว. น หิ วุตฺตํ วชฺเชตฺวา อวุตฺตสฺส กสฺสจิ คหณํ ยุตฺตนฺติ. จสทฺโท สมฺปิณฺฑนตฺโถ ‘‘มหากปฺปานํ จตุโร อสงฺขฺเยยฺเย สตสหสฺเส จ มหากปฺเป’’ติ. อยํ นโย อญฺเญสุปิ อีทิเสสุ ฐาเนสุ เนตพฺโพ.

Pāḷi. Ở đây, “kappe” là cách dùng số nhiều (upayogabahuvacanaṃ) theo nghĩa chỉ sự liên tục (accantasaṃyogavasena). “Satasahasse kappe” (trong một trăm ngàn kiếp), do có liên hệ với từ ‘kappa’, nên đây là cách chỉ định nam tính (pulliṅganiddeso) và cách dùng chỉ định (upayoganiddeso). Vì nó đồng vị cách (samānādhikaraṇaṃ) với từ ‘kappa’. “Caturo ca asaṅkhiye” (và bốn a-tăng-kỳ) là những cách dùng số nhiều (upayogabahuvacanāni) theo nghĩa chỉ sự liên tục. Nhưng a-tăng-kỳ của cái gì? Vì không có từ nào khác được nói đến và từ ‘kappa’ đã được nói đến, nên từ văn cảnh, ý nghĩa “của các kiếp” (kappānaṃ) tự nó được hiểu rõ. Thật vậy, không hợp lý khi bỏ qua từ đã được nói đến để lấy một từ nào đó không được nói đến. Từ ‘ca’ có nghĩa là tổng hợp (sampiṇḍanattho): “bốn a-tăng-kỳ đại kiếp và một trăm ngàn đại kiếp”. Phương pháp này nên được áp dụng trong các trường hợp tương tự khác.

‘‘ฆฏาเนกสหสฺสานิ, กุมฺภีนญฺจ สตา พหู’’ติ ปาฬิ. เอตฺถ ฆฏาติ ฆฏานํ. สามิอตฺเถ หิ อิทํ ปจฺจตฺตวจนํ. ‘‘ฆฏานํ อเนกสหสฺสานิ’’ อิจฺเจวตฺโถ. กุมฺภีนญฺจ สตา พหูติ อเนกานิ จ กุมฺภีนํ สตานิ. เอตฺถ นิการโลโป ทฏฺฐพฺโพ. อยํ นโย อญฺเญสุปิ อีทิเสสุ ฐาเนสุ เนตพฺโพ.

Pāḷi: “Ghaṭānekasahassāni, kumbhīnañca satā bahū” (Nhiều ngàn cái ghè, và nhiều trăm cái hũ). Ở đây, ‘ghaṭā’ có nghĩa là ‘ghaṭānaṃ’ (của những cái ghè). Đây là cách dùng đơn số (paccattavacanaṃ) theo nghĩa sở hữu cách (sāmiatthe). Ý nghĩa chính là “nhiều ngàn của những cái ghè” (Ghaṭānaṃ anekasahassāni). “Kumbhīnañca satā bahū” có nghĩa là “và nhiều trăm của những cái hũ” (anekāni ca kumbhīnaṃ satāni). Ở đây, cần lưu ý sự lược bỏ âm ‘ni’ (nikāralopo). Phương pháp này nên được áp dụng trong các trường hợp tương tự khác.

‘‘ทสวีสสหสฺสานํ[Pg.404], ธมฺมาภิสมโย อหุ;

เอกทฺวินฺนํ อภิสมโย, คณนาโต อสงฺขิโย’’ติ

“Sự chứng ngộ Chánh pháp đã xảy ra cho mười, hai mươi ngàn (chúng sinh); sự chứng ngộ của một hoặc hai người thì vô số, không thể đếm được.”

ปาฬิ. เอตฺถ ทสวีสสหสฺสานนฺติ ทสสหสฺสานํ วีสสหสฺสานญฺจ. ธมฺมาภิสมโยติ จตุสจฺจปฺปฏิเวโธ. เอกทฺวินฺนนฺติ สีสมตฺตกถนํ, เตน ‘‘เอกสฺส เจว ทฺวินฺนญฺจ ติณฺณํ จตุนฺนํ…เป… ทสนฺน’’นฺติอาทินา นเยน อสงฺขฺเยยฺโยติ อตฺโถ. อยํ นโย อญฺเญสุปิ อีทิเสสุ ฐาเนสุ เนตพฺโพ.

Pāḷi. Ở đây, ‘dasavīsasahassānaṃ’ có nghĩa là “của mười ngàn và của hai mươi ngàn”. ‘Dhammābhisamayo’ (sự chứng ngộ Chánh pháp) có nghĩa là sự thông suốt Tứ đế (catusaccappaṭivedho). ‘Ekadvinnaṃ’ (của một hoặc hai) chỉ là cách nói tóm tắt (sīsamattakathanaṃ), theo phương pháp đó, ý nghĩa là “vô số” (asaṅkhyeyyo) đối với “của một, và của hai, của ba, của bốn… cho đến… của mười”. Phương pháp này nên được áp dụng trong các trường hợp tương tự khác.

‘‘จตฺตาริ สตสหสฺสานิ, ฉฬภิญฺญา มหิทฺธิกา;

ทีปงฺกรํ โลกวิทุํ, ปริวาเรนฺติ สพฺพทา’’ติ

“Bốn trăm ngàn vị Lục thông, có đại thần lực, luôn luôn hầu cận đức Phật Dīpaṅkara, bậc Thế Gian Giải.”

ปาฬิ. เอตฺถ จตฺตาริ สตสหสฺสานีติ อิทํ ลิงฺคเภทวเสน ‘‘ฉฬภิญฺญา มหิทฺธิกา’’ติ อิเมหิ ทฺวีหิ ปเทหิ สมานาธิกรณํ. อีทิเสสุ หิ ฐาเนสุ อสงฺขฺเยยฺย วาจโกปิ สทฺโท นปุํสโกว โหติ, ตสฺมา ‘‘จตฺตาริ สตสหสฺสานี’’ติ จ ‘‘ฉฬภิญฺญา’’ติ จ ‘‘มหิทฺธิกา’’ติ จ เอตํ ปทตฺตยํ สมานาธิกรณํ. อถ วา ฉฬภิญฺญา มหิทฺธิกาติ ฉฬภิญฺญานํ มหทฺธิกานนฺติ สามิอตฺเถ ปจฺจตฺตวจนํ ทฏฺฐพฺพํ. อิมสฺมึ ปนตฺเถ ‘‘จตฺตาริ สตสหสฺสานี’’ติ อยํ สงฺขฺยาวจโน ภวติ. ‘‘ตีณิ สตสหสฺสานิ, นาริโย สมลงฺกตา’’ติอาทีสุปิ อยํ นโย เนตพฺโพ. ‘‘ตา จ สตฺต สตา ภริยา, ทาสฺโย สตฺต สตานิ จา’’ติ ปาฬิ. เอตฺถ สตาติ ‘‘สตานี’’ติ นปุํสกวเสน คเหตพฺพํ, น อิตฺถิลิงฺควเสน. ‘‘สตา’’ติ หิ ‘‘ปญฺจ จิตฺตา วิปากา’’ติอาทีนิ วิย นปุํสกรูปํ. อิตฺถิลิงฺคภูตา หิ สตสทฺโท นตฺถิ, ตถา ปุลฺลิงฺคภูโต. ยทิ จ ทฺวิลิงฺโค สตสทฺโท สิยา[Pg.405], เอวญฺจ สติ ‘‘ปุริโส, กญฺญา’’ติ จ โอการนฺตปุลฺลิงฺคอาการนฺติตฺถิรูเปหิปิภวิตพฺพํ. รูปทฺวยมฺปิ สตสทฺทสฺส นตฺถิ, เตน ญายติ ‘‘สตสทฺโท เอกนฺตนปุํสโก’’ติ.

Pāḷi. Ở đây, (cụm từ) ‘cattāri satasahassāni’ này, do sự khác biệt về tánh, là đồng vị cách với hai từ ‘chaḷabhiññā mahiddhikā’ này. Bởi vì trong những trường hợp tương tự, từ ngữ chỉ số đếm cũng là trung tánh. Do đó, ba từ ‘cattāri satasahassāni’, ‘chaḷabhiññā’, và ‘mahiddhikā’ này là đồng vị cách. Hoặc là, (cụm từ) ‘chaḷabhiññā mahiddhikā’ nên được hiểu là sở thuộc cách ở dạng đơn số với ý nghĩa là ‘của những vị có sáu thắng trí và đại thần lực.’ Tuy nhiên, trong ý nghĩa này, ‘cattāri satasahassāni’ trở thành từ chỉ số lượng. Phương pháp này cũng nên được áp dụng trong các trường hợp như ‘Tīṇi satasahassāni, nāriyo samalaṅkatā’ (Ba trăm ngàn người nữ được trang điểm lộng lẫy). Pāḷi: ‘Tā ca satta satā bhariyā, dāsyo satta satāni cā’ (Và bảy trăm người vợ ấy, và bảy trăm người nữ tỳ). Ở đây, ‘satā’ nên được hiểu theo trung tánh là ‘satāni,’ không phải theo nữ tánh. Bởi vì ‘satā’ là hình thức trung tánh, giống như trong các trường hợp ‘pañca cittā vipākā’ (năm tâm quả). Thật vậy, không có từ ‘sata’ thuộc nữ tánh, cũng như không có từ thuộc nam tánh. Và nếu từ ‘sata’ có hai tánh, thì trong trường hợp như vậy, nó phải có các hình thức nam tánh tận cùng bằng ‘o’ và nữ tánh tận cùng bằng ‘ā’ như ‘puriso, kaññā.’ Cả hai hình thức này đều không có đối với từ ‘sata,’ do đó có thể biết rằng ‘từ sata hoàn toàn là trung tánh.’

