นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांना नमस्कार असो.

กจฺจายนพฺยากรณํ

कच्चायन व्याकरण

๑. สนฺธิ

१. संधी

๑, ๑. อตฺโถ [Pg.1] อกฺขรสญฺญาโต.

१, १. अर्थ अक्षरांद्वारे समजला जातो.

๒, ๒. อกฺขราปาทโย เอกจตฺตาลิสํ.

२, २. 'अ' इत्यादी अक्षरे एकेचाळीस आहेत.

๓, ๓ ตตฺโถทนฺตา สรา อฏฺฐ.

३, ३ त्यांपैकी 'ओ' पर्यंतचे आठ स्वर आहेत.

๔, ๔. ลหุมตฺตา ตโย รสฺสา.

४, ४. कमी उच्चार काळ असलेले तीन स्वर र्‍हस्व आहेत.

๕, ๕. อญฺเญ ทีฆา.

५, ५. इतर स्वर दीर्घ आहेत.

๖, ๘. เสสา พฺยญฺชนา.

६, ८. उरलेली व्यंजने आहेत.

๗, ๙. วคฺคา ปญฺจปญฺจโส มนฺตา.

७, ९. 'म' पर्यंतची व्यंजने पाच-पाचच्या गटात वर्ग म्हटली जातात.

๘, ๑๐. อํอิติ นิคฺคหิตํ.

८, १०. 'अं' या बिंदूला निग्गहीत म्हणतात.

๙, ๑๑. ปรสมญฺญา ปโยเค.

९, ११. आवश्यकतेनुसार इतर संज्ञा देखील वापरल्या जातात.

๑๐, ๑๒. ปุพฺพมโธฐิตมสฺสรํ สเรน วิโยชเย.

१०, १२. मागील स्वररहित व्यंजनाला खाली ठेवून स्वरापासून वेगळे करावे.

๑๑, ๑๔. นเย ปรํ ยุตฺเต.

११, १४. योग्य ठिकाणी मागील व्यंजनाला पुढील अक्षराशी जोडावे.

อิติ สนฺธิกปฺเป ปฐโม กณฺโฑ.

अशा प्रकारे संधी प्रकरणातील पहिला खंड समाप्त झाला.

๑๒, ๑๓. สรา [Pg.2] สเร โลปํ.

१२, १३. पुढील स्वर समोर असताना मागील स्वरांचा लोप होतो.

๑๓, ๑๕. วา ปโร อสรูโป.

१३, १५. किंवा पुढील विजातीय स्वर देखील लोप पावतो.

๑๔, ๑๖. กฺวจาสวณฺณํ ลุตฺเต.

१४, १६. मागील स्वराचा लोप झाल्यावर, पुढील स्वर काही ठिकाणी विजातीय स्वरात बदलतो.

๑๕, ๑๗. ทีฆํ.

१५, १७. मागील स्वराचा लोप झाल्यावर, पुढील स्वर काही ठिकाणी दीर्घ होतो.

๑๖, ๑๘. ปุพฺโพ จ.

१६, १८. आणि पुढील स्वराचा लोप झाल्यावर, मागील स्वर देखील काही ठिकाणी दीर्घ होतो.

๑๗, ๑๙. ยเมทนฺตสฺสาเทโส.

१७, १९. पुढील स्वर समोर असताना, पदाच्या शेवटी असलेल्या 'ए' चा 'य' होतो.

๑๘, ๒๐. วโมทุทนฺตานํ.

१८, २०. पुढील स्वर समोर असताना, पदाच्या शेवटी असलेल्या 'ओ' आणि 'उ' चा 'व' होतो.

๑๙. ๒๒. สพฺโพ จํ ติ.

१९. २२. पुढील स्वर समोर असताना, 'ति' चा संपूर्ण 'च' होतो.

๒๐, ๒๗. โท ธสฺส จ.

२०, २७. आणि पुढील स्वर समोर असताना, 'ध' चा 'द' होतो.

๒๑, ๒๒. อิวณฺโณ ยํ นวา.

२१, २२. विजातीय स्वर समोर असताना, 'इ' आणि 'ई' चा काही ठिकाणी 'य' होतो.

๒๒, ๒๘. เอวาทิสฺส ริ ปุพฺโพ จ รสฺโส.

२२, २८. 'एव' च्या 'ए' चा 'रि' होतो आणि मागील स्वर र्‍हस्व होतो.

อิติ สนฺธิกปฺเป ทุติโย กณฺโฑ.

अशा प्रकारे संधी प्रकरणातील दुसरा खंड समाप्त झाला.

๒๓, ๓๖. สรา ปกติ พฺยญฺชเน.

२३, ३६. व्यंजन समोर असताना, स्वर मूळ रूपात राहतात.

๒๔, ๓๕. สเร กฺวจิ.

२४, ३५. स्वर समोर असताना देखील काही ठिकाणी स्वर मूळ रूपात राहतात.

๒๕, ๓๗. ทีฆํ.

२५, ३७. व्यंजन समोर असताना, स्वर काही ठिकाणी दीर्घ होतो.

๒๖, ๓๘. รสฺสํ.

२६, ३८. व्यंजन समोर असताना, स्वर काही ठिकाणी र्‍हस्व होतो.

๒๗, ๓๙. โลปญฺจ ตตฺรากาโร.

२७, ३९. व्यंजन समोर असताना, स्वराचा काही ठिकाणी लोप होतो आणि त्या ठिकाणी 'अ' येतो.

๒๘, ๔๐. ปร ทฺเวภาโว ฐาเน.

२८, ४०. योग्य ठिकाणी पुढील व्यंजनाचे द्वित्व होते.

๒๙, ๔๒. วคฺเค โฆสาโฆสานํ ตติยปฐมา.

२९, ४२. वर्गामध्ये, घोष आणि अघोष अक्षरांच्या जागी अनुक्रमे तिसरे आणि पहिले अक्षर द्वित्व होते.

อิติ สนฺธิกปฺเป ตติโย กณฺโฑ.

अशा प्रकारे संधी प्रकरणातील तिसरा खंड समाप्त झाला.

๓๐, ๕๘. อํ [Pg.3] พฺยญฺชเน นิคฺคหิตํ.

३०, ५८. व्यंजन समोर असताना, निग्गहीतचा 'अं' होतो.

๓๑. ๔๙. วคฺคนฺตํ วา วคฺเค.

३१. ४९. वर्गातील व्यंजन समोर असताना, निग्गहीतचा वैकल्पिकरित्या वर्गान्त होतो.

๓๒, ๕๐. เอเห ญํ.

३२, ५०. 'ए' आणि 'ह' समोर असताना, निग्गहीतचा 'ञ' होतो.

๓๓. ๕๑. ส เย จ.

३३. ५१. आणि 'य' समोर असताना, 'य' सह निग्गहीतचा 'ञ' होतो.

๓๔, ๕๒. มทา สเร.

३४, ५२. स्वर समोर असताना, निग्गहीतचा 'म' आणि 'द' होतो.

๓๕, ๓๔. ย ว ม ท น ต ร ลา จาคมา.

३५, ३४. स्वर पुढे असताना, 'य', 'व', 'म', 'द', 'न', 'त', 'र' आणि 'ल' हे वर्ण आगम म्हणून येतात.

๓๖, ๔๗. กฺวจิ โอ พฺยญฺชเน.

३६, ४७. व्यंजन पुढे असताना, काही ठिकाणी (पूर्व स्वराचा) 'ओ' होतो.

๓๗, ๕๗. นิคฺคหิตญฺจ.

३७, ५७. स्वर किंवा व्यंजन पुढे असताना, 'निग्गहीत' (अनुस्वार) देखील आगम म्हणून येतो.

๓๘, ๕๓. กฺวจิ โลปํ.

३८, ५३. स्वर पुढे असताना, काही ठिकाणी 'निग्गहीत'चा लोप होतो.

๓๙, ๕๔. พฺยญฺชเน จ.

३९, ५४. आणि व्यंजन पुढे असतानाही, काही ठिकाणी 'निग्गहीत'चा लोप होतो.

๔๐, ๕๕. ปโร วา สโร.

४०, ५५. निग्गहीतनंतर येणारा स्वर वैकल्पिकरित्या लोप पावतो.

๔๑, ๕๖. พฺยญฺชโน จ วิสญฺโญโค.

४१, ५६. निग्गहीतनंतरचा स्वर लोप पावल्यावर, संयुक्त व्यंजन असंयुक्त (एकटे) होते.

อิติ สนฺธิกปฺเป จตุตฺโถ กณฺโฑ.

अशा प्रकारे संधी कल्पामधील चौथा खंड समाप्त झाला.

๔๒, ๓๒. โคสเร ปุถสฺสาคโม กฺวจิ.

४२, ३२. स्वर पुढे असताना, काही ठिकाणी 'पुथ' या निपाताच्या शेवटी 'ग' चा आगम होतो.

๔๓, ๓๓. ปาสฺส จนฺโต รสฺโส.

४३, ३३. स्वर पुढे असताना, 'पा' या निपाताच्या शेवटी 'ग' चा आगम होतो आणि 'पा' चा अंत्य स्वर र्‍हस्व होतो.

๔๔, ๒๔ อพฺโภ อภิ.

४४, २४ स्वर पुढे असताना, 'अभि' उपसर्गाचा 'अब्भ' होतो.

๔๕, ๒๕. อชฺโฌ อธิ.

४५, २५. स्वर पुढे असताना, 'अधि' उपसर्गाचा 'अज्झ' होतो.

๔๖, ๒๖. เต น วา อิวณฺเณ.

४६, २६. परंतु 'इ' किंवा 'ई' (इ-वर्ण) पुढे असताना, हे बदल (अब्भ आणि अज्झ) वैकल्पिकरित्या होत नाहीत.

๔๗, ๒๓. อติสฺส จนฺตสฺส.

४७, २३. 'इ' किंवा 'ई' (इ-वर्ण) पुढे असताना, 'अति' उपसर्गाच्या अंत्य भागाचा (ति चा) 'च' होत नाही.

๔๘, ๔๓. กฺวจิ [Pg.4] ปฏิ ปติสฺส.

४८, ४३. स्वर किंवा व्यंजन पुढे असताना, काही ठिकाणी 'पति' उपसर्गाचा 'पटि' होतो.

๔๙, ๔๔. ปุถสฺสุ พฺยญฺชเน.

४९, ४४. व्यंजन पुढे असताना, 'पुथ' शब्दाचा अंत्य स्वर 'उ' होतो.

๕๐, ๔๕. โอ อวสฺส.

५०, ४५. 'अव' उपसर्गाचा 'ओ' होतो.

๕๑, ๕๙. อนุปทิฏฺฐานํ วุตฺตโยคโต.

५१, ५९. ज्या रूपांचे नियम स्पष्टपणे सांगितले नाहीत, ती रूपे आधी सांगितलेल्या नियमांच्या आधारे सिद्ध करावीत.

อิติ สนฺธิกปฺเป ปญฺจโม กณฺโฑ.

अशा प्रकारे संधी कल्पामधील पाचवा खंड समाप्त झाला.

สนฺธิสุตฺตํ นิฏฺฐิตํ.

संधी सूत्रे समाप्त झाली.

๒. นาม

२. नाम

๕๒, ๖๐. ชินวจนยุตฺตํ หิ.

५२, ६०. सर्व नियम बुद्धवचनांशी (जिनवचनांशी) सुसंगत असावेत.

๕๓, ๖๑. ลิงฺคญฺจ นิปฺปชฺชเต.

५३, ६१. आणि प्रातिपदिक (लिंग/मूळ शब्द) सिद्ध केले जाते.

๕๔, ๖๒. ตโต จ วิภตฺติโย.

५४, ६२. आणि त्यानंतर विभक्ती प्रत्यय लागतात.

๕๕, ๖๓. สิ โย อํ โย นา หิ ส นํ สฺมา หิ สนํ สฺมึ สุ.

५५, ६३. सि, यो, अं, यो, ना, हि, स, नं, स्मा, हि, स, नं, स्मिं, सु (हे चौदा विभक्ती प्रत्यय आहेत).

๕๖, ๖๔. ตทนุปโรเธน.

५६, ६४. बुद्धवचनांशी (पाठाशी) विसंगती न आणता (रूपे सिद्ध करावीत).

๕๗, ๗๑. อาลปเน สิ คสญฺโญ.

५७, ७१. संबोधनात (आलपने) 'सि' प्रत्ययाला 'ग' अशी संज्ञा दिली जाते.

๕๘, ๒๙. อิวณฺณุวณฺณา ฌลา.

५८, २९. 'इ-वर्ण' (इ, ई) आणि 'उ-वर्ण' (उ, ऊ) यांना अनुक्रमे 'झ' आणि 'ल' अशी संज्ञा दिली जाते.

๕๙, ๑๘๒. เต อิตฺถิธฺยา โป.

५९, १८२. स्त्रीलिंगात तेच ('इ-वर्ण' आणि 'उ-वर्ण') 'प' संज्ञक होतात.

๖๐, ๑๗๗. อา โฆ.

६०, १७७. स्त्रीलिंगातील 'आ' स्वराला 'घ' अशी संज्ञा दिली जाते.

๖๑, ๘๖. สาคโม เส.

६१, ८६. 'स' विभक्ती प्रत्यय पुढे असताना, 'स' चा आगम होतो.

๖๒, ๒๐๖. สํสาสฺเวกวจเนสุ จ.

६२, २०६. आणि एकवचनातील 'सं' आणि 'सा' प्रत्यय पुढे असतानाही 'स' चा आगम होतो.

๖๓, ๒๑๗. เอติมาสมิ[Pg.5].

६३, २१७. एकवचनातील 'सं' आणि 'सा' प्रत्यय पुढे असताना, 'एता' आणि 'इमा' शब्दांच्या अंत्य 'आ' चा 'इ' होतो.

๖๔, ๒๑๖. ตสฺสา วา.

६४, २१६. एकवचनातील 'सं' आणि 'सा' प्रत्यय पुढे असताना, 'ता' शब्दाच्या अंत्य 'आ' चा वैकल्पिकरित्या 'इ' होतो.

๖๕, ๒๑๕. ตโต สสฺส สฺสาย.

६५, २१५. त्यानंतर (ता, एता, इमा यांच्यानंतर) 'स' विभक्ती प्रत्ययाचा वैकल्पिकरित्या 'स्साय' होतो.

๖๖, ๒๐๕. โฆ รสฺสํ.

६६, २०५. एकवचनातील 'सं' आणि 'सा' प्रत्यय पुढे असताना, 'घ' संज्ञक (आ) स्वर र्‍हस्व होतो.

๖๗, ๒๒๙. โน จ ทฺวาทิโต นํมฺหิ.

६७, २२९. 'नं' विभक्ती प्रत्यय पुढे असताना, 'द्वि' इत्यादी संख्यावाचक शब्दांनंतर 'न' चा आगम होतो.

๖๘, ๑๘๔. อมา ปโต สฺมึสฺมานํ วา.

६८, १८४. 'प' संज्ञक शब्दांनंतर येणाऱ्या 'स्मिं' आणि 'स्मा' विभक्ती प्रत्ययांचे अनुक्रमे 'अं' आणि 'आ' हे आदेश वैकल्पिकरित्या होतात.

๖๙, ๑๘๖. อาทิโต โอ จ.

६९, १८६. 'आदि' शब्दानंतर येणाऱ्या 'स्मिं' विभक्ती प्रत्ययाचा 'अं' आणि 'ओ' देखील होतो.

๗๐, ๓๐. ฌลานมิยุวา สเร วา.

७०, ३०. स्वर पुढे असताना, 'झ' (इ, ई) आणि 'ल' (उ, ऊ) संज्ञक स्वरांचे अनुक्रमे 'इय' आणि 'उव' हे आदेश वैकल्पिकरित्या होतात.

๗๑, ๔๘๙. ยวการา จ.

७१, ४८९. स्वर पुढे असताना 'य' आणि 'व' हे आदेश होतात.

๗๒, ๑๘๕. ปสญฺญสฺส จ.

७२, १८५. विभक्ती प्रत्ययांचे 'ओ', 'आ' आणि 'अं' पुढे असताना 'प' संज्ञक इ-वर्णाचा 'य्' होतो.

๗๓, ๑๗๔. คาว เส.

७३, १७४. 'स' विभक्ती प्रत्यय पुढे असताना 'गो' शब्दातील 'ओ' चा 'आव' होतो.

๗๔, ๑๖๙. โยสุ จ.

७४, १६९. 'यो' विभक्ती प्रत्यय पुढे असतानाही ('गो' शब्दातील 'ओ' चा 'आव' होतो).

๗๕, ๑๗๐. อวํมฺหิ จ.

७५, १७०. 'अं' विभक्ती प्रत्यय पुढे असतानाही ('गो' शब्दातील 'ओ' चा) 'अव' आणि 'आव' होतो.

๗๖, ๑๗๑. อาวสฺสุ วา.

७६, १७१. 'अं' विभक्ती प्रत्यय पुढे असताना 'आव' आदेशातील 'अ' चा पर्यायाने 'उ' होतो.

๗๗, ๑๗๕, ตโต นมํ ปติมฺหาลุตฺเต จ สมาเส.

७७, १७५, अलुत्त समासात 'पति' शब्द पुढे असताना, 'गो' शब्दापुढील 'नं' विभक्ती प्रत्ययाचा 'अं' होतो आणि 'गो' च्या 'ओ' चा 'अव' होतो.

๗๘, ๓๑. โอ สเร จ.

७८, ३१. समासात स्वर पुढे असताना 'गो' शब्दातील 'ओ' चा 'अव' होतो.

๗๙, ๔๖. ตพฺพิปรีตูปปเท พฺยญฺชเน จ.

७९, ४६. व्यंजन पुढे असताना आणि त्याच्या विरुद्ध अर्थी उपपद असताना ('अव' चा 'उ' होतो).

๘๐, ๑๗๓. โคณ นํมฺหิ วา.

८०, १७३. 'नं' विभक्ती प्रत्यय पुढे असताना 'गो' शब्दाचा पर्यायाने 'गोण' होतो.

๘๑, ๑๗๒. สุหินาสุ จ.

८१, १७२. 'सु', 'हि' आणि 'ना' विभक्ती प्रत्यय पुढे असतानाही ('गो' शब्दाचा 'गोण' होतो).

๘๒, ๑๔๙. อํโม [Pg.6] นิคฺคหิตํ ฌลเปหิ.

८२, १४९. 'झ', 'ल' आणि 'प' संज्ञक स्वरांनंतर 'अं' विभक्ती प्रत्ययातील 'म्' चा निग्गहीत (अनुस्वार) होतो.

๘๓, ๖๗. สรโลโป มาเทสปจฺจยาทิมฺหิ สรโลเป ตุ ปกติ.

८३, ६७. आदेश किंवा प्रत्ययाच्या सुरुवातीचा स्वर पुढे असताना पूर्व स्वराचा लोप होतो, आणि स्वराचा लोप झाल्यावर उर्वरित स्वर मूळ रूपात (प्रकृतीभावात) राहतो.

๘๔, ๑๔๔. อโฆ รสฺสเมกวจนโยสฺวปิ จ.

८४, १४४. एकवचन आणि 'यो' विभक्ती प्रत्यय पुढे असताना 'अ-घ' संज्ञक दीर्घ स्वरांचा र्‍हस्व होतो.

๘๕, ๑๕๐. น สิสฺมิมนปุํสกานิ.

८५, १५०. 'सि' विभक्ती प्रत्यय पुढे असताना नपुंसकलिंगी नसलेले (पुल्लिंगी व स्त्रीलिंगी) शब्द र्‍हस्व होत नाहीत.

๘๖, ๒๒๗. อุภาทิโต นมินฺนํ.

८६, २२७. 'उभ' इत्यादी संख्यावाचक शब्दांनंतर येणाऱ्या 'नं' विभक्ती प्रत्ययाचा 'इन्नं' होतो.

๘๗, ๒๓๑. อิณฺณมิณฺณนฺนํ ตีหิ สงฺขฺยาหิ.

८७, २३१. 'ति' (तीन) या संख्यावाचक शब्दांनंतर येणाऱ्या 'नं' विभक्ती प्रत्ययाचा 'इण्णं' किंवा 'इण्णन्नं' होतो.

๘๘, ๑๔๗. ยาสุ กตนิการโลเปสุ ทีฆํ.

८८, १४७. 'यो' विभक्ती प्रत्ययाचा 'नि' आदेश झाला असता किंवा त्याचा लोप झाला असता, पूर्व स्वराचा दीर्घ होतो.

๘๙, ๘๗. สุนํหิสุ จ.

८९, ८७. 'सु', 'नं' आणि 'हि' विभक्ती प्रत्यय पुढे असताना स्वरांचा दीर्घ होतो (आणि काही वेळा होत नाही).

๙๐, ๒๕๒. ปญฺจาทีนมตฺตํ.

९०, २५२. 'सु', 'नं' आणि 'हि' विभक्ती प्रत्यय पुढे असताना 'पञ्च' इत्यादी संख्यावाचक शब्दांच्या शेवटी असणाऱ्या 'अ' चा 'अ' च राहतो.

๙๑, ๑๙๔. ปติสฺสินีมฺหิ.

९१, १९४. 'इनी' प्रत्यय पुढे असताना 'पति' शब्दाच्या शेवटी असणाऱ्या 'इ' चा 'अ' होतो.

๙๒, ๑๐๐. นฺตุสฺสนฺโต โยสุ จ.

९२, १००. 'यो' विभक्ती प्रत्यय पुढे असताना (तसेच 'सु', 'हि', 'नं' इत्यादी पुढे असताना) 'न्तु' प्रत्ययाच्या शेवटी असणाऱ्या 'उ' चा 'अ' होतो.

๙๓, ๑๐๖. สพฺพสฺส วา อํเสสุ.

९३, १०६. 'अं' आणि 'स' विभक्ती प्रत्यय पुढे असताना संपूर्ण 'न्तु' प्रत्ययाचा पर्यायाने 'अ' होतो.

๙๔, ๑๐๕. สิมฺหิ วา.

९४, १०५. 'सि' विभक्ती प्रत्यय पुढे असताना 'न्तु' प्रत्ययाच्या शेवटी असणाऱ्या 'उ' चा पर्यायाने 'अ' होतो.

๙๕, ๑๔๕. อคฺคิสฺสินิ.

९५, १४५. 'सि' विभक्ती प्रत्यय पुढे असताना 'अग्गि' शब्दाच्या शेवटी असणाऱ्या 'इ' चा पर्यायाने 'इनि' होतो.

๙๖, ๑๔๘. โยสฺวกตรสฺโส โฌ.

९६, १४८. 'यो' विभक्ती प्रत्यय पुढे असताना मूळचा र्‍हस्व असलेला 'झ' संज्ञक 'इ' स्वर 'अ' होतो.

๙๗, ๑๕๖. เวโวสุ โล จ.

९७, १५६. 'वे' आणि 'वो' आदेश पुढे असताना मूळचा र्‍हस्व असलेला 'ल' संज्ञक 'उ' स्वरही 'अ' होतो.

๙๘, ๑๘๙. มาตุลาทีนมานตฺตมีกาเร.

९८, १८९. 'ई' प्रत्यय पुढे असताना 'मातुल' इत्यादी अ-कारान्त शब्दांच्या शेवटी असणाऱ्या 'अ' चा 'आन' होतो.

๙๙, ๘๑. สฺมาหิสฺมึนํ มฺหาภิมฺหิ วา.

९९, ८१. सर्व प्रातिपदिकांनंतर येणाऱ्या 'स्मा', 'हि' आणि 'स्मिं' विभक्ती प्रत्ययांचे पर्यायाने अनुक्रमे 'म्हा', 'भि' आणि 'म्हि' हे आदेश होतात.

๑๐๐, ๒๑๔. น ติเมหิ กตากาเรหิ.

१००, २१४. 'अ' कारात परिवर्तित झालेल्या 'त' आणि 'इम' शब्दांनंतर येणाऱ्या 'स्मा' आणि 'स्मिं' विभक्ती प्रत्ययांचे 'म्हा' आणि 'म्हि' हे आदेश होत नाहीत.

๑๐๑, ๘๐. สุหิสฺวกาโร [Pg.7] เอ.

१०१, ८०. 'सु' आणि 'हि' विभक्ती प्रत्यय पुढे असताना अ-कारान्त शब्दाच्या शेवटी असणाऱ्या 'अ' चा 'ए' होतो.

๑๐๒, ๒๐๒. สพฺพนามานํ นํมฺหิ จ.

१०२, २०२. 'नं' विभक्ती प्रत्यय पुढे असताना सर्वनामांच्या शेवटी असणाऱ्या 'अ' चाही 'ए' होतो.

๑๐๓, ๗๙. อโต เนน.

