නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

ඒ භාග්‍යවත් වූ, අරහත් වූ, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට මාගේ නමස්කාරය වේවා!

සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා)

සද්දනීතිප්පකරණය (පදමාලාව)

ගන්ථාරම්භකථා

ග්‍රන්ථාරම්භ කථාව

ධීරෙහි [Pg.1] මග්ගනායෙන, යෙන බුද්ධෙන දෙසිතං;

සිතං ධම්මමිධඤ්ඤාය, ඤායතෙ අමතං පදං.

මඟ පෙන්වන්නා වූ යම් බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක් විසින් දේශනා කරන ලද්දා වූ, සිසිල් වූ (ශාන්ත වූ) මෙම ධර්මය අවබෝධ කර ගැනීමෙන්, නුවණැත්තන් විසින් ඒ අමා නිවන අවබෝධ කරගනු ලැබේ.

තං නමිත්වා මහාවීරං, සබ්බඤ්ඤුං ලොකනායකං;

මහාකාරුණිකං සෙට්ඨං, විසුද්ධං සුද්ධිදායකං.

මහා වීර වූ ද, සර්වඥ වූ ද, ලෝකනායක වූ ද, මහා කාරුණික වූ ද, ශ්‍රේෂ්ඨ වූ ද, අතිශයින්ම පිරිසිදු වූ ද, (අන්‍යයන්ට) පාරිශුද්ධිය ලබා දෙන්නා වූ ද ඒ බුදුරජාණන් වහන්සේට වැඳ නමස්කාර කොට,

සද්ධම්මඤ්චස්ස පූජෙත්වා, සුද්ධං සන්තමසඞ්ඛතං;

අතක්කාවචරං සුට්ඨු, විභත්තං මධුරං සිවං.

උන්වහන්සේගේ පිරිසිදු වූ, ශාන්ත වූ, අසංඛත වූ, තර්කයට විෂය නොවන්නා වූ, මැනවින් බෙදා දක්වන ලද්දා වූ, මධුර වූ ද, ක්ෂේම (ශාන්ති) සහගත වූ ද ශ්‍රී සද්ධර්මයට පූජා කොට,

සඞ්ඝස්ස ච’ඤ්ජලිං කත්වා, පුඤ්ඤක්ඛෙත්තස්ස තාදිනො;

සීලසමාධිපඤ්ඤාදි-විසුද්ධගුණජොතිනො.

පින්කෙතක් බඳු වූ, තාදී ගුණයෙන් යුක්ත වූ, ශීල-සමාධි-ප්‍රඥා ආදී විශුද්ධ ගුණ සමුදායෙන් බැබළෙන්නා වූ මහා සංඝරත්නයට දොහොත් මුදුන් දී නමස්කාර කොට,

නමස්සනාදිපුඤ්ඤස්ස, කතස්ස රතනත්තයෙ;

තෙජසාහං පහන්ත්වාන, අන්තරායෙ අසෙසතො.

තෙරුවන් කෙරෙහි කරන ලද නමස්කාරාදී පින්වල තේජසින්, සියලු බාධක හා අන්තරායන් මුළුමනින්ම දුරු කරමින්,

ලොකනීතිවියත්තස්ස, සත්ථු සද්ධම්මනීතිනො;

සාසනත්ථං පවක්ඛාමි, සද්දනීතිමනාකුලං.

ලෝක නීතියෙහි (ලෝක ව්‍යවහාරයෙහි) දක්ෂ වූ ශාස්තෘන් වහන්සේගේ සද්ධර්ම නීතියට අනුකූල වූ ද, ශාසනයෙහි යහපත උදෙසා වූ ද, නිරවුල් වූ 'සද්දනීති' නම් වූ ව්‍යාකරණ ග්‍රන්ථය මම පවසන්නෙමි.

ආසවක්ඛයලාභෙන, හොති සාසනසම්පදා;

ආසවක්ඛයලාභො ච, සච්චාධිගමහෙතුකො.

ශාසන සම්පත්තිය (ශාසනයේ සම්පූර්ණත්වය) සිද්ධ වන්නේ ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කිරීම (රහත් බව ලබා ගැනීම) මඟිනි. ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කිරීම වනාහි චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධ කරගැනීම හේතු කොට පවතින්නකි.

සච්චාධිගමනං [Pg.2] තඤ්ච, පටිපත්තිස්සිතං මතං;

පටිපත්ති ච සා කාමං, පරියත්තිපරායණා.

ඒ ආර්ය සත්‍ය අවබෝධය ප්‍රතිපත්තිය (ධර්මානුධර්ම ප්‍රතිපදාව) ඇසුරු කරගෙන පවතින බව පිළිගත යුතුය. එම ප්‍රතිපත්තිය ද කැමැත්තෙන්ම පරියප්තිය (ධර්ම විනය හැදෑරීම) පදනම් කරගෙන පවතින්නකි.

පරියත්තාභියුත්තානං, විදිත්වා සද්දලක්ඛණං;

යස්මා න හොති සම්මොහො, අක්ඛරෙසු පදෙසු ච.

යම් හෙයකින් පරියප්ති ධර්මයෙහි නියුතු වූවන්ට ශබ්ද ලක්ෂණයන් (ව්‍යාකරණ රීතීන්) දැනගැනීමෙන්, අක්ෂරයන්හි හා පදයන්හි කිසිදු මුළාවක් (නොදැනීමක්) ඇති නොවේ ද,

යස්මා චාමොහභාවෙන, අක්ඛරෙසු පදෙසු ච;

පාළියත්ථං විජානන්ති, විඤ්ඤූ සුගතසාසනෙ.

අක්ෂර හා පදයන්හි එම මුළා නොවීම හේතුවෙන්, ප්‍රඥාවන්තයෝ සුගත ශාසනයෙහි පාලි ධර්මයේ අර්ථය මැනවින් වටහා ගනිති.

පාළියත්ථාවබොධෙන, යොනිසො සත්ථුසාසනෙ;

සප්පඤ්ඤා පටිපජ්ජන්ති, පටිපත්තිමතන්දිකා.

පාලි අර්ථය මැනවින් අවබෝධ කර ගැනීමෙන්, නුවණැත්තෝ ශාස්තෘ ශාසනයෙහි අලස බවින් තොරව, නුවණින් යුතුව පිළිවෙත් පුරති.

යොනිසො පටිපජ්ජිත්වා, ධම්මං ලොකුත්තරං වරං;

පාපුණන්ති විසුද්ධාය, සීලාදිපටිපත්තියා.

නුවණින් යුතුව පිළිවෙත් පුරා, ඔවුහු පිරිසිදු වූ ශීලාදී ප්‍රතිපත්තියෙන් උතුම් වූ ලෝකෝත්තර ධර්මය (නිවන) සාක්ෂාත් කරති.

තස්මා තදත්ථිකා සුද්ධං, නයං නිස්සාය විඤ්ඤුනං;

භඤ්ඤමානං මයා සද්ද-නීතිං ගණ්හන්තු සාධුකං.

එබැවින් ඒ (උතුම් අර්ථය) කැමති වන්නා වූ අය, මා විසින් පණ්ඩිතයන්ගේ පිරිසිදු ක්‍රමවේදයට අනුව පවසනු ලබන මෙම 'සද්දනීති' (ව්‍යාකරණය) මැනවින් ඉගෙන ගනිත්වා.

ධාතු ධාතූහි නිප්ඵන්න-රූපානි ච සලක්ඛණො;

සන්ධිනාමාදිභෙදො ච, පදානං තු විභත්ති ච.

ධාතූන් ද, ධාතූන්ගෙන් සිද්ධ වූ රූපයන් ද, ඒවායේ ලක්ෂණ ද, සන්ධි හා නාම පද ආදියේ ප්‍රභේදයන් ද, පදයන්ගේ විභක්ති ද,

පාළිනයාදයොච්චෙව-මෙත්ථ නානප්පකාරතො;

සාසනස්සොපකාරාය, භවිස්සති විභාවනා.

පාලි භාෂා ක්‍රමවේදයන් ආදී මෙකී සියල්ල විවිධ අයුරින් ශාසනයේ උපකාරය පිණිස මෙහි මැනවින් විග්‍රහ කරනු ලැබේ.

1. සවිකරණාඛ්‍යාතවිභාග

1. සවිකරණ ආඛ්‍යාත විභාගය

තත්ථ ධාතූති කෙනට්ඨෙන ධාතු? සකත්ථම්පි ධාරෙතීති ධාතු, අත්ථාතිසයයොගතො පරත්ථම්පි ධාරෙතීති ධාතු, වීසතියා උපසග්ගෙසු යෙන කෙනචි උපසග්ගෙන අත්ථවිසෙසකාරණෙන පටිබද්ධා අත්ථවිසෙසම්පි ධාරෙතීති ධාතු, ‘‘අයං ඉමිස්සා අත්ථො, අයමිතො පච්චයො පරො’’තිආදිනා අනෙකප්පකාරෙන පණ්ඩිතෙහි ධාරියති එසාතිපි ධාතු, විදහන්ති විදුනො එතාය සද්දනිප්ඵත්තිං අයලොහාදිමයං [Pg.3] අයලොහාදිධාතූහි වියාතිපි ධාතු. එවං තාව ධාතුසද්දස්සත්ථො වෙදිතබ්බො.

එහි 'ධාතු' යනු කිනම් අර්ථයකින් 'ධාතු' නම් වේ ද? තමාගේ අර්ථය දරන බැවින් 'ධාතු' නම් වේ; අර්ථයේ අතිශය යෝගයෙන් (සුවිශේෂී සම්බන්ධතාවයෙන්) අන්‍ය අර්ථයන් ද දරන බැවින් 'ධාතු' නම් වේ; උපසර්ග විස්සෙන් යම් කිසි උපසර්ගයක් නිසා සිදුවන අර්ථ විශේෂය හා බැඳී, එම විශේෂ අර්ථය ද දරන බැවින් 'ධාතු' නම් වේ; 'මෙය මෙහි අර්ථයයි, මීට පසුව එන ප්‍රත්‍යය මෙයයි' යනාදී වශයෙන් පණ්ඩිතයන් විසින් නොයෙක් අයුරින් දරා සිටිනු (හඳුනා ගනු) ලබන බැවින් ද 'ධාතු' නම් වේ; යකඩ හා ලෝහ ආදියෙන් කරන ලද නිර්මාණ යකඩ හා ලෝහ ආදී ධාතූන්ගෙන් සිදුවන්නාක් මෙන්, නුවණැත්තන් විසින් වචන නිෂ්පත්තිය (වචන ගොඩනැඟීම) මෙයින් සිදු කරනු ලබන බැවින් ද 'ධාතු' නම් වේ. මෙසේ ප්‍රථමයෙන් 'ධාතු' යන ශබ්දයේ අර්ථය දත යුතුය.

ධාතුසද්දො ජිනමතෙ, ඉත්ථිලිඞ්ගත්තනෙ මතො;

සත්ථෙ පුල්ලිඞ්ගභාවස්මිං, කච්චායනමතෙ ද්විසු.

ජින ශාසනයෙහි 'ධාතු' ශබ්දය ස්ත්‍රී ලිංග ලෙස ද, බාහිර ශාස්ත්‍රයන්හි පුල්ලිංග ලෙස ද, කච්චායන ව්‍යවහාරයෙහි (ව්‍යාකරණයෙහි) ස්ත්‍රී-පුරුෂ යන ලිංග ද්විත්වයෙහි ම ද පවතින බව පිළිගැනේ.

අථ වා ජිනමතෙ ‘‘තතො ගොතමිධාතූනී’’ති එත්ථ ධාතුසද්දො ලිඞ්ගවිපල්ලාසෙ වත්තති ‘‘පබ්බතානි වනානි චා’’ති එත්ථ පබ්බතසද්දො විය, න පනෙත්ථ වත්තබ්බං ‘‘අට්ඨිවාචකත්තා නපුංසකනිද්දෙසො’’ති අට්ඨිවාචකත්තෙපි ‘‘ධාතුයො’’ති ඉත්ථිලිඞ්ගදස්සනතො. භූවාදයො සද්දා ධාතවො. සෙය්‍යථිදං? භූ ඉ කු කෙ තක්ක තක තකි සුකඉච්චාදයො. ගණතො තෙ අට්ඨවිධා භූවාදිගණො රුධාදිගණො දිවාදිගණො ස්වාදිගණො කියාදිගණො ගහාදිගණො තනාදිගණො චුරාදිගණො චාති. ඉදානි තෙසං විකරණසඤ්ඤිතෙ පච්චයෙ දස්සෙස්සාම. අනෙකවිධා හි පච්චයා නානප්පකාරෙසු නාමනාම කිතනාම සමාසනාම තද්ධිතනාමාඛ්‍යාතෙසු පවත්තනතො. සඞ්ඛෙපතො පන දුවිධාව නාමපච්චයො ආඛ්‍යාතපච්චයො චාති. තත්‍රාපි ආඛ්‍යාතපච්චයා දුවිධා විකරණපච්චයනොවිකරණපච්චයවසෙන. තත්ථ විකරණපච්චයො අකාරාදිසත්තරසවිධො අග්ගහිතග්ගහණෙන පන්නරසවිධො ච. නොවිකරණපච්චයො පන ඛ ඡ සාදිනෙකවිධො. යෙ රූපනිප්ඵත්තියා උපකාරකා අත්ථවිසෙසස්ස ජොතකා වා අජොතකා වා ලොපනීයා වා අලොපනීයා වා, තෙ සද්දා පච්චයා.

නැතහොත්, බුද්ධ දේශනාවෙහි 'තතෝ ගෝතමිධාතූනී' යන්නෙහි 'ධාතු' ශබ්දය ලිංග විපර්යාසයෙන් (නපුංසක ලිංගයෙන්) යෙදී ඇත; එය 'පබ්බතානි වනානි ච' යන්නෙහි 'පබ්බත' ශබ්දය (නපුංසක ලිංගයෙන් යෙදෙන්නාක්) මෙනි. එසේ වුවද, මෙහිදී 'ඇට (අස්ථි) යන අරුත දෙන බැවින් නපුංසක ලිංග නිර්දේශයකි' යි නොකිය යුතුය; මන්ද යත්, අස්ථි යන අර්ථයෙහි ද 'ධාතුයෝ' යනුවෙන් ස්ත්‍රී ලිංග ප්‍රයෝගයන් දක්නට ලැබෙන බැවිනි. භූ ආදී ශබ්ද ධාතූන් නම් වෙති. ඒවා නම්: භූ, ඉ, කු, කේ, තක්ක, තක, තකි, සුක යනාදියයි. කාණ්ඩ (ගණ) වශයෙන් ඒවා අට වැදෑරුම් වේ. එනම්: භූවාදි ගණය, රුධාදි ගණය, දිවාදි ගණය, ස්වාදි ගණය, kියාදි ගණය, ගහාදි ගණය, තනාදි ගණය සහ චුරාදි ගණය වශයෙනි. දැන් අපි ඔවුන්ගේ 'විකරණ' නමින් හැඳින්වෙන ප්‍රත්‍යයන් දක්වන්නෙමු. නාමනාම, කෘත්-නාම, සමාස-නාම, තද්ධිත-නාම සහ ආඛ්‍යාතයන්හි නොයෙක් ආකාරයෙන් යෙදෙන බැවින් ප්‍රත්‍යයෝ නේකවිධ වෙති. එහෙත් සංක්ෂේපයෙන් ඒවා නාම ප්‍රත්‍ය හා ආඛ්‍යාත ප්‍රත්‍ය යැයි දෙවදෑරුම් වේ. එහි ද ආඛ්‍යාත ප්‍රත්‍යයෝ විකරණ ප්‍රත්‍ය සහ නෝ-විකරණ (විකරණ නොවන) ප්‍රත්‍ය වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වෙති. එහි විකරණ ප්‍රත්‍යයෝ අකාරයේ සිට (අක්ෂර) දහහත් වැදෑරුම් වන අතර, නැවත නැවත නොගැනීමෙන් පහළොස් වැදෑරුම් වෙති. විකරණ නොවන ප්‍රත්‍යයෝ වනාහි ඛ, ඡ, ස ආදී වශයෙන් අනේකවිධ වෙති. යම් ශබ්ද කෙනෙක් වචන සෑදීමට උපකාරී වෙත් ද, විශේෂ අර්ථයක් ප්‍රකාශ කරත් ද හෝ නොකරත් ද, ලොප් වීමට සුදුසු වෙත් ද හෝ ලොප් නොවනසුලු වෙත් ද, ඒ ශබ්ද 'ප්‍රත්‍ය' නම් වෙති.

පටිච්ච කාරණං තං තං, එන්තීති පච්චයාථ වා;

පටිච්ච සද්දනිප්ඵත්ති, ඉතො එතීති පච්චයා.

එම ඒ හේතුව ඇසුරු කොට පැමිණෙන බැවින් 'ප්‍රත්‍ය' නම් වේ. නැතහොත්, ශබ්ද සිද්ධිය මීට සාපේක්ෂව (මෙය ඇසුරින්) සිදු වන බැවින් 'ප්‍රත්‍ය' නම් වේ.

නාමිකප්පච්චයානං [Pg.4] යො, විභාගො ආවි හෙස්සති;

නාමකප්පෙ යතො තස්මා, න තං විත්ථාරයාමසෙ.

නාම ප්‍රත්‍යයන්ගේ යම් විග්‍රහයක් වේ ද, එය ඉදිරියේ දී 'නාම කල්පයෙහි' පැහැදිලි වන බැවින්, මෙහිදී එය විස්තර නොකරන්නෙමු.

යො නොවිකරණානං තු, පච්චයානං විභාගතො;

සො පනාඛ්‍යාතකප්පම්හි, විත්ථාරෙනා’ගමිස්සතීති.

විකරණ නොවන (නෝ-විකරණ) ප්‍රත්‍යයන්ගේ යම් විග්‍රහයක් වේ ද, එය ආඛ්‍යාත කල්පයෙහි විස්තරාත්මකව ඉදිරිපත් කරනු ලබන්නේය.

ඉච්චානෙකවිධෙසු පච්චයෙසු ‘‘විකරණපච්චයා නාම ඉමෙ’’ති සල්ලක්ඛෙතබ්බා. කථං? භූවාදිගණතො අපච්චයො හොති කත්තරි, රුධාදිගණතො අකාරිවණ්ණෙකාරොකාරපච්චයා හොන්ති කත්තරි, පුබ්බමජ්ඣට්ඨානෙ නිග්ගහීතාගමො ච, දිවාදිගණතො යපච්චයො හොති කත්තරි, ස්වාදිගණතො ණු ණා උණාපච්චයා හොන්ති කත්තරි, කියාදිගණතො නාපච්චයො හොති කත්තරි, ගහාදිගණතො ප්ප ණ්හාපච්චයා හොන්ති කත්තරි, තනාදිගණතො ඔ යිරපච්චයා හොන්ති කත්තරි, චුරාදිගණතො ණෙ ණයපච්චයා හොන්ති කත්තරි.

මෙසේ අනේකවිධ වූ ප්‍රත්‍යයන් අතුරින් 'විකරණ ප්‍රත්‍යයන් නම් මේවාය' කියා සලකුණු කරගත යුතුය. ඒ කෙසේද යත්? භූවාදි ගණයෙන් කර්තෘ කාරකයෙහි 'අ' ප්‍රත්‍යය ද, රුධාදි ගණයෙන් කර්තෘ කාරකයෙහි 'අ', 'ඉ' වර්ණ (ඉ/ඊ), 'ඒ', 'ඕ' ප්‍රත්‍යයන් හා (ධාතුවේ) මුලටත් අගටත් මැදින් නිග්ගහීත ආගමය ද, දිවාදි ගණයෙන් කර්තෘ කාරකයෙහි 'ය' ප්‍රත්‍යය ද, ස්වාදි ගණයෙන් කර්තෘ කාරකයෙහි 'ණු', 'ණා', 'උණා' ප්‍රත්‍යයන් ද, කියාදි ගණයෙන් කර්තෘ කාරකයෙහි 'නා' ප්‍රත්‍යය ද, ගහාදි ගණයෙන් කර්තෘ කාරකයෙහි 'ප්ප', 'ණ්හා' ප්‍රත්‍යයන් ද, තනාදි ගණයෙන් කර්තෘ කාරකයෙහි 'ඕ', 'යිර' ප්‍රත්‍යයන් ද, චුරාදි ගණයෙන් කර්තෘ කාරකයෙහි 'ණේ', 'ණය' ප්‍රත්‍යයන් ද වෙති.

අකාරො ච ඉවණ්ණො ච, එ ඔකාරා ච යො තථා;

ණු ණා උණා ච නා ප්ප ණ්හා-යිරා ණෙ ණයපච්චයා.

අකාරය (අ) ද, ඉ-වර්ණය (ඉ) ද, ඒ සහ ඕ කාරයන් ද, එසේම ය-ප්‍රත්‍යය ද, ණු, ණා, උණා සහ නා, ප්ප, ණ්හා, යිර, ණේ, ණය ප්‍රත්‍යයන් ද,

අග්ගහිතග්ගහණෙන, එවං පන්නරසෙ’රිතා;

විකරණව්හයා එතෙ, පච්චයාති විභාවයෙ.

පුනරුක්ත නොවී (නැවත නැවත නොගෙන) මෙසේ පහළොවක් ලෙස දක්වන ලද මේවා 'විකරණ' නම් වූ ප්‍රත්‍යයන් බව වටහා ගත යුතුය.

යෙ එවං නිද්දිට්ඨෙහි විකරණපච්චයෙහි තදඤ්ඤෙහි ච සප්පච්චයා අට්ඨවිධා ධාතුගණා සුත්තන්තෙසු බහූපකාරා, තෙස්වායං භූවාදිගණො. භූ සත්තායං, භූධාතු විජ්ජමානතායං වත්තති. සකම්මිකාකම්මිකාසු ධාතූසු අයං අකම්මිකා ධාතු, න පන ‘‘ධම්මභූතො’’තිආදීසු පත්තිඅත්ථවාචිකා අපරා භූධාතු විය සකම්මිකා. එසා හි පරිඅභිආදීහි උපසග්ගෙහි යුත්තායෙව සකම්මිකා භවති, න උප පරා පාතුආදීහි උපසග්ගනිපාතෙහි යුත්තාපි. අතො ඉමිස්සා සිද්ධානි රූපානි ද්විධා ඤෙය්‍යානි අකම්මකපදානි සකම්මකපදානි චාති.

මෙසේ දක්වන ලද විකරණ ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් ද, ඒවාට වෙනත් ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් ද යුක්ත වූ, සූත්‍ර දේශනාවන්හි බොහෝ උපකාරී වන අට වැදෑරුම් ධාතු ගණයන් අතුරින්, මේ 'භූවාදි' ගණය ද එකකි. 'භූ සත්තායං' (භූ ධාතුව පැවැත්ම යන අර්ථයෙහි වැටේ). භූ ධාතුව පවතින්නේ විද්‍යමාන බව (ඇති බව) යන අර්ථයෙහිය. සකර්මක හා අකර්මක ධාතූන් අතුරින් මෙය අකර්මක ධාතුවකි. එහෙත් 'ධම්මභූතෝ' යනාදී තැන්හි පැමිණීම (ලබාගැනීම) යන අරුත දෙන, සකර්මක වූ අනෙක් භූ ධාතුව මෙන් නොවේ. මක්නිසාද යත්, මෙය 'පරි', 'අභි' ආදී උපසර්ගයන් සමඟ යෙදුණු විටම සකර්මක වන අතර, 'උප', 'පරා', 'පාතු' ආදී උපසර්ග හා නිපාතයන් සමඟ යෙදුණ ද සකර්මක නොවේ. එබැවින් මීට අයත් සිද්ධ වූ (සෑදුණු) රූපයන් කර්තෘ පද සහ භාව පද වශයෙන් දෙවැදෑරුම් ලෙස දත යුතුය.

සුද්ධකත්තුක්‍රියාපදනිද්දෙස

ශූද්ධ කර්තෘ ක්‍රියාපද නිර්දේශය

තත්‍ර [Pg.5] භවති උබ්භවති සමුබ්භවති පභවති පරාභවති සම්භවති විභවති, භොති සම්භොති විභොති පාතුභවති පාතුබ්භවති පාතුභොති, ඉමානි අකම්මකපදානි. එත්ථ පාතුඉති නිපාතො, සො ‘‘ආවිභවති තිරොභවතී’’තිආදීසු ආවි තිරොනිපාතා විය භූධාතුතො නිප්ඵන්නාඛ්‍යාතසද්දස්ස නෙව විසෙසකරො, න ච සකම්මකත්තසාධකො. උඉච්චාදයො උපසග්ගා, තෙ පන විසෙසකරා, න සකම්මකත්තසාධකා. යෙසමත්ථො කම්මෙන සම්බන්ධනීයො න හොති, තානි පදානි අකම්මකානි. අකම්මකපදානං යථාරහං සකම්මකාකම්මකවසෙන අත්ථො කථෙතබ්බො. පරිභොති පරිභවති, අභිභොති අභිභවති, අධිභොති අධිභවති, අතිභොති අතිභවති, අනුභොති අනුභවති, සමනුභොති සමනුභවති, අභිසම්භොති අභිසම්භවති, ඉමානි සකම්මකපදානි. එත්ථ පරිඉච්චාදයො උපසග්ගා, තෙ භූධාතුතො නිප්ඵන්නාඛ්‍යාතසද්දස්ස විසෙසකරා චෙව සකම්මකත්තසාධකා ච. යෙසමත්ථො කම්මෙන සම්බන්ධනීයො, තානි පදානි සකම්මකානි. සකම්මකපදානං සකම්මකවසෙන අත්ථො කථෙතබ්බො, ක්වචි අකම්මකවසෙනපි. එවං සුද්ධකත්තුක්‍රියාපදානි භවන්ති. උද්දෙසොයං.

එහි 'භවති', 'උබ්භවති', 'සමුබ්භවති', 'පභවති', 'පරාභවති', 'සම්භවති', 'විභවති', 'භෝති', 'සම්භෝති', 'විභෝති', 'පාතුභවති', 'පාතුබ්භවති', 'පාතුභෝති' යන මේවා අකර්මක ක්‍රියා පද වෙති. මෙහි 'පාතු' යනු නිපාතයකි. එය 'ආවිභවති', 'තිරෝභවති' යනාදියේ එන 'ආවි', 'තිරෝ' යන නිපාතයන් මෙන් 'භූ' ධාතුවෙන් සිද්ධ වූ ආඛ්‍යාත ශබ්දයට විශේෂ අර්ථයක් ඇති නොකරයි, සකර්මක බවක් ද සාධනය නොකරයි. 'උ' යනාදීහු උපසර්ගයෝ වෙති. ඔවුහු වනාහි විශේෂත්වයක් ඇති කරති, සකර්මක බව සාධනය නොකරති. යම් පදයන්ගේ අර්ථය කර්මයක් හා සම්බන්ධ කළ නොහැකි ද, ඒ පද අකර්මක පද වේ. අකර්මක පදයන්ගේ අර්ථය සුදුසු පරිදි සකර්මක හෝ අකර්මක වශයෙන් කිව යුතුය. 'පරිභෝති', 'පරිභවති', 'අභිභෝති', 'අභිභවති', 'අධිභෝති', 'අධිභවති', 'අතිභෝති', 'අතිභවති', 'අනුභෝති', 'අනුභවති', 'සමනුභෝති', 'සමනුභවති', 'අභිසම්භෝති', 'අභිසම්භවති' යන මේවා සකර්මක ක්‍රියා පද වෙති. මෙහි 'පරි' යනාදීහු උපසර්ගයෝ වෙති. ඔවුහු 'භූ' ධාතුවෙන් සිද්ධ වූ ආඛ්‍යාත ශබ්දයට විශේෂ අර්ථයක් සපයන්නාහු ද සකර්මක බව සාධනය කරන්නාහු ද වෙති. යම් පදයන්ගේ අර්ථය කර්මයක් හා සම්බන්ධ කළ හැකි ද, ඒ පද සකර්මක පද වේ. සකර්මක පදයන්ගේ අර්ථය සකර්මක වශයෙන්ම කිව යුතුය, ඇතැම් විට අකර්මක වශයෙන් ද කිව හැකිය. මෙසේ කර්තෘ ක්‍රියා පද වෙති. මෙය උද්දේශය (හැඳින්වීම) යි.

තත්‍ර භවතීති හොති විජ්ජති පඤ්ඤායති සරූපං ලභති. උබ්භවතීති උප්පජ්ජති සරූපං ලභති. සමුබ්භවතීති සමුප්පජ්ජති සරූපං ලභති. පභවතීති හොති සම්භවති. අථ වා පභවතීති යතො කුතොචි සන්දති, න විච්ඡිජ්ජති, අවිච්ඡින්නං හොති, තං තං ඨානං විසරති. පරාභවතීති පරාභවො හොති බ්‍යසනං ආපජ්ජති අවුද්ධිං පාපුණාති. සම්භවතීති සුට්ඨු භවති වුද්ධිං විරූළ්හිං වෙපුල්ලං ආපජ්ජති. විභවතීති උච්ඡිජ්ජති විනස්සති විපජ්ජති, විසෙසතො වා භවති සම්පජ්ජති. භොති සම්භොති විභොතීති ඉමානි ‘‘භවති [Pg.6] සම්භවති විභවතී’’ති ඉමෙහි යථාක්කමං සමානනිද්දෙසානි. පාතුභවතීති පකාසති දිස්සති පඤ්ඤායති පාකටං හොති. පාතුබ්භවති පාතුභොතීති ඉමානි ‘‘පාතුභවතී’’ති ඉමිනා සමානනිද්දෙසානි. එවං අකම්මකපදානං යථාරහං සකම්මකාකම්මකවසෙන අත්ථකථනං දට්ඨබ්බං. එවමුත්තරත්‍රාපි අඤ්ඤෙසම්පි අකම්මකපදානං.

එහි 'භවති' යන්නෙන් වෙයි, විද්‍යමාන වෙයි, ප්‍රඥප්ත වෙයි, ස්වරූපයක් ලබයි යන අර්ථය දේ. 'උබ්භවති' යන්නෙන් උපදියි, ස්වරූපයක් ලබයි යන්න අදහස් වේ. 'සමුබ්භවති' යන්නෙන් මනාකොට උපදියි, ස්වරූපයක් ලබයි යන්න අදහස් වේ. 'පභවති' යන්නෙන් වෙයි, හටගනියි යන්න අදහස් වේ. නැතහොත් 'පභවති' යනු යම් කිසි තැනකින් ගලා යයි, නොසිඳෙයි, නොකැඩී පවතියි, ඒ ඒ ස්ථානයන්හි පැතිරෙයි යන්නයි. 'පරාභවති' යන්නෙන් පරාභවයට (පිරිහීමට) පත් වෙයි, විපතට පත් වෙයි, අභිවෘද්ධියක් නැති බවට පැමිණෙයි යන්න අදහස් වේ. 'සම්භවති' යන්නෙන් මනාකොට වෙයි, වෘද්ධියට, වර්ධනයට හා විපුලත්වයට පැමිණෙයි යන්න අදහස් වේ. 'විභවති' යන්නෙන් වැනසෙයි, විනාශ වෙයි, විපතට පත් වෙයි, නැතහොත් විශේෂයෙන් වෙයි, සම්පූර්ණ වෙයි යන්න අදහස් වේ. 'භෝති', 'සම්භෝති', 'විභෝති' යන මේවා 'භවති', 'සම්භවති', 'විභවති' යන මොවුන් හා පිළිවෙළින් සමාන අර්ථ දැක්වීම් වෙති. 'පාතුභවති' යන්නෙන් ප්‍රකාශ වෙයි, පෙනෙයි, පැනවෙයි, ප්‍රකට වෙයි යන්න අදහස් වේ. 'පාතුබ්භවති', 'පාතුභෝති' යන මේවා 'පාතුභවති' යන්න හා සමාන අර්ථ දක්වන්නාහුය. මෙසේ අකර්මක පදයන්ගේ සුදුසු පරිදි සකර්මක හෝ අකර්මක වශයෙන් අර්ථ විවරණය දත යුතුය. මින් මතු ද වෙනත් අකර්මක පදයන් කෙරෙහි ද මෙසේම දත යුතුය.

පරිභොතිදුකාදීසු පන සත්තසු දුකෙසු යථාක්කමං ද්වෙ ද්වෙ පදානි සමානත්ථානි, තස්මා ද්වෙ ද්වෙ පදානියෙව ගහෙත්වා නිද්දිසිස්සාම. තත්‍ර පරිභොති පරිභවතීති පරං හිංසති පීළෙති, අථ වා හීළෙති අවජානාති. අභිභොති අභිභවතීති පරං අජ්ඣොත්ථරති මද්දති. අධිභොති අධිභවතීති පරං අභිමද්දිත්වා භවති අත්තනො වසං වත්තාපෙති. අතිභොති අතිභවතීති පරං අතික්කමිත්වා භවති. අනුභොති අනුභවතීති සුඛදුක්ඛං වෙදෙති පරිභුඤ්ජති සුඛදුක්ඛපටිසංවෙදී හොති. සමනුභොති සමනුභවතීති සුඛදුක්ඛං සුට්ඨු වෙදෙති සුට්ඨු පරිභුඤ්ජති සුට්ඨු සුඛදුක්ඛපටිසංවෙදී හොති. අභිසම්භොති අභිසම්භවතීති පරං අජ්ඣොත්ථරති මද්දති. එවං සකම්මකපදානං සකම්මකවසෙන අත්ථකථනං දට්ඨබ්බං. කත්ථචි පන ගච්ඡතීති පවත්තතීති එවං අකම්මකවසෙනපි. එවමුත්තරත්‍රාපි අඤ්ඤෙසං සකම්මකපදානං.

'පරිභෝති' යන යුගලය (දුකය) ආදී වූ සප්ත යුගලයන්හි වනාහි පිළිවෙළින් දෙක බැගින් වූ පද සමාන අර්ථ ඇත්තේය, එබැවින් දෙක බැගින්ම පද ගෙන අර්ථ දක්වන්නෙමු. එහි 'පරිභෝති', 'පරිභවති' යන්නෙන් අනෙකාට හිංසා කරයි, පීඩා කරයි, නැතහොත් පහත් කොට සලකයි, අවඥා කරයි යන්න අදහස් වේ. 'අභිභෝති', 'අභිභවති' යන්නෙන් අනෙකා යටපත් කරයි, මඬියි යන්න අදහස් වේ. 'අධිභෝති', 'අධිභවති' යන්නෙන් අනෙකා මැඩපවත්වා තමා යටතේ පවත්වයි (තමාගේ වසඟයෙහි පවත්වයි) යන්න අදහස් වේ. 'අතිභෝති', 'අතිභවති' යන්නෙන් අනෙකා ඉක්මවා පවතියි යන්න අදහස් වේ. 'අනුභෝති', 'අනුභවති' යන්නෙන් සැප දුක් විඳියි, පරිභෝජනය කරයි, සැප දුක් අත්විඳින්නෙකු වෙයි යන්න අදහස් වේ. 'සමනුභෝති', 'සමනුභවති' යන්නෙන් සැප දුක් මනාකොට විඳියි, මනාකොට පරිභෝජනය කරයි, මනාකොට සැප දුක් අත්විඳින්නෙකු වෙයි යන්න අදහස් වේ. 'අභිසම්භෝති', 'අභිසම්භවති' යන්නෙන් අනෙකා යටපත් කරයි, මඬියි යන්න අදහස් වේ. මෙසේ සකර්මක පදයන්ගේ සකර්මක වශයෙන් අර්ථ විවරණය දත යුතුය. ඇතැම් තැනක වනාහි 'ගච්ඡති' (යයි) යනු 'පවත්තති' (පවතියි) යනාදී වශයෙන් අකර්මක ක්‍රමයෙන් ද අර්ථ ගැන්වේ. මින් මතු ද වෙනත් සකර්මක පදයන් කෙරෙහි ද මෙසේම දත යුතුය.

අපච්චයො පරො හොති, භූවාදිගණතො සති;

සුද්ධකත්තුක්‍රියාඛ්‍යානෙ, සබ්බධාතුකනිස්සිතෙ.

සර්වධාතුක ප්‍රත්‍යයන් ඇසුරු කළ, ශුද්ධ කර්තෘ කාරක ක්‍රියා ආඛ්‍යාතයෙහි භූවාදී ගණයට අයත් ධාතුවලට පසුව 'අ' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

අයං සුද්ධකත්තුක්‍රියාපදානං නිද්දෙසො.

මෙය වනාහි කර්තෘ කාරක ක්‍රියා පදයන්ගේ විස්තරයයි.

හෙතුකත්තුක්‍රියාපදනිද්දෙස

හේතු කර්තෘ කාරක ක්‍රියා පද විස්තරය

භාවෙති විභාවෙතිසම්භාවෙති පරිභාවෙති, එවං හෙතුකත්තුක්‍රියාපදානි භවන්ති. එකකම්මකවසෙනෙසමත්ථො ගහෙතබ්බො[Pg.7]. පච්ඡිමස්ස පන ද්විකම්මකවසෙනපි. පරිභාවාපෙති අභිභාවාපෙති අනුභාවාපෙති, එවම්පි හෙතුකත්තුක්‍රියාපදානි භවන්ති. ද්විකම්මකවසෙනෙසමත්ථො ගහෙතබ්බො. ඉච්චෙවං ද්විධා හෙතුකත්තුක්‍රියාපදානි ඤෙය්‍යානි, අඤ්ඤානිපි ගහෙතබ්බානි.

'භාවේති', 'විභාවේති', 'සම්භාවේති', 'පරිභාවේති' යන මේවා කාරිත ක්‍රියා පද වෙති. මෙහි අර්ථය ඒකකර්මක වශයෙන් ගත යුතුය. අවසාන පදයට වනාහි ද්විකර්මක වශයෙන් ද අර්ථ ගත හැකිය. 'පරිභාවාපේති', 'අභිභාවාපේති', 'අනුභාවාපේති' යන මොහු ද කාරිත ක්‍රියා පද වෙති. මෙහි අර්ථය ද්විකර්මක වශයෙන් ගත යුතුය. මෙසේ කාරිත ක්‍රියා පද දෙවැදෑරුම් ලෙස දත යුතුය, වෙනත් පද ද මෙසේම ගත යුතුය.

තත්‍ර භාවෙතීති පුග්ගලො භාවෙතබ්බං යං කිඤ්චි භාවෙති ආසෙවති බහුලීකරොති, අථ වා භාවෙතීති වඩ්ඪෙති. විභාවෙතීති භාවෙතබ්බං යං කිඤ්චි විභාවෙති විසෙසෙන භාවෙති, විවිධෙන වා ආකාරෙන භාවෙති භාවයති වඩ්ඪෙති, අථ වා විභාවෙතීති අභාවෙති අන්තරධාපෙති. සම්භාවෙතීති යස්ස කස්සචි ගුණං සම්භාවෙති සම්භාවයති සුට්ඨු පකාසෙති උක්කංසෙති. පරිභාවෙතීති පරිභාවෙතබ්බං යං කිඤ්චි පරිභාවෙති පරිභාවයති සමන්තතො වඩ්ඪෙති. එවං එකකම්මකවසෙනත්ථො ගහෙතබ්බො. අථ වා පරිභාවෙතීති වාසෙතබ්බං වත්ථුං පරිභාවෙති පරිභාවයති වාසෙති ගන්ධං ගාහාපෙති. එවං ද්විකම්මකවසෙනාපි අත්ථො ගහෙතබ්බො. පරිභාවාපෙතීති පුග්ගලො පුග්ගලෙන සපත්තං පරිභාවාපෙති හිංසාපෙති, අථ වා පරිභාවාපෙතීති හීළාපෙති අවජානාපෙති. අභිභාවාපෙතීති පුග්ගලො පුග්ගලෙන සපත්තං අභිභාවාපෙති අජ්ඣොත්ථරාපෙති. අනුභාවාපෙතීති පුග්ගලො පුග්ගලෙන සම්පත්තිං අනුභාවාපෙති පරිභොජෙති.

එහි 'භාවේති' යනු පුද්ගලයෙකු විසින් වැඩිය යුතු යම් කිසිවක් වඩවයි, ඇසුරු කරවයි, බහුලව කරවයි යන්නයි. නැතහොත් 'භාවේති' යනු වර්ධනය කරවයි යන්නයි. 'විභාවේති' යනු වැඩිය යුතු යම් කිසිවක් විභාවනය කරයි, විශේෂයෙන් වඩවයි, විවිධ ආකාරයෙන් වඩවයි, වර්ධනය කරවයි යන්නයි. නැතහොත් 'විභාවේති' යනු නැති කරයි, අතුරුදහන් කරවයි යන්නයි. 'සම්භාවේති' යනු යමෙකුගේ ගුණයක් සම්භාවනා කරයි, මනාකොට ප්‍රකාශ කරයි, උසස් කොට දක්වයි යන්නයි. 'පරිභාවේති' යනු පරිභාවනය කළ යුතු යම් කිසිවක් හැම අතින්ම වඩවයි. මෙසේ ඒකකර්මක වශයෙන් අර්ථ ගත යුතුය. නැතහොත් 'පරිභාවේති' යනු සුවඳ ගැන්විය යුතු වස්තුවක් සුවඳ ගන්වයි, සුවඳ ගැන්වීම් කරවයි, සුවඳ ග්‍රහණය කරවයි යන්නයි. මෙසේ ද්විකර්මක වශයෙන් ද අර්ථ ගත යුතුය. 'පරිභාවාපේති' යනු පුද්ගලයෙකු ලවා සතුරාට පීඩා කරවයි (හිංසා කරවයි) යන්නයි, නැතහොත් පහත් කොට සලක්වයි, අවඥා කරවයි යන්නයි. 'අභිභාවාපේති' යනු පුද්ගලයෙකු ලවා සතුරා යටපත් කරවයි යන්නයි. 'අනුභාවාපේති' යනු පුද්ගලයෙකු ලවා සම්පත්තිය අනුභව කරවයි, පරිභෝජනය කරවයි යන්නයි.

පයුත්තො කත්තුනා යොගෙ, ඨිතොයෙවාප්පධානියෙ;

ක්‍රියං සාධෙති එතස්ස, දීපකං සාසනෙ පදං.

ප්‍රේරිත (ප්‍රයුක්ත) කර්තෘ සමඟ යෙදීමේදී, අප්‍රධාන කර්තෘ කෙරෙහිම පිහිටා, ක්‍රියාව සිදු කරවන සුළු වූ, මෙම කාරිත අර්ථය ප්‍රකාශ කරන පදය ශාසනයෙහි (ව්‍යාකරණයෙහි) දක්නට ලැබේ.

කරණවචනංයෙව, යෙභුය්‍යෙන පදිස්සති;

ආඛ්‍යාතෙ කාරිතට්ඨානං, සන්ධාය කථිතං ඉදං.

ආඛ්‍යාතයෙහි කාරිත (ප්‍රේරක) අර්ථය සලකා මෙය පවසන ලදී. එහි බොහෝ සෙයින් කරණ විභක්ති වචනයම දක්නට ලැබේ.

න [Pg.8] නාමෙ කාරිතට්ඨානං, ‘‘බොධෙතා’’ ඉතිආදිකං;

‘‘සුනඛෙහිපි ඛාදාපෙන්ති’’, ඉච්චාදීනි පදානි ච;

ආහරිත්වාන දීපෙය්‍ය, පයොගකුසලො බුධො.

'බෝධේතා' යනාදී නාම පදයන්හි කාරිත ප්‍රත්‍යය ඇති තැන පමණක් නොව, 'සුනඛේහිපි ඛාදාපෙන්ති' යනාදී පදයන් ද නිදසුන් කොට ගෙන, ව්‍යවහාරයෙහි දක්ෂ වූ පඬිවරයා විසින් මේ කරුණ පැහැදිලි කර දිය යුතුය.

තත්‍රිදං කරණවචනං කම්මත්ථදීපකං, උපයොගසාමිවචනානිපි තද්දීපකානි යොජෙතබ්බානි. කථං? පරිභාවාපෙතීති පුග්ගලො පුග්ගලං සපත්තං පරිභාවාපෙතීති, තථා පරිභාවාපෙතීති පුග්ගලො පුග්ගලස්ස සපත්තං පරිභාවාපෙතීති. සෙසානි නයානුසාරෙන නිද්දිසිතබ්බානි. එවං සබ්බානෙතානි කරණොපයොගසාමිවචනානි කම්මත්ථදීපකානියෙව හොන්ති, තස්මා ද්විකම්මකවසෙනත්ථො ගහෙතබ්බො.

එහි මේ කරණ විභක්ති යෙදුම කර්මාර්ථය පවසන්නකි. උපයෝග (ද්විතීයා) සහ සාමි (ෂෂ්ඨී) විභක්ති ද එයම පැහැදිලි කරනු පිණිස යෙදිය යුතුය. ඒ කෙසේද? 'පරිභාවාපේති' (පහත් කොට සලක්වයි) යනු පුද්ගලයෙකු ලවා තවත් පුද්ගලයෙකු සතුරා පහත් කොට සලක්වයි යන්නයි. එමෙන්ම, 'පරිභාවාපේති' යනු පුද්ගලයෙකු ලවා තවත් පුද්ගලයෙකුගේ සතුරා පහත් කොට සලක්වයි යන්නයි. ඉතිරි ක්‍රමයන්ද මෙම ක්‍රමයට අනුවම දැක්විය යුතුය. මෙසේ මේ සියලු කරණ, උපයෝගී සහ සාමි විභක්ති කර්මාර්ථයම දක්වන්නෝ වෙති. එබැවින් ද්විකර්මක වශයෙන් අර්ථය ගත යුතුය.

අයං හෙතුකත්තුක්‍රියාපදානං නිද්දෙසො.

මෙය හේතුකර්තෘ ක්‍රියාපදයන්ගේ විස්තරයයි.

කම්මක්‍රියාපදනිද්දෙස

කර්ම ක්‍රියාපද විස්තරය

භවියතෙ විභවියතෙ පරිභවියතෙ අභිභවියතෙ අනුභවියතෙ පරිභූයතෙ අභිභූයතෙ අනුභූයතෙ, එවං කම්මුනො ක්‍රියාපදානි භවන්ති. අඤ්ඤථා ච භවිය්‍යතෙ විභවිය්‍යතෙ පරිභවිය්‍යතෙ අභිභවිය්‍යතෙ අනුභවිය්‍යතෙ පරිභුය්‍යතෙ අභිභුය්‍යතෙ අනුභුය්‍යතෙති. එත්ථ කම්මුනො ක්‍රියාපදානියෙව කම්මකත්තුනො ක්‍රියාපදානි කත්වා යොජෙතබ්බානි. විසුඤ්හි කම්මකත්තුනො ක්‍රියාපදානි න ලබ්භන්ති.

භවීයතේ, විභවීයතේ, පරිභවීයතේ, අභිභවීයතේ, අනුභවීයතේ, පරිභූයතේ, අභිභූයතේ, අනුභූයතේ යනාදී වශයෙන් කර්මකාරක ක්‍රියාපද වෙති. වෙනත් ක්‍රමයකින් 'භවීය්‍යතේ, විභවීය්‍යතේ, පරිභවීය්‍යතේ, අභිභවීය්‍යතේ, අනුභවීය්‍යතේ, පරිභූය්‍යතේ, අභිභූය්‍යතේ, අනුභූය්‍යතේ' යනුවෙන් ද වේ. මෙහිදී කර්මකාරක ක්‍රියාපදයන්ම කර්මකර්තෘකාරක ක්‍රියාපද බවට පත් කොට යෙදිය යුතුය. මන්ද යත්, කර්මකර්තෘකාරක ක්‍රියාපද සඳහා වෙනමම රූප හමු නොවන බැවිනි.

තත්‍ර භවියතෙති භාවෙතබ්බං යං කිඤ්චි පුග්ගලෙන භාවියතෙ ආසෙවියතෙ බහුලීකරියතෙ, අථ වා භවියතෙති වඩ්ඪියතෙ. විභවියතෙති විභාවෙතබ්බං යං කිඤ්චි පුග්ගලෙන විභවියතෙ විසෙසෙන භවියතෙ, විවිධෙන [Pg.9] වා ආකාරෙන භවියතෙ වඩ්ඪියතෙ, අථ වා විභවියතෙති අභවියතෙ අන්තරධාපියතෙ. පරිභවියතෙති සපත්තො පුග්ගලෙන පරිභවියතෙ හිංසියතෙ, අථ වා පරිභවියතෙති හීළියතෙ අවජානියතෙ. අභිභවියතෙති සපත්තො පුග්ගලෙන අභිභවියතෙ අජ්ඣොත්ථරියතෙ අභිමද්දියතෙ. අනුභවියතෙති සම්පත්ති පුග්ගලෙන අනුභවියතෙ පරිභුඤ්ජියතෙ. පරිභූයතෙතිආදීනි තීණි ‘‘පරිභවියතෙ’’තිආදීහි තීහි සමානනිද්දෙසානි. සෙසානි පන යථාවුත්තෙහි යං කම්මමෙව පධානතො ගහෙත්වා නිද්දිසියති පදං, තං කම්මත්ථදීපකං. තස්මා කත්තරි එකවචනෙන නිද්දිට්ඨෙපි යදි කම්මං බහුවචනවසෙන වත්තබ්බං, බහුවචනන්තඤ්ඤෙව කම්මුනො ක්‍රියාපදං දිස්සති. යදි පනෙකවචනවසෙන වත්තබ්බං, එකවචනන්තඤ්ඤෙව. තථා කත්තරි බහුවචනෙන නිද්දිට්ඨෙපි යදි කම්මං එකවචනවසෙන වත්තබ්බං, එකවචනන්තඤ්ඤෙව කම්මුනො ක්‍රියාපදං දිස්සති. යදි පන බහුවචනවසෙන වත්තබ්බං, බහුවචනන්තඤ්ඤෙව. කථං? භික්ඛුනා ධම්මො භවියතෙ, භික්ඛුනා ධම්මා භවියන්තෙ, භික්ඛූහි ධම්මො භවියතෙ, භික්ඛූහි ධම්මා භවියන්තෙති. ඉමිනා නයෙන සබ්බත්ථ කම්මුනො ක්‍රියාපදෙසු වොහාරො කාතබ්බො. යස්මිං පන කම්මුනො ක්‍රියාපදෙ කම්මත්ථදීපකෙ කම්මභූතස්සෙවත්ථස්ස කත්තුභාවපරිකප්පො හොති, තං කම්මකත්තුත්ථදීපකං, තං කම්මුනො ක්‍රියාපදතො විසුං න ලබ්භති. අයං පනෙත්ථ අත්ථවිඤ්ඤාපනෙ පයොගරචනා. සයමෙව පරිභවියතෙ දුබ්භාසිතං භණං බාලො තප්පච්චයා අඤ්ඤෙහි පරිභූතොපි, සයමෙව අභිභවියතෙ පාපකාරී නිරයෙ නිරයපාලෙහි අභිභූතොපි තථාරූපස්ස කම්මස්ස සයං කතත්තාති. එත්ථ හි සයමෙව පීයතෙ පානීයං, සයමෙව කටො කරියතෙතිආදීසු විය [Pg.10] සුඛාභිසඞ්ඛරණීයතා ලබ්භතෙව, තතො කම්මකත්තුතා ච.

එහි 'භවීයතේ' යනු යම්කිසිවක් පුද්ගලයෙකු විසින් වඩනු ලබන, සෙවනය කරනු ලබන, බහුල කරනු ලබන බැවින් එය වැඩිය යුතු (භාවේතබ්බං) දෙයකි. නැතහොත් 'භවීයතේ' යනු වැඩෙයි (වර්ධනය වෙයි) යන්නයි. 'විභවීයතේ' යනු යම්කිසිවක් පුද්ගලයෙකු විසින් විභාග කරනු ලබන (විශේෂයෙන් වඩනු ලබන), නැතහොත් විවිධ ආකාරයෙන් වඩනු ලබන (වර්ධනය කරනු ලබන) බැවින් එය විශේෂයෙන් වැඩිය යුතු දෙයකි. නැතහොත් 'විභවීයතේ' යනු නැතිවී යයි, අතුරුදහන් කරනු ලබයි යන්නයි. 'පරිභවීයතේ' යනු සතුරා පුද්ගලයෙකු විසින් මැඩපවත්වනු ලැබීම, හිංසා කරනු ලැබීමයි. නැතහොත් 'පරිභවීයතේ' යනු පහත් කොට සලකනු ලැබීම, අවඥාවට ලක් කරනු ලැබීමයි. 'අභිභවීයතේ' යනු සතුරා පුද්ගලයෙකු විසින් අභිබවා යනු ලැබීම, යටපත් කරනු ලැබීම, මර්ධනය කරනු ලැබීමයි. 'අනුභවීයතේ' යනු සම්පත්තිය පුද්ගලයෙකු විසින් අනුභව කරනු ලැබීම, පරිභෝජනය කරනු ලැබීමයි. 'පරිභූයතේ' යනාදී ත්‍රිත්වය 'පරිභවීයතේ' යනාදී ත්‍රිත්වයට සමාන විස්තර ඇත්තාහු වෙති. යම් පදයක කර්මයම ප්‍රධාන කොට ගෙන දක්වනු ලබන්නේද, එය කර්මාර්ථය පවසන්නකි (කම්මත්ථදීපක). එබැවින් කර්තෘ ඒක වචනයෙන් දැක්වුවද, ඉදින් කර්මය බහු වචනයෙන් කිව යුතු නම් කර්ම ක්‍රියාපදය බහු වචනයෙන්ම දක්නට ලැබේ. ඉදින් ඒක වචනයෙන් කිව යුතු නම් ඒක වචනයෙන්ම වේ. එසේම කර්තෘ බහු වචනයෙන් දැක්වුවද, ඉදින් කර්මය ඒක වචනයෙන් කිව යුතු නම් කර්ම ක්‍රියාපදය ඒක වචනයෙන්ම දක්නට ලැබේ. ඉදින් බහු වචනයෙන් කිව යුතු නම් බහු වචනයෙන්ම වේ. ඒ කෙසේද? 'භික්ඛුනා ධම්මෝ භවීයතේ' (භික්ෂුව විසින් ධර්මය වඩනු ලැබේ), 'භික්ඛුනා ධම්මා භවීයන්තේ' (භික්ෂුව විසින් ධර්මයන් වඩනු ලැබේ), 'භික්ඛූහි ධම්මෝ භවීයතේ' (භික්ෂූන් විසින් ධර්මය වඩනු ලැබේ), 'භික්ඛූහි ධම්මා භවීයන්තේ' (භික්ෂූන් විසින් ධර්මයන් වඩනු ලැබේ) යනුවෙනි. මේ ක්‍රමයෙන් සෑම තැනකදීම කර්ම ක්‍රියාපදයන්හි ව්‍යවහාරය තේරුම් ගත යුතුය. යම් කර්මකාරක ක්‍රියාපදයක කර්ම බවට පත් වූ අර්ථයම කර්තෘ බවට උපකල්පනය කරනු ලැබේද, එය කර්මකර්තෘ අර්ථය පවසන්නකි (කම්මකත්තුත්ථදීපක). එය කර්මකාරක ක්‍රියාපදයෙන් වෙන්ව නොලැබේ. මෙහි අර්ථය අවබෝධ කරවීම සඳහා වන ප්‍රයෝග රචනය මෙසේය: 'සයමේව පරිභවීයතේ dubbhāsitaṃ bhaṇaṃ bālo tappaccayā aññehi paribhūtopi' (නරක වචන කියන අඥානයා, ඒ හේතුවෙන් අන්‍යන් විසින් පහත් කොට සලකනු ලැබුවද, ඔහු විසින්ම තමා පහත් කොට සලකා ගනු ලබයි). 'සයමේව අභිභවීයතේ pāpakārī niraye nirayapālehi abhibhūtopi tathārūpassa kammassa sayaṃ katattāti' (පව් කරන්නා නිරයේදී නිරයපාලයන් විසින් මැඩපවත්වනු ලැබුවද, එවැනි කර්මයක් තමා විසින්ම කරන ලද බැවින් ඔහු විසින්ම තමා යටපත් කරගනු ලබයි). මෙහිදී 'පැන් තෙමේම බොනු ලැබේ' (සයමේව පීයතේ පානීයං), 'පැදුර තෙමේම කරනු ලැබේ' (සයමේව කටෝ කරීයතේ) යනාදියේ මෙන් පහසුවෙන් සිදුවීමේ ස්වභාවය ලැබෙන අතර, එබැවින් කර්මකර්තෘභාවයද සිදුවේ.

අයං කම්මුනො ක්‍රියාපදානං නිද්දෙසො.

මෙය කර්ම ක්‍රියාපදයන්ගේ විස්තරයයි.

භාවක්‍රියාපදනිද්දෙස

භාව ක්‍රියාපද විස්තරය

භූයතෙ භවියතෙ උබ්භවියතෙ, එවං භාවස්ස ක්‍රියාපදානි භවන්ති. අඤ්ඤථා ච භුය්‍යතෙ භවිය්‍යතෙ උබ්භවිය්‍යතෙති. තත්‍ර යථා ඨීයතෙපදස්ස ඨානන්ති භාවවසෙන අත්ථකථනමිච්ඡන්ති, එවං භූයතෙතිආදීනම්පි භවනන්තිආදිනා භාවවසෙන අත්ථකථනමිච්ඡිතබ්බං. යථා ච ඨානං ඨිති භවනන්තිආදීහි භාවවාචකකිතන්තනාමපදෙහි සද්ධිං සම්බන්ධෙ ඡට්ඨියොජනමිච්ඡන්ති, න තථා ඨීයතෙ භූයතෙතිආදීහි භාවවාචකාඛ්‍යාතපදෙහි සද්ධිං සම්බන්ධෙ ඡට්ඨියොජනා ඉච්ඡිතබ්බා සම්බන්ධෙ පවත්තඡට්ඨියන්තසද්දෙහි අසම්බන්ධනීයත්තා ආඛ්‍යාතිකපදානං. යස්මිං පයොගෙ යං කම්මුනො ක්‍රියාපදෙන සමානගතිකං කත්වා විනා කම්මෙන නිද්දිසියති ක්‍රියාපදං, කත්තුවාචකපදං පන පච්චත්තවචනෙන වා කරණවචනෙන වා නිද්දිසියති, තං තත්ථ භාවත්ථදීපකං. න හි සබ්බථා කත්තාරමනිස්සාය භාවො පවත්තති. එවං සන්තෙපි භාවො නාම කෙවලො භවනලවනපචනාදිකො ධාතුඅත්ථොයෙව. අක්ඛරචින්තකා පන ‘‘ඨීයතෙ භූයතෙ’’තිආදීසු භාවවිසයෙසු කරණවචනමෙව පයුඤ්ජන්ති ‘‘නනු නාම පබ්බජිතෙන සුනිවත්ථෙන භවිතබ්බං සුපාරුතෙන ආකප්පසම්පන්නෙනා’’තිආදීසු විය, තස්මා තෙසං මතෙ ‘‘තෙන උබ්භවියතෙ’’ති කරණවචනෙන යොජෙතබ්බං. ජිනමතෙන පන ‘‘සො භූයතෙ’’තිආදිනා පච්චත්තවචනෙනෙව. සච්චසඞ්ඛෙපප්පකරණෙ හි ධම්මපාලාචරියෙන, නිද්දෙසපාළියං පන ධම්මසෙනාපතිනා, ධජග්ගසුත්තන්තෙ භගවතා ච භාවපදං පච්චත්තවචනාපෙක්ඛවසෙනු’ච්චාරිතං.

'භූයතේ, භවීයතේ, උබ්භවීයතේ' යනු භාව ක්‍රියාපද වෙති. වෙනත් ක්‍රමයකින් 'භූය්‍යතේ, භවීය්‍යතේ, උබ්භවීය්‍යතේ' යනුවෙන් ද වේ. එහිදී 'ඨීයතේ' යන පදයේ අර්ථය 'ඨාන' (සිටීම) යනුවෙන් භාව වශයෙන් පැහැදිලි කිරීමට කැමති වන්නා සේම, 'භූයතේ' යනාදියෙහි ද 'භවන' (පැවතීම/වීම) යනාදී වශයෙන් භාව අර්ථයෙන් අර්ථ විවරණය කැමති විය යුතුය. තවද 'ඨාන, ඨිති, භවන' යනාදී භාවවාචක කෘදන්ත නාමපදයන් සමඟ සම්බන්ධ වීමේදී ෂෂ්ඨී විභක්ති යෙදුම කැමති වුවද, 'ඨීයතේ, භූයතේ' යනාදී භාවවාචක ආඛ්‍යාත පදයන් සමඟ සම්බන්ධ වීමේදී ෂෂ්ඨී විභක්ති යෙදුම කැමති නොවිය යුතුය. මන්ද යත්, සම්බන්ධයෙහි පවතින ෂෂ්ඨී විභක්ත්‍යන්ත පදයන් සමඟ ආඛ්‍යාත පදයන් සම්බන්ධ නොවන බැවිනි. යම් ප්‍රයෝගයක කර්ම ක්‍රියාපදයට සමාන ලක්ෂණ ඇතිව, කර්මයක් නොමැතිව ක්‍රියාපදය දක්වනු ලබන්නේද, කර්තෘ පදය ප්‍රථමා විභක්තියෙන් (පච්චත්තවචන) හෝ තෘතීයා විභක්තියෙන් (කරණවචන) දක්වනු ලබන්නේද, එය එහි භාවාර්ථය පවසන්නකි (භාවත්ථදීපක). මන්ද යත්, කිසිසේත්ම කර්තෘවරයෙකු ඇසුරු නොකර භාවය (ක්‍රියාව) නොපවතින බැවිනි. මෙසේ වුවද, භාවය යනු හුදෙක් වීම (භවන), කැපීම (ලවන), පිසීම (පචන) යනාදී ධාතු අර්ථයම වේ. එහෙත් ව්‍යාකරණඥයෝ (අක්ඛරචින්තකා) 'ඨීයතේ, භූයතේ' යනාදී භාව විෂයයන්හි 'නනු නාම පබ්බජිතේන සුනිවත්ථේන භවිතබ්බං සුපාරුතේන ආකප්පසම්පන්නේනා' (පැවිද්දෙකු විසින් මනාව හැඳ පෙරවාගෙන, ආකල්ප සම්පන්නව සිටිය යුතුය) යනාදියේ මෙන් තෘතීයා (කරණ) විභක්තියම යොදති. එබැවින් ඔවුන්ගේ මතයට අනුව 'තේන උබ්භවීයතේ' (ඔහු විසින් පවතිනු ලැබේ) යනුවෙන් තෘතීයා විභක්තියෙන් යෙදිය යුතුය. නමුත් ජින මතයට (බුද්ධ දේශනාවට) අනුව 'සෝ භූයතේ' (ඔහු පවතියි) යනාදී වශයෙන් ප්‍රථමා (පච්චත්ත) විභක්තියෙන්ම වේ. මන්ද යත්, සච්චසංඛේප ප්‍රකරණයෙහි ධම්මපාල ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින්ද, නිද්දේස පාලියෙහි ධර්මසේනාපති (සාරිපුත්ත) මහරහතන් වහන්සේ විසින්ද, ධජග්ග සූත්‍රයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින්ද භාව පදය ප්‍රථමා විභක්තියේ අපේක්ෂාව සහිතවම වදාරා ඇති බැවිනි.

කථිතො [Pg.11] සච්චසඞ්ඛෙපෙ, පච්චත්තවචනෙන වෙ,‘‘භූයතෙ’’ ඉති සද්දස්ස, සම්බන්ධො භාවදීපනො.

සච්චසංඛේපයෙහි භාවාර්ථය පවසන 'භූයතේ' යන ශබ්දයේ සම්බන්ධය ඒකාන්තයෙන්ම ප්‍රථමා විභක්තියෙන් (පච්චත්ත වචනයෙන්) පවසන ලදී.

නිද්දෙසපාළියං ‘‘රූපං, විභොති විභවිය්‍යති’’;

ඉති දස්සනතො වාපි, පච්චත්තවචනං ථිරං.

නිද්දේස පාලියෙහිද 'රූපං, විභෝති විභවීය්‍යති' (රූපය විනාශ වෙයි, විනාශ කරනු ලබයි) යනුවෙන් දැක්වෙන බැවින් ප්‍රථමා විභක්තියේ යෙදීම ස්ථිරය.

තථා ධජග්ගසුත්තන්තෙ, මුනිනාහච්චභාසිතෙ;

‘‘සො පහීයිස්සති’’ ඉති, පාළිදස්සනතොපි ච.

එසේම ධජග්ග සූත්‍ර දේශනාවෙහි මුනිවරයාණන් වහන්සේ විසින් සෘජුවම දේශනා කරන ලද 'සෝ පහීයිස්සති' (එය නැතිවී යන්නේය) යන පාලි පාඨය දක්නට ලැබීමෙන්ද එය පැහැදිලි වේ.

පාරමිතානුභාවෙන, මහෙසීනංව දෙහතො;

සන්ති නිප්ඵාදනා, නෙව, සක්කතාදිවචො විය.

මහේසීන් වහන්සේලාගේ ශරීරයෙන් පාරමිතා අනුභාවයෙන් (රැස් විහිදීම් ආදී) සිදුවන නිෂ්පත්තීන් සේම (පාලි ව්‍යවහාරය ස්වභාවයෙන්ම සිදුවේ), සංස්කෘත ආදී භාෂාවන්ගේ වචන මෙන් (කෘතිමව සකස් කරන ලද්දක්) නොවේ.

පච්චත්තදස්සනෙනෙව, පුරිසත්තයයොජනං;

එකවචනිකඤ්චාපි, බහුවචනිකම්පි ච;

කාතබ්බමිති නො ඛන්ති, පරස්සපදආදිකෙ.

ප්‍රථමා විභක්තිය (පච්චත්ත) දැකීමෙන්ම, ඒක වචන සහ බහු වචන වශයෙන්ද පුරුෂත්‍රය (පුරුෂ තුන) යෙදීම කළ යුතුය යන්න පරස්මෛපද (පරස්සපද) ආදියේදී අපගේ පිළිගැනීමයි.

තස්මා රූපං විභවිය්‍යති, රූපානි විභවිය්‍යන්ති, ත්වං විභවිය්‍යසි, තුම්හෙ විභවිය්‍යථ, අහං විභවිය්‍යාමි, මයං විභවිය්‍යාම, රූපං විභවිය්‍යතෙ, රූපානි විභවිය්‍යන්තෙ ඉච්චෙවමාදි ජිනවචනානුරූපතො යොජෙතබ්බං. අත්‍රායං පදසොධනා –

එබැවින් 'රූපං විභවීය්‍යති' (රූපය විභව වෙයි), 'රූපාලි විභවීය්‍යන්ති', 'ත්වං විභවීය්‍යසි' (තෝ විභව වන්නෙහි ය), 'තුම්හේ විභවීය්‍යථ', 'අහං විභවීය්‍යමි', 'මයං විභවීය්‍යාම', 'රූපං විභවීය්‍යතේ', 'රූපාලි විභවීය්‍යන්තේ' යනාදී වශයෙන් බුද්ධ වචනයට අනුරූපව යෙදිය යුතුය. මෙහිලා මේ පද පරීක්ෂාව මෙසේ ය:

විභවිය්‍යතීති ඉදං, කම්මපදසමානකං;

න ච කම්මපදං නාපි, කම්මකත්තුපදාදිකං.

'විභවීය්‍යති' යන මේ පදය කර්ම පදයකට සමාන ය. එහෙත් එය කර්ම පදයක් හෝ කර්මකර්තෘ පදයක් ආදිය නොවේ.

යදි කම්මපදං එතං, පච්චත්තවචනං පන;

කම්මං දීපෙය්‍ය කරණ-වචනං කත්තුදීපකං.

ඉදින් මෙය කර්ම පදයක් වූයේ නම්, ප්‍රථමා විභක්තිය (පච්චත්ත වචනය) මඟින් කර්මය ද, තෘතීයා විභක්තිය (කරණ වචනය) මඟින් කර්තෘ ද දක්වනු ලබන්නේ ය.

යදි කම්මකත්තුපදං, ‘‘පීයතෙ’’ති පදං විය;

සියා සකම්මකං, නෙතං, තථා හොතීති දීපයෙ.

ඉදින් මෙය 'පීයතේ' (පැනේ) යන පදය මෙන් කර්මකර්තෘ පදයක් වූයේ නම්, එය සකර්මක විය යුතුය. එහෙත් මෙය එසේ නොවන බව පෙන්වා දිය යුතුය.

යදි කත්තුපදං එතං, විභවතිපදං විය;

විනා යපච්චයං තිට්ඨෙ, න තථා තිට්ඨතෙ ඉදං.

ඉදින් මෙය 'විභවති' යන පදය මෙන් කර්තෘ පදයක් වූයේ නම්, 'ය' ප්‍රත්‍යය රහිතව තිබිය යුතුය. එහෙත් මෙය එසේ නොපවතී.

න කත්තරි භුවාදීනං, ගණෙ යපච්චයො රුතො;

දිවාදීනං ගණෙයෙව, කත්තරි සමුදීරිතො.

භූවාදී ගණයේ ධාතූන් කෙරෙහි කර්තෘ කාරකයෙහි 'ය' ප්‍රත්‍යය නොපැනවෙයි. කර්තෘ කාරකයෙහි 'ය' ප්‍රත්‍යය පැනවෙන්නේ දිවාදී ගණයේ ධාතූන් කෙරෙහි පමණි.

න [Pg.12] භූධාතු දිවාදීනං, ධාතූනං දිස්සතෙ ගණෙ;

භූවාදිකචුරාදීනං, ගණෙසුයෙව දිස්සති.

භූ ධාතුව දිවාදී ආදී ධාතු ගණයන්හි දැකිය නොහැකි ය. එය දැකිය හැක්කේ භූවාදී සහ චුරාදී ගණයන්හි පමණි.

‘‘විභවිය්‍යති’’ ඉච්චාදො, තස්මා යපච්චයො පන;

භාවෙයෙවාති විඤ්ඤෙය්‍යං, විඤ්ඤුනා සමයඤ්ඤුනා.

එබැවින් 'විභවීය්‍යති' යනාදී තන්හි ඇති 'ය' ප්‍රත්‍යය භාව කාරකයෙහි ම යෙදුණක් බව ව්‍යවහාරය දන්නා නුවණැත්තන් විසින් දත යුතුය.

එත්ථ හි පාකටං කත්වා, භාවකාරකලක්ඛණං;

දස්සයිස්සාමහං දානි, සක්කච්චං මෙ නිබොධථ.

මෙහිලා භාව කාරකයේ ලක්ෂණය පැහැදිලි කොට මම දැන් දක්වන්නෙමි. මා පවසන දෙය ගෞරවයෙන් අසත්වා.

‘‘තිස්සො ගච්ඡති’’ඉච්චත්‍ර, කත්තාරං කත්තුනො පදං;

‘‘ධම්මො දෙසියති’’ච්චත්‍ර, කම්මං තු කම්මුනො පදං.

'තිස්සෝ ගච්ඡති' (තිස්ස යයි) යන්නෙහි කර්තෘ පදයෙන් කර්තෘවරයා ද, 'ධම්මෝ දේසියති' (ධර්මය දේශනා කරනු ලැබෙයි) යන්නෙහි කර්ම පදයෙන් කර්මය ද කියැවේ.

සරූපතො පකාසෙති, තස්මා තෙ පාකටා උභො;

තථා විභවිය්‍යතීති-ආදිභාවපදං පන.

ස්වරූපයෙන් ම ප්‍රකාශ කරන බැවින් ඒ දෙක ම පැහැදිලි ය. එහෙත් 'විභවීය්‍යති' යනාදී භාව කාරක පදය වනාහි,

සරූපතො න දීපෙති, කාරකං භාවනාමකං;

දබ්බභූතං තු කත්තාරං, පකාසෙති සරූපතො.

භාවය නම් වූ කාරකය ස්වරූපයෙන් නොදක්වයි. එහෙත් ද්‍රව්‍යභූත වූ කර්තෘවරයා ස්වරූපයෙන් ප්‍රකාශ කරයි.

කත්තාරං පන දීපෙන්තං, කත්තුසන්නිස්සිතම්පි තං;

භාවං දීපෙති ස්වාකාරො, පච්චයෙන විභාවිතො.

කර්තෘවරයා දක්වන්නා වූ ද, කර්තෘ ඇසුරු කොට පවත්නා වූ ද ඒ භාවය ප්‍රත්‍යය මඟින් ප්‍රකාශිත ස්වකීය ස්වරූපයෙන් දක්වයි.

යස්මා ච කත්තුභාවෙන, භාවො නාම න තිට්ඨති;

කත්තාව කත්තුභාවෙන, භාවට්ඨානෙ ඨිතො තතො.

යම් හෙයකින් භාවය තනිව කර්තෘත්වයෙන් නොපවතින නිසා, කර්තෘවරයා ම කර්තෘ ස්වභාවයෙන් යුතුව භාවයේ ස්ථානයෙහි පිහිටයි.

යජ්ජෙවං කත්තුවොහාරො, භාවස්ස තු කථං සියා;

‘‘සාවකානං සන්නිපාතො, අහොසි’’ඉතිආදිසු.

ඉදින් එසේ නම්, 'සාවකානං සන්නිපාතෝ අහෝසි' (ශ්‍රාවකයන්ගේ රැස්වීමක් විය) යනාදී තන්හි භාවයට කර්තෘ ව්‍යවහාරය කෙසේ සිදු වේ ද?

ඉති චෙ නිස්සයානං තු, වසා නිස්සිතසම්භවා;

කත්තුට්ඨානෙපි භාවස්ස, කත්තුපඤ්ඤත්ති සිජ්ඣති.

ඉදින් මෙසේ අසන්නේ නම්, නිශ්‍රය (ආධාරය) ඇසුරු කරගෙන නිශ්‍රිතයාගේ (ආධ්‍රිතයාගේ) පැවැත්ම සිදුවන බැවින්, කර්තෘ ස්ථානයෙහි ද භාවයට කර්තෘ ප්‍රඥප්තිය සිද්ධ වෙයි.

කාරකෙ කත්තුකම්මව්හෙ, ක්‍රියාසන්නිස්සයෙ යථා;

ධාරෙන්තී ආසනථාලී, ක්‍රියාධාරොති කප්පිතා.

ක්‍රියාව ඇසුරු කොට පවත්නා කර්තෘ හා කර්ම යන කාරකයන්හි, ආසනය හෝ සැළිය 'ක්‍රියාධාරය' (අධිකරණ කාරකය) ලෙස සලකන්නාක් මෙනි.

තථා භාවපදං ධීරා, කත්තාරං භාවනිස්සයං;

දීපයන්තම්පි කප්පෙන්ති, භාවස්ස වාචකං ඉති.

එමෙන්ම, භාවය ඇසුරු කළ කර්තෘවරයා දක්වන්නා වූ ද භාව පදය, 'භාවය (ක්‍රියාව) පවසන්නක්' යැයි නුවණැත්තෝ සලකති.

කෙචි [Pg.13] අදබ්බභූතස්ස, භාවස්සෙකත්තතො බ්‍රවුං;

භාවෙදෙකවචොවාදි-පුරිසස්සෙව හොතිති.

ඇතැම්හු අද්‍රව්‍යභූත වූ භාවයේ ඒකත්වයෙන් යුක්ත බව නිසා, භාව කාරකයෙහි ඒක වචනය හා ප්‍රථම පුරුෂය ම වේ යැයි පවසති.

පාළිං පත්වාන තෙසං තු, වචනං අප්පමාණකං;

‘‘තෙ සංකිලෙසිකා ධම්මා, පහීයිස්සන්ති’’ ඉති හි.

එහෙත් පාලි පෙළ දෙස බලන විට ඔවුන්ගේ එම ප්‍රකාශය පිළිගත හැකි නොවේ. මන්ද යත්, 'තේ සංකිලේසිකා ධම්මා පහීයිස්සන්ති' (ඒ කෙලෙස් සහිත ධර්මයෝ ප්‍රහීණ වන්නාහ) යන පාඨය ධර්මදේශනාවන්හි දක්නට ලැබෙන බැවිනි.

පාඨො පාවචනෙ දිට්ඨො, තස්මා එවං වදෙමසෙ;

පච්චත්තදස්සනෙනෙව, පුරිසත්තයයොජනං.

මේ පාඨය බුද්ධ වචනයෙහි දක්නට ලැබේ. එබැවින් ප්‍රථමා විභක්තිය දැකීමෙන් ම පුරුෂත්‍රය යෙදීම සිදුවන බව අපි පවසමු.

වචනෙහි යුතං ද්වීහි, ඉච්ඡිතබ්බන්ති නො රුචි;

භාවෙ ක්‍රියාපදං නාම, පාළියං අතිදුද්දසං;

තස්මා තග්ගහණූපායො, වුත්තො එත්තාවතා මයාති.

වචන ද්විත්වයෙන් ම යුක්ත විය යුතු යන්න අපගේ කැමැත්තයි. පාලි භාෂාවෙහි භාව කාරක ක්‍රියා පද දැකීම ඉතා දුර්ලභ ය. එබැවින් එය වටහා ගන්නා උපක්‍රමය මා විසින් මෙතෙකින් පවසන ලදී.

අයං භාවස්ස ක්‍රියාපදානං නිද්දෙසො.

මෙය භාව කාරක ක්‍රියා පදයන්ගේ විස්තරයයි.

එවං සුද්ධකත්තුක්‍රියාපදානි හෙතුකත්තුක්‍රියාපදානි කම්මුනො ක්‍රියාපදානි, භාවස්ස ක්‍රියාපදානි චාති චතුධා, කම්මකත්තුක්‍රියාපදෙහි වා පඤ්චධා භූධාතුතො නිප්ඵන්නානි ක්‍රියාපදානි නානප්පකාරෙන නිද්දිට්ඨානි, එතානි ලොකියානං භාවභෙදවසෙන වොහාරභෙදො හොතීති දස්සනත්ථං විසුං විසුං වුත්තානි. අත්ථතො පන කම්මකත්තුභාවකාරකත්තයවසෙන තිවිධානෙව. හෙතුකත්තා හි සුද්ධකත්තුසඞ්ඛාතෙ කාරකෙ තස්සඞ්ගභාවතො සඞ්ගහමුපගච්ඡති, තථා කම්මකත්තා කම්මකාරකෙ, භාවො පන කෙවලො. සො හි ගමනපචනලවනාදිවසෙනානෙකවිධොපි ක්‍රියාසභාවත්තා භෙදරහිතො කාරකන්තරො. එවං සන්තෙපි දබ්බසන්නිස්සිතත්තා දබ්බභෙදෙන භිජ්ජති. තෙන පාවචනෙ භාවවාචකං පදං බහුවචනන්තම්පි දිස්සති. ආඛ්‍යාතිකපදෙ භාවකාරකවොහාරො නිරුත්තිනයං නිස්සාය ගතො, අත්ථතො පන භාවස්ස කාරකතා නුපපජ්ජති. සො හි න [Pg.14] කිඤ්චි ජනෙති, න ච ක්‍රියාය නිමිත්තං. ක්‍රියානිමිත්තභාවොයෙව හි කාරකලක්ඛණං. ඉති මුඛ්‍යතො වා හෙතුතො වා භාවස්ස කාරකතා න ලබ්භති. එවං සන්තෙපි සො කරණමත්තත්තා කාරකං. තථා හි කරණං කාරො, ක්‍රියා, තදෙව කාරකන්ති භාවස්ස කාරකතා දට්ඨබ්බා. යස්මා පන ක්‍රියානිමිත්තභාවොයෙව කාරකලක්ඛණං, තස්මා නාමිකපදෙ කාරකලක්ඛණෙ භාවකාරකන්ති වොහාරං පහාය කත්තුකම්මකරණසම්පදානාපාදානාධිකරණානං ඡන්නං වත්ථූනං කත්තුකාරකකම්මකාරකන්තිආදි වොහාරො කරියති වෙය්‍යාකරණෙහි. එවං නිරුත්තිනයං නිස්සාය වුත්තං භාවකාරකඤ්ච ද්වෙ ච කම්මකත්තුකාරකානීති කාරකත්තයං භවති. තද්දීපකඤ්චාඛ්‍යාතිකපදං තිකාරකං.

මෙසේ කර්තෘ ක්‍රියා පද, හේතුකර්තෘ ක්‍රියා පද, කර්ම ක්‍රියා පද සහ භාව ක්‍රියා පද වශයෙන් සිව්වැදෑරුම්ව ද, කර්මකර්තෘ ක්‍රියා පද සමඟ පස්වැදෑරුම්ව ද 'භූ' ධාතුවෙන් සිද්ධ වූ ක්‍රියා පද නොයෙක් ආකාරයෙන් දක්වන ලදී. ලෝකයාගේ අදහස්වල වෙනස් වීම් අනුව ව්‍යවහාරයේ වෙනස්වීම් සිදුවන බව දැක්වීම සඳහා මේවා වෙන් වෙන් වශයෙන් පවසන ලදී. නමුත් අර්ථ වශයෙන් ගත් කල කර්තෘ, කර්ම සහ භාව යන කාරක තුන අනුව මේවා ත්‍රිවිධ ම වේ. හේතුකර්තෘ වනාහි කර්තෘ කාරකයෙහි ම කොටසක් ලෙස ඇතුළත් වන අතර, එමෙන්ම කර්මකර්තෘ වනාහි කර්ම කාරකයෙහි ඇතුළත් වෙයි. භාවය වනාහි තනිව පවතී. යෑම, පිසීම, කැපීම ආදී වශයෙන් එය නොයෙක් ආකාර වුව ද, ක්‍රියා ස්වභාවයෙන් යුක්ත බැවින් වෙනත් කාරකයන්ගෙන් තොර වූවකි. එසේ වුව ද, ද්‍රව්‍ය ඇසුරු කරගෙන පවතින බැවින් ද්‍රව්‍යයන්ගේ වෙනස් වීම් අනුව එය ද වෙනස් වෙයි. එබැවින් බුද්ධ වචනයෙහි භාවවාචක පද බහු වචනයෙන් ද දක්නට ලැබේ. ආඛ්‍යාත පදයන්හි භාව කාරක ව්‍යවහාරය ව්‍යාකරණ ක්‍රමයට අනුව සිදු වුව ද, අර්ථ වශයෙන් භාවයට කාරක බවක් නොගැලපේ. මන්ද යත්, එය කිසිවක් උපදවන්නේ ද නැත, ක්‍රියාවට හේතුවක් වන්නේ ද නැත. ක්‍රියාවට හේතු වීම ම කාරක ලක්ෂණය වේ. එහෙයින් ප්‍රධාන වශයෙන් හෝ හේතු වශයෙන් හෝ භාවයට කාරක බවක් හිමි නොවේ. එසේ වුව ද, එය ක්‍රියාවක් පමණක් වන බැවින් කාරකයක් වෙයි. එනම්, 'කිරීම' යනු ක්‍රියාවයි, එය ම කාරකය යැයි භාවයේ කාරක බව දත යුතුය. යම් හෙයකින් ක්‍රියාවට හේතු වීම ම කාරක ලක්ෂණය වන බැවින්, නාම පදයන්හි කාරක ලක්ෂණ දැක්වීමේදී 'භාව කාරකය' යන ව්‍යවහාරය හැරදමා, කර්තෘ, කර්ම, කරණ, සම්ප්‍රදාන, අපාදාන, අධිකරණ යන ෂඩ් වස්තූන් උදෙසා 'කර්තෘ කාරකය', 'කර්ම කාරකය' යනාදී ව්‍යවහාරයන් ව්‍යාකරණඥයන් විසින් කරනු ලැබේ. මෙසේ ව්‍යාකරණ ක්‍රමය ඇසුරු කරගෙන පවසන ලද භාව කාරකය ද, කර්තෘ හා කර්ම යන කාරක දෙක ද සමඟ කාරක තුනක් වෙයි. එය දක්වන්නා වූ ආඛ්‍යාත පදය ද ත්‍රිකාරක වෙයි.

ඉමමත්ථඤ්හි සන්ධාය, වුත්තමාචරියෙහිපි;

මහාවෙය්‍යාකරණෙහි, නිරුත්තිනයදස්සිභි.

මේ අර්ථය ම අභිප්‍රාය කොටගෙන, ව්‍යවහාර ක්‍රමය දක්නා වූ මහා ව්‍යාකරණඥ ආචාර්යවරයන් විසින් ද මෙසේ පවසන ලදී:

‘‘යං තිකාලං තිපුරිසං, ක්‍රියාවාචි තිකාරකං;

අතිලිඞ්ගං ද්විවචනං, තදාඛ්‍යාතන්ති වුච්චතී’’ති.

යම් කිසිවක් කාල තුනක් (අතීත, වර්තමාන, අනාගත), පුරුෂ තුනක් (ප්‍රථම, මධ්‍යම, උත්තම), ක්‍රියාව ප්‍රකාශ කරන, කාරක තුනක් ඇති, ලිංග භේදයෙන් තොර වූ සහ වචන දෙකකින් යුක්ත වේ ද, එය ‘ආඛ්‍යාත’ (ක්‍රියා පදය) යැයි කියනු ලැබේ.

ඉධ භාවකම්මෙසු අත්තනොපදුප්පත්තිං කෙචි අක්ඛරචින්තකා අවස්සමිච්ඡන්තීති තෙසං මතිවිභාවනත්ථමම්හෙහි භාවකම්මානං ක්‍රියාපදානි අත්තනොපදවසෙනුද්දිට්ඨානි චෙව නිද්දිට්ඨානි ච. සබ්බානිපි පනෙතානි තිකාරකානි ක්‍රියාපදානි ක්‍රියාපදමාලමිච්ඡතා පරස්සපදත්තනොපදවසෙන යොජෙතබ්බානි. පාළිආදීසු හි තිකාරකානි ක්‍රියාපදානි පරස්සපදත්තනොපදවසෙන ද්විධා ඨිතානි. සෙය්‍යථිදං? භගවා සාවත්ථියං විහරති. සමාධිජ්ඣානකුසලා, වන්දන්ති ලොකනායකං. මොනං වුච්චති ඤාණං. අත්ථාභිසමයා ධීරො, පණ්ඩිතොති පවුච්චති. කථං පටිපන්නස්ස පුග්ගලස්ස රූපං විභොති විභවිය්‍යති. සො [Pg.15] පහීයිස්සති. පණ්ඩුකම්බලෙ නික්ඛිත්තං භාසතෙ තපතෙ. පූජකො ලභතෙ පූජං. පුත්තකාමා ථියො යාචං, ලභන්තෙ තාදිසං සුතං. අසිතො තාදි වුච්චතෙ සබ්‍රහ්මා. අග්ගිජාදි පුබ්බෙව භූයතෙ. සො පහීයෙථාපි නො පහීයෙථාති එවං ද්විධා ඨිතානි. අත්‍රිදං පාළිවවත්ථානං –

මෙහි භාව කර්මයන්හි ආත්මනේපද ඇතිවීම ඇතැම් ව්‍යාකරණඥයෝ (අක්ෂරචින්තකයෝ) අනිවාර්යයෙන්ම නොකැමැති වෙති. ඔවුන්ගේ මතය පැහැදිලි කරනු පිණිස අප විසින් භාව කර්ම ක්‍රියාපද ආත්මනේපද වශයෙන් උදෘත කරන ලද අතර නිර්දේශ කරන ලදී. ක්‍රියාපද මාලාවක් අපේක්ෂා කරන්නන් විසින් කාරක තුනට අයත් (කර්තෘ, කර්ම, භාව) මේ සියලුම ක්‍රියාපද පරස්මෛපද සහ ආත්මනේපද වශයෙන් යෙදිය යුතුය. පාලි ආදියේ කාරක තුනට අයත් ක්‍රියාපද පරස්මෛපද සහ ආත්මනේපද වශයෙන් දෙපරිදිව පවතී. එනම්: 'භගවා සාවත්ථියං විහරති' (භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර වැඩවසති), 'සමාධිජ්ඣානකුසලා, වන්දන්ති ලෝකනායකං' (සමාධි ධ්‍යානයන්හි දක්ෂයෝ ලෝකනායකයන් වහන්සේ වඳිති), 'මෝනං වුච්චති ඤාණං' (මෞනය යනු ප්‍රඥාව යැයි කියනු ලැබේ), 'අත්ථාභිසමයා ධීරෝ, පණ්ඩිතෝති පවුච්චති' (අර්ථය අවබෝධ කරගැනීමෙන් ධීරයා පණ්ඩිතයා යැයි කියනු ලැබේ), 'කථං පටිපන්නස්ස පුග්ගලස්ස රූපං විභෝති විභවිය්‍යති' (කෙසේ පිළිපන් පුද්ගලයාගේ රූපය නැතිවේද, නැතිවන්නේද), 'සෝ පහීයිස්සති' (ඔහු ප්‍රහීණ කරන්නේය / එය ප්‍රහීණ වන්නේය), 'පණ්ඩුකම්බලේ නික්ඛිත්තං භාසතේ තපතේ' (පඬුඇඹුල් සලෙහි තබන ලද්ද බබළයි, තැවෙයි), 'පූජකෝ ලභතේ පූජං' (පිදුම් කරන්නා පිදුම් ලබයි), 'පුත්තකාමා ථියෝ යාචං, ලභන්තේ... ලබති', 'අසිතෝ තාදි වුච්චතේ සබ්‍රහ්මා' (ඒ අසිත තෙමේ බ්‍රහ්මයා හා සමාන යැයි කියනු ලැබේ), 'අග්ගිජාදි පුබ්බේව භූයතේ' (ගිනි උපදවන දෑ පෙරම උපදියි), 'සෝ පහීයේථාපි නෝ පහීයේථා' (ඔහු ප්‍රහීණ වන්නේය, නොහොත් ප්‍රහීණ නොවන්නේය) යනාදී වශයෙන් දෙපරිදිව පවතී. මේ එහි පාලි නීතියයි:

තිකාරකානි සබ්බානි, ක්‍රියාපදානි පායතො;

පරස්සපදයොගෙන, දිස්සන්ති පිටකත්තයෙ.

පිටකත්‍රයෙහි සියලුම ත්‍රි-කාරක ක්‍රියාපද බහුල වශයෙන් පරස්මෛපද යෝගයෙන් යුක්තව දක්නට ලැබේ.

අත්තනොපදයුත්තානි, චුණ්ණියෙසු පදෙසු හි;

අතීවප්පානි ගාථාසු, පදානීති බහූනි තු.

ගද්‍ය පාඨයන්හි (චූර්ණිකාවන්හි) ආත්මනේපදයෙන් යුත් පද ඉතා අල්ප වන අතර, ගාථාවන්හි (පද්‍යයන්හි) එවැනි පද බෙහෙවින් දක්නට ලැබේ.

ගාථාසු චෙවිතරානි, චුණ්ණියෙසු පදෙසු ච;

සුබහූනෙව හුත්වාන, දිස්සන්තීති පකාසයෙ.

අනෙක් පද (පරස්මෛපද) වනාහි ගාථාවන්හි මෙන්ම ගද්‍ය පාඨයන්හිද අතිශයින්ම බහුලව දක්නට ලැබෙන බව ප්‍රකාශ කළ යුතුය.

පදානං නිද්දෙසො පනති අන්තිආදීනං තෙසං තෙසං වචනානමනුරූපෙන යොජෙතබ්බො. එවං තිකාරකක්‍රියාපදානි සරූපතො වවත්ථානතො නිද්දෙසතො ච වෙදිතබ්බානි.

පදයන්ගේ විග්‍රහය (නිර්දේශය) වනාහි 'ති', 'අන්ති' ආදී ඒ ඒ වචනයන්ට (ඒකවචන, බහුවචනවලට) අනුකූලව යෙදිය යුතුය. මෙසේ ත්‍රි-කාරක ක්‍රියාපද ස්වරූපයෙන්ද, නියමයෙන් (ව්‍යවස්ථාවෙන්) සහ විග්‍රහයෙන්ද දත යුතුය.

ඉදානි නොපසග්ගාකම්මිකාදිවසෙන භවතිස්ස ධාතුස්ස විනිච්ඡයං වදාම –

දැන් උපසර්ග රහිත අකර්මක ආදී වශයෙන් 'භූ' (භවති) ධාතුවෙහි විනිශ්චය පවසමු:

නොපසග්ගා අකම්මා ච, සොපසග්ගා අකම්මිකා;

සොපසග්ගා සකම්මා ච, ඉති භූති විභාවිතා.

උපසර්ග රහිතව අකර්මකද, උපසර්ග සහිතව අකර්මකද, උපසර්ග සහිතව සකර්මකද යනුවෙන් 'භූ' ධාතුව (භවති ක්‍රියාව) තෙවැදෑරුම්ව පැහැදිලි කර ඇත.

ඉදං තු වචනං ‘‘ධම්ම-භූතො භුත්වා’’තිආදිසු;

පත්තානුභවනත්ථං මෙ, විවජ්ජෙත්වා උදීරිතං.

එහෙත් මාගේ මේ ප්‍රකාශය 'ධම්මභූතෝ භුත්වා' (ධර්මභූත වී) යනාදී තැන්හි පැමිණීම හෝ අනුභව කිරීම යන අර්ථය (ප්‍රාප්ති සහ අනුභව අර්ථය) හැර දමා පවසන ලද්දකි.

එතෙන පන අත්ථෙන, නොපසග්ගසකම්මිකං;

ගහෙත්වා චතුධා හොති, ඉති ඤෙය්‍යං විසෙසතො.

නමුත් එම (අනුභව කිරීම්) අර්ථයෙන් උපසර්ග රහිත සකර්මකයද ගෙන, එය (භූ ධාතුව) විශේෂයෙන් සිව්වැදෑරුම් වන බව දත යුතුය.

නොපසග්ගා අකම්මා ච, සොපසග්ගා අකම්මිකා;

භූධාතු කාරිතෙ සන්තෙ, එකකම්මා භවන්ති හි.

උපසර්ග රහිත අකර්මක වූද, උපසර්ග සහිත අකර්මක වූද 'භූ' ධාතුව ප්‍රේරණ (කාරිත) ප්‍රත්‍යය ඇති කල්හි ඒක-කර්මක (එක් කර්මයක් ගන්නා සුළු) වෙයි.

‘‘භාවෙති [Pg.16] කුසලං ධම්මං, විභාවෙතී’’තිමානිධ;

දස්සෙතබ්බානි විඤ්ඤූහි, සාසනඤ්ඤූහි සාසනෙ.

ශාසනය දන්නා නුවණැත්තන් විසින් මෙහිදී 'භාවේති කුසලං ධම්මං' (කුසල් දහම් වඩයි), 'විභාවේති' (පැහැදිලි කරයි) යනාදී උදාහරණ ශාසනයෙහි පෙන්වා දිය යුතුය.

සොපසග්ගා සකම්මා තු, කාරිතප්පච්චයෙ සති;

ද්විකම්මායෙව හොතීති, ඤාතබ්බං විඤ්ඤුනා කථං.

උපසර්ග සහිත සකර්මක ක්‍රියාව වනාහි කාරිත (ප්‍රේරණ) ප්‍රත්‍යය යෙදුණු කල ද්වි-කර්මකම (කර්ම පද දෙකක් ගන්නා සුළු) වන බව නුවණැත්තන් විසින් කෙසේ දත යුතුද?

අභිභාවෙන්ති පුරිසා, පුරිසෙ පාණජාතිකං;

අනුභාවෙති පුරිසො, සම්පත්තිං පුරිසං ඉති.

එනම්, 'පුරිසා අභිභාවෙන්ති පුරිසේ පාණජාතිකං' (මිනිස්සු වෙනත් මිනිසුන් ලවා සතුන් මැඩපවත්වති), 'පුරිසෝ අනුභාවේති සම්පත්තිං පුරිසං' (පුරුෂයා තවත් පුරුෂයෙකු ලවා සම්පත අනුභව කරවයි) යනාදී වශයෙනි.

ඉදං සකම්මකං නාම, අකම්මකමිදං ඉති;

කථමම්හෙහි ඤාතබ්බං, විත්ථාරෙන වදෙථ නො.

මේ සකර්මක යැයිද, මේ අකර්මක යැයිද අප විසින් කෙසේ තේරුම් ගත යුතුද? අපට එය විස්තර සහිතව පවසනු මැනවි.

විත්ථාරෙනෙව කිං වත්තුං, සක්කොමි එකදෙසතො;

කථයිස්සාමි සක්කච්චං, වදතො මෙ නිබොධථ.

මුළුමනින්ම විස්තර සහිතව පැවසීමට කුමටද? මම මෙයින් එක් කොටසක් පමණක් මැනවින් පවසන්නෙමි. මා පවසන දේ අවධානයෙන් අසා දැනගන්න.

ආඛ්‍යාතිකපදං නාම, දුවිධං සමුදීරිතං;

සකම්මකමකම්මඤ්ච, ඉති විඤ්ඤූ විභාවයෙ.

ආඛ්‍යාත පදය වනාහි සකර්මක සහ අකර්මක යැයි දෙවැදෑරුම් කොට කියන ලදී. නුවණැත්තන් විසින් එය එසේ වටහාගත යුතුය.

තත්‍ර යස්ස පයොගම්හි, පදස්ස කත්තුනා ක්‍රියා;

නිප්ඵාදිතා විනා කම්මං, න හොති තං සකම්මකං.

එහි යම් පදයක යෙදීමකදී, කර්තෘ විසින් සිදු කරනු ලබන ක්‍රියාව කර්මයක් (කර්ම පදයක්) නොමැතිව සම්පූර්ණ නොවේද, එය සකර්මක පදයකි.

‘‘පචතී’’ති හි වුත්තෙ තු, යෙන කෙනචි ජන්තුනා;

ඔදනං වා පනඤ්ඤං වා, කිඤ්චි වත්ථුන්ති ඤායති.

මක්නිසාද යත්, කිසියම් කෙනෙකු විසින් 'පචති' (පිසෙයි/පිසින්නේය) යැයි කී කල්හි, බත් හෝ වෙනත් යම් කිසි දෙයක් පිසින බව වැටහෙන බැවිනි.

යස්ස පන පයොගම්හි, කම්මෙන රහිතා ක්‍රියා;

පදස්ස ඤායතෙ එතං, අකම්මකන්ති තීරයෙ.

නමුත් යම් පදයක යෙදීමකදී, ක්‍රියාව කර්මයකින් තොරව වටහාගත හැක්කේ නම්, එය අකර්මක පදයක් යැයි නිශ්චය කළ යුතුය.

‘‘තිට්ඨති දෙවදත්තො’’ති, වුත්තෙ කෙනචි ජන්තුනා;

ඨානංව බුද්ධිවිසයො, කම්මභූතං න කිඤ්චිපි.

යමෙකු විසින් 'තිට්ඨති දේවදත්තෝ' (දේවදත්ත සිටගෙන සිටියි) යැයි කී කල්හි, සිටගැනීම (ස්ථානය) පමණක් අවබෝධ වන අතර, එහි කර්මයක් වූ වෙනත් කිසිවක් නැත.

සකම්මකපදං තත්ථ, කත්තාරං කම්මමෙව ච;

පකාසෙති යථායොග-මිති විඤ්ඤූ විභාවයෙ.

එහි සකර්මක පදය වනාහි යෝග්‍ය පරිදි කර්තෘ සහ කර්මය යන දෙකම ප්‍රකාශ කරයි. නුවණැත්තන් විසින් එය එසේ වටහාගත යුතුය.

‘‘ඔදනං පචති පොසො, ඔදනො පච්චතෙ සයං’’;

ඉච්චුදාහරණා ඤෙය්‍යා, අවුත්තෙපි අයං නයො.

'ඕදනං පචති පෝසෝ' (මිනිසා බත් පිසෙයි), 'ඕදනෝ පච්චතේ සයං' (බත් තමන්ම පිසෙයි) යනාදී උදාහරණවලින් මෙන්ම අනුක්ත (ප්‍රකාශ නොකළ) කල්හිද මෙම ක්‍රමය දත යුතුය.

අකම්මකපදං [Pg.17] නාම, කත්තාරං භාවමෙව ච;

යථාරහං පකාසෙති, ඉති ධීරොපලක්ඛයෙ.

අකර්මක පදය වනාහි සුදුසු පරිදි කර්තෘ සහ භාවය (ක්‍රියාවේ පැවැත්ම) පමණක් ප්‍රකාශ කරයි. ප්‍රඥාවන්තයා විසින් එය එසේ වටහාගත යුතුය.

කත්තාරං ‘‘තිට්ඨති’’ච්චත්‍ර, සූචෙති භාවනාමකං;

‘‘උපට්ඨීයති’’ ඉච්චත්‍ර, අවුත්තෙපි අයං නයො.

'තිට්ඨති' (සිටියි) යන්නෙහි කර්තෘ පෙන්වා දෙන අතර, 'උපට්ඨීයකති' (උපස්ථාන කරනු ලැබෙයි) යන්නෙහි භාවය පෙන්වයි. අනුක්ත තන්හිද මෙම ක්‍රමයම වේ.

එවං සකම්මකාකම්මං, ඤත්වා යොජෙය්‍ය බුද්ධිමා;

තිකම්මකඤ්ච ජානෙය්‍ය, කරාදො කාරිතෙ සති.

මෙසේ නුවණැත්තා සකර්මක හා අකර්මක ක්‍රියාපද හඳුනාගෙන යෙදිය යුතුය. 'කර්' (කෘ) ආදී ධාතූන් ප්‍රේරණ (කාරිත) රූප ගන්නා කල්හි ත්‍රි-කර්මක (කර්ම තුනක් ගන්නා) වන බවද දත යුතුය.

‘‘සුවණ්ණං කටකං පොසො, කාරෙති පුරිස’’න්ති ච;

‘‘පුරිසො පුරිසෙ ගාමං, රථං වාහෙති’’ඉච්චපි.

එනම් 'පෝසෝ කාරේති පුරිසං සුවණ්ණං කටකං' (මිනිසා පුරුෂයා ලවා රනින් වළලු කරවයි) සහ 'පුරිසෝ පුරිසේ ගාමං රථං වාහේති' (පුරුෂයා වෙනත් මිනිසුන් ලවා ගමට රථය දක්කවයි/ගෙන යවයි) යනාදී වශයෙනි.

එත්ථ භවතිධාතුම්හි, නයො එසො න ලබ්භති;

තස්මා ද්විකම්මකඤ්ඤෙව, පදමෙත්ථ විභාවිතං.

එහෙත් මෙහි 'භූ' (භවති) ධාතුවෙහි මෙම ක්‍රමය (ත්‍රි-කර්මක බව) නොලැබේ. එබැවින් මෙහිදී විස්තර කරන ලද්දේ ද්වි-කර්මක පදය පමණි.

එදිසො ච නයො නාම, පාළියං තු න දිස්සති;

එකච්චානං මතෙනෙව, මයා එවං පකාසිතො.

මෙවැනි ක්‍රමයක් පාලි ග්‍රන්ථයන්හි දක්නට නොලැබෙන නමුත්, ඇතැම් ව්‍යාකරණඥයන්ගේ මතය අනුව මා විසින් මෙසේ ප්‍රකාශ කරන ලදී.

එත්ථ ච ‘‘තමෙනං රාජා, විවිධා කම්මකාරණා;

කාරාපෙතී’’ති යො පාඨො, නිද්දෙසෙ තං සුනිද්දිසෙ.

මෙහි 'තමේනං රාජා, විවිධා කම්මකාරණා කාරාපේති' (රජු ඔහුව විවිධ වදහිංසාවන්ට පමුණුවයි) යන නිර්දේශ පාඨය මැනවින් පෙන්වා දිය යුතුය.

‘‘මනුස්සෙහී’’ති ආහරිත්වා, පාඨසෙසං සුමෙධසො;

‘‘සුනඛෙහිපි ඛාදාපෙන්ති’’, ඉති පාඨස්ස දස්සනා.

ප්‍රඥාවන්තයා විසින් 'මනුස්සේහි' (මිනිසුන් ලවා) යන්න ගළපාගෙන, 'සුනඛේහිපි ඛාදාපෙන්ති' (බල්ලන් ලවාද කාවවති) යන පාඨය දැකීමෙන් ඉතිරි වාක්‍යය සම්පූර්ණ කළ යුතුය.

එතං නයං විදූ ඤත්වා, යොජෙ පාඨානුරූපතො;

‘‘සුවණ්ණං කටකං පොසො, කාරෙති පුරිසෙනි’’ති.

නුවණැත්තා මේ ක්‍රමය (නය) දැන, පෙළගැස්මට අනුකූලව යෙදිය යුතුය. එනම්; 'මිනිසා මිනිසුන් ලවා රන් වළල්ලක් කරවයි' යන්නයි.

විකරණප්පච්චයාව, වුත්තා එත්ථ සරූපතො;

සගණෙ සගණෙ තෙසං, වුත්තිං දීපෙතුමෙව ච.

මෙහි විකරණ ප්‍රත්‍යයන් ස්වභාවයෙන්ම දක්වන ලද්දේ, ඒ ඒ ගණවල (ධාතු ගණයන්හි) ඒවායේ හැසිරීම (යෙදීම) පැහැදිලි කරනු පිණිසම ය.

‘‘අස්මිං ගණෙ අයං ධාතු, හොතී’’ති තෙහි විඤ්ඤුනො;

විඤ්ඤාපෙතුඤ්ච අඤ්ඤෙහි, ඤාපනා පච්චයෙහි න.

නුවණැත්තන්ට 'මේ ධාතුව මේ ගණයට අයත් වේ' යන්න ඒ විකරණ ප්‍රත්‍යයන් මගින් අවබෝධ කරවනු ලැබේ. අනෙක් ප්‍රත්‍යයන් මගින් එසේ දැක්වීමක් සිදු නොවේ.

තථා හි භාවකම්මෙසු, විහිතො පච්චයො තු යො;

අට්ඨවිධෙපි ධාතූනං, ගණස්මිං සම්පවත්තති.

මන්ද, භාව සහ කර්ම යන අර්ථයන්හි පනවනු ලබන ප්‍රත්‍යය වනාහි, අටවැදෑරුම් වූ සියලු ධාතු ගණයන්හිම එකසේ පවතී.

භූධාතුජෙසු [Pg.18] රූපෙසු, අසම්මොහාය සොතුනං;

නානාවිධො නයො එවං, මයා එත්ථ පකාසිතො.

භූ ධාතුවෙන් උපදින රූපයන් (පදයන්) පිළිබඳව ශ්‍රවණය කරන්නන්ගේ මුළාව වැළැක්වීම සඳහා විවිධ වූ ක්‍රමයන් මා විසින් මෙහි ප්‍රකාශ කරන ලදී.

යෙ ලොකෙ අප්පයුත්තා විවිධවිකරණාඛ්‍යාතසද්දෙස්වඡෙකා,තෙ පත්වාඛ්‍යාතසද්දෙ අවිගතවිමතී හොන්ති ඤාණීපි තස්මා;

අච්චන්තඤ්ඤෙව ධීරො සපරහිතරතො සාසනෙ දළ්හපෙමො,යොගං තෙසං පයොගෙ පටුතරමතිතං පත්ථයානො කරෙය්‍ය.

ලෝකයෙහි යම් කෙනෙක් විවිධ විකරණ ප්‍රත්‍ය සහිත ආඛ්‍යාත ශබ්දයන්හි අභ්‍යාසයක් නොමැතිව, අදක්ෂ වෙත් ද, ඔවුහු ප්‍රඥාවන්ත වුව ද ආඛ්‍යාත ශබ්දයන්ට පැමිණි කල්හි පහ නොවූ සැක ඇත්තෝ වෙති. එබැවින්, තමාගේත් පරන්ගේත් හිතසුව පිණිස නිරත වූ, බුද්ධ ශාසනය කෙරෙහි දැඩි ප්‍රේමයක් ඇති, අතිශයින්ම ධෛර්යවන්ත වූ නුවණැත්තා, වඩාත් තියුණු බුද්ධියක් පතමින් ඒ ආඛ්‍යාත ශබ්දයන්ගේ යෙදීමෙහි යෝග්‍ය පරිදි උත්සාහ කටයුතුය.

ඉති නවඞ්ගෙ සාට්ඨකථෙ පිටකත්තයෙ බ්‍යප්පථගතීසු

මෙසේ අටුවා සහිත වූ, නවංග ශාස්තෘ ශාසනයෙන් යුක්ත වූ ත්‍රිපิตකයේ වචන මාර්ගයන්හි...

විඤ්ඤූනං කොසල්ලත්ථාය කතෙ සද්දනීතිප්පකරණෙ

නුවණැත්තන්ගේ කුසලතාව (දක්ෂතාව) පිණිස කරන ලද සද්දනීති ප්‍රකරණයෙහි,

සවිකරණාඛ්‍යාතවිභාගො නාම

සවිකරණ ආඛ්‍යාත විභාගය නම් වූ,

පඨමො පරිච්ඡෙදො.

පළමුවන පරිච්ඡේදයයි.

2. භවතික්‍රියාපදමාලාවිභාග

2. භවති ක්‍රියාපද මාලා විභාගය

ඉතො පරං පවක්ඛාමි, සොතූනං මතිවඩ්ඪනං;

ක්‍රියාපදක්කමං නාම, විභත්තාදීනි දීපයං.

මීට පසුව, ශ්‍රවණය කරන්නන්ගේ නුවණ වර්ධනය කරනු පිණිස, විභක්ති ආදිය පැහැදිලි කරමින් ක්‍රියාපද ක්‍රමය (ආඛ්‍යාත ක්‍රමය) නම් වූ කොටස ප්‍රකාශ කරමි.

තත්‍ර ආඛ්‍යාතිකස්ස ක්‍රියාලක්ඛණත්තසූචිකා ත්‍යාදයො විභත්තියො, තා අට්ඨවිධා වත්තමානාපඤ්චමීසත්තමීපරොක්ඛාහිය්‍යත්තනජ්ජතනීභවිස්සන්තී කාලාතිපත්තිවසෙන.

එහි, ආඛ්‍යාතයෙහි ක්‍රියා ලක්ෂණයන් දක්වන්නා වූ 'ති' ආදී විභක්තීහු වෙත් ද, ඔවුහු වර්තමානා, පංචමී, සත්තමී, පරොක්ඛා, හිය්‍යත්තනී, අජ්ජතනී, භවිස්සන්තී සහ කාලාතිපත්ති වශයෙන් අටවැදෑරුම් වෙති.

තත්ථති අන්ති, සි ථ, මි ම, තෙ අන්තෙ, සෙ ව්හෙ, එ ම්හෙ ඉච්චෙතා වත්තමානාවිභත්තියො නාම.

ඒවා අතරින් ති-අන්ති, සි-ථ, මි-ම, තේ-අන්තේ, සේ-ව්හේ, ඒ-ම්හේ යන මේවා වර්තමානා විභක්ති නම් වෙති.

තු අන්තු, හි ථ, මි ම, තං අන්තං, සු ව්හො, එ ආමසෙ ඉච්චෙතා පඤ්චමීවිභත්තියො නාම.

තු-අන්තු, හි-ථ, මි-ම, තං-අන්තං, සු-ව්හෝ, ඒ-ආමසේ යන මේවා පංචමී විභක්ති නම් වෙති.

එය්‍ය [Pg.19] එය්‍යුං, එය්‍යාසි එය්‍යාථ, එය්‍යාමි එය්‍යාම, එථ එරං, එථො එය්‍යාව්හො, එය්‍යං එය්‍යාම්හෙ ඉච්චෙතා සත්තමීවිභත්තියො නාම.

එය්‍ය-එය්‍යුං, එය්‍යාසි-එය්‍යාථ, එය්‍යාමි-එය්‍යාම, එථ-ඒරං, එථෝ-එය්‍යාව්හෝ, එය්‍යං-එය්‍යාම්හේ යන මේවා සත්තමී විභක්ති නම් වෙති.

අ උ, එ ත්ථ, අං ම්හ, ත්ථ රෙ, ත්ථො ව්හො, ඉං ම්හෙ ඉච්චෙතා පරොක්ඛාවිභත්තියො නාම.

අ-උ, ඒ-ත්ථ, අං-ම්හ, ත්ථ-රේ, ත්ථෝ-ව්හෝ, ඉං-ම්හේ යන මේවා පරොක්ඛා විභක්ති නම් වෙති.

ආ ඌ, ඔ ත්ථ, අං ම්හා, ත්ථ ත්ථුං, සෙ ව්හං, ඉං ම්හසෙ ඉච්චෙතා හිය්‍යත්තනීවිභත්තියො නාම.

ආ-ඌ, ඕ-ත්ථ, අං-ම්හා, ත්ථ-ත්ථුං, සේ-ව්හං, ඉං-ම්හසේ යන මේවා හිය්‍යත්තනී විභක්ති නම් වෙති.

ඊ උං, ඔ ත්ථ, ඉං ම්හා, ආ ඌ, සෙ ව්හං, අං ම්හෙ ඉච්චෙතා අජ්ජතනීවිභත්තියො නාම.

ඊ-උං, ඕ-ත්ථ, ඉං-ම්හා, ආ-ඌ, සේ-ව්හං, අං-ම්හේ යන මේවා අජ්ජතනී විභක්ති නම් වෙති.

ස්සති ස්සන්ති, ස්සසි ස්සථ, ස්සාමි ස්සාම, ස්සතෙ ස්සන්තෙ, ස්සසෙ ස්සව්හෙ, ස්සං ස්සාම්හෙ ඉච්චෙතා භවිස්සන්තීවිභත්තියො නාම.

ස්සති-ස්සන්ති, ස්සසි-ස්සථ, ස්සාමි-ස්සාම, ස්සතේ-ස්සන්තේ, ස්සසේ-ස්සව්හේ, ස්සං-ස්සාම්හේ යන මේවා භවිස්සන්තී විභක්ති නම් වෙති.

ස්සා ස්සංසු, ස්සෙ ස්සථ, ස්සං ස්සාම්හා, ස්සථ ස්සිසු, ස්සසෙ ස්සව්හෙ, ස්සිං ස්සාම්හසෙ ඉච්චෙතා කාලාතිපත්තිවිභත්තියො නාම.

ස්සා-ස්සංසු, ස්සේ-ස්සථ, ස්සං-ස්සාම්හා, ස්සථ-ස්සිසු, ස්සසේ-ස්සව්හේ, ස්සිං-ස්සාම්හසේ යන මේවා කාලාතිපත්ති විභක්ති නම් වෙති.

සබ්බාසමෙතාසං විභත්තීනං යානි යානි පුබ්බකානි ඡ පදානි, තානි තානි පරස්සපදානි නාම. යානි යානි පන පරානි ඡ පදානි, තානි තානි අත්තනොපදානි නාම. තත්ථ පරස්සපදානි වත්තමානා ඡ, පඤ්චමියො ඡ, සත්තමියො ඡ, පරොක්ඛා ඡ, හිය්‍යත්තනියො ඡ, අජ්ජතනියො ඡ, භවිස්සන්තියො ඡ, කාලාතිපත්තියො ඡාති අට්ඨචත්තාලීසවිධානි හොන්ති, තථා ඉතරානි, සබ්බානි තානි පිණ්ඩිතානි ඡන්නවුතිවිධානි.

මේ සියලු විභක්තීන්ගේ යම් මුල් පද හයක් වේ ද, ඒවා 'පරස්සපද' නම් වේ. යම් පසු පද හයක් වේ ද, ඒවා 'අත්තනෝපද' නම් වේ. එහි පරස්සපද වනාහි වර්තමානා හයක්, පංචමී හයක්, සත්තමී හයක්, පරොක්ඛා හයක්, හිය්‍යත්තනී හයක්, අජ්ජතනී හයක්, භවිස්සන්තී හයක් සහ කාලාතිපත්ති හයක් වශයෙන් සතළිස් අටක් (48) වෙති. එසේම අනෙක් අත්තනෝපද ද සතළිස් අටක් වන අතර, ඒ සියල්ල එක්කළ විට අනූහයක් (96) වෙති.

පරස්සපදානමත්තනොපදානඤ්ච ද්වෙ ද්වෙ පදානි පඨමමජ්ඣිමුත්තමපුරිසා නාම. තෙ වත්තමානාදීසු චත්තාරො චත්තාරො, අට්ඨන්නං විභත්තීනං වසෙන ද්වත්තිංස, පිණ්ඩිතානි පරිමාණානෙව.

පරස්සපද සහ අත්තනෝපදයන්ගේ දෙක දෙක බැගින් වූ පද, ප්‍රථම පුරුෂ, මධ්‍යම පුරුෂ සහ උත්තම පුරුෂ නම් වෙති. ඒවා වර්තමානා ආදී විභක්තීන්හි (එක් එක් පුරුෂයට) හතර බැගින් වන අතර, විභක්ති අටේ වශයෙන් ගත් කල (එක් එක් පුරුෂයා සඳහා) තිස් දෙකක් (32) බැගින් වේ. මුළු එකතුව ද එම ප්‍රමාණයෙන්ම වේ.

ද්වීසු [Pg.20] ද්වීසු පදෙසු පඨමං පඨමං එකවචනං, දුතියං දුතියං බහුවචනං.

ඒ ඒ පද යුගලයන්ගෙන් පළමු පළමු වැන්න ඒකවචන ද, දෙවන දෙවන වැන්න බහුවචන ද වේ.

තත්‍ර වත්තමානවිභත්තීනන්ති අන්ති, සි ථ, මි ම ඉච්චෙතානි පරස්සපදානි. තෙ අන්තෙ, සෙ ව්හෙ, එ ම්හෙ ඉච්චෙතානි අත්තනොපදානි. පරස්සපදත්තනොපදෙසුපිති අන්ති ඉති පඨමපුරිසා, සිථ ඉති මජ්ඣිමපුරිසා, මි ම ඉති උත්තමපුරිසා, තෙ අන්තෙ ඉති පඨමපුරිසා, සෙ ව්හෙ ඉති මජ්ඣිමපුරිසා, එ ම්හෙ ඉති උත්තමපුරිසා.

එහි වර්තමානා විභක්තීන්ගෙන් 'ති-අන්ති, සි-ථ, මි-ම' යන මේවා පරස්සපද වෙති. 'තේ-අන්තේ, සේ-ව්හේ, ඒ-ම්හේ' යන මේවා අත්තනෝපද වෙති. පරස්සපද සහ අත්තනෝපදයන්හි ද, 'ති-අන්ති' යනු ප්‍රථම පුරුෂය, 'සි-ථ' යනු මධ්‍යම පුරුෂය, 'මි-ම' යනු උත්තම පුරුෂය වේ. එසේම 'තේ-අන්තේ' යනු ප්‍රථම පුරුෂය, 'සේ-ව්හේ' යනු මධ්‍යම පුරුෂය, 'ඒ-ම්හේ' යනු උත්තම පුරුෂය වේ.

පඨමමජ්ඣිමුත්තමපුරිසෙසුපි ති-ඉති එකවචනං, අන්ති-ඉති බහුවචනන්ති එවං එකවචනබහුවචනානි කමතො ඤෙය්‍යානි. එවං සෙසාසු විභත්තීසු පරස්සපදත්තනොපදපඨමමජ්ඣිමුත්තමපුරිසෙකවචනබහුවචනානි ඤෙය්‍යානි.

ප්‍රථම, මධ්‍යම සහ උත්තම පුරුෂයන්හි ද, 'ති' යනු ඒකවචනය ද, 'අන්ති' යනු බහුවචනය ද වශයෙන් ඒකවචන හා බහුවචන අනුපිළිවෙලින් දත යුතුය. සෙසු විභක්තීන්හි ද පරස්සපද, අත්තනෝපද, ප්‍රථම, මධ්‍යම, උත්තම පුරුෂයන් සහ ඒකවචන, බහුවචනයන් මෙසේම දත යුතුය.

තත්ථ විභත්තීති කෙනට්ඨෙන විභත්ති? කාලාදිවසෙන ධාත්වත්ථං විභජතීති විභත්ති, ස්‍යාදීහි නාමිකවිභත්තීහි සහ සබ්බසඞ්ගාහකවසෙන පන සකත්ථපරත්ථාදිභෙදෙ අත්ථෙ විභජතීති විභත්ති, කම්මාදයො වා කාරකෙ එකවචනබහුවචනවසෙන විභජතීති විභත්ති, විභජිතබ්බා ඤාණෙනාතිපි විභත්ති, විභජන්ති අත්ථෙ එතායාතිපි විභත්ති, අථ වා සතිපි ජිනසාසනෙ අවිභත්තිකනිද්දෙසෙ සබ්බෙන සබ්බං විභත්තීහි විනා අත්ථස්සා’නිද්දිසිතබ්බතො විසෙසෙන විවිධෙන වා ආකාරෙන භජන්ති සෙවන්ති නං පණ්ඩිතාතිපි විභත්ති. තත්ථ අවිභත්තිකනිද්දෙසලක්ඛණං වදාම සහ පයොගනිදස්සනාදීහි.

එහි 'විභක්ති' යනු කිනම් අර්ථයකින් විභක්ති ද? කාලය (කාලාදී වශයෙන්) අනුව ධාතුවේ අර්ථය බෙදා දක්වන බැවින් 'විභක්ති' නම් වේ. 'සි' ආදී නාම විභක්තීන් සමඟ සියල්ල ඇතුළත් වන පරිදි ස්වාර්ථ, පරාර්ථ ආදී විවිධ අර්ථයන් බෙදා දක්වන බැවින් ද 'විභක්ති' නම් වේ. නැතහොත් කර්ම ආදී කාරකයන් ඒකවචන, බහුවචන වශයෙන් බෙදා දක්වන බැවින් 'විභක්ති' නම් වේ. ප්‍රඥාවෙන් බෙදා දැක්විය යුතු බැවින් ද 'විභක්ති' නම් වේ. ඇය (ඒ විභක්තිය) මඟින් අර්ථයන් බෙදා දක්වන බැවින් ද 'විභක්ති' නම් වේ. නැතහොත්, බුද්ධ දේශනාවෙහි විභක්ති රහිත (අවිභක්තික) නිර්දේශයන් තිබුණ ද, විභක්තීන්ගෙන් තොරව කිසිසේත්ම අර්ථයක් දැක්විය නොහැකි බැවින්, පණ්ඩිතයන් විසින් විශේෂ වූ හෝ විවිධ වූ ආකාරයෙන් ඇයව සේවනය කරනු ලබන (භජනය කරනු ලබන) බැවින් ද 'විභක්ති' නම් වේ. එහි, අවිභක්තික නිර්දේශයන්ගේ ලක්ෂණ, යෙදීම් උදාහරණ ද සමඟින් මෙහි පවසමු.

අවිභත්තිකනිද්දෙසො, නාමිකෙසුපලබ්භති;

නාඛ්‍යාතෙසූති විඤ්ඤෙය්‍ය-මිදමෙත්ථ නිදස්සනං.

විභක්ති රහිත නිර්දේශයන් (අවිභක්තික නිපාත/නාමයන්) ලැබෙන්නේ නාම ශබ්දයන්හි පමණය; ආඛ්‍යාතයන්හි නොලැබේ. මේ සඳහා නිදර්ශනය මෙසේ දත යුතුය.

නිග්‍රොධොව මහාරුක්ඛො, ථෙර වාදානමුත්තමො;

අනූනං අනධිකඤ්ච, කෙවලං ජිනසාසනං.

මහත් වූ නුග රුකක් වැනිය; ථේරවාදය (ස්ථවිර වාදයන්) සියලු වාදයන්ට වඩා උතුම්ය. බුද්ධ ශාසනය ඌනත්වයකින් තොර වූ, අධිකත්වයකින් තොර වූ, සම්පූර්ණ වූවකි.

තත්‍ර [Pg.21] ථෙර-ඉති අවිභත්තිකො නිද්දෙසො, ථෙරානං අයන්ති ථෙරො. කො සො? වාදො. ථෙරවාදො අඤ්ඤෙසං වාදානං උත්තමොති අයමත්ථො වෙදිතබ්බො.

එහි 'ථේර' (thera) යනු විභක්ති රහිත නිර්දේශයකි. ස්ථවිරයන් වහන්සේලාගේ යන්න 'ථේර' (ථේරෝ) නම් වේ. ඒ කුමක්ද? වාදයයි. ථේරවාදය අනෙක් වාදයන්ට වඩා උතුම්ය යන මේ අර්ථය මෙසේ වටහා ගත යුතුය.

‘‘කායො තෙ සබ්බ සොවණ්ණො’’, ඉච්චාදිම්හිපි නාමිකෙ;

අවිභත්තිකනිද්දෙසො, ගහෙතබ්බො නයඤ්ඤුනා.

“ඔබගේ ශරීරය මුළුමනින්ම රන්වන් ය” යනාදී නාම පදයන්හි ද විභක්ති රහිත නිර්දේශය (අවිභක්තික නිර්දේශය) ක්‍රමවේදය දන්නා අය විසින් තේරුම් ගත යුතුය.

අවිභත්තිකනිද්දෙසො, නන්වාඛ්‍යාතෙපි දිස්සති;

‘‘භො ඛාද පිව’’ඉච්චත්‍ර, වදෙ යො කොචි චොදකො.

යම් චෝදනා කරන්නෙකු “භවත්නි, කන්න, බොන්න” යන්නෙහි මෙන් ක්‍රියා පදයන්හි ද විභක්ති රහිත නිර්දේශය (අවිභක්තික නිර්දේශය) දක්නට ලැබෙන්නේ නොවේදැයි කිව හැක.

යදි එවං මතෙනස්ස, භවෙය්‍ය අවිභත්තිකං;

‘‘භික්ඛු, භො පුරිසි’’ච්චාදි, පදම්පි, න හිදං තථා.

ඉදින් එසේ පිළිගන්නේ නම්, “භික්ෂුව, භවත්නි, පුරුෂය” යනාදී පද ද විභක්ති රහිත විය යුතුය. එහෙත් එය එසේ නොවේ.

‘‘භික්ඛු, භො පුරිසි’’ච්චාදි, සි ග ලොපෙන වුච්චති;

තථා ‘‘ඛාදා’’තිආදීනි, හි ලොපෙන පවුච්චරෙ.

“භික්ෂු, භෝ, පුරුෂ” යනාදී පද ‘සි’ (ප්‍රථමා/ආමන්ත්‍රණ) විභක්ති ප්‍රත්‍යය ලොප් වීමෙන් (කැපී යාමෙන්) කියනු ලැබේ. එමෙන්ම “ඛාද” (කන්න) යනාදී ක්‍රියාපද ‘හි’ ප්‍රත්‍යය ලොප් වීමෙන් කියනු ලැබේ.

එවං අවිභත්තිකනිද්දෙසො ආඛ්‍යාතෙසු න ලබ්භති, නාමෙසුයෙව ලබ්භති. තත්‍රාපි ‘‘අට්ඨ ච පුග්ගල ධම්මදසා තෙ’’ති එත්ථ ඡන්දවසෙන පුග්ගල ඉති රස්සකරණං දට්ඨබ්බං, න ‘‘කකුසන්ධ කොණාගමනො ච කස්සපො’’ති එත්ථ කකුසන්ධ ඉති අවිභත්තිකනිද්දෙසො විය අවිභත්තිකනිද්දෙසො දට්ඨබ්බො. ‘‘භික්ඛු නිසින්නෙ මාතුගාමො උපනිසින්නො වා හොති උපනිපන්නො වා’’ති එත්ථ පන භික්ඛූති ඉදං භික්ඛුම්හීති වත්තබ්බත්ථත්තා භුම්මෙ පච්චත්තන්තිපි අදිට්ඨවිභත්තිකනිද්දෙසොතිපි වත්තුං යුජ්ජති. තත්ථ පන ඡන්දවසෙන කතරස්සත්තා තානි පදානි අවිභත්තිකනිද්දෙසපක්ඛම්පි භජන්තීති වත්තුං න යුජ්ජති.

මෙසේ විභක්ති රහිත නිර්දේශය (අවිභක්තික නිර්දේශය) ආඛ්‍යාත (ක්‍රියා) පදයන්හි නොලැබේ, නාම පදයන්හි ම ලැබෙන්නේය. එහි ද “අට්ඨ ච පුග්ගල ධම්මදසා තේ” යන්නෙහි ඡන්දස (ගාථා මාත්‍රාව) වෙනුවෙන් ‘පුග්ගල’ යන්නෙහි ලුහු (කෙටි) කිරීමක් සිදුව ඇති බව දත යුතුය. එය “කකුසන්ධ කෝණාගමනෝ ච කස්සපෝ” යන්නෙහි ‘කකුසන්ධ’ යන විභක්ති රහිත නිර්දේශය මෙන් විභක්ති රහිත නිර්දේශයක් ලෙස නොදැක්විය යුතුය. “භික්ඛු නිසින්නේ මාතුගාමෝ උපනිසින්නෝ වා හෝති උපනිපන්නෝ වා” යන්නෙහි ‘භික්ඛු’ යන්න ‘භික්ඛුම්හි’ (භික්ෂුව සමීපයෙහි) යන අර්ථයෙන් පැවසිය යුතු බැවින්, එය භූම්මාර්ථයෙහි (සප්තමී විභක්තියෙහි) ප්‍රථමා විභක්තිය යෙදීමක් ලෙස හෝ නොපෙනෙන විභක්ති නිර්දේශයක් ලෙස හෝ හැඳින්වීම සුදුසුය. එහෙත් ඡන්දස නිසා ලුහු කරන ලද ඒ පද විභක්ති රහිත නිර්දේශ ගණයට ද අයත් වේ යැයි පැවසීම සුදුසු නොවේ.

තත්ථ පරස්සපදානීති පරස්ස අත්ථභූතානි පදානි පරස්සපදානි. එත්ථුත්තමපුරිසෙසු අත්තනො අත්ථෙසුපි අත්තනොපදවොහාරො න කරියති.

එහි ‘පරස්සපද’ යනු අන්‍යයන් සතු අර්ථ ප්‍රකාශ කරන පදයන්ය. මෙහි උත්තම පුරුෂයන්හි තමා පිළිබඳ අර්ථයේදී පවා ‘අත්තනෝපද’ ව්‍යවහාරය නොකෙරේ.

කිඤ්චාපි [Pg.22] අත්තනො අත්ථා, පුරිසා උත්තමව්හයා;

තථාපි ඉතරෙසාන-මුස්සන්නත්තාව තබ්බසා;

තබ්බොහාරො ඉමෙසානං, පොරාණෙහි නිරොපිතො.

උත්තම පුරුෂයන් තමාව ම හඳුන්වන නමුත්, අනෙක් පුරුෂයන්ගේ (ප්‍රථම හා මධ්‍යම පුරුෂයන්ගේ) පරස්සපද බහුලත්වය නිසා, ඒ බලපෑමෙන් පැරැන්නන් විසින් මේවාට ද පරස්සපද ව්‍යවහාරය ම පනවන ලදී.

අත්තනොපදානීති අත්තනො අත්ථභූතානි පදානි අත්තනොපදානි. එත්ථ පන පඨමමජ්ඣිමපුරිසෙසු පරස්සත්ථෙසුපි පරස්සපදවොහාරො න කරියති.

‘අත්තනෝපද’ යනු තමා සතු අර්ථයන් ප්‍රකාශ කරන පදයන්ය. මෙහි ප්‍රථම සහ මධ්‍යම පුරුෂයන්හි, අන්‍යයන් පිළිබඳ අර්ථයේදී පවා පරස්සපද ව්‍යවහාරය නොකෙරේ (අත්තනෝපද ලෙස ම ව්‍යවහාර කෙරේ).

පඨමමජ්ඣිමා චෙතෙ, පරස්සත්ථා තථාපි ච;

ඉතරෙසං නිරූළ්හත්තා, තබ්බොහාරස්ස සච්චතො.

මෙම ප්‍රථම සහ මධ්‍යම පුරුෂයෝ අන්‍යයන් පිළිබඳ අර්ථය ප්‍රකාශ කරන නමුත්, අනෙක් අයගේ (අත්තනෝපදයේ) රූඪි (ස්ථාපිත) භාවිතය නිසා, ඒ ව්‍යවහාරය සත්‍ය වශයෙන් ම පවතී.

ඉමස්ස පනිමෙසානං, පුබ්බවොහාරතාය ච;

තථා සඞ්කරදොසස්ස, හරණත්ථාය සො අයං;

අත්තනොපදවොහාරො, එසමාරොපිතො ධුවං.

එසේම, මොවුන්ගේ පැරණි ව්‍යවහාරය නිසා ද, ව්‍යාකූල වීමේ දෝෂය දුරු කිරීම පිණිස ද, මේ ‘අත්තනෝපද’ ව්‍යවහාරය මොවුන් කෙරෙහි ස්ථිරවම ආරෝපණය කරන ලදී.

පරස්සපදසඤ්ඤාදි-සඤ්ඤායො බහුකා ඉධ;

පොරාණෙහි කතත්තාතා, සඤ්ඤා පොරාණිකා මතා.

මෙහි ඇති ‘පරස්සපද’ යනාදී බොහෝ සංඥාවන් (හැඳින්වීම්) අතීත ආචාර්යවරුන් විසින් කරන ලද බැවින්, ඒවා ‘පෞරාණික සංඥා’ ලෙස පිළිගනු ලැබේ.

තස්මා ඉධ පඨමපුරිසාදීනං තිණ්ණං පුරිසානං වචනත්ථං න පරියෙසාම. රූළ්හියා හි පොරාණෙහි ත්‍යාදීනං පුරිසසඤ්ඤා විහිතා.

එබැවින් මෙහි ප්‍රථම පුරුෂ යනාදී පුරුෂයන් තිදෙනාගේ පදගත අර්ථය අපි නොසොයමු. මන්ද, පැරැන්නන් විසින් ‘ති’ යනාදී ප්‍රත්‍යයන්ට ‘පුරුෂ’ යන සංඥාව පනවන ලද්දේ රූඪි වශයෙනි.

එකවචනබහුවචනෙසු පන එකස්සත්ථස්ස වචනං එකවචනං. බහූනමත්ථානං වචනං බහුවචනං. අථ වා බහුත්තෙපි සති සමුදායවසෙන ජාතිවසෙන වා චිත්තෙන සම්පිණ්ඩෙත්වා එකීකතස්සත්ථස්ස එකස්ස විය වචනම්පි එකවචනං, බහුත්තෙ නිස්සිතස්ස නිස්සයවොහාරෙන වුත්තස්ස නිස්සයවසෙන එකස්ස විය වචනම්පි එකවචනං, එකත්තලක්ඛණෙන බව්හත්ථානං එකවචනං විය වචනම්පි එකවචනං. අබහුත්තෙපි සති අත්තගරුකාරාපරිච්ඡෙදමාතිකානුසන්ධිනයපුච්ඡාසභාගපුථුචිත්ත- සමායොගපුථුආරම්මණවසෙන එකත්ථස්ස බහූනං විය වචනං බහුවචනං, තථා යෙ යෙ බහවො තන්නිවාසතංපුත්තසඞ්ඛාතස්සෙකස්සත්ථස්ස රූළ්හීවසෙන බහූනං විය වචනම්පි බහුවචනං, එකස්සත්ථස්ස අඤ්ඤෙනත්ථෙන එකාභිධානවසෙන බහූනං [Pg.23] විය වචනම්පි බහුවචනං, එකස්සත්ථස්ස නිස්සිතවසෙන බහූනං විය වචනම්පි බහුවචනං, එකස්සත්ථස්ස ආරම්මණභෙදකිච්චභෙදවසෙන බහූනං විය වචනම්පි බහුවචනං. එවමිමෙහි ආකාරෙහි එකම්හි වත්තබ්බෙ, එකම්හි විය ච වත්තබ්බෙ එකවචනං, බහුම්හි වත්තබ්බෙ, බහුම්හි විය ච වත්තබ්බෙ බහුවචනං හොතීති දට්ඨබ්බං. පුථුවචනං, අනෙකවචනන්ති ච ඉමස්සෙව නාමං.

ඒකවචන සහ බහුවචන අතරින්, එක් අර්ථයක් ප්‍රකාශ කිරීම ඒකවචනයයි. බොහෝ අර්ථයන් ප්‍රකාශ කිරීම බහුවචනයයි. නැතහොත්, බහුත්වයක් තිබුණ ද, සමූහ වශයෙන් හෝ ජාති වශයෙන් හෝ සිතින් එක්තැන් කර එක් කරන ලද අර්ථය, එකක් මෙන් ප්‍රකාශ කිරීම ද ඒකවචනයයි. බොහෝ දේ ආශ්‍රය කරගත් දෙය, ආශ්‍රිත ව්‍යවහාරයෙන් ආශ්‍රය අනුව එකක් මෙන් ප්‍රකාශ කිරීම ද ඒකවචනයයි. ඒකත්ව ලක්ෂණයෙන් යුත් බොහෝ අර්ථයන්, ඒකවචනයක් මෙන් ප්‍රකාශ කිරීම ද ඒකවචනයයි. බහුත්වයක් නොමැති වුව ද, තමාට ගරු කිරීම, සීමා නොකිරීම, මාතෘකාව, අනුසන්ධිය, ක්‍රමය, ප්‍රශ්නය, සමාන සිත් ඇති බව, බොහෝ දේ සමඟ එක්වීම සහ බොහෝ ආරම්මණ (අරමුණු) ඇති බව යන කරුණු නිසා එක් අර්ථයක් බොහෝ දේ මෙන් ප්‍රකාශ කිරීම බහුවචනයයි. එසේම, එහි වාසය කරන්නා වූ ද පුත්‍රයා යැයි කියන්නා වූ ද එක් අර්ථයක්, රූඪි වශයෙන් බොහෝ දේ මෙන් ප්‍රකාශ කිරීම ද බහුවචනයයි. එක් අර්ථයක් වෙනත් අර්ථයක් සමඟ එක් නමකින් හැඳින්වීම නිසා බොහෝ දේ මෙන් ප්‍රකාශ කිරීම ද බහුවචනයයි. එක් අර්ථයක් ආශ්‍රය වී පැවතීම නිසා බොහෝ දේ මෙන් ප්‍රකාශ කිරීම ද බහුවචනයයි. එක් අර්ථයක් ආරම්මණ (අරමුණු) භේදය හා කෘත්‍ය (ක්‍රියා) භේදය නිසා බොහෝ දේ මෙන් ප්‍රකාශ කිරීම ද බහුවචනයයි. මෙලෙස, මේ ආකාරයන්ගෙන් එකක් කිය යුතු තැනදී සහ එකක් වැනි දෙයක් කිය යුතු තැනදී ඒකවචනය ද, බොහෝ දේ කිය යුතු තැනදී සහ බොහෝ දේ වැනි දෙයක් කිය යුතු තැනදී බහුවචනය ද වේ යැයි දත යුතුය. ‘පුථුවචන’ සහ ‘අනේකවචන’ යනු ද මෙයට ම නම් වේ.

වචනෙසු අයං අත්ථො, නාමාඛ්‍යාතවිභත්තිනං;

වසෙන අධිගන්තබ්බො, සාසනත්ථගවෙසිනා.

ශාසනයේ අර්ථය සොයන තැනැත්තා විසින් නාම සහ ආඛ්‍යාත (ක්‍රියා) විභක්තීන්ගේ බලයෙන් වචනයන්හි (ඒකවචන-බහුවචනයන්හි) මෙම අර්ථය වටහා ගත යුතුය.

තස්මා තදත්ථවිඤ්ඤාපනත්ථං ඉධ නාමිකපයොගෙහි සහෙවාඛ්‍යාතපයොගෙ පවක්ඛාම – ‘‘රාජා ආගච්ඡති, සහායො මෙ ආගච්ඡති, එකං චිත්ත’’ මිච්චෙවමාදයො එකස්සත්ථස්ස එකවචනපයොගා. ‘‘රාජානො ආගච්ඡන්ති, සහායා මෙ ආගච්ඡන්ති, න මෙ දෙස්සා උභො පුත්තා, ද්වෙ තීණි’’ ඉච්චෙවමාදයො බව්හත්ථානං බහුවචනපයොගා.

එබැවින්, ඒ අර්ථය පැහැදිලි කරනු පිණිස මෙහි නාම පද භාවිතයන් සමඟ ම ක්‍රියා පද භාවිතයන් ද පවසන්නෙමු: “රාජා ආගච්ඡති” (රජු පැමිණෙයි), “සහායෝ මේ ආගච්ඡති” (මාගේ යහළුවා පැමිණෙයි), “ඒකං චිත්තං” (එක් සිතක්) යනාදිය එක් අර්ථයක් සඳහා යෙදෙන ඒකවචන භාවිතයන් ය. “රාජානෝ ආගච්ඡන්ති” (රජවරු පැමිණෙති), “සහායා මේ ආගච්ඡන්ති” (මාගේ යහළුවෝ පැමිණෙති), “න මේ දේස්සා උභෝ පුත්තා” (මාගේ පුතුන් දෙදෙනා ම මට අප්‍රිය නොවේ), “ද්වේ, තීණි” (දෙක, තුන) යනාදිය බොහෝ අර්ථයන් සඳහා යෙදෙන බහුවචන භාවිතයන් ය.

‘‘සා සෙනා මහතී ආසි, බහුජ්ජනො පසන්නොසි, සබ්බො තං ජනො ඔජිනායතු, ඉත්ථිගුම්බස්ස පවරා, බුද්ධස්සාහං වත්ථයුගං අදාසිං, ද්වයං වො භික්ඛවෙ දෙසෙස්සාමි, පෙමං මහන්තං රතනත්තයස්ස, කරෙ පසාදඤ්ච නරො අවස්සං, භික්ඛුසඞ්ඝො, බලකායො, දෙවනිකායො, අරියගණො’’- ඉච්චෙවමාදයො, ‘‘ද්විකං තික’’මිච්චාදයො ච සමුදායවසෙන බව්හත්ථානං එකවචනපයොගා.

“සා සේනා මහතී ආසි” (ඒ සෙනඟ විශාල වූවාය), “බහුජ්ජනෝ පසන්නෝසි” (බොහෝ ජනයා පැහැදුණහ), “සබ්බෝ තං ජනෝ ඕජිනායතු” (සියලු ජනයා එය හඳුනා ගනිත්වා), “ඉත්ථිගුම්බස්ස පවරා” (ස්ත්‍රී සමූහයා අතර උත්තමාව), “බුද්ධස්සාහං වත්ථයුගං අදාසිං” (මම බුදුරජාණන් වහන්සේට වස්ත්‍ර යුගලක් පූජා කළෙමි), “ද්වයං වෝ භික්ඛවේ දේසේස්සාමි” (මහණෙනි, මම ඔබට කරුණු දෙකක් දේශනා කරමි), “පේමං මහන්තං රතනත්තයස්ස, කරේ පසාදඤ්ච නරෝ අවස්සං” (රත්නත්‍රය කෙරෙහි මහත් ප්‍රේමයක් හා පැහැදීමක් මිනිසා අනිවාර්යයෙන්ම ඇති කරගත යුතුය), “භික්ඛුසංඝෝ” (භික්ෂු සංඝයා), “බලකායෝ” (හමුදාව), “දේවනිකායෝ” (දේව සමූහයා), “අරියගණෝ” (ආර්ය සමූහයා) යනාදියත්, “ද්විකං, තිකං” (දෙකේ සමූහය, තුනේ සමූහය) යනාදියත් සමූහ වශයෙන් බොහෝ අර්ථයන් සඳහා යෙදෙන ඒකවචන භාවිතයන් ය.

කත්ථචි පන ඊදිසෙසු ඨානෙසු බහුවචනපයොගාපි දිස්සන්ති. තථා හි ‘‘පූජිතා ඤාතිසඞ්ඝෙහි, දෙවකායා සමාගතා, සබ්බෙතෙ දෙවනිකායා, ද්වෙ දෙවසඞ්ඝා, තීණි [Pg.24] දුකානි, චත්තාරි නවකානි’’ ඉච්චෙවමාදයො පයොගාපි දිස්සන්ති. ඉමෙ එකවචනවසෙන වත්තබ්බස්ස සමුදායස්ස බහුසමුදායවසෙන බහුවචනපයොගාති ගහෙතබ්බා, සඞ්ගය්හමානා ච බව්හත්ථබහුවචනෙ සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති විසුංයෙව වා, තස්මා බහුසමුදායාපෙක්ඛබහුවචනන්ති එතෙසං නාමං වෙදිතබ්බං.

කෙසේ වුවද, ඇතැම් විට මෙවැනි ස්ථානයන්හි බහුවචන භාවිතයන් ද දක්නට ලැබේ. එනම්: “පූජිතා ඥාතිසංඝේහි” (නෑ පිරිස් විසින් පුදන ලද්දාහු), “දේවකායා සමාගතා” (දේව සමූහයෝ රැස්වූහ), “සබ්බේතේ දේවනිකායා” (මේ සියලු දේව සමූහයෝ), “ද්වේ දේවසංඝා” (දේව සංඝයන් දෙකක්), “තීණි දුකානි” (ද්විකයන් තුනක්), “චත්තාරි නවකානි” (නවකයන් හතරක්) යනාදී භාවිතයන් ද දක්නට ලැබේ. මේවා ඒකවචන වශයෙන් පැවසිය යුතු සමූහයන්, සමූහ කිහිපයක් (බහු සමූහයන්) වශයෙන් සලකා බහුවචනයෙන් යෙදීමක් ලෙස ගත යුතුය. ඒවා බොහෝ අර්ථ ඇති බහුවචන ගණයට හෝ වෙන ම ම හෝ ඇතුළත් වේ. එබැවින්, මේවාට ‘බහු සමූහයන් අපේක්ෂා කරන බහුවචනය’ (බහුසමුදායාපේක්ඛ බහුවචන) යැයි නාමය දත යුතුය.

‘‘පාණං න හනෙ, සස්සො සම්පජ්ජති’’ ඉච්චෙවමාදයො ජාතිවසෙන බව්හත්ථානං එකවචනපයොගා, තබ්භාවසාමඤ්ඤෙන බව්හත්ථානං එකවචනපයොගාතිපි වත්තුං වට්ටති.

“පාණං න හනේ” (ප්‍රාණියෙකු නොනැසිය යුතුය), “සස්සෝ සම්පජ්ජති” (ගොවිතැන සාරවත් වෙයි) යනාදිය ජාති වශයෙන් බොහෝ අර්ථයන් සඳහා යෙදෙන ඒකවචන භාවිතයන් ය. ඒවා එම පොදු ස්වභාවය නිසා බොහෝ අර්ථයන් සඳහා යෙදෙන ඒකවචන භාවිතයන් යැයි පැවසීම ද සුදුසු ය.

‘‘නාගං රට්ඨස්ස පූජිතං, සාවත්ථී සද්ධා අහොසි පසන්නා’’ ඉච්චෙවමාදයො නිස්සයවසෙන පවත්තානං නිස්සයවොහාරෙන වුත්තානමෙකවචනපයොගා.

“නාගං රට්ඨස්ස පූජිතං” (ඇතා රට වැසියන් විසින් පුදන ලද්දකි), “සාවත්ථී සද්ධා අහෝසි පසන්නා” (සැවැත්නුවර වැසියෝ ශ්‍රද්ධාවන්ත වූහ, පැහැදුණාහ) යනාදිය ආශ්‍රිතයන් (වාසය කරන්නන්) මුල් කරගෙන, ආශ්‍රය (නුවර, රට වැනි ස්ථානය) ව්‍යවහාර කිරීමෙන් යෙදෙන ඒකවචන භාවිතයන් ය.

‘‘තිලක්ඛණං, කුසලාකුසලං, විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූපං, නාමරූපපච්චයා සළායතනං, ධම්මවිනයො, චිත්තසෙනො ච ගන්ධබ්බො, නතියා අසති ආගතිගති න හොති, ආගතිගතියා අසති චුතූපපාතො න හොති’’ ඉච්චෙවමාදයො එකත්තලක්ඛණෙ බව්හත්ථානං එකවචනපයොගා.

‘ත්‍රිලක්‍ෂණය, කුසල් අකුසල්, විඤ්ඤාණ ප්‍රත්‍යයෙන් නාමරූප වේ, නාමරූප ප්‍රත්‍යයෙන් සළායතන වේ, ධර්ම විනය, චිත්තසේන නම් ගාන්ධර්වයා, නැමීමක් නැති කල්හි ඊම හා යාම සිදු නොවේ, ඊම හා යාම නැති කල්හි චුති උප්පත්ති සිදු නොවේ’ යනාදීහු ඒකත්ව ලක්‍ෂණයෙහි (එක්බවක් හැඟවීමෙහි) බොහෝ අර්ථයන් සඳහා ඒකවචන ප්‍රයෝගයෝ වෙති.

‘‘එවං මයං ගණ්හාම, අම්හාකං පකති, පධානන්ති ඛො මෙඝිය වදමානං කින්ති වදෙය්‍යාම’’ ඉච්චෙවමාදයො එකස්සත්ථස්ස අත්තවසෙන බහුවචනපයොගා.

‘මේඝිය, අපි මෙසේ පිළිගනිමු, අපගේ ස්වභාවය මෙයයි, ප්‍රධානතම දෙය මෙයයි කියන්නන්ට අප කුමක් කියමුද’ යනාදීහු එක් අර්ථයක් සඳහා ආත්ම (තමා) යන අර්ථයෙන් බහුවචන ප්‍රයෝගයෝ වෙති.

‘‘තෙ මනුස්සා තං භික්ඛුං එතදවොචුං ‘භුඤ්ජථ භන්තෙ’ති, අහං මනුස්සෙසු මනුස්සභූතා, අබ්භාගතානා’සනකං අදාසිං’’ ඉච්චෙවමාදයො එකස්සත්ථස්ස ගරුකාරවසෙන බහුවචනපයොගා.

‘ඒ මිනිස්සු එම භික්‍ෂූන් වහන්සේට “ස්වාමීනි, වළඳන්නැයි” පැවසූහ’, ‘මම මිනිසුන් අතර මිනිසෙක්ව, පැමිණි අයට (පැමිණි තැනැත්තාට) අසුනක් දුන්නෙමි’ යනාදීහු එක් අර්ථයක් සඳහා ගරුකිරීම් (ගෞරවාර්ථ) වශයෙන් බහුවචන ප්‍රයෝගයෝ වෙති.

‘‘අප්පච්චයා [Pg.25] ධම්මා, අසඞ්ඛතා ධම්මා’’ ඉච්චෙවමාදයො එකස්සත්ථස්ස අපරිච්ඡෙදවසෙන බහුවචනපයොගා, අනියමිතසඞ්ඛාවසෙන බහුවචනපයොගා වා.

‘ප්‍රත්‍යයන් රහිත ධර්මයෝය, අසංඛත ධර්මයෝය’ යනාදීහු එක් අර්ථයක් සඳහා සීමාවක් නොමැති වීම් වශයෙන් හෝ අනියත සංඛ්‍යා වශයෙන් හෝ බහුවචන ප්‍රයෝගයෝ වෙති.

කෙචි පන ‘‘දෙසනාසොතපාතවසෙන බහුවචනපයොගා’’තිපි වදන්ති, තං න ගහෙතබ්බං. න හි තථාගතො සතිසම්පජඤ්ඤරහිතො ධම්මං දෙසෙති, යුත්ති ච න දිස්සති ‘‘මාතිකායං පුච්ඡායං විස්සජ්ජනෙ චාති තීසුපි ඨානෙසු අප්පච්චයාදිධම්මෙ දෙසෙන්තො සත්ථා පුනප්පුනං බහුවචනවසෙන දෙසනාසොතෙ පතිත්වා ධම්මං දෙසෙතී’’ති.

ඇතැම්හු වනාහි ‘දේශනා ප්‍රවාහයට වැටීම නිසා වූ බහුවචන ප්‍රයෝගයෝය’ යි ද පවසති. එය පිළිගත යුතු නොවේ. තථාගතයන් වහන්සේ සතිසම්පජඤ්ඤයෙන් තොරව ධර්මය දේශනා නොකරන බැවිනි. ‘මාතෘකාව, ප්‍රශ්නය සහ විසර්ජනය (පිළිතුර) යන ස්ථාන තුනෙහිම ප්‍රත්‍යය රහිත ආදී ධර්මයන් දේශනා කරන ශාස්තෘන් වහන්සේ නැවත නැවත බහුවචන වශයෙන් දේශනා ප්‍රවාහයට වැටී ධර්ම දේශනා කරති’ යන්නෙහි කිසිදු යුක්තියක් ද නොපෙනේ.

‘‘කතමෙ ධම්මා අප්පච්චයා’’ ඉච්චෙවමාදයො එකස්සත්ථස්ස මාතිකානුසන්ධිනයෙන බහුවචනපයොගා.

‘ප්‍රත්‍යය රහිත ධර්මයෝ කවරහුද?’ යනාදීහු එක් අර්ථයක් සඳහා මාතෘකා අනුසන්ධි ක්‍රමයෙන් වූ බහුවචන ප්‍රයෝගයෝ වෙති.

‘‘ඉමෙ ධම්මා අප්පච්චයා’’ ඉච්චෙවමාදයො එකස්සත්ථස්ස පුච්ඡානුසන්ධිනයෙන බහුවචනපයොගා.

‘මෙම ධර්මයෝ ප්‍රත්‍යය රහිතයෝය’ යනාදීහු එක් අර්ථයක් සඳහා ප්‍රශ්න අනුසන්ධි ක්‍රමයෙන් වූ බහුවචන ප්‍රයෝගයෝ වෙති.

‘‘කතමෙ ධම්මා නො පරාමාසා, තෙ ධම්මෙ ඨපෙත්වා අවසෙසා කුසලාකුසලාබ්‍යාකතා ධම්මා’’ ඉච්චෙවමාදයො එකස්සත්ථස්ස පුච්ඡාසභාගෙන බහුවචනපයොගා.

‘පරාමාස (තදින් අල්ලාගැනීම්) නොවන ධර්මයෝ කවරහුද? ඒ ධර්මයන් හැර සෙසු කුසල්, අකුසල් හා අව්‍යාකෘත ධර්මයෝය’ යනාදීහු එක් අර්ථයක් සඳහා ප්‍රශ්නයට අනුරූප සභාග බවින් වූ බහුවචන ප්‍රයෝගයෝ වෙති.

‘‘අත්ථි භික්ඛවෙ අඤ්ඤෙව ධම්මා ගම්භීරා දුද්දසා දුරනුබොධා සන්තා පණීතා අතක්කාවචරා නිපුණා පණ්ඩිතවෙදනීයා, යෙ තථාගතො සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා පවෙදෙතී’’ති අයමෙකස්සත්ථස්ස පුථුචිත්තසමායොගපුථුආරම්මණවසෙන බහුවචනපයොගො.

‘මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේ තමන් වහන්සේම විශිෂ්ට ඥානයෙන් අවබෝධ කොට ප්‍රත්‍යක්ෂ කර ප්‍රකාශ කරන්නා වූ, ගැඹුරු වූ, දැකීමට අපහසු වූ, තේරුම් ගැනීමට දුෂ්කර වූ, ශාන්ත වූ, ප්‍රණීත වූ, තර්කයෙන් තීරණය කළ නොහැකි වූ, සියුම් වූ, නුවණැත්තන් විසින්ම දත යුතු වූ වෙනත් ධර්මයෝ වෙති’ යන්න එක් අර්ථයක් සඳහා නානා සිත්වල යෙදීම සහ නානා අරමුණු ලැබීම වශයෙන් වූ බහුවචන ප්‍රයෝගයකි.

‘‘එකං සමයං භගවා සක්කෙසු විහරති කපිලවත්ථුස්මිං මහාවනෙ,

‘එක් සමයෙක්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ශාක්‍ය ජනපදයෙහි කපිලවස්තු පුර මහා වනයෙහි වැඩවසන සේක,’

සන්ති [Pg.26] පුත්තා විදෙහානං, දීඝාවු රට්ඨවඩ්ඪනො;

තෙ රජ්ජං කාරයිස්සන්ති, මිථිලායං පජාපති’’ –

‘විදේහයන්ගේ පුත්‍රයෝ සිටිති, රට වර්ධනය කරන දීඝාවු ද වෙයි; ප්‍රජාපතීනි, ඔවුහු මිථිලාවෙහි රාජ්‍යය කරවන්නාහ’ –

ඉච්චෙවමාදයො සද්දා යෙ යෙ බහවො, තන්නිවාසතංපුත්තසඞ්ඛාතස්සෙකත්ථස්ස රූළ්හීවසෙන බහුවචනපයොගා.

යනාදී වශයෙන් යම් යම් බහුවචන ශබ්ද වෙත්ද, ඒවා එහි වාසය කිරීම හා පුත්‍රයන් යන අදහස ඇති එක් අර්ථයක් සඳහා රූඪි වශයෙන් යෙදුණු බහුවචන ප්‍රයෝගයෝ වෙති.

‘‘සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානෙ ආමන්තෙසි ‘ගච්ඡථ තුම්හෙ සාරිපුත්තා කීටාගිරිං ගන්ත්වා අස්සජිපුනබ්බසුකානං භික්ඛූනං කීටාගිරිස්මා පබ්බාජනීයකම්මං කරොථ, තුම්හාකං එතෙ සද්ධිවිහාරිනො’ති’’, ‘‘කච්චි වො කුලපුත්තා, එථ බ්‍යග්ඝා නිවත්තව්හො’’ ඉච්චෙවමාදයො එකස්සත්ථස්ස අඤ්ඤෙනත්ථෙන එකාභිධානවසෙන බහුවචනපයොගා.

‘සාරිපුත්ත, මොග්ගල්ලාන දෙනම අමතා “සාරිපුත්තලා (සාරිපුත්ත සහ මොග්ගල්ලාන වන) තොප කීටාගිරියට ගොස් අස්සජි-පුනබ්බසුක භික්‍ෂූන්ට කීටාගිරියෙන් පැවිදි කිරීමේ (පබ්බාජනීය) කර්මය කරව්, මොවුහු තොපගේ සද්ධිවිහාරිකයෝය” යි වදාළ සේක’, ‘කුලපුත්‍රයෙනි, තොපට සැප සනීපද? ව්‍යාඝ්‍රයෙනි (ව්‍යාඝ්‍රයන් වැනි වීර පුරුෂයෙනි), මෙහි එන්න, ආපසු හැරෙන්න’ යනාදීහු එක් අර්ථයක් සඳහා වෙනත් අර්ථයක් හා බැඳුණු එක් නාමයක් ප්‍රකාශ කිරීම් වශයෙන් වූ බහුවචන ප්‍රයෝගයෝ වෙති.

‘‘මඤ්චා උක්කුට්ඨිං කරොන්ති’’ ඉච්චෙවමාදයො එකස්සත්ථස්ස නිස්සිතවසෙන බහුවචනපයොගා.

‘ඇඳන් ඝෝෂා කරති (ඇඳන් මත සිටින මිනිස්සු ඝෝෂා කරති)’ යනාදීහු එක් අර්ථයක් සඳහා එය ඇසුරු කළවුන් හැඟවීමේ (නිශ්‍රිත) වශයෙන් වූ බහුවචන ප්‍රයෝගයෝ වෙති.

‘‘චත්තාරො සතිපට්ඨානා’’ති අයමාරම්මණභෙදෙන එකස්සත්ථස්ස බහුවචනපයොගො.

‘සතර සතිපට්ඨානයෝ’ යන්න අරමුණු වල වෙනස්කම් අනුව එක් අර්ථයක් සඳහා වූ බහුවචන ප්‍රයෝගයකි.

‘‘චත්තාරො සම්මප්පධානා’’ති අයං පන කිච්චභෙදෙන එකස්සත්ථස්ස බහුවචනපයොගො.

‘සතර සම්මප්පධානයෝ’ යන්න වනාහි කෘත්‍යයන්ගේ (කාර්යයන්ගේ) වෙනස්කම් අනුව එක් අර්ථයක් සඳහා වූ බහුවචන ප්‍රයෝගයකි.

තත්ථ එකත්ථෙකවචනං, සමුදායාපෙක්ඛෙකවචනං, ජාත්‍යාපෙක්ඛෙකවචනං, තන්නිස්සයාපෙක්ඛෙකවචනං, එකත්තලක්ඛණෙකවචනන්ති පඤ්චවිධං එකවචනං භවති. එත්ථ පන ජාත්‍යාපෙක්ඛෙකවචනං අත්ථතො සාමඤ්ඤාපෙක්ඛෙකවචනමෙවාති දට්ඨබ්බං.

එහි ඒකවචනය පස්වැදෑරුම් වේ. එනම්: ඒකාර්ථ ඒකවචනය, සමූහය අපේක්‍ෂා කරන ඒකවචනය, ජාතිය අපේක්‍ෂා කරන ඒකවචනය, තන්නිශ්‍රය (එය ඇසුරු කළ දෙය) අපේක්‍ෂා කරන ඒකවචනය සහ ඒකත්ව ලක්‍ෂණ ඒකවචනය යනුවෙනි. මෙහිදී ජාතිය අපේක්‍ෂා කරන ඒකවචනය යන්න අර්ථ වශයෙන් සාමාන්‍යය අපේක්‍ෂා කරන ඒකවචනයම යැයි දත යුතුය.

බව්හත්ථබහුවචනං, බහුසමුදායාපෙක්ඛබහුවචනං, අත්තබහුවචනං, ගරුකාරබහුවචනං, අපරිච්ඡෙදබහුවචනං, මාතිකානුසන්ධිනයබහුවචනං, පුච්ඡානුසන්ධිනයබහුවචනං, පුච්ඡාසභාගබහුවචනං, පුථුචිත්තසමායොගපුථුආරම්මණබහුවචනං, තන්නිවාසබහුවචනං, තංපුත්තබහුවචනං, එකාභිධානබහුවචනං, තන්නිස්සිතාපෙක්ඛබහුවචනං[Pg.27], ආරම්මණභෙදබහුවචනං, කිච්චභෙදබහුවචනන්ති පන්නරසවිධං බහුවචනං භවති. ඉච්චෙවං වීසධා සබ්බානි එකවචනබහුවචනානි සඞ්ගහිතානි. අත්‍රිදං පාළිවවත්ථානං –

බහුවචනය පහළොස් වැදෑරුම් වේ. එනම්: බහු අර්ථ බහුවචනය, බහු සමූහ අපේක්‍ෂා බහුවචනය, ආත්ම (තමා හැඟවීමේ) බහුවචනය, ගරුකාර (ගෞරවාර්ථ) බහුවචනය, අපරිච්ඡේද (සීමාවක් නොමැති) බහුවචනය, මාතෘකා අනුසන්ධි නය බහුවචනය, ප්‍රශ්න අනුසන්ධි නය බහුවචනය, ප්‍රශ්න සභාග බහුවචනය, පෘථග්ජන සිත් හා පෘථග්ජන අරමුණු යෙදීමේ බහුවචනය, තන්නිවාස (එහි වාසය කරන) බහුවචනය, තත්පුත්‍ර (එහි පුත්‍රයන් පිළිබඳ) බහුවචනය, ඒකාභිධාන (එක් නාමයක් ප්‍රකාශ කිරීමේ) බහුවචනය, තන්නිශ්‍රිත අපේක්‍ෂා බහුවචනය, ආරම්මණ භේද බහුවචනය සහ කෘත්‍ය භේද බහුවචනය යනුවෙනි. මෙසේ සියලු ඒකවචන හා බහුවචනයෝ විසි ආකාරයකින් සංග්‍රහ කරනු ලැබෙත්. මේ පිළිබඳ පාලි නියමය මෙසේය –

එකත්ථෙ දෙකවචන-ඤ්චිතරස්මිතරම්පි ච;

සමුදායජාතිඑකත්ත-ලක්ඛණෙකවචොපි ච;

සාට්ඨකථෙ පිටකම්හි, පාඨෙ පායෙන දිස්සරෙ.

අටුවා සහිත මුළු ත්‍රිපිටක පාඨයන්හි, ඒකාර්ථයෙහි ඒකවචනය ද, අනෙක් අර්ථයෙහි අනෙක (බහුවචනය) ද, සමූහ, ජාති සහ ඒකත්ව ලක්‍ෂණ ඒකවචන ද බොහෝ සෙයින් දක්නට ලැබේ.

ගරුම්හි චත්තනෙකස්මිං, බහුවචනකං පන;

පාළියං අප්පකං අට්ඨ-කථාටීකාසු තං බහුං.

නමුත් ගෞරවාර්ථයෙහි සහ ආත්ම (තමා) යන අර්ථයෙහි යෙදෙන බහුවචනය පාලි ග්‍රන්ථයන්හි දක්නට ලැබෙන්නේ අල්ප වශයෙනි. අටුවා සහ ටීකාවන්හි එය බහුලව දක්නට ලැබේ.

තථා හි බහුකං දෙක-වචනංයෙව පාළියං;

ගරුම්හි චත්තනෙකස්මිං, ඉදමෙත්ථ නිදස්සනං.

එසේම පාලි භාෂාවෙහි ගෞරව කටයුතු අය උදෙසා සහ තමා උදෙසා බොහෝ සෙයින් ඒකවචනයම යෙදේ. ඒ සඳහා උදාහරණයක් මෙසේය:

‘‘නමො තෙ පුරිසාජඤ්ඤ, නමො තෙ පුරිසුත්තම;

තව සාසනමාගම්ම, පත්තොම්හි අමතං පදං’’.

‘පුරුෂාජානෙය්‍යයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේට නමස්කාර වේවා! පුරුෂෝත්තමයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේට නමස්කාර වේවා! ඔබ වහන්සේගේ ශාසනයට පැමිණ මම අමා මහ නිවනට පත්වීමි.’

ඉච්චෙවමාදයො පාඨා, බහුධා ජිනසාසනෙ;

දිස්සන්තීති විජානෙය්‍ය, විද්වා අක්ඛරචින්තකො.

ජින ශාසනයෙහි (බුදු සසුනෙහි) මෙවැනි පාඨයෝ බොහෝ සෙයින් දක්නට ලැබෙති යන්න අක්‍ෂර විද්‍යාවෙහි (ව්‍යාකරණයෙහි) දක්‍ෂ නුවණැත්තා විසින් දත යුතුය.

සාතිසයං ගරුකාරා-රහස්සාපි මහෙසිනො;

එකවචනයොගෙන, නිද්දෙසො දිස්සතෙ යතො.

අතිශයින්ම ගෞරව බහුමානයට සුදුසු වූ මහර්ෂී වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ උදෙසා පවා ඒකවචන යෙදීමෙන්ම දේශනා කර ඇති බව පෙනෙන බැවිනි.

තතො වොහාරකුසලො, කරෙය්‍යත්ථානුරූපතො;

එකවචනයොගං වා, ඉතරං වා සුමෙධසො.

එබැවින්, ව්‍යවහාරයෙහි දක්‍ෂ වූ බුද්ධිමත් තැනැත්තා අර්ථයට ගැළපෙන පරිදි ඒකවචන ප්‍රයෝගය හෝ අනෙක් (බහුවචන) ප්‍රයෝගය හෝ යෙදිය යුතුය.

පායෙන තන්නිවාසම්හි, බහුවචනකං ඨිතං;

තංපුත්තෙ අප්පකං තන්නි-ස්සයෙකවචනම්පි ච.

පොදුවේ එහි වාසය කරන්නන් හැඟවීමේදී බහුවචනය යෙදෙන අතර, එහි පුත්‍රයන් හැඟවීමේදී සහ තන්නිශ්‍රය (ඇසුරු කළ දේ) හැඟවෙන ඒකවචනය ද අල්ප වශයෙන් යෙදේ.

පුථුචිත්තාපරිච්ඡෙද-මාතිකාසන්ධිආදිසු;

බහුවචනකඤ්චාපි, අප්පකන්ති පකාසයෙ.

නානා සිත්, සීමාවක් නොමැති බව, මාතෘකා අනුසන්ධි ආදියෙහිදී බහුවචනය යෙදීම ද අල්ප බව ප්‍රකාශ කළ යුතුය.

එකාභිධානතො කිච්චා, තථා ගොචරතොපි ච;

බහුවචනකං තන්නි-ස්සිතාපෙක්ඛඤ්ච අප්පකං.

එක් නාමයකින් හැඟවීමෙන්, කෘත්‍යයෙන් (කාර්යයෙන්) මෙන්ම අරමුණෙන් ද, තන්නිශ්‍රිතයන් (ඇසුරු කළවුන්) අපේක්‍ෂා කරන බහුවචනය ද අල්ප වශයෙන් යෙදේ.

ඉච්චෙවං [Pg.28] සප්පයොගං තු, ඤත්වාන වචනද්වයං;

කාතබ්බො පන වොහාරො, යථාපාළි විභාවිනා.

මෙසේ ප්‍රයෝගයන් සහිතව ඒකවචන බහුවචන දෙක හඳුනාගෙන, නුවණැත්තා විසින් පාලි භාෂා ක්‍රමයට අනුකූලව ව්‍යවහාර කළ යුතුය.

ඉදානි කාලාදිවසෙන ආඛ්‍යාතප්පවත්තිං දීපයිස්සාම – කාලකාරකපුරිසපරිදීපකං ක්‍රියාලක්ඛණං ආඛ්‍යාතිකං. තත්‍ර කාලන්ති අතීතානාගතපච්චුප්පන්නවසෙන තයො කාලා, අතීතානාගතපච්චුප්පන්නාණත්තිපරිකප්පකාලාතිපත්තිවසෙන පන ඡ, තෙ එකෙකා තිපුරිසකා.

දැන් අපි කාලය ආදී වශයෙන් ආඛ්‍යාතයන්ගේ පැවැත්ම පැහැදිලි කරන්නෙමු. කාලය, කාරකය සහ පුරුෂයා ප්‍රකාශ කරන ක්‍රියා ලක්‍ෂණය ආඛ්‍යාතය නම් වේ. එහි ‘කාලය’ යනු අතීත, අනාගත, වර්තමාන වශයෙන් කාල තුනකි. අතීත, අනාගත, වර්තමාන, ආඥා (අණකිරීම්), පරිකල්ප (අනුමාන/ප්‍රාර්ථනා) සහ කාලාතිපත්ති වශයෙන් වනාහි කාලය සවැදෑරුම් වේ. ඒ එක එකක්ම පුරුෂයන් තිදෙනෙකුගෙන් යුක්තය.

වුත්තප්පකාරකාලෙසු, යදිදං වත්තතෙ යතො;

ආඛ්‍යාතිකං තතො තස්ස, කාලදීපනතා මතා.

කියන ලද ආකාරයේ කාලයන් කෙරෙහි, යම් හෙයකින් මේ (ආඛ්‍යාතය) පවතී ද, එබැවින් එයට (ඒ ආඛ්‍යාතයට) කාලය ප්‍රකාශ කිරීමේ ස්වභාවය ඇති බව පිළිගනු ලැබේ.

කාරකන්ති කම්මකත්තුභාවා. තෙ හි උපචාරමුඛ්‍යසභාවවසෙන කරොන්ති කරණන්ති ච ‘‘කාරකා’’ති වුච්චන්ති. තෙව යථාක්කමං ක්‍රියානිමිත්ත තංසාධක තංසභාවාති වෙදිතබ්බා.

‘කාරක’ යනු කර්ම, කර්තෘ සහ භාව යන්නයි. ඔවුහු වනාහි උපචාර හා මුඛ්‍ය (ප්‍රධාන) ස්වභාවයන් ඇසුරින් (ක්‍රියාව) කරත් ද, කරනු ලබත් ද එහෙයින් ‘කාරක’ යයි කියනු ලැබෙත්. ඔවුහුම පිළිවෙළින් ක්‍රියාවට හේතුව (ක්‍රියා නිමිත්ත), එය සාධනය කරන්නා (තංසාධක) සහ එම ස්වභාවය ඇත්තා (තංසභාව) යයි දත යුතුය.

කම්මං කත්තා ච භාවො ච, ඉච්චෙවං කාරකා තිධා;

විභත්තිපච්චයා එත්ථ, වුත්තා නාඤ්ඤත්‍ර සච්චතො.

කර්මය, කර්තෘ සහ භාවය යැයි කාරකයෝ තෙවැදෑරුම් වෙති. මෙහි විභක්ති සහ ප්‍රත්‍යයෝ මොවුන් කෙරෙහිම කියන ලදහ, සත්‍ය වශයෙන්ම අන් තැනක නොවේ.

‘‘පරිභවිය්‍යති’’ච්චාදී, කම්මෙ සිජ්ඣන්ති කාරකෙ;

‘‘සම්භවතී’’තිආදීනි, සිජ්ඣරෙ කත්තුකාරකෙ.

‘පරිභවීයති’ (පරිභව කරනු ලැබේ) යනාදී පද කර්ම කාරකයෙහි සිද්ධ වෙයි. ‘සම්භවති’ (හටගනී) යනාදී පද කර්තෘ කාරකයෙහි සිද්ධ වෙති.

‘‘විභවිය්‍යති’’ඉච්චාදී, භාවෙ සිජ්ඣන්ති කාරකෙ;

තිවිධෙස්වෙවමෙතෙසු, විභත්තිපච්චයා මතා.

‘විභවීයති’ යනාදී පද භාව කාරකයෙහි සිද්ධ වෙයි. මෙසේ මේ ත්‍රිවිධ කාරකයන් කෙරෙහි විභක්ති සහ ප්‍රත්‍යයෝ පිළිගනු ලැබෙත්.

කාරකත්තයමුත්තං යං, ආඛ්‍යාතං නත්ථි සබ්බසො;

තස්මා තද්දීපනත්තම්පි, තස්සාඛ්‍යාතස්ස භාසිතං.

යම් හෙයකින් මේ කාරක ත්‍රිත්වයෙන් තොර වූ කිසිදු ආඛ්‍යාතයක් මුළුමනින්ම නැත; එබැවින් ඒ කාරකයන් ප්‍රකාශ කිරීමේ ස්වභාවය ද ඒ ආඛ්‍යාතය කෙරෙහිම පවසන ලදි.

කාරකත්තං තු භාවස්ස, සචෙපි න සමීරිතං;

කාරකලක්ඛණෙ තෙන, භාවෙන ච අවත්ථුනා.

ඉදින් භාවයාගේ කාරකභාවය (භාවයෙහි කාරක බව) ප්‍රකාශ නොකරන ලද්දේ වී නමුත්, කාරක ලක්ෂණය අනුව ද, වස්තුවක් (ද්‍රව්‍යයක්) නොවන ඒ භාවය නිසා ද,

ක්‍රියානිප්ඵත්ති [Pg.29] නත්ථීති, යුත්තිතොපි ච නත්ථි තං;

තථාපාඛ්‍යාතිකෙ තස්ස, තබ්බොහාරො නිරුත්තියං;

පතිට්ඨිතනයොවාති, මන්ත්වා අම්හෙහි භාසිතො.

ක්‍රියාවේ නිෂ්පත්තියක් නැතැයි යන යුක්තියෙන් ද එය නැත්තේ නොවේ. එසේ වුවත්, ආඛ්‍යාතයෙහි ඒ පිළිබඳ ව්‍යවහාරය නිරුක්ති ශාස්ත්‍රයෙහි පිහිටි ක්‍රමයක් යැයි සලකා අප විසින් පවසන ලදි.

පුරිසොති එකවචනබහුවචනකා පඨමමජ්ඣිමුත්තමපුරිසා. තත්ථ පඨමපුරිසො ආඛ්‍යාතපදෙන තුල්‍යාධිකරණෙ සාධකවාචකෙ වා කම්මවාචකෙ වා තුම්හා’ම්හසද්දවජ්ජිතෙ පච්චත්තවචනභූතෙ නාමම්හි ‘‘අභිනීහාරො සමිජ්ඣති, බොධි වුච්චති චතූසු මග්ගෙසුඤාණ’’න්තිආදීසු විය පයුජ්ජමානෙපි, තට්ඨානියත්තෙ සති ‘‘භාසති වා කරොති වා, පීළියක්ඛොති මං විදූ, වුච්චතීති වචන’’න්තිආදීසු විය අප්පයුජ්ජමානෙපි සබ්බධාතූහි පරො හොති. කත්ථචි පන පාළිප්පදෙසෙ නාමස්ස අප්පයුත්තත්තා පඨමපුරිසපයොගත්ථො දුරනුබොධො භවති, යථා ‘‘දුක්ඛං තෙ වෙදයිස්සාමි, තත්ථ අස්සාසයන්තු ම’’න්ති. තථා හි එත්ථ ‘‘පාදා’’ති පාඨසෙසො, තස්මිං දුක්ඛසාසනාරොචනෙ වත්තුං අවිසහනවසෙන කිලමන්තං මං දෙවස්ස උභො පාදා අස්සාසෙන්තු, විස්සට්ඨො කථෙහීති මං වදථාති අධිප්පායො ච භවති.

‘පුරුෂ’ යනු ඒකවචන හා බහුවචන ඇති ප්‍රථම, මධ්‍යම සහ උත්තම පුරුෂයන්ය. එහි ප්‍රථම පුරුෂය වනාහි, ආඛ්‍යාත පදය හා සමානාධිකරණ වූ, කර්තෘ හෝ කර්ම ප්‍රකාශ කරන්නා වූ, ‘තුම්හ’ සහ ‘අම්හ’ ශබ්දයන්ගෙන් තොර වූ, ප්‍රථමාවිභක්ති (පච්චත්ත වචන) වූ නාම පදයක්, ‘අභිනීහාරෝ සමිජ්ඣති’ (ප්‍රාර්ථනය සිද්ධ වෙයි), ‘බෝධි වුච්චති චතූසු maggesuñāṇa’ (සිව් මඟ ඥානය බෝධිය යි කියනු ලැබේ) යනාදී තැන්හි මෙන් යොදන කල්හි ද, නැතහොත් එහි අර්ථය පිහිටා තිබියදී ‘භාසති වා කරෝති වා’ (කථා කරයි හෝ කරයි), ‘පීළියක්ඛෝති මං විදූ’ (මාව පීළියක්ඛ යැයි දනිති), ‘වුච්චතීති වචනං’ (කියනු ලැබේ යන්න වචනයයි) යනාදී තැන්හි මෙන් නොයොදන කල්හි ද, සියලු ධාතූන්ට පසුව යෙදෙයි. ඇතැම් පාලි පාඨයන්හි නාම පදය නොයෙදීම නිසා ප්‍රථම පුරුෂ යෙදුමෙහි අර්ථය තේරුම් ගැනීම දුෂ්කර වෙයි. ‘දුක්ඛං තේ වේදයිස්සාමි, තත්ථ අස්සාසයන්තු මං’ (මම ඔබට දුක විඳවන්නෙමි, එහිදී ඔවුහු මාව අස්වසත්වා) යන්න ඊට නිදසුනකි. මෙහි ‘පාදා’ (ශ්‍රී පාද යුගල) යන්න ඉතිරි වූ (අධ්‍යාහාර කළ යුතු) පාඨයයි. එනම්, එම දුක්ඛිත පණිවිඩය ඇසීමෙන් කථා කිරීමට නොහැකිව ක්ලාන්ත වන මාව, දේවයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද යුගල අස්වසත්වා, කිසිදු පැකිලීමකින් තොරව පවසන්න යැයි මට කියන්න යන අදහස මෙහි වෙයි.

අධිප්පායො සුදුබ්බොධො, යස්මා විජ්ජති පාළියං;

තස්මා උපට්ඨහං ගණ්හෙ, ගරුං ගරුමතං විදූ.

පාලි පාඨයන්හි අදහස ඉතා දුරවබෝධ බැවින්, ගෞරව කටයුත්තන් කෙරෙහි ගරුබුහුමන් දක්වන, (මෙය) දන්නා නුවණැත්තා ගුරුවරයකු වෙත එළඹ (එය) උගත යුතුය.

තත්‍රිමානි භූධාතාධිකාරත්තා භූධාතුවසෙන නිදස්සනපදානි. සො පරිභවති, තෙ පරිභවන්ති, පරිභවති, පරිභවන්ති. සපත්තො අභිභවියතෙ, සබ්බා විත්‍යා’නුභූයතෙ, අභිභවියතෙ, අනුභූයතෙති. යත්ථ සතිපි නාමස්ස සාධකවාචකත්තෙ අපච්චත්තවචනත්තා ආඛ්‍යාතපදෙන තුල්‍යාධිකරණතා න ලබ්භති, තත්ථ කම්මවාචකං පච්චත්තවචනභූතං තුල්‍යාධිකරණපදං පටිච්ච පඨමපුරිසාදයො තයො ලබ්භන්ති. තං [Pg.30] යථා? පරිභවිය්‍යතෙ පුරිසො දෙවදත්තෙන, පරිභවිය්‍යසෙ ත්වං දෙවදත්තෙන, පරිභවිය්‍යම්හෙ මයං අකුසලෙහි ධම්මෙහි. එත්ථ පනිදං වචනං න වත්තබ්බං ‘‘නින්දන්ති තුණ්හිමාසින’න්තිආදීසු සතිපි නාමස්ස කම්මවාචකත්තෙ අපච්චත්තවචනත්තා ආඛ්‍යාතපදෙන තුල්‍යාධිකරණතා න ලබ්භතීති පඨමපුරිසුප්පත්ති න සියා’’ති. කස්මාති චෙ? ‘‘නින්දන්ති තුණ්හිමාසින’’න්තිආදීසු ‘‘ජනා’’ති අජ්ඣාහරිතබ්බස්ස සාධකවාචකස්ස නාමස්ස සද්ධිමාඛ්‍යාතපදෙන තුල්‍යාධිකරණභාවස්ස ඉච්ඡිතත්තා. එවමුත්තරත්‍රාපි නයො.

එහි ‘භූ’ ධාතු අධිකාරය ඇති බැවින් ‘භූ’ ධාතුව ඇසුරින් දක්වන නිදසුන් පද මේවාය: ‘සෝ පරිභවති’ (ඔහු පරිභව කරයි), ‘තේ පරිභවන්ති’ (ඔවුහු පරිභව කරති), ‘පරිභවති’, ‘පරිභවන්ති’ යනුයි. ‘සපත්තෝ අභිභවීයතේ’ (සතුරා අභිභවනු ලැබේ), ‘සබ්බා විභූත්‍යනුභූයතේ’ (සියලු සම්පත් අනුභව කරනු ලැබේ), ‘අභිභවීයතේ’, ‘අනුභූයතේ’ යනුයි. යම් තැනක නාම පදය කර්තෘ ප්‍රකාශක වුවත්, ප්‍රථමාවිභක්ති නොවීම නිසා ආඛ්‍යාත පදය හා සමානාධිකරණ බව නොලැබේ ද, එහි කර්ම ප්‍රකාශක වූ ප්‍රථමාවිභක්ති සමානාධිකරණ පදය ඇසුරින් ප්‍රථම පුරුෂ ආදී පුරුෂයන් තිදෙනාම ලැබෙති. ඒ කෙසේද? ‘පරිභවීය්‍යතේ පුරිසෝ දේවදත්තේන’ (දේවදත්ත විසින් පුරුෂයාට පරිභව කරනු ලැබේ), ‘පරිභවීය්‍යසේ ත්වං දේවදත්තේන’ (දේවදත්ත විසින් ඔබට පරිභව කරනු ලැබේ), ‘පරිභවීය්‍යම්හේ මයං අකුසලේහි ධම්මේහි’ (අකුසල් දහම් විසින් අපි පරිභව කරනු ලැබෙමු). මෙහිදී, ‘නින්දන්ති තුණ්හීමාසීනං’ (නිශ්ශබ්දව ඉන්නා අයට නින්දා කරති) යනාදී තැන්හි නාම පදය කර්ම ප්‍රකාශක වුවද, ප්‍රථමාවිභක්ති නොවන බැවින් ආඛ්‍යාත පදය සමඟ සමානාධිකරණ බව නොලැබෙන නිසා ප්‍රථම පුරුෂයාගේ උපත සිදු නොවේ යැයි නොකිය යුතුය. ඒ මන්ද යත්? ‘නින්දන්ති තුණ්හීමාසීනං’ යනාදී තැන්හි ‘ජනා’ (මිනිස්සු) යැයි අධ්‍යාහාර කළ යුතු කර්තෘ ප්‍රකාශක නාම පදය සමඟ ආඛ්‍යාත පදයේ සමානාධිකරණ භාවය අපේක්ෂා කරන බැවිනි. මින් මතු ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය.

මජ්ඣිමපුරිසො ආඛ්‍යාතපදෙන තුල්‍යාධිකරණෙ සාධකවාචකෙ වා කම්මවාචකෙ වා පච්චත්තවචනභූතෙ තුම්හසද්දෙ පයුජ්ජමානෙපි, තට්ඨානියත්තෙ සති අප්පයුජ්ජමානෙපි සබ්බධාතූහි පරො හොති. ත්වං අතිභවසි, තුම්හෙ අතිභවථ, අතිභවසි, අතිභවථ. ත්වං පරිභවියසෙ දෙවදත්තෙන, තුම්හෙ පරිභවියව්හෙ. යත්ථ සතිපි තුම්හසද්දස්ස සාධකවාචකත්තෙ අපච්චත්තවචනත්තා ආඛ්‍යාතපදෙන තුල්‍යාධිකරණතා න ලබ්භති, න තත්ථ මජ්ඣිමපුරිසො හොති. ඉතරෙ පන ද්වෙ හොන්ති කම්මවාචකං පච්චත්තවචනභූතං තුල්‍යාධිකරණපදං පටිච්ච. තං යථා? තයා අභිභවියතෙ සපත්තො, තයා අභිභවියෙ අහං.

මධ්‍යම පුරුෂය වනාහි, ආඛ්‍යාත පදය හා සමානාධිකරණ වූ, කර්තෘ හෝ කර්ම ප්‍රකාශ කරන්නා වූ, ප්‍රථමාවිභක්ති වූ ‘තුම්හ’ (තෝ / තෙපි) ශබ්දය යොදන කල්හි ද, නැතහොත් එහි අර්ථය පිහිටා තිබියදී නොයොදන කල්හි ද, සියලු ධාතූන්ට පසුව යෙදෙයි. ‘ත්වං අතිභවසි’ (තෝ ඉක්මවා පවතින්නෙහි), ‘තුම්හේ අතිභවථ’ (තෙපි ඉක්මවා පවතිවු), ‘අතිභවසි’, ‘අතිභවථ’ යනුයි. ‘ත්වං පරිභවීයසේ දේවදත්තේන’ (දේවදත්ත විසින් තොට පරිභව කරනු ලැබේ), ‘තුම්හේ පරිභවීයව්හේ’ (දේවදත්ත විසින් තොපට පරිභව කරනු ලැබේ) යනුයි. යම් තැනක ‘තුම්හ’ ශබ්දය කර්තෘ ප්‍රකාශක වුවත්, ප්‍රථමාවිභක්ති නොවීම නිසා ආඛ්‍යාත පදය හා සමානාධිකරණ බව නොලැබේ ද, එහි මධ්‍යම පුරුෂය නොවේ. අනෙක් (ප්‍රථම, උත්තම) පුරුෂ දෙක වනාහි කර්ම ප්‍රකාශක වූ ප්‍රථමාවිභක්ති සමානාධිකරණ පදය ඇසුරින් ලැබෙයි. ඒ කෙසේද? ‘තයා අභිභවීයතේ sapatto’ (තොප විසින් සතුරා අභිභවනු ලැබේ), ‘තයා අභිභවියේ අහං’ (තොප විසින් මම අභිභවනු ලබමි) යනුයි.

උත්තමපුරිසො ආඛ්‍යාතපදෙන තුල්‍යාධිකරණෙ සාධකවාචකෙ වා කම්මවාචකෙ වා පච්චත්තවචනභූතෙ අම්හසද්දෙ පයුජ්ජමානෙපි, තට්ඨානියත්තෙ සති අප්පයුජ්ජමානෙපි සබ්බධාතූහි පරො හොති. අහං පරිභවාමි, මයං පරිභවාම, පරිභවාමි, පරිභවාම. අහං පරිභවිය්‍යාමි අකුසලෙහි ධම්මෙහි, මයං පරිභවිය්‍යාම, පරිභවිය්‍යාමි, පරිභවිය්‍යාම. යත්ථ සතිපි අම්හසද්දස්ස සාධකවාචකත්තෙ අපච්චත්තවචනත්තා ආඛ්‍යාතපදෙන තුල්‍යාධිකරණතා න ලබ්භති, න තත්ථ [Pg.31] උත්තමපුරිසො හොති. ඉතරෙ පන ද්වෙ හොන්ති කම්මවාචකං පච්චත්තවචනභූතං තුල්‍යාධිකරණපදං පටිච්ච. තං යථා? මයා අනුභවියතෙ සම්පත්ති, මයා අභිභවියසෙ ත්වං. එවං යත්ථ යත්ථ සාධකවාචකානං වා කම්මවාචකානං වා නාමාදීනං පච්චත්තවචනභූතානං ආඛ්‍යාතපදෙහි තුල්‍යාධිකරණත්තෙ ලද්ධෙ තත්ථ තත්ථ පඨමපුරිසාදයො ලබ්භන්ති, තස්මා නාමාදීනං පච්චත්තවචනභූතානං තුල්‍යාධිකරණභාවොයෙව පඨමපුරිසාදීනමුප්පත්තියා කාරණං.

උත්තම පුරුෂය වනාහි, ආඛ්‍යාත පදය හා සමානාධිකරණ වූ, කර්තෘ හෝ කර්ම ප්‍රකාශ කරන්නා වූ, ප්‍රථමාවිභක්ති වූ ‘අම්හ’ (මම / අපි) ශබ්දය යොදන කල්හි ද, නැතහොත් එහි අර්ථය පිහිටා තිබියදී නොයොදන කල්හි ද, සියලු ධාතූන්ට පසුව යෙදෙයි. ‘අහං පරිභවාමි’ (මම පරිභව කරමි), ‘මයං පරිභවාම’ (අපි පරිභව කරමු), ‘පරිභවාමි’, ‘පරිභවාම’ යනුයි. ‘අහං පරිභවීය්‍යාමි අකුසලේහි ධම්මේහි’ (මම අකුසල් දහම් විසින් පරිභව කරනු ලබමි), ‘මයං පරිභවීය්‍යාම’, ‘පරිභවීය්‍යාමි’, ‘පරිභවීය්‍යාම’ යනුයි. යම් තැනක ‘අම්හ’ ශබ්දය කර්තෘ ප්‍රකාශක වුවත්, ප්‍රථමාවිභක්ති නොවීම නිසා ආඛ්‍යාත පදය හා සමානාධිකරණ බව නොලැබේ ද, එහි උත්තම පුරුෂය නොවේ. අනෙක් පුරුෂ දෙක වනාහි කර්ම ප්‍රකාශක වූ ප්‍රථමාවිභක්ති සමානාධිකරණ පදය ඇසුරින් ලැබෙයි. ඒ කෙසේද? ‘මයා අනුභවීයතේ සම්පත්ති’ (මා විසින් සම්පත්තිය අනුභව කරනු ලැබේ), ‘මයා අභිභවීයසේ ත්වං’ (මා විසින් තෝ අභිභවනු ලැබෙන්නෙහිය). මෙසේ යම් යම් තැනක කර්තෘ ප්‍රකාශක හෝ කර්ම ප්‍රකාශක වූ ප්‍රථමාවිභක්ති නාම පදයන්ගේ ආඛ්‍යාත පදයන් සමඟ සමානාධිකරණ බව ලැබෙන්නේ ද, ඒ ඒ තැන්හි ප්‍රථම පුරුෂ ආදීහු ලැබෙති. එබැවින් ප්‍රථමාවිභක්ති නාම පදයන්ගේ සමානාධිකරණ භාවයම ප්‍රථම පුරුෂ ආදීන්ගේ උපතට හේතුව වෙයි.

ද්වින්නං තිණ්ණං වා පුරිසානමෙකාභිධානෙ පරො පුරිසො ගහෙතබ්බො. එත්ථ එකාභිධානං නාම එකතො අභිධානං එකකාලාභිධානඤ්ච. තඤ්ච ඛො චසද්දපයොගෙයෙව, අචසද්දපයොගෙ භින්නකාලාභිධානෙ තග්ගහණාභාවතො. ‘‘තුම්හෙ අත්ථකුසලා භවථ, මයමත්ථකුසලා භවාම’’ ඉච්චෙවමාදයො තප්පයොගා. තත්ථ තුම්හෙ අත්ථකුසලා භවථ – ඉච්චෙතස්මිං වොහාරෙ ‘‘සො ච අත්ථකුසලො භවති, ත්වඤ්ච අත්ථකුසලො භවසි, තුම්හෙ අත්ථකුසලා භවථා’’ති එවං ද්වින්නමෙකාභිධානෙ පරො පුරිසො ගහෙතබ්බො. ‘‘මයමත්ථකුසලා භවාම’’ ඉච්චෙතස්මිං පන ‘‘සො ච අත්ථකුසලො භවති, අහඤ්ච අත්ථකුසලො භවාමි, මයමත්ථකුසලා භවාමා’’ති වා ‘‘ත්වඤ්ච අත්ථකුසලො භවසි, අහඤ්ච අත්ථකුසලො භවාමි, මයමත්ථකුසලා භවාමා’’ති වා එවම්පි ද්වින්නමෙකාභිධානෙ පරො පුරිසො ගහෙතබ්බො. ‘‘සො ච අත්ථකුසලො භවති, ත්වඤ්ච අත්ථකුසලො භවසි, අහඤ්ච අත්ථකුසලො භවාමි, මයමත්ථකුසලා භවාමා’’ති වා ‘‘සො ච අත්ථකුසලො භවති, තෙ ච අත්ථකුසලා භවන්ති, ත්වඤ්ච අත්ථකුසලො භවසි, තුම්හෙ ච අත්ථකුසලා භවථ, අහඤ්ච අත්ථකුසලො භවාමි, මයමත්ථකුසලා භවාමා’’ති වා එවං තිණ්ණමෙකාභිධානෙ පරො පුරිසො ගහෙතබ්බො.

පුරුෂයන් (නාම පදවල කර්තෘන්) දෙදෙනෙකු හෝ තිදෙනෙකු එක්ව ප්‍රකාශ කිරීමේදී (එක් වාක්‍යයකින් පැවසීමේදී) පරපුරුෂයා (එනම් ව්‍යාකරණ නීතියට අනුව ඊළඟට එන උසස්ම පුරුෂයා) ගත යුතුය. මෙහි 'එකම ප්‍රකාශය' (ඒකාභිධාන) යනු එක්ව ප්‍රකාශ කිරීම සහ එකම කාලයකදී ප්‍රකාශ කිරීමයි. එය ද 'ච' ශබ්දය (සහ යන නිපාතය) යෙදීමෙන්ම පමණක් සිදු වේ. 'ච' ශබ්දය නොයොදන කල්හි, විවිධ කාලයන්හි ප්‍රකාශ කෙරෙන බැවින් එය එසේ ග්‍රහණය කරගත නොහැකිය. "තුම්හේ අත්ථකුසලා භවථ" (ඔබලා අර්ථයෙහි දක්ෂයෝ වන්න), "මයං අත්ථකුසලා භවාම" (අපි අර්ථයෙහි දක්ෂයෝ වෙමු) යනාදී උදාහරණ එහි යෙදීම් වේ. එහි "තුම්හේ අත්ථකුසලා භවථ" යන ව්‍යවහාරයෙහි - "සෝ ච අත්ථකුසලෝ භවති" (ඔහු ද අර්ථයෙහි දක්ෂයෙක් වෙයි), "ත්වං ච අත්ථකුසලෝ භවසි" (තෝ ද අර්ථයෙහි දක්ෂයෙක් වෙහි), එබැවින් "තුම්හේ අත්ථකුසලා භවථ" (ඔබලා අර්ථයෙහි දක්ෂයෝ වන්න) යනුවෙන් දෙදෙනෙකු එකට ප්‍රකාශ කිරීමේදී පරපුරුෂයා (මධ්‍යම පුරුෂය) ගත යුතුය. "මයං අත්ථකුසලා භවාම" යන මෙහිදී වනාහි, "සෝ ච අත්ථකුසලෝ භවති" (ඔහු ද අර්ථයෙහි දක්ෂයෙක් වෙයි), "අහං ච අත්ථකුසලෝ භවාමි" (මම ද අර්ථයෙහි දක්ෂයෙක් වෙමි), එබැවින් "මයං අත්ථකුසලා භවාම" (අපි අර්ථයෙහි දක්ෂයෝ වෙමු) යනුවෙන් හෝ "ත්වං ච අත්ථකුසලෝ භවසි" (තෝ ද අර්ථයෙහි දක්ෂයෙක් වෙහි), "අහං ච අත්ථකුසලෝ භවාමි" (මම ද අර්ථයෙහි දක්ෂයෙක් වෙමි), එබැවින් "මයං අත්ථකුසලා භවාම" (අපි අර්ථයෙහි දක්ෂයෝ වෙමු) යනුවෙන් හෝ මෙසේ ද දෙදෙනෙකු එකට ප්‍රකාශ කිරීමේදී පරපුරුෂයා (උත්තම පුරුෂය) ගත යුතුය. "සෝ ච අත්ථකුසලෝ භවති, ත්වං ච අත්ථකුසලෝ භවසි, අහං ච අත්ථකුසලෝ භවාමි, මයං අත්ථකුසලා භවාම" යනුවෙන් හෝ "සෝ ච අත්ථකුසලෝ භවති, තේ ච අත්ථකුසලා භවන්ති, ත්වං ච අත්ථකුසලෝ භවසි, තුම්හේ ච අත්ථකුසලා භවථ, අහං ච අත්ථකුසලෝ භවාමි, මයං අත්ථකුසලා භවාම" යනුවෙන් හෝ මෙසේ තිදෙනෙකු එකට ප්‍රකාශ කිරීමේදී පරපුරුෂයා ගත යුතුය.

අපරොපි [Pg.32] අත්ථනයො වුච්චති – ‘‘ත්වඤ්ච අත්ථකුසලො භවසි, සො ච අත්ථකුසලො භවති, තුම්හෙ අත්ථකුසලා භවථා’’ති වා ‘‘අහඤ්ච අත්ථකුසලො භවාමි, සො ච අත්ථකුසලො භවති, මයමත්ථකුසලා භවාමා’’ති වා ඉමිනා නයෙන අනෙකප්පභෙදො අත්ථනයො. එවං සෙසාසු විභත්තීසු පඤ්චමීසත්තමියාදීසු පරොපුරිසො ගහෙතබ්බො. සබ්බෙසු ච ක්‍රියාපදෙසු බව්හත්ථවාචකෙසු බහුවචනන්තෙසු, න පන බහුවචනන්තෙසුපි එකස්සත්තනො වාචකෙසු ගරුකාතබ්බස්සෙකස්සත්ථස්ස වාචකෙසු ච ක්‍රියාපදෙසු. එත්ථ චොදනාසන්දීපනියො ඉමා ගාථා –

තවත් අර්ථ ක්‍රමයක් කියනු ලැබේ - "ත්වං ච අත්ථකුසලෝ භවසි, සෝ ච අත්ථකුසලෝ භවති, තුම්හේ අත්ථකුසලා භවථ" යනුවෙන් හෝ "අහං ච අත්ථකුසලෝ භවාමි, සෝ ච අත්ථකුසලෝ භවති, මයං අත්ථකුසලා භවාම" යනුවෙන් හෝ මේ ක්‍රමයෙන් නොයෙක් ප්‍රභේද ඇති අර්ථ ක්‍රම විස්තර වේ. මෙසේ පංචමී, සත්තමී ආදී ඉතිරි විභක්තීන්හි ද පරපුරුෂයා ගත යුතුය. බොහෝ අර්ථ ප්‍රකාශ කරන, බහුවචනයෙන් කෙළවර වන සියලු ක්‍රියාපදයන්හි ද (මෙසේ විය යුතුය). එහෙත් බහුවචනාන්ත වුව ද, තමා පමණක් හඟවන හෝ ගරු කළ යුතු තනි පුද්ගලයෙකු සඳහා යෙදෙන ක්‍රියාපදයන්හි (මෙය සිදු නොවේ). මේ පිළිබඳව කරුණු පැහැදිලි කරන ගාථාවන් මෙසේය -

‘‘ත්වඤ්ච භවසි සො චාපි, භවති’’ච්චාදිභාසනෙ;

‘‘තුම්හෙ භවථ’’ ඉච්චාදි, පරොපොසො කථං සියා?;

"නුඹ ද වෙහිය, ඔහු ද වෙයි" යනාදී ව්‍යවහාරයන්හි "ඔබලා වන්නහුය" (තුම්හේ භවථ) යනාදී වශයෙන් පරපුරුෂයා (මධ්‍යම පුරුෂය) යෙදෙන්නේ කෙසේද?

‘‘අහං භවාමි සො චාපි, භවති’’ච්චාදිභාසනෙ;

‘‘මයං භවාම’’ඉච්චාදි, උත්තමො ච කථං සියා?;

"මම ද වෙමි, ඔහු ද වෙයි" යනාදී ව්‍යවහාරයන්හි "අපි වෙමු" (මයං භවාම) යනාදී වශයෙන් උත්තම පුරුෂයා යෙදෙන්නේ කෙසේද?

එත්ථ ච වුච්චතෙ –

එයට මෙසේ පිළිතුරු කියනු ලැබේ -

පච්ඡා වුත්තො පරො නාම, සඤ්ඤාය පටිපාටියා;

එවං පන ගහෙතබ්බො, පරොපුරිසනාමකො.

සංඥාවන්ගේ (නාමයන්ගේ) අනුපිළිවෙල අනුව පසුව කියන ලද්දේ 'පර' (ඊළඟ) නම් වේ. එබැවින් 'පරපුරුෂ' නම් වූ මෙය මෙසේ ග්‍රහණය කරගත යුතුය.

පඨමම්හා පරො නාම, මජ්ඣිමො උත්තමොපි ච;

මජ්ඣිමම්හා පරො නාම, උත්තමො පුරිසො රුතො.

ප්‍රථම පුරුෂයාට වඩා පර (ඊළඟ) වන්නේ මධ්‍යම පුරුෂය සහ උත්තම පුරුෂයයි. මධ්‍යම පුරුෂයාට වඩා පර (ඊළඟ) වන්නේ උත්තම පුරුෂයා බව කියනු ලැබේ.

එවං තු ගහණඤ්හෙත්ථ, වොහාරස්සානුලොමකං;

දොසො තදනුලොමම්හි, ගහණස්මිං න විජ්ජති.

මෙහිදී මෙසේ ග්‍රහණය කරගැනීම ලෝක ව්‍යවහාරයට අනුකූල වේ. එම ව්‍යවහාරයට අනුකූලව ග්‍රහණය කරගැනීමේදී කිසිදු දෝෂයක් ඇති නොවේ.

‘‘ත්වඤ්ච භද්දෙ සුඛී හොහි, එසො චාපි මහාමිගො’’;

ඉති පාඨො යතො දිට්ඨො, තස්මා එවං වදෙමසෙ.

"භද්‍රාවෙනි, නුඹ ද සුවපත් වෙව, මේ මහා මෘගයා ද සුවපත් වේවා" යන පාඨය (ධර්මයේ) දක්නට ලැබෙන බැවින්, අපි මෙසේ කියමු.

‘‘තුම්හෙ ද්වෙ සුඛිතා හොථ’’, ඉච්චත්ථො තත්ථ දිස්සති;

එවංප්‍යයං නයො වුත්තො, අත්තනොමතියා මම.

"ඔබ දෙදෙනාම සුවපත් වන්න" යන අර්ථය එහි පෙනේ. මේ ක්‍රමය මාගේ ස්වකීය මතය (මනෝගතිය) අනුව ද මෙසේ කියන ලද්දකි.

අත්තනොමති [Pg.33] කිඤ්චාපි, කථිතා සබ්බදුබ්බලා;

තථාපි නයමාදාය, කථිතත්තා අකොපියා.

යමෙකුගේ ස්වකීය මතය ප්‍රකාශ කිරීම ඉතා දුබල වුවද, (පූර්ව) න්‍යායයන් පදනම් කරගෙන පවසන ලද බැවින් මෙය බැහැර කළ නොහැකි (අකෝප්‍ය) වේ.

‘‘ධම්මෙන රජ්ජං කාරෙන්තං, රට්ඨා පබ්බාජයිත්ථ මං;

ත්වඤ්ච ජානපදා චෙව, නෙගමා ච සමාගතා’’.

"දහමින් රජකම් කළ මා රටින් පිටුවහල් කළෙහිය. නුඹ ද, රැස් වූ ජනපදවාසීහු ද, නියම්ගම් වැසියෝ ද (එසේ කළහ)."

‘‘අහඤ්ච මද්දිදෙවී ච, ජාලීකණ්හාජිනා චුභො;

අඤ්ඤමඤ්ඤං සොකනුදා, වසාම අස්සමෙ තදා’’.

"මම ද, මද්දී දේවිය ද, ජාලී සහ කණ්හාජිනා යන දරුවන් දෙදෙනා ද එකිනෙකාගේ ශෝකය දුරු කරමින් එකල අසපුවෙහි වාසය කරමු."

එතා ගාථාපි එතස්ස, අත්ථස්ස පන සාධිකා;

තාසු වුත්තනයෙනෙව, අත්ථො සුපාකටො සියා;

එවං විඤ්ඤූහි විඤ්ඤෙය්‍යං, බහුනා භාසිතෙන කිං.

මෙම ගාථාවෝ ද ඒ අර්ථයම සාක්ෂාත් කරති. එහි දක්වා ඇති ක්‍රමයෙන්ම අර්ථය මැනවින් පැහැදිලි වේ. නුවණැත්තන් විසින් මෙය මෙසේ තේරුම් ගත යුතුය, බොහෝ දේ කීමෙන් ඇති ඵලය කිම?

ආකාරෙන මනාපෙන, කථනෙ යෙන කෙනචි;

න විරුජ්ඣති චෙ අත්ථො, තං පමාණං සුධීමතං.

කවර යම් ක්‍රමයකින් හෝ මනරම් ලෙස ප්‍රකාශ කිරීමේදී, අර්ථයට බාධාවක් නොවේ නම්, එය බුද්ධිමතුන් පිළිගන්නා ප්‍රමාණය (ප්‍රමාණවත් සාක්ෂිය) වේ.

පුරිසත්තයතො එසො, පරොපුරිසනාමකො;

නුපලබ්භති පච්චෙකං, තදන්තොගධතොව යං.

පුරුෂයන් තිදෙනාට වඩා වෙනස් වූ, 'පරපුරුෂ' නමින් හැඳින්වෙන මෙය, වෙන් වෙන් වශයෙන් දැකිය නොහැක, මන්ද එය එම පුරුෂයන් තුළම අන්තර්ගත වන බැවිනි.

පාටවත්ථාය සොතූනං, වොහාරත්ථෙසු සබ්බසො;

විසුං අලබ්භමානොපි, ලබ්භමානොව උද්ධටො.

අසන්නන්ගේ අවබෝධයේ පහසුව පිණිසත්, සියලු ව්‍යවහාරික අර්ථයන්හි භාවිතය පිණිසත්, වෙන් කොට දැකිය නොහැකි වුවද, වෙනම පවතින අයුරින් මෙය උපුටා දක්වන ලදී.

සඞ්ඛෙපතොපෙත්ථ පුරිසප්පවත්ති එවං උපලක්ඛිතබ්බා ‘‘අම්හවචනත්ථෙ උත්තමො, තුම්හවචනත්ථෙ මජ්ඣිමො, අඤ්ඤෙසං වචනත්ථෙ පඨමො’’ති.

සංක්ෂේපයෙන් මෙහි පුරුෂයන්ගේ යෙදීම මෙසේ වටහා ගත යුතුය: "'අම්හ' (මම/අපි) යන වචනයේ අර්ථයෙහි උත්තම පුරුෂය ද, 'තුම්හ' (නුඹ/ඔබලා) යන වචනයේ අර්ථයෙහි මධ්‍යම පුරුෂය ද, අන් අයගේ වචනවල අර්ථයෙහි ප්‍රථම පුරුෂය ද වේ" යනුවෙනි.

ත්‍යාදීනං පුරිසසඤ්ඤා, යස්මා වුත්තා තතො ඉදං;

තබ්බන්තාඛ්‍යාතිකං ඤෙය්‍යං, පුරිසපරිදීපකං.

'ති' (ති-අන්ති) ආදී විභක්තීන්ට 'පුරුෂ' යන සංඥාව පවසන ලද බැවින්, එම ප්‍රත්‍යයන් කෙළවර ඇති ආඛ්‍යාත පදය පුරුෂයන් ප්‍රකාශ කරන බව දත යුතුය.

එවං සබ්බථාපි ආඛ්‍යාතිකස්ස කාලකාරකපුරිසපරිදීපනතා වුත්තා.

මෙසේ සෑම අයුරින්ම ආඛ්‍යාත පදයේ කාලය, කාරකය සහ පුරුෂය ප්‍රකාශ කිරීමේ ස්වභාවය දක්වන ලදී.

ක්‍රියාලක්ඛණන්ති එත්ථ කථං ආඛ්‍යාතිකස්ස ක්‍රියාලක්ඛණතා වෙදිතබ්බා?

'ක්‍රියා ලක්ෂණය' යන මෙහි, ආඛ්‍යාත පදයේ ක්‍රියා ලක්ෂණ ස්වභාවය වටහා ගත යුත්තේ කෙසේද?

ලක්ඛියති [Pg.34] ක්‍රියායෙතං, ක්‍රියා වා අස්ස ලක්ඛණං;

ක්‍රියාලක්ඛණතා එවං, වෙදිතබ්බා තථා හි ච.

මෙය (ආඛ්‍යාතය) ක්‍රියාව මඟින් හඳුනාගනු ලැබේ, නැතහොත් ක්‍රියාව යනු මෙහි ලක්ෂණයයි. ක්‍රියා ලක්ෂණ ස්වභාවය මෙසේ වටහා ගත යුතුය. එසේම වනාහි:

‘‘ගච්ඡති’’ච්චාදිකං සුත්වා, ක්‍රියාසන්දීපනං පදං;

‘‘ආඛ්‍යාතික’’න්ති ධීරෙහි, ආඛ්‍යාතඤ්ඤූහි සඤ්ඤිතං.

"ගච්ඡති" (යයි) යනාදී ක්‍රියාව ප්‍රකාශ කරන පදය අසා, ආඛ්‍යාතය පිළිබඳ දන්නා නුවණැත්තන් විසින් එය "ආඛ්‍යාත පදය" ලෙස හඳුන්වන ලදී.

ලක්ඛණං හොති නාමස්ස, යථා සත්වාභිධානතා;

ක්‍රියාභිධානතා එවං, ආඛ්‍යාතස්සෙව ලක්ඛණං.

නාම පදයක ලක්ෂණය සත්ත්වයන් (හෝ ද්‍රව්‍ය) හැඟවීම වන්නා සේම, ක්‍රියාව ප්‍රකාශ කිරීම ආඛ්‍යාතයේම ලක්ෂණය වෙයි.

අත්ථතො පන එතස්ස, ක්‍රියාවාචකතා ඉධ;

ලක්ඛණං ඉති විඤ්ඤෙය්‍යං, ලක්ඛණඤ්ඤූහි ලක්ඛිතං.

අර්ථ වශයෙන් මෙහි ක්‍රියාව පැවසීම එහි ලක්ෂණය යැයි ලක්ෂණ දන්නවුන් විසින් දක්වන ලද බව වටහා ගත යුතුය.

‘‘කිං කරොසී’’ති පුට්ඨස්ස, ‘‘පචාමි’’ච්චාදිනා ‘‘අහං’’;

පටිවාචාය දානෙන, ක්‍රියාවාචකතා මතා.

"කුමක් කරහිද?" කියා ඇසූ කල්හි, "මම පිසිමි" (පචාමි) යනාදී වශයෙන් පිළිතුරු දීමෙන් මෙහි ක්‍රියාව ප්‍රකාශ කිරීමේ ස්වභාවය පිළිගැනේ.

එවමාඛ්‍යාතිකස්ස ක්‍රියාලක්ඛණතා වෙදිතබ්බා;

ඉදානි කාලෙසු විභත්තිප්පවත්ති එවං වෙදිතබ්බා –

මෙසේ ආඛ්‍යාතයේ ක්‍රියා ලක්ෂණ ස්වභාවය වටහා ගත යුතුය. දැන් කාලයන්හි විභක්ති යෙදෙන ආකාරය මෙසේ වටහා ගත යුතුය:

පච්චුප්පන්නම්හි කාලස්මිං, වත්තමානා පවත්තති;

ආසිට්ඨාණාපනත්ථෙසු, පච්චුප්පන්නම්හි පඤ්චමී.

වර්තමාන කාලයෙහි වත්තමානා විභක්තිය යෙදේ. ආශිංසන (ප්‍රාර්ථනා) සහ අණ කිරීම් අර්ථයන්හි වර්තමාන කාලයෙහි පංචමී විභක්තිය යෙදේ.

පච්චුප්පන්නෙ පරිකප්පා-නුමත්‍යත්ථෙසු සත්තමී;

අප්පච්චක්ඛෙ අතීතම්හි, පරොක්ඛා සම්පවත්තති.

වර්තමාන කාලයේදී සැකය (පරිකල්පනය) සහ අනුමැතිය (අවසරය) යන අර්ථයන්හි සත්තමී විභක්තිය ද, ඇසට නොපෙනෙන (අප්‍රත්‍යක්ෂ) අතීත කාලයෙහි පරොක්ඛා විභක්තිය ද යෙදේ.

හිය්‍යො පභුති කාලස්මිං, අතීතම්හි පවත්තති;

පච්චක්ඛෙ වා අපච්චක්ඛෙ, හිය්‍යත්තනී නිරුත්තිතා.

ඊයේ දින සිට පටන් ගන්නා අතීත කාලයෙහි, ප්‍රත්‍යක්ෂ වූ හෝ අප්‍රත්‍යක්ෂ වූ දේ සඳහා හිය්‍යත්තනී විභක්තිය භාෂාවෙහි යෙදේ.

අජ්ජප්පභුති කාලස්මිං, අතීතම්හි පවත්තති;

පච්චක්ඛෙ වා අපච්චක්ඛෙ, සමීපෙජ්ජතනව්හයා.

අද පටන් අතීත කාලයෙහි පවතින, ප්‍රත්‍යක්ෂ වූ හෝ අප්‍රත්‍යක්ෂ වූ හෝ සමීප අතීත කාලය 'අජ්ජතනී' (අද්‍යතනී) නම් වේ.

අනාගතෙ භවිස්සන්තී, කාලස්මිං සම්පවත්තති;

ක්‍රියාතිපන්නමත්තම්හි, තීතෙ කාලාතිපත්තිකා;

අනාගතෙපි හොතීති, නිරුත්තඤ්ඤූහි භාසිතා.

අනාගත කාලයෙහි 'භවිස්සන්ති' විභක්තිය පවතියි. ක්‍රියාව සිදු නොවීම් මාත්‍රයෙහි, අතීත කාලයෙහි මෙන්ම අනාගත කාලයෙහි ද 'කාලාතිපත්ති' විභක්තිය වෙයි කියා ව්‍යාකරණඥයන් විසින් පවසන ලදී.

එවං කාලෙසු විභත්තිප්පවත්තිං ඤත්වා යෙ තෙ සුත්තන්තෙසු විචිත්තා සුවිසදවිපුලතිඛිණබුද්ධිවිසයභූතා පයොගා දිස්සන්ති, තෙසු පාටවමිච්ඡන්තෙහි ත්‍යාදික්කමෙන වුච්චමානා ක්‍රියාපදමාලා [Pg.35] සල්ලක්ඛිතබ්බා – භවති, භවන්ති. භවසි, භවථ. භවාමි, භවාම. භවතෙ, භවන්තෙ. භවසෙ, භවව්හෙ. භවෙ, භවාම්හෙ. අයං අඤ්ඤයොගාදිරහිතා ක්‍රියාපදමාලා.

මෙසේ කාලයන්හි විභක්තීන්ගේ පැවැත්ම දැන, සූත්‍රාන්තයන්හි දක්නට ලැබෙන, විසිතුරු වූ ද, ඉතා පැහැදිලි වූ ද, පුළුල් හා තියුණු බුද්ධි විෂයයෙහි පවත්නා වූ ද යම් ප්‍රයෝගයන් (යෙදීම්) වෙත් ද, ඒ කෙරෙහි නිපුණතාවක් කැමති වන්නන් විසින් 'ති' ආදී අනුපිළිවෙළින් කියනු ලබන මෙම ක්‍රියාපද මාලාව වටහාගත යුතුය: bhavati (වෙයි), bhavanti (වෙති). bhavasi (වෙහි), bhavatha (වෙහු). bhavāmi (වෙමි), bhavāma (වෙමු). bhavate, bhavante. bhavase, bhavavhe. bhave, bhavāmhe. මෙය අන්‍යයෝග (නාමපද ආදී යෙදීම්) රහිත ක්‍රියාපද මාලාවයි.

දිස්සන්ති ච සුත්තන්තෙසු අත්ථසම්භවෙපි අඤ්ඤයොගාදිරහිතානි ක්‍රියාපදානි. සෙය්‍යථිදං? ‘‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චාති, යදා පඤ්ඤාය පස්සති. යං මං භණසි සාරථි. අඤ්ඤං සෙපණ්ණි ගච්ඡාමි’’ ඉච්චෙවමාදීනි එතස්සත්ථස්ස පරිදීපනියා ක්‍රියාපදමාලා.

තවද සූත්‍රාන්තයන්හි අර්ථය ගැළපෙන කල්හි ද අන්‍යයෝග ආදියෙන් තොර වූ ක්‍රියාපදයන් දක්නට ලැබේ. එනම්: 'Sabbe saṅkhārā aniccāti, yadā paññāya passati' (සියලු සංස්කාරයෝ අනිත්‍යයහ'යි යම් කලෙක ප්‍රඥාවෙන් දකී ද), 'Yaṃ maṃ bhaṇasi sārathi' (සාරථිය, ඔබ මට යමක් පවසයි ද), 'Aññaṃ sepaṇṇi gacchāmi' (සෙපණ්ණිය, මම වෙනත් තැනකට යමි) යනාදී මේවා මේ අර්ථය පැහැදිලි කරන ක්‍රියාපද මාලාවන් වේ.

එත්ථ තිවිධො ක්‍රියාපදෙසු යොගො තයොගො, මයොගො, අඤ්ඤයොගො ච. තත්ථ මජ්ඣිමපුරිසා තයොගවසෙන ගහෙතබ්බා, උත්තමපුරිසා මයොගවසෙන. පඨමපුරිසා අඤ්ඤයොගවසෙන. ත්‍යාදීනමෙත්ථ පටිපාටියා අයං අනුගීති –

මෙහි ක්‍රියාපදයන්හි යෙදෙන යෝගය (සම්බන්ධය) 'තයෝගය', 'මයෝගය' සහ 'අන්‍යයෝගය' යැයි ත්‍රිවිධ වේ. එහිදී, මධ්‍යම පුරුෂ ක්‍රියාපද 'තයෝග' (tumha ශබ්දය) වශයෙන් ද, උත්තම පුරුෂ ක්‍රියාපද 'මයෝග' (amha ශබ්දය) වශයෙන් ද, ප්‍රථම පුරුෂ ක්‍රියාපද 'අන්‍යයෝග' (අනෙක් ශබ්ද) වශයෙන් ද වටහාගත යුතුය. මෙහිදී 'ති' ආදී විභක්තීන්ගේ අනුපිළිවෙළ දක්වන අනුශාසනා ශ්ලෝකය (කවිය) මෙසේ ය:

අඤ්ඤයොගෙන පඨමා, තයොගෙන තු මජ්ඣිමා;

මයොගෙනුත්තමා හොන්ති, ගහෙතබ්බා විභාවිනා.

අන්‍යයෝගයෙන් ප්‍රථම පුරුෂය ද, තයෝගයෙන් මධ්‍යම පුරුෂය ද, මයෝගයෙන් උත්තම පුරුෂය ද වෙති යි නුවණැත්තන් විසින් වටහාගත යුතුය.

සොතූනං පයොගෙසු කොසල්ලත්ථං අඤ්ඤයොගාදිසහිතමපරම්පි ක්‍රියාපදමාලං වදාම – සො භවති, තෙ භවන්ති. ත්වං භවසි, තුම්හෙ භවථ. අහං භවාමි, මයං භවාම. සො භවතෙ, තෙ භවන්තෙ. ත්වං භවසෙ, තුම්හෙ භවව්හෙ. අහං භවෙ, මයං භවාම්හෙ. අයං අඤ්ඤයොගාදිසහිතා ක්‍රියාපදමාලා.

අසන්නන්ගේ ව්‍යවහාරික දක්ෂතාව පිණිස අන්‍යයෝග ආදිය සහිත වූ තවත් ක්‍රියාපද මාලාවක් පවසමු: so bhavati (ඔහු වෙයි), te bhavanti (ඔවුහු වෙති). tvaṃ bhavasi (නුඹ වෙහි), tumhe bhavatha (නුඹලා වෙහු). ahaṃ bhavāmi (මම වෙමි), mayaṃ bhavāma (අපි වෙමු). so bhavate, te bhavante. tvaṃ bhavase, tumhe bhavavhe. ahaṃ bhave, mayaṃ bhavāmhe. මෙය අන්‍යයෝග ආදිය සහිත ක්‍රියාපද මාලාවයි.

දිස්සන්ති ච සුත්තන්තෙසු අඤ්ඤයොගාදිසහිතානිපි ක්‍රියාපදානි. සෙය්‍යථිදං? ‘‘යංපායං දෙව කුමාරො සුප්පතිට්ඨිතපාදො, ඉදම්පිමස්ස මහාපුරිසස්ස මහාපුරිසලක්ඛණං භවති, තස්සිමානි සත්ත රතනානි භවන්ති. යො දන්ධකාලෙ තරති[Pg.36], තරණීයෙ ච දන්ධති, ත්වංසි ආචරියො මම, අහම්පි දට්ඨුකාමොස්මි, පිතරං මෙ ඉධාගතං’’ ඉච්චෙවමාදීනි එතස්සත්ථස්ස පරිදීපනියා ක්‍රියාපදමාලා.

සූත්‍රාන්තයන්හි අන්‍යයෝග ආදිය සහිත වූ ක්‍රියාපද ද දක්නට ලැබේ. එනම්: 'Yaṃpāyaṃ deva kumāro suppatiṭṭhitapādo, idampimassa mahāpurisassa mahāpurisalakkhaṇaṃ bhavati' (දේවයන් වහන්ස, යම් හෙයකින් මේ කුමාරයා මනාව පිහිටි පාද ඇත්තේද, මෙයද මේ මහා පුරුෂයාගේ මහා පුරුෂ ලක්ෂණයක් වෙයි), 'tassimāni satta ratanāni bhavanti' (ඔහුට මේ සප්ත රත්නයෝ හිමි වෙති), 'Yo dandhakāle tarati, taraṇīye ca dandhati' (යමෙක් පමා විය යුතු වේලාවේදී ඉක්මන් වෙයිද, ඉක්මන් විය යුතු වේලාවේදී පමා වෙයිද), 'tvaṃsi ācariyo mama' (ඔබ මගේ ගුරුවරයා වෙයි), 'ahampi daṭṭhukāmosmi, pitaraṃ me idhāgataṃ' (මමද මෙහි පැමිණි මාගේ පියාණන් දැකීමට කැමැත්තෙමි) යනාදී මේවා මේ අර්ථය පැහැදිලි කරන ක්‍රියාපද මාලාවන් වේ.

යො තුම්හසද්දෙන වත්තබ්බෙ අත්ථෙ නිපතති, න පන හොති තුම්හත්ථවාචකො, නෙසො සද්දො ක්‍රියාපදස්ස තයොගසහිතත්තං සාධෙති, අඤ්ඤදත්ථු අඤ්ඤයොගසහිතත්තඤ්ඤෙව සාධෙති. යො ච අම්හසද්දෙන වත්තබ්බෙ අත්ථෙ නිපතති, න පන හොති අම්හත්ථවාචකො, න සොපි සද්දො ක්‍රියාපදස්ස මයොගසහිතත්තං සාධෙති, අඤ්ඤදත්ථු අඤ්ඤයොගසහිතත්තඤ්ඤෙව සාධෙති.

යම් ශබ්දයක් 'තුම්හ' (නුඹ) ශබ්දයෙන් කිව යුතු අර්ථයෙහි වැටුණ ද, එය 'තුම්හ' යන සැබෑ අර්ථය ප්‍රකාශ කරන්නක් නොවේ නම්, ඒ ශබ්දය ක්‍රියාපදයේ 'තයෝගය' (මධ්‍යම පුරුෂ සම්බන්ධය) සිද්ධ නොකරයි; ඒ වෙනුවට එය 'අන්‍යයෝගය' (ප්‍රථම පුරුෂ සම්බන්ධය) ම සිද්ධ කරයි. එමෙන්ම යම් ශබ්දයක් 'අම්හ' (මම) ශබ්දයෙන් කිව යුතු අර්ථයෙහි වැටුණ ද, එය 'අම්හ' යන සැබෑ අර්ථය ප්‍රකාශ කරන්නක් නොවේ නම්, ඒ ශබ්දය ද ක්‍රියාපදයේ 'මයෝගය' (උත්තම පුරුෂ සම්බන්ධය) සිද්ධ නොකරයි; ඒ වෙනුවට එය ද 'අන්‍යයෝගය' ම සිද්ධ කරයි.

තත්‍ර තුම්හසද්දෙන තාව වත්තබ්බත්ථෙ – ‘‘න භවං එති පුඤ්ඤත්ථං, සිවිරාජස්ස දස්සනං. මායස්මා සමග්ගස්ස සඞ්ඝස්ස භෙදාය පරක්කමි. ඉධ භන්තෙ භගවා පංසුකූලං ධොවතූ’’ති ඉච්චෙවමාදයො පයොගා. අම්හසද්දෙන පන වත්තබ්බත්ථෙ ‘‘උපාලි තං මහාවීර, පාදෙ වන්දති සත්ථුනො. සාවකො තෙ මහාවීර, සරණො වන්දති සත්ථුනො’’ති ච ඉච්චෙවමාදයො පයොගා. ඉදමෙත්ථුපලක්ඛිතබ්බං ‘‘ත්වං තුම්හෙ අහං මය’’න්ති අත්ථදීපක තයොග මයොගතො අඤ්ඤො අඤ්ඤත්ථදීපනො පයොගොයෙව අඤ්ඤයොගො නාම, තත්ථ පඨමපුරිසො භවතීති.

එහි 'තුම්හ' (නුඹ) ශබ්දයෙන් කිව යුතු අර්ථයෙහි පළමුව: 'na bhavaṃ eti puññatthaṃ, sivirājassa dassanaṃ' (භවතුන් වහන්සේ සිවි රජු දැකීමේ පින පිණිස නොපැමිණියේය), 'Māyasmā samaggassa saṅghassa bhedāya parakkami' (ආයුෂ්මත් තෙමේ සමගි සංඝයා භේද කිරීමට උත්සාහ නොකෙරේවා), 'Idha bhante bhagavā paṃsukūlaṃ dhovatu' (ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙහිදී පාංශුකූලය සෝදන සේක්වා) යනාදී යෙදීම් ය. 'අම්හ' (මම) ශබ්දයෙන් කිව යුතු අර්ථයෙහි වනාහි: 'upāli taṃ mahāvīra, pāde vandati satthuno' (මහාවීරයන් වහන්ස, උපාලි ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද වඳියි), 'Sāvako te mahāvīra, saraṇo vandati satthuno' (මහාවීරයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගේ ශ්‍රාවක වූ සරණ ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද වඳියි) යනාදී යෙදීම් ය. මෙහිලා වටහාගත යුත්තේ මෙයයි: 'tvaṃ, tumhe, ahaṃ, mayaṃ' යන අර්ථයන් දක්වන තයෝග සහ මයෝගයන්ට වඩා වෙනස් වූ, වෙනත් අර්ථ දක්වන යෙදීම 'අන්‍යයෝගය' නම් වන අතර, එහිදී ප්‍රථම පුරුෂය යෙදේ.

යජ්ජෙවං ‘‘සබ්බායසං කූටමතිප්පමාණං, පග්ගය්හ සො තිට්ඨසි අන්තලික්ඛෙ. එස සුත්වා පසීදාමි, වචො තෙ ඉසිසත්තමා’’තිආදීසු කථං. එත්ථ හි මජ්ඣිමුත්තමපුරිසසම්භවොයෙව දිස්සති, න තු පඨමපුරිසසම්භවොති? වුච්චතෙ – ‘‘සබ්බායසං කූටමතිප්පමාණං, පග්ගය්හ සො තිට්ඨසි අන්තලික්ඛෙ’’තිආදීසු ‘‘සො’’තිආදිකස්ස නාමසද්දස්ස තුම්හ’ම්හසද්දස්සත්ථවාචකසද්දෙහි‘‘තිට්ඨසී’’තිආදීනං ස්‍යාද්‍යන්තානං පදානං දස්සනතො අච්චන්තමජ්ඣාහරිතබ්බෙහි [Pg.37] සමානාධිකරණත්තා තග්ගුණභූතත්තා ච මජ්ඣිමුත්තමපුරිසසම්භවො සමධිගන්තබ්බො. ඊදිසෙසු පයොගෙසු ස්‍යාද්‍යන්තානං දස්සනවසෙන අවිජ්ජමානානිපි අජ්ඣාහරිතබ්බානි ‘‘ත්වමහ’’මිච්චාදීනි පදානි භවන්ති. කත්ථචි පන පරිපුණ්ණානි දිස්සන්ති ‘‘සාත්වං වඞ්කමනුප්පත්තා, කථං මද්දි කරිස්සසි. සො අහං විචරිස්සාමි, ගාමා ගාමං පුරා පුර’’න්ති ඉච්චෙවමාදීසු.

ඉදින් එසේ නම්, 'sabbāyasaṃ kūṭamatippamāṇaṃ, paggayha so tiṭṭhasi antalikkhe' (ඔහු අතිවිශාල යකඩ මුගුරක් අතින් ගෙන අහසෙහි සිටියි) සහ 'Esa sutvā pasīdāmi, vaco te isisattamā' (මහර්ෂීන් වහන්ස, මම ඔබගේ වචනය අසා පැහැදෙමි) යනාදී තැන්හි කෙසේ වෙත්ද? මක්නිසාද යත්, මෙහි මධ්‍යම සහ උත්තම පුරුෂයන්ගේ යෙදීමක් මිස ප්‍රථම පුරුෂයාගේ යෙදීමක් දක්නට නොලැබේ ද? ඊට පිළිතුරු දෙනු ලැබේ: 'sabbāyasaṃ... tiṭṭhasi...' යනාදී තැන්හි 'so' ආදී නාම ශබ්දයන්, 'tiṭṭhasi' ආදී ආඛ්‍යාත පදයන් දැකීම නිසා අත්‍යවශ්‍යයෙන්ම අධ්‍යාහාර කරගත යුතු (මනසින් එක්කර ගත යුතු) 'tvaṃ' සහ 'ahaṃ' යන පදයන් සමඟ සමානාධිකරණ වන බැවින් සහ ඒවායේ විශේෂණ (ගුණ) වන බැවින්, මධ්‍යම සහ උත්තම පුරුෂයන්ගේ යෙදීමසිදුවන බව වටහාගත යුතුය. මෙවැනි යෙදීම්වලදී, ආඛ්‍යාත පදයන්ගේ පැවැත්ම නිසා වාක්‍යයෙහි කෙළින්ම නොතිබුණ ද 'tvaṃ' (නුඹ), 'ahaṃ' (මම) වැනි පදයන් මනසින් එක්කර ගත යුතු වේ. සමහර තැන්වලදී ඒවා සම්පූර්ණයෙන්ම දක්නට ලැබේ. එනම්: 'sātvaṃ vaṅkamanuppattā, kathaṃ maddi karissasi' (ඒ නුඹ වංකගිරියට පැමිණ, මද්ද්‍රී, කෙසේ නම් කරන්නෙහිද), 'So ahaṃ vicarissāmi, gāmā gāmaṃ purā puraṃ' (ඒ මම ගමෙන් ගමට, නගරයෙන් නගරයට සැරිසරන්නෙමි) යනාදී වශයෙනි.

ආඛ්‍යාතිකස්ස ක්‍රියාලක්ඛණත්තා අලිඞ්ගභෙදත්තා ච තිණ්ණං ලිඞ්ගානං සාධාරණභාවපරිදීපනත්ථං අපරම්පි ක්‍රියාපදමාලං වදාම –

ආඛ්‍යාත පදයන් ක්‍රියා ලක්ෂණ කොට ඇති බැවින් සහ ලිංග භේදයක් නැති බැවින්, ත්‍රිවිධ ලිංගයන්ටම (පුරුෂ, ස්ත්‍රී, නපුංසක) පොදු බව පැහැදිලි කිරීම පිණිස තවත් ක්‍රියාපද මාලාවක් පවසමු:

පුරිසො භවති, කඤ්ඤා භවති, චිත්තං භවති, පුරිසා භවන්ති, කඤ්ඤායො භවන්ති, චිත්තානි භවන්ති. භො පුරිස ත්වං භවසි, භොති කඤ්ඤෙ ත්වං භවසි, භො චිත්ත ත්වං භවසි, භවන්තො පුරිසා තුම්හෙ භවථ, භොතියො කඤ්ඤායො තුම්හෙ භවථ, භවන්තො චිත්තානි තුම්හෙ භවථ. අහං පුරිසො භවාමි, අහං කඤ්ඤා භවාමි, අහං චිත්තං භවාමි, මයං පුරිසා භවාම, මයං කඤ්ඤායො භවාම, මයං චිත්තානි භවාම.

puriso bhavati (පුරුෂයා වෙයි), kaññā bhavati (කන්‍යාව වෙයි), cittaṃ bhavati (සිත වෙයි), purisā bhavanti (පුරුෂයෝ වෙති), kaññāyo bhavanti (කන්‍යාවෝ වෙති), cittāni bhavanti (සිත් වෙති). bho purisa tvaṃ bhavasi (පින්වත් පුරුෂය, නුඹ වෙහි), bhoti kaññe tvaṃ bhavasi (පින්වත් කන්‍යාවිය, නුඹ වෙහි), bho citta tvaṃ bhavasi (පින්වත් සිත, නුඹ වෙහි), bhavanto purisā tumhe bhavatha (පින්වත් පුරුෂයෙනි, නුඹලා වෙහු), bhotiyo kaññāyo tumhe bhavatha (පින්වත් කන්‍යාවිනි, නුඹලා වෙහු), bhavanto cittāni tumhe bhavatha (පින්වත් සිත්නි, නුඹලා වෙහු). ahaṃ puriso bhavāmi (මම පුරුෂයෙක් වෙමි), ahaṃ kaññā bhavāmi (මම කන්‍යාවක් වෙමි), ahaṃ cittaṃ bhavāmi (මම සිතක් වෙමි), mayaṃ purisā bhavāma (අපි පුරුෂයෝ වෙමු), mayaṃ kaññāyo bhavāma (අපි කන්‍යාවෝ වෙමු), mayaṃ cittāni bhavāma (අපි සිත් වෙමු).

එස නයො අත්තනොපදෙසු, සෙසවිභත්තීනං සබ්බපදෙසුපි. අයමාඛ්‍යාතිකස්ස තිණ්ණං ලිඞ්ගානං සාධාරණභාවපරිදීපනී ක්‍රියාපදමාලාව.

මෙම ක්‍රමය අත්තනෝපදයන්හි ද, සෙසු විභක්තීන්ගේ සියලු පදයන්හි ද දත යුතුය. මෙය ආඛ්‍යාතයන්ගේ ත්‍රිවිධ ලිංගයන්ට ඇති පොදු බව පැහැදිලි කරන ක්‍රියාපද මාලාවම වේ.

වුත්තඤ්හෙතං නිරුත්තිපිටකෙ ‘‘ක්‍රියාලක්ඛණමාඛ්‍යාතිකමලිඞ්ගභෙද’’මිති. තත්‍ර අලිඞ්ගභෙදමිති කො අත්ථො? ඉත්ථිපුමනපුංසකානං අවිසෙසත්ථො වුච්චතෙ ‘‘අලිඞ්ගභෙද’’මිති. යථා ‘‘පුරිසො ගච්ඡති, කඤ්ඤා ගච්ඡති, චිත්තං ගච්ඡතී’’ති. චතුධා උද්දිට්ඨක්‍රියාපදෙසු යථා ‘‘භවතී’’ති අකාරානන්තරත්‍යන්තපදං ගහෙත්වා ‘‘භවති භවන්ති භවසී’’තිආදිනා ක්‍රියාපදමාලා සබ්බථා කතා, එවං ‘‘උබ්භවති’’ච්චාදීනිපි අකාරානන්තරත්‍යන්තපදානි ගහෙත්වා ‘‘උබ්භවති උබ්භවන්ති උබ්භවසී’’තිආදිනා [Pg.38] ක්‍රියාපදමාලා සබ්බථා කාතබ්බා. ‘‘භොති සම්භොතී’’තිආදීනි පන ඔකාරානන්තරත්‍යන්තපදානි, ‘‘භාවෙති විභාවෙතී’’තිආදීනි ච එකාරානන්තරත්‍යන්තපදානි ගහෙත්වා පාළිනයානුසාරෙනෙව පදමාලා කාතබ්බා, නයිධ වුත්තනයානුසාරෙන. ඊදිසෙසු හි ඨානෙසු දුරනුබොධා ක්‍රියාපදගති. අතො ලබ්භමානවසෙන ක්‍රියාපදමාලා කාතබ්බා. න හි ලොකෙ ලොකියා සබ්බෙ ධාතුසද්දෙ පච්චෙකං සබ්බෙහිපි ඡන්නවුතියා වචනෙහි යොජෙත්වා වදන්ති, එවං අවදන්තානම්පි නෙසං කථා අපරිපුණ්ණා නාම න හොති, තස්මා වජ්ජෙතබ්බට්ඨානං වජ්ජෙත්වා යථාසම්භවං පදමාලා කාතබ්බා. එවං පඤ්චමියාදීසුපි විභත්තීසු. අයං වත්තමානවිභත්තිවසෙන ක්‍රියාපදමාලානිද්දෙසො.

නිරුත්තිපිටකයෙහි 'ආඛ්‍යාතය ක්‍රියාව ලක්ෂණ කොට ඇත්තේය, ලිංග භේද රහිතය' යි මෙසේ වදාරන ලදී. එහි 'ලිංග භේද රහිතය' (අලිංගභේද) යන්නෙහි තේරුම කුමක්ද? ස්ත්‍රී, පුරුෂ, නපුංසක යන ලිංගයන්ගේ වෙනසක් නොමැති අර්ථය 'ලිංග භේද රහිතය' යි කියනු ලැබේ. 'පුරුෂයා යයි (puriso gacchati), කන්‍යාව යයි (kaññā gacchati), සිත යයි (cittaṃ gacchati)' යන්නාක් මෙනි. සිව්වැදෑරුම් ලෙස දක්වන ලද ක්‍රියාපද අතුරින්, 'bhavati' යන්නෙහි 'අ' කාරයෙන් කෙළවර වන, 'ති' ප්‍රත්‍යය සහිත පදය ගෙන 'bhavati bhavanti bhavasi' යනාදී වශයෙන් ක්‍රියාපද මාලාව සියලු ආකාරයෙන් කරන ලදී. එමෙන්ම, 'ubbhavati' යනාදී 'අ' කාරයෙන් කෙළවර වන 'ති' ප්‍රත්‍යය සහිත පද ද ගෙන 'ubbhavati ubbhavanti ubbhavasi' යනාදී වශයෙන් ක්‍රියාපද මාලාව සියලු ආකාරයෙන් කළ යුතුය. 'bhoti, sambhoti' යනාදී 'ඕ' කාරයෙන් කෙළවර වන 'ති' ප්‍රත්‍යය සහිත පද ද, 'bhāveti, vibhāveti' යනාදී 'ඒ' කාරයෙන් කෙළවර වන 'ති' ප්‍රත්‍යය සහිත පද ද ගෙන, පාලි ක්‍රමයට අනුකූලව ම පද මාලාව කළ යුතුය, මෙහි දක්වන ලද ක්‍රමයට අනුව නොවේ. මෙබඳු ස්ථානයන්හි ක්‍රියාපදයන්ගේ පැවැත්ම තේරුම් ගැනීම අපහසුය. එබැවින් ලැබෙන ආකාරය අනුව ක්‍රියාපද මාලාව කළ යුතුය. ලෝකයෙහි ලෞකික ජනයා සියලු ධාතු ශබ්දයන් එකිනෙක අනූහයක් වූ වචන භේදයන්ගෙන් යුක්තව වෙන් වෙන් වශයෙන් යොදා කතා නොකරති. මෙසේ කතා නොකළ ද ඔවුන්ගේ කථාව අසම්පූර්ණ යැයි නොකියනු ලැබේ. එබැවින් මඟ හැරිය යුතු තැන් මඟ හැර, හැකි පමණින් පද මාලාව කළ යුතුය. පංචමී ආදී අනෙකුත් විභක්තීන්හි ද මෙසේමය. මෙය වර්තමාන විභක්තිය අනුව ක්‍රියාපද මාලාව දැක්වීමයි.

ඉතො පට්ඨාය පන යථුද්දිට්ඨපදානෙව පරිණාමෙත්වා පරිණාමෙත්වා පඤ්චමියාදීනං මාතිකාභාවෙන ගහෙතබ්බානි. ඉදානි පන තයොගාදිසහිතාසහිතවසෙන ද්විධා ක්‍රියාපදමාලායො දස්සෙස්සාම ක්වචාදෙසවසෙන සම්භූතානි ච රූපන්තරානි සොතූනං සුඛධාරණත්ථඤ්චෙව පුරිසප්පයොගෙ අසම්මොහත්ථඤ්ච.

මෙතැන් සිට දක්වන ලද පදයන් ම වෙනස් කරමින් වෙනස් කරමින් පංචමී ආදී විභක්තීන්ගේ මාතෘකා වශයෙන් ගත යුතුය. දැන් වනාහි, ශ්‍රවණය කරන්නන්ගේ පහසුවෙන් ධාරණය කරගැනීම පිණිස ද පුරුෂ ප්‍රයෝගයන්හි මුළා නොවීම පිණිස ද, පුරුෂ යෝග සහිත සහ රහිත වශයෙන් දෙවැදෑරුම් ක්‍රියාපද මාලාවන් ද, සමහර තැන්හි ආදේශයන් වශයෙන් සිදුවූ වෙනත් විකල්ප රූපයන් ද දක්වන්නෙමු.

භවතු, භවන්තු. භවාහි, භව, භවථ. භවාමි, භවාම. භවතං, භවන්තං. භවස්සු, භවව්හො. භවෙ, භවාමසෙ. සො භවතු, තෙ භවන්තු. ත්වං භවාහි, භව, තුම්හෙ භවථ. අහං භවාමි, මයං භවාම. සො භවතං, තෙ භවන්තං. ත්වං භවස්සු, තුම්හෙ භවව්හො. අහං භවෙ, මයං භවාමසෙ. අයං පඤ්චමීවිභත්තිවසෙන ක්‍රියාපදමාලානිද්දෙසො.

භවතු, භවන්තු. භවාහි, භව, භවථ. භවාමි, භවාම. භවතං, භවන්තං. භවස්සු, භවව්හෝ. භවේ, භවාමසේ. සෝ භවතු, තේ භවන්තු. ත්වං භවාහි, භව, තුම්හේ භවථ. අහං භවාමි, මයං භවාම. සෝ භවතං, තේ භවන්තං. ත්වං භවස්සු, තුම්හේ භවව්හෝ. අහං භවේ, මයං භවාමසේ. මෙය පංචමී විභක්තිය අනුව ක්‍රියාපද මාලාව දැක්වීමයි.

භවෙය්‍ය, භවෙ, භවෙය්‍යුං. භවෙය්‍යාසි, භවෙය්‍යාථ. භවෙය්‍යාමි, භවෙය්‍යාම, භවෙමු. භවෙථ, භවෙරං. භවෙථො, භවෙය්‍යාව්හො. භවෙය්‍යං, භවෙය්‍යාම්හෙ ඉති වා, සො භවෙය්‍ය[Pg.39], භවෙ, තෙ භවෙය්‍යුං. ත්වං භවෙය්‍යාසි, තුම්හෙ භවෙය්‍යාථ. අහං භවෙය්‍යාමි, මයං භවෙය්‍යාම, භවෙමු. සො භවෙථ, තෙ භවෙරං. ත්වං භවෙථො, තුම්හෙ භවෙය්‍යාව්හො. අහං භවෙය්‍යං, මයං භවෙය්‍යාම්හෙ ඉති වා. අයං සත්තමීවිභත්තිවසෙන ක්‍රියාපදමාලානිද්දෙසො.

භවෙය්‍ය, භවේ, භවෙය්‍යුං. භවෙය්‍යාසි, භවෙය්‍යාථ. භවෙය්‍යාමි, භවෙය්‍යාම, භවේමු. භවේථ, භවේරං. භවේථෝ, භවෙය්‍යාව්හෝ. භවෙය්‍යං, භවෙය්‍යාම්හේ යනුවෙන් ද වේ. සෝ භවෙය්‍ය, භවේ, තේ භවෙය්‍යුං. ත්වං භවෙය්‍යාසි, තුම්හේ භවෙය්‍යාථ. අහං භවෙය්‍යාමි, මයං භවෙය්‍යාම, භවේමු. සෝ භවේථ, තේ භවේරං. ත්වං භවේථෝ, තුම්හේ භවෙය්‍යාව්හෝ. අහං භවෙය්‍යං, මයං භවෙය්‍යාම්හේ යනුවෙන් ද වේ. මෙය සප්තමී විභක්තිය අනුව ක්‍රියාපද මාලාව දැක්වීමයි.

බභූව, බභූවු. බභූවෙ, බභූවිත්ථ. බභූවං, බභූවිම්හ. බභූවිත්ථ, බභූවිරෙ. බභූවිත්ථො, බභූවිව්හො. බභූවිං, බභූවිම්හෙ ඉති වා, සො බභූව, තෙ බභූවු. ත්වං බභූවෙ, තුම්හෙ බභූවිත්ථ. අහං බභූවං, මයං බභූවිම්හ. සො බභූවිත්ථ, තෙ බභූවිරෙ. ත්වං බභූවිත්ථො, තුම්හෙ බභූවිව්හො. අහං බභූවිං, මයං බභූවිම්හෙ ඉති වා. අයං පරොක්ඛාවිභත්තිවසෙන ක්‍රියාපදමාලානිද්දෙසො.

බභූව, බභූවු. බභූවේ, බභූවිත්ථ. බභූවං, බභූවිම්හ. බභූවිත්ථ, බභූවිරේ. බභූවිත්ථෝ, බභූවිව්හෝ. බභූවිං, බභූවිම්හේ යනුවෙන් ද වේ. සෝ බභූව, තේ බභූවු. ත්වං බභූවේ, තුම්හේ බභූවිත්ථ. අහං බභූවං, මයං බභූවිම්හ. සෝ බභූවිත්ථ, තේ බභූවිරේ. ත්වං බභූවිත්ථෝ, තුම්හේ බභූවිව්හෝ. අහං බභූවිං, මයං බභූවිම්හේ යනුවෙන් ද වේ. මෙය පරොක්ඛා විභක්තිය අනුව ක්‍රියාපද මාලාව දැක්වීමයි.

අභවා, අභවූ. අභවො, අභවත්ථ. අභවං, අභවම්හා. අභවත්ථ, අභවත්ථුං. අභවසෙ, අභවව්හං. අභවිං, අභවම්හසෙ ඉති වා, සො අභවා, තෙ අභවූ. ත්වං අභවො, තුම්හෙ අභවත්ථ. අහං අභවං, මයං අභවම්හා. සො අභවත්ථ, තෙ අභවත්ථුං. ත්වං අභවසෙ, තුම්හෙ අභවව්හං. අහං අභවිං, මයං අභවම්හසෙ ඉති වා. අයං හිය්‍යත්තනීවිභත්තිවසෙන ක්‍රියාපදමාලානිද්දෙසො.

අභවා, අභවූ. අභවෝ, අභවත්ථ. අභවං, අභවම්හා. අභවත්ථ, අභවත්ථුං. අභවසේ, අභවව්හං. අභවිං, අභවම්හසේ යනුවෙන් ද වේ. සෝ අභවා, තේ අභවූ. ත්වං අභවෝ, තුම්හේ අභවත්ථ. අහං අභවං, මයං අභවම්හා. සෝ අභවත්ථ, තේ අභවත්ථුං. ත්වං අභවසේ, තුම්හේ අභවව්හං. අහං අභවිං, මයං අභවම්හසේ යනුවෙන් ද වේ. මෙය හීයත්තනී විභක්තිය අනුව ක්‍රියාපද මාලාව දැක්වීමයි.

අභවි, අභවුං. අභවො, අභවිත්ථ. අභවිං, අභවිම්හා. අභවා, අභවූ. අභවසෙ, අභවිව්හං. අභව්හං, අභවිම්හෙ ඉති වා, සො අභවි, තෙ අභවුං. ත්වං අභවො, තුම්හෙ අභවිත්ථ. අහං අභවිං, මයං අභවිම්හා. සො අභවා, තෙ අභවූ. ත්වං අභවසෙ, තුම්හෙ අභවිව්හං. අහං අභවං, මයං අභවිම්හෙ ඉති වා. අයං අජ්ජතනීවිභත්තිවසෙන ක්‍රියාපදමාලානිද්දෙසො.

අභවි, අභවුං. අභවෝ, අභවිත්ථ. අභවිං, අභවිම්හා. අභවා, අභවූ. අභවසේ, අභවිව්හං. අභව්හං, අභවිම්හේ යනුවෙන් ද වේ. සෝ අභවි, තේ අභවුං. ත්වං අභවෝ, තුම්හේ අභවිත්ථ. අහං අභවිං, මයං අභවිම්හා. සෝ අභවා, තේ අභවූ. ත්වං අභවසේ, තුම්හේ අභවිව්හං. අහං අභවං, මයං අභවිම්හේ යනුවෙන් ද වේ. මෙය අජ්ජතනී විභක්තිය අනුව ක්‍රියාපද මාලාව දැක්වීමයි.

එත්ථ පනජ්ජතනියා උංවචනස්ස ඉංසුමාදෙසවසෙන භවතිනො රූපන්තරානිපි වෙදිතබ්බානි. සෙය්‍යථිදං? තෙ භවිංසු, සමුබ්භවිංසු, පභවිංසු, පරාභවිංසු, සම්භවිංසු, පාතුභවිංසු, පාතුබ්භවිංසු[Pg.40], ඉමානි අකම්මකපදානි. පරිභවිංසු, අභිභවිංසු, අධිභවිංසු, අතිභවිංසු, අනුභවිංසු, සමනුභවිංසු, අභිසම්භවිංසු.

මෙහි වනාහි, අජ්ජතනී විභක්තියෙහි 'උං' වචනයට (ප්‍රත්‍යයට) 'ඉංසු' ආදේශ වීමෙන් භූ ධාතුවෙහි වෙනත් රූපයන් ද දත යුතුය. එනම් කවරේද? te bhaviṃsu (තේ භවිංසු), samubbhaviṃsu (සමුබ්භවිංසු), pabhaviṃsu (පභවිංසු), parābhaviṃsu (පරාභවිංසු), sambhaviṃsu (සම්භවිංසු), pātubhaviṃsu (පාතුභවිංසු), pātubbhaviṃsu (පාතුබ්භවිංසු) යන මේවා අකර්මක ක්‍රියාපදයන්ය. Paribhaviṃsu (පරිභවිංසු), abhibhaviṃsu (අභිභවිංසු), adhibhaviṃsu (අධිභවිංසු), atibhaviṃsu (අතිභවිංසු), anubhaviṃsu (අනුභවිංසු), samanubhaviṃsu (සමනුභවිංසු), abhisambhaviṃsu (අභිසම්භවිංසු) (යන මේවා සකර්මක ක්‍රියාපදයන්ය).

‘‘අධිභොසු’’න්ති රූපම්පි, යස්මා දිස්සති පාළියං;

තස්මා හි නයතො ඤෙ ය්‍යං, ‘‘පරිභොසු’’න්තිආදිකං.

පාලියෙහි 'adhibhosuṃ' (අධිභෝසුං) යන රූපය ද පෙනෙන බැවින්, එම ක්‍රමයට ම 'paribhosuṃ' (පරිභෝසුං) යනාදී රූපයන් ද දත යුතුය.

තත්‍රායං පාළි – ‘‘එවංවිහාරිඤ්චාවුසො භික්ඛුං රූපා අධිභොසුං, න භික්ඛු රූපෙ අධිභොසී’’ති. ඉමානි සකම්මකපදානි, එවමජ්ජතනියා උංවචනස්ස ඉංසුමාදෙසවසෙන භවතිනො රූපන්තරානි භවන්ති. අපිච

එහි මේ පාලි පාඨය වෙයි – 'evaṃvihāriñcāvuso bhikkhuṃ rūpā adhibhosuṃ, na bhikkhu rūpe adhibhosī' (ඇවැත්නි, මෙසේ වසන්නා වූ භික්ෂුව රූපයෝ මඩනාහුය, භික්ෂුව රූපයන් යටපත් නොකරයි) යන්නයි. මේවා සකර්මක ක්‍රියාපදයන්ය. මෙසේ අජ්ජතනී විභක්තියෙහි 'උං' වචනයට (ප්‍රත්‍යයට) 'ඉංසු' ආදේශ වීමෙන් භූ ධාතුවෙහි වෙනත් රූපයන් ද වෙයි. තවද,

‘‘අන්වභි’’ ඉතිරූපම්පි, අජ්ජතන්‍යා පදිස්සති;

තස්මා හි නයතො ඤෙය්‍යං, ‘‘අජ්ඣභි’’ච්චාදිකම්පි ච.

අජ්ජතනී විභක්තියෙහි 'anvabhi' (අන්වභි) යන රූපය ද පෙනේ. එබැවින් එම ක්‍රමයට ම 'ajjhabhi' (අජ්ඣභි) යනාදී රූපයන් ද දත යුතුය.

තත්‍රායං පාළි – සො තෙන කම්මෙන දිවං සමක්කමි, සුඛඤ්ච ඛිඩ්ඩාරතියො ච අන්වභීති. තත්ථ අන්වභීති අනු අභීති ඡෙදො. අනූති උපසග්ගො. අභීති ආඛ්‍යාතිකපදන්ති දට්ඨබ්බං.

එහි මේ පාලි පාඨය වෙයි – 'so tena kammena divaṃ samakkami, sukhañca khiḍḍāratiyo ca anvabhī' (ඔහු ඒ කර්මයෙන් ස්වර්ගයට පැමිණියේය, සැපය හා ක්‍රීඩා රතීන් ද අනුභව කළේය) යන්නයි. එහි 'anvabhī' (අන්වභී) යන්නෙහි පද බෙදීම 'anu' (අනු) සහ 'abhī' (අභී) යනුවෙන් වේ. 'anu' යනු උපසර්ගයකි, 'abhī' යනු ආඛ්‍යාත පදයකි යි දත යුතුය.

භවිස්සති, භවිස්සන්ති. භවිස්සසි, භවිස්සථ. භවිස්සාමි, භවිස්සාම. භවිස්සතෙ, භවිස්සන්තෙ. භවිස්සසෙ, භවිස්සව්හෙ. භවිස්සං, භවිස්සාම්හෙ ඉති වා, සො භවිස්සති, තෙ භවිස්සන්ති. ත්වං භවිස්සසි, තුම්හෙ භවිස්සථ. අහං භවිස්සාමි, මයං භවිස්සාම. සො භවිස්සතෙ, තෙ භවිස්සන්තෙ. ත්වං භවිස්සසෙ, තුම්හෙ භවිස්සව්හෙ. අහං භවිස්සං, මයං භවිස්සාම්හෙ ඉති වා. අයං භවිස්සන්තීවිභත්තිවසෙන ක්‍රියාපදමාලානිද්දෙසො.

භවිස්සති, භවිස්සන්ති. භවිස්සසි, භවිස්සථ. භවිස්සාමි, භවිස්සාම. භවිස්සතේ, භවිස්සන්තේ. භවිස්සසේ, භවිස්සව්හේ. භවිස්සං, භවිස්සාම්හේ යනුවෙන් හෝ 'සෝ භවිස්සති' (හෙතෙම වනු ඇත), 'තේ භවිස්සන්ති' (ඔවුහු වන්නාහ), 'ත්වං භවිස්සසි' (තෝ වන්නෙහි), 'තුම්හේ භවිස්සථ' (තොපි වන්නහුය), 'අහං භවිස්සාමි' (මම වන්නෙමි), 'මයං භවිස්සාම' (අපි වන්නෙමු), 'සෝ භවිස්සතේ' (හෙතෙම වනු ඇත), 'තේ භවිස්සන්තේ' (ඔවුහු වන්නාහ), 'ත්වං භවිස්සසේ' (තෝ වන්නෙහි), 'තුම්හේ භවිස්සව්හේ' (තොපි වන්නහුය), 'අහං භවිස්සං' (මම වන්නෙමි), 'මයං භවිස්සාම්හේ' (අපි වන්නෙමු) යනුවෙන් වේ. මෙය භවිස්සන්තී (අනාගත කාල) විභක්තියේ වශයෙන් ක්‍රියාපද මාලාව දැක්වීමයි.

අභවිස්සා, අභවිස්සංසු. අභවිස්සෙ, අභවිස්සථ. අභවිස්සං, අභවිස්සාම්හා. අභවිස්සථ, අභවිස්සිසු. අභවිස්සසෙ, අභවිස්සව්හෙ. අභවිස්සිං, අභවිස්සාම්හසෙ ඉති වා, සො අභවිස්සා, තෙ අභවිස්සංසු. ත්වං අභවිස්සෙ, තුම්හෙ [Pg.41] අභවිස්සථ. අහං අභවිස්සං, මයං අභවිස්සාම්හා. සො අභවිස්සථ, තෙ අභවිස්සිසු. ත්වං අභවිස්සසෙ, තුම්හෙ අභවිස්සව්හෙ. අහං අභවිස්සිං, මයං අභවිස්සාම්හසෙ ඉති වා. අයං කාලාතිපත්තිවිභත්තිවසෙන ක්‍රියාපදමාලානිද්දෙසො.

අභවිස්සා, අභවිස්සංසු. අභවිස්සේ, අභවිස්සථ. අභවිස්සං, අභවිස්සාම්හා. අභවිස්සථ, අභවිස්සිසු. අභවිස්සසේ, අභවිස්සව්හේ. අභවිස්සිං, අභවිස්සාම්හසේ යනුවෙන් හෝ 'සෝ අභවිස්සා' (හෙතෙම වන්නට තිබුණි), 'තේ අභවිස්සංසු' (ඔවුහු වන්නට තිබුණහ), 'ත්වං අභවිස්සේ' (තෝ වන්නට තිබුණෙහි), 'තුම්හේ අභවිස්සථ' (තොපි වන්නට තිබුණහුය), 'අහං අභවිස්සං' (මම වන්නට තිබුණෙමි), 'මයං අභවිස්සාම්හා' (අපි වන්නට තිබුණෙමු), 'සෝ අභවිස්සථ' (හෙතෙම වන්නට තිබුණි), 'තේ අභවිස්සිසු' (ඔවුහු වන්නට තිබුණහ), 'ත්වං අභවිස්සසේ' (තෝ වන්නට තිබුණෙහි), 'තුම්හේ අභවිස්සව්හේ' (තොපි වන්නට තිබුණහුය), 'අහං අභවිස්සිං' (මම වන්නට තිබුණෙමි), 'මයං අභවිස්සාම්හසේ' (අපි වන්නට තිබුණෙමු) යනුවෙන් වේ. මෙය කාලාතිපත්ති (හේතුඵල අතීත) විභක්තියේ වශයෙන් ක්‍රියාපද මාලාව දැක්වීමයි.

වොහාරභෙදකුසලෙන සුබුද්ධිනා යො,කච්චායනෙන කථිතො ජිනසාසනත්ථං;

ත්‍යාදික්කමො තදනුගං කිරියාපදානං,කත්වා කමො භවතිධාතුවසෙන වුත්තො.

ව්‍යවහාර භේදයෙහි දක්ෂ වූ, මනා නුවණැති කච්චායන තෙරුන් වහන්සේ විසින් ජින ශාසනයේ යහපත උදෙසා යම් 'ති' ආදී ප්‍රත්‍ය ක්‍රමයක් වදාරන ලද්දේ ද, ඒ අනුව යන ක්‍රියාපදයන්ගේ අනුපිළිවෙළ 'භූ' (භවති) ධාතුව ඇසුරෙන් මෙහි දක්වන ලදී.

ඉති නවඞ්ගෙ සාට්ඨකථෙ පිටකත්තයෙ බ්‍යප්පථගතීසු විඤ්ඤූනං

මෙසේ අටුවා සහිත වූ, නවංග ශාස්තෘ ශාසනයෙන් යුක්ත වූ ත්‍රිපිටකයේ වචන මාර්ගයන්හි ව්‍යුත්පන්න වනු පිණිස, ප්‍රඥාවන්තයන්ගේ...

කොසල්ලත්ථාය කතෙ සද්දනීතිප්පකරණෙ

නිපුණත්වය පිණිස කරන ලද 'සද්දනීති' නම් ව්‍යාකරණ ග්‍රන්ථයෙහි,

භවතිනො ක්‍රියාපදමාලාවිභාගො නාම

'භූ' (භවති) ධාතුවට අයත් ක්‍රියාපද මාලා විභාගය නම් වූ,

දුතියො පරිච්ඡෙදො.

දෙවන පරිච්ඡේදයයි.

3. පකිණ්ණකවිනිච්ඡය

3. ප්‍රකීර්ණක විනිශ්චය (විවිධ කරුණු පිළිබඳ විනිශ්චය)

ඉතො පරං පවක්ඛාමි, පකිණ්ණකවිනිච්ඡයං;

සප්පයොගෙසු අත්ථෙසු, විඤ්ඤූනං පාටවත්ථයා.

මින් මතු, යෝග්‍ය වූ අර්ථයන්හි ප්‍රඥාවන්තයන්ගේ නිපුණත්වය සඳහා ප්‍රකීර්ණක විනිශ්චය පවසන්නෙමි.

තත්ථ අත්ථුද්ධාරො, අත්ථසද්දචින්තා, අත්ථාතිසයයොගො, සමානාසමානවසෙනවචනසඞ්ගහො, ආගමලක්ඛණවසෙන විභත්තිවචනසඞ්ගහො, කාලවසෙන විභත්තිවචනසඞ්ගහො, කාලසඞ්ගහො, පකරණසංසන්දනා, වත්තමානාදීනං වචනත්ථවිභාවනා චාති නවධා විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො.

එහි විනිශ්චය නව ආකාරයකින් දත යුතුය. එනම්: අර්ථ උද්ධාරණය (අර්ථය මතු කර ගැනීම), 'අත්ථ' ශබ්දය පිළිබඳ විමසීම, අර්ථයේ අතිශය යෝගය (විශේෂ අර්ථ ගැළපීම), සමාන හා අසමාන වශයෙන් වචන සංග්‍රහය, ආගම ලක්ෂණ වශයෙන් විභක්ති වචන සංග්‍රහය, කාලය වශයෙන් විභක්ති වචන සංග්‍රහය, කාල සංග්‍රහය, ප්‍රකරණ සංසන්දනය (ග්‍රන්ථ සැසඳීම) සහ වර්තමාන ආදී විභක්තීන්ගේ අර්ථ විභාගය පැහැදිලි කිරීම යනුවෙනි.

අත්ථුද්ධාරෙ තාව සමානසුතිකපදානමත්ථුද්ධාරණං කරිස්සාම. එත්ථාඛ්‍යාතපදසඤ්ඤිතානං භොතිසද්ද භවෙසද්දානමත්ථො උද්ධරිතබ්බො. තථා හෙතෙ නාමිකපදසඤ්ඤිතෙහි අපරෙහි භොතිසද්ද භවෙසද්දෙහි සමානසුතිකාපි අසමානත්ථා චෙව හොන්ති අසමානවිභත්තිකා ච. සාසනස්මිඤ්හි [Pg.42] කෙචි සද්දා අඤ්ඤමඤ්ඤං සමානසුතිකා සමානාපි අසමානත්ථා අසමානපවත්තිනිමිත්තා අසමානලිඞ්ගා අසමානවිභත්තිකා අසමානවචනකා අසමානන්තා අසමානකාලිකා අසමානපදජාතිකා ච භවන්ති.

පළමුව, අර්ථ උද්ධාරණයේදී (අර්ථය මතු කිරීමේදී) සමාන ශබ්ද ඇති පදයන්ගේ අර්ථ මතු කර දක්වන්නෙමු. මෙහිදී ක්‍රියාපද ගණයට අයත් 'භෝති' සහ 'භවේ' යන ශබ්දයන්ගේ අර්ථය මතු කළ යුතුය. මක්නිසාද යත්, නාමපද ගණයට අයත් වෙනත් 'භෝති' සහ 'භවේ' යන ශබ්දයන් සමඟ මේවා සමාන ශබ්ද ඇති වුවද, අර්ථයෙන් මෙන්ම විභක්තිවලින්ද අසමාන (වෙනස්) වන බැවිනි. සසුනෙහි ඇතැම් ශබ්ද එකිනෙකට සමාන ශබ්ද ඇති වුවද, අසමාන අර්ථ ඇත්තාහු, අසමාන ප්‍රවෘත්ති නිමිති ඇත්තාහු, අසමාන ලිංග ඇත්තාහු, අසමාන විභක්ති ඇත්තාහු, අසමාන වචන ඇත්තාහු, අසමාන අන්ත ඇත්තාහු, අසමාන කාල ඇත්තාහු සහ අසමාන පද ජාති ඇත්තාහු වෙති.

තෙසමසමානත්ථත්තෙ ‘‘සබ්බඤ්හි තං ජීරති දෙහනිස්සිතං. අප්පස්සුතායං පුරිසො, බලිබද්දොව ජීරති. සන්තො තසිතො. පහු සන්තො න භරති. සන්තො ආචික්ඛතෙ මුනි. සන්තො සප්පුරිසා ලොකෙ. සන්තො සංවිජ්ජමානා ලොකස්මි’’න්ති එවමාදයො පයොගා. එත්ථ ජීරතිසද්දද්වයං යථාසම්භවං නවභාවාපගමවඩ්ඪනවාචකං. සන්තොසද්දපඤ්චකං යථාසම්භවං පරිස්සමප්පත්තසමානොපසන්තොපලබ්භමානවාචකන්ති දට්ඨබ්බං.

ඒවායේ අසමාන අර්ථය පිළිබඳව: 'සබ්බංහි තං ජීරති දේහනිස්සිතං' (ශරීරය ඇසුරු කළ සියල්ලම දිරාපත් වෙයි), 'අප්පස්සුතායං පුරිසෝ, බලිබද්දෝව ජීරති' (අල්පශ්‍රැත වූ මේ මිනිසා ගොනෙකු මෙන් වයසින් වැඩෙයි), 'සන්තෝ තසිතෝ' (ක්ලාන්ත වූයේ තැති ගනියි/පිබාසිත වෙයි), 'පහු සන්තෝ න භරති' (පොහොසත්/සමත් වුවද පෝෂණය නොකරයි), 'සන්තෝ ආචික්ඛතේ මුනි' (ශාන්ත වූ මුනිවරයා ප්‍රකාශ කරයි), 'සන්තෝ සප්පුරිසා ලෝකේ' (ලෝකයෙහි සත්පුරුෂයෝ සත්පුරුෂයෝමය), 'සන්තෝ සංවිජ්ජමානා ලෝකස්මිං' (ලෝකයෙහි විද්‍යමාන වන්නා වූ) යනාදී යෙදුම් දැක්විය හැකිය. මෙහි 'ජීරති' යන ශබ්ද දෙකෙන්, යෝග්‍ය පරිදි නවීන භාවයෙන් බැහැර වීම (දිරාපත්වීම) සහ වර්ධනය වීම (වයසින් වැඩීම) අදහස් කෙරේ. 'සන්තෝ' යන ශබ්ද පහෙන්, සුදුසු පරිදි වෙහෙසට පත්වීම, සමාන වීම, උපශාන්ත වීම සහ විද්‍යමාන වීම (ඇති බව) යන අර්ථයන් දැක්වෙන බව දත යුතුය.

අසමානපවත්තිනිමිත්තත්තෙ පන ‘‘අකතඤ්ඤූ මිත්තදුබ්භී, අස්සද්ධො අකතඤ්ඤූචා’’තිඑවමාදයො. එත්ථ ච අකතඤ්ඤූසද්දද්වයං කතාකතාජානනජානනපවත්තිනිමිත්තං පටිච්ච සම්භූතත්තා අසමානපවත්තිනිමිත්තකන්ති දට්ඨබ්බං.

අසමාන ප්‍රවෘත්ති නිමිති පිළිබඳව: 'අකතඤ්ඤූ මිත්තදුබ්භී' (කළ ගුණ නොදන්නා වූ, මිතුරන්ට ද්‍රෝහි වන්නා වූ) සහ 'අස්සද්ධෝ අකතඤ්ඤූ ච' (ශ්‍රද්ධා නොමැති, අසංඛතය - නිවන - දන්නා වූ) යනාදී යෙදුම් වෙති. මෙහි 'අකතඤ්ඤූ' යන ශබ්ද දෙක, කරන ලද දේ නොදැනීම (කළ ගුණ නොදැනීම) සහ නොකරන ලද දේ (නිවන) දැනීම යන ප්‍රවෘත්ති නිමිත්ත ඇසුරෙන් උපන් බැවින්, ඒවා අසමාන ප්‍රවෘත්ති නිමිති ඇති ශබ්ද ලෙස දත යුතුය.

අසමානලිඞ්ගත්තෙ ‘‘සුඛී හොතු පඤ්චසිඛ සක්කො දෙවානමින්දො. ත්වඤ්ච භද්දෙ සුඛී හොහි. යත්ථ සා උපට්ඨිතො හොති. මාතා මෙ අත්ථි, සා මයා පොසෙතබ්බා’’ති එවමාදයො. එත්ථ සුඛීසද්දද්වයං සාසද්දද්වයඤ්ච පුමිත්ථිලිඞ්ගවසෙන අසමානලිඞ්ගන්ති දට්ඨබ්බං.

අසමාන ලිංග පිළිබඳව: 'සුඛී හෝතු පඤ්චසිඛ සක්කෝ දේවානමින්දෝ' (පඤ්චසිඛය, දේවේන්ද්‍ර වූ ශක්‍රයා සුවපත් වේවා), 'ත්වඤ්ච භද්දේ සුඛී හෝහි' (භද්‍රාවෙනි, ඔබද සුවපත් වන්න), 'යත්ථ සා උපට්ඨිතෝ හෝති' (යම් තැනක ඔහු එළඹ සිටියේ වේද), 'මාතා මේ අත්ථි, සා මයා පෝසේතබ්බා' (මාගේ මවක් සිටී, ඇය මා විසින් පෝෂණය කළ යුතුය) යනාදී යෙදුම් වෙති. මෙහි 'සුඛී' යන ශබ්ද දෙක සහ 'සා' යන ශබ්ද දෙක පුරුෂ හා ස්ත්‍රී ලිංග වශයෙන් අසමාන ලිංග ඇති ශබ්ද බව දත යුතුය.

අසමානවිභත්තිකත්තෙ ‘‘ආහාරෙ උදරෙ යතො. යතො පජානාති සහෙතුධම්ම’’න්ති එවමාදයො. එත්ථ යතොසද්දද්වයං [Pg.43] පඨමාපඤ්චමීවිභත්තිසහිතත්තා අසමානවිභත්තිකන්ති දට්ඨබ්බං.

අසමාන විභක්ති ඇති බව පිළිබඳව: 'ආහාරේ උදරේ යතෝ' (ආහාරයෙහිද බඩෙහිද සංවර වූයේ) සහ 'යතෝ පජානාති සහේතුධම්මං' (යම් හෙයකින් හේතු සහිත ධර්මය වටහා ගනීද) යනාදී යෙදුම් වෙති. මෙහි 'යතෝ' යන ශබ්ද දෙක ප්‍රථමා විභක්තිය සහ පංචමී විභක්තිය සහිත බැවින්, ඒවා අසමාන විභක්ති ඇති ශබ්ද ලෙස දත යුතුය.

අසමානවචනකත්තෙ ඉමෙ පයොගා –

අසමාන වචන පිළිබඳව මෙම යෙදුම් වේ:

‘‘යාය මාතු භතො පොසො, ඉමං ලොකං අවෙක්ඛති;

තම්පි පාණදදිං සන්තිං, හන්ති කුද්ධො පුථුජ්ජනො’’ති

'යම් මවක විසින් පෝෂණය කරන ලද පුද්ගලයා මේ ලෝකය දෙස බලයිද, ජීවිතය හා සාමය ලබා දෙන ඒ මව පවා කෝපයට පත් පෘථග්ජනයා මරා දමයි (හන්ති)' යන

ආදීසු හන්තිසද්දො එකවචනො.

ආදී තැන්වල 'හන්ති' යන ශබ්දය ඒකවචන වේ.

‘‘ඉමෙ නූන අරඤ්ඤස්මිං, මිගසඞ්ඝානි ලුද්දකා;

වාකුරාහි පරික්ඛිප්ප, සොබ්භං පාතෙත්වා තාවදෙ;

වික්කොසමානා තිබ්බාහි, හන්ති නෙසං වරං වර’’න්ති.

'වනයෙහි මේ වැද්දෝ මුව රැළ දැල්වලින් වටකොට, එකෙණෙහිම වළකට ඇද දමා, මහත් සේ කෑගසමින් උන්ගෙන් උතුම් උතුම් මුවන් මරා දමති (හන්ති)' යන

ආදීසු පන බහුවචනො. ‘‘සීලවා වත්තසම්පන්නො. එථ තුම්හෙ ආයස්මන්තො සීලවා හොථ. සන්තො දන්තො නියතො බ්‍රහ්මචාරී. සන්තො හවෙ සබ්භි පවෙදයන්ති. මහාරාජා යසස්සී සො. චත්තාරො මහාරාජා’’ති එවමාදීසු සීලවාසද්දාදයො එකවචනබහුවචනකා.

ආදී තැන්වල එය බහුවචන වේ. 'සීලවා වත්තසම්පන්නෝ' (සිල්වත් වූ, වත්සම්පන්න වූ - මෙහි සීලවා යනු ඒකවචනයකි), 'ඒථ තුම්හේ ආයස්මන්තෝ සීලවා හෝථ' (පින්වත්නි, තොපි සිල්වත් වන්න - මෙහි සීලවා යනු බහුවචනයකි), 'සන්තෝ දන්තෝ නියතෝ බ්‍රහ්මචාරී' (ශාන්ත වූ, දමනය වූ, නියත වූ බ්‍රහ්මචාරියා - මෙහි සන්තෝ යනු ඒකවචනයකි), 'සන්තෝ හවේ සබ්භි පවේදයන්ති' (සත්පුරුෂයෝ සත්පුරුෂයන්ටම ප්‍රකාශ කරති - මෙහි සන්තෝ යනු බහුවචනයකි), 'මහාරාජා යසස්සී සෝ' (ඒ මහරජු යසස්වත්ය - මෙහි මහාරාජා යනු ඒකවචනයකි), 'චත්තාරෝ මහාරාජා' (සතර වරම් මහරජවරු - මෙහි මහාරාජා යනු බහුවචනයකි) යනාදී තැන්වල 'සීලවා' ආදී ශබ්ද ඒකවචන සහ බහුවචන අර්ථ දෙකෙහිම යෙදේ.

අසමානන්තත්තෙ පන යත්ථ සමානසුතිකානං අසමානවිභත්තිකත්තං වා අසමානවචනත්තං වා උපලබ්භති. තෙයෙව පයොගා. තං යථා? ‘‘සතං සම්පජානං, සතං ධම්මො, සන්තො දන්තො, සන්තො සප්පුරිසා’’ ඉච්චෙවමාදයො.

අසමාන අන්ත (පද අවසාන වෙනස් වීම්) පිළිබඳව, සමාන ශබ්ද ඇති පදයන්ගේ අසමාන විභක්ති බව හෝ අසමාන වචන බව යම් තැනක දක්නට ලැබේද, එම යෙදුම්ම මෙයටද අදාළ වේ. ඒ කෙසේද යත්? 'සතං සම්පජානං' (සිහි නුවණින් යුක්ත වූ), 'සතං ධම්මෝ' (සත්පුරුෂයන්ගේ ධර්මය), 'සන්තෝ දන්තෝ' (ශාන්ත වූ දමනය වූ), 'සන්තෝ සප්පුරිසා' (සත්පුරුෂ වූ සත්පුරුෂයෝ) යනාදී යෙදුම් වේ.

අසමානකාලත්තෙ ‘‘නනු තෙ සුතං බ්‍රාහ්මණ භඤ්ඤමානෙ, දෙවා න ඉස්සන්ති පුරිසපරක්කමස්ස. තෙ ජනා පාරමිස්සන්ති, මච්චුධෙය්‍යං සුදුත්තර’’න්ති එවමාදයො. එත්ථ ඉස්සන්තිසද්දද්වයං වත්තමානාභවිස්සන්තීකාලවසෙන අසමානකාලන්ති දට්ඨබ්බං. වත්තමානාභවිස්සන්තීවිභත්තිවසෙන පන අසමානවිභත්තිකන්තිපි.

අසමාන කාලය පිළිබඳව: 'නනු තේ සුතං බ්‍රාහ්මණ භඤ්ඤමානේ, දේවා න ඉස්සන්ති පුරිසපරක්කමස්ස' (පින්වත් බ්‍රාහ්මණය, මිනිසාගේ වීරියට දෙවියන් පවා ඊර්ෂ්‍යා නොකරන බව ඔබට ඇසී නැද්ද? - මෙහි 'ඉස්සන්ති' යනු ඊර්ෂ්‍යා කරති යන වර්තමාන කාලයයි) සහ 'තේ ජනා පාරමිස්සන්ති, මච්චුධෙය්‍යං සුදුත්තරං' (ඒ ජනයා තරණය කිරීමට අසීරු මාරයාගේ දේශයෙන් එතෙර වන්නාහ/යන්නාහ - මෙහි 'ඉස්සන්ති' යනු යන්නාහ යන අනාගත කාලයයි) යනාදී යෙදුම් වේ. මෙහි 'ඉස්සන්ති' යන ශබ්ද දෙක වර්තමාන කාලය සහ අනාගත කාලය වශයෙන් අසමාන කාල ඇති ශබ්ද බව දත යුතුය. වර්තමාන සහ අනාගත විභක්ති වශයෙන් ගත් කල, ඒවා අසමාන විභක්ති ඇති ශබ්දද වේ.

අසමානපදජාතිකත්තෙ [Pg.44] ‘‘සයං සමාහිතො නාගො, සයං අභිඤ්ඤාය කමුද්දිසෙය්‍යං. පථෙ ධාවන්තියා පති, එකංසං අජිනං කත්වා, පාදෙසු සිරසා පති. ගිරිං චණ්ඩොරණං පතී’’ති එවමාදයො. එත්ථ සයංසද්දද්වයං නාමනිපාතවසෙන පතිසද්දත්තයං නාමාඛ්‍යාතොපසග්ගවසෙන අසමානපදජාතිකන්ති දට්ඨබ්බං.

අසමාන පද ජාති පිළිබඳව: 'සයං සමාහිතෝ නාගෝ' (උතුම් ඇතා තමා විසින්ම එකඟ වූ සිත් ඇත්තේය), 'සයං අභිඤ්ඤාය කමුද්දිසෙය්‍යං' (මම තෙමේම අවබෝධ කරගෙන කවුරුන් ගුරු කොට දක්වම්ද?), 'පථේ ධාවන්තියා පති' (මඟ දිවයන්නියගේ ස්වාමිපුරුෂයා), 'ඒකංසං අජිනං කත්වා, පාදේසු සිරසා පති' (එක් අංශයකින් අඳුන් දිවි සමක් පෙරවාගෙන, පාමුල හිසින් වැටුණේය), 'ගිරිං චණ්ඩෝරණං පති' (චණ්ඩෝරණ පර්වතය දෙසට) යනාදී යෙදුම් වේ. මෙහි 'සයං' යන ශබ්ද දෙක නාම සහ නිපාත වශයෙන්ද, 'පති' යන ශබ්ද තුන නාම, ආඛ්‍යාත (ක්‍රියා) සහ උපසර්ග වශයෙන්ද අසමාන පද ජාති ඇති ශබ්ද බව දත යුතුය.

ඉමිනා නයෙන සබ්බත්ථ විත්ථාරෙතබ්බං. එවං සාසනස්මිං කෙචි සද්දා අඤ්ඤමඤ්ඤං සමානසුතිකා සමානාපි අසමානත්ථා අසමානපවත්තිනිමිත්තා අසමානලිඞ්ගා අසමානවිභත්තිකා අසමානවචනකා අසමානන්තා අසමානකාලිකා අසමානපදජාතිකා ච භවන්ති. එතාදිසෙසු සද්දෙසු යො ක්‍රියාපදත්තං පකාසෙති, න සො නාමිකපදත්තං. යො ච නාමිකපදත්තං පකාසෙති, න සො ක්‍රියාපදත්තං. එවං සන්තෙපි සුතිසාමඤ්ඤතො එකත්තෙන ගහෙත්වා අත්ථුද්ධාරො කරණීයොති යථාවුත්තක්‍රියාපදානං නාමපදෙහි සමානසුතිකානං භොතිසද්ද භවෙ සද්දානමත්ථුද්ධාරං වදාම.

මේ ක්‍රමයෙන් සියලු තැන්හි විස්තර කළ යුතුය. මෙසේ සසුනෙහි ඇතැම් ශබ්ද එකිනෙකට සමාන ශබ්ද ඇති (සමාන ශ්‍රැති ඇති) නමුත්, අසමාන අර්ථ ඇත්තාහු ද, අසමාන ප්‍රවෘත්ති නිමිති ඇත්තාහු ද, අසමාන ලිංග ඇත්තාහු ද, අසමාන විභක්ති ඇත්තාහු ද, අසමාන වචන ඇත්තාහු ද, අසමාන අන්ත ඇත්තාහු ද, අසමාන කාල ඇත්තාහු ද, අසමාන පද ජාති ඇත්තාහු ද වෙති. මෙබඳු වූ ශබ්දයන් අතුරෙන් යමක් ක්‍රියා පද බව ප්‍රකාශ කරයි ද, එය නාම පද බව ප්‍රකාශ නොකරයි. යමක් නාම පද බව ප්‍රකාශ කරයි ද, එය ක්‍රියා පද බව ප්‍රකාශ නොකරයි. මෙසේ වුවද ශබ්දයේ සමානත්වය නිසා ඒකත්වයෙන් ගෙන අර්ථ උද්ධාරය කළ යුතු බැවින්, නාම පදයන් හා සමාන ශබ්ද ඇති, කලින් කියන ලද ක්‍රියා පදයන් වන ‘භෝති’ ශබ්දය සහ ‘භවේ’ ශබ්දයන්ගේ අර්ථ උද්ධාරය පවසමු.

කථං? භොතිසද්දො කත්තුයොගෙ ක්‍රියාපදං, ක්‍රියායොගෙ නාමිකපදං, තස්මා සො ද්වීසු අත්ථෙසු වත්තති ක්‍රියාපදත්ථෙ නාමිකපදත්ථෙ ච. තත්ථ ක්‍රියාපදත්ථෙ වත්තමානවසෙන, නාමිකපදත්ථෙ පනාලපනවසෙන. ක්‍රියාපදත්ථෙ තාව ‘‘එකො භොති’’, නාමිකපදත්ථෙ ‘‘මා භොති පරිදෙවෙසි’’. අත්‍රිදං වුච්චති –

කෙසේද? ‘භෝති’ ශබ්දය කර්තෘ යෝගයෙහි ක්‍රියා පදයකි, ක්‍රියා යෝගයෙහි නාම පදයකි. එබැවින් එය ක්‍රියා පද අර්ථයෙහි සහ නාම පද අර්ථයෙහි යන අර්ථ දෙකෙහි ම පවතී. එහිදී ක්‍රියා පද අර්ථයෙහි වර්තමාන කාලය වශයෙන් ද, නාම පද අර්ථයෙහි ආලපන (ඇමතීම්) වශයෙන් ද පවතී. ක්‍රියා පද අර්ථයෙහි පළමුව ‘එකෝ භෝති’ (යමෙක් වෙයි) යන්න ද, නාම පද අර්ථයෙහි ‘මා භෝති පරිදේවේසි’ (පින්වතිය, නොවැලපෙන්න) යන්න ද වේ. මේ සම්බන්ධයෙන් මෙසේ කියනු ලැබේ –

භාවෙ නාමපදත්ථෙ ච, ආලපනවිසෙසිතෙ;

ඉමෙසු ද්වීසු අත්ථෙසු, භොතිසද්දො පවත්තති.

භවය (පැවතීම) යන ක්‍රියා අර්ථයෙහි ද, ආලපනයෙන් විශේෂිත වූ නාම පද අර්ථයෙහි ද යන මේ අර්ථ දෙකෙහි ‘භෝති’ ශබ්දය පවතී.

භවෙසද්දො [Pg.45] පන ‘‘භවාමී’’තිමස්ස වත්තමානාවිභත්තියුත්තස්ස සද්දස්සත්ථෙපි වත්තති. ‘‘භවාමී’’තිමස්ස පඤ්චමීවිභත්තියුත්තස්ස සද්දස්ස ආණත්‍යාසීසනත්ථෙසුපි වත්තති. ‘‘භවෙය්‍යාමී’’තිමස්ස සත්තමීවිභත්තිසහිතස්ස සද්දස්ස අනුමතිපරිකප්පත්ථෙසුපි වත්තති. තත්‍රිදං පඨමත්ථස්ස සාධකං ආහච්චවචනං –

‘භවේ’ ශබ්දය වනාහි වර්තමාන විභක්ති යුක්ත වූ ‘භවාමි’ (මම වෙමි) යන ශබ්දයේ අර්ථයෙහි ද පවතී. ‘භවාමි’ (මම වෙම්වා) යන පංචමී විභක්ති යුක්ත ශබ්දයේ ආඥා සහ ආශිංසන අර්ථයන්හි ද පවතී. ‘භවෙය්‍යාමි’ (මම විය හැකිය) යන සප්තමී විභක්තිය සහිත ශබ්දයේ අනුමත සහ පරිකල්ප අර්ථයන්හි ද පවතී. එහි පළමු අර්ථය සාධනය කරන සූත්‍ර පාඨය මෙසේය –

‘‘දෙවානං අධිකො හොමි, භවාමි මනුජාධිපො;

රූපලක්ඛණසම්පන්නො, පඤ්ඤාය අසමො භවෙ’’ති.

“මම දෙවියන්ට වඩා ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමි, මනුෂ්‍යයන්ට අධිපති වෙමි, රූප ලක්ෂණයෙන් යුක්ත වෙමි, ප්‍රඥාවෙන් අසමසම වෙමි (භවේ).”

අයං පන සබ්බෙසං තෙසමත්ථානං සාධිකා අම්හාකං ගාථාරචනා –

මේ වනාහි ඒ සියලු අර්ථයන් සාධනය කරන අපගේ ගාථා රචනාවයි –

‘‘සුඛී භවති එසො ච, අහඤ්චාපි සුඛී භවෙ;

සුඛී භවතු එසො ච, අහඤ්චාපි සුඛී භවෙ.

“ඔහු ද සුවපත් වෙයි, මම ද සුවපත් වෙමි (භවේ). ඔහු ද සුවපත් වේවා, මම ද සුවපත් වෙම්වා (භවේ).”

ඉමාය බුද්ධපූජාය, භවන්තු සුඛිතා පජා;

භවෙ’හඤ්ච සුඛප්පත්තො, සාමච්චො සහ ඤාතිභි.

“මේ බුද්ධ පූජාවෙන් සියලු සත්වයෝ සුවපත් වෙත්වා! මම ද ඇමැතිවරුන් සහ නෑයන් සමඟ සුවපත් බවට පත්වෙම්වා (භවේ).”

සුඛී භවෙය්‍ය එසො ච, අහඤ්චාපි සුඛී භවෙ;

සුඛී භවෙය්‍ය චෙ එසො, අහඤ්චාපි සුඛී භවෙ’’ති.

“ඔහු ද සුවපත් විය හැකිය, මම ද සුවපත් විය හැකිය (භවේ). ඉදින් ඔහු සුවපත් වන්නේ නම්, මම ද සුවපත් වන්නෙමි (භවේ).”

ඉච්චෙවං –

මෙසේ –

වත්තමානාය පඤ්චම්‍යං, සත්තම්‍යඤ්ච විභත්තියං;

එතෙසු තීසු ඨානෙසු, භවෙසද්දො පවත්තති.

වර්තමාන කාලයෙහි ද, පංචමී විභක්තියෙහි ද, සප්තමී විභක්තියෙහි ද යන මේ ස්ථාන තුනෙහි ‘භවේ’ ශබ්දය පවතී.

එකධා වත්තමානායං, පඤ්චමීසත්තමීසු ච;

ද්වෙධා ද්වෙධාතිමස්සත්ථං, පඤ්චධා පරිදීපයෙ.

වර්තමාන කාලයෙහි එක් ආකාරයකින් ද, පංචමී සහ සප්තමී විභක්තීන්හි දෙයාකාරයකින් බැගින් ද වශයෙන් මෙහි අර්ථය පස් ආකාරයකින් ප්‍රකාශ කළ යුතුය.

ද්වෙධා වා වත්තමානාය-මාදිපුරිසවාචකො;

අත්ථො ‘‘භවෙ’’ති එතස්ස, ‘‘භවතී’’තිපියුජ්ජති.

නැතහොත් වර්තමාන කාලයෙහි උත්තම පුරුෂ ප්‍රකාශක වන ‘භවේ’ යන්නෙහි අර්ථය දෙයාකාර වේ, එය ‘භවති’ යනුවෙන් ද යෙදේ.

ඉදානි පන එතස්ස, වුත්තස්සත්ථස්ස සාධකං;

එත්ථ පාළිප්පදෙසං තු, ආහරිස්සං සුණාථ මෙ.

දැන් වනාහි මේ කියන ලද අර්ථය සාධනය කරන පාලි පාඨය මෙහි දක්වන්නෙමි, එය මගෙන් අසන්න.

කො’යං [Pg.46] මජ්ඣෙසමුද්දස්මිං, අපස්සං තීරමායුහෙ;

කං ත්වං අත්ථවසං ඤත්වා, එවං වායමසෙ භුසං.

“මහ මුහුද මැද වෙරළක් නොදකිමින් වෙහෙසෙන මේ කවුද? ඔබ කිනම් ප්‍රයෝජනයක් දැක මෙසේ දැඩි ලෙස වෙහෙසෙන්නේද?”

නිසම්ම වත්තං ලොකස්ස, වායාමස්ස ච දෙවතෙ;

තස්මා මජ්ඣෙසමුද්දස්මිං, අපස්සං තීරමායුහෙ.

“දේවතාවියනි, ලෝකයේ ස්වභාවය ද උත්සාහයේ ඵලය ද වටහාගෙන, එබැවින් මම මහ මුහුද මැද වෙරළක් නොදකිමින් වෙහෙසෙමි (ආයුහේ).”

අස්සං පුරිමගාථායං, ‘‘ආයුහෙ’’තිපදස්ස හි;

‘‘ආයූහතී’’ති අත්ථොති, විඤ්ඤාතබ්බො විභාවිනා.

මෙහි පළමු ගාථාවේ ඇති ‘ආයුහේ’ යන පදයේ අර්ථය ‘ආයූහති’ (වෙහෙසෙයි) යන්න බව නුවණැත්තා විසින් දත යුතුය.

විභත්තියා විපල්ලාස-වසෙනායං සමීරිතො;

වත්තමානෙ සත්තමීති, තිස්සෙකාරවසෙන වා.

මෙය විභක්ති විපර්යාසය හේතුවෙන් කියන ලද්දකි. නැතහොත් වර්තමාන කාලයෙහි සප්තමී විභක්තියේ ‘ති’ යන්න ‘ඒ’ කාරය බවට පත්වීමෙන් (ආදේශ වීමෙන්) සිදු වූවකි.

පච්ඡිමාය ච ගාථායං, ‘‘ආයුහෙ’’තිපදස්ස තු;

‘‘ආයූහාමී’’ති අත්ථොති, සද්දත්ථඤ්ඤූ විභාවයෙ.

අවසාන ගාථාවෙහි ඇති ‘ආයුහේ’ යන පදයේ අර්ථය වනාහි ‘ආයූහාමි’ (වෙහෙසෙමි) යන්න බව ශබ්දාර්ථ දන්නා තැනැත්තා විසින් වටහාගත යුතුය.

තථා ‘‘භවෙ’’තිඑතස්ස, වත්තමානාවිභත්තියං;

‘‘භවතී’’ති, ‘‘භවාමී’’ති, චත්ථං ද්වෙධා විභාවයෙ.

එසේම ‘භවේ’ යන මෙහි වර්තමාන විභක්තියෙහි ‘භවති’ (වෙයි) සහ ‘භවාමි’ (වෙමි) යන අර්ථ දෙක දෙයාකාරයකින් වටහාගත යුතුය.

එවංවිධෙසු අඤ්ඤෙසු, පාඨෙසුපි අයං නයො;

නෙතබ්බො නයදක්ඛෙන, නයසාගරසාසනෙ.

ක්‍රම සමුද්‍රයක් බඳු වූ බුදු සසුනෙහි ක්‍රම දන්නා නුවණැත්තා විසින් මෙබඳු වූ වෙනත් පාඨයන්හි ද මේ ක්‍රමය ම යෙදිය යුතුය.

එවමයං භවෙසද්දො පඤ්චසු ඡසු වා ක්‍රියාපදත්ථෙසු පවත්තති. තථා සත්තමීවිභත්‍යන්තනාමිකපදස්ස වුද්ධිසංසාරකම්මභවූපපත්තිභවසඞ්ඛාතෙසු අත්ථෙසුපි. තථා හි ‘‘අභවෙ නන්දති තස්ස, භවෙ තස්ස න නන්දතී’’තිආදීසු වුද්ධිම්හි. ‘‘භවෙ විචරන්තො’’තිආදීසු සංසාරෙ. ‘‘භවෙ ඛො සති ජාති හොති, ජාතිපච්චයා ජරාමරණ’’න්තිආදීසු කම්මභවෙ. ‘‘එවං භවෙවිජ්ජමානෙ’’තිආදීසු උපපත්තිභවෙති දට්ඨබ්බං. ඉමිනා නයෙන භූධාතුතො නිප්ඵන්නානං අඤ්ඤතොපි අඤ්ඤෙසං ක්‍රියාපදානං යථාසම්භවමත්ථො උද්ධරිතබ්බො.

මෙසේ මේ ‘භවේ’ ශබ්දය ක්‍රියා පද අර්ථ පහක හෝ හයක පවතී. එමෙන්ම සප්තමී විභක්තියෙන් කෙළවර වන නාම පදයේ වෘද්ධිය (දියුණුව), සංසාරය, කර්මභවය සහ උත්පත්ති භවය යන අර්ථයන්හි ද පවතී. එසේම ‘අභවේ නන්දති තස්ස, භවේ තස්ස න නන්දති’ (ඔහුගේ විනාශයෙහි සතුටු වෙයි, දියුණුවෙහි සතුටු නොවෙයි) යනාදී තැන්හි දියුණුවෙහි ද, ‘භවේ විචරන්තෝ’ (භවයෙහි/සංසාරයෙහි හැසිරෙන) යනාදී තැන්හි සංසාරයෙහි ද, ‘භවේ ඛෝ සති ජාති හෝති, ජාතිපච්චයා ජරාමරණං’ (භවය ඇති කල්හි ජාතිය වෙයි, ජාතිය නිසා ජරාමරණ වෙයි) යනාදී තැන්හි කර්ම භවයෙහි ද, ‘ඒවං භවේ විජ්ජමානේ’ (මෙසේ භවය විද්‍යාමාන කල්හි) යනාදී තැන්හි උත්පත්ති භවයෙහි ද පවතින බව දත යුතුය. මේ ක්‍රමයෙන් ‘භූ’ ධාතුවෙන් නිපන් වෙනත් ක්‍රියා පදයන්ගේ ද අර්ථය සලකා බලා මතු කර ගත යුතුය.

ආඛ්‍යාතත්ථම්හිමෙ [Pg.47] අත්ථා, න ලාතබ්බා කුදාචනං;

අත්ථුද්ධාරවසෙනෙතෙ, උද්ධටා නාමතො යතො.

මේ අර්ථ කිසි කලෙකත් ආඛ්‍යාත අර්ථයෙන් පමණක් නොගත යුතුය. මන්ද යත්, මේවා අර්ථ උද්ධාරය මගින් නාම පදයෙන් මතු කර ගන්නා ලද බැවිනි.

ඉදමෙත්ථ සඞ්ඛෙපතො අත්ථුද්ධාරනයනිදස්සනං.

මෙය මෙහි සංක්ෂේපයෙන් දක්වන ලද අර්ථ උද්ධාර ක්‍රමයේ නිදසුනයි.

අත්ථසද්දචින්තායං පන එවමුපලක්ඛෙතබ්බං – ‘‘භවන්තෙ, පරාභවන්තෙ, පරාභවෙ’’ඉච්චාදයො ගච්ඡති ගච්ඡං ගච්ඡතොසද්දාදයො විය විසෙසසද්දා, න යාචනොපතාපනත්ථාදිවාචකො නාථතිසද්දො විය, න ච රාජදෙවතාදිවාචකො දෙවසද්දො විය සාමඤ්ඤසද්දා. යෙ චෙත්ථ විසෙසසද්දා, තෙ සබ්බකාලං විසෙසසද්දාව. යෙ ච සාමඤ්ඤසද්දා, තෙපි සබ්බකාලං සාමඤ්ඤසද්දාව.

අර්ථ ශබ්ද විචාරයේදී වනාහි මෙසේ වටහාගත යුතුය - ‘භවන්තේ, පරාභවන්තේ, පරාභවේ’ යනාදී ශබ්ද, ‘ගච්ඡති, ගච්ඡං, ගච්ඡතෝ’ යනාදී ශබ්ද මෙන් විශේෂ ශබ්ද වේ. ඒවා අයැදීම, පෙළීම ආදී අර්ථ පවසන ‘නාථති’ ශබ්දය මෙන් හෝ රජු, දෙවියා ආදී අර්ථ පවසන ‘දේව’ ශබ්දය මෙන් සාධාරණ (පොදු) ශබ්ද නොවේ. මෙහි යම් විශේෂ ශබ්ද කෙනෙක් වෙත් ද, ඔවුහු සැම කල්හි ම විශේෂ ශබ්ද ම වෙති. යම් සාධාරණ ශබ්ද කෙනෙක් වෙත් ද, ඔවුහු ද සැම කල්හි ම සාධාරණ ශබ්ද ම වෙති.

තත්‍ර ගච්ඡතීතිආදීනං විසෙසසද්දතා එවං දට්ඨබ්බා – ගච්ඡතීති එකං නාමපදං, එකමාඛ්‍යාතං. තථා ගච්ඡන්ති එකං නාමපදං, එකමාඛ්‍යාතං. ගච්ඡතොති එකො කිතන්තො, අපරො රූළ්හීසද්දො. සතිපි විසෙසසද්දත්තෙ සදිසත්තා සුතිසාමඤ්ඤතො තබ්බිසයං බුද්ධිං නුප්පාදෙති විනාව’ත්ථප්පකරණසද්දන්තරාභිසම්බන්ධෙන. තථා හි සද්දන්තරාභිසම්බන්ධෙන ‘‘ගච්ඡති පතිට්ඨිත’’න්ති වුත්තෙ සත්තම්‍යන්තං නාමපදන්ති විඤ්ඤායති. ‘‘ගච්ඡති තිස්සො’’ති වුත්තෙ පනාඛ්‍යාතන්ති. තථා ‘‘ස ගච්ඡං න නිවත්තතී’’ති වුත්තෙ පඨමන්තං නාමපදන්ති විඤ්ඤායති. ‘‘ගච්ඡං පුත්තනිවෙදකො’’ති වුත්තෙ ආඛ්‍යාතන්ති විඤ්ඤායති. ‘‘ගච්ඡතො හයතො පතිතො’’ති වුත්තෙ කිතන්තොති විඤ්ඤායති. ‘‘ගච්ඡතො පණ්ණපුප්ඵානි පතන්තී’’ති වුත්තෙ රුක්ඛවාචකො රූළ්හීසද්දොති. ඉති විසෙසසද්දානං ආඛ්‍යාතනාමානං නාමාඛ්‍යාතෙහි සමානසුතිකානං අත්ථාභිසම්බන්ධාදීසු යො කොචි අත්ථවිසෙසඤාපකො සම්බන්ධො අවස්සමිච්ඡිතබ්බො. එවං ‘‘ගච්ඡතී’’තිආදීනං ආඛ්‍යාතනාමත්තාදිවසෙන පච්චෙකං ඨිතානං එකෙකත්ථවාචකානං විසෙසසද්දතා දට්ඨබ්බා.

එහි 'ගච්ඡති' යනාදී විශේෂ ශබ්දයන්ගේ ස්වභාවය මෙසේ දත යුතුය. 'ගච්ඡති' යනු එක් නාම පදයක් ද එක් ආඛ්‍යාත පදයක් ද වේ. එසේම 'ගච්ඡන්ති' යනු ද එක් නාම පදයක් ද එක් ආඛ්‍යාත පදයක් ද වේ. 'ගච්ඡතෝ' යන්නෙන් එකක් කෘදන්ත පදයක් වන අතර, අනෙක රූඪි ශබ්දයකි. විශේෂ ශබ්ද බව තිබුණ ද, සමාන බව නිසා ශ්‍රවණ සමානත්වයෙන් යුතුව, අර්ථ ප්‍රකරණය හා වෙනත් ශබ්දයන්ගේ සබඳතාවය නොමැතිව ඒ පිළිබඳ වැටහීමක් ඇති නොවේ. එසේමය, වෙනත් ශබ්ද සබඳතාවයෙන් 'ගච්ඡති පතිට්ඨිතං' (යන තැනැත්තා කෙරෙහි පිහිටි) යැයි පැවසූ කල, එය සප්තමී විභක්ත්‍යන්ත නාම පදයක් බව වටහා ගනු ලැබේ. 'ගච්ඡති තිස්සෝ' (තිස්ස තෙමේ යයි) යැයි පැවසූ කල, එය ආඛ්‍යාත පදයක් බව වටහා ගනු ලැබේ. එමෙන්ම, 'ස ගච්ඡං න නිවත්තති' (යන ඒ තැනැත්තා ආපසු නොඑයි) යැයි පැවසූ කල, එය ප්‍රථමා විභක්ත්‍යන්ත නාම පදයක් බව වටහා ගනු ලැබේ. 'ගච්ඡං පුත්තනිවේදකෝ' (යව, පුත්‍රයා දන්වන්නා) යැයි පැවසූ කල, එය ආඛ්‍යාත පදයක් බව වටහා ගනු ලැබේ. 'ගච්ඡතෝ හයතෝ පතිතෝ' (යන අශ්වයාගෙන් වැටුණේය) යැයි පැවසූ කල, එය කෘදන්ත පදයක් බව වටහා ගනු ලැබේ. 'ගච්ඡතෝ පණ්ණපුප්ඵානි පතන්ති' (ගසින් කොළ සහ මල් වැටෙති) යැයි පැවසූ කල, එය වෘක්ෂය හඟවන රූඪි ශබ්දයක් බව වටහා ගනු ලැබේ. මෙසේ නාම-ආඛ්‍යාත පද සමඟ සමාන ශ්‍රවණය ඇති, ආඛ්‍යාත සහ නාම වන විශේෂ ශබ්දයන්ගේ අර්ථ සම්බන්ධය ආදියේදී කිසියම් වූ අර්ථ විශේෂයක් හඟවන සබඳතාවක් ඒකාන්තයෙන්ම අපේක්ෂා කළ යුතුය. මෙසේ 'ගච්ඡති' යනාදී ආඛ්‍යාත හා නාම පද ස්වභාවයන්ගෙන් වෙන් වෙන්ව පිහිටි, එක් එක් අර්ථයක් ප්‍රකාශ කරන පදයන්ගේ විශේෂ ශබ්ද බව දත යුතුය.

‘‘නාථති [Pg.48] දෙවො’’තිආදීනං පන ආඛ්‍යාතනාමානං නාමාඛ්‍යාතෙහි අසමානසුතිකානං අනෙකත්ථවාචකානං සාමඤ්ඤසද්දතා එව දට්ඨබ්බා. අත්ථසම්බන්ධාදීසු හි විනා යෙන කෙනචි සම්බන්ධෙන ‘‘නාථතී’’ති වුත්තෙ ‘‘යාචතී’’ති වා ‘‘උපතාපෙතී’’ති වා ‘‘ඉස්සරියං කරොතී’’ති වා ‘‘ආසීසතී’’ති වා අත්ථො පටිභාති, තථා ‘‘දෙවො’’ති වුත්තෙ ‘‘මෙඝො’’ති වා ‘‘ආකාසො’’ති වා ‘‘රාජා’’ති වා ‘‘දෙවතා’’ති වා ‘‘විසුද්ධිදෙවො’’ති වා අත්ථො පටිභාති. යදා පන සද්දන්තරාභිසම්බන්ධෙන ‘‘නාථති සුප්පටිපත්ති’’න්ති වුත්තෙ තදා ‘‘නාථතී’’ති ක්‍රියාපදස්ස ‘‘යාචතී’’ති අත්ථො විඤ්ඤායති, ‘‘නාථති සබ්බකිලෙසෙ’’ති වුත්තෙ ‘‘උපතාපෙතී’’ති අත්ථො විඤ්ඤායති. ‘‘නාථති සකචිත්තෙ’’ති වුත්තෙ ‘‘ඉස්සරියං කරොතී’’ති අත්ථො විඤ්ඤායති. ‘‘නාථති ලොකස්ස හිත’’න්ති වුත්තෙ ‘‘ආසීසතී’’ති අත්ථො විඤ්ඤායති. තථා ‘‘දෙවො ගජ්ජතී’’ති වුත්තෙ ‘‘දෙවො’’ති නාමපදස්ස ‘‘මෙඝො’’ති අත්ථො විඤ්ඤායති. ‘‘විද්ධො විගතවලාහකො දෙවො’’ති වුත්තෙ ‘‘ආකාසො’’ති අත්ථො විඤ්ඤායති. ‘‘පිවතු දෙවො පානීය’’න්ති වුත්තෙ ‘‘රාජා’’ති අත්ථො විඤ්ඤායති. ‘‘දෙවො දෙවකායා චවති ආයුසඞ්ඛයා’’ති වුත්තෙ ‘‘දෙවතා’’ති අත්ථො විඤ්ඤායති. ‘‘දෙවාතිදෙවො සතපුඤ්ඤලක්ඛණො’’ති වුත්තෙ ‘‘විසුද්ධිදෙවො’’ති අත්ථො විඤ්ඤායති. ඉමිනා නයෙන අඤ්ඤෙපි සාමඤ්ඤසද්දා ඤාතබ්බා.

නමුත් 'නාථති', 'දේවෝ' යනාදී නාම-ආඛ්‍යාත පද සමඟ සමාන ශ්‍රවණයක් නැති, බොහෝ අර්ථ ප්‍රකාශ කරන ආඛ්‍යාත සහ නාමයන්ගේ සාමාන්‍ය ශබ්ද බවම දත යුතුය. අර්ථ සම්බන්ධතා ආදියේදී කිසිදු සබඳතාවයකින් තොරව හුදෙක් 'නාථති' යනුවෙන් පැවසූ කල 'යදියි' (ඉල්ලයි) හෝ 'තවයි' (වෙහෙසවයි) හෝ 'ඊශ්වර බව කරයි' (පාලනය කරයි) හෝ 'පතයි' (ආශිංසනය කරයි) යන අර්ථයන් වැටහෙන්නේය. එමෙන්ම 'දේවෝ' යැයි පැවසූ කල 'මේඝය' (වැස්ස/වලාකුළ) හෝ 'අහස' හෝ 'රජු' හෝ 'දේවතාවා' හෝ 'විසුද්ධිදේවයා' (රහතන් වහන්සේ/බුදුරජාණන් වහන්සේ) යන අර්ථයන් වැටහෙන්නේය. එහෙත් වෙනත් ශබ්දයන්ගේ සබඳතාවයෙන් යුතුව 'නාථති සුප්පටිපත්තිං' යැයි කී කල, එහි 'නාථති' යන ක්‍රියා පදයේ 'යාචති' (අයදියි) යන අර්ථය වැටහෙයි. 'නාථති සබ්බකිලේසේ' යැයි කී කල, 'උපතාපේති' (තවයි/වෙහෙසවයි) යන අර්ථය වැටහෙයි. 'නාථති සකචිත්තේ' යැයි කී කල, 'ඉස්සරියං කරෝති' (පාලනය කරයි) යන අර්ථය වැටහෙයි. 'නාථති ලෝකස්ස හිතං' යැයි කී කල, 'ආසීසති' (පතයි) යන අර්ථය වැටහෙයි. එසේම 'දේවෝ ගජ්ජති' යැයි කී කල, 'දේවෝ' යන නාම පදයේ 'මේඝය' (වැස්ස) යන අර්ථය වැටහෙයි. 'විද්ධෝ විගතවලාහකෝ දේවෝ' යැයි කී කල, 'ආකාසය' (අහස) යන අර්ථය වැටහෙයි. 'පිවතු දේවෝ පානීයං' යැයි කී කල, 'රාජා' (රජතුමා) යන අර්ථය වැටහෙයි. 'දේවෝ දේවකායා චවති ආයුසංඛයා' යැයි කී කල, 'දේවතා' (දෙවියා) යන අර්ථය වැටහෙයි. 'දේවාතිදේවෝ සතපුඤ්ඤලක්ඛණෝ' යැයි කී කල, 'විසුද්ධිදේවෝ' (බුදුරජාණන් වහන්සේ) යන අර්ථය වැටහෙයි. මෙම ක්‍රමයෙන් අනෙකුත් සාමාන්‍ය ශබ්දයන් ද දත යුතුය.

සබ්බමෙතං ඤත්වා යථා අත්ථො සද්දෙන, සද්දො චත්ථෙන න විරුජ්ඣති, තථාත්ථසද්දා චින්තනීයා. තත්‍රිදං උපලක්ඛණමත්තං චින්තාකාරනිදස්සනං – ‘‘අත්ථකුසලා භවන්තෙ’’ති වා ‘‘කිච්චානි භවන්තෙ’’ති වා වුත්තෙ ‘‘භවන්තෙ’’ති ඉදං ‘‘භවන්තී’’තිමිනා සමානත්ථමාඛ්‍යාතපදන්ති එවමත්ථො ච සද්දො ච චින්තනීයො. ‘‘භවන්තෙ පස්සාමී’’ති වා ‘‘ඉච්ඡාමී’’ති වා වුත්තෙ උපයොගත්ථවං [Pg.49] නාමපදන්ති එවමත්ථො ච සද්දො ච චින්තනීයො. ‘‘භවන්තෙ ජනෙ පසංසතී’’ති වා ‘‘කාමෙතී’’ති වා වුත්තෙ පච්චත්තොපයොගත්ථවන්තානි ද්වෙ නාමපදානීති එවමත්ථො ච සද්දො ච චින්තනීයො. ‘‘චොරා පරාභවන්තෙ’’ති වුත්තෙ ‘‘පරාභවන්තෙ’’ති ඉදං ‘‘පරාභවන්තී’’තිමිනා සමානත්ථමාඛ්‍යාතිකපදන්ති එවමත්ථො ච සද්දො ච චින්තනීයො. ‘‘පරාභවන්තෙ ජනා ඉච්ඡන්ති අමිත්තාන’’න්ති වුත්තෙ ‘‘පරාභවන්තෙ’’ති ඉමානි උපයොගපච්චත්තත්ථවන්තානි ද්වෙ නාමපදානීති එවමත්ථො ච සද්දො ච චින්තනීයො. ‘‘එසො පරාභවෙ’’ති වුත්තෙ ‘‘පරාභවෙ’’ති ඉදං ‘‘පරාභවෙය්‍යා’’තිමිනා සමානත්ථමාඛ්‍යාතපදන්ති එවමත්ථො ච සද්දො ච චින්තනීයො. ‘‘එතෙ පරාභවෙ ලොකෙ, පණ්ඩිතො සමවෙක්ඛියා’’ති වුත්තෙ ‘‘පරාභවෙ’’ති ඉදං උපයොගත්ථවං බහුවචනං නාමපදන්ති එවමත්ථො ච සද්දො ච චින්තනීයො. ‘‘පරාභවෙ සතී’’ති වුත්තෙ භාවලක්ඛණභුම්මත්ථෙකවචනකං නාමපදන්ති එවමත්ථො ච සද්දො ච චින්තනීයො. ‘‘තුම්හෙ මෙ පසාදා සම්භවෙ’’ති වුත්තෙ ‘‘සම්භවෙ’’ති ඉදං ‘‘සම්භවථා’’තිමිනා සමානත්ථමාඛ්‍යාතපදන්ති එවමත්ථො ච සද්දො ච චින්තනීයො. ‘‘එහි ත්වං සම්භවව්හෙ’’ති වුත්තෙ ‘‘සම්භවව්හෙ’’ති ඉදං සම්භවාය නාම ඉත්ථියා වාචකං ඉත්ථිලිඞ්ගං සාලපනං නාමිකපදන්ති එවමත්ථො ච සද්දො ච චින්තනීයො. ‘‘එහි ත්වං සම්භවව්හෙපතිට්ඨිත’’න්ති වුත්තෙ සම්භවනාමකස්ස පුරිසස්ස වාචකං පුල්ලිඞ්ගං භුම්මවචනන්ති එවමත්ථො ච සද්දො ච චින්තනීයො.

මේ සියල්ල දැනගෙන, යම් සේ අර්ථය ශබ්දයෙන් ද, ශබ්දය අර්ථයෙන් ද විරුද්ධ නොවේ ද, එසේ අර්ථය සහ ශබ්දය විමසිය යුතුය. එහිදී මේ වනාහි විමසන ආකාරය දැක්වීම සඳහා වූ නිදසුනක් පමණි - 'අත්ථකුසලා භවන්තේ' (යහපතෙහි දක්ෂයෝ වෙති) හෝ 'කිච්චානි භවන්තේ' (කටයුතු වෙති) යැයි කී කල, 'භවන්තේ' යන මෙය 'භවන්ති' යන්න හා සමාන අර්ථ ඇති ආඛ්‍යාත පදයක් බව මෙසේ අර්ථය ද ශබ්දය ද විමසිය යුතුය. 'භවන්තේ පස්සාමි' (ඔබ වහන්සේලාව දකිමි) හෝ 'ඉච්ඡාමි' (කැමති වෙමි) යැයි කී කල, කර්ම (උපයෝගී) අර්ථය දෙන නාම පදයක් බව මෙසේ අර්ථය ද ශබ්දය ද විමසිය යුතුය. 'භවන්තේ ජනේ පසංසති' (පින්වත් ජනයා පසසයි) හෝ 'කාමේති' (කැමති වෙයි) යැයි කී කල, උක්ත (පච්චත්ත) සහ කර්ම (උපයෝගී) අර්ථ ඇති නාම පද දෙකක් බව මෙසේ අර්ථය ද ශබ්දය ද විමසිය යුතුය. 'චෝරා පරාභවන්තේ' (සොරහු පිරිහෙති) යැයි කී කල, 'පරාභවන්තේ' යන මෙය 'පරාභවන්ති' යන්න හා සමාන අර්ථ ඇති ආඛ්‍යාත පදයක් බව මෙසේ අර්ථය ද ශබ්දය ද විමසිය යුතුය. 'පරාභවන්තේ ජනා ඉච්ඡන්ති අමිත්තානං' (පිරිහෙන ජනයෝ සතුරන් කැමති වෙති) යැයි කී කල, 'පරාභවන්තේ' යනු කර්ම (උපයෝගී) සහ උක්ත (පච්චත්ත) අර්ථ ඇති නාම පද දෙකක් බව මෙසේ අර්ථය ද ශබ්දය ද විමසිය යුතුය. 'ඒසෝ පරාභවේ' (හෙතෙම පිරිහෙන්නේය) යැයි කී කල, 'පරාභවේ' යන මෙය 'පරාභවෙය්‍ය' යන්න හා සමාන අර්ථ ඇති ආඛ්‍යාත පදයක් බව මෙසේ අර්ථය ද ශබ්දය ද විමසිය යුතුය. 'ඒතේ පරාභවේ ලෝකේ, පණ්ඩිතෝ සමවෙක්ඛියා' (නුවණැත්තා ලෝකයෙහි මේ පිරිහීම් මැනවින් බලන්නේය) යැයි කී කල, 'පරාභවේ' යනු ද්විතීයා (උපයෝගී) විභක්ති බහුවචන නාම පදයක් බව මෙසේ අර්ථය ද ශබ්දය ද විමසිය යුතුය. 'පරාභවේ සති' (පිරිහීම ඇති කල්හි) යැයි කී කල, භාවලක්ෂණ සප්තමී (භුම්ම) විභක්ති ඒකවචන නාම පදයක් බව මෙසේ අර්ථය ද ශබ්දය ද විමසිය යුතුය. 'තුම්හේ මේ පසාදා සම්භවේ' (තොපගේ පැහැදීමෙන් මට උපදින්නේය / තොප මට පැහැදීම උපදවව්) යැයි කී කල 'සම්භවේ' යනු 'සම්භවථ' යන්න හා සමාන අර්ථ ඇති ආඛ්‍යාත පදයක් බව මෙසේ අර්ථය ද ශබ්දය ද විමසිය යුතුය. 'ඒහි ත්වං සම්භවව්හේ' (සම්භවාවෙනි, තී එව) යැයි කී කල, 'සම්භවව්හේ' යනු 'සම්භවා' නම් ස්ත්‍රිය හඟවන, ස්ත්‍රී ලිංග ආලපන (ඇමතුම්) නාම පදයක් බව මෙසේ අර්ථය ද ශබ්දය ද විමසිය යුතුය. 'ඒහි ත්වං සම්භවව්හේපතිට්‍ඨිතං' (සම්භව නම් පුරුෂයා කෙරෙහි පිහිටි...) යැයි කී කල, සම්භව නම් පුරුෂයා හඟවන පුල්ලිංග සප්තමී (භුම්ම) විභක්ති වචනයක් බව මෙසේ අර්ථය ද ශබ්දය ද විමසිය යුතුය.

‘‘වරුණො බ්‍රහ්මදෙවො ච, අහෙසුං අග්ගසාවකා;

සම්භවො නාමුපට්ඨාකො, රෙවතස්ස මහෙසිනො’’ති –

"මහා සෘෂී වූ රේවත බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අග්‍රශ්‍රාවකයෝ වරුණ සහ බ්‍රහ්මදේව වූහ. උපස්ථායකයා සම්භව නම් විය."

හි පාළි. ‘‘ධම්මා පාතුභවන්තෙ’’ති වුත්තෙ ‘‘පාතුභවන්තෙ’’ති ඉදං ‘‘පාතුභවන්තී’’තිමිනා සමානත්ථං සනිපාතමාඛ්‍යාතපදන්ති එවමත්ථො ච සද්දො ච චින්තනීයො. ‘‘පාතු භවන්තෙ ජනෙ’’ති වුත්තෙ ‘‘තෙ ජනෙ භවං රක්ඛතූ’’ති අත්ථවාචකානි ආඛ්‍යාතකිතන්තසබ්බනාමිකපදානීති [Pg.50] එවමත්ථො ච සද්දො ච චින්තනීයො. ‘‘පාතුභවසෙ ත්වං ගුණෙහී’’ති වුත්තෙ ‘‘පාතුභවසෙ’’ති ඉදං ‘‘පාතුභවසී’’තිමිනා සමානත්ථමාඛ්‍යාතපදන්ති එවමත්ථො ච සද්දො ච චින්තනීයො. ‘‘පාතුභවසෙ ගුණෙ යො ත්ව’’න්ති වුත්තෙ ‘‘පාතුභවාහි අත්තනො ගුණහෙතු ත්ව’’න්ති අත්ථවාචකානිනිපාතයුත්තාඛ්‍යාතනාමපදානීති එවමත්ථො ච සද්දො ච චින්තනීයො. ‘‘අහමත්තනො ගුණෙහි පාතුභවෙ’’ති වුත්තෙ ‘‘පාතුභවෙ’’ති ඉදං ‘‘පාතුභවාමී’’තිමිනා සමානත්ථං සනිපාතමාඛ්‍යාතපදන්ති එවමත්ථො ච සද්දො ච චින්තනීයො. ‘‘මං පාතු භවෙ ඉදං පුඤ්ඤකම්ම’’න්ති වුත්තෙ ‘‘මං රක්ඛතු සංසාරෙ ඉදං පුඤ්ඤකම්ම’’න්ති අත්ථවාචකානි ආඛ්‍යාතනාමපදානීති එවමත්ථො ච සද්දො ච චින්තනීයො. ඉමිනා නයෙන සබ්බත්ථ යථාරහමත්ථසද්දා චින්තනීයා. තත්ථ සමානසුතිකානං කෙසඤ්චි සද්දානං ‘‘න තෙසං කොට්ඨෙ ඔපෙන්ති. න තෙසං අන්තරා ගච්ඡෙ. සත්ත වො ලිච්ඡවී අපරිහානීයෙ ධම්මෙ දෙසෙස්සාමි, ඉමෙ තෙ දෙව සත්තවො, ත්වඤ්ච උත්තමසත්තවො’’තිආදීසු සමානසුතිකානං විය උච්චාරණවිසෙසො ඉච්ඡනීයො. උච්චාරණවිසෙසෙ හි සති පදානි පරිබ්‍යත්තානි, පදෙසු පරිබ්‍යත්තෙසු අත්ථො පරිබ්‍යත්තො හොති, අත්ථපරිග්ගාහකානං අත්ථාධිගමො අකිච්ඡො හොති, සුපරිසුද්ධාදාසතලෙ පටිබිම්බදස්සනං විය, සො ච ගහිතපුබ්බසඞ්කෙතස්ස අත්ථසම්බන්ධාදීසු අඤ්ඤතරස්මිං ඤාතෙයෙව හොති, න ඉතරථා. වුත්තඤ්හෙතං පොරාණෙහි –

එහි පාළි ක්‍රමය මෙසේය. 'ධම්මා පාතුභවන්තෙ' යැයි කී කල්හි, 'පාතුභවන්තෙ' යන්න 'පාතුභවන්ති' (පහළ වෙති) යන්න හා සමාන අර්ථ ඇති, නිපාත සහිත ආඛ්‍යාත පදයකැයි මෙසේ එහි අර්ථය හා ශබ්දය සිතිය යුතුය. 'පාතු භවන්තෙ ජනෙ' යැයි කී කල්හි, 'භවතුන් වහන්සේ ඒ ජනයා රකිත්වා' යන අර්ථය ප්‍රකාශ කරන ආඛ්‍යාත, කෘදන්ත සහ සර්වනාම පදයන් යැයි මෙසේ එහි අර්ථය හා ශබ්දය සිතිය යුතුය. 'පාතුභවසේ ත්වං ගුණේහි' යැයි කී කල්හි, 'පාතුභවසේ' යන්න 'පාතුභවසි' (පහළ වන්නෙහිය) යන්න හා සමාන ආඛ්‍යාත පදයකැයි මෙසේ එහි අර්ථය හා ශබ්දය සිතිය යුතුය. 'පාතු භවසේ ගුණෙ යො ත්වං' යැයි කී කල්හි, 'තමාගේ ගුණයන් නිසා යම් ඔබ පහළ වන්න' යන අර්ථය ප්‍රකාශ කරන, නිපාත සහිත ආඛ්‍යාත සහ නාම පදයන් යැයි මෙසේ එහි අර්ථය හා ශබ්දය සිතිය යුතුය. 'අහමත්තනො ගුණෙහි පාතුභවෙ' යැයි කී කල්හි, 'පාතුභවෙ' යන්න 'පාතුභවාමි' (මම පහළ වෙමි) යන්න හා සමාන අර්ථ ඇති, නිපාත සහිත ආඛ්‍යාත පදයකැයි මෙසේ එහි අර්ථය හා ශබ්දය සිතිය යුතුය. 'මං පාතු භවෙ ඉදං පුඤ්ඤකම්මං' යැයි කී කල්හි, 'මෙම පින්කම සංසාරයෙහි මා රකීවා' යන අර්ථය ප්‍රකාශ කරන ආඛ්‍යාත සහ නාම පදයන් යැයි මෙසේ එහි අර්ථය හා ශබ්දය සිතිය යුතුය. මේ ක්‍රමයෙන් හැම තැනකදීම සුදුසු පරිදි අර්ථය හා ශබ්දය සිතිය යුතුය. එහිදී, සමාන ශබ්ද ඇති ඇතැම් ශබ්දයන් සම්බන්ධයෙන්, 'න තෙසං කොට්ඨෙ ඔපෙන්ති', 'න තෙසං අන්තරා ගච්ඡෙ', 'සත්ත වො ලිච්ඡවී අපරිහානියෙ ධම්මෙ දෙසිස්සාමි', 'ඉමෙ තෙ දෙව සත්තවො', 'ත්වඤ්ච උත්තමසත්තවො' යනාදී තැන්වලදී මෙන් එකම ශබ්දයක් ඇති පදයන්හි උච්චාරණයේ විශේෂත්වයක් (වෙනසක්) අපේක්ෂා කළ යුතුය. මන්ද යත්, උච්චාරණයේ වෙනසක් ඇති කල්හි පදයන් මැනවින් පැහැදිලි වෙයි. පදයන් පැහැදිලි වූ කල්හි අර්ථය පැහැදිලි වෙයි. අර්ථය ග්‍රහණය කරගන්නන්හට අර්ථය අවබෝධ කර ගැනීම, ඉතා පිරිසිදු කැඩපත් තලයක ඡායාව දැකීම මෙන්, වෙහෙසකින් තොරව සිදුවෙයි. එය ද කලින් වටහාගත් සංකේතයන්ගේ අර්ථ සම්බන්ධය ආදී යමක දැනගත් කල්හිම සිදුවන අතර, වෙනත් ආකාරයකින් සිදු නොවේ. මේ පිළිබඳව පූර්වාචාරීහු මෙසේ පැවසූහ –

‘‘විසයත්තමනාපන්නා, සද්දා නෙවත්ථබොධකා;

න පදමත්තතො අත්ථෙ, තෙ අඤ්ඤාතා පකාසකා’’ති.

‘තමන්ගේ විෂය පථයට නොපැමිණි ශබ්දයන් කිසිසේත් අර්ථය අවබෝධ කර නොදෙයි. එමෙන්ම නොදන්නා ලද පදයන් හුදෙක් පද මාත්‍රයෙන්ම අර්ථය ප්‍රකාශ නොකරයි.’

යදිදමෙත්ථ වුත්තමම්හෙහි ‘‘උච්චාරණවිසෙසො ඉච්ඡනීයො’’ති. අත්‍රායමුච්චාරණවිසෙසදීපනී ගාථා සහත්ථප්පකාසනනයදානගාථාය.

මෙහි අප විසින් ‘උච්චාරණ විශේෂයක් අපේක්ෂා කළ යුතුය’ යැයි යමක් පවසන ලද්දේ ද, ඒ පිළිබඳව උච්චාරණ විශේෂය පෙන්වා දෙන ගාථාව, හස්ත සංඥාවෙන් ක්‍රමය පෙන්වා දෙන ගාථාව සමඟ මෙසේ වෙයි.

‘‘න [Pg.51] තෙ සං කොට්ඨෙ ඔපෙන්ති’’, ඉති පාඨෙ සුමෙධසො;

පදං ‘‘න තෙ’’ති ඡින්දිත්වා, ‘‘සං කොට්ඨෙ’’ති පඨෙය්‍ය වෙ.

‘න තෙසං කොට්ඨෙ ඔපෙන්ති’ යන පාඨයෙහි, නුවණැත්තා පදය ‘න තෙ’ යනුවෙන් වෙන් කොට, ‘සං කොට්ඨෙ’ යනුවෙන් කියවිය යුතුය.

‘‘සං න ඔපෙන්ති කොට්ඨෙ තෙ, භික්ඛූ’’ති අත්ථමීරයෙ;

එවමිමෙසු අඤ්ඤෙසු, පාඨෙසුපි අයං නයො.

‘ඒ භික්ෂූහු තමන්ගේ වී අටුවෙහි ධාන්‍ය තැන්පත් නොකරති’ යන අර්ථය ප්‍රකාශ කළ යුතුය. අනෙකුත් මෙබඳු පාඨයන්හි ද ක්‍රමය මෙසේම වේ.

අථ යං පනිදම්පි වුත්තං ‘‘කෙසඤ්චී’’ති, තං කිමත්ථං? ‘‘ගච්ඡති පතිට්ඨිතං, ගච්ඡති තිස්සො, භවන්තෙ පස්සාමි, අත්ථකුසලා භවන්තෙ, වදන්තං එකපොක්ඛරා, වදන්තං පටිවදතී’’තිආදීසු සමානසුතිකානමුච්චාරණවිසෙසො න ලබ්භතීති දස්සනත්ථං. තස්මා ඉදමෙත්ථ සල්ලක්ඛෙතබ්බං – යත්ථ සමානසුතිකානමුච්චාරණවිසෙසො ලබ්භති අත්ථවිසෙසො ච පදානං විභාගවසෙන වා අවිභාගවසෙන වා, තත්ථ පයොගෙ සමානසුතිකමෙකච්චං පදං විච්ඡින්දිත්වා උච්චාරෙතබ්බං. සෙය්‍යථිදං? ‘‘හෙතු හෙතුසම්පයුත්තකානං ධම්මානං තංසමුට්ඨානානඤ්ච රූපානං හෙතුපච්චයෙන පච්චයො. සො තෙන සද්ධිං භාසති, සොතෙන වුය්හති. භවන්තෙ ජනෙ පසංසති, භවන්තෙ පස්සාමී’’ති එවමාදයො පයොගා. එත්ථ ‘‘හෙතූ’’ති ඊසකං විච්ඡින්දිත්වා ‘‘හෙතුසම්පයුත්තාන’’න්ති උච්චාරෙතබ්බං. තථා ‘‘සො’’ති විච්ඡින්දිත්වා ‘‘තෙන සද්ධි’’න්ති උච්චාරෙතබ්බං. ‘‘භව’’න්ති විච්ඡින්දිත්වා ‘‘තෙ ජනෙ’’ති උච්චාරෙතබ්බං.

තවද මෙහි ‘ඇතැමුන්ගේ’ යැයි යමක් පවසන ලද්දේ ද, එය කුමක් සඳහා ද? ‘ගච්ඡති පතිට්ඨිතං’, ‘ගච්ඡති තිස්සො’, ‘භවන්තෙ පස්සාමි’, ‘අත්ථකුසලා භවන්තෙ’, ‘වදන්තං එකපොක්ඛරා’, ‘වදන්තං පටිවදති’ යනාදී තැන්හි සමාන ශබ්ද ඇති පදයන්හි උච්චාරණ වෙනසක් නොලැබෙන බව දැක්වීම සඳහාය. එබැවින් මෙහි මෙය වටහාගත යුතුය - යම් තැනක පදයන්ගේ බෙදීම නිසා හෝ නොබෙදීම නිසා හෝ සමාන ශබ්ද ඇති පදයන්හි උච්චාරණයේ වෙනසක් සහ අර්ථයේ වෙනසක් ලැබෙන්නේ ද, එහි යෙදුමේදී සමානශ්‍රැතික වූ ඇතැම් පදයක් වෙන් කොට උච්චාරණය කළ යුතුය. ඒ කෙසේද යත්: ‘හේතු හේතුසම්පයුත්තකානං ධම්මානං තංසමුඨානානඤ්ච රූපානං හේතුපච්චයෙන පච්චයො’, ‘සො තෙන සද්ධිං භාසති’, ‘සොතෙන වුය්හති’, ‘භවන්තෙ ජනෙ පසංසති’, ‘භවන්තෙ පස්සාමි’ යනාදී යෙදුම්ය. මෙහි ‘හේතූ’ යන්න මඳක් වෙන් කොට ‘හේතුසම්පයුත්තානං’ යනුවෙන් උච්චාරණය කළ යුතුය. එසේම ‘සො’ යන්න වෙන් කොට ‘තෙන සද්ධිං’ යනුවෙන් උච්චාරණය කළ යුතුය. ‘භවං’ යන්න වෙන් කොට ‘තෙ ජනෙ’ යනුවෙන් උච්චාරණය කළ යුතුය.

සෙසං පන සමානසුතිකං විච්ඡින්දිත්වා න උච්චාරෙතබ්බං. අවිච්ඡින්දනීයස්මිඤ්හි ඨානෙ විච්ඡින්දිත්වා පඨිතස්ස අත්ථො දුට්ඨො හොති. එවං පදවිභාගාවිභාගවසෙන සමානසුතිකානමත්ථුච්චාරණවිසෙසො වෙදිතබ්බො. එත්ථ හි ‘‘සො තෙනා’’තිආදීසු ද්විපදත්ථග්ගහණං විභාගො, එකපදත්ථග්ගහණමවිභාගොති අධිප්පෙතො. එත්ථ ච විසුං වවත්ථිතානං අසමානසුතිකානං එකතො කත්වා සමානසුතිකභාවපරිකප්පනං අත්ථන්තරවිඤ්ඤාපනත්ථඤ්චෙව උච්චාරණවිසෙසදස්සනත්ථඤ්ච. න හි එතානි [Pg.52] ‘‘සප්පො සප්පො’’තිආදීසු විය එකස්මිංයෙවත්ථෙ සමානසුතිකානි. එවං සන්තෙපි එකජ්ඣකරණෙන ලද්ධං සමානසුතිලෙසං ගහෙත්වා අත්ථන්තරවිඤ්ඤාපනත්ථං උච්චාරණවිසෙසදස්සනත්ථඤ්ච ‘‘සමානසුතිකානී’’ති වුත්තානි. එස නයො අඤ්ඤත්‍රාපි ඊදිසෙසු ඨානෙසු. ඉදමෙත්ථ සල්ලක්ඛෙතබ්බං –

ඉතිරි සමාන ශබ්ද ඇති පදයන් වෙන් කොට උච්චාරණය නොකළ යුතුය. මන්ද යත්, වෙන් නොකළ යුතු ස්ථානයක වෙන් කොට කියවීමෙන් අර්ථය විකෘති වන බැවිනි. මෙසේ පද බෙදීම හා නොබෙදීම අනුව සමාන ශබ්ද ඇති පදයන්හි අර්ථය හා උච්චාරණ විශේෂය වටහාගත යුතුය. මෙහි ‘සො තෙන’ යනාදී තැන්හි පද දෙකක අර්ථය ගැනීම ‘විභාගය’ (බෙදීම) වන අතර, එක් පදයක අර්ථය ගැනීම ‘අවිභාගය’ (නොබෙදීම) ලෙස අදහස් කරනු ලැබේ. මෙහිදී වෙන් වෙන්ව පිහිටි, සමාන ශබ්ද නොවන පදයන් එක් කොට සමාන ශබ්ද ඇති බවක් උපකල්පනය කිරීම වෙනත් අර්ථයක් හැඟවීම සඳහා ද, උච්චාරණයේ විශේෂය දැක්වීම සඳහා ද වේ. මන්ද යත්, ‘සප්පො සප්පො’ (සර්පයා සර්පයා) යනාදී තැන්වල මෙන් මේවා එකම අර්ථයෙහි සමාන ශබ්ද ඇති පද නොවන බැවිනි. එසේ වුවද, එක් කිරීමෙන් ලැබෙන සමාන ශබ්දයේ ලක්ෂණය ගෙන, වෙනත් අර්ථයක් හැඟවීම සඳහා සහ උච්චාරණයේ වෙනස දැක්වීම සඳහා ‘සමානශ්‍රැතික’ පද යැයි කියන ලදී. මෙබඳු වෙනත් ස්ථානවල ද ක්‍රමය මෙයම වේ. මෙහිදී මෙය ද සැලකිය යුතුය -

යත්ථ සමානසුතිකානං අට්ඨාරසාකාරෙසු යෙන කෙනචි ආකාරෙන අත්ථවිසෙසො ලබ්භති, විච්ඡින්දිත්වා පන උච්චාරණෙ සද්දවිලාසො න හොති, අත්ථො වා දුට්ඨො හොති, න තාදිසෙසු පයොගෙසු සමානසුතිකානි පදානි විච්ඡින්දිත්වා උච්චාරෙතබ්බානි. තත්‍ර කතමෙන චාකාරෙන අත්ථවිසෙසලාභො භවති? පදානං විභාගවසෙන වා අවිභාගවසෙන වා අක්ඛරසන්නිධානවසෙන වා පදසන්නිධානවසෙන වා පදක්ඛරසන්නිධානවසෙන වා විච්ඡාවසෙන වා කම්මප්පවචනීයවසෙන වා භයකොධාදීසු උප්පන්නෙසු කථිතාමෙඩිතවචනවසෙන වා ගුණවාචකසද්දස්ස ද්විරුත්තවසෙන වා ක්‍රියාපදස්ස ද්විරුත්තවසෙන වා සංහිතාපදච්ඡෙදවසෙන වා අගාරවත්ථපරිදීපනවසෙන වා නිරන්තරත්ථපරිදීපනවසෙන වා නනිරන්තරත්ථපරිදීපනවසෙන වා ‘‘පුනප්පුන’’මිච්චත්ථපරිදීපනවසෙන වා උපමානෙ ඉව සද්දවසෙන වා ඉතිසද්දං පටිච්ච සද්දපදත්ථවාචකත්ථපරිදීපනවසෙන වා තථාපවත්තචිත්තපරිදීපනවසෙන වාති ඉමෙසුට්ඨාරසාකාරෙසු, විත්ථාරතො පන ඡබ්බීසාය ආකාරෙසු තතො වාධිකෙසු යෙන කෙනචි ආකාරෙන අත්ථවිසෙසලාභො භවති.

යම් තැනක සමාන ශබ්ද ඇති පදයන්හි ආකාර දහඅටකින් යම් කිසි ආකාරයකින් අර්ථ විශේෂයක් ලැබෙන්නේ ද, නමුත් වෙන් කොට උච්චාරණය කිරීමෙන් ශබ්ද මාධුර්යය නැති වන්නේ නම් හෝ අර්ථය විකෘති වන්නේ නම් හෝ, එවැනි යෙදුම්වල සමානශ්‍රැතික පදයන් වෙන් කොට උච්චාරණය නොකළ යුතුය. එහිදී කිනම් ආකාරයකින් අර්ථ විශේෂයක් ලැබේ ද යත්? පදයන්ගේ බෙදීම (විභාගය) නිසා හෝ නොබෙදීම (අවිභාගය) නිසා හෝ, අක්ෂරයන්ගේ ළඟ පිහිටීම නිසා හෝ, පදයන්ගේ ළඟ පිහිටීම නිසා හෝ, පද හා අක්ෂරයන්ගේ ළඟ පිහිටීම නිසා හෝ, වීප්සා (නැවත නැවත පැවසීම) නිසා හෝ, කර්මප්‍රවචනීය නිපාත භාවිතය නිසා හෝ, භය ක්‍රෝධ ආදියේදී කියැවෙන ආමේඩිත (ද්විත්ව) වචන නිසා හෝ, ගුණවාචක පදයන්ගේ ද්විත්ව උච්චාරණය නිසා හෝ, ක්‍රියා පදයේ ද්විත්ව උච්චාරණය නිසා හෝ, සන්ධි වූ පද වෙන් කිරීම නිසා හෝ, අගෞරවය හැඟවීම නිසා හෝ, නිරන්තර අර්ථය හැඟවීම නිසා හෝ, නිරන්තර නොවන අර්ථය හැඟවීම නිසා හෝ, ‘නැවත නැවතත්’ යන අර්ථය හැඟවීම නිසා හෝ, උපමාර්ථයෙහි ‘ඉව’ ශබ්දය නිසා හෝ, ‘ඉති’ ශබ්දය ඇසුරින් ශබ්ද හෝ පදයන්ගේ අර්ථය හැඟවීම නිසා හෝ, එසේ පවත්නා වූ සිතේ ස්වභාවය හැඟවීම නිසා හෝ යන මෙම ආකාර දහඅට නිසා ද, විස්තර වශයෙන් විසිහය ආකාරයකින් හෝ ඊට වැඩි ආකාරයකින් හෝ යම් කිසි ආකාරයකින් අර්ථ විශේෂයක් ලැබේ.

එත්ථ පදානං තාව විභාගවසෙන වා අවිභාගවසෙන වා සමානසුතිකානමත්ථවිසෙසලාභෙ ‘‘සා නං සඞ්ගති පාලෙති, අභික්කමො සානං පඤ්ඤායති. මා නො දෙව අවධි, මානො මය්හං න විජ්ජතී’’ති එවමාදයො පයොගා.

මෙතැනදී පදයන් බෙදීම (විභාග) වශයෙන් හෝ බෙදීමක් නොමැති වීම (අවිභාග) වශයෙන් හෝ සමාන ශබ්ද ඇති පදයන්ගෙන් සුවිශේෂී අර්ථ ලැබීමෙහි ලා, 'sā naṃ saṅgati pāleti, abhikkamo sānaṃ paññāyati. Mā no deva avadhi, māno mayhaṃ na vijjatī' (එම ඇසුර ඇයව රකියි, ඔවුන්ගේ ඉදිරියට යාම පෙනෙයි. දේවයන් වහන්ස, අප නොමරන්න, මට මානයක් නැත) යනාදී යෙදීම් නිදසුන් වේ.

අක්ඛරසන්නිධානවසෙන [Pg.53] පන අත්ථවිසෙසලාභෙ ‘‘සන්තෙහි මහිතො හිතො. සඞ්ගා සඞ්ගාමජිං මුත්තං, තමහං බ්‍රූමි බ්‍රාහ්මණං. දාඨී දාඨීසු පක්ඛන්දි, මඤ්ඤමානො යථා පුරෙ. සබ්බාභිභුංව සිරසාසිරසා නමාමි. භූමිතො උට්ඨිතා යාව, බ්‍රහ්මලොකා විධාවති. අච්චි අච්චිමතො ලොකෙ, ඩය්හමානම්හි තෙජසා’’ති එවමාදයො පයොගා.

අක්ෂරයන්ගේ ළඟ පිහිටීම (සන්නිධානය) හේතුවෙන් සුවිශේෂී අර්ථ ලැබීමෙහි ලා, 'santehi mahito hito. Saṅgā saṅgāmajiṃ muttaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ. Dāṭhī dāṭhīsu pakkhandi, maññamāno yathā pure. Sabbābhibhuṃva sirasāsirasā namāmi. Bhūmito uṭṭhitā yāva, brahmalokā vidhāvati. Acci accimato loke, ḍayhamānamhi tejasā' (සත්පුරුෂයන් විසින් පිදුම් ලැබූ යහපත; කෙලෙස් බැඳීම්වලින් මිදුණු, සංග්‍රාමයෙන් ජයගත් ඔහුව මම බ්‍රාහ්මණයා යැයි කියමි; දළ ඇති සත්ත්වයා පෙර සේ සිතමින් දළ ඇති සතුන් අතරට පැන්නේය; සියල්ල මැඩපැවැත්වූ බුදුරජාණන් වහන්සේට මම මගේ හිසින් නැවත නැවත නමස්කාර කරමි; පොළොවෙන් පැන නැඟී බඹලොව දක්වාම දිව යයි; තේජසින් දැවෙන ලෝකයෙහි ගිනි සිළුවෙන් යුක්ත තැනැත්තාගේ...) යනාදී යෙදීම් නිදසුන් වේ.

පදසන්නිධානවසෙන අත්ථවිසෙසලාභෙ ‘‘ආපො ආපොගතං. රාජරාජමහාමත්තාදයො, සුඛො’ලොකස්ස ලොකස්ස, කාරකො ඤාණචක්ඛුදො, නිරාපදෙ පදෙ නින්නො, අනන්තඤාණං කරුණාලයං ලයං, මලස්ස බුද්ධං සුසමාහිතං හිතං. නමාමි ධම්මං භවසංවරං වරං, ගුණාකරඤ්චෙව නිරඞ්ගණං ගණ’’න්ති එවමාදයො පයොගා.