นนุ จ โภ ‘‘ตา เทวตา สตฺตสตา อุฬารา’’ติ เอตฺถ สตสทฺโท อิตฺถิลิงฺโค หุตฺวา ทิสฺสตีติ? น, นปุํสโกเยวาติ. นนุ จ โภ เทวตาสทฺเทน สมานาธิกรโณติ? สจฺจํ สมานาธิกรโณ, ตถาปิ นปุํสโกเยว. อีทิเสสุ หิ สงฺขฺยาวิสเยสุ สมานาธิกรณภาโว อปฺปมาโณ. ตถา หิ ‘‘ปญฺจ ปจฺเจกพุทฺธสตานิ อิมสฺมึ อิสิคิลิสฺมึ ปพฺพเต จิรวาสิโน อเหสุ’’นฺติ นปุํสกลิงฺเคน ปุลฺลิงฺคสฺส สมานาธิกรณตา ทิสฺสติ, ตสฺมา ‘‘ตา เทวตา สตฺตสตา อุฬารา’’ติ เอตฺถาปิ ‘‘สตฺตสตานี’’ติ นปุํสกภาโวเยวาติ อวคนฺตพฺโพ. ‘‘สตฺต หตฺถิสเต ทตฺวา’’ติอาทีสุปิ สตสทฺโท นปุํสโกเยว. อยํ นโย อญฺเญสุปิ อีทิเสสุ ฐาเนสุ เนตพฺโพ.

“Thưa ngài, chẳng phải trong câu ‘tā devatā sattasatā uḷārā’ (bảy trăm vị thiên nữ cao quý ấy), từ ‘sata’ được thấy là ở nữ tánh sao?” “Không, nó chỉ là trung tánh.” “Thưa ngài, chẳng phải nó đồng vị cách với từ ‘devatā’ sao?” “Đúng là đồng vị cách, tuy nhiên nó vẫn chỉ là trung tánh. Bởi vì trong những trường hợp liên quan đến số đếm như vậy, tình trạng đồng vị cách là không có giới hạn. Thật vậy, trong câu ‘pañca paccekabuddhasatāni imasmiṃ isigilismiṃ pabbate ciravāsino ahesuṃ’ (năm trăm vị Phật Độc Giác đã sống lâu dài trên núi Isigili này), sự đồng vị cách của trung tánh với nam tánh được thấy rõ. Do đó, trong câu ‘tā devatā sattasatā uḷārā,’ cũng nên hiểu rằng đó chính là trạng thái trung tánh ‘sattasatāni.’ Trong các trường hợp như ‘Satta hatthisate datvā’ (sau khi cúng dường bảy trăm con voi), từ ‘sata’ cũng chỉ là trung tánh. Phương pháp này nên được áp dụng trong các trường hợp tương tự khác.”

‘‘นวุติโกฏิสหสฺเสหิ, ปริวาเรสิ มหามุนี’’ติ ปาฬิ. เอตฺถ ‘‘นวุติโกฏิสหสฺเสหิ ภิกฺขูหี’’ติ วา ‘‘ภิกฺขูนํ นวุติโกฏิสหสฺเสหี’’ติ วา สงฺขฺเยยฺยสงฺขฺยาปธานวเสน อตฺโถ คเหตพฺโพ. อยํ นโย อญฺเญสุปิ อีทิเสสุ ฐาเนสุ เนตพฺโพ.

Pāḷi: ‘Navutikoṭisahassehi, parivāresi mahāmunī’ (Vị Đại Mâu Ni được vây quanh bởi chín mươi tỷ). Ở đây, ý nghĩa nên được hiểu theo sự nổi bật của đối tượng được đếm hoặc của con số, hoặc là ‘bởi chín mươi tỷ vị tỳ khưu’ hoặc là ‘với chín mươi tỷ của các vị tỳ khưu.’ Phương pháp này nên được áp dụng trong các trường hợp tương tự khác.

‘‘สตสหสฺสวสฺสานิ, อายุ ตสฺส มเหสิโน’’ติ ปาฬิ. เอตฺถ ‘‘สตสหสฺสวสฺสานี’’ติ กาลสฺส อจฺจนฺตสํโยควเสน อุปโยควจนํ. ตถา ‘‘ทสวสฺสสหสฺสานิ, อคาร’มชฺฌ โส วสี’’ติ ปาฬิยมฺปิ. อยํ นโย อญฺเญสุปิ อีทิเสสุ ฐาเนสุ เนตพฺโพ.

Pāḷi: ‘Satasahassavassāni, āyu tassa mahesino’ (Tuổi thọ của vị Đại Sĩ ấy là một trăm ngàn năm). Ở đây, ‘satasahassavassāni’ là đối cách chỉ sự liên tục của thời gian. Tương tự như vậy trong câu Pāḷi: ‘dasavassasahassāni, agāra’majjha so vasī’ (vị ấy đã sống trong gia đình mười ngàn năm). Phương pháp này nên được áp dụng trong các trường hợp tương tự khác.

‘‘อิโต [Pg.406] สตสหสฺสมฺหิ, กปฺเป อุปฺปชฺชิ นายโก’’ติ ปาฬิ, ‘‘เอกนวุเต อิโต กปฺเป’’ติ ปาฬิ จ. เอตฺถ สตสหสฺสมฺหิ กปฺเปติ สตสหสฺสานํ กปฺปานํ มตฺถเก. เอกนวุเต กปฺเปติ เอกนวุติยา กปฺปานํ มตฺถเกติ ภุมฺมวจนสฺส สามิภุมฺมวจนวเสน อตฺโถ คเหตพฺโพ. ตถา หิ ‘‘ภควติ พฺรหฺมจริยํ วุสฺสตี’’ติ เอตฺถ ภุมฺมวจนสฺส ‘‘ภควโต สนฺติเก’’ติ สามิภุมฺมวจนวเสน อตฺโถ คหิโต. อยํ นโย อญฺเญสุปิ อีทิเสสุ ฐาเนสุ เนตพฺโพ.

Pāḷi: ‘Ito satasahassamhi, kappe uppajji nāyako’ (Vị Lãnh Đạo đã sanh ra trong kiếp thứ một trăm ngàn kể từ đây), và Pāḷi: ‘ekanavute ito kappe’ (trong kiếp thứ chín mươi mốt kể từ đây). Ở đây, ‘satasahassamhi kappe’ có nghĩa là ‘vào lúc đầu của một trăm ngàn kiếp.’ ‘Ekanavute kappe’ có nghĩa là ‘vào lúc đầu của chín mươi mốt kiếp.’ Ý nghĩa của định sở cách nên được hiểu theo nghĩa định sở cách có ý nghĩa sở thuộc. Thật vậy, trong câu ‘bhagavati brahmacariyaṃ vussatī’ (phạm hạnh được sống trong Đức Thế Tôn), ý nghĩa của định sở cách được hiểu theo nghĩa định sở cách có ý nghĩa sở thuộc là ‘gần bên Đức Thế Tôn.’ Phương pháp này nên được áp dụng trong các trường hợp tương tự khác.

‘‘ยทิ ตตฺถ สหสฺสานิ, สตานิ นหุตานิ จ;

เนวมฺหากํ ภยํ โกจิ, วเน วาเฬสุ วิชฺชตี’’ติ

“Nếu ở nơi ấy có hàng ngàn, hàng trăm, và hàng vạn (thú dữ); Thì đối với chúng tôi, không có sự sợ hãi nào từ các loài thú dữ trong rừng.”

ปาฬิ. อยเมตสฺสา อตฺโถ – ตตฺถ วเน วาฬานํ สหสฺสานิ จ สตานิ จ นหุตานิ จ ยทิ วิชฺชนฺติ. อถ วา สหสฺสานิ สตานีติ สตสหสฺสานิ, วาฬานํ สตสหสฺสานิ จ นหุตานิ จ ยทิ วิชฺชนฺติ, เอวํ วิชฺชนฺเตสุปิ วาเฬสุ โกจีติ กฺวจิ. โกจิสทฺโท หิ ‘‘โก เต พลํ มหาราชา’’ติ เอตฺถ โกสทฺโท วิย กฺวสทฺทตฺเถ วตฺตติ, นิมิตฺตตฺเถ จายํ นิทฺเทโส. เตน ‘‘โกจิ กฺวจิ กิสฺมิญฺจิ วาเฬ เอกสฺสปิ วาฬมิคสฺส การณา เนวมฺหากํ ภยํ วิชฺชตี’’ติ อตฺโถ คเหตพฺโพ. อถ วา โกจีติ กิญฺจิ อปฺปมตฺตกมฺปิ. เอตฺถ ปน ‘‘วาเฬสู’’ติ นิมิตฺตตฺเถ ภุมฺมํ. วาฬานํ การณา อปฺปมตฺตกมฺปิ อมฺหากํ ภยํ น วิชฺชตีติ. อยํ นโย อญฺเญสุปิ อีทิเสสุ ฐาเนสุ เนตพฺโพ.

Pāḷi. Đây là ý nghĩa của câu này: Nếu trong khu rừng ấy có hàng ngàn, hàng trăm, và hàng vạn loài thú dữ. Hoặc là, ‘sahassāni satāni’ có nghĩa là ‘trăm ngàn,’ (tức là) nếu có hàng trăm ngàn và hàng vạn loài thú dữ, ngay cả khi có những loài thú dữ như vậy, ‘koci’ có nghĩa là ‘bất cứ nơi đâu.’ Bởi vì từ ‘koci’ được dùng với ý nghĩa của từ ‘kva’ (ở đâu), giống như từ ‘ko’ trong câu ‘ko te balaṃ mahārājā’ (tâu đại vương, sức mạnh của ngài ở đâu?). Và đây là sự chỉ định theo ý nghĩa nguyên nhân. Do đó, ý nghĩa nên được hiểu là: ‘Đối với chúng tôi, không có sự sợ hãi ở bất cứ nơi đâu, vì lý do của bất kỳ loài thú dữ nào, dù chỉ là một con thú dữ.’ Hoặc là, ‘koci’ có nghĩa là ‘một chút gì, dù chỉ là một ít.’ Hơn nữa, ở đây ‘vāḷesū’ là định sở cách chỉ nguyên nhân. (Nghĩa là:) ‘Vì lý do các loài thú dữ, không có một chút sợ hãi nào đối với chúng tôi.’ Phương pháp này nên được áp dụng trong các trường hợp tương tự khác.

‘‘สพฺพํ สตสหสฺสานิ, ฉตฺตึสปริมณฺฑลํ;

ทสญฺเจว สหสฺสานิ, อฑฺฒุฑฺฒานิ สตานิ จา’’ติ

“Toàn bộ chu vi là ba mươi sáu trăm ngàn, và mười ngàn, và ba trăm rưỡi.”