१०३, ७९. अ-कारान्त शब्दानंतर येणाऱ्या 'ना' विभक्ती प्रत्ययाचा 'एन' होतो.

๑๐๔, ๖๖. โส.

१०४, ६६. अ-कारान्त शब्दानंतर 'ना' विभक्ती प्रत्ययाचा 'सो' होतो.

๑๐๕, ๐. โส วา.

१०५, ०. अ-कारान्त शब्दानंतर येणाऱ्या 'ना' विभक्ती प्रत्ययाचा पर्यायाने 'सो' होतो.

๑๐๖, ๓๐๒. ทีโฆเรหิ.

१०६, ३०२. 'दीघ' आणि 'ओर' शब्दांनंतर येणाऱ्या 'स्मा' विभक्ती प्रत्ययाचा पर्यायाने 'सो' होतो.

๑๐๗, ๖๙. สพฺพโยนีนมาเอ.

१०७, ६९. अ-कारान्त शब्दानंतर येणाऱ्या सर्व 'यो' (प्रथमा आणि द्वितीया बहुवचन) विभक्ती प्रत्ययांचे अनुक्रमे 'आ' आणि 'ए' हे आदेश होतात.

๑๐๘, ๙๐. สฺมาสฺมึนํ วา.

१०८, ९०. अ-कारान्त शब्दानंतर येणाऱ्या 'स्मा' आणि 'स्मिं' विभक्ती प्रत्ययांचे पर्यायाने अनुक्रमे 'आ' आणि 'ए' हे आदेश होतात.

๑๐๙, ๒๙๕. อาย จตุตฺเถกวจนสฺส ตุ.

१०९, २९५. अ-कारान्त शब्दानंतर येणाऱ्या चतुर्थी एकवचनाच्या 'स' विभक्ती प्रत्ययाचा 'आय' होतो.

๑๑๐, ๒๐๑. ตโย เนว จ สพฺพนาเมหิ.

११०, २०१. अ-कारान्त सर्वनामांनंतर येणाऱ्या 'स्मा', 'स्मिं' आणि 'स' विभक्ती प्रत्ययांचे ते तीन आदेश ('आ', 'ए', 'आय') मुळीच होत नाहीत.

๑๑๑, ๑๗๙. ฆโต นาทีนํ.

१११, १७९. 'घ' संज्ञक 'आ' कारानंतर येणाऱ्या 'ना' इत्यादी पाच एकवचनी विभक्ती प्रत्ययांचा 'आय' (āya) आदेश होतो.

๑๑๒, ๑๗๓. ปโต ยา.

११२, १७३. 'प' संज्ञक 'इ-वर्ण' आणि 'उ-वर्णा'नंतर येणाऱ्या 'ना' इत्यादी पाच एकवचनी विभक्ती प्रत्ययांचा 'या' (yā) आदेश होतो.

๑๑๓, ๑๓๒. สขโต คสฺเส วา.

११३, १३२. 'सख' शब्दाच्या पुढे असणाऱ्या 'ग' संज्ञक 'सि' विभक्ती प्रत्ययाचा विकल्पेकरून 'ए' (e) आदेश होतो.

๑๑๔, ๑๗๘. ฆเต จ.

११४, १७८. 'घ' संज्ञक 'आ' कारानंतर येणाऱ्या 'ग' संज्ञक 'सि' विभक्ती प्रत्ययाचा 'ए' (e) आदेश होतो.

๑๑๕, ๑๘๑. น อมฺมาทิโต.

११५, १८१. 'अम्मा' इत्यादी शब्दांच्या पुढे असणाऱ्या 'ग' संज्ञक 'सि' विभक्ती प्रत्ययाचा 'ए' (e) आदेश होत नाही.

๑๑๖, ๑๕๗. อกตรสฺสา ลโต ยฺวาลปนสฺสเวโว.

११६, १५७. मूळचेच र्‍हस्व असणाऱ्या 'ल' संज्ञक 'उ' कारानंतर येणाऱ्या संबोधन 'यो' विभक्ती प्रत्ययाचा 'वे' (ve) आणि 'वो' (vo) आदेश होतो.

๑๑๗, ๑๒๔. ฌลโต สสฺส โน วา.

११७, १२४. 'झ' आणि 'ल' संज्ञकांनंतर येणाऱ्या 'स' विभक्ती प्रत्ययाचा विकल्पेकरून 'नो' (no) आदेश होतो.

๑๑๘, ๑๔๖. ฆปโต จ โยนํ โลโป.

११८, १४६. 'घ' व 'प' संज्ञकांनंतर आणि 'झ' व 'ल' संज्ञकांनंतर येणाऱ्या 'यो' विभक्ती प्रत्ययांचा विकल्पेकरून लोप होतो.

๑๑๙, ๑๑๕. ลโต โวกาโร จ.

११९, ११५. 'ल' संज्ञक 'उ-वर्णा'नंतर येणाऱ्या 'यो' विभक्ती प्रत्ययाचा विकल्पेकरून 'वो' (vo) आदेश देखील होतो.

อิติ นามกปฺเป ปฐโม กณฺโฑ.

अशा प्रकारे नाम कल्पामधील (नाम प्रकरणामधील) पहिला खंड समाप्त झाला.

๑๒๐, ๒๔๓. อมฺหสฺส [Pg.8] มมํ สวิภตฺติสฺส เส.

१२०, २४३. 'स' विभक्ती प्रत्यय पर असताना, विभक्ती प्रत्ययासह 'अम्ह' शब्दाचा 'ममं' (mamaṃ) आदेश होतो.

๑๒๑, ๒๓๓. มยํ โยมฺหิ ปฐเม.

१२१, २३३. प्रथमा विभक्तीचा 'यो' प्रत्यय पर असताना, विभक्ती प्रत्ययासह 'अम्ह' शब्दाचा 'मयं' (mayaṃ) आदेश होतो.

๑๒๒, ๙๙. นฺตุสฺส นฺโต.

१२२, ९९. प्रथमा विभक्तीचा 'यो' प्रत्यय पर असताना, विभक्ती प्रत्ययासह 'न्तु' (ntu) प्रत्ययाचा 'न्तो' (nto) आदेश होतो.

๑๒๓, ๑๐๓. นฺตสฺส เส วา.

१२३, १०३. 'स' विभक्ती प्रत्यय पर असताना, विभक्ती प्रत्ययासह 'न्तु' प्रत्ययाचा विकल्पेकरून 'न्तस्स' (ntassa) आदेश होतो.

๑๒๔, ๙๘. อา สิมฺหิ.

१२४, ९८. 'सि' विभक्ती प्रत्यय पर असताना, विभक्ती प्रत्ययासह 'न्तु' प्रत्ययाचा 'आ' (ā) आदेश होतो.

๑๒๕, ๑๙๘. อํ นปุํสเก.

१२५, १९८. नपुंसकलिंगात 'सि' विभक्ती प्रत्यय पर असताना, विभक्ती प्रत्ययासह 'न्तु' प्रत्ययाचा 'अं' (aṃ) आदेश होतो.

๑๒๖, ๑๐๑. อวณฺณา จ เค.

१२६, १०१. 'ग' संज्ञक 'सि' विभक्ती प्रत्यय पर असताना, विभक्ती प्रत्ययासह 'न्तु' प्रत्ययाचा 'अ-वर्ण' (अ किंवा आ) आणि 'अं' (aṃ) आदेश होतो.

๑๒๗, ๑๐๒. โต ติตา สสฺมึนาสุ.

१२७, १०२. 'स', 'स्मिं' आणि 'ना' विभक्ती प्रत्यय पर असताना, विभक्ती प्रत्ययासह 'न्तु' प्रत्ययाचा अनुक्रमे 'तो' (to), 'ति' (ti) आणि 'ता' (tā) आदेश होतो.

๑๒๘, ๑๐๔. นํมฺหิ ตํ วา.

१२८, १०४. 'नं' विभक्ती प्रत्यय पर असताना, विभक्ती प्रत्ययासह 'न्तु' प्रत्ययाचा विकल्पेकरून 'तं' (taṃ) आदेश होतो.

๑๒๙, ๒๒๒. อิมสฺสิทมํสิสุ นปุํสเก.

१२९, २२२. नपुंसकलिंगात 'अं' आणि 'सि' विभक्ती प्रत्यय पर असताना, विभक्ती प्रत्ययासह 'इम' शब्दाचा 'इदं' (idaṃ) आदेश होतो.

๑๓๐, ๒๒๕. อมุสฺสาทุํ.

१३०, २२५. नपुंसकलिंगात 'अं' आणि 'सि' विभक्ती प्रत्यय पर असताना, विभक्ती प्रत्ययासह 'अमु' शब्दाचा 'अदुं' (aduṃ) आदेश होतो.

๑๓๑, ๐. อิตฺถิปุมนปุํสกสงฺขฺยํ.

१३१, ०. 'इत्थिपुमनपुंसकसंख्यं' हे अधिकार सूत्र आहे.

๑๓๒, ๒๒๘. โยสุ ทฺวินฺนํ ทฺเว จ.

१३२, २२८. 'यो' विभक्ती प्रत्यय पर असताना, तिन्ही लिंगांतील 'द्वि' (दोन) या संख्यावाचक शब्दाचा विभक्ती प्रत्ययासह 'द्वे' (dve) आणि 'दुवे' (duve) आदेश होतो.

๑๓๓, ๒๓๐. ติจตุนฺนํ ติสฺโส จตสฺโส ตโยจตฺตาโร ตีณิ จตฺตาริ.

१३३, २३०. 'यो' विभक्ती प्रत्यय पर असताना, 'ति' (तीन) आणि 'चतु' (चार) या संख्यावाचक शब्दांचा विभक्ती प्रत्ययासह स्त्रीलिंगात अनुक्रमे 'तिस्सो' (tisso) व 'चतस्सो' (catasso), पुल्लिंगात 'तयो' (tayo) व 'चत्तारो' (cattāro), आणि नपुंसकलिंगात 'तीणि' (tīṇi) व 'चत्तारि' (cattāri) आदेश होतो.

๑๓๔, ๒๕๑. ปญฺจาทีนมกาโร.

१३४, २५१. 'पञ्च' (पाच) इत्यादी संख्यावाचक शब्दांच्या अंत्य स्वराचा 'अ' (a) कार होतो.

๑๓๕, ๑๑๘. ราชสฺสา รญฺโญ ราชิโน เส.

१३५, ११८. 'स' विभक्ती प्रत्यय पर असताना, विभक्ती प्रत्ययासह 'राज' शब्दाचा 'रञ्ञो' (rañño) आणि 'राजिनो' (rājino) आदेश होतो.

๑๓๖, ๑๑๙. รญฺญํ นํมฺหิ วา.

१३६, ११९. 'नं' विभक्ती प्रत्यय पर असताना, विभक्ती प्रत्ययासह 'राज' शब्दाचा विकल्पेकरून 'रञ्ञं' (raññaṃ) आदेश होतो.

๑๓๗, ๑๑๖. นามฺหิ รญฺญา วา.

१३७, ११६. 'ना' विभक्ती प्रत्यय पर असताना, विभक्ती प्रत्ययासह 'राज' शब्दाचा विकल्पेकरून 'रञ्ञा' (raññā) आदेश होतो.

๑๓๘, ๑๒๑. สฺมึมฺหิ รญฺเญ ราชินิ.

१३८, १२१. 'स्मिं' विभक्ती प्रत्यय पर असताना, विभक्ती प्रत्ययासह 'राज' शब्दाचा 'रञ्ञे' (raññe) आणि 'राजिनि' (rājini) आदेश होतो.

๑๓๙, ๒๔๕. ตุมฺหมฺหากํ [Pg.9] ตยิ มยิ.

१३९, २४५. 'स्मिं' विभक्ती प्रत्यय पर असताना, विभक्ती प्रत्ययासह 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' शब्दांचा अनुक्रमे 'तयि' (tayi) आणि 'मयि' (mayi) आदेश होतो.

๑๔๐, ๒๓๒. ตฺวมหํ สิมฺหิ จ.

१४०, २३२. 'सि' विभक्ती प्रत्यय पर असताना, विभक्ती प्रत्ययासह 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' शब्दांचा अनुक्रमे 'त्वं' (tvaṃ) [किंवा 'तुवं' (tuvaṃ)] आणि 'अहं' (ahaṃ) आदेश होतो.

๑๔๑, ๒๔๑. ตว มม เส.

१४१, २४१. 'स' विभक्ती प्रत्यय पर असताना, विभक्ती प्रत्ययासह 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' शब्दांचा अनुक्रमे 'तव' (tava) आणि 'मम' (mama) आदेश होतो.

๑๔๒, ๒๔๒. ตุยฺหํ มยฺหญฺจ.

१४२, २४२. 'स' विभक्ती प्रत्यय पर असताना, विभक्ती प्रत्ययासह 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' शब्दांचा अनुक्रमे 'तुय्हं' (tuyhaṃ) आणि 'मय्हं' (mayhaṃ) आदेश देखील होतो.

๑๔๓, ๒๓๕. ตํมมํมฺหิ.

१४३, २३५. 'अं' विभक्ती प्रत्यय पर असताना, विभक्ती प्रत्ययासह 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' शब्दांचा अनुक्रमे 'तं' (taṃ) आणि 'मं' (maṃ) आदेश होतो.

๑๔๔, ๒๓๔. ตวํมมญฺจ น วา.

१४४, २३४. 'अं' विभक्ती प्रत्यय पर असताना, विभक्ती प्रत्ययासह 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' शब्दांचा अनुक्रमे 'तवं' (tavaṃ) आणि 'ममं' (mamaṃ) आदेश देखील विकल्पेकरून होतो.

๑๔๕, ๒๓๘. นามฺหิ ตยา มยา.

१४५, २३८. 'ना' विभक्ती प्रत्यय पर असताना, विभक्ती प्रत्ययासह 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' शब्दांचा अनुक्रमे 'तया' (tayā) आणि 'मया' (mayā) आदेश होतो.

๑๔๖, ๒๓๖. ตุมฺหสฺส ตุวํตฺวมมฺหิ.

१४६, २३६. 'अं' विभक्ती प्रत्यय पर असताना, विभक्ती प्रत्ययासह 'तुम्ह' शब्दाचा 'तुवं' (tuvaṃ) आणि 'त्वं' (tvaṃ) आदेश होतो.

๑๔๗, ๒๔๖. ปทโต ทุติยาจตุตฺถีฉฏฺฐีสุ โว โน.

१४७, २४६. दुसऱ्या पदाच्या पुढे असणाऱ्या, द्वितीया, चतुर्थी आणि षष्ठी विभक्तीच्या बहुवचनी प्रत्ययांच्या जागी विभक्ती प्रत्ययासह 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' शब्दांचा अनुक्रमे 'वो' (vo) आणि 'नो' (no) आदेश होतो.

๑๔๘, ๒๔๗. เหเมกวจเนสุ จ.

१४८, २४७. दुसऱ्या पदाच्या पुढे असणाऱ्या, चतुर्थी आणि षष्ठी विभक्तीच्या एकवचनी प्रत्ययांच्या जागी विभक्ती प्रत्ययासह 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' शब्दांचा अनुक्रमे 'ते' (te) आणि 'मे' (me) आदेश होतो.

๑๔๙, ๒๔๘. น อํมฺหิ.

१४९, २४८. 'अं' विभक्ती प्रत्यय पर असताना, 'ते' (te) आणि 'मे' (me) आदेश होत नाहीत.

๑๕๐, ๒๔๙. วา ตติเย จ.

१५०, २४९. तृतीया विभक्तीमध्येही विकल्पेकरून (ते आणि मे हे आदेश होतात).

๑๕๑, ๒๕๐. พหุวจเนสุ โว โน.

१५१, २५०. बहुवचनांमध्ये (तृतीया इत्यादी विभक्तींच्या मागे) 'vo' (वो) आणि 'no' (नो) हे आदेश होतात.

๑๕๒, ๑๓๖. ปุมนฺตสฺสา สิมฺหิ.

१५२, १३६. 'सि' प्रत्यय (प्रथमा एकवचन) असताना 'पुम' शब्दाच्या अंताला 'आ' आदेश होतो.

๑๕๓, ๑๓๘. อมาลปเนกวจเน.

१५३, १३८. संबोधन एकवचनामध्ये ('पुम' शब्दाच्या अंताला) 'अं' आदेश होतो.

๑๕๔, ๐. สมาเส จ วิภาสา.

१५४, ०. आणि समासामध्ये देखील (संबोधन एकवचनात 'अं' आदेश) विकल्पेकरून होतो.

๑๕๕, ๑๓๗. โยสฺวาโน.

१५५, १३७. 'यो' प्रत्यय (प्रथमा व द्वितीया बहुवचन) असताना ('पुम' शब्दाच्या अंताला) 'आनो' आदेश होतो.

๑๕๖, ๑๔๒. อาเน สฺมึมฺหิ วา.

१५६, १४२. 'स्मिं' प्रत्यय (सप्तमी एकवचन) असताना विकल्पेकरून 'आने' आदेश होतो.

๑๕๗, ๑๔๐. หิวิภตฺถิมฺหิ จ.

१५७, १४०. आणि 'हि' विभक्ती प्रत्यय असताना देखील ('पुम' शब्दाच्या अंताला 'आने' आदेश होतो).

๑๕๑, ๑๔๓. สุสฺมิมา [Pg.10] วา.

१५१, १४३. 'सु' प्रत्यय (सप्तमी बहुवचन) असताना विकल्पेकरून 'आ' आदेश होतो.

๑๕๙, ๑๓๙. อุ นามฺหิ จ.

१५९, १३९. आणि 'ना' प्रत्यय (तृतीया एकवचन) असताना ('पुम' शब्दाच्या अंताला) 'उ' आणि 'आ' आदेश होतात.

๑๖๐, ๑๙๗. อกมฺมนฺตสฺส จ.

१६०, १९७. आणि 'ना' प्रत्यय असताना 'कम्म' शब्दाच्या अंताला 'अ' आणि 'उ' आदेश होतात.

อิติ นามกปฺเป ทุติโย กณฺโฑ.

अशा प्रकारे नाम कल्पामधील (नाम प्रकरण) दुसरा खंड समाप्त झाला.

๑๖๑, ๒๔๔. ตุมฺหมฺเหหิ นมากํ.

१६१, २४४. 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' शब्दांनंतर 'नं' प्रत्ययाचा 'आकं' आदेश होतो.

๑๖๒, ๒๓๗. วา ยฺวปฺปฐโม.

१६२, २३७. 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' शब्दांनंतर प्रथमेव्यतिरिक्त असलेला 'यो' प्रत्यय (द्वितीया बहुवचन) विकल्पेकरून 'आकं' होतो.

๑๖๓, ๒๔๐. สสฺสํ.

१६३, २४०. 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' शब्दांनंतर 'स' प्रत्ययाचा 'अं' आदेश होतो.

๑๖๔, ๒๐๐. สพฺพนามการเต ปฐโม.

१६४, २००. 'अ' कारान्त सर्वनामांनंतर प्रथमेचा 'यो' प्रत्यय 'ए' होतो.

๑๖๕, ๒๐๘. ทฺวนฺทฏฺฐา วา.

१६५, २०८. द्वंद्व समासात असलेल्या (सर्वनामांनंतर प्रथमेचा 'यो' प्रत्यय) विकल्पेकरून 'ए' होतो.

๑๖๖, ๒๐๙. นาญฺญํ สพฺพนามิกํ.

१६६, २०९. (द्वंद्व समासातील सर्वनामांच्या बाबतीत) इतर कोणतेही सर्वनाम-कार्य होत नाही.

๑๖๗, ๒๑๐. พหุพฺพีหิมฺหิ จ.

१६७, २१०. आणि बहुव्रीहि समासामध्ये देखील (सर्वनाम-कार्य होत नाही).

๑๖๘, ๒๐๓. สพฺพโต นํ สํสานํ.

१६८, २०३. सर्व सर्वनामांनंतर 'नं' प्रत्ययाचे 'सं' आणि 'सानं' हे आदेश होतात.

๑๖๙, ๑๑๗. ราชสฺส ราชุ สุนํ หิสุ จ.

१६९, ११७. आणि 'सु', 'नं' व 'हि' प्रत्यय असताना 'राज' शब्दाचा 'राजु' आदेश होतो (आणि विकल्पेकरून होत नाही).

๑๗๐, ๒๒๐. สพฺพสฺสิมสฺเส วา.

१७०, २२०. ('सु', 'नं' आणि 'हि' प्रत्यय असताना) 'इम' या संपूर्ण शब्दाचा विकल्पेकरून 'ए' आदेश होतो.

๑๗๑, ๒๑๙. อนิมิ นามฺหิ จ.

१७१, २१९. आणि 'ना' प्रत्यय असताना 'इम' शब्दाचे 'अन' आणि 'इमि' हे आदेश होतात.

๑๗๒, ๒๑๘. อนปุํสกสฺสา ยํ สิมฺหิ.

१७२, २१८. 'सि' प्रत्यय असताना नपुंसकलिंग सोडून इतर लिंगांतील 'इम' शब्दाचा 'अयं' आदेश होतो.

๑๗๓, ๒๒๓. อมุสฺส โม สํ.

१७३, २२३. ('सि' प्रत्यय असताना नपुंसकलिंग सोडून इतर लिंगांतील) 'अमु' शब्दातील 'म' काराचा विकल्पेकरून 'स' कार होतो.

๑๗๔, ๒๑๑. เอตเตสํ โต.

१७४, २११. ('सि' प्रत्यय असताना नपुंसकलिंग सोडून इतर लिंगांतील) 'एत' आणि 'त' शब्दांमधील 'त' काराचा 'स' कार होतो.

๑๗๕, ๒๑๒. ตสฺส วา นตฺตํ สพฺพตฺถ.

१७५, २१२. सर्व लिंगांमध्ये 'त' शब्दाचा विकल्पेकरून 'न' होतो.

๑๗๖, ๒๑๓. สสฺมาสฺมึสํสาสฺวตฺตํ ๐.๐๐๑๑.

१७६, २१३. 'स', 'स्मा', 'स्मिं' प्रत्यय आणि 'सं', 'सा' आदेश असताना सर्व लिंगांमध्ये 'त' शब्दाचा विकल्पेकरून 'अ' होतो.

๑๗๗, ๒๒๑. อิมสทฺทสฺส จ.

१७७, २२१. आणि (त्याच प्रत्ययांच्या मागे) 'इम' शब्दाचा देखील विकल्पेकरून 'अ' होतो.

๑๗๘, ๒๒๔. สพฺพโต โก.

१७८, २२४. सर्व शब्दांनंतर विकल्पेकरून 'क' प्रत्यय येतो.

๑๗๙, ๒๐๔. ฆปโต สฺมึ สานํ สํสา.

१७९, २०४. 'घ' आणि 'प' संज्ञा असलेल्या सर्वनामांनंतर 'स्मिं' आणि 'स' प्रत्ययांचे अनुक्रमे विकल्पेकरून 'सं' आणि 'सा' हे आदेश होतात.

๑๘๐, ๒๐๗. เนตาหิ สฺมิมายยา.

१८०, २०७. या ('घ' आणि 'प' संज्ञा असलेल्या सर्वनामांनंतर) 'स्मिं' प्रत्ययाचे 'आय' आणि 'या' हे आदेश होत नाहीत.

๑๘๑, ๙๕. มโนคณาทิโต สฺมึนานมิอา.

१८१, ९५. 'मनोगण' इत्यादी गणातील शब्दांनंतर 'स्मिं' आणि 'ना' प्रत्ययांचे अनुक्रमे 'इ' आणि 'आ' हे आदेश होतात.

๑๘๒, ๙๗. สสฺส โจ.

१८२, ९७. आणि ('मनोगण' इत्यादी गणातील शब्दांनंतर) 'स' प्रत्ययाचा 'ओ' आदेश होतो.

๑๘๓, ๔๘. เอเตสโม โลเป.

१८३, ४८. विभक्ती प्रत्ययाचा लोप झाला असता या ('मनोगण' इत्यादी) शब्दांच्या अंताला 'ओ' आदेश होतो.

๑๘๔, ๙๖. ส สเร วาคโม.

१८४, ९६. स्वर पुढे असताना 'मनोगण' इत्यादी शब्दांनंतर विकल्पेकरून 'स' चा आगम होतो.

๑๘๕, ๑๑๒. สนฺตสทฺทสฺสา โส เภ โพ จนฺเต.

१८५, ११२. 'भ' प्रत्यय पुढे असताना 'सन्त' शब्दाचा 'स' आदेश होतो आणि त्याच्या अंताला 'ब' चा आगम होतो.

๑๘๖, ๑๐๗. สิมฺหิ คจฺฉนฺตาทีนํ นฺตสทฺโท อํ.