පදයන්ගේ ළඟ පිහිටීම (සන්නිධානය) හේතුවෙන් සුවිශේෂී අර්ථ ලැබීමෙහි ලා, 'āpo āpogataṃ. Rājarājamahāmattādayo, sukho’lokassa lokassa, kārako ñāṇacakkhudo, nirāpade pade ninno, anantañāṇaṃ karuṇālayaṃ layaṃ, malassa buddhaṃ susamāhitaṃ hitaṃ. Namāmi dhammaṃ bhavasaṃvaraṃ varaṃ, guṇākarañceva niraṅgaṇaṃ gaṇa' (ජලය ජලයට ගියේය; රජවරු, රාජ මහාමාත්‍යවරු ආදීහු; ලෝකයාට සුවය සලසන, ප්‍රඥා ඇස ලබා දෙන ක්‍රියාකාරියා; උවදුරු රහිත නිවනට නැඹුරු වූ, අනන්ත ඥානයෙන් හා කරුණාවෙන් යුතු, කෙලෙස් මලෙන් තොර වූ, මනාව සමාහිත වූ, ලෝකයාට හිතවත් වූ බුදුරජාණන් වහන්සේට...; භවය සංවර කරන උතුම් ධර්මයටත්, ගුණ සමූහයකට උල්පතක් වූ කෙලෙස් රහිත වූ සඟ පිරිසටත් නමස්කාර කරමි) යනාදී යෙදීම් නිදසුන් වේ.

පදක්ඛරසන්නිධානවසෙන අත්ථවිසෙසලාභෙ ‘‘පමාණරහිතං හිතං, සිද්ධත්ථො සබ්බසිද්ධත්ථො, තිලොකමහිතො හිතො. උපගන්ත්වාන සම්බුද්ධො, ඉදං වචනමබ්‍රවී’’ති එවමාදයො පයොගා. තත්‍රිමා අක්ඛරසන්නිධානාදීසු අධිප්පායවිඤ්ඤාපනියො ගාථා –

පද හා අක්ෂර ළඟ පිහිටීම (පදාක්ෂර සන්නිධානය) හේතුවෙන් සුවිශේෂී අර්ථ ලැබීමෙහි ලා, 'pamāṇarahitaṃ hitaṃ, siddhattho sabbasiddhattho, tilokamahito hito. Upagantvāna sambuddho, idaṃ vacanamabravī' (ප්‍රමාණයක් නොමැති හිතෛෂී වූ, සියලු අර්ථයන් සිරකරන ලද සිද්ධාර්ථ වූ, තුන් ලොවම පිදුම් ලැබූ හිතවතාණන් වන සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩම කොට මේ වචනය වදාළ සේක) යනාදී යෙදීම් නිදසුන් වේ. එහිදී අක්ෂර සන්නිධානාදී කරුණු පිළිබඳ අදහස් ප්‍රකාශ කරන ගාථාවන් මෙසේ වේ –

මහිතොඉති සද්දම්හා, මකාරො චෙ විවෙචිතො;

සද්දො නිරත්ථකො එත්ථ, ‘‘අක්ඛර’’න්ති වදෙ බුධො.

‘මහිතෝ’ (mahito) යන වචනයෙන් ‘ම’කාරය වෙන් කළහොත්, එහි ඉතිරි වන ශබ්දය අර්ථයක් රහිත වේ; එබැවින් බුද්ධිමත්හු එය ‘අක්ෂරය’ (අකුර) යැයි පවසති.

ඤෙය්‍යා අක්ඛරයොගෙන,‘‘සන්තෙහි මහිතො හිතො’’;

ඉච්චාදීසු සරූපානං,හොති අත්ථවිසෙසතා.

'Santehi mahito hito' යනාදී තැන්හි සමාන රූප ඇති පදයන්ගේ අක්ෂර සම්බන්ධය හේතුවෙන් සුවිශේෂී අර්ථයක් ලැබෙන බව දත යුතුය.

උපසග්ගා නිපාතා ච, යඤ්චඤ්ඤං අත්ථජොතකං;

එකක්ඛරම්පි විඤ්ඤූහි, තං ‘‘පද’’න්ති සමීරිතං.

උපසර්ගයන් ද, නිපාතයන් ද, අර්ථය ප්‍රකාශ කරන වෙනත් යමක් වේද, එය එක් අකුරකින් යුක්ත වුවද ඥානවන්තයන් විසින් ‘පදයක්’ ලෙස හඳුන්වන ලදී.

පදානං [Pg.54] සන්නිධානඤ්ච, පදක්ඛරානමෙව ච;

සමාසෙ ලබ්භමානත්තං, සන්ධාය ලපිතං මයා.

පදයන්ගේ ළඟ පිහිටීම ද, පද හා අක්ෂරයන්ගේ ළඟ පිහිටීම ද, සමාසයන්හි ලැබෙන ස්වභාවය ද සලකා මා විසින් මෙය පවසන ලදී.

විච්ඡාවසෙන අත්ථවිසෙසලාභෙ ‘‘ගාමෙ ගාමෙ සතං කුම්භා, ගාමො ගාමො රමණීයො’’ති එවමාදයො පයොගා. එත්ථ හි විච්ඡාවසෙන සබ්බෙපි ගාමා පරිග්ගහිතා.

වීප්සා (නැවත නැවත කීම) වශයෙන් සුවිශේෂී අර්ථ ලැබීමෙහි ලා, 'gāme gāme sataṃ kumbhā, gāmo gāmo ramaṇīyo' (ගමක් ගමක් පාසා කලස් සියය බැගින් ඇත, හැම ගමක්ම රමණීයය) යනාදී යෙදීම් නිදසුන් වේ. මෙහි වීප්සාව මඟින් සියලුම ගම් ග්‍රහණය කරගනු ලැබේ.

නානාධිකරණානං තු, වත්තුමෙකක්ඛණම්හි යා;

ඉච්ඡතො බ්‍යාපිතුං ඉච්ඡා, සා විච්ඡාති පකිත්තිතා.

විවිධ ස්ථානයන් හෝ විෂයන් පිළිබඳව එක් ක්ෂණයකින් පැවසීමට, විස්තර කිරීමට කැමති තැනැත්තාගේ යම් පැතිරවීමේ කැමැත්තක් වේද, එය ‘වීප්සා’ යනුවෙන් හඳුන්වනු ලැබේ.

කම්මප්පවචනීයවසෙන අත්ථවිසෙසලාභෙ ‘‘රුක්ඛං රුක්ඛං පති විජ්ජොතතෙ චන්දො, රුක්ඛං රුක්ඛං පරි විජ්ජොතතෙ චන්දො’’ති පයොගා, රුක්ඛානං උපරි උපරි විජ්ජොතතෙති අත්ථො.

කර්මප්‍රවචනීය (නිපාත විශේෂයන්) මඟින් සුවිශේෂී අර්ථ ලැබීමෙහි ලා, 'rukkhaṃ rukkhaṃ pati vijjotate cando, rukkhaṃ rukkhaṃ pari vijjotate cando' (ගසක් ගසක් පාසා සඳ බබළයි) යනාදී යෙදීම් නිදසුන් වේ. මෙහි අර්ථය වන්නේ ගස්වලට ඉහළින් සඳ බබළන බවයි.

භයකොධාදීසු උප්පන්නෙසු කථිතාමෙඩිතවචනවසෙන පන අත්ථවිසෙසලාභෙ ඉමෙ පයොගා – භයෙ තාව ‘‘චොරො චොරො, සප්පො සප්පො’’ඉච්චාදයො. කොධෙ ‘‘වසල වසල, චණ්ඩාල චණ්ඩාල, විජ්ඣ විජ්ඣ, පහර පහර’’ඉච්චාදයො. පසංසායං ‘‘සාධු සාධු සාරිපුත්ත, අභික්කන්තං භන්තෙ අභික්කන්තං භන්තෙ’’ඉච්චාදයො. තුරිතෙ ‘‘අභික්කම වාසෙට්ඨ අභික්කම වාසෙට්ඨ, ගච්ඡ ගච්ඡ, ලුනාහි ලුනාහි’’ඉච්චාදයො. කොතූහලෙ ‘‘ආගච්ඡ ආගච්ඡ’’ඉච්චාදයො. අච්ඡරියෙ ‘‘අහො බුද්ධො අහො බුද්ධො’’ඉච්චාදයො. හාසෙ ‘‘අහො සුඛං අහො සුඛං, අහො මනාපං අහො මනාපං’’ඉච්චාදයො. සොකෙ ‘‘කහං එකපුත්තක කහං එකපුත්තක’’ඉච්චාදයො. පසාදෙ ‘‘භවිස්සන්ති වජ්ජී භවිස්සන්ති වජ්ජී’’ඉච්චාදයො. එවං භයකොධාදීසු උප්පන්නෙසු කථිතාමෙඩිතවචනවසෙන අත්ථවිසෙසලාභො භවති. එත්ථ පන අත්ථන්තරාභාවෙපි දළ්හීකම්මවසෙන පදානමත්ථජොතකභාවොයෙව අත්ථවිසෙසලාභො.

භය, ක්‍රෝධ ආදිය උපන් කල්හි කියනු ලබන ආමේඩිත වචන (ද්විරුක්ත වචන) මඟින් සුවිශේෂී අර්ථ ලැබීමෙහි ලා මෙම යෙදීම් නිදසුන් වේ – භයෙහි දී: 'coro coro' (හොරා හොරා), 'sappo sappo' (නයා නයා) යනාදියයි. ක්‍රෝධයෙහි දී: 'vasala vasala' (වසලය වසලය), 'caṇḍāla caṇḍāla' (චණ්ඩාලය චණ්ඩාලය), 'vijjha vijjha' (විදපන් විදපන්), 'pahara pahara' (පහරදෙපන් පහරදෙපන්) යනාදියයි. ප්‍රශංසාවෙහි දී: 'sādhu sādhu sāriputta' (සාදු සාදු ශාරිපුත්‍රය), 'abhikkantaṃ bhante abhikkantaṃ bhante' (ස්වාමීනී, ඉතා යහපත්ය ඉතා යහපත්ය) යනාදියයි. ඉක්මන් වීමේ දී (තුරිතයෙහි): 'abhikkama vāseṭṭha abhikkama vāseṭṭha' (වාශිෂ්ඨය ඉදිරියට යන්න ඉදිරියට යන්න), 'gaccha gaccha' (යන්න යන්න), 'lunāhi lunāhi' (කපන්න කපන්න) යනාදියයි. කුතුහලයෙහි දී: 'āgaccha āgaccha' (එන්න එන්න) යනාදියයි. විස්මයෙහි දී: 'aho buddho aho buddho' (අහෝ බුදු රජාණන් වහන්සේ, අහෝ බුදු රජාණන් වහන්සේ) යනාදියයි. සතුටෙහි දී (හාසයෙහි): 'aho sukhaṃ aho sukhaṃ' (අහෝ සැපතකි අහෝ සැපතකි), 'aho manāpaṃ aho manāpaṃ' (අහෝ ප්‍රියජනකය අහෝ ප්‍රියජනකය) යනාදියයි. ශෝකයෙහි දී: 'kahaṃ ekaputtaka kahaṃ ekaputtaka' (මගේ එකම පුතු කොහේද, මගේ එකම පුතු කොහේද) යනාදියයි. පැහැදීමෙහි (ප්‍රසාදයෙහි) දී: 'bhavissanti vajjī bhavissanti vajjī' (වජ්ජීන් වන්නාහුය, වජ්ජීන් වන්නාහුය) යනාදියයි. මෙසේ භය ක්‍රෝධ ආදියේදී කියැවෙන ආමේඩිත වචන මඟින් සුවිශේෂී අර්ථ ලැබීම සිදු වේ. මෙහිදී වෙනත් අර්ථයක් නැතත්, අර්ථය තහවුරු කිරීම (දෘඪීකරණය) මඟින් පදයන්ගේ අර්ථ ප්‍රකාශ කිරීමේ ස්වභාවයම සුවිශේෂී අර්ථ ලැබීමයි.

භයෙ [Pg.55] කොධෙ පසංසායං,තුරිතෙ කොතූහල’ච්ඡරෙ;

හාසෙ සොකෙ පසාදෙ ච,කරෙ ආමෙඩිතං බුධො.

භය, ක්‍රෝධ, ප්‍රශංසා, ඉක්මන් වීම (තුරිත), කුතුහලය, විස්මය (අච්ඡරිය), සතුට (හාස), ශෝකය සහ පැහැදීම (ප්‍රසාද) යන මේවායේදී පණ්ඩිතයා විසින් ආමේඩිතය (වචන නැවත නැවත කීම) කළ යුතුය.

චසද්දො අවුත්තසමුච්චයත්ථො, තෙන ගරහාඅසම්මානාදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. ‘‘පාපො පාපො’’තිආදීසු හි ගරහායං. ‘‘අභිරූපක අභිරූපකා’’තිආදීසු අසම්මානෙ. ‘‘ක්වායං අබලබලො වියා’’තිආදීසු අතිසයත්ථෙ ආමෙඩිතං දට්ඨබ්බං. ගුණවාචකස්ස ද්විරුත්තවසෙන අත්ථවිසෙසලාභෙ ‘‘කණ්හො කණ්හො ච ඝොරො චා’’ති එවමාදයො. ‘‘කණ්හො කණ්හො’’ති හි අතීව කණ්හොති අත්ථො. ක්‍රියාපදස්ස ද්විරුත්තවසෙන අත්ථවිසෙසලාභෙ ‘‘ධමෙ ධමෙ නාතිධමෙ’’ති එවමාදයො. තත්ථ ධමෙ ධමෙති ධමෙය්‍ය නො න ධමෙය්‍ය. නාතිධමෙති පමාණාතික්කන්තං පන න ධමෙය්‍ය. සංහිතාපදච්ඡෙදවසෙන අත්ථවිසෙසලාභෙ ‘‘නරානරා, සුරාසුරා, කතාකතකුසලාකුසලවිසයං විප්පටිසාරාකාරෙන පවත්තං අනුසොචනං කුක්කුච්ච’’න්ති එවමාදයො. එත්ථ පන විඤ්ඤූනං පරමකොසල්ලජනනත්ථං සිලොකං රචයාම –

ගාථාවෙහි ඇති ‘ච’ ශබ්දය නොකියවුණු දේ එක් රැස් කිරීමේ අර්ථය (අවුත්ත සමුච්චයාර්ථය) දෙයි. එයින් ගර්හාව, අගෞරවය ආදියද ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. 'Pāpo pāpo' (පවිටා පවිටා) යනාදී තැන්හි ගර්හාවෙහි ද, 'Abhirūpaka abhirūpakā' (රූපවත් තැනැත්තා, රූපවත් තැනැත්තා) යනාදී තැන්හි අගෞරවයෙහි (උපහාසයෙහි) ද, 'Kvāyaṃ abalabalo viyā' (මොහු අතිශයින්ම දුර්වලයෙකු මෙනි) යනාදී තැන්හි අතිශයාර්ථයෙහි ද ආමේඩිතය යෙදෙන බව දත යුතුය. ගුණ වාචක පද දෙවරක් කීමෙන් (ද්විරුක්ත වීමෙන්) සුවිශේෂී අර්ථ ලැබීමෙහි ලා 'kaṇho kaṇho ca ghoro cā' (අතිශයින්ම කළු වූද භයානක වූද) යනාදිය නිදසුන් වේ. 'Kaṇho kaṇho' යන්නෙන් ‘අතිශයින්ම කළු’ යන අර්ථය ලැබෙන බැවිනි. ක්‍රියා පදයන්ගේ ද්විරුක්තියෙන් සුවිශේෂී අර්ථ ලැබීමෙහි ලා 'dhame dhame nātidhame' (පිඹිය යුතුය පිඹිය යුතුය, නමුත් පමණ ඉක්මවා නොපිඹිය යුතුය) යනාදිය නිදසුන් වේ. එහි ‘ධමේ ධමේ’ යනු පිඹිය යුතුමය, නොපිඹ නොසිටිය යුතුය යන්නයි. ‘නාතිධමේ’ යනු ප්‍රමාණය ඉක්මවා නොපිඹිය යුතුය යන්නයි. සංහිතා (සන්ධි) පද කැඩීමෙන් සුවිශේෂී අර්ථ ලැබීමෙහි ලා 'narānarā' (නරයන් සහ නර නොවන අය), 'surāsurā' (සුරයන් සහ අසුරයන්), 'katākatakusalākusalavisayaṃ vippaṭisārākārena pavattaṃ anusocanaṃ kukkuccaṃ' (කරන ලද හා නොකරන ලද කුසල් හා අකුසල් සම්බන්ධයෙන් පසුතැවිලි වීමේ ස්වරූපයෙන් පවතින අනුශෝචනය කුක්කුච්චයයි) යනාදී යෙදීම් නිදසුන් වේ. මෙහිදී බුද්ධිමතුන්ගේ උතුම් දක්ෂතාව (කෞශල්‍යය) වර්ධනය කරනු පිණිස ශ්ලෝකයක් රචනා කරමු –

හිතාහිතා හිතංහිතං, ආනුභාවෙන තෙ ජින;

පවරාපවරාහච්ච, භවාමා’නාමයා මයන්ති.

‘‘ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගේ ආනුභාවයෙන්, හිතවතුන් මෙන්ම අහිතවතුන් ද, උත්තමයන් මෙන්ම අනුත්තමයන් ද (අහිතකර දේ) මැඩ පවත්වා, අතිශයින්ම යහපතට පත්ව, අපි නීරෝගී (උවදුරු රහිත) වන්නෙමු.’’

අගාරවත්ථපරිදීපනවසෙන අත්ථවිසෙසලාභෙ ‘‘තුවංතුවං පෙසුඤ්ඤකලහවිග්ගහවිවාදා’’ති එවමාදයො. නිරන්තරත්ථපරිදීපනවසෙන අත්ථවිසෙසලාභෙ ‘‘දිවසෙ දිවසෙ පරිභුඤ්ජතී’’ති එවමාදයො. නනිරන්තරත්ථපරිදීපනවසෙන අත්ථවිසෙසලාභෙ [Pg.56] ‘‘ඛණෙ ඛණෙ පීති උප්පජ්ජතී’’ති එවමාදයො. ‘‘පුනප්පුන’’මිච්චත්ථපරිදීපනවසෙන අත්ථවිසෙසලාභෙ ‘‘මුහුං මුහුං භායයතෙ කුමාරෙ’’ති එවමාදයො. උපමානෙ ඉවසද්දවසෙන අත්ථවිසෙසලාභෙ ‘‘රාජා රක්ඛතු ධම්මෙන, අත්තනොව පජං පජ’’න්ති එවමාදයො. ඉතිසද්දං පටිච්ච සද්දපදත්ථවාචකත්තපරිදීපනවසෙන අත්ථවිසෙසලාභෙ ‘‘බුද්ධො බුද්ධොති කථයන්තො, සොමනස්සං පවෙදයි’’න්ති එවමාදයො. තථාපවත්තචිත්තපරිදීපනවසෙන අත්ථවිසෙසලාභෙ ‘‘බුද්ධො බුද්ධොති චින්තෙන්තො, මග්ගං සොධෙමහං තදා’’ති එවමාදයො. එවං ඊදිසෙසු පයොගෙසු සමානසුතිකපදං විච්ඡින්දිත්වා න උච්චාරෙතබ්බං. විච්ඡින්දිත්වා හි උච්චාරණෙ සති සද්දවිලාසො න භවති, කත්ථචි පන ‘‘කතාකතාකුසලාකුසලවිසය’’න්ති එවමාදීසු විච්ඡින්දිත්වා උච්චාරිතස්ස අත්ථො දුට්ඨො හොති, තස්මා විච්ඡින්දිත්වා න උච්චාරෙතබ්බං, එකාබද්ධංයෙව කත්වා උච්චාරෙතබ්බං. ඉති සමානසුතිකෙසු විනිච්ඡයො ඡබ්බීසාය ආකාරෙහි අධිකෙහි ච මණ්ඩෙත්වා දස්සිතො.

අගෞරවය ප්‍රකාශ කිරීම් වශයෙන් විශේෂ අර්ථයක් ලැබීමේදී “තොප තොප කේලාම් කීම, රණ්ඩු සරුවල් කිරීම්, කලහ කිරීම්, විවාද කිරීම්” යනාදී උදාහරණ වේ. නිරන්තර (නොකඩවා කෙරෙන) අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීම් වශයෙන් විශේෂ අර්ථයක් ලැබීමේදී “දවසින් දවස අනුභව කරයි” යනාදී උදාහරණ වේ. නිරන්තර නොවන අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීම් වශයෙන් විශේෂ අර්ථයක් ලැබීමේදී “ක්ෂණයෙන් ක්ෂණය ප්‍රීතිය උපදියි” යනාදී උදාහරණ වේ. “නැවත නැවතත්” යන අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීම් වශයෙන් විශේෂ අර්ථයක් ලැබීමේදී “කුමාරයා නිතර නිතර බිය ගන්වයි” යනාදී උදාහරණ වේ. උපමාවෙහි 'ඉව' (මෙන්) ශබ්දයේ බලයෙන් විශේෂ අර්ථයක් ලැබීමේදී “රජතෙමේ තමාගේම දරුවන් මෙන් ධර්මයෙන් ප්‍රජාව රකීවා” යනාදී උදාහරණ වේ. 'ඉති' ශබ්දය නිසා ශබ්ද පදයන්හි අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීම් වශයෙන් විශේෂ අර්ථයක් ලැබීමේදී “බුද්ධ බුද්ධ යයි පවසමින් සෝමනස්සය ප්‍රකාශ කළේය” යනාදී උදාහරණ වේ. එලෙස පැවති සිත ප්‍රකාශ කිරීම් වශයෙන් විශේෂ අර්ථයක් ලැබීමේදී “එකල්හි මම බුද්ධ බුද්ධ යයි සිතමින් මාර්ගය පිරිසිදු කරමි” යනාදී උදාහරණ වේ. මෙසේ මෙවැනි යෙදීම්වලදී සමාන ශබ්ද ඇති පද වෙන් කොට උච්චාරණය නොකළ යුතුය. මන්දයත්, වෙන් කොට උච්චාරණය කිරීමේදී ශබ්ද මාධුර්යය නැති වන අතර, ඇතැම් විට “කතාකත-කුසලාකුසල-විසයං” යනාදී තැන්වල වෙන් කොට උච්චාරණය කිරීමෙන් අර්ථය ද විකෘති වෙයි. එබැවින් වෙන් නොකොට, එකට යා කොටම උච්චාරණය කළ යුතුය. මෙසේ සමාන ශබ්ද ඇති පද පිළිබඳ විනිශ්චය සවිස්තරාත්මක ක්‍රම විසි හයකින් සහ ඊටත් වඩා වැඩි ප්‍රමාණයකින් සරසා දක්වන ලදී.

යස්මා පන සමානසුතිකෙසු විනිච්ඡයෙ දස්සිතෙ අසමානසුතිකෙසුපි විනිච්ඡයො දස්සෙතබ්බො හොති, තස්මා තම්පි දස්සෙස්සාම – යත්ථ නිග්ගහීතම්හා පරාකාරලොපොපි පාඨො පඤ්ඤායති, සංයොගබ්‍යඤ්ජනස්ස විසංයොගත්තම්පි. තෙසු පයොගෙසු නිග්ගහීතපදං අනන්තරපදෙන සද්ධිං එකාබද්ධංයෙව කත්වා උච්චාරෙතබ්බං. කතමානි තානි? ‘‘සචෙ භුත්තො භවෙය්‍යාහං-සා’ජීවො ගරහිතො මම. පුප්ඵං’සා උප්පජ්ජි. ඛයමත්තං න නිබ්බානං’ස ගම්භීරාදිවාචතො’’ති එවමාදයො. එත්ථ හි ‘‘සචෙ භුත්තො භවෙය්‍යාහ’’න්තිආදිනා විච්ඡෙදමකත්වා [Pg.57] අනන්තරෙ ද්වීසු ගාථාපදෙසු අන්තරීභූතානං ද්වින්නං සමානසුතිකපදානං එකතො උච්චාරණමිව අනන්තරපදෙහි සද්ධිං එකාබද්ධුච්චාරණවසෙන ‘‘සචෙ භුත්තො භවෙය්‍යාහං-සා’ජීවො ගරහිතො මමා’’තිආදිනා උච්චාරෙතබ්බං. එවරූපොයෙව හි උච්චාරණවිසෙසො සකලෙහිපි පොරාණෙහි විඤ්ඤූහි අනුමතො උච්චාරිතො ච ‘‘අස්ස ආජීවො ගරහිතො මම, අස්සා උප්පජ්ජි, අස්ස ගම්භීරාදිවාචතො’’තිඑවමාදිඅත්ථප්පටිපාදනස්සානුරූපත්තා.

යම් හෙයකින් සමාන ශබ්ද ඇති පද පිළිබඳ විනිශ්චය දැක්වූ කල්හි, අසමාන ශබ්ද ඇති පදයන්හි ද විනිශ්චය දැක්විය යුතු බැවින්, අපි එයද දක්වන්නෙමු - යම් තැනක නිග්ගහීතයට පසුව එන 'අ' කාරය ලොප් වීමද, සංයුක්ත ව්‍යංජනයක් වියුක්ත වීමද පෙළෙහි දැකිය හැකිවේද, එම යෙදීම්වලදී නිග්ගහීතය සහිත පදය ඊළඟට ඇති පදය සමග එක් කොටම උච්චාරණය කළ යුතුය. ඒ කවරේද යත්? “සචේ භුත්තෝ භවෙය්‍යාහං-සා'ජීවෝ ගරහිතෝ මම, පුප්ඵං'සා උප්පජ්ජි, ඛයමත්තං න නිබ්බානං'ස ගම්භීරාදිවාචතෝ” යනාදියයි. මෙහි “සචේ භුත්තෝ භවෙය්‍යාහං” යනාදී වශයෙන් පද වෙන් නොකොට, ඊළඟ ගාථා පාද දෙකෙහි ඇතුළත් වන සමාන ශබ්ද ඇති පද දෙකක් එක් කොට උච්චාරණය කරන්නාක් මෙන්, ඊළඟ පද සමග එක් කොට උච්චාරණය කිරීමේ ක්‍රමයෙන් “සචේ භුත්තෝ භවෙය්‍යාහං-සා'ජීවෝ ගරහිතෝ මමා” යනාදී වශයෙන් උච්චාරණය කළ යුතුය. මන්දයත්, “අස්ස ආජීවෝ ගරහිතෝ මම, අස්සා උප්පජ්ජි, අස්ස ගම්භීරාදිවාචතෝ” යනාදී වශයෙන් අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීමට ගැළපෙන බැවින්, සියලු පැරණි වියතුන් විසින් මෙවැනිම උච්චාරණ විශේෂයක් අනුමත කරන ලද අතර උච්චාරණය කරන ලදී.

යත්ථ පන යාදිසෙ උච්චාරණෙ කරියමානෙ අත්ථො පරිබ්‍යත්තො හොති, තෙසු පයොගෙසු ක්වචි චසද්ද පනසද්දාදියොගට්ඨානෙ ඊසකං විච්ඡින්දිත්වා පදමුච්චාරෙතබ්බං. සෙය්‍යථිදං? ‘‘වාළා ච ලපසක්ඛරා. අච්චන්තසන්තා පන යා, අයං නිබ්බානසම්පදා, ‘‘ඉදං දුක්ඛ’’න්ති වාචං භාසතො ‘‘ඉදං දුක්ඛ’’න්ති ඤාණං පවත්තතීති? ආමන්තා. ඉති ච දන්ති ච දුති ච ඛන්ති ච ඤාණං පවත්තතීති? න හෙවං වත්තබ්බෙ’’ති එවමාදයො පයොගා.

යම් තැනක යම්බඳු උච්චාරණයක් කිරීමෙන් අර්ථය පැහැදිලි වෙයිද, එම යෙදීම්වලදී ඇතැම් විට 'ච' ශබ්දය, 'පන' ශබ්දය ආදිය යෙදෙන ස්ථානවලදී පදය මදක් වෙන් කොට උච්චාරණය කළ යුතුය. එනම්: “වාළා ච ලපසක්ඛරා”, “අච්චන්තසන්තා පන යා, අයං නිබ්බානසම්පදා”, “'ඉදං දුක්ඛං' යයි වචනය පවසන විට 'ඉදං දුක්ඛං' යයි ඥානය පවතියිද? එසේය. ඉති ද දන්ති ද දුති ද ඛන්ති ද යන තැන්වල ඥානය පවතියිද? එසේ නොකිය යුතුය” යනාදී යෙදීම්ය.

එතෙසු හි පඨමපයොගෙ ‘‘වාළා චා’’ති ඊසකං විච්ඡින්දිත්වා ‘‘ලපසක්ඛරා’’ති උච්චාරෙතබ්බං. තත්ථ ලපසක්ඛරාති සක්ඛරසදිසමධුරවචනා. ජාතකට්ඨකථායං පන ‘‘නිරත්ථකවචනෙහි සක්ඛරා විය මධුරා’’ති වුත්තං, තස්මාත්‍ර බහුබ්බීහිතප්පුරිසවසෙන ද්විධා සමාසො දට්ඨබ්බො ‘‘ලපා සක්ඛරා විය යාසං තා ලපසක්ඛරා, ලපෙහි වා සක්ඛරා වියාති ලපසක්ඛරා’’ති.

මෙයින් පළමු යෙදීමෙහි “වාළා ච” යන්නෙන් මදක් වෙන් කොට “ලපසක්ඛරා” යන්න උච්චාරණය කළ යුතුය. එහි “ලපසක්ඛරා” යනු සීනි (සක්කරා) වැනි මිහිරි වචන ඇත්තෝය. ජාතක අටුවාවෙහි වනාහි “නිශ්ඵල වචනවලින් සීනි මෙන් මිහිරි වූ” යයි පවසන ලදී. එබැවින් මෙහි බහුබ්බීහි සහ තප්පුරිස වශයෙන් දෙයාකාර සමාසයක් දැක්විය යුතුය. එනම්, “ලපා සක්ඛරා විය යාසං තා ලපසක්ඛරා” (යමෙකුගේ වචන සීනි මෙන්ද, ඔවුහු ලපසක්ඛරා වෙති) හෝ “ලපේහි වා සක්ඛරා වියාති ලපසක්ඛරා” (වචනවලින් සීනි මෙන් වූවෝ ලපසක්ඛරා වෙති) යනුවෙනි.

දුතියපයොගෙ ‘‘අච්චන්තසන්තා පන’’ඉති ඊසකං විච්ඡින්දිත්වා ‘‘යා’’ති උච්චාරෙතබ්බං. යා පන අයං නිබ්බානසම්පදා අච්චන්තසන්තාති හි අත්ථො.

දෙවැනි යෙදීමෙහි “අච්චන්තසන්තා පන” යන්නෙන් මදක් වෙන් කොට “යා” යන්න උච්චාරණය කළ යුතුය. මන්දයත්, “යම් මේ නිවන් සම්පත්තියක් වේද, එය ඒකාන්තයෙන්ම ශාන්තය” යනු මෙහි අර්ථය වන බැවිනි.

තතියපයොගෙ [Pg.58] ඉති ච දන්ති ච දුති ච ඛන්ති චාති එතෙසු චතූසු ඨානෙසු ඉකාරඤ්ච දංකාරඤ්ච දුකාරඤ්ච ඛංකාරඤ්ච ඊසකං විච්ඡින්දිත්වා තදනන්තරං ති ච සද්දා උච්චාරෙතබ්බා.

තුන්වැනි යෙදීමෙහි “ඉති ච දන්ති ච දුති ච ඛන්ති ච” යන මේ ස්ථාන හතරෙහිදී ඉ-කාරය, දං-කාරය, දු-කාරය සහ ඛං-කාරය මදක් වෙන් කොට, ඉන් පසුව එන 'ති' සහ 'ච' ශබ්ද උච්චාරණය කළ යුතුය.

එත්ථ හි අවිච්ඡින්දිත්වා උච්චාරණෙ සති අඤ්ඤථා ගහෙතබ්බත්තා අත්ථො දුට්ඨො භවති. කථං? ඊදිසෙසු ඨානෙසු අවිච්ඡින්දිත්වා උච්චාරණෙ සති ඉතිසද්දො එවන්ති අත්ථවාචකො නිපාතො සියා, සන්ධිවසෙන පන ඉකාරත්ථවාචකො රූළ්හීසද්දො න සියා. දන්තිසද්දො දමනත්ථො සියා, දංකාරවාචකො න සියා. දුතිසද්දො නිරත්ථකො සියා, දුකාරවාචකො න සියා. ඛන්තිසද්දො ඛමනත්ථො සියා, ඛංකාරවාචකො න සියා. තස්මා ඉකාර දංකාර දුකාර ඛංකාරානි ඊසකං විච්ඡින්දිතබ්බානි.

මන්දයත්, මෙහි වෙන් නොකොට උච්චාරණය කළහොත් වෙනත් අර්ථයකින් ගන්නා බැවින් අර්ථය විකෘති වෙයි. කෙසේද යත්? මෙවැනි ස්ථානවලදී වෙන් නොකොට උච්චාරණය කළහොත් 'ඉති' ශබ්දය 'එසේය' යන අර්ථය දෙන නිපාතයක් විය හැක; සන්ධි වීම නිසා 'ඉ' කාරයේ අර්ථය දෙන රූළ්හී (රූඪි) ශබ්දයක් නොවිය හැක. 'දන්ති' ශබ්දය දමනය කිරීමේ අර්ථය දිය හැක, 'දං' අක්ෂරය හඟවන ශබ්දය නොවිය හැක. 'දුති' ශබ්දය නිෂ්ඵල විය හැක, 'දු' අක්ෂරය හඟවන ශබ්දය නොවිය හැක. 'ඛන්ති' ශබ්දය ඉවසීමේ අර්ථය දිය හැක, 'ඛං' අක්ෂරය හඟවන ශබ්දය නොවිය හැක. එබැවින් ඉ-කාරය, දං-කාරය, දු-කාරය සහ ඛං-කාරය මදක් වෙන් කොට කිය යුතුය.

එත්ථ හි ඉඉති දංඉති දුඉති ඛංඉතීතිආදිනා සංහිතාපදච්ඡෙදො වෙදිතබ්බො, පරභූතස්ස ච ඉකාරස්ස ලොපො. න පනෙත්ථ ඉදං වත්තබ්බං ‘‘සරූපසරානං විසයෙ පරභූතස්ස සරූපසරස්ස ලොපො න හොති, පුබ්බසරස්සෙව ලොපො හොති තත්‍රායන්ති එත්ථ වියා’’ති ‘‘අකිලාසුනො වණ්ණපථෙ ඛණන්තා, උදඞ්ගණෙ තත්ථ පපං අවින්දු’’න්ති පාළියං සරූපපරසරස්ස ලොපදස්සනතො. තථා හි අට්ඨකථාචරියෙහි ‘‘පවද්ධං ආපං පප’’න්ති අත්ථො සංවණ්ණිතො. තස්මා ‘‘ඉති චා’’ති එත්ථාපි ඉඉති චාති ඡෙදං කත්වා ද්වීසු ඉකාරෙසු පරස්ස ඉකාරස්ස ලොපො කාතබ්බො, න පුබ්බස්ස.

මෙහි “ඉ-ඉති, දං-ඉති, දු-ඉති, ඛං-ඉති” යනාදී වශයෙන් සන්ධි පදච්ඡේදය දත යුතුය. එහිදී පසුව එන 'ඉ' කාරය ලොප් වේ. මෙහිදී “සමාන ස්වරයන් ඇති කල්හි, පසුව එන සමාන ස්වරය ලොප් නොවේ, 'තත්‍රායං' යන තැන මෙන් පෙර ස්වරයම ලොප් වේ” යයි නොපැවසිය යුතුය. මන්දයත්, “අකිලාසුනෝ වණ්ණපථේ ඛණන්තා, උදංගණේ තත්ථ පපං අවින්දුං” යන පාලි පාඨයෙහි පසුව එන සමාන ස්වරය ලොප් වී ඇති බව පෙනෙන බැවිනි. එලෙසම, අටුවාචාරීන් වහන්සේලා විසින් “පවඩ්ඪං ආපං පපං” යනුවෙන් අර්ථය වර්ණනා කරන ලදී. එබැවින් “ඉති චා” යන මෙහිද 'ඉ-ඉති ච' කියා පද වෙන් කොට, 'ඉ' කාර දෙකෙන් පසුව එන 'ඉ' කාරය ලොප් කළ යුතුය, පෙර 'ඉ' කාරය නොවේ.

පුබ්බස්මිඤ්හි ඉකාරවාචකෙ ඉකාරෙ නට්ඨෙ සති නිපාතභූතෙන ඉතිසද්දෙන ඉකාරසඞ්ඛාතො අත්ථො න විඤ්ඤායෙය්‍ය, නිපාතභූතස්ස පන ඉතිසද්දස්ස ඉකාරෙ නට්ඨෙපි සො අත්ථො විඤ්ඤායතෙව ‘‘දෙවදත්තොති මෙ සුත’’න්ති එත්ථ [Pg.59] දෙවදත්තපදත්ථො විය. තස්මා ඉතිසද්දස්ස පරභූතස්ස ඉකාරස්සෙව ලොපො කාතබ්බො, න පුබ්බස්ස ඉකාරවාචකස්ස ඉකාරස්ස. කච්චායනෙ පන යෙභුය්‍යප්පවත්තිං සන්ධාය අසරූපසරතො පරස්සෙව අසරූපසරස්ස ලොපො වුත්තො, න සරූපසරතො පරස්ස සරූපසරස්ස. මහාපදෙසසුත්තෙහි වා සරූපස්ස පරසරස්ස ලොපො වුත්තොති දට්ඨබ්බං.

මක්නිසාද යත්, පූර්වයෙහි වූ ඉ-කාරය හඟවන ඉ-කාරය ලොප් වූ කල්හි, නිපාතයක් වූ ‘ඉති’ ශබ්දයෙන් ඉ-කාරය යැයි කියනු ලබන අර්ථය වටහාගත නොහැකි වන්නේය. එහෙත් නිපාතයක් වූ ‘ඉති’ ශබ්දයේ ඉ-කාරය ලොප් වූවත්, ‘‘දේවදත්තෝති මේ සුතං’’ (දේවදත්ත යැයි මා විසින් අසන ලදී) යන්නෙහි දේවදත්ත යන පදයේ අර්ථය මෙන්, ඒ අර්ථය වටහාගත හැක්කේමය. එබැවින් පසුව යෙදුණු ‘ඉති’ ශබ්දයේ ඉ-කාරයම ලොප් කළ යුතු අතර, පූර්වයෙහි වූ ඉ-කාරය හඟවන ඉ-කාරය ලොප් නොකළ යුතුය. කච්චායනයෙහි වනාහි බොහෝ සෙයින් සිදුවන ප්‍රවෘත්තියක් අරභයා අසමාන ස්වරයකට පසුව එන අසමාන ස්වරයෙහිම ලෝපය පවසන ලදී; සමාන ස්වරයකට පසුව එන සමාන ස්වරයෙහි ලෝපය පවසා නැත. නැතහොත් මහාපදේස සූත්‍රයන්ගෙන් සමාන වූ පර ස්වරයාගේ ලෝපය පවසන ලදැයි දත යුතුය.

‘‘අන්තරා ච රාජගහං අන්තරා ච නාළන්ද’’න්තිආදීසු පන චසද්දාදියොගට්ඨානෙපි සති විච්ඡින්දිත්වා පදං න උච්චාරෙතබ්බං. යත්ථ ච ආගමක්ඛරාදීනි දිස්සන්ති, තෙසු පයොගෙසු පුබ්බපදානි විච්ඡින්දිත්වා න උච්චාරෙතබ්බානි, ආගමක්ඛරවන්තෙහි පරපදෙහි සද්ධිංයෙව උච්චාරෙතබ්බානි. සෙය්‍යථිදං? ‘‘නක්ඛත්තරාජාරිව තාරකානං. භගවා එතදවොච’’ඉච්චෙවමාදයො පයොගා. යත්ථ යෙසං විසුං විසුං සම්බන්ධො දිස්සති, අත්ථො ච යුජ්ජති, තත්ථ තානි අත්ථානුරූපං විච්ඡින්දිත්වා උච්චාරෙතබ්බානි. සෙය්‍යථිදං? ‘‘නහානෙ උස්සුක්කං අකාසි, උස්සුක්කම්පි අකාසි යාගුයා ඛාදනීයෙ භත්තස්මිං’’ ඉච්චෙවමාදයො පයොගා. එත්ථ හි ‘‘නහානෙ උස්සුක්කං අකාසී’’ති විච්ඡින්දිත්වා ‘‘උස්සුක්කම්පි අකාසි යාගුයා ඛාදනීයෙ භත්තස්මි’’න්ති උච්චාරෙතබ්බං. එවඤ්හි සති න කෙවලං සො භික්ඛු නහානෙයෙව උස්සුක්කං අකාසි, අථ ඛො යාගුයාපි ඛාදනීයෙපි භත්තස්මිම්පි උස්සුක්කං අකාසීති අත්ථප්පකාසනෙ සමත්ථො භවති, අට්ඨානප්පයුත්තො සමුච්චයත්ථවාචකො අපිසද්දො.

‘‘අන්තරා ච රාජගහං අන්තරා ච නාළන්දං’’ යනාදී තැන්හි ‘ච’ ශබ්දය ආදියේ යෝගය තිබුණද, පද වෙන් කොට උච්චාරණය නොකළ යුතුය. යම් තැනක ආගම අක්ෂර ආදිය පෙනේද, ඒ ප්‍රයෝගයන්හි පූර්ව පදයන් වෙන් කොට උච්චාරණය නොකළ යුතු අතර, ආගම අක්ෂර සහිත පර පදයන් සමගම උච්චාරණය කළ යුතුය. ඒ කෙසේද? ‘‘නක්ඛත්තරාජාරිව තාරකානං’’, ‘‘භගවා ඒතදවෝච’’ යනාදී ප්‍රයෝගයන්ය. යම් තැනක යම් පදයන්ගේ වෙන් වෙන් වශයෙන් සම්බන්ධය පෙනේද, අර්ථයද ගැලපේද, එහිදී ඒවා අර්ථයට අනුකූලව වෙන් කොට උච්චාරණය කළ යුතුය. ඒ කෙසේද? ‘‘නහානේ උස්සුක්කං අකාසි, උස්සුක්කම්පි අකාසි යාගුයා ඛාදනීයේ භත්තස්මිං’’ යනාදී ප්‍රයෝගයන්ය. මෙහි වනාහි ‘‘නහානේ උස්සුක්කං අකාසි’’ යැයි වෙන් කොට, ‘‘උස්සුක්කම්පි අකාසි යාගුයා ඛාදනීයේ භත්තස්මිං’’ යැයි උච්චාරණය කළ යුතුය. මෙසේ කළ කල්හි, ඒ භික්ෂුව නෑමෙහි පමණක් නොව, කැඳෙහි ද, කැවිල්ලෙහි ද, බතෙහි ද උත්සාහවත් වූයේය යන අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීමට සමත් වෙයි. මෙහි ‘අපි’ ශබ්දය නුසුදුසු තැනක නොයෙදී, සමුච්චය අර්ථය ප්‍රකාශ කරයි.

යත්ථ පන යෙසමිතරෙන වා ඉතරෙන වා එකෙකපදෙන උභයපදෙහි වා සම්බන්ධො දිස්සති සහෙවත්ථයුත්තියා, තත්ථ තානි යථාරහං විච්ඡින්දිත්වා උච්චාරෙතබ්බානි. සෙය්‍යථිදං? ‘‘සො ධම්මං දෙසෙතිආදිකල්‍යාණං මජ්ඣෙකල්‍යාණං පරියොසානකල්‍යාණං සාත්ථං සබ්‍යඤ්ජනං කෙවලපරිපුණ්ණං පරිසුද්ධං බ්‍රහ්මචරියං [Pg.60] පකාසෙති. පටිච්චසමුප්පාදං වො භික්ඛවෙ දෙසෙස්සාමි, තං සුණාථ සාධුකං මනසිකරොථ. අජ්ඣත්තං සම්පසාදනං චෙතසො එකොදිභාව’’න්ති එවමාදයො පයොගා. තත්‍රිමා අධිප්පායවිඤ්ඤාපිකා ගාථා –

යම් තැනක වනාහි එක් එක් පදයක් සමග හෝ වෙනත් පදයක් සමග හෝ පද දෙකම සමග හෝ අර්ථ යුක්තිය ද සමගින් සම්බන්ධය පෙනේද, එහිදී ඒවා සුදුසු පරිදි වෙන් කොට උච්චාරණය කළ යුතුය. ඒ කෙසේද? ‘‘සෝ ධම්මං දේසේති ආදිකල්‍යාණං මජ්ඣේකල්‍යාණං පරියෝසානකල්‍යාණං සාත්ථං සබ්‍යඤ්ජනං කේවලපරිපුණ්ණං පරිසුද්ධං බ්‍රහ්මචරියං පකාසේති’’, ‘‘පටිච්චසමුප්පාදං වෝ භික්ඛවේ දේසේස්සාමි, තං සුණāථ සාධුකං මනසිකරෝථ’’, ‘‘අජ්ඣත්තං සම්පසාදනං චේතසෝ ඒකෝදිභාවං’’ යනාදී ප්‍රයෝගයන්ය. එහිලා අදහස පැහැදිලි කරන ගාථාවෝ මෙසේය –

ධම්මසද්දෙන වා බ්‍රහ්ම-චරියසද්දෙන වා පදං;

යොජෙත්වා ඊරයෙ විඤ්ඤූ, ‘‘සාත්ථං සබ්‍යඤ්ජන’’න්තිදං.

නුවණැත්තා ‘සාත්ථං සබ්‍යඤ්ජනං’ යන මේ පදය ‘ධම්ම’ ශබ්දය සමග හෝ ‘බ්‍රහ්මචරිය’ ශබ්දය සමග හෝ ගළපා උච්චාරණය කළ යුතුය.

‘‘සාධුක’’න්ති පදං විඤ්ඤූ, ‘‘සුණාථා’’ති පදෙන වා;

තථා ‘‘මනසිකරොථ’’, ඉති වුත්තපදෙන වා;

ඊරයෙ යොජයිත්වාන, උභයෙහි පදෙහි වා.

නුවණැත්තා ‘සාධුකං’ යන පදය ‘සුණāථ’ යන පදය සමග හෝ, එලෙසම ‘මනසිකරෝථ’ යන පදය සමග හෝ, ඒ පද දෙකම සමග හෝ සම්බන්ධ කොට උච්චාරණය කළ යුතුය.

එකමෙකෙන සම්බන්ධො, සම්බන්ධො උභයෙහි වා;

දිස්සතීති විජානෙය්‍ය, සද්ධිමෙවත්ථයුත්තියා.

එක් එක් පදයක් සමග සම්බන්ධය හෝ පද දෙකම සමග සම්බන්ධය හෝ අර්ථයේ ගැළපීම ද සමගින්ම පෙනෙන්නේ යැයි දත යුතුය.

නත්තනොමතියා එසො, අත්ථො එත්ථ මයා රුතො;

පුබ්බාචරියසීහානං, නයං නිස්සාය මෙ රුතො.

මේ අර්ථය මා විසින් මෙහි පවසන ලද්දේ ස්වකීය මතයෙන් නොවේ; පූර්වාචාර්ය සිංහයන්ගේ ක්‍රමය ඇසුරු කොට මා විසින් පවසන ලදී.

එවංවිධෙසු අඤ්ඤෙසු, පාඨෙසුපි අයං නයො;

නෙතබ්බො නයදක්ඛෙන, සාසනත්ථගවෙසිනා.

ශාසනාර්ථය සොයන්නා වූ, ක්‍රමෝපායන්හි දක්ෂ වූ තැනැත්තා විසින් මෙවැනි වෙනත් පාඨයන්හිදී ද මෙම ක්‍රමයම යෙදිය යුතුය.

අත්ථානුරූපතො සද්දං, අත්ථං සද්දානුරූපතො;

චින්තයිත්වාන මෙධාවී, වොහරෙ න යථා තථාති.

බුද්ධිමත් තැනැත්තා අර්ථයට අනුකූලව ශබ්දය ද, ශබ්දයට අනුකූලව අර්ථය ද සිතා බලා, එසේ මෙසේ නොසැලකිලිමත් ලෙස ව්‍යවහාර නොකළ යුතුය.

අයමෙත්ථ අත්ථසද්දචින්තා.

මෙහිලා ‘අර්ථ-ශබ්ද’ විචාරය මෙසේය.

අත්ථාතිසයයොගෙ එවං උපලක්ඛෙතබ්බං – භූධාතුඅත්ථාතිසයයොගතො වඩ්ඪනෙ දිට්ඨා ‘‘එකමන්තං නිසින්නො ඛො මහානාමො ලිච්ඡවී උදානං උදානෙසි ‘භවිස්සන්ති වජ්ජී භවිස්සන්ති වජ්ජී’ති’’ ඉති වා ‘‘අහමෙව දූසියා භූනහතා, රඤ්ඤො මහාපතාපස්සා’’ති වා ‘‘වෙදා න තාණාය භවන්තිදස්ස, මිත්තද්දුනො භූනහුනො නරස්සා’’ති වා ‘‘භූනහච්චං කතං මයා’’ති වා එවං වඩ්ඪනෙ දිට්ඨා.

‘භූ’ ධාතුවෙහි අර්ථය වැඩීම (වර්ධනය) යන අදහසින් අතිශය යෝගයෙහි යෙදෙන ආකාරය මෙසේ සලකාගත යුතුය: ‘‘එකත්පසක හුන් මහානාම ලිච්ඡවී තෙමේ ‘වජ්ජීහු වර්ධනය වන්නාහ, වජ්ජීහු වර්ධනය වන්නාහ’ යැයි උදන් ඇනුවේය’’ යන්නෙහි ද, ‘‘මහා ප්‍රතාපවත් රජුගේ, විනාශයට පත් කළ (භූනහතා) දූෂිකාව මමම වෙමි’’ යන්නෙහි ද, ‘‘මිත්‍රද්‍රෝහී වූ, දියුණුව නැසූ (භූනහුනෝ) මිනිසාට වේදයෝ ආරක්ෂාව පිණිස නොවෙති’’ යන්නෙහි ද, ‘‘මා විසින් දියුණුව නැසීම (භූනහච්චං) කරන ලදී’’ යන්නෙහි ද, මෙලෙස වැඩීම (වර්ධනය) යන අර්ථයෙහි දක්නා ලදී.

වචනසඞ්ගහෙ [Pg.61] එවං උපලක්ඛෙතබ්බං – වත්තමානාය විභත්තියා පරස්සපදං මජ්ඣිමපුරිසබහුවචනං පඤ්චමියා පරස්සපදෙන මජ්ඣිමපුරිසබහුවචනෙන සදිසං. තුම්හෙ භවථ.

වචන සංග්‍රහයෙහි මෙසේ වටහාගත යුතුය - වර්තමාන විභක්තියෙහි පරස්මෛපද මධ්‍යම පුරුෂ බහුවචනය, පංචමී විභක්තියෙහි පරස්මෛපද මධ්‍යම පුරුෂ බහුවචනයට සමානය. උදාහරණ: ‘තුම්හේ භවථ’.

වත්තමානපඤ්චමීනං පරස්සපදෙ උත්තමපුරිසචතුක්කෙ එකවචනං එකවචනෙන, බහුවචනම්පි බහුවචනෙන සදිසං. අහං භවාමි, මයං භවාම.

වර්තමාන සහ පංචමී විභක්තීන්ගේ පරස්මෛපද උත්තම පුරුෂ චතුෂ්කයෙහි, ඒකවචනය ඒකවචනයට ද, බහුවචනය බහුවචනයට ද සමානය. උදාහරණ: ‘අහං භවාමි’, ‘මයං භවාම’.

වත්තමානාය අත්තනොපදං මජ්ඣිමපුරිසෙකවචනං හිය්‍යත්තනජ්ජතනීනං අත්තනොපදෙහි ද්වීහි මජ්ඣිමපුරිසෙකවචනෙහි සදිසං කත්ථචි වණ්ණසමුදායවසෙන කිඤ්චි විසෙසං වජ්ජෙත්වා, එස නයො උත්තරත්‍රාපි යොජෙතබ්බො. ත්වං භවසෙ, ඉදං වත්තමානාය රූපං. ත්වං අභවසෙ, ඉදං හිය්‍යත්තනජ්ජතනීනං රූපං.

වර්තමාන විභක්තියෙහි ආත්මනෛපද මධ්‍යම පුරුෂ ඒකවචනය, හිය්යත්තනී සහ අජ්ජතනී යන විභක්ති ද්විත්වයෙහි ආත්මනෛපද මධ්‍යම පුරුෂ ඒකවචනයන්ට සමානය. ඇතැම් තැනක අක්ෂර සමූහය නිසා සිදුවන සුළු වෙනසක් හැරෙන්නට, මෙම ක්‍රමය ඉදිරියට ද යෙදිය යුතුය. උදාහරණ: ‘ත්වං භවසේ’, මෙය වර්තමාන විභක්තියේ රූපයයි. ‘ත්වං අභවසේ’, මෙය හිය්යත්තනී සහ අජ්ජතනී විභක්තීන්ගේ රූපයයි.

වත්තමානාය අත්තනොපදං උත්තමපුරිසෙකවචනං පඤ්චමියා අත්තනොපදෙනුත්තමපුරිසෙකවචනෙන ච පරොක්ඛාය පරස්සපදෙන මජ්ඣිමපුරිසෙකවචනෙන චාති ද්වීහි වචනෙහි සදිසං. අහං භවෙ, ඉදං වත්තමානපඤ්චමීනං රූපං. ත්වං බභූවෙ, ඉදං පරොක්ඛාය රූපං.

වර්තමාන විභක්තියෙහි ආත්මනෛපද උත්තම පුරුෂ ඒකවචනය, පංචමී විභක්තියෙහි ආත්මනෛපද උත්තම පුරුෂ ඒකවචනයට ද, පරොක්ඛා විභක්තියෙහි පරස්මෛපද මධ්‍යම පුරුෂ ඒකවචනයට ද යන වචන දෙකටම සමානය. උදාහරණ: ‘අහං භවේ’, මෙය වර්තමාන සහ පංචමී විභක්තීන්ගේ රූපයයි. ‘ත්වං බභූවේ’, මෙය පරොක්ඛා විභක්තියේ රූපයයි.

වත්තමානාය අත්තනොපදං උත්තමපුරිසබහුවචනං පරොක්ඛජ්ජතනීනං අත්තනොපදෙහි ද්වීහි උත්තමපුරිසබහුවචනෙහි සදිසං. මයං භවාම්හෙ, ඉදං වත්තමානාය රූපං. මයං බභූවිම්හෙ, ඉදං පරොක්ඛාය රූපං. මයං අභවිම්හෙ, ඉදමජ්ජතනියා රූපං.

වර්තමාන විභක්තියෙහි ආත්මනෛපද උත්තම පුරුෂ බහුවචනය, පරොක්ඛා සහ අජ්ජතනී විභක්තීන්ගේ ආත්මනෛපද උත්තම පුරුෂ බහුවචන ද්විත්වයට සමානය. උදාහරණ: ‘මයං භවාම්හේ’, මෙය වර්තමාන විභක්තියේ රූපයයි. ‘මයං බභූවිම්හේ’, මෙය පරොක්ඛා විභක්තියේ රූපයයි. ‘මයං අභවිම්හේ’, මෙය අජ්ජතනී විභක්තියේ රූපයයි.

පඤ්චමියා අත්තනොපදං මජ්ඣිමපුරිසබහුවචනං පරොක්ඛාය අත්තනොපදෙන මජ්ඣිමපුරිසබහුවචනෙන සදිසං. තුම්හෙ භවව්හො, ඉදං පඤ්චමියා රූපං. තුම්හෙ බභූවිව්හො, ඉදං පරොක්ඛාය රූපං.

පංචමී විභක්තියෙහි ආත්මනෛපද මධ්‍යම පුරුෂ බහුවචනය, පරොක්ඛා විභක්තියෙහි ආත්මනෛපද මධ්‍යම පුරුෂ බහුවචනයට සමානය. උදාහරණ: ‘තුම්හේ භවව්හෝ’, මෙය පංචමී විභක්තියේ රූපයයි. ‘තුම්හේ බභූවිව්හෝ’, මෙය පරොක්ඛා විභක්තියේ රූපයයි.

පරොක්ඛාය පරස්සපදං පඨමපුරිසබහුවචනං හිය්‍යත්තනියා පරස්සපදෙන පඨමපුරිසබහුවචනෙන ච අජ්ජතනියා අත්තනොපදෙන පඨමපුරිසබහුවචනෙන චාති ද්වීහි වචනෙහි සදිසං. තෙ බභූවු, ඉදං පරොක්ඛාය රූපං. තෙ අභවු, ඉදං හිය්‍යත්තනජ්ජතනීනං රූපං.

පරොක්ඛා විභක්තියෙහි පරස්මෛපද ප්‍රථම පුරුෂ බහුවචනය, හිය්යත්තනී විභක්තියෙහි පරස්මෛපද ප්‍රථම පුරුෂ බහුවචනයට ද, අජ්ජතනී විභක්තියෙහි ආත්මනෛපද ප්‍රථම පුරුෂ බහුවචනයට ද යන වචන දෙකටම සමානය. උදාහරණ: ‘තේ බභූවු’, මෙය පරොක්ඛා විභක්තියේ රූපයයි. ‘තේ අභවු’, මෙය හිය්යත්තනී සහ අජ්ජතනී විභක්තීන්ගේ රූපයයි.

පරොක්ඛාය [Pg.62] පරස්සපදං මජ්ඣිමපුරිසබහුවචනං අත්තනොපදෙන පඨමපුරිසෙකවචනෙන ච හිය්‍යත්තනියා පරස්සපදෙන මජ්ඣිමපුරිසබහුවචනෙන ච අත්තනොපදෙන පඨමපුරිසෙකවචනෙන ච අජ්ජතනියා පරස්සපදෙන මජ්ඣිමපුරිසබහුවචනෙන චාති චතූහි වචනෙහි සදිසං. තුම්හෙ බභූවිත්ථ, සො බභූවිත්ථ, ඉමානි පරොක්ඛාය රූපානි. තුම්හෙ අභවත්ථ, සො අභවත්ථ, ඉමානි හිය්‍යත්තනියා රූපානි. තුම්හෙ අභවිත්ථ, ඉදමජ්ජතනියා රූපං.

පරොක්ඛා විභක්තියෙහි පරස්මෛපද මධ්‍යම පුරුෂ බහු වචනය ද, ආත්මනේපද ප්‍රථම පුරුෂ ඒක වචනය ද, හිය්‍යත්තනී විභක්තියෙහි පරස්මෛපද මධ්‍යම පුරුෂ බහු වචනය ද, ආත්මනේපද ප්‍රථම පුරුෂ ඒක වචනය ද, අජ්ජතනී විභක්තියෙහි පරස්මෛපද මධ්‍යම පුරුෂ බහු වචනය ද යන වචන සතරට සමාන වේ. "තුම්හේ බභූවිත්ථ", "සෝ බභූවිත්ථ" යන මේවා පරොක්ඛා විභක්තියේ රූප වේ. "තුම්හේ අභවත්ථ", "සෝ අභවත්ථ" යන මේවා හිය්‍යත්තනී විභක්තියේ රූප වේ. "තුම්හේ අභවිත්ථ" යන්න අජ්ජතනී විභක්තියේ රූපයයි.

පරොක්ඛාය පරස්සපදං උත්තමපුරිසෙකවචනං හිය්‍යත්තනියා පරස්සපදෙනුත්තමපුරිසෙකවචනෙන ච අජ්ජතනියා අත්තනොපදෙනුත්තමපුරිසෙකවචනෙන චාති ද්වීහි වචනෙහි සදිසං. අහං බභූවං, ඉදං පරොක්ඛාය රූපං. අහං අභවං, ඉදං හිය්‍යත්තනජ්ජතනීනං රූපං.

පරොක්ඛා විභක්තියෙහි පරස්මෛපද උත්තම පුරුෂ ඒක වචනය, හිය්‍යත්තනී විභක්තියෙහි පරස්මෛපද උත්තම පුරුෂ ඒක වචනය හා අජ්ජතනී විභක්තියෙහි ආත්මනේපද උත්තම පුරුෂ ඒක වචනය යන වචන දෙකට සමාන වේ. "අහං බභූවං" යනු පරොක්ඛා විභක්තියේ රූපයයි. "අහං අභවං" යනු හිය්‍යත්තනී සහ අජ්ජතනී විභක්ති දෙකෙහි රූපයයි.

පරොක්ඛාය පරස්සපදං උත්තමපුරිසබහුවචනං හිය්‍යත්තනියා පරස්සපදෙනුත්තමපුරිසබහුවචනෙන සදිසං. මයං බභූවිම්හ, ඉදං පරොක්ඛාය රූපං. මයං අභවම්හ, ඉදං හිය්‍යත්තනියා රූපං.

පරොක්ඛා විභක්තියෙහි පරස්මෛපද උත්තම පුරුෂ බහු වචනය, හිය්‍යත්තනී විභක්තියෙහි පරස්මෛපද උත්තම පුරුෂ බහු වචනයට සමාන වේ. "මයං බභූවිම්හ" යනු පරොක්ඛා විභක්තියේ රූපයයි. "මයං අභවම්හ" යනු හිය්‍යත්තනී විභක්තියේ රූපයයි.

පරොක්ඛාය අත්තනොපදඋත්තමපුරිසෙකවචනං හිය්‍යත්තනියා අත්තනොපදෙනුත්තමපුරිසෙකවචනෙන ච අජ්ජතනියා පරස්සපදෙනුත්තමපුරිසෙකවචනෙන චාති ද්වීහි වචනෙහි සදිසං. අහං බභූවිං, ඉදං පරොක්ඛාය රූපං. අහං අභවිං, ඉදං හිය්‍යත්තනජ්ජතනීනං රූපං.

පරොක්ඛා විභක්තියෙහි ආත්මනේපද උත්තම පුරුෂ ඒක වචනය, හිය්‍යත්තනී විභක්තියෙහි ආත්මනේපද උත්තම පුරුෂ ඒක වචනය හා අජ්ජතනී විභක්තියෙහි පරස්මෛපද උත්තම පුරුෂ ඒක වචනය යන වචන දෙකට සමාන වේ. "අහං බභූවිං" යනු පරොක්ඛා විභක්තියේ රූපයයි. "අහං අභවිං" යනු හිය්‍යත්තනී සහ අජ්ජතනී විභක්ති දෙකෙහි රූපයයි.

හිය්‍යත්තනියා පරස්සපදං පඨමපුරිසෙකවචනං අජ්ජතනියා අත්තනොපදෙන පඨමපුරිසෙකවචනෙන සදිසං. සො අභවා.

හිය්‍යත්තනී විභක්තියෙහි පරස්මෛපද ප්‍රථම පුරුෂ ඒක වචනය, අජ්ජතනී විභක්තියෙහි ආත්මනේපද ප්‍රථම පුරුෂ ඒක වචනයට සමාන වේ. "සෝ අභවා" යනුයි.

හිය්‍යත්තනියා පරස්සපදං මජ්ඣිමපුරිසෙකවචනං අජ්ජතනියා පරස්සපදෙන මජ්ඣිමපුරිසෙකවචනෙන සදිසං. ත්වං අභවො.

හිය්‍යත්තනී විභක්තියෙහි පරස්මෛපද මධ්‍යම පුරුෂ ඒක වචනය, අජ්ජතනී විභක්තියෙහි පරස්මෛපද මධ්‍යම පුරුෂ ඒක වචනයට සමාන වේ. "ත්වං අභවෝ" යනුයි.

භවිස්සන්තියා පරස්සපදං මජ්ඣිමපුරිසබහුවචනං කාලාතිපත්තියා පරස්සපදෙන මජ්ඣිමපුරිසබහුවචනෙන අත්තනොපදෙන පඨමපුරිසෙකවචනෙන චාති ද්වීහි වචනෙහි සදිසං. තුම්හෙ [Pg.63] භවිස්සථ, ඉදං භවිස්සන්තියා රූපං. තුම්හෙ අභවිස්සථ, සො අභවිස්සථ, ඉමානි කාලාතිපත්තියා රූපානි.

භවිස්සන්තී විභක්තියෙහි පරස්මෛපද මධ්‍යම පුරුෂ බහු වචනය, කාලාතිපත්ති විභක්තියෙහි පරස්මෛපද මධ්‍යම පුරුෂ බහු වචනය හා ආත්මනේපද ප්‍රථම පුරුෂ ඒක වචනය යන වචන දෙකට සමාන වේ. "තුම්හේ භවිස්සථ" යනු භවිස්සන්තී විභක්තියෙහි රූපයයි. "තුම්හේ අභවිස්සථ", "සෝ අභවිස්සථ" යන මේවා කාලාතිපත්ති විභක්තියේ රූප වෙති.

භවිස්සන්තියා අත්තනොපදං මජ්ඣිමපුරිසෙකවචනං කාලාතිපත්තියා අත්තනොපදෙන මජ්ඣිමපුරිසෙකවචනෙන සදිසං. ත්වං භවිස්සසෙ, ඉදං භවිස්සන්තියා රූපං. ත්වං අභවිස්සසෙ, ඉදං කාලාතිපත්තියා රූපං.

භවිස්සන්තී විභක්තියෙහි ආත්මනේපද මධ්‍යම පුරුෂ ඒක වචනය, කාලාතිපත්ති විභක්තියෙහි ආත්මනේපද මධ්‍යම පුරුෂ ඒක වචනයට සමාන වේ. "ත්වං භවිස්සසේ" යනු භවිස්සන්තී විභක්තියේ රූපයයි. "ත්වං අභවිස්සසේ" යනු කාලාතිපත්ති විභක්තියේ රූපයයි.

භවිස්සන්තියා අත්තනොපදං මජ්ඣිමපුරිසබහුවචනං කාලාතිපත්තියා අත්තනොපදෙන මජ්ඣිමපුරිසබහුවචනෙන සදිසං. තුම්හෙ භවිස්සව්හෙ, ඉදං භවිස්සන්තියා රූපං. තුම්හෙ අභවිස්සව්හෙ, ඉදං කාලාතිපත්තියා රූපං.

භවිස්සන්තී විභක්තියෙහි ආත්මනේපද මධ්‍යම පුරුෂ බහු වචනය, කාලාතිපත්ති විභක්තියෙහි ආත්මනේපද මධ්‍යම පුරුෂ බහු වචනයට සමාන වේ. "තුම්හේ භවිස්සව්හේ" යනු භවිස්සන්තී විභක්තියේ රූපයයි. "තුම්හේ අභවිස්සව්හේ" යනු කාලාතිපත්ති විභක්තියේ රූපයයි.

භවිස්සන්තියා අත්තනොපදං උත්තමපුරිසෙකවචනං කාලාතිපත්තියා පරස්සපදෙනුත්තමපුරිසෙකවචනෙන සදිසං. අහං භවිස්සං, ඉදං භවිස්සන්තියා රූපං. අහං අභවිස්සං, ඉදං කාලාතිපත්තියා රූපං. සෙසානි සබ්බාසමට්ඨන්නං විභත්තීනං වචනානි අඤ්ඤමඤ්ඤං විසදිසානීති දට්ඨබ්බං. භවන්ති චත්‍ර –

භවිස්සන්තී විභක්තියෙහි ආත්මනේපද උත්තම පුරුෂ ඒක වචනය, කාලාතිපත්ති විභක්තියෙහි පරස්මෛපද උත්තම පුරුෂ ඒක වචනයට සමාන වේ. "අහං භවිස්සං" යනු භවිස්සන්තී විභක්තියේ රූපයයි. "අහං අභවිස්සං" යනු කාලාතිපත්ති විභක්තියේ රූපයයි. ඉතිරි සියලුම අෂ්ට විභක්තීන්ගේ වචන එකිනෙකට අසමාන බව දත යුතුය. මේ සම්බන්ධයෙන් මෙසේ ගාථා වෙති –

වත්තමානාපඤ්චමීසු, ථද්වයං සමුදීරිතං;

‘‘තුම්හෙ භවථ’’ඉච්චත්‍ර, උදාහරණකං ද්විධා.

වත්තමානා සහ පංචමී විභක්තිවල "ථ" ප්‍රත්‍යය දෙකක් පවසන ලදී. "තුම්හේ භවථ" යන මෙහි නිදසුන දෙයාකාර වේ.

මිද්වයං මද්වයඤ්චෙව, තාසු වුත්තං ද්විධා ද්විධා;

‘‘භවාමී’’ති ‘‘භවාමා’’ති, චෙත්ථ රූපානි නිද්දිසෙ.

එම විභක්තීන්හි "මි" දෙකක් සහ "ම" දෙකක් ද දෙයාකාරයකින් පවසන ලදී. එහි "භවාමි" සහ "භවාම" යනුවෙන් රූප දැක්විය යුතුය.

වත්තමානකහිය්‍යත්ත-නජ්ජතනීවිභත්තිසු;

සෙත්තයං ‘‘භවසෙ ත්ව’’න්ති, වත්තමානාවිභත්තිතො;

‘‘අභවසෙ’’ති හිය්‍යත්ත-නජ්ජතනීවිභත්තිතො.

වත්තමානා, හිය්‍යත්තනී සහ අජ්ජතනී විභක්තීන්හි "සේ" ප්‍රත්‍යය තුනකි. වත්තමානා විභක්තියෙන් "ත්වං භවසේ" කියා ද, හිය්‍යත්තනී සහ අජ්ජතනී විභක්තීන්ගෙන් "අභවසේ" කියා ද වේ.

වත්තමානාපඤ්චමිකා-පරොක්ඛාසු විභත්තිසු;

එත්තයං ලපිතං තත්ථ, ආදො ද්වින්නං වසෙන තු.

වත්තමානා, පංචමී සහ පරොක්ඛා විභක්තීන්හි "ඒ" ප්‍රත්‍යය තුනක් පවසන ලදී. එහි මුල් විභක්ති දෙකේ වශයෙන් -

ජඤ්ඤා ‘‘අහං භවෙ’’ති ‘‘ත්වං, බභූවෙ’’ති පරොක්ඛතො;

වත්තමානාපරොක්ඛජ්ජ-තනීසු තීසු සද්දිතං.

"අහං භවේ" කියා ද, පරොක්ඛා විභක්තියෙන් "ත්වං බභූවේ" කියා ද දත යුතුය. වත්තමානා, පරොක්ඛා සහ අජ්ජතනී යන විභක්ති තුනෙහි (මහේ යන ප්‍රත්‍යය) ශබ්ද කරන ලදී.

ම්හෙත්තයං [Pg.64] කමතො රූපං, මයංසද්දවිසෙසියං;

‘‘සම්භවාම්හෙ බභූවිම්හෙ, අභවිම්හෙ’’ති නිද්දිසෙ.

"මහේ" ප්‍රත්‍යය තුනෙහි පිළිවෙළින් රූපය "මයං" ශබ්දයෙන් විශේෂණය වේ. "සම්භවාමහේ, බභූවිම්හේ, අභවිම්හේ" යනුවෙන් දැක්විය යුතුය.

පඤ්චමිකාපරොක්ඛාසු, ව්හොද්වයං රූපමෙත්ථ හි;

‘‘භවව්හො බභූවිව්හො’’ති, තුම්හෙසද්දවිසෙසියං.

පංචමී සහ පරොක්ඛා විභක්තිවල "ව්හෝ" ප්‍රත්‍යය දෙකේ රූපය මෙසේ වේ. "භවව්හෝ, බභූවිව්හෝ" යනුවෙන් වන අතර එය "තුම්හේ" ශබ්දයෙන් විශේෂණය වේ.

පරොක්ඛම්හි වා හිය්‍යත්ත-නජ්ජතනීවිභත්තිසු;

උත්තයං ‘‘තෙ බභූවූ’’ති, රූපං ජඤ්ඤා පරොක්ඛතො;

පරොක්ඛා, හිය්‍යත්තනී හෝ අජ්ජතනී විභක්තිවල "උ" ප්‍රත්‍යය තුනකි. පරොක්ඛා විභක්තියෙන් "තේ බභූවූ" යන රූපය දත යුතුය.

හිය්‍යත්තනජ්ජතනිතො, ජඤ්ඤා ‘‘තෙ අභවූ’’ඉති.

හිය්‍යත්තනී සහ අජ්ජතනී විභක්තීන්ගෙන් "තේ අභවූ" යනුවෙන් දත යුතුය.

පරොක්ඛම්හි වා හිය්‍යත්ත-නජ්ජතනීවිභත්තිසු;

සද්දිතං තථසංයොග- පඤ්චකං ඉති නිද්දිසෙ.

පරොක්ඛා, හිය්‍යත්තනී හෝ අජ්ජතනී විභක්තිවල "ත්ථ" (තකාර සංයෝගී ථ) පහක් ශබ්ද කරන ලදී, එය මෙසේ දැවිය යුතුය.

බභූවිත්ථද්වයං තත්ථ, රූපං ජඤ්ඤා පරොක්ඛජං;

බව්හත්තෙකත්තතො වුත්තං, මජ්ඣිමපඨමව්හයං.

එහි පරොක්ඛා විභක්තියෙන් උපන් "බභූවිත්ථ" යන රූප දෙකක් දත යුතුය. එය බහු වචන සහ ඒක වචන වශයෙන් මධ්‍යම සහ ප්‍රථම පුරුෂ නාමයන්ගෙන් කියන ලදී.

අභවත්ථද්වයං ඤෙය්‍යං, හිය්‍යත්තනීවිභත්තිජං;

බව්හත්තෙකත්තතො වුත්තං, මජ්ඣිමො පඨමො ච සො;

‘‘අභවිත්ථා’’තිදං රූපං, අජ්ජතනීවිභත්තිජං.

"අභවත්ථ" රූප දෙක හිය්‍යත්තනී විභක්තියෙන් උපන් බව දත යුතුය. බහු වචන සහ ඒක වචන වශයෙන් මධ්‍යම පුරුෂ හා ප්‍රථම පුරුෂ වේ. "අභවිත්ථ" යන මේ රූපය අජ්ජතනී විභක්තියෙන් උපන්නකි.

තඤ්ච ඛො බහුකත්තම්හි, තුම්හෙසද්දෙන යොජයෙ;

පරොක්ඛාව්හයහිය්‍යත්ත-නජ්ජතනීසු කිත්තිතං.

එය ද බහු කර්තෘන් ඇති කල්හි "තුම්හේ" ශබ්දයෙන් යෙදිය යුතුය. එය පරොක්ඛා, හිය්‍යත්තනී සහ අජ්ජතනී යන විභක්තිවල කියන ලදී.

අංතයං තත්ථ ආදියං, ‘‘බභූවං’’රූපමීරිතං;

දුවින්නං අභවංරූපං, අහංසද්දෙන යොජයෙ.

එහි "අං" ප්‍රත්‍යය තුනකි. පළමුවැන්න "බභූවං" රූපය ලෙස කියන ලදී. ඉතිරි දෙකෙහි "අභවං" රූපය "අහං" ශබ්දය සමඟ යෙදිය යුතුය.

පරොක්ඛකාහිය්‍යත්තනී-වසෙන ම්හදුකං ‘‘මයං;

බභූවිම්හ අභවිම්හ’’, ඉති රූපද්වයං කමා.

පරොක්ඛා සහ හිය්‍යත්තනී වශයෙන් "ම්හ" ප්‍රත්‍යය දෙකකි. "මයං බභූවිම්හ, අභවිම්හ" යනුවෙන් පිළිවෙළින් රූප දෙක වේ.

පරොක්ඛාව්හයහිය්‍යත්ත-නජ්ජතනීවිභත්තිසු;

ඉංතයං තු තහිං රූපං, ‘‘බභූවි’’න්ති පරොක්ඛජං;

‘‘අභවි’’න්තීතරාසං තු, අහංසද්දයුතාඛිලං.

පරොක්ඛා, හිය්‍යත්තනී සහ අජ්ජතනී විභක්තිවල "ඉං" ප්‍රත්‍යය තුනකි. එහි පරොක්ඛා විභක්තියෙන් උපන් "බභූවිං" යන රූපය ද, ඉතිරි ඒවායින් "අභවිං" යන්න ද වේ. මේ සියල්ල "අහං" ශබ්දයෙන් යුක්ත වේ.

හිය්‍යත්තනජ්ජතනීසු[Pg.65], ආද්වයං මතමෙත්ථ හි;

‘‘අභවා’’ ඉති එකත්තෙ, රූපං පඨමපොරිසං.

හිය්‍යත්තනී සහ අජ්ජතනී විභක්තීන්හි "ආ" ප්‍රත්‍යය දෙකක් මෙහි පිළිගනු ලැබේ. ඒක වචනයෙහි "අභවා" යනු ප්‍රථම පුරුෂ රූපයයි.

හිය්‍යත්තනජ්ජතනීසු, ඔද්වයං වුත්තමෙත්ථ තු;

‘‘අභවො’’ඉති එකත්තෙ, රූපං මජ්ඣිමපොරිසං.

හිය්‍යත්තනී සහ අජ්ජතනී විභක්තීන්හි "ඕ" ප්‍රත්‍යය දෙකක් මෙහි පවසන ලදී. ඒක වචනයෙහි "අභවෝ" යනු මධ්‍යම පුරුෂ රූපයයි.

භවිස්සන්තියකාලාති-පත්තීසු ද්වීසු භාසිතං;

බව්හත්තෙ බහුඑකත්තෙ, සසංයොගං ස්සථත්තයං.

භවිස්සන්තී සහ කාලාතිපත්ති යන විභක්ති දෙකෙහි බහු වචනයෙහි ද, බහු සහ ඒක වචනයෙහි ද ද්විත්වය සහිත "ස්සථ" (ස්සථ) තුනක් පවසන ලදී.

‘‘තුම්හෙ භවිස්සථි’’ච්චෙතං, භවිස්සන්තියතො මතං;

‘‘අභවිස්සථ තුම්හෙ’’ති, ‘‘අභවිස්සථ සො’’ති ච;

කාලාතිපත්තිතො වුත්තං, එතඤ්හි වචනද්වයං.

"තුම්හේ භවිස්සථ" යන්න භවිස්සන්තී විභක්තියෙන් දත යුතුය. "තුම්හේ අභවිස්සථ" කියා ද, "සෝ අභවිස්සථ" කියා ද කාලාතිපත්ති විභක්තියෙන් මෙම වචන දෙක කියන ලදී.

භවිස්සන්තියකාලාති-පත්තීසු සමුදීරිතං;

මජ්ඣිමපුරිසට්ඨානෙ, සසංයොගං ස්සසෙයුගං.

භවිස්සන්තී සහ කාලාතිපත්ති යන විභක්තීන්හි, මධ්‍යම පුරුෂ ස්ථානයෙහි ‘ස’ කාරය හා සංයුක්ත වූ ‘ස්සසෙ’ යන රූපය කියන ලදී.

‘‘භවිස්සසෙ ත්ව’’මිච්චෙතං, ‘‘ත්වං අභවිස්සසෙ’’ති ච;

ඉමානි තු පයොගානි, තත්ථ විඤ්ඤූ පකාසයෙ.

නුවණැත්තෝ එහි ‘‘ත්වං භවිස්සසෙ’’ සහ ‘‘ත්වං අභවිස්සසෙ’’ යන මේ ප්‍රයෝගයන් ප්‍රකාශ කරත්වා.

ස්සව්හෙද්වයං සෙන යුතං, ස්සංද්වයඤ්ච චතුක්කකං;

ඉදම්පි කථිතං ද්වීසු, යථාරුතවිභත්තිසු.

‘ස’ කාරය සහිත වූ ‘ස්සව්හෙ’ රූප දෙක ද, ‘ස්සං’ රූප දෙක හා සතරක් වූ ද, මෙය ද ප්‍රකාශිත විභක්ති දෙකෙහි ශබ්දානුකූලව කියන ලදී.

‘‘භවිස්සව්හෙ’’ති බව්හත්තෙ, භවිස්සන්තිකමජ්ඣිමො;

බව්හත්තෙ ‘‘අභවිස්සව්හෙ’’, කාලාතිපත්තිමජ්ඣිමො.

බහු වචනයෙහි ‘‘භවිස්සව්හෙ’’ යනු භවිස්සන්තී මධ්‍යම පුරුෂ රූපයයි. බහු වචනයෙහි ‘‘අභවිස්සව්හෙ’’ යනු කාලාතිපත්ති මධ්‍යම පුරුෂ රූපයයි.

‘‘භවිස්සං’’ ඉති එකත්තෙ, භවිස්සන්තිකමුත්තමො;

‘‘අභවිස්ස’’න්ති එකත්තෙ, කාලාතිපත්තිකුත්තමො.

ඒක වචනයෙහි ‘‘භවිස්සං’’ යනු භවිස්සන්තී උත්තම පුරුෂ රූපයයි. ඒක වචනයෙහි ‘‘අභවිස්සං’’ යනු කාලාතිපත්ති උත්තම පුරුෂ රූපයයි.

ඉති වුත්තානි වුත්තෙහි, වචනෙහි සමානතං;

යන්තෙ’කච්චෙහි තං සබ්බං, එකතාලීසධා ඨිතං.

මෙසේ කියන ලද වචනවලින් සමාන වූ යම් රූප කෙනෙක් වෙත් ද, ඒ සියල්ල ඇතැම් ආචාර්යවරයන් විසින් එකක්සාලිස් ආකාරයකින් දක්වන ලදී.

සෙසානි පඤ්චපඤ්ඤාස, අසමානානි සබ්බථා;

එතං නයං ගහෙත්වාන, වදෙ සබ්බත්ථ සම්භවාති.

ඉතිරි පනස් පහක් වූ රූප සර්වාකාරයෙන් ම අසමාන වෙති. මේ ක්‍රමය ගෙන සර්වත‍්‍ර උපදින රූප කිව යුතුය.

අයමෙත්ථ සමානාසමානවසෙන වචනසඞ්ගහො.

මෙහි සමාන සහ අසමාන වශයෙන් වචන සංග්‍රහය මෙසේය.

ආගමලක්ඛණවසෙන [Pg.66] විභත්තිවචනසඞ්ගහෙ එවං උපලක්ඛෙතබ්බං –

ආගම ලක්ෂණ වශයෙන් විභක්ති වචන සංග්‍රහයෙහි මෙසේ වටහාගත යුතුය -

භවිස්සන්තීපරොක්ඛජ්ජ-තනීකාලාතිපත්තිසු;

නිච්චං ක්වචි ක්වචා’නිච්චං, ඉකාරාගමනං භවෙ.

භවිස්සන්තී, පරොක්ඛා, අජ්ජතනී සහ කාලාතිපත්ති යන විභක්තීන්හි ඇතැම් තැනක නිත්‍ය වශයෙන් ද ඇතැම් තැනක අනිත්‍ය වශයෙන් ද ‘ඉ’ කාර ආගමය වන්නේය.

ඉකාරාගමනං තඤ්හි, පරොක්ඛායං විභත්තියං;

බව්හත්තෙ මජ්ඣිමට්ඨානෙ, බව්හත්තෙ චුත්තමෙ සියා;

පරස්සපදං සන්ධාය, ඉදං වචනමීරිතං.

පරොක්ඛා විභක්තියෙහි, බහු වචන මධ්‍යම පුරුෂයෙහි සහ බහු වචන උත්තම පුරුෂයෙහි ‘ඉ’ කාර ආගමය වන්නේය. මේ ප්‍රකාශය කරන ලද්දේ පරස්සපදය සම්බන්ධයෙනි.

උත්තමෙකවචො චාපි, නෙතස්ස අත්තනොපදෙ;

හොතීති අවගන්තබ්බං, භවිස්සන්තිම්හි සබ්බසො.

එමෙන්ම භවිස්සන්තී විභක්තියෙහි අත්තනෝපද උත්තම පුරුෂ ඒක වචනයෙහි ද ‘ඉ’ කාර ආගමය නොවන බව සර්වාකාරයෙන් ම දත යුතුය.

හිය්‍යත්තනජ්ජතනික-කාලාතිපත්තීසු පන;

අකාරාගමනං හොති, සබ්බසො ඉති ලක්ඛයෙ.

එහෙත් හිය්‍යත්තනී, අජ්ජතනී සහ කාලාතිපත්ති යන විභක්තීන්හි සර්වාකාරයෙන් ම ‘අ’ කාර ආගමය පෙරටුව වන්නේ යැයි ලකුණු කටයුතුය.

අජ්ජතනිම්හි බව්හත්තෙ, මජ්ඣිමෙ උත්තමෙ තථා;

බව්හත්තම්හි අකාරෙන, ඉකාරාගමනං භවෙ.

අජ්ජතනී විභක්තියෙහි බහු වචන මධ්‍යම පුරුෂයෙහි ද, බහු වචන උත්තම පුරුෂයෙහි ද ‘අ’ කාර ආගමය සමඟ ‘ඉ’ කාර ආගමය ද වන්නේය.

ඉකාරාගමනං නිච්චං, කාලාතිපත්තියං භවෙ;

අකාරාගමනං තත්ථ, අනෙකන්තිකමීරිතං.

කාලාතිපත්ති විභක්තියෙහි ‘ඉ’ කාර ආගමය නිත්‍ය වශයෙන් ම වෙයි. එහි ‘අ’ කාර ආගමය වනාහි අනිත්‍ය යැයි කියන ලදී.

අකාරාගමනංයෙව, හිය්‍යත්තන්‍යං පකාසති;

පරොක්ඛායං භවිස්සන්ත්‍ය-ඤ්චිකාරොයෙව දිස්සති.

හිය්‍යත්තනී විභක්තියෙහි ‘අ’ කාර ආගමය ම පමණක් දක්නට ලැබේ. පරොක්ඛා සහ භවිස්සන්තී විභක්තීන්හි ‘ඉ’ කාර ආගමය ම පමණක් දක්නට ලැබේ.

අකාරාගමනඤ්චෙව, ඉකාරාගමනම්පි ච;

අජ්ජතනිකකාලාති-පත්තීසු පන දිස්සති.

එහෙත් අජ්ජතනී සහ කාලාතිපත්ති යන විභක්තීන්හි ‘අ’ කාර ආගමය මෙන්ම ‘ඉ’ කාර ආගමය ද දක්නට ලැබේ.

තීසු සෙසවිභත්තීසු, නා’කාරත්තයමීරිතං;

වත්තමානාය පඤ්චම්‍යං, සත්තමියන්ති සබ්බසො.

ඉතිරි විභක්ති තුන වන වත්තමානා, පඤ්චමී සහ සත්තමී යන විභක්තීන්හි කිසිසේත් ම ‘අ’ කාර හෝ ‘ඉ’ කාර ආගමත්‍රය නොකියන ලදී.

ඉකාරෙනෙව සහිතා, ද්වෙ භවන්ති විභත්තියො;

සත්ත ද්වාදස හොන්තෙත්ථ, වචනානීති ලක්ඛයෙ.

‘ඉ’ කාර ආගමය සහිත විභක්තීහු දෙදෙනෙක් වෙති. එහි වචන දහනවයක් වන බව ලකුණු කටයුතුය.

අකාරෙනෙව සහිතා, එකායෙව විභත්ති තු;

ද්වාදස වචනානෙත්ථ, භවන්තීති ච ලක්ඛයෙ.

‘අ’ කාර ආගමය පමණක් සහිත විභක්තිය වනාහි එකක් ම වන අතර, එහි වචන දොළසක් වන බව ලකුණු කටයුතුය.

අකාරිකාරසහිතා[Pg.67], දුවෙයෙව විභත්තියො;

චත්තාරි ද්වාදසඤ්චෙව, වචනානි භවන්තිධ.

‘අ’ කාර සහ ‘ඉ’ කාර දෙකම සහිත විභක්තීහු දෙදෙනෙක් වෙති. මෙහි වචන සතරක් හා දොළසක් (දහසයක්) වෙති.

ආකාරත්තයමුත්තා තු, තිස්සොයෙව විභත්තියො;

වචනානෙත්ථ ඡත්තිංස, හොන්තීති පරිදීපයෙ.

ආගමයන්ගෙන් තොර වූ විභක්තීහු වනාහි තුනක් ම වෙති. එහි වචන තිස් හයක් වන බව පෙන්වා දිය යුතුය.

පරොක්ඛාඅජ්ජතනීසු, පඤ්චට්ඨ ච යථාක්කමං;

ඉකාරතො විමුත්තානි, වචනානි භවන්තිති.

පරොක්ඛා සහ අජ්ජතනී විභක්තීන්හි පිළිවෙළින් පහක් හා අටක් වූ වචන ‘ඉ’ කාර ආගමයෙන් තොරවෙති.

එවමෙත්ථ විභත්තීනං, ඡන්නවුතිවිධාන ච;

සඞ්ගහො වචනානන්ති, විඤ්ඤාතබ්බො විභාවිනාති.

මෙසේ මෙහි අනූ හයක් වූ විභක්ති වචනයන්ගේ සංග්‍රහය නුවණැත්තන් විසින් දත යුතුය.

අයමෙත්ථ ආගමලක්ඛණවසෙන විභත්තිවචනසඞ්ගහො.

මෙහි ආගම ලක්ෂණ වශයෙන් විභක්ති වචන සංග්‍රහය මෙසේය.

කාලවසෙන පන විභත්තිවචනසඞ්ගහෙ දුවිධො සඞ්ගහො කාලත්තයවසෙන සඞ්ගහො, කාලඡක්කවසෙන සඞ්ගහො චාති. තත්ථ වත්තමානාපඤ්චමීසත්තමීවිභත්තියො පච්චුප්පන්නකාලිකා, වත්තමානාපඤ්චමීසත්තමීවිභත්‍යන්තානි පදානි පච්චුප්පන්නවචනානි. පරොක්ඛාහිය්‍යත්තනජ්ජතනීවිභත්තියො අතීතකාලිකා, පරොක්ඛාහිය්‍යත්තනජ්ජතනීවිභත්‍යන්තානි පදානි අතීතවචනානි. භවිස්සන්තීවිභත්ති අනාගතකාලිකා, භවිස්සන්තීවිභත්‍යන්තානි පදානි අනාගතවචනානි. කාලාතිපත්තිවිභත්ති පන කත්ථචි අතීතකාලිකා කත්ථචි අනාගතකාලිකා, තස්මා තදන්තානි පදානි අතීතවචනානිපි අනාගතවචනානිපි හොන්ති. අයං කාලත්තයවසෙන විභත්තිවචනසඞ්ගහො.

කාල වශයෙන් විභක්ති වචන සංග්‍රහයෙහි ද්විවිධ සංග්‍රහයක් වෙයි. එනම්: ත්‍රිවිධ කාල වශයෙන් සංග්‍රහය සහ ෂඩ් කාල වශයෙන් සංග්‍රහය යනුවෙනි. එහි වත්තමානා, පඤ්චමී, සත්තමී යන විභක්තීහු වර්තමාන කාලයට අයත් වෙති. වත්තමානා, පඤ්චමී, සත්තමී යන විභක්ති කෙළවර කොට ඇති පද වර්තමාන වචන වෙති. පරොක්ඛා, හිය්‍යත්තනී, අජ්ජතනී යන විභක්තීහු අතීත කාලයට අයත් වෙති. පරොක්ඛා, හිය්‍යත්තනී, අජ්ජතනී යන විභක්ති කෙළවර කොට ඇති පද අතීත වචන වෙති. භවිස්සන්තී විභක්තිය අනාගත කාලයට අයත් වෙයි. භවිස්සන්තී විභක්තිය කෙළවර කොට ඇති පද අනාගත වචන වෙති. කාලාතිපත්ති විභක්තිය වනාහි ඇතැම් තැනක අතීත කාලයට ද, ඇතැම් තැනක අනාගත කාලයට ද අයත් වෙයි. එබැවින් එම විභක්තිය කෙළවර කොට ඇති පද අතීත වචන ද අනාගත වචන ද වෙති. මෙය ත්‍රිවිධ කාල වශයෙන් විභක්ති වචන සංග්‍රහයයි.

අයං පන කාලඡක්කවසෙන විභත්තිවචනසඞ්ගහො – පරොක්ඛාහිය්‍යත්තනජ්ජතනීවිභත්තියො අතීතකාලිකා, පරොක්ඛාහිය්‍යත්තනජ්ජතනීවිභත්‍යන්තානි පදානි අතීතවචනානි. භවිස්සන්තීවිභත්ති අනාගතකාලිකා, භවිස්සන්තීවිභත්‍යන්තානි පදානි අනාගතවචනානි. වත්තමානාවිභත්ති පච්චුප්පන්නකාලිකා, වත්තමානාවිභත්‍යන්තානි පදානි පච්චුප්පන්නවචනානි. පඤ්චමීවිභත්ති ආණත්තිකාලිකා[Pg.68], පඤ්චමීවිභත්‍යන්තානි පදානි ආණත්තිවචනානි. සත්තමීවිභත්ති පරිකප්පකාලිකා, සත්තමීවිභත්‍යන්තානි පදානි පරිකප්පවචනානි. එත්ථ පන ‘‘ආණත්තිවචනානී’’ති ච ‘‘පරිකප්පවචනානී’’ති ච ඉදං තථාසීසමත්තං ආසිට්ඨානුමත්‍යාදීසු පඤ්චම්‍යාදීනං දිස්සනතො. කාලාතිපත්තිවිභත්ති කාලාතිපත්තිකාලිකා, කාලාතිපත්තිවිභත්‍යන්තානි පදානි කාලාතිපත්තිවචනානි. එවං කාලඡක්කවසෙන විභත්තිවචනසඞ්ගහො වෙදිතබ්බො.

මීළඟට ෂඩ් කාල වශයෙන් විභක්ති වචන සංග්‍රහය මෙසේය – පරොක්ඛා, හිය්‍යත්තනී, අජ්ජතනී යන විභක්තීහු අතීත කාලයට අයත් වෙති. පරොක්ඛා, හිය්‍යත්තනී, අජ්ජතනී යන විභක්ති කෙළවර කොට ඇති පද අතීත වචන වෙති. භවිස්සන්තී විභක්තිය අනාගත කාලයට අයත් වෙයි. භවිස්සන්තී විභක්තිය කෙළවර කොට ඇති පද අනාගත වචන වෙති. වත්තමානා විභක්තිය වර්තමාන කාලයට අයත් වෙයි. වත්තමානා විභක්තිය කෙළවර කොට ඇති පද වර්තමාන වචන වෙති. පඤ්චමී විභක්තිය ආණත්ති (නියෝග) කාලයට අයත් වෙයි. පඤ්චමී විභක්තිය කෙළවර කොට ඇති පද ආණත්ති වචන වෙති. සත්තමී විභක්තිය පරිකප්ප (සංකල්ප) කාලයට අයත් වෙයි. සත්තමී විභක්තිය කෙළවර කොට ඇති පද පරිකප්ප වචන වෙති. මෙහි වනාහි ‘‘ආණත්ති වචන’’ කියා ද ‘‘පරිකප්ප වචන’’ කියා ද කීම ප්‍රධාන අර්ථය අනුව පමණක් කරන ලද්දකි; මන්ද යත් ආශිංසන, අනුමති ආදී අර්ථයන්හි ද පඤ්චමී ආදී විභක්තීන් දක්නට ලැබෙන බැවිනි. කාලාතිපත්ති විභක්තිය කාලාතිපත්ති කාලයට අයත් වෙයි. කාලාතිපත්ති විභක්තිය කෙළවර කොට ඇති පද කාලාතිපත්ති වචන වෙති. මෙසේ ෂඩ් කාල වශයෙන් විභක්ති වචන සංග්‍රහය දත යුතුය.

කාලසඞ්ගහෙ තිවිධො කාලසඞ්ගහො කාලත්තයසඞ්ගහො කාලචතුක්කසඞ්ගහො කාලඡක්කසඞ්ගහො චාති.

කාල සංග්‍රහයෙහි, ත්‍රිවිධ කාල සංග්‍රහය, චතුර්විධ කාල සංග්‍රහය සහ ෂඩ් කාල සංග්‍රහය යැයි තෙවැදෑරුම් කාල සංග්‍රහයක් වෙයි.

පච්චුප්පන්නෙ වත්තමානා, පඤ්චමී සත්තමී චිමා;

හොන්තාතීතෙ පරොක්ඛාදී, සහ කාලාතිපත්තියා.

වත්තමානා, පඤ්චමී සහ සත්තමී යන මේ විභක්තීහු වර්තමාන කාලයෙහි වෙති. පරොක්ඛා ආදී විභක්තීහු කාලාතිපත්තිය ද සමඟ අතීත කාලයෙහි වෙති.

අනාගතෙ භවිස්සන්තී, කාලාතිපත්තිකාපි වා;

එවං කාලත්තයං ඤෙය්‍යං, ආඛ්‍යාතං තප්පකාසකං.

භවිස්සන්තී විභක්තිය ද, ඇතැම් විට කාලාතිපත්ති විභක්තිය ද අනාගත කාලයෙහි වෙති. මෙසේ එම කාලයන් ප්‍රකාශ කරන්නා වූ ආඛ්‍යාතයෙහි ත්‍රිවිධ කාලය දත යුතුය.

නනු කච්චායනෙ ගන්ථෙ, කාලො වුත්තො චතුබ්බිධො;

පච්චුප්පන්නෙනුත්තකාලෙ, අතීතෙනාගතෙ ඉති.

කච්චායන ග්‍රන්ථයෙහි කාලය සිව්වැදෑරුම් කොට දක්වා ඇතුවා නොවේද? එනම්, වර්තමාන කාලය, ප්‍රකාශ නොකළ කාලය (අනුත්ත කාලය), අතීත කාලය සහ අනාගත කාලය වශයෙනි.

සච්චං වුත්තො නුත්තකාලො, පච්චුප්පන්නොති ඉච්ඡිතො;

සමීපෙ වුත්තකාලොති, අත්ථසම්භවතො පන.

සැබැවින්ම, ප්‍රකාශ නොකළ කාලය යන්නෙන් වර්තමාන කාලය අදහස් කරනු ලැබේ. අර්ථය ලැබීමේ හැකියාව අනුව එය සමීප අතීත හෝ සමීප අනාගත කාලය (සමීපේ වුත්තකාල) ලෙසද පිළිගැනේ.

තථා හි ‘‘යං තිකාල’’න්ති, වුත්තමාචරියෙහිපි;

න කාලතො විනිමුත්තං, ආඛ්‍යාතං කිඤ්චි දිස්සති.

එසේම ආචාර්යවරුන් විසින් ද ‘යම් ත්‍රිවිධ කාලයක් වේද’ යැයි පවසන ලදී. කාලයෙන් තොර වූ කිසිදු ආඛ්‍යාතයක් (ක්‍රියා පදයක්) නොපෙනේ.

නනු චාවුත්තකාලෙති, අත්ථො තත්‍ර තු යුජ්ජති;

තථා හි ඡබ්බිධො කාලො, නිරුත්තිම්හි පකාසිතො.

එහි ‘අවුත්තකාලෙ’ (ප්‍රකාශ නොකළ කාලයෙහි) යන අර්ථයම ගැළපෙනවා නොවේද? මක්නිසාද යත්, ව්‍යාකරණයෙහි (නිරුත්තියෙහි) කාලය හයවැදෑරුම් කොට දක්වා ඇත.

අතීතානාගතො පච්චු-ප්පන්නො ආණත්තිමෙව ච;

පරිකප්පො ච කාලස්ස, අතිපත්තීති ඡබ්බිධො.

අතීතය, අනාගතය, වර්තමානය, ආඥාව (ආණත්ති), පරිකල්පනය (පරිකප්ප) සහ කාලාතිපත්තිය (කාලය ඉක්මවා යාම) යනු ඒ හයවැදෑරුම් කාලයන්ය.

දුවෙ විභත්තියො තත්ථ, ආණත්තිපරිකප්පිකා;

කාලමනාමසිත්වාපි, නිරුත්තඤ්ඤූහි භාසිතා.

එහි ආඥාව සහ පරිකල්පනය දක්වන විභක්ති දෙක, කාලය විශේෂ කොට නොදක්වා වුවද ව්‍යාකරණඥයන් විසින් පවසන ලද්දකි.

‘‘ගච්ඡතු [Pg.69] ගච්ඡෙය්‍යි’’ච්චාදි-වචනෙ කථිතෙ න හි;

ක්‍රියා නිප්ඵජ්ජති නිට්ඨං, නාගතා නාතිපන්නිකා.

‘ගච්ඡතු’ (යාවා), ‘ගච්ඡෙය්‍ය’ (යන්නේය) ආදී වචන පැවසූ විට ක්‍රියාව නියත වශයෙන්ම සිදු වී අවසන් නොවේ; එය අනාගතයට හෝ අතීතයට අයත් නොවේ.

කාලාතිපත්තිකා සද්දා, අතීතෙනාගතෙපි ච;

භවන්තීති යථාවුත්තා, නිරුත්තිම්හි විදූහි වෙ.

ව්‍යාකරණ විශාරදයන් විසින් ප්‍රකාශ කරන ලද පරිදි, කාලාතිපත්ති ක්‍රියා පද අතීත මෙන්ම අනාගත කාල දෙකෙහිම සිදුවේ.

පඤ්චමීසත්තමීව්හිතා, ආණත්තිපරිකප්පිකා;

පච්චුප්පන්නෙ භවන්තීති, න තථා තත්ථ භාසිතා.

පංචමී සහ සත්තමී නමින් හැඳින්වෙන, ආඥාව සහ පරිකල්පනය දක්වන විභක්ති, වර්තමාන කාලයෙහිම පමණක් සිදුවේ යැයි එහි එසේ දක්වා නැත.

තස්මා කච්චායනෙ ගන්ථෙ, ‘‘නුත්තකාලෙ’’ති යං පදං;

අත්ථො ‘‘අවුත්තකාලෙ’’ති, තස්ස ඤායතිමෙවිදං.

එබැවින් කච්චායන ග්‍රන්ථයෙහි එන ‘නුත්තකාලේ’ යන පදයේ අර්ථය ‘අවුත්තකාලේ’ (ප්‍රකාශ නොකළ කාලයෙහි) යන්න බව මෙයින් දත යුතුය.

සච්චමෙවං තු සන්තෙපි, ආණත්තිපරිකප්පිකා;

පච්චුප්පන්නෙපි දට්ඨබ්බා, පණ්ඩිතෙන නයඤ්ඤුනා.

මෙය මෙසේ වුවද, ක්‍රමවේදය දන්නා නුවණැති පණ්ඩිතයා විසින් ආඥා සහ පරිකල්පන ක්‍රියාවන් වර්තමාන කාලයෙහිද සිදුවන බව දැකිය යුතුය.

කස්මාති චෙ ආණාපනං, පරිකප්පො ච සච්චතො;

පච්චුප්පන්නෙ යතො අත්ථා, නිප්ඵන්නා දිස්සරෙ ඉමෙ.

ඒ මන්ද යත්, සැබැවින්ම අණ කිරීම සහ පරිකල්පනය කිරීම යන මේ අර්ථයන් වර්තමාන කාලයෙහි සිදුවන බව පෙනෙන බැවිනි.

‘‘අනුත්තකාලෙ’’ති පදං, එතස්සත්ථස්ස ජොතකං;

‘‘සමීපෙ වුත්තකාලෙ’’ති, අත්ථදීපනතොථ වා.

‘අනුත්තකාලේ’ යන පදය එම අර්ථය පහදා දෙයි. නැතහොත් එයින් ‘සමීපේ වුත්තකාලේ’ (සමීප කාලයෙහි) යන අර්ථය පැහැදිලි කෙරේ.

අත්ථානං ගමනාදීනං, නිප්ඵත්ති න තු දිස්සති;

‘‘ගච්ඡතු ගච්ඡෙය්‍යි’’ච්චාදි, වුත්තකාලෙ යතො තතො;

අවුත්තකාලෙ නිද්දිට්ඨා, තද්දීපකවිභත්තියො.

‘ගච්ඡතු’, ‘ගච්ඡෙය්‍ය’ යනාදී පදවලින් පැවසෙන කාලයෙහි ගමන් කිරීම් ආදී ක්‍රියාවන්ගේ සම්පූර්ණ වීමක් නොපෙනෙන බැවින්, ඒවා දක්වන විභක්ති ‘අවුත්තකාල’ (ප්‍රකාශ නොකළ කාලය) වශයෙන් දක්වා ඇත.

කාලො වා වුත්තකාලොති, ඉච්චෙවං ගහිතො ඉධ;

දක්ඛිණාසුද්ධිපාඨම්හි, කතාව තතියා අයං;

කාලදීපනතා තාසං, ඉති යුජ්ජති නාඤ්ඤථා.

නැතහොත් මෙහි කාලය ‘වුත්තකාල’ (ප්‍රකාශිත කාලය) ලෙස ගත් කල, දක්ෂිණා ශුද්ධි පාඨයෙහි මෙම තෘතීයා විභක්තිය යොදා ඇත. ඒවායින් කාලය දැක්වීම මෙසේ ගැළපෙන අතර වෙනත් අයුරකින් නොගැළපේ.

අත්ථද්වයං පකාසෙතුං, ගන්ථෙ කච්චායනව්හයෙ;

ථෙරො කච්චායනො ‘‘නුත්ත-කාලෙ’’ති පදමබ්‍රවි.

කච්චායන නම් ග්‍රන්ථයෙහි මෙම ද්විවිධ අර්ථයන්ම ප්‍රකාශ කරනු පිණිස කච්චායන තෙරණුවෝ ‘නුත්තකාලේ’ යන පදය වදාළහ.

එවං තිධා චතුධාපි, වුත්තො කාලාන සඞ්ගහො;

ඡධා ඉදානි කාලානං, සඞ්ගහො නාම නිය්‍යතෙ.

මෙසේ කාලයන්ගේ සංග්‍රහය තෙවැදෑරුම්ව සහ සිවුවැදෑරුම්ව දක්වන ලදී. දැන් කාලයන්ගේ සයවැදෑරුම් සංග්‍රහය ඉදිරිපත් කරනු ලැබේ.

විභත්තියො [Pg.70] පරොක්ඛා ච, හිය්‍යත්තනීවිභත්තියො;

අථ අජ්ජතනී චාති, තිස්සො’තීතෙ පකාසිතා.

පරොක්ඛා, හිය්‍යත්තනී සහ අජ්ජතනී යන විභක්ති තුන අතීත කාලය සඳහා දක්වා ඇත.

අනාගතෙ භවිස්සන්තී, භවතීති පකිත්තිතා;

පච්චුප්පන්නෙ වත්තමානා, තිකාලෙ පඤ්චධා කතා.

අනාගත කාලය සඳහා භවිස්සන්තී විභක්තිය ද, වර්තමාන කාලය සඳහා වත්තමානා විභක්තිය ද ප්‍රකාශ කර ඇත. මෙසේ ත්‍රිවිධ කාලයෙහි විභක්ති පස්වැදෑරුම් වේ.

පඤ්චමීසත්තමීව්හිතා, ආණත්තිපරිකප්පිකා;

සඞ්ගය්හමානා තා යන්ති, පච්චුප්පන්නම්හි සඞ්ගහං.

ආඥාව සහ පරිකල්පනය දක්වන පංචමී සහ සත්තමී විභක්ති ද ඇතුළත් කළ විට, ඒවා වර්තමාන කාලය යටතට සංග්‍රහ වේ.

යස්මා පඤ්චමිභූතාය, වත්තමානාය ඨානතො;

සමානා පඤ්චමී හොති, තස්මා සා පඤ්චමී මතා.

යම් හෙයකින් පස්වැදෑරුම් වූ වර්තමාන කාලයෙහි පිහිටීමට සමාන වන බැවින් පංචමී විභක්තිය සිදුවේ ද, එබැවින් එය පංචමී යැයි පිළිගැනේ.

සත්තමී පන කිඤ්චාපි, සමානා තාහි සත්තමා;

හොති යස්මා තතො වුත්තා, සත්තමීත්වෙව නො මති.

එහෙත් සත්තමී විභක්තිය, ඒවාට සමාන වුවද සත්වැනි විභක්තිය වන බැවින් එය ‘සත්තමී’ යැයි කියනු ලැබේ යන්න අපගේ අදහසයි.

කාලාතිපත්තියාදීහි, යජ්ජෙවං වත්තමානිකා;

ඡට්ඨී භවෙය්‍ය කාලාති-පත්තිකාතීතවාචිකා.

එසේ නම්, කාලාතිපත්තිය ආදිය සමඟ වර්තමානය හයවැන්න විය හැකි අතර, කාලාතිපත්තිය අතීත කාලය දක්වන එකක් විය හැකිය.

පඤ්චමී තාය ඡට්ඨස්ස, තුල්‍යත්තා ඨානතො නනු;

තාහි සත්තවිභත්තීහි, සත්තමී අට්ඨමී සියා.

පංචමී විභක්තිය එම හයවැන්නෙහි පිහිටීමට සමාන වන බැවින්, එම සප්ත විභක්තීන් සමඟ සත්තමී විභක්තිය අටවැන්න නොවන්නේද?

ඉති චෙ කොචි භාසෙය්‍ය, ‘‘තන්නා’’ති පටිසෙධයෙ;

අතීතෙනාගතෙ චාපි, කාලාතිපත්තිසම්භවා.

යමෙක් එසේ පවසන්නේ නම්, ‘එසේ නොවේ’ යැයි ප්‍රතික්ෂේප කළ යුතුය. මක්නිසාද යත්, කාලාතිපත්තිය අතීත සහ අනාගත යන කාල දෙකෙහිම සිදුවිය හැකි බැවිනි.

තථා හි භාසිතා චූළ-නිරුත්තිම්හි විසුං අයං;

කාලාතිපත්‍යතීතම්හා-නාගතෙ චාති දීපයෙ.

සැබැවින්ම චූළනිරුත්තියෙහි ද මෙය වෙන් වශයෙන් දක්වා ඇත. කාලාතිපත්තිය අතීත සහ අනාගත කාලයන්ගෙන් සිදුවන බව එයින් පැහැදිලි කෙරේ.

ක්‍රියාතිපන්නෙතීතෙති, කස්මා කච්චායනෙ රුතං;

අථාපි චෙ වදෙය්‍යත්‍ර, ‘‘පායෙනා’’ති පකාසයෙ.

එසේ නම් කච්චායනයෙහි ‘ක්‍රියාතිපන්නේතීතේ’ (ක්‍රියාව සිදුවීමට නොහැකි වූ විට අතීතයෙහි වේ) යැයි වදාළේ මන්ද? යමෙක් එසේ අසන්නේ නම්, ‘බොහෝ දුරට’ (බාහුල්‍ය වශයෙන්) එසේ සිදුවන බව පැවසිය යුතුය.

යෙභුය්‍යෙන හි ලොකස්මිං, අතීතම්හි පවත්තති;

කාලාතිපත්තිසංයුත්තො, වොහාරො ඉති ලක්ඛයෙ.

මක්නිසාද යත්, ලෝකයෙහි බොහෝ සෙයින් කාලාතිපත්තිය හා බැඳුණු ව්‍යවහාරය පවතින්නේ අතීත කාලයෙහි බැවින් එසේ සලකා ගත යුතුය.

අත්‍රිදං කාලාතිපත්තියා අතීතවචනං – ‘‘සචායං භික්ඛවෙ රාජා පිතරං ධම්මිකං ධම්මරාජානං ජීවිතා න වොරොපෙස්සථ, ඉමස්මිංයෙවස්ස ආසනෙ විරජං වීතමලං ධම්මචක්ඛු [Pg.71] උප්පජ්ජිස්සථා’’ති. ‘‘පස්සානන්ද ඉමං මහාධනසෙට්ඨිපුත්තං ඉමස්මිංයෙව නගරෙ ද්වෙඅසීතිකොටිධනං ඛෙපෙත්වා භරියං ආදාය භික්ඛාය චරන්තං. සචෙ හි අයං පඨමවයෙ භොගෙ අඛෙපෙත්වා කම්මන්තෙ පයොජයිස්සා, ඉමස්මිංයෙව නගරෙ අග්ගසෙට්ඨි අභවිස්සා. සචෙ පන නික්ඛමිත්වා පබ්බජිස්සා, අරහත්තං පාපුණිස්සා, භරියාපිස්ස අනාගාමිඵලෙ පතිට්ඨහිස්සා. සචෙ මජ්ඣිමවයෙ භොගෙ අඛෙපෙත්වා කම්මන්තෙ පයොජයිස්සා, දුතියසෙට්ඨි අභවිස්සා. නික්ඛමිත්වා පබ්බජන්තො අනාගාමී අභවිස්සා, භරියාපිස්ස සකදාගාමිඵලෙ පතිට්ඨහිස්සා. සචෙ පච්ඡිමවයෙ භොගෙ අඛෙපෙත්වා කම්මන්තෙ පයොජයිස්සා, තතියසෙට්ඨි අභවිස්සා. නික්ඛමිත්වා පබ්බජන්තො සකදාගාමී අභවිස්සා, භරියාපිස්ස සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහිස්සා’’ ඉති වා, ‘‘සචෙ සත්ථා අගාරං අජ්ඣාවසිස්සා, චක්කවත්තිරාජා අභවිස්සා. රාහුලසාමණෙරො පරිණායකරතනං, ථෙරී ඉත්ථිරතනං, සකලචක්කවාළරජ්ජං එතෙසඤ්ඤෙව අභවිස්සා’’ ඉති වා එවං කාලාතිපත්තියා අතීතවචනං භවති.

මෙහි කාලාතිපත්තිය පිළිබඳ අතීත කාලීන වචන භාවිතය මෙසේය: ‘මහණෙනි, ඉදින් මේ රජු ධර්මිෂ්ඨ වූ ධර්මරාජ වූ සිය පියා ජීවිතයෙන් තොර නොකළේ නම්, ඔහුට මේ ආසනයේදීම කෙලෙස් රහිත වූ නිර්මල වූ ධර්ම චක්ෂුස (සෝවාන් මඟ ඵලය) උදාවන්නට තිබුණි.’ ‘ආනන්දය, මේ මහා ධනවත් සිටුපුත්‍රයා දෙස බලන්න. මේ නගරයෙහිදීම කෝටි අසූදෙකක ධනය විනාශ කර, බිරිඳද කැටුව හිඟමන් යදින්නේය. ඉදින් මොහු පළමු වියෙහිදීම ධනය විනාශ නොකර කර්මාන්තයන්හි යෙදුණේ නම්, මේ නගරයෙහි අග්‍ර සිටුවරයා වන්නට තිබුණි. ඉදින් ගිහිගෙයින් නික්ම පැවිදි වූයේ නම් අර්හත්ත්වයට පත්වන්නට තිබුණි, ඔහුගේ බිරිඳද අනාගාමී ඵලයෙහි පිහිටන්නට තිබුණි. ඉදින් මධ්‍යම වියෙහිදීම ධනය විනාශ නොකර කර්මාන්තයන්හි යෙදුණේ නම්, දෙවැනි සිටුවරයා වන්නට තිබුණි. පැවිදි වූයේ නම් අනාගාමී වන්නට තිබුණි, බිරිඳ සකෘදාගාමී ඵලයෙහි පිහිටන්නට තිබුණි. ඉදින් පැසිම් වියෙහිදීම ධනය විනාශ නොකර කර්මාන්තයන්හි යෙදුණේ නම්, තෙවැනි සිටුවරයා වන්නට තිබුණි. පැවිදි වූයේ නම් සකෘදාගාමී වන්නට තිබුණි, බිරිඳ සෝතාපන්න ඵලයෙහි පිහිටන්නට තිබුණි.’ නැතහොත්, ‘ඉදින් ශාස්තෘන් වහන්සේ ගිහිගෙයි විසුවේ නම් සක්විති රජ වන්නට තිබුණි. රාහුල සාමණේරයන් වහන්සේ පරිණායක රත්නය වන්නට තිබුණි, තෙරණිය ස්ත්‍රී රත්නය වන්නට තිබුණි, මුළු සක්වළ රාජ්‍යයම මොවුන්ටම වන්නට තිබුණි.’ මෙසේ කාලාතිපත්තියෙහි අතීත වචන භාවිතය වේ.

කථං කාලාතිපත්තියා අනාගතවචනං භවති? ‘‘චිරම්පි භක්ඛො අභවිස්සා, සචෙ න විවදාමසෙ. අසීසකං අනඞ්ගුට්ඨං, සිඞ්ගාලො හරති රොහිතං’’ඉතිවා, ‘‘සචෙ ආනන්ද නාලභිස්සා මාතුගාමො තථාගතප්පවෙදිතෙ ධම්මවිනයෙ අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජ්ජං, චිරට්ඨිතිකං ආනන්ද බ්‍රහ්මචරියං අභවිස්සා’’ති ඉති වා, ‘‘අයං අඞ්ගුලිමාලස්ස මාතා ‘අඞ්ගුලිමාලං ආනෙස්සාමී’ති ගච්ඡති, සචෙ සමාගමිස්සති, අඞ්ගුලිමාලො ‘අඞ්ගුලිසහස්සං පූරෙස්සාමී’ති මාතරං මාරෙස්සති. සචාහං න ගමිස්සාමි, මහාජානිකො අභවිස්සා’’ ඉති වා එවං කාලාතිපත්තියා අනාගතවචනං භවති[Pg.72]. කච්චායනෙ පන යෙභුය්‍යෙන අතීතප්පවත්තිං සන්ධාය කාලාතිපත්තිවිභත්තියා අතීතකාලිකතා වුත්තාති දට්ඨබ්බං.

කාලාතිපත්තියෙහි අනාගත කාලීන වචන භාවිතය කෙසේ වේද? ‘ඉදින් අප කලහ නොකළේ නම්, බොහෝ කලක් යනතුරු අපට ආහාර වන්නට තිබුණි. හිසක් නැති, වලිගයක් නැති රතු මත්ස්‍යයා හිවලෙක් රැගෙන යන්නේය’ යන්න හෝ, ‘ආනන්දය, ඉදින් තථාගතයන් වහන්සේ විසින් පවසන ලද සද්ධර්ම විනයෙහි ස්ත්‍රී වර්ගයා ගිහිගෙයින් නික්ම පැවිදි බව නොලද්දේ නම්, ආනන්දය, මේ ශාසනය (බ්‍රහ්මචරියාව) බොහෝ කල් පවතින්නට තිබුණි’ යන්න හෝ, ‘මේ අඟුල්මල්ගේ මව ‘අඟුල්මල් කැඳවාගෙන එන්නෙමි’ කියා යන්නීය. ඉදින් ඔවුන් මුණගැසුණහොත්, අඟුල්මල් ‘ඇඟිලි දහස සම්පූර්ණ කරන්නෙමි’ කියා මව මරා දමනු ඇත. ඉදින් මම නොයන්නෙමි නම්, මහා විනාශයක් වන්නට තිබුණි’ යනාදී වශයෙන් කාලාතිපත්තියෙහි අනාගත වචන භාවිතය සිදුවේ. කච්චායන ව්‍යාකරණයෙහි බොහෝ සෙයින් අතීත සිදුවීම් අරභයාම කාලාතිපත්ති විභක්තියෙහි අතීත කාලීන බව පවසන ලදැයි දත යුතුය.

කච්චායනෙපි වා එසා, කාලාතිපත්තිකා පන;

අනාගතෙපි හොතීති, අයමත්ථොපි දිස්සති.

කච්චායන ව්‍යාකරණයෙහි ද මේ කාලාතිපත්ති විභක්තිය අනාගත කාලයෙහි ද වෙයි යන මේ අර්ථය ද පෙනෙයි.

අප්පච්චක්ඛෙ පරොක්ඛාය-තීතෙ ඉති හි ලක්ඛණෙ;

සන්තෙප්‍යතීතග්ගහණෙ, අනපෙක්ඛිය තං ඉදං.

පරොක්ඛා විභක්තිය ‘ඇසට හමු නොවූ අතීතයෙහි වෙයි’ යන ලක්ෂණයෙහි අතීත ග්‍රහණය තිබුණ ද, එය අපේක්ෂා නොකොට මෙය සිදුවේ.

අනාගතෙ භවිස්සන්තී, ඉති සුත්තස්සනන්තරං;

කාලාතිපත්තිවචනා, අනාගතානුකඩ්ඪනං;

තස්මා අනියතං කාලං, කාලාතිපත්තිකං විනා.

‘අනාගතෙ භවිස්සන්තී’ යන සූත්‍රයට අනතුරුව කාලාතිපත්ති වචනය පැවසීමෙන් අනාගත කාලය ආකර්ෂණය වෙයි. එබැවින් කාලාතිපත්තිය හැර (අනෙක් විභක්තීන්ගෙන්) කාලය අනියත වේ.

අතීතානාගතපච්චු-ප්පන්නිකාහි විභත්තිහි;

සත්තමී සත්තමීයෙව, භවතෙ න තු අට්ඨමී.

අතීත, අනාගත සහ වර්තමාන කාලීන විභක්තීන් අතුරින් සත්තමී විභක්තිය සත්තමියක්ම වෙයි; අටවැන්නක් නොවේ.

පඤ්චමීසත්තමීනං තු, පච්චුප්පන්නවිභත්තියං;

සඞ්ගණ්හනත්ථමෙතාසං, මජ්ඣෙ ඡට්ඨී න වුච්චති.

වර්තමාන කාලීන විභක්ති අතර පඤ්චමී සහ සත්තමී විභක්තීන් සංග්‍රහ කරනු පිණිස, ඒ දෙක මධ්‍යයෙහි ඡට්ඨී විභක්තියක් නොකියනු ලැබේ.

තථා පඤ්ච උපාදාය, භවිතබ්බඤ්ච ඡට්ඨියා;

පඤ්චමියා තු සා එසා, ‘‘ඡට්ඨී’’ති න සමීරිතා.

එසේම (පළමු විභක්ති) පහ ඇසුරු කොට සවැන්නක් (ඡට්ඨී) විය යුතු වුවත්, පඤ්චමී විභක්තියට පසුව එය ‘ඡට්ඨී’ (සවැනි විභක්තිය) යනුවෙන් හඳුන්වා නැත.

ඡට්ඨීභාවම්හි සන්තෙපි, ‘‘පඤ්චමී’’ති වචො පන;

පඤ්චමියා විභත්තියා, පච්චුප්පන්නවිභත්තියං.

ඇත්ත වශයෙන්ම එය සවැනි (ඡට්ඨී) ස්ථානයෙහි තිබුණ ද, වර්තමාන විභක්තීන් අතර එය ‘පඤ්චමී’ (පස්වැනි) යන වචනයෙන් හඳුන්වනු ලැබේ.

සඞ්ගණ්හනත්ථං වුත්තන්ති, විඤ්ඤාතබ්බා විභාවිනා;

පඤ්චමිං තු උපාදාය, සත්තමියා විභත්තියා.

එසේ පවසා ඇත්තේ (පහසුවෙන්) සංග්‍රහ කරනු පිණිස බව නුවණැත්තන් විසින් දත යුතුය. පඤ්චමී විභක්තිය ඇසුරු කොට සත්තමී විභක්තිය පවසන කල්හි...

ඡට්ඨියා ච භවිතබ්බං, න සා ‘‘ඡට්ඨී’’ති ඊරිතා;

ඡට්ඨිං පන උපාදාය, ‘‘සත්තමී’’ත්වෙව ඊරිතා.

ඡට්ඨී (සවැනි) විභක්තියක් ද විය යුතු වුවත් එය ‘ඡට්ඨී’ යනුවෙන් නොකියන ලද අතර, සවැනි ස්ථානය ඇසුරු කොට එය ‘සත්තමී’ (හත්වැනි) යනුවෙන් පමණක්ම කියන ලදී.

මජ්ඣෙ ඡට්ඨිං අදස්සෙත්වා, එවං තු කථනම්පි ච;

සත්තමියා විභත්තියා, පච්චුප්පන්නවිභත්තියං;

සඞ්ගණ්හනත්ථං වුත්තන්ති, අධිප්පායං විභාවයෙ.

මධ්‍යයෙහි ඡට්ඨී විභක්තියක් නොපෙන්වා, වර්තමාන කාලීන විභක්ති අතර සත්තමී විභක්තිය ගැන මෙසේ පැවසීම (පහසුවෙන්) සංග්‍රහ කරගැනීම පිණිස යැයි අදහස වටහාගත යුතුය.

සභාවො හෙස වත්ථූනං, ගම්භීරත්ථෙසු අත්තනො;

යෙන කෙනචාකාරෙන, අධිප්පායස්ස ඤාපනං.

ගැඹුරු අර්ථයන් ප්‍රකාශ කිරීමේදී, යම් කිසි ක්‍රමයකින් තමාගේ අදහස වටහා දීම ධර්මතාවන්ගේ ස්වභාවයම වෙයි.

යජ්ජෙවං [Pg.73] පඨමංතීතෙ-නාගතෙ ච විභත්තියො;

වත්වා තතො පච්චුප්පන්නෙ, කථෙතබ්බා විභත්තියො.

යම් හෙයකින් පළමුව අතීත සහ අනාගත කාලීන විභක්තීන් පවසා, ඉන්පසු වර්තමාන කාලීන විභක්තීන් පැවසිය යුතුව තිබුණි නම්;

කච්චායනව්හයෙ ගන්ථෙ, කස්මා එවං න භාසිතා;

පච්චුප්පන්නවිභත්‍යොව, කස්මා ආදිම්හි භාසිතා?

කච්චායන නම් වූ (ව්‍යාකරණ) ග්‍රන්ථයෙහි එසේ නොපවසන ලද්දේ මන්ද? වර්තමාන කාලීන විභක්තීන්ම පළමුව පවසන ලද්දේ මන්ද?

යස්මා වදන්ති වොහාර-පථෙ එතාව පායතො;

තස්මා බහුප්පයොගත්තං, හොතෙතාසං විභත්තිනං.

යම් හෙයකින් ලෝක ව්‍යවහාරයෙහි බොහෝ සෙයින්ම ව්‍යවහාර කරනු ලබන්නේ මේ (වර්තමාන කාලීන) විභක්තීන්ම බැවින්, මේ විභක්තීන්ට බහුල ප්‍රයෝගයක් ඇත්තේය.

ආදොබහුප්පයොගොව, කථෙතබ්බොති ඤායතො;

පච්චුප්පන්නම්හි සම්භූතා, විභත්‍යොවාදිතො මතා.

බොහෝ සෙයින් ප්‍රයෝග වන දෙය පළමුව පැවසිය යුතුය යන න්‍යායයට අනුව, වර්තමාන කාලයෙහි උපදින විභක්තීන්ම ආරම්භයෙහි දක්වන ලදී.

අතීතානාගතං වත්වා, පච්චුප්පන්නෙ තතො පරං;

යස්මා වුත්තම්හි ලොකස්මිං, හොති වාචාසිලිට්ඨතා.

ලෝකයෙහි පළමුව අතීතය සහ අනාගතය පවසා, ඉන්පසුව වර්තමානය පැවසීමේදී වචනවල සුන්දර ගැලපීමක් (ශබ්ද සෞන්දර්යයක්) ඇතිවන බැවින්;

තස්මා සිලිට්ඨකථනෙ, අතීතාදිමපෙක්ඛිය;

පඤ්චමී සත්තමී චෙතා, වත්තමානායනන්තරං;

සඞ්ගණ්හනත්ථමක්ඛාතා, පච්චුප්පන්නවිභත්තිසු.

එබැවින් සුන්දර ගැලපීමක් සහිත කථනයෙහිදී අතීතය ආදිය අපේක්ෂා කොට, මේ පඤ්චමී සහ සත්තමී විභක්තීන් දෙක, වර්තමාන (වත්තමානා) විභක්තියට අනතුරුව, වර්තමාන කාලීන විභක්තීන් අතර පහසුවෙන් සංග්‍රහ කරනු පිණිස දක්වන ලදී.

එත්ථ හි යථා ‘‘මාතාපිතරො’’ති වුත්තෙ සිලිට්ඨකථනං හොති, තස්මිංයෙව වචනෙ විපරියයං කත්වා සමාසවසෙන ‘‘පිතාමාතරො’’ති වුත්තෙ සිලිට්ඨකථනං න හොති, තස්මා තාදිසී සද්දරචනා අපූජනීයා, ‘‘පිතා මාතා ච මෙ දජ්ජු’’න්ති පාඨො පන බ්‍යාසවසෙන යථිච්ඡිතප්පයොගත්තා පූජනීයො, එවමෙව ‘‘අතීතානාගතපච්චුප්පන්න’’න්ති වුත්තෙ සිලිට්ඨකථනං හොති, ‘‘අතීතපච්චුප්පන්නානාගත’’න්ති එවමාදිනා වුත්තෙ සිලිට්ඨකථනං න හොති, තස්මා තාදිසී සද්දරචනා අපූජනීයා සියා. ‘‘අතීතාරම්මණා පච්චු-ප්පන්නානාගතගොචරා’’ති වචනං පන ගාථාබන්ධසුඛත්ථං යථිච්ඡිතප්පයොගත්තා පූජනීයමෙව. අයමෙත්ථ පාළි වෙදිතබ්බා –

මෙහි පැහැදිලි කිරීම මෙසේය: යම් සේ ‘මාතාපිතරෝ’ (මව්පියෝ) යැයි කී විට වචනවල සුන්දර ගැලපීමක් වෙයිද, එම වචනයම පෙරළා සමස්ත පදයක් ලෙස ‘පිතාමාතරෝ’ යැයි පැවසූ විට වචනවල එවැනි සුන්දර ගැලපීමක් සිදු නොවේ. එබැවින් එවැනි ශබ්ද රචනාවන් සම්භාවනීය නොවේ. එහෙත් ‘පිතා මාතා ච මේ දජ්ජුං’ (මගේ මව්පියෝ මට දෙත්වා) යන පාඨය ව්‍යස්ත (විසිරුණු) වශයෙන් කැමති පරිදි යෙදූ බැවින් එය සම්භාවනීය වෙයි. එමෙන්ම, ‘අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං’ (අතීත, අනාගත, වර්තමාන) යැයි පැවසූ විට වචන ගැලපීම මනහර වෙයි. එහෙත් ‘අතීතපච්චුප්පන්නානාගතං’ ආදී වශයෙන් පැවසූ විට වචන ගැලපීම මනහර නොවේ. එබැවින් එවැනි ශබ්ද රචනාවක් සම්භාවනීය නොවේ. එසේ වුවද, ‘අතීතාරම්මණා පච්චුප්පන්නානාගතගෝචරා’ යන වචනය ගාථා බන්ධනයෙහි පහසුව පිණිස කැමති පරිදි යෙදූ බැවින් එය සම්භාවනීයම වෙයි. මේ සම්බන්ධයෙන් පහත දැක්වෙන පාලි පාඨයන් දත යුතුය:

‘‘යංකිඤ්චි රූපං අතීතානාගතපච්චුප්පන්න’’න්ති ච,

‘යම්කිසි රූපයක් අතීත වූ ද, අනාගත වූ ද, වර්තමාන වූ ද’ යන්න ද,

‘‘එකායනං [Pg.74] ජාතිඛයන්තදස්සී,මග්ගං පජානාති හිතානුකම්පී;

එතෙන මග්ගෙන අතංසු පුබ්බෙ,තරිස්සන්ති යෙ ච තරන්ති ඔඝ’’න්ති ච,

‘ජාතික්ෂය (සංසාරය කෙළවර කිරීම) දක්නා වූ, හිතානුකම්පී වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ ඒකායන මාර්ගය දනිති. පෙර විසූ අය මේ මාර්ගයෙන් සසර සැඩපහරින් එතෙර වූහ; (අනාගතයෙහි) එතෙර වන්නෝ ද, (දැනට) එතෙර වන්නෝ ද මේ මාර්ගයෙන්ම එතෙර වෙති’ යන්න ද,

‘‘යෙ චබ්භතීතා සම්බුද්ධා, යෙ ච බුද්ධා අනාගතා;

යෙ චෙතරහි සම්බුද්ධා, බහූනං සොකනාසකා.

‘යම් අතීත වූ ද, යම් අනාගත වූ ද, යම් වර්තමාන වූ ද බුදුරජාණන් වහන්සේලා බොහෝ දෙනාගේ ශෝකය නසන්නාහු ද,

සබ්බෙ සද්ධම්මගරුනො, විහංසු විහරන්ති ච;

අථොපි විහරිස්සන්ති, එසා බුද්ධාන ධම්මතා’’ති ච

ඒ සියලු බුදුවරු සද්ධර්මයට ගරු කරමින් විසූහ, වෙසෙති, අනාගතයෙහි ද වෙසෙති. මෙය බුදුවරුන්ගේ ධර්මතාවයකි’ යන්න ද,

එවමනෙකෙසු සද්දප්පයොගෙසු. ඉධ යථිච්ඡිතප්පයොගවසෙන අතීතානාගතපච්චුප්පන්නකාලිකාසු අට්ඨසු විභත්තීසු තිස්සො පච්චුප්පන්නකාලිකා විභත්තියො ආදිම්හි කථිතා, තඤ්ච කථනං තාසඤ්ඤෙව වොහාරපථෙ යෙභුය්‍යෙන පවත්තිතො බහුප්පයොගතාඤාපනත්ථං. තාසු පන ද්වින්නං විභත්තීනං ‘‘පඤ්චමීසත්තමී’’තිසඤ්ඤා සිලිට්ඨකථනිච්ඡායං කමෙන වත්තබ්බා, අතීතානාගතකාලිකා විභත්තියො අපෙක්ඛිත්වා කතා. ඉච්චෙවං

මෙසේ බොහෝ වූ ශබ්ද ප්‍රයෝගයන්හි දක්නට ලැබේ. මෙහිදී කැමති පරිදි යෙදීමේ ක්‍රමයට අනුව අතීත, අනාගත සහ වර්තමාන කාලීන වූ අටක් විභක්තීන් අතුරින් වර්තමාන කාලීන විභක්තීන් තුනක් මුලින්ම පවසන ලදී. එසේ පැවසීම ව්‍යවහාරයෙහි බොහෝ සෙයින් සිදුවන බැවින් ඒවායේ බහුල ප්‍රයෝගය හැඟවීම පිණිසය. ඒවා අතුරින් ද විභක්තීන් දෙකකට ‘පඤ්චමී සහ සත්තමී’ යන සංඥාවන්, සුන්දර ගැලපීමක් සහිතව කථා කිරීමේ කැමැත්තෙන් අනුපිළිවෙළින් පැවසිය යුතු අතර, අතීත සහ අනාගත කාලීන විභක්තීන් අපේක්ෂා කොට කරන ලදී. මෙසේ

යථිච්ඡිතප්පයොගෙන, පච්චුප්පන්නවිභත්තියො;

තිධා කත්වාන ආදිම්හි, කච්චානෙන උදීරිතා.

කැමති පරිදි ව්‍යවහාර කිරීමේ ක්‍රමයෙන්, වර්තමාන කාලීන විභක්තීන් තෙවැදෑරුම් කොට කච්චායන තෙරුන් විසින් ආරම්භයෙහිම පවසන ලදී.

ආදිම්හි කථනං තඤ්ච, තාසං පායෙන වුත්තිතො;

බහුප්පයොගභාවස්ස, ඤාපනත්ථන්ති නිද්දිසෙ.

එසේ ආරම්භයෙහිම පැවසීම, ඒවා බොහෝ සෙයින් ව්‍යවහාර වන බැවින්, ඒවායේ බහුල ප්‍රයෝගය හැඟවීම පිණිස යැයි දැක්විය යුතුය.

අතීතාදිමපෙක්ඛිත්වා, සිලිට්ඨකථනෙ ධුවං;

‘‘පඤ්චමී සත්තමි’’ච්චෙව, ද්වින්නං නාමං කතන්ති ච;

කාලාතිපත්තිං වජ්ජෙත්වා, ඉදං වචනමීරිතං.

අතීතය ආදිය අපේක්ෂා කොට, කථනයෙහි සුන්දර ගැලපීම ඇතිවීම පිණිස, ඒ විභක්තීන් දෙකට ‘පඤ්චමී සහ සත්තමී’ යැයි ස්ථිර වශයෙන්ම නම් කරන ලද බව ද, කාලාතිපත්ති විභක්තිය හැර මේ වචනය පවසන ලද බව ද දත යුතුය.

යදි එවං අයං දොසො, ආපජ්ජති න සංසයො;

ඉති චෙ කොචි භාසෙය්‍ය, අත්ථෙ අකුසලොනරො.

‘ඉදින් එසේ නම්, මේ දෝෂය ඇතිවේ, එහි සැකයක් නැත’ යැයි අර්ථයෙහි අදක්ෂ වූ යම් පුද්ගලයකු පවසන්නේ නම්;

තෙකාලිකාඛ්‍යාතපදෙ[Pg.75], කාලාතිපත්තියා පන;

අසඞ්ගහොව හොතීති, ‘‘තන්නා’’ති පටිසෙධයෙ.

‘ත්‍රිවිධ කාලීන ආඛ්‍යාත පදයන්හි කාලාතිපත්තිය සංග්‍රහ නොවේම යැයි’ පවසන්නේ නම්, ‘එසේ නොවේ’ යැයි එය ප්‍රතික්ෂේප කළ යුතුය.

තෙකාලිකාඛ්‍යාතපදෙ, න නො කාලාතිපත්තියා;

ඉට්ඨො අසඞ්ගහො තත්ථ, සඞ්ගහොයෙව ඉච්ඡිතො.

ත්‍රිවිධ කාලීන ආඛ්‍යාත පදයන්හි කාලාතිපත්තිය සංග්‍රහ නොවීම අප විසින් කැමති නොවන අතර, එහි සංග්‍රහ වීමම අපේක්ෂා කරනු ලැබේ.

පඤ්චමීසත්තමීසඤ්ඤා, කාලාතිපත්තිකං පන;

විභත්තිමනපෙක්ඛිත්වා, කතා ඉච්චෙව නො මති.

පඤ්චමී සහ සත්තමී යන සංඥාවන්, කාලාතිපත්ති විභක්තිය අපේක්ෂා නොකොට කරන ලද ඒවාය යනු අපගේ මතයයි.

නානානයං ගහෙත්වාන,පච්චෙතබ්බං තු සාරතො;

යාය එසො රුතො අත්ථො,තස්මා එසා න දුබ්බලා.

විවිධ ක්‍රමයන් ග්‍රහණය කොට, සාරය වශයෙන් අවබෝධ කරගත යුතුය. යම් ක්‍රමයකින් මේ ප්‍රකාශිත අර්ථය ලැබේද, එබැවින් එය (ඒ සංඥාව) දුර්වල නොවේ.

අත්ථො ලබ්භති පාසංසො,යත්ථ යත්ථ යථා යථා;

තථා තථා ගහෙතබ්බො,තත්ථ තත්ථ විභාවිනා.

යම් යම් තැනක යම් යම් අයුරකින් ප්‍රශංසනීය වූ අර්ථය ලැබේද, නුවණැත්තා විසින් ඒ ඒ තැන ඒ ඒ අයුරින්ම එය ග්‍රහණය කරගත යුතුය.

වුත්තඤ්හෙතං අභිධම්මටීකායං ‘‘යත්ථ යත්ථ යථා යථා අත්ථො ලබ්භති, තත්ථ තත්ථ තථා තථා ගහෙතබ්බො’’ති.

අභිධර්ම ටීකාවෙහි ද මෙය මෙසේ කියන ලදී: "යම් යම් ස්ථානයක යම් යම් අයුරකින් අර්ථය ලැබේද, ඒ ඒ ස්ථානයෙහි ඒ ඒ අයුරින්ම එය ග්‍රහණය කරගත යුතුය" යනුවෙනි.

පඤ්චමීසත්තමීසඤ්ඤා, රූළ්හීසඤ්ඤාති කෙචන;

න පනෙවං ගහෙතබ්බං, අජානිත්වා වදන්ති තෙ.

"පංචමී" සහ "සත්තමී" යන සංඥාවන් රූඪි සංඥාවන් (සාම්ප්‍රදායිකව පැවත එන නම්) යැයි ඇතැම්හු පවසති. එහෙත් එය එසේ පිළිගත යුතු නොවේ; ඔවුහු නොදැන එසේ පවසති.

නෙසා පුරිසසඤ්ඤාදි, ඣල සඤ්ඤාදයො විය;

රූළ්හියා භාසිතා සඤ්ඤා, භූතෙනත්ථෙන භාසිතා.

මෙය "පුරුෂ සංඥාව" හෝ "ඣල සංඥාව" (ව්‍යාකරණ සංකේත) ආදිය මෙන් රූඪි වශයෙන් පවසන ලද සංඥාවක් නොවේ; සත්‍ය වූ අර්ථය ඇතිවම පවසන ලද සංඥාවකි.

උපනිධාය පඤ්ඤත්ති, එසා සඤ්ඤා යතො තතො;

අන්වත්ථසඤ්ඤා ඨපිතා, පොරාණෙහීති ලක්ඛයෙ.

සංසන්දනය කිරීමෙන් (උපනිධාය වශයෙන්) පනවන ලද පැනවීමක් බැවින්, මෙය පුරාණ ආචාර්යවරුන් විසින් පිහිටුවන ලද, අර්ථයට අනුකූල වූ සංඥාවක් (අන්වත්ථ සංඥාවක්) ලෙස හඳුනාගත යුතුය.

ඉච්චෙවං කාලඡක්කං තු, සඞ්ඛෙපෙන තිධා මතං;

එතමත්ථඤ්හි සන්ධාය, ‘‘යං තිකාල’’න්ති භාසිතං.

මෙසේ කාල චක්‍රය සංක්ෂේපයෙන් ත්‍රිවිධ ලෙස සලකනු ලැබේ. මෙම අර්ථය අභිප්‍රාය කොටගෙන "යම් ත්‍රිවිධ කාලයක් වේද" යැයි පවසන ලදී.

අයමෙත්ථ කාලඡක්කසඞ්ගහො.

මෙහි කාල චක්‍ර සංග්‍රහය මෙයයි.

එවං [Pg.76] තිධා චතුධා වා, ඡධා වාපි සුමෙධසො;

කාලභෙදං විභාවෙය්‍ය, කාලඤ්ඤූහි විභාවිතං.

මෙසේ ත්‍රිවිධ වූ ද, චතුර්විධ වූ ද, ෂඩ්විධ වූ ද කාල භේදය, කාලය දන්නා වූ පඬිවරුන් විසින් විස්තර කරන ලද පරිදි නුවණැත්තා විසින් වටහාගත යුතුය.

අතීතානාගතං කාලං, විසුං කාලාතිපත්තිකං;

ගහෙත්වා පඤ්චධා හොති, එවඤ්චාපි විභාවයෙ.

අතීත කාලය, අනාගත කාලය සහ කාලාතිපත්තිය (ක්‍රියාතිපත්තිය) වෙන් වෙන් වශයෙන් ගෙන, පස් ආකාරයකින් ද කාල භේදය වටහාගත යුතුය.

එත්ථ නයොව ‘‘අජ්ඣත්ත-බහිද්ධා වා’’ති පාළියං;

අතීතානාගතකාලී, විභත්ති සමුදීරිතා.

මෙහි ලා පාලි පාඨයෙහි "අජ්ඣත්ත බහිද්ධා වා" (ආධ්‍යාත්මික හෝ බාහිර හෝ) යන ක්‍රමයෙහි, අතීත සහ අනාගත කාලීන විභක්තිය ප්‍රකාශ කර ඇත.

ඉච්චෙවං සබ්බථාපි කාලසඞ්ගහො සමත්තො.

මෙසේ සකල ආකාරයෙන්ම කාල සංග්‍රහය නිමාවට පත් විය.

ඉදානි විඤ්ඤූනං අත්ථග්ගහණෙ කොසල්ලජනනත්ථං පකරණන්තරවසෙනපි ඉමස්මිං පකරණෙ වත්තමානානන්තරං වුත්තානං ආණත්තිපරිකප්පකාලිකානං ‘‘පඤ්චමීසත්තමී’’තිසඞ්ඛාතානං ද්වින්නං විභත්තීනං පටිපාටිට්ඨපනෙ පකරණසංසන්දනං කථයාම – කාතන්තප්පකරණස්මිඤ්හි සක්කතභාසානුරූපෙන දසධා ආඛ්‍යාතවිභත්තියො ඨපිතා, කච්චායනප්පකරණෙ පන මාගධභාසානුරූපෙන අට්ඨධා ඨපිතා, නිරුත්තියඤ්ච පන මාගධභාසානුරූපෙනෙව අතීතානාගතපච්චුප්පන්නාණත්තිපරිකප්පකාලාතිපත්තිවසෙන ඡධා ඨපිතා. තෙසු හි කාතන්තෙ වත්තමානා, සත්තමී, පඤ්චමී, හිය්‍යත්තනී, අජ්ජතනී, පරොක්ඛා, ස්වාතනී, ආසී, භවිස්සන්තී, ක්‍රියාතිපත්ති චාති දසධා විභත්තා. කච්චායනෙ පන වත්තමානා, පඤ්චමී, සත්තමී, පරොක්ඛා, හිය්‍යත්තනී, අජ්ජතනී, භවිස්සන්තී, කාලාතිපත්ති චාති අට්ඨධා විභත්තා. ඉති එතෙසු ද්වීසු කාතන්තකච්චායනෙසු විභත්තියො විසදිසාය පටිපාටියා ඨපිතා. කිඤ්චාපෙත්ථ විසදිසා පටිපාටි, තථාපෙතා නිරුත්තියං වුත්තාතීතාදිකාලවිභාගවසෙන එකතො සංසන්දන්ති සමෙන්ති කිඤ්චි විසෙසං ඨපෙත්වා.

දැන්, නුවණැත්තන්ට අර්ථ ග්‍රහණය කිරීමෙහි ලා දක්ෂතාව ඇති කරනු පිණිස, වෙනත් ග්‍රන්ථයන්හි ක්‍රමයට ද අනුව, මෙම ග්‍රන්ථයෙහි වර්තමාන කාලයට අනතුරුව පවසන ලද, ආඥාව (ආණත්ති) සහ කල්පනය (පරිකප්ප) යන කාලයන් ප්‍රකාශ කරන්නා වූ, "පංචමී" සහ "සත්තමී" යැයි කියනු ලබන විභක්ති දෙක අනුපිළිවෙළින් තැබීම පිළිබඳව ග්‍රන්ථ සන්සන්දනයක් පවසන්නෙමු – කාතන්ත්‍ර ව්‍යාකරණයෙහි සංස්කෘත භාෂාවට අනුකූලව ආඛ්‍යාත විභක්තීහු දස වැදෑරුම්ව දක්වා ඇත. කච්චායන ව්‍යාකරණයෙහි පාලි (මාගධී) භාෂාවට අනුකූලව අට වැදෑරුම්ව දක්වා ඇත. නිරුත්තියෙහි ද පාලි භාෂාවට අනුකූලවම අතීත, අනාගත, වර්තමාන, ආඥා (ආණත්ති), කල්පන (පරිකප්ප) සහ කාලාතිපත්ති වශයෙන් සය වැදෑරුම්ව දක්වා ඇත. ඒ අතුරින් කාතන්ත්‍රයෙහි – වර්තමානා, සත්තමී, පංචමී, හිය්‍යත්තනී, අජ්ජතනී, පරොක්ඛා, ස්වාතනී, ආසී, භවිස්සන්තී සහ ක්‍රියාතිපත්ති වශයෙන් දස වැදෑරුම්ව විභක්ති බෙදා ඇත. කච්චායනයෙහි වනාහි – වර්තමානා, පංචමී, සත්තමී, පරොක්ඛා, හිය්‍යත්තනී, අජ්ජතනී, භවිස්සන්තී සහ කාලාතිපත්ති වශයෙන් අට වැදෑරුම්ව විභක්ති බෙදා ඇත. මෙසේ මෙම කාතන්ත්‍ර සහ කච්චායන යන ග්‍රන්ථ දෙකෙහි විභක්තීහු අසමාන අනුපිළිවෙළකින් තබන ලදහ. මෙහි අනුපිළිවෙළ අසමාන වුව ද, නිරුත්තියෙහි පවසන ලද අතීත ආදී කාල විභාගයන්ට අනුව, ඇතැම් සුවිශේෂී වෙනස්කම් හැර, එක්තැනක සන්සන්දනය කිරීමේදී ඒවා එකිනෙකට ගැළපෙයි, සමාන වෙයි.

කථං[Pg.77]? කාතන්තෙ තාව හිය්‍යත්තනී අජ්ජතනී පරොක්ඛා චාති ඉමා තිස්සො එකන්තෙන අතීතකාලිකා, ස්වාතනී ආසී භවිස්සන්ති චාති ඉමා තිස්සො එකන්තෙන අනාගතකාලිකා, වත්තමානා එකායෙව පච්චුප්පන්නකාලිකා, සත්තමී පන පඤ්චමී ච පච්චුප්පන්නානාගතකාලවසෙන ද්විකාලිකා ‘‘අජ්ජ පුඤ්ඤං කරෙය්‍ය, ස්වෙපි කරෙය්‍ය. අජ්ජ ගච්ඡතු, ස්වෙ වා ගච්ඡතූ’’ති පයොගාරහත්තා. ක්‍රියාතිපත්ති අනියතකාලිකා ‘‘සො චෙ හිය්‍යො යානං අලභිස්සා, අගච්ඡිස්සා. සො චෙ අජ්ජ අනත්ථඞ්ගතෙ සූරියෙ යානං අලභිස්සා, අගච්ඡිස්සා. සො චෙ ස්වෙ යානං අලභිස්සා, අගච්ඡිස්සා’’ති පයොගාරහත්තා. එවං අසඞ්කරතො වවත්ථපෙතබ්බං.

ඒ කෙසේ ද? කාතන්ත්‍රයෙහි පළමුව, හිය්‍යත්තනී, අජ්ජතනී සහ පරොක්ඛා යන මෙම විභක්ති තුන ඒකාන්තයෙන්ම අතීත කාලීන වේ. ස්වාතනී, ආසී සහ භවිස්සන්තී යන මෙම විභක්ති තුන ඒකාන්තයෙන්ම අනාගත කාලීන වේ. වර්තමානා විභක්තිය පමණක් වර්තමාන කාලීන වේ. සත්තමී සහ පංචමී යන විභක්ති දෙක වනාහි, වර්තමාන සහ අනාගත යන කාල දෙකටම අයත් (ද්විකාලීන) වේ. ඒ "අද පින් කරන්නේය, හෙට ද කරන්නේය" සහ "අද යේවා, හෙට හෝ යේවා" යන යෙදීම්වලට සරිලන බැවිනි. ක්‍රියාතිපත්තිය වනාහි "ඔහු ඊයේ වාහනයක් ලැබුණේ නම් යන්නේය; ඔහු අද හිරු නොබැස තිබියදී වාහනයක් ලැබුණේ නම් යන්නේය; ඔහු හෙට වාහනයක් ලැබුණේ නම් යන්නේය" යන යෙදීම්වලට සුදුසු වන බැවින් අනියත කාලීන වේ. මෙසේ අවුලක් නොවන පරිදි වෙන් කර හඳුනාගත යුතුය.

එවං වවත්ථපෙත්වා අයමම්හෙහි වුච්චමානො නයො සාධුකං සල්ලක්ඛෙතබ්බො. කථං? හිය්‍යත්තනජ්ජතනීපරොක්ඛාස්වාතන්‍යාසීභවිස්සන්තිවසෙන එකන්තාතීතානාගතකාලිකා විභත්තියො ඡ, වත්තමානවසෙන එකන්තපච්චුප්පන්නකාලිකා විභත්ති එකායෙව, සා පටිපාටියා ගණියමානා සත්තමං ඨානං භජති. එවං එතස්මිං වත්තමානාසඞ්ඛාතෙ සත්තමට්ඨානෙ පක්ඛිපිතුං නිරුත්තිනයෙන ‘‘පරිකප්පකාලිකා’’ති සඞ්ඛං ගතං සත්ථනයෙන ‘‘පච්චුප්පන්නානාගතකාලිකා’’තිවත්තබ්බං එකං විභත්තිං සත්තමීභූතාය වත්තමානාය සමානට්ඨානත්තා සත්තමීසඤ්ඤං කත්වා ඨපෙසි. තතො පුනදෙව ස්වාතන්‍යාසීභවිස්සන්තිවසෙන එකන්තානාගතකාලිකා තිස්සො විභත්තියො ගණෙත්වා තං පච්චුප්පන්නානාගතකාලිකං ‘‘සත්තමී’’ති ලද්ධසඤ්ඤං විභත්තිං අනාගතකාලිකභාවෙන තාහි තීහි සද්ධිං සමානට්ඨානත්තා චතුත්ථං කත්වා නිරුත්තිනයෙන ‘‘ආණත්තිකාලිකා’’ති සඞ්ඛං ගතං සත්ථනයෙන ‘‘පච්චුප්පන්නානාගතකාලිකා’’ති වත්තබ්බං එකං විභත්තිං පඤ්චන්නං සඞ්ඛ්‍යානං පූරණෙන පඤ්චමීසඤ්ඤං කත්වා ඨපෙසි.

මෙසේ වෙන් කොට ගෙන, අප විසින් කියනු ලබන මෙම ක්‍රමය මැනවින් වටහාගත යුතුය. ඒ කෙසේ ද? හිය්‍යත්තනී, අජ්ජතනී, පරොක්ඛා, ස්වාතනී, ආසී සහ භවිස්සන්තී යන වෙන් වශයෙන් ගත් කල ඒකාන්තයෙන්ම අතීත සහ අනාගත කාලීන වූ විභක්තීහු හයකි. වර්තමාන වශයෙන් ඒකාන්තයෙන්ම වර්තමාන කාලීන වූ විභක්තිය එකක්මය. එය අනුපිළිවෙළින් ගණින කල සත්වැනි ස්ථානය ගනී. මෙසේ වර්තමාන යැයි කියන ලද මෙම සත්වැනි ස්ථානයට ඇතුළත් කරනු පිණිස, නිරුත්ති ක්‍රමයට අනුව "පරිකප්පකාලිකා" (කල්පන කාලීන) යැයි ද, ශාස්ත්‍රීය ක්‍රමයට අනුව "පච්චුප්පන්නානාගතකාලිකා" (වර්තමාන-අනාගත කාලීන) යැයි ද කිව යුතු එක් විභක්තියක්, සත්වැනි ස්ථානයට පැමිණි වර්තමාන විභක්තිය හා සමාන ස්ථානයක් ගන්නා බැවින් එයට "සත්තමී" යන සංඥාව (නම) දී තැබීය. ඉන්පසු නැවත ද, ස්වාතනී, ආසී සහ භවිස්සන්තී වශයෙන් ඒකාන්තයෙන්ම අනාගත කාලීන වූ විභක්ති තුන ගණන් කොට, "සත්තමී" යන නම ලත් ඒ වර්තමාන-අනාගත කාලීන විභක්තිය අනාගත කාලීන භාවයෙන් යුක්තව එම තුන සමඟ සමාන ස්ථානයක් ගන්නා බැවින් සතරවැන්න කොට, නිරුත්ති ක්‍රමයට අනුව "ආණත්තිකාලිකා" (ආඥා කාලීන) යැයි ද, ශාස්ත්‍රීය ක්‍රමයට අනුව "පච්චුප්පන්නානාගතකාලිකා" යැයි ද කිව යුතු එක් විභක්තියක්, පහක් වූ සංඛ්‍යාව සම්පූර්ණ කිරීමෙන් "පංචමී" යන සංඥාව (නම) දී තැබීය.

ක්‍රියාතිපත්තියා [Pg.78] පන අනියතකාලිකත්තා තං වජ්ජෙත්වා අයං විනිච්ඡයො කතො, සො ච ඛො නිරුත්තිනයංයෙව නිස්සාය. අයං තාව කාතන්තෙ වත්තමානානන්තරං වුත්තානං සත්තමීපඤ්චමීනං අන්වත්ථසඤ්ඤං ඉච්ඡන්තානං අම්හාකං රුචි, එසා සද්ධම්මවිදූහි ගරූහි අප්පටික්කොසිතා අනුමතා සම්පටිච්ඡිතා ‘‘එවමෙවං ආවුසො, එවමෙවං ආවුසො’’ති. වෙය්‍යාකරණෙහිපි අප්පටික්කොසිතා අනුමතා සම්පටිච්ඡිතා ‘‘එවමෙවං භන්තෙ, එවමෙවං භන්තෙ’’ති. එවං සබ්බෙහිපි තෙහි පුබ්බාචරියෙහි අබ්භනුමොදිතා අප්පටික්කොසිතා.

ක්‍රියාතිපත්තිය වනාහි අනියත කාලීන වන බැවින්, එය බැහැර කොට මෙම විනිශ්චය කරනු ලැබුවේ නිරුත්ති ක්‍රමයම ඇසුරු කරගනිමිනි. කාතන්ත්‍රයෙහි වර්තමාන විභක්තියට අනතුරුව පවසන ලද සත්තමී සහ පංචමී විභක්තීන්ගේ අන්වත්ථ සංඥාව (අර්ථයට අනුකූල වූ නාමය) අපේක්ෂා කරන අපගේ කැමැත්ත (මතය) මෙයයි. මෙම මතය සද්ධර්මය දන්නා වූ ගුරුභවතුන් විසින් ප්‍රතික්ෂේප නොකොට, "ඇවැත්නි, එය එසේමය; ඇවැත්නි, එය එසේමය" යැයි අනුමත කරමින් පිළිගන්නා ලදී. ව්‍යාකරණඥයන් විසින් ද ප්‍රතික්ෂේප නොකොට, "ස්වාමීනි, එය එසේමය; ස්වාමීනි, එය එසේමය" යැයි අනුමත කරමින් පිළිගන්නා ලදී. මෙසේ ඒ සියලු පූර්වාචාර්යවරුන් විසින් ද මෙය ප්‍රතික්ෂේප නොකොට සාදරයෙන් අනුමත කරන ලදී.

කච්චායනප්පකරණෙ පන බුද්ධවචනානුරූපෙන අට්ඨධා විභත්තීනං වුත්තත්තා වත්තමානාවිභත්ති පඤ්චමට්ඨානෙ ඨිතා. කථං? පරොක්ඛාහිය්‍යත්තනජ්ජතනීභවිස්සන්තිවසෙන එකන්තාතීතානාගතකාලිකා චතස්සො විභත්තියො, වත්තමානවසෙන එකන්තපච්චුප්පන්නකාලිකා විභත්ති එකායෙව, සා පටිපාටියා ගණියමානා පඤ්චමං ඨානං භජති. එවං එතස්මිං වත්තමානාසඞ්ඛාතෙ පඤ්චමට්ඨානෙ පක්ඛිපිතුං නිරුත්තිනයෙන ‘‘ආණත්තිකාලිකා’’ති සඞ්ඛං ගතං ‘‘අනුත්තකාලිකා’’ති වුත්තං විභත්තිං පඤ්චමීභූතාය වත්තමානාය සමානට්ඨානත්තා පඤ්චමීසඤ්ඤං කත්වා ඨපෙසි. තතො පරං තං පඤ්චමං ඡට්ඨිට්ඨානෙ ඨපෙත්වා පරොක්ඛා හිය්‍යත්තනී අජ්ජතනී භවිස්සන්තී වත්තමානා පඤ්චමීති එවං ගණනාවසෙන ඡ විභත්තියො උපාදාය නිරුත්තිනයෙන ‘‘පරිකප්පකාලිකා’’ති සඞ්ඛං ගතං ‘‘අනුත්තකාලිකා’’ති වුත්තං විභත්තිං සත්තන්නං සඞ්ඛ්‍යානං පූරණෙන සත්තමීසඤ්ඤං කත්වා ඨපෙසි.

කච්චායන ප්‍රකරණයෙහි වනාහි, බුද්ධ වචනයට අනුරූපව විභක්තීන් අට ආකාරයකින් පවසා ඇති හෙයින්, වර්තමාන විභක්තිය පස්වන ස්ථානයෙහි පිහිටා ඇත. ඒ කෙසේද? පරොක්ඛා, හිය්‍යත්තනී, අජ්ජතනී, භවිස්සන්තී යන වශයෙන් ඒකාන්තයෙන්ම අතීත සහ අනාගත කාලීන වූ විභක්ති සතරකි. වර්තමාන වශයෙන් ඒකාන්තයෙන්ම වර්තමාන කාලීන වූ විභක්තිය එකක්මය. එය පිළිවෙළින් ගණිනු ලබන කල්හි පස්වන ස්ථානයට හිමි වෙයි. මෙසේ මේ වර්තමාන යැයි කියන ලද පස්වන ස්ථානයට ඇතුළත් කරනු පිණිස, ව්‍යාකරණ ක්‍රමයෙන් (නිරුත්ති නයෙන්) 'ආණත්තිකාලිකා' (නියෝග කාලීන) යන සංඥාවට පැමිණි, 'අනුත්තකාලිකා' (නොපැවසූ කාලීන) යැයි කියන ලද විභක්තිය, පස්වැන්න වූ වර්තමාන විභක්තිය හා සමාන ස්ථානයක් ඇති බැවින්, 'පඤ්චමී' යන සංඥාව (නම) තබා පිහිටුවන ලදී. ඉන්පසු, එම පස්වැන්න සවන ස්ථානයෙහි තබා, පරොක්ඛා, හිය්‍යත්තනී, අජ්ජතනී, භවිස්සන්තී, වර්තමානා, පඤ්චමී යනුවෙන් මෙසේ ගණන් කිරීමේ වශයෙන් විභක්ති සයක් ගෙන, ව්‍යාකරණ ක්‍රමයෙන් 'පරිකප්පකාලිකා' (සංකල්ප කාලීන) යන සංඥාවට පැමිණි, 'අනුත්තකාලිකා' යැයි කියන ලද විභක්තිය සතක් වූ සංඛ්‍යාව සම්පූර්ණ කිරීමෙන් 'සත්තමී' යන සංඥාව (නම) තබා පිහිටුවන ලදී.

කාලාතිපත්තියා පන අතීතානාගතකාලිකත්තා තං වජ්ජෙත්වා අයං විනිච්ඡයො කතො, සො ච ඛො නිරුත්තිනයංයෙව නිස්සාය. අයං කච්චායනෙ වත්තමානානන්තරං වුත්තානං පඤ්චමීසත්තමීනං අන්වත්ථසඤ්ඤං ඉච්ඡන්තානං අම්හාකං රුචි, එසා ච සද්ධම්මවිදූහි ගරූහි අප්පටික්කොසිතා අනුමතා සම්පටිච්ඡිතා [Pg.79] ‘‘එවමෙවං ආවුසො, එවමෙවං ආවුසො’’ති. වෙය්‍යාකරණෙහිපි අප්පටික්කොසිතා අනුමතා සම්පටිච්ඡිතා ‘‘එවමෙවං භන්තෙ, එවමෙවං භන්තෙ’’ති. එවං සබ්බෙහිපි තෙහි පුබ්බාචරියෙහි අබ්භනුමොදිතා අප්පටික්කොසිතා.

කාලාතිපත්ති විභක්තිය වනාහි අතීත සහ අනාගත කාලීන වන බැවින්, එය බැහැර කොට මෙම විනිශ්චය කරනු ලැබීය. එයද ව්‍යාකරණ ක්‍රමයම (නිරුත්ති නයම) ඇසුරු කරගෙනය. කච්චායනයෙහි වර්තමාන විභක්තියට අනතුරුව පවසන ලද පඤ්චමී සහ සත්තමී විභක්තීන්ගේ අන්වර්ථ සංඥාව (අර්ථයට අනුකූල නම) කැමති වන්නා වූ අපගේ රුචිය (මතය) මෙයයි. මෙය සද්ධර්මය දන්නා වූ ගුරු උතුමන් විසින් ප්‍රතික්ෂේප නොකරන ලද, අනුමත කරන ලද, 'ඇවැත්නි, එය එසේමය, ඇවැත්නි, එය එසේමය' යනුවෙන් පිළිගන්නා ලද්දකි. ව්‍යාකරණඥයන් විසින් ද ප්‍රතික්ෂේප නොකරන ලද, අනුමත කරන ලද, 'ස්වාමීනි, එය එසේමය, ස්වාමීනි, එය එසේමය' යනුවෙන් පිළිගන්නා ලද්දකි. මෙසේ ඒ සියලු පූර්වාචාර්යවරයන් විසින් ද මෙය අනුමත කරන ලද අතර, ප්‍රතික්ෂේප නොකරන ලදී.

යස්මා හි කාතන්තකච්චායනානි අඤ්ඤමඤ්ඤං විසදිසවිභත්තික්කමානිපි අන්තරෙන කිඤ්චි විසෙසං නිරුත්තියං වුත්තාතීතාදිකාලවිභාගවසෙනෙකජ්ඣං සංසන්දන්ති සමෙන්ති, තස්මා නිරුත්තිනයඤ්ඤෙව සාරතො ගහෙත්වා පඤ්චමීසත්තමීවිභත්තීනං අන්වත්ථසඤ්ඤාපරිකප්පනෙ අම්හාකං රුචි පුබ්බාචරියෙහි අබ්භනුමොදිතා අප්පටික්කොසිතා, තස්මා එව යො කොචි ඉමං වාදං මද්දිත්වා අඤ්ඤං වාදං පතිට්ඨාපෙතුං සක්ඛිස්සතීති නෙතං ඨානං විජ්ජති. අයඤ්හි නයො අතීව සුඛුමො දුද්දසො ච පරමාණුරිව, දුක්ඛොගාළ්හො ච මහාගහනමිව, අතිගම්භීරො ච මහාසමුද්දො විය, තස්මා ඉමිස්සං සද්දනීතියං සද්ධාසම්පන්නෙහි කුලපුත්තෙහි සාසනොපකාරත්ථං යොගො සුට්ඨු කරණීයො. තථා හි ඉධ කතයොගෙහි නාමාඛ්‍යාතාදීසු චතූසු පදෙසු උප්පන්නවාදා පරවාදිනො ජිතාව හොන්ති.

යම් හෙයකින් කාතන්ත සහ කච්චායන ව්‍යාකරණ එකිනෙකට වෙනස් විභක්ති ක්‍රමයන්ගෙන් යුක්ත වුවද, කිසිදු විශේෂ වෙනසකින් තොරව ව්‍යාකරණයෙහි පවසන ලද අතීත ආදී කාල විභාගයන්ගේ වශයෙන් එක්තැන්ව සැසඳෙන්නේද, සමවන්නේද, එහෙයින් ව්‍යාකරණ ක්‍රමයම සාරය වශයෙන් ගෙන, පඤ්චමී සහ සත්තමී විභක්තීන්ගේ අන්වර්ථ සංඥා කල්පනයෙහි අපගේ රුචිය (මතය) පූර්වාචාර්යවරයන් විසින් අනුමත කරන ලදී, ප්‍රතික්ෂේප නොකරන ලදී. එබැවින් යමෙක් මේ මතය මඩනා කොට වෙනත් මතයක් පිහිටුවන්නට සමත් වන්නේය යන්න සිදු විය හැක්කක් නොවේ. මක්නිසාද යත්, මෙම ක්‍රමය පරමාණුවක් මෙන් අතිශයින්ම සියුම්ය, දැකීමට අපහසුය. මහා ඝන කැලෑවක් මෙන් අවබෝධ කර ගැනීමට දුෂ්කරය. මහා සාගරය මෙන් අතිශයින්ම ගැඹුරුය. එහෙයින්, ශ්‍රද්ධා සම්පන්න කුලපුත්‍රයන් විසින් ශාසනයේ උපකාරය පිණිස මෙම සද්දනීතියෙහි මැනවින් උත්සාහ කටයුතුය. මෙසේ මෙහි පුහුණුව ලැබූවන් විසින් නාම, ආඛ්‍යාත ආදී සතර පදයන්හි පැනනගින වාදයන්හිදී පරවාදීහු (අන්‍ය මතධාරීහු) පරදවනු ලැබුවෝම වෙති.

මුනිනා මුනිනාගෙන, දුට්ඨා පබ්බජිතා ජිතා;

යථා යථා අසද්ධම්ම-පූරණා පූරණාදයො.

මුනීන්වහන්සේලාට නාගයෙකු බඳු වූ (ශ්‍රේෂ්ඨ වූ) බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින්, අසද්ධර්මයෙන් පිරුණු පූරණ (කස්සප) ආදී වූ දුෂ්ට පැවිද්දන් යම් සේ යම් සේ පරදවන ලද්දාහුද,

තථා තථාගතාදායා-නුගායං සද්දනීතියං;

කතයොගෙහිපි ජිතා, සවන්ති පරවාදිනොති.

එසේම තථාගතයන් වහන්සේගේ උරුමය අනුගමනය කරන්නා වූ මෙම සද්දනීතියෙහි (ව්‍යාකරණයෙහි) පුහුණුව ලැබූවන් විසින් ද පරවාදීහු පරදවනු ලැබ, පලා යති.

අයං පඤ්චමීසත්තමීනං පටිපාටිට්ඨපනෙ පකරණසංසන්දනා.

මෙය පඤ්චමී සහ සත්තමී විභක්තීන් පිළිවෙළින් තැබීම පිළිබඳ ප්‍රකරණ සැසඳීමයි.

අථ වත්තමානාදීනං වචනත්ථං කථයාම – තත්ථ වත්තමානාති කෙනට්ඨෙන වත්තමානා? වත්තමානකාලවචනට්ඨෙන. පච්චුප්පන්නභාවෙන හි වත්තතීති වත්තමානො, පච්චුප්පන්නක්‍රියාසඞ්ඛාතො කාලො. තබ්බාචකවසෙන වත්තමානො කාලො එතිස්සා අත්ථීති අයං ති අන්තිආදිවිභත්ති වත්තමානා. තථා [Pg.80] හි ‘‘ගච්ඡති දෙවදත්තො’’ති එත්ථ දෙවදත්තස්ස පච්චුප්පන්නං ගමනක්‍රියං විභත්තිභූතො තිසද්දොයෙව වදති, තස්මා තබ්බාචකවසෙන වත්තමානො කාලො එතිස්සා අත්ථීති වත්තමානාති වුච්චති. පඤ්චමීති කෙනට්ඨෙන පඤ්චමී? පඤ්චමං වත්තමානට්ඨානං ගමනට්ඨෙන, පඤ්චන්නඤ්ච සඞ්ඛ්‍යානං පූරණට්ඨෙන. තථා හි නියොගා අතීතානාගතපච්චුප්පන්නකාලිකානං පරොක්ඛාහිය්‍යත්තනජ්ජතනීභවිස්සන්තීවත්තමානාසඞ්ඛාතානං පඤ්චන්නං විභත්තීනමන්තරෙ පඤ්චමීභූතාය වත්තමානාය සයම්පි පච්චුප්පන්නකාලිකභාවෙන සමානට්ඨානත්තා පඤ්චමං වත්තමානට්ඨානං ගච්ඡතීති පඤ්චමී. යථා නදන්තී ගච්ඡතීති නදී. තථා නියොගා අතීතානාගතකාලිකා පරොක්ඛාහිය්‍යත්තනජ්ජතනීභවිස්සන්තීසඞ්ඛාතා චතස්සො විභත්තියො උපාදාය සයම්පි වත්තමානාවිභත්ති විය පඤ්චන්නං සඞ්ඛ්‍යානං පූරණීති පඤ්චමී. සත්තමීති කෙනට්ඨෙන සත්තමී? සත්තන්නං සඞ්ඛ්‍යානං පූරණට්ඨෙන. තථා හි අතීතානාගතපච්චුප්පන්නකාලිකා පරොක්ඛාහිය්‍යත්තනජ්ජතනීභවිස්සන්තීවත්තමානාපඤ්චමීසඞ්ඛාතා ඡ විභත්තියො උපාදාය සයම්පි පච්චුප්පන්නකාලිකා හුත්වා සත්තන්නං සඞ්ඛ්‍යානං පූරණීති සත්තමී.

දැන් වර්තමාන ආදී විභක්තීන්ගේ අර්ථය පවසමු. එහි 'වර්තමානා' යනු කුමන අර්ථයකින් වර්තමානා වේද? වර්තමාන කාලය පවසන අර්ථයෙනි. ප්‍රත්‍යක්ෂ (පවත්නා) ස්වභාවයෙන් පවතී යන අර්ථයෙන් 'වර්තමාන' නම් වේ. එය ප්‍රත්‍යක්ෂ ක්‍රියාව යැයි කියනු ලබන කාලයයි. එම කාලය හඟවන අර්ථයෙන් වර්තමාන කාලය ඇයට (එම විභක්තියට) ඇත යන අර්ථයෙන්, 'ති', 'අන්ති' ආදී වූ මේ විභක්තිය 'වර්තමානා' නම් වේ. එසේමය, 'ගච්ඡති දේවදත්තෝ' (දේවදත්ත යයි) යන මෙහි දේවදත්තයාගේ වර්තමාන ගමන් ක්‍රියාව පවසනු ලබන්නේ විභක්ති රූපයක් වූ 'ති' යන ශබ්දයෙන්මය. එබැවින්, එම කාලය හඟවන අර්ථයෙන් වර්තමාන කාලය ඇයට ඇත යන අර්ථයෙන් 'වර්තමානා' යැයි කියනු ලැබේ. 'පඤ්චමී' යනු කුමන අර්ථයකින් පඤ්චමී වේද? පස්වන වර්තමාන ස්ථානයට පැමිණෙන අර්ථයෙන් සහ පස්වන සංඛ්‍යාව සම්පූර්ණ කරන අර්ථයෙනි. එසේමය, නියෝගය (අණ කිරීම), අතීත, අනාගත, වර්තමාන කාලීන වූ පරොක්ඛා, හිය්‍යත්තනී, අජ්ජතනී, භවිස්සන්තී, වර්තමානා යනුවෙන් කියන ලද පස්වැදෑරුම් විභක්තීන් අතර පස්වැන්න වූ වර්තමාන විභක්තිය හා තමන්ද වර්තමාන කාලීන බැවින් සමාන ස්ථානයක් ඇති හෙයින් පස්වන වර්තමාන ස්ථානයට පැමිණේ යන අර්ථයෙන් 'පඤ්චමී' නම් වේ. (ශබ්ද නගමින් ගලා යයි යන අර්ථයෙන් 'නදී' වන්නා සේය.) එසේම නියෝගය, අතීත සහ අනාගත කාලීන වූ පරොක්ඛා, හිය්‍යත්තනී, අජ්ජතනී, භවිස්සන්තී යනුවෙන් කියන ලද විභක්ති සතර ගෙන, තමන් ද වර්තමාන විභක්තිය මෙන් පස්වන සංඛ්‍යාව සම්පූර්ණ කරන බැවින් 'පඤ්චමී' නම් වේ. 'සත්තමී' යනු කුමන අර්ථයකින් සත්තමී වේද? හත්වන සංඛ්‍යාව සම්පූර්ණ කරන අර්ථයෙනි. එසේමය, අතීත, අනාගත, වර්තමාන කාලීන වූ පරොක්ඛා, හිය්‍යත්තනී, අජ්ජතනී, භවිස්සන්තී, වර්තමානා, පඤ්චමී යනුවෙන් කියන ලද විභක්ති සය ගෙන, තමන් ද වර්තමාන කාලීන වී හත්වන සංඛ්‍යාව සම්පූර්ණ කරන බැවින් 'සත්තමී' නම් වේ.

පරොක්ඛාති කෙනට්ඨෙන පරොක්ඛා? පරොක්ඛෙ භවාති අත්ථෙන. තථා හි චක්ඛාදින්ද්‍රියසඞ්ඛාතස්ස අක්ඛස්ස පරො තිරොභාවො පරොක්ඛං, තබ්බාචකභාවෙන පරොක්ඛෙ භවාති පරොක්ඛා. හිය්‍යත්තනීති කෙනට්ඨෙන හිය්‍යත්තනී? හිය්‍යො පභුති අතීතෙ කාලෙ භවා තබ්බාචකභාවෙනාති අත්ථෙන. අජ්ජතනීති කෙනට්ඨෙන අජ්ජතනී? අජ්ජ පභුති අතීතෙ කාලෙ භවා තබ්බාචකභාවෙනාති අත්ථෙන. භවිස්සන්තීති කෙනට්ඨෙන භවිස්සන්තී? ‘‘එවං අනාගතෙ භවිස්සතී’’ති අත්ථං පකාසෙන්තී එති ගච්ඡතීති අත්ථෙන. කාලාතිපත්තීති කෙනට්ඨෙන කාලාතිපත්ති? කාලස්සාතිපතනවචනට්ඨෙන. තථා හි කාලස්ස අතිපතනං අච්චයො අතික්කමිත්වා පවත්ති කාලාතිපත්ති, ලභිතබ්බස්ස අත්ථස්ස නිප්ඵත්තිරහිතං ක්‍රියාතික්කමනං[Pg.81]. කාලොති චෙත්ථ ක්‍රියා අධිප්පෙතා. කරණං කාරො, කාරො එව කාලො රකාරස්ස ලකාරං කත්වා උච්චාරණවසෙන. අයං පන විභත්ති තබ්බාචකත්තා කාලාතිපත්තීති. අයං පන වත්තමානාදීනං වචනත්ථවිභාවනා.

'පරොක්ඛා' යනු කුමන අර්ථයකින් පරොක්ඛා වේද? ඇසට නොපෙනෙන (පරෝක්ෂ) තැනක උපන් යන අර්ථයෙනි. එසේමය, ඇස ආදී ඉන්ද්‍රියයන්ට නොපෙනෙන, සැඟවුණු බව පරෝක්ෂ නම් වේ. එය හඟවන ස්වභාවයෙන් පරෝක්ෂයෙහි වූ බැවින් 'පරොක්ඛා' නම් වේ. 'හිය්‍යත්තනී' යනු කුමන අර්ථයකින් හිය්‍යත්තනී වේද? ඊයේ පටන් (අතීතයේ) වූ, එය හඟවන ස්වභාවයෙන් යුක්ත යන අර්ථයෙනි. 'අජ්ජතනී' යනු කුමන අර්ථයකින් අජ්ජතනී වේද? අද පටන් (අතීතයේ) වූ, එය හඟවන ස්වභාවයෙන් යුක්ත යන අර්ථයෙනි. 'භවිස්සන්තී' යනු කුමන අර්ථයකින් භවිස්සන්තී වේද? 'මෙසේ අනාගතයෙහි සිදුවනු ඇත' යන අර්ථය ප්‍රකාශ කරමින් පවතින (යන) යන අර්ථයෙනි. 'කාලාතිපත්ති' යනු කුමන අර්ථයකින් කාලාතිපත්ති වේද? කාලය ඉක්මවා යාම පවසන අර්ථයෙනි. එසේමය, කාලය ඉක්මවා යාම, ඉක්මවීම, ඉක්මවා පැවැත්ම කාලාතිපත්තියයි. ලැබිය යුතු අර්ථය සිද්ධ වීමෙන් තොරව ක්‍රියාව ඉක්මවා යාමයි. මෙහි 'කාලය' යන්නෙන් ක්‍රියාව අදහස් කෙරේ. ක්‍රියාව කිරීම 'කාර' නම් වේ, 'ර' යන්නට 'ල' යන්න ආදේශ කොට උච්චාරණය කිරීමෙන් 'කාර' යන්නම 'කාල' වේ. මෙම විභක්තිය එය හඟවන බැවින් 'කාලාතිපත්ති' නම් වේ. මෙය වර්තමාන ආදී විභක්තීන්ගේ අර්ථ විභාගයයි.

විප්පකිණ්ණවිවිධනයෙ, සංකිණ්ණලක්ඛණධරවරසාසනෙ;

සුමතිමතිවඩ්ඪනත්ථං, කථිතො පකිණ්ණකවිනිච්ඡයො.

විවිධ ක්‍රමයන් විසිරී පවත්නා වූ ද, විවිධ ලක්ෂණයන්ගෙන් ගහන වූ ද උතුම් බුද්ධ ශාසනයෙහි, බුද්ධිමතුන්ගේ නුවණ වැඩීම පිණිස මෙම ප්‍රකීර්ණක විනිශ්චය පවසන ලදී.

ඉති නවඞ්ගෙ සාට්ඨකථෙ පිටකත්තයෙ බ්‍යප්පථගතීසු විඤ්ඤූනං

මෙසේ අටුවා සහිත වූ ත්‍රිපිටක සංඛ්‍යාත නවංග ශාස්තෘ ශාසනයෙහි වචන මාර්ගයන්හි ප්‍රඥාවන්තයන්ගේ

කොසල්ලත්ථාය කතෙ සද්දනීතිප්පකරණෙ

නිපුණත්වය පිණිස කරන ලද ‘සද්දනීති’ ප්‍රකරණයෙහි,

පකිණ්ණකවිනිච්ඡයො නාම

‘පකිණ්ණක විනිශ්චය’ නම් වූ

තතියො පරිච්ඡෙදො.

තුන්වන පරිච්ඡේදයයි.

4. භූධාතුමයනාමිකරූපවිභාග

4. භූ ධාතුවෙන් සිද්ධ වන නාම පද (නාමික රූප) විභාගය

‘‘භූ සත්තාය’’න්ති ධාතුස්ස, රූපමාඛ්‍යාතසඤ්ඤිතං;

ත්‍යාද්‍යන්තං ලපිතං නාන-ප්පකාරෙහි අනාකුලං.

‘භූ සත්තායං’ (පැවැත්ම යන අර්ථයෙහි වන භූ ධාතුව) යන ධාතුවෙහි, ‘ආඛ්‍යාත’ නමින් හැඳින්වෙන, ‘ති’ ආදී ප්‍රත්‍යයන් කෙළවර කොට ඇති රූපය නා නා ප්‍රකාරයෙන් අවුල් රහිතව ප්‍රකාශ කරන ලදී.

ස්‍යාද්‍යන්තං, දානි තස්සෙව, රූපං නාමිකසව්හයං;

භාසිස්සං භාසිතත්ථෙසු, පටුභාවාය සොතුනං.

දැන් එම ධාතුවෙහිම, ‘සි’ ආදී ප්‍රත්‍යයන් කෙළවර කොට ඇති, ‘නාමික’ නමින් හැඳින්වෙන රූපය, ශ්‍රවණය කරන්නන්ගේ ව්‍යක්තභාවය පිණිස, පවසන ලද අර්ථයන්හි දක්වමින් පවසන්නෙමි.

යදත්ථෙ’ත්තනි නාමෙති, පර’මත්ථෙසු වා සයං;

නමතීති තදාහංසු, නාමං ඉති විභාවිනො.

යම් පදයක් තමාගේ අර්ථයෙහි (අන්‍යයන්) නමන්නේ ද, නැතහොත් අන්‍ය අර්ථයන්හි තෙමේ නැමෙන්නේ ද, එබැවින් එය ‘නාම’ පදයක් යැයි නුවණැත්තෝ පැවසූහ.

නාමං නාමිකමිච්චත්‍ර, එකමෙවෙත්ථතො භවෙ;

තදෙවං නාමිකං ඤෙ ය්‍යං, සලිඞ්ගං සවිභත්තිකං.

මෙහි ‘නාම’ යන්න සහ ‘නාමික’ යන්න අර්ථයෙන් එකක්ම වේ. එසේ වූ ඒ නාමිකය ලිංග සහිතව ද විභක්ති සහිතව ද දත යුතුය.

සත්වාභිධානං ලිඞ්ගන්ති, ඉත්ථිපුමනපුංසකං;

විභත්තීතිධ සත්තෙව, තත්ථ චට්ඨ පවුච්චරෙ.

ද්‍රව්‍යය (ස්වභාවය) ප්‍රකාශ කිරීම ‘ලිංගය’ නම් වේ. එය ස්ත්‍රී, පුරුෂ සහ නපුංසක යැයි තිවිධ වේ. මෙහි විභක්ති සතක් වන අතර, එහි අටවැන්නක් (ආමන්ත්‍රණ විභක්තිය ද) පවසනු ලැබේ.

පඨමා දුතියා තතියා, චතුත්ථී පඤ්චමී තථා;

ඡට්ඨී ච සත්තමී චාති, හොන්ති සත්ත විභත්තියො.

ප්‍රථමා, ද්විතීයා, තෘතීයා, චතුර්ථී, පංචමී, එසේම ෂෂ්ඨී සහ සප්තමී යැයි විභක්ති සතක් වෙති.

ලිඞ්ගත්ථෙ පඨමා සායං, භින්නා ද්වෙධා සියො ඉති;

කම්මත්ථෙ දුතියා සාපි, භින්නා අං යො ඉති ද්විධා.

ප්‍රාතිපදික අර්ථයෙහි (ලිංග අර්ථයෙහි) ප්‍රථමා විභක්තිය වෙයි. එය ‘සි’, ‘යෝ’ යැයි දෙවැදෑරුම්ව බෙදෙයි. කර්ම අර්ථයෙහි ද්විතීයා විභක්තිය වෙයි. එය ද ‘අං’, ‘යෝ’ යැයි දෙවැදෑරුම්ව බෙදෙයි.

කරණෙ [Pg.82] තතියා සාපි, භින්නා නා හි ඉති ද්විධා;

සම්පදානෙ චතුත්ථී සා, භින්නා ද්වෙධා ස නං ඉති.

කරණ අර්ථයෙහි තෘතීයා විභක්තිය වෙයි. එය ද ‘නා’, ‘හි’ යැයි දෙවැදෑරුම්ව බෙදෙයි. සම්ප්‍රදාන අර්ථයෙහි චතුර්ථී විභක්තිය වෙයි. එය ‘ස’, ‘නං’ යැයි දෙවැදෑරුම්ව බෙදෙයි.

අපාදානෙ පඤ්චමී සා, භින්නා ද්වෙධා ස්මා හි ඉති;

ඡට්ඨී සාමිම්හි සා චාපි, භින්නා ද්වෙධා ස නං ඉති.

අපාදාන අර්ථයෙහි පංචමී විභක්තිය වෙයි. එය ‘ස්මා’, ‘හි’ යැයි දෙවැදෑරුම්ව බෙදෙයි. ස්වාමි (අයිති) අර්ථයෙහි ෂෂ්ඨී විභක්තිය වෙයි. එය ද ‘ස’, ‘නං’ යැයි දෙවැදෑරුම්ව බෙදෙයි.

ඔකාසෙ සත්තමී සාපි, භින්නා ද්වෙධා ස්මිංසු ඉති;

ආමන්තනට්ඨමී සායං, සියොයෙවාති චුද්දස.

ඕකාශ (ආධාර) අර්ථයෙහි සප්තමී විභක්තිය වෙයි. එය ද ‘ස්මිං’, ‘සු’ යැයි දෙවැදෑරුම්ව බෙදෙයි. ආමන්ත්‍රණ අර්ථයෙහි අටවන විභක්තිය වෙයි. එය ‘සි’, ‘යෝ’ ම වන බැවින් (සියල්ල එක්ව ප්‍රත්‍ය) දහහතරක් වෙයි.

වචනද්වයසංයුත්තා, එකෙකා තා විභත්තියො;

සත්වමිතිහ විඤ්ඤෙය්‍යො, අත්ථො සො දබ්බසඤ්ඤිතො.

ඒ සෑම විභක්තියක්ම (ඒකවචන, බහුවචන යන) වචන ද්විත්වයෙන් යුක්ත වේ. මෙහි ‘සත්ත්ව’ යන්නෙන් ‘ද්‍රව්‍ය’ (ද්‍රව්‍යාර්ථය) යන නමින් හැඳින්වෙන අර්ථය දත යුතුය.

යො කරොතිස කත්තාතු, තං කම්මං යං කරොති වා;

කුබ්බතෙ යෙන වා තන්තු, කරණං ඉති සඤ්ඤිතං.

යමෙක් ක්‍රියාව සිදු කරයි ද ඔහු ‘කර්තෘ’ නම් වේ. යමක් සිදු කරයි ද එය ‘කර්ම’ නම් වේ. යමකින් ක්‍රියාව සිදු කරයි ද, එය ‘කරණ’ යන නමින් හැඳින්වේ.

දෙති රොචති වා යස්ස, සම්පදානන්ති තං මතං;

යතොපෙති භයං වා තං, අපාදානන්ති කිත්තිතං.

යමෙකුට දෙයි ද, නැතහොත් යමෙකු ප්‍රිය කරයි ද, එය ‘සම්ප්‍රදාන’ යැයි පිළිගැනේ. යමකින් (වෙන් වේ ද හෝ) බියට පැමිණේ ද, එය ‘අපාදාන’ යැයි කියනු ලැබේ.

යස්සායත්තො සමූහොවා, තං වෙ සාමීති දෙසිතං;

යස්මිං කරොති කිරියං, තදොකාසන්ති සද්දිතං.

යමෙකුට (යමක්) අයත් වේ ද, නැතහොත් යමෙකුගේ සමූහය ද, එය ‘ස්වාමී’ යැයි දක්වන ලදී. යමක ක්‍රියාව සිදු කරයි ද, එය ‘ඕකාශ’ (ස්ථානය/ආධාරය) යැයි පවසන ලදී.

යදාලපති තං වත්ථු, ආමන්තනමුදීරිතං;

සද්දෙනාභිමුඛීකාරො, විජ්ජමානස්ස වා පන.

යම් වස්තුවකට ආමන්ත්‍රණය කරයි ද, එය ‘ආමන්ත්‍රණ’ යැයි පවසන ලදී. එසේත් නැතහොත් පවත්නා දෙය ශබ්දයෙන් තමා අභිමුඛයට පමුණුවා ගැනීම (කැඳවීම) එයින් අදහස් වේ.

විනා ආලපනත්ථං ලිඞ්ගත්ථාදීසු පඨමාදිවිභත්තුප්පත්ති උපලක්ඛණවසෙන වුත්තාති දට්ඨබ්බං.

ආමන්ත්‍රණ අර්ථය හැර, ප්‍රාතිපදික (ලිංග) අර්ථ ආදියෙහි ප්‍රථමා ආදී විභක්තීන්ගේ උපත උපලක්ෂණ වශයෙන් පවසන ලදැයි දත යුතුය.

ඉදමෙත්ථ නිරුත්තිලක්ඛණං දට්ඨබ්බං – පච්චත්තවචනෙ පඨමා විභත්ති භවති, උපයොගවචනෙ දුතියා විභත්ති භවති, කරණවචනෙ තතියා විභත්ති භවති, සම්පදානවචනෙ චතුත්ථී විභත්ති භවති, නිස්සක්කවචනෙ පඤ්චමී විභත්ති භවති, සාමිවචනෙ ඡට්ඨී විභත්ති භවති, භුම්මවචනෙ සත්තමී විභත්ති භවති, ආමන්තනවචනෙ අට්ඨමී විභත්ති භවති. තත්‍රුද්දානං –

මෙහිදී මේ ව්‍යාකරණ ලක්ෂණය දත යුතුය - ප්‍රත්‍යාත්ම (කර්තෘ) වචනයෙහි ප්‍රථමා විභක්තිය ද, උපයෝග (කර්ම) වචනයෙහි ද්විතීයා විභක්තිය ද, කරණ වචනයෙහි තෘතීයා විභක්තිය ද, සම්ප්‍රදාන වචනයෙහි චතුර්ථී විභක්තිය ද, නිස්සක්ක (අපාදාන) වචනයෙහි පංචමී විභක්තිය ද, ස්වාමි වචනයෙහි ෂෂ්ඨී විභක්තිය ද, භුම්ම (අධිකරණ) වචනයෙහි සප්තමී විභක්තිය ද, ආමන්ත්‍රණ වචනයෙහි අටවන විභක්තිය ද වෙයි. එහි සංක්ෂිප්ත ශ්ලෝකය මෙසේය -

පච්චත්තමුපයොගඤ්ච, කරණං සම්පදානියං;

නිස්සක්කං සාමිවචනං, භුම්මමාලපනට්ඨමං.

ප්‍රත්‍යාත්ම (කර්තෘ), උපයෝග (කර්ම), කරණ, සම්ප්‍රදාන, නිස්සක්ක (අපාදාන), සාමි වචන, භුම්ම (අධිකරණ) සහ අටවනුව ආලපන (ආමන්ත්‍රණ) යනුයි.

තත්‍ර [Pg.83] පච්චත්තවචනං නාම තිවිධලිඞ්ගවවත්ථානගතානං ඉත්ථිපුමනපුංසකානං පච්චත්තසභාවනිද්දෙසත්ථො. උපයොගවචනං නාම යො යං කරොති, තෙන තදුපයුත්තපරිදීපනත්ථො. කරණවචනං නාම තජ්ජාපකතනිබ්බත්තකපරිදීපනත්ථො. සම්පදානවචනං නාම තප්පදානපරිදීපනත්ථො. නිස්සක්කවචනං නාම තන්නිස්සටතදපගමපරිදීපනත්ථො. සාමිවචනං නාම තදිස්සරපරිදීපනත්ථො. භුම්මවචනං නාම තප්පතිට්ඨාපරිදීපනත්ථො. ආමන්තනවචනං නාම තදාමන්තනපරිදීපනත්ථො. එවං ඤත්වා පයොගානි අසම්මුය්හන්තෙන යොජෙතබ්බානි.

එහි ප්‍රත්‍යාත්ම වචනය නම් ත්‍රිවිධ ලිංගයන්ට (ස්ත්‍රී, පුරුෂ, nපුංසක) අයත් පදයන්ගේ ස්වකීය ස්වභාවය දැක්වීම අර්ථය කොට ඇත්තේය. උපයෝග වචනය නම් යමෙක් යමක් කෙරේ ද, ඔහු විසින් ඊට ලක් වූ දෙය (කර්මය) පැහැදිලි කිරීම අර්ථය කොට ඇත්තේය. කරණ වචනය නම් ක්‍රියාව සිදු කිරීමට හේතු වූ උපකරණය පැහැදිලි කිරීම අර්ථය කොට ඇත්තේය. සම්ප්‍රදාන වචනය නම් දීම ලබන්නා පැහැදිලි කිරීම අර්ථය කොට ඇත්තේය. නිස්සක්ක වචනය නම් එයින් වෙන්වීම හෝ පහවීම පැහැදිලි කිරීම අර්ථය කොට ඇත්තේය. සාමි වචනය නම් එහි අයිතිය (හිමිකාරිත්වය) පැහැදිලි කිරීම අර්ථය කොට ඇත්තේය. භුම්ම වචනය නම් එහි පිහිටීම (ආධාරය) පැහැදිලි කිරීම අර්ථය කොට ඇත්තේය. ආමන්ත්‍රණ වචනය නම් ආමන්ත්‍රණය කිරීම පැහැදිලි කිරීම අර්ථය කොට ඇත්තේය. මෙසේ දැනගෙන, මුළා නොවී නිවැරදිව ප්‍රයෝගයන් (යෙදුම්) යෙදිය යුතුය.

භූතො, භාවකො, භවො, අභවො, භාවො, අභාවො, සභාවො, සබ්භාවො, සම්භවො, පභවො, පභාවො, අනුභවො, ආනුභාවො, පරාභවො, විභවො, පාතුභාවො, ආවිභාවො, තිරොභාවො, විනාභාවො, සොත්ථිභාවො, අත්ථිභාවො, නත්ථිභාවොති ඔකාරන්තපුල්ලිඞ්ගං.

භූතෝ, භාවකෝ, භවෝ, අභවෝ, භාවෝ, අභාවෝ, සභාවෝ, සබ්භාවෝ, සම්භවෝ, පභවෝ, පභාවෝ, අනුභවෝ, ආනුභාවෝ, පරාභවෝ, විභවෝ, පාතුභාවෝ, ආවිභාවෝ, තිරෝභාවෝ, විනාභාවෝ, සොත්ථිභාවෝ, අත්ථිභාවෝ, නත්ථිභාවෝ යනු ‘ඕ’ කාරයෙන් කෙළවර වන පුල්ලිංග (පුරුෂ ලිංග) පදයන්ය.

අභිභවිතා, පරිභවිතා, අනුභවිතා, සමනුභවිතා, භාවිතා, පච්චනුභවිතාති ආකාරන්තපුල්ලිඞ්ගං.

අභිභවිතා, පරිභවිතා, අනුභවිතා, සමනුභවිතා, භාවිතා, පච්චනුභවිතා යනු ‘ආ’ කාරයෙන් කෙළවර වන පුල්ලිංග පදයන්ය.

භවං, පරාභවං, පරිභවං, අභිභවං, අනුභවං, සමනුභවං, පච්චනුභවං, පභවං, අප්පභවන්ති නිග්ගහීතන්තපුල්ලිඞ්ගං.

භවං, පරාභවං, පරිභවං, අභිභවං, අනුභවං, සමනුභවං, පච්චනුභවං, පභවං, අප්පභවං යනු නිග්ගහීතයෙන් (අං කාරයෙන්) කෙළවර වන පුල්ලිංග පදයන්ය.

ධනභූති, සිරිභූති, සොත්ථිභූති, සුවත්ථිභූතීති ඉකාරන්තපුල්ලිඞ්ගං.

ධනභූති, සිරිභූති, සොත්ථිභූති, සුවත්ථිභූති යනු ‘ඉ’ කාරයෙන් කෙළවර වන පුල්ලිංග පදයන්ය.

භාවී, විභාවී, සම්භාවී, පරිභාවීති ඊකාරන්තපුල්ලිඞ්ගං.

භාවී, විභාවී, සම්භාවී, පරිභාවී යනු ‘ඊ’ කාරයෙන් කෙළවර වන පුල්ලිංග පදයන්ය.

සයම්භූ, පභූ, අභිභූ, විභූ, අධිභූ, පතිභූ, ගොත්‍රභූ, වත්‍රභූ, පරාභිභූ, රූපාභිභූ, සද්දාභිභූ, ගන්ධාභිභූ, රසාභිභූ, ඵොට්ඨබ්බාභිභූ, ධම්මාභිභූ, සබ්බාභිභූති ඌකාරන්තපුල්ලිඞ්ගං.

සයම්භූ, පභූ, අභිභූ, විභූ, අධිභූ, පටිභූ, ගෝත්‍රභූ, වත්‍රභූ, පරාභිභූ, රූපාභිභූ, සද්දාභිභූ, ගන්ධාභිභූ, රසාභිභූ, ඵොට්ඨබ්බාභිභූ, ධම්මාභිභූ, සබ්බාභිභූ යනු ‘ඌ’ කාරයෙන් කෙළවර වන පුල්ලිංග පදයන්ය.

ඉමානෙත්ථ ඡබ්බිධානි පුල්ලිඞ්ගානි භූධාතුමයානි උද්දිට්ඨානි.

මෙහි ‘භූ’ ධාතුවෙන් සිද්ධ වූ සවැදෑරුම් පුල්ලිංගයන් දක්වන ලදී.

උකාරන්තං [Pg.84] පුල්ලිඞ්ගංතු භූධාතුමයමප්පසිද්ධං, අඤ්ඤධාතුමයං පනුකාරන්තපුල්ලිඞ්ගං පසිද්ධං ‘‘භික්ඛු, හෙතු’’ඉති. තෙන සද්ධිං සත්තවිධානි පුල්ලිඞ්ගානි හොන්ති, සබ්බානෙතානි සභාවතොයෙව පුල්ලිඞ්ගානීති දට්ඨබ්බානි. එත්ථ සත්තොති අත්ථවාචකො භූතසද්දොයෙව නියොගා පුල්ලිඞ්ගන්තිපි දට්ඨබ්බො.

‘උ’ කාරාන්ත පුල්ලිංගය ‘භූ’ ධාතුවෙන් සිද්ධ වූ විට අප්‍රසිද්ධය. එහෙත් වෙනත් ධාතූන්ගෙන් සිද්ධ වූ ‘උ’ කාරාන්ත පුල්ලිංගය ‘භික්ඛු’, ‘හේතු’ ආදී වශයෙන් ප්‍රසිද්ධය. එය ද සමග පුල්ලිංග සත් වැදෑරුම් වෙයි. මේ සියල්ල ම ස්වභාවයෙන් ම පුල්ලිංග බව දත යුතුය. මෙහි සත්ත්වයා යන අර්ථය දක්වන ‘භූත’ ශබ්දය ද නියත වශයෙන් ම පුල්ලිංගයක් ලෙස දත යුතුය.

යෙ පන ‘‘යො ධම්මො භූතො, යා ධම්මජාති භූතා, යං ධම්මජාතං භූත’’න්ති එවං ලිඞ්ගත්තයෙ යොජනාරහත්තා අනියතලිඞ්ගා අඤ්ඤෙපි භූතපරාභූතසම්භූතසද්දාදයො සන්දිස්සන්ති පාවචනවරෙ, තෙපි නානොපසග්ගනිපාතපදෙහි යොජනවසෙන සද්දරචනායං සුඛුමත්ථග්ගහණෙ ච විඤ්ඤූනං කොසල්ලජනනත්ථං නියතපුල්ලිඞ්ගෙසු පක්ඛිපිත්වා දස්සෙස්සාම.

යම් කෙනෙක් වනාහි, “යම් ධර්මයක් ඇති වූයේ ද (යෝ ධම්මෝ භූතෝ), යම් ධර්ම ජාතියක් උපන්නී ද (යා ධම්මජාති භූතා), යම් ධර්ම සමූහයක් ඇති වූයේ ද (යං ධම්මජාතං භූතං)” යන මෙසේ ලිංග තුනෙහි ම යෙදීමට සුදුසු බැවින් අනියත ලිංග වූ, වෙනත් ද වූ ‘භූත, පරාභූත, සම්භූත’ ආදී ශබ්දයෝ උතුම් බුද්ධ වචනයෙහි දක්නට ලැබෙත් ද, ඔවුහු ද විවිධ උපසර්ග හා නිපාත පදයන් සමග යෙදීමේ ක්‍රමයෙන්, වාක්‍ය රචනයෙහි ද සියුම් අර්ථ වටහා ගැනීමෙහි ද ප්‍රඥාවන්තයන්ගේ දක්ෂතාව වර්ධනය කරනු පිණිස නියත පුල්ලිංගයන්හි ඇතුළත් කොට දක්වන්නෙමු.

සෙය්‍යථිදං? භූතො, පරාභූතො, සම්භූතො, විභූතො, පාතුභූතො, ආවිභූතො, තිරොභූතො, විනාභූතො, භබ්බො, පරිභූතො, අභිභූතො, අධිභූතො, අද්ධභූතො, අනුභූතො, සමනුභූතො, පච්චනුභූතො, භාවිතො, සම්භාවිතො, විභාවිතො, පරිභාවිතො, අනුපරිභූතො, පරිභවිතබ්බො, පරිභොතබ්බො, පරිභවනීයො, අභිභවිතබ්බො, අභිභොතබ්බො, අභිභවනීයො, අධිභවිතබ්බො, අධිභොතබ්බො, අධිභවනීයො, අනුභවිතබ්බො, අනුභොතබ්බො, අනුභවනීයො, සමනුභවිතබ්බො, සමනුභොතබ්බො, සමනුභවනීයො, පච්චනුභවිතබ්බො, පච්චනුභොතබ්බො, පච්චනුභවනීයො, භාවෙතබ්බො, භාවනීයො, සම්භාවෙතබ්බො, සම්භාවනීයො, විභාවෙතබ්බො, විභාවනීයො, පරිභාවෙතබ්බො, පරිභාවනීයො, භවමානො, විභවමානො, පරිභවමානො, අභිභවමානො, අනුභවමානො, සමනුභවමානො, පච්චනුභවමානො, අනුභොන්තො, සමනුභොන්තො, පච්චනුභොන්තො, සම්භොන්තො, අභිසම්භොන්තො, භාවෙන්තො, සම්භාවෙන්තො, විභාවෙන්තො[Pg.85], පරිභාවෙන්තො, පරිභවියමානො, පරිභුය්‍යමානො, අභිභවියමානො, අභිභූයමානො, අනුභවියමානො, අනුභුය්‍යමානො, සමනුභවියමානො, සමනුභුය්‍යමානො, පච්චනුභවියමානො, පච්චනුභුය්‍යමානොති ඉමානි නියතපුල්ලිඞ්ගෙසු පක්ඛිත්තලිඞ්ගානි. එවමොකාරන්තාදිවසෙන ඡබ්බිධානි පුල්ලිඞ්ගානි භූධාතුමයානි පකාසිතානි. අයං තාව පුල්ලිඞ්ගවසෙන උදාහරණුද්දෙසො.

එනම් කවරේද යත්? භූතෝ, පරාභූතෝ, සම්භූතෝ, විභූතෝ, පාතුභූතෝ, ආවිභූතෝ, තිරෝභූතෝ, විනාභූතෝ, භබ්බෝ, පරිභූතෝ, අභිභූතෝ, අධිභූතෝ, අද්ධභූතෝ, අනුභූතෝ, සමනුභූතෝ, පච්චනුභූතෝ, භාවිතෝ, සම්භාවිතෝ, විභාවිතෝ, පරිභාවිතෝ, අනුපරිභූතෝ, පරිභවිතබ්බෝ, පරිභෝතබ්බෝ, පරිභවනීයෝ, අභිභවිතබ්බෝ, අභිභෝතබ්බෝ, අභිභවනීයෝ, අධිභවිතබ්බෝ, අධිභෝතබ්බෝ, අධිභවනීයෝ, අනුභවිතබ්බෝ, අනුභෝතබ්බෝ, අනුභවනීයෝ, සමනුභවිතබ්බෝ, සමනුභෝතබ්බෝ, සමනුභවනීයෝ, පච්චනුභවිතබ්බෝ, පච්චනුභෝතබ්බෝ, පච්චනුභවනීයෝ, භාවේතබ්බෝ, භාවනීයෝ, සම්භාවේතබ්බෝ, සම්භාවනීයෝ, විභාවේතබ්බෝ, විභාවනීයෝ, පරිභාවේතබ්බෝ, පරිභාවනීයෝ, භවමානෝ, විභවමානෝ, පරිභවමානෝ, අභිභවමානෝ, අනුභවමානෝ, සමනුභවමානෝ, පච්චනුභවමානෝ, අනුභොන්තෝ, සමනුභොන්තෝ, පච්චනුභොන්තෝ, සම්භොන්තෝ, අභිසම්භොන්තෝ, භාවෙන්තෝ, සම්භාවෙන්තෝ, විභාවෙන්තෝ, පරිභාවෙන්තෝ, පරිභවියමානෝ, පරිභුය්‍යමානෝ, අභිභවියමානෝ, අභිභූය්‍යමානෝ, අනුභවියමානෝ, අනුභුය්‍යමානෝ, සමනුභවියමානෝ, සමනුභුය්‍යමානෝ, පච්චනුභවියමානෝ, පච්චනුභුය්‍යමානෝ යන මේවා නියත පුල්ලිංගයන්හි ඇතුළත් කරන ලද ලිංගයෝ ය. මෙසේ ‘ඕ’ කාරාන්තය ආදී වශයෙන් ‘භූ’ ධාතුවෙන් සිද්ධ වූ සවැදෑරුම් පුල්ලිංගයන් ප්‍රකාශ කරන ලදී. මේ වනාහි පුල්ලිංග වශයෙන් උදාහරණ දැක්වීමයි.

භාවිකා, භාවනා, විභාවනා, සම්භාවනා, පරිභාවනාති ආකාරන්තඉත්ථිලිඞ්ගං.

භාවිකා, භාවනා, විභාවනා, සම්භාවනා, පරිභාවනා යනු ‘ආ’ කාරාන්ත ඉත්ථිලිංගයයි.

භූමි, භූති, විභූති. ඉකාරන්තඉත්ථිලිඞ්ගං.

භූමි, භූති, විභූති යනු ‘ඉ’ කාරාන්ත ඉත්ථිලිංගයයි.

භූරී, භූතී, භොතී, විභාවිනී, පරිවිභාවිනී, සම්භාවිනී, පාතුභවන්තී, පාතුභොන්තී, පරිභවන්තී, පරිභොන්තී, අභිභවන්තී, අභිභොන්තී, අධිභවන්තී, අධිභොන්තී, අනුභවන්තී, අනුභොන්තී, සමනුභවන්තී, සමනුභොන්තී, පච්චනුභවන්තී, පච්චනුභොන්තී, අභිසම්භවන්තී, අභිසම්භොන්තීති ඊකාරන්තඉත්ථිලිඞ්ගං.

භූරී, භූතී, භෝතී, විභාවිනී, පරිවිභාවිනී, සම්භාවිනී, පාතුභවන්තී, පාතුභොන්තී, පරිභවන්තී, පරිභොන්තී, අභිභවන්තී, අභිභොන්තී, අධිභවන්තී, අධිභොන්තී, අනුභවන්තී, අනුභොන්තී, සමනුභවන්තී, සමනුභොන්තී, පච්චනුභවන්තී, පච්චනුභොන්තී, අභිසම්භවන්තී, අභිසම්භොන්තී යනු ‘ඊ’ කාරාන්ත ඉත්ථිලිංගයයි.

භූ, අභූ. ඌකාරන්තඉත්ථිලිඞ්ගං.

භූ, අභූ යනු ‘ඌ’ කාරාන්ත ඉත්ථිලිංගයයි.

ඉමානෙත්ථ චතුබ්බිධානි ඉත්ථිලිඞ්ගානි භූධාතුමයානි උද්දිට්ඨානි.

මෙහි ‘භූ’ ධාතුවෙන් සිද්ධ වූ සිව්වැදෑරුම් ඉත්ථිලිංගයන් දක්වන ලදී.

උකාරන්තිත්ථිලිඞ්ගං භූධාතුමයමප්පසිද්ධං, අඤ්ඤධාතුමයං පන උකාරන්තිත්ථිලිඞ්ගං පසිද්ධං ‘‘ධාතු, ධෙනු’’ඉති. තෙන සද්ධිං පඤ්චවිධානි ඉත්ථිලිඞ්ගානි හොන්ති, ඔකාරන්තස්ස වා ගොසද්දස්ස ඉත්ථිලිඞ්ගභාවෙ තෙන සද්ධිං ඡබ්බිධානිපි හොන්ති, සබ්බානෙතානි සභාවතොයෙවිත්ථිලිඞ්ගානීති දට්ඨබ්බානි. එත්ථාපි අනියතලිඞ්ගා භූතපරාභූතසම්භූතසද්දාදයො ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන යුජ්ජන්තෙ.

‘උ’ කාරාන්ත ඉත්ථිලිංගය ‘භූ’ ධාතුවෙන් සිද්ධ වූ විට අප්‍රසිද්ධය. එහෙත් වෙනත් ධාතූන්ගෙන් සිද්ධ වූ ‘උ’ කාරාන්ත ඉත්ථිලිංගය ‘ධාතු’, ‘ධේනු’ ආදී වශයෙන් ප්‍රසිද්ධය. එය ද සමග ඉත්ථිලිංග පස් වැදෑරුම් වෙයි. ‘ඕ’ කාරාන්ත වූ ‘ගෝ’ ශබ්දය ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි යෙදීමෙන් එය ද සමග සවැදෑරුම් ද වෙයි. මේ සියල්ල ම ස්වභාවයෙන් ම ඉත්ථිලිංගයන් ලෙස දත යුතුය. මෙහි ද අනියත ලිංග වූ ‘භූත, පරාභූත, සම්භූත’ ආදී ශබ්දයන් ස්ත්‍රී ලිංග වශයෙන් ද යෙදේ.

කථං? භූතා, පරාභූතා, සම්භූතාති සබ්බං විත්ථාරතො ගහෙතබ්බං ‘‘අනුභොන්තො සමනුභොන්තො’’තිආදීනි නව පදානි [Pg.86] වජ්ජෙත්වා. තානි හි ඊකාරන්තවසෙන යොජිතානි. ඉමානි නියතලිඞ්ගෙසු පක්ඛිත්තලිඞ්ගානි. එවං ආකාරන්තාදිවසෙන චතුබ්බිධානි ඉත්ථිලිඞ්ගානි භූධාතුමයානි පකාසිතානි. අයං ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන උදාහරණුද්දෙසො.

කෙසේ ද යත්? ‘අනුභොන්තෝ, සමනුභොන්තෝ’ ආදී පද නවය හැර, ‘භූතා, පරාභූතා, සම්භූතා’ ආදී වශයෙන් සියල්ල විස්තර සහිත ව ගත යුතුය. මන්ද යත්, ඒ පද නවය වනාහි ‘ඊ’ කාරාන්ත වශයෙන් යොදන ලද බැවිනි. මේවා නියත ලිංගයන්හි ඇතුළත් කරන ලද ලිංගයෝ ය. මෙසේ ‘ආ’ කාරාන්තය ආදී වශයෙන් ‘භූ’ ධාතුවෙන් සිද්ධ වූ සිව්වැදෑරුම් ඉත්ථිලිංගයන් ප්‍රකාශ කරන ලදී. මේ වනාහි ඉත්ථිලිංග වශයෙන් උදාහරණ දැක්වීමයි.

භූතං, මහාභූතං, භවිත්තං, භූනං, භවනං, පරාභවනං, සම්භවනං, විභවනං, පාතුභවනං, ආවිභවනං, තිරොභවනං, විනාභවනං, සොත්ථිභවනං, පරිභවනං, අභිභවනං, අධිභවනං, අනුභවනං, සමනුභවනං, පච්චනුභවනන්ති නිග්ගහීතන්තනපුංසකලිඞ්ගං.

භූතං, මහාභූතං, භවිත්තං, භූනං, භවනං, පරාභවනං, සම්භවනං, විභවනං, පාතුභවනං, ආවිභවනං, තිරෝභවනං, විනාභවනං, සොත්ථිභවනං, පරිභවනං, අභිභවනං, අධිභවනං, අනුභවනං, සමනුභවනං, පච්චනුභවනං යනු නිග්ගහීතාන්ත නපුංසක ලිංගයයි.

අත්ථවිභාවි, ධම්මවිභාවි. ඉකාරන්තනපුංසකලිඞ්ගං.

අත්ථවිභාවි, ධම්මවිභාවි යනු ‘ඉ’ කාරාන්ත නපුංසක ලිංගයයි.

ගොත්‍රභු, චිත්තසහභු, නචිත්තසහභු. උකාරන්තනපුංසකලිඞ්ගං.

ගෝත්‍රභූ, චිත්තසහභූ, නචිත්තසහභූ යනු ‘උ’ කාරාන්ත නපුංසක ලිංගයයි.

සබ්බානෙතානි සභාවතොයෙව නපුංසකලිඞ්ගානීති දට්ඨබ්බානි. එත්ථ සත්තභූතරූපවාචකො භූතසද්දොයෙව නියොගා නපුංසකලිඞ්ගොතිපි දට්ඨබ්බං. එත්ථාපි අනියතලිඞ්ගා භූත පරාභූත සම්භූතසද්දාදයො නපුංසකලිඞ්ගවසෙන යුජ්ජන්තෙ.

මේ සියල්ල ම ස්වභාවයෙන් ම නපුංසක ලිංගයන් ලෙස දත යුතුය. මෙහි සත්ත්ව හා භූත රූපයන් දක්වන ‘භූත’ ශබ්දය ද නියත වශයෙන් ම නපුංසක ලිංගයක් ලෙස දත යුතුය. මෙහි ද අනියත ලිංග වූ ‘භූත, පරාභූත, සම්භූත’ ආදී ශබ්දයෝ නපුංසක ලිංග වශයෙන් යෙදෙති.

කථං? භූතං, පරාභූතං, සම්භූතං, විභූතං. පෙය්‍යාලො. සමනුභවමානං, පච්චනුභවමානං, අනුභොන්තං, අනුභවන්තං, සමනුභොන්තං, සමනුභවන්තං, පච්චනුභොන්තං, පච්චනුභවන්තං, සම්භොන්තං, සම්භවන්තං, අභිසම්භොන්තං, අභිසම්භවන්තං, පාතුභොන්තං, පාතුභවන්තං, පරිභොන්තං, පරිභවන්තං, අභිභොන්තං, අභිභවන්තං, අධිභොන්තං, අධිභවන්තං, භාවෙන්තං, සම්භාවෙන්තං, විභාවෙන්තං, පරිභාවෙන්තං, පරිභාවියමානං, පරිභුය්‍යමානං, පෙය්‍යාලො. පච්චනුභවියමානං, පච්චනුභුය්‍යමානන්ති ඉමානි නියතනපුංසකලිඞ්ගෙසු පක්ඛිත්තලිඞ්ගානි. එවං නිග්ගහීතන්තාදිවසෙන තිවිධානි නපුංසකලිඞ්ගානි භූධාතුමයානි පකාසිතානි[Pg.87]. අයං නපුංසකලිඞ්ගවසෙන උදාහරණුද්දෙසො, එවං පුල්ලිඞ්ගාදිවසෙන ලිඞ්ගත්තයං භූධාතුමයමුද්දිට්ඨං.

කෙසේ ද යත්? භූතං, පරාභූතං, සම්භූතං, විභූතං (පෙය්‍යාල). සමනුභවමානං, පච්චනුභවමානං, අනුභොන්තං, අනුභවන්තං, සමනුභොන්තං, සමනුභවන්තං, පච්චනුභොන්තං, පච්චනුභවන්තං, සම්භොන්තං, සම්භවන්තං, අභිසම්භොන්තං, අභිසම්භවන්තං, පාතුභොන්තං, පාතුභවන්තං, පරිභොන්තං, පරිභවන්තං, අභිභොන්තං, අභිභවන්තං, අධිභොන්තං, අධිභවන්තං, භාවෙන්තං, සම්භාවෙන්තං, විභාවෙන්තං, පරිභාවෙන්තං, පරිභාවියමානං, පරිභුය්‍යමානං (පෙය්‍යාල), පච්චනුභවියමානං, පච්චනුභුය්‍යමානං යන මේවා නියත නපුංසක ලිංගයන්හි ඇතුළත් කරන ලද ලිංගයෝ ය. මෙසේ නිග්ගහීතාන්තය ආදී වශයෙන් ‘භූ’ ධාතුවෙන් සිද්ධ වූ ත්‍රිවිධ නපුංසක ලිංගයන් ප්‍රකාශ කරන ලදී. මේ වනාහි නපුංසක ලිංග වශයෙන් උදාහරණ දක්වීමයි. මෙසේ පුල්ලිංග ආදී වශයෙන් ‘භූ’ ධාතුවෙන් සිද්ධ වූ ලිංග තුන දක්වන ලදී.

එත්ථ මෙ අප්පසිද්ධාති, යෙ යෙ සද්දා පකාසිතා;

තෙ තෙ පාළිප්පදෙසෙසු, මග්ගිතබ්බා විභාවිනා.

මෙහි මා විසින් අර්ථ ප්‍රකාශ කිරීම පිණිස යම් යම් ශබ්ද කෙනෙක් පවසන ලද්දාහු ද, නුවණැත්තන් විසින් ඒ ඒ ශබ්දයන් පාලි පාඨයන්හි සොයා බැලිය යුතුය.

ඔ, ආ, බින්දු, ඉ, ඊ, උ, ඌ-අන්තිමෙ සත්තධා ඨිතා;

ඤෙ ය්‍යා පුල්ලිඞ්ගභෙදාති, නිරුත්තඤ්ඤූහි භාසිතා.

"ඕ", "ආ", "බිංදුව" (නිග්ගහිතය), "ඉ", "ඊ", "උ", "ඌ" යන කෙළවර කොට ඇති සප්ත ප්‍රභේදයෝ පුරුෂ ලිංග (පුල්ලිංග) භේදයෝ යැයි ව්‍යාකරණඥයන් විසින් පවසන ලදි.

ආ ඉවණ්ණො චුවණ්ණො ච, පඤ්ච අන්තා සරූපතො;

ඉත්ථිභෙදාති විඤ්ඤෙය්‍යා, ඔකාරන්තෙන ඡාපි වා.

"ආ", "ඉ" වර්ණය (ඉ, ඊ) සහ "උ" වර්ණය (උ, ඌ) යන ස්වරූපයෙන් පස් වැදෑරුම් වූ කෙළවරවල් ස්ත්‍රී ලිංග ප්‍රභේදයෝ යැයි දත යුතුය. නැතහොත් "ඕ" කාරය කෙළවර කොට ඇතිව සය වැදෑරුම් ද වේ.

බින්දු, ඉ, උ-ඉමෙ අන්තා, තයො ඤෙය්‍යා විභාවිනා;

නපුංසකප්පභෙදාති, නිරුත්තඤ්ඤූහි භාසිතා.

"බිංදුව" (නිග්ගහිතය), "ඉ", "උ" යන මෙකී කෙළවරවල් තුන නපුංසක ලිංග ප්‍රභේදයන් ලෙස නුවණැත්තන් විසින් දත යුතුයැයි ව්‍යාකරණඥයන් විසින් පවසන ලදි.

අන්තා සත්තෙව පුල්ලිඞ්ගෙ, ඉත්ථියං පඤ්ච වා ඡ වා;

නපුංසකෙ තයො එවං, දස පඤ්චහි ඡබ්බිධා.

පුල්ලිංගයෙහි (පුරුෂ ලිංගයෙහි) කෙළවරවල් සතක් ද, ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි පසක් හෝ සයක් ද, නපුංසක ලිංගයෙහි තුනක් ද වේ. මෙසේ (සියල්ල එකතු කළ විට) පහළොස් හෝ දහසය වැදෑරුම් වේ.

යස්මා පනෙත්ථ ‘‘භූතො’’තිආදයො සද්දා නිබ්බචනාභිධෙය්‍යකථනත්ථසාධකවචනපරියායවචනත්ථුද්ධාරවසෙන වුච්චමානා පාකටා හොන්ති සුවිඤ්ඤෙය්‍යා ච, තස්මා ඉමෙසං නිබ්බචනාදීනි යථාසම්භවං වක්ඛාම විඤ්ඤූනං තුට්ඨිජනනත්ථඤ්චෙව සොතාරානමත්ථෙසු පටුතරබුද්ධිපටිලාභාය ච. තත්‍ර භූතොති ඛන්ධපාතුභාවෙන භවතීති භූතො, ඉදං තාව නිබ්බචනං. ‘‘භූතො’’ති සබ්බසඞ්ගාහකවසෙන සත්තො වුච්චති, ඉදමභිධෙය්‍යකථනං. ‘‘යො ච කාලඝසො භූතො. සබ්බෙව නික්ඛිපිස්සන්ති, භූතා ලොකෙ සමුස්සය’’න්ති ච ඉදමෙතස්ස අත්ථස්ස සාධකවචනං. අථ වා භූතොති එවංනාමකො අමනුස්සජාතියො සත්තවිසෙසො, ඉදමභිධෙය්‍යකථනං. ‘‘භූතවිජ්ජා, භූතවෙජ්ජො, භූතවිග්ගහිතො’’ති ච ඉදමෙතස්ස අත්ථස්ස සාධකවචනං. යඤ්ච පන ‘‘සත්තො මච්චො පජා’’තිආදිකං තත්ථ තත්ථ ආගතං වචනං, ඉදං සත්තොති [Pg.88] අත්ථවාචකස්ස භූතසද්දස්ස පරියායවචනං. යඤ්ච නිද්දෙසපාළියං ‘‘මච්චොති සත්තො නරො මානවො පොසො පුග්ගලො ජීවො ජගු ජන්තු හින්දගු මනුජො’’ති ආගතං, ඉදම්පි පරියායවචනමෙව. තානි සබ්බානි පිණ්ඩෙත්වා වුච්චන්තෙ –

යම් හෙයකින් මෙහි "භූත" යනාදී ශබ්දයන් ව්‍යුත්පත්තිය (නිර්වචනය), අභිධෙය කථනය (අර්ථ ප්‍රකාශනය), අර්ථ සාධක වචනය (නිදර්ශන පාඨ), පර්යාය වචන සහ අර්ථ උද්ධාරණයන් (අර්ථ වෙන් කර දැක්වීම්) මඟින් පවසන කල්හි ප්‍රකට හා පහසුවෙන් වටහාගත හැකි වන බැවින්, ප්‍රඥාවන්තයන්ගේ ප්‍රීතිය පිණිස ද ශ්‍රවණය කරන්නන් හට අර්ථයන් කෙරෙහි තියුණු බුද්ධියක් ලබාගැනීම පිණිස ද ඒ ශබ්දයන්ගේ ව්‍යුත්පත්ති ආදිය හැකි පමණින් පවසන්නෙමු. එහි "භූත" යනු - පඤ්ච ස්කන්ධයන්ගේ පහළවීමෙන් උපදින හෙයින් "භූත" නම් වේ, මෙය ප්‍රථමයෙන් ම ව්‍යුත්පත්තියයි. "භූත" යන්නෙන් සියල්ල ඇතුළත් වන පරිදි සත්වයා කියනු ලැබේ, මෙය අභිධෙය කථනයයි. "යමෙක් කාලය ගිල දමන්නා වූ සත්වයෙක් ද, ලෝකයෙහි සියලුම සත්වයෝ ශරීරය අත්හරින්නාහ" යන්න මෙහි අර්ථය සාධනය කරන වචනයයි. නැතහොත් "භූත" යනු එම නම ඇති අමනුෂ්‍ය ජාති විශේෂයකි, මෙය අභිධෙය කථනයයි. "භූත විද්‍යාව, භූත වෛද්‍යවරයා, භූතයන් ආවේශ වූවෙක්" යන්න මෙහි අර්ථ සාධක වචනයයි. තවද ඒ ඒ තන්හි එන "සත්ත, මච්ච, පජා" යනාදී වචන, "සත්ව" යන අර්ථය ප්‍රකාශ කරන "භූත" ශබ්දයේ පර්යාය වචනයෝ වෙති. නිර්දේශ පාලියෙහි "මච්ච යනු සත්ත, නර, මානව, පෝස, පුග්ගල, ජීව, ජගු, ජන්තු, හින්දගු, මනුජ" යනුවෙන් දක්වා ඇති වචන ද පර්යාය වචනයන් ම වේ. ඒ සියල්ල එක්තැන් කොට මෙසේ කියනු ලැබේ -

සත්තො මච්චො ජනො භූතො, පාණො හින්දගු පුග්ගලො;

ජන්තු ජීවො ජගු යක්ඛො, පාණී දෙහී තථාගතො.

සත්ත, මච්ච, ජන, භූත, පාණ, හින්දගු, පුග්ගල, ජන්තු, ජීව, ජගු, යක්ඛ, පාණී, දේහී, තථාගත ද,

සත්තවො මාතියො ලොකො, මනුජො මානවො නරො;

පොසො සරීරීති පුමෙ, භූතමිති නපුංසකෙ.

සත්තව, මාතිය, ලෝක, මනුජ, මානව, නර, පෝස, ශරීරී යන මොහු පුරුෂ ලිංගයෙහි ද, "භූතං" යන්න නපුංසක ලිංගයෙහි ද වැටේ.

පජාති ඉත්ථියං වුත්තො, ලිඞ්ගතො, න ච අත්ථතො;

එවං තිලිඞ්ගිකා හොන්ති, සද්දා සත්තාභිධානකා.

"පජා" (ප්‍රජා) යන්න ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි ව්‍යවහාර කරනු ලබන්නේ ව්‍යාකරණ ලිංගය අනුව මිස සැබෑ ස්ත්‍රීභාවය (අර්ථය) අනුව නොවේ. මෙසේ සත්වයා යන අර්ථය ප්‍රකාශ කරන වචන තුන් ලිංගයෙහි ම පවතී.

යො සො ජඞ්ඝාය උලති, සො සත්තො ජඞ්ඝලො ඉධ;

පාණදෙහාභිධානෙහි, සත්තනාමං පපඤ්චිතං.

යමෙක් කෙණ්ඩාවෙන් (කකුල්වලින්) ගමන් කෙරේ ද, හෙතෙම මෙහි "ජංඝල" නම් සත්වයා වේ. ප්‍රාණය සහ ශරීරය හැඟවෙන වචන මඟින් සත්වයාගේ නාමයන් විස්තර කරන ලදී.

ඉමස්මිං පකරණෙ ‘‘පරියායවචන’’න්ති ච ‘‘අභිධාන’’න්ති ච ‘‘සඞ්ඛා’’තිආදීනි ච එකත්ථානි අධිප්පෙතානි, අත්ථුද්ධාරවසෙන පන භූතසද්දො පඤ්චක්ඛන්ධාමනුස්සධාතුසස්සතවිජ්ජමානඛීණාසවසත්තරුක්ඛාදීසු දිස්සති, තප්පයොගො උපරි අත්ථත්තිකවිභාගෙ ආවිභවිස්සති. භාවකොති භාවෙතීති භාවකො, ඉදං නිබ්බචනං. යො භාවනං කරොති, සො භාවකො. ඉදමභිධෙය්‍යකථනං. ‘‘භාවකො නිපකො ධීරො’’ති ඉදමෙතස්ස අත්ථස්ස සාධකවචනං. ‘‘භාවකො භාවනාපසුතො භාවනාපයුත්තො භාවනාසම්පන්නො’’ති ඉදං පරියායවචනං. ඉමානි ‘‘භූතො භාවකො’’ති ද්වෙ පදානි සුද්ධකත්තුහෙතුකත්තුවසෙන වුත්තානීති. ඉතො පරං නයානුසාරෙන සුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා ‘‘ඉදං නිබ්බචන’’න්ති ච ආදීනි [Pg.89] අවත්වා කත්ථචි අත්ථසාධකවචනං පරියායවචනං අත්ථුද්ධාරඤ්ච යථාරහං දස්සෙස්සාම. තෙසු හි සබ්බත්ථ දස්සිතෙසු ගන්ථවිත්ථාරො සියා, තස්මා යෙසමත්ථො උත්තානො, තෙසම්පි පදානමභිධෙය්‍යං න කථෙස්සාම, නිබ්බචනමත්තමෙව නෙසං කථෙස්සාම. යෙසං පන ගම්භීරො අත්ථො, තෙසමභිධෙය්‍යං කථෙස්සාම.

මෙම ග්‍රන්ථයෙහි "පර්යාය වචනය", "අභිධානය" (නාමය) සහ "සංඛ්‍යා" (ප්‍රඥප්තිය) යනාදී වචන එකම අර්ථයක් ඇති ඒවා ලෙස අදහස් කරනු ලැබේ. අර්ථ උද්ධාරණය (අර්ථ වෙන් කර දැක්වීම්) වශයෙන් ගත් කල "භූත" යන ශබ්දය පඤ්චස්කන්ධය, අමනුෂ්‍යයා, ධාතු, සදාකාලික බව (ශාස්වත), පවතින බව (විද්‍යමාන), රහතන් වහන්සේ (ඛීණාසව), සත්වයා සහ වෘක්ෂය යනාදී අර්ථයන්හි දක්නට ලැබේ. එහි යෙදීම මතු දැක්වෙන "අර්ථත්‍රික විභාගයෙහි" පැහැදිලි වනු ඇත. "භාවක" යනු - වඩන (භාවනා කරන) බැවින් "භාවක" නම් වේ, මෙය ව්‍යුත්පත්තියයි. යමෙක් භාවනාව කෙරේ ද හෙතෙම "භාවක" නම් වේ, මෙය අර්ථ ප්‍රකාශනයයි. "භාවකෝ නිපකෝ ධීරෝ" යන්න මෙහි අර්ථ සාධක වචනයයි. "භාවක, භාවනාපසුත (භාවනාවෙහි නිරත වූ), භාවනාපයුත්ත (භාවනාවෙහි යෙදුණු), භාවනාසම්පන්න" යන්න පර්යාය වචනයෝ ය. "භූත, භාවක" යන මෙකී පද දෙක ශුද්ධ කර්තෘ හා හේතු කර්තෘ වශයෙන් වදාරන ලද්දේ වෙයි. මෙයින් මතු, ක්‍රමයට අනුව පහසුවෙන් වටහාගත හැකි බැවින්, "මෙය ව්‍යුත්පත්තියයි" යනාදී වශයෙන් නොකියා, අවශ්‍ය තැන්හි පමණක් අර්ථ සාධක වචන, පර්යාය වචන සහ අර්ථ උද්ධාරණයන් සුදුසු පරිදි දක්වන්නෙමු. හැම තැනකදීම ඒ සියල්ල දැක්වුවහොත් ග්‍රන්ථය ඉතා දීර්ඝ වන බැවින්, යම් වචනවල අර්ථය පැහැදිලි ද, ඒවායේ අර්ථය නොකියා ව්‍යුත්පත්තිය පමණක් පවසන්නෙමු. යම් වචනවල අර්ථය ගැඹුරු ද, ඒවායේ අර්ථය පවසන්නෙමු.

භවනං භවො, භවො වුච්චති වුද්ධි. භූසද්දස්ස අත්ථාතිසයයොගතො වඩ්ඪනෙපි දිස්සමානත්තා භවනං වඩ්ඪනන්ති කත්වා. ‘‘භවො ච රඤ්ඤො අභවො ච රඤ්ඤො’’ති ඉදං වුද්ධිඅත්ථස්ස සාධකං වචනං. අථ වා භවොති වුච්චති සස්සතං. ‘‘සස්සතො අත්තා ච ලොකො චා’’ති හි සස්සතවසෙන පවත්තා දිට්ඨි සස්සතදිට්ඨි, තස්මා භවදිට්ඨී’’ති ඉදමෙතස්සත්ථස්ස සාධකං වචනං. තථා භවොති භවදිට්ඨි, භවති සස්සතං තිට්ඨතීති පවත්තනතො සස්සතදිට්ඨි භවදිට්ඨි නාම. භවදිට්ඨි හි උත්තරපදලොපෙන භවොති වුච්චති. ‘‘භවෙන භවස්ස විප්පමොක්ඛමාහංසූ’’ති ඉදමෙතස්සත්ථස්ස සාධකං වචනං. එත්ථායං පාළිවචනත්ථො – එකච්චෙ සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා භවදිට්ඨියා වා කාමභවාදිනා වා සබ්බභවතො විමුත්තිං සංසාරවිසුද්ධිං කථයිංසූති. අථ වා භවන්ති වඩ්ඪන්ති සත්තා එතෙනාති භවොති අත්ථෙන සම්පත්තිපුඤ්ඤානි භවොති ච වුච්චන්ති. ‘‘ඉතිභවාභවතඤ්ච වීතිවත්තො’’ති ඉදමෙතස්සත්ථස්ස සාධකං වචනං. එත්ථ පනායං පාළිවචනත්ථො – භවොති සම්පත්ති, අභවොති විපත්ති. තථා භවොති වුද්ධි, අභවොති හානි. භවොති සස්සතං, අභවොති උච්ඡෙදො. භවොති පුඤ්ඤං, අභවොති පාපං, තං සබ්බං වීතිවත්තොති.

පැවැත්ම "භව" නම් වේ, භව යනු දියුණුව (වෘද්ධිය) යි. "භූ" ධාතුව අතිශයාර්ථයෙන් යුක්ත වන විට වැඩීම යන අර්ථයෙහි ද යෙදෙන බැවින්, පැවැත්ම යනු වැඩීම යැයි සලකා, "රජුගේ දියුණුව ද (භව) රජුගේ පිරිහීම ද (අභව)" යන්න දියුණුව යන අර්ථයට සාධක වන වචනයයි. නැතහොත් භව යනු සදාකාලික බව (ශාස්වත) යැයි කියනු ලැබේ. "ආත්මය හා ලෝකය සදාකාලිකය" යනුවෙන් ශාස්වත වශයෙන් පවත්නා දෘෂ්ටිය ශාස්වත දෘෂ්ටියයි, එබැවින් "භවදෘෂ්ටිය" යන්න මෙහි අර්ථ සාධක වචනයයි. එසේම භව යනු භවදෘෂ්ටියයි, සදාකාලිකව පවතී යන අර්ථයෙන් පවත්නා බැවින් ශාස්වත දෘෂ්ටිය "භවදෘෂ්ටි" නම් වේ. භවදෘෂ්ටිය යන්නෙහි අග පදය ලොප් වීමෙන් (කැපී යාමෙන්) "භව" යනුවෙන් කියනු ලැබේ. "භවය (භවදෘෂ්ටිය) මඟින් භවයෙන් මිදීම පැවසූහ" යන්න මෙහි අර්ථ සාධක වචනයයි. මෙහි පාළි වචනයේ අර්ථය මෙසේය - ඇතැම් ශ්‍රමණ හෝ බ්‍රාහ්මණ කෙනෙක් භව දෘෂ්ටියෙන් හෝ කාම භවය ආදියෙන් සියලු භවයන්ගෙන් මිදීම හෙවත් සංසාර විශුද්ධිය ප්‍රකාශ කළහ. නැතහොත් සත්වයෝ මෙයින් වැඩෙති (දියුණු වෙති) යන අර්ථයෙන් සම්පත් හා පින් ද "භව" යනුවෙන් කියනු ලැබේ. "මෙසේ භවය හා අභවය ඉක්මවා ගිය තැනැත්තා" යන්න මෙහි අර්ථ සාධක වචනයයි. මෙහි පාළි වචනයේ අර්ථය මෙසේය - භව යනු සම්පත්තියයි, අභව යනු විපත්තියයි. එසේම භව යනු දියුණුවයි, අභව යනු පිරිහීමයි. භව යනු ශාස්වතයයි, අභව යනු උච්ඡේදයයි. භව යනු පිනයි, අභව යනු පවයි, ඒ සියල්ල ඉක්මවා ගිය තැනැත්තා යනු මෙහි අර්ථයයි.

සහොකාසා [Pg.90] ඛන්ධාපි භවො. ‘‘කාමභවො රූපභවො’’ ඉච්චෙවමාදි එතස්සත්ථස්ස සාධකං වචනං. එත්ථ පන ඛන්ධා ‘‘යො පඤ්ඤායති, සො සරූපං ලභතී’’ති කත්වා ‘‘භවති අවිජ්ජාතණ්හාදිසමුදයා නිරන්තරං සමුදෙතී’’ති අත්ථෙන වා ‘‘භවා’’ති වුච්චන්ති. ඔකාසො පන ‘‘භවන්ති ජායන්ති එත්ථ සත්තා නාමරූපධම්මා චා’’ති අත්ථෙන ‘‘භවො’’ති. අපිච කම්මභවොපි භවො, උපපත්තිභවොපි භවො. ‘‘උපාදානපච්චයා භවො දුවිධෙන අත්ථි කම්මභවො, අත්ථි උපපත්තිභවො’’ති ඉදමෙතස්සත්ථස්ස සාධකං වචනං. තත්ථ කම්මමෙව භවො කම්මභවො. තථා උපපත්ති එව භවො උපපත්තිභවො. එත්ථූපපත්ති භවතීති භවො, කම්මං පන යථා සුඛකාරණත්තා ‘‘සුඛො බුද්ධානමුප්පාදො’’ති වුත්තො. එවං භවකාරණත්තා ඵලවොහාරෙන භවොති දට්ඨබ්බං. අථ වා භාවනලක්ඛණත්තා භාවෙතීති භවො. කිං භාවෙති? උපපත්තිං. ඉති උපපත්තිං භාවෙතීති භවොති වුච්චති. භාවෙතීතිමස්ස ච නිබ්බත්තෙතීති හෙතුකත්තුවසෙනත්ථො. අථ වා ‘‘භවපච්චයා ජාතී’’ති වචනතො භවති එතෙනාති භවොති කම්මභවො වුච්චති.

අවකාශ ලෝකය සමඟ පංචස්කන්ධය ද 'භවය' නම් වේ. 'කාමභවය, රූපභවය' යනාදී වචන මේ අර්ථය තහවුරු කරන සාධක වචන වේ. මෙහිදී ස්කන්ධයෝ වනාහි, 'යමෙක් ප්‍රකට වේ ද, හේ ස්වකීය ස්වරූපය ලබයි' යන ක්‍රමයෙන්, 'අවිද්‍යාව, තණ්හාව ආදී හේතූන් නිසා නිරන්තරයෙන් උපදී (පවතී)' යන අර්ථයෙන් 'භව' යැයි කියනු ලැබෙත්. අවකාශය වනාහි, 'මෙහි සත්වයෝ ද නාමරූප ධර්මයෝ ද උපදිති (පවතිති)' යන අර්ථයෙන් 'භව' නම් වේ. තවද කර්මභවය ද භවයකි, උප්පත්තිභවය ද භවයකි. 'උපාදානය හේතුවෙන් භවය වෙයි, එය කර්මභවය හා උප්පත්තිභවය වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ' යන මේ දේශනාව මෙයට සාධක වන වචනයයි. එහි කර්මය ම භවය වීම 'කර්මභවය' යි. එමෙන්ම උප්පත්තිය (නැවත ඉපදීම) ම භවය වීම 'උප්පත්තිභවය' යි. මෙහිදී උප්පත්තිය හටගන්නා බැවින් 'භව' නම් වේ. කර්මය වනාහි, සැපයට හේතු වන බැවින් 'බුදුවරුන්ගේ උපත සැපතකි' (සුඛෝ බුද්ධානං උප්පාදෝ) යැයි කීවාක් මෙන්, භවයට හේතුවක් වන බැවින් ඵලයේ නමින් (කර්මය ද) 'භව' යැයි ව්‍යවහාර කරනු ලබන බව දත යුතුය. නැතහොත්, වැඩීමේ (උපදවීමේ) ලක්ෂණය ඇති බැවින්, උපදවන නිසා 'භව' නම් වේ. කුමක් උපදවයි ද? උප්පත්තියයි. මෙසේ උප්පත්තිය උපදවන බැවින් 'භව' යැයි කියනු ලැබේ. 'භාවේති' (උපදවයි) යන්නෙහි අර්ථය 'නිපදවයි' යන්න හේතුකර්තෘ වචන වශයෙනි. නැතහොත්, 'භව පච්චයා ජාති' (භවය නිසා ජාතිය වෙයි) යන දේශනාවට අනුව, මෙයින් (කර්මයෙන් භවය) සිදුවේ යන අර්ථයෙන් කර්මභවය 'භව' යැයි කියනු ලැබේ.

‘‘ඛන්ධානඤ්ච පටිපාටි, ධාතුආයතනාන ච;

අබ්බොච්ඡින්නං වත්තමානා, සංසාරොති පවුච්චතී’’ති

ස්කන්ධයන්ගේ ද, ධාතූන්ගේ ද, ආයතනයන්ගේ ද නොසිඳී පවත්නා පිළිවෙළ (පරම්පරාව) 'සංසාරය' යැයි කියනු ලැබේ.

වුත්තලක්ඛණො සංසාරොපි භවො. ‘‘භවෙ දුක්ඛං භවදුක්ඛං, භවෙ සංසරන්තො’’ති ඉමානෙතස්සත්ථස්ස සාධකානි වචනානි. තත්‍ර කෙනට්ඨෙන සංසාරො භවොති කථීයති? භවති එත්ථ සත්තසම්මුති ඛන්ධාදිපටිපාටිසඞ්ඛාතෙ ධම්මපුඤ්ජස්මින්ති අත්ථෙන[Pg.91]. ඉදං භවසද්දස්ස භාවකත්තුකරණාධිකරණසාධනවසෙනත්ථකථනං.

එසේ දක්වන ලද ලක්ෂණ ඇති සංසාරය ද 'භවය' නම් වේ. 'භවයෙහි දුක භවදුකයි', 'භවයෙහි සැරිසරන' යන මේවා මෙයට සාධක වන වචන වේ. එහි කුමන අර්ථයකින් සංසාරය 'භව' යැයි කියනු ලැබේද? ස්කන්ධ ආදියේ පිළිවෙළ යැයි කියන ලද මේ ධර්ම සමූහයෙහි සත්ව සම්මුතිය (සත්වයා යන ව්‍යවහාරය) පවතින බැවින් යන අර්ථයෙනි. මෙය 'භව' යන ශබ්දයේ භාව, කර්තෘ, කරණ සහ අධිකරණ සාධන වශයෙන් අර්ථ දැක්වීමයි.

එත්ථ භවසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරං වදාම –

මෙහිදී 'භව' ශබ්දයේ විවිධ අර්ථ නිරූපණයන් (අර්ථ උද්ධාරය) පවසමු -

වුද්ධිසම්පත්තිපුඤ්ඤානි, ඛන්ධා සොකාසසඤ්ඤිතා;

සංසාරො සස්සතඤ්චෙතං, භවසද්දෙන සද්දිතං.

වෘද්ධිය (දියුණුව), සම්පත්තිය, පින, අවකාශය (ලෝකය) සමඟ වූ ස්කන්ධයෝ ද, සංසාරය සහ ශාශ්වතය යන මේවා 'භව' ශබ්දයෙන් හඳුන්වනු ලබත්.

භවතණ්හා භවදිට්ඨි, උපපත්තිභවො තථා;

කම්මභවො ච සබ්බන්තං, භවසද්දෙන සද්දිතං.

භවතණ්හාව, භවදිට්ඨිය, එමෙන්ම උප්පත්තිභවය හා කර්මභවය යන මේ සියල්ල ද 'භව' ශබ්දයෙන් හඳුන්වනු ලැබෙත්.

භවතණ්හාභවදිට්ඨි-ද්වයං කත්ථචි පාළියං;

උත්තරපදලොපෙන, භවසද්දෙන සද්දිතං.

ඇතැම් පාලි දේශනාවන්හි, භවතණ්හාව සහ භවදිට්ඨිය යන මේ දෙක පසුපදය ලොප් කිරීමෙන් (උත්තරපද ලෝපයෙන්) 'භව' ශබ්දයෙන් පමණක් හඳුන්වා ඇත.

අභවොති න භවො අභවො.

අභව යනු භවය නොවීම 'අභව' යි.

විපත්ති හානි උච්ඡෙදො, පාපඤ්චෙව චතුබ්බිධා;

ඉමෙ අභවසද්දෙන, අත්ථා වුච්චන්ති සාසනෙ.

විපත්තිය, පිරිහීම (හානිය), උච්ඡේදය සහ පාපය යන මේ සිව්වැදෑරුම් අර්ථයෝ ශාසනයෙහි 'අභව' යන ශබ්දයෙන් කියනු ලැබෙත්.

භාවොති අජ්ඣාසයො, යො ‘‘අධිප්පායො’’තිපි වුච්චති. ‘‘ථීනංභාවො දුරාජානො. නාමච්චො රාජභරියාසු, භාවං කුබ්බෙථ පණ්ඩිතො. හදයඞ්ගතභාවං පකාසෙතී’’ති එවමාදි එතස්සත්ථස්ස සාධකං වචනං. අපිච වත්ථුධම්මොපි භාවො. ‘‘භාවසඞ්කෙතසිද්ධීන’’න්ති ඉදමෙතස්සත්ථස්ස සාධකං වචනං, චිත්තම්පි භාවො. ‘‘අච්චාහිතං කම්මං කරොසි ලුද්දං, භාවෙ ච තෙ කුසලං නත්ථි කිඤ්චී’’ති ඉදමෙතස්සත්ථස්ස සාධකං වචනං. ක්‍රියාපිභාවො. ‘‘භාවලක්ඛණං භාවසත්තමී’’ති ච ඉදමෙතස්සත්ථස්ස සාධකං වචනං. අපිච භාවොති සත්තවෙවචනන්ති භණන්ති, ධාතු වා එතං අධිවචනං. තත්ථ අජ්ඣාසයො ච වත්ථුධම්මො ච චිත්තඤ්ච සත්තො චාති ඉමෙ භවතීති භාවො. තථා පන භාවෙතීති භාවො, ක්‍රියා [Pg.92] තු භවනන්ති භාවො. සා ච භවනගමනපචනාදිවසෙනානෙකවිධා. අපිච භාවරූපම්පි භාවො, යං ඉත්ථිභාවො පුම්භාවො ඉත්ථින්ද්‍රියන්ති ච වුච්චති. තත්‍රායං වචනත්ථො – ‘‘ඉත්ථී’’ති වා ‘‘පුරිසො’’ති වා භවති එතෙන චිත්තං අභිධානඤ්චාති භාවො.

'භාව' යනු අදහසයි (අධ්‍යාශයයි), එයට 'අධිප්පාය' (අභිප්‍රාය) යැයි ද කියනු ලැබේ. 'ස්ත්‍රීන්ගේ අදහස (ස්වභාවය) දැනගැනීමට අපහසුය. නුවණැති ඇමතියා රජ බිසවුන් කෙරෙහි අදහසක් (ඇල්මක්) නොතැබිය යුතුය. හෘදයාංගත අදහස ප්‍රකාශ කරයි' යනාදී වචන මේ අර්ථයට සාධක වේ. තවද වස්තු ධර්මය ද 'භාව' නම් වේ. 'භාව සංකේත සිද්ධීන්ගේ...' යන වචනය මෙයට සාධකයකි. සිත ද 'භාව' නම් වේ. 'එම්බා වැද්ද, ඔබ අතිශයින්ම දරුණු ක්‍රියාවක් කරන්නේය, ඔබේ සිතෙහි කිසිදු කුසලයක් නැත' යන වචනය මෙයට සාධකයකි. ක්‍රියාව ද 'භාව' නම් වේ. 'භාව ලක්ෂණය, භාව සප්තමී' යන්න ද මෙයට සාධක වචනයකි. තවද 'භාව' යනු සත්වයාට සමාන වචනයක් යැයි කියති, නැතහොත් එය ධාතුවට (ස්වභාවයට) නමකි. එහිදී අධ්‍යාශය (අදහස), වස්තු ධර්මය, සිත සහ සත්වයා යන මොහු 'පවතී' (භවති) යන අර්ථයෙන් 'භාව' නම් වෙති. එසේම 'භාවේති' (දියුණු කරයි/උපදවයි) යන අර්ථයෙන් ද 'භාව' නම් වේ. ක්‍රියාව වනාහි 'පැවැත්ම' (භවනං) යන අර්ථයෙන් 'භාව' වේ. එය පැවතීම, යෑම, පිසීම ආදී වශයෙන් අනේකවිධ වේ. තවද භාව රූපය ද 'භාව' නම් වේ. එය ස්ත්‍රී භාවය, පුරුෂ භාවය සහ ස්ත්‍රී ඉන්ද්‍රිය ආදී වශයෙන් කියනු ලැබේ. එහි වචනාර්ථය මෙසේය - 'ස්ත්‍රියක' කියා හෝ 'පුරුෂයෙක' කියා හෝ සිත සහ නාමය (ව්‍යවහාරය) මෙයින් ඇති වන බැවින් 'භාව' නම් වේ.

නත්තනොමතියා එතං, නිබ්බචනමුදාහටං;

පුබ්බාචරියසීහානං, මතං නිස්සාය මාහටං.

මෙය මාගේ ම මතයෙන් පවසන ලද්දක් නොවේ. පූර්වාචාර්ය සිංහයන්ගේ (පැරණි ශ්‍රේෂ්ඨ ආචාර්යවරුන්ගේ) මතය ඇසුරු කොටගෙන ගෙනහැර දක්වන ලද නිරුක්ති විග්‍රහයකි.

වුත්තඤ්හෙතං පොරාණෙහි ‘‘ඉත්ථියා භාවො ඉත්ථිභාවො, ඉත්ථීති වා භවති එතෙන චිත්තං අභිධානඤ්චාති ඉත්ථිභාවො’’ති, තස්මා පුම්භාවොති එත්ථාපි පුමස්ස භාවො පුම්භාවො, පුමාති වා භවති එතෙන චිත්තං අභිධානඤ්චාති පුම්භාවොති නිබ්බචනං සමධිගන්තබ්බං. ඉදං භාවසද්දස්ස කත්තුභාවකරණසාධනවසෙනත්ථකථනං.

පැරැන්නන් විසින් මෙසේ පවසන ලදී - 'ස්ත්‍රියකගේ ස්වභාවය ස්ත්‍රී භාවයයි, නැතහොත් මෙයින් සිත සහ නාමය (ව්‍යවහාරය) ස්ත්‍රියක ලෙස ඇති වන බැවින් ස්ත්‍රී භාවයයි.' එබැවින් 'පුම්භාව' (පුරුෂ භාවය) යන්නෙහි ද පුරුෂයාගේ ස්වභාවය පුරුෂ භාවයයි, නැතහොත් මෙයින් සිත සහ නාමය පුරුෂයෙකු ලෙස ඇති වන බැවින් පුරුෂ භාවයයි යනුවෙන් නිරුක්තිය වටහා ගත යුතුය. මෙය 'භාව' ශබ්දයේ කර්තෘ, භාව සහ කරණ සාධන වශයෙන් අර්ථ දැක්වීමයි.

අභාවොති න භාවොති අභාවො, කො සො? සුඤ්ඤතා නත්ථිතා. සභාවොති අත්තනො භාවො සභාවො, අත්තනො පකති ඉච්චෙවත්ථො. අථ වා සභාවොති ධම්මානං සති අත්ථසම්භවෙ යො කොචි සරූපං ලභති, තස්ස භාවො ලක්ඛණමිති සඤ්ඤිතො නමනරුප්පනකක්ඛළඵුසනාදිආකාරො ඉච්චෙවත්ථො. ‘‘සාමඤ්ඤං වා සභාවො වා, ධම්මානං ලක්ඛණං මත’’න්ති ඉදමෙතස්සත්ථස්ස සාධකං වචනං. අපිච සභාවොති සලක්ඛණො පරමත්ථධම්මො. කෙනට්ඨෙන? සහ භාවෙනාති අත්ථෙන. සබ්භාවොති සතං භාවො සබ්භාවො, සප්පුරිසධම්මො ඉච්චෙවත්ථො. අථ වා අත්තනො භාවො සබ්භාවො. ‘‘ගාහාපයන්ති සබ්භාව’’න්ති ඉදමෙතස්සත්ථස්ස සාධකං වචනං. සංවිජ්ජමානො වා භාවො සබ්භාවො. ‘‘එවං ගහණසබ්භාවො’’ති ඉදමෙතස්සත්ථස්ස සාධකං [Pg.93] වචනං. ඉදං සභාව සබ්භාවසද්දානං භාවසාධනවසෙනත්ථකථනං.

'අභාව' යනු භාවය නොවීමයි (නොපැවැත්මයි). එය කුමක්ද? ශුන්‍යතාව හෙවත් නැති බවයි. 'සභාව' (ස්වභාවය) යනු තමාගේ ම පැවැත්ම (ස්වභාවය) යි, එනම් තමාගේ ප්‍රකෘතිය (සහජ ගතිය) යන්නයි. නැතහොත් 'ස්වභාවය' යනු ධර්මයන්ගේ පැවැත්මක් ඇති කල්හි, යම් කිසිවක් තමන්ටම ආවේණික රූපය ලබයි ද, එහි ලක්ෂණය යැයි කියනු ලබන නැමීම (නමන), විපරීත වීම (රුප්පන), තද බව (කක්ඛළ), ස්පර්ශය (ඵුසන) ආදී ආකාරයන් යන්නයි. 'ධර්මයන්ගේ ලක්ෂණය සාමාන්‍ය ලක්ෂණය හෝ ස්වභාව ලක්ෂණය යැයි සම්මතය' යන වචනය මෙයට සාධකයකි. තවද 'සභාව' යනු ස්වකීය ලක්ෂණ සහිත පරමාර්ථ ධර්මයයි. ඒ කුමන අර්ථයකින් ද? ස්වභාවය (පැවැත්ම) සමඟ පවත්නා බැවිනි. 'සද්භාව' යනු සත්පුරුෂයන්ගේ ස්වභාවයයි, එනම් සත්පුරුෂ ධර්මය යන්නයි. නැතහොත් තමාගේ ම සැබෑ පැවැත්ම සද්භාවයයි. 'සැබෑ ස්වභාවය ග්‍රහණය කරවති' යන වචනය මෙයට සාධකයකි. නැතහොත් විද්‍යාමාන වන (ඇති) ස්වභාවය සද්භාවයයි. 'මෙසේ ග්‍රහණය කරගැනීමේ සැබෑ පැවැත්ම' යන වචනය මෙයට සාධකයකි. මෙය 'සභාව' (ස්වභාව) සහ 'සම්භාව' (සද්භාව) යන ශබ්දයන්ගේ භාව සාධන වශයෙන් අර්ථ දැක්වීමයි.

සම්භවොති සම්භවනං සම්භවො, සම්භවනක්‍රියා, යුත්ති වා. යුත්ති හි සම්භවොති වුච්චති ‘‘සම්භවො ගහණස්ස කාරණ’’න්තිආදීසු. අථ වා සම්භවති එතස්මාති සම්භවො. යතො හි යං කිඤ්චි සම්භවති, සො සම්භවො. පභවොති පභවනං පභවො, අච්ඡින්නතා, පභවති එතස්මාති වා පභවො. යතො හි යං කිඤ්චි පභවති, සො පභවො. ඉමෙ පන සම්භවපභවසද්දා කත්ථචි සමානත්ථා කත්ථචි භින්නත්ථාති වෙදිතබ්බා. කථං? සම්භවසද්දො හි භවනක්‍රියම්පි වදති යුත්තිම්පි පඤ්ඤත්තිම්පි සම්භවරූපම්පි පච්චයත්ථම්පි, පභවසද්දො පන භවනක්‍රියම්පි වදති නදිප්පභවම්පි පච්චයත්ථම්පි, තස්මා පච්චයත්ථං වජ්ජෙත්වා භින්නත්ථාති ගහෙතබ්බා, පච්චයත්ථෙන පන සමානත්ථාති ගහෙතබ්බා. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘පච්චයො හෙතු නිදානං කාරණං සම්භවො පභවොතිආදි අත්ථතො එකං, බ්‍යඤ්ජනතො නාන’’න්ති.

සම්භව (Sambhavo) යනු සම්භවනය වීම (හටගැනීම), සම්භවන ක්‍රියාව හෝ යෝග්‍යතාවය (සුදුසු බව) යි. 'සම්භවය යනු පිළිගැනීමට හේතුවයි' යනාදී තැන්වල යෝග්‍යතාවය 'සම්භව' යැයි කියනු ලැබේ. නැතහොත්, යමකින් යමක් හටගන්නේද එය සම්භවයයි. යම් හෙයකින් යමක් හටගන්නේද, එය සම්භවයයි. ප්‍රභව (Pabhavo) යනු ප්‍රභවනය වීම (පැනනැඟීම), නොසිඳුණු බව, හෝ යමකින් යමක් ප්‍රභවය වේද එය ප්‍රභවයයි. යම් හෙයකින් යමක් ප්‍රභවය වේද, එය ප්‍රභවයයි. නමුත්, මෙම 'සම්භව' සහ 'පභව' යන වචන සමහර තැනක සමාන අර්ථ ඇති බවත්, සමහර තැනක වෙනස් අර්ථ ඇති බවත් දත යුතුය. ඒ කෙසේද? 'සම්භව' ශබ්දය හටගැනීමේ ක්‍රියාව ද, යෝග්‍යතාවය ද, ප්‍රඥප්තිය (පැනවීම) ද, සම්භව රූපය ද, ප්‍රත්‍ය අර්ථය ද පවසයි. 'පභව' ශබ්දය හටගැනීමේ ක්‍රියාව ද, නදී ප්‍රභවය (ගංගාවක උපත) ද, ප්‍රත්‍ය අර්ථය ද පවසයි. එබැවින් ප්‍රත්‍ය අර්ථය හැර සෙසු අර්ථයන්හිදී මේවා වෙනස් අර්ථ ඇති බවද, ප්‍රත්‍ය අර්ථයේදී සමාන අර්ථ ඇති බවද ගත යුතුය. මේ බව මෙසේ පවසා ඇත: 'ප්‍රත්‍යය, හේතුව, නිදානය, කාරණය, සම්භවය, ප්‍රභවය යනාදිය අර්ථයෙන් එකක් වන අතර ව්‍යඤ්ජනයෙන් (අකුරුවලින්) වෙනස් වේ' කියායි.

‘‘මූලං හෙතු නිදානඤ්ච, සම්භවො පභවො තථා;

සමුට්ඨානාහාරාරම්මණං, පච්චයො සමුදයෙන චා’’ති

‘මූලය, හේතුව, නිදානය ද, එසේම සම්භවය හා ප්‍රභවය ද, සමුට්ඨානය, ආහාරය, ආරම්මණය, ප්‍රත්‍යය සහ සමුදය ද වේ’ කියායි.

අයම්පි ගාථා එතස්සත්ථස්ස සාධිකා. ඉදං සම්භවපභවසද්දානං භාවාපාදානසාධනවසෙනත්ථකථනං.

මෙම ගාථාව ද ඒ අර්ථයම සාධනය කරයි. මේ වනාහි 'සම්භව' සහ 'පභව' යන ශබ්දයන්ගේ භාව (ක්‍රියා) සහ අපාදාන සාධන වශයෙන් කරන ලද අර්ථ කථනයයි.

එවමෙත්ථ භාවකත්තුකම්මකරණාපාදානාධිකරණවසෙන ඡ සාධනානි පකාසිතානි. තානි සම්පදානසාධනෙන සත්තවිධානි භවන්ති, තං පන උත්තරි ආවිභවිස්සති ‘‘ධනමස්ස භවතූති ධනභූතී’’තිආදිනා. ඉච්චෙවං කිතකවසෙන සබ්බථාපි සත්තවිධානි සාධනානි හොන්ති, යානි ‘‘කාරකානී’’තිපි වුච්චති, ඉතො අඤ්ඤං සාධනං නත්ථි. ඉධ පයොගෙස්වත්ථෙසු ච විඤ්ඤූනං [Pg.94] පාටවත්ථං සාධනනාමං පකාසිතං. තථා හි දුන්නික්ඛිත්තසාධනෙහි පදෙහි යොජිතා සද්දප්පයොගා දුබ්බොධත්ථා හොන්ති, සුනික්ඛිත්තසාධනෙහි පන පදෙහි යොජිතා සුබොධත්ථා හොන්ති, තස්මා පයොගාසාධනමූලකා, අත්ථො ච පයොගමූලකො. පයොගානුරූපඤ්හි අවිපරීතං කත්වා අත්ථං කථනසීලා ‘‘යාචිතොව බහුලං චීවරං පරිභුඤ්ජති, අප්පං අයාචිතො’’ති එවමාදීසු සාධනවසෙන ගහෙතබ්බෙසු අත්ථෙසු, අඤ්ඤෙසු චත්ථෙසු පටුතරබුද්ධිනො පණ්ඩිතායෙව එකන්තෙන භගවතො පරියත්තිසාසනධරා නාම හොන්තීති වෙදිතබ්බං. ඉතො පරං නයානුසාරෙන සුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා ‘‘ඉදං නාම සාධන’’න්ති න වක්ඛාම, කෙවලමිධ දස්සිතෙසු පයොගෙසු විඤ්ඤූනං බහුමානුප්පාදනත්ථඤ්චෙව විවිධවිචිත්තපාළිගතිකෙ විවිධත්ථසාරෙ ජිනවරවචනෙ සොතූනං බුද්ධිවිජම්භනත්ථඤ්ච අත්ථසාධකවචනානියෙව යථාරහං සුත්තගෙය්‍යවෙය්‍යාකරණගාථාදීසු තතො තතො ආහරිත්වා දස්සෙස්සාම.

මෙසේ මෙහි භාව, කර්තෘ, කර්ම, කරණ, අපාදාන සහ අධිකරණ වශයෙන් සාධන හයක් දක්වන ලදී. ඒවා සම්ප්‍රදාන සාධනයත් සමඟ සත් වැදෑරුම් වේ. එය මතුයෙහි 'මොහුට ධනය වේවායි ධනභූති' යනාදී වශයෙන් පැහැදිලි වනු ඇත. මෙසේ කෘදන්ත (කිතක) වශයෙන් සර්වප්‍රකාරයෙන්ම සප්තවිධ සාධනයෝ වෙති. ඒවාට 'කාරකයන්' යැයි ද කියනු ලැබේ. මීට වඩා වෙනත් සාධනයක් නැත. මෙහි යෙදීම්වල සහ අර්ථයන්හි වියතුන්ගේ දක්ෂතාව සඳහා සාධන නාමය ප්‍රකාශ කරන ලදී. එසේම වැරදි ලෙස යොදන ලද සාධන ඇති පදවලින් යුත් ශබ්ද ප්‍රයෝගයෝ තේරුම් ගැනීමට අපහසු වෙති, නිවැරදිව යොදන ලද සාධන ඇති පදවලින් යුත් ශබ්ද ප්‍රයෝගයෝ පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකි වෙති. එබැවින් වචන භාවිතය (ප්‍රයෝගය) සාධනය මුල් කරගත් අතර, අර්ථය ප්‍රයෝගය මුල් කරගනී. 'ඉල්ලන ලද්දේම බොහෝ කොට සිවුරු පරිභෝග කරයි, නොඉල්ලන ලද්දේ ස්වල්පයක් පරිභෝග කරයි' යනාදී සාධන වශයෙන් ගත යුතු අර්ථයන්හි ද, වෙනත් අර්ථයන්හි ද ප්‍රයෝගයට අනුකූලව නොවෙනස්ව අර්ථ පවසන සුලු, අතිශයින් තියුණු බුද්ධි ඇති පණ්ඩිතයන්ම ඒකාන්තයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පරියත්ති ශාසනය දරන්නෝ වන බව දත යුතුය. මින් ඉදිරියට ක්‍රමානුකූලව පහසුවෙන් වටහාගත හැකි බැවින් 'මෙය අසවල් සාධනයයි' කියා වෙන් වෙන්ව නොකියමු. මෙහි දක්වන ලද ප්‍රයෝග කෙරෙහි වියතුන්ගේ ගෞරවය ඇති කිරීම පිණිස ද, විවිධ වූත් විචිත්‍ර වූත් පාලි ක්‍රමයන්ගෙන් යුත් විවිධ අර්ථ සාරයන්ගෙන් පිරි බුද්ධ දේශනාව කෙරෙහි ශ්‍රාවකයන්ගේ බුද්ධිය දියුණු කිරීම පිණිස ද, අර්ථ සාධනය කරන වචනම සුදුසු පරිදි සූත්‍ර, ගෙය්‍ය, වෙය්‍යාකරණ, ගාථා ආදියෙන් ඒ ඒ තැන්වලින් උපුටා දක්වන්නෙමු.

පභාවොති පකාරතො භවතීති පභාවො, සොයමානුභාවොයෙව. ‘‘පභාවං තෙ න පස්සාමි, යෙන ත්වං මිථිලං වජෙ’’ති ඉදමෙතස්සත්ථස්ස සාධකං වචනං. අනුභවොති අනුභවනං අනුභවො, කිං තං? පරිභුඤ්ජනං. ආනුභාවොති තෙජුස්සාහමන්තපභූසත්තියො. ‘‘තෙජසඞ්ඛතො උස්සාහමන්තපභූසත්තිසඞ්ඛාතො වා මහන්තො ආනුභාවො එතස්සාති මහානුභාවො’’ති ඉදමෙතස්සත්ථස්ස සාධකං වචනං.

ප්‍රභාව (Pabhāvo) යනු ප්‍රකාරයෙන් (විශේෂ ලෙස) හටගන්නේ යම් සේද එය ප්‍රභාවයි, එයම ආනුභාවයයි. 'යම් බලයකින් ඔබ මිථිලාවට යන්නේද, ඔබගේ ඒ ප්‍රභාව (බලය) මම නොදකිමි' යන මෙය ඒ අර්ථය සාධනය කරන වචනයකි. අනුභව (Anubhavo) යනු අනුභව කිරීම (විඳීම) අනුභවයයි. ඒ කුමක්ද? පරිභෝග කිරීමයි. ආනුභාව (Ānubhāvo) යනු තේජස, උත්සාහය, මන්ත්‍රය (උපායඥානය), ප්‍රභූත්වය සහ ශක්තියයි. 'තේජසින් යුක්ත වූ හෝ උත්සාහ, මන්ත්‍ර, ප්‍රභූ, ශක්ති සංඛ්‍යාත වූ මහා ආනුභාවයක් මෙයට ඇත්තේය යන අර්ථයෙන් මහානුභාව සම්පන්න වේ' යන මෙය ඒ අර්ථය සාධනය කරන වචනයකි.

තෙජො උස්සාහමන්තා ච, පභූසත්තීති පඤ්චිමෙ;

ආනුභාවාති වුච්චන්ති, පභාවාති ච තෙ වදෙ.

තේජස, උත්සාහය, මන්ත්‍රය, ප්‍රභූත්වය සහ ශක්තිය යන මේ පහ ආනුභාවයෝ යැයි කියනු ලැබෙති. ඔවුහු එය ප්‍රභාවයෝ යැයි ද කියති.

තෙජාදිවාචකත්තම්හි, ආනුභාවපදස්ස තු;

අත්ථනිබ්බචනං ධීරො, යථාසම්භවමුද්දිසෙ.

ආනුභාව යන පදය තේජස ආදිය ප්‍රකාශ කරන කල්හි, නුවණැත්තා විසින් සුදුසු පරිදි එහි අර්ථ නිරුක්තිය දැක්විය යුතුය.

අථ [Pg.95] වා ආනුභාවොති අනුභවිතබ්බඵලං. ‘‘අනුභවිතබ්බස්ස ඵලස්ස මහන්තතාය මහානුභාවො’’ති ඉදමෙතස්සත්ථස්ස සාධකං වචනං. පරාභවොති පරාභවනං පරාභවො, අථ වා පරාභවතීති පරාභවො. ‘‘සුවිජානො පරාභවො’’ති ඉදමෙතස්සත්ථස්ස සාධකං වචනං. අපිච ‘‘ධම්මදෙස්සී පරාභවො’’ති පාඨානුරූපතො පරාභවිස්සතීති පරාභවොති අනාගතකාලවසෙනපි නිබ්බචනං දට්ඨබ්බං. අථ වා පරාභවන්ති එතෙනාති පරාභවො. කිං තං? ධම්මදෙස්සිතාදි. ‘‘පඨමො සො පරාභවො’’ති ඉදමෙතස්සත්ථස්ස සාධකං වචනං. විභවොති නිබ්බානං. තඤ්හි භවතො විගතත්තා භවතො විගතොති විභවො, භවස්ස ච තංහෙතු විගතත්තා විගතො භවො එතස්මාති විභවො. විභවන්ති උච්ඡිජ්ජන්ති විනස්සන්ති ඉතො අරියධනවිලොමකා කිලෙසමහාචොරාතිපි විභවො. විභවසද්දස්ස නිබ්බානාභිධානත්තෙ ‘‘එවං භවෙ විජ්ජමානෙ, විභවො ඉච්ඡිතබ්බකො’’ති ඉදමෙත්ථ සාධකං වචනං. ඉමානි පන නිබ්බානස්ස පරියායවචනානි –

නැතහොත්, ආනුභාවය යනු අනුභව කළ යුතු (විඳිය යුතු) ඵලයයි. 'අනුභව කළ යුතු ඵලයේ මහත් බව නිසා මහානුභාව සම්පන්න වේ' යන මෙය ඒ අර්ථය සාධනය කරන වචනයකි. පරාභව (Parābhavo) යනු පිරිහීම පරාභවයයි, නැතහොත් පිරිහෙන්නේ යම් සේද එය පරාභවයයි. 'පිරිහීම (පරාභවය) පහසුවෙන් හඳුනාගත හැකිය' යන මෙය ඒ අර්ථය සාධනය කරන වචනයකි. තවද, 'ධර්මයට ද්වේෂ කරන්නා පිරිහෙන්නේය' යන පාඨයට අනුකූලව, අනාගත කාලය අනුව ද පිරිහෙන්නේය යන අර්ථයෙන් පරාභවය කියා නිරුක්තිය දැක්විය යුතුය. නැතහොත්, මෙයින් පිරිහෙන්නේය යන අර්ථයෙන් පරාභවයයි. ඒ කුමක්ද? ධර්ම ද්වේෂය ආදියයි. 'එය පළමු වන පරාභවය (පිරිහීම) වේ' යන මෙය ඒ අර්ථය සාධනය කරන වචනයකි. විභව (Vibhavo) යනු නිවනයි. එය භවයෙන් තොර වූ (මිදුණු) බැවින්, භවයෙන් පහ වූයේ 'විභව' නම් වේ. එමෙන්ම, එය හේතු කොටගෙන භවය නැති වන බැවින්, මෙයින් භවය පහව ගියේය යන අර්ථයෙන් ද විභවයයි. ආර්ය ධනයට සතුරු වූ කෙලෙස් නමැති මහා සොරුන් මෙයින් වැනසෙන (විනාශ වන) බැවින් ද 'විභව' නම් වේ. විභව ශබ්දය නිවනට නමක් වන බව දැක්වීමට, 'මෙසේ භවය පවතිද්දී, විභවය (නිවන) පැතිය යුතුය' යන මෙය මෙහි සාධක වචනයයි. මේ වනාහි නිවනේ පර්යාය වචනයෝය:

නිබ්බානං විභවො මොක්ඛො, නිරොධො අමතං සමං;

සඞ්ඛාරූපසමො දුක්ඛ-නිරොධො අච්චුත’ක්ඛයො.

නිර්වාණය, විභවය, මෝක්ෂය (මිදීම), නිරෝධය, අමෘතය, ශමථය (ශාන්තිය), සංස්කාර උපසමය, දුක්ඛ නිරෝධය, අච්චුතය (නොනැසෙන ස්වභාවය) සහ අක්ෂය (ක්ෂය නොවීම) යි.

විවට්ට’මකතං අත්ථං, සන්තිපද’මසඞ්ඛතං;

පාරං තණ්හාක්ඛයො දුක්ඛ-ක්ඛයො සඤ්ඤොජනක්ඛයො.

විවට්ටය (සංසාර වෘත්තයෙන් බැහැර වීම), අකතය (නොකරන ලද්ද), අර්ථය, ශාන්ති පදය, අසංඛතය, පාරය (එතෙර), තණ්හක්ඛය (තණ්හාව ක්ෂය වීම), දුක්ඛක්ඛය (දුක ක්ෂය වීම) සහ සංයෝජනක්ඛය (සංයෝජන ක්ෂය වීම) යි.

යොගක්ඛෙමො විරාගො ච,ලොකන්තො ච භවක්ඛයො;

අපවග්ගො විසඞ්ඛාරො,සබ්භි සුද්ධි විසුද්ධි ච.

යෝගක්ඛේමය, විරාගය, ලෝකන්තය (ලෝකයේ කෙළවර), භවක්ඛය (භවය ක්ෂය වීම), අපවර්ගය, විසංඛාරය, සත්පුරුෂයන් විසින් පසසන ලද ශුද්ධිය සහ විසුද්ධිය ද වේ.

විමුත්‍යා’පචයො මුත්ති, නිබ්බුති උපධික්ඛයො;

සන්ති අසඞ්ඛතා ධාතු, දිසා ච සබ්බතොපභං.

විමුක්තිය, අපචය (කෙලෙස් රැස් නොකිරීම), මුත්තිය (මිදීම), නිබ්බුතිය (නිවීම), උපධික්ඛය (උපධීන් ක්ෂය වීම), ශාන්තිය, අසංඛත ධාතුව, දිශාව සහ සර්වතෝපභය (සර්වප්‍රකාරයෙන් බබළන ස්වභාවය) ද වේ.

විනාපෙතානි [Pg.96] නාමානි, විසෙසකපදං ඉධ;

නිබ්බානවාචකානීති, සල්ලක්ඛෙය්‍ය සුමෙධසො.

බුද්ධිමත් තැනැත්තා මෙහි විශේෂණ පද හැර, මේ සියලු නම් නිවන් පවසන වචන (නිර්වාණ වාචක) බව වටහාගත යුතුය.

‘‘තාණං ලෙණ’’න්තිආදීනි-පෙක්ඛිකානි භවන්ති හි;

විසෙසකපදානන්ති, එත්ථෙතානි පකාසයෙ.

'තාණය (පිළිසරණ), ලේණය (ආරක්ෂාව)' යනාදී පද සාපේක්ෂ (අර්ථ බලාපොරොත්තු වන) පද වේ. ඒවා මෙහි විශේෂණ පද වශයෙන් දැක්විය යුතුය.

තාණං ලෙණ’මරූපඤ්ච, සන්තං සච්ච’මනාලයං;

සුදුද්දසං සරණඤ්ච, පරායණ’මනීතිකං.

තාණය, ලේණය, අරූපය, ශාන්තය, සත්‍යය, අනාලය (ආලය රහිත බව), සුදුද්දසය (දැකීමට ඉතා අපහසු බව), සරණය, පරායනය සහ අනීතික ස්වභාවය (උවදුරු රහිත බව) ද වේ.

අනාසවං ධුවං නිච්චං, විඤ්ඤාණ’මනිදස්සනං;

අබ්‍යාපජ්ජං සිවං ඛෙමං, නිපුණං අපලොකිකං.

අනාසවය (ආශ්‍රව රහිත බව), ධ්‍රැවය (ස්ථිර බව), නිත්‍යය, අනිදස්සන විඤ්ඤාණය (පෙන්විය නොහැකි ප්‍රඥාව/විඥානය), අව්‍යාපජ්ජය (දුක් රහිත බව), ශිවය (සෙත් සලසන බව), ඛේමය (බිය රහිත බව), නිපුණත්වය සහ අපලෝකිකය (විනාශ නොවන බව) ද වේ.

අනන්ත’මක්ඛරං දීපො, අච්චන්තං කෙවලං පදං;

පණීතං අච්චුතඤ්චාති, බහුධාපි විභාවයෙ.

අනන්තය, අක්ෂරය (විනාශ නොවන බව), ද්වීපය (පිළිසරණ දූපත), අච්චන්තය (නිරපේක්ෂ නිමාව), කේවල පදය (තනි වූ උතුම් නිවන), ප්‍රණීතය සහ අච්චුතය (නොනැසෙන බව) යනාදී වශයෙන් බොහෝ ආකාරයෙන් වටහාගත යුතුය.

ගොත්‍රභූති පදස්සත්ථං, වදන්තෙහි ගරූහි තු;

ගොත්තං වුච්චති නිබ්බාන-මිති ගොත්තන්ති භාසිතං.

ගුරුවරුන් විසින් 'ගෝත්‍රභූ' යන පදයේ අර්ථය පවසන කල්හි, 'ගෝත්‍ර' යනු නිර්වාණයට කියනු ලබන නමකැයි පවසන ලදී.

විභවොති වා විනාසසම්පත්තිධනුච්ඡෙදදිට්ඨියොපි වුච්චන්ති. තත්ථ විනාසො විභවනං උච්ඡිජ්ජනං නස්සනන්ති අත්ථෙන විභවො. ‘‘විභවො සබ්බධම්මානං, ඉත්ථෙකෙ සතො සත්තස්ස උච්ඡෙදං විනාසං විභවං පඤ්ඤපෙන්තී’’ති ච ඉදමෙතස්සත්ථස්ස සාධකං වචනං. සම්පත්ති පන විසෙසතො භවතීති විභවො. ‘‘රඤ්ඤො සිරිවිභවං දට්ඨුකාමා’’ති ඉදමෙතස්සත්ථස්ස සාධකං වචනං. ධනං පන භවන්ති වඩ්ඪන්ති වුද්ධිං විරූළ්හිං වෙපුල්ලං ආපජ්ජන්ති සත්තා එතෙනාති විභවො. ‘‘අසීතිකොටිවිභවස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස පුත්තො හුත්වා නිබ්බත්තී’’ති ඉදමෙතස්සත්ථස්ස සාධකං වචනං. ඉදං පන පරියායවචනං –

විභව යන්නෙන් විනාශය, සම්පත්තිය, ධනය සහ උච්ඡේද දෘෂ්ටිය ද කියනු ලැබේ. එහිදී විනාශය, සිඳී යාම සහ විනාශ වී යාම යන අර්ථයෙන් 'විභව' යන්න යෙදේ. 'සියලු ධර්මයන්ගේ විනාශය (විභවය) වේ, මෙසේ ඇතැම්හු පවත්නා සත්වයාගේ සිඳී යාම, විනාශය, විභවය පවසති' යන්න මෙහි අර්ථය සාධනය කරන වචනයකි. සම්පත්තිය වනාහි විශේෂයෙන් පවතින බැවින් 'විභව' නම් වේ. 'රජුගේ ශ්‍රී විභූතිය දැකීමට කැමති වූ' යන්න මෙහි අර්ථය සාධනය කරන වචනයකි. ධනය වනාහි සත්වයෝ මෙයින් වැඩෙති, දියුණු වෙති, වර්ධනයට, ස්ථිරත්වයට හා මහත් බවට පැමිණෙති යන අර්ථයෙන් 'විභව' නම් වේ. 'අසූ කෝටියක් ධනය ඇති බ්‍රාහ්මණයාගේ පුත්‍රයාව ඉපිද' යන්න මෙහි අර්ථය සාධනය කරන වචනයකි. මෙය වනාහි ධනය සඳහා පර්යාය වචනයකි –

ධනං සං විභවො දබ්බං, සාපතෙය්‍යං පරිග්ගහො;

ඔඩ්ඩං භණ්ඩං සකං අත්ථො, ඉච්චෙතෙ ධනවාචකා.

ධනය, සක (තමා සතු දෙය), විභවය, ද්‍රව්‍යය, ස්වාපතේයය, පරිග්‍රහය, ඔඩ්ඩය, භාණ්ඩය, සක (තමාගේ දෙය), අර්ථය යන මේවා ධනය හඳුන්වන වචනයෝ ය.

උච්ඡෙදදිට්ඨි පන විභවති උච්ඡිජ්ජති ‘‘අත්තා ච ලොකො ච පුන චුතිතො උද්ධං න ජායතී’’ති ගහණතො විභවොති. ‘‘විභවතණ්හා’’ති [Pg.97] ඉදමෙතස්සත්ථස්ස සාධකං වචනං. විභවතණ්හාති හි උච්ඡෙදදිට්ඨිසහගතාය තණ්හාය නාමං. එත්ථ අත්ථුද්ධාරො වුච්චති –

උච්ඡේද දෘෂ්ටිය වනාහි 'ආත්මයත් ලෝකයත් මරණින් මතු නැවත නූපදියි' යනුවෙන් දැඩිව ගැනීම නිසා, විභව වේ හෙවත් විනාශ වේ යන අර්ථයෙන් 'විභව' නම් වේ. 'විභව තණ්හා' යන්න මෙහි අර්ථය සාධනය කරන වචනයකි. විභව තණ්හාව යනු උච්ඡේද දෘෂ්ටිය සමඟ යෙදුණු තණ්හාවට නමකි. මෙහි අර්ථ උද්ධාරය කියනු ලැබේ –

ධනනිබ්බානසම්පත්ති-විනාසුච්ඡෙදදිට්ඨියො;

වුත්තා විභවසද්දෙන, ඉති විඤ්ඤූ විභාවයෙ.

ධනය, නිවන, සම්පත්තිය, විනාශය සහ උච්ඡේද දෘෂ්ටිය යන මේවා 'විභව' යන වචනයෙන් කියනු ලැබේ. බුද්ධිමත්හු මෙසේ වටහා ගනිත්වා.

පාතුභාවොති පාතුභවනං පාතුභාවො. ආවිභාවොති ආවිභවනං ආවිභාවො, උභින්නමෙතෙසං පාකටතා ඉච්චෙවත්ථො. තිරොභාවොති තිරොභවනං තිරොභාවො, පටිච්ඡන්නභාවො. විනාභාවොති විනාභවනං විනාභාවො, වියොගො. සොත්ථිභාවොති සොත්ථිභවනං සොත්ථිභාවො, සුවත්ථිභාවො සුඛස්ස අත්ථිතා, අත්ථතො පන නිබ්භයතා නිරුපද්දවතා එව. අත්ථිභාවොති අත්ථිතා විජ්ජමානතා අවිවිත්තතා. නත්ථිභාවොති නත්ථිතා අවිජ්ජමානතා විවිත්තතා රිත්තතා තුච්ඡතා සුඤ්ඤතා. ඔකාරන්තපුල්ලිඞ්ගනිද්දෙසො.

පාතුභාවය යනු ප්‍රකට වීමයි. ආවිභාවය යනු හෙළිදරව් වීමයි. මේ දෙකෙහිම අර්ථය ප්‍රකට බව යන්නයි. තිරෝභාවය යනු සැඟවීම හෙවත් මුවා වීමයි. විනාභාවය යනු වෙන් වීම හෙවත් වියෝගයයි. සොත්ථිභාවය යනු යහපත පැවතීමයි, එනම් සුව සේ පැවතීම හෙවත් සැපයේ පැවැත්මයි, අර්ථය වශයෙන් ගත්කල නිර්භය බව සහ නිරුපද්‍රිත බවම වේ. අත්ථිභාවය යනු පැවැත්ම, විද්‍යමාන බව සහ වෙන් නොවීමයි. නත්ථිභාවය යනු නොපැවැත්ම, අවිද්‍යමාන බව, වෙන්වීම, හිස් බව, සිස් බව සහ ශුන්‍ය බවයි. මේ ඕ-කාරයෙන් කෙළවර වන පුල්ලිංග නිර්දේශයයි.

අභිභවතීති අභිභවිතා, පරං අභිභවන්තො යො කොචි. එවං පරිභවිතා, අනුභවතීති අනුභවිතා, සුඛං වා දුක්ඛං වා අදුක්ඛමසුඛං වා අනුභවන්තො යො කොචි. එවං සමනුභවිතා. පච්චනුභවිතා, එත්ථ පන යථා ‘‘අමතස්ස දාතා. අනුප්පන්නස්ස මග්ගස්ස උප්පාදෙතා’’තිආදීසු ‘‘දාතා’’ති පදානං කත්තුවාචකානං ‘‘අමතස්සා’’තිආදීහි පදෙහි කම්මවාචකෙහි ඡට්ඨියන්තෙහි සද්ධිං යොජනා දිස්සති, තථා ඉමෙසම්පි පදානං ‘‘පච්චාමිත්තස්ස අභිභවිතා’’තිආදිනා යොජනා කාතබ්බා. එවං අඤ්ඤෙසම්පි එවරූපානං පදානං. ආකාරන්තපුල්ලිඞ්ගනිද්දෙසො.

අභිබවනය කරයි යන අර්ථයෙන් 'අභිබවිතා' නම් වේ, එනම් අනෙකා අභිබවා යන යම් කිසිවෙකි. එලෙසම 'පරිභවිතා' (පරිභව කරන්නා) ද වේ. අනුභව කරයි යන අර්ථයෙන් 'අනුභවිතා' නම් වේ, එනම් සැපක් හෝ දුකක් හෝ නොදුක් නොසැපක් අනුභව කරන යම් කිසිවෙකි. එලෙසම 'සමනුභවිතා' සහ 'පච්චනුභවිතා' ද වේ. මෙහිදී වනාහි, 'අමෘතය දෙන්නා, නූපන් මාර්ගය උපදවන්නා' යනාදී තැන්හි කර්තෘ වාචක වූ 'දාතා' යනාදී පද, ෂෂ්ඨී විභක්තියෙන් අවසන් වන 'අමතස්ස' යනාදී කර්ම වාචක පද සමඟ සම්බන්ධ වන බව පෙනේ ද, එලෙසම මෙම පද ද 'සතුරා අභිබවා යන්නා' යනාදී වශයෙන් සම්බන්ධ කළ යුතුය. එලෙසම අනෙකුත් මෙබඳු පදයන්හි ද වේ. මේ ආ-කාරයෙන් කෙළවර වන පුල්ලිංග නිර්දේශයයි.

භවතීති භවං. භවිස්සතීති වා භවං, වඩ්ඪමානො පුග්ගලො. ‘‘සුවිජානො භවං හොති, සුවිජානො පරාභවො. ධම්මකාමො [Pg.98] භවං හොති, ධම්මදෙස්සී පරාභවො’’ති ඉදමෙතස්සත්ථස්ස සාධකං වචනං. අථ වා යෙන සද්ධිං කථෙති, සො ‘‘භව’’න්ති වත්තබ්බො, ‘‘භවං කච්චායනො. භවං ආනන්දො. මඤ්ඤෙ භවං පත්ථයති, රඤ්ඤො භරියං පතිබ්බත’’න්තිආදීසු. එත්ථ පන ධාතුඅත්ථෙ ආදරො න කාතබ්බො, සම්මුතිඅත්ථෙයෙවාදරො කාතබ්බො ‘‘සඞ්කෙතවචනං සච්චං, ලොකසම්මුතිකාරණ’’න්ති වචනතො. වොහාරවිසයස්මිඤ්හි ලොකසම්මුති එව පධානා අවිලඞ්ඝනීයා. පරාභවතීති පරාභවං. එවං පරිභවං. අභිභවං. අනුභවං. පභවති පහොති සක්කොතීති පභවං, පහොන්තො යො කොචි. න පභවං අප්පභවං, ‘‘අප්පභව’’න්ති ච ඉදං ජාතකෙ දිට්ඨං –

පවතී යන අර්ථයෙන් 'භවං' (දියුණු වන තැනැත්තා) නම් වේ. නැතහොත් මතු දියුණු වන්නා වූ පුද්ගලයා 'භවං' නම් වේ. 'දියුණු වන පුද්ගලයා පහසුවෙන් හඳුනාගත හැකිය, පිරිහෙන පුද්ගලයා ද පහසුවෙන් හඳුනාගත හැකිය. ධර්මයට කැමති තැනැත්තා දියුණු වේ, ධර්මයට ද්වේෂ කරන්නා පිරිහේ' යන්න මෙහි අර්ථය සාධනය කරන වචනයකි. නැතහොත් යමෙකු සමඟ කතා කරයි ද, ඔහුට 'භවන්' (පින්වතා) යැයි කිව යුතුය. 'කච්චායන පින්වතුනි, ආනන්ද පින්වතුනි, පින්වතා රජුගේ පතිව්‍රතාව රකින බිරිඳ ප්‍රාර්ථනා කරන්නේ යැයි සිතමි' යනාදී තැන්හි මෙනි. මෙහිදී වනාහි ධාතු අර්ථයෙහි උනන්දුව නොදැක්විය යුතුය. 'සම්මුති වචනය සත්‍යයකි, එය ලෝක සම්මුතියට හේතු වේ' යන වචනයට අනුව ලෝක සම්මුති අර්ථයෙහිම උනන්දුව දැක්විය යුතුය. මන්ද යත්, ව්‍යවහාර ලෝකයේදී ලෝක සම්මුතියම ප්‍රධාන වන බැවින් හා එය ඉක්මවා යා නොහැකි බැවිනි. පිරිහෙන්නේය යන අර්ථයෙන් 'පරාභවං' නම් වේ. එලෙසම 'පරිභවං', 'අභිභවං', 'අනුභවං' ද වේ. ප්‍රභව වෙයි, ශක්තිමත් වෙයි, සමත් වෙයි යන අර්ථයෙන් 'පභවං' නම් වේ, එනම් සමත් වන යම් කිසිවෙකි. සමත් නොවන බව 'අප්පභවං' නම් වේ. 'අප්පභවං' යන්න ජාතක පාලියෙහි මෙසේ දක්නට ලැබේ –

‘‘ඡින්නබ්භමිව වාතෙන, රුණ්ණො රුක්ඛමුපාගමිං;

සොහං අප්පභවං තත්ථ, සාඛං හත්ථෙහි අග්ගහි’’න්ති

‘‘සුළඟින් සිඳී ගිය වලාකුළක් මෙන්, මම හඬමින් වෘක්ෂයක් කරා ගියෙමි. එහිදී මම ශක්තියක් නොමැති (දුබල) අත්තක් දෑතින් අල්ලා ගත්තෙමි’’

තත්ථ සාධකවචනමිදං. නිග්ගහීතන්තපුල්ලිඞ්ගනිද්දෙසො.

එහි සාධක වචනය මෙයයි. මේ නිග්ගහීතයෙන් කෙළවර වන පුල්ලිංග නිර්දේශයයි.

ධනභූතීති ධනමස්ස භවතූති ධනභූති. සිරිභූතීති සොභාය චෙව පඤ්ඤාපුඤ්ඤානඤ්ච අධිවචනං. සා අස්ස භවතූති සිරිභූති. එවං සොත්ථිභූති, සුවත්ථිභූති. ඉකාරන්තපුල්ලිඞ්ගනිද්දෙසො.

ධනභූති යනු මොහුට ධනය වේවා යන අර්ථයෙන් 'ධනභූති' නම් වේ. සිරිභූති යනු සෝභාවටත්, ප්‍රඥාවට හා පුණ්‍යයටත් නමකි. එය මොහුට වේවා යන අර්ථයෙන් 'සිරිභූති' නම් වේ. එලෙසම 'සොත්ථිභූති', 'සුවත්ථිභූති' ද වේ. මේ ඉ-කාරයෙන් කෙළවර වන පුල්ලිංග නිර්දේශයයි.

භාවීති භවනසීලො භාවී, භවනධම්මො භාවී, භවනෙ සාධුකාරී භාවී. එවං විභාවී. සම්භාවී. පරිභාවීති. තත්‍ර විභාවීති අත්ථවිභාවනෙ සමත්ථො පණ්ඩිතො වුච්චති. එත්ථ විද්වා, විජ්ජාගතො, ඤාණීතිආදි පරියායවචනං දට්ඨබ්බං. භවන්ති චත්‍ර –

භාවී යනු පවතින ස්වභාවය ඇත්තා ය, පවතින ධර්මතාවය ඇත්තා ය, පැවැත්මෙහි මැනවින් කටයුතු කරන්නා ය. එලෙසම විභාවී, සම්භාවී, පරිභාවී ද වේ. එහි 'විභාවී' යනු අර්ථය පැහැදිලි කිරීමට සමත් වූ පණ්ඩිතයාට කියනු ලැබේ. මෙහි විද්වා, විජ්ජාගතෝ, ඤාණී යනාදී පර්යාය වචන දත යුතුය. මේ පිළිබඳව මෙසේ ද කියනු ලැබේ –

විද්වා විජ්ජාගතො ඤාණී, විභාවී පණ්ඩිතො සුධී;

බුධො විසාරදො විඤ්ඤූ, දොසඤ්ඤූ විද්දසු විදූ.

විද්වා, විජ්ජාගතෝ, ඤාණී, විභාවී, පණ්ඩිතෝ, සුධී, බුධෝ, විසාරදෝ, විඤ්ඤූ, දෝසඤ්ඤූ, විද්දසු, විදූ,

විපස්සී [Pg.99] පටිභාණී ච, මෙධාවී නිපකො කවි;

කුසලො විදුරො ධීමා, ගතිමා මුතිමා චයං.

විපස්සී, පටිභාණී, මේධාවී, නිපකෝ, කවි, කුසලෝ, විදුරෝ, ධීමා, ගතිමා, මුතිමා,

චක්ඛුමා කණ්ණවා දබ්බො, ධීරො භූරි විචක්ඛණො;

සප්පඤ්ඤො බුද්ධිමා පඤ්ඤො, එවංනාමා විභාවිනොති.

චක්ඛුමා, කණ්ණවා, දබ්බෝ, ධීරෝ, භූරි, විචක්ඛණෝ, සප්පඤ්ඤෝ, බුද්ධිමා, පඤ්ඤෝ යන මේවා 'විභාවී' (පණ්ඩිතයා) හඳුන්වන නම් වෙති.

ඊකාරන්තපුල්ලිඞ්ගනිද්දෙසො.

මේ ඊ-කාරයෙන් කෙළවර වන පුල්ලිංග නිර්දේශයයි.

සයම්භූති සයමෙව භවතීති සයම්භූ. කො සො? අන්තරෙන පරොපදෙසං සාමංයෙව සබ්බං ඤෙය්‍යධම්මං පටිවිජ්ඣිත්වා සබ්බඤ්ඤුතං පත්තො සක්‍යමුනි භගවා. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා –

ස්වයම්භූ යනු තමාම පහළ වන (උපදින) බැවින් 'ස්වයම්භූ' නම් වේ. ඒ කවුද? අන්‍යයන්ගේ උපදෙසින් තොරව, තමන් විසින්ම සියලු දත යුතු ධර්මයන් අවබෝධ කරගෙන සර්වඥතා ඥානයට පැමිණි ශාක්‍යමුණි වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘න මෙ ආචරියො අත්ථි, සදිසො මෙ න විජ්ජති;

සදෙවකස්මිං ලොකස්මිං, නත්ථි මෙ පටිපුග්ගලො.

‘‘මට ගුරුවරයෙක් නැත, මට සමාන කෙනෙක් ද විද්‍යාමාන නොවේ. දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි මට ප්‍රතිපුද්ගලයෙක් (සමාන පුද්ගලයෙක්) නැත.

අහඤ්හි අරහා ලොකෙ, අහං සත්ථා අනුත්තරො;

එකොම්හි සම්මාසම්බුද්ධො, සීතීභූතොස්මි නිබ්බුතො’’ති.

මම වනාහි ලෝකයෙහි අර්හත් වන්නෙමි, මම අනුත්තර වූ ශාස්තෘවරයා වෙමි. මම එකම සම්මා සම්බුදු රජාණන් වහන්සේ වෙමි, කෙලෙස් ගිනි නිවී සිසිල් වූවෙමි, පිරිනිවුණෙමි’’ යි.

අත්ථතො පන පාරමිතාපරිභාවිතො සයම්භූඤාණෙන සහ වාසනාය විගතවිද්ධස්තනිරවසෙසකිලෙසො මහාකරුණාසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණාදිඅපරිමෙය්‍යගුණගණාධාරො ඛන්ධසන්තානො සයම්භූ. සො එවංභූතො ඛන්ධසන්තානො ලොකෙ අග්ගපුග්ගලොති වුච්චති. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා ‘‘එකපුග්ගලො භික්ඛවෙ ලොකෙ උප්පජ්ජමානො උප්පජ්ජති අච්ඡරියමනුස්සො, කතමො එකපුග්ගලො? තථාගතො භික්ඛවෙ අරහං සම්මාසම්බුද්ධො’’ති. සො එකපුග්ගලො එතරහි ‘‘සබ්බඤ්ඤූ, සුගතො’’තිආදීහි යථාභුච්චගුණාධිගතනාමෙහි ච පසිද්ධො, ‘‘ගොතමො ආදිච්චබන්ධූ’’ති ගොත්තතො ච පසිද්ධො, සක්‍යපුත්තො සක්කො සක්‍යමුනි සක්‍යසීහො සක්‍යපුඞ්ගවොති කුලතො ච පසිද්ධො, සුද්ධොදනිමායාදෙවීසුතොති [Pg.100] මාතාපිතිතො ච පසිද්ධො, සිද්ධත්ථොති ගහිතනාමෙන ච පසිද්ධො. භවන්ති චත්‍ර –

අර්ථ වශයෙන් ගත්කල, පාරමිතාවන්ගෙන් පිරිපුන් වූ, ස්වයංභූ ඥානය හා සමඟ වාසනාවන් සහිතව මුළුමනින්ම දුරු කරන ලද කෙලෙස් ඇති, මහා කරුණාව සහ සර්වඥතා ඥානය ආදී අප්‍රමාණ ගුණ සමූහයකට ආධාර වූ ස්කන්ධ සන්තානය 'ස්වයංභූ' නම් වේ. එබඳු වූ ඒ ස්කන්ධ සන්තානය ලෝකයෙහි 'අග්‍ර පුද්ගලයා' යැයි කියනු ලැබේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ද මෙසේ වදාරන ලදී: 'මහණෙනි, ලෝකයෙහි උපදින්නා වූ එක් පුද්ගලයෙක් ආශ්චර්යවත් මනුෂ්‍යයෙක් වී උපදියි. ඒ එක් පුද්ගලයා කවරෙක්ද? මහණෙනි, අර්හත් වූ සම්මා සම්බුදු වූ තථාගතයන් වහන්සේ ය.' ඒ ඒක පුද්ගලයා දැනට 'සර්වඥ, සුගත' ආදී සැබෑ ගුණානුගත නාමයන්ගෙන් ද ප්‍රසිද්ධය; ගෝත්‍ර වශයෙන් 'ගෝතම, ආදිච්චබන්ධු' යන නාමයන්ගෙන් ද ප්‍රසිද්ධය; කුලය වශයෙන් 'ශාක්‍යපුත්‍ර, ශාක්‍ය, ශාක්‍යමුණි, ශාක්‍යසීහ, ශාක්‍යපුංගව' යන නාමයන්ගෙන් ද ප්‍රසිද්ධය; මව්පියන්ගෙන් ලැබුණු නාමයන් ලෙස 'සුද්ධෝදන මහාමායාදේවි සුත' (සුද්ධෝදන සහ මහාමායා දේවියගේ පුත්‍රයා) ලෙස ද ප්‍රසිද්ධය; උපතේදී තබන ලද නාමය වශයෙන් 'සිද්ධාර්ථ' යන නාමයෙන් ද ප්‍රසිද්ධය. මේ පිළිබඳව මෙසේ ද කියනු ලැබේ:

යො එකපුග්ගලො ආසි, බුද්ධො සො වදතං වරො;

ගොත්තතො ගොතමො නාම, තථෙවාදිච්චබන්ධු ච.

යම් ඒක පුද්ගලයෙක් වූයේද, උන්වහන්සේ කථිකයන් අතර ශ්‍රේෂ්ඨ වූ බුදුරජාණන් වහන්සේය. උන්වහන්සේ ගෝත්‍රයෙන් 'ගෝතම' වන අතර, එසේම 'ආදිච්චබන්ධු' ද වෙති.

සක්‍යකුලෙ පසූතත්තා, සක්‍යපුත්තොති විස්සුතො;

සක්කො ඉති ච අව්හිතො, තථා සක්‍යමුනීති ච.

ශාක්‍ය කුලයෙහි උපන් බැවින් උන්වහන්සේ 'ශාක්‍යපුත්‍ර' යනුවෙන් පතළ වූහ. 'ශාක්‍ය' යනුවෙන් ද, එසේම 'ශාක්‍යමුණි' යනුවෙන් ද හඳුන්වනු ලැබූහ.

සබ්බත්ථ සෙට්ඨභාවෙන, සක්‍යෙ ච සෙට්ඨභාවතො;

සක්‍යසීහොති සො සක්‍ය-පුඞ්ගවොති ච සම්මතො.

සෑම තැනකදීම ශ්‍රේෂ්ඨතම බැවින් ද, ශාක්‍යයන් අතර ශ්‍රේෂ්ඨතම බැවින් ද උන්වහන්සේ 'ශාක්‍යසීහ' (ශාක්‍ය සිංහයා) සහ 'ශාක්‍යපුංගව' (ශාක්‍ය වෘෂභයා) යනුවෙන් සම්මත වූහ.

සුද්ධොදනීති පිතිතො, නභෙ චන්දොව විස්සුතො;

මාතිතොපි ච සඤ්ඤාතො, මායාදෙවීසුතො ඉති.

පිය පාර්ශවයෙන්, අහසෙහි සඳ මෙන් 'සුද්ධෝදනි' (සුද්ධෝදනගේ පුත්‍රයා) යනුවෙන් ප්‍රසිද්ධ වූහ. මව් පාර්ශවයෙන් ද 'මායාදේවි සුත' (මායා දේවියගේ පුත්‍රයා) යනුවෙන් හඳුන්වනු ලැබූහ.

සබ්බඤ්ඤූ සුගතො බුද්ධො, ධම්මරාජා තථාගතො;

සමන්තභද්දො භගවා, ජිනො දසබලො මුනි.

සර්වඥ, සුගත, බුද්ධ, ධර්මරාජ, තථාගත, සමන්තභද්‍ර, භගවත්, ජින, දසබල, මුනි,

සත්ථා විනායකො නාථො,මුනින්දො ලොකනායකො;

නරාසභො ලොකජිනො,සම්බුද්ධො ද්විපදුත්තමො.

ශාස්තෘ, විනායක, නාථ, මුනින්ද, ලෝකනායක, නරාසභ, ලෝකජින, සම්බුද්ධ, ද්විපදෝත්තම,

දෙවදෙවො ලොකගරු, ධම්මස්සාමී මහාමුනි;

සමන්තචක්ඛු පුරිස-දම්මසාරථි මාරජි.

දේවාතිදේව, ලෝකගුරු, ධර්මස්වාමී, මහාමුනි, සමන්තචක්ඛු, පුරිසදම්මසාරථී, මාරජී,

ධම්මිස්සරො ච අද්වෙජ්ඣ-වචනො සත්ථවාහකො;

විසුද්ධිදෙවො දෙවාති-දෙවො ච සමණිස්සරො.

ධර්මේශ්වර, අද්වෛද්‍යවචන (ඒකාන්ත වචන ඇති), සත්ථවාහක, විසුද්ධිදේව, දේවාතිදේව සහ ශ්‍රමණේශ්වර,

භූරිපඤ්ඤො’නධිවරො, නරසීහො ච චක්ඛුමා;

මුනිමුනි නරවරො, ඡළභිඤ්ඤො ජනෙ සුතො.

භූරිපඤ්ඤ (මහා ප්‍රඥාවන්ත), අනධිවර (ශ්‍රේෂ්ඨතම), නරසීහ, චක්ඛුමත්, මුනිමුනි, නරවර, ෂඩභිඥ යනුවෙන් ජනයා අතර ප්‍රසිද්ධය.

අඞ්ගීරසො යතිරාජා, ලොකබන්ධු’මතන්දදො;

වත්තා පවත්තා සද්ධම්ම-චක්කවත්තී යතිස්සරො.

අංගීරස, යතිරාජ, ලෝකබන්ධු, අමතන්දද (අමා නිවන් දෙන්නා), වක්තෘ, ප්‍රවර්තක, සද්ධර්ම චක්‍රවර්තී සහ යතීශ්වර,

ලොකදීපො [Pg.101] සිරීඝනො, සමණින්දො නරුත්තමො;

ලොකත්තයවිදූ ලොක-පජ්ජොතො පුරිසුත්තමො.

ලෝකදීප, සිරිඝන, ශ්‍රමණේන්ද්‍ර, නරුත්තම, Lලෝකත්‍රයවිදූ, ලෝකපජ්ජෝත, පුරුෂෝත්තම,

සච්චදසො සතපුඤ්ඤ-ලක්ඛණො සච්චසව්හයො;

රවිබන්ධා’සමසමො, පඤ්චනෙත්ත’ග්ගපුග්ගලො.

සච්චදස, ශතපුණ්‍යලක්ෂණ, සච්චසව්හය, රවිබන්ධු, අසමසම, පඤ්චනෙත්ත සහ අග්‍රපුද්ගල,

සබ්බාභිභූ සබ්බවිදූ, සච්චනාමො ච පාරගූ;

පුරිසාතිසයො සබ්බ-දස්සාවී නරසාරථි.

සබ්බාභිභූ, සබ්බවිදූ, සත්‍යනාම ඇති, පාරගූ, පුරිසාතිසය, සර්වදර්ශී සහ නරසාරථී,

සම්මාසම්බුද්ධො ඉති සො, ඤාතො සත්තුත්තමොති ච;

තාදී විභජ්ජවාදීති, මහාකාරුණිකොති ච.

සම්මා සම්බුද්ධ යනුවෙන් ද, සත්ත්වෝත්තම යනුවෙන් ද ප්‍රකට වූ, තාදී, විභජ්ජවාදී සහ මහාකාරුණික,

චක්ඛුභූතො ධම්මභූතො, ඤාණභූතොති වණ්ණිතො;

බ්‍රහ්මභූතොති පුරිසා-ජඤ්ඤො ඉති ච ථොමිතො.

චක්ඛුභූත, ධම්මභූත, ඥානභූත සහ බ්‍රහ්මභූත යනුවෙන් වර්ණනා කරන ලද, පුරිසාජඤ්ඤ යනුවෙන් ප්‍රශංසා කරන ලද,

ලොකජෙට්ඨො සයම්භූ ච, මහෙසි මාරභඤ්ජනො;

අමොඝවචනො ධම්ම-කායො මාරාභිභූ ඉති.

ලෝකජේෂ්ඨ, ස්වයංභූ, මහේසී, මාරභංජන, අමෝගවචන, ධර්මකාය සහ මාරාභිභූ යනුවෙනි.

අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි නාමානි, සගුණෙන මහෙසිනො;

නාමං ගුණෙහි නිස්සිතං, කො කවින්දො කථෙස්සති.

මහා සෘෂීන් වහන්සේගේ ගුණයන් නිසා ඇති වූ නාමයන් අසංඛ්‍යයකි. ගුණයන් ඇසුරින් උපන් ඒ නාමයන් ප්‍රකාශ කරන්නට සමත් වන කවිශ්වරයා කවරෙක්ද?

තත්‍ර සබ්බඤ්ඤු ඉච්චාදි-නාමං සාධාරණං භවෙ;

සබ්බෙසානම්පි බුද්ධානං, ගොතමො ඉතිආදි න.

එහි 'සර්වඥ' ආදී නාමයන් සියලු බුදුවරයන් වහන්සේලාටම සාධාරණ පොදු නාමයන් වේ. එහෙත් 'ගෝතම' ආදී නාමයන් එසේ (පොදු) නොවේ.

බුද්ධො පච්චෙකබුද්ධො ච, ‘‘සයම්භූ’’ඉති සාසනෙ;

කෙචි ‘‘බ්‍රහ්මා සයම්භූ’’ති, සාසනාවචරං න තං.

බුද්ධ ශාසනයෙහි බුදුරජාණන් වහන්සේ සහ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ 'ස්වයංභූ' යනුවෙන් හඳුන්වනු ලැබෙති. සමහරු 'බ්‍රහ්මයා ස්වයංභූ' යැයි කියති, එහෙත් එය ශාසනික මතයක් නොවේ.

‘‘බුද්ධො තථාගතො සත්ථා, භගවා’’ති පදානි තු;

ඨානෙනෙකසහස්සම්හි, සඤ්චරන්ති අභිණ්හසො.

'බුද්ධ, තථාගත, ශාස්තෘ, භගවත්' යන වචන වනාහි දහස් ගණනක් ස්ථානයන්හි නිතර නිතර යෙදී ඇත.

තත්‍ර චාදිපදං අන්ත-පදඤ්චෙව ඉමානි තු;

එකතොපි චරන්තීති, විභාවෙය්‍ය විසාරදො.

පණ්ඩිතයා විසින්, එහි මුල් පද සහ අග පද මෙන්ම, මේවා එක්වද යෙදෙන බව වටහා ගත යුතුය.

විසෙසකපදානං තු, අපෙක්ඛකපදානි ච;

අනපෙක්ඛපදානීති, පදානි දුවිධා සියුං.

විශේෂණ පද වනාහි, සාපේක්ෂ පද සහ නිරපේක්ෂ පද යනුවෙන් දෙවදෑරුම් වේ.

තථා [Pg.102] හි සත්ථවාහො නරවරො ඡළභිඤ්ඤොති එවංපකාරානි අභිධානපදානි විසෙසකපදාපෙක්ඛකානි. කථං?

එනම්, 'සත්ථවාහ, naravara, ෂඩභිඥ' ආදී මේ ආකාරයේ නාම පදයන් විශේෂණ පදයක් අපේක්ෂා කරන්නා වූ (සාපේක්ෂ) පද වේ. ඒ කෙසේද යත්?

‘‘එවං විජිතසඞ්ගාමං, සත්ථවාහං අනුත්තරං;

සාවකා පයිරුපාසන්ති, තෙවිජ්ජා මච්චුහායිනො.

'මෙසේ සංග්‍රාමයෙන් ජයගත්, අනුත්තර වූ, ඒ මහා මාර්ගෝපදේශකයන් වහන්සේව, මරණය අත්හළ ත්‍රිවිද්‍යා ලාභී ශ්‍රාවකයෝ ඇසුරු කරති.'

යං ලොකො පූජයතෙ,සලොකපාලො සදා නමස්සති ච;

තස්සෙත සාසනවරං,විදූහි ඤෙය්‍යං නරවරස්සා’’ති,

'ලෝකපාලයන් සහිත ලෝකයා යමෙකුට නිතර නමස්කාර කෙරෙත්ද, පුද පූජා පවත්වත්ද, ඒ නරවරයන් වහන්සේගේ උතුම් ශාසනය ඥානවන්තයන් විසින් වටහා ගත යුතුය.'

‘‘ඡළභිඤ්ඤස්ස සාසන’’න්ති ච එවං විසෙසකපදාපෙක්ඛකානි භවන්ති. බුද්ධො ජිනො භගවාති එවංපකාරානි පන නො විසෙසකාපෙක්ඛානීති දට්ඨබ්බං.

'ෂඩභිඥයන් වහන්සේගේ ශාසනය' යන මෙබඳු පදයන් විශේෂණ පදයක් අපේක්ෂා කරන පද (සාපේක්ෂ පද) වේ. එහෙත් 'බුද්ධ, ජින, භගවත්' ආදී මේ ආකාරයේ පදයන් විශේෂණ පද අපේක්ෂා නොකරන (නිරපේක්ෂ පද) බව දත යුතුය.

කෙචි පනෙත්ථ එවං වදෙය්‍යුං ‘‘මුනින්දො සමණින්දො සමණිස්සරො යතිස්සරො ආදිච්චබන්ධු රවිබන්ධූති එවංපකාරානං ඉධ වුත්තානමභිධානානං විසෙසත්ථාභාවතො පුනරුත්තිදොසො අත්ථී’’ති. තන්න, අභිධානානං අභිසඞ්ඛරණීයානභිසඞ්ඛරණීයවසෙන අභිසඞ්ඛතාභිධානානි අනභිසඞ්ඛතාභිධානානීති ද්වෙධා දිස්සනතො. තථා හි කත්ථචි කෙචි ‘‘සක්‍යසීහො’’ති අභිධානං පටිච්ච ‘‘සක්‍යකෙසරී සක්‍යමිගාධිපො’’තිආදිනා නානාවිවිධමභිධානමභිසඞ්ඛරොන්ති, පාවචනෙපි හි ‘‘ද්විදුග්ගමවරහනුත්ත’මලත්ථා’’ති පාඨො දිස්සති. තථා කෙචි ‘‘ධම්මරාජා’’ති අභිධානං පටිච්ච ‘‘ධම්මදිසම්පතී’’තිආදීනි අභිසඞ්ඛරොන්ති. ‘‘සබ්බඤ්ඤූ’’ති අභිධානං පටිච්ච ‘‘සබ්බදස්සාවී සබ්බදස්සී’’තිආදීනි අභිසඞ්ඛරොන්ති, ‘‘සහස්සක්ඛො’’ති අභිධානං පටිච්ච ‘‘දසසතලොචනො’’තිආදීනි අභිසඞ්ඛරොන්ති. ‘‘ආදිච්චබන්ධූ’’ති අභිධානං පටිච්ච ‘‘අරවින්දසහායබන්ධූ’’තිආදීනි අභිසඞ්ඛරොන්ති. ‘‘අම්බුජ’’න්ති අභිධානං පටිච්ච ‘‘නීරජං කුඤ්ජ’’න්තිආදීනි අභිසඞ්ඛරොන්ති. පාවචනෙපි හි [Pg.103] යං පදුමං, තං ජලජං නාමාති මන්ත්වා පටිසම්භිදාප්පත්තෙහි අරියෙහි දෙසනාවිලාසවසෙන වුත්තො ‘‘පදුමුත්තරනාමිනො’’ති වත්තබ්බට්ඨානෙ ‘‘ජලජුත්තරනාමිනො’’ති පාඨො දිස්සති. එවං අභිසඞ්ඛතාභිධානානි දිස්සන්ති.

මෙහිදී සමහරු මෙසේ පැවසිය හැකිය: 'මුනින්ද, ශ්‍රමණින්ද, ශ්‍රමණීශ්වර, යතීශ්වර, ආදිච්චබන්ධු, රවිබන්ධු ආදී වශයෙන් මෙහි දක්වා ඇති නාමයන්හි සුවිශේෂී අර්ථ වෙනසක් නොමැති බැවින්, මෙහි පුනරුක්ති දෝෂයක් ඇත.' එය එසේ නොවේ. මන්ද යත්, නාමයන් ව්‍යුත්පන්න කළ හැකි සහ ව්‍යුත්පන්න කළ නොහැකි වශයෙන් 'අභිසංස්කෘත නාම' (කෘතිමව සැකසූ නාම) සහ 'අනභිසංස්කෘත නාම' (ස්වභාවික නාම) යැයි දෙවැදෑරුම්ව පෙනෙන බැවිනි. එසේමය, ඇතැම්හු සමහර තැනක 'ශාක්‍යසීහ' යන නාමය ඇසුරින් 'ශාක්‍ය කේසරී, ශාක්‍ය මෘගාධිපති' ආදී වශයෙන් නොයෙක් විධි නාමයන් ව්‍යුත්පන්න කරති. බුද්ධ වචනයෙහි ද 'ද්විදුග්ගම වරහනුත්තමලත්ථ' වැනි පාඨයන් දක්නට ලැබේ. එසේම ඇතැම්හු 'ධර්මරාජ' යන නාමය ඇසුරින් 'ධර්මදිශාම්පති' ආදී නාමයන් ව්‍යුත්පන්න කරති. 'සර්වඥ' යන නාමය ඇසුරින් 'සර්වදර්ශී, සර්වදස්සී' ආදී නාමයන් ද, 'සහස්සක්ඛ' යන නාමය ඇසුරින් 'දසශතලෝචන' ආදී නාමයන් ද ව්‍යුත්පන්න කරති. 'ආදිච්චබන්ධු' යන නාමය ඇසුරින් 'අරවින්දසහායබන්ධු' ආදී නාමයන් ද ව්‍යුත්පන්න කරති. 'අම්බුජ' යන නාමය ඇසුරින් 'නීරාජ, කුංජ' ආදී නාමයන් ද ව්‍යුත්පන්න කරති. බුද්ධ දේශනාවෙහි ද යම් පද්මයක් ඇත්නම් එය 'ජලජ' යැයි සලකා, ප්‍රතිසම්භිදාලාභී රහතන් වහන්සේලා විසින් දේශනා විලාසය අනුව 'පදුමුත්තර' යන නාමය කිව යුතු තැන 'ජලජුත්තර' යනුවෙන් වදාරන ලද පාඨයන් දක්නට ලැබේ. මෙසේ අභිසංස්කෘත නාමයන් දක්නට ලැබේ.

‘‘බුද්ධො භගවා’’ති අභිධානානි පන අනභිසඞ්ඛතාභිධානානි. වුත්තඤ්හෙතං ධම්මසෙනාපතිනා ආයස්මතා සාරිපුත්තෙන ‘‘බුද්ධොති නෙතං නාමං මාතරා කතං, න පිතරා කතං, න භගිනියා කතං, න ඤාතිසාලොහිතෙහි කතං, න දෙවතාහි කතං, විමොක්ඛන්තිකමෙතං බුද්ධානං භගවන්තානං බොධියා මූලෙ සහ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණප්පටිලාභා සච්ඡිකා පඤ්ඤත්ති යදිදං බුද්ධො’’ති, තථා ‘‘භගවාති නෙතං නාමං මාතරා කතං…පෙ… සච්ඡිකා පඤ්ඤත්ති යදිදං භගවා’’ති. එවං ‘‘බුද්ධො භගවා’’ති අභිධානානි අනභිසඞ්ඛතාභිධානානි. න හි තානි අභිධානානි චෙව ‘‘සත්ථා සුගතො ජිනො’’තිආදීනි ච අඤ්ඤං කිඤ්චි අභිධානං පටිච්ච අභිසඞ්ඛතානි, නාපි අඤ්ඤානි අභිධානානි එතානි පටිච්ච අභිසඞ්ඛතානි දිස්සන්ති. තථා හි ‘‘බුද්ධො’’ති අභිධානං පටිච්ච ‘‘බුජ්ඣිතා බොධෙතා බොධකො’’තිආදීනි නාමාභිධානානි න අභිසඞ්ඛරොන්ති. තථා ‘‘භගවා සත්ථා සුගතො’’තිආදීනි නාමාභිධානානි පටිච්ච ‘‘සම්පන්නභගො අනුසාසකො සුන්දරවචනො’’තිආදීනි නාමාභිධානානි නාභිසඞ්ඛරොන්ති. එවං ඉමං විභාගං දස්සෙතුං ‘‘මුනින්දො සමණින්දො සමණිස්සරො යතිස්සරො ආදිච්චබන්ධු රවිබන්ධූ’’තිආදිනා නයෙන පුනරුත්ති අම්හෙහි කතාති දට්ඨබ්බා. එවමඤ්ඤත්‍රාපි නයො නෙතබ්බො. අත්‍රිදං වුච්චති –

“බුද්ධ”, “භගවා” යන නාමයන් වනාහි (කිසිවෙකු විසින්) නොපනවන ලද (අනභිසංඛත) නාමයෝ ය. ඒ බව ධර්මසේනාපති ආයුෂ්මත් ශාරීපුත්‍ර මහරහතන් වහන්සේ විසින් මෙසේ වදාරන ලදී: ‘බුද්ධ යන මේ නාමය මෑණියන් විසින් තබන ලද්දක් නොවේ, පියාණන් විසින් තබන ලද්දක් නොවේ, සහෝදරියක විසින් තබන ලද්දක් නොවේ, ඥාති සහලේනන් විසින් තබන ලද්දක් නොවේ, දේවතාවන් විසින් තබන ලද්දක් නොවේ. බුදුවරුන්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේලාගේ මේ බුද්ධ යන නාමය බෝධි මූලයේ දී සර්වඥතා ඥානය ලැබීමත් සමඟ ම විමුක්තියේ කෙළවරෙහි ඇති වන ප්‍රත්‍යක්ෂ පැනවීමකි.’ එමෙන්ම, ‘භගවා යන මේ නාමය ද මෑණියන් විසින් තබන ලද්දක් නොවේ... (පෙ)... ප්‍රත්‍යක්ෂ පැනවීමකි’ යන්න ද එසේ ම ය. මෙසේ “බුද්ධ”, “භගවා” යන නාමයන් අනභිසංඛත නාමයන් වේ. එම නාමයන් ද, “සත්ථා, සුගත, ජින” ආදී වූ වෙනත් කිසිදු නාමයක් ඇසුරු කරගෙන සකස් කරන ලද ඒවා නොවේ. එමෙන්ම වෙනත් කිසිදු නාමයක් මෙම නාමයන් ඇසුරු කරගෙන සකස් වූ බවක් ද නොපෙනේ. එසේ හෙයින් “බුද්ධ” යන නාමය ඇසුරු කොටගෙන “බුජ්ඣිතා, බෝධේතා, බෝධක” ආදී නාමයන් සකස් නොකෙරේ. එමෙන්ම “භගවා, සත්ථා, සුගත” ආදී නාමයන් ඇසුරු කොටගෙන “සම්පන්නභග, අනුසාසක, සුන්දරවචන” ආදී නාමයන් සකස් නොකෙරේ. මෙසේ මෙම බෙදීම පෙන්වීම සඳහා “මුනින්ද, සමණින්ද, සමණිස්සර, යතිස්සර, ආදිච්චබන්ධු, රවිබන්ධු” ආදී ක්‍රමයෙන් අප විසින් පුනරුක්තියක් කරන ලදැයි දත යුතුය. අනෙක් තැන්වල දී ද මේ ක්‍රමය ම ගත යුතුය. මේ සම්බන්ධයෙන් මෙසේ කියනු ලැබේ –

‘‘අභිසඞ්ඛතනාමඤ්ච, නාමඤ්චානභිසඞ්ඛතං;

ද්විදුග්ගමවරො බුද්ධො, ඉති නාමං ද්විධා භවෙ’’ති.

“අභිසංඛත නාමය ද, අනභිසංඛත නාමය ද වශයෙන්, දුර්ගයන් (භව දුර්ගයන්) ඉක්මවා ගිය උත්තම බුදුන් වහන්සේගේ නාමය දෙවැදෑරුම් වේ.”

පභූති පරං පසය්හ භවතීති පභූ, ඉස්සරො. ‘‘අරඤ්ඤස්ස පභූ අයං ලුද්දකො’’ති ඉදමෙතස්සත්ථස්ස සාධකං වචනං. අභිභූති [Pg.104] අභිභවතීති අභිභූ, අසඤ්ඤසත්තො. කිං සො අභිභවි? චත්තාරො ඛන්ධෙ අරූපිනො. ඉති චත්තාරො ඛන්ධෙ අරූපිනො අභිභවීති අභිභූ. සො ච ඛො නිච්චෙතනත්තා අභිභවනක්‍රියායාසති පුබ්බෙවා’සඤ්ඤුප්පත්තිතො ඣානලාභිකාලෙ අත්තනා අධිගතපඤ්චමජ්ඣානං සඤ්ඤාවිරාගවසෙන භාවෙත්වා චත්තාරො අරූපක්ඛන්ධෙ අසඤ්ඤිභවෙ අප්පවත්තිකරණෙන අභිභවිතුමාරභි, තදභිභවනකිච්චං ඉදානි සිද්ධන්ති අභිභවීති අභිභූති වුච්චති. අපිච නිච්චෙතනභාවෙන අභිභවනබ්‍යාපාරෙ අසතිපි පුබ්බෙ සචෙතනකාලෙ සබ්‍යාපාරත්තා සචෙතනස්ස විය නිච්චෙතනස්සාපි සතො තස්ස උපචාරෙන සබ්‍යාපාරතාවචනං යුජ්ජතෙව. දිස්සති හි ලොකෙ සාසනෙ ච සචෙතනස්ස විය අචෙතනස්සපි උපචාරෙන සබ්‍යාපාරතාවචනං. තං යථා? කූලං පතිතුකාමං, එවං ලොකෙ. සාසනෙ පන –

‘පභූ’ යනු අනුන් යටපත් කොට පවතින්නේ යන අර්ථයෙන් ‘පභූ’ (ඊශ්වර/අධිපති) නම් වේ. “මේ වැද්දා වනයට අධිපතියා (පභූ) වේ” යන්න මෙයට සාධක වන වචනයකි. ‘අභිභූ’ යනු අභිභවනය කරන්නේ (යටපත් කරන්නේ) යන අර්ථයෙන් ‘අභිභූ’ නම් වේ, එනම් අසංඥ සත්ත්වයා ය. ඔහු කුමක් යටපත් කළේ ද? අරූපී වූ ස්කන්ධ හතරයි. මෙසේ අරූපී ස්කන්ධ හතර යටපත් කළ හෙයින් ‘අභිභූ’ නම් වේ. ඔහු වනාහි අචේතනික බැවින් අභිභවනය කිරීමේ ක්‍රියාවක් නැතත්, පෙර අසංඥ භවයෙහි උපත ලැබීමට පෙර, ධ්‍යාන ලබන කාලයේ දී තමා විසින් ලබන ලද පස්වන ධ්‍යානය සංඥා විරාග වශයෙන් වඩා, සතර අරූප ස්කන්ධයන් අසංඥ භවයෙහි ඇති නොවීම මඟින් යටපත් කිරීමට පටන් ගත්තේ ය. දැන් එම යටපත් කිරීමේ කාර්යය සිද්ධ වී ඇති බැවින් ‘යටපත් කළේය’ යන අර්ථයෙන් ‘අභිභූ’ යැයි කියනු ලැබේ. තවද, අචේතනික භාවය නිසා අභිභවනය කිරීමේ වෑයමක් නැති වුව ද, පෙර සචේතනිකව සිටි කාලයෙහි ක්‍රියාශීලී වූ බැවින්, සචේතනික කෙනෙකුට මෙන් ම අචේතනික වූ ඔහුට ද උපචාර වශයෙන් ක්‍රියාශීලී බව හැඟවෙන වචන භාවිත කිරීම සුදුසු ම ය. ලෝකයෙහි මෙන්ම ශාසනයෙහි ද සචේතනික වස්තූන්ට මෙන් ම අචේතනික වස්තූන්ට ද උපචාර වශයෙන් ක්‍රියාශීලී බව පෙන්වන වචන භාවිත වන බව පෙනේ. ඒ කෙසේද යත්? ලෝකයෙහි ‘ඉවුර වැටෙන්නට කැමති වේ (වැටෙන්නට ආසන්නය)’ යන්න මෙනි. ශාසනයෙහි වනාහි –

‘‘රොදන්තෙ දාරකෙ දිස්වා, උබ්බිග්ගා විපුලා දුමා;

සයමෙවොනමිත්වාන, උපගච්ඡන්ති දාරකෙ’’ති ච

“හඬන දරුවන් දැක කම්පිත වූ මහත් වෘක්ෂයෝ, තමන් විසින් ම පහත් වී ඒ දරුවන් වෙත ළඟා වෙති” යන්න ද,

‘‘අඞ්ගාරිනො දානි දුමා භදන්තෙ, ඵලෙසිනො ඡදනං විප්පහායා’’ති ච ‘‘ඵලං තොසෙති කස්සක’’න්ති ච ආදි. අභිභූසද්දස්ස අසඤ්ඤසත්තාභිධානත්තෙ ‘‘අභිභුං අභිභුතො මඤ්ඤතී’’ති ඉදමෙත්ථ සාධකං වචනං. අථ වා අභිභවතීති අභිභූ, පරෙසමභිභවිතා යො කොචි. විසෙසතො පන තථාගතොයෙව අභිභූ. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා ‘‘තථාගතො භික්ඛවෙ අභිභූ අනභිභූතො අඤ්ඤදත්ථුදසො වසවත්තී’’ති. කෙචි පන ‘‘අභිභූ නාම සහස්සො බ්‍රහ්මා’’ති වදන්ති.

“ස්වාමීනි, දැන් ගස් දළු ලා රතු පැහැ වී ඇත, ඵල දරනු කැමතිව පරණ කොළ හැර දමා ඇත” යන්න ද, “ඵලය ගොවියා සතුටු කරයි” යන්න ද ආදිය උදාහරණ වේ. ‘අභිභූ’ යන ශබ්දය අසංඥ සත්ත්වයන් හැඳින්වීමට යෙදෙන බවට “යටපත් වූ තැනැත්තා අභිභූ (යටපත් කරන්නා) යැයි සිතයි” යන්න මෙයට සාධක වන වචනයකි. නැතහොත්, (අන් අය) යටපත් කරන්නේ යන අර්ථයෙන් ‘අභිභූ’ නම් වේ, එනම් අනුන් යටපත් කරන ඕනෑම කෙනෙකි. විශේෂයෙන් ම තථාගතයන් වහන්සේ ම ‘අභිභූ’ නම් වන සේක. ඒ බව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙසේ වදාරන ලදී: “මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේ අන් සියල්ල අභිභවනය කරන සේක, අන් කිසිවෙකුට අභිභවනය කළ නොහැකි සේක, සියල්ල දක්නා සේක, වසඟ කරවන්නා වූ සේක.” ඇතැම්හු වනාහි “දහසක් ලෝක ධාතුවලට අධිපති සහස්‍ර බ්‍රහ්මයා ‘අභිභූ’ නම් වේ” යැයි පවසති.

විභූති විසෙසභූතොති විභූ, ‘‘භවසොතං සචෙ බුද්ධො, තිණ්ණො ලොකන්තගූ විභූ’’ති ඉදමෙතස්සත්ථස්ස සාධකං [Pg.105] වචනං. විභූති හෙත්ථ රූපකායධම්මකායසම්පත්තියා විසෙසභූතොති අත්ථො. ආහ ච –

‘විභූ’ යනු විශේෂයෙන් ම උසස් ලෙස පවතින්නේ යන අර්ථයෙන් ‘විභූ’ නම් වේ. “යම් හෙයකින් බුදුරජාණන් වහන්සේ භව සැඩපහරින් එතෙර වූ සේක් ද, ලෝකාන්තයට ගිය සේක් ද, උන්වහන්සේ ‘විභූ’ නම් වන සේක” යන්න මෙයට සාධක වන වචනයකි. මෙහි ‘විභූ’ යන්නෙන් රූපකාය සම්පත්තියෙන් හා ධර්මකාය සම්පත්තියෙන් විශේෂ වූයේ යන අර්ථය ලැබේ. මේ බව (මෙසේ ද) පවසන ලදී –

‘‘දිස්සමානොපි තාවස්ස, රූපකායො අචින්තියො;

අසාධාරණඤාණට්ඨෙ, ධම්මකායෙ කථාව කා’’ති.

“උන්වහන්සේගේ ඇසට පෙනෙන රූප කාය පවා අචින්ත්‍ය වේ. එසේ නම් අසාධාරණ ඥානයන්ගෙන් සුසැදි ධර්ම කාය ගැන කුමන කතා ද?”

අධිභූති අධිභවතීති අධිභූ, ඉස්සරො.

‘අධිභූ’ යනු අධිපතිව (යටපත් කොට) පවතින්නේ යන අර්ථයෙන් ‘අධිභූ’ (ඊශ්වර/අධිපති) නම් වේ.

‘‘තදා මං තපතෙජෙන, සන්තත්තො තිදිවාධිභූ;

ධාරෙන්තො බ්‍රාහ්මණං වණ්ණං, භික්ඛාය මං උපාගමී’’ති –

“එකල්හි මාගේ තපස් තේජසින් තැවුණු තව්තිසා වැසි දෙවියන්ට අධිපති (ශක්‍රයා) බ්‍රාහ්මණ වේශයක් මවාගෙන සිඟමන් පිණිස මා වෙත පැමිණියේය” යන්නයි.

ඉදමෙතස්සත්ථස්ස සාධකං වචනං. පතිභූති පතිභූතොති පතිභූ, ‘‘ගොණස්ස පතිභූ’’ති ඉදමෙතස්සත්ථස්ස සාධකං වචනං. ගොත්‍රභූති ගොත්තසඞ්ඛාතං අමතමහානිබ්බානං ආරම්මණං කත්වා භූතොති ගොත්‍රභූ, සොතාපත්තිමග්ගස්ස අනන්තරපච්චයෙන සිඛාප්පත්තබලවවිපස්සනාචිත්තෙන සමන්නාගතො පුග්ගලො. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා ‘‘කතමො ච පුග්ගලො ගොත්‍රභූ? යෙසං ධම්මානං සමනන්තරා අරියධම්මස්ස අවක්කන්ති හොති, තෙහි ධම්මෙහි සමන්නාගතො පුග්ගලො ගොත්‍රභූ’’ති, ඉදමෙවෙත්ථ අත්ථසාධකං වචනං. අපිච සමණොති ගොත්තමත්තමනුභවමානො කාසාවකණ්ඨසමණොපි ගොත්‍රභූ. සො හි ‘‘සමණො’’ති ගොත්තමත්තං අනුභවති වින්දති, න සමණධම්මෙ අත්තනි අවිජ්ජමානත්තාති ‘‘ගොත්‍රභූ’’ති වුච්චති, ‘‘භවිස්සන්ති ඛො පනානන්ද අනාගතමද්ධානං ගොත්‍රභුනො කාසාවකණ්ඨා දුස්සීලා පාපධම්මා’’ති ඉදමෙතස්සත්ථස්ස සාධකං වචනං. වත්‍රභූති සක්කො. සො හි මාතාපිතිභරණාදීහි සත්තහි වත්තෙහි සක්කත්තං ලභිත්වා අඤ්ඤෙ දෙවෙ වත්තෙන අභිභවතීති වත්‍රභූ. ආගමට්ඨකථායං පන භූධාතුම්හි ලබ්භමානං පත්තිඅත්ථම්පි ගහෙත්වා ‘‘වත්තෙන අඤ්ඤෙ අභිභවිත්වා දෙවිස්සරියං පත්තොති වත්‍රභූ’’ති [Pg.106] වුත්තං, ‘‘වත්‍රනාමකං වා අසුරං අභිභවතීති වත්‍රභූ’’ති ච, ‘‘වත්‍රභූ ජයතංපිතා’’ති ඉදමෙතස්සත්ථස්ස සාධකං වචනං. එත්ථ හි වත්‍රභූති වත්‍රනාමකස්ස අසුරස්ස අභිභවිතා. ජයතං පිතාති ජයන්තානං පිතා. ‘‘සක්කො ඉන්දො පුරින්දදො’’ ඉච්චාදි පරියායවචනං. ඉදං තු ධාතාධිකාරෙ පකාසෙස්සාම. පරාභිභූති පරමභිභවතීති පරාභිභූ. එවං රූපාභිභූතිආදීසුපි. සබ්බාභිභූති සබ්බමභිභවිතබ්බං අභිභවතීති සබ්බාභිභූ. සබ්බාභිභූති ච ඉදං නාමං තථාගතස්සෙව යුජ්ජති. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා –

මේ ඊට සාධක වන වචනයයි. ‘පතිභූ’ යනු ඇපකරු යන්නයි. ‘ගොණස්ස පතිභූ’ (ගොනාට ඇපකරු) යන්න මේ අර්ථයට සාධක වන වචනයයි. ‘ගෝත්‍රභූ’ යනු ගෝත්‍රය නම් වූ අමෘත මහා නිර්වාණය අරමුණු කොට උපන් බැවින් ගෝත්‍රභූ නම් වේ. සෝතාපත්ති මාර්ගයට අනන්තර ප්‍රත්‍යයෙන් (එසැණින්ම ලැබෙන ඵලයට හේතුවෙමින්) මුදුන්පත් වූ බලවත් විදර්ශනා සිතින් යුක්ත වූ පුද්ගලයා ය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙය වදාරන ලදී: “ගෝත්‍රභූ පුද්ගලයා කවරෙක්ද? යම් ධර්මයන්ට අනතුරුවම ආර්ය ධර්මයට බැසගැනීම සිදු වේද, ඒ ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත වූ පුද්ගලයා ගෝත්‍රභූ පුද්ගලයා ය” මෙහිදී අර්ථ සාධක වචනය මෙයම වේ. තවද ‘ශ්‍රමණ’ යන ගෝත්‍ර මාත්‍රය පමණක් භුක්ති විඳින, සිවුරු කැබැල්ලක් කරෙහි ලාගත් ශ්‍රමණයා ද ගෝත්‍රභූ නම් වේ. හේ තෙමේ තමා කෙරෙහි ශ්‍රමණ ධර්මයන් විද්‍යාමාන නොවන බැවින්, ‘ශ්‍රමණ’ යන ගෝත්‍ර මාත්‍රය පමණක් භුක්ති විඳියි, ලබයි. එබැවින් ‘ගෝත්‍රභූ’ යැයි කියනු ලැබේ. “ආනන්දය, අනාගත කාලයෙහි සිවුරු කැබැල්ලක් කරෙහි ලාගත්, දුස්සීල වූ, ලාමක ධර්මයන් ඇති ගෝත්‍රභූවරු වන්නාහ” යන්න මේ අර්ථය සාධනය කරන වචනයයි. ‘වත්‍රභූ’ යනු ශක්‍රයා ය. හේ තෙමේ මව්පියන් පෝෂණය කිරීම ආදී වූ වත් (සිල්පද) සතකින් ශක්‍ර භාවය ලබා, සිය වත් පිළිවෙත්වලින් අනෙක් දෙවියන් අභිබවා යන බැවින් ‘වත්‍රභූ’ නම් වේ. ආගමට්ඨකථාවෙහි (පෙළ අටුවාවෙහි) වනාහි ‘භූ’ ධාතුවෙන් ලැබෙන ‘පැමිණීම’ යන අර්ථය ද ගෙන, “වතින් (පිළිවෙතින්) අනෙක් අය අභිබවා දිව්‍ය ඓශ්චර්යයට පැමිණි බැවින් වත්‍රභූ නම් වේ” යැයි කියන ලදී. තවද “වත්‍ර නම් අසුරයා අභිබවන බැවින් වත්‍රභූ” යැයි ද, “ජයග්‍රාහකයන්ගේ පියා වූ වත්‍රභූ” යන්න ද මේ අර්ථයට සාධක වන වචනයයි. මෙහි ‘වත්‍රභූ’ යනු වත්‍ර නම් අසුරයා අභිබවා ගිය තැනැත්තා ය. ‘ජයතං පිතා’ යනු ජයග්‍රහණය කරන්නවුන්ගේ පියා ය. ‘සක්කෝ, ඉන්දෝ, පුරින්දදෝ’ යනාදිය එහි පර්යාය වචන වේ. මෙය වනාහි ‘ධාතු අධිකාරයෙහි’ ප්‍රකාශ කරන්නෙමු. ‘පරාභිභූ’ යනු පරයන් අභිබවා යන බැවින් පරාභිභූ නම් වේ. ‘රූපාභිභූ’ ආදී වචනවල ද මෙසේමය. ‘සබ්බාභිභූ’ යනු අභිබවිය යුතු සියල්ල අභිබවා යන බැවින් සබ්බාභිභූ නම් වේ. ‘සබ්බාභිභූ’ යන මේ නාමය තථාගතයන් වහන්සේටම සුදුසු වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙය වදාරන ලදී -

‘‘සබ්බාභිභූ සබ්බවිදූහමස්මි,සබ්බෙසු ධම්මෙසු අනූපලිත්තො;

සබ්බඤ්ජහො තණ්හක්ඛයෙ විමුත්තො,සයං අභිඤ්ඤාය කමුද්දිසෙය්‍ය’’න්ති.

“මම සියල්ල අභිබවා ගියෙමි, සියල්ල දත්තෙමි, සියලු ධර්මයන්හි නොඇලුණෙමි. සියල්ල අත්හළෙමි, තණ්හාව ක්ෂය කිරීමෙන් මිදුණෙමි, තෙමේම විශිෂ්ට ඥානයෙන් අවබෝධ කරගත් මම (ගුරු කොට) කාට නම් උපදෙස් දෙන්නෙම්ද?”

ඌකාරන්තපුල්ලිඞ්ගනිද්දෙසො. නියතපුල්ලිඞ්ගනිද්දෙසොයං.

ඌකාරාන්ත පුල්ලිංග නිර්දේශයයි. මෙය නියත පුල්ලිංග නිර්දේශයයි.

ඉදානි අනියතලිඞ්ගානං නියතලිඞ්ගෙසු පක්ඛිත්තානං භූතපරාභූත සම්භූතසද්දාදීනං නිද්දෙසො වුච්චති. තත්‍ර භූතොති අත්තනො පච්චයෙහි අභවීති භූතො, භූතොති ජාතො සඤ්ජාතො නිබ්බත්තො අභිනිබ්බත්තො පාතුභූතො, භූතොති වා ලද්ධසරූපො යො කොචි සවිඤ්ඤාණකො වා අවිඤ්ඤාණකො වා. අථ වා තථාකාරෙන භවතීති භූතො, භූතොති සච්චො තථො අවිතථො අවිපරීතො යො කොචි, එත්ථ යො භූතසද්දො සච්චත්ථො, තස්ස ‘‘භූතට්ඨො’’ති ඉදමෙත්ථ සාධකං වචනං. පරාභූතොති පරාභවීති පරාභූතො. සුට්ඨු භූතොති සම්භූතො. විසෙසෙන භූතොති විභූතො. විස්සුතො භූතොති වා විභූතො, ‘‘විභූතාරම්මණ’’න්ති ඉදමෙතස්සත්ථස්ස සාධකං වචනං. විභවීති වා විභූතො, විනට්ඨොති අත්ථො, ‘‘රූපෙ විභූතෙ න ඵුසන්ති ඵස්සා’’ති [Pg.107] ඉදමෙතස්සත්ථස්ස සාධකං වචනං. පාකටො භූතොති පාතුභූතො. ආවි භවතීති ආවිභූතො. එවං තිරොභූතො. විනාභූතො. භවිතුමනුච්ඡවිකොති භබ්බො. පරිභවියතෙ සොති පරිභූතො. යෙන කෙනචි යො පීළිතො හීළිතො වා, සො පරිභූතො. ගම්‍යමානත්ථො යථාකාමචාරී. අභිභවිය්‍යතෙ සොති අභිභූතො. අධිභවියතෙ සොති අධිභූතො. එවං අද්ධභූතො. එත්ථ අධිසද්දෙන සමානත්ථො අද්ධසද්දො, ‘‘චක්ඛු භික්ඛවෙ අද්ධභූතං, රූපා අද්ධභූතා, චක්ඛුවිඤ්ඤාණං අද්ධභූත’’න්ති ඉදමෙතස්සත්ථස්ස සාධකං වචනං, තථා ‘‘ඉධ භික්ඛවෙ භික්ඛු න හෙව අනද්ධභූතං අත්තානං න අද්ධභාවෙතී’’ති පදම්පි. තත්ථ අනද්ධභූතන්ති දුක්ඛෙන අනධිභූතං. දුක්ඛෙන අනධිභූතො නාම මනුස්සත්තභාවො වුච්චති, තං න අද්ධභාවෙති නාභිභවතීති සුත්තපදත්ථො.