อฏฺฐกถาปาโฐ[Pg.407]. เอตฺถ ยสฺมา สทฺทโต สมานวิภตฺติลิงฺควจนานํ ปทานํ อสมานวิภตฺติลิงฺควจนานํ วา อตฺถโต ปน สมานานํ ทูเร ฐิตานมฺปิ เอกสมฺพนฺโธ โหติ, อิตเรสํ สมีเป ฐิตานมฺปิ น โหติ, ตสฺมา ‘‘สพฺพ’’นฺติทํ ‘‘ปริมณฺฑล’’นฺติมินา สมฺพนฺธิตพฺพํ. ‘‘ฉตฺตึสา’’ติ อิทํ ปน ‘‘สตสหสฺสานี’’ติมินา สมฺพนฺธิตพฺพํ. อยํ นโย อญฺเญสุปิ อีทิเสสุ ฐาเนสุ เนตพฺโพ.

Đoạn văn Chú giải. Ở đây, bởi vì các từ có ý nghĩa tương đồng, dù đứng xa nhau, vẫn có một mối liên hệ duy nhất, cho dù chúng có cùng biến cách, tánh, và số hay không; trong khi các từ khác, dù đứng gần nhau, lại không có mối liên hệ. Do đó, từ ‘sabbaṃ’ (toàn bộ) này nên được liên kết với từ ‘parimaṇḍalaṃ’ (chu vi). Còn từ ‘chattiṃsā’ (ba mươi sáu) này nên được liên kết với từ ‘satasahassānī’ (trăm ngàn). Phương pháp này nên được áp dụng trong các trường hợp tương tự khác.

‘‘ทุเว สตสหสฺสานิ, จตฺตาริ นหุตานิ จ;

เอตฺตกํ พหลตฺเตน, สงฺขาตายํ วสุนฺธรา’’ติ

“Hai trăm ngàn và bốn vạn; Trái đất này được biết là có bề dày như thế.”

อฏฺฐกถาปาโฐ. เอตฺถ ‘‘ทุเว’’ติ วิเสสนํ, ‘‘สตสหสฺสานี’’ติ วิเสสิตพฺพํ. ตถา ‘‘จตฺตารี’’ติ วิเสสนํ, ‘‘นหุตานี’’ติ วิเสสิตพฺพํ. ตถา หิ ‘‘สตสหสฺสานิ นหุตานิ จา’’ติ อิมานิ ‘‘ทุเว จตฺตารี’’ติ อิเมหิ วิเสสิตพฺพตฺตา ‘‘ทฺวิสตสหสฺสํ จตุนหุต’’นฺติ อตฺถปฺปกาสนานิ ภวนฺติ. เอวํ สนฺเตปิ ‘‘ทุเว’’อิจฺจาทีนํ สงฺขฺยาสทฺทานํ ‘‘สตสหสฺสานี’’ติอาทีหิ สงฺขฺยาสทฺเทหิ สมานาธิกรณตา ปุพฺพาจริเยหิ น วุตฺตา. ยสฺมา ปน ยถา ‘‘ทุเว ปุถุชฺชนา วุตฺตา. สตสหสฺสํ ภิกฺขู’’ติอาทีสุ สมานาธิกรณตา ลพฺภติ ทพฺพวาจกตฺตา วิเสสิตพฺพปทานํ, น ตถา ‘‘ทุเว สตสหสฺสานี’’ติอาทีสุ อทพฺพวาจกตฺตา วิเสสิตพฺพปทานํ, ตสฺมา อีทิเสสุ ฐาเนสุ สมานาธิกรณตา น อิจฺฉิตพฺพา ยุตฺติยา อภาวโต. ยทิ เอวํ ‘‘กุสลา, รูปํ, จกฺขุมา’’ติอาทีนํ วิย อิเมสมญฺญมญฺญสมฺพนฺธรหิตา สิยาติ? น, วิเสสนวิเสสิตพฺพภาเวน คหิตตฺตา. ยชฺเชวํ สมานาธิกรณภาโว ลทฺธพฺโพติ? น, นิยมาภาวโต. เอกนฺเตน หิ [Pg.408] คุณคุณีนํเยว วิเสสนวิเสสิตพฺพานํ สมานาธิกรณภาโว, น อิตเรสํ วิเสสนวิเสสิตพฺพตฺเตปิ.

Phần Chú giải. Ở đây, ‘duve’ (hai) là định ngữ, ‘satasahassāni’ (trăm ngàn) là được định ngữ. Tương tự, ‘cattārī’ (bốn) là định ngữ, ‘nahutāni’ (vạn) là được định ngữ. Do đó, vì ‘satasahassāni ca nahutāni’ (trăm ngàn và vạn) được định ngữ bởi ‘duve cattārī’ (hai, bốn), chúng trở thành sự giải thích ý nghĩa là ‘hai trăm ngàn, bốn vạn’. Mặc dù vậy, các vị thầy xưa không nói về sự đồng vị cách của các số từ như ‘duve’ với các số từ như ‘satasahassāni’. Bởi vì, giống như trong các câu ‘duve puthujjanā vuttā’ (hai phàm phu được nói đến), ‘satasahassaṃ bhikkhū’ (một trăm ngàn vị tỳ-khưu), sự đồng vị cách được tìm thấy do các từ được định ngữ là từ chỉ thực thể, nhưng không giống như vậy trong các câu ‘duve satasahassānī’ (hai trăm ngàn) vì các từ được định ngữ không phải là từ chỉ thực thể. Do đó, ở những nơi như vậy, không nên mong muốn có sự đồng vị cách vì thiếu lý lẽ. Nếu vậy, phải chăng chúng không có mối quan hệ tương hỗ với nhau, giống như ‘kusalā, rūpaṃ, cakkhumā’? Không phải vậy, vì chúng được xem xét theo mối quan hệ định ngữ và được định ngữ. Nếu vậy, phải chăng nên có mối quan hệ đồng vị cách? Không phải vậy, vì không có quy tắc cố định. Quả thật, chỉ có mối quan hệ đồng vị cách giữa thuộc tính và vật có thuộc tính khi chúng là định ngữ và được định ngữ, chứ không phải cho các trường hợp khác, ngay cả khi có mối quan hệ định ngữ và được định ngữ.

ตตฺถ ‘‘เอตฺตก’’นฺติ ปมาณวจนํ. ‘‘พหลตฺเตนา’’ติ วิเสสเน ตติยา. อุภเยน อิมมตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘อยํ วสุนฺธรา พหลตฺเตน โยชนานํ ทุเว สตสหสฺสานิ จตฺตาริ นหุตานิ จ เอตฺตกํ สงฺขาตา’’ติ. ‘‘เอตฺตก’’นฺติ ปทสฺส จ ‘‘ทุเว สตสหสฺสานิ จตฺตาริ นหุตานิ จา’’ติ อิเมหิ วา ‘‘วสุนฺธรา’’ติ อิมินา วา สมานาธิกรณตา น อิจฺฉิตพฺพา. เอตฺตกนฺติ หิ ภาวนปุํสกํ, ยํ สทฺทสตฺเถ กฺริยาวิเสสนนฺติ วทนฺติ. ตสฺส ‘‘เอตฺตเกน ปมาเณน’’อิจฺเจวตฺโถ. อปิจ ‘‘ทุเว สตสหสฺสานิ จตฺตาริ น หุตานิ จา’’ติ อิเมสมฺปิ ‘‘วสุนฺธรา’’ติ อิมินา สมานาธิกรณตา น อิจฺฉิตพฺพา ‘‘ภิกฺขูนํ สต’’นฺติ เอตฺถ สตสทฺทสฺส วิย สงฺขฺยาวจนมตฺตตฺตา. ตถา หิ ‘‘เอตฺตก’’นฺติ วุตฺตํ. ‘‘สงฺขาตา’’ติ ปน ‘‘อย’’นฺติ จ อิเมสํ ‘‘วสุนฺธรา’’ติ อิมินา สมานาธิกรณตา ลพฺภติ. สพฺโพปายํ นโย อญฺเญสุปิ อีทิเสสุ ฐาเนสุ เนตพฺโพ.

Ở đây, ‘ettaka’ là từ chỉ mức độ. ‘Bahalattena’ (về bề dày) là cách thứ ba trong vai trò trạng từ. Cả hai từ này cho thấy ý nghĩa này: ‘trái đất này về bề dày được tính là hai trăm ngàn và bốn vạn do-tuần, chừng ấy’. Không nên mong muốn có sự đồng vị cách của từ ‘ettaka’ với các từ ‘duve satasahassāni cattāri nahutāni cā’ hoặc với từ ‘vasundharā’. Vì ‘ettaka’ là danh từ trừu tượng trung tính, mà trong ngữ pháp gọi là trạng từ. Ý nghĩa của nó chỉ là ‘với mức độ chừng ấy’. Hơn nữa, cũng không nên mong muốn có sự đồng vị cách của các từ ‘duve satasahassāni cattāri na hutāni cā’ với từ ‘vasundharā’, vì chúng chỉ là từ chỉ số đếm, giống như từ ‘sata’ trong câu ‘bhikkhūnaṃ sata’ (một trăm vị tỳ-khưu). Do đó, đã nói là ‘ettaka’. Tuy nhiên, sự đồng vị cách của các từ ‘saṅkhātā’ và ‘ayaṃ’ với từ ‘vasundharā’ thì có thể được chấp nhận. Phương pháp này nên được áp dụng cho các trường hợp tương tự khác.

‘‘ทเสตฺถ ราชิโย เสตา, ทสฺสนียา มโนรมา;

ฉ ปิงฺคลา ปนฺนรส, หลิทฺทา ตา จตุทฺทสา’’ติ

Ở đây có mười sọc trắng, đáng nhìn, đẹp ý; Sáu và mười lăm sọc màu nâu vàng, mười bốn sọc kia màu vàng nghệ.

ปาฬิ. เอตฺถ ฉ ปิงฺคลา ปนฺนรสาติ ฉ จ ปนฺนรส จาติ เอกวีสติ ปิงฺคลา ราชิโยติ อตฺโถ คเหตพฺโพ.