१८६, १०७. 'सि' प्रत्यय असताना 'गच्छन्त' इत्यादी शब्दांमधील 'न्त' भागाचा 'अं' आदेश होतो.

๑๘๗, ๑๐๘. เสเสสุ นฺตุว.

१८७, १०८. इतर विभक्ती प्रत्ययांच्या मागे ('गच्छन्त' इत्यादी शब्दांमधील 'न्त' भाग) 'न्तु' प्रमाणेच मानला जातो.

๑๘๘, ๑๕๕. พฺรหฺมตฺต สข ราชาทิโต อมานํ.

१८८, १५५. 'ब्रह्म', 'अत्त', 'सख', 'राज' इत्यादी शब्दांनंतर 'अं' प्रत्ययाचा 'आनं' आदेश होतो.

๑๘๙, ๑๑๓. สฺยา จ.

१८९, ११३. 'ब्रह्म', 'अत्त', 'सख', 'राज' इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या 'सि' विभक्तीचा 'आ' आदेश होतो.

๑๙๐, ๑๑๔. โยนมาโน.

१९०, ११४. 'ब्रह्म', 'अत्त', 'सख', 'राज' इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या 'यो' विभक्तीचा 'आनो' आदेश होतो.

๑๙๑, ๑๓๐. สขโต จาโย โน.

१९१, १३०. 'सख' शब्दाच्या पुढे येणाऱ्या 'यो' विभक्तीचे 'आयो' आणि 'नो' हे आदेश होतात.

๑๙๒, ๑๓๕. สฺมิเม.

१९२, १३५. 'सख' शब्दाच्या पुढे येणाऱ्या 'स्मिं' विभक्तीचा 'ए' आदेश होतो.

๑๙๓, ๑๒๒. พฺรหฺมโต วสฺส จ.

१९३, १२२. 'ब्रह्म' शब्दाच्या पुढे येणाऱ्या 'ग' संज्ञक 'सि' विभक्तीचा 'ए' आदेश होतो.

๑๙๔, ๑๓๑. สขนฺตสฺสิ โนนานํเสสุ.

१९४, १३१. 'नो' आदेश, 'ना' विभक्ती, 'नं' विभक्ती आणि 'स' विभक्ती पुढे असताना, 'सख' शब्दाच्या शेवटी असलेल्या 'अ' चा 'इ' होतो.

๑๙๕, ๑๓๔. อาโร [Pg.12] หิมฺหิ วา.

१९५, १३४. 'हि' विभक्ती पुढे असताना, 'सख' शब्दाच्या शेवटी असलेल्या 'अ' चा 'आर' आदेश विकल्पाने होतो.

๑๙๖, ๑๓๓. สุนมํสุ วา.

१९६, १३३. 'सु', 'नं' आणि 'अं' विभक्ती पुढे असताना, 'सख' शब्दाच्या शेवटी असलेल्या 'अ' चा 'आर' आदेश विकल्पाने होतो.

๑๙๗, ๑๒๕. พฺรหฺมโต ตุ สฺมึนิ.

१९७, १२५. 'ब्रह्म' शब्दाच्या पुढे येणाऱ्या 'स्मिं' विभक्तीचा 'नि' आदेश होतो.

๑๙๘, ๑๒๓. อุตฺตํ สนาสุ.

१९८, १२३. 'स' आणि 'ना' विभक्ती पुढे असताना, 'ब्रह्म' शब्दाच्या शेवटी असलेल्या 'अ' चा 'उ' होतो.

๑๙๙, ๑๕๘. สตฺถุปิตาทีนมา สิสฺมึ สิโลโป จ.

१९९, १५८. 'सि' विभक्ती पुढे असताना, 'सत्थु', 'पितु' इत्यादी शब्दांच्या शेवटी असलेल्या 'उ' चा 'आ' होतो आणि 'सि' विभक्तीचा लोपही होतो.

๒๐๐, ๑๙๖. อญฺเญสฺวารตฺตํ.

२००, १९६. 'सि' विभक्तीव्यतिरिक्त इतर विभक्ती पुढे असताना, 'सत्थु', 'पितु' इत्यादी शब्दांच्या शेवटी असलेल्या 'उ' चा 'आर' आदेश होतो.

๒๐๑, ๑๖๓. วา นํมฺหิ.

२०१, १६३. 'नं' विभक्ती पुढे असताना, 'सत्थु', 'पितु' इत्यादी शब्दांच्या शेवटी असलेल्या 'उ' चा 'आर' आदेश विकल्पाने होतो.

๒๐๒. ๑๖๔. สตฺถุนตฺตญฺจ.

२०२. १६४. 'नं' विभक्ती पुढे असताना, 'सत्थु' आणि 'पितु' इत्यादी शब्दांच्या शेवटी असलेल्या 'उ' चा 'अ' होतो.

๒๐๓, ๑๖๒. อุ สสฺมึ สโลโป จ.

२०३, १६२. 'स' विभक्ती पुढे असताना, 'सत्थु', 'पितु' इत्यादी शब्दांच्या शेवटी असलेल्या 'उ' चा विकल्पाने 'उ' आदेश होतो आणि 'स' विभक्तीचा लोपही होतो.

๒๐๔, ๑๖๗. สกฺกมนฺธาตาทีนญฺจ.

२०४, १६७. 'सक', 'मन्धातु' इत्यादी शब्दांच्या शेवटी असलेल्या 'उ' चा 'उ' आदेश होतो आणि 'स' विभक्तीचा लोपही होतो.

๒๐๕, ๑๖๐. ตโต โยนโม ตุ.

२०५, १६०. त्या 'आर' आदेशानंतर येणाऱ्या 'यो' विभक्तीचा 'ओ' आदेश होतो.

๒๐๖, ๑๖๕. ตโต สฺมิมิ.

२०६, १६५. त्या 'आर' आदेशानंतर येणाऱ्या 'स्मिं' विभक्तीचा 'इ' आदेश होतो.

๒๐๗, ๑๖๑. นา อา.

२०७, १६१. त्या 'आर' आदेशानंतर येणाऱ्या 'ना' विभक्तीचा 'आ' आदेश होतो.

๒๐๘, ๑๖๖. อาโร รสฺสมิกาเร.

२०८, १६६. 'इ' स्वराच्या प्रभावाने 'आर' आदेशातील 'आ' चा र्‍हस्व 'अ' होतो.

๒๐๙, ๑๖๘. ปิตาทีนมสิมฺหิ.

२०९, १६८. 'सि' विभक्तीव्यतिरिक्त इतर विभक्ती पुढे असताना, 'पितु' इत्यादी शब्दांच्या 'आर' आदेशातील 'आ' चा र्‍हस्व 'अ' होतो.

๒๑๐, ๒๓๙. ตยาตยินํ ตกาโร ตฺวตฺตํ วา.

२१०, २३९. 'तया' आणि 'तयि' या आदेशांमधील 'त' अक्षराचा विकल्पाने 'त्व' होतो.

อิติ นามกปฺเป ตติโย กณฺโฑ.

अशा प्रकारे नाम कल्पामधील तिसरा खंड समाप्त झाला.

๒๑๑, ๑๒๖. อตฺตนฺโต หิสฺมิมนตฺตํ.

२११, १२६. 'हि' आणि 'स्मिं' विभक्ती पुढे असताना, 'अत्त' शब्दाच्या शेवटी असलेल्या 'अ' चा 'अन' आदेश होतो.

๒๑๒, ๑๒๙. ตโต สฺมึ นิ.

२१२, १२९. त्या 'अत्त' शब्दानंतर येणाऱ्या 'स्मिं' विभक्तीचा 'नि' आदेश होतो.

๒๑๓, ๑๒๗. สสฺสโน.

२१३, १२७. त्या 'अत्त' शब्दानंतर येणाऱ्या 'स' विभक्तीचा 'नो' आदेश होतो.

๒๑๔, ๑๒๘. สฺมา [Pg.13] นา.

२१४, १२८. त्या 'अत्त' शब्दानंतर येणाऱ्या 'स्मा' विभक्तीचा 'ना' आदेश होतो.

๒๑๕, ๑๔๑. ฌลโต จ.

२१५, १४१. 'झ' आणि 'ल' संज्ञक शब्दानंतर येणाऱ्या 'स्मा' विभक्तीचा 'ना' आदेश होतो.

๒๑๖, ๑๘๐. ฆปโต สฺมึยํ วา.

२१६, १८०. 'घ' आणि 'प' संज्ञक शब्दानंतर येणाऱ्या 'स्मिं' विभक्तीचा 'यं' आदेश विकल्पाने होतो.

๒๑๗, ๑๙๙. โยนํ นิ นปุํสเกหิ.

२१७, १९९. नपुंसकलिंगी शब्दानंतर येणाऱ्या 'यो' विभक्तीचा 'नि' आदेश विकल्पाने होतो.

๒๑๘, ๑๙๖. อโต นิจฺจํ.

२१८, १९६. नपुंसकलिंगी 'अ' कारान्त शब्दानंतर येणाऱ्या 'यो' विभक्तीचा 'नि' आदेश नित्य होतो.

๒๑๙, ๑๙๕. สึ.

२१९, १९५. नपुंसकलिंगी 'अ' कारान्त शब्दानंतर येणाऱ्या 'सि' विभक्तीचा 'अं' आदेश होतो.

๒๒๐, ๗๔. เสสโต โลปํ คสิปิ.

२२०, ७४. इतर सूत्रांनी कार्य न केलेल्या उर्वरित प्रातिपदिकांनंतर येणाऱ्या 'ग' संज्ञक 'सि' विभक्तीचा आणि प्रथमेच्या 'सि' विभक्तीचा लोप होतो.

๒๒๑, ๒๘๒. สพฺพาสมาวุโสปสคฺคนิปาตาทีหิ จ.

२२१, २८२. 'आवुसो' हे संबोधन, उपसर्ग, निपात इत्यादींच्या पुढे येणाऱ्या सर्व विभक्तींचा लोप होतो.

๒๒๒, ๓๒๗. ปุมสฺส ลิงฺคาทีสุ สมาเสสุ.

२२२, ३२७. समासामध्ये 'लिङ्ग' इत्यादी शब्द पुढे असताना, 'पुम' शब्दाच्या शेवटी असलेल्या 'अ' चा लोप होतो.

๒๒๓, ๑๘๘. อํ ยมีโต ปสญฺญโต.

२२३, १८८. 'प' संज्ञक 'ई' कारानंतर येणाऱ्या 'अं' विभक्तीचा 'यं' आदेश होतो.

๒๒๔, ๑๕๓. นํ ฌโต กตรสฺสา.

२२४, १५३. र्हस्व केलेल्या 'झ' संज्ञक 'इ' स्वरानंतर येणाऱ्या 'अं' विभक्तीचा 'नं' आदेश होतो.

๒๒๕, ๑๕๑. โยนํ โน.

२२५, १५१. र्हस्व केलेल्या 'झ' संज्ञक 'इ' स्वरानंतर येणाऱ्या 'यो' विभक्तीचा 'नो' आदेश होतो.

๒๒๖, ๑๕๔. สฺมึนิ.

२२६, १५४. र्हस्व केलेल्या 'झ' संज्ञक 'इ' स्वरानंतर येणाऱ्या 'स्मिं' विभक्तीचा 'नि' आदेश होतो.

๒๒๗, ๒๗๐. กิสฺส ก เว จ.

२२७, २७०. 'व' प्रत्यय पुढे असताना, 'किं' शब्दाचा 'क' आदेश होतो.

๒๒๘, ๒๗๒. กุ หึ หํสุ จ.

२२८, २७२. 'hiṃ' आणि 'haṃ' प्रत्यय परे असताना 'kiṃ' शब्दाच्या जागी 'ku' आदेश होतो.

๒๒๙, ๒๒๖. เสเสสุ จ.

२२९, २२६. 'va' प्रत्ययाव्यतिरिक्त इतर प्रत्यय किंवा विभक्ती परे असताना 'kiṃ' शब्दाच्या जागी 'ka' आदेश होतो.

๒๓๐, ๒๖๒. ตฺร โต เถสุ จ.

२३०, २६२. 'tra', 'to' आणि 'tha' प्रत्यय परे असताना 'kiṃ' शब्दाच्या जागी 'ku' आदेश होतो.

๒๓๑, ๒๖๓. สพฺพสฺเสตสฺสากาโร วา.

२३१, २६३. 'to' आणि 'tha' प्रत्यय परे असताना संपूर्ण 'eta' शब्दाच्या जागी विकल्पेकरून 'a' (अकार) आदेश होतो.

๒๓๒, ๒๖๗. ตฺเร นิจฺจํ.

२३२, २६७. 'tra' प्रत्यय परे असताना संपूर्ण 'eta' शब्दाच्या जागी नित्य 'a' (अकार) आदेश होतो.

๒๓๓, ๒๖๔. เอ โตเถสุ จ.

२३३, २६४. 'to' आणि 'tha' प्रत्यय परे असताना संपूर्ण 'eta' शब्दाच्या जागी 'e' (एकार) आदेश होतो.

๒๓๔, ๒๖๕. อิมสฺสิ [Pg.14] ถํ ทานิ ห โต เธสุ จ.

२३४, २६५. 'thaṃ', 'dāni', 'ha', 'to' आणि 'dha' प्रत्यय परे असताना संपूर्ण 'ima' शब्दाच्या जागी 'i' (इकार) आदेश होतो.

๒๓๕, ๒๘๑. อ ธุนามฺหิ จ.

२३५, २८१. 'dhunā' प्रत्यय परे असताना संपूर्ण 'ima' शब्दाच्या जागी 'a' (अकार) आदेश होतो.

๒๓๖, ๒๘๐. เอต รหิมฺหิ.

२३६, २८०. 'rahi' प्रत्यय परे असताना संपूर्ण 'ima' शब्दाच्या जागी 'eta' आदेश होतो.

๒๓๗, ๑๗๖. อิตฺถิยมโต อาปจฺจโย.

२३७, १७६. स्त्रीलिंगात, अकारान्त शब्दाच्या पुढे 'ā' (आ) प्रत्यय होतो.

๒๓๘, ๑๘๗. นทาทิโต วา อี.

२३८, १८७. स्त्रीलिंगात, 'nada' इत्यादी अकारान्त शब्दांच्या पुढे किंवा 'nada' इत्यादी नसलेल्या 'u' आणि 'o' कारान्त शब्दांच्या पुढे विकल्पेकरून 'ī' (ई) प्रत्यय होतो.

๒๓๙, ๑๙๐. ณว ณิก เณยฺย ณนฺตุหิ.

२३९, १९०. स्त्रीलिंगात, 'ṇava', 'ṇika', 'ṇeyya', 'ṇa' आणि 'vantu/mantu' (णन्तु) प्रत्ययांच्या पुढे 'ī' (ई) प्रत्यय होतो.

๒๔๐, ๑๙๓. ปติภิกฺขุราชีการนฺเตหิ อินี.

२४०, १९३. 'pati', 'bhikkhu', 'rāja' आणि इकारान्त शब्दांच्या पुढे स्त्रीलिंगात 'inī' (इनी) प्रत्यय होतो.

๒๔๑, ๑๙๑. นฺตุสฺส ตธีกาเร.

२४१, १९१. 'ī' (ई) प्रत्यय परे असताना 'ntu' प्रत्ययाच्या जागी विकल्पेकरून 'ta' आदेश होतो.

๒๔๒, ๑๙๒. ภวโต โภโต.

२४२, १९२. 'ī' (ई) प्रत्यय परे असताना 'bhavanta' शब्दाच्या जागी 'bhota' आदेश होतो.

๒๔๓, ๑๑๐. โภ เค ตุ.

२४३, ११०. 'ga' संज्ञक 'si' विभक्ती (संबोधन एकवचन) परे असताना 'bhavanta' शब्दाच्या जागी 'bho' आदेश होतो.

๒๔๔, ๗๒. อการปิตาทฺยนฺตานมา.

२४४, ७२. 'ga' संज्ञक 'si' विभक्ती परे असताना अकारान्त शब्द आणि 'pitu' इत्यादी शब्दांच्या अंत्य स्वराच्या जागी 'ā' (आकार) आदेश होतो.

๒๔๕, ๑๕๒. ฌลปา รสฺสํ.

२४५, १५२. 'ga' संज्ञक 'si' विभक्ती परे असताना 'jha', 'la' आणि 'pa' संज्ञा असलेल्या 'ī' आणि 'ū' स्वरांना र्‍हस्व होतो.

๒๔๖, ๗๓. อากาโร วา.

२४६, ७३. 'ga' संज्ञक 'si' विभक्ती परे असताना 'ā' (आकार) स्वराला विकल्पेकरून र्‍हस्व होतो.

อิติ นามกปฺเป จตุตฺโถ กณฺโฑ.

अशा प्रकारे नाम-कल्प मधील चौथा खंड समाप्त झाला.

๒๔๗, ๒๖๑. ตฺวาทโย วิภตฺติสญฺญาโย.

२४७, २६१. 'to' इत्यादी प्रत्ययांना 'विभक्ती' संज्ञा प्राप्त होते.

๒๔๘, ๒๖๐. กฺวจิ โต ปญฺจมฺยตฺเถ.

२४८, २६०. पंचमी विभक्तीच्या अर्थामध्ये काही ठिकाणी 'to' प्रत्यय होतो.

๒๔๙, ๒๖๖. ตฺรถ สตฺตมิยา สพฺพนาเมหิ.

२४९, २६६. सप्तमी विभक्तीच्या अर्थामध्ये सर्वनामांच्या पुढे 'tra' आणि 'tha' प्रत्यय होतात.

๒๕๐, ๒๖๘. สพฺพโต ธิ.

२५०, २६८. सप्तमी विभक्तीच्या अर्थामध्ये 'sabba' शब्दाच्या पुढे 'dhi' प्रत्यय होतो.

๒๕๑, ๒๖๙. กึสฺมา โว.

२५१, २६९. सप्तमी विभक्तीच्या अर्थामध्ये 'kiṃ' शब्दाच्या पुढे 'va' (व) प्रत्यय होतो.

๒๕๒, ๒๗๑. หึหํหิญฺจนํ

२५२, २७१. सप्तमी विभक्तीच्या अर्थामध्ये 'hiṃ', 'haṃ' आणि 'hiñcanaṃ' प्रत्यय होतात.

๒๕๓, ๒๗๓. ตมฺหา [Pg.15] จ.

२५३, २७३. सप्तमी विभक्तीच्या अर्थामध्ये 'ta' शब्दाच्या पुढे 'hiṃ' आणि 'haṃ' प्रत्यय होतात.

๒๕๔, ๒๗๔. อิมสฺมา หธา จ.

२५४, २७४. सप्तमी विभक्तीच्या अर्थामध्ये 'ima' शब्दाच्या पुढे 'ha' आणि 'dha' प्रत्यय होतात.

๒๕๕, ๒๗๕. ยโต หึ.

२५५, २७५. सप्तमी विभक्तीच्या अर्थामध्ये 'ya' शब्दाच्या पुढे 'hiṃ' प्रत्यय होतो.

๒๕๖, ๐. กาเล.

२५६, ०. 'kāle' (काळ/वेळ या अर्थी) हा अधिकार सूत्र आहे.

๒๕๗, ๒๗๖. กึสพฺพญฺเญกยกุหิ ทาทาจนํ.

२५७, २७६. काळ (वेळ) या अर्थी 'kiṃ', 'sabba', 'añña', 'eka', 'ya' आणि 'ku' शब्दांच्या पुढे 'dā' आणि 'dācanaṃ' प्रत्यय होतात.

๒๕๘, ๒๗๘. ตมฺหา ทานิ จ.

२५८, २७८. काळ (वेळ) या अर्थी 'ta' शब्दाच्या पुढे 'dāni' आणि 'dā' प्रत्यय होतात.

๒๕๙, ๒๗๙. อิมสฺมา รหิธุนาทานิ จ.

२५९, २७९. काळ (वेळ) या अर्थी 'ima' शब्दाच्या पुढे 'rahi', 'dhunā' आणि 'dāni' प्रत्यय होतात.

๒๖๐, ๒๗๗. สพฺพสฺส โส ทามฺหิ วา.

२६०, २७७. 'dā' प्रत्यय परे असताना 'sabba' शब्दाच्या जागी विकल्पेकरून 'sa' आदेश होतो.

๒๖๑, ๓๖๙. อวณฺโณ เย โลปญฺจ.

२६१, ३६९. 'ya' प्रत्यय परे असताना अकार आणि आकार (अवण्ण) यांचा लोप होतो.

๒๖๒, ๓๙๑. วุฑฺฒสฺส โช อิยิฏฺเฐสุ.

२६२, ३९१. 'iya' आणि 'iṭṭha' प्रत्यय परे असताना 'vuḍḍha' शब्दाच्या जागी 'ja' आदेश होतो.

๒๖๓, ๓๙๒. ปสตฺถสฺส โส จ.

२६३, ३९२. 'iya' आणि 'iṭṭha' प्रत्यय परे असताना 'pasattha' शब्दाच्या जागी 'sa' आणि 'ja' आदेश होतात.

๒๖๔, ๓๙๓. อนฺติกสฺส เนโท.

२६४, ३९३. 'iya' आणि 'iṭṭha' प्रत्यय परे असताना 'antika' शब्दाच्या जागी 'neda' आदेश होतो.

๒๖๕, ๓๙๔. พาฬฺหสฺส สาโธ.

२६५, ३९४. 'iya' आणि 'iṭṭha' प्रत्यय परे असताना 'bāḷha' शब्दाच्या जागी 'sādha' आदेश होतो.

๒๖๖, ๓๙๕. อปฺปสฺส กณ.

२६६, ३९५. 'iya' आणि 'iṭṭha' प्रत्यय परे असताना 'appa' शब्दाच्या जागी 'kaṇa' आदेश होतो.

๒๖๗, ๓๙๖. ยุวานญฺจ.

२६७, ३९६. आणि 'युव' शब्दाच्या जागी 'कण' आदेश होतो.

๒๖๘, ๓๙๗. วนฺตุมนฺตุวีนญฺจ โลโป.

२६८, ३९७. आणि 'वन्तु', 'मन्तु' आणि 'वी' प्रत्ययांचा लोप होतो.

๒๖๙, ๔๑. ยวตํ ตลณทการานํ พฺยญฺชนานิ จลญชการตฺตํ.

२६९, ४१. 'यव' आणि 'तलणद' कारांच्या व्यंजनांचे अनुक्रमे 'चलञज' कारत्व होते.

๒๗๐, ๑๒๐. อมฺห ตุมฺห นฺตุ ราช พฺรหฺมตฺต สข สตฺถุ– ปิตาทีหิ สฺมา นาว.

२७०, १२०. 'अम्ह', 'तुम्ह', 'न्तु', 'राज', 'ब्रह्म', 'अत्त', 'सख', 'सत्थु', 'पितु' इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या 'स्मा' विभक्तीला 'ना' विभक्तीप्रमाणे मानावे.

อิติ นามกปฺเป ปญฺจโม กณฺโฑ.

अशा प्रकारे नामकल्पामधील पाचवे कांड समाप्त झाले.

นามสุตฺตํ นิฏฺฐิตํ.

नामसुत्त समाप्त झाले.

๓. การก

३. कारक

๒๗๑, ๘๘. ยสฺมา [Pg.16] ทเปตึ ภยมาทตฺเต วา ตทปาทานํ. (๓๐๘)

२७१, ८८. ज्या कारकापासून दूर जाणे, भय वाटणे किंवा ग्रहण करणे होते, त्याला 'अपादान' कारक म्हणतात.

๒๗๒, ๓๐๙. ธาตุนามานมุปสคฺคโยคาทีสฺวปิ จ.

२७२, ३०९. धातू, नाम, उपसर्ग इत्यादींच्या योगात देखील (अपादान कारक होते).

๒๗๓, ๓๑๐. รกฺขณตฺถานมิจฺฉิตํ.

२७३, ३१०. रक्षण करणे या अर्थाच्या धातूंच्या योगात, जे इष्ट असते, त्याला 'अपादान' कारक म्हणतात.

๒๗๔, ๓๑๑. เยน วา ทสฺสนํ

२७४, ३११. किंवा ज्याच्यापासून स्वतःला लपवून अदृश्य होण्याची इच्छा असते, त्याला 'अपादान' कारक म्हणतात.

๒๗๕, ๓๑๒. ทูรนฺติกทฺธกาล นิมฺมาน ตฺวาโลป ทิสา โยค วิภตฺตารปฺปโยค สุทฺธปฺปโมจนเหตุ วิวิตฺตปฺปมาณปุพฺพโยค พนฺธนคุณวจน ปญฺหกถน โถกาตตฺตูสุ จ.