දැන්, නියත ලිංගයන්ට ඇතුළත් කරන ලද අනියත ලිංග ඇති ‘භූත, පරාභූත, සම්භූත’ ආදී ශබ්දයන්ගේ නිර්දේශය කියනු ලැබේ. එහි ‘භූත’ යනු තමාගේ ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් hටගත් බැවින් භූත නම් වේ. ‘භූත’ යනු උපන්, හටගත්, නිපන්, අභිනිෂ්පන්න වූ, පහළ වූ යන්නයි. නැතහොත් ‘භූත’ යනු ස්වරූපයක් ලත් සවිඤ්ඤාණක හෝ අවිඤ්ඤාණක වූ යම් කිසිවකි. නැතහොත් එබඳු ස්වභාවයෙන් පවතින බැවින් භූත නම් වේ. ‘භූත’ යනු සත්‍ය වූ, තථ්‍ය වූ, අවිතථ වූ, අවිපරීත වූ යම් කිසිවකි. මෙහි යම් ‘භූත’ ශබ්දයක් සත්‍ය යන අර්ථයෙන් යුක්ත වේද, ඊට “භූතට්ඨෝ” යන්න මෙහි සාධක වචනයයි. ‘පරාභූත’ යනු පිරිහුණු බැවින් පරාභූත නම් වේ. මැනවින් හටගත් බැවින් ‘සම්භූත’ නම් වේ. විශේෂයෙන් හටගත් බැවින් ‘විභූත’ නම් වේ. නැතහොත් ප්‍රසිද්ධ වූ බැවින් ‘විභූත’ නම් වේ. ‘විභූතාරම්මණං’ යන්න මේ අර්ථයට සාධක වන වචනයයි. නැතහොත් විනාශ වූ බැවින් ‘විභූත’ නම් වේ, විනාශ වූ යන්න එහි අර්ථයයි. “රූපය විනාශ වූ කල්හි ස්පර්ශයෝ නොපැහැදෙති” යන්න මේ අර්ථයට සාධක වන වචනයයි. ප්‍රකට වූ බැවින් ‘පාතුභූත’ නම් වේ. ප්‍රකාශ වන බැවින් ‘ආවිභූත’ නම් වේ. මෙසේම ‘තිරෝභූත’ ද ‘විනාභූත’ ද වේ. වීමට සුදුසු වූයේ ‘භව්‍ය’ නම් වේ. යමෙක් පරිභව කරනු ලැබේද, හේ ‘පරිභූත’ නම් වේ. යම් කිසිවකු විසින් පෙළන ලද හෝ හෙළා දකින ලද හෝ යමෙක් වේද, හේ පරිභූත ය. ගම්‍ය වන අර්ථය නම් කැමති පරිදි හැසිරෙන තැනැත්තා යන්නයි. යමෙක් අභිබවා යනු ලැබේද, හේ ‘අභිභූත’ නම් වේ. යමෙක් යටපත් කරනු ලැබේද, හේ ‘අධිභූත’ නම් වේ. මෙසේම ‘අද්ධභූත’ ද වේ. මෙහි ‘අධි’ ශබ්දය හා සමාන අර්ථ ඇත්තේ ‘අද්ධ’ ශබ්දයයි. “මහණෙනි, චක්ඛුය අද්ධභූත වේ, රූපයෝ අද්ධභූත වෙති, චක්ඛු විඤ්ඤාණය අද්ධභූත වේ” යන්න මේ අර්ථයට සාධක වන වචනයයි. එමෙන්ම “මහණෙනි, මෙහි මහණ තෙමේ දුකෙන් යටපත් නොවුණු තමා යටපත් නොකෙරේ” යන පදය ද එසේමය. එහි ‘අනද්ධභූත’ යනු දුකෙන් යටපත් නොකරන ලද යන්නයි. දුකෙන් යටපත් නොකරන ලද්දක් නම් මනුෂ්‍ය ආත්මභාවය කියනු ලැබේ, එය යටපත් නොකරයි, අභිබවා නොයයි යනු සූත්‍ර පදයේ අර්ථයයි.

අනුභවියතෙ සොති අනුභූතො. එවං සමනුභූතො. පච්චනුභූතො. භාවිතො. එත්ථ භාවිතොති ඉමිනා සමානාධිකරණං ‘‘සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො ඛො කස්සප මයා සම්මදක්ඛාතො භාවිතො’’තිආදීසු ගුණීවාචකං පධානපදං සාසනෙ දට්ඨබ්බං. තිත්ථියසමයෙ පන භාවිතොති කාමගුණො වුච්චති. වුත්තඤ්හෙතං පාළියං ‘‘න භාවිතමාසීසතී’’ති. තත්‍ර භාවිතා නාම පඤ්ච කාමගුණා, තෙ න ආසීසති න සෙවතීති සුත්තපදත්ථො. සම්භාවියතෙ සොති සම්භාවිතො. එවං විභාවිතො. පරිභාවිතො. අනුපරිභූතො. මනංපරිභූතොති මනං පරිභවියිත්ථ සොති මනංපරිභූතො. එත්ථ මනංපරිභූතොති ඊසකං අප්පත්තපරිභවනො වුච්චති. මනන්ති හි නිපාතපදං. ‘‘අතිපණ්ඩිතෙන පුත්තෙන, මනම්හි උපකූලිතො, දෙවදත්තෙන අත්තනො අබුද්ධභාවෙන චෙව ඛන්තිමෙත්තාදීනඤ්ච [Pg.108] අභාවෙන කුමාරකස්සපත්ථෙරො ච ථෙරී ච මනං නාසිතො, මනං වුළ්හො අහොසී’’තිආදීසු චස්ස පයොගො වෙදිතබ්බො. අත්‍ර මනංසද්දස්ස කිඤ්චි යුත්තිං වදාම.

යමක් අනුභව කරනු ලැබේද, එය ‘අනුභූත’ නම් වේ. මෙසේම ‘සමනුභූත’, ‘පච්චනුභූත’ යන්න ද වේ. ‘භාවිත’ යන්නයි. මෙහි ‘භාවිත’ යන මෙයින් සමානාධිකරණ වූ “කස්සපය, මා විසින් සතිසම්බොජ්ඣංගය මැනවින් දේශනා කරන ලදී, වඩන ලදී” යනාදී තැන්හි ගුණ ප්‍රකාශ කරන ප්‍රධාන පදය ශාසනයෙහි දත යුතුය. තිර්ථක සමයෙහි වනාහි ‘භාවිත’ යන්නෙන් කාම ගුණයන් කියනු ලැබේ. මෙය පෙළෙහි “න භාවිතමාසීසති” යනුවෙන් දක්වන ලදී. එහි ‘භාවිත’ නම් පංච කාම ගුණයන් ය, ඒවා නොපතයි, සේවනය නොකරයි යනු සූත්‍ර පදයේ අර්ථයයි. යමක් සම්භාවනා කරනු ලැබේද, එය ‘සම්භාවිත’ නම් වේ. මෙසේම ‘විභාවිත’, ‘පරිභාවිත’, ‘අනුපරිභූත’ යන්න ද වේ. ‘මනංපරිභූත’ යනු මදක් පරිභව කරන ලද බැවින් මනංපරිභූත නම් වේ. මෙහි ‘මනංපරිභූත’ යනු මදක් ලැබූ පරිභවය කියනු ලැබේ. ‘මනං’ යනු නිපාත පදයකි. “අතිපණ්ඩිත පුත්‍රයා නිසා මම මදක් කරකුටු කරන ලද්දෙමි, දේවදත්තයා සිය බුද්ධත්වයක් නොමැති කම නිසා ද, ක්ෂාන්ති මෙත්තාදී ගුණයන්ගේ නොමැති කම නිසා ද (විනාශයට ගියේය), කුමාරකස්සප තෙරුන් වහන්සේ සහ තෙරණිය ද මදක් නැසුණාහ, මදක් පාවී ගියාහ” යනාදී තැන්හි මෙහි යෙදීම දත යුතුය. මෙහි ‘මනං’ ශබ්දයෙහි කිසියම් යුක්තියක් කියමු.

මනංසද්දො ද්විධා භින්නො, නාමං නෙපාතිකඤ්චිති;

සන්තං තස්ස මනං හොති, මනම්හි උපකූලිතොති.

“මනං ශබ්දය ‘නාම’ සහ ‘නිපාත’ වශයෙන් දෙවැදෑරුම් ලෙස බෙදේ. ඔහුගේ සිත ශාන්ත වෙයි (මෙහි ‘මනං’ යනු නාමයකි), මම මදක් කරකුටු කරන ලද්දෙමි (මෙහි ‘මනං’ යනු නිපාතයකි).”

පරිභවිතබ්බොති අඤ්ඤෙන පරිභවිතුං සක්කුණෙය්‍යොති පරිභවිතබ්බො. එවං පරිභොත්තබ්බො පරිභවනීයො. තබ්බපච්චයට්ඨානෙ හි සක්කුණෙය්‍යපදයොජනා දිස්සති ‘‘අලද්ධං ආරම්මණං ලද්ධබ්බං ලභනීයං ලද්ධුං වා සක්කුණෙය්‍ය’’න්ති. අථ වා පරිභවනමරහතීති පරිභවිතබ්බො. එවං පරිභොත්තබ්බො පරිභවනීයො. තථා හි තබ්බපච්චයට්ඨානෙ අරහතිපදයොජනා දිස්සති ‘‘පරිසක්කුණෙය්‍යං ලාභමරහතීති ලද්ධබ්බ’’න්ති. එත්ථ පන පරිභොත්තබ්බොති පදස්ස අත්ථිභාවෙ ‘‘ඛත්තියො ඛො මහාරාජ දහරොති න උඤ්ඤාතබ්බො න පරිභොත්තබ්බො’’ති පාළි නිදස්සනං. අභිඅධිපුබ්බා භූධාතුයො සමානත්ථා. සෙසානි දුකානි නයානුසාරෙන ඤෙය්‍යානි. භමානොති භවතීති භමානො, මජ්ඣෙ වකාරලොපො දට්ඨබ්බො. අත්‍රිදං වත්තබ්බං –

‘පරිභවිතබ්බ’ යනු අන්‍යයෙකු විසින් පරිභව (අවමන්) කිරීමට හැකි බැවින් ‘පරිභවිතබ්බ’ නම් වේ. මෙසේ ම ‘පරිභොත්තබ්බ’ සහ ‘පරිභවනීය’ ද වේ. ‘තබ්බ’ ප්‍රත්‍යය යෙදෙන ස්ථානයන්හි හැකියා අර්ථය (ශක්‍යතාව) ඇති පද යෙදීම දක්නට ලැබේ. එනම් ‘නොලැබුණු අරමුණ ලැබිය යුතු ය (ලද්ධබ්බ), ලැබිය හැක්කේ ය (ලභනීය), නොහොත් ලැබීමට හැකි ය (ලද්ධුං සක්කුණෙය්‍ය)’ යනුවෙනි. නැතහොත් පරිභවයට සුදුසු වන බැවින් ‘පරිභවිතබ්බ’ නම් වේ. මෙසේ ම ‘පරිභොත්තබ්බ’ සහ ‘පරිභවනීය’ ද වේ. එලෙස ම ‘තබ්බ’ ප්‍රත්‍යය යෙදෙන තැන සුදුසුකම් අර්ථය (අරහති) ඇති පද යෙදීම ද දක්නට ලැබේ. එනම් ‘පිරිසිදු ලෙස ලැබීමට හැකි ලාභය ලැබීමට සුදුසු බැවින් ලද්ධබ්බ (ලැබිය යුත්ත)’ යනුවෙනි. මෙහි දී ‘පරිභොත්තබ්බ’ යන පදයේ පැවැත්ම සම්බන්ධයෙන් ‘මහාරාජයෙනි, ක්‍ෂත්‍රියයා තරුණ යැයි සිතා අවඥา නොකළ යුතුය, පරිභව නොකළ යුතුය’ යන පාලි පාඨය නිදසුනකි. ‘අභි’ සහ ‘අධි’ උපසර්ග මුල් වූ ‘භූ’ ධාතූහු සමාන අර්ථ දෙති. සෙසු ද්විකයන් (යුගලයන්) ක්‍රමානුකූලව දත යුතුය. ‘භමාන’ යනු ‘භවති’ (වෙයි) යන අර්ථයෙන් ‘භමාන’ වන අතර, එහි මධ්‍යයෙහි වූ ‘ව’ කාරය ලොප් වීම දත යුතුය. මේ සම්බන්ධයෙන් මෙසේ කිව යුතුය -

‘‘කිං සො භමානො සච්චකො’’, ඉච්චත්‍ර පාළියං පන;

රූපං භවතිධාතුස්ස, වලොපෙනෙව දිස්සති.

‘කිං සො භමානො සච්චකො’ (ඒ සච්චකයා කවරෙක් ද?) යන පාලි පාඨයෙහි ‘භවති’ ධාතුවේ රූපය ‘ව’ කාරය ලොප් වීමෙන්ම පෙනේ.

අත්‍රායං පාළි ‘‘කිං සො භමානො සච්චකො නිගණ්ඨපුත්තො, යො භගවතො වාදං ආරොපෙස්සතී’’ති. විභවමානොති විභවතීති විභවමානො. එවං පරිභවමානොතිආදීසු. තත්ථ ‘‘අභිසම්භොන්තො’’තිමස්ස කරොන්තො නිප්ඵාදෙන්තො ඉච්චෙවත්ථො. ‘‘සබ්බානි අභිසම්භොන්තො, ස රාජවසතිං වසෙ’’ති ඉදමෙතස්සත්ථස්ස සාධකං වචනං. යස්මා පනිමානි [Pg.109] ‘‘භවමානො’’තිආදීනි විප්පකතපච්චත්තවචනානි, තස්මා සරමානො රොදති, ගච්ඡන්තො ගණ්හාති, ‘‘ගච්ඡන්තො සො භාරද්වාජො, අද්දස අච්චුතං ඉසි’’න්තිආදීනි විය පරිපුණ්ණුත්තරක්‍රියාපදානි කත්වා රාජා භවමානො සම්පත්තිමනුභවතීතිආදිනා යොජෙතබ්බානි. ‘‘සරමානො ගච්ඡන්තො’’තිආදීනි හි ‘‘යාතො ගතො පත්තො’’තිආදීහි සදිසානි න හොන්ති, උත්තරක්‍රියාපදාපෙක්ඛකානි හොන්ති ත්වාපච්චයන්තපදානි වියාති.

මෙහි පාලි පාඨය මෙසේය: ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වාදාරෝපණය කිරීමට සැරසෙන ඒ සච්චක නිගණ්ඨපුත්‍රයා කවරෙක් ද?’ යන්නයි. ‘විභවමාන’ යනු විභවති (විනාශ වෙයි හෝ විශේෂයෙන් පවතී) යන අර්ථයෙන් ‘විභවමාන’ වේ. ‘පරිභවමාන’ ආදී පදයන්හි ද මෙසේම වේ. එහි ‘අභිසම්භොන්තො’ යන්නෙහි අර්ථය ‘කරන්නේ’, ‘නිපදවන්නේ’ යන්නයි. ‘සියල්ල සිදු කරමින් (දරාගනිමින්) හෙතෙම රාජ මාලිගයෙහි වෙසෙන්නේය’ යන මෙම වාක්‍යය එම අර්ථය තහවුරු කරන සාධකයකි. යම් හෙයකින් මෙම ‘භවමාන’ ආදී පද අසම්පූර්ණ කර්තෘකාරක (කෘදන්ත) වචන වේ ද, එබැවින් ‘මතක් කරමින් හඬයි’, ‘යමින් ගනියි’, ‘යන්නා වූ ඒ භාරද්වාජ තෙමේ අච්‍යුත සෘෂිවරයා දැක්කේය’ යනාදිය මෙන්, සම්පූර්ණ වූ පශ්චාත් ක්‍රියාපද යොදමින් ‘රජු වන්නා වූ (භවමාන) හෙතෙම සම්පත් අනුභව කරයි’ ආදී වශයෙන් සම්බන්ධ කළ යුතුය. මන්දයත් ‘සරමාන’ (සිහිකරමින්), ‘ගච්ඡන්ත’ (යමින්) ආදී පද ‘යාත’, ‘ගත’, ‘පත්ත’ (ගිය, පැමිණි) ආදී පදවලට සමාන නොවන අතර, ‘ත්වා’ ප්‍රත්‍යයාන්ත පද මෙන් පසුව එන ක්‍රියාපදයක් අපේක්ෂා කරන බැවිනි.

පරිභවියමානොති පරිභවියතෙ සොති පරිභවියමානො. එවං පරිභුය්‍යමානොතිආදීසුපි. ඉමානිපි විප්පකතපච්චත්තවචනානි, තස්මා ‘‘රාජපුරිසෙහි නීයමානො චොරො එවං චින්තෙසී’’තිආදීනි විය පරිපුණ්ණුත්තරක්‍රියාපදානි කත්වා අඤ්ඤෙහි පරිභවියමානො තාණං ගවෙසති. භොගො පුග්ගලෙනානුභවියමානො පරික්ඛයං ගච්ඡතීතිආදිනා යොජෙතබ්බානි. එවං සබ්බත්‍ර ඊදිසෙසු විප්පකතවචනෙසු යොජෙතබ්බානි. අයං අනියතලිඞ්ගානං නියතලිඞ්ගෙසු පක්ඛිත්තානං භූත පරාභූත සම්භූතසද්දානං නිද්දෙසො. ඉච්චෙවං පුල්ලිඞ්ගානං භූධාතුමයානං යථාරහං නිබ්බචනාදිවසෙන නිද්දෙසො විභාවිතො.

‘පරිභවියමාන’ යනු අන්‍යයන් විසින් පරිභව කරනු ලබන්නේ ද, හෙතෙම ‘පරිභවියමාන’ නම් වේ. ‘පරිභුය්‍යමාන’ ආදී පදයන්හි ද මෙසේම වේ. මේවා ද අසම්පූර්ණ (කර්මකාරක) වචන වන බැවින්, ‘රාජපුරුෂයන් විසින් ගෙන යනු ලබන සොරා මෙසේ සිතුවේය’ යනාදිය මෙන්, සම්පූර්ණ පශ්චාත් ක්‍රියාපද යොදමින් ‘අන්‍යයන් විසින් පරිභව කරනු ලබන්නේ පිහිටක් සොයයි’, ‘පුද්ගලයා විසින් අනුභව කරනු ලබන භෝගය ක්ෂය වීමට යයි’ ආදී වශයෙන් සම්බන්ධ කළ යුතුය. මෙසේ සෑම තැනකම මෙවැනි අසම්පූර්ණ ක්‍රියා වචනයන්හි යෙදිය යුතුය. මෙය අනියත ලිංග ඇති, නියත ලිංගයන්හි ඇතුළත් කරන ලද ‘භූත’, ‘පරාභූත’, ‘සම්භූත’ යන ශබ්දයන්ගේ විස්තරයයි. මෙසේ ‘භූ’ ධාතුවෙන් සැදුණු පුල්ලිංග පදයන්ගේ සුවිශේෂී වූ විග්‍රහ (නිරුක්ති) ආදී වශයෙන් විස්තරය පැහැදිලි කරන ලදී.

ඉදානි ඉත්ථිලිඞ්ගනිද්දෙසො වුච්චති – තත්‍ර භාවිකාති භාවෙතීති භාවිකා. යා භාවනං කරොති, සා භාවිකා. භාවනාති වඩ්ඪනා බ්‍රූහනා ඵාතිකරණං ආසෙවනා බහුලීකාරො. විභාවනාති පකාසනා සන්දස්සනා. අථ වා විභාවනාති අභාවනා අන්තරධාපනා. සම්භාවනාති උක්කංසනා ථොමනා. පරිභාවනාති වාසනා, සමන්තතො වා වඩ්ඪනා. ආකාරන්තිත්ථිලිඞ්ගනිද්දෙසො.

දැන් ස්ත්‍රී ලිංග විස්තරය කියනු ලැබේ: එහි ‘භාවිකා’ යනු වඩන්නේ ද, ඈ ‘භාවිකා’ නම් වේ. යම් තැනැත්තියක් වැඩීම (භාවනාව) කෙරේද, ඈ ‘භාවිකා’ ය. ‘භාවනා’ යනු වැඩීම, පෝෂණය කිරීම, දියුණු කිරීම, ඇසුරු කිරීම සහ බහුල වශයෙන් සිදු කිරීමයි. ‘විභාවනා’ යනු ප්‍රකාශ කිරීම සහ පෙන්වා දීමයි. නැතහොත් ‘විභාවනා’ යනු නොවැඩීම හෙවත් අතුරුදහන් කිරීමයි. ‘සම්භාවනා’ යනු උසස් කොට සැලකීම සහ ප්‍රශංසා කිරීමයි. ‘පරිභාවනා’ යනු සුවඳ ගැන්වීම (පරිවාසය) හෝ හාත්පසින්ම වැඩීමයි. මෙය ආකාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංග විස්තරයයි.

භූමීති සත්තායමානා භවතීති භූමි, අථ වා භවන්ති ජායන්ති වඩ්ඪන්ති චෙත්ථ ථාවරා ච ජඞ්ගමා චාති භූමි. භූමි වුච්චති [Pg.110] පථවී. ‘‘පඨමාය භූමියා පත්තියා’’තිආදීසු පන ලොකුත්තරමග්ගො භූමීති වුච්චති. යා පනන්ධබාලමහාජනෙන විඤ්ඤාතා පථවී, තස්සිමානි අභිධානානි –

‘භූමි’ යනු සත්ත්වයන් පවත්නා බැවින් ‘භූමි’ නම් වේ. නැතහොත් මෙහි ස්ථාවර (නිශ්චල) සහ ජංගම (සචල) සත්ත්වයන් උපදින බැවින් සහ වර්ධනය වන බැවින් ‘භූමි’ නම් වේ. භූමිය යනු පෘථිවියට කියනු ලැබේ. ‘පළමු භූමියට පැමිණීම පිණිස’ යනාදී තැන්හි ලෝකෝත්තර මාර්ගය ‘භූමි’ යනුවෙන් හැඳින්වේ. අඥාන මහාජනයා විසින් දන්නා ලද්දා වූ යම් පෘථිවියක් වේ ද, ඇයට අයත් පර්යාය නාමයන් මෙසේය -

‘‘පථවී මෙදනී භූමි, භූරී භූ පුථුවී මහී;

ඡමා වසුමතී උබ්බී, අවනී කු වසුන්ධරා;

ජගතී ඛිති වසුධා, ධරණී ගො ධරා’’ඉති.

“පථවී, මේදනී, භූමි, භූරී, භූ, පුථුවී, මහී, ඡමා, vසුමතී, උබ්බී, අවනී, කු, වසුන්ධරා, ජගතී, ඛිති, වසුධා, ධරණී, ගෝ, ධරා” යනුයි.

අත්‍ර භූ කු ගොසද්දා පථවීපදත්ථෙ වත්තන්තීති කුත්‍ර දිට්ඨපුබ්බාති චෙ?

මෙහි ‘භූ’, ‘කු’, ‘ගෝ’ යන ශබ්දයන් පෘථිවි යන අර්ථයෙහි පවතින බව මීට පෙර කොතැනක දැක තිබේද යත්?

විද්වා භූපාල කුමුද-ගොරක්ඛාදිපදෙසු වෙ;

භූ කු ගොඉති පථවී, වුච්චතීති විභාවයෙ.

‘භූපාල’ (පෘථිවි පාලකයා/රජු), ‘කුමුද’ (පොළොවෙහි පිපෙන නෙළුම/සුදු නෙළුම), ‘ගෝරක්ඛ’ (පෘථිවිය රැකීම/ගව පාලනය) ආදී පදයන්හි ‘භූ’, ‘කු’, ‘ගෝ’ යන ශබ්දවලින් පෘථිවිය කියවෙන බව නුවණැත්තා විසින් වටහාගත යුතුය.

භූතීති භවනං භූති. විභූතීති විනාසො, විසෙසතො භවනං වා, අථ වා විසෙසතො භවන්ති සත්තා එතායාති විභූති, සම්පත්තියෙව, ‘‘රඤ්ඤො විභූති. පිහනීයා විභූතියො’’ති ච ඉදමෙතස්සත්ථස්ස සාධකං වචනං. ඉකාරන්තිත්ථිලිඞ්ගනිද්දෙසො.

‘භූති’ යනු පැවැත්මයි. ‘විභූති’ යනු විනාශය හෝ විශේෂයෙන් පැවැත්මයි. නැතහොත් ඇය නිසා සත්ත්වයෝ විශේෂයෙන් දියුණු වෙත් ද, ඈ ‘විභූති’ නම් වේ, එය වනාහි සම්පත්තියයි. ‘රජුගේ විභූතිය’ (සම්පත්තිය) සහ ‘පැතිය යුතු සම්පත් (විභූතීන්)’ යන වචන මෙම අර්ථය තහවුරු කරන සාධක වේ. මෙය ඉකාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංග විස්තරයයි.

භූරීති පථවී. සා හි භවන්ති එත්ථාති භූරීති වුච්චති, භවති වා පඤ්ඤායති වඩ්ඪති චාති භූරී, අථ වා භූතාභූතා තන්නිස්සිතා සත්තා රමන්ති එත්ථාති භූරී. පථවීනිස්සිතා හි සත්තා පථවියංයෙව රමන්ති, තස්මා සා ඉමිනාපි අත්ථෙන භූරීති වුච්චති. භූරීසද්දස්ස පථවීවචනෙ ‘‘භූරිපඤ්ඤො’’ති අත්ථසාධකං වචනං. අපිච භූරී වියාති භූරී, පඤ්ඤා, භූරීති පථවීසමාය විත්ථතාය පඤ්ඤාය නාමං, ‘‘යොගා වෙ ජායතී භූරී, අයොගා භූරිසඞ්ඛයො’’ති එත්ථ අට්ඨකථාවචනං ඉමස්සත්ථස්ස සාධකං. අථ වා භූතෙ අත්ථෙ රමතීති භූරී, පඤ්ඤායෙතං නාමං, ‘‘භූරී මෙධා පරිණායිකා’’ති එත්ථ [Pg.111] අට්ඨකථාවචනං ඉමස්සත්ථස්ස සාධකං. අථ වා පඤ්ඤායෙව රාගාදයො ධම්මෙ අභිභවතීති භූරී, රාගාදිඅරයො අභිභවතීතිපි භූරී. තථා හි පටිසම්භිදාමග්ගෙ ආයස්මතා සාරිපුත්තෙන වුත්තං ‘‘රාගං අභිභූයතීති භූරී, පඤ්ඤා. දොසං මොහං…පෙ… රාගො අරි, තං අරිං මද්දතීති භූරී, පඤ්ඤා. දොසො. මොහො…පෙ… සබ්බෙ භවගාමිනො කම්මා අරි, තං අරිං මද්දතීති භූරී, පඤ්ඤා’’. එත්ථ පන ‘‘ගොත්‍රභූ’’ති පදමිව ‘‘අරිභූ’’ති වත්තබ්බෙපි භූසද්දං පුබ්බනිපාතං කත්වා සන්ධිවසෙන භූරීති පදමුච්චාරිතන්ති දට්ඨබ්බං. අපිච ඊදිසෙසු නාමිකපදෙසු විනාපි උපසග්ගෙන අභිභවනාදිඅත්ථා ලබ්භන්තියෙව, නාඛ්‍යාතිකපදෙසූති දට්ඨබ්බං. ඉදං පන පඤ්ඤාය පරියායවචනං –

‘භූරී’ යනු පෘථිවියයි. මන්දයත්, මෙහි සත්ත්වයෝ පවතිත් ද, එබැවින් ‘භූරී’ යැයි කියනු ලැබේ. නැතහොත් පවතී ද, ප්‍රකට වේ ද, වර්ධනය වේ ද, එබැවින් ‘භූරී’ නම් වේ. නැතහොත් උපන් සහ නූපන් ඇය ඇසුරු කළ සත්ත්වයෝ මෙහි ඇලෙත් ද (රමණය කරත් ද), එබැවින් ‘භූරී’ නම් වේ. මන්දයත්, පෘථිවිය ඇසුරු කළ සත්ත්වයෝ පෘථිවියෙහිම ඇලෙති, එබැවින් ඇය මේ අර්ථයෙන් ද ‘භූරී’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘භූරී’ ශබ්දයේ පෘථිවි අර්ථය සඳහා ‘භූරිපඤ්ඤො’ (පෘථිවිය බඳු පුළුල් ප්‍රඥා ඇත්තා) යන වචනය සාධක වේ. තවද, පෘථිවිය බඳු බැවින් ප්‍රඥාව ද ‘භූරී’ නම් වේ. ‘භූරී’ යනු පෘථිවිය මෙන් පුළුල් වූ ප්‍රඥාවට නමකි. ‘යෝගයෙන් (උත්සාහයෙන්) ඒකාන්තයෙන් ප්‍රඥාව උපදී, අයෝගයෙන් (නොයෙදීමෙන්) ප්‍රඥාව ක්ෂය වේ’ යන මෙහි අටුවා පාඨය මෙම අර්ථය තහවුරු කරයි. නැතහොත් සැබෑ (යථාභූත) අර්ථයන්හි හැසිරෙන බැවින් ‘භූරී’ නම් වේ, මෙය ප්‍රඥාවට නමකි. ‘භූරී, මේධා, පරිණායිකා’ යන මෙහි අටුවා පාඨය මෙම අර්ථය තහවුරු කරයි. නැතහොත් ප්‍රඥාව විසින්ම රාගාදී ධර්මයන් මැඩපවත්වන බැවින් ද, රාගාදී සතුරන් (අරි) මැඩපවත්වන බැවින් ද ‘භූරී’ නම් වේ. එසේම පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි ආයුෂ්මත් සාරිපුත්තයන් වහන්සේ විසින් මෙසේ වදාරන ලදී: ‘රාගය මැඩපවත්වන බැවින් ප්‍රඥාව භූරී නම් වේ. ද්වේෂය, මෝහය...පෙ... රාගය සතුරෙකි, ඒ සතුරා මඩනා බැවින් ප්‍රඥාව භූරී නම් වේ. ද්වේෂය, මෝහය...පෙ... භවය කරා පමුණුවන සියලු කර්මයන් සතුරෝ වෙති, ඒ සතුරන් මඩනා බැවින් ප්‍රඥාව භූරී නම් වේ.’ මෙහි දී ‘ගෝත්‍රභූ’ යන පදය මෙන් ‘අරිභූ’ යනුවෙන් කිව යුතු වුවත්, ‘භූ’ ශබ්දය පෙරට දමා සන්ධි වීමෙන් ‘භූරී’ යන පදය සිද්ධ වූයේ යැයි දත යුතුය. තවද, මෙවැනි නාම පදයන්හි උපසර්ග රහිතව වුවද අභිභවනය කිරීම් ආදී අර්ථයන් ලැබෙන නමුත් ආඛ්‍යාත පදයන්හි එසේ නොලැබෙන බව දත යුතුය. මෙය ප්‍රඥාවේ පර්යාය වචනයන්ය -

පඤ්ඤා පජානනා චින්තා, විචයො උපලක්ඛණා;

පවිචයො ච පණ්ඩිච්චං, ධම්මවිචයමෙව ච.

“ප්‍රඥාව, මැනවින් දැනීම (ප්‍රජානනය), සිතීම (චින්තාව), විමසීම (විචය), නිරීක්ෂණය (උපලක්ෂණය), මැනවින් විමසීම (ප්‍රවිචය), පණ්ඩිතභාවය සහ ධර්ම විමසීම (ධර්මවිචය)” යනුයි.

සල්ලක්ඛණා ච කොසල්ලං, භූරී පච්චුපලක්ඛණා;

නෙපුඤ්ඤඤ්චෙව වෙභබ්‍යා, මෙධා චුපපරික්ඛකා.

විමර්ශනය (සල්ලක්ඛණා), දක්ෂතාව (කෝසල්ල්‍ය), මහත් වූ ප්‍රඥාව (භූරි), ප්‍රත්‍යවේක්ෂණය (පච්චුපලක්ඛණා), නිපුණතාව (නේපුණ්‍ය), විමසන නුවණ (වේභව්‍ය), ධාරණ ප්‍රඥාව (මේධා) සහ පිරික්සීම (උපපරික්ඛා) ද වේ.

සම්පජඤ්ඤඤ්ච පරිණා-යිකා චෙව විපස්සනා;

පඤ්ඤින්ද්‍රියං පඤ්ඤාබලං, අමොහො සම්මාදිට්ඨි ච;

පතොදො චාභිධම්මස්මා, ඉමානි ගහිතානි මෙ.

නුවණින් දැනගැනීම (සම්පජන්‍යය), මගපෙන්වන්නා වූ විදර්ශනාව, ප්‍රඥේන්ද්‍රිය, ප්‍රඥා බලය, අමෝහය (මුළා නොවීම) සහ සම්මා දිට්ඨිය ද, අභිධර්මයෙන් ගන්නා ලද කෙවිට (ප්‍රතෝදය) ද යන මේවා (ප්‍රඥාව හඳුන්වන පද ලෙස) මා විසින් මෙහිදී ගන්නා ලදී.

ඤාණං පඤ්ඤාණමුම්මඞ්ගො, සත්ථො සොතො ච දිට්ඨි ච;

මන්තා බොධො බුද්ධි බුද්ධං, පටිභානඤ්ච බොධිති.

ඥානය, ප්‍රඥානය, උම්මංගය (විනිවිද යන නුවණ), ශාස්ත්‍රය (සත්ථ), සෝතය (ප්‍රඥා ප්‍රවාහය), දිට්ඨිය (දැක්ම), මන්තා (ප්‍රඥාව), බෝධය, බුද්ධිය, බුද්ධය, ප්‍රතිභානය සහ බෝධිය ද (යන මේවා ප්‍රඥාවේ අනෙකුත් නාමයන් වේ).

ධම්මො විජ්ජා ගති මොනං, නෙපක්කං ගො මතී මුති;

වීමංසා යොනි ධොනා ච, පණ්ඩා පණ්ඩිච්චයම්පි ච;

වෙදො පණ්ඩිතියඤ්චෙව, චිකිච්ඡා මිරියාපි ච.

ධර්මය, විද්‍යාව, ගතිය, මෞනය, නේපක්කය (පරිණත නුවණ), ගෝ, මතී, මුති, විමංසාව, යෝනි, ධෝනා (කෙලෙස් සෝදන නුවණ), පණ්ඩාව, පාණ්ඩීච්චය ද, වේදය, පණ්ඩිතභාවය, චිකිච්ඡාව සහ මිරියාව ද (ප්‍රඥාවට සමාන පද වේ).

‘‘සොතො බොධී’’ති යං වුත්තං, ඤාණනාමද්වයං ඉදං;

බුද්ධපච්චෙකසම්බුද්ධ-සාවකානම්පි රූහති.

‘සෝත’ සහ ‘බෝධි’ යනුවෙන් යම් ඥාන නාමයන් දෙකක් පවසන ලද්දේ ද, එය බුදුරජාණන් වහන්සේලාට, පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලාට මෙන්ම ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලාට ද සාධාරණ වේ (ගැලපේ).

‘‘අභිසම්බොධි [Pg.112] සම්බොධි’’, ඉති නාමද්වයං පන;

පච්චෙකබුද්ධසබ්බඤ්ඤු-බුද්ධානංයෙව රූහති.

එහෙත්, ‘අභිසම්බෝධි’ සහ ‘සම්බෝධි’ යන නාමයන් දෙක වනාහි පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලාට සහ සර්වඥ බුදුරජාණන් වහන්සේලාට පමණක්ම හිමි වේ (ගැලපේ).

අභිසම්බොධිසඞ්ඛාතා, පරමොපපදා පන;

ඤාණපණ්ණත්ති සබ්බඤ්ඤු-සම්බුද්ධස්සෙව රූහති.

එසේම, ‘අභිසම්බෝධි’ යැයි කියනු ලබන, පරම උත්කෘෂ්ට වූ ඥාන ප්‍රඥප්තිය (හැඳින්වීම) වනාහි සර්වඥ සම්බුදුරජාණන් වහන්සේටම පමණක් හිමි වේ.

සම්මාසම්බොධිසඞ්ඛාතා, අනුත්තරපදාදිකා;

බුද්ධා වා ඤාණපණ්ණත්ති, සබ්බඤ්ඤුස්සෙව රූහති.

‘සම්මා සම්බෝධි’ යැයි කියනු ලබන, අනුත්තර පදයන් මුල් කොට ඇති බුද්ධ ප්‍රඥප්තිය හෝ ඥාන ප්‍රඥප්තිය සර්වඥ බුදුරජාණන් වහන්සේටම පමණක් හිමි වේ.

‘‘සබ්බඤ්ඤුතා’’ති යං වුත්තං, ඤාණං සබ්බඤ්ඤුනොව තං;

යුජ්ජතෙ අවසෙසා තු, ඤාණපඤ්ඤත්ති සබ්බගා.

‘සර්වඥතාව’ යනුවෙන් යම් ඥානයක් පවසන ලද්දේ ද, එය සර්වඥයන් වහන්සේටම පමණක් යෝග්‍ය වේ. එහෙත් සෙසු ඥාන ප්‍රඥප්තීහු වනාහි (අන්‍යයන් කෙරෙහි ද) පොදුවේ පවතිති.

ඤාණභාවම්හි සන්තෙපි, ධම්මචක්ඛාදිකං පන;

පයොජනන්තරාභාවා, නාත්‍ර සන්දස්සිතං මයාති.

ඥාන ස්වභාවයක් පැවතිය ද, ‘ධර්ම චක්ෂුස්’ ආදී පද වනාහි වෙනත් ප්‍රයෝජනයක් නොමැති බැවින් මා විසින් මෙහි දක්වන නොලද්දේය.

භූතීති භූතස්ස භරියා. යථා හි පෙතස්ස භරියා ‘‘පෙතී’’ති වුච්චති, එවමෙව භූතස්ස භරියා ‘‘භූතී’’ති වුච්චති. භොතීති යාය සද්ධිං කථෙන්තෙන සා ඉත්ථී ‘‘භොතී’’ ඉති වත්තබ්බා, තස්මා ඉමිනා පදෙන ඉත්ථී වොහරියතීති ච දට්ඨබ්බං. යථා හි පුරිසෙන සද්ධිං කථෙන්තෙන පුරිසො ‘‘භවං’’ ඉති වොහරියති, එවමෙව ඉත්ථියා සද්ධිං කථෙන්තෙන ඉත්ථී ‘‘භොතී’’ඉති වොහරියති. ‘‘කුතො නු භවං භාරද්වාජො, ඉමෙ ආනෙසි දාරකෙ’’ති, ‘‘අහං භොතිං උපට්ඨිස්සං, මා භොතී කුපිතා අහූ’’ති චෙත්ථ නිදස්සනං. අථ වා ඉධෙකච්චො සත්තො ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන ලද්ධනාමො, සො ‘‘භොතී’’ඉති වත්තබ්බො, තස්මා ඉමිනා පදෙන ඉත්ථීපි ඉත්ථිලිඞ්ගෙන ලද්ධනාමා අනිත්ථීපි වොහරියතීති ච දට්ඨබ්බා. තථා හි දෙවපුත්තොපි ‘‘දෙවතා’’ති ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන වොහරිතබ්බත්තා දෙවතාසද්දමපෙක්ඛිත්වා ‘‘භොතී’’ඉති වොහරිතො, පගෙව දෙවධීතා. තථා හි ‘‘භොතී චරහි ජානාති, තං මෙ අක්ඛාහි පුච්ඡිතා’’ති එත්ථ පන දෙවතාසද්දමපෙක්ඛිත්වා ‘‘භොතී’’ඉති ඉත්ථි ලිඞ්ගවොහාරො කතො. අත්‍රායං [Pg.113] සුත්තපදත්ථො ‘‘යදි සො කුහකො ධනත්ථිකො තාපසො න ජානාති, භොතී දෙවතා පන ජානාති කි’’න්ති. අපිච –

‘භූතී’ යනු භූතයාගේ බිරිඳයි. යම් සේ ප්‍රේතයාගේ බිරිඳට ‘ප්‍රේතී’ යැයි කියනු ලැබේද, එමෙන්ම භූතයාගේ බිරිඳට ‘භූතී’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘භෝතී’ යනු යම් ස්ත්‍රියක සමඟ කථා කිරීමේදී ඇයට ‘භෝතී’ (පින්වතිය) යැයි කිව යුතු බැවින්, මේ පදයෙන් ස්ත්‍රියක හඳුන්වනු ලබන බව දත යුතුය. යම් සේ පුරුෂයෙකු සමඟ කථා කිරීමේදී පුරුෂයාට ‘භවං’ (භවත්නි) යැයි ව්‍යවහාර කරන්නේද, එමෙන්ම ස්ත්‍රියක සමඟ කථා කිරීමේදී ඇයට ‘භෝතී’ (පින්වතිය) යැයි ව්‍යවහාර කරනු ලැබේ. ‘භාරද්වාජයෙනි, භවතුන් වහන්සේ (භවං) කොහි සිට මේ දරුවන් රැගෙන ආවේද?’ සහ ‘මම පින්වතියට (භෝතිං) උපස්ථාන කරන්නෙමි, පින්වතිය (භෝතී) කිපෙන්නී නොවේවා’ යන්න මෙයට නිදසුන් වේ. නැතහොත්, මෙහි ඇතැම් සත්වයෙක් ස්ත්‍රී ලිංගය ඇසුරෙන් නමක් ලබයිද, ඔහුට ‘භෝතී’ යැයි කිව යුතුය. එබැවින් මේ පදයෙන් ස්ත්‍රියද, ස්ත්‍රී ලිංගයෙන් නම ලැබූ ස්ත්‍රී නොවන අයද (අනිත්ථී) හඳුන්වනු ලබන බව දත යුතුය. එසේම දේවපුත්‍රයාද ‘දේවතා’ යන ස්ත්‍රී ලිංග වචනයෙන් ව්‍යවහාර කරනු ලබන බැවින්, ‘දේවතා’ ශබ්දය අපේක්ෂා කොට ‘භෝතී’ යැයි ව්‍යවහාර කරන ලදී. දේවදූතාවිය ගැන (දේවධීතෘ) කියනුම කිම? එසේම ‘පින්වත් දේවතාවිය (භෝතී) දැන් දන්නේය, මා විසින් අසන ලද එය මට පවසන්න’ යන්නෙහි ‘දේවතා’ ශබ්දය අපේක්ෂා කොට ‘භෝතී’ යන ස්ත්‍රී ලිංග ව්‍යවහාරය කරන ලදී. මෙහි සූත්‍ර පාඨයේ අර්ථය නම් ‘ඉදින් ඒ වංචනික, ධන ලෝභී තාපසයා නොදන්නේ නම්, පින්වත් දේවතාවිය (භෝතී දේවතා) දන්නේද?’ යන්නයි. තවද -

‘‘අත්ථකාමොසි මෙ යක්ඛ, හිතකාමාසි දෙවතෙ;

කරොමි තෙ තං වචනං, ත්වංසි ආචරියො මමා’’ති –

‘යක්ෂය, ඔබ මගේ යහපත කැමති වන්නෙහිය (අත්ථකාමෝ). දේවතාවිය, ඔබ මගේ හිතසුව කැමති වන්නීය (හිතකාමා). මම ඔබගේ ඒ වචනය පිළිගනිමි, ඔබ මගේ ගුරුවරයා වෙහිය’ යනුවෙන් -

මට්ඨකුණ්ඩලීවත්ථුස්මිං පුල්ලිඞ්ගයක්ඛසද්දමපෙක්ඛිත්වා ‘‘අත්ථකාමො’’ති පුල්ලිඞ්ගවසෙන ඉත්ථිලිඞ්ගඤ්ච දෙවතාසද්දමපෙක්ඛිත්වා ‘‘හිතකාමා’’ති ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන පුරිසභූතො මට්ඨකුණ්ඩලී වොහරිතො. අඤ්ඤත්‍රාපි දෙවතාසද්දමපෙක්ඛිත්වා දෙවපුත්තො ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන වොහරිතො –

මට්ඨකුණ්ඩලී වස්තුවෙහි, පුල්ලිංග වූ ‘යක්ඛ’ ශබ්දය අපේක්ෂා කොට ‘අත්ථකාමෝ’ යැයි පුල්ලිංග වශයෙනුත්, ‘දේවතා’ ශබ්දය අපේක්ෂා කොට ‘හිතකාමා’ යැයි ස්ත්‍රී ලිංග වශයෙනුත්, පුරුෂයෙකු වූ මට්ඨකුණ්ඩලී ව්‍යවහාර කරනු ලැබීය. වෙනත් තැනක ද ‘දේවතා’ ශබ්දය අපේක්ෂා කොට දේවපුත්‍රයා ස්ත්‍රී ලිංග වශයෙන් ව්‍යවහාර කරන ලදී -

‘‘න ත්වං බාලෙ විජානාසි, යථා අරහතං වචො’’ති;

‘‘අත්ථකාමාසි මෙ අම්ම, හිතකාමාසි දෙවතෙ’’ති.

‘අඥාන තැනැත්තිය, රහතන් වහන්සේලාගේ වචනය යම් සේද, එය ඔබ නොදන්නෙහිය’ කියා ද, ‘මගේ මෑණියනි, ඔබ මගේ යහපත කැමති වන්නීය, දේවතාවිය, ඔබ මගේ හිතසුව කැමති වන්නීය’ කියා ද (කියන ලදී).

එත්ථ පන ‘‘එහි බාලෙ ඛමාපෙහි, කුසරාජං මහබ්බල’’න්ති එත්ථ ච ඉත්ථීයෙව ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන වොහරිතා, තස්මා කත්ථචි ඉත්ථිපුරිසපදත්ථසඞ්ඛාතං අත්ථං අනපෙක්ඛිත්වා ලිඞ්ගමත්තමෙවාපෙක්ඛිත්වා භොතී දෙවතා, භොතී සිලා, භොතී ජම්බූ, භොතිං දෙවතන්තිආදීහි සද්ධිං පච්චත්තවචනාදීනි යොජෙතබ්බානි. කත්ථචි පන ලිඞ්ගඤ්ච අත්ථඤ්ච අපෙක්ඛිත්වා ‘‘භොතී ඉත්ථී, භොතිං දෙව’’න්තිආදිනා යොජෙතබ්බානි. විභාවිනීති විභාවෙතීති විභාවිනී. එවං පරිභාවිනීතිආදීසුපි. ඊකාරන්තිත්ථිලිඞ්ගනිද්දෙසො.

මෙහි වනාහි ‘අඥාන තැනැත්තිය, එව, මහත් බලැති කුස රජු කමා කරවා ගනුව’ යන්නෙහි ස්ත්‍රියක්ම ස්ත්‍රී ලිංග වශයෙන් ව්‍යවහාර කරන ලදී. එබැවින්, ඇතැම් තැනක ස්ත්‍රී-පුරුෂ පදාර්ථයන්ගේ අර්ථය අපේක්ෂා නොකොට, ලිංගය පමණක්ම අපේක්ෂා කොට ‘භෝතී දේවතා’ (පින්වත් දේවතාවිය), ‘භෝතී සිලා’ (පින්වත් ගල), ‘භෝතී ජම්බූ’ (පින්වත් දඹ ගස), ‘භෝතිං දේවතාං’ ආදී වශයෙන් ප්‍රථම විභක්ති ආදිය යෙදිය යුතුය. ඇතැම් තැනක ලිංගය ද අර්ථය ද අපේක්ෂා කොට ‘භෝතී ඉත්ථී’ (පින්වත් ස්ත්‍රිය), ‘භෝතිං දේවං’ ආදී වශයෙන් යෙදිය යුතුය. ‘විභාවිනී’ යනු කරුණු පැහැදිලි කරන්නී යන අර්ථයෙන් ‘විභාවිනී’ නම් වේ. ‘පරිභාවිනී’ ආදී පදයන්හි ද මෙසේමය. මෙය ඊ-කාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංග විග්‍රහයයි.

භූති සත්තායමානා භවතීති භූ. අථ වා භවන්ති ජායන්ති වඩ්ඪන්ති චෙත්ථ සත්තසඞ්ඛාරාති භූ. භූ වුච්චති පථවී. අභූති වඩ්ඪිවිරහිතා කථා, න භූතපුබ්බාති වා අභූ, අභූතපුබ්බා කථා. න භූතාති වා අභූ, අභූතා කථා. ‘‘අභුං මෙ කථං නු භණසි, පාපකං වත භාසසී’’ති ඉදමෙතෙසමත්ථානං [Pg.114] සාධකං වචනං. ඌකාරන්තිත්ථිලිඞ්ගනිද්දෙසො. නියතිත්ථිලිඞ්ගනිද්දෙසොයං.

භූත වූ (සැබෑ ලෙස පවත්නා) සත්වයන් පවතින්නේ යම් තැනකද, එය ‘භූ’ නම් වේ. නැතහොත්, සත්වයෝ සහ සංස්කාරයෝ මෙහි හටගනිති, උපදිති, වැඩෙති, එබැවින් ‘භූ’ නම් වේ. ‘භූ’ යනු පෘථිවියට කියනු ලැබේ. ‘අභූ’ යනු අභූත (සත්‍ය නොවන) කතාවයි. නැතහොත් පෙර නොවූ බැවින් ‘අභූ’ නම් වේ, එනම් පෙර සිදු නොවූ කතාවයි. නැතහොත් සත්‍ය නොවන බැවින් ‘අභූ’ නම් වේ, එනම් අසත්‍ය කතාවයි. ‘ඔබ මට අභූත කතාවක් (අභුං) පවසන්නේ කෙලෙසද? ඒකාන්තයෙන්ම ඔබ පවසන්නේ පාපී වචනයකි’ යන්න මෙකී අර්ථයන් සාධනය කරන වචනයයි. මෙය ඌ-කාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංග විග්‍රහයයි. මෙය නියත ස්ත්‍රී ලිංග විග්‍රහයකි.

අනියතලිඞ්ගානං පන නියතිත්ථිලිඞ්ගෙසු පක්ඛිත්තානං භූතපරාභූතසම්භූතසද්දාදීනං නිද්දෙසො නයානුසාරෙන සුවිඤ්ඤෙය්‍යොව. ඉච්චෙවං ඉත්ථිලිඞ්ගානං භූධාතුමයානං යථාරහං නිබ්බචනාදිවසෙන නිද්දෙසො විභාවිතො.

අනියත ලිංගයන්ගෙන් යුත්, නියත ස්ත්‍රී ලිංගයන්හි ඇතුළත් වන භූත, පරාභූත, සම්භූත ආදී ශබ්දයන්ගේ නිර්දේශය ක්‍රමානුකූලව පහසුවෙන්ම වටහාගත හැකිය. මෙසේ භූ ධාතුවෙන් සිද්ධ වූ ස්ත්‍රී ලිංග පදයන්ගේ සුදුසු පරිදි වූ විවිධ ක්‍රමයන්ගෙන් කරන ලද විග්‍රහය පෙන්වා දෙන ලදී.

ඉදානි නපුංසකලිඞ්ගනිද්දෙසො වුච්චති – තත්‍ර භූතන්ති චතුබ්බිධං පථවීධාතුආදිකං මහාභූතරූපං. තඤ්හි අඤ්ඤෙසං නිස්සයභාවෙන භවතීති භූතං, භවති වා තස්මිං තදධීනවුත්තිතාය උපාදාරූපන්ති භූතං. අථ වා භූතන්ති සත්තො භූතනාමකො වා. භූතන්ති හි නපුංසකවසෙන සකලො සත්තො එවංනාමකො ච යක්ඛාදිකො වුච්චති. ‘‘කාලො ඝසති භූතානි, සබ්බානෙව සහත්තනා. යානීධ භූතානි සමාගතානි, උජ්ඣාපෙත්වාන භූතානි, තම්හා ඨානා අපක්කමී’’ති එවමාදීසු නපුංසකප්පයොගො වෙදිතබ්බො. ගාතාබන්ධසුඛත්ථං ලිඞ්ගවිපල්ලාසොති චෙ? තන්න, ‘‘යක්ඛාදීනි මහාභූතානි යං ගණ්හන්ති, නෙව තෙසං තස්ස අන්තො, න බහි ඨානං උපලබ්භතී’’ති චුණ්ණියපදරචනායම්පි භූතසද්දස්ස නපුංසකලිඞ්ගත්තදස්සනතොති අවගන්තබ්බං. මහාභූතන්ති වුත්තප්පකාරං චතුබ්බිධං මහාභූතරූපං. තස්ස මහන්තපාතුභාවාදීහි කාරණෙහි මහාභූතතා වෙදිතබ්බා. කථං? මහන්තං භූතන්ති මහාභූතං, මායාකාරසඞ්ඛාතෙන මහාභූතෙන සමන්තිපි මහාභූතං, යක්ඛාදීහි මහාභූතෙහි සමන්තිපි මහාභූතං, මහන්තෙහි ඝාසච්ඡාදනාදිපච්චයෙහි භූතං පවත්තන්තිපි මහාභූතං, මහාවිකාරභූතන්තිපි මහාභූතං. එවං මහන්තපාතුභාවාදීහි කාරණෙහි මහාභූතතා වෙදිතබ්බා. අත්‍රිදං සුට්ඨුපලක්ඛිතබ්බං –

දැන් නපුංසක ලිංග නිර්දේශය කියනු ලැබේ – එහි 'භූත' යනු පඨවි ධාතුව ආදී සිවුවැදෑරුම් මහාභූත රූපයයි. එය අන්‍යයන්ට (උපාදා රූපයන්ට) නිශ්‍රය (පිහිට) භාවයෙන් පවතින බැවින් 'භූත' නම් වේ, නැතහොත් එහි (මහාභූතයන් කෙරෙහි) ඒ මත යැපෙන ස්වභාවයෙන් යුක්තව උපාදා රූප පවතින බැවින් 'භූත' නම් වේ. නැතහොත් 'භූත' යනු සත්වයා හෙවත් 'භූත' යන නාමය ඇත්තා වෙයි. නපුංසක ලිංග වශයෙන් 'භූත' යන්නෙන් සියලු සත්වයන් ද යක්ෂාදීන් ද කියනු ලැබේ. 'කාලය තමා සමඟම සියලු භූතයන් (සත්වයන්) ගිල දමයි', 'මෙහි රැස්වූ යම් භූත කෙනෙක් වෙත්ද', 'භූතයන් කෝප කරවා, ඒ ස්ථානයෙන් බැහැර විය' යනාදී තැන්හි නපුංසක ලිංග ප්‍රයෝගය දත යුතුය. ගාථා බන්ධනයේ පහසුව පිණිස ලිංග පෙරළීමක් (ලිංග විපල්ලාසයක්) වී දැයි ඇසුවහොත්? එය එසේ නොවේ. 'යක්ෂාදී මහාභූතයෝ යමක් ගනිත්ද, ඔවුන්ගේ ඇතුළත හෝ පිටත හෝ පිහිටක් නොලැබේ' යන චුණ්ණිය පද (ගද්‍ය) රචනයෙහි ද 'භූත' ශබ්දයේ නපුංසක ලිංග බව පෙනෙන නිසා එසේම දත යුතුය. 'මහාභූත' යනු ඉහත කී සිවුවැදෑරුම් මහාභූත රූපයයි. එහි මහාභූත බව, මහත් පහළවීම් ආදී හේතූන් නිසා දත යුතුය. කෙසේද? මහත් වූ භූතය (පවත්නා රූපය) මහාභූත නම් වේ. මායාවියෙකු වැනි වූ මහාභූතයෙන් සමාන බැවින්ද මහාභූත නම් වේ, යක්ෂාදී මහාභූතයන් හා සමාන බැවින්ද මහාභූත නම් වේ, ආහාර පාන වස්ත්‍ර ආදී මහත් ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හටගෙන පවතින බැවින්ද මහාභූත නම් වේ, මහත් විකාර බවට පත්වන බැවින්ද මහාභූත නම් වේ. මෙසේ මහත් පහළවීම් ආදී හේතූන්ගෙන් මහාභූත බව දත යුතුය. මෙහිදී මෙය මනාව වටහා ගත යුතුය –

පුන්නපුංසකලිඞ්ගො [Pg.115] ච, භූතසද්දො පවත්තති;

පණ්ණත්තියං ගුණෙ චෙව, ගුණෙයෙවිත්ථිලිඞ්ගකො.

භූත ශබ්දය ප්‍රඥප්තියෙහි සහ ගුණයෙහි ද පුල්ලිංග සහ නපුංසක ලිංග වශයෙන් පවතී; ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි පවතින්නේ ගුණාර්ථයෙහි පමණි.

භූත සම්භූතසද්දාදි-නයෙ පණ්ණත්තිවාචකා;

යොජෙතබ්බා තිලිඞ්ගෙ තෙ, ඉති ඤෙ ය්‍යං විසෙසතො.

'භූත', 'සම්භූත' ආදී ශබ්ද ක්‍රමයන්හි ප්‍රඥප්ති වාචක ශබ්දයෝ ත්‍රිලිංගයෙහිම යෙදිය යුතුය, මෙසේ මෙය විශේෂයෙන් දත යුතුය.

‘‘භූතො තිට්ඨති, භූතානි, තිට්ඨන්ති, සමණො අයං;

ඉදානි භූතො, චිත්තානි, භූතානි විමලානි තු.

'භූතෝ තිට්ඨති' (භූතයා සිටී), 'භූතානි තිට්ඨන්ති' (භූතයෝ සිටිති), 'සමණෝ අයං ඉදානි භූතෝ' (මේ මහණ තෙමේ දැන් සත්‍යය අවබෝධ කළේ වෙයි), 'චිත්තානි භූතානි විමලානි තු' (පිරිසිදු වූ සිතුවිලි උපන්නේ වෙයි) -

වඤ්ඣා භූතා වධූ එසා’’, ඉච්චුදාහරණානිමෙ;

වුත්තානි සුට්ඨු ලක්ඛෙය්‍ය, සාසනත්ථගවෙසකො.

'වඤ්ඣා භූතා වධූ ඒසා' (මේ වධූ තොමෝ වඳ බවට පත් වූවාය), ශාසනාර්ථය සොයන තැනැත්තා විසින් මෙසේ දක්වන ලද මෙම උදාහරණ මනාව වටහා ගත යුතුය.

භවිත්තන්ති වඩ්ඪිතට්ඨානං. තඤ්හි භවන්ති වඩ්ඪන්ති එත්ථාති භවිත්තන්ති වුච්චති, ‘‘ජනිත්තං මෙ භවිත්තං මෙ, ඉති පඞ්කෙ අවස්සයි’’න්ති ඉදමෙතස්සත්ථස්ස සාධකං වචනං.

'භවිත්තං' යනු වැඩුණු (වර්ධනය වූ) ස්ථානයයි. යම් තැනක උපදින්නාහුද වැඩෙන්නාහුද, එය 'භවිත්තං' යැයි කියනු ලැබේ. 'මගේ උපන් ස්ථානයයි, මගේ වර්ධන ස්ථානයයි, කියා මඩෙහි වැතිරුණේය' යන මෙය මේ අර්ථය සාධනය කරන වචනයයි.

‘‘භවිත්තං’’ ඉති ‘‘භාවිත්ත’’-න්ති ච පාඨො ද්විධා මයා;

රස්සත්තදීඝභාවෙන, දිට්ඨො භග්ගවජාතකෙ.

'භවිත්තං' සහ 'භාවිතං' කියා ලඝු-ගුරු (කොටු-දිගු) බව නිසා ද්විවිධ වූ පාඨය මා විසින් භග්ගව ජාතකයෙහි දක්නා ලදී.

භූනන්ති භවනං භූනං වද්ධි. ‘‘අහමෙව දූසියා භූනහතා, රඤ්ඤො මහාපතාපස්සා’’ති, ‘‘භූනහච්චං කතං මයා’’ති ච ඉදමෙතස්සත්ථස්ස සාධකං වචනං.

'භූනං' යනු ගෙය (භවනය) හෝ 'භූන' නම් වූ වර්ධනයයි. 'මහත් ප්‍රතාප ඇති රජුගේ දූෂිත ක්‍රියාවෙන් මමම ගර්භඝාතනය කරන ලද්දෙමි' (භූනහතා - දරු ගැබ විනාශ කරන ලද්දී), 'මා විසින් ගර්භඝාතනයක් (භූනහච්චං) කරන ලදී' යන මේවා මේ අර්ථය සාධනය කරන වචන වේ.

භවනන්ති භවනක්‍රියා. අථ වා භවන්ති වඩ්ඪන්ති එත්ථ සත්තා පුත්තධීතාහි නානාසම්පත්තීහි චාති භවනං වුච්චති ගෙහො, ‘‘පෙත්තිකං භවනං මමා’’ති ඉදමෙතස්සත්ථස්ස සාධකං වචනං. ‘‘ගෙහො ඝරඤ්ච ආවාසො, භවනඤ්ච නිකෙතන’’න්ති ඉදං පරියායවචනං. පරාභවනන්ති අවද්ධිමාපජ්ජනං. සම්භවනන්ති සුට්ඨු භවනං. විභවනන්ති උච්ඡෙදො විනාසො වා. පාතුභවනන්ති පාකටතා සරූපලාභො ඉච්චෙවත්ථො. ආවිභවනන්ති පච්චක්ඛභාවො. තිරොභවනන්ති පටිච්ඡන්නභාවො. විනාභවනන්ති විනාභාවො. සොත්ථිභවනන්ති සුවත්ථිතා. පරිභවනන්ති පීළනා හීළනා වා. අභිභවනන්ති විධමනං. අධිභවනන්ති අජ්ඣොත්ථරණං[Pg.116]. අනුභවනන්ති පරිභුඤ්ජනං. සමනුභවනන්ති සුට්ඨු පරිභුඤ්ජනං. පච්චනුභවනන්ති අධිපතිභාවෙනපි සුට්ඨු පරිභුඤ්ජනං. නිග්ගහීතන්තනපුංසකලිඞ්ගනිද්දෙසො.

'භවනං' යනු භවනය (වීම) නම් ක්‍රියාවයි. නැතහොත් යම් තැනක සත්වයෝ පුත්‍ර දූවරුන්ගෙන් හා නොයෙක් සම්පත්වලින් වැඩෙත්ද, එබැවින් 'භවනං' යනු ගෙය (නිවස) යැයි කියනු ලැබේ. 'මගේ පිය පාර්ශවීය නිවස' (පෙත්තිකං භවනං මම) යන්න මේ අර්ථය තහවුරු කරන වචනයකි. 'ගේ, ගෙය, ආවාසය, භවනය, නිකේතනය' යනු මෙහි පර්යාය වචනයි. 'පරාභවනං' යනු පරිහානියට පත්වීමයි. 'සම්භවනං' යනු මනාව හටගැනීමයි. 'විභවනං' යනු උච්ඡේදය හෙවත් විනාශයයි. 'පාතුභවනං' යනු ප්‍රකට වීම හෙවත් ස්වරූපය ලැබීම යන අර්ථයයි. 'ආවිභවනං' යනු ප්‍රත්‍යක්ෂ වීමයි. 'තිරෝභවනං' යනු සැඟවුණු (පිටුපස ඇති) බවයි. 'විනාභවනං' යනු වෙන්වීමයි. 'සොත්ථිභවනං' යනු යහපතයි. 'පරිභවනං' යනු පෙළීම හෝ හෙළා දැකීමයි. 'අභිභවනං' යනු මැඩපැවැත්වීමයි. 'අධිභවනං' යනු යටපත් කිරීමයි. 'අනුභවනං' යනු අනුභව කිරීම (භුක්ති විඳීම) යි. 'සමනුභවනං' යනු මනාව අනුභව කිරීමයි. 'පච්චනුභවනං' යනු ආධිපත්‍යයෙන් යුතුව ද මනාව අනුභව කිරීමයි. නිග්ගහීතාන්ත නපුංසක ලිංග නිර්දේශයයි.

අත්ථවිභාවීති අත්ථස්ස විභාවනසීලං චිත්තං වා ඤාණං වා කුලං වා අත්ථවිභාවි. එවං ධම්මවිභාවි. ඉකාරන්තනපුංසකලිඞ්ගනිද්දෙසො.

'අත්ථවිභාවී' යනු අර්ථය පැහැදිලි කරන ස්වභාවය ඇති සිත හෝ නුවණ හෝ කුලය 'අත්ථවිභාවී' නම් වේ. 'ධම්මවිභාවී' යන්නද එසේමය. ඉකාරාන්ත නපුංසක ලිංග නිර්දේශයයි.

ගොත්‍රභූති පඤ්ඤත්තාරම්මණං මහග්ගතාරම්මණං වා ගොත්‍රභුචිත්තං. තඤ්හි කාමාවචරගොත්තමභිභවති, මහග්ගතගොත්තඤ්ච භාවෙති නිබ්බත්තෙතීති ‘‘ගොත්‍රභූ’’ති වුච්චති. අපිච ගොත්‍රභූති නිබ්බානාරම්මණං මග්ගවීථියං පවත්තං ගොත්‍රභුඤාණං වා සඞ්ඛාරාරම්මණං වා ඵලසමාපත්තිවීථියං පවත්තං ගොත්‍රභුඤාණං. තෙසු හි පඨමං පුථුජ්ජනගොත්තමභිභවති, අරියගොත්තඤ්ච භාවෙති, ගොත්තාභිධානා ච නිබ්බානතො ආරම්මණකරණවසෙන භවතීති ‘‘ගොත්‍රභූ’’ති වුච්චති, දුතියං පන සඞ්ඛාරාරම්මණම්පි සමානං ආසෙවනපච්චයභාවෙන සසම්පයුත්තානි ඵලචිත්තානි ගොත්තාභිධානෙ නිබ්බානම්හි භාවෙතීති ‘‘ගොත්‍රභූ’’ති වුච්චති. ඉදං පාළිවවත්ථානං –

'ගෝත්‍රභූ' යනු ප්‍රඥප්ති අරමුණු කොට ඇති හෝ මහග්ගත අරමුණු කොට ඇති ගෝත්‍රභූ සිතයි. එය කාමාවචර ගෝත්‍රය මැඩපවත්වයි, මහග්ගත ගෝත්‍රය වඩයි, උපදවයි, එබැවින් 'ගෝත්‍රභූ' යැයි කියනු ලැබේ. තවද 'ගෝත්‍රභූ' යනු නිවන් අරමුණු කොට මඟවීථියෙහි පවතින ගෝත්‍රභූ ඥානය හෝ සංස්කාර අරමුණු කොට ඵලසමාපත්ති වීථියෙහි පවතින ගෝත්‍රභූ ඥානයයි. එයින් පළමුවැන්න පෘථග්ජන ගෝත්‍රය මැඩපවත්වයි, ආර්ය ගෝත්‍රය වඩයි, 'ගෝත්‍ර' යන නාමය ඇති නිවන අරමුණු කිරීම් වශයෙන් පවතින බැවින් 'ගෝත්‍රභූ' යැයි කියනු ලැබේ. දෙවැන්න සංස්කාර අරමුණු කොට ඇති වුවද, ආසේවන ප්‍රත්‍යයෙන් යුක්තව තමා හා සම්ප්‍රයුක්ත ඵල සිත් 'ගෝත්‍ර' නම් වූ නිවනෙහි උපදවන බැවින් 'ගෝත්‍රභූ' යැයි කියනු ලැබේ. මේ පාළි නීතියයි (පාලි ව්‍යවස්ථාවයි) –

‘‘ගොත්‍රභු’’ඉති රස්සත්ත-වසෙන කථිතං පදං;

නපුංසකන්ති විඤ්ඤෙය්‍යං, ඤාණචිත්තාදිපෙක්ඛකං.

'ගෝත්‍රභු' කියා ලඝු (කෙටි) කිරීම් වශයෙන් කියන ලද පදය, ඥානය හා සිත ආදිය අපේක්ෂා කරන නපුංසක ලිංගයක් ලෙස දත යුතුය.

‘‘ගොත්‍රභූ’’ඉති දීඝත්ත-වසෙන කථිතං පන;

පුල්ලිඞ්ගමිති විඤ්ඤෙය්‍යං, පුග්ගලාදිකපෙක්ඛකං.

'ගෝත්‍රභූ' කියා දීර්ඝ කිරීම් වශයෙන් කියන ලද පදය, පුද්ගලයා ආදිය අපේක්ෂා කරන පුල්ලිංගයක් ලෙස දත යුතුය.

දීඝභාවෙන වුත්තං තු, නපුංසකන්ති නො වදෙ;

බින්දුවන්තී’තරෙ භෙදා, තයො ඉති හි භාසිතා.

දීර්ඝ වශයෙන් දක්වන ලද්දක් නපුංසක ලිංග යැයි නොකිය යුතුය; බින්දුව (නිග්ගහීතය) සහිත අනෙක් ආකාර තුනක් මෙසේ දක්වන ලදහ.

ඊකාරන්තා ච ඌදන්තා, රස්සත්තං යන්ති සාසනෙ;

නපුංසකත්තං පත්වාන, සහභු සීඝයායිති.

ශාසනයෙහි (ව්‍යාකරණයෙහි) ඊකාරාන්ත සහ ඌකාරාන්ත ශබ්දයෝ නපුංසක ලිංග බවට පත්වීමේදී ලඝු (කෙටි) වෙති; 'සහභු', 'සීඝයායි' යන්නන් මෙනි.

චිත්තෙන සහ භවතීති චිත්තසහභු, චිත්තෙන සහ න භවතීති නචිත්තසහභු, රූපං. උකාරන්තනපුංසකලිඞ්ගනිද්දෙසො. නියතනපුංසකලිඞ්ගනිද්දෙසොයං.

සිත සමඟ උපදී (පවතී) යන අර්ථයෙන් 'චිත්තසහභු' වේ. සිත සමඟ නූපදී (නොපවතී) යන අර්ථයෙන් 'නචිත්තසහභු' නම් වූ රූපයයි. උකාරාන්ත නපුංසක ලිංග නිර්දේශයයි. මෙය නියත නපුංසක ලිංග නිර්දේශයයි.

අනියතලිඞ්ගානං [Pg.117] නියතනපුංසකලිඞ්ගෙසු පක්ඛිත්තානං භූතපරාභූතසද්දාදීනං නිද්දෙසො නයානුසාරෙන සුවිඤ්ඤෙය්‍යොව. ඉච්චෙවං නපුංසකලිඞ්ගානං භූධාතුමයානං යථාරහං නිබ්බචනාදිවසෙන නිද්දෙසො විභාවිතො. ඉච්චෙවං සබ්බථාපි ලිඞ්ගත්තයනිද්දෙසො සමත්තො.

නියත නපුංසක ලිංගයන්හි ඇතුළත් කරන ලද අනියත ලිංග ඇති 'භූත', 'පරාභූත' ආදී ශබ්දයන්ගේ නිර්දේශය ක්‍රමයට අනුකූලව ඉතා පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය. මෙසේ නපුංසක ලිංග වූ ද, භූ ධාතුවෙන් සැදුණා වූ ද ශබ්දයන්ගේ සුදුසු පරිදි නිරුක්ති ආදී වශයෙන් විස්තර කිරීම දක්වන ලදී. මෙසේ සෑම අයුරින්ම ත්‍රිලිංග නිර්දේශය නිමවා ඇත.

උල්ලිඞ්ගනෙන විවිධෙන නයෙන වුත්තං,භූධාතුසද්දමයලිඞ්ගතිකං යදෙතං;

ආලිඞ්ගියං පියතරඤ්ච සුතං සුලිඞ්ගං,පොසො කරෙ මනසි ලිඞ්ගවිදුත්තමිච්ඡං.

විවිධ ක්‍රමයන්ගෙන් ලක්ෂණ දක්වමින් පවසන ලද, භූ ධාතු ශබ්දයෙන් සැදුණු මෙම ත්‍රිලිංගය; ලිංග පිළිබඳ දන්නා බව කැමති වන තැනැත්තා විසින් ඉතා ප්‍රියජනක වූ, ඇසිය යුතු වූ, යහපත් ලිංග ඇති ව්‍යාකරණය වැළඳගෙන සිතෙහි ධාරණය කරගත යුතුය.

ඉති නවඞ්ගෙ සාට්ඨකථෙ පිටකත්තයෙ බ්‍යප්පථගතීසු විඤ්ඤූනං

මෙසේ අටුවා සහිත නවංග ත්‍රිපිටක ධර්මයෙහි පද මාර්ගයන්හි වියතුන්ගේ

කොසල්ලත්ථාය කතෙ සද්දනීතිප්පකරණෙ

කෞශල්‍යය (දක්ෂතාවය) පිණිස කරන ලද සද්දනීති ප්‍රකරණයෙහි

භූධාතුමයානං තිවිධලිඞ්ගිකානං නාමිකරූපානං විභාගො

භූ ධාතුවෙන් සැදුණු ත්‍රිවිධ ලිංග ඇති නාමික රූපයන්ගේ විභාගයයි.

චතුත්ථො පරිච්ඡෙදො.

හතරවන පරිච්ඡේදය.

5. ඔකාරන්තපුල්ලිඞ්ගනාමිකපදමාලා

5. ඕ-කාරාන්ත පුල්ලිංග නාම පදමාලාව.

භූ ධාතුතො පවත්තානං, නාමිකානමිතො පරං;

නාමමාලං පකාසිස්සං, නාමමාලන්තරම්පි ච.

'භූ' ධාතුවෙන් උපන් නාම පදයන්ගෙන් පසුව, මම මෙතැන් සිට නාම පදමාලාව ද අනෙකුත් නාම පදමාලා විවිධත්වයන් ද ප්‍රකාශ කරන්නෙමි.

විප්පකිණ්ණකථා එත්ථ, එවං වුත්තෙ න හෙස්සති;

පභෙදො නාමමාලානං, පරිපුණ්ණොව හෙහිති.

මෙසේ පැවසූ කල්හි මෙහි විසිරුණු කතා ඇති නොවන අතර, නාම පදමාලාවන්ගේ ප්‍රභේදය ද සම්පූර්ණ වනු ඇත.

පුබ්බාචරියසීහානං, තස්මා ඉධ මතං සුතං;

පුරෙචරං කරිත්වාන, වක්ඛාමි සවිනිච්ඡයං.

එබැවින්, පූර්වාචාර්යවරයන් නමැති සිංහයන්ගේ මතය මෙහි පෙරටු කොටගෙන, මම විනිශ්චය සහිතව එය ප්‍රකාශ කරන්නෙමි.

පුරිසො, පුරිසා. පුරිසං, පුරිසෙ. පුරිසෙන, පුරිසෙහි, පුරිසෙභි. පුරිසස්ස, පුරිසානං. පුරිසා, පුරිසස්මා, පුරිසම්හා, පුරිසෙහි, පුරිසෙභි. පුරිසස්ස, පුරිසානං. පුරිසෙ, පුරිසස්මිං, පුරිසම්හි, පුරිසෙසු. භො පුරිස, භවන්තො පුරිසා.

පුරිසෝ, පුරිසා. පුරිසං, පුරිසේ. පුරිසේන, purisehi, purisebhi. පුරිසස්ස, purisānaṃ. පුරිසා, purisasmā, purisamhā, purisehi, purisebhi. පුරිසස්ස, purisānaṃ. පුරිසේ, purisasmiṃ, purisamhi, purisesu. භෝ පුරිස, bhavanto purisā.

අයමායස්මතා මහාකච්චානෙන පභින්නපටිසම්භිදෙන කතස්මා නිරුත්තිපිටකතො උද්ධරිතො පුරිසඉච්චෙතස්ස පකතිරූපස්ස [Pg.118] නාමිකපදමාලානයො. තත්‍ර පුරිසවචනඑකවචනපුථුවචනෙසු පච්චත්තවචනාදීනි භවන්ති. තං යථා? පුරිසො තිට්ඨති, පුරිසා තිට්ඨන්ති. තත්‍ර පුරිසොති පුරිසවචනෙ එකවචනෙ පච්චත්තවචනං භවති, පුරිසාති පුරිසවචනෙ පුථුවචනෙ පච්චත්තවචනං භවති.

ප්‍රභින්න පටිසම්භිදාලාභී ආයුෂ්මත් මහාකච්චාන මහරහතන් වහන්සේ විසින් කරන ලද නිරුත්ති පිටකයෙන් උපුටා ගන්නා ලද 'පුරිස' යන ප්‍රකෘති රූපයේ නාමික පදමාලා ක්‍රමය මෙයයි. එහි 'පුරිස' යන වචනයෙහි ඒක වචන සහ බහු වචන වල ප්‍රථමා විභක්තිය (පච්චත්ත වචනය) ආදිය වෙයි. එය කෙසේද යත්? 'පුරිසෝ තිට්ඨති' (පුරුෂයා සිටියි), 'පුරිසා තිට්ඨන්ති' (පුරුෂයෝ සිටිති) යනුයි. එහි 'පුරිසෝ' යනු ඒක වචනයෙහි ප්‍රථමා විභක්තිය වන අතර, 'පුරිසා' යනු බහු වචනයෙහි ප්‍රථමා විභක්තිය වෙයි.

පුරිසං පස්සති, පුරිසෙ පස්සති. තත්‍ර පුරිසන්ති පුරිසවචනෙ එකවචනෙ උපයොගවචනං භවති, පුරිසෙති පුරිසවචනෙ පුථුවචනෙ උපයොගවචනං භවති.

'පුරිසං පස්සති' (පුරුෂයා දකී), 'පුරිසේ පස්සති' (පුරුෂයන් දකී). එහි 'පුරිසං' යනු ඒක වචනයෙහි ද්විතීයා විභක්තිය (උපයෝග වචනය) වන අතර, 'පුරිසේ' යනු බහු වචනයෙහි ද්විතීයා විභක්තිය වෙයි.

පුරිසෙන කතං, පුරිසෙහි කතං, පුරිසෙභි කතං. තත්‍ර පුරිසෙනාති පුරිසවචනෙ එකවචනෙ කරණවචනං භවති, පුරිසෙහි, පුරිසෙභීති පුරිසවචනෙ පුථුවචනෙ කරණවචනං භවති.

'පුරිසේන කතං' (පුරුෂයා විසින් කරන ලදී), 'පුරිසේහි කතං', 'පුරිසේභි කතං' (පුරුෂයන් විසින් කරන ලදී). එහි 'පුරිසේනා' යනු ඒක වචනයෙහි තෘතීයා (කරණ) විභක්තිය වන අතර, 'පුරිසේහි' සහ 'පුරිසේභි' යනු බහු වචනයෙහි තෘතීයා (කරණ) විභක්තිය වෙයි.

පුරිසස්ස දීයතෙ, පුරිසානං දීයතෙ. තත්‍ර පුරිසස්සාති පුරිසවචනෙ එකවචනෙ සම්පදානවචනං භවති, පුරිසානන්ති පුරිසවචනෙ පුථුවචනෙ සම්පදානවචනං භවති.

'පුරිසස්ස දීයතේ' (පුරුෂයාට දෙනු ලැබේ), 'පුරිසානං දීයතේ' (පුරුෂයන්ට දෙනු ලැබේ). එහි 'පුරිසස්ස' යනු ඒක වචනයෙහි චතුර්ථී (සම්ප්‍රදාන) විභක්තිය වන අතර, 'පුරිසානං' යනු බහු වචනයෙහි චතුර්ථී (සම්ප්‍රදාන) විභක්තිය වෙයි.

පුරිසා නිස්සටං, පුරිසස්මා නිස්සටං, පුරිසම්හා නිස්සටං, පුරිසෙහි නිස්සටං, පුරිසෙභි නිස්සටං. තත්‍ර පුරිසාති පුරිසවචනෙ එකවචනෙ නිස්සක්කවචනං භවති. පුරිසස්මාති…පෙ… පුරිසම්හාති පුරිසවචනෙ එකවචනෙ නිස්සක්කවචනං භවති, පුරිසෙහි, පුරිසෙභීති පුරිසවචනෙ පුථුවචනෙ නිස්සක්කවචනං භවති.

'පුරිසා නිස්සටං', 'පුරිසස්මා නිස්සටං', 'පුරිසම්හා නිස්සටං' (පුරුෂයාගෙන් නික්මුණු), 'පුරිසේහි නිස්සටං', 'පුරිසේභි නිස්සටං' (පුරුෂයන්ගෙන් නික්මුණු). එහි 'පුරිසා' යනු ඒක වචනයෙහි පංචමී (නිස්සක්ක) විභක්තිය වෙයි. 'පුරිසස්මා' ...පෙ... 'පුරිසම්හා' යනු ද ඒක වචනයෙහි පංචමී විභක්තිය වන අතර, 'පුරිසේහි' සහ 'පුරිසේභි' යනු බහු වචනයෙහි පංචමී විභක්තිය වෙයි.

පුරිසස්ස පරිග්ගහො, පුරිසානං පරිග්ගහො. තත්‍ර පුරිසස්සාති පුරිසවචනෙ එකවචනෙ සාමිවචනං භවති, පුරිසානන්ති පුරිසවචනෙ පුථුවචනෙ සාමිවචනං භවති.

'පුරිසස්ස පරිග්ගහෝ' (පුරුෂයාගේ පරිග්‍රහය), 'පුරිසානං පරිග්ගහෝ' (පුරුෂයන්ගේ පරිග්‍රහය). එහි 'පුරිසස්ස' යනු ඒක වචනයෙහි ෂෂ්ඨී (සාමි) විභක්තිය වන අතර, 'පුරිසානං' යනු බහු වචනයෙහි ෂෂ්ඨී (සාමි) විභක්තිය වෙයි.

පුරිසෙ පතිට්ඨිතං, පුරිසස්මිං පතිට්ඨිතං, පුරිසම්හි පතිට්ඨිතං, පුරිසෙසු පතිට්ඨිතං. තත්‍ර පුරිසෙති පුරිසවචනෙ එකවචනෙ භුම්මවචනං භවති, පුරිසස්මින්ති…පෙ… පුරිසම්හීති…පෙ… පුරිසෙසූති පුරිසවචනෙ පුථුවචනෙ භුම්මවචනං භවති.

'පුරිසේ පතිට්ඨිතං', 'පුරිසස්මිං පතිට්ඨිතං', 'පුරිසම්හි පතිට්ඨිතං' (පුරුෂයා කෙරෙහි පිහිටි), 'පුරිසේසු පතිට්ඨිතං' (පුරුෂයන් කෙරෙහි පිහිටි). එහි 'පුරිසේ' යනු ඒක වචනයෙහි සප්තමී (භුම්ම) විභක්තිය වෙයි. 'පුරිසස්මිං' ...පෙ... 'පුරිසම්හි' යනු ද ඒක වචනයෙහි සප්තමී විභක්තිය වන අතර, 'පුරිසේසු' යනු බහු වචනයෙහි සප්තමී විභක්තිය වෙයි.

භො [Pg.119] පුරිස තිට්ඨ, භවන්තො පුරිසා තිට්ඨථ. තත්‍ර භො පුරිසඉති පුරිසවචනෙ එකවචනෙ ආලපනං භවති, භවන්තො පුරිසාඉති පුරිසවචනෙ පුථුවචනෙ ආලපනං භවතීති ඉමිනා නයෙන සබ්බත්ථ නයො විත්ථාරෙතබ්බො.

'භෝ puirsa තිට්ඨ' (එම්බා පුරුෂය, සිටින්න), 'භවන්තෝ පුරිසා තිට්ඨථ' (පින්වත් පුරුෂයෙනි, සිටින්න). එහි 'භෝ පුරිස' යනු ඒක වචනයෙහි ආලපන විභක්තිය වන අතර, 'භවන්තෝ පුරිසා' යනු බහු වචනයෙහි ආලපන විභක්තිය වෙයි. මෙම ක්‍රමයෙන් හැම තැනම විස්තර කටයුතුය.

යමකමහාථෙරෙන කතාය පන චූළනිරුත්තියං ‘‘භො පුරිස’’ඉති රස්සවසෙන ආලපනෙකවචනං වත්වා ‘‘භො පුරිසා’’ඉති දීඝවසෙන ආලපනබහුවචනං වුත්තං. කිඤ්චාපි තාදිසො නයො නිරුත්තිපිටකෙ නත්ථි, තථාපි බහූනමාලපනවිසයෙ ‘‘භො යක්ඛා’’ඉතිආදීනං ආලපනබහුවචනානං ජාතකට්ඨකථාදීසු දිස්සනතො පසත්ථතරොව හොති විඤ්ඤූනං පමාණඤ්ච, තස්මා ඉමිනා යමකමහාථෙරමතෙනපි ‘‘පුරිසො පුරිසා පුරිස’’න්තිආදීනි වත්වා ආමන්තනෙ ‘‘භො පුරිස, භො පුරිසා, භවන්තො පුරිසා’’ති නාමිකපදමාලා යොජෙතබ්බා.

යමක මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් කරන ලද 'චූළ නිරුත්ති' ග්‍රන්ථයෙහි 'භෝ පුරිස' කියා හ්‍රස්ව වශයෙන් ආලපන ඒක වචනය ද, 'භෝ පුරිසා' කියා දීර්ඝ වශයෙන් ආලපන බහු වචනය ද දක්වන ලදී. එවැනි ක්‍රමයක් නිරුත්ති පිටකයෙහි නැතත්, බොහෝ දෙනෙකු ඇමතීමේදී 'භෝ යක්ඛා' (එම්බා යක්ෂයෙනි) ආදී ආලපන බහු වචන ජාතක අටුවා ආදියෙහි දැකිය හැකි බැවින්, එය ඥානවන්තයන්ට ඉතා යෝග්‍ය වූ ද ප්‍රමාණවත් වූ ද කරුණකි. එබැවින් මෙම යමක මහා ස්ථවිරයන්ගේ මතය අනුව ද 'පුරිසෝ, පුරිසා, පුරිසං' ආදිය කියා ආමන්ත්‍රණයෙහිදී 'භෝ පුරිස, භෝ පුරිසා, භවන්තෝ පුරිසා' වශයෙන් නාමික පදමාලාව යෙදිය යුතුය.

තත්ථ පුරිසොති පඨමාය එකවචනං. පුරිසාති බහුවචනං. පුරිසන්ති දුතියාය එකවචනං. පුරිසෙති බහුවචනං. පුරිසෙනාති තතියාය එකවචනං. පුරිසෙහි, පුරිසෙභීති ද්වෙ බහුවචනානි. පුරිසස්සාති චතුත්ථියා එකවචනං. පුරිසානන්ති බහුවචනං. පුරිසා, පුරිසස්මා, පුරිසම්හාති තීණි පඤ්චමියා එකවචනානි. පුරිසෙහි, පුරිසෙභීති ද්වෙ බහුවචනානි. පුරිසස්සාති ඡට්ඨියා එකවචනං. පුරිසානන්ති බහුවචනං. පුරිසෙ, පුරිසස්මිං, පුරිසම්හීති තීණි සත්තමියා එකවචනානි. පුරිසෙසූති බහුවචනං. භො පුරිසාති අට්ඨමියා එකවචනං. භො පුරිසා, භවන්තො පුරිසාති ද්වෙ බහුවචනානි.

එහි 'පුරිසෝ' යනු ප්‍රථමා ඒක වචනයයි. 'පුරිසා' යනු බහු වචනයයි. 'පුරිසං' යනු ද්විතීයා ඒක වචනයයි. 'පුරිසේ' යනු බහු වචනයයි. 'පුරිසේනා' යනු තෘතීයා ඒක වචනයයි. 'පුරිසේහි, පුරිසේභි' යනු බහු වචන දෙකකි. 'පුරිසස්ස' යනු චතුර්ථී ඒක වචනයයි. 'පුරිසානං' යනු බහු වචනයයි. 'පුරිසා, පුරිසස්මා, පුරිසම්හා' යනු පංචමී ඒක වචන තුනකි. 'පුරිසේහි, පුරිසේභි' යනු බහු වචන දෙකකි. 'පුරිසස්ස' යනු ෂෂ්ඨී ඒක වචනයයි. 'පුරිසානං' යනු බහු වචනයයි. 'පුරිසේ, පුරිසස්මිං, පුරිසම්හි' යනු සප්තමී ඒක වචන තුනකි. 'පුරිසේසු' යනු බහු වචනයයි. 'භෝ පුරිස' යනු අෂ්ටමී ඒක වචනයයි. 'භෝ පුරිසා, භවන්තෝ පුරිසා' යනු බහු වචන දෙකකි.

කිඤ්චාපෙතෙසු ‘‘පුරිසා’’ති ඉදං පඨමාපඤ්චමීඅට්ඨමීනං, ‘‘පුරිසෙ’’ති ඉදං දුතියාසත්තමීනං, ‘‘පුරිසෙහි, පුරිසෙභී’’ති තතියාපඤ්චමීනං, ‘‘පුරිසාන’’න්ති චතුත්ථීඡට්ඨීනං එකසදිසං, තථාපි අත්ථවසෙන අසඞ්කරභාවො වෙදිතබ්බො. කථං? ‘‘පුරිසො [Pg.120] තිට්ඨති, පුරිසා තිට්ඨන්ති. පුරිසං පස්සති, පුරිසෙ පස්සතී’’තිආදිනා.

මොවුන් අතර 'පුරිසා' යන්න ප්‍රථමා, පංචමී සහ අෂ්ටමී විභක්තීන්ට ද, 'පුරිසේ' යන්න ද්විතීයා සහ සප්තමී විභක්තීන්ට ද, 'පුරිසේහි, පුරිසේභි' යන්න තෘතීයා සහ පංචමී විභක්තීන්ට ද, 'පුරිසානං' යන්න චතුර්ථී සහ ෂෂ්ඨී විභක්තීන්ට ද සමාන වුවද, අර්ථය අනුව ව්‍යාකූලත්වයකින් තොරව වටහා ගත යුතුය. එය කෙසේද යත්? 'පුරිසෝ තිට්ඨති, පුරිසා තිට්ඨන්ති. පුරිසං පස්සති, පුරිසේ පස්සති' යනාදී වශයෙනි.

තත්ථ ච භොති ආමන්තනත්ථෙ නිපාතො. සො න කෙවලං එකවචනංයෙව හොති, අථ ඛො බහුවචනම්පි හොතීති ‘‘භො පුරිසා’’ඉති බහුවචනප්පයොගොපි ගහිතො. ‘‘භවන්තො’’තිදං පන බහුවචනමෙව හොතීති ‘‘පුරිසා’’ති පුන වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. ඉති යමකමහාථෙරෙන ‘‘භො පුරිස’’ඉති රස්සවසෙන ආලපනෙකවචනං වත්වා ‘‘භො පුරිසා’’ඉති දීඝවසෙන ආලපනබහුවචනං වුත්තං. තථා හි පාළියං අට්ඨකථාසු ච නිපාතභූතො භොසද්දො එකවචනබහුවචනවසෙන ද්විධා භිජ්ජති. අත්‍රිමානි නිදස්සනපදානි – ‘‘අපි නු ඛො සපරිග්ගහානං තෙවිජ්ජානං බ්‍රාහ්මණානං අපරිග්ගහෙන බ්‍රහ්මුනා සද්ධිං සංසන්දති සමෙතීති, නො හිදං භො ගොතම. අච්ඡරියං භො ආනන්ද, අබ්භුතං භො ආනන්ද, එහි භො සමණ, භො පබ්බජිත’’ඉච්චාදිපාළිතො අට්ඨකථාතො ච භොසද්දස්ස එකවචනප්පයොගෙ පවත්තිනිදස්සනං, ‘‘තෙන හි භො මමපි සුණාථ. යථා මයමෙව අරහාම තං භවන්තං ගොතමං දස්සනාය උපසඞ්කමිතුං, නාහං භො සමණස්ස ගොතමස්ස සුභාසිතං සුභාසිතතො නාබ්භනුමොදාමි, පස්සථ භො ඉමං කුලපුත්තං. භො යක්ඛා අහං ඉමං තුම්හාකං භාජෙත්වා දදෙය්‍යං. අපරිසුද්ධො පනම්හි, භො ධුත්තා තුම්හාකං ක්‍රියා මය්හං න රුච්චති. සො තෙ පුරිසෙ ආහ භො තුම්හෙ මං මාරෙන්තා රඤ්ඤො දස්සෙත්වාව මාරෙථා’’ති ඉච්චාදි පන පාළිතො අට්ඨකථාතො ච භොසද්දස්ස බහුවචනප්පයොගෙ පවත්තිනිදස්සනං. කච්චායනප්පකරණෙ පන ‘‘භො පුරිස, භො පුරිසා’’ති පදද්වයං ආලපනෙකවචනවසෙන වුත්තං. තං යථා ආගමෙහි න විරුජ්ඣති, තථා ගහෙතබ්බං.

එහි 'භෝ' (bho) ඌනතාපූර්ණ ආමන්ත්‍රණ අර්ථයෙහි වැටෙන නිපාතයකි. එය ඒකවචනයට පමණක් සීමා නොවී බහුවචන ද වන බැවින් 'භෝ පුරිසා' (bho purisā) යන බහුවචන ප්‍රයෝගය ද ගන්නා ලදී. 'භවන්තෝ' (bhavanto) යන්න වනාහි බහුවචනයක්ම වන බැවින් නැවත 'පුරිසා' (purisā) යන්න පවසන ලදැයි දත යුතුය. මෙසේ යමක මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් 'භෝ පුරිස' (bho purisa) යනුවෙන් හ්‍රස්ව වශයෙන් ආමන්ත්‍රණ ඒකවචනය පවසා, 'භෝ පුරිසා' (bho purisā) යනුවෙන් දීර්ඝ වශයෙන් ආමන්ත්‍රණ බහුවචනය පවසන ලදී. එසේම පාලි භාෂාවෙහි සහ අටුවාවල නිපාතයක් වූ 'භෝ' ශබ්දය ඒකවචන හා බහුවචන වශයෙන් දෙවැදෑරුම්ව බෙදෙයි. මේ සඳහා නිදර්ශන පද මෙසේය: 'පරිග්‍රහ (භාර්යාවන්) සහිත ත්‍රිවේදධාරී බ්‍රාහ්මණයන්ගේ වචනය, පරිග්‍රහ රහිත බ්‍රහ්මයා සමඟ සැසඳේද, එක්වේද? භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, මෙය එසේ නොවේ.' 'භවත් ආනන්දයෙනි, පුදුමයකි; භවත් ආනන්දයෙනි, අසිරියකි', 'භවත් මහණෙනි, මෙහි එන්න', 'භවත් පැවිද්දාණෙනි' යනාදී පාලි පාඨයන්ගෙන් සහ අටුවාවලින් 'භෝ' ශබ්දයේ ඒකවචන ප්‍රයෝගය භාවිත වන ආකාරය දැක්වේ. 'එසේ නම් භවත්නි, මගේ වචනයට ද සවන් දෙන්න. යම් සේ අපම ඒ භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ දැකීමට එළඹීමට සුදුසු වන්නෙමු ද, භවත්නි, මම ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේගේ සුභාෂිතය සුභාෂිතයක් ලෙස අනුමෝදන් නොවී නොසිටිමි, භවත්නි, මේ කුලපුත්‍රයා දෙස බලන්න, භවත් යක්ෂයෙනි, මම මෙය ඔබලාට බෙදා දෙන්නෙමි, මම වනාහි අපිරිසිදු වෙමි, භවත් ධූර්තයෙනි (කපටියනි), ඔබලාගේ ක්‍රියාව මට රුචි නොවේ, ඔහු ඒ මිනිසුන්ට කීවේය: භවත්නි, ඔබලා මා මරන්නේ නම් රජුට පෙන්වාම මරන්න' යනාදී පාලි පාඨයන්ගෙන් සහ අටුවාවලින් 'භෝ' ශබ්දයේ බහුවචන ප්‍රයෝගය භාවිත වන ආකාරය දැක්වේ. කච්චායන ප්‍රකරණයෙහි වනාහි 'භෝ පුරිස, භෝ පුරිසා' යන පද දෙකම ආමන්ත්‍රණ ඒකවචනය වශයෙන් දක්වා ඇත. එය ධර්ම ග්‍රන්ථයන්ට (පාලි සම්ප්‍රදායට) විරුද්ධ නොවන පරිදි තේරුම් ගත යුතුය.

කෙචි [Pg.121] පන අදූරට්ඨස්සාලපනෙ ‘‘භො පුරිස’’ඉති රස්සවසෙන ආලපනෙකවචනං ඉච්ඡන්ති, දූරට්ඨස්සාලපනෙ පන ‘‘භො පුරිසා’’ඉති දීඝවසෙන ආලපනෙකවචනං ඉච්ඡන්ති. අදූරට්ඨානං දූරට්ඨානඤ්ච පුරිසානං ඉත්ථීනඤ්ච ආලපනෙ න කිඤ්චි වදන්ති. තථා අදූරට්ඨාය දූරට්ඨාය ච ඉත්ථියා ආලපනෙ තෙ පුච්ඡිතබ්බා ‘‘අදූරට්ඨානං දූරට්ඨානඤ්ච පුරිසානමාලපනෙ කථං වත්තබ්බ’’න්ති. අද්ධා තෙ එවං පුට්ඨා උත්තරි කිඤ්චි වත්තුං න සක්ඛිස්සන්ති. එවම්පි තෙ චෙ වදෙය්‍යුං ‘‘භවන්තො පුරිසාති ඉමිනාව අදූරට්ඨානං දූරට්ඨානඤ්ච පුරිසානමාලපනං භවතී’’ති. තදා තෙ වත්තබ්බා ‘‘යදි භවන්තො පුරිසා’’ති ඉමිනා අද්වෙජ්ඣෙන වචනෙන අදූරට්ඨානං දූරට්ඨානඤ්ච පුරිසානමාලපනං භවති, එවං සන්තෙ ‘‘භො පුරිස’’ඉති රස්සපදෙනපි දූරට්ඨස්ස ච පුරිසස්සාලපනං වත්තබ්බං, එවං අවත්වා කිමත්ථං අදූරට්ඨස්සාලපනෙ ‘‘භො පුරිස’’ඉති රස්සවසෙන ආලපනෙකවචනං ඉච්ඡථ, කිමත්ථඤ්ච දූරට්ඨස්සාලපනෙ ‘‘භො පුරිසා’’ඉති දීඝවසෙන ආලපනෙකවචනං ඉච්ඡථ.

ඇතැම්හු වනාහි ළඟ සිටින අයෙකු ආමන්ත්‍රණය කිරීමේදී 'භෝ පුරිස' යනුවෙන් හ්‍රස්ව වශයෙන් ආමන්ත්‍රණ ඒකවචනය ද, දුර සිටින අයෙකු ආමන්ත්‍රණය කිරීමේදී 'භෝ පුරිසා' යනුවෙන් දීර්ඝ වශයෙන් ආමන්ත්‍රණ ඒකවචනය ද පිළිගනිති. ළඟ සිටින සහ දුර සිටින පුරුෂයන්ගේ ද ස්ත්‍රීන්ගේ ද ආමන්ත්‍රණය පිළිබඳව ඔවුහු කිසිවක් නොකියති. එලෙසම, ළඟ සිටින සහ දුර සිටින ස්ත්‍රියක ආමන්ත්‍රණය කිරීම පිළිබඳව ඔවුන්ගෙන් මෙසේ ඇසිය යුතුය: 'ළඟ සිටින සහ දුර සිටින පුරුෂයන් ආමන්ත්‍රණය කිරීමේදී කෙසේ කිව යුතුද?' මෙසේ අසන ලදුව ඔවුහු ඒකාන්තයෙන්ම මීට වඩා කිසිවක් පැවසීමට අපොහොසත් වෙති. ඉදින් ඔවුහු, 'භවන්තෝ පුරිසා යන මෙයින්ම ළඟ සිටින සහ දුර සිටින පුරුෂයන්ගේ ආමන්ත්‍රණය සිදුවේ' යැයි පවසන්නේ නම්, එවිට ඔවුන්ට මෙසේ කිව යුතුය: 'ඉදින් භවන්තෝ පුරිසා යන මේ නිසැක වචනයෙන් ළඟ සිටින සහ දුර සිටින පුරුෂයන් ආමන්ත්‍රණය කිරීම සිදුවේ නම්, එසේ තිබියදී භෝ පුරිස යන හ්‍රස්ව පදයෙන් ද දුර සිටින පුරුෂයා ආමන්ත්‍රණය කිරීම කිව යුතුය. එසේ නොකියා කුමන කරුණක් නිසා ළඟ සිටින අය ආමන්ත්‍රණය කිරීමේදී භෝ පුරිස කියා හ්‍රස්ව වශයෙන් ආමන්ත්‍රණ ඒකවචනය කැමති වන්නේද? කුමන කරුණක් නිසා දුර සිටින අය ආමන්ත්‍රණය කිරීමේදී භෝ පුරිසා කියා දීර්ඝ වශයෙන් ආමන්ත්‍රණ ඒකවචනය කැමති වන්නේද?'

නනු ‘‘තග්ඝ භගවා බොජ්ඣඞ්ගා, තග්ඝ සුගත බොජ්ඣඞ්ගා’’තිආදීසු ආලපනපදභූතං ‘‘භගවා’’ඉති දීඝපදං සමීපෙ ඨිතකාලෙපි දූරෙ ඨිතකාලෙපි බුද්ධස්සාලපනපදං භවිතුමරහතෙව, තථා ආලපනපදභූතං ‘‘සුගත’’ඉති රස්සපදම්පි. යස්මා පනෙතෙසු ‘‘භගවා’’ති ආලපනපදස්ස න කත්ථචිපි රස්සත්තං දිස්සති, ‘‘සුගතා’’ති ආලපනපදස්ස ච න කත්ථචිපි දීඝත්තං දිස්සති, තස්මා දීඝරස්සමත්තාභෙදං අචින්තෙත්වා ‘‘පුරිස’’ඉති රස්සවසෙන වුත්තපදං පකතිස්සරවසෙන සමීපෙ ඨිතස්ස පුරිසස්ස ආමන්තනකාලෙ අදූරට්ඨස්සාලපනපදං භවති, ආයතස්සරවසෙන දූරෙ ඨිතපුරිසස්ස ආමන්තනකාලෙ දූරට්ඨස්සාලපනපදං භවතීති ගහෙතබ්බං. තථා ‘‘භවන්තො පුරිසා, භො යක්ඛා, භො ධුත්තා’’තිආදීනි [Pg.122] දීඝවසෙන වුත්තානි ආලපනබහුවචනපදානිපි පකතිස්සරවසෙන සමීපෙ ඨිතපුරිසානං ආමන්තනකාලෙ අදූරට්ඨානමාලපනපදානි භවන්ති, ආයතස්සරවසෙන දූරෙ ඨිතපුරිසාදීනං ආමන්තනකාලෙ දූරට්ඨානමාලපනපදානි භවන්තීති ගහෙතබ්බානි. තථා හි බ්‍රාහ්මණා කත්ථචි කත්ථචි රස්සට්ඨානෙපි දීඝට්ඨානෙපි ආයතෙන සරෙන මජ්ඣිමායතෙන සරෙන අච්චායතෙන ච සරෙන වෙදං පඨන්ති ලිඛිතුමසක්කුණෙය්‍යෙන ගීතස්සරෙන විය. ඉති සබ්බක්ඛරෙසුපි ආයතෙන සරෙනුච්චාරණං ලබ්භතෙව ලිඛිතුමසක්කුණෙය්‍යං, තස්මා අසම්පථමනොතරිත්වා ‘‘භො පුරිස’’ඉති වචනෙන දූරට්ඨස්ස ච අදූරට්ඨස්ස ච පුරිසස්සාලපනං භවති, ‘‘භො පුරිසා, භවන්තො පුරිසා’’ති ඉමෙහි වචනෙහිපි දූරට්ඨානඤ්ච අදූරට්ඨානඤ්ච පුරිසානමාලපනං භවතීති දට්ඨබ්බං. ඉති දූරට්ඨස්ස අදූරට්ඨානඤ්ච ආයතෙන සරෙන ආමන්තනමෙව පමාණං, න දීඝරස්සමත්තාවිසෙසො, තස්මා ‘‘භො සත්ථ, භො රාජ, භො ගච්ඡ, භො මුනි, භො දණ්ඩි, භො භික්ඛු, භො සයම්භු, භොති කඤ්ඤෙ, භොති පත්ති, භොති ඉත්ථි, භොති යාගු, භොති වධු, භො කුල, භො අට්ඨි, භො චක්ඛු’’ඉච්චෙවමාදීහි පදෙහි අදූරට්ඨස්සාලපනඤ්ච දූරට්ඨස්සාලපනඤ්ච භවති. ‘‘භවන්තො සත්ථා, සත්ථාරො, භොතියො කඤ්ඤා, කඤ්ඤායො’’ති එවමාදීහිපි පදෙහි අදූරට්ඨානඤ්චාලපනං භවතීති දට්ඨබ්බං.

ඇත්ත වශයෙන්ම, 'තග්ඝ භගවා බොජ්ඣඞ්ගා, තග්ඝ සුගත බොජ්ඣඞ්ගා' (භාග්‍යවතුන් වහන්ස, ඒකාන්තයෙන්ම බොජ්ඣංගයෝය...) යනාදී තැන්හි ආමන්ත්‍රණ පදයක් වූ 'භගවා' යන දීර්ඝ පදය, බුදුරජාණන් වහන්සේ ළඟ වැඩසිටින කාලයෙහි ද දුර වැඩසිටින කාලයෙහි ද උන්වහන්සේ ආමන්ත්‍රණය කරන පදයක් වීමට සුදුසුමය. එලෙසම ආමන්ත්‍රණ පදයක් වූ 'සුගත' යන හ්‍රස්ව පදය ද එසේමය. නමුත් මේවායෙහි 'භගවා' යන ආමන්ත්‍රණ පදයේ කිසිදු තැනක හ්‍රස්ව බවක් දක්නට නොලැබෙන බැවින් ද, 'සුගත' යන ආමන්ත්‍රණ පදයේ කිසිදු තැනක දීර්ඝ බවක් දක්නට නොලැබෙන බැවින් ද, දීර්ඝ-හ්‍රස්ව මාත්‍රා භේදය ගැන නොසිතා, 'පුරිස' කියා හ්‍රස්ව වශයෙන් කියන ලද පදය සාමාන්‍ය ස්වරයෙන් (පකති ස්වරයෙන්) ළඟ සිටින පුරුෂයා ආමන්ත්‍රණය කරන විට ළඟ සිටින්නා ආමන්ත්‍රණය කරන පදයක් වන බව ද, දික්වූ ස්වරයෙන් (ආයත ස්වරයෙන්) දුර සිටින පුරුෂයා ආමන්ත්‍රණය කරන විට දුර සිටින්නා ආමන්ත්‍රණය කරන පදයක් වන බව ද දත යුතුය. එලෙසම, 'භවන්තෝ පුරිසා, භෝ යක්ඛා, භෝ ධුත්තා' යනාදී දීර්ඝ වශයෙන් පවසන ලද ආමන්ත්‍රණ බහුවචන පද ද සාමාන්‍ය ස්වරයෙන් ළඟ සිටින පුරුෂයන් ආමන්ත්‍රණය කරන විට ළඟ සිටින්නන් ආමන්ත්‍රණය කරන පද වන බව ද, දික්වූ ස්වරයෙන් දුර සිටින පුරුෂයන් ආදීන් ආමන්ත්‍රණය කරන විට දුර සිටින්නන් ආමන්ත්‍රණය කරන පද වන බව ද දත යුතුය. එලෙසම, බ්‍රාහ්මණයෝ ඇතැම් තැන්වල හ්‍රස්ව ස්ථානයන්හි දී මෙන්ම දීර්ඝ ස්ථානයන්හි දී ද, ලියා දැක්විය නොහැකි ගීත ස්වරයක් මෙන් දික්වූ ස්වරයෙන් ද, මධ්‍යම ප්‍රමාණයේ දික්වූ ස්වරයෙන් ද, අතිශයින් දික්වූ ස්වරයෙන් ද වේදය ගායනා කරති (කියවති). මෙසේ සියලු අක්ෂරයන්හි ද ලියා දැක්විය නොහැකි සේ දික්වූ ස්වරයෙන් උච්චාරණය කිරීම ලැබෙන්නේමය. එබැවින් වැරදි මඟකට නොබැස, 'භෝ පුරිස' යන වචනයෙන් දුර සිටින සහ ළඟ සිටින පුරුෂයා ආමන්ත්‍රණය කිරීම සිදුවන බව ද, 'භෝ පුරිසා, භවන්තෝ පුරිසා' යන මේ වචනවලින් ද දුර සිටින සහ ළඟ සිටින පුරුෂයන් ආමන්ත්‍රණය කිරීම සිදුවන බව ද දත යුතුය. මෙසේ දුර සිටින්නෙකු සහ ළඟ සිටින්නන් ආමන්ත්‍රණය කිරීමෙහිලා දික්වූ ස්වරයෙන් ආමන්ත්‍රණය කිරීමම ප්‍රමාණවත් වන අතර, දීර්ඝ-හ්‍රස්ව මාත්‍රා විශේෂය පමණක්ම නොවේ. එබැවින් 'භෝ සත්ථ, භෝ රාජ, භෝ ගච්ඡ, භෝ මුනි, භෝ දණ්ඩී, භෝ භික්ඛු, භෝ සයම්භූ, භෝති කඤ්ඤේ, භෝති පත්ති, භෝති ඉත්ථි, භෝති යාගු, භෝති වධු, භෝ කුල, භෝ අට්ඨි, භෝ චක්ඛු' යනාදී මේ පදවලින් ළඟ සිටින්නා ආමන්ත්‍රණය කිරීම ද දුර සිටින්නා ආමන්ත්‍රණය කිරීම ද සිදුවේ. 'භවන්තෝ සත්ථා, සත්ථාරෝ, භෝතියෝ කඤ්ඤා, කඤ්ඤායෝ' යනාදී පදවලින් ද ළඟ (සහ දුර) සිටින්නන් ආමන්ත්‍රණය කිරීම සිදුවන බව දත යුතුය.

ඉදං පනෙත්ථ සන්නිට්ඨානං –

මෙහි වනාහි අවසාන නිගමනය මෙයයි:

තස්ස තං වචනං සුත්වා, රඤ්ඤො පුත්තං අදස්සයුං;

පුත්තො ච පිතරං දිස්වා, දූරතොවජ්ඣභාසථ.

ඔහුගේ ඒ වචනය අසා, (ඔවුහු) රජුට පුත්‍රයාව පෙන්වූහ; පුත්‍රයා ද පියා දැක, දුර සිටම මෙසේ පැවසීය.

ආගච්ඡු දොවාරිකා ඛග්ගබන්ධා,කාසාවියා හන්තු මමං ජනින්ද;

අක්ඛාහි මෙ පුච්ඡිතො එතමත්ථං,අපරාධො කො න්විධ මමජ්ජ අත්ථි.

කඩු බැඳගත් ද්වාරපාලකයෝ පැමිණෙත්වා, ජනෙන්ද්‍රයෙනි (රජතුමනි), කසාවත් (සිවුරු) හැඳි මාව මරත්වා! මා විසින් අසන ලද මේ කරුණ මට පවසනු මැනව, අද මෙහි මගේ වැරැද්ද කුමක්ද?

එවං [Pg.123] සද්ධම්මරාජෙන, වොහාරකුසලෙන වෙ;

සුදෙසිතෙ සොමනස්ස-ජාතකෙ සබ්බදස්සිනා.

මෙසේ ව්‍යවහාරයෙ

දූරට්ඨානෙපි රස්සත්තං, ‘‘ජනින්ද’’ඉති දිස්සති;

න කත්ථචිපි දීඝත්තං, ඉති නීති මයා මතා.

දුරස්ථානයකදී වුවද ‘ජනින්ද’ (මහජනයාගේ අධිපතියාණෙනි) යනුවෙන් ලුහු කිරීම (හ්‍රස්ව බව) පෙනේ. කිසිම තැනක දීර්ඝ බවක් (දිගු කිරීමක්) නැත. මෙම නීතිය මා විසින් වටහා ගන්නා ලදී.

ඉදම්පෙත්ථ වත්තබ්බං ‘‘කුතො නු භො ඉදමායාතං ‘දූරට්ඨස්සාලපනං අදූරට්ඨස්සාලපනමි’ති’’? සද්දසත්ථතො. සද්දසත්ථං නාම න සබ්බසො බුද්ධවචනස්සොපකාරකං, එකදෙසෙන පන හොති.

මෙහිදී මෙයද කිව යුතුය: 'භවත, මේ “දුර සිටින්නෙකු ඇමතීම, ළඟ සිටින්නෙකු ඇමතීම” යන්න පැමිණියේ කොහෙන්ද?' යන්නයි. එය ශබ්ද ශාස්ත්‍රයෙන් (වියරණයෙන්) පැමිණියේය. ශබ්ද ශාස්ත්‍රය නම් සෑම අයුරින්ම බුද්ධ දේශනයට උපකාරී නොවේ, නමුත් එක් දේශයකින් (කොටසකින්) උපකාරී වේ.

ඉමස්මිං පකරණෙ ‘‘බහුවචන’’න්ති වා ‘‘පුථුවචන’’න්ති වා ‘‘අනෙකවචන’’න්ති වා අත්ථතො එකං, බ්‍යඤ්ජනමෙව නානං, තස්මා සබ්බත්ථ ‘‘බහුවචන’’න්ති වා ‘‘පුථුවචන’’න්ති වා ‘‘අනෙකවචන’’න්ති වා වොහාරො කාතබ්බො, පුථුවචනං අනෙකවචනන්ති ච ඉදං සාසනෙ නිරුත්තඤ්ඤූනං වොහාරො, ඉතරං සද්දසත්ථවිදූනං.

මෙම ග්‍රන්ථයෙහි ‘බහු වචනය’ කියා හෝ ‘පුථු වචනය’ කියා හෝ ‘අනෙක වචනය’ කියා හෝ අර්ථයෙන් එකක්මය. වෙනස් වන්නේ අකුරු (ව්‍යඤ්ජන) පමණි. එබැවින් සෑම තැනකදීම ‘බහුවචනය’ කියා හෝ ‘පුථුවචනය’ කියා හෝ ‘අනෙකවචනය’ කියා හෝ ව්‍යවහාර කළ යුතුය. ‘පුථුවචනය’ සහ ‘අනෙකවචනය’ යනු ශාසනයෙහි නිරුක්ති දන්නවුන්ගේ ව්‍යවහාරයයි. අනෙක (බහුවචනය යන්න) ශබ්ද ශාස්ත්‍රය (වියරණය) දන්නවුන්ගේ ව්‍යවහාරයයි.

කස්මා පන ඉමස්මිං පකරණෙ ද්විවචනං න වුත්තන්ති? යස්මා බුද්ධවචනෙ ද්විවචනං නාම නත්ථි, තස්මා න වුත්තන්ති. නනු බුද්ධවචනෙ වචනත්තයං අත්ථි, තථා හි ‘‘ආයස්මා’’ති ඉදං එකවචනං, ‘‘ආයස්මන්තා’’ති ඉදං ද්විවචනං, ‘‘ආයස්මන්තො’’ති ඉදං බහුවචනන්ති? තන්න, යදි ‘‘ආයස්මන්තා’’ති ඉදං වචනං ද්විවචනං භවෙය්‍ය, ‘‘පුරිසො පුරිසා’’තිආදීසු කතරං ද්විවචනන්ති වදෙය්‍යාථ, තස්මා බුද්ධවචනෙ ද්විවචනං නාම නත්ථි. තෙනෙව හි සි යො අං යො නා හීතිආදිනා එකවචනබහුවචනානෙව දස්සිතානීති.

නමුත් මෙම ග්‍රන්ථයෙහි ද්විවචනයක් (ද්විත්ව වචනයක්) ප්‍රකාශ නොකළේ මන්ද? බුද්ධ දේශනයෙහි ද්විවචනයක් කියා දෙයක් නොමැති නිසා ප්‍රකාශ නොකරන ලදී. බුද්ධ දේශනයෙහි වචන තුනක් ඇතැයි කියනු නොවේද? එනම් ‘ආයස්මා’ යන්න ඒකවචනයයි, ‘ආයස්මන්තා’ යන්න ද්විවචනයයි, ‘ආයස්මන්තෝ’ යන්න බහුවචනයයි කියා නේද? එය එසේ නොවේ. ඉදින් ‘ආයස්මන්තා’ යන මෙම වචනය ද්විවචනයක් වන්නේ නම්, ‘පුරිසෝ, පුරිසා’ ආදී තැන්හි කිනම් එකක් ද්විවචනයක් යැයි පවසන්නේද? එබැවින් බුද්ධ දේශනයෙහි ද්විවචනයක් කියා දෙයක් නැත. එම නිසාම ‘සි, යෝ, අං, යෝ, නා, හි’ ආදී ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් ඒකවචන හා බහුවචන පමණක්ම දක්වා ඇත.

නනු ච භො ‘‘සුණන්තු මෙ ආයස්මන්තා, අජ්ජ උපොසථො පන්නරසො. යදායස්මන්තානං පත්තකල්ලං, මයං අඤ්ඤමඤ්ඤං පාරිසුද්ධිඋපොසථං කරෙය්‍යාමා’’ති පාළියං ද්වෙ සන්ධාය ‘‘ආයස්මන්තා’’ති වුත්තං, ‘‘උද්දිට්ඨා ඛො ආයස්මන්තො චත්තාරො පාරාජිකා ධම්මා’’තිආදීසු පන පාළීසු බහවො සන්ධාය ‘‘ආයස්මන්තො’’ති වුත්තං, න ච සක්කා වත්තුං ‘‘යථා තථා වුත්ත’’න්ති[Pg.124], පරිවාසාදිආරොචනෙපි අට්ඨකථාචරියෙහි විඤ්ඤාතසුගතාධිප්පායෙහි ‘‘ද්වින්නං ආරොචෙන්තෙන ‘ආයස්මන්තා ධාරෙන්තූ’ති, තිණ්ණං ආරොචෙන්තෙන ‘ආයස්මන්තො ධාරෙන්තූ’ති වත්තබ්බ’’න්ති වුත්තත්තාති? සච්චං වුත්තං, තං පන විනයවොහාරවසෙන වුත්තන්ති. නනු විනයො බුද්ධවචනං, කස්මා ‘‘බුද්ධවචනෙ ද්විවචනං නාම නත්ථී’’ති වදථාති? සච්චං විනයො බුද්ධවචනං, තථාපි විනයකම්මවසෙන වුත්තත්තා උපලක්ඛණමත්තං, න සබ්බසාධාරණබහුවචනපරියාපන්නං. යදි හි ‘‘ආයස්මන්තා’’ති ඉදං ද්විවචනං සියා, තප්පයොගානිපි ක්‍රියාපදානි ද්විවචනානෙව සියුං, තථාරූපානිපි ක්‍රියාපදානි න සන්ති. න හි අක්ඛරසමයකොවිදො ඣානලාභීපි දිබ්බචක්ඛුනා වස්සසතම්පි වස්සසහස්සම්පි සමවෙක්ඛන්තො බුද්ධවචනෙ එකම්පි ක්‍රියාපදං ද්විවචනන්ති පස්සෙය්‍ය, එවං ක්‍රියාපදෙසු ද්විවචනස්සාභාවා නාමිකපදෙසු ද්විවචනං නත්ථි. නාමිකපදෙසු තදභාවාපි ක්‍රියාපදෙසු තදභාවො වෙදිතබ්බො. සක්කටභාසායං ද්වීසුපි ද්විවචනානි සන්ති, මාගධභාසායං පන නත්ථි.

පින්වත, පාලියෙහි ‘සුණන්තු මේ ආයස්මන්තා, අජ්ජ උපෝසථෝ පණ්ණරසෝ. යදායස්මන්තානං පත්තකල්ලං, මයං අඤ්ඤමඤ්ඤං පාරිසුද්ධි උපෝසථං කරෙය්‍යාම’ (ආයුෂ්මත්වරුනි, මාගේ වචනය අසත්වා, අද පසළොස්වක පෝය දවසයි. ඉදින් ආයුෂ්මත්වරුන්ට සුදුසු කාලය පැමිණියේ නම්, අපි එකිනෙකා පාරිසුද්ධි උපෝසථය කරමු) යන තැන දෙනමක් අරභයා ‘ආයස්මන්තා’ යැයි පවසා ඇත. ‘උද්දිට්ඨා ඛෝ āyasmanto cattāro pārājikā dhammā’ (ආයුෂ්මත්වරුනි, පාරාජිකා ධර්ම සතරක් උදෙසන ලදී) ආදී පාලි පාඨයන්හි බොහෝ නමක් අරභයා ‘ආයස්මන්තෝ’ යැයි පවසා ඇත. එය ‘යම්සේ හෝ කියා ඇතැයි’ පැවසිය නොහැක. පරිවාස ආදිය දැන්වීමේදී ද, සුගතයන් වහන්සේගේ අදහස වටහාගත් අටුවාචාර්යයන් වහන්සේලා විසින් ‘දෙනමකට පවසන විට “ආයස්මන්තා ධාරෙන්තු” කියාද, තෙනමකට පවසන විට “ආයස්මන්තෝ ධාරෙන්තු” කියාද කිව යුතුය’ යැයි පවසා ඇති බැවින් නොවේද? එය සත්‍යයකි, එසේ පවසා ඇත. එහෙත් එය විනය ව්‍යවහාරය අනුව පවසන ලද්දකි. විනය යනු බුද්ධ වචනය නොවේද, එවැනි කලෙක ‘බුද්ධ වචනයෙහි ද්විවචනයක් නැත’ කියා පවසන්නේ මන්ද? විනය බුද්ධ වචනයක් බව සැබෑය. එසේ වුවද, විනය කර්මයන්හි පහසුව තකා එසේ ව්‍යවහාර කළ බැවින් එය උපලක්ෂණයක් (හඳුනාගැනීමක්) පමණි. එය පොදු බහුවචනයට අයත් නොවේ. ඉදින් ‘ආයස්මන්තා’ යන්න ද්විවචනයක් වී නම්, ඒ හා යෙදෙන ක්‍රියා පදද ද්විවචන විය යුතුය. නමුත් එවැනි ක්‍රියා පද දක්නට නැත. අක්ෂර ශාස්ත්‍රයෙහි කෙළ පැමිණි, ධ්‍යාන ලාභී උත්තමයෙකු වුවද දිව්‍ය චක්ෂුසින් වසර සියයක් හෝ වසර දහසක් බැලුවද බුද්ධ වචනයෙහි එකදු ක්‍රියා පදයක්වත් ද්විවචනයෙන් ඇති බව නොදක්නේය. මෙසේ ක්‍රියා පදයන්හි ද්විවචනය නැති බැවින්, නාම පදයන්හිද ද්විවචනයක් නැත. නාම පදයන්හි එය නොමැති බැවින් ක්‍රියා පදයන්හිද එය නොමැති බව තේරුම් ගත යුතුය. සංස්කෘත භාෂාවෙහි නම් මේ දෙකෙහිම ද්විවචන ඇත. නමුත් මාගධී (පාලි) භාෂාවෙහි එය නැත.

අපිච ‘‘පුථුවචන’’න්ති නිරුත්තිවොහාරොපි ‘‘බුද්ධවචනෙ ද්විවචනං නත්ථී’’ති එතමත්ථං දීපෙති. තඤ්හි සක්කටභාසායං වුත්තා ද්විවචනතො බහුවචනතො ච විසුංභූතං වචනං, තත්ථ වා වුත්තෙහි අත්ථෙහි විසුංභූතස්ස අත්ථස්ස වචනං ‘‘පුථුවචන’’න්ති වුච්චති. කථමිදං සක්කටභාසායං වුත්තා ද්විවචනතො බහුවචනතො ච විසුංභූතං වචනන්ති චෙ? යස්මා සක්කටභාසායං ‘‘පුථුවචන’’න්ති වොහාරො නත්ථි, තස්මා ඉදං තෙහි සක්කටභාසායං වුත්තෙහි ද්විවචනබහුවචනෙහි විසුංභූතඅත්ථස්ස වචනන්ති වුච්චති. කථඤ්ච පන සක්කටභාසායං වුත්තෙහි විසුංභූතස්ස අත්ථස්ස වචනන්ති පුථුවචනන්ති චෙ? යස්මා සක්කටභාසායං ද්වෙ උපාදාය ද්විවචනං වුත්තං, න තිචතුපඤ්චාදිකෙ [Pg.125] බහවො උපාදාය, බහවො පන උපාදාය බහුවචනං වුත්තං, න ද්වෙ උපාදාය, අයං සක්කටභාසාය විසෙසො. මාගධභාසායං පන ද්විතිචතුපඤ්චාදිකෙ බහවො උපාදාය පුථුවචනං වුත්තං, තස්මා සක්කටභාසායං වුත්තෙහි අත්ථෙහි විසුංභූතස්ස අත්ථස්ස වචනන්ති පුථුවචනන්ති වුච්චති. අයං මාගධභාසාය විසෙසො. තස්මාත්‍ර පුථුභූතස්ස, පුථුනො වා අත්ථස්ස වචනං ‘‘පුථුවචන’’න්ති අත්ථො සමධිගන්තබ්බො.

තවද, ‘පුථුවචනය’ යන නිරුක්ති ව්‍යවහාරයෙන්ද ‘බුද්ධ වචනයෙහි ද්විවචනයක් නැත’ යන මෙම අර්ථයම පැහැදිලි කරයි. එය සංස්කෘත භාෂාවෙහි පවසන ලද ද්විවචනයෙන් හා බහුවචනයෙන් වෙන්වූ වචනයකි. එසේත් නැතහොත් එහි (සංස්කෘතයෙහි) පවසන ලද අර්ථයන්ගෙන් වෙනස් වූ අර්ථයක් ප්‍රකාශ කරන වචනය ‘පුථුවචනය’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘සංස්කෘත භාෂාවෙහි පවසන ලද ද්විවචනයෙන් හා බහුවචනයෙන් වෙන්වූ වචනයකි’ යන්න කෙසේ වේද යත්? සංස්කෘත භාෂාවෙහි ‘පුථුවචන’ කියා ව්‍යවහාරයක් නැති බැවින්, මෙය සංස්කෘත භාෂාවෙහි දැක්වෙන ද්විවචනයෙන් හා බහුවචනයෙන් වෙනස් වූ අර්ථ ප්‍රකාශ කරන වචනයක් යැයි කියනු ලැබේ. ‘සංස්කෘත භාෂාවෙහි දැක්වෙන අර්ථයන්ගෙන් වෙනස් වූ අර්ථ ප්‍රකාශ කරන වචනයක්’ යැයි පුථුවචනයට කියන්නේ කෙසේද යත්? සංස්කෘත භාෂාවෙහි ද්විවචනය යෙදෙන්නේ දෙදෙනෙකු අරභයා පමණි, තුන, හතර, පහ ආදී බොහෝ දෙනෙකු අරභයා නොවේ. බහුවචනය යෙදෙන්නේ බොහෝ දෙනෙකු අරභයාය, දෙදෙනෙකු අරභයා නොවේ. මෙය සංස්කෘත භාෂාවෙහි ඇති සුවිශේෂත්වයයි. නමුත් මාගධී භාෂාවෙහි දෙදෙනෙකු, තිදෙනෙකු, සිවුදෙනෙකු, පස්දෙනෙකු ආදී බොහෝ දෙනෙකු අරභයා ‘පුථුවචනය’ (බහුවචනය) යෙදේ. එබැවින් සංස්කෘත භාෂාවෙහි දක්වන ලද අර්ථයන්ගෙන් වෙනස් වූ අර්ථයක් ඇති වචනය ‘පුථුවචනය’ යැයි කියනු ලැබේ. මෙය මාගධී භාෂාවෙහි ඇති සුවිශේෂත්වයයි. එබැවින් මෙහිදී, වෙන්වූ හෝ බොහෝ වූ අර්ථ ප්‍රකාශ කරන වචනය ‘පුථුවචනය’ යන අර්ථය තේරුම් ගත යුතුය.

ඉදානි ‘‘පුරිසො, පුරිසා, පුරිස’’න්ති නිරුත්තිපිටකතො උද්ධරිතනයං නිස්සාය පකතිරූපභූතස්ස භූතසද්දස්ස නාමිකපදමාලා වුච්චතෙ –

දැන් ‘පුරිසෝ, පුරිසා, පුරිස’ යන නිරුක්ති පිටකයෙන් උපුටා ගන්නා ලද ක්‍රමය ඇසුරින්, ප්‍රකෘති රූපය වූ ‘භූත’ යන ශබ්දයේ නාම පද මාලාව (විභක්ති සැකැස්ම) දක්වනු ලැබේ –

භූතො, භූතා. භූතං, භූතෙ. භූතෙන, භූතෙහි, භූතෙභි. භූතස්ස, භූතානං. භූතා, භූතස්මා, භූතම්හා, භූතෙහි, භූතෙභි. භූතස්ස, භූතානං. භූතෙ, භූතස්මිං, භූතම්හි, භූතෙසු. භො භූත, භවන්තො භූතා.

භූතෝ, භූතා. භූතං, භූතේ. භූතේන, භූතේහි, භූතේභි. භූතස්ස, භූතානං. භූතා, භූතස්මා, භූතම්හා, භූතේහි, භූතේභි. භූතස්ස, භූතානං. භූතේ, භූතස්මිං, භූතම්හි, භූතේසු. භෝ භූත, භවන්තෝ භූතා.

අථ වා ‘‘භො භූතා’’ඉති බහුවචනං විඤ්ඤෙය්‍යං. යථා පනෙත්ථ භූතඉච්චෙතස්ස පකතිරූපස්ස නාමිකපදමාලා පුරිසනයෙන යොජිතා, එවං භාවකාදීනඤ්ච අඤ්ඤෙසඤ්ච තංසදිසානං නාමිකපදමාලා පුරිසනයෙන යොජෙතබ්බා. එත්ථඤ්ඤානි තංසදිසානි නාම ‘‘බුද්ධො’’තිආදීනං පදානං බුද්ධඉච්චාදීනි පකතිරූපානි.

නැතහොත් ‘භෝ භූතා’ යන්න බහුවචනයක් ලෙස දත යුතුය. යම් සේ මෙහි ‘භූත’ යන ප්‍රකෘති රූපයේ නාම පද මාලාව ‘පුරිස’ ශබ්දය අනුව යොදන ලද්දේද, එමෙන්ම ‘භාවක’ ආදී සහ ඊට සමාන වූ අනෙකුත් නාමයන්ගේ නාම පද මාලාවන්ද ‘පුරිස’ ශබ්දය අනුවම යෙදිය යුතුය. මෙහි ඊට සමාන අනෙකුත් නාම ප්‍රකෘතීන් නම් ‘බුද්ධෝ’ ආදී පදයන්ගේ ‘බුද්ධ’ ආදී ප්‍රකෘති රූපයන්ය.

බුද්ධො ධම්මො සඞ්ඝො මග්ගො,ඛන්ධො කායො කාමො කප්පො;

මාසො පක්ඛො යක්ඛො භක්ඛො,නාගො මෙඝො භොගො යාගො.

බුද්ධෝ, ධම්මෝ, සංඝෝ, මග්ගෝ (බුදුරජාණන් වහන්සේ, ධර්මය, සංඝයා වහන්සේ, මාර්ගය); ඛන්ධෝ, කායෝ, කාමෝ, කප්පෝ (ස්කන්ධය, කය, කාමය, කල්පය); මාසෝ, පක්ඛෝ, යක්ඛෝ, භක්ඛෝ (මාසය, පක්ෂය, යක්ෂයා, භක්ෂ්‍යය); නාගෝ, මේඝෝ, භෝගෝ, යාගෝ (නාගයා/ඇතා, වැහි වලාකුළ, සැප සම්පත, යාගය).

රාගො දොසො මොහො මානො,මක්ඛො ථම්භො කොධො ලොභො;

හාසො වෙරො දාහො තෙජො,ඡන්දො කාසො සාසො රොගො.

රාගෝ, දෝසෝ, මෝහෝ, මානෝ (රාගය, ද්වේෂය, මෝහය, මානය); මක්ඛෝ, ථම්භෝ, කෝධෝ, ලෝභෝ (ගුණමකුකම, දැඩි බව, ක්‍රෝධය, ලෝභය); හාසෝ, වේරෝ, දාහෝ, තේජෝ (සිනහව, වෛරය, දැවිල්ල, තේජස); ඡන්දෝ, කාසෝ, සාසෝ, රෝගෝ (කැමැත්ත, කැස්ස, හුස්ම, රෝගය).

අස්සො [Pg.126] සස්සො ඉස්සො සිස්සො,සීහො බ්‍යග්ඝො රුක්ඛො සෙලො;

ඉන්දො සක්කො දෙවො ගාමො,චන්දො සූරො ඔඝො දීපො.

අස්සෝ, සස්සෝ, ඉස්සෝ, සිස්සෝ (අශ්වයා, මාමණ්ඩිය/ගොයම, ඊර්ෂ්‍යාව/වලහා, ශිෂ්‍යයා); සීහෝ, බ්‍යග්ඝෝ, රුක්ඛෝ, සේලෝ (සිංහයා, ව්‍යාඝ්‍රයා, ගස, ගල); ඉන්දෝ, සක්කෝ, දේවෝ, ගාමෝ (ඉන්ද්‍රයා, සක්‍රයා, දෙවියා, ගම); චන්දෝ, සූරෝ, ඕඝෝ, දීපෝ (සඳ, හිරු, සැඩ පහර, දූපත/පහන).

පස්සො යඤ්ඤො චාගො වාදො,හත්ථො පත්තො සොසො ගෙධො;

සොමො යොධො ගච්ඡො අච්ඡො,ගෙහො මාළො අට්ටො සාලො.

පස්සෝ, යඤ්ඤෝ, චාගෝ, වාදෝ (පැත්ත/ඇස, යාගය, පරිත්‍යාගය, වාදය); හත්ථෝ, පත්තෝ, සෝසෝ, ගේධෝ (අත, පාත්‍රය, ක්ෂයවීම, ලෝභය); සෝමෝ, යෝධෝ, ගච්ඡෝ, අච්ඡෝ (සඳ, යෝධයා, පඳුර, වලහා/පැහැදිලි); ගේහෝ, මාළෝ, අට්ටෝ, සාලෝ (ගෙය, මාලකය, අට්ටාලය, ශාලාව).

නරො නගො මිගො සසො,සුණො බකො අජො දිජො;

හයො ගජො ඛරො සරො,දුමො තලො පටො ධජො.

මිනිසා (නර), නාගයා (නාග), මුවා (මිග), හාවා (සස), බල්ලා (සුණ), කොකා (බක), එළුවා (අජ), පක්ෂියා (දිජ); අශ්වයා (හය), ඇතා (ගජ), කොටළුවා (ඛර), ඊතලය (සර), ගස (දුම), තල් ගස (තාල), වස්ත්‍රය (පට), කොඩිය (ධජ) [යන මේවා පුල්ලිංග ශබ්ද වේ].

උරගො පටගො විහගො භුජගො,ඛරභො සරභො පසදො ගවජො;

මහිසො වසභො අසුරො ගරුළො,තරුණො වරුණො බලිසො පලිඝො.

පරීසර්පයා (උරග), පක්ෂියා (පටග), පක්ෂියා (විහග), සර්පයා (භුජග), ඔටුවා (ඛරභ), සරභ මුවා (සරභ), ප්‍රාසාදය (පාසාද), වල් ගවයා (ගවජ); මීහරකා (මහිස), වෘෂභයා (වසභ), අසුරයා (අසුර), ගුරුළා (ගරුළ), තරුණයා (තරුණ), වරුණ දිව්‍යරාජයා (වරුණ), බිලී කොක්ක (බලිස), දොර පොල්ල (පලිඝ) [යන මේවා ද පුල්ලිංග වේ].

සාලො ධවො ච ඛදිරො,ගොධුමො සට්ඨිකො යවො;

කළායො ච කුලත්ථො ච,තිලො මුග්ගො ච තණ්ඩුලො.

සල් ගස, දව ගස සහ කිහිිරි ගස ද, තිරිඟු, හැටදා වී, යව ද; කඩල සහ කොල්ලු ද, තල, මුං සහ සහල් ද [පුල්ලිංග වේ].

ඛත්තියො බ්‍රාහ්මණො වෙස්සො,සුද්දො ධුත්තො ච පුක්කුසො;

චණ්ඩාලො පතිකො පට්ඨො,මනුස්සො රථිකො රථො.

ක්ෂත්‍රියයා, බ්‍රාහ්මණයා, වෛශ්‍යයා, ශූද්‍රයා, සල්ලාලයා (හෝ සූදුකාරයා) සහ පුක්කුසයා; චණ්ඩාලයා, ස්වාමිපුරුෂයා (පතික), පට්ඨ, මිනිසා, රථ පදවන්නා, රථය [යන මේවා පුල්ලිංග වේ].

පබ්බජිතො [Pg.127] ගහට්ඨො ච,ගොණො ඔට්ඨො ච ගද්‍රභො;

මාතුගාමො ච ඔරොධො,ඉච්චාදීනි විභාවයෙ.

පැවිද්දා සහ ගිහියා ද, ගොනා, ඔටුවා සහ බූරුවා ද; මාතුගාම (ස්ත්‍රිය) සහ ඔරෝධ (අන්තඃපුරය) යනාදී වශයෙන් [පුල්ලිංග ශබ්ද] තේරුම් ගත යුතුය.

කෙචෙත්ථ වදෙය්‍යුං ‘‘නනු භො ‘ඔරොධා ච කුමාරා චා’ති පාඨස්ස දස්සනතො ඔරොධසද්දො ඉත්ථිලිඞ්ගො’’ති? තන්න, තත්ථ හි ‘‘ඔරොධා’’ති ඉදං ඔකාරන්තපුල්ලිඞ්ගමෙව, නා’කාරන්තිත්ථිලිඞ්ගං, තුම්හෙ පන ‘‘ආකාරන්තිත්ථිලිඞ්ග’’න්ති මඤ්ඤමානා එවං වදථ, න පනිදං ආකාරන්තිත්ථිලිඞ්ගං, අථ ඛො ‘‘මාතුගාමා’’තිපදං විය බහුවචනවසෙන වුත්තමාකාරන්තපදන්ති. නනු ච භො සම්මොහවිනොදනියාදීසු ඔරොධසද්දස්ස ඉත්ථිලිඞ්ගතා පාකටා, කථන්ති චෙ? ‘‘රුක්ඛෙ අධිවත්ථා දෙවතා ථෙරස්ස කුද්ධා පඨමමෙව මනං පලොභෙත්වා ‘ඉතො තෙ සත්තදිවසමත්ථකෙ උපට්ඨාකො රාජා මරිස්සතී’ති සුපිනෙ ආරොචෙසි. ථෙරො තං කථං සුත්වා රාජොරොධානං ආචික්ඛි. තා එකප්පහාරෙනෙව මහාවිරවං විරවිංසූ’’ති. එත්ථ හි ‘‘රාජොරොධාන’’න්ති වත්වා ‘‘තා’’ති වුත්තත්තාව ඔරොධසද්දස්ස ඉත්ථිලිඞ්ගතා පාකටාති? තන්න, අත්ථස්ස දුග්ගහණතො. දුග්ගහිතො හි එත්ථ තුම්හෙහි අත්ථො, එත්ථ පන ඔරොධසද්දෙන ඉත්ථිපදත්ථස්ස කථනතො ඉත්ථිපදත්ථං සන්ධාය ‘‘තා’’ති වුත්තත්තා ‘‘තා ඉත්ථියො’’ති අයමෙවත්ථො. තුම්හෙ පන අමාතාපිතරසංවද්ධත්තා ආචරියකුලෙ ච අනිවුට්ඨත්තා එතං සුඛුමත්ථමජානන්තා යං වා තං වා මුඛාරූළ්හං වදථ.

මෙහි ඇතැමෙක් මෙසේ පැවසිය හැකිය: «භවත්නි, <ඔරෝධා ච කුමාරා චා> (අන්තඃපුර ස්ත්‍රීහු ද කුමාරවරු ද) යන පාඨය දැකීම නිසා <ඔරෝධ> ශබ්දය ස්ත්‍රී ලිංගයක් නොවේද?» කියායි. එය එසේ නොවේ. මන්දයත්, එහි ඇති <ඔරෝධා> යන්න ඕ-කාරන්ත (අ-කාරන්ත) පුල්ලිංගයක්ම වන අතර, ආ-කාරන්ත ස්ත්‍රී ලිංගයක් නොවන බැවිනි. ඔබලා එය <ආ-කාරන්ත ස්ත්‍රී ලිංගයක්> යැයි සිතා මෙසේ පවසති. නමුත් මෙය ආ-කාරන්ත ස්ත්‍රී ලිංගයක් නොවේ. වැරදි ලෙස වටහා නොගත යුතුය; එය <මාතුගාමා> යන පදය මෙන් බහු වචන අර්ථයෙන් යෙදුණු ආ-කාරන්ත පදයකි. «භවත්නි, සම්මෝහවිනෝදනී ආදී ග්‍රන්ථවල <ඔරෝධ> ශබ්දයේ ස්ත්‍රී ලිංගික භාවය ප්‍රකටව තිබේ නොවේද? ඒ කෙසේද යත්: <වෘක්ෂයෙහි අධිගෘහිත දේවතාවා තෙරුන් වහන්සේ කෙරෙහි කෝප වී, පළමුවෙන්ම උන්වහන්සේගේ සිත පෙළඹවීම සඳහා, 'මෙයින් සත්වැනි දිනෙහි ඔබගේ උපස්ථායක රජතුමා මිය යනු ඇතැයි' සිහිනයෙන් පෙන්වා දුන්නේය. තෙරුන් වහන්සේ ඒ කතාව අසා රජුගේ අන්තඃපුර ස්ත්‍රීන්ට (රාජෝරෝධානං) පැවසූහ. ඔවුහු (තා) එක පැහැරම මහා හඬින් වැලපුණහ.> මෙහි <රාජෝරෝධානං> යැයි පවසා, පසුව <තා> (ඔවුහු) යනුවෙන් සඳහන් කර ඇති බැවින් <ඔරෝධ> ශබ්දය ස්ත්‍රී ලිංගික බව පැහැදිලි නොවේද?» කියායි. එය එසේ නොවේ; අර්ථය වැරදි ලෙස වටහා ගැනීම නිසාය. මෙහිදී ඔබලා විසින් අර්ථය වැරදි ලෙස ග්‍රහණය කරගෙන ඇත. මෙහි <ඔරෝධ> ශබ්දයෙන් ස්ත්‍රී යන අර්ථය පවසන බැවින්, එම ස්ත්‍රී අර්ථය අරභයා <තා> යනුවෙන් පැවසූ බැවින්, <තා ඉත්ථියෝ> (ඒ ස්ත්‍රීහු) යන්නම මෙහි අර්ථය වේ. එහෙත් ඔබලා මවුපියන් සෙවණෙහි නොවැඩුණු බැවින් ද, ආචාර්ය කුලයෙහි වාසය කර නොමැති බැවින් ද, මෙම සියුම් අර්ථය නොදැන කටට ආ පළියට යමක් පවසති.

භුඤ්ජනත්ථං කථනත්ථං, මුඛං හොතීති නො වදෙ;

යං වා තං වා මුඛාරූළ්හං, වචනං පණ්ඩිතො නරොති.

නුවණැති මිනිසා, «කට තිබෙන්නේ කෑමට සහ කතා කිරීමටය» කියා කටට ආ පළියට ඕනෑම දෙයක් නොපැවසිය යුතුය.

න මයංභො යං වා තං වා මුඛාරූළ්හං වදාම, අට්ඨකථාචරියානඤ්ඤෙව වචනං ගහෙත්වා වදාම, අට්ඨකථායෙව අම්හාකං පටිසරණං[Pg.128], න මයං තුම්හාකං සද්දහාමාති. අම්හාකං සද්දහථ වා මා වා, මා තුම්හෙ ‘‘අට්ඨකථාචරියානඤ්ඤෙව වචනං ගහෙත්වා වදාමා’’ති අට්ඨකථාචරියෙ අබ්භාචික්ඛථ. න හි අට්ඨකථාචරියෙහි ‘‘ඔරොධසද්දො ඉත්ථිලිඞ්ගො’’ති වුත්තට්ඨානමත්ථි, තස්මාපි අට්ඨකථාචරියෙ අබ්භාචික්ඛථ, න යුත්තං බුද්ධාදීනං ගරූනමබ්භාචික්ඛනං මහතො අනත්ථස්ස ලාභාය සංවත්තනතො. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා ‘‘අත්තනා දුග්ගහිතෙන අම්හෙ චෙව අබ්භාචික්ඛති, බහුඤ්ච අපුඤ්ඤං පසවති, තතො අත්තානඤ්ච ඛණතී’’ති.

«භවත්නි, අප කටට ආ පළියට යමක් පවසන්නේ නැත. අප පවසන්නේ අටුවාචාරීන් වහන්සේලාගේම වචන ගෙනහැර දක්වමිනි. අපගේ පිහිට අටුවාවම වේ, අප ඔබගේ වචන විශ්වාස නොකරමු» යැයි [ඔබ කියන්නේ නම්]— අපව විශ්වාස කළත් නැතත්, «අපි අටුවාචාරීන් වහන්සේලාගේම වචන ගෙන පවසමු» යැයි කියමින් අටුවාචාරීන් වහන්සේලාට අභූත චෝදනා නොකරන්න. මන්දයත්, අටුවාචාරීන් වහන්සේලා විසින් «ඔරෝධ ශබ්දය ස්ත්‍රී ලිංගයක්» යැයි පවසන ලද කිසිදු ස්ථානයක් නොමැත. එබැවින් ඔබලා අටුවාචාරීන් වහන්සේලාට අභූත චෝදනා නගති. බුද්ධාදී ගරු කටයුතු උතුමන්ට අභූත චෝදනා නැඟීම මහා අනර්ථයක් පිණිස පවතින බැවින් එය නොසුදුසුය. ඒ බව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙසේ වදාරන ලදී: «තමා විසින් වැරදි ලෙස වටහා ගන්නා ලද කරුණු මඟින් අපට ද අභූත චෝදනා නගයි, බොහෝ පව් රැස් කරගනියි, එමඟින් තමාම විනාශ කරගනියි.»

එවං අබ්භාචික්ඛනස්ස අයුත්තතං සාවජ්ජතඤ්ච දස්සෙත්වා පුනපි තෙ ඉදං වත්තබ්බා – ජාතකට්ඨකථායම්පි තුම්හෙහි ආහටඋදාහරණසදිසං උදාහරණමත්ථි, තං සුණාථ. කොසියජාතකට්ඨකථායඤ්හි ‘‘සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො එකං සාවත්ථියං මාතුගාමං ආරබ්භ කථෙසි. සා කිරෙකස්ස සද්ධස්ස පසන්නස්ස උපාසකබ්‍රාහ්මණස්ස බ්‍රාහ්මණී දුස්සීලා පාපධම්මා’’ති පාඨො දිස්සති. එත්ථ හි ‘‘මාතුගාමං ආරබ්භ කථෙසී’’ති වත්වා ‘‘සා’’ති වුත්තත්තා තුම්හාකං මතෙන මාතුගාමසද්දො ඉත්ථිලිඞ්ගොයෙව සියා, න පුල්ලිඞ්ගො, කිමිදං අට්ඨකථාවචනම්පි න පස්සථ, තදෙව පන අට්ඨකථාවචනං පස්සථ, කිං සා එව අට්ඨකථා තුම්හාකං පටිසරණං, න තදඤ්ඤාති.

මෙසේ අභූත චෝදනා නැඟීමේ අයෝග්‍යතාව සහ දොෂ සහිත බව පෙන්වා දී, නැවතත් ඔවුන්ට මෙසේ කිව යුතුය: ජාතක අටුවාවෙහි ද ඔබලා විසින් ගෙනහැර දක්වන ලද උදාහරණයට සමාන උදාහරණයක් ඇත, එය අසන්න. කෝසිය ජාතක අටුවාවෙහි මෙවැනි පාඨයක් දක්නට ලැබේ: «ශාස්තෘන් වහන්සේ ජේතවනයෙහි වසන සේක්, සැවැත් නුවර එක්තරා මාතුගාමයක් (ස්ත්‍රියක්) අරභයා දේශනා කළ සේක. ඇය (සා) වනාහි ශ්‍රද්ධාවන්ත, ප්‍රසන්න වූ එක්තරා උපාසක බ්‍රාහ්මණයෙකුගේ දුශ්ශීල, ලාමක ස්වභාව ඇති බ්‍රාහ්මණියක් වූවාය.» මෙහි «මාතුගාමයක් අරභයා දේශනා කළ සේක» යැයි පවසා පසුව «සා» (ඇය) යනුවෙන් යොදා ඇති බැවින්, ඔබලාගේ මතයට අනුව «මාතුගාම» ශබ්දය ද ස්ත්‍රී ලිංගයක්ම විය යුතුය, පුල්ලිංගයක් නොවිය යුතුය. කුමක්ද මේ, ඔබලාට අටුවා පාඨය පෙනෙන්නේ නැද්ද? නැතහොත් එම අටුවා පාඨය පමණක් දකින්නේ ද? ඔබලාට පිහිට වන්නේ එම අටුවාව පමණක්ම ද, අනෙක් අටුවා නොවේද?

යදි තාසද්දං අපෙක්ඛිත්වා ඔරොධසද්දස්ස ඉත්ථිලිඞ්ගත්තමිච්ඡථ, එත්ථාපි සාසද්දමපෙක්ඛිත්වා මාතුගාමසද්දස්ස ඉත්ථිලිඞ්ගත්තමිච්ඡථාති. එවං වුත්තා තෙ නිරුත්තරා අප්පටිභානා මඞ්කුභූතා පත්තක්ඛන්ධා අධොමුඛා පජ්ඣායෙය්‍යුං. එත්ථාපි මාතුගාමසද්දෙන ඉත්ථිපදත්ථස්ස කථනතො ඉත්ථිපදත්ථං සන්ධාය ‘‘සා’’ති වුත්තත්තා ‘‘සා ඉත්ථී’’ති අයමෙවත්ථො. කත්ථචි [Pg.129] හි පධානවාචකෙන පුල්ලිඞ්ගෙන නපුංසකලිඞ්ගෙන වා සමානාධිකරණස්ස ගුණසද්දස්ස අභිධෙය්‍යලිඞ්ගානුවත්තිත්තාපුල්ලිඞ්ගවසෙන වා නපුංසකලිඞ්ගවසෙන වා නිද්දිසිතබ්බත්තෙපි ලිඞ්ගමනපෙක්ඛිත්වා ඉත්ථිපදත්ථමෙවාපෙක්ඛිත්වා ඉත්ථිලිඞ්ගනිද්දෙසො දිස්සති. තං යථා? ‘‘ඉධ විසාඛෙ මාතුගාමො සුසංවිහිතකම්මන්තා හොති සඞ්ගහිතපරිජනා භත්තුමනාපං චරති, සම්භතං අනුරක්ඛතී’’ති ච, ‘‘කො නු ඛො භන්තෙ හෙතු කො පච්චයො, යෙන මිධෙකච්චො මාතුගාමො දුබ්බණ්ණා ච හොති දුරූපා සුපාපිකා දස්සනාය, දලිද්දා ච හොති අප්පස්සකා අප්පභොගා අප්පෙසක්ඛා ච. ඉධ මල්ලිකෙ එකච්චො මාතුගාමො කොධනා හොති උපායාසබහුලා, අප්පම්පි වුත්තා සමානා අභිසජ්ජති කුප්පති බ්‍යාපජ්ජති පතිත්ථියති කොපඤ්ච දොසඤ්ච අප්පච්චයඤ්ච පාතුකරොතී’’ති ච, ‘‘තං ඛො පන භික්ඛවෙ ඉත්ථිරතනං රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස පුබ්බුට්ඨායිනී පච්ඡානිපාතිනී කිංකාරපටිස්සාවිනී’’ති ච ඉමෙ පයොගා.

ඉදින් ඔබලා «තා» යන සර්වනාමය අපේක්ෂාවෙන් «ඔරෝධ» ශබ්දයේ ස්ත්‍රී ලිංගික භාවය කැමති වන්නේ නම්, මෙහි ද «සා» යන සර්වනාමය අපේක්ෂාවෙන් «මාතුගාම» ශබ්දයේ ද ස්ත්‍රී ලිංගික භාවය කැමති විය යුතුය. මෙසේ කී කල ඔවුහු පිළිතුරු දීමට නොහැකිව, ප්‍රතිභානයෙන් තොරව, ලැජ්ජාවට පත්ව, උරහිස් හකුළුවාගෙන, බිමට නැඹුරු වූ මුහුණින් යුතුව කල්පනා කරනු ඇත. මෙහි ද «මාතුගාම» ශබ්දයෙන් ස්ත්‍රී අර්ථය පවසන බැවින්, එම ස්ත්‍රී අර්ථය අරභයා «සා» යනුවෙන් පැවසූ බැවින්, «සා ඉත්ථී» (ඒ ස්ත්‍රිය) යන්නම මෙහි අර්ථය වේ. ඇතැම් තැනක ප්‍රධාන වාචක පුල්ලිංග හෝ නපුංසක ලිංග ශබ්දයක් සමඟ සමානාධිකරණ වූ ගුණ ශබ්දයක (විශේෂණයක) අභිධෙය්‍ය (හඳුන්වන) ලිංගය අනුව යාම නිසා පුල්ලිංග වශයෙන් හෝ නපුංසක ලිංග වශයෙන් දැක්විය යුතු වුව ද, [ව්‍යාකරණමය] ලිංගය නොසලකා හුදෙක් ස්ත්‍රී අර්ථයම සලකා ස්ත්‍රී ලිංගයෙන් දැක්වීම දක්නට ලැබේ. ඒ කෙසේද යත්: «විශාඛාවෙනි, මෙහි මාතුගාමයා මැනවින් සංවිධානය කරන ලද කර්මාන්ත ඇත්තියක් වෙයි, පිරිවර ජනයා මනාව සංග්‍රහ කරන්නියක් වෙයි, සැමියාට ප්‍රිය මනාප ලෙස හැසිරෙයි, රැස් කරන ලද වස්තුව ආරක්ෂා කරයි...» යනුවෙන් ද, «ස්වාමීනි, යම් හෙයකින් මෙහි ඇතැම් මාතුගාමයෙක් අවලස්සන, දුර්වර්ණ, දැකීමට අප්‍රිය, දිළිඳු, ස්වල්ප වස්තු ඇති, ස්වල්ප භෝග ඇති, අල්පේශාක්‍ය වෙයි ද, ඊට හේතුව කුමක්ද, ප්‍රත්‍යය කුමක්ද? මල්ලිකාවෙනි, මෙහි ඇතැම් මාතුගාමයෙක් ක්‍රෝධ බහුල, දැඩි අමනාප බහුල වෙයි, ස්වල්පයක් පැවසූ කල ද අමනාප වෙයි, කෝප වෙයි, ව්‍යාපන්න වෙයි, මුරණ්ඩු වෙයි, කෝපයත් ද්වේෂයත් නොසතුටත් පහළ කරයි...» යනුවෙන් ද, «මහණෙනි, සක්විති රජුගේ ඒ ස්ත්‍රී රත්නය රජුට පෙර පිබිදෙන්නියක් වෙයි, පසුව සැතපෙන්නියක් වෙයි, කුමක් කරම්දැයි විමසා ක්‍රියා කරන්නියක් වෙයි...» යනුවෙන් ද දැක්වෙන මේ යෙදුම් ඊට නිදසුන් වේ.

කත්ථචි පන පධානවාචකෙන නපුංසකලිඞ්ගෙන සමානාධිකරණස්ස ගුණසද්දස්ස අභිධෙය්‍යලිඞ්ගානුවත්තිත්තා නපුංසකලිඞ්ගවසෙන නිද්දිසිතබ්බත්තෙපි ලිඞ්ගමනපෙක්ඛිත්වා පුරිසපදත්ථමෙවාපෙක්ඛිත්වා පුල්ලිඞ්ගනිද්දෙසො දිස්සති. තං යථා? ‘‘පඤ්ච පච්චෙකබුද්ධසතානි ඉමස්මිං ඉසිගිලිස්මිං පබ්බතෙ චිරනිවාසිනො අහෙසුං. තං ඛො පන රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස පරිණායකරතනං ඤාතානං පවෙසෙතා අඤ්ඤාතානං නිවාරෙතා’’ති. කත්ථචි පධානවාචකෙන ලිඞ්ගත්තයෙන සමානාධිකරණස්ස ගුණසද්දස්ස අභිධෙය්‍යලිඞ්ගානුරූපං නිද්දෙසො දිස්සති. තං යථා? සා ඉත්ථී ‘‘සීලවතී කල්‍යාණධම්මා. අට්ඨහි ඛො නකුලමාතෙ ධම්මෙහි සමන්නාගතො මාතුගාමො කායස්ස භෙදා පරම්මරණා මනාපකායිකානං දෙවානං [Pg.130] සහබ්‍යතං උපපජ්ජති. සද්ධො පුරිසපුග්ගලො, සද්ධං කුලං, චිත්තං දන්තං සුඛාවහ’’න්ති.

නමුත් ඇතැම් තැනක, ප්‍රධාන පදය ප්‍රකාශ කරන නපුංසක ලිංගය හා සමානාධිකරණ වූ (එක් විභක්තියක් ගන්නා) ගුණවාචක ශබ්දයට, එයින් අඟවනු ලබන අර්ථයේ ලිංගය අනුව යා යුතු බැවින් නපුංසක ලිංගයෙන් දැක්විය යුතුව තිබුණ ද, ව්‍යාකරණමය ලිංගය නොසලකා පුරුෂ (පුද්ගල) අර්ථය ම සලකා පුල්ලිංගයෙන් දැක්වීම් දක්නට ලැබේ. ඒ කෙසේ ද යත්? 'මේ ඉසිගිලි පර්වතයෙහි පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා පන්සිය නමක් බොහෝ කල් වාසය කළහ' යන්න ද, 'සක්විති රජුගේ ඒ පරිණායක රත්නය වනාහි (නෑයන්) ඇතුළු කරන්නෙකි, නොදන්නවුන් වළක්වන්නෙකි' යන්න ද වේ. ඇතැම් තැනක ප්‍රධාන පදයෙහි ලිංග තුන හා සමානාධිකරණ වන ගුණවාචක ශබ්දය, අඟවනු ලබන අර්ථයේ ලිංගයට අනුරූපව දැක්වීම දක්නට ලැබේ. ඒ කෙසේ ද යත්? ඈ ස්ත්‍රිය 'සීලවන්තී ය, යහපත් ගුණැති ය (කල්‍යාණධම්මා)' යන්න ද, 'නකුලමාතාවෙනි, කරුණු අටකින් සමන්නාගත වූ (යුක්ත වූ) මාතෘගාමයා ශරීරය බිඳී මරණින් මතු මනාපකායික දේවතාවන්ගේ සහභාගීත්වයට පැමිණේ' යන්න ද, 'ශ්‍රද්ධාවන්ත පුරුෂ පුද්ගලයා, ශ්‍රද්ධාවන්ත කුලය, දමනය කරන ලද සිත සුව එළවන්නේ ය' යන්න ද වේ.

සෙය්‍යඉති සද්දො පන යෙභුය්‍යෙන ඔකාරන්තභාවෙ ඨත්වා ලිඞ්ගත්තයානුකූලො භවති එකාකාරෙනෙව තිට්ඨනතො. කථං? සෙය්‍යො අමිත්තො මතියා උපෙතො. එසාව පූජනා සෙය්‍යො, එකාහං ජීවිතං සෙය්‍යො.

'සෙය්‍ය' (Seyya) යන ශබ්දය වනාහි බොහෝ දුරට ඕකාරාන්ත ස්වභාවයෙහි පිහිටා, එක ම ආකාරයකින් පවතින බැවින් ලිංග තුනට ම අනුකූල වෙයි. ඒ කෙසේ ද යත්? 'නුවණින් යුතු සතුරා වුව ද උතුම් ය', 'මේ පිදීම ම උතුම් ය', 'එක් දිනක් ජීවත් වීම උතුම් ය' යන්නයි.

‘‘ධම්මෙන ච අලාභො යො,යො ච ලාභො අධම්මිකො;

අලාභො ධම්මිකො සෙය්‍යො,යඤ්චෙ ලාභො අධම්මිකො.

'ධර්මානුකූලව යම් අලාභයක් වේ ද, අධර්මයෙන් යම් ලාභයක් වේ ද; අධර්මයෙන් ලබන ලාභයට වඩා ධර්මානුකූලව ලබන අලාභය ම උතුම් ය.'

යසො ච අප්පබුද්ධීනං, විඤ්ඤූනං අයසො ච යො;

අයසොව සෙය්‍යො විඤ්ඤූනං, න යසො අප්පබුද්ධිනං.

'නුවණ මඳ අයගේ යම් යසසක් (කීර්තියක්) වේ ද, නුවණැත්තන්ගේ යම් අයසක් (අකීර්තියක්) වේ ද; නුවණැත්තන්ගේ අයස ම උතුම් ය, නුවණ මඳ අයගේ යසස උතුම් නොවේ.'

දුම්මෙධෙහි පසංසා ච, විඤ්ඤූහි ගරහා ච යා;

ගරහාව සෙය්‍යො විඤ්ඤූහි, යඤ්චෙ බාලප්පසංසනා.

'අඥානයන්ගෙන් ලැබෙන ප්‍රශංසාවට වඩා නුවණැත්තන්ගෙන් ලැබෙන යම් ගැරහුමක් (නිඳාවක්) වේ ද, නුවණැත්තන්ගේ ගැරහුම ම උතුම් ය.'

සුඛඤ්ච කාමමයිකං, දුක්ඛඤ්ච පවිවෙකිකං;

පවිවෙකං දුක්ඛං සෙය්‍යො, යඤ්චෙ කාමමයං සුඛං.

'කාමයන්ගෙන් හටගත් සැපයට වඩා විවේකයෙන් හටගත් යම් දුකක් වේ ද, විවේකයෙන් හටගත් දුක ම උතුම් ය.'

ජීවිතඤ්ච අධම්මෙන, ධම්මෙන මරණඤ්ච යං;

මරණං ධම්මිකං සෙය්‍යො, යඤ්චෙ ජීවෙ අධම්මික’’න්ති.

'අධර්මයෙන් ජීවත් වීමට වඩා ධර්මානුකූලව සිදුවන යම් මරණයක් වේ ද, ධර්මානුකූල මරණය ම උතුම් ය' යන්නයි.

එවමයං සෙය්‍ය ඉති සද්දො ඔකාරන්තභාවෙ ඨත්වා ලිඞ්ගත්තයානුකූලො භවති. කත්ථචි පන ආකාරන්තභාවෙ ඨත්වා ඉත්ථිලිඞ්ගානුකූලො දිස්සති ‘‘ඉත්ථීපි හි එකච්චියා, සෙය්‍යා පොස ජනාධිපා’’ති. නිග්ගහීතන්තො පන හුත්වා නපුංසකලිඞ්ගානුකූලො අපසිද්ධො. එවංපකාරෙ පයොගෙ කිං තුම්හෙ න පස්සථාති. එවං වුත්තා ච තෙ නිරුත්තරාව භවිස්සන්ති.

මෙසේ මේ 'සෙය්‍ය' යන ශබ්දය ඕකාරාන්ත ස්වභාවයෙහි පිහිටා ලිංග තුනට ම අනුකූල වෙයි. ඇතැම් තැනක ආකාරාන්ත ස්වභාවයෙහි පිහිටා 'මහරජුනි, ඇතැම් ස්ත්‍රියක් ද පුරුෂයාට වඩා උතුම් වන්නී ය' යනාදී වශයෙන් ස්ත්‍රී ලිංගයට අනුකූලව දක්නට ලැබේ. නිග්ගහීතය අවසානයට ඇති වී නපුංසක ලිංගයට අනුකූල වීම ව්‍යාකරණ විරෝධී (අපසිද්ධ) ය. 'මෙවැනි ප්‍රයෝගයන් ඔබලා දකින්නේ නැද්ද?' මෙසේ පැවසූ කල ඔවුහු නිරුත්තර වන්නාහු ම ය.

සචෙපි [Pg.131] තෙ එත්ථ එවං වදෙය්‍යුං ‘‘තත්ථ තත්ථ සුත්තප්පදෙසෙ අට්ඨකථාදීසු ච ‘මාතුගාමො’ති වා ‘මාතුගාමෙනා’ති වා ඔකාරන්තපුල්ලිඞ්ගභාවෙන මාතුගාමසද්දස්ස දස්සනතො පුල්ලිඞ්ගභූතං මාතුගාමසද්දං අනපෙක්ඛිත්වා ඉත්ථිපදත්ථමෙව අපෙක්ඛිත්වා ‘‘සා ඉත්ථී’’ති ඉත්ථීසද්දෙන සාසද්දස්ස සම්බන්ධග්ගහණං මයං සම්පටිච්ඡාම, ‘ඔරොධො’ති වා ‘ඔරොධෙනා’ති වා ඔකාරන්තපුල්ලිඞ්ගභාවෙන ඨිතස්ස ඔරොධසද්දස්ස අදස්සනතො පන තුම්හෙහි වුත්තං පුරිමත්ථං න සම්පටිච්ඡාමා’’ති. තදා තෙසං ඉමානි විනයපාළියං ආගතපදානි දස්සෙතබ්බානි ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන රාජා උදෙනො උය්‍යානෙ පරිචාරෙසි සද්ධිං ඔරොධෙන, අථ ඛො රඤ්ඤො උදෙනස්ස ඔරොධො රාජානං උදෙනං එතදවොචා’’ති. එවං ඉමානි සුත්තපදානි දස්සෙත්වා සුත්තනිපාතට්ඨකථායං ‘‘රාමො නාම රාජා කුට්ඨරොගී ඔරොධෙහි ච නාටකෙහි ච ජිගුච්ඡමානො’’ති වචනඤ්ච දස්සෙත්වා ‘‘ගච්ඡථ තුම්හෙ ගරුකුලමුපගන්ත්වා භගවතො සද්ධම්මස්ස චිරට්ඨිතත්ථං සාධුකං පදබ්‍යඤ්ජනානි උග්ගණ්හථා’’ති උය්‍යොජෙතබ්බා.

ඉදින් ඔවුහු මෙහි දී මෙසේ පවසත් නම්: 'තැනින් තැන සූත්‍ර දේශනාවල සහ අටුවා ආදියේ "මාතුගාමෝ" කියා හෝ "මාතුගාමේන" කියා හෝ ඕකාරාන්ත පුල්ලිංග ස්වභාවයෙන් මාතෘගාම ශබ්දය යෙදී තිබෙනු දක්නට ලැබෙන බැවින්, පුල්ලිංග වූ මාතෘගාම ශබ්දය නොසලකා ස්ත්‍රී අර්ථය ම සලකා "සා ඉත්ථී" යන ස්ත්‍රී ශබ්දයෙන් "සා" යන සර්වනාමය හා සම්බන්ධය ග්‍රහණය කිරීම අපි පිළිගනිමු. නමුත් "ඔරෝධෝ" කියා හෝ "ඔරෝධේන" කියා හෝ ඕකාරාන්ත පුල්ලිංග ස්වභාවයෙන් පවතින "ඔරෝධ" ශබ්දය යෙදී ඇති බවක් නොපෙනෙන බැවින්, ඔබලා විසින් පවසන ලද පෙර අර්ථය අපි පිළි නොගනිමු' කියා ය. එකල ඔවුන්ට විනය පාලියෙහි එන මේ පදයන් පෙන්වා දිය යුතු ය: 'එකල වනාහි උදේන රජු අන්තඃපුර ස්ත්‍රීන් (ඔරෝධේන) සමඟ උයනෙහි හැසිරුණේ ය. ඉක්බිති උදේන රජුගේ අන්තඃපුර ස්ත්‍රිය (ඔරෝධෝ) උදේන රජුට මෙසේ කීවා ය' කියා ය. මෙසේ මේ සූත්‍ර පාඨයන් පෙන්වා දී, සූත්‍ර නිපාත අටුවාවෙහි 'රාම නම් රජු කුෂ්ඨ රෝගයෙන් පෙළෙමින්, අන්තඃපුර ස්ත්‍රීන් (ඔරෝධේහි) සහ නළඟනන් විසින් පිළිකුල් කරනු ලබන්නේ' යන වචනය ද පෙන්වා දී, 'ඔබලා ගුරුකුලයට ගොස් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සද්ධර්මයේ චිරස්ථිතිය උදෙසා පද හා ව්‍යඤ්ජන මැනවින් ඉගෙන ගන්න' කියා පිටත් කර යැවිය යුතු ය.

ඉදානි මාතුගාමසද්දාදීසු කිඤ්චි විනිච්ඡයං වදාම – මාතුගාමසද්දො ච ඔරොධසද්දො ච දාරසද්දො චාති ඉමෙ ඉත්ථිපදත්ථවාචකාපි සමානා එකන්තෙන පුල්ලිඞ්ගා භවන්ති. තෙසු දාරසද්දස්ස එකස්මිං අත්ථෙ වත්තමානස්සාපි බහුවචනකත්තමෙව සද්දසත්ථවිදූ ඉච්ඡන්ති, න එකවචනකත්තං. මයං පන දාරසද්දස්ස එකස්මිං අත්ථෙ එකවචනකත්තං, යෙභුය්‍යෙන පන බහුවචනකත්තං අනුජානාම, බව්හත්ථෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථි. පාළියඤ්හි දාරසද්දො යෙභුය්‍යෙන බහුවචනකො භවති, එකවචනකො අප්පො. තත්‍රිමෙ පයොගා –

දැන් මාතෘගාම ආදී ශබ්දයන්හි යම් විනිශ්චයක් පවසමු: 'මාතුගාම' ශබ්දය, 'ඔරෝධ' ශබ්දය සහ 'දාර' ශබ්දය යන මොහු ස්ත්‍රී අර්ථය ප්‍රකාශ කරන නමුත්, ඒකාන්තයෙන් ම පුල්ලිංග වෙති. ඒ අතුරින් 'දාර' ශබ්දය තනි අර්ථයක පැවතුණ ද, ව්‍යාකරණ විද්වත්හු එහි බහු වචන ස්වභාවය ම කැමති වෙති, ඒක වචන ස්වභාවය අකමැති වෙති. නමුත් අපි වනාහි 'දාර' ශබ්දය එක් අර්ථයක් සඳහා ඒක වචනයෙන් ද, බොහෝ විට බහු වචනයෙන් ද යෙදීම අනුමත කරමු. බහුවචන අර්ථයන්හි යෙදීම ගැන කිව යුතු ම නැත. මන්දයත්, පාලියෙහි 'දාර' ශබ්දය බොහෝ විට බහු වචන වන අතර, ඒක වචන යෙදීම් අල්ප ය. එහි යෙදීම් මෙසේ ය:

‘‘දාසා [Pg.132] ච දාස්‍යො අනුජීවිනො ච,පුත්තා ච දාරා ච මයඤ්ච සබ්බෙ;

ධම්මඤ්චරාමප්පරලොකහෙතු,තස්මා හි අම්හං දහරා න මිය්‍යරෙ’’ති ච,

'දාසයෝ ද, දාසියෝ ද, යැපෙන්නෝ ද, පුත්‍රයෝ ද, භාර්යාවෝ (දාරා) ද, අප හැමදෙනා ද පරලොව යහපත උදෙසා ධර්මයෙහි හැසිරෙමු. එහෙයින් අපගේ බාලයෝ (තරුණයෝ) නොමියෙති' යන්න ද,

‘‘යො ඤාතීනං සඛීනං වා, දාරෙසු පටිදිස්සති;

සහසා සම්පියායෙන, තං ජඤ්ඤාවසලො ඉතී’’ති ච,

'යමෙක් නෑයන්ගේ හෝ මිතුරන්ගේ හෝ භාර්යාවන් කෙරෙහි (දාරේසු) බලහත්කාරයෙන් හෝ කැමැත්තෙන් හෝ හැසිරෙනු දක්නට ලැබේ ද, ඔහුව වසලයෙකු ලෙස දැනගත යුතු ය' යන්න ද,

‘‘සෙහි දාරෙහි’සන්තුට්ඨො, වෙසියාසු පදිස්සති;

දිස්සති පරදාරෙසු, තං පරාභවතො මුඛ’’න්ති ච,

'තමාගේ භාර්යාවන්ගෙන් (දාරේහි) සතුටු නොවී, වෙසඟනන් කරා යන්නේ ද, පරදාරයන් (අන් සතු භාර්යාවන්) කෙරෙහි හැසිරෙන්නේ ද, එය පිරිහීමේ දොරටුවකි' යන්න ද,

‘‘පුත්තෙසු දාරෙසු ච යා අපෙක්ඛා’’ති ච බ්‍යාසෙ, සමාසෙ පන ‘‘පුත්තදාරා දිසා පච්ඡා, පුත්තදාරෙහි මත්තනො’’ති ච එවමාදයො බහුවචනප්පයොගා බහවො භවන්ති.

'පුත්‍රයන් කෙරෙහි ද භාර්යාවන් කෙරෙහි ද (දාරේසු) යම් අපේක්ෂාවක් වේ ද' යනාදී වශයෙන් විසිරුණු පදයන්හි ද, සමාස පදයන්හි දී 'පුත්‍ර-භාර්යාවෝ (පුත්තදාරා) බටහිර දිශාව ය, තමාගේ පුත්‍ර-භාර්යාවන් (පුත්තදාරේහි) විසින්' යනාදී වශයෙන් ද මෙවැනි බහු වචන යෙදීම් බොහෝ වෙති.

එකවචනප්පයොගා පන අප්පා. සෙය්‍යථිදං? ‘‘ගරූනං දාරෙ, ධම්මං චරෙ යොපි සමුඤ්ජකං චරෙ, දාරඤ්ච පොසං දදමප්පකස්මි’’න්ති ච,

ඒක වචන යෙදීම් වනාහි අල්ප ය. ඒ කෙසේ ද يත්? 'ගුරුවරුන්ගේ භාර්යාව (දාරේ) කෙරෙහි ද, යමෙක් වී ඇහිඳ ජීවත් වේ ද හෙතෙම ධර්මයෙහි හැසිරෙන්නේ ය, අල්ප දෙයින් වුව ද දන් දෙමින් භාර්යාව (දාරං) පෝෂණය කරන්නේ ය' යන්න ද,

‘‘යෙ ගහට්ඨා පුඤ්ඤකරා, සීලවන්තො උපාසකා;

ධම්මෙන දාරං පොසෙන්ති, තෙ නමස්සාමි මාතලී’’ති ච,

'මාතලී, යම් ගිහි පින්වතුන් වූ, සිල්වත් වූ උපාසකයෝ ධර්මානුකූලව භාර්යාව (දාරං) පෝෂණය කරත් ද, මම ඔවුනට නමස්කාර කරමි' යන්න ද,

‘‘පරදාරං න ගච්ඡෙය්‍යං, සදාරපසුතො සිය’’න්ති ච,

'පරදාරයන් (අන් සතු භාර්යාවන්) කරා නොයන්නේ ය, ස්වකීය භාර්යාව කෙරෙහි ම ඇලුනේ වන්නේ ය' යන්න ද,

‘‘යො ඉච්ඡෙ පුරිසො හොතුං, ජාතිං ජාතිං පුනප්පුනං;

පරදාරං විවජ්ජෙය්‍ය, ධොතපාදොව කද්දම’’න්ති ච

'යම් පුරුෂයෙක් භවයෙන් භවයෙහි නැවත නැවතත් පුරුෂයෙකු වීමට කැමති වන්නේ ද, හෙතෙම සෝදන ලද පාදයකින් මඩ මෙන් පරදාරයන් (අන් සතු භාර්යාවන්) සම්පූර්ණයෙන් ම දුරු කරන්නේ ය' යන්න ද,

එවමාදයො එකවචනප්පයොගා අප්පා.

යනාදී වශයෙන් ඒක වචන යෙදීම් අල්ප වෙති.

සමාහාරලක්ඛණවසෙන පනෙස දාරසද්දො නපුංසකලිඞ්ගෙකවචනොපි කත්ථචි භවති. ‘‘ආදාය පුත්තදාරං. පුත්තදාරස්ස සඞ්ගහො’’ඉති එවං ඉධ වුත්තප්පකාරෙන ලිඞ්ගඤ්ච අත්ථඤ්ච සල්ලක්ඛෙත්වා ‘‘පුරිසො පුරිසා’’ති පවත්තං පුරිසසද්දනයං නිස්සාය [Pg.133] සබ්බෙසං ‘‘භූතො භාවකො භවො’’තිආදීනං භූධාතුමයානං අඤ්ඤෙසඤ්චොකාරන්තපදානං නාමිකපදමාලාසු සද්ධාසම්පන්නෙහි කුලපුත්තෙහි සද්ධම්මට්ඨිතියා කොසල්ලමුප්පාදෙතබ්බං.

සමාහාර ලක්ෂණ වශයෙන් වනාහි මේ 'දාර' ශබ්දය ඇතැම් තැනක නපුංසක ලිංග ඒක වචනයෙන් ද වෙයි. 'අඹුදරුවන් (පුත්තදාරං) රැගෙන', 'අඹුදරුවන්ට (පුත්තදාරස්ස) සංග්‍රහ කිරීම' යනාදී වශයෙන් මෙහි දක්වන ලද ආකාරයට ලිංගය ද අර්ථය ද මැනවින් සලකා, 'පුරිසෝ පුරිසා' යනුවෙන් පවතින පුරුෂ ශබ්ද ක්‍රමය ඇසුරින්, 'භූතෝ, භාවකෝ, භවෝ' යනාදී සියලු භූ ධාතුවෙන් සිද්ධ වූ සහ අනෙකුත් ඕකාරාන්ත පදයන්ගේ නාම පදමාලාවන්හි, ශ්‍රද්ධාසම්පන්න කුලපුත්‍රයන් විසින් සද්ධර්මයේ චිරස්ථිතිය උදෙසා දක්ෂතාව (නිපුණතාව) ඇති කරගත යුතු ය.

කිං පන සබ්බානි ඔකාරන්තපදානි පුරිසනයෙ සබ්බප්පකාරෙන එකසදිසානෙව හුත්වා පවිට්ඨානීති? න පවිට්ඨානි. කානිචි හි ඔකාරන්තපදානි පුරිසනයෙ සබ්බථා පවිට්ඨානි ච හොන්ති, එකදෙසෙන පවිට්ඨානි ච, කානිචි ඔකාරන්තපදානි පුරිසනයෙ එකදෙසෙන පවිට්ඨානි ච හොන්ති, එකදෙසෙන න පවිට්ඨානි ච, කානිචි ඔකාරන්තපදානි පුරිසනයෙ සබ්බථා අප්පවිට්ඨානෙව. තත්‍ර කතමානි කානිචි ඔකාරන්තපදානි පුරිසනයෙ සබ්බථා පවිට්ඨානි ච හොන්ති, එකදෙසෙන පවිට්ඨානි ච? ‘‘සරො වයො චෙතො’’තිආදීනි. සරොඉති හි අයංසද්දො උසුසද්දසරවනඅකාරාදිසරවාචකො චෙ, පුරිසනයෙ සබ්බථා පවිට්ඨො. රහදවාචකො චෙ, මනොගණපක්ඛිකත්තා පුරිසනයෙ එකදෙසෙන පවිට්ඨො. වයොඉති සද්දො පරිහානිවාචකො චෙ, පුරිසනයෙ සබ්බථා පවිට්ඨො. ආයුකොට්ඨාසවාචකො චෙ, මනොගණපක්ඛිකත්තා පුරිසනයෙ එකදෙසෙන පවිට්ඨො. චෙතො ඉති සද්දො යදි පණ්ණත්තිවාචකො, පුරිසනයෙ සබ්බථා පවිට්ඨො. යදි පන චිත්තවාචකො, මනොගණපක්ඛිකත්තා පුරිසනයෙ එකදෙසෙන පවිට්ඨො. මනොගණො ච නාම –

එහෙත් සියලු 'ඔ' කාරාන්ත පද පුරුෂ නීතියෙහි (පුල්ලිංග ක්‍රමයෙහි) හැම අයුරින්ම එක හා සමානව ඇතුළත් වී තිබේද? නැත, ඇතුළත් වී නැත. ඇතැම් 'ඔ' කාරාන්ත පද පුරුෂ නීතියෙහි සර්වප්‍රකාරයෙන්ම ද ඇතුළත් වන අතර, ඒකදේශයකින් (කොටසකින්) ද ඇතුළත් වෙයි. ඇතැම් 'ඔ' කාරාන්ත පද පුරුෂ නීතියෙහි කොටසකින් ඇතුළත් වන අතර, කොටසකින් ඇතුළත් නොවේ. ඇතැම් 'ඔ' කාරාන්ත පද පුරුෂ නීතියෙහි සර්වප්‍රකාරයෙන්ම ඇතුළත් නොවේමය. එහිදී, පුරුෂ නීතියෙහි සර්වප්‍රකාරයෙන්ම ද, කොටසකින් ද ඇතුළත් වන ඇතැම් 'ඔ' කාරාන්ත පද මොනවාද? 'සරෝ, වයෝ, චේතෝ' යනාදියයි. 'සරෝ' යන මෙම ශබ්දය හී (ඊතල), ශබ්ද (හඬ), ස්වර (අක්ෂර) ආදිය අඟවන්නේ නම්, පුරුෂ නීතියෙහි සර්වප්‍රකාරයෙන්ම ඇතුළත් වේ. විල (හ්‍රදය) අඟවන්නේ නම්, මනෝගණයට අයත් වන බැවින් පුරුෂ නීතියෙහි කොටසකින් ඇතුළත් වේ. 'වයෝ' යන ශබ්දය පිරිහීම අඟවන්නේ නම්, පුරුෂ නීතියෙහි සර්වප්‍රකාරයෙන්ම ඇතුළත් වේ. ආයු කාලය අඟවන්නේ නම්, මනෝගණයට අයත් වන බැවින් පුරුෂ නීතියෙහි කොටසකින් ඇතුළත් වේ. 'චේතෝ' යන ශබ්දය ඉදින් ප්‍රඥප්තියක් අඟවන්නේ නම්, පුරුෂ නීතියෙහි සර්වප්‍රකාරයෙන්ම ඇතුළත් වේ. ඉදින් සිත අඟවන්නේ නම්, මනෝගණයට අයත් වන බැවින් පුරුෂ නීතියෙහි කොටසකින් ඇතුළත් වේ. මනෝගණය නම් -

මනො වචො වයො තෙජො,තපො චෙතො තමො යසො;

අයො පයො සිරො ඡන්දො,සරො උරො රහො අහො –

මනෝ, වචෝ, වයෝ, තේජෝ, තපෝ, චේතෝ, තමෝ, යසෝ; අයෝ, පයෝ, සිරෝ, ඡන්දෝ, සරෝ, උරෝ, රහෝ, අහෝ -

ඉමෙ සොළස.

යන මේවා දහසයයි.

ඉදානි යථාවුත්තස්ස පාකටීකරණත්ථං මනසද්දාදීනං නාමිකපදමාලං කථයාම –

දැන්, ඉහත සඳහන් කළ කරුණ පැහැදිලි කිරීම සඳහා 'මන' ශබ්දය ආදියේ නාමික පදමාලාව (විභක්ති වැටීම) පවසමු -

මනො[Pg.134], මනා. මනං, මනො, මනෙ. මනසා, මනෙන, මනෙහි, මනෙභි. මනසො, මනස්ස, මනානං. මනා, මනස්මා, මනම්හා, මනෙහි, මනෙභි. මනසො, මනස්ස, මනානං. මනසි, මනෙ, මනස්මිං, මනම්හි, මනෙසු. භො මන, භවන්තො මනා.

මනෝ, මනා. මනං, මනෝ, මනේ. මනසා, මනේන, මනේහි, මනේභි. මනසෝ, මනස්ස, මනානං. මනා, මනස්මා, මනම්හා, මනේහි, මනේභි. මනසෝ, මනස්ස, මනානං. මනසි, මනේ, මනස්මිං, මනම්හි, මනේසු. භෝ මන, භවන්තෝ මනා.

අථ වා ‘‘භො මනා’’ඉති බහුවචනම්පි ඤෙය්‍යං. එවං වචො, වචා. වචං, වචො, වචෙ. වචසාතිආදිනා නාමිකපදමාලා යොජෙතබ්බා. අහසද්දස්ස පන භුම්මෙකවචනට්ඨානෙ අහසි, අහෙ, අහස්මිං, අහම්හි, අහු, අහනීති යොජෙතබ්බා.

නැතහොත් 'භෝ මනා' යන බහුවචනය ද දත යුතුය. මෙසේම වචෝ, වචා. වචං, වචෝ, වචේ. 'වචසා' යනාදී වශයෙන් නාමික පදමාලාව යෙදිය යුතුය. 'අහ' ශබ්දයේ භූම්ම (සප්තමී) ඒකවචන ස්ථානයෙහි 'අහසි, අහේ, අහස්මිං, අහම්හි, අහු, අහනි' යන රූප යෙදිය යුතුය.

ඉදානි රූපන්තරවිසෙසදස්සනත්ථං නපුංසකලිඞ්ගස්ස මනසද්දස්සපි නාමිකපදමාලං වදාම, අට්ඨානෙ අයං කථිතාති න චොදෙතබ්බං.

දැන්, වෙනත් රූපවල ඇති විශේෂත්වය පෙන්වීම සඳහා නපුංසක ලිංග 'මන' ශබ්දයේ ද නාමික පදමාලාව පවසමු. මෙය නුසුදුසු තැනක කියන ලද්දකැයි විරුද්ධත්වයක් (චෝදනාවක්) නොනැඟිය යුතුය.

මනං, මනානි, මනා. මනං, මනානි, මනෙ. මනෙන, මනෙහි, මනෙභි. මනස්ස, මනසො, මනානං. මනා, මනස්මා, මනම්හා, මනෙහි, මනෙභි. මනස්ස, මනසො, මනානං. මනෙ, මනස්මිං, මනම්හි, මනෙසු. භො මන, භවන්තො මනා. අථ වා ‘‘භො මනානි, භො මනා’’එවම්පි බහුවචනං වෙදිතබ්බං. එවමුත්තරත්‍රාපි නයො.

මනං, මනානි, මනා. මනං, මනානි, මනේ. මනේන, මනේහි, මනේභි. මනස්ස, මනසෝ, මනානං. මනා, මනස්මා, මනම්හා, මනේහි, මනේභි. මනස්ස, මනසෝ, මනානං. මනේ, මනස්මිං, මනම්හි, මනේසු. භෝ මන, භවන්තෝ මනා. නැතහොත් 'භෝ මනානි, භෝ මනා' යනුවෙන් ද බහුවචනය දත යුතුය. මින් ඉදිරියට ද ක්‍රමය මෙසේමය.

එත්ථ ච පුල්ලිඞ්ගස්ස මනසද්දස්ස පච්චත්තකරණසම්පදානසාමිභුම්මවචනානි මනො මනසා මනසො මනසීති රූපානි ඨපෙත්වා යානි සෙසානි, නපුංසකලිඞ්ගස්ස ච මනසද්දස්ස පච්චත්තවචනානි ‘‘මනං මනානී’’ති රූපානි ච, අට්ඨම්‍යොපයොගවචනානං ‘‘මනං මනානී’’ති රූපද්වයඤ්ච ඨපෙත්වා යානි සෙසානි, තානි සබ්බානි කමතො සමසමානි.

මෙහිදී, පුල්ලිංග 'මන' ශබ්දයේ ප්‍රථමා (පච්චත්ත), තෘතීයා (කරණ), චතුර්ථී (සම්ප්‍රදාන) - ෂෂ්ඨී (සාමි) සහ සප්තමී (භූම්ම) වචනවල 'මනෝ, මනසා, මනසෝ, මනසි' යන රූප හැර ඉතිරි රූප ද, නපුංසක ලිංග 'මන' ශබ්දයේ ප්‍රථමා (පච්චත්ත) වචනවල 'මනං, මනානි' යන රූප ද, අෂ්ටමී (ආලපන) සහ ද්විතීයා (උපයෝග) වචනවල 'මනං, මනානි' යන රූප යුගළ ද හැර ඉතිරි යම් රූප වේද, ඒ සියල්ල පිළිවෙළින් එකිනෙකට සමාන වේ.

කෙචි ඔකාරන්තො මනොඉති සද්දො නපුංසකලිඞ්ගොති වදන්ති, තෙ වත්තබ්බා – යදි සො නපුංසකලිඞ්ගො සියා, තස්සදිසෙහි වචො වයොතිආදිසද්දෙහිපි නපුංසකලිඞ්ගෙහෙව භවිතබ්බං, න ‘‘තෙ නපුංසකලිඞ්ගා’’ති ගරූ වදන්ති, ‘‘පුල්ලිඞ්ගා’’ඉච්චෙව වදන්ති. යස්මා ච පාළියං ‘‘කායො අනිච්චො; මනො [Pg.135] අනිච්චො’’ති ච ‘‘කායො දුක්ඛො, මනො දුක්ඛො’’ති ච ‘‘නිච්චො වා අනිච්චො වාති අනිච්චො භන්තෙ’’ති ච එවමාදයො පුල්ලිඞ්ගප්පයොගා බහවො දිට්ඨා. තෙන ඤායති මනොසද්දො එකන්තෙන පුල්ලිඞ්ගොති. යදි පන නපුංසකලිඞ්ගොසියා, ‘‘අනිච්චො දුක්ඛො’’ති එවමාදීනි තංසමානාධිකරණානි අනෙකපදසතානිපි නපුංසකලිඞ්ගානෙව සියුං. න හි තානි නපුංසකලිඞ්ගානි, අථ ඛො අභිධෙය්‍යලිඞ්ගානුවත්තකානි වාච්චලිඞ්ගානි. එවං මනොසද්දස්ස පුල්ලිඞ්ගතා පච්චෙතබ්බාති, සචෙ මනොසද්දො නපුංසකලිඞ්ගො න හොති, කථං ‘‘මනානී’’ති නපුංසකරූපං දිස්සතීති? සච්චං ‘‘මනානී’’ති නපුංසකලිඞ්ගමෙව, තථාපි මනොගණෙ පමුඛභාවෙන ගහිතස්සොකාරන්තස්ස මනසද්දස්ස රූපං න හොති. අථ කිඤ්චරහීති චෙ? චිත්තසද්දෙන සමානලිඞ්ගස්ස සමානසුතිත්තෙපි මනොගණෙ අපරියාපන්නස්ස නිග්ගහීතන්තස්සෙව මනසද්දස්ස රූපං. මනසද්දො හි පුන්නපුංසකවසෙන ද්විධා භිජ්ජති ‘‘මනො මනං’’ඉති යථා ‘‘අජ්ජවොඅජ්ජව’’න්ති. ‘‘මනො චෙ නප්පදුස්සති. සන්තං තස්ස මනං හොතී’’ති හි පාළි. යදි ච සො මනොසද්දො නපුංසකලිඞ්ගො න හොති.

ඇතැම්හු 'ඔ' කාරාන්ත වූ 'මනෝ' ශබ්දය නපුංසක ලිංග යැයි පවසති. ඔවුන්ට මෙසේ කිව යුතුය - ඉදින් එය නපුංසක ලිංග වන්නේ නම්, ඊට සමාන වූ 'වචෝ, වයෝ' ආදී ශබ්ද ද නපුංසක ලිංග විය යුතුය. එහෙත් ගුරුවරු (ආචාර්යවරු) 'ඒවා නපුංසක ලිංගය' කියා නොපවසති; 'පුල්ලිංගය' කියාම පවසති. තවද, පාලියෙහි "කායෝ අනිච්චෝ; මනෝ අනිච්චෝ" කියා ද "කායෝ දුක්ඛෝ, මනෝ දුක්ඛෝ" කියා ද "නිච්චෝ වා අනිච්චෝ වාති අනිච්චෝ භන්තේ" කියා ද යනාදී වශයෙන් පුල්ලිංග ප්‍රයෝගයන් බොහෝ දක්නා ලැබෙන බැවින්, 'මනෝ' ශබ්දය ඒකාන්තයෙන්ම පුල්ලිංග බව හැඟේ. ඉදින් එය නපුංසක ලිංග වූයේ නම්, "අනිච්චෝ, දුක්ඛෝ" යනාදී වශයෙන් ඊට සමානාධිකරණ වූ සිය ගණන් පද ද නපුංසක ලිංග විය යුතුය. එහෙත් ඒවා නපුංසක ලිංග නොවේ, හැරත් ඒවා අභිධෙය්‍ය ලිංගය අනුගමනය කරන වාච්චලිංග (විශේෂණ ලිංග) වේ. මෙසේ මනෝ ශබ්දයේ පුල්ලිංග භාවය පිළිගත යුතුය. ඉදින් 'මනෝ' ශබ්දය නපුංසක ලිංග නොවේ නම්, 'මනානි' යන නපුංසක රූපය පෙනෙන්නේ කෙසේද? සත්‍යයකි, 'මනානි' යනු නපුංසක ලිංගයමය. එතකුදු වුවත්, එය මනෝගණයෙහි ප්‍රධාන වශයෙන් ගන්නා ලද 'ඔ' කාරාන්ත මන ශබ්දයේ රූපය නොවේ. එසේ නම් එය කුමක්ද? 'චිත්ත' ශබ්දය හා සමාන ලිංග ඇති, සමාන ශ්‍රවණය (උච්චාරණය) ඇති, එහෙත් මනෝගණයට ඇතුළත් නොවන නිග්ගහීතාන්ත (අනුස්වාරයෙන් කෙළවර වන) මන ශබ්දයේම රූපයකි. මන ශබ්දය වනාහි පුරුෂ-නපුංසක වශයෙන් 'මනෝ, මනං' කියා 'අජ්ජවෝ, අජ්ජවං' මෙන් දෙවැදෑරුම්ව බෙදෙයි. "මනෝ චේ නප්පදුස්සති" කියා ද "සන්තං තස්ස මනං හෝති" කියා ද පාලියෙහි එන බැවිනි. ඉදින් ඒ මනෝ ශබ්දය නපුංසක ලිංග නොවේ නම්...

‘‘ගරු චෙතියපබ්බතවත්තනියා,පමදා පමදා පමදා විමදං;

සමණං සුනිසම්ම අකා හසිතං,පතිතං අසුභෙසු මුනිස්ස මනො’’ති

"ගරු චේතියපබ්බතවත්තනියා, පමදා පමදා පමදා විමදං; සමණං සුනිසම්ම අකා හසිතං, පතිතං අසුභේසු මුනිස්ස මනෝ"ති

එත්ථ මනොසද්දෙන සමානාධිකරණො ‘‘පතිත’’න්ති සද්දො නපුංසකලිඞ්ගභාවෙන කස්මා සන්නිහිතො. යස්මා ච සමානාධිකරණපදං නපුංසකලිඞ්ගභාවෙන සන්නිහිතං, තස්මා සද්දන්තරසන්නිධානවසෙන මනොසද්දො නපුංසකලිඞ්ගොති ඤායතීති? තන්න, සමානාධිකරණපදස්ස සබ්බත්ථ ලිඞ්ගවිසෙසාජොතනතො. යදි හි සමානාධිකරණපදං සබ්බත්ථ ලිඞ්ගවිසෙසං ජොතෙය්‍ය, ‘‘චත්තාරො ඉන්ද්‍රියානී’’ති එත්ථාපි ‘‘චත්තාරො’’ති [Pg.136] පදං ඉන්ද්‍රියසද්දස්ස පුල්ලිඞ්ගත්තං කරෙය්‍ය, න ච කාතුං සක්කොති. ඉන්ද්‍රියසද්දො හි එකන්තෙන නපුංසකලිඞ්ගො. යදි තුම්හෙ ‘‘පතිත’’න්ති සමානාධිකරණපදං නිස්සාය මනොසද්දස්ස නපුංසකලිඞ්ගත්තමිච්ඡථ, ‘‘චත්තාරො ඉන්ද්‍රියානී’’ති එත්ථපි ‘‘චත්තාරො’’ති සමානාධිකරණපදං නිස්සාය ඉන්ද්‍රියසද්දස්ස පුල්ලිඞ්ගත්තං ඉච්ඡථාති. න මයං භො ඉන්ද්‍රියසද්දස්ස පුල්ලිඞ්ගත්තං ඉච්ඡාම, අථ ඛො නපුංසකලිඞ්ගත්තංයෙව ඉච්ඡාම, ‘‘චත්තාරො’’ති පදං ලිඞ්ගවිපල්ලාසවසෙන ඨිතත්තා ‘‘චත්තාරී’’ති ගණ්හාම, තස්මා ‘‘චත්තාරි ඉන්ද්‍රියානී’’ති අත්ථං ධාරෙමාති. යදි එවං ‘‘පතිතං අසුභෙසු මුනිස්ස මනො’’ති එත්ථාපි ‘‘පතිත’’න්ති පදං ලිඞ්ගවිපල්ලාසවසෙන ඨිතන්ති මන්ත්වා ‘‘පතිතො’’ති අත්ථං ධාරෙථාති. න ධාරෙම එත්ථ ලිඞ්ගවිපල්ලාසස්ස අනිච්ඡිතබ්බතො. යදි හි මනොසද්දො පුල්ලිඞ්ගො සියා, තංසමානාධිකරණපදං ‘‘පතිතො’’ති වත්තබ්බං සියා. කිමාචරියො එවං වත්තුං න ජානි, ජානමානො එව සො ‘‘පතිතො’’ති නාවොච, ‘‘පතිත’’න්ති පනාවොච, තෙන ඤායති ‘‘මනොසද්දො නපුංසකලිඞ්ගො’’ති. මා තුම්හෙ එවං වදෙථ, සමානාධිකරණපදං නාම කත්ථචි පධානලිඞ්ගමනුවත්තති, කත්ථචි නානුවත්තති, තස්මා න තං ලිඞ්ගවිසෙසජොතනෙ එකන්තතො පමාණං. ‘‘මාතුගාමො, ඔරොධො, ආවුසො විසාඛ, එහි විසාඛෙ, චිත්තානි අට්ඨීනී’’ති එවමාදිරූපවිසෙසොයෙව පමාණං. යදි සමානාධිකරණපදෙයෙව ලිඞ්ගවිසෙසො අධිගන්තබ්බො සියා, ‘‘චත්තාරො ච මහාභූතා’’තිආදීසු ලිඞ්ගවවත්ථානං න සියා. යස්මා එවමාදීසුපි ඨානෙසු ලිඞ්ගවවත්ථානං හොතියෙව. කථං? ‘‘චත්තාරො’’ති පුල්ලිඞ්ගං ‘‘මහාභූතා’’ති නපුංසකන්ති, තස්මා ‘‘පතිතං අසුභෙසු මුනිස්ස මනො’’ති එත්ථාපි ‘‘පතිත’’න්ති නපුංසකලිඞ්ගං ‘‘මනො’’ති පුල්ලිඞ්ගන්ති වවත්ථානං භවතීති. ඉදං සුත්වා තෙ තුණ්හී භවිස්සන්ති. තතො [Pg.137] තෙසං තුණ්හීභූතානං ඉදං වත්තබ්බං – යස්මා මනොගණෙ පවත්තානං පදානං සමානාධිකරණපදානි කත්ථචි නපුංසකවසෙන යොජෙතබ්බානි, තස්මා මනොගණෙ පමුඛස්ස මනොසද්දස්සපි සමානාධිකරණපදානි කත්ථචි නපුංසකවසෙන යොජිතානි. තථා හි පුබ්බාචරියා ‘‘සද්ධම්මතෙජවිහතං විලයං ඛණෙන, වෙනෙය්‍යසත්තහදයෙසු තමො’පයාති. දුක්ඛං වචො එතස්මින්ති දුබ්බචො. අවනතං සිරො යස්ස සොයං අවංසිරො, අප්පකං රාගාදි රජො යෙසං පඤ්ඤාමයෙ අක්ඛිම්හි තෙ අප්පරජක්ඛා’’තිආදිනා සද්දරචනං කුබ්බිංසු, න පන තෙහි වචො සිරො රජොසද්දාදීනං නපුංසකලිඞ්ගත්තං විභාවෙතුං ඊදිසී සද්දරචනා කතා, අථ ඛො සිරොමනොසද්දානං මනොගණෙ පවත්තානං පුල්ලිඞ්ගසද්දානං කත්ථචිපි ඊදිසානිපි ලිඞ්ගවිපල්ලාසවසෙන ඨිතානි සමානාධිකරණපදානි හොන්තීති පරෙසං ජානාපනාධිප්පායවතියා අනුකම්පාය විරචිතා. එත්ථාපි තුම්හාකං මතෙන මනොසද්දස්ස නපුංසකලිඞ්ගත්තෙ සති වචො සිරො ඉච්චාදයොපි නපුංසකලිඞ්ගත්තමාපජ්ජන්ති නපුංසකලිඞ්ගවසෙන සමානාධිකරණපදානං නිද්දිට්ඨත්තා. කිං පනෙතෙසම්පි නපුංසකලිඞ්ගත්තං ඉච්ඡථාති. අද්ධා තෙ ඉදම්පි සුත්වා නිබ්බෙඨෙතුමසක්කොන්තා තුණ්හී භවිස්සන්ති. කිඤ්චාපි තෙ අඤ්ඤං ගහෙතබ්බකාරණං අපස්සන්තා එවං වදෙය්‍යුං ‘‘යදි භො මනො සද්දො නපුංසකලිඞ්ගොන හොති, කස්මා වෙය්‍යාකරණා ‘මනොසද්දො නපුංසකලිඞ්ගො’ති වදන්තී’’ති? තෙ වත්තබ්බා – යදි තුම්හෙ වෙය්‍යාකරණමතං ගහෙත්වා මනොසද්දස්ස නපුංසකලිඞ්ගත්තං රොචෙථ, නනු භගවායෙව ලොකෙ අසදිසො මහාවෙය්‍යාකරණො මහාපුරිසො විසාරදො පරප්පවාදමද්දනො. භගවන්තඤ්හි පදකා වෙය්‍යාකරණා අම්බට්ඨමාණවපොක්ඛරසාතිසොණදණ්ඩාදයො ච බ්‍රාහ්මණා සච්චකනිගණ්ඨාදයො ච පරිබ්බාජකා [Pg.138] වාදෙන න සම්පාපුණිංසු, අඤ්ඤදත්ථු භගවායෙව මත්තවාරණගණමජ්ඣෙ කෙසරසීහො විය අසම්භීතො නෙසං නෙසං වාදං මද්දෙසි, මහන්තෙ ච නෙ අත්ථෙ පතිට්ඨාපෙසි, එවංවිධෙන භගවතා වොහාරකුසලෙන යස්මා ‘‘කායො අනිච්චො’’ති ච ‘‘කායො දුක්ඛො, මනො අනිච්චො, මනො දුක්ඛො’’ති ච එවමාදිනා වුත්තා මනොසද්දස්ස පුල්ලිඞ්ගභාවසූචනිකා බහූ පාළියො දිස්සන්ති, තස්මා මනොසද්දො පුල්ලිඞ්ගොයෙවාති සාරතො පච්චෙතබ්බොති. එවං වුත්තා තෙ නිරුත්තරා අප්පටිභානා මඞ්කුභූතා පත්තක්ඛන්ධා අධොමුඛා පජ්ඣායිස්සන්ති.

මෙහි 'මනෝ' ශබ්දය සමඟ සමානාධිකරණ වූ 'පතිතං' යන ශබ්දය නපුංසක ලිංග භාවයෙන් යුක්තව කුමක් හෙයින් යෙදී තිබේද? යම් හෙයකින් සමානාධිකරණ පදය නපුංසක ලිංගයෙන් පිහිටියේද, එහෙයින් වෙනත් ශබ්දයක ළඟින් පිහිටීම නිසා 'මනෝ' ශබ්දය නපුංසක ලිංගයක් යැයි දත යුතු නොවේද? එය එසේ නොවේ, සමානාධිකරණ පදය සෑම තැනකදීම ලිංග විශේෂය නොපෙන්වන බැවිනි. ඉදින් සමානාධිකරණ පදය සෑම තැනකදීම ලිංග විශේෂය පෙන්වන්නේ නම්, 'චත්තාරෝ ඉන්ද්‍රියානී' යන්නෙහිද 'චත්තාරෝ' යන පදය 'ඉන්ද්‍රිය' යන ශබ්දය පුල්ලිංග බවට පත් කළ යුතුය. නමුත් එසේ කිරීමට නොහැකිය. මන්ද 'ඉන්ද්‍රිය' ශබ්දය ඒකාන්තයෙන්ම නපුංසක ලිංග වේ. ඉදින් ඔබලා 'පතිතං' යන සමානාධිකරණ පදය ඇසුරු කරගෙන 'මනෝ' ශබ්දයේ නපුංසක ලිංග බව කැමති වන්නේ නම්, 'චත්තාරෝ ඉන්ද්‍රියානී' යන්නෙහිද 'චත්තාරෝ' යන සමානාධිකරණ පදය ඇසුරු කොට 'ඉන්ද්‍රිය' ශබ්දයේ පුල්ලිංග බව කැමති විය යුතුය. 'පින්වත, අපි 'ඉන්ද්‍රිය' ශබ්දයේ පුල්ලිංග බව කැමති නොවෙමු. වැදගත් ලෙස නපුංසක ලිංග බවම කැමති වෙමු. 'චත්තාරෝ' යන පදය ලිංග විපල්ලාසයෙන් පිහිටි බැවින් එය 'චත්තාරි' යනුවෙන් ගනිමු. එබැවින් 'චත්තාරි ඉන්ද්‍රියානි' යන අර්ථය දරමු' (යැයි ඔවුන් කියනු ඇත). ඉදින් එසේ නම් 'පතිතං අසුභේසු මුනිස්ස මනෝ' යන්නෙහිද 'පතිතං' යන පදය ලිංග විපල්ලාසයෙන් පිහිටි එකක් යැයි සලකා 'පතිතෝ' යන අර්ථය නොදරන්නේ මන්ද? 'මෙහි ලිංග විපල්ලාසයක් අපේක්ෂා නොකරන බැවින් අපි එසේ නොදරමු. ඉදින් 'මනෝ' ශබ්දය පුල්ලිංග වන්නේ නම්, එහි සමානාධිකරණ පදය 'පතිතෝ' යනුවෙන් කිව යුතුව තිබුණි. ආචාර්යවරයා එසේ පැවසීමට නොදැන සිටියේද? දැන දැනම උන්වහන්සේ 'පතිතෝ' කියා නොවදාරා, 'පතිතං' යනුවෙන්ම පැවසූහ. එයින් 'මනෝ ශබ්දය නපුංසක ලිංග වේ' යන්න පැහැදිලි වේ' (යැයි ඔවුන් කියනු ඇත). ඔබලා එසේ නොකියන්න. සමානාධිකරණ පදය යනු ඇතැම් තැනක ප්‍රධාන පදයේ ලිංගය අනුව යයි, ඇතැම් තැනක අනුව නොයයි. එබැවින් ලිංග විශේෂය දැක්වීමෙහිලා එය ඒකාන්තයෙන්ම ප්‍රමාණ නොවේ. 'මාතුගාමෝ', 'ඕරෝධෝ', 'ආවුසෝ විසාඛ', 'ඒහි විසාඛේ', 'Ref. චිත්තානි අට්ඨීනී' යනාදී රූප විශේෂයෝම ප්‍රමාණ වෙති. ඉදින් සමානාධිකරණ පදයෙන්ම ලිංග විශේෂය තීරණය කළ යුතු වන්නේ නම්, 'චත්තාරෝ ච මහාභූතා' යනාදී තැන්හි ලිංග ව්‍යවස්ථාවක් නොවන්නේය. මන්ද, මෙබඳු තැන්වල පවා ලිංග නියමය සිදුවන්නේමය. ඒ කෙසේද? 'චත්තාරෝ' යන්න පුල්ලිංග වන අතර 'මහාභූතා' යන්න නපුංසක ලිංග වේ. එබැවින් 'පතිතං අසුභේසු මුනිස්ස මනෝ' යන්නෙහිද 'පතිතං' යන්න නපුංසක ලිංග බවත් 'මනෝ' යන්න පුල්ලිංග බවත් ව්‍යවස්ථාපනය වේ. මෙය අසා ඔවුහු නිශ්ශබ්ද වන්නාහ. ඉන්පසු නිශ්ශබ්ද වූ ඔවුන්ට මෙය පැවසිය යුතුය – යම් හෙයකින් මනෝගණයෙහි පවත්නා පදයන්ගේ සමානාධිකරණ පදයන් ඇතැම් තැනක නපුංසක ලිංග වශයෙන් යෙදිය යුතු බැවින්, මනෝගණයෙහි ප්‍රධාන වූ 'මනෝ' ශබ්දයේද සමානාධිකරණ පදයන් ඇතැම් තැනක නපුංසක ලිංග වශයෙන් යොදන ලදී. එසේමය පූර්වාචාරීහු 'සද්ධම්මතේජවිහතං විලයං ඛණේන, වෙනෙය්‍යසත්තහදයේසු තමෝපයාති' යන්නෙන්ද, 'දුක්ඛං වචෝ ඒතස්මින්ති දුබ්බචෝ' යන්නෙන්ද, 'අවනතං සිරෝ යස්ස සෝයං අවංසිරෝ' යන්නෙන්ද, 'අප්පකං රාගාදි රජෝ යේසං පඤ්ඤාමයේ අක්ඛිම්හි තේ අප්පරජක්ඛා' යනාදී වශයෙන්ද ශබ්ද රචනා කළහ. එහෙත් ඔවුන් විසින් වචස්, සිරස්, රජස් ආදී ශබ්දයන්ගේ නපුංසක ලිංග බව පැහැදිලි කිරීමට මෙබඳු ශබ්ද රචනාවක් නොකරන ලදී. නමුත් මනෝගණයෙහි පවත්නා පුල්ලිංග ශබ්ද වූ 'සිරස්', 'මනස්' ආදී ශබ්දයන්ගේ සමානාධිකරණ පදයන් ඇතැම් තැනක මෙලෙස ලිංග විපල්ලාසයෙන් පවතින බව අන්‍යයන්ට වටහා දීමේ අදහසින් යුත් අනුකම්පාවෙන්ම මෙය රචනා කරන ලදී. මෙහිදීද ඔබලාගේ මතය අනුව 'මනෝ' ශබ්දය නපුංසක ලිංග වන්නේ නම්, නපුංසක ලිංග වශයෙන් සමානාධිකරණ පදයන් දක්වා ඇති බැවින් 'වචෝ', 'සිරෝ' ආදී ශබ්දද නපුංසක ලිංග භාවයට පැමිණෙන්නේය. එසේ නම් මේවායෙහිද නපුංසක ලිංග බව ඔබලා කැමති වන්නේද? ඒකාන්තයෙන්ම ඔවුහු මෙයද අසා විසඳා ගැනීමට නොහැකිව නිශ්ශබ්ද වන්නාහ. යම් හෙයකින් ඔවුහු පිළිගත හැකි වෙනත් කරුණක් නොදැක මෙසේ කිව හැකිය: 'පින්වත, ඉදින් මනෝ ශබ්දය නපුංසක ලිංග නොවේ නම්, ව්‍යාකරණඥයන්

ඉදානි සරසද්දාදීනං නාමිකපදමාලා විසෙසතො වුච්චතෙ –

දැන් ‘සර’ ආදී ශබ්දයන්ගේ නාම පද මාලාව සුවිශේෂී කොට දක්වනු ලැබේ –

සරො, සරා. සරං, සරෙ. සරෙන, සරෙහි, සරෙභි. සරස්ස, සරානං. සරා, සරස්මා, සරම්හා, සරෙහි, සරෙභි. සරස්ස, සරානං. සරෙ, සරස්මිං, සරම්හි, සරෙසු. භො සර, භවන්තො සරා.

සරෝ, සරා. සරං, සරේ. සරේන, සරේහි, සරේභි. සරස්ස, සරානං. සරා, සරස්මා, සරම්හා, සරේහි, සරේභි. සරස්ස, සරානං. සරේ, සරස්මිං, සරම්හි, සරේසු. භෝ සර, භවන්තෝ සරා.

අයං පුරිසනයෙ සබ්බථා පවිට්ඨස්ස උසුසද්දසරවනඅකාරාදිසරවාචකස්ස සරසද්දස්ස නාමිකපදමාලා.

මෙය වනාහි, පුරුෂ ක්‍රමයට (පුරුෂ ලිංග රූප සිද්ධියට) සර්වාකාරයෙන් ඇතුළත් වූ, ඊතල ශබ්දය, ශ්‍රවණය (ඇසීම) සහ අකාරාදී ස්වර ආදිය හඟවන්නා වූ 'සර' ශබ්දයේ නාමික පදමාලාවයි.

අයං පන පුරිසනයෙ එකදෙසෙන පවිට්ඨස්ස මනොගණපක්ඛිකස්ස රහදවාචකස්ස සරසද්දස්ස නාමිකපදමාලා –

මෙය වනාහි, පුරුෂ ක්‍රමයට (පුරුෂ ලිංග රූප සිද්ධියට) එකදේසයකින් (එක්තරා ප්‍රමාණයකට) ඇතුළත් වූ, මනෝගණ පක්ෂයට (ගණයට) අයත් වූ, විල (පොකුණ) හඟවන්නා වූ 'සර' ශබ්දයේ නාමික පදමාලාවයි –

සරො, සරා. සරං, සරො, සරෙ. සරසා, සරෙන, සරෙහි, සරෙභි. සරසො, සරස්ස, සරානං. සරා, සරස්මා, සරම්හා, සරෙහි, සරෙභි. සරසො, සරස්ස, සරානං. සරසි, සරෙ, සරස්මිං, සරම්හි, සරෙසු. භො සර, භවන්තො සරා, භො සරා ඉති වා.

සරෝ, සරා. සරං, සරෝ, සරේ. සරසා, සරේන, සරේහි, සරේභි. සරසෝ, සරස්ස, සරානං. සරා, සරස්මා, සරම්හා, සරේහි, සරේභි. සරසෝ, සරස්ස, සරානං. සරසි, සරේ, සරස්මිං, සරම්හි, සරේසු. ‘භෝ සර’, ‘භවන්තෝ සරා’, ‘භෝ සරා’ යනුයි.

වයො, වයා. වයං, වයෙ. වයෙන, වයෙහි, වයෙභීති පුරිසනයෙන ඤෙ ය්‍යො. අයං පුරිසනයෙ සබ්බථා පවිට්ඨස්ස පරිහානිවාචකස්ස වයසද්දස්ස නාමිකපදමාලා.

වයෝ, වයා. වයං, වයේ. වයේන, වයේහි, වයේභි යනු පුරිස ක්‍රමයෙන් දත යුතුය. මේ වනාහි පුරිස ක්‍රමයට සම්පූර්ණයෙන්ම ඇතුළත් වූ, පිරිහීම හඟවන ‘වය’ ශබ්දයේ නාම පදමාලාවයි.

අයං [Pg.139] පන පුරිසනයෙ එකදෙසෙන පවිට්ඨස්ස මනොගණපක්ඛිකස්ස ආයුකොට්ඨාසවාචකස්ස වයසද්දස්ස නාමිකපදමාලා – වයො, වයා. වයං, වයො, වයෙ. වයසා, වයෙන, වයෙහි, වයෙභීති මනනයෙන ඤෙය්‍යො. තස්ස චෙතො පටිස්සොසි, අරඤ්ඤෙ ලුද්දගොචරො. චෙතා හනිංසු වෙදබ්බං.

මෙය වනාහි පුරිස ක්‍රමයට අර්ධ වශයෙන් ඇතුළත් වූ, මනෝගණ ගණයට අයත්, ආයුෂයේ කොටසක් (වයස) හඟවන ‘වය’ ශබ්දයේ නාම පදමාලාවයි – වයෝ, වයා. වයං, වයෝ, වයේ. වයසා, වයේන, වයේහි, වයේභි යනු මනෝගණ ක්‍රමයෙන් දත යුතුය. ‘තස්ස චේතෝ පටිස්සෝසි’ (ඔහුගේ සිත එය පිළිගත්තේය), ‘අරඤ්ඤේ ලුද්දගෝචරෝ’ (වනයෙහි වැද්දන් හැසිරෙන තැන). ‘චේතා හනිංසු වේදබ්බං’ (චේතවරු වේදබ්භ බමුණා මැරූහ) යනු උදාහරණයි.

චෙතො, චෙතා. චෙතං, චෙතෙ. චෙතෙන, චෙතෙහි, චෙතෙභීති පුරිසනයෙන ඤෙය්‍යො. අයං පුරිසනයෙ සබ්බථා පවිට්ඨස්ස පණ්ණත්තිවාචකස්ස චෙතසද්දස්ස නාමිකපදමාලා.

චේතෝ, චේතා. චේතං, චේතේ. චේතේන, චේතේහි, චේතේභි යනු පුරිස ක්‍රමයෙන් දත යුතුය. මේ වනාහි පුරිස ක්‍රමයට සම්පූර්ණයෙන්ම ඇතුළත් වූ, ප්‍රඥප්තියක් (හෝ චේතී රට වැසියන්) හඟවන ‘චේත’ ශබ්දයේ නාම පදමාලාවයි.

අයං පන පුරිසනයෙ එකදෙසෙන පවිට්ඨස්ස චිත්තවාචකස්ස චෙතසද්දස්ස නාමිකපදමාලා – චෙතො, චෙතා. චෙතං, චෙතො, චෙතෙ. චෙතසා, චෙතෙන, චෙතෙහි, චෙතෙභීති මනනයෙන ඤෙය්‍යො. යසො කුලපුත්තො, යසං කුලපුත්තං, යසෙන කුලපුත්තෙනාති එකවචනවසෙන පුරිසනයෙන යොජෙතබ්බා, එකවචනපුථුවචනවසෙන වා. එවං කානිචි ඔකාරන්තපදානි පුරිසනයෙ සබ්බථා පවිට්ඨානි ච හොන්ති, එකදෙසෙන පවිට්ඨානි චාති ඉමිනා නයෙන සබ්බපදානි පඤ්ඤාචක්ඛුනා උපපරික්ඛිත්වා විසෙසො වෙදිතබ්බො. අවිසෙසඤ්ඤුනො හි එවමාදිවිභාගං අජානන්තා යං වා තං වා බ්‍යඤ්ජනං රොපෙන්තා යථාධිප්පෙතං අත්ථං විරාධෙන්ති, තස්මා යො එත්ථ අම්හෙහි පකාසිතො විභාගො, සො සද්ධාසම්පන්නෙහි කුලපුත්තෙහි සක්කච්චමුග්ගහෙතබ්බො. කතමානි කානිචි ඔකාරන්තපදානි පුරිසනයෙ එකදෙසෙන පවිට්ඨානි ච එකදෙසෙන න පවිට්ඨානි ච? මනො වචො තෙජොසද්දාදයො චෙව අය්‍යසද්දො ච, තත්‍ර මනසද්දාදීනං නාමිකපදමාලා හෙට්ඨා විභාවිතා.

මෙය වනාහි පුරිස ක්‍රමයට අර්ධ වශයෙන් ඇතුළත් වූ, සිත (චිත්තය) හඟවන ‘චේත’ ශබ්දයේ නාම පදමාලාවයි – චේතෝ, චේතා. චේතං, චේතෝ, චේතේ. චේතසා, චේතේන, චේතේහි, චේතේභි යනු මනෝගණ ක්‍රමයෙන් දත යුතුය. ‘යසෝ කුලපුත්තෝ’ (යස කුලපුත්‍රයා), ‘යසං කුලපුත්තං’, ‘යසේන කුලපුත්තේන’ යනාදී වශයෙන් ඒකවචන වශයෙන් හෝ ඒකවචන හා බහුවචන වශයෙන් පුරිස ක්‍රමයෙන් යෙදිය යුතුය. මෙසේ ඇතැම් ඕ-කාරාන්ත පදයන් පුරිස ක්‍රමයට සම්පූර්ණයෙන්ම ඇතුළත් වන අතර ඇතැම් පදයන් අර්ධ වශයෙන් ඇතුළත් වේ. මේ ක්‍රමයට අනුව සියලු පදයන් ප්‍රඥා ඇසින් විමසා බලා එහි විශේෂය දත යුතුය. විශේෂය නොදන්නා අය මෙවැනි බෙදීම් නොදැන, තමන්ට රිසි පරිදි අකුරු යොදමින් බලාපොරොත්තු වන අර්ථය පටලවා ගනිති. එබැවින් අප විසින් මෙහි දක්වන ලද යම් විභාගයක් ඇද්ද, එය ශ්‍රද්ධා සම්පන්න කුලපුත්‍රයන් විසින් මනාව උගත යුතුය. පුරිස ක්‍රමයට අර්ධ වශයෙන් ඇතුළත් වන, අර්ධ වශයෙන් ඇතුළත් නොවන ඇතැම් ඕ-කාරාන්ත පද මොනවාද? මන, වච, තේජ ශබ්ද ආදිය සහ ‘අය්‍ය’ ශබ්දයයි. එහි මන ශබ්ද ආදියේ නාම පදමාලාව පෙර විස්තර කරන ලදී.

අය්‍යසද්දස්ස [Pg.140] පන නාමිකපදමාලායං ‘‘අය්‍යො, අය්‍යා. අය්‍යං, අය්‍යෙ’’ති පුරිසනයෙන වත්වා ආලපනට්ඨානෙ ‘‘භො අය්‍ය, භො අය්‍යො’’ති ද්වෙ එකවචනානි, ‘‘භවන්තො අය්‍යා, භවන්තො අය්‍යො’’ති ද්වෙ බහුවචනානි ච වත්තබ්බානි. එත්ථ අය්‍යො ඉති සද්දො පච්චත්තවචනභාවෙ එකවචනං, ආලපනවචනභාවෙ එකවචනඤ්චෙව බහුවචනඤ්ච. තත්‍රිමෙ පයොගා ‘‘අය්‍යො කිර සාගතො අම්බතිත්ථිකෙන නාගෙන සඞ්ගාමෙසි, පිවතු භන්තෙ අය්‍යො සාගතො කාපොතිකං පසන්න’’න්ති එවමාදීනි අය්‍යොසද්දස්ස පච්චත්තෙකවචනප්පයොගානි, ‘‘අථ ඛො සා ඉත්ථී තං පුරිසං එතදවොච ‘නාය්‍යො සො භික්ඛු මං නිප්පාටෙසි, අපිච අහමෙව තෙන භික්ඛුනා ගච්ඡාමි, අකාරකො සො භික්ඛු, ගච්ඡ ඛමාපෙහී’ති’’ එවමාදීනි අය්‍යොසද්දස්ස ආලපනෙකවචනප්පයොගානි, ‘‘එථ’ය්‍යො රාජවසතිං, නිසීදිත්වා සුණාථ මෙ. එථ මයං අය්‍යො සමණෙසු සක්‍යපුත්තියෙසු පබ්බජිස්සාමා’’ති එවමාදීනි අය්‍යොසද්දස්ස ආලපනබහුවචනප්පයොගානි. භවති චත්‍ර –

නමුත් ‘අය්‍ය’ ශබ්දයේ නාම පදමාලාවෙහි ‘අය්‍යෝ, අය්‍යා. අය්‍යං, අය්‍යේ’ යැයි පුරිස ක්‍රමයට පවසා, ආමන්ත්‍රණ විභක්තියේදී ‘භෝ අය්‍ය, භෝ අය්‍යෝ’ යනුවෙන් ඒකවචන දෙකක්ද, ‘භවන්තෝ අය්‍යා, භවන්තෝ අය්‍යෝ’ යනුවෙන් බහුවචන දෙකක්ද පැවසිය යුතුය. මෙහි ‘අය්‍යෝ’ යන ශබ්දය ප්‍රථමා විභක්තියේදී (පච්චත්ත වචනයේදී) ඒකවචන වන අතර, ආමන්ත්‍රණ විභක්තියේදී ඒකවචනයද බහුවචනයද වේ. එහි යෙදීම් මෙසේය: ‘අය්‍යෝ කිර සාගතෝ අම්බතිත්ථිකේන නාගේන සංගාමේසි’ (ස්වාමී වූ සාගත තෙරුන් වහන්සේ අම්බතිත්ථික නාගයා සමඟ සටන් කළහලු), ‘පිවතු භන්තේ අය්‍යෝ සාගතෝ කාපෝතිකං පසන්නං’ (ස්වාමීනි, සාගත තෙරුන් වහන්සේ මේ කපෝතික නම් මත්පැන් පානය කරත්වා) යනාදිය ‘අය්‍යෝ’ ශබ්දයේ ප්‍රථමා ඒකවචන යෙදීම්ය. ‘අථ ඛෝ සා ඉත්ථී තං පුරිසං ඒතදවෝච නාය්‍යෝ සෝ භික්ඛු මං නිප්පාටේසි...’ (ඉක්බිති ඒ ස්ත්‍රිය ඒ පුරුෂයාට මෙසේ කීවාය: ස්වාමීනි, ඒ භික්ෂුව මා පලවා හැරියේ නැත...) යනාදිය ‘අය්‍යෝ’ ශබ්දයේ ආමන්ත්‍රණ ඒකවචන යෙදීම්ය. ‘ඒථ’ය්‍යෝ රාජවසතිං, නිසීදිත්වා සුණāථ මේ’ (ස්වාමීවරුනි, රජමාලිගයට වඩින්න, හිඳගෙන මගේ වචනය අසන්න), ‘ඒථ මයං අය්‍යෝ සමණේසු සක්‍යපුත්තියේසු පබ්බජිස්සාමා’ (ස්වාමීවරුනි, එන්න, අපි ශාක්‍යපුත්‍රීය ශ්‍රමණයන් කෙරෙහි පැවිදි වන්නෙමු) යනාදිය ‘අය්‍යෝ’ ශබ්දයේ ආමන්ත්‍රණ බහුවචන යෙදීම්ය. මේ සම්බන්ධයෙන් මෙසේ කියනු ලැබේ –

අය්‍යො ඉති අයං සද්දො, පච්චත්තෙකවචො භවෙ;

ආලපනෙ බහුවචො, භවෙ එකවචොපි ච –

‘අය්‍යෝ’ යන මේ ශබ්දය ප්‍රථමා විභක්තියේදී ඒකවචන වන අතර, ආමන්ත්‍රණයේදී බහුවචනද ඒකවචනද වෙයි.

එවං කානිචි ඔකාරන්තපදානි පුරිසනයෙ එකදෙසෙන පවිට්ඨානි ච හොන්ති එකදෙසෙන න පවිට්ඨානි ච.

මෙසේ ඇතැම් ඕ-කාරාන්ත පදයන් පුරිස ක්‍රමයට අර්ධ වශයෙන් ඇතුළත් වන අතර, අර්ධ වශයෙන් ඇතුළත් නොවේ.

කතමානි කානිචි ඔකාරන්තපදානි පුරිසනයෙ සබ්බථා අප්පවිට්ඨානි? ගොසද්දොයෙව. ගොසද්දස්ස හි අයං නාමිකපදමාලා –

පුරිස ක්‍රමයට සම්පූර්ණයෙන්ම ඇතුළත් නොවන ඇතැම් ඕ-කාරාන්ත පද මොනවාද? ඒ ‘ගෝ’ ශබ්දය පමණි. ‘ගෝ’ ශබ්දයේ නාම පදමාලාව මෙසේය –

ගො, ගාවො, ගවො. ගාවුං, ගාවං, ගවං, ගාවො, ගවො. ගාවෙන, ගවෙන, ගොහි, ගොභි. ගාවස්ස, ගවස්ස, ගවං, ගුන්නං, ගොනං. ගාවා, ගාවස්මා, ගාවම්හා, ගවා, ගවස්මා, ගවම්හා, ගොහි, ගොභි. ගාවස්ස, ගවස්ස, ගවං, ගුන්නං, ගොනං. ගාවෙ, ගාවස්මිං, ගාවම්හි, ගවෙ, ගවස්මිං[Pg.141], ගවම්හි, ගාවෙසු, ගවෙසු, ගොසු. භො ගො, භවන්තො ගාවො, ගවො. අයං පුරිසනයෙ සබ්බථා අප්පවිට්ඨස්ස ගොසද්දස්ස නාමිකපදමාලා.

ගෝ, ගාවෝ, ගවෝ. ගාවුං, ගාවං, ගවං, ගාවෝ, ගවෝ. ගාවේන, ගවේන, ගෝහි, ගෝභි. ගාවස්ස, ගවස්ස, ගවං, ගුන්නං, ගෝනං. ගාවා, ගාවස්මා, ගාවම්හා, ගවා, ගවස්මා, ගවම්හා, ගෝහි, ගෝභි. ගාවස්ස, ගවස්ස, ගවං, ගුන්නං, ගෝනං. ගාවේ, ගාවස්මිං, ගාවම්හි, ගවේ, ගවස්මිං, ගවම්හි, ගාවේසු, ගවේසු, ගෝසු. භෝ ගෝ, භවන්තෝ ගාවෝ, ගවෝ. මේ වනාහි පුරිස ක්‍රමයට සම්පූර්ණයෙන්ම ඇතුළත් නොවන ‘ගෝ’ ශබ්දයේ නාම පදමාලාවයි.

නනු ච භො ගොසද්දො අත්තනා සම්භූතගොණසද්දමාලාවසෙන පුරිසනයෙ එකදෙසෙන පවිට්ඨො චෙව එකදෙසෙන න පවිට්ඨො චාති? සච්චං. ගොණසද්දො ගොසද්දවසෙන සම්භූතොපි ‘‘වත්තිච්ඡානුපුබ්බිකා සද්දපටිපත්තී’’ති වචනතො ගොසද්දතො විසුං අම්හෙහි ගහෙත්වා පුරිසනයෙ පක්ඛිත්තො. තස්ස හි විසුං ගහණෙ යුත්ති දිස්සති ස්‍යාදීසු එකාකාරෙනෙව තිට්ඨනතො, තස්මා ගොසද්දතො සම්භූතම්පි ගොණසද්දං අනපෙක්ඛිත්වා සුද්ධං ගොසද්දමෙව ගහෙත්වා පුරිසනයෙ සබ්බථා ගොසද්දස්ස අප්පවිට්ඨතා වුත්තා.

පින්වත, ‘ගෝ’ ශබ්දය තමන්ගෙන් උපන් ‘ගෝණ’ ශබ්ද මාලාව අනුව පුරිස ක්‍රමයට අර්ධ වශයෙන් ඇතුළත් වූවක්ද, අර්ධ වශයෙන් ඇතුළත් නොවූවක්ද නොවේද? එය සත්‍යයකි. ‘ගෝණ’ ශබ්දය ‘ගෝ’ ශබ්දයෙන් උපන් නමුත්, ‘වක්තෘහුගේ කැමැත්තේ අනුපිළිවෙළ අනුව ශබ්ද ප්‍රවෘත්තිය සිදුවේ’ (වත්තිච්ඡානුපුබ්බිකා සද්දපටිපත්ති) යන වචනයට අනුව, අප විසින් එය ‘ගෝ’ ශබ්දයෙන් වෙන් කොට ගෙන පුරිස ක්‍රමයට ඇතුළත් කරන ලදී. එය වෙන් කොට ගැනීමට හේතුවක් පෙනේ, මන්ද යත් ‘සි’ ආදී ප්‍රත්‍යයන්හිදී එය එකම ආකාරයකින් පවතින බැවිනි. එබැවින්, ‘ගෝ’ ශබ්දයෙන් උපන් ‘ගෝණ’ ශබ්දය ගැන නොසලකා, ශුද්ධ වූ ‘ගෝ’ ශබ්දය පමණක් ගෙන, පුරිස ක්‍රමයට ‘ගෝ’ ශබ්දය සම්පූර්ණයෙන්ම ඇතුළත් නොවන බව පවසන ලදී.

නනු ච භො පච්චත්තවචනභූතො ගොඉති සද්දො පුරිසොති සද්දෙන සදිසත්තා පුරිසනයෙ එකදෙසෙන පවිට්ඨොති? තන්න, ගොසද්දො හි නිච්චමොකාරන්තො, න පුරිසසද්දාදයො විය පඨමං අකාරන්තභාවෙ ඨත්වා පච්ඡා පටිලද්ධොකාරන්තට්ඨො. තෙනෙව හි පච්චත්තවචනට්ඨානෙපි ආලපනවචනට්ඨානෙපි ගොඉච්චෙව තිට්ඨති. යදි පච්චත්තවචනත්තං පටිච්ච ගොසද්දස්ස පුරිසනයෙ එකදෙසෙන පවිට්ඨතා ඉච්ඡිතබ්බා, ‘‘කානිචි ඔකාරන්තපදානී’’ති එවං වුත්තා ඔකාරන්තකථා කමත්ථං දීපෙය්‍ය, නිප්ඵලාව සා කථා සියා, තස්මා අම්හෙහි යථාවුත්තො නයොයෙව ආයස්මන්තෙහි මනසි කාතබ්බො. එවං ගොසද්දස්ස පුරිසනයෙ සබ්බථා අප්පවිට්ඨතා දට්ඨබ්බා.

පින්වත, ප්‍රථමා විභක්තිගත ‘ගෝ’ ශබ්දය ‘පුරිසෝ’ ශබ්දයට සමාන වන බැවින් පුරිස ක්‍රමයට අර්ධ වශයෙන් ඇතුළත් වී ඇතැයි කිව නොහැකිද? එය එසේ නොවේ. මන්ද යත්, ‘ගෝ’ ශබ්දය නිරන්තරයෙන්ම ඕ-කාරාන්ත වන අතර, ‘පුරිස’ ආදී ශබ්ද මෙන් මුලින් අ-කාරාන්තව පැවත පසුව ඕ-කාරාන්ත භාවයට පත් වන්නක් නොවේ. එහෙයින්ම එය ප්‍රථමා විභක්ති ස්ථානයේදී මෙන්ම ආමන්ත්‍රණ විභක්ති ස්ථානයේදී ද ‘ගෝ’ යනුවෙන් ම පවතී. ඉදින් ප්‍රථමා විභක්ති ස්වභාවය නිසා ‘ගෝ’ ශබ්දය පුරිස ක්‍රමයට අර්ධ වශයෙන් ඇතුළත් වේ යැයි පිළිගත යුතු නම්, ‘ඇතැම් ඕ-කාරාන්ත පදයන්’ යනුවෙන් පවසන ලද ඕ-කාරාන්ත කථාව කුමන අර්ථයක් පැහැදිලි කරයිද? ඒ කථාව නිෂ්ඵල වනු ඇත. එබැවින් අප විසින් පවසන ලද මේ ක්‍රමයම ආයුෂ්මතුන් විසින් මනසෙහි තබාගත යුතුය. මෙසේ ‘ගෝ’ ශබ්දය පුරිස ක්‍රමයට සම්පූර්ණයෙන්ම ඇතුළත් නොවන බව දත යුතුය.

කෙචෙත්ථ එවං පුච්ඡෙය්‍යුං ‘‘ගොසද්දස්ස තාව ‘ගො, ගාවො, ගවො. ගාවුං, ගාවං, ගවං’ ඉච්චාදිනා නයෙන පුරිසනයෙ සබ්බථා අප්පවිට්ඨතා අම්හෙහි ඤාතා, ජරග්ගව පුඞ්ගවාදිසද්දා පන කුත්‍ර නයෙ [Pg.142] පවිට්ඨා’’ති? තෙසං එවං බ්‍යාකාතබ්බං ‘‘ජරග්ගව පුඞ්ගවාදිසද්දා සබ්බථාපි පුරිසනයෙ පවිට්ඨා’’ති. තථා හි තෙසං ගොසද්දතො අයං විසෙසො, ජරන්තො ච සො ගො චාති ජරග්ගවො. එත්ථ නකාරලොපො තකාරස්ස ච ගකාරත්තං භවති සමාසපදත්තා, සමාසෙ ච සිම්හි පරෙ ගොසද්දස්සොකාරස්ස අවාදෙසො ලබ්භති, තස්මා පාළියං ‘‘විසාණෙන ජරග්ගවො’’ති එකවචනරූපං දිස්සති. තථා හි අඤ්ඤත්ථ අනුපපදත්තා ගවොඉති බහුවචනපදංයෙව දිස්සති. ඉධ පන සොපපදත්තා සමාසපදභාවමාගම්ම ‘‘ජරග්ගවො’’ති එකවචනපදංයෙව දිස්සති. තථා හි ජරග්ගවොති එත්ථ ජරන්තා ච තෙ ගවො චාති එවං බහුවචනවසෙන නිබ්බචනීයතා න ලබ්භති ලොකසඞ්කෙතවසෙන එකස්මිං අත්ථෙ නිරූළ්හත්තාති. ‘‘ජරග්ගවො, ජරග්ගවා. ජරග්ගවං, ජරග්ගවෙ. ජරග්ගවෙනා’’ති පුරිසනයෙන නාමිකපදමාලා යොජෙතබ්බා. එස නයො පුඞ්ගවො සක්‍යපුඞ්ගවොතිආදීසුපි.

මෙහිලා ඇතැමෙක් මෙසේ ඇසිය හැකිය: 'පළමුව ගෝ ශබ්දය ගෝ, ගාවෝ, ගවෝ, ගාවුං, ගාවං, ගවං ආදී ක්‍රමයෙන් පුරිස ශබ්ද ක්‍රමයට කිසිසේත්ම ඇතුළත් නොවන බව අප විසින් දන්නා ලදී. නමුත් ජරග්ගව, පුංගව ආදී ශබ්ද කිනම් ක්‍රමයකට ඇතුළත් වී තිබේද?' ඔවුන්ට මෙසේ පිළිතුරු දිය යුතුය: 'ජරග්ගව, පුංගව ආදී ශබ්ද හැම අතින්ම පුරිස ශබ්ද ක්‍රමයට ඇතුළත් වී ඇත' කියායි. එසේ වන්නේ ඔවුන්ගේ ගෝ ශබ්දයට වඩා ඇති මේ වෙනස නිසාය. 'ජරන්තෝ ච සෝ ගෝ චාති ජරග්ගවෝ' (මහලු වූද ඒ ගොනාද ජරග්ගව නම් වේ). මෙහි සමාස පදයක් වන බැවින් න-කාරය ලොප් වීමද, ත-කාරයට ග-කාරය පැමිණීමද සිදු වේ. සමාසයේදී 'සි' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි ගෝ ශබ්දයේ ඕ-කාරයට 'අව්' (අව) ආදේශය ලැබෙයි. එබැවින් පාලියෙහි 'විසාණේන ජරග්ගවෝ' (අඟින් යුත් මහලු ගොනා) යන ඒකවචන රූපය දක්නට ලැබේ. එසේම අනෙක් තැනක (උපපද රහිත බැවින්) 'ගවෝ' යන බහුවචන පදයම දක්නට ලැබේ. නමුත් මෙහි උපපද සහිත බැවින් සමාස පද භාවයට පැමිණ 'ජරග්ගවෝ' යන ඒකවචන පදයම දක්නට ලැබේ. එසේ වන්නේ 'ජරග්ගවෝ' යන්නෙහි 'ජරන්තා ච තේ ගවෝ ච' (මහලු වූද ඒ ගොන්නුද) යනුවෙන් මෙසේ බහුවචන වශයෙන් ව්‍යුත්පත්ති ක්‍රමයක් නොලැබෙන බැවිනි. එය ලෝක සම්මුතිය අනුව එක් අර්ථයක රූඪ වී පවතින බැවිනි. 'ජරග්ගවෝ, ජරග්ගවා. ජරග්ගවං, ජරග්ගවේ. ජරග්ගවේන' ආදී වශයෙන් පුරිස ශබ්ද ක්‍රමයට නාම පදමාලාව යෙදිය යුතුය. පුංගව, සක්‍යපුංගව ආදී ශබ්දයන්හිද මේ ක්‍රමයම වේ.

තත්‍ර පුඞ්ගවොති ගුන්නං යූථපති නිසභසඞ්ඛාතො උසභො. යො පාළියං ‘‘මුහුත්තජාතොව යථා ගවංපති, සමෙහි පාදෙහි ඵුසී වසුන්ධර’’න්ති ච ‘‘ගවඤ්චෙ තරමානානං, උජුං ගච්ඡති පුඞ්ගවො’’ති ච ආගතො. ඊදිසෙසු පන ඨානෙසු කෙචි ‘‘පුමා ච සො ගො චාති පුඞ්ගවො’’ති වචනත්ථං භණන්ති. මයං පන පධානෙ නිරූළ්හො අයං සද්දොති වචනත්ථං න භණාම. න හි පුඞ්කොකිලොතිආදිසද්දානං කොකිලාදීනං පුම්භාවප්පකාසනමත්තෙ සමත්ථතා විය ඉමස්ස පුම්භාවප්පකාසනමත්තෙ සමත්ථතා සම්භවති, අථ ඛො පධානභාවප්පකාසනෙ ච සමත්ථතා සම්භවති. තෙන ‘‘සක්‍යපුඞ්ගවො’’තිආදීසු නිසභසඞ්ඛාතො පුඞ්ගවො වියාති පුඞ්ගවො, සක්‍යානං, සක්‍යෙසු [Pg.143] වා පුඞ්ගවො සක්‍යපුඞ්ගවොතිආදිනා සමාසපදත්ථො ගහෙතබ්බො. අථ වා උත්තරපදත්තෙ ඨිතානං සීහබ්‍යග්ඝනාගාදිසද්දානං සෙට්ඨවාචකත්තා ‘‘සක්‍යපුඞ්ගවො’’තිආදීනං ‘‘සක්‍යසෙට්ඨො’’තිආදිනා අත්ථො ගහෙතබ්බො. ඉති සබ්බථාපි පුරිසනයෙ පවත්තනතො ජරග්ගව පුඞ්ගවාදිසද්දානං ගොසද්දස්ස පදමාලතො විසදිසපදමාලතා වවත්ථපෙතබ්බා. ගොසද්දස්ස පන පුරිසනයෙ සබ්බථා අප්පවිට්ඨතා ච වවත්ථපෙතබ්බා.

එහි 'පුංගව' යනු ගවයන්ගේ රැළෙහි නායකයා වූ, 'නිසභ' (ශ්‍රේෂ්ඨ වෘෂභයා) යැයි කියනු ලබන වෘෂභයාය. එය පාලියෙහි 'මුහුත්තජාතෝව යථා ගවම්පති, සමේහි පාදේහි ඵුසී වසුන්ධරං' (උපන් කෙණෙහිම ගවපතියා [ගොන් නාම්බා] සමාන පාදවලින් පොළොව ස්පර්ශ කළේය) සහ 'ගවඤ්චේ තරමානානං, උජුං ගච්ඡති පුංගවෝ' (ගඟින් එතෙර වන ගවයන් අතුරින් වෘෂභයා [නායක ගොනා] සෘජුව යයි) ආදී වශයෙන් පැමිණ තිබේ. මෙබඳු ස්ථානයන්හි ඇතැමෙක් 'පුමා ච සෝ ගෝ චාති පුංගවෝ' (පිරිමි වූද ඒ ගොනාද පුංගව නම් වේ) යැයි වචනාර්ථය කියති. නමුත් අපි, මේ ශබ්දය ප්‍රධාන (ශ්‍රේෂ්ඨ) යන අර්ථයෙහි රූඪ වී ඇතැයි සලකා එබඳු වචනාර්ථයක් නොකියමු. මන්ද, 'පුංකෝකිල' (පිරිමි කොවුලා) ආදී ශබ්දයන්හි කොවුලන් ආදීන්ගේ පිරිමි බව ප්‍රකාශ කිරීමට පමණක් ඇති සමර්ථකම මෙන්, මේ ශබ්දයට පිරිමි බව ප්‍රකාශ කිරීමට පමණක් සමර්ථකමක් ඇති නොවේ. වැළැක්විය නොහැකි ලෙසම, ප්‍රධාන (ශ්‍රේෂ්ඨ) භාවය ප්‍රකාශ කිරීමෙහිලාද සමර්ථකම පවතී. එබැවින් 'සක්‍යපුංගව' ආදී පදයන්හි නිසභ නම් වූ ශ්‍රේෂ්ඨ වෘෂභයා වැනි බැවින් පුංගව නම් වේ, ශාක්‍යයන්ගේ හෝ ශාක්‍යයන් අතර හෝ ශ්‍රේෂ්ඨ වූයේ 'සක්‍යපුංගව' වේ යනාදී වශයෙන් සමාස පදාර්ථය ගත යුතුය. නැතහොත් උත්තර පදයෙහි පිහිටි සීහ (සිංහ), බ්‍යග්ඝ (ව්‍යාඝ්‍ර), නාග (නාග) ආදී ශබ්ද ශ්‍රේෂ්ඨත්වය හඟවන බැවින්, 'සක්‍යපුංගව' ආදී පදයන්ගේ අර්ථය 'සක්‍යසෙට්ඨ' (ශාක්‍ය ශ්‍රේෂ්ඨයා) ආදී වශයෙන් ගත යුතුය. මෙසේ හැම අතින්ම පුරිස ශබ්ද ක්‍රමයෙහි පවතින බැවින්, 'ජරග්ගව', 'පුංගව' ආදී ශබ්දයන්ගේ පදමාලාව 'ගෝ' ශබ්දයේ පදමාලාවෙන් වෙනස් වූ පදමාලාවක් ඇති බව නිශ්චය කළ යුතුය. 'ගෝ' ශබ්දය වනාහි පුරිස ශබ්ද ක්‍රමයට කිසිසේත්ම ඇතුළත් නොවන බවද නිශ්චය කළ යුතුය.

ආපසද්දෙ ආචරියානං ලිඞ්ගවචනවසෙන මතිභෙදො විජ්ජති, තස්මා තංමතෙන තස්ස පුරිසනයෙ සබ්බථා අප්පවිට්ඨතා භවති. ‘‘අඞ්ගුත්තරාපෙසූ’’ති පාළියා අට්ඨකථායං ‘‘මහියා පන නදියා උත්තරෙන ආපො’’ති වුත්තං, ටීකායං පන තං උල්ලිඞ්ගිත්වා ‘‘මහියා නදියා ආපො තස්ස ජනපදස්ස උත්තරෙන හොන්ති, තාසං අවිදූරත්තා සො ජනපදො උත්තරාපො’’ති වුත්තං. එවං ආපසද්දස්ස එකන්තෙන ඉත්ථිලිඞ්ගතා බහුවචනතා ච ආචරියෙහි ඉච්ඡිතා, තෙසං මතෙ ආපොඉති ඉත්ථිලිඞ්ගෙ පඨමාබහුවචනරූපෙ හොන්තෙ දුතියාතතියාපඤ්චමීසත්තමීනං බහුවචනරූපානි කීදිසානි සියුං. තථා හි ‘‘පුරිසෙ, පුරිසෙහි පුරිසෙභි පුරිසෙසූ’’ති රූපවතො පුල්ලිඞ්ගස්ස විය ඔකාරන්තිත්ථිලිඞ්ගස්ස එකාරඑහි කාරාදියුත්තානි රූපානි කත්ථචිපි න දිස්සන්ති. අතො තෙසං මතෙ පදමාලානයො අතීව දුක්කරො.

'ආප' ශබ්දයෙහි ලිංගය සහ වචනය සම්බන්ධයෙන් ආචාර්යවරුන් අතර මතභේද පවතී. එබැවින් ඔවුන්ගේ මතය අනුව එය පුරිස ශබ්ද ක්‍රමයට කිසිසේත්ම ඇතුළත් නොවේ. 'අංගුත්තරාපේසු' යන පාලි පාඨයෙහි අටුවාවෙහි 'මහී නදියට උතුරෙන් ජලය ඇත' (මහියා පන නදියා උත්තරේන ආපෝ) යනුවෙන් දක්වා තිබේ. ටීකාවෙහි වනාහි එය උපුටා දක්වමින් 'මහී නදියේ ජලය ඒ ජනපදයට උතුරින් පවතී, ඒවාට නුදුරු බැවින් ඒ ජනපදය උත්තරාප නම් වේ' (මහියා නදියා ආපෝ තස්ස ජනපදස්ස උත්තරේන හොන්ති, තාසං අවිදූරත්තා සෝ ජනපදෝ උත්තරාපෝ) යනුවෙන් දක්වා ඇත. මෙසේ 'ආප' ශබ්දයෙහි ඒකාන්තයෙන්ම ස්ත්‍රී ලිංග බව සහ බහුවචන බව ආචාර්යවරුන් විසින් පිළිගන්නා ලදී. ඔවුන්ගේ මතය අනුව 'ආපෝ' යන්න ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි ප්‍රථමා බහුවචන රූපය වන කල්හි, ද්විතීයා, තෘතීයා, පංචමී, සප්තමී විභක්තීන්ගේ බහුවචන රූප කෙබඳු විය හැකිද? මන්ද, 'පුරිසේ, purisehi (පුරිසේහි), purisebhi (පුරිසේභි), purisesū (පුරිසේසු)' යන රූප ඇති පුල්ලිංග ශබ්දයට මෙන්, ඕ-කාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංග ශබ්දයකට ඒ-කාර, ඊ-කාර ආදියෙන් යුත් රූප කිසිදු තැනක දක්නට නොලැබෙන බැවිනි. එබැවින් ඔවුන්ගේ මතයට අනුව පදමාලා ක්‍රමය අතිශයින්ම දුෂ්කර වේ.

ආපසද්දස්ස ගරවො, සද්දසත්ථනයං පති;

බහුවචනතඤ්චිත්ථි-ලිඞ්ගභාවඤ්ච අබ්‍රවුං.

ගුරුවරු ශබ්ද ශාස්ත්‍ර ක්‍රමයට අනුව 'ආප' ශබ්දයේ බහුවචන බව සහ ස්ත්‍රී ලිංග බව පැවසූහ.

ඉච්චාපසද්දස්ස [Pg.144] ඉත්ථිලිඞ්ගබහුවචනන්තතා වෙය්‍යාකරණානං මතං නිස්සාය අනුමතාති වෙදිතබ්බා. අට්ඨසාලිනියං පන ආපො ඉති සද්දස්ස නපුංසකලිඞ්ගෙකවචනවසෙන වුත්තො පයොගො දිට්ඨො ‘‘ඔමත්තං පන ආපො අධිමත්තපථවීගතිකං ජාත’’න්ති. ජාතකපාළියං තු තස්සෙකවචනන්තතා දිට්ඨා. තථා හි ‘‘සුචිං සුගන්ධං සලිලං, ආපො තත්ථාභිසන්දතී’’ති. ඉමස්මිං පදෙසෙ ආපො ඉති සද්දො එකවචනට්ඨානෙ ඨිතො දිට්ඨො. කෙචෙත්ථ වදෙය්‍යුං ‘‘ආපොති සඞ්ඛං ගතං සලිලං සුචි සුගන්ධං හුත්වා තත්ථ අභිසන්දතීති සලිලංසද්දවසෙන එකවචනප්පයොගො කතො, න නාමසද්දවසෙන. ආපසද්දො හි එකන්තෙනිත්ථිලිඞ්ගො චෙව බහුවචනන්තො ච. තථා හි ‘ආපො තත්ථාභිසන්දන්තී’ති බහුවචනවසෙන තප්පයොගො වත්තබ්බොපි ඡන්දානුරක්ඛණත්ථං වචනවිපල්ලාසවසෙන නිද්දිට්ඨො’’ති. තන්න, ‘‘ආපො තත්ථාභිසන්දරෙ’’ති වත්තුං සක්කුණෙය්‍යත්තා ‘‘තානි අජ්ජ පදිස්සරෙ’’ති බහුවචනප්පයොගා විය. යස්මා එවං න වුත්තං, යස්මා ච පන පාළියං ‘‘ආපො ලබ්භති, තෙජො ලබ්භති, වායො ලබ්භතී’’ති එකවචනප්පයොගො දිස්සති, තස්මා ‘‘ආපො’’ති සද්දස්ස එකවචනන්තතා පච්චක්ඛතො දිට්ඨාති.

මෙසේ 'ආප' ශබ්දයේ ස්ත්‍රී ලිංග සහ බහුවචනාන්ත බව ව්‍යාකරණඥයන්ගේ මතය ඇසුරු කොට අනුමත කරන ලද්දක් බව දත යුතුය. නමුත් අට්ඨසාලිනියෙහි 'ආපෝ' යන ශබ්දයේ නපුංසක ලිංග ඒකවචන වශයෙන් දැක්වුණු ප්‍රයෝගයක් 'ඕමත්තං පන ආපෝ අධිමත්තපථවීගතිකං ජාතං' (ප්‍රමාණයෙන් අඩු ජලය අධික පඨවි ගතියෙන් යුක්ත විය) යනුවෙන් දක්නට ලැබේ. ජාතක පාලියෙහි වනාහි එහි ඒකවචනාන්ත බව දක්නට ලැබේ. එසේම 'සුචිං සුගන්ධං සලිලං, ආපෝ තත්ථාභිසන්දතී' (පිරිසිදු වූද සුවඳවත් වූද ජලය එහි ගලා යයි) යනුවෙන් දක්වා ඇත. මේ පාඨයෙහි 'ආපෝ' යන ශබ්දය ඒකවචන ස්ථානයෙහි පිහිටා තිබෙනු දක්නට ලැබේ. මෙහිලා ඇතැමෙක් මෙසේ පැවසිය හැකිය: ''ආප' යන සංඥාවට පැමිණි ජලය පිරිසිදු හා සුවඳවත් වී එහි ගලා යයි යනුවෙන් 'සලිල' ශබ්දය නිසා ඒකවචන ප්‍රයෝගය කරන ලදී, නාම ශබ්දය නිසා නොවේ. මන්ද 'ආප' ශබ්දය ඒකාන්තයෙන්ම ස්ත්‍රී ලිංග සහ බහුවචනාන්ත වේ. එසේම 'ආපෝ තත්ථාභිසන්දන්ති' කියා බහුවචන වශයෙන් එහි ප්‍රයෝගය පැවසිය යුතු වුවද, ඡන්දස රැක ගැනීම සඳහා වචන විපර්යාස වශයෙන් දක්වන ලද්දකි' කියායි. එය එසේ නොවේ. 'තානි අජ්ජ පදිස්සරේ' යන බහුවචන ප්‍රයෝගය මෙන්, 'ආපෝ තත්ථාභිසන්දරේ' යනුවෙන් පැවසිය හැකිව තිබූ බැවිනි. යම් හෙයකින් එසේ නොපවසන ලදද, තවද පාලියෙහි 'ආපෝ ලබ්භති, තේජෝ ලබ්භති, වායෝ ලබ්භති' යනුවෙන් ඒකවචන ප්‍රයෝගය දක්නට ලැබෙන බැවින්, 'ආපෝ' යන ශබ්දයේ ඒකවචනාන්ත බව ප්‍රත්‍යක්ෂයෙන්ම දක්නා ලද්දකි.

අථාපි චෙ වදෙය්‍යුං – නනු පාළියංයෙව තස්ස බහුවචනන්තතා පච්චක්ඛතො දිට්ඨා ‘‘ආපො ච දෙවා පථවී ච, තෙජො වායො තදාගමු’’න්ති? තම්පි න. එත්ථ හි ‘‘දෙවා’’ති සද්දං අපෙක්ඛිත්වා ‘‘ආගමු’’න්ති බහුවචනප්පයොගො කතො, න ‘‘ආපො’’ති සද්දං. යදි ‘‘ආපො’’ති සද්දං සන්ධාය බහුවචනප්පයොගො කතො සියා, ‘‘පථවී’’ති ‘‘තෙජො’’ති ‘‘වායො’’ති ච සද්දම්පි සන්ධාය බහුවචනප්පයොගො කතො සියා[Pg.145]. එවං සන්තෙ පථවී තෙජො වායොසද්දාපි බහුවචනකභාවමාපජ්ජෙය්‍යුං, න පන ආපජ්ජන්ති. න හෙතෙ බහුවචනකා, අථ ඛො එකවචනකා එව. රූළ්හීවසෙන තෙ පවත්තා පකතිආපාදීසු අත්ථෙසු අප්පවත්තනතො. තථා හි ආපොකසිණාදීසු පරිකම්මං කත්වා නිබ්බත්තා දෙවා ආරම්මණවසෙන ‘‘ආපො’’තිආදිනාමං ලභන්තීති. එවං වුත්තාපි තෙ එවං වදෙය්‍යුං ‘‘නනු ච භො ‘අඞ්ගුත්තරාපෙසූ’ති බහුවචනපාළි දිස්සතී’’ති? තෙ වත්තබ්බා – අසම්පථමවතිණ්ණා තුම්හෙ, න හි තුම්හෙ සද්දප්පවත්තිං ජානාථ, ‘‘අඞ්ගුත්තරාපෙසූ’’ති බහුවචනං පන ‘‘කුරූසු අඞ්ගෙසු අඞ්ගානං මගධාන’’න්තිආදීනි බහුවචනානි විය රූළ්හීවසෙන එකස්සාපි ජනපදස්ස වුත්තං, න ආපසඞ්ඛාතං අත්ථං සන්ධාය. ‘‘අඞ්ගුත්තරාපෙසූ’’ති එත්ථ හි ආපසඞ්ඛාතො අත්ථො උපසජ්ජනීභූතො, පුල්ලිඞ්ගබහුවචනෙන පන වුත්තො ජනපදසඞ්ඛාතො අත්ථොයෙව පධානො ‘‘ආගතසමණො සඞ්ඝාරාමො’’ති එත්ථ සමණසඞ්ඛාතං අත්ථං උපසජ්ජනකං කත්වා පවත්තස්ස ආගතසමණසද්දස්ස සඞ්ඝාරාමසඞ්ඛාතො අත්ථො විය, තස්මා ආපසඞ්ඛාතං අත්ථං ගහෙත්වා යො අඞ්ගුත්තරාපො නාම ජනපදො, තස්මිං අඞ්ගුත්තරාපෙසු ජනපදෙති අත්ථො වෙදිතබ්බො. තථා හි ‘‘අඞ්ගුත්තරාපෙසු විහරති ආපණං නාම අඞ්ගානං නිගමො’’ති පාළි දිස්සති. තත්ථ උත්තරෙන මහාමහියා නදියා ආපො යෙසං තෙ උත්තරාපා, අඞ්ගා ච තෙ උත්තරාපා චාති අඞ්ගුත්තරාපා, තෙසු අඞ්ගුත්තරාපෙසු. එවං එකස්මිං ජනපදෙයෙව බහුවචනං න ආපසඞ්ඛාතෙ අත්ථෙ, තෙන අට්ඨකථායං වුත්තං ‘‘තස්මිං අඞ්ගුත්තරාපෙසු ජනපදෙ’’ති. එවං වුත්තා තෙ නිරුත්තරා භවිස්සන්ති.

ඉදින් ඔවුන් මෙසේ පවසන්නේ නම් - 'පාලියෙහිම එහි බහුවචන භාවය ප්‍රත්‍යක්ෂයෙන් දක්නා ලැබෙන්නේ නොවේද? «ආපෝ ච දේවා පථවී ච, තේජෝ වායෝ තදාගමුං» (ආපෝ ධාතුව ද, දේවතාවෝ ද, පථවි ද, තේජෝ ද, වායෝ ද එකල්හි පැමිණියහ) යන තැන?' කියාය. එයද එසේ නොවේ. මක්නිසාද යත්, මෙහි 'දේවා' යන ශබ්දය අපේක්ෂා කොට 'ආගමුං' යන බහුවචන ප්‍රයෝගය කරන ලද බැවිනි, 'ආපෝ' යන ශබ්දය නිසා නොවේ. ඉදින් 'ආපෝ' යන ශබ්දය අරභයා බහුවචන ප්‍රයෝගය කරන ලද්දේ නම්, 'පථවී', 'තේජෝ' සහ 'වායෝ' යන ශබ්දයන්ද අරභයා බහුවචන ප්‍රයෝගය කළ යුතුව තිබුණි. එසේ වූ කල පථවී, තේජෝ, වායෝ ශබ්ද ද බහුවචන භාවයට පැමිණිය යුතුය, නමුත් එසේ පැමිණෙන්නේ නැත. මොවුහු බහුවචනාන්ත නොවෙති, එසේ නැතහොත් ඒකාන්තයෙන්ම ඒකවචනාන්තයෝමය. ප්‍රකෘති ආපෝ ආදී අර්ථයන්හි නොපවත්නා බැවින් ඔවුහු රූඪි වශයෙන් පවත්නාහ. එසේමය, ආපෝ කසිණාදියෙහි පරිකර්ම කොට උපන් දේවතාවෝ ආරම්මණ වශයෙන් 'ආපෝ' යනාදී නාමයන් ලබති. මෙසේ කී කලද ඔවුහු මෙසේ පවසන්නාහ: 'භවත, «අංගුත්තරාපේසු» (අංගුත්තරාපයන්හි) කියා බහුවචන පාලියක් පෙනෙන්නේ නොවේද?' කියාය. ඔවුන්ට මෙසේ පැවසිය යුතුය: 'ඔබලා වැරදි මඟකට බැස ඇත, ඔබලා ශබ්ද ප්‍රවෘත්තිය නොදන්නාහුය. «අංගුත්තරාපේසු» යන බහුවචනය වනාහි «කුරූසු, අංග්ග්‍රේසු, අංගානං, මගධානාං» යනාදී බහුවචන මෙන්, රූඪි වශයෙන් එක් ජනපදයකටම කියන ලද්දකි, ආපෝ සංඛ්‍යාත අර්ථය අරභයා නොවේ.' «අංගුත්තරාපේසු» යන්නෙහි ආපෝ සංඛ්‍යාත අර්ථය උපසර්ජන (අප්‍රධාන) වී ඇති අතර, පුල්ලිංග බහුවචනයෙන් කියැවුණු ජනපද සංඛ්‍යාත අර්ථයම ප්‍රධාන වේ. එය «ආගතසමණෝ සංඝාරාමෝ» (පැමිණි ශ්‍රමණයන් ඇති සංඝාරාමය) යන්නෙහි ශ්‍රමණ සංඛ්‍යාත අර්ථය අප්‍රධාන කොට පැවති 'ආගතසමණ' ශබ්දයේ සංඝාරාම සංඛ්‍යාත අර්ථය මෙනි. එබැවින් ආපෝ සංඛ්‍යාත අර්ථය ගෙන, යම් අංගුත්තරාප නම් ජනපදයක් වේද, ඒ 'අංගුත්තරාප' ජනපදයෙහි යන අර්ථය දත යුතුය. එසේමය, «අංගුත්තරාපේසු විහරති āpaṇaṃ නාම අංගානං නිගමං» (අංගුත්තරාපයන්හි අංග ජනපදවාසීන්ගේ ආපණ නම් නියම්ගමෙහි වෙසෙයි) යන පාලිය පෙනේ. එහි මහා මහී නදියට උතුරින් යම් ජලයක් ඇද්ද, ඔවුහු උත්තරාපයෝය. අංග ද වූ උත්තරාප ද වූ බැවින් 'අංගුත්තරාප' නම් වේ, ඒ අංගුත්තරාපයන්හිය. මෙසේ එක් ජනපදයක් කෙරෙහිම බහුවචනය යෙදී ඇති අතර, ආපෝ සංඛ්‍යාත අර්ථයෙහි නොවේ. එබැවින් අටුවාවෙහි «එම අංගුත්තරාප ජනපදයෙහි» යනුවෙන් වදාරන ලදී. මෙසේ කී කල්හි ඔවුහු නිරුත්තර වන්නාහ.

තථාපි යෙ එවං වදන්ති ‘‘ආපසද්දො ඉත්ථිලිඞ්ගො චෙව බහුවචනකොචා’’ති. තෙ පුච්ඡිතබ්බා ‘‘කිං පටිච්ච තුම්හෙ ආයස්මන්තො ‘ආපසද්දො ඉත්ථිලිඞ්ගො චෙව බහුවචනකො චා’ති වදථා’’ති[Pg.146]? තෙ එවං පුට්ඨා එවං වදෙය්‍යුං – ‘‘අඞ්ගායෙව සො ජනපදො, මහියා පන නදියා උත්තරෙන ආපො, තාසං අවිදූරත්තා උත්තරාපොති වුච්චතී’’ති ච ‘‘මහියා පන නදියා ආපො තස්ස ජනපදස්ස උත්තරෙන හොන්ති, තාසං අවිදූරත්තා සො ජනපදො උත්තරාපොති වුච්චතී’’ති ච එවං පුබ්බාචරියෙහි අභිසඞ්ඛතො සද්දරචනාවිසෙසො දිස්සති, තස්මා ඉත්ථිලිඞ්ගො චෙව බහුවචනකො චා’’ති වදාමාති. සච්චං දිස්සති, සො පන සද්දසත්ථෙ වෙය්‍යාකරණානං මතං ගහෙත්වා අභිසඞ්ඛතො, සද්දසත්ථඤ්ච නාම න සබ්බථා බුද්ධවචනස්සොපකාරකං, එකදෙසෙන පන හොති, තස්මා කච්චායනප්පකරණෙ ඉච්ඡිතානිච්ඡිතසඞ්ගහවිවජ්ජනං කාතුං ‘‘ජිනවචනයුත්තඤ්හි, ලිඞ්ගඤ්ච නිප්පජ්ජතෙ’’ති ලක්ඛණානි වුත්තානි.

එසේ වුවත්, යම් කෙනෙක් 'ආපෝ ශබ්දය ස්ත්‍රී ලිංග ද බහුවචනාන්ත ද වේ' යැයි පවසත්ද, ඔවුන්ගෙන් මෙසේ ඇසිය යුතුය: 'ආයුෂ්මත්නි, කුමක් නිසා ඔබලා «ආපෝ ශබ්දය ස්ත්‍රී ලිංග ද බහුවචනාන්ත ද වේ» යැයි පවසන්නහුද?' කියාය. මෙසේ විමසන ලදුව ඔවුහු මෙසේ පවසන්නාහ: 'ඒ ජනපදය අංග දේශයමය. මහී නදියට උතුරින් ඇති ජලය, එයට නුදුරු බැවින් «උත්තරාප» යැයි කියනු ලැබේ' කියාද, 'මහී නදියෙහි ජලය ඒ ජනපදයට උතුරින් පවතී, එයට නුදුරු බැවින් ඒ ජනපදය «උත්තරාප» යැයි කියනු ලැබේ' කියාද මෙසේ පූර්වාචාරීන් විසින් සකස් කරන ලද විශේෂ ශබ්ද රචනාවක් පෙනේ, එබැවින් 'ස්ත්‍රී ලිංග ද බහුවචන ද වේ' යැයි පවසමු කියාය. එය සත්‍යයකි, පෙනේ. එහෙත් එය ශබ්ද ශාස්ත්‍රයෙහි ව්‍යාකරණවේදීන්ගේ මතය ගෙන සකස් කරන ලද්දකි. ශබ්ද ශාස්ත්‍රය වනාහි සෑම ආකාරයකින්ම බුද්ධ වචනයට උපකාරී නොවේ, එක් දේශයකින් (කොටසකින්) උපකාරී වේ. එබැවින් කච්චායන ප්‍රකරණයෙහි කැමති අකැමති දේ සංග්‍රහ කිරීම හා බැහැර කිරීම පිණිස 'ජිනවචන යුත්තං හි, ලිංගං ච නිප්පජ්ජතේ' (ජින වචනයට ගැලපෙන පරිදි ලිංගය සිද්ධ වේ) යන ලක්ෂණයන් දක්වන ලදී.

යදි ච ආපසද්දො ඉත්ථිලිඞ්ගබහුවචනකො, කථං ආපොති පදං සිජ්ඣතීති? ආපසද්දතො පඨමායොවචනං කත්වා තස්සොකාරාදෙසඤ්ච කත්වා ආපොති පදං සිජ්ඣති ‘‘ගාවො’’ති පදමිවාති. විසමමිදං නිදස්සනං, ‘‘ගාවො’’ති පදඤ්හි නිච්චොකාරන්තෙන ගොසද්දෙන සම්භූතං. තථා හි යොම්හි පරෙ ගොසද්දන්තස්සාවාදෙසං කත්වා තතො යොනමොකාරාදෙසං කත්වා ‘‘ගාවො’’ති නිප්ඵජ්ජති, ආපසද්දෙ පන ද්වෙ ආදෙසා න සන්ති. බුද්ධවචනඤ්හි පත්වා ආපසද්දො අකාරන්තතාපකතිකො ජාතො, න අඤ්ඤථාපකතිකොති.

ඉදින් ආපෝ ශබ්දය ස්ත්‍රී ලිංග බහුවචනාන්ත වේ නම්, 'ආපෝ' යන පදය සිද්ධ වන්නේ කෙසේද? 'ආපෝ ශබ්දයෙන් ප්‍රථමා විභක්තියේ යෝ ප්‍රත්‍යය යොදා, එයට ඕ කාරාදේශය කිරීමෙන් ගාවෝ යන පදය මෙන් ආපෝ යන පදය සිද්ධ වේ' යැයි පවසන්නේ නම්, මේ නිදසුන නොගැලපේ (විෂම වේ). මක්නිසාද යත්, 'ගාවෝ' යන පදය සැමවිටම ඕ-කාරාන්ත වන 'ගෝ' ශබ්දයෙන් හටගත්තකි. එසේමය, 'යෝ' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි, 'ගෝ' ශබ්දයේ අගට 'අව්' ආදේශය කොට, ඉන්පසු 'යෝ' ප්‍රත්‍යයට 'ඕ' කාරාදේශය කිරීමෙන් 'ගාවෝ' යන්න නිපදවේ. ආපෝ ශබ්දයෙහි වනාහි එවැනි ආදේශයන් දෙකක් නැත. බුද්ධ වචනයට පැමිණි කල්හි ආපෝ ශබ්දය අ-කාරාන්ත ප්‍රකෘතියක් බවට පත් විය, වෙනත් ප්‍රකෘතියක් බවට පත් නොවීය.

එවං වුත්තාපි තෙ ‘‘ඉදමෙව සච්චං, නාඤ්ඤ’’න්ති චෙතසි සන්නිධාය ආධානග්ගාහිදුප්පටිනිස්සග්ගිභාවෙ, ‘‘න වචනපච්චනීකසාතෙන සුවිජානං සුභාසිත’’න්ති එවං වුත්තපච්චනීකසාතභාවෙ ච ඨත්වා එවං වදෙය්‍යුං ‘‘යථෙව ගාවොසද්දො, තථෙව ආපොසද්දො කිං ඉත්ථිලිඞ්ගො න භවිස්සති බහුවචනකො චා’’ති? තතො තෙසං ඉමානි සුත්තපදානි දස්සෙතබ්බානි. සෙය්‍යථිදං? ‘‘ආපං ආපතො සඤ්ජානාති, ආපං ආපතො [Pg.147] සඤ්ඤත්වා ආපං මඤ්ඤති, ආපස්මිං මඤ්ඤති, ආපං මෙති මඤ්ඤති, ආපං අභිනන්දතී’’ති එවං සුත්තපදානි දස්සෙත්වා ‘‘ආපන්ති ඉදං කතරවචන’’න්ති පුච්ඡිතබ්බා. අද්ධා තෙ ආපසද්දස්ස බහුවචනන්තභාවමෙව ඉච්ඡමානා වක්ඛන්ති ‘‘දුතියාබහුවචන’’න්ති. තෙ වත්තබ්බා ‘‘නනු යොවචනං න සුය්‍යතී’’ති? තෙ වදෙය්‍යුං ‘‘යොවචනං කතඅමාදෙසත්තා න සුය්‍යතී’’ති. යං යං භොන්තො ඉච්ඡන්ති, තං තං මුඛාරූළ්හං වදන්ති.

මෙසේ කී කල්හිද ඔවුහු 'මෙයම සත්‍යය වේ, අන්‍ය දෙයක් නොවේ' යැයි සිතෙහි තබාගෙන දැඩිව ග්‍රහණය කරගන්නා වූ ද, පහසුවෙන් අත් නොහරින්නා වූ ද ස්වභාවයෙහි පිහිටා, 'වචන විරෝධයට කැමති තැනැත්තා විසින් සුභාෂිතය මැනවින් අවබෝධ කරගත නොහැකිය' යනුවෙන් මෙසේ කියන ලද ප්‍රතිපක්ෂයට ප්‍රිය වන ස්වභාවයෙහි පිහිටා මෙසේ පවසන්නාහ: '«ගාවෝ» ශබ්දය මෙන්ම, «ආපෝ» ශබ්දයද ස්ත්‍රී ලිංග සහ බහුවචනාන්ත නොවන්නේ මන්ද?' කියාය. එවිට ඔවුන්ට මෙම සූත්‍ර පාඨයන් පෙන්වා දිය යුතුය. එනම් කවරේද? «ආපං ආපතෝ සංජානාති, ආපං ආපතෝ සඤ්ඤත්වා ආපං මඤ්ඤති, ආපස්මිං මඤ්ඤති, ආපං මේති මඤ්ඤති, ආපං අභිනන්දති» (ආපෝ ධාතුව ආපෝ ධාතුව වශයෙන් හඳුනයි, ආපෝ ධාතුව ආපෝ ධාතුව වශයෙන් දැනගෙන ආපෝ ධාතුව මෙනෙහි කරයි, ආපෝ ධාතුව කෙරෙහි මෙනෙහි කරයි, ආපෝ ධාතුව මගේ යැයි මෙනෙහි කරයි, ආපෝ ධාතුව අභිනන්දනය කරයි) යනුවෙනි. මෙසේ සූත්‍ර පාඨයන් දක්වා '«ආපං» යන්න කවර වචනයක්ද?' කියා ඔවුන්ගෙන් විමසිය යුතුය. ඒකාන්තයෙන්ම ඔවුහු ආපෝ ශබ්දයේ බහුවචනාන්ත භාවයම කැමති වන්නාහු 'ද්විතීයා බහුවචනය' යැයි පවසනු ඇත. ඔවුන්ට මෙසේ කිව යුතුය: 'මෙහි «යෝ» විභක්ති ප්‍රත්‍යය ඇසෙන්නේ නැත නොවේද?' කියාය. ඔවුහු 'යෝ ප්‍රත්‍යය වෙනත් ආදේශයක් බවට පත් වූ නිසා ඇසෙන්නේ නැත' යැයි පවසන්නාහ. මේ පින්වත්හු තමන් කැමති කැමති දේ මුවට ආ පරිද්දෙන් පවසති.

‘‘ආපතො’’ති ඉදං පන කිං භොන්තො වදන්තීති? ‘‘ආපතො’’ති ඉදම්පි ‘‘බහුවචනකං තොපච්චයන්ත’’න්ති වදාම තොපච්චයස්ස එකත්ථෙ ච බව්හත්ථෙ ච පවත්තනතො. ඉති තුම්හෙ බහුවචනකත්තංයෙව ඉච්ඡමානා ‘‘ආපොසද්දො ච යොවචනන්තො’’ති භණථ, ‘‘ආපතො’’ති ඉදම්පි ‘‘බහුවචනකං තොපච්චයන්ත’’න්ති භණථ, ‘‘ආපස්මිං මඤ්ඤතී’’ති එත්ථ පන ‘‘ආපස්මි’’න්තිදං කතරවචනන්තං කතරාදෙසෙන සම්භූතන්ති? අද්ධා තෙ එවං පුට්ඨා නිරුත්තරා භවිස්සන්ති. තථා යෙසං එවං හොති ‘‘ආපසද්දො ඉත්ථිලිඞ්ගො චෙව බහුවචනකො චා’’ති, තෙ පුච්ඡිතබ්බා ‘‘යං ආචරියෙහි වෙය්‍යාකරණමතං ගහෙත්වා ‘යා ආපො’ති ච ‘තාස’න්ති ච වුත්තං, තත්ථ ‘කිං තාස’න්ති වචනෙ ‘ආපාන’න්ති පදං ආනෙත්වා අත්ථො වත්තබ්බො, උදාහු ආපස්සා’’ති? ‘‘ආපාන’න්ති පදමානෙත්වා අත්ථො වත්තබ්බො’’ති චෙ, එවඤ්ච සති ‘‘යා ආපා’’ති වත්තබ්බං ‘‘යා කඤ්ඤා තිට්ඨන්තී’’ති පදමිව. අථ ‘‘ආපා’’ති පදං නාම නත්ථි, ‘‘ආපො’’ති පදංයෙව බහුවචනකන්ති චෙ, එවං සති ‘‘තාස’’න්ති එත්ථාපි ‘‘ආපස්සා’’ති පදං ආනෙත්වා අත්ථො වෙදිතබ්බො. කස්මාති චෙ? යස්මා ‘‘ආපො’’ති පච්චත්තෙකවචනස්ස තුම්හාකං මතෙන බහුවචනත්තෙ සති ‘‘ආපස්සා’’ති පදම්පි බහුවචනන්ති කත්වා තාසංසද්දෙන යොජෙත්වා වත්තුං යුත්තිතොති. එවං සති ‘‘ආපාන’’න්ති [Pg.148] පදස්ස අභාවෙනෙව භවිතබ්බං. යථා පන ‘‘පුරිසො, පුරිසා. පුරිසං, පුරිසෙ’’ති ච, ‘‘ගො, ගාවො, ගවො. ගාවු’’න්ති ච එකවචනබහුවචනානි භවන්ති, එවං ‘‘ආපො, ආපා. ආපං, ආපෙ’’ති එකවචනබහුවචනෙහි භවිතබ්බං. එවඤ්ච සති ‘‘ආපසද්දො බහුවචනකොයෙව හොතී’’ති න වත්තබ්බං.

එසේ නම් පින්වත්නි, ‘ආපතෝ’ යන මේ පදය පිළිබඳව ඔබලා කුමක් කියන්නහුද? ‘ආපතෝ’ යන්න ද ‘තෝ’ ප්‍රත්‍යය අගට ඇති බහුවචන පදයක් යැයි අපි කියමු. මන්ද, ‘තෝ’ ප්‍රත්‍යය ඒකවචනයෙහි ද බහුවචනයෙහි ද යෙදෙන බැවිනි. මෙසේ ඔබලා බහුවචනයම කැමති වන්නාහු, ‘ආපෝ’ යන්න ‘යෝ’ ප්‍රත්‍යය අගට ඇති පදයක් යැයි කියති. ‘ආපතෝ’ යන්න ද ‘තෝ’ ප්‍රත්‍යය අගට ඇති බහුවචන පදයක් යැයි කියති. එසේ නම්, ‘ආපස්මිං මඤ්ඤති’ යන මෙහි ඇති ‘ආපස්මිං’ යන මේ පදය කිනම් වචනයක් අගට ඇත්තක්ද? කිනම් ආදේශයකින් සිද්ධ වූවක්ද? සැබැවින්ම මෙසේ විමසූ කල්හි ඔවුහු නිරුත්තර වන්නාහ. එසේම, ‘ආප ශබ්දය ස්ත්‍රී ලිංග මෙන්ම බහුවචන ද වේ’ යැයි යමෙකුට සිතේ නම්, ඔවුන්ගෙන් මෙසේ ඇසිය යුතුය: “ආචාර්යවරුන් විසින් ව්‍යාකරණ මතය ගෙන ‘යා ආපෝ’ කියා ද ‘තාසං’ කියා ද පවසන ලද්දේ ද, එහි ‘තාසං’ යන වචනයේ දී ‘ආපානං’ යන පදය ගෙනහැර දක්වා අර්ථය කිව යුතු ද, නැතහොත් ‘ආපස්සා’ යන පදය ගෙනහැර දක්වාද?” “ආපානං යන පදය ගෙනහැර දක්වා අර්ථය කිව යුතුය” කියා කියන්නේ නම්, එසේ ඇති කල්හි, ‘යා කඤ්ඤා තිට්ඨන්ති’ (කන්‍යාවෝ යම්සේ සිටිත්ද) යන පදය මෙන්, ‘යා ආපා’ කියා කිව යුතුය. ඉදින් ‘ආපා’ කියා පදයක් නැත, ‘ආපෝ’ යන පදයම බහුවචන වේ යැයි කියන්නේ නම්, එසේ ඇති කල්හි ‘තාසං’ යන මෙහි ද ‘ආපස්සා’ යන පදය ගෙනහැර දක්වා අර්ථය තේරුම් ගත යුතුය. ඒ මන්ද යත්? මන්ද, ඔබගේ මතයට අනුව ‘ආපෝ’ යන ප්‍රථමා ඒකවචනය බහුවචනාර්ථයේ පවතින කල්හි, ‘ආපස්සා’ යන පදය ද බහුවචන කොටගෙන ‘තාසං’ යන ශබ්දය හා යොදා පැවසීම සුදුසු වන බැවිනි. මෙසේ ඇති කල්හි ‘ආපානං’ යන පදයක් නොමැතිම විය යුතුය. නමුත් ‘පුරිසෝ, පුරිසා’ (පුරුෂයා, පුරුෂයෝ) කියා ද, ‘පුරිසං, පුරිසේ’ කියා ද, ‘ගෝ, ගාවෝ, ගවෝ. ගාවුං’ කියා ද ඒකවචන, බහුවචන පවතින්නාක් මෙන්ම, ‘ආපෝ, ආපා. ආපං, ආපේ’ කියා ද ඒකවචන හා බහුවචන පැවතිය යුතුය. එසේ ඇති කල්හි ‘ආප ශබ්දය බහුවචනම වේ’ යැයි නොකිව යුතුය.

යෙ එවං වදන්ති, තෙසං වචනං සදොසං දුප්පරිහරණීයං මූලපරියායසුත්තෙ ‘‘ආපං මඤ්ඤති ආපස්මි’’න්ති එකවචනපාළීනං දස්සනතො, විසුද්ධිමග්ගාදීසු ච ‘‘විස්සන්දනභාවෙන තං තං ඨානං ආපොති අප්පොතීති ආපො’’තිආදිකස්ස එකවචනවසෙන වුත්තනිබ්බචනස්ස දස්සනතො. යථා පන පාළියං ඉත්ථිලිඞ්ගෙපි පරියාපන්නො ගොසද්දො ‘‘තා ගාවො තතො තතො දණ්ඩෙන ආකොටෙය්‍යා’’ති ච ‘‘අන්නදා බලදා චෙතා’’ති ච ආදිනා බව්හත්ථදීපකෙහි ඉත්ථිලිඞ්ගභූතෙහි සබ්බනාමිකපදෙහි ච අසබ්බනාමිකපදෙහි ච සමානාධිකරණභාවෙන වුත්තො දිස්සති, න තථා පාළියං බව්හත්ථදීපකෙහි ඉත්ථිලිඞ්ගභූතෙහි සබ්බනාමිකපදෙහි වා අසබ්බනාමිකපදෙහි වා සමානාධිකරණභාවෙන වුත්තො ආපසද්දො දිස්සති. යදි හි ආපසද්දො ඉත්ථිලිඞ්ගො සියා, කඤ්ඤසද්දතො ආපච්චයො විය ආපසද්දතො ආපච්චයො වා සියා, නදසද්දතො විය ච ඊපච්චයො වා සියා, උභයම්පි නත්ථි, උභයාභාවතො ඉත්ථිලිඞ්ගෙ වුත්තං සබ්බම්පි විධානං තත්ථ න ලබ්භති, තෙන ඤායති ‘‘ආපසද්දො අනිත්ථිලිඞ්ගො’’ති. නනු ච භො ගොසද්දතොපි ආපච්චයො නත්ථි, තදභාවතො ඉත්ථිලිඞ්ගෙ වුත්තවිධානං න ලබ්භති, එවං සන්තෙ කස්මා සොයෙව ඉත්ථිලිඞ්ගො හොති, න පනායං ආපසද්දොති?

යමෙක් මෙසේ පවසත් ද, ඔවුන්ගේ ඒ වචනය දෝෂ සහිත ය, මඟහැරිය නොහැකි ය. මන්ද, මූලපරියාය සූත්‍රයෙහි ‘ආපං මඤ්ඤති ආපස්මිං’ යනාදී වශයෙන් ඒකවචන පාලි පාඨයන් දක්නට ලැබෙන බැවිනි. විසුද්ධිමග්ග ආදී ග්‍රන්ථයන්හි ද ‘ගලායන ස්වභාවයෙන් යුතුව ඒ ඒ ස්ථානය කරා පැමිණෙන්නේ ද එහෙයින් ආපෝ නම් වේ’ යනාදී වශයෙන් ඒකවචන අර්ථයෙන් දක්වන ලද නිර්වචන දක්නට ලැබෙන බැවිනි. නමුත් පාලි භාෂාවෙහි ස්ත්‍රී ලිංගයට ද අයත් වන ‘ගෝ’ ශබ්දය ‘තා ගාවෝ තතෝ තතෝ දණ්ඩේන ආකොටෙය්‍ය’ කියා ද, ‘අන්නදා බලදා චේතා’ යනාදී වශයෙන් බහුවචනාර්ථය ප්‍රකාශ කරන ස්ත්‍රී ලිංග සර්වනාම පදයන් හා සර්වනාම නොවන පදයන් සමඟ සමානාධිකරණ වශයෙන් යෙදී ඇති බව දක්නට ලැබෙන්නාක් මෙන්, පාලි භාෂාවෙහි බහුවචනාර්ථය දක්වන ස්ත්‍රී ලිංග සර්වනාම පදයන් හෝ සර්වනාම නොවන පදයන් සමඟ සමානාධිකරණ වශයෙන් යෙදුණු ‘ආප’ ශබ්දයක් දක්නට නොලැබේ. ඉදින් ‘ආප’ ශබ්දය ස්ත්‍රී ලිංගයක් වන්නේ නම්, ‘කඤ්ඤා’ ශබ්දයෙන් ‘ආ’ ප්‍රත්‍යය වන්නාක් මෙන් ‘ආප’ ශබ්දයෙන් ‘ආ’ ප්‍රත්‍යය හෝ විය යුතුය, ‘නදී’ ශබ්දයෙන් මෙන් ‘ඊ’ ප්‍රත්‍යය හෝ විය යුතුය. නමුත් මේ දෙකම සිදු නොවේ. මේ දෙකම නොමැති බැවින් ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි දක්වන ලද සියලුම ව්‍යාකරණ විධි එහි නොලැබේ. ඒ නිසා ‘ආප ශබ්දය ස්ත්‍රී ලිංග නොවේ’ යැයි දත යුතුය. පින්වත, ‘ගෝ’ ශබ්දයෙන් ද ‘ආ’ ප්‍රත්‍යය නොමැති නොවේද? එය නොමැති බැවින් ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි දැක්වූ ව්‍යාකරණ විධි නොලැබේ. එසේ තිබියදී එය (ගෝ ශබ්දය) පමණක් ස්ත්‍රී ලිංග වන්නේ කෙසේද? ‘ආප’ ශබ්දය එසේ නොවන්නේ මන්ද?

එත්ථ වුච්චතෙ – ගොසද්දො න නියොගා ඉත්ථිලිඞ්ගො, අථ ඛො පුල්ලිඞ්ගොව. ඉත්ථිලිඞ්ගභාවෙ පන තම්හා ආපච්චයෙ [Pg.149] අහොන්තෙපි ඊපච්චයො විකප්පෙන හොති, අඤ්ඤම්පි ඉත්ථිලිඞ්ගෙ වුත්තවිධානං ලබ්භති. සො හි නිච්චමොකාරන්තතාපකතියං ඨත්වා ‘‘ගො, ගාවී’’තිආදිනා අත්තනො ඉත්ථිලිඞ්ගරූපානං නිබ්බත්තිකාරණභූතො, තෙන සො ඉත්ථිලිඞ්ගො භවති. ආපසද්දෙ පන ඊපච්චයාදි න ලබ්භති. තෙන සො ඉත්ථිලිඞ්ගොති න වත්තබ්බො. යථා වා ගොසද්දස්ස අවිසදාකාරවොහාරතං පටිච්ච ඉත්ථිලිඞ්ගභාවො උපපජ්ජති, න තථා ආපසද්දස්ස. ආපසද්දස්ස හි අනාකුලරූපක්කමත්තා අවිසදාකාරවොහාරතා න දිස්සති, යාය එසො ඉත්ථිලිඞ්ගො සියා. එවං වුත්තා තෙ නිරුත්තරා භවිස්සන්ති.

මෙහිදී මෙසේ පවසනු ලැබේ: ‘ගෝ’ ශබ්දය නියත වශයෙන්ම ස්ත්‍රී ලිංගයක් නොවේ, එතෙකුදු වුවත් එය පුල්ලිංග (පුරුෂ ලිංග) ශබ්දයක්ම වේ. ස්ත්‍රී ලිංග ස්වභාවයේ දී නම්, එයින් ‘ආ’ ප්‍රත්‍යය සිදු නොවුණ ද විකල්ප වශයෙන් ‘ඊ’ ප්‍රත්‍යය සිදුවේ. ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි දක්වන ලද වෙනත් ව්‍යාකරණ විධි ද එහි ලැබේ. මන්ද, එය නිතරම ඕකාරාන්ත ප්‍රකෘතියෙහි පිහිටා ‘ගෝ, ගාවී’ යනාදී වශයෙන් තමන්ගේ ස්ත්‍රී ලිංග රූපයන් උපදවා ගැනීමට හේතුවක් වන බැවින්, එයින් එය ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි ද වැටේ. නමුත් ‘ආප’ ශබ්දයෙහි ‘ඊ’ ප්‍රත්‍යය ආදිය නොලැබේ. එබැවින් එය ස්ත්‍රී ලිංගයක් යැයි නොකිව යුතුය. නැතහොත්, ‘ගෝ’ ශබ්දයේ නොපැහැදිලි ආකාරයේ ව්‍යවහාරය නිසා ස්ත්‍රී ලිංග භාවය ගැලපෙන්නාක් මෙන්, ‘ආප’ ශබ්දයට එසේ සිදු නොවේ. මන්ද, ‘ආප’ ශබ්දයේ අවුල් සහගත නොවන රූප ක්‍රමයක් පවතින බැවින්, එය ස්ත්‍රී ලිංගයක් වීමට හේතු වන නොපැහැදිලි ආකාරයේ ව්‍යවහාරයක් එහි දක්නට නොලැබේ. මෙසේ කියන ලද කල්හි ඔවුහු නිරුත්තර වන්නාහ.

තථා යෙසං එවං හොති ‘‘ආපසද්දො සබ්බදා ඉත්ථිලිඞ්ගො චෙව බහුවචනකො චා’’ති, තෙ වත්තබ්බා – යථා ඉත්ථිලිඞ්ගභූතස්ස කඤ්ඤාසද්දස්ස පඨමං කඤ්ඤඉති රස්සවසෙන ඨපිතස්ස ආපච්චයතො පරං ස්මිංවචනං සරූපතො න තිට්ඨති, යංභාවෙන ච යාභාවෙන ච තිට්ඨති ‘‘කඤ්ඤායං, කඤ්ඤායා’’ති, න තථා ‘‘ඉත්ථිලිඞ්ග’’න්ති තුම්හෙහි ගහිතස්ස ආපොසද්දස්ස පඨමං ආපඉති රස්සවසෙන ඨපිතස්ස පරං ස්මිංවචනං යංභාවෙන ච යාභාවෙන ච තිට්ඨති, අථ ඛො සරූපතොයෙව තිට්ඨති ‘‘ආපස්මිං මඤ්ඤතී’’ති. යදි පන ආපසද්දො ඉත්ථිලිඞ්ගො සියා, ස්මිංවචනං සරූපතො න තිට්ඨෙය්‍ය. යස්මා ච ස්මිංවචනං සරූපතො තිට්ඨති, තස්මා ආපසද්දො න ඉත්ථිලිඞ්ගො. න හි චතුරාසීතිධම්මක්ඛන්ධසහස්සසඞ්ගහෙසු අනෙකකොටිසතසහස්සෙසු පාළිප්පදෙසෙසු එකස්මිම්පි පාළිප්පදෙසෙ පඨමං අකාරන්තභාවෙන ඨපෙතබ්බානං ඉත්ථිලිඞ්ගසද්දානං පරතො ඨිතං ස්මිංවචනං සරූපතො තිට්ඨතීති. එවං වුත්තා තෙ නිරුත්තරා භවිස්සන්ති.

එසේම, ‘ආප ශබ්දය සෑමවිටම ස්ත්‍රී ලිංග සහ බහුවචන ද වේ’ යැයි යමෙකුට සිතේ නම්, ඔවුන්ට මෙසේ කිව යුතුය: ස්ත්‍රී ලිංග වූ ‘කඤ්ඤා’ ශබ්දය පළමුව ‘කඤ්ඤ’ කියා ලඝු (හ්‍රස්ව) වශයෙන් තබා, ‘ආ’ ප්‍රත්‍යයෙන් පසුව යෙදෙන ‘ස්මිං’ විභක්තිය තමාගේ මුල් ස්වරූපයෙන් නොපිහිටා, ‘යං’ භාවයෙන් සහ ‘යා’ භාවයෙන් යුතුව ‘කඤ්ඤායං, කඤ්ඤායා’ කියා පිහිටන්නාක් මෙන්, ඔබ විසින් ‘ස්ත්‍රී ලිංග’ යැයි පිළිගත් ‘ආපෝ’ ශබ්දය පළමුව ‘ආප’ කියා ලඝු (හ්‍රස්ව) වශයෙන් තැබූ විට, ඉන් පසුව යෙදෙන ‘ස්මිං’ විභක්තිය ‘යං’ භාවයෙන් හෝ ‘යා’ භාවයෙන් නොපිහිටයි. එහෙත් එය ‘ආපස්මිං මඤ්ඤති’ යන තැන මෙන් ස්වකීය රූපයෙන්ම පිහිටයි. ඉදින් ‘ආප’ ශබ්දය ස්ත්‍රී ලිංගයක් වන්නේ නම්, ‘ස්මිං’ විභක්තිය මුල් ස්වරූපයෙන් නොපිහිටිය යුතුය. යම් හෙයකින් ‘ස්මිං’ විභක්තිය ස්වකීය රූපයෙන්ම පිහිටන්නේ ද, එබැවින් ‘ආප’ ශබ්දය ස්ත්‍රී ලිංග නොවේ. මන්ද, සූත්‍ර, විනය, අභිධර්ම යන අසූහතර දහසක් ධර්මස්කන්ධ සංග්‍රහයන්හි එන නොයෙක් සිය දහස් කෝටි සංඛ්‍යාත පාලි පාඨයන්ගෙන් එකම පාලි පාඨයකවත්, ප්‍රථමයෙන් අකාරාන්ත වශයෙන් තැබිය යුතු ස්ත්‍රී ලිංග ශබ්දයන්ගෙන් පසුව යෙදෙන ‘ස්මිං’ විභක්තිය තමාගේ මුල් ස්වරූපයෙන් පවතිනු දක්නට නොලැබෙන බැවිනි. මෙසේ කියන ලද කල්හි ඔවුහු නිරුත්තර වන්නාහ.

කෙචි පනෙත්ථ එවං වදෙය්‍යුං ‘‘ආපසද්දො නපුංසකලිඞ්ගො, තථා හි අට්ඨසාලිනියං ‘ඔමත්තං පන ආපො අධිමත්තපථවීගතිකං [Pg.150] ජාත’න්ති නපුංසකලිඞ්ගභාවෙන තංසමානාධිකරණපදානි නිද්දිට්ඨානී’’ති? තන්න, මනොගණෙ පවත්තෙහි තම වච සිරසද්දාදීහි විය ආපසද්දෙනපි සමානාධිකරණපදානං කත්ථචි නපුංසකලිඞ්ගභාවෙන නිද්දිසිතබ්බත්තා. පුබ්බාචරියානඤ්හි සද්දරචනාසු ‘‘සද්ධම්මතෙජවිහතං විලයං ඛණෙන, වෙනෙය්‍යසත්තහදයෙසු තමො පයාතී’’ති එත්ථ ‘‘තමො’’තිපදෙන සමානාධිකරණං ‘‘විහත’’න්ති නපුංසකලිඞ්ගං දිස්සති, තථා ‘‘දුක්ඛං වචො එතස්මිං විපච්චනීකසාතෙ පුග්ගලෙති දුබ්බචො’’ති එත්ථ ‘‘වචො’’ති පදෙන සමානාධිකරණං ‘‘දුක්ඛ’’න්ති නපුංසකලිඞ්ගං, ‘‘අවනතං සිරො යස්ස සො අවනතසිරො’’ති එත්ථ ‘‘සිරො’’ති පදෙන සමානාධිකරණං ‘‘අවනත’’න්ති නපුංසකලිඞ්ගං, ‘‘අප්පං රාගාදිරජො යෙසං පඤ්ඤාමයෙ අක්ඛිම්හි තෙ අප්පරජක්ඛා’’ති එත්ථ ‘‘රජො’’ති පදෙන සමානාධිකරණං ‘‘අප්ප’’න්ති නපුංසකලිඞ්ගං දිස්සති. න තෙ ආචරියා තෙහි සමානාධිකරණපදෙහි තමවචසිරසද්දාදීනං නපුංසකලිඞ්ගත්තවිඤ්ඤාපනත්ථං තථාවිධං සද්දරචනං කුබ්බිංසු, අථ ඛො ‘‘සොභනං මනො තස්සාති සුමනො’’ති එත්ථ විය මනොගණෙ පවත්තපුල්ලිඞ්ගානං පයොගෙ නපුංසකලිඞ්ගභාවෙනපි සමානාධිකරණපදානි කත්ථචි හොන්තීති දස්සනත්ථං කුබ්බිංසු. යථා ච ‘‘විහත’’න්තිආදිකා සද්දරචනා තමවචසිරසද්දාදීනං නපුංසකලිඞ්ගත්තවිඤ්ඤාපනත්ථං න කතා, තථා ‘‘ඔමත්ත’’න්ති ච ‘‘අධිමත්තපථවීගතිකං ජාත’’න්ති ච සද්දරචනාපි ආපසද්දස්ස නපුංසකලිඞ්ගත්තවිඤ්ඤාපනත්ථං න කතා. යස්මා පන මනොගණෙ පවත්තෙහි මනසද්දාදීහි එකදෙසෙන සමානගතිකත්තා ආපසද්දෙනපි නපුංසකලිඞ්ගස්ස සමානාධිකරණතා යුජ්ජති, තස්මා අට්ඨසාලිනියං ‘‘ඔමත්තං පන ආපො අධිමත්තපථවීගතිකං ජාත’’න්ති නපුංසකලිඞ්ගස්ස ආපසද්දෙන සමානාධිකරණතා කතා. තථාපි ආපසද්දො [Pg.151] මනසද්දාදීහි එකදෙසෙන සමානගතිකො සමාසපදත්තෙ මජ්ඣොකාරස්ස ‘‘ආපොකසිණං, ආපොගත’’න්තිආදිප්පයොගස්ස දස්සනතො, තස්මා ‘‘ඔමත්ත’’න්තිආදිවචනං ආපසද්දස්ස නපුංසකලිඞ්ගත්තවිඤ්ඤාපනත්ථං වුත්තන්ති න ගහෙතබ්බං, ලිඞ්ගවිපරියයවසෙන පන කත්ථචි එවම්පි සද්දගති හොතීති ඤාපනත්ථං වුත්තන්ති ගහෙතබ්බං. ‘‘ඔමත්තො’’ති ච ‘‘අධිමත්තපථවීගතිකො ජාතො’’ති ච ලිඞ්ගං පරිවත්තෙතබ්බං. යදි හි ආපසද්දො නපුංසකලිඞ්ගො සියා, සනිකාරානි’ස්ස පච්චත්තොපයොගරූපානි බුද්ධවචනාදීසු විජ්ජෙය්‍යුං, න තාදිසානි සන්ති. කිඤ්චි භිය්‍යො – ඔකාරන්තං නාම නපුංසකලිඞ්ගං කත්ථචිපි නත්ථි, නිග්ගහීතන්තඉකාරන්ත උකාරන්තවසෙන හි තිවිධානියෙව නපුංසකලිඞ්ගානි. තෙන ආපසද්දස්ස නපුංසකලිඞ්ගතා නුපපජ්ජතීති. එවං වුත්තා තෙ නිරුත්තරා භවිස්සන්ති. ඉච්චොකාරන්තවසෙන ගහිතස්ස ආපසද්දස්ස ඉත්ථිලිඞ්ගතා ච නපුංසකලිඞ්ගතා ච එකන්තතො නත්ථි, නිග්ගහීතන්තවසෙන පන ගහිතස්ස කත්ථචි නපුංසකලිඞ්ගතා සියා ‘‘භන්තෙ නාගසෙන සමුද්දො සමුද්දොති වුච්චති, කෙන කාරණෙන ආපං උදකං සමුද්දොති වුච්චතී’’ති පයොගදස්සනතො. එත්ථ පනෙකෙ වදෙය්‍යුං ‘‘යදි භො ඔකාරන්තවසෙන ගහිතස්ස ආපසද්දස්ස ඉත්ථිනපුංසකලිඞ්ගවසෙන ද්විලිඞ්ගතා නත්ථි, ඔකාරන්තො ආපසද්දො කතරලිඞ්ගො’’ති? පුල්ලිඞ්ගොති මයං වදාමාති.

ඇතැමෙක් මෙහිදී මෙසේ පැවසිය හැකිය: 'ආපො (āpo) යන්න නපුංසක ලිංගික ශබ්දයකි. මන්ද, අට්ඨසාලිනියෙහි 'omattaṃ pana āpo adhimattapathavīgatikaṃ jātaṃ' (නමුත් ආපෝ ධාතුව ස්වල්ප මාත්‍ර වූයේය, අධිමාත්‍ර පඨවි ස්වභාවයට පත්වූයේය) යන්නෙහි නපුංසක ලිංග භාවයෙන් යුක්තව ඊට සමානාධිකරණ පද දක්වා ඇති හෙයිනි' කියායි. එය එසේ නොවේ. මනෝගණයෙහි පවත්නා 'තම', 'වච', 'සිර' ආදී ශබ්දයන් හා සමානවම 'ආපො' ශබ්දයෙහි ද සමානාධිකරණ පදයන් ඇතැම් තැනක නපුංසක ලිංග භාවයෙන් දැක්විය යුතු බැවිනි. පූර්වාචාරීන්ගේ ශබ්ද රචනාවන්හි 'saddhammatejavihataṃ vilayaṃ khaṇena, veneyyasattahadayesu tamo payātī' යන්නෙහි 'tamo' (තමෝ) යන පදය හා සමානාධිකරණ වූ 'vihataṃ' (විහතං) යන්න නපුංසක ලිංගයෙන් පෙනේ. එසේම 'dukkhaṃ vaco etasmiṃ vipaccanīkasāte puggaleti dubbaco' යන්නෙහි 'vaco' යන පදය හා සමානාධිකරණ වූ 'dukkhaṃ' යන නපුංසක ලිංගය ද, 'avanataṃ siro yassa so avanatasiro' යන්නෙහි 'siro' යන පදය හා සමානාධිකරණ වූ 'avanataṃ' යන නපුංසක ලිංගය ද, 'appaṃ rāgādirajo yesaṃ paññāmaye akkhimhi te apparajakkhā' යන්නෙහි 'rajo' යන පදය හා සමානාධිකරණ වූ 'appaṃ' යන නපුංසක ලිංගය ද පෙනේ. ඒ ආචාර්යවරුන් එම සමානාධිකරණ පදයන් මඟින් 'තම', 'වච', 'සිර' ආදී ශබ්දයන්ගේ නපුංසක ලිංග බව හැඟවීම පිණිස එවැනි ශබ්ද රචනාවක් නොකළහ. වැලිදු 'sobhanaṃ mano tassāti sumano' යන්නෙහි මෙන් මනෝගණයෙහි පවත්නා පුල්ලිංග ශබ්දයන්ගේ යෙදීමේදී නපුංසක ලිංග භාවයෙන් ද සමානාධිකරණ පදයන් ඇතැම් විටෙක යෙදෙන බව පෙන්වීම පිණිස එසේ කළහ. යම් සේ 'vihataṃ' ආදී ශබ්ද රචනාවන් 'තම', 'වච', 'සිර' ආදී ශබ්දයන්ගේ නපුංසක ලිංග බව හැඟවීම පිණිස නොකරන ලද්දේද, එසේම 'omattaṃ' සහ 'adhimattapathavīgatikaṃ jātaṃ' යන ශබ්ද රචනාවන් ද 'ආපො' ශබ්දයේ නපුංසක ලිංග බව හැඟවීම පිණිස නොකරන ලද්දේමය. යම් හෙයකින් මනෝගණයෙහි පවත්නා 'මන' ආදී ශබ්දයන් සමඟ එක් කොටසකින් සමාන ස්වභාවයක් ගන්නා බැවින් 'ආපො' ශබ්දය සමඟ ද නපුංසක ලිංගයේ සමානාධිකරණ බව ගැලපෙන්නේද, එබැවින් අට්ඨසාලිනියෙහි 'omattaṃ pana āpo adhimattapathavīgatikaṃ jātaṃ' යනුවෙන් නපුංසක ලිංගයේ 'ආපො' ශබ්දය සමඟ සමානාධිකරණ බව දක්වන ලදී. එසේ වුවද, 'ආපො' ශබ්දය 'මන' ආදී ශබ්දයන් සමඟ එක් අංශයකින් සමාන ස්වභාවයක් ගනී. සමස් පදයකදී මැද ඔ-කාරය පැමිණ 'āpokasiṇaṃ', 'āpogataṃ' ආදී යෙදුම් පෙනෙන බැවිනි. එබැවින් 'omattaṃ' ආදී වචනය 'ආපො' ශබ්දයේ නපුංසක ලිංග බව හැඟවීම පිණිස පවසන ලද්දකැයි නොගත යුතුය. ලිංග විපර්යාසය හේතුවෙන් ඇතැම් විටෙක මෙසේද ශබ්දයේ පැවැත්ම සිදුවන බව හැඟවීම පිණිස පවසන ලද්දකැයි ගත යුතුය. 'omatto' සහ 'adhimattapathavīgatiko jāto' යනුවෙන් ලිංගය වෙනස් විය යුතුය. ඉදින් 'ආපො' ශබ්දය නපුංසක ලිංග වුයේ නම්, බුද්ධ වචනයෙහි එහි සනිකාර (නිකාර සහිත) ප්‍රථමා-ද්විතීයා විභක්ති රූප දක්නට ලැබිය යුතුය. එහෙත් එවැනි රූප දක්නට නැත. තවද, කිසිදු තැනක ඔ-කාරාන්ත නපුංසක ලිංගයක් නැත. නිග්ගහීතාන්ත, ඉ-කාරාන්ත, උ-කාරාන්ත වශයෙන් නපුංසක ලිංගයන් ඇත්තේ තෙවැදෑරුම්ව පමණි. එබැවින් 'ආපො' ශබ්දයේ නපුංසක ලිංග බව නොගැලපෙන්නේමය. මෙසේ කී කල්හි ඔවුහු නිರುತ್ತර වන්නාහ. මෙසේ ඔ-කාරාන්ත වශයෙන් ගන්නා ලද 'ආපො' ශබ්දයේ ස්ත්‍රී ලිංග බව හෝ නපුංසක ලිංග බව ඒකාන්තයෙන්ම නැත. නිග්ගහීතාන්ත ('ආපං') වශයෙන් ගන්නා ලද ශබ්දයෙහි ඇතැම් තැනක නපුංසක ලිංගය විය හැකිය. 'භන්තේ nāgasena samuddo samuddoti vuccati, kena kāraṇena āpaṃ udakaṃ samuddoti vuccatī' (ස්වාමීනී නාගසේනයන් වහන්ස, සමුද්‍රය සමුද්‍රය යැයි කියනු ලැබේ. කුමන කරුණක් නිසා 'ආපං' නම් වූ ජලය සමුද්‍රය යැයි කියනු ලැබේද?) යන යෙදුම පෙනෙන බැවිනි. මෙහිදී ඇතැමෙක් මෙසේ අසනු ඇත: 'භවත්නි, ඉදින් ඔ-කාරාන්ත වශයෙන් ගන්නා ලද 'ආපො' ශබ්දයෙහි ස්ත්‍රී-නපුංසක ලිංග වශයෙන් ද්විලිංග බවක් නැත්නම්, ඔ-කාරාන්ත 'ආපො' ශබ්දය කවර ලිංගයක්ද?' කියායි. 'එය පුල්ලිංගයැයි අපි කියමු' යි (පිළිතුරු දිය යුතුය).

යදි ච භො ආපසද්දො පුල්ලිඞ්ගො. යථා ආපසද්දස්ස පුල්ලිඞ්ගතා පඤ්ඤායෙය්‍ය, නිජ්ඣානක්ඛමතා ච භවෙය්‍ය, තථා සුත්තං ආහරථාති. ‘‘ආහරිස්සාමිසුත්තං, න නො සුත්තාහරණෙ භාරො අත්ථී’’ති එවඤ්ච පන වත්වා තෙසං ඉමානි සුත්තපදානි දස්සෙතබ්බානි. සෙය්‍යථිදං? ‘‘ආපො උපලබ්භතීති? ආමන්තා. ආපස්ස කත්තා කාරෙතා උපලබ්භතීති? න [Pg.152] හෙවං වත්තබ්බෙ. අතීතො ආපො අත්ථීති? ආමන්තා. තෙන ආපෙන ආපකරණීයං කරොතීති? න හෙවං වත්තබ්බෙ. ආපං මඤ්ඤති ආපස්මිං මඤ්ඤතී’’ති ඉමානි සුත්තපදානි.

භවත්නි, ඉදින් 'ආපො' ශබ්දය පුල්ලිංග වේ නම්, 'ආපො' ශබ්දයේ පුල්ලිංග බව වැටහෙන පරිදි ද, එය මනා නුවණින් විමසා බැලීමට හැකි වන පරිදි ද සූත්‍රයක් (සාක්ෂියක්) ගෙනහැර දක්වන්නැයි කීවොත්; 'මම සූත්‍රය ගෙනහැර දක්වන්නෙමි, අපට සූත්‍ර ගෙනහැර දැක්වීම අපහසු කාරණයක් නොවේ' යැයි මෙසේ පවසා ඔවුන්ට මෙම සූත්‍ර පාඨයන් පෙන්වා දිය යුතුය. එනම්: 'ආපො උපලබ්භතීති? (ආපෝ ධාතුව ලැබේද?) ආමන්තා (එසේය). ආපස්ස කත්තා කාරේතා උපලබ්භතීති? (ආපෝ ධාතුවේ කරන්නා හෝ කරවන්නා ලැබේද?) න හේවං වත්තබ්බේ (එසේ නොවැදිය යුතුය). අතීතෝ ආපෝ අත්ථීති? (අතීත වූ ආපෝ ධාතුව තිබේද?) ආමන්තා (එසේය). තේන ආපේන ආපකරණීයං කරෝතීති? (ඒ ආපෝ ධාතුවෙන් ආපෝ කෘත්‍යය කෙරේද?) න හේවං වත්තබ්බේ (එසේ නොවැදිය යුතුය). ආපං මඤ්ඤති, ආපස්මිං මඤ්ඤති (ආපෝ ධාතුව මම යැයි සිතයි, ආපෝ ධාතුව කෙරෙහි මම යැයි සිතයි)' යන මේ සූත්‍ර පාඨයන්ය.

එත්ථ ච ‘‘උපලබ්භතී’’තිආදිනා ආපසද්දස්ස එකවචනතා සිද්ධා, තාය සිද්ධාය බහුවචනතාපි සිද්ධායෙව. එකවචනතායෙව හි සද්දසත්ථෙ පටිසිද්ධා, න බහුවචනතා, තෙන ‘‘ආපෙනා’’ති ඉමිනා පන ආපසද්දස්ස ඉත්ථිලිඞ්ගභාවවිගමො සිද්ධො ඉත්ථිලිඞ්ගෙ එනාදෙසාභාවතො. ‘‘ආපස්ස, ආපස්මි’’න්ති ඉමිනාපි ඉත්ථිලිඞ්ගභාවවිගමොයෙව ඉත්ථිලිඞ්ගෙ සරූපතො නා ස්මා ස්මිං වචනානමභාවා. ‘‘අතීතො’’ති ඉමිනා ඉත්ථිලිඞ්ගනපුංසකලිඞ්ගභාවවිගමො ඔකාරන්තනපුංසකලිඞ්ගස්ස අභාවතො, ඔකාරන්තස්ස ගුණනාමභූතස්ස ඉත්ථිලිඞ්ගස්ස ච අභාවතො.

මෙහි 'upalabbhati' (උපලබ්භති) යන්නෙන් 'ආපො' ශබ්දයේ ඒකවචන බව සිද්ධ වේ. එය සිද්ධ වූ කල්හි බහුවචන බව ද සිද්ධ වූවාක්ම වෙයි. ව්‍යාකරණ ශාස්ත්‍රයෙහි ඒකවචන බවම වළකන ලද්දේය, බහුවචන බව නොවේ. 'āpena' (ආපේන) යන මෙයින් 'ආපො' ශබ්දයේ ස්ත්‍රී ලිංග බව බැහැර වීම සිද්ධ වේ, ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි 'ඒන' (ena) ආදේශය නොවන බැවිනි. 'āpassa, āpasmiṃ' (ආපස්ස, ආපස්මිං) යන මෙයින් ද ස්ත්‍රී ලිංග බව බැහැර වීමම සිද්ධ වේ. ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි ඒ ස්වරූපයෙන්ම 'නා' (nā), 'ස්මා' (smā), 'ස්මිං' (smiṃ) යන විභක්ති වචන නොයෙදෙන බැවිනි. 'atīto' (අතීතෝ) යන මෙයින් ස්ත්‍රී ලිංග හා නපුංසක ලිංග බව බැහැර වීම සිද්ධ වේ, ඔ-කාරාන්ත නපුංසක ලිංගයක් නොමැති බැවින් සහ ඔ-කාරාන්ත ගුණනාම (විශේෂණ) වූ ස්ත්‍රී ලිංගයක් නොමැති බැවිනි.

අපිච බුද්ධවචනාදීසු ‘‘චිත්තානි, රූපානී’’තිආදීනි විය සනිකාරානං රූපානං අදස්සනතො ඔකාරන්තභාවෙන ගහිතස්ස නපුංසකලිඞ්ගභාවවිගමො අතීව පාකටො. අපරම්පෙත්ථ වත්තබ්බං – ‘‘අතීතො ආපො අත්ථීති? ආමන්තා’’ති එත්ථ ‘‘අතීතො’’ති ඉමිනා ආපසද්දස්ස විසදාකාරවොහාරතාසූචකෙන ඔකාරන්තපදෙන තස්ස අවිසදාකාරවොහාරතාය ච උභයමුත්තාකාරවොහාරතාය ච අභාවො සිද්ධො. තස්ස ච අවිසදාකාරවොහාරතාය අභාවෙ සිද්ධෙ ඉත්ථිලිඞ්ගභාවො දූරතරො. උභයමුත්තාකාරවොහාරතාය ච අභාවෙ සිද්ධෙ නපුංසකලිඞ්ගභාවොපි දූරතරොයෙව. ඉති න කත්ථචිපි ඔකාරන්තභාවෙන ගහිතො ආපසද්දො ඉත්ථිලිඞ්ගො වා නපුංසකලිඞ්ගො වා භවති. මිලින්දපඤ්හෙ පන නිග්ගහීතන්තවසෙන ආගතො නපුංසකලිඞ්ගොති වෙදිතබ්බො, න චෙත්ථ වත්තබ්බං ‘‘අතීතො’’ති ‘‘තෙනා’’ති [Pg.153] ච ඉමානි ලිඞ්ගවිපල්ලාසවසෙන වුත්තානීති වාච්චලිඞ්ගානමනුවත්තාපකස්ස අභිධෙය්‍යලිඞ්ගභූතස්ස ආපසද්දස්ස ‘‘කඤ්ඤාය චිත්තානී’’තිආදීනං විය ඉත්ථිනපුංසකලිඞ්ගරූපානං අභාවතො. අපිච වොහාරකුසලා තථාගතා තථාගතසාවකා ච, තෙහියෙව උත්තමපුරිසෙහි වොහාරකුසලෙහි ‘‘අතීතො ආපො’’තිආදිනා වුත්තත්තාපි ‘‘අතීතො’’ති ‘‘තෙනා’’ති ච ඉමානි ලිඞ්ගවිපල්ලාසවසෙන වුත්තානීති න චින්තෙතබ්බානි, තස්මා තංසමානාධිකරණො ඔකාරන්තභාවෙන ගහිතො ආපසද්දො එකවචනන්තො පුල්ලිඞ්ගො චෙව යථාපයොගං එකවචනබහුවචනකො චාති වෙදිතබ්බො ‘‘ආපො, ආපා. ආපං, ආපෙ’’තිආදිනා යොජෙතබ්බත්තා. එවං වුත්තානි සුත්තපදානි සවිනිච්ඡයානි සුත්වා අද්ධා තෙ ආපසද්දස්ස ඉත්ථිලිඞ්ගබහුවචනතාවාදිනො නිරුත්තරා භවිස්සන්ති.

තවද, බුද්ධ දේශනා ආදියෙහි ‘චිත්තානි, රූපානි’ යනාදීන් මෙන්, ඕකාරාන්තයක් වශයෙන් ගන්නා ලද (ආපෝ ශබ්දයේ) නපුංසක ලිංග රූපයන් දක්නට නොලැබෙන බැවින්, එහි නපුංසක ලිංග භාවය බැහැර වීම ඉතාමත් පැහැදිලි ය. මෙහි තවදුරටත් කිවයුත්තක් ඇත: ‘අතීත වූ ආපෝ (ජලය) තිබේද? එසේය’ යන මෙහි, ‘අතීතෝ’ යන පැහැදිලි ආකාරයේ ව්‍යවහාරය දක්වන ඕකාරාන්ත පදයෙන්, ඒ ‘ආපෝ’ ශබ්දයේ අපැහැදිලි ආකාරයේ ව්‍යවහාරය ද, ඒ දෙකින්ම තොර වූ ආකාරයේ ව්‍යවහාරය ද නොමැති බව තහවුරු වේ. එහි අපැහැදිලි ආකාරයේ ව්‍යවහාරය නොමැති බව තහවුරු වූ කල්හි, එහි ස්ත්‍රී ලිංග භාවය ඉතා ඈත් වෙයි. එමෙන්ම ඒ දෙකින්ම තොර වූ ආකාරයේ ව්‍යවහාරයක් නොමැති බව තහවුරු වූ කල්හි, එහි නපුංසක ලිංග භාවය ද ඉතා ඈත් වන්නේමය. එබැවින් කිසිදු තැනක ඕකාරාන්තයක් ලෙස ගන්නා ලද ‘ආපෝ’ ශබ්දය ස්ත්‍රී ලිංග හෝ නපුංසක ලිංග හෝ නොවේ. මිලින්ද ප්‍රශ්නයෙහි නිග්ගහීතාන්ත වශයෙන් (අනුස්වාරයෙන් කෙළවර වන සේ) පැමිණි ‘ආපං’ යන්න නපුංසක ලිංග ලෙස දත යුතුය. මෙහි ‘අතීතෝ’ සහ ‘තේන’ යන මේවා ලිංග විපර්යාසයක් නිසා කියන ලදැයි නොකිය යුතුය. මන්ද යත්, විශේෂ්‍යයේ ලිංගය අනුව යන්නා වූ, අභිධෙය්‍ය ලිංගය (හඟවනු ලබන ලිංගය) වූ ‘ආපෝ’ ශබ්දයට, ‘කඤ්ඤාය චිත්තානි’ (කන්‍යාවගේ සිත්) යනාදිය මෙන් ස්ත්‍රී හා නපුංසක ලිංග රූප නොමැති බැවිනි. තවද ව්‍යවහාරයෙහි දක්ෂ වූ තථාගතයන් වහන්සේලා සහ තථාගත ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා වැනි උත්තම පුරුෂයන් විසින් ම ‘අතීතෝ ආපෝ’ යනාදී වශයෙන් වදාරන ලද බැවින් ද, ‘අතීතෝ’ සහ ‘තේන’ යන මේවා ලිංග විපර්යාසයක් නිසා වදාරන ලදැයි නොසිතිය යුතුය. එබැවින්, ඒ හා සමානාධිකරණ වූ, ඕකාරාන්ත වශයෙන් ගන්නා ලද ‘ආපෝ’ ශබ්දය ඒකවචනාන්ත පුල්ලිංග (පුරුෂ ලිංග) වන බවත්, යෙදුම අනුව ඒකවචන හා බහුවචන දෙක්හිම යෙදෙන බවත් දත යුතුය. මන්ද යත්, එය ‘ආපෝ, ආපා; ආපං, ආපේ’ යනාදී වශයෙන් යෙදිය යුතු බැවිනි. මෙලෙස තීරණ සහිතව දක්වන ලද සූත්‍ර පදයන් අසා, ‘ආපෝ’ ශබ්දය ස්ත්‍රී ලිංග බහුවචන යැයි කියන්නෝ ඒකාන්තයෙන්ම නිරුත්තර වන්නාහ.

එත්ථ කොචි වදෙය්‍ය – පාළියං පුල්ලිඞ්ගනයො එකවචනනයො ච කිං අට්ඨකථාටීකාචරියෙහි න දිට්ඨො, යෙ ආපසද්දස්ස ඉත්ථිලිඞ්ගබහුවචනත්තං වණ්ණෙසුන්ති? නො න දිට්ඨො, දිට්ඨොයෙව සො නයො තෙහි. යස්මා පන තෙ න කෙවලං සාට්ඨකථෙ තෙපිටකෙ බුද්ධවචනෙයෙව විසාරදා, අථ ඛො සකලෙපි සද්දසත්ථෙ විසාරදා, තස්මා සද්දසත්ථෙ අත්තනො පණ්ඩිච්චං පකාසෙතුං, ‘‘සද්දසත්ථෙ ච ඊදිසො නයො වුත්තො’’ති විඤ්ඤාපෙතුඤ්ච සද්දසත්ථනයං ගහෙත්වා ආපසද්දස්ස ඉත්ථිලිඞ්ගබහුවචනකත්තං වණ්ණෙසුන්ති නත්ථි තෙසං දොසො. තථා හි මූලපරියායසුත්තන්තට්ඨකථායං තෙහියෙව වුත්තං ආපසද්දස්ස පුල්ලිඞ්ගෙකවචනකත්තසූචනකං ‘‘ලක්ඛණසසම්භාරාරම්මණසම්මුතිවසෙන චතුබ්බිධො ආපො, තෙසූ’’තිආදි, තස්මා නත්ථි තෙසං දොසො. පූජාරහා හි තෙ ආයස්මන්තො, නමොයෙව තෙසං [Pg.154] කරොම, න තෙසං වචනං චොදනාභාජනං. යෙ පන උජුවිපච්චනීකවාදා දළ්හමෙව ආපසද්දස්ස ඉත්ථිලිඞ්ගබහුවචනත්තං මමායන්ති, තෙසංයෙව වචනං චොදනාභාජනං. යස්මා පන මයං පාළිනයානුසාරෙන අන්තද්වයවතො ආපසද්දස්ස පුල්ලිඞ්ගත්තං නපුංසකලිඞ්ගත්තඤ්ච විදධාම, තස්මා යො කොචි ඉදං වාදං මද්දිත්වා අඤ්ඤං වාදං පතිට්ඨාපෙතුං සක්ඛිස්සතීති නෙතං ඨානං විජ්ජති, ඉදඤ්ච පන ඨානං මහාගහනං දුප්පටිවිජ්ඣනට්ඨෙන, පරමසුඛුමඤ්ච කතඤාණසම්භාරෙහි පරමසුඛුමඤාණෙහි පණ්ඩිතෙහි වෙදනීයත්තා. සබ්බමිදඤ්හි වචනං තෙසු තෙසු ඨානෙසු අත්ථබ්‍යඤ්ජනපරිග්ගහණෙ සොතූනං පරමකොසල්ලජනනත්ථඤ්චෙව සාසනෙ ආදරං අකත්වා සද්දසත්ථමතෙන කාලං වීතිනාමෙන්තානං සාථලිකානං පමාදවිහාරනිසෙධනත්ථඤ්ච සාසනස්සාතිමහන්තභාවදීපනත්ථඤ්ච වුත්තං, න අත්තුක්කංසනපරවම්භනත්ථන්ති ඉමිස්සං නීතියං සද්ධාසම්පන්නෙහි කුලපුත්තෙහි යොගො කරණීයො භගවතො සාසනස්ස චිරට්ඨිතත්ථං.

මෙහිදී යමෙක් මෙසේ කිව හැකිය: ‘පාලි භාෂාවෙහි එන පුල්ලිංග ක්‍රමය සහ ඒකවචන ක්‍රමය, අටුවා සහ ටීකාචාරීන් වහන්සේලාට නොපෙනුනේ ද? එසේ නොපෙනුනේ නම් ඔවුන් ආපෝ ශබ්දයේ ස්ත්‍රී ලිංග බහුවචන බව වර්ණනා කළේ මන්ද?’ කියා ය. එසේ නොපෙනුනා නොවේ; උන්වහන්සේලාට ද ඒ ක්‍රමය පෙනුනේමය. නමුත් උන්වහන්සේලා අටුවා සහිත ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනයෙහි පමණක් නොව, මුළු මහත් ශබ්ද ශාස්ත්‍රයෙහිම දක්ෂ වූ සේක. එබැවින්, ශබ්ද ශාස්ත්‍රයෙහි තමන් වහන්සේලාගේ පාණ්ඩිතභාවය ප්‍රකාශ කිරීමට ද, ‘ශබ්ද ශාස්ත්‍රයෙහි ද මෙබඳු ක්‍රමයක් දක්වා ඇත’ යන්න දැනුම් දීමට ද, ශබ්ද ශාස්ත්‍ර ක්‍රමය ගෙන ‘ආපෝ’ ශබ්දය ස්ත්‍රී ලිංග බහුවචන බව වර්ණනා කළ සේක. එහි උන්වහන්සේලාගේ කිසිදු වරදක් නැත. එසේමය, මූලපරියාය සූත්‍ර අටුවාවෙහි ද උන්වහන්සේලා විසින්ම ‘ආපෝ’ ශබ්දයේ පුල්ලිංග ඒකවචන බව දක්වන ‘ලක්ෂණ, සසම්භාර, ආරම්මණ සහ සම්මුති වශයෙන් ආපෝ සතර වැදෑරුම් වේ, ඔවුන් අතුරින්...’ යනාදිය වදාරන ලදී. එබැවින් උන්වහන්සේලාගේ කිසිදු වරදක් නැත. ඒ ආයුෂ්මත් උන්වහන්සේලා වන්දනාවට සුදුසු වන්නාහ. අපි උන්වහන්සේලාට නමස්කාර කරමු; උන්වහන්සේලාගේ වචනය චෝදනාවට භාජනය නොකරමු. නමුත් යම් කෙනෙක් ඍජුවම විරුද්ධවාදීව ‘ආපෝ’ ශබ්දය ස්ත්‍රී ලිංග බහුවචනම යැයි දැඩිව ග්‍රහණය කරගෙන සිටිත් ද, ඔවුන්ගේ වචනයම චෝදනාවට භාජනය විය යුතුය. නමුත් අප පාලි ක්‍රමයට අනුකූලව ‘ආපෝ’ ශබ්දයේ පුල්ලිංග බව සහ නපුංසක ලිංග බව දක්වන්නෙමු ද, එබැවින් යමෙකුට මෙම මතය බිඳ දමා වෙනත් මතයක් පිහිටුවීමට හැකි වේ යන්න සිදු විය නොහැක්කකි. තවද, මෙම කරුණ වටහා ගැනීමට අපහසු බැවින් ඉතා ගැඹුරු ය, පුණ්‍ය-ඥාන සම්භාරයන් රැස් කළ, ඉතා සියුම් ඥානයෙන් යුත් පණ්ඩිතයන් විසින්ම අවබෝධ කරගත යුතු බැවින් පරම සියුම් ය. මෙම සියලු වචන පවසන ලද්දේ ඒ ඒ ස්ථානයන්හි අර්ථ සහ ව්‍යංජන වටහා ගැනීමෙහිලා ශ්‍රාවකයන් තුළ පරම කෞශල්‍යය ඇති කිරීම පිණිසත්, ශාසනය කෙරෙහි ආදරයක් නොදක්වා කේවල ශබ්ද ශාස්ත්‍රය මතම යැපෙමින් කාලය ගත කරන අලසයන්ගේ නොසැලකිලිමත් පැවැත්ම වැළැක්වීම පිණිසත්, ශාසනයේ අති මහත් උතුම් බව පෙන්වා දීම පිණිසත් මිස, තමන් උසස් කොට සැලකීමට හෝ අනුන් පහත් කොට සැලකීමට නොවේ. එබැවින් ශ්‍රද්ධා සම්පන්න කුලපුත්‍රයන් විසින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශාසනයේ චිරස්ථිතිය උදෙසා මෙහි දැක්වෙන ක්‍රමය අනුව වීර්යය වැඩිය යුතුය.

යස්මා පන පාළිතො අට්ඨකථා බලවතී නාම නත්ථි, තස්මා පාළිනයානුරූපෙනෙව ආපසද්දස්ස නාමිකපදමාලං යොජෙස්සාම සොතූනමසම්මොහත්ථං, කිමෙත්ථ සද්දසත්ථනයො කරිස්සති. අත්‍රායං උදානපාළි ‘‘කිං කයිරා උදපානෙන, ආපා චෙ සබ්බදා සියු’’න්ති.

මන්ද යත්, පාලි දේශනාවට වඩා බලවත් වූ අටුවාවක් නොමැති බැවින්, අසන්නන්ගේ මුලාව වැළැක්වීම පිණිස පාලි ක්‍රමයට අනුකූලවම ‘ආපෝ’ ශබ්දයේ නාම පද මාලාව දක්වන්නෙමු; මෙහිලා ශබ්ද ශාස්ත්‍ර ක්‍රමයෙන් කුමන ඵලයක් ද? මෙහිදී මෙම උදාන පාලිය දැක්විය හැකිය: ‘සෑම කල්හිම ජලය පවතී නම්, ළිඳකින් කුමන ප්‍රයෝජනයක් ද?’

ආපො, ආපා. ආපං, ආපෙ. ආපෙන, ආපෙහි, ආපෙභි. ආපස්ස, ආපානං. ආපා, ආපස්මා, ආපම්හා, ආපෙහි, ආපෙභි. ආපස්ස, ආපානං. ආපෙ, ආපස්මිං, ආපම්හි, ආපෙසු. භො ආප, භවන්තො ආපා.

ආපෝ, ආපා (ප්‍රථමා විභක්තිය); ආපං, ආපේ (ද්විතීයා විභක්තිය); ආපේන, ආපේහි, ආපේභි (තෘතීයා විභක්තිය); ආපස්ස, ආපානං (චතුර්ථී විභක්තිය); ආපා, ආපස්මා, ආපම්හා, ආපේහි, ආපේභි (පංචමී විභක්තිය); ආපස්ස, ආපානං (ෂෂ්ඨී විභක්තිය); ආපේ, ආපස්මිං, ආපම්හි, ආපේසු (සප්තමී විභක්තිය); භෝ ආප, භවන්තෝ ආපා (ආලපන විභක්තිය).

සබ්බනාමාදීහිපි යොජෙස්සාම – යො ආපො, යෙ ආපා. යං ආපං, යෙ ආපෙ. යෙන ආපෙන, සෙසං නෙය්‍යං[Pg.155], සො ආපො, තෙ ආපා. අතීතො ආපො, අතීතා ආපා. සෙසං නෙය්‍යං. ඉච්චෙවං –

සර්වනාම පද ආදිය සමඟ ද යොදන්නෙමු: යෝ ආපෝ, යේ ආපා. යං ආපං, යේ acේ. යේන ආපේන, ඉතිරි කොටස මෙලෙසම දත යුතුය. සෝ ආපෝ, තේ ආපා. අතීතෝ ආපෝ, අතීතා ආපා. ඉතිරි කොටස මෙලෙසම දත යුතුය. මෙලෙසින් -

පුරිසෙන සමා ආප-සද්දාදී සබ්බථා මතා;

න සබ්බථාව ගොසද්දො, පුරිසෙන සමො මතො.

ආපෝ ශබ්දය ආදී සියල්ල හැම අයුරින්ම ‘පුරිස’ ශබ්දය හා සමාන යැයි දත යුතුය. එහෙත් ‘ගෝ’ ශබ්දය හැම අයුරින්ම ‘පුරිස’ ශබ්දයට සමාන නොවේ.

මනාදී එකදෙසෙන, පුරිසෙන සමා මතා;

සරාදී එකදෙසෙන, සබ්බථා වා සමා මතා.

‘මන’ ශබ්දය ආදීහු එක් කොටසකින් ‘පුරිස’ ශබ්දයට සමාන වන අතර, ‘සර’ ශබ්දය ආදීහු එක් කොටසකින් හෝ සම්පූර්ණයෙන්ම හෝ සමාන වන බව දත යුතුය.

යෙ පනෙත්ථ සද්දා ‘‘මනොගණො’’ති වුත්තා, කථං තෙසං මනොගණභාවො සල්ලක්ඛෙතබ්බොති? වුච්චතෙ තෙසං මනොගණභාවසල්ලක්ඛණකාරණං –

මෙහිදී ‘මනෝගණ’ යැයි කියන ලද යම් ශබ්ද කෙනෙක් වෙත් ද, ඔවුන්ගේ මනෝගණ භාවය හඳුනා ගන්නේ කෙසේද? ඔවුන්ගේ මනෝගණ භාවය හඳුනා ගැනීමේ හේතුව මෙසේ කියනු ලැබේ -

මනොගණො මනොගණා-දිකා චෙවා’මනොගණො;

ඉති සද්දා තිධා ඤෙය්‍යා,මනොගණවිභාවනෙ.

මනෝගණ විභාගයෙහිදී ශබ්දයන් ‘මනෝගණ’, ‘මනෝගණාදික’ සහ ‘අමනෝගණ’ වශයෙන් තෙවැදෑරුම් කොට දත යුතුය.

යෙ තෙ නා ස ස්මිංවිසයෙ,සා සො ස්‍යන්තා භවන්ති ච;

සමාසතද්ධිතන්තත්තෙ,මජ්ඣොකාරා ච හොන්ති හි.

යම් ඒ ශබ්ද කෙනෙක් ‘නා’, ‘සා’, ‘ස්මිං’ යන විභක්තීන්හිදී ‘සා’, ‘සෝ’, ‘සි’ යන කෙළවර ඇති පද බවට පත්වෙත් ද, සමාස හා තද්ධිතයන්හිදී මැද ‘ඕ’ කාරය බවට පත්වෙත් ද,

සොකාරන්තපයොගා ච, ක්‍රියායොගම්හි දිස්සරෙ;

එවංවිධා ච තෙ සද්දා, ඤෙය්‍යා ‘‘මනොගණො’’ඉති.

එසේම ක්‍රියා පද සමඟ යෙදීමේදී ‘සෝ’ කාරයෙන් කෙළවර වන යෙදුම් දක්නට ලැබෙත් ද, එවැනි ලක්ෂණ ඇති ශබ්දයන් ‘මනෝගණ’ ශබ්දයන් ලෙස දත යුතුය.

අත්‍ර තස්සත්ථස්ස සාධකානි පයොගානි සාසනතො ච ලොකතො ච යථාරහමාහරිත්වා දස්සෙස්සාම – මනසා චෙ පසන්නෙන, භාසති වා කරොති වා. න මය්හං මනසො පියො. සාධුකං මනසි කරොථ. මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මා. මනොරමං, මනොධාතු, මනොමයෙන කායෙන, ඉද්ධියා උපසඞ්කමි. යො වෙ ‘‘දස්ස’’න්ති වත්වාන, අදානෙ කුරුතෙ මනො. වචසා පරිචිතා. වචසො වචසි.

මෙහිදී එම අර්ථය සාධනය කරන යෙදීම් ශාසනයෙන් සහ ලෝක ව්‍යවහාරයෙන් සුදුසු පරිදි ගෙන හැර දක්වන්නෙමු: ‘මනසා චේ පසන්නේන, භාසති වා කරෝති වා’ (ප්‍රසන්න වූ සිතින් ඉදින් බණ කියයි නම් හෝ කරයි නම්), ‘න මය්හං මනසෝ පියෝ’ (මාගේ සිතට ප්‍රිය නොවේ), ‘සාධුකං මනසි කරෝථ’ (මැනවින් මනසෙහි තබා ගන්න), ‘මනෝපුබ්බංගමා ධම්මා’ (ධර්මයෝ සිත පෙරටු කොට ඇත්තාහ), ‘මනෝරමං’ (සිත්කලු), ‘මනෝධාතු’ (මනෝ ධාතුව), ‘මනෝමයේන කායේන, ඉද්ධියා උපසංකමි’ (මනෝමය වූ කයින් සෘද්ධියෙන් පැමිණියේය), ‘යෝ වේ දස්සන්ති වත්වාන, අදානේ කුරුතේ මනෝ’ (යමෙක් දෙමියි කියා නොදීමට සිත යොමු කරයි ද), ‘වචසා පරිචිතා’ (වචනයෙන් පුරුදු කරන ලද), ‘වචසෝ’, ‘වචසි’ (යනාදියයි).

වචොරස්මීහි [Pg.156] බොධෙසි, වෙනෙය්‍යකුමුදඤ්චිදං;

රාගො සාරාගරහිතො, විසුද්ධො බුද්ධචන්දිමා.

බුදුරජාණන් වහන්සේ නමැති පිරිසිදු වූ, රාගයෙන් තොර වූ චන්ද්‍රයා තමන් වහන්සේගේ වචන නමැති කිරණවලින් මේ විනෙය ජන නමැති කුමුදු (සුදු නෙළුම්) පිබිදවූ සේක.

කස්සපස්ස වචො සුත්වා, අලාතො එතදබ්‍රවි;

එස භිය්‍යො පසීදාමි, සුත්වාන මුනිනො වචො.

කස්සප තෙරුන්ගේ වචනය අසා, අලාත ඇමතිවරයා මෙසේ පැවසීය: 'මුනිවරයාණන්ගේ වචනය අසා මම වඩ වඩාත් පැහැදෙමි.'

සඛා ච මිත්තො ච මමාසි සීවික, සුසික්ඛිතො සාධු කරොහි මෙ වචො. එකූනතිංසො වයසා සුභද්ද. වයසො, වයසි, වයොවුද්ධො, වයොගුණා අනුපුබ්බං ජහන්ති. ජලන්තමිව තෙජසා. තෙජසො, තෙජසි, තෙජොධාතුකුසලො. තෙජොකසිණං. තපසා උත්තමො, තපසො, තපසි, තපොධනො, තපොජිගුච්ඡා. කස්මා භවං විජනමරඤ්ඤනිස්සිතො, තපො ඉධ ක්‍රුබ්බසි බ්‍රහ්මපත්තියා. චෙතසා අඤ්ඤාසි, එවං චෙතසො පරිවිතක්කො උදපාදි, එතමත්ථං චෙතසි සන්නිධාය, චෙතොපරිවිතක්කමඤ්ඤාය. චෙතොපරියඤාණං, චෙතො පරිච්ඡින්දති, සො පරසත්තානං පරපුග්ගලානං චෙතසා චෙතො පරිච්ච ජානාති. තමසා, තමසො, තමසි, තමොනුදො, තමොහරො. නවාහමෙතං යසසා දදාමි. යසසො, යසසි, යසො භොගසමප්පිතො. යසොලද්ධාඛො පනස්මාකං භොගා. යසොධරා දෙවී, යසො ලද්ධා න මජ්ජෙය්‍ය. අයසාව මලං සමුට්ඨිතං. අයසො, අයසි, අයොපාකාරපරියන්තං, අයසා පටිකුජ්ජිතං. සෙය්‍යො අයොගුළො භුත්තො, අයොපත්තො[Pg.157], අයොමයං, අයො කන්තතීති අයොකන්තො. ඝතෙන වා භුඤ්ජස්සු පයසා වා, සාධු ඛලු පයසො පානං යඤ්ඤදත්තෙන, පයසි ඔජා, පයොධරා, පයොනිධි. සහස්සනෙත්තො සිරසා පටිග්ගහි. සිරසො, සිරසි අඤ්ජලිං කත්වා, වන්දිතබ්බං ඉසිද්ධජං. සිරොරුහා, සිරො ඡින්දති. යො කාමෙ පරිවජ්ජෙති, සප්පස්සෙව පදාසිරො. සිරො තෙ වජ්ඣයිත්වාන. සරසා, සරසො, තීණි උප්පලජාතානි, තස්මිං සරසි බ්‍රාහ්මණ. සරොරුහං. යං එතා උපසෙවන්ති, ඡන්දසාවා ධනෙනවා. සාවිත්තී ඡන්දසො මුඛං. ඡන්දසි, ඡන්දොවිචිති, ඡන්දොභඞ්ගො, උරසා පනුදහිස්සාමි, උරසො, උරසි ජායති, උරසිලොමො, උරොමජ්ඣෙ විජ්ඣි. රහසා, රහසො, රහසි, රහොගතො නිසීදිත්වා, එවං චින්තෙසහං තදා. අහසා, අහසි. ජායන්ති තත්ථ පාරොහා, අහොරත්තානමච්චයෙති ඉමානි පයොගානි. එත්ථ ච ‘‘මනෙන, මනස්ස, මනෙ, මනස්මිං, මනම්හී’’තිආදීනි ච ‘‘මනආයතනං තමපරායනො අයපත්තො ඡන්දහානී’’තිආදීනි ච ‘‘න මනං අඤ්ඤාසි. යසං ලද්ධාන දුම්මෙධො. ‘‘සිරං ඡින්දතී’’තිආදීනි ච රූපානි මනොගණභාවප්පකාසකානි න හොන්තීති න දස්සිතානි, න අලබ්භමානවසෙන, තස්මාත්‍ර ඉමා ආදිතො පට්ඨාය මනොගණභාවවිභාවිනී ගාථායො භවන්ති –

“සීවික, ඔබ මාගේ යහළුවෙක් හා මිතුරෙක් වූයෙහි ය, මැනවින් උගත් ඔබ මාගේ වචනය මැනවින් ඉටු කරන්න. ‘සුභද්‍ර වයසින් විසි නව හැවිරිදි ය’ (මෙහි ‘වයසා’ යනු තෘතීයා විභක්තියයි). වයසෝ, වයසි, වයෝවුද්ධෝ, වයෝගුණා (යන පදවල) අනුපිළිවෙලින් (වයස් ශබ්දයේ රූප) අත්හරිති. ‘තේජසින් බබළන්නාක් මෙනි’ (තේජසා). තේජසෝ, තේජසි, තේජෝධාතුකුසලෝ, තේජෝකසිණං. ‘තපසින් උතුම් වූ’ (තපසා), තපසෝ, තපසි, තපෝධනෝ, තපෝජිගුච්ඡා. ‘භවත තෙමේ තනිවම වනය ඇසුරු කරමින් බ්‍රහ්මත්වය පිණිස මෙහි තපස් කරන්නේ මන්ද?’. ‘සිතින් දැනගත්තේ ය’ (චේතසා), ‘මෙසේ සිතෙහි (චේතසෝ) පරිවිතර්කයෙක් උපන්නේ ය’, ‘මේ කරුණ සිතෙහි (චේතසි) තබාගෙන’, ‘සිතෙහි පරිවිතර්කය දැනගෙන’ (චේතෝපරිවිතක්කමඤ්ඤාය). චේතෝපරියඤාණං, සිත පිරිච්ඡේදය කරයි, හෙතෙම පරසත්ත්වයන්ගේ පරපුද්ගලයන්ගේ සිත තම සිතින් පිරිසිඳ දැනගනී. තමසා (අඳුරෙන්), තමසෝ, තමසි, තමෝනුදෝ, තමෝහරෝ. ‘මම මෙය කීර්තියෙන් (යසසා) අලුතින් නොදෙමි’. යසසෝ, යසසි, යසෝ භෝගසමප්පිතෝ. ‘අපට කීර්තියෙන් ලත් භෝගයෝ ය’ (යසෝලද්ධා ඛෝ පනස්මාකං භෝගා). යසෝධරා දේවී, ‘කීර්තිය ලබා මත් නොවිය යුතුය’ (යසෝ ලද්ධා න මජ්ජෙය්‍ය). ‘යකඩින්ම (අයසා) මල හටගත්තේ ය’. අයසෝ, අයසි, අයෝපාකාරperiyන්තං, අයසා පටිකුජ්ජිතං. ‘යකඩ ගුලියක් අනුභව කිරීම ශ්‍රේෂ්ඨ ය’ (සෙය්‍යෝ අයෝගුළෝ භුත්තෝ), අයෝපත්තෝ, අයෝමයං, යකඩ කපන බැවින් අයෝකන්තෝ නම් වේ. ‘ගිතෙලින් හෝ කිරිවලින් (පයසා) අනුභව කරව’, ‘යඥදත්ත විසින් කිරි බීම (පයසෝ පානං) ඉතා යහපත් ය’, කිරිවල (පයසි) ඕජාව ඇත, පයෝධරා, පයෝනිධි. ‘සහස්‍රනෙත්ති තෙමේ හිසින් (සිරසා) පිළිගත්තේ ය’. සිරසෝ, සිරසි දොහොත් මුදුන් දී, ‘සෘෂි ධජය (සිවුර) වැඳිය යුතුය’ (වන්දිතබ්බං ඉසිද්ධජං). සිරොරුහා (කෙස්), සිරෝ ඡින්දති. ‘යමෙක් කාමයන් දුරු කරයි ද, හෙතෙම සර්පයාගේ හිස පයින් පාගන්නාක් මෙනි’ (සප්පස්සේව පදාසිරෝ). ‘හිස කපා දමනු ලැබ’ (සිරෝ තේ වජ්ඣයිත්වාන). විලෙන් (සරසා), සරසෝ, ‘උපුල් ජාති තුනකි, ඒ විලෙහි (සරසි) බ්‍රාහ්මණයා’. සරෝරුහං (නෙළුම්). ‘යම් කෙනෙක් මෙයට උපස්ථාන කරත් ද, කැමැත්තෙන් (ඡන්දසා) හෝ ධනයෙන් හෝ’. ‘සාවිත්‍රී යනු ඡන්දසට (ඡන්දසෝ) මුඛය යි’. ඡන්දසි, ඡන්දොවිචිති, ඡන්දෝභංගෝ. ‘ළයෙන් (උරසා) පහ කරන්නෙමි’, උරසෝ, ළයෙහි (උරසි) උපදී, උරසිලෝමෝ, ළය මැදට විද්දේ ය (උරෝමජ්ඣේ විජ්ඣි). රහසින් (රහසා), රහසෝ, රහසි, ‘රහසකට ගොස් (රහෝගතෝ) හිඳ, එකල්හි මම මෙසේ සිතුවෙමි’. දහවලින් (අහසා), අහසි (දහවලෙහි). ‘එහි මුල් හටගනිති’ (ජායන්ති තත්ථ පාරෝහා), ‘රෑ දවල් ඇවෑමෙන්’ (අහෝරත්තානමච්චයේන) යනාදී මේ පයෝගයෝ ය. මෙහි ද ‘මනේන, මනස්ස, මනේ, මනස්මිං, මනම්හි’ යනාදිය ද, ‘මනායතනං තමපරායනෝ අයපත්තෝ ඡන්දහානී’ යනාදිය ද, ‘න මනං අඤ්ඤාසි, යසං ලද්ධාන දුම්මේධෝ, සිරං ඡින්දති’ යනාදී රූප ද මනෝගණ භාවය ප්‍රකාශ කරන්නෝ නොවන බැවින් නොදක්වන ලදහ. ලැබිය නොහැකි බැවින් නොවේ. එබැවින් මෙහි මුල සිට මනෝගණ භාවය පැහැදිලි කරන ගාථාවෝ වෙති –” }, {

‘‘මනසා [Pg.158] මනසො මනසි’’,ඉතිආදිවසා ඨිතා;

සා සො ස්‍යන්තා සද්දරූපා,වුත්තා ‘‘මනොගණො’’ඉති.