Phần Pāḷi. Ở đây, đối với cụm từ ‘cha piṅgalā pannarasa’ (sáu và mười lăm màu nâu vàng), nên hiểu ý nghĩa là: sáu cộng mười lăm là hai mươi mốt sọc màu nâu vàng.

ตถา –

Tương tự –

‘‘ปุตฺตาปิ ตสฺส พหโว, ‘เอกนามา’ติ เม สุตํ;

อสีติ ทส เอโก จ, อินฺทนามา มหพฺพลา’’ติ

Các con trai của vị ấy cũng nhiều, tôi nghe rằng có cùng một tên; Tám mươi, mười, và một, tên là Inda, có sức mạnh lớn.

ปาฬิ[Pg.409]. เอตฺถ ปน ‘‘เอกนวุตี’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘อสีติ ทส เอโก จา’’ติ วุตฺตํ. วิจิตฺรสทฺทรจนญฺหิ ปาวจนํ. อยํ นโย อญฺเญสุปิ อีทิเสสุ ฐาเนสุ เนตพฺโพ.

Phần Pāḷi. Ở đây, khi đáng lẽ phải nói là ‘ekanavutī’ (chín mươi mốt), thì lại nói là ‘asīti dasa eko cā’ (tám mươi, mười, và một). Vì giáo pháp có cấu trúc từ ngữ đa dạng. Phương pháp này nên được áp dụng cho các trường hợp tương tự khác.

‘‘ตึสปุริสนาวุตฺโย, สพฺเพเวเกกนิจฺจิตา;

เยสํ สมํ น ปสฺสามิ, เกวลํ มหิ’มํ จร’’นฺติ

Ba mươi chín mươi người, tất cả đều được xác định từng người một; Ta không thấy ai bằng họ, khi đi khắp trái đất này.

ปาฬิ. เอตฺถ ‘‘ปุริสานํ ตึสสหสฺสานิ นวุติ จ สตานิ ตึส นาวุตฺโย’’ติ วุจฺจนฺติ. อิมสฺมึ ปน ฐาเน ตึสสทฺทโต สหสฺสสทฺทสฺส นวุติสทฺทโต จ สตสทฺทสฺส โลปํ กตฺวา ‘‘ตึส นาวุตฺโย’’ติ วุตฺตนฺติ น คเหตพฺพํ. เอวญฺหิ คหเณ สติ ยตฺถ กตฺถจิปิ เอทิสี สทฺทรจนา กาตพฺพา สิยา, กตาย จ เอทิสาย สทฺทรจนาย อตฺถาวคโม วินา อุปเทเสน สุณนฺตานํ น สิยา, ตสฺมา เนวํ คเหตพฺพํ. เอวํ ปน คเหตพฺพํ – ‘‘ตึส นาวุตฺโย’’ติ อิทํ โลกสงฺเกตรูฬฺหํ วจนํ, สงฺเกตรูฬฺหสฺส ปน วจนสฺสตฺโถ ยสฺมา คหิตปุพฺพสงฺเกเตหิ สุตฺวา ญายเต, น อุปเทสโต, ตสฺมา พฺรหฺมทตฺเตน รญฺญา วุตฺตกาเลปิ สตฺถารา ตํ กถํ อาหริตฺวา วุตฺตกาเลปิ สพฺเพ มนุสฺสา วินาปิ อุปเทเสน วจนตฺถํ ชานนฺตีติ คเหตพฺพํ.

Phần Pāḷi. Ở đây, ‘purisānaṃ tiṃsasahassāni navuti ca satāni’ (ba mươi ngàn và chín mươi trăm người) được gọi là ‘tiṃsa nāvutyo’. Tuy nhiên, ở đây không nên hiểu rằng ‘tiṃsa nāvutyo’ được nói ra sau khi đã lược bỏ từ ‘sahassa’ sau từ ‘tiṃsa’ và từ ‘sata’ sau từ ‘navuti’. Vì nếu hiểu như vậy, thì ở bất cứ đâu cũng có thể tạo ra cấu trúc từ ngữ như thế, và khi cấu trúc từ ngữ như vậy được tạo ra, người nghe sẽ không thể hiểu được ý nghĩa nếu không có sự chỉ dạy. Do đó, không nên hiểu như vậy. Mà nên hiểu như thế này – ‘tiṃsa nāvutyo’ là một cách nói thông dụng theo quy ước của thế gian. Và vì ý nghĩa của một cách nói thông dụng theo quy ước được biết đến khi nghe bởi những người đã nắm bắt quy ước từ trước, chứ không phải qua sự chỉ dạy, nên cần hiểu rằng vào thời vua Brahmadatta nói ra, và cả vào thời Đức Thế Tôn thuật lại câu chuyện đó, tất cả mọi người đều biết ý nghĩa của cách nói này mà không cần sự chỉ dạy.

ตึสญฺเจว สหสฺสานิ, นวุติ จ สตานิ ตุ;

ตึส นาวุติโย นาม, วุตฺตา อุมงฺคชาตเก.

Ba mươi ngàn và chín mươi trăm, được gọi là ‘tiṃsa nāvutiyo’, đã được nói trong bổn sanh Umaṅga.

ยสฺมา ปาวจเน สนฺติ, นยา เจว อจินฺติยา;

โวหารา จ สุคุฬฺหตฺถา, ทยาปนฺเนน เทสิตา.

Vì trong giáo pháp có những phương pháp không thể nghĩ bàn, và những cách nói có ý nghĩa rất sâu kín, được thuyết giảng bởi bậc bi mẫn.

ตสฺมา สาฏฺฐกเถ ธีโร, คมฺภีเร ชินภาสิเต;

อุปเทสํ สทา คณฺเห, ครุํ สมฺมา อุปฏฺฐหํ.

Do đó, đối với lời dạy sâu xa của bậc Chiến Thắng cùng với chú giải, người trí nên luôn luôn thọ nhận sự chỉ dạy, sau khi đã hầu hạ bậc thầy một cách đúng đắn.

ครูปเทสหีโน หิ, อตฺถสารํ น วินฺทติ;

อตฺถสารวิหีโน โส, สทฺธมฺมา ปริหายติ.

Vì người thiếu sự chỉ dạy của thầy thì không tìm thấy được cốt tủy của ý nghĩa; người thiếu cốt tủy của ý nghĩa ấy sẽ suy thoái khỏi Chánh pháp.

ครูปเทสลาภี [Pg.410] จ, อตฺถสารสมายุโต;

สทฺธมฺมํ ปริปาเลนฺโต, สทฺธมฺมสฺมา น หายติ.

Còn người nhận được sự chỉ dạy của thầy, được trang bị cốt tủy của ý nghĩa, trong khi bảo hộ Chánh pháp, sẽ không suy thoái khỏi Chánh pháp.

สทฺธมฺมตฺถาย เม ตสฺมา, สงฺขฺยามาลาปิ ภาสิตา;

สปฺปโยคา ยถาโยคํ, สเหวตฺถวินิจฺฉยา.

Do đó, vì lợi ích của Chánh pháp, tập ‘Saṅkhyāmālā’ này cũng đã được tôi nói ra, cùng với các cách sử dụng tùy theo trường hợp, và cùng với sự quyết đoán về ý nghĩa.

อิติ นวงฺเค สาฏฺฐกเถ ปิฏกตฺตเย พฺยปฺปถคตีสุ วิญฺญูนํ

Như vậy, trong các lối diễn đạt của Cửu phần giáo pháp cùng với chú giải, và Tam tạng, dành cho các bậc hiền trí

โกสลฺลตฺถาย กเต สทฺทนีติปฺปกรเณ

trong bộ Saddanīti được soạn ra vì mục đích thành thạo

สวินิจฺฉโย สงฺขฺยานามานํ นามิกปทมาลาวิภาโค

phần phân loại chuỗi từ danh cách của các số danh từ cùng với sự quyết đoán

นาม

tên là

เตรสโม ปริจฺเฉโท.

chương thứ mười ba.

๑๔. อตฺถตฺติกวิภาค

14. Phân loại bộ ba ý nghĩa

ภูธาตุ ตาย นิปฺผนฺน-รูปญฺจาติ อิทํ ทฺวยํ;

กตฺวา ปธานมมฺเหหิ, สพฺพเมตํ ปปญฺจิตํ.

Căn ‘bhū’ và hình thức được tạo ra từ nó, hai điều này đã được chúng tôi lấy làm chính để giải thích chi tiết tất cả những điều này.

ภวติสฺส วสา ทานิ, วกฺขามตฺถตฺติกํ วรํ;

อตฺถุทฺธาโร ตุมนฺตญฺจ, ตฺวาทิยนฺตํ ติกํ อิธ.

Bây giờ, theo sau động từ ‘bhavati’, chúng tôi sẽ nói về bộ ba ý nghĩa cao quý; ở đây, bộ ba là: sự rút ra ý nghĩa, các từ kết thúc bằng ‘tum’, và các từ kết thúc bằng ‘tvā’ v.v.

ตสฺมา ตาว ภูธาตุโต ปวตฺตสฺส ภูตสทฺทสฺส อตฺถุทฺธาโร นียเต –

Do đó, trước hết, sự rút ra ý nghĩa của từ ‘bhūta’ vốn xuất phát từ căn ‘bhū’ được trình bày –

ขนฺธสตฺตามนุสฺเสสุ, วิชฺชมาเน จ ธาตุยํ;

ขีณาสเว รุกฺขาทิมฺหิ, ภูตสทฺโท ปวตฺตติ.

Từ ngữ bhūta được dùng cho các uẩn, chúng sanh, phi nhân, và cho giới đang hiện hữu; cho bậc lậu tận, cho cây cối v.v...

อุปฺปาเท จาปิ วิญฺเญยฺโย, ภูตสทฺโท วิภาวินา;

วิปุเล โสปสคฺโคยํ, หีฬเน วิธเมปิ จ;

ปราชเย เวทิยเน, นาเม ปากฏตาย จ.

Người có trí nên hiểu từ ngữ bhūta cũng có nghĩa là sự sanh khởi; khi có tiếp đầu ngữ, nó có nghĩa là nhiều, là khinh miệt, và cũng là hủy diệt; là thất bại, là cảm thọ, là tên gọi, và là sự hiển lộ.