२७५, ३१२. दूर, जवळ, मार्ग, काळ, मोजमाप, 'त्वा' प्रत्ययाचा लोप, दिशा-योग, विभाग, अराति (टाळणे), शुद्ध मुक्ती, हेतू, विविक्त (वेगळेपण), प्रमाण, पूर्वयोग, बंधन, गुणवचन, प्रश्न विचारणे आणि अल्पता इत्यादी अर्थांमध्ये देखील (अपादान कारक होते).

๒๗๖, ๓๐๒. ยสฺส ทาตุกาโม โรจเต ธารยเต ปา ตํ สมฺปทานํ.

२७६, ३०२. ज्याला देण्याची इच्छा असते, ज्याला आवडते, किंवा ज्याच्यासाठी धारण केले जाते, त्याला 'संप्रदान' कारक म्हणतात.

๒๗๗, ๓๐๓. สิลาฆ หนุ ฐา สป ธาร ปิห กุธ ทุหิสฺโส สฺสูย ราธิกฺข ปจฺจาสุณ อนุปติคิณ ปุพฺพกตฺตาโรจนตฺถ ตทตฺถ ตุมตฺถาลมตฺถ มญฺญานาทรปฺปาณินิ คตฺยตฺถกมฺมนิอาสิสตฺถสมฺมุติภิยฺยสตฺตมฺยตฺเถสุ จ.

२७७, ३०३. श्लाघ्, ह्नु, ठा, सप्, धार, पिह्, कुध्, दुह्, इस्सु, उसूय, राध्, इक्ख्, पच्चासुण, अनुपतिगिण, मूळ कर्त्याला कळवणे, तदर्थ, तुमर्थ, अलमर्थ, अप्राणीवाचक अनादरयुक्त तुलना, गत्यर्थक धातूंचे कर्म, आशिष, संमती, अतिशय आणि सप्तमीच्या अर्थात देखील (संप्रदान कारक होते).

๒๗๘, ๓๒๐. โยธาโร ตโมกาสํ.

२७८, ३२०. जो आधार असतो, त्याला 'ओकास' (अधिकरण) कारक म्हणतात.

๒๗๙, ๒๙๒. เยน วา กยิรเต ตํ กรณํ.

२७९, २९२. किंवा ज्या कारकाद्वारे क्रिया केली जाते, त्याला 'करण' कारक म्हणतात.

๒๘๐, ๒๘๕, ยํ กโรติ ตํ กมฺมํ.

२८०, २८५, जे केले जाते, त्याला 'कर्म' कारक म्हणतात.

๒๘๑, ๒๙๔. โย กโรติ ส กตฺตา.

२८१, २९४. जो क्रिया करतो, त्याला 'कर्ता' कारक म्हणतात.

๒๘๒, ๒๙๕. โย กาเรหิ ส เหตุ.

२८२, २९५. जो दुसऱ्याकडून क्रिया करून घेतो, त्याला 'हेतू' (प्रयोजक कर्ता) म्हणतात.

๒๘๓, ๓๑๖. ยสฺส [Pg.17] วา ปริคฺคโห ตํ สามี.

२८३, ३१६. किंवा ज्याच्या मालकीची वस्तू असते, त्याला 'सामी' (स्वामी) म्हणतात.

๒๘๔, ๒๘๓. ลิงฺคตฺเถ ปฐมา.

२८४, २८३. केवळ प्रातिपदिकार्थात प्रथमा विभक्ती होते.

๒๘๕, ๗๐. อาลปเน จ.

२८५, ७०. आणि संबोधन अर्थात देखील (प्रथमा विभक्ती होते).

๒๘๖, ๒๙๑. กรเณ ตติยา.

२८६, २९१. करण कारकाच्या अर्थात तृतीया विभक्ती होते.

๒๘๗, ๒๙๖, สหาทิโยเค จ.

२८७, २९६, आणि 'सह' इत्यादी शब्दांच्या योगात देखील (तृतीया विभक्ती होते).

๒๘๘, ๒๙๓. กตฺตริ จ.

२८८, २९३. आणि (अनुक्त) कर्त्याच्या अर्थात देखील तृतीया विभक्ती होते.

๒๘๙, ๒๙๗. เหตฺวตฺเถ จ.

२८९, २९७. आणि हेतू अर्थात देखील तृतीया विभक्ती होते.

๒๙๐, ๒๙๘. สตฺตมฺยตฺเถ จ.

२९०, २९८. आणि सप्तमी विभक्तीच्या अर्थात देखील तृतीया विभक्ती होते.

๒๙๑, ๒๙๙. เยนงฺควิกาโร.

२९१, २९९. ज्या अंगामुळे शरीराचा विकार दिसून येतो, त्या अंगाच्या वाचक शब्दाहून (तृतीया विभक्ती होते).

๒๙๒, ๓๐๐. วิเสสเน จ.

२९२, ३००. आणि विशेषण अर्थात देखील तृतीया विभक्ती होते.

๒๙๓, ๓๐๑. สมฺปทาเน จตุตฺถี.

२९३, ३०१. संप्रदान कारकाच्या अर्थात चतुर्थी विभक्ती होते.

๒๙๔, ๓๐๕. นโมโยคาทีสฺวปิ จ.

२९४, ३०५. आणि 'नमो' इत्यादी शब्दांच्या योगात देखील चतुर्थी विभक्ती होते.

๒๙๕, ๓๐๗. อปาทาเน ปญฺจมี.

२९५, ३०७. अपादान कारकाच्या अर्थात पंचमी विभक्ती होते.

๒๙๖, ๓๑๔. การณตฺเถ จ.

२९६, ३१४. आणि कारण अर्थात देखील पंचमी विभक्ती होते.

๒๙๗, ๒๘๔. กมฺมตฺเถ ทุติยา.

२९७, २८४. कर्म कारकाच्या अर्थात द्वितीया विभक्ती होते.

๒๙๘. ๒๘๗. กาลทฺธานมจฺจนฺตสํโยเค.

२९८. २८७. काळ आणि अंतर यांच्या निरंतर संयोगात द्वितीया विभक्ती होते.

๒๙๙, ๒๘๘. กมฺมปฺปวจนียยุตฺเต.

२९९, २८८. कर्मप्रवचनीय शब्दांच्या योगात द्वितीया विभक्ती होते.

๓๐๐, ๒๘๖. คติ พุทฺธิ ภุช ปฐ หร กร สยาทีนํกา ริเต วา.

३००, २८६. गती, बुद्धी, भुज, पठ, हर, कर, शय इत्यादी धातूंच्या प्रयोजक रूपात कर्माच्या अर्थात पर्यायाने द्वितीया विभक्ती होते.

๓๐๑, ๓๑๕. สามิสฺมึ ฉฏฺฐี

३०१, ३१५. स्वामी अर्थात षष्ठी विभक्ती होते.

๓๐๒, ๓๑๙. โอกาเส [Pg.18] สตฺตมี.

३०२, ३१९. ओकास (अधिकरण) कारकाच्या अर्थात सप्तमी विभक्ती होते.

๓๐๓, ๓๒๑. สามิสฺสราธิปติ ทายาท สกฺขี ปถิภู ปสุต กุสเลหิ จ.

३०३, ३२१. आणि स्वामी, ईश्वर, अधिपति, दायाद, साक्षी, प्रतिभू, पसुत आणि कुशल या शब्दांच्या योगात देखील षष्ठी किंवा सप्तमी विभक्ती होते.

๓๐๔, ๓๒๒. นิทฺธารเณ จ.

३०४, ३२२. 'निर्धारण' (विशिष्ट समूहातून वेगळे करणे) या अर्थी देखील (षष्ठी आणि सप्तमी विभक्ती होतात).

๓๐๕, ๓๒๓. อนาทเร จ.

३०५, ३२३. 'अनादर' (उपेक्षा किंवा दुर्लक्ष) दर्शविताना देखील (षष्ठी आणि सप्तमी विभक्ती होतात).

๓๐๖, ๒๘๙. กฺวจิ ทุติยา ฉฏฺฐีนมตฺเถ.

३०६, २८९. काही ठिकाणी षष्ठी विभक्तीच्या अर्थामध्ये द्वितीया विभक्ती होते.

๓๐๗, ๒๙๐. ตติยาสตฺตมีนญฺจ.

३०७, २९०. आणि तृतीया व सप्तमी विभक्तीच्या अर्थामध्ये देखील (काही ठिकाणी द्वितीया विभक्ती होते).

๓๐๘, ๓๑๗. ฉฏฺฐี จ.

३०८, ३१७. आणि तृतीया व सप्तमी विभक्तीच्या अर्थामध्ये षष्ठी विभक्ती देखील होते.

๓๐๙, ๓๑๘. ทุติยาปญฺจมีนญฺจ.

३०९, ३१८. आणि द्वितीया व पंचमी विभक्तीच्या अर्थामध्ये देखील (काही ठिकाणी षष्ठी विभक्ती होते).

๓๑๐, ๓๒๔. กมฺมกรณนิมิตฺตตฺเถสุ สตฺตมี.

३१०, ३२४. कर्म, करण (साधन) आणि निमित्त (कारण) या अर्थांमध्ये सप्तमी विभक्ती होते.

๓๑๑, ๓๒๕. สมฺปทาเน จ.

३११, ३२५. आणि संप्रदान अर्थामध्ये देखील सप्तमी विभक्ती होते.

๓๑๒, ๓๒๖. ปญฺจมฺยตฺเถ จ.

३१२, ३२६. आणि पंचमीच्या (अपादान) अर्थामध्ये देखील सप्तमी विभक्ती होते.

๓๑๓, ๓๒๗. กาลภาเวสุ จ.

३१३, ३२७. आणि काल (वेळ) व भाव (क्रिया-लक्षण) या अर्थांमध्ये देखील सप्तमी विभक्ती होते.

๓๑๔, ๓๒๘. อุป’ธฺยาธิกิสฺสรวจเน.

३१४, ३२८. 'उप' आणि 'अधि' या शब्दांच्या योगाने अधिकता (जास्त असणे) आणि स्वामित्व (मालकी किंवा अधिकार) दर्शविताना सप्तमी विभक्ती होते.

๓๑๕, ๓๒๙. มณฺฑิตุสฺสุกฺเกสุ ตติยา จ.

३१५, ३२९. सुशोभित (मंडित) आणि उत्सुकता (उत्सुक) या अर्थांमध्ये तृतीया विभक्ती देखील होते.

อิติ นามกปฺเป การกกปฺโป ฉฏฺโฐ กณฺโฑ.

अशा प्रकारे नाम-कल्पामध्ये (व्याकरणात) 'कारक-कल्प' नावाचा सहावा विभाग समाप्त झाला.

การกสุตฺตํ นิฏฺฐิตํ.

कारक-सूत्रे समाप्त झाली.

๔. สมาส

४. समास

๓๑๖, ๓๓๑. นามาน สมาโส ยุตฺตตฺโถ.

३१६, ३३१. परस्पर संबंध असलेल्या अर्थांच्या नामांच्या एकत्रीकरणाला 'समास' म्हणतात.

๓๑๗, ๓๓๒. เตสํ วิภตฺติโย โลปา จ.

३१७, ३३२. आणि त्या (समास झालेल्या नामांच्या) विभक्ती प्रत्ययांचा लोप होतो.

๓๑๘, ๓๓๓. ปกติ จสฺส สรนฺตสฺส.

३१८, ३३३. आणि स्वर शेवटी असलेल्या नामाचे मूळ रूप (प्रकृती) तसेच राहते.

๓๑๙, ๓๓๐. อุปสคฺคนิปาตปุพฺพโก [Pg.19] อพฺยยีภาโว.

३१९, ३३०. ज्या समासाच्या सुरुवातीला उपसर्ग किंवा निपात असतो, त्याला 'अव्ययीभाव' समास म्हणतात.

๓๒๐, ๓๓๕. โส นปุํสกลิงฺโค.

३२०, ३३५. तो (अव्ययीभाव समास) नपुंसकलिंगी समजावा.

๓๒๑. ๓๔๙. ทิคุสฺเสกตฺตํ.

३२१. ३४९. द्विगु समासामध्ये एकवचन (आणि नपुंसकलिंग) होते.

๓๒๒, ๓๕๙. ตถา ทฺวนฺเท ปาณิ ตูริเย โยคฺค เสนงฺค ขุทฺทชนฺตุก วิวิธ วิรุทฺธ วิสภาคตฺถาทีนญฺจ.

३२२, ३५९. त्याचप्रमाणे द्वंद्व समासात शरीराचे अवयव (पाणि), वाद्ये (तूर्य), वाहनाचे भाग (योग्य), सैन्याचे अंग (सेनांग), लहान जीव (क्षुद्रजंतुक), परस्परांचे नैसर्गिक शत्रू असलेले प्राणी (विविध विरुद्ध) आणि भिन्न स्वभाव असूनही एकाच कार्यात एकत्र येणारे (विसभागार्थ) इत्यादी अर्थांच्या शब्दांचे एकवचन (आणि नपुंसकलिंग) होते.

๓๒๓, ๓๖๐. วิภาสา รุกฺข ติณ ปสุ ธน ธญฺญ ชนปทา ทีนญฺจ.

३२३, ३६०. द्वंद्व समासामध्ये वृक्ष, तृण (गवत), पशू, धन, धान्य, जनपद (देश) इत्यादी अर्थांच्या शब्दांचे एकवचन (आणि नपुंसकलिंग) पर्यायाने (विकल्पाने) होते.

๓๒๔, ๓๓๙. ทฺวิปเท ตุลฺยาธิกรเณ กมฺมธารโย.

३२४, ३३९. समान विभक्तीत (तुल्याधिकरण) असलेल्या दोन पदांच्या समासाला 'कर्मधारय' समास म्हणतात.

๓๒๕, ๓๔๘. สงฺขฺยาปุพฺโพ ทิคุ.

३२५, ३४८. ज्या समासाच्या सुरुवातीला संख्यावाचक शब्द असतो, त्याला 'द्विगु' समास म्हणतात.

๓๒๖, ๓๔๑. อุเภ ตปฺปุริสา.

३२६, ३४१. हे दोन्ही (कर्मधारय आणि द्विगु) 'तत्पुरुष' समास देखील मानले जातात.

๓๒๗, ๓๕๑. อมาทโย ปรปเทภิ.

३२७, ३५१. 'अं' (द्वितीया विभक्ती प्रत्यय) इत्यादी अंत असणारी पदे पुढील पदांशी जोडली जाऊन तत्पुरुष समास बनतो.

๓๒๘, ๓๕๒. อญฺญปทตฺเถสุ พหุพฺพีหิ.

३२८, ३५२. जब समासातील पदे सोडून इतर पदाच्या अर्थाला (अन्यपदार्थ) प्राधान्य असते, तेव्हा त्याला 'बहुव्रीहि' समास म्हणतात.

๓๒๙, ๓๕๗. นามานํ สมุจฺจโย ทฺวนฺโท.

३२९, ३५७. समान विभक्ती असलेल्या नामांच्या एकत्र येण्याला (समुच्चयाला) 'द्वंद्व' समास म्हणतात.

๓๓๐, ๓๔๐. มหตํ มหา ตุลฺยาธิกรเณ ปเท.

३३०, ३४०. समान विभक्तीतील (तुल्याधिकरण) पद पुढे असताना 'महन्त' शब्दाचा 'महा' असा आदेश होतो.

๓๓๑, ๓๕๓. อิตฺถิยํ ภาสิตปุมิตฺถี ปุมาว เจ.

३३१, ३५३. स्त्रीलिंगी शब्दाच्या मागे असलेला आणि पूर्वी पुल्लिंगात वापरला गेलेला स्त्रीलिंगी शब्द, समान विभक्तीतील स्त्रीलिंगी पद पुढे असताना पुल्लिंगाप्रमाणे होतो.

๓๓๒, ๓๔๓. กมฺมธารยสญฺเญ จ.

३३२, ३४३. आणि कर्मधारय संज्ञक समासामध्ये देखील (हाच नियम लागू होतो).

๓๓๓, ๓๔๔. อตฺตํ นสฺส ตปฺปุริเส.

३३३, ३४४. तत्पुरुष समासामध्ये 'न' (निपात) या शब्दाचा 'अ' असा आदेश होतो.

๓๓๔, ๓๔๕. สเร อน.

३३४, ३४५. स्वर पुढे असताना 'न' चा 'अन्' असा आदेश होतो.

๓๓๕, ๓๔๖. กทิ กุสฺส.

३३५, ३४६. स्वर पुढे असताना 'कु' (निपात) चा 'कद्' असा आदेश होतो.

๓๓๖, ๓๔๗. กา’ปฺปตฺเถสุ จ.

३३६, ३४७. आणि 'अल्प' (थोडके) या अर्थी 'कु' चा 'का' असा आदेश होतो.

๓๓๗, ๓๕๐. กฺวจิ [Pg.20] สมาสนฺต คตานมการนฺโต.

३३७, ३५०. काही ठिकाणी समासाच्या शेवटी असलेल्या शब्दांचा अंत 'अ'कारान्त होतो.

๓๓๘, ๓๕๖. นทิมฺหา จ.

३३८, ३५६. आणि 'नदी' इत्यादी शब्दांनंतर देखील (समासाच्या शेवटी 'क' प्रत्यय लागतो).

๓๓๙, ๓๕๘. ชายาย ตุทํ ชานิ ปติมฺหิ.

३३९, ३५८. 'पति' शब्द पुढे असताना 'जाया' शब्दाचा 'दं' किंवा 'जानि' (तसेच 'जं') असा आदेश होतो.

๓๔๐, ๓๕๕. ธนุมฺหา จ.

३४०, ३५५. आणि 'धनु' शब्दानंतर देखील समासाच्या शेवटी 'आ' प्रत्यय लागतो.

๓๔๑, ๓๓๖. อํวิภตฺตีนมการนฺตา อพฺยายิตาวา.

३४१, ३३६. अ-कारान्त अव्ययीभाव समासाच्या पुढील विभक्ती प्रत्ययांचा 'अं' आदेश होतो.

๓๔๒, ๓๓๗. สโร รสฺโส นปุํสเก.

३४२, ३३७. नपुंसकलिंगी समासाचा अंत्य स्वर र्‍हस्व होतो.

๓๔๓, ๓๓๘. อญฺญสฺมา โลโป จ.

३४३, ३३८. अ-कारान्त अव्ययीभाव समासाव्यतिरिक्त इतर अव्ययीभाव समासांच्या पुढील विभक्ती प्रत्ययांचा लोप होतो.

อิติ นามกปฺเป สมาสกปฺโป สตฺตโม กณฺโฑ.

अशा प्रकारे नाम-कल्पामधील 'समास-कल्प' नावाचा सातवा विभाग समाप्त झाला.

สมาสสุตฺถํ นิฏฺฐิตํ.

समास-प्रकरण समाप्त झाले.

๕. ตทฺธิต

५. तद्धित

๒๔๔, ๓๖๑. วา ณา’ปจฺเจ.

२४४, ३६१. अपत्य अर्थी 'ण' प्रत्यय विकल्पाने होतो.

๓๔๕, ๓๖๖. ณายน ณาน วจฺฉาทิโต.

३४५, ३६६. अपत्य अर्थी, 'वच्छ' (वत्स) इत्यादी शब्दांच्या पुढे 'णायन' आणि 'णान' हे प्रत्यय विकल्पाने होतात.

๓๔๖, ๓๖๗. เณยฺโย กตฺติยาทีหิ.

३४६, ३६७. अपत्य अर्थी, 'कत्तिका' (कृत्तिका) इत्यादी स्त्रीलिंगी शब्दांच्या पुढे 'णेय्य' प्रत्यय होतो.

๓๔๗, ๓๖๘. อโต ณิ วา.

३४७, ३६८. अपत्य अर्थी, अ-कारान्त शब्दांच्या पुढे 'णि' प्रत्यय विकल्पाने होतो.

๓๔๘, ๓๗๑. ณโวปกฺวาทีหิ.

३४८, ३७१. अपत्य अर्थी, 'उपकु' इत्यादी उ-कारान्त शब्दांच्या पुढे 'णवु' प्रत्यय होतो.

๓๔๙, ๓๗๒. เณร วิธวาทิโต.

३४९, ३७२. अपत्य अर्थी, 'विधवा' इत्यादी शब्दांच्या पुढे 'णेर' प्रत्यय होतो.

๓๕๐, ๓๗๓. เยน วา สํสฏฺฐํ ตรติ จรติ วหติ ณิโก.

३५०, ३७३. ज्याच्याद्वारे संसर्ग केला जातो, पार केले जाते, फिरले जाते किंवा वाहून नेले जाते, त्या अर्थी 'णिक' प्रत्यय होतो.

๓๕๑, ๓๗๔. ตมธีเต เตนกตาธิ สนฺนิธานนิโยค สิปฺป ภณฺฑ ชีวิกตฺเถสุ จ.

३५१, ३७४. ते शिकणारा किंवा अभ्यास करणारा, त्याने केलेले, तसेच सन्निधान, नियोग, शिल्प, भांड आणि जीविका या अर्थांमध्येही 'णिक' प्रत्यय होतो.

๓๕๒, ๓๗๖. ณ [Pg.21] ราคา ตสฺเสทมญฺญตฺเถสุ จ.

३५२, ३७६. रंगवलेले, हे त्याचे आहे या अर्थी आणि इतर अर्थांमध्येही 'ण' प्रत्यय होतो.

๓๕๓, ๓๗๘. ชาตาทีนมิมิยา จ.

३५३, ३७८. तेथे जन्मलेला इत्यादी अर्थांमध्ये 'इम' आणि 'इय' हे प्रत्यय देखील होतात.

๓๕๔, ๓๗๙. สมูหตฺเถ กณ ณา.

३५४, ३७९. समूह अर्थी 'कण' आणि 'ण' हे प्रत्यय होतात.

๓๕๕, ๓๘๐. คาม ชน พนฺธุ สหายาทีหิ ตา.

३५५, ३८०. गाम (ग्राम), जन, बन्धु, सहाय इत्यादी शब्दांच्या पुढे समूह अर्थी 'ता' प्रत्यय होतो.

๓๕๖, ๓๘๑. ตทสฺส ฐานมิโย จ.

३५६, ३८१. ते त्याचे स्थान आहे या अर्थी 'इय' प्रत्यय देखील होतो.

๓๕๗, ๓๘๒. อุปมตฺถายิตตฺตํ.

३५७, ३८२. उपमा (सादृश्य) या अर्थी 'आयितत्त' प्रत्यय होतो.

๓๕๘, ๓๘๓. ตนฺนิสฺสิตตฺเถ โล.

३५८, ३८३. त्याच्यावर आश्रित या अर्थी आणि ते त्याचे स्थान आहे या अर्थी 'ल' प्रत्यय होतो.

๓๕๙, ๓๘๔. อาลุ ตพฺพหุเล.

३५९, ३८४. त्याची प्रचुरता (अधिकता) असणे या अर्थी 'आलु' प्रत्यय होतो.

๓๖๐, ๓๘๗. ณุตฺตตา ภาเว ตุ.

३६०, ३८७. भाव (अवस्था) या अर्थी 'णु', 'त्त' आणि 'ता' हे प्रत्यय होतात.

๓๖๑, ๓๘๘. ณ วิสมาทีหิ.

३६१, ३८८. भाव अर्थी, 'विसम' (विषम) इत्यादी शब्दांच्या पुढे 'ण' प्रत्यय होतो.

๓๖๒, ๓๘๙. รมณียาทิโต กณ

३६२, ३८९. भाव अर्थी, 'रमणीय' इत्यादी शब्दांच्या पुढे 'कण' प्रत्यय होतो.

๓๖๓, ๓๙๐. วิเสเส ตรตมิสิกิยิฏฺฐา.

३६३, ३९०. विशेष (अतिशयता) दर्शवण्यासाठी 'तर', 'तम', 'इसिक', 'इय' आणि 'इट्ठ' हे प्रत्यय होतात.

๓๖๔, ๓๙๘. ตทสฺสตฺถีติ วี จ.

३६४, ३९८. ते त्याच्याकडे आहे या अर्थी 'वी' प्रत्यय देखील होतो.

๓๖๕, ๓๙๙. ตปาทิโต สี.

३६५, ३९९. 'तप' इत्यादी शब्दांच्या पुढे 'सी' प्रत्यय होतो.

๓๖๖, ๔๐๐. ทณฺฑาทิโต อิก อี.

३६६, ४००. 'दण्ड' इत्यादी शब्दांच्या पुढे 'इक' आणि 'ई' हे प्रत्यय होतात.

๓๖๗, ๔๐๑. มธฺวาทิโต โร.

३६७, ४०१. 'मधु' इत्यादी शब्दांच्या पुढे 'र' प्रत्यय होतो.