‘මනසා, මනසෝ, මනසි’ යනාදී වශයෙන් පවත්නා වූ, ‘සා, සෝ, සි (ස්මිං)’ යන ප්‍රත්‍යයන් අන්තයේ ඇති ශබ්ද රූප ‘මනෝගණය’ යැයි කියනු ලැබේ.

මනොධාතු වචොරස්මි,වයොවුද්ධො තපොගුණො;

තෙජොධාතු තමොනාසො,යසොභොගසමප්පිතො.

මනෝධාතු, වචෝරස්මි (වචන රශ්මිය), වයෝවුද්ධ (වයසින් මුහුකුරා ගිය), තපෝගුණ, තේජෝධාතු, තමෝනාස (අඳුර නැසීම), යසෝභෝගසමප්පිත (කීර්තියෙන් හා භෝගයෙන් සමන්විත);

චෙතොපරිවිතක්කො ච, අයොපත්තො පයොධරා;

සිරොරුහා සරොරුහං, උරොමජ්ඣෙ රහොගතො.

චේතෝපරිවිතක්ක (සිතෙහි ඇති වන කල්පනාව), අයෝපත්ත (යකඩ පාත්‍රය), පයෝධරා (වලාකුළු හෝ පියයුරු), සිරෝරුහා (කෙස්), සරෝරුහ (නෙළුම), උරෝමජ්ඣේ (ළමැද මැද) සහ රහෝගත (රහසිගතව ගිය) යන මොහු ද (මනෝගණයට අයත් ශබ්දයන්ගේ උදාහරණ වේ).

ඡන්දොභඞ්ගො අහොරත්තං, මනොමය’මයොමයං;

එවංවිධො විසෙසො යො, ලක්ඛණන්තං මනොගණෙ.

ඡන්දෝභංග (ඡන්දස බිඳීම), අහෝරත්ත (දිවා රාත්‍රිය), මනෝමය, අයෝමය යන මෙබඳු වූ යම් විශේෂත්වයක් වේ ද, එය මනෝගණයෙහි ලක්ෂණයයි.

‘‘වචො සුත්වා, සිරො ඡින්දි, අයො කන්තති’’ ඉච්චපි;

උපයොගස්ස සංසිද්ධි, ලක්ඛණන්තං මනොගණෙ.

‘වචෝ සුත්වා’ (වචනය අසා), ‘සිරෝ ඡින්දි’ (හිස කැපීය), ‘අයෝ කන්තති’ (යකඩ කපයි) යනාදී වශයෙන් ද්විතීයා (උපයෝග) විභක්තියෙහි රූප සිද්ධිය ද මනෝගණයෙහි ලක්ෂණයක් වේ.

මනොගණෙ වුත්තනයො, ඉත්ථිලිඞ්ගෙ න ලබ්භති;

පුන්නපුංසකලිඞ්ගෙසු, ලබ්භතෙව යථාරහං.

මනෝගණයෙහි කියන ලද ක්‍රමය ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි නොලැබේ. පුරුෂ ලිංග සහ නපුංසක ලිංගයන්හි පමණක් සුවිශේෂී පරිදි ලැබේ.

ඉච්චෙවං සබ්බථාපි –

මෙසේ සර්වාකාරයෙන්ම –

සා සො ස්‍යන්තානි රූපානි, සන්දිස්සන්ති මනොගණෙ;

මජ්ඣොකාරන්තරූපා ච, සොකාරන්තූපයොගතා.

සා, සෝ, සි (ස්මිං) යන ප්‍රත්‍යයන් අන්තයෙහි ඇති රූප ද, (සමාසයන්හි) මැද ‘ඕ’ කාරය සහිත රූප ද, උපයෝග (ද්විතීයා) විභක්තියෙහි ‘ඕ’ කාරය අන්තයෙහි ඇති රූප ද මනෝගණයෙහි දක්නට ලැබේ.

ඉදං මනොගණලක්ඛණං. එවං මනොගණලක්ඛණං අනාකුලං නිග්ගුම්බං නිජ්ජටං සමුද්දිට්ඨං.

මෙය මනෝගණ ලක්ෂණයයි. මෙසේ මනෝගණ ලක්ෂණය අවුල් රහිතව, පැටලීම් රහිතව, නිරවුල්ව දක්වන ලදී.

අථ මනොගණාදිලක්ඛණං කථයාම –

දැන් මනෝගණාදි ලක්ෂණය පවසන්නෙමු –

යෙ තෙ නා සස්මිංවිසයෙ,සා සො ස්‍යන්තා යථාරහං;

සමාසතද්ධිතන්තත්තෙ,මජ්ඣොකාරො න හොන්ති තු.

යම් ඒ ශබ්ද කෙනෙක් තෘතීයා (නා) සහ සප්තමී (ස්මිං) විෂයයෙහි සුදුසු පරිදි සා, සෝ, සි (ස්මිං) ප්‍රත්‍යයන් අන්ත කොට නැත්තාහු ද, සමාස හා තද්ධිතයන්හි මැද ‘ඕ’ කාරය ද නොවෙත් ද,

සොකාරන්තූපයොගා [Pg.159] ච,ක්‍රියායොගෙ න හොන්ති තෙ;

සද්දා එවංවිධා සබ්බෙ;

මනොගණාදිකා මතා.

ක්‍රියා යෝගයෙහි උපයෝග (ද්විතීයා) විභක්තියෙහි ස-ඕකාරාන්ත ද නොවෙත් ද, මෙබඳු වූ සියලු ශබ්දයෝ ‘මනෝගණාදි’ ශබ්ද ලෙස සලකනු ලැබෙති.

සෙය්‍යථිදං? ‘‘බිලං පදං මුඛ’’මිච්චාදයො. තෙසං රූපානි භවන්ති – බිලසා, බිලසො, බිලසි, බිලගතො, බිලං පාවිසි. පදසාව අගමාසි, තීණි පදවාරානි, මාකාසි මුඛසා පාපං, මුඛගතං භොජනං ඡඩ්ඩාපෙති. සච්චෙන දන්තො දමසා උපෙතො. රසවරං රසමයං රසං පිවීති. ඉදං මනොගණාදිකලක්ඛණං.

එනම්: ‘බිල’, ‘පද’, ‘මුඛ’ යනාදී ශබ්දයන්ය. ඔවුන්ගේ රූප මෙසේ වෙයි – බිලසා, බිලසෝ, බිලසි, බිලගතෝ, බිලං පාවිසි. ‘පදසා ව අගමාසි’ (පා ගමනින්ම ගියේය), ‘තීණි පදවාරානි’ (පද වාර තුනක්), ‘මාකාසි මුඛසා පාපං’ (කටින් පව් නොකරන්න), ‘මුඛගතං භෝජනං ඡඩ්ඩාපේති’ (කටට ගිය ආහාරය වමාරවයි). ‘සච්චේන දන්තෝ දමසා උපේතෝ’ (සත්‍යයෙන් දමනය වූයේ, දමනයෙන් යුක්ත වූයේය). ‘රසවරං රසමයං රසං පිවීති’ (උතුම් රසය, රසයෙන් යුත් රසය බොයි). මෙය මනෝගණාදි ලක්ෂණයයි.

අපරම්පි භවති –

තවද මෙසේ ද වෙයි –

යෙ සමාසාදිභාවම්හි, මජ්ඣොකාරාව හොන්ති තු;

නා ස ස්මිංවිසයෙ සාසො-ස්‍යන්තා පන න හොන්තිහි.

යම් ශබ්ද කෙනෙක් සමාස ආදී භාවයන්හිදී මැද ‘ඕ’ කාරය සහිතවම වෙත් ද, නමුත් තෘතීයා (නා), චතුර්ථී/ෂෂ්ඨී (ස), සප්තමී (ස්මිං) විෂයයන්හි ‘සා, සෝ, සි (ස්මිං)’ ප්‍රත්‍යයන් අගට ඇත්තෝ නොම වෙත් ද,

සොකාරන්තූපයොගා ච,ක්‍රියායොගෙ න හොන්ති තෙ;

සද්දා එවංවිධා චාපි,මනොගණාදිකා මතා.

ක්‍රියා යෝගයෙහි උපයෝග (ද්විතීයා) විභක්තියෙහි ස-ඕකාරාන්ත ද නොවෙත් ද, මෙබඳු වූ ද ශබ්දයෝ ‘මනෝගණාදි’ ශබ්ද ලෙස සලකනු ලැබෙති.

සෙය්‍යථිදං? ‘‘ආපො වායො සරදො’’ඉච්චෙවමාදයො. තෙසං රූපානි භවන්ති – ආපොධාතු, වායොධාතු, ආපොකසිණං, වායොකසිණං, ආපොමයං, වායොමයං, ජීව ත්වං සරදොසතං, සරදකාලො. ආපෙන, ආපස්ස, ආපෙ, ආපස්මිං, ආපම්හි. වායෙන, වායස්ස, වායෙ, වායස්මිං, වායම්හි. සරදෙන, සරදස්ස, සරදෙ, සරදස්මිං, සරදම්හි. ආපං ආපතො සඤ්ජානාති. වායං වායතො සඤ්ජානාති. සරදං පත්ථෙති, සරදං රමණීයා නදී.

එනම්: ‘ආප’, ‘වාය’, ‘සරද’ යනාදී ශබ්දයන්ය. ඔවුන්ගේ රූප මෙසේ වෙයි – ආපෝධාතු, වායෝධාතු, ආපෝකසිණං, වායෝකසිණං, ආපෝමයං, වායෝමයං, ‘ජීව ත්වං සරදෝසතං’ (ඔබ සරත් සෘතු සියයක් ජීවත් වන්න), සරදකාලෝ. ආපේන, ආපස්ස, ආපේ, ආපස්මිං, ආපම්හි. වායේන, වායස්ස, වායේ, වායස්මිං, වායම්හි. සරදේන, සරදස්ස, සරදේ, සරදස්මිං, සරදම්හි. ‘ආපං ආපතෝ සංජානාති’ (ආපය ආපය වශයෙන් හඳුනයි). ‘වායං වායතෝ සංජානාති’ (වායුව වායුව වශයෙන් හඳුනයි). ‘සරදං පත්ථේති’ (සරත් කාලය පතයි), ‘සරදං රමණීයා නදී’ (සරත් කාලයෙහි ගඟ රමණීය වෙයි).

කෙචි [Pg.160] පනෙත්ථ වදෙය්‍යුං ‘‘නනු සාසනෙ වායසද්දො විය වායුසද්දොපි මනොගණාදීසු ඉච්ඡිතබ්බො’’ති? එත්ථ වුච්චතෙ –

මෙහිදී ඇතැමෙක් මෙසේ කිව හැකිය: 'ශාසනයෙහි 'වාය' ශබ්දය මෙන් 'වායු' ශබ්දය ද මනෝගණාදීන් කෙරෙහි ඇතුළත් කළ යුතු නොවේද?' කියායි. එයට පිළිතුරු මෙසේ කියනු ලැබේ –

‘‘වායු වායො’’ති එතෙසු, පච්ඡිමොයෙව ඉච්ඡිතො;

මනොගණාදීසු නාදි, ආදිග්ගහවසෙනිධ.

‘වායු, වායෝ’ යන මොවුන් අතුරෙන්, මනෝගණාදීන් කෙරෙහි පිළිගන්නා ලද්දේ දෙවැන්න (වායෝ යන්න) පමණි. මෙහි ‘ආදි’ ශබ්දය ග්‍රහණය කිරීමේ බලයෙන් පළමුවැන්න (වායු ශබ්දය) මනෝගණාදීන්ට අයත් නොවේ.

‘‘මනොධාතු වායොධාතු’’, ඉච්චාදීනි පදානි හි;

අකාරන්තවසෙනෙව, මජ්ඣොකාරානි සිජ්ඣරෙ.

‘මනෝධාතු, වායෝධාතු’ යනාදී පදයන් සිද්ධ වන්නේ (වාය යන) අකාරාන්ත ශබ්දය හේතුවෙන්ම මැද ‘ඕ’ කාරය පැමිණීමෙනි.

වායුසද්දම්හි ගහිතෙ, ආදිග්ගහවසෙනිධ;

‘‘වායොධාතූ’’ති ඔමජ්ඣං, රූපමෙව න හෙස්සති.

මෙහි ‘ආදි’ ශබ්දය ග්‍රහණය කිරීමේ බලයෙන් ඉදින් ‘වායු’ ශබ්දය ගන්නා ලද්දේ නම්, ‘වායෝධාතු’ යන මැද ‘ඕ’ කාරය සහිත රූපය සිද්ධ නොවන්නේමය.

යථා හි ආයුසද්දස්ස, රූපං දිස්සති සාගමං;

‘‘ආයුසා එකපුත්ත’’න්ති, මනසාදිපදං විය.

යම් සේ ‘ආයු’ ශබ්දයෙහි (සකාර) ආගම සහිත වූ රූපයක් ‘ආයුසා ඒකපුත්තං’ කියා මනසා ආදී පද මෙන් දක්නට ලැබේ ද,

න තථා වායුසද්දස්ස, රූපං දිස්සති සාගමං;

තස්මා මනොගණාදිම්හි, තස්සො’කාසො න විජ්ජති.

එලෙසින් ‘වායු’ ශබ්දයෙහි (සකාර) ආගමය සහිත වූ රූපයක් දක්නට නොලැබේ. එබැවින් මනෝගණාදියෙහි ඒ ‘වායු’ ශබ්දයට අවකාශයක් නොමැත.

තථා හි ‘‘වායති ඉති, වායො’’ ඉති ගරූ වදුං;

‘‘වායොධාතූ’’ති එතස්ස, පදස්සත්ථං තහිං තහිං.

එසේම ‘හමයි යන අර්ථයෙන් වායෝ වේ’ යැයි ගුරුවරුන් විසින් පවසන ලදී. ඒ ඒ තන්හි ‘වායෝධාතු’ යන මේ පදයේ අර්ථය ද එයම වේ.

යත්ථ පථවී ච ආපො ච, තෙජො වායො න ගාධති;

එත්ථ ආපාදිකං සද්ද-ත්තිකං මනොගණාදිකෙ.

යම් තැනක පඨවි, ආපෝ, තේජෝ, වායෝ යන සතර මහා භූතයෝ නොපිහිටත්ද, මෙහි (එම අර්ථය ඇති) 'ආපාදික' ශබ්දත්‍රය මනෝගණ ආදියේ ඇතුළත් වේ.

ඉදම්පි මනොගණාදිකලක්ඛණං. එත්ථ මනොගණාදිකා ද්විධා භිජ්ජන්ති බිල පදාදිතො ආපාදිතො ච. එවං මනොගණාදිකලක්ඛණං අනාකුලං නිග්ගුම්බං නිජ්ජටං සමුද්දිට්ඨං.

මෙය ද මනෝගණ ආදියේ ලක්ෂණයයි. මෙහි මනෝගණ ආදිය 'බිල, පද' ආදී වශයෙන් ද 'ආපාදි' ආදී වශයෙන් ද දෙවැදෑරුම් ලෙස බෙදෙයි. මෙසේ මනෝගණ ආදියේ ලක්ෂණය අවුල් රහිතව, ගැටලු රහිතව, නිරවුල්ව දක්වන ලදි.

අථ අමනොගණලක්ඛණං කථයාම –

දැන් අපි අමනෝගණ ලක්ෂණය පවසමු –

යෙ ච නාවිසයෙ සොන්තා, යෙ ච ස්මාවිසයෙ සියුං;

සද්දා එවංපකාරා තෙ, අමනොගණසඤ්ඤිතා.

යම් ශබ්ද කෙනෙක් 'නා' විභක්ති විෂයෙහි ද 'ස්මා' විභක්ති විෂයෙහි ද 'සෝ' ප්‍රත්‍යය සහිත වන්නාහු ද, එවැනි ආකාරයේ ශබ්ද 'අමනෝගණ' යැයි හඳුන්වනු ලැබෙත්.

කෙ [Pg.161] තෙ? අත්ථබ්‍යඤ්ජනක්ඛරසද්දාදයො චෙව දීඝොරසද්දා ච. එතෙසු හි අත්ථසද්දාදීනං නාවචනට්ඨානෙ ‘‘අත්ථසො බ්‍යඤ්ජනසො අක්ඛරසො සුත්තසො උපායසො සබ්බසො ඨානසො’’තිආදීනි සොන්තානි රූපානි භවන්ති. දීඝොරසද්දානං පන ස්මාවචනට්ඨානෙ ‘‘දීඝසො ඔරසො’’ති සොන්තානි රූපානි භවන්ති. ඉදං අමනොගණලක්ඛණං.

ඒ කවරහුද? 'අත්ථ', 'බ්‍යඤ්ජන', 'අක්ඛර' යන ශබ්දාදිය ද, 'දීඝ', 'ඔරස' යන ශබ්දයන් ද වේ. මෙහි 'අත්ථ' ආදී ශබ්දයන්ගේ 'නා' විභක්ති ස්ථානයෙහි 'අත්ථසෝ, බ්‍යඤ්ජනසෝ, අක්ඛරසෝ, සුත්තසෝ, උපායසෝ, සබ්බසෝ, ඨානසෝ' යනාදී වශයෙන් 'සෝ' ප්‍රත්‍යය සහිත රූප වෙත්. 'දීඝොර' ශබ්දයන්ගේ 'ස්මා' විභක්ති ස්ථානයෙහි වනාහි 'දීඝසෝ, ඔරසෝ' යනාදී වශයෙන් 'සෝ' ප්‍රත්‍යය සහිත රූප වෙත්. මෙය අමනෝගණ ලක්ෂණයයි.

අපරම්පි භවති –

තවද මෙසේ ද වෙයි –

සබ්බථා විනිමුත්තා යෙ, සා සො ස්‍යන්තාදිභාවතො;

එවංවිධාපි තෙ සද්දා, අමනොගණසඤ්ඤිතා.

'සා', 'සෝ', 'සි' යනාදී භාවයන්ගෙන් සෑම ආකාරයකින්ම තොර වූ යම් ශබ්ද කෙනෙක් වෙත්ද, එවැනි ශබ්ද ද 'අමනෝගණ' යැයි හඳුන්වනු ලැබෙත්.

කෙ තෙ? ‘‘පුරිසො කඤ්ඤා චිත්ත’’මිච්චාදයො. ඉදම්පි අමනොගණලක්ඛණං. එවං අමනොගණලක්ඛණං අනාකුලං නිග්ගුම්බං නිජ්ජටං සමුද්දිට්ඨං.

ඒ කවරහුද? 'පුරිසෝ', 'කඤ්ඤා', 'චිත්තං' යනාදී ශබ්දයන්ය. මෙය ද අමනෝගණ ලක්ෂණයයි. මෙසේ අමනෝගණ ලක්ෂණය අවුල් රහිතව, ගැටලු රහිතව, නිරවුල්ව දක්වන ලදි.

එවං දස්සිතෙසු මනොගණලක්ඛණාදීසු කොචි වදෙය්‍ය ‘‘යදිදං තුම්හෙහි වුත්තං ‘යෙ සමාසාදිභාවම්හි, මජ්ඣොකාරාව හොන්ති තූ’තිආදිනා මනොගණාදිකලක්ඛණං, තෙන ‘‘පරොසතං ගොමයං ගොධනො’’ඉච්චාදීසු ගොපරසද්දාදයොපි මනොගණාදිකභාවං ආපජ්ජන්තීති? නාපජ්ජන්ති. කස්මාති චෙ? යස්මා –

මෙසේ මනෝගණ ආදියේ ලක්ෂණ දක්වනු ලැබූ කල්හි, යමෙක් මෙසේ පැවසිය හැකිය: 'ඔබ වහන්සේලා විසින් "යම් ශබ්ද කෙනෙක් සමාස ආදී භාවයෙහි මැද 'ඕ' කාරය ඇත්තෝම වෙත්ද..." යනාදී වශයෙන් පවසන ලද මනෝගණ ලක්ෂණය හේතුවෙන්, "පරෝසතං", "ගෝමයං", "ගෝධනෝ" යනාදී තැන්හි ඇති ගෝ, පර ආදී ශබ්ද ද මනෝගණ ආදී භාවයට පැමිණෙත්ද?' (පිළිතුර:) ඔවුහු එසේ නොපැමිණෙත්. ඒ මන්ද යත්? යම් හෙයකින් –

එත්ථ මනොගණාදීනං, අන්තස්සොත්තං පටිච්චිදං;

‘‘මජ්ඣොකාරා’’ති වචනං, වුත්තං න ත්වාගමාදිකං.

මෙහි මනෝගණ ආදීන්ගේ අන්තයෙහි ඇති 'ඕ' කාරය සම්බන්ධයෙන් (පැවසූ) 'මජ්ඣෝකාරා' (මැද 'ඕ' කාරය ඇති) යන වචනය පවසන ලද්දේ එය ආගම ආදියක් නොවන බැවිනි.

‘‘පරොසතං ගොමය’’න්ති-ආදීසු අමනොගණො;

පුබ්බභූතං පදං ඔස්සා-ගමත්තා’නිච්චතාය ච.

'පරෝසතං', 'ගෝමයං' යනාදී තැන්හි පූර්ව පදය අමනෝගණ වේ. (එහි 'ඕ' කාරය පැමිණ ඇත්තේ) 'ඕ' කාරය ආගම වීමෙන් හා එහි අනිත්‍ය (ස්ථිර නොවන) භාවය නිසාය.

තස්මා නාපජ්ජන්ති. ඉති සබ්බථාපි අමනොගණලක්ඛණං නිස්සෙසතො දස්සිතං. ඉච්චෙවං මනොගණවිභාවනායං මනොගණො මනොගණාදිකො අමනොගණො චාති තිධා භෙදො වෙදිතබ්බො.

එබැවින් ඔවුහු (මනෝගණ භාවයට) නොපැමිණෙත්. මෙසේ සෑම අයුරින්ම අමනෝගණ ලක්ෂණය ශේෂයක් නොමැතිව දක්වන ලදි. මෙලෙස මනෝගණ විභාගයෙහිදී 'මනෝගණය', 'මනෝගණාදිකය' සහ 'අමනෝගණය' යැයි තෙවැදෑරුම් ප්‍රභේදය දත යුතුය.

තත්ථ [Pg.162] මනොගණෙ පරියාපන්නසද්දානං සමාසං පත්වා ‘‘අබ්‍යග්ගමනසො නරො, ථිරචෙතසං කුලං, සද්ධෙය්‍යවචසා උපාසිකාතිආදිනා ලිඞ්ගත්තයවසෙන අඤ්ඤථාපි රූපානි භවන්ති. එත්ථ පන කෙචි එවං වදන්ති ‘‘යදා මනසද්දො සකත්ථෙ අවත්තිත්වා ‘අබ්‍යග්ගො මනො යස්ස සොයං අබ්‍යග්ගමනසො, අලීනො මනො යස්ස සොයං අලීනමනසො’ති එවං අඤ්ඤත්ථෙ වත්තති, තදා පුරිසනයෙනෙව නාමිකපදමාලා ලබ්භති, න මනොගණනයෙනා’’ති. තං න ගහෙතබ්බං උභින්නම්පි යථාරහං ලබ්භනතො. තථා හි විසුද්ධිමග්ගෙ පුග්ගලාපෙක්ඛනවසෙන ‘‘ඛන්තිසොරච්චමෙත්තාදි-ගුණභූසිතචෙතසො. අජ්ඣෙසනං ගහෙත්වානා’’ති එත්ථ මනොගණනයො දිස්සති. තට්ටීකායම්පි ‘‘අජ්ඣෙසිතො දාඨානාග-ත්ථෙරෙන ථිරචෙතසා’’ති මනොගණනයො දිස්සති, තස්මා තෙසං වචනං න ගහෙතබ්බං. එවං වදන්තා ච තෙ අබ්‍යග්ගමනසද්දාදීනං අබ්‍යග්ගමනසඉච්චාදිනා සකාරන්තපකතිභාවෙන ඨපෙතබ්බභාවං විබ්භන්තමතිවසෙන චින්තෙත්වා සබ්බාසු විභත්තීසු, ද්වීසු ච වචනෙසු පුරිසනයෙන යොජෙතබ්බතං මඤ්ඤන්ති. එවඤ්ච සති ‘‘ගුණභූසිතචෙතසො, ථිරචෙතසා’’ති ඡට්ඨීචතුත්ථීතතියාරූපානි නසියුං, අඤ්ඤානියෙව අනභිමතානි රූපානි සියුං. යස්මා සියුං, තස්මා එවං අග්ගහෙත්වා අයං විසෙසො ගහෙතබ්බො.

එහි මනෝගණයෙහි ඇතුළත් ශබ්දයන් සමාසයට පැමිණි කල්හි 'අබ්‍යග්ගමනසෝ නරෝ', 'ථිරචේතසං කුලං', 'සද්ධෙය්‍යවචසා උපාසිකා' යනාදී වශයෙන් ත්‍රිලිංග භේදය අනුව වෙනත් ආකාරයේ රූප ද වෙත්. එහිලා ඇතැමෙක් මෙසේ පවසති: 'යම් කලෙක මන ශබ්දය ස්වකීය අර්ථයෙහි නොපැවතී, "යමකුගේ සිත නොකැළඹුණේද හෙතෙම 'අබ්‍යග්ගමනසෝ' නම් වේ", "යමකුගේ සිත නොහැකිළුණේද හෙතෙම 'අලීනමනසෝ' නම් වේ" යැයි මෙසේ අන්‍ය අර්ථයෙහි පවතීද, එකල්හි පුරුෂ ශබ්දයේ ක්‍රමයෙන්ම නාමික පදමාලාව ලැබෙයි, මනෝගණ ක්‍රමයෙන් නොලැබෙයි' කියායි. එය පිළිගත යුතු නොවේ. සුදුසු පරිදි දෙවැදෑරුම් ක්‍රමයම ලැබෙන බැවිනි. එසේම විසුද්ධිමග්ගයෙහි පුද්ගලයා අපේක්ෂා කිරීමේ වශයෙන් 'ඛන්තිසෝරච්චමෙත්තාදි-ගුණභූසිතචේතසෝ. අජ්ඣේසනං ගහෙත්වානා' යන්නෙහි මනෝගණ ක්‍රමය පෙනේ. එහි ටීකාවෙහි ද 'අජ්ඣේසිතෝ දාඨානාග-ත්ථේරේන ථිරචේතසා' යන්නෙහි මනෝගණ ක්‍රමය පෙනේ. එබැවින් ඔවුන්ගේ වචනය පිළිගත යුතු නොවේ. මෙසේ පවසන්නා වූ ඔවුහු 'අබ්‍යග්ගමනස' ආදී ශබ්දයන් 'අබ්‍යග්ගමනස' යනාදී වශයෙන් 'ස'කාරාන්ත ප්‍රකෘති භාවයෙන් තැබිය යුතු බව මුළා වූ බුද්ධියෙන් සිතා, සියලු විභක්තීන්හි ද වචන ද්විත්වයෙහි ද පුරුෂ ශබ්ද ක්‍රමයටම යෙදිය යුතුයැයි හඟිති. එසේ වුවහොත් 'ගුණභූසිතචේතසෝ', 'ථිරචේතසා' යන ෂෂ්ඨී, චතුර්ථී සහ තෘතීයා රූප නොලැබෙන්නේය. අභිමත නොවන වෙනත් රූපයන්ම ලැබෙන්නේය. යම් හෙයකින් එසේ වන බැවින්, එය එසේ නොපිළිගෙන මෙම විශේෂය තේරුම් ගත යුතුය.

යත්ථ හි සමාසවසෙන මනසද්දො චෙතසද්දාදයො ච සකත්ථෙ අවත්තිත්වා අඤ්ඤත්ථෙ වත්තන්ති, තත්ථ සකාරාගමානං පදානං නාමිකපදමාලා පුරිසනයෙන ච මනොගණෙ මනනයෙන ච යථාරහං ලබ්භති. නිස්සකාරාගමානං පන පුරිසනයෙනෙව ලබ්භති. යත්ථ පන සමාසවිසයෙයෙව මනාදිසද්දා සකත්ථෙ වත්තන්ති, තත්ථ නිස්සකාරාගමානං නාමිකපදමාලා පුරිසනයෙන ච මනොගණෙ මනනයෙන ච ලබ්භති.

යම් හෙයකින් සමාස වශයෙන් මන ශබ්දය ද චේත ශබ්දාදිය ද ස්වකීය අර්ථයෙහි නොපැවතී අන්‍ය අර්ථයෙහි පවතිත්ද, එහි 'ස'කාරාගම සහිත පදයන්ගේ නාමික පදමාලාව පුරුෂ ක්‍රමයෙන් ද මනෝගණයෙහි මන ක්‍රමයෙන් ද සුදුසු පරිදි ලැබෙයි. 'ස'කාරාගමය රහිත පදයන්ගේ වනාහි පුරුෂ ක්‍රමයෙන්ම ලැබෙයි. යම් තැනක සමාස විෂයෙහිම මන ආදී ශබ්ද ස්වකීය අර්ථයෙහි පවතිත්ද, එහි 'ස'කාරාගමය රහිත පදයන්ගේ නාමික පදමාලාව පුරුෂ ක්‍රමයෙන් ද මනෝගණයෙහි මන ක්‍රමයෙන් ද ලැබෙයි.

ඉදානි [Pg.163] ඉමස්සත්ථස්ස ආවිභාවත්ථං, සද්දගතීසු ච විඤ්ඤූනං කොසල්ලුප්පාදනත්ථං යථාවුත්තානං පදානං පදමාලා තිධා කත්වා දස්සයිස්සාම – ‘‘බ්‍යාසත්තො මනො යස්ස සොයං බ්‍යාසත්තමනසො නරො’’ති එවමච්චන්තං පුග්ගලාපෙක්ඛකස්ස ඉමස්ස පදස්ස –

දැන් මේ අර්ථය පැහැදිලි කිරීම පිණිස ද, ශබ්ද විෂයයෙහි ප්‍රඥාවන්තයන්ගේ දක්ෂතාව ඇති කරනු පිණිස ද, කලින් කියන ලද පදයන්ගේ පදමාලාව තෙවැදෑරුම් ලෙස බෙදා දක්වන්නෙමු. "යමකුගේ සිත (අරමුණෙහි) ඇලුණේද හෙතෙම 'බ්‍යාසත්තමනසෝ නරෝ' (ඇලුණු සිතැති මිනිසා)" යැයි මෙසේ අතිශයින් පුද්ගලයා අපේක්ෂා කරන මෙම පදයේ (පදමාලාව මෙසේය) –

බ්‍යාසත්තමනසො නරො, බ්‍යාසත්තමනසා නරා. බ්‍යාසත්තමනසං නරං, බ්‍යාසත්තමනසෙ නරෙ. බ්‍යාසත්තමනසා, බ්‍යාසත්තමනෙන නරෙන, බ්‍යාසත්තමනෙහි, බ්‍යාසත්තමනෙභි නරෙහි. බ්‍යාසත්තමනසො, බ්‍යාසත්තමනස්ස නරස්ස, බ්‍යාසත්තමනානං නරානං. බ්‍යාසත්තමනා, බ්‍යාසත්තමනස්මා, බ්‍යාසත්තමනම්හා නරා, බ්‍යාසත්තමනෙහි, බ්‍යාසත්තමනෙභි නරෙහි. බ්‍යාසත්තමනසො, බ්‍යාසත්තමනස්ස නරස්ස, බ්‍යාසත්තමනානං නරානං. බ්‍යාසත්තමනසි, බ්‍යාසත්තමනෙ, බ්‍යාසත්තමනස්මිං, බ්‍යාසත්තමනම්හි නරෙ, බ්‍යාසත්තමනෙසු නරෙසු. භො බ්‍යාසත්තමනස නර, භවන්තො බ්‍යාසත්තමනසා නරාති නාමිකපදමාලා භවති.

බ්‍යාසත්තමනසෝ නරෝ, බ්‍යාසත්තමනසා නරා. බ්‍යාසත්තමනසං නරං, බ්‍යාසත්තමනසේ නරේ. බ්‍යාසත්තමනසා, බ්‍යාසත්තමනේන නරේන, බ්‍යාසත්තමනේහි, බ්‍යාසත්තමනේභි නරේහි. බ්‍යාසත්තමනසෝ, බ්‍යාසත්තමනස්ස නරස්ස, බ්‍යාසත්තමනානං නරානං. බ්‍යාසත්තමනා, බ්‍යාසත්තමනස්මා, බ්‍යාසත්තමනම්හා නරා, බ්‍යාසත්තමනේහි, බ්‍යාසත්තමනේභි නරේහි. බ්‍යාසත්තමනසෝ, බ්‍යාසත්තමනස්ස නරස්ස, බ්‍යාසත්තමනානං නරානං. බ්‍යාසත්තමනසි, බ්‍යාසත්තමනේ, බ්‍යාසත්තමනස්මිං, බ්‍යාසත්තමනම්හි නරේ, බ්‍යාසත්තමනේසු නරේසු. භෝ බ්‍යාසත්තමනස nara, භවන්තෝ බ්‍යාසත්තමනසා නරා යනු නාමික පදමාලාව වෙයි.

එවං සකාරාගමස්ස ලබ්භමානාලබ්භමානතා වවත්ථපෙතබ්බා. එත්ථ හි පඨමාදුතියාවිභත්තීනං එකවචනබහුවචනට්ඨානෙ ච තතියාචතුත්ථීඡට්ඨීසත්තමීනං එකවචනට්ඨානෙ ච යථාරහං සාගමො භවති ආදෙසසරවිභත්තිසරපරත්තා. අයඤ්ච නයො සුඛුමො සාධුකං මනසි කාතබ්බො.

මෙසේ 'ස'කාරාගමය ලැබෙන නොලැබෙන බව තීරණය කළ යුතුය. මක්නිසාද යත්, මෙහි ප්‍රථමා, ද්විතීයා විභක්තීන්ගේ ඒකවචන, බහුවචන ස්ථානයන්හි ද, තෘතීයා, චතුර්ථී, ෂෂ්ඨී, සප්තමී විභක්තීන්ගේ ඒකවචන ස්ථානයන්හි ද ආදේශ ස්වරය හෝ විභක්ති ස්වරය පරවීම හේතුවෙන් සුදුසු පරිදි 'ස'කාරාගමය (ස-ආගමය) සිදුවේ. මෙම සියුම් ක්‍රමය මැනවින් සිත තබාගත යුතුය.

අපරො නයො – ‘‘බ්‍යාසත්තො මනො යස්ස සොයං බ්‍යාසත්තමනො’’ති එවම්පි පුග්ගලාපෙක්ඛකස්ස ඉමස්ස පදස්ස ‘‘බ්‍යාසත්තමනො නරො, බ්‍යාසත්තමනා නරා. බ්‍යාසත්තමනං නර’’න්තිආදිනා පුරිසනයෙනෙව නාමිකපදමාලා භවති. එත්ථ පන සබ්බථාපි සාගමො නත්ථි. අපරොපි නයො – ‘‘බ්‍යාසත්තො ච සො මනො චාති බ්‍යාසත්තමනො’’ති එවං චිත්තාපෙක්ඛකස්සපි ඉමස්ස පදස්ස ‘‘බ්‍යාසත්තමනො, බ්‍යාසත්තමනා. බ්‍යාසත්තමනං, බ්‍යාසත්තමනෙ. බ්‍යාසත්තමනසා, බ්‍යාසත්තමනෙනා’’තිආදිනා මනොගණෙ මනනයෙන නාමිකපදමාලා භවති, එත්ථ පන තතියාචතුත්ථීඡට්ඨීසත්තමීනං [Pg.164] එකවචනට්ඨානෙයෙව සාගමො භවති ආදෙසසරපරත්තා. යථා ච එත්ථ, එවං ‘‘අලීනමනසො නරො’’තිආදීසුපි අයං තිවිධො නයො වෙදිතබ්බො.

තවත් ක්‍රමයක් නම් – ‘යමෙකුගේ සිත විසිරී පවතී ද, හෙතෙම ව්‍යාසත්තමන (විසිරුණු සිත් ඇත්තා) වේ’ යනුවෙන් පුද්ගලයා අපේක්ෂා කරන මේ පදයේ ද, ‘ව්‍යාසත්තමනෝ නරෝ, ව්‍යාසත්තමනා නරා, ව්‍යාසත්තමනං නරං’ යනාදී වශයෙන් පුරුෂ ශබ්දයේ ක්‍රමයට ම නාමික පදමාලාව සිද්ධ වෙයි. මෙහිදී වනාහි කිසිසේත් ම ‘ස’ කාරාගමයක් සිදු නොවේ. තවත් ක්‍රමයක් නම් – ‘විසිරුණු වූ ද ඒ සිත ද ව්‍යාසත්තමන වේ’ යනුවෙන් සිත අපේක්ෂා කරන මේ පදයට ද, ‘ව්‍යාසත්තමනෝ, ව්‍යාසත්තමනා, ව්‍යාසත්තමං, ව්‍යාසත්තමනේ, ව්‍යාසත්තමනසා, ව්‍යාසත්තමනේන’ යනාදී වශයෙන් මනෝගණයෙහි ‘මන’ ශබ්දයේ ක්‍රමයට නාමික පදමාලාව සිද්ධ වෙයි. මෙහිදී වනාහි තෘතීයා, චතුර්ථී, ෂෂ්ඨී සහ සප්තමී යන විභක්තීන්ගේ ඒකවචන ස්ථානයන්හි ම, ආදේශ ස්වරය පරවීම හේතුවෙන් ‘ස’ කාරාගමය සිදු වෙයි. යම් සේ මෙහි ද, එමෙන් ම ‘අලීනමනසෝ නරෝ’ යනාදී පදයන්හි ද මේ තෙවැදෑරුම් ක්‍රමය දත යුතු ය.

නපුංසකලිඞ්ගෙ පන වත්තබ්බෙ ‘‘බ්‍යාසත්තමනසං කුලං, බ්‍යාසත්තමනානි කුලානි. බ්‍යාසත්තමනසං කුලං, බ්‍යාසත්තමනානි කුලානි. බ්‍යාසත්තමනසා කුලෙනා’’තිආදිනා නාමිකපදමාලා යොජෙතබ්බා. එත්ථ පන පඨමාදුතියාතතියාචතුත්ථීඡට්ඨීසත්තමීනං එකවචනට්ඨානෙයෙව යථාරහං සාගමො භවති ආදෙසසරවිභත්තිසරපරත්තා, අයම්පි නයො සුඛුමො සාධුකං මනසි කාතබ්බො.

නපුංසක ලිංගයෙහි පවසන කල්හි වනාහි, ‘ව්‍යාසත්තමනසං කුලං, ව්‍යාසත්තමනානි කුලානි, ව්‍යාසත්තමනසං කුලං, ව්‍යාසත්තමනානි කුලානි, ව්‍යාසත්තමනසා කුලේන’ යනාදී වශයෙන් නාමික පදමාලාව යෙදිය යුතු ය. මෙහිදී වනාහි ප්‍රථමා, ද්විතීයා, තෘතීයා, චතුර්ථී, ෂෂ්ඨී සහ සප්තමී යන විභක්තීන්ගේ ඒකවචන ස්ථානයන්හි ම, ආදේශ ස්වරය හා විභක්ති ස්වරය පරවීම නිසා සුදුසු පරිදි ‘ස’ කාරාගමය සිදු වෙයි. මේ සියුම් ක්‍රමය ද මනාව මෙනෙහි කටයුතු ය.

ඉත්ථිලිඞ්ගෙ පන වත්තබ්බෙ ‘‘බ්‍යාසත්තමනසා ඉත්ථී’’ති එවං පඨමෙකවචනට්ඨානෙයෙව සාගමං වත්වා තතො ‘‘බ්‍යාසත්තමනා, බ්‍යාසත්තමනායො ඉත්ථියො. බ්‍යාසත්තමනං ඉත්ථි’’න්ති කඤ්ඤානයෙන යොජෙතබ්බා. ‘‘එවං සද්ධෙය්‍යවචසා උපාසිකා, සද්ධෙය්‍යවචායො උපාසිකායො. සද්ධෙය්‍යවචං උපාසික’’න්තිආදිනාපි. ‘‘බ්‍යාසත්තමනං කුලං, බ්‍යාසත්තමනා ඉත්ථී’’තිආදිනා පන චිත්තකඤ්ඤානයෙන යොජෙතබ්බා. එත්ථ පන සබ්බථාපි සාගමො නත්ථි.

ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි පවසන කල්හි වනාහි, ‘ව්‍යාසත්තමනසා ඉත්ථී’ යනුවෙන් ප්‍රථමා ඒකවචන ස්ථානයෙහි ම ‘ස’ කාරාගමය පවසා, ඉන්පසු ‘ව්‍යාසත්තමනා, ව්‍යාසත්තමනායෝ ඉත්ථියෝ, ව්‍යාසත්තමං ඉත්ථිං’ යනුවෙන් කන්‍යා ශබ්දයේ ක්‍රමයට යෙදිය යුතු ය. ‘එමෙන් ම සද්ධෙය්‍යවචසා උපාසිකා, සද්ධෙය්‍යවචායෝ උපාසිකායෝ, සද්ධෙය්‍යවචං උපාසිකං’ යනාදී වශයෙන් ද යෙදිය යුතු ය. ‘ව්‍යාසත්තමනං කුලං, ව්‍යාසත්තමනා ඉත්ථී’ යනාදී වශයෙන් වනාහි චිත්ත සහ කන්‍යා ශබ්දයන්ගේ ක්‍රමයට යෙදිය යුතු ය. මෙහිදී වනාහි කිසිසේත් ම ‘ස’ කාරාගමයක් සිදු නොවේ.

සොතූනං ඤාණප්පභෙදජනනත්ථං අපරාපි නාමිකපදමාලායො දස්සයිස්සාම සහනිබ්බචනෙන – මනො එව මානසං, සමුස්සාහිතං මානසං යස්ස සොයං සමුස්සාහිතමානසො. ‘‘සමුස්සාහිතමානසො, සමුස්සාහිතමානසා. සමුස්සාහිතමානසං, සමුස්සාහිතමානසෙ. සමුස්සාහිතමානසෙනා’’ති පුරිසනයෙන යොජෙතබ්බා. සුන්දරා මෙධා අස්ස අත්ථීති සුමෙධසො. ‘‘සුමෙධසො, සුමෙධසා. සුමෙධසං, සුමෙධසෙ. සුමෙධසෙනා’’ති පුරිසනයෙන, එවං ‘‘භූරිමෙධසො’’තිආදීනම්පි. තත්‍රිමෙ පයොගා –

ශ්‍රාවකයන්ගේ ඥාන ප්‍රභේදය උපදවනු පිණිස, නිර්වචන ද සමඟ තවත් නාමික පදමාලාවන් දක්වන්නෙමු – මනස ම මානසය යි, යමෙකුගේ මනස මනාව උනන්දු කරවන ලද්දේ ද, හෙතෙම ‘සමුස්සාහිතමානස’ නම් වේ. එය ‘සමුස්සාහිතමානසෝ, සමුස්සාහිතමානසා, සමුස්සාහිතමානසං, සමුස්සාහිතමානසේ, සමුස්සාහිතමානසේන’ යනුවෙන් පුරුෂ ශබ්දයේ ක්‍රමයට යෙදිය යුතු ය. යමෙකුට යහපත් ප්‍රඥාවක් ඇද්ද, හෙතෙම ‘සුමේධස’ නම් වේ. එය ‘සුමේධසෝ, සුමේධසා, සුමේධසං, සුමේධසේ, සුමේධසේන’ යනුවෙන් පුරුෂ ශබ්දයේ ක්‍රමයට ද, එමෙන් ම ‘භූරිමේධසෝ’ යනාදී පදයන්ට ද යෙදිය යුතු ය. එහි මේ නිදසුන් පාඨ වෙති –

‘‘යං [Pg.165] වදන්ති සුමෙධොති, භූරිපඤ්ඤං සුමෙධසං;

කිං නු තම්හා විප්පවසි, මුහුත්තමපි පිඞ්ගිය;

ගොතමා භූරිපඤ්ඤාණා, ගොතමා භූරිමෙධසා.

‘යම් කෙනෙකු මහා ප්‍රඥාවන්ත වූ සුමේධසයන් වහන්සේට සුමේධ යැයි පවසත් ද, පිංගියෙනි, ඔබ කුමක් හෙයින් ඒ මහා ප්‍රඥා ඇති, මහා නුවණ ඇති ගෞතමයන් වහන්සේගෙන් මොහොතක් හෝ වෙන්ව වෙසෙන්නෙහි ද?

නාහං තම්හා විප්පවසාමි, මුහුත්තමපි බ්‍රාහ්මණ;

ගොතමා භූරිපඤ්ඤාණා, ගොතමා භූරිමෙධසා’’ති.

බ්‍රාහ්මණය, මම මහා ප්‍රඥා ඇති, මහා නුවණ ඇති ඒ ගෞතමයන් වහන්සේගෙන් මොහොතක්වත් වෙන්ව නොවෙසෙමි’ යනුවෙනි.

ඉත්ථිලිඞ්ගෙ වත්තබ්බෙ ‘‘සමුස්සාහිතමානසා සුමෙධසා’’ති රූපානි, නපුංසකෙ වත්තබ්බෙ ‘‘සමුස්සාහිතමානසං සුමෙධස’’න්ති රූපානි, කඤ්ඤා චිත්තනයෙන එතෙසං පදමාලා යොජෙතබ්බා. ඔකාරන්තපුල්ලිඞ්ගට්ඨානෙ ඉත්ථිලිඞ්ගාදිවිනිච්ඡයො නයප්පකාසනත්ථං කතො. විසෙසතො හි ඔකාරන්තකථායෙව ඉධාධිප්පෙතා. අපිච ලොකෙ නීති නාම නානප්පකාරෙහි කථිතා එව සොභති, අයඤ්ච සාසනෙ නීති, තස්මා නානප්පකාරෙහි කථිතාති.

ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි පවසන කල්හි ‘සමුස්සාහිතමානසා සුමේධසා’ යන රූප ද, නපුංසක ලිංගයෙහි පවසන කල්හි ‘සමුස්සාහිතමානසං, සුමේධසං’ යන රූප ද වෙති. මොවුන්ගේ පදමාලාවන් කන්‍යා සහ චිත්ත ශබ්දයන්ගේ ක්‍රමයට යෙදිය යුතු ය. ඕකාරාන්ත පුල්ලිංග ස්ථානයෙහි ස්ත්‍රී ලිංගාදි විනිශ්චය කරන ලද්දේ ක්‍රම ප්‍රකාශ කිරීම පිණිස ය. විශේෂයෙන් ම මෙහිදී අපේක්ෂා කරනු ලැබුවේ ඕකාරාන්ත කථාව ම ය. තවද, ලෝකයෙහි ව්‍යාකරණ ක්‍රමය (නීතිය) විවිධ ආකාරයෙන් පවසන කල්හි ම බබළයි. මෙය ද ශාසනයෙහි ක්‍රමයක් (නීතියක්) වන බැවින් විවිධ ආකාරයෙන් පවසන ලදී.

සබ්බානි නයතො එවං, ඔකාරන්තපදානිමෙ;

පුල්ලිඞ්ගානි පවුත්තානි, සාසනත්ථං මහෙසිනො.

මහා ඉසිවර වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි ප්‍රයෝජනය පිණිස, මේ සියලු ඕකාරාන්ත පුල්ලිංග පදයන් මේ ආකාරයෙන් ක්‍රමානුකූලව පවසන ලදී.

විසෙසො තෙසු කෙසඤ්චි, පාළියං යො පදිස්සති;

පච්චත්තවචනට්ඨානෙ, පකාසෙස්සාමි තං’ධුනා.

පාලි භාෂාවෙහි ප්‍රථමා විභක්ති ස්ථානයෙහි දක්නට ලැබෙන, ඒ පදයන්ගෙන් ඇතැමක යම් විශේෂත්වයක් වේ ද, මම එය දැන් ප්‍රකාශ කරමි.

‘‘වනප්පගුම්බෙ යථ ඵුස්සිතග්ගෙ’’, ඉතිආදිනයෙන හි;

කත්ථචොදන්තපුල්ලිඞ්ග-රූපානි අඤ්ඤථා සියුං.

මක්නිසාද යත්, ‘වනප්පගුම්බේ යථා ඵුස්සිතග්ගේ’ යනාදී ක්‍රමයෙන්, ඇතැම් තැනක අකාරාන්ත පුල්ලිංග රූපයන් වෙනස් ආකාරයකින් විය හැකි බැවිනි.

පච්චත්තවචනිච්චෙව, තඤ්ච රූපං පකාසයෙ;

‘‘පච්චත්තෙ භුම්මනිද්දෙසො’’, ඉති භාසන්ති කෙචන.

එම රූපය ප්‍රථමා විභක්තියෙහි ම රූපයක් ලෙස ප්‍රකාශ කළ යුතු ය. එහෙත් ‘ප්‍රථමා විභක්තියෙහි සප්තමී විභක්ති නිර්දේශයකි’ යනුවෙන් ඇතැමෙක් පවසති.

තත්‍ර කානිචි සුත්තපදානි දස්සෙස්සාම – නත්ථි අත්තකාරෙ, නත්ථි පරකාරෙ, නත්ථි පුරිසකාරෙ, පරියන්තකතෙ සංසාරෙ, ජීවෙ සත්තමෙ, න හෙවං වත්තබ්බෙ, බාලෙ ච පණ්ඩිතෙ ච සන්ධාවිත්වා සංසරිත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරිස්සන්තීති. ඉමානි [Pg.166] එකවචනබහුවචනවසෙන ද්විධා ගහෙතබ්බානි. පච්චත්තෙකවචනබහුවචනානඤ්ච එකාරාදෙසො වෙදිතබ්බො.

එහි ඇතැම් සූත්‍ර පාඨ දක්වන්නෙමු – ‘නත්ථි අත්තකාරේ (ස්වයං උත්සාහයක් නැත), නත්ථි පරකාරේ (පරෝත්සාහයක් නැත), නත්ථි පුරිසකාරේ (පුරුෂ වීර්යයක් නැත), පරියන්තකතේ සංසාරේ (සීමා කරන ලද සංසාරයෙහි), ජීවේ සත්තමේ (හත්වන උපතෙහි), න හේවං වත්තබ්බේ (මෙසේ නොකිය යුතු ය), බාලේ ච පණ්ඩිතේ ච සන්ධාවිතුවා සංසරිතුවා දුක්ඛස්සන්තං කරිස්සන්ති’ (අඥානයා ද පණ්ඩිතයා ද සැරිසරා සංසාරයෙහි ගොස් දුක කෙළවර කරන්නාහ) යනුවෙනි. මේවා ඒකවචන සහ බහුවචන වශයෙන් දෙවැදෑරුම්ව ගත යුතු ය. ප්‍රථමා ඒකවචනයට හා බහුවචනයට ‘ඒ’ කාරාදේශය වන බව දත යුතු ය.

යෙ පන ‘‘වනප්පගුම්බෙති පච්චත්තවචනස්ස භුම්මවචනනිද්දෙසො’’ති වදන්ති, තෙ වත්තබ්බා ‘‘යදි වනප්පගුම්බෙති පච්චත්තවචනස්ස භුම්මවචනනිද්දෙසො, එවඤ්ච සති ‘ථාලියං ඔදනං පචතී’ති එත්ථ විය ආධාරසුතිසම්භවතො ‘ගිම්හාන මාසෙ පඨමස්මිං ගිම්හෙ’ති ඉදං කතරත්ථං ජොතෙතී’’ති? තෙ වදෙය්‍යුං ‘‘න මයං භො ‘වනප්පගුම්බෙති ඉදං භුම්මවචන’න්ති වදාම, අථ ඛො ‘පච්චත්තවචනස්ස භුම්මවචනනිද්දෙසො’ති වදාමා’’ති. එවම්පි දොසොයෙව තුම්හාකං, නනු ‘‘සඞ්ඝෙ ගොතමි දෙහී’’ති එත්ථාපි සම්පදානවචනස්ස භුම්මවචනනිද්දෙසොති වුත්තෙපි සඞ්ඝස්ස දානක්‍රියාය ආධාරභාවතො ‘‘සඞ්ඝෙ’’ති වචනං සුණන්තානං ආධාරසුති ච ආධාරපරිකප්පො ච හොතියෙව. න හි සක්කා එවං පවත්තං චිත්තං නිවාරෙතුං, තස්මා එත්ථ එවං පන විසෙසො ගහෙතබ්බො ‘‘පච්චත්තවචනස්සපි කත්ථචි භුම්මවචනස්ස විය රූපං හොතී’’ති. එවඤ්හි ගහිතෙ න කොචි විරොධො. ඊදිසෙසු හි ඨානෙසු නිරුත්තිප්පභෙදකුසලො ලොකානුකම්පකො භගවා පච්චත්තවචනවසෙන නිද්දිසිතබ්බෙ සති එවං අනිද්දිසිත්වා ලොකස්ස සම්මොහමුප්පාදයන්තො විය කථං භුම්මවචනනිද්දෙසං කරිස්සති, තස්මා සද්දසාමඤ්ඤලෙසමත්තං ගහෙත්වා ‘‘භුම්මවචනනිද්දෙසො’’ති න වත්තබ්බං. යදි සද්දසාමඤ්ඤං ගහෙත්වා භුම්මවචනනිද්දෙසං ඉච්ඡථ, ‘‘පච්චත්තෙකවචනස්ස උපයොගබහුවචනනිද්දෙසො’’තිපි ඉච්ඡිතබ්බං සියා.

යම් කෙනෙකු වනාහි ‘වනප්පගුම්බේ යනු ප්‍රථමා විභක්තිය වෙනුවට සප්තමී විභක්ති නිර්දේශයකි’ යි පවසත් ද, ඔවුන්ගෙන් මෙසේ ඇසිය යුතු ය – ඉදින් ‘වනප්පගුම්බේ’ යනු ප්‍රථමා විභක්තිය වෙනුවට සප්තමී විභක්ති නිර්දේශයක් නම්, එසේ වූ කල ‘සැළියෙහි බත් පිසෙයි’ යන්නෙහි මෙන් ආධාර අර්ථය ඇසීමට ලැබෙන බැවින්, ‘ගිම්හාන මාසේ පඨමස්මිං ගිම්හේ’ යන මෙය කිනම් අර්ථයක් ප්‍රකාශ කරයි ද? එවිට ඔවුහු ‘පින්වත, අපි වනප්පගුම්බේ යන්න සප්තමී විභක්තියක් යැයි නොකියමු, එහෙත් ප්‍රථමා විභක්තිය වෙනුවට සප්තමී විභක්ති නිර්දේශයක් යැයි පවසමු’ යි කියන්නාහ. එසේ වුව ද ඔබට වරදක් ම සිදු වේ. මක්නිසාද යත්, ‘ගෝතමිය, සංඝයා උදෙසා දෙන්න’ යන්නෙහි ද සම්ප්‍රදාන (චතුර්ථී) විභක්තිය වෙනුවට සප්තමී විභක්ති නිර්දේශයක් යැයි පැවසුව ද, සංඝයා වහන්සේ දන් දීමේ ක්‍රියාවට ආධාරයක් වන බැවින් ‘සංඝේ’ යන වචනය අසන්නන්ට ආධාර අර්ථය ඇසීමත්, ආධාරය පිළිබඳ සිතීමත් ඇති වන්නේ ම ය. එසේ පවතින සිත වැළැක්වීමට නොහැකි ය. එබැවින් මෙහිදී මේ විශේෂය ම ගත යුතු ය – ‘ප්‍රථමා විභක්තියට ද ඇතැම් තැනක සප්තමී විභක්තියේ රූපය මෙන් රූපයක් ලැබෙයි’ යනුවෙනි. මෙසේ පිළිගත් කල කිසිදු විරෝධයක් සිදු නොවේ. මෙබඳු ස්ථානයන්හි නිරුක්ති ප්‍රභේදයන්හි දක්ෂ වූ, ලෝකානුකම්පක වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ප්‍රථමා විභක්ති වශයෙන් නිර්දේශ කළ යුතු කල්හි එසේ නිර්දේශ නොකොට, ලෝකයාට මුළාවක් ඇති කරන්නාක් මෙන් කෙසේ නම් සප්තමී විභක්ති නිර්දේශයක් කරනු ලබන්නී ද? එබැවින් ශබ්දයේ සමානත්වයේ අංශුමාත්‍ර ලක්ෂණයක් පමණක් ගෙන ‘සප්තමී විභක්ති නිර්දේශයකි’ යි නොකිය යුතු ය. ඉදින් ශබ්ද සමානත්වය ගෙන සප්තමී විභක්ති නිර්දේශයක් කැමති වන්නේ නම්, ප්‍රථමා ඒකවචනය වෙනුවට ද්විතීයා බහුවචන නිර්දේශයක් යැයි ද පිළිගැනීමට සිදු වන්නේ ය.

අපිච තථෙව ‘‘අත්තකාරෙ’’ති පච්චත්තවචනස්ස භුම්මවචනනිද්දෙසෙ සති ආධාරසුතිසම්භවතො ‘‘අත්තකාරස්මිං කිඤ්චි වත්ථු නත්ථී’’ති අනධිප්පෙතො අත්ථො සියා, න පන ‘‘අත්තකාරො නත්ථී’’ති අධිප්පෙතො අත්ථො. ‘‘උපයොගබහුවචනනිද්දෙසො’’ති ගහණෙපි උපයොගත්ථස්ස නත්ථිසද්දෙන [Pg.167] අවත්තබ්බත්තා දොසොයෙව සියා, අත්ථිසද්දාදීනං විය පන නත්ථිසද්දස්සපි පඨමාය යොගතො ‘‘අත්තකාරෙ’’ති ඉදං පච්චත්තවචනමෙවාති විඤ්ඤායති. ‘‘බාලෙ ච පණ්ඩිතෙ ච සන්ධාවිත්වා සංසරිත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරිස්සන්තී’’ති එත්ථාපි පච්චත්තවචනස්ස ‘‘භුම්මවචනනිද්දෙසො’’ති වා ‘‘උපයොගවචනනිද්දෙසො’’ති වා ගහණෙ සති ‘‘බාලා ච පණ්ඩිතා චා’’ති එත්තකම්පි වත්තුං අජානනදොසො සියා, ‘‘කරිස්සන්තී’’ති පදයොගතො පන ‘‘බාලෙ චා’’තිආදි පච්චත්තවචනමෙවාති විඤ්ඤායති. යථා පන නිග්ගහීතාගමවසෙනුච්චාරිතෙ ‘‘චක්ඛුං උදපාදී’’ති පදෙ පච්චත්තවචනස්ස ‘‘චක්ඛුං මෙ දෙහි යාචිතො’’ති එත්ථ උපයොගවචනෙන සුතිවසෙන සමානත්තෙපි පච්චත්තවචනත්ථොයෙව සොතාරෙ පටිභාති ‘‘උදපාදී’’තිආඛ්‍යාතෙන කථිතත්තා, න පන විභත්තිවිපල්ලාසත්ථභූතො උපයොගවචනත්ථො ‘‘උදපාදී’’තිආඛ්‍යාතෙන අවචනීයත්තා, ‘‘චක්ඛුං උදපාදී’’ති හි භගවතා වුත්තකාලෙ කො ‘‘චක්ඛුං උදපාදී’’ති පදං පරිවත්තිත්වා අත්ථමාචික්ඛති, තථා ‘‘බාලෙ පණ්ඩිතෙ’’තිආදීනම්පි පච්චත්තවචනානං අපරෙහි ‘‘බාලෙ පණ්ඩිතෙ’’තිආදීහි භුම්මොපයොගවචනෙහි සුතිවසෙන සමානත්තෙපි පච්චත්තවචනත්ථොයෙව සොතාරෙ පටිභාති, න ඉතරවචනත්ථො යථාපයොගං අත්ථස්ස ගහෙතබ්බත්තා. ඉති ‘‘වනප්පගුම්බෙ, බාලෙ, පණ්ඩිතෙ’’තිආදීනං සුද්ධපච්චත්තවචනත්තඤ්ඤෙව සාරතො පච්චෙතබ්බං, න සුතිසාමඤ්ඤෙන භුම්මොපයොගවචනත්තං.

තවද, එමෙන්ම ‘අත්තකාරේ’ (attakāre) යන්න ප්‍රථමා විභක්තිය (පච්චත්ත වචනය) වුවත්, එය සප්තමී විභක්ති (භුම්ම වචන) නිර්දේශයක් ලෙස ගතහොත්, (සප්තමී විභක්තියෙන්) ආධාර අර්ථයක් හැඟවෙන බැවින් “ස්වයංක්‍රියාව (කර්තෘත්වය) තුළ කිසිදු වස්තුවක් නැත” යන අදහස් නොකළ අර්ථයක් ලැබෙනු ඇත. නමුත් “ස්වයංක්‍රියාවක් (කර්තෘත්වයක්) නැත” යන අදහස් කරන ලද අර්ථය නොලැබේ. “ද්විතීයා බහු වචන නිර්දේශයක්” ලෙස ගතහොත් ද ‘නත්ථි’ (නැත) යන ශබ්දය සමඟ ද්විතීයා විභක්ති අර්ථය නොගැලපෙන බැවින් එහිද දෝෂයක්ම වන්නේය. ‘අත්ථි’ (ඇත) ආදී ශබ්ද මෙන්ම ‘නත්ථි’ (නැත) ශබ්දය ද ප්‍රථමා විභක්තිය හා යෙදෙන බැවින් ‘අත්තකාරේ’ යන්න ප්‍රථමා විභක්තියක්ම බව වටහාගත යුතුය. “බාලේ ච පණ්ඩිතේ ච සන්ධාවිත්වා සංසරිත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරිස්සන්ති” (අඥානයෝ ද පණ්ඩිතයෝ ද සසර සැරිසරා දුක කෙළවර කරන්නාහ) යන මෙහි ද ප්‍රථමා විභක්තිය වෙනුවට “සප්තමී විභක්ති නිර්දේශයක්” හෝ “ද්විතීයා විභක්ති නිර්දේශයක්” යැයි ගතහොත් “බාලයෝ සහ පණ්ඩිතයෝ” යන මේ තරම්වත් කීමට නොදන්නාකමේ දෝෂයක් ඇති වන්නේය. එහෙත් “කරිස්සන්ති” (කරන්නාහ) යන ක්‍රියා පදයේ යෙදීම නිසා “බාලේ ච” ආදී පද ප්‍රථමා විභක්තියම බව වටහාගත යුතුය. නිග්ගහීතාගම ක්‍රමයෙන් උච්චාරණය කරන ලද “චක්ඛුං උදපාදි” (ඇස උපන්නේය) යන පදයෙහි, ප්‍රථමා විභක්තිය “චක්ඛුං මේ දේහි යාචිතෝ” (ඉල්ලන ලද මට ඇසක් දෙන්න) යන්නෙහි ඇති ද්විතීයා විභක්ති ශබ්දයට සමාන වුවද, “උදපාදි” (උපන්නේය) යන ආඛ්‍යාත පදයෙන් ප්‍රකාශ වන බැවින් ශ්‍රවණය කරන්නාට හැඟී යන්නේ ප්‍රථමා විභක්ති අර්ථයම ය. විභක්ති පෙරළීමෙන් සිදුවන ද්විතීයා විභක්ති අර්ථය “උදපාදි” යන ආඛ්‍යාතයෙන් නොකියැවෙන බැවින් එය එසේ නොවේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් “චක්ඛුං උදපාදි” යැයි වදාළ කල්හි “චක්ඛුං උදපාදි” යන පදය වෙනස් කොට අර්ථ දක්වන්නේ කවුද? එලෙසම, “බාලේ පණ්ඩිතේ” ආදී ප්‍රථමා විභක්ති පද, අනෙක් සප්තමී හෝ ද්විතීයා විභක්ති වූ “බාලේ පණ්ඩිතේ” ආදී පදවලට ශබ්දයෙන් සමාන වුවද, ශ්‍රවණය කරන්නාට වැටහෙන්නේ ප්‍රථමා විභක්ති අර්ථයමය. යෙදුමට අනුව අර්ථය ගත යුතු බැවින් වෙනත් විභක්ති අර්ථයක් නොගැනේ. එබැවින් “වනප්පගුම්බේ, බාලේ, පණ්ඩිතේ” ආදී පදයන්හි ශුද්ධ ප්‍රථමා විභක්තිභාවයම සාරභූත කොට පිළිගත යුතුය. ශබ්දයේ සමානත්වය නිසා ඒවා සප්තමී හෝ ද්විතීයා විභක්ති පද ලෙස නොගත යුතුය.

යං පනාචරියෙන ජාතකට්ඨකථායං –

නමුත් ආචාර්යවරයන් වහන්සේ විසින් ජාතක අටුවාවෙහි යම් මේ -

‘‘තයො ගිරිං තිඅන්තරං කාමයාමි,පඤ්චාලා කුරුයො කෙකකෙ ච;

තතුත්තරිං බ්‍රාහ්මණ කාමයාමි,තිකිච්ඡ මං බ්‍රාහ්මණ කාමනීත’’න්ති –

“බ්‍රාහ්මණය, මම පර්වත තුනක් ද, (ඒවා අතර ඇති) මිටියාවත් තුනක් ද, පංචාල දේශය ද, කුරු දේශය ද, කේකක දේශය ද කැමැත්තෙමි. බ්‍රාහ්මණය, මම ඊටත් වඩා කැමැත්තෙමි. ආශාවෙන් මුසපත් වූ මට පිළියම් කරනු මැනවි” යැයි වදාරන ලදී.

ඉමස්ස [Pg.168] කාමනීතජාතකස්ස සංවණ්ණනායං ‘‘කෙකකෙ චාති පච්චත්තෙ උපයොගවචනං, තෙන කෙකකස්ස රට්ඨං දස්සෙතී’’ති වුත්තං. එවං වදන්තො ච සො ‘‘පුරිසෙ පස්සති, පුරිසෙ පතිට්ඨිත’’න්ති, ‘‘පස්සාමි ලොකෙ සධනෙ මනුස්සෙ’’ති ච ආදීසු යෙභුය්‍යෙන ‘‘පුරිසෙ, ලොකෙ, සධනෙ, මනුස්සෙ’’තිආදීනං උපයොගබහුවචනභුම්මෙකවචනභාවෙන ආගතත්තා පච්චත්තෙකවචනබහුවචනභාවස්ස පන අපාකටත්තා යෙභුය්‍යප්පවත්තිං සන්ධාය ‘‘ඉදම්පි තාදිසමෙවා’’ති මඤ්ඤමානො වදති මඤ්ඤෙ. ආචරියා හි කත්ථචි අත්තනො රුචියාපි විසුං විසුං කථෙන්ති. අයං පන අම්හාකං රුචි – ‘‘කෙකකෙ’’ති ඉදං පච්චත්තවචනමෙව ‘‘පඤ්චාලා, කුරුයො’’ති සහජාතපදානි විය, රට්ඨවාචකත්තා පන ‘‘කුරුයො’’ති පදමිව බහුවචනවසෙන වුත්තං. න හි භගවා ‘‘ඛත්තියො, බ්‍රාහ්මණො, වෙස්සො’’තිආදීසු විය සමානවිභත්තීහි නිද්දිසිතබ්බෙසු සහජාතපදෙසු පච්ඡිමං උපයොගවචනවසෙන නිද්දිසෙය්‍ය, යුත්ති ච න දිස්සති ‘‘පඤ්චාලා’’ති, ‘‘කුරුයො’’ති පච්චත්තවචනං වත්වා ‘‘කෙකකෙ’’ති උපයොගවචනස්ස වචනෙ, තස්මා ‘‘කෙකකෙ’’ති ඉදං පච්චත්තවචනමෙව. තථා හි සන්ධිවිසොධනවිධායකො ආචරියො තාදිසානං පදානං පච්චත්තවචනත්තඤ්ඤෙව විභාවෙන්තො සාමං කතෙ පකරණෙ ‘‘වනප්පගුම්බො වනප්පගුම්බෙ, සුඛං දුක්ඛං ජීවො, සුඛෙ දුක්ඛෙ ජීවෙ’’ති ආහ, ටීකායම්පි ච තෙසං පච්චත්තවචනභාවමෙව විභාවෙන්තො ‘‘වනප්පගුම්බො, සුඛං, දුක්ඛං, ජීවො’’ති සාධනීයං රූපං පතිට්ඨපෙත්වා නිග්ගහීතලොපවසෙන අකාරොකාරානඤ්ච එකාරාදෙසවසෙන ‘‘වනප්පගුම්බෙ, සුඛෙ, දුක්ඛෙ, ජීවෙ’’ති රූපනිප්ඵත්තිමාහ. සා පාළිනයානු කූලා. කච්චායනාචරියෙනපි පාළිනයං නිස්සාය ‘‘ද්විපදෙ තුල්‍යාධිකරණෙ’’ති පච්චත්තබහුවචනපදං වුත්තං. තෙනාහ වුත්තියං ‘‘ද්වෙ පදානි තුල්‍යාධිකරණානී’’ති. ‘‘ද්විපදෙ තුල්‍යාධිකරණෙ’’ති [Pg.169] ච ඉදං ‘‘අට්ඨ නාගාවාසසතානී’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘අට්ඨ නාගාවාසසතෙ’’ති පදමිව වුච්චතීති දට්ඨබ්බං.

මෙම කාමනීත ජාතක වර්ණනාවෙහි (අටුවාවෙහි) “‘කේකකේ ච’ යන්නෙහි ප්‍රථමා විභක්තිය වෙනුවට ද්විතීයා විභක්තිය යෙදී ඇත, එයින් කේකක රට දක්වයි” යනුවෙන් පවසන ලදී. එසේ පවසන ඒ ආචාර්යවරයා, “පුරිසේ පස්සති, puරිසේ පතිට්ඨිතං” කියා ද, “පස්සාමි ලෝකේ සධනේ මනුස්සේ” කියා ද ඇති තැන්වල, බොහෝ සෙයින් “පුරිසේ, ලෝකේ, සධනේ, මනුස්සේ” ආදී පද ද්විතීයා බහුවචන හා සප්තමී ඒකවචන වශයෙන් පැමිණෙන නිසාත්, ප්‍රථමා ඒකවචන හා බහුවචන භාවය අප්‍රකට නිසාත්, බහුල වශයෙන් යෙදෙන ආකාරය සලකා “මෙයද එබඳුම එකකි” යි සිතා පවසන්නට ඇතැයි මම සිතමි. ආචාර්යවරු ඇතැම් තැනක තමන්ගේ රුචිය අනුව ද වෙන වෙනම පවසති. අපගේ රුචිය (මතය) නම් මෙයයි - “කේකකේ” යන්න “පංචාලා, කුරුයෝ” යන සහජාත පද මෙන්ම ප්‍රථමා විභක්තියමය. රටවල් හඳුන්වන නාමයන් වන බැවින් “කුරුයෝ” යන පදය මෙන් බහුවචන වශයෙන් මෙය යොදා ඇත. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ “ඛත්තියෝ, බ්‍රාහ්මණෝ, වෙස්සෝ” යනාදී තැන්වල මෙන් එකම විභක්තියකින් දැක්විය යුතු සහජාත පදයන්හි අවසාන පදය ද්විතීයා විභක්තියෙන් නොදක්වන සේක. “පංචාලා”, “කුරුයෝ” කියා ප්‍රථමා විභක්තිය පවසා “කේකකේ” කියා ද්විතීයා විභක්තියෙන් පැවසීමට කිසිදු යුක්තියක් (පදනමක්) ද නොපෙනේ. එබැවින් “කේකකේ” යන්න ප්‍රථමා විභක්තියමය. එසේම, සන්ධි ශෝධනයන් සිදු කළ ආචාර්යවරයා ද එවැනි පදයන්ගේ ප්‍රථමා විභක්ති භාවයම විස්තර කරමින්, තමා විසින් කරන ලද ග්‍රන්ථයෙහි “වනප්පගුම්බෝ වනප්පගුම්බේ, සුඛං දුක්ඛං ජීවෝ, සුඛේ දුක්ඛේ ජීවේ” යනුවෙන් පැවසීය. ටීකාවෙහි ද ඒවායේ ප්‍රථමා විභක්ති භාවයම විස්තර කරමින් “වනප්පගුම්බෝ, සුඛං, දුක්ඛං, ජීවෝ” යන සාධනය කළ යුතු රූපයන් පිහිටුවා, නිග්ගහීත ලෝපය වීමෙන් ද, ‘අ’ කාර හා ‘ඕ’ කාරයන්ට ‘ඒ’ කාරය ආදේශ වීමෙන් ද “වනප්පගුම්බේ, සුඛේ, දුක්ඛේ, ජීවේ” යන රූප සිද්ධිය පැවසීය. එය පාලි ක්‍රමයට අනුකූල වේ. කච්චායන ආචාර්යවරයා ද පාලි ක්‍රමය ඇසුරු කරගෙන “ද්විපදේ තුල්‍යාධිකරණේ” යන ප්‍රථමා බහුවචන පදය පැවසීය. එබැවින් වෘත්තියෙහි “ද්වේ පදානි තුල්‍යාධිකරණානි” යනුවෙන් පැවසීය. “ද්විපදේ තුල්‍යාධිකරණේ” යන්න, “අට්ඨ නාගාවාසසතානි” (නාග නිවාස අටසියයක්) කිව යුතු තැන “අට්ඨ නාගාවාසසතේ” යන පදය කියන්නාක් මෙන් කියන ලද්දක් යැයි දත යුතුය.

කෙචි පන තෙසං භුම්මෙකවචනත්තං ඉච්ඡන්ති. තත්ථ යදි ‘‘වනප්පගුම්බෙ’’ති පච්චත්තෙ භුම්මවචනං, ‘‘කෙකකෙ’’ති ච පච්චත්තෙ උපයොගවචනං, ‘‘එසෙසෙ එකෙ එකට්ඨෙ’’ති එත්ථ ‘‘එසෙසෙ’’ති ඉමානිපි පච්චත්තෙ භුම්මවචනානි වා සියුං, උපයොගවචනානි වා. යථෙතානි එවංවිධානි න හොන්ති, සුද්ධපච්චත්තවචනානියෙව හොන්ති, තථා ‘‘වනප්පගුම්බෙ, කෙකකෙ’’තිආදීනිපි තථාවිධානි න හොන්ති, සුද්ධපච්චත්තවචනානියෙව හොන්ති. ඉච්චෙවං සබ්බථාපි ‘‘වනප්පගුම්බෙ, බාලෙ, පණ්ඩිතෙ, කෙකකෙ’’ති, ‘‘විරත්තෙ කොසියායනෙ, අට්ඨ නාගාවාසසතෙ, කෙ පුරිසෙ, එසෙසෙ’’ති එවමාදීනං අනෙකෙසං පුරිසලිඞ්ගඉත්ථිලිඞ්ගනපුංසකලිඞ්ගසබ්බනාමඑකවචනඅනෙකවචනවසෙන සාසනවරෙ ඨිතානං පදානං නිප්ඵත්ති පච්චත්තෙකවචනපුථුවචනානමෙකාරාදෙසවසෙනෙව භවතීති අවස්සමිදං සම්පටිච්ඡිතබ්බං. එවං ‘‘වනප්පගුම්බෙ, බාලෙ, පණ්ඩිතෙ’’තිආදීනං සුද්ධපච්චත්තවචනතා අතීව සුඛුමා දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යා, සද්ධෙන කුලපුත්තෙන ආචරියෙ පයිරුපාසිත්වා තදුපදෙසං සක්කච්චං ගහෙත්වා ජානිතබ්බා. බුද්ධවචනස්මිඤ්හි සද්දතො ච අත්ථතො ච අධිප්පායතො ච අක්ඛරචින්තකානං ඤාණචක්ඛුසම්මුය්හනට්ඨානභූතා පාළිනයා විවිධා දිස්සන්ති.

ඇතැම්හු ඒ පදයන්ගේ සප්තමී ඒකවචන භාවය කැමති වෙති (පිළිගනිති). එහි ඉදින් “වනප්පගුම්බේ” යන්නෙහි ප්‍රථමා විභක්තිය වෙනුවට සප්තමී විභක්තිය ද, “කේකකේ” යන්නෙහි ප්‍රථමා විභක්තිය වෙනුවට ද්විතීයා විභක්තිය ද වන්නේ නම්, “ඒසේසේ ඒකේ ඒකට්ඨේ” යන්නෙහි ඇති “ඒසේසේ” යන මේ පද ද ප්‍රථමා විභක්තිය වෙනුවට සප්තමී විභක්ති හෝ ද්විතීයා විභක්ති විය යුතුය. මෙම පද එබඳු (වෙනත් විභක්ති) නොවන අතර, ශුද්ධ ප්‍රථමා විභක්ති පදම වන්නාක් මෙන්, “වනප්පගුම්බේ, කේකකේ” ආදී පද ද එබඳු (සප්තමී හෝ ද්විතීයා විභක්ති) නොවන අතර, ශුද්ධ ප්‍රථමා විභක්ති පදම වේ. මෙසේ සෑම ආකාරයකින්ම “වනප්පගුම්බේ, බාලේ, පණ්ඩිතේ, කේකකේ” කියා ද, “විරත්තේ කෝසියායනේ, අට්ඨ නාගාවාසසතේ, කේ පුරිසේ, ඒසේසේ” කියා ද මෙසේ ශාසනයෙහි ඇති පුරුෂ ලිංග, ස්ත්‍රී ලිංග, නපුංසක ලිංග, සර්වනාම, ඒකවචන සහ බහුවචන වශයෙන් වූ නොයෙක් පදයන්ගේ සිද්ධිය, ප්‍රථමා ඒකවචන හා බහුවචනයන්ට ‘ඒ’ කාරය ආදේශ වීමෙන්ම සිදුවන බව අනිවාර්යයෙන්ම පිළිගත යුතුය. මෙසේ “වනප්පගුම්බේ, බාලේ, පණ්ඩිතේ” ආදී පදයන්ගේ ශුද්ධ ප්‍රථමා විභක්ති භාවය ඉතා සියුම් ය, වටහා ගැනීමට අපහසු ය. ශ්‍රද්ධාවන්ත කුලපුත්‍රයෙකු විසින් ආචාර්යවරයන් ඇසුරු කොට, ඔවුන්ගේ උපදෙස් ගෞරවයෙන් යුතුව ලබාගෙන මෙය වටහාගත යුතුය. බුද්ධ වචනයෙහි ශබ්ද අර්ථයෙන් ද, අදහස්වලින් ද අකුරු සිතන්නන්ගේ (වියරණවේදීන්ගේ) ඥාන චක්ෂුස මුළාවට පත් කරවන නොයෙක් ආකාරයේ පාලි ක්‍රමයන් දක්නට ලැබෙන බැවිනි.

තත්ථ සද්දතො තාව ඉදං සම්මුය්හනට්ඨානං – ‘‘විරත්තා කොසියායනී’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘විරත්තෙ කොසියායනෙ’’ති ඉත්ථිලිඞ්ගපච්චත්තවචනං දිස්සති, ‘‘කො පුරිසො’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘කෙ පුරිසෙ’’ති සබ්බනාමිකපච්චත්තවචනං දිස්සති, ‘‘කින්නාමො තෙ උපජ්ඣායො’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘කොනාමො තෙ උපජ්ඣායො’’ති සමාසපදං පුල්ලිඞ්ගවිසයං දිස්සති. කිං නාමං එතස්සාති [Pg.170] කොනාමොති හි සමාසො. තෙන ‘‘කොනාමා ඉත්ථී, කොනාමං කුල’’න්ති අයම්පි නයො ගහෙතබ්බො. ‘‘ක්ව තෙ බලං මහාරාජා’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘කො තෙ බලං මහාරාජා’’ති එත්ථ ක්වසද්දෙන ඊසකං සමානසුතිකො සත්තමියන්තො කොසද්දො දිස්සති, ක්ව කොසද්දා හි අඤ්ඤමඤ්ඤමීසකසමානසුතිකා. තථා ‘‘ඉධ හෙමන්තගිම්හෙසු, ඉධ හෙමන්තගිම්හිසු, න තෙනත්ථං අබන්ධි සො, න තෙනත්ථං අබන්ධිසූ’’ති අඤ්ඤානිපි යොජෙතබ්බානි.

එහි ශබ්ද වශයෙන් පළමුවෙන්ම මුළාවන තැන නම් මෙයයි – 'විරත්තා කොසිය්යායනී' යි කිය යුතු තැන 'විරත්තෙ කොසිය්යායනෙ' යි ස්ත්‍රී ලිංග ප්‍රථමා විභක්ති වචනයක් පෙනේ. 'කො පුරිසො' යි කිය යුතු තැන 'කෙ පුරිසෙ' යි සර්වනාම ප්‍රථමා විභක්ති වචනයක් පෙනේ. 'කින්නාමො තෙ උපජ්ඣායො' යි කිය යුතු තැන 'කොනාමො තෙ උපජ්ඣායො' යි පුල්ලිංග විෂයයෙහි වූ සමාස පදයක් පෙනේ. 'කිං නාමං එතස්සාති කොනාමො' (මොහුගේ නම කුමක්ද? එහෙයින් 'කොනාම' වේ) යනු සමාසයයි. එහෙයින් 'කොනාමා ඉත්ථී, කොනාමං කුලං' යන මේ ක්‍රමය ද ගත යුතුය. 'ක්ව තෙ බලං මහාරාජා' (මහරජ, ඔබගේ බලය කොහිද?) යි කිය යුතු තැන 'කො තෙ බලං මහාරාජා' යන මෙහි 'ක්ව' ශබ්දය හා ස්වල්ප වශයෙන් සමාන ශබ්ද ඇති, සප්තමී විභක්ත්‍යන්ත වූ 'කො' ශබ්දයක් පෙනේ. 'ක්ව' සහ 'කො' යන ශබ්ද එකිනෙකට ස්වල්ප වශයෙන් සමාන ශබ්ද ඇත්තාහුමය. එසේම 'ඉධ හෙමන්තගිම්හෙසු, ඉධ හෙමන්තගimhisu, න තෙනත්ථං අබන්ධි සො, න තෙනත්ථං අබන්ධිසූ' යනාදී වෙනත් පද ද යෙදිය යුතුය.

අත්ථතො පන ඉදං සම්මුය්හනට්ඨානං – ‘‘යං න කඤ්චනද්වෙපිඤ්ඡ, අන්ධෙන තමසා ගත’’න්ති එත්ථ නකාරො ‘‘කත’’න්ති ඉමිනා සම්බන්ධිතබ්බො. න කතන්ති කතං වියාති අත්ථො. එත්ථ හි නකාරො උපමානෙ වත්තති, න පටිසෙධෙ.

අර්ථ වශයෙන් මුළාවන තැන නම් මෙයයි – 'යං න කඤ්චනද්වෙපිඤ්ඡ, අන්ධෙන තමසා ගතං' යන මෙහි 'න' කාරය 'කතං' යන්න සමඟ සම්බන්ධ කළ යුතුය. 'න කතං' යනු 'කළාක් මෙන්' (කතං විය) යන අර්ථයයි. මෙහි 'න' කාරය උපමාවෙහි වැටේ, ප්‍රතිෂේධයෙහි (නැත යන අර්ථයෙහි) නොවේ.

‘‘අස්සද්ධො අකතඤ්ඤූ ච,සන්ධිච්ඡෙදො ච යො නරො;

හතාවකාසො වන්තාසො,ස වෙ උත්තමපොරිසො’’ති

'යම් මිනිසෙක් අශ්‍රද්ධාවන්ත ද (තමාම ප්‍රත්‍යක්ෂ කළ බැවින් පරප්‍රත්‍ය රහිත වූ), අකෘතඥ ද (නොමවන ලද නිවන දන්නා වූ), සන්ධිච්ඡේද ද (භව සන්ධි සිඳලූ), අවකාශ විනාශ කළ ද, ආශාවන් දුරු කළ ද, හෙතෙම සැබවින්ම උත්තම පුරුෂයා වේ' යන්නයි.

එවමාදීනිපි අඤ්ඤානි යොජෙතබ්බානි.

මේ ආදී වෙනත් දෑ ද යෙදිය යුතුය.

අධිප්පායතො ඉදං සම්මුය්හනට්ඨානං – ‘‘තණ්හං අස්මිමානං සස්සතුච්ඡෙදදිට්ඨියො ද්වාදසායතනනිස්සිතං නන්දිරාගඤ්ච හන්ත්වා බ්‍රාහ්මණො අනීඝො යාතී’’ති වත්තබ්බෙපි තථා අවත්වා තමෙවත්ථං ගහෙත්වා අඤ්ඤෙන පරියායෙන

අදහස (අධිප්‍රාය) වශයෙන් මුළාවන තැන නම් මෙයයි – 'තෘෂ්ණාව ද, අස්මිමානය ද, ශාස්වත උච්ඡේද දෘෂ්ටීන් ද, ද්වාදශ ආයතන නිශ්‍රිත නන්දිරාගය ද නසා බ්‍රාහ්මණයා දුක් රහිතව යන්නේය' යි කිව යුතු වුවත්, එසේ නොකියා ඒ අර්ථයම ගෙන වෙනත් ක්‍රමයකින් -

‘‘මාතරං පිතරං හන්ත්වා, රාජානො ද්වෙ ච ඛත්තියෙ;

රට්ඨං සානුචරං හන්ත්වා, අනීඝො යාති බ්‍රාහ්මණො’’ති

'මව සහ පියා ද, ක්‍ෂත්‍රිය රජවරුන් දෙදෙනෙකු ද නසා, අනුචරයන් සහිත රට ද විනාශ කොට බ්‍රාහ්මණයා නිදුක්ව යන්නේය' යි

වුත්තං.

වදාරන ලද්දේය.

‘‘වනං [Pg.171] ඡින්දථ මා රුක්ඛං, වනතො ජායතෙ භයං;

ඡෙත්වා වනඤ්ච වනථං, නිබ්බනා හොථ භික්ඛවො’’ති

'මහණෙනි, කෙලෙස් වනය කපන්න, ගස නොකපන්න. වනයෙන් භය උපදී. වනය ද, කෙලෙස් නැමති ලඳු කැලය ද කපා, වනයෙන් තොර (නිර්වාණී) වන්න' යි

එවමාදීනිපි අඤ්ඤානි යොජෙතබ්බානි. එවං බුද්ධවචනෙ සද්දතො ච අත්ථතො ච අධිප්පායතො ච අක්ඛරචින්තකානං ඤාණචක්ඛුසම්මුය්හනට්ඨානභූතා පාළිනයා විවිධා දිස්සන්ති. යථාහ –

මේ ආදී වෙනත් දෑ ද යෙදිය යුතුය. මෙසේ බුද්ධ වචනයෙහි ශබ්ද වශයෙන් ද, අර්ථ වශයෙන් ද, අදහස් වශයෙන් ද ව්‍යාකරණවේදීන්ගේ ඥාන චක්ෂුස මුළාවීමට කරුණු වූ විවිධ පාලි ක්‍රම දක්නට ලැබේ. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘ජානන්තා අපි සද්දසත්ථමඛිලං මුය්හන්ති පාඨක්කමෙ,යෙභුය්‍යෙන හි ලොකනීතිවිධුරා පාඨෙ නයා විජ්ජරෙ;

පණ්ඩිච්චම්පි පහාය බාහිරගතං එත්ථෙව තස්මා බුධො,සික්ඛෙය්‍යාමලධම්මසාගරතරෙ නිබ්බානතිත්ථූපගෙ’’ති.

'මුළු මහත් ශබ්ද ශාස්ත්‍රය (ව්‍යාකරණ ශාස්ත්‍රය) දන්නා අය පවා පෙළ පිළිවෙළෙහිදී මුළාවෙති. මන්ද යත්, බොහෝ සෙයින් ලෝක සම්මත ක්‍රමයන්ට වෙනස් වූ ක්‍රම පෙළෙහි දක්නට ලැබෙන බැවිනි. එබැවින් බාහිරව ඇති පාණ්ඩිතභාවය හැර දමා, නිර්වාණ තොටුපළට පමුණුවන, නිර්මල ධර්ම සාගරයෙන් එතෙර කරවන මෙහිම (බුද්ධ වචනයෙහිම) ප්‍රඥාවන්තයා හික්මිය යුතුය' යන්නයි.

එවං පාළිනයානං දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යත්තා ‘‘වනප්පගුම්බෙ, බාලෙ ච, පණ්ඩිතෙ චා’’තිආදීනං සුද්ධපච්චත්තවචනත්තඤ්ඤෙව සාරතො පච්චෙතබ්බං, න සුතිසාමඤ්ඤෙන භුම්මොපයොගවචනත්තං භුම්මොපයොගවචනෙහි තෙසං සමානසුතිකත්තෙපි පච්චත්තජොතකත්තා. සමානසුතිකාපි හි සද්දා අත්ථප්පකරණලිඞ්ගසද්දන්තරාභිසම්බන්ධාදිවසෙන අත්ථවිසෙසජොතකා භවන්ති. තං යථා? ‘‘සීහො ගායතී’’ති වුත්තෙ ‘‘එවංනාමකො පුරිසො’’ති අත්ථො විඤ්ඤායති. ‘‘සීහො නඞ්ගුට්ඨං චාලෙතී’’ති වුත්තෙ පන ‘‘මිගරාජා’’ති විඤ්ඤායති. එවං අත්ථවසෙන සමානසුතිකානං අත්ථවිසෙසජොතනං භවති. සඞ්ගාමෙ ඨත්වා ‘‘සින්ධවමානෙහී’’ති වුත්තෙ ‘‘අස්සො’’ති විඤ්ඤායති. රොගිසාලායං පන ‘‘සින්ධවමානෙහී’’ති වුත්තෙ ‘‘ලවණ’’න්ති විඤ්ඤායති. එවං පකරණවසෙන සමානසුතිකානං අත්ථවිසෙසජොතනං භවති. ‘‘ඉස්සා’’ති වුත්තෙ ‘‘එවංනාමිකා ධම්මජාතී’’ති විඤ්ඤායති. ‘‘ඉස්සො’’ති වුත්තෙ පන ‘‘අච්ඡමිගො’’ති විඤ්ඤායති. එවං ලිඞ්ගවසෙන එකදෙසසමානසුතිකානං අත්ථවිසෙසජොතනං භවති. එත්ථ පන කිඤ්චාපි ‘‘දෙවදත්තං පක්කොස ඝටධාරකං [Pg.172] දණ්ඩධාරක’’න්තිආදීසුපි ඝටදණ්ඩාදීනි ලිඞ්ගං, තථාපි සමානසුතිකාධිකාරත්තා න තං ඉධාධිප්පෙතං.

මෙසේ පාලි ක්‍රමයන් තේරුම් ගැනීමට අපහසු බැවින්, 'වනප්පගුම්බෙ', 'බාලෙ ච', 'පණ්ඩිතෙ ච' යනාදී පදයන්හි ශුද්ධ ප්‍රථමා විභක්ති වචන බවම සාර කොට තේරුම් ගත යුතුය. ශබ්ද සමානත්වය නිසා ඒවා සප්තමී හෝ ද්විතීයා විභක්ති ලෙස නොගත යුතුය. මන්ද යත්, සප්තමී සහ ද්විතීයා විභක්ති වචන සමඟ ඒවායේ ශබ්ද සමාන වුවද, ඒවා ප්‍රථමා විභක්තිය දක්වන බැවිනි. සමාන ශබ්ද ඇති වුවද, අර්ථය, ප්‍රකරණය (සන්දර්භය), ලිංගය සහ අනෙකුත් ශබ්දයන්ගේ සම්බන්ධය ආදී හේතූන් නිසා සුවිශේෂී අර්ථයන් ප්‍රකාශ වේ. ඒ කෙසේද? 'සීහෝ ගායති' (සිංහයා ගයයි) යැයි කී කල, 'මේ නම ඇති පුරුෂයෙක්' යන අර්ථය වැටහේ. 'සීහෝ නංගුට්ඨං චාලේති' (සිංහයා වල්ගය වනයි) යැයි කී කල, 'මෘග රාජයා' යන්න වැහේ. මෙසේ අර්ථය අනුව සමාන ශබ්ද ඇති පදවල සුවිශේෂී අර්ථය ප්‍රකාශ වේ. යුධ බිමක සිට 'සින්ධවමානේහි' (සින්ධව ගෙනෙන්න) යැයි කී කල 'අශ්වයා' යන්න වැටහේ. වෙද හලකදී 'සින්ධවමානේහි' යැයි කී කල 'සෛන්ධව ලුණු' යන්න වැටහේ. මෙසේ ප්‍රකරණය (සන්දර්භය) අනුව සමාන ශබ්ද ඇති පදවල සුවිශේෂී අර්ථය ප්‍රකාශ වේ. 'ඉස්සා' යැයි කී කල 'ඊර්ෂ්‍යාව නම් වූ ධර්මතාව' වැටහේ. 'ඉස්සෝ' යැයි කී කල 'වලහා' යන්න වැටහේ. මෙසේ ලිංගය (ස්ත්‍රී-පුරුෂ භාවය) අනුව අර්ධ වශයෙන් සමාන ශබ්ද ඇති පදවල සුවිශේෂී අර්ථය ප්‍රකාශ වේ. මෙහිදී 'දේවදත්තං පක්කෝස ඝටධාරකං දණ්ඩධාරකං' (කළයක් දරන, පොල්ලක් දරන දේවදත්ත කැඳවන්න) යනාදී තැන්හි ඝට, දණ්ඩ ආදිය ලිංග (ලකුණු) වුවද, සමාන ශබ්ද පිළිබඳ ප්‍රකරණය නිසා එය මෙහි අදහස් නොකෙරේ.

‘‘ඉස්සා උප්පජ්ජතී’’ති ච ‘‘ඉස්සා පුරිසමනුබන්ධිංසූ’’ති ච වුත්තෙ පන සබ්බථා සමානසුතිකානං සද්දන්තරාභිසම්බන්ධවසෙන යථාවුත්තඅත්ථවිසෙසජොතනං භවති. තථා ‘‘සීහො භික්ඛවෙ මිගරාජා සායන්හසමයං ආසයා නික්ඛමතී’’ති වුත්තෙ ‘‘මිගාධිපො කෙසරසීහො’’ති විඤ්ඤායති. ‘‘සීහො සමණුද්දෙසො, සීහො සෙනාපතී’’ති ච වුත්තෙ පන ‘‘සීහො නාම සාමණෙරො, සීහො නාම සෙනාපතී’’ති විඤ්ඤායති. එවම්පි සද්දන්තරාභිසම්බන්ධවසෙන සමානසුතිකානං අත්ථවිසෙසජොතනං භවති. ‘‘අද්දසංසු ඛො ඡබ්බග්ගියා භික්ඛූ සත්තරසවග්ගියෙ භික්ඛූ විහාරං පටිසඞ්ඛරොන්තෙ’’ති එවම්පි සද්දන්තරාභිසම්බන්ධවසෙන සමානසුතිකානං පච්චත්තොපයොගත්ථසඞ්ඛාතඅත්ථවිසෙසජොතනං භවති. තථා ‘‘සිඤ්ච භික්ඛු ඉමං නාවං, අඤ්ඤතරො භික්ඛු භගවන්තං එතදවොචා’’ති එවම්පි සද්දන්තරාභිසම්බන්ධවසෙන සමානසුතිකානං ආලපනත්ථපච්චත්තත්ථසඞ්ඛාතඅත්ථවිසෙසජොතනං භවති, තස්මා ‘‘වනප්පගුම්බෙ යථ ඵුස්සිතග්ගෙ’’තිආදීනි භුම්මොපයොගවචනෙහි සදිසත්තෙපිසද්දන්තරාභිසම්බන්ධවසෙන සුද්ධපච්චත්තවචනානීති ගහෙතබ්බානි. පච්චත්තෙකවචනබහුවචනානං එව හි එකාරාදෙසවසෙන එවංවිධානි රූපානි භවන්ති භුම්මොපයොගවචනානි වියාති. නනු ච භො එවංවිධානං රූපානං පාළියං දිස්සනතො ‘එකාරන්තම්පි පුල්ලිඞ්ගං අත්ථී’ති වත්තබ්බන්ති? න වත්තබ්බං, ඔකාරන්තභාවොගධරූපවිසෙසත්තා තෙසං රූපානං. ආදෙසවසෙන හි සිද්ධත්තා විසුං එකාරන්තපුල්ලිඞ්ගං නාම නත්ථි, තස්මා පුල්ලිඞ්ගානං යථාවුත්තසත්තවිධතායෙව ගහෙතබ්බාති.

'ඉස්සා උප්පජ්ජති' (ඊර්ෂ්‍යාව උපදී) සහ 'ඉස්සා පුරිසමනුබන්ධිංසු' (ඊතල [හෝ වලස්සු] පුරුෂයා පසුපස ලුහුබැන්දාහ) යැයි කී කල, සම්පූර්ණයෙන්ම සමාන ශබ්ද ඇති පදයන්ගේ අනෙකුත් ශබ්ද සමඟ ඇති සම්බන්ධය නිසා ඉහත කී පරිදි සුවිශේෂී අර්ථයන් ප්‍රකාශ වේ. එමෙන්ම 'සීහෝ භික්ඛවේ මිගරාජා සායන්හසමයං ආසයා නික්ඛමති' (මහණෙනි, මෘග රාජ වූ සිංහයා සන්ධ්‍යා භාගයෙහි ලැගුම්ගෙයින් නික්මෙයි) යැයි කී කල, 'කේසර සිංහයා' යන්න වැටහේ. 'සීහෝ සමණුද්දේසෝ, සීහෝ සේනාපතී' යැයි කී කල 'සීහ නම් සාමණේරයන් වහන්සේ, සීහ නම් සේනාපතියා' යන්න වැටහේ. මෙසේද අනෙකුත් ශබ්දයන්ගේ සම්බන්ධය නිසා සමාන ශබ්ද ඇති පදවල සුවිශේෂී අර්ථය ප්‍රකාශ වේ. 'අද්දසංසු ඛෝ ඡබ්බග්ගියා භික්ඛූ සත්තරසවග්ගියේ භික්ඛූ විහාරං පටිසංඛරොන්තේ' (ඡබ්බග්ගිය භික්ෂූහු විහාරය ප්‍රතිසංස්කරණය කරන සත්තරසවග්ගිය භික්ෂූන් දුටුවහ) යන මෙහි ද අනෙකුත් ශබ්දයන්ගේ සම්බන්ධය නිසා සමාන ශබ්ද ඇති පදවල ප්‍රථමා සහ ද්විතීයා විභක්ති අර්ථයන් ලෙස සුවිශේෂී අර්ථය ප්‍රකාශ වේ. එමෙන්ම 'සිඤ්ච භික්ඛු ඉමං නාවං' (භික්ෂුව, මේ නැව හිස් කරන්න) සහ 'අඤ්ඤතරෝ භික්ඛු භගවන්තං එතදවෝච' (එක්තරා භික්ෂුවක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ පැවසීය) යන මෙහි ද අනෙකුත් ශබ්දයන්ගේ සම්බන්ධය නිසා සමාන ශබ්ද ඇති පදවල ආලපන සහ ප්‍රථමා විභක්ති අර්ථයන් ලෙස සුවිශේෂී අර්ථය ප්‍රකාශ වේ. එබැවින් 'වනප්පගුම්බේ යථා ඵුස්සිතග්ගේ' යනාදී පදයන් සප්තමී හෝ ද්විතීයා විභක්ති පදයන් හා සමාන වුවද, අනෙකුත් ශබ්දයන්ගේ සම්බන්ධය නිසා ඒවා ශුද්ධ ප්‍රථමා විභක්ති පද ලෙසම ගත යුතුය. ප්‍රථමා විභක්ති ඒක වචන සහ බහු වචනවලට 'ඒ' කාරාදේශය වීම නිසා සප්තමී හෝ ද්විතීයා විභක්ති පද මෙන් මෙවැනි රූප සිද්ධ වේ. 'පින්වත, පාලි භාෂාවෙහි මෙවැනි රූප පෙනෙන බැවින් 'ඒ' කාරාන්ත පුල්ලිංගයක් ද ඇතැයි කිව යුතු නොවේද?' යත්, එසේ නොකිව යුතුය. මන්ද යත්, ඒ රූප 'ඕ' කාරාන්ත ගණයටම අයත් වන සුවිශේෂී රූප වන බැවිනි. ආදේශ ක්‍රමයෙන් සිද්ධ වන බැවින් වෙන් වූ 'ඒ' කාරාන්ත පුල්ලිංගයක් කියා දෙයක් නැත. එබැවින් පුල්ලිංගයන්ගේ ඉහත කී සප්තවිධ භාවයම (ප්‍රභේද හතම) ගත යුතුය.

කෙචි [Pg.173] පන වදෙය්‍යුං ‘‘යායං පුරිසසද්දනයං ගහෙත්වා ‘භූතො, භූතා. භූත’න්තිආදිනා සබ්බෙසමොකාරන්තපදානං නාමිකපදමාලා විභත්තා, තත්ථ චතුත්ථෙකවචනස්ස ආයාදෙසසහිතානි රූපානි කිමත්ථං න වුත්තානී’’ති? විසෙසදස්සනත්ථං. තාදිසානි හි චතුත්ථෙකවචනරූපානි පාළිනයෙ පොරාණට්ඨකථානයෙ ච උපපරික්ඛියමානෙ ‘‘ගත්‍යත්ථකම්මනි, නයනත්ථකම්මනි, විභත්තිවිපරිණාමෙ, තදත්ථෙ චා’’ති සඞ්ඛෙපතො ඉමෙසු චතූසුයෙව ඨානෙසු, පභෙදතො පන සත්තසු ඨානෙසු දිස්සන්ති. දානරොචනධාරණනමොයොගාදිභෙදෙ පන යත්ථ කත්ථචි සම්පදානවිසයෙ න දිස්සන්ති, ඉති ඉමං විසෙසං දස්සෙතුං න වුත්තානීති. නනු දානක්‍රියායොගෙ ‘‘අභිරූපාය කඤ්ඤා දෙය්‍යා’’ති චතුත්ථෙකවචනස්ස ආයාදෙසසහිතරූපදස්සනතො ඉමස්මිම්පි සද්දනීතිප්පකරණෙ ‘‘පුරිසාය, භූතායා’’තිආදීනි වත්තබ්බානි, එවං සන්තෙ කස්මා ‘‘දානරොචනධාරණනමොයොගාදිභෙදෙ පන යත්ථ කත්ථචි සම්පදානවිසයෙ න දිස්සන්තී’’ති වුත්තන්ති? අපාළිනයත්තා. ‘‘අභිරූපාය කඤ්ඤා දෙය්‍යා’’ති අයඤ්හි සද්දසත්ථතො ආගතො නයො, න බුද්ධවචනතො. බුද්ධවචනඤ්හි පත්වා ‘‘අභිරූපස්ස කඤ්ඤා දෙය්‍යා’’ති පදරූපං භවිස්සතීති. නනු ච භො නමොයොගාදීසුපි චතුත්ථෙකවචනස්ස ආයාදෙසො දිස්සතීති. සාසනාවචරාපි හි නිපුණා පණ්ඩිතා ‘‘නමො බුද්ධායා’’තිආදීනි වත්වා රතනත්තයං වන්දන්ති. කෙචි පන –

නමුත් ඇතැම්හු මෙසේ කිව හැකිය: ‘යම් හෙයකින් මේ පුරිස ශබ්ද ක්‍රමය ගෙන භූතෝ, භූතා, භූත යනාදී වශයෙන් සියලු අකාරාන්ත පදයන්ගේ නාමික පදමාලාවන් විභජනය කරන ලද්දේ නම්, එහි චතුර්ථී ඒකවචනයෙහි ආය ආදේශය සහිත රූපයන් කුමක් හෙයින් නොදක්වන ලද්දේ ද?’ යනුවෙනි. එය විශේෂය දැක්වීම පිණිස ය. මන්ද යත්, එවැනි චතුර්ථී ඒකවචන රූප පාලි ක්‍රමයෙහි ද පෞරාණික අටුවා ක්‍රමයෙහි ද විමසා බලන කල්හි, ‘ගත්‍යත්ථකම්මනි (ගමන් අරුත් දෙන කර්මයෙහි), නයනත්ථකම්මනි (පැමිණවීම් අරුත් දෙන කර්මයෙහි), විභත්තිවිපරිණාමේ (විභක්ති පෙරළීමෙහි) සහ තදත්තේ (එම අර්ථයෙහි)’ යැයි සංක්ෂේපයෙන් මේ ස්ථාන සතරෙහි ම පමණක් ද, ප්‍රභේද වශයෙන් ස්ථාන සතක ද දක්නට ලැබෙන බැවිනි. දීම, රුචි වීම, දැරීම, නමස්කාර යෝගය ආදී භේදයන්ගෙන් යුත් කිසිදු සම්ප්‍රදාන විෂයයෙක එම රූප දක්නට නොලැබේ. එබැවින් මෙම විශේෂය දැක්වීමට ඒවා නොකියන ලදී. ‘නොහොත් දාන ක්‍රියා යෝගයෙහි අභිරූපයට (රූපවත් තැනැත්තාට) කන්‍යාව දිය යුතු ය (abhirūpāya kaññā deyyā) යනුවෙන් චතුර්ථී ඒකවචනයෙහි ආය ආදේශය සහිත රූපය දක්නට ලැබෙන බැවින්, මේ සද්දනීති ප්‍රකරණයෙහි ද පුරිසාය, භූතාය යනාදී රූප කිව යුතු නොවේ ද? එසේ තිබියදී දීම, රුචි වීම, දැරීම, නමස්කාර යෝගය ආදී භේදයන්හි කිසිදු සම්ප්‍රදාන විෂයයෙක ඒවා දක්නට නොලැබේ යැයි පැවසුවේ මන්ද?’ යත්, එය පාලි ක්‍රමයට අයත් නොවන බැවිනි. ‘අභිරූපාය කඤ්ඤා දෙය්‍යා’ යන්න ව්‍යාකරණ ශාස්ත්‍රයෙන් පැමිණි ක්‍රමයකි, බුද්ධ වචනයෙන් නොවේ. බුද්ධ වචනයට අනුව නම් ‘අභිරූපස්ස කඤ්ඤා දෙය්‍යා’ (abhirūpassa kaññā deyyā) යන පද රූපය වන්නේ ය. භවත්නි, නමස්කාර යෝගය ආදියේදී ද චතුර්ථී ඒකවචනයේ ආය ආදේශය දක්නට ලැබෙන්නේ නොවේ ද? ශාසනාවචර වූ දක්ෂ පණ්ඩිතයෝ ද ‘නමෝ බුද්ධාය’ යනාදිය පවසා තෙරුවන් වඳිති. ඇතැම්හු වනාහි —

‘‘නමො බුද්ධාය බුද්ධස්ස,නමො ධම්මාය ධම්මිනො;

නමො සඞ්ඝාය සඞ්ඝස්ස,නමොකාරෙන සොත්ථි මෙ’’ති ච,

“නමෝ බුද්ධාය බුද්ධස්ස, නමෝ ධම්මාය ධම්මිනෝ, නමෝ සංඝාය සංඝස්ස, නමෝකාරේන සොත්ථි මේ” (බුදුරජාණන් වහන්සේට ද බුදුරජාණන් වහන්සේ සතු වූ ධර්මයට ද, ධර්මයට ද ධර්මධරයන් වහන්සේලාට ද, සංඝයා වහන්සේට ද සංඝ රත්නයට ද මාගේ නමස්කාරය වේවා, මේ නමස්කාරය හේතුවෙන් මට සෙත් වේවා!) යැයි ද,

‘‘මුඛෙ [Pg.174] සරසි සම්ඵුල්ලෙ, නයනුප්පලපඞ්කජෙ;

පාදපඞ්කජපූජාය, බුද්ධාය සතතං දදෙ’’ති ච,

“මුඛේ සරසි සම්ඵුල්ලේ, නයනුප්පලපංකජේ, පාදපංකජපූජාය, බුද්ධාය සතතං දදේ” (පුබුදු වූ විලක් බඳු මුහුණ ඇති, නිල් උපුල් බඳු නෙත් ඇති බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද පද්මයන් පිදීම පිණිස මම නිරන්තරයෙන් යමක් දෙමි) යැයි ද,

‘‘නරො නරං යාචති කිඤ්චි වත්ථුං, නරෙන දූතො පහිතො නරායා’’ති ච ගාථාරචනම්පි කුබ්බන්තීති? සච්චං, සාසනාවචරාපි නිපුණා පණ්ඩිතා ‘‘නමො බුද්ධායා’’තිආදීනිවත්වා රතනත්තයං වන්දන්ති, ගාථාරචනම්පි කුබ්බන්ති, එවං සන්තෙපි තෙ සද්දසත්ථෙ කතපරිචයවසෙන සද්දසත්ථතො නයං ගහෙත්වා තථාරූපා ගාථාපි චුණ්ණියපදානිපි අභිසඞ්ඛරොන්ති, ‘‘නමො බුද්ධායා’’තිආදීනි වත්වා රතනත්තයං වන්දන්ති. යෙ පන සද්දසත්ථෙ අකතපරිචයා අන්තමසො බාලදාරකා, තෙපි අඤ්ඤෙසං වචනං සුත්වා කතපරිචයවසෙන ‘‘නමො බුද්ධායා’’තිආදීනි වත්වා රතනත්තයං වන්දන්ති, ‘‘නමො බුද්ධස්සා’’ති වදන්තා පන අප්පකතරා. කත්ථචි හි පදෙසෙ කුමාරකෙ අක්ඛරසමයං උග්ගණ්හාපෙන්තා ගරූ අක්ඛරානමාදිම්හි ‘‘නමො බුද්ධායා’’ති සික්ඛාපෙන්ති, න පන ‘‘නමො බුද්ධස්සා’’ති, එවං සන්තෙපි පාළිනයෙ පොරාණට්ඨකථානයෙ ච උපපරික්ඛියමානෙ ඨපෙත්වා ගත්‍යත්ථකම්මාදිට්ඨානචතුක්කං, පභෙදතො සත්තට්ඨානං වා දානරොචනධාරණනමොයොගාදිභෙදෙ යත්ථ කත්ථචි සම්පදානවිසයෙ චතුත්ථෙකවචනස්ස ආයාදෙසසහිතානි රූපානි න දිස්සන්ති, තස්මා කෙහිචි අභිසඞ්ඛතානි ‘‘නමො බුද්ධාය, බුද්ධාය දානං දෙන්තී’’ති පදානි පාළිං පත්වා ‘‘නමො බුද්ධස්ස, බුද්ධස්ස දානං දෙන්තී’’ති අඤ්ඤරූපානි භවන්තීති දට්ඨබ්බං. අයං පන පාළිනයඅට්ඨකථානයානුරූපෙන ආයාදෙසස්ස පයොගරචනා – ‘‘බුද්ධාය සරණං ගච්ඡති, බුද්ධං සරණං ගච්ඡතී’’ති වා, ‘‘බුද්ධාය නගරං නෙන්ති, බුද්ධං නගරං නෙන්තී’’ති වා, ‘‘බුද්ධාය සක්කතො ධම්මො, බුද්ධෙන සක්කතො ධම්මො’’ති වා, ‘‘බුද්ධාය ජීවිතං පරිච්චජති, බුද්ධස්ස අත්ථාය ජීවිතං පරිච්චජතී’’ති වා, ‘‘බුද්ධාය අපෙන්ති අඤ්ඤතිත්ථියා, බුද්ධස්මා අපෙන්ති අඤ්ඤතිත්ථියා’’ති වා[Pg.175], ‘‘බුද්ධාය ධම්මතා, බුද්ධස්ස ධම්මතා’’ති වා, ‘‘බුද්ධාය පසන්නො, බුද්ධෙ පසන්නො’’ති වා ඉති පභෙදතො ඉමං සත්තඨානං විවජ්ජෙත්වා අඤ්ඤත්ථ ආයාදෙසො න දිස්සති. තථා හි –

“නරෝ නරං යාචති කිඤ්චි වත්ථුං, නරේන දූතෝ පහිතෝ නරායා” (මිනිසෙක් තවත් මිනිසෙකුගෙන් කිසියම් වස්තුවක් ඉල්ලයි, මිනිසෙකු විසින් මිනිසෙකු උදෙසා දූතයෙකු යවනු ලැබේ) යනුවෙන් ගාථා රචනා ද කරති නොවේ ද? සත්‍යයකි, ශාසනයෙහි හැසිරෙන දක්ෂ පණ්ඩිතයෝ ද ‘නමෝ බුද්ධාය’ යනාදිය පවසා තෙරුවන් වඳිති, ගාථා ද රචනා කරති. එසේ වුව ද, ඔවුහු ව්‍යාකරණ ශාස්ත්‍රයෙහි ඇති පරිචය නිසා ශබ්ද ශාස්ත්‍රයෙන් ක්‍රමය ගෙන එබඳු ගාථා ද චූර්ණිකා පද ද සකස් කරති, ‘නමෝ බුද්ධාය’ යනාදිය පවසා තෙරුවන් වඳිති. ව්‍යාකරණ ශාස්ත්‍රයෙහි පරිචයක් නොමැති, අන්තිම වශයෙන් කුඩා ළමෝ ද අන් අයගේ වචන අසා පුරුදු වූ බැවින් ‘නමෝ බුද්ධාය’ යනාදිය පවසා තෙරුවන් වඳිති. ‘නමෝ බුද්ධස්ස’ යැයි පවසන්නෝ වනාහි ඉතා අල්ප වෙති. මන්දයත් ඇතැම් ප්‍රදේශවල කුඩා දරුවන්ට අකුරු උගන්වන ගුරුවරු අකුරු ලිවීමේ ආරම්භයේදීම ‘නමෝ බුද්ධාය’ කියා උගන්වති, ‘නමෝ බුද්ධස්ස’ කියා නොවේ. එසේ වුව ද, පාලි ක්‍රමයෙහි හා පැරණි අටුවා ක්‍රමයෙහි විමසා බලන විට, ගත්‍යත්ථකර්ම ආදී ස්ථාන සතර (හෝ ප්‍රභේද වශයෙන් ස්ථාන හත) හැර, දීම, රුචි වීම, දැරීම, නමස්කාර යෝගය ආදී කිසිදු සම්ප්‍රදාන විෂයයෙක චතුර්ථී ඒකවචනයෙහි ආය ආදේශය සහිත රූප දක්නට නොලැබේ. එබැවින් ඇතැමුන් විසින් සකස් කරන ලද ‘නමෝ බුද්ධාය, බුද්ධාය දානං දෙන්ති’ යන පද පාලි ක්‍රමයට පැමිණි කල්හි ‘නමෝ බුද්ධස්ස, බුද්ධස්ස දානං දෙන්ති’ යනුවෙන් වෙනත් රූප ගන්නා බව දත යුතුය. පාලි ක්‍රමයට හා අටුවා ක්‍රමයට අනුකූල වූ ආය ආදේශයේ ප්‍රයෝග රචනාව වනාහි මෙසේය: ‘බුද්ධාය සරණං ගච්ඡති’ යන්නෙන් ‘බුද්ධං සරණං ගච්ඡති’ (බුදුරජාණන් වහන්සේ සරණ යයි) යන්න ද, ‘බුද්ධාය නගරං නෙන්ති’ යන්නෙන් ‘බුද්ධං නගරං නෙන්ති’ (බුදුරජාණන් වහන්සේ නගරයට පමුණුවති) යන්න ද, ‘බුද්ධාය සක්කතෝ ධම්මෝ’ යන්නෙන් ‘බුද්ධේන සක්කතෝ ධම්මෝ’ (බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් සත්කාර කරන ලද ධර්මය) යන්න ද, ‘බුද්ධාය ජීවිතං පරිච්චජති’ යන්නෙන් ‘බුද්ධස්ස අත්ථාය ජීවිතං පරිච්චජති’ (බුදුරජාණන් වහන්සේ උදෙසා ජීවිතය පරදූවට තබයි) යන්න ද, ‘බුද්ධාය අපෙන්ති අඤ්ඤතිත්ථියා’ යන්නෙන් ‘බුද්ධස්මා අපෙන්ති අඤ්ඤතිත්ථියා’ (අන්‍ය තීර්ථකයෝ බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙන් බැහැර වෙති) යන්න ද, ‘බුද්ධාය ධම්මතා’ යන්නෙන් ‘බුද්ධස්ස ධම්මතා’ (බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ධර්මතාව) යන්න ද, ‘බුද්ධාය පසන්නෝ’ යන්නෙන් ‘බුද්ධේ පසන්නෝ’ (බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි පැහැදුණේ) යන්න ද වශයෙන් ප්‍රභේද වශයෙන් මෙම ස්ථාන සත හැර වෙනත් තැනක ආය ආදේශය දක්නට නොලැබේ. එසේ ම ය:

පාඨෙ මහානමක්කාර-සඞ්ඛාතෙ සාධුනන්දනෙ;

සම්පදානෙ නමොයොගෙ, ආයාදෙසො න දිස්සති.

මහා නමස්කාරය යැයි කියනු ලබන, සත්පුරුෂයන්ගේ සතුට ඇති කරන පාඨයෙහි ද, සම්ප්‍රදානයෙහි ද, නමස්කාර යෝගයෙහි ද ආය ආදේශය දක්නට නොලැබේ.

එත්ථ මහානමක්කාරපාඨො නාම ‘‘නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්සා’’ති පාඨො. අත්‍රාපි ආයාදෙසො න දිස්සති. වම්මිකසුත්තෙපි ‘‘නමො කරොහි නාගස්සා’’ති එවං ආයාදෙසො න දිස්සති. අම්බට්ඨසුත්තෙපි ‘‘සොත්ථි භදන්තෙ හොතු රඤ්ඤො, සොත්ථි ජනපදස්ස’’. එවං ආයාදෙසො න දිස්සති.

මෙහි ‘මහා නමස්කාර පාඨය’ නම් ‘නමෝ තස්ස භගවතෝ අරහතෝ සම්මාසම්බුද්ධස්ස’ යන පාඨයයි. මෙහි ද ආය ආදේශය දක්නට නොලැබේ. වම්මික සූත්‍රයෙහි ද ‘නමෝ කරෝහි නාගස්ස’ යනුවෙන් මෙසේ ආය ආදේශය දක්නට නොලැබේ. අම්බට්ඨ සූත්‍රයෙහි ද ‘සොත්ථි භදන්තේ හෝතු රඤ්ඤෝ, සොත්ථි ජනපදස්ස’ (භවතුනි, රජුට සෙත් වේවා, ජනපදයට සෙත් වේවා) යනුවෙන් මෙසේ ආය ආදේශය දක්නට නොලැබේ.

‘‘සුප්පබුද්ධ’’න්ති පාඨස්ස, අත්ථසංවණ්ණනායපි;

සම්පදානෙ නමොයොගෙ, ආයාදෙසො න දිස්සති.

“සුප්පබුද්ධං” යන පාඨයේ අර්ථ සංවර්ණනාවෙහි (අටුවාවෙහි) ද සම්ප්‍රදානයෙහි හා නමස්කාර යෝගයෙහි ආය ආදේශය දක්නට නොලැබේ.

තථා හි

එසේ ම ය:

‘‘සුප්පබුද්ධං පබුජ්ඣන්ති, සදා ගොතමසාවකා;

යෙසං දිවා ච රත්තො ච, නිච්චං බුද්ධගතා සතී’’ති

“සුප්පබුද්ධං පබුජ්ඣන්ති, සදා ගෝතමසාවකා, යේසං දිවා ච රත්තෝ ච, නිච්චං බුද්ධගතා සතී” (යමෙකුගේ දිවා රෑ දෙක්හි නිරන්තරයෙන් බුද්ධාලම්බන ප්‍රීතියෙන් යුතු සිහිය පවතී ද, ඒ ගෞතම ශ්‍රාවකයෝ සැමදා මනා පිබිදීමකින් යුතුව අවදි වෙති)

ඉමිස්සා පාළියා අට්ඨකථායං ‘‘සම්මාදිට්ඨිකස්ස පුත්තො ගුළං ඛිපමානො බුද්ධානුස්සතිං ආවජ්ජෙත්වා ‘නමො බුද්ධස්සා’ති වත්වා ගුළං ඛිපතී’’ති ආයාදෙසවජ්ජිතො සද්දරචනාවිසෙසො දිස්සති. සගාථාවග්ගවණ්ණනායම්පි ධනඤ්ජානීසුත්තට්ඨකථායං ‘‘ත්වං ඨිතාපි නිසින්නාපි ඛිපිත්වාපි කාසෙත්වාපි ‘නමො බුද්ධස්සා’ති තස්ස මුණ්ඩකස්ස සමණකස්ස නමක්කාරං කරොසී’’ති ආයාදෙසවජ්ජිතො සද්දරචනාවිසෙසො දිස්සති. තථා තත්ථ තත්ථ ‘‘බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස දානං දෙති. තස්ස [Pg.176] පුරිසස්ස භත්තං න රුච්චති. සමණස්ස රොචතෙ සච්චං, බුද්ධස්ස ඡත්තං ධාරෙති, බුද්ධස්ස සිලාඝතෙ’’තිආදිනා ආයාදෙසවිවජ්ජිතො සද්දරචනාවිසෙසො දිස්සති. එවං දානරොචනාදීසු බහූසු සම්පදානවිසයෙසු චතුත්ථෙකවචනස්ස ආයාදෙසසහිතං රූපං න දිස්සති.

මෙම පාලි පාඨයෙහි අටුවාවෙහි ‘සම්මාදිට්ඨිකයාගේ පුත්‍රයා ගුලිය දමන කල්හි බුද්ධානුස්සතිය මෙනෙහි කොට නමෝ බුද්ධස්ස (බුදුරජාණන් වහන්සේට නමස්කාර වේවා!) යැයි කියා ගුලිය දමයි’ යනුවෙන් ආය ආදේශයෙන් තොර වූ විශේෂ ශබ්ද රචනාවක් දක්නට ලැබේ. සගාථාවග්ග වර්ණනාවෙහි (අටුවාවෙහි) ධනඤ්ජානී සූත්‍ර අටුවාවෙහි ද ‘නුඹ සිටගෙන සිටියදීත්, හිඳගෙන සිටියදීත්, කිවිසුම් යද්දීත්, කැස්ස යද්දීත් නමෝ බුද්ධස්ස කියා ඒ හිස මුඩු කළ මහණාට නමස්කාර කරන්නෙහිය’ යනුවෙන් ආය ආදේශයෙන් තොර වූ විශේෂ ශබ්ද රචනාවක් දක්නට ලැබේ. එසේම තැන් තැන්හි ‘බුද්ධ ප්‍රමුඛ මහා සංඝරත්නයට දන් දෙයි, ඒ මිනිසාට බත් රුචි නොවේ, මහණාට සත්‍යය රුචි වෙයි, බුදුරජාණන් වහන්සේට කුඩය දරයි, බුදුරජාණන් වහන්සේට ප්‍රශංසා කරයි’ යනාදී වශයෙන් ආය ආදේශයෙන් තොර වූ විශේෂ ශබ්ද රචනාවක් දක්නට ලැබේ. මෙසේ දීම, රුචි වීම ආදී බොහෝ සම්ප්‍රදාන විෂයයන්හි චතුර්ථී ඒකවචනයෙහි ආය ආදේශය සහිත රූපය දක්නට නොලැබේ.

ගත්‍යත්ථකම්මාදීසු පන චතූසු ඨානෙසු දිස්සති. තථා හි ‘‘මූලාය පටිකස්සෙය්‍ය, අප්පො සග්ගාය ගච්ඡතී’’ති චෙත්ථ ගත්‍යත්ථකම්මනි දිස්සති. එත්ථ හි ‘‘මූලං පටිකස්සෙය්‍ය, අප්පො සග්ගං ගච්ඡතී’’ති ච අත්ථො. ‘‘පටිකස්සෙය්‍යා’’ති චෙත්ථ කස ගතියන්ති ධාතුස්ස පතිඋපසග්ගෙන විසෙසිතත්තා ‘‘ආකඩ්ඪෙය්‍යා’’ති අත්ථො භවති. ‘‘අයං පුරිසො මම අත්ථකාමො, යො මං ගහෙත්වාන දකාය නෙතී’’ති එත්ථ නයනත්ථකම්මනි දිස්සති. එත්ථ හි මං උදකං නෙති, අත්තනො වසනකසොබ්භං පාපෙතීති අත්ථො. ‘‘විරමථායස්මන්තො මම වචනායා’’ති එත්ථ විභත්තිවිපරිණාමෙ දිස්සති. මම වචනතො විරමථාති හි නිස්සක්කවචනවසෙන අත්ථො. ‘‘මහාගණාය භත්තා මෙ’’ති එත්ථාපි විභත්තිවිපරිණාමෙ දිස්සති. මම මහතො හංසගණස්ස භත්තාති හි සාමිවචනවසෙන අත්ථො. මම හංසරාජාති චෙත්ථ අධිප්පායො. ‘‘අසක්කතා චස්ම ධනඤ්චයායා’’ති එත්ථාපි විභත්තිවිපරිණාමෙ දිස්සති. මයං ධනඤ්චයස්ස රඤ්ඤො අසක්කතා ච භවාමාති හි කත්තුත්ථෙ සාමිවචනං. තථා හි ‘‘ධනඤ්චයස්සා’’ති වා ‘‘ධනඤ්චයෙනා’’ති වා වත්තබ්බෙ එවං අවත්වා ‘‘ධනඤ්චයායා’’ති සම්පදානවචනං දානක්‍රියාදිකස්ස සම්පදානවිසයස්ස අභාවතො විභත්තිවිපරිණාමෙයෙව යුජ්ජති, තස්මා ධනඤ්චයරාජෙන මයං අසක්කතා ච භවාමාති අත්ථො ගහෙතබ්බො. අඤ්ඤම්පි විභත්තිවිපරිණාමට්ඨානං මග්ගිතබ්බං.

නමුත් (එම 'ආය' ප්‍රත්‍යය/ආදේශය) ගමනාර්ථ කර්ම ආදී ස්ථාන සතරක දැකිය හැකිය. එසේමය, 'mūlāya paṭikasseyya' (මුලට ඇදගත යුතුය), 'appo saggāya gacchati' (ස්වල්ප දෙනෙක් ස්වර්ගයට යති) යන්නෙහි ගමනාර්ථ කර්මයෙහි එය දැකිය හැකිය. මෙහි අර්ථය නම් 'mūlaṃ paṭikasseyya' (මුල ඇදගත යුතුය) සහ 'appo saggaṃ gacchati' (ස්වල්ප දෙනෙක් ස්වර්ගයට යති) යන්නයි. මෙහි 'paṭikasseyya' යන්නෙහි 'කස ගතියං' (යෑම අර්ථවත් කස) ධාතුව 'පති' උපසර්ගයෙන් විශේෂ වූ බැවින්, 'ඇදගත යුතුය' (ākaḍḍheyya) යන අර්ථය ලැබේ. 'මේ පුරුෂයා මට යහපතක් කැමති අයෙකි, ඔහු මා අල්ලාගෙන දිය වෙත (dakāya) ගෙනයයි' යන්නෙහි ගෙනයෑමේ අර්ථය ඇති කර්මපදයෙහි (නයනාර්ථ කර්මයෙහි) දැකිය හැකිය. මෙහි අර්ථය නම් මා උදකය (ජලය) වෙත ගෙනයයි, තමා වසන වළ/අගාධය වෙත පමුණුවයි යන්නයි. 'ආයුෂ්මතුනි, මාගේ වචනයෙන් වැළකෙන්න (mama vacanāya)' යන්නෙහි විභක්ති විපරිණාමයෙහි (විභක්ති වෙනස් වීමෙහි) දැකිය හැකිය. 'මාගේ වචනයෙන් වැළකෙන්න' යනු නිස්සක්ක (අපාදාන - පස්වන විභක්ති) අර්ථයෙන් ගන්නා බැවිනි. 'මහත් සමූහයාට මම බත් දෙන්නෙක් වෙමි' (mahāgaṇāya bhattā me) යන්නෙහි ද විභක්ති විපරිණාමයෙහි දැකිය හැකිය. 'මාගේ මහත් හංස සමූහයාගේ පෝෂකයා' යන්න ස්වාමි වචන (ෂෂ්ඨී විභක්ති) වශයෙන් එහි අර්ථය වන බැවිනි. මෙහි අදහස 'මාගේ හංස රාජයාය' යන්නයි. 'අපි ධනංජය රජු විසින් සත්කාර නොකරන ලද්දෝ වෙමු' (asakkatā casma dhanañcayāya) යන්නෙහි ද විභක්ති විපරිණාමයෙහි දැකිය හැකිය. 'අපි ධනංජය රජුගේ සත්කාර නොලද්දෝ වෙමු' යනු කර්තෘ අර්ථයෙහි ස්වාමි වචනය (ෂෂ්ඨී විභක්තිය) යෙදීමකි. එසේමය, 'dhanañcayassa' කියා හෝ 'dhanañcayena' කියා හෝ කිවයුතු තැන, එසේ නොකියා 'dhanañcayāya' කියා සම්ප්‍රදාන වචනය යෙදීම, දීමේ ක්‍රියාව ආදී සම්ප්‍රදාන විෂයයන් නොමැති බැවින්, විභක්ති විපරිණාමයක් ලෙසම ගැලපේ. එබැවින්, 'ධනංජය රජු විසින් අපි සත්කාර නොකරන ලද්දෝ වෙමු' යන අර්ථය ගත යුතුය. වෙනත් ද විභක්ති විපරිණාම ස්ථාන සෙවිය යුතුය.

‘‘විරාගාය [Pg.177] උපසමාය නිරොධායා’’තිආදීනි පන අනෙකසහස්සානි ආයාදෙසසහිතානි සද්දරූපානි තදත්ථෙ පවත්තන්ති. අට්ඨකථාචරියාපි හි ධම්මවිනයසද්දත්ථං වණ්ණෙන්තා ‘‘ධම්මානං විනයාය. අනවජ්ජධම්මත්ථඤ්හෙස විනයො, න භවභොගාදිඅත්ථ’’න්ති තදත්ථවසෙනෙව ආයාදෙසසහිතං සද්දරූපං පයුඤ්ජිංසු, එවං චතුත්ථෙකවචනස්ස ආයාදෙසසහිතානි රූපානි ගත්‍යත්ථකම්මනි නයනත්ථකම්මනි විභත්තිවිපරිණාමෙ තදත්ථෙ චාති ඉමෙසු චතූසුයෙව ඨානෙසු දිස්සන්ති, න පන දානරොචනාදිභෙදෙ යත්ථ කත්ථචි සම්පදානවිසයෙ. තථා හි නිරුත්තිපිටකෙ ‘‘අත්ථායාති සම්පදානවචන’’න්ති ආයාදෙසසහිතං සද්දරූපං වුත්තං, පුරිසසද්දාදිවසෙන පන තාදිසානි රූපානි න වුත්තානි තාදිසානං සද්දරූපානං යත්ථ කත්ථචි අප්පවත්තනතො. කච්චායනප්පකරණෙපි හි ‘‘ආය චතුත්ථෙකවචනස්ස තූ’’ති ලක්ඛණස්ස වුත්තියං ‘‘අත්ථාය හිතාය සුඛාය දෙවමනුස්සාන’’න්ති වුත්තං. ‘‘පුරිසායා’’ති වා ‘‘සමණායා’’ති වා ‘‘බ්‍රාහ්මණායා’’ති වා න වුත්තන්ති.

'විරාගය පිණිස (virāgāya), උපසමය පිණිස (upasamāya), නිරෝධය පිණිස (nirodhāya)' යනාදී 'ආය' ආදේශය සහිත දහස් ගණන් ශබ්ද රූප ඒ අර්ථයෙහි (තදත්ථ) පවතියි. අටුවාචාරීන් වහන්සේලා ද ධර්ම විනයෙහි ශබ්දාර්ථ වර්ණනා කරන කල්හි 'ධර්මයන්ගේ විනය පිණිස (vinayāya). මේ විනය වනාහි නිවැරදි ධර්ම අර්ථය පිණිසමය, භවභෝගාදි අර්ථය පිණිස නොවේ' යැයි ඒ අර්ථය අනුවම 'ආය' ආදේශය සහිත ශබ්ද රූපය යෙදූහ. මෙසේ චතුර්ථී ඒකවචනයෙහි 'ආය' ආදේශය සහිත රූපයෝ ගමනාර්ථ කර්මය, නයනාර්ථ (ගෙනයෑමේ අර්ථය ඇති) කර්මය, විභක්ති විපරිණාමය සහ තදත්ථ (ඒ අර්ථය) යන මෙම ස්ථාන සතරෙහිම පමණක් දැකිය හැකිය. එහෙත් දීම, රුචිකර වීම ආදී භේද ඇති වෙනත් කිසිදු සම්ප්‍රදාන විෂයයෙහි නොදැකිය හැකිය. එසේමය, නිරුත්ති පිටකයෙහි 'atthāya යනු සම්ප්‍රදාන වචනයකි' යැයි 'ආය' ආදේශ සහිත ශබ්ද රූපය දක්වන ලදී. නමුත් 'පුරිස' ශබ්ද ආදිය ඇසුරෙන් එවැනි රූප දක්වා නැත, මන්ද යත් එවැනි ශබ්ද රූප කිසි තැනක නොයෙදෙන බැවිනි. කච්චායන ව්‍යාකරණ ප්‍රකරණයෙහි ද 'āya catutthekavacanassa tu' යන සූත්‍ර වෘත්තියෙහි 'දෙවි මිනිසුන්ගේ ප්‍රයෝජනය පිණිස (atthāya), හිත සුව පිණිස (hitāya), සැප පිණිස (sukhāya)' යැයි පවසන ලදී. එහෙත් 'purisāya' කියා හෝ 'samaṇāya' කියා හෝ 'brāhmaṇāya' කියා හෝ පවසා නැත.

එත්ථ සියා – නනු භො තස්සෙව වුත්තියං ‘‘චතුත්ථීති කිමත්ථං පුරිසස්ස මුඛං. එකවචනස්සාති කිමත්ථං පුරිසානං දදාති. වාති කිමත්ථං දාතා හොති සමණස්ස වා බ්‍රාහ්මණස්ස වා’’ති වුත්තත්තා ‘‘පුරිසාය සමණාය බ්‍රාහ්මණායා’’තිආදීනි පදරූපානි නයතො දස්සිතානි, කෙවලං පන මුඛසද්දයොගතො බහුවචනභාවතො විකප්පනතො ච ‘‘පුරිසායා’’තිආදීනි න සිජ්ඣන්ති, මුඛසද්දයොගාදිවිරහිතෙ පන ඨානෙ අවස්සං සිජ්ඣන්තීති? එත්ථ වුච්චතෙ – ‘‘චතුත්ථීති කිමත්ථං පුරිසස්ස මුඛ’’න්ති වදන්තො ‘‘සචෙ ආයාදෙසො භවෙය්‍ය[Pg.178], චතුත්ථියා එව භවති, න ඡට්ඨියා’’ති දස්සෙන්තො ‘‘මුඛ’’න්ති පදං දස්සෙසි, න ච තෙන ‘‘මුඛසද්දට්ඨානෙ දෙතීතිආදිකෙ සම්පදානවිසයභූතෙ ක්‍රියාපදෙ ඨිතෙ ආයාදෙසො හොතී’’ති දස්සෙති. ‘‘එකවචනස්සාති කිමත්ථං පුරිසානං දදාතී’’ති වදන්තොපි ‘‘එකවචනස්සෙව ආයාදෙසො හොති, න බහුවචනස්සා’’ති දස්සෙති. ‘‘දදාතී’’ති ඉදං පදං ‘‘පුරිසාන’’න්ති පදස්ස සම්පදානවචනත්තං ඤාපෙතුං අවොච, න ච ‘‘දෙතීතිආදිකෙ සම්පදානවිසයභූතෙ ක්‍රියාපදෙ සති චතුත්ථෙකවචනස්ස ආයාදෙසො හොතී’’ති ඉමමත්ථං විඤ්ඤාපෙති. ‘‘වාති කිමත්ථං දාතා හොති සමණස්ස වා බ්‍රාහ්මණස්ස වා’’ති ච වදන්තොපි ‘‘සම්පදානෙයෙව විකප්පෙන ආයාදෙසො හොතී’’ති විඤ්ඤාපෙති, න දානාදික්‍රියං පටිච්ච ආයාදෙසවිධානං ඤාපෙති.

මෙහි මෙසේ තර්කයක් ඇති විය හැකිය: 'භවත්නි, එම වෘත්තියෙහිම චතුර්ථී යැයි කීවේ කුමටද? "purisassa mukhaṃ" (පුරුෂයාගේ මුහුණ). ඒකවචනයට යැයි කීවේ කුමටද? "purisānaṃ dadāti" (පුරුෂයන්ට දෙයි). වා (විකල්පයෙන්) යැයි කීවේ කුමටද? "samaṇassa vā brāhmaṇassa vā dātā hoti" (ශ්‍රමණයෙකුට හෝ බ්‍රාහ්මණයෙකුට හෝ දෙන්නෙක් වෙයි) යැයි පවසා ඇති බැවින්, "purisāya, samaṇāya, brāhmaṇāya" ආදී පද රූපයන් ක්‍රමානුකූලව දක්වා තිබේ නොවේද? කේවල වශයෙන් මුඛ ශබ්දයේ යෝගයෙන් ද, බහුවචන භාවයෙන් ද, විකල්ප වීමෙන් ද "purisāya" ආදී රූප නොසෑදෙන නමුත්, මුඛ ශබ්ද යෝගය ආදිය නොමැති තැනක (එවැනි රූප) අනිවාර්යයෙන්ම සෑදෙන්නේ නොවේද?' ඊට මෙසේ පිළිතුරු දෙනු ලැබේ: 'චතුර්ථී විභක්තියෙන් කුමටද? "purisassa mukhaṃ" යැයි පවසන්නා, ඉදින් ආය ආදේශය වන්නේ නම්, එය චතුර්ථී විභක්තියටම වේ, ෂෂ්ඨී විභක්තියට නොවේ යන්න පෙන්වා දීමට "mukhaṃ" යන පදය දැක්වීය. එහෙත් එයින් මුඛ ශබ්දය ඇති තැන "දෙයි" යනාදී සම්ප්‍රදාන විෂයයෙහි ක්‍රියා පදයක් ඇති කල්හි ආදේශය වේ යන්න නොපෙන්වයි. ඒකවචනයෙන් කුමටද? "purisānaṃ dadāti" යැයි පවසන්නා ද, ඒකවචනයටම ආදේශය වේ, බහුවචනයට නොවේ යන්න පෙන්වා දෙයි. "dadāti" (දෙයි) යන මෙම පදය පැවසුවේ "purisānaṃ" යන පදයෙහි සම්ප්‍රදාන විභක්ති අර්ථය හැඟවීමට මිස, දෙයි ආදී සම්ප්‍රදාන විෂයයෙහි ක්‍රියා පදයක් ඇති කල්හි චතුර්ථී ඒකවචනයට ආය ආදේශය වේ යන මෙම අර්ථය හැඟවීමට නොවේ. "වා යන්නෙන් කුමටද? samaṇassa vā brāhmaṇassa vā dātā hoti" යැයි පවසන්නා ද, සම්ප්‍රදානයෙහිම විකල්පයෙන් ආදේශය වේ යන්න හැඟවීමට මිස, දීම ආදී ක්‍රියාවන් ඇසුරෙන් ආදේශ විධානයක් හැඟවීමට නොවේ.'

යදි පන දානාදික්‍රියං පටිච්ච ආයාදෙසවිධානං සියා, වුත්තිකාරකෙන ලක්ඛණස්ස වුත්තියං මූලොදාහරණෙයෙව ‘‘අත්ථාය හිතායා’’ති තදත්ථපයොගානි විය ‘‘පුරිසාය දීයතෙ’’තිආදි වත්තබ්බං සියා, න ච වුත්තං. කස්මාති චෙ? බුද්ධවචනෙ පොරාණට්ඨකථාසු ච තාදිසස්ස පයොගස්ස අභාවා. නිරුත්තිපිටකෙ හි පභින්නපටිසම්භිදො සො ආයස්මා මහාකච්චානො ‘‘පුරිසස්ස දීයතෙ’’ති ආයාදෙසරහිතානියෙව රූපානි දස්සෙති, ‘‘අත්ථායාති සම්පදානවචන’’න්ති භණන්තොපි ච ථෙරො දානාදික්‍රියාපෙක්ඛං අකත්වා චතුත්ථෙකවචනස්ස ආයාදෙසසහිතං රූපමෙව නිද්දිසි. තෙන සො පයොගො තදත්ථප්පයොගොති විඤ්ඤායති. ඉති ඉමෙහි කාරණෙහි ජානිතබ්බං ‘‘දානාදික්‍රියං පටිච්ච ආයාදෙසවිධානං න කත’’න්ති. යජ්ජෙවං ‘‘අත්ථාය හිතායා’’තිආදීනියෙව තදත්ථප්පයොගානි ‘‘ආය චතුත්ථෙකවචනස්ස තූ’’ති ලක්ඛණස්ස විසයා භවෙය්‍යුං, නාඤ්ඤානීති? තන්න, අඤ්ඤානිපි විසයායෙව තස්ස. කතමානි? ‘‘මූලාය පටිකස්සෙය්‍ය, අප්පො [Pg.179] සග්ගාය ගච්ඡති, දකාය නෙති, විරමථායස්මන්තො මමවචනාය, ගණාය භත්තා’’තිආදීනි. ‘‘සග්ගස්ස ගමනෙන වා’’තිආදීනි පන වාධිකාරත්තා අවිසයාවාති.

ඉදින් දීමේ ක්‍රියාව ආදිය ඇසුරෙන් ආදේශ විධානයක් වන්නේ නම්, වෘත්තිකාරයා විසින් සූත්‍ර වෘත්තියෙහි මුල් උදාහරණයෙහිම 'atthāya hitāya' යන තදත්ථ (ඒ සඳහා වූ) ප්‍රයෝගයන් මෙන් 'purisāya dīyate' (පුරුෂයාට දෙනු ලැබේ) යනාදිය ද පැවසිය යුතුව තිබුණි, එහෙත් එසේ පවසා නැත. ඒ මන්දයත්? බුද්ධ වචනයෙහි සහ පෝරාණ අටුවාවන්හි එවැනි ප්‍රයෝගයන් නොමැති බැවිනි. සැබවින්ම, නිරුත්ති පිටකයෙහි ප්‍රභින්නපටිසම්භිදා ඇති (සිවුපිළිසිඹියාපත්) ඒ ආයුෂ්මත් මහා කච්චායන තේරුන් වහන්සේ 'purisassa dīyate' (පුරුෂයාට දෙනු ලැබේ) යැයි ආදේශයෙන් තොර රූපයන්ම දක්වන අතර, 'atthāya යනු සම්ප්‍රදාන වචනයකි' යැයි පවසන කල්හි ද දීමේ ක්‍රියාව ආදිය අපේක්ෂා නොකර, චතුර්ථී ඒකවචනයේ 'ආය' ආදේශය සහිත රූපයම නිර්දේශ කළ සේක. එයින්, එම ප්‍රයෝගය තදත්ථ (ඒ සඳහා වූ) ප්‍රයෝගයක් බව පැහැදිලි වේ. එහෙයින්, මෙම කරුණුවලින් 'දීමේ ක්‍රියාව ආදිය ඇසුරෙන් ආදේශ විධානයක් කර නොමැති බව' දත යුතුය. ඉදින් එසේ නම්, 'atthāya, hitāya' යනාදී තදත්ථ ප්‍රයෝගයන්ම පමණක් 'āya catutthekavacanassa tu' යන ලක්ෂණයෙහි (සූත්‍රයෙහි) විෂයයන් වන්නේද, වෙනත් ඒවා නොවේද? එය එසේ නොවේ, වෙනත් ඒවාද එහි විෂයයන් වේ. ඒවා කවරේද? 'mūlāya paṭikasseyya, appo saggāya gacchati, dakāya neti, viramathāyasmanto mama vacanāya, gaṇāya bhattā' යනාදියයි. 'saggassa gamanena vā' (ස්වර්ගයට යෑමෙන් හෝ) යනාදිය වනාහි 'වා' යන අධිකාරය නිසා එහි විෂයයන් නොවේ.

නනු ච භො එවං සන්තෙ වුත්තිකාරකෙන මූලොදාහරණෙසු ‘‘අත්ථාය හිතාය සුඛාය දෙවමනුස්සාන’’න්ති වත්වා ‘‘මූලාය පටිකස්සෙය්‍යා’’තිආදීනිපි වත්තබ්බානි, කිමුදාහරණෙ පන ‘‘වාති කිමත්ථං සග්ගස්ස ගමනෙන වා’’ති වත්තබ්බන්ති? සච්චං, අවචනෙ කාරණමත්ථි, තං සුණාථ – ‘‘මූලාය පටිකස්සෙය්‍ය, අප්පො සග්ගාය ගච්ඡතී’’ති එත්ථ හි ‘‘මූලාය, සග්ගායා’’ති පදානි සුද්ධසම්පදානවචනානි න හොන්ති ගත්‍යත්ථකම්මනි වත්තනතො, තස්මා මූලොදාහරණෙසු න වුත්තානි. තථා ‘‘දකාය නෙතී’’ති එත්ථ ‘‘දකායා’’ති පදං නයනත්ථකම්මනි වත්තනතො සුද්ධසම්පදානවචනං න හොතීති න වුත්තං. ‘‘විරමථායස්මන්තො මම වචනායා’’ති එත්ථ පන ‘‘වචනායා’’ති පදං නිස්සක්කවචනත්ථෙ වත්තනතො, ‘‘ගණාය භත්තා’’ති එත්ථ ‘‘ගණායා’’ති පදං සාමිවචනත්ථෙ වත්තනතො, ‘‘අසක්කතා චස්ම ධනඤ්චයායා’’ති එත්ථ ‘‘ධනඤ්චයායා’’ති පදං කත්තුවසෙන සාමිඅත්ථෙ වත්තනතො සුද්ධසම්පදානවචනං න හොතීති න වුත්තං. කිමුදාහරණෙපි ‘‘සග්ගස්සා’’ති පදං ගමනසද්දසන්නිධානතො ගත්‍යත්ථකම්මනි වත්තනතො සුද්ධසම්පදානවචනං න හොතීති ‘‘වාති කිමත්ථං සග්ගස්ස ගමනෙන වා’’ති න වුත්තං. එවඤ්හෙත්ථ වුත්තනයෙන බුද්ධවචනං පොරාණට්ඨකථානයඤ්ච පත්වා චතුත්ථෙකවචනස්ස ආයාදෙසසහිතානි රූපානි ගත්‍යත්ථකම්මාදීසු චතූසුයෙව ඨානෙසු දිස්සන්ති, න පන දානරොචනාදිභෙදෙ යත්ථ කත්ථචි සම්පදානවිසයෙති දට්ඨබ්බං.

පින්වත, එසේ ඇති කල්හි, වෘත්ති කර්තෘ විසින් මූල උදාහරණවල 'දේවමනුෂ්‍යයන්ගේ යහපත පිණිස, හිත පිණිස, සුව පිණිස' යැයි පවසා, 'මූලයට නැවත ඇද දැමිය යුතුය' යනාදීන් ද කිව යුතු නොවේද? විකල්ප උදාහරණයෙහි 'වා යන්න කුමක් සඳහාද? ස්වර්ගයට යාමෙන් හෝ' යැයි කිව යුත්තේ ඇයි? සත්‍යයකි, එසේ නොකීමට හේතුවක් ඇත, එය අසන්න: 'මූලයට ඇද දැමිය යුතුය, ස්වල්ප දෙනෙක් ස්වර්ගයට යති' යන මෙහි 'මූලයට' (මූලාය), 'ස්වර්ගයට' (සග්ගාය) යන පද ගමනාර්ථ කර්මයෙහි වැටෙන බැවින් ශුද්ධ සම්ප්‍රදාන වචන නොවේ. එබැවින් මූල උදාහරණවල ඒවා නොකියන ලදී. එසේම 'දිය රැගෙන යයි' යන මෙහි 'දිය' (දකාය) යන පදය නයනාර්ථ කර්මයෙහි වැටෙන බැවින් ශුද්ධ සම්ප්‍රදාන වචනයක් නොවන හෙයින් නොකියන ලදී. 'ආයුෂ්මතුනි, මාගේ වචනයෙන් වළකින්න' යන මෙහි 'වචනයෙන්' (වචනාය) යන පදය අපාදාන අර්ථයෙහි වැටෙන බැවින්ද, 'ගණයට භක්තෘ (හිමියා)' යන මෙහි 'ගණයට' (ගණාය) යන පදය සාමි අර්ථයෙහි වැටෙන බැවින්ද, 'ධනංජයයාට අපි අසත්කාර කළෙමු' යන මෙහි 'ධනංජයයාට' (ධනඤ්ජයාය) යන පදය කර්තෘ අර්ථයෙහි වූ සාමි අර්ථයෙහි වැටෙන බැවින්ද ශුද්ධ සම්ප්‍රදාන වචනයක් නොවන හෙයින් නොකියන ලදී. විකල්ප උදාහරණයෙහි ද 'ස්වර්ගයාගේ' (සග්ගස්ස) යන පදය ගමන ශබ්දයේ සන්නිධානයෙන් ගමනාර්ථ කර්මයෙහි වැටෙන බැවින් ශුද්ධ සම්ප්‍රදාන වචනයක් නොවේ යැයි 'වා යන්න කුමක් සඳහාද? ස්වර්ගයට යාමෙන් හෝ' යැයි නොකියන ලදී. මෙසේ මෙහි කියන ලද ක්‍රමයෙන් බුද්ධ වචනය හා පෝරාණ අටුවා ක්‍රමයට පැමිණ, සතරවන ඒකවචනයෙහි 'ආය' ආදේශය සහිත රූප ගමනාර්ථ කර්මාදී වූ ස්ථාන සතරකම දක්නට ලැබෙන අතර, දීම, රුචිවීම ආදී භේද ඇති වෙනත් කිසිදු සම්ප්‍රදාන විෂයයක දක්නට නොලැබෙන බව දත යුතුය.

නනු ච භො ‘‘චන්දනසාරං ජෙට්ඨිකාය අදාසි සුවණ්ණමාලං කනිට්ඨායා’’ති දානප්පයොගෙ චතුත්ථෙකවචනස්ස ආයාදෙසසහිතරූපදස්සනතො ‘‘රාජකඤ්ඤාය දීයතෙ, රාජකඤ්ඤාය [Pg.180] රුච්චති අලඞ්කාරො, රාජකඤ්ඤාය ඡත්තං ධාරෙති, රාජකඤ්ඤාය නමො කරොහි, රාජකඤ්ඤාය සොත්ථි භවතු, රාජකඤ්ඤාය සිලාඝතෙ’’තිආදීහිපි පයොගෙහි භවිතබ්බං, අථ කස්මා ‘‘බුද්ධවචනං පොරාණට්ඨකථානයඤ්ච පත්වා චතුත්ථෙකවචනස්ස ආයාදෙසසහිතානි රූපානි ගත්‍යත්ථකම්මාදීසු චතූසුයෙව ඨානෙසු දිස්සන්ති, න පන දානරොචනාදිභෙදෙ යත්ථ කත්ථචි සම්පදානවිසයෙ’’ති වදථාති? උප්පථමවතිණ්ණො භවං, න හි භවං අම්හාකං වචනත්ථං ජානාති. අයඤ්හෙත්ථ අම්හාකං වචනත්ථො – සබ්බානිපි ඉත්ථිලිඞ්ගානි එකවචනවසෙන තතියාචතුත්ථීපඤ්චමීඡට්ඨීසත්තමීඨානෙසු සමසමානි හොන්ති, අප්පානි අසමානි, තස්මා තානි ඨපෙත්වා පුල්ලිඞ්ගනපුංසකලිඞ්ගෙසු පුරිසාදි චිත්තාදිසද්දානං අකාරන්තපකතිභාවෙ ඨිතානං චතුත්ථෙකවචනස්ස ආයාදෙසසහිතානි රූපානි බුද්ධවචනාදීසු දානරොචනාදිභෙදෙ යත්ථ කත්ථචි සම්පදානවිසයෙ න දිස්සන්ති. තෙනෙව හි ‘‘මූලාය, සග්ගාය, දකාය, වචනාය, ගණායා’’තිආදීනි ගත්‍යත්ථකම්මාදීසු තීසු ‘‘අභිඤ්ඤාය, සම්බොධාය, නිබ්බානායා’’ති එවමාදීනි පන අනෙකසතානි තිලිඞ්ගපදානි තදත්ථෙයෙවාති ඉමෙසු චතූසු ඨානෙසු දිස්සන්ති. ‘‘දෙති, රොචති, ධාරෙතී’’තිආදීසු පන සුද්ධසම්පදානවිසයෙසු න දිස්සන්ති. භවන්ති චත්‍ර –

පින්වත, 'චන්දන සාරය වැඩිමහල් දියණියට දුන්නේය, රන් මාලය බාල දියණියට දුන්නේය' යන දාන ප්‍රයෝගයෙහි සතරවන ඒකවචනයෙහි 'ආය' ආදේශය සහිත රූප දක්නට ලැබෙන බැවින් 'රාජකන්‍යාවට දෙනු ලැබේ, රාජකන්‍යාවට අලංකාරය රුචි වේ, රාජකන්‍යාවට කුඩය දරයි, රාජකන්‍යාවට නමස්කාර කරමි, රාජකන්‍යාවට සෙත් වේවා, රාජකන්‍යාවට ප්‍රශංසා කරයි' යනාදී ප්‍රයෝගයන් ද විය යුතු නොවේද? එසේ නම් 'බුද්ධ වචනය හා පෝරාණ අටුවා ක්‍රමයට පැමිණ, සතරවන ඒකවචනයේ 'ආය' ආදේශ සහිත රූප ගමනාර්ථ කර්මාදී වූ ස්ථාන සතරකම දක්නට ලැබෙන අතර, දීම, රුචිවීම ආදී භේද ඇති වෙනත් කිසිදු සම්ප්‍රදාන විෂයයක දක්නට නොලැබේ' යැයි පවසන්නේ ඇයිද? ඔබ නොමඟට බැස ඇත, ඔබ අපගේ වචනයේ අර්ථය නොදනී. මෙහි අපගේ වචනාර්ථය මෙසේය: සියලු ස්ත්‍රී ලිංග පද ඒකවචන වශයෙන් තෘතීයා, චතුර්ථී, පංචමී, ෂෂ්ඨී, සප්තමී යන විභක්ති ස්ථානයන්හි සමසමාන වේ, ස්වල්පයක් අසමාන වේ. එබැවින් ඒවා හැර පුල්ලිංග හා නපුංසක ලිංගයන්හි 'පුරිස', 'චිත්ත' ආදී අකාරාන්ත ප්‍රකෘති භාවයෙහි පිහිටි ශබ්දයන්ගේ සතරවන ඒකවචනයෙහි 'ආය' ආදේශ සහිත රූප බුද්ධ වචනාදියෙහි දීම, රුචිවීම ආදී වෙනත් කිසිදු සම්ප්‍රදාන විෂයයක දක්නට නොලැබේ. එබැවින් ම 'මූලාය, සග්ගාය, දකාය, වචනාය, ගණාය' යනාදී පද ගමනාර්ථ කර්මාදී වූ ස්ථාන තුනෙහි ද, 'අභිඤ්ඤාය, සම්බෝධාය, නිබ්බානාය' යන මෙවැනි ත්‍රිලිංගික පද සිය ගණනක් තදර්ථයෙහි ද යන මෙම ස්ථාන සතරෙහි දක්නට ලැබේ. 'දෙයි, රුචිවේ, දරයි' යනාදී ශුද්ධ සම්ප්‍රදාන විෂයයන්හි දක්නට නොලැබේ. මේ පිළිබඳව මෙසේ ද ගාථා වෙති:

චතුත්ථෙකවචනස්ස, ආයාදෙසෙන සංයුතං;

රූපං අනිත්ථිලිඞ්ගානං, ඨානෙසු චතුසුට්ඨිතං.

ස්ත්‍රී ලිංග නොවන පදයන්ගේ සතරවන ඒකවචනයෙහි 'ආය' ආදේශයෙන් යුත් රූපය ස්ථාන සතරක පිහිටා ඇත.

ගත්‍යත්ථකම්මනි චෙව, නයනත්ථස්ස කම්මනි;

විභත්තියා විපල්ලාසෙ, තදත්ථෙ චාති නිද්දිසෙ.

ගමනාර්ථ කර්මයෙහි ද, නයනාර්ථ කර්මයෙහි ද, විභක්ති විපර්යාසයෙහි ද, තදර්ථයෙහි ද කියා නිර්දේශ කළ යුතුය.

‘‘මූලාය පටිකස්සෙය්‍ය, අප්පො සග්ගාය ගච්ඡති’’;

එවං ගත්‍යත්ථකම්මස්මිං, දිට්ඨමම්හෙහි සාසනෙ.

'මූලයට ඇද දැමිය යුතුය, ස්වල්ප දෙනෙක් ස්වර්ගයට යති' මෙසේ ගමනාර්ථ කර්මයෙහි ශාසනයෙහි අප විසින් දක්නා ලදී.

‘‘දකාය [Pg.181] නෙති’’ ඉච්චෙවං, නයනත්ථස්ස කම්මනි;

‘‘වචනායා’’ති නිස්සක්කෙ, විරමණප්පයොගතො.

'දිය රැගෙන යයි' මෙසේ නයනාර්ථ කර්මයෙහි ද, 'වැළකීම' ප්‍රයෝගය නිසා අපාදාන අර්ථයෙහි 'වචනයෙන්' (වචනාය) යන්න ද,

‘‘ගණාය’’ඉති සාමිස්මිං, ‘‘භත්තා’’ති සද්දයොගතො;

‘‘ධනඤ්චයායා’’ති පදං, කත්තුත්ථෙ සාමිසූචකං.

'භක්තෘ' යන ශබ්දයේ යෝගයෙන් සාමි අර්ථයෙහි 'ගණයට' (ගණාය) යන්න ද, කර්තෘ අර්ථයෙහි සාමි දක්වන 'ධනංජයයාට' (ධනඤ්ජයාය) යන පදය ද,

‘‘අසක්කතා’’ති සද්දස්ස, යොගතොති විනිද්දිසෙ;

අඤ්ඤො චාපි විපල්ලාසො, මග්ගිතබ්බො විභාවිනා.

'අසක්කතා' යන ශබ්දයේ යෝගයෙන් යැයි නිර්දේශ කළ යුතුය. ප්‍රඥාවන්තයා විසින් වෙනත් විභක්ති විපර්යාසයන් ද සෙවිය යුතුය.

‘‘අභිඤ්ඤාය සම්බොධාය, නිබ්බානායා’’තිමානි තු;

ලිඞ්ගත්තයවසෙනෙව, තදත්ථස්මිං විනිද්දිසෙ.

'අභිඤ්ඤාය, සම්බෝධාය, නිබ්බානාය' යන මේවා තුන් ලිංගයෙහි ම තදර්ථයෙහි නිර්දේශ කළ යුතුය.

එවං පාඨානුලොමෙන, කථිතො ආයසම්භවො;

ඉදන්තු සුඛුමං ඨානං, චින්තෙතබ්බං පුනප්පුනං.

මෙසේ පාඨානුකූලව 'ආය' ආදේශයේ සම්භවය කියන ලදී. මෙම සියුම් කරුණ නැවත නැවතත් කල්පනා කළ යුතුය.

ඔකාරන්තවසෙනෙව, නානානයසුමණ්ඩිතා;

පදමාලා මහෙසිස්ස, සාසනත්ථං පකාසිතා.

මහාසෘෂි වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනාර්ථය ප්‍රකාශ කරනු පිණිස ඕකාරාන්තය වශයෙන් විවිධ ක්‍රමයන්ගෙන් මනාව සරසන ලද පදමාලාව මෙසේ දක්වන ලදී.

ඉමමතිමධුරඤ්චෙ චිත්තිකත්වා සුණෙය්‍යුං,විවිධනයවිචිත්තං සාධවො සද්දනීතිං;

ජිනවරවචනෙතෙ සද්දතො ජාතකඞ්ඛං,කුමුදමිව’සිනා වෙ සුට්ඨු ඡින්දෙය්‍යුමෙත්ථ.

සත්පුරුෂයෝ විවිධ ක්‍රමයන්ගෙන් විසිතුරු වූ, ඉතා මිහිරි වූ මෙම සද්දනීති ප්‍රකරණය ගෞරවයෙන් අසත් නම්, ඔවුහු උතුම් ජිනේන්ද්‍ර වචනයෙහි ශබ්ද විෂයයෙහි උපන් සැකය, කඩුවකින් නෙළුම් මලක් කපන්නාක් මෙන් මෙහි දී මනාව සිඳලන්නාහු ය.

ඉති නවඞ්ගෙ සාට්ඨකථෙ පිටකත්තයෙ බ්‍යප්පථගතීසු විඤ්ඤූනං

මෙසේ අටුවා සහිත නවංග ශාස්තෘ ශාසන සංඛ්‍යාත ත්‍රිපිටකයෙහි පදයන්ගේ ගමන් මාර්ගයෙහි ව්‍යවහාර බුද්ධිමත් ජනයාගේ

කොසල්ලත්ථාය කතෙ සද්දනීතිප්පකරණෙ

නිපුණතාව පිණිස කරන ලද සද්දනීති ප්‍රකරණයෙහි

සවිනිච්ඡයො ඔකාරන්තපුල්ලිඞ්ගානං පකතිරූපස්ස

ඕකාරාන්ත පුල්ලිංගයන්ගේ ප්‍රකෘති රූපය පිළිබඳ විනිශ්චය සහිත වූ

නාමිකපදමාලාවිභාගො නාම

නාමික පදමාලා විභාගය නම් වූ

පඤ්චමො පරිච්ඡෙදො.

පස්වන පරිච්ඡේදයයි.

අකාරන්තොකාරන්තතාපකතිකඔකාරන්තපුල්ලිඞ්ගං නිට්ඨිතං.

අකාරාන්ත, ඕකාරාන්ත බව ප්‍රකෘති කොට ඇති ඕකාරාන්ත පුල්ලිංගය නිමවා ලන ලදී.

6. ආකාරන්තපුල්ලිඞ්ගනාමිකපදමාලා

6. ආකාරාන්ත පුල්ලිංග නාමික පදමාලාව

අථ පුබ්බාචරියමතං පුරෙචරං කත්වා ආකාරන්තපුල්ලිඞ්ගානං පකතිරූපෙසු අභිභවිතු ඉච්චෙතස්ස පකතිරූපස්ස නාමිකපදමාලං [Pg.182] වක්ඛාම – සත්ථා, සත්ථා, සත්ථාරො. සත්ථාරං, සත්ථාරො. සත්ථාරා, සත්ථාරෙහි, සත්ථාරෙභි. සත්ථු, සත්ථුස්ස, සත්ථුනො, සත්ථානං, සත්ථාරානං. සත්ථාරා, සත්ථාරෙහි, සත්ථාරෙභි. සත්ථු, සත්ථුස්ස, සත්ථුනො, සත්ථානං, සත්ථාරානං. සත්ථරි, සත්ථාරෙසු. භො සත්ථ, භො සත්ථා, භවන්තො සත්ථාරො.

දැන් පූර්වාචාර්යයන්ගේ මතය පෙරදැරි කරගෙන, ආකාරාන්ත පුල්ලිංගයන්ගේ ප්‍රකෘති රූප අතරින්, අභිභවනය කිරීමට කැමති වන්නා වූ ප්‍රකෘති රූපයෙහි නාමික පදමාලාව පවසන්නෙමු: සත්ථා, සත්ථා, සත්ථාරෝ (ප්‍රථමා). සත්ථාරං, සත්ථාරෝ (ද්විතීයා). සත්ථාරා, සත්ථාරේහි, සත්ථාරේභි (තෘතීයා). සත්ථු, සත්ථුස්ස, සත්ථුනෝ, සත්ථානං, සත්ථාරානං (චතුර්ථී). සත්ථාරා, සත්ථාරේහි, සත්ථාරේභි (පංචමී). සත්ථු, සත්ථුස්ස, සත්ථුනෝ, සත්ථානං, සත්ථාරානං (ෂෂ්ඨී). සත්ථරි, සත්ථාරේසු (සප්තමී). භෝ සත්ථ, භෝ සත්ථා, භවන්තෝ සත්ථාරෝ (ආලපන).

අයං යමකමහාථෙරෙන කතාය චූළනිරුත්තියා ආගතො නයො. එත්ථ ච නිරුත්තිපිටකෙ ච කච්චායනෙ ච ‘‘සත්ථුනා’’ති පදං අනාගතම්පි ගහෙතබ්බමෙව ‘‘ධම්මරාජෙන සත්ථුනා’’ති දස්සනතො. ‘‘සත්ථාරා, සත්ථුනා, සත්ථාරෙහි, සත්ථාරෙභී’’ති කමො ච වෙදිතබ්බො. එත්ථ ච අසතිපි අත්ථවිසෙසෙ බ්‍යඤ්ජනවිසෙසවසෙන, බ්‍යඤ්ජනවිසෙසාභාවෙපි අත්ථනානත්ථතාවසෙන සද්දන්තරසන්දස්සනං නිරුත්තික්කමොති ‘‘සත්ථා’’ති පදං එකවචනබහුවචනවසෙන ද්වික්ඛත්තුං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. නිරුත්තිපිටකාදීසු පන ‘‘සත්ථා’’ති පඨමාබහුවචනං න ආගතං. කිඤ්චාපි න ආගතං, තථාපි ‘‘අවිතක්කිතා මච්චුමුපබ්බජන්තී’’ති පාළියං ‘‘අවිතක්කිතා’’ති පඨමාබහුවචනස්ස දස්සනතො ‘‘සත්ථා’’ති පදස්ස පඨමාබහුවචනත්තං අවස්සමිච්ඡිතබ්බං. තථා වත්තා, ධාතා, ගන්තාදීනම්පි තග්ගතිකත්තා. තථා නිරුත්තිපිටකෙ ‘‘සත්ථාරෙ’’ති දුතියාබහුවචනඤ්ච ‘‘සත්ථුස්ස, සත්ථාන’’න්ති චතුත්ථීඡට්ඨෙකවචනබහුවචනානි ච ආගතානි, චූළනිරුත්තියං පන න ආගතානි. තත්ථ ‘‘මාතාපිතරො පොසෙති. භාතරො අතික්කමතී’’ති දස්සනතො ‘‘සත්ථාරෙ’’ති දුතියාබහුවචනරූපං අයුත්තං විය දිස්සති. කච්චායනාදීසු ‘‘භො සත්ථ, භො සත්ථා’’ ඉති රස්සදීඝවසෙන ආලපනෙකවචනද්වයං වුත්තං. නිරුත්තිපිටකෙ ‘‘භො සත්ථ’’ ඉතිරස්සවසෙන ආලපනෙකවචනං වත්වා ‘‘භවන්තො සත්ථාරො’’ති ආරාදෙසවසෙන ආලපනබහුවචනං වුත්තං. චූළනිරුත්තියං [Pg.183] ‘‘භො සත්ථ’’ ඉති රස්සවසෙන ආලපනෙකවචනං වත්වා ‘‘භො සත්ථා’’ ඉති දීඝවසෙන ආලපනබහුවචනං ලපිතං. සබ්බමෙතං ආගමෙ උපපරික්ඛිත්වා යථා න විරුජ්ඣති, තථා ගහෙතබ්බං.

මෙය යමක මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් කරන ලද ‘චූළනිරුත්ති’ ග්‍රන්ථයෙහි සඳහන් වන ක්‍රමයයි. මෙහි ද, නිරුත්තිපිටකයෙහි ද, කච්චායනයෙහි ද ‘සත්ථුනා’ යන පදය (ව්‍යවහාරයෙන් බැහැර වුව ද) ග්‍රහණය කළ යුතු ම ය; මන්දයත් "ධම්මරාජේන සත්ථුනා" (ධර්මරාජ වූ ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින්) යන පාඨයෙහි එය දැක්වෙන බැවිනි. තවද ‘සත්ථාරා, සත්ථුනා, සත්ථාරේහි, සත්ථාරේභි’ යන විභක්ති පිළිවෙළ දත යුතුය. මෙහි දී අර්ථයේ විශේෂත්වයක් නොමැති විට ව්‍යඤ්ජන (අක්ෂර) විශේෂය නිසා ද, ව්‍යඤ්ජන විශේෂයක් නොමැති විට වුව ද අර්ථයේ විවිධත්වය (නානත්වය) නිසා ද වෙනත් වචන දැක්වීම නිරුක්ති ක්‍රමය වන හෙයින්, ‘සත්ථා’ යන පදය ඒකවචන සහ බහුවචන වශයෙන් දෙවරක් පවසන ලදැයි දත යුතුය. නිරුත්තිපිටකය ආදියේ දී ‘සත්ථා’ යන ප්‍රථමා බහුවචන රූපය නොපැමිණේ. එය නොපැමිණිය ද, "අවිතක්කිතා මච්චුමුපබ්බජන්ති" යන පාලි පාඨයෙහි ‘අවිතක්කිතා’ යන ප්‍රථමා බහුවචනය දැක්වෙන බැවින්, ‘සත්ථා’ යන පදයේ ද ප්‍රථමා බහුවචන ස්වරූපය අනිවාර්යයෙන් ම පිළිගත යුතුය. එසේ ම වත්තා (කියන්නා), ධාතා (දරන්නා), ගන්තා (යන්නා) ආදී පද ද එම ක්‍රමයට ම අයත් වේ. එලෙස ම නිරුත්තිපිටකයෙහි ‘සත්ථාරේ’ යන ද්විතීයා බහුවචන රූපය ද, ‘සත්ථුස්ස, සත්ථානං’ යන චතුර්ථී සහ ෂෂ්ඨී ඒකවචන, බහුවචන රූප ද දක්නට ලැබෙන නමුත්, චූළනිරුත්තියෙහි ඒවා දක්නට නොලැබේ. එහි "මාතාපිතරෝ පෝසේති" (මවුපියන් රකියි), "භාතරෝ අතික්කමති" (සහෝදරයන් ඉක්මවා යයි) යන්න දැක්වෙන බැවින්, ‘සත්ථාරේ’ යන ද්විතීයා බහුවචන රූපය නොගැලපෙන්නක් මෙන් පෙනේ. කච්චායන ආදී ව්‍යාකරණවල ‘භෝ සත්ථ, භෝ සත්ථා’ යනුවෙන් රස්ව හා දීර්ඝ වශයෙන් ආලපන ඒකවචන රූප දෙකක් දක්වා ඇත. නිරුත්තිපිටකයෙහි ‘භෝ සත්ථ’ යනුවෙන් රස්ව වශයෙන් ආලපන ඒකවචනය පවසා, ‘භවන්තෝ සත්ථාරෝ’ යනුවෙන් ආරාදේශය සහිත ව ආලපන බහුවචනය දක්වා ඇත. චූළනිරුත්තියෙහි ‘භෝ සත්ථ’ යනුවෙන් රස්ව වශයෙන් ආලපන ඒකවචනය පවසා, ‘භෝ සත්ථා’ යනුවෙන් දීර්ඝ වශයෙන් ආලපන බහුවචනය දක්වා ඇත. මේ සියල්ල ධර්ම ග්‍රන්ථ (ආගම) තුළ මැනවින් විමසා බලා, පරස්පර නොවන අයුරින් තේරුම් ගත යුතුය.

ඉදානි සත්ථුසද්දස්ස යං රූපන්තරං අම්හෙහි දිට්ඨං, තං දස්සෙස්සාම – තථා හි ‘‘ඉමෙසං මහානාම තිණ්ණං සත්ථූනං එකා නිට්ඨා උදාහු පුථු නිට්ඨා’’ති පාළියං ‘‘සත්ථූන’’න්ති පදං දිට්ඨං, තස්මා අයම්පි කමො වෙදිතබ්බො ‘‘සත්ථු, සත්ථුස්ස, සත්ථුනො, සත්ථානං, සත්ථාරානං, සත්ථූන’’න්ති. අභිභවිතා, අභිභවිතා, අභිභවිතාරො. අභිභවිතාරං, අභිභවිතාරො. අභිභවිතාරා, අභිභවිතුනා, අභිභවිතාරෙහි, අභිභවිතාරෙභි. අභිභවිතු, අභිභවිතුස්ස, අභිභවිතුනො, අභිභවිතානං, අභිභවිතාරානං, අභිභවිතූනං. අභිභවිතාරා, අභිභවිතාරෙහි, අභිභවිතාරෙභි. අභිභවිතු, අභිභවිතුස්ස, අභිභවිතුනො, අභිභවිතානං, අභිභවිතාරානං. අභිභවිතරි, අභිභවිතාරෙසු. භො අභිභවිත, භො අභිභවිතා, භවන්තො අභිභවිතාරො. යථා පනෙත්ථ අභිභවිතු ඉච්චෙතස්ස පකතිරූපස්ස නාමිකපදමාලා සත්ථුනයෙන යොජිතා, එවං පරිභවිතුආදීනඤ්ච අඤ්ඤෙසඤ්ච තංසදිසානං නාමිකපදමාලා සත්ථුනයෙන යොජෙතබ්බා. එත්ථඤ්ඤානි තංසදිසානි නාම ‘‘වත්තා, ධාතා’’ඉච්චාදීනං පදානං වත්තුධාතු ඉච්චාදීනි පකතිරූපානි.

දැන් අප විසින් දකින ලද ‘සත්ථු’ ශබ්දයේ වෙනත් ව්‍යුත්පත්ති රූප දක්වන්නෙමු. එනම්, "ඉමේසං මහානාම තිණ්ණං සත්ථූනං ඒකා නිට්ඨා උදාහු පුථු නිට්ඨා" යන පාලි පාඨයෙහි ‘සත්ථූනං’ යන පදය දක්නට ලැබේ. එබැවින් ‘සත්ථු, සත්ථුස්ස, සත්ථුනෝ, සත්ථානං, සත්ථාරානං, සත්ථූනං’ යන මේ ක්‍රමය ද දත යුතුය. අභිභවිතා, අභිභවිතා, අභිභවිතාරෝ. අභිභවිතාරං, අභිභවිතාරෝ. අභිභවිතාරා, අභිභවිතුනා, අභිභවිතාරේහි, අභිභවිතාරේභි. අභිභවිතු, අභිභවිතුස්ස, අභිභවිතුනෝ, අභිභවිතානං, අභිභවිතාරානං, අභිභවිතූනං. අභිභවිතාරා, අභිභවිතාරේහි, අභිභවිතාරේභි. අභිභවිතු, අභිභවිතුස්ස, අභිභවිතුනෝ, අභිභවිතානං, අභිභවිතාරානං. අභිභවිතරි, අභිභවිතාරේසු. භෝ අභිභවිත, භෝ අභිභවිතා, භවන්තෝ අභිභවිතාරෝ. මෙහි ‘අභිභවිතු’ යන ප්‍රකෘති රූපයේ නාම පදමාලාව ‘සත්ථු’ ශබ්දයේ ක්‍රමයට යොදන ලද පරිද්දෙන්ම, ‘පරිභවිතු’ ආදී වූ ද, ඊට සමාන වූ ද අනෙකුත් පදවල නාම පදමාලාවන් ද ‘සත්ථු’ ශබ්දයේ ක්‍රමයට ම යෙදිය යුතුය. මෙහි ඊට සමාන අනෙකුත් ශබ්ද නම්, ‘වත්තා, ධාතා’ ආදී පදවල ප්‍රකෘති රූප වන ‘වත්තු, ධාතු’ ආදියයි.

වත්තා ධාතා ගන්තා නෙතා,දාතා කත්තා චෙතා තාතා;

ඡෙත්තා භෙත්තා හන්තා මෙතා,ජෙතා බොද්ධා ඤාතා සොතා.

වත්තා (කියන්නා), ධාතා (දරන්නා), ගන්තා (යන්නා), නේතා (නායකයා / මෙහෙයවන්නා); දාතා (දෙන්නා), කත්තා (කරන්නා), චේතා (සිතන්නා), තාතා (රකින්නා / පියා); ඡෙත්තා (කපන්නා), භෙත්තා (බිඳින්නා), හන්තා (නසන්නා), මේතා (මනින්නා); ජේතා (දිනන්නා), බොද්ධා (අවබෝධ කරන්නා), ඥාතා (දන්නා තැනැත්තා), සෝතා (අසන්නා) යන මොවුහු වෙති.

ගජ්ජිතා වස්සිතා භත්තා, මුච්ඡිතා පටිසෙධිතා;

භාසිතා පුච්ඡිතා ඛන්තා, උට්ඨාතොක්කමිතා තතා.

ගජ්ජිතා (ගොරවන්නා), වස්සිතා (වැස්සවන්නා), භත්තා (භාරකරුවා/ස්වාමියා), මුච්ඡිතා (මුර්ඡා වන්නා), පටිසේධිතා (වළක්වන්නා); භාසිතා (පවසන්නා), පුච්ඡිතා (අසන්නා), ඛන්තා (ඉවසන්නා), උට්ඨාතා (නැගී සිටින්නා), ඔක්කමිතා (බැසගන්නා), තතා (පතුරුවන්නා) යන මොවුහු ද වෙති.

නත්තා [Pg.184] පනත්තා අක්ඛාතා, සහිතා පටිසෙවිතා;

නෙතා විනෙතා ඉච්චාදී, වත්තරෙ සුද්ධකත්තරි.

නත්තා (මුනුපුරා), පනත්තා (මී මුනුපුරා), අක්ඛාතා (පවසන්නා), සහිතා (දරන්නා), පටිසේවිතා (සේවනය කරන්නා); නේතා (මෙහෙයවන්නා), විනේතා (හික්මවන්නා) ආදී වශයෙන් මේ ශබ්ද කියනු ලැබේ.

උප්පාදෙතා විඤ්ඤාපෙතා, සන්දස්සෙතා පබ්‍රූහෙතා;

බොධෙතාදී චඤ්ඤෙ සද්දා, ඤෙය්‍යා හෙතුස්මිං අත්ථස්මිං.

උප්පාදේතා (උපදවන්නා), විඤ්ඤාපේතා (දන්වන්නා), සන්දස්සේතා (පෙන්වා දෙන්නා), පබෲහේතා (වර්ධනය කරන්නා); බෝධේතා (අවබෝධ කරවන්නා) ආදී අනෙකුත් ශබ්ද ද කාරක (හේතු) අර්ථයෙහි ලා දත යුතුය.

කත්තා ඛත්තා නෙත්තා භත්තා, පිතා භාතාතිමෙ පන;

කිඤ්චි භිජ්ජන්ති සුත්තස්මිං, තං පභෙදං කථෙස්සහං.

එහෙත් කත්තා (කරන්නා), ඛත්තා (දොරටුපාලයා / පාලකයා), නේත්තා (මෙහෙයවන්නා), භත්තා (ස්වාමියා), පිතා (පියා), භාතා (සහෝදරයා) යන මොවුහු ව්‍යාකරණ සූත්‍රයන්හි දී යම් පමණකින් වෙනස් වෙති. මම ඒ භේදය (වෙනස් වීම) පවසන්නෙමි.

සත්ථාතිආදීසු කෙචි, උපයොගෙන සාමිනා;

සහෙව නිච්චං වත්තන්ති, නෙව වත්තන්ති කෙචි තු.

‘සත්ථා’ ආදී ශබ්ද අතුරින් සමහරක් සදාකාලිකව ම උපයෝග (ද්විතීයා) සහ සාමී (ෂෂ්ඨී) විභක්ති අර්ථයන් සමඟ ම යෙදෙන අතර, සමහරක් පද එසේ නොවෙයි.

තත්‍ර කත්තුසද්දාදයො රූපන්තරවසෙන සත්ථුසද්දතො කිඤ්චි භිජ්ජන්ති. තථා හි ‘‘උට්ඨෙහි කත්තෙ තරමානො, ගන්ත්වා වෙස්සන්තරංවදා’’ති එත්ථ ‘‘කත්තෙ’’ති ඉදං ආලපනෙකවචනරූපං, එවඤ්හි ‘‘භො කත්තා’’ති රූපතො රූපන්තරං නාම. ‘‘තෙන හි භො ඛත්තෙ යෙන චම්පෙය්‍යකා බ්‍රාහ්මණගහපතිකා තෙනුපසඞ්කමා’’ති එත්ථ ‘‘ඛත්තෙ’’ති ඉදඤ්චාලපනෙකවචනරූපං. එවම්පි ‘‘භො ඛත්තා’’ති රූපතො රූපන්තරං නාම. ‘‘නෙත්තෙ උජුං ගතෙ සතී’’ති එත්ථ ‘‘නෙත්තෙ’’ති ඉදං සත්තමියා එකවචනරූපං, එතම්පි ‘‘නෙත්තරී’’ති රූපතො රූපන්තරං. ‘‘ආරාධයති රාජානං, පූජං ලභති භත්තුසූ’’ති එත්ථ ‘‘භත්තූසූ’’ති ඉදං සත්තමියා බහුවචනරූපං. ‘‘භත්තාරෙසූ’’ති රූපතො රූපන්තරං, අත්‍ර ‘‘භත්තූසූ’’ති දස්සනතො, ‘‘මාතාපිතූසු පණ්ඩිතා’’ති එත්ථ ‘‘පිතූසූ’’ති දස්සනතො ච ‘‘වත්තූසු ධාතූසු ගන්තූසු නෙතූසු දාතූසු කත්තූසූ’’ති එවමාදිනයොපි ගහෙතබ්බො. අයං නයො සත්ථුසද්දෙපි ඉච්ඡිතබ්බො විය අම්හෙ පටිභාති.

එහි දී ‘කත්තු’ ආදී ශබ්ද රූප වෙනස්වීම් වශයෙන් ‘සත්ථු’ ශබ්දයෙන් ස්වල්පයක් වෙනස් වේ. එනම්, "උට්ඨේහි කත්තේ තරමානෝ, ගන්ත්වා වෙස්සන්තරංවදා" යන තන්හි ‘කත්තේ’ යන්න ආලපන ඒකවචන රූපයකි. මෙසේ එය ‘භෝ කත්තා’ යන රූපයෙන් වෙනස් වූ රූපයකි. "තේන හි භෝ ඛත්තේ යේන චම්පෙය්‍යකා බ්‍රාහ්මණගහපතිකා තේනුපසංකමා" යන තන්හි ‘ඛත්තේ’ යන්න ද ආලපන ඒකවචන රූපයකි. මෙය ද ‘භෝ ඛත්තා’ යන රූපයට වඩා වෙනස් වූ රූපයකි. "නෙත්තේ උජුං ගතේ සතී" යන තන්හි ‘නෙත්තේ’ යන්න සප්තමී ඒකවචන රූපයකි. මෙය ද ‘නෙත්තරී’ යන රූපයට වඩා වෙනස් වූ රූපයකි. "ආරාධේති රාජානං, පූජං ලභති භත්තූසූ" යන තන්හි ‘භත්තූසු’ යන්න සප්තමී බහුවචන රූපයකි. එය ‘භත්තාරේසු’ යන රූපයට වඩා වෙනස් වූ රූපයකි. මෙහි ‘භත්තූසු’ යන්න දැක්වීමෙන් ද, "මාතාපිතුසු පණ්ඩිතා" යන තන්හි ‘පිතුසු’ යන්න දැක්වීමෙන් ද, ‘වත්තූසු, ධාතූසු, ගන්තූසු, නේතූසු, දාතූසු, කත්තූසු’ ආදී වශයෙන් ක්‍රමය දත යුතුය. මේ ක්‍රමය ‘සත්ථු’ ශබ්දයෙහි ද කැමති විය යුත්තක් මෙන් අපට වැටහෙයි.

පිතා, පිතා, පිතරො. පිතරං, පිතරො. පිතරා, පිතුනා, පෙත්‍යා, පිතරෙහි, පිතරෙභි, පිතූහි, පිතූභි. පිතු, පිතුස්ස, පිතුනො[Pg.185], පිතානං, පිතරානං, පිතූනං. පිතරා, පෙත්‍යා, පිතරෙහි, පිතරෙභි, පිතූහි, පිතූභි. පිතු, පිතුස්ස, පිතුනො, පිතානං, පිතරානං, පිතූනං. පිතරි, පිතරෙසු, පිතූසු. භො පිත, භො පිතා, භවන්තො පිතරො. එත්ථ පන ‘‘පෙත්‍යා, පිතූන’’න්ති ඉමං නයද්වයං වජ්ජෙත්වා භාතුසද්දස්ස ච පදමාලා යොජෙතබ්බා. තත්ථ ‘‘මත්‍යා ච පෙත්‍යා ච කතං සුසාධු, අනුඤ්ඤාතොසි මාතාපිතූහි, මාතාපිතූනං අච්චයෙනා’’ති ච දස්සනතො පිතුසද්දස්ස ‘‘පෙත්‍යා, පිතූහි, පිතූභි. පිතූන’’න්ති රූපභෙදො ච, ‘‘පිතරො’’ ඉච්චාදීසු රස්සත්තඤ්ච සත්ථුසද්දතො විසෙසො. තත්ථ ච ‘‘පෙත්‍යා’’ති ඉදං ‘‘ජන්තුයො, හෙතුයො, හෙතුයා, අධිපතියා’’ති පදානි විය අචින්තෙය්‍යං පුල්ලිඞ්ගරූපන්ති දට්ඨබ්බං.

පිතා, පිතා, පිතරෝ. පිතරං, පිතරෝ. පිතරා, පිතුනා, පෙත්‍යා, පිතරේහි, පිතරේභි, පිතූහි, පිතූභි. පිතු, පිතුස්ස, පිතුනෝ, පිතානං, පිතරානං, පිතූනං. පිතරා, පෙත්‍යා, පිතරේහි, පිතරේභි, පිතූහි, පිතූභි. පිතු, පිතුස්ස, පිතුනෝ, පිතානං, පිතරානං, පිතූනං. පිතරි, පිතරේසු, පිතූසු. භෝ පිත, භෝ පිතා, භවන්තෝ පිතරෝ. මෙහිදී ‘පෙත්‍යා’, ‘පිතුනං’ යන මෙම ක්‍රම දෙක හැර ‘භාතු’ (සහෝදරයා) ශබ්දයේ පදමාලාව යෙදිය යුතුය. එහිදී, ‘මත්‍යා ච පෙත්‍යා ච කතං සුසාධු’ (මෑණියන් සහ පියාණන් විසින් කරන ලද්ද ඉතා මැනවි), ‘අනුඤ්ඤාතෝසි මාතාපිතූහි’ (මව්පියන් විසින් අනුදන්නා ලද්දේ වෙහිද), ‘මාතාපිතූනං අච්චයේන’ (මව්පියන්ගේ ඇවෑමෙන්) යන යෙදුම්වල දක්නට ලැබෙන බැවින්, ‘පිතු’ ශබ්දයේ ‘පෙත්‍යා, පිතූහි, පිතූභි, පිතූනං’ යන රූප භේදයද, ‘පිතරෝ’ යනාදියේ (උ-කාරය අ-කාරයට හැරී) ලුහු (රස්ව) වීමද ‘සත්ථු’ ශබ්දයෙන් ඇති විශේෂයයි. එහිදී ‘පෙත්‍යා’ යන්න ‘ජන්තුයෝ, හේතුයෝ, හේතුයා, අධිපතියා’ යන පද මෙන් සිතාගත නොහැකි (අචින්ත්‍ය) පුල්ලිංග රූපයක් ලෙස සැලකිය යුතුය.

චොදනා සොධනා චාත්‍ර භවති – සත්ථා පිතා ඉච්චෙවමාදීනි නිප්ඵන්නත්තමුපාදාය ආකාරන්තානීති ච, පඨමං ඨපෙතබ්බං පකතිරූපමුපාදාය උකාරන්තානීති ච තුම්හෙ භණථ, ‘‘හෙතු සත්ථාරදස්සනං. අමාතාපිතරසංවඩ්ඪො. කත්තාරනිද්දෙසො’’තිආදීසු පන සත්ථාර ඉච්චාදීනි කථං තුම්හෙ භණථාති? එතානිපි මයං පකතිරූපමුපාදාය උකාරන්තානීති භණාමාති. නනු ච භො එතානි අකාරන්තානීති? න, උකාරන්තානියෙව තානි. නනු ච භො යො අං නාදීනි පරභූතානි වචනානි න දිස්සන්ති යෙහි උකාරන්තසද්දානමන්තස්ස ආරාදෙසො සියා, තස්මා අකාරන්තානීති? න, ඊදිසෙ ඨානෙ පරභූතානං යො අං නාදීනං වචනානමනොකාසත්තා. තථා හි සමාසවිසයො එසො. සමාසවිසයස්මිඤ්හි අචින්තෙය්‍යානිපි රූපානි දිස්සන්තීති. එවං සන්තෙපි භො ‘‘ගාමතො නික්ඛමතී’’ති පයොගස්ස විය අසමාසවිසයෙ ‘‘සත්ථාරතො සත්ථාරං ගච්ඡතී’’ති නිද්දෙසපාළිදස්සනතො ‘‘හෙතු [Pg.186] සත්ථාරදස්සන’’න්තිආදීසු සත්ථාර ඉච්චාදීනි අකාරන්තානීති චින්තෙතබ්බානීති? න චින්තෙතබ්බානි ‘‘සත්ථාරතො සත්ථාරං ගච්ඡතී’’ති එත්ථාපි උකාරන්තත්තා. එත්ථ හි අසමාසත්තෙපි තොපච්චයං පටිච්ච සත්ථුසද්දස්ස උකාරො ආරාදෙසං ලභති. යානි පන තුම්හෙ උකාරස්ස ආරාදෙසනිමිත්තානි යො අංනාදීනි වචනානි ඉච්ඡථ, තානි ඊදිසෙ ඨානෙ විඤ්ඤූනං පමාණං න හොන්ති. කානි පන හොන්තීති චෙ? අසමාසවිසයෙ තොපච්චයො ච සමාසවිසයෙ පරපදානි ච පරපදාභාවෙ ස්‍යාදිවිභත්තියො චාති ඉමානෙව ඊදිසෙ ඨානෙ එකන්තෙන පමාණං හොන්ති. තථා හි ධම්මපදට්ඨකථායං ‘‘යාවදෙව අනත්ථාය, ඤත්තං බාලස්ස ජායතී’’ති ඉමිස්සා පාළියා අත්ථසංවණ්ණනායං ‘‘අයං නිම්මාතාපිතරොති ඉමස්මිං පහටෙ දණ්ඩො නත්ථී’’ති එත්ථ නිම්මාතාපිතරොති ඉමස්ස සමාසවිසයත්තා සිම්හි පරෙ උකාරො ආරාදෙසං ලභති, තතො සිස්ස ඔකාරාදෙසො, ඉච්චෙතං පදං පකතිරූපවසෙන උකාරන්තං භවති. නිප්ඵන්නත්තමුපාදාය ‘‘පුරිසො, උරගො’’ති පදානි විය ඔකාරන්තඤ්ච භවති. අයං පනෙත්ථ සමාසවිග්ගහො ‘‘මාතා ච පිතා ච මාතාපිතරො, නත්ථි මාතාපිතරො එතස්සාති නිම්මාතාපිතරො’’ති. පකතිරූපවසෙන හි ‘‘නිම්මාතාපිතු’’ ඉති ඨිතෙ සිවචනස්මිං පරෙ උකාරස්ස ආරාදෙසො හොති. කත්ථචි පන ධම්මපදට්ඨකථාපොත්ථකෙ ‘‘අයං නිම්මාතාපිතිකො’’ති පාඨො දිස්සති, එසො පන ‘‘අයං නිම්මාතාපිතරො’’ති පදස්ස අයුත්තතං මඤ්ඤමානෙහි ඨපිතොති මඤ්ඤාම, න සො අයුත්තො අට්ඨකථාපාඨො. සො හි උමඞ්ගජාතකට්ඨකථායං එකපිතරොති සිම්හි ආරාදෙසපයොගෙන සමෙති. තථා හි –

මෙහි චෝදනාව (විවාදය) හා සෝධනාව (විසඳුම) මෙසේ වෙයි:— ‘සත්ථා, පිතා’ යනාදී ශබ්දයන් නිපන් ස්වභාවය සලකා ආ-කාරාන්ත ශබ්ද බවත්, ප්‍රකෘති රූපය සලකා උ-කාරාන්ත ශබ්ද බවත් ඔබ පවසන්නෙහිය. එසේ නම්, ‘හේතු සත්ථාරදස්සනං’, ‘අමාතාපිතරසංවඩ්ඪෝ’, ‘කත්තාරනිද්දේසෝ’ යනාදී තැන්වල ‘සත්ථාර’ ආදී වශයෙන් පවසන්නේ කෙසේද? (එනම් ඒවා අ-කාරාන්ත වන්නේ කෙසේද?) එම පදද ප්‍රකෘති රූපය සලකා අප විසින් උ-කාරාන්ත යැයි කියනු ලැබේ. ‘පින්වත, මේවා අ-කාරාන්ත නොවේද?’ නැත, ඒවා උ-කාරාන්තයන්මය. ‘පින්වත, උ-කාරාන්ත ශබ්දයන්ගේ අගට ‘ආර’ ආදේශය වීමට හේතු වන ‘යෝ, අං’ ආදී විභක්ති පසුව පෙනෙන්නට නැත, එබැවින් ඒවා අ-කාරාන්ත නොවේද?’ නැත, එවැනි ස්ථානයක පසුව එන ‘යෝ, අං’ ආදී විභක්තිවලට අවකාශයක් (ඉඩක්) නොමැති බැවිනි. මන්දයත්, මෙය සමාස විෂයයකි. සමාස විෂයයෙහි සිතාගත නොහැකි රූපයන්ද දක්නට ලැබේ. එසේ වුවද පින්වත, ‘ගාමතෝ නික්ඛමති’ යන ව්‍යවහාරය මෙන් අසමාස විෂයයෙහි ‘සත්ථාරතෝ සත්ථාරං ගච්ඡති’ යන නිද්දේස පාලි දර්ශනයෙන්, ‘හේතු සත්ථාරදස්සනං’ යනාදී තැන්වල ‘සත්ථාර’ ආදී පද අ-කාරාන්ත ලෙස සිතිය යුතු නොවේද? නැත, ‘සත්ථාරතෝ සත්ථාරං ගච්ඡති’ යන්නෙහිද උ-කාරාන්ත වන බැවින් එසේ නොසිතිය යුතුය. මෙහි අසමාස වුවද ‘තෝ’ ප්‍රත්‍යය නිසා ‘සත්ථු’ ශබ්දයේ උ-කාරයට ‘ආර’ ආදේශය ලැබේ. උ-කාරයට ‘ආර’ ආදේශ වීමට නිමිත්ත වන යම් ‘යෝ, අං’ ආදී විභක්ති ප්‍රත්‍යයන් ඔබ කැමති වන්නේද, ඒවා මෙවැනි තැන්වල වියතුන්ට ප්‍රමාණ (සාධක) නොවේ. එසේ නම් කවරක් ප්‍රමාණ වේද යත්? අසමාස විෂයයෙහි ‘තෝ’ ප්‍රත්‍යයද, සමාස විෂයයෙහි පර පදද, පර පදයක් නොමැති කල්හි ‘සි’ ආදී විභක්තිද යන මේවාම මෙවැනි තැන්වල ඒකාන්තයෙන්ම ප්‍රමාණ වේ. එසේම ධම්මපදට්ඨකථායෙහි ‘යාවදේව අනත්ථාය, ඤත්තං bාලස්ස ජායති’ යන පාළි පාඨයේ අර්ථ වර්ණනාවෙහි ‘අයං නිම්මාතාපිතරෝති ඉමස්මිං පහටේ දණ්ඩෝ නත්ථි’ (මොහු මව්පියන් නොමැත්තෙකි, මෙසේ පහර දුන් කල්හි දණ්ඩනයක් නැත) යන මෙහි ‘නිම්මාතාපිතරෝ’ යන්නෙහි සමාස විෂයයක් වන බැවින් ‘සි’ විභක්තිය පර වූ කල්හි උ-කාරයට ‘ආර’ ආදේශය ලැබේ, ඉන්පසු ‘සි’ විභක්තියට ‘ඕ’ කාර ආදේශය වීමෙන් මෙම පදය ප්‍රකෘති රූපය වශයෙන් උ-කාරාන්ත වෙයි. නිපන් ස්වභාවය සලකා ‘පුරිසෝ, උරගෝ’ යන පද මෙන් ඕ-කාරාන්තද වෙයි. මෙහි සමාස විග්‍රහය මෙසේය: ‘මාතා ca පිතා ca මාතාපිතරෝ, නත්ථි මාතාපිතරෝ ඒතස්සාති නිම්මාතාපිතරෝ’ (මව සහ පියා මව්පියෝ වෙති, මොහුට මව්පියෝ නැත, එබැවින් මව්පියන් නොමැත්තාය). ප්‍රකෘති රූපය වශයෙන් ‘නිම්මාතාපිතු’ කියා තිබියදී ‘සි’ විභක්තිය පර වූ කල්හි උ-කාරයට ‘ආර’ ආදේශය වෙයි. ඇතැම් ධම්මපදට්ඨකථා පොත්වල ‘අයං නිම්මාතාපිතිකෝ’ යන පාඨය දක්නට ලැබේ, එහෙත් එය ‘අයං නිම්මාතාපිතරෝ’ යන පදයෙහි නොගැලපීමක් ඇතැයි සිතූ අය විසින් තබන ලද්දක් යැයි සිතමු. එම අටුවා පාඨය අයෝග්‍ය නොවේ. එය උමංගජාතක අටුවාවෙහි ‘ඒකපිතරෝ’ යන ‘සි’ විභක්තිය පරව තිබියදී වූ ‘ආර’ ආදේශ ප්‍රයෝගය හා සමාන වේ. එසේම—

‘‘යථාපි [Pg.187] නියකො භාතා,සඋදරියො එකමාතුකො;

එවං පඤ්චාලචන්දො තෙ,දයිතබ්බො රථෙසභා’’ති

‘යම්සේ තමාගේම සහෝදරයෙක්, එකම මවකගෙන් උපන් එකම කුසෙහි සහෝදරයෙක් වේද, රථයන්ට අධිපති රජතුමනි, එසේම පංචාලචණ්ඩ තෙමේද ඔබට ප්‍රියතමයෙක් වන්නේය.’

ඉමිස්සා පාළියා අත්ථං සංවණ්ණෙන්තෙහි පාළිනයඤ්ඤූහි ගරූහි ‘‘නියකොති අජ්ඣත්තිකො එකපිතරො එකමාතුයා ජාතො’’ති සිම්හි ආරාදෙසපයොගරචනා කතා. න කෙවලඤ්ච සිම්හි ආරාදෙසෙ පුල්ලිඞ්ගප්පයොගොයෙවම්හෙහි දිට්ඨො, අථ ඛො ඉත්ථිලිඞ්ගප්පයොගොපි සාසනෙ දිට්ඨො. තථා හි විනයපිටකෙ චූළවග්ගෙ ‘‘අස්සමණී හොති අසක්‍යධීතරා’’ති පදං දිස්සති. අයං පනෙත්ථ සමාසවිග්ගහො ‘‘සක්‍යකුලෙ උප්පන්නත්තා සක්‍යස්ස භගවතො ධීතා සක්‍යධීතරා, න සක්‍යධීතරා අසක්‍යධීතරා’’ති. ඉධාපි සිම්හි පරෙ උකාරස්ස ආරාදෙසො කතො, ඉත්ථිලිඞ්ගභාවස්ස ඉච්ඡිතත්තා ආපච්චයො, තතො සිලොපො ච දට්ඨබ්බො. එවං සමාසපදත්තෙ සත්ථු පිතු කත්තුසද්දානං නාමිකපදමාලායං වුත්තරූපතො කොචි කොචි රූපවිසෙසො දිස්සති. අඤ්ඤෙසම්පි රූපවිසෙසො නයඤ්ඤුනා මග්ගිතබ්බො සුත්තන්තෙසු. කො හි නාම සමත්ථො නිස්සෙසතො බුද්ධවචනසාගරෙ සංකිණ්ණානි විචිත්‍රානි පණ්ඩිතජනානං හදයවිම්හාපනකරානි පදරූපරතනානි සමුද්ධරිත්වා දස්සෙතුං, තස්මා අම්හෙහි අප්පමත්තකානියෙව දස්සිතානි.

මේ පාළි පාඨයෙහි අර්ථය වර්ණනා කරන, පාළි ක්‍රම දත් ගුරුභවතුන් විසින් ‘නියකෝ යනු තමාගේම වූ, එකම පියෙකු ඇති, එකම මවකගෙන් උපන් තැනැත්තාය’ යැයි ‘සි’ විභක්තියෙහිදී ‘ආර’ ආදේශ ප්‍රයෝගය සම්පාදනය කරන ලදී. තවද, ‘සි’ විභක්තියෙහිදී ‘ආර’ ආදේශයෙහි පුල්ලිංග ප්‍රයෝගය පමණක් නොව, ශාසනයෙහි (ධර්ම ග්‍රන්ථවල) ස්ත්‍රී ලිංග ප්‍රයෝගයද අප විසින් දක්නා ලදී. එසේම විනය පිටකයේ චුල්ලවග්ගයෙහි ‘අස්සමණී හෝති අසක්‍යධීතරා’ (ශාක්‍ය දියණියක නොවන බැවින් මහණ නොවැන්නියක් වෙයි) යන පදය දක්නට ලැබේ. මෙහි සමාස විග්‍රහය මෙසේය: ‘ශාක්‍ය කුලයෙහි උපන් බැවින් ශාක්‍ය වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දියණිය සක්‍යධීතරා නම් වේ, සක්‍යධීතරා නොවන්නී අසක්‍යධීතරා වෙයි.’ මෙහිද ‘සි’ විභක්තිය පර වූ කල්හි උ-කාරයට ‘ආර’ ආදේශය කරන ලදී. ස්ත්‍රී ලිංග භාවය අපේක්ෂා කළ බැවින් ‘ආ’ ප්‍රත්‍යයද, ඉන්පසු ‘සි’ විභක්ති ලෝපයද දත යුතුය. මෙසේ සමාස පදයක් වූ කල්හි සත්ථු, පිතු, කත්තු ශබ්දයන්ගේ නාම පදමාලාවෙහි කියන ලද රූපවලට වඩා ඇතැම් රූප විශේෂයන් දක්නට ලැබේ. අන්‍ය වූද රූප විශේෂයන් ක්‍රම දන්නවුන් විසින් සූත්‍ර දේශනාවන්හි සෙවිය යුතුය. බුද්ධ වචන නැමැති මහා සාගරයෙහි විසිරී පවත්නා වූ, පණ්ඩිත ජනයාගේ හදවත් විශ්මයට පත් කරවන විසිතුරු පද රූප නැමැති රත්නයන් සියල්ලම මුළුමනින්ම ගොඩගෙන පෙන්වීමට සමත් කවරෙක් නම් වේද? එබැවින් අප විසින් පෙන්වන ලද්දේ ඉතා ස්වල්පයක් පමණකි.

අදන්ධජාතිකො විඤ්ඤු-ජාතිකො සතතං ඉධ;

යොගං කරොති චෙ සත්ථු, පාළියං සො න කඞ්ඛති.

මෙහි අලස නොවන ස්වභාවයක් ඇති, නුවණැති ස්වභාවයක් ඇති යමෙක් නිරන්තරයෙන් ශාස්තෘ දේශනාවෙහි (පාලි භාෂාවෙහි) උත්සාහ කරන්නේ නම්, හෙතෙම පාළි පාඨයෙහි කිසිදු සැකයක් නොකරයි.

යෙ පනිධ අම්හෙහි ‘‘සත්ථා, අභිභවිතා, වත්තා, කත්තා’’දයො සද්දා පකාසිතා, තෙසු කෙචි උපයොගවචනෙන සද්ධිං නිච්චං වත්තන්ති ‘‘පුච්ඡිතා, ඔක්කමිතා’’ඉච්චාදයො. තථා හි ‘‘අභිජානාසි [Pg.188] නො ත්වං මහාරාජ ඉමං පඤ්හං අඤ්ඤෙ සමණබ්‍රාහ්මණෙ පුච්ඡිතා. නිද්දං ඔක්කමිතා’’තිආදිපයොගා බහූ දිස්සන්ති. කෙචි සාමිවචනෙන සද්ධිං නිච්චං වත්තන්ති ‘‘අභිභවිතා, වත්තා’’ඉච්චාදයො. තථා හි ‘‘පච්චාමිත්තානං අභිභවිතා, තස්ස භවන්ති වත්තාරො. අමතස්ස දාතා. පරිස්සයානං සහිතා. අනුප්පන්නස්ස මග්ගස්ස, උප්පාදෙතා නරුත්තමො’’තිආදිපයොගා බහූ දිස්සන්ති. කෙචි පන උපයොගවචනෙනපි සද්ධිං නෙව වත්තන්ති නියොගා පඤ්ඤත්තියං පවත්තනතො. තං යථා? ‘‘සත්ථා, පිතා, භාතා, නත්තා’’ඉච්චාදයො. එත්ථ පන ‘‘උපයොගවචනෙන සද්ධිං නිච්චං වත්තන්තී’’තිආදිවචනං කම්මභූතං අත්ථං සන්ධාය කතන්ති වෙදිතබ්බං.

අප විසින් මෙහි දක්වන ලද ‘සත්ථා’ (ශාස්තෘ), ‘අභිභවිතා’ (මැඩපවත්වන්නා), ‘වත්තා’ (කියන්නා), ‘කත්තා’ (කරන්නා) යනාදී ශබ්ද අතුරින් ඇතැම් ශබ්ද නිරන්තරයෙන් ම ද්විතීයා විභක්තිය (උපයෝග වචනය) සමඟ යෙදෙත්. එනම් ‘පුච්ඡිතා’ (අසන්නා), ‘ඔක්කමිතා’ (බැසගන්නා) යනාදී ශබ්දයි. එසේම, ‘මහරජ, ඔබ අන්‍ය මහණබමුණන්ගෙන් මේ ප්‍රශ්නය ඇසූ (පුච්ඡිතා) බව සිහිපත් කරන්නේද?’, ‘නින්දට බැසගත් (ඔක්කමිතා)’ යනාදී බොහෝ යෙදීම් දක්නට ලැබේ. ඇතැම් ශබ්ද නිරන්තරයෙන් ෂෂ්ඨී විභක්තිය (සාමි වචනය) සමඟ යෙදෙත්. එනම් ‘අභිභවිතා’, ‘වත්තා’ යනාදී ශබ්දයි. එසේම, ‘පසමිතුරන් මැඩපවත්වන්නා’ (පච්චාමිත්තානං අභිභවිතා), ‘ඔහුගේ කියන්නෝ (තස්ස භවන්ති වත්තාරෝ) වෙති’, ‘අමෘතය දානය කරන්නා’ (අමතස්ස දාතා), ‘උවදුරු ඉවසන්නා’ (පරිස්සයානං සහිතා), ‘නුපන් මඟ උපදවන්නා වූ උත්තම නරයා’ (අනුප්පන්නස්ස මග්ගස්ස උප්පාදේතා නරුත්තමෝ) යනාදී බොහෝ යෙදීම් දක්නට ලැබේ. ඇතැම් ශබ්ද වනාහි නියමයෙන් ම ප්‍රඥප්තියෙහි (නාම සංඥාවෙහි) පවතින බැවින් ද්විතීයා විභක්තිය සමඟ ද කිසිසේත් නොයෙදෙත්. ඒ කෙසේද යත්? ‘සත්ථා’, ‘පිතා’ (පියා), ‘භාතා’ (සහෝදරයා), ‘නත්තා’ (මුනුපුරා) යනාදී ශබ්දයි. මෙහි ලා ‘ද්විතීයා විභක්තිය සමඟ නිරන්තරයෙන් යෙදෙත්’ යනාදී ප්‍රකාශය කර්ම භූත වූ අර්ථය අරභයා කරන ලද්දක් බව දත යුතුය.

එවං උකාරන්තතාපකතිකානං ආකාරන්තපදානං පවත්තිං විදිත්වා සද්දෙසු අත්ථෙසු ච කොසල්ලමිච්ඡන්තෙහි පුන ලිඞ්ගඅන්තවසෙන ‘‘සත්ථා, සත්ථො, සත්ථ’’න්ති තිකං කත්වා පදානමත්ථො ච පකතිරූපස්ස නාමිකපදමාලා ච පදානං සදිසාසදිසතා ච වවත්ථපෙතබ්බා. තත්‍ර හි ‘‘සත්ථා’’ති ඉදං පඨමං උකාරන්තතාපකතියං ඨත්වා පච්ඡා ආකාරන්තභූතං පුල්ලිඞ්ගං, ‘‘සත්ථො’’ති ඉදං පඨමං අකාරන්තතාපකතියං ඨත්වා පච්ඡා ඔකාරන්තභූතං පුල්ලිඞ්ගං, ‘‘සත්ථ’’න්තිදං පන පඨමං අකාරන්තතාපකතියං ඨත්වා පච්ඡා නිග්ගහීතන්තභූතං නපුංසකලිඞ්ගං. තත්‍ර සත්ථාති සදෙවකං ලොකං සාසති අනුසාසතීති සත්ථා, කො සො? භගවා. සත්ථොති සහ අත්ථෙනාති සත්ථො, භණ්ඩමූලං ගහෙත්වා වාණිජ්ජාය දෙසන්තරං ගතො ජනසමූහො. සත්ථන්ති සාසති ආචික්ඛති අත්ථෙ එතෙනාති සත්ථං, බ්‍යාකරණාදිගන්ථො, අථ වා සසති හිංසති සත්තෙ එතෙනාති සත්ථං, අසිආදි. ‘‘සත්ථා, සත්ථා, සත්ථාරො. සත්ථාරං, සත්ථාරො’’ති පුරෙ විය [Pg.189] පදමාලා. ‘‘සත්ථො, සත්ථා. සත්ථං, සත්ථෙ’’ති පුරිසනයෙන පදමාලා. ‘‘සත්ථං, සත්ථානි, සත්ථා. සත්ථං, සත්ථානි, සත්ථෙ’’ති නපුංසකෙ වත්තමාන චිත්තනයෙන පදමාලා යොජෙතබ්බා. එවං තිධා භින්නාසු නාමිකපදමාලාසු පදානං සදිසාසදිසතා වවත්ථපෙතබ්බා.

මෙසේ උකාරාන්ත ප්‍රකෘති ඇති, ආකාරාන්ත පදයන්ගේ පැවැත්ම දැනගෙන, ශබ්දයන්හි ද අර්ථයන්හි ද දක්ෂතාව කැමති වන්නන් විසින් නැවතත් ලිංග සහ අන්තයන්ගේ වශයෙන් ‘සත්ථා’, ‘සත්ථෝ’, ‘සත්ථං’ කියා ත්‍රිත්වයක් (තුනක්) කොට, පදයන්ගේ අර්ථය ද ප්‍රකෘති රූපයේ නාමික පදමාලාව ද පදයන්ගේ සමාන සහ අසමාන බව ද තීරණය කළ යුතුය. එහි ‘සත්ථා’ යන්න පළමුව උකාරාන්ත ප්‍රකෘතියෙහි පිහිටා පසුව ආකාරාන්ත බවට පත් වූ පුල්ලිංගයකි. ‘සත්ථෝ’ යන්න පළමුව අකාරාන්ත ප්‍රකෘතියෙහි පිහිටා පසුව ඕකාරාන්ත බවට පත් වූ පුල්ලිංගයකි. ‘සත්ථං’ යන්න වනාහි පළමුව අකාරාන්ත ප්‍රකෘතියෙහි පිහිටා පසුව නිග්ගහීතාන්ත බවට පත් වූ නපුංසක ලිංගයකි. එහි ‘සත්ථා’ යනු දෙවියන් සහිත ලෝකයාට අනුශාසනා කරයි (ශාසනය කරයි) යන අර්ථයෙන් ‘සත්ථා’ (ශාස්තෘ) නම් වේ. ඒ කවුද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ය. ‘සත්ථෝ’ යනු අර්ථය (ප්‍රයෝජනය/වස්තුව) සමඟ පවත්නේ යන අර්ථයෙන් ‘සත්ථෝ’ (ගැල් කණ්ඩායම) නම් වේ; එනම් බඩු බාහිරාදිය ගෙන වෙළඳාම සඳහා වෙනත් දේශයකට ගිය ජන සමූහයයි. ‘සත්ථං’ යනු මෙයින් අර්ථයන් පවසයි, කියා දෙයි යන අර්ථයෙන් ‘සත්ථං’ (ශාස්ත්‍රය/ග්‍රන්ථය) නම් වේ; එනම් ව්‍යාකරණ ආදී ග්‍රන්ථයන් ය. නැතහොත් මෙයින් සත්වයන්ට හිංසා පමුණුවයි යන අර්ථයෙන් ‘සත්ථං’ (ආයුධය) නම් වේ; එනම් කඩුව ආදියයි. ‘සත්ථා, සත්ථා, සත්ථාරෝ. සත්ථාරං, සත්ථාරෝ’ යනුවෙන් පෙර පරිදි ම පදමාලාව වේ. ‘සත්ථෝ, සත්ථා. සත්ථං, සත්ථේ’ යනුවෙන් පුරුෂ ශබ්දය මෙන් පදමාලාව වේ. ‘සත්ථං, සත්ථානි, සත්ථා. සත්ථං, සත්ථානි, සත්ථේ’ යනුවෙන් නපුංසක ලිංගයෙහි පවත්නා චිත්ත ශබ්දය මෙන් පදමාලාව යෙදිය යුතුය. මෙසේ තුන් ආකාරයකින් වෙනස් වූ නාමික පදමාලාවන්හි පදයන්ගේ සමාන සහ අසමාන බව තීරණය කළ යුතුය.

සත්ථා තිට්ඨති සබ්බඤ්ඤූ, සත්ථා යන්ති ධනත්ථිකා;

සත්ථා අපෙති පුරිසො, භොන්තො සත්ථා දදාථ සං.

සර්වඥ වූ ශාස්තෘන් වහන්සේ (සත්ථා) වැඩසිටිති; ධනය කැමති වන්නෝ ගැල් කණ්ඩායම් (සත්ථා) සමඟ යති; පුරුෂයා ආයුධයෙන් (සත්ථා) ඉවත් වෙයි; පින්වත්නි, [මට] ආයුධයක් (සත්ථා) දෙන්න.

එවං සුතිසාමඤ්ඤවසෙන සදිසතා භවති.

මෙසේ ශ්‍රවණයෙහි (ඇසීමෙහි) සමාන බව අනුව පදයන්ගේ සදෘශතාව (සමාන බව) ඇති වේ.

සත්ථං යං තිඛිණං තෙන, සත්ථො කත්වාන කප්පියං;

ඵලං සත්ථුස්ස පාදාසි, සත්ථා තං පරිභුඤ්ජති.

යම් තියුණු ආයුධයක් (සත්ථං) ඇද්ද, එයින් ගැල් නායකයා (සත්ථෝ) [ඵලය] කැප කොට (කැප දෙයක් බවට පත් කොට) ශාස්තෘන් වහන්සේට (සත්ථුස්ස) පූජා කළේය; ශාස්තෘන් වහන්සේ (සත්ථා) එය වළඳති.

එවං අසුතිසාමඤ්ඤවසෙන අසදිසතා භවති, තථා ලිඞ්ගඅන්තවසෙන. ‘‘චෙතා චෙතො’’ති ච ‘‘තාතා තාතො’’ති ච දුකං කත්වා පදානමත්ථො ච පකතිරූපස්ස නාමිකපදමාලා ච පදානං සදිසාසදිසතා ච වවත්ථපෙතබ්බා.

මෙසේ ඇසීමට සමාන නොවීම් වශයෙන් අසමාන බව (අසදෘශතාව) ඇති වේ. එසේම ලිංග සහ අන්තයන්ගේ වශයෙන් ද වේ. ‘චේතා, චේතෝ’ කියා ද ‘තාතා, තාතෝ’ කියා ද යුගල (දෙක බැගින්) කොට, පදයන්ගේ අර්ථය ද ප්‍රකෘති රූපයේ නාමික පදමාලාව ද පදයන්ගේ සමාන සහ අසමාන බව ද තීරණය කළ යුතුය.

තත්‍ර හි ‘‘චෙතා’’ති පඨමං උකාරන්තතාපකතියං ඨත්වා පච්ඡා ආකාරන්තභූතං පුල්ලිඞ්ගං, තථා ‘‘තාතා’’ති පදම්පි. ‘‘චෙතො’’ති ඉදං පන පඨමං අකාරන්තතාපකතියං ඨත්වා පච්ඡා ඔකාරන්තභූතං පුල්ලිඞ්ගං, තථා ‘‘තාතො’’ති පදම්පි. තත්‍ර චෙතාති චිනොති රාසිං කරොතීති චෙතා, පාකාරචිනනකො පුග්ගලො, ඉට්ඨකවඩ්ඪකීති අත්ථො. චෙතොති චිත්තං, එවංනාමකො වා ලුද්දො. එත්ථ ච චිත්තං ‘‘චෙතයති චින්තෙතී’’ති අත්ථවසෙන චෙතො, ලුද්දො පන පණ්ණත්තිවසෙන. තාතාති තායතීති තාතා. ‘‘අඝස්ස තාතා හිතස්ස විධාතා’’තිස්ස පයොගො. ‘‘තාතො’’ති එත්ථාපි තායතීති තාතො, පුත්තානං පිතූසු, පිතරානං පුත්තෙසු, අඤ්ඤෙසඤ්ච අඤ්ඤෙසු පියපුග්ගලෙසු වත්තබ්බවොහාරො [Pg.190] එසො. ‘‘සො නූන කපණො තාතො, චිරං රුච්චති අස්සමෙ. කිච්ඡෙනාධිගතා භොගා, තෙ තාතො විධමං ධමං. එහි තාතා’’තිආදීසු චස්ස පයොගො වෙදිතබ්බො. ‘‘චෙතා, චෙතා, චෙතාරො. චෙතාරං, චෙතාරො’’ති සත්ථුනයෙන පදමාලා. ‘‘චෙතො, චෙතා. චෙතං, චෙතෙ. චෙතසා, චෙතෙනා’’ති මනොගණනයෙන ඤෙය්‍යා. අයං චිත්තවාචකස්ස චෙතසද්දස්ස නාමිකපදමාලා. ‘‘චෙතො, චෙතා. චෙතං, චෙතෙ. චෙතෙනා’’ති පුරිසනයෙන ඤෙය්‍යා. අයං පණ්ණත්තිවාචකස්ස චෙතසද්දස්ස නාමිකපදමාලා. ‘‘තාතා, තාතා, තාතාරො. තාතාර’’න්ති සත්ථුනයෙන ඤෙය්‍යා. ‘‘තාතො, තාතා, තාත’’න්ති පුරිසනයෙන ඤෙය්‍යා. එවමිමාසුපි නාමිකපදමාලාසු පදානං සදිසාසදිසතා වවත්ථපෙතබ්බා, තථා ලිඞ්ගඅන්තවසෙන ‘‘ඤාතා, ඤාතො, ඤාතං, ඤාතා’’ති චතුක්කං කත්වා පදානමත්ථො ච පකතිරූපස්ස නාමිකපදමාලා ච පදානං සදිසාසදිසතා ච වවත්ථපෙතබ්බා.

එහි ‘චේතා’ යන්න පළමුව උකාරාන්ත ප්‍රකෘතියෙහි පිහිටා පසුව ආකාරාන්ත බවට පත් වූ පුල්ලිංගයකි. ‘තාතා’ යන පදය ද එසේම ය. ‘චේතෝ’ යන්න වනාහි පළමුව අකාරාන්ත ප්‍රකෘතියෙහි පිහිටා පසුව ඕකාරාන්ත බවට පත් වූ පුල්ලිංගයකි. ‘තාතෝ’ යන පදය ද එසේම ය. එහි ‘චේතා’ යනු රැස් කරයි (ගොඩගසයි) යන අර්ථයෙන් ‘චේතා’ (පවුරු බඳින්නා වූ පුද්ගලයා, එනම් ගඩොල් වඩුවා) යන්නයි. ‘චේතෝ’ යනු සිතයි, නැතහොත් එසේ නම් ඇති වැද්දෙකි. මෙහි සිත ‘සිතයි (කල්පනා කරයි)’ යන අර්ථයෙන් ‘චේතෝ’ නම් වේ; වැද්දා වනාහි සංඥා (ප්‍රඥප්ති) වශයෙන් ‘චේතෝ’ නම් වේ. ‘තාතා’ යනු ආරක්ෂා කරයි (රකියි) යන අර්ථයෙන් ‘තාතා’ (රකින්නා) නම් වේ. ‘අඝස්ස තාතා හිතස්ස විධාතා’ (පවෙන් රකින්නා වූ ද යහපත සලසන්නා වූ ද) යනු එහි යෙදීමයි. ‘තාතෝ’ යන මෙහි ද රකියි යන අර්ථයෙන් ‘තාතෝ’ වේ. මෙය පුතුන් විසින් පියවරුන්ට ද, පියවරුන් විසින් පුතුන්ට ද, අන්‍යයන් විසින් අන්‍ය ප්‍රිය පුද්ගලයන්ට ද කරනු ලබන ආමන්ත්‍රණයකි (ව්‍යවහාරයකි). ‘ඒ අසරණ පියාණෝ (තාතෝ) ඒකාන්තයෙන් ම බොහෝ කල් අසපුවෙහි වෙසෙති; දුකසේ උපයාගත් යම් භෝග කෙනෙක් වෙත් ද, ඒ පියාණෝ (තාතෝ) ඒවා විනාශ කරති; පුතණුවනි (තාතා), මෙහි එන්න’ යනාදී තැන්හි මෙහි යෙදීම දත යුතුය. ‘චේතා, චේතා, චේතාරෝ. චේතාරං, චේතාරෝ’ යනුවෙන් ශාස්තෘ ක්‍රමයෙන් පදමාලාව වේ. ‘චේතෝ, චේතා. චේතං, චේතේ. චේතසා, චේතේනා’ යනුවෙන් මනෝගණ ක්‍රමයෙන් දත යුතුය. මෙය සිත වාචක වූ චේතස් ශබ්දයේ නාමික පදමාලාවයි. ‘චේතෝ, චේතා. චේතං, චේතේ. චේතේනා’ යනුවෙන් පුරුෂ ක්‍රමයෙන් දත යුතුය. මෙය ප්‍රඥප්ති (වැද්දා) වාචක වූ චේත ශබ්දයේ නාමික පදමාලාවයි. ‘තාතා, තාතා, තාතාරෝ. තාතාරං’ යනුවෙන් ශාස්තෘ ක්‍රමයෙන් දත යුතුය. ‘තාතෝ, තාතා, තාත’ යනුවෙන් පුරුෂ ක්‍රමයෙන් දත යුතුය. මෙසේ මේ නාමික පදමාලාවන්හි ද පදයන්ගේ සමාන සහ අසමාන බව තීරණය කළ යුතුය. එසේම ලිංග සහ අන්තයන්ගේ වශයෙන් ‘ඤාතා’, ‘ඤාතෝ’, ‘ඤාතං’, ‘ඤාතා’ කියා සතරක් කොට, පදයන්ගේ අර්ථය ද ප්‍රකෘති රූපයේ නාමික පදමාලාව ද පදයන්ගේ සමාන සහ අසමාන බව ද තීරණය කළ යුතුය.

තත්‍ර හි ‘‘ඤාතා’’ති ඉදං පඨමං උකාරන්තතාපකතියං ඨත්වා පච්ඡා ආකාරන්තභූතං පුල්ලිඞ්ගං. ‘‘ඤාතො ඤාත’’න්ති ඉමානි යථාක්කමං පඨමං අකාරන්තතාපකතියං ඨත්වා පච්ඡොකාරන්තනිග්ගහීතන්තභූතානි වාච්චලිඞ්ගෙසු පුන්නපුංසකලිඞ්ගානි. තථා හි ‘‘ඤාතො අත්ථො සුඛාවහො. ඤාතමෙතං කුරඞ්ගස්සා’’ති නෙසං පයොගා දිස්සන්ති. ‘‘ඤාතා’’ති ඉදං පන පඨමං ආකාරන්තතාපකතියං ඨත්වා පච්ඡාපි ආකාරන්තභූතං වාච්චලිඞ්ගෙසු ඉත්ථිලිඞ්ගං. තථා හි ‘‘එසා ඉත්ථිමයා ඤාතා’’ති පයොගො. තත්‍ර පුල්ලිඞ්ගපක්ඛෙ ‘‘ජානාතීති ඤාතා’’ති කත්තුකාරකවත්තමානකාලවසෙන අත්ථො ගහෙතබ්බො. ඉත්ථිලිඞ්ගාදිපක්ඛෙ ‘‘ඤායිත්ථාති ඤාතා ඤාතො [Pg.191] ඤාත’’න්ති කම්මකාරකාතීතකාලවසෙන අත්ථො ගහෙතබ්බො. එස නයො අඤ්ඤත්ථාපි යථාසම්භවං දට්ඨබ්බො. ‘‘ඤාතා, ඤාතා, ඤාතාරො. ඤාතාර’’න්ති සත්ථුනයෙන ඤෙය්‍යා. ‘‘ඤාතො, ඤාතා. ඤාත’’න්ති පුරිසනයෙන ඤෙය්‍යා. ‘‘ඤාතං, ඤාතානි, ඤාතා. ඤාතං, ඤාතානි, ඤාතෙ’’ති වක්ඛමානචිත්තනයෙන ඤෙය්‍යා. ‘‘ඤාතා, ඤාතා, ඤාතායො. ඤාතං, ඤාතා, ඤාතායො’’ති වක්ඛමානකඤ්ඤානයෙන ඤෙය්‍යා. එවමිමාසුපි නාමිකපදමාලාසු පදානං සදිසාසදිසතා වවත්ථපෙතබ්බා. අඤ්ඤෙසුපි ඨානෙසු යථාරහං ඉමිනා නයෙන සදිසාසදිසතා උපපරික්ඛිතබ්බා. වත්තා ධාතා ගන්තාදීනම්පි ‘‘වදතීති වත්තා, ධාරෙතීති ධාතා, ගච්ඡතීති ගන්තා’’තිආදිනා යථාසම්භවං නිබ්බචනානි ඤෙය්‍යානි.

එහි 'ඤාතා' (ñātā) යන පදය පළමුව 'උ' කාරාන්ත ප්‍රකෘතියෙහි (ඤාතු/ñātu) පිහිටා, පසුව 'ආ' කාරාන්ත බවට පත් වූ පුරුෂ ලිංග පදයකි. 'ඤාතෝ, ඤාතං' යන මේවා පිළිවෙළින් පළමුව 'අ' කාරාන්ත ප්‍රකෘතියෙහි පිහිටා, පසුව 'ඕ' කාරාන්ත සහ නිග්ගහීතාන්ත (අං) බවට පත් වූ, විශේෂණ ලිංගයන්හි පුල්ලිංග සහ නපුංසක ලිංග පද වේ. එසේම "ඤාතෝ අත්ථෝ සුඛාවහෝ" (දන්නා ලද අර්ථය සැප එළවයි) සහ "ඤාතමේතං කුරංගස්ස" (මුවාට මෙය දන්නා ලදී) යනුවෙන් මොවුන්ගේ යෙදීම් දක්නට ලැබේ. 'ඤාතා' යන මේ පදය වනාහි පළමුව 'ආ' කාරාන්ත ප්‍රකෘතියෙහි පිහිටා, පසුව ද 'ආ' කාරාන්තව පවතින විශේෂණ ලිංගයන්හි ස්ත්‍රී ලිංග පදයකි. එසේම "ඒසා ඉත්ථිමයා ඤාතා" (මේ ස්ත්‍රිය මා විසින් දන්නා ලද්දීය) යන්න මෙහි යෙදීමයි. එහි පුල්ලිංග පක්ෂයෙහි, "ජානාතීති ඤාතා" (දනී ද හෙතෙම ඤාතෘ නම් වේ) යනුවෙන් කර්තෘ කාරක වර්තමාන කාල වශයෙන් අර්ථ ගත යුතුය. ස්ත්‍රී ලිංග ආදී පක්ෂයන්හි, "ඤායිත්ථාති ඤාතා, ඤාතෝ, ඤාතං" (දන්නා ලද්දේය යන අර්ථයෙන්) යනුවෙන් කර්ම කාරක අතීත කාල වශයෙන් අර්ථ ගත යුතුය. මේ ක්‍රමය වෙනත් ස්ථානයන්හි ද සුදුසු පරිදි දත යුතුය. 'ඤාතා, ඤාතා, ඤාතාරෝ, ඤාතාරං' යන පද 'සත්ථු' (ශාස්තෘ) ශබ්දයේ ක්‍රමයට දත යුතුය. 'ඤාතෝ, ඤාතා, ඤාතං' යන පද 'පුරිස' (පුරුෂ) ශබ්දයේ ක්‍රමයට දත යුතුය. 'ඤාතං, ඤාතානි, ඤාතා, ඤාතං, ඤාතානි, ඤාතේ' යන පද ඉදිරියට පවසන 'චිත්ත' ශබ්දයේ ක්‍රමයට දත යුතුය. 'ඤාතා, ඤාතා, ඤාතායෝ, ඤාතං, ඤාතා, ඤාතායෝ' යන පද ඉදිරියට පවසන 'කඤ්ඤා' (කන්‍යා) ශබ්දයේ ක්‍රමයට දත යුතුය. මෙසේ මේ නාම පදමාලාවන්හි ද පදයන්ගේ සමාන සහ අසමාන ස්වභාවය නිශ්චය කළ යුතුය. අනෙක් ස්ථානවල ද සුදුසු පරිදි මේ ක්‍රමයෙන් සමාන අසමාන බව විමසා බැලිය යුතුය. 'වත්තා', 'ධාතා', 'ගන්තා' ආදී පදයන්හි ද "වදතීති වත්තා" (කියයිද හෙතෙම වත්තා නම් වේ), "ධාරේතීති ධාතා" (දරයිද හෙතෙම ධාතා නම් වේ), "ගච්ඡතීති ගන්තා" (යයිද හෙතෙම ගන්තා නම් වේ) යනාදී වශයෙන් සුදුසු පරිදි විග්‍රහ වාක්‍යයන් දත යුතුය.

යං පනෙත්ථ අම්හෙහි පකිණ්ණකවචනං කථිතං, තං ‘‘අට්ඨානෙ ඉදං කථිත’’න්ති න වත්තබ්බං. යස්මා අයං සද්දනීති නාම සද්දානමත්ථානඤ්ච යුත්තායුත්තිපකාසනත්ථං කතාරම්භත්තා නානප්පකාරෙන සබ්බං මාගධවොහාරං සඞ්ඛොභෙත්වා කථිතායෙව සොභති, න ඉතරථා, තස්මා නානප්පභෙදෙන වත්තුමිච්ඡාය සම්භවතො ‘‘අට්ඨානෙ ඉදං කථිත’’න්ති න වත්තබ්බං. නානාඋපායෙහි විඤ්ඤූනං ඤාපනත්ථං කතාරම්භත්තා ච පන පුනරුත්තිදොසොපෙත්ථ න චින්තෙතබ්බො, අඤ්ඤදත්ථු සද්ධාසම්පන්නෙහි කුලපුත්තෙහි අයං සද්දනීති පිටකත්තයොපකාරාය සක්කච්චං පරියාපුණිතබ්බා.

මේ සම්බන්ධයෙන් අප විසින් යම් ප්‍රකීර්ණක (අතිරේක) කරුණක් පවසන ලද ද, එය "නොසුදුසු ස්ථානයක මේ පවසන ලදී" යි නොකිය යුතුය. මන්දයත්, මේ 'සද්දනීතිය' නම් ව්‍යාකරණ ග්‍රන්ථය වනාහි ශබ්දයන්ගේ සහ අර්ථයන්ගේ යෝග්‍ය අයෝග්‍යතාව ප්‍රකාශ කිරීම සඳහා ආරම්භ කරන ලද්දක් බැවින්, විවිධ ක්‍රමවලින් මුළු මහත් මාගධී (පාලි) ව්‍යවහාරයම විමර්ශනයට ලක් කර පැවසීමෙන්ම පමණක් ශෝභමාන වන බැවිනි, අන් අයුරකින් නොවේ. එබැවින් විවිධ ප්‍රභේදයන්ගෙන් පැවසීමේ කැමැත්ත ඇති වන බැවින් "නොසුදුසු තැනක මේ පවසන ලදී" යි නොකිය යුතුය. තවද, විවිධ උපක්‍රමයන්ගෙන් වියතුන්ට අවබෝධ කරවීම පිණිස ආරම්භ කරන ලද්දක් බැවින් මෙහි පුනරුක්ති දෝෂයක් ද නොසිතිය යුතුය. විශේෂයෙන්ම ශ්‍රද්ධා සම්පන්න කුලපුත්‍රයන් විසින් මේ 'සද්දනීතිය' ත්‍රිපිටකය අවබෝධ කරගැනීමට උපකාර පිණිස ගෞරව සහිතව උගත යුතුය.

ඉති අභිභවිතාපදසදිසානි වත්තා, ධාතා, ගන්තාදීනි පදානි දස්සිතානි. ඉදානි අතංසදිසානි දස්සෙස්සාම. සෙය්‍යථිදං –

මෙසේ 'අභිභවිතා' පදයට සමාන වූ 'වත්තා', 'ධාතා', 'ගන්තා' ආදී පද දක්වන ලදී. දැන් ඊට අසමාන වූ පද දක්වන්නෙමු. එනම් මේවාය –

ගුණවා ගණවා චෙව, බලවා යසවා තථා;

ධනවා සුතවා විද්වා, ධුතවා කතවාපි ච.

ගුණවා (ගුණවත් තැනැත්තා), ගණවා (ගණයක් ඇති තැනැත්තා), බලවා (බලවත් තැනැත්තා) සහ යසවා (කීර්තිමත් තැනැත්තා), ධනවා (ධනවත් තැනැත්තා), සුතවා (බහුශ්‍රැත තැනැත්තා), විද්වා (වියතා) මෙන්ම ධුතවා (ධුතාංගධාරියා) සහ කතවා (කළ දේ ඇති තැනැත්තා) ද වේ.

හිතවා [Pg.192] භගවා චෙව, ධිතවා ථාමවා තථා;

යතවා චාගවා චාථ, හිමවිච්චාදයො රවා.

හිතවා (හිතවත් තැනැත්තා), භගවා (භාග්‍යවතුන් වහන්සේ), ධිතවා (ධෛර්යවන්ත තැනැත්තා) මෙන්ම ථාමවා (ශක්තිමත් තැනැත්තා), යතවා (සංවර වූ තැනැත්තා), චාගවා (ත්‍යාගවන්ත තැනැත්තා) සහ හිමවා (හිමාලය) ආදී ශබ්දයන් ය.

පුන්නපුංසකලිඞ්ගෙහි, අකාරන්තෙහි පායතො;

වන්තුසද්දො පරො හොති, තදන්තා ගුණවාදයො.

බොහෝ විට අකාරාන්ත පුල්ලිංග සහ නපුංසක ලිංග ශබ්දයන්ට පසුව 'වන්තු' ප්‍රත්‍යය පැමිණේ. ඒවා අවසානයේ ඇති පද ගුණවා ආදිය වේ.

සඤ්ඤාවා රස්මිවා චෙව, මස්සුවා ච යසස්සිවා;

ඉච්චාදිදස්සනාපෙසො, ආකාරිවණ්ණුකාරතො;

ඉත්ථිලිඞ්ගාදීසු හොති, කත්ථචීති පකාසයෙ.

සඤ්ඤාවා (සංඥාව ඇති තැනැත්තා), රස්මිවා (රැස් ඇති තැනැත්තා), මස්සුවා (රැවුල ඇති තැනැත්තා) සහ යසස්සිවා (කීර්තිය ඇති තැනැත්තා) යනාදී වශයෙන් දැක්වෙන බැවින්, ආකාර, ඉකාර සහ උකාරයන්ගෙන් පසුව ද, ස්ත්‍රී ලිංග ආදියේදී ද ඇතැම් තැනක (වන්තු ප්‍රත්‍යය) වන බව ප්‍රකාශ කරත්.

සතිමා ගතිමා අත්ථ-දස්සිමා ධිතිමා තථා;

මුතිමා මතිමා චෙව, ජුතිමා හිරිමාපි ච.

සතිමා (සිහිය ඇති තැනැත්තා), ගතිමා (ඥාන ගති ඇති තැනැත්තා), අත්ථදස්සිමා (අර්ථ දකින්නා), ධිතිමා (ධෛර්යවන්තයා), මුතිමා (වැටහීම ඇති තැනැත්තා), මතිමා (බුද්ධිමත් තැනැත්තා), ජුතිමා (තේජස් ඇති තැනැත්තා) සහ හිරිමා (ලැජ්ජාව ඇති තැනැත්තා) ද වේ.

ථුතිමා රතිමා චෙව, යතිමා බලිමා තථා;

කසිමා සුචිමා ධීමා, රුචිමා චක්ඛුමාපි ච.

ථුතිමා (ප්‍රශංසා ඇති තැනැත්තා), රතිමා (ඇල්ම ඇති තැනැත්තා), යතිමා (උත්සාහවන්තයා), බලිමා (බිලි පූජා ලබන්නා), කසිමා (ගොවිතැන් කරන්නා), සුචිමා (පිරිසිදු තැනැත්තා), ධීමා (බුද්ධිමත් තැනැත්තා), රුචිමා (කැමැත්ත ඇති තැනැත්තා) සහ චක්ඛුමා (ඇස් ඇති තැනැත්තා) ද වේ.

බන්ධුමා හෙතුමා’යස්මා, කෙතුමා රාහුමා තථා;

ඛාණුමා භාණුමා ගොමා, විජ්ජුමා වසුමාදයො.

බන්ධුමා (නෑයන් ඇති තැනැත්තා), හේතුමා (හේතු සහිත තැනැත්තා), ආයස්මා (ආයුෂ්මත් තැනැත්තා), කේතුමා (ධජ ඇති තැනැත්තා), රාහුමා (රාහු අසුරේන්ද්‍රයා) මෙන්ම ඛාණුමා (කටු කෝටු ඇති තැනැත්තා), භාණුමා (සූර්යයා), ගෝමා (ගවයන් ඇති තැනැත්තා), විජ්ජුමා (විදුලිය ඇති තැනැත්තා) සහ වසුමා ආදී ශබ්දයන් ය.

පාපිමා පුත්තිමා චෙව, චන්දිමිච්චාදයොපි ච;

අතංසදිසසද්දාති, විඤ්ඤාතබ්බා විභාවිනා.

පාපිමා (පවිටු තැනැත්තා), පුත්තිමා (පුතුන් ඇති තැනැත්තා) සහ චන්දිමා (සඳ) ආදී ශබ්දයන් ද ඊට අසමාන වූ ශබ්දයන් බව නුවණැත්තා විසින් දත යුතුය.

ඉවණ්ණුකාරොකාරෙහි, මන්තුසද්දො පරො භවෙ;

ආකාරන්තා චිකාරන්තා, ඉමන්තූති විභාවයෙ.

ඉවණ්ණ (ඉ, ඊ) සහ උකාරයන්ට පසුව 'මන්තු' ප්‍රත්‍යය පැමිණේ. ආකාරාන්තයන්ගෙන් සහ ඉකාරාන්තයන්ගෙන් 'ඉමන්තු' වන බව වටහා ගත යුතුය.

ගුණවා, ගුණවා, ගුණවන්තො. ගුණවන්තං, ගුණවන්තෙ. ගුණවතා, ගුණවන්තෙන, ගුණවන්තෙහි, ගුණවන්තෙභි. ගුණවතො, ගුණවන්තස්ස, ගුණවතං, ගුණවන්තානං. ගුණවතා, ගුණවන්තා, ගුණවන්තස්මා, ගුණවන්තම්හා, ගුණවන්තෙහි, ගුණවන්තෙභි. ගුණවතො, ගුණවන්තස්ස, ගුණවතං, ගුණවන්තානං. ගුණවති, ගුණවන්තෙ, ගුණවන්තස්මිං, ගුණවන්තම්හි, ගුණවන්තෙසු. භො ගුණවා, භවන්තො ගුණවා, භොන්තො ගුණවන්තො.

ගුණවා, guṇavā, ගුණවන්තෝ (ප්‍රථමා විභක්තිය); ගුණවන්තං, ගුණවන්තේ (දුතියා විභක්තිය); ගුණවතා, ගුණවන්තේන, ගුණවන්තේහි, ගුණවන්තේභි (තතියා විභක්තිය); ගුණවතෝ, ගුණවන්තස්ස, ගුණවතං, ගුණවන්තානං (චතුත්ථී විභක්තිය); ගුණවතා, ගුණවන්තා, ගුණවන්තස්මා, ගුණවන්තම්හා, ගුණවන්තේහි, ගුණවන්තේභි (පංචමී විභක්තිය); ගුණවතෝ, ගුණවන්තස්ස, ගුණවතං, ගුණවන්තානං (ඡට්ඨී විභක්තිය); ගුණවති, ගුණවන්තේ, ගුණවන්තස්මිං, ගුණවන්තම්හි, ගුණවන්තේසු (සත්තමී විභක්තිය); භෝ ගුණවා, භවන්තෝ ගුණවා, භොන්තෝ ගුණවන්තෝ (ආලපන විභක්තිය).

එත්ථ [Pg.193] පන ‘‘එථ තුම්හෙ ආවුසො සීලවාහොථා’’ති ච,

මෙහි වනාහි "එථ තුම්හේ ආවුසෝ සීලවා හෝථා" (ඇවැත්නි, තෙපි සිල්වත් වව්) යන්න ද,

‘‘බලවන්තො දුබ්බලා හොන්ති, ථාමවන්තොපි හායරෙ;

චක්ඛුමා අන්ධිකා හොන්ති, මාතුගාමවසං ගතා’’ති ච

"බලවන්තෝ දුබ්බලා හොන්ති, ථාමවන්තෝපි හායරේ; චක්ඛුමා අන්ධිකා හොන්ති, මාතුගාමවසං ගතා" (ස්ත්‍රියගේ වසඟයට පත් වූ කල්හි, බලවත්තු ද දුර්වල වෙති, ශක්තිමත්තු ද පිරිහෙති, ඇස් ඇත්තෝ ද අන්ධයෝ වෙති) යන්න ද (යෙදීම් වේ).

පාළියං ‘‘සීලවා, චක්ඛුමා’’ති පඨමාබහුවචනස්ස දස්සනතො ‘‘ගුණවා’’ති පච්චත්තාලපනට්ඨානෙ බහුවචනං වුත්තං. ‘‘ගුණවා සතිමා’’තිආදීසුපි එසෙව නයො. චූළනිරුත්තියම්පි හි ‘‘ගුණවා’’ති පච්චත්තාලපනබහුවචනානි ආගතානි, නිරුත්තිපිටකෙ පච්චත්තෙකවචනභාවෙනෙව ආගතං, චූළනිරුත්තියං පන නිරුත්තිපිටකෙ ච ‘‘භො ගුණව’’ඉති රස්සවසෙන ආලපනෙකවචනං ආගතං. මයං පන ‘‘තග්ඝ භගවා බොජ්ඣඞ්ගා. කථං නු භගවා තුය්හං සාවකො සාසනෙ රතො’’තිඑවමාදීසු අනෙකසතෙසු පාඨෙසු ‘‘භගවා’’ඉති ආලපනෙකවචනස්ස දීඝභාවදස්සනතො වන්තුපච්චයට්ඨානෙ ‘‘භො ගුණවා’’ඉච්චාදි දීඝවසෙන වචනං යුත්තතරං විය මඤ්ඤාම, මන්තුපච්චයට්ඨානෙ පන ඉමන්තුපච්චයට්ඨානෙ ච ‘‘සබ්බවෙරභයාතීත, පාදෙ වන්දාමි චක්ඛුම. එවං ජානාහි පාපිම’’ඉච්චාදීසු පාළිපදෙසෙසු ‘‘චක්ඛුම’’ඉච්චාදිආලපනෙකවචනස්ස රස්සභාවදස්සනතො ‘‘භො සතිම, භො ගතිම’’ඉච්චාදි රස්සවසෙන වචනං යුත්තතරං විය මඤ්ඤාම, අථ වා මහාපරිනිබ්බානසුත්තට්ඨකථායං ‘‘ආයස්මා තිස්ස’’ ඉතිදීඝවසෙන වුත්තාලපනෙකවචනස්ස දස්සනතො ‘‘භගවා, ආයස්මා’’ ඉතිදීඝවසෙන වුත්තපදමත්තං ඨපෙත්වා වන්තුපච්චයට්ඨානෙපි මන්තුපච්චයනයො නෙතබ්බො, මන්තුපච්චයට්ඨානෙපි වන්තුපච්චයනයො නෙතබ්බො. තථා හි කච්චායනාදීසු ‘‘භො ගුණවං, භො ගුණව, භො ගුණවා’’ඉති නිග්ගහීතරස්සදීඝවසෙන තීණි ආලපනෙකවචනානි වුත්තානි, ඉමිනා ‘‘භො සතිමං, භො සතිම, භො සතිමා’’ති එවමාදිනයොපි දස්සිතො[Pg.194]. පඨමාබහුවචනට්ඨානෙ පන ‘‘ගුණවන්තො, ගුණවන්තා, ගුණවන්තී’’ති තීණි පදානි වුත්තානි, ඉමිනාපි ‘‘සතිමන්තො, සතිමන්තා, සතිමන්තී’’ති එවමාදිනයොපි දස්සිතො. තෙසු ‘‘භො ගුණවං භො සතිමං, ගුණවන්තා, ගුණවන්තී’’ති ඉමානි පදානි එවංගතිකානි ච අඤ්ඤානි පදානි පාළියං අප්පසිද්ධානි යථා ‘‘ආයස්මන්තා’’ති පදං පසිද්ධං, තස්මා යං චූළනිරුත්තියං වුත්තං, යඤ්ච නිරුත්තිපිටකෙ, යඤ්ච කච්චායනාදීසු, තං සබ්බං පාළියා අට්ඨකථාහි ච සද්ධිං යථා න විරුජ්ඣති, ගඞ්ගොදකෙන යමුනොදකං විය අඤ්ඤදත්ථු සංසන්දති සමෙති, තථා ගහෙතබ්බං.

පාලියෙහි 'සීලවා, චක්ඛුමා' යන්නෙහි ප්‍රථමා බහුවචනය දක්නට ලැබෙන බැවින්, 'ගුණවා' යනු ප්‍රථමා ආලපන අර්ථයෙහි බහුවචනයෙන් පවසන ලද්දකි. 'ගුණවා, සතිමා' යනාදී ස්ථානයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. චූළනිරුත්තියෙහි ද 'ගුණවා' යන ප්‍රථමා ආලපන බහුවචන රූපයන් පැමිණ ඇත. නිරුත්තිපිටකයෙහි වනාහි ප්‍රථමා ඒකවචන වශයෙන්ම පැමිණ තිබේ. චූළනිරුත්තියෙහි ද නිරුත්තිපිටකයෙහි ද 'භෝ ගුණව' යි රස්ව (කොට) වශයෙන් ආලපන ඒකවචනය පැමිණ තිබේ. අප විසින් වනාහි 'තග්ඝ භගවා බොජ්ඣඞ්ගා. කථං නු භගවා තුය්හං සාවකෝ සාසනේ රතෝ' යනාදී සිය ගණන් පාඨයන්හි 'භගවා' යන ආලපන ඒකවචනයෙහි දීර්ඝ භාවය දක්නට ලැබෙන බැවින්, වන්තු ප්‍රත්‍යය ඇති ස්ථානයෙහි 'භෝ ගුණවා' යනාදී වශයෙන් දීර්ඝ කොට පැවසීම වඩාත් සුදුසු යැයි සිතමු. මන්තු ප්‍රත්‍යය ඇති ස්ථානයෙහි ද ඉමන්තු ප්‍රත්‍යය ඇති ස්ථානයෙහි ද 'සබ්බවේරභයාතීත, පාදේ වන්දාමි චක්ඛුම. ඒවං ජානාහි pāpima' යනාදී පාලි පදයන්හි 'චක්ඛුම' යනාදී ආලපන ඒකවචනයෙහි රස්ව (කොට) භාවය දක්නට ලැබෙන බැවින්, 'භෝ සතිම, භෝ ගතිම' යනාදී වශයෙන් රස්ව කොට කීම වඩාත් සුදුසු යැයි සිතමු. නැතහොත්, මහාපරිනිබ්බාන සූත්‍ර අටුවාවෙහි 'ආයස්මා තිස්ස' යි දීර්ඝ වශයෙන් පවසන ලද ආලපන ඒකවචනය දක්නට ලැබෙන බැවින්, 'භගවා, ආයස්මා' යි දීර්ඝ වශයෙන් කියන ලද පද පමණක් තබා, වන්තු ප්‍රත්‍යය ඇති ස්ථානයෙහි ද මන්තු ප්‍රත්‍ය ක්‍රමය ගත යුතුය, මන්තු ප්‍රත්‍යය ඇති ස්ථානයෙහි ද වන්තු ප්‍රත්‍ය ක්‍රමය ගත යුතුය. එසේම කච්චායන ආදී ව්‍යාකරණයන්හි 'භෝ ගුණවං, භෝ ගුණව, භෝ ගුණවා' යි නිග්ගහීත, රස්ව, දීර්ඝ වශයෙන් ආලපන ඒකවචන තුනක් පවසන ලද්දේය. මෙයින් 'භෝ සතිමං, භෝ සතිම, භෝ සතිමා' යනාදී ක්‍රමය ද දක්වන ලදී. ප්‍රථමා බහුවචන ස්ථානයෙහි වනාහි 'ගුණවන්තෝ, ගුණවන්තා, ගුණවන්තී' යි පද තුනක් පවසන ලදී. මෙයින් ද 'සතිමන්තෝ, සතිමන්තා, සතිමන්තී' යනාදී ක්‍රමය ද දක්වන ලදී. ඒ පද අතුරින් 'භෝ ගුණවං, භෝ සතිමං, ගුණවන්තා, ගුණවන්තී' යන මේ පද සහ එවැනි ස්වභාව ඇති වෙනත් පද පාලියෙහි දක්නට ලැබෙන්නේ කලාතුරකිනි; 'ආයස්මන්තා' යන පදය ප්‍රසිද්ධ වන්නාක් මෙනි. එබැවින් යමක් චූළනිරුත්තියෙහි පවසන ලද්දේ ද, යමක් නිරුත්තිපිටකයෙහි ද, යමක් කච්චායන ආදියෙහි ද, ඒ සියල්ල පාලිය හා අටුවාවන් සමඟ නොගැටෙන සේ, ගංගා ජලය හා යමුනා ජලය මෙන් මැනවින් සැසඳෙන පරිදි, ගැලපෙන පරිදි ගත යුතුය.

අපිචෙත්ථ අයම්පි විසෙසො ගහෙතබ්බො. තං යථා? ‘‘තුය්හං ධීතා මහාවීර, පඤ්ඤවන්ත ජුතින්ධරා’’ති පාළියං ‘‘පඤ්ඤවන්ත’’ඉති ආලපනෙකවචනස්ස දස්සනතො.

තවද මෙහි මේ විශේෂය ද ගත යුතුය. ඒ කෙසේද? 'තුය්හං ධීතා මහාවීර, පඤ්ඤවන්ත ජුතින්ධරා' (මහාවීරයෙනි, ඔබගේ දියණිය ප්‍රඥාවන්තියකි, තේජස්වී යැයි) යන පාලියෙහි 'පඤ්ඤවන්ත' යන ආලපන ඒකවචනය දක්නට ලැබෙන බැවිනි.

‘‘සබ්බා කිරෙවං පරිනිට්ඨිතානි,යසස්සි නං පඤ්ඤවන්තං විසය්හ;

යසො ච ලද්ධා පුරිමං උළාරං,නප්පජ්ජහෙ වණ්ණබලං පුරාණ’’න්ති.

'සියලු දේ මෙසේ නිම කරන ලදී, යසස්වී වූ ප්‍රඥාවන්තය, එය ඉවසා; පෙර මහත් වූ කීර්තිය ලබා, පැරණි වර්ණ බලය අත්නොහරින්නේය' යනුයි.

ඉමිස්සා ජාතකපාළියා අට්ඨකථායං ‘‘පඤ්ඤවන්ත’’ඉති ආලපනෙකවචනස්ස දස්සනතො ච ‘‘භො ගුණවන්ත, භො ගුණවන්තා, භො සතිමන්ත, භො සතිමන්තා’’තිආදීනිපි ආලපනෙකවචනානි අවස්සමිච්ඡිතබ්බානි. තථා හි තිස්සං පාළියං ‘‘යසස්සි පඤ්ඤවන්ත’’ ඉච්චාලපනවචනං අට්ඨකථාචරියා ඉච්ඡන්ති. නන්ති හි පදපූරණෙ නිපාතමත්තං. පඤ්ඤවන්තන්ති පන ඡන්දානුරක්ඛණත්ථං අනුසාරාගමං කත්වා වුත්තං. එවං පාවචනෙ වන්තුපච්චයාදිසහිතානං සද්දානං ‘‘භගවා, ආයස්මා, පඤ්ඤවන්ත, චක්ඛුම, පාපිම’’ඉතිදස්සිතනයෙන ආලපනප්පවත්ති වෙදිතබ්බා. එත්ථ ච ‘‘ගඞ්ගාභාගීරථී නාම, හිමවන්තා පභාවිතා’’ති ච ‘‘කුතො ආගතත්ථ භන්තෙති, හිමවන්තා මහාරාජා’’ති ච දස්සනතො [Pg.195] ‘‘ගුණවන්තා’’ති පඤ්චමියා එකවචනං කථිතං. යථා ගුණවන්තු සද්දස්ස නාමිකපදමාලා යොජිතා, එවං ධනවන්තුබලවන්තාදීනං සතිමන්තු ගතිමන්තාදීනඤ්ච නාමිකපදමාලා යොජෙතබ්බා.

මෙම ජාතක පාලියෙහි අටුවාවෙහි 'පඤ්ඤවන්ත' යන ආලපන ඒකවචනය දක්නට ලැබෙන බැවින් ද, 'භෝ ගුණවන්ත, භෝ ගුණවන්තා, භෝ සතිමන්ත, භෝ සතිමන්තා' යනාදී ආලපන ඒකවචනයන් ද අනිවාර්යයෙන්ම පිළිගත යුතුය. එසේ හෙයින් ඒ පාලියෙහි 'යසස්සි පඤ්ඤවන්ත' යන ආලපන වචනය අටුවාචාරීන් වහන්සේලා පිළිගනිති. 'නං' යන්න වනාහි පදපූරණ නිපාත මාත්‍රයකි. 'පඤ්ඤවන්තං' යන්න වනාහි ඡන්දස රැක ගැනීම පිණිස අනුස්වාරය ආගම කොට පවසන ලද්දකි. මෙසේ බුද්ධ වචනයෙහි වන්තු ප්‍රත්‍යය ආදිය සහිත ශබ්දයන්ගේ, 'භගවා, ආයස්මා, පඤ්ඤවන්ත, චක්ඛුම, පාපිම' යනාදී වශයෙන් දක්වන ලද ක්‍රමයෙන් ආලපන භාවිතය දත යුතුය. තවද මෙහි 'ගංගාභාගීරථී නාම, හිමවන්තා පභාවිතා' යන්නෙහි ද 'කුතෝ ආගතත්ථ භන්තේති, හිමවන්තා මහාරාජා' යන්නෙහි ද දක්නට ලැබෙන බැවින් 'ගුණවන්තා' යන්නෙන් පංචමී ඒකවචනය කියන ලදී. යම් සේ 'ගුණවන්තු' ශබ්දයේ නාම පද මාලාව යොදන ලද්දේ ද, එසේම ධනවන්තු, බලවන්තු ආදී ශබ්දයන්ගේ ද, සතිමන්තු, ගතිමන්තු ආදී ශබ්දයන්ගේ ද නාම පද මාලාවන් යෙදිය යුතුය.

ඉදානි විද්වාදිපදානං ගුණවාපදෙන සමානගතිකත්තම්පි සොතූනං පයොගෙසු සම්මොහාපගමත්ථං එකදෙසතො නිබ්බචනාදීහි සද්ධිං විද්වන්තුඉච්චාදිපකතිරූපස්ස නාමිකපදමාලා වුච්චතෙ – ඤාණසඞ්ඛාතො වෙදො අස්ස අත්ථීති විද්වා, පණ්ඩිතො. එත්ථ ච විද්වාසද්දස්ස අත්ථිභාවෙ ‘‘ඉති විද්වා සමං චරෙ’’තිආදි ආහච්චපාඨො නිදස්සනං. අත්‍රායං පදමාලා – විද්වා, විද්වා, විද්වන්තො. විද්වන්තං, විද්වන්තෙ. විද්වතා, විද්වන්තෙන. සෙසං සබ්බං නෙය්‍යං. වෙදනාවා, වෙදනාවා, වෙදනාවන්තො. වෙදනාවන්තං, වෙදනාවන්තෙ. වෙදනාවතා, වෙදනාවන්තෙන. සෙසං සබ්බං නෙය්‍යං. එවං ‘‘සඤ්ඤාවාචෙතනාවා සද්ධාවා පඤ්ඤවා සබ්බාවා’’ඉච්චාදීසුපි. එත්ථ ච ‘‘වෙදනාවන්තං වා අත්තානං සබ්බාවන්තං ලොක’’න්තිආදීනි නිදස්සනපදානි. තත්ථ සබ්බාවන්තන්ති සබ්බසත්තවන්තං, සබ්බසත්තයුත්තන්ති අත්ථො. මජ්ඣෙදීඝඤ්හි ඉදං පදං. යෙභුය්‍යෙන පන ‘‘පඤ්ඤවාපඤ්ඤවන්තො’’තිආදීනි මජ්ඣෙරස්සානිපි භවන්ති. යසස්සිනො පරිවාරභූතා ජනා අස්ස අත්ථීති යසස්සිවා, අථ වා යසස්සී ච යසස්සිවා චාති යසස්සිවා. එකදෙසසරූපෙකසෙසොයං. ‘‘යසස්සිවා’’ති පදස්ස පන අත්ථිභාවෙ –

දැන් විද්වත් (විද්වා) ආදී පදයන්ගේ ගුණවත් පදය හා සමාන ස්වභාවය ඇති බව ද ශ්‍රවණය කරන්නන්ගේ ප්‍රයෝගයන්හි ඇති වන මුළාව දුරු කිරීම පිණිස, ඒකදේශ වශයෙන් විග්‍රහයන් ආදිය සමඟ 'විද්වන්තු' ආදී ප්‍රකෘති රූපයේ නාම පද මාලාව කියනු ලැබේ – ඥානය සංඛ්‍යාත වූ වේදය (දැනුම) ඇත්තේ කවුරුන්ද හෙතෙම 'විද්වා' (පණ්ඩිතයා) වේ. මෙහි ද 'විද්වා' ශබ්දයේ පැවැත්ම සම්බන්ධයෙන් 'ඉති විද්වා සමං චරේ' යනාදී ඍජු පාඨය නිදර්ශනයකි. එහි මේ පද මාලාවයි – විද්වා, විද්වා, විද්වන්තෝ. විද්වන්තං, විද්වන්තේ. විද්වතා, විද්වන්තේන. ඉතිරි සියල්ල මෙසේම දත යුතුය. වේදනාවා, වේදනාවා, වේදනාවන්තෝ. වේදනාවන්තං, වේදනාවන්තේ. වේදනාවතා, වේදනාවන්තේන. ඉතිරි සියල්ල මෙසේම දත යුතුය. 'සඤ්ඤාවා, චේතනාවා, සද්ධාවා, පඤ්ඤාවා, සබ්බාවා' යනාදී පදයන්හි ද මෙසේම වේ. මෙහි ද 'වේදනාවන්තං වා අත්තානං සබ්බාවන්තං ලෝකං' යනාදී පදයන් නිදර්ශන වේ. එහි 'සබ්බාවන්තං' යන්නෙන් සියලු සත්වයන් ඇති, සියලු සත්වයන්ගෙන් යුක්ත යන අර්ථයයි. මේ පදය මධ්‍ය දීර්ඝ වූවකි. බොහෝ සෙයින් වනාහි 'පඤ්ඤාවා, පඤ්ඤාවන්තෝ' යනාදී පදයන් මධ්‍ය රස්ව ද වෙති. යසස්වී වූ පරිවාර ජනයන් ඇත්තේ කවුරුන්ද හෙතෙම 'යසස්සිවා' වේ. නැතහොත් 'යසස්සී' ද 'යසස්සිවා' ද යනු 'යසස්සිවා' වේ. මෙය ඒකදේශ සරූප ඒකශේෂයකි. 'යසස්සිවා' යන පදයේ පැවැත්ම ඇති කල්හි (නිදර්ශන වශයෙන්) -

‘‘ඛත්තියො ජාතිසම්පන්නො, අභිජාතො යසස්සිවා;

ධම්මරාජා විදෙහානං, පුත්තො උප්පජ්ජතෙ තවා’’ති

'ක්ෂත්‍රිය වූ, ජාති සම්පන්න වූ, උත්තම කුලයක උපන්, යසස්වී වූ, විදේහයන්ගේ ධර්මරාජයා වූ පුත්‍රයෙක් ඔබට උපදින්නේය' යන්නයි.

ඉදං නිදස්සනං. ‘‘යසස්සිවා, යසස්සිවා, යසස්සිවන්තො. යසස්සිවන්තං’’ ඉච්චාදි නෙතබ්බං. අත්ථෙ දස්සනසීලං අත්ථදස්සි, කිං [Pg.196] තං? ඤාණං. අත්ථදස්සි අස්ස අත්ථීති අත්ථදස්සිමා, එත්ථ ච –

මෙය නිදර්ශනයයි. 'යසස්සිවා, yaසස්සිවා, යසස්සිවන්තෝ. යසස්සිවන්තං' යනාදී වශයෙන් ගත යුතුය. අර්ථයන් දැකීමේ ස්වභාවය ඇත්තේ 'අත්ථදස්සී' (අර්ථදර්ශී) නම් වේ. ඒ කුමක්ද? ඥානයයි. අර්ථදර්ශී බව (ඥානය) ඇත්තේ කවුරුන්ද හෙතෙම 'අත්ථදස්සිමා' (අර්ථදර්ශී පුද්ගලයා) වේ. මෙහි ද -

‘‘තං තත්ථ ගතිමා ධිතිමා, මුතිමා අත්ථදස්සිමා;

සඞ්ඛාතා සබ්බධම්මානං, විධුරො එතදබ්‍රවී’’ති

'එහි දී ගති ඇත්තා වූ, ධෛර්යය ඇත්තා වූ, මති ඇත්තා වූ, අර්ථදර්ශී වූ, සියලු ධර්මයන් වටහා ගත්තා වූ, විධුර පණ්ඩිතයන් වහන්සේ මෙසේ පැවසූ සේක' යන්නයි.

ඉදමෙතස්සත්ථස්ස සාධකං වචනං. ‘‘අත්ථදස්සිමා, අත්ථදස්සිමා, අත්ථදස්සිමන්තො. අත්ථදස්සිමන්තං’’ ඉච්චාදි නෙතබ්බං. පාපං අස්ස අත්ථීති පාපිමා, අකුසලරාසිසමන්නාගතො මාරො. පුත්තා අස්ස අත්ථීති පුත්තිමා, බහුපුත්තො. ‘‘සොචති පුත්තෙහි පුත්තිමා’’ති එත්ථ හි බහුපුත්තො ‘‘පුත්තිමා’’ති වුච්චති. චන්දො අස්ස අත්ථීති චන්දිමා. චන්දොති චෙත්ථ චන්දවිමානමධිප්පෙතං, චන්දවිමානවාසී පන දෙවපුත්තො ‘‘චන්දිමා’’ති. තථා හි ‘‘චන්දො උග්ගතො, පමාණතො චන්දො ආයාමවිත්ථාරතො උබ්බෙධතො ච එකූනපඤ්ඤාසයොජනො, පරික්ඛෙපතො තීහි යොජනෙහි ඌනදියඩ්ඪසතයොජනො’’තිආදීසු චන්දවිමානං ‘‘චන්දො’’ති වුත්තං. ‘‘තථාගතං අරහන්තං, චන්දිමා සරණං ගතො’’තිආදීසු පන චන්දදෙවපුත්තො ‘‘චන්දිමා’’ති. අපරො නයො – චන්දො අස්ස අත්ථීති චන්දිමා. චන්දොති චෙත්ථ චන්දදෙවපුත්තො අධිප්පෙතො, තන්නිවාසට්ඨානභූතං පන චන්දවිමානං ‘‘චන්දිමා’’ති. තථා හි ‘‘රාහු චන්දං පමුඤ්චස්සු, චන්දො මණිමයවිමානෙ වසතී’’තිආදීසු චන්දදෙවපුත්තො ‘‘චන්දො’’ති වුත්තො.

මෙය මේ කරුණ සනාථ කරන නිදසුන් වචනයයි. 'අත්ථදස්සිමා, අත්ථදස්සිමා, අත්ථදස්සිමන්තෝ. අත්ථදස්සිමන්තං' යනාදී වශයෙන් ගත යුතුය. ඔහුට පව (පාපය) ඇත්තේය යන අර්ථයෙන් 'පාපිමා' (පවන්තයා) නම් වේ, එනම් අකුසල් රැසකින් යුක්ත වූ මාරයාය. ඔහුට පුතුන් ඇත්තාහුය යන අර්ථයෙන් 'පුත්තිමා' (පුත්‍රවන්තයා) නම් වේ, එනම් බොහෝ පුත්‍රයන් ඇති තැනැත්තාය. 'පුත්‍රයන් ඇති තැනැත්තා පුත්‍රයන් නිසා ශෝක කරයි' (සෝචති පුත්තේහි පුත්තිමා) යන මෙහි බොහෝ පුත්‍රයන් ඇති තැනැත්තා 'පුත්තිමා' යැයි කියනු ලැබේ. ඔහුට චන්ද්‍රයා ඇත්තේය යන අර්ථයෙන් 'චන්දිමා' නම් වේ. මෙහි 'චන්ද' යන්නෙන් චන්ද්‍ර විමානය අදහස් කෙරේ, චන්ද්‍ර විමානයෙහි වසන දේවපුත්‍රයා 'චන්දිමා' නම් වේ. එසේම 'චන්ද්‍රයා උදාවිය, ප්‍රමාණයෙන් චන්ද්‍රයා දිගින්, පළලින් හා උසින් යොදුන් එක්සිය පනහට එකක් අඩු (යොදුන් හතළිස් නවයක්) ද, වට ප්‍රමාණයෙන් යොදුන් තුනක් අඩු එකහමාර සියයක් (යොදුන් එකසිය හතළිස් හතක්) ද වේ' යනාදී තැන්වල චන්ද්‍ර විමානය 'චන්ද' යනුවෙන් දක්වන ලදී. 'චන්දිම දිව්‍යපුත්‍රයා අරහත් වූ තථාගතයන් වහන්සේ සරණ ගියේය' යනාදී තැන්වල චන්ද්‍ර දේවපුත්‍රයා 'චන්දිමා' නම් වේ. වෙනත් ක්‍රමයක් නම් – චන්ද්‍රයා (කාන්තිය) ඇත්තේය යන අර්ථයෙන් '...චන්දිමා' නම් වේ. මෙහි 'චන්ද' යන්නෙන් චන්ද්‍ර දේවපුත්‍රයා අදහස් කෙරේ, ඔහුගේ වාසස්ථානය වූ චන්ද්‍ර විමානය 'චන්දිමා' නම් වේ. එසේම 'රාහු, චන්ද්‍රයා මුදා හරින්න, චන්ද්‍රයා මැණික් විමානයෙහි වාසය කරයි' යනාදී තැන්වල චන්ද්‍ර දේවපුත්‍රයා 'චන්ද' යනුවෙන් දක්වන ලදී.

‘‘යො හවෙ දහරො භික්ඛු, යුඤ්ජති බුද්ධසාසනෙ;

සොමංලොකංපභාසෙති, අබ්භා මුත්තොව චන්දිමා’’ති

‘යම් බාල (තරුණ) භික්ෂුවක් බුද්ධ ශාසනයෙහි (සිල් සමාදන්ව) යෙදේ ද, හෙතෙම වලාකුළෙන් මිදුණු චන්ද්‍රයා මෙන් මේ ලෝකය ඒකාලෝක කරයි.’

ආදීසු පන තන්නිවාසට්ඨානභූතං චන්දවිමානං ‘‘චන්දිමා’’ති වුත්තං. ඉති ‘‘චන්දො’’ති ච ‘‘චන්දිමා’’ති ච චන්දදෙවපුත්තස්සපි චන්දවිමානස්සපි [Pg.197] නාමන්ති වෙදිතබ්බං. තත්‍ර ‘‘පාපිමා පුත්තිමා චන්දිමා’’ති ඉමානි පාපසද්දාදිතො ‘‘තදස්සත්ථි’’ ඉච්චෙතස්මිං අත්ථෙ පවත්තස්ස ඉමන්තුපච්චයස්ස වසෙන සිද්ධිමුපාගතානීති ගහෙතබ්බානි.

යනාදී ස්ථානයන්හි ඔහුගේ වාසස්ථානය වූ චන්ද්‍ර විමානය 'චන්දිමා' යනුවෙන් දක්වන ලදී. මෙසේ 'චන්ද' සහ 'චන්දිමා' යන පද දෙකම චන්ද්‍ර දේවපුත්‍රයාට මෙන්ම චන්ද්‍ර විමානයට ද නාමයන් වන බව දත යුතුය. එහිදී 'පාපිමා, පුත්තිමා, චන්දිමා' යන මේවා පාප ආදී ශබ්දයන්ගෙන් 'එය ඔහුට ඇත්තේය' යන අර්ථයෙහි යෙදෙන 'ඉමන්තු' ප්‍රත්‍යය ලැබීමෙන් සිද්ධ වූ බව පිළිගත යුතුය.

නනු ච භො මන්තුපච්චයවසෙනෙව සාධෙතබ්බානීති? න, කත්ථචිපි අකාරන්තතො මන්තුනො අභාවා. නනු ච භො එවං සන්තෙපි පාප පුත්ත චන්දතො පඨමං ඉකාරාගමං කත්වා තතො මන්තුපච්චයං කත්වා සක්කා සාධෙතුන්ති? සක්කා රූපමත්තසිජ්ඣනතො, නයො පන සොභනො න හොති. තථා හි පාප පුත්තාදිතො අකාරන්තතො ඉකාරාගමං කත්වා මන්තුපච්චයෙ විධියමානෙ අඤ්ඤෙහි ගුණයසාදීහි අකාරන්තෙහි ඉකාරාගමං කත්වා මන්තුපච්චයස්ස කාතබ්බතාපසඞ්ගො සියා. න හි අනෙකෙසු පාළිසතසහස්සෙසු කත්ථචිපි අකාරන්තතො ගුණ යසාදිතො ඉකාරාගමෙන සද්ධිං මන්තුපච්චයො දිස්සති, අට්ඨානත්තා පන පාප පුත්තාදිතො අකාරන්තතො ඉකාරාගමං අකත්වා ඉමන්තුපච්චයෙ කතෙයෙව ‘‘පාපිමා පුත්තිමා’’තිආදීනි සිජ්ඣන්තීති.

භවත, 'මන්තු' ප්‍රත්‍යය මගින්ම මේවා සාධනය කළ නොහැකි ද? නැත, කිසිදු තැනක අකාරාන්ත ශබ්දයකින් පසුව 'මන්තු' ප්‍රත්‍යය නොයෙදෙන බැවිනි. භවත, එසේ වුවද 'පාප', 'පුත්ත', 'චන්ද' යන වචනවලට පළමුව 'ඉ' කාරාගමය කොට, ඉන්පසු 'මන්තු' ප්‍රත්‍යය යෙදීමෙන් මේවා සාධනය කළ හැකි නොවේද? රූපය පමණක් සිද්ධ කරගැනීමේ අරමුණින් එසේ කළ හැකි වුවද, එම ක්‍රමය යහපත් නොවේ. මන්ද යත්, 'පාප', 'පුත්ත' ආදී අකාරාන්ත ශබ්දවලට 'ඉ' කාරාගමය කොට 'මන්තු' ප්‍රත්‍යය විධානය කරන්නේ නම්, 'ගුණ', 'යස' ආදී අනෙකුත් අකාරාන්ත ශබ්දවලට ද 'ඉ' කාරාගමය කොට 'මන්තු' ප්‍රත්‍යය යෙදීමට සිදු වන බැවිනි. ලක්ෂ සංඛ්‍යාත පාලි පාඨයන්හි කිසිදු තැනක 'ගුණ', 'යස' ආදී අකාරාන්ත ශබ්දයන්ගෙන් පසුව 'ඉ' කාරාගමය සමඟ 'මන්තු' ප්‍රත්‍යය යෙදී ඇති බවක් නොපෙනේ. එබැවින් නුසුදුසු බැවින් 'පාප', 'පුත්ත' ආදී අකාරාන්ත ශබ්දවලට 'ඉ' කාරාගමය නොකොට, 'ඉමන්තු' ප්‍රත්‍යය යෙදූ විටම 'පාපිමා', 'පුත්තිමා' යනාදී රූප සිද්ධ වන බැවිනි.

එවං සන්තෙපි භො කස්මා කච්චායනප්පකරණෙ මන්තුපච්චයොව වුත්තො, න ඉමන්තුපච්චයොති? ද්වයම්පි වුත්තමෙව. කථං ඤායතීති චෙ? යස්මා තත්ථ ‘‘තපාදිතො සී, දණ්ඩාදිතො ඉක ඊ, මධ්වාදිතො රො, ගුණාදිතො වන්තූ’’ති ඉමානි චත්තාරි සුත්තානි සන්නිහිතතොදන්තසද්දභාවෙන වත්වා මජ්ඣෙ ‘‘සත්‍යාදීහි මන්තූ’’ති අඤ්ඤථා සුත්තං වත්වා තතො සන්නිහිතතොදන්තවසෙන ‘‘සද්ධාදිතො ණා’’ති සුත්තං වුත්තං, තස්මා තත්ථ ‘‘සත්‍යාදීහිමන්තූ’’ති විසදිසං කත්වා වුත්තස්ස සුත්තස්ස වසෙන ඉමන්තු පච්චයො ච වුත්තොති විඤ්ඤායති. පකති හෙසාචරියානං යෙන කෙනචි ආකාරෙන අත්තනො අධිප්පායවිඤ්ඤාපනං. එත්ථ ච දුතියො අත්ථො සරසන්ධිවසෙන ගහෙතබ්බො. තථා හිස්ස ‘‘සත්‍යාදීහි මන්තූ’’ති [Pg.198] පඨමො අත්ථො, ‘‘සත්‍යාදීහි ඉමන්තූ’’ති දුතියො අත්ථො. ඉති ‘‘සෙතො ධාවතී’’ති පයොගෙ විය ‘‘සත්‍යාදීහි මන්තූ’’ති සුත්තෙ භින්නසත්තිසමවෙතවසෙන අත්ථද්වයපටිපත්ති භවති, තස්මා පරමසුඛුමසුගම්භීරත්ථවතා අනෙන සුත්තෙන කත්ථචි සති ගති සෙතු ගොඉච්චාදිතො මන්තුපච්චයො ඉච්ඡිතො. කත්ථචි සති පාප පුත්තඉච්චාදිතො ඉමන්තුපච්චයො ඉච්ඡිතොති දට්ඨබ්බං.

භවත, එසේ නම් කච්චායන ව්‍යාකරණයෙහි 'මන්තු' ප්‍රත්‍යයම පමණක් දක්වා, 'ඉමන්තු' ප්‍රත්‍යය නොදැක්වූයේ මන්ද? ඒ දෙකම දක්වා ඇත. එය දැනගන්නේ කෙසේද යත්? එහි 'තපාදිතෝ සී', 'දණ්ඩාදිතෝ ඉක ඊ', 'මධ්වාදිතෝ රෝ', 'ගුණාදිතෝ වන්තූ' යන සූත්‍ර සතර අවසානයේ 'ත' කාරය සහ 'ද' කාරය සහිත වචන ලෙස දක්වා, මධ්‍යයෙහි 'සත්‍යාදීහි මන්තූ' යනුවෙන් වෙනස් සූත්‍රයක් පවසා, ඉන්පසු අවසානයේ 'ත' සහ 'ද' කාරය සහිත වචන වශයෙන් 'සද්ධාදිතෝ ණා' යන සූත්‍රය දක්වන ලදී. එබැවින් එහි 'සත්‍යාදීහි මන්තූ' යනුවෙන් වෙනස් අයුරකින් දක්වන ලද සූත්‍රය මගින් 'ඉමන්තු' ප්‍රත්‍යය ද පවසන ලදැයි දත යුතුය. ආචාර්යවරුන්ගේ ස්වභාවය නම් යම්කිසි ආකාරයකින් තමන්ගේ අදහස ප්‍රකාශ කිරීමයි. මෙහි දෙවැනි අර්ථය ස්වර සන්ධි වශයෙන් ගත යුතුය. එනම්, 'සත්‍යාදීහි මන්තූ' යන්නෙහි පළමු අර්ථය වන අතර, 'සත්‍යාදීහි ඉමන්තූ' යන්න දෙවැනි අර්ථයයි. මෙසේ 'සේතෝ ධාවති' (සුදු අශ්වයා දුවයි / සේත නමැත්තා දුවයි) යන යෙදුමෙහි මෙන්, 'සත්‍යාදීහි මන්තූ' යන සූත්‍රයෙහි ද වෙනස් ශක්තීන් (අර්ථයන්) එක්වීමෙන් අර්ථ දෙකක් ප්‍රකාශ වන බව පෙනේ. එබැවින් ඉතා සියුම් වූත් ගැඹුරු වූත් අර්ථ ඇති මෙම සූත්‍රයෙන් ඇතැම් තැනක 'සති, ගති, සේතු, ගෝ' යනාදී වචනවලින් 'මන්තු' ප්‍රත්‍යය ද, ඇතැම් තැනක 'සති, පාප, puත්ත' යනාදී වචනවලින් 'ඉමන්තු' ප්‍රත්‍යය ද කැමති වන බව (යෙදෙන බව) දත යුතුය.

යස්මා පන සතිසද්දො මන්තුවසෙන ගතිධීසෙථුගො ඉච්චාදීහි, ඉමන්තුවසෙන පාපපුත්තාදීහි ච සමානගතිකත්තා තෙසං පකාරභාවෙන ගහිතො, තස්මා එවං සුත්තත්ථො භවති ‘‘සත්‍යාදීහි මන්තු සතිප්පකාරෙහි සද්දෙහි මන්තුපච්චයො හොති ඉමන්තුපච්චයො ච යථාරහං ‘තදස්සත්ථි’ ඉච්චෙතස්මිං අත්ථෙ’’ති. අයං පනෙත්ථ අධිප්පායො – යථා ‘‘සතිමා’’ති එත්ථ සතීති ඉකාරන්තතො මන්තුපච්චයො හොති, තථා ‘‘ගතිමා, ධීමා, සෙතුමා, ගොමා’’තිආදීසු ඉකාරන්ත ඊකාරන්ත උකාරන්තනිච්චොකාරන්තතො මන්තුපච්චයො හොති. යථා ච ‘‘සතිමා’’ති එත්ථ ‘‘සතී’’ති ඉකාරන්තතො ඉමන්තුපච්චයො හොති, තථා ‘‘ගතිමා, පාපිමා, පුත්තිමා’’තිආදීසු ඉකාරන්ත අකාරන්තතො ඉමන්තුපච්චයො හොති. එවං සතිප්පකාරෙහි සද්දෙහි යථාසම්භවං මන්තු ඉමන්තුපච්චයා හොන්තීති.

යම් හෙයකින් 'සති' ශබ්දය 'මන්තු' ප්‍රත්‍යය වශයෙන් 'ගති, ධී, සේතු, ගෝ' යනාදීන් සමඟ ද, 'ඉමන්තු' ප්‍රත්‍යය වශයෙන් 'පාප, puත්ත' යනාදීන් සමඟ ද සමාන ක්‍රියාකාරීත්වයක් ඇති බැවින්, ඔවුන්ගේ ප්‍රභේදයක් (ආකාරයක්) ලෙස ගන්නා ලදී. එබැවින් සූත්‍රයේ අර්ථය මෙසේ වේ: 'සත්‍යාදීහි මන්තූ' යනු සති හා සමාන වූ ශබ්දයන්ගෙන් 'එය ඔහුට ඇත්තේය' යන අර්ථයෙහි 'මන්තු' ප්‍රත්‍යය ද, සුදුසු පරිදි 'ඉමන්තු' ප්‍රත්‍යය ද ලැබෙන බවයි. මෙහි අදහස මෙයයි – 'සතිමා' යන මෙහි 'සති' යන ඉකාරාන්ත ශබ්දයෙන් 'මන්තු' ප්‍රත්‍යය වන්නාක් මෙන්, 'ගතිමා, ධීමා, සේතුමා, ගෝමා' යනාදියේදී ඉකාරාන්ත, ඊකාරාන්ත, උකාරාන්ත සහ ඕකාරාන්ත ශබ්දයන්ගෙන් 'මන්තු' ප්‍රත්‍යය වෙයි. 'සතිමා' යන මෙහි 'සති' යන ඉකාරාන්ත ශබ්දයෙන් 'ඉමන්තු' ප්‍රත්‍යය වන්නාක් මෙන්, 'ගතිමා, පාපිමා, පුත්තිමා' යනාදියේදී ඉකාරාන්ත සහ අකාරාන්ත ශබ්දයන්ගෙන් 'ඉමන්තු' ප්‍රත්‍යය වෙයි. මෙසේ සති හා සමාන වූ ශබ්දයන්ගෙන් ලැබිය හැකි පරිදි 'මන්තු' සහ 'ඉමන්තු' ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

යජ්ජෙවං පච්චයද්වයවිධායකං ‘‘දණ්ඩාදිතො ඉක ඊ’’ති සුත්තං විය ‘‘සත්‍යාදිතො ඉමන්තු මන්තූ’’ති වත්තබ්බං, කස්මා නාවොචාති? තථා අවචනෙ කාරණමත්ථි. යදි හි ‘‘දණ්ඩාදිතො ඉක ඊ’’ති සුත්තං විය ‘‘සත්‍යාදිතො ඉමන්තු මන්තූ’’ති සුත්තං වුත්තං සියා, එකක්ඛණෙයෙව ඉමන්තු මන්තූනං වචනෙන දණ්ඩසද්දතො සම්භූතං ‘‘දණ්ඩිකො දණ්ඩී’’ති රූපද්වයමිව සතිගතිආදිතොපි විසදිසරූපද්වයමිච්ඡිතබ්බං සියා, තඤ්ච නත්ථි, තස්මා [Pg.199] ‘‘සත්‍යාදිතො ඉමන්තු මන්තූ’’ති න වුත්තං. අපිච තථා වුත්තෙ බව්හක්ඛරතාය ගන්ථගරුතා සියා. යස්මා ච සුත්තෙන නාම අප්පක්ඛරෙන අසන්දිද්ධෙන සාරවන්තෙන ගූළ්හනින්නයෙන සබ්බතොමුඛෙන අනවජ්ජෙන භවිතබ්බං. කච්චායනෙ ච යෙභුය්‍යෙන තාදිසානි ගම්භීරත්ථානි සුවිසදඤාණවිසයභූතානි සුත්තානි දිස්සන්ති ‘‘උපාඣධිකිස්සරවචනෙ, සරා සරෙ ලොප’’න්තිආදීනි, ඉදම්පි තෙසමඤ්ඤතරං, තස්මා ‘‘සත්‍යාදිතො ඉමන්තු මන්තූ’’ති න වුත්තං. එවං සුත්තොපදෙසෙ අකතෙපි ඉමන්තුනොපි ගහණත්ථං භින්නසත්තිසමවෙතවසෙන ‘‘සත්‍යාදීහි මන්තූ’’ති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

මෙලෙස ප්‍රත්‍ය දෙකක් පනවන්නා වූ, 'දණ්ඩතෝ ඉක ඊ' යන සූත්‍රය මෙන් 'සත්‍යාදිතෝ ඉමන්තූ මන්තූ' කියා කිව යුතුව තිබියදී, කුමක් හෙයින් නොකීවේද? එසේ නොකීමට හේතුවක් ඇත. ඉදින් 'දණ්ඩතෝ ඉක ඊ' යන සූත්‍රය මෙන් 'සත්‍යාදිතෝ ඉමන්තූ මන්තූ' යන සූත්‍රය කියන ලද්දේ නම්, එකම ක්ෂණයකදී 'ඉමන්තූ' සහ 'මන්තූ' යන ප්‍රත්‍යයන්ගේ යෙදීමෙන් 'දණ්ඩ' ශබ්දයෙන් උපන් 'දණ්ඩිකෝ', 'දණ්ඩී' යන රූප දෙක මෙන්, 'සති', 'ගති' ආදී ශබ්දවලින්ද වෙනස් වූ රූප දෙකක් බැගින් බලාපොරොත්තු විය යුතුය. එහෙත් එබන්දක් නැත. එබැවින් 'සත්‍යාදිතෝ ඉමන්තූ මන්තූ' කියා නොකීවේය. තවද එසේ කී කල්හි අකුරු බහුල වීම නිසා ග්‍රන්ථය මහත් වෙයි. සූත්‍රයක් නම් අල්ප අකුරු ඇති, සැක රහිත, සාරවත් වූ, ගැඹුරු අර්ථ ඇති, සෑම අතින්ම ගැළපෙන සහ නිවැරදි එකක් විය යුතුය. කච්චායන ව්‍යාකරණයෙහි බොහෝ සෙයින් 'උපාජ්ඣධිකිස්සරවචනේ', 'සරා සරේ ලෝපං' ආදී ගැඹුරු අර්ථ ඇති, පැහැදිලි ඥානයට විෂය වූ එබඳු සූත්‍ර දක්නට ලැබේ. මෙයද එයින් එකකි. එබැවින් 'සත්‍යාදිතෝ ඉමන්තූ මන්තූ' කියා නොකීවේය. මෙසේ සූත්‍ර දේශනාවෙහි නොදැක්වුවද 'ඉමන්තූ' ප්‍රත්‍යයද ගැනීම පිණිස විවිධ ශක්තීන්ගේ සංයෝගය වශයෙන් 'සත්‍යාදීහි මන්තූ' යි පවසන ලදැයි දත යුතුය.

අපරො නයො – ‘‘තපාදිතො සී’’තිආදීසු තොදන්තසද්දස්ස බහුවචනන්තතා න සුට්ඨු පාකටා තොපච්චයස්ස එකත්ථබව්හත්ථෙසු වත්තනතො, ‘‘සත්‍යාදීහි මන්තූ’’ති එත්ථ පන හිසද්දස්ස බහුවචනත්ථතා අතීව පාකටා, තස්මා බහුවචනග්ගහණෙන ඉමන්තු පච්චයො හොතීතිපි දට්ඨබ්බං. නනු ච භො විනාපි ඉමන්තුපච්චයෙන පාපමස්සත්ථීති පාපී, පාපී එව පාපිමාති සකත්ථෙ මාපච්චයෙ කතෙයෙව ‘‘පාපිමා පුත්තිමා’’තිආදීනි සිජ්ඣන්ති ‘‘ඡට්ඨමො සො පරාභවො’’ති එත්ථ මපච්චයෙන ‘‘ඡට්ඨමො’’ති පදං වියාති? අතිනයඤ්ඤූ භවං, අතිනයඤ්ඤූ නාමාති භවං වත්තබ්බො, න පන භවං සද්දගතිං ජානාති, සද්දගතියො ච නාම බහුවිධා. තථා හි ඡට්ඨොයෙව ඡට්ඨමො, ‘‘සුත්තමෙව සුත්තන්තො’’තිආදීසු පුරිසනයෙන යොජෙතබ්බා සද්දගති, ‘‘දෙවොයෙව දෙවතා’’තිආදීසු කඤ්ඤානයෙන යොජෙතබ්බා සද්දගති, ‘‘දිට්ඨි එව දිට්ඨිගත’’න්තිආදීසු චිත්තනයෙන යොජෙතබ්බා සද්දගති. එවංවිධාසු සද්දගතීසු ‘‘පාපී එව පාපිමා’’තිආදිකං කතරං සද්දගතිං වදෙසි? ‘‘සත්ථා රාජා බ්‍රහ්මා සඛා අත්තා සා පුමා’’තිආදීසු [Pg.200] ච කතරං සද්දගතිං වදෙසි? කතරසද්දන්තොගධං කතරාය ච නාමිකපදමාලායං යොජෙතබ්බං මඤ්ඤසීති? සො එවං පුට්ඨො අද්ධා උත්තරි කිඤ්චි අදිස්වා තුණ්හී භවිස්සති, තස්මා තාදිසො නයො න ගහෙතබ්බො. තාදිසස්මිඤ්හි නයෙ ‘‘පාපිමතා පාපිමතො’’තිආදීනි රූපානි න සිජ්ඣන්ති, ඉමන්තුපච්චයනයෙන පන සිජ්ඣන්ති, තස්මා අයමෙව නයො පසත්ථතරො ආයස්මන්තෙහි සම්මා චිත්තෙ ඨපෙතබ්බො. අත්‍රිදං නිදස්සනං –

වෙනත් ක්‍රමයක් නම් – 'තපාදිතෝ සී' යනාදී සූත්‍රයන්හි තෝ-අන්ත ශබ්දයේ බහුවචන භාවය එතරම් පැහැදිලි නැත. මන්දයත් 'තෝ' ප්‍රත්‍යය ඒක වචනාර්ථයෙහි සහ බහුවචනාර්ථයෙහි වැටෙන බැවිනි. එහෙත් 'සත්‍යාදීහි මන්තූ' යන්නෙහි 'හි' ශබ්දයේ බහුවචනාර්ථය අතිශයින්ම පැහැදිලිය. එබැවින් බහුවචන ග්‍රහණයෙන් 'ඉමන්තූ' ප්‍රත්‍යයද සිද්ධ වන බව දත යුතුය. 'පින්වත, ඉමන්තූ ප්‍රත්‍යය නොමැතිව වුවද, පාපය මොහුට ඇත යන අර්ථයෙන් පාපී කියාද, පාපී යන්නම පාපිමා කියාද ස්වාර්ථයෙහි මා ප්‍රත්‍යය කිරීමෙන්ම පාපිමා, පුත්තිමා යනාදී රූපයන් සිද්ධ වන්නේ නොවේද? ඡට්ඨමෝ සෝ පරාභවෝ යන මෙහි ම ප්‍රත්‍යයෙන් ඡට්ඨමෝ යන පදය සිද්ධ වන්නාක් මෙනි' යි කිවහොත්? ඔබ අතිශයින් න්‍යාය දන්නෙකි, ඔබ සැබැවින්ම න්‍යාය දන්නෙකු යැයි පැවසිය යුතුය. එහෙත් ඔබ ශබ්දයන්ගේ ගමන නොදනී. ශබ්ද ප්‍රවෘත්තීන් වනාහි බොහෝ ආකාරය. එනම්, 'ඡට්ඨ' යන්නම 'ඡට්ඨමෝ' වේ. 'සුත්තමේව සුත්තන්තෝ' යනාදී තැන්හි පුරුෂ ලිංග ක්‍රමයෙන් යෙදිය යුතු ශබ්ද ප්‍රවෘත්තියකි. 'දේවෝ ඒව දේවතා' යනාදී තැන්හි ස්ත්‍රී ලිංග ක්‍රමයෙන් යෙදිය යුතු ශබ්ද ප්‍රවෘත්තියකි. 'දිට්ඨි ඒව දිට්ඨිගතං' යනාදී තැන්හි නපුංසක ලිංග ක්‍රමයෙන් යෙදිය යුතු ශබ්ද ප්‍රවෘත්තියකි. මෙබඳු වූ ශබ්ද ප්‍රවෘත්තීන් අතරින් 'පාපී ඒව පාපිමා' යන්න කුමන ශබ්ද ප්‍රවෘත්තියකට අයත් යැයි ඔබ කියන්නේද? 'සත්ථා, රාජා, බ්‍රහ්මා, සඛා, අත්තා, සා, පුමා' යනාදී ශබ්ද අතුරින් කුමන ශබ්ද ප්‍රවෘත්තියක් කියන්නේද? එය කුමන ශබ්ද ගණයකට අයත් කොට, කුමන නාම පද මාලාවක යෙදිය යුතු යැයි ඔබ සිතන්නේද? මෙසේ විමසූ කල්හි ඔහු ඒකාන්තයෙන්ම මින් ඔබ්බට කිසිවක් සිතාගත නොහැකිව නිශ්ශබ්ද වනු ඇත. එබැවින් එබඳු ක්‍රමයක් නොගත යුතුය. එබඳු ක්‍රමයකදී 'පාපිමතා, පාපිමතෝ' යනාදී රූපයන් සිද්ධ නොවේ. එහෙත් ඉමන්තූ ප්‍රත්‍ය ක්‍රමයෙන් ඒවා සිද්ධ වේ. එබැවින් ආයුෂ්මත්න් විසින් මනා කොට සිතෙහි තබාගත යුතු වඩාත්ම ප්‍රශස්ත ක්‍රමය මෙයම වේ. මෙයට නිදසුනක් මෙසේය –

‘‘ජයො හි බුද්ධස්ස සිරීමතො අයං,මාරස්ස ච පාපිමතො පරාජයො;

උග්ඝොසයුං බොධිමණ්ඩෙ පමොදිතා,ජයං තදා දෙවගණා මහෙසිනො’’ති ච,

'සිරිමත් වූ බුදුරජාණන් වහන්සේට මේ ජයග්‍රහණය සිදුවිය, පාපිෂ්ඨ වූ මාරයාට පරාජය සිදුවිය. එකල්හි සතුටට පත් වූ දේවගණයා බෝධි මණ්ඩපයේදී මහේශාක්‍ය බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ජයග්‍රහණය හඬ නගා ප්‍රකාශ කළහ' යන්න සහ,

‘‘සාඛාපත්තඵලූපෙතො, ඛන්ධිමාවමහාදුමො’’ති ච.

'අතු, කොළ සහ ඵලයන්ගෙන් යුක්ත වූ, ශක්තිමත් කඳක් ඇති මහා වෘක්ෂයක් මෙනි' යන්නයි.

පාපිමා, පාපිමා, පාපිමන්තො. පාපිමන්තං. සෙසං නෙය්‍යං, එස නයො ‘‘ඛන්ධිමා, පුත්තිමා’’තිආදීසුපි.

'පාපිමා' (ඒකවචන), 'පාපිමා', 'පාපිමන්තෝ' (බහුවචන). 'පාපිමන්තං' (ද්වීතීයා විභක්ති ඒකවචන). සෙසු රූප දත යුතුය. 'ඛන්ධිමා, පුත්තිමා' යනාදී ශබ්දයන්හිද ක්‍රමය මෙයම වේ.

ඉදානි යථාපාවචනං කිඤ්චිදෙව හිමවන්තු සතිමන්තාදීනං විසෙසං බ්‍රූම. හිමවන්තොව පබ්බතො. සතිමං භික්ඛුං. බන්ධුමං රාජානං. චන්දිමං දෙවපුත්තං. සතිමස්ස භික්ඛුනො. බන්ධුමස්ස රඤ්ඤො. ඉද්ධිමස්ස ච පරස්ස ච එකක්ඛණෙ චිත්තං උප්පජ්ජති. ඉච්චාදි විසෙසො වෙදිතබ්බො. අපිචෙත්ථ ‘‘ආයස්මන්තා’’ති ද්වින්නං වත්තබ්බවචනං, ‘‘ආයස්මන්තො’’ති බහූනං වත්තබ්බවචනන්ති අයම්පි විසෙසො වෙදිතබ්බො. තථා හි ‘‘ද්වින්නං ආරොචෙන්තෙන ‘ආයස්මන්තා ධාරෙන්තූ’ති, තිණ්ණං ආරොචෙන්තෙන ‘ආයස්මන්තො ධාරෙන්තූ’ති වත්තබ්බ’’න්ති වුත්තං. ‘‘තිණ්ණ’’න්ති චෙත්ථ කථාසීසමත්තං, තෙන චතුන්නම්පි පඤ්චන්නම්පි අතිරෙකසතානම්පීති දස්සිතං [Pg.201] හොති. බහවොහි උපාදාය ‘‘උද්දිට්ඨා ඛො ආයස්මන්තො චත්තාරො පාරාජිකා ධම්මා’’තිආදිකා පාළියො ඨපිතා. තත්ථ ‘‘ආයස්මන්තා’’තිදං විනයවොහාරවසෙන ද්වෙයෙව සන්ධාය වුත්තත්තා න සබ්බසාධාරණං. විනයවොහාරඤ්හි වජ්ජෙත්වා අඤ්ඤස්මිං වොහාරෙ න පවත්තති. ‘‘ආයස්මන්තො’’තිදං පන සබ්බත්ථ පවත්තතීති ද්වින්නං විසෙසො වෙදිතබ්බො.

දැන් පෙළදහමට අනුව හිමවන්තු, සතිමන්තු ආදී ශබ්දයන්ගේ ස්වල්ප වූ විශේෂත්වයක් පවසන්නෙමු. 'හිමවන්තෝව පබ්බතෝ' (හිමාලය පර්වතය මෙනි), 'සතිමං භික්ඛුං' (සිහි නුවණ ඇති භික්ෂුව), 'බන්ධුමං රාජානං' (නෑයන් ඇති රජු), 'චන්දිමං දේවපුත්තං' (චන්දිම දිව්‍ය පුත්‍රයා), 'සතිමස්ස භික්ඛුනෝ' (සිහි නුවණ ඇති භික්ෂුවට), 'බන්ධුමස්ස රඤ්ඤෝ' (නෑයන් ඇති රජුට), 'ඉද්ධිමස්ස ච පරස්ස ච ඒකක්ඛණේ චිත්තං උප්පජ්ජති' (ඍද්ධිමත් තැනැත්තාගේ සහ අනෙකාගේ සිත එකම ක්ෂණයක උපදී) යනාදී වශයෙන් විශේෂය දත යුතුය. තවද මෙහි 'ආයස්මන්තා' යන්න දෙදෙනෙකු උදෙසා කිව යුතු වචනයක් බවද, 'ආයස්මන්තෝ' යන්න බොහෝ දෙනෙකු උදෙසා කිව යුතු වචනයක් බවද යන මේ විශේෂයද දත යුතුය. එසේම 'දෙදෙනෙකුට දන්වන්නා විසින් ආයස්මන්තා ධාරේන්තු කියාද, තිදෙනෙකුට දන්වන්නා විසින් ආයස්මන්තෝ ධාරේන්තු කියාද කිව යුතුය' යි පවසන ලදී. මෙහි 'තිදෙනෙකුට' යන්න කථාවේ මුඛ්‍ය මාත්‍රයක් පමණි. එයින් සිවුදෙනෙකුටද, පස්දෙනෙකුටද, සියයකට වඩා වැඩි පිරිසකටද යන බව දක්වන ලදී. 'උද්දිට්ඨා ඛෝ ආයස්මන්තෝ චත්තාරෝ පාරාජිකා ධම්මා' යනාදී බොහෝ පාලි පාඨයන් පනවන ලද්දේ බහුවචනය මුල් කරගෙනය. එහි 'ආයස්මන්තා' යන්න විනය ව්‍යවහාරය අනුව දෙදෙනෙකුම පමණක් අරමුණු කොට පවසන ලද්දක් බැවින් එය සෑම තැනටම පොදු නොවේ. විනය ව්‍යවහාරය හැර වෙනත් ව්‍යවහාරයක එය නොයෙදේ. එහෙත් 'ආයස්මන්තෝ' යන්න සෑම තැනකම යෙදෙන බැවින් මේ දෙකෙහි වෙනස දත යුතුය.

තත්‍ර ‘‘හිමවන්තො’’ති ඉදං යෙභුය්‍යෙනෙකවචනං භවති, කත්ථචි බහුවචනම්පි, තෙනාහ නිරුත්තිපිටකෙ ථෙරො ‘‘හිමවා තිට්ඨති, හිමවන්තො තිට්ඨන්තී’’ති. ‘‘හිමවන්තොව පබ්බතො’’ති අයං එකවචනනයො යථාරුතපාළිවසෙන ගහෙතබ්බො. යථාරුතපාළි ච නාම –

එහි 'හිමවන්තෝ' යන්න බොහෝ සෙයින් ඒකවචන වෙයි, ඇතැම් තැනක බහුවචනද වෙයි. එබැවින් නිරුත්තිපිටකයෙහි තෙරුන් වහන්සේ 'හිමවා තිට්ඨති, හිමවන්තෝ තිට්ඨන්ති' යි වදාළහ. 'හිමවන්තෝව පබ්බතෝ' යන මේ ඒකවචන ක්‍රමය යථාරුතපාලි (පාලි වචනයේ පවත්නා ආකාරය) වශයෙන් ගත යුතුය. යථාරුතපාලි නම් –

‘‘දූරෙ සන්තො පකාසන්ති, හිමවන්තොව පබ්බතො;

අසන්තෙත්ථ න දිස්සන්ති, රත්තිං ඛිත්තා යථා සරා.

'සත්පුරුෂයෝ හිමාලය පර්වතය මෙන් දුර සිටියද බබළති. අසත්පුරුෂයෝ රාත්‍රියෙහි විදින ලද ඊතල මෙන් මෙහි නොපෙනෙති.'

අහං තෙන සමයෙන, නාගරාජා මහිද්ධිකො;

අතුලො නාම නාමෙන, පුඤ්ඤවන්තො ජුතින්ධරො.

'මම ඒ කාලයෙහි අතුල නම් වූ, මහත් ඍද්ධි ඇති, පින්වත් වූ, තේජස් ඇති නාගරාජයෙක් වීමි.'

ගතිමන්තො සතිමන්තො, ධිතිමන්තො ච සො ඉසි;

සද්ධම්මධාරකො ථෙරො, ආනන්දො රතනාකරො’’

'ඥානගති ඇත්තා වූද, සිහි ඇත්තා වූද, ධෛර්යය ඇත්තා වූද, සද්ධර්මය දරන්නා වූද, රත්නාකරයක් බඳු වූද ආනන්ද තෙරණුවෝ ඒ ඍෂිවරයා වෙති'

ඉච්චාදි. එත්ථ ‘‘පුඤ්ඤවන්තො’’තිආදීනි අනෙකෙසු ඨානෙසු බහුවචනභාවෙන පුනප්පුනං වදන්තානිපි කත්ථචි එකවචනානි හොන්ති, එකවචනභාවො ච නෙසං ගාථාවිසයෙ දිස්සති, තස්මා තානි යථාපාවචනං ගහෙතබ්බානි.

යනාදියයි. මෙහි 'පුඤ්ඤවන්තෝ' යනාදී වචන බොහෝ ස්ථානවල බහුවචන වශයෙන් නැවත නැවත පැවසුවද ඇතැම් තැනක ඒකවචන වෙති. ඔවුන්ගේ ඒකවචන භාවය ගාථාවන්හි දක්නට ලැබේ. එබැවින් ඒවා පෙළදහමට අනුකූලව ගත යුතුය.

එවං හිමවන්තුසතිමන්තුසද්දාදීනං විසෙසං ඤත්වා පුන ලිඞ්ගන්තවසෙන ද්විලිඞ්ගකපදානමත්ථො ච පකතිරූපස්ස නාමිකපදමාලා ච පදානං සදිසාසදිසතා ච වවත්ථපෙතබ්බා.

මෙසේ හිමවන්තු, සතිමන්තු ආදී ශබ්දයන්ගේ විශේෂය දැන, නැවතත් ලිංග භේදය අනුව ද්වි-ලිංගික පදයන්ගේ අර්ථයද, ප්‍රකෘති රූපයෙහි නාම පද මාලාවද, පදයන්ගේ සමාන අසමාන බවද තීරණය කළ යුතුය.

තත්‍ර [Pg.202] හි ‘‘සිරිමා’’ති පදං සුතිසාමඤ්ඤවසෙන ලිඞ්ගද්වයෙ වත්තනතො ද්විධා භිජ්ජති. ‘‘සිරිමා පුරිසො’’ති හි අත්ථෙ ආකාරන්තං පුල්ලිඞ්ගං, ‘‘සිරිමා නාම දෙවී’’ති අත්ථෙ ආකාරන්තං ඉත්ථිලිඞ්ගං, උභයම්පෙතං උකාරන්තතාපකතිකා. අථ වා පන පච්ඡිමං ආකාරන්තතාපකතිකං, සිරී යස්ස අත්ථි සො සිරිමාති පුල්ලිඞ්ගවසෙන නිබ්බචනං, සිරී යස්සා අත්ථි සා සිරිමාති ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන නිබ්බචනං. අත්‍රිමානි කිඤ්චාපි සුතිවසෙන නිබ්බචනත්ථවසෙන ච අඤ්ඤමඤ්ඤං සමානත්ථානි, තථාපි පුරිසපදත්ථඉත්ථිපදත්ථවාචකත්තා භින්නත්ථානීති වෙදිතබ්බානි. එස නයො අඤ්ඤෙසුපි ඊදිසෙසු ඨානෙසු නෙතබ්බො. සිරිමා, සිරිමා, සිරිමන්තො. සිරිමන්තං, සිරිමන්තෙ. සිරිමතා, සිරිමන්තෙන. ගුණවන්තුසද්දස්සෙව නාමිකපදමාලා. සිරිමා, සිරිමා, සිරිමායො. සිරිමං, සිරිමා, සිරිමායො. සිරිමාය. වක්ඛමානකඤ්ඤානයෙන ඤෙය්‍යා. එවං ද්විධා භින්නානං සමානසුතිකසද්දානං නාමිකපදමාලාසු පදානං සදිසාසදිසතා වවත්ථපෙතබ්බා. සමානනිබ්බචනත්ථස්සපි හි අසමානසුතිකස්ස ‘‘සිරිමා’’ති සද්දස්ස නාමිකපදමාලායං පදානං ඉමෙහි පදෙහි කාචිපි සමානතා න ලබ්භති. අත්‍රිදං වුච්චති –

එහි ‘සිරිමා’ (sirimā) යන පදය ශ්‍රවණයේ සමානත්වය අනුව ලිංග දෙකෙහිම වැටෙන බැවින් දෙවැදෑරුම් ලෙස බෙදේ. ‘සිරිමා පුරිසෝ’ (ශ්‍රීමත් පුරුෂයා) යන අර්ථයෙහි එය ආ-කාරාන්ත පුල්ලිංග වන අතර, ‘සිරිමා නාම දේවී’ (සිරිමා නම් දේවිය) යන අර්ථයෙහි එය ආ-කාරාන්ත ඉත්ථිලිංග වේ. මේ දෙකම උ-කාරාන්ත ප්‍රකෘතියෙන් සිද්ධ වූවකි. එසේත් නැතහොත්, පසුව දක්වන ලද්ද ආ-කාරාන්ත ප්‍රකෘතියෙන් සිද්ධ වූවකි. ශ්‍රී (සිරී) යමෙකුට ඇත්ද හෙතෙම ‘සිරිමා’ යනු පුල්ලිංග විග්‍රහයයි. ශ්‍රී (සිරී) යමෙකුට ඇත්ද ඇය ‘සිරිමා’ යනු ඉත්ථිලිංග විග්‍රහයයි. මෙහිදී මේවා ශබ්ද ශ්‍රවණයෙන් හා නිරුක්ති අර්ථයෙන් එකිනෙකට සමාන අර්ථ ඇත්තේ වුවද, පුරුෂ අර්ථය සහ ස්ත්‍රී අර්ථය ප්‍රකාශ කරන බැවින් වෙනස් අර්ථ ඇත්තාහු යැයි දත යුතුය. වෙනත් මෙබඳු ස්ථානයන්හිද මේ ක්‍රමයම ගත යුතුය. සිරිමා, සිරිමා, සිරිමන්තෝ... සිරිමන්තං, සිරිමන්තේ... සිරිමතා, සිරිමන්තේන... යනුවෙන් ගුණවන්තු ශබ්දය මෙන් නාමපද මාලාව වේ. සිරිමා, සිරිමා, සිරිමායෝ... සිරිමං, සිරිමා, සිරිමායෝ... සිරිමාය... යනාදී වශයෙන් මතු කියනු ලබන කඤ්ඤා (කන්‍යා) ශබ්දයේ ක්‍රමයට දත යුතුය. මෙසේ දෙවැදෑරුම් ලෙස බෙදුණු, සමාන ශබ්ද ඇති පදයන්ගේ විභක්ති මාලාවන්හි පදයන්ගේ සමාන අසමාන බව ව්‍යවස්ථාපනය කළ යුතුය. මක්නිසාද යත්, සමාන නිරුක්ති අර්ථයක් ඇති නමුත් අසමාන ශබ්ද ඇති (වෙනත්) ‘සිරිමා’ ශබ්දයේ විභක්ති මාලාවේ පදයන් සමඟ මෙම පදයන්ගේ කිසිදු සමානත්වයක් නොලැබෙන බැවිනි. මේ පිළිබඳව මෙසේ කියනු ලැබේ –

‘‘සිරිමා’’ති පදං ද්වෙධා, පුමිත්ථීසු පවත්තිතො;

භිජ්ජතීති විභාවෙය්‍ය, එත්ථ පුල්ලිඞ්ගමිච්ඡිතං.

‘සිරිමා’ යන පදය පුරුෂ හා ස්ත්‍රී ලිංගයන්හි පැවතීම නිසා දෙවැදෑරුම් ලෙස බෙදේ යැයි විභාග කටයුතුය, මෙහි පුල්ලිංගය අභිප්‍රේතය.

ඉති අභිභවිතා පදෙන විසදිසානි ගුණවාසතිමාදීනි පදානි දස්සිතානි සද්ධිං නාමිකපදමාලාහි. ඉදානි අපරානිපි තබ්බිසදිසානි පදානි දස්සෙස්සාම සද්ධිං නාමිකපදමාලාහි. සෙය්‍යථිදං?

මෙසේ ‘අභිභවිතා’ පදයෙන් අසමාන වූ ‘ගුණවා’, ‘සතිමා’ ආදී පද නාමපද විභක්ති මාලාවන් සමඟ දක්වන ලදි. දැන් ඒ හා අසමාන වූ වෙනත් පදයන්ද විභක්ති මාලාවන් සමඟ දක්වන්නෙමු. එනම් මෙසේය:

රාජා බ්‍රහ්මා සඛා අත්තා, ආතුමා සා පුමා රහා;

දළ්හධම්මා ච පච්චක්ඛ-ධම්මා ච විවටච්ඡදා.

රාජා (රජ), බ්‍රහ්මා (බඹා), සඛා (මිතුරා), අත්තා (තමා), ආතුමා (ආත්මය/තමා), සා (බල්ලා), පුමා (පුරුෂයා), රහා (රහස), දළ්හධම්මා (දැඩි දහම් ඇත්තා), පච්චක්ඛධම්මා (ප්‍රත්‍යක්ෂ දහම් ඇත්තා) සහ විවටච්ඡදා (විවෘත කළ වැස්ම ඇත්තා/බුදුරජාණන් වහන්සේ).

වත්තහා [Pg.203] ච තථා වුත්ත-සිරා චෙව යුවාපි ච;

මඝව අද්ධ මුද්ධාදි, විඤ්ඤාතබ්බා විභාවිනා.

වත්තහා (වෘත්‍රාසුරයා නසන්නා/ශක්‍රයා), එමෙන්ම වුත්තසිරා (කැපූ කෙස් ඇත්තා), යුවා (තරුණයා), මඝවා (ශක්‍රයා), අද්ධා (මාර්ගය/කාලය), මුද්ධා (හිස) ආදී පද ඥානවන්තයා විසින් දත යුතුය.

එත්ථ ‘‘සා’’ති පදමෙව ආකාරන්තතාපකතිකමාකාරන්තං, සෙසානි පන අකාරන්තතාපකතිකානි ආකාරන්තානි.

මෙහි ‘සා’ යන පදයම පමණක් ආ-කාරාන්ත ප්‍රකෘති ඇති ආ-කාරාන්ත පදයක් වන අතර, සෙසු පද වනාහි අ-කාරාන්ත ප්‍රකෘති ඇති ආ-කාරාන්ත පද වේ.

රාජා, රාජා, රාජානො. රාජානං, රාජං, රාජානො. රඤ්ඤා, රාජිනා, රාජූහි, රාජූභි. රඤ්ඤො, රාජිනො, රඤ්ඤං, රාජූනං, රාජානං. රඤ්ඤා, රාජූහි, රාජූභි. රඤ්ඤො, රාජිනො, රඤ්ඤං, රාජූනං, රාජානං. රඤ්ඤෙ, රාජිනි, රාජූසු. භො රාජ, භවන්තො රාජානො, භවන්තො රාජා ඉති වා, අයමම්හාකං රුචි.

රාජා, රාජා, රාජානෝ. රාජානං, රාජං, රාජානෝ. රඤ්ඤා, රාජිනා, රාජූහි, රාජූභි. රඤ්ඤෝ, රාජිනෝ, රඤ්ඤං, රාජූනං, රාජානං. රඤ්ඤා, රාජූහි, රාජූභි. රඤ්ඤෝ, රාජිනෝ, රඤ්ඤං, රාජූනං, රාජානං. රඤ්ඤේ, රාජිනි, රාජූසු. භෝ රාජ, භවන්තෝ රාජානෝ, භවන්තෝ රාජා යනු අපගේ කැමැත්තයි.

නිරුත්තිපිටකාදීසු ‘‘රාජා’’ති බහුවචනං න ආගතං, චූළනිරුත්තියං පන ආගතං. කිඤ්චාපි නිරුත්තිපිටකාදීසු න ආගතං, තථාපි ‘‘නෙතාදිසා සඛා හොන්ති, ලබ්භා මෙ ජීවතො සඛා’’ති පාළියං බහුවචනෙකවචනවසෙන ‘‘සඛා’’ති පදස්ස දස්සනතො ‘‘රාජා’’ති බහුවචනං ඉච්ඡිතබ්බමෙව. තථා ‘‘බ්‍රහ්මා, අත්තා’’ඉච්චාදීනිපි බහුවචනානි තග්ගතිකත්තා විනා කෙනචි රූපවිසෙසෙන.

නිරුත්තිපිටකය ආදී ග්‍රන්ථයන්හි ‘රාජා’ යන පදයෙහි බහුවචනය දක්නට නොලැබේ. චූළනිරුත්තියෙහි වනාහි එය පැමිණ ඇත. නිරුත්තිපිටකය ආදී ග්‍රන්ථයන්හි නොපැමිණියේ වුවද, ‘නේතාදිසා සඛා හොන්ති, ලබ්භා මේ ජීවතෝ සඛා’ යන පාලි පාඨයෙහි බහුවචන හා ඒකවචන වශයෙන් ‘සඛා’ යන පදයේ දර්ශනය (භාවිතය) නිසා ‘රාජා’ යන්නෙහි බහුවචනයද අනිවාර්යයෙන්ම පිළිගත යුතුය. එසේම ‘බ්‍රහ්මා, අත්තා’ යනාදී පදයන්ගේ බහුවචනද කිසිදු විශේෂ රූප භේදයකින් තොරව එම ක්‍රමයටම සිද්ධ වන බැවින් දත යුතුය.

එත්ථ ච ‘‘ගහපතිකො නාම ඨපෙත්වා රාජං රාජභොගං බ්‍රාහ්මණං අවසෙසො ගහපතිකො නාමා’’ති දස්සනතො රාජන්ති වුත්තං, ඉදං පන නිරුත්තිපිටකෙ න ආගතං. ‘‘සබ්බදත්තෙන රාජිනා’’ති දස්සනතො ‘‘රාජිනා’’ති වුත්තං. ‘‘ආරාධයති රාජානං, පූජං ලභති භත්තුසූ’’ති දස්සනතො චතුත්ථීඡට්ඨීවසෙන ‘‘රාජාන’’න්ති වුත්තං. කච්චායනරූපසිද්ධිගන්ථෙසු පන ‘‘රාජෙන, රාජෙහි, රාජෙභි. රාජෙසූ’’ති පදානි වුත්තානි. චූළනිරුත්තිනිරුත්තිපිටකෙසු තානි නාගතානි, අනාගතභාවොයෙව තෙසං යුත්තතරො පාළියං අදස්සනතො, තස්මා එත්ථෙතානි [Pg.204] අම්හෙහි න වුත්තානි. පාළිනයෙ හි උපපරික්ඛියමානෙ ඊදිසානි පදානි සමාසෙයෙව පස්සාම, න පනාඤ්ඤත්‍ර, අත්‍රිමෙ පයොගා – ‘‘ආවුත්ථං ධම්මරාජෙනා’’ති ච, ‘‘සිවිරාජෙන පෙසිතො’’ති ච, ‘‘පජාපතිස්ස දෙවරාජස්ස ධජග්ග’’න්ති ච, ‘‘නික්ඛමන්තෙ මහාරාජෙ, සිවීනං රට්ඨවඩ්ඪනෙ’’ති ච, එවං පාළිනයෙ උපපරික්ඛියමානෙ ‘‘රාජෙනා’’තිආදීනි සමාසෙයෙව පස්සාම, න කෙවලං පාළිනයෙ පොරාණට්ඨකථානයෙපි උපපරික්ඛියමානෙ සමාසෙයෙව පස්සාම, න පනාඤ්ඤත්‍ර, එවං සන්තෙපි සුට්ඨු උපපරික්ඛිතබ්බමිදං ඨානං. කො හි නාම සාට්ඨකථෙ තෙපිටකෙ බුද්ධවචනෙ සබ්බසො නයං සල්ලක්ඛෙතුං සමත්ථො අඤ්ඤත්‍ර පභින්නපටිසම්භිදෙහි ඛීණාසවෙහි.

මෙහිද, ‘ගහපතිකො නාම ඨපෙත්වා රාජං රාජභොගං බ්‍රාහ්මණං අවසෙසො gahapatiko nāma’ යන පාඨයෙහි දැක්වෙන භාවිතය නිසා ‘රාජං’ යන්න වදාරන ලදී. නමුත් මෙය නිරුත්තිපිටකයෙහි නොපැමිණියේය. ‘සබ්බදත්තෙන රාජිනා’ යන භාවිතය නිසා ‘රාජිනා’ යන්න වදාරන ලදී. ‘ආරාධයති රාජානං, පූජං ලභති භත්තුසු’ යන භාවිතය නිසා චතුර්ථී සහ ෂෂ්ඨී විභක්ති වශයෙන් ‘රාජානං’ යන්න වදාරන ලදී. කච්චායන රූපසිද්ධි ග්‍රන්ථයන්හි වනාහි ‘රාජේන, රාජේහි, රාජේභි, රාජේසු’ යන පදයන් දක්වන ලදී. චූළනිරුත්තිය සහ නිරුත්තිපිටකයෙහි ඒවා පැමිණ නැත. පාලි පාඨයන්හි දක්නට නොලැබෙන බැවින් ඒවා නොපැමිණීමම වඩාත් යෝග්‍ය වේ. එබැවින් මෙහිදී අප විසින් ඒවා දක්වන ලද්දේ නැත. පාලි ක්‍රමය විමසා බලන විට මෙබඳු පද සමාසයන්හිම පමණක් දකිනු ලබන අතර වෙනත් තැනක නොදකිමු. මෙහි යෙදීම් මෙසේය: ‘ආවුත්ථං ධම්මරාජේන’ යන්නද, ‘සිවිරාජේන පේසිතෝ’ යන්නද, ‘පජාපතිස්ස දේවරාජස්ස ධජග්ගං’ යන්නද, ‘නික්ඛමන්තේ මහාරාජේ, sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane’ යන්නද වේ. මෙසේ පාලි ක්‍රමය විමසා බලන කල ‘රාජේන’ ආදී පදයන් සමාසයන්හිම පමණක් දකිමු. පාලි ක්‍රමයෙහි පමණක් නොව පැරණි අටුවා ක්‍රමයන්හිද විමසා බලන කල මේවා සමාසයන්හිම දකිමු, වෙනත් තැනක නොදකිමු. මෙසේ වුවද මේ කරුණ ඉතා මැනවින් විමසා බැලිය යුතුය. අටුවා සහිත ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනයෙහි සියලු ක්‍රමයන් සම්පූර්ණයෙන්ම වටහා ගැනීමට සිව්පිළිසිඹියාපත් රහතන් වහන්සේලා හැර වෙන කවරෙක් නම් සමත් වේද?

එත්ථ ච සමාසන්තගතරාජ-සද්දස්ස නාමිකපදමාලායො ද්විධා වුච්චන්තෙ ඔකාරන්තාකාරන්තවසෙන. තත්‍රොකාරන්තා ‘‘මහාරාජො යුවරාජො සිවිරාජො ධම්මරාජො’’ඉච්චෙවමාදයො භවන්ති. ආකාරන්තා පන ‘‘මහාරාජා යුවරාජා සිවිරාජා ධම්මරාජා’’ඉච්චෙවමාදයො. එත්ථ කිඤ්චාපි පාළියං පොරාණට්ඨකථාසු ච ‘‘මහාරාජො’’තිආදීනි න සන්ති, තථාපි ‘‘සබ්බමිත්තො සබ්බසඛො, සබ්බභූතානුකම්පකො’’ති පාළියං ‘‘සබ්බසඛො’’ති දස්සනතො ‘‘මහාරාජො’’තිආදීනිපි අවස්සමිච්ඡිතබ්බානි. තථා හි සමාසෙසු ‘‘ධම්මරාජෙන, ධම්මරාජස්සා’’තිආදීනි දිස්සන්ති. එතානි ඔකාරන්තරූපානි එව, නාකාරන්තරූපානි. මහාරාජො, මහාරාජා. මහාරාජං, මහාරාජෙ. මහාරාජෙන, මහාරාජෙහි, මහාරාජෙභි. මහාරාජස්ස, මහාරාජානං. මහාරාජා, මහාරාජස්මා, මහාරාජම්හා, මහාරාජෙහි, මහාරාජෙභි. මහාරාජස්ස, මහාරාජානං. මහාරාජෙ, මහාරාජස්මිං, මහාරාජම්හි, මහාරාජෙසු. භො මහාරාජ, භවන්තො මහාරාජා[Pg.205]. කච්චායනචූළනිරුත්තිනයෙහි පන ‘‘භො මහාරාජා’’ඉති එකවචනබහුවචනානිපි දට්ඨබ්බානි. යථා ‘‘මහාරාජො’’ති ඔකාරන්තපදස්ස වසෙන, එවං ‘‘සිවිරාජො ධම්මරාජො දෙවරාජො’’තිආදීනම්පි ඔකාරන්තපදානං වසෙන පකතිරූපස්ස නාමිකපදමාලා යොජෙතබ්බා.

මෙහිද සමාසාන්තගත ‘රාජ’ ශබ්දයේ විභක්ති මාලාවෝ ඕ-කාරාන්ත සහ ආ-කාරාන්ත වශයෙන් දෙවැදෑරුම් ලෙස කියනු ලැබෙත්. එහි ඕ-කාරාන්ත පද වනාහි ‘මහාරාජෝ, යුවරාජෝ, සිවිරාජෝ, ධම්මරාජෝ’ යනාදිය වේ. ආ-කාරාන්ත පද වනාහි ‘මහාරාජා, යුවරාජා, සිවිරාජා, ධම්මරාජා’ යනාදියයි. මෙහි පාලියෙහි සහ පැරණි අටුවාවන්හි ‘මහාරාජෝ’ යනාදී පද දක්නට නොලැබුණද, පාලියෙහි ‘සබ්බමිත්තෝ සබ්බසඛෝ, සබ්බභූතානුකම්පකෝ’ යන තැන ‘සබ්බසඛෝ’ යන පදය දැකීමෙන් ‘මහාරාජෝ’ යනාදී පදයන්ද අනිවාර්යයෙන්ම පිළිගත යුතුය. එසේම සමාසයන්හි ‘ධම්මරාජේන, ධම්මරාජස්ස’ යනාදී පදයන් දක්නට ලැබේ. මේවා ඕ-කාරාන්ත රූපයන්ම වන අතර ආ-කාරාන්ත රූපයන් නොවේ. මහාරාජෝ, මහාරාජා. මහාරාජං, මහාරාජේ. මහාරාජේන, මහාරාජේහි, මහාරාජේභි. මහාරාජස්ස, මහාරාජානං. මහාරාජා, මහාරාජස්මා, මහාරාජම්හා, මහාරාජේහි, මහාරාජේභි. මහාරාජස්ස, මහාරාජානං. මහාරාජේ, මහාරාජස්මිං, මහාරාජම්හි, මහාරාජේසු. භෝ මහාරාජ, භවන්තෝ මහාරාජා. කච්චායන සහ චූළනිරුත්ති ක්‍රමයන්ට අනුව ‘භෝ මහාරාජා’ යනුවෙන් ඒක වචන සහ බහු වචන රූපයන්ද දත යුතුය. යම් සේ ‘මහාරාජෝ’ යන ඕ-කාරාන්ත පදයේ බලයෙන් විභක්ති රූප යෙදේද, එසේම ‘සිවිරාජෝ, ධම්මරාජෝ, දේවරාජෝ’ යනාදී ඕ-කාරාන්ත පදයන්ගේද ප්‍රකෘති රූපයන්ට අනුව විභක්ති මාලාව යෙදිය යුතුය.

අයං පනාකාරන්තවසෙන නාමිකපදමාලා –

මෙය වනාහි ආ-කාරාන්ත ක්‍රමයට අනුව වූ විභක්ති මාලාවයි –

මහාරාජා, මහාරාජා, මහාරාජානො. මහාරාජානං, මහාරාජං, මහාරාජානො. මහාරඤ්ඤා, මහාරාජිනා, මහාරාජූහි, මහාරාජූභි. මහාරඤ්ඤො, මහාරාජිනො, මහාරඤ්ඤං, මහාරාජූනං. මහාරඤ්ඤා, මහාරාජූහි, මහාරාජූභි. මහාරඤ්ඤො, මහාරාජිනො, මහාරඤ්ඤං, මහාරාජූනං. මහාරඤ්ඤෙ, මහාරාජිනි, මහාරාජූසු. භො මහාරාජ, භවන්තො මහාරාජානො.

මහාරාජා, මහාරාජා, මහාරාජානෝ. මහාරාජානං, මහාරාජං, මහාරාජානෝ. මහාරඤ්ඤා, මහාරාජිනා, මහාරාජූහි, මහාරාජූභි. මහාරඤ්ඤෝ, මහාරාජිනෝ, මහාරඤ්ඤං, මහාරාජූනං. මහාරඤ්ඤා, මහාරාජූහි, මහාරාජූභි. මහාරඤ්ඤෝ, මහාරාජිනෝ, මහාරඤ්ඤං, මහාරාජූනං. මහාරඤ්ඤේ, මහාරාජිනි, මහාරාජූසු. භෝ මහාරාජ, භවන්තෝ මහාරාජානෝ.

ඉධාපි පකරණද්වයනයෙන ‘‘භො මහාරාජා’’ ඉති එකවචනබහුවචනානිපි දට්ඨබ්බානි. යථා ච ‘‘මහාරාජා’’ති ආකාරන්තපදස්ස වසෙන, එවං ‘‘සිවිරාජා, ධම්මරාජා, දෙවරාජා’’තිආදීනම්පි ආකාරන්තපදානං වසෙන පකතිරූපස්ස නාමිකපදමාලා යොජෙතබ්බා.

මෙහි ද ප්‍රකරණ ක්‍රම දෙක අනුව 'භෝ මහාරාජා' යන ඒකවචන හා බහුවචන රූප ද දත යුතුය. 'මහාරාජා' යන ආකාරාන්ත පදය මෙන් ම, 'සිවිරාජා, ධම්මරාජා, දේවරාජා' යනාදී ආකාරාන්ත පදයන්ගේ ද ප්‍රකෘති රූපය අනුව නාම පදමාලාවන් යෙදිය යුතුය.

ඉධ අපරාපි අත්ථස්ස පාකටීකරණත්ථං ක්‍රියාපදෙහි සද්ධිං යොජෙත්වා ආකාරන්තොකාරන්තානං මිස්සකවසෙන නාමිකපදමාලා වුච්චතෙ –

මෙහි අර්ථය තවදුරටත් පැහැදිලි කරනු පිණිස, ක්‍රියා පදයන් ද සමඟ ගළපා, ආකාරාන්ත හා ඕකාරාන්තයන්ගේ මිශ්‍ර වූ නාම පදමාලාව මෙසේ කියනු ලැබේ –

මහාරාජා, මහාරාජො තිට්ඨති, මහාරාජානො, මහාරාජා තිට්ඨන්ති. මහාරාජානං, මහාරාජං පස්සති, මහාරාජානො, මහාරාජෙ පස්සති. මහාරඤ්ඤා, මහාරාජිනා, මහාරාජෙන කතං, මහාරාජූහි, මහාරාජූභි, මහාරාජෙහි, මහාරාජෙභි කතං. මහාරඤ්ඤො, මහාරාජිනො, මහාරාජස්ස දීයතෙ, මහාරඤ්ඤා, මහාරාජා, මහාරාජස්මා, මහාරාජම්හා නිස්සටං, මහාරාජූහි, මහාරාජූභි, මහාරාජෙහි[Pg.206], මහාරාජෙභි නිස්සටං. මහාරඤ්ඤො, මහාරාජිනො, මහාරාජස්ස පරිග්ගහො, මහාරඤ්ඤං, මහාරාජූනං, මහාරාජානං පරිග්ගහො. මහාරඤ්ඤෙ, මහාරාජිනි, මහාරාජෙ, මහාරාජස්මිං, මහාරාජම්හි පතිට්ඨිතං, මහාරාජූසු, මහාරාජෙසු පතිට්ඨිතං. භො මහාරාජ ත්වං තිට්ඨ, භොන්තො මහාරාජානො, මහාරාජා තුම්හෙ තිට්ඨථාති. එවං ‘‘යුවරාජා, යුවරාජො’’තිආදීසුපි.

මහාරාජා, මහාරාජෝ තිට්ඨති (මහරජ තෙමේ සිටියි), මහාරාජානෝ, මහාරාජා තිට්ඨන්ති (මහරජවරු සිටිති). මහාරාජානං, මහාරාජං පස්සති (මහරජු දකියි), මහාරාජානෝ, මහාරාජේ පස්සති (මහරජවරුන් දකියි). මහාරඤ්ඤා, මහාරාජිනා, මහාරාජේන කතං (මහරජු විසින් කරන ලදි), මහාරාජූහි, මහාරාජූභි, මහාරාජේහි, මහාරාජේභි කතං (මහරජවරුන් විසින් කරන ලදි). මහාරඤ්ඤෝ, මහාරාජිනෝ, මහාරාජස්ස දීයතේ (මහරජුට දෙනු ලැබේ), මහාරඤ්ඤා, මහාරාජා, මහාරාජස්මා, මහාරාජම්හා නිස්සටං (මහරජුගෙන් නික්මුණි), මහාරාජූහි, මහාරාජූභි, මහාරාජේහි, මහාරාජේභි නිස්සටං (මහරජවරුන්ගෙන් නික්මුණි). මහාරඤ්ඤෝ, මහාරාජිනෝ, මහාරාජස්ස පරිග්ගහෝ (මහරජුගේ පරිග්‍රහය), මහාරඤ්ඤං, මහාරාජූනං, මහාරාජානං පරිග්ගහෝ (මහාරජවරුන්ගේ පරිග්‍රහය). මහාරඤ්ඤේ, මහාරාජිනි, මහාරාජේ, මහාරාජස්මිං, මහාරාජම්හි පතිට්ඨිතං (මහරජු කෙරෙහි පිහිටියේය), මහාරාජූසු, මහාරාජේසු පතිට්ඨිතං (මහරජවරුන් කෙරෙහි පිහිටියේය). භෝ මහාරාජ ත්වං තිට්ඨ (එම්බා මහරජ, තෝ සිටුව), භොන්තෝ මහාරාජානෝ, මහාරාජා තුම්හේ තිට්ඨථාති (එම්බා මහරජවරුනි, තෙපි සිටුව). 'යුවරාජා, යුවරාජෝ' යනාදියෙහි ද මෙසේමය.

කෙචෙත්ථ වදෙය්‍යුං ‘‘කස්මා පකරණකත්තුනා ඉමස්මිං ඨානෙ මහන්තො වායාමො ච මහන්තො ච පරක්කමො කතො, නන්වෙතෙසුපි පදෙසු කානිචි බුද්ධවචනෙ විජ්ජන්ති, කානිචි න විජ්ජන්තීති? විඤ්ඤූහි තෙ එවං වත්තබ්බා ‘‘පකරණකත්තාරෙනෙත්ථ සො ච මහන්තො වායාමො සො ච මහන්තො පරක්කමො සාට්ඨකථෙ නවඞ්ගෙ සත්ථුසාසනෙ සද්දෙසු ච අත්ථෙසු ච සොතාරානං සුට්ඨු කොසල්ලුප්පාදනෙන සාසනස්සොපකාරත්ථං කතො, යානි චෙතානි තෙන පදානි දස්සිතානි, එතෙසු කානිචි බුද්ධවචනෙ විජ්ජන්ති, කානිචි න විජ්ජන්ති. එත්ථ යානි බුද්ධවචනෙ විජ්ජන්ති, තානි විජ්ජමානවසෙන ගහිතානි. යානි න විජ්ජන්ති, තානි පොරාණට්ඨකථාදීසු විජ්ජමානවසෙන පාළිනයවසෙන ච ගහිතානී’’ති. අත්‍රායං සඞ්ඛෙපතො අධිප්පායවිභාවනා –

මෙහිදී ඇතැමෙක් මෙසේ පැවසිය හැකිය: 'කර්තෘවරයා විසින් මේ ස්ථානයෙහි කුමන කරුණක් නිසා මෙතරම් විශාල උත්සාහයක් හා මහා වෑයමක් දරන ලද්දේ ද? මේ පද අතරින් ඇතැම් ඒවා බුද්ධ වචනයෙහි දක්නට ලැබෙන අතර ඇතැම් ඒවා දක්නට නොලැබේ නොවේද?' ඔවුන්ට නුවණැත්තන් විසින් මෙසේ කිව යුතුය: 'මෙහිදී ග්‍රන්ථ කර්තෘවරයා විසින් දක්වන ලද ඒ මහත් උත්සාහය හා මහත් වෑයම, අටුවා සහිත නවංග ශාස්තෘ ශාසනයෙහි ශබ්දයන් සහ අර්ථයන් පිළිබඳව ශ්‍රාවකයන් තුළ මැනවින් දක්ෂතාවය ඇති කිරීම මඟින් ශාසනයට උපකාර පිණිස කරන ලද්දකි. ඔහු විසින් මෙහි දක්වන ලද පදයන් අතුරින් ඇතැම් ඒවා බුද්ධ වචනයෙහි දක්නට ලැබෙන අතර ඇතැම් ඒවා එහි දක්නට නොලැබේ. මෙහි බුද්ධ වචනයෙහි දක්නට ලැබෙන පද, පවතින දේ වශයෙන් ගන්නා ලදී. යම් පද කිසිවක් එහි දක්නට නොලැබේ ද, ඒවා පැරණි අටුවා ආදියෙහි පවතින බැවින් ද, පාලි ක්‍රමවේදයට අනුකූල වන බැවින් ද ගන්නා ලද්දේ ය.' මේ පිළිබඳව සංක්ෂිප්ත අදහස් දැක්වීම මෙසේය –

‘‘ඉදං වත්වා මහාරාජා, කංසො බාරාණසිග්ගහො;

ධනුං තූණිඤ්ච නික්ඛිප්ප, සංයමං අජ්ඣුපාගමී’’ති

'මෙසේ පවසා මහාරාජ (මහරජ) තෙමේ, බරණැස අල්ලාගත් කංස රජු, දුන්න ද ඊකොපු ද බිම තබා, සංයමයට (තපසට) එළඹුණේය' යන්නයි.

ඉදං ආකාරන්තස්ස මහාරාජසද්දස්ස නිදස්සනං. යස්මා ‘‘සබ්බසඛො’’ති පාළි විජ්ජති, තස්මා තෙන නයෙන ‘‘මහාරාජො’’තිපි ඔකාරන්තො දිට්ඨො නාම හොති පුරිසනයෙන යොජෙතබ්බො ච. තෙනෙව ච ‘‘තමබ්‍රවි මහාරාජා. නික්ඛමන්තෙ මහාරාජෙ’’තිආදීනි දිස්සන්ති.

මෙය ආකාරාන්ත වූ 'මහාරාජ' ශබ්දය සඳහා උදාහරණයකි. යම් හෙයකින් පාලියෙහි 'සබ්බසඛෝ' යන රූපය විද්‍යමාන වේ ද, එබැවින් එම ක්‍රමයට අනුව 'මහාරාජෝ' යන්න ද ඕකාරාන්ත වශයෙන් දක්නා ලද්දක් වන අතර, එය 'පුරිස' ශබ්දයේ ක්‍රමයට අනුව යෙදිය යුතුය. එහෙයින් ම 'තමබ්‍රවි මහාරාජා' (එම මහාරාජයාට පැවසීය), 'නික්ඛමන්තේ මහාරාජේ' (මහාරාජවරුන් නික්ම යන කල්හි) යනාදිය දක්නට ලැබේ.

එවං [Pg.207] මහාරාජසද්දස්ස ඔකාරන්තත්තෙ සිද්ධෙ ‘‘මහාරාජා, මහාරාජස්මා, මහාරාජම්හා’’ති පඤ්චමියා එකවචනඤ්ච ‘‘මහාරාජෙ, මහාරාජස්මිං, මහාරාජම්හී’’ති සත්තමියා එකවචනඤ්ච සිද්ධානි එව හොන්ති පාළියං අවිජ්ජමානානම්පි නයවසෙන ගහෙතබ්බත්තා. ‘‘රාජෙන, රාජස්සා’’තිආදීනි පන නයවසෙන ගහෙතබ්බානි න හොන්ති. කස්මාති චෙ? යස්මා ‘‘රාජා බ්‍රහ්මා සඛා අත්තා’’ඉච්චෙවමාදීනි ‘‘පුරිසො උරගො’’තිආදීනි විය අඤ්ඤමඤ්ඤං සබ්බථා සදිසානි න හොන්ති. තථා හි නෙසං ‘‘රඤ්ඤා බ්‍රහ්මුනා සඛිනා අත්තනා අත්තෙන සානා පුමුනා’’තිආදීනි විසදිසානිපි රූපානි භවන්ති, තස්මා තානි න සක්කා නයවසෙන ජානිතුං. එවං දුජ්ජානත්තා පන පාළියං පොරාණට්ඨකථාසු ච යථාරුතපදානෙව ගහෙතබ්බානි. මහාරාජසද්දාදීනං පන ඔකාරන්තභාවෙ සිද්ධෙයෙව ‘‘පුරිසනයොගධා ඉමෙ සද්දා’’ති නයග්ගහණං දිස්සති, තස්මා අම්හෙහි නයවසෙන ‘‘මහාරාජා, මහාරාජස්මා’’තිආදීනි වුත්තානි. යථා හි –

මෙසේ 'මහාරාජ' ශබ්දයේ ඕකාරාන්ත භාවය සිද්ධ වූ කල්හි, 'මහාරාජා, මහාරාජස්මා, මහාරාජම්හා' යන පංචමී ඒකවචන රූප ද, 'මහාරාජේ, මහාරාජස්මිං, මහාරාජම්හි' යන සප්තමී ඒකවචන රූප ද, පාලියෙහි සෘජුවම දක්නට නොලැබුණත් නය (ක්‍රමවේද) වශයෙන් ගත හැකි බැවින් ඒවා සිද්ධ වූවා ම වෙති. එහෙත් 'රාජේන, රාජස්ස' යනාදිය නය වශයෙන් ගත නොහැක. ඒ මන්ද යත්? 'රාජා, බ්‍රහ්මා, සඛා, අත්තා' යනාදී ශබ්දයන් 'පුරිසෝ, උරගෝ' යනාදී ශබ්දයන් මෙන් අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් සෑම අතින්ම සමාන නොවන බැවිනි. මක්නිසාද යත්, ඔවුන්ගේ 'රඤ්ඤා, බ්‍රහ්මුනා, සඛිනා, අත්තනා, අත්තේන, සානා, පුමුනා' යනාදී වශයෙන් අසමාන රූප ද පවතින බැවින්, ඒවා නය ක්‍රමයෙන් පමණක් දැනගත නොහැකිය. මෙසේ දැනගැනීමට අපහසු බැවින්, පාලියෙහි ද පැරණි අටුවාවල ද ඒ ඒ පදයන් ශබ්ද පරිද්දෙන්ම ගත යුතුය. නමුත් 'මහාරාජ' ආදී ශබ්දයන්ගේ ඕකාරාන්ත භාවය සිද්ධ වූ විට, 'මේ ශබ්ද පුරුෂ ශබ්දය හා සමාන ක්‍රම ඇති ඒවාය' යනුවෙන් නයග්‍රහණය දක්නට ලැබේ. එබැවින් අප විසින් නය ක්‍රමය අනුව 'මහාරාජා, මහාරාජස්මා' යනාදිය පවසන ලදී. යම් සේ ද යත් –

‘‘එතඤ්හි තෙ දුරාජානං, යං සෙසි මතසායිකං;

යස්ස තෙ කඩ්ඪමානස්ස, හත්ථා දණ්ඩොන මුච්චතී’’ති

'යමෙක් ඇදගෙන යනු ලබද්දීත් අතින් දණ්ඩ ගිලිහෙන්නේ නැද්ද, මළවුන් මෙන් නිදා සිටින තොපගේ මේ රාජ්‍යය නින්දිත වූවකි (ලාමක වූවකි)' යන්නයි.

එත්ථ ‘‘හත්ථා’’ති, ‘‘අත්තදණ්ඩා භයං ජාත’’න්ති එත්ථ පන ‘‘දණ්ඩා’’ති ච ඔකාරන්තස්ස පඤ්චමියෙකවචනස්ස දස්සනතො ‘‘උරගා, පටඞ්ගා, විහගා’’තිආදීනිපි ඔකාරන්තානි පඤ්චමියෙකවචනානි ගහෙතබ්බානි හොන්ති. යථා ච ‘‘දාඨිනි මාතිමඤ්ඤව්හො, සිඞ්ගාලො මම පාණදො’’ති එත්ථ ‘‘මඤ්ඤව්හො’’ති, ‘‘සුද්ධා සුද්ධෙහි සංවාසං, කප්පයව්හො පතිස්සතා’’ති එත්ථ පන ‘‘කප්පයව්හො’’ති ච ක්‍රියාපදස්ස දස්සනතො ‘‘ගච්ඡව්හො, භුඤ්ජව්හො, සයව්හො’’තිආදීනිපි ගහෙතබ්බානි හොන්ති. ගණ්හන්ති ච තාදිසානි පදරූපානි සාසනෙ සුකුසලා කුසලා, තස්මා අම්හෙහිපි නයග්ගාහවසෙන ‘‘මහාරාජා[Pg.208], මහාරාජස්මා’’තිආදීනි වුත්තානි. නයග්ගාහවසෙන පන ගහණෙ අසති කථං නාමිකපදමාලා පරිපුණ්ණා භවිස්සන්ති, සතියෙව තස්මිං පරිපුණ්ණා භවන්ති.

මෙහි 'හත්ථා' යන්නෙන් ද, 'අත්තදණ්ඩා භයං ජාතං' යන්නෙහි 'දණ්ඩා' යන්නෙන් ද, ඕකාරාන්ත ශබ්දයේ පංචමී විභක්ති ඒකවචන රූපයන් දක්නට ලැබෙන බැවින් 'උරගා, පටංගා, විහගා' යනාදී ඕකාරාන්තයන් ද පංචමී ඒකවචන රූප වශයෙන් ගත යුතු වේ. තවද 'දාඨිනි මාතිමඤ්ඤව්හෝ, සිංගාලෝ මම පාණදෝ' යන්නෙහි 'මඤ්ඤව්හෝ' යන ක්‍රියා පදය ද, 'සුද්ධා සුද්ධේහි සංවාසං, කප්පයව්හෝ පතිස්සතා' යන්නෙහි 'කප්පයව්හෝ' යන ක්‍රියා පදය ද දක්නට ලැබෙන බැවින් 'ගච්ඡව්හෝ, භුඤ්ජව්හෝ, සයව්හෝ' යනාදී රූපයන් ද ගත යුතු වේ. ශාසනයෙහි ඉතා දක්ෂ වූ වියත්හු එබඳු පද රූපයන් ගනිති. එබැවින් අප විසින් ද නයග්‍රහණ (ක්‍රමවේදයන් පිළිගැනීමේ) වශයෙන් 'මහාරාජා, මහාරාජස්මා' යනාදිය පවසන ලදී. නයග්‍රහණ වශයෙන් පිළිගැනීමක් නොමැති කල්හි නාම පදමාලාවන් කෙසේ නම් පරිපූර්ණ වන්නේ ද? එය ඇති කල්හි ම ඒවා පරිපූර්ණ වෙති.