วุตฺตญฺเหตํ – ภูตสทฺโท ปญฺจกฺขนฺธามนุสฺสธาตุวิชฺชมานขีณาสวสตฺตรุกฺขาทีสุ ทิสฺสติ. ‘‘ภูตมิทนฺติ ภิกฺขเว สมนุปสฺสถา’’ติอาทีสุ หิ อยํ ปญฺจกฺขนฺเธสุ ทิสฺสติ. ‘‘ยานีธ [Pg.411] ภูตานิ สมาคตานี’’ติ เอตฺถ อมนุสฺเส. ‘‘จตฺตาโร โข ภิกฺขุ มหาภูตา เหตู’’ติ เอตฺถ ธาตูสุ. ‘‘ภูตสฺมึ ปาจิตฺติย’’นฺติอาทีสุ วิชฺชมาเน. ‘‘โย จ กาลฆโส ภูโต’’ติ เอตฺถ ขีณาสเว. ‘‘สพฺเพว นิกฺขิปิสฺสนฺติ, ภูตา โลเก สมุสฺสย’’นฺติ เอตฺถ สตฺเต. ‘‘ภูตคามปาตพฺยตายา’’ติ เอตฺถ รุกฺขาทีสูติ. มูลปริยายสุตฺตฏฺฐกถาย วจนํ อิทํ. ฏีกายมาทิสทฺเทน อุปฺปาทาทีนิ คยฺหเร. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘ชาตํ ภูตํ สงฺขต’’นฺติอาทีสุ ภูตสทฺโท อุปฺปาเท ทิสฺสติ. สอุปสคฺโค ปน ‘‘ปภูตมริโย ปกโรติ ปุญฺญ’’นฺติอาทีสุ วิปุเล. ‘‘เยภุยฺเยน ภิกฺขูนํ ปริภูตรูโป’’ติอาทีสุ หีฬเน. ‘‘สมฺภูโต สาณวาสี’’ติอาทีสุ ปญฺญตฺติยํ. ‘‘อภิภูโต มาโร วิชิโต สงฺคาโม’’ติอาทีสุ วิธมเน. ‘‘ปราภูตรูโปโข อยํ อเจโล ปาถิกปุตฺโต’’ติอาทีสุ ปราชเย. ‘‘อนุภูตํ สุขทุกฺข’’นฺติอาทีสุ เวทิยเน. ‘‘วิภูตํ ปญฺญายา’’ติอาทีสุ ปากฏีกรเณ ทิสฺสติ, เต สพฺเพ ‘‘รุกฺขาทีสู’’ติอาทิสทฺเทน สงฺคหิตาติ ทฏฺฐพฺพาติ.

Điều này đã được nói: Từ ngữ bhūta được thấy trong các nghĩa: năm uẩn, phi nhân, giới, hiện hữu, lậu tận, chúng sanh, cây cối v.v... Thật vậy, trong câu ‘Này các Tỳ khưu, hãy quán xét rằng đây là đã sanh’ v.v..., từ này được thấy với nghĩa năm uẩn. Trong câu ‘Những chúng sanh nào đã tụ hội ở đây’, nó có nghĩa là phi nhân. Trong câu ‘Này Tỳ khưu, bốn đại giới là nhân’, nó có nghĩa là các giới. Trong câu ‘Phạm tội pācittiya về điều đã xảy ra’ v.v..., nó có nghĩa là hiện hữu. Trong câu ‘Và người đã trở thành kẻ nuốt thời gian’, nó có nghĩa là bậc lậu tận. Trong câu ‘Tất cả chúng sanh trong thế gian sẽ từ bỏ thân này’, nó có nghĩa là chúng sanh. Trong câu ‘Do làm hại đến các loài thực vật’, nó có nghĩa là cây cối v.v... Đây là lời trong Chú giải kinh Mūlapariyāya. Trong Phụ chú giải, bằng từ ‘v.v...’ (ādi), các nghĩa như ‘sanh khởi’ v.v... được bao gồm. Điều này đã được nói: Trong câu ‘đã sanh, đã thành, đã được tạo tác’ v.v..., từ ngữ bhūta được thấy với nghĩa là sanh khởi. Còn khi có tiếp đầu ngữ, như trong câu ‘bậc Thánh tạo nhiều phước đức’, nó có nghĩa là nhiều. Trong câu ‘người thường khinh miệt các Tỳ khưu’ v.v..., nó có nghĩa là khinh miệt. Trong câu ‘Sāṇavāsī đã được biết đến’ v.v..., nó có nghĩa là chế định. Trong câu ‘Ma vương đã bị chinh phục, trận chiến đã thắng lợi’ v.v..., nó có nghĩa là hủy diệt. Trong câu ‘người lõa thể Pāthikaputta này đã bị thất bại’ v.v..., nó có nghĩa là thất bại. Trong câu ‘đã cảm thọ khổ và lạc’ v.v..., nó có nghĩa là cảm thọ. Trong câu ‘đã được làm cho sáng tỏ bằng trí tuệ’ v.v..., nó được thấy với nghĩa là làm cho hiển lộ. Cần phải hiểu rằng tất cả những nghĩa này được bao gồm bởi từ ‘v.v...’ trong cụm từ ‘cây cối v.v...’.

อิทานิ ตุมนฺตปทานิ วุจฺจนฺเต –

Bây giờ, các từ có vĩ tố tum được nói đến –

ภวิตุํ, อุพฺภวิตุํ, สมุพฺภวิตุํ, ปภวิตุํ, ปราภวิตุํ, อติภวิตุํ, สมฺภวิตุํ, วิภวิตุํ, โภตุํ, สมฺโภตุํ, วิโภตุํ, ปาตุภวิตุํ, ปาตุพฺภวิตุํ วา, ปาตุโภตุํ. อิมานิ อกมฺมกานิ ตุมนฺตปทานิ.

Bhavituṃ, ubbhavituṃ, samubbhavituṃ, pabhavituṃ, parābhavituṃ, atibhavituṃ, sambhavituṃ, vibhavituṃ, bhotuṃ, sambhotuṃ, vibhotuṃ, pātubhavituṃ, hoặc pātubbhavituṃ, pātubhotuṃ. Đây là những từ có vĩ tố tum ở tự thân động từ.

ปริโภตุํ [Pg.412] ปริภวิตุํ, อภิโภตุํ อภิภวิตุํ, อธิโภตุํ อธิภวิตุํ, อติโภตุํ อติภวิตุํ, อนุโภตุํ อนุภวิตุํ, สมนุโภตุํ สมนุภวิตุํ, อภิสมฺโภตุํ อภิสมฺภวิตุํ. อิมานิ สกมฺมกานิ ตุมนฺตปทานิ, สพฺพาเนตานิ สุทฺธกตฺตริ ภวนฺติ.

Paribhotuṃ paribhavituṃ, abhibhotuṃ abhibhavituṃ, adhibhotuṃ adhibhavituṃ, atibhotuṃ atibhavituṃ, anubhotuṃ anubhavituṃ, samanubhotuṃ samanubhavituṃ, abhisambhotuṃ abhisambhavituṃ. Đây là những từ có vĩ tố tum ở tha thân động từ, tất cả chúng đều ở tha động từ.

‘‘ภาเวตุํ, ปภาเวตุํ, สมฺภาเวตุํ, วิภาเวตุํ, ปริภาเวตุํ’’อิจฺเจวมาทีนิ เหตุกตฺตริ ตุมนฺตปทานิ, สพฺพานิปิ เหตุกตฺตริ ตุมนฺตปทานิ สกมฺมกานิเยว ภวนฺติ. อุทฺเทโสยํ.

‘Bhāvetuṃ, pabhāvetuṃ, sambhāvetuṃ, vibhāvetuṃ, paribhāvetuṃ’ v.v... là những từ có vĩ tố tum ở thể sai khiến, và tất cả những từ có vĩ tố tum ở thể sai khiến đều là tha động từ. Đây là phần đề mục.

ตตฺร สมานตฺถปเทสุ เอกเมวาทิปทํ คเหตฺวา นิทฺเทโส กาตพฺโพ – ภวิตุนฺติ โหตุํ วิชฺชิตุํ ปญฺญายิตุํ สรูปํ ลภิตุํ. เอตฺถ วุตฺตนยานุสาเรน เสสานมฺปิ ตุมนฺตานํ นิทฺเทโส วิตฺถาเรตพฺโพ, สพฺพานิ ตุมนฺตปทานิ จตุตฺถิยตฺเถ วตฺตนฺติ ‘‘ตฺวํ มม จิตฺตมญฺญาย, เนตฺตํ ยาจิตุมาคโต’’ติ เอตฺถ วิย. ยาจิตุนฺติ หิ ยาจนตฺถายาติ อตฺโถ. ตสฺมา ภวิตุนฺติอาทีนมฺปิ ‘‘ภวนตฺถายา’’ติ วา ‘‘ภวนตฺถ’’นฺติ วา ‘‘ภวนายา’’ติ วา อาทินา อตฺโถ คเหตพฺโพ. อปิจ ‘‘เนกฺขมฺมํ ทฏฺฐุ เขมโต’’ติ เอตฺถ ‘‘ทฏฺฐุ’’นฺติ ปทสฺส ‘‘ทิสฺวา’’ติ อตฺถทสฺสนโต ยถารหํ ตุมนฺตานิ ตฺวาสทฺทนฺตปทตฺถวเสนปิ คเหตพฺพานิ. เอตานิ จ นิปาตปเทสุ สงฺคหํคจฺฉนฺติ. วุตฺตญฺหิ นิรุตฺติปิฏเก นิปาตปทปริจฺเฉเท ‘‘ตุํ อิติ จตุตฺถิยา’’ติ. ตตฺรายมตฺโถ ‘‘ตุํ อิติ เอตทนฺโต นิปาโต จตุตฺถิยา อตฺเถ วตฺตตี’’ติ.