๓๖๘, ๔๐๒. คุณาทิโต วนฺตุ.

३६८, ४०२. 'गुण' इत्यादी शब्दांच्या पुढे 'वन्तु' प्रत्यय होतो.

๓๖๙, ๔๐๓. สตฺยาทีหิ มนฺตุ.

३६९, ४०३. 'सति' (स्मृती) इत्यादी शब्दांच्या पुढे 'मन्तु' प्रत्यय होतो.

๓๗๐, ๔๐๕. สทฺธาทิโต ณ.

३७०, ४०५. 'सद्धा' (श्रद्धा) इत्यादी शब्दांच्या पुढे 'ण' प्रत्यय होतो.

๓๗๑, ๔๐๔. อายุสฺสุการาส มนฺตุมฺหิ.

३७१, ४०४. 'मन्तु' प्रत्यय पुढे असताना 'आयु' शब्दाच्या अंत्य स्वराचा 'अ' होतो आणि 'स' चा आगम होतो.

๓๗๒, ๓๘๕. ตปฺปกติวจเน [Pg.22] มโย.

३७२, ३८५. त्याच्यापासून बनवलेले या अर्थी 'मय' प्रत्यय होतो.

๓๗๓, ๔๐๖. สงฺขฺยาปูรเณ โม.

३७३, ४०६. संख्या पूर्ण करणे (क्रमवाचक संख्या दर्शवणे) या अर्थी 'म' प्रत्यय होतो.

๓๗๔, ๔๐๘. ส ฉสฺส วา.

३७४, ४०८. 'छ' (सहा) या संख्येचा विकल्पाने 'स' होतो.

๓๗๕, ๔๑๒. เอกาทิโต ทสสฺสี.

३७५, ४१२. 'एकादस' (अकरा) इत्यादी संख्यांच्या पुढे 'दस' शब्दाला 'ई' प्रत्यय होतो.

๓๗๖, ๒๕๗. ทเส โส นิจฺจญฺจ.

३७६, २५७. 'दस' शब्द पुढे असताना 'छ' (सहा) या संख्येचा नेहमी 'सो' होतो.

๓๗๗, ๐. อนฺเต นิคฺคหิตญฺจ.

३७७, ०. संख्यावाचक शब्दांच्या शेवटी निग्गहीत (अनुस्वार) देखील येतो.

๓๗๘, ๔๑๔. ติ จ.

३७८, ४१४. संख्यावाचक शब्दांच्या शेवटी 'ति' (प्रत्यय/अक्षर) देखील येतो.

๓๗๙, ๒๕๘. ล ท รานํ.

३७९, २५८. 'द' आणि 'र' यांच्या जागी 'ल' (किंवा 'ळ') आदेश होतो.

๓๘๐, ๒๕๕. วีสติ ทเสสุ พา ทฺวิสฺส ตุ.

३८०, २५५. 'वीसति' आणि 'दस' शब्द पुढे असताना 'द्वि' शब्दाच्या जागी 'बा' आदेश होतो.

๓๘๑, ๒๕๔. เอกาทิโต ทสฺส ร สงฺขฺยาเน.

३८१, २५४. संख्या मोजताना 'एक' इत्यादी शब्दांच्या पुढे असलेल्या 'दस' शब्दातील 'द' च्या जागी 'र' आदेश होतो.

๓๘๒, ๒๕๙. อฏฺฐาทิโต จ.

३८२, २५९. आणि 'अट्ठ' इत्यादी शब्दांच्या पुढे असलेल्या 'दस' च्या 'द' च्या जागी देखील 'र' आदेश होतो.

๓๘๓, ๓๕๓. ทฺเวกฏฺฐานมากาโร วา.

३८३, ३५३. संख्यावाचक शब्द पुढे असताना 'द्वि', 'एक' आणि 'अट्ठ' यांच्या अंतिम स्वराच्या जागी विकल्प करून 'आ' कार होतो.

๓๘๔, ๔๐๗. จตุจฺเฉ หิ ถ ฐา.

३८४, ४०७. पूरण (क्रमवाचक) अर्थामध्ये 'चतु' आणि 'छ' या शब्दांना अनुक्रमे 'थ' आणि 'ठ' प्रत्यय लागतात.

๓๘๕, ๔๐๙. ทฺวิตีหิ ติโย.

३८५, ४०९. पूरण (क्रमवाचक) अर्थामध्ये 'द्वि' आणि 'ति' या शब्दांना 'तिय' प्रत्यय लागतो.

๓๘๖, ๔๑๐. ติเย ทุตาปิ จ.

३८६, ४१०. 'तिय' प्रत्यय पुढे असताना 'द्वि' आणि 'ति' यांच्या जागी अनुक्रमे 'दु' आणि 'त' आदेश देखील होतात.

๓๘๗, ๔๑๑. เตสมฑฺฒูปปเทน อฑฺฒุฑฺฒทิวฑฺฒ ทิยฑฺฒ’ ฑฺฒติยา.

३८७, ४११. 'अड्ढ' हा पूर्वपद असताना, या (क्रमवाचक शब्दांच्या) जागी 'अड्ढुड्ढ' (साडेतीन), 'दिवड्ढ' किंवा 'दियड्ढ' (दीड), आणि 'अड्ढतिय' (अडीच) हे शब्द सिद्ध होतात.

๓๘๘, ๖๘. สรูปาน เมกเสสฺวสกึ.

३८८, ६८. समान रूप असलेल्या शब्दांपैकी (एकशेष समासात) केवळ एकच शब्द शिल्लक राहतो.

๓๘๙, ๔๑๓. คณเนทสสฺส ทฺวิ ติ จตุ ปญฺจ ฉ สตฺต อฏฺฐนวกานํ วี ติ จตฺตาร ปญฺญา ฉ สตฺตาสนวา โยสุ โยนญฺจีสมาสํฐิริตีตุติ.

३८९, ४१३. संख्या मोजताना, 'दस' (दहा) च्या दोन, तीन, चार, पाच, सहा, सात, आठ आणि नऊ पटींच्या जागी अनुक्रमे 'वी', 'ति', 'चत्तार', 'पञ्ञा', 'छ', 'सत्ता' इत्यादी आदेश होतात आणि 'यो' विभक्तीच्या जागी 'ईस', 'सं' इत्यादी आदेश होऊन वीसं (२०), तिंसं (३०), चत्तालीसं (४०), पञ्ञासं (५०), सट्ठि (६०), सत्तति (७०) इत्यादी रूपे सिद्ध होतात.

๓๙๐, ๒๕๖. จตูปปทสฺส [Pg.23] โลโป ตุ’ตฺตรปทาทิจสฺส จุ โจปิ นวา.

३९०, २५६. 'दस' पुढे असताना 'चतु' मधील 'तु' चा लोप होतो आणि उत्तरपदाच्या (दस च्या) सुरुवातीच्या 'द' च्या जागी विकल्प करून 'चु' किंवा 'चो' आदेश होतो.

๓๙๑, ๔๒๓. ยทนุปปนฺนา นิปาตนา สิชฺฌนฺติ.

३९१, ४२३. जे शब्द नियमांनी सिद्ध होत नाहीत, ते निपातनाने (परंपरेने चालत आलेल्या प्रयोगाने) सिद्ध मानले जातात.

๓๙๒, ๔๑๘. ทฺวาทิโต โก’เนกตฺเถ จ.

३९२, ४१८. 'द्वि' इत्यादी शब्दांच्या पुढे अनेक अर्थांमध्ये 'क' प्रत्यय येतो.

๓๙๓, ๔๑๕. ทสทสกํ สตํ ทสกานํ สตํ สหสฺสญฺจ โยมฺหิ.

३९३, ४१५. 'यो' विभक्ती पुढे असताना, दहाच्या दहा पटीला 'सत' (शंभर) आणि शंभराच्या दहा पटीला 'सहस्स' (हजार) म्हणतात.

๓๙๔, ๔๑๖. ยาว ตทุตฺตริ ทสคุณิตญฺจ.

३९४, ४१६. त्यापुढील सर्व संख्या (असंख्येय पर्यंत) मागील संख्येला दहाने गुणून (दशगुणीत करून) सिद्ध कराव्यात.

๓๙๕, ๔๑๗. สกนาเมหิ.

३९५, ४१७. ज्या संख्यांचे स्पष्टीकरण दिलेले नाही, त्या आपापल्या नावांनीच सिद्ध होतात.

๓๙๖, ๓๖๓. เตสํ โณ โลปํ.

३९६, ३६३. त्या (तद्धित) प्रत्ययांच्या 'ण' या अनुबंधाचा लोप होतो.

๓๙๗, ๔๒๐. วิภาเค ธา จ.

३९७, ४२०. विभाग (भाग किंवा हिस्सा) या अर्थामध्ये 'धा' प्रत्यय देखील येतो.

๓๙๘, ๔๒๑. สพฺพนาเมหิ ปการวจเน ตุ ถา.

३९८, ४२१. सर्वनामांच्या पुढे प्रकार (पद्धत/रीती) दर्शवणाऱ्या अर्थामध्ये 'था' प्रत्यय येतो.

๓๙๙, ๔๒๒. กิมิเมหิ ถํ.

३९९, ४२२. 'किं' आणि 'इम' या शब्दांच्या पुढे प्रकार दर्शवणाऱ्या अर्थामध्ये 'थं' प्रत्यय येतो.

๔๐๐, ๓๖๔. วุทฺธาทิสรสฺส วา’สํโยคนฺตสฺส สเณ จ.

४००, ३६४. 'ण' अनुबंध असलेला प्रत्यय पुढे असताना, संयुक्त व्यंजन शेवटी नसलेल्या शब्दाच्या पहिल्या स्वराची विकल्प करून वृद्धी होते.

๔๐๑, ๓๗๕. มายูนมาคโม ฐาเน.

४०१, ३७५. योग्य स्थानी, 'ण' अनुबंध असलेला प्रत्यय पुढे असताना, संयुक्त व्यंजन शेवटी नसलेल्या 'इ' आणि 'उ' स्वरांची वृद्धी होत नाही; तर त्यांच्या जागी अनुक्रमे 'ए' आणि 'ओ' चा आगम होतो.

๔๐๒. ๓๗๗. อาตฺตญฺจ.

४०२. ३७७. आणि (काही ठिकाणी पहिल्या स्वराच्या जागी) 'आ' कार देखील होतो.

๔๐๓, ๓๕๔. กฺวจาทิมชฺฌุตฺตรานํ ทีฆรสฺส ปจฺจเยสุ จ.

४०३, ३५४. प्रत्यय पुढे असताना किंवा नसताना देखील, काही ठिकाणी शब्दाच्या सुरुवातीचा, मधला किंवा शेवटचा स्वर दीर्घ किंवा र्‍हस्व होतो.

๔๐๔, ๓๗๐. เตสุ วุทฺธิ โลปาคม วิการ วิปริตาเทสา จ.

४०४, ३७०. त्या प्रत्ययांमध्ये वृद्धी, लोप, आगम, विकार (बदल), विपरीत (उलटपालट) आणि आदेश देखील होतात.

๔๐๕, ๓๖๕. อยุวณฺณานญฺจาโย วุทฺธิ.

४०५, ३६५. 'अ' वर्ण, 'इ' वर्ण आणि 'उ' वर्ण यांची वृद्धी अनुक्रमे 'आ', 'ए' आणि 'ओ' अशी होते.

อิติ นามกปฺเป ตทฺธิตกปฺโป อฏฺฐโม กณฺโฑ.

अशा प्रकारे, नाम कल्पामधील 'तद्धित कल्प' नावाचा आठवा खंड समाप्त झाला.

ตทฺธิตสุตฺตํ นิฏฺฐิตํ.

तद्धित सूत्रे समाप्त झाली.

๖. อาขฺยาติ

६. आख्यात (क्रियापद प्रकरण).

๔๐๖, ๔๒๙. อถ [Pg.24] ปุพฺพานิ-วิภตฺตีนํ ฉ ปรสฺสปทานิ.

४०६, ४२९. आता, पुढे सांगितल्या जाणाऱ्या (आख्यात) विभक्तींपैकी पहिली सहा पदे 'परस्सपद' (परस्मैपद) संज्ञक असतात.

๔๐๗, ๔๓๙. ปราณุตฺตโนปทานิ.

४०७, ४३९. नंतरची सहा पदे 'अत्तनोपद' (आत्मनेपद) संज्ञक असतात.

๔๐๘, ๔๓๐. ทฺเว ทฺเว ปฐมมชฺฌิมุตฺตมปุริสา.

४०८, ४३०. दोन-दोन पदे (एकवचन आणि बहुवचन) अनुक्रमे 'प्रथम पुरुष', 'मध्यम पुरुष' आणि 'उत्तम पुरुष' संज्ञक असतात.

๔๐๙, ๔๔๑. สพฺเพสเมกาภิธาเน ปโร ปุริโส.

४०९, ४४१. जब सर्व पुरुषांचा एकाच वेळी निर्देश करायचा असतो, तेव्हा नंतरचा (पर) पुरुष वापरला जातो.

๔๑๐, ๔๓๒. นามมฺหิ ปยุชฺชมาเนปิ ตุลฺยาธิกรเณ ปฐโม.

४१०, ४३२. समान अधिकरण (समान अर्थाचा आधार) असलेला 'नाम' शब्द प्रत्यक्ष वापरला असो वा नसो, 'प्रथम पुरुष' (तृतीय पुरुष) होतो.

๔๑๑, ๔๓๖. ตุมฺเห มชฺฌิโม.

४११, ४३६. 'तुम्ह' (तू/तुम्ही) शब्द समान अधिकरण असताना, तो प्रत्यक्ष वापरला असो वा नसो, 'मध्यम पुरुष' होतो.

๔๑๒, ๔๓๗. อมฺเห อุตฺตโม.

४१२, ४३७. 'अम्ह' (मी/आम्ही) शब्द समान अधिकरण असताना, तो प्रत्यक्ष वापरला असो वा नसो, 'उत्तम पुरुष' होतो.

๔๑๓, ๔๒๖. กาเล.

४१३, ४२६. 'काळ' (वेळ) हा अधिकार सूत्र आहे (जे पुढील सूत्रांमध्ये लागू होते).

๔๑๔, ๔๒๘. วตฺตมานา ปจฺจุปฺปนฺเน.

४१४, ४२८. वर्तमानकाळ दर्शवण्यासाठी 'वत्तमाना' (वर्तमानकाळ) विभक्तीचे प्रत्यय येतात.

๔๑๕, ๔๕๑. อาณาตฺยาสิฏฺเฐ’นุตฺตกาเล ปญฺจมี.

४१५, ४५१. आज्ञा (आणत्ति) आणि आशीर्वाद/इच्छा (आसिट्ठ) या अर्थांमध्ये, सामान्य काळात (जो भूत, वर्तमान किंवा भविष्य काळ म्हणून निर्दिष्ट नाही अशा काळात) 'पञ्चमी' विभक्ती प्रत्यय होतो.

๔๑๖, ๔๕๔. อนุมติปริกปฺเปตฺเถสุ สตฺตมี.

४१६, ४५४. अनुमती (परवानगी) आणि परिकल्प (तर्क/विचार) या अर्थांमध्ये, सामान्य काळात 'सत्तमी' विभक्ती प्रत्यय होतो.

๔๑๗, ๔๖๐. อปจฺจกฺเข ปโรกฺขา’ตีเต.

४१७, ४६०. परोक्ष (प्रत्यक्ष न पाहिलेल्या) भूतकाळात 'परोक्खा' विभक्ती प्रत्यय होतो.

๔๑๘, ๔๕๖. หิยฺโยปภุติ ปจฺจกฺเข หิยฺยตฺตนี.

४१८, ४५६. कालपासून (कालच्या दिवसापासून) सुरू होणाऱ्या प्रत्यक्ष किंवा परोक्ष भूतकाळात 'हिय्यत्तनी' विभक्ती प्रत्यय होतो.

๔๑๙, ๔๖๙. สมีเป’ชฺชตนี.

४१९, ४६९. वर्तमान काळाच्या जवळ असलेल्या (आजपासून सुरू होणाऱ्या) प्रत्यक्ष किंवा परोक्ष भूतकाळात 'अज्जतनी' विभक्ती प्रत्यय होतो.

๔๒๐, ๔๗๑. มาโยเค สพฺพกาเล จ.

४२०, ४७१. 'मा' (निषेधार्थक अव्यय) च्या योगात सर्व काळात (हिय्यत्तनी आणि अज्जतनी विभक्ती प्रत्यय) होतात.

๔๒๑, ๔๗๓. อนาคเต ภวิสฺสนฺตี.

४२१, ४७३. भविष्यकाळात 'भविस्सन्ती' विभक्ती प्रत्यय होतो.

๔๒๒, ๔๗๕. กฺริยาติปนฺเน’ตีเต กาลาติปตฺติ.

४२२, ४७५. क्रिया निष्फळ ठरली असता (क्रिया घडू शकली नाही अशा) भूतकाळात 'कालातिपत्ती' विभक्ती प्रत्यय होतो.

๔๒๓, ๔๒๖. วตฺตมานา ตี อนฺติ, สิ ถ, มิ ม เต อนฺเต, เสวฺเห, เอ มฺเห.

४२३, ४२६. 'ति, अन्ति, सि, थ, मि, म' आणि 'ते, अन्ते, सेव्हे, ए, म्हे' हे बारा प्रत्यय 'वत्तमाना' (वर्तमानकाळ) संज्ञक आहेत.

๔๒๔, ๔๕๐. ปญฺจมี [Pg.25] ตุ อนฺตุ, หิ ถ, มิ ม, ตํ อนฺตํ, สฺสุ วฺโห, เอ อามเส.

४२४, ४५०. 'तु, अन्तु, हि, थ, मि, म' आणि 'तं, अन्तं, स्सु, व्हो, ए, आमसे' हे बारा प्रत्यय 'पञ्चमी' संज्ञक आहेत.

๔๒๕, ๔๕๓. สตฺตมี เอยฺย เอยฺยุํ, เอยฺยาสิ เอยฺยาถ, เอยฺยามิ เอยฺยาม, เอถ เอรํ, เอโถ เอยฺยาวฺโห, เอยฺยํ เอยฺยามฺเห.

४२५, ४५३. 'एय्य, एय्युं, एय्यासि, एय्याथ, एय्यामि, एय्याम' आणि 'एथ, एरं, एथो, एय्याव्हो, एय्यं, एय्याम्हे' हे बारा प्रत्यय 'सत्तमी' संज्ञक आहेत.

๔๒๖, ๔๕๙. ปโรกฺขา อ อุ, เอ ตฺถ, อํ มฺห, ตฺถ เร, ตฺโถ วฺโห, อึ มฺเห.

४२६, ४५९. 'अ, उ, ए, त्थ, अं, म्ह' आणि 'त्थ, रे, त्तो, व्हो, इं, म्हे' हे बारा प्रत्यय 'परोक्खा' संज्ञक आहेत.

๔๒๗, ๔๕๕. หิยฺยตฺตนี อา อู, โอ ตฺถ, อํ มฺหา, ตฺถ ตฺถุํ, เสวฺหํ, อึ มฺหเส.

४२७, ४५५. 'आ, ऊ, ओ, त्थ, अं, म्हा' आणि 'त्थ, त्थुं, से, व्हं, इं, म्हासे' हे बारा प्रत्यय 'हिय्यत्तनी' संज्ञक आहेत.

๔๒๘, ๔๖๘. อชฺชตนี อีญํ โอตฺถ, อึ มฺหา, อา อู, เส วฺหํ, อํ มฺเห.

४२८, ४६८. 'ई, अंसु (उं), ओ, त्थ, इं, म्हा' आणि 'आ, ऊ, से, व्हं, अं, म्हे' हे बारा प्रत्यय 'अज्जतनी' संज्ञक आहेत.

๔๒๙, ๔๗๒. สฺสวิสฺสนฺตี สฺสติ สฺสนฺติ, สฺสสิ สฺสถ, สฺสามิ สฺสาม, สฺสเต สฺสนฺเต, สฺสเส สฺสวฺเห, สฺสํ สฺสามฺเห.

४२९, ४७२. 'स्सति, स्सन्ति, स्ससि, स्सथ, स्सामि, स्साम' आणि 'स्सते, स्सन्ते, स्ससे, स्सव्हे, स्सं, स्साम्हे' हे बारा प्रत्यय 'भविस्सन्ती' (किंवा स्सविस्सन्ती) संज्ञक आहेत.

๔๓๐, ๔๗๔. กาลาติปตฺติ สฺสา สฺสํสุ, สฺเส สฺสถ, สฺสํ สฺสามา, สฺสถ สฺสิสุ, สฺสเส สฺสวฺเห, สฺสึ สฺสามฺหเส.

४३०, ४७४. 'स्सा, स्संसु, स्से, स्सथ, स्सं, स्सामा' आणि 'स्सथ, स्सिंंसु, स्ससे, स्सव्हे, स्सिं, स्साम्हसे' हे बारा प्रत्यय 'कालातिपत्ती' संज्ञक आहेत.

๔๓๑, ๔๒๘. หิยฺยตฺตนี สตฺตมี ปญฺจมี วตฺตมานา สพฺพธาตุกํ.

४३१, ४२८. हिय्यत्तनी, सत्तमी, पञ्चमी आणि वत्तमाना हे प्रत्यय 'सब्बधातुक्क' (सार्वधातुक) संज्ञक आहेत.

อิติ อาขฺยาตกปฺเป ปฐโม กณฺโฑ.

अशा प्रकारे आख्यात कल्पामधील (क्रियापद प्रकरणामधील) पहिला विभाग समाप्त झाला.

๔๓๒, ๓๖๒. ธาตุลิงฺเคหิ ปรา ปจฺจยา.

४३२, ३६२. धातू आणि प्रातिपदिक (लिंग) यांच्यानंतर येणारे प्रत्यय 'पच्चय' (प्रत्यय) म्हणून जाणावेत.

๔๓๓, ๕๒๘. ติชคุปกิตมาเนหิ ขฉสา วา.

४३३, ५२८. 'तिज', 'गुप', 'कित' आणि 'मान' या धातूंनंतर 'ख', 'छ' आणि 'स' हे प्रत्यय पर्यायाने (विकल्पाने) होतात.

๔๓๔, ๕๓๔. ภุชฆสหรสุปาทีหิตุมิจฺฉตฺเถสุ.

४३४, ५३४. 'भुज', 'घस', 'हर', 'सु', 'पा' इत्यादी धातूंनंतर 'तुं' प्रत्ययाच्या (हेतू) आणि 'इच्छा' या अर्थांमध्ये ('ख', 'छ', 'स' हे प्रत्यय) होतात.

๔๓๕, ๕๓๖. อาย [Pg.26] นามโต กตฺตูปมานาทาจาเร.

४३५, ५३६. कर्त्याची उपमा असलेल्या नामाच्या पुढे 'आचरण करणे' (आचार) या अर्थात 'आय' प्रत्यय होतो.

๔๓๖, ๕๓๗. อียู’ปมานา จ.

४३६, ५३७. कर्माची उपमा असलेल्या नामाच्या पुढे 'आचरण करणे' या अर्थात 'ईय' प्रत्यय होतो.

๔๓๗, ๕๓๘. นามมฺหา’ตฺติจฺฉตฺเถ.

४३७, ५३८. स्वतःसाठी इच्छा करणे (अत्तिच्छत्थ) या अर्थात नामाच्या पुढे ('ईय' प्रत्यय) होतो.

๔๓๘, ๕๔๐. ธาตูหิ เณ ณย ณาเป ณาปยา การิตานิ เหตฺวตฺเถ.

४३८, ५४०. धातूंनंतर येणारे 'णे', 'णय', 'णापे' आणि 'णापय' हे प्रत्यय 'कारित' (प्रयोजक) संज्ञक असून ते 'हेत्वर्थ' (प्रयोजक अर्थ) मध्ये होतात.

๔๓๙, ๕๓๙. ธาตุรูเป นามสฺมา ณ โย จ.

४३९, ५३९. धातूसारखे रूप बनवण्यासाठी नामाच्या पुढे 'णय' (आणि 'णे') प्रत्यय देखील होतो.

๔๔๐, ๔๔๕. ภาวกมฺเมสุ โย.

४४०, ४४५. भाव (अवस्था) आणि कर्म (कर्मवाच्य) या अर्थांमध्ये 'य' प्रत्यय होतो.

๔๔๑, ๔๔๗. ตสฺส จวคฺคยการวการตฺตํ สธาตฺวนฺตสฺส.

४४१, ४४७. त्या 'य' प्रत्ययाचा धातूच्या अंतिम व्यंजनासह च-वर्ग (तालव्य), 'य' किंवा 'व' कार होतो.