තථා හි බුද්ධවචනෙ අනෙකසතසහස්සානි නාමිකපදානි ක්‍රියාපදානි ච පාටිඑක්කං පාටිඑක්කං එකවචනබහුවචනකාහි සත්තහි අට්ඨහි වා නාමවිභත්තීහි ඡන්නවුතියා ච ආඛ්‍යාතිකවචනෙහි යොජිතානි න සන්ති, නයවසෙන පන සන්තියෙව, ඉති නයවසෙන ‘‘මහාරාජා, මහාරාජස්මා’’තිආදීනි අම්හෙහි ඨපිතානි. ‘‘මහාරාජා තිට්ඨන්ති, මහාරාජා තුම්හෙ තිට්ඨථා’’ති ඉමානි පන ‘‘අථ ඛො චත්තාරො මහාරාජා මහතියා ච යක්ඛසෙනාය මහතියා ච කුම්භණ්ඩසෙනායා’’ති දස්සනතො,

මක්නිසාද යත්, බුද්ධ වචනයෙහි අනේක ලක්ෂ සංඛ්‍යාත නාම පද සහ ක්‍රියා පද, වෙන් වෙන් වශයෙන් ඒකවචන හා බහුවචන සහිත වූ සත් වැදෑරුම් හෝ අට වැදෑරුම් නාම විභක්තීන්ගෙන් ද, අනූ හයක් වූ ආඛ්‍යාත විභක්තීන්ගෙන් ද සෘජුවම යොදන ලද්දේ නැත. එහෙත් නය (ක්‍රමවේද) වශයෙන් ඒවා ඇත්තේ ම ය. එබැවින් ක්‍රමවේදයට අනුව 'මහාරාජා, මහාරාජස්මා' යනාදිය අප විසින් දක්වන ලදී. 'මහාරාජා තිට්ඨන්ති, මහාරාජා තුම්හේ තිට්ඨථා' (මහරජවරු සිටිති, මහරජවරුනි තෙපි සිටුව) යන මේවා 'අථ ඛෝ චත්තාරෝ මහාරාජා මහතියා ච යක්ඛසේනාය මහතියා ච කුම්භණ්ඩසේනායා' යනාදී වශයෙන් දක්නට ලැබෙන බැවිනි.

‘‘චත්තාරො තෙ මහාරාජා, සමන්තා චතුරො දිසා;

දද්දළ්හමානා අට්ඨංසු, වනෙ කාපිලවත්ථවෙ’’ති

ඒ සතර මහාරාජවරු සතර දිශාවන්හි හාත්පසින් බැබළෙමින් කපිලවස්තු වනයෙහි සිටියහ.

දස්සනතො ච වුත්තානි. ‘‘මහාරාජ’’න්තිආදීනිපි පාළිඤ්ච පාළිනයඤ්ච දිස්වා එව වුත්තානි. අසමාසෙ ‘‘රාජං, රාජෙනා’’තිආදීනි න පස්සාම, තස්මා සුට්ඨු විචාරෙතබ්බමිදං ඨානං. ඉදඤ්හි දුද්දසං වීරජාතිනා ජානිතබ්බට්ඨානං. සචෙ පනායස්මන්තො බුද්ධවචනෙ වා පොරාණිකාසු වා අට්ඨකථාසු අසමාසෙ ‘‘රාජං, රාජෙනා’’තිආදීනි පස්සෙය්‍යාථ, තදා සාධුකං මනසි කරොථ. කො හි නාම සබ්බප්පකාරෙන බුද්ධවචනෙ වොහාරප්පභෙදං ජානිතුං සමත්ථො අඤ්ඤත්‍ර පභින්නපටිසම්භිදෙහි මහාඛීණාසවෙහි.

දැකීම නිසා මේවා කියන ලදී. 'මහාරාජ' යනාදී වචන ද පාලිය සහ පාලි ක්‍රමය දැකීමෙන්ම පවසන ලදී. සමාස නොවූ තන්හි (අසමාසයේදී) 'රාජං', 'රාජේන' යනාදී රූප අප දකින්නේ නැත, එබැවින් මේ කරුණ මැනවින් විමසිය යුතුය. මෙය වනාහි කෙලෙස් රහිත වූ උතුමන් විසින් දැනගත යුතු, දැකීමට අපහසු කරුණකි. ඉදින් ආයුෂ්මත්නි, බුද්ධ දේශනාවෙහි හෝ පැරණි අටුවාවන්හි සමාස නොවූ තන්හි 'රාජං', 'රාජේන' යනාදී රූප දකින්නේ නම්, එකල්හි එය මැනවින් මනසෙහි තබා ගන්න. පිරිසිදු සිවුපිළිසිඹියාපත් මහා රහතන් වහන්සේලා හැර, බුද්ධ දේශනාවෙහි ව්‍යවහාර භේදය සියලු ආකාරයෙන් දැන ගැනීමට වෙන කවරෙක් නම් සමත් වේද?

වුත්තඤ්හෙතං භගවතා –

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙය වදාරන ලදී –

‘‘වීතතණ්හො අනාදානො, නිරුත්තිපදකොවිදො;

අක්ඛරානං සන්නිපාතං, ජඤ්ඤා පුබ්බාපරානි චා’’ති.

තෘෂ්ණාවෙන් තොර වූ, උපාදාන රහිත වූ, නිරුක්ති පදයන්හි දක්ෂ වූ, අක්ෂරයන්ගේ එකතුව සහ ඒවායේ මුල මැද අග (පූර්වාපරය) දන්නා තැනැත්තා...

බ්‍රහ්මා[Pg.209], බ්‍රහ්මා, බ්‍රහ්මානො. බ්‍රහ්මානං, බ්‍රහ්මං, බ්‍රහ්මානො. බ්‍රහ්මුනා, බ්‍රහ්මෙහි, බ්‍රහ්මෙභි, බ්‍රහ්මූහි, බ්‍රහ්මූභි. බ්‍රහ්මස්ස, බ්‍රහ්මුනො, බ්‍රහ්මානං, බ්‍රහ්මූනං. බ්‍රහ්මුනා, බ්‍රහ්මෙහි, බ්‍රහ්මෙභි, බ්‍රහ්මූහි, බ්‍රහ්මූභි. බ්‍රහ්මස්ස, බ්‍රහ්මුනො, බ්‍රහ්මානං, බ්‍රහ්මූනං. බ්‍රහ්මනි, බ්‍රහ්මෙසු, භො බ්‍රහ්ම, භො බ්‍රහ්මෙ, භවන්තො බ්‍රහ්මානො.

බ්‍රහ්මා, බ්‍රහ්මා, බ්‍රහ්මානෝ. බ්‍රහ්මානං, බ්‍රහ්මං, බ්‍රහ්මානෝ. බ්‍රහ්මුනා, බ්‍රහ්මේහි, බ්‍රහ්මේභි, බ්‍රහ්මූහි, බ්‍රහ්මූභි. බ්‍රහ්මස්ස, බ්‍රහ්මුනෝ, බ්‍රහ්මානං, බ්‍රහ්මූනං. බ්‍රහ්මුනා, බ්‍රහ්මේහි, බ්‍රහ්මේභි, බ්‍රහ්මූහි, බ්‍රහ්මූභි. බ්‍රහ්මස්ස, බ්‍රහ්මුනෝ, බ්‍රහ්මානං, බ්‍රහ්මූනං. බ්‍රහ්මනි, බ්‍රහ්මේසු, භෝ බ්‍රහ්ම, භෝ බ්‍රහ්මේ, භවන්තෝ බ්‍රහ්මානෝ.

යමකමහාථෙරරුචියා ‘‘භො බ්‍රහ්මා’’ඉති බහුවචනං වා. එත්ථ පන ‘‘පණ්ඩිතපුරිසෙහි දෙවෙහි බ්‍රහ්මූහී’’ති ටීකාවචනස්ස දස්සනතො, ‘‘බ්‍රහ්මූනං වචීඝොසො හොතී’’ති ච ‘‘බ්‍රහ්මූනං විමානාදීසු ඡන්දරාගො කාමාසවො න හොතී’’ති ච අට්ඨකථාවචනස්ස දස්සනතො, ‘‘විහිංසසඤ්ඤී පගුණං න භාසිං, ධම්මං පණීතං මනුජෙසු බ්‍රහ්මෙ’’ති ආහච්චභාසිතස්ස ච දස්සනතො ‘‘බ්‍රහ්මූහි, බ්‍රහ්මූභි, බ්‍රහ්මූනං, බ්‍රහ්මෙ’’ති පදානි වුත්තානි, එතානි චූළනිරුත්තිනිරුත්තිපිටකකච්චායනෙසු න ආගතානි.

යමක මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ අභිමතය පරිදි 'භෝ බ්‍රහ්මා' යන්න බහුවචනයක් ද වේ. මෙහිදී 'පණ්ඩිතපුරිසේහි දේවේහි බ්‍රහ්මූහි' යන ටීකා පාඨය පෙනෙන බැවින් ද, 'බ්‍රහ්මූනං වචීඝෝසෝ හෝති' කියා සහ 'බ්‍රහ්මූනං විමානාදීසු ඡන්දරාගෝ කාමාසවෝ න හෝති' යන අටුවා පාඨයන් පෙනෙන බැවින් ද, 'විහිංසසඤ්ඤී පගුණං න භාසිං, ධම්මං පණීතං මනුජේසු බ්‍රහ්මේ' යන ඍජු දේශනා පාඨය පෙනෙන බැවින් ද 'බ්‍රහ්මූහි, බ්‍රහ්මූභි, බ්‍රහ්මූනං, බ්‍රහ්මේ' යන පදයන් පවසන ලදී. මේවා චූළනිරුත්ති, නිරුත්තිපිටකය හෝ කච්චායන ව්‍යාකරණයෙහි දක්නට නොලැබේ.

සඛා, සඛා, සඛිනො, සඛානො, සඛායො. සඛං, සඛාරං, සඛානං, සඛිනො, සඛානො, සඛායො. සඛිනා, සඛාරෙහි, සඛාරෙභි, සඛෙහි, සඛෙභි. සඛිස්ස, සඛිනො, සඛීනං, සඛාරානං, සඛානං. සඛාරස්මා, සඛිනා, සඛාරෙහි, සඛාරෙභි, සඛෙහි, සඛෙභි. සඛිස්ස, සඛිනො, සඛීනං, සඛාරානං, සඛානං. සඛෙ, සඛෙසු, සඛාරෙසු. භො සඛ, භො සඛා, භො සඛි, භො සඛී, භො සඛෙ, භවන්තො සඛිනො, සඛානො, සඛායො.

සඛා, sඛා, සඛිනෝ, සඛානෝ, සඛායෝ. සඛං, සඛාරං, සඛානං, සඛිනෝ, සඛානෝ, සඛායෝ. සඛිනා, සඛාරේහි, සඛාරේභි, සඛේහි, සඛේභි. සඛිස්ස, සඛිනෝ, සඛීනං, සඛාරානං, සඛානං. සඛාරස්මා, සඛිනා, සඛාරේහි, සඛාරේභි, සඛේහි, සඛේභි. සඛිස්ස, සඛිනෝ, සඛීනං, සඛාරානං, සඛානං. සඛේ, සඛේසු, සඛාරේසු. භෝ සඛ, භෝ සඛා, භෝ සඛි, භෝ සඛී, භෝ සඛේ, භවන්තෝ සඛිනෝ, සඛානෝ, සඛායෝ.

යමකමහාථෙරමතෙන ‘‘භො සඛා’’ඉති බහුවචනං වා. පාළියං පන සුවණ්ණකක්කටජාතකෙ ‘‘හරෙ සඛා කිස්ස නු මං ජහාසී’’ති දීඝවසෙන වුත්තො සඛාසද්දො ආලපනෙකවචනං, තස්මා යමකමහාථෙරනයො න යුජ්ජතීති චෙ[Pg.210]? නො න යුජ්ජති. යස්මා ‘‘නෙතාදිසා සඛා හොන්ති, ලබ්භා මෙ ජීවතො සඛා’’ති මනොජජාතකෙ සඛාසද්දො එකවචනම්පි හොති බහුවචනම්පි. තථා හි තත්ථ පඨමපාදෙ බහුවචනං, දුතියපාදෙ පනෙකවචනං, තස්මා යමකමහාථෙරෙන පච්චත්තාලපනබහුවචනට්ඨානෙ සඛාසද්දො වුත්තො. එත්ථ ච ‘‘සබ්බමිත්තො සබ්බසඛො, සබ්බභූතානුකම්පකො’’ති පාඨානුලොමෙන සමාසෙ ලබ්භමානස්ස සඛසද්දස්ස නාමිකපදමාලා භවති ‘‘සබ්බසඛො, සබ්බසඛා, සබ්බසඛං, සබ්බසඛෙ’’තිආදිනා පුරිසනයෙන. තත්‍රායං සමාසවිග්ගහො – සබ්බෙසං ජනානං සඛා, සබ්බෙ වා ජනා සඛිනො එතස්සාති සබ්බසඛො, යථා සබ්බවෙරීති.

යමක මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ මතය අනුව 'භෝ සඛා' යන්න බහුවචනයක් ද වේ. ඉදින්, පාලියෙහි සුවණ්ණකක්කට ජාතකයෙහි 'හරේ සඛා කිස්ස නු මං ජහාසි' යන තැන දීර්ඝ වශයෙන් වදාරන ලද 'සඛා' ශබ්දය ආලපන ඒකවචනයකි, එබැවින් යමක මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ ක්‍රමය නොගැලපේ යැයි පවසන්නේ නම්? නැත, එය නොගැලපෙන්නේ නොවේ. මන්දයත්, මනෝජ ජාතකයෙහි 'නේතාදිසා සඛා හොන්ති, ලබ්භා මේ ජීවතෝ සඛා' යන තැන 'සඛා' ශබ්දය ඒකවචනය ද බහුවචනය ද වන බැවිනි. එසේම එහි පළමු පාදයෙහි බහුවචනය ද, දෙවන පාදයෙහි ඒකවචනය ද වේ. එබැවින් යමක මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් ප්‍රථමා ආලපන බහුවචන ස්ථානයෙහි 'සඛා' ශබ්දය පවසන ලදී. තවද මෙහි 'සබ්බමිත්තෝ සබ්බසඛෝ, සබ්බභූතානුකම්පකෝ' යන පාඨයට අනුකූලව සමාසයේදී ලැබෙන 'සඛ' ශබ්දයේ නාම පද මාලාව 'සබ්බසඛෝ, සබ්බසඛා, සබ්බසඛං, සබ්බසඛේ' යනාදී වශයෙන් පුරුෂ ශබ්ද ක්‍රමයෙන් සිදුවේ. එහි විග්‍රහය මෙසේය – 'සබ්බේසං ජනානං සඛා' (සියලු ජනයන්ගේ යහළුවා) හෝ 'සබ්බේ වා ජනා සඛිනෝ ඒතස්ස' (සියලු ජනයෝ මොහුගේ යහළුවෝ වෙති) යන අර්ථයෙන් 'සබ්බසඛෝ' වේ, එය 'සබ්බවේරී' යන්න මෙනි.

අත්තා, අත්තා, අත්තානො. අත්තානං, අත්තං, අත්තානො. අත්තනා, අත්තෙන, අත්තනෙහි, අත්තනෙභි. අත්තනො, අත්තානං. අත්තනා, අත්තනෙහි, අත්තනෙභි. අත්තනො, අත්තානං. අත්තනි, අත්තනෙසු. භො අත්ත, භවන්තො අත්තා, භොන්තො අත්තානො.

අත්තා, අත්තා, අත්තානෝ. අත්තානං, අත්තං, අත්තානෝ. අත්තනා, අත්තේන, අත්තේහි, අත්තේභි. අත්තනෝ, අත්තානං. අත්තනා, අත්තේහි, අත්තේභි. අත්තනෝ, අත්තානං. අත්තනි, අත්තේසු. භෝ අත්ත, භවන්තෝ අත්තා, භොන්තෝ අත්තානෝ.

එත්ථ පන අත්තං නිරඞ්කත්වාන පියානි සෙවති.

මෙහි වනාහි තමා (ආත්මය) බැහැර කොට, ප්‍රිය දෑ සේවනය කරයි.

‘‘සචෙ ගච්ඡසි පඤ්චාලං, ඛිප්ප’මත්තං ජහිස්සසි;

මිගං පන්ථානුපන්නංව, මහන්තං භයමෙස්සතී’’ති

ඉදින් ඔබ පංචාල දේශයට යන්නෙහි නම්, වහාම ඔබේ ජීවිතය (තමා) අත්හරින්නෙහිය; මාර්ගයට පිවිසි මුවෙකු මෙන් ඔබට මහත් බියක් පැමිණෙන්නේය.

පාළීසු ‘‘අත්ත’’න්ති දස්සනතො ‘‘අත්ත’’න්ති ඉධ වුත්තං, ‘‘අත්තෙන වා අත්තනියෙන වා’’ති පාළිදස්සනතො පන ‘‘අත්තෙනා’’ති. චූළනිරුත්තියං පන ‘‘අත්තස්සා’’ති චතුත්ථීඡට්ඨීනමෙකවචනං ආගතං, එතං කච්චායනෙ නිරුත්තිපිටකෙ ච න දිස්සති. කත්ථචි පන ‘‘අත්තෙසූ’’ති ආගතං. සබ්බානෙතානි සාට්ඨකථං ජිනතන්තිං ඔලොකෙත්වා ගහෙතබ්බානි.

පාලි දේශනාවන්හි 'අත්තං' යනුවෙන් දක්නට ලැබෙන බැවින් මෙහි 'අත්තං' යන්න වදාරන ලදී, 'අත්තේන වා අත්තනියේන වා' යන පාලි දේශනාව දක්නට ලැබෙන බැවින් 'අත්තේන' යන්න වදාරන ලදී. චූළනිරුත්තියෙහි 'අත්තස්ස' යන චතුර්ථී සහ ෂෂ්ඨී ඒකවචන රූපය පැමිණ ඇතත්, එය කච්චායනයෙහි හෝ නිරුත්තිපිටකයෙහි දක්නට නැත. ඇතැම් තැනක 'අත්තේසු' කියා ද පැමිණ ඇත. මේ සියල්ල අටුවා සහිත බුද්ධ සම්ප්‍රදාය (ජිනතන්තිය) දෙස බලා තේරුම් ගත යුතුය.

‘‘ආතුමා[Pg.211], ආතුමා, ආතුමානො. ආතුමානං, ආතුමං, ආතුමානො. ආතුමෙන, ආතුමෙහි, ආතුමෙභී’’තිආදිනා පුරිසනයෙන වත්වා ‘‘භො ආතුම, භවන්තො ආතුමා, ආතුමානො’’ති වත්තබ්බං.

'ආතුමා, ආතුමා, ආතුමානෝ. ආතුමානං, ආතුමං, ආතුමානෝ. ආතුමේන, ආතුමේහි, ආතුමේභි' යනාදී වශයෙන් පුරුෂ ශබ්ද ක්‍රමයෙන් පවසා, 'භෝ ආතුම, භවන්තෝ ආතුමා, ආතුමානෝ' යනුවෙන් පැවසිය යුතුය.

තත්‍ර අත්තසද්දස්ස සමාසෙ ‘‘භාවිතත්තො, භාවිතත්තා. භාවිතත්තං, භාවිතත්තෙ. භාවිතත්තෙන, භාවිතත්තෙහි, භාවිතත්තෙභී’’ති පුරිසනයෙනෙව නාමිකපදමාලා යොජෙතබ්බා.

එහි 'අත්ත' ශබ්දයේ සමාසයෙහි දී 'භාවිතත්තෝ, භාවිතත්තා. භාවිතත්තං, භාවිතත්තේ. භාවිතත්තේන, භාවිතත්තේහි, භාවිතත්තේභි' යනාදී වශයෙන් පුරුෂ ශබ්ද ක්‍රමයෙන්ම නාම පද මාලාව යෙදිය යුතුය.

සා, සා, සානො. සානං, සානෙ. සානා, සානෙහි, සානෙභි. සාස්ස, සානං. සානා, සානෙහි, සානෙභි. සාස්ස, සානං. සානෙ, සානෙසු. භො සා, භවන්තො සානො. සා වුච්චති සුනඛො.

සා, සා, සානෝ. සානං, සානේ. සානා, සානේහි, සානේභි. සාස්ස, සානං. සානා, සානේහි, සානේභි. සාස්ස, සානං. සානේ, සානේසු. භෝ සා, භවන්තෝ සානෝ. 'සා' යනු බල්ලාට කියනු ලැබේ.

එත්ථ ච ‘‘න යත්ථ සා උපට්ඨිතො හොති. සාව වාරෙන්ති සූකර’’න්ති නිදස්සනපදානි. කෙචි පන සාසද්දස්ස දුතියාතතියාදීසු ‘‘සං, සෙ. සෙනා’’තිආදීනි රූපානි වදන්ති, තං න යුත්තං. න හි තානි ‘‘සං, සෙ. සෙනා’’තිආදීනි රූපානි බුද්ධවචනෙ චෙව අට්ඨකථාදීසු ච නිරුත්තිපිටකෙ ච දිස්සන්ති. එවං පන නිරුත්තිපිටකෙ වුත්තං ‘‘සා තිට්ඨති, සානො තිට්ඨන්ති. සානං පස්සති, සානෙ පස්සති. සානා කතං, සානෙහි කතං, සානෙභි කතං. සාස්ස දීයතෙ, සානං දීයතෙ. සානා නිස්සටං, සානෙහි නිස්සටං, සානෙභි නිස්සටං. සාස්ස පරිග්ගහො, සානං පරිග්ගහො. සානෙ පතිට්ඨිතං, සානෙසු පතිට්ඨිතං. භො සා, භවන්තො සානො’’ති, තස්මා නිරුත්තිපිටකෙ වුත්තනයෙනෙව නාමිකපදමාලා ගහෙතබ්බා.

මෙහි 'න යත්ථ සා උපට්ඨිතෝ හෝති' සහ 'සාව වාරෙන්ති සූකරං' යන්න නිදර්ශන පාඨ වේ. ඇතැමෙක් වනාහි 'සා' ශබ්දයේ ද්විතීයා, තෘතීයා ආදී විභක්තීන්හි 'සං, සේ, සේනා' යනාදී රූප පවසති, එය සුදුසු නොවේ. මන්දයත් 'සං, සේ, සේනා' යනාදී රූප බුද්ධ දේශනාවෙහි හෝ අටුවා ආදියෙහි හෝ නිරුත්තිපිටකයෙහි හෝ දක්නට නොලැබෙන බැවිනි. නිරුත්තිපිටකයෙහි පවසන ලද්දේ මෙසේය: 'සා තිට්ඨති, සානෝ තිට්ඨන්ති. සානං පස්සති, සානේ පස්සති. සානා කතං, සානේහි කතං, සානේභි කතං. සාස්ස දීයතේ, සානං දීයතේ. සානා නිස්සටං, සානේහි නිස්සටං, සානේභි නිස්සටං. සාස්ස පරිග්ගහෝ, සානං පරිග්ගහෝ. සානේ පතිට්ඨිතං, සානේසු පතිට්ඨිතං. භෝ සා, භවන්තෝ සානෝ' යනුවෙනි. එබැවින් නිරුත්තිපිටකයෙහි දක්වන ලද ක්‍රමයෙන්ම නාම පද මාලාව ගත යුතුය.

අත්‍රිදං [Pg.212] වත්තබ්බං – යථා ‘‘සෙහි දාරෙහි අසන්තුට්ඨො’’තිආදීසු පුල්ලිඞ්ගෙ වත්තමානස්ස ‘‘සකො’’ඉති අත්ථවාචකස්ස සසද්දස්ස ‘‘අත්තනො අයන්ති සො’’ති එතස්මිං අත්ථෙ ‘‘සො, සා. සං, සෙ. සෙන, සෙහි, සෙභි. සස්ස, සානං. සා, සස්මා, සම්හා, සෙහි, සෙභි. සස්ස, සානං. සෙ, සස්මිං, සම්හි, සෙසූ’’ති පුරිසනයෙන රූපානි භවන්ති, න තථා සුනඛවාචකස්ස සාසද්දස්ස රූපානි භවන්ති. යථා වා ‘‘හිංසන්ති අත්තසම්භූතා, තචසාරංව සං ඵලං. සානි කම්මානි තප්පෙන්ති, කොසලං සෙන’සන්තුට්ඨං, ජීවග්ගාහං අගාහයී’’තිආදීසු නපුංසකලිඞ්ගෙ වත්තමානස්ස සකමිච්චත්ථවාචකස්ස සසද්දස්ස ‘‘සං, සානි, සා. සං, සානි, සෙ. සෙන, සෙහි, සෙභි. සස්ස, සානං. සා, සස්මා, සම්හා, සෙහි, සෙභි. සස්ස, සානං. සෙ, සස්මිං, සම්හි, සෙසූ’’ති චිත්තනයෙන රූපානි භවන්ති, න තථා සුනඛවාචකස්ස සාසද්දස්ස රූපානි භවන්ති. එවං සන්තෙ කස්මා තෙහි ආචරියෙහි දුතියාතතියාඨානෙ ‘‘සං, සෙ. සෙනා’’ති වුත්තං, කස්මා ච පඤ්චමීඨානෙ ‘‘සා, සස්මා, සම්හා’’ති වුත්තං, සත්තමීඨානෙ ච ‘‘සෙ, සස්මිං, සම්හී’’ති ච වුත්තං? සබ්බමෙතං අකාරණං, තක්කගාහමත්තෙන ගහිතං අකාරණං. සුනඛවාචකො හි සාසද්දො ආකාරන්තතාපකතිකො, න පුරිස චිත්තසද්දාදයො විය අකාරන්තතාපකතිකො. යාය ඉමස්ස ඊදිසානි රූපානි සියුං, සා ච පකති නත්ථි. න චෙසො ‘‘රාජා, බ්‍රහ්මා, සඛා, අත්තා’’ ඉච්චෙවමාදයො විය පඨමං අකාරන්තභාවෙ ඨත්වා පච්ඡා පටිලද්ධආකාරන්තතා, අථ ඛො නිච්චමොකාරන්තතාපකතිකො ගොසද්දො විය නිච්චමාකාරන්තතාපකතිකො. නිච්චමාකාරන්තතාපකතිකස්ස ච එවරූපානි රූපානි න භවන්ති, තස්මා නිරුත්තිපිටකෙ පභින්නපටිසම්භිදෙන ආයස්මතා මහාකච්චායනෙන න වුත්තානි. සචෙපි මඤ්ඤෙය්‍යුං ‘‘අත්තං, අත්තෙනා’ති [Pg.213] ච දස්සනතො ‘සං, සෙනා’ති ඉමානි පන ගහෙතබ්බානී’’ති. න ගහෙතබ්බානි ‘‘රාජා, බ්‍රහ්මා, සඛා, අත්තා, සා, පුමා’’ඉච්චෙවමාදීනං අඤ්ඤමඤ්ඤං පදමාලාවසෙන විසදිසත්තා නයවසෙන ගහෙතබ්බාකාරස්ස අසම්භවතො. ඊදිසෙ හි ඨානෙ නයග්ගාහවසෙන ගහණං නාම සදොසංයෙව සියා, තස්මා නයග්ගාහවසෙනපි න ගහෙතබ්බානි.

මෙහිදී මෙසේ කිව යුතුය – 'සෙහි දාරෙහි අසන්තුට්ඨො' (තමාගේ භාර්යාවන්ගෙන් සතුටු නොවන) යනාදී තැන්හි පුල්ලිංගයේ පවතින, 'ස්වකීය' (තමාගේ) යන අර්ථය ප්‍රකාශ කරන 'ස' ශබ්දයේ 'තමාගේ වූයේ ඒ' යන අර්ථයෙහි 'සො, සා. සං, සෙ. සෙන, සෙහි, සෙභි. සස්ස, සානං. සා, සස්මා, සම්හා, සෙහි, සෙභි. සස්ස, සානං. සෙ, සස්මිං, සම්හි, සෙසු' යනුවෙන් පුරුෂ ශබ්දය මෙන් රූප සිද්ධි වෙයි. එහෙත් සුනඛයා (බල්ලා) යන අර්ථය දක්වන 'සා' ශබ්දයේ රූප එසේ සිදු නොවේ. නැතහොත් 'හිංසන්ති අත්තසම්භූතා, තචසාරංව සං ඵලං' (තමාගෙන්ම හටගත් ඵලය උණ ගස විනාශ කරන්නාක් මෙන්), 'සානි කම්මානි තප්පෙන්ති' (තමාගේම කර්මයන් තවනවා), 'කොසලං සෙන සන්තුට්ඨං, ජීවග්ගාහං අගාහයී' (තමාගේ සේනාවෙන් සතුටු වූ, කොසොල් රජු ජීවග්‍රහයෙන් ග්‍රහණය කරවීය) යනාදී තැන්හි නපුංසක ලිංගයෙහි පවතින 'ස්වකීය' යන අර්ථය ප්‍රකාශ කරන 'ස' ශබ්දයේ 'සං, සානි, සා. සං, සානි, සෙ. සෙන, සෙහි, සෙභි. සස්ස, සානං. සා, සස්මා, සම්හා, සෙහි, සෙභි. සස්ස, සානං. සෙ, සස්මිං, සම්හි, සෙසු' යනුවෙන් චිත්ත ශබ්දය මෙන් රූප සිද්ධි වෙයි. එහෙත් සුනඛයා යන අර්ථය දක්වන 'සා' ශබ්දයේ රූප එසේ සිදු නොවේ. මෙසේ තිබියදී, ඒ ආචාර්යවරුන් විසින් ද්විතීයා සහ තෘතීයා ස්ථානයන්හි 'සං, සෙ. සෙන' කියාත්, පංචමී ස්ථානයෙහි 'සා, සස්මා, සම්හා' කියාත්, සප්තමී ස්ථානයෙහි 'සෙ, සස්මිං, සම්හි' කියාත් පවසන ලද්දේ මන්ද? මේ සියල්ල කරුණු රහිතය, තර්කයෙන් පමණක් ග්‍රහණය කරගත් කරුණු රහිත ප්‍රකාශයන්ය. මන්ද, සුනඛයා යන අර්ථය ඇති 'සා' ශබ්දය ආකාරාන්ත ප්‍රකෘති ස්වභාවය ඇත්තකි. පුරුෂ, චිත්ත ආදී ශබ්දයන් මෙන් අකාරාන්ත ප්‍රකෘති ස්වභාවය ඇත්තක් නොවේ. යම් ප්‍රකෘතියක් නිසා මෙවැනි රූප සිදු විය යුතුද, එවැනි ප්‍රකෘතියක් මෙහි නැත. තවද මෙම ශබ්දය 'රාජා, බ්‍රහ්මා, සඛා, අත්තා' යනාදී ශබ්දයන් මෙන් මුලින් අකාරාන්ත ස්වභාවයෙහි පිහිටා පසුව ආකාරාන්ත භාවයට පත් වූවක් නොවේ. එසේ නොවී, නිරන්තරයෙන්ම ඕකාරාන්ත ප්‍රකෘති ස්වභාවය ඇති 'ගො' ශබ්දය මෙන් නිරන්තරයෙන්ම ආකාරාන්ත ප්‍රකෘති ස්වභාවය ඇත්තකි. නිරන්තරයෙන්ම ආකාරාන්ත ප්‍රකෘති ස්වභාවය ඇති ශබ්දයකට මෙබඳු රූප සිදු නොවේ. එබැවින් නිරුත්ති පිටකයෙහි ප්‍රභින්න පටිසම්භිදාලාභී ආයුෂ්මත් මහාකච්චායන තේරණුවන් විසින් මේවා වදාරා නැත. 'අත්තං, අත්තෙන' යන යෙදුම් දැකීමෙන් 'සං, සෙන' යන රූප ද ගත යුතුය කියා යමෙකු සිතන්නේ නම්, ඒවා එසේ නොගත යුතුය. 'රාජා, බ්‍රහ්මා, සඛා, අත්තා, සා, පුමා' යනාදී ශබ්දයන් එකිනෙකට පදමාලාවන් වශයෙන් අසමාන වන බැවින් ක්‍රමානුකූලව (නය වශයෙන්) ගත හැකි ආකාරයක් නොමැති හෙයිනි. මෙවැනි ස්ථානයක ක්‍රම ග්‍රහණය (නයග්ගාහය) ඔස්සේ ගැනීම දෝෂ සහිතම වෙයි. එබැවින් ක්‍රම ග්‍රහණයෙන්ද (නය වශයෙන්ද) ඒවා නොගත යුතුය.

අපරම්පි අත්‍ර වත්තබ්බං – යථා හි ‘‘සාහි නාරීහි තෙ යන්තී’’ති වුත්තෙ ‘‘අත්තනො නාරී’’ති, ‘‘සා නාරී’’ති එවං අත්ථවතො ඉත්ථිලිඞ්ගස්ස කඤ්ඤාසද්දෙන සදිසස්ස සාසද්දස්ස ‘‘සා, සා, සායො. සං, සා, සායො. සාය, සාහි, සාභි. සාය, සානං. සාය, සාහි, සාභි. සාය, සානං. සාය, සායං, සාසූ’’ති කඤ්ඤානයෙන රූපානි භවන්ති, න තථා ඉමස්ස සුනඛවාචකස්ස සාසද්දස්ස රූපානි භවන්ති. එවං සන්තෙ කස්මා තෙ ආචරියා තතියාබහුවචනට්ඨානෙ ච ‘‘සාහි, සාභී’’ති රූපානි ඉච්ඡන්ති, කස්මා ච සත්තමීබහුවචනට්ඨානෙ ‘‘සාසූ’’ති? ඉදම්පි අකාරණං ආකාරන්තපුල්ලිඞ්ගත්තා. කස්මා ච පන චතුත්ථීඡට්ඨෙකවචනට්ඨානෙ පුබ්බක්ඛරස්ස රස්සවසෙන ‘‘සස්ස’’ඉති රූපං ඉච්ඡන්ති? ඉදම්පි අකාරණං සුනඛවාචකස්ස සාසද්දස්ස ආකාරන්තතාපකතිකත්තා. ආකාරන්තතාපකතිකස්ස ච සාසද්දස්ස යථා අකාරන්තතාපකතිකස්ස පුරිසසද්දස්ස ‘‘පුරිසස්සා’’ති චතුත්ථීඡට්ඨෙකවචනරූපං භවති එවරූපස්ස රූපස්ස අභාවතො. තෙනෙව ආයස්මා කච්චානො නිරුත්තිපිටකෙ සුනඛවාචකස්ස සාසද්දස්ස රූපං දස්සෙන්තො චතුත්ථීඡට්ඨෙකවචනට්ඨානෙ පුබ්බක්ඛරස්ස දීඝවසෙන ‘‘සාස්ස’’ඉති රූපමාහ. කස්මා ච පන තෙ ආචරියා චතුත්ථෙකවචනට්ඨානෙ ‘‘සාය’’ඉති රූපං ඉච්ඡන්ති? ඉදම්පි අකාරණං, ඨපෙත්වා හි ආකාරන්තිත්ථිලිඞ්ගෙ ඝසඤ්ඤතො ආකාරතො පරෙසං නාදීනං ආයාදෙසඤ්ච අකාරන්තතො පුන්නපුංසකලිඞ්ගතො [Pg.214] පරස්ස චතුත්ථෙකවචනස්ස ආයාදෙසඤ්ච ආකාරන්තපුල්ලිඞ්ගෙ අඝතො ආකාරන්තතො පරස්ස චතුත්ථෙකවචනස්ස කත්ථචිපි ආයාදෙසො න දිස්සති. නිරුත්තිපිටකෙ ච තාදිසං රූපං න වුත්තං, අවචනංයෙව යුත්තතරං බුද්ධවචනෙ අට්ඨකථාදීසු ච අනාගමනතො. යා පනම්හෙහි නිරුත්තිපිටකං නිස්සාය බුද්ධවචනඤ්ච සුනඛවාචකස්ස සාසද්දස්ස නාමිකපදමාලා වුත්තා, සායෙව සාරතො පච්චෙතබ්බා. එත්ථාපි නානාඅත්ථෙසු වත්තමානානං ලිඞ්ගත්තයපරියාපන්නානං සා සො සංඉච්චෙතෙසං තිණ්ණං පදානං පකතිරූපස්ස නාමිකපදමාලාසු පදානං සදිසාසදිසතා දට්ඨබ්බා.

මෙහි තවත් කිවයුත්තක් ඇත – එනම්, 'සාහි නාරීහි තෙ යන්ති' (ඔවුන් තමන්ගේ ස්ත්‍රීන් සමඟ යති) යැයි කී කල්හි 'තමාගේ ස්ත්‍රිය' හෙවත් 'ඒ ස්ත්‍රිය' යන අර්ථය ඇති, ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි පවතින, කන්‍යා ශබ්දයට සමාන 'සා' ශබ්දයේ 'සා, සා, සායො. සං, සා, සායො. සාය, සාහි, සාභි. සාය, සානං. සාය, සාහි, සාභි. සාය, සානං. සාය, සායං, සාසු' යනුවෙන් කන්‍යා ශබ්දය මෙන් රූප සිද්ධි වෙයි. එහෙත් මෙම සුනඛයා යන අර්ථය දක්වන 'සා' ශබ්දයේ රූප එසේ සිදු නොවේ. මෙසේ තිබියදී, ඒ ආචාර්යවරුන් තෘතීයා බහුවචන ස්ථානයෙහි 'සාහි, සාභි' යන රූපද, සප්තමී බහුවචන ස්ථානයෙහි 'සාසු' යන රූපද කැමති වන්නේ මන්ද? මෙයද කරුණු රහිතය, මන්ද යත් ආකාරාන්ත පුල්ලිංගයක් වන බැවිනි. තවද, ඔවුන් චතුර්ථී සහ ෂෂ්ඨී ඒකවචන ස්ථානයෙහි පෙර අකුර ලඝු (ලස්ව) කිරීමෙන් 'සස්ස' යන රූපය කැමති වන්නේ මන්ද? මෙයද කරුණු රහිතය, මන්ද යත් සුනඛයා යන අර්ථය ඇති 'සා' ශබ්දය ස්වභාවයෙන්ම ආකාරාන්ත ප්‍රකෘති ස්වභාවය ඇත්තක් වන බැවිනි. ස්වභාවයෙන්ම ආකාරාන්ත ප්‍රකෘති ස්වභාවය ඇති 'සා' ශබ්දයට, අකාරාන්ත ප්‍රකෘති ස්වභාවය ඇති පුරුෂ ශබ්දයේ 'පුරිසස්ස' යන චතුර්ථී ෂෂ්ඨී ඒකවචන රූපය මෙන් රූපයක් සිදුවීමක් නොමැති බැවිනි. එබැවින්ම ආයුෂ්මත් කච්චායන තේරණුවෝ නිරුත්ති පිටකයෙහි සුනඛවාචක 'සා' ශබ්දයේ රූප දක්වමින්, චතුර්ථී සහ ෂෂ්ඨී ඒකවචන ස්ථානයෙහි පෙර අකුර දීර්ඝ කිරීමෙන් 'සාස්ස' යන රූපය වදාළහ. තවද, ඒ ආචාර්යවරුන් චතුර්ථී ඒකවචන ස්ථානයෙහි 'සාය' යන රූපය කැමති වන්නේ මන්ද? මෙයද කරුණු රහිතය. මක්නිසාද යත්, ආකාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි ඝ සංඥාවෙන් පර වූ 'නා' ආදී විභක්තීන්ට 'ආය' ආදේශය වීමත්, අකාරාන්ත පුල්ලිංග සහ නපුංසක ලිංගයන්ගෙන් පර වූ චතුර්ථී ඒකවචන විභක්තියට 'ආය' ආදේශය වීමත් හැරෙන්නට, ආකාරාන්ත පුල්ලිංගයෙහි අඝ සංඥක වූ 'ආ' කාරයෙන් පර වූ චතුර්ථී ඒකවචන විභක්තියට කිසිදු තැනක 'ආය' ආදේශයක් නොපෙනෙන බැවිනි. නිරුත්ති පිටකයෙහිද එවැනි රූපයක් දක්වා නැත. බුද්ධ වචනයෙහි මෙන්ම අටුවා ආදියෙහිද එය ප්‍රකටව නොපැමිණෙන බැවින්, එය නොපැවසීමම වඩාත් සුදුසුය. නමුත් අප විසින් නිරුත්ති පිටකය හා බුද්ධ වචනය ඇසුරු කොට සුනඛයා යන අර්ථය ඇති 'සා' ශබ්දයේ යම් නාම පදමාලාවක් දක්වන ලද්දේද, එයම සාරය (නිවැරදි දේ) ලෙස පිළිගත යුතුය. මෙහිදීද, විවිධ අර්ථයන්හි පවතින, ත්‍රිවිධ ලිංගයට අයත් 'සා, සො, සං' යන පද තුනේ ප්‍රකෘති රූපයන්හි නාම පදමාලාවන් තුළ පදයන්ගේ සමාන අසමාන බව වටහාගත යුතුය.

එත්ථ සියා – යො තුම්හෙහි සාසද්දො ‘‘තංසද්දත්ථෙ ච සුනඛෙ ච සකමිච්චත්ථෙ ච වත්තතී’’ති ඉච්ඡිතො, කථං තං ‘‘සා’’ති වුත්තෙයෙව ‘‘ඉමස්ස අත්ථස්ස වාචකො’’ති ජානන්තීති? න ජානන්ති, පයොගවසෙන පන ජානන්ති ලොකියජනා චෙව පණ්ඩිතා ච. පයොගවසෙන හි ‘‘සා මද්දී නාගමාරුහි, නාතිබද්ධංව කුඤ්ජර’’න්තිආදීසු සාසද්දස්ස තංසද්දත්ථතා විඤ්ඤායති, එවං සාසද්දො තංසද්දත්ථෙ ච වත්තති. ‘‘න යත්ථ සා උපට්ඨිතො හොති. භගවතො සාජාතිම්පි සුත්වා සත්තා අමතරසභාගිනො භවන්තී’’තිආදීසු සාසද්දස්ස සුනඛවාචකතා විඤ්ඤායති.

මෙහිදී මෙබඳු ප්‍රශ්නයක් ඇති විය හැකිය – ඔබ විසින් 'සා' ශබ්දය 'තද් (ඒ යන) අර්ථයෙහිද, සුනඛ (බල්ලා යන) අර්ථයෙහිද, ස්වකීය (තමාගේ යන) අර්ථයෙහිද පවතියි' කියා පිළිගන්නා ලදී. එසේ නම් 'සා' කියා පැවසූ පමණින් 'එය මේ අර්ථය ප්‍රකාශ කරන්නකි' කියා හඳුනා ගන්නේ කෙසේද? (පිළිතුර:) නිකම්ම හඳුනාගත නොහැක, එහෙත් ලෞකික ජනයා මෙන්ම පණ්ඩිතයෝද භාවිතය (ප්‍රයෝගය) අනුව එය හඳුනා ගනිති. මන්ද, භාවිතය අනුව 'සා මද්දී නාගමාරුහි, නාතිබද්ධංව kuñjara' යනාදී තැන්හි 'සා' ශබ්දයෙන් තද් (ඒ) අර්ථය හැඟවේ. මෙසේ 'සා' ශබ්දය තද් අර්ථයෙහි පවතී. 'න යත්ථ සා උපට්ඨිතො හොති' (යම් තැනක බල්ලෙක් නොසිටීද), 'භගවතො සාජාතිම්පි සුත්වා සත්තා අමතරසභාගිනො භවන්ති' (භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සුනඛ උපත -සුනඛයෙක්ව උපන් ආත්මය- ගැන අසාද සත්වයෝ අමෘත රසයේ කොටස්කරුවෝ වෙති) යනාදී තැන්හි 'සා' ශබ්දයේ සුනඛවාචක අර්ථය (බල්ලා යන අර්ථය) වටහාගත හැකිය.

‘‘අන්නං තවෙදං පකතං යසස්සි,තං ඛජ්ජරෙ භුඤ්ජරෙ පිය්‍යරෙ ච;

ජානාසි මං ත්වං පරදත්තූපජීවිං,උත්තිට්ඨපිණ්ඩං ලභතං සපාකො’’ති

යසස්වී වූවනි, ඔබ වෙනුවෙන් මේ ආහාරය පිළියෙල කර ඇත. ඔවුහු එය අනුභව කරති, භුක්ති විඳිති, පානය කරති. අනුන් දෙන දෙයින් ජීවත් වන මා ගැන ඔබ දනියි. (එහෙයින්) ඉතිරි වූ ආහාරය සපාකයා ලබත්වා!

එත්ථ පන සාසද්දස්ස රස්සභාවකරණෙන ‘‘සපාකො’’ති පාළි ඨිතාති අත්ථං අග්ගහෙත්වා ‘‘සානං සුනඛානං ඉදං මංසන්ති ස’’මිති අත්ථං ගහෙත්වා ‘‘සං පචතීති සපාකො’’ති වුත්තන්ති [Pg.215] දට්ඨබ්බං. අට්ඨකථායං පන ‘‘සපාකොති සපාකචණ්ඩාලො’’ ඉච්චෙව වුත්තං. තම්පි එතදෙවත්ථං දීපෙති. එවං සාසද්දො සුනඛෙ ච වත්තති. ‘‘සා දාරා ජන්තූනං පියා’’ති වුත්තෙ පන ‘‘සකා දාරා සත්තානං පියා’’ති අත්ථදීපනවසෙන සාසද්දස්ස සකවාචකතා පඤ්ඤායති. එවං සාසද්දො සකමිච්චත්ථෙ ච වත්තති. ඉති සාසද්දං පයොගවසෙන ඊදිසත්ථස්ස වාචකොති ජානන්ති. අත්‍රිදං වුච්චති –

මෙහි ලා 'සා' ශබ්දය හ්‍රස්ව කිරීමෙන් 'සපාක' යන පාඨය පිහිටා ඇතැයි යන අර්ථය නොගෙන, 'සීනං' යනු බල්ලන්ගේ ය, 'සං' යනු මේ ඔවුන්ගේ මස් ය කියා අර්ථ ගෙන 'බල්ලන්ගේ මස් උයන්නේ සපාක (සපක්) නම් වේ' යයි කියන ලදැයි දත යුතුය. අටුවාවෙහි වනාහි 'සපාක යනු සපාක චණ්ඩාලයා ය' යනුවෙන්ම පවසන ලදී. එය ද මේ අර්ථය ම පැහැදිලි කරයි. මෙසේ 'සා' ශබ්දය බල්ලා යන අර්ථයෙහි ද වැටේ. 'සා දාරා ජන්තූනං පියා' යන තැන වනාහි 'තමාගේ බිරිඳ සත්වයන්ට ප්‍රිය ය' යන අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීමේ වශයෙන් 'සා' ශබ්දයේ ස්වකීය (තමාගේ) යන අර්ථය ප්‍රකාශ වන බව පෙනේ. මෙසේ 'සා' ශබ්දය 'ස්වකීය' යන අර්ථයෙහි ද වැටේ. මෙසේ 'සා' ශබ්දය ප්‍රයෝග (ව්‍යවහාරයන්) අනුව මෙබඳු අර්ථයන් ප්‍රකාශ කරන්නක් බව දනිති. මේ සම්බන්ධයෙන් මෙසේ කියනු ලැබේ –

තංසද්දත්ථෙ ච සුනඛෙ,සකස්මිම්පි ච වත්තති;

සාසද්දො සො ච ඛො ඤෙය්‍යො,පයොගානං වසෙන වෙ.

ඒ 'සා' ශබ්දය 'ඒ' (තච්) යන ශබ්දයේ අර්ථයෙහි ද, බල්ලා යන අර්ථයෙහි ද, තමාගේ (ස්වකීය) යන අර්ථයෙහි ද වැටේ. ඒකාන්තයෙන් ම එය ව්‍යවහාරයන්ගේ (ප්‍රයෝගයන්ගේ) වශයෙන් ම දත යුත්තේ ය.

එත්ථ ච පාළියං ‘‘න යත්ථ සා උපට්ඨිතො හොතී’’ති එකවචනප්පයොගදස්සනතො ච,

මෙහි ද පාලියෙහි 'න යත්ථ සා උපට්ඨිතෝ හෝති' යනුවෙන් ඒකවචන ප්‍රයෝගයක් දැක්වෙන බැවින් ද,

‘‘අසන්තා කිර මං ජම්මා, තාත තාතාති භාසරෙ;

රක්ඛසා පුත්තරූපෙන, සාව වාරෙන්ති සූකර’’න්ති

'පුත්‍ර රූපයෙන් පෙනී සිටින අසත්පුරුෂ ලාමක වූ යක්ෂයෝ (රක්ෂසයෝ) 'පියාණෙනි, පියාණෙනි' යයි කියමින් මට කථා කරති. බල්ලන් මෙන් (මා) වළක්වති' යනුවෙන්

බහුවචනප්පයොගදස්සනතො ච, නිරුත්තිපිටකෙ ‘‘සානො’’ඉච්චාදිදස්සනතො ච ‘‘සා, සා, සානො. සානං, සානෙ. සානා’’තිආදිනා සුනඛවාචකස්ස සාසද්දස්ස නාමිකපදමාලා කථිතා.

බහුවචන ප්‍රයෝග දැක්වෙන බැවින් ද, නිරුත්ති පිටකයෙහි 'සානෝ' යනාදී වශයෙන් දැක්වෙන බැවින් ද, 'සා, සා, සානෝ. සානං, සානේ. සානා' යනාදී වශයෙන් සුනඛ (බල්ලා) යන අර්ථය දක්වන 'සා' ශබ්දයේ නාමික පදමාලාව කියන ලදී.

ඉදානි පුමසද්දස්ස නාමිකපදමාලා වුච්චතෙ –

දැන් 'පුම' ශබ්දයේ නාමික පදමාලාව කියනු ලැබේ –

පුමා, පුමා, පුමානො. පුමානං, පුමානෙ. පුමානා, පුමුනා, පුමෙන, පුමානෙහි, පුමානෙභි. පුමස්ස, පුමුනො, පුමානං. පුමානා, පුමුනා, පුමානෙහි, පුමානෙභි. පුමස්ස, පුමුනො, පුමානං. පුමානෙ, පුමානෙසු. භො පුම, භවන්තො පුමා, පුමානො. ‘‘භො පුමා’’ඉති බහුවචනෙ නයොපි ඤෙය්‍යො.

පුමා, පුමා, පුමානෝ. පුමානං, පුමානේ. පුමානා, පුමුනා, පුමේන, පුමානේහි, පුමානේභි. පුමස්ස, පුමුනෝ, පුමානං. පුමානා, පුමුනා, පුමානේහි, පුමානේභි. පුමස්ස, පුමුනෝ, පුමානං. පුමානේ, පුමානේසු. භෝ පුම, භවන්තෝ පුමා, පුමානෝ යන්නයි. බහුවචනයෙහි 'භෝ පුමා' යන ක්‍රමය ද දත යුතුය.

එත්ථ [Pg.216] පන –

මෙහි ලා වනාහි –

‘‘ථියො තස්ස පජායන්ති, න පුමා ජායරෙ කුලෙ;

යො ජානං පුච්ඡිතො පඤ්හං, අඤ්ඤථා නං වියාකරෙ’’ති

'යමෙක් තමා දන්නා වූ ප්‍රශ්නයක් අසන ලදුව, එය වෙනත් අයුරකින් (වැරදි ලෙස) විසඳා දේ ද, ඔහුගේ කුලයෙහි ස්ත්‍රීහු ම උපදිති, පුරුෂයෝ නූපදිති' යනුවෙන්

අයං පාළි පුමසද්දස්ස බහුවචනභාවසාධිකා, කච්චායනෙ ‘‘හෙ පුමං’’ඉති සානුසාරං ආලපනෙකවචනං දිස්සති. තදනෙකෙසු පාළිප්පදෙසෙසු ච අට්ඨකථාසු ච සානුසාරානං ආලපනවචනානං අදස්සනතො ඉධ න වදාමි. උපපරික්ඛිත්වා යුත්තං චෙ, ගහෙතබ්බං. ‘‘යසස්සි නං පඤ්ඤවන්තං විසය්හා’’ති එත්ථ පන ඡන්දානුරක්ඛණත්ථං ආගමවසෙනෙවානුසාරො හොති, න සභාවතොති දට්ඨබ්බං. අයමාකාරන්තවසෙන නාමිකපදමාලා.

මේ පාලි පාඨය 'පුම' ශබ්දයේ බහුවචන බව සාධනය කරයි. කච්චායන ව්‍යාකරණයෙහි 'හේ පුමං' යනුවෙන් අනුස්වාර සහිත ආලපන ඒකවචනයක් පෙනේ. එහෙත් වෙනත් බොහෝ පාලි ස්ථානයන්හි සහ අටුවාවන්හි අනුස්වාර සහිත ආලපන වචන දැකගත නොහැකි බැවින් මම මෙහි එය සඳහන් නොකරමි. විමසා බලා සුදුසු නම් එය ගත යුතුය. 'යසස්සි නං පඤ්ඤවන්තං විසය්හා' යන මෙහි වනාහි ඡන්දස් රැකීම පිණිස ආගම වශයෙන් ම අනුස්වාරය පැමිණේ, ස්වභාවයෙන් නොවන බව දත යුතුය. මෙය ආකාරාන්ත වශයෙන් වූ නාමික පදමාලාවයි.

‘‘සොළසිත්ථිසහස්සානං,න විජ්ජති පුමො තදා;

අහොරත්තානමච්චයෙන,නිබ්බත්තො අහමෙකකො’’ති ච,

'එකල්හි සොළොස්දහසක් ස්ත්‍රීන් අතර, කිසිදු පුරුෂයෙක් නොවීය; රෑ දවල් ගෙවී යාමෙන් මම තනිවම උපන්නෙමි' යනුවෙන් ද,

‘‘යථා බලාකයොනිම්හි, න විජ්ජති පුමො සදා;

මෙඝෙසු ගජ්ජමානෙසු, ගබ්භං ගණ්හන්ති තා තදා’’ති ච

'කොක් යෝනියෙහි (කොක් පක්ෂීන් අතර) සැමදා පුරුෂයෙක් නොවන්නා සේ ය; වලාකුළු ගර්ජනා කරන කල්හි ඔවුහු එකල්හි ගැබ් ගනිති' යනුවෙන් ද

පාළිදස්සනතො පන ඔකාරන්තවසෙනපි නාමිකපදමාලා වෙදිතබ්බා.

පාලි පාඨයන්හි දැක්වෙන පරිදි ඕකාරාන්ත වශයෙන් ද නාමික පදමාලාව දත යුතුය.

පුමො, පුමා. පුමං, පුමෙ. පුමෙන, පුමෙහි, පුමෙභි. පුමස්ස, පුමානං. පුමා, පුමස්මා, පුමම්හා, පුමෙහි, පුමෙභි. පුමස්ස, පුමානං. පුමෙ, පුමස්මිං, පුමම්හි, පුමෙසු. භො පුම, භවන්තො පුමා. ‘‘භො පුමා’’ඉති වා, එවං පුමසද්දස්ස ද්විධා නාමිකපදමාලා භවති.

පුමෝ, පුමා. පුමං, පුමේ. පුමේන, පුමේහි, පුමේභි. පුමස්ස, පුමානං. පුමා, පුමස්මා, පුමම්හා, පුමේහි, පුමේභි. පුමස්ස, පුමානං. පුමේ, පුමස්මිං, පුමම්හි, පුමේසු. භෝ පුම, භවන්තෝ පුමා. 'භෝ පුමා' යනුවෙන් ද වේ. මෙසේ 'පුම' ශබ්දයේ නාමික පදමාලාව දෙවැදෑරුම් වේ.

ඉදානි මිස්සකනයො වුච්චතෙ –

දැන් මිශ්‍ර ක්‍රමය කියනු ලැබේ –

පුමා[Pg.217], පුමො, පුමා, පුමානො. පුමානං, පුමං, පුමානෙ, පුමෙ. පුමානා, පුමුනා, පුමෙන, පුමානෙහි, පුමානෙභි, පුමෙහි, පුමෙභි. පුමස්ස, පුමුනො, පුමානං. පුමානා, පුමුනා, පුමා, පුමස්මා, පුමම්හා, පුමානෙහි, පුමානෙභි, පුමෙහි, පුමෙභි. පුමස්ස, පුමුනො, පුමානං. පුමානෙ, පුමෙ, පුමස්මිං, පුමම්හි, පුමානෙසු, පුමෙසු. භො පුම, භවන්තො පුමානො, භවන්තො පුමා. ‘‘භො පුමානො, භො පුමා’’ඉති වා.

පුමා, පුමෝ, පුමා, පුමානෝ. පුමානං, පුමං, පුමානේ, පුමේ. පුමානා, පුමුනා, පුමේන, පුමානේහි, පුමානේභි, පුමේහි, පුමේභි. පුමස්ස, පුමුනෝ, පුමානං. පුමානා, පුමුනා, පුමා, පුමස්මා, පුමම්හා, පුමානේහි, පුමානේභි, පුමේහි, පුමේභි. පුමස්ස, පුමුනෝ, පුමානං. පුමානේ, පුමේ, පුමස්මිං, pumamhi, පුමානේසු, පුමේසු. භෝ පුම, භවන්තෝ පුමානෝ, භවන්තෝ පුමා. 'භෝ පුමානෝ, භෝ පුමා' යනුවෙන් ද වේ.

ඉදානි රහසද්දස්ස නාමිකපදමාලා වුච්චතෙ –

දැන් 'රහ' ශබ්දයේ නාමික පදමාලාව කියනු ලැබේ –

රහා වුච්චති පාපධම්මො. රහා, රහා, රහිනො. රහානං, රහානෙ. රහිනා, රහිනෙහි, රහිනෙභි. රහස්ස, රහානං. රහා, රහානෙහි, රහානෙභි. රහස්ස, රහානං. රහානෙ, රහානෙසු. භො රහ, භවන්තො රහිනො, භවන්තො රහා.

'රහ' යනු පාපධර්මය (පවිටු ස්වභාවය) යැයි කියනු ලැබේ. රහා, රහා, rahino. රහානං, රහානේ. රහිනා, රහිනේහි, රහිනේභි. රහස්ස, රහානං. රහා, රහානේහි, රහානේභි. රහස්ස, රහානං. රහානේ, රහානේසු. භෝ රහ, භවන්තෝ රහිනෝ, භවන්තෝ රහා යන්නයි.

ඉදානි දළ්හධම්මසද්දස්ස නාමිකපදමාලා වුච්චතෙ –

දැන් 'දළ්හධම්ම' ශබ්දයේ නාමික පදමාලාව කියනු ලැබේ –

දළ්හධම්මා, දළ්හධම්මා, දළ්හධම්මානො. දළ්හධම්මානං, දළ්හධම්මානෙ. දළ්හධම්මිනා, දළ්හධම්මෙහි, දළ්හධම්මෙභි. දළ්හධම්මස්ස, දළ්හධම්මානං. දළ්හධම්මිනා, දළ්හධම්මෙහි, දළ්හධම්මෙභි. දළ්හධම්මස්ස, දළ්හධම්මානං. දළ්හධම්මෙ දළ්හධම්මෙසු. භො දළ්හධම්ම, භවන්තො දළ්හධම්මානො, භවන්තො දළ්හධම්මා. ‘‘භො දළ්හධම්මානො, භො දළ්හධම්මා’’ඉති පුථුවචනම්පි ඤෙය්‍යං, එවං පච්චක්ඛධම්මසද්දස්ස නාමිකපදමාලා යොජෙතබ්බා.

දළ්හධම්මා, දළ්හධම්මා, දළ්හධම්මානෝ. දළ්හධම්මානං, දළ්හධම්මානේ. දළ්හධම්මිනා, දළ්හධම්මේහි, දළ්හධම්මේභි. දළ්හධම්මස්ස, දළ්හධම්මානං. දළ්හධම්මිනා, දළ්හධම්මේහි, දළ්හධම්මේභි. දළ්හධම්මස්ස, දළ්හධම්මානං. දළ්හධම්මේ, දළ්හධම්මේසු. භෝ දළ්හධම්ම, භවන්තෝ දළ්හධම්මානෝ, භවන්තෝ දළ්හධම්මා. 'භෝ දළ්හධම්මානෝ, භෝ දළ්හධම්මා' යනුවෙන් බහුවචනය ද දත යුතුය. මෙසේ 'පච්චක්ඛධම්ම' ශබ්දයේ ද නාමික පදමාලාව යෙදිය යුතුය.

එත්ථ ච ‘‘සෙය්‍යථාපි භික්ඛවෙ චත්තාරො ධනුග්ගහා දළ්හධම්මා’’ති ඉදං නිදස්සනං. ඉමිස්සං පන පාළියං ‘‘දළ්හධම්මා’’ ඉති බහුවචනවසෙන ආගතත්තා දළ්හධම්මසද්දො ආකාරන්තොතිපි ඔකාරන්තොතිපි අප්පසිද්ධො තදන්තානං බහුවචනභාවෙ තුල්‍යරූපත්තා. තථාපි අම්හෙහි පදමාලා ආකාරන්තවසෙනෙව යොජිතා. ඊදිසෙසු හි ඨානෙසු දළ්හධම්මසද්දො ආකාරන්තොතිපි ඔකාරන්තොතිපි වත්තුං යුජ්ජතෙව [Pg.218] අපරිබ්‍යත්තරූපත්තා. අඤ්ඤස්මිං පන පාළිප්පදෙසෙ අතීව පරිබ්‍යත්තො හුත්වා ඔකාරන්ත දළ්හධම්මසද්දො ද්විධා දිස්සති ගුණසද්දපණ්ණත්තිවාචකසද්දවසෙන. තත්ථ ‘‘ඉස්සත්තෙ චස්මි කුසලො, දළ්හධම්මොති විස්සුතො’’ති එත්ථ දළ්හධම්මසද්දො ඔකාරන්තො ගුණසද්දො. ‘‘බාරාණසියං දළ්හධම්මො නාම රාජා රජ්ජං කාරෙසී’’ති එත්ථ පන පණ්ණත්තිවාචකසද්දො. එවං ඔකාරන්තො දළ්හධම්මසද්දො ද්විධා දිට්ඨො. තස්ස පන ‘‘දළ්හධම්මො, දළ්හධම්මා. දළ්හධම්මං, දළ්හධම්මෙ’’ති පුරිසනයෙන නාමිකපදමාලා ඤෙය්‍යා, ආකාරන්තොකාරන්තානං වසෙන මිස්සකපදමාලා ච. කථං?

මෙහි ලා 'මහණෙනි, යම් සේ දැඩි දුනු ඇති දුනුවායන් සතර දෙනෙක්...' යන මෙය නිදසුනකි. මේ පාලියෙහි වනාහි 'දළ්හධම්මා' යනුවෙන් බහුවචන වශයෙන් පැමිණි බැවින්, දළ්හධම්ම ශබ්දය ආකාරාන්ත වශයෙන් ද ඕකාරාන්ත වශයෙන් ද යෙදිය හැකිය. මන්ද යත්, ඒ දෙකෙහි ම බහුවචන රූප සමාන වන බැවිනි. එසේ වුව ද අප විසින් පදමාලාව ආකාරාන්ත වශයෙන් ම යොදන ලදී. මක්නිසාද යත්, මෙබඳු ස්ථානයන්හි දී පැහැදිලි නොවන ස්වරූපය නිසා දළ්හධම්ම ශබ්දය ආකාරාන්ත ලෙස හෝ ඕකාරාන්ත ලෙස හෝ කීම සුදුසු ම වන බැවිනි. වෙනත් පාලි ස්ථානයන්හි දී වනාහි ඉතා පැහැදිලි ලෙස ඕකාරාන්ත 'දළ්හධම්ම' ශබ්දය ගුණවාචක සහ ප්‍රඥප්ති (නාම) වාචක ශබ්ද වශයෙන් දෙවැදෑරුම් ව පෙනේ. එහි 'මම දුනු ශිල්පයෙහි දක්ෂ වෙමි, දැඩි දුනු ඇත්තෙක් (දළ්හධම්ම) යයි ප්‍රකට වෙමි' යන මෙහි 'දළ්හධම්ම' ශබ්දය ඕකාරාන්ත ගුණවාචක ශබ්දයකි. 'බරණැස් නුවර දළ්හධම්ම නම් රජෙක් රජකම් කෙළේය' යන මෙහි වනාහි එය ප්‍රඥප්ති (නාම) වාචක ශබ්දයකි. මෙසේ ඕකාරාන්ත 'දළ්හධම්ම' ශබ්දය දෙපරිද්දකින් දක්නා ලදී. එහි වනාහි 'දළ්හධම්මෝ, දළ්හධම්මා. දළ්හධම්මං, දළ්හධම්මේ' යනුවෙන් පුරුෂ ශබ්දයේ ක්‍රමයට නාමික පදමාලාව ද, ආකාරාන්ත හා ඕකාරාන්ත වශයෙන් මිශ්‍ර පදමාලාව ද දත යුතුය. ඒ කෙසේ ද යත්?

දළ්හධම්මා, දළ්හධම්මො, දළ්හධම්මානො, දළ්හධම්මා. දළ්හධම්මානං, දළ්හධම්මං, දළ්හධම්මානෙ, දළ්හධම්මෙ. දළ්හධම්මිනා, දළ්හධම්මෙන, දළ්හධම්මෙහි, දළ්හධම්මෙභි. දළ්හධම්මස්ස, දළ්හධම්මානං. දළධම්මිනා, දළ්හධම්මා, දළ්හධම්මස්මා, දළ්හධම්මම්හා, දළ්හධම්මෙහි, දළ්හධම්මෙභි. දළ්හධම්මස්ස, දළ්හධම්මානං. දළ්හධම්මෙ, දළ්හධම්මස්මිං, දළ්හධම්මම්හි, දළ්හධම්මෙසු. භො දළ්හධම්ම, භවන්තො දළ්හධම්මානො, භවන්තො දළ්හධම්මාති. එවං පච්චක්ඛධම්මා, පච්චක්ඛධම්මොති මිස්සකපදමාලා ච යොජෙතබ්බා.

දළ්හධම්මා, දළ්හධම්මෝ, දළ්හධම්මානෝ, දළ්හධම්මා. දළ්හධම්මානං, දළ්හධම්මං, දළ්හධම්මානේ, දළ්හධම්මේ. දළ්හධම්මිනා, දළ්හධම්මේන, දළ්හධම්මේහි, දළ්හධම්මේභි. දළ්හධම්මස්ස, දළ්හධම්මානං. දළධම්මිනා, දළ්හධම්මා, දළ්හධම්මස්මා, දළ්හධම්මම්හා, දළ්හධම්මේහි, දළ්හධම්මේභි. දළ්හධම්මස්ස, දළ්හධම්මානං. දළ්හධම්මේ, දළ්හධම්මස්මිං, දළ්හධම්මම්හි, දළ්හධම්මේසු. භෝ දළ්හධම්ම, භවන්තෝ දළ්හධම්මානෝ, භවන්තෝ දළ්හධම්මා යනුයි. මෙසේ 'පච්චක්ඛධම්මා', 'පච්චක්ඛධම්මෝ' යන මිශ්‍ර පදමාලාව ද යෙදිය යුතුය.

ඉදානි විවටච්ඡදසද්දස්ස නාමිකපදමාලා වුච්චතෙ –

දැන් 'විවටච්ඡද' ශබ්දයේ නාමික පදමාලාව කියනු ලැබේ –

විවටච්ඡදා, විවටච්ඡදා, විවටච්ඡදානො. විවටච්ඡදානං, විවටච්ඡදානෙ. විවටච්ඡදෙන, විවටච්ඡදෙහි, විවටච්ඡදෙභි. විවටච්ඡදස්ස, විවටච්ඡදානං. විවටච්ඡදා, විවටච්ඡදෙහි, විවටච්ඡදෙභි. විවටච්ඡදස්ස, විවටච්ඡදානං. විවටච්ඡදෙ, විවටච්ඡදෙසු. භො විවටච්ඡද, භවන්තො විවටච්ඡදා, භවන්තො විවටච්ඡදානො.

විවටච්ඡදා, විවටච්ඡදා, විවටච්ඡදානෝ. විවටච්ඡදානං, විවටච්ඡදානේ. විවටච්ඡදේන, විවටච්ඡදේහි, විවටච්ඡදේභි. විවටච්ඡදස්ස, විවටච්ඡදානං. විවටච්ඡදා, විවටච්ඡදේහි, විවටච්ඡදේභි. විවටච්ඡදස්ස, විවටච්ඡදානං. විවටච්ඡදේ, විවටච්ඡදේසු. භෝ විවටච්ඡද, භවන්තෝ විවටච්ඡදා, භවන්තෝ විවටච්ඡදානෝ.

අයං නාමිකපදමාලා ‘‘සචෙ පන අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජති අරහං හොති සම්මාසම්බුද්ධො ලොකෙ විවටච්ඡදා’’ති [Pg.219] පාළිදස්සනතො ආකාරන්තවසෙන කථිතා. ‘‘ලොකෙ විවටච්ඡදො’’තිපි පාළිදස්සනතො පන ඔකාරන්තවසෙනපි කථෙතබ්බා ‘‘විවටච්ඡදො, විවටච්ඡදා, විවටච්ඡදං, විවටච්ඡදෙ’’ති. මිස්සකවසෙනපි කථෙතබ්බා ‘‘විවටච්ඡදා, විවටච්ඡදො, විවටච්ඡදානො, විවටච්ඡදා. විවටච්ඡදානං, විවටච්ඡදං, විවටච්ඡදානෙ, විවටච්ඡදෙ’’ඉති.

මෙම නාමික පදමාලාව, “ඉදින් ගිහිගෙයින් නික්ම අනගාරික ශාසනයෙහි පැවිදි වේ ද, හෙතෙම ලෝකයෙහි කෙලෙස් වැස්ම දුරු කළ (විවටච්ඡද) අරහත් සම්මාසම්බුද්ධ වන්නේය” (සචේ පන අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජති අරහං හෝති සම්මාසම්බුද්ධෝ ලෝකේ විවටච්ඡදා) යන පාලි පාඨය දැකීමෙන් 'ආ'-කාරාන්ත වශයෙන් දක්වන ලදී. එහෙත් “ලෝකේ විවටච්ඡදෝ” යන පාලි පාඨය දැකීමෙන් 'ඕ'-කාරාන්ත වශයෙන් ද “විවටච්ඡදෝ, විවටච්ඡදා, විවටච්ඡදං, විවටච්ඡදේ” යනුවෙන් ද කිව යුතුය. මිශ්‍ර වශයෙන් ද “විවටච්ඡදා, විවටච්ඡදෝ, විවටච්ඡදානෝ, විවටච්ඡදා. විවටච්ඡදානං, විවටච්ඡදං, විවටච්ඡදානේ, විවටච්ඡදේ” යනුවෙන් කිව යුතුය.

ඉදානි වත්තහසද්දස්ස නාමිකපදමාලා වුච්චතෙ – වත්තහාති සක්කො.

දැන් 'වත්තහ' ශබ්දයේ නාමික පදමාලාව කියනු ලැබේ – 'වත්තහ' යනු ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා ය.

වත්තහා, වත්තහානො. වත්තහානං, වත්තහානෙ. වත්තහානා, වත්තහානෙහි, වත්තහානෙභි. වත්තහිනො, වත්තහානං. වත්තහානා, වත්තහානෙහි, වත්තහානෙභි. වත්තහිනො, වත්තහානං. වත්තහානෙ, වත්තහානෙසු. භො වත්තහ, භවන්තො වත්තහානො. අථ වා ‘‘භො වත්තහා, භො වත්තහානො’’ඉච්චපි.

වත්තහා, වත්තහානෝ. වත්තහානං, වත්තහානේ. වත්තහානා, වත්තහානේහි, වත්තහානේභි. වත්තහිනෝ, වත්තහානං. වත්තහානා, වත්තහානේහි, වත්තහානේභි. වත්තහිනෝ, වත්තහානං. වත්තහානේ, වත්තහානේසු. භෝ වත්තහ, භවන්තෝ වත්තහානෝ. එසේත් නැතහොත් “භෝ වත්තහා, භෝ වත්තහානෝ” යනුවෙන් ද වේ.

ඉදානි වුත්තසිරසද්දස්ස නාමිකපදමාලා වුච්චතෙ –

දැන් 'වුත්තසිර' ශබ්දයේ නාමික පදමාලාව කියනු ලැබේ –

වුත්තසිරා, වුත්තසිරා, වුත්තසිරානො. වුත්තසිරානං, වුත්තසිරානෙ. වුත්තසිරානා, වුත්තසිරානෙහි, වුත්තසිරානෙභි. වුත්තසිරස්ස, වුත්තසිරානං, වුත්තසිරා, වුත්තසිරෙහි, වුත්තසිරෙභි. වුත්තසිරස්ස, වුත්තසිරානං. වුත්තසිරෙ, වුත්තසිරෙසු. භො වුත්තසිර, භාන්තො වුත්තසිරානොති. ‘‘වුත්තසිරො’’ති ඔකාරන්තපාඨොපි දිස්සති.

වුත්තසිරා, වුත්තසිරා, වුත්තසිරානෝ. වුත්තසිරානං, වුත්තසිරානේ. වුත්තසිරානා, වුත්තසිරානේහි, වුත්තසිරානේභි. වුත්තසිරස්ස, වුත්තසිරානං, වුත්තසිරා, වුත්තසිරේහි, වුත්තසිරේභි. වුත්තසිරස්ස, වුත්තසිරානං. වුත්තසිරේ, වුත්තසිරේසු. භෝ වුත්තසිර, භවන්තෝ වුත්තසිරානෝ යනුයි. “වුත්තසිරෝ” යන 'ඕ'-කාරාන්ත පාඨය ද පෙනේ.

ඉදානි යුවසද්දස්ස නාමිකපදමාලා වුච්චතෙ –

දැන් 'යුව' ශබ්දයේ නාමික පදමාලාව කියනු ලැබේ –

යුවා, යුවා, යුවානො, යුවානා. යුවානං, යුවං, යුවානෙ, යුවෙ. යුවානා, යුවෙන, යුවානෙන, යුවානෙහි, යුවානෙභි, යුවෙහි, යුවෙභි. යුවානස්ස, යුවස්ස, යුවානානං, යුවානං. යුවානා[Pg.220], යුවානස්මා, යුවානම්හා, යුවානෙහි, යුවානෙභි, යුවෙහි, යුවෙභි. යුවානස්ස, යුවස්ස, යුවානානං, යුවානං. යුවානෙ, යුවානස්මිං, යුවානම්හි, යුවෙ, යුවස්මිං, යුවම්හි, යුවානෙසු, යුවාසු, යුවෙසු. භො යුව, යුවාන, භවන්තො යුවානා.

යුවා, yuvā, යුවානෝ, යුවානා. යුවානං, යුවං, යුවානේ, යුවේ. යුවානා, යුවේන, යුවානේන, යුවානේහි, යුවානේභි, යුවේහි, යුවේභි. යුවානස්ස, යුවස්ස, යුවානානං, යුවානං. යුවානා, යුවානස්මා, යුවානම්හා, යුවානේහි, යුවානේභි, යුවේහි, යුවේභි. යුවානස්ස, යුවස්ස, යුවානානං, යුවානං. යුවානේ, යුවානස්මිං, යුවානම්හි, යුවේ, යුවස්මිං, යුවම්හි, යුවානේසු, යුවාසු, යුවේසු. භෝ යුව, යුවාන, භවන්තෝ යුවානා.

ඉමස්මිං ඨානෙ එකදෙසෙන ආකාරන්තනයො ච සබ්බථා ඔකාරන්තනයො ච එකදෙසෙන ච ඔකාරන්තනයොති තයො නයා දිස්සන්ති.

මෙම ස්ථානයෙහි එක් අතකින් 'ආ'-කාරාන්ත ක්‍රමය ද, සම්පූර්ණයෙන්ම 'ඕ'-කාරාන්ත ක්‍රමය ද, තවත් අතකින් 'ඕ'-කාරාන්ත ක්‍රමය ද වශයෙන් ක්‍රම තුනක් දක්නට ලැබේ.

මඝවසද්දස්සපි ‘‘මඝවා, මඝවා, මඝවානො, මඝවානා’’තිආදිනා යුවසද්දස්සෙව නාමිකපදමාලායොජනං කුබ්බන්ති ගරූ. නිරුත්තිපිටකෙ පන ‘‘මඝවා තිට්ඨති, මඝවන්තො තිට්ඨන්ති. මඝවන්තං පස්සති, මඝවන්තෙ පස්සති. මඝවතා කතං, මඝවන්තෙහි කතං, මඝවන්තෙභි කතං. මඝවතො දීයතෙ, මඝවන්තානං දීයතෙ. මඝවතා නිස්සටං, මඝවන්තෙහි නිස්සටං, මඝවන්තෙභි නිස්සටං. මඝවතො පරිග්ගහො, මඝවන්තානං පරිග්ගහො. මඝවති පතිට්ඨිතං, මඝවන්තෙසු පතිට්ඨිතං. භො මඝවා, භවන්තො මඝවන්තො’’ති ගුණවාපදනයෙන වුත්තං, තථා චූළනිරුත්තියම්පි. තං පාළියා සංසන්දති සමෙති. පාළියඤ්හි ‘‘සක්කො මහාලි දෙවානමින්දො පුබ්බෙ මනුස්සභූතො සමානො මඝො නාම මාණවො අහොසි, තස්මා මඝවාති වුච්චතී’’ති වුත්තං. එතෙන ‘‘මඝොති නාමං අස්ස අත්ථීති මඝවා’’ති අත්ථි අත්ථවාචකවන්තුපච්චයවසෙන පදසිද්ධි දස්සිතා හොති, තස්මාස්ස ගුණවන්තුසද්දස්ස විය ච නාමිකපදමාලා යොජෙතබ්බා.

ගුරුභවතුන් වහන්සේලා 'මඝව' ශබ්දයට ද “මඝවා, මඝවා, මඝවානෝ, මඝවානා” ආදී වශයෙන් 'යුව' ශබ්දයේ මෙන් නාමික පදමාලා සම්බන්ධය කරති. එහෙත් නිරුත්තිපිටකයෙහි “මඝවා තිට්ඨති, මඝවන්තෝ තිට්ඨන්ති. මඝවන්තං පස්සති, මඝවන්තේ පස්සති. මඝවතා කතං, මඝවන්තේහි කතං, මඝවන්තේභි කතං. මඝවතෝ දීයති, මඝවන්තානං දීයති. මඝවතා නිස්සටං, මඝවන්තේහි නිස්සටං, මඝවන්තේභි නිස්සටං. මඝවතෝ පරිග්ගහෝ, මඝවන්තානං පරිග්ගහෝ. මඝවති පතිට්ඨිතං, මඝවන්තේසු පතිට්ඨිතං. භෝ මඝවා, භවන්තෝ මඝවන්තෝ” යනුවෙන් ගුණවත් (ගුණවන්තු) ශබ්දයේ ක්‍රමයට පවසන ලදී; චූළනිරුත්තියෙහි ද එසේමය. එය පාලි ග්‍රන්ථයන් හා ගැලපෙයි, එකඟ වෙයි. පාලියෙහි ද “මහාලී, දිව්‍යරාජ වූ ශක්‍ර තෙමේ පෙර මනුෂ්‍යයෙකුව සිටි කල්හි 'මඝ' නම් මාණවකයෙක් විය, එබැවින් 'මඝවා' යයි කියනු ලැබේ” යනුවෙන් වදාරන ලදී. මෙයින් “මඝ යන නාමය මොහුට ඇත්තේය යන අර්ථයෙන් මඝවා වේ” යි අයිතිවාසිකම් අර්ථය දක්වන 'වන්තු' ප්‍රත්‍යයේ බලයෙන් පද සිද්ධිය දක්වන ලදී. එබැවින් මෙයට 'ගුණවන්තු' ශබ්දයේ මෙන් නාමික පදමාලාව යෙදිය යුතුය.

ඉදානි අද්ධසද්දස්ස නාමිකපදමාලා වුච්චතෙ – අද්ධසද්දස්ස හි යං කාලෙ මග්ගෙ ච වත්තමානස්ස ‘‘අතීතො අද්ධා. දීඝො අද්ධා සුදුග්ගමො’’තිආදීසු ‘‘අද්ධා’’ති පඨමන්තං රූපං දිස්සති, තං ‘‘අද්ධා ඉදං මන්තපදං සුදුද්දස’’න්තිආදීසු එකංසත්ථෙ [Pg.221] වත්තමානෙන ‘‘අද්ධා’’ති නිපාතපදෙන සමානං. නිපාතානං පන පදමාලා න රූහති, නාමිකානංයෙව රූහති.

දැන් 'අද්ධ' ශබ්දයේ නාමික පදමාලාව කියනු ලැබේ – කාලය සහ මාර්ගය යන අර්ථයන්හි පවතින 'අද්ධ' ශබ්දයේ “අතීතෝ අද්ධා” (ඉකුත් වූ කාලය), “දීඝෝ අද්ධා සුදුග්ගමෝ” (දීඝ වූ මාර්ගය දුර්ගම වේ) ආදී තැන්හි “අද්ධා” යන ප්‍රථමා විභක්ති රූපය පෙනේ. එය “අද්ධා ඉදං මන්තපදං සුදුද්දසං” (ඒකාන්තයෙන්ම මේ මන්ත්‍ර පදය දැකීමට ඉතා අපහසුය) ආදී තැන්හි ඒකාන්ත අර්ථයෙහි පවතින “අද්ධා” යන නිපාත පදයට සමාන වේ. එහෙත් නිපාතයන්ට පදමාලාවක් (විභක්ති ක්‍රමයක්) සිදු නොවේ, නාම පදයන්ටම පමණක් සිදු වේ.

අද්ධා, අද්ධා, අද්ධානො. අද්ධානං, අද්ධානෙ. අද්ධුනා, අද්ධානෙහි, අද්ධානෙභි. අද්ධුනො, අද්ධානං. අද්ධුනා, අද්ධානෙහි, අද්ධානෙභි. අද්ධුනො, අද්ධානං. අද්ධනි, අද්ධානෙ, අද්ධානෙසු. භො අද්ධ, භවන්තො අද්ධා, අද්ධානො.

අද්ධා, අද්ධා, අද්ධානෝ. අද්ධානං, අද්ධානේ. අද්ධුනා, අද්ධානේහි, අද්ධානේභි. අද්ධුනෝ, අද්ධානං. අද්ධුනා, අද්ධානේහි, අද්ධානේභි. අද්ධුනෝ, අද්ධානං. අද්ධනි, අද්ධානේ, අද්ධානේසු. භෝ අද්ධ, භවන්තෝ අද්ධා, අද්ධානෝ.

එත්ථ කිඤ්චි පයොගං දස්සෙස්සාම – තයො අද්ධා. අද්ධානං වීතිවත්තො. ඉමිනා දීඝෙන අද්ධුනා. දීඝස්ස අද්ධුනො අච්චයෙන. පථද්ධුනො පන්නරසෙව චන්දො. අහූ අතීතමද්ධානෙ, සමණො ඛන්තිදීපනො. අද්ධානෙ ගච්ඡන්තෙ පඤ්ඤායිස්සති. ඉච්චාදයො ඤෙය්‍යා. අයම්පි පනෙත්ථ නීති වෙදිතබ්බා ‘‘අද්ධානන්ති දුතියෙකවචනන්තවසෙන චතුත්ථීඡට්ඨීබහුවචනවසෙන ච වුත්තං රූපං. ‘‘අද්ධානමග්ගපටිප්පන්නො හොතී’’තිආදීසු දීඝමග්ගවාචකෙන ‘‘අද්ධාන’’න්ති නපුංසකෙන සදිසං සුතිසාමඤ්ඤවසෙනාති.

මෙහි ඇතැම් ප්‍රයෝගයන් දක්වන්නෙමු – “තයෝ අද්ධා” (කාල තුනක්). “අද්ධානං වීතිවත්තෝ” (කාලය හෝ මාර්ගය ඉක්මවා ගිය). “ඉමිනා දීඝේන අද්ධුනා” (මෙම දීඝ කාලයෙන්/මාර්ගයෙන්). “දීඝස්ස අද්ධුනෝ අච්චයේන” (දීඝ කාලයක් ඇවෑමෙන්). “පථද්ධුනෝ පන්නරසේව චන්දෝ” (මඟෙහි පසළොස්වක සඳ මෙන්). “අහූ අතීතමද්ධානේ, සමණෝ ඛන්තිදීපනෝ” (අතීත කාලයෙහි ඉවසීම ප්‍රකාශ කළ ශ්‍රමණයෙක් විය). “අද්ධානේ ගච්ඡන්තේ පඤ්ඤායිස්සති” (කාලය ගතවන කල්හි වැටහෙන්නේය). මේ ආදී ප්‍රයෝගයන් දත යුතුය. මෙහිදී මෙම ක්‍රමය ද දත යුතුය – “අද්ධානං” යනු ද්විතීයා ඒකවචනය වශයෙන් ද, චතුර්ථී සහ ෂෂ්ඨී බහුවචනය වශයෙන් ද කියන ලද රූපයකි. එය “අද්ධානමග්ගපටිපන්නෝ හෝති” ආදී තැන්හි දිගු මාර්ගය හඟවන 'අද්ධාන' යන නපුංසකලිංග ශබ්දයට ශ්‍රවණ සමානත්වය හේතුවෙන් සමාන වේ.

ඉදානි මුද්ධසද්දස්ස නාමිකපදමාලා වුච්චතෙ –

දැන් 'මුද්ධ' (හිස) යන ශබ්දයේ නාම පදමාලාව (විභක්ති රූප ක්‍රමය) කියනු ලැබේ –

මුද්ධා, මුද්ධා, මුද්ධානො. මුද්ධං, මුද්ධෙ, මුද්ධානෙ. මුද්ධානා, මුද්ධෙහි, මුද්ධෙභි. මුද්ධස්ස, මුද්ධානං. මුද්ධානා, මුද්ධෙහි, මුද්ධෙභි. මුද්ධස්ස, මුද්ධානං. මුද්ධනි, මුද්ධනෙසු. භො මුද්ධ, භවන්තො මුද්ධා, මුද්ධානො.

මුද්ධා, මුද්ධා, මුද්ධානෝ. මුද්ධං, මුද්ධේ, මුද්ධානේ. මුද්ධානා, මුද්ධේහි, මුද්ධේභි. මුද්ධස්ස, මුද්ධානං. මුද්ධානා, මුද්ධේහි, මුද්ධේභි. මුද්ධස්ස, මුද්ධානං. මුද්ධනි, මුද්ධනේසු. භෝ මුද්ධ, භවන්තෝ මුද්ධා, මුද්ධානෝ.

එවං අභිභවිතාපදෙන විසදිසපදානි භවන්ති. ඉති නානානයෙහි අභිභවිතාපදෙන සදිසානි වත්තාදීනි විසදිසානි ගුණවාදීනි රාජසාඉච්චාදීනි ච ආකාරන්තපදානි දස්සිතානි සද්ධිං නාමිකපදමාලාහි.

මෙසේ 'අභිභවිතා' යන පදයට අසමාන පද ද වෙති. මෙසේ විවිධ ක්‍රමයන්ගෙන් 'අභිභවිතා' පදයට සමාන වූ 'වත්තා' (කථිකයා) ආදී පද ද, අසමාන වූ 'ගුණවා' ආදී පද ද, 'රාජසා' ආදී ආකාරාන්ත (ආ-කාරයෙන් කෙළවර වන) පද ද නාම පදමාලා සමඟ දක්වන ලදී.

එත්ථ [Pg.222] යොගං සචෙ පොසො, කරෙ පණ්ඩිතජාතිකො;

තස්ස වොහාරභෙදෙසු, විජම්භෙ ඤාණමුත්තමං.

මෙහිලා යම් ප්‍රඥාවන්ත පුරුෂයෙක් උත්සාහ කරන්නේ නම්, ඔහුගේ උතුම් වූ ඥානය ව්‍යවහාර භේදයන්හි මනාව බබළන්නේය (පැතිරෙන්නේය).

ඉති නවඞ්ගෙ සාට්ඨකථෙ පිටකත්තයෙ බ්‍යප්පථගතීසු විඤ්ඤූනං

මෙසේ, අටුවා සහිත වූ නවංග ශාස්තෘ ශාසන සංඛ්‍යාත ත්‍රිපිටකයෙහි පද පථයන් කෙරෙහි වියතුන්ගේ

කොසල්ලත්ථාය කතෙ සද්දනීතිප්පකරණෙ

කෞශල්‍යය (දක්ෂතාව) පිණිස කරන ලද 'සද්දනීති' ප්‍රකරණයෙහි,

සවිනිච්ඡයො ආකාරන්තපුල්ලිඞ්ගානං පකතිරූපස්ස

ආකාරාන්ත පුල්ලිංග ශබ්දයන්ගේ ප්‍රකෘති රූපයන් පිළිබඳ විනිශ්චය සහිත වූ,

නාමිකපදමාලාවිභාගො නාම

'නාමිකපදමාලා විභාගය' නම් වූ,

ඡට්ඨො පරිච්ඡෙදො.

හයවන පරිච්ඡේදයයි.

උකාරන්ත අවණ්ණන්තතාපකතිකං

උකාරාන්ත සහ අවණ්ණාන්ත (අ-කාරාන්ත) ප්‍රකෘති ස්වභාවය ඇති,

ආකාරන්තපුල්ලිඞ්ගං නිට්ඨිතං.

ආකාරාන්ත පුල්ලිංගය නිමවා ලන ලදී.

7. නිග්ගහීතන්තපුල්ලිඞ්ගනාමිකපදමාලා

7. නිග්ගහීතාන්ත (බින්දුවෙන් කෙළවර වන) පුල්ලිංග නාම පදමාලාව.

අථ පුබ්බාචරියමතං පුරෙචරං කත්වා නිග්ගහීතන්තපුල්ලිඞ්ගානං භවන්ත කරොන්තඉච්චාදිකස්ස පකතිරූපස්ස නාමිකපදමාලං වක්ඛාම –

ඉන්පසු, පූර්වාචාරීවරයන්ගේ මතය පෙරදැරි කරගෙන, නිග්ගහීතාන්ත පුල්ලිංග ශබ්දයන් වූ 'භවන්ත', 'කරොන්ත' ආදී ප්‍රකෘති රූපයන්ගේ නාම පදමාලාව පවසන්නෙමු –

ගච්ඡං මහං චරං තිට්ඨං, දදං භුඤ්ජං සුණං පචං;

ජයං ජරං චවං මීයං, සරං කුබ්බං ජපං වජං.

ගච්ඡං, මහං, චරං, තිට්ඨං, දදං, භුඤ්ජං, සුණං, පචං, ජයං, ජරං, චවං, මීයං, සරං, කුබ්බං, ජපං, වජං (යන මේ පදයන් නිදර්ශන වේ).

ගච්ඡං, ගච්ඡන්තො, ගච්ඡන්තා. ගච්ඡන්තං, ගච්ඡන්තෙ. ගච්ඡතා, ගච්ඡන්තෙහි, ගච්ඡන්තෙති. ගච්ඡතො, ගච්ඡන්තස්ස, ගච්ඡන්තානං, ගච්ඡතං. ගච්ඡතා, ගච්ඡන්තෙහි, ගච්ඡන්තෙභි. ගච්ඡතො, ගච්ඡන්තස්ස, ගච්ඡන්තානං, ගච්ඡතං. ගච්ඡති, ගච්ඡන්තෙසු. භො ගච්ඡං, භො ගච්ඡා, භවන්තො ගච්ඡන්තො.

ගච්ඡං, ගච්ඡන්තෝ, ගච්ඡන්තා. ගච්ඡන්තං, ගච්ඡන්තේ. ගච්ඡතා, ගච්ඡන්තේහි, ගච්ඡන්තේභි. ගච්ඡතෝ, ගච්ඡන්තස්ස, ගච්ඡන්තානං, ගච්ඡතං. ගච්ඡතා, ගච්ඡන්තේහි, ගච්ඡන්තේභි. ගච්ඡතෝ, ගච්ඡන්තස්ස, ගච්ඡන්තානං, ගච්ඡතං. ගච්ඡති, ගච්ඡන්තේසු. භෝ ගච්ඡං, භෝ ගච්ඡා, භවන්තෝ ගච්ඡන්තෝ.

ගච්ඡාදීනි අඤ්ඤානි ච තංසදිසානං එවං ඤෙය්‍යානීති යමකමහාථෙරමතං. කිඤ්චාපෙත්ථ තතියෙකවචනට්ඨානාදීසු ‘‘ගච්ඡන්තෙන, ගච්ඡන්තා, ගච්ඡන්තස්මා, ගච්ඡන්තම්හා, ගච්ඡන්තස්මිං, ගච්ඡන්තම්හී’’ති ඉමානි පදානි නාගතානි, තථාපි තත්ථ තත්ථ පයොගදස්සනතො ගහෙතබ්බානි.

'ගච්ඡ' ආදී වෙනත් සමාන ශබ්දයන් ද මෙසේම දත යුතු යනු යමක මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ මතයයි. මෙහි තෘතීයා ඒකවචනය ආදී ස්ථානයන්හිදී 'ගච්ඡන්තේන, ගච්ඡන්තා, ගච්ඡන්තස්මා, ගච්ඡන්තම්හා, ගච්ඡන්තස්මිං, ගච්ඡන්තම්හි' යන මේ පදයන් දක්වා නොමැති වුවද, ඒ ඒ තැන්හි ප්‍රයෝගයන් (භාවිතයන්) දැකීමෙන් ඒවා ද පිළිගත යුතුය.

තත්‍ර යමකමහාථෙරෙන ආලපනවචනට්ඨානෙයෙව ‘‘ගච්ඡන්තො, මහන්තො, චරන්තො’’තිආදීනං බහුවචනත්තං කථිතං, පච්චත්තවචනට්ඨානෙ [Pg.223] එකවචනත්තං. කෙහිචි පන පච්චත්තවචනට්ඨානෙ එකවචනබහුවචනත්තං, ආලපනවචනට්ඨානෙ බහුවචනත්තංයෙව කථිතං. ‘‘ගච්ඡං, මහං, චර’’න්තිආදීනං පන ආලපනට්ඨානෙ එකවචනත්තං. මයං පන බුද්ධවචනෙ අනෙකාසු චාට්ඨකථාසු ‘‘ගච්ඡන්තො, මහන්තො’’තිආදීනං බහුවචනප්පයොගානං ‘‘ගච්ඡං, මහං’’ඉච්චාදීනඤ්ච සානුසාරාලපනෙකවචනප්පයොගානං අදස්සනතො ‘‘ගච්ඡන්තො භාරද්වාජො. ස ගච්ඡං න නිවත්තති. මහන්තො ලොකසන්නිවාසො’’තිආදීනං පන පච්චත්තෙකවචනප්පයොගානඤ්ඤෙව දස්සනතො තාදිසානි රූපානි අනිජ්ඣානක්ඛමානි විය මඤ්ඤාම. නිරුත්තිපිටකෙ පච්චත්තාලපනට්ඨානෙ ‘‘මහන්තො, භවන්තො, චරන්තො’’තිආදීනං බහුවචනත්තමෙව කථිතං, න එකවචනත්තං. තථා හි තත්ථ ‘‘මහං භවං චරං තිට්ඨ’’න්ති ගාථං වත්වා ‘‘මහං තිට්ඨති, මහන්තො තිට්ඨන්තී’’ති ච, ‘‘භො මහා, භවන්තො මහන්තො’’ති ච, ‘‘භවං තිට්ඨති, භවන්තො තිට්ඨන්තී’’ති ච ආදි වුත්තං.

එහිදී, යමක මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් ආලපන (ආමන්ත්‍රණ) ස්ථානයෙහි පමණක් 'ගච්ඡන්තෝ, මහන්තෝ, චරන්තෝ' ආදී පදයන්ගේ බහු වචන බව පවසන ලද අතර, ප්‍රථමා (පච්චත්ත) විභක්ති ස්ථානයෙහි ඒක වචන බව පවසන ලදී. ඇතැමුන් විසින් ප්‍රථමා විභක්ති ස්ථානයෙහි ඒක වචන සහ බහු වචන දෙකම ද, ආලපන ස්ථානයෙහි බහු වචන පමණක්ම ද පවසන ලදී. 'ගච්ඡං, මහං, චරං' ආදී පදයන්ගේ ආලපන ස්ථානයෙහි ඒක වචන බව පවසන ලදී. එහෙත් අපට බුද්ධ වචනයෙහි හා බොහෝ අටුවාවන්හි 'ගච්ඡන්තෝ, මහන්තෝ' ආදී පදයන්ගේ බහු වචන ප්‍රයෝගයන් ද, 'ගච්ඡං, මහං' ආදී සනුස්වාර (නිග්ගහීත සහිත) ආලපන ඒක වචන ප්‍රයෝගයන් ද දකින්නට නොලැබෙන බැවින්, 'ගච්ඡන්තෝ භාරද්වාජෝ', 'ස ගච්ඡං න නිවත්තති', 'මහන්තෝ ලෝකසන්නිවාසෝ' ආදී ප්‍රථමා ඒක වචන ප්‍රයෝගයන්ම පමණක් දැකිය හැකි බැවින්, එවැනි (බහු වචන) රූප විමසා බැලීමට නුසුදුසු සේ හැඟේ. නිරුත්තිපිටකයෙහි ප්‍රථමා සහ ආලපන ස්ථානයන්හි 'මහන්තෝ, භවන්තෝ, චරන්තෝ' ආදී පදයන්ගේ බහු වචන ස්වභාවයම පවසන ලද අතර ඒක වචන ස්වභාවය පවසා නැත. එහි 'මහං භවං චරං තිට්ඨං' යන ගාථාව පවසා, 'මහං තිට්ඨති, මහන්තෝ තිට්ඨන්ති' කියා ද, 'භෝ මහා, භවන්තෝ මහන්තෝ' කියා ද, 'භවං තිට්ඨති, භවන්තෝ තිට්ඨන්ති' කියා ද ආදී වශයෙන් පවසා ඇති බැවිනි.

එත්ථ පන ‘‘භවං, භවන්තො’’ති පදානි යත්ථ ‘‘හොන්තො හොන්තා’’ති ක්‍රියත්ථං න වදන්ති, තත්ථ ‘‘භවං කච්චානො. මා භවන්තො එවං අවචුත්ථා’’තිආදීසු විය අඤ්ඤස්මිං අත්ථෙ පතනතො එකවචනබහුවචනානි භවන්ති, තස්මා ‘‘සන්තො සප්පුරිසා ලොකෙ’’ති එත්ථ ‘‘සන්තො’’ති පදස්ස විය ‘‘අරහන්තො සම්මාසම්බුද්ධා’’ති එත්ථ ‘‘අරහන්තො’’ති පදස්ස විය ච ‘‘භවන්තො’’ති පදස්ස බහුවචනත්තං නිජ්ඣානක්ඛමං. ‘‘මහන්තො, චරන්තො, තිට්ඨන්තො’’තිආදීනං පන බහුවචනත්තං න නිජ්ඣානක්ඛමං විය අම්හෙ පටිභාති. න හි කත්ථචිපි ‘‘සන්තො, අරහන්තො, භවන්තො’’ති පදවජ්ජිතානං ‘‘ගච්ඡන්තො, මහන්තො, චරන්තො’’තිආදීනං අනෙකපදසතානං බහුවචනන්තතාපයොගෙ පස්සාම. තථා හි –

මෙහිදී 'භවං, භවන්තෝ' යන පදයන් යම් තැනක 'හොන්තෝ හොන්තා' (වෙමින්, වන්නා වූ) යන ක්‍රියා අර්ථය ප්‍රකාශ නොකරයි ද, එහිදී 'භවං කච්චානෝ', 'මා භවන්තෝ ඒවං අවචුත්ථා' ආදියේ මෙන් වෙනත් අර්ථයක වැටෙන බැවින් ඒක වචන සහ බහු වචන වෙති. එබැවින් 'සන්තෝ සප්පුරිසා ලෝකේ' යන්නෙහි 'සන්තෝ' යන පදයේ බහු වචනය මෙන් ද, 'අරහන්තෝ සම්මාසම්බුද්ධා' යන්නෙහි 'අරහන්තෝ' යන පදයේ බහු වචනය මෙන් ද 'භවන්තෝ' යන පදයේ බහු වචන භාවය විමසා බැලීමට සුදුසු ය (පිළිගත හැක). එහෙත් 'මහන්තෝ, චරන්තෝ, තිට්ඨන්තෝ' ආදී පදයන්ගේ බහු වචන භාවය පිළිගත නොහැකි සේ අපට වැටහෙයි. මක්නිසාද යත්, 'සන්තෝ, อරහන්තෝ, භවන්තෝ' යන පද හැර 'ගච්ඡන්තෝ, මහන්තෝ, චරන්තෝ' ආදී සිය ගණනක් වූ වෙනත් පදයන්ගේ බහු වචන ප්‍රයෝගයන් අපට කිසිදු තැනක දකින්නට නොලැබෙන බැවිනි. එය මෙසේය –

බව්හත්තෙ [Pg.224] කත්ථචි ඨානෙ, ‘‘ජාන’’මිච්චාදයො යථා;

දිස්සන්ති නෙවං බව්හත්තෙ, ‘‘ගච්ඡන්තො’’ ඉතිආදයො.

යම් යම් ස්ථානයන්හි බහු වචනයෙහි 'ජානං' ආදී පද දක්නට ලැබුණ ද, 'ගච්ඡන්තෝ' ආදී පද බහු වචනයෙහි එසේ කිසිසේත් දක්නට නොලැබේ.

බව්හත්තෙ කත්ථචි ඨානෙ, ‘‘සන්තො’’ ඉච්චාදයොපි ච;

දිස්සන්ති නෙවං බව්හත්තෙ, ‘‘ගච්ඡන්තො’’ ඉතිආදයො.

බහු වචනයෙහි ඇතැම් තැනක 'සන්තෝ' ආදී පද ද දක්නට ලැබුණ ද, 'ගච්ඡන්තෝ' ආදී පද බහු වචනයෙහි එසේ කිසිසේත් දක්නට නොලැබේ.

‘‘අරහන්තො’’ති බව්හත්තෙ, එකන්තෙනෙව දිස්සති;

නෙවං දිස්සන්ති බව්හත්තෙ, ‘‘ගච්ඡන්තො’’ ඉතිආදයො.

බහු වචනයෙහි 'අරහන්තෝ' යන්න ඒකාන්තයෙන්ම දක්නට ලැබෙන නමුත්, 'ගච්ඡන්තෝ' ආදී පද බහු වචනයෙහි එසේ දක්නට නොලැබේ.

අනෙකසතපාඨෙසු, ‘‘විහරන්තො’’තිආදීසු;

එකස්සපි බහුකත්තෙ, පවත්ති න තු දිස්සති.

'විහරන්තෝ' ආදී සිය ගණන් පාඨයන් අතුරින් එකක හෝ බහු වචන භාවිතයක් නම් දක්නට නොලැබේමය.

බහුවචනනයෙන, ‘‘ගච්ඡන්තො’’ති පදස්ස හි;

ගහණෙ සති බහවො, දොසා දිස්සන්ති සච්චතො.

'ගච්ඡන්තෝ' යන පදය බහු වචන ක්‍රමයෙන් ගැනීමෙහිදී සැබවින්ම බොහෝ දෝෂයන් දක්නට ලැබේ.

යථෙකම්හි ඝරෙ දඩ්ඪෙ, දඩ්ඪා සාමීපිකා ඝරා;

තථා බව්හත්තවාචිත්තෙ, ‘‘ගච්ඡන්තො’’ති පදස්ස තු.

එක් ගෙයක් ගිනිබත් වූ කල, එයට යාබද අනෙක් ගෙවල් ද දැවී යන්නාක් මෙන්, 'ගච්ඡන්තෝ' යන පදය බහු වචනය ප්‍රකාශ කරන්නේ නම් –

‘‘විහරන්තො’’තිආදීනං, බව්හත්තවාචිතා සියා;

රූපනයො අනිට්ඨො ච, ගහෙතබ්බො අනෙකධා.

'විහරන්තෝ' ආදී පදයන්ට ද බහු වචන අර්ථය ලැබෙන අතර, අභිමත නොවන රූප ක්‍රමයක් ද නොයෙක් ආකාරයෙන් පිළිගැනීමට සිදුවේ.

එවං සන්තෙපි යස්මා ‘‘නිරුත්තිපිටකං නාම පභින්නපටිසම්භිදෙන මහාඛීණාසවෙන මහාකච්චායනෙන කත’’න්ති ලොකෙ පසිද්ධං, තස්මා ඉදං ඨානං පුනප්පුනං උපපරික්ඛිතබ්බං. කිඤ්චාපෙත්ථ ථෙරෙ ගාරවෙන එවං වුත්තං, තථාපි පාළිනයං ගරුං කත්වා දිට්ඨෙනෙකවචනනයෙන අදිට්ඨො බහුවචනනයො ඡඩ්ඩෙතබ්බො. එවං සති නිග්ගහීතන්තෙසු නයො සොභනො භවති. අයං පන අම්හාකං රුචි –

මෙසේ වුවද, 'නිරුත්තිපිටකය නම් සිව්පිළිසිඹියාපත් මහා ක්ෂීණාශ්‍රව මහා කච්චායන මහරහතන් වහන්සේ විසින් කරන ලද්දකි' යි ලෝකයෙහි ප්‍රසිද්ධ බැවින්, මේ කරුණ නැවත නැවතත් විමසා බැලිය යුතුය. මෙහිදී ස්ථවිරයන් වහන්සේ කෙරෙහි ඇති ගෞරවයෙන් මෙසේ පවසන ලද වුවත්, පාලි ක්‍රමය ගරු කොට සලකා, දක්නට ලැබෙන ඒක වචන ක්‍රමය අනුව යමින්, දක්නට නොලැබෙන බහු වචන ක්‍රමය බැහැර කළ යුතුය. එසේ වූ කල, නිග්ගහීතාන්ත ශබ්දයන්හි ක්‍රමය ඉතා ශෝභන වෙයි. අපගේ කැමැත්ත (මතය) නම් මෙයයි –

‘‘භවං කරං අරහං සං, මහං’’ ඉති පදානි තු;

විසදිසානි සම්භොන්ති, අඤ්ඤමඤ්ඤන්ති ලක්ඛයෙ.

'භවං, කරං, අරහං, සං, මහං' යන මේ පදයන් එකිනෙකට අසමාන (විසදෘශ) වන බව වටහාගත යුතුය.

‘‘ගච්ඡං චරං දදං තිට්ඨං, චින්තයං භාවයං වදං;

ජානං පස්ස’’න්තිආදීනි, සදිසානි භවන්ති හි.

'ගච්ඡං, චරං, දදං, තිට්ඨං, චින්තයං, භාවයං, වදං, ජානං, පස්සං' ආදී පදයන් සැබවින්ම සමාන (සදෘශ) වෙති.

තත්‍ර ‘‘ජාන’’න්තිආදීනි, කත්ථචි පරිවත්තරෙ;

විභත්තිලිඞ්ගවචන-වසෙනාති විභාවයෙ.

එහි 'ජාන' යනාදීහු (විභක්ති ආදියෙහි) ඇතැම් තැනක පෙරළෙත්; විභක්ති, ලිංග, වචන වශයෙන් යැයි වටහාගත යුතුය.

තත්‍ර [Pg.225] තාව භවන්තසද්දස්ස නාමිකපදමාලා වුච්චති – භවංසද්දො හි ‘‘වඩ්ඪන්තො, හොන්තො’’ති අත්ථෙපි වදති. තෙසං වසෙන අයං නාමිකපදමාලා.

එහි පළමුවෙන්ම 'භවන්ත' ශබ්දයේ නාමික පදමාලාව (විභක්ති රූප මාලාව) කියනු ලැබේ - 'භවං' ශබ්දය වනාහි 'වැඩෙන්නා වූ, වන්නා වූ' යන අර්ථයන්හි ද වැටේ. ඒ අර්ථයන්ට අනුව මෙම නාමික පදමාලාව වේ.

භවං, භවන්තො, භවන්තා. භවන්තං, භවන්තෙ. භවන්තෙන, භවන්තෙහි, භවන්තෙභි. භවන්තස්ස, භවන්තානං. භවන්තා, භවන්තස්මා, භවන්තම්හා, භවන්තෙහි, භවන්තෙභි. භවන්තස්ස, භවන්තානං. භවන්තෙ, භවන්තස්මිං, භවන්තම්හි, භවන්තෙසු. හෙ භවන්ත, හෙ භවන්තා.

භවං, භවන්තෝ, භවන්තා (ප්‍රථමා). භවන්තං, භවන්තේ (ද්විතීයා). භවන්තේන, භවන්තේහි, භවන්තේභි (තෘතීයා). භවන්තස්ස, භවන්තානං (චතුර්ථී). භවන්තා, භවන්තස්මා, භවන්තම්හා, භවන්තේහි, භවන්තේභි (පංචමී). භවන්තස්ස, භවන්තානං (ෂෂ්ඨී). භවන්තේ, භවන්තස්මිං, භවන්තම්හි, භවන්තේසු (සප්තමී). හේ භවන්ත, හේ භවන්තා (ආලපන).

තත්ථ ‘‘භවං, භවන්තො’’තිආදීනං ‘‘වඩ්ඪන්තොහොන්තො’’තිආදිනා අත්ථො දට්ඨබ්බො. තථා හි ‘‘සුවිජානො භවං හොති. ධම්මකාමො භවං හොති. රාජා භවන්තො නානාසම්පත්තීහි මොදති. කුළීරදහො ගඞ්ගාය එකාබද්ධො, ගඞ්ගාය පූරණකාලෙ ගඞ්ගොදකෙන පූරති, උදකෙ මන්දී භවන්තෙ දහතො උදකං ගඞ්ගාය ඔතරතී’’ති පයොගා භවන්ති, තස්මා අයං නාමිකපදමාලා සාරතො පච්චෙතබ්බා. එත්ථ භවංසද්දමත්තං වජ්ජෙත්වා ගච්ඡමානචරමානසද්දාදීසු විය භවන්තසද්දෙ ‘‘භවන්තො, භවන්තා’’ති පුරිසනයොපි ලබ්භති, නපුංසකලිඞ්ගෙ වත්තබ්බෙ ‘‘භවන්තං, භවන්තානී’’ති චිත්තනයොපි ලබ්භති. එවං වඩ්ඪනභවනත්ථවාචකස්ස භවන්තසද්දස්ස නාමිකපදමාලා වෙදිතබ්බා.

එහි 'භවං, භවන්තෝ' යනාදීන්ගේ අර්ථය 'වැඩෙන්නා වූ, වන්නා වූ' යනාදී වශයෙන් දත යුතුය. එසේම 'භවං (පින්වතා) පහසුවෙන් හඳුනාගත හැක්කේ වෙයි. ධර්මයට කැමති වන්නා භවං (උතුමා) වෙයි. රජ තෙමේ භවන්තෝ (වැඩෙමින්) නොයෙක් සම්පත්වලින් සතුටු වෙයි. කකුළුවන් වසන විල ගඟ හා එක්ව බැඳී පවතී, ගඟ පිරෙන කල්හි ගඟ දියෙන් පිරෙයි, ජලය අඩු වන කල්හි විලෙන් ජලය ගඟට බසී' යනාදී යෙදීම් වෙයි. එබැවින් මෙම නාමික පදමාලාව හරවත් ලෙස පිළිගත යුතුය. මෙහි 'භවං' යන ශබ්ද මාත්‍රය හැර 'ගච්ඡමාන', 'චරමාන' ආදී ශබ්දයන්හි මෙන් 'භවන්ත' ශබ්දයෙහි 'භවන්තෝ, භවන්තා' යන පුරුෂ ලිංග යෙදුම ද ලැබෙයි. නපුංසක ලිංගයෙහි කිව යුතු කල්හි 'භවන්තං, භවන්තානි' යන නපුංසක ලිංග යෙදුම ද ලැබෙයි. මෙසේ වැඩීම හා පැවතීම යන අර්ථ ප්‍රකාශ කරන 'භවන්ත' ශබ්දයේ නාමික පදමාලාව දත යුතුය.

අයඤ්ච විසෙසො ‘‘භවන්තො’’ති පදං වඩ්ඪනභවනත්ථතො අඤ්ඤත්ථෙ වත්තමානං බහුවචනමෙව හොති, යථා ‘‘භවන්තො ආගච්ඡන්තී’’ති. වඩ්ඪනභවනත්ථෙසු වත්තමානං එකවචනමෙව. අත්‍රිමෙ පයොගා ‘‘අනුපුබ්බෙන භවන්තො විඤ්ඤුතං පාපුණාති. සමණෙන නාම ඊදිසෙසු කම්මෙසු අබ්‍යාවටෙන භවිතබ්බං, එවං භවන්තො හි සමණො සුසමණො අස්සා’’ති. ‘‘භවං’’ ඉති පදං පන උභයත්ථාපි එකවචනමෙව, තස්මා [Pg.226] ඉදානි ‘‘භවං ආනන්දො. භවන්තො ආගච්ඡන්ති, අප්පසද්දා භවන්තො හොන්තු, මා භොන්තො සද්දමකත්ථා’’ති එවමාදිපයොගදස්සනවසෙන වොහාරවිසෙසෙ පවත්තං අඤ්ඤං අත්ථං පටිච්ච අපරාපි නාමිකපදමාලා වුච්චතෙ –

තවද මෙහි විශේෂය නම්: 'භවන්තෝ' යන පදය වැඩීම හා පැවතීම යන අර්ථයෙන් බාහිර වූ වෙනත් අර්ථයක වැටෙන කල්හි බහුවචනම වෙයි. උදාහරණ ලෙස 'භවන්තෝ ආගච්ඡන්ති' (පින්වත්හු වඩිති) යන්නයි. වැඩීම හා පැවතීම යන අර්ථයන්හි වැටෙන කල්හි එය ඒකවචනම වෙයි. එහි යෙදීම් මෙසේය: 'භවන්තෝ (වැඩෙන්නා වූ තැනැත්තා) අනුපිළිවෙලින් නුවණැති බවට පැමිණෙයි. ශ්‍රමණයා විසින් මෙබඳු කටයුතුවලින් බැහැරව සිටිය යුතුය, මෙසේ වන්නා වූ (භවන්තෝ) ශ්‍රමණයා වනාහි මනා ශ්‍රමණයෙක් වන්නේය' යනුයි. 'භවං' යන පදය වනාහි දෙතන්හිදීම ඒකවචනම වෙයි. එබැවින් දැන් 'භවං ආනන්දෝ. භවන්තෝ ආගච්ඡන්ති, අප්පසද්දා භවන්තෝ හොන්තු, mā bhonto (මා භොන්තෝ) සද්දමකත්ථා' යනාදී යෙදීම් දැක්වීමේ වශයෙන්, ව්‍යවහාර විශේෂයෙහි පැවති වෙනත් අර්ථයක් නිසා තවත් නාමික පදමාලාවක් කියනු ලැබේ -

භවං, භවන්තො, භොන්තො. භවන්තං, භවන්තෙ. භවතා, භොතා, භවන්තෙන, භවන්තෙහි, භවන්තෙභි. භවතො, භොතො, භවන්තස්ස, භවන්තානං, භවතං. භවතා, භොතා, භවන්තෙහි, භවන්තෙභි. භවතො, භොතො, භවන්තස්ස, භවන්තානං, භවතං. භවති, භවන්තෙ, භවන්තස්මිං, භවන්තම්හි, භවන්තෙසු. භො, භවන්තො, භොන්තො ඉති.

භවං, භවන්තෝ, භොන්තෝ (ප්‍රථමා). භවන්තං, භවන්තේ (ද්විතීයා). භවතා, භොතා, භවන්තේන, භවන්තේහි, භවන්තේභි (තෘතීයා). භවතෝ, භොතෝ, භවන්තස්ස, භවන්තානං, භවතං (චතුර්ථී). භවතා, භොතා, භවන්තේහි, භවන්තේභි (පංචමී). භවතෝ, භොතෝ, භවන්තස්ස, භවන්තානං, භවතං (ෂෂ්ඨී). භවති, භවන්තේ, භවන්තස්මිං, භවන්තම්හි, භවන්තේසු (සප්තමී). භෝ, භවන්තෝ, භොන්තෝ (ආලපන) යනුවෙනි.

එත්ථ පන ‘‘භො’’ඉච්චාදීනි තීණි පදානි යස්මා වොහාරවිසෙසපවත්තානි ආලපනපදානි හොන්ති, තස්මා ‘‘ආවුසො, භන්තෙ’’ති පදානි විය භොසද්දාදිඋපපදවන්තානි න භවන්ති, ‘‘භො පුරිස, භවන්තො බ්‍රාහ්මණා, භොන්තො සමණා, භො රාජ’’ඉච්චාදීසු හි පුරිසසද්දාදයොයෙව භොසද්දාදි උපපදවන්තො භවන්ති. ඉධ ච ‘‘භවං ආනන්දො’’ති එත්ථ භවංසද්දෙන සමානත්ථානි ‘‘භො, භවන්තො, භොන්තො’’ති පදානි වුත්තානි, න පන ‘‘ධම්මකාමො භවං හොතී’’ති එත්ථ භවංසද්දෙන සමානත්ථානි. පඨමස්මිඤ්හි නයෙ වඩ්ඪනත්ථවසෙන ‘‘භො භවන්ත, භවන්තො භවන්තා, භොන්තො භවන්තා’’ති භොසද්දාදයො ආලපනපදානං උපපදානි භවන්ති, න දුතියස්මිං නයෙ. ආමෙඩිතවසෙන පන ‘‘භො භො, භවන්තො භවන්තො, භොන්තො භොන්තො’’ති පදානි භවන්ති යථා ‘‘භන්තෙ භන්තෙ’’ති.

මෙහි වනාහි 'භෝ' යනාදී පද තුන යම් හෙයකින් ව්‍යවහාර විශේෂයෙන් පැවති ආලපන පද වේ ද, එබැවින් ඒවා 'ආවුසෝ, භන්තේ' යන පද මෙන් 'භෝ' ශබ්දාදී උපපද සහිත නොවේ. 'භෝ පුරිස, භවන්තෝ බ්‍රාහ්මණා, bhonto (භොන්තෝ) සමණා, භෝ රාජ' යනාදී තැන්හි පුරුෂ ශබ්දාදීහුම 'භෝ' ශබ්දාදී උපපද සහිත වෙති. මෙහි ද 'භවං ආනන්දෝ' යන මෙහි 'භවං' ශබ්දය හා සමාන අර්ථ ඇති 'භෝ, භවන්තෝ, භොන්තෝ' යන පද කියන ලදි. එහෙත් 'ධම්මකාමෝ භවං හෝති' යන මෙහි 'භවං' ශබ්දය හා සමාන අර්ථ ඇති ඒවා නොවේ. පළමු ක්‍රමයේදී වනාහි වැඩීමේ අර්ථය වශයෙන් 'භෝ භවන්ත, භවන්තෝ භවන්තා, භොන්තෝ භවන්තා' යැයි 'භෝ' ශබ්දාදීහු ආලපන පදයන්ගේ උපපද වෙති, දෙවන ක්‍රමයේදී එසේ නොවේ. ආමේඩිත (නැවත නැවත කීම) වශයෙන් වනාහි 'භන්තේ භන්තේ' යන්නාක් මෙන් 'භෝ භෝ, භවන්තෝ භවන්තෝ, භොන්තෝ භොන්තෝ' යන පද වෙති.

අත්‍රිදං භූධාතුවසෙන සඞ්ඛෙපතො පාළිනිදස්සනං – කස්මා භවං විජ්ජනමරඤ්ඤනිස්සිතො. කථං පනාහං භො තං භවන්තං ගොතමං ජානිස්සාමි. එවං භොති ඛො අම්බට්ඨො මාණවො [Pg.227] බ්‍රාහ්මණස්ස පොක්ඛරසාතිස්ස පටිස්සුත්වා. මා භවන්තො එවං අවචුත්ථ. ඉමං භොන්තො නිසාමෙථ. එවං භො පුරිස ජානාහි, පාපධම්මා අසඤ්ඤතා ඉච්චෙවමාදි. එත්ථ ‘‘භවං’’ඉච්චාදීනි භූධාතුමයානි නාමපදානීති වෙදිතබ්බානි.

මෙහි භූ ධාතුව ඇසුරෙන් කෙටියෙන් පාලි නිදර්ශන මෙසේය: 'භවං (පින්වතා) වනාහි කවර හෙයකින් විජ්ජන වනය ඇසුරු කළේ ද?', 'භෝ (පින්වත), මම ඒ භවන්තං (භවත්) ගෝතමයන් කෙසේ හඳුනාගන්නෙම් ද?', 'භෝති (පින්වතිය), අම්බට්ඨ මාණවකයා පොක්ඛරසාති බ්‍රාහ්මණයාට එසේ පොරොන්දු වී...', 'භවන්තෝ (පින්වත්හු) මෙසේ නොකියත්වා!', 'භොන්තෝ (පින්වත්හු) මෙය අසත්වා!', 'භෝ පුරිස (පින්වත් පුරුෂය), ලාමක ධර්ම ඇති, අසංයත වූවන් මෙසේ දැනගනුව' යනාදී වශයෙනි. මෙහි 'භවං' යනාදීහු භූ ධාතුවෙන් සිද්ධ වූ නාමපද බව දත යුතුය.

අපිච තෙසු ‘‘භො, භවන්තො, භොන්තො’’ති ඉමානි නිපාතපදානිපි හොන්තීති වවත්ථපෙතබ්බං. ‘‘භො පුරිසා’’තිආදීසු තෙසං නිපාතානිපාතභාවෙ විවාදො න කරණීයො. කච්චායනස්මිඤ්හි ‘‘භො ගෙ තූ’’ති වුත්තං. අඤ්ඤත්ථ පන ‘‘ආමන්තනත්ථෙ නිපාතො’’තිආදි වුත්තං. තථා හි නිරුත්තිමඤ්ජූසායං වුත්තං ‘‘භොතිදං ආමන්තනත්ථෙ නිපාතො. සො න කෙවලං එකවචනමෙව හොති, අථ ඛො බහුවචනම්පි හොතීති ‘භො පුරිසා’ති බහුවචනප්පයොගොපි ගහිතො. ‘භවන්තො’ති පදං පන බහුවචනමෙව හොතීති ‘පුරිසා’ති පුන වුත්ත’’න්ති. පාළියඤ්හි අට්ඨකථාසු ච නිපාතභූතො භොසද්දො එකවචනබහුවචනවසෙන ද්විධා දිස්සති, ඉතරෙ පන බහුවචනවසෙනෙව දිස්සන්ති. තෙසං තු නිපාතපදත්තෙ රූපනිප්ඵාදනකිච්චං නත්ථි. තෙසු භොසද්දස්ස නිපාතපදත්තා ආහච්චභාසිතෙ නිජ්ජීවාලපනෙ ඉත්ථිලිඞ්ගවිසයො ‘‘උම්මුජ්ජ භො පුථුසිලෙ, පරිප්ලව භො පුථුසිලෙ’’ති පයොගොපි දිස්සති. අත්‍රිමා භොසද්දස්ස පවත්තිපරිදීපනී ගාථායො –

තවද ඒවා අතුරෙන් 'භෝ, භවන්තෝ, භොන්තෝ' යන මේවා නිපාත පද ද වන බව නියම කළ යුතුය. 'භෝ පුරිසා' යනාදී තැන්හි ඒවායේ නිපාත හෝ අනිපාත භාවය පිළිබඳ විවාද නොකළ යුතුය. කච්චායනයෙහි වනාහි 'භෝ ගේ තූ' යැයි කියන ලදී. වෙනත් තැනක වනාහි 'ආමන්ත්‍රණ අර්ථයෙහි නිපාතයකි' යනාදී වශයෙන් කියන ලදී. එසේම නිරුත්තිමංජුසාවෙහි මෙසේ කියන ලදී: 'භෝ යන මෙය ඇමතීමේ අර්ථයෙහි නිපාතයකි. එය ඒකවචන පමණක්ම නොවේ, බහුවචන ද වෙයි, එබැවින් 'භෝ පුරිසා' යන බහුවචන යෙදුම ද ගන්නා ලදී. 'භවන්තෝ' යන පදය වනාහි බහුවචනම වන බැවින් 'පුරිසා' යන්න නැවත කියන ලදි' යනුවෙනි. පාලියෙහි ද අටුවාවන්හි ද නිපාත බවට පත් 'භෝ' ශබ්දය ඒකවචන හා බහුවචන වශයෙන් දෙයාකාරයකින් පෙනේ, සෙසු පද වනාහි බහුවචන වශයෙන්ම පෙනේ. ඒවා නිපාත පද වන කල්හි වනාහි රූප සාධන කටයුත්තක් නැත. ඒවා අතුරෙන් 'භෝ' ශබ්දය නිපාත පදයක් වන බැවින්, අජීවී ඇමතීමෙහිදී ස්ත්‍රී ලිංග විෂයෙහි 'උම්මුජ්ජ භෝ පුථුසිලේ, පරිප්ලව භෝ පුථුසිලේ' යන යෙදීම ද පෙනේ. මෙහි 'භෝ' ශබ්දයේ පැවැත්ම පැහැදිලි කරන ගාථාවෝ වෙති -

‘‘ඉතො භො සුගතිං ගච්ඡ, මනුස්සානං සහබ්‍යතං’’;

එවමාදීසු භොසද්දො, එකවචනකො මතො.

'භෝ (පින්වත), මෙයින් සුගතියට, මිනිසුන් අතරට යන්න' යනාදී තැන්හි 'භෝ' ශබ්දය ඒකවචන ලෙස පිළිගනු ලැබේ.

‘‘පස්සථ භො ඉමං කුල-පුත්ත’’මිච්චෙවමාදිසු;

බහුවචනකො එසො, භොසද්දොති විභාවයෙ.

'භෝ (පින්වත්නි), මේ කුලපුත්‍රයා දෙස බලන්න' යනාදී තැන්හි මෙම 'භෝ' ශබ්දය බහුවචන බව වටහාගත යුතුය.

පුග්ගලාලපනෙ [Pg.228] චෙව, ධම්මස්සාලපනෙපි ච;

නිජ්ජීවාලපනෙ චාති, භොසද්දො තීසු දිස්සති.

පුද්ගලයන් ඇමතීමේදී ද, ධර්මයන් ඇමතීමේදී ද, අජීවී දෑ ඇමතීමේදී ද යන කරුණු තුනෙහිදී 'භෝ' ශබ්දය දක්නට ලැබේ.

තත්‍ර ධම්මාලපනම්හි, එකවචොව ලබ්භති;

ඉතරෙසු සියා දෙක-වචො බහුවචොපි ච.

එහි ධර්ම (ගුණ) ඇමතීමෙහිදී ඒකවචනය පමණක්ම ලැබෙයි; සෙසු තැන්හි ඒකවචන ද බහුවචන ද විය හැකිය.

නිච්ඡිතබ්බං ගුණීපදං, ධම්මස්සාලපනෙ ධුවං;

‘‘අච්ඡරියං වත භො’’ති, ඉදමෙත්ථ නිදස්සනං.

ධර්ම (ගුණ) ඇමතීමෙහිදී ගුණ ප්‍රකාශ කරන පදය ඒකාන්තයෙන්ම නිශ්චය කළ යුතුය. 'අච්ඡරියං වත භෝ' යන්න මෙහි නිදර්ශනයයි.

ඉච්ඡිතබ්බං ගුණීපදං, පුග්ගලාලපනෙ පන;

‘‘එවං භො පුරිස ජානාහි’’, ඉදමෙත්ථ නිදස්සනං.

පුද්ගල ආමන්ත්‍රණයකදී නම්, (ඇමතුම් ලබන්නාගේ) ගුණ ප්‍රකාශ කරන පදයක් (විශේෂණයක්) අපේක්ෂා කළ යුතුය. 'එම්බා පුරුෂය, මෙසේ දැනගනුව' යන්න මෙහි නිදසුනයි.

ගුණීපදං අසන්තම්පි, පුග්ගලාලපනම්හි තු;

අජ්ඣාහරිත්වා පාවදෙ, අත්ථං ‘‘භො එහි’’ආදිසු.

පුද්ගල ආමන්ත්‍රණයේදී ගුණ ප්‍රකාශ කරන පදයක් නොමැති වුවද, 'එම්බා (පින්වත), මෙහි එව' යනාදී තැන්හි අර්ථය (පැහැදිලි කරනු පිණිස) උපහාර (අධ්‍යාහාර) කොට පැවසිය යුතුය.

ඝටාදීනං ආලපනං, නිජ්ජීවාලපනං භවෙ;

ජීවංව ලොකියා ලොකෙ, ආලපන්ති කදාචි තු.

කළ ආදී (අචේතනික වස්තූන්) ඇමතීම, අජීවී ආමන්ත්‍රණය වෙයි. ලෝකවාසීහු ලෝකයෙහි ඇතැම් විට (එම අචේතනික වස්තූන් ද) සජීවී වස්තූන් මෙන් අමතති.

නිජ්ජීවාලපනං අප්පං, අත්ථවිඤ්ඤාපනෙ සියා;

‘‘උම්මුජ්ජ භො පුථුසිලෙ’’, ඉති පාළි නිදස්සනං.

අජීවී ආමන්ත්‍රණය විරල වන අතර, එය අර්ථයක් හැඟවීම පිණිස සිදුවෙයි. 'එම්බා මහත් වූ පර්වතය, මතු වුව මැනවි' යන්න ඊට පාලි නිදසුනයි.

එත්ථ ලිඞ්ගවිපල්ලාසං, කෙචි ඉච්ඡන්ති පණ්ඩිතා;

තෙසං මතෙන භොතීති, ලිඞ්ගං විපරිණාමයෙ.

මෙහිදී ඇතැම් පණ්ඩිතවරු ලිංග විපර්යාසයක් (ලිංගය වෙනස් වීමක්) අපේක්ෂා කරති. ඔවුන්ගේ මතයට අනුව 'භොතී' යනුවෙන් ලිංගය වෙනස් කළ යුතුය.

අථ වා පන භොසද්දො, නිපාතො සොපදං විය;

තස්මා විරොධතා නාස්ස, තිලිඞ්ගෙ වචනද්වයෙ.

නැතහොත් 'භෝ' ශබ්දය නිපාත පදයක් බඳුය. එබැවින් ත්‍රිවිධ ලිංගයෙහි ද, ද්විවිධ වචනයෙහි ද මෙයට බාධාවක් නැත.

එවං සන්තෙපි භොසද්දො, ද්විලිඞ්ගෙයෙව පායතො;

යස්මා දිට්ඨො තතො විඤ්ඤූ, ද්විලිඞ්ගෙයෙව තං වදෙ.

එසේ වුවද, 'භෝ' ශබ්දය බොහෝ සෙයින් ලිංග දෙකකම දක්නට ලැබෙන බැවින්, ව්‍යවහාරය දන්නා නුවණැත්තා එය ලිංග දෙකෙහිම යෙදිය යුතුය.

ඉත්ථිලිඞ්ගම්හි සම්පත්තෙ, ‘‘භො’’ති ඉති පයොජයෙ;

එවංවිධං පයොගඤ්හි, සුප්පයොගං බුධාබ්‍රවුං.

ස්ත්‍රී ලිංගය යෙදෙන කල්හි ද 'භෝ' යනුවෙන් යෙදිය යුතුය. මෙබඳු යෙදීම නිවැරදි යෙදීමක් බව නුවණැත්තෝ පැවසූහ.

යජ්ජෙවං [Pg.229] දුප්පයොගංව, සියා තුම්හෙහි දස්සිතං;

‘‘උම්මුජ්ජ භො පුථුසිලෙ’’, ඉච්චාහච්චපදන්ති චෙ.

ඉදින් එසේ නම්, ඔබ විසින් පෙන්වා දෙන ලද 'එම්බා මහත් වූ පර්වතය, මතු වුව මැනවි' (උම්මුජ්ජ භෝ පුථුසිලේ) යන පාලි පාඨය වැරදි යෙදීමක් (දුෂ්ප්‍රයෝගයක්) වන්නේ දැයි කෙනෙකු ප්‍රශ්න කරන්නේ නම්;

දුප්පයොගං න තං යස්මා, වොහාරකුසලෙන වෙ;

ජිනෙන භාසිතෙ ධම්මෙ, දුප්පයොගා න විජ්ජරෙ.

එය වැරදි යෙදීමක් නොවේ. මන්ද යත්, ව්‍යවහාරයෙහි අතිශයින් දක්ෂ වූ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද ධර්මයෙහි කිසිදු වැරදි යෙදීමක් නොමැති බැවිනි.

ඉත්ථිලිඞ්ගස්ස විසයෙ, භොතිසද්දප්පයොජනං;

කවීනං පෙමනීයන්ති, මයා එවමුදීරිතං.

ස්ත්‍රී ලිංගය විෂයයෙහි 'භෝතී' යන ශබ්දය යෙදීම කවීන්ගේ ප්‍රසාදයට හේතු වන බව මා විසින් මෙසේ පවසන ලදී.

එවං භවන්තසද්දස්ස නාමිකපදමාලා පාළිනයානුරූපං ද්විධා විභත්තා වඩ්ඪනභවනත්ථතදඤ්ඤත්ථවසෙන.

මෙසේ භවන්ත ශබ්දයේ නාමික පද මාලාව පාලි ක්‍රමයට අනුකූලව, වෘද්ධි හා භවනාර්ථ (වැඩීම හා පැවැත්ම යන අර්ථ) සහ ඊට වෙනස් වූ අර්ථ වශයෙන් දෙවැදෑරුම් කොට දක්වන ලදී.

කරොන්තසද්දස්ස පන –

කරොන්ත (කරන්නා වූ) ශබ්දයෙහි වනාහි –

කරං, කරොන්තො, කරොන්තා. කරොන්තං, කරොන්තෙ. කරොතා, කරොන්තෙන, කරොන්තෙහි, කරොන්තෙභි. කරොතො, කරොන්තස්ස, කරොන්තානං, කරොතං. කරොතා, කරොන්තා, කරොන්තස්මා, කරොන්තම්හා, කරොන්තෙහි, කරොන්තෙභි. කරොතො, කරොන්තස්ස, කරොන්තානං, කරොතං. කරොන්තෙ, කරොන්තස්මිං, කරොන්තම්හි, කරොන්තෙසු. භො කරොන්ත, භවන්තො කරොන්තාති රූපානි භවන්ති.

'කරං, කරොන්තො, කරොන්තා (ප්‍රථමා). කරොන්තං, කරොන්තෙ (ද්විතීයා). කරොතා, කරොන්තෙන, කරොන්තෙහි, කරොන්තෙභි (තෘතීයා). කරොතො, කරොන්තස්ස, කරොන්තානං, කරොතං (චතුර්ථී). කරොතා, කරොන්තා, කරොන්තස්මා, කරොන්තම්හා, කරොන්තෙහි, කරොන්තෙභි (පංචමී). කරොතො, කරොන්තස්ස, කරොන්තානං, කරොතං (ෂෂ්ඨී). කරොන්තෙ, කරොන්තස්මිං, කරොන්තම්හි, කරොන්තෙසු (සප්තමී). භො කරොන්ත, භවන්තො කරොන්තා (ආලපන)' යනුවෙන් රූප සිද්ධීන් වෙති.

‘‘කරොතො න කරියති පාප’’න්ති ඉදමෙත්ථ කරොතොසද්දස්ස අත්ථිතානිදස්සනං. ඉත්ථිලිඞ්ගෙ වත්තබ්බෙ ‘‘කරොන්තී, කරොන්තියො’’තිආදිනා යොජෙතබ්බානි, නපුංසකලිඞ්ගෙ වත්තබ්බෙ ‘‘කරොන්තං, කරොන්තානී’’තිආදිනා යොජෙතබ්බානි.

'කරන්නාහට පව් සිදු නොවේ' (කරොතො න කරියති පාපං) යන්න මෙහි 'කරොතො' යන ශබ්දයේ පැවැත්ම පිළිබඳ නිදසුනයි. ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි යෙදෙන කල්හි 'කරොන්තී, කරොන්තියො' යනාදී වශයෙන් ද, නපුංසක ලිංගයෙහි යෙදෙන කල්හි 'කරොන්තං, කරොන්තානි' යනාදී වශයෙන් ද යෙදිය යුතුය.

අරහන්තසද්දස්ස –

'අරහන්ත' ශබ්දයෙහි වනාහි –

අරහං, අරහන්තො. අරහන්තං, අරහන්තෙ. අරහතා, අරහන්තෙන, අරහන්තෙහි, අරහන්තෙභි. අරහතො, අරහන්තස්ස, අරහන්තානං, අරහතං. අරහතා, අරහන්තා, අරහන්තස්මා, අරහන්තම්හා, අරහන්තෙහි, අරහන්තෙභි. අරහතො, අරහන්තස්ස, අරහන්තානං, අරහතං. අරහන්තෙ, අරහන්තස්මිං[Pg.230], අරහන්තම්හි, අරහන්තෙසු. භො අරහන්ත, භවන්තො අරහන්තො ඉති රූපානි භවන්ති.

'අරහං, අරහන්තො (ප්‍රථමා). අරහන්තං, අරහන්තෙ (ද්විතීයා). අරහතා, අරහන්තෙන, අරහන්තෙහි, අරහන්තෙභි (තෘතීයා). අරහතො, අරහන්තස්ස, අරහන්තානං, අරහතං (චතුර්ථී). අරහතා, අරහන්තා, අරහන්තස්මා, අරහන්තම්හා, අරහන්තෙහි, අරහන්තෙභි (පංචමී). අරහතො, අරහන්තස්ස, අරහන්තානං, අරහතං (ෂෂ්ඨී). අරහන්තෙ, අරහන්තස්මිං, අරහන්තම්හි, අරහන්තෙසු (සප්තමී). භො අරහන්ත, භවන්තො අරහන්තො (ආලපන)' යනුවෙන් රූප සිද්ධීන් වෙති.

අයං ගුණවාචකස්ස අරහන්තසද්දස්ස නාමිකපදමාලා. ‘‘අරහා, අරහන්තො, අරහන්තා’’ඉති ච. එතඤ්හි රූපං සමන්තපාසාදිකායං මනුස්සවිග්ගහට්ඨානෙ දිස්සති. උත්තරිමනුස්සධම්මපාළියං පන ‘‘මයඤ්චම්හා අනරහන්තො’’ති පදං දිස්සති. අරහන්තං, අරහන්තෙ. අරහතා, සෙසං විත්ථාරෙතබ්බං. අයං පණ්ණත්තිවාචකස්ස අරහන්තසද්දස්ස නාමිකපදමාලා.

මෙය ගුණවාචක 'අරහන්ත' ශබ්දයේ නාමික පද මාලාවයි. 'අරහා, අරහන්තො, අරහන්තා' යනුවෙන් ද රූප ලැබෙයි. මෙම රූපය සමන්තපාසාදිකාවෙහි 'මනුස්සවිග්ගහ' (මනුෂ්‍ය ශරීර) ස්ථානයෙහි දක්නට ලැබේ. උත්තරිමනුස්සධම්ම පාලියෙහි වනාහි 'මම ද රහත් නොවූවෝ වෙමු' (මයන්චම්හා අනරහන්තො) යන පදය දක්නට ලැබේ. අරහන්තං, අරහන්තෙ, අරහතා යනාදී වශයෙන් ඉතිරිය විස්තර කටයුතුය. මෙය ප්‍රඥප්තිවාචක 'අරහන්ත' ශබ්දයේ නාමික පද මාලාවයි.

තථා හි ‘‘අරහං සම්මාසම්බුද්ධො. අරහං සුගතො ලොකෙ. අරහන්තො සම්මාසම්බුද්ධා’’තිආදීසු අරහංසද්දාදයො ගුණවාචකා. ‘‘අරහා අහොසි. අහඤ්හි අරහා ලොකෙ. එකො අරහා, එකසට්ඨි අරහන්තො ලොකෙ අහෙසුං.

එසේම, 'අරහං සම්මාසම්බුද්ධො' (භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අරහත් වන සේක, සම්මාසම්බුද්ධ වන සේක), 'අරහං සුගතො ලොකෙ' (ලෝකයෙහි සුගත වූ රහතන් වහන්සේය), 'අරහන්තො සම්මාසම්බුද්ධා' (රහත් වූ සම්මාසම්බුදුවරයන් වහන්සේලාය) යනාදී තැන්හි 'අරහං' යන ශබ්ද ආදිය ගුණවාචකයෝ වෙති. 'අරහා අහොසි' (රහත් වුණේය), 'අහඤ්හි අරහා ලොකෙ' (මම වනාහි ලෝකයෙහි රහත් වෙමි), 'එකො අරහා' (එක් රහතන් වහන්සේ නමකි), 'එකසට්ඨි අරහන්තො ලොකෙ අහෙසුං' (ලෝකයෙහි හැට එක් නමක් රහතන් වහන්සේලා වූහ) යනාදී තැන්හි –

ගාමෙ වා යදි වාරඤ්ඤෙ, නින්නෙ වා යදි වා ථලෙ;

යත්ථ අරහන්තො විහරන්ති, තං භූමිරාමණෙය්‍යකං.

'ගමෙහි හෝ වේවා, වනයෙහි හෝ වේවා, මිටියාවතක හෝ වේවා, ගොඩබිමක හෝ වේවා, යම් තැනක රහතන් වහන්සේලා වාසය කරත් ද, ඒ භූමිය සිත්කළුය.'

මයඤ්චම්හා අනරහන්තො’’තිආදීසු අරහාසද්දාදයො පණ්ණත්තිවාචකාති දට්ඨබ්බා. ඉධ ඉත්ථිනපුංසකලිඞ්ගවසෙන විසුං වත්තබ්බනයො අප්පසිද්ධො. යදි එවං ආසවක්ඛයං පත්තා ඉත්ථී කථං වත්තබ්බා, ආසවක්ඛයං පත්තං චිත්තං කථං වත්තබ්බන්ති? ඉත්ථී තාව ‘‘යං ඉත්ථී අරහං අස්ස සම්මාසම්බුද්ධො’’ති වචනතො ‘‘අරහ’’න්ති වත්තබ්බා ගුණවසෙන, පණ්ණත්තිවසෙන පන ‘‘ඉත්ථී අරහා අහොසී’’ති වත්තබ්බා. චිත්තං පන ගුණවසෙනෙව ‘‘අරහං චිත්ත’’න්ති වත්තබ්බන්ති.

'අපි ද රහත් නොවීමු' (මයන්චම්හා අනරහන්තො) යනාදී තැන්හි 'අරහා' ආදී ශබ්ද ප්‍රඥප්තිවාචක බව දත යුතුය. මෙහි ස්ත්‍රී හා නපුංසක ලිංග වශයෙන් වෙන වෙනම කිවයුතු ක්‍රමය යෝග්‍ය වේ. ඉදින් එසේ නම්, ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කළ ස්ත්‍රියක් පිළිබඳව කෙසේ කිව යුතුද? ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කළ සිතක් පිළිබඳව කෙසේ කිව යුතුද? ස්ත්‍රිය පිළිබඳව මුලින්ම, 'යම් ස්ත්‍රියක් රහත් වන්නේද, සම්මාසම්බුද්ධ වන්නේද' යන දේශනාවට අනුව ගුණ වශයෙන් 'අරහං' යැයි කිව යුතුය. ප්‍රඥප්ති වශයෙන් නම් 'ස්ත්‍රිය රහත් වූවාය' (ඉත්ථී අරහා අහොසි) යනුවෙන් කිව යුතුය. සිත පිළිබඳව වනාහි ගුණ වශයෙන්ම 'අරහං චිත්තං' යනුවෙන් කිව යුතුය.

සන්තසද්දස්ස [Pg.231] –

'සන්ත' (සත්පුරුෂ/ශාන්ත වූ) ශබ්දයෙහි වනාහි –

සං, සන්තො, සන්තො, සන්තා. සං, සන්තං, සන්තෙ. සතා, සන්තෙන, සන්තෙහි, සන්තෙභි, සබ්භි. සතො, සන්තස්ස, සන්තානං, සතං, සතානං. සතා, සන්තා, සන්තස්මා, සන්තම්හා, සන්තෙහි, සන්තෙභි, සබ්භි. සතො, සන්තස්ස, සන්තානං, සතං, සතානං. සති, සන්තෙ, සන්තස්මිං, සන්තම්හි, සන්තෙසු. භො සන්ත, භවන්තො සන්තොති රූපානි භවන්ති.

'සං, සන්තො, සන්තො, සන්තා (ප්‍රථමා). සං, සන්තං, සන්තෙ (ද්විතීයා). සතා, සන්තෙන, සන්තෙහි, සන්තෙභි, සබ්භි (තෘතීයා). සතො, සන්තස්ස, සන්තානං, සතං, සතානං (චතුර්ථී). සතා, සන්තා, සන්තස්මා, සන්තම්හා, සන්තෙහි, සන්තෙභි, සබ්භි (පංචමී). සතො, සන්තස්ස, සන්තානං, සතං, සතානං (ෂෂ්ඨී). සති, සන්තෙ, සන්තස්මිං, සන්තම්හි, සන්තෙසු (සප්තමී). භො සන්ත, භවන්තො සන්තො (ආලපන)' යනුවෙන් රූප සිද්ධීන් වෙති.

එත්ථ පන ‘‘අද්ධා හි තාත සතනෙස ධම්මො’’ති ජයද්දිසජාතකපාළිදස්සනතො ‘‘සතාන’’න්ති වුත්තං. තත්ථ හි සතනෙසාති සතානං එසාති ඡෙදො, රස්සත්තනිග්ගහීතසරලොපවසෙන ච රූපනිට්ඨානං වෙදිතබ්බං. තථා හි තදට්ඨකථායං ‘‘අද්ධා එකංසෙන එස තාත සතානං පණ්ඩිතානං ධම්මො සභාවො’’ති අත්ථො වුත්තො. අයං යෙ ලොකෙ ‘‘සප්පුරිසා’’ති ච ‘‘අරියා’’ති ච ‘‘පණ්ඩිතා’’ති ච වුච්චන්ති, තෙසං වාචකස්ස සන්තසද්දස්ස නාමිකපදමාලා. තප්පටිසෙධස්ස පන අසං, අසන්තො, කත්ථචි අසන්තා ඉච්චපි. තථා හි ‘‘අසන්තා කිර මං ජම්මා, තාත තාතාති භාසරෙ’’ති පාළි දිස්සති. ‘‘අසං, අසන්තං, අසන්තෙ. අසතා’’තිආදිනා යොජෙතබ්බා. ඉමස්මිං අත්ථෙ ‘‘සන්තො, අසන්තො’’තිමානි බහුවචනකානියෙව භවන්ති, න කත්ථචිපි එකවචනකානි. කස්මා? පණ්ණත්තිවාචකත්තා. අඤ්ඤත්‍ර පන ‘‘සන්තො, දන්තො’’තිආදීසු එකවචනානියෙව ඨපෙත්වා විජ්ජමානත්ථවාචකසන්තොසද්දං, කස්මා? අපණ්ණත්තිවාචකත්තාති දට්ඨබ්බං.

මෙහි වනාහි, ජයද්දිස ජාතක පාලියෙහි එන 'ඇතැම්විට පියාණෙනි, මෙය සත්පුරුෂයන්ගේ ධර්මයයි' (අද්ධා හි තාත සතනෙස ධම්මො) යන දේශනාව අනුව 'සතානං' යනුවෙන් ද කියන ලදී. එහි 'සතනෙස' යනු 'සතානං + එස' යන පද විභාගයයි. ලුහු (රස්ව) කිරීම, නිග්ගහිතය ලැබීම සහ ස්වර ලෝපය වීම් වශයෙන් රූප සිද්ධිය සිදුවූ බව දත යුතුය. එසේම එහි අටුවාවෙහි 'පියාණෙනි, ඒකාන්තයෙන්ම මෙය සත්පුරුෂයන් වූ පණ්ඩිතයන්ගේ ධර්මතාවයයි (ස්වභාවයයි)' යනුවෙන් අර්ථ දක්වා ඇත. ලෝකයෙහි යම් කෙනෙක් 'සත්පුරුෂයෝ' යැයි ද 'ආර්යයෝ' යැයි ද 'පණ්ඩිතයෝ' යැයි ද කියනු ලැබෙත් ද, ඔවුන් හැඟවීම පිණිස යෙදෙන 'සන්ත' ශබ්දයේ නාමික පද මාලාව මෙයයි. එහි ප්‍රතිෂේධය වනාහි 'අසං, අසන්තො' සහ ඇතැම් තැනක 'අසන්තා' යනාදී වශයෙනි. 'පියාණෙනි, අධමයෝ මට පියාණෙනි, පියාණෙනි යැයි කියති' (අසන්තා කිර මං ජම්මා, තාත තාතාති භාසරෙ) යන පාලිය මෙහි දක්නට ලැබේ. 'අසං, අසන්තං, අසන්තෙ, අසතා' යනාදී වශයෙන් යෙදිය යුතුය. මෙම අර්ථයෙහි 'සන්තො, අසන්තො' යන මොහු බහුවචන රූපම වෙති, කිසිදු තැනක ඒකවචන රූප නොවෙති. ඒ මන්ද? ප්‍රඥප්තිවාචක ස්වභාවය ඇති බැවිනි. අනෙක් තැනක වනාහි 'සන්තො, දන්තො' (සන්සුන් වූ, දමනය වූ) යනාදී තැන්හි පවත්නා අර්ථය දක්වන 'සන්ත' ශබ්දය ඒකවචනයෙන් ද තබනු ලැබේ. ඒ මන්ද? ප්‍රඥප්තිවාචක නොවන බැවින් යැයි දත යුතුය.

ඉදානි පණ්ණත්තිවාචකානං තෙසං කානිචි පයොගානි කථයාම –

දැන් අපි ඒ ප්‍රඥප්තිවාචක ශබ්දයන්ගේ ඇතැම් ව්‍යවහාරයන් (යෙදීම්) පවසන්නෙමු –

සමෙති [Pg.232] අසතා අසං. යං යඤ්හි රාජ භජති, සන්තං වා යදි වා අසං. න සා සභා යත්ථ න සන්ති සන්තො. අසන්තො නිරයං යන්ති, සන්තො සග්ගපරායණා. අසන්තෙ නොපසෙවෙය්‍ය, සන්තෙ සෙවෙය්‍ය පණ්ඩිතො. සබ්භිරෙව සමාසෙථ. සතං ධම්මො ඉච්චෙවමාදීනි භවන්ති.

අසත්පුරුෂයා අසත්පුරුෂයා සමඟ ම එක් වේ. රජතුමනි, යමෙක් සත්පුරුෂයකු හෝ අසත්පුරුෂයකු හෝ ඇසුරු කරයි ද (ඔහු ද එබඳු ම වෙයි). යම් තැනක සත්පුරුෂයෝ නැත් ද, එය සභාවක් නොවේ. අසත්පුරුෂයෝ නිරයට යති, සත්පුරුෂයෝ ස්වර්ග පරායණ වෙති. පණ්ඩිතයා අසත්පුරුෂයන් සේවනය නොකළ යුතු ය, සත්පුරුෂයන් ම සේවනය කළ යුතු ය. සත්පුරුෂයන් සමඟ ම වාසය කළ යුතු ය. සත්පුරුෂයන්ගේ ධර්මය යනාදී වශයෙන් (පාඨයෝ) වෙති.

යො පනම්හෙහි පදමාලායං ‘‘සබ්භී’’ති අයං සද්දො තතියාපඤ්චමීබහුවචනවසෙන යොජිතො, සො ච ඛො සන්තඉති අකාරන්තපකතිවසෙන, අඤ්ඤත්ථ පන ‘‘සබ්භී’’ති ඉකාරන්තපකතිවසෙන යොජෙතබ්බො. තථා හි සබ්භීති සප්පුරිසො නිබ්බානඤ්ච, සුන්දරාධිවචනං වා එතං සබ්භීති. සබ්බො චායමත්ථො සාට්ඨකථාය ‘‘බහුම්පෙතං අසබ්භි ජාතවෙදා’’ති ඉමාය පාළියා ‘‘සන්තො හවෙ සබ්භි පවෙදයන්තී’’ති ඉමාය ච දීපෙතබ්බො.

අප විසින් පදමාලාවෙහි තෘතීයා සහ පංචමී බහු වචන වශයෙන් යොදන ලද 'සබ්භි' (sabbhī) යන මේ ශබ්දය, 'සන්ත' (santa) යන අකාරාන්ත ප්‍රකෘතිය අනුව යෙදුණකි. වෙනත් තැනක දී 'සබ්භි' යන්න ඉකාරාන්ත ප්‍රකෘතියක් ලෙස යෙදිය යුතු ය. එසේ ම, 'සබ්භි' යනු සත්පුරුෂයාට සහ නිවනට නමකි, නැතහොත් එය 'සුන්දර' (යහපත්) යන්නට අධිවචනයකි. මේ සියලු අර්ථයන් 'බහුම්පේතං අසබ්භි ජාතවේද' යන මේ පාලි පාඨය සහ 'සන්තෝ හවේ සබ්භි පවේදයන්ති' යන මේ පාඨය ඇතුළත් අටුවාවන් මගින් පැහැදිලි කළ යුතු ය.

ආලපනෙ ච පච්චත්තෙ, තතියාපඤ්චමීසු ච;

සමාසම්හි ච යොජෙය්‍ය, සබ්භිසද්දං සුමෙධසො.

ප්‍රඥාවන්තයා විසින් 'සබ්භි' යන ශබ්දය ආලපනයෙහි ද, ප්‍රථමාවෙහි (පච්චත්තයෙහි) ද, තෘතීයා හා පංචමී විභක්තීන්හි ද, සමාසයන්හි ද යෙදිය යුතු ය.

අත්‍රායං යොජනා – භො සබ්භි තිට්ඨ, සබ්භි තිට්ඨති, සබ්භි සහ ගච්ඡති, සබ්භි අපෙහි, අසබ්භිරූපො පුරිසො. යස්මා පනායං සාසනානුකූලා, තස්මා ඉමිස්සා තදනුකූලත්තං දස්සෙතුං ඉධ සාසනතො පයොගෙ දස්සෙස්සාම අතක්කාවචරෙ විචිත්තෙ සුගතපාළිනයෙ සොතූනං විසාරදමතිපටිලාභත්ථං. තං යථා? බහුම්පෙතං අසබ්භි ජාතවෙද, යං තං වාලධිනා’භිපූජයාම. සබ්භි කුබ්බෙථ සන්ථවං. යං සාලවනස්මිං සෙනකො, පාපකම්මමකරි අසබ්භිරූපං. ආබාධොයං අසබ්භිරූපො. අසම්මොදකො ථද්ධො අසබ්භිරූපො’’ති[Pg.233]. තත්ථ ආලපනවචනෙ දිට්ඨෙයෙව පච්චත්තවචනං පාළියං සරූපතො අනාගතම්පි දිට්ඨමෙව හොති. තථා කරණවචනෙ දිට්ඨෙයෙව නිස්සක්කවචනම්පි දිට්ඨමෙව හොති. සමාසෙ සද්දරූපෙ දිට්ඨෙයෙව බ්‍යාසෙ සද්දරූපං යථාසම්භවං දිට්ඨමෙව හොති ඨපෙත්වා ‘‘හෙතුසත්ථාරදස්සන’’න්තිආදීනි. තත්ථ ච නිබ්බානවාචකො චෙ, සබ්භිසද්දො ඉත්ථිලිඞ්ගො සන්තිවිසුද්ධි නිබ්බුතිසද්දා විය, සො ච යමකමහාථෙරමතෙ රත්තිනයෙන යොජෙතබ්බො. සබ්බෙසමිකාරන්තිත්ථිලිඞ්ගානං සාධාරණො හි සො නයො. සුන්දරත්ථවාචකො චෙ, අග්ගි රත්ති අට්ඨිනයෙහි යොජෙතබ්බො වාච්චලිඞ්ගත්තා. ‘‘සබ්භිධම්මභූතං නිබ්බාන’’න්ති එත්ථ හි සුන්දරධම්මභූතං නිබ්බානන්ති අත්ථො. එවං පාළිනයවසෙන ආලපනාදීසු පඤ්චසු ඨානෙසු සබ්භිසද්දස්ස පවත්තිං ඤත්වා පුන අට්ඨකථානයවසෙනපි තප්පවත්ති වෙදිතබ්බා. කථං? යස්මා සගාථාවග්ගස්ස අට්ඨකථායං ‘‘සන්තො ‘සබ්භීහි සද්ධිං සතං ධම්මො න ජරං උපෙතී’ති පවෙදයන්තී’’ති ඉමස්මිං පදෙසෙ ‘‘සබ්භීහී’’ති හිවචනවසෙන සද්දරචනාවිසෙසො අට්ඨකථාචරියෙහි දස්සිතො, තස්මා සබ්භිසද්දො සබ්බෙසුපි විභත්තිවචනෙසු යොජෙතබ්බො. අත්‍රිදං වදාම –

මෙහි සම්බන්ධය මෙසේ ය: 'භෝ සබ්භි තිට්ඨ' (පින්වත් සත්පුරුෂයනි, සිටින්න), 'සබ්භි තිට්ඨති' (සත්පුරුෂයා සිටියි), 'සබ්භි සහ ගච්ඡති' (සත්පුරුෂයා සමඟ යයි), 'සබ්භි අපේහි' (සත්පුරුෂයාගෙන් බැහැර වෙන්න), 'අසබ්භිරූපෝ පුරිසෝ' (අසත්පුරුෂ ස්වභාව ඇති පුරුෂයා) යන්නයි. යම් හෙයකින් මෙය ශාසනයට අනුකූල ද, එහෙයින් එහි අනුකූල බව පෙන්වීම පිණිස ද, තර්කයට විෂය නොවන විසිතුරු සුගත පාලි ක්‍රමයෙහි ශ්‍රවණය කරන්නන්ගේ විශාරද ඥානය ලැබීම පිණිස ද ධර්ම ග්‍රන්ථවලින් (ශාසනයෙන්) යෙදුම් පෙන්වන්නෙමු. එය කෙසේ ද යත්? 'බහුම්පේතං අසබ්භි ජාතවේද, යං තං වාලධිනාභිපූජයාම' (ගින්න පූජා කරන්නා වූ, මේ අසත්පුරුෂ ක්‍රියාව බොහෝ ය), 'සබ්භි කුබ්බේථ සන්ථවං' (සත්පුරුෂයන් සමඟ ම ඇසුරක් කටයුතු ය), 'යම් සාල වනයක දී සේනකයා, අසත්පුරුෂ ස්වභාවයක් ඇති පාපකර්මයක් කළේ ය', 'මේ ආබාධය අසත්පුරුෂ ස්වභාවයක් ඇත්තකි', 'සතුටු නොවන, තද ගති ඇති, අසත්පුරුෂ ස්වභාවය ඇත්තෙකි' යනාදී වශයෙනි. එහි ආලපන වචනය දක්නට ලැබෙන කල්හි ම, පාලියෙහි ස්වරූපයෙන් නොපැමිණිය ද ප්‍රථමා වචනය ද දක්නා ලද්දක් ම වෙයි. එමෙන්ම කරණ වචනය (තෘතීයා) දක්නා ලද්දේ නම් නිස්සක්ක වචනය (පංචමී) ද දක්නා ලද්දක් ම වෙයි. 'හේතුසත්ථාරදස්සනං' යනාදිය හැර, සමාස ශබ්ද රූපය දුටු විට ව්‍යසනයෙහි (විග්‍රහයෙහි) ශබ්ද රූපය ද සුදුසු පරිදි දක්නා ලද්දක් ම වෙයි. එහි ද යම් හෙයකින් නිවන ප්‍රකාශ කරන්නේ නම්, 'සබ්භි' ශබ්දය 'සන්ති', 'විසුද්ධි', 'නිබ්බුති' යන ශබ්ද මෙන් ස්ත්‍රී ලිංග වන අතර, එය යමක මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ මතය අනුව 'රත්ති' ශබ්දයේ ක්‍රමයට යෙදිය යුතු ය. මක්නිසාද යත්, එය සියලු ඉකාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංග ශබ්දයන්ට සාධාරණ ක්‍රමයක් වන බැවිනි. යම් හෙයකින් 'සුන්දර' (යහපත්) යන අර්ථය පවසන්නේ නම්, විශේෂ්‍ය ලිංග ගන්නා බැවින් එය 'අග්ගි', 'රත්ති', 'අට්ඨි' යන ක්‍රමයන්ගෙන් යෙදිය යුතු ය. 'සබ්භිධම්මභූතං නිබ්බානං' යන්නෙහි අර්ථය 'සුන්දර ධර්මයක් වූ නිවන' යන්නයි. මෙසේ පාලි ක්‍රමයට අනුව ආලපන ආදී ස්ථාන පහෙහි 'සබ්භි' ශබ්දයේ පැවැත්ම දැන, නැවත අටුවා ක්‍රමයට අනුව ද එහි පැවැත්ම දත යුතු ය. කෙසේ ද? යම් හෙයකින් සගාථ වර්ගයේ අටුවාවෙහි 'සන්තෝ සබ්භීහි සද්ධිං සතං ධම්මෝ න ජරං උපේතීති පවේදයන්ති' යන මේ පදයෙහි 'සබ්භීහි' යන 'හි' වචන ක්‍රමය මගින් අටුවාචාරීන් වහන්සේලා ශබ්ද රචනා විශේෂයක් පෙන්වා ඇති බැවින්, 'සබ්භි' ශබ්දය සියලු ම විභක්ති වචනයන්හි යෙදිය යුතු ය. මේ පිළිබඳව මෙය පවසමු –

ගරූ ‘‘සබ්භීහි සද්ධි’’න්ති, අත්ථං භාසිංසු පාළියා;

යතො තතො සබ්භිසද්දං, ධීරො සබ්බත්ථ යොජයෙ.

ගුරුවරුන් විසින් 'සබ්භීහි සද්ධිං' කියා පාලියෙහි අර්ථය ප්‍රකාශ කරන ලද බැවින්, ධීරයා (නුවණැත්තා) 'සබ්භි' ශබ්දය සියලු තන්හි ම යෙදිය යුතු ය.

‘‘අසබ්භිරූපො’’ඉතිපි, සමාසවිසයෙ සුතං;

යස්මා තස්මා සබ්භිසද්දං, විඤ්ඤූ සබ්බධි යොජයෙ.

සමාස විෂයයෙහි 'අසබ්භිරූපෝ' කියා ද අසන්නට ලැබෙන බැවින්, ඥානවන්තයා හැම තැනක දී ම 'සබ්භි' ශබ්දය යෙදිය යුතු ය.

‘‘ඔවදෙය්‍යානුසාසෙය්‍ය[Pg.234], අසබ්භා ච නිවාරයෙ’’ති එත්ථ පන ‘‘අසබ්භා’’තිපදං විචිත්‍රවුත්තීසු තද්ධිතපච්චයෙසු ණ්‍යපච්චයවසෙන නිප්ඵත්තිමුපාගතන්ති වෙදිතබ්බං. කථං? යෙභුය්‍යෙන අසබ්භීසු භවං අසබ්භං. කිං තං? අකුසලං, තතො අසබ්භා අකුසලධම්මා නිවාරයෙ ච, කුසලධම්මෙ පතිට්ඨපෙය්‍යාති අත්ථො. ‘‘අම්හෙ අසබ්භාහි වාචාහි වික්කොසමානා තිබ්බාහි සත්තීහි හනිස්සන්තී’’ති එත්ථ තු අසබ්භීනං එතාති අසබ්භා, න වා සබ්භීනං එතාතිපි අසබ්භාති නිබ්බචනං, ණ්‍යපච්චයවසෙන ච පදසිද්ධි වෙදිතබ්බා. යා ච පනෙත්ථ අම්හෙහි සන්තසද්දස්ස ‘‘සං, සන්තො. සං, සන්තං, සන්තෙ’’තිආදිනා පදමාලා දස්සිතා, තත්ථ ‘‘සමෙති අසතා අස’’න්ති පාළියං ‘‘අස’’න්ති පදෙ දිට්ඨෙයෙව ‘‘ස’’න්ති පදං පාළියං අනාගතම්පි දිට්ඨමෙව හොති යුගළභාවෙන විජ්ජමානතාරහත්තා. එවං දිට්ඨෙන අදිට්ඨස්ස ගහණං වෙදිතබ්බං. අථ වා ‘‘අස’’න්ති එත්ථ න සං අසන්ති සමාසවිග්ගහවසෙනාධිගන්තබ්බත්තා ‘‘ස’’මිති පදං දිට්ඨමෙව හොති. එවමඤ්ඤත්‍රාපි නයො. තත්‍ර සන්ති සප්පුරිසො. අසන්ති අසප්පුරිසො. ඉත්ථිලිඞ්ගෙවත්තබ්බෙ ‘‘අසතී, අසා’’ති රූපානි භවන්ති. ‘‘අසතී, අසතී, අසතියො, අසා. අසතිං, අසතී, අසතියො. අසාය, අසතියා, අසතීහි, අසතීභි. අසතියා, අසතීන’’න්ති වක්ඛමාන ඉත්ථිනයෙන නාමිකපදමාලා යොජෙතබ්බා.

නමුත් 'ඕවදෙය්‍යානුසාසෙය්‍ය, අසබ්භා ච නිවාරයේ' යන්නෙහි 'අසබ්භා' යන පදය විසිතුරු වෘත්තීන්හි තද්ධිත ප්‍රත්‍යයන් අතර 'ණ්‍ය' ප්‍රත්‍යය මගින් නිෂ්පන්න වූවක් බව දත යුතු ය. එය කෙසේ ද? බහුල වශයෙන් අසත්පුරුෂයන් කෙරෙහි පවතින බැවින් 'අසබ්භ' නම් වේ. ඒ කුමක් ද? අකුසලයයි, එහෙයින් අකුසල ධර්මයන්ගෙන් (අසබ්භා) වළක්වන්නේ ය, කුසල ධර්මයන්හි පිහිටුවන්නේ ය යනු අර්ථයයි. 'අම්හේ අසබ්භාහි වාචාහි වික්කෝසමානා තිබ්බාහි සත්තීහි හනිස්සන්ති' යන මෙහි දී 'අසබ්භීනං ඒතාති අසබ්භා' (අසත්පුරුෂයන්ට අයත් මේවා බැවින් අසබ්භා) හෝ 'න වා සබ්භීනං ඒතාති අසබ්භා' (සත්පුරුෂයන්ට අයත් නොවන බැවින් අසබ්භා) යන්න නිර්වචනය වන අතර 'ණ්‍ය' ප්‍රත්‍යය මගින් පද සිද්ධිය දත යුතු ය. තවද, අප විසින් මෙහි 'සන්ත' ශබ්දය පිළිබඳව 'සං, සන්තෝ. සං, සන්තං, සන්තේ' යනාදී වශයෙන් පදමාලාව දක්වන ලද්දේ ය. එහි 'සමේති අසතා අසං' යන පාලි පාඨයෙහි 'අසං' යන පදය දක්නට ලැබෙන කල්හි ම, පාලියෙහි නොපැමිණිය ද 'සං' යන පදය යුගල වශයෙන් පවතින බැවින් දක්නා ලද්දක් ම වෙයි. මෙසේ දක්නා ලද පදයෙන් නොදක්නා ලද පදය ග්‍රහණය කිරීම දත යුතු ය. නැතහොත්, 'අසං' යන්නෙහි 'න සං අසං' යන සමාස විග්‍රහය මගින් වටහා ගත යුතු බැවින් 'සං' යන පදය දක්නා ලද්දක් ම වෙයි. අනෙක් තැන්වල ද ක්‍රමය මෙසේ ම ය. එහි 'සන්ති' යනු සත්පුරුෂයා ය. 'අසන්ති' යනු අසත්පුරුෂයා ය. ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි පැවසිය යුතු කල්හි 'අසතී, අසා' යන රූප වෙයි. 'අසතී, අසතී, අසතියෝ, අසා. අසතිං, අසතී, අසතියෝ. අසාය, අසතියා, අසතීහි, අසතීභි. අසතියා, අසතීනං' යනාදී වශයෙන් මතු දැක්වෙන ස්ත්‍රී ලිංග ක්‍රමයට නාම පදමාලාව යෙදිය යුතු ය.

එත්ථ පන ‘‘අසා ලොකිත්ථියො නාම, වෙලා තාසං න විජ්ජති. මා ච වසං අසතීනං නිගච්ඡෙ’’තිආදීනි දස්සෙතබ්බානි. අසාති චෙත්ථ අසතීති ච සමානත්ථා, අසන්තජාතිකාති හි තෙසං අත්ථො. යස්මා පන ජාතකට්ඨකථායං ‘‘අසාති අසතියො ලාමිකා, අථ වා සාතං වුච්චති සුඛං, තං තාසු නත්ථි, අත්තනි පටිබද්ධචිත්තානං අසාතමෙව දෙන්තීතිපි අසා[Pg.235], දුක්ඛා, දුක්ඛවත්ථුභූතාති අත්ථො’’ති අත්ථං සංවණ්ණෙසුං, තස්මා සාතං නත්ථි එතිස්සන්ති අසාති අත්ථෙ ‘‘අසා’’ති පදස්ස යථා රිත්තො අස්සාදො එත්ථාති රිත්තස්සන්තිපදස්ස ලුත්තුත්තරක්ඛරස්ස ‘‘රිත්තස්සං, රිත්තස්සානි. රිත්තස්ස’’න්ති චිත්තනයෙන නාමිකපදමාලා යොජෙතබ්බා, තථා ‘‘අසා, අසා, අසායො. අසං, අසා, අසායො. අසායා’’ති කඤ්ඤානයෙන යොජෙතබ්බා.

මෙහි 'අසා ලෝකිත්ථියෝ නාම, වේලා තාසං න විජ්ජති. මා ච වසං අසතීනං නිගච්ඡේ' යනාදී නිදසුන් දැක්විය යුතු ය. මෙහි 'අසා' සහ 'අසතී' යනු සමාන අර්ථ ඇත්තාහ. ඔවුන්ගේ අර්ථය 'අසත්ජාතික' (ලාමක ස්වභාව ඇති) යන්නයි. යම් හෙයකින් ජාතක අටුවාවෙහි 'අසා යනු ලාමක වූ අසත් ස්ත්‍රීහු ය, නැතහොත් 'සාත' යනු සැපයයි, එය ඔවුන් කෙරෙහි නැත, තමන් කෙරෙහි බැඳුණු සිතැත්තන්ට අසතුට ම දෙන බැවින් ද 'අසා' නම් වෙති, එහි අර්ථය දුක්ඛිත වූ ද, දුකට වස්තු වූ ද යන්නයි' කියා අර්ථ වර්ණනා කරන ලද බැවින්; 'සැපයක් නැත මෙහි' යන අර්ථයෙන් 'අසා' යන පදය, 'රින්තස්ස' (rittassa) යන්නෙහි අග අකුර ලොප් වී 'රිත්තස්සං, රිත්තස්සානි, රිත්තස්සං' ආදී වශයෙන් 'චිත්ත' ශබ්ද ක්‍රමයෙන් නාම පදමාලාව යෙදිය යුතු සේ ම, 'අසා, අසා, අසායෝ. අසං, අසා, අසායෝ. අසායා' වශයෙන් 'කඤ්ඤා' ශබ්ද ක්‍රමයට ද යෙදිය යුතු ය.

එත්ථ ච යො අම්හෙහි ‘‘සන්තො’’ඉති සද්දො දස්සිතො. සො කත්ථචි එකවචනබහුවචනභාවෙන සංවිජ්ජමානසද්දස්සත්ථම්පි වදති, තස්ස වසෙන අයං නාමිකපදමාලා –

මෙහි අප විසින් දක්වන ලද 'සන්තෝ' යන ශබ්දය, සමහර තැනක ඒක වචන හා බහු වචන වශයෙන් පවතින ශබ්දයන්ගේ අර්ථය ද පවසයි. ඒ අනුව මේ නාම පදමාලාව මෙසේ ය –

සන්තො, සන්තො, සන්තා. සන්තං, සන්තෙ. සතා, සන්තෙන, සන්තෙහි, සන්තෙභි. සතො, සන්තස්ස, සතං, සන්තානං. සතා, සන්තා, සන්තස්මා, සන්තම්හා, සන්තෙහි, සන්තෙභි. සතො, සන්තස්ස, සතං, සන්තානං. සති, සන්තෙ, සන්තස්මිං, සන්තම්හි, සන්තෙසු. භො සන්ත, භවන්තො සන්තො, භවන්තො සන්තා.

සන්තෝ, සන්තෝ, සන්තා. සන්තං, සන්තේ. සතා, සන්තේන, සන්තේහි, සන්තේභි. සතෝ, සන්තස්ස, සතං, සන්තානං. සතා, සන්තා, සන්තස්මා, සන්තම්හා, සන්තේහි, සන්තේභි. සතෝ, සන්තස්ස, සතං, සන්තානං. සති, සන්තේ, සන්තස්මිං, සන්තම්හි, සන්තේසු. භෝ සන්ත, භවන්තෝ සන්තෝ, භවන්තෝ සන්තා.

එත්ථ පන ‘‘අයං ඛො භික්ඛවෙ අට්ඨමො භද්දො අස්සාජානීයො සන්තො සංවිජ්ජමානො ලොකස්මිං. චත්තාරොමෙ භික්ඛවෙ පුග්ගලා සන්තො සංවිජ්ජමානා ලොකස්මිං. අසතා තුච්ඡා මුසා අභූතෙන අබ්භාචික්ඛන්ති. භවෙ ඛො සති ජාති හොති’’ඉච්චෙවමාදීනි පයොගානි භවන්ති. ‘‘සඞ්ඛාරෙසු ඛො සති විඤ්ඤාණං හොතී’’තිආදීසු පන සතිසද්දො වචනවිපල්ලාසවසෙන ඨිතොති ගහෙතබ්බො.

මෙහි ලා, “මහණෙනි, මේ ලෝකයෙහි පවත්නා වූ, දක්නට ලැබෙන අටවැනි භද්‍ර ආජානීය අශ්වයා ය. මහණෙනි, මේ ලෝකයෙහි විද්‍යාමාන වන, පවත්නා පුද්ගලයෝ සතර දෙනෙක් වෙති. අසත්‍ය වූ, හිස් වූ, බොරු වූ, නොපවතින දෙයින් අභූත චෝදනා කරති. භවය ඇති කල්හි ජාතිය වෙයි” යනාදී යෙදුම් වෙයි. “සංස්කාරයන් ඇති කල්හි විඤ්ඤාණය වෙයි” යනාදී තැන්හි ‘සති’ යන ශබ්දය වචන විපල්ලාස (වචන පෙරළීම) වශයෙන් පිහිටා ඇති බව දත යුතුය.

තත්‍ර එකවචනබහුවචනවසෙන ද්විධා ඨිතෙසු සන්තොසද්දෙසු බහුවචනසන්තොසද්දං ඨපෙත්වා සෙසා සමානසද්දස්සත්ථම්පි වදන්ති, තස්මා ‘‘සන්තොති සමානො, සන්තාති සමානා’’තිආදිනා [Pg.236] අත්ථො කථෙතබ්බො. සමානොති ඉමස්ස ච ‘‘හොන්තො’’ති අත්ථො ‘‘පහු සමානො විපුලත්ථචින්තී, කිං කාරණා මෙ න කරොසි දුක්ඛ’’න්තිආදීසු විය. පයොගානි පන –

එහි ඒකවචන හා බහුවචන වශයෙන් දෙවැදෑරුම්ව පිහිටි ‘සන්තෝ’ ශබ්දයන් අතුරෙන්, බහුවචන ‘සන්තෝ’ ශබ්දය (සත්පුරුෂයන් යන අර්ථය දෙන) හැර, සෙසු ශබ්ද ‘සමාන’ ශබ්දයේ (පවත්නා, පවතින යන) අර්ථය ද පවසයි. එබැවින් “සන්තෝ යනු සමාන (වූයේ) ය, සන්තා යනු සමානා (වූවෝ) ය” යනාදී වශයෙන් අර්ථ කිව යුතුය. ‘සමානෝ’ යන්නෙහි අර්ථය ‘වෙමින්’ (පවතිමින්) යන්නයි. “හැකියාව ඇතිව, මහත් ප්‍රයෝජන සිතන්නෙක් වෙමින්, කුමන කරුණක් නිසා මට දුක නොසිඳින්නෙහිද” යනාදී තැන්හි මෙනි. එහි යෙදුම් මෙසේය –

‘‘යො මාතරං පිතරං වා, ජිණ්ණකං ගතයොබ්බනං;

පහු සන්තො න භරති, තං පරාභවතො මුඛං.

“යමෙක් ජරාවට පත් වූ, යොවුන් විය ඉක්මගිය මව හෝ පියා, පෝෂණය කිරීමට ශක්තිය (හැකියාව) ඇතිව සිටිමින් ද (පහු සන්තෝ) පෝෂණය නොකරයිද, එය පිරිහීමට කරුණකි.

ඉධෙව තිට්ඨමානස්ස, දෙවභූතස්ස මෙ සතො;

පුනරායු ච මෙ ලද්ධො, එවං ජානාහි මාරිසා’’ති

මෙහිම රැඳී සිටින්නා වූ ද, දෙවියකු බවට පත්ව සිටින්නා වූ ද මා හට නැවතත් ආයුෂ ලැබුණි. නිදුකාණෙනි, මෙසේ දැනගන්න.” යන්නයි.

එවමාදීනි භවන්ති.

මෙසේ වූ යෙදුම් පවතී.

අපිච සන්තොසද්දො යස්මා ‘‘කිලන්තො’’ති ච ‘‘උපසන්තො’’ති ච ‘‘නිරුද්ධො’’ති ච අත්ථං වදති, තස්මා තෙසං වසෙන සන්තසද්දස්ස ‘‘සන්තො, සන්තා. සන්තං, සන්තෙ. සන්තෙනා’’ති පුරිසනයෙන නාමිකපදමාලා වෙදිතබ්බා. එත්ථ ච ‘‘සන්තො තසිතො. දීඝං සන්තස්ස යොජනං. සන්තො දන්තො නියතො බ්‍රහ්මචාරී. සන්තො නිරුද්ධො අත්ථඞ්ගතො අබ්භත්ථඞ්ගතො’’තිආදීනි පයොගානි. නපුංසකලිඞ්ගෙ වත්තබ්බෙ ‘‘සන්තං, සන්තානී’’ති චිත්තනයෙන නාමිකපදමාලා. සා ච ‘‘සංවිජ්ජමානං සමානං කිලන්තං උපසන්තං නිරුද්ධ’’මිති අත්ථදීපකාපදවතීති වෙදිතබ්බා. අථ වා ‘‘උපාදානෙ ඛො සති භවො හොතී’’තිආදීසු නපුංසකප්පයොගදස්සනතො සන්තසද්දස්ස සංවිජ්ජමානසද්දත්ථවාචකත්තෙ තතියාපඤ්චමීචතුත්ථීඡට්ඨීසත්තමීඨානෙ ‘‘සතා, සතො, සතං, සතී’’ති පදානි අධිකානි වත්තබ්බානි, සෙසානි චිත්තනයෙන ඤෙය්‍යානි. ඉත්ථිලිඞ්ගෙ පන වත්තබ්බෙ ‘‘සන්තා, සන්තා, සන්තායො. සන්තං, සන්තා, සන්තායො. සන්තායා’’ති කඤ්ඤානයෙන ච, සන්තී, සන්තී, සන්තියො[Pg.237]. සන්තිං, සන්තී, සන්තියො. සන්තියා’’ති ඉත්ථිනයෙන ච නාමිකපදමාලා යොජෙතබ්බා. එතාසු පඨමා ‘‘සංවිජ්ජමානා කිලන්තා උපසන්තා නිරුද්ධා’’ති අත්ථදීපකාපදවතී, එත්ථ පයොගා සුවිඤ්ඤෙය්‍යාව. දුතියා පන ‘‘සංවිජ්ජමානා සමානා’’ති අත්ථදීපකාපදවතී. තථා හි ‘‘සන්තී ආපත්ති ආවිකාතබ්බා’’ති එත්ථ සංවිජ්ජමානා ‘‘සන්තී’’ති වුච්චති.

තවද, ‘සන්තෝ’ ශබ්දය ‘වෙහෙසට පත් වූ’ (කිලන්තෝ), ‘සන්සුන් වූ’ (උපසන්තෝ) සහ ‘නිරුද්ධ වූ’ (නිරුද්ධෝ) යන අර්ථයන් පවසන බැවින්, ඒ අනුව ‘සන්ත’ ශබ්දයේ නාම පද මාලාව ‘සන්තෝ, සන්තා. සන්තං, සන්තේ. සන්තේන’ යනුවෙන් පුරුෂ (පුල්ලිංග) ක්‍රමයට දත යුතුය. මෙහි “සන්තෝ තසිතෝ (වෙහෙසට පත් පිපාසිතයා), දීඝං සන්තස්ස යෝජනං (වෙහෙසට පත් වූවට යොදුන දිගුය), සන්තෝ දන්තෝ නියතෝ බ්‍රහ්මචාරී (සන්සුන් වූ, දමනය වූ, නියත වූ බ්‍රහ්මචාරියා), සන්තෝ niruddho අත්ථංගතෝ අබ්භත්ථංගතෝ (සන්සුන් වූ, නිරුද්ධ වූ, අස්තංගත වූ, විනාශ වූ)” යනාදී යෙදුම් පවතී. නපුංසක ලිංගයේදී “සන්තං, සන්තානී” යනුවෙන් ‘චිත්ත’ ශබ්දයේ ක්‍රමයට නාම පද මාලාව වේ. එය “සංවිජ්ජමානං, සමානං, කිලන්තං, උපසන්තං, නිරුද්ධං” (විද්‍යාමාන වන, පවතින, වෙහෙසට පත්, සන්සුන් වූ, නිරුද්ධ වූ) යන අර්ථයන් ප්‍රකාශ කරන පදවලින් යුක්ත බව දත යුතුය. එසේත් නැතහොත් “උපාදානය ඇති කල්හි භවය වෙයි” යනාදී තැන්හි නපුංසක ලිංග යෙදුම් දක්නට ලැබෙන බැවින්, ‘සන්ත’ ශබ්දය විද්‍යාමාන වන (සංවිජ්ජමාන) යන අර්ථය ප්‍රකාශ කරන කල්හි, තෘතීයා, පංචමී, චතුර්ථී, ෂෂ්ඨී සහ සප්තමී විභක්ති ස්ථානයන්හි “සතා, සතෝ, සතං, සතී” යන පද අතිරේකව කිව යුතු අතර, ඉතිරිය ‘චිත්ත’ ශබ්ද ක්‍රමයෙන් දත යුතුය. ස්ත්‍රී ලිංගයේදී “සන්තා, සන්තා, සන්තායෝ. සන්තං, සන්තා, සන්තායෝ. සන්තායා” යනුවෙන් ‘කඤ්ඤා’ ශබ්ද ක්‍රමයට ද, “සන්තී, සන්තී, සන්තියෝ. සන්තිං, සන්තී, සන්තියෝ. සන්තියා” යනුවෙන් ‘ඉත්ථී’ ශබ්ද ක්‍රමයට ද නාම පද මාලාව යෙදිය යුතුය. මෙයින් පළමුවැන්න “සංවිජ්ජමානා, කිලන්තා, උපසන්තා, නිරුද්ධා” (විද්‍යාමාන වන, වෙහෙසට පත්, සන්සුන් වූ, නිරුද්ධ වූ) යන අර්ථය ප්‍රකාශ කරන පද සහිත වන අතර, එහි යෙදුම් පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය. දෙවැන්න “සංවිජ්ජමානා, සමානා” (විද්‍යාමාන වන, පවතින) යන අර්ථය ප්‍රකාශ කරයි. එනම්, “සන්තී ආපත්ති ආවිකාතබ්බා” (විද්‍යාමාන වන ඇවත හෙළි කළ යුතුය) යන මෙහි විද්‍යාමාන වන යන්න ‘සන්තී’ යනුවෙන් කියනු ලැබේ.

‘‘යාය මාතු භතො පොසො,ඉමං ලොකං අවෙක්ඛති;

තම්පි පාණදදිං සන්තිං,හන්ති කුද්ධො පුථුජ්ජනො’’ති

“යම් මවක විසින් පෝෂණය කරන ලද පුද්ගලයා මේ ලෝකය දකීද, ජීවිතය දුන්, පවතින (සන්තී) වූ ඒ මව පවා කිපුණු පෘථග්ජනයා මරයි.”

එත්ථ පන සමානා ‘‘සන්තී’’ති වුච්චති. අපරාපි ඉත්ථිලිඞ්ගෙ වත්තබ්බෙ පදමාලා වෙදිතබ්බා. සන්තීසද්දස්ස හි සංවිජ්ජමානසද්දත්ථවාචකත්තෙ ‘‘ජාතියා ඛො සති ජරාමරණං හොතී’’තිආදිනා ඉත්ථිලිඞ්ගප්පයොගදස්සනතො සත්තමීඨානෙ ‘‘සති, සතියා, සතියං, සන්තියා, සන්තියං, සන්තීසූ’’ති රූපානි වත්තබ්බානි. සෙසානි ඉත්ථිනයෙන ඤෙය්‍යානි. අයං තතියා, එත්ථ ච ‘‘අසන්තියා ආපත්තියා තුණ්හී භවිතබ්බ’’න්ති පාළි ‘‘සන්තියා’’ඉච්චාදීනං අත්ථිභාවෙ නිදස්සනං. අපරො නයො – සතීසද්දස්ස ‘‘සමානා’’ති ඉමස්මිං අත්ථෙ ‘‘යා ත්වං වසසි ජිණ්ණස්ස, එවං දහරියා සතී’’ති ච ‘‘යෙ තං ජිණ්ණස්ස පාදංසු, එවං දහරියං සති’’න්ති ච පාළිදස්සනතො ‘‘සතී, සතී, සතියො. සතිං, සතී, සතියො. සතියා’’තිආදීනිපි රූපානි යොජෙතබ්බානි, සංයොගෙ නකාරලොපවසෙන වා.

මෙහි ලා පවත්නා (සමානා) යන්න ‘සන්තී’ යනුවෙන් කියනු ලැබේ. ස්ත්‍රී ලිංගයේදී කිව යුතු තවත් නාම පද මාලාවක් දත යුතුය. ‘සන්තී’ ශබ්දය විද්‍යාමාන (සංවිජ්ජමාන) යන අර්ථය ප්‍රකාශ කරන කල්හි “ජාතිය ඇති කල්හි ජරා මරණ වෙයි” යනාදී වශයෙන් ස්ත්‍රී ලිංග යෙදුම් දක්නට ලැබෙන බැවින්, සප්තමී විභක්ති ස්ථානයෙහි “සති, සතියා, සතියං, සන්තියා, සන්තියං, සන්තීසු” යන රූප පැවසිය යුතුය. සෙසු රූප ‘ඉත්ථී’ ශබ්ද ක්‍රමයට දත යුතුය. මෙය තෙවැන්නයි. මෙහි “අසන්තියා ආපත්තියා තුණ්හී භවිතබ්බං” (ඇවැතක් නොමැති කල්හි නිශ්ශබ්ද විය යුතුය) යන පාලිය ‘සන්තියා’ යනාදී පදවල පැවැත්ම (ඇති බව) පිළිබඳ නිදර්ශනයයි. වෙනත් ක්‍රමයක් නම් – ‘සතී’ ශබ්දය ‘පවත්නා’ (සමානා) යන අර්ථයෙහි යෙදෙන කල්හි, “තරුණියක වී සිටිමින්ම (දහරියා සතී) ජරාවට පත් වූවහු සමඟ වෙසෙන්නීද” සහ “තරුණියක වී සිටි ඇය ජරාවට පත් වූවහුට දුන්නාහුද” යන පාලි පාඨයන්හි දක්නට ලැබෙන පරිදි, සඤ්ඤෝගයෙහි ‘න’ කාරය ලොප් වීමෙන් හෝ “සතී, සතී, සතියෝ. සතිං, සතී, සතියෝ. සතියා” යනාදී රූප ද යෙදිය යුතුය.

ඉදානි ‘‘සන්තො, සන්තා’’ති පදද්වයස්ස පයොගනිච්ඡයං කථයාම පයොගෙසු සොතූනං අසම්මූළ්හභාවාය. තථා හි ‘‘සප්පුරිසා’’ති වා ‘‘පණ්ඩිතා’’ති වා බහුවචනවසෙන අත්ථං [Pg.238] වත්තුකාමෙන ‘‘සන්තො දන්තො’’ති එවං වුත්තඑකවචනසදිසං ‘‘සන්තො’’ති බහුවචනං වත්තබ්බං. ‘‘සංවිජ්ජමානො’’ති එකවචනවසෙන අත්ථං වත්තුකාමෙන ‘‘සන්තො’’ති එකවචනං වත්තබ්බං. ‘‘සංවිජ්ජමානා’’ති බහුවචනවසෙන අත්ථං වත්තුකාමෙන ‘‘සන්තො සප්පුරිසා’’ති, ‘‘සන්තො සංවිජ්ජමානා’’ති ච එවං වුත්තබහුවචනසදිසං ‘‘සන්තො’’ති වා ‘‘සන්තා’’ති වා බහුවචනං වත්තබ්බං, ‘‘කිලන්තො’’ති වා ‘‘සමානො’’ති වා ‘‘උපසන්තො’’ති වා ‘‘නිරුද්ධො’’ති වා එකවචනවසෙන අත්ථං වත්තුකාමෙන ‘‘සන්තො සප්පුරිසා’’ති එවං වුත්තබහුවචනසදිසං ‘‘සන්තො’’ති එකවචනං වත්තබ්බං. තෙයෙවත්ථෙ බහුවචනවසෙන වත්තුකාමෙන පන ‘‘සන්තා සූනෙහි පාදෙහි, කො නෙ හත්ථෙ ගහෙස්සතී’’ති එත්ථ විය ‘‘සන්තා’’ති බහුවචනං වත්තබ්බං. අයං නීති සාධුකං මනසි කාතබ්බා. ඉදඤ්හි මන්දබුද්ධීනං සම්මොහට්ඨානං. අයම්පි පනෙත්ථ සඞ්ගහො වෙදිතබ්බො –

යෙදුම්වලදී ශ්‍රවණය කරන්නන් මුළාවට පත් නොවීම සඳහා දැන් ‘සන්තෝ, සන්තා’ යන පද දෙකෙහි යෙදුම් නිශ්චය පවසමු. එනම්, බහුවචන වශයෙන් ‘සත්පුරුෂයෝ’ (සප්පුරිසා) හෝ ‘පණ්ඩිතයෝ’ (පණ්ඩිතා) යන අර්ථය පැවසීමට කැමති කල්හි, “සන්තෝ දන්තෝ” යනුවෙන් කියන ලද ඒකවචන රූපයට සමාන වූ ‘සන්තෝ’ යන බහුවචන රූපය පැවසිය යුතුය. ඒකවචන වශයෙන් ‘විද්‍යාමාන වන්නා වූ’ (සංවිජ්ජමානෝ) යන අර්ථය පැවසීමට කැමති කල්හි, ‘සන්තෝ’ යන ඒකවචන රූපය පැවසිය යුතුය. බහුවචන වශයෙන් ‘විද්‍යාමාන වන්නා වූ’ (සංවිජ්ජමානා) යන අර්ථය පැවසීමට කැමති කල්හි, “සන්තෝ සප්පුරිසා” සහ “සන්තෝ සංවිජ්ජමානා” යනුවෙන් පවසන ලද බහුවචන රූපයට සමාන වූ ‘සන්තෝ’ හෝ ‘සන්තා’ යන බහුවචන රූපය පැවසිය යුතුය. ඒකවචන වශයෙන් ‘වෙහෙසට පත් වූ’ (කිලන්තෝ), ‘පවත්නා වූ’ (සමානෝ), ‘සන්සුන් වූ’ (උපසන්තෝ) හෝ ‘නිරුද්ධ වූ’ (නිරුද්ධෝ) යන අර්ථයන් පැවසීමට කැමති කල්හි, “සන්තෝ සප්පුරිසා” යනුවෙන් පවසන ලද බහුවචන රූපයට සමාන වූ ‘සන්තෝ’ යන ඒකවචන රූපය පැවසිය යුතුය. එම අර්ථයන්ම බහුවචන වශයෙන් පැවසීමට කැමති කල්හි, “ඉදිමුණු පාදයන්ගෙන් වෙහෙසට පත් වූවන් (සන්තා සූනේහි පාදේහි) අතින් අල්ලා ගන්නේ කවුද?” යන්නෙහි මෙන් ‘සන්තා’ යන බහුවචන රූපය පැවසිය යුතුය. මේ නීතිය මැනවින් සිත තබාගත යුතුය. මෙය මද නුවණ ඇත්තන් මුළාවන තැනකි. මෙහිදී මේ සංග්‍රහය (සාරාංශය) දත යුතුය:

‘‘තිලිඞ්ගත්ථෙ ච එකත්ථෙ, බව්හත්ථෙපි ච දිස්සති;

සත්තම්‍යන්තො සතිසද්දො, විපල්ලාසෙ බහුම්හි සො’’ති.

“සප්තමී විභක්තිය අවසානයෙහි ඇති ‘සති’ ශබ්දය ත්‍රිලිංග අර්ථයෙහි ද, ඒකවචන අර්ථයෙහි ද, බහුවචන අර්ථයෙහි ද දක්නට ලැබෙයි. එය බොහෝ විට විපල්ලාස (පෙරළීම) වශයෙන් පවතී.”

ඉදානි මහන්තසද්දස්ස නාමිකපදමාලා වුච්චතෙ –

දැන් ‘මහන්ත’ (මහත්) ශබ්දයේ නාම පද මාලාව කියනු ලැබේ –

මහං, මහා, මහන්තො, මහන්තා. මහන්තං, මහන්තෙ. මහතා, මහන්තෙන, මහන්තෙහි, මහන්තෙභි. මහතො, මහන්තස්ස, මහන්තානං, මහතං. මහතා, මහන්තා, මහන්තස්මා, මහන්තම්හා, මහන්තෙහි, මහන්තෙභි. මහතො, මහන්තස්ස, මහන්තානං, මහතං. මහති, මහන්තෙ, මහන්තස්මිං, මහන්තම්හි, මහන්තෙසු. භො මහ, භො මහා, භවන්තො මහන්තොති අයමම්හාකං රුචි.

‘Mahaṃ, mahā, mahanto, mahantā. Mahantaṃ, mahante. Mahatā, mahantena, mahantehi, mahantebhi. Mahato, mahantassa, mahantānaṃ, mahataṃ. Mahatā, mahantā, mahantasmā, mahantamhā, mahantehi, mahantebhi. Mahato, mahantassa, mahantānaṃ, mahataṃ. Mahati, mahante, mahantasmiṃ, mahantamhi, mahantesu’ යනු විභක්ති රූප වෙති. ‘Bho maha, bho mahā, bhavanto mahanto’ (පින්වත් මහත්මාණෙනි, පින්වත් මහත්වරුනි) යනු (ආලපන විභක්ති රූපයන් ලෙස යෙදීම) අපගේ අභිමතය (කැමැත්ත) වෙයි.

එත්ථ ‘‘මහන්තො, මහන්තා. මහන්තං, මහන්තෙ. මහන්තෙනා’’ති පුරිසනයොපි ලබ්භති, තස්මා ‘‘භො මහන්ත, භවන්තො මහන්තා’’ති ආලපනපදානි යොජෙතබ්බානි. නපුංසකලිඞ්ගෙ වත්තබ්බෙ [Pg.239] ‘‘මහන්තං, මහන්තානී’’ති චිත්තනයොපි ලබ්භති. ඉත්ථිලිඞ්ගෙ වත්තබ්බෙ ‘‘මහතී, මහතී, මහතියො. මහතිං, මහතී, මහතියො. මහතියා, මහතීහි මහතීභී’’ති ඉත්ථිනයොපි ලබ්භති. ‘‘මහතියා ච යක්ඛසෙනායා’’තිආදීනෙත්ථ නිදස්සනපදානි. අපරොපි ‘‘මහන්තා, මහන්තා, මහන්තායො. මහන්ත’’න්ති කඤ්ඤානයොපි ලබ්භති, ‘‘මහන්තා නිධිකුම්භියො’’තිආදීනෙත්ථ නිදස්සනපදානි. කච්චායනෙ පන ‘‘මහන්තී’’ඉති පදං දිට්ඨං. තං ‘‘ගුණවන්තී, කුලවන්තී’’ඉච්චාදීනි විය පාළියං අප්පසිද්ධත්තා වීමංසිතබ්බං.

මෙහි ‘mahanto, mahantā. Mahantaṃ, mahante. Mahantena’ යනාදී වශයෙන් පුරුෂ ශබ්ද ක්‍රමය (පුල්ලිංග නය) ද ලැබෙයි. එබැවින් ‘bho mahanta, bhavanto mahantā’ යනුවෙන් ආලපන පද යෙදිය යුතුය. නපුංසක ලිංගයෙහි ප්‍රකාශ කළ යුතු කල්හි, ‘mahantaṃ, mahantānī’ යනුවෙන් චිත්ත (හෘදය) ශබ්ද ක්‍රමය ද ලැබෙයි. ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි ප්‍රකාශ කළ යුතු කල්හි, ‘mahatī, mahatī, mahatiyo. Mahatiṃ, mahatī, mahatiyo. Mahatiyā, mahatīhi mahatībhī’ යනුවෙන් ස්ත්‍රී ශබ්ද ක්‍රමය ලැබෙයි. ‘Mahatiyā ca yakkhasenāyā’ (මහත් වූ යක්ෂ සේනාව ද) යනාදිය මෙහි නිදර්ශන පද වෙයි. වෙනත් ක්‍රමයකින්, ‘mahantā, mahantā, mahantāyo. Mahantaṃ’ යනුවෙන් කන්‍යා ශබ්ද ක්‍රමය ද ලැබෙයි. ‘Mahantā nidhikumbhiyo’ (මහත් වූ නිදන් කළස්) යනාදිය මෙහි නිදර්ශන පද වෙයි. කච්චායන ව්‍යාකරණයෙහි වනාහි ‘mahantī’ යන පදය දක්නට ලැබේ. එය ‘guṇavantī, kulavantī’ යනාදිය මෙන් පාලියෙහි දක්නට ලැබෙන බැවින් විමසා බැලිය යුතුය.

නනු භො යස්මා සාසනෙපි ‘‘ගච්ඡන්තී, චරන්තී’’තිආදීනි ච ‘‘ඉද්ධිමන්තී’’ති ච පදං දිස්සති, තස්මා ‘‘මහන්තී, ගුණවන්තී’’තිආදීනිපි භවිතබ්බන්ති? න භවිතබ්බං තථාරූපස්ස නයස්ස වසෙන අග්ගහෙතබ්බත්තා, ‘‘මහතී, ගුණවතී’’ඉච්චාදිනයස්සෙව දස්සනතො ච. තථා හි පාළියං අට්ඨකථාසු ච ‘‘සෙය්‍යථාපි නාම මහතී නඞ්ගලසීසා, ඉත්ථී සියා රූපවතී, සා ච සීලවතී සියා. සතිමතී චක්ඛුමතී. ඉද්ධිමතී පත්තිමතී’’ති ච ‘‘මහතිං සෙනං දිස්වා මහොසධසෙනා මන්දා, අයං අතිවිය මහතී සෙනා දිස්සතී’’ති ච ආදීනි පයොගානි දිස්සන්ති, න ‘‘මහන්තී, රූපවන්තී’’ඉච්චාදීනි.

පින්වත, ශාසනයෙහි (පාලි පාඨයන්හි) ද ‘gacchantī, carantī’ යනාදී පද ද, ‘iddhimantī’ යන පදය ද දක්නට ලැබෙන බැවින්, ‘mahantī, guṇavantī’ යනාදී පද ද තිබිය යුතු නොවේ ද? (එසේ) නොවිය යුතුය. එවැනි ක්‍රමයක් අනුව එය නොගත යුතු බැවින් ද, ‘mahatī, guṇavatī’ යනාදී ක්‍රමයන්ම දක්නට ලැබෙන බැවින් ද වේ. එසේමය, පාලියෙහි සහ අටුවාවන්හි ද ‘seyyathāpi nāma mahatī naṅgalasīsā’ (යම් සේ මහත් වූ නගුල් හිසක් වැනිය), ‘itthī siyā rūpavatī, sā ca sīlavatī siyā’ (ස්ත්‍රියක් රූපවත් විය හැකිය, ඇය සිල්වත් ද විය හැකිය), ‘satimatī cakkhumatī’ (සිහි ඇත්තී, ඇස් ඇත්තී), ‘iddhimatī pattimatī’ (සෘද්ධිමත් වූවා, පාත්‍රයක් ඇත්තී) යනුවෙන් ද, ‘mahatiṃ senaṃ disvā mahosadhasenā mandā, ayaṃ ativiya mahatī senā dissatī’ (මහත් සේනාව දැක මහෝෂධයන්ගේ සේනාව මඳය, මේ සේනාව අතිශයින්ම මහත් සේ පෙනේ) යනාදී වශයෙන් ප්‍රයෝගයන් දක්නට ලැබෙයි; ‘mahantī, rūpavantī’ යනාදී ප්‍රයෝගයන් දක්නට නොලැබේ.

කෙචි පන ‘‘මහාඉති සද්දො බ්‍යාසෙ න ලබ්භති, සමාසෙයෙව ලබ්භති ‘මහාපුරිසො’ති එත්ථ වියා’’ති වදන්ති, තං න ගහෙතබ්බං. ‘‘මහා තෙ උපාසක පරිච්චාගො. මහා වතායං භන්තෙ භූමිචාලො. ඝොසො ච විපුලො මහා. බාරාණසිරජ්ජං නාම මහා. සෙනා සාදිස්සතෙ මහා’’ති පයොගදස්සනතො. එවං බ්‍යාසෙපි ලබ්භතීති [Pg.240] වෙදිතබ්බං, තස්මා ‘‘මහං, මහා, මහන්තො, මහන්තා. භො මහන්ත, භවන්තො මහන්තා’’ති පුල්ලිඞ්ගෙ, ‘‘මහන්තං, මහා, මහන්තානි. භො මහන්ත, භවන්තො මහන්තානී’’ති නපුංසකලිඞ්ගෙ, ‘‘මහන්තා, මහා, මහන්තා, මහන්තායො. භොති මහන්තෙ, භොතියො මහන්තා, මහන්තායො’’ති ඉත්ථිලිඞ්ගෙ සබ්බං සම්පුණ්ණං යොජෙතබ්බං. සමාසෙ පන ‘‘මහාසත්තො මහාඋපාසකො මහාඋපාසිකා මහබ්බලො මහාවනං මහග්ගතං මහප්ඵලං මහබ්භය’’න්තිආදීනි රූපානි භවන්ති, තද්ධිතෙ ‘‘මහත්තනො මහත්තං මහන්තත්තං මහන්තතා’’ති රූපානි භවන්ති. ගච්ඡන්තසද්දස්ස පන ‘‘ගච්ඡන්තො ගච්ඡන්තා’’ති රූපානි වත්වා සෙසානි මහන්තසද්දෙ වුත්තනයෙන විත්ථාරෙත්වා නාමිකපදමාලා වෙදිතබ්බා. තථා ‘‘ගච්ඡන්තො, ගච්ඡන්තා’’ති පුරිසනයො ච ‘‘ගච්ඡන්තං, ගච්ඡන්තානී’’ති චිත්තනයො ච ‘‘ගච්ඡන්තී, ගච්ඡන්තී, ගච්ඡන්තියො’’ති ඉත්ථිනයො ච ගහෙතබ්බො. එවං ලිඞ්ගත්තයවසෙන ‘‘චරං චරන්තො චරන්තං චරන්තී, දදං දදන්තො දදන්තං දදන්තී’’තිආදීනං අනෙකපදසහස්සානං නාමිකපදමාලා විත්ථාරෙතබ්බා.

ඇතැම්හු වනාහි ‘mahā’ යන ශබ්දය ව්‍යස්ත (තනි) පදයක් ලෙස නොලැබේ, ‘mahāpuriso’ යන්නෙහි මෙන් සමාස පදයන්හිම පමණක් ලැබේ යැයි කියති. එය නොපිළිගත යුතුය. ‘Mahā te upāsaka pariccāgo’ (උපාසකය, ඔබගේ පරිත්‍යාගය මහත්ය), ‘Mahā vatāyaṃ bhante bhūmicālo’ (ස්වාමීනී, මේ භූමි කම්පාව ඒකාන්තයෙන්ම මහත්ය), ‘Ghoso ca vipulo mahā’ (මහත් වූද පතළ වූද ඝෝෂාව), ‘Bārāṇasirajjaṃ nāma mahā’ (බරණැස් රාජ්‍යය නම් මහත්ය), ‘Senā sādissate mahā’ (මහත් වූ සේනාවක් පෙනෙයි) යනුවෙන් ප්‍රයෝගයන් දක්නට ලැබෙන බැවිනි. මෙසේ ව්‍යස්ත (තනි) පදයන්හි ද ලැබෙන බව දත යුතුය. එබැවින් පුල්ලිංගයෙහි ‘mahaṃ, mahā, mahanto, mahantā. Bho mahanta, bhavanto mahantā’ යනුවෙන් ද, නපුංසක ලිංගයෙහි ‘mahantaṃ, mahā, mahantāni. Bho mahanta, bhavanto mahantānī’ යනුවෙන් ද, ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි ‘mahantā, mahā, mahantā, mahantāyo. Bhoti mahante, bhotiyo mahantā, mahantāyo’ යනුවෙන් ද සියල්ල සම්පූර්ණයෙන් යෙදිය යුතුය. සමාසයෙහි වනාහි ‘mahāsatto, mahāupāsako, mahāupāsikā, mahabbalo, mahāvanaṃ, mahaggataṃ, mahapphalaṃ, mahabbhayaṃ’ යනාදී රූප වෙයි. තද්ධිතයෙහි ‘mahattano, mahattaṃ, mahantattaṃ, mahantatā’ යන රූප වෙයි. ‘gacchant’ ශබ්දයෙහි වනාහි ‘gacchanto, gacchantā’ යන රූපයන් කියා, ඉතිරි පදයන් ‘mahant’ ශබ්දයෙහි දැක්වූ ක්‍රමයට විස්තර කර, නාමික පදමාලාව දත යුතුය. එසේම, ‘gacchanto, gacchantā’ යන පුරුෂ ශබ්ද ක්‍රමය (පුල්ලිංගය) ද, ‘gacchantaṃ, gacchantānī’ යන චිත්ත ශබ්ද ක්‍රමය (නපුංසක ලිංගය) ද, ‘gacchantī, gacchantī, gacchantiyo’ යන ස්ත්‍රී ශබ්ද ක්‍රමය (ස්ත්‍රී ලිංගය) ද ගත යුතුය. මෙසේ ලිංග තුනෙහි ක්‍රමයෙන්, ‘caraṃ, caranto, carantaṃ, carantī’, ‘dadaṃ, dadanto, dadantaṃ, dadantī’ යනාදී දහස් ගණන් අනෙක් පදයන්ගේ නාමික පදමාලාවන් විස්තර කළ යුතුය.

යෙ පනාචරියා ‘‘ගච්ඡන්තො’’තිආදීනං පච්චත්තාලපනබහුවචනත්තඤ්ච ‘‘ගච්ඡං’’ඉච්චාදීනං ආලපනෙකවචනත්තඤ්ච ඉච්ඡන්ති, තෙ සමම්හෙහි පයොගො සාසනෙ න දිට්ඨො නයවසෙනාගහෙතබ්බත්තා. තස්මා තානි එත්ථ න වදාම. අයං පන විසෙසො දිට්ඨො. සෙය්‍යථිදං?

යම් ගුරුවරුන් වනාහි ‘gacchanto’ යනාදී පදයන්ගේ ප්‍රථමා විභක්ති ආලපන බහුවචනය ද, ‘gacchaṃ’ යනාදී පදයන්ගේ ආලපන ඒකවචනය ද (ලැබේ යැයි) කැමති වෙත් ද, ඒ ක්‍රමයන්ට අනුව ශාසනයෙහි ප්‍රයෝගයන් දක්නට නොලැබෙන බැවින් අප විසින් (ඒවා) නොගත යුතුය. එබැවින් ඒවා මෙහි නොකියමු. එහෙත් මෙහි යම් විශේෂයක් දක්නට ලැබේ. ඒ කෙසේද යත්:

‘‘ගච්ඡං විධම’’මිච්චාදි-පදානි මුනිසාසනෙ;

කත්ථචාඛ්‍යාතිකා හොන්ති, කත්ථචි පන නාමිකා.

‘Gacchaṃ, vidhama’ යනාදී පදයන් මුනි ශාසනයෙහි (බුද්ධ ශාසනයෙහි) ඇතැම් තැනක ආඛ්‍යාත පද (ක්‍රියා පද) වෙයි, ඇතැම් තැනක නාම පද (නාමික පද) වෙයි.

‘‘තස්සාහං සන්තිකෙ ගච්ඡං,සො මෙ සත්ථා භවිස්සති;

විධමං දෙව තෙ රට්ඨං,පුත්තො වෙස්සන්තරො තව.

‘මම උන්වහන්සේගේ සමීපයට යන්නෙමි, උන්වහන්සේ මාගේ ශාස්තෘවරයා වන සේක; මහරජතුමනි, ඔබගේ පුත් වෙස්සන්තර තෙමේ ඔබගේ රට විනාශ කරමින්...’

අධම්මං [Pg.241] සාරථි කයිරා, මඤ්චෙ ත්වං නික්ඛනං වනෙ’’;

ඉච්චෙවමාදයො ඤෙය්‍යා, පයොගා එත්ථ ධීමතා.

‘සාරථිය, අධර්මයක් නොකරන්න, වනයෙහි ඇඳක් වළලන්නාක් මෙන්’ යනාදී ප්‍රයෝගයන් නුවණැත්තන් විසින් මෙහි දත යුතුය.

‘‘ගච්ඡිස්සාමි විධමී’’ති-ආදිනා ජිනසාසනෙ;

නානාකාලපුරිසානං, වසෙනත්ථං වදෙ විදූ.

ජින ශාසනයෙහි (බුදු සසුනෙහි) ‘gacchissāmi’ (යන්නෙමි), ‘vidhamī’ (විනාශ කළේය) යනාදී වශයෙන් විවිධ කාලයන් හා පුරුෂයන්ගේ වශයෙන් නුවණැත්තා අර්ථය පැවසිය යුතුය.

නාමත්තෙ පන ‘‘ගච්ඡන්තො, විධමන්තො’’තිආදිනා;

‘‘ගච්ඡ’’මිච්චෙවමාදීන-මත්ථමත්ථවිදූ වදෙ.

නාම පදයන්හි දී වනාහි, ‘gacchanto, vidhamanto’ (යමින්, විනාශ කරමින්) යනාදී වශයෙන් ‘gacchaṃ’ යනාදී පදයන්ගේ අර්ථය අර්ථ දන්නා නුවණැත්තා විසින් පැවසිය යුතුය.

ඉදානි සමගතිකත්තෙපි ‘‘ජානං, පස්ස’’න්තිආදීනං ලිඞ්ගවිභත්තිවචනන්තරවසෙන යො විසෙසො දිස්සති, තං වදාම. තථා හි ‘‘සා ජානංයෙව ආහ න ජානාමීති, පස්සංයෙව ආහ න පස්සාමී’’ති එවමාදීසු ජානං පස්සං සද්දානං ‘‘ජානන්තී පස්සන්තී’’ති ලිඞ්ගන්තරවසෙන පරිවත්තනං භවතීති දට්ඨබ්බං. ඉමිනා ‘‘ගච්ඡං’’ඉති සද්දස්සපි යථාපයොගං ‘‘ගච්ඡන්තී’’ති ඉත්ථියා කථනත්ථො ලබ්භති තෙහි සමානගතිකත්තා, න ‘‘ගච්ඡන්තො’’ති සද්දස්ස ‘‘ගච්ඡන්තී’’ති ඉත්ථියා කථනත්ථො ලබ්භති තෙහි අසමානගතිකත්තාති කාරණං දස්සිතං හොති. ‘‘අපි නු තුම්හෙ ආයස්මන්තො එකන්තසුඛං ලොකං ජානං පස්සං විහරථා’’ති එත්ථ ‘‘ජානන්තා පස්සන්තා’’ති වචනන්තරවසෙන පරිවත්තනං භවතීති දට්ඨබ්බං. ඉමිනා පන ‘‘ගච්ඡං’’ඉති සද්දස්සපි යථාපයොගං ‘‘ගච්ඡන්තා’’ති බහුවචනත්ථො ලබ්භති තෙහි සමානගතිකත්තා, න ‘‘ගච්ඡන්තෙ’’ති සද්දස්ස ‘‘ගච්ඡන්තා’’ති බහුවචනත්ථො ලබ්භති තෙහි අසමානගතිකත්තාති කාරණං දස්සිතං හොති. එස නයො උත්තරත්‍රාපි. ‘‘භරන්ති මාතාපිතරො, පුබ්බෙ කතමනුස්සර’’න්ති එත්ථ අනුස්සරංසද්දස්ස ‘‘අනුස්සරන්තා’’ති වචනන්තරවසෙන පරිවත්තනං භවති. ‘‘සද්ධම්මො ගරුකාතබ්බො, සරං බුද්ධාන සාසන’’න්ති එත්ථ සරංසද්දස්ස සරන්තෙනාති විභත්තන්තරවසෙන පරිවත්තනං භවති. ‘‘ඵුසං භූතානි සණ්ඨානං, මනසා ගණ්හතො [Pg.242] යථා’’ති එත්ථ ඵුසංසද්දස්සපි ‘‘ඵුසන්තස්සා’’ති විභත්තන්තරවසෙන පරිවත්තනං භවති. තථා ‘‘යාචං අදදමප්පියො’’ති එත්ථාපි යාචංසද්දස්ස ‘‘යාචන්තස්සා’’ති විභත්තන්තරවසෙන පරිවත්තනං භවති. යාචන්ති වා යාචිතබ්බං ධනං, ඉමිනා නයෙන නානප්පකාරතො පරිවත්තනං වෙදිතබ්බං. ඉති ‘‘භවංකර’’න්තිආදීනං විසදිසපදමාලා ච ‘‘ගච්ඡං, චර’’න්තිආදීනං සදිසපදමාලා ච ‘‘ජානං, පස්ස’’න්තිආදීනං ලිඞ්ගවිභත්තිවචනන්තරවසෙන කත්ථචි පරිවත්තනන්ති අයං තිවිධොපි ආකාරො ආඛ්‍යාතිකපදත්ථවිභාවනාය සද්ධිං කථිතො පාවචනවරෙ සොතූනං සද්දෙස්වත්ථෙසු ච විසාරදබුද්ධිපටිලාභත්ථං. සබ්බමෙතඤ්හි සන්ධාය ඉමා ගාථා වුත්තා –

දැන්, සමාන ගති ඇති කල්හි ද ‘ජානං, පස්සං’ (දන්නා වූ, දක්නා වූ) යනාදී පදයන්ගේ ලිංග, විභක්ති සහ වචන වෙනස් වීම් අනුව යම් සුවිශේෂත්වයක් පෙනේද, එය පවසමු. එසේමය, "ඈ දන්නී ම (මම නොදනිමි යි) කීවාය, දක්නී ම (මම නොදකිමි යි) කීවාය" යනාදී තැන්වලදී 'ජානං', 'පස්සං' යන ශබ්දයන්ගේ 'ජානන්තී', 'පස්සන්තී' යනුවෙන් වෙනත් ලිංගයක් (ස්ත්‍රී ලිංගය) වශයෙන් වෙනස් වීමක් සිදුවන බව දත යුතුය. මෙයින්, 'ගච්ඡං' (යන්නා වූ) යන ශබ්දයට ද යෙදුමට අනුව 'ගච්ඡන්තී' (යන්නී) යනුවෙන් ස්ත්‍රී ලිංගයෙන් කීමේ අර්ථය ලැබෙන බව පෙන්වා දෙයි, මන්ද යත් ඒ ශබ්ද සමඟ සමාන ගති (සමාන ස්වභාවය) ඇති බැවිනි. නමුත් 'ගච්ඡන්තෝ' යන ශබ්දයට 'ගච්ඡන්තී' යනුවෙන් ස්ත්‍රී ලිංගයෙන් කීමේ අර්ථය නොලැබෙන්නේ, ඒ ශබ්ද සමඟ අසමාන ගති ඇති බැවිනි යන හේතුව ද දක්වන ලදි. "ආයුෂ්මත්නි, තෙපි ඒකාන්තයෙන් ම සුව ඇති ලෝකය දන්නාහු, දක්නාහු වෙසෙහු ද?" යන මෙහි, 'ජානං', 'පස්සං' යන පද 'ජානන්තා', 'පස්සන්තා' යනුවෙන් වෙනත් වචනයක් (බහු වචනය) වශයෙන් වෙනස් වීම සිදුවන බව දත යුතුය. මෙයින් ද 'ගච්ඡං' යන ශබ්දයට ද යෙදුම පරිදි 'ගච්ඡන්තා' යන බහුවචන අර්ථය ලැබෙන්නේ, ඒ ශබ්ද සමඟ සමාන ගති ඇති බැවිනි; නමුත් 'ගච්ඡන්තේ' යන ශබ්දයට 'ගච්ඡන්තා' යන බහුවචන අර්ථය නොලැබෙන්නේ, ඒ ශබ්ද සමඟ අසමාන ගති ඇති බැවිනි යන හේතුව දක්වන ලදි. මින් ඉදිරියට ද මේ ක්‍රමය ම වේ. "පෙර කරන ලද උපකාරය සිහි කරමින් මව්පියන් පෝෂණය කරති" යන මෙහි, 'අනුස්සරං' යන ශබ්දය 'අනුස්සරන්තා' යනුවෙන් වෙනත් වචනයක් (බහුවචනය) වශයෙන් වෙනස් වීම සිදු වේ. "බුදුවරුන්ගේ අනුශාසනාව සිහි කරමින්, සද්ධර්මයට ගරු කළ යුතුය" යන මෙහි, 'සරං' යන ශබ්දය 'සරන්තේන' (සිහි කරන්නා වූ තැනැත්තා විසින්) යනුවෙන් වෙනත් විභක්තියක් (තෘතීයා විභක්තිය) වශයෙන් වෙනස් වීම සිදු වේ. "සිතින් ගන්නා වූ තැනැත්තාට මෙන්, ස්පර්ශ කරන්නා වූ සත්ත්වයන්ට (හෝ ස්පර්ශ කරන්නා වූ සිතට) සටහන ඇති වේ" යන මෙහි, 'ඵුසං' යන ශබ්දය ද 'ඵුසන්තස්ස' යනුවෙන් වෙනත් විභක්තියක් (චතුර්ථී/ෂෂ්ඨී විභක්තිය) වශයෙන් වෙනස් වීම සිදු වේ. එසේම "ඉල්ලන්නා වූ තැනැත්තාට නොදෙන්නේ අප්‍රිය වෙයි" යන මෙහි ද 'යාචං' යන ශබ්දය 'යාචන්තස්ස' යනුවෙන් වෙනත් විභක්තියක් වශයෙන් වෙනස් වීම සිදු වේ. නැතහොත් 'යාචන්ති' යනු ඉල්ලිය යුතු ධනයයි. මේ ක්‍රමයෙන් විවිධාකාරයෙන් සිදු වන වෙනස් වීම් දත යුතුය. මෙසේ 'භවං, කරං' යනාදීන්ගේ අසදෘශ (නොසමාන) පද මාලාව ද, 'ගච්ඡං, චරං' යනාදීන්ගේ සදෘශ (සමාන) පද මාලාව ද, 'ජානං, පස්සං' යනාදීන්ගේ ලිංග, විභක්ති, වචන වෙනස් වීම් වශයෙන් සමහර තැනක වෙනස් වීම ද යන මේ ත්‍රිවිධ ආකාරය ම, උතුම් ශාසනයෙහි අසන්නන්ට ශබ්දයන්හි ද අර්ථයන්හි ද විශාරද බුද්ධියක් ලැබීම පිණිස, ආඛ්‍යාත පදයන්ගේ අර්ථ විභාගය සමඟ පවසන ලදි. මේ සියල්ල ම අරමුණු කරගෙන මෙම ගාථාවන් වදාරන ලදි –

‘‘භවං කරං අරහං සං, මහං’’ඉති පදානි තු;

විසදිසානි සම්භොන්ති, අඤ්ඤමඤ්ඤන්ති ලක්ඛයෙ.

‘භවං, කරං, අරහං, සං, මහං’ යන පදයන් වනාහි අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් අසදෘශ (නොසමාන) බවට පත්වන බව තේරුම් ගත යුතුය.

‘‘ගච්ඡං චරං දදං තිට්ඨං, චින්තයං භාවයං වදං;

ජානං පස්ස’’න්තිආදීනි, සමානානි භවන්ති හි.

‘ගච්ඡං, චරං, දදං, තිට්ඨං, චින්තයං, භාවයං, වදං, ජානං, පස්සං’ යනාදීහු වනාහි (රූපයෙන්) සමාන වෙති.

තත්‍ර ‘‘ජාන’’න්තිආදීනං, කත්ථචි පරිවත්තනං;

ලිඞ්ගවිභත්තිවචන-න්තරතො පන දිස්සතීති.

එහි ‘ජානං’ යනාදී පදයන්ගේ වෙනස් වීම, සමහර තැනක ලිංග, විභක්ති සහ වචනයන්ගේ වෙනස් වීම් නිසා ද දක්නට ලැබේ.

අපිච අයං සබ්බෙසම්පි නිග්ගහීතන්තපුල්ලිඞ්ගානං පකති, යදිදං ද්වීසු ලිඞ්ගෙසු ඡසු විභත්තීසු තෙරසසු වචනෙසු අඤ්ඤතරලිඞ්ගවිභත්තිවචනවසෙන පරිවත්තනං. අයම්පි පනෙත්ථ නීති වෙදිතබ්බා.

තවද, නිග්ගහීතාන්ත පුල්ලිංග (නිග්ගහීතයෙන් අවසන් වන පුරුෂ ලිංග) ශබ්දයන් සියල්ලෙහි ම ස්වභාවය නම්, ලිංග දෙකක (ස්ත්‍රී, නපුංසක), විභක්ති හයක (ප්‍රථමා ආදී) සහ වචන දහතුනක වෙනත් යම් ලිංග, විභක්ති, වචන වශයෙන් වෙනස් වීමයි. මෙහිදී ද මෙම නීතිය දත යුතුය.

‘‘ගච්ඡං චර’’න්තිආදීනි, විප්පකතවචො සියුං;

‘‘ගච්ඡමානො චරමානො’’, ඉච්චාදීනි පදානි ච.

‘ගච්ඡං, චරං’ යනාදී පද මෙන් ම ‘ගච්ඡමානෝ, චරමානෝ’ යනාදී පද ද අසම්පූර්ණ (කරමින් පවතින) ක්‍රියාව පවසන වචන වෙති.

‘‘මහං භව’’න්ති එතානි, විප්පකතවචොපි ච;

අවිප්පකතවචො ච, සියුං අත්ථානුරූපතො.

‘මහං, භවං’ යන මේ පද වනාහි අර්ථයට අනුකූලව අසම්පූර්ණ ක්‍රියාව කියන වචන ද සම්පූර්ණ ක්‍රියාව කියන වචන ද වෙති.

‘‘අරහං [Pg.243] ස’’න්ති එතානි, විනිමුත්තානි සබ්බථා;

ආකාරං තිවිධම්පෙතං, කරෙ චිත්තෙ සුමෙධසොති.

‘අරහං, සං’ යන මේ පද වනාහි (ක්‍රියා අර්ථයෙන්) සර්වප්‍රකාරයෙන් ම මිදුණාහු වෙති. නුවණැත්තා මේ ත්‍රිවිධ ආකාරය සිතෙහි ධාරණය කරගත යුතුය.

සවිනිච්ඡයොයං නිග්ගහීතන්තපුල්ලිඞ්ගානං පකතිරූපස්ස නාමිකපදමාලාවිභාගො.

නිග්ගහීතාන්ත පුල්ලිංග ශබ්දයන්ගේ ප්‍රකෘති රූපයෙහි නාම පදමාලා විභාගය විනිශ්චය සහිතව නිමවා වදාරන ලදි.

ආකාරන්තතාපකතිකං නිග්ගහීතන්තපුල්ලිඞ්ගං නිට්ඨිතං.

ආකාරන්ත (අ-කාරය අග ඇති) නිග්ගහීතාන්ත පුල්ලිංග ශබ්ද කාණ්ඩය නිමාවට පත් විය.

ඉදානි ධනභූතිඉච්චෙතස්ස පකතිරූපස්ස අඤ්ඤෙසඤ්ච තංසදිසානං නාමිකපදමාලාවිභාගං වක්ඛාමි පුබ්බාචරියමතං පුරෙචරං කත්වා.

දැන්, 'ධනභූති' යන ප්‍රකෘති රූපයේ සහ ඊට සමාන අනෙකුත් ශබ්දයන්ගේ නාම පදමාලා විභාගය පූර්වාචාර්යවරුන්ගේ මතය පෙරදැරි කරගෙන පවසන්නෙමි.

අග්ගි, අග්ගී, අග්ගයො. අග්ගිං, අග්ගී, අග්ගයො. අග්ගිනා, අග්ගීහි, අග්ගීභි. අග්ගිස්ස, අග්ගිනො, අග්ගීනං. අග්ගිනා, අග්ගීහි, අග්ගීභි. අග්ගිස්ස, අග්ගිනො, අග්ගීනං. අග්ගිස්මිං, අග්ගිම්හි, අග්ගීසු. භො අග්ගි, භො අග්ගී, භවන්තො අග්ගයො. යමකමහාථෙරමතං.

අග්ගි, අග්ගී, අග්ගයෝ (ප්‍රථමා). අග්ගිං, අග්ගී, අග්ගයෝ (ද්විතීයා). අග්ගිනා, අග්ගීහි, අග්ගීභි (තෘතීයා). අග්ගිස්ස, අග්ගිනෝ, අග්ගීනං (චතුර්ථී). අග්ගිනා, අග්ගීහි, අග්ගීභි (පංචමී). අග්ගිස්ස, අග්ගිනෝ, අග්ගීnaṃ (ෂෂ්ඨී). අග්ගිස්මිං, අග්ගිම්හි, අග්ගීසු (සප්තමී). භෝ අග්ගි, භෝ අග්ගී, භවන්තෝ අග්ගයෝ (ආලපන). යමක මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ මතයයි.

එත්ථ කිඤ්චාපි නිස්සක්කවචනට්ඨානෙ ‘‘අග්ගිස්මා, අග්ගිම්හා’’ති ඉමානි නාගතානි, තථාපි තත්ථ තත්ථ තංසදිසප්පයොගදස්සනතො ගහෙතබ්බානි. ‘‘අග්ගිනා, අග්ගිස්මා, අග්ගිම්හා’’ති කමො ච වෙදිතබ්බො.

මෙහි අපාදාන (නිස්සක්ක) විභක්ති ස්ථානයෙහි ‘අග්ගිස්මා, අග්ගිම්හා’ යන රූප නොපැමිණිය ද, ඒ ඒ තැන්වල ඊට සමාන ප්‍රයෝගයන් දක්නට ලැබෙන බැවින් ඒවා ද ගත යුතුය. ‘අග්ගිනා, අග්ගිස්මා, අග්ගිම්හා’ යන අනුක්‍රමය ද දත යුතුය.

ධනභූති, ධනභූතී, ධනභූතයො. ධනභූතිං, ධනභූතී, ධනභූතයො. ධනභූතිනා, ධනභූතීහි, ධනභූතීභි. ධනභූතිස්ස, ධනභූතිනො, ධනභූතීනං. ධනභූතිනා, ධනභූතිස්මා, ධනභූතිම්හා, ධනභූතීහි, ධනභූතීභි. ධනභූතිස්ස, ධනභූතිනො, ධනභූතීනං. ධනභූතිස්මිං, ධනභූතිම්හි, ධනභූතීසු. භො ධනභූති, භො ධනභූතී, භවන්තො ධනභූතයො.

ධනභූති, ධනභූතී, ධනභූතයෝ. ධනභූතිං, ධනභූතී, ධනභූතයෝ. ධනභූතිනා, ධනභූතීහි, ධනභූතීභි. ධනභූතිස්ස, ධනභූතිනෝ, ධනභූතීනං. ධනභූතිනා, ධනභූතිස්මා, ධනභූතිම්හා, ධනභූතීහි, ධනභූතීභි. ධනභූතිස්ස, ධනභූතිනෝ, ධනභූතීනං. ධනභූතිස්මිං, ධනභූතිම්හි, ධනභූතීසු. භෝ ධනභූති, භෝ ධනභූතී, භවන්තෝ ධනභූතයෝ.

සිරිභූති සොත්ථිභූති, සුවත්ථිභූති අග්ගිනි;

ගිනි ජොති දධි පාණි, ඉසි සන්ධි මුනි මණි.

සිරිභූති, සොත්ථිභූති, සුවත්ථිභූති, අග්ගිනි, ගිනි, ජොති, දධි, පාණි, ඉසි, සන්ධි, මුනි, මණි.

බ්‍යාධි [Pg.244] ගණ්ඨි රවි මුට්ඨි, කවි ගිරි කපි නිධි;

කුච්ඡි වත්ථි විධි සාලි, වීහි රාසි අහි මසි.

බ්‍යාධි, ගණ්ඨි, රවි, මුට්ඨි, කවි, ගිරි, කපි, නිධි, කුච්ඡි, වත්ථි, විධි, සාලි, වීහි, රාසි, අහි, මසි.

සාති කෙසි කිමි බොන්දි, බොධි දීපි පති හරි;

අරි ධනි තිමි කලි, සාරථ්‍යුදධි අඤ්ජලි,

සාති, කෙසි, කිමි, බොන්දි, බෝධි, දීපි, පති, හරි, අරි, ධනි, තිමි, කලි, සාරථි, උදධි, අඤ්ජලි.

අධිපති නරපති, අසි ඤාති නිරූපධි;

සමාධි ජලධිච්චාදී, ධනභූතිසමා මතා.

අධිපති, නරපති, අසි, ඥාති, නිරූපධි, සමාධි, ජලධි යනාදීහු ධනභූති ශබ්දය හා සමාන (නාම පදමාලා ඇත්තෝ) යැයි දත යුතුය.

අථ වා එතෙසු අධිපතිසද්දස්ස ‘‘අධිපතියා සත්තා’’ති පාළිදස්සනතො ‘‘අධිපතියා’’ති සත්තමීරූපම්පි ඉච්ඡිතබ්බං. අපිච ‘‘අසාරෙ සාරමතිනො’’ති පාළියං ඉකාරන්තසමාසපදතො යොවචනස්ස නොආදෙසදස්සනතො ක්වචි අධිපතිඉච්චාදීනං ඉකාරන්තසමාසපදානං ‘‘අධිපතිනො’’තිආදිනාපි පච්චත්තොපයොගරූපානි ඉච්ඡිතබ්බානි ඊකාරන්තානං දණ්ඩීසද්දාදීනං ‘‘දණ්ඩිනො’’තිආදීනි පච්චත්තොපයොගසම්පදානසාමිවචනරූපානි විය. ගහපතිජානිපතිසද්දාදීනං පන සමාසපදානම්පි එවරූපානි පච්චත්තොපයොගරූපානි න ඉච්ඡිතබ්බානි ‘‘ගහපතයො ජානිපතයො’’තිආදිනා නයෙන යථාපාවචනං ගහෙතබ්බරූපත්තා. ඉසි මුනිසද්දානං පනාලපනට්ඨානෙ ‘‘ඉසෙ, මුසෙ’’ති රූපන්තරම්පි ගහෙතබ්බං ‘‘පුත්තො උප්පජ්ජතං ඉසෙ. පටිග්ගණ්හ මහාමුනෙ’’ති දස්සනතො.

නැතහොත් මේවායෙහි 'අධිපති' ශබ්දයේ “අධිපතියා සත්තා” (adhipatiyā sattā) යන පාළි පාඨයට අනුව, “අධිපතියා” (adhipatiyā) යන සප්තමී විභක්ති රූපය ද පිළිගත යුතුය. තවද, “අසාරේ සාරමතිනෝ” (asāre sāramatino) යන පාළි පාඨයෙහි ඉ-කාරාන්ත සමාස පදයෙන් 'යෝ' ප්‍රත්‍යයට 'නෝ' ආදේශය පෙනෙන බැවින්, සමහර තැනක 'අධිපති' ආදී ඉ-කාරාන්ත සමාස පදයන්ගේ ද, ඊ-කාරාන්ත වූ 'දණ්ඩී' ආදී ශබ්දයන්ගේ “දණ්ඩිනෝ” (daṇḍino) ආදී ප්‍රථමා, ද්විතීයා, චතුර්ථී සහ ෂෂ්ඨී විභක්ති රූප මෙන්, “අධිපතිනෝ” (adhipatino) ආදී වශයෙන් ප්‍රථමා සහ ද්විතීයා විභක්ති රූප ද පිළිගත යුතුය. නමුත්, 'ගහපති', 'ජානිපති' ආදී සමාස පදයන්ගේ මෙවැනි ප්‍රථමා සහ ද්විතීයා විභක්ති රූප පිළිගත යුතු නොවේ; මන්ද යත්, “ගහපතයෝ ජානිපතයෝ” (gahapatayo jānipatayo) ආදී ක්‍රමයෙන් ධර්ම ග්‍රන්ථයන්හි පෙනෙන පරිදි ම රූප ගත යුතු බැවිනි. 'ඉසි', 'මුනි' යන ශබ්දයන්ගේ ආමන්ත්‍රණ විභක්තියෙහි දී “ඉසේ, මුසේ” (ise, muse) යන වෙනත් රූපයන් ද පිළිගත යුතුය; “පුත්තෝ උප්පජ්ජතං ඉසේ, පටිග්ගණ්හ මහාමුනේ” (putto uppajjataṃ ise, paṭiggaṇha mahāmune) යන පාළි පාඨයන්හි පෙනෙන බැවිනි.

යෙ පනෙත්ථ අම්හෙහි අග්ගිනි ගිනිසද්දා වුත්තා, තත්‍රෙකෙ එවං වදන්ති ‘‘අග්ගිනිසද්දො පච්චත්තෙකවචනභාවෙයෙව ලබ්භති, න පච්චත්තබහුවචනභාවෙ උපයොගභාවාදීසු වා’’ති. කෙචි පන ‘‘පාළියං අග්ගිනිසද්දො නාම නත්ථි, ගිනිසද්දොයෙව අත්ථී’’ති වදන්ති. කෙචි ‘‘ගිනිසද්දො නාම නත්ථි, අග්ගිනිසද්දොයෙවත්ථී’’ති [Pg.245] වදන්ති. සබ්බමෙතං න යුජ්ජති අග්ගිනි ගිනිසද්දානමුපලබ්භනතො, සබ්බාසුපි විභත්තීසු ද්වීසු වචනෙසු යොජෙතබ්බතාදස්සනතො ච. තථා හි සුත්තනිපාතෙ කොකාලිකසුත්තෙ –

මෙහි අප විසින් යම් 'අග්ගිනි' (aggini), 'ගිනි' (gini) යන ශබ්දයන් පවසන ලද්දේ ද, ඒ සම්බන්ධයෙන් සමහරු මෙසේ පවසති: “'අග්ගිනි' ශබ්දය ප්‍රථමා ඒකවචනයෙහි ම පමණක් ලැබෙයි, ප්‍රථමා බහුවචනයෙහි හෝ ද්විතීයාදී විභක්තීන්හි හෝ නොලැබේ” යනුයි. තවත් සමහරු “පාළියෙහි 'අග්ගිනි' කියා ශබ්දයක් නැත, 'ගිනි' යන ශබ්දය ම පමණක් ඇතැ”යි පවසති. තවත් සමහරු “'ගිනි' කියා ශබ්දයක් නැත, 'අග්ගිනි' යන ශබ්දය ම පමණක් ඇතැ”යි පවසති. 'අග්ගිනි' සහ 'ගිනි' යන ශබ්දයන් දෙක ම දක්නට ලැබෙන බැවින් ද, සියලු විභක්තීන්හි වචන දෙකෙහි ම යෙදිය හැකි බව පෙනෙන බැවින් ද, ඒ සියලු ප්‍රකාශයන් නොගැලපේ. එසේ ම, සුත්තනිපාතයේ කෝකාලික සූත්‍රයෙහි මෙසේ දක්වා ඇත:

‘‘න හි වග්ගු වදන්ති වදන්තා,නාභිජවන්ති න තාණමුපෙන්ති;

අඞ්ගාරෙ සන්ථතෙ සෙන්ති,අග්ගිනිං සම්පජ්ජලිතං පවිසන්තී’’ති

“කථා කරන්නාහු මිහිරි කොට කථා නොකරති, ඉදිරියට නොදුවති, ආරක්ෂාවක් නොලබති, පතුරුවන ලද අඟුරු මත නිදති, මොලවන ලද ගින්නට (අග්ගිනිං) ඇතුළු වෙති.”

ඉමස්මිං පදෙසෙ ‘‘අග්ගිනි’’න්ති උපයොගවචනං දිස්සති. තෙනාහ අට්ඨකථාචරියො ‘‘අග්ගිනිං සම්පජ්ජලිතන්ති සමන්තතොජාලං සබ්බදිසාසු ච සම්පජ්ජලිතමග්ගි’’න්ති. තත්‍රෙව ච සුත්තනිපාතෙ කොකාලිකසුත්තෙ –

මේ පාඨයෙහි “අග්ගිනිං” (agginiṃ) යන ද්විතීයා විභක්ති (උපයෝග වචන) රූපය පෙනේ. එහෙයින් අටුවාචාරීන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ: “'අග්ගිනිං සම්පජ්ජලිතං' යනු හැමතැන ම දැල්වෙන සිසාරා ගිය දැල් ඇති ගින්නයි.” එසේ ම එම සුත්තනිපාතයේ කෝකාලික සූත්‍රයෙහි ම:

‘‘අථ ලොහමයං පන කුම්භිං,අග්ගිනිසඤ්ජලිතං පවිසන්ති;

පච්චන්ති හි තාසු චිරරත්තං,අග්ගිනිසමාසු සමුප්ලවාතෙ’’ති

“ඉන්පසු ඔවුහු ගින්නෙන් ඇවිළුණු (අග්ගිනිසඤ්ජලිතං) ලෝහමය සැළියකට ඇතුළු වෙති. එහි ඔවුහු ගින්නට සමාන වූ (අග්ගිනිසමාසු) සැළිවල උඩ යමින් යට යමින් බොහෝ කල් පැසෙති.”

ඉමස්මිං පදෙසෙ සමාසවිසයත්තා අග්ගිනිසඤ්ජලිතන්ති අග්ගිනීහි සඤ්ජලිතන්ති අත්ථො ලබ්භති, තථා අග්ගිනිසමාසූති අග්ගිනීහි සදිසාසූති අත්ථොපි. එවං සමාසවිධානමුඛෙන ‘‘අග්ගිනීහී’’ති කරණවචනම්පි දිස්සති.

මේ පාඨයෙහි සමාස වශයෙන් යෙදී ඇති බැවින් “අග්ගිනිසඤ්ජලිතං” යන්නෙන් 'ගින්දරවලින් (අග්ගිනීහි) ඇවිළුණු' යන අර්ථය ලැබෙයි. එසේ ම “අග්ගිනිසමාසු” යන්නෙන් 'ගින්දරවලට (අග්ගිනීහි) සමාන වූ' යන අර්ථය ද ලැබෙයි. මෙසේ සමාස ක්‍රමය තුළින් “අග්ගිනීහි” (agginīhi) යන තෘතීයා (කරණ වචන) රූපය ද පෙනේ.

ගිනිසද්දොපි ච පාළියං දිස්සති. තථා හි ‘‘තමෙව කට්ඨං දහති, යස්මා සො ජායතෙ ගිනී’’ති චූළබොධිචරියායං ගිනිසද්දො දිට්ඨො. කෙචි පනෙත්ථ සන්ධිවසෙන අකාරලොපං සඤ්ඤොගාදිස්ස ච ගකාරස්ස ලොපං වදන්ති, තම්පි න යුජ්ජති තස්සා පාළියා අට්ඨකථායං ‘‘යස්මාති [Pg.246] යතො කට්ඨා. ගිනීති අග්ගී’’ති එවං ගිනිසද්දස්ස උල්ලිඞ්ගෙත්වා වචනතො. තථා ‘‘ඡන්නා කුටි ආහිතො ගිනී’’ති ඉමස්ස ධනියසුත්තස්ස අට්ඨකථායං ‘‘ආහිතොති ආභතො ජාලිතො වා. ගිනීති අග්ගී’’ති වචනතො, තථෙව ච ‘‘මහාගිනි පජ්ජලිතො, අනාහාරොපසම්මතී’’ති ඉමිස්සා ථෙරගාථාය සංවණ්ණනායං ‘‘ගිනීති අග්ගී’’ති වචනතො. යදි හි ගිනිසද්දො විසුං න සියා, අට්ඨකථාචරියා ‘‘ජායතෙ ගිනී’’තිආදීනි ‘‘ජායතෙ අග්ගිනී’’තිආදිනා පදච්ඡෙදවසෙන අත්ථං වදෙය්‍යුං. යස්මා එවං න වදිංසු, ‘‘ගිනීති අග්ගී’’ති පන වදිංසු, තෙන ඤායති ‘‘ගිනිසද්දොපි විසුං අත්ථී’’ති. යෙ ‘‘ගිනිසද්දො නත්ථී’’ති වදන්ති, තෙසං වචනං න ගහෙතබ්බමෙව සාසනෙ ගිනිසද්දස්සුපලබ්භනතො. සුත්තනිපාතට්ඨකථායඤ්හි ‘‘ඡන්නා කුටි ආහිතො ගිනී’’ති පාඨස්ස සංවණ්ණනායමෙව ‘‘තෙසු ඨානෙසු අග්ගිනි ‘ගිනී’ති වොහරියතී’’ති තස්ස අභිධානන්තරං වුත්තං, තස්මා මයමෙත්ථ ගාථාරචනං කරිස්සාම –

'ගිනි' (gini) ශබ්දය ද පාළියෙහි දක්නට ලැබේ. එසේ ම, චූළබෝධි චරියාවෙහි “තමේව කට්ඨං දහති, යස්මා සෝ ජායතේ ගිනී” (යම් ලීයකින් ගින්න හටගන්නේ ද, ඒ ලීය ම එය දවයි) යන තැන 'ගිනි' ශබ්දය දක්නට ලැබේ. මෙහි සමහරු සන්ධි වීමෙන් 'අ' කාරය ලොප් වී, සංයෝගයේ මුල ඇති 'ග' කාරය ද ලොප් වූ බව පවසති. එය ද නොගැලපේ; මන්ද යත්, එම පාළි අටුවාවෙහි “යස්මා යන්නෙන් යම් ලීයකින් ද, ගිනී යන්නෙන් ගින්නයි” (yasmāti yato kaṭṭhā. ginīti aggī) යනුවෙන් 'ගිනි' ශබ්දය වෙන් කොට දක්වා ඇති බැවිනි. එසේ ම, “ඡන්නා කුටි ආහිතෝ ගිනී” යන ධනිය සූත්‍රයේ අටුවාවෙහි ද “ආහිතෝ යනු ගෙනෙන ලද හෝ දල්වන ලද යන්නයි, ගිනී යනු ගින්නයි” (āhitoti ābhato jālito vā. ginīti aggī) යනුවෙන් ද, එමෙන්ම “මහාගිනි පජ්ජලිතෝ, අනාහාරෝපසම්මතී” යන ථේරගාථාවේ වර්ණනාවෙහි “ගිනී යනු ගින්නයි” (ginīti aggī) යනුවෙන් ද දක්වා ඇති බැවිනි. ඉදින් 'ගිනි' කියා වෙන් වූ ශබ්දයක් නොවූයේ නම්, අටුවාචාරීන් වහන්සේලා “ජායතේ ගිනී” යන්න “ජායතේ අග්ගිනී” ආදී වශයෙන් පද බෙදීමක් කොට අර්ථ පවසනු ඇත. යම් හෙයකින් එසේ නොකියා “ගිනී යනු ගින්නයි” කියා ම පැවසූ බැවින්, 'ගිනි' කියා වෙනම ම ශබ්දයක් ඇති බව තේරුම් ගත හැක. යම් කෙනෙක් “'ගිනි' ශබ්දයක් නැත” කියා පවසත් ද, ශාසනයෙහි 'ගිනි' ශබ්දය දක්නට ලැබෙන බැවින් ඔවුන්ගේ එම වචනය පිළිගත යුතු ම නොවේ. සූත්‍රනිපාත අටුවාවෙහි ද “ඡන්නා කුටි ආහිතෝ ගිනී” යන පාඨයේ විස්තරයෙහි ම “එම ස්ථානයන්හි 'අග්ගිනි' යන්න 'ගිනි' යනුවෙන් ද ව්‍යවහාර කරනු ලැබේ” යැයි එහි වෙනත් නමක් දක්වා ඇත. එබැවින් අපි මෙහි ගාථා රචනයක් කරන්නෙමු:

විදෙහරට්ඨමජ්ඣම්හි, යං තං නාමෙන විස්සුතං;

රට්ඨං පබ්බතරට්ඨන්ති, දස්සනෙය්‍යං මනොරමං.

විදේහ රට මධ්‍යයෙහි, 'පබ්බත රට' යන නමින් ප්‍රසිද්ධ වූ, දැකීමට ප්‍රිය උපදවන, මනරම් වූ යම් රටක් ඇත් ද;

ධම්මකොණ්ඩව්හයං තත්ථ, නගරං අත්ථි සොභනං;

තම්හි ඨානෙ මනුස්සානං, භාසා එව ගිනිච්චයං.

එහි 'ධම්මකොණ්ඩ' නම් වූ සෝභන නගරයක් ඇත්තේ ය. ඒ ස්ථානයෙහි මිනිසුන්ගේ භාෂාවෙහි 'ගිනි' යන්න ම ව්‍යවහාර වෙයි.

‘‘ගිනි ගිනී ගිනයො’’ති-ආදිනා පවදෙ විදූ;

පදමාලං යථා අග්ගි-සද්දස්සෙව සුමෙධසො.

නුවණැත්තෝ 'අග්ගි' ශබ්දයේ මෙන් “ගිනි, ගිනී, ගිනයෝ” (gini ginī ginayo) ආදී වශයෙන් මෙහි පද මාලාව (විභක්ති ක්‍රමය) ප්‍රකාශ කරත්වා.

ඉති අලාබු ලාබුසද්දා විය අග්ගිනි ගිනිසද්දාපි භගවතො පාචනෙ දිස්සන්තීති වෙදිතබ්බා. යථා පන අග්ගිනිසද්දස්ස සබ්බාසු විභත්තීසු ද්වීසු වචනෙසු යොජෙතබ්බතා සිද්ධා, තථා ගිනිසද්දස්සපි සිද්ධාව හොති. තස්මාත්‍ර –

මෙසේ, 'අලාබු', 'ලාබු' ශබ්දයන් මෙන් 'අග්ගිනි', 'ගිනි' යන ශබ්දයන් ද බුදුරජාණන් වහන්සේගේ වචන (දේශනා) වල දක්නට ලැබෙන බව දත යුතුය. යම් සේ 'අග්ගිනි' ශබ්දයේ සියලු විභක්තීන්හි වචන දෙකෙහි ම යෙදීම සිද්ධ වේ ද, එසේ ම 'ගිනි' ශබ්දයේ ද එය සිද්ධ වන්නේ ම ය. එබැවින් මෙහි:

අග්ගිනි[Pg.247], අග්ගිනී, අග්ගිනයො. අග්ගිනිං, අග්ගිනී, අග්ගිනයො. අග්ගිනිනා, අග්ගිනීහි, අග්ගිනීභි. අග්ගිනිස්ස, අග්ගිනීනං. අග්ගිනිනා, අග්ගිනිස්මා, අග්ගිනිම්හා, අග්ගිනීහි, අග්ගිනීභි. අග්ගිනිස්ස, අග්ගිනීනං. අග්ගිනිස්මිං, අග්ගිනිම්හි, අග්ගිනීසු. භො අග්ගිනි, භවන්තො අග්ගිනී, භවන්තො අග්ගිනයො.

අග්ගිනි, අග්ගිනී, අග්ගිනයෝ (ප්‍රථමා). අග්ගිනිං, අග්ගිනී, අග්ගිනයෝ (ද්විතීයා). අග්ගිනිනා, අග්ගිනීහි, අග්ගිනීභි (තෘතීයා). අග්ගිනිස්ස, අග්ගිනීනං (චතුර්ථී). අග්ගිනිනා, අග්ගිනිස්මා, අග්ගිනිම්හා, අග්ගිනීහි, අග්ගිනීභි (පංචමී). අග්ගිනිස්ස, අග්ගිනීනං (ෂෂ්ඨී). අග්ගිනිස්මිං, අග්ගිනිම්හි, අග්ගිනීසු (සප්තමී). භෝ අග්ගිනි, භවන්තෝ අග්ගිනී, භවන්තෝ අග්ගිනයෝ (ආමන්ත්‍රණ).

‘‘ගිනි, ගිනී, ගිනයො. ගිනිං, ගිනී, ගිනයො, ගිනිනා’’ති සබ්බං යොජෙතබ්බං. ඉති පාළිනයානුසාරෙන අග්ගිනි ගිනිසද්දානං නාමිකපදමාලා යොජිතා. අථ වා යථා සක්කටභාසායං සත්ව පද්ධස්වාමිනීති සඤ්ඤොගවසෙන වුත්තානං සද්දානං මාගධභාසං පත්වා සත්තවපදුමසුවාමිනීති නිස්සඤ්ඤොගවසෙන උච්චාරිතා පාළි දිස්සති ‘‘ත්වඤ්ච උත්තමසත්තවො’’තිආදිනා, තථා සක්කටභාසායං අග්නීති සඤ්ඤොගවසෙන වුත්තස්ස මාගධභාසං පත්වා ‘‘අග්ගිනී’’ති සඤ්ඤොගනකාරවසෙන උච්චාරිතා පාළි දිස්සති ‘‘අග්ගිනිං සම්පජ්ජලිතං පවිසන්තී’’තිආදිකා. යථා ච වෙය්‍යාකරණෙහි සක්කටභාසාභූතො අග්නිසද්දො සබ්බාසු විභත්තීසු තීසු වචනෙසු යොජියති, තථා මාගධභාසාභූතො අග්ගිනිසද්දොපි සබ්බාසු විභත්තීසු ද්වීසු වචනෙසු යොජෙතබ්බොව හොති, තස්මා සො ඉධම්හෙහි යොජියති, ගිනිසද්දොපි අග්ගිනිසද්දෙන සමානත්ථත්තා, ඊසකඤ්ච සරූපත්තා තථෙව යොජියතීති දට්ඨබ්බං.

“ගිනි, ගිනී, ගිනයෝ. ගිනිං, ගිනී, ගිනයෝ, ගිනිනා” ආදී වශයෙන් සියල්ල යෙදිය යුතුය. මෙසේ පාළි ක්‍රමයට අනුකූලව 'අග්ගිනි', 'ගිනි' ශබ්දයන්ගේ නාම පද මාලාව යොදන ලදී. නැතහොත්, යම් සේ සංස්කෘත භාෂාවෙහි 'සත්ව' (satva), 'පද්ම' (padma), 'ස්වාමී' (svāmī) ආදී වශයෙන් සංයුක්ත අක්ෂර සහිතව වදාළ ශබ්දයන්, මාගධී (පාළි) භාෂාවට පැමිණි විට “සත්තව” (sattava), “පදුම” (paduma), “සුවාමිනී” (suvāminī) ආදී වශයෙන් සංයුක්ත අක්ෂර රහිතව උච්චාරණය කරන ලද පාළිය “ත්වඤ්ච උත්තමසත්තවෝ” (tvañca uttamasattavo) ආදී තැන්හි දක්නට ලැබේ ද; එසේ ම සංස්කෘත භාෂාවෙහි “අග්නි” (agni) කියා සංයුක්ත අක්ෂර සහිතව වදාළ ශබ්දය, මාගධී භාෂාවට පැමිණි විට “අග්ගිනි” (aggini) කියා සංයුක්ත අක්ෂර රහිතව උච්චාරණය කරන ලද පාළිය “අග්ගිනිං සම්පජ්ජලිතං පවිසන්ති” (agginiṃ sampajjalitaṃ pavisantī) ආදී තැන්හි දක්නට ලැබේ. තවද, වෛයාකරණිකයන් විසින් සංස්කෘත භාෂාවෙහි පවතින 'අග්නි' ශබ්දය සියලු විභක්තීන්හි වචන තුනෙහි ම (ඒකවචන, ද්විවචන, බහුවචන) යොදනු ලබන සේ, මාගධී භාෂාවෙහි පවතින 'අග්ගිනි' ශබ්දය ද සියලු විභක්තීන්හි වචන දෙකෙහි ම (ඒකවචන, බහුවචන) යෙදිය යුතු ම වේ. එබැවින් එය මෙහි අප විසින් යොදන ලදී. 'ගිනි' ශබ්දය ද 'අග්ගිනි' ශබ්දයට සමාන අර්ථ ඇති බැවින් ද, ස්වරූපයෙන් ද තරමක් සමාන බැවින් ද, එසේ ම යෙදෙන බව දත යුතුය.

එත්ථ සියා – යදි අග්ගිනිසද්දො සබ්බෙසු විභත්තිවචනෙසු යොජෙතබ්බො, අථ කස්මා කච්චායනෙ ‘‘අග්ගිස්සිනී’’ති ලක්ඛණෙන සිම්හි පරෙ අග්ගිසද්දන්තස්ස ඉනිආදෙසො දස්සිතොති? සච්චං, යථා නවක්ඛත්තුං ඨපෙත්වා කතෙකසෙසස්ස දසසද්දස්ස යොවචනම්හි නවාදෙසං කත්වා යොවචනස්ස උතිආදෙසං කස්මා ‘‘නවුතී’’ති රූපෙ නිප්ඵන්නෙ පුන ‘‘නවුතී’’ති පකතිං ඨපෙත්වා තතො නංවචනං කත්වා ‘‘නවුතීන’’න්ති රූපං නිප්ඵාදිතං[Pg.248]. ඉත්ථිලිඞ්ගෙ පන නාදිඑකවචනානි කත්වා තෙසං යාආදෙසං කත්වා ‘‘නවුතියා’’ති රූපං නිප්ඵාදිතං. තථා හි ‘‘ඡන්නවුතීනං පාසණ්ඩානං ධම්මානං පවරං යදිදං සුගතවිනයං නවුතියා හංසසහස්සෙහි පරිවුතො’’තිආදීනි පයොගානි දිස්සන්ති. තථා සිම්හි අග්ගිසද්දන්තස්ස ඉනිආදෙසකරණවසෙන ‘‘අග්ගිනී’’ති රූපෙ නිප්ඵන්නෙපි පුන ‘‘අග්ගිනී’’ති පකතිං ඨපෙත්වා තතො යොඅංනාදයො විභත්තියො කත්වා ‘‘අග්ගිනි, අග්ගිනී, අග්ගිනයො. අග්ගිනිං, අග්ගිනී, අග්ගිනයො. අග්ගිනිනා’’තිආදීනි කථං න නිප්ඵජ්ජිස්සන්තීති සන්නිට්ඨානං කාතබ්බං.

මෙහි මෙබඳු සැකයක් ඇති විය හැකිය - ඉදින් 'අග්ගි' ශබ්දය සියලු විභක්ති වචනයන්හි යෙදිය යුත්තේ නම්, කච්චායන ව්‍යාකරණයෙහි 'අග්ගිස්සිනී' යන සූත්‍ර ලක්ෂණයෙන් 'සි' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි 'අග්ගි' ශබ්දයේ අන්තයට 'ඉනි' ආදේශය දක්වන ලද්දේ මන්ද? සත්‍යයකි, යම් සේ නව වරක් තබා ඉතිරි කරන ලද 'දස' ශබ්දයට 'යෝ' විභක්තිය පර වූ කල්හි 'නව' ආදේශය කොට, 'යෝ' විභක්තියට 'උති' ආදේශය කිරීමෙන් 'නවුති' යන රූපය සිද්ධ වූ කල්හි, නැවත 'නවුති' යන්න ප්‍රකෘති වශයෙන් තබා, එයින් පසුව 'නං' විභක්තිය යොදා 'නවුතීනං' යන රූපය සාදන ලද්දේද, ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි වූ කලී 'නා' ආදී ඒකවචන විභක්තීන් යොදා ඒවාට 'යා' ආදේශ කිරීමෙන් 'නවුතියා' යන රූපය සාදන ලද්දේද, එසේ හෙයින් 'ඡන්නවුතීනං පාසණ්ඩීනං ධම්මානං පවරං යදිදං සුගතවිනයං', 'නවුතියා හංසසහස්සේහි පරිවුතෝ' ආදී ප්‍රයෝගයෝ දක්නට ලැබෙත්. එසේම 'සි' විභක්තිය පර වූ කල්හි 'අග්ගි' ශබ්දයේ අන්තයට 'ඉනි' ආදේශ කිරීමෙන් 'අග්ගිනී' යන රූපය සිද්ධ වුවද, නැවත 'අග්ගිනී' යන්න ප්‍රකෘතියක් ලෙස තබා, එයින් පසුව 'යෝ', 'අං' ආදී විභක්තීන් යෙදීමෙන් 'අග්ගිනි, අග්ගිනී, අග්ගිනයෝ. අග්ගිනිං, අග්ගිනී, අග්ගිනයෝ. අග්ගිනිනා' ආදී රූපයන් කෙසේ නම් සිද්ධ නොවන්නේදැයි නිශ්චය කළ යුතුය.

සවිනිච්ඡයොයං ඉකාරන්තපුල්ලිඞ්ගානං පකතිරූපස්ස නාමිකපදමාලාවිභාගො.

මෙය විනිශ්චය සහිත වූ ඉකාරාන්ත පුල්ලිංග ප්‍රකෘති රූපයන්ගේ නාමික පදමාලා විභාගයයි.

ඉකාරන්තතාපකතිකං ඉකාරන්තපුල්ලිඞ්ගං නිට්ඨිතං.

ඉකාරාන්ත ප්‍රකෘති ඇති ඉකාරාන්ත පුල්ලිංගය නිම කරන ලදී.

ඉදානි භාවී ඉච්චෙතස්ස පකතිරූපස්ස අඤ්ඤෙසඤ්ච තංසදිසානං නාමිකපදමාලාවිභාගං වක්ඛාම පුබ්බාචරියමතං පුරෙචරං කත්වා.

දැන් 'භාවී' යන ප්‍රකෘති රූපයේ සහ ඊට සමාන වූ සෙසු පදයන්ගේ නාමික පදමාලා විභාගය, පූර්වාචාර්යවරුන්ගේ මතය පෙරදැරි කරගෙන පවසන්නෙමු.

දණ්ඩී, දණ්ඩී, දණ්ඩිනො. දණ්ඩිං, දණ්ඩී, දණ්ඩිනො. දණ්ඩිනා, දණ්ඩීහි, දණ්ඩීභි. දණ්ඩිස්ස, දණ්ඩිනො, දණ්ඩීනං. දණ්ඩිනා, දණ්ඩීහි, දණ්ඩීභි. දණ්ඩිස්ස, දණ්ඩිනො, දණ්ඩීනං. දණ්ඩිස්මිං, දණ්ඩිම්හි, දණ්ඩීසු. භො දණ්ඩි, භො දණ්ඩී, භවන්තො දණ්ඩිනො. යමකමහාථෙරමතං.

දණ්ඩී, දණ්ඩී, දණ්ඩිනෝ. දණ්ඩීං, දණ්ඩී, දණ්ඩිනෝ. දණ්ඩිනා, දණ්ඩීහි, දණ්ඩීභි. දණ්ඩිස්ස, දණ්ඩිනෝ, දණ්ඩීනං. දණ්ඩිනා, දණ්ඩීහි, දණ්ඩීභි. දණ්ඩිස්ස, දණ්ඩිනෝ, දණ්ඩීනං. දණ්ඩિસ્මිං, දණ්ඩීම්හි, දණ්ඩීසු. භෝ දණ්ඩී, භෝ දණ්ඩී, භවන්තෝ දණ්ඩිනෝ. (යමක මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ මතයයි.)

එත්ථ කිඤ්චාපි ‘‘දණ්ඩින’’න්ති උපයොගෙකවචනඤ්ච ‘‘දණ්ඩිස්මා, දණ්ඩිම්හා’’ති නිස්සක්කවචනඤ්ච ‘‘දණ්ඩිනී’’ති භුම්මෙකවචනඤ්ච නාගතං, තථාපි තත්ථ තත්ථ තංසදිසස්ස පයොගස්ස දස්සනතො ගහෙතබ්බමෙව.

මෙහි 'දණ්ඩිනං' යන ද්වීතියා (උපයෝග) ඒකවචනය ද, 'දණ්ඩස්මා, දණ්ඩිම්හා' යන පංචමී (නිස්සක්ක) වචනය ද, 'දණ්ඩිනි' යන සප්තමී (භුම්ම) ඒකවචනය ද (පදමාලාවෙහි) පැමිණ නැතත්, ඒ ඒ තැන්වල ඊට සමාන ප්‍රයෝගයන් දක්නට ලැබෙන බැවින් ඒවා ද ගත යුතු ම ය.

‘‘භණ [Pg.249] සම්ම අනුඤ්ඤාතො, අත්ථං ධම්මඤ්ච කෙවලං;

සන්ති හි දහරා පක්ඛී, පඤ්ඤවන්තො ජුතින්ධරා’’ති

‘එම්බා යහළුව, අනුදැන වදාරන ලද, සම්පූර්ණ වූ අර්ථය ද ධර්මය ද පවසන්න. ප්‍රඥාවන්ත වූ ද තේජවන්ත වූ ද තරුණ පක්ෂීහු සිටිත්මය’

පාළියං ‘‘පක්ඛී’’ඉති පච්චත්තබහුවචනස්ස දස්සනතො පන ‘‘දණ්ඩී’’ඉති පච්චත්තොපයොගබහුවචනානි වුත්තානීති දට්ඨබ්බං.

පාලියෙහි 'පක්ඛී' යන ප්‍රථමා (පච්චත්ත) බහුවචන ප්‍රයෝගය දක්නට ලැබෙන බැවින්, 'දණ්ඩී' යන ප්‍රථමා (පච්චත්ත) සහ ද්විතීයා (උපයෝග) බහුවචන රූපයන් පවසන ලදැයි දත යුතුය.

භාවී, භාවී, භාවිනො. භාවිං, භාවිනං, භාවී, භාවිනො. භාවිනා, භාවීහි, භාවීභි. භාවිස්ස, භාවිනො, භාවීනං. භාවිනා, භාවිස්මා, භාවිම්හා, භාවීහි, භාවීභි. භාවිස්ස, භාවිනො, භාවීනං. (භාවිනි) භාවිස්මිං, භාවිම්හි, භාවීසු. භො භාවි, භො භාවී, භවන්තො භාවිනො.

භාවී, භාවී, භාවිනෝ. භාවිං, භාවිනං, භාවී, භාවිනෝ. භාවිනා, භාවීහි, භාවීභි. භාවිස්ස, භාවිනෝ, භාවීනං. භාවිනා, භාවිස්මා, භාවිම්හා, භාවීහි, භාවීභි. භාවිස්ස, භාවිනෝ, භාවීනං. (භාවිනි) භාවિસ્මිං, භාවිම්හි, භාවීසු. භෝ භාවී, භෝ භාවී, භවන්තෝ භාවිනෝ.

එවං විභාවී සම්භාවී, පරිභාවී ධජී ගණී;

සුඛී රොගී සසී කුට්ඨී, මකුටී කුසලී බලී.

මෙලෙසම විභාවී, සම්භාවී, පරිභාවී, ධජී, ගණී, සුඛී, රෝගී, සසී, කුට්ඨී, makuටී, කුසලී, බලී ද (ශබ්ද වෙත්).

ජටී යොගී කරී යානී, තොමරී මුසලී ඵලී;

දන්තී මන්තී සුධී මෙධී, භාගී භොගී නඛී සිඛී.

ජටී, යෝගී, කරී, යානී, තෝමරී, මුසලී, ඵලී, දන්තී, මන්තී, සුධී, මේධී, භාගී, භෝගී, නඛී, සිඛී ද (ශබ්ද වෙත්).

ධම්මී සඞ්ඝී ඤාණී අත්ථී, හත්ථී චක්ඛී පක්ඛී දාඨී;

රට්ඨී ඡත්තී මාලී චම්මී, චාරී චාගී කාමී සාමී.

ධම්මී, සංඝී, ඤාණී, අත්ථී, හත්ථී, චක්ඛී, පක්ඛී, දාඨී, රට්ඨී, ඡත්තී, මාලී, චම්මී, චාරී, චාගී, කාමී, සාමී ද (ශබ්ද වෙත්).

මල්ලකාරී පාපකාරී, සත්තුඝාතී දීඝජීවී;

ධම්මවාදී සීහනාදී, භූමිසායී සීඝයායී.

මල්ලකාරී, පාපකාරී, සත්තුඝාතී, දීඝජීවී, ධම්මවාදී, සීහනාදී, භූමිසායී, සීඝයායී ද (ශබ්ද වෙත්).

වජ්ජදස්සී ච පාණී ච, යසස්සිච්චාදයොපි ච;

එතෙසං කොචි භෙදො තු, එකදෙසෙන වුච්චතෙ.

වජ්ජදස්සී, පාණී, යසස්සී ආදී ශබ්දයන්ගේ ද යම් විශේෂ වෙනසක් වේ නම්, එය එක් දේශයකින් (කොටසකින්) කියනු ලැබේ.

ඊකාරන්තපුල්ලිඞ්ගපදෙසු හි ‘‘වජ්ජදස්සී, පාණී’’ඉච්චෙවමාදීනං උපයොගභුම්මවචනට්ඨානෙ ‘‘වජ්ජදස්සිනං, පාණිනෙ’’තිආදීනිපි රූපානි භවන්ති. එත්ථ ච –

ඊකාරාන්ත පුල්ලිංග පදයන්හි 'වජ්ජදස්සී, පාණී' ආදී ශබ්දයන්ගේ ද්විතීයා (උපයෝග) සහ සප්තමී (භුම්ම) වචන ස්ථානයන්හි 'වජ්ජදස්සිනං, පාණිනේ' ආදී රූපයන් ද වෙති. මෙහි ද -

‘‘නිධීනංව පවත්තාරං, යං පස්සෙ වජ්ජදස්සිනං;

එවං ජරා ච මච්චු ච, අධිවත්තන්ති පාණිනෙ.

‘යමෙක් වරද පෙන්වා දෙන (උපදෙස් දෙන) තැනැත්තා සඟවන ලද නිධානයක් පෙන්වන්නෙකු මෙන් දකින්නේද...’ ‘යම් සේ ජරාව සහ මරණය ප්‍රාණීන් (සතුන්) කරා පැමිණෙත්ද (මැඩ පවත්වත්ද).’

සමුපගච්ඡති [Pg.250] සසිනි ගගනතලං.

‘චන්ද්‍රයා (සසී) අහස් තලයට පැමිණෙයි.’

උපහච්ච මනං මජ්ඣො, මාතඞ්ගස්මිං යසස්සිනෙ;

උච්ඡින්නො සහ රට්ඨෙන, මජ්ඣාරඤ්ඤං තදා අහු.

‘මජ්ඣ රජතෙමේ යශස් ඇති (යසස්සී) මාතංග තාපසයා කෙරෙහි සිත දූෂණය කරගෙන, රට ද සමඟ විනාශයට පත් විය. එකල්හි ඒ ප්‍රදේශය මජ්ඣාරණ්‍යය (මැද කැලය) විය.’

සුසුඛං වත ජීවාම, වෙරිනෙසු අවෙරිනො’’ති

‘වෛර කරන්නවුන් අතර වෛර නොකරන්නෝ වී අපි ඒකාන්තයෙන් ඉතා සුවසේ ජීවත් වන්නෙමු.’

එවමාදයො පයොගා වෙදිතබ්බා, අයං නයො දණ්ඩීපදාදීසුපි ලබ්භතෙව සමානගතිකත්තා දණ්ඩීපදාදීනං වජ්ජදස්සීපදාදීහි. තස්මා උපයොගට්ඨානෙ ‘‘දණ්ඩිං, දණ්ඩිනං, දණ්ඩිනො, දණ්ඩිනෙ’’ති යොජෙතබ්බං. භුම්මට්ඨානෙ ‘‘දණ්ඩිස්මිං, දණ්ඩිම්හි, දණ්ඩිනි, දණ්ඩිනෙ, දණ්ඩීසු, දණ්ඩිනෙසූ’’ති යොජෙතබ්බං. එස නයො ගාමණී සෙනානීඉච්චාදීනි වජ්ජෙත්වා යථාරහං ඊකාරන්තපුල්ලිඞ්ගෙසු නෙතබ්බො.

මෙසේ ආදී ප්‍රයෝගයන් දත යුතුය. 'දණ්ඩී' ආදී පදයන් ද 'වජ්ජදස්සී' ආදී පදයන් සමඟ සමාන ගති ඇති බැවින්, මෙම ක්‍රමය 'දණ්ඩී' ආදී පදයන්හි ද ලැබෙන්නේමය. එබැවින් ද්විතීයා (උපයෝග) ස්ථානයෙහි 'දණ්ඩිං, දණ්ඩිනං, දණ්ඩිනෝ, දණ්ඩිනේ' යන්න ද, සප්තමී (භුම්ම) ස්ථානයෙහි 'දණ්ඩિસ્මිං, දණ්ඩිම්හි, දණ්ඩිනි, දණ්ඩිනේ, දණ්ඩීසු, දණ්ඩිනේසු' යන්න ද යෙදිය යුතුය. 'ගාමණී, සේනානී' ආදී පදයන් හැර සෙසු ඊකාරාන්ත පුල්ලිංග පදයන්හි සුදුසු පරිදි මෙම ක්‍රමය යෙදිය යුතුය.

සවිනිච්ඡයොයං ඊකාරන්තපුල්ලිඞ්ගානං පකතිරූපස්ස නාමිකපදමාලාවිභාගො.

මෙය විනිශ්චය සහිත වූ ඊකාරාන්ත පුල්ලිංග ප්‍රකෘති රූපයන්ගේ නාමික පදමාලා විභාගයයි.

ඊකාරන්තතාපකතිකං ඊකාරන්තපුල්ලිඞ්ගං නිට්ඨිතං.

ඊකාරාන්ත ප්‍රකෘති ඇති ඊකාරාන්ත පුල්ලිංගය නිම කරන ලදී.

ඉදානි භූධාතුමයානං උකාරන්තපුල්ලිඞ්ගානං අප්පසිද්ධත්තා අඤ්ඤෙසං උකාරන්තපුල්ලිඞ්ගානං වසෙන පකතිරූපස්ස නාමිකපදමාලං පූරෙස්සාම. කතමානි තානි? ‘‘භික්ඛු හෙතු සෙතු කෙතු රාහු භාණු ඛාණු සඞ්කු උච්ඡු වෙළු මච්චු ජන්තු සින්ධු බන්ධු රුරු නෙරු සත්තු බබ්බු පටු බින්දු ගරු’’ඉච්චාදීනි.

දැන් භූ ධාතුවෙන් සිද්ධ වූ උකාරාන්ත පුල්ලිංගයන්ගේ පැහැදිලි බව (විශේෂත්වය) නිසා, සෙසු උකාරාන්ත පුල්ලිංගයන්ගේ වශයෙන් ප්‍රකෘති රූපයෙහි නාමික පදමාලාව සම්පූර්ණ කරන්නෙමු. ඒ කවරේද යත්? 'භික්ඛු, හේතු, සේතු, කේතු, රාහු, භාණු, ඛාණු, සංකු, උච්ඡු, වේළු, මච්චු, ජන්තු, සින්ධු, බන්ධු, රුරු, නේරු, සත්තු, බබ්බු, පටු, බින්දු, ගරු' ආදී ශබ්දයන්ය.

භික්ඛු, භික්ඛූ, භික්ඛවො. භික්ඛුං, භික්ඛූ, භික්ඛවො. භික්ඛුනා, භික්ඛූහි, භික්ඛූභි. භික්ඛුස්ස, භික්ඛුනො, භික්ඛූනං. භික්ඛුනා, භික්ඛුස්මා, භික්ඛුම්හා, භික්ඛූහි, භික්ඛූභි. භික්ඛුස්ස, භික්ඛුනො, භික්ඛූනං. භික්ඛුස්මිං, භික්ඛුම්හි, භික්ඛූසු. භො භික්ඛු, භවන්තො භික්ඛූ, භික්ඛවෙ, භික්ඛවො. භික්ඛුආදීනි අඤ්ඤානි ච තංසදිසානි එවං ඤෙය්‍යානි.

භික්ඛු, භික්ඛූ, භික්ඛවෝ. භික්ඛුං, භික්ඛූ, භික්ඛවෝ. භික්ඛුනා, භික්ඛූහි, භික්ඛූභි. භิක්ඛුස්ස, භික්ඛුනෝ, භික්ඛූනං. භික්ඛුනා, භิක්ඛුස්මා, භික්ඛුම්හා, භික්ඛූහි, භික්ඛූභි. භิක්ඛුස්ස, භิක්ඛුනෝ, භิක්ඛූනං. භික්ඛුස්මිං, භิක්ඛුම්හි, භิක්ඛූසු. භෝ භික්ඛු, භවන්තෝ භික්ඛූ, භික්ඛවේ, භික්ඛවෝ. භික්ඛු ආදී සෙසු සමාන පදයන් ද මෙසේම දත යුතුය.

අයම්පි [Pg.251] පනෙත්ථ විසෙසො ඤෙය්‍යො – හෙතු, හෙතූ, හෙතුයො, හෙතවො. හෙතුං, හෙතූ, හෙතුයො, හෙතවො. භො හෙතු, භවන්තො හෙතූ, හෙතවෙ, හෙතවො. සෙසං භික්ඛුසමං.

මෙහි ද මෙම විශේෂය දත යුතුය - හේතු, හේතූ, හේතුයෝ, හේතවෝ. හේතුං, හේතූ, හේතුයෝ, හේතවෝ. භෝ හේතු, භවන්තෝ හේතූ, හේතවේ, හේතවෝ. සෙසු රූපයන් 'භික්ඛු' ශබ්දයට සමාන වේ.

අථ වා ‘‘හෙතුයා’’තිආදීනං දස්සනතො ‘‘ධෙනුයා’’ති ඉත්ථිලිඞ්ගරූපෙන සදිසං ‘‘හෙතුයා’’ති පුල්ලිඞ්ගරූපම්පි සත්තමීඨානෙ ඉච්ඡිතබ්බං. කානිචි හි පුල්ලිඞ්ගරූපානි කෙහිචි ඉත්ථිලිඞ්ගරූපෙහි සදිසානි භවන්ති. තං යථා? ‘‘උට්ඨෙහි කත්තෙ තරමානො. එහි බාලෙඛමාපෙහි, කුසරාජං මහබ්බලං. භාතරා මාතරා අධිපතියා රත්තියා හෙතුයො ධෙනුයො මත්‍යා පෙත්‍යා’’ති එවං නයදස්සනෙන ‘‘හෙතුයා තීණි. අධිපතියා සත්ත. උට්ඨෙහි කත්තෙ’’තිආදීසු ලිඞ්ගවිපල්ලාසචින්තා න උප්පාදෙතබ්බා.

නැතහොත් ‘හෙතුයා’ යනාදිය දැක්මෙන්, ‘ධෙනුයා’ යන ස්ත්‍රී ලිංග රූපයට සමාන වූ ‘හෙතුයා’ යන පුල්ලිංග රූපය ද සප්තමී විභක්ති ස්ථානයෙහි කැමති විය යුතුය (පිළිගත යුතුය). ඇතැම් පුල්ලිංග රූපයන් ඇතැම් ස්ත්‍රී ලිංග රූපයන් හා සමාන වන බැවිනි. එය කෙසේද යත්? ‘උට්ඨේහි කත්තේ තරමානෝ. ඒහි බාලේඛමාපේහි, කුසරාජං මහබ්බලං. භාතරා මාතරා අධිපතියා රත්තියා හේතුයෝ ධේනුයෝ මත්‍යා පේත්‍යා’ යනාදී වශයෙන් ක්‍රම දැක්වීමෙන් ‘හේතුයා තීණි. අධිපතියා සත්ත. උට්ඨේහි කත්තේ’ යනාදී තැන්හි ලිංග විපර්යාසයක් පිළිබඳ සැකයක් උපදවා නොගත යුතුය.

ජන්තු, ජන්තූ, ජන්තුයො, ජන්තුනො, ජන්තවො. ජන්තුං, ජන්තූ, ජන්තුයො, ජන්තුනො, ජන්තවො. භො ජන්තු, භවන්තො ජන්තූ, ජන්තවෙ ජන්තවො. සෙසං භික්ඛුසමං.

ජන්තු, ජන්තූ, ජන්තුයෝ, ජන්තුනෝ, ජන්තවෝ (ප්‍රථමා). ජන්තුං, ජන්තූ, ජන්තුයෝ, ජන්තුනෝ, ජන්තවෝ (ද්විතීයා). භෝ ජන්තු, භවන්තෝ ජන්තූ, ජන්තවේ ජන්තවෝ (ආලපන). සෙසු කොටස භික්ඛු ශබ්දය හා සමාන වේ.

ගරු, ගරූ, ගරවො, ගරුනො. ගරුං, ගරූ, ගරවො, ගරුනො. භො ගරු, භවන්තො ගරූ, ගරවො, ගරුනො. සෙසං භික්ඛුසමං. එත්ථ පන ‘‘භත්තු ච ගරුනො සබ්බෙ, පටිපූජෙති පණ්ඩිතා’’තිපාළිනිදස්සනං. තත්‍ර ‘‘භික්ඛවෙ’’ති ආමන්තනපදං චුණ්ණියපදෙස්වෙව දිස්සති, න ගාථාසු. ‘‘භික්ඛවො’’ති පච්චත්තපදං ගාථාසුයෙව දිස්සති, න චුණ්ණියපදෙසු, අපිච ‘‘භික්ඛවෙ’’ති ආමන්තනපදං සාවකස්ස භික්ඛූනං ආමන්තනපාළියං සන්ධිවිසයෙයෙව දිස්සති, න අසන්ධිවිසයෙ, බුද්ධස්ස පන භික්ඛූනං ආමන්තනපාළියං සන්ධිවිසයෙපි අසන්ධිවිසයෙපි දිස්සති. ‘‘භික්ඛවො’’ති ආමන්තනපදං බුද්ධස්ස භික්ඛූනං ආමන්තනපාළියං ගාථාසු ච දිස්සති[Pg.252], චුණ්ණියපදෙසු ච සන්ධිවිසයෙයෙව දිස්සති. සාවකස්ස පන භික්ඛූනං ආමන්තනපාළියං න දිස්සතීති අයං ද්වින්නං විසෙසො දට්ඨබ්බො. තථා හි ‘‘එවඤ්ච පන භික්ඛවෙ ඉමං සික්ඛාපදං උද්දිසෙය්‍යාථා’’තිආදීසු ‘‘භික්ඛවෙ’’ති පදං චුණ්ණියපදෙස්වෙව දිට්ඨං. ‘‘භික්ඛවො තිසතා ඉමෙ, යාචන්ති පඤ්ජලීකතා’’තිආදීසු ‘‘භික්ඛවො’’ති පච්චත්තපදං ගාථාසුයෙව දිට්ඨං. ‘‘ආයස්මා සාරිපුත්තො භික්ඛූ ආමන්තෙසි ආවුසො භික්ඛවෙ’’ති එවමාදීසු සාවකස්ස භික්ඛූනං ආමන්තනපාළීසු සන්ධිවිසයෙයෙව ‘‘භික්ඛවෙ’’ති පදං දිට්ඨං. ‘‘භික්ඛූ ආමන්තෙසි සොතුකාමත්ථ භික්ඛවෙ’’ති ‘‘ඉධ භික්ඛවෙ භික්ඛූ’’තිආදීසු පන බුද්ධස්ස භික්ඛූනං ආමන්තනපාළීසු සන්ධිවිසයාවිසයෙසු ‘‘භික්ඛවෙ’’ති පදං දිට්ඨං. ‘‘අරඤ්ඤෙ රුක්ඛමූලෙ වා, සුඤ්ඤාගාරෙව භික්ඛවො’’ති ‘‘තත්‍ර ඛො භගවා භික්ඛූ ආමන්තෙසි භික්ඛවො’’ති එවමාදීසු බුද්ධස්ස භික්ඛූනං ආමන්තනපාළීසු ‘‘භික්ඛවො’’ති ආමන්තනපදං ගාථාසු ච දිට්ඨං, චුණ්ණියපදෙසු ච සන්ධිවිසයෙයෙව දිට්ඨං. ඉච්චෙවං –

ගරු, ගරූ, ගරවෝ, ගරුනෝ (ප්‍රථමා). ගරුං, ගරූ, ගරවෝ, ගරුනෝ (ද්විතීයා). භෝ ගරු, භවන්තෝ ගරූ, ගරවෝ, ගරුනෝ (ආලපන). සෙසු කොටස භික්ඛු ශබ්දය හා සමාන වේ. මෙහිලා ‘භත්තු ච ගරුනෝ සබ්බේ, පටිපූජේති පණ්ඩිතා’ යන පාලි නිදසුනයි. එහි ‘භික්ඛවේ’ යන ආමන්ත්‍රණ පදය ගද්‍ය පාඨයන්හි (චුණ්ණියපද) ම දක්නට ලැබෙන අතර ගාථාවල දක්නට නොලැබේ. ‘භික්ඛවෝ’ යන ප්‍රථමා බහු වචන පදය ගාථාවල ම දක්නට ලැබෙන අතර ගද්‍ය පාඨයන්හි දක්නට නොලැබේ. තවද ‘භික්ඛවේ’ යන ආමන්ත්‍රණ පදය ශ්‍රාවකයෙකු විසින් භික්ෂූන් වහන්සේලා ඇමතීමේ පාලි පාඨයන්හි සන්ධි වන තැන්වල (සන්ධි විෂයයෙහි) ම දක්නට ලැබෙන අතර, සන්ධි නොවන තැන්වල (අසන්ධි විෂයයෙහි) දක්නට නොලැබේ. බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් භික්ෂූන් වහන්සේලා ඇමතීමේ පාලි පාඨයන්හි දී සන්ධි වන තැනෙහි ද, සන්ධි නොවන තැනෙහි ද දක්නට ලැබේ. බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් භික්ෂූන් වහන්සේලා ඇමතීමේ දී ‘භික්ඛවෝ’ යන ආමන්ත්‍රණ පදය ගාථාවන්හි ද දක්නට ලැබෙන අතර, ගද්‍ය පාඨයන්හි සන්ධි වන තැනෙහි ම පමණක් දක්නට ලැබේ. ශ්‍රාවකයන් විසින් භික්ෂූන් වහන්සේලා ඇමතීමේ පාලි පාඨයන්හි එය දක්නට නොලැබේ; මේ දෙදෙනාගේ වෙනස මෙසේ වටහාගත යුතුය. එසේම ‘ඒවං ච පන භික්ඛවේ ඉමං සික්ඛාපදං උද්දිසෙය්‍යාථ’ යනාදී තැන්හි ‘භික්ඛවේ’ යන පදය ගද්‍ය පාඨයන්හි ම දක්නට ලැබේ. ‘භික්ඛවෝ තිසතා ඉමේ, යාචන්ති පඤ්ජලීකතා’ යනාදී තැන්හි ‘භික්ඛවෝ’ යන ප්‍රථමා පදය ගාථාවන්හි ම දක්නට ලැබේ. ‘ආයස්මා සාරිපුත්තෝ භික්ඛූ ආමන්තේසි ආවුසෝ භික්ඛවේ’ යනාදී වශයෙන් ශ්‍රාවකයන් විසින් භික්ෂූන් වහන්සේලා ඇමතීමේ දී සන්ධි වන තැනෙහි ම ‘භික්ඛවේ’ යන පදය දක්නට ලැබේ. ‘භික්ඛූ ආමන්තේසි සෝතුකාමත්ථ භික්ඛවේ’ සහ ‘ඉධ භික්ඛවේ භික්ඛූ’ යනාදී වශයෙන් බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් භික්ෂූන් වහන්සේලා ඇමතීමේ පාඨයන්හි දී සන්ධි වන සහ නොවන තැන් දෙකෙහිම ‘භික්ඛවේ’ යන පදය දක්නට ලැබේ. ‘අරඤ්ඤේ රුක්ඛමූලේ වා, සූඤ්ඤාගාරේව භික්ඛවෝ’ සහ ‘තත්‍ර ඛෝ භගවා භික්ඛූ ආමන්තේසි භික්ඛවෝ’ යනාදී වශයෙන් බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් භික්ෂූන් වහන්සේලා ඇමතීමේ දී ‘භික්ඛවෝ’ යන ආමන්ත්‍රණ පදය ගාථාවන්හි ද දක්නට ලැබෙන අතර, ගද්‍ය පාඨයන්හි සන්ධි වන තැන්වල ද දක්නට ලැබේ. මෙසේය -

චුණ්ණියෙව පදෙ දිට්ඨං, ‘‘භික්ඛවෙ’’ති පදං ද්විධා;

යතො පවත්තතෙ සන්ධි-විසයාවිසයෙසු තං.

‘භික්ඛවේ’ යන පදය ගද්‍ය පාඨයන්හි ම දෙවැදෑරුම්ව දක්නට ලැබේ; මක්නිසාද යත් එය සන්ධි වන සහ සන්ධි නොවන අවස්ථාවන්හි යෙදෙන බැවිනි.

‘‘භික්ඛවො’’ති පදං දිට්ඨං, ගාථායඤ්චෙව චුණ්ණියෙ;

පදස්මිම්පි ච සන්ධිස්ස, විසයෙවාති නිද්දිසෙති.

‘භික්ඛවෝ’ යන පදය ගාථාවන්හි මෙන්ම ගද්‍ය පාඨයන්හි ද දක්නට ලැබේ; එහෙත් ගද්‍ය පාඨයන්හි දී සන්ධි වන අවස්ථාවන්හි දී පමණක් එය යෙදෙන බව දක්වනු ලැබේ.

සවිනිච්ඡයොයං උකාරන්තපුල්ලිඞ්ගානං පකතිරූපස්ස නාමිකපදමාලාවිභාගො.

මෙය විනිශ්චය සහිත වූ, උ-කාරාන්ත පුල්ලිංග ප්‍රකෘති රූපයන්ගේ නාමික පදමාලා විභාගයයි.

උකාරන්තතාපකතිකං උකාරන්තපුල්ලිඞ්ගං නිට්ඨිතං.

උ-කාරාන්ත ප්‍රකෘති වූ උ-කාරාන්ත පුල්ලිංග නාම පද නිමවා ලන ලදී.

ඉදානි පන සයම්භූඉච්චෙතස්ස පකතිරූපස්ස තංසදිසානඤ්ච නාමිකපදමාලං කථයාම –

දැන් වනාහි ‘සයම්භූ’ යන ප්‍රකෘති රූපයේ සහ ඊට සමාන නාමයන්ගේ නාමික පදමාලාව පවසන්නෙමු -

සයම්භූ[Pg.253], සයම්භූ, සයම්භුවො. සයම්භුං, සයම්භූ, සයම්භුවො. සයම්භුනා, සයම්භූහි, සයම්භූභි. සයම්භුස්ස, සයම්භුනො, සයම්භූනං. සයම්භුනා, සයම්භුස්මා, සයම්භුම්හා, සයම්භූහි, සයම්භූභි. සයම්භුස්ස, සයම්භුනො, සයම්භූනං. සයම්භුස්මිං, සයම්භුම්හි, සයම්භූසු. භො සයම්භු, භො සයම්භූ, භවන්තො සයම්භූ, සයම්භුවො. එවං පභූ අභිභූවිභූ ඉච්චාදීනිපි.

සයම්භූ, සයම්භූ, සයම්භුවෝ (ප්‍රථමා). සයම්භුං, සයම්භූ, සයම්භුවෝ (ද්විතීයා). සයම්භුනා, සයම්භූහි, සයම්භූභි (තෘතීයා). සයම්භුස්ස, සයම්භුනෝ, සයම්භූනං (චතුර්ථී). සයම්භුනා, සයම්භුස්මා, සයම්භුම්හා, සයම්භූහි, සයම්භූභි (පංචමී). සයම්භුස්ස, සයම්භුනෝ, සයම්භූනං (ෂෂ්ඨී). සයම්භුස්මිං, සයම්භුම්හි, සයම්භූසු (සප්තමී). භෝ සයම්භු, භෝ සයම්භූ, භවන්තෝ සයම්භූ, සයම්භුවෝ (ආලපන). ප්‍රභූ, අභිභූ, විභූ යනාදී ශබ්දයන් ද මෙසේම වේ.

සබ්බඤ්ඤූ, සබ්බඤ්ඤූ, සබ්බඤ්ඤුනො. සබ්බඤ්ඤුං, සබ්බඤ්ඤූ, සබ්බඤ්ඤුනො. භො සබ්බඤ්ඤු, භවන්තො සබ්බඤ්ඤූ, සබ්බඤ්ඤුනො, සෙසාසු විභත්තීසු පදානි භික්ඛුසදිසානි භවන්ති, එවං විදූ විඤ්ඤූ කතඤ්ඤූ මග්ගඤ්ඤූ ධම්මඤ්ඤූ අත්ථඤ්ඤූ කාලඤ්ඤූ රත්තඤ්ඤූ මත්තඤ්ඤූ වදඤ්ඤූ අවදඤ්ඤූ ඉච්චාදීනි.

සබ්බඤ්ඤූ, සබ්බඤ්ඤූ, සබ්බඤ්ඤුනෝ (ප්‍රථමා). සබ්බඤ්ඤුං, සබ්බඤ්ඤූ, සබ්බඤ්ඤුනෝ (ද්විතීයා). භෝ සබ්බඤ්ඤු, භවන්තෝ සබ්බඤ්ඤූ, සබ්බඤ්ඤුනෝ (ආලපන). සෙසු විභක්තීන්හි පද භික්ඛු ශබ්දයට සමාන වේ. විදූ, විඤ්ඤූ, කතඤ්ඤූ, මග්ගඤ්ඤූ, ධම්මඤ්ඤූ, අත්ථඤ්ඤූ, කාලඤ්ඤූ, රත්තඤ්ඤූ, මත්තඤ්ඤූ, වදඤ්ඤූ, අවදඤ්ඤූ යනාදී පද ද මෙසේම වේ.

තත්‍ර ‘‘යෙ ච ලද්ධා මනුස්සත්තං, වදඤ්ඤූ වීතමච්ඡරා’’ති එත්ථ ‘‘වදඤ්ඤූ’’ති පච්චත්තබහුවචනස්ස දස්සනතො සයම්භූ සබ්බඤ්ඤූ ඉච්චාදීනම්පි පච්චත්තොපයොගබහුවචනත්තං ගහෙතබ්බං. අපිච ‘‘විදූ, විඤ්ඤූ’’තිආදීසු ‘‘පරචිත්තවිදුනී’’ති ඉත්ථිලිඞ්ගදස්සනතො ඉත්ථිලිඞ්ගෙ වත්තබ්බෙ ‘‘විදුනී, විදුනී, විදුනියො. විදුනිං, විදුනී, විදුනියො. විදුනියා’’ති ඉත්ථිනයෙන පදමාලා කාතබ්බා. තථා ‘‘විඤ්ඤූ පටිබලා සුභාසිතදුබ්භාසිතං දුට්ඨුල්ලාදුට්ඨුල්ලං ආජානිතු’’න්ති එත්ථ ‘‘විඤ්ඤූ’’ති ඉත්ථිලිඞ්ගදස්සනතො ‘‘කොධනා අකතඤ්ඤූ ච, පිසුණා මිත්තභෙදිකා’’ති එත්ථ ච ‘‘අකතඤ්ඤූ’’ති ඉත්ථිලිඞ්ගදස්සනතොපි ‘‘විඤ්ඤූ, විඤ්ඤූ, විඤ්ඤුයො. විඤ්ඤුං, විඤ්ඤූ, විඤ්ඤුයො. විඤ්ඤුයා’’ති ච ‘‘කතඤ්ඤූ, කතඤ්ඤූ, කතඤ්ඤුයො. කතඤ්ඤුං, කතඤ්ඤූ, කතඤ්ඤුයො, කතඤ්ඤුයාති ච ජම්බූනයෙන පදමාලා කාතබ්බා. එවං ‘‘මග්ගඤ්ඤූ, ධම්මඤ්ඤූ’’ඉච්චාදීසුපි. ‘‘සයම්භූ’’ති පදෙ පන [Pg.254] ‘‘සයම්භු ඤාණං ගොත්‍රභු චිත්ත’’න්ති දස්සනතො නපුංසකලිඞ්ගත්තෙ වත්තබ්බෙ ‘‘සයම්භු, සයම්භූ, සයම්භූනි. සයම්භුං, සයම්භූ, සයම්භූනී’’ති නපුංසකෙ ආයුනයොපි ගහෙතබ්බො. එස නයො සෙසෙසුපි යථාරහං ගහෙතබ්බො.

එහි ‘යේ ච ලද්ධා මනුස්සත්තං, වදඤ්ඤූ වීතමච්ඡරා’ යන තැන ‘වදඤ්ඤූ’ යන්න ප්‍රථමා බහුවචන රූපයක් ලෙස දක්නට ලැබෙන බැවින්, ‘සයම්භූ’, ‘සබ්බඤ්ඤූ’ යනාදී නාමයන්හි ද ප්‍රථමා සහ ද්විතීයා බහුවචන රූප එලෙසම ගත යුතුය. තවද, ‘විදූ, විඤ්ඤූ’ යනාදී පදයන්හි ‘පරචිත්තවිදුනී’ යනුවෙන් ස්ත්‍රී ලිංග රූප දක්නට ලැබෙන බැවින්, ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි යෙදෙන විට ‘විදුනී, විදුනී, විදුනියෝ. විදුනිං, විදුනී, විදුනියෝ. විදුනියා’ යනුවෙන් ‘ඉත්ථී’ ශබ්ද ක්‍රමයට පදමාලාව කළ යුතුය. එසේම ‘විඤ්ඤූ පටිබලා සුභාසිතදුබ්භාසිතං දුට්ඨුල්ලාදුට්ඨුල්ලං ආජානිතුං’ යන තැන ‘විඤ්ඤූ’ යන්න ද, ‘කෝධනා අකතඤ්ඤූ ච, පිසුණා මිත්තභේදිකා’ යන තැන ‘අකතඤ්ඤූ’ යන්න ද ස්ත්‍රී ලිංගයෙන් දැක්වෙන බැවින් ‘විඤ්ඤූ, විඤ්ඤූ, විඤ්ඤුයෝ. විඤ්ඤුං, විඤ්ඤූ, විඤ්ඤුයෝ. විඤ්ඤුයා’ යනුවෙන් ද ‘කතඤ්ඤූ, කතඤ්ඤූ, කතඤ්ඤුයෝ. කතඤ්ඤුං, කතඤ්ඤූ, කතඤ්ඤුයෝ, කතඤ්ඤුයා’ යනුවෙන් ද ‘ජම්බූ’ ශබ්ද ක්‍රමයට පදමාලාව කළ යුතුය. ‘මග්ගඤ්ඤූ, ධම්මඤ්ඤූ’ යනාදී පදයන්හි ද මෙසේම වේ. ‘සයම්භූ’ යන පදයෙහි වනාහි, ‘සයම්භු ඤාණං ගෝත්‍රභු චිත්තං’ යන දැක්මෙන් නපුංසක ලිංගයෙහි යෙදෙන විට ‘සයම්භු, sayම්භූ, සයම්භූනි. සයම්භුං, සයම්භූ, සයම්භූනී’ යනුවෙන් නපුංසක ලිංගයේ ‘ආයු’ ශබ්ද ක්‍රමය ද ගත යුතුය. මේ ක්‍රමය සෙසු පදයන්හි ද සුදුසු පරිදි ගත යුතුය.

සවිනිච්ඡයොයං ඌකාරන්තපුල්ලිඞ්ගානං පකතිරූපස්ස නාමිකපදමාලාවිභාගො.

මෙය විනිශ්චය සහිත වූ, ඌ-කාරාන්ත පුල්ලිංග ප්‍රකෘති රූපයන්ගේ නාමික පදමාලා විභාගයයි.

ඌකාරන්තතාපකතිකං ඌකාරන්තපුල්ලිඞ්ගං නිට්ඨිතං.

ඌ-කාරාන්ත ප්‍රකෘති වූ ඌ-කාරාන්ත පුල්ලිංග නාම පද නිමවා ලන ලදී.

ඉති සබ්බථාපි පුල්ලිඞ්ගානං පකතිරූපස්ස

මෙසේ සෑම ආකාරයකින්ම පුල්ලිංග ප්‍රකෘති රූපයන්ගේ

නාමිකපදමාලාවිභාගො සමත්තො.

නාමික පදමාලා විභාගය නිමවා ලන ලදී.

යස්මා පනායං සමත්තොපි පාවචනාදීසු යං යං ඨානං සොතූනං සම්මුය්හනට්ඨානං දිස්සති, තත්ථ තත්ථ සොතූනමනුග්ගහාය චොදනාසොධනාවසෙන සංසයං සමුග්ඝාටෙත්වා පුන වත්තබ්බො හොති, තස්මා කිඤ්චි පදෙසමෙත්ථ කථයාම.

නමුත්, මේ (ග්‍රන්ථය) සම්පූර්ණ වුවද, ධර්ම විනය ආදියේ ශ්‍රාවකයන් මුළාවට පත්වන යම් යම් තැන් දක්නට ලැබෙන බැවින්, එහිදී ශ්‍රාවකයන්ට අනුග්‍රහ පිණිස චෝදනා (ප්‍රශ්න) නිරාකරණය කිරීමෙන් සැක දුරු කොට නැවත පැහැදිලි කළ යුතු වෙයි. එබැවින් මෙහි යම් කොටසක් අපි ප්‍රකාශ කරමු.

යං කිර භො පාළියං ‘‘සඤ්ඤතෙ බ්‍රහ්මචාරයො, අපචෙ බ්‍රහ්මචාරයො’’ති ච රූපං ඉකාරන්තස්ස අග්ගිසද්දස්ස ‘‘අග්ගයො’’ති රූපමිව වුත්තං, තං තථා අවත්වා ඊකාරන්තස්ස දණ්ඩීසද්දස්ස ‘‘දණ්ඩිනො’’ති රූපමිව ‘‘බ්‍රහ්මචාරිනො’’ඉච්චෙව වත්තබ්බන්ති? සච්චං, තත්ථ ‘‘බ්‍රහ්මං චරතීති බ්‍රහ්මචාරි යථා මුනාතීති මුනී’’ති එවං ඉකාරන්තවසෙන ඉච්ඡිතත්තා. ‘‘මුනයො අග්ගයො’’ති රූපානි විය ‘‘බ්‍රහ්මචාරයො’’ති රූපං භවති. අඤ්ඤත්ථ පන ‘‘බ්‍රහ්මං චරණසීලොති බ්‍රහ්මචාරී, යථා දුක්කටං කම්මං කරණසීලොති දුක්කටකම්මකාරී’’ති එවං තස්සීලත්ථං ගහෙත්වා ඊකාරන්තවසෙන ගහණෙ ‘‘දුක්කටකම්මකාරිනො’’ති රූපමිව ‘‘දණ්ඩො අස්ස අත්ථීති දණ්ඩී’’ති ඊකාරන්තස්ස සද්දස්ස ‘‘දණ්ඩිනො’’ති රූපමිව ච ‘‘බ්‍රහ්මචාරිනො’’ති රූපං භවති. තථා හි ‘‘ඉමෙ හි නාම ධම්මචාරිනො සමචාරිනො බ්‍රහ්මචාරිනො සච්චවාදිනො [Pg.255] සීලවන්තො කල්‍යාණධම්මා පටිජානිස්සන්තී’’ති පාළි දිස්සති. එවං ඉකාරන්තවසෙන ‘‘බ්‍රහ්මචාරයො’’ති පච්චත්තොපයොගාලපනබහුවචනරූපං යුජ්ජති, පුන ඊකාරන්තවසෙන ‘‘බ්‍රහ්මචාරිනො’’ති පච්චත්තොපයොගාලපනබහුවචනරූපම්පි යුජ්ජති, තස්මා ‘‘බ්‍රහ්මචාරි, බ්‍රහ්මචාරී, බ්‍රහ්මචාරයො’’ති අග්ගිනයෙන, ‘‘බ්‍රහ්මචාරී, බ්‍රහ්මචාරී, බ්‍රහ්මචාරිනො’’ති දණ්ඩීනයෙන ච පදමාලා ගහෙතබ්බා.

භවත්නි, පාලියෙහි එන 'saññate brahmacārayo, apace brahmacārayo' යන්නෙහි 'brahmacārayo' යන රූපය, 'i' කාරාන්ත 'aggi' ශබ්දයේ 'aggayo' යන රූපය මෙන් දක්වා ඇතත්, එසේ නොකියා 'ī' කාරාන්ත 'daṇḍī' ශබ්දයේ 'daṇḍino' යන රූපය මෙන් 'brahmacārino' යනුවෙන්ම කිව යුතු නොවේද? යත්; එය සත්‍යයකි. එහි 'brahmaṃ caratīti brahmacāri' (උතුම් හැසිරීමෙහි හැසිරෙන්නේ බ්‍රහ්මචාරී නම් වේ) යන්න 'munātīti muni' යන්න මෙන් 'i' කාරාන්ත වශයෙන් අපේක්ෂිත බැවිනි. එවිට 'munayo', 'aggayo' යන රූප මෙන් 'brahmacārayo' යන රූපය වෙයි. වෙනත් තැනක දී නම්, 'brahmaṃ caraṇasīloti brahmacārī' (උතුම් හැසිරීමෙහි හැසිරීම ස්වභාව කොට ඇත්තේ බ්‍රහ්මචාරී නම් වේ) යන්න 'dukkaṭaṃ kammaṃ karaṇasīloti dukkaṭakammakārī' යන්න මෙන් තච්ඡීලාර්ථයෙහි (ස්වභාවය යන අර්ථයෙහි) ගෙන, 'ī' කාරාන්ත වශයෙන් ගැනීමේදී, 'dukkaṭakammakārino' යන රූපය මෙන් ද 'daṇḍo assa atthīti daṇḍī' යන 'ī' කාරාන්ත ශබ්දයේ 'daṇḍino' යන රූපය මෙන් ද 'brahmacārino' යන රූපය වෙයි. එසේමය, 'ime hi nāma dhammacārino samacārino brahmacārino saccavādino sīlavanto kalyāṇadhammā paṭijānissantī' යන පාලිය දක්නට ලැබේ. මෙසේ 'i' කාරාන්ත වශයෙන් 'brahmacārayo' යන ප්‍රථමා, ද්විතීයා, ආලපන බහු වචන රූපය ද ගැළපේ. නැවත 'ī' කාරාන්ත වශයෙන් 'brahmacārino' යන ප්‍රථමා, ද්විතීයා, ආලපන බහු වචන රූපය ද ගැළපේ. එබැවින් 'aggi' ශබ්ද ක්‍රමයට 'brahmacāri, brahmacārī, brahmacārayo' යනුවෙන් ද, 'daṇḍī' ශබ්ද ක්‍රමයට 'brahmacārī, brahmacārī, brahmacārino' යනුවෙන් ද පදමාලාව ගත යුතුය.

යං පන ආයස්මා බුද්ධඝොසො ‘‘යථා සොභන්ති යතිනො, සීලභූසනභූසිතා’’ති එත්ථ යතිසද්දස්ස ඉකාරන්තස්ස අග්ගිසද්දස්ස ‘‘අග්ගයො’’ති රූපං විය ‘‘යතයො’’ති රූපං අවත්වා කස්මා ඊකාරන්තස්ස දණ්ඩීසද්දස්ස ‘‘දණ්ඩිනො’’ති රූපං විය ‘‘යතිනො’’ති රූපං දස්සෙති. නන්වෙසා පමාදලෙඛා විය දිස්සති. යථා හි ‘‘කුක්කුටා මණයො දණ්ඩා සිවයො දෙව තෙ කුද්ධා’’ති පාළිගතියා උපපරික්ඛියමානාය ‘‘යතයො’’ති රූපෙනෙව භවිතබ්බං ඉකාරන්තත්තාති? නායං පමාදලෙඛා. ‘‘වදනසීලො වාදී’’ති එත්ථ විය තස්සීලත්ථං ගහෙත්වා ඊකාරන්තවසෙන යොජනෙ නිද්දොසත්තා, තස්මා ‘‘යතනසීලො යතී’’ති එවං තස්සීලත්ථං චෙතසි සන්නිධාය ඊකාරන්තවසෙන ‘‘යතිනො’’ති සම්පදානසාමීනමෙකවචනසදිසං පච්චත්තබහුවචනරූපං භදන්තෙන බුද්ධඝොසෙන දස්සිතන්ති දට්ඨබ්බං. උපයොගාලපනබහුවචනරූපම්පි තාදිසමෙව.

ආයුෂ්මත් බුද්ධඝෝෂ හිමියන් 'yathā sobhanti yatino, sīlabhūsanabhūsitā' යන මෙහි, 'i' කාරාන්ත 'yati' ශබ්දයට 'aggi' ශබ්දයේ 'aggayo' යන රූපය මෙන් 'yatayo' යන රූපය නොකියා, 'ī' කාරාන්ත 'daṇḍī' ශබ්දයේ 'daṇḍino' යන රූපය මෙන් 'yatino' යන රූපය දැක්වූයේ මන්ද? මෙය ලේඛන ප්‍රමාදයක් (අතපසුවීමක්) මෙන් පෙනේ නොවේද? 'kukkuṭā maṇayo daṇḍā sivayo deva te kuddhā' යන පාලි ක්‍රමය අනුව විමසා බලන විට, 'i' කාරාන්ත බැවින් 'yatayo' යන රූපයම විය යුතු නොවේද? යත්; මෙය ලේඛන ප්‍රමාදයක් නොවේ. 'vadanasīlo vādī' (කතා කිරීමේ ස්වභාවය ඇත්තේ වාදී නම් වේ) යන්නෙහි මෙන් තච්ඡීලාර්ථය (ස්වභාවය යන අර්ථය) ගෙන 'ī' කාරාන්ත වශයෙන් යෙදීමේදී එය නිදොස් වන බැවිනි. එබැවින් 'yatanasīlo yatī' (වෑයම් කිරීමේ ස්වභාවය ඇත්තේ යතී නම් වේ) යනුවෙන් තච්ඡීලාර්ථය සිතෙහි තබාගෙන, 'ī' කාරාන්ත වශයෙන් සම්ප්‍රදාන හා ස්වාමි ඒකවචන රූපයට සමාන වූ 'yatino' යන ප්‍රථමා බහු වචන රූපය භදන්ත බුද්ධඝෝෂයන් වහන්සේ විසින් දක්වන ලදැයි දත යුතුය. ද්විතීයා සහ ආලපන බහු වචන රූප ද එබඳුම වේ.

යත්ථ පන තස්සීලත්ථං අග්ගහෙත්වා ‘‘යො මුනාති උභො ලොකෙ, මුනි තෙන පවුච්චතී’’ති එත්ථ විය ‘‘යතති වීරියං කරොතීති යතී’’ති කත්තුකාරකවසෙන ඉකාරන්තභාවො ගය්හති. තත්ථ ‘‘මුනයො මණයො සිවයො’’ති යොකාරන්තරූපානි විය ‘‘යතයො’’ති යොකාරන්තං පච්චත්තබහුවචනරූපඤ්ච [Pg.256] උපයොගාලපනබහුවචනරූපඤ්ච භවති, එවං ඊකාරන්තපුල්ලිඞ්ගානං තීසු ඨානෙසු යොකාරන්තානෙව රූපානි භවන්තීති දට්ඨබ්බං.

යම් තැනක තච්ඡීලාර්ථය නොගෙන, 'yo munāti ubho loke, muni tena pavuccati' (යමෙක් දෙලොවම අවබෝධ කරගනී ද, ඒ හේතුවෙන් ඔහු 'මුනි' යැයි කියනු ලැබේ) යන්නෙහි මෙන්, 'yatati vīriyaṃ karotīti yatī' (වෑයම් කරයිද, වීර්යය කරයිද ඔහු 'යතී' නම් වේ) යනුවෙන් කර්තෘ කාරක වශයෙන් 'i' කාරාන්ත භාවය ගනු ලැබේද, එහිදී 'munayo, maṇayo, sivayo' යන 'yo' කාරාන්ත රූප මෙන් 'yatayo' යන 'yo' කාරාන්ත ප්‍රථමා බහු වචන රූපය හා ද්විතීයා, ආලපන බහු වචන රූපය ද වෙයි. මෙසේ ඊ-කාරාන්ත පුල්ලිංග ශබ්දයන්ගේ (ප්‍රථමා, ද්විතීයා, ආලපන යන) ස්ථාන තුනෙහි 'yo' කාරාන්ත රූපම වන බව දත යුතුය.

යදි එවං ඉකාරන්තපුල්ලිඞ්ගානං සාරමති සුද්ධදිට්ඨිසම්මාදිට්ඨිමිච්ඡාදිට්ඨිවජිරබුද්ධි සද්දාදී කථන්ති? එතෙසං පන ඉකාරන්තවසෙන නිද්දිට්ඨානම්පි සමාසපදත්තා අග්ගිනයෙ අට්ඨත්වා යථාසම්භවං දණ්ඩීනයෙ තිට්ඨනතො නොකාරන්තානෙව රූපානි. තථා හි ‘‘අසාරෙ සාරමතිනො’’ති නොකාරන්තපච්චත්තබහුවචනපාළි දිස්සති, උපයොගාලපනබහුවචනරූපම්පි තාදිසමෙව දට්ඨබ්බං. නනු ච භො කච්චායනප්පකරණෙ ‘‘අත්ථෙ විසාරදමතයො’’ති එත්ථ සමාසපදස්ස ඉකාරන්තපුල්ලිඞ්ගස්ස යොකාරන්තස්ස පච්චත්තබහුවචනපාඨස්ස දස්සනතො සාරමතිසද්දාදීනම්පි ‘‘විසාරදමතයො’’ති රූපෙන විය යොකාරන්තෙහි රූපෙහි භවිතබ්බන්ති? නපි භවිතබ්බං බුද්ධවචනෙ සමාසපදානං ඉකාරන්තපුල්ලිඞ්ගානං ‘‘විසාරදමතයො’’ති රූපසදිසස්ස රූපස්ස අදස්සනතොති.

එසේ නම්, 'i' කාරාන්ත පුල්ලිංග වූ 'sāramati' (සාරයෙහි මනස ඇති), 'suddhadiṭṭhi', 'sammādiṭṭhi', 'micchādiṭṭhi', 'vajirabuddhi' ආදී ශබ්දයන්ගේ රූප කෙසේ වේද? යත්; මේවා 'i' කාරාන්ත වශයෙන් දක්වනු ලැබුවද, සමාස පද වන බැවින් 'aggi' ක්‍රමයෙහි නොපිහිටා, උපලබ්ධි පරිදි 'daṇḍī' ක්‍රමයෙහි පිහිටන හෙයින් 'no' කාරාන්ත රූපම වෙයි. එසේමය, 'asāre sāramatino' යන 'no' කාරාන්ත ප්‍රථමා බහු වචන පාලිය දක්නට ලැබේ. ද්විතීයා හා ආලපන බහු වචන රූප ද එබඳුම යැයි දත යුතුය. භවත්නි, කච්චායන ව්‍යාකරණයෙහි 'atthe visāradamatayo' යන මෙහි, සමාස පදයක් වූ 'i' කාරාන්ත පුල්ලිංග ශබ්දයේ 'yo' කාරාන්ත ප්‍රථමා බහු වචන පාඨය දක්නට ලැබෙන බැවින්, 'sāramati' ආදී ශබ්දයන්ගේ ද 'visāradamatayo' යන රූපය මෙන් 'yo' කාරාන්ත රූප විය යුතු නොවේද? යත්; නැත, එසේ නොවිය යුතුය. බුද්ධ වචනයෙහි සමාස පද වූ 'i' කාරාන්ත පුල්ලිංග ශබ්දයන්ගේ 'visāradamatayo' යන රූපයට සමාන රූපයක් දක්නට නොලැබෙන බැවිනි.

නනු ච භො බුද්ධවචනෙ ‘‘පඤ්චිමෙ ගහපතයො ආනිසංසා. තෙ හොන්ති ජානිපතයො, අඤ්ඤමඤ්ඤං පියංවදා’’ති සමාසපදානං ඉකාරන්තපුල්ලිඞ්ගානං ‘‘විසාරදමතයො’’ති රූපසදිසානි යොකාරන්තානි රූපානි දිස්සන්ති. එවං සන්තෙ කස්මා ‘‘බුද්ධවචනෙ සමාසපදානං ඉකාරන්තපුල්ලිඞ්ගානං ‘‘විසාරදමතයො’’ති රූපසදිසස්ස යොකාරන්තස්ස රූපස්ස අදස්සනතො’’ති වුත්තන්ති? එත්ථ වුච්චතෙ – විසදිසත්තං පටිච්ච. ගහපතිසද්දාදීසු හි යස්මා පතිසද්දො සභාවෙනෙව පුල්ලිඞ්ගො, න තු සමාසතො පුබ්බෙ ඉත්ථිලිඞ්ගපකතිකො හුත්වා පච්ඡා පුල්ලිඞ්ගභාවං පත්තො, තස්මා ඊදිසෙසු ඨානෙසු ‘‘ගහපතයො, ජානිපතයො’’ති යොකාරන්තානි, ‘‘සෙනාපතයො, සෙනාපතිනො’’ති යො නොකාරන්තානි [Pg.257] ච පච්චත්තොපයොගාලපනබහුවචනරූපානි භවන්ති. තථා හි ‘‘තත්තකා සෙනාපතිනො’’ති අට්ඨකථාපාඨො දිස්සති. යස්මා පන සාරමති සුද්ධදිට්ඨිසම්මාදිට්ඨි මිච්ඡාදිට්ඨි වජිරබුද්ධි සද්දාදීසු මතිදිට්ඨිසද්දාදයො සමාසතො පුබ්බෙ ඉත්ථිලිඞ්ගපකතිකා හුත්වා පච්ඡා බහුබ්බීහිසමාසවසෙන පුල්ලිඞ්ගභාවප්පත්තා, තස්මා ඊදිසෙසු ඨානෙසු ‘‘සාරමතිනො සුද්ධදිට්ඨිනො සම්මාදිට්ඨිනො මිච්ඡාදිට්ඨිනො වජිරබුද්ධිනො’’තිආදීනි’නොකාරන්තානියෙව පච්චත්තොපයොගාලපනබහුවචනරූපානි භවන්ති, සම්පදානසාමීනමෙකවචනෙහි සදිසානීති නිට්ඨමෙත්ථාවගන්තබ්බං.

භවත්නි, බුද්ධ වචනයෙහි 'pañcime gahapatayo ānisaṃsā. Te honti jānipatayo, aññamaññaṃ piyaṃvadā' යනුවෙන්, සමාස පද වූ 'i' කාරාන්ත පුල්ලිංග ශබ්දයන්ගේ 'visāradamatayo' යන රූපයට සමාන වූ 'yo' කාරාන්ත රූප දක්නට ලැබේ. එසේ තිබියදී, 'බුද්ධ වචනයෙහි සමාස පද වූ i කාරාන්ත පුල්ලිංග ශබ්දයන්ගේ visāradamatayo යන රූපයට සමාන වූ yo කාරාන්ත රූපයක් දක්නට නොලැබෙන බැවිනි' යි පවසන ලද්දේ මන්ද? යත්; එයට පිළිතුර මෙසේය – (ඒවායේ ඇති) අසමානත්වය හේතුවෙනි. 'gahapati' ආදී ශබ්දයන්හි 'pati' ශබ්දය ස්වභාවයෙන්ම පුල්ලිංග වන බැවින් ද, සමාස වීමට පෙර ස්ත්‍රී ලිංග ප්‍රකෘතිව පැවත පසුව පුල්ලිංග භාවයට පත් වූවක් නොවන බැවින් ද, එබඳු ස්ථානයන්හි 'gahapatayo, jānipatayo' යන 'yo' කාරාන්ත රූප ද, 'senāpatayo, senāpatino' යන 'yo' සහ 'no' කාරාන්ත රූප ද ප්‍රථමා, ද්විතීයා, ආලපන බහු වචන රූප වෙති. එසේමය, 'tattakā senāpatino' යන අටුවා පාඨය දක්නට ලැබේ. නමුත්, 'sāramati, suddhadiṭṭhi, sammādiṭṭhi, micchādiṭṭhi, vajirabuddhi' ආදී ශබ්දයන්හි 'mati, diṭṭhi' ආදී ශබ්දයන් සමාස වීමට පෙර ස්ත්‍රී ලිංග ප්‍රකෘතිව පැවත, පසුව බහුබ්‍රීහි සමාසයෙහි බලයෙන් පුල්ලිංග භාවයට පත් වී ඇති බැවින්, එබඳු ස්ථානයන්හි ප්‍රථමා, ද්විතීයා, ආලපන බහු වචන රූප සඳහා සම්ප්‍රදාන හා ස්වාමි ඒකවචන රූපයන්ට සමාන වූ 'sāramatino, suddhadiṭṭhino, sammādiṭṭhino, micchādiṭṭhino, vajirabuddhino' ආදී 'no' කාරාන්ත රූපයන්ම වන බව මෙහි නිගමනය වශයෙන් දත යුතුය.

සෙට්ඨි සාරථිචක්කවත්තිසාමිඉච්චෙතෙසු කථන්ති? එත්ථ පන අයං විසෙසො වෙදිතබ්බො – කත්ථචි පාඨෙ ‘‘සෙට්ඨී සාරථී චක්කවත්තී සාමී’’ති අන්තක්ඛරස්ස දීඝත්තං දිස්සති, කත්ථචි පන ‘‘සෙට්ඨි සාරථි චක්කවත්ති සාමි’’ඉති අන්තක්ඛරස්ස රස්සත්තං දිස්සති. කිඤ්චාපි රස්සත්තමෙතෙසං දිස්සති, තථාපි තත්ථ තත්ථ පච්චත්තවචනාදිභාවෙන ‘‘සෙට්ඨිනො සාරථිනො’’තිආදිපයොගදස්සනතො රස්සං කත්වා එතානි උච්චාරියන්තීති ඤායති, තස්මා එවං නිබ්බචනත්ථො ගහෙතබ්බො – සෙට්ඨං ධනසාරං, ඨානන්තරං වා අස්ස අත්ථීති සෙට්ඨී. අස්සදම්මාදයො සාරණසීලොති සාරථී. චක්කං පවත්තනසීලොති චක්කවත්තී. සං එතස්ස අත්ථීති සාමීති. අස්සත්ථිකතස්සීලත්ථසද්දා හි නොකාරන්තරූපවසෙන සමානගතිකා භවන්ති යථා ‘‘දණ්ඩිනො භූමිසායිනො’’ති. අපරොපි නිබ්බචනත්ථො ඊකාරන්තවසෙන අස්සදම්මාදයො සාරෙතීති සාරථී. තථා හි ‘‘පුරිසදම්මෙ සාරෙතීති පුරිසදම්මසාරථී’’ති වුත්තං. චක්කං වත්තෙතීති චක්කවත්තී. එවං කත්තුකාරකවසෙන ඊකාරන්තත්තං ගහෙත්වා කත්ථචි ලබ්භමානම්පි ඉකාරන්තත්තං අනපෙක්ඛිත්වා බුද්ධවචනානුරූපෙන ‘‘සාරථිනො [Pg.258] චක්කවත්තිනො’’තිආදීනි නොකාරන්තරූපානි ගහෙත්වා දණ්ඩීනයෙන යොජෙතබ්බානි ‘‘දණ්ඩිනී’’තිආදිකං වජ්ජිතබ්බං වජ්ජෙත්වා. එවං ‘‘සෙට්ඨිනො සාරථිනො චක්කවත්තිනො සාමිනො’’තිආදීනි නොකාරන්තානියෙව රූපානි ඤෙය්‍යානි.

සෙට්ඨි, සාරථි, චක්කවත්ති, සාමි යන මේ පදයන්හි කෙසේද? මෙහිලා මේ සුවිශේෂත්වය දත යුතුය – ඇතැම් පාඨයක ‘සෙට්ඨී, සාරථී, චක්කවත්තී, සාමී’ යි අග අකුරෙහි දීර්ඝභාවය පෙනේ. ඇතැම් තැනක ‘සෙට්ඨි, සාරථි, චක්කවත්ති, සාමි’ යි අග අකුරෙහි හ්‍රස්වභාවය පෙනේ. මොවුන්ගේ හ්‍රස්වභාවය පෙනුනද, එසේ වුවත් ඒ ඒ තන්හි ප්‍රථමා විභක්ති ආදී වශයෙන් ‘සෙට්ඨිනෝ, සාරථිනෝ’ ආදී ප්‍රයෝගයන් පෙනෙන බැවින්, මේවා හ්‍රස්ව කොට උච්චාරණය කරනු ලබන බව දත යුතුය. එබැවින් මෙසේ නිරුක්ති අර්ථය ගත යුතුය – ශ්‍රේෂ්ඨ වූ ධන සාරය හෝ තනතුරක් ඇත්තේ ‘සෙට්ඨී’ නම් වේ. දමනය කළ යුතු අසුන් ආදීන් හික්මවන සුළු වූයේ ‘සාරථී’ නම් වේ. ආඥා චක්‍රය පවත්වන සුළු වූයේ ‘චක්කවත්තී’ නම් වේ. තමා සතු දෙයක් ඇත්තේ ‘සාමී’ නම් වේ. ස්වාමි (අත්ථි), ශීල (තස්සීල) ආදී අර්ථ ඇති ශබ්ද වනාහි ‘ඉන්’ ප්‍රත්‍යයාන්ත (නෝකාරාන්ත) රූපයන් වශයෙන් ‘දණ්ඩිනෝ, භූමිසායිනෝ’ යන්නා සේ සමාන ගමන් ඇත්තාහු වෙති. ඊ-කාරාන්ත වශයෙන් තවත් නිරුක්ති අර්ථයක් නම් – දමනය කළ යුතු අසුන් ආදීන් මෙහෙයවයි (හික්මවයි) යන අර්ථයෙන් ‘සාරථී’ නම් වේ. එලෙසින්ම ‘පුරිසදම්මේ සාරේතීති පුරිසදම්මසාරථී’ (දමනය කළ යුතු පුරුෂයන් මෙහෙයවනුයේ/හික්මවනුයේ පුරිසදම්මසාරථී නම් වේ) යැයි වදාරන ලදී. සක්විති රත්නය පවත්වයි යන අර්ථයෙන් ‘චක්කවත්තී’ නම් වේ. මෙසේ කර්තෘ කාරක වශයෙන් ඊ-කාරාන්තභාවය ගෙන, ඇතැම් තැනක ලැබෙන ඉ-කාරාන්තභාවය නොසලකා, බුද්ධ වචනයට අනුකූලව ‘සාරථිනෝ, චක්කවත්තීනෝ’ ආදී ‘ඉන්’ ප්‍රත්‍යයාන්ත (නෝකාරාන්ත) රූපයන් ගෙන, ‘දණ්ඩිනී’ ආදී (ස්ත්‍රී ලිංග) රූපයන් හැර දමා, දණ්ඩී ශබ්දයේ ක්‍රමයටම යෙදිය යුතුය. මෙසේ ‘සෙට්ඨිනෝ, සාරථිනෝ, චක්කවත්තීනෝ, සාමිනෝ’ ආදී ‘ඉන්’ ප්‍රත්‍යයාන්ත රූපයන්ම දත යුතුය.

අත්‍ර කිඤ්චි පයොගං නිදස්සනමත්තං කථයාම. ‘‘තාත තයො සෙට්ඨිනො අම්හාකං බහූපකාරා’’ති ච ‘‘තෙ කතභත්තකිච්චා ‘මහාසෙට්ඨිනො මයං ගමිස්සාමා’ති වදිංසූ’’ති ච ‘‘සාරථිනො ආහංසූ’’ති ච ‘‘ද්වෙ චක්කවත්තිනො’’ති ච එවමාදීනි. තත්ථ කිඤ්චාපි කත්ථචි ‘‘සෙට්ඨි සාරථි’’ඉච්චාදි රස්සත්තපාඨො දිස්සති, තථාපි සො සභාවෙන රස්සත්තභාවො පාඨො න හොති, දීඝස්ස රස්සත්තකරණපාඨොති වෙදිතබ්බො. පදමාලා චස්ස වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බා.

මෙහිලා උදාහරණ මාත්‍රයක් ලෙස ඇතැම් ප්‍රයෝගයන් දක්වන්නෙමු. ‘තාත තයෝ සෙට්ඨිනෝ අම්හාකං බහූපකාරා’ (පියාණෙනි, සිටුවරු තිදෙනෙක් අපට බොහෝ උපකාරී වෙති) යන්නද, ‘තේ කතභත්තකිච්චා මහාසෙට්ඨිනෝ මයං ගමිස්සාමාති වදිංසු’ (ඔවුහු බත් කිස නිමවා, ‘මහා සිටුවරු වූ අපි යන්නෙමු’ යැයි කීහ) යන්නද, ‘සාරථිනෝ ආහංසු’ (සාරථීහු කීහ) යන්නද, ‘ද්වේ චක්කවත්තීනෝ’ (සක්විති රජවරු දෙදෙනෙක්) යන්නද යනාදී වශයෙනි. එහි ඇතැම් තැනක ‘සෙට්ඨි, සාරථි’ ආදී වශයෙන් හ්‍රස්ව පාඨයන් පෙනුනද, එසේ වුවත් එය ස්වභාවයෙන්ම හ්‍රස්ව වූවක් නොවේ. දීර්ඝ ස්වරය හ්‍රස්ව කිරීමෙන් වූ පාඨයක් ලෙස එය දත යුතුය. එහි පදමාලාවද ඉහත දැක්වූ ක්‍රමයටම දත යුතුය.

මහෙසීති එත්ථ කථන්ති? ‘‘මහෙසී’’ති එත්ථ කිඤ්චාපි මහෙසීසද්දො ඊකාරන්තවසෙන නිද්දිසියති, තථාපි ඉසිසද්දෙන සමානගතිකත්තා ඉසිසද්දස්ස අග්ගිසද්දෙන සමානපදමාලත්තා අග්ගිනයෙන පදමාලා කාතබ්බා. නනු ච භො එත්ථ තස්සීලත්ථො දිස්සති ‘‘මහන්තෙ සීලක්ඛන්ධාදයො ධම්මෙ එසනසීලොති මහෙසී’’ති, තස්මා ‘‘භූමිසායී’’ති පදස්ස විය දණ්ඩීනයෙනෙව පදමාලා කාතබ්බාති? න කාතබ්බා තස්සීලත්ථස්ස අසම්භවතො. ඉමස්ස හි ‘‘මහන්තෙ සීලක්ඛන්ධාදයො ධම්මෙ එසි ගවෙසි එසිත්වා ඨිතොති මහෙසී’’ති අතස්සීලත්ථො එව යුජ්ජති. කතකරණීයෙසු බුද්ධාදීසු අරියෙසු පවත්තනාමත්තා. ඉසිසද්දෙන චායං සද්දො ඊසකං සමානො කෙවලං සමාසපරියොසානෙ දීඝවසෙන උච්චාරියති, රස්සවසෙන පන ‘‘මහා ඉසි මහෙසී’’ති සන්ධිවිග්ගහො[Pg.259]. යස්මා රස්සත්තං ගහෙත්වා තස්ස පදමාලාකරණං යුජ්ජති, තස්මා ‘‘සඞ්ගායිංසු මහෙසයො’’ති ඉකාරන්තරූපං දිස්සති. න හි සාට්ඨකථෙ තෙපිටකෙ බුද්ධවචනෙ කත්ථචිපි චතුත්ථීඡට්ඨෙකවචනරූපං විය ‘‘මහෙසිනො’’ති පච්චත්තොපයොගාලපනබහුවචනරූපං දිස්සති. තස්මා ඊකාරන්තවසෙන උච්චාරිතස්සපි සතො රස්සවසෙන උච්චාරිතස්ස විය ‘‘මහෙසි, මහෙසී, මහෙසයො. මහෙසිං, මහෙසී, මහෙසයො. මහෙසිනා’’ති පදමාලා කාතබ්බා. අපිච මහෙසීසද්දො යත්ථ රාජග්ගුබ්බරිවාචකො, තත්ථ ඉත්ථිලිඞ්ගො හොති, තබ්බසෙන පන ‘‘මහෙසී, මහෙසී, මහෙසියො. මහෙසිං, මහෙසී, මහෙසියො. මහෙසියා’’ති ච වක්ඛමානඉත්ථීනයෙන පදමාලා කාතබ්බා. හත්ථීසද්දෙ කථන්ති? හත්ථීසද්දස්ස පන හත්ථො අස්ස අත්ථීති එවං ඊකාරන්තවසෙන ගහණෙ ‘‘හත්ථිනො’’ති රූපං භවති. තථා හි ‘‘වනෙ හත්ථිනො’’ති පයොගො දිස්සති. තස්සෙව තස්මිංයෙවත්ථෙ රස්සං කත්වා ගහණෙ ‘‘හත්ථයො’’ති රූපං භවති. තථා හි –

‘මහේසී’ යන මෙහි කෙසේද? ‘මහේසී’ යන්නෙහි ස්වරූපය ඊ-කාරාන්ත වශයෙන් දැක්වුණද, එය ‘ඉසි’ ශබ්දය හා සමාන ගමන් ඇති බැවින්ද, ‘ඉසි’ ශබ්දය ‘අග්ගි’ ශබ්දය හා සමාන පදමාලා ඇත්තක් බැවින්ද, අග්ගි ශබ්දයේ ක්‍රමයටම මෙහි පදමාලාව කළ යුතුය. ‘පින්වත, මෙහිලා “මහත් වූ සීලක්ඛන්ධාදී ධර්මයන් සොයන සුළු වූයේ මහේසී නම් වේ” යැයි තච්ඡීලී (නිරන්තරයෙන් කරන) අර්ථය පෙනෙන්නේ නොවේද? එබැවින් “භූමිසායී” යන පදය මෙන් දණ්ඩී ක්‍රමයටම පදමාලාව කළ යුතු නොවේද?’ යත්, එසේ නොකළ යුතුය, මන්ද යත් මෙහි තච්ඡීලී අර්ථයක් සිදුවිය නොහැකි බැවිනි. මේ ශබ්දය සඳහා ‘මහත් වූ සීලක්ඛන්ධාදී ධර්මයන් සෙවූ, පර්යේෂණය කළ, සොයා නැවතී සිටි බැවින් මහේසී’ යන අතච්ඡීලී (නිරන්තරයෙන් නොවන) අර්ථයම යෝග්‍ය වේ. මෙය කළ යුතු කිස නිම කළ (කතකරණීය) බුද්ධාදී ආර්යයන් වහන්සේලා කෙරෙහි පවත්නා නාම මාත්‍රයකි. මේ ශබ්දය ‘ඉසි’ ශබ්දයට මදක් සමාන වන අතර, කේවළ සමාස පදයක අවසානයෙහි දීර්ඝ වශයෙන් උච්චාරණය කරනු ලැබේ. හ්‍රස්ව වශයෙන් ගත් කල ‘මහා ඉසි’ යන්නෙන් ‘මහේසී’ යැයි සන්ධි විග්‍රහය වේ. හ්‍රස්ව ස්වරූපය ගෙන එහි පදමාලාව කිරීම සුදුසු වන බැවින්, ‘සංගායිංසු මහේසයෝ’ (මහේසීහු සංගායනා කළහ) යන ඉ-කාරාන්ත රූපය පෙනේ. අටුවා සහිත ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනයෙහි කිසිදු තැනක චතුර්ථී හෝ ෂෂ්ඨී ඒකවචන රූපයක් මෙන් ‘මහේසිනෝ’ කියා ප්‍රථමා, ද්විතීයා, ආලපන බහුවචන රූපයක් නොපෙනේ. එබැවින් ඊ-කාරාන්ත වශයෙන් උච්චාරණය කරනු ලැබුවද, හ්‍රස්ව වශයෙන් උච්චාරණය කරනු ලබන්නක් මෙන් ‘මහේසි, මහේසී, මහේසයෝ. මහේසිං, මහේසී, මහේසයෝ. මහේසිනා’ යනාදී වශයෙන් පදමාලාව කළ යුතුය. තවද ‘මහේසී’ ශබ්දය යම් තැනක රජුගේ අග්‍රමහේෂිකාව (බිසව) අඟවයිද, එහිදී එය ස්ත්‍රී ලිංග වෙයි. එවිට ‘මහේසී, මහේසී, මහේසියෝ. මහේසිං, මහේසී, මහේසියෝ. මහේසියා’ යනාදී වශයෙන් මතු දැක්වෙන ස්ත්‍රී ලිංග ක්‍රමයට පදමාලාව කළ යුතුය. ‘හත්ථී’ ශබ්දයෙහි කෙසේද? ‘හත්ථී’ ශබ්දය වනාහි ‘හස්තයක් (හොඬක්) ඇත්තේ හත්ථී’ යැයි මෙසේ ඊ-කාරාන්ත වශයෙන් ගත් කල ‘හත්ථිනෝ’ යන රූපය වේ. එලෙසින්ම ‘වනේ හත්ථිනෝ’ (වනයෙහි ඇත්තු) යන ප්‍රයෝගය පෙනේ. එම අර්ථයෙන්ම එය හ්‍රස්ව කොට ගත් කල ‘හත්ථයෝ’ යන රූපය වේ. එලෙසින්ම –

‘‘හංසා කොඤ්චා මයූරා ච, හත්ථයො පසදා මිගා;

සබ්බෙ සීහස්ස භායන්ති, නත්ථි කායස්මි තුල්‍යතා.

‘හංසයෝද, කොස්ලිහිණියෝද, මොනරුන්ද, ඇත්තුද, තිත් මුවෝද යන සියල්ලෝම සිංහයාට බිය වෙති. ශරීර ප්‍රමාණයෙන් සමානත්වයක් නැත.

එවමෙව මනුස්සෙසු, දහරො චෙපි පඤ්ඤවා;

සොපි තත්ථ මහා හොති, නෙව බාලො සරීරවා’’ති

එලෙසින්ම මිනිසුන් අතරද යමෙක් බාල වයස්ගත වුවත් ප්‍රඥාවන්ත වේද, හෙතෙම එහි ශ්‍රේෂ්ඨ වේ. ශරීරයෙන් මහත් වූ අඥානයා ශ්‍රේෂ්ඨ නොවේ’ යැයි

ඉමස්මිං කෙළිසීලජාතකෙ ‘‘හත්ථයො’’ති ආහච්චපදං දිස්සති. එවමස්ස දණ්ඩීනයෙන ච අග්ගිනයෙන ච ද්විධා පදමාලා, වෙදිතබ්බා. ඉමිනා නයෙන අවුත්තෙසුපි ඨානෙසු පාළිනයානුරූපෙන [Pg.260] පොරාණට්ඨකථානුරූපෙන ච පදමාලා යොජෙතබ්බා.

මේ කේළිසීල ජාතකයෙහි ‘හත්ථයෝ’ යන පදය ඍජුවම පෙනේ. මෙසේ මෙහි පදමාලාව ‘දණ්ඩී’ ක්‍රමයෙන්ද, ‘අග්ගි’ ක්‍රමයෙන්ද යන දෙයාකාරයෙන්ම දත යුතුය. මේ ක්‍රමයෙන් මෙහි නොකියවුණු තැන්වලද පාලි ක්‍රමයට අනුකූලව සහ පෝරාණ අටුවාවන්ට අනුකූලව පදමාලාවන් යෙදිය යුතුය.

එත්තාවතා භූධාතුමයානං පුල්ලිඞ්ගානං නාමිකපදමාලා සද්ධිං ලිඞ්ගන්තරෙහි සද්දන්තරෙහි අත්ථන්තරෙහි ච නානප්පකාරතො දස්සිතා.

මෙතෙකින් ‘භූ’ ධාතුවෙන් සිද්ධ වූ පුල්ලිංග නාම පදමාලාවන්, අන්‍ය ලිංගයන්, අන්‍ය ශබ්දයන් හා අන්‍ය අර්ථයන්ද සමඟ නන් අයුරින් දක්වන ලදී.

ඉමං සද්දනීතිං සුනීතිං විචිත්තං,සපඤ්ඤෙහි සම්මා පරීපාලනීයං;

සදා සුට්ඨු චින්තෙති වාචෙති යො සො,නරො ඤාණවිත්ථින්නතං යාති සෙට්ඨං.

ප්‍රඥාවන්තයන් විසින් මැනවින් ආරක්ෂා කළ යුතු වූ, විසිතුරු වූ, යහපත් නීතියක් බඳු වූ මේ ‘සද්දනීති’ ග්‍රන්ථය යම් මනුෂ්‍යයෙක් නිරන්තරයෙන් මැනවින් සිතා බලයිද, උගන්වයිද, හෙතෙම උතුම් වූ ඥාන පෘථුලත්වයට (ප්‍රඥාවේ පුළුල් බවට) පැමිණෙන්නේය.

ඉති නවඞ්ගෙ සාට්ඨකථෙ පිටකත්තයෙ බ්‍යප්පථගතීසු විඤ්ඤූනං

මෙසේ අටුවා සහිත නවංග ශාස්තෘ ශාසනයෙහි (ත්‍රිපිටකයෙහි) වචන මාර්ගයන්හි ව්‍යක්තයන්ගේ

කොසල්ලත්ථාය කතෙ සද්දනීතිප්පකරණෙ

කෞශල්‍යය පිණිස කරන ලද සද්දනීති ප්‍රකරණයෙහි,

සවිනිච්ඡයො නිග්ගහීතන්තාදිපුල්ලිඞ්ගානං

නිග්ගහීතාන්ත ආදී පුල්ලිංග ශබ්දයන්ගේ විනිශ්චය සහිත වූ

පකතිරූපස්ස නාමිකපදමාලාවිභාගො

ප්‍රකෘති රූපයන්ගේ නාමික පදමාලා විභාගය දක්වන

සත්තමො පරිච්ඡෙදො.

සත්වැනි පරිච්ඡේදයයි.

සබ්බථාපි පුල්ලිඞ්ගං සමත්තං.

සෑම අයුරින්ම පුල්ලිංග (නිරූපණය) නිමවා ලන ලදී.

8. ඉත්ථිලිඞ්ගනාමිකපදමාලා

8. ස්ත්‍රී ලිංග නාමික පදමාලාව

අථ ඉත්ථිලිඞ්ගෙසු ආකාරන්තස්ස භූධාතුමයස්ස පකතිරූපභූතස්ස භාවිකාසද්දස්ස නාමිකපදමාලායං වත්තබ්බායම්පි පසිද්ධස්ස තාව කඤ්ඤාසද්දස්ස නාමිකපදමාලං වක්ඛාම –

දැන් ස්ත්‍රී ලිංගයන් අතර, ‘භූ’ ධාතුවෙන් සිද්ධ වූ ප්‍රකෘති රූපී වූ ආ-කාරාන්ත ‘භාවිකා’ ශබ්දයේ නාමික පදමාලාව කිව යුතු වුවද, පළමුව ප්‍රසිද්ධ වූ ‘කඤ්ඤා’ ශබ්දයේ නාම පදමාලාව පවසන්නෙමු –

කඤ්ඤා, කඤ්ඤා, කඤ්ඤායො. කඤ්ඤං, කඤ්ඤා, කඤ්ඤායො. කඤ්ඤාය, කඤ්ඤාහි, කඤ්ඤාභි. කඤ්ඤාය, කඤ්ඤානං. කඤ්ඤාය, කඤ්ඤාහි, කඤ්ඤාභි. කඤ්ඤාය, කඤ්ඤානං. කඤ්ඤාය, කඤ්ඤායං, කඤ්ඤාසු. භොති කඤ්ඤෙ, භොතියො කඤ්ඤා, කඤ්ඤායො. අයමම්හාකං රුචි.

කඤ්ඤා, kaññā, කඤ්ඤායෝ (ප්‍රථමා). කඤ්ඤං, kaññā, කඤ්ඤායෝ (ද්විතීයා). කඤ්ඤාය, kaññāhi, කඤ්ඤාභි (තෘතීයා). කඤ්ඤාය, kaññānaṃ (චතුර්ථී). කඤ්ඤාය, kaññāhi, kaññābhī (පංචමී). කඤ්ඤාය, kaññānaṃ (ෂෂ්ඨී). කඤ්ඤාය, කඤ්ඤායං, කඤ්ඤාසු (සප්තමී). භෝති කඤ්ඤේ, භෝතියෝ කඤ්ඤා, කඤ්ඤායෝ (ආලපන). මෙය අපගේ කැමැත්තයි (රුචියයි).

එත්ථ [Pg.261] ‘‘කඤ්ඤා’’ති එකවචනබහුවචනවසෙන වුත්තං, නිරුත්තිපිටකෙ බහුවචනවසෙන වුත්තො නයො නත්ථි. තථා හි තත්ථ ‘‘සද්ධා තිට්ඨති, සද්ධායො තිට්ඨන්ති. සද්ධං පස්සති, සද්ධායො පස්සතී’’ති එත්තකමෙව වුත්තං, ‘‘සද්ධා’’ති බහුවචනං න ආගතං. කිඤ්චාපි නාගතං, තථාපි ‘‘බාහා පග්ගය්හ පක්කන්දුං, සිවිකඤ්ඤා සමාගතා. අහෙතු අප්පච්චයා පුරිසස්ස සඤ්ඤා උප්පජ්ජන්තිපි නිරුජ්ඣන්තිපී’’තිආදිපාළිදස්සනතො බාහාකඤ්ඤා සඤ්ඤාසද්දාදීනං බහුවචනතා ගහෙතබ්බා. චූළනිරුත්තියං ‘‘භොති කඤ්ඤෙ, භොති කඤ්ඤා’’ති ද්වෙ එකවචනානි වත්වා ‘‘භොතියො කඤ්ඤායො’’ති එකං බහුවචනං වුත්තං. නිරුත්තිපිටකෙ පන ‘‘භොති සද්ධා’’ති එකවචනං වත්වා ‘‘භොතියො සද්ධායො’’ති එකං බහුවචනං වුත්තං. මයං පනෙත්ථ ‘‘එහි බාලෙ ඛමාපෙහි, කුසරාජං මහබ්බලං. ඵුස්සතී වරවණ්ණාභෙ. එහි ගොධෙ නිවත්තස්සූ’’තිආදිපාළිදස්සනතො ‘‘භොති කඤ්ඤෙ, භොතියො කඤ්ඤා, කඤ්ඤායො’’ති එවංපකාරානියෙව ආලපනෙකවචනබහුවචනානි ඉච්ඡාම. එත්ථ ‘‘භොති කඤ්ඤෙ’’ති අයං නයො අම්මාදීසු මාතාදීසු ච න ලබ්භති.