Trong số đó, đối với các từ có cùng nghĩa, chỉ nên lấy từ đầu tiên để giải thích – bhavituṃ có nghĩa là để trở thành, để hiện hữu, để được biết đến, để có được tự tánh. Theo phương pháp đã nói ở đây, phần giải thích các từ có vĩ tố tum còn lại nên được triển khai rộng ra. Tất cả các từ có vĩ tố tum đều được dùng theo nghĩa của chỉ định cách, giống như trong câu: ‘Ngươi biết được tâm của ta, đã đến để xin con mắt’. Ở đây, yācituṃ có nghĩa là yācanatthāya (vì mục đích xin). Do đó, đối với bhavituṃ v.v..., cũng nên hiểu nghĩa là ‘bhavanatthāya’ (vì mục đích trở thành) hoặc ‘bhavanatthaṃ’ hoặc ‘bhavanāya’ v.v... Hơn nữa, trong câu ‘thấy sự xuất ly là an ổn’, từ ‘daṭṭhu’ được giải thích là ‘disvā’ (sau khi thấy), do đó, các từ có vĩ tố tum cũng nên được hiểu theo nghĩa của các từ có vĩ tố tvā một cách thích hợp. Và những từ này được xếp vào loại bất biến từ. Thật vậy, trong chương về bất biến từ của Niruttipiṭaka, có nói: ‘tuṃ là ở chỉ định cách’. Nghĩa của câu đó là: ‘Bất biến từ có vĩ tố tuṃ được dùng theo nghĩa của chỉ định cách’.

ตุมนฺตกถา สมตฺตา.

Phần luận về các từ có vĩ tố tum đã chấm dứt.

อิทานิ [Pg.413] ตฺวาทิยนฺตปทานิ วุจฺจนฺเต –

Bây giờ, các từ có vĩ tố tvā v.v... được nói đến –

ภวิตฺวา, ภวิตฺวาน, ภวิตุน, ภวิย, ภวิยาน. อุพฺภวิตฺวา, อุพฺภวิตฺวาน, อุพฺภวิตุน, อุพฺภวิย, อุพฺภวิยาน. เอส นโย ‘‘สมุพฺภวิตฺวา, ปราภวิตฺวา, สมฺภวิตฺวา, วิภวิตฺวา, ปาตุพฺภวิตฺวา’’ติ เอตฺถาปิ. อิมานิ อกมฺมกานิ อุสฺสุกฺกนตฺถานิ ตฺวาทิยนฺตปทานิ.

Bhavitvā, bhavitvāna, bhavituna, bhaviya, bhaviyāna. Ubbhavitvā, ubbhavitvāna, ubbhavituna, ubbhaviya, ubbhaviyāna. Phương pháp này cũng áp dụng cho ‘samubbhavitvā, parābhavitvā, sambhavitvā, vibhavitvā, pātubbhavitvā’. Đây là những từ có vĩ tố tvā v.v... ở tự thân động từ, có nghĩa là sự hăng hái.

ภุตฺวา, ภุตฺวาน, ปริภวิตฺวา, ปริภวิตฺวาน, ปริภวิตุน, ปริภวิย, ปริภวิยาน, ปริภุยฺย. อภิภวิตฺวา, อภิภวิตฺวาน, อภิภวิตุน, อภิภวิย, อภิภวิยาน, อภิภุยฺย. เอส นโย ‘‘อธิภวิตฺวา, อติภวิตฺวา, อนุภวิตฺวา’’ติ เอตฺถาปิ. อิทญฺเจตฺถ นิทสฺสนํ. ‘‘ตมโวจ ราชา อนุภวิยาน ตมฺปิ, เอยฺยาสิ ขิปฺปํ อหมปิ ปูชํ กสฺส’’นฺติ. อนุภุตฺวา, อนุภุตฺวาน. อธิโภตฺวา, อธิโภตฺวาน.

Bhutvā, bhutvāna, paribhavitvā, paribhavitvāna, paribhavituna, paribhaviya, paribhaviyāna, paribhuyya. Abhibhavitvā, abhibhavitvāna, abhibhavituna, abhibhaviya, abhibhaviyāna, abhibhuyya. Phương pháp này cũng áp dụng cho ‘adhibhavitvā, atibhavitvā, anubhavitvā’. Và đây là ví dụ: ‘Vua, sau khi đã trải nghiệm điều đó, đã nói với người ấy: Ngươi hãy đi nhanh, ta cũng sẽ cúng dường cho ai đây’. Anubhutvā, anubhutvāna. Adhibhotvā, adhibhotvāna.

‘‘สฏฺฐิ กปฺปสหสฺสานิ, เทวโลเก รมิสฺสติ;

อญฺเญ เทเว อธิโภตฺวา, อิสฺสรํ การยิสฺสตี’’ติ

‘Sáu mươi ngàn kiếp, người ấy sẽ hoan hỷ trong cõi trời; sau khi chế ngự các vị trời khác, người ấy sẽ thực thi quyền tối thượng’.

อิทเมตฺถ ปาฬินิทสฺสนํ, อิมานิ สกมฺมกานิ อุสฺสุกฺกนตฺถานิ ตฺวาทิยนฺตปทานิ. อิมานิ จตฺตาริ สุทฺธกตฺตริเยว ภวนฺติ.

Đây là ví dụ trong kinh điển. Đây là những từ có vĩ tố tvā v.v... ở tha động từ, có nghĩa là sự hăng hái. Bốn từ này quả thực là tha động từ.

‘‘ภาเวตฺวา, ภาเวตฺวาน. ปภาเวตฺวา, ปภาเวตฺวาน. สมฺภาเวตฺวา, สมฺภาเวตฺวาน. วิภาเวตฺวา, วิภาเวตฺวาน. ปริภาเวตฺวา, ปริภาเวตฺวาน’’อิจฺเจวมาทีนิ สกมฺมกานิ อุสฺสุกฺกนตฺถานิ ตฺวาทิยนฺตปทานิ เหตุกตฺตริเยว ภวนฺติ. อุทฺเทโสยํ.

‘Bhāvetvā, bhāvetvāna. Pabhāvetvā, pabhāvetvāna. Sambhāvetvā, sambhāvetvāna. Vibhāvetvā, vibhāvetvāna. Paribhāvetvā, paribhāvetvāna’ v.v... là những từ có vĩ tố tvā v.v... ở thể sai khiến, có nghĩa là sự hăng hái, và quả thực là tha động từ. Đây là phần đề mục.

ตตฺร สมานตฺถปเทสุ เอกเมวาทิปทํ คเหตฺวา นิทฺเทโส กาตพฺโพ – ภวิตฺวาติ หุตฺวา ปญฺญายิตฺวา สรูปํ ลภิตฺวา. เอวํ วุตฺตนยานุสาเรน เสสานมฺปิ ตฺวาทิยนฺตปทานํ นิทฺเทโส วิตฺถาเรตพฺโพ. อยํ ปน วิเสโส [Pg.414] ภุตฺวาติ สมฺปตฺตึ อนุภุตฺวาติ สกมฺมกวเสน อตฺโถ คเหตพฺโพ. ภุตฺวา อนุภุตฺวาติ อิเมสญฺหิ สมานตฺถตํ สทฺธมฺมวิทู อิจฺฉนฺติ. อตฺริทํ วุจฺจติ –

Ở đây, trong các từ đồng nghĩa, chỉ nên lấy từ đầu tiên để giải thích – (chẳng hạn) bhavitvā có nghĩa là hutvā (sau khi đã là), paññāyitvā (sau khi đã hiện ra), sarūpaṃ labhitvā (sau khi đã có được tự thể). Theo phương pháp đã được nói như vậy, phần giải thích về các từ còn lại có vĩ ngữ tvā... nên được trình bày chi tiết. Tuy nhiên, đây là điểm đặc biệt: ý nghĩa của bhutvā nên được hiểu theo nghĩa là sampattiṃ anubhutvā (sau khi đã hưởng thụ sự thành tựu). Quả vậy, những vị thông hiểu Chánh pháp chấp nhận sự đồng nghĩa của hai từ bhutvā và anubhutvā. Về điều này, có lời nói rằng –

‘‘ภุตฺวา ภุตฺวาน’’อิจฺเจเต, ‘‘อนุภุตฺวา’’ติมสฺส หิ;

อตฺถํ สูเจนฺติ ‘‘หุตฺวา’’ติ, ปทสฺส ปน เนว เต.

“Hai từ bhutvā và bhutvāna này, quả thật chỉ ra ý nghĩa của từ anubhutvā; nhưng chúng không (chỉ ra ý nghĩa) của từ hutvā.”

เกจิ ‘‘ภูตฺวา’’ติ ทีฆตฺตํ, ตสฺส อิจฺฉนฺติ สาสเน;

ทีฆตา รสฺสตา เจว, ทฺวยมฺเปตํ ปทิสฺสติ.

Một số vị trong giáo pháp muốn dùng trường âm của từ ấy là bhūtvā; cả trường âm và đoản âm, cả hai dạng này đều được thấy.

สทฺทสตฺเถ จ ‘‘ภูตฺวา’’ติ, ทีฆตฺตสญฺหิตํ ปทํ;

‘‘ภวิตฺวา’’ติ ปทสฺสตฺถํ, ทีเปติ น ตุ สาสเน.

Và trong ngữ pháp, từ bhūtvā có trường âm giải thích ý nghĩa của từ bhavitvā, nhưng không phải (như vậy) trong giáo pháp.

‘‘หุตฺวา’’อิติ ปทํเยว, ทีเปติ ชินสาสเน;

‘‘ภวิตฺวา’’ติ ปทสฺสตฺถํ, นตฺถิ อญฺญตฺถ ตํ ปทํ.

Trong giáo pháp của bậc Chiến Thắng, chính từ hutvā làm sáng tỏ ý nghĩa của từ bhavitvā; từ ấy không có ở nơi nào khác.

อิจฺเจวํ สวิเสสนฺตุ, วจนํ สารทสฺสินา;

สาสเน สทฺทสตฺเถ จ, วิญฺญุนา เปกฺขิตพฺพกํ.

Như vậy, lời nói này cùng với những điểm đặc biệt của nó nên được người trí, người thấy được cốt tủy, xem xét trong cả giáo pháp và ngữ pháp học.

เอวํ อุสฺสุกฺกนตฺเถ ปวตฺตานิ ตฺวาทิยนฺตปทานิปิ นิทฺทิฏฺฐานิ, สพฺพาเนตานิ อวิภตฺติกานีติ คเหตพฺพานิ. นิรุตฺติปิฏเก หิ นิปาตปริจฺเฉเท อวิภตฺติกานิ กตฺวา ตฺวาทิยนฺตปทานิ วุตฺตานิ. สทฺทตฺถวิทูนํ ปน มเต ปฐมาทิวิภตฺติวเสน สวิภตฺติกานิ ภวนฺติ.