๔๔๒, ๔๔๘. อิวณฺณาคโม วา.

४४२, ४४८. 'य' प्रत्यय असताना 'इ-वर्ण' (इ किंवा ई) चा आगम विकल्पाने होतो.

๔๔๓, ๔๔๙. ปุพฺพรูปญฺจ.

४४३, ४४९. आणि (त्या 'य' प्रत्ययाचे) पूर्वरूप (मागील व्यंजनासारखे रूप) होते.

๔๔๔, ๕๑๑. ตถา กตฺตริ จ.

४४४, ५११. त्याचप्रमाणे कर्तरि प्रयोगात देखील (हा 'य' प्रत्यय आणि त्याचे कार्य) होते.

๔๔๕, ๔๓๓. ภูวาทิโต อ.

४४५, ४३३. 'भू' इत्यादी (भ्वादि) गणाच्या धातूंनंतर 'अ' प्रत्यय होतो.

๔๔๖, ๕๐๙. รุธาทิโต นิคฺคหิตปุพฺพญฺจ.

४४६, ५०९. 'रुध्' इत्यादी (रुधादि) गणाच्या धातूंनंतर ('अ' प्रत्यय होतो) आणि धातूच्या अंतिम स्वराच्या पुढे निग्गहीत (अनुस्वार) चा आगम होतो.

๔๔๗, ๕๑๐. ทิวาทิโต โย.

४४७, ५१०. 'दिव्' इत्यादी (दिवादि) गणाच्या धातूंनंतर 'य' प्रत्यय होतो.

๔๔๘, ๕๑๒. สฺวาทิโต ณุณา อุณา จ.

४४८, ५१२. 'सु' इत्यादी (स्वादि) गणाच्या धातूंनंतर 'णु', 'णा' आणि 'उणा' हे प्रत्यय होतात.

๔๔๙, ๕๑๓. กิยาทิโต นา.

४४९, ५१३. 'की' इत्यादी (क्र्यादि) गणाच्या धातूंनंतर 'ना' प्रत्यय होतो.

๔๕๐, ๕๑๗. คหาทิโต ปฺปณฺหา.

४५०, ५१७. 'गह' इत्यादी (ग्रहादि) गणाच्या धातूंनंतर 'प्प' आणि 'ण्हा' हे प्रत्यय होतात.

๔๕๑, ๕๒๐. ตนาทิโต โอยิรา.

४५१, ५२०. 'तनु' इत्यादी (तनादि) गणाच्या धातूंनंतर 'ओ' आणि 'यिर' हे प्रत्यय होतात.

๔๕๒, ๕๒๕. จุราทิโต เณ ณยา.

४५२, ५२५. 'चुर' इत्यादी (चुरादि) गणाच्या धातूंनंतर 'णे' आणि 'णय' हे प्रत्यय होतात.

๔๕๓, ๔๔๔. อตฺตโนปทานิ ภาเว จ กมฺมนิ.

४५३, ४४४. 'अत्तनोपद' प्रत्यय भाव (अवस्था) आणि कर्म (कर्मवाच्य) या अर्थांमध्ये होतात.

๔๕๔, ๔๔๐. กตฺตริ จ.

४५४, ४४०. आणि कर्ता अर्थामध्ये.

๔๕๕, ๕๓๐. ธาตุปฺปจฺจเยหิ [Pg.27] วิภตฺติโย.

४५५, ५३०. धातू प्रत्ययांनंतर विभक्ती प्रत्यय येतात.

๔๕๖, ๔๒๐. กตฺตริ ปรสฺสปทํ.

४५६, ४२०. कर्ता अर्थामध्ये परस्मैपद विभक्ती प्रत्यय येतात.

๔๕๗, ๔๒๔. ภูวาทโย ธาตโว.

४५७, ४२४. ‘भू’ इत्यादी शब्दांना धातू म्हणतात.

อิติ อาขฺยาตกปฺเป ทุติโย กณฺโฑ.

अशा प्रकारे आख्यात कल्पामधील दुसरा खंड समाप्त झाला.

๔๕๘, ๔๖๑. กฺวจาทิวณฺณานเมกสฺสรานํ ทฺเวภาโว.

४५८, ४६१. कधीकधी एका स्वरायुक्त पहिल्या अक्षराचे द्वित्व होते.

๔๕๙, ๔๖๒. ปุพฺโพ’ พฺภาโส.

४५९, ४६२. पहिल्या (द्वित्व झालेल्या) अक्षराला ‘अभ्यास’ संज्ञा दिली जाते.

๔๖๐, ๕๐๖. รสฺโส.

४६०, ५०६. अभ्यासामधील स्वराचा र्‍हस्व होतो.

๔๖๑, ๔๖๔. ทุติยจตุตฺถานํ ปฐมตติยา.

४६१, ४६४. दुसऱ्या आणि चौथ्या वर्णांच्या जागी अनुक्रमे पहिला आणि तिसरा वर्ण होतो.

๔๖๒, ๔๖๗. กวคฺคสฺส จวคฺโค.

४६२, ४६७. क-वर्गाच्या वर्णांच्या जागी च-वर्गाचे वर्ण होतात.

๔๖๓, ๕๓๒. มานกิตานํ ว ตตฺตํ วา.

४६३, ५३२. ‘मान’ आणि ‘कित’ धातूंच्या अभ्यासामध्ये वैकल्पिकरित्या ‘व’ आणि ‘त’ आदेश होतात.

๔๖๔, ๕๐๔. หสฺส โช.

४६४, ५०४. अभ्यासामधील ‘ह’ च्या जागी ‘ज’ होतो.

๔๖๕, ๔๖๓. อนฺตสฺสิวณฺณากาโร วา.

४६५, ४६३. अभ्यासाच्या शेवटी वैकल्पिकरित्या ‘इ’ किंवा ‘अ’ कार होतो.

๔๖๖, ๔๘๙. นิคฺคหิตญฺจ.

४६६, ४८९. आणि अभ्यासाच्या शेवटी निग्गहीत (अनुस्वार) येतो.

๔๖๗, ๕๓๓. ตโต ปามานานํ วามํ เสสุ.

४६७, ५३३. त्यानंतर, ‘स’ प्रत्यय पुढे असताना ‘पा’ आणि ‘मान’ धातूंच्या जागी अनुक्रमे ‘वा’ आणि ‘मं’ आदेश होतात.

๔๖๘, ๔๙๒. ฐา ติฏฺโฐ.

४६८, ४९२. ‘ठा’ धातूच्या जागी ‘तिट्ठ’ आदेश होतो.

๔๖๙, ๔๙๔. ปา ปิโว.

४६९, ४९४. ‘पा’ धातूच्या जागी ‘पिव’ आदेश होतो.

๔๗๐, ๕๑๔. ญาสฺส ชาชํนา.

४७०, ५१४. ‘ना’ प्रत्यय पुढे असताना ‘ञा’ धातूच्या जागी ‘जा’ किंवा ‘जं’ होतो.

๔๗๑, ๔๘๓. ทิสสฺส ปสฺส ทิสฺส ทกฺขา วา.

४७१, ४८३. ‘दिस’ धातूच्या जागी वैकल्पिकरित्या ‘पस्स’, ‘दिस्स’ किंवा ‘दक्ख’ आदेश होतात.

๔๗๒, ๕๓๑. พฺยญฺชนนฺตสฺส โจ ฉปฺปจฺจเยสุ จ.

४७२, ५३१. आणि ‘छ’ प्रत्यय पुढे असताना धातूच्या अंतिम व्यंजनाच्या जागी ‘च’ होतो.

๔๗๓, ๕๒๙. โก เข จ.

४७३, ५२९. आणि ‘ख’ प्रत्यय पुढे असताना अंतिम व्यंजनाच्या जागी ‘क’ होतो.

๔๗๔, ๕๓๕. หรสฺส คี เส.

४७४, ५३५. ‘स’ प्रत्यय पुढे असताना ‘हर’ धातूच्या जागी ‘गी’ होतो.

๔๗๕, ๔๖๕. พฺรูภูนมาหภูวา [Pg.28] ปโรกฺขายํ.

४७५, ४६५. परोक्षा विभक्ती प्रत्यय पुढे असताना ‘ब्रू’ आणि ‘भू’ धातूंच्या जागी अनुक्रमे ‘आह’ आणि ‘भुव’ आदेश होतात.

๔๗๖, ๔๔๒. คมิสฺสนฺโต จฺโฉ วา สพฺพาสุ.

४७६, ४४२. सर्व विभक्ती प्रत्यय पुढे असताना ‘गमु’ धातूचा अंतिम वर्ण वैकल्पिकरित्या ‘च्छ’ होतो.

๔๗๗, ๔๗๙. วจสฺส’ชฺชตนิมฺหิ มการา โอ.

४७७, ४७९. अज्जतनी विभक्ती प्रत्यय पुढे असताना ‘वच’ धातूच्या ‘अ’ काराचा ‘ओ’ होतो.

๔๗๘, ๔๓๘. อกาโร ทีฆํ หิมิเมสุ.

४७८, ४३८. ‘हि’, ‘मि’ आणि ‘म’ प्रत्यय पुढे असताना ‘अ’ काराचा दीर्घ होतो.

๔๗๙, ๔๕๒. หิ โลปํ วา.

४७९, ४५२. ‘हि’ विभक्ती प्रत्ययाचा वैकल्पिकरित्या लोप होतो.

๔๘๐, ๔๙๐. โหติสฺสเร’ โห’เห ภวิสฺสนฺติมฺหิ สฺสสฺส จ.

४८०, ४९०. भविष्यकाळात स्वर पुढे असताना ‘हू’ धातूच्या जागी ‘हो’ किंवा ‘हे’ होतो आणि ‘स्स’ चा लोप होतो.

๔๘๑, ๕๒๔. กรสฺส สปฺปจฺจยสฺส กาโห.

४८१, ५२४. प्रत्ययासह ‘कर’ धातूच्या जागी ‘काह’ आदेश होतो.

อิติ อาขฺยาตกปฺเป ตติโย กณฺโฑ.

अशा प्रकारे आख्यात कल्पामधील तिसरा खंड समाप्त झाला.

๔๘๒, ๕๐๘. ทาทนฺตสฺสํ มิเมสุ.

४८२, ५०८. ‘मि’ आणि ‘म’ प्रत्यय पुढे असताना ‘दा’ धातूच्या अंतिम स्वराचा ‘अं’ होतो.

๔๘๓, ๕๒๗. อสํโยคนฺตสฺส วุทฺธิ การิเต.

४८३, ५२७. कारित प्रत्यय पुढे असताना असंयोगान्त धातूच्या स्वराची वृद्धी होते.

๔๘๔, ๕๔๒. ฆฏาทีนํ วา.

४८४, ५४२. ‘घट’ इत्यादी धातूंच्या स्वराची वृद्धी वैकल्पिकरित्या होते.

๔๘๕, ๔๓๔. อญฺเญสุ จ.

४८५, ४३४. आणि इतर प्रत्यय पुढे असतानाही वृद्धी होते.

๔๘๖, ๕๔๓. คุหทุสานํ ทีฆํ.

४८६, ५४३. ‘गुह’ आणि ‘दुस’ धातूंच्या स्वराचा दीर्घ होतो.

๔๘๗, ๔๗๘. วจ วส วหาทีนมุกาโร วสฺสเย.

४८७, ४७८. ‘य’ प्रत्यय पुढे असताना ‘वच’, ‘वस’, ‘वह’ इत्यादी धातूंच्या ‘व’ काराचा ‘उ’ कार होतो.

๔๘๘, ๔๘๑. ห วิปริยโย โล วา.

४८८, ४८१. ‘ह’ आणि ‘य’ यांचा परस्पर स्थानबदल होतो आणि वैकल्पिकरित्या ‘य’ चा ‘ल’ होतो.

๔๘๙, ๕๑๙. คหสฺส เฆ ปฺเป.

४८९, ५१९. ‘प्प’ प्रत्यय पुढे असताना ‘गह’ धातूच्या जागी ‘घे’ होतो.

๔๙๐, ๕๑๘. หโลโป ณฺหามฺหิ.

४९०, ५१८. ‘ण्हा’ प्रत्यय पुढे असताना ‘ह’ चा लोप होतो.

๔๙๑, ๕๒๓. กรสฺส กาสตฺตมชฺชตนิมฺหิ.

४९१, ५२३. अज्जतनी विभक्ती प्रत्यय पुढे असताना ‘कर’ धातूच्या जागी ‘कास’ होतो.

๔๙๒, ๔๙๙. อสสฺมา มิมานํ มิมฺหา’นฺตโลโป จ.

४९२, ४९९. 'अस' (अस्तित्व असणे) धातूच्या पुढे असलेल्या 'मि' आणि 'म' या प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'म्हि' आणि 'म्ह' आदेश होतो आणि धातूच्या अंतिम वर्णाचा (स् चा) लोप होतो.

๔๙๓, ๔๙๘. ถสฺส ตฺถตฺถํ.

४९३, ४९८. 'अस' धातूच्या पुढील 'थ' प्रत्ययाचा 'त्थ' होतो (आणि धातूच्या अंतिम वर्णाचा लोप होतो).

๔๙๔, ๔๙๕. ติสฺส [Pg.29] ติสฺส ตฺถิตฺถํ.

४९४, ४९५. 'अस' धातूच्या पुढील 'ति' प्रत्ययाचा 'त्थि' होतो.

๔๙๕, ๕๐๐. ตุสฺส ตฺถุตฺตํ.

४९५, ५००. 'अस' धातूच्या पुढील 'तु' प्रत्ययाचा 'त्थु' होतो आणि धातूच्या अंतिम वर्णाचा लोप होतो.

๔๙๖, ๔๙๗. สิมฺหิ จ.

४९६, ४९७. 'सि' प्रत्यय पर असताना देखील 'अस' धातूच्या अंतिम वर्णाचा लोप होतो.

๔๙๗, ๔๗๗. ลภสฺมา อีอํนํ ตฺถตฺตํ.

४९७, ४७७. 'लभ्' (प्राप्त करणे) धातूच्या पुढील 'ई' आणि 'अं' या प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'त्थ' आणि 'त्थं' आदेश होतो (आणि धातूच्या अंतिम वर्णाचा लोप होतो).

๔๙๘, ๔๘๐. กุสสฺมา ที จฺฉิ.

४९८, ४८०. 'कुस्' (निंदा करणे) धातूच्या पुढील 'ई' प्रत्ययाचा 'च्छि' होतो आणि धातूच्या अंतिम वर्णाचा लोप होतो.

๔๙๙, ๔๘๐. ทา ธาตุสฺส ทชฺชํ.

४९९, ४८०. 'दा' (दान देणे) धातूचा 'दज्ज' असा आदेश होतो.

๕๐๐, ๔๘๖. วทสฺส วชฺชํ.

५००, ४८६. 'वद्' (बोलणे) धातूचा 'वज्ज' असा आदेश होतो.

๕๐๑, ๔๔๓. คมิสฺส ฆมฺมํ.

५०१, ४४३. 'गमु' (जाणे) धातूचा 'घम्म' असा आदेश होतो.

๕๐๒, ๔๙๓. ยมฺหิ ทา ธา มา ฐา หา ปา มห มถาทีนมี.

५०२, ४९३. 'य' प्रत्यय पर असताना 'दा', 'धा', 'मा', 'ठा', 'हा', 'पा', 'मह', 'मथ' इत्यादी धातूंच्या अंतिम स्वराचा 'ई' होतो.

๕๐๓, ๔๘๕. ยชสฺสาทิสฺสิ.

५०३, ४८५. 'यज्' (पूजा/यज्ञ करणे) धातूच्या सुरुवातीच्या 'य' चा 'इ' होतो.

๕๐๔, ๔๗๐. สพฺพโต อุํ อึสุ.

५०४, ४७०. सर्व धातूंच्या पुढील 'उं' प्रत्ययाचा 'इंसु' होतो.

๕๐๕, ๔๘๒. ชรมรานํ ชีร ชียฺย มียฺยา วา.

५०५, ४८२. 'जर' (वृद्ध होणे) आणि 'मर' (मरणे) या धातूंच्या जागी विकल्पेकरून अनुक्रमे 'जीर', 'जीय्य' आणि 'मीय्य' हे आदेश होतात.

๕๐๖, ๔๙๖. สพฺพตฺถา’สสฺสาทิโลโป จ.

५०६, ४९६. सर्व ठिकाणी 'अस' धातूच्या सुरुवातीच्या 'अ' चा लोप होतो.

๕๐๗, ๕๐๑. อสพฺพธาตุเก ญา.

५०७, ५०१. असार्वधातुक (असार्वधातुक) प्रत्यय पर असताना 'ञा' (जाणणे) धातूच्या...

๕๐๘, ๕๑๕. เยยฺยสฺส ญาโต อิยา ญา.

५०८, ५१५. 'ञा' (जाणणे) धातूच्या पुढील 'एय्य' प्रत्ययाचा 'इया' किंवा 'ञा' होतो.

๕๐๙, ๕๑๖. นาสฺส โลโป ยการตฺตํ.

५०९, ५१६. 'ना' प्रत्ययाचा लोप होतो आणि त्याच्या जागी 'य' कार होतो.

๕๑๐, ๔๘๗. โลปญฺเจตฺตมกาโร.

५१०, ४८७. 'अ' प्रत्ययाचा लोप होतो आणि त्याचा 'ए' होतो.

๕๑๑, ๕๒๑. อุตฺตโมกาโร.

५११, ५२१. उत्तम पुरुष प्रत्यय पर असताना 'ओ' प्रत्ययाचा 'उ' होतो.

๕๑๒, ๕๒๒. กรสฺสากาโร จ.

५१२, ५२२. आणि 'कर' (करणे) धातूच्या 'अ' चा 'उ' होतो.

๕๑๓, ๔๓๕. โอ อว สเร.

५१३, ४३५. स्वर पर असताना 'ओ' चा 'अव' होतो.

๕๑๔, ๔๙๑. เอ อย.

५१४, ४९१. स्वर पर असताना 'ए' चा 'अय' होतो.

๕๑๕, ๕๔๑. เต [Pg.30] อาวายา การิเต.

५१५, ५४१. कारित (प्रयोजक) प्रत्यय पर असताना 'ओ' आणि 'ए' चे अनुक्रमे 'आव' आणि 'आय' होतात.

๕๑๖, ๔๖๖. อิการาคโม อสพฺพธาตุกมฺหิ.

५१६, ४६६. असार्वधातुक प्रत्यय पर असताना 'इ' काराचा आगम होतो.

๕๑๗, ๔๘๘. กฺวจิ ธาตุวิภตฺติปฺปจฺจยานํ ทีฆวิปรีตาเทส โลปาคมา จ.

५१७, ४८८. काही ठिकाणी धातू, विभक्ती प्रत्यय आणि प्रत्यय यांच्या स्वरांचे दीर्घीकरण, र्‍हस्वीकरण (विपरीत), आदेश, लोप आणि आगम देखील होतात.

๕๑๘, ๔๔๖. อตฺตโนปทานิ ปรสฺสปทตฺตํ.

५१८, ४४६. काही ठिकाणी आत्मनेपद प्रत्ययांचे परस्मैपद प्रत्ययांमध्ये रूपांतर होते.

๕๑๙, ๔๕๗. อการาคโม หิยฺยตฺถนีอชฺชตนีกาลาติปตฺตีสุ.

५१९, ४५७. हिय्यत्तनी (ह्यस्तनी भूतकाळ), अज्जतनी (अद्यतनी भूतकाळ) आणि कालातिपत्ती प्रत्यय पर असताना काही ठिकाणी धातूच्या सुरुवातीला 'अ' काराचा आगम होतो.

๕๒๐, ๕๐๒. พฺรูโต อี ติมฺหิ.

५२०, ५०२. 'ब्रू' (बोलणे) धातूच्या पुढे 'ति' प्रत्यय असताना 'ई' चा आगम होतो.

๕๒๑, ๔๒๕. ธาตุสฺสนฺโต โลโป’ เนกสรสฺส.

५२१, ४२५. अनेक स्वर असलेल्या (अनेकाच्) धातूच्या अंतिम स्वराचा काही ठिकाणी लोप होतो.

๕๒๒, ๔๗๖. อิสุยมูนมนฺโต จฺโฉ วา.

५२२, ४७६. 'इसु' (इच्छिणे) आणि 'यमु' (नियमन करणे) या धातूंच्या अंतिम वर्णाच्या जागी विकल्पेकरून 'च्छ' आदेश होतो.

๕๒๓, ๕๒๖. การิตานํ โณ โลปํ.

५२३, ५२६. कारित (प्रयोजक) प्रत्ययांमधील 'ण्' या अनुबंधाचा लोप होतो.

อิติ อาขฺยาตกปฺเป จตุตฺโถ กณฺโฑ.

अशा प्रकारे आख्यात कल्पामधील (क्रियापद प्रकरण) चौथा खंड समाप्त झाला.

อาขฺยาตสุตฺตํ นิฏฺฐิตํ.

आख्यात सूत्रे समाप्त झाली.

๗. กิพฺพิธาน

७. कृदन्त विधान (कृत् प्रत्यय प्रकरण).

๕๒๔, ๕๖๑. ธาตุยา กมฺมาทิมฺหิ โณ.

५२४, ५६१. कर्म इत्यादी उपपद असताना धातूच्या पुढे 'ण' प्रत्यय होतो.

๕๒๕, ๕๖๕. สญฺญายม นุ.

५२५, ५६५. संज्ञा (नाव) दर्शवायची असल्यास, 'दमु' धातूच्या पूर्वी असलेल्या कर्म पदाच्या शेवटी 'नु' (अनुस्वार) चा आगम होतो.

๕๒๖, ๕๖๗. ปุเร ททา จ อึ.

५२६, ५६७. 'पुर' उपपद असताना 'दा' धातूच्या पुढे 'अ' प्रत्यय होतो आणि 'पुर' च्या अंतिम स्वराचा 'इं' होतो.

๕๒๗, ๕๖๘. สพฺพโต ณฺวุตฺวา’วี วา.

५२७, ५६८. सर्व धातूंच्या पुढे विकल्पेकरून 'ण्वु', 'तु' आणि 'आवी' हे प्रत्यय होतात.

๕๒๘, ๕๗๗. วิส รุช ปทาทิโต ณ.

५२८, ५७७. 'विस', 'रुज', 'पद' इत्यादी धातूंच्या पुढे 'ण' प्रत्यय होतो.

๕๒๙, ๕๘๐. ภาเว จ.

५२९, ५८०. भाव (क्रिया किंवा अवस्था) या अर्थी देखील (प्रत्यय होतात).

๕๓๐, ๕๘๔. กฺวิ จ.

५३०, ५८४. तसेच 'क्वि' प्रत्यय देखील होतो.

๕๓๑, ๕๘๙. ธราทีหิ [Pg.31] รมฺโม.

५३१, ५८९. 'धर' इत्यादी धातूंहून 'रम्म' प्रत्यय होतो.

๕๓๒, ๕๙๐. ตสฺสีลาทีสุ ณี ตฺวา วี จ.

५३२, ५९०. तच्छील (तसा स्वभाव असणे) इत्यादी अर्थांमध्ये 'णी', 'तु' आणि 'आवी' प्रत्यय होतात.

๕๓๓, ๕๙๑. สทฺท กุธ จล มณฺฑตฺถ รุจาทีหิ ยุ.

५३३, ५९१. 'सद्द' (ध्वनी करणे), 'कुध' (क्रोध करणे), 'चल' (कंप पावणे), 'मण्डत्थ' (सुशोभित करणे) आणि 'रुच' (शोभणे) इत्यादी धातूंहून 'यु' प्रत्यय होतो.

๕๓๔, ๕๙๒. ปาราทิคมิมฺหา รู.

५३४, ५९२. 'पार' इत्यादी उपपदांच्या पुढे असलेल्या 'गमु' (जाणे) धातूहून 'रू' प्रत्यय होतो.

๕๓๕, ๕๙๓. ภิกฺขาทิโต จ.

५३५, ५९३. 'भिक्ख' इत्यादी धातूंहून देखील ('रू' प्रत्यय होतो).

๕๓๖, ๕๙๔. หนตฺยาทีนํ ณุโก.

५३६, ५९४. 'हन' (मारणे) इत्यादी धातूंहून 'णुक' प्रत्यय होतो.

๕๓๗, ๕๖๖. นุ นิคฺคหิตํ ปทนฺเต.

५३७, ५६६. पदाच्या शेवटी असलेल्या 'नु' चे निग्गहीत (अनुस्वार) होते.

๕๓๘, ๕๙๕. สํหนา’ญฺญาย วา โร โฆ.

५३८, ५९५. 'सं' उपसर्गपूर्वक 'हन' धातूहून संज्ञा नसलेल्या अर्थी विकल्पेकरून 'र' प्रत्यय होतो आणि 'हन' धातूचा 'घ' होतो.