මෙහි 'කඤ්ඤා' (කන්‍යාව) යන්න ඒකවචන හා බහුවචන වශයෙන් දක්වා ඇත. නිරුත්තිපිටකයෙහි බහුවචන වශයෙන් දැක්වෙන ක්‍රමයක් නැත. එසේම එහි 'සද්ධා තිට්ඨති (ශ්‍රද්ධාව පවතියි), සද්ධායෝ තිට්ඨන්ති (ශ්‍රද්ධාවෝ පවතිති). සද්ධං පස්සති (ශ්‍රද්ධාව දකියි), සද්ධායෝ පස්සති (ශ්‍රද්ධාවන් දකියි)' යනුවෙන් මෙපමණක්ම දක්වා ඇති අතර, 'සද්ධා' යන බහුවචන රූපය දක්නට නැත. එය දක්නට නැතත්, 'බාහා පග්ගය්හ පක්කන්දුං (බාහුවන් ඔසවා හැඬූහ), සිවිකඤ්ඤා සමාගතා (සිවි කන්‍යාවෝ රැස්වූහ). අහේතු අප්පච්චයා පුරිසස්ස සඤ්ඤා උප්පජ්ජන්තිපි නිරුජ්ඣන්තිපි (හේතු ප්‍රත්‍ය රහිතව පුරුෂයාට සංඥාවෝ උපදිති, නිරුද්ධ ද වෙති)' යනාදී පාළි පාඨයන් දෙස බැලීමේදී බාහා, කඤ්ඤා, සඤ්ඤා ආදී ශබ්දයන්ගේ බහුවචන රූප ගත යුතුය. චූළනිරුත්තියෙහි 'භෝති කඤ්ඤේ, භෝති කඤ්ඤා' යනුවෙන් ඒකවචන රූප දෙකක් ද, 'භෝතියෝ කඤ්ඤායෝ' යනුවෙන් එක් බහුවචන රූපයක් ද දක්වා ඇත. නිරුත්තිපිටකයෙහි වනාහි 'භෝති සද්ධා' යන ඒකවචනය ද, 'භෝතියෝ සද්ධායෝ' යන එක් බහුවචනයක් ද දක්වා ඇත. නමුත් අපි මෙහිදී 'ඒහි බාලේ ඛමාපේහි, කුසරාජං මහබ්බලං (බාලිකාවනි, මෙහි එව, මහා බලසම්පන්න කුස රජු ක්ෂමා කරවා ගන්න). ඵුස්සතී වරවණ්ණාභේ (උතුම් පැහැපත් ඵුස්සතී දේවිය). ඒහි ගෝධේ නිවත්තස්සු (ගෝධිකාවනි, මෙහි එව, ආපසු හැරෙන්න)' යනාදී පාළි පාඨයන් අනුව 'භෝති කඤ්ඤේ, භෝතියෝ කඤ්ඤා, කඤ්ඤායෝ' යන ආකාරයේ ආලෝපන ඒකවචන හා බහුවචන රූප පිළිගනිමු. මෙහි 'භෝති කඤ්ඤේ' යන ක්‍රමය 'අම්මා' සහ 'මාතා' ආදී ශබ්දයන්හි නොලැබේ.

භාවිකා, භාවිකා, භාවිකායො. භාවිකං, භාවිකා, භාවිකායො. භාවිකාය, භාවිකාහි, භාවිකාභි. භාවිකාය, භාවිකානං. භාවිකාය, භාවිකාහි, භාවිකාභි. භාවිකාය, භාවිකානං. භාවිකාය, භාවිකායං, භාවිකාසු. භොති භාවිකෙ, භොතියො භාවිකා, භාවිකායො.

භාවිකා, භාවිකා, භාවිකායෝ. භාවිකං, භාවිකා, භාවිකායෝ. භාවිකාය, භාවිකාහි, භාවිකාභි. භාවිකාය, භාවිකානං. භාවිකාය, භාවිකාහි, භාවිකාභි. භාවිකාය, භාවිකāනං. භාවිකාය, භාවිකායං, භාවිකාසු. භෝති භාවිකේ, භෝතියෝ භාවිකා, භාවිකායෝ.

එවං හෙට්ඨුද්දිට්ඨානං සබ්බෙසං භූධාතුමයානං ‘‘භාවනා විභාවනා’’ඉච්චෙවමාදීනංආකාරන්තපදානං අඤ්ඤෙසඤ්චාකාරන්තපදානං නාමිකපදමාලා යොජෙතබ්බා. එත්ථඤ්ඤානි ආකාරන්තපදානි නාම සද්ධාදීනි.

මෙසේ යට දක්වන ලද 'භූ' ධාතුවෙන් සිද්ධ වූ 'භාවනා', 'විභාවනා' ආදී සියලු ආකාරාන්ත පදයන්ගේ ද අනෙකුත් ආකාරාන්ත පදයන්ගේ ද නාමපද මාලාවන් (විභක්ති රූප) යෙදිය යුතුය. මෙහි අනෙක් ආකාරාන්ත පද නම් සද්ධා (ශ්‍රද්ධාව) ආදියයි.

සද්ධා [Pg.262] මෙධා පඤ්ඤා විජ්ජා, චින්තා මන්තා තණ්හා’භිජ්ඣා;

ඉච්ඡා පුච්ඡා ජායා මායා, මෙත්තා මත්තා සික්ඛා සඞ්ඛා.

සද්ධා (ශ්‍රද්ධාව), මේධා (ප්‍රඥාව), පඤ්ඤා (ප්‍රඥාව), විජ්ජා (විද්‍යාව), චින්තා (කල්පනාව), මන්තා (ප්‍රඥාව), තණ්හා (තෘෂ්ණාව), අභිජ්ඣා (අභිද්‍යාව); ඉච්ඡා (කැමැත්ත), පුච්ඡා (ප්‍රශ්නය), ජායා (භාර්යාව), මායා (මායාව), මෙත්තා (මෛත්‍රිය), මත්තා (ප්‍රමාණය), සික්ඛා (ශික්ෂාව), සංඛා (සංඛ්‍යාව).

ජඞ්ඝා බාහා ගීවා ජිව්හා, වාචා ඡායා ගඞ්ගා නාවා;

නිද්දා කන්තා සාලා මාලා, වෙලා වීණා භික්ඛා ලාඛා.

ජංඝා (කෙණ්ඩය), බාහා (බාහුව), gīvā (ගෙල), ජිව්හා (දිව), වාචා (වචනය), ඡායා (සෙවනැල්ල), ගංගා (ගඟ), නාවා (නැව); නිද්දා (නිද්‍රාව), කන්තා (ප්‍රිය කාන්තාව), සාලා (ශාලාව), මාලා (මාලය), වේලා (වේලාව), වීණා (වීණාව), භික්ඛා (භික්ෂාව/සිඟමන), ලාඛා (ලාකඩ).

ගාථා සෙනා ලෙඛා’පෙක්ඛා, ආසා පූජා එසා කඞ්ඛා;

අඤ්ඤා මුද්දා ඛිඩ්ඩා භස්සා, භාසා කීළා සත්තා චෙතා.

ගාථා (ගාථාව), සේනා (සේනාව), ලේඛා (ලියවිල්ල), අපේක්ඛා (අපේක්ෂාව), ආසා (ආශාව), පූජා (පූජාව), ඒසා (සෙවීම), කංඛා (සැකය); අඤ්ඤා (ප්‍රඥාව), මුද්දා (මුද්‍රාව), ඛිඩ්ඩා (කෙළිය), භස්සා (කථාව), භාසා (භාෂාව), කීළා (ක්‍රීඩාව), සත්තා (සත්ත්වයෝ), චේතා (සිත).

පිපාසා වෙදනා සඤ්ඤා, චෙතනා තසිණා පජා;

දෙවතා වට්ටකා ගොධා, බලාකා වසුධා සභා.

පිපාසා (පිපාසය), වේදනා (වේදනාව), සඤ්ඤා (සංඥාව), චේතනා (චේතනාව), තසිණා (තෘෂ්ණාව), පජා (ප්‍රජාව); දේවතා (දේවතාවා), වට්ටකා (වටුවා), ගෝධා (තලගොයා), බලාකා (කොකා), වසුධා (පොළොව), සභා (සභාව).

උක්කා සෙඵාලිකා සික්කා, සලාකා වාලිකා සිඛා;

කාරණා විසිඛා සාඛා, වචා වඤ්ඣා ජටා ඝටා.

උක්කා (පන්දම), සේඵාලිකා (සෑපාලිකා මල), සික්කා (කද), සලාකා (කූර), වාලිකා (වැලි), සිඛා (සිළුව); කාරණා (හේතුව), විසිඛා (වීදිය), සාඛා (අත්ත), වචා (කොළොම්බු), වඤ්ඣා (වඳ ස්ත්‍රිය), ජටා (ජටාව), ඝටා (කළය).

පීළා සොණ්ඩා විතණ්ඩා ච, කරුණා වනිතා ලතා;

කථා නින්දා සුධා රාධා, වාසනා සිංසපා පපා.

පීළා (පීඩාව), සෝණ්ඩා (සොඬ), විතණ්ඩා (විතණ්ඩාව), කරුණා (කරුණාව), වනිතා (කාන්තාව), ලතා (වැල); කථා (කථාව), නින්දා (නින්දාව), සුධා (අමෘතය), රාධා (රාධාව), වාසනා (වාසනාව), සිංසපා (ඇට්ටේරියා), පපා (පැන්හල).

පභා සීමා ඛමා එජා,ඛත්තියා සක්ඛරා සුරා;

දොලා තුලා සිලා ලීලා,ලාලෙ’ළා මෙඛලා කලා.

පභා (ප්‍රභාව), සීමා (සීමාව), ඛමා (ක්ෂමාව), ඒජා (තෘෂ්ණාව), ඛත්තියා (ක්ෂත්‍රිය කාන්තාව), සක්ඛරා (සීනි/කැට කැබිලිති), සුරා (රා); දෝලා (දෝලාව), තුලා (තලාව), සිලා (ගල), ලීලා (ලීලාව), ලාලා (කෙළ), ඒළා (කෙළ), මේඛලා (මේඛලාව), කලා (කලාව).

වළවා සුණිසා මූසා, මඤ්ජූසා සුලසා දිසා;

නාසා ජුණ්හා ගුහා ඊහා, ලසිකා පරිසා නිසා;

මාතිකිච්චාදයො චෙව, භාවිකාපදසාදිසා.

වළවා (වෙළඹ), සුණිසා (ලෙලි), මූසා (කෝව), මඤ්ජූසා (පෙට්ටිය), සුලසා (සුලසා), දිසා (දිශාව); නාසා (නාසය), ජුණ්හා (සඳ එළිය), ගුහා (ගුහාව), ඊහා (උත්සාහය), ලසිකා (සන්ධි සාරය), පරිසා (පිරිස), නිසා (රාත්‍රිය); මාතිකච්චා (මෘත කෘත්‍යය) ආදී පද ද 'භාවිකා' පදය හා සමාන වේ.

අම්මන්නම්බා ච තාතා ච, කිඤ්චිදෙව සමා සියුං;

මාතා ධීතා පනත්තාදී, පුථගෙව ඉතො සියුං.

'අම්මා', 'අම්බා' සහ 'තාතා' යන පද (රූපවලින්) යම් පමණකට සමාන විය හැක. එහෙත් 'මාතා' (මව), 'ධීතා' (දියණිය), 'පනත්තා' (මිණිබිරිය) ආදී පද මීට වඩා වෙනස් ම වේ.

පරිසාසද්දස්ස පන සත්තමීඨානෙ ‘‘පරිසාය, පරිසායං, පරිසති, පරිසාසූ’’ති යොජෙතබ්බං ‘‘එකමිදං භො ගොතම සමයං තොදෙය්‍යස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස පරිසති පරූපාරම්භං වත්තෙන්තී’’ති පාළිදස්සනතො. අම්මාදීනං පන ‘‘අම්මා, අම්මා, අම්මායො’’තිආදිනා [Pg.263] කඤ්ඤානයෙන වත්වා අවසානෙ ‘‘භොති අම්ම, භොති අම්මා, භොතියො අම්මා, අම්මායො’’තිආදිනා යොජෙතබ්බං.

නමුත් 'පරිසා' (පිරිස) යන ශබ්දයේ සප්තමී විභක්තියෙහි 'පරිසාය, පරිසායං, පරිසති, පරිසාසු' යනුවෙන් යෙදිය යුතුය. 'එකමිදං භෝ ගෝතම සමයං තෝදෙය්‍යස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස පරිසති පරූපාරම්භං වත්තෙන්ති' (භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, එක් සමයක තෝදෙය්‍ය බ්‍රාහ්මණයාගේ පිරිසෙහි අන්‍යයන්ට උපාලම්භන කරමින්...) යන පාළි පාඨය ඊට සාක්ෂි වේ. 'අම්මා' ආදී ශබ්දයන් 'අම්මා, අම්මා, අම්මායෝ' යනාදී වශයෙන් 'කඤ්ඤා' ශබ්දය මෙන් වදාරා, අවසානයේ 'භෝති අම්ම, භෝති අම්මා, භෝතියෝ අම්මා, අම්මායෝ' යනාදී වශයෙන් යෙදිය යුතුය.

මාතා, මාතා, මාතරො. මාතරං, මාතරො. මාතරා, මාතුයා, මත්‍යා, මාතූහි, මාතූභි. මාතු, මාතුයා, මත්‍යා, මාතරානං, මාතානං, මාතූනං. මාතරා, මාතුයා, මත්‍යා, මාතූහි, මාතූභි. මාතු, මාතුයා, මත්‍යා, මාතරානං, මාතානං, මාතූනං. මාතරි, මාතුයා, මත්‍යා, මාතුයං, මත්‍යං, මාතූසු. භොති මාතා, භොතියො මාතා, මාතරො.

මාතා, මාතා, මාතරෝ. මාතරං, මාතරෝ. මාතරා, මාතුයා, මත්‍යා, මාතූහි, මාතූභි. මාතු, මාතුයා, මත්‍යා, මාතරානං, මාතානං, මාතූනං. මාතරා, මාතුයා, මත්‍යා, මාතූහි, මාතූභි. මාතු, මාතුයා, මත්‍යා, මාතරානං, මාතානං, මාතූනං. මාතරි, මාතුයා, මත්‍යා, මාතුයං, මත්‍යං, මාතූසු. භෝති මාතා, භෝතියෝ මාතා, මාතරෝ.

එත්ථ පන යස්මා පාළියං ඉත්ථිලිඞ්ගානං සකාරන්තානි රූපානි එහි එභි එසුකාරන්තාදීනි ච එනන්තාදීනි ච න දිස්සන්ති, තස්මා කෙහිචි වුත්තානිපි ‘‘මාතුස්ස මාතරෙහී’’තිආදීනි න වුත්තානි, එස නයො ඉතරෙසුපි. ‘‘යංකිඤ්චිත්ථිකතං පුඤ්ඤං, මය්හඤ්ච මාතුයා ච තෙ. අනුඤ්ඤාතො අහං මත්‍යා’’ති පාළිදස්සනතො පන කරණසම්පදානනිස්සක්කසාමිභුම්මවචනට්ඨානෙ ‘‘මාතුයා, මත්‍යා’’ති ච වුත්තං ඉත්ථිලිඞ්ගට්ඨානෙ සමානගතිකත්තා තෙසං වචනානං. තථා හි උම්මාදන්තිජාතකෙ ‘‘මත්‍යා’’ති පදං පඤ්චමීතතියෙකවචනවසෙන ආගතං, යථා පන ‘‘ඛත්තියා’’ති පදං මජ්ඣසරලොපවසෙන ‘‘ඛත්‍යා’’ති භවති, තථා ‘‘මාතුයා මාතුය’’න්ති ච පදං ‘‘මත්‍යා, මත්‍ය’’න්ති භවති, අයං නයො ධීතුසද්දාදීසු න ලබ්භති.

මෙහි වනාහි, යම් හෙයකින් පාළි භාෂාවෙහි ස්ත්‍රී ලිංග ශබ්දයන්ගේ 'ස' කාරයෙන් අවසන් වන රූප ද, 'ඒහි', 'ඒභි', 'ඒසු' කාරාන්ත ආදී රූප ද, 'ඒන' ආදී ප්‍රත්‍යයන් ද නොපෙනෙන බැවින්, ඇතැමුන් විසින් පවසන ලද 'මාතුස්ස, මාතරේහි' යනාදී රූප මෙහි නොදක්වන ලදී. අනෙක් ශබ්දයන්හි ද මේ ක්‍රමය ම වේ. 'යංකිඤ්චිත්ථිකතං puññaṃ, මය්හඤ්ච මාතුයා ච තේ. අනුඤ්ඤාතෝ අහං මත්‍යා' (මා විසින් ද ඔබගේ මෑණියන් විසින් ද යම් පිනක් කරන ලද්දේ ද... මම මව් විසින් අනුදන්නා ලද්දෙමි) යන පාළි පාඨයට අනුව කර්තෘ, සම්ප්‍රදාන, අපාදාන, ස්වාමි සහ ආධාර විභක්ති ස්ථානයන්හි 'මාතුයා, මත්‍යා' යනුවෙන් දක්වන ලද්දේ ස්ත්‍රී ලිංග ස්ථානයෙහි සමාන ගති ඇති බැවිනි. එසේම උම්මාදන්තී ජාතකයෙහි 'මත්‍යා' යන පදය පස්වන සහ තුන්වන ඒකවචන වශයෙන් පැමිණ ඇත. යම් සේ 'ඛත්තියා' යන පදය මධ්‍ය ස්වරය ලොප් වීමෙන් 'ඛත්‍යා' යනුවෙන් වේ ද, එසේම 'මාතුයා, මාතුයං' යන පද 'මත්‍යා, මත්‍යං' යනුවෙන් වෙයි. මෙම ක්‍රමය 'ධීතු' (දියණිය) ආදී ශබ්දයන්හි නොලැබේ.

ධීතා, ධීතා, ධීතරො. ධීතං, ධීතරං, ධීතරො. ධීතුයා, ධීතූහි, ධීතූභි. ධීතු, ධීතුයා, ධීතරානං, ධීතානං, ධීතූනං. ධීතරා, ධීතුයා, ධීතූහි, ධීතූභි. ධීතු, ධීතුයා, ධීතරානං, ධීතානං, ධීතූනං. ධීතරි, ධීතුයා, ධීතුයං, ධීතූසු. භොති ධීතු, භොති ධීතා, භොතියො ධීතා, ධීතරො. එත්ථ පන.

ධීතා, ධීතා, ධීතරෝ. ධීතං, ධීතරං, ධීතරෝ. ධීතුයා, ධීතූහි, ධීතූභි. ධීතු, ධීතුයා, ධීතරානං, ධීතානං, ධීතූනං. ධීතරා, ධීතුයා, ධීතූහි, ධීතූභි. ධීතු, ධීතුයා, ධීතරානං, ධීතානං, ධීතූනං. ධීතරි, ධීතුයා, ධීතුයං, ධීතූසු. භෝති ධීතු, භෝති ධීතා, භෝතියෝ ධීතා, ධීතරෝ. මෙහි වනාහි.

‘‘ජාලිං [Pg.264] කණ්හාජිනං ධීතං, මද්දිදෙවිං පතිබ්බතං;

චජමානො න චින්තෙසිං, බොධියායෙව කාරණා’’ති

'ජාලිය ද කණ්හාජිනා දියණිය ද, පතිවත රකින මද්දී දේවිය ද අත්හරිමින්, (මා ඒ කිසිවක් ගැන) නොසිතුවෙමි, (ඒ සියල්ල කළේ) බෝධි ඥානය පිණිස ම ය' යනුවෙනි.

පාළියං ‘‘ධීත’’න්ති දස්සනතො උපයොගවචනට්ඨානෙ ‘‘ධීත’’න්ති වුත්තං, තස්මා ඉදං සාරතො ගහෙතබ්බං, තථා පාළියං ‘‘අස්සමණී හොති අසක්‍යධීතරා’’ති සමාසපදස්ස දස්සනතො තතියෙකවචනන්තපදසදිසං ‘‘සෙට්ඨිධීතරා’’තිආදිකං පඨමෙකවචනන්තම්පි සමාසපදං ගහෙතබ්බමෙව, නිරුත්තිපිටකෙ පන ‘‘මාතා ධීතා’’ති පදද්වයං සද්ධානයෙ පක්ඛිත්ත, තමම්හෙහි ‘‘සද්ධායා’’ති පදස්ස විය ‘‘මාතායා’’තිආදීනං පාළිආදීසු බ්‍යාසෙ අදස්සනතො විසුං ගහිතං සමාසෙයෙව හි ඊදිසිං සද්දගතිං පස්සාම ‘‘රාජමාතාය රාජධීතාය සෙට්ඨිධීතායා’’ති. එවං කඤ්ඤානයොපි එකදෙසෙන ලබ්භති, තථා ‘‘අච්ඡරියං නන්දමාතෙ, අබ්භුතං නන්දමාතෙ’’ති පාළියං ‘‘නන්දමාතෙ’’ති දස්සනතො ‘‘භොති රාජමාතෙ, භොති රාජධීතෙ’’ති එවමාදිනයොපි ලබ්භති, තත්‍ර නන්දමාතෙති නන්දස්ස මාතා නන්දමාතා, භොති නන්දමාතෙ, එවං සමාසෙයෙව ඊදිසී සද්දගති හොති, තස්මා සමාසපදත්තෙ ‘‘මාතු ධීතු දුහිතු’’ඉච්චෙතෙසං පකතිරූපානං ද්වෙ කොට්ඨාසා ගහෙතබ්බා පඨමං දස්සිතරූපකොට්ඨාසො ච කඤ්ඤානයො රූපකොට්ඨාසො චාති. නත්තාදීනි පදානි න කෙවලං පුල්ලිඞ්ගානියෙව හොන්ති, අථ ඛො ඉත්ථිලිඞ්ගානිපි. තථා හි ‘‘විසාඛාය නත්තා කාලඞ්කතා හොති. චතස්සො මූසිකා ගාධං කත්තා, නො වසිතා’’තිආදීනි පයොගානි සාසනෙ දිස්සන්ති.

පාලියෙහි 'dhīta' (ධීත) යනුවෙන් ද්විතීයා විභක්ති ස්ථානයෙහි 'dhīta' යනුවෙන් දක්වා තිබේ. එබැවින් මෙය සාරය වශයෙන් ගත යුතුය. එමෙන්ම පාලියෙහි 'assamaṇī hoti asakyadhītarā' (අසමණී හෝති අසක්‍යධීතරා) යන සමාස පදය පැවසීම නිසා, තෘතීයා ඒකවචන පදයට සමාන වූ 'seṭṭhidhītarā' (සෙට්ඨිධීතරා) යනාදී ප්‍රථමා ඒකවචනාන්ත සමාස පදය ද ගත යුතුම ය. නිරුක්ති පිටකයෙහි (ව්‍යාකරණ ග්‍රන්ථවල) 'mātā dhītā' (මාතා ධීතා) යන පද ද්විත්වය ශ්‍රද්ධා නයට ඇතුළත් කර ඇතත්, අප විසින් 'saddhāyā' (සද්ධායා) යන පදයට මෙන් 'mātāyā' (මාතායා) යනාදී රූපයන් පාලි ආදියෙහි විස්තර වශයෙන් දක්නට නොලැබෙන බැවින් එය වෙන් කොට ගන්නා ලදී. සමාසයෙහි ම මෙවැනි ශබ්ද ප්‍රවෘත්තියක් දක්නට ලැබෙන්නේ 'rājamātāya rājadhītāya seṭṭhidhītāyā' (රාජමාතාය රාජධීතාය සෙට්ඨිධීතායා) යනුවෙනි. මෙලෙස 'kaññā' (කඤ්ඤා) ක්‍රමය ද ඒකදේශ වශයෙන් ලැබෙන්නේය. එමෙන්ම 'acchariyaṃ nandamāte, abbhutaṃ nandamāte' (අච්ඡරියං නන්දමාතෙ, අබ්භුතං නන්දමාතෙ) යන පාලියෙහි 'nandamāte' යන වචනය නිසා 'bhoti rājamāte, bhoti rājadhīte' (භෝති රාජමාතෙ, භෝති රාජධීතෙ) යන මේ ක්‍රමය ද ලැබෙන්නේය. එහි 'nandamātā' යනු නන්දගේ මව (nandassa mātā nandamātā) යන්නයි. 'bhoti nandamāte' යනු ආලෝපනයයි. මෙසේ සමාසයෙහි ම මෙවැනි ශබ්ද ප්‍රවෘත්තියක් සිදු වේ. එබැවින් සමාස පදභාවයේදී 'mātu, dhītu, duhitu' යන මේ ප්‍රකෘති රූපයන්ගේ කොටස් දෙකක් ගත යුතුය. එනම් පළමුව දැක්වූ රූප කොටස සහ 'kaññā' ක්‍රමයේ රූප කොටසයි. 'nattā' (මුනුබුරා/මිනිබිරිය) යනාදී පද පුල්ලිංග පමණක්ම නොවේ, ස්ත්‍රී ලිංග ද වෙයි. එසේම 'visākhāya nattā kālaṅkatā hoti' (විශාඛාවන්ගේ මිනිබිරිය කළුරිය කළාය), 'catasso mūsikā gādhaṃ kattā, no vasitā' (මීයන් සිවුදෙනෙක් ගැඹුරු වළවල් කපන්නෝ වෙති, එහි නොවසන්නෝ වෙති) යනාදී ව්‍යවහාරයන් ශාසනයෙහි (පාලි පාඨවල) දක්නට ලැබේ.

නත්තා, නත්තා, නත්තාරො. නත්තං, නත්තාරං, නත්තාරො. නත්තාරා, නත්තුයා, නත්තූහි, නත්තූභි. නත්තු, නත්තුයා, නත්තාරානං [Pg.265] නත්තානං, නත්තූනං. නත්තාරා, නත්තුයා, නත්තූහි, නත්තූභි. නත්තු, නත්තුයා, නත්තාරානං, නත්තානං, නත්තූනං. නත්තරි, නත්තුයා, නත්තුයං, නත්තූසු. භොති නත්ත, භොති නත්තා, භොතියො නත්තා, නත්තාරො.

නත්තා, නත්තා, නත්තාරෝ. නත්තං, නත්තාරං, නත්තාරෝ. නත්තාරා, නත්තුයා, නත්තූහි, නත්තූභි. නත්තු, නත්තුයා, නත්තාරානං, නත්තානං, නත්තූනං. නත්තාරා, නත්තුයා, නත්තූහි, නත්තූභි. නත්තු, නත්තුයා, නත්තාරානං, නත්තානං, නත්තූනං. නත්තරි, නත්තුයා, නත්තුයං, නත්තූසු. භෝති නත්ත, භෝති නත්තා, භෝතියෝ නත්තා, නත්තාරෝ.

එවං ‘‘කත්තා වසිතා භාසිතා’’ ඉච්චාදීසුපි සමාසපදත්තෙ පන ‘‘රාජමාතාය නන්දමාතෙ’’තිආදීනි විය ‘‘රාජනත්තාය, රාජනත්තෙ’’තිආදීනි රූපානි භවන්ති.

මෙසේ 'kattā, vasitā, bhāsitā' (කපන්නී, වසන්නී, පවසන්නී) යනාදී පදයන්හි ද සමාස පදභාවයේදී 'rājamātāya, nandamāte' යන්නාක් මෙන් 'rājanattāya, rājanatte' යනාදී රූපයන් ද සිද්ධ වේ.

සවිනිච්ඡයොයං ආකාරන්තුකාරන්තිත්ථිලිඞ්ගානං පකතිරූපස්ස නාමිකපදමාලාවිභාගො.

මෙය ආකාරාන්ත සහ උකාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංග ප්‍රකෘති රූපයන්ගේ නාම පද මාලා විභාගය පිළිබඳ විනිශ්චයයි.

ආකාරන්තුකාරන්තතාපකතිකං

ආකාරාන්ත සහ උකාරාන්ත ස්වභාවය ඇති ප්‍රකෘතියයි.

ආකාරන්තිත්ථිලිඞ්ගං නිට්ඨිතං.

ආකාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංගය නිමාවට පත් විය.

ඉදානි භූමිපදාදීනං නාමිකපදමාලං වක්ඛාම පුබ්බාචරියමතං පුරෙචරං කත්වා –

දැන් අපි පූර්වාචාර්යවරුන්ගේ මතය පෙරදැරි කරගෙන 'bhūmi' (භූමි) යනාදී පදයන්ගේ නාම පද මාලාව දක්වන්නෙමු.

රත්ති, රත්තී, රත්තියො. රත්තිං, රත්තී, රත්තියො. රත්තියා, රත්තීහි, රත්තීභි. රත්තියා, රත්තීනං. රත්තියා, රත්තීහි, රත්තීභි. රත්තියා, රත්තීනං. රත්තියා, රත්තියං, රත්තීසු. භොති රත්ති, භොතියො රත්තියො. යමකමහාථෙරමතං.

රත්ති, රත්තී, රත්තියෝ. රත්තිං, රත්තී, රත්තියෝ. රත්තියා, රත්තීහි, රත්තීභි. රත්තියා, රත්තීනං. රත්තියා, රත්තීහි, රත්තීභි. රත්තියා, රත්තීනං. රත්තියා, රත්තියං, රත්තීසු. භෝති රත්ති, භෝතියෝ රත්තියෝ. (යමක මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ මතයයි.)

‘‘භූමි, භූමී, භූමියො. භූමිං, භූමී, භූමියො’’ති සබ්බං නෙය්‍යං. එවං ‘‘භූති සත්ති පත්ති වුත්ති මුත්ති කිත්ති ඛන්ති තිත්ති සිද්ධි ඉද්ධි වුද්ධි සුද්ධි බුද්ධි බොධි පීති නන්දි මති අසනි වසනි සති ගති වුඩ්ඪි යුවති අඞ්ගුලි බොන්දි දිට්ඨි තුට්ඨි නාභි’’ ඉච්චාදීනම්පි නාමිකපදමාලා යොජෙතබ්බා. අපිච ‘‘රත්‍යො අමොඝා ගච්ඡන්ති. දිවා ච රත්තො ච හරන්ති යෙ බලිං. න භූම්‍යා චතුරඞ්ගුලො. සෙති භූම්‍යා අනුත්ථුනං. භූම්‍යා සො පතිතං පාසං. ගීවාය පටිමුඤ්චති. ඉමා ච නභ්‍යො සතරාජිචිත්තිතා. සතෙරතා විජ්ජුරිවප්පභාසරෙ’’ති එවමාදීනං [Pg.266] පයොගානං දස්සනතො රත්ති භූමි නාභිසද්දාදීනං අයම්පි නාමිකපදමාලාවිසෙසො වෙදිතබ්බො. කථං?

'bhūmi, bhūmī, bhūmiyo' යනුවෙන් සියල්ල දත යුතුය. මෙලෙස 'bhūti, satti, patti, vutti, mutti, kitti, khanti, titti, siddhi, iddhi, vuddhi, suddhi, buddhi, bodhi, pīti, nandi, mati, asani, vasani, sati, gati, vuḍḍhi, yuvati, aṅguli, bondi, diṭṭhi, tuṭṭhi, nābhi' යනාදීන්ගේ ද නාම පද මාලා යෙදිය යුතුය. තවද, 'ratyo amoghā gacchanti', 'divā ca ratto ca haranti ye baliṃ', 'na bhūmyā caturaṅgulo', 'seti bhūmyā anutthunaṃ', 'bhūmyā so patitaṃ pāsaṃ, gīvāya paṭimuñcati', 'imā ca nabhyo satarājicittitā, sateratā vijjurivappabhāsare' යනාදී ප්‍රයෝගයන් දක්නට ලැබෙන බැවින්, 'ratti, bhūmi, nābhi' යන ශබ්දයන්ගේ මේ නාම පද මාලා විශේෂය ද දත යුතුය. ඒ කෙසේද?

රත්ති, රත්තී, රත්තියො, රත්‍යො. රත්තිං, රත්තී, රත්තියො, රත්‍යො. රත්තියා, රත්‍යා, රත්තීහි, රත්තීභි. රත්තියා, රත්‍යා, රත්තීනං. රත්තියා, රත්‍යා, රත්තීහි, රත්තීභි. රත්තියා, රත්‍යා, රත්තීනං. රත්තියා, රත්‍යා, රත්තියං රත්‍යං, රත්තො, රත්තීසු. භොති රත්ති, භොතියො රත්තී, රත්තියො, රත්‍යො.

රත්ති, රත්තී, රත්තියෝ, රත්‍යෝ. රත්තිං, රත්තී, රත්තියෝ, රත්‍යෝ. රත්තියා, රත්‍යා, රත්තීහි, රත්තීභි. රත්තියා, රත්‍යා, රත්තීනං. රත්තියා, රත්‍යා, රත්තීහි, රත්තීභ比. රත්තියා, රත්‍යා, රත්තීනං. රත්තියා, රත්‍යා, රත්තියං, රත්‍යං, රත්තෝ, රත්තීසු. භෝති රත්ති, භෝතියෝ රත්තී, රත්තියෝ, රත්‍යෝ.

එත්ථ ‘‘රත්තො’’ති රූපනයං වජ්ජෙත්වා ‘‘භූමි, භූමී, භූමියො, භූම්‍යො’’ති සබ්බං නෙය්‍යං.

මෙහි 'ratto' (රත්තෝ) යන රූප ක්‍රමය හැර 'bhūmi, bhūmī, bhūmiyo, bhūmyo' (භූමි, භූමී, භූමියෝ, භූම්‍යෝ) යනුවෙන් සියල්ල දත යුතුය.

නාභි, නාභී, නාභියො, නභ්‍යො. නාභිං, නාභී, නාභියො, නභ්‍යො. නාභියා, නභ්‍යා, නාභීහි, නාභීභි. නාභියා, නභ්‍යා, නාභීනං. නාභියා, නභ්‍යා, නාභීහි, නාභීභි. නාභියා, නභ්‍යා, නාභීනං. නාභියා, නභ්‍යා, නාභියං, නභ්‍යං, නාභීසු. භොති නාභි, භොතියො නාභී, නාභියො, නභ්‍යො.

නාභි, නාභී, නාභියෝ, නභ්‍යෝ. නාභිං, නාභී, නාභියෝ, නභ්‍යෝ. නාභියා, නභ්‍යා, නාභීහි, නාභීභි. නාභියා, නභ්‍යා, නාභීනං. නාභියා, නභ්‍යා, නාභීහි, නාභීභි. නාභියා, නභ්‍යා, නාභීනං. නාභියා, නභ්‍යා, නාභියං, නභ්‍යං, නාභීසු. භෝති නාභි, භෝතියෝ නාභී, නාභියෝ, නභ්‍යෝ.

බොධි, බොධී, බොධියො, බොජ්ඣො. බොධිං, බොධියං, බොජ්ඣං, බොධී, බොධියො, බොජ්ඣො. බොධියා, බොජ්ඣා, බොධීහි, බොධීභි. බොධියා, බොජ්ඣා, බොධීනං. බොධියා, බොජ්ඣා, බොධීහි, බොධීභි. බොධියා, බොජ්ඣා, බොධීනං. බොධියා, බොජ්ඣා, බොධියං, බොජ්ඣං, බොධීසු. භොති බොධි, භොතියො බොධී, බොධියො, බොජ්ඣො.

බෝධි, බෝධී, බෝධියෝ, බොජ්ඣෝ. බෝධිං, බෝධියං, බොජ්ඣං, බෝධී, බෝධියෝ, බොජ්ඣෝ. බෝධියා, බොජ්ඣා, බෝධීහි, බෝධීභි. බෝධියා, බොජ්ඣා, බෝධීනං. බෝධියා, බොජ්ඣා, බෝධීහි, බෝධීභි. බෝධියා, බොජ්ඣා, බෝධීනං. බෝධියා, බොජ්ඣා, බෝධියං, බොජ්ඣං, බෝධීසු. භෝති බෝධි, භෝතියෝ බෝධී, බෝධියෝ, බොජ්ඣෝ.

එත්ථ පන ‘‘බුජ්ඣස්සු ජින බොධියං. අඤ්ඤත්‍ර බොජ්ඣා තපසා’’ති විචිත්‍රපාළිනයදස්සනතො විචිත්‍රනයා නාමිකපදමාලා වුත්තා. සබ්බොපි චායං නයො අඤ්ඤත්ථාපි යථාරහං යොජෙතබ්බො.

මෙහි 'bujjhassu jina bodhiyaṃ' (බුජ්ඣස්සු ජින බෝධියං), 'aññatra bojjhā tapasā' (අඤ්ඤත්‍ර බොජ්ඣා තපසා) යනාදී විවිධ වූ පාලි ක්‍රමයන් දක්නට ලැබෙන බැවින්, විවිධ ක්‍රමයන්ගෙන් යුත් නාම පද මාලාව දක්වන ලදී. මේ සියලුම ක්‍රමයන් වෙනත් තැන්හි ද සුදුසු පරිදි යෙදිය යුතුය.

සවිනිච්ඡයොයං ඉකාරන්තිත්ථිලිඞ්ගානං පකතිරූපස්ස නාමිකපදමාලාවිභාගො.

මෙය ඉකාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංග ප්‍රකෘති රූපයන්ගේ නාම පද මාලා විභාගය පිළිබඳ විනිශ්චයයි.

ඉකාරන්තතාපකතිකං ඉකාරන්තිත්ථිලිඞ්ගං

ඉකාරාන්ත ස්වභාවය ඇති ප්‍රකෘතිය වූ ඉකාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංගයයි.

නිට්ඨිතං.

නිමාවට පත් විය.

ඉදානි [Pg.267] භූරීසද්දාදීනං නාමිකපදමාලං වක්ඛාම පුබ්බාචරියමතං පුරෙචරං කත්වා –

දැන් අපි පූර්වාචාර්යවරුන්ගේ මතය පෙරදැරි කරගෙන 'bhūrī' (භූරී) යනාදී ශබ්දයන්ගේ නාම පද මාලාව දක්වන්නෙමු.

ඉත්ථී, ඉත්ථී, ඉත්ථියො. ඉත්ථිං, ඉත්ථී, ඉත්ථියො. ඉත්ථියා, ඉත්ථීහි, ඉත්ථීභි. ඉත්ථියා, ඉත්ථීනං. ඉත්ථියා, ඉත්ථීහි, ඉත්ථීභි. ඉත්ථියා, ඉත්ථීනං. ඉත්ථියා, ඉත්ථියං, ඉත්ථීසු. භොති ඉත්ථි, භොතියො ඉත්ථියො. යමකමහාථෙරමතං.

ඉත්ථී, ඉත්ථී, ඉත්ථියෝ. ඉත්ථිං, ඉත්ථී, ඉත්ථියෝ. ඉත්ථියා, ඉත්ථීහි, ඉත්ථීභි. ඉත්ථියා, ඉත්ථීනං. ඉත්ථියා, ඉත්ථීහි, ඉත්ථීභි. ඉත්ථියා, ඉත්ථීනං. ඉත්ථියා, ඉත්ථියං, ඉත්ථීසු. භෝති ඉත්ථි, භෝතියෝ ඉත්ථියෝ. (යමක මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ මතයයි.)

‘‘භූරී, භූරී, භූරියො. භූරිං, භූරී, භූරි යො’’ති ඉත්ථියා සමං. එවං භූතී භොතී විභාවිනී ඉච්චාදීනං භූධාතුමයානං අඤ්ඤෙසඤ්ච ඊකාරන්තසද්දානං නාමිකපදමාලා යොජෙතබ්බා. එත්ථඤ්ඤෙ ඊකාරන්තසද්දා නාම –

'bhūrī, bhūrī, bhūriyo. bhūriṃ, bhūrī, bhūriyo' යනුවෙන් 'itthī' (ඉත්ථී) ශබ්දය හා සමාන වේ. මෙසේ 'bhūtī, bhotī, vibhāvinī' යනාදී 'bhū' ධාතුවෙන් සිද්ධ වූ සහ අනෙකුත් ඊකාරාන්ත ශබ්දයන්ගේ ද නාම පද මාලා යෙදිය යුතුය. මෙහි අනෙකුත් ඊකාරාන්ත ශබ්ද නම්:

‘‘මාතුලානී ච භගිනී, භික්ඛුනී සාමුගී අජී;

වාපී පොක්ඛරණී දෙවී, නාගී යක්ඛිනී රාජිනී.

"mātulānī (නැන්දණිය) ද, bhaginī (සහෝදරිය) ද, bhikkhunī (භික්ෂුණිය) ද, sāmugī ද, ajī (එළුදෙන) ද, vāpī (වැව) ද, pokkharaṇī (පොකුණ) ද, devī (දේවිය) ද, nāgī (නාග කන්‍යාව) ද, yakkhinī (යක්ෂණිය) ද, rājinī (රැජින) ද"

දාසී ච බ්‍රාහ්මණී මුට්ඨ-ස්සතිනී සීඝයායිනී;

සාකියානී’’ති චාදීනි, පයොගානි භවන්ති හි.

දසී, බ්‍රාහ්මණී, මුට්ඨස්සතිනී, සීඝයායිනී, සාකියානී ආදී වූ ව්‍යවහාරයෝ (භාෂාවෙහි) වෙත් ම ය.

තත්‍ර ‘‘පොක්ඛරණී දාසී, බ්‍රාහ්මණි’’ච්චාදිනං ගති;

අඤ්ඤථාපි සියා ගාථා-චුණ්ණියෙසු යථාරහං.

එහි ‘පොක්ඛරණී’, ‘දාසී’, ‘බ්‍රාහ්මණී’ යනාදීන්ගේ ප්‍රවෘත්තිය ගාථාවන්හි සහ ගද්‍යයන්හි (චුණ්ණියපදයන්හි) ද සුදුසු පරිදි වෙනත් ආකාරයකින් ද විය හැකිය.

‘‘කුසාවතී’’තිආදීනං, ගාථාස්වෙව විසෙසතො;

රූපානි අඤ්ඤථා හොන්ති, එකවචනතො වදෙ.

විශේෂයෙන්ම ගාථාවන්හි ‘කුසාවතී’ යනාදීන්ගේ රූප වෙනස් ආකාරයකින් වෙයි. ඒකවචනයෙන් (ඒවා) පවසන්නෙමි.

‘‘කාසී අවන්තී’’ඉච්චාදී, බහුවචනතො වදෙ;

‘‘චන්දවතී’’තිආදීනි, පයොගස්සානුරූපතො.

‘කාසී’, ‘අවන්තී’ යනාදීන් බහුවචනයෙන් ද, ‘චන්දවතී’ යනාදීන් ව්‍යවහාරයට අනුකූලව ද පවසන්නෙමි.

තථා හි ‘‘පොක්ඛරඤ්ඤො සුමාපිතා. තා ච සත්තසතා භරියා, දාස්‍යො සත්තසතානි ච. දාරකෙ ච අහං නෙස්සං[Pg.268], බ්‍රාහ්මණ්‍යා පරිචාරකෙ. නජ්ජො සන්දන්ති. නජ්ජා නෙරඤ්ජරාය තීරෙ. ලක්ඛ්‍යා භව නිවෙසනං.

එසේම ‘පොක්ඛරඤ්ඤෝ සුමාපිතා’ (පොකුණුවල් මනාව කරවන ලදහ), ‘තා ච සත්තසතා භරියා, දාස්යෝ සත්තසතානි ච’ (ඒ සත්සියයක් භාර්යාවෝ ද, සත්සියයක් දාසියෝ ද), ‘දාරකේ ච අහං නෙස්සං, බ්‍රාහ්මණ්යා පරිචාරකේ’ (මම බ්‍රාහ්මණියගේ උපස්ථායක වූ දරුවන් පමුණුවන්නෙමි), ‘නජ්ජෝ සන්දන්ති’ (ගංගාවෝ ගලති), ‘නජ්ජා නේරඤ්ජරාය තීරේ’ (නේරංජරා නදියේ තීරයෙහි), ‘ලක්ඛ්‍යා භව නිවේසනං’ (නිවස ශ්‍රීකාන්තාවගේ වාසස්ථානයක් වේවා).

බාරාණස්‍යං මහාරාජ, කාකරාජා නිවාසකො;

අසීතියා සහස්සෙහි, සුපත්තො පරිවාරිතො.

‘මහාරාජයෙනි, බාරාණසී නුවර (බාරාණස්යං) අසූදහසක් පිරිවර ඇති සුපත්ත නම් කපුටු රජෙක් වාසය කරයි’.

රාජා යථා වෙස්සවණො නළිඤ්ඤ’’න්ති

‘වෛශ්‍රවණ රජු නෙළුම් පොකුණට (නළිඤ්ඤං) යන්නාක් මෙන්’ යනුයි.

එවමාදීනං පාළීනං දස්සනතො පොක්ඛරණී ඉච්චාදීනං නාමිකපදමාලායො සවිසෙසා යොජෙතබ්බා. කථං? ‘පොක්ඛරණී, පොක්ඛරණී, පොක්ඛරණියො, පොක්ඛරඤ්ඤො. පොක්ඛරණි’’න්තිආදිනා වත්වා කරණසම්පදානනිස්සක්කසාමිවචනට්ඨානෙ ‘‘පොක්ඛරණියා, පොක්ඛරඤ්ඤා’’ති එකවචනානි වත්තබ්බානි. භුම්මවචනට්ඨානෙ පන ‘‘පොක්ඛරණියා, පොක්ඛරඤ්ඤා, පොක්ඛරණියං, පොක්ඛරඤ්ඤ’’න්ති ච එකවචනානි වත්තබ්බානි. සබ්බත්ථ ච පදානි පරිපුණ්ණානි කාතබ්බානි. තථා ‘‘දාසී, දාසී, දාසියො, දාස්‍යො. දාසිං, දාසියං, දාසී, දාසියො, දාස්‍යො’’ති වත්වා කරණවචනට්ඨානාදීසු ‘‘දාසියා, දාස්‍යා’’ති එකවචනානි වත්තබ්බානි. භුම්මවචනට්ඨානෙ පන ‘‘දාසියා, දාස්‍යා, දාසියං, දාස්‍ය’’න්ති ච එකවචනානි වත්තබ්බානි. සබ්බත්ථ පදානි පරිපුණ්ණානි කාතබ්බානි. එත්ථ පන ‘‘යට්ඨියා පටිකොටෙති, ඝරෙ ජාතංව දාසියං. ඵුසිස්සාමි විමුත්තිය’’න්ති පයොගානං දස්සනතො අංවචනස්ස යමාදෙසවසෙන ‘‘දාසිය’’න්ති වුත්තං. තෙසු ච ‘‘ඝරෙ ජාතංව දාසිය’’න්ති එත්ථ අංවචනස්ස යමාදෙසතො අඤ්ඤොපි සද්දනයො ලබ්භති. කථං? යථා දහරී එව ‘‘දහරියා’’ති වුච්චති, එවං දාසී එව ‘‘දාසියා’’ති.

මේ ආදී පාලි පාඨයන් දැකීමෙන් ‘පොක්ඛරණී’ යනාදී නාම පදමාලාවෝ සුවිශේෂී ලෙස යෙදිය යුත්තාහ. කෙසේ ද? ‘පොක්ඛරණී, පොක්ඛරණී, පොක්ඛරණියෝ, පොක්ඛරඤ්ඤෝ. පොක්ඛරණිං’ යනාදී වශයෙන් කියා, කරණ, සම්ප්‍රදාන, අපාදාන, සාමි වචන ස්ථානයන්හි ‘පොක්ඛරණියා, පොක්ඛරඤ්ඤා’ යන ඒකවචනයන් කිව යුතුය. භුම්ම වචන ස්ථානයෙහි වනාහි ‘පොක්ඛරණියා, පොක්ඛරඤ්ඤා, පොක්ඛරණියං, පොක්ඛරඤ්ඤං’ යන ඒකවචනයන් කිව යුතුය. සෑම තැනකදීම පද සම්පූර්ණ කළ යුතුය. එමෙන්ම ‘දාසී, දාසී, දාසියෝ, දාස්යෝ. දාසිං, දාසියං, දාසී, දාසියෝ, දාස්යෝ’ කියා කරණ වචනාදී ස්ථානයන්හි ‘දාසියා, දාස්යා’ යන ඒකවචනයන් කිව යුතුය. භුම්ම වචන ස්ථානයෙහි වනාහි ‘දාසියා, දාස්යා, දාසියං, දාස්යං’ යන ඒකවචනයන් කිව යුතුය. සෑම තැනකදීම පද සම්පූර්ණ කළ යුතුය. මෙහි වනාහි ‘යට්ඨියා පටිකෝටේති, ඝරේ ජාතංව දාසියං. ඵුසිස්සාමි විමුත්තියං’ යන යෙදුම් දැකීමෙන් ‘අං’ විභක්තියට ‘ය’ දේශය වීමේ ක්‍රමයෙන් ‘දාසියං’ යන්න කියන ලදී. ඒ අතුරින් ‘ඝරේ ජාතංව දාසියං’ යන්නෙහි ‘අං’ විභක්තියට ‘ය’ දේශය වීමට අමතරව වෙනත් ව්‍යාකරණ ක්‍රමයක් ද ලැබේ. කෙසේ ද? ‘දහරී’ යන්නම ‘දහරියා’ යැයි කියනු ලබන්නාක් මෙන්, ‘දාසී’ යන්නම ‘දාසියා’ යැයි කියනු ලැබේ.

එත්ථ පන ‘‘පස්සාමි වොහං දහරිං, කුමාරිං චාරුදස්සන’’න්ති ච ‘‘යෙ තං ජිණ්ණස්ස පාදංසු, එවං දහරියං සති’’න්ති ච පාළි නිදස්සනං[Pg.269], උපයොගවචනිච්ඡාය ‘‘දාසිය’’න්ති වුත්තං, ඉමස්මිං පනාධිප්පායෙ ‘‘දාසියා, දාසියා, දාසියායො. දාසියං, දාසියා, දාසියායො. දාසියායා’’ති කඤ්ඤානයෙනෙව නාමිකපදමාලා භවති ‘‘කුමාරියා’’ති සද්දස්සෙව. තථා හි ‘‘කුමාරියෙ උපසෙනියෙ’’ති පාළි දිස්සති. තථා ‘‘පුප්ඵවතියා, පුප්ඵවතියං, පුප්ඵවතියාය, පුප්ඵවතියායං, භොති පුප්ඵවතියෙ’’ති කඤ්ඤානයනිස්සිතෙන එකවචනනයෙන නාමිකපදමාලා භවති.

මෙහි වනාහි ‘පස්සාමි වෝහං දහරිං, කුමාරිං චාරුදස්සනං’ සහ ‘යේ තං ජිණ්ණස්ස පාදංසු, ඒවං දහරියං සති’ යන පාලි නිදසුන් වෙති. උපයෝග (ද්විතීයා) විභක්ති අර්ථයෙහි ‘දාසියං’ යැයි කියන ලදී. මේ අදහසෙහි දී ‘දාසියා, දාසියා, දාසියායෝ. දාසියං, දාසියා, දාසියායෝ. දාසියායා’ යනුවෙන් ‘කුමාරියා’ යන ශබ්දය මෙන් ‘කඤ්ඤා’ ශබ්ද ක්‍රමයෙන්ම නාම පදමාලාව වෙයි. එසේම ‘කුමාරියේ උපසේනියේ’ යන පාලි පාඨය පෙනේ. එමෙන්ම ‘පුප්ඵවතියා, පුප්ඵවතියං, පුප්ඵවතියාය, පුප්ඵවතියායං, භෝති පුප්ඵවතියේ’ යනුවෙන් කඤ්ඤා ශබ්ද ක්‍රමය ඇසුරු කළ ඒකවචන ක්‍රමයෙන් නාම පදමාලාව වෙයි.

එත්ථ පන ‘‘අතීතෙ අයං බාරාණසී පුප්ඵවතියා නාම අහොසි. රාජාසි ලුද්දකම්මො, එකරාජා පුප්ඵවතියායං. උය්‍යස්සු පුබ්බෙන පුප්ඵවතියායා’’ති පාළි ච අට්ඨකථාපාඨො ච නිදස්සනං. අපරො නයො – ‘‘දාසියා දහරියා කුමාරියා’’තිආදීසු කකාරස්ස යකාරාදෙසොපි දට්ඨබ්බො. බ්‍රාහ්මණීසද්දස්ස තු ‘‘බ්‍රාහ්මණී, බ්‍රාහ්මණී, බ්‍රාහ්මණියො, බ්‍රාහ්මණ්‍යො. බ්‍රාහ්මණි’’න්තිආදීනි වත්වා කරණවචනට්ඨානාදීසු ‘‘බ්‍රාහ්මණියා, බ්‍රාහ්මණ්‍යා’’ති එකවචනානි වත්තබ්බානි, සබ්බත්ථ ච පදානි පරිපුණ්ණානි කාතබ්බානි. නදීසද්දස්ස ‘‘නදී, නදී, නදියො, නජ්ජො. නදි’’න්තිආදිනා වත්වා ‘‘නදියා, නජ්ජා’’ති ච ‘‘නදියං, නජ්ජ’’න්ති ච වත්තබ්බං, සබ්බත්ථ ච පදානි පරිපුණ්ණානි කාතබ්බානි. ඉත්ථිලිඞ්ගෙසු හි පච්චත්තබහුවචනෙ දිට්ඨෙයෙව උපයොගබහුවචනං අනාගතම්පි දිට්ඨමෙව හොති, තථා උපයොගබහුවචනෙ දිට්ඨෙයෙව පච්චත්තබහුවචනං අනාගතම්පි දිට්ඨමෙව හොති, කරණසම්පදානනිස්සක්කසාමිභුම්මවචනානම්පි අඤ්ඤතරස්මිං දිට්ඨෙයෙව අඤ්ඤතරං දිට්ඨමෙව හොති. තථා හි ‘‘දාසා ච දාස්‍යො අනුජීවිනො චා’’ති එත්ථ ‘‘දාස්‍යො’’ති පච්චත්තබහුවචනෙ දිට්ඨෙයෙව අපරම්පි ‘‘දාස්‍යො’’ති උපයොගබහුවචනං තංසදිසත්තා දිට්ඨමෙව හොති.

මෙහි වනාහි ‘අතීතේ අයං බාරාණසී පුප්ඵවතියා නාම අහෝසි. රාජාසි ලුද්දකම්මෝ, ඒකරාජා පුප්ඵවතියායං. උය්යස්සු පුබ්බේන පුප්ඵවතියායා’ යන පාලි පාඨය ද අට්ඨකථා පාඨය ද නිදසුන් වෙති. වෙනත් ක්‍රමයක් නම් – ‘දාසියා, දහරියා, කුමාරියා’ යනාදීන්හි ‘ක’ කාරයට ‘ය’ කාරය ආදේශ වීම ද දත යුතුය. ‘බ්‍රාහ්මණී’ ශබ්දයේ වනාහි ‘බ්‍රාහ්මණී, බ්‍රාහ්මණී, බ්‍රාහ්මණියෝ, බ්‍රාහ්මණ්යෝ. බ්‍රාහ්මණිං’ යනාදී වශයෙන් කියා, කරණ වචනාදී ස්ථානයන්හි ‘බ්‍රාහ්මණියා, බ්‍රාහ්මණ්යා’ යන ඒකවචනයන් කිව යුතුය, සෑම තැනකදීම පද සම්පූර්ණ කළ යුතුය. ‘නදී’ ශබ්දයේ ‘නදී, නදී, නදියෝ, නජ්ජෝ. නදිං’ යනාදී වශයෙන් කියා ‘නදියා, නජ්ජා’ යනුවෙන් ද ‘නදියං, නජ්ජං’ යනුවෙන් ද කිව යුතුය, සෑම තැනකදීම පද සම්පූර්ණ කළ යුතුය. ස්ත්‍රී ලිංගයන්හි ප්‍රථමා (පච්චත්ත) බහුවචනය දුටු කල්හි, ද්විතීයා (උපයෝග) බහුවචනය ඉදිරියට නොපැමිණිය ද එය දුටුවාක් බඳු වෙයි. එමෙන්ම ද්විතීයා බහුවචනය දුටු කල්හි ප්‍රථමා බහුවචනය ද නොපැමිණිය ද දුටුවාක් බඳු වෙයි. කරණ, සම්ප්‍රදාන, අපාදාන, සාමි, භුම්ම (අධිකරණ) වචනයන්ගෙන් එකක් දුටු කල්හි අනෙක ද දුටුවාක් බඳු වෙයි. එසේම ‘දාසා ච දාස්යෝ අනුජීවිනෝ ච’ යන්නෙහි ‘දාස්යෝ’ යන ප්‍රථමා බහුවචනය දුටු කල්හි, ඊට සමාන වන බැවින් ‘දාස්යෝ’ යන ද්විතීයා බහුවචනය ද දුටුවාක් බඳු වෙයි.

‘‘සක්කො [Pg.270] ච මෙ වරං දජ්ජා, සො ච ලබ්භෙථ මෙ වරො;

එකරත්තං ද්විරත්තං වා, භවෙය්‍යං අභිපාරකො;

උම්මාදන්ත්‍යා රමිත්වාන, සිවිරාජා තතො සිය’’න්ති

‘සක්දෙවිඳා මට වරයක් දෙන්නේ නම්, ඒ වරය මට ලැබෙන්නේ නම්, එක් රැයක් හෝ දෙරැයක් හෝ (ඇය කෙරෙහි) බලපැවැත්වීමක් ඇත්තෙක් වන්නෙමි. උම්මාදන්තිය (උම්මාදන්ත්‍යා) සමඟ රමණය කොට ඉන්පසු සිවි රජු වන්නෙමි’ යනුයි.

එත්ථ ‘‘උම්මාදන්ත්‍යා’’ති කරණවචනෙ දිට්ඨෙයෙව තංසදිසානි සම්පදානනිස්සක්කසාමිභුම්මවචනානිපි දිට්ඨානියෙව හොන්ති. ‘‘බ්‍රාහ්මණ්‍යා පරිචාරකෙ’’ති එත්ථ ‘‘බ්‍රාහ්මණ්‍යා’’ති සාමිවචනෙ දිට්ඨෙයෙව තංසදිසානි කරණසම්පදානනිස්සක්කභුම්මවචනානිපි දිට්ඨානියෙව හොන්ති. ‘‘සෙති භූම්‍යා අනුත්ථුන’’න්ති එත්ථ ‘‘පථබ්‍යා චාරුපුබ්බඞ්ගී’’ති එත්ථ ච ‘‘භූම්‍යා, පථබ්‍යා’’ති සත්තමියා එකවචනෙ දිට්ඨෙයෙව තංසදිසානි කරණසම්පදානනිස්සක්කසාමිවචනානිපි දිට්ඨානියෙව හොන්ති. ‘‘බාරාණස්‍යං මහාරාජා’’ති එත්ථ ‘‘බාරාණස්‍ය’’න්ති භුම්මවචනෙ දිට්ඨෙයෙව තංසදිසානි අඤ්ඤානිපි ‘‘බ්‍රාහ්මණ්‍යං එකාදස්‍යං පඤ්චම්‍ය’’න්තිආදීනි භුම්මවචනානි දිට්ඨානියෙව හොන්ති.

මෙහි ‘උම්මාදන්ත්‍යා’ යන කරණ වචනය දුටු කල්හිම ඊට සමාන වූ සම්ප්‍රදාන, අපාදාන, සාමි සහ භුම්ම වචනයෝ ද දුටුවාහුම වෙති. ‘බ්‍රාහ්මණ්යා පරිචාරකේ’ යන්නෙහි ‘බ්‍රාහ්මණ්යා’ යන සාමි වචනය දුටු කල්හිම ඊට සමාන වූ කරණ, සම්ප්‍රදාන, අපාදාන සහ භුම්ම වචනයෝ ද දුටුවාහුම වෙති. ‘සේති භූම්‍යා අනුත්ථුනං’ යන්නෙහි සහ ‘පථබ්‍යා චාරුපුබ්බංගී’ යන්නෙහි ‘භූම්‍යා, පථබ්‍යා’ යන සප්තමී ඒකවචනය දුටු කල්හිම ඊට සමාන වූ කරණ, සම්ප්‍රදාන, අපාදාන සහ සාමි වචනයෝ ද දුටුවාහුම වෙති. ‘බාරාණස්යං මහාරාජා’ යන්නෙහි ‘බාරාණස්යං’ යන භුම්ම (අධිකරණ) වචනය දුටු කල්හිම ඊට සමාන වූ ‘බ්‍රාහ්මණ්යං, ඒකාදස්යං, පංචම්‍යං’ යනාදී වෙනත් භුම්ම වචනයෝ ද දුටුවාහුම වෙති.

ගණ්හන්ති ච තාදිසානි රූපානි පුබ්බාචරියාසභාපි ගාථාභිසඞ්ඛරණවසෙන. සාසනෙපි පන එතාදිසානි රූපානි යෙභුය්‍යෙන ගාථාසු සන්දිස්සන්ති.

පූර්වාචාර්යවරයෝ ද ගාථා බන්ධනය කිරීමේ වශයෙන් එවැනි රූපයන් ගනිති. ශාසනයෙහි ද මෙබඳු රූපයන් බොහෝ සෙයින් ගාථාවන්හිම දක්නට ලැබේ.

කුසාවතී. කුසාවතිං. කුසාවතියා, කුසාවත්‍යා. කුසාවතියං, කුසාවත්‍යං. භොති කුසාවති.

කුසාවතී, කුසාවතිං, කුසාවතියා/කුසාවත්‍යා, කුසාවතියං/කුසාවත්‍යං, භෝති කුසාවති.

බාරාණසී. බාරාණසිං. බාරාණසියා, බාරාණස්‍යා. බාරාණසියං, බාරාණස්‍යං, බාරාණස්සං ඉච්චපි, භොති බාරාණසි.

බාරාණසී, ბාරාණසිං, බාරාණසියා/බාරාණස්‍යා, බාරාණසියං/බාරාණස්‍යං/බාරාණස්සං යනාදී වශයෙන් ද, භෝති බාරාණසි.

නළිනී. නළිනිං. නළිනියා, නළිඤ්ඤා. නළිනියං, නළිඤ්ඤං. භොති නළිනි. අඤ්ඤානිපි යොජෙතබ්බානි.

නළිනී, නළිනිං, නළිනියා/නළiඤ්ඤා, නළිනියං/නළිඤ්ඤං, භෝති නළිනි. අනෙක්වා ද මෙසේ යෙදිය යුතුය.

ගාථාවිසයං පන පත්වා ‘‘කුසාවතිම්හි, බාරාණසිම්හි, නළිනිම්හී’’තිආදිනා සද්දරූපානිපියොජෙතබ්බානි. තථා හි පාළියං ‘‘කුසාවතිම්හි’’ආදීනි ම්හියන්තානි ඉත්ථිලිඞ්ගරූපානි ගාථාසුයෙව [Pg.271] පඤ්ඤායන්ති, න චුණ්ණියපදරචනායං. අක්ඛරසමයෙ පන තාදිසානි රූපානි අනිවාරිතානි ‘‘නදිම්හා චා’’තිආදිදස්සනතො. යං පන අට්ඨකථාසු චුණ්ණියපදරචනායං ‘‘සම්මාදිට්ඨිම්හී’’තිආදිකං ඉත්ථිලිඞ්ගරූපං දිස්සති, තං අක්ඛරවිපල්ලාසවසෙන වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං චුණ්ණියපදට්ඨානෙ ‘‘සම්මාදිට්ඨියං පටිසන්ධියං සුගතියං දුග්ගතිය’’න්තිආදිදස්සනතො. අයං පනෙත්ථ නියමො සුගතසාසනෙ ගාථායං චුණ්ණියපදට්ඨානෙ ච ‘‘කඤ්ඤා රත්ති ඉත්ථී යාගු වධූ’’ති එවං පඤ්චන්තෙහි ඉත්ථිලිඞ්ගෙහි සද්ධිං නා ස ස්මා ස්මිං ම්හා ම්හිඉච්චෙතෙ සද්දා සරූපතො පරත්තං න යන්ති. ම්හිසද්දො පන ගාථායං ඉවණ්ණන්තෙහි ඉත්ථිලිඞ්ගෙහි සද්ධිං පරත්තං යාති. තත්‍රිදං වුච්චති –

ගාථා විෂයට පැමිණි කල්හි, "කුසාවතිම්හි, බාරාණසිම්හි, නළිනිම්හි" යනාදී ශබ්ද රූප යෙදිය යුතුය. එසේම පාලි භාෂාවෙහි "කුසාවතිම්හි" යනාදී වශයෙන් 'ම්හි' ප්‍රත්‍යයෙන් අවසන් වන ස්ත්‍රී ලිංග රූප දක්නට ලැබෙන්නේ ගාථාවල පමණි, ගද්‍ය (චුණ්ණියපද) රචනයෙහි නොවේ. එහෙත් ව්‍යාකරණ ශාස්ත්‍රයෙහි "නදිම්හා ච" යනාදී යෙදුම් පෙනෙන බැවින් එවැනි රූප වළක්වා නැත. අටුවාවල ගද්‍ය රචනාවන්හි "සම්මාදිට්ඨිම්හි" යනාදී වශයෙන් දක්නට ලැබෙන ස්ත්‍රී ලිංග රූප, අක්ෂර විපර්යාසයක් (පෙරළීමක්) නිසා සිදුවූවක් ලෙස දත යුතුය. මන්ද යත්, ගද්‍ය පාඨයන්හි "සම්මාදිට්ඨියං, පටිසන්ධියං, සුගතියං, දුග්ගතියං" යනාදී වශයෙන් දක්නට ලැබෙන බැවිනි. මෙහි බුද්ධ ශාසනයෙහි (භාෂාවෙහි) ගාථාවන්හි සහ ගද්‍ය පාඨයන්හි "කඤ්ඤා, රත්ති, ඉත්ථී, යාගු, වධූ" යන මෙකී ප්‍රත්‍යයන් (ස්වභාවයන්) පහෙන් කෙළවර වන ස්ත්‍රී ලිංග නාමයන් සමඟ 'නා, ස, ස්මා, ස්මිං, ම්හා, ම්හි' යන මේ ශබ්ද (විභක්ති ප්‍රත්‍යයෝ) ස්වරූපයෙන් පසුව නොයෙදෙත් යන නියමයක් ඇත. එහෙත් 'ම්හි' ශබ්දය ගාථාවල දී 'ඉ' කාරයෙන් අවසන් වන ස්ත්‍රී ලිංග පදයන්ගෙන් පසුව යෙදේ. ඒ පිළිබඳව මෙසේ කියනු ලැබේ –

‘‘ගාථායං චුණ්ණියෙ චාපි, නා සස්මාදී සරූපතො;

නාකාරන්තඉවණ්ණන්ත-ඉත්ථීති පරතං ගතා.

"ගාථාවෙහි මෙන්ම ගද්‍යයෙහි ද 'නා', 'ස', 'ස්මා' ආදී විභක්ති ප්‍රත්‍යයෝ ස්වරූපයෙන්ම 'ආ' කාරාන්ත, 'ඉ' කාරාන්ත සහ 'ඊ' කාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංග නාමයන්ට පසුව නොයෙදෙති."

ම්හිසද්දො පන ගාථායං, ඉවණ්ණන්තිත්ථිභී සහ;

ය’තො පරත්තමෙතස්ස, පයොගානි භවන්ති හි.

"එහෙත්, ගාථාවන්හි දී 'ඉ' කාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංග පදයන් සමඟ 'ම්හි' ශබ්දය පසුව යෙදෙන බැවින්, එවැනි යෙදුම් දක්නට ලැබෙන්නේමය."

යථා බලාකයොනිම්හි, න විජ්ජති පුමො සදා;

කුසාවභිම්හි නගරෙ, රාජා ආසි මහීපතී’’ති.

"යම් සේ කොක් පරපුරෙහි (කොක් යෝනියෙහි) කිසි කලෙකත් පුරුෂයෙක් (පිරිමි සතෙක්) නොවන්නේ ද, (එසේම) කුසාවතී (කුසාවතිම්හි) නගරයෙහි පෘථිවිපාලක වූ (කුස) රජෙක් විය."

එවං කුසාවතී ඉච්චාදීනි අඤ්ඤථා භවන්ති, නගරනාමත්තා පනෙකවචනානිපි, න ජනපදනාමානි විය බහුවචනානි. ‘‘කාසී, කාසියො. කාසීහි, කාසීභි. කාසීනං. කාසීසු. භොතියො කාසියො. එවං අවන්තී අවන්තියො’’තිආදිනාපි නාමිකපදමාලා යොජෙතබ්බා. අඤ්ඤානිපි පදානි ගහෙතබ්බානි. එවං කාසීඉච්චාදීනි ජනපදනාමත්තා රූළ්හීවසෙන බහුවචනානෙව භවන්ති අත්ථස්ස එකත්තෙපි.

මෙසේ 'කුසාවතී' යනාදී පද වෙනස් ආකාරයකට ද වෙයි. ඒවා නගර නාමයන් වන බැවින් ඒකවචනයෙන් ද යෙදේ, ජනපද නාමයන් මෙන් බහුවචනයෙන් නොවේ. "කාසී, කාසියෝ. කාසීහි, කාසීභි. කාසීනං. කාසීසු. භෝතියෝ කාසියෝ. මෙසේම අවන්තී, අවන්තියෝ" යනාදී වශයෙන් ද නාමපද විභක්ති මාලාවන් යෙදිය යුතුය. වෙනත් පද ද මෙසේම ගත යුතුය. මෙසේ 'කාසී' යනාදී පද ජනපද නාමයන් වන බැවින්, අර්ථයෙන් ඒකවචන වුවද, රූඪි (ව්‍යවහාර) වශයෙන් බහුවචනයෙන්ම යෙදේ.

චන්දවතී, චන්දවතිං, චන්දවතියා, චන්දවතියං, භොති චන්දවති, එවං එකවචනවසෙන වා, චන්දවතියො, චන්දවතියො, චන්දවතීහි, චන්දවතීභි, චන්දවතීනං, චන්දවතීසු, භොතියො [Pg.272] චන්දවතියො, එවං බහුවචනවසෙන වා නාමිකපදමාලා වෙදිතබ්බා, අඤ්ඤානිපි පදානි යොජෙතබ්බානි. ‘‘චන්දවතී’’ඉච්චාදීනි හි එකිස්සා බහූනඤ්චිත්ථීනං පණ්ණත්තිභාවතො පයොගානුරූපෙන එකවචනවසෙන වා බහුවචනවසෙන වා යොජෙතබ්බානි භවන්ති. එස නයො අඤ්ඤත්‍රාපි.

'චන්දවතී, චන්දවතිං, චන්දවතියා, චන්දවතියං, භෝති චන්දවති' යන මෙසේ ඒකවචන වශයෙන් හෝ, 'චන්දවතියෝ, චන්දවතියෝ, චන්දවතීහි, චන්දවතීභි, චන්දවතීනං, චන්දවතීසු, භෝතියෝ චන්දවතියෝ' යන මෙසේ බහුවචන වශයෙන් හෝ නාම විභක්ති පදමාලාව දත යුතුය; අනෙකුත් පද ද මෙසේම යෙදිය යුතුය. මන්දයත් 'චන්දවතී' යනාදී නාමයන් එක් ස්ත්‍රියකගේ හෝ බොහෝ ස්ත්‍රීන්ගේ පැනවීම් (නම් කිරීම්) වන බැවින්, යෙදුමට අනුකූලව ඒකවචන වශයෙන් හෝ බහුවචන වශයෙන් හෝ යෙදිය යුතු වේ. මේ ක්‍රමය අනෙකුත් තැන්වල ද යෙදිය යුතුය.

සවිනිච්ඡයොයං ඊකාරන්තිත්ථිලිඞ්ගානං පකතිරූපස්ස නාමිකපදමාලාවිභාගො.

මේ වනාහි විනිශ්චය සහිත වූ, ඊකාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංග නාමයන්ගේ ප්‍රකෘති රූප පිළිබඳ නාම විභක්ති පදමාලා බෙදීමයි.

ඊකාරන්තතාපකතිකං ඊකාරන්තිත්ථිලිඞ්ගං නිට්ඨිතං.

ඊකාරාන්ත ස්වභාවය ප්‍රකෘති කොට ඇති ඊකාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංගය අවසන් විය.

ඉදානි භූධාතුමයානං උකාරන්තිත්ථිලිඞ්ගානං අප්පසිද්ධත්තා අඤ්ඤෙන උකාරන්තිත්ථිලිඞ්ගෙන නාමිකපදමාලං පූරෙස්සාම –

දැන් 'භූ' ධාතුවෙන් සිද්ධ වූ උකාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංග පදයන්ගේ භාවිතය අල්ප බැවින්, වෙනත් උකාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංග පදයකින් නාම විභක්ති පදමාලාව පුරවන්නෙමු –

යාගු, යාගූ, යාගුයො. යාගුං, යාගූ, යාගුයො. යාගුයා, යාගූහි, යාගූභි. යාගුයා, යාගූනං. යාගුයා, යාගූහි, යාගූභි. යාගුයා, යාගූනං. යාගුයා, යාගුයං, යාගූසු. භොති යාගු, භොතියො යාගූ, යාගුයො.

"යාගු, යාගූ, යාගුයෝ. යාගුං, යාගූ, යාගුයෝ. යාගුයා, යාගූහි, යාගූභි. යාගුයා, යාගූනං. යාගුයා, යාගූහි, යාගූභි. යාගුයා, යාගූනං. යාගුයා, යාගුයං, යාගූසු. භෝති යාගු, භෝතියෝ යාගූ, යාගුයෝ."

එවං ‘‘ධාතු ධෙනු කාසු දද්දු කණ්ඩු කච්ඡු රජ්ජු’’ඉච්චාදීනි. තත්‍ර ධාතුසද්දො රසරුධිරමංසමෙදන්හාරුඅට්ඨිඅට්ඨිමිඤ්ජසුක්කසඞ්ඛාතධාතුවාචකො පුල්ලිඞ්ගො, සභාවවාචකො පන සුගතාදීනං සාරීරිකවාචකො ලොකධාතුවාචකො ච චක්ඛාදිවාචකො ච ඉත්ථිලිඞ්ගො, භූ හූ කරපචාදිසද්දවාචකො ඉත්ථිලිඞ්ගොචෙව පුල්ලිඞ්ගො ච. අත්‍ර පනිත්ථිලිඞ්ගො අධිප්පෙතො.

මෙසේම 'ධාතු, ධේනු, කාසු, දද්දු, කණ්ඩු, කච්ඡු, රජ්ජු' යනාදී පද ද වේ. එහි 'ධාතු' ශබ්දය රස, ලේ, මස්, මේදස්, nahr, ඇට, ඇටමිදුළු සහ ශුක්‍ර යන මේවායින් සමන්විත ශරීර ධාතූන් හඟවන කල්හි පුල්ලිංග වෙයි; (යමක) ස්වභාවය හඟවන කල්හි, බුද්ධාදී උතුමන්ගේ ශාරීරික ධාතූන් හඟවන කල්හි, ලෝකධාතුව හඟවන කල්හි සහ චක්ෂු ආදී ඉන්ද්‍රියයන් හඟවන කල්හි ස්ත්‍රී ලිංග වෙයි; 'භූ', 'හූ', 'කර', 'පච' යනාදී ක්‍රියා ප්‍රකෘති (ධාතූන්) හඟවන කල්හි ස්ත්‍රී ලිංග මෙන්ම පුල්ලිංග ද වෙයි. මෙහිදී (අප විසින්) අදහස් කරන ලද්දේ ස්ත්‍රී ලිංගයයි.

සවිනිච්ඡයොයංඋකාරන්තිත්ථිලිඞ්ගානං නාමිකපදමාලාවිභාගො.

මේ වනාහි විනිශ්චය සහිත වූ උකාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංග නාමයන්ගේ නාම විභක්ති පදමාලා බෙදීමයි.

උකාරන්තතාපකතිකං උකාරන්තිත්ථිලිඞ්ගං නිට්ඨිතං.

උකාරාන්ත ස්වභාවය ප්‍රකෘති කොට ඇති උකාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංගය අවසන් විය.

ඉදානි භූසද්දාදීනං නාමිකපදමාලං වක්ඛාම පුබ්බාචරියමතං පුරෙචරං කත්වා –

දැන් පූර්වාචාර්යයන්ගේ මතය පෙරදැරි කරගෙන, 'භූ' ශබ්දය ආදී පදයන්ගේ නාම විභක්ති පදමාලාව පවසන්නෙමු –

ජම්බූ, ජම්බූ, ජම්බුයො. ජම්බුං, ජම්බූ, ජම්බුයො. ජම්බුයා, ජම්බූහි, ජම්බූභි. ජම්බුයා, ජම්බූනං. ජම්බුයා, ජම්බූහි, ජම්බූභි. ජම්බුයා[Pg.273], ජම්බූනං. ජම්බුයා, ජම්බුයං, ජම්බූසු. භොති ජම්බු, භොතියො ජම්බූ, ජම්බුයො. යමකමහාථෙරමතං.

"ජම්බූ, ජම්බූ, ජම්බුයෝ. ජම්බුං, ජම්බූ, ජම්බුයෝ. ජම්බුයා, ජම්බූහි, ජම්බූභි. ජම්බුයා, ජම්බූනං. ජම්බුයා, ජම්බූහි, ජම්බූභි. ජම්බුයා, ජම්බූනං. ජම්බුයා, ජම්බුයං, ජම්බූසු. භෝති ජම්බු, භෝතියෝ ජම්බූ, ජම්බුයෝ." (මේ) යමක මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ මතයයි.

එත්ථ ජම්බූසද්දස්ස ඉත්ථිලිඞ්ගත්තං ‘‘අම්බා සාලා ච ජම්බුයො’’තිආදිනා පසිද්ධං. ‘‘ඉමෙ තෙ ජම්බුකා රුක්ඛා’’ති එත්ථ පන රුක්ඛසද්දං අපෙක්ඛිත්වා ‘‘ජම්බුකා’’ති පුල්ලිඞ්ගනිද්දෙසො කතොති දට්ඨබ්බං. තථා හි ජම්බූති කථෙතබ්බාති ජම්බුකා. කෙ රෙ ගෙ සද්දෙති ධාතු. අථ වා ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන ජම්බූ එව ජම්බුකා, ජම්බුකා ච තා රුක්ඛා චාති ජම්බුකාරුක්ඛා, යථා ලඞ්කාදීපො, පුල්ලිඞ්ගපක්ඛෙ වා සමාසවසෙන ‘‘ජම්බුකරුක්ඛා’’ති වත්තබ්බෙ ගාථාවිසයත්තා ඡන්දානුරක්ඛණත්ථං දීඝං කත්වා ‘‘ජම්බුකාරුක්ඛා’’ති වුත්තං ‘‘සරණාගමනෙ කඤ්චී’’ති එත්ථ විය.

එහි 'ජම්බූ' ශබ්දයේ ස්ත්‍රී ලිංග බව "අම්බා සාලා ච ජම්බුයෝ" යනාදී යෙදුම්වලින් ප්‍රසිද්ධය. එහෙත් "ඉමේ තේ ජම්බුකා රුක්ඛා" යන මෙහි දී 'රුක්ඛ' (වෘක්ෂ) ශබ්දය අපේක්ෂා කොට 'ජම්බුකා' යනුවෙන් පුල්ලිංග නිර්දේශයක් කර ඇතැයි දත යුතුය. එසේම 'ජම්බූ' යැයි කිව යුතු තැන 'ජම්බුකා' යැයි වදාරා ඇත. 'කේ, රේ, ගේ' යනු ශබ්ද කිරීම්හි ධාතූහු වෙති. නැතහොත් ස්ත්‍රී ලිංග වශයෙන් 'ජම්බූ' යනුම 'ජම්බුකා' වෙයි; "ජම්බුකා ද වූ ඒ වෘක්ෂයෝ ද වූ" යන අර්ථයෙන් 'ජම්බුකාරුක්ඛා' යන්න සිද්ධ වේ, 'ලංකාදීප' යන්න මෙනි. නැතහොත් පුල්ලිංග පාර්ශ්වයෙහි දී සමාස වශයෙන් "ජම්බුකරුක්ඛා" යැයි පැවසිය යුතු වුවත්, ගාථා විෂයෙහි ඡන්දස (කාව්‍යමය ශබ්ද රසය) රැක ගැනීම පිණිස දීර්ඝ කොට "ජම්බුකාරුක්ඛා" යැයි පවසන ලදී; "සරණාගමනේ කඤ්චී" යන්නෙහි මෙනි.

භූ, භූ, භුයො. භුං, භූ, භුයො. භුයා, භූහි, භූභි. භුයා, භූනං. භුයා, භූහි, භූභි. භුයා, භූනං. භුයා, භුයං, භූසු. භොති භු, භොතියො භූ, භුයො.

"භූ, භූ, භුයෝ. භුං, භූ, භුයෝ. භුයා, භූහි, භූභි. භුයා, භූනං. භුයා, භූහි, භූභි. භුයා, භූනං. භුයා, භුයං, භූසු. භෝති භු, භෝතියෝ භූ, භුයෝ."

එවං ‘‘අභූ, අභූ, අභුයො. අභුං, අභූ, අභුයො. අභුයා’’තිආදිනා යොජෙතබ්බා. අත්‍ර ‘‘අභුං මෙ කථං නු භණසි, පාපකං වත භාසසී’’ති නිදස්සනපදං.

මෙසේ "අභූ, අභූ, අභුයෝ. අභුං, අභූ, අභුයෝ. අභුයා" යනාදී වශයෙන් (අභූ ශබ්දය) යෙදිය යුතුය. මෙහිදී "මට අසත්‍යයක් (සිදු නොවූවක්) කෙසේ නම් පවසන්නෙහිද? ඒකාන්තයෙන්ම තෝ පවක් පවසන්නෙහිය" යන්න නිදර්ශන පාඨයයි.

‘‘වධූ ච සරභූ චෙව, සරබූ සුතනූ චමූ;

වාමූරූ නාගනාසූරූ’’, ඉච්චාදී ජම්බුයා සමා.

"වධූ, සරභූ, සරබූ, සුතනූ, චමූ, වාමූරූ, nāganāsūrū" යනාදී ශබ්දයන් 'ජම්බූ' ශබ්දය හා සමාන වේ.

ඉදං පන සුඛුමං ඨානං සුට්ඨු මනසි කාතබ්බං. ‘‘වදඤ්ඤූ, වදඤ්ඤූ, වදඤ්ඤුයො. වදඤ්ඤුං, වදඤ්ඤූ, වදඤ්ඤුයො. වදඤ්ඤුයා’’ති ජම්බූසමං යොජෙතබ්බං. එවං ‘‘මග්ගඤ්ඤූ ධම්මඤ්ඤූ කතඤ්ඤූ’’ඉච්චාදීසුපි.

එහෙත් මේ සියුම් කරුණ හොඳින් මනසෙහි ධාරණය කරගත යුතුය. "වදඤ්ඤූ, වදඤ්ඤූ, වදඤ්ඤුයෝ. වදඤ්ඤුං, වදඤ්ඤූ, වදඤ්ඤුයෝ. වදඤ්ඤුයා" යනාදී වශයෙන් 'ජම්බූ' ශබ්දය හා සමානව යෙදිය යුතුය. මෙසේම "මග්ගඤ්ඤූ, ධම්මඤ්ඤූ, katanñū" යනාදී ශබ්දයන්හි ද විය යුතුය.

නනු ච භො –

පින්වත, එසේ නොවේද? –

‘‘සොහං නූන ඉතො ගන්ත්වා, යොනිං ලද්ධාන මානුසිං;

වදඤ්ඤූ සීලසම්පන්නො, කාහාමි කුසලං බහු’’න්ති

"ඒ මම මෙයින් ගොස්, මනුෂ්‍ය ආත්මයක් ලබා, දන් දෙන සුලු (ත්‍යාගශීලී) සීලසම්පන්න වූයෙක් වී, බොහෝ කුසල් කරන්නෙමි" යි –

එවමාදිප්පයොගදස්සනතො වදඤ්ඤූසද්දාදීනං පුල්ලිඞ්ගභාවො පසිද්ධො, එවං සන්තෙ කස්මා ඉධ ඉත්ථිලිඞ්ගනයො දස්සිතොති? වදඤ්ඤූඉච්චාදීනං එකන්තපුල්ලිඞ්ගභාවාභාවතො ද්විලිඞ්ගානි තෙසං වාච්චලිඞ්ගත්තා. තථා හි –

යනාදී ප්‍රයෝගයන් දක්නට ලැබෙන බැවින් 'වදඤ්ඤූ' යනාදී ශබ්දයන්ගේ පුල්ලිංග භාවය ප්‍රසිද්ධය. එසේ තිබියදී කුමන කරුණක් නිසා මෙහි ස්ත්‍රී ලිංග ක්‍රමය දක්වන ලද්දේ ද? 'වදඤ්ඤූ' යනාදී ශබ්දයන් ඒකාන්තයෙන්ම පුල්ලිංග නොවන බැවින්, ඒවා තමන් විශේෂණය කරන නාම පදයේ ලිංගය ගන්නා බැවින් (වාච්‍ය ලිංගික වන බැවින්) ලිංග දෙකෙහිම යෙදේ. එසේම –

‘‘සාහං ගන්ත්වා මනුස්සත්තං, වදඤ්ඤූ වීතමච්ඡරා;

සඞ්ඝෙ දානානි දස්සාමි, අප්පමත්තා පුනප්පුන’’න්ති ච,

‘මම මිනිස් ලොවට ගොස්, දන් ඉල්ලන්නන්ගේ බස් දන්නී, මසුරුකමින් තොරවී, නොපමා ව නැවත නැවතත් සංඝයා විෂයෙහි දන් දෙන්නෙමි’ යන්නද,

‘‘කොධනා අකතඤ්ඤූ චා’’ති ච ඉත්ථිලිඞ්ගපයොගිකා බහූ පාළියො දිස්සන්ති, තස්මා එවං නීති අම්හෙහි ඨපිතා.

‘ක්‍රෝධ කරන්නී ද, කළ ගුණ නොදන්නී ද වෙයි’ යනුවෙන් ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි යෙදෙන බොහෝ පාළි (පාඨයන්) පෙනේ. එබැවින් අප විසින් මෙබඳු නීතියක් (රීතියක්) තබන ලදී.

සවිනිච්ඡයොයං ඌකාරන්තිත්ථිලිඞ්ගානං පකතිරූපස්ස නාමිකපදමාලාවිභාගො.

මේ වනාහි විනිශ්චය සහිත වූ, ඌකාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංග නාමයන්ගේ ප්‍රකෘති රූපය පිළිබඳ නාම පදමාලා විභාගයයි.

ඌකාරන්තතාපකතිකං ඌකාරන්තිත්ථිලිඞ්ගං නිට්ඨිතං.

ඌකාරාන්ත ප්‍රකෘතිය ඇති ඌකාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංගය නිම කරන ලදී.

ඔකාරන්තපදං භූධාතුමයං ඉත්ථිලිඞ්ගමප්පසිද්ධං, අඤ්ඤං පනොකාරන්තං ඉත්ථිලිඞ්ගං පසිද්ධං.

‘භූ’ ධාතුවෙන් යුත් ඕකාරාන්ත පදය ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි අප්‍රසිද්ධය. එහෙත් අනෙක් ඕකාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංගය ප්‍රසිද්ධය.

ඔකාරන්තං ඉත්ථිලිඞ්ගං, ගොසද්දොති විභාවයෙ;

ගොසද්දස්සෙව පුල්ලිඞ්ගෙ, රූපමස්සාහු කෙචන;

ඕකාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංගය ‘ගෝ’ ශබ්දය යැයි දත යුතුය. ඇතැම් (ඇදුරන්) පුල්ලිංග ‘ගෝ’ ශබ්දයේ රූපයන් ම මෙයට ද (ස්ත්‍රී ලිංගයට ද) වේ යැයි පැවසූහ.

තථා හි කෙචි ‘‘ගො, ගාවො, ගවො. ගාවු’’න්තිආදිනා නයෙන වුත්තානි පුල්ලිඞ්ගස්ස ගොසද්දස්ස රූපානි විය ඉත්ථිලිඞ්ගස්ස ගොසද්දස්ස රූපානි ඉච්ඡන්ති, තෙසං මතෙ මජ්ඣෙ භින්නසුවණ්ණානං වණ්ණවිසෙසාභාවො විය රූපවිසෙසාභාවතො ගොසද්දස්ස ඉත්ථිලිඞ්ගභාවපටිපාදනං අනිජ්ඣානක්ඛමං. කස්මාති චෙ? යස්මා මාතුගාමසද්දස්ස ‘‘මාතුගාමො, මාතුගාමා. මාතුගාම’’න්තිආදිනා නයෙන ද්වෙ පදමාලා කත්වා එකා පුල්ලිඞ්ගස්ස පදමාලා, එකා ඉත්ථිලිඞ්ගපදමාලාති වුත්තවචනං විය ඉදං වචනං අම්හෙ පටිභාති, තස්මා අනිජ්ඣානක්ඛමං.

එසේම ඇතැම්හු ‘ගෝ, ගාවෝ, ගවෝ, ගාවුං’ ආදී ක්‍රමයෙන් කියන ලද පුල්ලිංග ‘ගෝ’ ශබ්දයේ රූප මෙන් ම ස්ත්‍රී ලිංග ‘ගෝ’ ශබ්දයේ ද රූප කැමති වෙති (පිළිගනිති). ඔවුන්ගේ මතයෙහි, විවිධ රන් වර්ග අතර වර්ණයේ වෙනසක් නැත්තාක් මෙන් රූපයේ විශේෂත්වයක් නොමැති බැවින් ‘ගෝ’ ශබ්දයේ ස්ත්‍රී ලිංග භාවය දැක්වීම විමසීමට නොහොබී (ගැළපෙන්නේ නැත). ඒ මන්ද යත්? ‘මාතුගාම’ ශබ්දය සඳහා ‘මාතුගාමෝ, මාතුගාමා, මාතුගාමං’ ආදී නයින් පදමාලා දෙකක් කොට, එකක් පුල්ලිංග පදමාලාවය, අනෙක ස්ත්‍රී ලිංග පදමාලාවය යැයි කීවාක් මෙන් මේ ප්‍රකාශය ද අපට වැටහෙන බැවින්, එය විමසීමට නොහොබී.

අපිච ඉත්ථිලිඞ්ගස්ස ගොසද්දස්ස රූපෙසු පුල්ලිඞ්ගස්ස ගොසද්දස්ස රූපෙහි සමෙසු සන්තෙසු කථං ගොසද්දස්ස ඉත්ථිලිඞ්ගභාවො [Pg.275] සියා? රූපමාලාවිසෙසාභාවතො. යථා හි රත්ති අග්ගි අට්ඨිසද්දානං ඉකාරන්තභාවෙන සමත්තෙපි ඉත්ථිලිඞ්ගපුමනපුංසකලිඞ්ගලක්ඛණභූතො රූපමාලාවිසෙසො දිස්සති. යථා පන ද්වින්නං ධාතුසද්දානං පුමිත්ථිලිඞ්ගපරියාපන්නානං රූපමාලාවිසෙසො දිස්සති, න තථා තෙහාචරියෙහි අභිමතස්ස ඉත්ථිලිඞ්ගස්ස ගොසද්දස්ස රූපමාලාවිසෙසො දිස්සති. යථා පන ද්වින්නං ධාතුසද්දානං පුමිත්ථිලිඞ්ගපරියාපන්නානං රූපමාලාවිසෙසො භවති, යථා ද්වින්නං ගොසද්දානං පුමිත්ථිලිඞ්ගපරියාපන්නානං රූපමාලාවිසෙසෙන භවිතබ්බං, යථා ච ද්වින්නං ආයුසද්දානං පුන්නපුංසකලිඞ්ගපරියාපන්නානං රූපමාලාවිසෙසො දිස්සති, තථා ද්වින්නං ගොසද්දානං පුමිත්ථිලිඞ්ගපරියාපන්නානං රූපමාලාවිසෙසෙන භවිතබ්බං. අවිසෙසත්තෙ සති කථං තෙසං පුමිත්ථිලිඞ්ගවවත්ථානං සියා, කථඤ්ච විසදාවිසදාකාරවොහාරතා සියා. ඉදං ඨානං අතීව සණ්හසුඛුමං පරමගම්භීරං මහාගහනං න සක්කා සබ්බසත්තානං මූලභාසාභූතාය සබ්බඤ්ඤුජිනෙරිතාය මාගධිකාය සභාවනිරුත්තියා නයං සම්මා අජානන්තෙන අකතඤාණසම්භාරෙන කෙනචි අජ්ඣොගාහෙතුං වා විජටෙතුං වා, අම්හාකං පන මතෙ ද්වින්නං ගොසද්දානං රූපමාලාවිසෙසො චෙව දිස්සති, පුමිත්ථිලිඞ්ගවවත්ථානඤ්ච දිස්සති, විසදාවිසදාකාරවොහාරතා ච දිස්සති, නපුංසකලිඞ්ගස්ස තදුභයමුත්තාකාරවොහාරතා ච දිස්සතීති දට්ඨබ්බං.

තවද, ස්ත්‍රී ලිංග ‘ගෝ’ ශබ්දයේ රූප, පුල්ලිංග ‘ගෝ’ ශබ්දයේ රූපයන්ට සමාන වූ කල්හි, ‘ගෝ’ ශබ්දයේ ස්ත්‍රී ලිංග භාවයක් කෙසේ නම් සිදුවේද? රූපමාලාවේ වෙනසක් නොමැති බැවිනි. ‘රත්ති’ (රෑ), ‘අග්ගි’ (ගිනි), ‘අට්ඨි’ (ඇට) යන ශබ්දයන් ඉකාරාන්ත භාවයෙන් සමාන වුවද, ස්ත්‍රී ලිංග, පුල්ලිංග සහ නපුංසක ලිංග ලක්ෂණ වූ රූපමාලා විශේෂය (වෙනස) පෙනේ. එසේම පුරුෂ හා ස්ත්‍රී ලිංගයන්ට අයත් ‘ධාතු’ ශබ්ද දෙකෙහි රූපමාලා විශේෂය පෙනේ. එහෙත් ඒ ආචාර්යවරුන් විසින් අභිමත කරන ලද ස්ත්‍රී ලිංග ‘ගෝ’ ශබ්දයේ රූපමාලා විශේෂය එසේ නොපෙනේ. පුරුෂ හා ස්ත්‍රී ලිංගයන්ට අයත් ‘ධාතු’ ශබ්ද දෙකෙහි රූපමාලා වෙනසක් වන්නා සේ ද, පුරුෂ හා ස්ත්‍රී ලිංගයන්ට අයත් ‘ගෝ’ ශබ්ද දෙකෙහි ද රූපමාලා වෙනසක් තිබිය යුතුය. පුරුෂ හා නපුංසක ලිංගයන්ට අයත් ‘ආයු’ ශබ්ද දෙකෙහි රූපමාලා වෙනසක් පෙනෙන්නා සේ ද, පුරුෂ හා ස්ත්‍රී ලිංගයන්ට අයත් ‘ගෝ’ ශබ්ද දෙකෙහි ද රූපමාලා වෙනසක් තිබිය යුතුය. වෙනසක් නොමැති කල්හි ඔවුන්ගේ පුරුෂ හා ස්ත්‍රී ලිංග ව්‍යවස්ථාව කෙසේ සිදුවේද? පැහැදිලි හා අපැහැදිලි ආකාරයේ ව්‍යවහාරය කෙසේ නම් සිදුවේද? මේ කරුණ අතිශයින් ම සියුම් ය, පරම ගම්භීර ය, මහා ගහනයකි. සියලු සත්ත්වයන්ගේ මූල භාෂාව වූ, සර්වඥ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ විසින් දෙසන ලද මාගධී ස්වභාව නිරුක්තියේ ක්‍රමය මැනවින් නොදන්නා වූ ද, නුවණ නැමැති සම්භාරය රැස් නොකළා වූ ද කිසිවකුට මෙහි බැස ගැනීමට හෝ මෙහි ඇති අවුල් නිරාකරණය කිරීමට හෝ නොහැකිය. එහෙත් අපගේ මතයෙහි නම්, ‘ගෝ’ ශබ්ද දෙකෙහි රූපමාලා වෙනස ද පෙනේ, පුරුෂ හා ස්ත්‍රී ලිංග ව්‍යවස්ථාව ද පෙනේ, පැහැදිලි හා අපැහැදිලි ආකාරයේ ව්‍යවහාරය ද පෙනේ, නපුංසක ලිංගයේ ඒ දෙකින් මිදුණු ආකාරයේ ව්‍යවහාරය ද පෙනේ යැයි දත යුතුය.

ඉදානි ඉමස්සත්ථස්ස ආවිභාවත්ථං ඉමස්මිං ඨානෙ ඉමං නීතිං ඨපෙස්සාම. එවඤ්හි සති පරියත්තිසාසනෙ පටිපන්නකා නික්කඞ්ඛභාවෙන න කිලමිස්සන්ති. එත්ථ තාව අත්ථග්ගහණෙ විඤ්ඤූනං කොසල්ලුප්පාදනත්ථං තිස්සො නාමිකපදමාලායො කථෙස්සාම – සෙය්‍යථිදං?

දැන් මේ අර්ථය පැහැදිලි කරනු පිණිස මේ ස්ථානයෙහි මේ නීතිය (රීතිය) තබන්නෙමු. මෙසේ වූ කල්හි, පරියත්ති ශාසනයෙහි පිළිපන් අය සැක රහිත බවින් පීඩාවට පත් නොවෙති. මෙහිලා අර්ථය තේරුම් ගැනීමෙහිලා නුවණැත්තන්ගේ දක්ෂතාව ඇති කරනු පිණිස නාම පදමාලා තුනක් පවසන්නෙමු. එනම් කුමක්ද යත්?

ගාවී, ගාවී, ගාවියො. ගාවිං, ගාවී, ගාවියො. ගාවියා, ගාවීහි, ගාවීභි. ගාවියා, ගාවීනං. ගාවියා, ගාවීහි, ගාවීභි. ගාවියා[Pg.276], ගාවීනං. ගාවියා, ගාවියං, ගාවීසු. භොති ගාවි, භොතියො ගාවී, ගාවියො.

ගාවී, ගාවී, ගාවියෝ. ගාවිං, ගාවී, ගාවියෝ. ගාවියා, ගාවීහි, ගාවීභි. ගාවියා, ගාවීනං. ගාවියා, ගාවීහි, ගාවීභි. ගාවියා, ගාවීනං. ගාවියා, ගාවියං, ගාවීසු. භෝති ගාවි, භෝතියෝ ගාවී, ගාවියෝ.

අයං ගොසද්දතො විහිතස්ස ඊපච්චයස්ස වසෙන නිප්ඵන්නස්ස ඉත්ථිවාචකස්ස ඊකාරන්තිත්ථිලිඞ්ගස්ස ගාවීසද්දස්ස නාමිකපදමාලා.

මේ වනාහි ‘ගෝ’ ශබ්දයෙන් පනවන ලද ‘ඊ’ ප්‍රත්‍යයේ බලයෙන් සිද්ධ වූ, ස්ත්‍රී වාචක වූ, ඊකාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංග ‘ගාවී’ ශබ්දයේ නාම පදමාලාවයි.

ගො, ගාවො, ගවො. ගාවුං, ගාවං, ගවං, ගාවො, ගවො. ගාවෙන, ගවෙන, ගොහි, ගොභි. ගාවස්ස, ගවස්ස, ගවං, ගුන්නං, ගොනං. ගාවා, ගාවස්මා, ගාවම්හා, ගවා, ගවස්මා, ගවම්හා, ගොහි, ගොභි. ගාවස්ස, ගවස්ස, ගවං, ගුන්නං, ගොනං. ගාවෙ, ගාවස්මිං, ගාවම්හි, ගවෙ, ගවස්මිං, ගවම්හි, ගාවෙසු, ගවෙසු, ගොසු. භො ගො, භවන්තො ගාවො, ගවො.

ගෝ, ගාවෝ, ගවෝ. ගාවුං, ගාවං, ගවං, ගාවෝ, ගවෝ. ගාවේන, ගවේන, ගෝහි, ගෝභි. ගාවස්ස, ගවස්ස, ගවං, ගුන්නං, ගෝනං. ගාවා, ගාවස්මා, ගාවම්හා, ගවා, ගවස්මා, ගවම්හා, ගෝහි, ගෝභි. ගාවස්ස, ගවස්ස, ගවං, ගුන්නං, ගෝනං. ගාවේ, ගාවස්මිං, ගාවම්හි, ගවේ, ගවස්මිං, ගවම්හි, ගාවේසු, ගවේසු, ගෝසු. භෝ ගෝ, භවන්තෝ ගාවෝ, ගවෝ.

අයං පුමවාචකස්ස ඔකාරන්තපුල්ලිඞ්ගස්ස ගොසද්දස්ස නාමිකපදමාලා.

මේ වනාහි පුරුෂ වාචක වූ, ඕකාරාන්ත පුල්ලිංග ‘ගෝ’ ශබ්දයේ නාම පදමාලාවයි.

ගො, ගාවී, ගාවො, ගාවී, ගවො. ගාවං, ගවං, ගාවිං, ගාවො, ගාවී ගවො. ගොහි, ගොභි. ගවං, ගුන්නං, ගොනං. ගොහි, ගොභි. ගවං, ගුන්නං, ගොනං. ගොසු. භොති ගො, භොතියො ගාවො, ගාවී, ගවො. අයං පුමිත්ථිවාචකස්ස ඔකාරන්තස්සිත්ථිපුල්ලිඞ්ගස්ස ගොසද්දනාමිකපදමාලා.

ගෝ, ගාවී, ගාවෝ, ගාවී, ගවෝ. ගාවං, ගවං, ගාවිං, ගාවෝ, ගාවී, ගවෝ. ගෝහි, ගෝභි. ගවං, ගුන්නං, ගෝනං. ගෝහි, ගෝභි. ගවං, ගුන්නං, ගෝනං. ගෝසු. භෝති ගෝ, භෝතියෝ ගාවෝ, ගාවී, ගවෝ. මේ වනාහි ස්ත්‍රී-පුරුෂ වාචක වූ, ඕකාරාන්ත ස්ත්‍රී-පුල්ලිංග ‘ගෝ’ ශබ්දයේ නාම පදමාලාවයි.

එත්ථ පන ‘‘ගාවු’’න්ති පදං එකන්තපුමවාචකත්තා න වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං, එකන්තපුමවාචකත්තඤ්චස්ස ආහච්චපාළියා ඤායති ‘‘ඉධ පන භික්ඛවෙ වස්සූපගතං භික්ඛුං ඉත්ථී නිමන්තෙසි ‘එහි භන්තෙ, හිරඤ්ඤං වා තෙ දෙමි, සුවණ්ණං වා තෙ දෙමි, ඛෙත්තං වා තෙ දෙමි, වත්ථුං වා තෙ දෙමි, ගාවුං වා තෙ දෙමි, ගාවිං වා තෙ දෙමි. දාසං වා තෙ දෙමි, දාසිං වා තෙ දෙමි, ධීතරං වා තෙ දෙමි භරියත්ථාය, අහං වා තෙ භරියා හොමි, අඤ්ඤං වා තෙ භරියං ආනෙමී’ති’’ එවං ආහච්චපාළියා ඤායති.

මෙහි ලා ‘ගාවුං’ යන පදය ඒකාන්තයෙන් ම පුරුෂ වාචක වන බැවින් නොදක්වන ලදැයි දත යුතුය. එහි ඒකාන්ත පුරුෂ වාචක බව සූත්‍ර පාළියෙන් ම මෙසේ දත හැකිය: ‘මහණෙනි, මෙහි වස් එළඹි භික්ෂුවක වෙත ස්ත්‍රියක් පැමිණ, ‘ස්වාමීනි, මෙහි වඩින්න, මම ඔබට රන් දෙන්නෙමි, රන් කාසි දෙන්නෙමි, කෙතක් දෙන්නෙමි, වස්තුවක් දෙන්නෙමි, ගොනෙකු (ගාවුං) දෙන්නෙමි, එළදෙනක (ගාවිං) දෙන්නෙමි, දාසයෙකු දෙන්නෙමි, දාසියක දෙන්නෙමි, භාර්යාවක කරගනු පිණිස දියණියක දෙන්නෙමි, නැතහොත් මම ම ඔබට භාර්යාව වන්නෙමි, නැතහොත් වෙනත් භාර්යාවක කැඳවා දෙන්නෙමි’ යැයි ආරාධනා කරයි.’ මෙසේ ඍජුවම දක්වන ලද පාළි පාඨයෙන් පැහැදිලි වේ.

එත්ථ [Pg.277] හි ‘‘ගාවු’’න්ති වචනෙන පුමා වුත්තො, ‘‘ගාවි’’න්ති වචනෙන ඉත්ථී, යං පන ඉමිස්සං ඔකාරන්තිත්ථිලිඞ්ගපදමාලායං ‘‘ගාවී’’ති පදං චතුක්ඛත්තුං වුත්තං, තං ‘‘කඤ්ඤා’’ති පදං විය ඉත්ථිලිඞ්ගස්ස අවිසදාකාරවොහාරතාවිඤ්ඤාපනෙ සමත්ථං හොති. න හි ඉතරෙසු ලිඞ්ගෙසු සමානසුතිකභාවෙන චතුක්ඛත්තුං ආගතපදං එකම්පි අත්ථි, ‘‘ගාවී ගාවි’’න්ති ච ඉමෙසං සද්දානං කත්ථචි ඨානෙ ඉත්ථිපුමෙසු සාමඤ්ඤවසෙන පවත්තිං උපරි කථයිස්සාම. යා පනම්හෙහි ඔකාරන්තිත්ථිලිඞ්ගස්ස ‘‘ගො, ගාවී, ගාවො, ගාවී, ගවො. ගාවං, ගවං, ගාවි’’න්තිආදිනා නයෙන පදමාලා කතා, තත්ථ ගොසද්දතො සියොනං ඊකාරාදෙසො අංවචනස්ස ච ඉංකාරාදෙසො භවති, තෙන ඔකාරන්තිත්ථිලිඞ්ගස්ස ‘‘ගාවී ගාවී ගාවි’’න්ති රූපානි දස්සිතානි. තථා හි මුඛමත්තදීපනියං සද්දසත්ථවිදුනා වජිරබුද්ධාචරියෙන නිරුත්තිනයෙ කොසල්ලවසෙන ගොසද්දතො යොනමීකාරාදෙසො වුත්තො. යථා පන ගොසද්දතො යොනමීකාරාදෙසො භවති, තථා සිස්සීකාරාදෙසො අංවචනස්ස ච ඉංකාරාදෙසො භවති. අත්‍රිමා නයග්ගාහපරිදීපනියො ගාථා –

මෙහි 'ගාවු' යන වචනයෙන් පුරුෂ ලිංගය ද, 'ගාවි' යන වචනයෙන් ස්ත්‍රී ලිංගය ද පවසන ලදී. යම් හෙයකින් මේ ඕ-කාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංග පදමාලාවෙහි 'ගාවී' යන පදය සිව් වරක් සඳහන් කර ඇත්ද, එය 'කඤ්ඤා' පදය මෙන් ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි අපැහැදිලි ආකාරයේ ව්‍යවහාරය අවබෝධ කරවීමට සමත් වෙයි. සෙසු ලිංගයන්හි සමාන ශබ්ද ඇති බැවින් සතර වරක් යෙදුණු එක ම පදයක් වත් නැත. 'ගාවී' සහ 'ගාවි' යන මේ ශබ්දයන්ගේ කිසියම් ස්ථානයක ස්ත්‍රී පුරුෂ දෙපිරිසට ම සාමාන්‍ය වශයෙන් පැවැත්ම ඉදිරියේ දී ප්‍රකාශ කරන්නෙමු. අප විසින් ඕ-කාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි 'ගෝ, ගාවී, ගාවෝ, ගාවී, ගවෝ, ගාවං, ගවං, ගාවි' යනාදී ක්‍රමයෙන් යම් පදමාලාවක් කරන ලද ද, එහි 'ගෝ' ශබ්දයෙන් 'සි' සහ 'යො' විභක්තිවලට 'ඊ' කාර ආදේශය ද 'අං' විභක්තියට 'ඉ' කාර ආදේශය ද වෙයි. එයින් ඕ-කාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි 'ගාවී, ගාවී, ගාවි' යන රූප දක්වන ලදී. එසේ මැයි, මුඛමත්තදීපනියෙහි වියරණ පිළිබඳ ප්‍රාඥයකු වූ වජිරබුද්ධි ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් නිරුක්ති ක්‍රමයෙහි දක්ෂතාවය නිසා 'ගෝ' ශබ්දයෙන් 'යො' විභක්තියට 'ඊ' කාර ආදේශය පවසන ලදී. 'ගෝ' ශබ්දයෙන් 'යො' විභක්තියට 'ඊ' කාර ආදේශය වන සේ ම, 'සි' විභක්තියට 'ඊ' කාර ආදේශය ද 'අං' විභක්තියට 'ඉ' කාර ආදේශය ද වෙයි. මේ සම්බන්ධයෙන් ක්‍රමග්‍රහණය පැහැදිලි කරන ගාථාවෝ මෙසේ වෙත් –

ඊපච්චයා සිද්ධෙස්වපි, ‘‘ගාවී ගාවී’’තිආදිසු;

පඨමෙකවචනාදි-අන්තෙසු ජිනසාසනෙ.

ජින ශාසනයෙහි ප්‍රථමා විභක්ති එකවචනය ආදී අවසානය දක්වා ඇති පදයන්හි 'ඊ' ප්‍රත්‍යයෙන් 'ගාවී ගාවී' යනාදී රූපයන් සිද්ධ වුව ද,

වදතා යොනමීකාරං, ගොසද්දස්සිත්ථියං පන;

අවිසදත්තමක්ඛාතුං, නයො දින්නොති නො රුචි.

ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි වූ 'ගෝ' ශබ්දයෙන් 'යො' විභක්තියට 'ඊ' කාර ආදේශය පවසමින්, (එහි ඇති) අපැහැදිලි බව ප්‍රකාශ කිරීම පිණිස මේ නය (ක්‍රමය) දක්වන ලද්දේ ය යන්න අපගේ ද එකඟතාවය වෙයි.

කිඤ්ච භිය්‍යො අට්ඨකථාසු ච –

තවද, අටුවාවල ද මෙසේ දක්වා ඇත –

‘‘ගාවො’’ති වත්වා ‘‘ගාවි’’න්ති-වචනෙන පනිත්ථියං;

අවිසදත්තමක්ඛාතුං, නයො දින්නොති නො රුචි.

'ගාවෝ' යැයි පවසා නැවත 'ගාවිං' යන වචනයෙන් ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි අපැහැදිලි බව ප්‍රකාශ කිරීමට මේ ක්‍රමය දෙන ලද්දේ ය යන්න අපගේ ද එකඟතාවය වෙයි.

තථා හි සමන්තපාසාදිකාදීසු අට්ඨකථාසු ‘‘ඡෙකො හි ගොපාලකො සක්ඛරායො උච්ඡඞ්ගෙන ගහෙත්වා රජ්ජුදණ්ඩහත්ථො පාතොව වජං ගන්ත්වා ගාවො පිට්ඨියං පහරිත්වා පලිඝථම්භමත්ථකෙ [Pg.278] නිසින්නො ද්වාරං පත්තං පත්තං ගාවිං ‘එකො ද්වෙ’ති සක්ඛරං ඛිපිත්වා ගණෙතී’’ති ඉමස්මිං පදෙසෙ ‘‘ගාවො’’ති වත්වා ‘‘ගාවි’’න්ති වචනෙන ඉත්ථිපුමවාචකස්ස ඔකාරන්තිත්ථිලිඞ්ගස්ස ගොසද්දස්ස අවිසදාකාරවොහාරතා විහිතා. ‘‘ගාවො’’ති හි ඉමිනා සාමඤ්ඤතො ඉත්ථිපුමභූතා ගොණා ගහිතා, තථා ‘‘ගාවි’’න්ති ඉමිනාපි ඉත්ථිභූතො පුමභූතො ච ගොණො. එවං ‘‘ගාවො’’ති ච ‘‘ගාවි’’න්ති ච ඉමෙ සද්දා සද්දසත්ථවිදූහි අට්ඨකථාචරියෙහි නිරුත්තිනයකුසලතාය සමානලිඞ්ගවසෙන එකස්මිංයෙව පකරණෙ එකස්මිංයෙව වාක්‍යෙ පිණ්ඩීකතා. යදි හි ඉත්ථිලිඞ්ගෙ වත්තමානස්ස ඉත්ථිපුමවාචකස්ස ඔකාරන්තිත්ථිලිඞ්ගස්ස ගොසද්දස්ස පදමාලායං ‘‘ගාවී ගාවි’’මිච්චෙතානි රූපානි න ලබ්භෙය්‍යුං, අට්ඨකථායං ‘‘ගාවො’’ති වත්වා ‘‘ගාව’’න්තිච්චෙව වත්තබ්බං සියා, ‘‘ගාවි’’න්ති පන න වත්තබ්බං. යථා ච පන අට්ඨකථාචරියෙහි ‘‘ගාවො’’ති ඉත්ථිපුමවසෙන සබ්බෙසං ගුන්නං සඞ්ගාහකවචනං වත්වා තෙයෙව ගාවො සන්ධාය පුන ‘‘ද්වාරං පත්තං පත්තං ගාවි’’න්ති සද්දරචනං කුබ්බිංසු, තස්මා ‘‘ගාවි’’න්ති ඉදම්පි සබ්බසඞ්ගාහකවචනමෙවාති දට්ඨබ්බං. අසබ්බසඞ්ගාහකවචනං ඉදං ගාවීසද්දෙන ඉත්ථියායෙව ගහෙතබ්බත්තාති චෙ? න, පකරණවසෙන අත්ථන්තරස්ස විදිතත්තා. න හි සබ්බවජෙසු ‘‘ඉත්ථියොයෙව වසන්ති, න පුමානො’’ති ච, ‘‘පුමානොයෙව වසන්ති, න ඉත්ථියො’’ති ච සක්කා වත්තුං. අපිච ‘‘ගාවිම්පි දිස්වා පලායන්ති ‘භික්ඛූ’ති මඤ්ඤමානා’’ති පාළි දිස්සති, එත්ථාපි ‘‘ගාවි’’න්ති වචනෙන ඉත්ථිභූතො පුමභූතො ච සබ්බො ගො ගහිතොති දට්ඨබ්බං. ඉතරථා ‘‘ඉත්ථිභූතොයෙව ගො භික්ඛූති මඤ්ඤිතබ්බො’’ති ආපජ්ජති. ඉති පාළිනයෙන ඉත්ථිලිඞ්ගෙ වත්තමානම්හා ඉත්ථිපුමවාචකස්මා ගොසද්දතො අංවචනස්ස ඉංකාරාදෙසො හොතීති විඤ්ඤායති.

එසේ මැයි, සමන්තපාසාදිකා ආදී අටුවාවන්හි 'දක්ෂ ගොපල්ලෙක් කැටකැබලි උකුලෙන් ගෙන, කෙවිට අතැතිව උදෑසන ම ගාලට ගොස්, ගවයන්ගේ පිටට තළා, දොරටු කණුව මුදුනෙහි හිඳ, දොරටුවට පැමිණෙන පැමිණෙන ගවයා (ගාවිං) එකයි, දෙකයි කියා කැටයක් දමමින් ගණන් කරයි' යන මේ පාඨයෙහි 'ගාවෝ' යැයි පවසා 'ගාවිං' යන වචනයෙන් ස්ත්‍රී පුරුෂ දෙපාර්ශවය ම කියන්නා වූ, ඕ-කාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංග 'ගෝ' ශබ්දයේ අපැහැදිලි ආකාරයේ ව්‍යවහාරය දක්වන ලදී. මන්ද, 'ගාවෝ' යන මෙයින් සාමාන්‍යයෙන් ස්ත්‍රී වූ ද පුරුෂ වූ ද ගවයෝ ගන්නා ලදහ. එසේ ම 'ගාවිං' යන මෙයින් ද ස්ත්‍රී වූ ද පුරුෂ වූ ද ගවයා ගැනේ. මෙසේ 'ගාවෝ' යන ශබ්දය ද 'ගාවිං' යන ශබ්දය ද ව්‍යාකරණඥ වූ අටුවාචාර්යයන් වහන්සේලා විසින් නිරුක්ති ක්‍රමයේ දක්ෂතාවය නිසා සමාන ලිංග වශයෙන් එක් ම ප්‍රකරණයක, එක් ම වාක්‍යයක එක්තැන් කරන ලදී. ඉදින් ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි පවත්නා වූ, ස්ත්‍රී පුරුෂ දෙපස ම පවසන්නා වූ, ඕ-කාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංග 'ගෝ' ශබ්දයේ පදමාලාවෙහි 'ගාවී, ගාවිං' යන මේ රූපයන් නොලැබුණේ නම්, අටුවාවෙහි 'ගාවෝ' යැයි පවසා 'ගාවං' යනුවෙන් ම කිව යුතු ව තිබුණි, 'ගාවිං' යනුවෙන් නොකිව යුතු ය. යම් සේ අටුවාචාර්යයන් වහන්සේලා විසින් 'ගාවෝ' යනුවෙන් ස්ත්‍රී පුරුෂ ලිංග වශයෙන් සියලු ගවයන් සංග්‍රහ කරන වචනය පවසා, ඒ ගවයන් ම අදහස් කොට නැවත 'දොරටුවට පැමිණෙන පැමිණෙන ගවයා (ගාවිං)' යනුවෙන් පද රචනය කළාහු ද, එබැවින් 'ගාවිං' යන මෙය ද සියල්ල සංග්‍රහ කරන වචනයක් ම යැයි දත යුතු ය. 'මෙය සියල්ල සංග්‍රහ නොකරන වචනයකි, ගාවී ශබ්දයෙන් ස්ත්‍රිය (දෙනුන්) පමණක් ම ගත යුතු බැවිනි' යන්නක් පවසන්නේ නම්, එය එසේ නොවේ, ප්‍රකරණය අනුව වෙනත් අර්ථයක් දන්නා බැවිනි. මන්ද, සියලු ගාල්හි 'දෙනුන් පමණක් ම වෙසෙති, ගොනුන් නොවේ' කියා හෝ 'ගොනුන් පමණක් ම වෙසෙති, දෙනුන් නොවේ' කියා හෝ පැවසීමට නොහැකි බැවිනි. තවද, 'භික්ෂූන් යැයි සිතා ගවයා ද (ගාවිම්පි) දැක පලායති' යනුවෙන් පාලියෙහි පෙනේ, මෙහි ද 'ගාවිං' යන වචනයෙන් ස්ත්‍රී වූ ද පුරුෂ වූ ද සියලු ගවයන් ගන්නා ලදැයි දත යුතු ය. එසේ නොවන හොත්, 'ස්ත්‍රී වූ (දෙන) ගවයා පමණක් ම භික්ෂුවක් යැයි සිතිය යුතුය' යන තත්ත්වයක් උදා වෙයි. මෙසේ පාලි ක්‍රමයට අනුව ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි පවත්නා වූ, ස්ත්‍රී පුරුෂ දෙපාර්ශවය ම ප්‍රකාශ කරන්නා වූ 'ගෝ' ශබ්දයෙන් 'අං' විභක්තියට 'ඉ' කාර ආදේශය වන්නේ යැයි වටහාගත යුතුය.

වජිරබුද්ධාචරියෙනපි [Pg.279] ගොසද්දතො ඊපච්චයෙ කාතබ්බෙපි අකත්වා යොනමීකාරාදෙසො කතො. තස්සාධිප්පායො එවං සියා ගොසද්දතො ඊපච්චයෙ කතෙ සති ඊපච්චයවසෙන ‘‘ගාවී’’ති නිප්ඵන්නසද්දො යත්ථ කත්ථචි විසයෙ ‘‘මිගී මොරී කුක්කුටී’’ඉච්චාදයො විය ඉත්ථිවාචකොයෙව සියා, න කත්ථචිපි ඉත්ථිපුමවාචකො, තස්මා සාසනානුකූලප්පයොගවසෙන යොනමීකාරාදෙසො කාතබ්බොති. ඉති වජිරබුද්ධාචරියමතෙ ගොසද්දතො යොනං ඊකාරාදෙසො හොතීති ඤායති.

වජිරබුද්ධි ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් ද 'ගෝ' ශබ්දයෙන් 'ඊ' ප්‍රත්‍යය කළ යුතු ව තිබියදීත් එය නොකර 'යො' විභක්තියට 'ඊ' කාර ආදේශය කරන ලදී. උන්වහන්සේගේ අදහස මෙසේ විය හැකිය: 'ගෝ' ශබ්දයෙන් 'ඊ' ප්‍රත්‍යය කළ කල්හි, 'ඊ' ප්‍රත්‍යය නිසා නිපන් 'ගාවී' යන ශබ්දය යම් කිසි තැනක 'මිගී' (මුව දෙන), 'මෝරී' (මයුර දෙන), 'කුක්කුටී' (කිකිළිය) යනාදීන් මෙන් ස්ත්‍රී වාචක ම වන්නේ ය, කිසි තැනකත් ස්ත්‍රී පුරුෂ දෙපාර්ශවය ම පවසන්නක් නොවන්නේ ය. එබැවින් සාසනයට අනුකූල ප්‍රයෝගය පිණිස 'යො' විභක්තියට 'ඊ' කාර ආදේශය කළ යුතුය යන්නයි. මෙසේ වජිරබුද්ධි ආචාර්යයන් වහන්සේගේ මතය අනුව 'ගෝ' ශබ්දයෙන් 'යො' විභක්තියට 'ඊ' කාර ආදේශය වන්නේ යැයි දැනගත යුතුය.

කිඤ්ච භිය්‍යො – යස්මා අට්ඨකථාචරියෙහි ‘‘ගාවො පිට්ඨියං පහරිත්වා’’තිආදිනා නයෙන රචිතාය ‘‘ද්වාරං පත්තං පත්තං ගාවිං ‘එකො ද්වෙ’ති සක්ඛරං ඛිපිත්වා ගණෙතී’’ති වචනපරියොසානාය සද්දරචනායං ‘‘එකො ගාවී, ද්වෙ ගාවී’’ති අත්ථයොජනානයො වත්තබ්බො හොති, ‘‘ගාවි’’න්ති උපයොගවචනඤ්ච දිස්සති. ඉති අට්ඨකථාචරියානං මතෙ ගොසද්දතො සියොනමීකාරාදෙසො අංවචනස්ස ඉංකාරාදෙසො හොතීති ඤායති. තස්මායෙවම්හෙහි යා සා ඔකාරන්තතාපකතිකස්ස ඉත්ථිලිඞ්ගස්ස ගොසද්දස්ස ‘‘ගො, ගාවී, ගාවො, ගාවී, ගවො, ගාවං, ගාවි’’න්තිආදිනා නයෙන පදමාලා ඨපිතා, සා පාළිනයානුකූලා අට්ඨකථානයානුකූලා කච්චායනාචරියමතං ගහෙත්වා පදනිප්ඵත්තිජනකස්ස ගරුනො ච මතානුකූලා, ‘‘ගාවී’’ති පදස්ස චතුක්ඛත්තුං ආගතත්තා පන ඔකාරන්තිත්ථිලිඞ්ගස්ස ගොසද්දස්ස අවිසදාකාරවොහාරත්තඤ්ච සාධෙති. ඉච්චෙසා පාළිනයාදීසු ඤාණෙන සම්මා උපපරික්ඛියමානෙසු අතීව යුජ්ජති, නත්ථෙත්ථ අප්පමත්තකොපි දොසො. එත්ථ පන පච්චත්තොපයොගාලපනානං බහුවචනට්ඨානෙ ‘‘ගාවියො’’ති පදඤ්ච කරණසම්පදානනිස්සක්කසාමීනමෙකවචනට්ඨානෙ ‘‘ගාවියා’’ති පදඤ්ච කරණනිස්සක්කානං බහුවචනට්ඨානෙ ‘‘ගාවීහි ගාවීභී’’ති පදානි ච සම්පදානසාමීනං [Pg.280] බහුවචනට්ඨානෙ ‘‘ගාවීන’’න්ති පදඤ්ච භුම්මවචනට්ඨානෙ ‘‘ගාවියා, ගාවියං, ගාවීසූ’’ති පදානි චාති ඉමානි විත්ථාරතො සොළස පදානි එකන්තෙන ඊපච්චයවසෙන සිද්ධත්තා එකන්තිත්ථිවාචකත්තා ච න වුත්තානීති දට්ඨබ්බං.

තවද විශේෂයෙන්ම - අට්ඨකථාචාර්යවරුන් විසින් ‘ගාවෝ පිට්ඨියං පහරිත්වා’ යනාදී ක්‍රමයෙන් රචිත වූ, ‘ද්වාරං පත්තං පත්තං ගාවิං එකෝ ද්වේති සක්ඛරං ඛිපිත්වා ගණේති’ (දොරටුවට පැමිණි පැමිණි දෙන ව ‘එක, දෙක’ යි කැට කැට දමා ගණන් කරයි) යන වචනාවසානය ඇති පද රචනයෙහි ‘එකෝ ගාවී, ද්වේ ගාවී’ (එක් දෙනක්, දෙනුන් දෙදෙනෙක්) යනුවෙන් අර්ථ යෝජනා ක්‍රමයක් පැවසිය යුතු වෙයි. එහි ‘ගාවิං’ කියා උපයෝග විභක්ති වචනයක් ද පෙනේ. මෙසේ අට්ඨකථාචාර්යවරුන්ගේ මතය අනුව ‘ගෝ’ ශබ්දයෙන් පර වූ ‘සි’ සහ ‘යෝ’ විභක්තිවලට ‘ඊ’ කාරාදේශය ද ‘අං’ වචනයට ‘ඉං’ කාරාදේශය ද වෙති යි හැඟේ. එබැවින් ම අප විසින් යම් ඒ ඕ-කාරාන්ත ප්‍රකෘති ඇති ස්ත්‍රී ලිංග ‘ගෝ’ ශබ්දයාගේ ‘ගෝ, ගාවී, ගාවෝ, ගාවී, ගවෝ, ගාවං, ගාවิං’ යනාදී ක්‍රමයෙන් පදමාලාවක් දක්වන ලද්දේ ද, එය පාලි ක්‍රමයට ද අනුකූල ය, අට්ඨකථා ක්‍රමයට ද අනුකූල ය, කච්චායනාචාර්යයන්ගේ මතය ගෙන පදසිද්ධිය සිදු කරන්නා වූ ගුරුන්ගේ (පඬිවරුන්ගේ) මතයට ද අනුකූල ය. ‘ගාවී’ යන පදය සිව් වරක් පැමිණි බැවින් ඕ-කාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංග ‘ගෝ’ ශබ්දයාගේ පැහැදිලි ව්‍යවහාර භාවය ද සාධනය කරයි. මෙසේ මේ පදමාලාව පාලි ක්‍රමයන්හි නුවණින් මනාව පරීක්ෂා කර බලන කල ඉතාමත් ගැලපෙයි, මෙහි ස්වල්ප වූ ද දෝෂයක් නැත. එහෙත් මෙහි ප්‍රථමා (පච්චත්ත), ද්විතීයා (උපයෝග), ආලපන යන විභක්තීන්ගේ බහුවචන ස්ථානයෙහි ‘ගාවියෝ’ යන පදය ද, තෘතීයා (කරණ), චතුර්ථී (සම්පදාන), පංචමී (නිස්සක්ක), ෂෂ්ඨී (සාමී) යන විභක්තීන්ගේ ඒකවචන ස්ථානයෙහි ‘ගාවියා’ යන පදය ද, තෘතීයා, පංචමී විභක්තීන්ගේ බහුවචන ස්ථානයෙහි ‘ගාවීහි, ගාවීභි’ යන පද ද, චතුර්ථී, ෂෂ්ඨී විභක්තීන්ගේ බහුවචන ස්ථානයෙහි ‘ගාවීනං’ යන පදය ද, සප්තමී (භුම්ම) විභක්ති ස්ථානයෙහි ‘ගාවියා, ගාවියං, ගාවීසු’ යන පද ද යන විස්තර වශයෙන් මේ සොළොස් (16) පදයන් ඒකාන්තයෙන්ම ‘ඊ’ ප්‍රත්‍යය බලයෙන් සිද්ධ වන බැවින් ද ඒකාන්තයෙන්ම ස්ත්‍රී වාචක වන බැවින් ද මෙහි නොදක්වන ලදැයි දත යුතුය.

අයං පනෙත්ථ නිච්ඡයො වුච්චතෙ සොතූනං නික්කඞ්ඛභාවාය – ඉත්ථිලිඞ්ගපදෙසු හි ‘‘ගාවී ගාවි’’න්ති ඉමානි ඊපච්චයවසෙන වා ඊකාරිංකාරාදෙසවසෙන වා සිජ්ඣන්ති. එතෙසු පච්ඡිමනයො ඉධාධිප්පෙතො, පුබ්බනයො අඤ්ඤත්ථ. තථා ‘‘ගාවී ගාවි’’න්ති ඉමානි ඊපච්චයවසෙනපි සිද්ධත්තා යෙභුය්‍යෙන ඉත්ථිවාචකානි භවන්ති ඊකාරිංකාරාදෙසවසෙනපි සිද්ධත්තා. කත්ථචි එකක්ඛණෙයෙව සබ්බසඞ්ගාහකවසෙන ඉත්ථිපුමවාචකානි භවන්ති. එතෙසුපි පච්ඡිමොයෙව නයො ඉධාධිප්පෙතො, පුබ්බනයො අඤ්ඤත්ථ. ‘‘ගාවියො. ගාවියා, ගාවීහි, ගාවීභි. ගාවීනං. ගාවියං, ගාවීසූ’’ති එතානි පන ඊපච්චයවසෙනෙව සිද්ධත්තා සබ්බථාපි ඉත්ථීනංයෙව වාචකානි භවන්ති. ඉත්ථිභූතෙස්වෙව ගොදබ්බෙසු ලොකසඞ්කෙතවසෙන විසෙසතො පවත්තත්තා එකන්තතො ඉත්ථිදබ්බෙසු පවත්තානි ‘‘මිගී මොරී කුක්කුටී’’ඉච්චාදීනි පදානි විය. කිඤ්චාපි පන ‘‘නදී මහී’’ඉච්චාදීනිපි ඉත්ථිලිඞ්ගානි ඊපච්චයවසෙනෙව සිද්ධානි, තථාපි තානි අවිඤ්ඤාණකත්තා තදත්ථානං ඉත්ථිදබ්බෙසු වත්තන්තීති වත්තුං න යුජ්ජති. ඉත්ථිපුමනපුංසකභාවරහිතා හි තදත්ථා. යස්මා පන ඉත්ථිලිඞ්ගෙ ගොසද්දෙ එනයොගො එසුකාරො ච න ලබ්භති, තස්මා ‘‘ගාවෙන ගවෙන ගාවෙසු ගවෙසූ’’ති පදානි න වුත්තානි. යස්මා ච ඉත්ථිලිඞ්ගෙන ගොසද්දෙන සද්ධිං සස්මාස්මිංවචනානි සරූපතො පරත්තං න යන්ති, තස්මා ‘‘ගාවස්ස ගවස්ස ගාවස්මා ගවස්මා ගාවස්මිං ගවස්මි’’න්ති පදානි න වුත්තානි. යස්මා ච තත්ථ ස්මාවචනස්ස ආදෙසභූතො ආකාරො ච ම්හාකාරො ච න ලබ්භති, තස්මා ‘‘ගාවා ගවා ගාවම්හා ගවම්හා’’ති පදානි න වුත්තානි. යස්මා ච ස්මිංවචනස්ස ආදෙසභූතො එකාරො [Pg.281] ච ම්හිකාරො ච න ලබ්භති, තස්මා ‘‘ගාවෙ ගවෙ ගාවම්හි ගවම්හී’’ති පදානි න වුත්තානි. අපිච ‘‘යාය තායා’’තිආදීහි සමානාධිකරණපදෙහි යොජෙතුං අයුත්තත්තාපි ‘‘ගාවෙන ගවෙනා’’තිආදීනි ඉත්ථිලිඞ්ගට්ඨානෙ න වුත්තානි. තථා හි ‘‘යාය තාය’’ඉච්චාදීහි සද්ධිං ‘‘ගාවෙන ගවෙනා’’තිආදීනි න යොජෙතබ්බානි එකන්තපුල්ලිඞ්ගරූපත්තා.

අසන්නන්ගේ සැක දුරු කිරීම පිණිස මෙහි මේ නිශ්චය කියනු ලැබේ - ස්ත්‍රී ලිංග පදයන්හි ‘ගාවී, ගාවิං’ යන මේ පද ‘ඊ’ ප්‍රත්‍යය බලයෙන් හෝ ‘ඊ’ කාර, ‘ඉං’ කාර ආදේශ බලයෙන් හෝ සිද්ධ වෙයි. මොවුන් අතුරෙන් පශ්චිම ක්‍රමය (ආදේශ ක්‍රමය) මෙහි අදහස් කරන ලදී, පූර්ව ක්‍රමය (ඊ-ප්‍රත්‍යය ක්‍රමය) වෙනත් තැනක ය. එමෙන්ම ‘ගාවී, ගාවิං’ යන මේ පදයන් ‘ඊ’ ප්‍රත්‍යය බලයෙන් ද සිද්ධ වන බැවින් බොහෝ සෙයින් ස්ත්‍රී වාචක වෙයි, ‘ඊ’ කාර සහ ‘ඉං’ කාර ආදේශ බලයෙන් ද සිද්ධ වන බැවින් ඇතැම් තැනක එක ක්ෂණයෙහි ම සියල්ල සංග්‍රහ කරන බැවින් ස්ත්‍රී-පුරුෂ දෙපසම වාචක වෙයි. මේ ක්‍රමයන්ගෙන් ද පශ්චිම ක්‍රමය ම මෙහි අදහස් කරන ලදී, පූර්ව ක්‍රමය වෙනත් තැනක ය. ‘ගාවියෝ, ගාවියා, ගාවීහි, ගාවීභි, ගාවීනං, ගාවියං, ගාවීසු’ යන මේ පද වනාහි ‘ඊ’ ප්‍රත්‍යය බලයෙන් ම සිද්ධ වන බැවින් සර්වප්‍රකාරයෙන් ම ස්ත්‍රීන්ට ම වාචක වෙයි. ස්ත්‍රී වූ ම ගව ද්‍රව්‍යයන් කෙරෙහි ලෝක සම්මුතිය අනුව විශේෂයෙන් පවතින බැවින්, ඒකාන්තයෙන් ස්ත්‍රී ද්‍රව්‍යයන් කෙරෙහි පවත්නා වූ ‘මිගී’ (මුවදෙන), ‘මෝරී’ (සෙබඩ), ‘කුක්කුටී’ (කිකිළිය) යනාදී පද මෙනි. එතකුදු වුවත් ‘නදී, මහී’ යනාදී ස්ත්‍රී ලිංග පද ද ‘ඊ’ ප්‍රත්‍යය බලයෙන් ම සිද්ධ වී ඇතත්, ඒවා අචේතනික (අවිඥානක) බැවින් ඒවායේ අර්ථයන් ස්ත්‍රී ද්‍රව්‍යයන්හි පවතිතැයි පැවසීම නොගැලපේ. මක්නිසාද යත්, ඒවායේ අර්ථයන් ස්ත්‍රී, පුරුෂ, නපුංසක භාවයන්ගෙන් තොර වන බැවිනි. යම් හෙයකින් ස්ත්‍රී ලිංග වූ ‘ගෝ’ ශබ්දයෙහි ‘ඒන’ ප්‍රත්‍යය යෝගය හා ‘ඒසු’ කාරය ද නොලැබේ ද, එබැවින් ‘ගාවේන, ගවේන, ගාවේසු, ගවේසු’ යන පද නොදක්වන ලදී. යම් හෙයකින් ස්ත්‍රී ලිංග වූ ‘ගෝ’ ශබ්දය සමඟ ‘ස’, ‘ස්මා’, ‘ස්මිං’ යන විභක්ති වචන ස්වරූපයෙන් වෙනත් රූපයකට නොයත් ද, එබැවින් ‘ගාවස්ස, ගවස්ස, ගාවස්මා, ගවස්මා, ගාවස්මිං, ගවස්මිං’ යන පද නොදක්වන ලදී. යම් හෙයකින් එහි ‘ස්මා’ විභක්ති වචනයට ආදේශ වන ‘ආ’ කාරය හා ‘ම්හා’ කාරය නොලැබේ ද, එබැවින් ‘ගාවා, ගවා, ගාවම්හා, ගවම්හා’ යන පද නොදක්වන ලදී. යම් හෙයකින් ‘ස්මිං’ විභක්ති වචනයට ආදේශ වන ‘ඒ’ කාරය හා ‘ම්හි’ කාරය නොලැබේ ද, එබැවින් ‘ගාවේ, ගවේ, ගාවම්හි, ගවම්හි’ යන පද නොදක්වන ලදී. තවද, ‘යාය, තාය’ (යම් තැනැත්තියක විසින්, එම තැනැත්තිය විසින්) යනාදී සමානාධිකරණ පදයන් හා යෙදීමට นුසුදුසු බැවින් ද ‘ගාවේන, ගවේන’ යනාදී පද ස්ත්‍රී ලිංග ස්ථානයෙහි නොකියන ලදී. මක්නිසාද යත්, ‘යාය, තාය’ යනාදිය සමඟ ‘ගාවේන, ගවේන’ යනාදිය ඒකාන්තයෙන් පුල්ලිංග රූප වන බැවින් නොයෙදිය යුතු බැවිනි.

කෙචි පනෙත්ථ වදෙය්‍යුං – යා තුම්හෙහි ඔකාරන්තතාපකතිකස්ස ඉත්ථිලිඞ්ගස්ස ගොසද්දස්ස ‘‘ගො, ගාවී, ගාවො, ගාවී, ගවො’’තිආදිනා නයෙන පදමාලා ඨපිතා, සා ‘‘මාතුගාමො ඉත්ථී මාතුගාමා ඉත්ථියො’’ති වුත්තසදිසා ච හොතීති? තන්න. මාතුගාමඉත්ථීසද්දා හි නානාලිඞ්ගා පුමිත්ථිලිඞ්ගභාවෙන, නානාධාතුකා ච ගමු ඉසුධාතුවසෙන, ඉමස්මිං පන ඨානෙ ගො ගාවීසද්දා එකලිඞ්ගා ඉත්ථි ලිඞ්ගභාවෙන, එකධාතුකා ච ගමුධාතුවසෙනාති. යජ්ජෙවං ගොණසද්දස්ස ගොසද්දස්සාදෙසවසෙන කච්චායනෙන වුත්තත්තා තදාදෙසත්තං එකධාතුකත්තඤ්චාගම්ම තෙනාපි සද්ධිං මිස්සෙත්වා පදමාලා වත්තබ්බාති? න, ගොණසද්දස්ස අච්චන්තපුල්ලිඞ්ගත්තා අකාරන්තතාපකතිකත්තා ච. තථා හි සො විසුං පුල්ලිඞ්ගට්ඨානෙ උද්දිට්ඨො. අයං පන ‘‘ගො, ගාවී, ගාවො, ගාවී, ගවො’’තිආදිකා පදමාලා ඔකාරීකාරන්තපදානි මිස්සෙත්වා කතාති න සල්ලක්ඛෙතබ්බා, අථ ඛො විකප්පෙන ගොසද්දතො පරෙසං සි යො අංවචනානං ඊකාරිංකාරාදෙසවසෙන වුත්තපදවන්තත්තා ඔකාරන්තිත්ථිලිඞ්ගපදමාලා ඉච්චෙව සාරතො පච්චෙතබ්බා.

මෙහි ඇතැම් කෙනෙක් මෙසේ කිව හැක - ඔබ විසින් ඕ-කාරාන්ත ප්‍රකෘති ඇති ස්ත්‍රී ලිංග ‘ගෝ’ ශබ්දයාගේ ‘ගෝ, ගාවී, ගාවෝ, ගාවී, ගවෝ’ යනාදී ක්‍රමයෙන් යම් පදමාලාවක් තබන ලද්දේ ද, එය ‘මාතුගාමෝ ඉත්ථී, මාතුගාමා ඉත්ථියෝ’ (මාතෘගාමයා, ස්ත්‍රිය, මාතෘගාමයෝ, ස්ත්‍රීහු) යැයි කීවාක් බඳු (මිශ්‍ර වූවක්) නොවේ ද? එය එසේ නොවේ. මක්නිසාද යත්, ‘මාතුගාම’, ‘ඉත්ථි’ යන ශබ්දයන් පුල්ලිංග හා ස්ත්‍රී ලිංග වශයෙන් විවිධ ලිංග ඇති බැවිනි, තවද ‘ගමු’ සහ ‘ඉසු’ ධාතු වශයෙන් විවිධ ධාතුන්ගෙන් සිද්ධ වන බැවිනි. එහෙත් මෙහි ‘ගෝ’, ‘ගාවී’ යන ශබ්දයන් ස්ත්‍රී ලිංග භාවයෙන් එක ම ලිංගයක් ඇති බැවිනි, තවද ‘ගමු’ ධාතු වශයෙන් එක ම ධාතුවකින් සිද්ධ වන බැවිනි. ඉදින් එසේ නම්, ‘ගෝණ’ ශබ්දය ‘ගෝ’ ශබ්දයේ ආදේශයක් වශයෙන් කච්චායන ව්‍යාකරණයේ දක්වා ඇති හෙයින්, එහි ආදේශ භාවය හා ඒකධාතුක භාවය (එක ම ධාතුවක් ඇති බව) සලකා, එය ද සමඟ මිශ්‍ර කොට පදමාලාව කිව යුතු නොවේ ද? නැත, ‘ගෝණ’ ශබ්දය ඒකාන්තයෙන් ම පුල්ලිංග වන බැවින් ද, අ-කාරාන්ත ප්‍රකෘතියක් ඇති බැවින් ද එසේ නොවේ. එසේ හෙයින් එය වෙන් ව පුල්ලිංග ස්ථානයෙහි දක්වන ලදී. එහෙත් මේ ‘ගෝ, ගාවී, ගාවෝ, ගාවී, ගවෝ’ යනාදී පදමාලාව ඕ-කාරාන්ත, ඊ-කාරාන්ත පදයන් මිශ්‍ර කොට කරන ලද්දක් යැයි නොසැලකිය යුතුය. වැදගත් ලෙස වටහා ගත යුත්තේ, විකල්ප වශයෙන් ‘ගෝ’ ශබ්දයට පර වූ ‘සි’, ‘යෝ’, ‘අං’ වචනවලට ‘ඊ’ කාර, ‘ඉං’ කාර ආදේශ වීමෙන් කියන ලද පද සහිත වූ ඕ-කාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංග පදමාලාවක් ලෙස ය.

ඉදානි ගොසද්දස්ස ඉත්ථිලිඞ්ගභාවසාධකානි සුත්තපදානි ලොකිකප්පයොගානි ච කථයාම – ‘‘සෙය්‍යථාපි භික්ඛවෙ වස්සානං පච්ඡිමෙ මාසෙ සරදසමයෙ කිට්ඨසම්බාධෙ ගොපාලකො [Pg.282] ගාවො රක්ඛෙය්‍ය, තා ගාවො තතො තතො දණ්ඩෙන ආකොටෙය්‍ය.

දැන් ‘ගෝ’ ශබ්දයාගේ ස්ත්‍රී ලිංග භාවය සාධනය කරන්නා වූ සූත්‍ර පාඨයන් හා ලෞකික ව්‍යවහාරයන් පවසමු - ‘මහණෙනි, යම් සේ වස්සාන කාලයේ අවසාන මාසයෙහි, ශරත් සමයෙහි, ගොයම් පැසුණු කල්හි ගොපල්ලෙක් ගවයන් රකින්නේ ද, ඔහු ඒ ගවයන් එතැනින් එතැනින් ලීයෙන් තලන්නේ ය’

අන්නදා බලදා චෙතා, වණ්ණදා සුඛදා ච තා;

එතමත්ථං වසං ඤත්වා, නාස්සු ගාවො හනිංසු තෙ.

‘ඔවුහු (දෙනුන්) ආහාර දෙන්නියෝ ය, බලය දෙන්නියෝ ය, වර්ණය දෙන්නියෝ ය, සුවය දෙන්නියෝ ය. මේ කරුණෙහි වැදගත්කම දැන (අතීතයේ මිනිස්සු) ඒ ගවයන් නොමැරූහ.’

සබ්බා ගාවො සමාහරති. ගමිස්සන්ති භන්තෙ ගාවො වච්ඡගිද්ධිනියො’’ති ඉමානි සුත්තපදානි. ‘‘ගොසු දුය්හමානාසු ගතො’’තිආදීනි පන ලොකිකප්පයොගානි. ඉති ගොසද්දස්ස ඉත්ථිලිඞ්ගභාවොපි පුල්ලිඞ්ගභාවො විය සාරතො පච්චෙතබ්බො.

‘සියලු දෙනුන් රැස් කරයි’, ‘ස්වාමීනි, වස්සන්ට ආදරය ඇති දෙනුන් යන්නාහ’ යනු මේ සූත්‍ර පාඨයෝ ය. ‘දෙනුන් දොවනු ලබන කල්හි ගියේය’ යනාදිය වනාහි ලෞකික ව්‍යවහාරයෝ ය. මෙසේ ‘ගෝ’ ශබ්දයාගේ ස්ත්‍රී ලිංග භාවය ද පුල්ලිංග භාවය මෙන් සාරයක් කොට (ඒකාන්තයෙන්) පිළිගත යුතු ය.

තත්‍ර ‘‘ගො, ගාවී, ගාවො, ගාවී, ගවො’’තිආදීනි කිඤ්චාපි ඉත්ථිලිඞ්ගභාවෙන වුත්තානි, තථාපි යථාපයොගං ‘‘පජා දෙවතා’’තිපදානි විය ඉත්ථිපුරිසවාචකානෙව භවන්ති, තස්මා ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන ‘‘සා ගො’’ති වා ‘‘තා ගාවො’’ති වා වුත්තෙ ඉත්ථිපුමභූතා සබ්බෙපි ගොණා ගහිතාති වෙදිතබ්බා. න හි ඊදිසෙ ඨානෙ එකන්තතො ලිඞ්ගං පධානං, අත්ථොයෙව පධානො. ‘‘වජෙගාවො දුහන්තී’’ති වුත්තෙ කිඤ්චාපි ‘‘ගාවො’’ති අයං සද්දො පුමෙපි වත්තති, තථාපි දුහනක්‍රියාය පුමෙ අසම්භවතො අත්ථවසෙන ඉත්ථියො ඤායන්තෙ. ‘‘ගාවී දුහන්තී’’ති වුත්තෙ පන ලිඞ්ගවසෙන අත්ථවසෙන ච වචනතො කො සංසයමාපජ්ජිස්සති විඤ්ඤූ. ‘‘තා ගාවො චරන්තී’’ති වුත්තෙ ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන වචනතො කදාචි කස්සචි සංසයො සියා ‘‘නනු ඉත්ථියො’’ති, පුල්ලිඞ්ගවසෙන පන ‘‘තෙ ගාවො චරන්තී’’ති වුත්තෙ සංසයො නත්ථි, ඉත්ථියො ච පුමානො ච ඤායන්තෙ පුල්ලිඞ්ගබහුවචනෙන කත්ථචි ඉත්ථිපුමස්ස ගහිතත්තා. ‘‘අථෙත්ථ සීහා බ්‍යග්ඝා චා’’තිආදීසු විය ‘‘ගාවී චරතී’’ති ච ‘‘ගාවිං පස්සතී’’ති ච වුත්තෙ ඉත්ථී විඤ්ඤායතෙ ගාවීසද්දෙන ඉත්ථියා ගහෙතබ්බත්තා[Pg.283]. ලොකිකප්පයොගෙසු හි සාසනිකප්පයොගෙසු ච ගාවීසද්දෙන ඉත්ථී ගය්හති. එකච්චං පන සාසනිකප්පයොගං සන්ධාය ‘‘ගාවී’’ති, ‘‘ගාවි’’න්ති ච ‘‘ඉත්ථිපුරිසසාධාරණවචනමවොචුම්හ. තථා හි ‘‘සෙය්‍යථාපි භික්ඛවෙ දක්ඛො ගොඝාතකො වා ගොඝාතකන්තෙවාසී වා ගාවිං වධිත්වා චතුමහාපථෙ බිලසො විභජිත්වා නිසින්නො අස්සා’’ති පාළි දිස්සති. අට්ඨකථාසු ච ‘‘ගාවො’’ති ඉත්ථිපුමසාධාරණං සද්දරචනං කත්වා පුන තදෙව ඉත්ථිපුමං සන්ධාය ‘‘ද්වාරං පත්තං පත්තං ගාවි’’න්ති රචිතා සද්දරචනා දිස්සති.

එහි 'ගෝ, ගාවී, ගාවෝ, ගාවී, ගවෝ' යනාදී ශබ්ද ස්ත්‍රී ලිංග වශයෙන් පවසන ලද මුත්, 'පජා, දේවතා' යන පද මෙන් ව්‍යවහාරය අනුව ස්ත්‍රී-පුරුෂ දෙපාර්ශ්වයම හැඟවීමට යෙදේ. එබැවින් ස්ත්‍රී ලිංග වශයෙන් 'සා ගෝ' (ඒ ගවදෙන) කියා හෝ 'තා ගාවෝ' (ඒ ගවදෙනුන්) කියා හෝ කී කල්හි ස්ත්‍රී පුරුෂ භාවයට පත් සියලුම ගවයන් ගන්නා ලද්දාහයි දත යුතුය. මෙබඳු තැනකදී ඒකාන්තයෙන්ම ව්‍යාකරණ ලිංගය ප්‍රධාන නොවේ, අර්ථයම ප්‍රධාන වේ. 'ගාලෙහි ගවයන් දොවති' (වජේ ගාවෝ දුහන්ති) කී කල්හි 'ගාවෝ' යන වචනය පුරුෂ ලිංගයටද වැටෙන නමුදු, දොවීම් ක්‍රියාව ගොනුන් කෙරෙහි නොයෙදෙන බැවින් අර්ථය අනුව එයින් දෙනුන් ම අදහස් වන බව වැටහේ. 'ගවදෙනුන් දොවති' (ගාවී දුහන්ති) කී කල්හි ලිංගය අනුවත් අර්ථය අනුවත් පැහැදිලි වන බැවින්, නුවණැත්තන් කෙරෙහි එහි කුමන සැකයක් ඇතිවේද? 'ඒ ගවදෙනුන් හැසිරෙති' (තා ගාවෝ චරන්ති) කී කල්හි, ස්ත්‍රී ලිංගයෙන් පැවසූ බැවින් 'මේ දෙනුන් පමණක් නේදැයි' ඇතැමෙකුට සැකයක් ඇති විය හැකිය. එහෙත් පුරුෂ ලිංග වශයෙන් 'තේ ගාවෝ චරන්ති' (ඒ ගවයෝ හැසිරෙති) කී කල්හි සැකයක් නැත. පුරුෂ ලිංග බහු වචනයෙන් ඇතැම් තැනක ස්ත්‍රී පුරුෂ දෙපාර්ශ්වයම ගන්නා බැවින් දෙනුන් සහ ගොනුන් යන දෙපිරිසම ඉන් අදහස් වේ. 'මෙහි සිංහයෝ ද ව්‍යාඝ්‍රයෝ ද...' යනාදී තැන්හි මෙන් 'ගවදෙන හැසිරෙයි' (ගාවී චරති) කියා හෝ 'ගවදෙන දකියි' (ගාවිං පස්සති) කියා හෝ කී කල්හි 'ගාවී' ශබ්දයෙන් ස්ත්‍රී සත්වයා ගත යුතු බැවින් දෙනක්ම හඳුනා ගැනේ. ලෞකික ව්‍යවහාරයන්හි මෙන්ම ශාසනික ව්‍යවහාරයන්හි ද 'ගාවී' ශබ්දයෙන් ගවදෙන ගනු ලැබේ. ඇතැම් ශාසනික ව්‍යවහාරයක් අරභයා 'ගාවී' සහ 'ගාවිං' යන්න ස්ත්‍රී-පුරුෂ දෙපාර්ශ්වයටම පොදු වචනයක් යැයි අපි පැවසුවෙමු. එසේම, 'මහණෙනි, දක්ෂ ගව ඝාතකයෙක් හෝ ගව ඝාතක අතවැසියෙක් හෝ ගවදෙනක මරා සතර මංසන්ධියක කොටස් වශයෙන් බෙදා වාඩි වී සිටින්නාක් මෙන්...' යනුවෙන් පාලි පාඨය දක්නට ලැබේ. අටුවාවල ද 'ගාවෝ' යනුවෙන් ස්ත්‍රී-පුරුෂ දෙපිරිසටම පොදු ශබ්ද රචනයක් කොට, නැවතත් එම ස්ත්‍රී-පුරුෂ දෙපාර්ශ්වයම අරභයා 'දොරටුවට පැමිණි පැමිණි ගවයා' (ද්වාරං පත්තං පත්තං ගාවිං) යනුවෙන් කරන ලද ශබ්ද රචනයක් දක්නට ලැබේ.

එත්ථ හි ගොජාතියං ඨිතා ඉත්ථීපි පුමාපි ‘‘ගාවී’’ති සඞ්ඛං ගච්ඡති. විසෙසතො පන ‘‘ගාවී’’ති ඉදං ඉත්ථියා අධිවචනං. තථා හි තත්ථ තත්ථ පාළිප්පදෙසාදීසු ‘‘අචිරපක්කන්තස්ස භගවතො බාහියං දාරුචීරියං ගාවී තරුණවච්ඡා අධිපතිත්වා ජීවිතා වොරොපෙසී’’ති, ‘‘ගාවුං වා තෙ දෙමි, ගාවිං වා තෙ දෙමී’’ති ච ‘‘තිණසීහො කපොතවණ්ණගාවීසදිසො’’ති ච පයොගදස්සනතො ඉත්ථී කථියතීති වත්තබ්බං. ගොසද්දෙන පන ‘‘ගොදුහනං. ගද්දුහනං. ගොඛීරං ගොධනො ගොරූපානි චා’’ති දස්සනතො ඉත්ථීපි පුමාපි කථියතීති වත්තබ්බං.

මෙහි ගව ජාතියට අයත් ස්ත්‍රිය මෙන්ම පුරුෂයා ද 'ගාවී' යන නාමයට ඇතුළත් වේ. විශේෂයෙන්ම 'ගාවී' යන්න ගවදෙන හැඳින්වීමට යෙදෙන නමකි. එසේම, ඒ ඒ පාලි පාඨයන්හි 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩි නොබෝ වේලාවකින්, තරුණ වස්සෙකු ඇති ගවදෙනක පැමිණ බාහිය දාරුචීරියව ජීවිතයෙන් තොර කළාය' යනුවෙන් ද, 'ඔබට ගොනෙකු දෙමි, නැතහොත් ගවදෙනක දෙමි' යනුවෙන් ද, 'තණ සිංහයා පරෙවි වර්ණ ඇති ගවදෙනක වැනිය' යනුවෙන් ද දක්නට ලැබෙන ව්‍යවහාරයන්ගෙන් එහි ස්ත්‍රිය (ගවදෙන) ගැන කියවෙන බව කිව යුතුය. 'ගෝ' ශබ්දයෙන් නම් 'ගෝදොවීම, ගව කිරි, ගව ධනය, ගව රූප' යනාදී භාවිතයන් නිසා ස්ත්‍රිය මෙන්ම පුරුෂයා ද කියවෙන බව කිව යුතුය.

ඉදානි ඔකාරන්තස්ස ඉත්ථිලිඞ්ගස්ස ගොසද්දස්ස පදමාලායං පාළිනයාදිනිස්සිතො අත්ථයුත්තිනයො වුච්චතෙ විඤ්ඤූනං කොසල්ලජනනත්ථං –

දැන්, නුවණැත්තන්ගේ දක්ෂතාව ඇති කරනු පිණිස, ඕ-කාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංග 'ගෝ' ශබ්දයේ පදමාලාවෙහි පාලි ක්‍රමය ආශ්‍රිත වූ අර්ථ යුක්ති ක්‍රමය කියනු ලැබේ.

සා ගො ගච්ඡති, සා ගාවී ගච්ඡති, තා ගාවො, ගාවී, ගවො ගච්ඡන්ති. තං ගාවං, ගාවිං, ගවං පස්සති, තා ගාවො, ගාවී, ගවො පස්සති. තාහි ගොහි, ගොභි කතං. තාසං ගවං, ගුන්නං, ගොනං දෙති. තාහි ගොහි, ගොභි අපෙති. තාසං ගවං[Pg.284], ගුන්නං, ගොනං සිඞ්ගානි. තාසු ගොසු පතිට්ඨිතං. භොති ගො ත්වං තිට්ඨ, භොතියො ගාවො ගාවී, ගවා තුම්හෙ තිට්ඨථ.

‘සා ගෝ ගච්ඡති’ (ඒ ගවදෙන යයි), ‘සා ගාවී ගච්ඡති’ (ඒ ගවදෙන යයි), ‘තා ගාවෝ, ගාවී, ගවෝ ගච්ඡන්ති’ (ඒ ගවදෙනුන් යති). ‘තං ගාවං, ගාවිං, ගවං පස්සති’ (ඒ ගවදෙන දකියි), ‘තා ගාවෝ, ගාවී, ගවෝ පස්සති’ (ඒ ගවදෙනුන් දකියි). ‘තාහි ගෝහි, ගෝභි කතං’ (ඒ ගවදෙනුන් විසින් කරන ලදී). ‘තාසං ගවං, ගුන්නං, ගෝනං දේති’ (ඒ ගවදෙනුන්ට දෙයි). ‘තාහි ගෝහි, ගෝභි අපේති’ (ඒ ගවදෙනුන්ගෙන් ඉවත් වෙයි). ‘තාසං ගවං, ගුන්නං, ගෝනං සිංගානි’ (ඒ ගවදෙනුන්ගේ අං). ‘තාසු ගෝසු පතිට්ඨිතං’ (ඒ ගවදෙනුන් කෙරෙහි පිහිටියේය). ‘භෝති ගෝ ත්වං තිට්ඨ’ (පින්වත් ගවදෙන, තී සිටුව), ‘භෝතියෝ ගාවෝ ගාවී, ගවා තුම්හේ තිට්ඨථ’ (පින්වත් ගවදෙනුනි, තොප සිටිවු).

අපරොපි වුච්චතෙ –

තවත් ක්‍රමයක් ද කියනු ලැබේ –

සා ගො නදිං තරන්තී ගච්ඡති, සා ගාවී නදිං තරන්තී ගච්ඡති, තා ගාවො, ගාවී, ගවො නදිං තරන්තීයො ගච්ඡන්ති. තං ගාවං, ගාවිං, ගවං නදිං තරන්තිං පස්සති, තා ගාවො, ගාවී, ගවො නදිං තරන්තියො පස්සති. තාහි ගොහි, ගොභි නදිං තරන්තීහි කතං. තාසං ගවං, ගුන්නං, ගොනං නදිං තරන්තීනං දෙති. තාහි ගොහි, ගොභි නදිං තරන්තීහි අපෙති. තාසං ගවං, ගුන්නං, ගොනං නදිං තරන්තීනං සන්තකං. තාසු ගොසු නදිං තරන්තීසු පතිට්ඨිතන්ති.

‘සා ගෝ නදිං තරන්තී ගච්ඡති’ (ඒ ගවදෙන ගඟ තරණය කරමින් යයි), ‘සා ගාවී නදිං තරන්තී ගච්ඡති’ (ඒ ගවදෙන ගඟ තරණය කරමින් යයි), ‘තා ගාවෝ, ගාවී, ගවෝ නදිං තරන්තියෝ ගච්ඡන්ති’ (ඒ ගවදෙනුන් ගඟ තරණය කරමින් යති). ‘තං ගාවං, ගාවිං, ගවං නදිං තරන්තිං පස්සති’ (ගඟ තරණය කරන ඒ ගවදෙන දකියි), ‘තා ගාවෝ, ගාවී, ගවෝ නදිං තරන්තියෝ පස්සති’ (ගඟ තරණය කරන ඒ ගවදෙනුන් දකියි). ‘තාහි ගෝහි, ගෝභි නදිං තරන්තීහි කතං’ (ගඟ තරණය කරන ඒ ගවදෙනුන් විසින් කරන ලදී). ‘තාසං ගවං, ගුන්නං, ගෝනං නදිං තරන්තීනං දේති’ (ගඟ තරණය කරන ඒ ගවදෙනුන්ට දෙයි). ‘තාහි ගෝහි, ගෝභි නදිං තරන්තීහි අපේති’ (ගඟ තරණය කරන ඒ ගවදෙනුන්ගෙන් ඉවත් වෙයි). ‘තාසං ගවං, ගුන්නං, ගෝනං නදිං තරන්තීනං සන්තකං’ (ගඟ තරණය කරන ඒ ගවදෙනුන් සතුය). ‘තාසු ගෝසු නදිං තරන්තීසු පතිට්ඨිතං’ (ගඟ තරණය කරන ඒ ගවදෙනුන් කෙරෙහි පිහිටියේය).

තත්‍ර යා සා ‘‘ගො, ගාවී, ගාවො, ගාවී, ගවො’’තිආදිනා ඔකාරන්තස්සිත්ථිලිඞ්ගස්ස ගොසද්දස්ස පදමාලා ඨපිතා, සා ‘‘ගො, ගාවො ගවො’’තිආදිනා වුත්තස්ස ඔකාරන්තපුල්ලිඞ්ගස්ස ගොසද්දස්ස පදමාලාතො සවිසෙසා පච්චත්තොපයොගාලපනට්ඨානෙ චතුන්නං කඤ්ඤාසද්දානං විය ගාවීසද්දානං වුත්තත්තා. යස්මා පනායං විසෙසො, තස්මා ඉමස්ස ඔකාරන්තිත්ථිලිඞ්ගස්ස ගොසද්දස්ස අඤ්ඤෙසමිත්ථිලිඞ්ගානං විය අවිසදාකාරවොහාරතා සල්ලක්ඛෙතබ්බා, න පුල්ලිඞ්ගානං විය විසදාකාරවොහාරතා, නාපි නපුංසකලිඞ්ගානං විය උභයමුත්තාකාරවොහාරතා සල්ලක්ඛෙතබ්බා. එත්ථ නිච්ඡයකරණී ගාථා වුච්චති –

එහි යම් ඒ 'ගෝ, ගාවී, ගාවෝ, ගාවී, ගවෝ' යනාදී වශයෙන් දක්වන ලද ඕ-කාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංග 'ගෝ' ශබ්දයේ පදමාලාවක් වේද, එය 'ගෝ, ගාවෝ, ගවෝ' යනාදී වශයෙන් පැවසූ ඕ-කාරාන්ත පුරුෂ ලිංග 'ගෝ' ශබ්දයේ පදමාලාවට වඩා විශේෂත්වයක් සහිතය; මන්දයත් ප්‍රථමා (පච්චත්ත), ද්විතීයා (උපයෝග) සහ ආලපන යන ස්ථානයන්හි කඤ්ඤා ශබ්ද සතරක් මෙන් 'ගාවී' ශබ්දයන් පවසන ලද බැවිනි. යම් හෙයකින් මේ විශේෂත්වයක් ඇත්ද, එබැවින් මෙම ඕ-කාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංග 'ගෝ' ශබ්දයට සෙසු ස්ත්‍රී ලිංග ශබ්දයන් මෙන් අවිශද (අපැහැදිලි) ආකාර ව්‍යවහාරය ඇති බව සැලකිය යුතු අතර, පුරුෂ ලිංග ශබ්ද මෙන් විශද (පැහැදිලි) ආකාර ව්‍යවහාරයක් හෝ නපුංසක ලිංග ශබ්ද මෙන් දෙපාර්ශ්වයෙන්ම මිදුණු ආකාරයේ ව්‍යවහාරයක් නොවන බව සැලකිය යුතුය. මේ පිළිබඳව තීරණාත්මක ගාථාවක් මෙසේ කියනු ලැබේ –

දුවින්නං ධාතුසද්දානං, යථා දිස්සති නානතා;

ගොසද්දානං තථා ද්වින්නං, ඉච්ඡිතබ්බාව නානතා.

ධාතු ශබ්ද දෙකෙහි (පුරුෂ ලිංග සහ ස්ත්‍රී ලිංග වශයෙන්) යම් සේ වෙනස්කම් පෙනේද, එසේම 'ගෝ' ශබ්ද දෙකෙහි ද වෙනස්කම් ඇති බව පිළිගත යුතුමය.

තථා හි පුමිත්ථිලිඞ්ගවසෙන ද්වින්නං ධාතුසද්දානං විසෙසො දිස්සති. තං යථා?

එසේම පුරුෂ ලිංග සහ ස්ත්‍රී ලිංග වශයෙන් 'ධාතු' ශබ්ද දෙකෙහි විශේෂය (වෙනස) පෙනේ. එය කෙසේද යත්?

ධාතු[Pg.285], ධාතූ, ධාතවො. ධාතුං, ධාතූ, ධාතවො. ධාතුනා, ධාතූහි, ධාතූභි. ධාතුස්ස, ධාතූනං. ධාතුස්මා, ධාතුම්හා, ධාතූහි, ධාතූභි. ධාතුස්ස, ධාතූනං. ධාතුස්මිං, ධාතුම්හි, ධාතූසු. අයං පුල්ලිඞ්ගවිසෙසො.

ධාතු, ධාතූ, ධාතවෝ. ධාතුං, ධාතූ, ධාතවෝ. ධාතුනා, ධාතූහි, ධාතූභි. ධාතුස්ස, ධාතූනං. ධාතුස්මා, ධාතුම්හා, ධාතූහි, ධාතූභි. ධාතුස්ස, ධාතූනං. ධාතුස්මිං, ධාතුම්හි, ධාතූසු. මෙය පුරුෂ ලිංගයෙහි විශේෂය (වෙනස) යි.

ධාතු, ධාතූ, ධාතුයො. ධාතුං, ධාතූ, ධාතුයො. ධාතුයා, ධාතූහි, ධාතූභි. ධාතුයා, ධාතූනං. ධාතුයා, ධාතූහි, ධාතූභි. ධාතුයා, ධාතූනං. ධාතුයා, ධාතුයං, ධාතූසු. අයං ඉත්ථිලිඞ්ගස්ස විසෙසො.

ධාතු, ධාතූ, ධාතුයෝ. ධාතුං, ධාතූ, ධාතුයෝ. ධාතුයා, ධාතූහි, ධාතූභ比. ධාතුයා, ධාතූනං. ධාතුයා, ධාතූහි, ධාතූභි. ධාතුයා, ධාතූනං. ධාතුයා, ධාතුයං, ධාතූසු. මෙය ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි විශේෂය (වෙනස) යි.

යථා ච ද්වින්නං ධාතුසද්දානං විසෙසො පඤ්ඤායති, තථා ද්වින්නම්පි ගොසද්දානං විසෙසො පඤ්ඤායතෙව. යථා ච පුන්නපුංසකලිඞ්ගානං ද්වින්නං ආයුසද්දානං ‘‘ආයු, ආයූ, ආයවො’’තිආදිනා, ‘‘ආයු, ආයූ, ආයූනී’’තිආදිනා ච විසෙසො පඤ්ඤායති, යථා ද්වින්නම්පි ගොසද්දානං විසෙසො පඤ්ඤායතෙව. තථා හි විසදාකාරවොහාරො පුල්ලිඞ්ගං, අවිසදාකාරවොහාරො ඉත්ථිලිඞ්ගං, උභයමුත්තාකාරවොහාරො නපුංසකලිඞ්ගං.

ධාතු ශබ්ද දෙකෙහි යම් සේ විශේෂය (වෙනස) වැටහේ ද, එසේම 'ගෝ' ශබ්ද දෙකෙහි ද වෙනස වැටහේමය. පුරුෂ ලිංග සහ නපුංසක ලිංග වූ 'ආයු' ශබ්ද දෙකෙහි 'ආයු, ආයූ, ආයවෝ' යනාදී වශයෙන් ද, 'ආයු, ආයූ, ආයූනි' යනාදී වශයෙන් ද වෙනස වැටහෙන්නාක් මෙන්, 'ගෝ' ශබ්ද දෙකෙහි ද වෙනස වැටහේමය. එසේම, විශද (පැහැදිලි) ආකාර ව්‍යවහාරය පුරුෂ ලිංගය ද, අවිශද (අපැහැදිලි) ආකාර ව්‍යවහාරය ස්ත්‍රී ලිංගය ද, දෙකින්ම මිදුණු ආකාර ව්‍යවහාරය නපුංසක ලිංගය ද වේ.

ඉදානි ඉමමෙවත්ථං පාකටතරං කත්වා සඞ්ඛෙපතො කථයාම – පුරිසොති විසදාකාරවොහාරො, කඤ්ඤාති අවිසදාකාරවොහාරො, රූපන්ති උභයමුත්තාකාරවොහාරො. පුරිසො තිට්ඨති, කඤ්ඤා තිට්ඨති, කඤ්ඤා තිට්ඨන්ති, කඤ්ඤා පස්සති, භොතියො කඤ්ඤා තිට්ඨථ, එත්ථෙකපදමසමං, චත්තාරි සමානි. පුරිසා තිට්ඨන්ති, පුරිසා නිස්සටං, භවන්තො පුරිසා ගච්ඡථ. කඤ්ඤායො තිට්ඨන්ති, කඤ්ඤායො පස්සති, භොතියො කඤ්ඤායො ගච්ඡථ, තීණි තීණි සමානි. පුරිසං පස්සති, කඤ්ඤං පස්සති, ද්වෙ අසමානි. පුරිසෙ පස්සති, පුරිසෙ පතිට්ඨිතං, ද්වෙ සමානි. තෙන පුරිසෙන කතං, තාය කඤ්ඤාය කතං, තාය කඤ්ඤාය දෙති, තාය කඤ්ඤාය [Pg.286] අපෙති, තාය කඤ්ඤාය සන්තකං, තාය කඤ්ඤාය පතිට්ඨිතං, එකමසමං, පඤ්ච සමානි. එවං පුල්ලිඞ්ගස්ස විසදාකාරවොහාරතා දිස්සති, ඉත්ථිලිඞ්ගස්ස අවිසදාකාරවොහාරතා දිස්සති. නපුංසකලිඞ්ගස්ස පන ‘‘රූපං, රූපානි, රූපා. රූපං, රූපානි, රූපෙ. භො රූප, භවන්තො රූපානි, රූපා’’ති එවං තීසු පච්චත්තොපයොගාලපනට්ඨානෙසු සනිකාරාය විසෙසාය රූපමාලාය වසෙන උභයමුත්තාකාරවොහාරතා දිස්සති, පුමිත්ථිලිඞ්ගානං තීසු ඨානෙසු සනිකාරානි රූපානි සබ්බදා න සන්ති, ඉති විසදාකාරවොහාරො පුල්ලිඞ්ගං, අවිසදාකාරවොහාරො ඉත්ථිලිඞ්ගං, උභයමුත්තාකාරවොහාරො නපුංසකලිඞ්ගන්ති වෙදිතබ්බං.

දැන් මේ අර්ථයම වඩාත් පැහැදිලි කරමින් කෙටියෙන් පවසමු. 'පුරිස' යනු පැහැදිලි ආකාරයේ ව්‍යවහාරයකි (විසදාකාර ව්‍යවහාරයයි), 'කඤ්ඤා' යනු අපැහැදිලි ආකාරයේ ව්‍යවහාරයකි (අවිසදාකාර ව්‍යවහාරයයි), 'රූප' යනු මේ දෙකින්ම මිදුණු ආකාරයේ ව්‍යවහාරයකි (උභයමුක්තාකාර ව්‍යවහාරයයි). 'පුරිසෝ තිට්ඨති' (පුරුෂයා සිටියි), 'කඤ්ඤා තිට්ඨති' (කන්‍යාව සිටියි), 'කඤ්ඤා තිට්ඨන්ති' (කන්‍යාවෝ සිටිති), 'කඤ්ඤා පස්සති' (කන්‍යාව දකියි), 'භෝතියෝ කඤ්ඤා තිට්ඨථ' (පින්වත් කන්‍යාවනි, සිටින්න) - මෙහි (පුරුෂ ශබ්දයේ එක් රූපයක් පමණක් වෙනස් වන බැවින්) එක් පදයක් අසමාන වන අතර (කන්‍යාව යන පදයේ රූප) හතරක් සමාන වේ. 'පුරිසා තිට්ඨන්ති' (පුරුෂයෝ සිටිති), 'පුරිසා නිස්සටං' (පුරුෂයන්ගෙන් නික්මුණු), 'භවන්තෝ පුරිසා ගච්ඡථ' (පින්වත් පුරුෂයනි, යන්න). 'කඤ්ඤායෝ තිට්ඨන්ති' (කන්‍යාවෝ සිටිති), 'කඤ්ඤායෝ පස්සති' (කන්‍යාවන් දකියි), 'භෝතියෝ කඤ්ඤායෝ ගච්ඡථ' (පින්වත් කන්‍යාවනි, යන්න) - මෙහි තුන බැගින් පද සමාන වේ. 'පුරිසං පස්සති' (පුරුෂයා දකියි), 'කඤ්ඤං පස්සති' (කන්‍යාව දකියි) - මෙහි පද දෙක අසමාන වේ. 'පුරිසේ පස්සති' (පුරුෂයන් දකියි), 'පුරිසේ පතිට්ඨිතං' (පුරුෂයා කෙරෙහි පිහිටි) - මෙහි පද දෙක සමාන වේ. 'තේන පුරිසේන කතං' (ඒ පුරුෂයා විසින් කරන ලදී), 'තාය කඤ්ඤාය කතං' (ඒ කන්‍යාව විසින් කරන ලදී), 'තාය කඤ්ඤාය දේති' (ඒ කන්‍යාවට දෙයි), 'තාය කඤ්ඤාය අපේති' (ඒ කන්‍යාවගෙන් පහවේ), 'තාය කඤ්ඤාය සන්තකං' (ඒ කන්‍යාව සන්තක), 'තාය කඤ්ඤාය පතිට්ඨිතං' (ඒ කන්‍යාව කෙරෙහි පිහිටි) - මෙහි (පුරුෂ ශබ්දයේ විභක්ති රූප අතර) එකක් අසමාන වන අතර (ස්ත්‍රී ලිංග ශබ්දයෙහි) පද පහක්ම සමාන වේ. මෙසේ පුල්ලිංගයෙහි (පුරුෂ ලිංගයෙහි) පැහැදිලි ආකාරයේ ව්‍යවහාරය දක්නට ලැබෙන අතර, ඉත්ථිලිංගයෙහි (ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි) අපැහැදිලි ආකාරයේ ව්‍යවහාරය දක්නට ලැබේ. නපුංසක ලිංගයේ වනාහි 'රූපං, රූපානි, රූපා', 'රූපං, රූපානි, රූපේ', 'භෝ රූප, භවන්තෝ රූපානි, රූපා' යනුවෙන් මෙසේ ප්‍රථමා, ද්විතීයා සහ ආලපන යන ස්ථාන තුනෙහි, විකරණයන් සහිත වූ සුවිශේෂී රූපමාලාවක වශයෙන්, (පුල්ලිංග හා ඉත්ථිලිංග යන) දෙකින්ම මිදුණු ආකාරයේ ව්‍යවහාරයක් දක්නට ලැබේ. පුරුෂ හා ස්ත්‍රී ලිංගයන්ට මේ ස්ථාන තුනෙහි මෙවැනි විකරණ සහිත රූප හැමවිටම නැත. එබැවින්, පැහැදිලි ආකාරයේ ව්‍යවහාරය පුල්ලිංගය ලෙසද, අපැහැදිලි ආකාරයේ ව්‍යවහාරය ඉත්ථිලිංගය ලෙසද, දෙකින්ම මිදුණු ආකාරයේ ව්‍යවහාරය නපුංසක ලිංගය ලෙසද දත යුතුය.

අයං නයො ‘‘සද්ධා සති හිරී, යා ඉත්ථී සද්ධා පසන්නා, තෙ මනුස්සා සද්ධා පසන්නා, පහූතං සද්ධං පටියත්තං, සද්ධං කුල’’න්තිආදීසු සමානසුතිකසද්දෙසුපි පදමාලාවසෙන ලබ්භතෙව. යා ච පන ඉත්ථිලිඞ්ගස්ස අවිසදාකාරවොහාරතා වුත්තා, සා එකච්චෙසුපි සඞ්ඛ්‍යාසද්දෙසු ලබ්භති. තථා හි වීසතිආදයො නවුතිපරියන්තා සද්දා එකවචනන්තා ඉත්ථිලිඞ්ගාති වුත්තා, එත්ථ ‘‘වීසතියා’’ති පඤ්චක්ඛත්තුං වත්තබ්බං, තථා ‘‘තිංසායා’’තිආදීනං ‘‘නවුතියා’’ති පදපරියන්තානං, එවං වීසතිආදීනං කඤ්ඤාසද්දස්සෙව අවිසදාකාරවොහාරතා ලබ්භතීති අවගන්තබ්බං. යදි එවං තිචතුසද්දෙසු කථන්ති? තිචතුසද්දා පන යස්මා ‘‘තයො තිස්සො තීණි, චත්තාරො චතුරො චතස්සො චත්තාරී’’ති අත්තනො අත්තනො රූපානි අභිධෙය්‍යලිඞ්ගානුගභත්තා යථාසකලිඞ්ගවසෙන ‘‘පුරිසා කඤ්ඤායො චිත්තානී’’තිආදීහි විසදාවිසදොභයරහිතාකාරවොහාරසඞ්ඛාතෙහි සද්දෙහි යොගං ගච්ඡන්ති, තස්මා පච්චෙකලිඞ්ගවසෙන විසදාවිසදොභයරහිතාකාරවොහාරාති වත්තුමරහන්ති.

මෙම ක්‍රමය 'සද්ධා, සති, හිරි' (ශ්‍රද්ධාව, සතිය, ලැජ්ජාව), 'යා ඉත්ථී සද්ධා පසන්නා' (යම් ස්ත්‍රියක් ශ්‍රද්ධාවෙන් පැහැදුණාද), 'තේ මනුස්සා සද්ධා පසන්නා' (ඒ මිනිස්සු ශ්‍රද්ධාවෙන් පැහැදුණාහුය), 'පහූතං සද්ධං පටියත්තං' (බොහෝ ශ්‍රද්ධාවෙන් යුතුව පිළියෙල කරන ලදී), 'සද්ධං කුලං' (ශ්‍රද්ධාවන්ත කුලය) යනාදී සමාන ශබ්ද ඇති වචනවලද පදමාලා (විකරණ) ක්‍රමය අනුව ලැබෙන්නේමය. යම් ස්ත්‍රී ලිංගයක අපැහැදිලි ආකාරයේ ව්‍යවහාරයක් පවසන ලද්දේද, එය ඇතැම් සංඛ්‍යා ශබ්දයන්හිද ලැබෙයි. එසේම 'වීසති' (විස්ස) පටන් 'නවුති' (අනූව) දක්වා වූ ශබ්ද ඒකවචනාන්ත ස්ත්‍රී ලිංග වන බැවින්, මෙහි 'වීසතියා' යනුවෙන් පස් වතාවක්ම කිය යුතුය. එසේම 'තිංසායා' ආදී පදයන්ගේ සිට 'නවුතියා' යන පද දක්වාද එසේමය. මෙසේ 'වීසති' ආදී ශබ්දයන්ටද 'කඤ්ඤා' ශබ්දයට මෙන් අපැහැදිලි ආකාරයේ ව්‍යවහාරය ලැබෙන බව තේරුම් ගත යුතුය. ඉදින් එසේ නම් 'ති' (තුන) සහ 'චතු' (හතර) යන ශබ්දයන්හි කෙසේද? 'ති' සහ 'චතු' යන ශබ්ද වනාහි යම් හෙයකින් 'තයෝ, තිස්සෝ, තීණි', 'චත්තාරෝ, චතුරෝ, චතස්සෝ, චත්තාරි' යනුවෙන් තමන් තමන්ගේ රූපයන් අභිධෙය්‍ය (හඳුන්වන) ලිංගයන්ට අනුකූලව, තම තමන්ගේ ලිංගයන් අනුව 'පුරිසා', 'කඤ්ඤායෝ', 'චිත්තානි' යනාදී වශයෙන් පැහැදිලි, අපැහැදිලි සහ ඒ දෙකෙන් තොර වූ (මිශ්‍ර) ව්‍යවහාර සහිත ශබ්දයන් සමඟ යෙදෙන්නේද, එබැවින් ඒවා වෙන් වෙන් ලිංගයන් වශයෙන් පැහැදිලි, අපැහැදිලි හෝ ඒ දෙකෙන්ම තොර ආකාරයේ ව්‍යවහාරයන් ලෙස හැඳින්වීමට සුදුසුය.

සබ්බනාමෙසුපි [Pg.287] අයං තිවිධො ආකාරො ලබ්භති රූපවිසෙසයොගතො. කථං? පුන්නපුංසකවිසයෙ ‘‘තස්ස කස්ස’’ ඉච්චාදීනි සබ්බානි සබ්බනාමිකරූපානි චතුත්ථීඡට්ඨියන්තානි භවන්ති, ඉත්ථිලිඞ්ගවිසයෙ ‘‘තස්සා කස්සා’’ ඉච්චාදීනි සබ්බනාමිකරූපානි තතියාචතුත්ථීපඤ්චමීඡට්ඨීසත්තමියන්තානි භවන්ති, තස්මා සබ්බනාමත්තෙපි ඉත්ථිලිඞ්ගස්ස අවිසදාකාරවොහාරතා එකන්තතො සම්පටිච්ඡිතබ්බා. එත්ථ පන සුලභානි චතුත්ථීඡට්ඨීරූපානි අනාහරිත්වා සුදුල්ලභභාවෙන තතියාපඤ්චමීසත්තමීරූපානි සාසනතො ආහරිත්වා දස්සෙස්සාම භගවතො පාවචනෙ නික්කඞ්ඛභාවෙන සොතූනං පරමසණ්හසුඛුමඤාණාධිගමත්ථං. තං යථා? ‘‘ආයස්මා උදායී යෙන සා කුමාරිකා තෙනුපසඞ්කමි, උපසඞ්කමිත්වා තස්සා කුමාරිකාය සද්ධිං එකො එකාය රහො පටිච්ඡන්නෙ ආසනෙ අලංකම්මනීයෙ නිසජ්ජං කප්පෙසී’’ති. එත්ථ ‘‘තස්සා’’ති තතියාය රූපං, ‘‘තස්සා’’ති තතියාය රූපෙ දිට්ඨෙයෙව ‘‘සබ්බස්සා කතරිස්සා’’තිආදීනි තතියාරූපානි පාළියං අනාගතානිපිදිට්ඨානියෙව නාම තෙසං අඤ්ඤමඤ්ඤසමානගතිකත්තා, දිට්ඨෙන ච අදිට්ඨස්සපි යුත්තස්ස ගහෙතබ්බත්තා. ‘‘කස්සාහං කෙන හායාමී’’ති එත්ථ ‘‘කස්සා’’ති පඤ්චමියා රූපං, ‘‘කස්සා’’ති පඤ්චමියා රූපෙ දිට්ඨෙයෙව ‘‘සබ්බස්සා කතරිස්සා’’තිආදීනි පඤ්චමියා රූපානි පාළියං අනාගතානිපි දිට්ඨානියෙව නාම. ‘‘අඤ්ඤතරො භික්ඛු වෙසාලියං මහාවනෙ මක්කටිං ආමිසෙන උපලාපෙත්වා තස්සා මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවති. අඤ්ඤතරො භික්ඛු අඤ්ඤතරිස්සා ඉත්ථියා පටිබද්ධචිත්තො හොතී’’ති ච එත්ථ ‘‘තස්සා අඤ්ඤතරිස්සා’’ති ච සත්තමියා රූපං, තස්මිං දිට්ඨෙයෙව ‘‘සබ්බස්සා කතරිස්සා’’තිආදීනි සත්තමියා රූපානි පාළියං අනාගතානිපි දිට්ඨානියෙව නාමාති.

සර්වනාමයන්හිද රූපයන්ගේ සුවිශේෂී යෙදීම් නිසා මේ ත්‍රිවිධ ආකාරය ලැබෙයි. ඒ කෙසේද? පුරුෂ සහ නපුංසක ලිංග විෂයයෙහි 'තස්ස, kassa' යනාදී සියලු සර්වනාම රූප චතුර්ථී සහ ෂෂ්ඨී විභක්තිවලට අයත් වේ. ස්ත්‍රී ලිංග විෂයයෙහි 'තස්සා, කස්සා' යනාදී සියලු සර්වනාම රූප තෘතීයා, චතුර්ථී, පංචමී, ෂෂ්ඨී සහ සප්තමී විභක්තීන්හි අවසානයට යෙදේ. එබැවින් සර්වනාමයක් වුවද ස්ත්‍රී ලිංගයේ අපැහැදිලි ආකාරයේ ව්‍යවහාරය ඒකාන්තයෙන්ම පිළිගත යුතුය. මෙහිදී පහසුවෙන් සොයාගත හැකි චතුර්ථී සහ ෂෂ්ඨී විභක්ති රූප ගෙන හැර නොදක්වා, ඉතා දුර්ලභ බැවින් තෘතීයා, පංචමී සහ සප්තමී විභක්ති රූප ධර්ම විනයෙන් (සාසනයෙන්) ගෙන හැර දක්වන්නෙමු. එය භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනය කෙරෙහි සැක රහිතව ශ්‍රවණය කරන්නන්ගේ අතිශය සියුම් හා ගැඹුරු ඥානය අවබෝධ කරගනු පිණිසය. ඒ කෙසේද යත්: 'ආයුෂ්මත් උදායී ස්ථවිරයන් වහන්සේ යම් තැනක ඒ කුමාරිකාව සිටියාද එතැනට වැඩම කළ සේක. වැඩම කොට ඒ කුමාරිකාව සමඟ හුදෙකලාව, රහසිගත, ආවරණය වූ, සුදුසු ආසනයක වාඩි වීම් කළ සේක' යනුවෙනි. මෙහි 'තස්සා' යන්න තෘතීයා විභක්තියේ රූපයයි. 'තස්සා' යන්න තෘතීයා විභක්ති රූපය ලෙස දුටු කල්හි, 'සබ්බස්සා, කතරිස්සා' යනාදී තෘතීයා විභක්ති රූප පාලි පෙළෙහි කෙළින්ම සඳහන් නොවුණත්, ඒවා එකිනෙකට සමාන ස්වභාවයක් ගන්නා නිසාත්, දුටු දෙයින් නුදුටු දෙයද නිවැරදිව තේරුම් ගත යුතු නිසාත්, ඒවා දක්නට ලැබුණා සේම පිළිගත යුතුය. 'කාගෙන් මම කවරෙකුගෙන් පිරිහෙම්ද?' (කස්සාහං කේන හායාමි) යන්නෙහි 'කස්සා' යන්න පංචමී විභක්ති රූපයයි. 'කස්සා' යන්න පංචමී විභක්ති රූපයක් ලෙස දුටු කල්හි, 'සබ්බස්සා, කතරiස්සා' යනාදී පංචමී විභක්ති රූප පාලි පෙළෙහි කෙළින්ම නොපැමිණියද, ඒවාද දක්නා ලද්දක් සේම සැලකිය යුතුය. 'එක්තරා භික්ෂුවක් විශාලා මහාවනයේදී වැඳිරියක ආහාරයකින් පොළඹවාගෙන ඇය කෙරෙහි මෛථුන ධර්මයෙහි හැසුරුණේය. තවද, එක්තරා භික්ෂුවක් එක්තරා ස්ත්‍රියක කෙරෙහි බැඳුණු සිත් ඇතිවූයේය' යන්නෙහි 'තස්සා, අඤ්ඤතරිස්සා' යන්න සප්තමී විභක්ති රූප වේ. එය දුටු කල්හි, 'සබ්බස්සා, කතරිස්සා' යනාදී සප්තමී විභක්ති රූප පාලි පෙළෙහි සඳහන් නොවුණද, ඒවාද දක්නා ලද්දක් සේම දත යුතුය.

නනු [Pg.288] ච භො ‘‘තස්සා කුමාරිකාය සද්ධි’’න්ති එත්ථ ‘‘තස්සා’’ති ඉදං විභත්තිවිපල්ලාසෙන වුත්තං, ‘‘තායා’’ති හිස්ස අත්ථො, තථා ‘‘කස්සාහං කෙන හායාමී’’ති ඉදම්පි විභත්තිවිපල්ලාසෙන වුත්තං. ‘‘කායා’’ති හිස්ස අත්ථො. ‘‘අඤ්ඤතරිස්සා ඉත්ථියා පටිබද්ධචිත්තො’’ති එත්ථාපි ‘‘අඤ්ඤතරිස්සා’’ති ඉදං විභත්තිවිපල්ලාසෙන වුත්තං. ‘‘අඤ්ඤතරිස්ස’’න්ති හිස්ස අත්ථොති? තන්න, ඊදිසෙසු චුණ්ණියපදවිසයෙසු විභත්තිවිපල්ලාසස්ස අනිච්ඡිතබ්බත්තා. නනු ච භො චුණ්ණියපදවිසයෙපි ‘‘සඞ්ඝෙ ගොතමි දෙහී’’තිආදීසු ‘‘සඞ්ඝස්සා’’ති විභත්තිවිපල්ලාසත්ථං වදන්ති ගරූති? සච්චං, තථාපි තාදිසෙසු ඨානෙසු ද්වෙ අධිප්පායා භවන්ති ආධාරපටිග්ගාහකභාවෙන භුම්මසම්පදානානමිච්ඡිතබ්බත්තා. තථා හි ‘‘සඞ්ඝස්ස දෙථා’’ති වත්තුකාමස්ස සතො ‘‘සඞ්ඝෙ දෙථා’’ති වචනං න විරුජ්ඣති, යුජ්ජතියෙව. තථා ‘‘සඞ්ඝෙ දෙථා’’ති වත්තුකාමස්සපි සතො ‘‘සඞ්ඝස්ස දෙථා’’ති වචනම්පි න විරුජ්ඣති, යුජ්ජතියෙව, යථා පන අලාබු ලාබුසද්දෙසු විසුං විසුං විජ්ජමානෙසුපි ‘‘ලාබූනි සීදන්ති සිලා ප්ලවන්තී’’ති එත්ථ ඡන්දානුරක්ඛණත්ථං අකාරලොපො හොතීති අක්ඛරලොපො බුද්ධියා කරියති. තථා ‘‘සඞ්ඝෙ ගොතමි දෙහී’’තිආදීසුපි බුද්ධියා විභත්තිවිපල්ලාසස්ස පරිකප්පනං කත්වා ‘‘සඞ්ඝස්සා’’ති විපල්ලාසත්ථමිච්ඡන්ති ආචරියා. තස්මා ‘‘සඞ්ඝෙ ගොතමි දෙහි. වෙස්සන්තරෙ වරං දත්වා’’තිආදීසු විභත්තිවිපල්ලාසො යුත්තො ‘‘තස්සා කුමාරිකායා’’තිආදීසු පන න යුත්තො, විභත්තිවිපල්ලාසො ච නාම යෙභුය්‍යෙන ‘‘නෙව දානං විරමිස්ස’’න්තිආදීසු ගාථාසු ඉච්ඡිතබ්බො.

භවත්නි, 'තස්සා කුමාරිකාය සද්ධිං' (ඒ කුමාරිකාව සමඟ) යන මෙහි 'තස්සා' යන්න විභක්ති විපල්ලාසයෙන් (විභක්ති පෙරළීමෙන්) කියන ලද්දක් නොවේද? එහි අර්ථය 'තායා' (ඇය සමඟ) යන්නයි. එසේම 'කස්සාහං කේන හායාමි' (මම කාගෙන් කුමකින් පිරිහෙම්ද?) යන්නද විභක්ති විපල්ලාසයෙන් කියන ලද්දකි. එහි අර්ථය 'කායා' (කාගෙන්) යන්නයි. 'අඤ්ඤතරිස්සා ඉත්ථියා පටිබද්ධචිත්තෝ' (එක්තරා ස්ත්‍රියක කෙරෙහි බැඳුණු සිත් ඇත්තේ) යන මෙහිද 'අඤ්ඤතරිස්සා' යන්න විභක්ති විපල්ලාසයෙන් කියන ලද්දකි. එහි අර්ථය 'අඤ්ඤතරිස්සං' (එක්තරා ස්ත්‍රියක කෙරෙහි) යන්න නොවේද? එසේ නොවේ, මෙවැනි චුණ්ණියපද (ගද්‍ය පාඨ) විෂයයෙහි විභක්ති විපල්ලාසයක් පිළිගත යුතු නොවන බැවිනි. භවත්නි, චුණ්ණියපද විෂයයෙහි වුවද 'සංඝේ ගෝතමි දේහි' යනාදී තැන්හි 'සංඝස්ස' (සංඝයාට) යන අර්ථය සඳහා විභක්ති විපල්ලාසයක් ඇතැයි ගුරුවරු පවසති නොවේද? එය සත්‍යයකි, එසේ වුවද එවැනි ස්ථානයන්හි ආධාර (සප්තමී) සහ පටිග්ගාහක (සම්ප්‍රදාන) භාවයන් බලාපොරොත්තු වන බැවින් අදහස් දෙකක් ඇති වේ. එනම්, 'සංඝයාට දෙන්න' යැයි පැවසීමට කැමති තැනැත්තා හට 'සංඝයා කෙරෙහි දෙන්න' යන වචනය පරස්පර නොවේ, එය ගැලපේමය. එසේම 'සංඝයා කෙරෙහි දෙන්න' යැයි පැවසීමට කැමති තැනැත්තා හටද 'සංඝයාට දෙන්න' යන වචනය පරස්පර නොවේ, එයද ගැලපේමය. යම් සේ 'අලාබු' සහ 'ලාබු' යන වචන වෙන වෙනම තිබියදීත් 'ලාබූනි සීදන්ති සිලා ප්ලවන්ති' යන මෙහි ඡන්දස රැක ගැනීම සඳහා අ-කාරය ලෝප වීම සිදුවේ යැයි සිතා අක්ෂර ලෝපයක් බුද්ධියෙන් සිදු කරනු ලැබේද, එලෙසම 'සංඝේ ගෝතමි දේහි' යනාදී ස්ථානයන්හිද බුද්ධියෙන් විභක්ති විපල්ලාසයක් කල්පනා කොට 'සංඝස්ස' යන විපල්ලාස අර්ථය ආචාරීන් වහන්සේලා කැමති වෙති. එබැවින් 'සංඝේ ගෝතමි දේහි', 'වෙස්සන්තරේ වරං දත්වා' යනාදී තැන්හි විභක්ති විපල්ලාසය සුදුසු වුවද, 'තස්සා කුමාරිකායා' යනාදී තැන්හි එය සුදුසු නොවේ. විභක්ති විපල්ලාසය නම් බොහෝ සෙයින් 'නේව දානං විරමිස්සං' යනාදී ගාථාවන්හිම බලාපොරොත්තු විය යුතුය.

තථාපි වදෙය්‍ය යා සා තුම්හෙහි ‘‘තස්සා මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවතී’’ති පාළි ආභතා, න සා සත්තමීපයොගා. ‘‘තස්සා’’ති [Pg.289] හි ඉදං ඡට්ඨියන්තපදං ‘‘තස්සාමක්කටියාඅඞ්ගජාතෙ මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවතී’’ති අත්ථසම්භවතොති? තන්න, අට්ඨකථායං ‘‘තස්සාති භුම්මවචන’’න්ති වුත්තත්තා. කිඤ්ච භිය්‍යො – අට්ඨකථායංයෙව ‘‘තස්සා ච සික්ඛාය සික්ඛං පරිපූරෙන්තො සික්ඛති, තස්මිඤ්ච සික්ඛාපදෙ අවීතික්කමන්තො සික්ඛතී’’ති ඉමස්මිං පදෙසෙ ‘‘තස්සා’’ති භුම්මවචනං නිද්දෙසො කතොති. නනු ච භො තත්ථාපි ‘‘තස්සා’’ති ඉදං විභත්තිවිපල්ලාසවසෙන භුම්මත්ථෙ සාමිවචනන්ති? ‘‘අතිවිය ත්වං විභත්තිවිපල්ලාසනයෙ කුසලොසි, විභත්තිවිපල්ලාසිකො නාමා’’ති භවං වත්තබ්බො. යො ත්වං ධම්මසඞ්ගාහකත්ථෙරෙහි වුත්තපාළිම්පි උල්ලඞ්ඝසි, අට්ඨකථාවචනම්පි උල්ලඞ්ඝසි, අපරම්පි තෙ නිද්දෙසපාළිං ආහරිස්සාම. සචෙ ත්වං පණ්ඩිතජාතිකො, සඤ්ඤත්තිං ගමිස්සසි. සචෙ අපණ්ඩිතජාතිකො, අත්තනො ගාහං අමුඤ්චන්තොයෙව සඤ්ඤත්තිං න ගමිස්සති, සාසනෙ චිත්තිං කත්වා සුණොහීති. ‘‘තස්මා හි සික්ඛෙථ ඉධෙව ජන්තූ’’ති ඉමිස්සා පාළියා අත්ථං නිද්දිසන්තෙන පභින්නපටිසම්භිදෙන සත්ථුකප්පෙන අග්ගසාවකෙන ධම්මසෙනාපතිනා ආයස්මතා සාරිපුත්තෙන ‘‘ඉධාති ඉමිස්සා දිට්ඨියා ඉමිස්සා ඛන්තියා ඉමිස්සා රුචියා ඉමස්මිං ආදායෙ ඉමස්මිං ධම්මෙ’’ති එවං ‘‘ඉමිස්සා’’ති පදං භුම්මවචනවසෙන වුත්තං. තඤ්හි ‘‘ඉධා’’ති පදස්ස අත්ථවාචකත්තා සත්තමියා රූපන්ති විඤ්ඤායති. ඉති ‘‘ඉමිස්සා’’ති සත්තමියා රූපෙ දිට්ඨෙයෙව ‘‘සබ්බස්සා කතරිස්සා’’තිආදීනි සත්තමියා රූපානි පාළියං අනාගතානිපි දිට්ඨානියෙව නාම.

එසේ වුවත්, ඔබ විසින් ගෙනහැර දක්වන ලද 'තස්සා මේථුනං ධම්මං පටිසේවති' යන පාළි පාඨය සප්තමී විභක්ති ප්‍රයෝගයක් නොවේ යැයි යමෙකු පැවසිය හැකිය. මන්ද 'තස්සා' යන්න 'ඒ වඳුරියගේ අඟ පසඟෙහි මෛථුන ධර්මය සෙවනය කරයි' යන අර්ථය ලැබෙන බැවින් එය ෂෂ්ඨී විභක්ති පදයක් වන බැවිනි යත්; එය එසේ නොවේ, අටුවාවෙහි 'තස්සා යනු භුම්ම වචනයකි (සප්තමී විභක්තියකි)' යැයි වදාරා ඇති බැවිනි. තවද විශේෂයෙන්ම, අටුවාවෙහිම 'තස්සා ච සික්ඛාය සික්ඛං පරිපූරෙන්තෝ සික්ඛති, තස්මිඤ්ච සික්ඛාපදේ අවීතික්කමන්තෝ සික්ඛති' යන මේ පාඨයෙහි 'තස්සා' යන්න සප්තමී වචනයක් (භුම්ම වචනයක්) ලෙස දක්වා තිබේ. භවත්නි, එතැනදීත් 'තස්සා' යන්න විභක්ති විපල්ලාසය හේතුවෙන් සප්තමී අර්ථයෙහි යෙදුණු සාමි වචනයක් (ෂෂ්ඨී විභක්තියක්) නොවේද? 'ඔබ විභක්ති විපල්ලාස ක්‍රමයෙහි අතිශයින්ම දක්ෂයෙකි, විභක්ති විපල්ලාසකරුවෙකි' යැයි ඔබට කිව යුතුය. ධර්ම සංගායකා මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා විසින් වදාරන ලද පාළි පාඨයන්ද ඉක්මවා යන, අටුවා වචනයද ඉක්මවා යන ඔබට අපි වෙනත් නිද්දේස පාළි පාඨයක් ඉදිරිපත් කරමු. ඉදින් ඔබ පණ්ඩිතයකු වැනියෙක් නම්, මේ වැටහීමට පැමිණෙනු ඇත. ඉදින් අපණ්ඩිතයකු වැනියෙක් නම්, තමාගේ මතය අත් නොහරිමින්ම වැටහීමට නොපැමිණෙනු ඇත. ශාසනය කෙරෙහි ගෞරවය ඇතිව අසනු මැනවි. 'තස්මා හි සික්ඛේථ ඉධේව ජන්තු' යන මේ පාළි පාඨයේ අර්ථය දක්වමින්, පටිසම්භිදාප්‍රාප්ත වූ, ශාස්තෘන් වහන්සේ හා සමාන වූ, අග්‍රශ්‍රාවක ධර්මසේනාපති ආයුෂ්මත් ශාරිපුත්‍ර මහරහතන් වහන්සේ විසින් 'ඉධ යනු මෙයින් මේ දෘෂ්ටියෙහි, මේ ක්ෂාන්තියෙහි, මේ රුචියෙහි, මේ පිළිගැනීමෙහි, මේ ධර්මයෙහි' යනුවෙන් මෙසේ 'ඉමිස්සා' යන පදය සප්තමී වචනාර්ථයෙන් වදාරන ලදී. එය 'ඉධ' යන පදයේ අර්ථය ප්‍රකාශ කරන බැවින් සප්තමී විභක්ති රූපයක් ලෙස වටහා ගනු ලැබේ. මෙසේ 'ඉමිස්සා' යන්න සප්තමී විභක්ති රූපයක් ලෙස දුටු කල්හි, පාළි පාඨයන්හි සෘජුව නොපැමිණියද 'සබ්බස්සා', 'කතරිස්සා' යනාදී සප්තමී විභක්ති රූපද දක්නා ලද්දක්ම වන්නේය.

අපරම්පි තෙ සබ්බලොකානුකම්පකෙන සබ්බඤ්ඤුනා ආහච්චභාසිතං පාළිං ආහරිස්සාම, චිත්තිං කත්වා සුණොහි, ‘‘අට්ඨානමෙතං භික්ඛවෙ අනවකාසො, යං එකිස්සා ලොකධාතුයා [Pg.290] අපුබ්බං අචරිමං ද්වෙ අරහන්තො සම්මාසම්බුද්ධා උප්පජ්ජෙය්‍යු’’න්ති එත්ථ ‘‘එකිස්සා’’ති ඉදං සත්තමියා රූපං. එවං ‘‘එකිස්සා’’ති සත්තමියා රූපෙ දිට්ඨෙයෙව ‘‘සබ්බස්සා කතරිස්සා’’තිආදීනි සත්තමියා රූපානි පාළියං අනාගතානිපි දිට්ඨානියෙව නාම. න හි සබ්බථාපි වොහාරා සරූපතො පාළිආදීසු දිස්සන්ති, එකච්චෙ දිස්සන්ති, එකච්චෙ න දිස්සන්තියෙව. අත්‍රිදං වුච්චති –

සියලු ලෝකයා කෙරෙහි අනුකම්පා ඇති සර්වඥයන් වහන්සේ විසින් සෘජුවම දේශනා කරන ලද තවත් පාළි පාඨයක් අපි ඔබට ඉදිරිපත් කරමු, ගෞරවයෙන් අසන්න: 'මහණෙනි, එකම ලෝක ධාතුවක පෙර පසු නොවී අරහත් සම්මා සම්බුදුවරුන් දෙනමක් උපදින්නේය යන්නක් සිදු විය නොහැක්කකි, එයට අවකාශයක් නැත' යන මෙහි 'එකිස්සා' යන්න සප්තමී විභක්ති රූපයකි. මෙසේ 'එකිස්සා' යන්න සප්තමී විභක්ති රූපයක් ලෙස දුටු කල්හි, පාළි පාඨයන්හි සෘජුව නොපැමිණියද 'සබ්බස්සා', 'කතරිස්සා' යනාදී සප්තමී විභක්ති රූපද දක්නා ලද්දක්ම වන්නේය. සැබවින්ම සියලුම ව්‍යවහාරයන් ඒවායේ ස්වරූපයෙන්ම පාළි භාෂාව ආදියෙහි දක්නට නොලැබේ. ඇතැම් ඒවා දක්නට ලැබෙන අතර ඇතැම් ඒවා දක්නට නොලැබේමය. මේ සම්බන්ධයෙන් මෙසේ කියනු ලැබේ —

‘‘තස්සා’’ඉච්චාදයො සද්දා, ‘‘තාය’’ඉච්චාදයො විය;

ඤෙය්‍යා පඤ්චසු ඨානෙසු, තතියාදීසු ධීමතා.

'තස්සා' යනාදී ශබ්දයන්, 'තාය' යනාදී ශබ්දයන් මෙන්, තෘතීයා විභක්තියේ සිට ස්ථාන පහකදී ප්‍රඥාවන්තයා විසින් වටහා ගත යුතුය.

තිණ්ණන්නං පන නාදීනං, හොති සබ්‍යපදෙසතො;

‘‘තස්සා කස්සා’’තිආදීනි, භවන්ති තතියාදිසු.

ත්‍රිවිධ වූ 'නා' ආදී ප්‍රත්‍යයන්ගේ සාදෘශ්‍යය හැඟවීමෙන්, 'තස්සා', 'කස්සා' යනාදී රූපයන් තෘතීයා විභක්තියේ සිට සිද්ධ වේ.

අත්‍ර පනායං පාළිනයවිභාවනා අට්ඨකථානයවිභාවනා ච – තස්සා කඤ්ඤාය සද්ධිං ගච්ඡති, තස්සා කඤ්ඤාය කතං, තස්සා කඤ්ඤාය දෙති, තස්සා කඤ්ඤාය අපෙති, තස්සා කඤ්ඤාය අයං කඤ්ඤා හීනා, තස්සා කඤ්ඤාය අයං කඤ්ඤා අධිකා, තස්සා කඤ්ඤාය සන්තකං, තස්සා කඤ්ඤාය පතිට්ඨිතන්ති. දුල්ලභායං නීති සාධුකං චිත්තිං කත්වා පරියාපුණිතබ්බා සාසනස්ස චිරට්ඨිතත්ථං. එවං සබ්බථාපි පාළිඅට්ඨකථානයානුසාරෙන ඉත්ථිලිඞ්ගස්ස අවිසදාකාරවොහාරතා ඤාතබ්බා.

මෙහි ලා පාළි ක්‍රමයේ සහ අටුවා ක්‍රමයේ විග්‍රහය මෙසේය: 'තස්සා කඤ්ඤාය සද්ධිං ගච්ඡති' (ඒ කන්‍යාව සමඟ යයි), 'තස්සා කඤ්ඤාය කතං' (ඒ කන්‍යාව විසින් කරන ලදී), 'තස්සා කඤ්ඤාය දේති' (ඒ කන්‍යාවට දෙයි), 'තස්සා කඤ්ඤාය අපේති' (ඒ කන්‍යාවගෙන් බැහැර වෙයි), 'තස්සා කඤ්ඤාය අයං කඤ්ඤා හීනා' (ඒ කන්‍යාවට වඩා මේ කන්‍යාව පහත්ය), 'තස්සා කඤ්ඤාය අයං kඤ්ඤා අධිකා' (ඒ කන්‍යාවට වඩා මේ කන්‍යාව උසස්ය), 'තස්සා කඤ්ඤාය සන්තකං' (ඒ කන්‍යාව සතු දෙය), 'තස්සා කඤ්ඤාය පතිට්ඨිතං' (ඒ කන්‍යාව කෙරෙහි පිහිටියේය) යනාදී වශයෙනි. මෙවැනි දුර්ලභ වූ ව්‍යාකරණ නීතීන් ශාසනයේ චිරස්ථිතිය උදෙසා මැනවින් සිත තබාගෙන උගත යුතුය. මෙසේ සෑම අයුරින්ම පාළි හා අටුවා ක්‍රමයට අනුව ස්ත්‍රී ලිංගයේ අප්‍රකට ස්වභාවය සහිත ව්‍යවහාරයන් වටහා ගත යුතුය.

එවං පන ඤත්වා විඤ්ඤුජාතිනා ‘‘ද්වින්නං ගොසද්දානං රූපමාලාවිසෙසෙන ලිඞ්ගනානත්තං හොතී’’ති නිට්ඨමෙත්ථාවගන්තබ්බං. ගොසද්දො හි ‘‘පුරිසො මාතුගාමො ඔරොධො ආපො සත්ථා’’තිආදයො විය න නියොගා විසදාකාරවොහාරො, නාපි ‘‘කඤ්ඤා රත්ති ඉත්ථී’’තිආදයො විය නියොගා අවිසදාකාරවොහාරො. තථා හි අයං පුල්ලිඞ්ගභාවෙ ධාතුසද්දො විය විසදාකාරවොහාරො, ඉත්ථිලිඞ්ගභාවෙ අවිසදාකාරවොහාරො[Pg.291]. ඉති ඉමස්ස අත්ථස්ස සොතූනං ඤාපනෙන පරමසණ්හසුඛුමඤාණප්පටිලාභත්තං ‘‘ගො, ගාවී ගාවො. ගාවිං, ගවො’’තිආදිනා ඔකාරන්තස්ස ඉත්ථිලිඞ්ගස්ස ගොසද්දස්ස ආවෙණිකා නාමිකපදමාලා වුත්තා. එත්ථ පන ‘‘ගාවි’’න්ති එකක්ඛත්තුමාගතං, ‘‘ගො ගොහී’’තිආදීනි ද්වික්ඛත්තුං, ‘‘ගාවො ගාවී ගාව’’න්ති තික්ඛත්තුං, ‘‘ගාවියා’’ති පඤ්චක්ඛත්තුං, එවමෙත්ථ පඤ්චක්ඛත්තුං ආගතපදානං වසෙන අවිසදාකාරො දිස්සතීති ඉදං ඉත්ථිලිඞ්ගන්ති ගහෙතබ්බං. ඉමඤ්හි නයං මුඤ්චිත්වා නත්ථි අඤ්ඤො නයො යෙන ගොසද්දො ඉත්ථිලිඞ්ගො සියා. තස්මා ඉදමෙව අම්හාකං මතං සාරතො පච්චෙතබ්බං. පුමිත්ථිලිඞ්ගසඞ්ඛාතානං ද්වින්නං ගොසද්දානං රූපමාලාය නිබ්බිසෙසතං වදන්තානං පන ආචරියානං මතං පුල්ලිඞ්ගෙ වත්තමානෙන ගොසද්දෙනි’ත්ථිලිඞ්ගෙ වත්තමානස්ස ගොසද්දස්ස රූපමාලාය සදිසත්තෙ සති මාතුගාමසද්දස්ස නාමිකපදමාලායො සමං යොජෙත්වා පුමිත්ථිලිඞ්ගභාවපරිකප්පනං විය හොතීති න සාරතො පච්චෙතබ්බං.

මෙසේ දැනගෙන, ප්‍රඥාවන්තයා විසින් 'ගෝ ශබ්ද දෙකෙහි ලිංග භේදය (ස්ත්‍රී-පුරුෂ ලිංග වෙනස) රූපමාලාවෙහි ඇති විශේෂත්වය නිසා සිදුවේ' යැයි මෙහිදී නිගමනයකට පැමිණිය යුතුය. මක්නිසාද යත්, 'ගෝ' ශබ්දය යනු 'පුරිස, මාතුගාම, ඕරෝධ, ආප, සත්ථා' ආදී වචන මෙන් නියත වශයෙන්ම පැහැදිලි ස්වරූපයක් ඇති ව්‍යවහාරයක් (විසදාකාර වෝහාරයක්) නොවන අතර, 'කඤ්ඤා, රත්ති, ඉත්ථී' ආදී වචන මෙන් නියත වශයෙන්ම අපැහැදිලි ස්වරූපයක් ඇති ව්‍යවහාරයක් (අවිසදාකාර වෝහාරයක්) ද නොවේ. එසේම, මෙම ශබ්දය පුල්ලිංග (පුරුෂ ලිංග) භාවයෙහිදී 'ධාතු' ශබ්දය මෙන් පැහැදිලි ව්‍යවහාරයක් වන අතර, ඉත්ථිලිංග (ස්ත්‍රී ලිංග) භාවයෙහිදී අපැහැදිලි ව්‍යවහාරයක් වේ. මෙසේ මෙම අර්ථය අසන්නන්ට අවබෝධ කරවීමෙන් ඉතා සියුම් වූත් ප්‍රඥාව ලබාගැනීම පිණිස, 'ගෝ, ගාවී, ගාවෝ. ගාවිං, ගවෝ' ආදී වශයෙන් 'ඕ' කාරයෙන් කෙළවර වන ස්ත්‍රී ලිංග 'ගෝ' ශබ්දයට ආවේණික වූ නාම පදමාලාව දක්වන ලදී. මෙහිදී 'ගාවිං' යන්න එක් වරක් ද, 'ගෝ, ගෝහි' ආදිය දෙවරක් ද, 'ගාවෝ, ගාවී, ගාවං' යන්න තෙවරක් ද, 'ගාවියා' යන්න පස් වරක් ද පැමිණේ. මෙසේ මෙහි පස් වරක් පැමිණි පදවල ස්වභාවය අනුව අපැහැදිලි ස්වරූපය (අවිසදාකාරය) පෙනෙන බැවින් මෙය 'ස්ත්‍රී ලිංගය' යැයි පිළිගත යුතුය. මෙම ක්‍රමය හැර 'ගෝ' ශබ්දය ස්ත්‍රී ලිංගයක් විය හැකි වෙනත් ක්‍රමයක් නැත. එබැවින් අපගේ මෙම මතයම සාරවත් ලෙස පිළිගත යුතුය. පුරුෂ සහ ස්ත්‍රී ලිංග වශයෙන් හැඳින්වෙන 'ගෝ' ශබ්ද දෙකෙහි රූපමාලාවේ වෙනසක් නැතැයි පවසන ආචාර්යවරුන්ගේ මතය වනාහි, පුල්ලිංගයෙහි පවතින 'ගෝ' ශබ්දය සහ ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි පවතින 'ගෝ' ශබ්දයෙහි රූපමාලාවන් සමාන වන කල්හි, 'මාතුගාම' ශබ්දයේ නාම පදමාලාව ද ඊට සමාන කොට යොදා පුරුෂ-ස්ත්‍රී ලිංග භාවය මවා ගැනීමක් බඳු බැවින්, එය සාරවත් ලෙස පිළිගත යුතු නොවේ.

එත්ථ පන කිඤ්චි ලිඞ්ගසංසන්දනං කථයාම – හෙට්ඨා නිද්දිට්ඨස්ස ඔකාරන්තපුල්ලිඞ්ගස්ස ගොසද්දස්ස නාමිකපදමාලායං ‘‘ගාවුං ගාවං ගාවෙනා’’තිආදීනි එකක්ඛත්තුමාගතානි, ‘‘ගො ගොහී’’තිආදීනි ද්වික්ඛත්තුං, ‘‘ගාවො ගවො ගව’’න්ති ඉමානි පන ‘‘සත්ථා රාජා’’තිආදීනි විය තික්ඛත්තුං, චතුක්ඛත්තුං වා පනෙත්ථ පඤ්චක්ඛත්තුං වා ආගතපදානි න සන්ති. තදභාවතො විසදාකාරො දිස්සති. පුරිසසද්දස්ස නාමිකපදමාලායම්පි ‘‘පුරිසො පුරිස’’න්තිආදීනි එකක්ඛත්තුමාගතානි, ‘‘පුරිසෙ’’තිආදීනි ද්වික්ඛත්තුං, ‘‘පුරිසා’’ති තික්ඛත්තුං. එවං විසදාකාරො දිස්සති. ආකාරන්තිත්ථිලිඞ්ගස්ස පන ‘‘කඤ්ඤ’’න්තිආදීනි එකක්ඛත්තුමාගතානි, ‘‘කඤ්ඤාහී’’තිආදීනි ද්වික්ඛත්තුං, ‘‘කඤ්ඤායො’’තිආදීනි තික්ඛත්තුං, ‘‘කඤ්ඤා’’ති ඉදං චතුක්ඛත්තුං, ‘‘කඤ්ඤායා’’ති ඉදං පන පඤ්චක්ඛත්තුං. එවං අවිසදාකාරො දිස්සති. ආකාරන්තපුල්ලිඞ්ගස්සතු ‘‘සත්ථරී’’තිආදීනි එකක්ඛත්තුමාගතානි, ‘‘සත්ථූ’’තිආදීනි [Pg.292] ද්වික්ඛත්තුං, ‘‘සත්ථා’’තිආදීනි තික්ඛත්තුං, එවං විසදාකාරො දිස්සති. ඉමිනා නයෙන සබ්බාසුපි පුමිත්ථිලිඞ්ගපදමාලාසු විසදාකාරො ච අවිසදාකාරො ච වෙදිතබ්බො. නපුංසකලිඞ්ගස්ස පන නාමිකපදමාලායං ‘‘චිත්තෙනා’’තිආදීනි එකක්ඛත්තුමාගතානි, ‘‘චිත්ත’’න්තිආදීනි ද්වික්ඛත්තුං, ‘‘චිත්තානී’’ති ඉදං තික්ඛත්තුං ආගතං. අට්ඨි ආයුසද්දාදීසුපි එසෙව නයො. එත්ථ උභයමුත්තාකාරො දිස්සති. කිඤ්චාපෙත්ථ චතුක්ඛත්තුං පඤ්චක්ඛත්තුං වා ආගතපදානං අභාවතො විසදාකාරො උපලබ්භමානො විය දිස්සති, තථාපි යස්මා ‘‘චිත්තං අට්ඨි ආයූ’’තිආදීනි නපුංසකානි ‘‘ගච්ඡං අග්ගි භික්ඛූ’’තිආදීනං පුල්ලිඞ්ගානං නයෙන අප්පවත්තනතො විසදාකාරඤ්ච, ‘‘රත්ති යාගූ’’තිආදීනං ඉත්ථිලිඞ්ගානං නයෙන අප්පවත්තනතො අවිසදාකාරඤ්ච උභයමනුපගම්ම විසෙසතො ‘‘චිත්තං, චිත්තානි, චිත්තා. චිත්තං, චිත්තානි, චිත්තෙ’’තිආදිනා සනිකාරාය රූපමාලාය රූපවන්තානි භවන්ති, තස්මා තෙසමාකාරො උභයමුත්තොති දට්ඨබ්බො.

මෙහිදී අපි යම් ලිංග සැසඳීමක් කරමු – පහත දක්වන ලද 'ඕ' කාරයෙන් කෙළවර වන පුල්ලිංග 'ගෝ' ශබ්දයේ නාම පදමාලාවෙහි 'ගාවුං, ගාවං, ගාවේන' ආදී පද එක් වරක් ද, 'ගෝ, ගෝහි' ආදී පද දෙවරක් ද, 'ගාවෝ, ගවෝ, ගවං' යන පද 'සත්ථා, රාජා' ආදී පද මෙන් තෙවරක් ද පැමිණෙන අතර, මෙහි සිව් වරක් හෝ පස් වරක් හෝ පැමිණෙන පද නැත. එය නොමැති වීම නිසා පැහැදිලි ස්වරූපයක් (විසදාකාරයක්) පෙනේ. පුරිස ශබ්දයේ නාම පදමාලාවෙහි ද 'පුරිසෝ, පුරිසං' ආදී පද එක් වරක් ද, 'පුරිසේ' ආදී පද දෙවරක් ද, 'පුරිසා' යන්න තෙවරක් ද පැමිණේ. මෙසේ පැහැදිලි ස්වරූපයක් පෙනේ. ආ කාරයෙන් කෙළවර වන ස්ත්‍රී ලිංගයේ (කඤ්ඤා ශබ්දයේ) නම් 'කඤ්ඤං' ආදී පද එක් වරක් ද, 'කඤ්ඤාහි' ආදී පද දෙවරක් ද, 'කඤ්ඤායෝ' ආදී පද තෙවරක් ද, 'කඤ්ඤා' යන්න සිව් වරක් ද, 'කඤ්ඤායා' යන්න පස් වරක් ද පැමිණේ. මෙසේ අපැහැදිලි ස්වරූපයක් පෙනේ. ආ කාරයෙන් කෙළවර වන පුල්ලිංගයේ (සත්ථු ශබ්දයේ) නම් 'සත්ථරි' ආදී පද එක් වරක් ද, 'සත්ථූ' ආදී පද දෙවරක් ද, 'සත්ථා' ආදී පද තෙවරක් ද පැමිණේ. මෙසේ පැහැදිලි ස්වරූපයක් පෙනේ. මෙම ක්‍රමයෙන් සියලුම පුරුෂ හා ස්ත්‍රී ලිංග පදමාලාවන්හි පැහැදිලි ස්වරූපය සහ අපැහැදිලි ස්වරූපය දත යුතුය. නපුංසක ලිංගයේ නාම පදමාලාවෙහි වනාහි 'චිත්තේන' ආදී පද එක් වරක් ද, 'චිත්තං' ආදී පද දෙවරක් ද, 'චිත්තානි' යන්න තෙවරක් ද පැමිණේ. 'අට්ඨි, ආයු' ආදී ශබ්දවල ද මේ ක්‍රමයම වේ. මෙහිදී (පුල්ලිංග-ස්ත්‍රීලිංග යන) දෙකින්ම මිදුණු ස්වභාවයක් (උභයමුක්තාකාරයක්) පෙනේ. මෙහි සිව් වරක් හෝ පස් වරක් හෝ පැමිණෙන පද නොමැති වීම නිසා පැහැදිලි ස්වරූපයක් දක්නට ලැබෙන්නාක් මෙන් පෙනුන ද, 'චිත්තං, අට්ඨි, ආයු' ආදී නපුංසක පද 'ගච්ඡං, අග්ගි, භික්ඛු' ආදී පුල්ලිංග පදවල ක්‍රමයට නොපවතින බැවින් පැහැදිලි ස්වරූපය ද, 'රත්ති, යාගු' ආදී ස්ත්‍රී ලිංග පදවල ක්‍රමයට නොපවතින බැවින් අපැහැදිලි ස්වරූපය ද යන දෙකටම නොපැමිණ, සුවිශේෂී ලෙස 'චිත්තං, චිත්තානි, චිත්තා. චිත්තං, cittāni, චිත්තේ' ආදී වශයෙන් වෙනස්ම රූපමාලාවකින් යුක්ත වන බැවින්, ඒවායේ ස්වභාවය 'දෙකින්ම මිදුණු එකක්' (උභයමුක්ත) ලෙස දත යුතුය.

තිවිධොපායං ආකාරො සක්කටභාසාසු න ලබ්භති. තෙනෙස සබ්බෙසුපි බ්‍යාකරණසත්ථෙසු න වුත්තො. සබ්බසත්තානං පන මූලභාසාභූතාය ජිනෙරිතාය මාගධිකාය සභාවනිරුත්තියා ලබ්භති. තථා හි අයං නිරුත්තිමඤ්ජූසායං වුත්තො –

මෙම ත්‍රිවිධ ස්වභාවය සංස්කෘත භාෂාවන්හි නොලැබේ. එබැවින් මෙය කිසිදු ව්‍යාකරණ ග්‍රන්ථයක දක්වා නැත. නමුත් සියලු සත්ත්වයන්ගේ මූල භාෂාව වූ, බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් දේශිත වූ, ස්වභාවික නිරුක්තියක් වූ මාගධී (පාලි) භාෂාවෙහි මෙය ලැබේ. එසේම මෙය 'නිරුත්තිමංජූසා' ග්‍රන්ථයෙහි මෙසේ දක්වා ඇත –

කිං පනෙතං ලිඞ්ගං නාම? කෙචි තාව වදන්ති –

ඇත්ත වශයෙන්ම 'ලිංගය' යනු කුමක්ද? ඇතැමෙක් මෙසේ පවසති –

‘‘ථනකෙසවතී ඉත්ථී, මස්සුවා පුරිසො සියා. උභින්නමන්තරං එතං, ඉතරො’භයමුත්තකො’ති

'පියයුරු හා කේශ ඇති තැනැත්තිය ස්ත්‍රියක් වන අතර, රැවුල ඇති තැනැත්තා පුරුෂයෙක් වේ. මේ දෙක අතර පවතින්නේ නපුංසකය වන අතර, අනෙකා මේ දෙකින්ම මිදුණේ වෙයි' යන්නයි.

වුත්තත්තා විසිට්ඨා ථනකෙසාදයො ලිඞ්ග’’න්ති, එතං න සබ්බත්ථ, ගඞ්ගාසාලාරුක්ඛාදීනං ථනාදිනා සම්බන්ධාභාවතො.

මෙසේ පවසා ඇති බැවින් පියයුරු, රැවුල ආදී සුවිශේෂී ලක්ෂණ 'ලිංගය' වේ යන්න සැමතැනකටම නොගැලපේ. මක්නිසාද යත් ගංගා, සල් ගස් ආදියට පියයුරු ආදිය සමඟ කිසිදු සම්බන්ධයක් නොමැති බැවිනි.

අපරෙ [Pg.293] වදන්ති – ‘‘න ලිඞ්ගං නාම පරමත්ථතො කිඤ්චි අත්ථි, ලොකසඞ්කෙතරූළ්හො පන වොහාරො ලිඞ්ගං නාමා’’ති. ඉදමෙත්ථ සන්නිට්ඨානං. සබ්බලිඞ්ගිකොපි සද්දො හොති තටං තටී තටොති. යදි ච පරමත්ථතො ලිඞ්ගං නාම සියා, කථං අඤ්ඤමඤ්ඤවිරුද්ධානං තෙසං එකත්ථ සමාවෙසො භවති, තස්මා යස්ස කස්සචි අත්ථස්ස අවිසදාකාරවොහාරො ඉත්ථිලිඞ්ගං, විසදාකාරවොහාරො පුල්ලිඞ්ගං, උභයමුත්තාකාරවොහාරො නපුංසකලිඞ්ගන්ති වෙදිතබ්බන්ති.

අන්‍යයෝ මෙසේ පවසති: 'පරමාර්ථ වශයෙන් ලිංගය කියා දෙයක් නැත, ලෝක සම්මුතියෙන් ස්ථාවර වූ ව්‍යවහාරයම ලිංගය නම් වේ.' මෙහි නිගමනය මෙයයි. තවද 'තටං, තටී, තටෝ' (ඉවුර) වශයෙන් එකම ශබ්දයක් වුවද සියලු ලිංගයන්ගෙන් යුක්ත විය හැක. ඉදින් පරමාර්ථ වශයෙන් ලිංගය කියා දෙයක් තිබුණේ නම්, එකිනෙකට පටහැනි වූ එම ලිංගයන් එකම අර්ථයක කෙසේ නම් පිහිටන්නේද? එබැවින් යම් කිසි අර්ථයක අපැහැදිලි ස්වරූපයෙන් යුත් ව්‍යවහාරය ස්ත්‍රී ලිංගය ලෙස ද, පැහැදිලි ස්වරූපයෙන් යුත් ව්‍යවහාරය පුරුෂ ලිංගය ලෙස ද, දෙකින්ම මිදුණු ස්වරූපයෙන් යුත් ව්‍යවහාරය නපුංසක ලිංගය ලෙස ද දත යුතුය.

එත්ථ පන නාමිකපදමාලාසඞ්ඛාතපබන්ධවසෙනෙව අවිසදාකාරවොහාරාදිතා ගහෙතබ්බා, න එකෙකපදවසෙන. තථා හි ‘‘කඤ්ඤා පුරිසො චිත්ත’’න්ති ච, ‘‘කඤ්ඤායො පුරිසා චිත්තානී’’ති ච එවමාදිකස්ස එකෙකපදස්ස අවිසදාකාරවොහාරාදිතා න දිස්සති. යස්මා පන පබන්ධවසෙන විසදාකාරවොහාරාදිභාවෙ සිද්ධෙයෙව සමුදායාවයවත්තා එකෙකපදස්සපි අවිසදාකාරවොහාරාදිතා සිජ්ඣතෙව.

මෙහිදී වනාහි, අපැහැදිලි ස්වරූපය ආදී ව්‍යවහාරයන් තේරුම් ගත යුත්තේ නාම පදමාලා නම් වූ පද සම්බන්ධය (පද්ධතිය) අනුවම මිස, එක් එක් තනි පදයක් අනුව නොවේ. එසේම, 'කඤ්ඤා, පුරිසෝ, චිත්තං' කියා හෝ 'කඤ්ඤායෝ, puර්‍ඉසā, චිත්තානි' කියා හෝ මෙවැනි එක් එක් තනි පදයක් දෙස බැලූ විට අපැහැදිලි ස්වරූපය ආදිය නොපෙනේ. නමුත් පද පද්ධතියේ (පදමාලාවේ) බලපෑමෙන් පැහැදිලි ස්වභාවය ආදිය තහවුරු වන බැවින්, මුළු පද්ධතියේ කොටසක් වීම නිසා එක් එක් තනි පදයට ද අපැහැදිලි ස්වභාවය ආදිය නිරායාසයෙන්ම හිමිවේ.

කෙචි පන නාමිකපදමාලාසඞ්ඛාතං පබන්ධං අපරාමසිත්වා එකෙකපදවසෙනෙව අවිසදාකාරවොහාරාදිකං ඉච්ඡන්ති, තෙ වත්තබ්බා ‘‘යදි එකෙකපදස්සෙව අවිසදාකාරවොහාරාදිතා සියා, එවං සන්තෙ ‘කඤ්ඤා පුරිසා සත්ථා ගුණවා රාජා’තිආදීනං පදානං ආකාරසුතිවසෙන, ‘පුරිසො සත්ථාරො කඤ්ඤායො’තිආදීනං පන ඔකාරසුතිවසෙන, ‘චිත්තං පුරිසං කඤ්ඤ’න්තිආදීනං අනුසාරසුතිවසෙන අඤ්ඤමඤ්ඤං සමානසුතිසම්භවා කථං අවිසදාකාරවොහාරාදිතා සියා’’ති? කිඤ්චාපි තෙ එවං වදෙය්‍යුං ‘‘සියා එව, නානත්තං පන තෙසං දුප්පටිවෙධ’’න්ති. තෙ වත්තබ්බා ‘‘මා තුම්හෙ එවමවචුත්ථ, දුජ්ජානතරම්පි නිබ්බානං කථනසමත්ථං පුග්ගලං නිස්සාය ජානන්ති, තස්මා සුට්ඨු උපපරික්ඛිත්වා වදෙථා’’ති. එවඤ්ච පන වත්වා [Pg.294] තතො උත්තරි තෙ පඤ්හං පුච්ඡිතබ්බා ‘‘බොධිසද්දො ආයුසද්දො ච කතරලිඞ්ගො’’ති. තෙ ජානන්තා එවං වක්ඛන්ති ‘‘බොධිසද්දො ඉත්ථිලිඞ්ගො චෙව පුල්ලිඞ්ගො ච, ආයුසද්දො ච පන නපුංසකලිඞ්ගො ච පුල්ලිඞ්ගො චාති ද්විලිඞ්ගා එතෙ සද්දා’’ති. තෙ වත්තබ්බා ‘‘යදි බොධිසද්දො ච ආයුසද්දො ච ද්විලිඞ්ගා එතෙ සද්දා, එවං සන්තෙ ද්වින්නං බොධිසද්දානං එකපදභාවෙන වවත්ථිතානං අච්චන්තසමානසුතිකානං කථං අවිසදාකාරවොහාරතා ච විසදාකාරවොහාරතා ච සියා, කථඤ්ච පන ද්වින්නං ආයුසද්දානං එකපදභාවෙන වවත්ථිතානං අච්චන්තසමානසුතිකානං උභයමුත්තාකාරවොහාරතා ච විසදාකාරවොහාරතා ච සියා’’ති? එවං වුත්තා තෙ අද්ධා කිඤ්චි උත්තරි අපස්සන්තා නිරුත්තරා භවිස්සන්ති. සද්දසත්ථවිදූ පන සද්දසත්ථතො නයං ගහෙත්වා වදන්ති –

ඇතැම්හු වනාහි නාමික පදමාලා සංඛ්‍යාත ප්‍රබන්ධය නොසලකා, එක් එක් පද වශයෙන්ම අවිශද ආකාර ව්‍යවහාරය ආදිය කැමති වෙති. ඔවුන්ට මෙසේ කිව යුතුය: 'ඉදින් එක් එක් පදයේම අවිශද ආකාර ව්‍යවහාර ආදී බවක් වන්නේ නම්, එසේ ඇති කල්හි "කඤ්ඤා, පුරිසා, සත්ථා, ගුණවා, රාජා" ආදී පදයන්ගේ "ආ" ශබ්දය ඇසීම වශයෙනුත්, "පුරිසෝ, සත්ථාරෝ, කඤ්ඤායෝ" ආදී පදයන්ගේ "ඕ" ශබ්දය ඇසීම වශයෙනුත්, "චිත්තං, පුරිසං, කඤ්ඤං" ආදී පදයන්ගේ අනුස්වාර ශබ්දය ඇසීම වශයෙනුත් අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් සමාන ශබ්ද ඇති විය හැකි බැවින්, කෙසේ නම් අවිශද ආකාර ව්‍යවහාර ආදී බවක් වන්නේද?' කියායි. කිසියම් හෙයකින් ඔවුහු මෙසේ පැවසිය හැකිය: 'එසේ විය හැකිය, නමුත් ඔවුන්ගේ වෙනස අවබෝධ කර ගැනීම දුෂ්කරය' කියායි. ඔවුන්ට මෙසේ කිව යුතුය: 'ඔබලා එසේ නොකියන්න. වඩාත් දුෂ්කර වූ නිවන පවා එය ප්‍රකාශ කිරීමට සමත් පුද්ගලයා ඇසුරු කොට දැනගනිති. එබැවින් මැනවින් විමසා බලා ප්‍රකාශ කරන්න' කියායි. මෙසේ පවසා, ඉන් පසුව ඔවුන්ගෙන් මෙසේ ප්‍රශ්න ඇසිය යුතුය: 'බෝධි ශබ්දය සහ ආයු ශබ්දය කවර ලිංගද?' කියායි. ඔවුහු දන්නේ නම් මෙසේ පවසති: 'බෝධි ශබ්දය ස්ත්‍රී ලිංගය මෙන්ම පුල්ලිංගයද වෙයි, ආයු ශබ්දය නපුංසක ලිංගය මෙන්ම පුල්ලිංගයද වෙයි. මෙසේ මේවා ද්විලිංගික ශබ්දයන්ය' කියායි. ඔවුන්ට මෙසේ කිව යුතුය: 'ඉදින් බෝධි ශබ්දය සහ ආයු ශබ්දය යන මේවා ද්විලිංගික ශබ්දයන් නම්, එසේ ඇති කල්හි, එකම පදයක් වශයෙන් ව්‍යවස්ථාපිත වූ, අතිශයින් සමාන ශබ්ද ඇති බෝධි ශබ්ද දෙකෙහි කෙසේ නම් අවිශද ආකාර ව්‍යවහාර බවක් සහ විශද ආකාර ව්‍යවහාර බවක් වන්නේද? එකම පදයක් වශයෙන් ව්‍යවස්ථාපිත වූ, අතිශයින් සමාන ශබ්ද ඇති ආයු ශබ්ද දෙකෙහි කෙසේ නම් උභය මුක්ත ආකාර ව්‍යවහාර බවක් සහ විශද ආකාර ව්‍යවහාර බවක් වන්නේද?' කියායි. මෙසේ කියන ලද කල්හි, ඔවුහු නිසැකවම මින් මතු කිසිවක් දැකගත නොහැකිව නිරුත්තර වන්නාහ. ශබ්ද ශාස්ත්‍රඥයෝ වනාහි ශබ්ද ශාස්ත්‍රයෙන් ක්‍රමය ගෙන මෙසේ පවසති -

‘‘එසෙ’සා එත’මිති ච,පසිද්ධි අත්ථෙසු යෙසු ලොකස්ස;

‘ථීපුමනපුංසකානී’ති,වුච්චන්තෙ තානි නාමානී’’ති.

"'එසෝ' (eso), 'එසා' (esā), 'ඒතං' (etaṃ) යනුවෙන් ලෝකයාගේ යම් අර්ථයන්හි ප්‍රසිද්ධියක් ඇද්ද, ඒ නාමයන් 'ස්ත්‍රී, පුරුෂ, නපුංසක' ලිංගයන් යැයි කියනු ලැබේ."

තෙසං කිර අයමධිප්පායො – ‘‘එසො පුරිසො, එසො මාතුගාමො, එසො රාජා, එසා ඉත්ථී, එසා ලතා, එතං නපුංසකං, එතං චිත්ත’’න්ති එවං පුරිසාදීසු යෙසු අත්ථෙසු ලොකස්ස ‘‘එසො එසා එත’’න්ති ච පසිද්ධි හොති, තෙසු අත්ථෙසු තානි නාමානි ‘‘පුමිත්ථිනපුංසකලිඞ්ගානී’’ති වුච්චන්ති, තංද්වාරෙන අඤ්ඤානිපීති. එවං වදන්තෙහි තෙහි ‘‘ඉමිනා නාම ආකාරෙන ‘එසො එසා එත’න්ති නාමානි අඤ්ඤානි ච පුල්ලිඞ්ගාදිනාමං ලභන්තී’’ති අයං විසෙසො න දස්සිතො, සද්ධම්මනයඤ්ඤූහි පන නෙරුත්තිකෙහි දස්සිතො ‘‘යස්ස කස්සචි අත්ථස්ස අවිසදාකාරවොහාරො ඉත්ථිලිඞ්ග’’න්තිආදිනා.

ඔවුන්ගේ අදහස වනාහි මෙසේය: 'එසෝ පුරිසෝ (මේ පුරුෂයාය), එසෝ මාතුගාමෝ, එසෝ රාජා, එසා ඉත්ථී (මේ ස්ත්‍රියය), එසා ලතා, ඒතං නපුංසකං, ඒතං චිත්තං' යනුවෙන් පුරුෂයාදී වූ යම් අර්ථයන්හි ලෝකයාට 'එසෝ, එසා, ඒතං' යනුවෙන් ප්‍රසිද්ධියක් වේද, ඒ අර්ථයන්හි ඒ නාමයන් 'පුං, ඉත්ථි, නපුංසක ලිංගයන්' යැයි කියනු ලැබේ, ඒ ද්වාරයෙන් අන්‍ය වූ නාමයන්ද එසේමය. මෙසේ පවසන ඔවුන් විසින්, 'මෙන්න මේ ආකාරයෙන් "එසෝ, එසා, ඒතං" යන නාමයන් සහ අන්‍ය වූ නාමයන් පුල්ලිංගාදී නාමය ලබති' යන මේ විශේෂය දක්වා නැත. සද්ධර්ම ක්‍රමය දන්නා ව්‍යාකරණවේදීන් විසින් වනාහි, 'යම් කිසිවෙකුගේ අර්ථයේ අවිශද ආකාර ව්‍යවහාරය ස්ත්‍රී ලිංගයයි' යනාදී වශයෙන් එය දක්වන ලද්දේය.

කෙචි [Pg.295] පන ‘‘අවිසදාකාරානං අත්ථානං වාචකො වොහාරො ඉත්ථිලිඞ්ග’’න්තිආදීනි වදන්ති, තං න ගහෙතබ්බං. යදි හි අවිසදාකාරානං අත්ථානං වාචකො වොහාරො ඉත්ථිලිඞ්ගං, එවං සන්තෙ මාතුගාමකලත්තකන්තකණ්ටකගුම්බාදයොපි වොහාරා ඉත්ථිලිඞ්ගානි සියුං අවිසදාකාරත්තා තදත්ථානං. යදි පන විසදාකාරානං අත්ථානං වාචකො වොහාරො පුල්ලිඞ්ගං, එවං සන්තෙ ‘‘දෙවතා සද්ධා ඤාණ’’මිච්චාදයොපි වොහාරා පුල්ලිඞ්ගානි සියුං විසදාකාරත්තා තදත්ථානං. අථ වා යදි අවිසදාකාරානං අත්ථානං වාචකො වොහාරො ඉත්ථිලිඞ්ගං, විසදාකාරානං පනත්ථානං වාචකො වොහාරො පුල්ලිඞ්ගං, එවං සන්තෙ එකස්සෙවත්ථස්ස එකක්ඛණෙ ද්වීහි ලිඞ්ගෙහි න වත්තබ්බතා සියා –

ඇතැම්හු වනාහි 'අවිශද ආකාර ඇති අර්ථයන් ප්‍රකාශ කරන ව්‍යවහාරය ස්ත්‍රී ලිංගයයි' යනාදී වශයෙන් පවසති, එය නොගත යුතුය. මන්දයත්, ඉදින් අවිශද ආකාර ඇති අර්ථයන් ප්‍රකාශ කරන ව්‍යවහාරය ස්ත්‍රී ලිංගය නම්, එසේ ඇති කල්හි මාතුගාම, කලත්‍ර, කන්ත, කණ්ටක, ගුම්බ ආදී ව්‍යවහාරයන්ද, ඔවුන්ගේ අර්ථයන් අවිශද ආකාර බැවින් ස්ත්‍රී ලිංගයන් විය යුතුය. ඉදින් විශද ආකාර ඇති අර්ථයන් ප්‍රකාශ කරන ව්‍යවහාරය පුල්ලිංගය නම්, එසේ ඇති කල්හි 'දේවතා, සද්ධා, ඤාණ' ආදී ව්‍යවහාරයන්ද, ඔවුන්ගේ අර්ථයන් විශද ආකාර බැවින් පුල්ලිංගයන් විය යුතුය. නැතහොත්, ඉදින් අවිශද ආකාර ඇති අර්ථයන් ප්‍රකාශ කරන ව්‍යවහාරය ස්ත්‍රී ලිංගය නම්, විශද ආකාර ඇති අර්ථයන් ප්‍රකාශ කරන ව්‍යවහාරය පුල්ලිංගය නම්, එසේ ඇති කල්හි එකම අර්ථයකට එකම මොහොතක ලිංග දෙකකින් නොපැවසිය හැකි වන්නේය -

‘‘අත්ථකාමොසි මෙ යක්ඛ, හිතකාමාසි දෙවතෙ;

කරොමි තෙ තං වචනං, ත්වංසි ආචරියො මමා’’ති.

"'යක්ෂය, ඔබ මාගේ යහපත කැමති වන්නෙහිය. දේවතාවිය, ඔබ මාගේ හිත කැමති වන්නීය. මම ඔබගේ ඒ වචනය පිළිපදිමි, ඔබ මාගේ ගුරුවරයා වන්නෙහිය' යනුවෙනි."

යදි ච උභයමුත්තාකාරානං අත්ථානං වාචකො වොහාරො නපුංසකලිඞ්ගං, එවං සන්තෙ උභයමුත්තාකාරානං අත්ථානං තිණරුක්ඛාදීසු ‘‘ඉදං නාමා’’ති නියමාභාවතො ලිඞ්ගවචනං විරුද්ධං සියා. අපිච ‘‘පඤ්ඤාරතනං. සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානං සාවකයුග’’න්ති ච ආදිනා නපුංසකලිඞ්ගවචනෙන තදත්ථානම්පි උභයමුත්තාකාරතා වුත්තා සියා. අපිච එකම්පි තීරං ‘‘තටං තටී තටො’’ති තීහි ලිඞ්ගෙහි න වත්තබ්බං සියා. එකම්පි ච ඤාණං ‘‘පඤ්ඤාණං පඤ්ඤා පජානනා අමොහො’’තිආදිනා තීහි ලිඞ්ගෙහි න වත්තබ්බං සියා, තස්මා තං නයං අග්ගහෙත්වා යථාවුත්තොයෙව නයො ගහෙතබ්බො.

තවද, ඉදින් උභය මුක්ත ආකාර (ලිංග දෙකින්ම තොර) ඇති අර්ථයන් ප්‍රකාශ කරන ව්‍යවහාරය නපුංසක ලිංගය නම්, එසේ ඇති කල්හි තණකොළ, ගස් ආදී උභය මුක්ත ආකාර ඇති අර්ථයන්හි 'මෙය මේ නමයි' කියා නියමයක් නොමැති වීම නිසා ලිංග වචනය පරස්පර වන්නේය. තවද 'පඤ්ඤාරතනං (ප්‍රඥා රත්නය), සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානං සාවකයුගං (සැරියුත් මුගලන් ශ්‍රාවක යුගය)' ආදී නපුංසක ලිංග වචනයෙන් ඔවුන්ගේ අර්ථයන්හිද උභය මුක්ත ආකාර බවක් පවසන ලද්දේ වන්නේය. තවද එකම වෙරළ පවා 'තටං' (නපුංසක), 'තටී' (ස්ත්‍රී), 'තටෝ' (පුරුෂ) යනුවෙන් ලිංග තුනෙන්ම නොපැවසිය හැකි වන්නේය. එකම ඥානය පවා 'පඤ්ඤාණං, පඤ්ඤා, පජානනා, අමෝහෝ' ආදී වශයෙන් ලිංග තුනෙන්ම නොපැවසිය හැකි වන්නේය. එබැවින් ඒ ක්‍රමය නොගෙන, කලින් කියන ලද ක්‍රමයම ගත යුතුය.

ලොකස්මිඤ්හි ඉත්ථීනං හෙට්ඨිමකායො විසදො හොති, උපරිමකායො අවිසදො, උරමංසං අවිසදං, ගමනාදීනිපි අවිසදානි[Pg.296]. ඉත්ථියො හි ගච්ඡමානා අවිසදං ගච්ඡන්ති, තිට්ඨමානා නිපජ්ජමානා නිසීදමානා ඛාදමානා භුඤ්ජමානා අවිසදං භුඤ්ජන්ති. පුරිසම්පි හි අවිසදං දිස්වා ‘‘මාතුගාමො විය ගච්ඡති තිට්ඨති නිපජ්ජති නිසීදති ඛාදති භුඤ්ජතී’’ති වදන්ති. ඉති යථා ඉත්ථියො යෙභුය්‍යෙන අවිසදාකාරා, තථා යස්ස කස්සචි සවිඤ්ඤාණකස්ස වා අවිඤ්ඤාණකස්ස වා අත්ථස්ස යෙ වොහාරා යෙභුය්‍යෙන අවිසදාකාරා, තෙයෙව ඉත්ථිලිඞ්ගානි නාම භවන්ති. තං යථා? ‘‘කඤ්ඤා දෙවතා ධීතලිකා දුබ්බා සද්ධා රත්ති ඉත්ථී යාගු වධූ’’ ඉච්චෙවමාදීනි. පුරිසානං පන හෙට්ඨිමකායො අවිසදො හොති, උපරිමකායො විසදො, උරමංසං විසදං, ගමනාදීනිපි විසදානි හොන්ති. පුරිසා හි ගච්ඡමානා විසදං ගච්ඡන්ති, තිට්ඨමානා නිපජ්ජමානා නිසීදමානා ඛාදමානා භුඤ්ජමානා විසදං භුඤ්ජන්ති. ඉත්ථිම්පි හි ගමනාදීනි විසදානි කුරුමානං දිස්වා ‘‘පුරිසො විය ගච්ඡතී’’තිආදීනි වදන්ති. ඉති යථා පුරිසා යෙභුය්‍යෙන විසදාකාරා, තථා යස්ස කස්සචි සවිඤ්ඤාණකස්ස වා අවිඤ්ඤාණකස්ස වා අත්ථස්ස යෙ වොහාරා යෙභුය්‍යෙන විසදාකාරා, තෙයෙව පුල්ලිඞ්ගානි නාම භවන්ති. තං යථා? ‘‘පුරිසො මාතුගාමො ඔරොධො ආපො රුක්ඛො මොහො සත්ථා’’ ඉච්චෙවමාදීනි. යථා ච පන නපුංසකා උභයමුත්තාකාරා, තථා යස්ස කස්සචි සවිඤ්ඤාණකස්ස වා අවිඤ්ඤාණකස්ස වා අත්ථස්ස යෙ වොහාරා උභයමුත්තාකාරා, තෙයෙව නපුංසකලිඞ්ගානි නාම භවන්ති. තං යථා? ‘‘චිත්තං රූපං ඉත්ථාගාරං කලත්තං නාටකං රතනං ඤාණං අට්ඨි ආයු’’ඉච්චෙවමාදීනි. ඉච්චෙවං නාමිකානං සබ්බෙසම්පි වොහාරානං –

ලෝකයෙහි ස්ත්‍රීන්ගේ යටි කය ප්‍රකට (විශද) වෙයි, උඩු කය අප්‍රකට (අවිශද) වෙයි, ළමැද අප්‍රකට වෙයි, ගමනාදිය ද අප්‍රකට වෙයි. ස්ත්‍රීහු ඇවිදිනා කල්හි අප්‍රකට ලීලාවෙන් ඇවිදිති, සිටිනා කල්හි, සැතපෙනා කල්හි, හිඳිනා කල්හි, කන බොන කල්හි, අනුභව කරන කල්හි අප්‍රකට ලීලාවෙන් අනුභව කරති. අප්‍රකට ලීලාවෙන් හැසිරෙන පුරුෂයෙකු දැක වුව ද, 'ස්ත්‍රියක මෙන් ඇවිදියි, සිටියි, සැතපෙයි, හිඳියි, කයි, බොයි' යැයි පවසති. මෙසේ යම් සේ ස්ත්‍රීහු බොහෝ සෙයින් අප්‍රකට ස්වභාව ඇත්තාහු ද, එසේම සචේතනික වූ හෝ අචේතනික වූ හෝ යම් කිසි අර්ථයක ව්‍යවහාරයෝ බොහෝ සෙයින් අප්‍රකට ආකාර ඇත්තාහු නම්, ඒවා ස්ත්‍රී ලිංග නම් වෙති. ඒ කෙසේ ද? 'කඤ්ඤා (කන්‍යාව), දේවතා (දේවතාවිය), ධීතලිකා (සෙල්ලම් රූපය), දුබ්බා (ඊතණ), සද්ධා (ශ්‍රද්ධාව), රත්ති (රාත්‍රිය), ඉත්ථී (ස්ත්‍රිය), යාගු (කැඳ), වධූ (ලෙලි)' යනාදියයි. එහෙත් පුරුෂයන්ගේ යටි කය අප්‍රකට වෙයි, උඩු කය ප්‍රකට වෙයි, ළමැද ප්‍රකට වෙයි, ගමනාදිය ද ප්‍රකට වෙයි. පුරුෂයෝ ඇවිදිනා කල්හි ප්‍රකට ලීලාවෙන් ඇවිදිති, සිටිනා, සැතපෙනා, හිඳිනා, කන බොන, අනුභව කරන කල්හි ප්‍රකට ලීලාවෙන් අනුභව කරති. ගමනාදිය ප්‍රකට ලීලාවෙන් සිදු කරන ස්ත්‍රියක දැක වුව ද 'පුරුෂයෙකු මෙන් ඇවිදියි' යනාදී වශයෙන් පවසති. මෙසේ යම් සේ පුරුෂයෝ බොහෝ සෙයින් ප්‍රකට ස්වභාව ඇත්තාහු ද, එසේම සචේතනික වූ හෝ අචේතනික වූ හෝ යම් කිසි අර්ථයක ව්‍යවහාරයෝ බොහෝ සෙයින් ප්‍රකට ආකාර ඇත්තාහු නම්, ඒවා පුල්ලිංග (පුරුෂ ලිංග) නම් වෙති. ඒ කෙසේ ද? 'පුරිසෝ (පුරුෂයා), මාතුගාමෝ (ස්ත්‍රිය - ව්‍යාකරණ ලිංගයෙන් පුල්ලිංග වේ), ඕරෝධෝ (අන්තඃපුරය), ආපෝ (ජලය), රුක්ඛෝ (වෘක්ෂය), මෝහෝ (මුළාව), සත්ථා (ශාස්තෘවරයා)' යනාදියයි. යම් සේ නපුංසකයෝ ඒ ආකාර දෙකෙන්ම මිදුණු ස්වභාව ඇත්තාහු ද, එසේම සචේතනික වූ හෝ අචේතනික වූ හෝ යම් කිසි අර්ථයක ව්‍යවහාරයෝ ඒ ආකාර දෙකෙන්ම තොර වෙත් ද, ඒවාම නපුංසක ලිංග නම් වෙති. ඒ කෙසේ ද? 'චිත්තං (සිත), රූපං (රූපය), ඉත්ථාගාරං (අන්තඃපුරය), කලත්තං (භාර්යාව), නාටකං (නැටුම), රතනං (රත්නය), ඤාණං (ඥානය), අට්ඨි (ඇටය), ආයු (ආයුෂ)' යනාදියයි. මෙසේ සියලු නාම පදයන්ගේ ව්‍යවහාරයන්ගේ -

විසදාවිසදාකාරා, ආකාරො’භයමුත්තකො;

ලිඞ්ගස්ස ලක්ඛණං එතං, ඤෙය්‍යං ස්‍යාදිප්පබන්ධතො.

ප්‍රකට ස්වභාවය ද, අප්‍රකට ස්වභාවය ද, ඒ දෙකින්ම මිදුණු ස්වභාවය ද යන මෙය (ස්ත්‍රී, පුරුෂ, නපුංසක යන) ලිංගයන්ගේ ලක්ෂණයයි. එය ‘සි’ ආදී විභක්ති ප්‍රත්‍යයන්ගේ යෙදීමෙන් (ප්‍රබන්ධයෙන්) දත යුතුය.

ඉදං [Pg.297] ඨානං දුබ්බිනිවිජ්ඣං මහාවනගහනං නිග්ගුම්බං නිජ්ජටං කත්වා දස්සිතං සාධුකං මනසි කාතබ්බං. ඉති සබ්බෙසං නාමිකපදානං පබන්ධනිස්සිතෙන අවිසදාකාරවොහාරාදිභාවෙන ඉත්ථිලිඞ්ගාදිභාවස්ස සම්භවතො ද්වින්නම්පි ගොසද්දානං පබන්ධනිස්සිතෙන අවිසදාකාරවොහාරාදිභාවෙන යථාසකං ඉත්ථිලිඞ්ගාදිභාවො වෙදිතබ්බො.

අවබෝධ කර ගැනීමට අතිශය දුෂ්කර වූ, මහා වනයක් බඳු වූ මේ කරුණ ලැහැබ් හා පැටලිලි රහිත කොට පිරිසිදු කොට දක්වන ලදී. මෙය මනාව මෙනෙහි කටයුතුය. මෙසේ සියලු නාම පදයන්ගේ ප්‍රබන්ධය (වාක්‍ය යෙදීම) ඇසුරු කළ අප්‍රකට ආකාර ව්‍යවහාරාදී වශයෙන් ස්ත්‍රී ලිංගාදී භාවය සිදුවන බැවින්, 'ගෝ' ශබ්ද දෙකෙහි ද (දෙන සහ ගොනා යන දෙදෙනාගේම) ප්‍රබන්ධය ඇසුරු කළ අප්‍රකට ආකාර ව්‍යවහාරාදී වශයෙන් ඒ ඒ ආකාරයෙන් ස්ත්‍රී ලිංගාදී භාවය දත යුතුය.

සවිනිච්ඡයොයං ඔකාරන්තිත්ථිලිඞ්ගස්ස නාමිකපදමාලාවිභාගො.

මේ වනාහි විනිශ්චය සහිත වූ, 'ඕ' කාරයෙන් කෙළවර වන ස්ත්‍රී ලිංග නාම පද මාලා විභාගයයි.

ඔකාරන්තතාපකතිකං ඔකාරන්තිත්ථිලිඞ්ගං නිට්ඨිතං.

'ඕ' කාරය ප්‍රකෘති කොට ඇති, 'ඕ' කාරයෙන් කෙළවර වන ස්ත්‍රී ලිංගය නිමාවට පත් විය.

එවං සබ්බථාපි ආකාරන්ත ඉවණ්ණන්ත උවණ්ණන්තොකාරන්තවසෙන ඡබ්බිධානි ඉත්ථිලිඞ්ගානි නිරවසෙසතො ගහිතානි භවන්ති. එතෙසු පන කෙසඤ්චි ආකාරන්තානං ඊකාරන්තානඤ්ච කත්ථචි පච්චත්තෙකවචනස්ස එකාරාදෙසවසෙන යො පභෙදො දිස්සති, සො ඉදානි වුච්චති. තථා හි –

මෙසේ සියලු ආකාරයෙන් ම ආ-කාරාන්ත, ඉ-වණ්ණාන්ත (ඉ, ඊ කාරාන්ත), උ-වණ්ණාන්ත (උ, ඌ කාරාන්ත) සහ ඕ-කාරාන්ත වශයෙන් සය වැදෑරුම් වූ ස්ත්‍රී ලිංගයෝ ඉතිරි රහිතව ගන්නා ලදහ. මේ ලිංගයන් අතුරෙන් ඇතැම් ආ-කාරාන්ත සහ ඊ-කාරාන්ත ශබ්දයන්ගේ ඇතැම් තැනක ප්‍රථමා ඒකවචනයට 'ඒ' කාරාදේශය වීමෙන් ලැබෙන යම් වෙනසක් පෙනේද, එය දැන් කියනු ලැබේ. එය මෙසේය -

‘‘න ත්වං රාධ විජානාසි, අඩ්ඪරත්තෙ අනාගතෙ;

අබ්‍යයතං විලපසි, විරත්තෙ කොසියායනෙ’’ති

'රාධය, මධ්‍යම රාත්‍රිය පැමිණීමට පෙර ඔබ නොදන්නෙහිය; (රාගයෙන්) තොර වූ කෝසියායනි (බැමිණිය), ඔබ නිශ්ඵල ලෙස වැළපෙන්නෙහිය' යනුවෙනි.

ඉමස්මිං රාධජාතකෙ ‘‘විරත්තා’’ති ආකාරන්තවසෙන වත්තබ්බෙ පච්චත්තවචනස්ස එකාරාදෙසවසෙන ‘‘විරත්තෙ’’ති වුත්තං. තථා ‘‘කොසියායනී’’ති ඊකාරන්තවසෙන වත්තබ්බෙ පච්චත්තවචනස්ස එකාරාදෙසවසෙන ‘‘කොසියායනෙ’’ති වුත්තං. තෙන අට්ඨකථාචරියො ‘‘විරත්තෙ කොසියායනෙති මාතා නො කොසියායනී බ්‍රාහ්මණී විරත්තා අම්හාකං පිතරි නිප්පෙමා ජාතා’’ති අත්ථං සංවණ්ණෙසි. නනු ච භො පාළියං ‘‘විරත්තෙ’’ති, ‘‘කොසියායනෙ’’ති ච පච්චත්තවචනස්ස දස්සනතො ‘‘එකාරන්තම්පි ඉත්ථිලිඞ්ගං අත්ථී’’ති වත්තබ්බන්ති? න වත්තබ්බං ආකාරීකාරන්තොගධරූපවිසෙසත්තා තෙසං රූපානං. ආදෙසවසෙන [Pg.298] හි සිද්ධත්තා විසුං එකාරන්තං ඉත්ථිලිඞ්ගං නාම නත්ථි, තස්මා ඉත්ථිලිඞ්ගානං යථාවුත්තා ඡබ්බිධතායෙව ගහෙතබ්බා.

මේ රාධ ජාතකයෙහි 'විරත්තා' යනුවෙන් ආ-කාරාන්ත වශයෙන් කිව යුතු තැන ප්‍රථමා විභක්ති ඒකවචනයට 'ඒ' කාරාදේශය වීමෙන් 'විරත්තේ' යනුවෙන් දක්වන ලදී. එමෙන්ම 'කෝසියායනී' යනුවෙන් ඊ-කාරාන්ත වශයෙන් කිව යුතු තැන ප්‍රථමා විභක්ති ඒකවචනයට 'ඒ' කාරාදේශය වීමෙන් 'කෝසියායනේ' යනුවෙන් දක්වන ලදී. එබැවින් අටුවාචාරීන් වහන්සේ: 'විරත්තේ කෝසියායනේ යනු අපගේ මව වූ කෝසියායනී බැමිණිය (අපගේ පියා කෙරෙහි) ස්නේහයෙන් තොර වූවාය, ප්‍රේමයක් නැති තැනැත්තියක් වූවාය' යනුවෙන් අර්ථ වර්ණනා කළහ. 'පින්වත, පාලියෙහි 'විරත්තේ' සහ 'කෝසියායනේ' යනුවෙන් ප්‍රථමා විභක්ති රූප පෙනෙන බැවින් 'ඒ-කාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංගයක් ද ඇත්තේය' යි කිව යුතු නොවේද?' එසේ නොකිව යුතුය; මන්දයත් ඒ රූප ආ-කාරාන්ත හා ඊ-කාරාන්ත රූපයන්ට ම අයත් විශේෂ රූප වන බැවිනි. ආදේශ ක්‍රමයෙන් සිද්ධ වන බැවින් වෙන් වූ 'ඒ-කාරාන්ත' නම් ස්ත්‍රී ලිංගයක් නැත. එබැවින් ස්ත්‍රී ලිංගයන්ගේ ඉහත කී සය වැදෑරුම් බවම පිළිගත යුතුය.

ඉච්චෙවං ඉත්ථිලිඞ්ගානං, පකිණ්ණනයසාලිනී;

පදමාලා විභත්තා මෙ, සාසනත්ථං සයම්භුනො.

මෙසේ විවිධ ක්‍රමයන්ගෙන් සුසැදි ස්ත්‍රී ලිංග නාම පද මාලාව, ස්වයම්භූ වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනයේ යහපත උදෙසා මා විසින් බෙදා දක්වන ලදී.

සද්දනීතිසූරියොයං,අනෙකසුවිනිච්ඡයරස්මිකලාපො;

සංසයන්ධකාරනුදො,කස්ස මතිපදුමං න විකාසෙ.

අතිශය සියුම් වූ නොයෙක් විනිශ්චයන් නමැති කිරණ සමූහයෙන් යුතු, සැක නමැති අන්ධකාරය දුරු කරන්නා වූ මේ 'සද්දනීති' නමැති සූර්යයා කිනම් ප්‍රඥාවන්තයෙකුගේ බුද්ධිය නමැති පියුම නොපිපදවන්නේ ද (කාගේ මනස නොපිබඳුවන්නේ ද)?

ඉති නවඞ්ගෙ සාට්ඨකථෙ පිටකත්තයෙ බ්‍යප්පථගතීසු විඤ්ඤූනං

මෙසේ අටුවා සහිත වූ, නවංග ශාස්තෘ ශාසනයෙන් යුක්ත වූ ත්‍රිපිටකයේ වචන මාර්ගයන්හි ව්‍යවහාර කරන ප්‍රඥාවන්තයන්ගේ -

කොසල්ලත්ථාය කතෙ සද්දනීතිප්පකරණෙ

නිපුණත්වය පිණිස කරන ලද 'සද්දනීති' ප්‍රකරණයෙහි -

ඉත්ථිලිඞ්ගානං නාමිකපදමාලාවිභාගො

ස්ත්‍රී ලිංග නාම පද මාලා විභාගය දක්වන -

අට්ඨමො පරිච්ඡෙදො.

අටවැනි පරිච්ඡේදයයි.

9. නපුංසකලිඞ්ගනාමිකපදමාලා

9. නපුංසක ලිංග නාම පද මාලාව.

අථ පුබ්බාචරියමතං පුරෙචරං කත්වා නිග්ගහීතන්තනපුංසකලිඞ්ගානං ‘‘භූතං’’ඉච්චාදිකස්ස පකතිරූපස්ස නාමිකපදමාලං වක්ඛාම –

දැන් පෙර ඇදුරන්ගේ මතය පෙරදැරි කරගෙන, නිග්ගහීතාන්ත (බිංදුවෙන් කෙළවර වන) නපුංසක ලිංගයන්ගේ 'භූතං' යනාදී ප්‍රකෘති රූපයන්ගේ නාම පද මාලාව පවසන්නෙමු -

චිත්තං, චිත්තානි. චිත්තං, චිත්තානි. චිත්තෙන, චිත්තෙහි, චිත්තෙභි. චිත්තස්ස, චිත්තානං. චිත්තා, චිත්තස්මා, චිත්තම්හා, චිත්තෙහි, චිත්තෙභි. චිත්තස්ස, චිත්තානං. චිත්තෙ, චිත්තස්මිං, චිත්තම්හි, චිත්තෙසු. භො චිත්ත, භො චිත්තා, භවන්තො චිත්තානි. යමකමහාථෙරමතං.

චිත්තං, චිත්තානි. චිත්තං, චිත්තානි. චිත්තේන, චිත්තේහි, චිත්තේභි. චිත්තස්ස, චිත්තානං. චිත්තා, චිත්තස්මා, චිත්තම්හා, චිත්තේහි, චිත්තේභි. චිත්තස්ස, චිත්තානං. චිත්තේ, චිත්තස්මිං, චිත්තම්හි, චිත්තේසු. භෝ චිත්ත, භෝ චිත්තා, භවන්තෝ චිත්තානි. (මෙය) යමක මහා තෙරුන් වහන්සේගේ මතයයි.

එත්ථ කිඤ්චාපි ‘‘චිත්තා’’ති පච්චත්තබහුවචනං ‘‘චිත්තෙ’’ති උපයොගබහුවචනඤ්ච අනාගතං, තථාපි තත්ථ තත්ථ අඤ්ඤෙසම්පි තාදිසානං නිග්ගහීතන්තනපුංසකරූපානං දස්සනතො විභඞ්ගපාළියඤ්ච ‘‘ඡ චිත්තා අබ්‍යාකතා’’තිආදිදස්සනතො ගහෙතබ්බමෙව[Pg.299], තස්මා ‘‘චිත්තං, චිත්තානි, චිත්තා. චිත්තං, චිත්තානි, චිත්තෙ’’ති කමො වෙදිතබ්බො. නිග්ගහීතන්තානඤ්හි නපුංසකලිඞ්ගානං කත්ථචි ඔකාරන්තපුල්ලිඞ්ගානං විය පච්චත්තොපයොගබහුවචනානි භවන්ති. තානි ච පුල්ලිඞ්ගෙන වා සලිඞ්ගෙන වා අලිඞ්ගෙන වා සද්ධිං සමානාධිකරණානි හුත්වා කෙවලානි වා පාවචනෙ සඤ්චරන්ති. අත්‍ර ‘‘චත්තාරො සතිපට්ඨානා. චත්තාරො සම්මප්පධානා. සබ්බෙ මාලා උපෙන්තිමං. යස්ස එතෙ ධනා අත්ථි. චත්තාරො මහාභූතා. තීණින්ද්‍රියා. ද්වෙ ඉන්ද්‍රියා. දසින්ද්‍රියා. ද්වෙ මහාභූතෙ නිස්සාය ද්වෙ මහාභූතා, පඤ්ච විඤ්ඤාණා, චතුරො අඞ්ගෙ අධිට්ඨාය, සෙමි වම්මිකමත්ථකෙ, රූපා සද්දා රසා ගන්ධා. රූපෙ ච සද්දෙ ච අථො රසෙ ච. චක්ඛුඤ්ච පටිච්ච රූපෙ ච උප්පජ්ජති චක්ඛුවිඤ්ඤාණ’’න්ති එවමාදයො අනෙකසතා පාළිප්පදෙසා දට්ඨබ්බා.

මෙහි ‘චිත්තා’ යන ප්‍රථමා බහුවචන රූපය සහ ‘චිත්තේ’ යන ද්විතීයා බහුවචන රූපය [ව්‍යාකරණ සූත්‍රවල] නොපැමිණියද, එසේ වුවද ඒ ඒ තැන්වල වෙනත් එවැනි නිග්ගහීතාන්ත (බිංදුවෙන් කෙළවර වන) නපුංසකලිංග රූප දක්නට ලැබෙන බැවින්ද, විභංග පාළියෙහි ‘ඡ චිත්තා අබ්‍යාකතා’ යනාදී වශයෙන් දක්නට ලැබෙන බැවින්ද, එය එසේම පිළිගත යුතුය. එබැවින් ‘චිත්තං, චිත්තානි, චිත්තා. චිත්තං, චිත්තානි, චිත්තේ’ යන අනුපිළිවෙළ තේරුම් ගත යුතුය. නිග්ගහීතාන්ත නපුංසකලිංග ශබ්දයන්ගේ ප්‍රථමා සහ ද්විතීයා බහුවචන රූප ඇතැම් තැනක ‘ඔ’ කාරයෙන් කෙළවර වන පුල්ලිංග ශබ්ද මෙන් වෙයි. ඒවා පුල්ලිංග, ස්ත්‍රීලිංග (සලිංග) හෝ ලිංග රහිත (අලිංග) ශබ්ද සමඟ සමානාධිකරණව හෝ තනිව බුද්ධ දේශනාවෙහි හැසිරෙයි (යෙදෙයි). මෙහිලා ‘චත්තාරෝ සතිපට්ඨානා. චත්තාරෝ සම්මප්පධානා. සබ්බේ මාලා උපෙන්තිමං. යස්ස ඒතේ ධනා අත්ථි. චත්තාරෝ මහාභූතා. තීණින්ද්‍රියා. ද්වේ ඉන්ද්‍රියා. දසින්ද්‍රියා. ද්වේ මහාභූතේ නිස්සාය ද්වේ මහාභූතා, පඤ්ච විඤ්ඤාණා, චතුරෝ අංගේ අධිට්ඨාය, සේමි වම්මිකමත්ථකේ, රූපා සද්දා රසා ගන්ධා. රූපේ ච සද්දේ ච අථෝ රසේ ච. චක්ඛුඤ්ච පටිච්ච රූපේ ච උප්පජ්ජති චක්ඛුවිඤ්ඤාණං’ යනාදී සිය ගණන් පාළි දේශනා පාඨයන් දත යුතුය.

එත්ථ පන ‘‘සතිපට්ඨානා’’තිආදීනි පදානි ලිඞ්ගවිපල්ලාසවසෙන වුත්තානීති න ගහෙතබ්බානි සතිපට්ඨානසද්දාදීනං පඨමෙකවචනට්ඨානෙ ඔකාරන්තපුල්ලිඞ්ගභාවෙන ඨිතභාවස්ස අදස්සනතො. ‘‘චත්තාරො’’තිආදීනියෙව පන පදානි ලිඞ්ගවිපල්ලාසවසෙන වුත්තානීති ගහෙතබ්බානි නියොගා නිග්ගහීතන්තෙහි නපුංසකලිඞ්ගෙහි සතිපට්ඨානසද්දාදීහි සද්ධිං තෙසං සමානාධිකරණභාවස්ස දස්සනතොති.

නමුත් මෙහිදී ‘සතිපට්ඨානා’ යනාදී පද ලිංග විපර්යාසය (ලිංග මාරුවීම) හේතුවෙන් කියැවුණු ඒවා යැයි නොගත යුතුය. මන්ද යත්, සතිපට්ඨාන ආදී ශබ්දයන්ගේ ප්‍රථමා ඒකවචන ස්ථානයෙහි ‘ඔ’ කාරයෙන් කෙළවර වන පුල්ලිංග ස්වභාවයක් දක්නට නොලැබෙන බැවිනි. එහෙත් ‘චත්තාරෝ’ යනාදී පදයන්ම ලිංග විපර්යාසයෙන් කියැවුණු ඒවා යැයි පිළිගත යුතුය. මන්ද යත්, නිග්ගහීතාන්ත නපුංසකලිංග වූ සතිපට්ඨාන ආදී ශබ්ද සමඟ ඒ පදයන්ගේ සමානාධිකරණ භාවය නියත වශයෙන්ම දක්නට ලැබෙන බැවිනි.

කෙචෙත්ථ වදෙය්‍යුං – නනු ‘‘සතිපට්ඨානො ධම්මො, චිත්තො ධම්මො, චිත්තා ධම්මා’’තිආදිප්පයොගදස්සනතො සතිපට්ඨානසද්දාදීනං [Pg.300] ඔකාරන්තපුල්ලිඞ්ගභාවො ලබ්භති. එවං සන්තෙ කස්මා තුම්හෙහි ‘‘සතිපට්ඨානසද්දාදීනං පඨමෙකවචනට්ඨානෙ ඔකාරන්තපුල්ලිඞ්ගභාවෙන ඨිතභාවස්ස අදස්සනතො’’ති වුත්තං, කස්මා ච එකන්තතො සතිපට්ඨානසද්දාදීනං නිග්ගහීතන්තනපුංසකලිඞ්ගතා අනුමතා, නනු ‘‘සතිපට්ඨානො ධම්මො, චිත්තො ධම්මො, චිත්තා ධම්මා’’තිආදිදස්සනතො ‘‘චත්තාරො සතිපට්ඨානා’’තිආදීසුපි ‘‘සතිපට්ඨානසද්දාදයො ලිඞ්ගවිපල්ලාසවසෙන වුත්තා’’ති වත්තබ්බාති? න වත්තබ්බා, කස්මාති චෙ? ‘‘සතිපට්ඨානො ධම්මො, චිත්තො ධම්මො, චිත්තා ධම්මා’’තිආදීසුපි සතිපට්ඨානචිත්තසද්දාදීනං ලිඞ්ගවිපල්ලාසවසෙන අනිච්ඡිතබ්බතො. තත්ථ හි පුල්ලිඞ්ගෙන ධම්මසද්දෙන යොජෙතුං ධම්මිස්සරො භගවා ධම්මාපෙක්ඛං කත්වා ‘‘සතිපට්ඨානො, චිත්තො, චිත්තා’’ති ච අභාසි. කෙවලා හි සතිපට්ඨාන චිත්තසද්දාදයො ඔකාරන්තපුල්ලිඞ්ගභාවෙන කත්ථචිපි යොජිතා න සන්ති, නිග්ගහීතන්තනපුංසකභාවෙන පන යොජිතා සන්ති.

මෙහිදී ඇතැමෙක් මෙසේ පැවසිය හැකිය: ‘සතිපට්ඨානෝ ධම්මෝ, චිත්තෝ ධම්මෝ, චිත්තා ධම්මා’ යනාදී ප්‍රයෝගයන් දක්නට ලැබෙන බැවින්, සතිපට්ඨාන ආදී ශබ්දයන්ගේ ‘ඔ’ කාරයෙන් කෙළවර වන පුල්ලිංග ස්වභාවය ලැබෙනවා නොවේද? එසේ තිබියදී, ‘සතිපට්ඨාන ආදී ශබ්දයන්ගේ ප්‍රථමා ඒකවචන ස්ථානයෙහි ඔ-කාරාන්ත පුල්ලිංග ස්වභාවයෙන් පිහිටීමක් නොපෙනෙන බැවින්’ යැයි ඔබ පැවසුවේ මන්ද? තවද, සතිපට්ඨාන ආදී ශබ්දයන් නිග්ගහීතාන්ත නපුංසකලිංග බව ඒකාන්තයෙන්ම පිළිගත්තේ මන්ද? ‘සතිපට්ඨානෝ ධම්මෝ...’ යනාදී යෙදුම් දක්නට ලැබෙන නිසා ‘චත්තාරෝ සතිපට්ඨානා’ යනාදී තැන්වලදී ද ‘සතිපට්ඨාන ආදී ශබ්ද ලිංග විපර්යාසයෙන් කියන ලදී’ යි පැවසිය යුතු නොවේද? එසේ නොපැවසිය යුතුය. ඒ මන්ද යත්? ‘සතිපට්ඨානෝ ධම්මෝ, චිත්තෝ ධම්මෝ, චිත්තා ධම්මා’ යනාදී තැන්වලදී ද සතිපට්ඨාන, චිත්ත ආදී ශබ්දයන්ගේ ලිංග විපර්යාසයක් අපේක්ෂා නොකරන බැවිනි. එහිදී ධර්මේශ්වර වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පුල්ලිංග වූ ‘ධම්ම’ ශබ්දය සමඟ සම්බන්ධ කිරීම පිණිස, ‘ධම්ම’ ශබ්දය අපේක්ෂා කොට ‘සතිපට්ඨානෝ, චිත්තෝ, චිත්තා’ යැයි වදාළ සේක. කේවල (තනි) සතිපට්ඨාන, චිත්ත ආදී ශබ්ද කිසිදු තැනක ‘ඔ’ කාරයෙන් කෙළවර වන පුල්ලිංග වශයෙන් යොදා නැත. නමුත් නිග්ගහීතාන්ත නපුංසකලිංග වශයෙන් යොදා ඇත.

තථා හි ‘‘චිත්තො ගහපතී’’ති එත්ථාපි පුල්ලිඞ්ගගහපතිසද්දං අපෙක්ඛිත්වා විඤ්ඤාණෙ පවත්තං චිත්තනාමං පණ්ණත්තිවසෙන පුග්ගලෙ ආරොපෙත්වා පුග්ගලවාචකං කත්වා ‘‘චිත්තො’’ති වුත්තං. යදි පන විඤ්ඤාණසඞ්ඛාතං චිත්තමධිප්පෙතං සියා, ‘‘චිත්ත’’මිච්චෙව වුච්චෙය්‍ය. තස්මා ‘‘චිත්තො ගහපති, චිත්තා ඉත්ථී’’තිආදීසු ලිඞ්ගවිපල්ලාසො න ඉච්ඡිතබ්බො සාපෙක්ඛත්තා චිත්තසද්දාදීනං. යථා ච එත්ථ, එවං ‘‘සතිපට්ඨානො ධම්මො, චිත්තො ධම්මො, චිත්තා ධම්මා’’තිආදීසුපි ලිඞ්ගවිපල්ලාසො න ඉච්ඡිතබ්බො. ‘‘චත්තාරො සතිපට්ඨානා’’තිආදීසු පන සතිපට්ඨානසද්දාදීනං අපෙක්ඛිතබ්බානි පදානි න සන්ති, යෙහි තෙ පුල්ලිඞ්ගානි සියුං, තස්මා ‘‘චත්තාරො’’තිආදීනියෙව පදානි පරිවත්තෙත්වා ‘‘චත්තාරි, සබ්බානි, එතානී’’ති නපුංසකලිඞ්ගවසෙන ගහෙත්වා ‘‘සතිපට්ඨානා[Pg.301], සම්මප්පධානා’’තිආදීහි පදෙහි යොජෙතබ්බානි. ඊදිසෙසු ඨානෙසු කෙචි අට්ඨකථාචරියා නිකාරලොපං ඉච්ඡන්ති ‘‘යා පුබ්බෙ බොධිසත්තානං, පල්ලඞ්කවරමාභුජෙ, නිමිත්තානි පදිස්සන්තී’’ති එත්ථ විය. අදස්සනඤ්හි ලොපො, තස්මා ‘‘චත්තාරි සතිපට්ඨානානි, චත්තාරි සම්මප්පධානානි, සබ්බානි මාලානී’තිආදිකා යොජනා කාතබ්බා.

එසේමය, ‘චිත්තෝ ගහපති’ (චිත්ත ගෘහපති) යන මෙහිද පුල්ලිංග වූ ‘ගහපති’ ශබ්දය අපේක්ෂා කොට, විඥානයෙහි පවත්නා ‘චිත්ත’ යන නාමය ප්‍රඥප්ති වශයෙන් පුද්ගලයා කෙරෙහි ආරෝපණය කර, පුද්ගල වාචක කොට ‘චිත්තෝ’ යැයි පවසන ලදී. ඉදින් විඥාන සංඛ්‍යාත චිත්තයම අදහස් කරන ලද්දේ නම්, ‘චිත්තං’ යනුවෙන් ම පවසනු ඇත. එබැවින් ‘චිත්තෝ ගෘහපති, චිත්තා ඉත්ථී’ යනාදී තැන්වල චිත්ත ආදී ශබ්දයන් අන්‍ය පද අපේක්ෂා කරන බැවින් (සාපේක්ෂ බැවින්) ලිංග විපර්යාසයක් අපේක්ෂා නොකළ යුතුය. යම් සේ මෙහිද, එමෙන්ම ‘සතිපට්ඨානෝ ධම්මෝ, චිත්තෝ ධම්මෝ, චිත්තා ධම්මා’ යනාදී තැන්වලද ලිංග විපර්යාසයක් අපේක්ෂා නොකළ යුතුය. එහෙත් ‘චත්තාරෝ සතිපට්ඨානා’ යනාදී තැන්වල සතිපට්ඨාන ආදී ශබ්දයන් විසින් අපේක්ෂා කළ යුතු (ඒවා පුල්ලිංග වීමට හේතු වන) වෙනත් පද නැත. එබැවින් ‘චත්තාරෝ’ යනාදී පදයන්ම පරිවර්තනය කොට, ‘චත්තාරි, සබ්බානි, ඒතානි’ යැයි නපුංසකලිංග වශයෙන් ගෙන ‘සතිපට්ඨානා, සම්මප්පධානා’ යනාදී පද සමඟ සම්බන්ධ කළ යුතුය. මෙබඳු ස්ථානවල ඇතැම් අටුවාචාරීන් වහන්සේලා ‘නි’ කාර ලෝපය (හැලීම) අපේක්ෂා කරති. ‘යා පුබ්බේ බෝධිසත්තානං, පල්ලංකවරමාභුජේ, නිමිත්තා දිස්සන්ති’ යන්නෙහි මෙනි. නොපෙනී යාම ලෝපය නම් වේ. එබැවින් ‘චත්තාරි සතිපට්ඨානානි, චත්තාරි සම්මප්පධානානි, සබ්බානි මාලානි’ යනාදී වශයෙන් සම්බන්ධය (යෝජනාව) කළ යුතුය.

කෙචි පන ‘‘සබ්බෙ මාලා උපෙන්ති ම’’න්ති එත්ථ මාලාසද්දං ඉත්ථිලිඞ්ගන්ති මඤ්ඤිත්වා පුල්ලිඞ්ගභූතං සබ්බෙසද්දං ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන පරිවත්තෙත්වා ‘‘සබ්බා මාලා’’ති අත්ථං කථෙන්ති. තං කිඤ්චාපි යුත්තතරං විය දිස්සති, තථාපි න ගහෙතබ්බං. න හි සො භගවා ලිඞ්ගං නඤ්ඤාසි, න ච ‘‘සබ්බා මාලා උපෙන්ති ම’’න්ති ද්වෙ පදානි ඉත්ථිලිඞ්ගානි කත්වා වත්තුං න සක්ඛි. යො එවං විසදිසලිඞ්ගානි පදානි උච්චාරෙසි. ජානන්තොයෙව පන භගවා වත්තුං සක්කොන්තොයෙව ච ‘‘සබ්බෙ මාලා උපෙන්ති ම’’න්ති විසදිසලිඞ්ගානි පදානි උච්චාරෙසි, තස්මා පුල්ලිඞ්ගභූතං සබ්බෙසද්දං ‘‘සබ්බානී’’ති නපුංසකලිඞ්ගවසෙන පරිවත්තෙත්වා විභඞ්ගපාළියං ‘‘තීණින්ද්‍රියා’’ති පදං විය ලුත්තනිකාරෙන නපුංසකලිඞ්ගෙන මාලාසද්දෙන යොජෙත්වා ‘‘සබ්බානි මාලානී’’ති අත්ථො ගහෙතබ්බො කත්ථචි ‘‘යස්ස එතෙ ධනා අත්ථී’’ති එත්ථ විය. එත්ථ හි යස්ස එතානි ධනානීති අත්ථො. ඉදම්පෙත්ථ සල්ලක්ඛිතබ්බං. මාලාසද්දො ද්විලිඞ්ගො ඉත්ථිනපුංසකවසෙන. තිට්ඨතු තස්සිත්ථිලිඞ්ගත්තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා, නපුංසකත්තෙ පන තීණි මාලානි. ‘‘මාලෙහි ච ගන්ධෙහි ච භගවතො සරීරං පූජෙන්තී’’තිආදයො නපුංසකප්පයොගානිපි බහූ සන්දිස්සන්තීති.

නමුත් ඇතැමෙක් ‘සබ්බේ මාලා උපෙන්ති මං’ යන මෙහි ‘මාලා’ ශබ්දය ස්ත්‍රීලිංග යැයි සිතා, පුල්ලිංග වූ ‘සබ්බේ’ ශබ්දය ස්ත්‍රීලිංග වශයෙන් පරිවර්තනය කර ‘සබ්බා මාලා’ යනුවෙන් අර්ථ දක්වති. එය වඩාත් යෝග්‍ය සේ පෙනුනද, එසේ නොගත යුතුය. මන්ද යත්, ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ලිංග භේදය නොදැන සිටියේ නැත. තවද ‘සබ්බා මාලා උපෙන්ති මං’ යනුවෙන් පද දෙකම ස්ත්‍රීලිංග කොට පැවසීමට උන්වහන්සේට නොහැකි වූවාද නොවේ. උන්වහන්සේ මෙසේ වෙනස් ලිංග ඇති පද උච්චාරණය කළ සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කරුණු දැනගෙනම, පැවසීමටද හැකිවම ‘සබ්බේ මාලා උපෙන්ති මං’ යනුවෙන් විෂම ලිංග පද වදාළ සේක. එබැවින් පුල්ලිංග වූ ‘සබ්බේ’ ශබ්දය ‘සබ්බානි’ යනුවෙන් නපුංසකලිංග වශයෙන් පරිවර්තනය කොට, විභංග පාළියෙහි ‘තීණින්ද්‍රියා’ යන පදය මෙන් ‘නි’ කාරය ලුප්ත වූ (හැලී ගිය) නපුංසකලිංග ‘මාලා’ ශබ්දය සමඟ ගළපා ‘සබ්බානි මාලානි’ යනුවෙන් අර්ථ ගත යුතුය. ඇතැම් තැනක ‘යස්ස ඒතේ ධනා අත්ථි’ යන්නෙහි මෙනි. මෙහි අර්ථය නම් ‘යස්ස ඒතානි ධනානි’ (යමෙකුට මේ ධනයන් ඇද්ද) යන්නයි. මේ කරුණද මෙහිලා සැලකිය යුතුය. ‘මාලා’ ශබ්දය ස්ත්‍රීලිංග සහ නපුංසකලිංග වශයෙන් ද්විලිංගික වේ. එය පහසුවෙන් වටහා ගත හැකි බැවින් එහි ස්ත්‍රීලිංග බව තිබේවා; නපුංසකලිංගයෙහි දී නම් ‘තීණි මාලානි’ (මාලා තුනක්) යනු ඇත. ‘මාලේහි ච ගන්ධේහි ච භගවතෝ සරීරං පූජෙන්ති’ (මල්දම්වලින් සහ සුවඳින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශරීරය පුදති) යනාදී වශයෙන් බොහෝ නපුංසකලිංග ප්‍රයෝගයන්ද දැකගත හැකිය.

යදි පන භො මාලසද්දො ඉත්ථිනපුංසකවසෙන ද්විලිඞ්ගො, ‘‘සබ්බෙ මාලා උපෙන්ති ම’’න්ති එත්ථ මාලාසද්දස්ස ඉත්ථිලිඞ්ගභාවපරිකප්පනෙ කො දොසො අත්ථීති? අත්ථෙව ඉත්ථිලිඞ්ගසද්දස්ස [Pg.302] පුල්ලිඞ්ගභූතෙන සබ්බනාමිකපදෙන සද්ධිං සමානාධිකරණභාවස්සාභාවතො, නපුංසකලිඞ්ගස්ස පන පුල්ලිඞ්ගභූතෙන සබ්බනාමිකපදෙන සද්ධිං සමානාධිකරණභාවස්ස උපලබ්භනතො. තෙනෙව ච ‘‘එතෙ ධනා’’තිආදයො පයොගා පාවචනෙ බහුධා දිට්ඨා. එත්ථාපි පන වදෙය්‍යුං ‘‘ධනාතිආදීනි විපල්ලාසවසෙන පුල්ලිඞ්ගානියෙව ‘‘එතෙ’’තිආදීහි සමානාධිකරණපදෙහි යොජිතත්තා’’ති. න, නපුංසකානියෙවෙතානි. යදි හි ‘‘ධනා’’තිආදීනි පුල්ලිඞ්ගානි සියුං, කත්ථචි පච්චත්තෙකවචනට්ඨානෙ ‘‘එසො’’තිආදීහි ඔකාරන්තසමානාධිකරණපදෙහි යොජිතා ඔකාරන්තධනසද්දාදයො සියුං. තථාරූපානං අභාවතො පන ‘‘ධනා ඉන්ද්‍රියා විඤ්ඤාණා’’තිආදයො සද්දා නපුංසකලිඞ්ගානියෙව හොන්ති. අයං නයො පච්චත්තබහුවචනට්ඨානෙයෙව ලබ්භති. නපුංසකලිඞ්ගානි හි විසදාකාරානි පුල්ලිඞ්ගරූපානි විය හුත්වා පුල්ලිඞ්ගෙහිපි සද්ධිං චරන්ති, නපුංසකා විය පුරිසවෙසධාරිනො පුරිසෙහීති නිට්ඨමෙත්ථාවගන්තබ්බං.

පින්වත, ඉදින් 'මාලා' (මල්දම) යන ශබ්දය ස්ත්‍රී සහ නපුංසක වශයෙන් ද්විලිංගික වේ නම්, 'sabbe mālā upenti maṃ' (සියලු මාලාවෝ මා වෙත පැමිණෙති) යන්නෙහි 'මාලා' ශබ්දය ස්ත්‍රී ලිංග බවට පරිකල්පනය කිරීමේදී ඇති දෝෂය කුමක්ද? එහි දෝෂයක් ඇත. මන්දයත් ස්ත්‍රී ලිංග ශබ්දය පුල්ලිංග වූ සර්වනාම පදයක් සමඟ සමානාධිකරණ භාවයක් නොමැති බැවිනි. නමුත් නපුංසක ලිංගය පුල්ලිංග වූ සර්වනාම පදයක් සමඟ සමානාධිකරණ බව ලැබෙන බැවිනි. එහෙයින්ම 'ete dhanā' (මේ ධනයෝ) යනාදී ප්‍රයෝගයන් බුද්ධ දේශනාවෙහි බොහෝ සෙයින් දක්නට ලැබේ. මෙහිදී ද ඇතැම්හු මෙසේ පවසන්නට පුළුවන: 'dhanā' යනාදී පද විපල්ලාස (පෙරළීම) වශයෙන් පුල්ලිංගම වේ, මන්ද යත් 'ete' යනාදී සමානාධිකරණ පද සමඟ යොදා ඇති බැවිනි. එසේ නොවේ, මේවා නපුංසක ලිංගයන්මය. ඉදින් 'dhanā' යනාදී පද පුල්ලිංග වූයේ නම්, කිසියම් ප්‍රථමා ඒකවචන ස්ථානයක 'eso' යනාදී ඕ-කාරාන්ත සමානාධිකරණ පද සමඟ යොදන ලද ඕ-කාරාන්ත 'ධන' ආදී ශබ්දයන් තිබිය යුතුය. එබඳු රූප නොමැති හෙයින් 'dhanā indriyā viññāṇā' යනාදී ශබ්ද නපුංසක ලිංගයන්ම වේ. මෙම ක්‍රමය ලැබෙන්නේ ප්‍රථමා බහුවචන ස්ථානයෙහිම පමණි. මන්දයත්, පුරුෂ වෙස් ගත් නපුංසකයෝ පුරුෂයන් සමඟ හැසිරෙන්නාක් මෙන්, නපුංසක ලිංගයෝ පැහැදිලි ආකාරයෙන් පුල්ලිංග රූප මෙන් වී පුල්ලිංගයන් සමඟද හැසිරෙන බැවිනි. මෙසේ මෙහි නිශ්චය වටහා ගත යුතුය.

අථාපි තෙ පුබ්බෙ වුත්තවචනං පුන පරිවත්තෙත්වා එවං වදෙය්‍යුං ‘‘චිත්තො ගහපති, චිත්තා ඉත්ථී’’තිආදීසු චිත්තං එතස්ස අත්ථීති චිත්තො, චිත්තං එතිස්සා අත්ථීති චිත්තා යථා ‘‘සද්ධො, සද්ධා’’ති එවං අස්සත්ථීති අත්ථවසෙන ගහෙතබ්බතො ලිඞ්ගවිපල්ලාසො නිච්ඡිතබ්බො, ‘‘සතිපට්ඨානො ධම්මො, චිත්තො ධම්මො, චිත්තා ධම්මා’’තිආදීනි පන එවරූපස්ස අත්ථස්ස අග්ගහෙතබ්බතො ‘‘සතිපට්ඨානං ධම්මො, චිත්තං ධම්මො, චිත්තානි ධම්මා’’ති වත්තබ්බෙ ලිඞ්ගවිපල්ලාසෙන ‘‘සතිපට්ඨානො ධම්මො, චිත්තො ධම්මො, චිත්තා ධම්මා’’තිආදි වුත්තන්ති ලිඞ්ගවිපල්ලාසො ඉච්ඡිතබ්බො’’ති? තන්න, ‘‘චිත්තො ගහපතී’’තිආදීසු පන ‘‘සතිපට්ඨානො ධම්මො’’තිආදීසු ච චිත්තසතිපට්ඨානසද්දාදීනං ගහපති ධම්මාදීනං අපෙක්ඛනවසෙන නිච්චං පුල්ලිඞ්ගභාවස්ස ඉච්ඡිතත්තා.

තවද, ඔවුන් පෙර කියන ලද වචනය නැවත පෙරළා මෙසේ කියන්නට පුළුවන: 'citto gahapati' (සිතැති ගෘහපතියා), 'cittā itthī' (සිතැති ස්ත්‍රිය) යනාදියේදී, 'සිත මොහුට ඇත්තේය යන අර්ථයෙන් citto' ද, 'සිත ඇයට ඇත්තේය යන අර්ථයෙන් cittā' ද වශයෙන්, 'saddho, saddhā' (ශ්‍රද්ධා ඇති තැනැත්තා, ශ්‍රද්ධා ඇති තැනැත්තිය) යන්න මෙන්, 'ඇත්තේය' යන අර්ථය ග්‍රහණය කරගත යුතු බැවින් ලිංග විපල්ලාසය (ලිංග පෙරළීම) තීරණය කළ යුතුය. එහෙත් 'satipaṭṭhāno dhammo, citto dhammo, cittā dhammā' යනාදියේදී මෙබඳු අර්ථයක් ගත නොහැකි බැවින්, 'satipaṭṭhānaṃ dhammo, cittaṃ dhammo, cittāni dhammā' යැයි පැවසිය යුතු තැනදී ලිංග විපල්ලාසයෙන් 'satipaṭṭhāno dhammo, citto dhammo, cittā dhammā' යනාදී වශයෙන් පවසන ලද බැවින් ලිංග විපල්ලාසය පිළිගත යුතුය' කියාය. එය එසේ නොවේ. 'citto gahapati' යනාදියේදී ද, 'satipaṭṭhāno dhammo' යනාදියේදී ද 'චිත්ත', 'සතිපට්ඨාන' ආදී ශබ්දයන් 'ගහපති', 'ධර්ම' ආදී පද අපේක්ෂා කිරීම නිසා නිරන්තරයෙන්ම පුල්ලිංග භාවය බලාපොරොත්තු වන (පිළිගන්නා) බැවිනි.

තථා [Pg.303] හි එකන්තනපුංසකලිඞ්ගොපි පුඤ්ඤසද්දො අභිසඞ්ඛාරාපෙක්ඛනවසෙන ‘‘පුඤ්ඤො අභිසඞ්ඛාරො’’ති පුල්ලිඞ්ගො ජාතො, තථා එකන්තනපුංසකලිඞ්ගාපි පදුම මඞ්ගලසද්දාදයො අඤ්ඤස්සත්ථස්සාපෙක්ඛනවසෙන ‘‘පදුමො භගවා, පදුමා දෙවී, මඞ්ගලො භගවා, මඞ්ගලා ඉත්ථී’’ති ච පුමිත්ථිලිඞ්ගා ජාතා. එකන්තපුල්ලිඞ්ගාපි හත්ථිවිසෙසවාචකා කාලාවක ගඞ්ගෙය්‍යසද්දාදයො කුලාපෙක්ඛනවසෙන ‘‘කාලාවකඤ්ච ගඞ්ගෙය්‍ය’’න්තිආදිනා නපුංසකලිඞ්ගා ජාතා. තදපෙක්ඛනවසෙන හි අට්ඨකථායං ‘‘කාලාවකො ච ගඞ්ගෙය්‍යො’’තිආදි පුල්ලිඞ්ගනිද්දෙසො දිස්සති. එවං තංතදත්ථානමපෙක්ඛනවසෙන තංතංපකතිලිඞ්ගං නාසෙත්වා අපරං ලිඞ්ගං පතිට්ඨාපෙත්වා නිද්දෙසො දිස්සති, න ච තානි සබ්බානිපි ලිඞ්ගානි තද්ධිතවසෙන අඤ්ඤලිඞ්ගානි ජාතානි, අථ ඛො ගහපතිධම්මාදීනං අපෙක්ඛනවසෙනෙව අඤ්ඤලිඞ්ගානි ජාතානි, තස්මා ‘‘පෙතානි භොති පුත්තානි, ඛාදමානා තුවං පුරෙ. සිවිපුත්තානි චව්හය. එවං ධම්මානි සුත්වාන, විප්පසීදන්ති පණ්ඩිතා’’තිආදීසුයෙව ලිඞ්ගවිපල්ලාසො ඉච්ඡිතබ්බො අනඤ්ඤාපෙක්ඛකත්තා වුත්තධම්මසද්දාදීනං, න පන ‘‘චිත්තො ගහපති, චිත්තා ඉත්ථී, සතිපට්ඨානො ධම්මො, චිත්තො ධම්මො, චිත්තා ධම්මා’’තිආදීසු චිත්තසද්දාදීනං විපල්ලාසො ඉච්ඡිතබ්බො ගහපති ධම්මාදීනං අපෙක්ඛකත්තා තෙසන්ති නිට්ඨමෙත්ථාවගන්තබ්බං, ඉදඤ්ච එකච්චානං සම්මොහට්ඨානං, තස්මා සද්ධම්මට්ඨිතියා අයං නීති සද්ධාසම්පන්නෙහි කුලපුත්තෙහි සාධුකං මනසි කාතබ්බා.

එසේම, ඒකාන්තයෙන්ම නපුංසක ලිංග වූ 'පුඤ්ඤ' ශබ්දය ද 'අභිසංඛාර' යන්න අපේක්ෂා කිරීම නිසා 'puñño abhisaṅkhāro' (පින්වත් අභිසංස්කාරය) යනුවෙන් පුල්ලිංග බවට පත් විය. එසේම ඒකාන්තයෙන්ම නපුංසක ලිංග වූ 'පදුම', 'මංගල' ආදී ශබ්ද ද අන්‍ය අර්ථයන් අපේක්ෂා කිරීම නිසා 'padumo bhagavā' (පද්ම වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ), 'padumā devī' (පද්මා දේවිය), 'maṅgalo bhagavā' (මංගල වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ), 'maṅgalā itthī' (මංගලා ස්ත්‍රිය) යනුවෙන් පුල්ලිංග සහ ස්ත්‍රී ලිංග බවට පත් විය. ඒකාන්තයෙන්ම පුල්ලිංග වූ ඇතෙකුගේ විශේෂයන් කියැවෙන 'කාලාවක', 'ගංගේය්‍ය' ආදී ශබ්දයන් කුලය අපේක්ෂා කිරීම නිසා 'kālāvakañca gaṅgeyyaṃ' (කාලාවක සහ ගංගේය්‍ය කුලයේ ඇතා) යනාදී වශයෙන් නපුංසක ලිංග බවට පත් විය. එය අපේක්ෂා කිරීම නිසා අටුවාවෙහි 'kālāvako ca gaṅgeyyo' යනාදී වශයෙන් පුල්ලිංග නිර්දේශය ද දක්නට ලැබේ. මෙසේ ඒ ඒ අර්ථයන් අපේක්ෂා කිරීම නිසා ඒ ඒ ප්‍රකෘති ලිංගයන් නසාලා වෙනත් ලිංගයක් පිහිටුවා නිර්දේශ කිරීම් දක්නට ලැබේ. තවද ඒ සියලු ලිංගයන්ම තද්ධිත වශයෙන් වෙනත් ලිංග බවට පත් වූවා නොවේ. එහෙත් ගෘහපති, ධර්ම ආදී පද අපේක්ෂා කිරීම නිසාම වෙනත් ලිංග බවට පත් විය. එබැවින්, 'petāni bhoti puttāni, khādamānā tuvaṃ pure. Siviputtāni cavhaya. Evaṃ dhammāni sutvāna, vippasīdanti paṇḍitā' (පින්වතිය, මියගිය පුත්‍රයෝය, පෙර තී විසින් කන ලද්දාහුය. සිවි පුත්‍රයන් කැඳවන්න. මෙසේ ධර්මයන් අසා පණ්ඩිතයෝ පැහැදෙති) යනාදී තැන්හිම ලිංග විපල්ලාසය පිළිගත යුතුය. මන්ද යත්, එහි කියැවුණු 'ධර්ම' ආදී ශබ්දයන් අන්‍ය පදයන් අපේක්ෂා නොකරන බැවිනි. නමුත්, 'citto gahapati, cittā itthī, satipaṭṭhāno dhammo, citto dhammo, cittā dhammā' යනාදී තැන්හි 'චිත්ත' ආදී ශබ්දයන්ගේ ලිංග විපල්ලාසය පිළිගත නොයුතුය. මන්ද යත්, ඒවා ගෘහපති, ධර්ම ආදී පද අපේක්ෂා කරන බැවිනි. මෙසේ මෙහි නිශ්චය වටහා ගත යුතුය. මෙය ඇතැමුන්ට මුළා වන ස්ථානයකි. එබැවින් සද්ධර්මයේ පැවැත්ම සඳහා ශ්‍රද්ධාසම්පන්න කුලපුත්‍රයන් විසින් මෙම ක්‍රමය මැනවින් මනසෙහි තබාගත යුතුය.

බදරතිත්ථවිහාරවාසී ආචරියධම්මපාලො පන ‘‘අපරිමාණා පදා අපරිමාණා අක්ඛරා අපරිමාණා බ්‍යඤ්ජනාති පාළිප්පදෙසෙ [Pg.304] ‘පදා අක්ඛරා බ්‍යඤ්ජනා’ති ලිඞ්ගවිපල්ලාසො කතොති දට්ඨබ්බ’’න්ති ආහ. එත්ථාපි මයං ‘‘පදා’’ති ඉදං ‘‘ඉන්ද්‍රියා රූපා’’තිආදීනි විය නපුංසකලිඞ්ගමෙවාති වදාම ඔකාරන්තවසෙන පඨමෙකවචනන්තභාවාභාවතො, ඉතරද්වයං පන නපුංසකලිඞ්ගන්තිපි පුල්ලිඞ්ගන්තිපි ගහෙතබ්බං නිග්ගහීතන්තොකාරන්තවසෙන පඨමෙකවචනන්තභාවස්සූපලබ්භනතො. තථා හි ‘‘පුත්තානි ලතානි පබ්බතානි ධම්මානී’’තිආදීනංයෙව ලිඞ්ගවිපල්ලාසානි ඉච්ඡිතබ්බානි නිග්ගහීතන්තවසෙන පඨමෙකවචනන්තතාය අනුපලද්ධිතො, තෙසඤ්චොකාරන්තාකාරන්තවසෙන පඨමෙකවචනන්තතාදස්සනතො. ‘‘ජරාධම්මං මා ජීරී’’ති ඉදං පන අඤ්ඤපදත්ථවසෙන නපුංසකං ජාතන්ති දට්ඨබ්බං.

බදරතිත්ථ විහාරවාසී ආචාර්ය ධම්මපාල හිමියන් පවසන්නේ: 'aparimāṇā padā aparimāṇā akkharā aparimāṇā byañjanā' (අපරිමාණ පදයන්ය, අපරිමාණ අක්ෂරයන්ය, අපරිමාණ ව්‍යංජනයන්ය) යන පාලි ප්‍රදේශයෙහි 'padā akkharā byañjanā' යනු ලිංග විපල්ලාසයක් කොට ඇති බව දත යුතුය' කියාය. මෙහිදී ද අප පවසන්නේ 'padā' යන්න 'indriyā rūpā' යනාදිය මෙන් නපුංසක ලිංගයම බවයි. මන්දයත්, ඕ-කාරාන්ත වශයෙන් ප්‍රථමා ඒකවචනාන්ත භාවයක් නොමැති බැවිනි. අනෙක් දෙක (අක්ඛර, බ්‍යංජන) නම් නිග්ගහීතාන්ත සහ ඕ-කාරාන්ත වශයෙන් ප්‍රථමා ඒකවචනාන්ත භාවය උපලබ්ධ වන බැවින් නපුංසක ලිංග වශයෙන් ද පුල්ලිංග වශයෙන් ද ගත යුතුය. එසේම, 'puttāni latāni pabbatāni dhammānī' යනාදීන්ගේම ලිංග විපල්ලාසයන් පිළිගත යුතුය. මන්දයත්, නිග්ගහීතාන්ත වශයෙන් ප්‍රථමා ඒකවචනාන්ත බවක් නොපෙනෙන බැවින් සහ ඒවායේ ඕ-කාරාන්ත හා ආ-කාරාන්ත වශයෙන් ප්‍රථමා ඒකවචනාන්ත බව දක්නට ලැබෙන බැවිනි. 'Jarādhammaṃ mā jīrī' යන්න අන්‍ය පදයක අර්ථය නිසා නපුංසක ලිංග බවට පත් වූවක් ලෙස දත යුතුය.

භූතං, භූතානි, භූතා. භූතං, භූතානි, භූතෙ. භූතෙන, භූතෙහි, භූතෙභි. භූතස්ස, භූතානං. භූතා, භූතස්මා, භූතම්හා, භූතෙහි, භූතෙභි. භූතස්ස, භූතානං. භූතෙ, භූතස්මිං, භූතම්හි, භූතෙසු. භො භූත, භවන්තො භූතානි, භවන්තො භූතා. එවං චිත්තනයෙන නාමිකපදමාලා භවති.

භූතං, භූතානි, භූතා (ප්‍රථමා). භූතං, භූතානි, භූතේ (ද්විතීයා). භූතේන, භූතේහි, භූතේභි (තෘතීයා). භූතස්ස, භූතානං (චතුත්ථී). භූතා, භූතස්මා, භූතම්හා, භූතේහි, භූතේභි (පංචමී). භූතස්ස, භූතානං (ඡට්ඨී). භූතේ, භූතස්මිං, භූතම්හි, භූතේසු (සත්තමී). භෝ භූත, භවන්තෝ භූතානි, භවන්තෝ භූතා (ආලපන). මෙසේ 'චිත්ත' ශබ්දයේ ක්‍රමයෙන් නාම පද මාලාව වෙයි.

ඉමිනා නයෙන ‘‘මහාභූතං භවිත්තං භූනං භවන’’මිච්චාදීනං භූධාතුමයානං නිග්ගහීතන්තපදානං අඤ්ඤෙසඤ්ච ‘‘වත්ත’’මිච්චාදීනං නිග්ගහීතන්තපදානං නාමිකපදමාලා වෙදිතබ්බා.

මේ ක්‍රමයෙන් 'mahābhūtaṃ' (මහාභූතය), 'bhavittaṃ' (භවිත්තය), 'bhūnaṃ' (භූනය), 'bhavanaṃ' (භවනය) යනාදී වූ 'භූ' ධාතුවෙන් සැදුණු නිග්ගහීතාන්ත පදයන්ගේ ද, අන්‍ය වූ 'vattaṃ' (වෘත්තය) යනාදී නිග්ගහීතාන්ත පදයන්ගේ ද නාම පද මාලාව දත යුතුය.

වත්තං රූපං සොතං ඝානං, දුක්ඛං පුප්ඵං ඣානං ඤාණං;

දානං සීලං පුඤ්ඤං පාපං, වජ්ජං සච්චං යානං ඡත්තං.

වත්තං (වත/පිළිවෙත), රූපං (රූපය), සෝතං (කන), ඝානං (නාසය), දුක්ඛං (දුක), පුප්ඵං (මල), ඣානං (ධ්‍යානය), ඤාණං (ඥානය); දානං (දීම/දානය), සීලං (සීලය), puññaṃ (පින), පාපං (පව), වජ්ජං (වරද), සච්චං (සත්‍යය), යානං (වාහනය/යානය), ඡත්තං (කුඩය).

සකටං කනකං තගරං නගරං, තරණං චරණං ධරණං මරණං;

නයනං වදනං කරණං ලවනං, වසනං පවනං භවනං ගගනං.

සකටං (කරත්තය), කනකං (රත්තරන්), තගරං (තගර මල/සුවඳ ලී), නගරං (නගරය), තරණං (එතෙර වීම), චරණං (හැසිරීම), ධරණං (දැරීම), මරණං (මරණය); නයනං (ඇස), වදනං (මුහුණ/කට), කරණං (කිරීම/කරණය), ලවනං (කැපීම/නෙලීම), වසනං (ඇඳුම/වැසීම), පවනං (හුළඟ/පවන්), භවනං (නිවස/භවනය), ගගනං (අහස).

අමතං පුළිනං මාලං, ආසනං සවනං මුඛං;

පදුමං උප්පලං වස්සං, ලොචනං සාධනං සුඛං.

අමෘතය (නිවන), වැලිතලාව, මළුව (මිදුල), අසුන, කන (ඇසීම), මුඛය, පද්මය (නෙළුම), උත්පලය (මහනෙල්), වර්ෂාව (වසර), ඇස, සාධනය (සිද්ධ කිරීම), සැපය.

තාණං [Pg.305] මූලං ධනං කූලං, මඞ්ගලං නළිනං ඵලං;

හිරඤ්ඤං අම්බුජං ධඤ්ඤං, ජාලං ලිඞ්ගං පදං ජලං.

ආරක්ෂාව, මුල, ධනය, ඉවුර, මංගල්‍යය, නෙළුම, ඵලය, රන්, නෙළුම (දියෙහි උපන්නා වූ), ධාන්‍ය, දැල, ලිංගය (ලකුණ), පදය (පියවර), ජලය.

අඞ්ගං පණ්ණං සුසානං සං, ආවුධං හදයං වනං;

සොපානං චීවරං පාණං, අලාතං ඉන්ද්‍රියං කුලං.

අංගය (අවයවය), පත්‍රය (කොළය), සොහොන, සැපය (ස්වකීයත්වය), ආයුධය, හෘදය, වනය, පියගැටපෙළ (හිණිමග), සිවුර, ප්‍රාණය, ගිනිපෙනෙල්ල, ඉන්ද්‍රිය, කුලය.

ලොහං කණං බලං පීඨං, අණ්ඩං ආරම්මණං පුරං;

අරඤ්ඤං තීරමස්සත්ථ-මිච්චාදීනි සමුද්ධරෙ.

ලෝහය, කුඩු (කණ පිටි), බලය, පීඨය (ආසනය), බිත්තරය, අරමුණ, පුරය (නගරය), අරණ්‍යය (කැලය), ඉවුර (තෙර), ඇසතු ගස යනාදී මේවා නිදර්ශන වශයෙන් උපුටා දැක්විය යුතුය.

ඉමානි චිත්තසද්දෙන සබ්බථාපි සදිසානි, ඉමානි පන විසදිසානි. සෙය්‍යථිදං –

මේවා (ඉහත සඳහන් කළ පද) සෑම ආකාරයකින්ම 'චිත්ත' ශබ්දයට සමාන වේ. මේවා වනාහි (චිත්ත ශබ්දයට වඩා) වෙනස් වේ. එනම් -

‘‘චම්මං වෙස්ම’’න්තිආදීනි, එකධායෙව භිජ්ජරෙ;

‘‘කම්මං ථාමං ගුණව’’න්ති-ආදීනි තු අනෙකධා.

‘චම්ම’ (සම), ‘เวස්ම’ (ගෙය) යනාදී පද එකම ආකාරයකින් විභක්ති ප්‍රත්‍ය ගනිමින් වෙනස් වේ. ‘කම්ම’ (කර්මය), ‘ථාම’ (බලය), ‘ගුණවන්ත’ යනාදී පද වනාහි නොයෙක් ආකාරයෙන් වෙනස් වේ.

කථං?

ඒ කෙසේද?

චම්මෙ, චම්මස්මිං, චම්මම්හි, චම්මනි, වෙස්මෙ, වෙස්මස්මිං, වෙස්මම්හි, වෙස්මනි, ඝම්මෙ, ඝම්මස්මිං, ඝම්මම්හි, ඝම්මනි. එවං අඤ්ඤානිපි යොජෙතබ්බානි.

චම්මේ, චම්මස්මිං, චම්මම්හි, චම්මනි (සමෙහි), වෙස්මේ, වෙස්මස්මිං, වෙස්මම්හි, වෙස්මනි (ගෙහි), ඝම්මේ, ඝම්මස්මිං, ඝම්මම්හි, ඝම්මනි (ග්‍රීෂ්මයෙහි). මේ ආකාරයෙන් අනෙකුත් පද ද යෙදිය යුතුය.

කම්මං, කම්මානි, කම්මා. කම්මං, කම්මානි, කම්මෙ. කම්මෙන, කම්මුනා, කම්මනා, කම්මෙහි, කම්මෙභි. කම්මස්ස, කම්මුනො, කම්මානං. කම්මස්මා, කම්මම්හා, කම්මුනා, කම්මෙහි, කම්මෙභි. කම්මස්ස, කම්මුනො, කම්මානං. කම්මෙ, කම්මස්මිං, කම්මම්හි, කම්මනි, කම්මෙසු. භො කම්ම, භවන්තො කම්මානි, භවන්තො කම්මා.

කම්මං, කම්මානි, කම්මා (ප්‍රථමා විභක්තිය). කම්මං, කම්මානි, කම්මේ (ද්විතීයා විභක්තිය). කම්මේන, කම්මුනා, කම්මනා, කම්මේහි, කම්මේභි (තෘතීයා විභක්තිය). කම්මස්ස, කම්මුනෝ, කම්මානං (චතුර්ථී විභක්තිය). කම්මස්මා, කම්මම්හා, කම්මුනා, කම්මේහි, කම්මේභි (පංචමී විභක්තිය). කම්මස්ස, කම්මුනෝ, කම්මානං (ෂෂ්ඨී විභක්තිය). කම්මේ, කම්මස්මිං, කම්මම්හි, කම්මනි, කම්මේසු (සප්තමී විභක්තිය). භෝ කම්ම, භවන්තෝ කම්මානි, භවන්තෝ කම්මා (ආලෝපන විභක්තිය).

ථාමසද්දස්ස පන තතියෙකවචනට්ඨානාදීසු ‘‘ථාමෙන, ථාමුනා, ථාමස්ස, ථාමුනො’’ති ච, ‘‘ථාමා, ථාමස්මා, ථාමම්හා, ථාමුනා’’ති ච යොජෙතබ්බං.

‘ථාම’ ශබ්දයේ වනාහි තෘතීයා ඒකවචන ස්ථාන ආදියේදී ‘ථාමේන, ථාමුනා’ කියා ද, චතුර්ථී/ෂෂ්ඨී ඒකවචනයේදී ‘ථාමස්ස, ථාමුනෝ’ කියා ද, පංචමී ඒකවචනයේදී ‘ථාමා, ථාමස්මා, ථාමම්හා, ථාමුනා’ කියා ද යෙදිය යුතුය.

වන්තු මන්තු ඉමන්තුපච්චයවතං පන නිග්ගහීතන්තසද්දානං ‘‘ගුණවං චිත්තං, රුචිමං පුප්ඵං, පාපිමං කුලං’’ ඉච්චාදිපයොගවසෙන –

‘වන්තු’, ‘මන්තු’, ‘ඉමන්තු’ යන ප්‍රත්‍යයන් සහිත, නිග්ගහීතාන්ත (බිංදුව කෙළවර වූ) ශබ්දයන්ගේ වනාහි ‘ගුණවං චිත්තං’ (ගුණවත් සිත), ‘රුචිමං puප්ඵං’ (දිලිසෙන මල), ‘පාපිමං කුලං’ (පවිටු කුලය) යනාදී ප්‍රයෝගයන්ගේ වශයෙන් මෙසේ සිද්ධි ක්‍රමය දත යුතුය -

ගුණවං[Pg.306], ගුණවන්තානි, ගුණවන්තා, ගුණවන්ති. ගුණවන්තං, ගුණවන්තානි, ගුණවන්තෙ ගුණවන්ති. ගුණවතා, ගුණවන්තෙන, ගුණවන්තෙහි, ගුණවන්තෙභි. ගුණවතො, ගුණවන්තස්ස, ගුණවතං, ගුණවන්තානං. ගුණවතා, ගුණවන්තා, ගුණවන්තස්මා, ගුණවන්තම්හා, ගුණවන්තෙහි, ගුණවන්තෙභි. ගුණවතො, ගුණවන්තස්ස, ගුණවතං, ගුණවන්තානං. ගුණවති, ගුණවන්තෙ, ගුණවන්තස්මිං, ගුණවන්තම්හි, ගුණවන්තෙසු. භො ගුණව, භවන්තො ගුණවන්තානි, ගුණවන්ති.

ගුණවං, ගුණවන්තානි, ගුණවන්තා, ගුණවන්ති. ගුණවන්තං, ගුණවන්තානි, ගුණවන්තේ, ගුණවන්ති. ගුණවතා, ගුණවන්තේන, ගුණවන්තේහි, ගුණවන්තේභි. ගුණවතෝ, ගුණවන්තස්ස, ගුණවතං, ගුණවන්තානං. ගුණවතා, ගුණවන්තා, ගුණවන්තස්මා, ගුණවන්තම්හා, ගුණවන්තේහි, ගුණවන්තේභි. ගුණවතෝ, ගුණවන්තස්ස, ගුණවතං, ගුණවන්තානං. ගුණවති, ගුණවන්තේ, ගුණවන්තස්මිං, ගුණවන්තම්හි, ගුණවන්තේසු. භෝ ගුණව, භවන්තෝ ගුණවන්තානි, ගුණවන්ති.

එවං ‘‘රුචිමං, රුචිමන්තානි, රුචිම’’න්තිඉච්චාදිනා, ‘‘පාපිමං, පාපිමන්තානි, පාපිම’’න්ති ඉච්චාදිනා ච යොජෙතබ්බං. අපිචෙත්ථ ‘‘ගුණවං බලවං යසවං සතිමං ගතිමං’’ඉච්චාදිනා පයොගා විත්ථාරෙතබ්බා.

මේ ආකාරයට ‘රුචිමං, රුචිමන්තානි, රුචිමං’ යනාදී වශයෙන් ද, ‘පාපිමං, pāපිමන්තානි, පාපිමං’ යනාදී වශයෙන් ද යෙදිය යුතුය. තවද මෙහි ‘ගුණවං, බලවං, යසවං, සතිමං, ගතිමං’ යනාදී ප්‍රයෝගයන් විස්තර වශයෙන් දත යුතුය.

කරොන්තසද්දස්ස ‘‘කරොන්තං චිත්තං, කරොන්තං කුල’’න්ති පයොගවසෙන –

‘කරොන්ත’ (කරන්නා වූ) ශබ්දයේ වනාහි ‘කරොන්තං චිත්තං’ (ක්‍රියා කරන සිත), ‘කරොන්තං කුලං’ (කටයුතු කරන කුලය) යනාදී ප්‍රයෝගයන්ගේ වශයෙන් මෙසේය -

කරොන්තං, කරොන්තානි, කරොන්තා, කරොන්ති. කරොන්තං, කරොන්තානි, කරොන්තෙ, කරොන්ති. කරොතා, කරොන්තෙන, කරොන්තෙහි, කරොන්තෙභි. කරොතො, කරතො, කරොන්තස්ස, කරොන්තානං, කරොතං. කරොතා, කරොන්තා, කරොන්තස්මා, කරොන්තම්හා, කරොන්තෙහි, කරොන්තෙභි. කරොතො, කරතො, කරොන්තස්ස, කරොන්තානං, කරොතං. කරොති, කරොන්තෙ, කරොන්තස්මිං, කරොන්තම්හි, කරොන්තෙසු. භො කරොන්ත, භවන්තො, කරොන්තානි, කරොන්තා, කරොන්තීති යොජෙතබ්බං.

කරොන්තං, කරොන්තානි, කරොන්තා, කරොන්ති. කරොන්තං, කරොන්තානි, කරොන්තේ, කරොන්ති. කරොතා, කරොන්තේන, කරොන්තේහි, කරොන්තේභි. කරොතෝ, කරතෝ, කරොන්තස්ස, කරොන්තානං, කරොතං. කරොතා, කරොන්තා, කරොන්තස්මා, කරොන්තම්හා, කරොන්තේහි, කරොන්තේභි. කරොතෝ, කරතෝ, කරොන්තස්ස, කරොන්තානං, කරොතං. කරොති, කරොන්තේ, කරොන්තස්මිං, කරොන්තම්හි, කරොන්තේසු. භෝ කරොන්ත, භවන්තෝ කරොන්තානි, කරොන්තා, කරොන්ති යනුවෙන් යෙදිය යුතුය.

ගච්ඡන්තසද්දස්ස තු ‘‘ගච්ඡන්තං චිත්තං, ගච්ඡන්තං කුල’’න්ති පයොගවසෙන –

‘ගච්ඡන්ත’ (යන්නා වූ) ශබ්දයේ වනාහි ‘ගච්ඡන්තං චිත්තං’ (ගමන් කරන සිත), ‘ගච්ඡන්තං කුලං’ (යන කුලය) යනාදී ප්‍රයෝගයන්ගේ වශයෙන් මෙසේය -

ගච්ඡන්තං, ගච්ඡන්තානි, ගච්ඡන්තා. ගච්ඡන්තං, ගච්ඡන්තානි, ගච්ඡන්තෙ. ගච්ඡතා, ගච්ඡන්තෙන, ගච්ඡන්තෙහි, ගච්ඡන්තෙභි. ගච්ඡතො, ගච්ඡන්තස්ස, ගච්ඡන්තානං, ගච්ඡතං. ගච්ඡතා, ගච්ඡන්තා, ගච්ඡන්තස්මා, ගච්ඡන්තම්හා, ගච්ඡන්තෙහි[Pg.307], ගච්ඡන්තෙභි. ගච්ඡතො, ගච්ඡන්තස්ස, ගච්ඡන්තානං, ගච්ඡතං. ගච්ඡති, ගච්ඡන්තෙ, ගච්ඡන්තස්මිං, ගච්ඡන්තම්හි, ගච්ඡන්තෙසු. භො ගච්ඡං, භො ගච්ඡන්තා, භවන්තො ගච්ඡන්තානි, ගච්ඡන්තාති යොජෙතබ්බං.

ගච්ඡන්තං, ගච්ඡන්තානි, ගච්ඡන්තා. ගච්ඡන්තං, ගච්ඡන්තානි, ගච්ඡන්තේ. ගච්ඡතා, ගච්ඡන්තේන, ගච්ඡන්තේහි, ගච්ඡන්තේභි. ගච්ඡතෝ, ගච්ඡන්තස්ස, ගච්ඡන්තානං, ගච්ඡතං. ගච්ඡතා, ගච්ඡන්තා, ගච්ඡන්තස්මා, ගච්ඡන්තම්හා, ගච්ඡන්තේහි, ගච්ඡන්තේභි. ගච්ඡතෝ, ගච්ඡන්තස්ස, ගච්ඡන්තානං, ගච්ඡතං. ගච්ඡති, ගච්ඡන්තේ, ගච්ඡන්තස්මිං, ගච්ඡන්තම්හි, ගච්ඡන්තේසු. භෝ ගච්ඡං, භෝ ගච්ඡන්තා, භවන්තෝ ගච්ඡන්තානි, ගච්ඡන්තා යනුවෙන් යෙදිය යුතුය.

එවං ‘‘චරන්තං දදන්තං තිට්ඨන්තං චින්තයන්ත’’න්තිආදීසුපි නාමිකපදමාලා යොජෙතබ්බා.

මේ ආකාරයට ‘චරන්තං’ (හැසිරෙන්නා වූ), ‘දදන්තං’ (දෙන්නා වූ), ‘තිට්ඨන්තං’ (සිටින්නා වූ), ‘චින්තයන්තං’ (සිතන්නා වූ) යනාදී ශබ්දයන්හි ද නාම පදමාලාවන් (විභක්ති මාලාවන්) යෙදිය යුතුය.

මහන්තසද්දස්ස පන කොචි භෙදො, තථා හි ‘‘බාරාණසිරජ්ජං නාම මහා’’ති එවං ‘‘මහා’’ඉති නපුංසකපයොගදස්සනතො ‘‘මහන්තං, මහා, මහන්තානි, මහන්තා. මහන්තං, මහන්තානි, මහන්තෙ. මහතා’’ති කමො වෙදිතබ්බො. සබ්බානෙතානි චිත්තසද්දෙන විසදිසානි.

‘මහන්ත’ (මහත් වූ) ශබ්දයේ වනාහි යම් වෙනසක් ඇත. එනම් ‘බාරාණසිරජ්ජං නාම මහා’ (බරණැස් රාජ්‍යය නම් මහත් ය) යනාදී වශයෙන් ‘මහා’ යන නපුංසකලිංග ප්‍රයෝගය පෙනෙන බැවින් ‘මහන්තං, මහා, මහන්තානි, මහන්තා. මහන්තං, මහන්තානි, මහන්තේ. මහතා’ යනාදී වශයෙන් එහි ක්‍රමය දත යුතුය. මේ සියලු ශබ්ද ‘චිත්ත’ ශබ්දයට වඩා වෙනස් වේ.

සවිනිච්ඡයොයං නිග්ගහීතන්තනපුංසකලිඞ්ගානං පකතිරූපස්ස නාමිකපදමාලාවිභාගො.

නිග්ගහීතාන්ත (බිංදුව කෙළවර ඇති) නපුංසක ලිංග ශබ්දයන්ගේ ප්‍රකෘති රූපයන්ගේ නාම පදමාලා විභාගය පිළිබඳ විනිශ්චය මෙසේ අවසන් වේ.

අවණ්ණුකාරන්තතාපකතිකං නිග්ගහීතන්තං

අවර්ණ (අ, ආ) සහ උකාරාන්ත ප්‍රකෘති ඇති නිග්ගහීතාන්ත...

නපුංසකලිඞ්ගං නිට්ඨිතං.

නපුංසක ලිංගය නිම විය.

ඉදානි තස්සීලත්ථස්ස කතරස්සස්ස අත්ථවිභාවි ඉච්චෙතස්ස සද්දස්ස නාමිකපදමාලං වක්ඛාම පුබ්බාචරියමතං පුරෙචරං කත්වා –

දැන් වනාහි, තච්ඡීලාර්ථයෙහි (ස්වභාවය යන අර්ථයෙහි) හ්‍රස්ව වූ ‘අත්ථවිභාවි’ (අර්ථය පැහැදිලි කරන) යන මේ ශබ්දයේ නාම පදමාලාව (විභක්ති මාලාව) පූර්වාචාර්යයන් වහන්සේලාගේ මතය පෙරදැරි කරගෙන පවසන්නෙමු -

අට්ඨි, අට්ඨී, අට්ඨීනි. අට්ඨිං, අට්ඨී, අට්ඨීනි. අට්ඨිනා, අට්ඨීහි, අට්ඨීභි. අට්ඨිස්ස, අට්ඨිනො, අට්ඨීනං. අට්ඨිනා, අට්ඨීහි, අට්ඨීභි. අට්ඨිස්ස, අට්ඨිනො, අට්ඨීනං. අට්ඨිස්මිං, අට්ඨිම්හි, අට්ඨීසු. භො අට්ඨි, භවන්තො අට්ඨී, භවන්තො අට්ඨීනි. යමකමහාථෙරමතං.

අට්ඨි, අට්ඨී, අට්ඨීනි. අට්ඨිං, අට්ඨී, අට්ඨීනි. අට්ඨිනා, අට්ඨීහි, අට්ඨීභි. අට්ඨිස්ස, අට්ඨිනෝ, අට්ඨීනං. අට්ඨිනා, අට්ඨීහි, අට්ඨීභි. අට්ඨිස්ස, අට්ඨිනෝ, අට්ඨීනං. අට්ඨිස්මිං, අට්ඨිම්හි, අට්ඨීසු. භෝ අට්ඨි, භවන්තෝ අට්ඨී, භවන්තෝ අට්ඨීනි. (මෙය) යමක මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ මතයයි.

කිඤ්චාපෙත්ථ නිස්සක්කවචනට්ඨානෙ ‘‘අට්ඨිස්මා, අට්ඨිම්හා’’ති පදානි අනාගතානි, තථාපි තත්ථ තත්ථ තංසදිසප්පයොගදස්සනා ගහෙතබ්බානි. යථා පන අට්ඨිසද්දස්ස, එවං ‘‘සත්ථි දධි වාරි අක්ඛි අච්ඡි’’ඉච්චාදීනම්පි රූපානි භවන්ති.

මෙහි පංචමී (අපදාන) විභක්ති ස්ථානයෙහි ‘අට්ඨිස්මා, අට්ඨිම්හා’ යන පද (පෙළෙහි) පැමිණ නැතත්, ඒ ඒ තැන්වල ඊට සමාන වූ ප්‍රයෝග දැකීමෙන් ඒවා ද ගත යුතුය. ‘අට්ඨි’ ශබ්දය මෙන්ම ‘සත්ථි’ (කලව), ‘දධි’ (මුදවපු කිරි), ‘වාරි’ (ජලය), ‘අක්ඛි’ (ඇස), ‘අච්ඡි’ (ඇස) යනාදී ශබ්දයන්ගේ ද රූප මෙසේම සිද්ධ වේ.

අත්ථවිභාවි[Pg.308], අත්ථවිභාවී, අත්ථවිභාවීනි. අත්ථවිභාවිං, අත්ථවිභාවී, අත්ථවිභාවීනි. අත්ථවිභාවිනා, අත්ථවිභාවීහි, අත්ථවිභාවීභි. අත්ථවිභාවිස්ස, අත්ථවිභාවිනො, අත්ථවිභාවීනං. අත්ථවිභාවිනා, අත්ථවිභාවිස්මා අත්ථවිභාවිම්හා, අත්ථවිභාවීහි, අත්ථවිභාවීභි. අත්ථවිභාවිස්ස, අත්ථවිභාවිනො, අත්ථවිභාවීනං. අත්ථවිභාවිස්මිං, අත්ථවිභාවිම්හි, අත්ථවිභාවීසු. භො අත්ථවිභාවි, භවන්තො අත්ථවිභාවී, භවන්තො අත්ථවිභාවීනි.

අත්ථවිභාවි, අත්ථවිභාවී, අත්ථවිභාවීනි. අත්ථවිභාවිං, අත්ථවිභාවී, අත්ථවිභාවීනි. අත්ථවිභාවිනා, අත්ථවිභාවීහි, අත්ථවිභාවීභි. අත්ථවිභාවිස්ස, අත්ථවිභාවිනෝ, අත්ථවිභාවීනං. අත්ථවිභාවිනා, අත්ථවිභාවිස්මා, අත්ථවිභාවිම්හා, අත්ථවිභාවීහි, අත්ථවිභාවීභි. අත්ථවිභාවිස්ස, අත්ථවිභාවිනෝ, අත්ථවිභාවීනං. අත්ථවිභාවිස්මිං, අත්ථවිභාවිම්හි, අත්ථවිභාවීසු. භෝ අත්ථවිභාවි, භවන්තෝ අත්ථවිභාවී, භවන්තෝ අත්ථවිභාවීනි.

එවං ‘‘ධම්මවිභාවි, චිත්තානුපරිවත්ති, සුඛකාරි’’ඉච්චාදීනිපි. තත්ථ අට්ඨි සත්ථිආදීනි පධානලිඞ්ගානි අනඤ්ඤාපෙක්ඛකත්තා, අත්ථවිභාවි ධම්මවිභාවිආදීනි අප්පධානලිඞ්ගානි අඤ්ඤාපෙක්ඛකත්තා.

මෙසේ "ධම්මවිභාවි" (ධර්මය ප්‍රකාශ කරන), "චිත්තානුපරිවත්ති" (සිත අනුව පවත්නා), "සුඛකාරි" (සැපය උපදවන) ආදී ශබ්ද ද (ව්‍යාකරණානුකූලව වචන මාලාගත කළ යුතුය). එහි අට්ඨි (ඇටය), සත්ථි (කලවය) ආදී ශබ්ද අන්‍ය වචනයක් අපේක්ෂා නොකරන බැවින් ප්‍රධාන ලිංග (නාමපද) වෙති. අත්ථවිභාවි, ධම්මවිභාවි ආදී ශබ්ද අන්‍ය වචනයක් අපේක්ෂා කරන බැවින් අප්‍රධාන ලිංග (විශේෂණපද) වෙති.

සවිනිච්ඡයොයං ඉකාරන්තනපුංසකලිඞ්ගානං පකතිරූපස්ස නාමිකපදමාලාවිභාගො.

මෙසේ විනිශ්චය සහිත වූ, 'ඉ' කාරයෙන් කෙළවර වන නපුංසක ලිංගික ශබ්දයන්ගේ ප්‍රකෘති රූපයෙහි නාමික පදමාලා (විභක්ති රූප) බෙදීම දක්වන ලදී.

ඉවණ්ණන්තතාපකතිකං ඉකාරන්තනපුංසකලිඞ්ගං නිට්ඨිතං.

'ඉ' වර්ණය කෙළවර කොට ඇති ප්‍රකෘති ස්වරූපය ඇති, 'ඉ' කාරාන්ත නපුංසක ලිංගය නිම කරන ලදී.

ඉදානි කතරස්සස්ස ගොත්‍රභු ඉච්චෙතස්ස සද්දස්ස නාමිකපදමාලං වක්ඛාම පුබ්බාචරියමතං පුරෙචරං කත්වා –

දැන් පූර්වාචාර්යවරුන්ගේ මතය පෙරදැරි කරගෙන, කෙටි 'උ' කාරය සහිත 'ගොත්‍රභු' යන මේ ශබ්දයේ නාමික පදමාලාව පවසන්නෙමු –

ආයු, ආයූ, ආයූනි. ආයුං, ආයූ, ආයූනි. ආයුනා, ආයූහි, ආයූභි. ආයුස්ස, ආයුනො, ආයූනං. ආයුනා, ආයූහි, ආයූභි. ආයුස්ස, ආයුනො, ආයූනං. ආයුස්මිං, ආයුම්හි, ආයූසු. භො ආයු, භවන්තො ආයූ, භවන්තො ආයූනි. යමකමහාථෙරමතං.

ආයු, ආයූ, ආයූනි (ප්‍රථමා). ආයුං, ආයූ, ආයූනි (ද්විතීයා). ආයුනා, ආයූහි, ආයූභි (තෘතීයා). ආයුස්ස, ආයුනෝ, ආයූනං (චතුර්ථී). ආයුනා, ආයූහි, ආයූභි (පංචමී). ආයුස්ස, ආයුනෝ, ආයූනං (ෂෂ්ඨී). ආයුස්මිං, ආයුම්හි, ආයූසු (සප්තමී). භෝ ආයු, භවන්තෝ ආයූ, භවන්තෝ ආයූනි (ආලපන). මෙය යමක මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ මතයයි.

කිඤ්චාපෙත්ථ නිස්සක්කවචනට්ඨානෙ ‘‘ආයුස්මා, ආයුම්හා’’ති පදානි අනාගතානි, තථාපි තත්ථ තත්ථ තංසදිසප්පයොගදස්සනතො ගහෙතබ්බානි. එත්ථ ච ආයුසද්දො පුංනපුංසකලිඞ්ගො දට්ඨබ්බො. තථා හි පාළියං අට්ඨකථාසු ච තස්ස ද්විලිඞ්ගතා [Pg.309] දිස්සති. ‘‘පුනරායු ච මෙ ලද්ධො, එවං ජානාහි මාරිස. ආයු චස්සා පරික්ඛීණො අහොසී’’තිආදීසු හි ආයුසද්දො පුල්ලිඞ්ගො, තබ්බසෙන ‘‘ආයු, ආයූ, ආයවො’’තිආදිනා භික්ඛුනයෙන යථාසම්භවං නාමිකපදමාලා යොජෙතබ්බා. ‘‘අග්ගං ආයු ච වණ්ණො ච. කිත්තකං පනස්ස ආයූ’’තිආදීසු පන නපුංසකලිඞ්ගො, තබ්බසෙන ‘‘ආයු, ආයූ, ආයූනී’’ති යොජිතා.

මෙහි පංචමී විභක්ති ස්ථානයෙහි "ආයුස්මා, ආයුම්හා" යන පද නොපැමිණියද, එහි එහි එබඳු වූ ප්‍රයෝග දැකීමෙන් ඒවා ද ගත යුතුය. මෙහි "ආයු" ශබ්දය පුල්ලිංග සහ නපුංසක ලිංග යන දෙකෙහිම පවත්නා බව දත යුතුය. එසේම පාලියෙහි ද අටුවාවන්හි ද එහි ද්විලිංගික බව (ලිංග දෙකෙහිම පැවතීම) පෙනේ. "පුනරායු ච මේ ලද්ධෝ...", "ආයු චස්සා පරික්ඛීණෝ අහෝසි" ආදියේදී "ආයු" ශබ්දය පුල්ලිංග වේ. ඒ අනුව "භික්ඛු" ශබ්ද මාලාව මෙන් "ආයු, ආයූ, ආයවෝ" යනාදී වශයෙන් හැකි පරිදි පදමාලාව යෙදිය යුතුය. "අග්ගං ආයු ච වණ්ණෝ ච...", "කිත්තකං පනස්ස ආයූ" ආදියේදී එය නපුංසක ලිංග වේ. ඒ අනුව "ආයු, ආයූ, ආයූනි" යනුවෙන් යොදන ලදී.

ගොත්‍රභු, ගොත්‍රභූ, ගොත්‍රභූනි. ගොත්‍රභුං, ගොත්‍රභූ, ගොත්‍රභූනි. ගොත්‍රභුනා, ගොත්‍රභූහි, ගොත්‍රභූභි. ගොත්‍රභුස්ස, ගොත්‍රභුනො, ගොත්‍රභූනං. ගොත්‍රභුනා, ගොත්‍රභුස්මා, ගොත්‍රභුම්හා, ගොත්‍රභූහි, ගොත්‍රභූභි. ගොත්‍රභුස්ස, ගොත්‍රභුනො, ගොත්‍රභූනං. ගොත්‍රභුස්මිං, ගොත්‍රභුම්හි, ගොත්‍රභූසු. භො ගොත්‍රභු, භවන්තො ගොත්‍රභූ, භවන්තො ගොත්‍රභූනි. භො ගොත්‍රභූ, භො ගොත්‍රභූනි, එවං බහුවචනං වා. අයමම්හාකං මතං, එවං ‘‘චිත්තසහභු’’ඉච්චාදීනං භූධාතුමයානං උකාරන්තසද්දානං අඤ්ඤෙසම්පි තංසදිසානං නාමිකපදමාලා යොජෙතබ්බා. පුග්ගලවාචකො පන ඌකාරන්තො ගොත්‍රභූසද්දො පුල්ලිඞ්ගපරියාපන්නත්තා සබ්බඤ්ඤූනයෙ පවිට්ඨො. තත්‍රඤ්ඤෙ සද්දා නාම ‘‘චක්ඛු වසු ධනු දාරු තිපු මධු සිඞ්ගු හිඞ්ගු චිත්තගු’’ඉච්චාදයො.

ගොත්‍රභු, ගොත්‍රභූ, ගොත්‍රභූනි (ප්‍රථමා). ගොත්‍රභුං, ගොත්‍රභූ, ගොත්‍රභූනි (ද්විතීයා). ගොත්‍රභුනා, ගොත්‍රභූහි, ගොත්‍රභූභි (තෘතීයා). ගොත්‍රභුස්ස, ගොත්‍රභුනෝ, ගොත්‍රභූනං (චතුර්ථී). ගොත්‍රභුනා, ගොත්‍රභුස්මා, ගොත්‍රභුම්හා, ගොත්‍රභූහි, ගොත්‍රභූභි (පංචමී). ගොත්‍රභුස්ස, ගොත්‍රභුනෝ, ගොත්‍රභූනං (ෂෂ්ඨී). ගොත්‍රභුස්මිං, ගොත්‍රභුම්හි, ගොත්‍රභූසු (සප්තමී). භෝ ගොත්‍රභු, භවන්තෝ ගොත්‍රභූ, භවන්තෝ ගොත්‍රභූනි (ආලපන). භෝ ගොත්‍රභූ, භෝ ගොත්‍රභූනි, මෙසේ බහුවචන ද වේ. මෙය අපගේ මතයයි. මෙසේම "චිත්තසහභු" ආදී 'භූ' ධාතුවෙන් සැදුණු වෙනත් 'උ' කාරාන්ත ශබ්දයන්ගේ ද, ඊට සමාන අන්‍ය ශබ්දයන්ගේ ද නාමික පදමාලාවන් යෙදිය යුතුය. පුද්ගලයෙකු හඳුන්වන දීර්ඝ 'ඌ' කාරාන්ත වූ "ගොත්‍රභූ" ශබ්දය වනාහි පුල්ලිංගයට අයත් වන බැවින් "සබ්බඤ්ඤූ" ශබ්ද ක්‍රමයට ඇතුළත් වේ. එහි ඇති අනෙක් (උකාරාන්ත නපුංසක ලිංග) ශබ්ද නම්: "චක්ඛු (ඇස), වසු (ධනය), ධනු (දුන්න), දාරු (දර), තිපු (ඊයම්), මධු (මීපැණි), සිංගු (ඉඟුරු), හිංගු (පෙරුම්කායම්), චිත්තගු" ආදියයි.

සවිනිච්ඡයොයං උකාරන්තනපුංසකලිඞ්ගානං පකතිරූපස්ස නාමිකපදමාලාවිභාගො.

මෙසේ විනිශ්චය සහිත වූ, 'උ' කාරයෙන් කෙළවර වන නපුංසක ලිංගික ශබ්දයන්ගේ ප්‍රකෘති රූපයෙහි නාමික පදමාලා බෙදීම දක්වන ලදී.

උවණ්ණොකාරන්තතාපකතිකං

'උ' වර්ණය සහ 'ඌ' වර්ණය කෙළවර කොට ඇති ප්‍රකෘති ස්වරූපය ඇති,

උකාරන්තනපුංසකලිඞ්ගං නිට්ඨිතං.

'උ' කාරාන්ත නපුංසක ලිංගය නිම කරන ලදී.

එවං නිග්ගහීතන්ත ඉකාරන්ත උකාරන්තවසෙන තිවිධානි නපුංසකලිඞ්ගානි නිරවසෙසතො ගහිතානෙව හොන්ති. තෙසු කෙසඤ්චි [Pg.310] නිග්ගහීතන්තානං ක්වචි පච්චත්තෙකවචනස්ස බහුවචනස්ස එකාරාදෙසවසෙන භෙදො දිස්සති. සෙය්‍යථිදං? ‘‘සුඛෙ දුක්ඛෙ. එකූනපඤ්ඤාස ආජීවකසතෙ එකූනපඤ්ඤාස පරිබ්බාජකසතෙ’’ඉච්චෙවමාදි. නනු භො එවංවිධානං රූපානං පාළියං දස්සනතො ‘‘එකාරන්තම්පි නපුංසකලිඞ්ගං අත්ථී’’ති වත්තබ්බන්ති? න වත්තබ්බං නිග්ගහීතන්තොගධරූපවිසෙසත්තා තෙසං රූපානං. ආදෙසවසෙන හි සිද්ධත්තා විසුං එකාරන්තං නපුංසකලිඞ්ගං නාම නත්ථි. තස්මා නපුංසකලිඞ්ගානං යථාවුත්තා තිවිධතායෙව ගහෙතබ්බාති.

මෙසේ නිග්ගහීතාන්ත (ං කෙළවර වන), 'ඉ' කාරාන්ත, 'උ' කාරාන්ත වශයෙන් ත්‍රිවිධ වූ නපුංසක ලිංගයෝ කිසිවක් ඉතිරි නොවී සම්පූර්ණයෙන්ම ගන්නා ලදහ. ඒ අතරින් ඇතැම් නිග්ගහීතාන්ත ශබ්දයන්ගේ ප්‍රථමා සහ ද්විතීයා විභක්තීන්හි ඒකවචන හා බහුවචන සඳහා ඇතැම් තැනක 'ඒ' කාරාදේශ වීම් වශයෙන් වෙනස්කම් පෙනේ. එනම්: "සුඛේ දුක්ඛේ, ඒකූනපඤ්ඤාස ආජීවකසතේ, ඒකූනපඤ්ඤාස පරිබ්බාජකසතේ" යනාදියයි. පින්වත, පාලියෙහි මෙබඳු රූප පෙනෙන බැවින් "ඒ කාරාන්ත නපුංසක ලිංගයක් ද ඇත්තේය" යි කිව යුතු නොවේද? එසේ නොකිව යුතුය. මන්ද යත්, ඒ රූප නිග්ගහීතාන්තය තුළම අන්තර්ගත වන විශේෂ රූපයන් වන බැවිනි. ආදේශයක් වශයෙන් සිද්ධ වන බැවින් වෙන් වූ 'ඒ' කාරාන්ත නපුංසක ලිංගයක් කියා දෙයක් නැත. එබැවින් නපුංසක ලිංගයන්ගේ ඉහත කී ත්‍රිවිධත්වයම පිළිගත යුතුය.

නපුංසකානමිච්චෙවං, ලිඞ්ගානං නයසාලිනී;

පදමාලා විභත්තා මෙ, සාසනත්ථං මහෙසිනො.