Như vậy, các từ có vĩ ngữ tvā... được dùng với ý nghĩa nhiệt tâm cũng đã được giải thích, tất cả những từ này nên được hiểu là bất biến cách. Quả vậy, trong tạng Vô Ngại Giải, ở chương về các tiểu từ, các từ có vĩ ngữ tvā... được nói đến sau khi đã được xem là bất biến cách. Tuy nhiên, theo quan điểm của các nhà ngữ pháp học, chúng trở thành biến cách theo các biến cách như chủ cách...

อิมสฺมิญฺจ ปน ตฺวาทิยนฺตาธิกาเร อิทญฺจุปลกฺขิตพฺพํ – ภุตฺวา คจฺฉติ, ภุตฺวา คโต, ภุตฺวา คมิสฺสสิ, กสิตฺวา วปติ. อุมงฺคา นิกฺขมิตฺวาน, เวเทโห นาวมารุหิ. ภุตฺวาน ภิกฺขุ ภิกฺขสฺสุ อิจฺจาที สมานกตฺตุกานํ ธาตูนํ ปุพฺพกาเล ตฺวาทิสทฺทปฺปโยคา. ‘‘ภุตฺวา คจฺฉตี’’ติ เอตฺถ หิ ‘‘ภุตฺวา’’ติ อิทํ ปุพฺพกาลกฺริยาทีปกํ ปทํ. ‘‘คจฺฉตี’’ติ อิทํ ปน อุตฺตรกาลกฺริยาทีปกํ, สมานกตฺตุกานิ เจตานิ ปทานิ เอกกตฺตุกานํ กฺริยานํ วาจกตฺตา. ตถา เหตฺถ โย คมนกฺริยาย [Pg.415] กตฺตา, โส เอว ภุญฺชนกฺริยาย กตฺตุภูโต ทฏฺฐพฺโพ. อยํ นโย อญฺญตฺราปิ อีทิเสสุ ฐาเนสุ เนตพฺโพ.

Và trong chương này về các từ có vĩ ngữ tvā..., điều này cũng cần được ghi nhận – (ví dụ) bhutvā gacchati (ăn rồi đi), bhutvā gato (ăn rồi đã đi), bhutvā gamissasi (ăn rồi sẽ đi), kasitvā vapati (cày rồi gieo). Umaṅgā nikkhamitvāna, vedeho nāvamāruhi (Ra khỏi đường hầm, vua xứ Videha đã lên thuyền). Bhutvāna bhikkhu bhikkhassu (Này Tỳ khưu, sau khi ăn rồi hãy đi khất thực), v.v... là những cách dùng các từ có vĩ ngữ tvā... để chỉ hành động xảy ra trước của các động từ có cùng chủ thể. Quả vậy, ở đây trong câu ‘Bhutvā gacchatī’, từ ‘bhutvā’ là từ chỉ hành động xảy ra trước. Còn từ ‘gacchatī’ là từ chỉ hành động xảy ra sau, và những từ này có cùng chủ thể vì chúng biểu thị hành động của một chủ thể duy nhất. Do đó, ở đây, người nào là chủ thể của hành động đi, chính người đó phải được xem là chủ thể của hành động ăn. Phương pháp này nên được áp dụng ở những nơi tương tự khác.

‘‘อนฺธการํ นิหนฺตฺวาน, อุทิโตยํ ทิวากโร;

วณฺณํ ปญฺญาวภาเสหิ, โอภาเสตฺวา สมุคฺคโต’’

“Sau khi xua tan bóng tối, mặt trời này đã mọc lên; sau khi chiếu sáng bằng sắc màu và ánh quang minh, mặt trời đã mọc lên.”

อิจฺจาทีนิปิ ปน สมานกตฺตุกานํ สมานกาเล ตฺวาทิสทฺทปฺปโยคา. เอตฺถ หิ ‘‘นิหนฺตฺวานา’’ติ ปทํ สมานกาลกฺริยาทีปกํ ปทํ. ‘‘อุทิโต’’ติ อิทํ ปน อุตฺตรกาลกฺริยาทีปกํ ปทนฺติ น วตฺตพฺพํ สมานกาลกฺริยาย อิธาธิปฺเปตตฺตา. ตสฺมาเยว สมานกาลกฺริยาทีปกํ ปทนฺติ คเหตพฺพํ. อยํ นโย อญฺญตฺราปิ อีทิเสสุ ฐาเนสุ เนตพฺโพ.

Và những (ví dụ) tương tự là cách dùng các từ có vĩ ngữ tvā... để chỉ hành động đồng thời của (các động từ) có cùng chủ thể. Quả vậy, ở đây, từ ‘nihantvāna’ là từ chỉ hành động đồng thời. Không nên nói rằng từ ‘udito’ này là từ chỉ hành động xảy ra sau, vì ở đây hành động đồng thời được ngụ ý. Do đó, nó nên được hiểu là từ chỉ hành động đồng thời. Phương pháp này nên được áp dụng ở những nơi tương tự khác.

เกจิ ปน ‘‘มุขํ พฺยาทาย สยติ, อกฺขึ ปริวตฺเตตฺวา ปสฺสตี’’ติ อุทาหรนฺติ. อปเร ‘‘นิสชฺช อธีเต, ฐตฺวา กเถตี’’ติ. ตตฺถ พฺยาทานปริวตฺตนุตฺตรกาโล พฺยาทานูปสมลกฺขณํ ปสฺสนกฺริยาย ลกฺขิยติ. ‘‘นิสชฺช อธีเต, ฐตฺวา กเถตี’’ติ จ สมานกาลตายปิ อชฺเฌนกถเนหิ ปุพฺเพปิ นิสชฺชฏฺฐานานิ โหนฺตีติ สกฺกา ปุพฺพุตฺตรกาลตา สมฺภาเวตุํ, ตสฺมา ปุริมานิเยว อุทาหรณานิ ยุตฺตานิ. อุทยสมกาลเมว หิ ตนฺนิวตฺตนียนิวตฺตนนฺติ.

Một số vị lại đưa ra ví dụ: ‘mukhaṃ byādāya sayati’ (há miệng mà ngủ), ‘akkhiṃ parivattetvā passatī’ (liếc mắt mà nhìn). Những vị khác thì (đưa ví dụ): ‘nisajja adhīte’ (ngồi học), ‘ṭhatvā kathetī’ (đứng nói). Trong trường hợp đầu, thời gian sau khi há miệng và liếc mắt được đánh dấu bằng hành động nhìn, vốn có đặc tính là sự chấm dứt của hành động há miệng. Còn trong các câu ‘nisajja adhīte’ và ‘ṭhatvā kathetī’, mặc dù có sự đồng thời, nhưng vì hành động ngồi và đứng có thể xảy ra trước hành động học và nói, nên có thể giả định được tính trước-sau về thời gian. Do đó, chỉ những ví dụ đã nêu trước (về mặt trời) mới phù hợp. Quả vậy, việc xua tan cái cần được xua tan (bóng tối) xảy ra đồng thời với sự mọc lên (của mặt trời).

‘‘ทฺวารมาวริตฺวา ปวิสติ’’อิจฺจาทิ สมานกตฺตุกานํ อปรกาเล ตฺวาทิสทฺทปฺปโยโค. ยสฺมา ปเนตฺถ ปวิสนกฺริยา ปุริมา, อาวรณกฺริยา ปน ปจฺฉิมา, ตสฺมา ‘‘อาวริตฺวา’’ติ อิทํ อปรกาลกฺริยาทีปกํ ปทนฺติ เวทิตพฺพํ. ‘‘ปวิสตี’’ติ อิทํ ปน ปุพฺพกาลกฺริยาทีปกํ ปทนฺติ. อยํ นโย [Pg.416] อญฺญตฺราปิ อีทิเสสุ ฐาเนสุ เนตพฺโพ. อปเร ‘‘ธ’นฺติ กจฺจ ปติโต ทณฺโฑ’’ติ อุทาหรณนฺติ. อภิฆาตภูตสมาโยเค ปน อภิฆาตชสทฺทสฺส สมานกาลตา เอตฺถ ลพฺภตีติ อิธาปิ ปุริมานิเยว อุทาหรณานิ ยุตฺตานีติ.

Câu ‘Dvāramāvaritvā pavisati’ (đóng cửa rồi đi vào), v.v... là cách dùng các từ có vĩ ngữ tvā... để chỉ hành động xảy ra sau của (các động từ) có cùng chủ thể. Bởi vì ở đây hành động đi vào là trước, còn hành động đóng cửa là sau, do đó từ ‘āvaritvā’ nên được biết là từ chỉ hành động xảy ra sau. Còn từ ‘pavisati’ là từ chỉ hành động xảy ra trước. Phương pháp này nên được áp dụng ở những nơi tương tự khác. Những vị khác đưa ra ví dụ: ‘dha’nti kacca patito daṇḍo’ (cây gậy rơi xuống tạo ra tiếng ‘dhan’). Tuy nhiên, trong trường hợp va chạm, sự đồng thời của âm thanh sinh ra từ va chạm được tìm thấy ở đây, do đó ở đây cũng vậy, những ví dụ trước mới phù hợp.

‘‘ปิสาจํ ทิสฺวา จสฺส ภยํ โหติ. ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา อาสวา ปริกฺขีณา’’อิจฺจาทิ อสมาเน กตฺตริ ปโยโค. เอตฺถ หิ ปิสาจํ ทิสฺวา ปุริสสฺส ภยํ โหติ, ปญฺญาย ทิสฺวา อสฺส ปุคฺคลสฺส อาสวา ปริกฺขีณา. เอวํ สมานกตฺตุกตา ธาตูนํ น ลพฺภติ ทสฺสนกฺริยาย ปุริเสสุ ปวตฺตนโต, ภวนาทิกฺริยาย จ ภยาทีสุ ปวตฺตนโตติ ทฏฺฐพฺพํ. อยํ นโย อญฺญตฺราปิ อีทิเสสุ ฐาเนสุ เนตพฺโพ.