๕๓๙, ๕๕๘. รมฺหิ รนฺโต ราทิโน.

५३९, ५५८. 'र' प्रत्यय पर असताना, 'र' अनुबंधासह धातूच्या शेवटच्या वर्णाचा लोप होतो.

๕๔๐, ๕๔๕. ภาวกมฺเมสุ ตพฺพา’นียา.

५४०, ५४५. भाव आणि कर्म या अर्थांमध्ये 'तब्ब' आणि 'अनीय' प्रत्यय होतात.

๕๔๑, ๕๕๒. ณฺโย จ.

५४१, ५५२. तसेच 'ण्य' प्रत्यय देखील होतो.

๕๔๒, ๕๕๗. กรมฺหา ริจฺจ.

५४२, ५५७. 'कर' धातूहून 'रिच्च' प्रत्यय होतो.

๕๔๓, ๕๕๕. ภูโต’พฺพ.

५४३, ५५५. 'भू' धातूहून 'ण्य' प्रत्यय झाल्यावर धातूच्या 'ऊ' आणि 'ण्य' प्रत्ययाच्या जागी 'ब्ब' होतो.

๕๔๔, ๕๕๖. วท มท คมุ ยุช ครหาการาทีหิ ชฺช มฺมคฺคยฺเหยฺยาวาโร วา.

५४४, ५५६. 'वद', 'मद', 'गमु', 'युज', 'गरह' आणि 'आकारान्त' इत्यादी धातूंहून 'ण्य' प्रत्यय पर असताना, अनुक्रमे 'ज्ज', 'म्म', 'ग्ग', 'य्ह', 'एय्य' आणि 'आर' हे आदेश विकल्पेकरून होतात.

๕๔๕, ๕๔๘. เต กิจฺจา.

५४५, ५४८. ते (तब्ब, अनीय, ण्य, तेय्य, रिच्च हे पाच प्रत्यय) 'किच्च' संज्ञक असतात.

๕๔๖, ๕๖๒. อญฺเญ กิต.

५४६, ५६२. इतर (किच्च प्रत्ययांशिवाय इतर प्रत्यय) 'कित' संज्ञक असतात.

๕๔๗, ๕๙๖. นนฺทาทีหิ ยุ.

५४७, ५९६. 'नन्द' इत्यादी धातूंहून 'यु' प्रत्यय होतो.

๕๔๘, ๕๙๗. กตฺตุกรณปเทเสสุ จ.

५४८, ५९७. कर्ता, करण आणि प्रदेश (अधिकरण) या अर्थांमध्ये देखील ('यु' प्रत्यय होतो).

๕๔๙, ๕๕๐. รหาทิโต ณ.

५४९, ५५०. 'र' आणि 'ह' इत्यादींच्या पुढील 'न' चा 'ण' होतो.

อิติ กิพฺพิธานกปฺเป ปฐโม กณฺโฑ.

अशा प्रकारे कृदंत विधानामधील (किब्बिधानकप्प) पहिला खंड समाप्त झाला.

๕๕๐, ๕๔๙. ณาทโย [Pg.32] เตกาลิกา.

५५०, ५४९. 'ण' इत्यादी (पहिल्या खंडातील) प्रत्यय तिन्ही काळांमध्ये (भूत, वर्तमान, भविष्य) होतात.

๕๕๑, ๕๙๘. สญฺญายํ ทาธาโต อิ.

५५१, ५९८. संज्ञा (नाव) दर्शविताना 'दा' धातूहून 'इ' प्रत्यय होतो.

๕๕๒, ๖๐๙. ติ กิจฺจา’สิฏฺเฐ.

५५२, ६०९. आशिष (इच्छा किंवा प्रार्थना) या अर्थी संज्ञा दर्शविताना 'ति' आणि 'कित' (कृत्) प्रत्यय होतात.

๕๕๓, ๕๙๙. อิตฺถิยมติยโว วา.

५५३, ५९९. स्त्रीलिंगात 'अ', 'ति', 'यु' आणि 'अव' प्रत्यय विकल्पेकरून होतात.

๕๕๔, ๖๐๑. กรโต ริริย.

५५४, ६०१. 'कर' धातूहून 'रिरिय' प्रत्यय होतो.

๕๕๕, ๖๑๒. อตีเต ต ตวนฺตุ ตาวี.

५५५, ६१२. भूतकाळात 'त', 'तवन्तु' आणि 'तावी' प्रत्यय होतात.

๕๕๖, ๖๒๒. ภาวกมฺเมสุ ต.

५५६, ६२२. भाव आणि कर्म या अर्थांमध्ये 'त' प्रत्यय होतो.

๕๕๗, ๖๐๖. พุธคมาทิตฺเถ กตฺตริ.

५५७, ६०६. 'बुध', 'गमु' इत्यादी धातूंचा अर्थ समजला जात असताना, कर्ता या अर्थी ('त' प्रत्यय होतो).

๕๕๘, ๖๐๒. ชิโต อิน สพฺพตฺถ.

५५८, ६०२. 'जि' धातूहून सर्व अर्थांमध्ये 'इन' प्रत्यय होतो.

๕๕๙, ๖๐๓. สุปโต จ.

५५९, ६०३. तसेच 'सुप' (झोपणे) धातूहून देखील ('इन' प्रत्यय होतो).

๕๖๐, ๖๐๔. อีสํทุสูหิ ข.

५६०, ६०४. 'ईसं' (किंचित्), 'दु' (कठीण) आणि 'सु' (सुलभ) हे उपपद असताना धातूहून 'ख' प्रत्यय होतो.

๕๖๑, ๖๓๖. อิจฺฉตฺเถสุ สมานกตฺตุเกสุ ตเว ตุํ วา.

५६१, ६३६. समान कर्ता असलेल्या आणि इच्छा दर्शविणाऱ्या क्रियापदांच्या संदर्भात धातूहून 'तवे' आणि 'तुं' प्रत्यय विकल्पेकरून होतात.

๕๖๒, ๖๓๘. อรหสกฺกาทีสุ จ.

५६२, ६३८. 'अरह' (योग्य असणे), 'सक्क' (समर्थ असणे) इत्यादी अर्थांमध्ये देखील ('तवे' आणि 'तुं' प्रत्यय होतात).

๕๖๓, ๖๓๙. ปตฺตวจเน อลมตฺเถสุ จ.

५६३, ६३९. प्राप्त काळ दर्शविताना आणि 'अलम्' (पुरेसे असणे) या अर्थी देखील ('तवे' आणि 'तुं' प्रत्यय होतात).

๕๖๔, ๖๔๐. ปุพฺพกาเล’กกตฺตุกานํ ตุน ตฺวาน ตฺวา วา.

५६४, ६४०. समान कर्ता असलेल्या क्रियापदांमध्ये, पूर्वकाळात (पहिले घडलेल्या क्रियेसाठी) 'तुन', 'त्वान' आणि 'त्वा' प्रत्यय विकल्पेकरून होतात.

๕๖๕, ๖๔๖. วตฺตมาเน มาน’นฺตา.

५६५, ६४६. वर्तमानकाळात 'मान' आणि 'अन्त' प्रत्यय होतात.

๕๖๖, ๕๗๔. สาสาทีหิ รตฺถุ.

५६६, ५७४. 'सास' (शासन करणे/शिकवणे) इत्यादी धातूंहून 'रत्थु' प्रत्यय होतो.

๕๖๗, ๕๗๕. ปาติโต ริตุ.

५६७, ५७५. 'पा' (रक्षण करणे) इत्यादी धातूंहून 'रितु' प्रत्यय होतो.

๕๖๘, ๕๗๖. มานาทีหิ [Pg.33] ราตุ.

५६८, ५७६. 'मान' इत्यादी धातूंहून 'रातु' (rātu) प्रत्यय होतो.

๕๖๙, ๖๑๐. อาคมา ตุโก.

५६९, ६१०. 'आ' उपसर्गपूर्वक 'गमु' धातूहून 'तुक' (tuka) प्रत्यय होतो.

๕๗๐, ๖๑๑. ภพฺเพ อิก.

५७०, ६११. 'योग्य असणे' (भव्य) या अर्थी 'इक' (ika) प्रत्यय होतो.

อิติ กิพฺพิธานกปฺเป ทุติโย กณฺโฑ.

अशा प्रकारे कृत्-विधान कल्पामधील (कृदंत प्रकरणातील) दुसरा खंड समाप्त झाला.

๕๗๑, ๖๒๔. ปจฺจยาทนิฏฺฐา นิปาตนา สิชฺฌนฺติ.

५७१, ६२४. प्रत्यय इत्यादी अनिष्ट रूपे निपातनाने (अपवादात्मक नियमाने) सिद्ध होतात.

๕๗๒, ๖๒๕. สาสทิสโต ตสฺส ริฏฺโฐ จ.

५७२, ६२५. 'सास्' (शास्) आणि 'दिस्' (दृश्) धातूंहून पर असलेल्या 'त' प्रत्ययाचा 'रिट्ठ' (riṭṭha) आदेश होतो.

๕๗๓, ๖๒๖. สาทิสนฺต ปุจฺฉ ภนฺช หนฺตาทีหิ ฏฺโฐ.

५७३, ६२६. 'स' अंत असणारे धातू, तसेच 'पुच्छ', 'भंज', 'हंत' इत्यादी धातूंहून पर असलेल्या 'त' प्रत्ययाचा 'ट्ठ' (ṭṭha) आदेश होतो.

๕๗๔, ๖๑๓. วสโต อุตฺถ.

५७४, ६१३. 'वस' धातूहून पर असलेल्या 'त' प्रत्ययाचा धातूच्या अंतिम वर्णासह 'उट्ठ' (uṭṭha) आदेश होतो.

๕๗๕, ๖๑๔. วส วาวุ.

५७५, ६१४. 'वस' धातूच्या 'व' चा 'उ' किंवा 'वु' होतो.

๕๗๖, ๖๐๗. ธ ฒ ภ เห หิ ธฑฺฒา จ.

५७६, ६०७. 'ध', 'ढ', 'भ' आणि 'ह' अंत असणाऱ्या धातूंहून पर असलेल्या 'त' प्रत्ययाचा 'ध' आणि 'ढ' आदेश होतो.

๕๗๗, ๖๒๘. ภนฺชโต คฺโค จ.

५७७, ६२८. 'भंज' धातूहून पर असलेल्या 'त' प्रत्ययाचा 'ग्ग' (gga) आदेश होतो.

๕๗๘, ๕๖๐. ภุชาทีนมนฺโต โน ทฺวิ จ.

५७८, ५६०. 'भुज' इत्यादी धातूंच्या अंतिम वर्णाचा लोप होतो आणि 'त' प्रत्ययाचे द्वित्व होते.

๕๗๙, ๖๒๙. วจ วา วุ.

५७९, ६२९. 'वच' धातूच्या 'व' चा 'उ' किंवा 'वु' होतो.

๕๘๐, ๖๓๐. คุปาทีนญฺจ.

५८०, ६३०. 'गुप' इत्यादी धातूंच्या अंतिम वर्णाचाही लोप होतो आणि 'त' प्रत्ययाचे द्वित्व होते.

๕๘๑, ๖๑๖. ตราทีหิ อิณฺโณ.

५८१, ६१६. 'तर' इत्यादी धातूंहून पर असलेल्या 'त' प्रत्ययाचा 'इण्ण' (iṇṇa) आदेश होतो.

๕๘๒, ๖๓๑. ภิทาทิโต อินฺน อนฺน อีณา วา.

५८२, ६३१. 'भिद' इत्यादी धातूंहून पर असलेल्या 'त' प्रत्ययाचा विकल्पेकरून 'इन्न', 'अन्न' किंवा 'ईण' आदेश होतो.

๕๘๓, ๖๑๗. สุส ปจ สกโต กฺข กฺกา จ.

५८३, ६१७. 'सुस', 'पच' आणि 'सक' धातूंहून पर असलेल्या 'त' प्रत्ययाचा 'क्ख' (kkha) किंवा 'क्क' (kka) आदेश होतो.

๕๘๔, ๖๑๘. ปกฺกมาทีหิ นฺโต จ.

५८४, ६१८. 'पक्कम' इत्यादी धातूंहून पर असलेल्या 'त' प्रत्ययाचा 'न्त' (nta) आदेश होतो.

๕๘๕, ๖๑๙. ชนาทีน มา ติมฺหิ จ.

५८५, ६१९. 'त' किंवा 'ति' प्रत्यय पर असताना 'जन' इत्यादी धातूंच्या अंतिम वर्णाचा 'आ' होतो.

๕๘๖, ๖๐๐. คม ขน หน รมาทีนมนฺโต.

५८६, ६००. 'गम', 'खन', 'हन', 'रम' इत्यादी धातूंच्या अंतिम वर्णाचा लोप होतो.

๕๘๗, ๖๓๒. รกาโร จ.

५८७, ६३२. आणि अंतिम 'र' काराचाही लोप होतो.

๕๘๘, ฐาปานมิอี [Pg.34] จ.

५८८, 'ठा' (स्था) आणि 'पा' धातूंच्या अंतिम स्वराचा 'इ' किंवा 'ई' होतो.

๕๘๙, ๖๒๑. หนฺเตหิ โห หสฺส โฬ วา อทหนหานํ.

५८९, ६२१. 'ह' अंत असणाऱ्या धातूंहून पर असलेल्या 'त' प्रत्ययाचा 'ह' होतो, आणि 'दह' व 'नह' व्यतिरिक्त धातूंच्या 'ह' चा विकल्पेकरून 'ळ' होतो.

อิติ กิพฺพิธานกปฺเป ตติโย กณฺโฑ.

अशा प्रकारे कृत्-विधान कल्पामधील (कृदंत प्रकरणातील) तिसरा खंड समाप्त झाला.

๕๙๐, ๕๗๙. ณมฺหิ รนฺชสฺส โช ภาวกรเณสุ.

५९०, ५७९. भाव आणि करण अर्थी 'ण' प्रत्यय पर असताना 'रंज' धातूच्या 'ंज' चा 'ज' होतो.

๕๙๑, ๕๔๔. หนสฺส ฆาโต.

५९१, ५४४. 'ण' प्रत्यय पर असताना 'हन' धातूचा 'घात' (ghāta) आदेश होतो.

๕๙๒, ๕๐๓. วโธ วา สพฺพตฺถ.

५९२, ५०३. सर्व प्रत्यय किंवा विभक्ती पर असताना 'हन' धातूचा विकल्पेकरून 'वध' (vadha) आदेश होतो.

๕๙๓, ๕๖๔. อาการนฺตานมาโย.

५९३, ५६४. 'आ' कारान्त धातूंहून पर असलेल्या 'ण' प्रत्ययाचा 'आय' (āya) आदेश होतो.

๕๙๔, ๕๘๒. ปุรสมุปปรีหิ กโรติสฺส ข ขรา วา ตปฺปจฺจเยสุ จ.

५९४, ५८२. 'पुर', 'सम्', 'उप' आणि 'परि' उपसर्गांनंतर 'कर' धातूच्या 'कर' चा 'त' प्रत्यय पर असताना विकल्पेकरून 'ख' किंवा 'खर' आदेश होतो.

๕๙๕, ๖๓๗. ตเวตุนาทีสุ กา.

५९५, ६३७. 'तवे', 'तुं' इत्यादी प्रत्यय पर असताना 'कर' धातूचा 'का' (kā) आदेश होतो.

๕๙๖, ๕๕๑. คมขนหนาทีนํ ตุํตพฺพาทีสุ น.

५९६, ५५१. 'तुं', 'तब्ब' इत्यादी प्रत्यय पर असताना 'गम', 'खन', 'हन' इत्यादी धातूंच्या अंतिम वर्णाचा 'न' होतो.

๕๙๗, ๖๔๑. สพฺเพหิ ตุนาทีนํ โย.

५९७, ६४१. सर्व धातूंहून पर असलेल्या 'तुन' (त्वा) इत्यादी प्रत्ययांचा 'य' (ya) आदेश होतो.

๕๙๘, ๖๔๓. จนนฺเตหิ รจฺจํ.

५९८, ६४३. 'च' आणि 'न' अंत असणाऱ्या धातूंहून पर असलेल्या 'तुन' प्रत्ययाचा 'रच्च' (racca) आदेश होतो.

๕๙๙, ๖๔๔. ทิสา สฺวานสฺวนฺตโลโป จ.

५९९, ६४४. 'दिस' धातूंहून पर असलेल्या 'तुन' प्रत्ययाचा 'स्वान' (svāna) किंवा 'स्व' (sva) आदेश होतो आणि धातूच्या अंतिम वर्णाचा लोप होतो.

๖๐๐, ๖๔๕. มหทเภหิ มฺม ยฺห ชฺช พฺภ ทฺธา จ.

६००, ६४५. 'म', 'ह', 'द' आणि 'भ' अंत असणाऱ्या धातूंहून पर असलेल्या 'तुन' प्रत्ययाचा अनुक्रमे 'म्म', 'य्ह', 'ज्ज', 'ब्भ' आणि 'द्धा' आदेश होतो.

๖๐๑, ๓๓๔. ตทฺธิตสมาสกิตกา นามํ วา’ตเวตุนาทีสุ จ.

६०१, ३३४. तद्धित, समास आणि कृदंत यांना 'नाम' ही संज्ञा प्राप्त होते, तसेच 'तवे', 'तुं' इत्यादी प्रत्ययांच्या बाबतीतही हे लागू होते.

๖๐๒, ๖. ทุมฺหิ ครุ.

६०२, ६. दोन व्यंजनांचा संयोग पुढे असताना पूर्व रस्व स्वर 'गुरु' मानला जातो.

๖๐๓, ๗. ทีโฆ [Pg.35] จ.

६०३, ७. आणि दीर्घ स्वर देखील 'गुरु' मानला जातो.

๖๐๔, ๖๘๔. อกฺขเรหิ การ.

६०४, ६८४. वर्णांच्या (अक्षरांच्या) नावापुढे 'कार' (kāra) प्रत्यय लागतो.

๖๐๕, ๕๔๗. ยถาคมมิกาโร.

६०५, ५४७. परंपरेनुसार (किंवा आवश्यकतेनुसार) धातूच्या पुढे 'इ' (i) काराचा आगम होतो.

๖๐๖, ๖๔๒. ทธนฺตโต โย กฺวจิ.

६०६, ६४२. दकार आणि धकार अंत असणाऱ्या धातूंहून 'य' चा आदेश काही वेळा होतो.

อิติ กิพฺพิธานกปฺเป จตุตฺโถ กณฺโฑ.

अशा प्रकारे कृदंत-विधान कल्पामधील चौथा खंड समाप्त झाला.

๖๐๗, ๕๗๘. นิคฺคหิต สํโยคาทิ โน.

६०७, ५७८. संयोगाच्या सुरुवातीला असलेल्या निग्गहीताचा (अनुस्वाराचा) 'न' होतो.

๖๐๘, ๖๒๓. สพฺพตฺถ เค หี.

६०८, ६२३. सर्व ठिकाणी 'गे' धातूचा 'गी' होतो.

๖๐๙, ๔๘๔. สทสฺส สีทตฺถํ.

६०९, ४८४. 'सद' धातूच्या जागी 'सीद' असा आदेश होतो.

๖๑๐, ๖๒๗. ยชสฺส สรสฺสิ ฏฺเฐ.

६१०, ६२७. 'ट्ठ' प्रत्यय परे असताना 'यज' धातूच्या स्वराचा 'इ' होतो.

๖๑๑, ๖๐๘. หจตุตฺถานมนฺตานํ โท เธ.

६११, ६०८. हकार आणि चतुर्थ वर्णांच्या जागी अनुक्रमे 'द' आणि 'ध' होतो.

๖๑๒, ๖๑๕. โฒ ฒกาเร.

६१२, ६१५. ढकार परे असताना 'ड' होतो.

๖๑๓, ๕๘๓. คหสฺส ฆร เณ วา.

६१३, ५८३. 'णे' प्रत्यय परे असताना 'गह' धातूच्या जागी विकल्पेकरून 'घर' असा आदेश होतो.

๖๑๔, ๕๘๑. ทหสฺส โท ฬํ.

६१४, ५८१. 'दह' धातूच्या 'द' काराचा 'ळ' होतो.

๖๑๕, ๕๘๖. ธาตฺวนฺตสฺส โลโป กฺวิมฺหิ.

६१५, ५८६. 'क्वि' प्रत्यय परे असताना धातूच्या अंतिम वर्णाचा लोप होतो.

๖๑๖, ๕๘๗. วิทนฺเต อู.

६१६, ५८७. 'विद' धातूच्या शेवटी 'ऊ' कार येतो.

๖๑๗, ๖๓๓. น ม ก รานมนฺตานํ นิยุตฺตตมฺหิ.

६१७, ६३३. न, म, क, र अंत असणाऱ्या धातूंच्या अंतिम वर्णाचा लोप 'त' प्रत्यय जोडला असताना होत नाही.

๖๑๘, ๕๗๑. น ก วตฺถํ จ ชา ณฺวุมฺหิ.

६१८, ५७१. 'ण्वु' प्रत्यय परे असताना 'च' आणि 'ज' चे 'क' आणि 'ग' मध्ये परिवर्तन होत नाही.

๖๑๙, ๕๗๓. กรสฺส จ ตตฺตํ ถุสฺมึ.

६१९, ५७३. 'तु' प्रत्यय परे असताना 'कर' धातूच्या अंतिम वर्णाचा 'त' होतो.

๖๒๐, ๕๔๙. ตุํตุนตพฺเพสุ วา.

६२०, ५४९. 'तुं', 'तुन' आणि 'तब्ब' प्रत्यय परे असताना विकल्पेकरून 'त' होतो.

๖๒๑, ๕๕๓. การิตํ [Pg.36] วิย ณานุพนฺโธ.

६२१, ५५३. ज्या प्रत्ययांमध्ये 'ण' चा अनुबंध असतो, ते कारित प्रत्ययाप्रमाणे मानले जातात.

๖๒๒, ๕๗๐. อนกา ยุ ณฺวูนํ.

६२२, ५७०. 'यु' आणि 'ण्वु' प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'अन' आणि 'अक' आदेश होतात.

๖๒๓, ๕๕๔. ก คา จ ชานํ.

६२३, ५५४. 'च' आणि 'ज' च्या जागी अनुक्रमे 'क' आणि 'ग' हे आदेश होतात.

อิติ กิพฺพิธานกปฺเป ปญฺจโม กณฺโฑ.

अशा प्रकारे कृदंत-विधान कल्पामधील पाचवा खंड समाप्त झाला.

กิพฺพิธานสุตฺตํ นิฏฺฐิตํ.

कृदंत-विधान सूत्रे समाप्त झाली.

๘. อุณาทิกปฺป

८. उणादि कल्प

๖๒๔, ๕๖๓. กตฺตริ กิตฺต.

६२४, ५६३. कृत् प्रत्यय कर्तृवाचकात होतात.

๖๒๕, ๖๐๕. ภาวกมฺเมสุ กิจฺจตฺตกฺขตฺถา.

६२५, ६०५. भाव आणि कर्म अर्थांमध्ये कृत्य, क्त आणि ख प्रत्यय होतात.

๖๒๖, ๖๓๔. กมฺมนิ ทุติยาย ตฺโต.

६२६, ६३४. कर्म अर्थात द्वितीया विभक्ती असताना 'त' प्रत्यय होतो.

๖๒๗, ๖๕๒. ขฺยาทีหิ มน ม จ โต วา.

६२७, ६५२. 'ख्या' इत्यादी धातूंहून 'मन' आणि 'म' प्रत्यय विकल्पेकरून होतात.

๖๒๘, ๖๕๓. สมาทีหิ ถมา.

६२८, ६५३. 'सम' इत्यादी धातूंहून 'थ' आणि 'म' प्रत्यय होतात.

๖๒๙, ๕๖๙. คหสฺสุ’ปธสฺเส วา.

६२९, ५६९. 'गह' धातूच्या उपधेचा विकल्पेकरून 'ए' होतो.

๖๓๐, ๖๕๔. มสุสฺส สุสฺส จฺฉรจฺเฉรา.

६३०, ६५४. 'मसु' धातूच्या 'सु' च्या जागी 'च्छर' आणि 'च्छेर' हे आदेश होतात.

๖๓๑, ๖๕๕. อาปุพฺพจรสฺส จ.

६३१, ६५५. 'आ' उपसर्ग पूर्व असलेल्या 'चर' धातूचा देखील (च्छर आदेश होतो).

๖๓๒, ๖๕๖. อล กล สเลหิ ล ยา.

६३२, ६५६. 'अल', 'कल' आणि 'सल' धातूंहून 'ल' आणि 'य' प्रत्यय होतात.