මෙසේ ක්‍රමවත් වූ නපුංසක ලිංගික ශබ්දයන්ගේ පදමාලාව, මහේසී වූ (මහා සෘෂි වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ) ශාසනයේ යහපත පිණිස මා විසින් බෙදා දක්වන ලදී.

යස්සෙසා පගුණා සද්ද-නීතිරෙසා සුභාවිතා;

සාසනෙ කුලපුත්තානං, සරණං සො පරායණං.

මනා කොට වඩන ලද මෙම 'සද්දනීති' ව්‍යාකරණය යමෙකුට ප්‍රගුණ වී ද, ඔහු ශාසනයෙහි කුලපුත්‍රයන්ට සරණක් ද පිහිටක් ද වන්නේය.

ඉති නවඞ්ගෙ සාට්ඨකථෙ පිටකත්තයෙ බ්‍යප්පථගතීසු විඤ්ඤූනං

මෙසේ අටුවා සහිත වූ ත්‍රිපිටකය හා නවංග ශාස්තෘ ශාසනය නමැති වචන මාර්ගයන්හි ව්‍යක්ත භාවයට පැමිණි ප්‍රඥාවන්තයන්ගේ,

කොසල්ලත්ථාය කතෙ සද්දනීතිප්පකරණෙ

දක්ෂතාවය පිණිස කරන ලද 'සද්දනීති' ප්‍රකරණයෙහි,

නපුංසකලිඞ්ගානං පකතිරූපස්ස නාමිකපදමාලාවිභාගො

නපුංසක ලිංගික ශබ්දයන්ගේ ප්‍රකෘති ස්වරූපයෙහි නාමික පදමාලා බෙදීම නම් වූ,

නවමො පරිච්ඡෙදො.

නවවන පරිච්ඡේදයයි.

10. ලිඞ්ගත්තයමිස්සකනාමිකපදමාලා

10. ත්‍රිලිංග මිශ්‍රක නාමික පදමාලාව.

අධිකූනකතො චෙක-ක්ඛරතො ච ඉතො පරං;

තීණි ලිඞ්ගානි මිස්සෙත්වා, පදමාලමනාකුලං.

මින් මතු, අඩුවැඩි වශයෙන් එක් අකුරේ පටන් ත්‍රිවිධ ලිංගයන් මිශ්‍ර කොට, අවුල් රහිත වූ පදමාලාව,

නානාසුඛුමසඞ්කෙත-ගතෙස්වත්ථෙසු විඤ්ඤුනං;

ගම්භීරබුද්ධිචාරත්ථං, පවක්ඛාමි යථාබලං.

නොයෙක් සියුම් සංකේතයන්ගෙන් යුත් අර්ථයන්හි ප්‍රඥාවන්තයන්ගේ ගැඹුරු බුද්ධිය හැසිරවීම පිණිස, මාගේ ශක්ති ප්‍රමාණයෙන් පවසන්නෙමි.

ඉත්ථී ථී ච පභා භා ච, ගිරා රා පවනං වනං;

උදකඤ්ච දකං කඤ්ච, විතක්කො ඉති චාදයො.

"ඉත්ථී" සහ "ථී" (ස්ත්‍රිය), "පභා" සහ "භා" (ප්‍රභාව/ආලෝකය), "ගිරා" සහ "රා" (කථාව), "පවනං" සහ "වනං" (වනාන්තරය/හුළඟ), "උදකං", "දකං" සහ "කං" (ජලය), "විතක්කෝ" යනාදී ශබ්ද ද,

භූ [Pg.311] භූමි චෙව අරඤ්ඤං, අරඤ්ඤානීති චාදයො;

පඤ්ඤා පඤ්ඤාණං ඤාණඤ්ච, ඉච්චාදී ච තිධා සියුං.

"භූ", "භූමි" (පොළොව), "අරඤ්ඤං" සහ "අරඤ්ඤානී" (අරණ/කැලය) ආදී ශබ්ද ද; "පඤ්ඤා", "පඤ්ඤාණං" සහ "ඤාණං" (ප්‍රඥාව/නුවණ) ආදී ශබ්ද ද තුන් ආකාර (ත්‍රිවිධ ලිංග) විය හැකිය.

කො වි සා චෙව භා රා ච, ථී ධී කු භූ තථෙව කං;

ඛං ගො මො මා ච සං යං තං, කිමිච්චාදී ච එකිකාති.

"කෝ", "වි", "සා" ද, "භා", "රා" ද, "ථී", "ධී", "කු", "භූ" ද, එමෙන්ම "කං", "ඛං", "ගෝ", "මෝ", "මා" ද, "සං", "යං", "තං", "කිං" ආදී ශබ්ද ඒකාක්ෂර (එක් අකුරක් ඇති) ශබ්ද වෙති.

අයං ලිඞ්ගත්තයමිස්සකො නාමිකපදමාලාඋද්දෙසො. තත්‍ර ඉත්ථී, ඉත්ථී, ඉත්ථියො. ඉත්ථිං…පෙ… භොතියො ඉත්ථියො.

මෙය ත්‍රිලිංග මිශ්‍රක නාමික පදමාලා උදේසයයි (කෙටි විස්තරයයි). එහි "ඉත්ථී" ශබ්දය: ඉත්ථී, ඉත්ථී, ඉත්ථියෝ (ප්‍රථමා). ඉත්ථිං... (ආදී වශයෙන් ගොස්) භෝතියෝ ඉත්ථියෝ (ආලපන) දක්වා වේ.

ථී ථී, ථියො. ථිං, ථී, ථියො. ථියා, ථීහි, ථීභි. ථියා, ථීනං. ථියා, ථීහි, ථීභි. ථියා, ථීනං. ථියා, ථියං, ථීසු. භොති ථි, භොතියො ථී, භොතියො ථියො. එත්ථ –

ථී, ථී, ථියෝ (ප්‍රථමා). ථිං, ථී, ථියෝ (ද්විතීයා). ථියා, ථීහි, ථීභි (තෘතීයා). ථියා, ථීනං (චතුර්ථී). ථියා, ථීහි, ථීභි (පංචමී). ථියා, ථීනං (ෂෂ්ඨී). ථියා, ථියං, ථීසු (සප්තමී). භෝති ථි, භෝතියෝ ථී, භෝතියෝ ථියෝ (ආලපන). මෙහි –

‘‘කුක්කුටා මණයො දණ්ඩා, ථියො ච පුඤ්ඤලක්ඛණා;

උප්පජ්ජන්ති අපාපස්ස, කතපුඤ්ඤස්ස ජන්තුනො;

ථියා ගුය්හං න සංසෙය්‍ය;

ථීනං භාවො දුරාජානො’’ති

"පව් නොකළා වූ, පින් කළා වූ සත්ත්වයාට කුකුළන් ද, මැණික් ද, දඬු ද, පින් ලකුණු ඇති ස්ත්‍රීහු ද පහළ වෙති. ස්ත්‍රියකට රහසක් නොපැවසිය යුතුය. ස්ත්‍රීන්ගේ ස්වභාවය දැනගැනීමට ඉතා අපහසුය" යනාදී වශයෙන්,

ආදීනි නිදස්සනපදානි.

නිදසුන් පද වෙති.

පභා, පභා, පභායො. පභං…පෙ… භොතියො පභායො.

පභා, pභා, පභායෝ (ප්‍රථමා). පභං... (ආදී වශයෙන් ගොස්) භෝතියෝ පභායෝ (ආලපන) දක්වා වේ.

භා, භා, භායො. භං, භා, භායො. භාය, භාහි, භාභි. භාය, භානං. භාය, භාහි, භාභි. භාය, භානං. භාය, භායං, භාසු. භොති භෙ, භොතියො භා, භොතියො භායො. එත්ථ ච ‘‘භාකරො භානු’’ඉච්චාදීනි නිදස්සනපදානි.

භා, භා, භායෝ (ප්‍රථමා). භං, භා, භායෝ (ද්විතීයා). භාය, භාහි, භාභි (තෘතීයා). භාය, භානං (චතුර්ථී). භාය, භාහි, භාභි (පංචමී). භාය, භානං (ෂෂ්ඨී). භාය, භායං, භාසු (සප්තමී). භෝති භේ, භෝතියෝ භා, භෝතියෝ භායෝ (ආලපන) වේ. මෙහි ද "භාකරෝ, භානු" ආදී ශබ්ද නිදසුන් පද වෙති.

ගිරා[Pg.312], ගිරා, ගිරායො. ගිරං…පෙ… භොතියො ගිරායො. ‘‘වාචා ගිරා බ්‍යප්පථො. යෙ වොහං කිත්තයිස්සාමි, ගිරාහි අනුපුබ්බසො’’ති ඉමානි ගිරාසද්දස්ස ඉත්ථිලිඞ්ගභාවෙ නිදස්සනපදානි.

ගිරා, ගිරා, ගිරායෝ (ප්‍රථමා). ගිරං... (ආදී වශයෙන්) භෝතියෝ ගිරායෝ (ආලපන) දක්වා වේ. "වාචා ගිරා බ්‍යප්පථෝ", "යේ වෝහං කිත්තයිස්සාමි, ගිරාහි අනුපුබ්බසෝ" යන මේවා "ගිරා" ශබ්දය ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි පැවතීමට නිදසුන් පද වෙති.

සුවණ්ණවාචකො රාසද්දො පුල්ලිඞ්ගො, ඉධ පන සද්දවාචකො රාසද්දො ඉත්ථිලිඞ්ගො.

රන් යන අර්ථය දෙන "රා" ශබ්දය පුල්ලිංග වන අතර, මෙහි ශබ්දය/කථාව යන අර්ථය දෙන "රා" ශබ්දය ස්ත්‍රී ලිංග වේ.

රා, රා, රායො. රං, රා, රායො. රාය, රාහි, රාභි. රාය, රානං. රාය, රාහි, රාභි. රාය, රානං. රාය, රායං, රාසු. භොති රෙ, භොතියො රා, භොතියො රායො.

රා, රා, රායෝ. රං, රා, රායෝ. රාය, රාහි, රාභි. රාය, රානං. රාය, රාහි, රාභි. රාය, රානං. රාය, රායං, රාසු. භෝති රේ, භෝතියෝ රා, භෝතියෝ රායෝ.

රා වුච්චති සද්දො. අග්ගඤ්ඤසුත්තටීකායඤ්හි ‘‘රා සද්දො තියති ඡිජ්ජති එත්ථාති රත්ති, සත්තානං සද්දස්ස වූපසමකාලො’’ති වුත්තං. තස්මා රාසද්දස්ස සද්දවාචකත්තෙ ‘‘රත්තී’’ති පදං නිදස්සනං.

‘රා’ යනු ශබ්දයට කියන නමකි. අග්ගඤ්ඤසූත්‍ර ටීකාවෙහි ද ‘රත්ති’ (රාත්‍රිය) යනු ‘රා ශබ්දය මෙහිදී සිඳෙයි (නිශ්ශබ්ද වෙයි) යන අර්ථයෙන් රත්ති නම් වේ, එය සත්වයන්ගේ ශබ්දය සන්සිඳෙන කාලයයි’ යනුවෙන් දක්වා ඇත. එබැවින් ‘රා’ ශබ්දය මඟින් ශබ්දය යන අර්ථය පැවසීමේදී ‘රත්ති’ (රාත්‍රී) යන පදය නිදර්ශනයකි.

පවනං, පවනානි, පවනා. පවනං, පවනානි, පවනෙ.

පවනං, පවනානි, පවනා. පවනං, පවනානි, පවනේ.

වනං, වනානි, වනා. වනං, වනානි, වනෙ. සෙසං සබ්බං නෙය්‍යං.

වනං, වනානි, වනා. වනං, වනානි, වනේ. ශේෂ වූ සියල්ල මෙසේම දත යුතුය.

පවන වනසද්දා කදාචි සමානත්ථා කදාචි භින්නත්ථා. තෙ හි අරඤ්ඤවාචකත්තෙ සමානත්ථා ‘‘තෙ ධම්මෙ පරිපූරෙන්තො, පවනං පාවිසිං තදා. සපුත්තො පාවිසිං වන’’න්තිආදීසු. යථාක්කමං පන තෙ වායුතණ්හාවනවාචකත්තෙ භින්නත්ථා ‘‘පරමදුග්ගන්ධපවනවිචරිතෙ. ඡෙත්වා වනඤ්ච වනථං, නිබ්බනා හොථ භික්ඛවො’’තිආදීසු.

‘පවන’ සහ ‘වන’ යන වචන ඇතැම් විට සමාන අර්ථ දෙයි, ඇතැම් විට වෙනස් අර්ථ දෙයි. අරණ්‍ය (වනය) යන අර්ථය පැවසීමේදී ‘තේ ධම්මේ පරිපූරෙන්තෝ, පවනං පාවිසිං තදා’ (එකල ඒ ධර්මයන් සම්පූර්ණ කරමින් මම වනයට පිවිසියෙමි) සහ ‘සපුත්තෝ පාවිසිං වනං’ (පුත්‍රයා සමඟ වනයට පිවිසියෙමි) යනාදී තැන්වල ඒවා සමානාර්ථවත් වේ. එහෙත්, පිළිවෙළින් සුළඟ, තණ්හාව සහ වනය යන අර්ථයන් පැවසීමේදී ‘පරමදුග්ගන්ධපවනවිචරිතේ’ (අතිශයින් දුර්ගන්ධවත් සුළඟ හැසිරෙන...) සහ ‘ඡෙත්වා වනඤ්ච වනථඤ්ච, නිබ්බනා හෝථ භික්ඛවෝ’ (මහණෙනි, වනය ද වන ලැහැබ (තණ්හාව) ද සිඳ දමා කෙලෙස් වනයෙන් තොර වන්න) යනාදී තැන්වල ඒවා වෙනස් අර්ථ දෙයි.

උදකං, උදකානි, උදකා. උදකං, උදකානි, උදකෙ.

උදකං, උදකානි, උදකා. උදකං, උදකානි, උදකේ.

දකං, දකානි, දකා. දකං, දකානි, දකෙ. සෙසං සබ්බං නෙය්‍යං.

දකං, දකානි, දකා. දකං, දකානි, දකේ. ශේෂ වූ සියල්ල මෙසේම දත යුතුය.

‘‘අම්බපක්කං [Pg.313] දකං සීතං. ථලජා දකජා පුප්ඵා’’තිආදීනෙත්ථ නිදස්සනපදානි. ‘‘නීලොදං වනමජ්ඣතො. මහොදධි. උදබින්දුනිපාතෙන, උදකුම්භොපි පූරතී’’ති පාළිප්පදෙසෙසු පන සමාසන්තගතනාමත්තා උදසද්දෙනෙව උදකත්ථො වුත්තො ‘‘රිත්තස්සාද’’න්ති වත්තබ්බට්ඨානෙ ‘‘රිත්තස්ස’’න්ති සද්දෙන රිත්තස්සාදත්ථො විය. පාළියඤ්හි කෙවලො උදසද්දො න දිට්ඨපුබ්බො. අත්ථි චෙ, සුට්ඨු මනසි කාතබ්බො.

‘අම්බපක්කං දකං සීතං’ (ඉදුණු අඹ සහ සීතල පැන්), ‘ථලජා දකජා පුප්ඵා’ (ගොඩ උපදින සහ දියෙහි උපදින මල්) යනාදිය මෙහි නිදර්ශන පද වේ. ‘නීලෝදං වනමජ්ඣතෝ’ (වනය මැද නිල් දිය), ‘මහෝදධි’ (මහ මුහුද), ‘උදබින්දුනිපාතේන උදකුම්භෝපි පූරති’ (දිය බිඳු වැටීමෙන් පැන් කළය ද පිරෙයි) යන පාලි පාඨයන්හි සමාසය කෙළවර පිහිටි නාමයක් වන බැවින් ‘උද’ ශබ්දයෙන්ම ‘උදක’ (ජලය) යන අර්ථය කියැවේ. එය ‘රිත්තස්සාද’ (හිස් රස ඇති) යැයි කිව යුතු තැන ‘රිත්තස්ස’ යන ශබ්දයෙන් ‘රිත්තස්සාද’ යන අර්ථය ලැබෙන්නාක් මෙනි. පාලියෙහි තනි ‘උද’ ශබ්දයක් මින් පෙර දැක නැත. ඉදින් තිබේ නම්, එය මැනවින් සිත තබාගත යුතුය.

කං, කානි, කා. කං, කානි, කෙ. කෙන, කෙහි, කෙභි. කස්ස, කානං. කා, කස්මා, කම්හා, කෙහි, කෙභි. කස්ස, කානං. කෙ, කස්මිං, කම්හි, කෙසු. භො ක, භවන්තො කා, භවන්තො කානි. භොසද්දෙන වා බහුවචනං යොජෙතබ්බං ‘‘භො කානි, භො කා’’ති.

කං, කානි, කා. කං, කානි, කේ. කේන, කේහි, කේභි. කස්ස, කානං. කා, කස්මා, කම්හා, කේහි, කේභි. කස්ස, කානං. කේ, කස්මිං, කම්හි, කේසු. භෝ ක, භවන්තෝ කා, භවන්තෝ කානි. ‘භෝ’ ශබ්දය සමඟ බහුවචනය ‘භෝ කානි, භෝ කා’ යනුවෙන් යෙදිය යුතුය.

එත්ථ කං වුච්චති උදකං සීසං සුඛඤ්ච. අත්‍ර ‘‘කන්තාරො කන්දරො කෙවට්ටා කෙසා කරුණා නාකො’’තිආදීනි පයොගානි වෙදිතබ්බානි. තත්‍ර කන්තාරොති කං වුච්චති උදකං, තෙන තරිතබ්බො අතික්කමිතබ්බොති කන්තාරො, නිරුදකප්පදෙසො. චොරකන්තාරන්තිආදීසු පන රූළ්හියා දුග්ගමනට්ඨානෙපි කන්තාරසද්දො පවත්තතීති දට්ඨබ්බං. කන්දරොති එත්ථාපි කං වුච්චති උදකං, තෙන දාරිතො භින්නොති කන්දරො. කෙවට්ටාතිආදීසු පන කෙ උදකෙ වත්තනතො ගහණත්ථං පවත්තනතො කෙවට්ටා. කෙ සීසෙ සෙන්ති උප්පජ්ජන්තීති කෙසා. කං සුඛං රුන්ධතීති කරුණා. නාකොති සග්ගො. කන්ති හි සුඛං, න කං අකං, දුක්ඛං, තං නත්ථි එත්ථාති නාකොති අත්ථො ගහෙතබ්බො[Pg.314]. යථෙත්ථ ඉත්ථීසද්දාදීනං නාමිකපදමාලා යොජිතා, එවං ‘‘විතක්කො විචාරො ආභා පදීපො’’තිආදීනම්පි යොජෙතබ්බා.

මෙහි ‘ක’ යනු ජලය, හිස සහ සැපය යන අර්ථයන්ට කියනු ලැබේ. මෙහි ‘කන්තාරෝ (කතර), කන්දරෝ (ගිරි දුර්ගය/ලෙන), කේවට්ටා (කෙවුලන්), කේසා (කෙස්), කරුණා, නාකෝ (ස්වර්ගය)’ යනාදී යෙදීම් දත යුතුය. එහි ‘කන්තාරෝ’ යන්නෙහි ‘ක’ යනු ජලයයි, එයින් (ජලය නොමැතිකමින්) එතෙර විය යුතු බැවින් ‘කන්තාර’ නම් වේ, එනම් ජලය රහිත ප්‍රදේශයයි. ‘චෝරකන්තාර’ (සොර කතර) යනාදී තැන්වලදී රූඪි වශයෙන් දුෂ්කර මාර්ගයන්ට ද ‘කන්තාර’ ශබ්දය යෙදෙන බව දත යුතුය. ‘කන්දර’ යන්නෙහි ද ‘ක’ යනු ජලයයි, එයින් පැළුණු, බිඳුණු තැන ‘කන්දර’ (දිය දහරින් තැනුණු ලෙන/ගිරි කන්දරාව) නම් වේ. ‘කේවට්ට’ යනාදියේදී ‘කේ’ යනු දියෙහිය, (මසුන්) ඇල්ලීම පිණිස එහි හැසිරෙන බැවින් ‘කේවට්ට’ (කෙවුලන්) නම් වේ. ‘කේ’ (හිසෙහි) පිහිටන බැවින්, උපදින බැවින් ‘කේසා’ (කෙස්) නම් වේ. ‘කං’ (සැපය) වළක්වන බැවින් (නැතහොත් පරපීඩාවේදී හදවත කම්පා කරවන බැවින්) ‘කරුණා’ නම් වේ. ‘නාකෝ’ යනු ස්වර්ගයයි. ‘ක’ යනු සැපයයි, ‘න-ක’ (අක) යනු දුකය, එය මෙහි නැති බැවින් ‘නාක’ (ස්වර්ගය) යන අර්ථය ගත යුතුය. යම් සේ මෙහි ‘ඉත්ථී’ ශබ්දාදියේ නාම පද මාලාවන් යොදන ලද්දේද, එලෙසම ‘විතක්ක, විචාර, ආභා, පදීප’ යනාදියේ ද යෙදිය යුතුය.

භූ, භූ, භුයො. භුං, භූ, භුයො. භුයා, භූහි, භූභි. භුයා, භූනං. භුයා, භූහි, භූභි. භුයා, භූනං. භුයා, භුයං, භූසු. භොති භු, භොතියො භූ, භොතියො භුයො. එත්ථ ච ‘‘භූරුහො භූපාලො භූභුජො භූතල’’න්ති නිදස්සනපදානි.

භූ, භූ, භූයෝ. භුං, භූ, භූයෝ. භුයා, භූහි, භූභි. භුයා, භූනං. භුයා, භූහි, භූභි. භුයා, භූනං. භුයා, භුයං, භූසු. භෝති භු, භෝතියෝ භූ, භෝතියෝ භූයෝ. මෙහි ‘භූරුහ’ (ගස් වැල්), ‘භූපාල’ (රජු), ‘භූභුජ’ (රජු), ‘භූතල’ (පොළොව) යනාදිය නිදර්ශන පද වේ.

භූමි, භූමී, භූමියො;

සෙසං විත්ථාරෙතබ්බං;

අරඤ්ඤං, අරඤ්ඤානි, අරඤ්ඤා;

සෙසං විත්ථාරෙතබ්බං.

භූමි, භූමී, භූමියෝ; ශේෂය විස්තර කටයුතුය; අරඤ්ඤං, අරඤ්ඤානි, අරඤ්ඤා; ශේෂය විස්තර කටයුතුය.

අරඤ්ඤානී වුච්චති මහාඅරඤ්ඤං, ‘‘ගහපතානී’’ති පදමිව ඉනීපච්චයවසෙන සාධෙතබ්බං පදං ඉත්ථිලිඞ්ගඤ්ච. ‘‘අරඤ්ඤානී’’ති හි අට්ඨකථාපාඨොපි දිස්සති.

‘අරඤ්ඤානී’ යනු මහා වනාන්තරයට කියනු ලැබේ. ‘ගහපතානී’ යන පදය මෙන් ‘ඉනී’ ප්‍රත්‍යය බලයෙන් සාදාගත යුතු පදයක් වන මෙය ස්ත්‍රී ලිංග වේ. අටුවා පාඨයන්හි ද ‘අරඤ්ඤානී’ යන යෙදුම දක්නට ලැබේ.

අරඤ්ඤානී, අරඤ්ඤානී, අරඤ්ඤානියො. අරඤ්ඤානිං, අරඤ්ඤානී, අරඤ්ඤානියො. අරඤ්ඤානියා, අරඤ්ඤානීහි, අරඤ්ඤානීභි. අරඤ්ඤානියා, අරඤ්ඤානීනං. අරඤ්ඤානියා, අරඤ්ඤානීහි, අරඤ්ඤානීභි. අරඤ්ඤානියා, අරඤ්ඤානීනං. අරඤ්ඤානියා, අරඤ්ඤානියං, අරඤ්ඤානීසු. භොති අරඤ්ඤානි, භොතියො අරඤ්ඤානී, භොතියො අරඤ්ඤානියො.

අරඤ්ඤානී, අරඤ්ඤානී, අරඤ්ඤානියෝ. අරඤ්ඤානිං, අරඤ්ඤානී, අරඤ්ඤානියෝ. අරඤ්ඤානියා, අරඤ්ඤානීහි, අරඤ්ඤානීභි. අරඤ්ඤානියා, අරඤ්ඤානීනං. අරඤ්ඤානියා, අරඤ්ඤානීhi, අරඤ්ඤානීභි. අරඤ්ඤානියා, අරඤ්ඤානීනං. අරඤ්ඤානියා, අරඤ්ඤානියං, අරඤ්ඤානීසු. භෝති අරඤ්ඤානි, භෝතියෝ අරඤ්ඤානී, භෝතියෝ අරඤ්ඤානියෝ.

යථෙත්ථ උත්තරාධිකවසෙන යොජිතා, එවං ‘‘සභා, සභාය’’න්තිආදීසුපි යොජෙතබ්බා. සභායන්ති සභා එව[Pg.315], ලිඞ්ගබ්‍යත්තයවසෙන පන එවං වුත්තං. ‘‘සභායෙ වා ද්වාරමූලෙ වා වත්ථබ්බ’’න්ති පාළි එත්ථ නිදස්සනං.

යම් සේ මෙහි මතු දැක්වෙන ක්‍රමයට යොදන ලද පරිද්දෙන්ම, ‘සභා, sabhāyaṃ’ යනාදී තැන්වල ද යෙදිය යුතුය. ‘සභායං’ යනු සභාවම වේ, ලිංග ව්‍යත්‍යය (වෙනස් වීම) හේතුවෙන් මෙසේ පවසන ලදී. ‘සභායේ වා ද්වාරමූලේ වා වත්ථබ්බං’ (සභාවෙහි හෝ දොරකඩ හෝ වාසය කළ යුතුය) යන පාලි පාඨය මෙහි නිදර්ශනයකි.

පඤ්ඤා, පඤ්ඤා, පඤ්ඤායො. පඤ්ඤං, පඤ්ඤා, පඤ්ඤායො. පඤ්ඤාය.

පඤ්ඤා, පඤ්ඤා, පඤ්ඤායෝ. පඤ්ඤං, පඤ්ඤා, පඤ්ඤායෝ. පඤ්ඤාය.

පඤ්ඤාණං, පඤ්ඤාණානි, පඤ්ඤාණා. පඤ්ඤාණං, පඤ්ඤාණානි, පඤ්ඤාණෙ. පඤ්ඤාණෙන.

පඤ්ඤාණං, පඤ්ඤාණානි, පඤ්ඤාණා. පඤ්ඤාණං, පඤ්ඤාණානි, පඤ්ඤාණේ. පඤ්ඤාණේන.

‘‘තථා හි භන්තෙ භගවතො සීලපඤ්ඤාණං. සාධු පඤ්ඤාණවා නරො’’තිආදීනෙත්ථ නිදස්සනපදානි.

‘තථා හි භන්තේ භගවතෝ සීලපඤ්ඤාණං’ (ස්වාමීනී, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සීල ප්‍රඥාව එසේමය), ‘සාධු පඤ්ඤාණවා නරෝ’ (ප්‍රඥාවන්ත මිනිසා යහපත්ය) යනාදිය මෙහි නිදර්ශන පද වේ.

ඤාණං, ඤාණානි, ඤාණා. ඤාණං, ඤාණානි, ඤාණෙ. ඤාණෙන. සෙසං සබ්බං නෙය්‍යං. ‘‘අග්ගි අග්ගිනි ගිනි’’ඉච්චාදීසුපි උත්තරාධිකවසෙන නාමිකපදමාලා යොජෙතබ්බා.

ඤාණං, ඤාණāනි, ඤාණා. ඤාණං, ඤාණāනි, ඤාණේ. ඤාණේන. ශේෂ වූ සියල්ල මෙසේම දත යුතුය. ‘අග්ගි, අග්ගිනි, ගිනි’ යනාදී තැන්වල ද මතු දැක්වෙන ක්‍රමයට නාම පද මාලා යෙදිය යුතුය.

කො වී සාදීසුපි එකක්ඛරෙසු කො වුච්චති බ්‍රහ්මා වාතො ච සරීරඤ්ච, තස්ස තබ්බාචකත්තෙ ඉමෙ පයොගා. සෙය්‍යථිදං?

‘කෝ’, ‘වී’ යනාදී ඒකාක්ෂර (තනි අකුරේ) ශබ්දයන්හි ‘කෝ’ යනු බ්‍රහ්මයාට ද, සුළඟට ද, ශරීරයට ද කියනු ලැබේ. එයින් ඒ ඒ අර්ථයන් පැවසීමේදී මෙම යෙදීම් වේ. ඒ කෙසේද යත්?

‘‘ජිනෙන යෙන ආනීතං, ලොකස්ස අමිතං හිතං;

තස්ස පාදම්බුජං වන්දෙ, කමොළිඅලිසෙවිතං.

යම් ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ නමක විසින් ලෝකයාට අප්‍රමාණ වූ යහපත (හිතසුව) උදා කරන ලද්දේ ද, බඹරුන් විසින් ගැවසී ගත් නෙළුම් මලක් බඳු වූ උන්වහන්සේගේ ඒ ශ්‍රී පාද පද්මය මම වන්දනා කරමි.

කකුධරුක්ඛො. කරජකායො’’ ඉච්චෙවමාදයො. තත්ථ කමොළිඅලිසෙවිතන්ති වන්දන්තානං අනෙකසතානං බ්‍රහ්මානං මොළිභමරසෙවිතන්ති කවයො ඉච්ඡන්ති. කකුධරුක්ඛොති එත්ථ පන කො වුච්චති වාතො, තස්ස යො කුජ්ඣති, වාතරොගාපනයනවසෙන තං නිවාරෙති, තස්මා සො රුක්ඛො කකුධොති වුච්චතීභි ආචරියා. කරජකායොති එත්ථ තු කො වුච්චති සරීරං, තත්ථ පවත්තො රජො කරජො. කිං තං[Pg.316]? සුක්කසොණිතං. තඤ්හි ‘‘රාගො රජො, න ච පන රෙණු වුච්චතී’’ති එවං වුත්තරාගරජඵලත්තා සරීරවාචකෙන කසද්දෙන විසෙසෙත්වා ඵලවොහාරෙන ‘‘කරජො’’ති වුච්චති. තෙන සුක්කසොණිතසඞ්ඛාතෙන කරජෙන සම්භූතො කායො කරජකායොති ආචරියා. තථා හි ‘‘කායො මාතාපෙත්තිකසම්භවො’’ති වුත්තො, මහාඅස්සපූරසුත්තටීකායං පන ‘‘කරියති ගබ්භාසයෙ ඛිපියතීති කරො, සම්භවො. කරතො ජාතොති කරජො, මාතාපෙත්තිකසම්භවොති අත්ථො. මාතුආදීනං සණ්ඨාපනවසෙන කරතො ජාතොති අපරෙ, උභයථාපි කරජකායන්ති චතුසන්තතිරූපමාහා’’ති වුත්තං. අයං පනත්ථො ඉධ නාධිප්පෙතො, පුරිමොයෙවත්ථො අධිප්පෙතො කසද්දාධිකාරත්තා.

"කකුධරුක්ඛෝ" (කුඹුක් ගස), "කරජකායෝ" (කර්මජ කය) යනාදී වචනයි. එහි "කමෝළිඅලිසේවිතං" යන්නෙන් වඳින්නා වූ සිය ගණන් බ්‍රහ්මයින්ගේ "මෝළිබ්භමරසේවිතං" (මකුට නැමති බඹරුන් විසින් සේවනය කරන ලද්දක්) යන්න කවීන්ගේ අභිප්‍රායයි. "කකුධරුක්ඛෝ" යන්නෙහි "කෝ" යනු වාතයට නමකි. එයට කිපෙන්නා වූ වාත රෝගය දුරු කිරීම් වශයෙන් එය වළක්වයි. එබැවින් ඒ වෘක්ෂය "කකුධ" යැයි කියනු ලැබේ යැයි ආචාර්යවරු පවසති. "කරජකායෝ" යන්නෙහි "කෝ" යනු ශරීරයයි. එහි හටගත් රජස් (කිලුට) "කරජ" නම් වේ. ඒ කුමක්ද? ශුක්‍ර සෝණිතයයි. "රාගය රජස් (කිලුටකි), දූවිලි නොවේ" යැයි වදාළ හෙයින්, එසේ කියන ලද රාග නමැති රජස්හි ඵලයක් වන බැවින් ශරීරය හඟවන "ක" ශබ්දයෙන් විශේෂ කොට, ඵල ව්‍යවහාරයෙන් "කරජ" යැයි කියනු ලැබේ. ඒ ශුක්‍ර සෝණිත සංඛ්‍යාත කරජයෙන් හටගත් කය "කරජකාය" යැයි ආචාර්යවරු කියති. එසේම "කය මවුපියන්ගෙන් උපන්නේය" යැයි වදාරන ලදී. මහාඅස්සපුරසූත්‍ර ටීකාවෙහි වනාහි, "ගර්භාෂයෙහි තැන්පත් කරනු ලැබේ (කැරේ) යන අර්ථයෙන් 'කර' නම් වේ, එනම් උපතයි. කර (උපත) කෙරෙන් උපන්නේ කරජ නම් වේ, මව්පියන්ගෙන් උපන්නේය යන්න එහි අර්ථයයි. මව ආදීන්ගේ සන්ථානගත කරණ කොටගෙන උපන්නේය යැයි ද අනෙක් අය කියති. දෙයාකාරයෙන්ම කරජකාය යන්නෙන් චතුසන්තති රූප කලාපය පවසයි" යනුවෙන් දක්වා ඇත. එහෙත් මෙහිදී ඒ අර්ථය අභිප්‍රේත නොවේ. "ක" ශබ්දයේ අධිකාරය නිසා පූර්වෝක්ත අර්ථයම මෙහිදී අභිප්‍රේත වේ.

කො, කා. කං, කෙ. කෙන, කෙහි, කෙභි. කස්ස, කානං. කා, කස්මා, කම්හා, කෙහි, කෙභි. කස්ස, කානං. කෙ, කස්මිං, කම්හි, කෙසු. භො ක, භවන්තො කා.

කෝ, කා. කං, කේ. කේන, කේහි, කේභි. කස්ස, කානං. කා, කස්මා, කම්හා, කේහි, කේභි. කස්ස, කානං. කේ, කස්මිං, කම්හි, කේසු. භෝ ක, භවන්තෝ කා.

තත්‍ර වි වුච්චති පක්ඛී. තථා හි පක්ඛීනං ඉස්සරො සුපණ්ණරාජා වින්දොති කථියති. එතමත්ථඤ්හි සන්ධාය පුබ්බාචරියෙනපි අයං ගාථා භාසිතා –

එහි "වි" යනු පක්ෂියාට නමකි. එසේම පක්ෂීන්ට අධිපති වූ ගුරුළු රජු "වින්ද" (වි+ඉන්ද) යැයි කියනු ලැබේ. මේ අර්ථය අරභයා පූර්වාචාරීන්ද මේ ගාථාව දේශනා කරන ලදී –

‘‘සද්ධානතෙ මුද්ධනි සණ්ඨපෙමි, මුනින්ද නින්දාපගතං තවග්ගං;

දෙවින්දනාගින්දනරින්දවින්ද-න තං විභින්නං චරණාරවින්ද’’න්ති.

"මුනින්ද්‍රයන් වහන්ස, දේවේන්ද්‍ර, නාගේන්ද්‍ර, නරේන්ද්‍ර සමූහයා විසින් පූජිත වූ, නොබිඳුණු, නින්දාවෙන් තොර වූ ඔබ වහන්සේගේ ශ්‍රේෂ්ඨ ශ්‍රී පාද පද්මය මම සැදැහැයෙන් මගේ හිස මත තබා ගනිමි."

තත්ථ වීනං ඉන්දොති වින්දො, පක්ඛිජාතියා ජාතානං සුපණ්ණානං රාජාති අත්ථො.

එහි "වීනං ඉන්දෝ" (පක්ෂීන්ට අධිපති) යනු "වින්දෝ" වෙයි. පක්ෂි ජාතියෙහි උපන් ගුරුළන්ගේ රජු යන්න එහි අර්ථයයි.

විං, වී, වයො. විං, වී, වයො. විනා, වීහි, වීභි. විස්ස, විනො, වීනං. විනා, විස්මා, විම්හා, වීහි, වීභි. විස්ස, විනො, වීනං. විස්මිං, විම්හි, වීසු. භො වි, භවන්තො වයො.

විං, වී, වයෝ. විං, වී, වයෝ. විනා, වීහි, වීභි. විස්ස, විනෝ, වීනං. විනා, විස්මා, විම්හා, වීහි, වීභි. විස්ස, විනෝ, වීනං. විස්මිං, විම්හි, වීසු. භෝ වි, භවන්තෝ වයෝ.

සා [Pg.317] වුච්චති සුනඛො, ‘‘මාතා මෙ අත්ථි, සා මයා පොසෙතබ්බා’’තිආදීසු පන සාසද්දො සබ්බනාමිකපරියාපන්නො පරම්මුඛවචනො තසද්දෙන සම්භූතො දට්ඨබ්බො. සාසද්දස්ස භා රා ථී භූ කසද්දානඤ්ච නාමිකපදමාලා හෙට්ඨා පකාසිතා.

"සා" යනු බල්ලාට කියනු ලැබේ. "මට මවක් සිටී, ඇය මා විසින් පෝෂණය කළ යුතුය" යනාදී තැන්හි වනාහි "සා" ශබ්දය සර්වනාම ගණයට අයත්, පරෝක්ෂ (තෙවැනි පුරුෂ) අර්ථය ප්‍රකාශ කරන, "ත" ශබ්දයෙන් උපන්නක් ලෙස දැක්විය යුතුය. "සා" ශබ්දයේද, භා, රා, ථී, භූ, ක යන ශබ්දයන්ගේද නාම පදමාලාවන් පහතින් (පෙර) දක්වන ලදී.

ධී වුච්චති පඤ්ඤා. එත්ථ ච ‘‘අමච්චෙ තාත ජානාහි, ධීරෙ අත්ථස්ස කොවිදෙ’’ති. ‘‘ධීමා, ධීමති, සුධී, සුධිනී, ධීයුත්ත’’න්ති ච ආදීනි නිදස්සනපදානි.

"ධී" යනු ප්‍රඥාවට නමකි. මෙහි "පුතණුවනි, අර්ථයෙහි දක්ෂ වූ ඥානවන්ත (ධීර) ඇමතිවරුන් හඳුනාගන්න" යන්න සහ "ධීමා, ධීමතී, සුධී, සුධිනී, ධීයුත්ත" යනාදිය නිදර්ශන පද වේ.

ධී, ධී, ධියො. ධිං, ධී, ධියො. ධියා, ධීහි, ධීභි. ධියා, ධීනං. ධියා, ධීහි, ධීභි. ධියා, ධීනං. ධියා, ධියං, ධීසු. භොති ධි, භොතියො ධී, භොතියො ධියො.

ධී, ධී, ධියෝ. ධිං, ධී, ධියෝ. ධියා, ධීහි, ධීභි. ධියා, ධීනං. ධියා, ධීහි, ධීභි. ධියා, ධීනං. ධියා, ධියං, ධීසු. භෝති ධි, භෝතියෝ ධී, භෝතියෝ ධියෝ.

කු වුච්චති පථවී. එත්ථ ච ‘‘කුදාලො. කුමුදං. කුඤ්ජරො’’ති ඉමානි නිදස්සනපදානි. තත්‍ර කුං පථවිං දාලයති පදාලෙති භින්දති එතෙනාති කුදාලො. කුයං පථවියං මොදතීති කුමුදං. කුං ජරතීති කුඤ්ජරො. තථා හි විමානවත්ථුඅට්ඨකථායං වුත්තං ‘‘කුං පථවිං තදභිඝාතෙන ජරයතීති කුඤ්ජරො’’ති.

"කු" යනු පෘථිවියට (පොළොවට) නමකි. මෙහි "කුදාලෝ" (උදැල්ල), "කුමුදං" (කුමුදු මල), "කුඤ්ජරෝ" (ඇතා) යනාදිය නිදර්ශන පද වේ. එහි "කුං" යනු පෘථිවියයි, එයින් පොළොව පළයි (බිඳියි) යන අර්ථයෙන් "කුදාලෝ" (උදැල්ල) නම් වේ. "කුයං" යනු පෘථිවියෙහි (පොළොවෙහි) සතුටු වේ යන අර්ථයෙන් "කුමුදං" (කුමුදු මල) නම් වේ. "කුං" යනු පෘථිවියයි, එය දිරවයි (කම්පා කරයි) යන අර්ථයෙන් "කුඤ්ජරෝ" (ඇතා) නම් වේ. එසේම විමානවස්තු අට්ඨකථාවෙහි "පෘථිවිය (පොළොව) තමාගේ පෑගීමෙන් කම්පා කරවන බැවින් කුඤ්ජර නම් වේ" යැයි වදාරන ලදී.

කු, කූ, කුයො. කුං, කූ, කුයො. කුයා, කූහි, කූභි. කුයා, කූනං. කුයා, කූහි, කූභි. කුයා, කූනං. කුයා, කුයං, කූසු. භොති කු, භොතියො කූ, භොතියො කුයො.

කු, කූ, කුයෝ. කුං, කූ, කුයෝ. කුයා, කූහි, කූභි. කුයා, කූනං. කුයා, කූහි, කූභි. කුයා, කූනං. කුයා, කුයං, කූසු. භෝති කු, භෝතියෝ කූ, භෝතියෝ කුයෝ.

ඛ’මින්ද්‍රියං පකථිතං, ඛ’මාකාසමුදීරිතං;

සග්ගට්ඨානම්පි ඛං වුත්තං, සුඤ්ඤත්තම්පි ච ඛං මතං.

"ඛ" යන්නෙන් ඉන්ද්‍රියය කියනු ලැබේ, "ඛ" යන්නෙන් ආකාශයද කියනු ලැබේ. ස්වර්ග ලෝකයටද "ඛ" යැයි කියන අතර, ශුන්‍යතාවද "ඛ" නමින් හැඳින්වේ.

තත්‍රින්ද්‍රියං [Pg.318] චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං ගතිනිවාසභාවතො ‘‘ඛ’’න්ති වුච්චති, ආකාසං විවිත්තට්ඨෙන. සග්ගො කතසුචරිතෙහි එකන්තෙන ගන්තබ්බතාය ‘‘ඛ’’න්ති සඞ්ඛං ගච්ඡති. ‘‘ඛගො යථා හි රුක්ඛග්ගෙ, නිලීයන්තොව සාඛිනො. සාඛං ඝට්ටෙතී’’ති ච, ‘‘ඛෙ නිම්මිතො අචරි අට්ඨසතං සයම්භූ’’ති ච ආදි එත්ථ නිදස්සනං.

එහි චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීන්ගේ පැවැත්ම හා පිහිටීම වන බැවින් ඉන්ද්‍රියයට "ඛ" යැයි කියනු ලැබේ. ශුන්‍ය (හිස්) අර්ථයෙන් ආකාශයට "ඛ" යැයි කියනු ලැබේ. කරන ලද සුචරිතයන් ඇති අය විසින් ඒකාන්තයෙන්ම යා යුතු බැවින් ස්වර්ගය "ඛ" යන සංඛ්‍යාවට (නමට) පැමිණේ. "ගසක් මුදුනෙහි ලැගුම් ගන්නා පක්ෂියෙකු (ඛග) අත්තෙහි වදින්නාක් මෙන්" යන්න සහ "ස්වයම්භූ වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ අහසෙහි (ඛේ) මවන ලද මඟෙහි අටසියයක් (පියවර) හැසිරුණ සේක" යනාදිය මෙයට නිදර්ශන වේ.

ඛං, ඛානි, ඛා. ඛං, ඛානි, ඛෙ. ඛෙන, ඛෙහි, ඛෙභි. ඛස්ස, ඛානං. ඛා, ඛස්මා, ඛම්හා, ඛෙහි, ඛෙභි. ඛස්ස, ඛානං. ඛෙ, ඛස්මිං, ඛම්හි, ඛෙසු. භො ඛ, භවන්තො ඛානි, භවන්තො ඛා.

ඛං, ඛානි, ඛා. ඛං, ඛානි, ඛේ. ඛේන, ඛේහි, ඛේභි. ඛස්ස, ඛානං. ඛා, ඛස්මා, ඛම්හා, ඛේහි, ඛේභි. ඛස්ස, ඛානං. ඛේ, ඛස්මිං, ඛම්හි, ඛේසු. භෝ ඛ, භවන්තෝ ඛානි, භවන්තෝ ඛා.

ගොසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරො වුච්චතෙ –

"ගෝ" ශබ්දයේ අර්ථ විභාගය මෙසේ කියනු ලැබේ –

ගො ගොණෙ චින්ද්‍රියෙ භූම්‍යං, වචනෙ චෙව බුද්ධියං;

ආදිච්චෙ රස්මියඤ්චෙව, පානීයෙපි ච වත්තතෙ;

තෙසු අත්ථෙසු ගොණෙ ථි-පුමා ච ඉතරෙ පුමා.

"ගෝ" ශබ්දය ගොනා (ගවයා), ඉන්ද්‍රියය, පොළොව, වචනය, බුද්ධිය, සූර්යයා, rශ්මිය සහ පැන් (ජලය) යන අර්ථයන්හි වැටේ. ඒ අර්ථ අතුරින් ගවයා යන අර්ථයේදී ස්ත්‍රී සහ පුරුෂ ලිංග දෙකෙහිම වැටෙන අතර, සෙසු අර්ථයන්හි පුරුෂ ලිංග වේ.

තථා හි ‘‘ගොසු දුය්හමානාසු ගතො. ගොපඤ්චමො’’තිආදීසු ගොසද්දො ගොණෙ වත්තති. ගොචරොති එත්ථින්ද්‍රියෙපි වත්තති ගාවො චක්ඛාදීනින්ද්‍රියානි චරන්ති එත්ථාති ගොචරො. තථා හි පොරාණා කථයිංසු ‘‘ගාවො චරන්ති එත්ථාති ගොචරො, ගොචරො විය ගොචරො, අභිණ්හං චරිතබ්බට්ඨානං. ගාවොවාචක්ඛාදීනින්ද්‍රියානි, තෙහි චරිතබ්බට්ඨානං ගොචරො’’ති. ‘‘ගොමතිං ගොතමං නමෙ’’ති පොරාණකවිරචනායං පන පථවියං වත්තති. ‘‘භූරිපඤ්ඤං ගොතමං සම්මාසම්බුද්ධංවන්දාමී’’ති හි අත්ථො. තථා සුත්තනිපාතට්ඨකථායවාසෙට්ඨසුත්තසංවණ්ණනප්පදෙසෙ ‘‘ගොරක්ඛන්ති ඛෙත්තරක්ඛං, කසිරක්ඛන්ති වුත්තං හොති. පථවී හි ‘‘ගො’’ති වුච්චති, තප්පභෙදො ච ඛෙත්ත’’න්ති වුත්තං.

එසේම, "ගෝසු දුය්හමානාසු ගතෝ" (දෙනුන් දොවන කල්හි ගියේය), "ගෝපඤ්චමෝ" (ගවයා පස්වැන්නා කොට ඇති) යනාදී තැන්හි "ගෝ" ශබ්දය ගවයා යන අර්ථයෙහි වැටේ. "ගෝචරෝ" යන්නෙහි ඉන්ද්‍රියයන් යන අර්ථයේද වැටේ. "ගාවෝ" යනු චක්ෂුරාදී ඉන්ද්‍රියයන් වන අතර, ඒවා යම් තැනක හැසිරෙත්ද (අරමුණු කෙරෙත්ද) එය "ගෝචර" නම් වේ. එසේම පුරාණයෝ මෙසේ පැවසූහ: "ගවයෝ හැසිරෙති යන අර්ථයෙන් ගෝචර නම් වේ, ගවයන් හැසිරෙන බිම (ගෝචරය) මෙන් නිතර හැසිරිය යුතු ස්ථානය ගෝචරයයි. 'ගාවෝ' යනු චක්ෂුරාදී ඉන්ද්‍රියයන්මය, ඒවායින් හැසිරිය යුතු (අරමුණු කටයුතු) ස්ථානය ගෝචරයයි." "ගෝමතිං ගෝතමං නමේ" යන පැරණි කවි නිර්මාණයෙහි වනාහි, එය පෘථිවිය (පොළොව) යන අර්ථයෙහි වැටේ. "මහා ප්‍රඥාවෙන් යුත් ගෝතම සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ වඳිමි" යන්න එහි අර්ථයයි. එසේම සුත්තනිපාත අට්ඨකථාවෙහි වාසෙට්ඨ සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි, "ගෝරක්ඛා යනු කුඹුරු ආරක්ෂා කිරීම, ගොවිතැන් ආරක්ෂා කිරීම" යැයි දක්වා ඇත. පොළොවට "ගෝ" යැයි කියනු ලබන අතර, එහි කොටසක් (ප්‍රභේදයක්) කුඹුර (කෙත) යැයි එහි කියන ලදී.

‘‘ගොත්තවසෙන [Pg.319] ගොතමො’’ති එත්ථ තු වචනෙ බුද්ධියඤ්ච වත්තති. තෙනාහු පොරාණා ‘‘ගං තායතීති ගොත්තං. ගොතමොති හි පවත්තමානං ගං වචනං බුද්ධිඤ්ච තායති එකංසිකවිසයතාය රක්ඛතීති ගොත්තං. යථා හි බුද්ධි ආරම්මණභූතෙන අත්ථෙන විනා න වත්තති, එවං අභිධානං අභිධෙය්‍යභූතෙන, තස්මා සො ගොත්තසඞ්ඛාතො අත්ථො තානි තායති රක්ඛතීති වුච්චති. කො පන සොති? අඤ්ඤකුලපරම්පරාසාධාරණං තස්ස කුලස්ස ආදිපුරිසසමුදාගතං තංකුලපරියාපන්නසාධාරණං සාමඤ්ඤරූපන්ති දට්ඨබ්බ’’න්ති. තථා හි තංගොත්තජාතා සුද්ධොදනමහාරාජාදයොපි ගොතමොත්වෙව වුච්චන්ති. භෙන භගවා අත්තනො පිතරං සුද්ධොදනමහාරාජානං ‘‘අතික්කන්තවරා ඛො ගොතම තථාගතා’’ති අවොච. වෙස්සවණොපි මහාරාජා භගවන්තං ‘‘විජ්ජාචරණසම්පන්නං, බුද්ධං වන්දාම ගොතම’’න්ති අවොච, ආයස්මාපි වඞ්ගීසො ආයස්මන්තං ආනන්දං ‘‘සාධු නිබ්බාපනං බ්‍රූහි, අනුකම්පාය ගොතමා’’ති අවොච. එවං ඉදං සාමඤ්ඤරූපං ගං තායතීති ගොත්තන්ති වුත්තං. තං පන ගොතමගොත්තකස්සපගොත්තාදිවසෙන බහුවිධං.

‘ගෝත්‍ර වශයෙන් ගෝතම’ යන්නෙහි (ගෝත්‍ර යන) වචනය වචනයෙහි ද බුද්ධියෙහි ද පවතී. එහෙයින් පූර්වාචාරීහු මෙසේ කීහ: ‘ගං තායතීති ගොත්තං’ (ගං රක්ෂා කරයි ද එය ගෝත්‍රය යි). ‘ගෝතම’ යනුවෙන් පවතින ‘ග’ යන්නෙන් කියැවෙන වචනය හා බුද්ධිය ඒකාන්ත අරමුණු වශයෙන් රක්ෂා කරයි ද (තේරුම් ගනී ද) එය ගෝත්‍රය යි. යම් සේ බුද්ධිය (ඥානය) අරමුණු වූ අර්ථයක් නොමැතිව නොපවතී ද, එසේම නාමය ද නම් කළ යුතු අර්ථය නොමැතිව නොපවතී. එබැවින් ගෝත්‍රය යැයි කියනු ලබන ඒ අර්ථය ඒවා රක්ෂා කරයි (පිහිට වෙයි) යනුවෙන් කියනු ලැබේ. එය කුමක්ද යත්? වෙනත් කුල පරම්පරාවන්ට පොදු නොවූ, ඒ කුලයේ ආදි පුරුෂයාගෙන් පැවත එන්නා වූ, ඒ කුලයට අයත් අයට පොදු වූ සාමාන්‍ය ලක්ෂණය යැයි දත යුතුය. එසේ හෙයින් ඒ ගෝත්‍රයෙහි උපන් සුද්ධෝදන මහාරාජයාණන් ආදීහු ද ‘ගෝතම’ යනුවෙන් ම කියනු ලැබෙති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද තමන්ගේ පියාණන් වූ සුද්ධෝදන මහාරාජයාණන්ට ‘ගෝතමයිනි, තථාගතවරු වනාහි ඉක්මවා ගිය ශ්‍රේෂ්ඨත්වය ඇත්තාහ’ යි වදාළ සේක. වෛශ්‍රවණ මහාරාජයා ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ‘විද්‍යාචරණ ධර්මයන්ගෙන් සමන්නාගත වූ බුදු රජාණන් වහන්සේ වන ගෝතමයන් වහන්සේට නමස්කාර කරමු’ යි පැවසීය. ආයුෂ්මත් වංගීස තෙරුන් වහන්සේ ද ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේට ‘ගෝතමයන් වහන්ස, අනුකම්පාවෙන් යුතුව නිවන ගැන මැනවින් වදාරනු මැනවි’ යි පැවසූහ. මෙසේ ‘ගං තායති’ (වචනය හෝ බුද්ධිය රක්ෂා කරයි) යන අර්ථයෙන් ‘ගොත්ත’ (ගෝත්‍රය) යැයි කියන ලදී. එය වනාහි ගෝතම ගෝත්‍රය, කස්සප ගෝත්‍රය ආදී වශයෙන් විවිධාකාර වේ.

තථා ගොසද්දො ආදිච්චෙ වත්තති. ‘‘ගොගොත්තං ගොතමං නමෙ’’ති පොරාණකවිරචනා එත්ථ නිදස්සනං, ආදිච්චබන්ධුං ගොතමං සම්මාසම්බුද්ධං වන්දාමීති අත්ථො. ආදිච්චොපි හි ගොතමගොත්තෙ ජාතො භගවාපි, එවං තෙන සමානගොත්තතාය තත්ථ තත්ථ ‘‘ආදිච්චබන්ධූ’’තිආදිනා භගවතො ථොමනා දිස්සති ‘‘පුච්ඡාමි තං ආදිච්චබන්ධු, විවෙකං සන්තිපදඤ්ච මහෙසී’’ති ච, ‘‘වන්දෙ ජෙතවනං නිච්චං, විහාරං රවිබන්ධුනො’’ති ච, ‘‘ලොකෙකබන්ධු’මරවින්දසහායබන්ධු’’න්ති ච. ‘‘උණ්හගූ’’ති එත්ථ පන ගොසද්දො රස්මියං [Pg.320] වත්තති. උණ්හා ගාවො රස්මියො එතස්සාති උණ්හගූ, සූරියො. පුබ්බාචරියාපි හි ඡන්දොවිචිතිසත්ථෙ ඉමමෙවත්ථං බ්‍යාකරිංසු.

එසේම ‘ගෝ’ ශබ්දය සූර්යයා කෙරෙහි ද වැටේ. ‘ගෝගොත්තං ගෝතමං නමේ’ (ගෝතම ගෝත්‍රික වූ ගෝතමයන් වහන්සේට නමස්කාර කරමි) යන පුරාණ කවි නිර්මාණය මෙයට නිදසුනකි. එහි අර්ථය සූර්යබන්ධු වූ ගෝතම සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට වඳිමි යන්නයි. සූර්යයා ද ගෝතම ගෝත්‍රයෙහි උපන්නේය, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද එසේමය. මෙසේ සමාන ගෝත්‍ර ඇති බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ‘ආදිච්චබන්ධු’ (සූර්ය බන්ධු) ආදී වශයෙන් තැන් තැන්හි ප්‍රශංසා දක්නට ලැබේ. ‘මහා සෘෂීන් වහන්ස, සූර්ය බන්ධු වූ ඔබ වහන්සේගෙන් විවේකය හා ශාන්ත පදය (නිවන) විමසමි’ කියා ද, ‘රවිබන්ධු වූ (සූර්ය බන්ධු වූ) බුදු රජාණන් වහන්සේගේ විහාරය වූ ජේතවනයට නිරන්තරයෙන් නමස්කාර කරමි’ කියා ද, ‘ලෝකයේ එකම බන්ධුවූ, නෙළුම් පියුම්හි මිතුරාගේ (සූර්යයාගේ) බන්ධුවූ’ කියා ද දක්නට ලැබෙන්නේ එහෙයිනි. ‘උණ්හගූ’ යන්නෙහි ‘ගෝ’ ශබ්දය රශ්මිය (කිරණ) යන අර්ථයෙහි වැටේ. උණුසුම් වූ කිරණ (ගාවෝ) ඇත්තේ යමෙකුට ද හෙතෙම ‘උණ්හගූ’ නම් වූ සූර්යයා ය. පූර්වාචාරීහු ද ඡන්දෝවිචිති ශාස්ත්‍රයෙහි මෙම අර්ථයම පැහැදිලි කළහ.

‘‘ගොසීතචන්දන’’න්ති එත්ථ පානීයෙ වත්තති. ගොසද්දෙන හි ජලං වුච්චති. ගො විය සීතං චන්දනං, තස්මිං පන උද්ධනතො උද්ධරිතපක්කුථිතතෙලම්හි පක්ඛිත්තෙ තඞ්ඛණඤ්ඤෙව තං තෙලං සුසීතලං හොති.

‘ගෝසීතචන්දන’ යන්නෙහි ‘ගෝ’ ශබ්දය පැන් (ජලය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ගෝ’ ශබ්දයෙන් ජලය ද කියනු ලැබේ. ජලය මෙන් සිසිල් වූ සඳුන් (ගෝසීත සඳුන්) ය. ළිපෙන් බාන ලද, නටන තෙලෙහි එය බහාලූ කෙණෙහිම ඒ තෙල ඉතා සිසිල් වෙයි.

එත්ථෙකෙ වදන්ති ‘‘කස්මා භො ‘ගොපදත්ථෙ වත්තමානො ගොසද්දො ඉත්ථිලිඞ්ගො චෙව පුල්ලිඞ්ගො චා’ති වදථ, කස්මා ච පන ‘ඉන්ද්‍රියපථවීවචනබුද්ධිසූරියරස්මිපානීයෙසු වත්තමානො පුල්ලිඞ්ගො’ති වදථ, එතෙසු සූරියත්ථෙ වත්තමානො පුල්ලිඞ්ගො හොතු, නනු ඉන්ද්‍රියවචනපානීයෙසු වත්තමානෙන පන ගොසද්දෙන නපුංසකලිඞ්ගෙන භවිතබ්බං, පථවීබුද්ධිරස්මීසු වත්තමානෙන ඉත්ථිලිඞ්ගෙන භවිතබ්බං ඉන්ද්‍රියාදිපථවාදිපදත්ථෙසු වත්තමානානං ඉන්ද්‍රියසද්දාදිපථවීසද්දාදීනං නපුංසකිත්ථිලිඞ්ගවසෙන නිද්දෙසස්ස දස්සනතො’’ති? තන්න, නියමාභාවතො. ඉත්ථිපදත්ථෙ වත්තමානස්සාපි හි සතො කස්සචි සද්දස්ස පුල්ලිඞ්ගවසෙන නිද්දෙසො දිස්සති යථා ‘‘ඔරොධො’’ති. පුරිසපදත්ථෙ වත්තමානස්සාපි ච සතො කස්සචි ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන නිද්දෙසො දිස්සති, යථා ‘‘අත්ථකාමොසි මෙ යක්ඛ, හිතකාමාසි දෙවතෙ’’ති. ඉත්ථිපුරිසපදත්ථෙසු පන අවත්තමානානම්පි සතං කෙසඤ්චි සද්දානං එකස්මිංයෙව ඤාණාදිඅත්ථෙ වත්තමානානං ඉත්ථිපුමනපුංසකලිඞ්ගවසෙන නිද්දෙසො දිස්සති යථා ‘‘පඤ්ඤා අමොහො ඤාණ’’න්ති, ‘‘තටංතටීතටො’’ති ච. තථා හි අනිත්ථිභූතොපි සමානො ‘‘මාතුලා’’ති ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන රුක්ඛොපි [Pg.321] නාමං ලභති, තබ්බසෙන නගරම්පි. තෙනාහ චක්කවත්තිසුත්තටීකායං ‘‘මාතුලාති ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන ලද්ධනාමො එකො රුක්ඛො, තාය ආසන්නප්පදෙසෙ මාපිතත්තා නගරම්පි ‘මාතුලා’ත්වෙව පඤ්ඤායිත්ථ. තෙන වුත්තං මාතුලායන්ති එවංනාමකෙ නගරෙ’’ති.

මෙහි සමහරු මෙසේ පවසති: ‘භවත්නි, ගවයා යන අර්ථයෙහි පවතින ‘ගෝ’ ශබ්දය ස්ත්‍රී ලිංග මෙන්ම පුරුෂ ලිංග ද වේ යැයි පවසන්නේ මන්ද? තවද, ඉන්ද්‍රිය, පෘථිවි, වචනය, බුද්ධිය, සූර්යයා, රශ්මිය සහ ජලය යන අර්ථයන්හි පවතින විට එය පුරුෂ ලිංග වේ යැයි පවසන්නේ මන්ද? මේවා අතරින් සූර්යයා යන අර්ථයෙහි පවතින විට එය පුරුෂ ලිංග වේවා; නමුත් ඉන්ද්‍රිය, වචනය සහ ජලය යන අර්ථයන්හි පවතින විට ‘ගෝ’ ශබ්දය නපුංසක ලිංග විය යුතු නොවේද? පෘථිවිය, බුද්ධිය සහ රශ්මිය යන අර්ථයන්හි පවතින විට ස්ත්‍රී ලිංග විය යුතු නොවේද? මන්ද යත්, ඉන්ද්‍රිය ආදී පෘථිවි ආදී අර්ථයන්හි පවතින ‘ඉන්ද්‍රිය’ ආදී ‘පෘථිවි’ ආදී ශබ්ද නපුංසක හා ස්ත්‍රී ලිංග වශයෙන් දැක්වෙන බැවිනි’ යනුයි. එය එසේ නොවේ, (ලිංග භේදයෙහි) නියමයක් නොමැති බැවිනි. ස්ත්‍රී අර්ථයෙහි පවත්නා වූ ද ඇතැම් ශබ්දයන්ගේ පුරුෂ ලිංග වශයෙන් දැක්වීම දක්නට ලැබේ, ‘ඕරොධො’ (අන්තඃපුරය/රාජ දේවිය) යන්න මෙනි. පුරුෂ අර්ථයෙහි පවත්නා වූ ද ඇතැම් ශබ්දයන්ගේ ස්ත්‍රී ලිංග වශයෙන් දැක්වීම දක්නට ලැබේ, ‘යක්ෂය, ඔබ මාගේ යහපත කැමැත්තෙහිය, දේවතාවිය, ඔබ මාගේ හිතසුව කැමැත්තීය’ යන්න මෙනි. ස්ත්‍රී හෝ පුරුෂ අර්ථයෙහි නොවැටෙන්නා වූ ද ඇතැම් ශබ්ද, ඥානය වැනි එකම අර්ථයෙහි වැටෙන කල්හි ද ස්ත්‍රී, පුරුෂ හා නපුංසක ලිංග වශයෙන් දැක්වීම් දක්නට ලැබේ; ‘පඤ්ඤා’ (ස්ත්‍රී), ‘අමොහො’ (පුරුෂ), ‘ඤාණං’ (නපුංසක) යන්න මෙනි. ‘තටං, තටී, තටො’ (ඉවුර) යන්න මෙනි. එසේම ස්ත්‍රී ප්‍රභවයක් නොවුණ ද ‘මාතුලා’ යන ස්ත්‍රී ලිංග නාමය වෘක්ෂයකට ද ලැබෙන අතර, ඒ අනුව නගරයකට ද ලැබෙයි. එහෙයින් චක්කවත්ති සූත්‍ර ටීකාවෙහි මෙසේ කීහ: ‘මාතුලා යනු ස්ත්‍රී ලිංග වශයෙන් නම ලැබූ එක්තරා වෘක්ෂයකි. ඊට ආසන්න ප්‍රදේශයෙහි පිහිටුවන ලද බැවින් නගරය ද ‘මාතුලා’ යනුවෙන්ම ප්‍රසිද්ධ විය. එහෙයින් ‘මාතුලායං’ (මාතුලා නම් නගරයෙහි) යැයි වදාරන ලදී’.

ගොසද්දස්ස නාමිකපදමාලා හෙට්ඨා පකාසිතා.

‘ගෝ’ ශබ්දයේ නාම පද මාලාව (විභක්ති රූප ක්‍රමය) මීට පෙර (යටින්) දක්වන ලදී.

මො වුච්චති චන්දො, අට්ඨකථායං පන ‘‘මා වුච්චති චන්දො’’ති ආකාරන්තපාඨො දිස්සති, ඔකාරන්තපාඨෙන තෙන භවිතබ්බං සක්කටභාසාය එකක්ඛරකොසතො නයං ගහෙත්වා ‘‘මො සිවො චන්දිමා චෙවා’’ති ඔකාරන්තවසෙන වත්තබ්බත්තා. එත්ථ ච ඔකාරන්තවසෙන වුත්තස්ස මසද්දස්ස චන්දවාචකත්තෙ ‘‘පුණ්ණමී, පුණ්ණමා’’ති ච නිදස්සනපදානි. තත්ථ පුණ්ණො මො එත්ථාති පුණ්ණමී, එවං පුණ්ණමා, රත්තාපෙක්ඛං ඉත්ථිලිඞ්ගවචනං. එත්ථ පන ‘‘විසාඛපුණ්ණමාය රත්තියා පඨමයාමෙපුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරී’’ති ඉදං නිදස්සනං. එත්ථ සියා – යදි ‘‘පුණ්ණමා’’ති අයංසද්දො රත්තාපෙක්ඛො ඉත්ථිලිඞ්ගො.

‘මෝ’ යන්නෙන් චන්ද්‍රයා (හඳ) කියනු ලැබේ. අටුවාවෙහි වනාහි ‘මා යන්නෙන් චන්ද්‍රයා කියනු ලැබේ’ යැයි ‘ආ’ කාරාන්ත පාඨයක් දක්නට ලැබුණ ද, සංස්කෘත භාෂාවේ ඒකාක්ෂර කෝෂයෙන් ක්‍රමය ගෙන ‘මෝ සිවෝ චන්දිමා චේවා’ (මෝ යන්න ශිව හා චන්ද්‍රයා යන අර්ථ දෙයි) යනුවෙන් ඕකාරාන්ත වශයෙන් කිව යුතු බැවින්, එය ඕකාරාන්ත පාඨයක් විය යුතුය. මෙහි ඕකාරාන්ත වශයෙන් කියන ලද ‘ම’ ශබ්දය චන්ද්‍ර වාචකයෙක් වීමේදී ‘පුණ්ණමී’ සහ ‘පුණ්ණමා’ යන පද නිදසුන් වේ. එහි ‘යම් රැයක චන්ද්‍රයා (මෝ) පූර්ණ වේ ද’ එය ‘පුණ්ණමී’ වේ, ‘පුණ්ණමා’ යන්න ද එසේමය. එය රාත්‍රිය අපේක්ෂා කරන ස්ත්‍රී ලිංග වචනයකි. මෙහි ‘විසාඛපුණ්ණමාය රත්තියා පඨමයාමෙ පුබ්බේනිවාසං අනුස්සරී’ (වෙසක් පොහෝ දින රාත්‍රියේ ප්‍රථම යාමයෙහි පෙර විසූ කඳ පිළිවෙළ සිහි කළේය) යන්න නිදසුනකි. මෙහිදී ඉදිරිපත් විය හැකිය – ඉදින් ‘පුණ්ණමා’ යන මෙම ශබ්දය රාත්‍රිය අපේක්ෂා කරන ස්ත්‍රී ලිංගයක් නම්...

‘‘පුණ්ණමායෙ යථා චන්දො, පරිසුද්ධො විරොචති;

තථෙව ත්වං පුණ්ණමනො, විරොච දසසහස්සියං.

‘පසළොස්වක පෝය දිනෙහි (පුණ්ණමායෙහි) චන්ද්‍රයා යම් සේ පිරිසිදුව බබළයි ද, එලෙසම පූර්ණ වූ සිත් ඇති ඔබ වහන්සේ ද දස දහසක් ලෝක ධාතුවෙහි බබළනු මැනවි.

අන්වද්ධමාසෙ පන්නරසෙ, පුණ්ණමායෙ උපොසථෙ;

පච්චයං නාගමාරුය්හ, දානං දාතුමුපාගමි’’න්ති

සෑම අඩ මසකම පසළොස්වන දින වූ, පසළොස්වක (පුණ්ණමායෙහි) පොහොය දිනක ‘පච්චය’ නම් මංගල හස්තියා පිට නැඟී දන් දීම පිණිස පැමිණියේය’ යනුවෙනි.

ආදීසු කථං ‘‘පුණ්ණමායෙ’’ති පදසිද්ධීති? යකාරස්ස යෙකාරාදෙසවසෙන. ධම්මිස්සරෙන හි භගවතා ‘‘පුණ්ණමායා’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘පුණ්ණමායෙ’’ති වදතා යකාරස්ස ඨානෙ යෙකාරො පඨිතො ඉත්ථිලිඞ්ගවිසයෙ ත්තාකාරස්ස ඨානෙ ත්තෙකාරො [Pg.322] විය, නීකාරස්ස ඨානෙ නෙකාරො විය ච. තථා හි යථා ‘‘අබ්‍යයතං විලපසි විරත්තෙ කොසියායනෙ’’ති ඉමස්මිං රාධජාතකෙ ‘‘විරත්තා’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘විරත්තෙ’’ති වදන්තෙන ත්තාකාරස්ස ඨානෙ ත්තෙකාරො පඨිතො, ‘‘කොසියායනී’’ති ච වත්තබ්බෙ ‘‘කොසියායනෙ’’ති වදන්තෙන නීකාරස්ස ඨානෙ නෙකාරො පඨිතො. එවං ‘‘පුණ්ණමායා’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘පුණ්ණමායෙ’’ති වදතා යකාරස්ස ඨානෙ යෙකාරො පඨිතො. යථා ච ‘‘දක්ඛිතායෙ අපරාජිතසඞ්ඝ’’න්ති ඉමස්මිං මහාසමයසුත්තප්පදෙසෙ ‘‘දක්ඛිතායා’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘දක්ඛිතායෙ’’ති වදතා යකාරස්ස ඨානෙ යෙකාරො පඨිතො, එවමිධාපි. යථා පන ‘‘සභායෙ වා ද්වාරමූලෙ වා’’ති එත්ථ ‘‘සභාය’’න්ති ලිඞ්ගබ්‍යත්තයවසෙන සභා වුත්තා, න තථා ඉධ ‘‘පුණ්ණමාය’’න්ති ලිඞ්ගබ්‍යත්තයෙන පුණ්ණමා වුත්තා, අථ ඛො ‘‘පුණ්ණමා’’ති ආකාරන්තිත්ථිලිඞ්ගවසෙන වුත්තා. තථා හි ‘‘පුණ්ණමායො’’ති පදං යකාරට්ඨානෙ යෙකාරුච්චාරණවසෙන සම්භූතං භුම්මවචනන්ති දට්ඨබ්බං.

පළමු වැන්නෙහි ‘පුණ්ණමායේ’ (puṇṇamāye) යන පදය සිද්ධ වන්නේ කෙසේද? යන්න ‘ය’ (ya) කාරයට ‘යේ’ (ye) කාරය ආදේශ වීමෙනි. ධර්මේශ්වර වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ‘පුණ්ණමායා’ (puṇṇamāyā) යැයි කිව යුතු තැන ‘පුණ්ණමායේ’ (puṇṇamāye) යැයි වදාරමින්, ස්ත්‍රී ලිංග විෂයයෙහි ‘තා’ කාරය වෙනුවට ‘තේ’ කාරය ද, ‘නී’ කාරය වෙනුවට ‘නේ’ කාරය ද යෙදෙන්නාක් මෙන්, ‘ය’ කාරය වෙනුවට ‘යේ’ කාරය භාවිත කරන ලදී. එසේම, මෙම රාධ ජාතකයෙහි එන ‘අබ්‍යයතං විලපසි විරත්තේ කොසියායනේ’ යන්නෙහි ‘විරත්තා’ යැයි කිව යුතු තැන ‘විරත්තේ’ යැයි පවසමින් ‘තා’ කාරය වෙනුවට ‘තේ’ කාරය ද, ‘කොසියායනී’ යැයි කිව යුතු තැන ‘කොසියායනේ’ යැයි පවසමින් ‘නී’ කාරය වෙනුවට ‘නේ’ කාරය ද භාවිත කර තිබේ. එලෙසම ‘පුණ්ණමායා’ යැයි කිව යුතු තැන ‘පුණ්ණමායේ’ යැයි පවසමින් ‘ය’ කාරය වෙනුවට ‘යේ’ කාරය භාවිත කර ඇත. ‘දක්ඛිතායේ අපරාජිතසංඝං’ යන මෙම මහාසමය සූත්‍ර දේශනාවෙහි ‘දක්ඛිතායා’ යැයි කිව යුතු තැන ‘දක්ඛිතායේ’ යැයි පවසමින් ‘ය’ කාරය වෙනුවට ‘යේ’ කාරය භාවිත කර ඇති ආකාරයට ම මෙහි ද එසේ සිදු වී ඇත. එහෙත් ‘සභායේ වා ද්වාරමූලේ වා’ යන්නෙහි ‘සභායං’ යන්න ලිංග ව්‍යත්‍යය (ලිංග මාරු වීම) වශයෙන් ‘සභා’ යන්න යෙදී ඇතත්, මෙහි ‘පුණ්ණමායං’ යන්න ලිංග ව්‍යත්‍යය වශයෙන් ‘පුණ්ණමා’ යන්න යෙදී නැත. එය ‘පුණ්ණමා’ යන ආකාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංග වශයෙන් ම පවසා ඇත. එසේ හෙයින් ‘පුණ්ණමායෝ’ යන පදය ‘ය’ කාරය වෙනුවට ‘යේ’ කාරය උච්චාරණය කිරීමෙන් සිද්ධ වූ සප්තමී (භුම්ම) විභක්ති වචනයක් ලෙස දත යුතුය.

මා වුච්චති සිරී. තථා හි විද්වමුඛමණ්ඩනටීකායං ‘‘මාලිනී’’ති පදස්සත්ථං වදතා ‘‘මා වුච්චති ලක්ඛී, අලිනී භමරී’’ති වුත්තං. ලක්ඛීසද්දො ච සිරීසද්දෙන සමානත්ථො, තෙන ‘‘මා වුච්චති සිරී’’ති අත්ථො අම්හෙහි අනුමතො, තථා පොරාණෙහිපි ‘‘මං සිරිං ධාරෙති විදධාති චාති මන්ධාතා’’ති අත්ථො පකාසිතො, තස්මා ‘‘මාලිනී මන්ධාතා’’ති ච ඉමානෙත්ථ නිදස්සනපදානි. තත්‍ර පුල්ලිඞ්ගස්ස තාව මසද්දස්ස අයං නාමිකපදමාලා –

‘මා’ යනු ශ්‍රියාව (සිරි) යි. එසේම විද්වන්මුඛමණ්ඩන ටීකාවෙහි ‘මාලිනී’ යන පදයේ අර්ථය පවසමින් ‘‘මා යනු ලක්ෂ්මී (ශ්‍රියාව) යි, අලිනී යනු බමරි (කෙල්ල/භ්‍රමරී) යි’’ යනුවෙන් දක්වා ඇත. ‘ලක්ඛී’ ශබ්දය සහ ‘සිරි’ ශබ්දය සමානාර්ථ ඇති බැවින්, ‘‘මා යනු ශ්‍රියාව’’ යන අර්ථය අප විසින් ද අනුමත කරනු ලැබේ. එසේම පුරාණාචාර්යවරුන් විසින් ද ‘‘‘මං’ යනු ශ්‍රියාව යි, ඇය දරන්නේ ද, පවත්වන්නේ ද එහෙයින් ‘මන්ධාතා’ නම් වේ’’ යන අර්ථය ප්‍රකාශ කර ඇත. එබැවින් ‘මාලිනී’ සහ ‘මන්ධාතා’ යන මේවා මෙහි උදාහරණ පද වේ. එහි පළමුව පුල්ලිංග වූ ‘ම’ ශබ්දයේ නාමික පදමාලාව (විභක්ති රූප මාලාව) මෙසේය:

මො, මා. මං, මෙ. මෙන, මෙහි, මෙභි. මස්ස, මානං. මා, මස්මා, මම්හා, මෙහි, මෙභි. මස්ස, මානං. මෙ, මස්මිං, මම්හි, මෙසු. භො ම, භවන්තො මා.

මෝ, මා. මං, මේ. මේන, මේහි, මේභි. මස්ස, මානං. මා, මස්මා, මම්හා, මේහි, මේභි. මස්ස, මානං. මේ, මස්මිං, මම්හි, මේසු. භෝ ම, භවන්තෝ මා.

අයං [Pg.323] පන ඉත්ථිලිඞ්ගස්ස මාසද්දස්ස නාමිකපදමාලා –

ස්ත්‍රී ලිංග වූ ‘මා’ ශබ්දයේ නාමික පදමාලාව (විභක්ති රූප මාලාව) මෙසේය:

මා, මා, මායො. මං, මා, මායො. මාය, මාහි, මාභි. මාය, මානං. මාය, මාහි, මාභි. මාය, මානං. මාය, මායං, මාසු. භොති මෙ, භොතියො මායො.

මා, මා, මායෝ. මං, මා, මායෝ. මාය, මාහි, මාභි. මාය, මානං. මාය, මාහි, මාභි. මාය, මානං. මාය, මායං, මාසු. භෝති මේ, භෝතියෝ මායෝ.

එත්ථ පන සිරීවාචකො මාසද්දො ච සද්දවාචකො රාසද්දො චාති ඉමෙ සමානගතිකා එකක්ඛරත්තා නිච්චමාකාරන්තපකතිකත්තා ඉත්ථිලිඞ්ගත්තා ච.

මෙහිදී ශ්‍රියාව (සිරි) හඟවන ‘මා’ ශබ්දය සහ ශබ්දය හඟවන ‘රා’ ශබ්දය ද යන මොහු, ඒකාක්ෂර වීම, නිත්‍ය වශයෙන් ම ආකාරාන්ත ප්‍රකෘති වීම සහ ස්ත්‍රී ලිංග වීම යන කරුණුවලින් සමාන ගති ඇත්තෝ වෙති.

තත්‍ර සං වුච්චති සන්තචිත්තො පුරිසො. යං ලොකෙ ‘‘සප්පුරිසො’’ති ච, ‘‘අරියො’’ති ච, ‘‘පණ්ඩිතො’’ති ච වදන්ති, තස්සෙතං අධිවචනං යදිදං ‘‘ස’’න්ති. එවං සප්පුරිසාරියපණ්ඩිතවාචකස්ස සංසද්දස්ස පච්චත්තවචනවසෙන අත්ථිභාවෙ ‘‘සමෙති අසතා අස’’න්ති ඉදං පයොගනිදස්සනං. එත්ථ හි ‘‘න සං අස’’න්ති සමාසචින්තාය සප්පුරිසාසප්පුරිසපදත්ථා සං අසංසද්දෙහි වුත්තාති ඤායන්ති, තස්මා ‘‘සප්පුරිසපදත්ථො පච්චත්තවචනෙන සංසද්දෙන වුත්තො නත්ථී’’ති වචනං න වත්තබ්බං. යෙ ‘‘නත්ථී’’ති වදන්ති, තෙසං වචනං න ගහෙතබ්බං. නාමිකපදමාලා පනස්ස ‘‘සං, සන්තං, සන්තෙ’’තිආදිනා හෙට්ඨා පකාසිතා. නපුංසකලිඞ්ගත්තෙ සං වුච්චති ධනං, ‘‘මනුස්සස්සං. පරස්සං. සබ්බස්සං. සබ්බස්සහරණං. පරස්සහරණ’’න්තිආදීනෙත්ථ නිදස්සනපදානි. තත්ථ මනුස්සස්ස සං මනුස්සස්සං. එවං පරස්ස සං පරස්සං. සබ්බස්ස සං සබ්බස්සං. තස්ස හරණං පරස්සහරණං සබ්බස්සහරණන්ති සමාසො. තථා සං වුච්චති සුඛං සන්ති ච. වුත්තඤ්හි තබ්බාචකත්තං පොරාණකවිරචනායං –

එහි ‘සං’ (saṃ) යනු ශාන්ත සිත් ඇති පුරුෂයා යි. ලෝකයෙහි යමෙකුට ‘සත්පුරුෂයා’ කියා ද, ‘ආර්යයා’ කියා ද, ‘පණ්ඩිතයා’ කියා ද කියත් ද, ඒ සඳහා යෙදෙන පර්යාය වචනයක් වනුයේ මේ ‘සං’ යන්නයි. මෙසේ සත්පුරුෂ, ආර්ය, පණ්ඩිත යන අර්ථ වාචක ‘සං’ ශබ්දයේ ප්‍රථමා (පච්චත්ත) විභක්ති වචන වශයෙන් පැවැත්මෙහි දී, ‘‘සමේති අසතා අසං’’ (අසත්පුරුෂයා සමඟ සත්පුරුෂයා එක් නොවේ) යන්න ප්‍රයෝග උදාහරණයකි. මෙහි ‘‘න සං අසං’’ (සං නොවන තැනැත්තා අසං වේ) යන සමාස විග්‍රහය සලකා බැලීමෙන්, සත්පුරුෂ සහ අසත්පුරුෂ යන පදාර්ථයන් ‘සං’ සහ ‘අසං’ යන ශබ්දයන්ගෙන් කියැවෙන බව දැනගත හැකිය. එබැවින් ‘‘සත්පුරුෂ පදාර්ථය ප්‍රථමා විභක්ති ‘සං’ ශබ්දයෙන් කියැවෙන්නේ නැත’’ යන වචනය නොකිය යුතුය. යමෙක් ‘‘නැත’’යි පවසත් ද, ඔවුන්ගේ වචනය පිළිගත යුතු නොවේ. මෙහි නාමික පදමාලාව (විභක්ති රූප මාලාව) වනාහි ‘‘සං, සන්තං, සන්තේ’’ යනාදී වශයෙන් පහතින් දක්වන ලදී. නපුංසක ලිංගයේ දී ‘සං’ යනු ධනයයි. ‘‘මනුස්සස්සං, පරස්සං, සබ්බස්සං, සබ්බස්සහරණං, පරස්සහරණං’’ යනාදීහු මෙහි උදාහරණ පද වෙති. එහි ‘මනුස්සස්ස සං මනුස්සස්සං’ (මිනිසාගේ ධනය මනුස්සස්සං) වේ. එසේම ‘පරස්ස සං පරස්සං’ (අන්‍යයාගේ ධනය) ද, ‘සබ්බස්ස සං සබ්බස්සං’ (සියල්ලන්ගේ ධනය) ද වේ. එහි පැහැර ගැනීම ‘පරස්සහරණං’, ‘සබ්බස්සහරණං’ යනුවෙන් සමාස වේ. එසේම ‘සං’ යනු සැපය සහ ශාන්තිය (නිවන) ද වේ. පැරණි කාව්‍ය රචනයක එය එසේම ප්‍රකාශ වී ඇත:

‘‘දෙවදෙවො [Pg.324] සංදෙහී නො, හීනො දෙවාතිදෙහතො;

හතොපපාතසංසාරො, සාරො සං දෙතු දෙහින’’න්ති.

‘‘දේවාතිදේහයෙන් පහ වූ, උපත හා සංසාරය නැසූ, සාර වූ දේවදේවාතිදේවයන් වහන්සේ අපට ද, (අනෙක්) සත්ත්වයන්ට ද සැපය/ශාන්තිය (සං) ලබා දෙන සේක්වා!’’

තස්මා අයමෙත්ථ ගාථා, ‘‘සකලලොකසඞ්කරො දීපඞ්කරො’’ති එත්ථ ‘‘සඞ්කරො’’ති පදඤ්චනිදස්සනං. ‘‘සං, සානි, සා. සං, සානි, සෙ. සෙන’’ඉච්චාදි පුබ්බෙ පකාසිතනයෙන ඤෙය්‍යං. එත්ථ ච සොතූනං සුගතමතවරෙ කොසල්ලජනනත්ථං සමාසන්තගතස්ස සංසද්දස්ස නාමිකපදමාලං පරිපුණ්ණං කත්වා කථයාම –

එබැවින් මෙහි මේ ගාථාව ද, ‘‘සකලලෝකසංකරෝ දීපංකරෝ’’ යන්නෙහි ‘සංකරෝ’ යන පදය ද නිදසුනක් ලෙස දත යුතුය. ‘‘සං, සානි, සා. සං, සානි, සේ. සේන’’ යනාදී වශයෙන් කලින් දක්වන ලද ක්‍රමයට මතක තබා ගත යුතුය. මෙහි ද ශ්‍රවණය කරන්නන් හට සුගතයන් වහන්සේගේ උතුම් දහමෙහි දක්ෂතාව ඇති කරනු පිණිස, සමාසයට ඇතුළත් වූ ‘සං’ ශබ්දයේ නාමික පදමාලාව සම්පූර්ණ කොට දක්වන්නෙමු:

මනුස්සස්සං, මනුස්සස්සානි, මනුස්සස්සා. මනුස්සස්සං, මනුස්සස්සානි, මනුස්සස්සෙ. මනුස්සස්සෙන, මනුස්සස්සෙහි, මනුස්සස්සෙභි. මනුස්සස්සස්ස, මනුස්සස්සානං. මනුස්සස්සා, මනුස්සස්සස්මා, මනුස්සස්සම්හා, මනුස්සස්සෙහි, මනුස්සස්සෙභි. මනුස්සස්සස්ස, මනුස්සස්සානං. මනුස්සස්සෙ, මනුස්සස්සස්මිං, මනුස්සස්සම්හි, මනුස්සස්සෙසු. භො මනුස්සස්ස, භොන්තො මනුස්සස්සානි, මනුස්සස්සා. එස නයො ‘‘පරස්සං සබ්බස්ස’’න්තිආදීසුපි, සබ්බානෙතානි පදානි අභිධෙය්‍යලිඞ්ගානීති ගහෙතබ්බානි.

මනුස්සස්සං, මනුස්සස්සානි, මනුස්සස්සා. මනුස්සස්සං, මනුස්සස්සානි, මනුස්සස්සේ. මනුස්සස්සේන, මනුස්සස්සේහි, මනුස්සස්සේභ比. මනුස්සස්සස්ස, මනුස්සස්සානං. මනුස්සස්සා, මනුස්සස්සස්මා, මනුස්සස්සම්හා, මනුස්සස්සේහි, මනුස්සස්සේභි. මනුස්සස්සස්ස, මනුස්සස්සානං. මනුස්සස්සේ, මනුස්සස්සස්මිං, මනුස්සස්සම්හි, මනුස්සස්සේසු. භෝ මනුස්සස්ස, භොන්තෝ මනුස්සස්සානි, මනුස්සස්සා. ‘පරස්සං’, ‘සබ්බස්සං’ යනාදී අන්‍ය පදයන්හි ද මේ ක්‍රමය ම වේ. මේ සියලු පදයන් විශේෂ්‍යයාගේ ලිංගය ගන්නා (අභිධෙය්‍ය ලිංග) බව දත යුතුය.

යං තං කිමිතිසද්දානං, නාමමාලං පනත්තරි;

සබ්බනාමපරිච්ඡෙදෙ, පකාසිස්සං තිලිඞ්ගතො.

‘යං’, ‘තං’, ‘කිං’ යන ශබ්දයන්ගේ නාම පදමාලාව වනාහි, මින් මතු එන සර්වනාම පරිච්ඡේදයෙහි ලිංග තුනෙන් ම ප්‍රකාශ කරන්නෙමි.

ඉච්චෙවං හෙට්ඨා උද්දිට්ඨානං කො වි සාදීනං නාමිකපදමාලා සද්ධිං අත්ථන්තරනිදස්සනපදෙහි විභත්තා. තත්‍රිදං ලිඞ්ගවවත්ථානං –

මෙසේ ඉහත දක්වන ලද ‘කෝ’, ‘වි’, ‘සා’ යනාදී ශබ්දයන්ගේ නාමික පදමාලාව වෙනත් අර්ථ සහිත නිදර්ශන පද ද සමඟින් විග්‍රහ කරන ලදී. එහි ලිංග නියමය මෙසේය:

කො වි සා හොන්ති පුල්ලිඞ්ගෙ, භා රා ථී ධී කු භූ ථියං;

කං ඛං නපුංසකෙ ගො තු, පුමෙ චෙවිත්ථිලිඞ්ගකෙ.

‘කෝ’, ‘වී’, ‘සා’ යන මොහු පුල්ලිංගයෙහි ද, ‘භා’, ‘රා’, ‘ථී’, ‘ධී’, ‘කු’, ‘භූ’ යන මොහු ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි ද, ‘කං’, ‘ඛං’ යන මොහු නපුංසක ලිංගයෙහි ද, ‘ගෝ’ ශබ්දය පුල්ලිංගයෙහි සහ ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි ද වෙති.

මො පුමෙ ඉත්ථිලිඞ්ගෙ මා, සං පුමෙ ච නපුංසකෙ;

යං තං කිමිති සබ්බත්‍ර, ලිඞ්ගෙස්වෙව පවත්තරෙ.

‘මෝ’ යන්න පුල්ලිංගයෙහි ද, ‘මා’ යන්න ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි ද, ‘සං’ යන්න පුල්ලිංගයෙහි සහ නපුංසක ලිංගයෙහි ද වෙති. ‘යං’, ‘තං’, ‘කිං’ යන මොහු සියලු ලිංගයන්හි ම පවතිත්.

ඉතො අඤ්ඤානිපි එකක්ඛරානි උපපරික්ඛිත්වා ගහෙතබ්බානි.

මින් පරිබාහිර වූ ද වෙනත් ඒකාක්ෂර පදයන් විමසා බලා ගත යුතුය.

එවං [Pg.325] විඤ්ඤූනං නයඤ්ඤූනං සද්දරචනාවිසයෙ පරමවිසුද්ධවිපුලබුද්ධිපටිලාභත්ථං පරමසණ්හසුඛුමත්ථෙසු පයොගෙසු අසම්මොහත්ථං සුවණ්ණතලෙ සීහවිජම්භනෙන කෙසරීසීහස්ස විජම්භනමිව තෙපිටකෙ බුද්ධවචනෙ ඤාණවිජම්භනෙන විජම්භනත්ථඤ්ච අධිකූනෙකක්ඛරවසෙන ලිඞ්ගත්තයං මිස්සෙත්වා නාමිකපදමාලා විභත්තා.

මෙසේ ව්‍යවහාරයන්හි දක්ෂ ප්‍රඥාවන්තයන් හට ශබ්ද රචනා විෂයෙහි අතිශයින් පිරිසිදු වූ ද, මහත් වූ ද බුද්ධි ප්‍රතිලාභය පිණිස ද, ඉතා සියුම් වූ අර්ථ ඇති ප්‍රයෝගයන්හි මුළා නොවීම පිණිස ද, රන් තලාවක් මත සිංහ ලීලාවෙන් කේසර සිංහයෙකුගේ විජෘම්භණය (හැසිරීම) මෙන් ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනයෙහි ඥාන විජෘම්භණයෙන් යුතුව හැසිරීම පිණිස ද, අධික වූ ද, ඌන වූ ද ඒකාක්ෂරයන් වශයෙන් ලිංග තුන ම මිශ්‍ර කොට නාමික පදමාලාව විභජනය කරන ලදී.

සද්දෙ භවන්ති කුසලා න තු කෙචි අත්ථෙ,අත්ථෙ භවන්ති කුසලා න තු කෙචි සද්දෙ.

ඇතැම්හු ශබ්දයන්හි (භාෂාවෙහි) දක්ෂ වෙති, නමුත් අර්ථයෙහි දක්ෂ නොවෙති. ඇතැම්හු අර්ථයෙහි දක්ෂ වෙති, නමුත් ශබ්දයන්හි දක්ෂ නොවෙති.

කොසල්ලමෙව පරමං දුභයත්ථ තස්මා,යොගං කරෙය්‍ය සතතං මතිමා වරන්ති.

එබැවින්, ඒ උභයෙහි ම (ශබ්ද හා අර්ථ යන දෙකෙහි ම) දක්ෂතාවය ම උතුම් වේ. නුවණැති ශ්‍රේෂ්ඨ පුද්ගලයා නිරන්තරයෙන් ම ඒ සඳහා උත්සාහ කටයුතු ය.

ඉති නවඞ්ගෙ සාට්ඨකථෙ පිටකත්තයෙ බ්‍යප්පථගතීසු

මෙසේ අටුවා සහිත නවංග ශාස්තෘ ශාසනයෙහි ද, ත්‍රිපිටකයෙහි ද, භාෂා මාර්ගයන්හි ද

විඤ්ඤූනං කොසල්ලත්ථාය කතෙ සද්දනීතිප්පකරණෙ

ප්‍රඥාවන්තයන්ගේ දක්ෂතාවය පිණිස කරන ලද සද්දනීති ප්‍රකරණයෙහි

ලිඞ්ගත්තයමිස්සකො නාමිකපදමාලාවිභාගො

ලිංග ත්‍රය මිශ්‍ර වූ නාමික පදමාලා විභාගය වූ

දසමො පරිච්ඡෙදො.

දසවන පරිච්ඡේදය යි.

11. වාච්චාභිධෙය්‍යලිඞ්ගාදිපරිදීපනනාමිකපදමාලා

11. වාච්‍ය-අභිධෙය ලිංගාදිය පැහැදිලි කරන නාමික පදමාලාව

වාච්චාභිධෙය්‍යලිඞ්ගාදි-වසෙනපි ඉතො පරං;

භාසිස්සං පදමාලායො, භාසිතස්සානුරූපතො.

මින් මතු ද, දේශනාවට අනුකූල වන පරිදි වාච්‍ය ලිංග, අභිධෙය ලිංග ආදියේ වශයෙන් ද පදමාලාවන් පවසන්නෙමි.

තත්ථ වාච්චලිඞ්ගානීති අප්පධානලිඞ්ගානි, ගුණනාමසඞ්ඛාතානි වා ලිඞ්ගානි. අභිධෙය්‍යලිඞ්ගානීති පධානලිඞ්ගානි, ගුණීපදසඞ්ඛාතානි වා ලිඞ්ගානි. යස්මා පන තෙසු වාච්චලිඞ්ගානි නාම අභිධෙය්‍යලිඞ්ගානුවත්තකානි භවන්ති, තස්මා සබ්බානි භූධාතුමයානි ච වාච්චලිඞ්ගානි අභිධෙය්‍යලිඞ්ගානුරූපතො යොජෙතබ්බානි. තෙසං භූධාතුමයානි වාච්චලිඞ්ගානි සරූපතො නාමිකපදමාලාය අයොජිතානිපි තත්ථ තත්ථ නයතො යොජිතානි[Pg.326], තස්මා න දානි දස්සෙස්සාම. අභූධාතුමයානිපි කිඤ්චාපි නයතො යොජිතානි, තථාපි සොතාරානං පයොගෙසු කොසල්ලජනනත්ථං කථයාම, නාමිකපදමාලඤ්ච නෙසං දස්සෙස්සාම කිඤ්චි පයොගං වදන්තා.

එහි 'වාච්‍ය ලිංග' යනු අප්‍රධාන ලිංග හෙවත් ගුණ නාම ලෙස හැඳින්වෙන ලිංගයන් ය. 'අභිධෙය ලිංග' යනු ප්‍රධාන ලිංග හෙවත් ගුණී (ගුණය ඇත්තා වූ) පද ලෙස හැඳින්වෙන ලිංගයන් ය. ඒවා අතුරින් වාච්‍ය ලිංගයන් අභිධෙය ලිංගයන් අනුව පවතින බැවින්, භූ ධාතුවෙන් (ක්‍රියා පදවලින්) සැදුණු සියලු වාච්‍ය ලිංගයන් අභිධෙය ලිංගයන්ට අනුරූපව යෙදිය යුතු ය. ඒ භූ ධාතුමය වාච්‍ය ලිංගයන් ස්වරූපයෙන් නාමික පදමාලාවෙහි නොයොදන ලැබුව ද, ඒ ඒ තැන්හි ක්‍රමානුකූලව යොදන ලද බැවින් දැන් ඒවා නොපෙන්වන්නෙමු. භූ ධාතුවෙන් නොසැදුණු ලිංගයන් ද යම් ක්‍රමයකට යොදන ලද නමුත්, ශ්‍රවණය කරන්නන්ගේ ප්‍රයෝගයන්හි දක්ෂතාවය ඇති කරනු පිණිස සහ ඔවුන්ගේ නාමික පදමාලාවන් පෙන්වීම පිණිස ඇතැම් ප්‍රයෝගයන් දක්වමින් පවසන්නෙමු.

දීඝො රස්සො නීලො පීතො,සුක්කො කණ්හො සෙට්ඨො පාපො;

සද්ධො සුද්ධො උච්චො නීචො,කතොතීතො ඉච්චාදීනි.

දීඝ (දිගු), රස්ස (කොට), නීල (නිල්), පීත (කහ), සුක්ක (සුදු), කණ්හ (කළු), සෙට්ඨ (ශ්‍රේෂ්ඨ), පාප (ලාමක), සද්ධ (ශ්‍රද්ධාවන්ත), සුද්ධ (පිරිසිදු), උච්ච (උස්), නීච (මිටි), කත (කරන ලද), අතීත (ඉකුත් වූ) යනාදියයි.

දීඝා ජාගරතො රත්ති, දීඝං සන්තස්ස යොජනං;

දීඝො බාලාන සංසාරො, සද්ධම්මං අවිජානතං.

නිදි වරන්නාට රාත්‍රිය දිගු ය, වෙහෙසට පත් වූවන්ට යොදුන දිගු ය; සද්ධර්මය නොදන්නා අඥානයන්ට සංසාරය දිගු ය.

දීඝො, දීඝා. දීඝං, දීඝෙ. දීඝෙන, දීඝෙහි, දීඝෙභි. දීඝස්ස, දීඝානං. දීඝා, දීඝස්මා, දීඝම්හා, දීඝෙහි, දීඝෙභි. දීඝස්ස, දීඝානං. දීඝෙ, දීඝස්මිං, දීඝම්හි, දීඝෙසු. භො දීඝ, භවන්තො දීඝා. ‘‘දීඝාති මං පක්කොසෙය්‍යාථා’’ති ඉදමෙත්ථ නිදස්සනං.

දීඝෝ, දීඝා. දීඝං, දීඝේ. දීඝේන, දීඝේහි, දීඝේභි. දීඝස්ස, දීඝානං. දීඝා, දීඝස්මා, දීඝම්හා, දීඝේහි, දීඝේභි. දීඝස්ස, දීඝානං. දීඝේ, දීඝස්මිං, දීඝම්හි, දීඝේසු. භෝ දීඝ, භවන්තෝ දීඝා. 'දීඝා කියා මට අමතන්න' යන්න මෙහි නිදසුනයි.

දීඝා, දීඝා, දීඝායො. දීඝං, දීඝා, දීඝායො. දීඝාය. සෙසං කඤ්ඤානයෙන ඤෙය්‍යං.

දීඝා, දීඝා, දීඝායෝ. දීඝං, දීඝා, දීඝායෝ. දීඝාය. ඉතිරි කොටස 'කඤ්ඤා' ශබ්දය මෙන් දත යුතු ය.

දීඝං, දීඝානි, දීඝා. දීඝං, දීඝානි, දීඝෙ. දීඝෙන. සෙසං චිත්තනයෙන ඤෙය්‍යං. රස්සාදීනි ච එවමෙව විත්ථාරෙතබ්බානි. අයං වාච්චලිඞ්ගානං නාමිකපදමාලා, ‘‘ගුණනාමානං නාමිකපදමාලා’’ති වත්තුං වට්ටති.

දීඝං, දීඝානි, දීඝා. දීඝං, දීඝානි, දීඝේ. දීඝේන. ඉතිරි කොටස 'චිත්ත' ශබ්දය මෙන් දත යුතු ය. රස්ස ආදී ශබ්දයන් ද මෙසේ ම විස්තර කළ යුතු ය. මෙය වාච්‍ය ලිංගයන්ගේ නාමික පදමාලාව වන අතර, 'ගුණ නාමයන්ගේ නාමික පදමාලාව' යැයි පැවසීම ද සුදුසු ය.

අභිධෙය්‍යකලිඞ්ගෙසු, සවිසෙසානි යානි හි;

තෙසං දානි යථාපාළිං, පදමාලං කථෙස්සහං.

අභිධෙය ලිංගයන් අතුරින් යම් විශේෂතා සහිත පද ඇත්ද, මම දැන් ඒවායේ පදමාලාව පාලි ක්‍රමයට අනුකූලව පවසන්නෙමි.

කතමානි තානි පදානි, යානි සවිසෙසානි?

ඒ විශේෂතා සහිත පද කවරේද?

භවාභවාදිකං ලඞ්කා-දීපො ඉච්චාදිකානි ච;

බොධි සන්ධීති චාදීනි, සවිසෙසානි හොන්ති තු.

භවාභව ආදී පද ද, ලංකාදීප ආදී පද ද, බෝධි, සන්ධි ආදී පද ද විශේෂතා සහිත පද වෙති.

එතෙසු [Pg.327] හි –

එහි වනාහි –

භවාභවපදං දෙක-වචො බහුවචො ක්වචි;

සමාසෙ අසමාසෙපි, සම්භවො තස්ස ඉච්ඡිතො.

භවාභව යන පදය එක්වචන ද, ඇතැම් විට බහුවචන ද වෙයි. සමාස වූ කල්හි ද, අසමාස වූ කල්හි ද එහි යෙදීම අපේක්ෂිත ය.

විග්ගහඤ්ච පදත්ථඤ්ච, වත්වා පදස්සිමස්ස මෙ;

වුච්චමානමවික්ඛිත්තා, පදමාලං නිබොධථ.

මේ පදයෙහි විග්‍රහය ද අර්ථය ද පවසා මා විසින් පවසනු ලබන පදමාලාව නොවිසිරුණු සිතින් යුතුව වටහා ගන්න.

භවො ච අභවො ච භවාභවං. අථ වා භවො ච අභවො ච භවාභවානි, අයං විග්ගහො. තත්‍ර භවොති ඛුද්දකො භවො. අභවොති මහන්තො භවො. වුද්ධත්ථවාචකො හෙත්ථ අකාරො. එත්ථ ච සුගතිදුග්ගතිවසෙන හීනපණීතවසෙන ච ඛුද්දකමහන්තතා වෙදිතබ්බා. අථ වා භවොති වුද්ධි. අභවොති අවුද්ධි. අයං පදත්ථො. අයං පන නාමිකපදමාලා –

භවය ද අභවය ද 'භවාභවං' (භවාභවය) වේ. නැතහොත් භවය ද අභවය ද 'භවාභවානි' (භවාභවයෝ) වේ. මෙය විග්‍රහය යි. එහි 'භව' යනු කුඩා භවය යි. 'අභව' යනු මහත් භවය යි. මෙහි 'අ' යන්න වෘද්ධි (මහත්) යන අර්ථය දක්වයි. මෙහි සුගති දුගති වශයෙන් ද, හීන ප්‍රණීත වශයෙන් ද කුඩා බව හා මහත් බව දත යුතු ය. නැතහොත් 'භව' යනු දියුණුව යි, 'අභව' යනු නොදියුණුව යි. මෙය අර්ථය යි. මෙම නාමික පදමාලාව වනාහි –

භවාභවං, භවාභවං, භවාභවෙන, භවාභවස්ස, භවාභවා, භවාභවස්මා, භවාභවම්හා, භවාභවස්ස, භවාභවෙ, භවාභවස්මිං, භවාභවම්හි, භො භවාභව. ඉති භවාභවපදං එකවචනකං භවති. දිස්සති ච තස්සෙකවචනතා පාළියං අට්ඨකථායඤ්ච –

භවාභවං, භවාභවං, භවාභවේන, භවාභවස්ස, භවාභවා, භවාභවස්මා, භවාභවම්හා, භවාභවස්ස, භවාභවේ, භවාභවස්මිං, භවාභවම්හි, භෝ භවාභව. මෙසේ භවාභව පදය ඒක වචන වෙයි. එහි ඒක වචන භාවිතය පාලියෙහි ද අටුවාවෙහි ද දක්නට ලැබේ –

‘‘අතීතකප්පෙ චරිතං, ඨපයිත්වා භවාභවෙ;

ඉමස්මිං කප්පෙ චරිතං, පවක්ඛිස්සං සුණොහි මෙ’’

“භවාභවයන්හි ගත කළ අතීත කල්පයන්හි හැසිරීම් පසෙක තබා, මේ කල්පයෙහි හැසිරීම පවසන්නෙමි, මාගෙන් අසනු මැනවි.”

ඉති වා,

යනුවෙන් හෝ,

‘‘එවං බහුවිධං දුක්ඛං, සම්පත්තිඤ්ච බහූවිධං;

භවාභවෙ අනුභවිත්වා, පත්තො සම්බොධිමුත්තමං’’

“මෙසේ භවාභවයෙහි නේකවිධ දුක් ද නේකවිධ සම්පත් ද අනුභව කොට උතුම් වූ සම්බෝධියට පැමිණියේ ය.”

ඉති වා එවං පාළියං භවාභව පදස්ස එකවචනතා දිට්ඨා.

යනුවෙන් පාලියෙහි භවාභව පදයෙහි ඒක වචන භාවිතය දක්නට ලැබෙයි.

අට්ඨකථායම්පි [Pg.328] –

අටුවාවෙහි ද –

‘‘අසම්බුධං බුද්ධනිසෙවිතං යං,භවාභවං ගච්ඡති ජීවලොකො;

නමො අවිජ්ජාදිකිලෙසජාල-විද්ධංසිනො ධම්මවරස්ස තස්සා’’ති

“බුදුරජාණන් වහන්සේලා විසින් සෙවනය කරන ලද, යම් උතුම් ධර්මයක් අවබෝධ නොකරගත් සත්ත්ව ලෝකයා භවාභවයට යයි ද, අවිද්‍යාව ආදී කෙලෙස් දැල වනසන සුලු වූ ඒ උත්තම ධර්ම රාජයාණන් වහන්සේට නමස්කාර වේ වා!”

එවං තස්සෙකවචනතා දිට්ඨා.

මෙසේ එහි ඒකවචන භාවිතය දක්නට ලැබේ.

භවාභවානි, භවාභවා, භවාභවානි, භවාභවෙ, භවාභවෙහි, භවාභවෙභි, භවාභවානං, භවාභවෙහි, භවාභවෙභි, භවාභවානං, භවාභවෙසු, භවන්තො භවාභවානි. ඉති භවාභවපදං බහුවචනකම්පි භවති. දිස්සති ච තස්ස බහුවචනකතා පාළියං ‘‘ධොනස්ස හි නත්ථි කුහිඤ්චි ලොකෙ. පකප්පිකා දිට්ඨි භවාභවෙසූ’’ති. උභයම්පි නයං වොමිස්සෙත්වා නාමිකපදමාලා යොජෙතබ්බා. කථං? ‘‘භවාභවං, භවාභවානි. භවාභවං, භවාභවානි. භවාභවෙන, භවාභවෙහි, භවාභවෙභි’’ඉච්චෙවමාදිනා චිත්තනයෙන යොජෙතබ්බා.

භවාභවානි, භවාභවා, භවාභවානි, භවාභවේ, භවාභවේහි, භවාභවේභි, භවාභවානං, භවාභවේහි, භවාභවේභි, භවාභවානං, භවාභවේසු, භවන්තෝ භවාභවානි. මෙසේ භවාභව පදය බහුවචන ද වෙයි. පාලියෙහි එහි බහුවචන ස්වභාවය “කෙලෙස් සේදූ රහතන් වහන්සේට ලෝකයෙහි කොතැනකවත් භවාභවයන්හි කල්පිත දෘෂ්ටියක් නැත” යන තැන දක්නට ලැබේ. ක්‍රම දෙක ම මිශ්‍ර කොට නාමික පදමාලාව යෙදිය යුතු ය. කෙසේ ද? “භවාභවං, භවාභවානි. භවාභවං, භවාභවානි. භවාභවේන, භවාභවේහි, භවාභවේභි” යනුවෙන් ‘චිත්ත’ ශබ්දයේ ක්‍රමයට යෙදිය යුතු ය.

නපුංසකෙකවචන-බහුවචනකා ඉමා;

පදමාලා සමාසත්තෙ, කතාති පරිදීපයෙ.

මෙම නපුංසක ලිංග ඒකවචන හා බහුවචන පදමාලාවන් සමාස වූ කල්හි කරන ලද බව වටහා ගත යුතු ය.

සමාසකපදඤ්චෙව, අසමාසකමෙව ච;

භවාභවපදං ද්වෙධා, ඉති විද්වා විභාවයෙ.

භවාභව පදය සමාස පදයක් ලෙස ද අසමාස පදයක් ලෙස ද දෙවැදෑරුම් වන බව නුවණැත්තා විසින් වටහා ගත යුතු ය.

නපුංසකං සමාසත්තෙ, පුල්ලිඞ්ගමිතරත්තනෙ;

නපුංසකං තු පායෙන, එකවචනකං වදෙ.

සමාස වූ කල්හි නපුංසක ලිංග වන අතර, අනෙක් අවස්ථාවෙහි (අසමාස වූ කල්හි) පුල්ලිංග වෙයි. නපුංසක ලිංගය වනාහි බොහෝ සෙයින් ඒකවචනයෙන් කියනු ලැබේ.

‘‘භවො ච අභවො චා’’ති, සමාසත්ථං වදෙ බුධො;

‘‘භවතො භව’’මිච්චත්ථං, අසමාසස්ස භාසයෙ.

නුවණැත්තා 'භවය ද අභවය ද' යනු සමාස අර්ථය ලෙස පැවසිය යුතු ය. 'භවයෙන් භවය' යන්න අසමාස අර්ථය ලෙස පැවසිය යුතු ය.

පුල්ලිඞ්ගත්තම්හි සො ඤෙය්‍යො, නිස්සක්කඋපයොගතො;

එවං විසෙසතො ජඤ්ඤා, භවාභවපදං විදූ.

එය අපාදාන (පංචමී) විභක්තිය සහ උපයෝග (ද්විතීයා) විභක්තියෙහි යෙදෙන කල්හි පුල්ලිංග වන බව දත යුතු ය. නුවණැත්තා මෙසේ භවාභව පදය විශේෂයෙන් දත යුතු ය.

යථා [Pg.329] චෙත්ථ භවාභවපදස්ස නාමිකපදමාලා යොජිතා, එවං ‘‘කම්මාකම්මං ඵලාඵල’’න්තිආදීනම්පි නාමිකපදමාලා යොජෙතබ්බා. අත්ථොපි නෙසං යථාරහං වත්තබ්බො. යෙභුය්‍යෙනෙතානි එකවචනකානි භවන්ති. එවං තාව භවාභවපදාදීනං විසෙසවන්තතා දට්ඨබ්බා.

මෙහි භවාභව පදයෙහි නාමික පදමාලාව යොදන ලද පරිද්දෙන් ම, 'කම්මාකම්මං', 'ඵලාඵලං' ආදී පදයන්ගේ ද නාමික පදමාලාව යෙදිය යුතු ය. ඒවායේ අර්ථය ද සුදුසු පරිදි පැවසිය යුතු ය. මේවා බොහෝ සෙයින් ඒකවචන පද වෙති. මෙසේ භවාභව ආදී පදයන්ගේ විශේෂත්වය දත යුතු ය.

ලඞ්කාදීපො, ලඞ්කාදීපං, ලඞ්කාදීපෙන, ලඞ්කාදීපස්ස, ලඞ්කාදීපා, ලඞ්කාදීපස්මා, ලඞ්කාදීපම්හා, ලඞ්කාදීපස්ස, ලඞ්කාදීපෙ, ලඞ්කාදීපස්මිං, ලඞ්කාදීපම්හි, භො ලඞ්කාදීප. අයං සමාසත්තෙ නාමිකපදමාලා. අසමාසත්තෙපි පන යොජෙතබ්බා.

ලංකාදීපෝ, ලංකාදීපං, ලංකාදීපේන, ලංකාදීපස්ස, ලංකාදීපා, ලංකාදීපස්මා, ලංකාදීපම්හා, ලංකාදීපස්ස, ලංකාදීපේ, ලංකාදීපස්මිං, ලංකාදීපම්හි, භෝ ලංකාදීප යනුයි. මෙය සමාස වූ කල්හි නාමික පදමාලාවයි. (පද) සමාස නොවූ කල්හි ද යෙදිය යුතුය.

ලඞ්කා දීපො, ලඞ්කං දීපං, ලඞ්කාය දීපෙන, ලඞ්කාය දීපස්ස, ලඞ්කාය දීපා, ලඞ්කාය දීපස්මා, ලඞ්කාය දීපම්හා, ලඞ්කාය දීපස්ස, ලඞ්කාය දීපෙ, ලඞ්කාය දීපස්මිං, ලඞ්කාය දීපම්හි, භොති ලඞ්කෙ දීප. අයං බ්‍යාසෙ නාමිකපදමාලා. අයං නයො ‘‘ජම්බුදීපො’’ති එත්ථ න ලබ්භති කෙවලෙන ජම්බූසද්දෙන ජම්බුදීපස්ස අකථනතො, යථා කෙවලෙන ලඞ්කාසද්දෙන ලඞ්කාදීපො කථියති. අයං පන බ්‍යාසෙ පදමාලානයො විසෙසතො කබ්බරචනායං කවීනං උපකාරාය සංවත්තති සාසනස්සාපි. තථා හි බ්‍යාසවසෙන පොරාණකවිරචනා දිස්සති –

ලංකා දීපෝ, ලංකං දීපං, ලංකාය දීපේන, ලංකාය දීපස්ස, ලංකාය දීපා, ලංකාය දීපස්මා, ලංකාය දීපම්හා, ලංකාය දීපස්ස, ලංකාය දීපේ, ලංකාය දීපස්මිං, ලංකාය දීපම්හි, භෝති ලංකේ දීප යනුයි. මෙය (පද) වෙන් වූ කල්හි (ව්‍යාස වශයෙන්) නාමික පදමාලාවයි. කේවල ‘ලංකා’ ශබ්දයෙන් ලංකාද්වීපය කියවෙන්නාක් මෙන්, කේවල ‘ජම්බු’ ශබ්දයෙන් ජම්බුද්වීපය නොකියවෙන බැවින්, මෙම ක්‍රමය ‘ජම්බුදීප’ යන්නෙහි නොලැබේ. මේ ව්‍යාස පදමාලා ක්‍රමය විශේෂයෙන් ම කාව්‍ය රචනයේ දී කවීන්ට ද, ශාසනයට ද උපකාරී වෙයි. එසේ ම, ව්‍යාස වශයෙන් පැරණි කවි රචනා මෙසේ දැකගත හැකිය –

‘‘වන්දාමි සෙලම්හි සමන්තකූටෙ,ලඞ්කාය දීපස්ස සිඛායමානෙ;

ආවාසභූතෙ සුමනාමරස්ස,බුද්ධස්ස තං පාදවළඤ්ජමග්ග’’න්ති.

‘ලංකාද්වීපයෙහි (ලංකාය දීපස්ස) කිරුළක් බඳු වූ ද, සුමන දිව්‍යරාජයාගේ වාසභූමිය වූ ද, සමන්තකූට පර්වතයෙහි පිහිටි බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ඒ උතුම් ශ්‍රී පාද ලාංඡනය මම වන්දනා කරමි’ යන්නයි.

සාසනෙපි බ්‍යාසවසෙන ‘‘දිබ්බො රථො පාතුරහු, වෙදෙහස්ස යසස්සිනො’’තිආදිකා පාළි දිස්සති.

ශාසනයෙහි ද ව්‍යාස (වෙන් වූ පද) වශයෙන් ‘යසස්සී වූ වේදේහ රජුට දිව්‍යමය රථයක් (දිබ්බෝ රථෝ) පහළ විය’ යනාදී වශයෙන් පාලි පාඨයෝ දක්නට ලැබෙති.

යථා [Pg.330] පන ‘‘ජම්බුදීපො’’ති එත්ථ අයං නයො න ලබ්භති, තථා ‘‘නාගදීපො’’තිආදීසුපි කෙවලෙන ජම්බූසද්දෙන ජම්බුදීපස්ස අකථනමිව කෙවලෙන නාගසද්දාදිනා නාගදීපාදීනං අකථනතොති. නනු ච භො ‘‘බුද්ධස්ස ජම්බුනදරංසිනො තං, දාඨං මයං ජම්බුනරා නමාමා’’ති පොරාණකවිරචනායං ජම්බූසද්දෙන ජම්බුදීපො වුත්තො ‘‘ජම්බුදීපනරා’’ති අත්ථසම්භවතොති? සච්චං ‘‘ජම්බුදීපනරා’’ති අත්ථො සම්භවති, කෙවලෙන පන ජම්බූසද්දෙන ජම්බුදීපත්ථං න වදති, කින්තු ‘‘ජම්බුදීපනරා’’ති වත්තබ්බෙ ගාථාවිසයත්තා අධිකක්ඛරදොසං පරිවජ්ජන්තෙන දීපසද්දලොපං කත්වා ‘‘ජම්බුනරා’’ති වුත්තං, එවං උත්තරපදලොපවසෙන වුත්තො ජම්බුසද්දො නරසද්දං පටිච්ච සමාසබලෙන ‘‘ජම්බුදීපනරා’’ති අත්ථප්පකාසනෙ සමත්ථො හොති, න කෙවලො බ්‍යාසකාලෙ, තථා හි ‘‘ජම්බූ’’ති වුත්තෙ ජම්බුදීපො න ඤායති, අථ ඛො ජම්බුරුක්ඛොයෙව ඤායති.

ජම්බුදීප යන්නෙහි යම් සේ මෙම ක්‍රමය නොලැබේ ද, එසේ ම ‘නාගදීප’ යනාදී ස්ථානයන්හි ද කේවල ‘ජම්බු’ ශබ්දයෙන් ජම්බුද්වීපය නොකියවෙන්නාක් මෙන්, කේවල ‘නාග’ ආදී ශබ්දවලින් නාගදීපය ආදිය නොකියවෙයි. ‘පින්වත්නි, රන්වන් රැස් විහිදුවන බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ඒ දන්ත ධාතුවට ජම්බුද්වීපවාසී මනුෂ්‍යයෝ (ජම්බුනරා) වන අපි නමස්කාර කරමු’ යන පැරණි කවි රචනයෙහි ‘ජම්බුද්වීපවාසී මිනිස්සු’ (ජම්බුදීපනරා) යන අර්ථය ලැබෙන බැවින්, ‘ජම්බු’ ශබ්දයෙන් ජම්බුද්වීපය කියන ලද නොවේ ද? (එසේ ය) ‘ජම්බුද්වීපවාසි මිනිස්සු’ යන අර්ථය ලැබීම සත්‍යයකි. එහෙත් කේවල ‘ජම්බු’ ශබ්දයෙන් ජම්බුද්වීප අර්ථය ප්‍රකාශ නොවේ. නමුත් ‘ජම්බුදීපනරා’ කියා කිව යුතු තැන, ගාථා ඡන්දසට අදාළව අතිරික්ත අක්ෂර දෝෂය (අධිකක්ඛරදෝෂය) වළක්වා ගැනීම සඳහා ‘දීප’ ශබ්දය ලෝප කර ‘ජම්බුනරා’ යැයි පවසන ලදී. මෙසේ උත්තරපද ලෝප ක්‍රමයෙන් පවසන ලද ‘ජම්බු’ ශබ්දය, ‘නර’ ශබ්දය ඇසුරු කරගෙන සමාස බලයෙන් ‘ජම්බුද්වීපවාසි මනුෂ්‍යයෝ’ යන අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීමට සමත් වෙයි. පද වෙන් කරන (ව්‍යාස) අවස්ථාවක දී තනිව එය කළ නොහැකිය. මන්ද, ‘ජම්බු’ කී පමණින් ජම්බුද්වීපය නොහැඟෙන අතර, හැඟෙන්නේ ජම්බු (දඹ) ගස ම පමණි.

කිං පන භො ‘‘කාකො දාසො, කාකං දාසං, කාකෙන දාසෙනා’’ති අයං නයො ලබ්භති, න ලබ්භතීති? ලබ්භති, කාකසද්දෙන කාකනාමකස්ස දාසස්ස කථනං හොති. යදි එවං ‘‘ජම්බුදීපො’’ති එත්ථාපි ‘‘ජම්බුනාමකො දීපො’’ති අත්ථං ගහෙත්වා ‘‘ජම්බූ දීපො, ජම්බුං දීපං, ජම්බුයා දීපෙනා’’ති අයං නයො ලබ්භතීති? න ලබ්භති ජම්බූසද්දස්ස පණ්ණත්තිවසෙන දීපෙ අප්පවත්තනතො. ජම්බූසද්දො හි රුක්ඛෙයෙව පණ්ණත්තිවසෙන පවත්තති, න දීපෙ. යථා පන චිත්තවොහාරො චිත්තනාමකෙ ගහපතිම්හිපි මනෙපි පවත්තති ‘‘චිත්තො ගහපති. චිත්තං මනො මානස’’න්තිආදීසු. යථා ච කුසවොහාරො කුසනාමකෙ රඤ්ඤෙපි කුසතිණෙපි පවත්තති –

පින්වත්නි, ‘කාකෝ දාසෝ (කාක නම් දාසයා), කාකං දාසං, කාකේන දාසේන’ යන මෙම ක්‍රමය ලැබේද, නොලැබේද? ලැබෙයි. ‘කාක’ ශබ්දයෙන් කාක නම් වූ දාසයා ගැන කියැවෙයි. ඉදින් එසේ නම්, ‘ජම්බුදීපෝ’ යන්නෙහි ද ‘ජම්බු නම් වූ ද්වීපය’ යන අර්ථය ගෙන ‘ජම්බූ දීපෝ, ජම්බුං දීපං, ජම්බුයා දීපේන’ යන ක්‍රමය ලැබේද? නොලැබේ. මන්ද ‘ජම්බු’ ශබ්දය පඥප්ති (ව්‍යවහාර) වශයෙන් ද්වීපය කෙරෙහි නොවැටෙන බැවිනි. ‘ජම්බු’ ශබ්දය පඥප්ති වශයෙන් වැටෙන්නේ වෘක්ෂය (දඹ ගස) කෙරෙහි මිස ද්වීපය කෙරෙහි නොවේ. නමුත්, ‘චිත්ත’ යන ව්‍යවහාරය චිත්ත නම් ගෘහපතියා කෙරෙහි ද, සිත කෙරෙහි ද ‘චිත්තෝ ගහපති, චිත්තං මනෝ මානසං’ යනාදී වශයෙන් වැටේ. තවද, ‘කුස’ යන ව්‍යවහාරය කුස නම් රජු කෙරෙහි ද, කුස තණ කෙරෙහි ද මෙසේ වැටේ –

‘‘පභාවතිඤ්ච [Pg.331] ආදාය, මණිං වෙරොචනං කුසො;

කුසාවතිං කුසරාජා, අගමාසි මහබ්බලො;

කුසො යථා දුග්ගහිතො, හත්ථමෙවානුකන්තතී’’ති

‘මහා බලසම්පන්න වූ කුස රජු (කුසරාජා), පභාවතී දේවිය ද, දිදුලන මාණික්‍යය ද රැගෙන කුසාවතී නුවර බලා ගියේය’ කියා ද, ‘වැරදි ලෙස අල්ලාගත් කුස තණ (කුසෝ) අත කපා දමන්නාක් මෙන්’ යනාදී වශයෙන් ද (පැවසේ).

ආදීසු, තථා කාකසද්දොපි වායසෙ, එවංනාමකෙ දාසෙපි පවත්තති ‘‘කාකො රවති, කාකො නාම දාසො සට්ඨියොජනානි ගච්ඡතී’’තිආදීසු. ජම්බූසද්දො පන ගහපතිමනාදීසු චිත්ත කුස කාකසද්දා විය පණ්ණත්තිවසෙන දීපස්මිං න පවත්තති, තස්මා යථාවුත්තොයෙව නයො මනසිකරණීයො.

යනාදී තැන්හි මෙන් ම, ‘කාක’ ශබ්දය කපුටා කෙරෙහි ද, එම නම ඇති දාසයා කෙරෙහි ද ‘කපුටා හඬයි (කාකෝ රවති)’, ‘කාක නම් දාසයා යොදුන් හැටක් යයි’ යනාදී වශයෙන් වැටේ. එහෙත් ‘ජම්බු’ ශබ්දය ගෘහපති, සිත ආදියේ වැටෙන ‘චිත්ත’, ‘කුස’, ‘කාක’ ශබ්ද මෙන් පඥප්ති වශයෙන් ද්වීපය කෙරෙහි නොවැටේ. එබැවින් පෙර කියන ලද ක්‍රමය ම සිතෙහි තබාගත යුතුය.

යථා පනෙත්ථ ‘‘ලඞ්කාදීපො’’ති සද්දස්ස නාමිකපදමාලා සමාසවසෙන බ්‍යාසවසෙන ච යොජිතා, එවං ‘‘පුබ්බවිදෙහදීපො, අපරගොයානදීපො, උත්තරකුරුදීපො, අස්සයුජනක්ඛත්තං, චිත්‍රමාසො, වෙස්සන්තරරාජා, සෙතවත්ථං, දිබ්බරථො’’තිආදීනම්පි නාමිකපදමාලා සමාසවසෙන බ්‍යාසවසෙන ච යොජෙතබ්බා. පුබ්බවිදෙහාදිසද්දෙහි පුබ්බවිදෙහදීපාදීනං කථනඤ්ච වෙදිතබ්බං. ‘‘දිබ්බරථො’’තිආදීනං සමාසගතපදානං පයොජනෙ සති බ්‍යාසවසෙන විසුං කත්තබ්බතා ච වෙදිතබ්බා. තථා හි බ්‍යාසවසෙන ‘‘දිබ්බො රථො’’තිආදිනා ද්වින්නං ද්වින්නං පදානං සමානාධිකරණවසෙන පච්චෙකවිභත්තියුත්තභාවෙ සති ගාථාසු වුත්තිපාලනසුඛුච්චාරණගුණො භවති. සො ච සාසනානුකූලො හි අයං නයො ඨපිතො. තථා හි පාවචනෙ ‘‘දිබ්බො රථො පාතුරහු, වෙදෙහස්ස යසස්සිනො’’තිආදිකා පාළියො බහූ දිස්සන්ති, එවං ලඞ්කාදීපාදිසද්දානං විසෙසවන්තතා භවති.

මෙහි ‘ලංකාදීප’ ශබ්දයේ නාමික පදමාලාව සමාස වශයෙන් හා ව්‍යාස (වෙන් වූ) වශයෙන් යෙදූ සේ ම, ‘පුබ්බවිදේහදීපෝ, අපරගෝයානදීපෝ, උත්තරකුරුදීපෝ, අස්සයුජනක්ඛත්තං, චිත්‍රමාසෝ, වෙස්සන්තරරාජා, සේතවත්ථං, දිබ්බරථෝ’ යනාදී පදයන්හි ද නාමික පදමාලාව සමාස වශයෙන් හා ව්‍යාස වශයෙන් යෙදිය යුතුය. ‘පුබ්බවිදේහ’ ආදී ශබ්දවලින් පුබ්බවිදේහද්වීපය ආදිය කියවෙන බව දත යුතුය. ‘දිබ්බරථෝ’ යනාදී සමාස වූ පදයන්ගේ අවශ්‍යතාවක් ඇති කල්හි, ව්‍යාස වශයෙන් (පද වෙන් කොට) වෙන් වෙන් වශයෙන් යෙදිය යුතු බව දත යුතුය. මන්ද යත්, ව්‍යාස වශයෙන් ‘දිබ්බෝ රථෝ’ යනාදී වශයෙන් පද දෙක බැගින් සමානාධිකරණ වශයෙන් වෙන් වෙන් විභක්ති සහිත වූ කල්හි, ගාථාවල ඡන්දස් රැකීම සහ උච්චාරණයේ පහසුව සිදුවේ. මෙම ක්‍රමය ශාසනයට අනුකූල බැවින් පිහිටුවන ලද්දකි. එසේ ම බුද්ධ වචනයෙහි ‘යසස්සී වූ වේදේහ රජුට දිව්‍යමය රථයක් පහළ විය’ යනාදී බොහෝ පාලි පාඨයෝ දක්නට ලැබෙති. මෙසේ ලංකාදීප ආදී ශබ්දයන්ගේ සුවිශේෂී බව සිදුවේ.

ඉදානි බොධිසන්ධිආදීනං විසෙසවන්තතා වුච්චති –

දැන් ‘බෝධි’, ‘සන්ධි’ යනාදී ශබ්දයන්ගේ සුවිශේෂී බව කියනු ලැබේ –

බොධි සන්ධි විභත්තා’යු, ධාතුයෙව පජාපති;

දාමා දාමං තථා සද්ධා, සද්ධං තටං තටී තටො.

බෝධි, සන්ධි, විභත්ති, ආයු, ධාතු, ප්‍රජාපති, දාමා සහ දාමං, එමෙන්ම සද්ධා සහ සද්ධං, තටං, තටී, තටෝ.

බ්‍යඤ්ජනං [Pg.332] බ්‍යඤ්ජනො අත්ථො, අත්ථමක්ඛරමක්ඛරො;

අජ්ජවං අජ්ජවො චෙව, තථා මද්දවගාරවා.

බ්‍යඤ්ජනං සහ බ්‍යඤ්ජනෝ, අත්ථෝ සහ අත්ථං, අක්ඛරං සහ අක්ඛරෝ, අජ්ජවං සහ අජ්ජවෝ, එමෙන්ම මද්දව සහ ගාරව.

වචො වචීති චාදීනි, සමරූපා සරූපතො;

ද්විත්තිලිඞ්ගානි සම්භොන්ති, යථාසම්භවමුද්දිසෙ.

වචෝ, වචී යනාදී ශබ්ද ස්වරූපයෙන් සමාන රූප ඇතිව, (භාවිතය අනුව) ලිංග දෙකක් හෝ ලිංග තුනක් සහිතව උපදී. ඒවා ලැබෙන ආකාරය අනුව දැක්විය යුතුය.

එතෙසු හි බොධිසද්දස්ස තාව ‘‘බොධි රාජකුමාරො’’ති ච, ‘‘අරියසාවකො ‘බොධී’ති වුච්චති, තස්ස බොධිස්ස අඞ්ගොති බොජ්ඣඞ්ගො’’ති ච එවං පුග්ගලවචනස්ස ‘‘බොධි, බොධී, බොධයො. බොධිං, බොධී, බොධයො. බොධිනා’’ති පුල්ලිඞ්ගෙ අග්ගිනයෙන නාමිකපදමාලා භවති.

මොවුන් අතුරින් ‘බෝධි’ ශබ්දය පළමුව, ‘බෝධි රාජකුමාරයා’ යන්නෙහි ද, ‘ආර්ය ශ්‍රාවකයා බෝධි යැයි කියනු ලැබේ, ඒ බෝධිහුගේ (අවබෝධ කරන්නාගේ) අංගය බෝජ්ඣංගයයි’ යනාදී වශයෙන් පුද්ගලයෙකු හඟවන කල්හි, පුල්ලිංගයෙහි ‘අග්ගි’ ශබ්දය මෙන් ‘බෝධි, බෝධී, බෝධයෝ. බෝධිං, බෝධී, බෝධයෝ. බෝධිනා’ යනාදී වශයෙන් නාමික පදමාලාව වෙයි.

රුක්ඛමග්ගනිබ්බානසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණවචනස්ස පන ‘‘බොධි, බොධී, බොධියො. බොධිං, බොධී, බොධියො. බොධියා’’ති ඉත්ථිලිඞ්ගෙ රත්තිනයෙන නාමිකපදමාලා භවති.

වෘක්ෂය (බෝධි වෘක්ෂය), මාර්ගය (මාර්ග ඥානය), නිවන සහ සර්වඥතා ඥානය හඟවන කල්හි, ඉත්ථිලිංගයෙහි ‘රත්ති’ ශබ්දය මෙන් ‘බෝධි, බෝධී, බෝධියෝ. බෝධිං, බෝධී, බෝධියෝ. බෝධියා’ යනාදී වශයෙන් නාමික පදමාලාව වෙයි.

කෙචි පන ‘‘රුක්ඛවචනො බොධිසද්දො පුල්ලිඞ්ගො’’ති වදන්ති, තං ආගමෙන විරුද්ධං විය දිස්සනතො විචාරෙතබ්බං. න හි ආගමෙ රුක්ඛවචනස්ස බොධිසද්දස්ස පුල්ලිඞ්ගභාවො දිස්සති, පුග්ගලවචනස්ස පන දිස්සති. යදි ච ‘‘සාලො ධවො ඛදීරො’’තිආදීනං විය රුක්ඛවචනස්ස බොධිසද්දස්ස පුල්ලිඞ්ගත්තං සියා, ජම්බූ සිම්බලී පාටලීසද්දාදීනං රුක්ඛවාචකත්තා පුල්ලිඞ්ගත්තං සියා, න තෙසං ඉමස්ස ච රුක්ඛවාචකත්තෙපි පුල්ලිඞ්ගභාවො උපලබ්භති. යදි හි රුක්ඛවචනො බොධිසද්දො පුල්ලිඞ්ගො, එවං සන්තෙ නිබ්බානවචනො සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණවචනො ච බොධිසද්දො නපුංසකලිඞ්ගො සියා ‘‘නිබ්බාන’’න්තිආදිනා නපුංසකලිඞ්ගවසෙන නිද්දිට්ඨස්ස නිබ්බානාදිනො අත්ථස්ස කථනතො.

කෙලෙස් නසන (නැතහොත් වෘක්ෂය හඟවන) 'බෝධි' ශබ්දය පුරුෂ ලිංග වේ යැයි ඇතැමෙක් පවසති. එය ධර්ම ග්‍රන්ථයන් (ආගමය) හා පටහැනි සේ පෙනෙන බැවින් විමසා බැලිය යුතුය. මක්නිසාද යත්, වෘක්ෂය හඟවන 'බෝධි' ශබ්දයේ පුරුෂ ලිංග භාවයක් ධර්ම ග්‍රන්ථයන්හි නොපෙනෙන අතර, පුද්ගලයා හඟවන කල්හි පමණක් එය පෙනෙන බැවිනි. ඉදින් 'සාල, ධව, ඛදිර' යනාදී වෘක්ෂයන් මෙන් වෘක්ෂය හඟවන 'බෝධි' ශබ්දය පුරුෂ ලිංග වූයේ නම්, ජම්බු, සිම්බලී, පාටලී යනාදී වෘක්ෂ වාචක ශබ්දයන්ටද වෘක්ෂයන් හැඟවීම නිසා පුරුෂ ලිංග බව ලැබිය යුතුය. එහෙත් වෘක්ෂ වාචක වුවද ඔවුන්ගේ හෝ මේ ශබ්දයේ හෝ පුරුෂ ලිංග බවක් දක්නට නොලැබේ. ඉදින් වෘක්ෂය හඟවන 'බෝධි' ශබ්දය පුරුෂ ලිංග වන්නේ නම්, එවිට නිවන සහ සර්වඥතා ඥානය හඟවන 'බෝධි' ශබ්දය 'නිබ්බානං' යනාදී වශයෙන් නපුංසක ලිංගයෙන් දක්වන ලද නිවන් ආදී අර්ථයන් පවසන බැවින් නපුංසක ලිංග විය යුතුය.

යෙ එවං වදන්ති ‘‘රුක්ඛවචනො බොධිසද්දො පුල්ලිඞ්ගො’’ති, තෙ ‘‘බොධි වුච්චති චතූසු මග්ගෙසු ඤාණං, තං එත්ථ භගවා පත්තොති [Pg.333] රුක්ඛොපි බොධිච්චෙව වුච්චතී’’ති වුත්තමත්ථං චෙතසි සන්නිධාය ‘‘බුජ්ඣති එත්ථාති බොධී’’ති නිබ්බචනවසෙන ‘‘කිං රුක්ඛවචනො බොධිසද්දො පුල්ලිඞ්ගො න භවිස්සතී’’ති මඤ්ඤමානා වදන්ති මඤ්ඤෙ. නෙවං දට්ඨබ්බං, එවඤ්ච පන දට්ඨබ්බං, ‘‘බොධි වුච්චති චතූසු මග්ගෙසු ඤාණං, තං එත්ථ භගවා පත්තොති රුක්ඛොපි බොධිච්චෙව වුච්චතී’’ති වදන්තෙහි ගරූහි ඤාණවචනං ඉත්ථි ලිඞ්ගභූතං බොධීති ඤාණස්ස නාමං පණ්ණත්තිඅන්තරපරිකප්පනෙනත්ථං පරිකප්පෙන්තෙන බුජ්ඣනට්ඨානභූතෙ රුක්ඛෙ ආරොපෙත්වා රුක්ඛො ‘‘බොධී’’ති වුත්තො, තස්මා ඊදිසෙසු ඨානෙසු නිබ්බචනෙ ආදරො න කාතබ්බො. න හි ‘‘බුජ්ඣති එත්ථාති බොධී’’ති නිබ්බචනකරණං රුක්ඛවචනස්ස බොධිසද්දස්ස පුල්ලිඞ්ගත්තං කාතුං සක්කොති සඞ්කෙතසිද්ධත්තා වොහාරස්ස, තස්මා රුක්ඛං සයං අබොධිම්පි සමානං බොධියා පටිලාභට්ඨානත්තා සඞ්කෙතසිද්ධෙන ‘‘බොධී’’ති ඉත්ථිලිඞ්ගවොහාරෙන වොහරන්ති සාසනිකා, බොධියා වා කාරණත්තා ඵලවොහාරෙන. එතමත්ථංයෙව හි සන්ධාය ‘‘බොධි වුච්චති චතූසු මග්ගෙසු ඤාණං, තං එත්ථ භගවා පත්තොති රුක්ඛොපි බොධිච්චෙව වුච්චතී’’ති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං, එවං ‘‘බොධී’’ති ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන රුක්ඛනාමං පවත්තතීති. තෙනාහ ආයස්මා සාරිපුත්තො ධම්මසෙනාපති අනුධම්මචක්කවත්තී වොහාරකුසලො ඉත්ථිලිඞ්ගවොහාරෙන ‘‘බුද්ධානං භගවන්තානං බොධියා මූලෙ සහ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණප්පටිලාභා සච්ඡිකා පඤ්ඤත්ති යදිදං බුද්ධො’’ති. අපිච තත්ථ තත්ථ ‘‘බොධියා සාඛා’’ති ච, ‘‘කෙනට්ඨෙන මහාබොධි, කස්ස සම්බන්ධිනී ච සා’’ති ච,

වෘක්ෂය හඟවන 'බෝධි' ශබ්දය පුරුෂ ලිංග යැයි යමෙක් පවසත් ද, ඔවුහු 'බෝධි යනු සතර මාර්ග ඥානයයි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය මෙහිදී (මේ වෘක්ෂය යටදී) පැමිණි බැවින් වෘක්ෂය ද බෝධි යැයි කියනු ලැබේ' යනුවෙන් දක්වන ලද අර්ථය සිතෙහි තබාගෙන, 'මෙහිදී අවබෝධ කර ගනියි යන අර්ථයෙන් බෝධි වේ' යන නිරුක්ති ක්‍රමයෙන් 'වෘක්ෂය හඟවන බෝධි ශබ්දය පුරුෂ ලිංග නොවන්නේ මන්ද?' යි සිතමින් එසේ පවසති යි සිතමි. එය එසේ නොදැක්ක යුතුය, මෙසේම දැක්ක යුතුය. 'බෝධි යනු සතර මාර්ග ඥානයයි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය මෙහිදී පැමිණි බැවින් වෘක්ෂය ද බෝධි යැයි කියනු ලැබේ' යැයි පවසන ආචාර්යවරුන් විසින්, ස්ත්‍රී ලිංග වූ 'බෝධි' නම් ඥාන වාචක ශබ්දය, වෙනත් ප්‍රඥප්තියක් උපකල්පනය කරමින් අර්ථය ගලපමින්, අවබෝධය ලැබූ ස්ථානය වූ වෘක්ෂයෙහි ආරෝපණය කොට වෘක්ෂයට 'බෝධි' යැයි වදාරන ලදී. එබැවින් මෙබඳු තැන්වල නිරුක්තිය පිළිබඳව දැඩි උත්සාහයක් නොකළ යුතුය. මක්නිසාද යත්, 'මෙහිදී අවබෝධ කර ගනියි යන අර්ථයෙන් බෝධි වේ' යන නිරුක්තිය දැක්වීමෙන්, වෘක්ෂය හඟවන බෝධි ශබ්දය පුරුෂ ලිංග කිරීමට නොහැකි වන බැවිනි. මන්ද, ව්‍යවහාරය සම්මුතියෙන් (සංකේතයෙන්) සිද්ධ වන බැවිනි. එබැවින් වෘක්ෂය තෙමේ නුවණක් නොවුණ ද, බෝධිය (ඥානය) ලැබීමේ ස්ථානය වූ බැවින් සම්මුතියෙන් සිද්ධ වූ 'බෝධි' යන ස්ත්‍රී ලිංග ව්‍යවහාරයෙන් ශාසනිකයෝ ව්‍යවහාර කරති; නැතහොත් බෝධියට හේතුව වූ බැවින් ඵල ව්‍යවහාරයෙන් එසේ කරති. මේ අර්ථයම අදහස් කොට 'බෝධි යනු සතර මාර්ග ඥානයයි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය මෙහිදී පැමිණි බැවින් වෘක්ෂය ද බෝධි යැයි කියනු ලැබේ' යැයි පවසන ලදැයි දැක්ක යුතුය. මෙසේ 'බෝධි' යන ස්ත්‍රී ලිංග වශයෙන් වෘක්ෂ නාමය පවතියි. එබැවින් ධර්ම සේනාපති වූ, අනුධර්ම චක්‍රවර්තී වූ, ව්‍යවහාරයෙහි දක්ෂ වූ ආයුෂ්මත් ශාරීපුත්‍රයන් වහන්සේ ස්ත්‍රී ලිංග ව්‍යවහාරයෙන්, 'භාග්‍යවත් බුදුවරුන්ගේ බෝධියෙහි (බෝධි වෘක්ෂයෙහි) මුලදී සර්වඥතා ඥානය ලැබීමත් සමඟ සාක්ෂාත් කරන ලද ප්‍රඥප්තියක් වේද, එය බුද්ධ නම් වේ' යැයි වදාළ සේක. තවද, ඒ ඒ තැන්වල 'බෝධියා සාඛා' (බෝධියේ ශාඛාව) යන්න ද, 'කිනම් අර්ථයකින් මහාබෝධි වේද, ඇය (සා) කා හට සම්බන්ධද?' යන්න ද දක්නට ලැබේ.

‘‘හත්ථතො මුත්තමත්තා සා, අසීතිරතනං නභං;

උග්ගන්ත්වාන තදා මුඤ්චි, ඡබ්බණ්ණා රස්මියො සුභා’’ති ච

තවද, 'ඇය (බෝධි ශාඛාව) අතින් මිදුණු කෙණෙහිම, අසූ රියනක් අහසට පැනනැඟී, එකල්හි ශෝභන වූ ෂඩ්වර්ණ රශ්මීන් විහිදුවූවාය' යන්න ද දක්නට ලැබේ.

එවමාදයො [Pg.334] රුක්ඛවාචකස්ස බොධිසද්දස්ස ඉත්ථිලිඞ්ගභාවෙ පයොගා දිස්සන්ති.

යනාදී වශයෙන් වෘක්ෂ වාචක 'බෝධි' ශබ්දයේ ස්ත්‍රී ලිංග භාවය පිළිබඳ ප්‍රයෝගයෝ දක්නට ලැබෙති.

අථ වා රුක්ඛවාචකො බොධිසද්දො ද්විලිඞ්ගො පුමිත්ථිලිඞ්ගවසෙන. තථා හි සමන්තපාසාදිකායං විනයසංවණ්ණනායං මහාවෙය්‍යාකරණස්ස පාළිනයවිදුනො බුද්ධඝොසාචරියස්ස එවං සද්දරචනා දිස්සති ‘‘සක්ඛිස්සසි ත්වං තාත පාටලිපුත්තං ගන්ත්වා මහාබොධිනා සද්ධිං අය්‍යං සඞ්ඝමිත්තත්ථෙරිං ආනෙතු’’න්ති ච, ‘‘සාපි ඛො මහාබොධිසමාරූළ්හා නාවා පස්සතො මහාරාජස්ස මහාසමුද්දතලං පක්ඛන්දා’’ති ච තස්ස රුක්ඛවාචකස්ස බොධිසද්දස්ස ‘‘බුජ්ඣති එත්ථාති බොධී’’ති නිබ්බචනවසෙන ‘‘බොධි, බොධී, බොධයො. බොධිං, බොධී, බොධයො. බොධිනා’’තිආදිනා පදමාලා වෙදිතබ්බා. රුක්ඛවාචකස්සෙව පන තස්ස ඤාණෙ පවත්තිත්ථිලිඞ්ගවොහාරෙන සඞ්කෙතසිද්ධෙන රූළ්හත්ථදීපකෙන ‘‘බොධි, බොධී, බොධියො. බොධිං, බොධී, බොධියො. බොධියා’’තිආදිනා පදමාලා වෙදිතබ්බා. ඉච්චෙවං –

නැතහොත් වෘක්ෂ වාචක 'බෝධි' ශබ්දය පුරුෂ හා ස්ත්‍රී යන ලිංග දෙකින්ම යුක්ත වේ. එසේම විනය අටුවාව වූ සමන්තපාසාදිකාවෙහි, මහා ව්‍යාකරණඥ වූ ද පාලි ක්‍රමයන් දත් වූ ද බුද්ධඝෝෂාචාර්යයන් වහන්සේගේ මෙබඳු ශබ්ද රචනයක් දක්නට ලැබේ: 'පුතණුවනි, ඔබ පැළලුප් නුවරට ගොස් මහාබෝධිය (මහාබෝධි වෘක්ෂය) ද සමඟ සංඝමිත්තා තෙරණිය කැඳවාගෙන ඒමට සමත් වන්නෙහිද?' යන්න සහ 'මහාබෝධිය පිහිටුවන ලද (නැඟුණු) ඒ නැව ද මහ රජු බලා සිටියදීම මහා සාගරයට නික්මුණාය' යන්නයි. වෘක්ෂ වාචක වූ එම 'බෝධි' ශබ්දයේ 'මෙහිදී අවබෝධ කර ගනියි යන අර්ථයෙන් බෝධි වේ' යන නිරුක්ති ක්‍රමයට අනුව 'bodhi, bodhī, bodhayo. Bodhiṃ, bodhī, bodhayo. Bodhinā' යනාදී වශයෙන් පදමාලාව දත යුතුය. එම වෘක්ෂ වාචක ශබ්දයටම ඥානයෙහි පවත්නා වූ, සම්මුතියෙන් සිද්ධ වූ, සාම්ප්‍රදායික අර්ථය දක්වන ස්ත්‍රී ලිංග ව්‍යවහාරයෙන් 'bodhi, bodhī, bodhiyo. Bodhiṃ, bodhī, bodhiyo. Bodhiyā' යනාදී වශයෙන් පදමාලාව දත යුතුය. මෙසේ -

පුග්ගලවාචකො බොධි-සද්දො පුල්ලිඞ්ගිකො භවෙ;

ඤාණාදිවාචකො ඉත්ථි-ලිඞ්ගොයෙව සියා සදා.

පුද්ගලයා හඟවන 'බෝධි' ශබ්දය පුරුෂ ලිංග වන්නේය; ඥානය ආදිය හඟවන ශබ්දය නිරන්තරයෙන්ම ස්ත්‍රී ලිංගම වන්නේය.

බොධිපාදපවචනො, පුමිත්ථිලිඞ්ගිකො භවෙ;

එවං සන්තෙපි එතස්ස, ඉත්ථිලිඞ්ගත්තමෙව තු;

ඉච්ඡිතබ්බතරං යස්මා, ධම්මසෙනාපතීරිතං.

බෝධි වෘක්ෂය හඟවන ශබ්දය පුරුෂ හා ස්ත්‍රී යන ලිංග දෙකින්ම යුක්ත වන්නේය. එසේ වුවද, ධර්ම සේනාපති (ශාරීපුත්‍ර) වහන්සේ විසින් වදාරන ලද බැවින් මෙහි ස්ත්‍රී ලිංග භාවයම වඩාත් කැමති විය යුත්තේය.

සන්ධිසද්දාදීනම්පි නයානුසාරෙන නාමිකපදමාලා යොජෙතබ්බා. සන්ධිසද්දො හි සරසන්ධිආදිවාචකො පුල්ලිඞ්ගො, පටිසන්ධියාදිවාචකො ඉත්ථිලිඞ්ගො ‘‘සන්ධිනො. සන්ධියා’’තිආදිදස්සනතො. විභත්තිසද්දො විභජනවාචකො ඉත්ථිලිඞ්ගො[Pg.335], ස්‍යාදිවාචකො පුල්ලිඞ්ගො චෙව ඉත්ථිලිඞ්ගො ච ‘‘විභත්තිස්ස. විභත්තියා’’තිආදිදස්සනතො.

සන්ධි යනාදී ශබ්දයන්ගේ ද නාම පදමාලාවන් මේ ක්‍රමයට අනුවම යෙදිය යුතුය. මක්නිසාද යත්, ස්වර සන්ධි ආදිය හඟවන 'සන්ධි' ශබ්දය පුරුෂ ලිංග වන අතර, ප්‍රතිසන්ධි ආදිය හඟවන කල්හි 'sandhino, sandhiyā' යනාදී ප්‍රයෝගයන් දක්නට ලැබෙන බැවින් ස්ත්‍රී ලිංග වේ. විභජනය (බෙදීම) හඟවන 'විභත්ති' ශබ්දය ස්ත්‍රී ලිංග වන අතර, 'සි' ආදී විභක්තීන් හඟවන කල්හි 'vibhattissa, vibhattiyā' යනාදී ප්‍රයෝගයන් දක්නට ලැබෙන බැවින් පුරුෂ ලිංග සහ ස්ත්‍රී ලිංග යන ලිංග දෙකෙන්ම යුක්ත වේ.

ආයුසද්දො පන ජීවිතින්ද්‍රියවාචකොයෙව හුත්වා පුන්නපුංසකලිඞ්ගො, ‘‘පුනරායු ච මෙ ලද්ධො, එවං ජානාහි මාරිසා’’ති ‘‘එත්තකංයෙව තෙ ආයු, චවනකාලො භවිස්සතී’’ති ච දස්සනතො.

එහෙත් 'ආයු' ශබ්දය වනාහි ජීවිතේන්ද්‍රියම හඟවන්නක් වී, 'නිදුකාණෙනි, මා විසින් නැවතත් ආයුෂය ලබන ලදී, මෙසේ දැනගනු මැනවි' යන්න සහ 'තොපගේ ආයුෂය මෙපමණක්මය, චුතවන කාලය පැමිණෙන්නේය' යනාදී ප්‍රයෝගයන් දක්නට ලැබෙන බැවින් පුරුෂ හා නපුංසක යන ලිංග දෙකින් යුක්ත වේ.

ධාතුසද්දො සභාවාදිවාචකො ඉත්ථිලිඞ්ගො, කරපචාදිවාචකො පුමිත්ථිලිඞ්ගො ‘‘චක්ඛුධාතුයා. කරොතිස්ස ධාතුස්ස. ධාතුයො ධාතුයා’’ති දස්සනතො.

ස්වභාවය ආදිය හඟවන 'ධාතු' ශබ්දය ස්ත්‍රී ලිංග වන අතර, 'කෘ', 'පච්' ආදී ක්‍රියා මූලයන් හඟවන කල්හි 'cakkhudhātuyā', 'karotissa dhātussa', 'dhātuyo dhātuyā' යනාදී ප්‍රයෝගයන් දක්නට ලැබෙන බැවින් පුරුෂ හා ස්ත්‍රී යන ලිංග දෙකින්ම යුක්ත වේ.

පජාපතිසද්දො දෙවවිසෙසවාචකො පුල්ලිඞ්ගො, කලත්තජිනමාතුච්ඡාවාචකො ඉත්ථිලිඞ්ගො ‘‘පජාපතිස්ස දෙවරාජස්ස ධජග්ගං උල්ලොකෙය්‍යාථ’’, ‘‘අත්තනො පජාපතියා සද්ධිං මහාපජාපතියා’’ති ච දස්සනතො.

විශේෂිත දෙවියෙකු හඟවන 'පජාපති' ශබ්දය පුරුෂ ලිංග වන අතර, භාර්යාව හෝ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සුළු මව හඟවන කල්හි 'පජාපති දිව්‍යරාජයාගේ ධජාග්‍රය දෙස බලන්න' යන්න සහ 'තමාගේ භාර්යාව සමඟ, මහාපජාපතිය සමඟ' යනාදී ප්‍රයෝගයන් දක්නට ලැබෙන බැවින් ස්ත්‍රී ලිංග වේ.

දාමා දාමං සද්දා මාලතීදාමාදිභෙදභින්නස්ස එකස්ස වත්ථුස්ස යථාක්කමං ඉත්ථිනපුංසකලිඞ්ගා. තථා හි ‘‘මාලතීදාමා ලොලාළිඞ්ගලීලා. මාලතීදාමං. සිඞ්ඝිතං දාමං භමරෙහි. රතනදාමා. රතනදාම’’න්ති ච ද්විලිඞ්ගභාවෙ ලොකිකප්පයොගා දිස්සන්ති සාසනානුකූලා.

'දාමා' සහ 'දාමං' යන ශබ්දයන් වනාහි සමන් පිච්ච මල් මාලා ආදී වශයෙන් විවිධ වූ එක් වස්තුවක් සඳහා පිළිවෙළින් ස්ත්‍රී ලිංග සහ නපුංසක ලිංග වෙති. එසේම 'මැලතිදමා ලෝලාළිංගලීලා', 'මැලතිදමං', 'සිංඝිතං දමං භමරේහි', 'රතනදමා', 'රතනදමං' යනාදී වශයෙන් ශාසනයට අනුකූල වූ ලෞකික ප්‍රයෝගයන් ලිංග දෙකින්ම යුක්තව දක්නට ලැබේ.

සද්ධං සද්ධාසද්දා පන භින්නවත්ථූනං වාචකා ඉත්ථිනපුංසකලිඞ්ගා, සද්ධාසද්දො පසාදලක්ඛණවාචකො ඉත්ථිලිඞ්ගො, සද්ධංසද්දො මතකභත්තවාචකො නපුංසකලිඞ්ගො ‘‘සද්ධා සද්දහනා. මයමස්සුභො ගොතමබ්‍රාහ්මණා නාම දානානි දෙම සද්ධානි කරොමා’’ති දස්සනතො. ඉමස්මිං පන ඨානෙ ‘‘සද්ධො පුරිසො[Pg.336], සද්ධා ඉත්ථී, සද්ධං කුල’’න්ති ඉමානි වාච්චලිඞ්ගත්තා සඞ්ගහං න ගච්ඡන්තීති දට්ඨබ්බානි.

‘සද්ධං’ සහ ‘සද්ධා’ යන ශබ්ද දෙක වනාහි වෙනස් අර්ථයන් ප්‍රකාශ කරන්නා වූ, ස්ත්‍රී ලිංග සහ නපුංසක ලිංග ශබ්දයන් වෙති. ‘සද්ධා’ ශබ්දය ප්‍රසාද ලක්ෂණය (පැහැදීම) ප්‍රකාශ කරන ස්ත්‍රී ලිංග ශබ්දයකි. ‘සද්ධං’ ශබ්දය මළගියවුන් උදෙසා දෙන බත (ශ්‍රාද්ධය) ප්‍රකාශ කරන නපුංසක ලිංග ශබ්දයකි. 'සද්ධා සද්දහනා' (ඇදහිල්ල හෙවත් පැහැදීම) යන්නෙහි ද, 'භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, අපි බ්‍රාහ්මණයෝ වෙමු, දාන දෙමු, ශ්‍රාද්ධ කර්මයන් කරමු' (මයමස්සුභෝ ගෝතමබ්‍රාහ්මණා නාම දානානි දේම සද්ධානි කරෝම) යන පාඨයෙහි ද එය පෙනේ. එහෙත්, මේ ස්ථානයෙහි 'සද්ධෝ පුරිසෝ' (ශ්‍රද්ධා ඇති පුරුෂයා), 'සද්ධා ඉත්ථී' (ශ්‍රද්ධා ඇති ස්ත්‍රිය), 'සද්ධං කුලං' (ශ්‍රද්ධා ඇති කුලය) යන මොහු වාච්චලිංග (විශේෂණ ලිංග) බැවින් මෙහි ඇතුළත් නොවන බව දත යුතුය.

තටං තටී තටොතිමෙ සද්දා තීරසඞ්ඛාතෙ එකස්මිංයෙවත්ථෙ ථීපුන්නපුංසකලිඞ්ගා.

‘තටං’, ‘තටී’, ‘තටෝ’ යන මේ ශබ්ද තුන ‘තෙර’ (ඉවුර) නම් වූ එකම අර්ථයෙහි ස්ත්‍රී, පුරුෂ සහ නපුංසක යන ලිංගත්‍රයෙහිම වැටෙති.

බ්‍යඤ්ජනසද්දො උපසෙචනලිඞ්ගවාක්‍යාවෙණිකසරීරාවයවවාචකො නපුංසකලිඞ්ගො, අක්ඛරවාචකො පුන්නපුංසකලිඞ්ගො. තත්‍රුපසෙචනෙ ‘‘සූපං වා බ්‍යඤ්ජනං වා’’ති නපුංසකනිද්දෙසො දිස්සති. තථා ලිඞ්ගෙ ‘‘ඉත්ථිබ්‍යඤ්ජනං පුරිසබ්‍යඤ්ජන’’න්ති නපුංසකනිද්දෙසො. වාක්‍යෙ ‘‘පදබ්‍යඤ්ජනානි සාධුකං උග්ගහෙත්වා’’ති නපුංසකලිඞ්ගනිද්දෙසො. ආවෙණිකෙ ‘‘අසීති අනුබ්‍යඤ්ජනානී’’ති නපුංසකනිද්දෙසො. සරීරාවයවෙ ‘‘කිලෙසානං අනු අනු බ්‍යඤ්ජනතො පාකටභාවකරණතො අනුබ්‍යඤ්ජන’’න්ති එවං නපුංසකනිද්දෙසො. එත්ථ හි අනුබ්‍යඤ්ජනං නාම හත්ථපාදසිතහසිතකථිතවිලොකිතාදිභෙදො ආකාරො. සො එව ‘‘සරීරාවයවො’’ති වුච්චතීති. අක්ඛරෙ ‘‘බ්‍යඤ්ජනො. බ්‍යඤ්ජන’’න්ති ච පුන්නපුංසකනිද්දෙසො.

‘බ්‍යඤ්ජන’ (ව්‍යඤ්ජන) ශබ්දය වෑංජන (ආහාර පිනවන දෑ), ලිංගය, වාක්‍යය, ආවේණික ලක්ෂණ සහ ශරීර අවයව යන අර්ථයන්හිදී නපුංසක ලිංග වෙයි. අක්ෂර (ගාත්‍රාක්ෂර) යන අර්ථයෙහිදී පුරුෂ සහ නපුංසක ලිංග වෙයි. එහි වෑංජන (ආහාර) අර්ථයෙහි 'සූපං වා බ්‍යඤ්ජනං වා' (හොද්ද හෝ වෑංජනය හෝ) යි නපුංසක ලිංග නිර්දේශය පෙනේ. එමෙන්ම ලිංගයෙහි 'ඉත්ථිබ්‍යඤ්ජනං පුරිසබ්‍යඤ්ජනං' (ස්ත්‍රී නිමිත්ත, පුරුෂ නිමිත්ත) යි නපුංසක ලිංග නිර්දේශය ද, වාක්‍යයෙහි 'පදබ්‍යඤ්ජනානි සාධුකං උග්ගහෙත්වා' (පද හා ව්‍යඤ්ජන මනාව ඉගෙන) යි නපුංසක ලිංග නිර්දේශය ද, ආවේණික ලක්ෂණයෙහි 'අසීති අනුබ්‍යඤ්ජනානි' (අසූවක් අනුබ්‍යඤ්ජනයෝ) යි නපුංසක ලිංග නිර්දේශය ද, ශරීර අවයවයන්හි 'කීලෙසානං අනු අනු බ්‍යඤ්ජනතෝ පාකටභාවකරණතෝ අනුබ්‍යඤ්ජනං' (කෙලෙසුන් නැවත නැවත ප්‍රකාශ කරන බැවින් අනුබ්‍යඤ්ජන නම් වේ) යි නපුංසක ලිංග නිර්දේශය ද වේ. මෙහි 'අනුබ්‍යඤ්ජන' යනු අත්, පා, සිනහව, කතාව, බැල්ම ආදී විවිධ වූ ආකාරයන්ය. එයම 'ශරීර අවයව' යැයි කියනු ලැබේ. අක්ෂර යන අර්ථයෙහි 'බ්‍යඤ්ජනෝ', 'බ්‍යඤ්ජනං' කියා පුරුෂ සහ නපුංසක ලිංග නිර්දේශයන් වෙයි.

අත්ථසද්දො නිබ්බානවචනො නපුංසකලිඞ්ගො, අභිධෙය්‍යධනකාරණපයොජනනිවත්‍යාභිසන්ධානාදිවචනො පන පුල්ලිඞ්ගො. තථා හි කථාවත්ථුම්හි ‘‘අත්ථත්ථම්හී’’ති ඉමිස්සා පාළියා අත්ථසංවණ්ණනායං ‘‘අත්ථං වුච්චති නිබ්බාන’’න්ති නපුංසකලිඞ්ගනිද්දෙසෙන අත්ථසද්දො වුත්තො. ඉති අත්ථසද්දො ද්විලිඞ්ගො.

‘අත්ථ’ (අර්ථ) ශබ්දය නිර්වාණය ප්‍රකාශ කරන කල්හි නපුංසක ලිංග වෙයි. අභිධෙය්‍ය (හඳුන්වන අර්ථය), ධනය, කාරණය, ප්‍රයෝජනය, වැළැක්වීම සහ අභිප්‍රාය ආදිය ප්‍රකාශ කරන කල්හි පුරුෂ ලිංග වෙයි. එසේම කථාවත්ථු ප්‍රකරණයෙහි ‘අත්ථත්ථම්හි’ යන මේ පාලි පාඨයෙහි අර්ථ වර්ණනාවෙහිදී ‘අත්ථං වුච්චති නිබ්බානං’ (නිර්වාණයට ‘අත්ථ’ යැයි කියනු ලැබේ) යනුවෙන් නපුංසක ලිංග නිර්දේශයෙන් ‘අත්ථ’ ශබ්දය පවසා ඇත. මෙසේ ‘අත්ථ’ ශබ්දය ද්විලිංගික (ලිංග දෙකක් ඇති) වේ.

අක්ඛරසද්දො ච ‘‘යො පුබ්බො අක්ඛරො අක්ඛරානී’’ති ච දස්සනතො. අපිච අක්ඛරසද්දො නිබ්බානවචනො නාමපණ්ණත්තිවචනො ච සබ්බදානපුංසකලිඞ්ගො භවති ‘‘පදමච්චුතමක්ඛරං, මහාජනසම්මතොති [Pg.337] ඛො වාසෙට්ඨ ‘මහාසම්මතො’ත්වෙව පඨමං අක්ඛරං නිබ්බත්ත’’න්ති එවමාදීසු. ‘‘අක්ඛරාය දෙසෙති, අක්ඛරක්ඛරාය ආපත්ති පාචිත්තියස්සා’’ති එත්ථ පන පුල්ලිඞ්ගොතිපි නපුංසකලිඞ්ගොතිපි වත්තබ්බො, ඉත්ථිලිඞ්ගොති පන න වත්තබ්බො. අයඤ්හි ‘‘අසක්කතා චස්ම ධනඤ්චයාය. විරමථායස්මන්තො මමවචනායා’’තිආදීසු ‘‘ධනඤ්චයාය, වචනායා’’ති සද්දා විය විභත්තිවිපල්ලාසෙන වුත්තො, න ලිඞ්ගවිපල්ලාසවසෙනාති.

‘අක්ඛර’ ශබ්දය ද ‘යෝ පුබ්බෝ අක්ඛරෝ’ (යම් පෙර අකුරක් වේද) සහ ‘අක්ඛරානි’ (අකුරු) යන්නෙන් ද පෙනේ. තවද, ‘අක්ඛර’ ශබ්දය නිර්වාණය ප්‍රකාශ කරන විට සහ නාම ප්‍රඥප්තිය ප්‍රකාශ කරන විට සැමවිටම නපුංසක ලිංග වෙයි. 'පදමච්චුතමක්ඛරං' (නොනැසෙන අකෘත පදය වූ නිවන), 'මහාජනසම්මතෝති ඛෝ වාසෙට්ඨ මහාසම්මතෝත්වේව පඨමං අක්ඛරං නිබ්බත්තං' (වාසෙට්ඨයෙනි, මහාජනයා විසින් සම්මත කරන ලද බැවින් 'මහාසම්මත' යන පළමු නාමය උපන්නේය) යනාදී තැන්හි ඒ බව පෙනේ. 'අක්ඛරාය දේසේති' (අකුරෙන් අකුර දේශනා කරයි), 'අක්ඛරක්ඛරාය ආපත්ති පාචිත්තියස්ස' (අකුරක් අකුරක් පාසා පාචිත්තිය ඇවැත් වේ) යන මෙහි වනාහි එය පුරුෂ ලිංග හෝ නපුංසක ලිංග හෝ විය යුතු යැයි කිව යුතු අතර, ස්ත්‍රී ලිංග යැයි නොකිව යුතුය. මක්නිසාද යත්, මෙය 'අසක්කතා චස්ම ධනඤ්චයාය, විරමථායස්මන්තෝ මමවචනාය' යනාදී තැන්හි 'ධනඤ්චයාය, වචනාය' යන ශබ්දයන් මෙන් විභක්ති විපර්යාසයෙන් (විභක්ති වෙනස් වීමෙන්) කියැවුණක් මිස, ලිංග විපර්යාසයෙන් (ලිංගය වෙනස් වීමෙන්) කියැවුණක් නොවන බැවිනි.

අජ්ජව මද්දව ගාරවසද්දා පන පුන්නපුංසකලිඞ්ගා. ‘‘අජ්ජවො ච මද්දවො ච. අජ්ජවමද්දවං. ගාරවො ච නිවාතො ච. සහ ආවජ්ජිතෙ ථූපෙ, ගාරවං හොති මෙ තදා’’ති ච ආදිදස්සනතො.

‘අජ්ජව’ (ඍජු බව), ‘මද්දව’ (මෘදු බව) සහ ‘ගාරව’ (ගෞරවය) යන ශබ්දයන් වනාහි පුරුෂ සහ නපුංසක ලිංග වෙති. 'අජ්ජවෝ ච මද්දවෝ ච' (ඍජු බව සහ මෘදු බව), 'අජ්ජවමද්දවං' (ඍජුමෘදු බව), 'ගාරවෝ ච නිවාතෝ ච' (ගෞරවය සහ යටහත් පහත් බව), 'සහ ආවජ්ජිතේ ථූපේ, ගාරවං හෝති මේ තදා' (එකල්හි ස්තූපය සිහිපත් කළ සැණින් මට ගෞරවයක් ඇති විය) යනාදී දේශනාවලින් ඒ බව පෙනෙන බැවිනි.

වචොවචීසද්දා පන ඝටොඝටීසද්දා විය පුමිත්ථිලිඞ්ගා, තත්ථ වචීසද්දස්ස ‘‘වචී, වචී, වචියො. වචිං, වචී, වචියො. වචියා’’ති නාමිකපදමාලා යොජෙතබ්බා. කෙචි ‘‘දුච්චරිතපයොගවිඤ්ඤත්තිසද්දාදීසු පරෙසු වචසද්දස්සන්තො ඊකාරො හොති, තෙන ‘‘වචීදුච්චරිත’’න්තිආදීනි රූපානි දිස්සන්තී’’ති වදන්ති, තං න ගහෙතබ්බං වචසද්දතො විසුං වචීසද්දස්ස දස්සනතො. අත්‍රිමානි පාළිතො ච අට්ඨකථාතො ච නිදස්සනපදානි. ‘‘වචී වචීසඞ්ඛාරො, වචීසඞ්ඛාරො වචී, වචිඤ්ච වචීසඞ්ඛාරෙ ච ඨපෙත්වා අවසෙසා න චෙව වචී, න ච වචීසඞ්ඛාරො. ගදිතො වචීභි සතිමාභිනන්දෙ’’ති ඉමානි පාළිතො නිදස්සනපදානි. ‘‘චොපනසඞ්ඛාතා වචී එව විඤ්ඤත්ති වචීවිඤ්ඤත්ති, වචියා භෙදො වචීභෙදො’’ති ඉමානි අට්ඨකථාතො නිදස්සනපදානි. ඉමිනා නයෙන අඤ්ඤෙසම්පි සරූපාසරූපපදානං [Pg.338] යථාරහං ද්විතිලිඞ්ගතා වවත්ථපෙතබ්බා. එවං අභිධෙය්‍යකලිඞ්ගෙසු සවිසෙසානි අභිධෙය්‍යලිඞ්ගානි වෙදිතබ්බානි.

‘වචෝ’ සහ ‘වචී’ යන ශබ්දයන් වනාහි ‘ඝටෝ’ සහ ‘ඝටී’ යන ශබ්දයන් මෙන් පුරුෂ සහ ස්ත්‍රී ලිංග වෙති. එහි ‘වචී’ ශබ්දයේ නාම පදමාලාව ‘වචී, වචී, වචියෝ. වචිං, වචී, වචියෝ. වචියා’ යනුවෙන් යෙදිය යුතුය. ඇතැම්හු ‘දුශ්චරිත, ප්‍රයෝග, විඥප්ති, ශබ්ද ආදී පරපදයන් ඇති කල්හි ‘වච’ ශබ්දයේ අගට ‘ඊ’ කාරය පැමිණෙයි, එබැවින් ‘වචීduccarita’ ආදී රූපයන් පෙනේ’ යැයි පවසති. එය පිළිගත යුතු නොවේ. මක්නිසාද යත්, ‘වච’ ශබ්දයෙන් වෙන්ව ‘වචී’ ශබ්දය පාලියෙහි දක්නට ලැබෙන බැවිනි. මේ සඳහා පාලි ග්‍රන්ථවලින් සහ අටුවාවලින් උදාහරණ පද මෙසේය: 'වචී වචීසංඛාරෝ, වචීසංඛාරෝ වචී, වචිඤ්ච වචීසංඛාරේ ච ඨපෙත්වා අවසේසා න චේව වචී, න ච වචීසංඛාරෝ', 'ගදිතෝ වචීභි සතිමාභිනන්දේ' යන මේවා පාලි ග්‍රන්ථවලින් ලැබෙන උදාහරණ පද වෙති. 'චෝපනසංඛාතා වචී ඒව විඤ්ඤත්ති වචීවිඤ්ඤත්ති, වචියා භේදෝ වචීභේදෝ' යන මේවා අටුවාවලින් ලැබෙන උදාහරණ පද වෙති. මේ ක්‍රමයෙන් වෙනත් සරූප (සමාන රූප ඇති) සහ අසරූප (අසමාන රූප ඇති) පදයන්ගේ ද සුදුසු පරිදි ද්විලිංගික හෝ ත්‍රිලිංගික බව තීරණය කළ යුතුය. මෙසේ අභිධෙය්‍ය (අර්ථ) ලිංගයන්හි, සුවිශේෂී වූ අර්ථයන්ගේ ලිංගයන් දත යුතුය.

ඉදානි කත්ථචි වාච්චලිඞ්ගභූතානං අභිධෙය්‍යලිඞ්ගානඤ්ච තද්ධිභන්තලිඞ්ගානඤ්ච ධම්මාදිවසෙන නාමිකපදමාලා වුච්චතෙ. තථා හි –

දැන් ඇතැම් තැනක විශේෂණ ලිංග (වාච්චලිංග) වූ ද, විශේෂ්‍ය ලිංග (අභිධෙය්‍යලිංග) වූ ද, තද්ධිත ප්‍රත්‍යාන්ත ලිංග වූ ද ශබ්දයන්ගේ ධර්ම (ගුණ) ආදී වශයෙන් නාම පදමාලාව කියනු ලැබේ. එසේ වනාහි –

ධම්මභො පුග්ගලා චෙව, ධම්මපුග්ගලතොපි ච;

එකන්තධම්මතො චෙව, තථෙවෙකන්තපුග්ගලා.

ධර්ම (ගුණ) වශයෙන් ද, පුද්ගල වශයෙන් ද, ධර්ම-පුද්ගල වශයෙන් ද, ඒකාන්ත ධර්ම වශයෙන් ද, එමෙන්ම ඒකාන්ත පුද්ගල වශයෙන් ද,

පදමාලා සියුං තාසු, පච්චත්තාදිවසෙන තු;

පදං සමං විසමඤ්ච, ජඤ්ඤා සබ්බසමම්පි ච.

ප්‍රථමා (පච්චත්ත) ආදී විභක්ති වශයෙන් ඔවුන්ගේ පදමාලාවන් විය යුතුය. එහි පදයන් සමාන (සම), අසමාන (විසම) සහ සර්වසමාන (සබ්බසම) වශයෙන් දත යුතුය.

කථං? ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨි, මිච්ඡාසඞ්කප්පො, මිච්ඡාවාචා, මිච්ඡාවාචො, මිච්ඡාදිට්ඨිකො, මිච්ඡාසඞ්කප්පී’’ ඉච්චෙතෙසං නාමිකපදමාලා එවං වෙදිතබ්බා.

ඒ කෙසේද? ‘මිච්ඡාදිට්ඨි’, ‘මිච්ඡාසංකප්පෝ’, ‘මිච්ඡාවාචා’, ‘මිච්ඡාවාචෝ’, ‘මිච්ඡාදිට්ඨිකෝ’, ‘මිච්ඡාසංකප්පී’ යන මොවුන්ගේ නාම පදමාලාව මෙසේ දත යුතුය.

‘‘මිච්ඡාදිට්ඨි, මිච්ඡාදිට්ඨී, මිච්ඡාදිට්ඨියො. මිච්ඡාදිට්ඨිං, මිච්ඡාදිට්ඨී, මිච්ඡාදිට්ඨියො. මිච්ඡාදිට්ඨියා’’ති එවං ධම්මතො, ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨි, මිච්ඡාදිට්ඨී, මිච්ඡාදිට්ඨිනො. මිච්ඡාදිට්ඨිං, මිච්ඡාදිට්ඨී, මිච්ඡාදිට්ඨිනො. මිච්ඡාදිට්ඨිනා’’ති එවං පුග්ගලතො, ‘‘මිච්ඡාසඞ්කප්පො, මිච්ඡාසඞ්කප්පා. මිච්ඡාසඞ්කප්ප’’න්ති එවං ධම්මපුග්ගලතො, ‘‘මිච්ඡාවාචා, මිච්ඡාවාචා, මිච්ඡාවාචායො. මිච්ඡාවාචං, මිච්ඡාවාචා මිච්ඡාවාචායො. මිච්ඡාවාචාය’’ එවං එකන්තධම්මතො, ‘‘මිච්ඡාවාචො, මිච්ඡාවාචා. මිච්ඡාවාචං, මිච්ඡාවාචෙ. මිච්ඡාවාචෙන’’ එවං එකන්තපුග්ගලතො, ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨිකො. මිච්ඡාදිට්ඨිකා. මිච්ඡාදිට්ඨික’’න්ති එවම්පි එකන්තපුග්ගලතො, ‘‘මිච්ඡාසඞ්කප්පී, මිච්ඡාසඞ්කප්පිනො. මිච්ඡාසඞ්කප්පි’’න්ති එවම්පි එකන්තපුග්ගලතො නාමිකපදමාලා භවති. පච්චත්තොපයොගවචනාදිවසෙන පන පදං සදිසං විසදිසං සබ්බථා සදිසම්පි ච භවති. එස නයො සම්මාදිට්ඨිසම්මාසඞ්කප්පාදීසුපි.

‘මිච්ඡාදිට්ඨි, මිච්ඡාදිට්ඨී, මිච්ඡාදිට්ඨියෝ. මිච්ඡාදිට්ඨිං, මිච්ඡාදිට්ඨී, මිච්ඡාදිට්ඨියෝ. මිච්ඡාදිට්ඨියා’ යනුවෙන් ධර්ම (ගුණ) වශයෙන් ද, ‘මිච්ඡාදිට්ඨි, මිච්ඡාදිට්ඨී, මිච්ඡාදිට්ඨිනෝ. මිච්ඡාදිට්ඨිං, මිච්ඡාදිට්ඨී, මිච්ඡාදිට්ඨිනෝ. මිච්ඡාදිට්ඨිනා’ යනුවෙන් පුද්ගල වශයෙන් ද, ‘මිච්ඡාසංකප්පෝ, මිච්ඡාසංකප්පා. මිච්ඡාසංකප්පං’ යනුවෙන් ධර්ම-පුද්ගල වශයෙන් ද, ‘මිච්ඡාවාචා, මිච්ඡාවාචා, මිච්ඡාවාචායෝ. මිච්ඡාවාචං, මිච්ඡාවාචා, මිච්ඡාවාචායෝ. මිච්ඡාවාචාය’ යනුවෙන් ඒකාන්ත ධර්ම වශයෙන් ද, ‘මිච්ඡාවාචෝ, මිච්ඡාවාචා. මිච්ඡාවාචං, මිච්ඡාවාචේ. මිච්ඡාවාචේන’ යනුවෙන් ඒකාන්ත පුද්ගල වශයෙන් ද, ‘මිච්ඡාදිට්ඨිකෝ, මිච්ඡාදිට්ඨිකා, මිච්ඡාදිට්ඨිකං’ යනුවෙන් ද ඒකාන්ත පුද්ගල වශයෙන් ද, ‘මිච්ඡාසංකප්පී, මිච්ඡාසංකප්පිනෝ, මිච්ඡාසංකප්පි’ යනුවෙන් ද ඒකාන්ත පුද්ගල වශයෙන් ද නාම පදමාලාවන් වෙයි. ප්‍රථමා (පච්චත්ත) සහ ද්විතීයා (උපයෝග) ආදී විභක්ති වශයෙන් වනාහි පද සමාන, අසමාන සහ සර්වප්‍රකාරයෙන්ම සමාන ද වෙයි. මෙම ක්‍රමය ‘සම්මාදිට්ඨි’, ‘සම්මාසංකප්ප’ ආදියේදී ද යෙදිය යුතුය.

අත්‍රිමෙ [Pg.339] ආහච්චභාසිතා පයොගා – අවිජ්ජාගතස්ස භික්ඛවෙ අවිද්දසුනො මිච්ඡාදිට්ඨි පහොති. මිච්ඡාදිට්ඨිස්ස මිච්ඡාසඞ්කප්පො පහොති. මිච්ඡාසඞ්කප්පස්ස මිච්ඡාවාචා පහොති. මිච්ඡාවාචස්ස මිච්ඡාකම්මන්තො පහොති. මිච්ඡාකම්මන්තස්ස මිච්ඡාආජීවො පහොති. මිච්ඡාආජීවස්ස මිච්ඡාවායාමො පහොති. මිච්ඡාවායාමස්ස මිච්ඡාසති පහොති. මිච්ඡාසතිස්ස මිච්ඡාසමාධි පහොතීති. විජ්ජාගතස්ස භික්ඛවෙ විද්දසුනො සම්මාදිට්ඨි පහොති. සම්මාදිට්ඨිස්ස සම්මාසඞ්කප්පො පහොතීති විත්ථාරො, එවං කත්ථචි වාච්චලිඞ්ගභූතානං අභිධෙය්‍යලිඞ්ගානඤ්ච තද්ධිතන්තලිඞ්ගානඤ්ච නාමිකපදමාලා සප්පයොගා කථිතා.

මේවා (පෙළෙහි) තැනින් තැන යෙදී ඇති යෙදීම් වේ. මහණෙනි, අවිද්‍යාවට පැමිණි (අඥාන), නුවණ නැති තැනැත්තාට මිත්‍යා දෘෂ්ටිය ඇති වෙයි. මිත්‍යා දෘෂ්ටිය ඇත්තාට මිත්‍යා සංකල්පය ඇති වෙයි. මිත්‍යා සංකල්පය ඇත්තාට මිත්‍යා වාචාව ඇති වෙයි. මිත්‍යා වාචාව ඇත්තාට මිත්‍යා කර්මාන්තය ඇති වෙයි. මිත්‍යා කර්මාන්තය ඇත්තාට මිත්‍යා ආජීවය ඇති වෙයි. මිත්‍යා ආජීවය ඇත්තාට මිත්‍යා ව්‍යායාමය ඇති වෙයි. මිත්‍යා ව්‍යායාමය ඇත්තාට මිත්‍යා සතිය ඇති වෙයි. මිත්‍යා සතිය ඇත්තාට මිත්‍යා සමාධිය ඇති වෙයි. මහණෙනි, විද්‍යාවට පැමිණි, නුවණැති තැනැත්තාට සම්මා දිට්ඨිය ඇති වෙයි. සම්මා දිට්ඨිය ඇත්තාට සම්මා සංකල්පය ඇති වෙයි යනාදී වශයෙන් විස්තර කටයුතුය. මෙසේ සමහර තැනක විශේෂණ ලිංග වූ ද, විශේෂ්‍ය ලිංග වූ ද, තද්ධිත ප්‍රත්‍යයෙන් අවසන් වූ නාම පදයන්ගේ ද නාමික පද මාලාවන් නිදසුන් සහිතව දක්වන ලදී.

ඉදානි නෙවාභිධෙය්‍යලිඞ්ගස්ස භවිතබ්බසද්දස්ස ච අභිධෙය්‍යලිඞ්ගානං සොත්ථි සුවත්ථි සද්දානඤ්ච වාච්චලිඞ්ගාභිධෙය්‍යලිඞ්ගස්ස අබ්භුතසද්දස්ස ච වාච්චලිඞ්ගස්ස අභූතසද්දස්සචාති ඉමෙසං කිඤ්චි විසෙසං කථයාම, නාමිකපදමාලඤ්ච යථාරහං යොජෙස්සාම. එතෙසු හි භවිතබ්බසද්දො එකන්තභාවවාචකො නපුංසකලිඞ්ගො එකවචනන්තොයෙව හොති. තතියන්තපදෙහි එවංසද්ද නසද්දාදීහි ච යොජෙතබ්බො ච හොති. නාස්ස නාමිකපදමාලා ලබ්භති, අත්‍රිමෙ ච පයොගා ‘‘සද්ධම්මගරුකෙන භවිතබ්බං, නො ආමිසගරුකෙන, ඉමිනා චොරෙන භවිතබ්බං, ඉමෙහි චොරෙහි භවිතබ්බං, ඉමාය චොරියා භවිතබ්බං, ඉමාහි චොරීහි භවිතබ්බං, අනෙන චිත්තෙන භවිතබ්බං, ඉමෙහි චිත්තෙහි භවිතබ්බං, එවං භවිතබ්බං, අඤ්ඤථා භවිතබ්බ’’න්ති. අත්‍රිදං වුච්චති –

දැන් විශේෂ්‍ය ලිංගික නොවන 'භවිතබ්බ' ශබ්දයේ ද, විශේෂ්‍ය ලිංගික වූ 'සොත්ථි', 'සුවත්ථි' යන ශබ්දයන්ගේ ද, විශේෂණ ලිංගික හා විශේෂ්‍ය ලිංගික වූ 'අබ්භුත' ශබ්දයේ ද, විශේෂණ ලිංගික වූ 'අභූත' ශබ්දයේ ද යන මොවුන්ගේ යම් විශේෂත්වයක් පවසමු. නාමික පද මාලාව ද සුදුසු පරිදි යොදන්නෙමු. ඒ ශබ්දයන් අතුරින් 'භවිතබ්බ' ශබ්දය එකාන්තයෙන් ම භාව වාචක වන අතර, නපුංසක ලිංග ඒක වචනාන්ත ම වෙයි. එය තෘතීයා විභක්ත්‍යන්ත පදයන් සමඟ ද, 'එවං', 'න' ආදී ශබ්දයන් සමඟ ද යෙදිය යුතු වෙයි. මීට නාමික පද මාලාවක් ලැබෙන්නේ නැත. මේවා එහි යෙදීම් වෙති: 'සද්ධර්මය ගරු කොට සලකන්නෙකු විය යුතුය, ආමිසය ගරු කොට සලකන්නෙකු නොවිය යුතුය; මේ සොරා විය යුතුය, මේ සොරුන් විය යුතුය; මේ සොරිය විය යුතුය, මේ සොරියන් විය යුතුය; මේ සිත විය යුතුය, මේ සිත් විය යුතුය; මෙසේ විය යුතුය, අනෙක් අයුරකින් විය යුතුය' යනුවෙනි. මේ සම්බන්ධයෙන් මෙසේ කියනු ලැබේ –

භවිතබ්බපදං නිච්චං, සබ්බඤ්ඤුවරසාසනෙ;

පඨමෙකවචො භාව-වාචකඤ්ච නපුංසකං.

උතුම් සර්වඥ ශාසනයෙහි 'භවිතබ්බ' යන පදය නිරන්තරයෙන් ම ප්‍රථමා විභක්ති ඒක වචනයෙහි ද, භාව වාචක ද, නපුංසක ලිංග ද වෙයි.

තතියන්තපදෙහෙවං-සද්දාදීහි [Pg.340] ච ධීමතා;

යොජෙතබ්බංව සම්භොති, ඉති විද්වා විභාවයෙ.

ප්‍රඥාවන්තයා විසින් එය තෘතීයා විභක්ත්‍යන්ත පදයන් හා 'එවං' ආදී ශබ්දයන් සමඟ ම යෙදිය යුතුය. නුවණැත්තා මෙසේ වටහා ගත යුතුය.

අයං ‘‘භවිතබ්බ’’න්ති පදස්ස විසෙසො.

මෙහි 'භවිතබ්බ' යන පදයෙහි විශේෂය මෙයයි.

සොත්ථි භද්දන්තෙ හොතු රඤ්ඤො, සොත්ථිං ගච්ඡති න්හාපිතො. සොත්ථිනාම්හි සමුට්ඨිතො. සුවත්ථි, සුවත්ථිං, සුවත්ථිනා, අයං ධසාත්ථිසද්දාදීනං විසෙසො.

ස්වාමීනි, රජතුමාට යහපතක් වේවා, කරණවෑමියා සුවසේ යයි. මම සුවසේ නැගී සිටියෙමි. සුවත්ථි, සුවත්ථිං, සුවත්ථිනා - මෙය සොත්ථි සුවත්ථි ආදී ශබ්දයන්ගේ විශේෂයයි.

අයං පන ‘‘අබ්භුතං අභූත’’න්ති ද්වින්නං විසෙසො. භූසද්දස්ස බ්භූ, සංයොගපරෙ පටිසෙධත්ථවති අඉතිනිපාතෙ උපපදෙ සති එකන්තෙන රස්සත්තමුපයාති. ක්වත්ථෙ? ‘‘අභූතපුබ්බං භූත’’න්තිආදීස්වත්ථෙසු. තථාවිධෙ අසඤ්ඤොගපරෙ රස්සත්තං න උපයාති. ක්වත්ථෙ? ‘‘අසච්ච’’න්තිආදීස්වත්ථෙසු. තථා හි ‘‘අබ්භුත’’න්ති පදස්ස ‘‘අභූතපුබ්බං භූත’’න්තිපි අත්ථො භවති, ‘‘අබ්භුතකරණ’’න්තිපි අත්ථො භවති. ‘‘අභූත’’න්ති පදස්ස පන ‘‘අසච්ච’’න්තිපි අත්ථො භවති, ‘‘අජාත’’න්තිපි අත්ථො භවති. තත්‍ර ‘‘අච්ඡරියං වත භො අබ්භුතං වත භො. අච්ඡෙරං වත ලොකස්මිං, අබ්භුතං ලොමහංසනං’’ ඉච්චෙවමාදයො ‘‘අභූතපුබ්බං භූත’’න්ති අත්ථෙ පයොගා.

මෙය වනාහි 'අබ්භුත' සහ 'අභූත' යන ශබ්ද දෙකෙහි විශේෂයයි. හල් අකුරු දෙකක් එක් වූ සංයෝගයක් පර වූ කල්හි, නිෂේධ අර්ථය ඇති 'අ' යන නිපාතය මුලට පැමිණි විට 'භූ' ශබ්දය ඒකාන්තයෙන් ම ලුහු (කෙටි) බවට පත් වේ. කවර අර්ථයකදී ද? 'පෙර නොවූ විරූ දෙයක් සිදු වූ' යන ආදී අර්ථයන්හිදී ය. එබඳු වූ සංයෝගයක් පර නොවන කල්හි කෙටි බවට පත් නොවේ. කවර අර්ථයකදී ද? 'අසත්‍ය' යන ආදී අර්ථයන්හිදී ය. එසේ හෙයින් 'අබ්භුත' යන පදයට 'පෙර නොවූ විරූ දෙයක් සිදු වූ' යන අර්ථය ද, 'අද්භූත දෙයක් කිරීම' යන අර්ථය ද වෙයි. එහෙත් 'අභූත' යන පදයට 'අසත්‍ය' යන අර්ථය ද, 'නොඋපන්' යන අර්ථය ද වෙයි. එහි, 'පින්වත, ඒකාන්තයෙන් ම පුදුමයකි, පින්වත, ඒකාන්තයෙන් ම අද්භූතයකි; ලෝකයෙහි පුදුමයකි, රෝමෝද්ගමනය ඇති කරන අද්භූතයකි' යන මේ ආදී යෙදීම් 'පෙර නොවූ විරූ දෙයක් සිදු වූ' යන අර්ථයෙහි යෙදේ.

‘‘ත්වං මං නාගෙන ආලම්ප,අහං මණ්ඩූකඡාපියා;

හොතු නො අබ්භුතං තත්ථ,ආසහස්සෙහි පඤ්චහී’’ති

ඔබ මා නාගයෙකු ලවා දෂ්ට කරවන්න, මම (ඔබව) මැඩි පැටියෙකු ලවා දෂ්ට කරවන්නෙමි. එහි අපට පන්දහසක් දෙනා ඉදිරියේ අද්භූත ප්‍රාතිහාර්යයක් (පුදුමයක්) වේවා!

ඉච්චෙවමාදයො අබ්භුතකරණත්ථෙ පයොගා. එවං රස්සවසෙන, දීඝවසෙන පන නිස්සංයොගෙ ‘‘අභූතං අතච්ඡං. අතථං’’ඉච්චෙවමාදයො [Pg.341] අසච්චත්ථෙ පයොගා, ‘‘අභූතං අජාතං අසඤ්ජාත’’න්ති ඉච්චෙවමාදයො අජාතත්ථෙ පයොගා. භවන්ති චත්‍ර –

මේ ආදී යෙදීම් අද්භූත ක්‍රියාවන් කිරීමේ අර්ථයෙහි යෙදේ. මෙසේ ලුහු කිරීමේ වශයෙන් ද, සංයෝගයක් නොමැති කල්හි දීර්ඝ කිරීමේ වශයෙන් ද, 'අභූතං (අසත්‍යය), අතච්ඡං (සැබෑ නොවන), අතථං (යථාර්ථ නොවන)' යන මේ ආදී යෙදීම් අසත්‍ය අර්ථයෙහි යෙදේ. 'අභූතං (නොඋපන්), අජාතං (නොජනිත වූ), අසඤ්ජාතං (හටනොගත්)' යන මේ ආදී යෙදීම් නොඋපන් යන අර්ථයෙහි යෙදේ. මේ පිළිබඳව මෙසේ ද ගාථා වෙති –

‘‘අභූතපුබ්බං භූත’’න්ති, අත්ථස්මිං අබ්භුතන්තිදං;

පදං විඤ්ඤූහි විඤ්ඤෙය්‍යං, රස්සභාවෙන සණ්ඨිතං.

'පෙර නොවූ විරූ දෙයක් සිදු වූ' යන අර්ථයෙහි 'අබ්භුත' යන මේ පදය ලුහු (කෙටි) ස්වරූපයෙන් පිහිටා ඇති බව නුවණැත්තන් විසින් දත යුතුය.

අබ්භුතකරණත්ථෙපි, අබ්භුතන්ති පදං තථා;

සණ්ඨිතං රස්සභාවෙන, ඉති විද්වා විභාවයෙ.

අද්භූත ක්‍රියා කිරීමේ අර්ථයෙහි ද 'අබ්භුත' යන පදය එසේම ලුහු (කෙටි) ස්වරූපයෙන් පිහිටා ඇති බව නුවණැත්තා වටහා ගත යුතුය.

අභූතමිති දීඝත්ත-වසෙන කථිතං පන;

පදං සමධිගන්තබ්බ-මසච්චාජාතවාචකං.

දීර්ඝ කිරීමේ වශයෙන් කියන ලද 'අභූත' යන පදය වනාහි අසත්‍යය සහ නොඋපන් බව කියැවෙන පදයක් ලෙස වටහා ගත යුතුය.

අබ්භුතං, අබ්භුතානි. චිත්තනයෙන, අබ්භුතො, අබ්භුතා. අබ්භුතං, පුරිසනයෙන, අබ්භුතා, අබ්භුතා, අබ්භුතායො. අබ්භුතං. කඤ්ඤානයෙන ඤෙය්‍යං. එවං භූතසද්දස්සපි නාමිකපදමාලා තිධා ගහෙතබ්බා. අත්‍ර ‘‘අබ්භුත’’මිති පදං වාච්චලිඞ්ගම්පි භවති අභිධෙය්‍යලිඞ්ගම්පි. ‘‘අභූත’’මිති පදං පන වාච්චලිඞ්ගං අභිධෙය්‍යලිඞ්ගම්පි වා සච්චසද්දො විය කත්ථචි. ඉතිස්ස යථාරහං අයම්පි සප්පයොගා නාමිකපදමාලා කථිතා.

'අබ්භුතං, අබ්භුතානි' යන්න චිත්ත ශබ්ද ක්‍රමයට ද, 'අබ්භුතෝ, අබ්භුතා' යන්න පුරුෂ ශබ්ද ක්‍රමයට ද, 'අබ්භුතා, අබ්භුතා, අබ්භුතායෝ' යන්න කන්‍යා ශබ්ද ක්‍රමයට ද දත යුතුය. මෙසේ 'භූත' ශබ්දයේ ද නාමික පද මාලාව තුන් ආකාරයකින් ගත යුතුය. මෙහි 'අබ්භුත' යන පදය විශේෂණ ලිංග ද වෙයි, විශේෂ්‍ය ලිංග ද වෙයි. 'අභූත' යන පදය ද සච්ච (සත්‍ය) ශබ්දය මෙන් සමහර තැනක විශේෂණ ලිංග මෙන්ම විශේෂ්‍ය ලිංග ද වෙයි. මෙසේ සුදුසු පරිදි නිදසුන් සහිත වූ මේ නාමික පද මාලාව ද දක්වන ලදී.

ඉදානි ආගමිකානං කොසල්ලජනනත්ථං පදසමොධානවසෙන නාමිකපදමාලා වුච්චතෙ – බුද්ධො භගවා, බුද්ධා භගවන්තො. බුද්ධං භගවන්තං, බුද්ධෙ භගවන්තෙ. බුද්ධෙන භගවතා, සෙසං විත්ථාරෙතබ්බං. අයං පදමාලා එකවචනබහුවචනවසෙන ඤෙය්‍යා.

දැන් ආධුනික වූවන්ගේ නිපුණතාව ඇති කරනු පිණිස පදයන්ගේ එක්වීම් වශයෙන් නාමික පද මාලාව කියනු ලැබේ – 'බුද්ධෝ භගවා (භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේ), බුද්ධා භගවන්තෝ (භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේලා)'. 'බුද්ධං භගවන්තං, බුද්ධේ භගවන්තේ'. 'බුද්ධේන භගවතා' යනාදී වශයෙන් ඉතිරිය විස්තර කටයුතුය. මේ පද මාලාව ඒක වචන සහ බහු වචන වශයෙන් දත යුතුය.

දෙවා තාවතිංසා. දෙවෙ තාවතිංසෙ. දෙවෙහි තාවතිංසෙහි. සෙසං විත්ථාරෙතබ්බං. බහුවචනවසෙන ඤෙය්‍යා පදමාලා.

'දේවා තාවතිංසා (තාවතිංස වැසි දෙවියෝ), දේවේ තාවතිංසේ, දේවේහි තාවතිංසේහි' යනාදී වශයෙන් ඉතිරිය විස්තර කටයුතුය. මෙය බහු වචන වශයෙන් දත යුතු පද මාලාවකි.

සො [Pg.342] භගවා ජානං පස්සං අරහං සම්මාසම්බුද්ධො, තං භගවන්තං ජානන්තං පස්සන්තං අරහන්තං සම්මාසම්බුද්ධං, තෙන භගවතා ජානතා පස්සතා අරහතා සම්මාසම්බුද්ධෙන, තස්ස භගවතො ජානතො පස්සතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස. සෙසං විත්ථාරෙතබ්බං. එකවචනවසෙන ඤෙය්‍යා පදමාලා.

'සෝ භගවා ජානං පස්සං අරහං සම්මාසම්බුද්ධෝ (දන්නා වූ, දකින්නා වූ, අර්හත් වූ, සම්මා සම්බුදු වූ ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ), තං භගවන්තං ජානන්තං පස්සන්තං අරහන්තං සම්මාසම්බුද්ධං, තේන භගවතා ජානතා පස්සතා අරහතා සම්මාසම්බුද්ධේන, තස්ස භගවතෝ ජානතෝ පස්සතෝ අරහතෝ සම්මාසම්බුද්ධස්ස' යනාදී වශයෙන් ඉතිරිය විස්තර කටයුතුය. මෙය ඒක වචන වශයෙන් දත යුතු පද මාලාවකි.

රාජා සුද්ධොදනො, රාජානං සුද්ධොදනං, රඤ්ඤා සුද්ධොදනෙන. සෙසං විත්ථාරෙතබ්බං.

'රාජා සුද්ධෝදනෝ (සුද්ධෝදන රජතුමා), රාජානං සුද්ධෝදනං, රඤ්ඤා සුද්ධෝදනේන' යනාදී වශයෙන් ඉතිරිය විස්තර කටයුතුය.

රාජා පස්සෙනදී කොසලො, රාජානං පස්සෙනදිං කොසලං, රඤ්ඤා පස්සෙනදිනා කොසලෙන. සෙසං විත්ථාරෙතබ්බං.

'රාජා පස්සේනදී කෝසලෝ (කොසොල් පසේනදී රජතුමා), රාජානං පස්සේනදිං කෝසලං, රඤ්ඤා පස්සේනදිනා කෝසලේන' යනාදී වශයෙන් ඉතිරිය විස්තර කටයුතුය.

රාජා මාගධො සෙනියො බිම්බිසාරො, රාජානං මාගධං සෙනියං බිම්බිසාරං, රඤ්ඤා මාගධෙන සෙනියෙන බිම්බිසාරෙන. සෙසං විත්ථාරෙතබ්බං.

'රාජා මාගධෝ සේනියෝ බිම්බිසාරෝ (මගධ රට සේනිය බිම්බිසාර රජතුමා), රාජානං මාගධං සේනියං බිම්බිසාරං, රඤ්ඤා මාගධේන සේනියේන බිම්බිසාරේන' යනාදී වශයෙන් ඉතිරිය විස්තර කටයුතුය.

රාජා මාගධො අජාතසත්තු වෙදෙහිපුත්තො, රාජානං මාගධං අජාතසත්තුං වෙදෙහිපුත්තං, රඤ්ඤා මාගධෙන අජාතසත්තුනා වෙදෙහිපුත්තෙන. සෙසං විත්ථාරෙතබ්බං.

'රාජා මාගධෝ අජාතසත්තු වේදේහිපුත්තෝ (මගධ රට වේදේහිපුත්‍ර අජාසත් රජතුමා), රාජානං මාගධං අජාතසත්තුං වේදේහිපුත්තං, rඤ්ඤා මාගධේන අජාතසත්තුනා වේදේහිපුත්තේන' යනාදී වශයෙන් ඉතිරිය විස්තර කටයුතුය.

මහාපජාපතී ගොතමී, මහාපජාපතිං ගොතමිං, මහාපජාපතියා ගොතමියාති පඤ්චක්ඛත්තුං වත්තබ්බං. මහාපජාපතියං ගොතමියං, භොති මහාපජාපති ගොතමි.

'මහාපජාපතී ගෝතමී (මහාපජාපතී ගෝතමී දේවිය), මහාපජාපතිං ගෝතමිං, මහාපජාපතියා ගෝතමියා' යන්න පස් වතාවක් කිව යුතුය. 'මහාපජාපතියාං ගෝතමියාං, භෝතී මහාපජාපතී ගෝතමී' (යනුවෙන් දත යුතුය).

මක්ඛලි ගොසාලො. මක්ඛලිං ගොසාලං. මක්ඛලිනා ගොසාලෙන. සෙසං විත්ථාරෙතබ්බං.

මක්ඛලී ගෝසාල. මක්ඛලී ගෝසාලයන්. මක්ඛලී ගෝසාලයන් විසින්. ඉතිරිය විස්තර කටයුතුය.

සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානං සාවකයුගං. සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානං සාවකයුගං, සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානෙන සාවකයුගෙන, සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානස්ස [Pg.343] සාවකයුගස්ස. සෙසං විත්ථාරෙතබ්බං. සබ්බාපෙතා පදමාලා එකවචනවසෙන ඤෙය්‍යා. සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානා අග්ගසාවකා, සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානෙ අග්ගසාවකෙ, සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානෙහි අග්ගසාවකෙහි. සෙසං විත්ථාරෙතබ්බං. බහුවචනවසෙන ඤෙය්‍යා. ඉතො අඤ්ඤෙසුපි එසෙව නයො.

සාරිපුත්ත-මොග්ගල්ලාන ශ්‍රාවක යුගලය. සාරිපුත්ත-මොග්ගල්ලාන ශ්‍රාවක යුගලය, සාරිපුත්ත-මොග්ගල්ලාන ශ්‍රාවක යුගලයෙන්, සාරිපුත්ත-මොග්ගල්ලාන ශ්‍රාවක යුගලයාට/යුගලයාගේ. ඉතිරිය විස්තර කටයුතුය. මේ සියලු පද මාලාවන් ඒකවචන වශයෙන් දත යුතුය. සාරිපුත්ත-මොග්ගල්ලාන අග්‍රශ්‍රාවකයෝ, සාරිපුත්ත-මොග්ගල්ලාන අග්‍රශ්‍රාවකයන්, සාරිපුත්ත-මොග්ගල්ලාන අග්‍රශ්‍රාවකයන් විසින්. ඉතිරිය විස්තර කටයුතුය. (මේවා) බහුවචන වශයෙන් දත යුතුය. මෙයින් මතු අනෙක් පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ.

සො දාරො, සා දාරා. සං දාරං, සෙ දාරෙ. සෙන දාරෙන. සෙසං විත්ථාරෙතබ්බං. සා නාරී, සා නාරියො. සං නාරිං, සා නාරියො. සාය නාරියා. සෙසං විත්ථාරෙතබ්බං. සං කම්මං, සානි කම්මානි. සෙන කම්මෙන. සං ඵලං, සානි ඵලානි. සෙන ඵලෙන. සෙසං විත්ථාරෙතබ්බං.

ඒ භාර්යාව (පුරුෂ ලිංග), ඒ භාර්යාව (ස්ත්‍රී ලිංග). ස්වකීය භාර්යාව, ස්වකීය භාර්යාවන්. ස්වකීය භාර්යාව විසින්. ඉතිරිය විස්තර කටයුතුය. ඒ ස්ත්‍රිය, ඒ ස්ත්‍රීහු. ඒ ස්ත්‍රිය, ඒ ස්ත්‍රීන්. ඒ ස්ත්‍රිය විසින්. ඉතිරිය විස්තර කටයුතුය. ස්වකීය කර්මය, ස්වකීය කර්මයන්. ස්වකීය කර්මයෙන්. ස්වකීය ඵලය, ස්වකීය ඵලයන්. ස්වකීය ඵලයෙන්. ඉතිරිය විස්තර කටයුතුය.

පඨමං ඣානං, පඨමං ඣානං, පඨමෙන ඣානෙන, පඨමස්ස ඣානස්ස. සෙසං විත්ථාරෙතබ්බං.

ප්‍රථම ධ්‍යානය, ප්‍රථම ධ්‍යානය, ප්‍රථම ධ්‍යානයෙන්, ප්‍රථම ධ්‍යානයේ. ඉතිරිය විස්තර කටයුතුය.

චතුත්ථී දිසා, චතුත්ථිං දිසං, චතුත්ථියා දිසාය.

හතරවන දිශාව, හතරවන දිශාව, හතරවන දිශාවෙන්/දිශාවෙහි.

ධම්මී කථා, ධම්මිං කථං, ධම්මියා කථාය, ධම්මියං කථායං. එවං අනුපුබ්බී කථා, එවරූපී කථා. ඉමිනා නයෙන අඤ්ඤෙසුපි ඨානෙසු පදසමොධානවසෙන ලිඞ්ගතො ච අන්තතො ච වචනතො ච අපෙක්ඛිතබ්බං. පදතො ච නානප්පකාරා නාමිකපදමාලා යොජෙතබ්බා.

ධර්ම කථාව, ධර්ම කථාව, ධර්ම කථාවෙන්, ධර්ම කථාවෙහි. මෙසේම අනුපිළිවෙල කථාව (අනුපුබ්බී කථා), එබඳු කථාව (දත යුතුය). මේ ක්‍රමයෙන් අනෙකුත් ස්ථානයන්හි ද පද එක්වීම් අනුව, ලිංගය ද, අන්තය ද, වචනය ද බලාපොරොත්තු විය යුතුය. පද අනුව විවිධාකාර වූ නාම පද මාලාවන් යෙදිය යුතුය.

ඉදානි එකප්පකාරානං සද්දානං ලිඞ්ගඅන්තවසෙන නානත්තං වෙදිතබ්බං. කථං? යාදිසො, යාදිසී, යාදිසං. තාදිසො, තාදිසී, තාදිසං. එතාදිසො, එතාදිසී, එතාදිසං. කීදිසො, කීදිසී, කීදිසං. ඊදිසො, ඊදිසී, ඊදිසං. එදිසො[Pg.344], එදිසී, එදිසං. සදිසො, සදිසී, සදිසං. කදාචි පන ‘‘යාදිසා තාදිසා’’ති එවමාදීනි ඉත්ථිලිඞ්ගරූපානිපි භවන්ති. නාමිකපදමාලා නෙසං පුරිස ඉත්ථී චිත්තනයෙන යොජෙතබ්බා.

දැන් එකම ආකාරයේ වචනවල ලිංග සහ අන්ත (කෙළවර) අනුව ඇති වෙනස්කම් දත යුතුය. ඒ කෙසේද? යම්බඳු (පුරුෂ ලිංග), යම්බඳු (ස්ත්‍රී ලිංග), යම්බඳු (නපුංසක ලිංග). එබඳු (පුරුෂ, ස්ත්‍රී, නපුංසක). මෙබඳු (පුරුෂ, ස්ත්‍රී, නපුංසක). කෙබඳු (පුරුෂ, ස්ත්‍රී, නපුංසක). මෙබඳු (පුරුෂ, ස්ත්‍රී, නපුංසක). මෙබඳු (පුරුෂ, ස්ත්‍රී, නපුංසක). සමාන (පුරුෂ, ස්ත්‍රී, නපුංසක). සමහර විට 'යාදිසා, තාදිසා' ආදී වශයෙන් ස්ත්‍රී ලිංග රූප ද වෙති. මොවුන්ගේ නාම පද මාලාවන් පුරුෂ, ස්ත්‍රී සහ නපුංසක ක්‍රමයට අනුව යෙදිය යුතුය.

ඉදානි සමාසතද්ධිතපදභූතානං අමමසද්දාදීනං නාමිකපදමාලා වුච්චතෙ – අමමො, අමමා, අමමං, අමමෙ. අමමෙන. සෙසං විත්ථාරෙතබ්බං.

දැන් සමාස සහ තද්ධිත පදයන් බවට පත් වූ 'අමම' (මමත්වයෙන් තොර) ආදී ශබ්දයන්ගේ නාම පද මාලාව කියනු ලැබේ – අමමෝ, අමමා, අමමං, අමමේ. අමමේන. ඉතිරිය විස්තර කටයුතුය.

මය්හකො, මය්හකා. මය්හකං, මය්හකෙ. මය්හකෙන. සෙසං විත්ථාරෙතබ්බං.

මයිහකෝ, මයිහකා. මයිහකං, මයිහකේ. මයිහකේන. ඉතිරිය විස්තර කටයුතුය.

ආමා, ආමා, ආමායො. ආමං, ආමා, ආමායො. සෙසං විත්ථාරෙතබ්බං.

ආමා, ආමා, ආමායෝ. ආමං, ආමා, ආමායෝ. ඉතිරිය විස්තර කටයුතුය.

තත්‍ර අමමොති නත්ථි තණ්හාමමත්තං දිට්ඨිමමත්තඤ්ච එතස්සාති අමමො, කො සො, අරහායෙවාති වත්තුං වට්ටති. අපිච යෙසතණ්හාපි සදිට්ඨීපි ‘‘මම ඉද’’න්ති මමත්තං න කරොන්ති, තෙපි අමමායෙව. එත්ථ ච ‘‘මනුස්සා තත්ථ ජායන්ති, අමමා අපරිග්ගහා’’ති ඉදං සාසනතො නිදස්සනං. ‘‘අමමො නිරහඞ්කාරො’’ති ඉදං පන ලොකතො නිදස්සනං. ඉත්ථිලිඞ්ගෙ වත්තබ්බෙ ‘‘අමමා, අමමා, අමමායො’’ති පදමාලා. නපුංසකෙ වත්තබ්බෙ ‘‘අමමං, අමමානී’’ති පදමාලා. තත්‍ර මය්හකොති ‘‘ඉදම්පි මය්හං ඉදම්පි මය්හ’’න්ති විප්පලපතීති මය්හකො, එකො පක්ඛිවිසෙසො. වුත්තඤ්හෙතං ජාතකෙ –

එහි 'අමම' යනු – යමෙකුට තණ්හා මමත්වය සහ දෘෂ්ටි මමත්වය නැද්ද, හෙතෙම 'අමම' (මමත්වයෙන් තොර තැනැත්තා) වේ. ඔහු කවුද? රහතන් වහන්සේම යැයි පැවසීම වටී. තවද, තෘෂ්ණාව හෝ දෘෂ්ටිය තිබුණත් 'මෙය මගේය' කියා මමත්වයක් නොකරන්නෝ ද 'අමම' ම වෙති. මේ සම්බන්ධයෙන්, 'මිනිස්සු එහි උපදිති, මමත්වයෙන් තොරව, පරිග්‍රහයෙන් තොරව' යන්න ශාසනික නිදර්ශනයකි. 'මමත්වයෙන් තොර වූ, අහංකාරයෙන් තොර වූ' යන්න ලෞකික (ලෝක සම්මුති) නිදර්ශනයකි. ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි පැවසිය යුතු කල්හි 'අමමා, අමමා, අමමායෝ' යන පද මාලාව වේ. නපුංසක ලිංගයෙහි පැවසිය යුතු කල්හි 'අමමං, අමමානි' යන පද මාලාව වේ. එහි 'මයිහක' යනු – 'මෙයත් මගේය, මෙයත් මගේය' කියා කෑගසන බැවින් 'මයිහක' නම් වේ, එය එක්තරා පක්ෂි විශේෂයකි. ඒ බව ජාතකයෙහි මෙසේ දක්වා ඇත –

‘‘සකුණො මය්හකො නාම, ගිරිසානුදරීචරො;

පක්කං පිප්ඵලිමාරුය්හ, ‘මය්හං මය්හ’න්ති කන්දතී’’ති.

'මයිහක නම් වූ, කඳු බෑවුම්වල හා ගුහාවල සැරිසරන පක්ෂියෙක්, ඉදුණු නුග ගෙඩියක් මතට නැගී, "මගේය, මගේය" කියා කෑගසයි' කියායි.

ඉත්ථිලිඞ්ගෙ වත්තබ්බෙ ‘‘මය්හකී, මය්හකී, මය්හකියො’’ති පදමාලා. තත්‍ර ආමාති ‘‘ආම අහං තුම්හාකං දාසී’’ති එවං දාසිභාවං පටිජානාතීති ආමා. ගෙහදාසී. වුත්තඤ්හෙතං ජාතකෙසු [Pg.345] ‘‘යත්ථ දාසො ආමජාතො, ඨිතො ථුල්ලානි ගච්ඡතී’’ති ච, ‘‘ආමාය දාසාපි භවන්ති ලොකෙ’’ති ච, තස්මා ඉමානෙවෙත්ථ නිදස්සනපදානි.

ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි පැවසිය යුතු කල්හි 'මයිහකී, මයිහකී, මයිහකියෝ' යන පද මාලාව වේ. එහි 'ආමා' යනු – 'එසේය, මම ඔබගේ දාසිය වෙමි' කියා මෙසේ දාසී භාවය පිළිගන්නා බැවින් 'ආමා' නම් වේ. ඇය ගෘහ දාසියයි. ජාතකයන්හි මෙය මෙසේ දක්වා ඇත: 'යම් තැනක දාසියකගෙන් උපන් දාසයා, සිටිමින් රළු දේවලට (නරක වචනවලට) යන්නේය' කියා ද, 'ලෝකයෙහි දාසියකගේ දාසයෝ ද වෙති' කියා ද දක්වා ඇත. එබැවින් මේවාම මෙහි නිදර්ශන පද වේ.

ඉදානි කති කතිපය කතිමීසද්දානං විසෙසො වුච්චතෙ යථාරහං නාමිකපදමාලා ච. තත්‍ර කතිමීසද්දස්ස නාමිකපදමාලා න ලබ්භති ‘‘අජ්ජ භන්තෙ කතිමී’’ති එවං පුච්ඡාවසෙන ආගතමත්තතො. කති කතිපයසද්දානං පන ලබ්භතෙව, සා ච බහුවචනිකා. විසුද්ධිමග්ගටීකායං පන කතිපයසද්දො එකවචනිකො වුත්තො. කති පුරිසා තිට්ඨන්ති, කති පුරිසෙ පස්සති. කති ඉත්ථියො, කති කුලානි. කති ලොකස්මිං ඡිද්දානි යත්ථ චිත්තං න තිට්ඨති. කති කුසලා. කති ධාතුයො. කති ආයතනානි. කතිහි ඛන්ධෙහි කතිහායතනෙහි කතිහි ධාතූහි සඞ්ගහිතං. කතිභි රජමානෙති, කතිභි පරිසුජ්ඣති. කතිපයා පුරිසා, කතිපයා ඉත්ථියො, කතිපයානි චිත්තානි. ඉමා පන නාමිකපදමාලා.

දැන් 'කති' (කීයක්), 'කතිපය' (කිහිපයක්) සහ 'කතිමී' (කීවැනි) යන ශබ්දයන්ගේ වෙනස සහ සුදුසු පරිදි නාම පද මාලාවන් ද කියනු ලැබේ. එහි 'කතිමී' යන ශබ්දයේ නාම පද මාලාවක් නොලැබේ, මන්ද එය 'ස්වාමීනි, අද කීවැනි දිනද?' යන ප්‍රශ්න කිරීම් වශයෙන් පමණක් පැමිණෙන බැවිනි. නමුත් 'කති' සහ 'කතිපය' යන ශබ්දයන්ගේ පද මාලාවන් ලැබෙන අතර, ඒවා බහුවචන වේ. විශුද්ධිමාර්ග ටීකාවෙහි නම් 'කතිපය' ශබ්දය ඒකවචන වශයෙන් ද පවසා ඇත. මිනිසුන් කීදෙනෙක් සිටිත්ද? ඔහු මිනිසුන් කීදෙනෙකු දකීද? ස්ත්‍රීන් කීදෙනෙක්ද? කුලයන් කීයක්ද? සිත නොපිහිටන ලෝකයෙහි සිදුරු කීයක් තිබේද? කුසල් ධර්මයන් කීයක්ද? ධාතුන් කීයක්ද? ආයතනයන් කීයක්ද? ස්කන්ධ කීයකින්, ආයතන කීයකින්, ධාතු කීයකින් සංගෘහිතද? කීයකින් කෙලෙස් සහිත වේද? කීයකින් පිරිසිදු වේද? මිනිසුන් කිහිපදෙනෙක්, ස්ත්‍රීන් කිහිපදෙනෙක්, සිත් කිහිපයක්. මේවා නාම පද මාලාවන් වේ.

කති. කතිහි, කතිභි. කතිනං. කතිසු.

කති. කතිහි, කතිභි. කතිනං. කතිසු.

කතිපයා. කතිපයෙහි, කතිපයෙභි. කතිපයානං. කතිපයෙසු. කතිපයායො. කතිපයාහි, කතිපයාභි. කතිපයානං. කතිපයාසු. කතිපයානි. කතිපයෙ. කතිපයෙහි, කතිපයෙභි. කතිපයානං. කතිපයෙසූති. සබ්බාපෙතා සත්තන්නං විභත්තීනං වසෙන ඤෙය්‍යා, සමාසවිධිම්හිපි කති [Pg.346] කතිපයසද්දා බහුවචනවසෙනෙව යොජෙතබ්බා. ‘‘කතිසඞ්ගාතිගො භික්ඛු, ඔඝතිණ්ණොති වුච්චති. කතිපයජනකත’’න්තිආදීසු හි ‘‘කති කිත්තකා සඞ්ගා කතිසඞ්ගා’’තිආදිනා සබ්බදා බහුවචනසමාසො දට්ඨබ්බො.

කතිපයා. කතිපයේහි, කතිපයේභි. කතිපයානං. කතිපයේසු. කතිපයායෝ. කතිපයාhi, කතිපයාභි. කතිපයානං. කතිපයාසු. කතිපයානි. කතිපයේ. කතිපයේහි, කතිපයේභි. කතිපයානං. කතිපයේසු යනුවෙනි. මේ සියල්ල සප්ත විභක්තීන්ගේ වශයෙන් දත යුතුය. සමාස විධියෙහි ද 'කති' සහ 'කතිපය' යන ශබ්ද බහුවචන වශයෙන්ම යෙදිය යුතුය. 'කතිසංගාතිගෝ භික්ඛු, ඕඝතිණ්ණෝති වුච්චති' (ඇලීම් කීයක් ඉක්මවූ භික්ෂුව සැඩපහරින් එතෙර වූවෙක් යැයි කියනු ලැබේද?) සහ 'කතිපයජනකතං' (කිහිපදෙනෙකු විසින් කරන ලද) යනාදී තැන්හි 'කති කිත්තකා සංගා කතිසංගා' (කීයක් පමණ වූ ඇලීම් 'කතිසංග' නම් වේද) යනාදී වශයෙන් සැමවිටම බහුවචන සමාසයම දැකිය යුතුය.

ඉදානි රූළ්හීසද්දානං නාමිකපදමාලා වුච්චතෙ – ඉධ රූළ්හීසද්දා නාම යෙවාපනකසද්දාදයො. යෙවාපනකො, යෙවාපනකා. යෙවාපනකං. යෙවාපනො, යෙවාපනා. යෙවාපනං. යංවාපනකං, යංවාපනකානි. සෙසං සබ්බත්ථ විත්ථාරෙතබ්බං. තත්‍ර යෙවාපනකොති ‘‘ඵස්සො හොති වෙදනා හොතී’’තිආදිනා වුත්තා ඵස්සාදයො විය සරූපතො අවත්වා ‘‘යෙ වා පන තස්මිං සමයෙ අඤ්ඤෙපි අත්ථි පටිච්චසමුප්පන්නා අරූපිනො ධම්මා’’ති එවං ‘‘යෙවාපනා’’ති පදෙන වුත්තො යෙවාපනකො, එවං ‘‘යෙවාපනො’’ති එත්ථාපි. තථා ‘‘යං වා පනඤ්ඤම්පි අත්ථි රූප’’න්ති එවං ‘‘යංවාපනා’’ති පදෙන වුත්තං යංවාපනකං. එස නයො යථාරහං යස්සකං යත්ථකන්තිආදීසුපි නෙතබ්බො.

දැන් රූඪි (ප්‍රකට) ශබ්දයන්ගේ නාම පද මාලාව කියනු ලැබේ – මෙහි රූඪි ශබ්ද නම් 'යේවාපනක' ආදී ශබ්දයන්ය. යේවාපනකෝ, යේවාපනකා. යේවාපනකං. යේවාපනෝ, යේවාපනා. යේවාපනං. යංවාපනකං, යංවාපනකානි. ඉතිරිය හැම තැනම විස්තර කටයුතුය. එහි 'යේවාපනක' යනු – 'ස්පර්ශය වෙයි, වේදනාව වෙයි' ආදී වශයෙන් වදාළ ස්පර්ශය ආදී ධර්මයන් මෙන් කෙලින්ම නමින් නොකියා, 'එම අවස්ථාවෙහි වෙනත් යම් අරූපී ප්‍රතීත්‍යසමුත්පන්න ධර්ම කෙනෙක් වෙත්ද' කියා මෙසේ 'යේවාපනා' යන පදයෙන් පවසන ලද්ද 'යේවාපනක' නම් වේ. 'යේවාපනෝ' යන්නෙහි ද ක්‍රමය මෙයම වේ. එමෙන්ම, 'වෙනත් යම් රූපයක් ඇත්ද' කියා මෙසේ 'යංවාපනා' යන පදයෙන් පවසන ලද්ද 'යංවාපනක' නම් වේ. මේ ක්‍රමය සුදුසු පරිදි 'යස්සක', 'යත්ථක' ආදී අනෙකුත් පදයන්හි ද ගත යුතුය.

එත්ථ සියා – නනු ච භො පනසද්දො නිපාතො, නිපාතානඤ්ච අබ්‍යයභාවො සිද්ධො තීසු ලිඞ්ගෙසු සබ්බවිභත්තිවචනෙසු ච වයාභාවතො, සො කස්මා ‘‘යෙවාපනො’’ති ඔකාරන්තො ජාතොති? සච්චං පනසද්දො නිපාතො, සො ච ඛො ‘‘යෙ වා පන තස්මිං සමයෙ’’ති වා, ‘‘යං වා පනඤ්ඤම්පී’’ති වා, ‘‘බ්‍රාහ්මණා පනා’’ති වා එවමාදීසු නිපාතො, ‘‘යෙවාපනකො’’ති වා, ‘‘යෙවාපනො’’ති වා එවමාදීසු නිපාතො නාම න හොති. අනුකරණමත්තඤ්හෙතං, තස්මා ඊදිසෙසු පනසද්දසහිතා පයොගා රූළ්හීසද්දාති ගහෙතබ්බා. යජ්ජෙවං කස්මා නිබ්බචනමුදාහටන්ති? අත්ථස්ස පාකටීකරණත්ථං.

මෙහි සැකයක් ඇති විය හැකිය: ‘භවත, පන ශබ්දය නිපාතයකි. නිපාතයන්ගේ අව්‍යයභාවය (වෙනස් නොවන සුළු බව) ලිංග තුනෙහි ද සියලු විභක්ති සහ වචනවල ද වෙනස් නොවීම නිසා සිද්ධ වේ. එසේ නම් එය යෙවාපනො යැයි ඕ-කාරයෙන් කෙළවර වන සේ සෑදුණේ මන්ද?’ කියා ය. සත්‍යයකි, පන ශබ්දය නිපාතයකි. එහෙත් එය ‘යෙ වා පන තස්මිං සමයෙ’ කියා හෝ ‘යං වා පනඤ්ඤම්පි’ කියා හෝ ‘බ්‍රාහ්මණා පනා’ කියා හෝ මෙවැනි තැන්හි නිපාතයක් වේ. ‘යෙවාපනකො’ කියා හෝ ‘යෙවාපනො’ කියා හෝ මෙවැනි තැන්හි නිපාතයක් නොවේ. මෙය අනුකරණයක් (ශබ්ද අනුකරණයක්) පමණකි. එබැවින් මෙවැනි පන ශබ්දය සහිත යෙදුම් රූඪි ශබ්ද (සාම්ප්‍රදායිකව භාවිත වන වචන) ලෙස ගත යුතුය. ඉදින් එසේ නම්, කුමක් හෙයින් [මෙය] උදාහරණ කොට දක්වන ලද්දේ ද? අර්ථය පැහැදිලි කිරීම පිණිස ය.

තයොධම්මජාතකං[Pg.347]. තයොධම්මජාතකං. තයොධම්මජාතකෙන. තයොධම්මජාතකස්ස. තයොධම්මජාතකා, තයොධම්මජාතකස්මා. සෙසං විත්ථාරෙතබ්බං.

‘තයෝධම්මජාතකං’ (තයෝධම්ම ජාතකය), ‘තයෝධම්මජාතකං’, ‘තයෝධම්මජාතකේන’, ‘තයෝධම්මජාතකස්ස’, ‘තයෝධම්මජාතකා’, ‘තයෝධම්මජාතකස්මා’ යන්නයි. ඉතිරිය විස්තර කටයුතුය.

තයොසඞ්ඛාරා. තයොසඞ්ඛාරෙ. තයොසඞ්ඛාරෙහි, තයොසඞ්ඛාරෙභි. තයොසඞ්ඛාරානං. සෙසං විත්ථාරෙතබ්බං.

‘තයෝසංඛාරා’ (සංස්කාර තුන), ‘තයෝසංඛාරේ’, ‘තයෝසංඛාරේහි’, ‘තයෝසංඛාරේභි’, ‘තයෝසංඛාරානං’ යන්නයි. ඉතිරිය විස්තර කටයුතුය.

චත්තාරිපුරිසයුගො සඞ්ඝො. චත්තාරිපුරිසයුගං සඞ්ඝං. චත්තාරිපුරිසයුගෙන සඞ්ඝෙන. චත්තාරිපුරිසයුගස්ස සඞ්ඝස්ස. සෙසං විත්ථාරෙතබ්බං.

‘චත්තාරිපුරිසයුගෝ සංඝෝ’ (පුරුෂ යුගල සතරක් වූ සංඝයා වහන්සේ), ‘චත්තාරිපුරිසයුගං සංඝං’, ‘චත්තාරිපුරිසයුගේන සංඝේන’, ‘චත්තාරිපුරිසයුගස්ස සංඝස්ස’ යන්නයි. ඉතිරිය විස්තර කටයුතුය.

සතොකාරී, සතොකාරී, සතොකාරිනො. සතොකාරිං, සතොකාරී, සතොකාරිනො. සතොකාරිනා, සතොකාරීහි, සතොකාරීභි. සතොකාරිස්ස. සෙසං විත්ථාරෙතබ්බං. එත්ථ සතොකාරීති සරතීති සතො, සතො එව හුත්වා කරණසීලොති සතොකාරී.

‘සතෝකාරී’, ‘සතෝකාරී’, ‘සතෝකාරිනෝ’. ‘සතෝකාරිං’, ‘සතෝකාරී’, ‘සතෝකාරිනෝ’. ‘සතෝකාරිනා’, ‘සතෝකාරීහි’, ‘සතෝකාරීභි’. ‘සතෝකාරිස්ස’ යන්නයි. ඉතිරිය විස්තර කටයුතුය. මෙහි ‘සතෝකාරී’ යනු - සිහි කරන්නේ ‘සතෝ’ නම් වේ, සිහි ඇත්තේම වී (කටයුතු) කරන ස්වභාව ඇත්තේ ‘සතෝකාරී’ නම් වේ.

අපරෙසම්පි රූළ්හීසද්දානං නාමිකපදමාලා වුච්චතෙ සද්ධිමත්ථවිභාවනාය. අඞ්ගා. අඞ්ගෙ. අඞ්ගෙහි, අඞ්ගෙභි. අඞ්ගානං. අඞ්ගෙහි, අඞ්ගෙභි. අඞ්ගානං. අඞ්ගෙසු. භොන්තො අඞ්ගා.

අන්‍ය වූ ද රූඪි ශබ්දයන්ගේ නාමපද මාලාව අර්ථ පැහැදිලි කිරීම ද සමඟින් කියනු ලැබේ. ‘අංගා’ (අංග ජනපදයෝ), ‘අංගේ’, ‘අංගේහි’, ‘අංගේභි’, ‘අංගානං’, ‘අංගේහි’, ‘අංගේභි’, ‘අංගානං’, ‘අංගේසු’, ‘භොන්තෝ අංගා’ යන්නයි.

අඞ්ගා ජනපදො. අඞ්ගෙ ජනපදං. අඞ්ගෙහි, අඞ්ගෙභි ජනපදෙන. අඞ්ගානං ජනපදස්ස. අඞ්ගෙහි, අඞ්ගෙභි ජනපදස්මා. අඞ්ගානං ජනපදස්ස. අඞ්ගෙසු ජනපදෙ. භොන්තො අඞ්ගා ජනපද. එවං මගධකොසලාදීනම්පි යොජෙතබ්බා.

‘අංගා ජනපදෝ’, ‘අංගේ ජනපදං’, ‘අංගේහි, අංගේභි ජනපදේන’, ‘අංගානං ජනපදස්ස’, ‘අංගේහි, අංගේභි ජනපදස්මා’, ‘අංගානං ජනපදස්ස’, ‘අංගේසු ජනපදේ’, ‘භොන්තෝ අංගා ජනපද’ යන්නයි. මෙසේම මගධ, කෝසල ආදී (ශබ්දයන්) ද යෙදිය යුතුය.

ඉත්ථිලිඞ්ගෙ කාසී, කාසියො, කාසී, කාසියො. කාසීහි, කාසීභි. කාසීනං. කාසීහි, කාසීභි. කාසීනං. කාසීසු. භොතියො කාසියො. අත්‍රායමත්ථවිභාවනා – කාසී, කාසියො ජනපදො. කාසී, කාසියො ජනපදං[Pg.348]. කාසීහි, කාසීභි ජනපදෙන. කාසීනං ජනපදස්ස. කාසීහි, කාසීභි ජනපදස්මා. කාසීනං ජනපදස්ස. කාසීසු ජනපදෙ. භොතියො කාසියො ජනපද. එවං අවන්තීචෙතී වජ්ජී ඉච්චෙතෙසම්පි පදානං යොජෙතබ්බා. තෙනාහු අට්ඨකථාචරියා ‘‘කුරූසු ජනපදෙ’’ති. එවං අඞ්ගාදීනි අත්ථස්ස එකත්තෙපි ජනපදනාමත්තා රූළ්හීවසෙන බහුවචනානෙව භවන්ති. තථා හි තත්ථ තත්ථ ‘‘අඞ්ගෙසු විහරති. මගධෙසු චාරිකං චරමානො’’තිආදිනා, ‘‘අඞ්ගානං මගධානං කාසීනං කොසලාන’’න්තිආදිනා ච බහුවචනපාළියො දිස්සන්ති. එවං රූළ්හීසද්දානං නාමිකපදමාලා භවන්ති.

ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි ‘කාසී’, ‘කාසියෝ’, ‘කාසී’, ‘කාසියෝ’. ‘කාසීහි’, ‘කාසීභි’. ‘කාසීනං’. ‘කාසීහි’, ‘කාසීභි’. ‘කාසීනං’. ‘කාසීසු’. ‘භෝතියෝ කාසියෝ’ යන්නයි. මෙහි අර්ථ පැහැදිලි කිරීම මෙසේය - ‘කාසී’, ‘කාසියෝ ජනපදෝ’. ‘කාසී’, ‘කාසියෝ ජනපදං’. ‘කාසීහි, කාසීභි ජනපදේන’. ‘කාසීනං ජනපදස්ස’. ‘කාසීහි, කාසීභි ජනපදස්මා’. ‘කාසීනං ජනපදස්ස’. ‘කාසීසු ජනපදේ’. ‘භෝතියෝ කාසියෝ ජනපද’ යන්නයි. මෙසේම අවන්ති, චේති, වජ්ජී යන මේ පදයන් ද යෙදිය යුතුය. එහෙයින් අටුවාචාරීන් වහන්සේලා ‘කුරූසු ජනපදේ’ (කුරු රටෙහි) යැයි වදාළහ. මෙසේ අංග ආදී ශබ්ද, අර්ථයෙන් ඒකවචන වුව ද, ජනපද නාමයන් වන බැවින් රූඪි වශයෙන් බහුවචනම වෙති. එසේ හෙයින්ම ඒ ඒ තැන්හි ‘අංගේසු විහරති’ (අංග රටෙහි වෙසෙයි), ‘මගධේසු චාරිකං චරමානෝ’ (මගධ රටෙහි චාරිකාවේ හැසිරෙන්නේ) යනාදී වශයෙන් ද, ‘අංගානං magadhānaṃ කාසීනං කෝසලානං’ යනාදී වශයෙන් ද බහුවචන පාලි පාඨයෝ පෙනෙති. මෙසේ රූඪි ශබ්දයන්ගේ නාමපද මාලාවෝ වෙති.

ඉදානි අපරාපි ඉතො සවිසෙසතරා සද්දභෙදෙ සම්මොහවිද්ධංසනකාරිකා පරමසුඛුමඤාණාවහා නාමිකපදමාලායො කථයාම සොතූනං අත්ථබ්‍යඤ්ජනග්ගහණෙ පරමකොසල්ලසම්පාදනත්ථං. තා ච ඛො ‘‘සම්බුද්ධො පටිජානාසි. කස්සකො පටිජානාසි. උපාසකො පටිජානාසි. සම්මාසම්බුද්ධස්ස තෙ පටිජානතො ඉමෙ ධම්මා අනභිසම්බුද්ධා’’තිආදයො පාළිනයෙ නිස්සායෙව. තත්ථ සම්බුද්ධොපටිජානාසීති ‘‘ත්වං ‘අහං සම්මාසම්බුද්ධො’ති පටිජානාසී’’ති ඉතිසද්දලොපවසෙන අත්ථො ගහෙතබ්බො. එස නයො ‘‘කස්සකො පටිජානාසී’’තිආදීසුපි. ‘‘සම්මාසම්බුද්ධස්ස තෙ පටිජානතො’’ති එත්ථ පන ‘‘අහං සම්මාසම්බුද්ධො’’ති පටිජානන්තස්ස තවාති එවං ඉතිසද්දලොපයොජනාවසෙන අඤ්ඤො සද්දසන්නිවෙසො තෙනෙව අඤ්ඤො අත්ථපටිවෙධො ච භවති. ‘‘ඛීණාසවස්ස තෙ පටිජානතොති’’ආදීසුපි එසෙව නයො. අට්ඨකථායං පන සම්මාසම්බුද්ධස්ස තෙ පටිජානතොති ‘‘අහං සම්මාසම්බුද්ධො, සබ්බෙ ධම්මා මයා අභිසම්බුද්ධා’’ති [Pg.349] එවං පටිජානතො තවාති යො අත්ථො වුත්තො, සොපි යථාදස්සිතො අත්ථොයෙව. එවංපකාරං ඤත්වා පණ්ඩිතජාතියෙන කුලපුත්තෙන අම්හෙහි වුච්චමානා ‘‘අහං සම්මාසම්බුද්ධො’ති ත්වං පටිජානාසී’’ති එතස්මිං අත්ථෙ සක්‍රියාපදා අයං පදමාලා වවත්ථපෙතබ්බා –

දැන් අසන්නන් හට අර්ථ හා ව්‍යඤ්ජන ග්‍රහණය කරගැනීමෙහිලා උතුම් නිපුණත්වයක් ලබා දීම පිණිස, මෙයින් වඩාත් සුවිශේෂී වූ, ශබ්ද භේදයන්හි මුළාව දුරු කරන්නා වූ, පරම සියුම් ඥානය ගෙන දෙන්නා වූ වෙනත් නාමපද මාලාවන් පවසන්නෙමු. ඒවා ද ‘සම්බුද්ධෝ පටිජානාසි’ (තෙමේ සම්බුදු යැයි පිළිගනියි), ‘කස්සකෝ පටිජානාසි’ (ගොවියෙකු යැයි පිළිගනියි), ‘උපාසකෝ පටිජානාසි’ (උපාසකයෙකු යැයි පිළිගනියි), ‘සම්මාසම්බුද්ධස්ස තේ පටිජානතෝ ඉමේ ධම්මා අනභිසම්බුද්ධා’ (සම්මාසම්බුදු යැයි පිළිගන්නා වූ ඔබට මේ ධර්මයන් අවබෝධ වී නැත) යනාදී පාලි ක්‍රමය ඇසුරු කොටගෙනම වේ. එහි ‘සම්බුද්ධෝ පටිජානාසි’ යන්නෙහි ‘ඔබ ‘‘මම සම්මාසම්බුද්ධ වෙමි’’ යි පිළිගනියි’ යනුවෙන් ‘ඉති’ ශබ්දය ලොප් වීමේ (හැලී යාමේ) ක්‍රමය අනුව අර්ථය ගත යුතුය. ‘කස්සකෝ පටිජානාසි’ යනාදී තැන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. ‘සම්මාසම්බුද්ධස්ස තේ පටිජානතෝ’ යන්නෙහි දී නම්, ‘‘‘මම සම්මාසම්බුද්ධ වෙමි’’ යි පිළිගන්නා වූ ඔබට’ යනුවෙන් මෙසේ ‘ඉති’ ශබ්දය ලොප් කර යෙදීමේ ක්‍රමය නිසා වෙනත් ශබ්ද සංයෝජනයක් ද, ඒ හේතුවෙන්ම වෙනත් අර්ථාවබෝධයක් ද ඇති වේ. ‘ඛීණාසවස්ස තේ පටිජානතෝ’ යනාදී තැන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. අටුවාවෙහි ද ‘සම්මාසම්බුද්ධස්ස තේ පටිජානතෝ’ යන්නට, ‘‘‘මම සම්මාසම්බුද්ධ වෙමි, සියලු ධර්මයෝ මා විසින් අවබෝධ කරන ලදහ’’ යි මෙසේ පිළිගන්නා වූ ඔබට’ කියා යම් අර්ථයක් දක්වන ලද්දේ ද, එය ද පෙන්වා දුන් අර්ථයම වේ. මෙවැනි ආකාරය දැන, පණ්ඩිත ජාතික කුලපුත්‍රයා විසින් අප විසින් කියනු ලබන, ‘‘‘මම සම්මාසම්බුද්ධ වෙමි’’ යි ඔබ පිළිගනියි’ යන මේ අර්ථයෙහි ක්‍රියා පද සහිත මෙම පද මාලාව ක්‍රමවත් කළ යුතුය:

සම්මාසම්බුද්ධො ත්වං පටිජානං තිට්ඨසි. සම්මාසම්බුද්ධං තං පටිජානන්තං පස්සති. සම්මාසම්බුද්ධෙන තෙ පටිජානතා ධම්මො දෙසිතො. සම්මාසම්බුද්ධස්ස තෙ පටිජානතො දීයතෙ. සම්මාසම්බුද්ධස්මා තයා පටිජානතා අපෙති. සම්මාසම්බුද්ධස්ස තෙ පටිජානතො ධම්මො. සම්මාසම්බුද්ධස්මිං තයි පටිජානන්තෙ පතිට්ඨිතන්ති. තථා ‘‘ඛීණාසවො ත්වං පටිජානාසී’’තිආදිනාපි විත්ථාරෙතබ්බං.

‘සම්මාසම්බුද්ධෝ ත්වං පටිජානං තිට්ඨසි’ (සම්මාසම්බුදු යැයි පිළිගනිමින් ඔබ සිටියි), ‘සම්මාසම්බුද්ධං තං පටිජානන්තං පස්සති’ (සම්මාසම්බුදු යැයි පිළිගන්නා වූ ඔබ දකියි), ‘සම්මාසම්බුද්ධේන තේ පටිජානතා ධම්මෝ දේසිතෝ’ (සම්මාසම්බුදු යැයි පිළිගන්නා වූ ඔබ විසින් ධර්මය දේශනා කරන ලදී), ‘සම්මාසම්බුද්ධස්ස තේ පටිජානතෝ දීයතේ’ (සම්මාසම්බුදු යැයි පිළිගන්නා වූ ඔබට දෙනු ලැබේ), ‘සම්මාසම්බුද්ධස්මා තයා පටිජානතා අපේති’ (සම්මාසම්බුදු යැයි පිළිගන්නා වූ ඔබගෙන් පහව යයි), ‘සම්මාසම්බුද්ධස්ස te පටිජානතෝ ධම්මෝ’ (සම්මාසම්බුදු යැයි පිළිගන්නා වූ ඔබගේ ධර්මයයි), ‘සම්මාසම්බුද්ධස්මිං තයි පටිජානන්තේ පතිට්ඨිතං’ (සම්මාසම්බුදු යැයි පිළිගන්නා වූ ඔබ කෙරෙහි පිහිටියේය) යන්නයි. එසේම ‘ඛීණාසවෝ ත්වං පටිජානාසි’ (රහතන් වහන්සේ නමකැයි ඔබ පිළිගනියි) යනාදී වශයෙන් ද විස්තර කටයුතුය.

ඉද්ධිමා භික්ඛු එකොපි හුත්වා බහුධා හොති, බහුධාපි හුත්වා එකො හොති. ඉද්ධිමන්තො භික්ඛූ එකොපි හුත්වා බහුධා හොන්ති, බහුධාපි හුත්වා එකො හොන්තීති ඉමස්මිං පනත්ථෙ අයම්පි සක්‍රියාපදා පදමාලා වවත්ථපෙතබ්බා –

‘සෘද්ධිමත් භික්ෂුවක් තනිවම සිට බොහෝ දෙනෙක් ද වෙයි, බොහෝ දෙනෙක් වී නැවත තනිවම ද වෙයි. සෘද්ධිමත් භික්ෂූහු තනිවම සිට බොහෝ දෙනෙක් ද වෙති, බොහෝ දෙනෙක් වී නැවත තනිවම ද වෙති’ යන මේ අර්ථයෙහි ද ක්‍රියා පද සහිත මෙම පද මාලාව ද මෙසේ ක්‍රමවත් කළ යුතුය:

එකොපි හුත්වා බහුධා හොන්තො බහුධාපි හුත්වා එකො හොන්තො භික්ඛු තිට්ඨති, එකොපි හුත්වා බහුධා හොන්තා බහුධාපි හුත්වා එකො හොන්තා භික්ඛූ තිට්ඨන්ති. එකොපි හුත්වා බහුධා හොන්තං බහුධාපි හුත්වා එකො හොන්තං භික්ඛුං පස්සති, එකොපි හුත්වා බහුධා හොන්තෙ බහුධාපි හුත්වා එකො හොන්තෙ භික්ඛූ පස්සති. එකොපි හුත්වා බහුධා හොන්තෙන බහුධාපි හුත්වා එකො හොන්තෙන භික්ඛුනා ධම්මො දෙසිතො, එකොපි හුත්වා බහුධා හොන්තෙහි බහුධාපි හුත්වා එකො හොන්තෙහි භික්ඛූහි ධම්මො දෙසිතො. එකොපි හුත්වා බහුධා හොන්තස්ස බහුධාපි හුත්වා එකො හොන්තස්ස භික්ඛුනො දීයතෙ. සෙසං [Pg.350] විත්ථාරෙතබ්බං. භො එකොපි හුත්වා බහුධා හොන්ත බහුධාපි හුත්වා එකො හොන්ත භික්ඛු ත්වං ධම්මං දෙසෙහි, භොන්තො එකොපි හුත්වා බහුධා හොන්තා බහුධාපි හුත්වා එකො හොන්තා තුම්හෙ ධම්මං දෙසෙථාති. ඉමස්මිං ඨානෙ කෙවට්ටසුත්තං සාධකං. ‘‘ඉධ කෙවට්ට භික්ඛු අනෙකවිහිතං ඉද්ධිවිධං පච්චනුභොති. එකොපි හුත්වා බහුධා හොති, බහුධාපි හුත්වා එකො හොති, ආවිභාවං…පෙ… තමෙනං අඤ්ඤතරො සද්ධො පසන්නො පස්සති තං භික්ඛුං අනෙකවිහිතං ඉද්ධිවිධං පච්චනුභොන්තං එකොපි හුත්වා බහුධා හොන්තං බහුධාපි හුත්වා එකො හොන්ත’’න්ති ඉදං කෙවට්ටසුත්තං.

එක් අයෙකු වී සිට බොහෝ දෙනෙකු වෙමින් ද, බොහෝ දෙනෙකු වී නැවත එක් අයෙකු වෙමින් ද භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් වැඩ සිටිති. එක් අයෙකු වී සිට බොහෝ දෙනෙකු වෙමින් ද, බොහෝ දෙනෙකු වී නැවත එක් අයෙකු වෙමින් ද භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩ සිටිති. එක් අයෙකු වී සිට බොහෝ දෙනෙකු වෙමින් ද, බොහෝ දෙනෙකු වී නැවත එක් අයෙකු වෙමින් ද වැඩ සිටින භික්ෂූන් වහන්සේ නමක දකියි; එක් අයෙකු වී සිට බොහෝ දෙනෙකු වෙමින් ද, බොහෝ දෙනෙකු වී නැවත එක් අයෙකු වෙමින් ද වැඩ සිටින භික්ෂූන් වහන්සේලා දකියි. එක් අයෙකු වී සිට බොහෝ දෙනෙකු වෙමින් ද, බොහෝ දෙනෙකු වී නැවත එක් අයෙකු වෙමින් ද වැඩ සිටින භික්ෂූන් වහන්සේ නමක විසින් ධර්මය දේශනා කරන ලදී; එක් අයෙකු වී සිට බොහෝ දෙනෙකු වෙමින් ද, බොහෝ දෙනෙකු වී නැවත එක් අයෙකු වෙමින් ද වැඩ සිටින භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් ධර්මය දේශනා කරන ලදී. එක් අයෙකු වී සිට බොහෝ දෙනෙකු වෙමින් ද, බොහෝ දෙනෙකු වී නැවත එක් අයෙකු වෙමින් ද වැඩ සිටින භික්ෂූන් වහන්සේට දෙනු ලැබේ. ඉතිරි විභක්ති ද මෙසේම විස්තර කටයුතුය. 'පින්වත් එක් අයෙකු වී සිට බොහෝ දෙනෙකු වෙමින් ද, බොහෝ දෙනෙකු වී නැවත එක් අයෙකු වෙමින් ද වැඩසිටින භික්ෂුව, ඔබ වහන්සේ ධර්මය දේශනා කරනු මැනවි. පින්වත් එක් අයෙකු වී සිට බොහෝ දෙනෙකු වෙමින් ද, බොහෝ දෙනෙකු වී නැවත එක් අයෙකු වෙමින් ද වැඩසිටින භික්ෂූන් වහන්සේලානි, ඔබ වහන්සේලා ධර්මය දේශනා කරනු මැනවි' යනුවෙනි. මේ කරුණ සඳහා කේවට්ට සූත්‍රය නිදසුනක් (සාධකයක්) වේ. 'කේවට්ටය, මෙහි භික්ෂුව නොයෙක් ආකාරයේ ඍද්ධි ප්‍රාතිහාර්යයන් අත්විඳියි. එක් අයෙක්ව සිට බොහෝ දෙනෙක් වෙයි, බොහෝ දෙනෙක් වී නැවත එක් අයෙක් වෙයි, ප්‍රකාශ වීම...පෙ... ශ්‍රද්ධා ඇති, පැහැදුණු යම් තැනැත්තෙක් නොයෙක් ආකාර ඍද්ධි ප්‍රාතිහාර්යයන් අත්විඳින, එක් අයෙක්ව සිට බොහෝ දෙනෙක් වන, බොහෝ දෙනෙක් වී නැවත එක් අයෙක් වන ඒ භික්ෂුව දකියි' යනු මේ කේවට්ට සූත්‍රයයි.

එකොඑකාය මාතුගාමෙන සද්ධිං රහො නිසජ්ජං කප්පෙන්තො භික්ඛු එවං වදති, එකොඑකාය මාතුගාමෙන සද්ධිං රහො නිසජ්ජං කප්පෙන්තා භික්ඛූ එවං වදන්ති. එකොඑකාය මාතුගාමෙන සද්ධිං රහො නිසජ්ජං කප්පෙන්තං භික්ඛුං පස්සති, එකොඑකාය මාතුගාමෙන සද්ධිං රහො නිසජ්ජං කප්පෙන්තෙ භික්ඛූ පස්සති. සබ්බං විත්ථාරෙතබ්බං. එත්ථ පන ‘‘න ත්වෙව එකොඑකාය, මාතුගාමෙන සල්ලපෙ’’තිආදිකං පාළිපදං සාධකං. එත්ථ හි එකොඑකායාති ඉදං අබ්‍යයපදසදිසං රූළ්හීපදන්ති ගහෙතබ්බං, අඤ්ඤමඤ්ඤන්ති සද්දස්ස විය ච එකපදත්තූපගමනඤ්චස්ස වෙදිතබ්බං. භික්ඛු විනා දුතියෙන සයං එකො හුත්වා එකාය ඉත්ථියා සද්ධින්ති ඉමස්මිං අත්ථෙ ‘‘එකොඑකායා’’ති ඉදං පදං න රූළ්හීපදන්ති දට්ඨබ්බං. එවං සන්තෙපි න ‘‘එකො’’ති සද්දො ‘‘භික්ඛූ’’ති පදෙන සමානාධිකරණො. යදි සමානාධිකරණො සියා, ‘‘නිසජ්ජං කප්පෙන්ත’’න්තිආදි න වත්තබ්බං සියා. ‘‘එකායා’’ති සද්දොපි න අජ්ඣාහරිතබ්බෙන ‘‘ඉත්ථියා’’ති පදෙන සමානාධිකරණො. යදි සමානාධිකරණො සියා, ‘‘මාතුගාමෙනා’’ති [Pg.351] න වත්තබ්බං සියා විසෙසාභාවතො ද්විරුත්තභාවාපජ්ජනතො ච. කිඤ්ච භිය්‍යො ‘‘මාතුගාමෙනා’’ති වුත්තත්තා ‘‘එකෙනා’’ති වත්තබ්බං සියා, එකන්තතො පන ‘‘එකොඑකායා’’ති ඉදං පදං පුමිත්ථිසඞ්ඛාතං අත්ථං අපෙක්ඛති, න සමානාධිකරණපදං, තස්මා ‘‘ද්වෙ ජානිපතයො අඤ්ඤමඤ්ඤං සල්ලපෙන්තී’’තිආදීසු ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤ’’න්ති පදස්ස විය ච ‘‘එකොඑකායා’’ති ඉමස්ස එකපදත්තඤ්ච නිසජ්ජං කප්පෙන්තස්ස භික්ඛුනො විසෙසනත්තඤ්ච වෙදිතබ්බං. අථ වා යස්සං නිසජ්ජක්‍රියායං භික්ඛුපි එකොව හොති, ඉත්ථීපි එකාව. සා ක්‍රියා රූළ්හීවසෙන ‘‘එකොඑකායා’’ති වුච්චති, තාදිසාය එකොඑකාය නිසජ්ජක්‍රියාය භික්ඛු මාතුගාමෙන සද්ධින්තිපි අත්ථො ගහෙතබ්බො. ඉමිනා නයෙන අඤ්ඤෙසම්පි රූළ්හීසද්දානං නාමිකපදමාලා යථාපයොගං එකවචනබහුවචනවසෙන යොජෙතබ්බා. ඉච්චෙවං වාච්චාභිධෙය්‍යලිඞ්ගාදීනං නාමිකපදමාලා නානප්පකාරතො පකාසිතා.

තනිවම එක් ස්ත්‍රියක සමඟ රහසෙහි වාඩි වී සිටින භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් මෙසේ පවසති; තනිවම එක් ස්ත්‍රියක සමඟ රහසෙහි වාඩි වී සිටින භික්ෂූන් වහන්සේලා මෙසේ පවසති. තනිවම එක් ස්ත්‍රියක සමඟ රහසෙහි වාඩි වී සිටින භික්ෂූන් වහන්සේ නමක දකියි; තනිවම එක් ස්ත්‍රියක සමඟ රහසෙහි වාඩි වී සිටින භික්ෂූන් වහන්සේලා දකියි. සියල්ල මෙසේම විස්තර කටයුතුය. මෙහිදී, 'එක් භික්ෂුවක් එක් ස්ත්‍රියක සමඟ තනිව කතා නොකළ යුතුය' යනාදී පාලි පාඨය නිදසුන වේ. මෙහි 'එකෝඑකාය' (ekoekāya) යන්න නිපාත පදයක් වැනි රූඪි (සම්මුති) පදයක් ලෙස ගත යුතුය. 'අඤ්ඤමඤ්ඤං' (ඔවුනොවුන්) යන ශබ්දය මෙන් මෙයද එක් පදයක් බවට පත්වී ඇති බව දත යුතුය. භික්ෂුව දෙවැන්නෙකු නොමැතිව තමා තනිවම එක් ස්ත්‍රියක සමඟ සිටී යන අර්ථයෙහි 'එකෝඑකාය' යන මෙම පදය රූඪි පදයක් නොවන බව සැලකිය යුතුය. එසේ වුවද, 'එකෝ' යන ශබ්දය 'භික්ඛු' යන පදයට විශේෂණයක් (සමානාධිකරණ) නොවේ. ඉදින් එය සමානාධිකරණ වූයේ නම්, 'නිසජ්ජං කප්පෙන්තං' (වාඩි වී සිටින) යනාදිය නොකිව යුතුව තිබුණි. 'එකාය' යන ශබ්දය ද උපකල්පිත 'ඉත්ථියා' (ස්ත්‍රියක සමඟ) යන පදය සමඟ සමානාධිකරණ නොවේ. ඉදින් සමානාධිකරණ වූයේ නම්, විශේෂත්වයක් නොමැති වීම නිසා සහ ද්විත්ව උච්චාරණ (පුනරුක්ති) දෝෂයක් සිදුවන බැවින් 'මාතුගාමේන' කියා නොකිව යුතුව තිබුණි. තවද, 'මාතුගාමේන' (ස්ත්‍රියක සමඟ) කියා වදාරා ඇති බැවින් 'එකේන' කියා කිව යුතුව තිබුණි. එහෙත් ඒකාන්තයෙන්ම 'එකෝඑකාය' යන මේ පදය පුරුෂ හා ස්ත්‍රී අර්ථය අපේක්ෂා කරයි මිස, සමානාධිකරණ පදයක් නොවේ. එබැවින් 'අඹුසැමියන් දෙදෙනා ඔවුනොවුන් සමඟ කතා කරති' යනාදී තැන්වල 'අඤ්ඤමඤ්ඤං' යන පදය මෙන් 'එකෝඑකාය' යන්නෙහි එක් පදයක් බවත්, එය වාඩි වී සිටින භික්ෂූන් වහන්සේගේ විශේෂණයක් බවත් දත යුතුය. නැතහොත්, යම් වාඩි වීමේ ක්‍රියාවකදී භික්ෂූන් වහන්සේ ද තනිවම වෙයි, ස්ත්‍රිය ද තනිවම වෙයි, එම ක්‍රියාව රූඪි වශයෙන් 'එකෝඑකාය' (එකෙකු එක් අයෙකු සමඟ) යැයි කියනු ලැබේ. එවැනි තනිව එක්ව වාඩි වීමේ ක්‍රියාවෙන් භික්ෂූන් වහන්සේ ස්ත්‍රියක සමඟ වාඩි වීම යන්න මෙහි අර්ථය ලෙස ගත යුතුය. මේ ක්‍රමයෙන් සෙසු රූඪි ශබ්දයන්ගේ ද නාමපද මාලාව යෙදෙන අයුරින් ඒකවචන, බහුවචන වශයෙන් යෙදිය යුතුය. මෙසේ වාච්‍ය, අභිධෙය්‍ය, ලිංග ආදිය ප්‍රකාශ කරන නාමපද මාලාව විවිධ ක්‍රමවලින් දක්වන ලදී.

සුමධුරතරසද්දනිතිං ඉමං,පටුතරමතිතං සුසිඛෙ වරං;

විදුවිමතිතමොපහරිං රවිං,මතිකුමුදපබොධිනිසාපතිං.

අතිශයින් මිහිරි ශබ්ද ශාස්ත්‍රයක් ඇති, ඉතා තියුණු බුද්ධිමතුන් විසින් මනාව උගත යුතු වූ, පඬිවරුන්ගේ ගෞරවයට පාත්‍ර වූ, බුද්ධිය නමැති කුමුදු මල් පිබිදවීමෙහිලා චන්ද්‍රයෙකු බඳු වූ, (මෝහය නමැති අඳුර දුරලන) සූර්යයා බඳු වූ මේ උතුම් සද්දනීති ග්‍රන්ථය (මා විසින්) ඉදිරිපත් කරන ලදී.

කතවිඤ්ඤූජනස්සාස-සාසනස්සාභිවුද්ධියා;

ධියා නීතිමිමං සාධු, සාධුකඤ්ඤෙව ලක්ඛයෙ.

ප්‍රඥාවන්ත ජනයාගේ සැනසීම පිණිසත්, ශාසනයේ අභිවෘද්ධිය පිණිසත් ප්‍රඥාවෙන් යුතුව කරන ලද මේ නීතිය (සද්දනීතිය) මනාව වටහාගත යුතුය.

ඉති නවඞ්ගෙ සාට්ඨකථෙ පිටකත්තයෙ බ්‍යප්පථගතීසු විඤ්ඤූනං

මෙසේ අටුවා සහිත නවංග ශාස්තෘ ශාසනයෙන් යුත් ත්‍රිපිටකයෙහි වචන මාර්ගයන්හි ප්‍රඥාවන්තයන්ගේ

කොසල්ලත්ථාය කතෙ සද්දනීතිප්පකරණෙ

කෞශල්‍යය (දක්ෂතාව) පිණිස කරන ලද සද්දනීති ප්‍රකරණයෙහි

වාච්චාභිධෙය්‍යලිඞ්ගාදිපරිදීපනො නාමිකපදමාලාවිභාගො

වාච්‍ය, අභිධෙය්‍ය, ලිංග ආදිය පැහැදිලි කරන්නා වූ නාමපද මාලා විභාගය නම් වූ

එකාදසමො පරිච්ඡෙදො.

එකොළොස්වන පරිච්ඡේදයයි.

එත්තාවතා [Pg.352] භූධාතුමයානං පුල්ලිඞ්ගානං ඉත්ථිලිඞ්ගානං නපුංසකලිඞ්ගානඤ්ච නාමිකපදමාලා යථාරහං ලිඞ්ගන්තරෙහි සද්දන්තරෙහි අත්ථන්තරෙහි ච සද්ධිං නානප්පකාරතො දස්සිතා. සබ්බනාමානි හි ඨපෙත්වා නයතො අඤ්ඤානි කානිචි නාමානි අග්ගහිතානි නාම නත්ථි.

මෙතෙක් 'භූ' ධාතුවෙන් සිද්ධ වූ පුල්ලිංග, ඉත්තිලිංග සහ නපුංසකලිංග නාමපදයන්ගේ නාමපද මාලාවන් සුදුසු පරිදි වෙනත් ලිංගයන්, වෙනත් ශබ්දයන් සහ වෙනත් අර්ථයන් සමඟ විවිධ ආකාරයෙන් දක්වන ලදී. සර්වනාම හැර, ක්‍රමානුකූලව ගත් කල නොගන්නා ලද වෙනත් කිසිදු නාමපදයක් නැත්තේමය.

12. සබ්බනාමතංසදිසනාමනාමිකපදමාලා

12. සර්වනාම සහ ඊට සමාන නාමයන්ගේ නාමපද මාලාව

ඉතො පරං පවක්ඛාමි, සබ්බනාමඤ්ච තස්සමං;

නාමඤ්ච යොජිතං නානා-නාමෙහෙව විසෙසතො.

මීට පසුව, සර්වනාම සහ ඊට සමාන වූ නාමයන් ද, විවිධ නාමයන් සමඟ විශේෂයෙන් යෙදුණු නාමයන් ද පවසන්නෙමි.

යානි හොන්ති තිලිඞ්ගානි, අනුකූලානි යානි ච;

තිලිඞ්ගානං විසෙසෙන, පදානෙතානි නාමතො.

ත්‍රිවිධ ලිංගයන්හිම යෙදෙන, එම ත්‍රිවිධ ලිංගයන්ටම අනුකූල වන, නාමයන් අතරින් විශේෂ වූ පදයන් මේවා වේ.

‘‘සබ්බසාධාරණකානි, නාමානි’’ච්චෙව අත්ථතො;

සබ්බනාමානි වුච්චන්ති, සත්තවීසති සඞ්ඛතො.

'සියල්ලට පොදු වූ නාමයන්' යන අර්ථයෙන් මේවා සර්වනාම යැයි කියනු ලැබේ. ඒවා ගණනින් විසිහතකි.

තෙසු කානිචි රූපෙහි, සෙසාඤ්ඤෙහි ච යුජ්ජරෙ;

කානිචි පන සහෙව, එතෙසං ලක්ඛණං ඉදං.

ඒවා අතරින් සමහරක් අනෙක් රූපයන් සමඟ ද, සමහරක් එක්ව ද යෙදේ. මේවායේ ලක්ෂණය මෙය වේ.

එතස්මා ලක්ඛණා මුත්තං, න පදං සබ්බනාමිකං;

තස්මාතීතාදයො සද්දා, ගුණනාමානි වුච්චරෙ.

මේ ලක්ෂණයෙන් තොර වූ පදය සර්වනාම පදයක් නොවේ. එබැවින් 'අතීත' ආදී ශබ්දයන් ගුණනාම ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ.

සබ්බනාමානි නාම – සබ්බ කතර කතම උභය ඉතරඅඤ්ඤ අඤ්ඤතර අඤ්ඤතම පුබ්බ පර අපර දක්ඛිණ උත්තර අධරයත එත ඉම අමුකිං එක උභ ද්විති චතු තුම්හ අම්හ ඉච්චෙතානි සත්තවීස.

සර්වනාම නම්: සබ්බ, කතර, කතම, උභය, ඉතර, අඤ්ඤ, අඤ්ඤතර, අඤ්ඤතම, පුබ්බ, පර, අපර, දක්ඛිණ, උත්තර, අධර, ය, ත, එත, ඉම, අමු, කිං, එක, උභ, ද්වි, ති, චතු, තුම්හ, අම්හ යන මේ විසිහතයි.

එතෙසු සබ්බසද්දො සකලත්ථො, සො ච සබ්බසබ්බාදිවසෙන ඤෙය්‍යො. කතර කතමසද්දා පුච්ඡනත්ථා. උභයසද්දො ද්විඅවයවසමුදායවචනො. ඉතරසද්දො වුත්තපටියොගීවචනො. අඤ්ඤසද්දො අධිගතාපරවචනො. අඤ්ඤතර අඤ්ඤතමසද්දා අනියමත්ථා. පුබ්බාදයො උත්තරපරියන්තා දිසාකාලාදිවවත්ථාවචනා. තථා හි පුබ්බ [Pg.353] පරා පර දක්ඛිණුත්තරසද්දා පුල්ලිඞ්ගත්තෙ යථාරහං කාලදෙසාදිවචනා, ඉත්ථිලිඞ්ගත්තෙ දිසාදිවචනා, නපුංසකලිඞ්ගත්තෙ ඨානාදිවචනා. අධරසද්දොපි හෙට්ඨිමත්ථවාචකො වවත්ථාවචනොයෙව, සො ච තිලිඞ්ගො ‘‘අධරො පත්තො. අධරා අරණී, අධරං භාජන’’මිති, යංසද්දො අනියමත්ථො. තංසද්දො පරම්මුඛාවචනො. එතසද්දො සමීපවචනො. ඉමසද්දො අච්චන්තසමීපවචනො. අමුසද්දො දූරවචනො. කිංසද්දො පුච්ඡනත්ථො. එකසද්දො සඞ්ඛාදිවචනො. වුත්තඤ්හි –

මෙහි ‘සබ්බ’ යන ශබ්දය සකල (සියල්ල) යන අර්ථය දෙයි. එය ‘සබ්බසබ්බ’ (සියල්ලටම සියල්ල) ආදී වශයෙන් දත යුතුය. ‘කතර’, ‘කතම’ යන ශබ්දයන් ප්‍රශ්නාර්ථයෙහි වැටේ. ‘උභය’ ශබ්දය කොටස් දෙකක එකතුවක් (සමුදායක්) දක්වයි. ‘ඉතර’ ශබ්දය කලින් කියන ලද දෙයට ප්‍රතිවිරුද්ධ වූවක් දක්වයි. ‘අඤ්ඤ’ ශබ්දය තමන්ගෙන් පරිබාහිර වූ වෙනත් දෙයක් (අන්‍ය වූවක්) දක්වයි. ‘අඤ්ඤතර’, ‘අඤ්ඤතම’ යන ශබ්දයන් අනියමාර්ථයෙහි (නිශ්චිත නොවන අර්ථයෙහි) වැටේ. ‘පුබ්බ’ ආදී ‘උත්තර’ දක්වා වූ ශබ්දයන් දිශාව සහ කාලය ආදී සීමාවන් දක්වන වචන වේ. එසේම ‘පුබ්බ’, ‘පර’, ‘අපර’, ‘දක්ඛිණ’, ‘උත්තර’ යන ශබ්දයන් පුල්ලිංගයේදී සුදුසු පරිදි කාලය, දේශය ආදිය දක්වන වචන වන අතර, ඉත්ථිලිංගයේදී දිශා ආදිය දක්වන වචන ද, නපුංසකලිංගයේදී ස්ථාන ආදිය දක්වන වචන ද වේ. ‘අධර’ ශබ්දය ද පහළ අර්ථය දක්වන සීමා වාචක වචනයක්ම වේ. එය ලිංග තුනෙහිම වැටේ. ‘අධරෝ පත්තෝ’ (පහළ කොළය), ‘අධරා අරණී’ (පහළ ගිනිගානා ලීය), ‘අධරං භාජනං’ (පහළ භාජනය) යනුවෙනි. ‘යං’ ශබ්දය අනියමාර්ථයෙහි වැටේ. ‘තං’ ශබ්දය පරෝක්ෂ (පසෙක සිටින තැනැත්තෙකු) දක්වන වචනයකි. ‘ඒත’ ශබ්දය සමීපයෙහි වූවක් දක්වයි. ‘ඉම’ ශබ්දය අතිශය සමීපයෙහි වූවක් දක්වයි. ‘අමු’ ශබ්දය දූරවාචකයකි (දුරෙහි වූවක් දක්වයි). ‘කිං’ ශබ්දය ප්‍රශ්නාර්ථයෙහි වැටේ. ‘ඒක’ ශබ්දය සංඛ්‍යා ආදිය දක්වයි. මෙසේ කියන ලදී -

එකසද්දො අඤ්ඤත්ථසෙට්ඨඅසහායසඞ්ඛාදීසු දිස්සති. තථා හෙස ‘‘සස්සතො අත්තා ච ලොකො ච, ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤන්ති, ඉත්ථෙකෙ අභිවදන්තී’’තිආදීසු අඤ්ඤත්ථෙ දිස්සති. ‘‘චෙතසො එකොදිභාව’’න්තිආදීසු සෙට්ඨෙ. ‘‘එකො වූපකට්ඨො’’තිආදීසු අසහායෙ. ‘‘එකොව ඛො භික්ඛවෙ ඛණො ච සමයො ච බ්‍රහ්මචරියවාසායා’’තිආදීසු සඞ්ඛායන්ති.

‘ඒක’ ශබ්දය අන්‍යාර්ථය, ශ්‍රේෂ්ඨාර්ථය, අසහායාර්ථය (තනිවම සිටීම) සහ සංඛ්‍යාර්ථය ආදියෙහි දැකගත හැක. ඒ කෙසේද යත්: 'සස්සතෝ අත්තා ච ලෝකෝ ච, ඉදමේව සච්චං මොඝමඤ්ඤන්ති, ඉත්ථේකේ අභිවදන්ති' (ආත්මය හා ලෝකය සදාකාලිකය, මෙයම සත්‍යය, අනෙක හිස්ය, මෙසේ ඇතැමෙක් පවසති) යනාදී තැන්වල එය අන්‍ය අර්ථයෙහි (ඇතැම් යන අරුතින්) දැකගත හැක. 'චේතසෝ ඒකෝදිභාවං' (සිතෙහි ඒකග්ගතාවය - එක්වීම) යනාදී තැන්වල ශ්‍රේෂ්ඨ අර්ථයෙහි දැකගත හැක. 'ඒකෝ වූපකට්ඨෝ' (හුදෙකලාව වෙන්වූයේ) යනාදී තැන්වල අසහාය (තනිව සිටීම) යන අර්ථයෙහි දැකගත හැක. 'ඒකෝව ඛෝ භික්ඛවේ ඛණෝ ච සමයෝ ච බ්‍රහ්මචරියවාසිතාය' (මහණෙනි, බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි හැසිරීම පිණිස එකම ක්ෂණයකි, එකම සමයකි) යනාදී තැන්වල සංඛ්‍යාර්ථයෙහි දැකගත හැක.

යත්ථෙස සඞ්ඛාවචනො, තත්ථෙකවචනන්තොව. උභසද්දො ද්විසද්දපරියායො. ද්විතිචතුසද්දා සඞ්ඛාවචනා, සබ්බකාලං බහුවචනන්තාව. තුම්හසද්දො යෙන කථෙති, තස්මිං වත්තබ්බවචනං. අම්හසද්දො අත්තනි වත්තබ්බවචනං.

යම් තැනක මෙම ‘ඒක’ ශබ්දය සංඛ්‍යා වාචකයක් වේද, එතැනදී එය ඒකවචනාන්තම වේ. ‘උභ’ ශබ්දය ‘ද්වි’ (දෙක) යන ශබ්දයට සමාන පදයකි. ‘ද්වි’, ‘ති’, ‘චතු’ යන ශබ්දයන් සංඛ්‍යා වාචක වන අතර, සෑම කල්හිම බහුවචනාන්තම වේ. ‘තුම්හ’ ශබ්දය යමෙකු සමඟ කතා කරන්නේද, ඔහු උදෙසා කියනු ලබන (මධ්‍යම පුරුෂ) වචනයයි. ‘අම්හ’ ශබ්දය තමන් උදෙසා කියනු ලබන (උත්තම පුරුෂ) වචනයයි.

ඉදානි තෙසං නාමිකපදමාලං කථයාම –

දැන් අපි ඔවුන්ගේ නාම පදමාලාව (විභක්ති රූප ක්‍රමය) පවසමු.

සබ්බො, සබ්බෙ. සබ්බං, සබ්බෙ. සබ්බෙන, සබ්බෙහි, සබ්බෙභි. සබ්බස්ස, සබ්බෙසං, සබ්බෙසානං. සබ්බස්මා, සබ්බම්හා, සබ්බෙහි, සබ්බෙභි. සබ්බස්ස, සබ්බෙසං, සබ්බෙසානං. සබ්බස්මිං, සබ්බම්හි, සබ්බෙසු. භො සබ්බ, භවන්තො සබ්බෙ.

සබ්බෝ, සබ්බේ. සබ්බං, සබ්බේ. සබ්බේන, සබ්බේහි, සබ්බේභි. සබ්බස්ස, සබ්බේසං, සබ්බේසානං. සබ්බස්මා, සබ්බම්හා, සබ්බේහි, සබ්බේභි. සබ්බස්ස, සබ්බේසං, සබ්බේසානං. සබ්බස්මිං, සබ්බම්හි, සබ්බේසු. භෝ සබ්බ, භවන්තෝ සබ්බේ.

තත්‍ර [Pg.354] ‘‘සබ්බො භූතො, සබ්බෙ භූතා’’තිආදිනා, ‘‘සබ්බො පුරිසො, සබ්බෙ පුරිසා’’තිආදිනා ච නයෙන සබ්බානි පුල්ලිඞ්ගනාමෙහි සද්ධිං යොජෙතබ්බානි. යානි පන යමකමහාථෙරෙන පුන්නපුංසකවිසයෙ සබ්බ කතර කතමාදීනං අඤ්ඤානිපි රූපානි වුත්තානි. තං යථා?

එහි ‘සබ්බෝ භූතෝ, සබ්බේ භූතා’ යනාදී වශයෙන් ද, ‘සබ්බෝ පුරිසෝ, සබ්බේ purisā’ යනාදී වශයෙන් ද වන ක්‍රමයෙන් සියලු පුල්ලිංග නාම පදයන් සමඟ ‘සබ්බ’ ශබ්දය යෙදිය යුතුය. යමක මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් පුල්ලිංග සහ නපුංසකලිංග විෂයෙහි ‘සබ්බ’, ‘කතර’, ‘කතම’ ආදියේ වෙනත් රූපයන් ද පවසන ලදී. ඒවා කෙසේද යත්:

‘‘සබ්බා’’ ඉච්චාදිකං රූපං, නිස්සක්කෙ භුම්මකෙ පන;

‘‘සබ්බෙ’’ ඉච්චාදිකං රූපං, යමකෙන පකාසිතං.

‘සබ්බා’ යනාදී රූපය පංචමී (නපුංසක ලිංගයේ පංචමී විභක්තිය) සහ සප්තමී විභක්තීන්හි ද, ‘සබ්බේ’ යනාදී රූපය ද (එලෙසම වෙනත් ක්‍රමයකින්) යමක ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් දක්වන ලදී.

තඤ්චෙ උපපරික්ඛිත්වා, යුත්තං ගණ්හන්තු යොගිනො;

සබ්බනාමිකරූපඤ්හි, විවිධං දුබ්බුධං යතො.

එය විමසා බලා අභ්‍යාසකයෝ (පඬිවරු) සුදුසු පරිදි පිළිගත යුත්තාහ. මන්දයත්, සර්වනාම පදයන්ගේ විවිධ වූ රූපයන් වටහා ගැනීම ඉතා දුෂ්කර බැවිනි.

සබ්බා, සබ්බා, සබ්බායො. සබ්බං, සබ්බා, සබ්බායො. සබ්බාය, සබ්බස්සා, සබ්බාහි, සබ්බාභි. සබ්බාය, සබ්බස්සා, සබ්බාසං. සබ්බාය, සබ්බස්සා, සබ්බාහි, සබ්බාභි. සබ්බාය, සබ්බස්සා, සබ්බාසං. සබ්බායං, සබ්බස්සා, සබ්බස්සං, සබ්බාසු. භොති සබ්බෙ, භොතියො සබ්බා, සබ්බායො. ඉත්ථිලිඞ්ගත්තෙ නාමිකපදමාලා.

සබ්බා, සබ්බා, sabbāyo. සබ්බං, සබ්බා, sabbāyo. සබ්බාය, සබ්බස්සා, සබ්බාහි, සබ්බාභි. සබ්බාය, සබ්බස්සා, සබ්බාසං. සබ්බාය, සබ්බස්සා, සබ්බාහි, සබ්බාභි. සබ්බාය, සබ්බස්සා, සබ්බාසං. සබ්බායං, සබ්බස්සා, සබ්බස්සං, සබ්බාසු. භෝති සබ්බේ, භෝතියෝ සබ්බා, sabbāyo. මෙය ඉත්ථිලිංග නාම පදමාලාවයි.

එත්ථ ‘‘සබ්බා භාවිකා, සබ්බා භාවිකායො’’ති, ‘‘සබ්බා කඤ්ඤා, සබ්බා කඤ්ඤායො’’ති ච ආදිනා ඉත්ථිලිඞ්ගසබ්බනාමානි සබ්බෙහි ඉත්ථිලිඞ්ගෙහි සද්ධිං යොජෙතබ්බානි. එත්ථ ච ‘‘සබ්බස්සා’’ති පදං තතියාචතුත්ථීපඤ්චමීඡට්ඨීසත්තමීවසෙන පඤ්චධා විභත්තං ‘‘තස්සා කුමාරිකාය සද්ධි’’න්ති කරණප්පයොගාදිදස්සනතො. සබ්බස්සා කඤ්ඤාය කතං. සබ්බස්සා කඤ්ඤාය දෙති. අයං කඤ්ඤා සබ්බස්සා කඤ්ඤාය හීනා විරූපා. අයං කඤ්ඤා සබ්බස්සා කඤ්ඤාය උත්තමා අභිරූපා. සබ්බස්සා කඤ්ඤාය අපෙති, සබ්බස්සා කඤ්ඤාය ධනං. සබ්බස්සා කඤ්ඤාය පතිට්ඨිතං.

මෙහි ‘සබ්බා භාවිකා, සබ්බා bhāvikāyo’ යනාදී වශයෙන් ද, ‘සබ්බා කඤ්ඤා, සබ්බා kaññāyo’ යනාදී වශයෙන් ද වන අයුරින් ඉත්ථිලිංග සර්වනාමයන් සියලු ඉත්ථිලිංග නාම පදයන් සමඟ යෙදිය යුතුය. මෙහි ‘සබ්බස්සා’ යන පදය තෘතීයා, චතුර්ථී, පංචමී, ෂෂ්ඨී සහ සප්තමී යන විභක්තීන් පහ අනුව පස් වැදෑරුම්ව බෙදේ. ‘තස්සා කුමාරිකාය සද්ධිං’ (එම කුමාරිකාව සමඟ) යනාදී වශයෙන් කරණ ප්‍රයෝග ආදියේදී එය දැකගත හැක. 'සබ්බස්සා කඤ්ඤාය කතං' (සියලු කන්‍යාව විසින් කරන ලදී). 'සබ්බස්සා කඤ්ඤාය දේති' (සියලු කන්‍යාවට දෙයි). 'අයං කඤ්ඤා සබ්බස්සා කඤ්ඤාය හීනා විරූපා' (මේ කන්‍යාව සියලු කන්‍යාවන්ට වඩා පහත්ය, අවලස්සනය). 'අයං කඤ්ඤා සබ්බස්සා කඤ්ඤාය උත්තමා abhirūpā' (මේ කන්‍යාව සියලු කන්‍යාවන්ට වඩා උතුම්ය, රූපවත්ය). 'සබ්බස්සා කඤ්ඤාය අපේති' (සියලු කන්‍යාවගෙන් බැහැර වේ). 'සබ්බස්සා කඤ්ඤාය ධනං' (සියලු කන්‍යාවගේ ධනය). 'සබ්බස්සා කඤ්ඤාය පතිට්ඨිතං' (සියලු කන්‍යාව කෙරෙහි පිහිටියේය).

සබ්බං, සබ්බානි. සබ්බං, සබ්බානි. සබ්බෙන, සබ්බෙහි, සබ්බෙභි. සබ්බස්ස, සබ්බෙසං, සබ්බෙසානං. සබ්බස්මා, සබ්බම්හා, සබ්බෙහි, සබ්බෙභි[Pg.355]. සබ්බස්ස, සබ්බෙසං, සබ්බෙසානං. සබ්බස්මිං, සබ්බම්හි, සබ්බෙසු. භො සබ්බ, භවන්තො සබ්බානි. නපුංසකලිඞ්ගත්තෙ නාමිකපදමාලා.

සබ්බං, සබ්බානි. සබ්බං, සබ්බානි. සබ්බේන, සබ්බේහි, සබ්බේභි. සබ්බස්ස, සබ්බේසං, සබ්බේසානං. සබ්බස්මා, සබ්බම්හා, සබ්බේහි, සබ්බේභි. සබ්බස්ස, සබ්බේසං, සබ්බේසානං. සබ්බස්මිං, සබ්බම්හි, සබ්බේසු. භෝ සබ්බ, භවන්තෝ සබ්බානි. මෙය නපුංසකලිංග නාම පදමාලාවයි.

එත්ථ ‘‘සබ්බං භූතං, සබ්බානි භූතානි. සබ්බං චිත්තං, සබ්බානි චිත්තානී’’ති ච ආදිනා නපුංසකලිඞ්ගසබ්බනාමානි සබ්බෙහි නපුංසකලිඞ්ගෙහි සද්ධිං යොජෙතබ්බානි. එවං සබ්බසද්දස්ස ලිඞ්ගත්තයවසෙන පදමාලා භවති.

මෙහි ‘සබ්බං භූතං, සබ්බානි භූතානි. සබ්බං චිත්තං, sabbāni cittāni’ යනාදී වශයෙන් ද නපුංසකලිංග සර්වනාමයන් සියලු නපුංසකලිංග නාම පදයන් සමඟ යෙදිය යුතුය. මෙසේ ‘සබ්බ’ ශබ්දයේ ලිංග තුන අනුව පදමාලාව සිද්ධ වේ.

ඉදානිස්ස පරපදෙන සද්ධිං සමාසො වෙදිතබ්බො ‘‘සබ්බසාධාරණො සබ්බවෙරී’’ඉති. තත්ථ සබ්බෙසං සාධාරණො සබ්බසාධාරණො. සබ්බෙසං වෙරී, සබ්බෙ වා වෙරිනො යස්ස සොයං සබ්බවෙරීති සමාසවිග්ගහො. යථා පන සබ්බසද්දස්ස පදමාලා ලිඞ්ගත්තයවසෙන යොජිතා, එවං කතරසද්දාදීනම්පි අධරසද්දපරියන්තානං යොජෙතබ්බා.

දැන් එහි වෙනත් පදයක් සමඟ සිදුවන සමාසය දත යුතුය: ‘සබ්බසාධාරණෝ’, ‘සබ්බවේරී’ යනාදී වශයෙනි. එහි විග්‍රහය කෙසේද යත්, ‘සබ්බේසං සාධාරණෝ’ යනු ‘සබ්බසාධාරණෝ’ (සියල්ලන්ට පොදු වූ) වේ. ‘සබ්බේසං වේරී’ (සියල්ලන්ගේ සතුරා) හෝ ‘සබ්බේ වා වේරිනෝ යස්ස සෝ’ (සියල්ලෝම යමෙකුට සතුරෝ වෙත්ද හේ) ‘සබ්බවේරී’ (සියලු සතුරන් ඇත්තා) වේ. ‘සබ්බ’ ශබ්දයේ පදමාලාව ලිංග තුන අනුව යෙදූ ආකාරයටම, ‘කතර’ ශබ්දයේ සිට ‘අධර’ ශබ්දය දක්වා වූ සියලු ශබ්දයන් ද යෙදිය යුතුය.

තත්‍රායං උභයසද්දවජ්ජිතො පුල්ලිඞ්ගපෙය්‍යාලො –

එහි ‘උභය’ ශබ්දය හැර, පුල්ලිංග පදයන්ගේ කෙටි ක්‍රමය (පෙය්‍යාලය) මෙසේය -

කතරො, කතරෙ. කතරං…පෙ… භො කතර, භවන්තො කතරෙ. කතමො, කතමෙ. ඉතරො, ඉතරෙ. අඤ්ඤො, අඤ්ඤෙ. අඤ්ඤතරො, අඤ්ඤතරෙ. අඤ්ඤතමො, අඤ්ඤතමෙ. පුබ්බො, පුබ්බෙ. පරො, පරෙ. අපරො, අපරෙ. දක්ඛිණො, දක්ඛිණෙ. උත්තරො, උත්තරෙ. අධරො, අධරෙ…පෙ… භො අධර, භවන්තො අධරෙති.

කතරෝ, කතරේ. කතරං ...පෙ... භෝ කතර, භවන්තෝ කතරේ. කතමෝ, කතමේ. ඉතරෝ, ඉතරේ. අඤ්ඤෝ, අඤ්ඤේ. අඤ්ඤතරෝ, අඤ්ඤතරේ. අඤ්ඤතමෝ, අඤ්ඤතමේ. පුබ්බෝ, පුබ්බේ. පරෝ, පරේ. අපරෝ, අපරේ. දක්ඛිණෝ, දක්ඛිණේ. උත්තරෝ, උත්තරේ. අධරෝ, අධරේ ...පෙ... භෝ අධර, භවන්තෝ අධරේ යනුවෙනි.

අයං පන උභයසද්දසහිතො නපුංසකලිඞ්ගපෙය්‍යාලො –

මේ වනාහි ‘උභය’ ශබ්දය සහිත නපුංසකලිංග පදයන්ගේ කෙටි ක්‍රමයයි (පෙය්‍යාලයයි) -

කතරං, කතරානි. කතරං…පෙ… භො කතර, භවන්තො කතරානි. කතමං. උභයං. ඉතරං. අඤ්ඤං. අඤ්ඤතරං. අඤ්ඤතමං. පුබ්බං. පරං. අපරං. දක්ඛිණං. උත්තරං. අධරං, අධරානි. අධරං…පෙ… භො අධර, භවන්තො අධරානීති.

කතරං, කතරානි. කතරං ...පෙ... භෝ කතර, භවන්තෝ කතරානි. කතමං. උභයං. ඉතරං. අඤ්ඤං. අඤ්ඤතරං. අඤ්ඤතමං. පුබ්බං. පරං. අපරං. දක්ඛිණං. උත්තරං. අධරං, අධරානි. අධරං ...පෙ... භෝ අධර, භවන්තෝ අධරානි යනුවෙනි.

ඉදානි [Pg.356] පුන්නපුංසකලිඞ්ගානං පරසද්දාදීනං රූපන්තරනිද්දෙසො වුච්චති. කච්චායනස්මිඤ්හි ‘‘පුරිසා’’ති විය ‘‘පරා’’ති පඨමාබහුවචනං දිස්සති. එවරූපො නයො අපරසබ්බකතරාදීසු අඤ්ඤතමපරියොසානෙසු නවසු අප්පසිද්ධො, ලබ්භමානො පුබ්බදක්ඛිණුත්තරාධරෙසු චතූසු ලබ්භෙය්‍ය. තථා ‘‘පුරිසෙ’’ති විය පාළිආදීසු ‘‘පුබ්බෙ’’ති සච්චසඞ්ඛෙපෙ ‘‘ඉතරෙ’’ති, කච්චායනෙ ච ‘‘පරෙ’’ති සත්තමීඑකවචනං දිස්සති. එවරූපො නයො සබ්බ අඤ්ඤසද්දෙසු අප්පසිද්ධො, ලබ්භමානො කතරකතමාදීසු සෙසෙසු අධරපරියොසානෙසු ද්වාදසසු ලබ්භෙය්‍ය. තථා ‘‘පුරිසා’’ති විය සබ්බා කතරා ඉච්චාදි පඤ්චමීඑකවචනනයො පාළිආදීසු අප්පසිද්ධො. එවං සන්තෙපි අයං නයො පුනප්පුනං උපපරික්ඛිත්වා යුත්තො චෙ, ගහෙතබ්බො.

දැන් පුල්ලිංග සහ නපුංසක ලිංගයන්හි 'පර' ආදී ශබ්දයන්ගේ රූපාන්තර නිර්දේශය කියනු ලැබේ. කච්චායනයෙහි 'පුරිසා' යන්න මෙන් 'පරා' යන ප්‍රථමා බහුවචනය දක්නට ලැබේ. මෙබඳු ක්‍රමයක් අපර, සබ්බ, කතර ආදී අඤ්ඤතම අවසාන කොට ඇති ශබ්ද නවයෙහි අවිරුද්ධය. එය ලැබෙන්නේ නම් පුබ්බ, දක්ඛිණ, උත්තර, අධර යන ශබ්ද සතරෙහි ලැබිය යුතුය. එසේම 'පුරිසේ' යන්න මෙන් පාලි ආදියෙහි 'පුබ්බේ' යන්නත්, සච්චසංඛේපයෙහි 'ඉතරේ' යන්නත්, කච්චායනයෙහි 'පරේ' යන්නත් සප්තමී ඒකවචනයෙහි දක්නට ලැබේ. මෙබඳු ක්‍රමයක් සබ්බ, අඤ්ඤ යන ශබ්දයන්හි අවිරුද්ධය. ලැබෙන්නේ නම් කතර, කතම ආදී ඉතිරි අධර අවසාන කොට ඇති ශබ්ද දොළසෙහි ලැබිය යුතුය. එසේම 'පුරිසා' යන්න මෙන් සබ්බා, කතරා යනාදී පංචමී ඒකවචන ක්‍රමය පාලි ආදියෙහි අවිරුද්ධය. මෙසේ වුවද මෙම ක්‍රමය නැවත නැවතත් පරීක්ෂා කොට සුදුසු නම් ගත යුතුය.

අයං පන උභයසද්දසහිතො ඉත්ථිලිඞ්ගපෙය්‍යාලො –

මේ වනාහි 'උභය' ශබ්දය සහිත ස්ත්‍රී ලිංග පෙය්‍යාලයයි (කෙටි විස්තරයයි) -

කතරා, කතරා, කතරායො. කතරං…පෙ… භොති කතරෙ, භොතියො කතරා, කතරායො. කතමා. උභයා. ඉතරා. අඤ්ඤතරා. අඤ්ඤතමා. පුබ්බා. පරා. අපරා. දක්ඛිණා. උත්තරා. අධරා, අධරා, අධරායො. අධරං…පෙ… භොති අධරෙ, භොතියො අධරා, අධරායොති.

කතරා, කතරා, කතරායෝ. කතරං...පෙ... භෝති කතරේ, භෝතියෝ කතරා, කතරායෝ. කතමා. උභයා. ඉතරා. අඤ්ඤතරා. අඤ්ඤතමා. පුබ්බා. පරා. අපරා. දක්ඛිණා. උත්තරා. අධරා, අධරා, අධරායෝ. අධරං...පෙ... භෝති අධරේ, භෝතියෝ අධරා, අධරායෝති.

යස්මා පනෙතෙසු ඉතර අඤ්ඤ අඤ්ඤතර අඤ්ඤතමානං පාළියාදීසු ‘‘ඉතරිස්සා’’තිආදිදස්සනතො කොචි භෙදො වත්තබ්බො[Pg.357], තස්මා චතුත්ථීඡට්ඨීනං එකවචනට්ඨානෙ ‘‘ඉතරිස්සා, ඉතරාය, අඤ්ඤිස්සා, අඤ්ඤාය. අඤ්ඤතරිස්සා, අඤ්ඤතරාය, අඤ්ඤතමිස්සා, අඤ්ඤතමායා’’ති යොජෙතබ්බං. තථා තතියාපඤ්චමීනමෙකවචනට්ඨානෙ ‘‘තස්සා කුමාරිකාය සද්ධිං. කස්සාහං කෙන හායාමී’’ති කරණනිස්සක්කප්පයොගදස්සනතො සත්තමියා පනෙකවචනට්ඨානෙ ‘‘ඉතරිස්සා, ඉතරිස්සං, ඉතරාය, ඉතරායං, අඤ්ඤිස්සා, අඤ්ඤිස්සං, අඤ්ඤාය, අඤ්ඤායං, අඤ්ඤතරිස්සා, අඤ්ඤතරිස්සං, අඤ්ඤතරාය, අඤ්ඤතරායං, අඤ්ඤතමිස්සා, අඤ්ඤතමිස්සං, අඤ්ඤතමාය, අඤ්ඤතමාය’’න්ති යොජෙතබ්බං ‘‘අඤ්ඤතරො භික්ඛු අඤ්ඤතරිස්සා ඉත්ථියා පටිබද්ධචිත්තො හොතී’’ති පාළිදස්සනතො.

යම් හෙයකින් මොවුන් අතුරෙහි ඉතර, අඤ්ඤ, අඤ්ඤතර, අඤ්ඤතම යන ශබ්දයන්ගේ පාලි ආදියෙහි 'ඉතරිස්සා' යනාදී වශයෙන් දැක්වෙන බැවින් කිසියම් වෙනසක් කිව යුතු වේ ද, එබැවින් චතුර්ථී සහ ෂෂ්ඨී ඒකවචන ස්ථානයන්හි 'ඉතරිස්සා, ඉතරාය, අඤ්ඤිස්සා, අඤ්ඤාය, අඤ්ඤතරිස්සා, අඤ්ඤතරාය, අඤ්ඤතමිස්සා, අඤ්ඤතමායා' යි යෙදිය යුතුය. එසේම තෘතීයා සහ පංචමී ඒකවචන ස්ථානයන්හි 'තස්සා කුමාරිකාය සද්ධිං' (ඒ කුමාරිකාව සමඟ) සහ 'කස්සාහං කේන හායාමි' යනාදී වශයෙන් කරණ සහ අපාදාන ප්‍රයෝගයන් පෙනෙන බැවින්, සප්තමී ඒකවචන ස්ථානයෙහි වනාහි 'ඉතරiස්සා, ඉතරිස්සං, ඉතරාය, ඉතරායං, අඤ්ඤිස්සා, අඤ්ඤිස්සං, අඤ්ඤාය, අඤ්ඤායං, අඤ්ඤතරිස්සා, අඤ්ඤතරිස්සං, අඤ්ඤතරාය, අඤ්ඤතරායං, අඤ්ඤතමිස්සා, අඤ්ඤතමිස්සං, අඤ්ඤතමාය, අඤ්ඤතමායං' යි යෙදිය යුතුය. ඒ 'අඤ්ඤතරෝ භික්ඛු අඤ්ඤතරිස්සා ඉත්ථියා පටිබද්ධචිත්තෝ හෝති' (එක්තරා භික්ෂුවක් එක්තරා ස්ත්‍රියක කෙරෙහි බැඳුණු සිත් ඇත්තේ වෙයි) යන පාලි පාඨය පෙනෙන බැවිනි.

තත්‍ර සබ්බසද්දො සබ්බසබ්බං, පදෙසසබ්බං, ආයතනසබ්බං, සක්කායසබ්බන්ති චතූසු විසයෙසු දිට්ඨප්පයොගො. තථා හෙස ‘‘සබ්බෙ ධම්මා සබ්බාකාරෙන බුද්ධස්ස භගවතො ඤාණමුඛෙ ආපාථමාගච්ඡන්තී’’තිආදීසු සබ්බසබ්බස්මිං ආගතො. ‘‘සබ්බෙසං වො සාරිපුත්තා සුභාසිතං පරියායෙනා’’තිආදීසු පදෙසසබ්බස්මිං. ‘‘සබ්බං වො භික්ඛවෙ දෙසෙස්සාමි, තං සුණාථ සාධුකං මනසි කරොථ, භාසිස්සාමි…පෙ… කතමඤ්ච භික්ඛවෙ සබ්බං චක්ඛුඤ්චෙව රූපා ච…පෙ… මනො චෙව ධම්මා චා’’ති එත්ථ ආයතනසබ්බස්මිං. ‘‘සබ්බං සබ්බතො සඤ්ජානාතී’’තිආදීසු සක්කායසබ්බස්මිං. තත්ථ සබ්බසබ්බස්මිං ආගතො නිප්පදෙසො, ඉතරෙසු තීසු සප්පදෙසොති වෙදිතබ්බො. ඉච්චෙවං –

එහි 'සබ්බ' ශබ්දය සබ්බසබ්බ (සියල්ලම වූ සියල්ල), පදේසසබ්බ (කොටසක් වූ සියල්ල), ආයතනසබ්බ (ආයතන සියල්ල), සක්කායසබ්බ (සක්කාය සියල්ල) යන විෂයන් සතරෙහි යෙදී ඇති බව දැකිය හැකිය. එසේම මෙය 'සබ්බේ ධම්මා සබ්බාකාරේන බුද්ධස්ස භගවතෝ ඤාණමුඛේ ආපාථමාගච්ඡන්ති' (සියලු ධර්මයෝ සියලු ආකාරයෙන් භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ඥාන මඟට හමු වෙති) යනාදී තන්හි 'සබ්බසබ්බ' අර්ථයෙහි පැමිණ ඇත. 'සබ්බේසං වෝ සාරිපුත්තා සුභාසිතං පරියායේන' (සාරිපුත්තයෙනි, ඔබ සැමගේම දේශනය ක්‍රමයකින් මැනවින් වදාරන ලද්දකි) යනාදී තන්හි 'පදේසසබ්බ' අර්ථයෙහි පැමිණ ඇත. 'සබ්බං වෝ භික්ඛවේ දේසෙස්සාමි, තං සුණාථ සාධුකං මනසි කරෝථ, භාසිස්සාමි...පෙ... කතමඤ්ච භික්ඛවේ සබ්බං චක්ඛුඤ්චේව rūpā ca...පෙ... මනෝ චේව ධම්මා චා' (මහණෙනි, මම ඔබට සියල්ල දේශනා කරමි, එය මැනවින් අසන්න, මනසෙහි තබා ගන්න, මම දේශනා කරන්නෙමි...පෙ... මහණෙනි, සියල්ල යනු කුමක්ද? ඇස සහ රූප ද...පෙ... මනස සහ ධර්මයන් ද වේ) යන මෙහි 'ආයතනසබ්බ' අර්ථයෙහි පැමිණ ඇත. 'සබ්බං සබ්බතෝ සඤ්ජානාති' යනාදී තන්හි 'සක්කායසබ්බ' අර්ථයෙහි පැමිණ ඇත. එහි සබ්බසබ්බ අර්ථයෙහි පැමිණි ශබ්දය 'නිප්පදේස' (කොටස් රහිත වූ පූර්ණ) වන අතර, ඉතිරි තුනෙහි 'සප්පදේස' (කොටස් සහිත) බව දත යුතුය. මෙසේ -

සබ්බසබ්බපදෙසෙසු[Pg.358], අථො ආයතනෙපි ච;

සක්කායෙ චාති චතූසු, සබ්බසද්දො පවත්තති.

සබ්බසබ්බය, පදේසසබ්බය, එසේම ආයතනසබ්බය සහ සක්කායසබ්බය යන සතරෙහි 'සබ්බ' ශබ්දය පවතී.

කතර කතමසද්දෙසු කතරසද්දො අප්පෙසු එකං වා ද්වෙ වා තීණි වා භිය්‍යො වා අප්පමුපාදාය වත්තති. කතමසද්දො බහූසු එකං වා ද්වෙ වා තීණි වා බහුං වා උපාදාය වත්තති. කතරසද්දො හි අප්පවිසයො, කතමසද්දො බහුවිසයො. තත්‍රිමෙ පයොගා ‘‘කතරෙන මග්ගෙන ගන්තබ්බං. සමුද්දො කතරො අයං. කතමො තස්මිං සමයෙ ඵස්සො හොති. කතමෙ ධම්මා කුසලා. දිසා චතස්සො විදිසා චතස්සො, උද්ධං අධො දස දිසතා, ඉමායො, කතමං දිසං තිට්ඨති නාගරාජා’’. ඉච්චෙවමාදයො භවන්ති. උභයො. උභයං. උභයො. උභයෙන. සෙසං පුල්ලිඞ්ගෙ සබ්බසද්දසමං. උභයො ජනා තිට්ඨන්ති. උභයො ජනෙ පස්සති. යථා උභො පුත්තා. උභො පුත්තෙති. ‘‘උභයො’’ති හි පදං ‘‘උභො’’ති පදමිව බහුවචනන්තභාවෙන පසිද්ධං, න ත්වෙකවචනන්තභාවෙන. එත්ථ හි –

'කතර', 'කතම' යන ශබ්දයන් අතුරෙන්, 'කතර' ශබ්දය ස්වල්ප වූ කරුණු කෙරෙහි එකක් හෝ දෙකක් හෝ තුනක් හෝ ඊට වැඩි ස්වල්පයක් අරභයා පවතී. 'කතම' ශබ්දය බොහෝ වූ කරුණු කෙරෙහි එකක් හෝ දෙකක් හෝ තුනක් හෝ බොහෝ දෑ අරභයා පවතී. සැබවින්ම 'කතර' ශබ්දය ස්වල්ප විෂයයක් ඇත්තේය, 'කතම' ශබ්දය බහුල විෂයයක් ඇත්තේය. එහි මේ ප්‍රයෝගයෝ වෙති: 'කතරේන මග්ගේන ගන්තබ්බං' (කිනම් මාර්ගයකින් යා යුතුද?), 'සමුද්දෝ කතරෝ අයං' (මේ කිනම් සමුද්‍රයක්ද?), 'කතමෝ තස්මිං සමයේ ඵස්සෝ හෝති' (එම අවස්ථාවෙහි ස්පර්ශය කුමක්ද?), 'කතමේ ධම්මා කුසලා' (කුසල් දහම් කවරහුද?), 'දිසා චතස්සෝ විදිසා චතස්සෝ, උද්ධං අධෝ දස දිසතා, imāyo, කතමං දිසං තිට්ඨති නාගරාජා' (සිව් දිශාවෝය, සිව් අනුදිශාවෝය, උඩ යට දස දිශාවෝය, මේවායින් කිනම් දිශාවක නාගරාජයා වෙසෙයිද?). මෙබඳු උදාහරණ වෙති. උභයෝ. උභයං. උභයෝ. උභයේන. ඉතිරිය පුල්ලිංගයෙහි 'සබ්බ' ශබ්දයට සමානය. 'උභයෝ ජනා තිට්ඨන්ති' (දෙපිරිසම සිටිති). 'උභයෝ ජනේ පස්සති' (දෙපිරිසම දකියි). 'උභෝ පුත්තා' (පුත්තු දෙදෙනා), 'උභෝ පුත්තේ' (පුතුන් දෙදෙනා) මෙනි. 'උභයෝ' යන පදය 'උභෝ' යන පදය මෙන් බහුවචනාන්ත භාවයෙන් ප්‍රසිද්ධය, ඒකවචනාන්ත භාවයෙන් නොවේ. මෙහි -

‘‘එකරත්තෙන උභයො, තුවඤ්ච ධනුසෙඛ ච;

අන්නමෙවාභිනන්දන්ති, උභයො දෙවමානුසා’’

'එක් රැයකින් දෙදෙනාම, ඔබ සහ දුනු ශිල්ප හදාරන්නා ද; ආහාරයම සතුටින් පිළිගනිති; දෙවියෝ සහ මිනිස්සු යන දෙපිරිසම'

‘‘උභයො තෙ පිතාභාතරො’’ති තදත්ථසාධකානි නිදස්සනපදානි වෙදිතබ්බානි. යදා පනායස්මන්තො ‘‘උභයො’’ති එකවචනන්තං පස්සෙය්‍යාථ, තදා සාධුකං මනසි කරොථ. කො හි සමත්ථො අනන්තනයපටිමණ්ඩිතෙ සාට්ඨකථෙ තෙපිටකෙ ජිනසාසනෙ නිරවසෙසතො නයං දට්ඨුං [Pg.359] දස්සෙතුඤ්ච අඤ්ඤත්‍ර ආගමාධිගමසම්පන්නෙන පභින්නපටිසම්භිදෙන. ඉදඤ්චෙත්ථුපලක්ඛිතබ්බං –

'උභයෝ තේ පිතාභාතරෝ' (ඔබගේ පියා සහ සොහොයුරා යන දෙදෙනාම) යනු එහි අර්ථය සාධනය කරන නිදසුන් පද බව දත යුතුය. යම් හෙයකින් ආයුෂ්මත්හු 'උභයෝ' යන්න ඒකවචනාන්තයක් ලෙස දකිත් නම්, එකල්හි එය මැනවින් මනසෙහි තබා ගන්න. අසීමිත නයින් (ක්‍රමයන්ගෙන්) අලංකාරවත් වූ, අටුවා සහිත වූ ත්‍රිපිටක ජින ශාසනයෙහි ඉතිරි නොකොට සියලු ක්‍රම දැකීමටත්, දැක්වීමටත්, ආගම අධිගමයන්ගෙන් (පර්යාප්ති සහ ප්‍රතිවේධයන්ගෙන්) සමන්විත වූ ප්‍රභින්න පටිසම්භිදා ඇති (සිවුපිළිසිඹියාපත්) උත්තමයෙකු හැර වෙන කවරෙක් නම් සමත් වේද? මෙහිදී මෙයද වටහා ගත යුතුය -

අඤ්ඤසද්දො පුබ්බසද්දො, දක්ඛිණො චුත්තරො පරො;

සබ්බනාමෙසු ගය්හන්ති, අසබ්බනාමිකෙසුපි.

අඤ්ඤ ශබ්දය, පුබ්බ ශබ්දය, දක්ඛිණ, උත්තර සහ පර ශබ්දය යන මොහු සර්වනාමයන්හි ද ගනු ලබති, සර්වනාම නොවන ශබ්දයන්හි ද ගනු ලබති.

එතෙසඤ්හි සබ්බනාමෙසු සඞ්ගහො විභාවිතොව.

මොවුන්ගේ සර්වනාමයන්හි සංග්‍රහය (ඇතුළත් වීම) පැහැදිලි කරන ලද්දේමය.

ඉදානි අසබ්බනාමෙසු සඞ්ගහො වුච්චතෙ – තත්ථ අඤ්ඤසද්දො තාව යදා බාලවාචකො, තදා සබ්බනාමං නාම න හොති. අසබ්බනාමත්තා ච සබ්බථාපි පුරිස කඤ්ඤා චිත්තනයෙනෙව යොජෙතබ්බො. තථා හි න ජානාතීති අඤ්ඤො, බාලො පුරිසො. න ජානාතීති අඤ්ඤා, බාලා ඉත්ථී. න ජානාතීති අඤ්ඤං, බාලං කුලන්ති වචනත්ථො. එවං විදිත්වා පුල්ලිඞ්ගට්ඨානෙ ‘‘අඤ්ඤො, අඤ්ඤා. අඤ්ඤං, අඤ්ඤෙ’’තිආදිනා පුරිසනයෙනෙව නාමිකපදමාලා යොජෙතබ්බා. ඉත්ථිලිඞ්ගට්ඨානෙ ‘‘අඤ්ඤා, අඤ්ඤා, අඤ්ඤායො’’තිආදිනා කඤ්ඤානයෙනෙව, නපුංසකලිඞ්ගට්ඨානෙ ‘‘අඤ්ඤං, අඤ්ඤානී’’තිආදිනා චිත්තනයෙනෙව යොජෙතබ්බා.

දැන් සර්වනාම නොවන ශබ්දයන්හි සංග්‍රහය කියනු ලැබේ - එහි පළමුව 'අඤ්ඤ' ශබ්දය යම් කලෙක අඥාන (බාල) අර්ථය ප්‍රකාශ කරන්නේද, එකල්හි එය සර්වනාමයක් නොවේ. සර්වනාම නොවන බැවින් හැම අතින්ම 'පුරිස', 'කඤ්ඤා', 'චිත්ත' යන ශබ්දයන්ගේ ක්‍රමයටම යෙදිය යුතුය. එසේම 'නොදනී යන අර්ථයෙන් අඤ්ඤෝ' යනු අඥාන (බාල) පුරුෂයාය. 'නොදනී යන අර්ථයෙන් අඤ්ඤා' යනු අඥාන (බාල) ස්ත්‍රියය. 'නොදනී යන අර්ථයෙන් අඤ්ඤං' යනු අඥාන (බාල) කුලයය යනු වචනාර්ථයයි. මෙසේ දැනගෙන පුල්ලිංග ස්ථානයෙහි 'අඤ්ඤෝ, අඤ්ඤා, අඤ්ඤං, අඤ්ඤේ' යනාදී වශයෙන් පුරුෂ ශබ්ද ක්‍රමයෙන්ම නාම පද මාලාව යෙදිය යුතුය. ස්ත්‍රී ලිංග ස්ථානයෙහි 'අඤ්ඤා, අඤ්ඤා, අඤ්ඤායෝ' යනාදී වශයෙන් කඤ්ඤා ශබ්ද ක්‍රමයෙන්ද, නපුංසක ලිංග ස්ථානයෙහි 'අඤ්ඤං, අඤ්ඤානි' යනාදී වශයෙන් චිත්ත ශබ්ද ක්‍රමයෙන්ද යෙදිය යුතුය.

ඉමස්මිඤ්හි අත්ථවිසෙසෙ බාලජනෙ වත්තුකාමෙන ‘‘අඤ්ඤා ජනා’’ති අවත්වා ‘‘අඤ්ඤෙ ජනා’’ති වුත්තෙ තස්ස තං වචනං අධිප්පෙතත්ථං න සාධෙති අඤ්ඤථා අත්ථස්ස ගහෙතබ්බත්තා. තථා ‘‘අඤ්ඤානං ජනාන’’න්ති අවත්වා ‘‘අඤ්ඤෙසං ජනානං, අඤ්ඤෙසානං ජනාන’’න්ති වා වුත්තෙ තස්ස තං වචනං අධිප්පෙතත්ථං න සාධෙති. තථා ‘‘අඤ්ඤානං ඉත්ථීන’’න්ති අවත්වා ‘‘අඤ්ඤාසං ඉත්ථීන’’න්ති වුත්තෙපි, ‘‘අඤ්ඤානං කුලාන’’න්ති අවත්වා ‘‘අඤ්ඤෙසං කුලානං, අඤ්ඤෙසානං කුලාන’’න්ති වා වුත්තෙපි. සබ්බනාමිකවසෙන පන අධිගතාපරවචනිච්ඡායං ‘‘අඤ්ඤෙ ජනා’’තිආදිනා වත්තබ්බං, න ‘‘අඤ්ඤා ජනා’’තිආදිනා. තථා හි ‘‘අඤ්ඤා ජනා’’තිආදිනා වුත්තවචනං අධිප්පෙතත්ථං න සාධෙති අඤ්ඤථා අත්ථස්ස [Pg.360] ගහෙතබ්බත්තා. ඉති යත්ථ ‘‘අඤ්ඤා ජනා’’තිආදිවචනං උපපජ්ජති, ‘‘අඤ්ඤෙ ජනා’’තිආදිවචනං නුපපජ්ජති, යත්ථ පන ‘‘අඤ්ඤෙ ජනා’’තිආදිවචනං උපපජ්ජති, ‘‘අඤ්ඤා ජනා’’තිආදිවචනං නුපපජ්ජති. යා එතස්මිං අත්ථවිසෙසෙ සල්ලක්ඛණා පඤ්ඤා, අයං නීතියා මග්ගො යුත්තායුත්තිවිචාරණෙ හෙතුත්තා, ලොකස්මිඤ්හි යුත්තායුත්තිවිචාරණා නීතීති වුත්තා. සා ච විනා පඤ්ඤාය න සිජ්ඣති. එවං අඤ්ඤසද්දො අසබ්බනාමිකොපි භවති.

මක්නිසාද යත්, මෙම සුවිශේෂී අර්ථයෙහිදී අඥාන ජනයා (මෝඩ මිනිසුන්) යන අදහස ප්‍රකාශ කිරීමට කැමති තැනැත්තා විසින් ‘අඤ්ඤා ජනා’ යැයි නොකියා ‘අඤ්ඤේ ජනා’ යැයි කී කල්හි, ඔහුගේ ඒ වචනයෙන් අපේක්ෂිත අර්ථය සිද්ධ නොවේ, වෙනත් අයුරකින් අර්ථය ග්‍රහණය කරගන්නා බැවිනි. එසේම ‘අඤ්ඤානං ජනානං’ යැයි නොකියා ‘අඤ්ඤේසං ජනානං’ හෝ ‘අඤ්ඤේසානං ජනානං’ යැයි කී කල්හි ද ඔහුගේ ඒ වචනය අපේක්ෂිත අර්ථය සිද්ධ නොකරයි. එසේම ‘අඤ්ඤානං ඉත්ථීනං’ යැයි නොකියා ‘අඤ්ඤාසං ඉත්ථීනං’ යැයි කී කල්හි ද, ‘අඤ්ඤානං කුලානං’ යැයි නොකියා ‘අඤ්ඤේසං කුලානං’ හෝ ‘අඤ්ඤේසානං කුලානං’ යැයි කී කල්හි ද (අපේක්ෂිත අර්ථය සිද්ධ නොවේ). සර්වනාම වශයෙන් ‘අනෙක්’ (වෙනත්) යන අර්ථය පැවසීමට කැමති වූ විට ‘අඤ්ඤේ ජනා’ ආදී වශයෙන් කිව යුතු ය, ‘අඤ්ඤා ජනා’ ආදී වශයෙන් නොවේ. එසේ මැයි, ‘අඤ්ඤා ජනා’ ආදී වශයෙන් කී වචනය (සර්වනාම අර්ථය පැවසීමට ගියහොත්) අපේක්ෂිත අර්ථය සිද්ධ නොකරයි, වෙනත් අයුරකින් අර්ථය ග්‍රහණය කරගන්නා බැවිනි. මෙසේ යම් තැනක ‘අඤ්ඤා ජනා’ ආදී වචනය යෝග්‍ය වේ ද, (එතැන) ‘අඤ්ඤේ ජනා’ ආදී වචනය යෝග්‍ය නොවේ. යම් තැනක ‘අඤ්ඤේ ජනා’ ආදී වචනය යෝග්‍ය වේ ද, (එතැන) ‘අඤ්ඤා ජනා’ ආදී වචනය යෝග්‍ය නොවේ. මෙම අර්ථ විශේෂය පිළිබඳව යම් මනාව වටහාගැනීමේ නුවණක් (ප්‍රඥාවක්) වේ ද, මෙය සුදුසු නුසුදුසු බව (යුක්තායුක්තය) විමසීමේදී හේතුවක් වන බැවින් ව්‍යාකරණ නීතියේ මාර්ගය (ක්‍රමය) වෙයි. ලෝකයෙහි සුදුසු නුසුදුසු බව විමසීම ‘නීතිය’ යැයි කියනු ලැබේ. එය ද ප්‍රඥාවෙන් තොරව සිද්ධ නොවේ. මෙසේ ‘අඤ්ඤ’ ශබ්දය සර්වනාම නොවන (අසර්වනාම) ද වෙයි.

පුබ්බ දක්ඛිණුත්තර පරසද්දෙසු පුබ්බසද්දො යත්ථ පධානවාචකො, යත්ථ ච ‘‘සෙම්හං පුබ්බො’’තිආදීසු ලොහිතකොපජවාචකො, තත්ථ අසබ්බනාමිකො. පඨමත්ථෙ තිලිඞ්ගො, දුතියත්ථෙ එකලිඞ්ගො. උත්තමත්ථවාචකො පන උත්තරසද්දො ච පරසද්දො ච අසබ්බනාමිකො තිලිඞ්ගොයෙව. තථා ‘‘දක්ඛිණස්සා වහන්තිම’’න්ති එත්ථ විය සුසික්ඛිතත්ථචතුරත්ථවාචකො දක්ඛිණසද්දො. ‘‘පෙතානං දක්ඛිණං දජ්ජා’’තිආදීසු පන දෙය්‍යධම්මවාචකො දක්ඛිණාසද්දො නියොගා ඉත්ථිලිඞ්ගො අසබ්බනාමිකොයෙව. එවං අඤ්ඤ පුබ්බ දක්ඛිණුත්තර පරසද්දා අසබ්බනාමිකාපි සන්තීති තෙසං සබ්බනාමෙසුපි අසබ්බනාමෙසුපි සඞ්ගහො වෙදිතබ්බො.

‘පුබ්බ’, ‘දක්ඛිණ’, ‘උත්තර’, ‘පර’ යන ශබ්ද අතුරින්, ‘පුබ්බ’ ශබ්දය යම් තැනක ප්‍රධාන අර්ථය ප්‍රකාශ කරයි ද, ‘සෙම්හං පුබ්බෝ’ (සෙම සහ සැරව) යනාදී තැන්හි ලේ නරක් වීමෙන් උපදින ‘සැරව’ යන අර්ථය ප්‍රකාශ කරයි ද, එහිදී එය අසර්වනාම (සර්වනාම නොවන) ශබ්දයක් වෙයි. පළමු අර්ථයේදී එය ත්‍රිලිංගික (ලිංග තුනටම අයත්) වන අතර, දෙවන අර්ථයේදී ඒකලිංගික (එක් ලිංගයකට පමණක් අයත්) වෙයි. උත්තම අර්ථය ප්‍රකාශ කරන ‘උත්තර’ ශබ්දය සහ ‘පර’ ශබ්දය ද අසර්වනාම වන අතර ත්‍රිලිංගික ම වෙයි. එසේම ‘දක්ඛිණස්සා වහන්තිමං’ යන්නෙහි මෙන් මැනවින් හික්මුණු හෝ දක්ෂ යන අර්ථය ප්‍රකාශ කරන ‘දක්ඛිණ’ ශබ්දය ද (අසර්වනාම වෙයි). ‘පේතානං දක්ඛිණං දජ්ජා’ යනාදී තැන්හි දන් දිය යුතු වස්තුව (දෙය්‍යධර්මය) ප්‍රකාශ කරන ‘දක්ඛිණා’ ශබ්දය නියත වශයෙන් ම ස්ත්‍රී ලිංග වන අතර අසර්වනාම ම වෙයි. මෙසේ ‘අඤ්ඤ’, ‘පුබ්බ’, ‘දක්ඛිණ’, ‘උත්තර’, ‘පර’ යන ශබ්ද අසර්වනාම ද වන බැවින්, ඒවා සර්වනාම ගණයෙහි මෙන්ම අසර්වනාම ගණයෙහි ද ඇතුළත් වන බව දත යුතුය.

ඉදානි කතරසද්දාදීනං පරපදෙන සද්ධිං සමාසො නීයතෙ ‘‘කතරගාමවාසී කතමගාමවාසී. උභයගාමවාසිනො, ඉතරගාමවාසී අඤ්ඤතරගාමවාසී, පුබ්බදිසා, පරජනො, දක්ඛිණදිසා, උත්තරදිසා, අධරපත්තො’’ති. තත්‍ර ‘‘කතරො ගාමො කතරගාමො, කතමො ගාමො කතමගාමො, උභයො ගාමා උභයගාමා’’තිආදිනා යථාරහං සමාසවිග්ගහො, කතරසද්දස්ස පන කතමසද්දෙන සද්ධිං සමාසං ඉච්ඡන්ති ද්විධා ච රූපානි ගරූ ‘‘කතරො ච කතමො ච කතරකතමෙ කතරකතමා වා’’ති[Pg.361]. තස්මා සබ්බනාමිකනයෙන සුද්ධනාමිකෙසු පුරිසනයෙන ච කතර කතමසද්දස්ස නාමිකපදමාලා යොජෙතබ්බා, තෙනස්ස සම්පදානසාමිවචනට්ඨානෙසු ‘‘කතරකතමෙසං, කතරකතමෙසානං, කතරකතමාන’’න්ති තීණි රූපානි සියුං ‘‘කතරා ච කතමා ච කතරකතමා’’ති එවං ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන කතසමාසෙ පන සබ්බනාමිකනයෙන, සුද්ධනාමිකෙසු කඤ්ඤානයෙන ච යොජෙතබ්බා. ‘‘කතරඤ්ච කතමඤ්ච කතරකතමානී’’ති එවං නපුංසකලිඞ්ගවසෙන කතසමාසෙ සබ්බනාමිකනයෙන, සුද්ධනාමිකෙසු චිත්තනයෙන ච යොජෙතබ්බා.

දැන් ‘කතර’ ආදී ශබ්දයන්ගේ පරපදය (පසුපදය) සමඟ කෙරෙන සමාසය මෙසේ දක්වනු ලැබේ: ‘කතරගාමවාසී’ (කවර නම් ගමක වසන්නාද), ‘කතමගාමවාසී’, ‘උභයගාමවාසිනෝ’ (ගම් දෙකෙහිම වසන්නෝ), ‘ඉතරගාමවාසී’ (අනෙක් ගමෙහි වසන්නා), ‘අඤ්ඤතරගාමවාසී’, ‘පුබ්බදිසා’ (පෙරදිග), ‘පරජනෝ’ (අනෙක් ජනයා), ‘දක්ඛිණදිසා’ (දකුණු දිශාව), ‘උත්තරදිසා’ (උතුරු දිශාව), ‘අධරපත්තෝ’ (යටි වස්ත්‍රය) යනාදී වශයෙනි. එහි ‘කතරෝ ගාමෝ කතරගාමෝ’, ‘කතමෝ ගාමෝ කතමගාමෝ’, ‘උභයෝ ගාමා උභයගාමා’ යනාදී වශයෙන් සුදුසු පරිදි සමාස විග්‍රහය කටයුතුය. ‘කතර’ ශබ්දය ‘කතම’ ශබ්දය සමඟ සමාස කිරීම (වියරණ ඇදුරෝ) කැමති වෙති. එහි ගුරු (ප්‍රධාන) රූප දෙයාකාර වේ: ‘කතරෝ ච කතමෝ ච කතරකතමේ’ හෝ ‘කතරකතමා’ යනුවෙනි. එබැවින්, සර්වනාම ක්‍රමයට ද ශුද්ධ නාමපද අතර ‘පුරිස’ ශබ්දයේ ක්‍රමයට ද ‘කතර-කතම’ ශබ්දයේ විභක්ති පදමාලාව යෙදිය යුතුය. එයින් එහි සම්ප්‍රදාන හා ස්වාමි (සම්බන්ධ) විභක්ති ස්ථානයන්හි ‘කතරකතමේසං’, ‘කතරකතමේසානං’, ‘කතරකතමානං’ යනුවෙන් රූප තුනක් ලැබෙන්නේය. ‘කතරා ච කතමා ච කතරකතමා’ යනුවෙන් ස්ත්‍රී ලිංග වශයෙන් කරන ලද සමාසයේදී සර්වනාම ක්‍රමයට ද, ශුද්ධ නාමපද අතර ‘කඤ්ඤා’ ශබ්දයේ ක්‍රමයට ද (පදමාලාව) යෙදිය යුතුය. ‘කතරඤ්ච කතමඤ්ච katarakatamānī’ යනුවෙන් නපුංසක ලිංග වශයෙන් කරන ලද සමාසයේදී සර්වනාම ක්‍රමයට ද, ශුද්ධ නාමපද අතර ‘චිත්ත’ ශබ්දයේ ක්‍රමයට ද යෙදිය යුතුය.

අයං පනෙත්ථ විසෙසොපි වෙදිතබ්බො – පුබ්බාපරාදිසද්දා ද්වන්දසමාසාදිවිධිං පත්වා සෙහි රූපෙහි රූපවන්තො න හොන්ති, තං යථා? පුබ්බාපරා, අධරුත්තරා, මාසපුබ්බා පුරිසා, දිට්ඨපුබ්බා පුරිසා, තථාගතං දිට්ඨපුබ්බා සාවකා, ඉදං පුල්ලිඞ්ගත්තෙ පඨමාබහුවචනරූපං. එත්ථෙකාරො ආදෙසභූතො න දිස්සති. පුබ්බාපරානං අධරුත්තරානං, මාසපුබ්බානං පුරිසානං, ඉදං පුල්ලිඞ්ගත්තෙ චතුත්ථීඡට්ඨීනං බහුවචනරූපං. එත්ථ සං සානමිච්චෙතෙ ආදෙසභූතා න දිස්සන්ති. තථාගතං දිට්ඨපුබ්බානං සාවකානං, තථාගතං දිට්ඨපුබ්බානං සාවිකානං, කුලානං වා, ඉදං තිලිඞ්ගත්තෙ චතුත්ථීඡට්ඨීනං බහුවචනරූපං. එත්ථාපි සං සානමිච්චෙතෙ ආදෙසභූතා න දිස්සන්ති. මාසපුබ්බායං මාසපුබ්බාය, පියපුබ්බායං පියපුබ්බාය, ඉදමිත්ථිලිඞ්ගත්තෙ සත්තමීචතුත්ථීඡට්ඨීනං එකවචනරූපං. එත්ථාදෙසභූතා සං සා න දිස්සන්ති. මාසපුබ්බානං ඉත්ථීනං, පියපුබ්බානං ඉත්ථීනං, ඉදමිත්ථිලිඞ්ගත්තෙ චතුත්ථීඡට්ඨීබහුවචනරූපං. එත්ථ පනාදෙසභූතො සමිච්චෙසො න දිස්සති. අඤ්ඤානිපි යථාසම්භවං යොජෙතබ්බානි, පුබ්බාපරාදීනං සමාසවිග්ගහං සමාසපරිච්ඡෙදෙ පකාසෙස්සාම.

මෙහිදී මෙම සුවිශේෂත්වය ද දත යුතුය: ‘පුබ්බාපර’ ආදී ශබ්ද ද්වන්ද සමාස ආදී විධීන් ලැබූ කල්හි, ඒවා තමන්ගේ ස්වභාවික (සර්වනාම) රූපයන්ගෙන් යුක්ත නොවේ. ඒ කෙසේද යත්? ‘පුබ්බාපරා’, ‘අධරුත්තරා’, ‘මාසපුබ්බා පුරිසා’, ‘දිට්ඨපුබ්බා පුරිසා’, ‘තථාගතං දිට්ඨපුබ්බා සාවකා’ යනු පුල්ලිංගයෙහි ප්‍රථමා බහු වචන රූප වෙයි. මෙහි ආදේශයක් ලෙස ලැබෙන ‘ඒකාරය’ (ඒ අකුර) නොපෙනේ. ‘පුබ්බාපරානං’, ‘අධරුත්තරානං’, ‘මාසපුබ්බානං පුරිසානං’ යනු පුල්ලිංගයෙහි චතුර්ථී සහ ෂෂ්ඨී බහු වචන රූප වෙයි. මෙහි ආදේශයන් වූ ‘සං’, ‘සානං’ යන්න නොපෙනේ. ‘තථාගතං දිට්ඨපුබ්බානං සාවකානං’, ‘තථාගතං දිට්ඨපුබ්බානං සාවිකානං’, ‘කුලානං වා’ යනු ත්‍රිලිංගයෙහි චතුර්ථී සහ ෂෂ්ඨී බහු වචන රූප වෙයි. මෙහි ද ආදේශයන් වූ ‘සං’, ‘සානං’ යන්න නොපෙනේ. ‘මාසපුබ්බායං’, ‘මාසපුබ්බාය’, ‘පියපුබ්බායං’, ‘පියපුබ්බාය’ යනු ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි සප්තමී, චතුර්ථී සහ ෂෂ්ඨී ඒක වචන රූප වෙයි. මෙහි ආදේශ වූ ‘සං’, ‘සා’ යන්න නොපෙනේ. ‘මාසපුබ්බානං ඉත්ථීනං’, ‘පියපුබ්බානං ඉත්ථීනං’ යනු ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි චතුර්ථී සහ ෂෂ්ඨී බහු වචන රූප වෙයි. මෙහි ද ආදේශ වූ ‘සාසං’ ආදී ප්‍රත්‍යයන් නොපෙනේ. අනෙකුත් රූප ද උපදින පරිදි යෙදිය යුතුය. ‘පුබ්බාපර’ ආදීන්ගේ සමාස විග්‍රහය සමාස පරිච්ඡේදයෙහිදී පවසන්නෙමු.

ඉදානි [Pg.362] යංසද්දස්ස නාමිකපදමාලා වුච්චතෙ –

දැන් ‘යං’ ශබ්දයේ නාමික පදමාලාව (විභක්ති වගුව) කියනු ලැබේ:

යො, යෙ. යං, යෙ. යෙන, යෙහි, යෙභි. යස්ස, යෙසං, යෙසානං. යස්මා, යම්හා, යෙහි, යෙභි. යස්ස, යෙසං, යෙසානං. යස්මිං, යම්හි, යෙසු. ඉදං පුල්ලිඞ්ගං. යං, යානි. යං, යානි. යෙන. සෙසං පුල්ලිඞ්ගසදිසං. අථ වා යං, යානි, යා. යං, යානි, යෙ. යෙන. සෙසං පුල්ලිඞ්ගසදිසං. කත්ථචි හි නිකාරලොපො භවති. අථ වා පන නිකාරස්ස ආකාරෙකාරාදෙසාපි ගාථාවිසයෙ.

යෝ, යේ. යං, යේ. යේන, යේහි, යේභි. යස්ස, යේසං, යේසානං. යස්මා, යම්හා, යේහි, යේභි. යස්ස, යේසං, යේසානං. යස්මිං, යම්හි, යේසු. මෙය පුල්ලිංගයයි. යං, යානි. යං, යානි. යේන. ශේෂය (ඉතිරිය) පුල්ලිංගයට සමානය. නැතහොත් යං, යානි, යා. යං, යානි, යේ. යේන. ශේෂය පුල්ලිංගයට සමානය. මක්නිසාද යත්, සමහර තැනක ‘නි’ කාරය ලෝප් වීම සිදු වේ. නැතහොත් ගාථා විෂයෙහි ‘නි’ කාරයට ‘ආ’ කාරය සහ ‘ඒ’ කාරය ද ආදේශ වෙයි.

‘‘යා පුබ්බෙ බොධිසත්තානං, පල්ලඞ්කවරමාභුජෙ;

නිමිත්තානි පදිස්සන්ති, තානි අජ්ජ පදිස්සරෙ’’ති ච,

‘යා පුබ්බේ බෝධිසත්තානං, පල්ලංකවරමාභුජේ; නිමිත්තානි පදිස්සන්ති, තානි අජ්ජ පදිස්සරේ’ (පෙර බෝසත්වරුන් උතුම් පර්යංකයෙහි වැඩසිටි කල්හි යම් නිමිති පහළ වූවාහු ද, ඒ නිමිති අදත් පහළ වෙති) යන්න ද,

‘‘කිං මාණවස්ස රතනානි අත්ථි, යෙ තං ජිනන්තො හරෙ අක්ඛධුත්තො’’ති ච ඉදමෙත්ථ පාළිනිදස්සනං. ඉදං නපුංසකලිඞ්ගං.

‘කිං මාණවස්ස රතනානි අත්ථි, යේ තං ජිනන්තෝ හරේ අක්ඛධුත්තෝ’ (දූ කෙළින්නා ඔහු පරදවමින් යම් රත්නයන් පැහැර ගන්නේ නම්, ඒ මාණවකයාට කවර රත්නයෝ ඇත්ද?) යන්න ද මෙහි පාලි නිදර්ශනය වෙයි. මෙය නපුංසක ලිංගයයි.

යා, යා, යායො. යං, යා, යායො. යාය, යාහි, යාභි. යාය, යස්සා, යාසං. යාය, යාහි, යාභි. යාය, යස්සා, යාසං. යස්සං, යායං, යාසු. ඉත්ථිලිඞ්ගං. එවං යංසද්දස්ස ලිඞ්ගත්තයවසෙන පදමාලා භවති. එත්ථාලපනපදානි න ලබ්භන්ති. තථා තංසද්දාදීනං පදමාලාදීසුපි.

යා, යා, යායෝ. යං, යා, යායෝ. යාය, යාහි, යාභි. යාය, යස්සා, යාසං. යාය, යාහි, යාභි. යාය, යස්සා, යාසං. යස්සං, යායං, යාසු. (මෙය) ස්ත්‍රී ලිංගයයි. මෙසේ ‘යං’ ශබ්දයේ ලිංගත්‍රය (ලිංග තුන) අනුව පදමාලාව වෙයි. මෙහි ආලපන (ආමන්ත්‍රණ) පද නොලැබේ. ‘තං’ ශබ්දය ආදීන්ගේ පදමාලාවන්හි ද එසේමය.

එත්ථ පන යන්ති සද්දස්ස අත්ථුද්ධාරො වුච්චතෙ – යන්ති සද්දො ‘‘යං මෙ භන්තෙ දෙවානං තාවතිංසානං සම්මුඛා සුතං සම්මුඛා පටිග්ගහිතං, ආරොචෙමි තං භන්තෙ භගවතො’’තිආදීසු පච්චත්තවචනෙ දිස්සති. ‘‘යන්තං අපුච්ඡිම්හ අකිත්තයී නො, අඤ්ඤං තං පුච්ඡාම තදිඞ්ඝ බ්‍රූහී’’තිආදීසු උපයොගවචනෙ. ‘‘අට්ඨා නමෙතං භික්ඛවෙ අනවකාසො, යං එකිස්සා ලොකධාතුයා’’තිආදීසු කරණවචනෙ. ‘‘යං විපස්සී භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො [Pg.363] ලොකෙ උදපාදී’’තිආදීසු භුම්මවචනෙ දිස්සති. එත්ථෙදං වුච්චති –

මෙහිදී 'යං' (yanti) යන ශබ්දයේ අර්ථ උද්ධාරණය (අර්ථ විභාගය) කියනු ලැබේ. 'යං' යන ශබ්දය "yaṃ me bhante devānaṃ tāvatiṃsānaṃ sammukhā sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ, ārocemi taṃ bhante bhagavato" (ස්වාමීනී, තව්තිසා වැසි දෙවියන් හමුවෙන් මා විසින් යමක් අසන ලදද...) යනාදී තැන්හි ප්‍රථමා විභක්තියෙහි (පච්චත්ත වචනයෙහි) පෙනේ. "Yantaṃ apucchimha akittayī no, aññaṃ taṃ pucchāma tadiṅgha brūhī" (අපි ඔබෙන් යමක් ඇසුවෙමුද, එය අපට ප්‍රකාශ කළේය...) යනාදී තැන්හි ද්විතීයා විභක්තියෙහි (උපයෝග වචනයෙහි) පෙනේ. "Aṭṭhā nametaṃ bhikkhave anavakāso, yaṃ ekissā lokadhātuyā" (මහණෙනි, යම් එක් ලෝකධාතුවක...) යනාදී තැන්හි තෘතීයා විභක්තියෙහි (කරණ වචනයෙහි) පෙනේ. "Yaṃ vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho loke udapādī" (යම් කලෙක විපස්සී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ලොව උපන් සේක්ද...) යනාදී තැන්හි සප්තමී විභක්තියෙහි (භුම්ම වචනයෙහි) පෙනේ. මේ සම්බන්ධයෙන් මෙසේ කියනු ලැබේ -

‘‘පච්චත්තෙ උපයොගෙ ච, භුම්මෙ ච කරණෙපි ච;

චතූස්වෙතෙසු ඨානෙසු, යන්ති සද්දො පවත්තතී’’ති.

"'ප්‍රථමා (පච්චත්ත), ද්විතීයා (උපයෝග), සප්තමී (භුම්ම) සහ තෘතීයා (කරණ) යන මේ සතර ස්ථානයන්හි 'යං' (yanti) යන ශබ්දය පවතී' යනුවෙනි.

පරපදෙන සද්ධිං යංසද්දස්ස සමාසොපි වෙදිතබ්බො ‘‘යංඛන්ධාදි, යංගුණා, යග්ගුණා’’ති. තත්ථ යො ඛන්ධාදි යංඛන්ධාදි, යෙ ගුණා යංගුණාති සමාසවිග්ගහො. තථා හි විසුද්ධිමග්ගෙ ‘‘යංගුණනෙමිත්තිකඤ්චෙතං නාමං, තෙසං ගුණානං පකාසනත්ථං ඉමං ගාථං වදන්තී’’ති එතස්මිං පදෙ ‘‘යෙ ගුණා යංගුණා, යංගුණා එව නිමිත්තං යංගුණනිමිත්තං, තතො ජාතං ‘භගවා’ති ඉදං නාමන්ති යංගුණනෙමිත්තික’’න්ති නිබ්බචනමිච්ඡිතබ්බං. යග්ගුණාති එත්ථ පන ‘‘යස්ස ගුණා යග්ගුණා’’ති නිබ්බචනං. තථා හි –

පරපදයක් සමඟ 'යං' ශබ්දයේ සමාසය ද 'යංඛන්ධාදි' (yaṃkhandhādi), 'යංගුණා' (yaṃguṇā), 'යග්ගුණා' (yagguṇā) යනාදී වශයෙන් දත යුතුය. එහි 'yo khandhādi yaṃkhandhādi', 'ye guṇā yaṃguṇā' යනු සමාස විග්‍රහය වේ. එසේම විසුද්ධිමාර්ගයෙහි "yaṃguṇanemittikañcetaṃ nāmaṃ, tesaṃ guṇānaṃ pakāsanatthaṃ imaṃ gāthaṃ vadanti" යන මෙහි "ye guṇā yaṃguṇā, yaṃguṇā eva nimittaṃ yaṃguṇanimittaṃ, tato jātaṃ 'bhagavā'ti idaṃ nāmanti yaṃguṇanemittikaṃ" (යම් ගුණ කෙනෙක් වෙත්ද ඔවුහු යංගුණ නම් වෙති, යංගුණයෝම නිමිත්ත වූයේ යංගුණනිමිත්තයි, එයින් උපන් 'භගවා' යන මේ නාමය යංගුණනෛමිත්තික නම් වේ) යැයි විනිශ්චය කටයුතුය. 'යග්ගුණා' (yagguṇā) යන්නෙහි වනාහි "yassa guṇā yagguṇā" (යමකුගේ ගුණයෝ වෙත්ද හේ යග්ගුණ නම් වේ) යනු නිබ්බචනය (පද නිරුක්තිය) වේ. එසේම -

‘‘අපි සබ්බඤ්ඤුතා පඤ්ඤා, යග්ගුණන්තං න ජානියා;

අථ කා තස්ස විජඤ්ඤා, තං බුද්ධං භූගුණං නමෙ’’ති

"'සර්වඥතා ඥානය පවා යමකුගේ ගුණයන්ගේ කෙළවර (යග්ගුණන්තං) නොදන්නේ නම්, වෙන කවරෙක් එය දැනගනීද? මහා ගුණැති ඒ බුදුරජාණන් වහන්සේට මම නමස්කාර කරමි' යන්නයි.

පොරාණකවිරචනායං ‘‘යස්ස ගුණා යග්ගුණා’’ති නිබ්බචනමිච්ඡිතබ්බං.

පුරාණ කවීන්ගේ රචනාවන්හි "yassa guṇā yagguṇā" යනු විනිශ්චය කටයුතුය.

යසද්දස්ස සමාසම්හි, සද්ධිං පරපදෙහි වෙ;

නිග්ගහීතාගමො වාථ, ද්විභාවො වා සියා ද්විධා.

"'පරපදයන් සමඟ 'ය' ශබ්දයේ සමාසයෙහිදී නිග්ගහීත ආගම වීම හෝ (ව්‍යඤ්ජන) ද්විත්ව වීම හෝ වශයෙන් ආකාර දෙකක් වෙයි' යනුවෙනි.

එවං යසද්දස්ස සමාසො සල්ලක්ඛිතබ්බො.

මෙසේ 'ය' ශබ්දයේ සමාසය වටහාගත යුතුය.

ඉදානි තසද්දස්ස නාමිකපදමාලා වුච්චතෙ –

දැන් 'ත' (ta) ශබ්දයේ නාමික පදමාලාව (විභක්ති රූප ක්‍රමය) කියනු ලැබේ -

සො, තෙ. නං, තං, නෙ, තෙ. නෙන, තෙන, නෙහි, තෙහි, නෙභි, තෙභි. අස්ස, නස්ස, තස්ස, ‘නෙසං, තෙසං (ආසං). අස්මා, නස්මා, තස්මා, නම්හා, තම්හා, නෙහි, තෙහි, නෙභි, තෙභි. අස්ස, නස්ස, තස්ස, නෙසං, තෙසං (ආසං). අස්මිං, නස්මිං, තස්මිං, අම්හි, නම්හි, තම්හි, ත්‍යම්හි, නෙසු, තෙසු. ඉදං පුල්ලිඞ්ගං. එත්ථ [Pg.364] ච ආසංසද්දස්ස අත්ථිභාවෙ ‘‘නෙවාසං කෙසා දිස්සන්ති, හත්ථපාදා ච ජාලිනො’’ති ගාථා නිදස්සනං, සො ච තිලිඞ්ගො දට්ඨබ්බො. ත්‍යම්හීති පදස්ස අත්ථිභාවෙ –

සෝ (So), තේ (te). නං (naṃ), තං (taṃ), නේ (ne), තේ (te). නේන (nena), තේන (tena), නේහි (nehi), තේහි (tehi), නේභි (nebhi), තේභි (tebhi). අස්ස (assa), නස්ස (nassa), තස්ස (tassa), නේසං (nesaṃ), තේසං (tesaṃ), ආසං (āsaṃ). අස්මා (asmā), නස්මා (nasmā), තස්මා (tasmā), නම්හා (namhā), තම්හා (tamhā), නේහි (nehi), තේහි (tehi), නේභි (nebhi), තේභි (tebhi). අස්ස (assa), නස්ස (nassa), තස්ස (tassa), නේසං (nesaṃ), තේසං (tesaṃ), ආසං (āsaṃ). අස්මිං (asmiṃ), නස්මිං (nasmiṃ), තස්මිං (tasmiṃ), අම්හි (amhi), නම්හි (namhi), තම්හි (tamhi), ත්‍යම්හි (tyamhi), නේසු (nesu), තේසු (tesu). මෙය පුල්ලිංග (පුරුෂ ලිංග) වේ. මෙහි 'ආසං' (āsaṃ) යන ශබ්දයේ පැවැත්ම සඳහා "nevāsaṃ kesā dissanti, hatthapādā ca jālino" යන ගාථාව නිදසුනක් වන අතර, එය ත්‍රිලිංගිකව දත යුතුය. 'ත්‍යම්හි' (tyamhi) යන පදයේ පැවැත්ම සඳහා -

‘‘යදාස්ස සීලං පඤ්ඤඤ්ච, සොචෙය්‍යඤ්චාධිගච්ඡති;

අථ විස්සාසතෙ ත්‍යම්හි, ගුය්හඤ්චස්ස න රක්ඛතී’’ති

"'යම් කලෙක මොහුගේ ශීලය, ප්‍රඥාව සහ පිරිසිදු බව වටහා ගනීද, එකල්හි ඔහු කෙරෙහි (ත්‍යම්හි) විශ්වාසය තබයි, තමාගේ රහස ද ඔහුගෙන් සඟවන්නේ නැත' යන -

අයං ගාථා නිදස්සනං. අයමෙත්ථ රූපවිසෙසො සල්ලක්ඛිතබ්බො – අරියවිනයෙති වා සප්පුරිසවිනයෙති වා. එසෙ සෙ එකෙ එකට්ඨෙති පාළිප්පදෙසෙ පච්චත්තෙකවචනකානමෙත තසද්දානං එකාරන්තනිද්දෙසොපි දිස්සතීති.

මේ ගාථාව නිදසුනයි. මෙහිදී මෙම රූප විශේෂය සැලකිය යුතුය - 'අරියවිනයෙ' (ariyavinaye) හෝ 'සප්පුරිසවිනයෙ' (sappurisavinaye) යනාදී පාලි පාඨයන්හි 'ඒසේ, සේ, ඒකේ, ඒකට්ඨේ' යනාදී වශයෙන් ඒකවචන ප්‍රථමා විභක්ති රූප සහිත 'ත' ශබ්දයන්ගේ ඒකාරාන්ත නිර්දේශය ද දක්නට ලැබේ.

එත්ථ පන තෙසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරො වුච්චතෙ – තෙසද්දො ‘‘න තෙ සුඛං පජානන්ති, යෙ න පස්සන්ති නන්දන’’න්තිආදීසු තංසද්දස්ස වසෙන පච්චත්තබහුවචනෙ ආගතො, ‘‘තෙ න පස්සාමි දාරකෙ’’තිආදීසු උපයොගබහුවචනෙ. ‘‘නමො තෙ පුරිසාජඤ්ඤ, නමො තෙ පුරිසුත්තම. නමො තෙ බුද්ධ වීරත්ථූ’’ති ච ආදීසු තුම්හසද්දස්ස වසෙන සම්පදානෙ, තුය්හන්ති අත්ථොති වදන්ති. ‘‘කින්තෙ දිට්ඨං කින්ති තෙ දිට්ඨං, උපධී තෙ සමතික්කන්තා, ආසවා තෙ පදාලිතා’’ති ච ආදීසු කරණෙ. ‘‘කින්තෙ වතං කිං පන බ්‍රහ්මචරිය’’න්තිආදීසු සාමිඅත්ථෙ, තවාති අත්ථොති වදන්ති. එත්ථෙතං වුච්චති –

මෙහිදී 'තේ' (te) ශබ්දයේ අර්ථ උද්ධාරණය කියනු ලැබේ - "na te sukhaṃ pajānanti, ye na passanti nandanaṃ" යනාදී තැන්හි 'තං' ශබ්දයේ ප්‍රථමා බහුවචනය (පච්චත්ත බහුවචනය) වශයෙන් 'තේ' ශබ්දය පැමිණ ඇත. "te na passāmi dārake" යනාදී තැන්හි ද්විතීයා බහුවචනය (උපයෝග බහුවචනය) වශයෙන් දත යුතුය. "Namo te purisājañña, namo te purisuttama. Namo te buddha vīratthū" යනාදී තැන්හි 'තුම්හ' ශබ්දය වෙනුවට චතුර්ථී විභක්තියෙහි (සම්ප්‍රදාන අර්ථයෙහි) 'තුය්හං' (ඔබට) යන අර්ථයෙන් පවතී යැයි පවසති. "Kinte diṭṭhaṃ kinti te diṭṭhaṃ, upadhī te samatikkantā, āsavā te padālitā" යනාදී තැන්හි තෘතීයා විභක්තියෙහි (කරණ අර්ථයෙහි) පවතී. "Kinte vataṃ kiṃ pana brahmacariyaṃ" යනාදී තැන්හි ෂෂ්ඨී විභක්ති (සාමි) අර්ථයෙහි 'තව' (ඔබගේ) යන අර්ථයෙන් පවතී යැයි පවසති. මේ සම්බන්ධයෙන් මෙසේ කියනු ලැබේ -

‘‘පච්චත්තෙ උපයොගෙ ච, කරණෙ සම්පදානියෙ;

සාමිම්හි චාති තෙසද්දො, පඤ්චස්වත්ථෙසු දිස්සතී’’ති.