Các câu như ‘Pisācaṃ disvā cassa bhayaṃ hoti’ (Sau khi thấy quỷ, sự sợ hãi khởi lên nơi người ấy) và ‘Paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā’ (Sau khi thấy bằng trí tuệ, các lậu hoặc của người ấy được đoạn tận) là cách dùng trong trường hợp chủ thể khác nhau. Quả vậy, ở đây, sau khi người ấy thấy quỷ, sự sợ hãi khởi lên nơi người ấy; sau khi vị ấy thấy bằng trí tuệ, các lậu hoặc của vị ấy được đoạn tận. Như vậy, không có sự đồng chủ thể của các động từ, cần phải hiểu rằng vì hành động thấy diễn ra nơi người, còn hành động khởi lên... lại diễn ra nơi sự sợ hãi... Phương pháp này nên được áp dụng ở những nơi tương tự khác.

อิทมฺปิ ปเนตฺถ อุปลกฺขิตพฺพํ ‘‘อปฺปตฺวา นทึ ปพฺพโต, อติกฺกมฺม ปพฺพตํ นที’’อิจฺจาทิ ปราปรโยโค. ‘‘สีหํ ทิสฺวา ภยํ โหติ, ฆตํ ปิวิตฺวา พลํ ชายเต, ‘ธ’นฺติ กตฺวา ทณฺโฑ ปติโต’’อิจฺจาทิ ลกฺขณเหตุอาทิปฺปโยโค. ‘‘นฺหตฺวา คมนํ, ภุตฺวา สยนํ. อุปาทาย รูป’’มิจฺจาปิ พฺยตฺตเยน สทฺทสิทฺธิปฺปโยโคติ.

Điều này cũng cần được ghi nhận ở đây: ‘appatvā nadiṃ pabbato, atikkamma pabbataṃ nadī’ (núi ở trước khi đến sông, sông ở sau khi vượt qua núi), v.v... là cách dùng chỉ vị trí trước sau. ‘Sīhaṃ disvā bhayaṃ hoti’ (thấy sư tử thì sợ hãi khởi lên), ‘ghataṃ pivitvā balaṃ jāyate’ (uống bơ lỏng thì sức mạnh sinh ra), ‘dha’nti katvā daṇḍo patito’ (cây gậy rơi xuống tạo ra tiếng ‘dhan’), v.v... là cách dùng chỉ đặc điểm, nguyên nhân, v.v... ‘Nhatvā gamanaṃ’ (việc đi sau khi tắm), ‘bhutvā sayanaṃ’ (việc ngủ sau khi ăn), ‘Upādāya rūpaṃ’ (sắc do thủ) cũng là cách dùng hình thành từ ngữ bằng phép đảo ngược.

อิจฺเจวํ สพฺพถาปิ สมานกตฺตุกานํ ธาตูนํ ปุพฺพกาเล ตฺวาทิสทฺทปฺปโยโค, สมานกตฺตุกานํ สมานกาเล ตฺวาทิสทฺทปฺปโยโค, สมานกตฺตุกานํ อปรกาเล ตฺวาทิสทฺทปฺปโยโค, อสมานกตฺตุกานํ ตฺวาทิสทฺทปฺปโยโค, ปราปรโยโค[Pg.417], ลกฺขณเหตุอาทิปฺปโยโค, พฺยตฺตเยน สทฺทสิทฺธิปฺปโยโคติ สตฺตธา ตฺวาทิยนฺตานํ ปทานํ ปโยโค เวทิตพฺโพ.

Như vậy, tóm lại, cách dùng các từ có vĩ ngữ tvā... nên được hiểu theo bảy cách: 1) cách dùng chỉ hành động xảy ra trước của các động từ có cùng chủ thể, 2) cách dùng chỉ hành động đồng thời của (các động từ) có cùng chủ thể, 3) cách dùng chỉ hành động xảy ra sau của (các động từ) có cùng chủ thể, 4) cách dùng với các chủ thể khác nhau, 5) cách dùng chỉ vị trí trước sau, 6) cách dùng chỉ đặc điểm, nguyên nhân, v.v..., và 7) cách dùng hình thành từ ngữ bằng phép đảo ngược.

ยทิ เอวํ กสฺมา กจฺจายเน ‘‘ปุพฺพกาเลกกตฺตุกานํ ตุน ตฺวาน ตฺวา วา’’ติ ปุพฺพกาเลเยว เอกกตฺตุกคฺคหณํ กตนฺติ? เยตุยฺเยน ตฺวาทิยนฺตานํ ปทานํ ปุริมกาลกฺริยาทีปนโต. กจฺจายเน หิ เยภุยฺเยน ปวตฺตึ สนฺธาย ‘‘ปุพฺพกาเลกกตฺตุกาน’’นฺติ วุตฺตํ. ยสฺมา ปน ‘‘อิติ กตฺวา’’ติอาทีนํ ปทานํ เหตุอตฺถวเสนปิ ปุพฺพาจริเยหิ อตฺโถ สํวณฺณิโต, ตสฺมา ‘‘ภวิตฺวา’’ติอาทีนํ ภูธาตุมยานํ ตฺวาทิสทฺทนฺตานํ ปทานํ อญฺเญสญฺจ ‘‘ปจิตฺวา’’ติอาทีนํ ยถาปโยคํ ‘‘ภวนเหตุ ปจนเหตู’’ติอาทินา เหตุอตฺโถปิ คเหตพฺโพ. อตฺริทํ วุจฺจติ –

Nếu vậy, tại sao trong (ngữ pháp) Kaccāyana, việc nắm bắt (ý nghĩa) cùng một chủ từ trong thời quá khứ lại được thực hiện (chỉ) trong thời quá khứ (với câu) "của (các động từ) có cùng một chủ từ trong thời quá khứ (thì có các tiếp vị ngữ) tuna, tvāna, tvā, hoặc vā"? Bởi vì các từ có đuôi là tvā v.v... phần lớn chỉ ra hành động trong thời quá khứ. Thật vậy, trong (ngữ pháp) Kaccāyana, câu "của (các động từ) có cùng một chủ từ trong thời quá khứ" được nói ra là nhắm đến sự diễn tiến phần lớn (của chúng). Tuy nhiên, vì ý nghĩa của các từ như "iti katvā" v.v... cũng đã được các vị thầy xưa giải thích theo nghĩa nguyên nhân, do đó, ý nghĩa nguyên nhân của các từ có đuôi là tvā v.v... được tạo thành từ căn bhū như "bhavitvā" v.v... và của các từ khác như "pacitvā" v.v... cũng nên được hiểu là "do sự hiện hữu", "do sự nấu nướng" v.v... tùy theo cách sử dụng. Về điều này, có lời nói rằng –

เหตุตฺเถปิ ยโต โหนฺติ, สทฺทา อุสฺสุกฺกนตฺถกา;

ตสฺมา เหตุวเสนาปิ, วเทยฺยตฺถํ วิจกฺขโณ.

Bởi vì các từ (này) cũng có trong ý nghĩa nguyên nhân, (và) trong ý nghĩa cố gắng; do đó, người có trí tuệ cũng nên nói ra ý nghĩa theo phương diện nguyên nhân.

‘‘อิติ กตฺวา’’ติ สทฺทสฺส, อตฺถสํวณฺณนาสุ หิ;

‘‘อิติ กรณเหตู’’ติ, อตฺโถ ธีเรหิ คยฺหติ.

Thật vậy, trong các phần giải thích ý nghĩa của từ "iti katvā", ý nghĩa "do nguyên nhân làm như vậy" được các bậc hiền trí nắm bắt.

‘‘คจฺฉามิ ทานิ นิพฺพานํ, ยตฺถ คนฺตฺวา น โสจติ’’;

อิติ ปาเฐปิ เหตุตฺโถ, คยฺหเต ปุพฺพวิญฺญุภิ.

"Nay ta đi đến Niết-bàn, nơi mà khi đã đến thì không còn sầu muộn"; ngay cả trong câu kệ này, ý nghĩa nguyên nhân cũng được các bậc trí giả xưa kia nắm bắt.

‘‘ยสฺมึ นิพฺพาเน คมน-เหตู’’ติ หิ กถียเต;

เหตุตฺเถวํ ยถาโยค-มญฺญตฺราปิ อยํ นโย.

Thật vậy, (câu ấy) được nói là "do nguyên nhân đi đến Niết-bàn ấy". Phương pháp này về ý nghĩa nguyên nhân cũng (được áp dụng) ở những nơi khác một cách thích hợp.

เอวํ ภูตสทฺทสฺส อตฺถุทฺธาโร จ ตุมนฺตปทญฺจ ตฺวาทิยนฺตปทญฺจาติ อตฺถตฺติกํ วิภตฺตํ.

Như vậy, việc trích dẫn ý nghĩa của từ bhūta, từ có đuôi tum, và từ có đuôi tvā v.v... – bộ ba ý nghĩa đã được phân chia.

โย [Pg.418] อิมมตฺถติกํ สุวิภตฺตํ,กณฺณรสายนมาคมิกานํ;

ธารยเต ส ภเว คตกงฺขา,ปาวจนมฺหิ คเต สุขุมตฺเถ.

Người nào ghi nhớ bộ ba ý nghĩa này, đã được phân chia rõ ràng, là vị thuốc bổ cho tai của những người theo truyền thống; người ấy sẽ không còn hoài nghi trong giáo pháp về những ý nghĩa vi tế đã được đề cập.

อิติ นวงฺเค สาฏฺฐกเถ ปิฏกตฺตเย พฺยปฺปถคตีสุ วิญฺญูนํ

Như vậy, trong Tam Tạng cùng với chú giải gồm chín chi phần, đối với những người có trí trong các phương pháp diễn đạt,

โกสลฺลตฺถาย กเต สทฺทนีติปฺปกรเณ

trong bộ luận Saddanīti được soạn ra vì mục đích (đạt được) sự thiện xảo,

อตฺถตฺติกวิภาโค นาม

(chương) tên là Phân Tích Bộ Ba Ý Nghĩa.

จุทฺทสโม ปริจฺเฉโท.

Chương thứ mười bốn.

เอวํ นานปฺปการโต ภูธาตุรูปานิ ทสฺสิตานิ.

Như vậy, các hình thức của căn bhū đã được trình bày theo nhiều cách khác nhau.

ปทมาลา นิฏฺฐิตา.

Phần Padamālā (Biến cách từ) đã kết thúc.