"'ප්‍රථමා (පච්චත්ත), ද්විතීයා (උපයෝග), තෘතීයා (කරණ), චතුර්ථී (සම්ප්‍රදාන) සහ ෂෂ්ඨී (සාමි) යන අර්ථ පහෙහි 'තේ' (te) යන ශබ්දය දක්නට ලැබේ' යනුවෙනි.

තං, තානි. තං, තානි. නෙන, තෙන ඉච්චාදි. සෙසං පුල්ලිඞ්ගසදිසං. ඉදං නපුංසකලිඞ්ගං.

තං (taṃ), තානි (tāni). තං (taṃ), තානි (tāni). නේන (nena), තේන (tena) යනාදී වශයෙනි. ඉතිරි කොටස පුල්ලිංගයට සමාන වේ. මෙය නපුංසක ලිංගයයි.

සා[Pg.365], තා, තායො. නං, තං, නා, තා, නායො, තායො. නාය, තාය, නාහි, තාහි, නාභි, තාභි. අස්සා, නස්සා, (තිස්සා,) තස්සා, නාය, තාය, නාසං, තාසං, සානං, ආසං. අස්සා, නස්සා, තස්සා, නාය, තාය, නාහි, තාහි, නාභි, තාභි. අස්සා, නස්සා, (තිස්සා,) තස්සා, නාය, තාය, නාසං, තාසං, සානං, ආසං. නාය, තාය, අස්සං, නස්සං, තිස්සං, තස්සං, නායං, තායං, නාසු, තාසු, ත්‍යාසු. ඉදං ඉත්ථිලිඞ්ගං.

සා (sā), තා (tā), තායෝ (tāyo). නං (naṃ), තං (taṃ), නා (nā), තා (tā), නායෝ (nāyo), තායෝ (tāyo). නාය (nāya), තාය (tāya), නාහි (nāhi), තාහි (tāhi), නාභි (nābhi), තාභි (tābhi). අස්සා (assā), නස්සා (nassā), තිස්සා (tissā), තස්සා (tassā), නාය (nāya), තාය (tāya), නාසං (nāsaṃ), තාසං (tāsaṃ), සානං (sānaṃ), ආසං (āsaṃ). අස්සා (assā), නස්සා (nassā), තස්සා (tassā), නාය (nāya), තාය (tāya), නාහි (nāhi), තාහි (tāhi), නාභි (nābhi), තාභි (tābhi). අස්සා (assā), නස්සා (nassā), තිස්සා (tissā), තස්සා (tassā), නාය (nāya), තාය (tāya), නාසං (nāsaṃ), තාසං (tāsaṃ), සානං (sānaṃ), ආසං (āsaṃ). නාය (nāya), තාය (tāya), අස්සං (assaṃ), නස්සං (nassaṃ), තිස්සං (tissaṃ), තස්සං (tassaṃ), නායං (nāyaṃ), තායං (tāyaṃ), නාසු (nāsu), තාසු (tāsu), ත්‍යාසු (tyāsu). මෙය ඉත්ථිලිංග (ස්ත්‍රී ලිංග) වේ.

එත්ථ පන ‘‘අභික්කමො සානං පඤ්ඤායති, නාසං කුජ්ඣන්ති පණ්ඩිතා. ඛිඩ්ඩා පණිහිතා ත්‍යාසු, රති ත්‍යාසු පතිට්ඨිතා. බීජානි ත්‍යාසු රුහන්තී’’ති පයොගදස්සනතො ‘‘සානං ආසං ත්‍යාසූ’’ති ඉමානි වුත්තානි අක්ඛරචින්තකානං ඤාණචක්ඛුසම්මුය්හනට්ඨානභූතානි. එවං පරම්මුඛවචනස්ස තංසද්දස්ස නාමිකපදමාලා භවති.

මෙහිදී "abhikkamo sānaṃ paññāyati, nāsaṃ kujjhanti paṇḍitā. Khiḍḍā paṇihitā tyāsu, rati tyāsu patiṭṭhitā. Bījāni tyāsu ruhanti" යනාදී යෙදීම් දැකීමෙන් "සානං" (sānaṃ), "ආසං" (āsaṃ), "ත්‍යාසු" (tyāsu) යන මේ පදයන් ව්‍යාකරණඥයන්ගේ (අක්ෂරචින්තකයන්ගේ) ඥානචක්ෂුස මුළාවට පත්කරන ස්ථානයන් වී තිබේ. මෙසේ පරෝක්ෂාර්ථය දක්වන 'තං' (taṃ) ශබ්දයේ නාමික පදමාලාව වෙයි.

එත්ථ ච ඉදං වත්තබ්බං –

මෙහිදී මේ කරුණ කිව යුතුය -

‘‘තං ත්වං ගන්ත්වාන යාචස්සු’’, ඉච්චාදීසු පදිස්සරෙ;

ආදො තං තෙතිආදීනි, නන්තිආදීනි නො තථා.

"'Taṃ tvaṃ gantvāna yācassu' යනාදී තැන්හි වාක්‍යය ආරම්භයේදීම 'තං' (taṃ), 'තේ' (te) යනාදී පද දක්නට ලැබේ. එහෙත් 'නං' (naṃ) යනාදී පද එසේ ආරම්භයේදී නොයෙදේ."

නං නෙ නෙනාතිආදීනි, වො නොඉච්චාදයො විය;

පදතො පරභාවම්හි, දිට්ඨානි ජිනසාසනෙ.

"'නං' (naṃ), 'නේ' (ne), 'නේන' (nena) යනාදී පද, 'වෝ' (vo) සහ 'නෝ' (no) යන්නන් මෙන් වෙනත් පදයකට පසුව යෙදෙන බව බුද්ධ ශාසනයෙහි දක්නට ලැබේ."

‘‘අථ නං අථ නෙ ආහ, න ච නං පටිනන්දති’’;

ඉච්චාදීනි පයොගානි, දස්සෙතබ්බානි විඤ්ඤුනා.

"'Atha naṃ atha ne āha, na ca naṃ paṭinandati' යනාදී යෙදීම් නුවණැත්තන් විසින් පෙන්වා දිය යුතුය."

කො චෙත්ථ වදෙය්‍ය –

මෙහිදී කවරෙක් මෙසේ කියන්නේද?

‘‘යථා නදී ච පන්ථො ච, පානාගාරං සභා පපා;

එවං ලොකිත්ථියො නාම, නාසං කුජ්ඣන්ති පණ්ඩිතා’’ති

"'යම් සේ ගංගාව ද, මාර්ගය ද, සුරාසල ද, සභාව ද, පැන් හල ද (සියල්ලන්ටම පොදු වේ ද), ලෝකයෙහි ස්ත්‍රීහු ද එබඳුමය. එබැවින් නුවණැත්තෝ ඔවුන් කෙරෙහි ක්‍රෝධ නොකරති' යන්නෙහි -

එත්ථ [Pg.366] –

මෙහිදී -

පදතො අපරත්තෙපි, නාසංසද්දස්ස දස්සනා;

ආදොපි ඉච්ඡිතබ්බාව, නං නෙඉච්චාදයො ඉති.

"'වෙනත් පදයකට පසුව නොයෙදුණද 'නාසං' (nāsaṃ) යන ශබ්දය දක්නට ලැබෙන බැවින්, 'නං' (naṃ), 'නේ' (ne) යනාදී පද ද ආරම්භයෙහිදීම යෙදීමට කැමති විය යුතුය' යනුවෙනි.

සො පනෙවන්තු වත්තබ්බො, ‘‘තව වාදෙ න ලබ්භති;

නාසංසද්දො නසද්දො ච, ආසංසද්දො ච ලබ්භරෙ.

ඔහුට මෙසේ පැවසිය යුතුය: 'ඔබගේ වාදයෙහි එය නොලැබේ. එහි ඇත්තේ එක් 'නාසං' ශබ්දයක් නොව, 'න' (na) ශබ්දය සහ 'ආසං' (āsaṃ) ශබ්දය යන දෙකය.

තස්මා ‘ආසං න කුජ්ඣන්ති, ඉත්ථීනං පණ්ඩිතා’ඉති;

අත්ථොව භවතෙ එවං, සුට්ඨු ධාරෙහි පණ්ඩිතා’’ති.

එබැවින් 'āsaṃ na kujjhanti, itthīnaṃ paṇḍitā' (නුවණැත්තෝ ඒ ස්ත්‍රීන් කෙරෙහි ක්‍රෝධ නොකරති) යන අර්ථයම මෙහි වෙයි. පණ්ඩිතයෙනි, මෙය මැනවින් සිතෙහි ධාරණය කරගන්න' යනුවෙනි.

අථ වා යස්මා නිරුත්තිපිටකෙ ‘‘නං පුරිසං පස්සති, නෙ පුරිසෙ පස්සතී’’තිආදිනා පදතො අපරත්තෙපි ‘‘නං, නෙ’’ ඉච්චාදීනි පදානි වුත්තානි, තස්මා තෙනාපි නයෙන පදතො අපරානිපි තානි කදාචි සියුං. මයං පන පාළිනයානුසාරෙන තෙසං පවත්තිං වදාම, ඉදං ඨානං සුට්ඨු විචාරෙතබ්බං.

නැතහොත්, නිරුත්තිපිටකයෙහි "naṃ purisaṃ passati, ne purise passati" යනාදී වශයෙන් වෙනත් පදයකට පසුව නොමැතිව ද "නං, නේ" යනාදී පද පවසා ඇති බැවින්, එම ක්‍රමයෙන් ද ඒවා ඇතැම්විට වෙනත් පදයකට පසුව නොමැතිව යෙදිය හැකිය. එහෙත් අපි පාලි ක්‍රමයට අනුකූලව ඒවායේ පැවැත්ම පවසන්නෙමු. මේ කරුණ මැනවින් විමසා බැලිය යුතුය.

එත්ථ පන තසද්දස්ස පරපදෙහි සද්ධිං සමාසොපි වෙදිතබ්බො ‘‘තංපුත්තො, තංසදිසො, තන්නින්නො, තප්පොණො, තප්පබ්භාරො, තබ්භූතො, තග්ගුණො, තස්සදිසො’’ති.

මෙහිලා ‘ත’ ශබ්දය පරපදයන් (පසුව යෙදෙන පද) සමඟ සමාස වීම ද ‘තංපුත්තො, තංසදිසො, තන්නින්නො, තප්පොණො, තප්පබ්භාරො, තබ්භූතො, තග්ගුණො, තස්සදිසො’ යනාදී වශයෙන් දත යුතුය.

තසද්දස්ස සමාසම්හි, සද්ධිං පරපදෙහි වෙ;

නිග්ගහීතාගමො පුබ්බ-පදෙ ද්විත්තන්තු පච්ඡිමෙ.

‘ත’ ශබ්දය පරපදයන් සමඟ සමාස වීමේදී, පූර්ව පදයට නිග්ගහීත ආගමයක් ද පර පදයට ද්විත්ව භාවයක් ද සිදුවන බව ඒකාන්තයෙන් දත යුතුය.

එවං තසද්දස්ස සමාසො සල්ලක්ඛිතබ්බො.

මේ අයුරින් ‘ත’ ශබ්දයේ සමාසය වටහා ගත යුතුය.

ඉදානි එතසද්දස්ස නාමිකපදමාලා වුච්චතෙ –

දැන් ‘එත’ ශබ්දයේ නාමික පදමාලාව (විභක්ති රූප මාලාව) කියනු ලැබේ.

එසො, එතෙ. එතං, එතෙ. එතෙන, එතෙහි, එතෙභි. එතස්ස, එතෙසං, එතෙසානං. එතස්මා, එතම්හා, එතෙහි, එතෙභි. එතස්ස, එතෙසං, එතෙසානං. එතස්මිං, එතම්හි, එතෙසු. ඉදං පුල්ලිඞ්ගං.

එසො, එතෙ. එතං, එතෙ. එතෙන, එතෙහි, එතෙභි. එතස්ස, එතෙසං, එතෙසානං. එතස්මා, එතම්හා, එතෙහි, එතෙභි. එතස්ස, එතෙසං, එතෙසානං. එතස්මිං, එතම්හි, එතෙසු. මෙය පුල්ලිංග (පුරුෂ ලිංග) රූපයි.

එතං, එතානි. එතං, එතානි. සෙසං පුල්ලිඞ්ගසදිසං, ඉදං නපුංසකලිඞ්ගං.

එතං, එතානි. එතං, එතානි. ඉතිරි කොටස පුල්ලිංගයට සමාන වේ, මෙය නපුංසක ලිංගයයි.

එසා[Pg.367], එතා, එතායො. එතං, එතා, එතායො. එතාය, එතාහි, එතාභි. එතාය, එතිස්සා, එතිස්සාය, එතාසං. එතාය, එතාහි, එතාභි. එතාය, එතිස්සා, එතිස්සාය, එතාසං. එතාය, එතිස්සං, එතාසු. ඉදං ඉත්ථිලිඞ්ගං. එවං එතසද්දස්ස නාමිකපදමාලා භවති.

එසා, එතා, එතායො. එතං, එතා, එතායො. එතාය, එතාහි, එතාභි. එතාය, එතිස්සා, එතිස්සාය, එතාසං. එතාය, එතාහි, එතාභි. එතාය, එතිස්සා, එතිස්සාය, එතාසං. එතාය, එතිස්සං, එතාසු. මෙය ඉත්ථිලිංග (ස්ත්‍රී ලිංග) රූපයි. මෙසේ ‘එත’ ශබ්දයේ නාමික පදමාලාව වේ.

පරපදෙනෙත්ථ සද්ධිං සමාසොපිස්ස වෙදිතබ්බො ‘‘එතදත්ථාය ලොකස්මිං, නිධි නාම නිධිය්‍යති. එතප්පරමායෙව දෙවතා සන්නිපතිතා අහෙසු’’න්තිආදීසු.

මෙහි ද පරපදයන් සමඟ සමාස වීම ‘එතදත්ථාය ලොකස්මිං, නිධි නාම නිධිය්‍යති’ (ලෝකයෙහි මේ ප්‍රයෝජනය සඳහා නිධානයක් තැන්පත් කරනු ලැබේ), ‘එතප්පරමායෙව දෙවතා සන්නිපතිතා අහෙසුං’ (මේ උත්තරීතර සීමාව කොටගෙන ම දේවතාවෝ රැස් වූහ) යනාදී උදාහරණ මඟින් දත යුතුය.

සමාසෙ එතසද්දස්ස, සද්ධිං පරපදෙහි වෙ;

නිග්ගහීතාගමො පුබ්බ-පදෙ හොති න හොති ච.

පරපදයන් සමඟ ‘එත’ ශබ්දයේ සමාසයේදී, පූර්ව පදයට නිග්ගහීත ආගමය (ං) වීම සහ නොවීම ද සිදුවේ.

ඉදානි ඉදංසද්දස්ස නාමිකපදමාලා වුච්චතෙ –

දැන් ‘ඉදං’ ශබ්දයේ නාමික පදමාලාව කියනු ලැබේ.

අයං, ඉමෙ. ඉමං, ඉමෙ. අනෙන, ඉමිනා, එහි, එභි, ඉමෙහි, ඉමෙභි. අස්ස, ඉමස්ස, එසං, එසානං, ඉමෙසං, ඉමෙසානං. අස්මා, ඉමස්මා, ඉමම්හා, එහි, එභි, ඉමෙහි, ඉමෙභි. අස්ස, ඉමස්ස, එසං, එසානං, ඉමෙසං, ඉමෙසානං. අස්මිං, ඉමස්මිං, අම්හි, ඉමම්හි, එසු, ඉමෙසු. ඉදං පුල්ලිඞ්ගං.

අයං, ඉමෙ. ඉමං, ඉමෙ. අනෙන, ඉමිනා, එහි, එභි, ඉමෙහි, ඉමෙභි. අස්ස, ඉමස්ස, එසං, එසානං, ඉමෙසං, ඉමෙසානං. අස්මා, ඉමස්මා, ඉමම්හා, එහි, එභි, ඉමෙහි, ඉමෙභි. අස්ස, ඉමස්ස, එසං, එසානං, ඉමෙසං, ඉමෙසානං. අස්මිං, ඉමස්මිං, අම්හි, ඉමම්හි, එසු, ඉමෙසු. මෙය පුල්ලිංග රූපයි.

ඉදං, ඉමානි. සෙසං පුල්ලිඞ්ගසදිසං. ඉදං නපුංසකලිඞ්ගං.

ඉදං, imāni. ඉතිරි කොටස පුල්ලිංගයට සමාන වේ. මෙය නපුංසක ලිංගයයි.

අයං, ඉමා, ඉමායො. ඉමං, ඉමා, ඉමායො. ඉමාය, ඉමාහි, ඉමාභි. අස්සා, අස්සාය, ඉමිස්සා, ඉමිස්සාය, ඉමාය, ඉමාසං. අස්සා, ඉමිස්සා, ඉමාය, ඉමාහි, ඉමාභි. අස්සා, අස්සාය, ඉමිස්සා, ඉමිස්සාය, ඉමාය, ඉමාසං. අස්සං, ඉමිස්සං, ඉමාය, ඉමායං, ඉමාසු. ඉදං ඉත්ථිලිඞ්ගං. එවං ඉදංසද්දස්ස නාමිකපදමාලා භවති.

අයං, ඉමා, ඉමායො. ඉමං, ඉමා, ඉමායො. ඉමාය, ඉමාහි, ඉමාභි. අස්සා, අස්සාය, ඉමිස්සා, ඉමිස්සාය, ඉමාය, ඉමාසං. අස්සා, ඉමිස්සා, ඉමාය, ඉමාහි, ඉමාභි. අස්සා, අස්සාය, ඉමිස්සා, ඉමිස්සාය, ඉමාය, ඉමාසං. අස්සං, ඉමිස්සං, ඉමාය, ඉමායං, ඉමාසු. මෙය ඉත්ථිලිංග රූපයි. මෙසේ ‘ඉදං’ ශබ්දයේ නාමික පදමාලාව වේ.

කච්චායනෙ තු ‘‘ඉමස්සිදමංසිසු නපුංසකෙ’’ති ඉමසද්දොයෙව පකතිභාවෙන වුත්තො, ඉධ පන ඉදංසද්දොයෙව ‘‘ඉදප්පච්චයතා’’ති එත්ථ ‘‘ඉද’’න්ති පකතියා දස්සනතො. තථා [Pg.368] හි ‘‘ඉමෙසං පච්චයා ඉදප්පච්චයා, ඉදප්පච්චයා එව ඉදප්පච්චයතා, ඉදප්පච්චයානං වා සමූහො ඉදප්පච්චයතා’’ති වුත්තං. එත්ථ ච ඉදප්පච්චයා එව ඉදප්පච්චයතාති තාසද්දෙන පදං වඩ්ඪිතං න කිඤ්චි අත්ථන්තරං යථා දෙවො එව දෙවතාති. ඉදප්පච්චයානං සමූහො ඉදප්පච්චයතාති සමූහත්ථං තාසද්දමාහ යථා ජනානං සමූහො ජනතාති. චූළනිරුත්තියං නිරුත්තිපිටකෙ ච ඉදංසද්දොයෙව පකතිභාවෙන වුත්තො.

කච්චායනයෙහි වූ කලී, ‘ඉමස්සිදමංසිසු නපුංසකෙ’ යන්නෙන් ‘ඉම’ ශබ්දය ම ප්‍රකෘති භාවයෙන් දක්වන ලදී. එහෙත් මෙහි ‘ඉදප්පච්චයතා’ යන්නෙහි ‘ඉද’ යන ප්‍රකෘතිය දැකිය හැකි බැවින් ‘ඉදං’ ශබ්දය ම දක්වන ලදී. එසේ ම ‘ඉමෙසං පච්චයා ඉදප්පච්චයා, ඉදප්පච්චයා එව ඉදප්පච්චයතා, ඉදප්පච්චයානං වා සමූහො ඉදප්පච්චයතා’ (මේවායේ ප්‍රත්‍යයෝ ඉදප්‍රත්‍යයෝ වෙති, ඉදප්‍රත්‍යයෝ ම ඉදප්‍රත්‍යයතාව වේ, නැතහොත් ඉදප්‍රත්‍යයන්ගේ සමූහය ඉදප්‍රත්‍යයතාව වේ) යැයි කියන ලදී. මෙහි ද ‘ඉදප්පච්චයා එව ඉදප්පච්චයතා’ යන්නෙහි ‘තා’ ශබ්දයෙන් පදය වර්ධනය වූවා මිස වෙනත් අර්ථයක් නැත; එය ‘දෙවො එව දෙවතා’ (දෙවියා ම දේවතාවා වේ) යන්නාක් මෙනි. ‘ඉදප්පච්චයානං සමූහො ඉදප්පච්චයතා’ යන්නෙහි ‘තා’ ශබ්දය සමූහාර්ථය සඳහා යෙදී ඇත; එය ‘ජනානං සමූහො ජනතා’ (ජනයාගේ සමූහය ජනතාව වේ) යන්නාක් මෙනි. චූළනිරුත්තියෙහි සහ නිරුත්තිපිටකයෙහි ද ‘ඉදං’ ශබ්දය ම ප්‍රකෘති භාවයෙන් දක්වා ඇත.

සමාසෙ ඉදංසද්දස්ස, සද්ධිං පරපදෙන වෙ;

ඉදප්පච්චයතාත්වෙව, රූපං ද්විත්තං සියුත්තරෙ.

‘ඉදං’ ශබ්දය පරපදය සමඟ සමාස වීමේදී, ‘ඉදප්පච්චයතා’ යන රූපයෙහි මෙන් ම, පර අක්ෂරය ද්විත්ව (ද්විත්වකරණය) වේ.

ඉදානි අමුසද්දස්ස නාමිකපදමාලා වුච්චතෙ –

දැන් ‘අමු’ ශබ්දයේ නාමික පදමාලාව කියනු ලැබේ.

අසු, අමු, අමූ. අමුං, අමූ. අමුනා, අමූහි, අමූභි. අමුස්ස, දුස්ස, අමූසං, අමූසානං. අමුස්මා, අමුම්හා, අමූහි, අමූභි. අමුස්ස, දුස්ස, අමූසං, අමූසානං. අමුස්මිං, අමුම්හි, අමූසු. ඉදං පුල්ලිඞ්ගං.

අසු, අමු, අමූ. අමුං, අමූ. අමුනා, අමූහි, අමූභි. අමුස්ස, දුස්ස, අමූසං, අමූසානං. අමුස්මා, අමුම්හා, අමූහි, අමූභි. අමුස්ස, දුස්ස, අමූසං, අමූසානං. අමුස්මිං, අමුම්හි, අමූසු. මෙය පුල්ලිංග රූපයි.

අදුං, අමූනි. සෙසං පුල්ලිඞ්ගසදිසං. ඉදං නපුංසකලිඞ්ගං.

අදුං, අමූනි. ඉතිරි කොටස පුල්ලිංගයට සමාන වේ. මෙය නපුංසක ලිංගයයි.

අසු, අමු, අමූ, අමුයො. අමූං, අමූ, අමුයො. අමුයා, අමූහි, අමූභි. අමුස්සා, අමුයා, අමූසං, අමූසානං. අමුයා, අමූහි, අමූභි. අමුස්සා, අමුයා, අමූසං, අමූසානං. අමුයා, අමුයං, අමුස්සං, අමූසු. ඉදං ඉත්ථිලිඞ්ගං. එවං අමුසද්දස්ස නාමිකපදමාලා භවති, සමාසො පන අප්පසිද්ධො.

අසු, අමු, අමූ, අමුයො. අමූං, අමූ, අමුයො. අමුයා, අමූහි, අමූභි. අමුස්සා, අමුයා, අමූසං, අමූසානං. අමුයා, අමූහි, අමූභි. අමුස්සා, අමුයා, අමූසං, අමූසානං. අමුයා, අමුයං, අමුස්සං, අමූසු. මෙය ඉත්ථිලිංග රූපයි. මෙසේ ‘අමු’ ශබ්දයේ නාමික පදමාලාව වන අතර, එහි සමාසය ද දත යුතුය.

තත්‍ර ‘‘දුස්ස මෙ ඛෙත්තපාලස්ස, රත්තිභත්තං අපාභත’’න්ති පයොගදස්සනතො ‘‘දුස්සා’’ති පදමම්හෙහි ඨපිතං. කකාරාගමවසෙන අඤ්ඤානිපි අසබ්බනාමිකරූපානි භවන්ති. තෙසං [Pg.369] වසෙන අයං ලිඞ්ගත්තයස්ස නාමිකපදමාලා වුච්චතෙ –

එහි ‘දුස්ස මෙ ඛෙත්තපාලස්ස, රත්තිභත්තං අපාභතං’ (මාගේ කුඹුරු රකින්නාට රාත්‍රී ආහාරය ගෙන එන ලදී) යන ප්‍රයෝගය දැකීමෙන් ‘දුස්ස’ යන පදය අප විසින් මෙහි තබන ලදී. ‘ක’ කාර ආගමය මඟින් අසර්වනාමික වෙනත් රූප ද සිදුවේ. ඒවා ඇසුරෙන් මේ ලිංගත්‍රයෙහි ම නාමික පදමාලාව කියනු ලැබේ.

‘‘අසුකො, අසුකා. අසුකං, අසුකෙ’’තිආදිනා, ‘‘අමුකො, අමුකා. අමුකං, අමුකෙ’’තිආදිනා ච පුරිසනයොපි ලබ්භති. ‘‘අසුකා, අසුකායො’’තිආදිනා, ‘‘අමුකා, අමුකායො’’තිආදිනා ච කඤ්ඤානයොපි ලබ්භති. ‘‘අසුකං, අසුකානී’’තිආදිනා, ‘‘අමුකං, අමුකානී’’තිආදිනා ච චිත්තනයොපි ලබ්භති. ඉමානෙත්ථ පදානි අසබ්බනාමිකානිපි කකාරාගමවසෙන නානත්තදස්සනත්ථං වුත්තානි.

‘අසුකො, අසුකා. අසුකං, අසුකෙ’ යනාදී වශයෙන් ද, ‘අමුකො, අමුකා. අමුකං, අමුකෙ’ යනාදී වශයෙන් ද පුරුෂ නය (පුරුෂ ලිංග රූප) ලැබේ. ‘අසුකා, අසුකායො’ යනාදී වශයෙන් ද, ‘අමුකා, අමුකායො’ යනාදී වශයෙන් ද කන්‍යා නය (ස්ත්‍රී ලිංග රූප) ලැබේ. ‘අසුකං, අසුකානි’ යනාදී වශයෙන් ද, ‘අමුකං, අමුකානි’ යනාදී වශයෙන් ද චිත්ත නය (නපුංසක ලිංග රූප) ලැබේ. මෙහි ඇති මේ පද අසර්වනාමික වුව ද, ‘ක’ කාර ආගමය මඟින් විවිධත්වය පෙන්වීම සඳහා මෙසේ දක්වන ලදී.

ඉදානි කිංසද්දස්ස නාමිකපදමාලා වුච්චතෙ –

දැන් ‘කිං’ ශබ්දයේ නාමික පදමාලාව කියනු ලැබේ.

කො, කෙ. කං, කෙ. කෙන, කෙහි, කෙභි. කස්ස, කිස්ස, කෙසං. කස්මා, කම්හා, කෙහි, කෙභි. කස්ස, කිස්ස, කෙසං. කස්මිං, කිස්මිං, කම්හි, කිම්හි, කෙසු. ඉදං පුල්ලිඞ්ගං.

කො, කෙ. කං, කෙ. කෙන, කෙහි, කෙභි. කස්ස, කිස්ස, කෙසං. කස්මා, කම්හා, කෙහි, කෙභි. කස්ස, කිස්ස, කෙසං. කස්මිං, කිස්මිං, කම්හි, කිම්හි, කෙසු. මෙය පුල්ලිංග රූපයි.

රූපවිසෙසොපෙත්ථ වෙදිතබ්බො ‘‘කෙ ගන්ධබ්බෙ ච රක්ඛසෙ නාගෙ, කෙ කිම්පුරිසෙ ච මානුසෙ, කෙ පණ්ඩිතෙ සබ්බකාමදදෙ, දීඝං රත්තං භත්තා මෙ භවිස්සති, කෙ ච ඡවෙ පාථිකපුත්තෙ, කා ච තථාගතානං අරහන්තානං සම්මාසම්බුද්ධානං ආසාදනා’’ති පාළිදස්සනතො. යස්මා පන කෙ ගන්ධබ්බෙ ච රක්ඛසෙ නාගෙ ඉතිආදීසු පාළීසු ‘‘කෙ’’ති පච්චත්තවචනං එකාරන්තම්පි දිස්සති, තස්මා ‘‘කෙ’’ති රූපභෙදො චෙත්ථ ඤෙය්‍යො. තථා ‘‘කිස්සස්ස එකධම්මස්ස, වධං රොචෙසි ගොතම. කිස්මිං මෙ සිවයො කුද්ධා. කම්හි කාලෙ තයා වීර, පත්ථිතා බොධිමුත්තමා’’තිආදීනි ච නිදස්සනපදානි ඤෙය්‍යානි. අපිච –

මෙහි රූප විශේෂය ද, ‘කෙ ගන්ධබ්බෙ ච රක්ඛසෙ නාගෙ, කෙ කිම්පුරිසෙ ච මානුසෙ, කෙ පණ්ඩිතෙ සබ්බකාමදදෙ, දීඝං රත්තං භත්තා මෙ භවිස්සති, කෙ ච ඡවෙ පාථිකපුත්තෙ, කා ච තථාගතානං අරහන්තානං සම්මාසම්බුද්ධානං ආසාදනා’ (ගන්ධර්වයන්, රාක්ෂසයන්, නාගයන් කවුරුන්ද, කිම්පුරුෂයන් හා මනුෂ්‍යයන් කවුරුන්ද, දීර්ඝ කාලයක් මා පෝෂණය කරන, සකල අභිලාෂයන් ලබා දෙන පණ්ඩිතයන් කවුරුන්ද, මළකුණක් බඳු වූ පාථිකපුත්‍රයා කවුද, තථාගත අරහත් සම්මා සම්බුදුවරුන්ට විරුද්ධ වීම කවරක්ද) යන පාලි පාඨයන් දැකීමෙන් දත යුතුය. යම් හෙයකින් ‘කෙ ගන්ධබ්බෙ ච රක්ඛසෙ නාගෙ’ යනාදී පාලි පාඨයන්හි ප්‍රථමා විභක්ති ඒක වචනාර්ථයෙහි ද ‘කෙ’ යන ඒකාරාන්ත රූපය පෙනේ ද, එබැවින් මෙහි ‘කෙ’ යන රූප භේදය දත යුතුය. එමෙන්ම ‘කිස්සස්ස එකධම්මස්ස, වධං රොචෙසි ගොතම’ (ගෝතමයෙනි, කවර එක් ධර්මයක් නැසීම ප්‍රිය කරන්නේද), ‘කිස්මිං මෙ සිවයො කුද්ධා’ (සිවි වැසියන් මා කෙරෙහි කුපිත වූයේ කුමකටද), ‘කම්හි කාලෙ තයා වීර, පත්ථිතා බොධිමුත්තමා’ (වීරයෙනි, ඔබ විසින් කවර කලෙක උත්තම බෝධිය පතන ලද්දේ ද) යනාදී නිදර්ශන පද දත යුතුය. තවද –

‘‘කො තෙ බලං මහාරාජ’’, ඉතිආදීසු පාළිසු;

ක්වසද්දත්ථෙ වත්තතීති, ඤෙය්‍යා කො ඉච්චයං සුති.

‘කො තෙ බලං මහාරාජ’ (මහරජාණෙනි, ඔබගේ බලය කොහිද) යනාදී පාලි පාඨයන්හි ‘කො’ යන ශබ්දය ‘ක්ව’ (කොහි) යන අර්ථයෙහි වැටෙන බව දත යුතුය.

පෙතං [Pg.370] තං සාමමද්දක්ඛිං, කො නු ත්වං සාම ජීවසි;

ඉති පාඨෙ කථංසද්දා-භිධෙය්‍යෙ වත්තතීති ච.

‘පෙතං තං සාමමද්දක්ඛිං, කො නු ත්වං සාම ජීවසි’ (සාම, මළාවූ ඔබ මම දුටුවෙමි, සාම, ඔබ කෙසේ නම් ජීවත් වන්නේද) යන පාඨයෙහි ‘කො’ ශබ්දය ‘කථං’ (කෙසේ) යන අර්ථයෙහි වැටේ.

එතෙසු ද්වීසු අත්ථෙසු, දිට්ඨො කො ඉච්චයං රවො;

නිපාතොති ගහෙතබ්බො, සුතිසාමඤ්ඤතො රුතො.

මේ අර්ථ දෙකෙහි ම දක්නට ලැබෙන ‘කො’ යන ශබ්දය, ඇසීමේ සමානත්වය නිසා නිපාතයක් ලෙස ගත යුතුය.

නපුංසකලිඞ්ගෙ කං, කානි. කං, කානි. සෙසං පුල්ලිඞ්ගසදිසං යොජෙතබ්බං. අථ වා ‘‘කිං චිත්තං. කිං රූපං. කිං පරාභවතො මුඛං. කිං ඉච්ඡසී’’තිආදිපයොගදස්සනතො පන ‘‘කිං, කානි. කිං, කානී’’ති වත්වා සෙසං පුල්ලිඞ්ගසදිසං යොජෙතබ්බං. අයං නයො යුත්තතරො, ඉදං නපුංසකලිඞ්ගං.

නපුංසක ලිංගයේදී 'කං, කානි' (ප්‍රථමා), 'කං, කානි' (ද්විතීයා) වේ. සෙස්ස පුල්ලිංගය මෙන් යෙදිය යුතුය. නැතහොත් "කිං චිත්තං (කවර සිතක්ද?), කිං රූපං (කවර රූපයක්ද?), කිං පරාභවතෝ මුඛං (පරාභවයට මුඛය කුමක්ද?), කිං ඉච්ඡසි (කුමක් කැමති වෙහිද?)" යනාදී ප්‍රයෝගයන් දක්නට ලැබෙන බැවින්, "කිං, කානි" (ප්‍රථමා), "කිං, කානි" (ද්විතීයා) යැයි කියා, සෙස්ස පුල්ලිංගය මෙන් යෙදිය යුතුය. මෙම ක්‍රමය වඩාත් යුක්තිසහගතය. මේ නපුංසක ලිංගයයි.

කා, කා, කායො. කං, කා, කායො. කාය, කාහි, කාභි. කාය, කස්සා, කාසං, කාසානං. කාය, කස්සා, කාහි, කාභි. කාය, කස්සා, කාසං කාසානං. කාය, කස්සා, කායං, කස්සං, කාසු.

"කා, කා, කායෝ (ප්‍රථමා). කං, කා, කායෝ (ද්විතීයා). කාය, කාහි, කාභි (තෘතීයා). කාය, කස්සා, කාසං, කාසානං (චතුර්ථී). කාය, කස්සා, කාහි, කාභි (පංචමී). කාය, කස්සා, කාසං, කාසානං (ෂෂ්ඨී). කාය, කස්සා, කායං, කස්සං, කාසු (සප්තමී) වේ."

එත්ථ පන කායොති පදස්ස අත්ථිභාවෙ ‘‘කායො අමොඝා ගච්ඡන්තී’’ති නිදස්සනං දට්ඨබ්බං. ඉදං ඉත්ථිලිඞ්ගං. එවං කිංසද්දස්ස නාමිකපදමාලා භවති. එත්ථෙතස්ස අත්ථුද්ධාරො වුච්චතෙ – කිං සද්දො ‘‘කිං රාජා යො ලොකං න රක්ඛති. කිං නු ඛො නාම තුම්හෙ මං වත්තබ්බං මඤ්ඤථා’’තිආදීසු ගරහනෙ ආගතො. ‘‘යං කිඤ්චි රූපං අතීතානාගතපච්චුප්පන්න’’න්තිආදීසු අනියමෙ. ‘‘කින්තෙ වක්කලි ඉමිනා පූතිකායෙන දිට්ඨෙන, යො ඛො වක්කලි ධම්මං පස්සති, සො මං පස්සතී’’තිආදීසු නිප්පයොජනතායං. ‘‘කිං න කාහාමි තෙ වචො’’තිආදීසු සම්පටිච්ඡනෙ. ‘‘කිංසූධ විත්තං පුරිසස්ස සෙට්ඨ’’න්තිආදීසු පුච්ඡායං, පුච්ඡා ච නාම කාරණපුච්ඡාදිවසෙන [Pg.371] අනෙකවිධා, අතො කාරණපුච්ඡාදිවසෙනපි කිංසද්දස්ස පවත්ති විත්ථාරතො ඤෙය්‍යා. තථා හි අයං ‘‘කිං නු සන්තරමානොව, කාසුං ඛණසි සාරථි. කිං නු ජාතිං න රොචෙසි. කෙන තෙතාදිසො වණ්ණො’’තිආදීසු කාරණපුච්ඡායං වත්තති. ‘‘කිං කාසුයා කරිස්සතී’’තිආදීසු කිච්චපුච්ඡායං. ‘‘කිං සීලං. කො සමාධී’’තිආදීසු සරූපපුච්ඡායං. ‘‘කිං ඛාදසි. කිං පිවසී’’තිආදීසු වත්ථුපුච්ඡායං. ‘‘ඛාදසි කිං පිවසි කි’’න්තිආදීසු ක්‍රියාපුච්ඡායං වත්තති. අදිට්ඨජොතනාපුච්ඡාති එවමාදිකා පන පඤ්චවිධා පුච්ඡා කිංසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරෙ අනාහරිතබ්බත්තා අනාගතාති දට්ඨබ්බං. එත්ථෙතං වුච්චති –

මෙහි 'කායෝ' යන පදයේ පැවැත්මට "කායෝ අමෝඝා ගච්ඡන්ති" (කාන්තාවෝ හිස් නොවී යති) යන්න උදාහරණ ලෙස දැක්විය යුතුය. මෙය ස්ත්‍රී ලිංගයයි. මෙසේ 'කිං' ශබ්දයේ නාමික පදමාලාව වෙයි. මෙහිදී එහි අර්ථ උද්ධාරය (අර්ථ විග්‍රහය) කියනු ලැබේ. 'කිං' ශබ්දය "යම් රජෙක් ලෝකය නොරකින්නේ නම් ඔහු කුමට රජෙක්ද? (කිං රාජා...), තොප මා හට මෙසේ කිව යුතුයැයි සිතන්නහුද? (කිං නු ඛෝ නාම...)" යනාදී තැන්හි ගර්හාවෙහි (නින්දාවෙහි) පැමිණියේ වෙයි. "අතීත, අනාගත, වර්තමාන වූ යම්කිසි රූපයක් වේද..." යනාදී තැන්හි අනියමාර්ථයෙහි (නියත නොවන අර්ථයෙහි) වෙයි. "වක්කලී, දැකීමෙන් වැඩක් නැති මේ පූතිකායෙන් තොපට ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්ද? වක්කලී, යමෙක් ධර්මය දකීද, හෙතෙම මා දකී" යනාදී තැන්හි නිෂ්ප්‍රයෝජනත්වයෙහි (ප්‍රයෝජනයක් නොමැති බවෙහි) වෙයි. "මම තොපගේ වචනය නොකරන්නෙම්ද? (එනම්, අනිවාර්යයෙන් කරමි)" යනාදී තැන්හි පිළිගැනීමෙහි (සම්පටිච්ඡන) වෙයි. "ලොවෙහි මිනිසාට උතුම්ම ධනය කුමක්ද? (කිංසූධ විත්තං...)" යනාදී තැන්හි ප්‍රශ්නයෙහි (ප්‍රශ්න කිරීමෙහි) වෙයි. ප්‍රශ්නය ද හේතු ප්‍රශ්න කිරීම් ආදී වශයෙන් බොහෝ ආකාර වේ. එබැවින්, හේතු ප්‍රශ්න කිරීම් ආදී වශයෙන් ද 'කිං' ශබ්දයේ පැවැත්ම විස්තරාත්මකව දත යුතුය. එසේම, මෙය "සාරථිය, කුමකට මෙතරම් කලබලයෙන් වළක් කණින්නෙහිද? (කිං නු සන්තරමානෝව...), කුමකට ජාතිය (ඉපදීම) රුචි නොකරන්නෙහිද?, කුමන කරුණකින් තොපට මෙබඳු වර්ණයක් ඇත්ද?" යනාදී තැන්හි හේතු ප්‍රශ්නයෙහි පවතී. "වළෙන් කුමක් කරන්නෙහිද?" යනාදී තැන්හි කාර්ය ප්‍රශ්නයෙහි (කිච්චපුච්ඡා) පවතී. "ශීලය කුමක්ද? සමාධිය කවරේද?" යනාදී තැන්හි ස්වරූප ප්‍රශ්නයෙහි (සරුපපුච්ඡා) පවතී. "කුමක් කන්නෙහිද? කුමක් බොන්නෙහිද?" යනාදී තැන්හි වස්තු ප්‍රශ්නයෙහි (වත්ථුපුච්ඡා) පවතී. "කන්නෙහි කුමක්ද? බොන්නෙහි කුමක්ද?" යනාදී තැන්හි ක්‍රියා ප්‍රශ්නයෙහි (කිරියාපුච්ඡා) පවතී. නොදුටු දේ දැක්වීමේ ප්‍රශ්නය (අදිට්ඨජෝතනාපුච්ඡා) ආදී වූ පංචවිධ ප්‍රශ්න, 'කිං' ශබ්දයේ අර්ථ උද්ධාරයෙහිදී මෙහි නොගත යුතු බැවින් ඇතුළත් කර නැතැයි දත යුතුය. ඒ පිළිබඳව මෙසේ කියනු ලැබේ -

ගරහායං අනියමෙ, නිප්පයොජනතාය ච;

සම්පටිච්ඡනපුච්ඡාසු, කිංසද්දො සම්පවත්තති.

"කිං ශබ්දය ගර්හාවෙහි ද, අනියමාර්ථයෙහි ද, නිෂ්ප්‍රයෝජනත්වයෙහි ද, පිළිගැනීමෙහි සහ ප්‍රශ්න කිරීමෙහි ද පැමිණෙන්නේය."

පරපදෙන සද්ධිං සමාසොපිස්ස වෙදිතබ්බො ‘‘කිංසමුදයො, කිංවෙදනො, කිංසඤ්ඤොජනො’’ති. එත්ථ ‘‘කො, කෙ. කා, කා, කායො. කිං, කානී’’ති එවං ලිඞ්ගත්තයවසෙන විභත්තානි කිංසද්දමයානි පදානි සමාසපදත්තෙ පුන කිමිති පකතිභාවෙනෙව තිට්ඨන්ති. නාමසද්දෙන පන සමාසෙ තෙසං ද්විධා ගති දිස්සති ‘‘කින්නාමො, කොනාමො’’ති. සබ්බානි පනෙතානි ඉත්ථිනපුංසකලිඞ්ගවසෙන බහුවචනවසෙන ච යොජෙතබ්බානි.

"කිංසමුදයෝ (කුමක් සමුදය කොට ඇත්තේද), කිංවේදනෝ (කුමන වේදනා ඇත්තේද), කිංසඤ්ඤෝජනෝ (කුමන සංයෝජන ඇත්තේද) යනාදී වශයෙන් වෙනත් පදයක් සමඟ මෙහි සමාසය ද දත යුතුය. මෙහි 'කෝ, කේ' (පුල්ලිංග), 'කා, කා, කායෝ' (ස්ත්‍රීලිංග), 'කිං, කානි' (නපුංසකලිංග) වශයෙන් ලිංගත්‍රය අනුව විභක්ති ගැන්වූ 'කිං' ශබ්දයෙන් සැදුණු පද, සමාස පද බවට පත්වීමේදී නැවත 'කිං' යන ප්‍රකෘති ස්වභාවයෙන්ම පවතී. නාම ශබ්දයක් සමඟ සමාස වීමේදී ඔවුන්ගේ පැවැත්ම 'කින්නාමෝ', 'කෝනාමෝ' (කුමන නමක් ඇත්තේද?) වශයෙන් දෙයාකාරයකින් පෙනේ. මේ සියල්ල ස්ත්‍රී-නපුංසක ලිංග වශයෙන් ද බහුවචන වශයෙන් ද යෙදිය යුතුය."

කිංසද්දස්ස සමාසම්හි, සද්ධිං නාමරවෙන වෙ;

‘‘කින්නාමො’’ ඉති ‘‘කොනාමො’’, ඉති චෙවං ගති ද්විධා.

"නාම ශබ්දය සමඟ සමාස වීමේදී 'කිං' ශබ්දයේ පැවැත්ම 'කින්නාමෝ' සහ 'කෝනාමෝ' වශයෙන් සැබවින්ම දෙයාකාර වේ."

‘‘කොනාමො [Pg.372] තෙ උපජ්ඣායො’’, ඉච්චාදෙත්ථ නිදස්සනං;

සහඤ්ඤෙන සමාසම්හි, ‘‘කිං කිං’’ඉච්චෙව සුය්‍යතෙ.

"මෙහිදී 'කෝනාමෝ තේ උපජ්ඣායෝ' (තොපගේ උපාධ්‍යායයන්ගේ නම කුමක්ද?) යන්න උදාහරණයකි. වෙනත් පදයක් සමඟ සමාස වීමේදී 'කිං, කිං' යනුවෙන්ම ඇසෙන්නේය."

තථා හි ‘‘කිංචිත්තො ත්වං භික්ඛු. කිංකාරපටිස්සාවිනී’’තිආදීසු කිංසද්දො සරූපමවිජහන්තො තිට්ඨති. තත්ථ හි කිංචිත්තං යස්ස සො කිංචිත්තො. ‘‘කිං කරොමි සාමී’’ති එවං කින්ති කාරො කරණං සද්දනිච්ඡාරණං කිංකාරො, තං පටිස්සාවෙතීති කිංකාරපටිස්සාවිනීතිආදි නිබ්බචනමිච්ඡිතබ්බං. ‘‘කින්නරො. කිංපක්කමිව භක්ඛිත’’න්තිආදීසු පන නිබ්බචනමප්පසිද්ධං, කිංසද්දොයෙව පදාවයවභාවෙන සුතො. තථා හි සො කත්ථචි පදාවයවභාවෙන කත්ථචි නු සු නුඛො කාරණාදිසද්දෙහි සහචාරිභාවෙන ච සුය්‍යති. අත්‍රිමෙ පයොගා – එසා තෙ ඉත්ථී කිං හොති. එතෙ මනුස්සා තුම්හාකං කිං හොන්ති. කිම්පුරිසානුචිණ්ණො. කිං නු භීතොව තිට්ඨසි. කිංසුඡෙත්වා සුඛං සෙති. කිං නුඛො කාරණං. කිං කාරණා අම්ම තුවං පමජ්ජසි, කිඤ්හි නාම චජන්තස්ස, වාචාය අදදමප්පකන්ති එවමාදයො. අත්‍රිදං වුච්චති –

එසේම "කිංචිත්තෝ ත්වං භික්ඛු" (භික්ෂුව, ඔබ කවර සිතක් ඇත්තෙක්ද?), "කිංකාරපටිස්සාවිනී" යනාදී තැන්හි 'කිං' ශබ්දය ස්වරූපය අත්නොහැර පවතී. එහි 'කිංචිත්තං යස්ස සෝ කිංචිත්තෝ' (යමෙකුට කුමන සිතක් ඇද්ද හෙතෙම කිංචිත්ත නම් වේ) යනු විග්‍රහයයි. "ස්වාමීනි, මම කුමක් කරම්ද?" මෙසේ 'කිං' යනු 'කාරෝ' (කිරීම හෙවත් ශබ්ද පිටකිරීම) 'කිංකාරෝ' යන්නයි, එය පිළිගන්නී යන අර්ථයෙන් 'කිංකාරපටිස්සාවිනී' යනාදී වශයෙන් ක්‍රමය නිශ්චය කටයුතුය. "කින්නරෝ, කිම්පක්කමිව භක්ඛිතං" යනාදී තැන්හි පදයන්හි විභාගය ප්‍රසිද්ධය. එහි 'කිං' ශබ්දයම පද කොටසක් (පදාවයවයක්) ලෙස ඇසෙන්නේය. එසේම එය ඇතැම් තැනක පද කොටසක් ලෙසද, ඇතැම් තැනක 'නු, සු, නුඛෝ' සහ 'කාරණ' ආදී ශබ්ද සමඟ සහචාරීව ද ඇසෙයි. මෙහි මේ ප්‍රයෝගයෝ වෙති: "ඇය ඔබට කුමක් වෙයිද? (එසා තේ ඉත්ථී කිං හෝති), මේ මිනිස්සු ඔබට කුමක් වෙත්ද? (ඒතේ මනුස්සා තුම්හාකං කිං හොන්ති), කිම්පුරිසානුචිණ්ණෝ (කින්නරුන් ගැවසුණු), කිං නු භීතෝව තිට්ඨසි (කුමකට බිය වී සිටින්නෙහිද?), කිංසුඡෙත්වා සුඛං සේති (කුමක් කපා සුවසේ නිදයිද?), කිං නුඛෝ කාරණං (කුමන කරුණක්ද?), මෑණියනි, කුමන කරුණක් නිසා ඔබ පමා වන්නෙහිද? (කිං කාරණා අම්ම තුවං පමජ්ජසි), අත්හරින්නාට වචනයෙන් හෝ ස්වල්පයක් නොදීම කුමක්ද? (කිඤ්හි නාම චජන්තස්ස, වාචාය අදදමප්පකං)" යනාදී වේ. මේ සම්බන්ධයෙන් මෙසේ කියනු ලැබේ:

‘‘විසුං පදාවයවො වා, හුත්වා න්වාදීහි වා පන;

යුත්තො සද්දෙහි කිංසද්දො, දිට්ඨො සුගතසාසනෙ.

"සුගත ශාසනයෙහි 'කිං' ශබ්දය වෙනම පද කොටසක් (පදාවයවයක්) වී හෝ නැතහොත් 'නු' ආදී ශබ්ද සමඟ එක්වී යෙදී ඇති බව දක්නට ලැබේ."

පාළිනයානුසාරෙන, සෙසානං සම්භවොපි ච;

ඤෙය්‍යො විඤ්ඤූහි සද්ධම්ම-නයඤ්ඤූහි පභෙදතො’’ති.

"සද්ධර්ම ක්‍රමයන් දන්නා වූ නුවණැත්තන් විසින් ප්‍රභේද වශයෙන් සෙසු පදයන්ගේ ද පැවැත්ම පාලි ක්‍රමයට අනුව දත යුතුය."

ඉදානි [Pg.373] සබ්බනාමිකභාවෙ ඨිතෙහි කො කංසද්දෙහි සමානසුතිකානං අඤ්ඤෙසං කො කංසද්දානං නාමිකපදමාලාවිසෙසො වත්තබ්බො සියා, සො හෙට්ඨා ලිඞ්ගත්තයමිස්සකපරිච්ඡෙදෙ වුත්තො. අසබ්බනාමිකත්තා පන පුරිස චිත්තනයෙනෙව විභත්තො. තථා හි යදා කොසද්දො බ්‍රහ්මවාතකායත්ථවාචකො, කංසද්දො පන සිරොජලසුඛත්ථවාචකො, තදා තානි පදානි අසබ්බනාමිකානි, කස්මා? අකිංසද්දමයත්තා සබ්බනාමිකරූපසඞ්ඛාතෙහි අසාධාරණරූපෙහි විරහිතත්තා පුච්ඡත්ථතො අත්ථන්තරවාචකත්තා ච. එත්ථ පන සමානසුතිවසෙන අත්ථන්තරවිඤ්ඤාපනත්ථං කොසද්දො කංසද්දොති ච වුත්තං, එකන්තතො පන සබ්බනාමිකත්තෙ කිංසද්දොයෙව, සුද්ධනාමත්තෙ කසද්දොයෙවාති ගහෙතබ්බං. ඉච්චෙවං –

දැන් සර්වනාමභාවයෙහි පිහිටි 'කෝ', 'කං' ශබ්දයන් හා සමාන උච්චාරණයෙන් යුත් සෙසු 'කෝ', 'කං' ශබ්දයන්ගේ නාමික පදමාලා විශේෂය කිව යුතුය. එය පූර්වයෙහි ලිංගත්‍රය මිශ්‍රක පරිච්ඡේදයේදී දක්වන ලදී. සර්වනාම නොවන බැවින්, 'පුරිස', 'චිත්ත' යන ශබ්දයන්ගේ ක්‍රමයටම විභක්ති ගැන්වේ. එනම්, 'කෝ' ශබ්දය බ්‍රහ්ම, වාත, කාය යන අර්ථයන් ප්‍රකාශ කරන කල්හි ද, 'කං' ශබ්දය හිස, ජලය, සැප යන අර්ථයන් ප්‍රකාශ කරන කල්හි ද, එකල්හි එම පද සර්වනාම නොවේ. එයට හේතුව කුමක්ද? ඒවා 'කිං' ශබ්දයෙන් නොසැදුණු බැවින් ද, සර්වනාම රූපයන්ට අයත් අසාධාරණ රූපයන්ගෙන් තොර වූ බැවින් ද, ප්‍රශ්නාර්ථයෙන් බැහැර වූ වෙනත් අර්ථ ප්‍රකාශ කරන බැවින් ද වේ. මෙහිදී සමාන උච්චාරණය නිසා වෙනත් අර්ථ හැඟවීම පිණිස 'කෝ' ශබ්දය, 'කං' ශබ්දය යැයි කියන ලදී. සැබවින්ම සර්වනාමභාවයෙහිදී 'කිං' ශබ්දයම ද, ශුද්ධ නාමභාවයෙහිදී 'ක' ශබ්දයම ද ගත යුතුය. මෙසේ -

කායෙ බ්‍රහ්මනි වාතෙ ච, සීසෙ ජලසුඛෙසු ච;

කසද්දො වත්තතී තීසු, පුමා තීසු නපුංසකො.

"'ක' ශබ්දය ශරීරය (කාය), බ්‍රහ්ම, වාත යන අර්ථයන්හි (පුල්ලිංගයේදී) ද, හිස (ශීර්ෂ), ජල, සැප යන අර්ථයන්හි (නපුංසක ලිංගයේදී) ද පවතී."

එවං සබ්බනාමභූතානං කිංකසද්දානං පවත්ති වෙදිතබ්බා.

මෙසේ සර්වනාම වූ 'කිං', 'ක' ශබ්දයන්ගේ පැවැත්ම දත යුතුය.

ඉධ වුත්තප්පකාරානං, අත්ථානං දානි සඞ්ගහො;

පඤ්ඤාවෙපුල්ලකරණො, එකදෙසෙන වුච්චතෙ.

මෙහි දක්වන ලද අර්ථයන්ගේ සංග්‍රහය, ප්‍රඥාව වර්ධනය කරනු පිණිස දැන් මෙසේ සංක්ෂේපයෙන් කියනු ලැබේ.

කිං කිංපක්කෙන සදිසං, කායො කිංපභවො වද;

කිංපක්කසදිසො කාමො, කායො තණ්හාදිසම්භවො.

කාමය කුමන පැසුණු ගෙඩියකට සමානද? ශරීරය කුමකින් උපන්නේදැයි කියන්න. කාමය කිම්පක්ක (විෂ) ගෙඩියට සමානය, ශරීරය තණ්හාවෙන් හටගත්තේය.

උණ්හකාලෙ ක’මිච්ඡන්ති, ක’මිච්ඡන්ති පිපාසිතා;

පච්චාමිත්තා ක’මිච්ඡන්ති, ක’මිච්ඡන්ති දුඛට්ටිතා.

උෂ්ණ කාලයේදී මිනිස්සු කුමක් (සුළඟ - 'ක') කැමති වෙත්ද? පිපාසිතයෝ කුමක් (පැන් / ජලය - 'ක') කැමති වෙත්ද? සතුරෝ කුමක් (හිස කපා දැමීම / විනාශය - 'ක') කැමති වෙත්ද? දුකට පත්වූවෝ කුමක් (සැප - 'ක') කැමති වෙත්ද?

කායස්ස කස්ස කො ආයො,කො නාථො කස්ස භූතලෙ;

කස්ස කං ඣානජං සාතං,කස්සඞ්ගෙසු ච කං පරන්ති.

කවරෙකුගේ ශරීරයට කවර ආදායමක් (වැඩිවීමක්) වේද? මේ මහපොළොවෙහි කවරෙකුට කවර පිහිටක් (නාථයෙක්) වේද? කවරෙකුට ධ්‍යානයෙන් උපන් සැපක් (ප්‍රීතියක්) වේද? කවරෙකුගේ ශරීර අවයවයන් අතර හිස (කං) උතුම්ම වේද?

යා [Pg.374] පන තා හෙට්ඨා අම්හෙහි ලිඞ්ගත්තයවසෙන කිංසද්දස්ස සබ්බනාමිකසඤ්ඤිතස්ස නාමිකපදමාලා විභත්තා, එතාසු පුල්ලිඞ්ගනපුංසකලිඞ්ගට්ඨානෙ ‘‘කෙභි, කිස්ස, කස්මා, කම්හා, කම්හී’’ති ඉමානි පදානි පහාය ඉත්ථිලිඞ්ගට්ඨානෙ ‘‘කායො, කාභි, කාසානං, කායං, කස්ස’’න්ති ඉමානි ච පදානි පහාය තතො තතො සෙසපදතො යථාසම්භවං චිසද්දං චනසද්දං චනංසද්දඤ්ච නිපාතෙත්වා එවරූපානි රූපානි ගහෙතබ්බානි. සෙය්‍යථිදං?

අප විසින් මීට ඉහත දී ලිංග තුනෙහි (ස්ත්‍රී, පුරුෂ, නපුංසක ලිංග) වශයෙන් බෙදා දක්වන ලද, ‘කිං’ නම් සර්වනාම පදමාලාවෙහි, පුරුෂ ලිංග සහ නපුංසක ලිංග ස්ථානයන්හි එන ‘kebhi, kissa, kasmā, kamhā, kamhī’ යන පදයන් අත්හැර, ස්ත්‍රී ලිංග ස්ථානයෙහි එන ‘kāyo, kābhi, kāsānaṃ, kāyaṃ, kassa’ යන පදයන් ද අත්හැර, ඒ ඒ ඉතිරි පදයන්ගෙන් පසුව සුදුසු පරිදි ‘ci’ ශබ්දය, ‘cana’ ශබ්දය සහ ‘canaṃ’ ශබ්දය නිපාත වශයෙන් එක් කොට මෙබඳු රූප (පද) ගත යුතුය. එනම් කෙසේද යත්?

කොචි, කෙචි, කෙචන. කිඤ්චි, කිඤ්චනං, කෙචි, කෙචන. කෙනචි, කෙහිචි. කස්සචි, කෙසඤ්චි. පඤ්චමියා එකවචනං ඌනං පාළියං අනාගතත්තා. කෙහිචි. කස්සචි, කෙසඤ්චි. කස්මිඤ්චි, කිස්මිචි, කෙසුචි. පුල්ලිඞ්ගනපුංසකලිඞ්ගවසෙන දට්ඨබ්බානි. අත්‍ර කිස්මිචීති අනුසාරලොපවසෙන වුත්තං.

(ප්‍රථමා) Koci, keci, kecana. (ද්විතීයා) Kiñci, kiñcanaṃ, keci, kecana. (තෘතීයා) Kenaci, kehici. (චතුර්ථී) Kassaci, kesañci. (පංචමී) පාලි භාෂාවෙහි (පෙළෙහි) නොපැමිණෙන බැවින් පංචමී විභක්තියෙහි ඒකවචනය අඩුය (නැත). Kehici. (ෂෂ්ඨී) Kassaci, kesañci. (සප්තමී) Kasmiñci, kismici, kesuci. මේවා පුරුෂ ලිංග සහ නපුංසක ලිංග වශයෙන් දත යුතුය. මෙහි ‘kismici’ යන්න අනුස්වාරය ලොප් කිරීමේ ක්‍රමයෙන් පවසන ලද්දකි.

ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන පන කාචි ඉත්ථී, කාචි ඉත්ථියො. කාචි, කාචි. කිඤ්චි, කාචි. කායචි, කාහිචි. කායචි, කස්සාචි, කාසඤ්චි. කායචි, කාහිචි. කායචි, කස්සාචි, කාසඤ්චි. කායචි, කාසුචීති රූපානි.

ස්ත්‍රී ලිංග වශයෙන් වනාහි: kāci itthī, kāci itthiyo. Kāci, kāci. Kiñci, kāci. Kāyaci, kāhici. Kāyaci, kassāci, kāsañci. Kāyaci, kāhici. Kāyaci, kassāci, kāsañci. Kāyaci, kāsucī යන මේ රූපයන් වේ.

එත්ථ ‘‘ඉති භාසන්ති කෙචන, න නං හිංසාමි කිඤ්චන’’න්තිආදයො පයොගා වෙදිතබ්බා. ඉති ලිඞ්ගත්තයවසෙන වුත්තානි කොචි කාචි කිඤ්චීතිආදීනි අප්පමත්තකානං සඞ්ගාහකවචනානීති වෙදිතබ්බානි.

මෙහිලා ‘iti bhāsanti kecana, na naṃ hiṃsāmi kiñcana’ ආදී යෙදීම් දත යුතුය. මෙසේ ලිංග තුන අනුව කියන ලද koci, kāci, kiñci ආදී පද, ස්වල්ප මාත්‍ර වූ අර්ථ ග්‍රහණය කරවන වචන (අල්පමාත්‍ර සංග්‍රාහක වචන) ලෙස දත යුතුය.

පුනෙතානියෙව යථාරහං යංසද්දෙන යොජෙත්වා දස්සෙස්සාමි –

නැවතත් මම මේවාම සුදුසු පරිදි ‘yaṃ’ ශබ්දය සමඟ යොදා දක්වන්නෙමි.

යො කොචි, යෙ කෙචි. යං කිඤ්චි, යෙ කෙචි. යෙන කෙනචි, යෙහි කෙහිචි. යස්ස කස්සචි, යෙසං කෙසඤ්චි. යස්මා කස්මාචි, යෙහි කෙහිචි. යස්ස කස්සචි, යෙසං කෙසඤ්චි. යස්මිං කස්මිඤ්චි, යෙසු කෙසුචි.

Yo koci, ye keci. Yaṃ kiñci, ye keci. Yena kenaci, yehi kehici. Yassa kassaci, yesaṃ kesañci. Yasmā kasmāci, yehi kehici. Yassa kassaci, yesaṃ kesañci. Yasmiṃ kasmiñci, yesu kesuci.

එත්ථ [Pg.375] ‘‘යො කොචි මං අට්ඨි කත්වා සුණෙය්‍ය. යෙ කෙචිමෙ අත්ථි රසා පථබ්‍යා, සච්චං තෙසං සාධුතරං රසාන’’න්තිආදයො පයොගා වෙදිතබ්බා. පුල්ලිඞ්ගරූපානි.

මෙහි ‘yo koci maṃ aṭṭhi katvā suṇeyya. Ye kecime atthi rasā pathabyā, saccaṃ tesaṃ sādhutaraṃ rasāna’ ආදී වූ යෙදීම් දත යුතුය. මේවා පුරුෂ ලිංග රූපයන්ය.

යං කිඤ්චි, යානි කානිචි. යං කිඤ්චි, යානි කානිචි. සෙසං පුල්ලිඞ්ගසදිසං. එත්ථ ‘‘යං කිඤ්චි රතනං අත්ථි, ධතරට්ඨනිවෙසනෙ. යං කිඤ්චි විත්තං ඉධ වා හුරං වා. යානි කානිචි රූපානී’’තිආදයො පයොගා වෙදිතබ්බා. නපුංසකලිඞ්ගරූපානි.

Yaṃ kiñci, yāni kānici. Yaṃ kiñci, yāni kānici. ඉතිරි කොටස පුරුෂ ලිංගයට සමානය. මෙහි ‘yaṃ kiñci ratanaṃ atthi, dhataraṭṭhanivesane. Yaṃ kiñci vittaṃ idha vā huraṃ vā. Yāni kānici rūpāni’ ආදී යෙදීම් දත යුතුය. මේවා නපුංසක ලිංග රූපයන්ය.

යා කාචි ඉත්ථී, යා කාචි ඉත්ථියො. යං කිඤ්චි, යා කාචි. යාය කායචි, යාහි කාහිචි. යාය කායචි, යාසං කාසඤ්චි. යාය කායචි, යාහි කාහිචි. යාය කායචි, යාසං කාසඤ්චි. යාය කායචි, යාසු කාසුචි.

Yā kāci itthī, yā kāci itthiyo. Yaṃ kiñci, yā kāci. Yāya kāyaci, yāhi kāhici. Yāya kāyaci, yāsaṃ kāsañci. Yāya kāyaci, yāhi kāhici. Yāya kāyaci, yāsaṃ kāsañci. Yāya kāyaci, yāsu kāsuci.

එත්ථ ‘‘යා කාචි වෙදනා අතීතානාගතපච්චුප්පන්නා’’තිආදයො පයොගා වෙදිතබ්බා. ඉත්ථිලිඞ්ගරූපානි. ඉති ලිඞ්ගත්තයවසෙන වුත්තානි යො කොචි, යා කාචි, යං කිඤ්චීතිආදීනි අනවසෙසපරියාදානවචනානීති වෙදිතබ්බානි. සබ්බානි චෙතානි න නිපාතපදානි, නිපාතපතිරූපකා සද්දගතියොති වෙදිතබ්බානි. යදි නිපාතපදානි සියුං, තීසු ලිඞ්ගෙසු සත්තසු විභත්තීසු එකාකාරෙන තිට්ඨෙය්‍යුං, න ච තිට්ඨන්ති, තස්මා න නිපාතපදානි, නිපාතපතිරූපකා සද්දගතියොයෙව.

මෙහි ‘yā kāci vedanā atītānāgatapaccuppannā’ ආදී යෙදීම් දත යුතුය. මේවා ස්ත්‍රී ලිංග රූපයන්ය. මෙසේ ලිංග තුන අනුව දක්වන ලද yo koci, yā kāci, yaṃ kiñci ආදී පද ඉතිරි රහිතව සියල්ලම ඇතුළත් කරගන්නා වූ (අනවසေသ පරියාදාන) වචන බව දත යුතුය. මේ සියලු පදයන් නිපාත පද නොව, නිපාත බඳු වූ ශබ්ද ප්‍රවෘත්තීන් (නිපාතපතිරූපක ශබ්දගති) බව දත යුතුය. ඉදින් මේවා නිපාත පද වූයේ නම්, ලිංග තුනෙහිම සහ විභක්ති සතෙහිම එකම ආකාරයෙන් පැවතිය යුතුය. එහෙත් එසේ නොපවතියි. එබැවින් මේවා නිපාත පද නොව, නිපාත බඳු වූ ශබ්ද ප්‍රවෘත්තීන්මය.

අපිච ය ත කිං එතඉච්චෙතෙහි සබ්බනාමෙහි ලිඞ්ගානුරූපතො ත්තකත්තිකපච්චයෙ කත්වා වත්තිච්ඡායං යානි පදානි සිජ්ඣන්ති, තානි පරිච්ඡෙදවචනානි අසබ්බනාමිකානියෙව භවන්ති. තෙසං නාමිකපදමාලා පුරිස චිත්ත කඤ්ඤානයෙන යොජෙතබ්බා. තං යථා?

තවද, ya, ta, kiṃ, eta යන සර්වනාමයන්ගෙන් ලිංගයට අනුකූලව ‘ttaka’ සහ ‘ttika’ යන ප්‍රත්‍යයන් එක්කොට, කථා කිරීමට ඇති කැමැත්ත පරිදි (වක්තුකාමතාව අනුව) යම් පදයන් සිද්ධ වේ ද, ප්‍රමාණ දැක්වෙන (පරිච්ඡේද) ඒ පද සර්වනාම නොවන (අසර්වනාමක) පදයන්ම වෙයි. ඒවායේ නාම පදමාලාව පුරුෂ (purisa), චිත්ත (citta), කඤ්ඤා (kaññā) යන පදයන්ගේ ක්‍රමයට අනුව යෙදිය යුතුය. ඒ කෙසේද යත්?

යත්තකො [Pg.376] ජනො, යත්තකං චිත්තං, යත්තිකා ඉත්ථී. තත්තකො, තත්තකං, තත්තිකා. කිත්තකො, කිත්තකං, කිත්තිකා. එත්තකො, එත්තකං, එත්තිකාති. ඉමානි පදානි අසබ්බනාමිකානිපි පච්චයවසෙන සම්භූතත්ථන්තරෙසු විඤ්ඤූනං කොසල්ලත්ථං වුත්තානි.

Yattako jano, yattakaṃ cittaṃ, yattikā itthī. Tattako, tattakaṃ, tattikā. Kittako, kittakaṃ, kittikā. Ettako, ettakaṃ, ettikā යනුවෙනි. මෙම පද සර්වනාම නොවුණද, ප්‍රත්‍යයන් හේතුවෙන් උපදින්නා වූ විවිධ අර්ථයන් කෙරෙහි ප්‍රඥාවන්තයන්ගේ කුසලතාව (දක්ෂතාව) පිණිස දක්වන ලදී.

ඉදානි සඞ්ඛාදිවචනස්ස එකසද්දස්ස නාමිකපදමාලා වුච්චතෙ –

දැන් සංඛ්‍යා ආදිය ප්‍රකාශ කරන ‘eka’ (එක) ශබ්දයෙහි නාම පදමාලාව කියනු ලැබේ:

එකසද්දො හි සඞ්ඛාවචනො ච හොති අසදිසවචනො ච අසහායවචනො ච එකච්චවචනො ච මිස්සීභූතවචනො ච. යදා සඞ්ඛා’සදිසා’සහායවචනො, තදා එකවචනකො භවති.

‘Eka’ ශබ්දය වනාහි සංඛ්‍යාව, අසදෘශ බව (අසමාන බව), අසහාය බව (තනි බව), ඇතැම් බව (සමහරක්) සහ මිශ්‍ර වූ බව ප්‍රකාශ කරන්නේ වෙයි. යම් කලෙක එය සංඛ්‍යාව, අසදෘශ බව හෝ අසහාය බව ප්‍රකාශ කරයිද, එකල එය ඒකවචන වෙයි.

එකො, එකං, එකෙන, එකස්ස, එකස්මා, එකම්හා, එකස්ස, එකස්මිං, එකම්හීති. එවං සඞ්ඛාදිවචනො එකසද්දො එකවචනකො. තථා හි ‘‘එකො ද්වෙ තයො’’ති සඞ්ඛාවිසයෙ එකසද්දො එකවචනකොව. ‘‘එකොම්හි සම්මාසම්බුද්ධො. එකො රාජ නිපජ්ජාමී’’ති අසදිසාසහායකථනෙපි එකවචනකොව. අයං එකවචනිකා සබ්බනාමිකපදමාලා.

Eko, ekaṃ, ekena, ekassa, ekasmā, ekamhā, ekassa, ekasmiṃ, ekamhī යනුවෙනි. මෙසේ සංඛ්‍යා ආදිය දක්වන ‘eka’ ශබ්දය ඒකවචන වෙයි. එසේම ‘eko dve tayo’ (එක, දෙක, තුන) යන සංඛ්‍යා විෂයෙහි ‘eka’ ශබ්දය ඒකවචනමය වේ. ‘Ekomhi sammāsambuddho’ (මම එකම සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙමි) සහ ‘Eko rāja nipajjāmi’ (රජතුමනි, මම තනිවම නිදමි) යන අසදෘශ සහ අසහාය බව පැවසීමේදී ද ඒකවචනමය වෙයි. මෙය ඒකවචන සර්වනාම පදමාලාවයි.

යදා පන සඞ්ඛත්ථා ච අසහායා ච බහූ වත්තබ්බා සියුං, තදා එකසද්දතො කකාරාගමං කත්වා එකකා, එකකෙ, එකකෙහි, එකකෙභි. පුරිසනයෙ බහුවචනවසෙන නාමිකපදමාලා යොජෙතබ්බා. තථා හි සඞ්ඛත්ථාපි බහූ හොන්ති. ‘‘චත්තාරො එකකා සියු’’න්ති හි වුත්තං. අසහායාපි බහූ හොන්ති. තථා හි ‘‘අයම්පි ගහපති එකොව ආගතො, අයම්පි එකොව ආගතො’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘ඉමෙ ගහපතයො එකකා ආගතා’’ති වත්තබ්බතා දිස්සති. අයං නයො සබ්බනාමිකපක්ඛං න භජති අසාධාරණරූපාභාවතො, අත්ථන්තරවිඤ්ඤාපනත්ථං පන වුත්තො.

යම් කලෙක සංඛ්‍යා අර්ථයන් සහ අසහාය (තනි වූ) අර්ථයන් බහුවචනයෙන් පැවසිය යුතු වේ ද, එකල ‘eka’ ශබ්දයට ‘ka’ කාරය ආගම කොට (එක්කොට) ekakā, ekake, ekakehi, ekakebhi වශයෙන් ‘purisa’ (පුරුෂ) ශබ්දයේ බහුවචන ක්‍රමයට අනුව නාම පදමාලාව යෙදිය යුතුය. එසේ සංඛ්‍යා අර්ථයන් ද බහුවචන වෙයි. ‘cattāro ekakā siyuṃ’ (එක්කනක (ඒකක) සතරක් විය යුතුය) යැයි පවසන ලද්දේ එබැවිනි. අසහාය (තනි වූ) අය ද බහුවචන වෙති. එසේ හෙයින් ‘මේ ගෘහපතියා ද තනිවම පැමිණියේය, මේ ගෘහපතියා ද තනිවම පැමිණියේය’ යනුවෙන් පැවසිය යුතු කල්හි ‘ime gahapatayo ekakā āgatā’ (මේ ගෘහපතිවරු තනිවම පැමිණියහ) යන යෙදීම දක්නට ලැබේ. අසන්නන් හට වෙනත් අර්ථයක් වටහා දීම පිණිස මෙය පවසන ලද මුත්, සර්වනාමයන්ට උචිත අසාධාරණ රූප නොමැති බැවින් මෙම ක්‍රමය සර්වනාම පක්ෂයට අයත් නොවේ.

යදා [Pg.377] එකච්චවචනො, තදා ‘‘එකෙ, එකෙ, එකෙහි, එකෙභි එකෙසං, එකෙහි, එකෙභි, එකෙසං, එකෙසූ’’ති වත්තබ්බං. අයම්පි බහුවචනිකා සබ්බනාමිකපදමාලා. එත්ථ එකෙති එකච්චෙ. එස නයො සෙසෙසුපි. යදා පන මිස්සීභූතවචනො, තදා ‘‘එකා, එකෙ, එකෙහි, එකෙභි, එකාන’’න්ති පුරිසනයෙ බහුවචනවසෙන වත්තබ්බං. ‘‘පඤ්චාලො ච විදෙහො ච, උභො එකා භවන්තු තෙ’’ති පාළි දිස්සති. අයං නයො සබ්බනාමිකපක්ඛං න භජති අසාධාරණරූපාභාවතො, අත්ථන්තරවිඤ්ඤාපනත්ථං පන වුත්තො. තත්ථ එකා භවන්තූති එකීභවන්තු මිස්සීභවන්තු, ගඞ්ගොදකෙන යමුනොදකං විය අඤ්ඤදත්ථු සංසන්දන්තු සමෙන්තූති වචනත්ථො.

යම් කලෙක ‘ඇතැම්’ (සමහර) යන අර්ථය ප්‍රකාශ කෙරේද, එකල ‘eke, eke, ekehi, ekebhi ekesaṃ, ekehi, ekebhi, ekesaṃ, ekesu’ යනුවෙන් පැවසිය යුතුය. මෙය ද බහුවචන සර්වනාම පදමාලාවකි. මෙහි ‘eke’ යනු ‘ඇතැම්’ (ekacce) යන්නයි. මෙම ක්‍රමය සෙසු ලිංගයන්හි ද වේ. යම් කලෙක මිශ්‍ර වූ (එක් වූ) අර්ථය ප්‍රකාශ කෙරේද, එකල පුරුෂ ශබ්දයේ බහුවචන ක්‍රමයට අනුව ‘ekā, eke, ekehi, ekebhi, ekānaṃ’ යනුවෙන් පැවසිය යුතුය. ‘Pañcālo ca videho ca, ubho ekā bhavantu te’ (පංචාල දේශය ද විදේහ දේශය ද යන මේ දෙකම එක් වේවා) යන පාලි පෙළ දක්නට ලැබෙන්නේ එබැවිනි. අසාධාරණ රූප නොමැති බැවින් මෙම ක්‍රමය ද සර්වනාම පක්ෂයට අයත් නොවන මුත්, වෙනත් අර්ථයක් වටහා දීම සඳහා පවසන ලද්දකි. එහි ‘ekā bhavantu’ යන්නෙහි අර්ථය නම් ගංගා නදියෙහි ජලය සහ යමුනා නදියෙහි ජලය මෙන් අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් එක් වේවා, මිශ්‍ර වේවා, එකඟ වේවා යන්නයි.

ආචරියා පන එවං විභාගං අදස්සෙත්වා එකසද්දස්ස සබ්බනාමත්තමෙව ගහෙත්වා සබ්බසද්දස්ස විය නාමිකපදමාලං යොජෙන්ති. කථං?

එහෙත් ආචාර්යවරුන් මෙවැනි බෙදීමක් නොදක්වා, ‘eka’ ශබ්දයේ සර්වනාම ස්වභාවයම පමණක් ගෙන, ‘sabba’ ශබ්දයේ මෙන් නාම පදමාලාව යොදති. ඒ කෙසේද යත්?

එකො, එකෙ. එකං, එකෙ. එකෙන, එකෙහි, එකෙභි. එකස්ස, එකෙසං, එකෙසානං. එකස්මා, එකම්හා, එකෙහි, එකෙභි. එකස්ස, එකෙසං, එකෙසානං. එකස්මිං, එකම්හි, එකෙසූති. අයං සබ්බනාමිකපදමාලාති වෙදිතබ්බා.

එකෝ, එකේ. එකං, එකේ. එකේන, එකේහි, එකේභි. එකස්ස, එකේසං, එකේසානං. එකස්මා, එකම්හා, එකේහි, එකේභි. එකස්ස, එකේසං, එකේසානං. එකස්මිං, එකම්හි, එකේසූති. මෙය සර්වනාම පදමාලාව යැයි දත යුතුය.

කෙචි ‘‘එකසද්දො සඞ්ඛ්‍යාතුල්‍යාසහායඤ්ඤවචනො. යදා සඞ්ඛ්‍යාවචනො, තදා සබ්බත්ථෙකවචනන්තොව, අඤ්ඤත්ථ බහුවචනන්තොපි, එකො එකා එකං ඉච්චාදි සබ්බත්ථ සබ්බසද්දසමං. සංසාස්වෙව විසෙසො’’ති ලිඞ්ගත්තයෙ යොජනානයං වදන්ති. එවං වදන්තා ච තෙ විභාගං අදස්සෙත්වා වදන්ති. මයං පන සොතූනං පයොගෙසු කොසල්ලුප්පාදනත්ථං විභාගං දස්සෙත්වා වදාම.

ඇතැම්හු 'එක ශබ්දය සංඛ්‍යා, සමාන, අසහාය සහ අන්‍ය යන අර්ථයන්හි වැටේ. එය සංඛ්‍යාවාචක වන විට හැම කල්හිම ඒකවචනාන්තම වේ, අන්‍ය අර්ථයන්හිදී බහුවචනාන්තද වේ. එකෝ, එකා, එකං ආදී වශයෙන් හැම තැනදීම සබ්බ ශබ්දයට සමාන වේ. සමාසයන්හිම විශේෂයක් වේ' යැයි ලිංග තුනෙහි යෙදෙන ක්‍රමය පවසති. එසේ පවසන ඔවුහු (එහි) විභාගය නොදක්වා පවසති. අප වනාහි ශ්‍රවණය කරන්නන්ගේ ප්‍රයෝගයන්හි නිපුණත්වය ඇති කරනු පිණිස විභාගය දක්වා පවසන්නෙමු.

අපිචෙත්ථ [Pg.378] අයං විසෙසොපි සල්ලක්ඛිතබ්බො ‘‘එකෙ එකට්ඨෙ සමෙ සමභාගෙ’ති පාළිප්පදෙසෙ පච්චත්තෙකවචනස්ස එකසද්දස්ස එකාරන්තනිද්දෙසොපි දිස්සතී’’ති. පුල්ලිඞ්ගරූපානි.

තවද මෙහි මේ විශේෂයද සැලකිය යුතුය: 'පාලි පාඨයන්හි එකේ එකට්ඨේ සමේ සමභාගේ (එක්තැනක, සමාන තැනක, සම කොටසක) යනුවෙන් ප්‍රථමා ඒකවචන එක ශබ්දයේ ඒකාරාන්ත නිර්දේශයද පෙනේ' කියායි. (මේවා) පුල්ලිංග රූප වේ.

එකං, එකානි. එකං, එකානි. සෙසං පුල්ලිඞ්ගසදිසං. තත්ථ එකානීති එකච්චානි. එස නයො සෙසබහුවචනෙසුපි, නපුංසකලිඞ්ගරූපානි.

එකං, එකානි. එකං, එකානි. ඉතිරිය පුල්ලිංගයට සමානය. එහි එකානි යනු ඇතැම් (එකච්චානි) යන්නයි. ඉතිරි බහුවචනයන්හිද මේ ක්‍රමයම වේ. (මේවා) නපුංසක ලිංග රූප වේ.

එකා, එකා, එකායො. එකං, එකා, එකායො. එකාය, එකාහි, එකාභි. එකාය, එකිස්සා, එකාසං. එකාය, එකාහි, එකාභි. එකාය, එකිස්සා, එකාසං. එකාය, එකායං, එකිස්සං, එකාසු. එත්ථ බහුවචනට්ඨානෙ එකාති එකච්චා, එකාහීති එකච්චාහි, එකාසන්ති එකච්චානං එකාසූති එකච්චාසු. ඉත්ථිලිඞ්ගරූපානි. සබ්බානෙතානි සබ්බනාමානි එකවචනබහුවචනවසෙන වුත්තානි.

එකා, එකා, එකායෝ. එකං, එකා, එකායෝ. එකාය, එකාහි, එකාභි. එකාය, එකිස්සා, එකාසං. එකාය, එකාහි, එකාභි. එකාය, එකිස්සා, එකාසං. එකාය, එකායං, එකිස්සං, එකාසු. මෙහි බහුවචන ස්ථානයන්හි එකා යනු ඇතැම් (එකච්චා) යන්නයි. එකාහි යනු ඇතැම් (එකච්චාහි) යන්නයි. එකාසං යනු ඇතැම් (එකච්චානං) යන්නයි. එකාසු යනු ඇතැම් (එකච්චාසු) යන්නයි. (මේවා) ස්ත්‍රී ලිංග රූප වේ. මේ සියලු සර්වනාමයන් ඒකවචන සහ බහුවචන වශයෙන් පවසන ලදී.

අපිච එකසද්දෙ විච්ඡාවසෙන වත්තබ්බෙ ලිඞ්ගත්තයරූපානි එකවචනානෙව භවන්ති. කථං?

තවද, එක ශබ්දය වීප්සා (නැවත නැවත කීම) අර්ථයෙන් කිවයුතු කල්හි ලිංග තුනෙහිම රූප ඒකවචනම වෙයි. ඒ කෙසේද?

එකෙකො, එකෙකං, එකෙකෙන, එකෙකස්ස, එකෙකස්මා, එකෙකම්හා, එකෙකස්ස, එකෙකස්මිං, එකෙකම්හීති පුල්ලිඞ්ගරූපානි.

එකේකෝ, එකේකං, එකේකේන, එකේකස්ස, එකේකස්මා, එකේකම්හා, එකේකස්ස, එකේකස්මිං, එකේකම්හීති යනු පුල්ලිංග රූප වේ.

එකෙකං, එකෙකං. සෙසං පුල්ලිඞ්ගසදිසං, නපුංසකලිඞ්ගරූපානි. එකෙකා, එකෙකං, එකෙකාය, එකෙකිස්සා, එකෙකාය, එකෙකිස්සා, එකෙකායං, එකෙකිස්සං. ඉත්ථිලිඞ්ගරූපානි.

එකේකං, එකේකං. ඉතිරිය පුල්ලිංගයට සමානය, (මේවා) නපුංසක ලිංග රූප වේ. එකේකා, එකේකං, එකේකාය, එකේකිස්සා, එකේකාය, එකේකිස්සා, එකේකායං, එකේකිස්සං. (මේවා) ස්ත්‍රී ලිංග රූප වේ.

සබ්බානෙතානි විච්ඡාසබ්බනාමානීති වත්තුං වට්ටති. බහුවචනානි පනෙත්ථ න සන්ති පයොගාභාවතො. ඉති ඉමෙසු විච්ඡාවසෙන වුත්තෙසු ලිඞ්ගත්තයරූපෙසු සමාසචින්තා න උප්පාදෙතබ්බා අනිබ්බචනීයත්තා විච්ඡාසද්දානං. තථා හි ‘‘පබ්බං පබ්බං [Pg.379] සන්ධි සන්ධි ඔධි ඔධි හුත්වා තත්තකපාලෙ පක්ඛිත්තතිලා විය තටතටායන්තා සඞ්ඛාරා භිජ්ජන්තී’’තිආදීසු පබ්බපබ්බසද්දාදීනං සමාසකරණවසෙන නිබ්බචනං පුබ්බාචරියෙහි න දස්සිතං. යස්මා ච විච්ඡායං වත්තමානානං ද්විරුත්ති ලොකතො එව සිද්ධා, න ලක්ඛණතො, තස්මා තත්ථ සමාසචින්තා න උප්පාදෙතබ්බා.

මේ සියලු වීප්සා සර්වනාමයන් යැයි කීම වටී. භාවිතයක් නොමැති බැවින් මෙහි බහුවචන රූප නැත. මෙසේ වීප්සා වශයෙන් කියන ලද ලිංග තුනෙහි රූපයන්හි සමාසය පිළිබඳව කල්පනා නොකළ යුතුය. මන්ද යත් වීප්සා ශබ්දයන් නිශ්චිතව විග්‍රහ (නිර්වචනය) කළ නොහැකි බැවිනි. එසේම 'පබ්බං පබ්බං, සන්ධි සන්ධි, ඕධි ඕධි' (පුරුකෙන් පුරුක, සන්ධියෙන් සන්ධිය, සීමාවෙන් සීමාව) වෙමින්, රත් වූ කපාලයක දමන ලද තල මෙන් තටතටායමාන වෙමින් සංස්කාරයෝ බිඳෙති යනාදී තැන්වල පබ්බපබ්බ ආදී ශබ්දයන්ගේ සමාස කිරීම් වශයෙන් නිර්වචනයක් පූර්වාචාර්යවරුන් විසින් නොදක්වන ලදී. යම් හෙයකින් වීප්සා අර්ථයෙහි පවත්නා ද්විරුක්තිය ලෝක සම්මතයෙන්ම සිද්ධ වන අතර, ව්‍යාකරණ ලක්ෂණයෙන් නොවේද, එබැවින් එහි සමාසය පිළිබඳව කල්පනා නොකළ යුතුය.

ඉදානි එකච්ච එකතිය එකච්චියසද්දානං නාමිකපදමාලායො වුච්චන්තෙ – පුල්ලිඞ්ගෙ තාව එකච්චො, එකච්චෙ. එකච්චං, එකච්චෙ. සෙසං පුරිසසද්දසමං. එත්ථ එකච්චෙති පච්චත්තබහුවචනමෙව සබ්බනාමිකරූපසමං අසාධාරණරූපත්තා. ‘‘ඉධෙකච්චො කුලපුත්තො. ඉධෙකච්චෙ මොඝපුරිසා’’ති නිදස්සනපදානි.

දැන් එකච්ච, එකතිය, එකච්චිය යන ශබ්දයන්ගේ නාම පදමාලාවෝ කියනු ලැබෙති - පළමුව පුල්ලිංගයෙහි එකච්චෝ, එකච්චේ. එකච්චං, එකච්චේ. ඉතිරිය පුරිස ශබ්දයට සමානය. මෙහි එකච්චේ යන ප්‍රථමා බහුවචනයම, එහි අසාධාරණ රූපයක් වන බැවින් සර්වනාම රූපයට සමාන වේ. 'මෙලොව ඇතැම් කුලපුත්‍රයෙක් (ඉධේකච්චෝ කුලපුත්තෝ). මෙලොව ඇතැම් හිස් පුරුෂයෝ (ඉධේකච්චේ මෝඝපුරිසා)' යනු නිදසුන් පද වේ.

එකතියො, එකතියෙ. එකතියං, එකතියෙ. සෙසං පුරිසසද්දසමං. ඉධාපි එකතියෙති පච්චත්තබහුවචනමෙව සබ්බනාමිකරූපසමං අසාධාරණරූපත්තා. එකතියෙ මනුස්සා.

එකතියෝ, එකතියේ. එකතියං, එකතියේ. ඉතිරිය පුරිස ශබ්දයට සමානය. මෙහිද එකතියේ යන ප්‍රථමා බහුවචනයම, එහි අසාධාරණ රූපයක් වන බැවින් සර්වනාම රූපයට සමාන වේ. නිදසුන්: ඇතැම් මනුෂ්‍යයෝ (එකතියේ මනුස්සා).

‘‘න විස්සසෙ එකතියෙසු එව,අගාරිසු පබ්බජිතෙසු චාපි;

සාධූපි හුත්වාන අසාධු හොන්ති;

අසාධු හුත්වා පුන සාධු හොන්තී’’ති

'ගිහි වූද පැවිදි වූද ඇතැමුන් කෙරෙහිම විශ්වාසය නොතැබිය යුතුය. මන්ද යත් ඇතැම්හු යහපත් වී නැවත අයහපත් වෙති, අයහපත් වී නැවත යහපත් වෙති' යන්න

නිදස්සනපදානි. එකච්චියසද්දස්ස අත්ථිතායං පන –

නිදසුන් පද වේ. එකච්චිය ශබ්දයේ පැවැත්ම පිළිබඳව වනාහි -

‘‘සච්චං කිරෙවමාහංසු, නරා එකච්චියා ඉධ;

කට්ඨං නිප්ලවිතං සෙය්‍යො, න ත්වෙවෙකච්චියො නරො.

'මෙලොව ඇතැම් මිනිස්සු මෙසේ සත්‍යයක්ම කීහ: පාවී යන ලීයක් (ජලයෙන් ගොඩගැනීම) උතුම් වේ, එහෙත් ඇතැම් මිනිසෙකු (ගොඩගැනීම) නොවේ.

එකච්චියං ආහාර’’න්ති නිදස්සනපදානි. එකච්චියො, එකච්චියා. එකච්චියං, එකච්චියෙති සබ්බථාපි පුරිසනයො. පුල්ලිඞ්ගරූපානි.

ඇතැම් ආහාරයක් (එකච්චියං ආහාරං) යනු නිදසුන් පද වේ. එකච්චියෝ, එකච්චියා. එකච්චියං, එකච්චියේ යනාදී වශයෙන් හැම අතින්ම පුරිස ක්‍රමයම වේ. (මේවා) පුල්ලිංග රූප වේ.

එකච්චං[Pg.380], එකච්චානි. එකච්චං, එකච්චානි. සෙසං පුල්ලිඞ්ගසදිසං. එකතියං, එකතියානි. එකතියං, එකතියානි. සෙසං පුල්ලිඞ්ගසදිසං. එකච්චියං, එකච්චියානි. එකච්චියං, එකච්චියානි. සෙසං පුල්ලිඞ්ගසදිසං. නපුංසකලිඞ්ගරූපානි.

එකච්චං, එකච්චානි. එකච්චං, එකච්චානි. ඉතිරිය පුල්ලිංගයට සමානය. එකතියං, එකතියානි. එකතියං, එකතියානි. ඉතිරිය පුල්ලිංගයට සමානය. එකච්චියං, එකච්චියානි. එකච්චියං, එකච්චියානි. ඉතිරිය පුල්ලිංගයට සමානය. (මේවා) නපුංසක ලිංග රූප වේ.

‘‘එකච්චා, එකච්චා, එකච්චායො’’ති කඤ්ඤානයෙන, තථා ‘‘එකතියා, එකතියා, එකතියායො. එකතිය’’න්ති ච, ‘‘එකච්චියා, එකච්චියා, එකච්චියායො. එකච්චිය’’න්ති ච කඤ්ඤානයෙන යොජෙතබ්බං. ඉත්ථිලිඞ්ගරූපානි.

'එකච්චා, එකච්චා, එකච්චායෝ' යනු කඤ්ඤා ශබ්දයේ ක්‍රමයෙන්ද, එසේම 'එකතියා, එකතියා, එකතියායෝ, එකතියං' යන්නද, 'එකච්චියා, එකච්චියා, එකච්චියායෝ, එකච්චියං' යන්නද කඤ්ඤා ශබ්දයේ ක්‍රමයෙන්ම යෙදිය යුතුය. (මේවා) ස්ත්‍රී ලිංග රූප වේ.

ඉදානි එකාකී එකාකියසද්දවසෙන නාමිකපදමාලා වුච්චන්තෙ –

දැන් ඒකාකී, ඒකාකිය යන ශබ්දයන් ඇසුරෙන් නාම පදමාලාවෝ කියනු ලැබෙති -

එකාකී, එකාකී, එකාකිනො. එකාකිං, එකාකී, එකාකිනො. දණ්ඩීනයෙන ඤෙය්‍යා. එකාකියො, එකාකියා. එකාකියං, එකාකියෙ. එකාකියෙන. පුරිසනයෙන ඤෙය්‍යං. පුල්ලිඞ්ගරූපානි.

ඒකාකී, ඒකාකී, ඒකාකිනෝ. ඒකාකිං, ඒකාකී, ඒකාකිනෝ. දණ්ඩී ශබ්දයේ ක්‍රමයෙන් දත යුතුය. ඒකාකියෝ, ඒකාකියා. ඒකාකියං, ඒකාකියේ. ඒකාකියේන. පුරිස ක්‍රමයෙන් දත යුතුය. (මේවා) පුල්ලිංග රූප වේ.

එකාකි කුලං, එකාකී, එකාකීනි. එකාකිං, එකාකී, එකාකීනි. සෙසං පුල්ලිඞ්ගසදිසං. එකාකියං, එකාකියානි. එකාකියං, එකාකියානි. සෙසං පුල්ලිඞ්ගසදිසං. නපුංසකලිඞ්ගරූපානි.

ඒකාකි කුලං, ඒකාකී, ඒකාකීනි. ඒකාකිං, ඒකාකී, ඒකාකීනි. ඉතිරිය පුල්ලිංගයට සමානය. ඒකාකියං, ඒකාකියානි. ඒකාකියං, ඒකාකියානි. ඉතිරිය පුල්ලිංගයට සමානය. (මේවා) නපුංසක ලිංග රූප වේ.

එකාකිනී, එකාකිනී, එකාකිනියො. එකාකිනිං, එකාකිනී, එකාකිනියො. එකාකිනියාති ඉත්ථීසදිසං. එකාකියා, එකාකියා, එකාකියායො. එකාකියං, එකාකියා, එකාකියායො. එකාකියායාති කඤ්ඤාසදිසං. ඉත්ථිලිඞ්ගරූපානි. සබ්බානි පනෙතානි අසබ්බනාමිකරූපානි අත්ථන්තරවිඤ්ඤාපනත්ථං වුත්තානීති දට්ඨබ්බානි.

ඒකාකිනී, ඒකාකිනී, ඒකාකිනියෝ. ඒකාකිනිං, ඒකාකිනී, ඒකාකිනියෝ. ඒකාකිනියා යනාදී වශයෙන් ඉත්ථී ශබ්දයට සමානය. ඒකාකියා, ඒකාකියා, ඒකාකියායෝ. ඒකාකියං, ඒකාකියා, ඒකාකියායෝ. ඒකාකියායා යනාදී වශයෙන් කඤ්ඤා ශබ්දයට සමානය. (මේවා) ස්ත්‍රී ලිංග රූප වේ. එහෙත් මේ සියල්ල වෙනත් අර්ථයක් හැඟවීම පිණිස පවසන ලද අසර්වනාම රූපයන් යැයි දත යුතුය.

ඉදානි ද්විසද්දපරියායස්ස සදා බහුවචනන්තස්ස සබ්බනාමිකපදස්ස උභසද්දස්ස නාමිකපදමාලා වුච්චතෙ –

දැන් ද්වි ශබ්දයේ පර්යාය වූ, සැම කල්හිම බහුවචනාන්ත වූ, සර්වනාම පදයක් වූ උභ ශබ්දයේ නාම පදමාලාව කියනු ලැබේ -

‘‘උභො[Pg.381], උභො, උභොහි, උභොභි, උභින්නං, උභොහි, උභොභි, උභින්නං, උභොසූ’’ති අයං පාළිනයානුරූපෙන වුත්තපදමාලා. අත්‍රිමෙ පයොගා – උභො කුමාරා නික්කීතා. උභො ඉත්ථියො තිට්ඨන්ති, උභො චිත්තානි තිට්ඨන්ති, උභො පුත්තෙ අදාසි. උභො කඤ්ඤායො පස්සති. උභො පාදානි භින්දිත්වා, සඤ්ඤමිස්සාමි වො අහං. උභොහි හත්ථෙහි. උභොහි බාහාහි, උභොහි චිත්තෙහි, උභින්නං ජනානං, උභින්නං ඉත්ථීනං, උභින්නං චිත්තානං, උභොසු පුරිසෙසු, උභොසු ඉත්ථීසු, උභොසු පස්සෙසූති, අයමස්මාකං රුචි. ආචරියා පන ‘‘උභෙහි, උභෙභි, උභෙසූ’’තිපි ඉච්ඡන්ති. කච්චායනෙපි හි ‘‘උභෙ තප්පුරිසා’’ති වුත්තං. සබ්බානිපි එතානි මනසි කාතබ්බානියෙව. උභසද්දස්ස සමාසො අප්පසිද්ධො. ලිඞ්ගත්තයසාධාරණරූපානි.

‘උභෝ, උභෝ, උභෝහි, උභෝභි, උභින්නං, උභෝහි, උභෝභි, උභින්නං, උභෝසූ’ යනු පාලි ක්‍රමයට අනුකූලව දක්වන ලද පදමාලාවයි. මෙහි ප්‍රයෝගයන් මෙසේය – ‘උභෝ කුමාරා නික්කීතා’ (කුමාරවරු දෙදෙනාම මුදවා ගන්නා ලදහ), ‘උභෝ ඉත්ථියෝ තිට්ඨන්ති’ (ස්ත්‍රීහු දෙදෙනාම සිටිති), ‘උභෝ චිත්තානි තිට්ඨන්ති’ (සිත් දෙකම පවතී), ‘උභෝ පුත්තේ අදාසි’ (පුතුන් දෙදෙනාම දුන්නේය), ‘උභෝ කඤ්ඤායෝ පස්සති’ (කන්‍යාවන් දෙදෙනාම දකියි), ‘උභෝ පාදානි භින්දිත්වා, සඤ්ඤමිස්සාමි වෝ අහං’ (පාද දෙකම බිඳ, මම ඔබව පාලනය කරමි), ‘උභෝහි හත්ථේහි’ (දෑතින්ම), ‘උභෝහි බාහාහි’ (බාහු දෙකෙන්ම), ‘උභෝහි චිත්තේහි’ (සිත් දෙකෙන්ම), ‘උභින්නං ජනානං’ (දෙදෙනාගේම), ‘උභින්නං ඉත්ථීනං’ (ස්ත්‍රීන් දෙදෙනාගේම), ‘උභින්නං චිත්තානං’ (සිත් දෙකෙහිම), ‘උභෝසු පුරිසේසු’ (පුරුෂයන් දෙදෙනා කෙරෙහි), ‘උභෝසු ඉත්ථීසු’ (ස්ත්‍රීන් දෙදෙනා කෙරෙහි), ‘උභෝසු පස්සේසු’ (දෙපැත්තෙහිම) යනු අපගේ රුචියයි. එහෙත් ආචාර්යවරු ‘උභේහි, උභේභි, උභේසු’ යන රූප ද කැමති වෙති. කච්චායනයෙහි ද ‘උභේ තප්පුරිසා’ යි දක්වා ඇත. මේ සියල්ලම මනසෙහි තබාගත යුතුය. ‘උභ’ ශබ්දයේ සමාසය මෙයින් නිමවේ. මේවා ලිංග තුනටම පොදු රූප වේ.

ඉදානි සඞ්ඛාවචනානං ද්විති චතුසද්දානං සදා බහුවචනන්තානං සබ්බනාමානං නාමිකපදමාලායො වුච්චන්තෙ –

දැන්, නිරන්තරයෙන්ම බහුවචනාන්ත වන ‘ද්වි’, ‘ති’, ‘චතු’ යන සර්වනාම සංඛ්‍යාවාචකයන්ගේ නාමික පදමාලාවෝ කියනු ලැබෙත් –

ද්වෙ, ද්වෙ, ද්වීහි, ද්වීභි, ද්වින්නං, දුවින්නං, ද්වීහි, ද්වීභි, ද්වින්නං, දුවින්නං, ද්වීසු. චූළනිරුත්තියං පන ‘‘ද්වින්නන්න’’න්ති පදමාලා ආගතා. ඉමානි අහංසද්දාදීනි විය ඉත්ථි ලිඞ්ගාදිභාවවිනිමුත්තානිපි තීසු ලිඞ්ගෙසු යුජ්ජන්තෙ ‘‘ද්වෙ පුරිසා, ද්වෙ ඉත්ථියො, ද්වෙ චිත්තානි’’ඉච්චෙවමාදිනා. ඉමානිපි ලිඞ්ගත්තයසාධාරණානි රූපානි.

ද්වේ, ද්වේ, ද්වීහි, ද්වීභි, ද්වීන්නං, දුවින්නං, ද්වීහි, ද්වීභි, ද්වීන්නං, දුවින්නං, ද්වීසු. චූළනිරුත්තියෙහි වනාහි ‘ද්වින්නන්නං’ යන පදමාලාව පැමිණ ඇත. මේවා ‘අහං’ ශබ්දාදිය මෙන් ස්ත්‍රී ලිංග ආදී භාවයන්ගෙන් තොර වුවද, ‘ද්වේ පුරිසා’ (පුරුෂයන් දෙදෙනෙක්), ‘ද්වේ ඉත්ථියෝ’ (ස්ත්‍රීන් දෙදෙනෙක්), ‘ද්වේ චිත්තානි’ (සිත් දෙකක්) යනාදී වශයෙන් ලිංග තුනෙහිම යෙදේ. මේවාද ලිංග තුනටම පොදු වූ රූප වේ.

‘‘ද්වෙ’’ති රූපං ද්විසද්දස්ස, යං සමාසම්හි තං භවෙ;

ද්විතිප්පකතිකංයෙව, නානාදෙසෙහි සා සියා.

‘ද්වි’ ශබ්දයේ ‘ද්වේ’ යන යම් රූපයක් ඇත්ද, එය සමාසයේදී ද වෙයි. එය ‘ද්වි’ සහ ‘ති’ ප්‍රකෘතියෙන්ම විවිධ දේශයන්ට (අවස්ථාවන්ට) අනුව සිදුවේ.

ද්විභාවො චෙව ද්වෙභාවො, ද්විරත්තඤ්ච දුවස්සකො;

දොහළිනී දුපත්තඤ්ච, තද්ධිතත්තෙ ද්වයං ද්වයං.

ද්විභාවය, ද්වේභාවය, ද්විරත්තය (දෙරැය) සහ දුවස්සකය (දෙවසර), දෝහළිනිය (දොළදුක් ඇති තැනැත්තිය) සහ දුපට්ටය (දෙපට සළුව) ද, තද්ධිතයෙහි ‘ද්වයං’ ‘ද්වයං’ යන්න ද ඊට උදාහරණ වේ.

තයො[Pg.382], තයො, තීහි, තීභි, තිණ්ණං, තිණ්ණන්නං, තීහි, තීභි, තිණ්ණං, තිණ්ණන්නං, තීසු. ඉමානි පුල්ලිඞ්ගරූපානි.

තයෝ, තයෝ, තීහි, තීභි, තිණ්ණං, තිණ්ණන්නං, තීහි, තීභි, තිණ්ණං, තිණ්ණන්නං, තීසු. මේවා පුල්ලිංග (පුරුෂ ලිංග) රූප වේ.

තිස්සො, තිස්සො, තීහි, තීභි, තිස්සන්නං, තීහි, තීභි, තිස්සන්නං, තීසු. ඉමානි ඉත්ථිලිඞ්ගරූපානි. චූළනිරුත්තියං ‘‘තිස්සන්නන්න’’න්ති චතුත්ථීඡට්ඨීනං බහුවචනමාගතං, නිරුත්තිපිටකෙ පන ‘‘තිණ්ණන්න’’න්ති. තානි සාට්ඨකථෙ තෙපිටකෙ බුද්ධවචනෙ පුනප්පුනං උපපරික්ඛිත්වා දිස්සන්ති චෙ, ගහෙතබ්බානි.

තිස්සෝ, තිස්සෝ, තීහි, තීභි, තිස්සන්නං, තීහි, තීභි, තිස්සන්නං, තීසු. මේවා ඉත්ථිලිංග (ස්ත්‍රී ලිංග) රූප වේ. චූළනිරුත්තියෙහි ‘තිස්සන්නන්නං’ කියා චතුර්ථී සහ ෂෂ්ඨී විභක්තීන්ගේ බහුවචනය පැමිණ ඇත. නිරුත්තිපිටකයෙහි වනාහි ‘තිණ්ණන්නං’ කියා පැමිණ ඇත. ඒවා අටුවා සහිත ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනයෙහි නැවත නැවතත් පරීක්ෂා කර බලා, දක්නට ලැබෙන්නේ නම් ගත යුතුය.

තීණි, තීණි, තීහි, තීභි, තිණ්ණං, තිණ්ණන්නං, තීහි, තීභි, තිණ්ණං, තිණ්ණන්නං, තීසු. ඉමානි නපුංසකලිඞ්ගරූපානි. කත්ථචි පන පාළිප්පදෙසෙ තීණිසද්දස්ස ණිකාරලොපොපි භවති ‘‘ද්වෙ වාති වා උදකඵුසිතානී’’ති. ‘‘තිණ්ණන්නං ඛො භික්ඛවෙ ඉන්ද්‍රියානං භාවිතත්තා බහුලීකතත්තා පිණ්ඩොලභාරද්වාජෙන භික්ඛුනා අඤ්ඤා බ්‍යාකතා’’ති ඉදං ‘‘තිණ්ණන්න’’න්ති පදස්ස අත්ථිභාවෙ නිදස්සනං.

තීණි, තීණි, තීහි, තීභි, තිණ්ණං, තිණ්ණන්නං, තීහි, තීභි, තිණ්ණං, තිණ්ණන්නං, තීසු. මේවා නපුංසකලිංග රූප වේ. ඇතැම් පාලි පාඨයන්හි ‘තීණි’ ශබ්දයේ ‘ණි’ කාරය ලොප් වීමද සිදුවේ; ‘ද්වේ වා තී වා උදකඵුසිතානි’ (දිය බින්දු දෙකක් හෝ තුනක් හෝ) යන්නෙහි මෙනි. ‘මහණෙනි, ඉන්ද්‍රියයන් තිදෙනෙකුගේ (තිණ්ණන්නං ඛෝ භික්ඛවේ ඉන්ද්‍රියානං) වැඩූ බැවින් සහ බහුලව පුරුදු කළ බැවින් පිණ්ඩෝලභාරද්වාජ භික්ෂුව විසින් රහත් බව ප්‍රකාශ කරන ලදී’ යන මෙම දේශනාව ‘තිණ්ණන්නං’ යන පදයේ පැවැත්මට නිදසුනකි.

යානි රූපානි වුත්තානි, ‘‘තිස්සො තීණි තයො’’ඉති;

සමාසවිසයෙ තානි, තිතිප්පකතිකා සියුං.

‘තිස්සෝ, තීණි, තයෝ’ යනුවෙන් යම් රූපයන් කියන ලද්දේද, සමාස විෂයෙහි ඒවා ‘ති’ යන ප්‍රකෘතිය ඇත්තාහු වන්නාහ.

යස්මා තිස්ස සමාසම්හි, සද්ධිං පරපදෙන වෙ;

‘‘තිවෙදනං තිචිත්ත’’න්ති, ‘‘තිලොක’’න්ති ච නිද්දිසෙ.

එහෙයින් ‘ති’ ශබ්දය පරපදය සමග සමාස වූ කල්හි, ‘තිවේදනං’ (වේදනා තුන), ‘තිචිත්තං’ (සිත් තුන) සහ ‘තිලෝකං’ (ලෝක තුන) යනාදී වශයෙන් දැක්විය යුතුය.

එත්ථ නපුංසකත්තංව, පාසංසං පායවුත්තිතො;

පුමත්තම්පෙත්ථ ඉච්ඡන්ති, ‘‘තිභවො ඛායතෙ’’ඉති.

මෙහි බහුල භාවිතය නිසා නපුංසක ලිංගයම ප්‍රශංසනීය වේ. එහෙත් මෙහි පුල්ලිංග භාවයද ‘තිභවෝ ඛායතේ’ (භව තුන ක්ෂය වෙයි) යනාදියේදී කැමති වෙති (පිළිගනිති).

චත්තාරො, චතුරො, චත්තාරො, චතුරො, චතූහි, චතූභි, චතුබ්භි, චතුන්නං, චතූහි, චතූභි, චතුබ්භි, චතුන්නං, චතූසු. ඉමානි පුල්ලිඞ්ගරූපානි.

ចත්තារោ, ចតុរោ, ចត្តារោ, ចតុរោ, ចតូហិ, ចតូភិ, ចតុព្ភិ, ចតូហិ, ចតូភិ, ចតុព្ភិ, ចតុន្នំ, ចតូសុ។ මේවා පුල්ලිංග (පුරුෂ ලිංග) රූප වේ.

චතස්සො[Pg.383], චතස්සො, චතූහි, චතූභි, චතුබ්භි, චතස්සන්නං, චතුන්නං, චතූහි, චතූභි, චතුබ්භි, චතස්සන්නං, චතුන්නං, චතූසු. ඉමානි ඉත්ථිලිඞ්ගරූපානි. ඉත්ථිලිඞ්ගට්ඨානෙ ‘‘චතුන්න’’න්ති පදං චූළනිරුත්තියං නිරුත්තිපිටකෙ පාළියං අට්ඨකථාසු ච දස්සනතො වුත්තං. තථා හි චූළනිරුත්තියං ඉත්ථිලිඞ්ගට්ඨානෙ ‘‘චතුන්න’’න්ති ආගතං, නිරුත්තිපිටකෙ ‘‘චතුන්නං කඤ්ඤාන’’න්ති ආගතං. පාළියං පන සොණදන්තසුත්තාදීසු ‘‘සමණො ගොතමො චතුන්නං පරිසානං පියො මනාපො’’ති ආගතං. අට්ඨකථාසු ච පන සුත්තන්තට්ඨකථායං ‘‘චතූහි අච්ඡරියබ්භුතධම්මෙහි සමන්නාගතො චතුන්නං පරිසානං පියො මනාපො’’ති ආගතං. සත්තිලඞ්ඝජාතකට්ඨකථායං ‘‘ආචරියො පනස්ස චතුන්නං සත්තීනං ලඞ්ඝනං සිප්පං ජානාතී’’ති ආගතං.

චතස්සෝ, චතස්සෝ, චතූහි, චතූභි, චතුබ්භි, චතස්සන්නං, චතුන්නං, චතූහි, චතූභි, චතුබ්භි, චතස්සන්නං, චතුන්නං, චතූසු. මේවා ඉත්ථිලිංග (ස්ත්‍රී ලිංග) රූප වේ. ස්ත්‍රී ලිංග ස්ථානයෙහි ‘චතුන්නං’ යන පදය චූළනිරුත්තියෙහි ද, නිරුත්තිපිටකයෙහි ද, පාලි ග්‍රන්ථයන්හි ද, අටුවාවන්හි ද විවිධාකාරයෙන් දක්වා ඇත. එසේම චූළනිරුත්තියෙහි ස්ත්‍රී ලිංග ස්ථානයෙහි ‘චතුන්නං’ කියා ද, නිරුත්තිපිටකයෙහි ‘චතුන්නං කඤ්ඤානං’ (කන්‍යාවන් සිවුදෙනාට) කියා ද පැමිණ ඇත. පාලියෙහි වනාහි සෝණදණ්ඩ සූත්‍රාදියෙහි ‘සමණෝ ගෝතමෝ චතුන්නං පරිසානං පියෝ මනාපෝ’ (ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ සිව් පිරිසටම ප්‍රියමනාප වන සේක) කියා පැමිණ ඇත. අටුවාවන්හි ද සූත්‍ර අටුවාවන්හි ‘චතූහි අච්ඡරියබ්භුතධම්මේහි සමන්නාගතෝ චතුන්නං පරිසානං පියෝ මනාපෝ’ (පුදුම සහගත අසිරිමත් ධර්මයන් සතරකින් සමන්නාගත වූ, සිව් පිරිසටම ප්‍රියමනාප වූ...) කියා පැමිණ ඇත. සත්තිලංඝ ජාතක අටුවාවෙහි ද ‘ආචරියෝ පනස්ස චතුන්නං සත්තීනං ලංඝනං සිප්පං ජානාති’ (ඔහුගේ ආචාර්යවරයා වනාහි හෙළි හතරක් උඩින් පැනීමේ ශිල්පය දනියි) කියා පැමිණ ඇත.

චත්තාරි, චත්තාරි, චතූහි, චතූභි, චතුබ්භි, චතුන්නං, චතූහි, චතූභි, චතුබ්භි, චතුන්නං, චතූසු. ඉමානි නපුංසකලිඞ්ගරූපානි.

චත්තාරි, චත්තාරි, චතූහි, චතූභි, චතුබ්භි, චතුන්නං, චතූහි, චතූභි, චතුබ්භි, චතුන්නං, චතූසු. මේවා නපුංසකලිංග රූප වේ.

‘‘චත්තාරො’’ති ‘‘චතස්සො’’ති, ‘‘චත්තාරී’’ති ච සද්දිතං;

රූපං සමාසභාවම්හි, චතුප්පකතිකං භවෙ.

‘චත්තාරෝ’, ‘චතස්සෝ’, ‘චත්තාරි’ යනුවෙන් කියනු ලබන රූපය, සමාස වීමේදී ‘චතු’ යන ප්‍රකෘතිය ඇත්තක් වෙයි.

නිදස්සනපදානෙත්ථ, කමතො කමකොවිදො;

‘‘චතුබ්බිධං චතුස්සාලං, චතුසච්ච’’න්ති නිද්දිසෙ.

මෙහි අනුපිළිවෙළ දන්නා පඬිවරයා විසින් අනුපිළිවෙළින් උදාහරණ පද මෙසේ දැක්විය යුතුය: ‘චතුබ්බිධං’ (සතර වැදෑරුම්), ‘චතුස්සාලං’ (සතර ශාලාවන්ගෙන් යුක්ත), ‘චතුසච්චං’ (සතර සත්‍යය) යනාදී වශයෙනි.

ඉමානි ද්වෙආදිකානි සබ්බනාමිකානි බහුවචනානියෙව භවන්ති, න එකවචනානි. චූළනිරුත්තියං පන තීසු ලිඞ්ගෙසු ‘‘චතස්සන්න’’න්ති වුත්තං, තං අනිජ්ඣානක්ඛමං විය දිස්සති.

මෙම ‘ද්වි’ ආදී සර්වනාම පදයන් බහුවචන පමණක්ම වන අතර, ඒකවචන නොවේ. එහෙත් චූළනිරුත්තියෙහි ලිංග තුනෙහිම ‘චතස්සන්නං’ කියා පවසා ඇතත්, එය ගැඹුරින් සලකා බැලීමේදී පිළිගත නොහැකි කරුණක් සේ පෙනේ.

ඉදානි තුම්හඅම්හසද්දානං නාමිකපදමාලා වුච්චන්තෙ, තෙසු යෙන කථෙති, තස්සාලපනෙ තුම්හවචනානි භවන්ති.

දැන් ‘තුම්හ’ සහ ‘අම්හ’ ශබ්දයන්ගේ නාමික පදමාලාවන් කියනු ලැබෙත්. ඔවුන් අතරින් යමෙකු කතා කරන්නේද, ඔහු ඇමතීමේදී ‘තුම්හ’ වචන (මධ්‍යම පුරුෂ පද) යෙදේ.

ත්වං, තුවං, තුම්හෙ. තං, තුවං, ත්වං, තවං, තුම්හෙ. තයා, ත්වයා, තුම්හෙහි, තුම්හෙභි. තුය්හං, තව, තුම්හං, තුම්හාකං. තයා, ත්වයා, තුම්හෙහි, තුම්හෙභි. තුය්හං, තව, තුම්හං, තුම්හාකං. තයි, ත්වයි, තුම්හෙසු[Pg.384]. තත්‍ර ‘‘ත්වං පුරිසො, ත්වං ඉත්ථී, ත්වං චිත්ත’’න්තිආදිනා යොජෙතබ්බානි.

ත්වං, තුවං, තුම්හේ. තං, තුවං, ත්වං, තවං, තුම්හේ. තයා, ත්වයා, තුම්හේහි, තුම්හේභි. තුය්හං, තව, තුම්හං, තුම්හාකං. තයා, ත්වයා, තුම්හේහි, තුම්හේභි. තුය්හං, තව, තුම්හං, තුම්හාකං. තයි, ත්වයි, තුම්හේසු. එහිදී ‘ත්වං පුරිසෝ’ (ඔබ පුරුෂයෙකි), ‘ත්වං ඉත්ථී’ (ඔබ ස්ත්‍රියකි), ‘ත්වං චිත්තං’ (ඔබ සිත වෙහි) යනාදී වශයෙන් යෙදිය යුතුය.

අත්තයොගෙ අම්හවචනානි භවන්ති.

තමා පිළිබඳව යෙදීමේදී ‘අම්හ’ වචන (උත්තම පුරුෂ පද) යෙදේ.

අහං, අහකං, මයං, අම්හෙ. මං, මමං, අම්හෙ. මයා, අම්හෙහි, අම්හෙභි. මය්හං, මම, අම්හං, අම්හාකං, අස්මාකං. මයා, අම්හෙහි, අම්හෙභි. මය්හං, මම, අම්හං, අම්හාකං, අස්මාකං. මයි, අම්හෙසු, අස්මෙසු.

අහං, අහකං, මයං, අම්හේ. මං, මමං, අම්හේ. මයා, අම්හේහි, අම්හේභි. මය්හං, මම, අම්හං, අම්හාකං, අස්මාකං. මයා, අම්හේහි, අම්හේභි. මය්හං, මම, අම්හං, අම්හාකං, අස්මාකං. මයි, අම්හේසු, අස්මේසු.

එත්ථ පන ‘‘කථං අම්හෙ කරොමසෙ’’ති පාළිදස්සනතො ‘‘තුම්හෙ’’ති පච්චත්තවචනස්ස විය ‘‘අම්හෙ’’ති පච්චත්තවචනස්සපි අත්ථිතා වෙදිතබ්බා, ‘‘අහක’’න්ති රූපන්තරම්පි ඉච්ඡිතබ්බං. තස්ස අත්ථිභාවෙ ‘‘අහකඤ්ච චිත්තවසානුගා භාසිස්ස’’න්ති එසා පාළි නිදස්සනං. එත්ථ හි අහකන්ති අහං ඉච්චෙවත්ථො. තත්‍ර ‘‘අහං පුරිසො, අහං කඤ්ඤා, අහං චිත්ත’’න්තිආදිනා යොජෙතබ්බානි. ඉමානිපි ලිඞ්ගත්තයසාධාරණරූපානි.

මෙහි වනාහි, "කථං අම්හෙ කරොමසෙ" (අපි කෙසේ කරමුද) යන පාළි පාඨය දැකීමෙන් "තුම්හෙ" යන ප්‍රථමා විභක්ති (පච්චත්ත) වචනය මෙන් "අම්හෙ" යන ප්‍රථමා විභක්ති වචනයක් ද ඇති බව දත යුතුය. "අහකං" යන වෙනත් රූපයක් ද පිළිගත යුතුය. එහි ඇති බවට "අහකඤ්ච චිත්තවසානුගා භාසිස්සං" යන මේ පාළි පාඨය නිදසුනකි. මෙහි "අහකං" යන්නෙහි අර්ථය "අහං" (මම) යන්නමය. එහි "අහං පුරිසො" (මම පුරුෂයෙක්මි), "අහං කඤ්ඤා" (මම කන්‍යාවකමි), "අහං චිත්තං" (මම සිතයි) යනාදී වශයෙන් යෙදිය යුතුය. මේවා ද ලිංග තුනටම සාධාරණ වූ රූපයෝය.

කච්චායනචූළනිරුත්තිනිරුත්තිපිටකෙසු පන ‘‘තුම්හාකං අම්හාක’’න්ති ච දුතියාබහුවචනං වුත්තං. කච්චායනෙ ‘‘තුම්හානං අම්හාන’’න්ති ච පඨමාදුතියාබහුවචනං, ‘‘තුම්හං අම්හ’’න්ති ච චතුත්ථීඡට්ඨෙකවචනං, පඨමාදුතියාබහුවචනඤ්ච වුත්තං, චූළනිරුත්තිනිරුත්තිපිටකෙ පන ‘‘තුම්හං අම්හ’’න්ති ච දුතියෙකවචනං වුත්තං, ‘‘තුම්හෙ අම්හෙ’’ති ච චතුත්ථීඡට්ඨීබහුවචනං වුත්තං. එතානි උපපරික්ඛිත්වා සාට්ඨකථෙසු සුත්තන්තෙසු දිස්සන්ති චෙ, ගහෙතබ්බානි.

කච්චායන, චූළනිරුත්ති සහ නිරුත්තිපිටකයෙහි වනාහි "තුම්හාකං", "අම්හාකං" යන රූප ද්විතීයා විභක්ති බහුවචන ලෙස දක්වා ඇත. කච්චායනයෙහි "තුම්හානං", "අම්හානං" යන්න ප්‍රථමා හා ද්විතීයා බහුවචන ලෙස ද, "තුම්හං", "අම්හං" යන්න චතුර්ථී හා ෂෂ්ඨී ඒකවචන ලෙස ද, ප්‍රථමා හා ද්විතීයා බහුවචන ලෙස ද දක්වා ඇත. චූළනිරුත්ති සහ නිරුත්තිපිටකයෙහි වනාහි "තුම්හං", "අම්හං" යන්න ද්විතීයා ඒකවචන ලෙස ද, "තුම්හෙ", "අම්හෙ" යන්න චතුර්ථී හා ෂෂ්ඨී බහුවචන ලෙස ද දක්වා ඇත. මේවා හොඳින් පරීක්ෂා කර බලා, අට්ඨකථා සහිත සූත්‍ර දේශනාවන්හි දක්නට ලැබේ නම් පිළිගත යුතුය.

තුම්හඅම්හසද්දානං පන පරපදෙහි සද්ධිං සමාසෙ ‘‘මංදීපා’’තිආදයො පයොගා තථාගතාදිමුඛතො සම්භවන්ති. ‘‘එතෙ ගාමණි මංදීපා මංලෙණා මංසරණා’’ති හි තථාගතමුඛතො, ‘‘තය්‍යොගො මය්‍යොගො’’ති නිරුත්තඤ්ඤුමුඛතො, කාබ්‍යාදාසෙ ච ‘‘ත්වංමුඛං කමලෙනෙව, තුල්‍යං නාඤ්ඤෙන [Pg.385] කෙනචී’’ති ච ‘‘චන්දෙන ත්වංමුඛං තුල්‍ය’’න්ති ච කවිමුඛතො.

"තුම්හ" සහ "අම්හ" යන ශබ්දයන් වෙනත් පදයන් සමඟ සමාස වීමේදී "මංදීපා" ආදී ප්‍රයෝගයන් තථාගතයන් වහන්සේ ආදී උතුමන්ගේ ශ්‍රී මුඛයෙන් දේශනා කර ඇත. "එතෙ ගාමණි මංදීපා මංලෙණā මංසරණා" (ගාමිණිය, මොවුහු මා පිහිට කොට ඇත්තෝය, මා සෙවණ කොට ඇත්තෝය, මා සරණ කොට ඇත්තෝය) යනු තථාගතයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී මුඛයෙනි. "තය්‍යොගො", "මය්‍යොගො" යන්න ව්‍යාකරණඥයන්ගේ මුඛයෙනි. කාව්‍යාදර්ශයෙහි එන "ත්වම්මුඛං කමලෙනෙව, තුල්‍යං නාඤ්ඤෙන කෙනචි" (තාගේ මුහුණ නෙළුමකටම සමානය, වෙන කිසිවකට සමාන නොවේ) සහ "චන්දෙන ත්වම්මුඛං තුල්‍යං" (තාගේ මුහුණ චන්ද්‍රයා හා සමානය) යන්න කවීන්ගේ මුඛයෙනි.

තත්ථ හි අහං දීපො එතෙසන්ති මංදීපා, අහං ලෙණං එතෙසන්ති මංලෙණා, එවං මංසරණා. තුම්හෙන යොගො තය්‍යොගො, තුම්හසද්දෙන යොගො ඉච්චෙවත්ථො. අම්හෙන යොගො මය්‍යොගො, අම්හසද්දෙන යොගො ඉච්චෙවත්ථො. තව මුඛං ත්වංමුඛං. බහුවචනවසෙනපි නිබ්බචනීයං ‘‘තුම්හාකං මුඛං ත්වංමුඛ’’න්ති. එත්ථ ච පාළියං ‘‘මංදීපා’’ඉච්චාදිදස්සනතො ‘‘ත්වංදීපා’’තිආදීනි කාබ්‍යාදාසෙ ච ‘‘ත්වංමුඛ’’න්ති දස්සනතො ත්වංවණ්ණො, ත්වංසරො, මංමුඛං, මංවණ්ණො, මංසරොආදීනි ගහෙතබ්බානි. තත්ථ ත්වං දීපො එතෙසන්ති ත්වංදීපා, තුම්හෙ වා දීපා එතෙසන්ති ත්වංදීපා, තව වණ්ණො ත්වංවණ්ණො. මම මුඛං මංමුඛං, අම්හාකං වා මුඛං මංමුඛන්ති නිබ්බචනානි. එස නයො අඤ්ඤෙසුපි ඊදිසෙසු ඨානෙසු.

එහි වනාහි, "මම මොවුන්ට පිහිට වෙමි" යන්න "මංදීපා" යි. "මම මොවුන්ට ලෙන (ආවරණය) වෙමි" යන්න "මංලෙණා" යි. "මංසරණා" යන්න ද එසේමය. "තුම්හ ශබ්දය හා සම්බන්ධය" යන්න "තය්‍යොගො" යි. එනම් "තුම්හ" ශබ්දය හා යෝගය යනු එහි අර්ථයයි. "අම්හ ශබ්දය හා සම්බන්ධය" යන්න "මය්‍යොගො" යි. එනම් "අම්හ" ශබ්දය හා යෝගය යනු එහි අර්ථයයි. "තාගේ මුහුණ" යන්න "ත්වම්මුඛං" යි. බහුවචන වශයෙන් ද "තොපගේ මුහුණ ත්වම්මුඛං" යැයි විග්‍රහ කළ හැකිය. තවද මෙහි පාළියෙහි "මංදීපා" යනාදිය දැකීමෙන් "ත්වංදීපා" යනාදී රූප ද, කාව්‍යාදර්ශයෙහි "ත්වම්මුඛං" යන්න දැකීමෙන් "ත්වංවණ්ණො", "ත්වංසරො", "මංමුඛං", "මංවණ්ණො", "මංසරො" ආදී රූප ද ගත යුතුය. එහි, "තෝ මොවුන්ට පිහිට වෙහි" යනු "ත්වංදීපා" යි, හෝ "තෙපි මොවුන්ට පිහිට වන්නාහුය" යනු "ත්වංදීපා" යි. "තාගේ වර්ණය" යන්න "ත්වංවණ්ණො" යි. "මාගේ මුහුණ" යන්න "මංමුඛං" යි, හෝ "අපගේ මුහුණ" යන්න "මංමුඛං" යැයි විග්‍රහ කෙරේ. මේ ක්‍රමය මෙවැනි වෙනත් ස්ථානයන්හි ද දත යුතුය.

සමාසෙ තුම්හඅම්හාකං, හොන්ති පරපදෙහි වෙ;

‘‘ත්වංමුඛ’’න්ති ච ‘‘මංදීපා, තය්‍යොගො මය්‍යොගො’’ති ච.

"තුම්හ" සහ "අම්හ" යන ශබ්දයන් වෙනත් පද සමඟ සමාස වීමේදී, "ත්වම්මුඛං", "මංදීපා", "තය්‍යොගො" සහ "මය්‍යොගො" යන රූපයෝ ඒකාන්තයෙන්ම වෙති.

එත්ථාහ ‘‘කිං එත්තකමෙව තුම්හඅම්හසද්දානං රූපං, උදාහු අඤ්ඤම්පි අත්ථී’’ති? අත්ථි ‘‘තෙ මෙ’’ ඉච්චාදීනි. යදි එවං කස්මා පදමාලා විසුං න වුත්තාති? අවචනෙ කාරණමත්ථි. අත්‍රිදං කාරණං –

මෙහි මෙසේ ප්‍රශ්න කෙරේ: "තුම්හ සහ අම්හ ශබ්දයන්ගේ රූප මෙපමණක්මද? නැතහොත් වෙනත් රූපත් තිබේද?" "තේ", "මේ" යනාදී රූප ද ඇත. "එසේ නම්, පදමාලාව වෙන් වෙන්ව නොදක්වන ලද්දේ මන්ද?" නොකීමට හේතුවක් ඇත. එහි හේතුව මෙයයි:

‘‘තෙ මෙ වො නො’’ති රූපානි, පරානි පදතො යතො;

තතො නාමිකපන්තීසු, න තු වුත්තානි තානි මෙ.

"යම් හෙයකින් 'තේ, මේ, වෝ, නෝ' යන රූප වෙනත් පදයකට පසුවම යෙදේ ද, එහෙයින් නාම විභක්ති පදමාලාවන්හි මා විසින් ඒවා වෙන් කොට නොදක්වන ලදී."

එත්ථ ච මයං මෙ වො නොසද්දානමත්ථුද්ධාරො වුච්චතෙ – තෙසද්දස්ස පන වුත්තොව. යස්මා අට්ඨකථාචරියා මයංසද්දට්ඨානෙපි මයාසද්දො, මයාසද්දට්ඨානෙපි ච මයංසද්දො ඉච්චෙව වදන්ති, තස්මා මයම්පි තථෙව වදාම. මයංසද්දො ‘‘අනුඤ්ඤාතපටිඤ්ඤාතා, තෙවිජ්ජාමයමස්මුභො’’තිආදීසු අස්මදත්ථෙ ආගතො[Pg.386]. ‘‘මයං නිස්සාය හෙමාය, ජාතා මන්දොසිසූපගා’’ති එත්ථ පඤ්ඤත්තියං. ‘‘මනොමයා පීතිභක්ඛා සයංපභා’’තිආදීසු නිබ්බත්තිඅත්ථෙ. බාහිරෙන පච්චයෙන විනා මනසාව නිබ්බත්තාති මනොමයා. ‘‘යංනූනාහං සබ්බමත්තිකාමයං කුටිකං කරෙය්‍ය’’න්තිආදීසු විකාරත්ථෙ. ‘‘දානමයං සීලමය’’න්තිආදීසු පදපූරණමත්තෙ. ‘‘පීඨං තෙ සොවණ්ණමයං උළාර’’න්ති එත්ථ විකාරත්ථෙ පදපූරණමත්තෙ වා දට්ඨබ්බො. යදා හි සුවණ්ණමෙව සොවණ්ණන්ති අයමත්ථො, තදා සුවණ්ණස්ස විකාරො සොවණ්ණමයන්ති විකාරත්ථෙ මයසද්දො දට්ඨබ්බො. නිබ්බත්තිඅත්ථොතිපි වත්තුං වට්ටති. යදා පන සුවණ්ණෙන නිබ්බත්තං සොවණ්ණන්ති අයමත්ථො, තදා සොවණ්ණමෙව සොවණ්ණමයන්ති පදපූරණමත්තෙ මයසද්දො දට්ඨබ්බො.

මෙහි ද "මයං", "මේ", "වෝ", "නෝ" යන ශබ්දයන්ගේ අර්ථ විග්‍රහය කියනු ලැබේ. "තේ" ශබ්දයේ අර්ථය වනාහි පවසන ලද්දේමය. යම් හෙයකින් අට්ඨකථාචාර්යවරු "මයං" ශබ්දය යෙදිය යුතු තැන "මයා" ශබ්දය ද, "මයා" ශබ්දය යෙදිය යුතු තැන "මයං" ශබ්දය ද යෙදිය හැකි යැයි පවසත් ද, එහෙයින් අපි ද එසේම කියමු. "මයං" ශබ්දය "අනුඤ්ඤාතපටිඤ්ඤාතා, තෙවිජ්ජාමයමස්මුභො" යනාදී තැන්හි අස්මද් (අපි) යන අර්ථයෙහි පැමිණියේය. "මයං නිස්සාය හෙමාය, ජාතා මන්දොසිසූපගා" යන මෙහි ප්‍රඥප්ති අර්ථයෙහිය (අපි යන නාම ප්‍රඥප්තියෙහි). "මනොමයා පීතිභක්ඛා සයම්පභා" යනාදී තැන්හි නිෂ්පත්ති (හටගැනීම්) අර්ථයෙහිය. බාහිර ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් තොරව, මනසින්ම උපන් බැවින් "මනොමයා" නම් වේ. "යන්නූනාහං සබ්බමත්තිකාමයං kuṭikaṃ කරෙය්‍යං" යනාදී තැන්හි විකාර (ද්‍රව්‍යමය වෙනස්වීම්) අර්ථයෙහිය. "දානමයං, සීලමයං" යනාදී තැන්හි හුදෙක් පදපූරණ අර්ථයෙහිය. "පීඨං තෙ සොවණ්ණමයං උළාරං" යන මෙහි විකාර අර්ථයෙන් හෝ හුදෙක් පදපූරණ අර්ථයෙන් හෝ දත යුතුය. යම් හෙයකින් රත්තරන්ම "සොවණ්ණ" යන්නෙහි අර්ථය වේ නම්, එවිට රත්තරන්වල විකාරය "සොවණ්ණමයං" වන බැවින් "මය" ශබ්දය විකාර අර්ථයෙහි දත යුතුය. එය නිෂ්පත්ති (හටගැනීම්) අර්ථයෙන් යැයි පැවසීම ද සුදුසුය. යම් හෙයකින් රත්තරන්වලින් උපන් දෙය "සොවණ්ණ" යන්නෙහි අර්ථය වේ නම්, එවිට "සොවණ්ණ" යන්නම "සොවණ්ණමයං" වන බැවින් "මය" ශබ්දය හුදෙක් පදපූරණ අර්ථයෙහි දත යුතුය.

මෙසද්දො ‘‘කිච්ඡෙන මෙ අධිගතං, හලං දානි පකාසිතු’’න්තිආදීසු කරණෙ ආගතො. මයාති අත්ථො. ‘‘තස්ස මෙ භන්තෙ භගවා සංඛිත්තෙන ධම්මං දෙසෙතූ’’තිආදීසු සම්පදානෙ, මය්හන්ති අත්ථොති වදන්ති. ‘‘පුබ්බෙව මෙ භික්ඛවෙ සම්බොධා අනභිසම්බුද්ධස්ස බොධිසත්තස්සෙව සතො’’තිආදීසු සාමිඅත්ථෙ, මමාති අත්ථොති ච වදන්ති. එත්ථෙතං වුච්චති –

"මේ" ශබ්දය "කිච්ඡෙන මෙ අධිගතං, halaṃ dāni pakāsituṃ" (මා විසින් දුකසේ අවබෝධ කරගන්නා ලදී, දැන් ප්‍රකාශ කිරීමෙන් පලක් නැත) යනාදී තැන්හි කරණ විභක්ති අර්ථයෙහි පැමිණියේය. "මයා" (මා විසින්) යනු එහි අර්ථයයි. "තස්ස මෙ භන්තෙ භගවා සංඛිත්තෙන ධම්මං දෙසෙතු" (ස්වාමීනී, භාග්‍යවතුන් වහන්ස, ඒ මට කෙටියෙන් ධර්මය දේශනා කරන සේක්වා) යනාදී තැන්හි සම්ප්‍රදාන අර්ථයෙහිය; එහි අර්ථය "මයිහං" (මට) යැයි පවසති. "පුබ්බෙව මෙ භික්ඛවෙ සම්බොධා අනභිසම්බුද්ධස්ස බොධිසත්තස්සෙව සතො" (මහණෙනි, මගේ සම්බෝධියට පෙර, නොබුදු වූ බෝධිසත්ත්ව අවධියෙහිම...) යනාදී තැන්හි ස්වාමි අර්ථයෙහිය; එහි අර්ථය "මම" (මගේ) යැයි ද පවසති. මේ සම්බන්ධයෙන් මෙසේ කියනු ලැබේ:

කරණෙ සම්පදානෙ ච, සාමිඅත්ථෙ ච ආගතො;

මෙසද්දො ඉති විඤ්ඤෙය්‍යො, විඤ්ඤුනා නයදස්සිනා.

"කරණ අර්ථයෙහි ද, සම්ප්‍රදාන අර්ථයෙහි ද, ස්වාමි අර්ථයෙහි ද පැමිණි 'මේ' ශබ්දය මෙසේය කියා, ක්‍රම දක්නා නුවණැත්තා විසින් දත යුතුය."

එත්ථ [Pg.387] පන ඨත්වා අට්ඨකථාචරියෙහි කතෙ තෙ මෙසද්දානමත්ථවිවරණෙ විනිච්ඡයං බ්‍රූම තෙසමධිප්පායප්පකාසනවසෙන සොතූනං සංසයසමුග්ඝාටනත්ථං. තථා හි අට්ඨකථාචරියා තෙමෙසද්දානං සම්පදානත්ථවසෙන ‘‘තුය්හං මය්හ’’න්ති අත්ථං සංවණ්ණෙසුං, සාමිඅත්ථවසෙන පන ‘‘තව මමා’’ති. එවං ය්වායං තෙහි අසඞ්කරතො නියමො දස්සිතො, සො සාට්ඨකථෙ තෙපිටකෙ බුද්ධවචනෙ කුතො ලබ්භා. තථා හි තෙමෙසද්දත්ථවාචකා තුය්හං මය්හංසද්දා තව මමසද්දා ච සම්පදානසාමිඅත්ථෙසු අනියමතො පවත්තන්ති.

මෙහි වනාහි පිහිටා, අට්ඨකථාචාර්යවරුන් විසින් කරන ලද "තේ", "මේ" ශබ්දයන්ගේ අර්ථ විවරණය පිළිබඳව, අසන්නන්ගේ සැකය දුරු කරනු පිණිස ඔවුන්ගේ අදහස ප්‍රකාශ කරමින් විනිශ්චයක් පවසමු. එනම් අට්ඨකථාචාර්යවරු "තේ", "මේ" ශබ්දයන්ගේ සම්ප්‍රදාන අර්ථය වශයෙන් "තුය්හං", "මයිහං" කියා ද, ස්වාමි අර්ථය වශයෙන් "තව", "මම" කියා ද අර්ථ වර්ණනා කළහ. මෙසේ ඔවුන් විසින් නොගැටෙන සේ දක්වන ලද යම් නියමයක් වේ ද, එය අට්ඨකථා සහිත ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනයෙහි කොයින් ලැබේද? මන්ද යත්, "තේ", "මේ" ශබ්දයන්ගේ අර්ථ ප්‍රකාශ කරන "තුය්හං", "මයිහං" ශබ්දයන් සහ "තව", "මම" ශබ්දයන් සම්ප්‍රදාන සහ ස්වාමි යන අර්ථයන්හි නියමයකින් තොරව (අනියමිතව) පවතින බැවිනි.

තත්‍රිමෙ පයොගා – ඉදං තුය්හං දදාමි. තුය්හං විකප්පෙමි. තුය්හං මංසෙන මෙදෙන, මත්ථකෙන ච බ්‍රාහ්මණ, ආහුතිං පග්ගහෙස්සාමි. එස හි තුය්හං පිතා නරසීහො. තුය්හං පන මාතා කහන්ති. මය්හමෙව දානං දාතබ්බං, න අඤ්ඤෙසං, මය්හමෙව සාවකානං දානං දාතබ්බං, න අඤ්ඤෙසං. න මය්හං භරියා එසා. අස්සමො සුකතො මය්හං. සබ්බඤ්ඤුතං පියං මය්හං. තාත මය්හං මාතු මුඛං අඤ්ඤාදිසං, තුම්හාකං අඤ්ඤාදිසං. මය්හං සාමිකො ඉදානි මරිස්සති. තව දීයතෙ, තව සිලාඝතෙ, මම සිලාඝතෙ, පබ්බජ්ජා මම රුච්චති. තව පුත්තො. උභො මාතාපිතා මමාති එවං අනියමතො පවත්තන්ති.

මෙහි (චතුර්ථී සහ ෂෂ්ඨී විභක්ති භේදයකින් තොරව) යෙදෙන ආකාර මෙසේ ය: 'idaṃ tuyhaṃ dadāmi' (මෙය මම ඔබට දෙමි), 'tuyhaṃ vikappemi' (ඔබට පවරමි / විකල්ප කරමි), 'tuyhaṃ maṃsena medena, matthakena ca brāhmaṇa, āhutiṃ paggahessāmi' (බ්‍රාහ්මණය, ඔබගේ මස්වලින් ද, තෙල්වලින් ද, හිසෙන් ද යුතුව පූජාවක් පවත්වමි), 'esa hi tuyhaṃ pitā narasīho' (මේ ඔබගේ පියා වූ නරසීහයා ය), 'tuyhaṃ pana mātā kahanti' (එතකොට ඔබගේ මව කොහේද?), 'mayhameva dānaṃ dātabbaṃ, na aññesaṃ' (මට ම දානය දිය යුතුය, අන් අයට නොවේ), 'mayhameva sāvakānaṃ dānaṃ dātabbaṃ, na aññesaṃ' (මගේ ම ශ්‍රාවකයන්ට දානය දිය යුතුය, අන් අයට නොවේ), 'na mayhaṃ bhariyā esā' (ඇය මාගේ බිරිඳ නොවේ), 'assamo sukato mayhaṃ' (මාගේ ආශ්‍රමය මැනවින් සාදන ලද්දකි), 'sabbaññutaṃ piyaṃ mayhaṃ' (සර්වඥතාව මට ප්‍රිය ය), 'tāta mayhaṃ mātu mukhaṃ aññādisaṃ, tumhākaṃ aññādisaṃ' (පියාණෙනි, මගේ මවගේ මුහුණ වෙනස් ය, ඔබගේ මුහුණ වෙනස් ය), 'mayhaṃ sāmiko idāni marissati' (මාගේ ස්වාමියා දැන් මිය යනු ඇත), 'tava dīyate' (ඔබට දෙනු ලැබේ), 'tava silāghate' (ඔබට ප්‍රශංසා කරනු ලැබේ), 'mama silāghate' (මට ප්‍රශංසා කරනු ලැබේ), 'pabbajjā mama ruccati' (පැවිද්ද මට රුචි වේ), 'tava putto' (ඔබගේ පුත්‍රයා ය), 'ubho mātāpitā mama' (මවුපියන් දෙදෙනා ම මාගේ ය) යනාදී වශයෙන් අනිශ්චිතව පවතී.

චූළනිරුත්තියඤ්හි යමකමහාථෙරෙන චතුත්ථීඡට්ඨීනං අනඤ්ඤරූපත්තං වුත්තං ‘‘චතුත්ථීඡට්ඨීනං සබ්බත්ථ අනඤ්ඤං, තතියාපඤ්චමීනං බහුවචනඤ්චා’’ති[Pg.388]. යදි එවං අට්ඨකථාචරියා ‘‘නමො තෙ පුරිසාජඤ්ඤ. නමො තෙ බුද්ධ වීරත්ථූ’තිආදීසු තුය්හංසද්දස්ස වසෙන සම්පදානෙ, තුය්හන්ති හි අත්ථො. ‘කින්තෙ වතං කිං පන බ්‍රහ්මචරිය’න්තිආදීසු සාමිඅත්ථෙ, තවාති හි අත්ථො’’තිආදීනි වදන්තා ‘‘අයුත්තං සංවණ්ණනං සංවණ්ණෙසු’’න්තිපි, ‘‘පස්සිතබ්බං න පස්සිංසූ’’තිපි ආපජ්ජන්තීති? යුත්තංයෙව තෙ සංවණ්ණයිංසු, පස්සිතබ්බඤ්ච පස්සිංසු. තථා හි තෙ ‘‘සද්දසත්ථම්පි එකදෙසතො සාසනානුකූලං හොතී’’ති පරෙසමනුකම්පාය සද්දසත්ථතො නයං ගහෙත්වා සම්පදානත්ථවසෙන තෙ මෙසද්දානං ‘‘තුය්හං මය්හ’’න්ති අත්ථං සංවණ්ණයිංසු, සාමිඅත්ථවසෙන පන ‘‘තව මමා’’ති. සද්දසත්ථෙ හි චතුත්ථීඡට්ඨීරූපානි සබ්බථා විසදිසානි, සාසනෙ පන සදිසානි. තස්මා සාසනෙ සාමඤ්ඤෙන පවත්තානි චතුත්ථීඡට්ඨීරූපානි සද්දසත්ථෙ විසෙසෙන පවත්තෙහි චතුත්ථීඡට්ඨීරූපෙහි සමානගතිකානි කත්වා පරෙසමනුකම්පාය සම්පදානත්ථෙ තුය්හං මය්හංසද්දානං පවත්තිනියමො, සාමිඅත්ථෙ ච තව මමසද්දානං පවත්තිනියමො දස්සිතො. යස්මා පන පරෙසමනුකම්පාය අයං නියමො, තස්මා කරුණායෙවායංපරාධො, න අට්ඨකථාචරියානං. තාය එව හි තෙහි එවං සංවණ්ණනා කතාති.

චූළනිරුත්ති ග්‍රන්ථයෙහි යමක මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් චතුර්ථී සහ ෂෂ්ඨී විභක්තීන්ගේ අනන්‍ය ස්වරූපය (සමාන බව) මෙසේ දක්වා ඇත: 'චතුර්ථී සහ ෂෂ්ඨී විභක්තීහු හැම තැනම සමාන වෙති, තෘතීයා සහ පංචමී විභක්තීන්ගේ බහුවචනය ද එසේ ම ය' යනුවෙනි. ඉදින් එසේ නම්, අටුවාචාරීන් වහන්සේලා 'namo te purisājañña, namo te buddha vīratthū' යනාදී ස්ථානයන්හි 'te' යන්න 'tuyhaṃ' (ඔබට) යන අර්ථයෙන් සම්ප්‍රදාන විභක්තියෙහි ද, 'kinte vataṃ kiṃ pana brahmacariyaṃ' යනාදී ස්ථානයන්හි 'te' යන්න 'tava' (ඔබගේ) යන අර්ථයෙන් ස්වාමි (ෂෂ්ඨී) විභක්තියෙහි ද යෙදෙන බව දක්වමින්, වැරදි විවරණයක් කළාහු යැයි හෝ දැකිය යුත්ත නොදුටුවාහු යැයි හෝ චෝදනාවට ලක් වෙත් ද? නැත, උන්වහන්සේලා ඉතා සුදුසු පරිදි ම විවරණය කළහ, දැකිය යුත්ත ම දුටුවහ. මන්ද, උන්වහන්සේලා 'ව්‍යාකරණ ශාස්ත්‍රය ද එක්තරා දුරකට ශාසනයට අනුකූල වේ' යැයි සලකා, අන්‍යන් කෙරෙහි වූ අනුකම්පාවෙන් ව්‍යාකරණ ශාස්ත්‍රයට අනුව ක්‍රමය ගෙන, සම්ප්‍රදාන අර්ථයෙන් 'te, me' ශබ්දයන් 'tuyhaṃ, mayhaṃ' (ඔබට, මට) ලෙස ද, ස්වාමි අර්ථයෙන් 'tava, mama' (ඔබගේ, මාගේ) ලෙස ද විස්තර කළහ. ව්‍යාකරණ ශාස්ත්‍රයෙහි චතුර්ථී සහ ෂෂ්ඨී රූප හැම අතින් ම වෙනස් වන නමුත්, ශාසන ව්‍යවහාරයෙහි (පාලි භාෂාවෙහි) ඒවා සමාන වේ. එබැවින් ශාසනයෙහි පොදුවේ පවත්නා චතුර්ථී-ෂෂ්ඨී රූප, ව්‍යාකරණ ශාස්ත්‍රයෙහි විශේෂයෙන් පවත්නා චතුර්ථී-ෂෂ්ඨී රූප සමඟ සමාන ගති ඇති කොට, අන්‍යන් කෙරෙහි වූ අනුකම්පාවෙන් සම්ප්‍රදාන අර්ථයෙහි 'tuyhaṃ', 'mayhaṃ' ශබ්දයන්ගේ පැවැත්මේ නියමය ද, ස්වාමි අර්ථයෙහි 'tava', 'mama' ශබ්දයන්ගේ පැවැත්මේ නියමය ද පෙන්වා දුන්හ. යම් හෙයකින් අන්‍යන් කෙරෙහි ඇති අනුකම්පාව නිසාම මේ නියමය කරන ලද ද, එබැවින් මෙය කරුණාවන්තකමේ ම වරදකි (කරුණාවෙහි ම දෝෂයකි) මිස අටුවාචාරීන් වහන්සේලාගේ වරදක් නොවේ. උන්වහන්සේලා විසින් මෙවැනි විවරණයක් කරන ලද්දේ ඒ කරුණාව නිසාම ය.

කෙචි පනෙත්ථ එවං වදෙය්‍යුං – නනු ච භො අට්ඨකථාචරියෙහි සද්දනයං නිස්සාය තෙ මෙසද්දානං සාමිඅත්ථෙ වත්තමානානං ‘‘තව මමා’’ති අත්ථවචනෙන ‘‘තුය්හං මංසෙන මෙදෙන, න මය්හං භරියා එසා’’තිආදීසු සාමිවිසයෙසු විභත්තිවිපල්ලාසනයො දස්සිතොති සක්කා වත්තුං, තථා සද්දනයඤ්ඤෙව නිස්සාය තෙ මෙසද්දානං සම්පදානත්ථෙ වත්තමානානං [Pg.389] ‘‘තුය්හං මය්හ’’න්ති අත්ථවචනෙන ‘‘භත්තං තව න රුච්චති. පබ්බජ්ජා මම රුච්චතී’’තිආදීසුපි සම්පදානවිසයෙසු විභත්තිවිපල්ලාසනයො දස්සිතොති සක්කා වත්තුන්ති? න සක්කා, ගාථාසු විය චුණ්ණියපදට්ඨානෙපි තුය්හං මය්හං තව මමසද්දානං අනියමෙන ද්වීසු අත්ථෙසු පවත්තනතො. න හි ඊදිසෙ ඨානෙ ගාථායං වා චුණ්ණියපදට්ඨානෙ වා විභත්තිවිපල්ලාසො ඉච්ඡිතබ්බො. ‘‘තස්ස රජ්ජස්සහං භීතො. කිං නු ඛො අහං තස්ස සුඛස්ස භායාමී’’තිආදීසුයෙව පන ඨානෙසු ඉච්ඡිතබ්බො.

මෙහිදී ඇතැමෙක් මෙසේ පැවසිය හැකිය: 'පින්වත, අටුවාචාරීන් වහන්සේලා විසින් ව්‍යාකරණ ක්‍රමය ඇසුරු කොට, ස්වාමි අර්ථයෙහි පවත්නා 'te', 'me' ශබ්දයන් සඳහා 'tava', 'mama' යනුවෙන් අර්ථ කීමෙන්, 'tuyhaṃ maṃsena medena, na mayhaṃ bhariyā esā' යනාදී ස්වාමි විෂයයන්හි ද විභක්ති විපල්ලාස (විභක්ති මාරුවීමේ) ක්‍රමය පෙන්වා ඇතැයි කිව හැකි නොවේ ද? එසේම එම ව්‍යාකරණ ක්‍රමය ම ඇසුරු කොට, සම්ප්‍රදාන අර්ථයෙහි පවත්නා 'te', 'me' ශබ්දයන් සඳහා 'tuyhaṃ', 'mayhaṃ' යනුවෙන් අර්ථ කීමෙන්, 'bhattaṃ tava na ruccati, pabbajjā mama ruccati' යනාදී සම්ප්‍රදාන විෂයයන්හි ද විභක්ති විපල්ලාස ක්‍රමය පෙන්වා ඇතැයි කිව හැකි නොවේ ද?' කියා ය. එසේ පැවසිය නොහැකිය. මන්ද, ගාථාවන්හි මෙන් ම ගද්‍ය පාඨයන්හි ද 'tuyhaṃ', 'mayhaṃ', 'tava', 'mama' යන ශබ්දයන් නියමයකින් තොරව අර්ථ දෙකෙහි ම පවතින බැවිනි. මෙවැනි ස්ථානයක ගාථාවක හෝ ගද්‍ය පාඨයක හෝ විභක්ති විපල්ලාසයක් බලාපොරොත්තු නොවිය යුතුය. 'tassa rajjassahaṃ bhīto' (ඒ රාජ්‍යයට මම බිය වෙමි), 'kiṃ nu kho ahaṃ tassa sukhassa bhāyāmi' (මම ඒ සැපයට බිය වෙම් ද?) යනාදී ස්ථානයන්හි ම (විභක්ති විපල්ලාසය) බලාපොරොත්තු විය යුතුය.

යදි සද්දනයං නිස්සාය ‘‘තුය්හං මංසෙන මෙදෙනා’’තිආදීසු විභත්තිවිපල්ලාසො ඉච්ඡිතබ්බො සියා, ‘‘බ්‍රාහ්මණස්ස පියපුත්තදානං අදාසි. බ්‍රාහ්මණස්ස පිතා අදාසී’’තිආදීසුපි සද්දනයං නිස්සාය ‘‘බ්‍රාහ්මණායා’’තිආදිනා විභත්තිවිපල්ලාසත්ථො වචනීයො සියා චතුත්ථීඡට්ඨීරූපානං සත්ථෙ විසුං වචනතො. එවඤ්ච සති කො දොසොති චෙ? අත්ථෙව දොසො, යස්මා දානයොගෙ වා නමොයොගෙ වා ආයාදෙසසහිතානි චතුත්ථීඡට්ඨීරූපානි සාට්ඨකථෙ තෙපිටකෙ බුද්ධවචනෙ නුපලබ්භන්ති, තස්මා ‘‘බ්‍රාහ්මණායා’’තිආදිනා විභත්තිවිපල්ලාසත්ථවචනෙ අයං දොසො යදිදං අවිජ්ජමානග්ගහණං. යස්මා පන ඊදිසෙසු ඨානෙසු විභත්තිවිපල්ලාසකරණං සාවජ්ජං, තස්මා ‘‘තුය්හං මංසෙන මෙදෙනා’’තිආදීසුපි විභත්තිවිපල්ලාසො න ඉච්ඡිතබ්බො.

ඉදින් ව්‍යාකරණ ක්‍රමය ඇසුරු කොට 'tuyhaṃ maṃsena medena' යනාදී ස්ථානයන්හි විභක්ති විපල්ලාසයක් පිළිගත යුතු නම්, 'brāhmaṇassa piyaputtadānaṃ adāsi' (බ්‍රාහ්මණයාට ප්‍රිය පුත්‍ර දානය දුන්නේය), 'brāhmaṇassa pitā adāsi' (බ්‍රාහ්මණයාගේ පියා දුන්නේය) යනාදී තැන්හි ද ව්‍යාකරණ ක්‍රමය ඇසුරු කොට 'brāhmaṇāya' යනාදී වශයෙන් විභක්ති විපල්ලාස අර්ථයක් කිව යුතු වන්නේ ය. මන්ද යත්, ව්‍යාකරණ ශාස්ත්‍රයෙහි චතුර්ථී සහ ෂෂ්ඨී රූප වෙන් වෙන්ව පවසන බැවිනි. මෙසේ ඇති කල්හි ඇති වන දෝෂය කුමක්ද යත්? එහි දෝෂයක් පවතී. යම් හෙයකින් දාන යෝගයේදී හෝ නමස්කාර (නමෝ) යෝගයේදී හෝ 'ආය' ආදේශය සහිත වූ චතුර්ථී-ෂෂ්ඨී රූප අටුවා සහිත ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනයෙහි දක්නට නොලැබෙන බැවිනි. එබැවින් 'brāhmaṇāya' යනාදී වශයෙන් විභක්ති විපල්ලාස අර්ථයක් පැවසීමේදී, භාවිතයේ නොමැති (අවිද්‍යමාන) දෙයක් ග්‍රහණය කර ගැනීම නම් වූ මේ දෝෂය ඇති වේ. යම් හෙයකින් මෙවැනි ස්ථානයන්හි විභක්ති විපල්ලාස කිරීම දෝෂ සහිත වේ ද, එබැවින් 'tuyhaṃ maṃsena medena' යනාදී ස්ථානයන්හි ද විභක්ති විපල්ලාසයක් බලාපොරොත්තු නොවිය යුතුය.

චතුත්ථීඡට්ඨීරූපානි හි අනඤ්ඤානි දිස්සන්ති ‘‘පුරිසස්ස අදාසි, පුරිසස්ස ධනං බ්‍රාහ්මණානං අදාසි, බ්‍රාහ්මණානං සන්තක’’න්ති. තථා හි පාවචනෙ ස නංසද්දා සම්පදානසාමිඅත්ථෙසු සාමඤ්ඤෙන [Pg.390] පවත්තන්ති, තප්පවත්ති ‘‘අග්ගස්ස දාතා මෙධාවී’’තිආදීහි පයොගෙහි දීපෙතබ්බා. ‘‘අග්ගස්ස දාතා මෙධාවී’’ති එත්ථ හි ‘‘අග්ගස්සා’’ති අයං සද්දො යදා ක්‍රියාපටිග්ගහණං පටිච්ච සම්පදානත්ථෙ පවත්තති, තදා ‘‘අග්ගස්ස රතනත්තයස්ස දාතා’’ති අත්ථවසෙන පවත්තති. යදා පන ක්‍රියං පටිච්ච කම්මභූතෙ සාමිඅත්ථෙ පවත්තති, තදා ‘‘අග්ගස්ස දෙය්‍යධම්මස්ස දාතා’’ති අත්ථවසෙන පවත්තති. එවං සබ්බථාපි විපල්ලාසො තුම්හාකං සරණං න හොතීති. තථා සද්දනයං නිස්සාය ‘‘සම්පදානවචන’’න්ති තුම්හෙහි දළ්හං ගහිතස්ස මය්හංසද්දස්ස සාමිඅත්ථවසෙන පණ්ණත්තියං දස්සනතො විභත්තිවිපල්ලාසො තුම්හාකං සරණං න හොතෙව. තථා හි –

මන්ද, 'purisassa adāsi' (පුරුෂයාට දුන්නේය), 'purisassa dhanaṃ' (පුරුෂයාගේ ධනය), 'brāhmaṇānaṃ adāsi' (බ්‍රාහ්මණයන්ට දුන්නේය), 'brāhmaṇānaṃ santakaṃ' (බ්‍රාහ්මණයන් සතු දෙය) යන ස්ථානයන්හි චතුර්ථී සහ ෂෂ්ඨී රූපයන්ගේ අනන්‍යතාව (සමාන බව) පෙනේ. එසේම බුද්ධ වචනයෙහි 'sa', 'naṃ' යන ප්‍රත්‍යයන් සම්ප්‍රදාන සහ ස්වාමි අර්ථයන්හි පොදුවේ පවතී. එහි පැවැත්ම 'aggassa dātā medhāvī' යනාදී යෙදුම්වලින් පැහැදිලි කළ යුතුය. මෙහි 'aggassa dātā medhāvī' යන්නෙහි, 'aggassa' යන ශබ්දය යම් කලෙක ක්‍රියාව ලැබීම (ප්‍රතිග්‍රහණය) අපේක්ෂා කරමින් සම්ප්‍රදාන අර්ථයෙහි පවතී ද, එකල්හි එය 'අග්‍ර වූ රතනත්‍රයට දෙන්නා වූ' යන අර්ථයෙන් පවතී. යම් කලෙක ක්‍රියාව අපේක්ෂා කොට කර්ම බවට පත් වූ ස්වාමි අර්ථයෙහි පවතී ද, එකල්හි එය 'අග්‍ර වූ දේයධර්මය දෙන්නා වූ' යන අර්ථයෙන් පවතී. මෙසේ හැම ආකාරයෙන් ම විභක්ති විපල්ලාසය (පිළිගැනීම) ඔබට පිහිටක් නොවේ. එසේම, ව්‍යාකරණ ක්‍රමය ඇසුරු කොට ඔබ විසින් 'සම්ප්‍රදාන වචනයක්' ලෙස දැඩිව ගන්නා ලද 'mayhaṃ' ශබ්දය, ස්වාමි අර්ථයෙන් දේශනාවෙහි දක්නට ලැබෙන බැවින් ද, විභක්ති විපල්ලාසය ඔබට කිසිසේත් ම පිහිටක් නොවේම ය. එනම් මෙසේ ය:

‘‘සකුණො මය්හකො නාම, ගිරිසානුදරීචරො;

පක්කං පිප්ඵලිමාරුය්හ, ‘මය්හං මය්හ’න්ති කන්දතී’’ති

'මයිහක (mayhako) නම් වූ, පර්වත කූටයන් හා ගුහාවන්හි හැසිරෙන එක්තරා පක්ෂියෙක් ඇත. ඌ ඉදුණු තිබ්බටු ගසකට නැඟ, 'මගේ ය, මගේ ය' (mayhaṃ mayhaṃ) කියමින් හඬ නගයි' යනුවෙනි.

එත්ථ මය්හකොති එකාය සකුණජාතියා නාමං. සො හි ලොලුප්පචාරිතාය ‘‘ඉදම්පි මය්හං, ඉදම්පි මය්හ’’න්ති කායති රවතීති මය්හකොති වුච්චති මය්හසද්දූපපදස්ස කෙ රෙ ගෙ සද්දෙති ධාතුස්ස වසෙන.

මෙහි 'mayhako' යනු එක්තරා පක්ෂි විශේෂයක නමකි. මන්ද, ඌ අධික ලෝභී හැසිරීම් ඇති බැවින්, 'මෙය ද මගේ ය, මෙය ද මගේ ය' (idampi mayhaṃ, idampi mayhaṃ) කියමින් හඬ නගන (කෑගසන) බැවින්, 'mayha' ශබ්දය උපපද කොට ඇතිව, 'කේ රේ ගේ සද්දේ' යන ධාතුව ඇසුරෙන් 'mayhako' (මයිහක) යැයි කියනු ලැබේ.

අත්‍රායං පදසොධනා – යදි තුය්හං මය්හංසද්දා ධුවං සම්පදානත්ථෙ, තව මමසද්දා ච සාමිඅත්ථෙ භවෙය්‍යුං, එවං සන්තෙ ලොකවොහාරකුසලෙන සබ්බඤ්ඤුනා තස්ස සකුණස්ස ‘‘මය්හකො’’ති පණ්ණත්ති න වත්තබ්බා සියා අනන්තොගධසම්පදානත්ථත්තා, අන්තොගධසාම්‍යත්ථත්තා පන ‘‘මමකො’’ ඉච්චෙව පඤ්ඤත්ති වත්තබ්බා සියා. එත්ථපි ‘‘මය්හකො’’ති ඉදං විභත්තිවිපල්ලාසවසෙන වුත්තන්ති චෙ? න, පණ්ණත්තිවිසයෙ විභත්තිවිපරිණාමස්ස අට්ඨානත්තා අනවකාසත්තා.

මෙහි පද ශෝධනය මෙසේය - ඉදින් 'තුය්හං', 'මය්හං' යන ශබ්ද නියත වශයෙන්ම සම්ප්‍රදාන අර්ථයෙහි ද, 'තව', 'මම' යන ශබ්ද ස්වාමි අර්ථයෙහි ද වන්නේ නම්, එසේ ඇති කල්හි ලෝක ව්‍යවහාරයෙහි දක්ෂ වූ සර්වඥයන් වහන්සේ විසින් ඒ පක්ෂියාට 'මය්හක' (මගේ කියා හඬ නඟන පක්ෂියා) යන පැනවීම නොකළ යුතු වන්නේය. මන්දයත්, එහි සම්ප්‍රදාන අර්ථය අන්තර්ගත වන බැවිනි. ස්වාමි අර්ථය අන්තර්ගත වන බැවින් 'මමක' කියාම පැනවිය යුතු වන්නේය. "මෙහිදී ද 'මය්හක' යන්න විභක්ති විපර්යාසය (විභක්ති පෙරළීම) නිසා කියන ලද්දක්" යැයි කියන්නේ නම්, එය එසේ නොවේ. පැනවීම් විෂයයෙහි විභක්ති විපරිනාමයට (වෙනස්වීමට) ඉඩක් හෝ අවස්ථාවක් නොමැති බැවිනි.

අපිචෙත්ථ මය්හංසද්දො සරූපතො විභත්‍යන්තභාවෙන තිට්ඨති කසද්දෙන එකපදත්තූපගමනතො, එවං සන්තෙපි ‘‘මය්හකො’’ති [Pg.391] අයං සකුණවිසෙසවාචකො සද්දො පච්චත්තවචනභාවෙ ඨිතොයෙව ඊසකං සාමිඅත්ථම්පි ජොතයති සුජම්පති රාජපුරිසසද්දා විය. ඉමිනාපි කාරණෙන විභත්තිවිපල්ලාසො තුම්හාකං සරණං න හොති. ඉති ‘‘මය්හකො’’ති පණ්ණත්තියං වත්තමානස්ස පදාවයවභූතස්ස මය්හසද්දස්ස අවිපල්ලාසවචනලෙසෙන තුය්හං තව මමසද්දෙසුපි විභත්තිවිපල්ලාසො න ඉච්ඡිතබ්බොති සිද්ධං. තස්මා අට්ඨකථාචරියෙහි සම්පදානසාමිඅත්ථෙසු සාමඤ්ඤෙන පවත්තානම්පි සමානානං තුය්හං මය්හං තව මමසද්දානං සද්දනයඤ්ඤෙව නිස්සාය පරෙසමනුකම්පාය වුත්තප්පකාරො නියමො දස්සිතොති අවගන්තබ්බං. ඉච්චෙවං –

තවද, මෙහි 'මය්හං' යන ශබ්දය 'ක' ශබ්දය සමඟ එක් පදයක් බවට පැමිණීමෙන් ස්වරූපයෙන්ම විභක්ත්‍යන්ත (විභක්ති ප්‍රත්‍ය කෙළවර කොට ඇති) භාවයෙන් පවතී. එසේ වුවද, 'මය්හක' යන සුවිශේෂී පක්ෂි වාචක ශබ්දය ප්‍රථමා විභක්ති (පච්චත්ත වචන) ස්වභාවයෙහි පිහිටාම, 'සුජම්පති', 'රාජපුරිස' යන ශබ්ද මෙන් ස්වල්ප වශයෙන් ස්වාමි අර්ථය ද ප්‍රකාශ කරයි. මේ හේතුවෙන් ද විභක්ති විපර්යාසය (විභක්ති පෙරළීම) ඔබට පිළිසරණක් නොවේ. මෙසේ 'මය්හක' යන පැනවීමෙහි පවතින පදයේ කොටසක් වූ 'මය්හ' ශබ්දය විපර්යාස නොවූ වචනයක් වන හෙයින්, 'තුය්හං', 'තව', 'මම' යන ශබ්දයන්හි ද විභක්ති විපර්යාසයක් කැමති නොවිය යුතුය යන්න සිද්ධ වේ. එබැවින්, අටුවාචාර්යවරුන් විසින් සම්ප්‍රදාන හා ස්වාමි අර්ථයන්හි පොදුවේ පැවතුණ ද, සමාන වූ 'තුය්හං', 'මය්හං', 'තව', 'මම' යන ශබ්දයන්ගේ ව්‍යාකරණ ක්‍රමයම ඇසුරු කොටගෙන, පරහිත අනුකම්පාවෙන් යුතුව ඉහත දැක්වූ නියමය දක්වන ලද බව දත යුතුය. මෙසේය -

‘‘තුය්හං මය්හ’’න්තිමෙ සද්දෙ, සම්පදානෙ ගරූ වදුං;

‘‘තව මමා’’ති සාමිම්හි, නයමාදාය සත්ථතො.

"ගුරුන් (ඇදුරන්) වහන්සේලා ශාසනික ක්‍රමය ගුරු කොට ගෙන 'තුය්හං', 'මය්හං' යන මේ ශබ්ද සම්ප්‍රදාන අර්ථයෙහි ද, 'තව', 'මම' යන ශබ්ද ස්වාමි අර්ථයෙහි ද වේ යැයි පැවසූහ."

එවං සන්තෙපි එතෙසං, නියමො නත්ථි පාළියං;

කොචි තෙසං විසෙසො ච, දිට්ඨො අම්හෙහි තං සුණ.

"එසේ වුවද, පාලි පාඨයන්හි (ත්‍රිපිටකයෙහි) මොවුන්ගේ මෙබඳු නියමයක් නැත. අප විසින් ඔවුන්ගේ යම් සුවිශේෂත්වයක් දක්නා ලදී, එය අසනු මැනවි."

සාම්‍යත්ථසම්පදානත්ථා, සම්භවන්ති යහිං දුවෙ;

‘‘තුය්හං මය්හ’’න්තිමෙ සද්දා, තෙ පයොගා න දුල්ලභා.

"යම් තැනක ස්වාමි අර්ථය සහ සම්ප්‍රදාන අර්ථය යන දෙකම පවතී ද, එහි 'තුය්හං', 'මය්හං' යන මේ ශබ්දයන්ගේ යෙදීම් දුර්ලභ නොවේ."

‘‘තව මමා’’තිමෙ සද්දා, පායා සාමිම්හි වත්තරෙ;

සම්පදානෙ යහිං හොන්ති, තෙ පයොගා පනප්පකා.

"'තව', 'මම' යන මේ ශබ්ද බොහෝ සෙයින් ස්වාමි අර්ථයෙහි පවතිත්. යම් තැනක ඒවා සම්ප්‍රදාන අර්ථයෙහි යෙදේ ද, ඒ යෙදීම් වනාහි අල්පය (මද්‍ය)."

තවතො මමතො තුය්හං-මය්හංසද්දාව සාසනෙ;

පාඨෙ නෙකසහස්සම්හි, සාමිඅත්ථෙ පවත්තරෙති.

"ශාසනයෙහි (පාලි පාඨයන්හි) දහස් ගණන් තැන්වල 'තව', 'මම' යන ශබ්දයන්ට වඩා 'තුය්හං', 'මය්හං' යන ශබ්දයන්ම ස්වාමි අර්ථයෙහි පවතිත්."

සබ්බාපි ඉමා නීතියො පරමසුඛුමා සුදුද්දසා වීරජාතිනා සාධුකං මනසි කාතබ්බා.

පරම සියුම් වූ ද, ඉතා දැකීමට අපහසු වූ ද මේ සියලු ව්‍යාකරණ නීතීහු කෙලෙස් රහිත බුද්ධිමතුන් විසින් මැනවින් මනසෙහි ධාරණය කරගත යුත්තාහ.

වො නොසද්දෙසු පන වොසද්දො පච්චත්තඋපයොගකරණසම්පදානසාමිවචනපදපූරණෙසු දිස්සති. ‘‘කච්චි වො [Pg.392] අනුරුද්ධා සමග්ගා සම්මොදමානා’’තිආදීසු හි පච්චත්තෙ දිස්සති. ‘‘ගච්ඡථ භික්ඛවෙ පණාමෙමි වො’’තිආදීසු උපයොගෙ. ‘‘න වො මම සන්තිකෙ වත්ථබ්බ’’න්තිආදීසු කරණෙ. ‘‘වනපත්ථපරියායං වො භික්ඛවෙ දෙසෙස්සාමී’’තිආදීසු සම්පදානෙ. ‘‘සබ්බෙසං වො සාරිපුත්තා සුභාසිත’’න්තිආදීසු සාමිවචනෙ. ‘‘යෙ හි වොඅරියා පරිසුද්ධා කායකම්මන්තා’’තිආදීසු පදපූරණමත්තෙ. එත්ථෙතං වුච්චති –

'වෝ', 'නෝ' යන ශබ්ද අතුරින් 'වෝ' යන ශබ්දය ප්‍රථමා (පච්චත්ත), ද්විතීයා (උපයෝග), තෘතීයා (කරණ), චතුර්ථී (සම්ප්‍රදාන), ෂෂ්ඨී (ස්වාමි) විභක්ති අර්ථයන්හි සහ පාදපූරණයෙහි (පද පිරීමක් පමණක් වන තැන) ද පෙනේ. 'කච්චි වෝ අනුරුද්ධා සමග්ගා සම්මෝදමානා' (අනුරුද්ධයෙනි, තොප සැවොම සමගිව සතුටින් වෙසෙහුද?) යනාදී තැන්හි ප්‍රථමා විභක්තියෙහි ද, 'ගච්ඡථ භික්ඛවේ පණාමේමි වෝ' (මහණෙනි, යව්, තොප පිටත් කරමි) යනාදී තැන්හි ද්විතීයා විභක්තියෙහි ද, 'න වෝ මම සන්තිකේ වත්ථබ්බං' (මා සමීපයෙහි තොප විසින් නොවිසිය යුතුය) යනාදී තැන්හි තෘතීයා (කරණ) විභක්තියෙහි ද, 'වනපත්ථපරියායං වෝ භික්ඛවේ දේසිස්සාමි' (මහණෙනි, තොපට වනප්‍රස්ථ පර්යාය දේශනා කරමි) යනාදී තැන්හි චතුර්ථී (සම්ප්‍රදාන) විභක්තියෙහි ද, 'සබ්බේසං වෝ සාරිපුත්තා සුභාසිතං' (සාරිපුත්තයෙනි, තොප සැමගේම වචනය සුභාෂිතය) යනාදී තැන්හි ෂෂ්ඨී (ස්වාමි) විභක්තියෙහි ද, 'යේ හි වෝ අරියා පරිසුද්ධා... කායකම්මන්තා' යනාදී තැන්හි පාදපූරණ මාත්‍රයෙහි ද පෙනේ. මේ පිළිබඳව මෙසේ කියනු ලැබේ -

‘‘පච්චත්තෙ උපයොගෙ ච, කරණෙ සම්පදානියෙ;

සාමිස්ස වචනෙ චෙව, තථෙව පදපූරණෙ;

ඉමෙසු ඡසු ඨානෙසු, වොසද්දො සම්පවත්තති’’.

"ප්‍රථමා (පච්චත්ත) විභක්තියෙහි ද, ද්විතීයා (උපයෝග) විභක්තියෙහි ද, තෘතීයා (කරණ) විභක්තියෙහි ද, චතුර්ථී (සම්ප්‍රදාන) විභක්තියෙහි ද, ෂෂ්ඨී (ස්වාමි) විභක්තියෙහි ද, එසේම පාදපූරණයෙහි ද යන මේ ස්ථාන හයෙහි 'වෝ' ශබ්දය මැනවින් යෙදේ."

නොසද්දො පච්චත්තොපයොගකරණසම්පදානසාමිවචනාවධාරණනුසද්දත්ථෙසු පටිසෙධෙ නිපාතමත්තෙ ච වත්තති. අයඤ්හි ‘‘ගාමං නො ගච්ඡෙය්‍යාමා’’ති එත්ථ පච්චත්තෙ දිස්සති. ‘‘මා නො අජ්ජ විකන්තිංසු, රඤ්ඤො සූදා මහානසෙ’’තිආදීසු උපයොගෙ. ‘‘න නො විවාහො නාගෙහි, කතපුබ්බො කුදාචන’’න්තිආදීසු කරණෙ. ‘‘සංවිභජෙථ නො රජ්ජෙනා’’තිආදීසු සම්පදානෙ. ‘‘සත්ථා නො භගවා අනුප්පත්තො’’තිආදීසු සාමිවචනෙ. ‘‘න නො සමං අත්ථි තථාගතෙනා’’ති එත්ථ අවධාරණෙ. ‘‘අභිජානාසි නො ත්වං මහාරාජා’’තිආදීසු නුසද්දත්ථෙ, පුච්ඡායන්තිපි වත්තුං වට්ටති. ‘‘සුභාසිතඤ්ඤෙව භාසෙය්‍ය, නො ච දුබ්භාසිතං භණෙ’’තිආදීසු පටිසෙධෙ. ‘‘න නො සභායං න කරොන්ති කිඤ්චී’’තිආදීසු නිපාතමත්තෙ. එත්ථෙතං වුච්චති –

'නෝ' ශබ්දය ප්‍රථමා, ද්විතීයා, තෘතීයා, චතුර්ථී, ෂෂ්ඨී විභක්තීන්හි ද, අවධාරණ (නියම කිරීම්), 'නු' ශබ්දයේ අර්ථය (ප්‍රශ්නාර්ථය), ප්‍රතිෂේධ (වැළකීම) සහ නිපාත මාත්‍ර අර්ථයන්හි ද වැටේ. එය 'ගාමං නෝ ගච්ඡෙය්‍යාම' (අපි ගමට යන්නෙමු) යන්නෙහි ප්‍රථමා විභක්තියෙහි පෙනේ. 'මා නෝ අජ්ජ විකන්තිංසු, රඤ්ඤෝ සූදා මහානසේ' (රජුගේ සූපවේදියෝ අද මුළුතැන්ගෙයි අප කැබලි නොකෙරෙත්වා) යනාදී තැන්හි ද්විතීයා විභක්තියෙහි ද, 'න නෝ විවාහෝ නාගේහි, කතපුබ්බෝ කුදාචන' (නාගයන් සමඟ අප විසින් කිසි කලෙක විවාහයක් නොකරන ලදී) යනාදී තැන්හි තෘතීයා (කරණ) විභක්තියෙහි ද, 'සංවිභජේථ නෝ රජ්ජේන' (රාජ්‍යයෙන් අපට කොටසක් බෙදා දෙත්වා) යනාදී තැන්හි චතුර්ථී (සම්ප්‍රදාන) විභක්තියෙහි ද, 'සත්ථා නෝ භගවා අනුප්පත්තෝ' (අපගේ ශාස්තෘ වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩම කළ සේක) යනාදී තැන්හි ෂෂ්ඨී (ස්වාමි) විභක්තියෙහි ද, 'න නෝ සමං අත්ථි තථාගතේන' (තථාගතයන් වහන්සේ හා සමාන කෙනෙක් කිසිසේත් නැත) යන්නෙහි අවධාරණ අර්ථයෙහි ද, 'අභිජානාසි නෝ ත්වං මහාරාජා' (මහාරාජයෙනි, ඔබ සිහි කරන්නේද?) යනාදී තැන්හි 'නු' ශබ්දයේ අර්ථයෙහි (ප්‍රශ්නාර්ථයෙන් ද පැවසීම සුදුසුය) ද, 'සුභාසිතඤ්ඤේව භාසෙය්‍ය, නෝ ච දුබ්භාසිතං භණේ' (සුභාෂිතයම පැවසිය යුතුය, දුර්භාෂිතයක් නොපැවසිය යුතුය) යනාදී තැන්හි ප්‍රතිෂේධ (වැළකීම්) අර්ථයෙහි ද, 'න නෝ සභායං න කරොන්ති කිඤ්චී' යනාදී තැන්හි නිපාත මාත්‍රයෙහි ද වැටේ. මේ පිළිබඳව මෙසේ කියනු ලැබේ -

පච්චත්තෙ [Pg.393] චුපයොගෙ ච, කරණෙ සම්පදානියෙ;

සාම්‍යාවධාරණෙ චෙව, නුසද්දත්ථෙ නිවාරණෙ;

තථා නිපාතමත්තම්හි, නොසද්දො සම්පවත්තති.

ප්‍රථමා (පච්චත්ත) විභක්තියෙහි ද, ද්විතීයා (උපයෝග) විභක්තියෙහි ද, තෘතීයා (කරණ) විභක්තියෙහි ද, චතුර්ථී (සම්ප්‍රදාන) විභක්තියෙහි ද, ස්වාමි (ෂෂ්ඨී) හා අවධාරණ අර්ථයෙහි ද, 'නු' ශබ්දයේ අර්ථයෙහි ද, ප්‍රතිෂේධයෙහි (වැළකීමෙහි) ද, එමෙන්ම නිපාත මාත්‍රයෙහි ද 'නෝ' ශබ්දය මැනවින් යෙදේ.

ඉදානි සබ්බනාමානං යථාරහං සංඛිත්තෙන මිස්සකපදමාලා වුච්චතෙ –

දැන් සියලු සර්වනාමයන්ගේ මිශ්‍ර පදමාලාව සුදුසු පරිදි සංක්ෂිප්තව කියනු ලැබේ -

යො සො, යෙ තෙ. යං තං, යෙ තෙ. යෙන තෙන. සෙසං විත්ථාරෙතබ්බං. යා සා, යා තා. යං තං, යා තා. යාය තාය. සෙසං විත්ථාරෙතබ්බං. යං තං, යානි තානි. සෙසං විත්ථාරෙතබ්බං. ඉමිනා නයෙන ලිඞ්ගත්තයයොජනා කාතබ්බා.

යෝ සෝ, යේ තේ. යං තං, යේ තේ. යේන තේන. ඉතිරිය විස්තර කටයුතුය. යා සා, යා තා. යං තං, යා තා. යාය තාය. ඉතිරිය විස්තර කටයුතුය. යං තං, යානි තානි. ඉතිරිය විස්තර කටයුතුය. මේ ක්‍රමයෙන් ලිංග තුනෙහිම යෙදීම කටයුතුය.

‘‘එසො සො, එතෙ තෙ. අයං සො, ඉමෙ තෙ. සො අයං තෙ ඉමෙ’’තිආදිනා යථාපයොගං පදමාලා යොජෙතබ්බා. තථා හි ‘‘යො සො භගවා සයම්භූ අනාචරියකො. එතෙ තෙ භික්ඛවෙ උභො අන්තෙ අනුපගම්ම මජ්ඣිමා පටිපදා තථාගතෙන අභිසම්බුද්ධා. අයං සො සාරථි එතී’’ති එවමාදයො විචිත්තප්පයොගා දිස්සන්ති. ඉති සබ්බනාමිකපදානං මිස්සකපදමාලා යොජෙතබ්බා.

'ඒසෝ සෝ, ඒතේ තේ. අයං සෝ, ඉමේ තේ. සෝ අයං තේ ඉමේ' යනාදී වශයෙන් යෙදුමට අනුව පදමාලාවන් යෙදිය යුතුය. එසේම 'යෝ සෝ භගවා සයම්භූ අනාචරියකෝ' (යම් ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ස්වයම්භූ වූ, ගුරු උපදේශ රහිත වූ සේක්ද), 'ඒතේ... භික්ඛවේ උභෝ අන්තේ අනුපගම්ම මජ්ඣිමා පටිපදා තථාගතේන අභිසම්බුද්ධා' (මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේ විසින් ඒ මේ අන්ත දෙකට නොපැමිණ මධ්‍යම ප්‍රතිපදාව අවබෝධ කරන ලද්දේය), 'අයං සෝ සාරථි ඒති' (මේ ඒ සාරථියා පැමිණෙන්නේය) යනාදී විවිධ යෙදීම් පෙනේ. මෙසේ සර්වනාම පදයන්ගේ මිශ්‍ර පදමාලාව යෙදිය යුතුය.

මයා සබ්බත්ථසිද්ධස්ස, සාසනෙ සබ්බදස්සිනො;

සබ්බත්ථ සාසනෙ සුට්ඨු, කොසල්ලත්ථාය සොතුනං.

සර්වාර්ථසිද්ධ වූ ද, සර්වදර්ශී වූ ද බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි, ශ්‍රාවකයන්ගේ සර්වප්‍රකාර ශාසනික නිපුණතාව පිණිස මා විසින් -

අසබ්බනාමනාමෙහි, සබ්බනාමපදෙහි වෙ;

සහ සබ්බානි වුත්තානි, සබ්බනාමානි පන්තිතො.

- සර්වනාම නොවන නාම පදයන් හා සර්වනාම පදයන් ද සමඟින් සියලු සර්වනාමයන් පෙළගස්වා දක්වන ලදී.

එතෙසු කතයොගානං, සුඛුමත්ථවිජානනං;

අකිච්ඡපටිවෙධෙන, භවිස්සති න සංසයො.

මෙහි යෙදෙන්නවුන්ට සියුම් වූ අර්ථයන් වටහා ගැනීම කිසිදු අපහසුවකින් තොරව අවබෝධ කරගත හැකි වනු ඇත, එහි සැකයක් නැත.

ඉති නවඞ්ගෙ සාට්ඨකථෙ පිටකත්තයෙ බ්‍යප්පථගතීසු විඤ්ඤූනං

මෙසේ අටුවා සහිත වූ ත්‍රිපිටක නවංග ශාස්තෘ ශාසනයෙහි වචන මාර්ගයන්හි වෙසෙන ප්‍රඥාවන්තයන්ගේ -

කොසල්ලත්ථාය කතෙ සද්දනීතිප්පකරණෙ

- නිපුණතාව පිණිස කරන ලද 'සද්දනීති' ප්‍රකරණයෙහි -

සබ්බනාමතංසදිසනාමානං නාමිකපදමාලාවිභාගො නාම

- 'සර්වනාම හා එයට සමාන නාමයන්ගේ නාමික පදමාලා විභාගය' නම් වූ -

ද්වාදසමො පරිච්ඡෙදො.

දොළොස්වන පරිච්ඡේදයයි.

13. සවිනිච්ඡයසඞ්ඛ්‍යානාමනාමිකපදමාලා

13. විනිශ්චය සහිත වූ සංඛ්‍යා නාම පදමාලාව.

ඉතො [Pg.394] පරං පවක්ඛාමි, සඞ්ඛ්‍යානාමිකපන්තියො;

භූධාතුජෙහි රූපෙහි, අඤ්ඤෙහි චුපයොජිතුං.

මීට පසුව, 'භූ' ධාතුවෙන් උපන් රූපයන් හා අනෙකුත් රූපයන් සමඟ යෙදීම පිණිස සංඛ්‍යා නාම පදයන්ගේ පෙළගැස්ම පවසන්නෙමි.

යා හි සා හෙට්ඨා අම්හෙහි එක ද්විති චතුඉච්චෙතෙසං සඞ්ඛ්‍යාසබ්බනාමානං නාමිකපදමාලා කථිතා, තං ඨපෙත්වා ඉධ අසබ්බනාමානං පඤ්ච ඡ සත්තාදීනං සඞ්ඛ්‍යානාමානං නාමිකපදමාලා භූධාතුමයෙහි අඤ්ඤෙහි ච රූපෙහි යොජනත්ථං වුච්චතෙ –

යම් හෙයකින් අප විසින් මීට ඉහත දී 'ඒක', 'ද්වි', 'ති', 'චතු' යන මේ සංඛ්‍යා සර්වනාමයන්ගේ නාමික පදමාලාව පවසන ලද ද, එය හැරදමා, මෙහිදී සර්වනාම නොවන 'පඤ්ච' (පහ), 'ඡ' (හය), 'සත්ත' (හත) ආදී සංඛ්‍යා නාමයන්ගේ නාමික පදමාලාව 'භූ' ධාතුවෙන් සිද්ධ වූ සහ අනෙකුත් රූපයන් සමඟ යෙදීම පිණිස කියනු ලැබේ -

පඤ්ච, පඤ්චහි, පඤ්චභි, පඤ්චන්නං, පඤ්චසු. සත්තන්නං විභත්තීනං වසෙන ඤෙය්‍යං. ‘‘පඤ්ච භූතා, පඤ්ච අභිභවිතාරො, පඤ්ච පුරිසා, පඤ්ච භූමියො, පඤ්ච කඤ්ඤායො, පඤ්ච භූතානි, පඤ්ච චිත්තානී’’තිආදිනා සබ්බත්ථ යොජෙතබ්බං. ඡ, ඡහි, ඡභි, ඡන්නං, ඡසු, ඡස්සු ඉතිපි. ‘‘ඡස්සු ලොකො සමුප්පන්නො, ඡස්සු ක්‍රුබ්බති සන්ථව’’න්ති හි පාළි. සත්ත, සත්තහි, සත්තභි, සත්තන්නං, සත්තසු. අට්ඨ, අට්ඨහි, අට්ඨභි, අට්ඨන්නං, අට්ඨසු. නව, නවහි, නවභි, නවන්නං, නවසු. දස, දසහි, දසභි, දසන්නං, දසසු. එවං එකාදස. ද්වාදස, බාරස. තෙරස, තෙදස, තෙළස. චතුද්දස, චුද්දස. පඤ්චදස, පන්නරස. සොළස. සත්තරස. අට්ඨාරස, අට්ඨාරසහි, අට්ඨාරසභි, අට්ඨාරසන්නං, අට්ඨාරසසු. සබ්බමෙතං බහුවචනවසෙන ගහෙතබ්බං.

‘පඤ්ච’ (පහ), ‘පඤ්චහි’, ‘පඤ්චභි’, ‘පඤ්චන්නං’, ‘පඤ්චසු’ යනු විභක්ති සතෙහි වශයෙන් දත යුතුය. “පඤ්ච භූතා (මහා භූත පහක්), පඤ්ච අභිභවිතාරො (අභිභවා යන්නන් පස්දෙනෙක්), පඤ්ච පුරිසා (පුරුෂයන් පස්දෙනෙක්), පඤ්ච භූමියො (භූමි පහක්), පඤ්ච කඤ්ඤායො (කන්‍යාවන් පස්දෙනෙක්), පඤ්ච භූතානි (භූතයන් පහක්), පඤ්ච චිත්තානි (සිත් පහක්)” යනාදී වශයෙන් සියලු තැන යෙදිය යුතුය. ‘ඡ’ (හය), ‘ඡහි’, ‘ඡභි’, ‘ඡන්නං’, ‘ඡසු’, ‘ඡස්සු’ යනුවෙන් ද වේ. “ඡස්සු ලොකො සමුප්පන්නො, ඡස්සු කුබ්බති සන්ථවං” (ලෝකය හයක් කෙරෙහි උපන්නේය, හයක් කෙරෙහි සබඳකම් පවත්වයි) යනු පාලි පාඨයයි. ‘සත්ත’ (හත), ‘සත්තහි’, ‘සත්තභි’, ‘සත්තන්නං’, ‘සත්තසු’. ‘අට්ඨ’ (අට), ‘අට්ඨහි’, ‘අට්ඨභි’, ‘අට්ඨන්නං’, ‘අට්ඨසු’. ‘නව’ (නමය), ‘නවහි’, ‘නවභි’, ‘නවන්නං’, ‘නවසු’. ‘දස’ (දහය), ‘දසහි’, ‘දසභි’, ‘දසන්නං’, ‘දසසු’. එසේම ‘ඒකාදස’ (එකොළහ). ‘ද්වාදස’, ‘බාරස’ (දොළහ). ‘තෙරස’, ‘තේදස’, ‘තෙළස’ (දහතුන). ‘චතුද්දස’, ‘චුද්දස’ (දහහතර). ‘පඤ්චදස’, ‘පන්නරස’ (පහළොව). ‘සෝළස’ (දහසය). ‘සත්තරස’ (දහහත). ‘අට්ඨාරස’ (දහඅට), ‘අට්ඨාරසහි’, ‘අට්ඨාරසභි’, ‘අට්ඨාරසන්නං’, ‘අට්ඨාරසසු’ යනාදී වශයෙනි. මේ සියල්ල බහු වචන වශයෙන් ගත යුතුය.

එකූනවීසති, එකූනවීසං ඉච්චාදිපි. එකූනවීසාය, එකූනවීසායං, එකූනවීස භික්ඛූ තිට්ඨන්ති, එකූනවීසං භික්ඛූ පස්සති, එවං ‘‘කඤ්ඤායො චිත්තානී’’ති ච ආදිනා යොජෙතබ්බං. එකූනවීසාය භික්ඛූහි ධම්මො දෙසිතො, එකූනවීසාය කඤ්ඤාහි කතං, එකූනවීසාය චිත්තෙහි කතං, එකූනවීසාය භික්ඛූනං චීවරං දෙති, එකූනවීසාය කඤ්ඤානං ධනං දෙති, එකූනවීසාය චිත්තානං රුච්චති, එකූනවීසාය භික්ඛූහි අපෙති[Pg.395]. එවං කඤ්ඤාහි චිත්තෙහි. එකූනවීසාය භික්ඛූනං සන්තකං, එවං කඤ්ඤානං චිත්තානං. එකූනවීසායං භික්ඛූසු පතිට්ඨිතං. එවං ‘‘කඤ්ඤාසු චිත්තෙසූ’’ති යොජෙතබ්බං. එකූනවීසති, එකූනවීසතිං, එකූනවීසතියා, එකූනවීසතියං.

‘ඒකූනවීසති’ (දහනවය), ‘ඒකූනවීසං’ යනාදී වශයෙන් ද වේ. ‘ඒකූනවීසාය’, ‘ඒකූනවීසායං’ යනුවෙන් ද, ‘ඒකූනවීස භික්ඛූ තිට්ඨන්ති’ (භික්ෂූන් වහන්සේලා දහනව නමක් වැඩසිටිති), ‘ඒකූනවීසං භික්ඛූ පස්සති’ (භික්ෂූන් වහන්සේලා දහනව නමක් දකියි) යනුවෙන් ද, එසේම ‘කඤ්ඤායො’ (කන්‍යාවෝ), ‘චිත්තානි’ (සිත්) යනාදී වශයෙන් ද යෙදිය යුතුය. ‘ඒකූනවීසාය භික්ඛූහි ධම්මො දෙසිතො’ (දහනව නමක් වූ භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් ධර්මය දේශනා කරන ලදී), ‘ඒකූනවීසාය කඤ්ඤාහි කතං’ (කන්‍යාවන් දහනව දෙනෙකු විසින් කරන ලදී), ‘ඒකූනවීසාය චිත්තේහි කතං’ (සිත් දහනවයකින් කරන ලදී), ‘ඒකූනවීසාය භික්ඛූනං චීවරං දෙති’ (භික්ෂූන් වහන්සේලා දහනව නමකට සිවුරු පූජා කරයි), ‘ඒකූනවීසාය කඤ්ඤානං ධනං දෙති’ (කන්‍යාවන් දහනව දෙනෙකුට ධනය දෙයි), ‘ඒකූනවීසාය චිත්තානං රුච්චති’ (සිත් දහනවයකට රුචි වෙයි), ‘ඒකූනවීසාය භික්ඛූහි අපේති’ (භික්ෂූන් වහන්සේලා දහනව නමකගෙන් ඉවත් වෙයි). එලෙසම කන්‍යාවන්ගෙන් ද, සිත්වලින් ද වේ. ‘ඒකූනවීසාය භික්ඛූනං සන්තකං’ (භික්ෂූන් වහන්සේලා දහනව නමකගේ අයත් දෙයයි), එලෙසම කන්‍යාවන්ගේ ද, සිත්වලට ද වේ. ‘ඒකූනවීසායං භික්ඛූසු පතිට්ඨිතං’ (භික්ෂූන් වහන්සේලා දහනව නමක් කෙරෙහි පිහිටියේය). එලෙසම “කඤ්ඤාසු චිත්තේසු” (කන්‍යාවන් කෙරෙහි, සිත් කෙරෙහි) වශයෙන් යෙදිය යුතුය. ‘ඒකූනවීසති’, ‘ඒකූනවීසතිං’, ‘ඒකූනවීසතියා’, ‘ඒකූනවීසතියං’ යනු ද එසේමය.

වීසති, වීසතිං, වීසතියා, වීසතියං. වීස, වීසං, වීසාය, වීසායං. තථා එකවීස ද්වාවීස බාවීස තෙවීස චතුවීස ඉච්චාදීසුපි. තිංස, තිංසං, තිංසාය, තිංසායං. චත්තාලීස, චත්තාලීසං, චත්තාලීසාය, චත්තාලීසායං. චත්තාරීස ඉච්චාදිපි. පඤ්ඤාස, පඤ්ඤාසං, පඤ්ඤාසාය, පඤ්ඤාසායං. පණ්ණාස, පණ්ණාසං, පණ්ණාසාය, පණ්ණාසායං. සට්ඨි, සට්ඨිං, සට්ඨියා, සට්ඨියං. සත්තති, සත්තතිං, සත්තතියා, සත්තතියං. සත්තරි ඉච්චාදිපි. අසීති, අසීතිං, අසීතියා, අසීතියං. නවුති. නවුතිං, නවුතියා, නවුතියං.

‘වීසති’ (විස්ස), ‘වීසතිං’, ‘වීසතියා’, ‘වීසතියං’ ද, ‘වීස’, ‘වීසං’, ‘වීසාය’, ‘වීසායං’ ද වේ. එසේම ‘ඒකවීස’ (විසි එක), ‘ද්වාවීස’, ‘බාවීස’ (විසි දෙක), ‘තේවීස’ (විසි තුන), ‘චතුවීස’ (විසි හතර) යනාදීන්හි ද වේ. ‘තිංස’ (තිහ), ‘තිංසං’, ‘තිංසාය’, ‘තිංසායං’. ‘චත්තාලීස’ (හතළිහ), ‘චත්තාලීසං’, ‘චත්තාලීසාය’, ‘චත්තාලීසායං’. ‘චත්තාරීස’ යනාදී වශයෙන් ද වේ. ‘පඤ්ඤාස’ (පනහ), ‘පඤ්ඤාසං’, ‘පඤ්ඤාසාය’, ‘පඤ්ඤාසායං’. ‘පණ්ණාස’, ‘පණ්ණාසං’, ‘පණ්ණාසාය’, ‘පණ්ණාසායං’. ‘සට්ඨි’ (හැට), ‘සට්ඨිං’, ‘සට්ඨියා’, ‘සට්ඨියං’. ‘සත්තති’ (හැත්තෑව), ‘සත්තතිං’, ‘සත්තතියා’, ‘සත්තතියං’. ‘සත්තරි’ යනාදී වශයෙන් ද වේ. ‘අසීති’ (අසූව), ‘අසීතිං’, ‘අසීතියා’, ‘අසීතියං’. ‘නවුති’ (අනූව), ‘නවුතිං’, ‘නවුතියා’, ‘නවුතියං’ ද වේ.

ඉත්ථඤ්ච අඤ්ඤථාපි සඞ්ඛ්‍යාරූපානි ගහෙතබ්බානි. එකූනවීසෙහි, එකූනවීසානං, එකූනවීසෙසු. ‘‘ඡන්නවුතීන’’න්ති ච ආදිනාපි සඞ්ඛ්‍යාරූපානං කත්ථචි දස්සනතො කෙචි සද්දසත්ථවිදූ ඌනවීසතිසද්දං සබ්බදාපි එකවචනන්තමිත්ථිලිඞ්ගමෙව පයුඤ්ජන්ති. කෙචි ‘‘වීසතිආදයො ආනවුති එකවචනන්තා ඉත්ථිලිඞ්ගා’’ති වදන්ති. කෙචි පනාහු –

මෙලෙස ද වෙනත් අයුරකින් ද සංඛ්‍යා රූපයන් ගත යුතුය. ‘ඒකූනවීසේහි’, ‘ඒකූනවීසානං’, ‘ඒකූනවීසේසු’ යනුවෙනි. “ඡන්නවුතීනං” (අනූහයකට) යනාදී වශයෙන් ද සංඛ්‍යා රූපයන් ඇතැම් තැනක දක්නට ලැබෙන බැවින්, ඇතැම් ව්‍යාකරණඥයෝ ‘ඌනවීසති’ (දහනවය) ශබ්දය හැමවිටම ඒකවචනාන්ත ස්ත්‍රී ලිංගයෙන්ම යොදති. ඇතැම්හු “වීසති (විස්ස) පටන් නවුති (අනූව) දක්වා ශබ්ද ඒකවචනාන්ත ස්ත්‍රී ලිංග වේ” යැයි පවසති. ඇතැම්හු මෙසේ පවසති:

‘‘සද්දා සඞ්ඛ්‍යෙය්‍යසඞ්ඛාසු, එකත්තෙ වීසතාදයො;

සඞ්ඛත්ථෙ ද්විබහුත්තම්හි, තා තු චානවුතිත්ථියො’’ති.

“වීසති (විස්ස) ආදී ශබ්ද ගණන් කරනු ලබන දේ (සංඛ්‍යෙය) සහ සංඛ්‍යාවන් යන අර්ථයන්හි ඒක වචනයෙහි ද, සංඛ්‍යාත අර්ථයෙහි ද්විවචන බහුවචනයන්හි ද වැටෙත්. අනූව දක්වා වූ ඒ ශබ්ද ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි වෙති.”

එත්ථ ද්විවචනං ඡඩ්ඩෙතබ්බං බුද්ධවචනෙ තදභාවතො. සබ්බෙසම්පි ච තෙසං යථාවුත්තවචනං කිඤ්චි පාළිප්පදෙසං පත්වා යුජ්ජති, කිඤ්චි පන පත්වා න යුජ්ජති වීසතිවීසංතිංසංඉච්චාදීනඤ්හි සඞ්ඛත්ථානං සද්දානං බහුවචනප්පයොගවසෙනපි පාළියං දස්සනතො[Pg.396], කච්චායනෙ ච යොවචනසම්භූතරූපවන්තතාදස්සනතො. තස්මා යථාසම්භවං යථාපාවචනඤ්ච ඉත්ථිලිඞ්ගභාවෙ තෙසමෙකවචනන්තතා වෙදිතබ්බා අත්ථි නත්ථිසද්දානං විය.

මෙහිදී ද්විවචනය බැහැර කළ යුතුය, මන්ද බුද්ධ වචනයෙහි (පාලි භාෂාවෙහි) ද්විවචනයක් නොමැති බැවිනි. ඒ සියල්ලන්ගේම ඉහත සඳහන් කළ වචනය ඇතැම් පාලි පාඨයන්හි ගැලපෙන අතර, ඇතැම් තැනක නොගැලපේ. ‘වීසති’, ‘වීසං’, ‘තිංසං’ යනාදී සංඛ්‍යාත අර්ථ ඇති ශබ්දයන් බහුවචන ප්‍රයෝග වශයෙන් ද පාලියෙහි දක්නට ලැබෙන බැවින් ද, කච්චායන ව්‍යාකරණයෙහි ‘යෝ’ විභක්තියෙන් සැදුණු රූප ඇති බව දක්නට ලැබෙන බැවින් ද වේ. එබැවින්, ‘අත්ථි’, ‘නත්ථි’ ශබ්දයන් මෙන්, ස්ත්‍රී ලිංග භාවයෙහි ඇති කල්හි ද, සුදුසු පරිදි සහ බුද්ධ දේශනාවට අනුකූලව ඒවායේ ඒකවචනාන්ත බව දත යුතුය.

අත්ථිනත්ථිසද්දා හි නිපාතත්තා එකත්තෙපි බහුත්තෙපි පවත්තන්ති ‘‘පුත්තා මත්ථි ධනම්මත්ථි. නත්ථි අත්තසමං පෙමං. නත්ථි සමණබ්‍රාහ්මණා’’තිආදීසු. අලිඞ්ගත්තෙපි පනෙතෙසං කත්ථචි ඉත්ථිලිඞ්ගභාවො දිට්ඨො. අභිධම්මෙ හි ධම්මසෙනාපතිනා අනුධම්මචක්කවත්තිනා වොහාරකුසලෙන වොහාරකුසලසාධකෙන ‘‘අත්ථියා නව. නත්ථියා නවා’’ති එකවචනන්තං ඉත්ථිලිඞ්ගරූපං දස්සිතං, තස්මා වීසතිවීසතිමිච්චාදීනම්පි යථාසම්භවං යථාපාවචනඤ්ච ඉත්ථිලිඞ්ගභාවෙ එකවචනන්තතා වෙදිතබ්බා.

‘අත්ථි’ සහ ‘නත්ථි’ ශබ්ද නිපාතයන් වන බැවින් ඒකවචනයෙහි ද බහුවචනයෙහි ද වැටේ. “පුත්තා මත්ථි ධනම්මත්ථි (මට පුත්‍රයෝ ද ඇත්තාහ, ධනය ද ඇත්තේය)”, “නත්ථි අත්තසමං පේමං (තමා හා සමාන ප්‍රේමයක් නැත)”, “නත්ථි සමණබ්‍රාහ්මණා (ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයෝ නැත)” යනාදී උදාහරණවලිනි. මේවායේ ලිංගයක් නොමැති වුව ද ඇතැම් තැනක ස්ත්‍රී ලිංග භාවය දක්නට ලැබේ. අභිධර්මයෙහි ව්‍යවහාරයෙහි දක්ෂ වූ ද, ව්‍යවහාර දක්ෂතාවය සිදු කරන්නා වූ ද, අනු-ධර්මචක්‍රවර්තී වූ ධර්ම සේනාපති ශාරීපුත්‍ර මහරහතන් වහන්සේ විසින් “අත්ථියා නව (ඇති බවෙහි නවයකි), නත්ථියා නවා (නැති බවෙහි නවයකි)” යනුවෙන් ඒකවචනාන්ත ස්ත්‍රී ලිංග රූපය දක්වන ලදී. එබැවින්, ‘වීසති’, ‘වීසතිං’ යනාදී ශබ්දයන්ගේ ද සුදුසු පරිදි සහ බුද්ධ දේශනාවට අනුකූලව ස්ත්‍රී ලිංග භාවයෙහි ඒකවචනාන්ත බව දත යුතුය.

තත්ථෙකෙ ‘‘හෙතුයා අධිපතියා’’ති ච ඉදං ලිඞ්ගවිපල්ලාසවසෙන ගහෙතබ්බං මඤ්ඤන්ති. තම්මතිවසෙන ‘‘හෙතුම්හි අධිපතිම්හී’’ති පුල්ලිඞ්ගභාවො පටිපාදෙතබ්බො, ‘‘හෙතුපච්චයෙ අධිපතිපච්චයෙ’’ ඉච්චෙවත්ථො. අථ වා ‘‘හෙතුයා අධිපතියා’’ති ද්වයමිදං ඉත්ථිලිඞ්ගරූපපටිභාගං පුල්ලිඞ්ගරූපන්ති ගහෙතබ්බං ‘‘හෙතුයො ජන්තුයො’’තිආදීනං ඉත්ථිලිඞ්ගරූපපටිභාගානං පුල්ලිඞ්ගරූපානම්පි විජ්ජමානත්තා, ‘‘අත්ථියා නත්ථියා’’ති ඉදං පන ලිඞ්ගවිපල්ලාසවසෙන වුත්තන්ති න ගහෙතබ්බං අත්ථි නත්ථිසද්දානං අලිඞ්ගභෙදත්තා. න හි අත්ථි නත්ථිසද්දා තීසු ලිඞ්ගෙසු එකස්මිම්පි අන්තොගධා. එතෙසු හි අත්ථිසද්දො ආඛ්‍යාතනිපාතවසෙන භිජ්ජති ‘‘අත්ථි සන්ති සංවිජ්ජති. අත්ථිඛීරා බ්‍රාහ්මණී’’තිආදීසු[Pg.397], නත්ථිසද්දො පන නිපාතොයෙව. ඉච්චෙවං අත්ථි නත්ථිසද්දානං නිපාතානඤ්ච ලිඞ්ගවචනවසෙන කථනං යුජ්ජති ඉත්ථිලිඞ්ගාදිවසෙන එකත්තාදිවසෙන ච අප්පවත්තනතො. වුත්තඤ්ච –

එහි ඇතැම්හු “හේතුයා අධිපතියා” (හේතුවෙහි, අධිපතිත්වයෙහි) යන මෙය ලිංග විපර්යාසයක් වශයෙන් ගත යුතුයැයි සිතති. ඔවුන්ගේ මතයට අනුව “හේතුම්හි අධිපතිම්හි” යනුවෙන් පුල්ලිංග භාවය දැක්විය යුතු අතර, එහි අර්ථය “හේතු ප්‍රත්‍යයෙහි, අධිපති ප්‍රත්‍යයෙහි” යන්නම වේ. නැතහොත් “හේතුයා අධිපතියා” යන මේ දෙක ස්ත්‍රී ලිංග රූප බඳු වූ පුල්ලිංග රූප ලෙස ගත යුතුය. මන්ද “හේතුයෝ ජන්තුයෝ” යනාදී ස්ත්‍රී ලිංග රූප බඳු වූ පුල්ලිංග රූප ද පවතින බැවිනි. එහෙත් “අත්ථියා නත්ථියා” යන්න ලිංග විපර්යාසයක් ලෙස පවසන ලද්දක් යැයි නොගත යුතුය. මන්ද ‘අත්ථි’, ‘නත්ථි’ ශබ්දයන්ට ලිංග භේදයක් නොමැති බැවිනි. ‘අත්ථි’, ‘නත්ථි’ ශබ්ද තුන් ලිංගයෙන් කිසිවකටත් ඇතුළත් නොවේ. මේවා අතුරින් ‘අත්ථි’ ශබ්දය ආඛ්‍යාත සහ නිපාත වශයෙන් වෙනස් වේ. “අත්ථි සන්ති සංවිජ්ජති (ඇත, පවතිත්, විද්‍යමාන වේ)”, “අත්ථිඛීරා බ්‍රාහ්මණී (කිරි ඇති බැමිණිය)” යනාදී වශයෙනි. ‘නත්ථි’ ශබ්දය වනාහි නිපාතයක්ම වේ. මෙලෙස ‘අත්ථි’, ‘නත්ථි’ යන ශබ්දයන් සහ නිපාතයන් ලිංග වචන වශයෙන් කීම නොගැලපේ, මන්ද ඒවා ස්ත්‍රී ලිංග ආදී වශයෙන් හෝ ඒකවචන ආදී වශයෙන් නොවැටෙන බැවිනි. මෙසේ ද පවසන ලදී:

‘‘සදිසං තීසු ලිඞ්ගෙසු, සබ්බාසු ච විභත්තිසු;

වචනෙසු ච සබ්බෙසු, යං න බ්‍යෙති තදබ්‍යය’’න්ති.

“ලිංග තුනෙහි ද, සියලු විභක්තීන්හි ද, සියලු වචනයන්හි ද සමාන වූ, වෙනස් නොවන (ව්‍යය නොවන) යමක් වේ ද, එය ‘අව්‍යය’ නම් වේ.”

එත්ථ සියා – නනු ච භො ‘‘අත්ථි සක්කා ලබ්භා ඉච්චෙතෙ පඨමායා’’ති වචනතො අත්ථිසද්දො පඨමාය විභත්තියා යුත්තො, එවං සන්තෙ කස්මා ‘‘සදිසං තීසු ලිඞ්ගෙසූ’’තිආදි වුත්තන්ති? සච්චං අත්ථිසද්දො පඨමාය විභත්තියා යුත්තො, තථා නත්ථිසද්දො අත්ථිසද්දස්ස වචනලෙසෙන ගහෙතබ්බත්තා යුගළපදත්තා ච. ඉදං පන ‘‘සදිසං තීසු ලිඞ්ගෙසූ’’තිආදිවචනං උපසග්ගනිපාතසඞ්ඛාතෙ අසඞ්ඛ්‍යාසද්දෙ සන්ධාය වුත්තං, න එකෙකමසඞ්ඛ්‍යාසද්දං සන්ධාය. තථා හි ‘‘අසඞ්ඛ්‍යා’’ති ච ‘‘අබ්‍යයා’’ති ච ලද්ධවොහාරෙසු උපසග්ගනිපාතෙසු උපසග්ගා සබ්බෙපි සබ්බවිභත්තිවචනකා. නිපාතානං පන එකච්චෙ පඨමාදීසු යථාරහං විභත්තියුත්තා, එකච්චෙ අවිභත්තියුත්තා. තත්ථ යෙ යදග්ගෙන විභත්තියුත්තා, තෙ තදග්ගෙන තබ්බචනකා. උපසග්ගනිපාතෙසු හි පච්චෙකං ‘‘ඉදං නාම වචන’’න්ති ලද්ධුං න සක්කා, සබ්බසඞ්ගාහකවසෙන පන ‘‘සදිසං තීසු ලිඞ්ගෙසූ’’තිආදි පුබ්බාචරියෙහි වුත්තං. කච්චායනාචරියෙනපි ඉමමෙවත්ථං සන්ධාය ‘‘සබ්බාසමාවුසොපසග්ගනිපාතාදීහි චා’’ති වුත්තං. න හි ආවුසොසද්දතො සබ්බාපි විභත්තියො ලබ්භන්ති, අථ ඛො ආලපනත්ථවාචකත්තා එකවචනිකඅනෙකවචනිකා පඨමාවිභත්තියොයෙව ලබ්භන්ති. අයමස්මාකං ඛන්ති.

මෙහි මෙසේ සැකයක් ඇති විය හැකිය: 'අත්ථි, සක්කා, ලබ්භා යන මේවා ප්‍රථමා විභක්තියෙහි වෙති' යන වචනයෙන් 'අත්ථි' ශබ්දය ප්‍රථමා විභක්තියෙන් යුක්ත වේ. එසේ තිබියදී කුමන කරුණක් නිසා 'තුන් ලිඟුහි සමාන වූ' යනාදී වශයෙන් පවසන ලද්දේද? එය සත්‍යයකි. 'අත්ථි' ශබ්දය ප්‍රථමා විභක්තියෙන් යුක්තය. 'අත්ථි' ශබ්දයේ ව්‍යවහාරය අනුව ගත යුතු බැවින් සහ එය යුගල පදයක් වන බැවින් 'නත්ථි' ශබ්දයද එසේමය. එහෙත්, 'තුන් ලිඟුහි සමාන වූ' යනාදී මේ වචනය පවසන ලද්දේ උපසර්ග සහ නිපාතයන් වශයෙන් හඳුන්වන අසංඛ්‍යාත (වෙනස් නොවන) ශබ්ද සමූහය අරභයා මිස, එකින් එකක් වූ අසංඛ්‍යාත ශබ්දයන් අරභයා නොවේ. එසේමය, 'අසංඛ්‍යා' කියාද 'අව්‍යය' කියාද ව්‍යවහාර කෙරෙන උපසර්ග සහ නිපාතයන් අතුරින් සියලුම උපසර්ගයෝ සියලු විභක්ති සහ සියලු වචන ඇත්තාහු වෙති. නිපාතයන් අතුරින් ඇතැම් ඒවා ප්‍රථමා ආදී විභක්තීන්හි සුදුසු පරිදි විභක්ති සහිත වන අතර, ඇතැම් ඒවා විභක්ති රහිත වෙති. එහි යම් නිපාත කෙනෙක් යම් පමණකින් විභක්ති සහිත වෙත්ද, ඔවුහු ඒ ප්‍රමාණයෙන් ඒ ඒ වචන ඇත්තාහු වෙති. උපසර්ග සහ නිපාතයන්හි වෙන් වෙන් වශයෙන් 'මෙය මේ වචනයයි' කියා දැක්විය නොහැකි වුවද, සියල්ල ඇතුළත් වන පරිදි 'තුන් ලිඟුහි සමාන වූ' යනාදී වශයෙන් පූර්වාචාර්යවරුන් විසින් පවසන ලදී. කච්චායන ආචාර්යවරයන් විසින්ද මේ අර්ථයම අරභයා 'සබ්බාසමාවුසෝපසග්ගනිපාතාදීහි ච' යන්න වදාරන ලදී. මක්නිසාද යත්, 'ආවුසෝ' ශබ්දයෙන් සියලු විභක්තීන් නොලැබෙන අතර, ආමන්ත්‍රණ අර්ථය ප්‍රකාශ කරන බැවින් ඒක වචන සහ බහු වචන සහිත ප්‍රථමා විභක්තිය පමණක් ලැබෙන බැවිනි. මෙය අපගේ පිළිගැනීමයි.

කෙචි [Pg.398] පන සබ්බෙහිපි නිපාතෙහි සබ්බවිභත්තිලොපං වදන්ති, තං න ගහෙතබ්බං. ‘‘අත්ථි සක්කා ලබ්භා ඉච්චෙතෙ පඨමාය. දිවා භිය්‍යො නමො ඉච්චෙතෙ පඨමාය ච දුතියාය චා’’තිආදිවචනතො, පදපූරණමත්තානඤ්ච අවිභත්තියුත්තානං අථ ඛලු වත වථ ඉච්චාදීනං නිපාතානං වචනතො. එත්ථාපි සියා ‘‘නනු ච භො අවිභත්තියුත්තානම්පි නිපාතානං සම්භවතො අත්ථි නත්ථිසද්දානං අවිභත්තිකො නිද්දෙසො කාතබ්බො, අථ කිමත්ථං ‘අත්ථියා නව, නත්ථියා නවා’ති සවිභත්තිකො නිද්දෙසො කතො’’ති? සබ්බථා විභත්තීහි විනා අත්ථස්ස නිද්දිසිතුමසක්කුණෙය්‍යත්තාති.

එහෙත්, ඇතැම්හු සියලුම නිපාතයන්ගෙන් සියලු විභක්තීන් ලොප් වන බව පවසති. එය පිළිගත යුතු නොවේ. මක්නිසාද යත්, 'අත්ථි, සක්කා, ලබ්භා යන මේවා ප්‍රථමා විභක්තියෙහි වෙති. දිවා, භිය්‍යෝ, නමෝ යන මේවා ප්‍රථමා සහ ද්විතීයා විභක්තීන්හි වෙති' යනාදී වචන පවතින බැවින්ද, හුදෙක් පද පූරණය සඳහා පමණක් යෙදෙන විභක්ති රහිත වූ 'අථ, ඛලු, වත, වථ' යනාදී නිපාතයන් පවතින බැවින්ද වේ. මෙහිදීද මෙවැනි සැකයක් ඇති විය හැකිය: 'පින්වත්නි, විභක්ති රහිත වූ නිපාතයන්ද පවතින බැවින් අත්ථි, නත්ථි ශබ්දයන්ද විභක්ති රහිතව දැක්විය යුතු නොවේද? එසේ තිබියදී කුමන කරුණක් නිසා 'අත්ථියා නව, නත්ථියා නවා' යනුවෙන් විභක්ති සහිතව දැක්වීමක් කරන ලද්දේද?' කියායි. එයට පිළිතුර නම්, කිසිසේත්ම විභක්තීන් නොමැතිව අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීමට නොහැකි වන බැවිනි.

යදි එවං ‘‘අත්ථි සක්කා ලබ්භා ඉච්චෙතෙ පඨමායා’’ති වචනතො අත්ථි නත්ථිසද්දා ලුත්තාය පඨමාය විභත්තියා වසෙන පඨමාවිභත්තිකායෙව නිද්දිසිතබ්බා, එවමකත්වා කස්මා සත්තම්‍යන්තවසෙන ‘‘අත්ථියා නත්ථියා’’ති නිද්දිට්ඨාති? සච්චං, අත්ථි නත්ථිසද්දා පඨමාවිභත්තියුත්තායෙව නිද්දිසිතබ්බා, තථාපි ‘‘අත්ථිපච්චයෙ නව, නත්ථිපච්චයෙ නවා’’ති එතස්සත්ථස්ස පරිදීපනෙ පඨමාය ඔකාසො නත්ථි, සත්තමියායෙව පන අත්ථි, තස්මා ‘‘අත්ථියා නව, නත්ථියා නවා’’ති වුත්තං. ඉති අත්ථියානත්ථියාසද්දානං සත්තම්‍යන්තභාවෙ සිද්ධෙයෙව තතියාචතුත්ථීපඤ්චමීඡට්ඨියන්තභාවොපි සිද්ධොයෙව හොති. තස්මා ‘‘අත්ථිභාවො අත්ථිතා’’තිආදීසුපි අත්ථියා භාවො අත්ථිභාවො, නත්ථියා භාවො නත්ථිභාවො, අත්ථියා භාවො අත්ථිතාභිආදිනා සමාසතද්ධිතවිග්ගහො අවස්සමිච්ඡිතබ්බො. යදිදමම්හෙහි වුත්තං, තං ‘‘පාළියා විරුජ්ඣතී’’ති න වත්තබ්බං පාළිනයානුසාරෙන වුත්තත්තාති.

ඉදින් එසේ නම්, 'අත්ථි, සක්කා, ලබ්භා යන මේවා ප්‍රථමා විභක්තියෙහි වෙති' යන වචනය නිසා 'අත්ථි, නත්ථි' යන ශබ්දයන් ලොප් වූ ප්‍රථමා විභක්තියේ බලයෙන් ප්‍රථමා විභක්ති සහිතවම දැක්විය යුතුය. එසේ නොකර කුමන කරුණක් නිසා සප්තමී විභක්ති අර්ථයෙන් 'අත්ථියා, นත්ථියා' යනුවෙන් දක්වන ලද්දේද? එය සත්‍යයකි, 'අත්ථි, นත්ථි' ශබ්දයන් ප්‍රථමා විභක්තියෙන්ම දැක්විය යුතුය. එසේ වුවද, 'අත්ථි ප්‍රත්‍යයෙහි නවයකි, นත්ථි ප්‍රත්‍යයෙහි නවයකි' යන මේ අර්ථය පැහැදිලි කිරීමෙහිලා ප්‍රථමා විභක්තියට අවස්ථාවක් නැත. සප්තමී විභක්තියටම පමණක් එහි අවස්ථාව ඇත. එබැවින් 'අත්ථියා නව, นත්ථියා නවා' යනුවෙන් පවසන ලදී. මෙසේ 'අත්ථියා, นත්ථියා' යන ශබ්දයන් සප්තමී විභක්ති සහිත බව සිද්ධ වන කල්හි, තෘතීයා, චතුර්ථී, පංචමී, ෂෂ්ඨී විභක්ති සහිත බවද සිද්ධ වන්නේමය. එබැවින් 'අත්ථිභාවෝ, අත්ථිතා' යනාදී පදයන්හිද 'අත්ථියා භාවෝ අත්ථිභාවෝ', 'นත්ථියා භාවෝ นත්ථිභාවෝ', 'අත්ථියා භාවෝ අත්ථිතා' යනාදී වශයෙන් සමාස සහ තද්ධිත විග්‍රහයන් නිසැකවම පිළිගත යුතුය. අප විසින් පවසන ලද මේ කරුණ 'පාලි ක්‍රමයට පටහැනි වේ' යැයි නොකිය යුතුය. මක්නිසාද යත්, මෙය පාලි භාෂා ක්‍රමානුකූලවම පවසන ලද බැවිනි.

එවං හොතු, කස්මා භො ‘‘අත්ථියා, නත්ථියා’’ති ඉත්ථිලිඞ්ගනිද්දෙසො කතො, නනු නිපාතොපසග්ගා අලිඞ්ගභෙදාති? සච්චං, ඉදං පන ඨානං අතීව සුඛුමං, තථාපි පුබ්බාචරියානුභාවඤ්ඤෙව [Pg.399] නිස්සාය විනිච්ඡයං බ්‍රූම. යථා හි වීසතිඉච්චාදීනං සඞ්ඛ්‍යාසද්දානං සරූපතො අදබ්බවාචකත්තෙපි දබ්බවාචකානං ලතාමතිරත්තිඉත්ථී යාගුවධූසද්දානං විය ඉත්ථිලිඞ්ගභාවො සද්දසත්ථවිදූහි අනුමතො, එවං අදබ්බවාචකත්තෙපි අත්ථි නත්ථිසද්දානං කත්ථචි ඉත්ථිලිඞ්ගභාවො සද්ධම්මවිදූහි අනුමතො. තෙනාහ ආයස්මා ධම්මසෙනාපති ‘‘අත්ථියා නව, නත්ථියා නවා’’ති. අථ වා ‘‘අත්ථියා, නත්ථියා’’ති ඉමානි ලිඞ්ගභාවවිනිමුත්තානි සත්තමියන්තානි නිපාතපදානීතිපි ගහෙතබ්බානි, න එත්ථ චොදෙතබ්බං, එවරූපානි නිපාතපදානි පුබ්බාචරියෙහි වුත්තානි න සන්ති, තස්මා ඡඩ්ඩෙතබ්බමිදං වචනන්ති.

එය එසේ වේවා, පින්වත්නි, 'අත්ථියා, นත්ථියා' යනුවෙන් ස්ත්‍රී ලිංග නිර්දේශයක් කර ඇත්තේ කුමක් හෙයින්ද? නිපාත සහ උපසර්ගයන් ලිංග භේදයෙන් තොර වූ (අලිංග) ඒවා නොවේද? එය සත්‍යයකි, එහෙත් මේ කරුණ ඉතා සියුම්ය. එසේ වුවද, පූර්වාචාර්යවරුන්ගේ ශාස්ත්‍රීය ඥානයම ඇසුරු කරගෙන මෙහි විනිශ්චය පවසමු. යම් සේ 'වීසති' (විස්ස) යනාදී සංඛ්‍යා ශබ්දයන් තමන්ගේ ස්වරූපයෙන් ද්‍රව්‍ය වාචක නොවුණද, ද්‍රව්‍ය වාචක වන 'ලතා, මති, රත්ති, ඉත්ථී, යාගු, වධූ' යන ශබ්දයන් මෙන් ස්ත්‍රී ලිංග භාවය ව්‍යාකරණ ශාස්ත්‍රඥයන් විසින් අනුමත කරන ලදද, එසේම ද්‍රව්‍ය වාචක නොවුණද 'අත්ථි, นත්ථි' යන ශබ්දයන්ගේ ඇතැම් තැනක ස්ත්‍රී ලිංග භාවය ධර්මධර වියතුන් විසින් අනුමත කර ඇත. ඒ නිසාම ධර්මසේනාපති (සාරිපුත්ත) මහ රහතන් වහන්සේ 'අත්ථියා නව, นත්ථියා නවා' යනුවෙන් වදාළ සේක. නැතහොත්, 'අත්ථියා, นත්ථියා' යන මේවා ලිංග භේදයෙන් තොර වූ සප්තමී විභක්ත්‍යන්ත නිපාත පදයන් ලෙසද ගත යුතුය. 'මෙවැනි නිපාත පදයන් පූර්වාචාර්යවරුන් විසින් පවසන ලද ඒවා නොවේ, එබැවින් මේ ප්‍රකාශය බැහැර කළ යුතුය' කියා මෙහිදී චෝදනා නොකළ යුතුය.

පාවචනස්මිඤ්හි ගරූහි අනිද්දිට්ඨානිපි අනෙකවිහිතානි නිපාතපදානි සන්දිස්සන්ති, නාපි ‘‘හෙතුයා, අධිපතියා, අත්ථියා, නත්ථියා’’ති එවමාදීසු ‘‘අපසද්දා ඉමෙ’’ති විරොධො උප්පාදෙතබ්බො. න හි අචින්තෙය්‍යානුභාවෙන පාරමිතාපුඤ්ඤෙන නිප්ඵන්නෙන අනාවරණඤාණෙන සබ්බං ඤෙය්‍යමණ්ඩලං හත්ථතලෙ ආමලකං විය පච්චක්ඛං කත්වා පස්සතො බුද්ධස්ස වචනෙ අඤ්ඤෙසං වාචාවිප්පලාපො අවස්සං ලබ්භතීති. නනු ච භො ‘‘හෙතුයා, අධිපතියා, අත්ථියා, නත්ථියා’’ති ච ඉදං සාරිපුත්තත්ථෙරවචනං තෙන නික්ඛිත්තත්තා. තථාගතෙන හි තාවතිංසභපනෙ දෙසිතකාලෙ ඉමානි පදානි න සන්ති, එවං සන්තෙ කස්මා ‘‘බුද්ධවචන’’න්ති වදථාති? බුද්ධවචනංයෙව නාම. ආයස්මතො හි සාරිපුත්තස්ස තථාගතෙන නයො දින්නො, තෙනපි පභින්නපටිසම්භිදෙන සත්ථුකප්පෙන අග්ගසාවකෙන සත්ථු සන්තිකා නයං ලභිත්වා බ්‍යඤ්ජනං සුරොපිතං කතං. සබ්බෙපි හි පටිසම්භිදප්පත්තා අරියා දුන්නිරුත්තිං න වදන්ති නිරුත්තිපභෙදස්මිං සුකුසලත්තා, තස්මා අඤ්ඤෙසමවිසයො එස අරියානං වොහාරොති දට්ඨබ්බං.

මක්නිසාද යත්, බුද්ධ ශාසනයෙහි (පාලි පාඨයන්හි) පූර්ව ආචාර්යවරුන් විසින් විශේෂයෙන් නොදක්වන ලද විවිධාකාර වූ නිපාත පදයන්ද දක්නට ලැබෙන බැවිනි. එමෙන්ම 'හේතුයා, අධිපතියා, අත්ථියා, นත්ථියා' යනාදී තැන්හි 'මොහු අපශබ්ද (වැරදි වචන) වෙති' කියා විරෝධයක් ඇති නොකළ යුතුය. මක්නිසාද යත්, අචින්ත්‍ය ආනුභාවයෙන් යුත්, පාරමිතා පුණ්‍යයෙන් ජනිත වූ, අනාවරණ ඥානයෙන් යුතුව සියලු ඥෙය මණ්ඩලය අත්ලෙහි තැබූ නෙල්ලි ගෙඩියක් සේ ප්‍රත්‍යක්ෂ කොට බලා වදාරන බුදුරජාණන් වහන්සේගේ වචනයෙහි අන් අයගේ වාග් දෝෂයන් කිසිසේත්ම අඩංගු විය නොහැකි බැවිනි. 'පින්වත්නි, "හේතුයා, අධිපතියා, අත්ථියා, นත්ථියා" යන මේ වචන සාරිපුත්ත මහ රහතන් වහන්සේගේ වචන නොවේද? උන්වහන්සේ විසින් එය පිහිටුවන ලද්දකි. තථාගතයන් වහන්සේ තව්තිසා භවනෙහි (අභිධර්මය) දේශනා කරන අවස්ථාවෙහි මේ පදයන් නොතිබුණි. එසේ තිබියදී කුමන කරුණක් නිසා මෙය "බුද්ධ වචනය" යැයි පවසන්නේද?' කියා කෙනෙකු ඇසිය හැකිය. එහෙත් එය බුද්ධ වචනයම වේ. මක්නිසාද යත්, ආයුෂ්මත් සාරිපුත්ත මහ රහතන් වහන්සේට තථාගතයන් වහන්සේ විසින් දේශනා ක්‍රමය (නය) ලබා දෙන ලද අතර, සිවුපිළිසිඹියාපත් වූ, ශාස්තෘන් වහන්සේ බඳු වූ ඒ අග්‍රශ්‍රාවකයන් වහන්සේ විසින් ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙතින් ක්‍රමය ලබාගෙන අකුරු ව්‍යඤ්ජන මනාව පිහිටුවන ලද බැවිනි. ප්‍රතිසම්භිදාවන්ට පත් සියලුම ආර්යයන් වහන්සේලා නිරුක්ති ප්‍රභේදයන්හි අතිශයින් දක්ෂ වන බැවින් වැරදි ව්‍යවහාරයන් භාවිත නොකරති. එබැවින්, මේ ආර්යයන් වහන්සේලාගේ ව්‍යවහාරය සාමාන්‍ය ජනයාට විෂය නොවන උත්තරීතර එකක් බව දත යුතුය.

ඉදානි [Pg.400] සතාදීනං නාමිකපදමාලා වුච්චතෙ –

දැන් 'සත' (සියය) යනාදී ශබ්දයන්ගේ නාම පද මාලාව (විභක්ති රූප ක්‍රමය) කියනු ලැබේ.

සතං, සතානි, සතා. සතං, සතානි, සතෙ. සතෙන, සතෙහි, සතෙභි. සතස්ස, සතානං. සතා, සතස්මා, සතම්හා, සතෙහි, සතෙභි. සතස්ස, සතානං. සතෙ, සතස්මිං, සතම්හි, සතෙසු. එවං සහස්සං, සහස්සානීති යොජෙතබ්බං. දසසහස්සං සතසහස්සං දසසතසහස්සන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. අයං පනෙත්ථ පයොගො ‘‘සතං භික්ඛූ, සතං ඉත්ථියො, සතං චිත්තානි. භික්ඛූනං සතං, ඉත්ථීනං සතං, චිත්තානං සතං. සහස්සාදීසුපි එසෙව නයො. ඉත්ථඤ්ච අඤ්ඤථාපි සද්දරූපානි භවන්ති. කොටි, කොටී, කොටියො. රත්තිනයෙන ඤෙය්‍යං.

සතං, සතානි, සතා (ප්‍රථමා). සතං, සතානි, සතේ (ද්විතීයා). සතේන, සතේහි, සතේභි (තෘතීයා). සතස්ස, සතානං (චතුර්ථී). සතා, සතස්මා, සතම්හා, සතේහි, සතේභි (පංචමී). සතස්ස, සතානං (ෂෂ්ඨී). සතේ, සතස්මිං, සතම්හි, සතේසු (සප්තමී) යනාදී වශයෙනි. මේ අයුරින් 'සහස්සං' (දහස), 'සහස්සානි' යනාදී වශයෙන් ද සම්බන්ධ කරගත යුතුය. 'දසසහස්සං' (දහදහස), 'සතසහස්සං' (ලක්ෂය), 'දසසතසහස්සං' (දසලක්ෂය) යන මෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. එහි යෙදුම මෙසේය: 'සතං භික්ඛූ' (භික්ෂූන් සියයක්), 'සතං ඉත්ථියෝ' (ස්ත්‍රීන් සියයක්), 'සතං චිත්තානි' (සිත් සියයක්). 'භික්ඛූනං සතං' (භික්ෂූන්ගේ සියය), 'ඉත්ථීනං සතං' (ස්ත්‍රීන්ගේ සියය), 'චිත්තානං සතං' (සිත්වල සියය) වශයෙනි. 'සහස්ස' (දහස) ආදියේ ද මේ ක්‍රමයම වේ. තවද, වෙනත් ආකාරයකින් ද ශබ්ද රූප වෙති. 'කෝටි, කෝටී, කෝටියෝ' වශයෙනි. එය 'රත්ති' (රාත්‍රී) ශබ්දයේ ක්‍රමයෙන් දත යුතුය.

එකප්පභුතිතො යාව, දසකා යා පවත්තති;

සඞ්ඛ්‍යා තාව සා සඞ්ඛ්‍යෙය්‍ය-ප්පධානාති ගරූ වදුං.

එක පටන් දසය දක්වා පවතින යම් සංඛ්‍යාවක් වේ ද, ඒ තාක් එම සංඛ්‍යාව සංඛ්‍යෙය (ගිනිය හැකි ද්‍රව්‍යය) ප්‍රධාන කොට ඇත්තේ යැයි ගුරුවරු පැවසූහ.

වීසතිතො යාව සතා, යා සඞ්ඛ්‍යා තාව සා පන;

සඞ්ඛ්‍යාප්පධානා සඞ්ඛ්‍යෙය්‍ය-ප්පධානාති ච වණ්ණයුං.

විස්සේ පටන් සියය දක්වා වූ යම් සංඛ්‍යාවක් වේ ද, ඒ තාක් වූ ඒ සංඛ්‍යාව සංඛ්‍යාව ප්‍රධාන වූ ද සංඛ්‍යෙය ප්‍රධාන වූ ද වන්නේ යැයි වර්ණනා කළහ.

අපිච –

තවද -

වීසතො යාව කොටියා, සඞ්ඛ්‍යා තාව හි සා ඛලු;

සඞ්ඛ්‍යාප්පධානා සඞ්ඛ්‍යෙය්‍ය-ප්පධානා චාති නිද්දිසෙ.

විස්සේ සිට කෝටිය දක්වා වූ යම් සංඛ්‍යාවක් වේ ද, ඒ සංඛ්‍යාව සංඛ්‍යාව ප්‍රධාන වූ ද සංඛ්‍යෙය ප්‍රධාන වූ ද වන්නේ යැයි නිවැරදිව දැක්විය යුතුය.

තථා හි ‘‘අසීති කොටියො හිත්වා, හිරඤ්ඤස්සාපි පබ්බජි’’න්ති, ‘‘ඛීණාසවා වීතමලා, සමිංසු සතකොටියො’’ති ච පාළි දිස්සති.

එසේමය, 'අසූ කෝටියක් රන් හැරදමා පැවිදි විය' කියා ද, 'කෙලෙස් රහිත වූ, පහ වූ මලකඩ ඇති සියක් කෝටියක් රහතන් වහන්සේලා රැස් වූහ' කියා ද පාලියෙහි දැක්වේ.

ඉමස්මිං පන ඨානෙ සබ්බෙසං සඞ්ඛ්‍යාසද්දරූපානං පාකටීකරණෙන විඤ්ඤූනං සුඛුමඤාණපටිලාභත්ථං සාට්ඨකථං උදානපාළිප්පදෙසං අඤ්ඤඤ්ච පාළිප්පදෙසමට්ඨකථාවචනඤ්ච ආහරිත්වා දස්සයිස්සාමි –

නමුත් මේ ස්ථානයෙහි සියලු සංඛ්‍යා ශබ්ද රූපයන් පැහැදිලි කිරීමෙන්, නුවණැත්තන්ට සියුම් ඥානයක් ලබා ගැනීම පිණිස අටුවාව සහිත වූ උදාන පාලි ප්‍රදේශයක් සහ වෙනත් ද පාලි ප්‍රදේශ අටුවා පාඨයන් ද ගෙනහැර දක්වන්නෙමි -

‘‘යෙසං [Pg.401] ඛො විසාඛෙ සතං පියානි, සතං තෙසං දුක්ඛානි, යෙසං නවුති පියානි, නවුති තෙසං දුක්ඛානි. යෙසං අසීති…පෙ… යෙසං සත්තති. යෙසං සට්ඨි. යෙසං පඤ්ඤාසං, යෙසං චත්තාරීසං, යෙසං තිංසං. යෙසං ඛො විසාඛෙ වීසං පියානි, වීසති තෙසං දුක්ඛානි. යෙසං දස. යෙසං නව. යෙසං අට්ඨ. යෙසං සත්ත. යෙසං ඡ. යෙසං පඤ්ච. යෙසං චත්තාරි. යෙසං තීණි. යෙසං ද්වෙ. යෙසං එකං පියං, තෙසං එකං දුක්ඛ’’න්ති.

'විශාඛාවෙනි, යමෙකුට සියයක් ප්‍රිය වස්තූහු වෙත් ද, ඔවුනට සියයක් දුක් වෙයි. යමෙකුට අනූවක් ප්‍රිය වස්තූහු වෙත් ද, ඔවුනට අනූවක් දුක් වෙයි. යමෙකුට අසූවක් ...පෙ... යමෙකුට හැත්තෑවක්, යමෙකුට හැටක්, යමෙකුට පනහක්, යමෙකුට හතළිහක්, යමෙකුට තිහක්. විශාඛාවෙනි, යමෙකුට විස්සක් ප්‍රිය වස්තූහු වෙත් ද, ඔවුනට විස්සක් දුක් වෙයි. යමෙකුට දහයක්, යමෙකුට නවයක්, යමෙකුට අටක්, යමෙකුට හතක්, යමෙකුට හයක්, යමෙකුට පහක්, යමෙකුට හතරක්, යමෙකුට තුනක්, යමෙකුට දෙකක්, යමෙකුට එක් ප්‍රිය වස්තුවක් වේ ද, ඔවුනට එක් දුකක් වන්නේය.'

තත්ථ සතං පියානීති සතං පියායිතබ්බවත්ථූනි. ‘‘සතං පිය’’න්තිපි කෙචි පඨන්ති. එත්ථ ච යස්මා එකතො පට්ඨාය යාව දස, තාව සඞ්ඛ්‍යාසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යප්පධානා, තස්මා ‘‘යෙසං දස පියානි, දස තෙසං දුක්ඛානී’’තිආදිනා පාළි ආගතා. කෙචි පන ‘‘යෙසං දස පියානං, දස තෙසං දුක්ඛාන’’න්තිආදිනා පඨන්ති, තං න සුන්දරං. යස්මා පන වීසතිතො පට්ඨාය යාව සතං, තාව සඞ්ඛ්‍යෙය්‍යප්පධානා සඞ්ඛ්‍යාප්පධානා ච, තස්මා තත්ථාපි සඞ්ඛ්‍යෙය්‍යප්පධානංයෙව ගහෙත්වා ‘‘යෙසං ඛො විසාඛෙ සතං පියානි, සතං තෙසං දුක්ඛානී’’තිආදිනා පාළි ආගතා. සබ්බෙසම්පි ච යෙසං එකං පියං, එකං තෙසං දුක්ඛන්ති පාඨො, න පන දුක්ඛස්සාති. එකස්මිඤ්හි පදක්කමෙ එකරසාව භගවතො දෙසනා හොතීති. තස්මා යථාවුත්තනයාව පාළි වෙදිතබ්බා. අයං තාව සාට්ඨකථො උදානපාළිප්පදෙසො.

එහි 'සතං පියානි' යනු ප්‍රිය කළ යුතු වස්තූන් සියයකි. 'සතං පියං' කියා ද ඇතැමෙක් කියවති. මෙහි ද එකෙහි සිට දහය දක්වා සංඛ්‍යාව සහ සංඛ්‍යෙය යන දෙකම ප්‍රධාන වන බැවින්, 'යමෙකුට දහයක් ප්‍රිය වස්තූහු වෙත් ද, ඔවුනට දහයක් දුක් වෙයි' (යේසං දස පියානි, දස තේසං දුක්ඛානි) යනාදී වශයෙන් පාලිය පැමිණියේය. ඇතැමෙක් 'යේසං දස පියානං, දස තේසං දුක්ඛානං' යනාදී වශයෙන් කියවති, එය යහපත් නොවේ. විස්සේ සිට සියය දක්වා සංඛ්‍යෙය ප්‍රධාන ද සංඛ්‍යාව ප්‍රධාන ද වන බැවින්, එහි ද සංඛ්‍යෙය ප්‍රධානත්වයම ගෙන 'විශාඛාවෙනි, යමෙකුට සියයක් ප්‍රිය වස්තූහු වෙත් ද, ඔවුනට සියයක් දුක් වෙයි' යනාදී වශයෙන් පාලිය පැමිණියේය. හැම දෙනාටම 'යමෙකුට එක් ප්‍රියක් වේ ද, ඔවුනට එක් දුකක්' යනුම පාඨයයි, 'දුක්ඛස්ස' කියා නොවේ. එකම පද අනුක්‍රමයක භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දේශනාව ඒකරස වන බැවිනි. එබැවින් ඉහත දැක්වූ ක්‍රමයටම පාලිය දත යුතුය. මේ තාක් දක්වන ලද්දේ අටුවාව සහිත වූ උදාන පාලි කොටසයි.

ඉදානි අඤ්ඤො පාළිප්පදෙසො අට්ඨකථාපාඨප්පදෙසො ච නීයතෙ –

දැන් වෙනත් පාලි කොටසක් සහ අටුවා පාඨ කොටසක් ගෙනහැර දක්වනු ලැබේ -

‘‘සතං [Pg.402] හත්ථී සතං අස්සා, සතං අස්සතරීරථා;

සතං කඤ්ඤා සහස්සානි, ආමුක්කමණිකුණ්ඩලා;

එකස්ස පදවීතිහාරස්ස, කලං නාග්ඝන්ති සොළසි’’න්ති

'සියයක් ඇත්තු ද, සියයක් අශ්වයෝ ද, සියයක් අශ්වත රථ ද, මණිකුණ්ඩලාභරණ පැළඳි සියක් දහසක් කන්‍යාවෝ ද යන මොහු, (නිර්වාණගාමී ප්‍රතිපදාවේ) එක පියවරක් තැබීමේ සොළොස්වන කලාවෙන් එකක් තරම්වත් නොවටිති.'

පාළි. එත්ථ ‘‘සතං හත්ථී’’තිආදීනි විසෙසිතානි, ‘‘සහස්සානී’’ති විසෙසනං, තස්මා සතංසද්දං සහස්සසද්දෙන යොජෙත්වා ‘‘හත්ථී’’තිආදීනි පන උපපදං කත්වා අත්ථො ගහෙතබ්බො. හත්ථී සතං සහස්සානි. අස්සා සතං සහස්සානි. අස්සතරීරථා සතං සහස්සානි. ආමුක්කමණිකුණ්ඩලා කඤ්ඤා සතං සහස්සානි. ඉදං සඞ්ඛ්‍යෙය්‍යප්පධානවසෙනත්ථගහණං. සඞ්ඛ්‍යාප්පධානවසෙන පන අයම්පි අත්ථො ගහෙතබ්බො ‘‘හත්ථීනං සතසහස්සං, අස්සානං සතසහස්සං, අස්සතරීරථානං සතසහස්සං, ආමුක්කමණිකුණ්ඩලානං කඤ්ඤානං සතසහස්ස’’න්ති. අයං නයො අඤ්ඤෙසුපි ඊදිසෙසු ඨානෙසු නෙතබ්බො. ‘‘යොජනානං සතානුච්චො, හිමවා පඤ්ච පබ්බතො’’ති අයමට්ඨකථාපාඨො. එත්ථ ‘‘පඤ්චා’’ති සද්දං සතසද්දෙන සද්ධිං යොජෙත්වා ‘‘සිප්පිකානං සතං නත්ථී’’ති එත්ථ විය හිමවා පබ්බතො යොජනානං පඤ්ච සතානි උච්චොති සඞ්ඛ්‍යාප්පධානවසෙන අත්ථො ගහෙතබ්බො. ‘‘පඤ්ච සතානී’’ති ච අද්ධුනො අච්චන්තසංයොගවසෙන උපයොගවචනං. අයං නයො අඤ්ඤෙසුපි ඊදිසෙසු ඨානෙසු නෙතබ්බො. සතමිති සද්දො ‘‘සතං හොමි, සහස්සං හොමී’’තිආදීසු එකවචනො. ‘‘අථෙත්ථෙකසතං ඛත්‍යා, අනුයන්තා යසස්සිනො’’තිආදීසු බහුවචනො. එවං සහස්සාදීනම්පි එකවචනබහුවචනතා ලබ්භති. තථා හි ‘‘භිය්‍යො නං සතසහස්සං, යක්ඛානං පයිරුපාසතී’’ති එත්ථ ‘‘සතසහස්ස’’න්ති එකවචනං. ‘‘පරොසහස්සං ඛො පනස්ස පුත්තා භවිස්සන්තී’’ති එත්ථ සහස්සන්ති බහුවචනන්ති දට්ඨබ්බං.

යනු පාලියයි. මෙහි 'සතං හත්ථී' යනාදිය විශේෂ්‍යයන් වන අතර, 'sahassāni' (සහස්සානි) යනු විශේෂණයකි. එබැවින් 'සත' ශබ්දය 'සහස්ස' ශබ්දය සමඟ යොදා, 'හත්ථී' යනාදිය උපපද කොට අර්ථය ගත යුතුය. ඇත්තු සියක් දහසකි. අශ්වයෝ සියක් දහසකි. අශ්වත රථ සියක් දහසකි. මිණි කොඬොල් පැළඳි කන්‍යාවෝ සියක් දහසකි. මෙය සංඛ්‍යෙය ප්‍රධානත්වයෙන් අර්ථය ගැනීමයි. සංඛ්‍යා ප්‍රධානත්වයෙන් නම්, 'ඇතුන්ගේ සියක් දහසක්, අශ්වයන්ගේ සියක් දහසක්, අශ්වත රථයන්ගේ සියක් දහසක්, මිණි කොඬොල් පැළඳි කන්‍යාවන්ගේ සියක් දහසක්' කියා ද මේ අර්ථය ගත යුතුය. මේ ක්‍රමය වෙනත් මෙබඳු ස්ථානයන්හි ද යෙදිය යුතුය. 'යෝජනානං සතානුච්චෝ, හිමවා පඤ්ච පබ්බතෝ' යනු අටුවා පාඨයයි. මෙහි 'පඤ්ච' යන ශබ්දය 'සත' ශබ්දය සමඟ යොදා, 'සිප්පිකානං සතං නත්ථි' යන තැන මෙන්, හිමාල පර්වතය යොදුන් පන්සියයක් උස් වේ යැයි සංඛ්‍යා ප්‍රධානත්වයෙන් අර්ථය ගත යුතුය. තවද 'පඤ්ච සතානි' යනු කාලය හෝ මාර්ගය පිළිබඳ අත්‍යන්ත සංයෝගය නිසා ද්විතීයා විභක්තිය (උපයෝග වචනය) වේ. මේ ක්‍රමය වෙනත් මෙබඳු ස්ථානයන්හි ද ගත යුතුය. සත ශබ්දය 'සතං හෝමි, සහස්සං හෝමි' යනාදියේ ඒක වචන වේ. 'අථෙත්ථේකසතං ඛත්‍යා, අනුයන්තා යසස්සිනෝ' යනාදියේ බහුවචන වේ. මෙසේ සහස්ස ආදියේ ද ඒකවචන බහුවචන බව ලැබෙයි. එසේමය, 'භිය්‍යෝ නං සතසහස්සං, යක්ඛානං පයිරුපාසති' යන මෙහි 'සතසහස්සං' යනු ඒකවචනයි. 'පරෝසහස්සං ඛෝ පනස්ස පුත්තා භවිස්සන්ති' යන මෙහි 'සහස්සං' යනු බහුවචන යැයි දත යුතුය.

‘‘කප්පෙ [Pg.403] ච සතසහස්සෙ, චතුරො ච අසඞ්ඛියෙ;

අමරං නාම නගරං, දස්සනෙය්‍යං මනොරම’’න්ති

'කල්ප සියක් දහසකට සහ අසංඛ්‍ය හතරකට පෙර, අමර නම් වූ දර්ශනීය වූ මනරම් නගරයක් විය.'

පාළි. එත්ථ ‘‘කප්පෙ ච සතසහස්සෙ චතුරො ච අසඞ්ඛියෙති සාමිඅත්ථෙ උපයොගබහුවචනං, තස්මා ‘‘මහාකප්පානං සතසහස්සානං චතුන්නං අසඞ්ඛියානං මත්ථකෙ’’ති අත්ථො ගහෙතබ්බො, ‘‘මත්ථකෙ’’ති චෙත්ථ වචනසෙසො. ‘‘කප්පසතසහස්සාධිකානං චතුන්නං අසඞ්ඛියානං මත්ථකෙ’’ඉච්චෙවත්ථො. අයං නයො අඤ්ඤෙසුපි ඊදිසෙසු ඨානෙසු නෙතබ්බො.

යනු පාලියයි. මෙහි 'කප්පේ ච සතසහස්සේ චතුරෝ ච අසංඛියේ' යනු සාමී (ෂෂ්ඨී) අර්ථයෙහි යෙදුණු උපයෝග (ද්විතීයා) බහුවචනයකි. එබැවින් 'මහා කල්ප සියක් දහසකට සහ අසංඛ්‍ය සතරකට මත්තෙහි (පෙර)' යැයි අර්ථ ගත යුතුය. මෙහි 'මත්තෙහි' (මත්ථකේ) යනු වාක්‍යය සම්පූර්ණ කිරීමට ඉතිරි වූ පදයකි. 'කල්ප සියක් දහසක් අධික කොට ඇති අසංඛ්‍ය සතරක් මත්තෙහි' යනුම එහි අර්ථයයි. මේ ක්‍රමය වෙනත් මෙබඳු ස්ථානයන්හි ද ගත යුතුය.

‘‘කප්පෙ ච සතසහස්සෙ, චතුරො ච අසඞ්ඛියෙ;

එත්ථන්තරෙ යං චරිතං, සබ්බං තං බොධිපාචන’’න්ති

'කල්ප සියක් දහසකට සහ අසංඛ්‍ය හතරකට පෙර, මේ අතරතුර කාලයෙහි යම් චරිතයක් (පෙරුම් පිරීමක්) වී ද, ඒ සියල්ල බෝධිය (බුදු බව) පැසවීම පිණිස විය.'

පාළි. එත්ථ ‘‘කප්පෙ’’ති අච්චන්තසංයොගවසෙන උපයොගබහුවචනං. ‘‘සතසහස්සෙ කප්පෙ’’ති කප්පසද්දසම්බන්ධෙන චායං පුල්ලිඞ්ගනිද්දෙසො උපයොගනිද්දෙසො ච. සමානාධිකරණඤ්හි ඉදං කප්පසද්දෙන. ‘‘චතුරො ච අසඞ්ඛියෙ’’ති අච්ඡන්තසංයොගවසෙන උපයොගබහුවචනානි. කස්ස පන අසඞ්ඛියෙති? අඤ්ඤස්ස අවුත්තත්තා කප්පස්ස ච වුත්තත්තා පකරණතො ‘‘කප්පාන’’න්ති අයමත්ථො විඤ්ඤායතෙව. න හි වුත්තං වජ්ජෙත්වා අවුත්තස්ස කස්සචි ගහණං යුත්තන්ති. චසද්දො සම්පිණ්ඩනත්ථො ‘‘මහාකප්පානං චතුරො අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යෙ සතසහස්සෙ ච මහාකප්පෙ’’ති. අයං නයො අඤ්ඤෙසුපි ඊදිසෙසු ඨානෙසු නෙතබ්බො.

පාලියයි. මෙහි 'කප්පේ' යනු අත්‍යන්තසංයෝගය (කාලයේ අඛණ්ඩ පැවැත්ම) හේතුවෙන් වූ ද්විතීයා විභක්ති (උපයෝගී) බහුවචනයකි. 'සතසහස්සේ කප්පේ' යන්න 'කප්ප' ශබ්දයේ සම්බන්ධය නිසා පුල්ලිංග නිර්දේශයක් සහ ද්විතීයා (උපයෝගී) නිර්දේශයක් ද වේ. මක්නිසාද යත්, මෙය 'කප්ප' ශබ්දය හා සමානාධිකරණ වන බැවිනි. 'චතුරෝ ච අසංඛියේ' යනු ද අත්‍යන්තසංයෝගය නිසා වූ ද්විතීයා (උපයෝගී) බහුවචන වේ. කාගේ අසංඛ්‍යයන් ද යත්? වෙනත් කිසිවක් ප්‍රකාශ කර නැති බැවින් ද, ප්‍රකරණයට අනුව කල්පය ගැන ප්‍රකාශ කර ඇති බැවින් ද, 'කල්පයන්ගේ' යන අර්ථයම තේරුම් ගත යුතුය. මක්නිසාද යත්, ප්‍රකාශිත දේ හැරදමා ප්‍රකාශ නොකළ වෙනත් යමක් ගැනීම සුදුසු නොවන බැවිනි. 'ච' ශබ්දය එක්රැස් කිරීමේ (සම්පිණ්ඩන) අර්ථයෙහි වැටේ. එනම්, 'මහා කල්පයන්ගෙන් සතර අසංඛ්‍යයක් සහ ලක්ෂයක් ද මහා කල්පයන්' යන්නයි. මෙම ක්‍රමය මෙවැනි වෙනත් ස්ථානවල ද යෙදිය යුතුය.

‘‘ඝටානෙකසහස්සානි, කුම්භීනඤ්ච සතා බහූ’’ති පාළි. එත්ථ ඝටාති ඝටානං. සාමිඅත්ථෙ හි ඉදං පච්චත්තවචනං. ‘‘ඝටානං අනෙකසහස්සානි’’ ඉච්චෙවත්ථො. කුම්භීනඤ්ච සතා බහූති අනෙකානි ච කුම්භීනං සතානි. එත්ථ නිකාරලොපො දට්ඨබ්බො. අයං නයො අඤ්ඤෙසුපි ඊදිසෙසු ඨානෙසු නෙතබ්බො.

'ඝටානේකසහස්සානි, කුම්භීනඤ්ච සතා බහූ' යනු පාලියයි. මෙහි 'ඝටා' යනු 'ඝටානං' (සැළිවල) යන්නයි. මක්නිසාද යත්, මෙය සාමි (ෂෂ්ඨී) අර්ථයෙහි යෙදුණු ප්‍රථමා (පච්චත්ත) වචනයකි. 'සැළිවල අනේක සහස්‍රයන් (දහස් ගණනක්)' යන්නම මෙහි අර්ථයයි. 'කුම්භීනඤ්ච සතා බහූ' යනු කුම්භීන්ගේ (කළගෙඩිවල) අනේක වූ සිය ගණනක් යන්නයි. මෙහි 'නි' කාර ලෝපය (හැලී යාම) දත යුතුය. මෙම ක්‍රමය මෙවැනි වෙනත් ස්ථානවල ද යෙදිය යුතුය.

‘‘දසවීසසහස්සානං[Pg.404], ධම්මාභිසමයො අහු;

එකද්වින්නං අභිසමයො, ගණනාතො අසඞ්ඛියො’’ති

'දහස් විසි දහසක් දෙනාට ධර්මාවබෝධය විය. එක් අයෙකුගේ, දෙදෙනෙකුගේ ධර්මාවබෝධය ගණනින් අසංඛ්‍යයෙක් විය' යනුයි.

පාළි. එත්ථ දසවීසසහස්සානන්ති දසසහස්සානං වීසසහස්සානඤ්ච. ධම්මාභිසමයොති චතුසච්චප්පටිවෙධො. එකද්වින්නන්ති සීසමත්තකථනං, තෙන ‘‘එකස්ස චෙව ද්වින්නඤ්ච තිණ්ණං චතුන්නං…පෙ… දසන්න’’න්තිආදිනා නයෙන අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යොති අත්ථො. අයං නයො අඤ්ඤෙසුපි ඊදිසෙසු ඨානෙසු නෙතබ්බො.

පාලියයි. මෙහි 'දසවීසසහස්සානං' යනු දසදහසක් සහ විසිදහසක් දෙනාගේ යන්නයි. 'ධම්මාභිසමයෝ' යනු චතුරාර්ය සත්‍ය අවබෝධයයි. 'ඒකදින්නං' (එක් අයෙකුගේ, දෙදෙනෙකුගේ) යනු ප්‍රධාන උදාහරණයක් පමණක් පැවසීමකි. එයින් 'එක් අයෙකුගේ ද, දෙදෙනෙකුගේ ද, තිදෙනෙකුගේ ද, සිව්දෙනෙකුගේ ද... පෙ... දසදෙනෙකුගේ ද' යනාදී ක්‍රමයෙන් ගණන් කළ නොහැකි (අසංඛ්‍යය) යනු අර්ථයයි. මෙම ක්‍රමය මෙවැනි වෙනත් ස්ථානවල ද යෙදිය යුතුය.

‘‘චත්තාරි සතසහස්සානි, ඡළභිඤ්ඤා මහිද්ධිකා;

දීපඞ්කරං ලොකවිදුං, පරිවාරෙන්ති සබ්බදා’’ති

'මහා ඍද්ධිමත් වූ, ෂඩභිඥාලාභී (රහතන් වහන්සේලා) සතර ලක්ෂයක් නිරන්තරයෙන් ලෝකවිදූ වූ දීපංකර බුදුරජාණන් වහන්සේව පිරිවරා සිටිති' යනුයි.

පාළි. එත්ථ චත්තාරි සතසහස්සානීති ඉදං ලිඞ්ගභෙදවසෙන ‘‘ඡළභිඤ්ඤා මහිද්ධිකා’’ති ඉමෙහි ද්වීහි පදෙහි සමානාධිකරණං. ඊදිසෙසු හි ඨානෙසු අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍ය වාචකොපි සද්දො නපුංසකොව හොති, තස්මා ‘‘චත්තාරි සතසහස්සානී’’ති ච ‘‘ඡළභිඤ්ඤා’’ති ච ‘‘මහිද්ධිකා’’ති ච එතං පදත්තයං සමානාධිකරණං. අථ වා ඡළභිඤ්ඤා මහිද්ධිකාති ඡළභිඤ්ඤානං මහද්ධිකානන්ති සාමිඅත්ථෙ පච්චත්තවචනං දට්ඨබ්බං. ඉමස්මිං පනත්ථෙ ‘‘චත්තාරි සතසහස්සානී’’ති අයං සඞ්ඛ්‍යාවචනො භවති. ‘‘තීණි සතසහස්සානි, නාරියො සමලඞ්කතා’’තිආදීසුපි අයං නයො නෙතබ්බො. ‘‘තා ච සත්ත සතා භරියා, දාස්‍යො සත්ත සතානි චා’’ති පාළි. එත්ථ සතාති ‘‘සතානී’’ති නපුංසකවසෙන ගහෙතබ්බං, න ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන. ‘‘සතා’’ති හි ‘‘පඤ්ච චිත්තා විපාකා’’තිආදීනි විය නපුංසකරූපං. ඉත්ථිලිඞ්ගභූතා හි සතසද්දො නත්ථි, තථා පුල්ලිඞ්ගභූතො. යදි ච ද්විලිඞ්ගො සතසද්දො සියා[Pg.405], එවඤ්ච සති ‘‘පුරිසො, කඤ්ඤා’’ති ච ඔකාරන්තපුල්ලිඞ්ගආකාරන්තිත්ථිරූපෙහිපිභවිතබ්බං. රූපද්වයම්පි සතසද්දස්ස නත්ථි, තෙන ඤායති ‘‘සතසද්දො එකන්තනපුංසකො’’ති.

පාලියයි. මෙහි 'චත්තාරි සතසහස්සානි' යන්න ලිංගභේදය හේතුවෙන් 'ඡළභිඤ්ඤා මහින්දිකා' යන පද දෙක හා සමානාධිකරණ වේ. මක්නිසාද යත්, මෙවැනි ස්ථානවල අසංඛ්‍ය වාචක ශබ්දය ද නපුංසකලිංගම වන බැවිනි. එබැවින් 'චත්තාරි සතසහස්සානි' යන්න ද, 'ඡළභිඤ්ඤා' යන්න ද, 'මහින්දිකා' යන්න ද යන මේ පද තුන සමානාධිකරණ වේ. නොහොත්, 'ඡළභිඤ්ඤා මහින්දිකා' යනු ෂඩභිඥාලාභීන්ගේ මහා ඍද්ධිමතුන්ගේ යන සාමි (ෂෂ්ඨී) අර්ථයෙහි යෙදුණු ප්‍රථමා (පච්චත්ත) වචනයක් ලෙස දත යුතුය. මේ අර්ථයෙහි දී 'චත්තාරි සතසහස්සානි' යන්න සංඛ්‍යා වාචකයක් වේ. 'තීණි සතසහස්සානි, නාරියෝ සමලංකතා' යනාදී තැන්වල ද මෙම ක්‍රමයම යෙදිය යුතුය. 'තා ච සත්ත සතා භරියා, දාස්‍යෝ සත්ත සතානි චා' යනු පාලියයි. මෙහි 'සතා' යන්න 'සතානි' යනුවෙන් නපුංසකලිංග වශයෙන් ගත යුතු මිස, ස්ත්‍රී ලිංග වශයෙන් නොවේ. මක්නිසාද යත්, 'සතා' යන්න 'පඤ්ච චිත්තා විපාකා' යනාදිය මෙන් නපුංසකලිංග රූපයක් වන බැවිනි. ස්ත්‍රී ලිංග වූ 'සත' ශබ්දයක් නැත, එමෙන්ම පුල්ලිංග වූ ද නැත. ඉදින් 'සත' ශබ්දය ද්විලිංගික වන්නේ නම්, එවිට 'පුරිසෝ, කඤ්ඤා' යනාදීන් මෙන් ඕ-කාරාන්ත පුල්ලිංග සහ ආ-කාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංග රූප ද තිබිය යුතුය. නමුත් 'සත' ශබ්දයේ ඒ රූප ද්විත්වයම නැත. එබැවින් 'සත ශබ්දය ඒකාන්තයෙන්ම නපුංසකලිංග වේ' යන්න දැනගත යුතුය.

නනු ච භො ‘‘තා දෙවතා සත්තසතා උළාරා’’ති එත්ථ සතසද්දො ඉත්ථිලිඞ්ගො හුත්වා දිස්සතීති? න, නපුංසකොයෙවාති. නනු ච භො දෙවතාසද්දෙන සමානාධිකරණොති? සච්චං සමානාධිකරණො, තථාපි නපුංසකොයෙව. ඊදිසෙසු හි සඞ්ඛ්‍යාවිසයෙසු සමානාධිකරණභාවො අප්පමාණො. තථා හි ‘‘පඤ්ච පච්චෙකබුද්ධසතානි ඉමස්මිං ඉසිගිලිස්මිං පබ්බතෙ චිරවාසිනො අහෙසු’’න්ති නපුංසකලිඞ්ගෙන පුල්ලිඞ්ගස්ස සමානාධිකරණතා දිස්සති, තස්මා ‘‘තා දෙවතා සත්තසතා උළාරා’’ති එත්ථාපි ‘‘සත්තසතානී’’ති නපුංසකභාවොයෙවාති අවගන්තබ්බො. ‘‘සත්ත හත්ථිසතෙ දත්වා’’තිආදීසුපි සතසද්දො නපුංසකොයෙව. අයං නයො අඤ්ඤෙසුපි ඊදිසෙසු ඨානෙසු නෙතබ්බො.

භවත්නි, 'තා දේවතා සත්තසතා උළාරා' යන මෙහි 'සත' ශබ්දය ස්ත්‍රී ලිංග වී පෙනෙන්නේ නොවේද? නැත, එය නපුංසකලිංගම වේ. භවත්නි, එය 'දේවතා' ශබ්දය හා සමානාධිකරණ නොවේද? ඇත්තය, සමානාධිකරණ වේ. එසේ වුවද එය නපුංසකලිංගම වේ. මක්නිසාද යත්, මෙවැනි සංඛ්‍යා විෂයයන්හි දී සමානාධිකරණ භාවය ප්‍රමාණයක් නොවන බැවිනි. එසේම 'පඤ්ච පච්චේකබුද්ධසතානි ඉමස්මිං ඉසිගිලිස්මිං පබ්බතේ චිරවාසිනෝ අහේසුං' යන මෙහි නපුංසක ලිංගයෙන් පුල්ලිංගයේ සමානාධිකරණ බව පෙනේ. එබැවින් 'තා දේවතා සත්තසතා උළාරා' යන මෙහි ද 'සත්තසතානි' යන නපුංසක භාවයම බව වටහා ගත යුතුය. 'සත්ත හත්ථිසතේ දත්වා' යනාදී තැන්වල ද 'සත' ශබ්දය නපුංසකලිංගම වේ. මෙම ක්‍රමය මෙවැනි වෙනත් ස්ථානවල ද යෙදිය යුතුය.

‘‘නවුතිකොටිසහස්සෙහි, පරිවාරෙසි මහාමුනී’’ති පාළි. එත්ථ ‘‘නවුතිකොටිසහස්සෙහි භික්ඛූහී’’ති වා ‘‘භික්ඛූනං නවුතිකොටිසහස්සෙහී’’ති වා සඞ්ඛ්‍යෙය්‍යසඞ්ඛ්‍යාපධානවසෙන අත්ථො ගහෙතබ්බො. අයං නයො අඤ්ඤෙසුපි ඊදිසෙසු ඨානෙසු නෙතබ්බො.

'නවුතිකෝටිසහස්සේහි, පරිවාරේසි මහාමුනී' යනු පාලියයි. මෙහි 'භික්ෂූන් වහන්සේලා අනූදහසක් කෝටියක් විසින්' කියා හෝ 'භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ අනූදහසක් කෝටි ප්‍රමාණයෙන්' කියා හෝ සංඛ්‍යෙය (ගණන් කරනු ලබන දේ) සහ සංඛ්‍යාව ප්‍රධාන කොට සැලකීමේ ක්‍රමයෙන් අර්ථය ගත යුතුය. මෙම ක්‍රමය මෙවැනි වෙනත් ස්ථානවල ද යෙදිය යුතුය.

‘‘සතසහස්සවස්සානි, ආයු තස්ස මහෙසිනො’’ති පාළි. එත්ථ ‘‘සතසහස්සවස්සානී’’ති කාලස්ස අච්චන්තසංයොගවසෙන උපයොගවචනං. තථා ‘‘දසවස්සසහස්සානි, අගාර’මජ්ඣ සො වසී’’ති පාළියම්පි. අයං නයො අඤ්ඤෙසුපි ඊදිසෙසු ඨානෙසු නෙතබ්බො.

'සතසහස්සවස්සානි, ආයු තස්ස මහේසිනෝ' යනු පාලියයි. මෙහි 'සතසහස්සවස්සානි' යන්න කාලයේ අත්‍යන්තසංයෝගය (නොකඩවා පැවැත්ම) හේතුවෙන් යෙදුණු ද්විතීයා විභක්ති (උපයෝගී) වචනයකි. එසේම 'දසවස්සසහස්සානි, අගාරමජ්ඣ සෝ වසී' යන පාලියෙහි ද එසේමය. මෙම ක්‍රමය මෙවැනි වෙනත් ස්ථානවල ද යෙදිය යුතුය.

‘‘ඉතො [Pg.406] සතසහස්සම්හි, කප්පෙ උප්පජ්ජි නායකො’’ති පාළි, ‘‘එකනවුතෙ ඉතො කප්පෙ’’ති පාළි ච. එත්ථ සතසහස්සම්හි කප්පෙති සතසහස්සානං කප්පානං මත්ථකෙ. එකනවුතෙ කප්පෙති එකනවුතියා කප්පානං මත්ථකෙති භුම්මවචනස්ස සාමිභුම්මවචනවසෙන අත්ථො ගහෙතබ්බො. තථා හි ‘‘භගවති බ්‍රහ්මචරියං වුස්සතී’’ති එත්ථ භුම්මවචනස්ස ‘‘භගවතො සන්තිකෙ’’ති සාමිභුම්මවචනවසෙන අත්ථො ගහිතො. අයං නයො අඤ්ඤෙසුපි ඊදිසෙසු ඨානෙසු නෙතබ්බො.

'ඉතෝ සතසහස්සම්හි, kappe uppajji nāyako' යනු පාලියයි, 'ඒකනවුතේ ඉතෝ කප්පේ' යනු ද පාලියයි. මෙහි 'සතසහස්සම්හි කප්පේ' යනු කල්ප ලක්ෂයකට පෙර (මත්තෙහි) යන්නයි. 'ඒකනවුතේ කප්පේ' යනු කල්ප අනූඑකකට පෙර (මත්තෙහි) යන්නයි. මෙසේ සප්තමී (භූම්ම) වචනයෙහි අර්ථය ෂෂ්ඨී-සප්තමී (සාමි-භූම්ම) වචන වශයෙන් ගත යුතුය. මක්නිසාද යත්, 'භගවති බ්‍රහ්මචරියං වුස්සති' යන මෙහි සප්තමී (භූම්ම) වචනයේ අර්ථය 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සමීපයෙහි' යනුවෙන් ෂෂ්ඨී-සප්තමී (සාමි-භූම්ම) වශයෙන් ගෙන ඇති බැවිනි. මෙම ක්‍රමය මෙවැනි වෙනත් ස්ථානවල ද යෙදිය යුතුය.

‘‘යදි තත්ථ සහස්සානි, සතානි නහුතානි ච;

නෙවම්හාකං භයං කොචි, වනෙ වාළෙසු විජ්ජතී’’ති

'ඉදින් එහි දහස් ගණන්, සිය ගණන් සහ නහුත ගණන් (කෲර සතුන්) සිටිය ද, වනයෙහි වසන රුදුරු සතුන් කෙරෙන් අපට කිසිදු බියක් ඇති නොවේ' යනුයි.

පාළි. අයමෙතස්සා අත්ථො – තත්ථ වනෙ වාළානං සහස්සානි ච සතානි ච නහුතානි ච යදි විජ්ජන්ති. අථ වා සහස්සානි සතානීති සතසහස්සානි, වාළානං සතසහස්සානි ච නහුතානි ච යදි විජ්ජන්ති, එවං විජ්ජන්තෙසුපි වාළෙසු කොචීති ක්වචි. කොචිසද්දො හි ‘‘කො තෙ බලං මහාරාජා’’ති එත්ථ කොසද්දො විය ක්වසද්දත්ථෙ වත්තති, නිමිත්තත්ථෙ චායං නිද්දෙසො. තෙන ‘‘කොචි ක්වචි කිස්මිඤ්චි වාළෙ එකස්සපි වාළමිගස්ස කාරණා නෙවම්හාකං භයං විජ්ජතී’’ති අත්ථො ගහෙතබ්බො. අථ වා කොචීති කිඤ්චි අප්පමත්තකම්පි. එත්ථ පන ‘‘වාළෙසූ’’ති නිමිත්තත්ථෙ භුම්මං. වාළානං කාරණා අප්පමත්තකම්පි අම්හාකං භයං න විජ්ජතීති. අයං නයො අඤ්ඤෙසුපි ඊදිසෙසු ඨානෙසු නෙතබ්බො.

පාලි පාඨයයි. මෙහි අර්ථය මෙසේය – එහි වනයෙහි දරුණු සතුන් (වාළයන්) දහස් ගණන්, සිය ගණන් හා නහුත ගණන් (දසදහස් ගණන්) ඇත්නම්. නැතහොත් දහස් ගණන් සිය ගණන් යනු ලක්ෂයක් (සියදහසක්) වේ. දරුණු සතුන් ලක්ෂ ගණනක් හා නහුත ගණනක් ඇත්නම්, මෙසේ දරුණු සතුන් සිටියදී පවා 'කෝචි' යන්නෙන් 'කිසිදු තැනක' යන්න අදහස් වේ. 'කෝචි' ශබ්දය "කෝ තේ බලං මහාරාජා" යන්නෙහි 'කෝ' ශබ්දය මෙන් 'ක්ව' (කොහිද/කොතැනද) යන අර්ථයෙහි වැටේ. මෙය හේතු (නිමිත්ත) අර්ථයෙහි දැක්වීමකි. එබැවින් "කිසිදු තැනක, කිසිදු දරුණු සතෙකු නිසා, එකම දරුණු මෘගයෙකු නිසා හෝ අපට කිසිදු බියක් ඇති නොවේ" යන අර්ථය ගත යුතුය. නැතහොත් 'කෝචි' යනු ඉතා ස්වල්ප වූ ද යන්නයි. මෙහි 'වාළේසු' යන්න නිමිත්ත අර්ථයෙහි සප්තමී විභක්තියයි. දරුණු සතුන් නිසා අපට අබමල් රේණුවක තරම්වත් (ඉතා ස්වල්ප වූ ද) බියක් ඇති නොවේ යනු එහි අදහසයි. මෙම ක්‍රමය මෙවැනි වෙනත් ස්ථානවල ද යෙදිය යුතුය.

‘‘සබ්බං සතසහස්සානි, ඡත්තිංසපරිමණ්ඩලං;

දසඤ්චෙව සහස්සානි, අඩ්ඪුඩ්ඪානි සතානි චා’’ති

“සියල්ල තිස් හය ලක්ෂයක් වටප්‍රමාණය ද, දස දහසක් හා තුන්සිය පනහක් ද වේ” යනු,

අට්ඨකථාපාඨො[Pg.407]. එත්ථ යස්මා සද්දතො සමානවිභත්තිලිඞ්ගවචනානං පදානං අසමානවිභත්තිලිඞ්ගවචනානං වා අත්ථතො පන සමානානං දූරෙ ඨිතානම්පි එකසම්බන්ධො හොති, ඉතරෙසං සමීපෙ ඨිතානම්පි න හොති, තස්මා ‘‘සබ්බ’’න්තිදං ‘‘පරිමණ්ඩල’’න්තිමිනා සම්බන්ධිතබ්බං. ‘‘ඡත්තිංසා’’ති ඉදං පන ‘‘සතසහස්සානී’’තිමිනා සම්බන්ධිතබ්බං. අයං නයො අඤ්ඤෙසුපි ඊදිසෙසු ඨානෙසු නෙතබ්බො.

අටුවා පාඨයයි. මෙහි යම් හෙයකින් ශබ්ද පාඨය අනුව සමාන විභක්ති, ලිංග, වචන ඇති පදවල හෝ අසමාන විභක්ති, ලිංග, වචන ඇති පදවල හෝ අර්ථ වශයෙන් සමාන වූ, දුරින් පිහිටි පද අතර වුව ද එකිනෙක සම්බන්ධයක් ඇති වේ ද, ළඟින් පිහිටි වෙනත් පද අතර එසේ සම්බන්ධයක් සිදු නොවේ ද, එබැවින් 'සබ්බං' යන මෙය 'පරිමණ්ඩලං' යන්න සමඟ සම්බන්ධ කළ යුතුය. 'ඡත්තිංසා' යන්න 'සතසහස්සානි' යන්න සමඟ සම්බන්ධ කළ යුතුය. මෙම ක්‍රමය මෙවැනි වෙනත් ස්ථානවල ද යෙදිය යුතුය.

‘‘දුවෙ සතසහස්සානි, චත්තාරි නහුතානි ච;

එත්තකං බහලත්තෙන, සඞ්ඛාතායං වසුන්ධරා’’ති

“දෙලක්ෂ හතළිස් දහසක් (ලක්ෂ දෙකක් සහ නහුත හතරක්) ඝනකමින් යුක්ත යැයි මේ මහා පොළොව කියනු ලැබේ” යනු,

අට්ඨකථාපාඨො. එත්ථ ‘‘දුවෙ’’ති විසෙසනං, ‘‘සතසහස්සානී’’ති විසෙසිතබ්බං. තථා ‘‘චත්තාරී’’ති විසෙසනං, ‘‘නහුතානී’’ති විසෙසිතබ්බං. තථා හි ‘‘සතසහස්සානි නහුතානි චා’’ති ඉමානි ‘‘දුවෙ චත්තාරී’’ති ඉමෙහි විසෙසිතබ්බත්තා ‘‘ද්විසතසහස්සං චතුනහුත’’න්ති අත්ථප්පකාසනානි භවන්ති. එවං සන්තෙපි ‘‘දුවෙ’’ඉච්චාදීනං සඞ්ඛ්‍යාසද්දානං ‘‘සතසහස්සානී’’තිආදීහි සඞ්ඛ්‍යාසද්දෙහි සමානාධිකරණතා පුබ්බාචරියෙහි න වුත්තා. යස්මා පන යථා ‘‘දුවෙ පුථුජ්ජනා වුත්තා. සතසහස්සං භික්ඛූ’’තිආදීසු සමානාධිකරණතා ලබ්භති දබ්බවාචකත්තා විසෙසිතබ්බපදානං, න තථා ‘‘දුවෙ සතසහස්සානී’’තිආදීසු අදබ්බවාචකත්තා විසෙසිතබ්බපදානං, තස්මා ඊදිසෙසු ඨානෙසු සමානාධිකරණතා න ඉච්ඡිතබ්බා යුත්තියා අභාවතො. යදි එවං ‘‘කුසලා, රූපං, චක්ඛුමා’’තිආදීනං විය ඉමෙසමඤ්ඤමඤ්ඤසම්බන්ධරහිතා සියාති? න, විසෙසනවිසෙසිතබ්බභාවෙන ගහිතත්තා. යජ්ජෙවං සමානාධිකරණභාවො ලද්ධබ්බොති? න, නියමාභාවතො. එකන්තෙන හි [Pg.408] ගුණගුණීනංයෙව විසෙසනවිසෙසිතබ්බානං සමානාධිකරණභාවො, න ඉතරෙසං විසෙසනවිසෙසිතබ්බත්තෙපි.

අටුවා පාඨයයි. මෙහි 'දුවේ' (දෙකක්) යන්න විශේෂණයකි, 'සතසහස්සානි' (ලක්ෂයක්) යන්න විශේෂ්‍යයයි (විශේෂණය කළ යුත්තයි). එසේම 'චත්තාරි' (හතරක්) යන්න විශේෂණයකි, 'නහුතානි' (නහුත) යන්න විශේෂ්‍යයයි. මන්ද යත් 'සතසහස්සානි නහුතානි ච' යන මේවා 'දුවේ චත්තාරි' යන මේවායින් විශේෂණය වන බැවින් "දෙලක්ෂය හා සතර නහුතය" යන අර්ථය ප්‍රකාශ වේ. මෙසේ වුවද 'දුවේ' යනාදී සංඛ්‍යා ශබ්දයන්ගේ, 'සතසහස්සානි' යනාදී සංඛ්‍යා ශබ්දයන් සමඟ ඇති සමානාධිකරණ භාවය (එකම විභක්තිය ගැනීම) පූර්වාචාරීන් විසින් දක්වා නැත. මන්ද, "දෙදෙනෙක් පෘථග්ජනයෝ, ලක්ෂයක් භික්ෂූහු" යනාදියේදී විශේෂ්‍ය පද ද්‍රව්‍ය වාචක (නියම වස්තු හඟවන පද) වන බැවින් සමානාධිකරණ බව ලැබෙතත්, "දුවේ සතසහස්සානි" යනාදියේදී විශේෂ්‍ය පද ද්‍රව්‍ය වාචක නොවන බැවින්, මෙවැනි තැන්වල සමානාධිකරණ බව අපේක්ෂා නොකළ යුතුය; ඊට නිසි සාධාරණ හේතුවක් නැති බැවිනි. ඉදින් එසේ නම්, "කුසලා, rūpaṃ, cakkhumā" යනාදී පද මෙන් මේවා ද එකිනෙකා අතර සම්බන්ධයක් නැති පද වේද? නැත, විශේෂණ-විශේෂ්‍ය භාවයෙන් යුතුව ගන්නා බැවිනි. ඉදින් එසේ නම් සමානාධිකරණ භාවය ලැබිය යුතු නොවේද? නැත, එබඳු නියමයක් නැති බැවිනි. මන්ද, සමානාධිකරණ භාවය ඒකාන්තයෙන්ම ගුණ සහ ගුණී (ගුණවත් වස්තුව) අතර වන විශේෂණ-විශේෂ්‍යයන්ට පමණක් හිමි වන අතර, අනෙක් විශේෂණ-විශේෂ්‍යයන් අතර (එවැනි තත්ත්වයක වුවද) එය සිදු නොවේ.

තත්ථ ‘‘එත්තක’’න්ති පමාණවචනං. ‘‘බහලත්තෙනා’’ති විසෙසනෙ තතියා. උභයෙන ඉමමත්ථං දස්සෙති ‘‘අයං වසුන්ධරා බහලත්තෙන යොජනානං දුවෙ සතසහස්සානි චත්තාරි නහුතානි ච එත්තකං සඞ්ඛාතා’’ති. ‘‘එත්තක’’න්ති පදස්ස ච ‘‘දුවෙ සතසහස්සානි චත්තාරි නහුතානි චා’’ති ඉමෙහි වා ‘‘වසුන්ධරා’’ති ඉමිනා වා සමානාධිකරණතා න ඉච්ඡිතබ්බා. එත්තකන්ති හි භාවනපුංසකං, යං සද්දසත්ථෙ ක්‍රියාවිසෙසනන්ති වදන්ති. තස්ස ‘‘එත්තකෙන පමාණෙන’’ඉච්චෙවත්ථො. අපිච ‘‘දුවෙ සතසහස්සානි චත්තාරි න හුතානි චා’’ති ඉමෙසම්පි ‘‘වසුන්ධරා’’ති ඉමිනා සමානාධිකරණතා න ඉච්ඡිතබ්බා ‘‘භික්ඛූනං සත’’න්ති එත්ථ සතසද්දස්ස විය සඞ්ඛ්‍යාවචනමත්තත්තා. තථා හි ‘‘එත්තක’’න්ති වුත්තං. ‘‘සඞ්ඛාතා’’ති පන ‘‘අය’’න්ති ච ඉමෙසං ‘‘වසුන්ධරා’’ති ඉමිනා සමානාධිකරණතා ලබ්භති. සබ්බොපායං නයො අඤ්ඤෙසුපි ඊදිසෙසු ඨානෙසු නෙතබ්බො.

එහි 'එත්තකං' (මෙපමණක්) යන්න ප්‍රමාණ වාචක ශබ්දයකි. 'බහලත්තේන' (ඝනකමින්) යන්නෙහි ඇත්තේ විශේෂණ අර්ථයෙහි තෘතීයා විභක්තියයි. මේ දෙකින්ම මෙම අර්ථය දක්වයි: “මේ මහා පොළොව ඝනකමින් යොදුන් දෙලක්ෂ හතළිස් දහසක් (දෙලක්ෂයක් හා නහුත හතරක්) පමණ යැයි ගණන් කරනු ලැබේ (කියනු ලැබේ)”. 'එත්තකං' යන පදය, 'දුවේ සතසහස්සානි චත්තාරි නහුතානි ච' යන්න සමඟ හෝ 'වසුන්ධරා' යන්න සමඟ හෝ සමානාධිකරණ බවක් අපේක්ෂා නොකළ යුතුය. මන්ද, 'එත්තකං' යන්න භාව නපුංසක පදයකි, එය ව්‍යාකරණ ශාස්ත්‍රයෙහි ක්‍රියා විශේෂණයක් ලෙස හඳුන්වයි. එහි අර්ථය "මෙපමණ ප්‍රමාණයකින්" යන්නයි. තවද "දුවේ සතසහස්සානි චත්තාරි නහුතානි ච" යන මෙයට ද "වසුන්ධරා" යන්න සමඟ සමානාධිකරණ බවක් අපේක්ෂා නොකළ යුතුය, "භික්ෂූන්ගේ සියයක්" (භික්ඛූනං සතං) යන්නෙහි 'සියය' (සත) ශබ්දය මෙන් එය සංඛ්‍යා වාචකයක් පමණක් වන බැවිනි. එහෙයින්ම 'එත්තකං' යැයි කියන ලදී. එහෙත් 'සංඛාතා' යන්නට සහ 'අයං' යන්නට 'වසුන්ධරා' යන්න සමඟ සමානාධිකරණ බව ලැබෙයි. මෙම ක්‍රමය මෙවැනි වෙනත් ස්ථානවල ද යෙදිය යුතුය.

‘‘දසෙත්ථ රාජියො සෙතා, දස්සනීයා මනොරමා;

ඡ පිඞ්ගලා පන්නරස, හලිද්දා තා චතුද්දසා’’ති

“මෙහි සුදු පැහැති, දර්ශනීය වූ, මනරම් වූ ඉරි (රේඛා) දහයක් වෙයි. රන්වන් පැහැති (පිංගල) ඉරි හයක් හා පහළොවක් ද, කහ පැහැති ඉරි දහහතරක් ද වෙයි” යනු,

පාළි. එත්ථ ඡ පිඞ්ගලා පන්නරසාති ඡ ච පන්නරස චාති එකවීසති පිඞ්ගලා රාජියොති අත්ථො ගහෙතබ්බො.

පාලි පාඨයයි. මෙහි 'ඡ පිංගලා පන්නරස' යන්නෙන් හයක් සහ පහළොවක් වන විසිඑකක් වූ රන්වන් (පිංගල) ඉරි යන අර්ථය ගත යුතුය.

තථා –

එසේම -

‘‘පුත්තාපි තස්ස බහවො, ‘එකනාමා’ති මෙ සුතං;

අසීති දස එකො ච, ඉන්දනාමා මහබ්බලා’’ති

“මහා බලවත් වූ, 'ඉන්ද්‍ර' යන එකම නම ඇති ඔහුගේ පුත්‍රයෝ ද බොහෝ වෙති යි මට ඇසෙන්නට ලැබුණි. ඔවුහු අසූවක් ද, දහයක් ද, එක් අයෙක් ද (අනූ එක් දෙනෙක්) වෙති” යනු,

පාළි[Pg.409]. එත්ථ පන ‘‘එකනවුතී’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘අසීති දස එකො චා’’ති වුත්තං. විචිත්‍රසද්දරචනඤ්හි පාවචනං. අයං නයො අඤ්ඤෙසුපි ඊදිසෙසු ඨානෙසු නෙතබ්බො.

පාලි පාඨයයි. මෙහි 'එකනවුති' (අනූ එකක්) යැයි කිව යුතුව තිබියදී 'අසීති දස ඒකෝ ච' (අසූවක්, දහයක් සහ එකක්) යැයි පවසන ලදී. මන්ද, බුද්ධ වචනය විසිතුරු ශබ්ද රචනයකින් යුක්ත වන බැවිනි. මෙම ක්‍රමය මෙවැනි වෙනත් ස්ථානවල ද යෙදිය යුතුය.

‘‘තිංසපුරිසනාවුත්‍යො, සබ්බෙවෙකෙකනිච්චිතා;

යෙසං සමං න පස්සාමි, කෙවලං මහි’මං චර’’න්ති

“මුළු මහත් පොළොවෙහි හැසිරෙන, සියල්ලෝම එක් එක් ශිල්පයන්හි නිපුණ වූ, තිස් දහස් නවසියයක් පුරුෂයෝ වෙති. ඔවුන් හා සමාන කෙනෙකු මම නොදකිමි” යනු,

පාළි. එත්ථ ‘‘පුරිසානං තිංසසහස්සානි නවුති ච සතානි තිංස නාවුත්‍යො’’ති වුච්චන්ති. ඉමස්මිං පන ඨානෙ තිංසසද්දතො සහස්සසද්දස්ස නවුතිසද්දතො ච සතසද්දස්ස ලොපං කත්වා ‘‘තිංස නාවුත්‍යො’’ති වුත්තන්ති න ගහෙතබ්බං. එවඤ්හි ගහණෙ සති යත්ථ කත්ථචිපි එදිසී සද්දරචනා කාතබ්බා සියා, කතාය ච එදිසාය සද්දරචනාය අත්ථාවගමො විනා උපදෙසෙන සුණන්තානං න සියා, තස්මා නෙවං ගහෙතබ්බං. එවං පන ගහෙතබ්බං – ‘‘තිංස නාවුත්‍යො’’ති ඉදං ලොකසඞ්කෙතරූළ්හං වචනං, සඞ්කෙතරූළ්හස්ස පන වචනස්සත්ථො යස්මා ගහිතපුබ්බසඞ්කෙතෙහි සුත්වා ඤායතෙ, න උපදෙසතො, තස්මා බ්‍රහ්මදත්තෙන රඤ්ඤා වුත්තකාලෙපි සත්ථාරා තං කථං ආහරිත්වා වුත්තකාලෙපි සබ්බෙ මනුස්සා විනාපි උපදෙසෙන වචනත්ථං ජානන්තීති ගහෙතබ්බං.

පාලි පාඨයයි. මෙහි "පුරුෂයන් තිස් දහස් නවසියයක්" යන්න 'තිංස නාවුත්‍යෝ' යැයි කියනු ලැබේ. නමුත් මේ ස්ථානයෙහි 'තිංස' ශබ්දයෙන් 'සහස්ස' (දහස) ශබ්දය ද, 'නවුති' ශබ්දයෙන් 'සත' (සියය) ශබ්දය ද ලෝප් කර (කපා හැර) 'තිංස නාවුත්‍යෝ' යැයි කියන ලද්දේ යැයි නොගත යුතුය. මන්ද, එසේ ගතහොත්, යම් කිසි තැනක මෙවැනි ශබ්ද රචනයක් කළ විට, ගුරු උපදෙසකින් තොරව එය අසන්නන්ට එහි අර්ථය වටහාගත නොහැකි වන බැවිනි. එබැවින් එසේ නොගත යුතුය. එහෙත් මෙය මෙසේ වටහාගත යුතුය – 'තිංස නාවුත්‍යෝ' යන්න ලෝක ව්‍යවහාරයෙහි මුල් බැසගත් (ලෝක සංකේත රූඪි) වචනයකි. රූඪි වචනයක අර්ථය, කලින් ඒ ව්‍යවහාරය අසා හුරුපුරුදු වීමෙන්ම දැනගත හැකි වන අතර, විශේෂ උපදෙසකින් නොවේ. එබැවින් බ්‍රහ්මදත්ත රජු විසින් පවසන ලද කාලයෙහි ද, ශාස්තෘන් වහන්සේ ඒ කතාව ගෙනහැර දක්වා වදාළ කාලයෙහි ද, සියලු මිනිස්සු කිසිදු විශේෂ උපදෙසකින් තොරවම එම වචනයෙහි අර්ථය දැන සිටියහ යි වටහාගත යුතුය.

තිංසඤ්චෙව සහස්සානි, නවුති ච සතානි තු;

තිංස නාවුතියො නාම, වුත්තා උමඞ්ගජාතකෙ.

“තිස් දහසක් සහ නවසියයක් යන්න උමංදා ජාතකයෙහි (උමංග ජාතකයෙහි) 'තිංස නාවුතියෝ' යන නමින් දක්වා ඇත.

යස්මා පාවචනෙ සන්ති, නයා චෙව අචින්තියා;

වොහාරා ච සුගුළ්හත්ථා, දයාපන්නෙන දෙසිතා.

යම් හෙයකින් මහා කරුණාවෙන් යුත් බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද බුද්ධ වචනයෙහි (පාවචනයෙහි) අචින්ත්‍ය වූ ක්‍රමයන් ද, ඉතා ගැඹුරු අර්ථ ඇති ලෝක ව්‍යවහාරයන් ද පවතී.

තස්මා සාට්ඨකථෙ ධීරො, ගම්භීරෙ ජිනභාසිතෙ;

උපදෙසං සදා ගණ්හෙ, ගරුං සම්මා උපට්ඨහං.

එබැවින් ඥානවන්තයා, අටුවා සහිත වූ ද ගැඹුරු වූ ද බුද්ධ දේශනාවෙහිදී ගුරුන් වහන්සේලාට මැනවින් උපස්ථාන කරමින්, සැමවිටම නිසි ගුරු උපදෙස් ලබාගත යුතුය.”

ගරූපදෙසහීනො හි, අත්ථසාරං න වින්දති;

අත්ථසාරවිහීනො සො, සද්ධම්මා පරිහායති.

ගුරු උපදෙස්වලින් තොර වූ තැනැත්තා අර්ථයේ සාරය (යථාර්ථය) නොලබයි. අර්ථ සාරයෙන් තොර වූ ඔහු සද්ධර්මයෙන් පිරිහෙයි.

ගරූපදෙසලාභී [Pg.410] ච, අත්ථසාරසමායුතො;

සද්ධම්මං පරිපාලෙන්තො, සද්ධම්මස්මා න හායති.

ගුරු උපදෙස් ලබන්නා වූ ද, අර්ථ සාරයෙන් යුක්ත වන්නා වූ ද තැනැත්තා සද්ධර්මය මනාව රකිමින්, සද්ධර්මයෙන් නොපිරිහෙයි.

සද්ධම්මත්ථාය මෙ තස්මා, සඞ්ඛ්‍යාමාලාපි භාසිතා;

සප්පයොගා යථායොගං, සහෙවත්ථවිනිච්ඡයා.

එබැවින් සද්ධර්මයේ පැවැත්ම උදෙසා මා විසින් සූදුසු පරිදි ප්‍රයෝගයන් සහිතව, අර්ථ විනිශ්චය ද සමඟින් මේ සංඛ්‍යා මාලාව (සංඛ්‍යා නාම පදමාලාව) පවසන ලදී.

ඉති නවඞ්ගෙ සාට්ඨකථෙ පිටකත්තයෙ බ්‍යප්පථගතීසු විඤ්ඤූනං

මෙසේ අටුවා සහිත වූ නවංග ශාස්තෘ ශාසනයෙන් යුක්ත ත්‍රිපිටකයෙහි භාෂා මාර්ගයන් කෙරෙහි ප්‍රඥාවන්තයන්ගේ...

කොසල්ලත්ථාය කතෙ සද්දනීතිප්පකරණෙ

...කෞශල්‍යය (දක්ෂතාව) පිණිස කරන ලද ‘සද්දනීති’ නම් ව්‍යාකරණ ග්‍රන්ථයෙහි,

සවිනිච්ඡයො සඞ්ඛ්‍යානාමානං නාමිකපදමාලාවිභාගො

විනිශ්චයන් සහිත වූ සංඛ්‍යා නාමයන්ගේ නාමික පදමාලා විභාගයයි.

නාම

යන...

තෙරසමො පරිච්ඡෙදො.

දහතුන්වන පරිච්ඡේදයයි.

14. අත්ථත්තිකවිභාග

14. අර්ථ ත්‍රික විභාගය (අර්ථ තුන බැගින් බෙදීම)

භූධාතු තාය නිප්ඵන්න-රූපඤ්චාති ඉදං ද්වයං;

කත්වා පධානමම්හෙහි, සබ්බමෙතං පපඤ්චිතං.

‘භූ’ ධාතුව සහ එයින් සිද්ධ වූ (හැදුණු) රූපය යන මේ කරුණු දෙක ප්‍රධාන කොට ගෙන, අප විසින් මේ සියල්ල විස්තර වශයෙන් දක්වන ලදී.

භවතිස්ස වසා දානි, වක්ඛාමත්ථත්තිකං වරං;

අත්ථුද්ධාරො තුමන්තඤ්ච, ත්වාදියන්තං තිකං ඉධ.

දැන් ‘භවති’ (වෙයි) යන්නෙහි බලයෙන්, ශ්‍රේෂ්ඨ වූ අර්ථ ත්‍රිකය පවසන්නෙමු. එනම් මෙහිදී අර්ථ උද්ධාරය (අර්ථ මතු කිරීම), ‘තුං’ ප්‍රත්‍යයන්තය (තුමන්ත) සහ ‘ත්වා’ ආදී ප්‍රත්‍යයන්තය (ත්වාදියන්ත) යන ත්‍රිකයයි.

තස්මා තාව භූධාතුතො පවත්තස්ස භූතසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරො නීයතෙ –

එබැවින් පළමුව ‘භූ’ ධාතුවෙන් සිද්ධ වූ ‘භූත’ යන ශබ්දයේ අර්ථ උද්ධාරය (අර්ථයන් වෙනතකට ගෙන හැර දැක්වීම) කරනු ලැබේ:

ඛන්ධසත්තාමනුස්සෙසු, විජ්ජමානෙ ච ධාතුයං;

ඛීණාසවෙ රුක්ඛාදිම්හි, භූතසද්දො පවත්තති.

ස්කන්ධය, සත්ත්වයා, අමනුෂ්‍යයා, පවතින (ඇති) බව, ධාතුව, ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේ සහ වෘක්ෂාදීන් කෙරෙහි ‘භූත’ යන ශබ්දය පවතියි.

උප්පාදෙ චාපි විඤ්ඤෙය්‍යො, භූතසද්දො විභාවිනා;

විපුලෙ සොපසග්ගොයං, හීළනෙ විධමෙපි ච;

පරාජයෙ වෙදියනෙ, නාමෙ පාකටතාය ච.

ප්‍රඥාවන්තයා විසින් ‘භූත’ ශබ්දය උපත (උත්පාදය) යන අර්ථයෙහි ද දත යුතුය. උපසර්ග සහිත වූ කල එය බහුල (විපුල) බව, නින්දාව (හීළනය), විනාශ කිරීම (විධමනය), පරාජය, විඳීම (වේදනය), නාමකරණය (ප්‍රඥප්තිය) සහ ප්‍රකාශිත බව (ප්‍රකට බව) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

වුත්තඤ්හෙතං – භූතසද්දො පඤ්චක්ඛන්ධාමනුස්සධාතුවිජ්ජමානඛීණාසවසත්තරුක්ඛාදීසු දිස්සති. ‘‘භූතමිදන්ති භික්ඛවෙ සමනුපස්සථා’’තිආදීසු හි අයං පඤ්චක්ඛන්ධෙසු දිස්සති. ‘‘යානීධ [Pg.411] භූතානි සමාගතානී’’ති එත්ථ අමනුස්සෙ. ‘‘චත්තාරො ඛො භික්ඛු මහාභූතා හෙතූ’’ති එත්ථ ධාතූසු. ‘‘භූතස්මිං පාචිත්තිය’’න්තිආදීසු විජ්ජමානෙ. ‘‘යො ච කාලඝසො භූතො’’ති එත්ථ ඛීණාසවෙ. ‘‘සබ්බෙව නික්ඛිපිස්සන්ති, භූතා ලොකෙ සමුස්සය’’න්ති එත්ථ සත්තෙ. ‘‘භූතගාමපාතබ්‍යතායා’’ති එත්ථ රුක්ඛාදීසූති. මූලපරියායසුත්තට්ඨකථාය වචනං ඉදං. ටීකායමාදිසද්දෙන උප්පාදාදීනි ගය්හරෙ. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘ජාතං භූතං සඞ්ඛත’’න්තිආදීසු භූතසද්දො උප්පාදෙ දිස්සති. සඋපසග්ගො පන ‘‘පභූතමරියො පකරොති පුඤ්ඤ’’න්තිආදීසු විපුලෙ. ‘‘යෙභුය්‍යෙන භික්ඛූනං පරිභූතරූපො’’තිආදීසු හීළනෙ. ‘‘සම්භූතො සාණවාසී’’තිආදීසු පඤ්ඤත්තියං. ‘‘අභිභූතො මාරො විජිතො සඞ්ගාමො’’තිආදීසු විධමනෙ. ‘‘පරාභූතරූපොඛො අයං අචෙලො පාථිකපුත්තො’’තිආදීසු පරාජයෙ. ‘‘අනුභූතං සුඛදුක්ඛ’’න්තිආදීසු වෙදියනෙ. ‘‘විභූතං පඤ්ඤායා’’තිආදීසු පාකටීකරණෙ දිස්සති, තෙ සබ්බෙ ‘‘රුක්ඛාදීසූ’’තිආදිසද්දෙන සඞ්ගහිතාති දට්ඨබ්බාති.

එසේ පවසා ඇත – ‘භූත’ යන ශබ්දය පංචස්කන්ධය, අමනුෂ්‍යයා, ධාතුව, පවතින බව, ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේ, සත්ත්වයා සහ වෘක්ෂාදීන් කෙරෙහි දක්නට ලැබේ. “මහණෙනි, ‘මේ උපන් (භූත) දෙය’ යි මනාව බලන්න” යනාදී තන්හි මෙය පංචස්කන්ධයෙහි දක්නට ලැබේ. “මෙහි රැස් වූ යම් අමනුෂ්‍ය කෙනෙක් (භූතයෝ) වෙත්ද” යන්නෙහි අමනුෂ්‍යයන් කෙරෙහිය. “මහණෙනි, මහාභූත සතර හේතු වෙයි” යන්නෙහි ධාතූන් කෙරෙහිය. “ඇත්තක් (පවතින දෙයක්) පැවසීමේදී පාචිත්තිය වේ” යනාදී තන්හි පවතින (සත්‍ය) අර්ථයෙහිය. “යම් කාලය ගිල දමන්නා වූ රහතන් වහන්සේනමක් (භූත) වෙත්ද” යන්නෙහි ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේලා කෙරෙහිය. “ලෝකයෙහි සියලු සත්ත්වයෝ (භූතයෝ) ශරීරය අත්හරිති” යන්නෙහි සත්ත්වයන් කෙරෙහිය. “පැලෑටි සමූහය (භූතගාම) විනාශ කිරීමෙන්” යන්නෙහි වෘක්ෂාදීන් කෙරෙහිය. මෙය මූලපරියාය සූත්‍ර අටුවාවෙහි ප්‍රකාශයකි. ටීකාවෙහි ‘ආදි’ (යනාදී) ශබ්දයෙන් උත්පාදය (ඉපදීම) ආදිය ගනු ලැබේ. එසේ පවසා ඇත – “උපන්, හටගත් (භූත), සංස්කෘත” යනාදී තන්හි ‘භූත’ ශබ්දය උත්පාදය (ඉපදීම) අර්ථයෙහි දක්නට ලැබේ. උපසර්ග සහිතව නම්, “ආර්යයන් වහන්සේ බොහෝ (පභූත) පින් කරති” යනාදී තන්හි බහුල (විපුල) අර්ථයෙහිය. “බොහෝ සෙයින් භික්ෂූන් වහන්සේලාට අපහාසයට පත් වූ ස්වභාව ඇති” (පරිභූතරූප) යනාදී තන්හි නින්දා (හීළන) අර්ථයෙහිය. “සම්භූත සාණවාසී” යනාදී තන්හි ප්‍රඥප්ති (පැනවීම්) අර්ථයෙහිය. “මාරයා මැඩපවත්වන ලදී (අභිභූත), සටන දිනන ලදී” යනාදී තන්හි විනාශ කිරීම (විධමන) අර්ථයෙහිය. “මේ අචේලක පාථිකපුත්ත තෙමේ පරාජයට පත් වූයේමය (පරාභූත)” යනාදී තන්හි පරාජය අර්ථයෙහිය. “සැප දුක් විඳින ලදී (අනුභූත)” යනාදී තන්හි විඳීමේ (වේදන) අර්ථයෙහිය. “ප්‍රඥාවෙන් පැහැදිලි කරන ලදී (විභූත)” යනාදී තන්හි ප්‍රකට කිරීමේ (ප්‍රකාශ කිරීමේ) අර්ථයෙහි දක්නට ලැබේ. ඒ සියල්ල “වෘක්ෂාදීන් කෙරෙහි” යනාදී ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් සංග්‍රහ කරන ලදැයි දත යුතුය.

ඉදානි තුමන්තපදානි වුච්චන්තෙ –

දැන් ‘තුං’ ප්‍රත්‍යයන්ත පද (තුමන්ත පද) දක්වනු ලැබේ –

භවිතුං, උබ්භවිතුං, සමුබ්භවිතුං, පභවිතුං, පරාභවිතුං, අතිභවිතුං, සම්භවිතුං, විභවිතුං, භොතුං, සම්භොතුං, විභොතුං, පාතුභවිතුං, පාතුබ්භවිතුං වා, පාතුභොතුං. ඉමානි අකම්මකානි තුමන්තපදානි.

භවිතුං, උබ්භවිතුං, සමුබ්භවිතුං, පභවිතුං, පරාභවිතුං, අතිභවිතුං, සම්භවිතුං, විභවිතුං, භෝතුං, සම්භෝතුං, විභෝතුං, පාතුභවිතුං, පාතුබ්භවිතුං හෝ පාතුභෝතුං යන මේවා අකර්මක තුමන්ත පද වේ.

පරිභොතුං [Pg.412] පරිභවිතුං, අභිභොතුං අභිභවිතුං, අධිභොතුං අධිභවිතුං, අතිභොතුං අතිභවිතුං, අනුභොතුං අනුභවිතුං, සමනුභොතුං සමනුභවිතුං, අභිසම්භොතුං අභිසම්භවිතුං. ඉමානි සකම්මකානි තුමන්තපදානි, සබ්බානෙතානි සුද්ධකත්තරි භවන්ති.

පරිභෝතුං - පරිභවිතුං, අභිභෝතුං - අභිභවිතුං, අධිභෝතුං - අධිභවිතුං, අතිභෝතුං - අතිභවිතුං, අනුභෝතුං - අනුභවිතුං, සමනුභෝතුං - සමනුභවිතුං, අභිසම්භෝතුං - අභිසම්භවිතුං යන මේවා සකර්මක තුමන්ත පද වන අතර, මේ සියල්ල කර්තෘ කාරකයෙහි (කත්තරි) වැටේ.

‘‘භාවෙතුං, පභාවෙතුං, සම්භාවෙතුං, විභාවෙතුං, පරිභාවෙතුං’’ඉච්චෙවමාදීනි හෙතුකත්තරි තුමන්තපදානි, සබ්බානිපි හෙතුකත්තරි තුමන්තපදානි සකම්මකානියෙව භවන්ති. උද්දෙසොයං.

“භාවේතුං, පභාවේතුං, සම්භාවේතුං, විභාවේතුං, පරිභාවේතුං” යනාදී වූ මේවා කාරිත (ප්‍රයෝජ්‍ය) තුමන්ත පද වන අතර, සියලුම කාරිත තුමන්ත පද සකර්මකම වේ. මෙය උද්දේශයයි (හැඳින්වීමයි).

තත්‍ර සමානත්ථපදෙසු එකමෙවාදිපදං ගහෙත්වා නිද්දෙසො කාතබ්බො – භවිතුන්ති හොතුං විජ්ජිතුං පඤ්ඤායිතුං සරූපං ලභිතුං. එත්ථ වුත්තනයානුසාරෙන සෙසානම්පි තුමන්තානං නිද්දෙසො විත්ථාරෙතබ්බො, සබ්බානි තුමන්තපදානි චතුත්ථියත්ථෙ වත්තන්ති ‘‘ත්වං මම චිත්තමඤ්ඤාය, නෙත්තං යාචිතුමාගතො’’ති එත්ථ විය. යාචිතුන්ති හි යාචනත්ථායාති අත්ථො. තස්මා භවිතුන්තිආදීනම්පි ‘‘භවනත්ථායා’’ති වා ‘‘භවනත්ථ’’න්ති වා ‘‘භවනායා’’ති වා ආදිනා අත්ථො ගහෙතබ්බො. අපිච ‘‘නෙක්ඛම්මං දට්ඨු ඛෙමතො’’ති එත්ථ ‘‘දට්ඨු’’න්ති පදස්ස ‘‘දිස්වා’’ති අත්ථදස්සනතො යථාරහං තුමන්තානි ත්වාසද්දන්තපදත්ථවසෙනපි ගහෙතබ්බානි. එතානි ච නිපාතපදෙසු සඞ්ගහංගච්ඡන්ති. වුත්තඤ්හි නිරුත්තිපිටකෙ නිපාතපදපරිච්ඡෙදෙ ‘‘තුං ඉති චතුත්ථියා’’ති. තත්‍රායමත්ථො ‘‘තුං ඉති එතදන්තො නිපාතො චතුත්ථියා අත්ථෙ වත්තතී’’ති.

එහි සමාන අර්ථ ඇති පදයන්ගෙන් පළමු පදය පමණක් ගෙන විස්තර කළ යුතුය. එනම් ‘භවිතුං’ යනු වීමට (හෝතුං), පැවතීමට (විජ්ජිතුං), ප්‍රකට වීමට (පඤ්ඤායිතුං), ස්වරූපය ලැබීමට (සරූපං ලභිතුං) යන්නයි. මෙහි දක්වන ලද ක්‍රමයට අනුව ඉතිරි තුමන්ත පදයන්ගේ විස්තරය ද පැතිරවිය යුතුය. “ඔබ මාගේ සිත දැන, ඇස ඉල්ලනු පිණිස (යාචිතුං) පැමිණියේය” යන්නෙහි මෙන්, සියලුම තුමන්ත පද සතරවන විභක්ති (සම්ප්‍රදාන) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘යාචිතුං’ යන්නෙහි අර්ථය ‘ඉල්ලීම පිණිස’ (යාචනත්ථාය) යන්නයි. එබැවින් ‘භවිතුං’ යනාදියෙහි ද ‘පැවැත්ම පිණිස’ (භවනත්ථාය) හෝ ‘භවනය පිණිස’ (භවනත්ථං) හෝ ‘පැවතීම සඳහා’ (භවනාය) යනාදී වශයෙන් අර්ථ ගත යුතුය. තවද, “නෙක්ඛම්මය ක්ෂේමයක් ලෙස දැකීමට (දට්ඨු)” යන්නෙහි ‘දට්ඨු’ යන පදයට ‘දැක’ (දිස්වා) යන අර්ථය පෙනෙන බැවින්, සූදුසු පරිදි තුමන්ත පදයන් ‘ත්වා’ ප්‍රත්‍යයන්ත පදයන්ගේ අර්ථයෙන් ද ගත යුතුය. මේවා නිපාත පදයන්ට ද ඇතුළත් වේ. නිරුත්තිපිටකයෙහි නිපාත පද පරිච්ඡේදයෙහි “තුං යනු චතුර්ථී විභක්ති අර්ථයෙහිය” යි පවසා ඇත. එහි අර්ථය නම් “‘තුං’ යන්න අවසානයට ඇති නිපාතය සතරවන විභක්තියේ අර්ථයෙහි වැටේ” යන්නයි.

තුමන්තකථා සමත්තා.

තුමන්ත කතාව (තුමන්ත පද පිළිබඳ විස්තරය) නිමා විය.

ඉදානි [Pg.413] ත්වාදියන්තපදානි වුච්චන්තෙ –

දැන් ‘ත්වා’ ආදී ප්‍රත්‍යයන්ත පද (ත්වාදියන්ත පද) දක්වනු ලැබේ –

භවිත්වා, භවිත්වාන, භවිතුන, භවිය, භවියාන. උබ්භවිත්වා, උබ්භවිත්වාන, උබ්භවිතුන, උබ්භවිය, උබ්භවියාන. එස නයො ‘‘සමුබ්භවිත්වා, පරාභවිත්වා, සම්භවිත්වා, විභවිත්වා, පාතුබ්භවිත්වා’’ති එත්ථාපි. ඉමානි අකම්මකානි උස්සුක්කනත්ථානි ත්වාදියන්තපදානි.

භවිත්වා, භවිත්වාන, භවිතුන, භවිය, භවියාන. උබ්භවිත්වා, උබ්භවිත්වාන, උබ්භවිතුන, උබ්භවිය, උබ්භවියාන. “සමුබ්භවිත්වා, පරාභවිත්වා, සම්භවිත්වා, විභවිත්වා, පාතුබ්භවිත්වා” යන මෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. මේවා අකර්මක වූ, උත්සුක (උත්සාහවත්) අර්ථය ඇති ත්වාදියන්ත පද වේ.

භුත්වා, භුත්වාන, පරිභවිත්වා, පරිභවිත්වාන, පරිභවිතුන, පරිභවිය, පරිභවියාන, පරිභුය්‍ය. අභිභවිත්වා, අභිභවිත්වාන, අභිභවිතුන, අභිභවිය, අභිභවියාන, අභිභුය්‍ය. එස නයො ‘‘අධිභවිත්වා, අතිභවිත්වා, අනුභවිත්වා’’ති එත්ථාපි. ඉදඤ්චෙත්ථ නිදස්සනං. ‘‘තමවොච රාජා අනුභවියාන තම්පි, එය්‍යාසි ඛිප්පං අහමපි පූජං කස්ස’’න්ති. අනුභුත්වා, අනුභුත්වාන. අධිභොත්වා, අධිභොත්වාන.

භුත්වා, භුත්වාන, පරිභවිත්වා, පරිභවිත්වාන, පරිභවිතුන, පරිභවිය, පරිභවියාන, පරිභුය්‍ය. අභිභවිත්වා, අභිභවිත්වාන, අභිභවිතුන, අභිභවිය, අභිභවියාන, අභිභුය්‍ය. “අධිභවිත්වා, අතිභවිත්වා, අනුභවිත්වා” යන මෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. මේ සඳහා නිදර්ශනය මෙසේය: “රජු ඔහුට මෙසේ කීවේය – එය ද අනුභව කොට (නුභවියාන), වහා පැමිණෙන්න, මම ද පූජාවක් කරන්නෙමි.” අනුභුත්වා, අනුභුත්වාන, අධිභෝත්වා, අධිභෝත්වාන.

‘‘සට්ඨි කප්පසහස්සානි, දෙවලොකෙ රමිස්සති;

අඤ්ඤෙ දෙවෙ අධිභොත්වා, ඉස්සරං කාරයිස්සතී’’ති

“කල්ප හැටදහසක් දෙව්ලොව සිත් අලවා වෙසෙන්නේය. අනෙක් දෙවියන් මැඩපවත්වා (අධිභෝත්වා) ආධිපත්‍යය පවත්වන්නේය.”

ඉදමෙත්ථ පාළිනිදස්සනං, ඉමානි සකම්මකානි උස්සුක්කනත්ථානි ත්වාදියන්තපදානි. ඉමානි චත්තාරි සුද්ධකත්තරියෙව භවන්ති.

මෙය මෙහි ඇති පාලි නිදර්ශනයයි. මේවා සකර්මක වූ, උත්සුක අර්ථය ඇති ත්වාදියන්ත පද වේ. මේවා කර්තෘ කාරකයෙහිම (කත්තරියෙව) වෙයි.

‘‘භාවෙත්වා, භාවෙත්වාන. පභාවෙත්වා, පභාවෙත්වාන. සම්භාවෙත්වා, සම්භාවෙත්වාන. විභාවෙත්වා, විභාවෙත්වාන. පරිභාවෙත්වා, පරිභාවෙත්වාන’’ඉච්චෙවමාදීනි සකම්මකානි උස්සුක්කනත්ථානි ත්වාදියන්තපදානි හෙතුකත්තරියෙව භවන්ති. උද්දෙසොයං.

‘භාවෙත්වා, භාවෙත්වාන, පභාවෙත්වා, පභාවෙත්වාන, සම්භාවෙත්වා, සම්භාවෙත්වාන, විභාවෙත්වා, විභාවෙත්වාන, පරිභාවෙත්වා, පරිභාවෙත්වාන’ යනාදී උත්සාහවත් අර්ථය දක්වන ‘ත්වා’ ප්‍රත්‍යාන්ත පද සකර්මක ක්‍රියාවන් ම වේ. මෙය උද්දේශයයි (හඳුන්වාදීමයි).

තත්‍ර සමානත්ථපදෙසු එකමෙවාදිපදං ගහෙත්වා නිද්දෙසො කාතබ්බො – භවිත්වාති හුත්වා පඤ්ඤායිත්වා සරූපං ලභිත්වා. එවං වුත්තනයානුසාරෙන සෙසානම්පි ත්වාදියන්තපදානං නිද්දෙසො විත්ථාරෙතබ්බො. අයං පන විසෙසො [Pg.414] භුත්වාති සම්පත්තිං අනුභුත්වාති සකම්මකවසෙන අත්ථො ගහෙතබ්බො. භුත්වා අනුභුත්වාති ඉමෙසඤ්හි සමානත්ථතං සද්ධම්මවිදූ ඉච්ඡන්ති. අත්‍රිදං වුච්චති –

එහි සමාන අර්ථ ඇති පද අතරින්, පළමු පදය පමණක් ගෙන විස්තර කළ යුතුය. එනම් ‘භවිත්වා’ යන්නෙන් ‘වී (භූත වී)’, ‘ප්‍රඥා වී’ (පැහැදිලිව වැටහී) හෝ ‘ස්වරූපය ලබා’ යන අර්ථය ලැබේ. මේ ආකාරයට, ඉහත සඳහන් කළ ක්‍රමයට අනුව සෙසු ‘ත්වා’ ප්‍රත්‍යාන්ත පදයන්හි විස්තර ද විස්තාරණය කළ යුතුය. නමුත් මෙහි විශේෂත්වයක් ඇත; ‘භුත්වා’ යන්නෙන් ‘සම්පත්තිය අනුභව කොට’ යන සකර්මක අර්ථය ගත යුතුය. ‘භුත්වා’ සහ ‘අනුභුත්වා’ යන පදයන්හි සමාන අර්ථ ඇති බව ව්‍යාකරණ විද්වත්හු කැමැති වෙති. ඒ පිළිබඳව මෙසේ කියනු ලැබේ –

‘‘භුත්වා භුත්වාන’’ඉච්චෙතෙ, ‘‘අනුභුත්වා’’තිමස්ස හි;

අත්ථං සූචෙන්ති ‘‘හුත්වා’’ති, පදස්ස පන නෙව තෙ.

‘භුත්වා, භුත්වාන’ යන මේ පද ‘අනුභුත්වා’ (අනුභව කොට) යන මෙහි අර්ථය දක්වයි. එහෙත් එම පද ‘හුත්වා’ (වී/පත්වී) යන පදයේ අර්ථය කිසිසේත් නොදක්වයි.

කෙචි ‘‘භූත්වා’’ති දීඝත්තං, තස්ස ඉච්ඡන්ති සාසනෙ;

දීඝතා රස්සතා චෙව, ද්වයම්පෙතං පදිස්සති.

ඇතැම්හු ශාසනයෙහි ‘භූත්වා’ යනුවෙන් එහි දීර්ඝ බව කැමති වෙති; දීර්ඝ බව සහ හ්‍රස්ව බව යන මේ ආකාර දෙකම දක්නට ලැබේ.

සද්දසත්ථෙ ච ‘‘භූත්වා’’ති, දීඝත්තසඤ්හිතං පදං;

‘‘භවිත්වා’’ති පදස්සත්ථං, දීපෙති න තු සාසනෙ.

ශබ්ද ශාස්ත්‍රයෙහි දීර්ඝ ස්වර සහිත ‘භූත්වා’ යන පදය ‘භවිත්වා’ යන පදයේ අර්ථය දක්වයි. එහෙත් ශාසනයෙහි එසේ නොවේ.

‘‘හුත්වා’’ඉති පදංයෙව, දීපෙති ජිනසාසනෙ;

‘‘භවිත්වා’’ති පදස්සත්ථං, නත්ථි අඤ්ඤත්ථ තං පදං.

ජින ශාසනයෙහි ‘භවිත්වා’ යන පදයේ අර්ථය ප්‍රකාශ කරනුයේ ‘හුත්වා’ යන පදය මගිනි. වෙනත් තැනක ඒ පදය නැත.

ඉච්චෙවං සවිසෙසන්තු, වචනං සාරදස්සිනා;

සාසනෙ සද්දසත්ථෙ ච, විඤ්ඤුනා පෙක්ඛිතබ්බකං.

මෙසේ සුවිශේෂී වූ වචන භාවිතය, ශාසනයෙහි සහ ශබ්ද ශාස්ත්‍රයෙහි හරය දන්නා වූ නුවණැත්තන් විසින් විමසා බැලිය යුතුය.

එවං උස්සුක්කනත්ථෙ පවත්තානි ත්වාදියන්තපදානිපි නිද්දිට්ඨානි, සබ්බානෙතානි අවිභත්තිකානීති ගහෙතබ්බානි. නිරුත්තිපිටකෙ හි නිපාතපරිච්ඡෙදෙ අවිභත්තිකානි කත්වා ත්වාදියන්තපදානි වුත්තානි. සද්දත්ථවිදූනං පන මතෙ පඨමාදිවිභත්තිවසෙන සවිභත්තිකානි භවන්ති.

මෙසේ උත්සාහවත් අර්ථයෙහි යෙදුණු ‘ත්වා’ ප්‍රත්‍යාන්ත පදයන් ද දක්වන ලදී. මේ සියල්ල විභක්ති රහිත පද (නිපාත) ලෙස ගත යුතුය. නිරුත්ති පිටකයෙහි නිපාත පරිච්ඡේදයේදී ‘ත්වා’ ප්‍රත්‍යාන්ත පද විභක්ති රහිත කොට දක්වා ඇත. එහෙත් ව්‍යාකරණ විද්වතුන්ගේ මතයට අනුව ඒවා ප්‍රථමා ආදී විභක්ති වශයෙන් සවිභක්තික වෙයි.

ඉමස්මිඤ්ච පන ත්වාදියන්තාධිකාරෙ ඉදඤ්චුපලක්ඛිතබ්බං – භුත්වා ගච්ඡති, භුත්වා ගතො, භුත්වා ගමිස්සසි, කසිත්වා වපති. උමඞ්ගා නික්ඛමිත්වාන, වෙදෙහො නාවමාරුහි. භුත්වාන භික්ඛු භික්ඛස්සු ඉච්චාදී සමානකත්තුකානං ධාතූනං පුබ්බකාලෙ ත්වාදිසද්දප්පයොගා. ‘‘භුත්වා ගච්ඡතී’’ති එත්ථ හි ‘‘භුත්වා’’ති ඉදං පුබ්බකාලක්‍රියාදීපකං පදං. ‘‘ගච්ඡතී’’ති ඉදං පන උත්තරකාලක්‍රියාදීපකං, සමානකත්තුකානි චෙතානි පදානි එකකත්තුකානං ක්‍රියානං වාචකත්තා. තථා හෙත්ථ යො ගමනක්‍රියාය [Pg.415] කත්තා, සො එව භුඤ්ජනක්‍රියාය කත්තුභූතො දට්ඨබ්බො. අයං නයො අඤ්ඤත්‍රාපි ඊදිසෙසු ඨානෙසු නෙතබ්බො.

මෙම ‘ත්වා’ ප්‍රත්‍යාන්ත අධිකාරයෙහි මේ කරුණ ද වටහා ගත යුතුය — ‘භුත්වා ගච්ඡති’ (අනුභව කොට යයි), ‘භුත්වා ගතෝ’ (අනුභව කොට ගියේය), ‘භුත්වා ගමිස්සසි’ (අනුභව කොට යන්නෙහිය), ‘කසිත්වා වපති’ (හා අස්වද්දා වපුරයි), ‘උමංගා නික්ඛමිත්වාන, වේදේහෝ නාවමාරුහි’ (උමගින් නික්මී වේදේහ රජු නැවට නැංගේය), ‘භුත්වාන භික්ඛු භික්ඛස්සු’ යනාදී වශයෙන් එකම කර්තෘවරයෙකු සිටින ධාතූන්ගේ පූර්වකාලීන ක්‍රියාව දැක්වීම සඳහා ‘ත්වා’ ආදී ප්‍රත්‍යයන් යෙදේ. ‘භුත්වා ගච්ඡති’ යන්නෙහි ‘භුත්වා’ යනු පූර්වකාලීන ක්‍රියාව දක්වන පදයයි. ‘ගච්ඡති’ යන්න උත්තරකාලීන ක්‍රියාව දක්වන පදයයි. මේ පද එකම කර්තෘවරයෙකුට අයත් ක්‍රියාවන් ප්‍රකාශ කරන බැවින් සමාන කර්තෘක පද වේ. එහි ගමන් කිරීමේ ක්‍රියාවේ කර්තෘ කවුරුන්ද, ඔහුම අනුභව කිරීමේ ක්‍රියාවේ ද කර්තෘ වන බව දැකිය යුතුය. මේ ක්‍රමය මෙවැනි වෙනත් ස්ථානයන්හි ද යෙදිය යුතුය.

‘‘අන්ධකාරං නිහන්ත්වාන, උදිතොයං දිවාකරො;

වණ්ණං පඤ්ඤාවභාසෙහි, ඔභාසෙත්වා සමුග්ගතො’’

‘‘අඳුර දුරු කොට මේ සූර්යයා උදා විය; ප්‍රඥා ආලෝකයෙන් (ලෝකය) ඒකාලෝක කරමින් නැඟී සිටියේය’’

ඉච්චාදීනිපි පන සමානකත්තුකානං සමානකාලෙ ත්වාදිසද්දප්පයොගා. එත්ථ හි ‘‘නිහන්ත්වානා’’ති පදං සමානකාලක්‍රියාදීපකං පදං. ‘‘උදිතො’’ති ඉදං පන උත්තරකාලක්‍රියාදීපකං පදන්ති න වත්තබ්බං සමානකාලක්‍රියාය ඉධාධිප්පෙතත්තා. තස්මායෙව සමානකාලක්‍රියාදීපකං පදන්ති ගහෙතබ්බං. අයං නයො අඤ්ඤත්‍රාපි ඊදිසෙසු ඨානෙසු නෙතබ්බො.

යනාදී උදාහරණවල සමාන කර්තෘන් ඇති, එකම කාලයෙහි සිදුවන ක්‍රියාවන්හි ද ‘ත්වා’ ආදී ශබ්දයන්ගේ යෙදීම වෙයි. මෙහි ‘නිහන්ත්වාන’ යන පදය සමානකාලීන ක්‍රියාව දක්වන පදයකි. ‘උදිතෝ’ යන්න උත්තරකාලීන ක්‍රියාව දක්වන පදයක් යැයි නොකිය යුතුය; මක්නිසාද යත්, මෙහි අදහස් කරන්නේ සමාන කාලයක සිදුවන ක්‍රියාවක් බැවිනි. එබැවින් මෙය සමානකාලීන ක්‍රියාව දක්වන පදයක් ලෙසම ගත යුතුය. මෙම ක්‍රමය මෙවැනි වෙනත් ස්ථානයන්හි ද යෙදිය යුතුය.

කෙචි පන ‘‘මුඛං බ්‍යාදාය සයති, අක්ඛිං පරිවත්තෙත්වා පස්සතී’’ති උදාහරන්ති. අපරෙ ‘‘නිසජ්ජ අධීතෙ, ඨත්වා කථෙතී’’ති. තත්ථ බ්‍යාදානපරිවත්තනුත්තරකාලො බ්‍යාදානූපසමලක්ඛණං පස්සනක්‍රියාය ලක්ඛියති. ‘‘නිසජ්ජ අධීතෙ, ඨත්වා කථෙතී’’ති ච සමානකාලතායපි අජ්ඣෙනකථනෙහි පුබ්බෙපි නිසජ්ජට්ඨානානි හොන්තීති සක්කා පුබ්බුත්තරකාලතා සම්භාවෙතුං, තස්මා පුරිමානියෙව උදාහරණානි යුත්තානි. උදයසමකාලමෙව හි තන්නිවත්තනීයනිවත්තනන්ති.

ඇතැම්හු ‘කට ඇරගෙන නිදයි, ඇස හරවා බලයි’ යන්න උදාහරණ කොට දක්වති. තවත් අය ‘හිඳගෙන ඉගෙනගනී, සිටගෙන කතා කරයි’ යන්න දක්වති. එහිදී, කට ඇරීම හා ඇස හැරවීමෙන් පසු කාලය, කට ඇරීම නැවතීම සහ බැලීමේ ක්‍රියාව ලක්ෂණ කොට පෙනේ. ‘හිඳගෙන ඉගෙනගනී, සිටගෙන කතා කරයි’ යන්නෙහි සමානකාලීන බවක් තිබුණ ද, ඉගෙනීමට හා කතා කිරීමට පෙරද හිඳීම හා සිටීම සිදුවන බැවින්, පූර්ව-අපර කාලීන බව උපකල්පනය කළ හැකිය. එබැවින් පෙර දක්වන ලද උදාහරණම (සූර්ය උදාව පිළිබඳ උදාහරණය) වඩාත් සුදුසු වේ. මක්නිසාද යත්, සූර්යයා උදාවන සැණින්ම අඳුර දුරු කිරීම ද සිදුවන බැවිනි.

‘‘ද්වාරමාවරිත්වා පවිසති’’ඉච්චාදි සමානකත්තුකානං අපරකාලෙ ත්වාදිසද්දප්පයොගො. යස්මා පනෙත්ථ පවිසනක්‍රියා පුරිමා, ආවරණක්‍රියා පන පච්ඡිමා, තස්මා ‘‘ආවරිත්වා’’ති ඉදං අපරකාලක්‍රියාදීපකං පදන්ති වෙදිතබ්බං. ‘‘පවිසතී’’ති ඉදං පන පුබ්බකාලක්‍රියාදීපකං පදන්ති. අයං නයො [Pg.416] අඤ්ඤත්‍රාපි ඊදිසෙසු ඨානෙසු නෙතබ්බො. අපරෙ ‘‘ධ’න්ති කච්ච පතිතො දණ්ඩො’’ති උදාහරණන්ති. අභිඝාතභූතසමායොගෙ පන අභිඝාතජසද්දස්ස සමානකාලතා එත්ථ ලබ්භතීති ඉධාපි පුරිමානියෙව උදාහරණානි යුත්තානීති.

‘දොර වසා ඇතුල් වෙයි’ යනාදියේ සමාන කර්තෘක වූ ක්‍රියාවන්හි අපර කාලයෙහි ‘ත්වා’ ආදී ශබ්දයන්ගේ යෙදීම දක්නට ලැබේ. මක්නිසාද යත්, මෙහි ඇතුල්වීමේ ක්‍රියාව පළමුකොට සිදුවන අතර, වැසීමේ ක්‍රියාව පසුව සිදුවන බැවින්, ‘ආවරිත්වා’ යන්න අපරකාලීන (පසුකාලීන) ක්‍රියාව දක්වන පදයක් ලෙස දත යුතුය. ‘පවිසති’ යන්න පූර්වකාලීන ක්‍රියාව දක්වන පදයකි. මෙම ක්‍රමය මෙවැනි වෙනත් ස්ථානයන්හි ද යෙදිය යුතුය. අනෙක් අය ‘දඩස් ගා දණ්ඩ (පොල්ල) වැටුණි’ යන්න උදාහරණ කොට දක්වති. ගැටීම සිදු වූ මොහොතෙහිම ගැටීමෙන් උපදින ශබ්දයෙහි සමානකාලීන බව මෙහි ලැබෙන බැවින්, මෙහි ද කලින් දැක්වූ උදාහරණම වඩාත් සුදුසු වේ.

‘‘පිසාචං දිස්වා චස්ස භයං හොති. පඤ්ඤාය චස්ස දිස්වා ආසවා පරික්ඛීණා’’ඉච්චාදි අසමානෙ කත්තරි පයොගො. එත්ථ හි පිසාචං දිස්වා පුරිසස්ස භයං හොති, පඤ්ඤාය දිස්වා අස්ස පුග්ගලස්ස ආසවා පරික්ඛීණා. එවං සමානකත්තුකතා ධාතූනං න ලබ්භති දස්සනක්‍රියාය පුරිසෙසු පවත්තනතො, භවනාදික්‍රියාය ච භයාදීසු පවත්තනතොති දට්ඨබ්බං. අයං නයො අඤ්ඤත්‍රාපි ඊදිසෙසු ඨානෙසු නෙතබ්බො.

‘පිසාචයා දැක ඔහුට බිය ඇති වේ, ප්‍රඥාවෙන් දැක ඔහුගේ ආශ්‍රවයෝ ක්ෂය වූහ’ යනාදිය අසමාන කර්තෘන් ඇති කල්හි ‘ත්වා’ ප්‍රත්‍යය යෙදෙන ආකාරයයි. මෙහි පිසාචයා දකින්නේ එක් අයෙකි, බිය ඇති වන්නේ වෙනත් පුරුෂයෙකුටය. ප්‍රඥාවෙන් දකින්නේ එක් අයෙකි, ඔහුගේ (එම පුද්ගලයාගේ) ආශ්‍රවයෝ ක්ෂය වෙති. මෙසේ දැකීමේ ක්‍රියාව මිනිසුන් කෙරෙහි ද, බිය වීම ආදී ක්‍රියාවන් බිය ආදිය කෙරෙහි ද පවතින බැවින්, ධාතූන්ගේ සමාන කර්තෘක බව මෙහි නොලැබෙන බව දත යුතුය. මෙම ක්‍රමය මෙවැනි වෙනත් ස්ථානයන්හි ද යෙදිය යුතුය.

ඉදම්පි පනෙත්ථ උපලක්ඛිතබ්බං ‘‘අප්පත්වා නදිං පබ්බතො, අතික්කම්ම පබ්බතං නදී’’ඉච්චාදි පරාපරයොගො. ‘‘සීහං දිස්වා භයං හොති, ඝතං පිවිත්වා බලං ජායතෙ, ‘ධ’න්ති කත්වා දණ්ඩො පතිතො’’ඉච්චාදි ලක්ඛණහෙතුආදිප්පයොගො. ‘‘න්හත්වා ගමනං, භුත්වා සයනං. උපාදාය රූප’’මිච්චාපි බ්‍යත්තයෙන සද්දසිද්ධිප්පයොගොති.

මෙහි මේ කරුණ ද වටහා ගත යුතුය; ‘ගඟට නොපැමිණ පර්වතය ද, පර්වතය ඉක්මවා ගඟ ද’ යනාදිය පරාපර යෝගයයි. ‘සිංහයා දැක බිය ඇති වෙයි, ගිතෙල් පානය කොට ශක්තිය උපදියි, දඩස් ගා දණ්ඩ වැටුණි’ යනාදිය ලක්ෂණ-හේතු ආදී යෙදීම් ය. ‘නාගෙන යාම, අනුභව කොට සැතපීම, රූපය උපාදානය කොට’ යනාදිය ව්‍යතිරේකයෙන් ශබ්ද සිද්ධි වන යෙදීම් ය.

ඉච්චෙවං සබ්බථාපි සමානකත්තුකානං ධාතූනං පුබ්බකාලෙ ත්වාදිසද්දප්පයොගො, සමානකත්තුකානං සමානකාලෙ ත්වාදිසද්දප්පයොගො, සමානකත්තුකානං අපරකාලෙ ත්වාදිසද්දප්පයොගො, අසමානකත්තුකානං ත්වාදිසද්දප්පයොගො, පරාපරයොගො[Pg.417], ලක්ඛණහෙතුආදිප්පයොගො, බ්‍යත්තයෙන සද්දසිද්ධිප්පයොගොති සත්තධා ත්වාදියන්තානං පදානං පයොගො වෙදිතබ්බො.

මෙසේ සෑම ආකාරයකින්ම, සමාන කර්තෘක ධාතූන්ගේ පූර්ව කාලයෙහි ‘ත්වා’ ආදී ශබ්ද යෙදීම, සමාන කර්තෘකයන්ගේ සමාන කාලයෙහි ‘ත්වා’ ආදී ශබ්ද යෙදීම, සමාන කර්තෘකයන්ගේ අපර කාලයෙහි ‘ත්වා’ ආදී ශබ්ද යෙදීම, අසමාන කර්තෘකයන්ගේ ‘ත්වා’ ආදී ශබ්ද යෙදීම, පරාපර යෝගය, ලක්ෂණ-හේතු ආදී යෙදීම සහ ව්‍යතිරේකයෙන් ශබ්ද සිද්ධි වන යෙදීම යැයි ‘ත්වා’ ප්‍රත්‍යාන්ත පදයන්ගේ භාවිතය සත් ආකාරයකින් දත යුතුය.

යදි එවං කස්මා කච්චායනෙ ‘‘පුබ්බකාලෙකකත්තුකානං තුන ත්වාන ත්වා වා’’ති පුබ්බකාලෙයෙව එකකත්තුකග්ගහණං කතන්ති? යෙතුය්‍යෙන ත්වාදියන්තානං පදානං පුරිමකාලක්‍රියාදීපනතො. කච්චායනෙ හි යෙභුය්‍යෙන පවත්තිං සන්ධාය ‘‘පුබ්බකාලෙකකත්තුකාන’’න්ති වුත්තං. යස්මා පන ‘‘ඉති කත්වා’’තිආදීනං පදානං හෙතුඅත්ථවසෙනපි පුබ්බාචරියෙහි අත්ථො සංවණ්ණිතො, තස්මා ‘‘භවිත්වා’’තිආදීනං භූධාතුමයානං ත්වාදිසද්දන්තානං පදානං අඤ්ඤෙසඤ්ච ‘‘පචිත්වා’’තිආදීනං යථාපයොගං ‘‘භවනහෙතු පචනහෙතූ’’තිආදිනා හෙතුඅත්ථොපි ගහෙතබ්බො. අත්‍රිදං වුච්චති –

එසේ නම් කච්චායනයෙහි 'පුබ්බකාලෙකකත්තුකානං තුන ත්වාන ත්වා වා' යි පූර්ව කාලයෙහි ම එක් කර්තෘකත්වයක් (එක් කර්තෘවරයෙකු සිටීම) ගන්නා ලද්දේ මන්ද? බොහෝ සෙයින් 'ත්වා' යනාදී ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් කෙළවර වන පදයන්ගෙන් පූර්ව කාලීන ක්‍රියාවන් ප්‍රකාශ වන බැවිනි. කච්චායනයෙහි බොහෝ සෙයින් සිදුවන පැවැත්ම පිළිබඳව සලකා 'පුබ්බකාලෙකකත්තුකානං' (පූර්ව කාලීන වූ ද, එක් කර්තෘක වූ ද ක්‍රියාවන් සඳහා) යැයි කියන ලදී. යම් හෙයකින් 'ඉති කත්වා' (මෙසේ කොට) යනාදී පදයන්ගේ අර්ථය පූර්වාචාර්යවරුන් විසින් හේතු අර්ථය වශයෙන් ද වර්ණනා කරන ලද ද, එබැවින් 'භවිත්වා' (වී, භවනය වී) යනාදී භූ ධාතුවෙන් සැදුණු ත්වා ප්‍රත්‍යාන්ත පදයන්ගේ ද, අනෙක් 'පචිත්වා' (පිස) යනාදී පදයන්ගේ ද යෝග්‍ය පරිදි 'භවනය වීමට හේතුව', 'පිසීමට හේතුව' යනාදී වශයෙන් හේතු අර්ථය ද ගත යුතුය. ඒ සම්බන්ධයෙන් මෙය කියනු ලැබේ –

හෙතුත්ථෙපි යතො හොන්ති, සද්දා උස්සුක්කනත්ථකා;

තස්මා හෙතුවසෙනාපි, වදෙය්‍යත්ථං විචක්ඛණො.

යම් හෙයකින් උත්සාහවත් අර්ථය දෙන ශබ්දයන් හේතු අර්ථයෙහි ද යෙදේ ද, එබැවින් නුවණැත්තා හේතු වසයෙන් ද අර්ථය පැවසිය යුතුය.

‘‘ඉති කත්වා’’ති සද්දස්ස, අත්ථසංවණ්ණනාසු හි;

‘‘ඉති කරණහෙතූ’’ති, අත්ථො ධීරෙහි ගය්හති.

'ඉති කත්වා' යන ශබ්දයේ අර්ථ වර්ණනාවන්හි, 'මෙසේ කිරීමේ හේතුවෙන්' යන අර්ථය ධීමතුන් විසින් ගනු ලැබේ.

‘‘ගච්ඡාමි දානි නිබ්බානං, යත්ථ ගන්ත්වා න සොචති’’;

ඉති පාඨෙපි හෙතුත්ථො, ගය්හතෙ පුබ්බවිඤ්ඤුභි.

'මම දැන් යම් නිවනකට ගොස් ශෝක නොකෙරේ ද, ඒ නිවනට යමි' යන පාඨයෙහි ද පූර්ව ප්‍රඥාවන්තයන් විසින් හේතු අර්ථය ගනු ලැබේ.

‘‘යස්මිං නිබ්බානෙ ගමන-හෙතූ’’ති හි කථීයතෙ;

හෙතුත්ථෙවං යථායොග-මඤ්ඤත්‍රාපි අයං නයො.

'යම් නිවනකට පැමිණීමේ හේතුවෙන්' යනුවෙන් එහි අර්ථය කියනු ලැබේ. වෙනත් තැන්වල ද යෝග්‍ය පරිදි හේතු අර්ථයෙහි මේ ක්‍රමයම දත යුතුය.

එවං භූතසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරො ච තුමන්තපදඤ්ච ත්වාදියන්තපදඤ්චාති අත්ථත්තිකං විභත්තං.

මෙසේ 'භූත' ශබ්දයේ අර්ථ උද්ධාරය ද, තුමන්ත පදය ද, ත්වාදියන්ත පදය ද යන තෙවැදෑරුම් අර්ථය විභජනය කරන ලදී.

යො [Pg.418] ඉමමත්ථතිකං සුවිභත්තං,කණ්ණරසායනමාගමිකානං;

ධාරයතෙ ස භවෙ ගතකඞ්ඛා,පාවචනම්හි ගතෙ සුඛුමත්ථෙ.

ධර්මධරයන්ට කර්ණරසායනයක් බඳු වූ, මනාව බෙදා දක්වන ලද මෙම අර්ථත්‍රිකය යමෙක් ධාරණය කර ගන්නේ ද, හෙතෙම සූක්ෂ්ම අර්ථ සහිත වූ බුද්ධ වචනයෙහි සැක දුරු කළ අයෙක් වන්නේය.

ඉති නවඞ්ගෙ සාට්ඨකථෙ පිටකත්තයෙ බ්‍යප්පථගතීසු විඤ්ඤූනං

මෙසේ අටුවා සහිත වූ නවංග ශාස්තෘ ශාසන සංඛ්‍යාත ත්‍රිපිටකයෙහි පදයන්ගේ පැවැත්මෙහි (ව්‍යවහාරයෙහි) ප්‍රඥාවන්තයන්ගේ

කොසල්ලත්ථාය කතෙ සද්දනීතිප්පකරණෙ

කෞශල්‍යය (දක්ෂතාවය) පිණිස කරන ලද සද්දනීති ප්‍රකරණයෙහි

අත්ථත්තිකවිභාගො නාම

අර්ථත්‍රික විභාගය නම් වූ

චුද්දසමො පරිච්ඡෙදො.

දහහතරවන පරිච්ඡේදය යි.

එවං නානප්පකාරතො භූධාතුරූපානි දස්සිතානි.

මෙසේ විවිධ ආකාරයෙන් භූ ධාතුවේ රූපයන් දක්වන ලදී.

පදමාලා නිට්ඨිතා.

පදමාලාව නිමවා ඇත.