๖๓๓, ๖๕๗. ยาณ ลาณา.

६३३, ६५७. 'याण' आणि 'लाण' प्रत्यय होतात.

๖๓๔, ๖๕๘. มถิสฺส ถสฺส โล จ.

६३४, ६५८. 'मथ' धातूच्या 'थ' चा 'ल' होतो.

๖๓๕, ๕๕๙. เปสาติสคฺคปตฺตกาเลสุ กิจฺจา.

६३५, ५५९. प्रेषण, अतिसर्ग आणि प्राप्तकाल या अर्थांमध्ये कृत्य (किच्च) प्रत्यय होतात.

๖๓๖, ๖๕๙. อวสฺสกาธมิเณสุ ณี จ.

६३६, ६५९. अवश्यकता आणि अधमर्ण या अर्थांमध्ये 'णी' प्रत्यय देखील होतो.

๖๓๗, ๐. อรหสกฺกาทีหิ ตุํ.

६३७, ०. 'अरह' आणि 'सक्क' इत्यादी धातूंहून 'तुं' प्रत्यय होतो.

๖๓๘, ๖๖๘. วชาทีหิ ปพฺพชฺชาทโย นิปฺปชฺชนฺเต.

६३८, ६६८. 'वज' इत्यादी धातूंहून 'पब्बज्जा' इत्यादी रूपे निपातनाने सिद्ध होतात.

๖๓๙, ๕๘๕. กฺวิโลโป [Pg.37] จ.

६३९, ५८५. आणि 'क्वि' प्रत्ययाचा लोप होतो.

๖๔๐, ๐. สจชานํ ก คา ณานุพนฺเธ.

६४०, ०. 'ण' चा अनुबंध परे असताना 'स', 'च' आणि 'ज' च्या जागी अनुक्रमे 'क' आणि 'ग' होतो.

๖๔๑, ๕๗๒. นุทาทีหิ ยุ ณฺวูน มนา น นา กา น น กา สการิเตหิ จ.

६४१, ५७२. 'नुद' इत्यादी धातूंहून 'यु' आणि 'ण्वु' प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'अन', 'आन', 'अक', 'आनक' हे आदेश होतात, आणि कारित प्रत्यय परे असताना देखील.

๖๔๒, ๕๘๘. อิ ย ต ม กึ เอสานมนฺตสฺสโร ทีฆํ กฺวจิ ทุสสฺส คุณํ โทรํ ส กฺขี จ.

६४२, ५८८. इ, य, त, म, किम्, एसा यांच्या अंत्य स्वराचा काही ठिकाणी दीर्घ होतो, 'दिस' धातूचा गुण (विशेषण) होतो, 'द' चा 'र' होतो आणि 'स' चा 'क्खी' होतो.

๖๔๓, ๖๓๕. ภฺยาทีหิ มติ พุธิ ปูชาทีหิ จ ตฺโต.

६४३, ६३५. भी इत्यादी धातूंहून आणि मति, बुद्धि, पूजा इत्यादी अर्थांच्या धातूंहून 'क्त' प्रत्यय होतो.

๖๔๔, ๖๖๑. เวปุ สี ทว วมุ กุ ทา ภูตฺวาทีหิ ถุตฺติม ณิมา นิพฺพตฺเต.

६४४, ६६१. वेपु, सी, दव, वमु, कु, दा, भू इत्यादी धातूंहून 'उत्पन्न होणे' या अर्थात 'थु', 'त्तिम', 'णिम' प्रत्यय होतात.

๖๔๕, ๖๖๒. อกฺโกเส นมฺหานิ.

६४५, ६६२. आक्रोश (निंदा) अर्थात 'नम्' धातूहून 'आनि' प्रत्यय होतो.

๖๔๖, ๔๑๙. เอกาทิโต สกิสฺส กฺขตฺตุํ.

६४६, ४१९. एक इत्यादी शब्दांनंतर 'सकिं' शब्दाचा 'क्खत्तुं' असा आदेश होतो.

๖๔๗, ๖๖๓. สุนสฺสุนสฺโส ณ วานุวานูนนขุนานา.

६४७, ६६३. 'सुन' या प्रातिपदिकाच्या 'उन' या भागाचे अनुक्रमे 'ओण', 'वान', 'उवान', 'ऊन', 'उनख', 'उण', 'आ', 'आन' असे आदेश होतात.

๖๔๘, ๖๖๔. ตรุณสฺส สุสุ จ.

६४८, ६६४. 'तरुण' या प्रातिपदिकाचा 'सुसु' असा आदेश देखील होतो.

๖๔๙, ๖๖๕. ยุวสฺสุวสฺสุวุวานนูนา.

६४९, ६६५. 'युव' या प्रातिपदिकाच्या 'उव' या भागाचे अनुक्रमे 'उव', 'उवान', 'उन', 'ऊन' असे आदेश होतात.

๖๕๐, ๖๕๑. กาเล วตฺตมานาตีเต ณฺวาทโย.

६५०, ६५१. वर्तमान आणि भूतकाळात 'ण्वु' इत्यादी प्रत्यय होतात.

๖๕๑, ๖๔๗. ภวิสฺสติ คมาทีหิ ณี ฆิณ.

६५१, ६४७. भविष्यकाळात 'गमु' इत्यादी धातूंहून 'णी' आणि 'घिण' प्रत्यय होतात.

๖๕๒, ๖๔๘. กฺริยายํ ณฺวุ ตโว.

६५२, ६४८. क्रिया दर्शवण्यासाठी 'ण्वु' आणि 'तवे' प्रत्यय होतात.

๖๕๓, ๓๐๗. ภาววาจิมฺหิ จตุตฺถี.

६५३, ३०७. भविष्यकाळातील भाववाचक अर्थ व्यक्त करताना चतुर्थी विभक्ती होते.

๖๕๔, ๖๔๙. กมฺมนิ โณ.

६५४, ६४९. कर्म उपपद असताना धातूहून 'ण' प्रत्यय होतो.

๖๕๕, ๖๕๐. เสเส สฺสํ นฺตุ มานานา.

६५५, ६५०. उर्वरित अर्थांमध्ये 'स्सं', 'न्तु', 'मान' आणि 'आन' प्रत्यय होतात.

๖๕๖, ๖๖๖. ฉทาทีหิ ต ตฺรณ.

६५६, ६६६. 'छद' इत्यादी धातूंहून 'त' आणि 'त्रण' प्रत्यय होतात.

๖๕๗, ๖๖๗. วทาทีหิ ณิตฺโต คเณ.

६५७, ६६७. 'वद' इत्यादी धातूंहून समूह अर्थात 'णित्त' प्रत्यय होतो.

๖๕๘, ๖๖๘. มิทาทีหิ ตฺติ ติโย.

६५८, ६६८. 'मिद' इत्यादी धातूंहून 'त्ति' आणि 'ति' प्रत्यय होतात.

๖๕๙, ๖๖๙. อุสุรนฺชทสานํ [Pg.38] ทํสสฺส ทฑฺโฒ ฒฐา จ.

६५९, ६६९. 'उसु', 'रंज' आणि 'दंस' धातूंच्या जागी अनुक्रमे 'ढ', 'ठ' प्रत्यय होतात आणि 'दंस' चा 'दड्ढ' असा आदेश होतो.

๖๖๐, ๖๗๐. สูวุสานมูวุสานมโต โถ จ.

६६०, ६७०. 'सू' आणि 'वु' धातूंच्या 'ऊ' आणि 'उ' या स्वरांचा 'अ' होतो आणि 'थ' प्रत्यय होतो.

๖๖๑, ๖๗๑. รนฺชุทาทีหิ ธทิทฺทกิรา กฺวจิ ชทโลโป จ.

६६१, ६७१. 'रंज', 'उदि' इत्यादी धातूंहून 'ध', 'इद्द', 'किर' प्रत्यय होतात आणि काही ठिकाणी ज-कार व द-काराचा लोप होतो.

๖๖๒, ๖๗๒. ปฏิโต หิสฺส เหรณ หีรณ.

६६२, ६७२. 'पति' उपपद असताना 'हि' धातूचा 'हेरण' आणि 'हीरण' असा आदेश होतो.

๖๖๓, ๖๗๓. กฒาทีหิ โก.

६६३, ६७३. 'कढ' इत्यादी धातूंहून 'क' प्रत्यय होतो.

๖๖๔, ๖๗๔. ขาทามคมานํ ขนฺธนฺธคนฺธา.

६६४, ६७४. 'खाद', 'अम' आणि 'गम' धातूंचे अनुक्रमे 'खन्ध', 'अन्ध' आणि 'गन्ध' असे आदेश होतात.

๖๖๕, ๖๗๕. ปฏาทีลฺยลํ.

६६५, ६७५. 'पट' इत्यादी धातूंहून 'अल' प्रत्यय होतो.

๖๖๖, ๖๗๖. ปุถสฺส ปุถุ ปถา โม วา.

६६६, ६७६. 'पुथ' धातूचा 'पुथु' किंवा 'पथ' असा आदेश होतो आणि 'म' प्रत्यय विकल्पेकरून होतो.

๖๖๗, ๖๗๗. สสฺวาทีหิ ตุ ทโว.

६६७, ६७७. 'ससु' इत्यादी धातूंहून 'तु' आणि 'दु' प्रत्यय होतात.

๖๖๘, ๖๗๘. จฺยาทีหิ อีวโร.

६६८, ६७८. 'चि' इत्यादी धातूंहून 'ईवर' प्रत्यय होतो.

๖๖๙, ๖๗๙. มุนาทีหิ จิ.

६६९, ६७९. 'मुन' इत्यादी धातूंहून 'इ' प्रत्यय होतो.

๖๗๐, ๖๘๐. วิทาทีลฺยูโร.

६७०, ६८०. 'विद' इत्यादी धातूंहून 'ऊर' प्रत्यय होतो.

๖๗๑, ๖๘๑. หนาทีหิ นุ ณุ ตโว.

६७१, ६८१. 'हन' इत्यादी धातूंहून 'नु', 'णु' आणि 'तवे' प्रत्यय होतात.

๖๗๒, ๖๘๒. กุฏาทีหิ โฐ.

६७२, ६८२. 'कुट' इत्यादी धातूंहून 'ठ' प्रत्यय होतो.

๖๗๓, ๖๘๓. มนุปูรสุณาทีหิ อุสฺสนุสิสา.

६७३, ६८३. 'मनु', 'पूर', 'सुण' इत्यादी धातूंहून अनुक्रमे 'उस्स', 'नु', 'सिसा' प्रत्यय होतात.

อิติ กิพฺพิธานกปฺเป อุณาทิกปฺโป ฉฏฺโฐ กณฺโฑ.

अशा प्रकारे कृत्-विधान कल्पामधील 'उणादि कल्प' हा सहावा खंड समाप्त झाला.

อุณาทิสุตฺตํ นิฏฺฐิตํ.

उणादि सूत्रे समाप्त झाली.

มหากจฺจายนสทฺทาปาฐ

महाकच्चायन शब्दापाठ

๑. สนฺธิกปฺป

१. संधिकल्प

ปฐมกณฺฑ

प्रथम खंड

(ก)

(क)

เสฏฺฐํ [Pg.39] ติโลกมหิตํ อภิวนฺทิยคฺคํ,พุทฺธญฺจ ธมฺมมมลํ คณมุตฺตมญฺจ;

สตฺถุสฺส ตสฺส วจนตฺถวรํ สุพุทฺธุํ,วกฺขามิ สุตฺตหิตเมตฺถ สุสนฺธิกปฺปํ.

त्रिलोकामध्ये पूजित, सर्वश्रेष्ठ अशा बुद्ध भगवंतांना, त्यांच्या निर्मळ धम्माला आणि उत्तम संघाला वंदन करून, शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) वचनांचा श्रेष्ठ अर्थ चांगल्या प्रकारे समजून घेण्यासाठी, मी येथे सूत्रांच्या आधारे उत्तम 'संधिकल्प' सांगतो.

(ข)

(ख)

เสยฺยํ ชิเนริตนเยน พุธา ลภนฺติ,ตญฺจาปิ ตสฺส วจนตฺถสุโพธเนน;

อตฺถญฺจ อกฺขรปเทสุ อโมหภาวา,เสยฺยตฺถิโก ปทมโต วิวิธํ สุเณยฺยํ.

ज्ञानी लोक जिनांनी (बुद्धांनी) उपदेशिलेल्या मार्गाने कल्याण प्राप्त करतात, त्यांच्या वचनाचा अर्थ चांगल्या प्रकारे समजून घेतल्याने आणि अक्षरे व शब्दांमधील अर्थाचा संभ्रम न ठेवल्याने. म्हणून, ज्याला स्वतःचे कल्याण साधायचे आहे त्याने विविध शब्दांचे श्रवण करावे.

๑, ๑. อตฺโถ อกฺขรสญฺญาโต.

१, १. अर्थ अक्षरांद्वारे ओळखला जातो.

สพฺพวจนานมตฺโถ อกฺขเรเหว สญฺญายเต. อกฺขรวิปตฺติยํ หิ อตฺถสฺส ทุนฺนยถา โหติ, ตสฺมา อกฺขรโกสลฺลํ พหูปการํ สุตฺตนฺเตสุ.

सर्व वचनांचा अर्थ अक्षरांद्वारेच ओळखला जातो. कारण अक्षरांच्या त्रुटीमुळे चुकीचा अर्थ निघतो, म्हणून सूत्तांमध्ये (प्रवचनांमध्ये) अक्षरांचे कौशल्य अत्यंत उपयुक्त आहे.

๒, ๒. อกฺขราปาทโย [Pg.40] เอกจตฺตาลีสํ.

२, २. 'अ' पासून सुरू होणारी एकेचाळीस अक्षरे आहेत.

เต จ โข อกฺขรา อปิ อการาทโย เอกจตฺตา ลีส สุตฺตนฺเตสุ โสปการา.

आणि 'अ' पासून सुरू होणारी ती एकेचाळीस अक्षरे सूत्तांमध्ये (प्रवचनांमध्ये) अत्यंत उपयुक्त आहेत.

ตํ ยถา? อ อา อิ อี อุ อู เอ โอ, ก ข ค ฆ ง, จ ฉ ช ฌ ญ, ฏ ฐ ฑ ฒ ณ, ต ถ ท ธ น, ป ผ พ ภ ม, ย ร ล ว ส ห ฬ อํ, อิติ อกฺขรา นาม.

ते कोणते? अ आ इ ई उ ऊ ए ओ, क ख ग घ ङ, च छ ज झ ञ, ट ठ ड ढ ण, त थ द ध न, प फ ब भ म, य र ल व स ह ळ अं. यांना 'अक्षरे' (अक्खरा) असे म्हणतात.

เตน กฺวตฺโถ? อตฺโถ อกฺขรสญฺญาโต.

त्याचे काय प्रयोजन आहे? 'अर्थ अक्षरांद्वारे ओळखला जातो' (हे सांगण्यासाठी).

๓, ๓. ตตฺโถทนฺตา สรา อฏฺฐ.

३, ३. त्या अक्षरांमध्ये, 'ओ' पर्यंतचे आठ स्वर आहेत.

ตตฺถ อกฺขเรสุ อการาทีสุ โอทนฺตา อฏฺฐ อกฺขรา สรา นาม โหนฺติ.

त्या अक्षरांमध्ये, 'अ' पासून सुरू होऊन 'ओ' पर्यंत संपणारी आठ अक्षरे 'स्वर' (सरा) म्हणून ओळखली जातात.

ตํ ยถา? อ อา อิ อี อุ อู เอ โอ, อิติ สรา นาม.

ते कोणते? अ आ इ ई उ ऊ ए ओ. यांना 'स्वर' (सरा) असे म्हणतात.

เตน กฺวตฺโถ? สรา สเร โลปํ.

त्याचे काय प्रयोजन आहे? 'स्वराच्या पुढे स्वर आल्यास स्वराचा लोप होतो' (हे सांगण्यासाठी).

๔, ๔. ลหุมตฺตา ตโย รสฺสา.

४, ४. लघु मात्रा असलेले तीन स्वर 'ह्रस्व' आहेत.

ตตฺถ อฏฺฐสุ สเรสุ ลหุมตฺตา ตโย สรา รสฺสา นาม โหนฺติ.

त्या आठ स्वरांमध्ये, लघु मात्रा असलेले तीन स्वर 'ह्रस्व' (रस्सा) म्हणून ओळखले जातात.

ตํ ยถา? อ อิ อุ, อิติ รสฺสา นาม.

ते कोणते? अ इ उ. यांना 'ह्रस्व' (रस्सा) असे म्हणतात.

เตน กฺวตฺโถ? รสฺสํ.

त्याचे काय प्रयोजन आहे? 'ह्रस्व करणे' (हे सांगण्यासाठी).

๕, ๕. อญฺเญ [Pg.41] ทีฆา.

५, ५. इतर स्वर 'दीर्घ' आहेत.

ตตฺถ อฏฺฐสุ สเรสุ รสฺเสหิ อญฺเญ ปญฺจ สรา ทีฆา นาม โหนฺติ.

त्या आठ स्वरांमध्ये, ह्रस्व स्वरांव्यतिरिक्त इतर पाच स्वर 'दीर्घ' (दीघा) म्हणून ओळखले जातात.

ตํ ยถา? อา อี อู เอ โอ, อิติ ทีฆา นาม.

ते कोणते? आ ई ऊ ए ओ. यांना 'दीर्घ' (दीघा) असे म्हणतात.

เตน กฺวตฺโถ? ทีฆํ.

त्याचे काय प्रयोजन आहे? 'दीर्घ करणे' (हे सांगण्यासाठी).

๖, ๘. เสสา พฺยญฺชนา.

६, ८. उर्वरित अक्षरे 'व्यंजने' आहेत.

ฐเปตฺวา อฏฺฐ สเร เสสา อกฺขรา กการาทโย นิคฺคหิตนฺตา พฺยญฺชนา นาม โหนฺติ.

आठ स्वर वगळता, 'क' पासून सुरू होणारी आणि निग्गहीत ('अं') वर संपणारी उर्वरित अक्षरे 'व्यंजने' (ब्यंजना) म्हणून ओळखली जातात.

ตํ ยถา? ก ข ค ฆ ง, จ ฉ ช ฌ ญ, ฏ ฐ ฑ ฒ ณ, ต ถ ท ธ น, ป ผ พ ภ ม, ย ร ล ว ส ห ฬ อํ, อิติ พฺยญฺชนา นาม.

ते कोणते? क ख ग घ ङ, च छ ज झ ञ, ट ठ ड ढ ण, त थ द ध न, प फ ब भ म, य र ल व स ह ळ अं. यांना 'व्यंजने' (ब्यंजना) असे म्हणतात.

เตน กฺวตฺโถ? สรา ปกติ พฺยญฺชเน.

त्याचे काय प्रयोजन आहे? 'व्यंजन पुढे असताना स्वर मूळ रूपात (अपरिवर्तित) राहतात' (हे सांगण्यासाठी).

๗, ๙. วคฺคา ปญฺจปญฺจโส มนฺตา.

७, ९. 'म' पर्यंतचे पाच-पाच अक्षरांचे गट 'वर्ग' आहेत.

เตสํ โข พฺยญฺชนานํ กการาทโย มการนฺตา ปญฺจปญฺจโส อกฺขรวนฺโต วคฺคา นาม โหนฺติ.

त्या व्यंजनांमध्ये, 'क' पासून सुरू होणारी आणि 'म' वर संपणारी पाच-पाच अक्षरांची कुळे 'वर्ग' (वग्गा) म्हणून ओळखली जातात.

ตํ ยถา? ก ข ค ฆ ง, จ ฉ ช ฌ ญ, ฏ ฐ ฑ ฒ ณ, ต ถ ท ธ น, ป ผ พ ภ ม, อิติ วคฺคา นาม.

ते कोणते? क ख ग घ ङ, च छ ज झ ञ, ट ठ ड ढ ण, त थ द ध न, प फ ब भ म. यांना 'वर्ग' (वग्गा) असे म्हणतात.

เตน กฺวตฺโถ? วคฺคนฺตํ วา วคฺเค.

त्याचे काय प्रयोजन आहे? 'वर्ग पुढे असताना (निग्गहीत) पर्यायाने वर्गाचा शेवटचा वर्ण होतो' (हे सांगण्यासाठी).

๘, ๑๐. อํ [Pg.42] อิติ นิคฺคหิตํ.

८, १०. 'अं' याला 'निग्गहीत' म्हणतात.

อํ อิติ นิคฺคหิตํ นาม โหติ.

'अं' याला 'निग्गहीत' (नित्गहीत) असे म्हणतात.

เตน กฺวตฺโถ? อํ พฺยญฺชเน นิคฺคหิตํ.

त्याचे काय प्रयोजन आहे? 'व्यंजन पुढे असताना 'अं' हे निग्गहीत होते' (हे सांगण्यासाठी).

๙, ๑๑. ปรสมญฺญา ปโยเค.

९, ११. इतर व्याकरण ग्रंथांमधील संज्ञा प्रयोगात वापरल्या जातात.

ยา จ ปน ปเรสุ สกฺกตคนฺเถสุ สมญฺญา โฆสาติ วา อโฆสาติ วา, ตา ปโยเค สติ เอตฺถาปิ ยุชฺชนฺเต.

आणि इतर संस्कृत ग्रंथांमध्ये ज्या 'घोष' (voiced) किंवा 'अघोष' (voiceless) अशा संज्ञा आहेत, त्या आवश्यकतेनुसार येथेही प्रयोगात वापरल्या जातात.

ตตฺถ โฆสา นาม-ค ฆ ง, ช ฌ ญ, ฑ ฒ ณ, ท ธ น, พ ภ ม, ย ร ล ว ห ฬ, อิติ โฆสา นาม. อโฆสา นาม-ก ข, จ ฉ, ฏ ฐ, ต ถ, ป ผ, ส, อิติ อโฆสา นาม.

त्यापैकी, घोष वर्ण म्हणजे: ग घ ङ, ज झ ञ, ड ढ ण, द ध न, ब भ म, य र ल व ह ळ. यांना 'घोष' (घोसा) म्हणतात. अघोष वर्ण म्हणजे: क ख, च छ, ट ठ, त थ, प फ, स. यांना 'अघोष' (अघोसा) म्हणतात.

เตน กฺวตฺโถ? วคฺเค โฆสาโฆสานํ ตติยปฐมา.

त्याचे काय प्रयोजन आहे? 'वर्गामध्ये घोष आणि अघोष वर्णांच्या जागी अनुक्रमे तिसरा आणि पहिला वर्ण होतो' (हे सांगण्यासाठी).

๑๐, ๑๒. ปุพฺพมโธฐิต มสฺสรํ สเรน วิโยชเย.

१०, १२. मागील स्वररहित व्यंजनाला पुढील स्वरापासून वेगळे करावे.

ตตฺถ สนฺธึ กตฺตุกาโม ปุพฺพพฺยญฺชนํ อโธฐิตํ อสฺสรํ กตฺวา สรญฺจ อุปริ กตฺวา สเรน วิโยชเย.

त्यामध्ये, संधी करू इच्छिणाऱ्याने मागील व्यंजनाला स्वररहित (खाली स्थित) करून आणि स्वराला पुढील (वर स्थित) करून, व्यंजनाला स्वरापासून वेगळे करावे.

ตตฺรายมาทิ.

येथे हे उदाहरण आहे: 'तत्रायमादि' (तत्र + अयम् + आदि).

๑๑, ๑๔. นเย [Pg.43] ปรํ ยุตฺเต.

११, १४. योग्य असल्यास, स्वररहित व्यंजनाला पुढील अक्षराशी जोडावे.

อสฺสรํ โข พฺยญฺชนํ อโธฐตํ ปรกฺขรํ นเย ยุตฺเต. ตตฺราภิรติมิจฺเฉยฺย.

स्वररहित आणि खाली असलेल्या व्यंजनाला योग्य असल्यास पुढील अक्षराशी जोडावे. उदाहरणार्थ: 'तत्राभिरतिमिच्छेय्य' (तत्र + अभिरतिम् + इच्छेय्य).

ยุตฺเตติกสฺมา? อกฺโกจฺฉิ มํ อวธิ มํ, อชินิ มํ อหาสิ เม. เอตฺถ ปน ยุตฺตํ น โหติ.

'युत्ते' (योग्य असल्यास) असे का म्हटले आहे? 'अक्कोच्छि मं अवधि मं, अजिनि मं अहासि मे' (त्याने मला शिवीगाळ केली, मला मारले, मला हरवले, माझे लुटले) या उदाहरणात व्यंजन पुढील स्वराशी जोडणे योग्य नाही, हे दर्शवण्यासाठी सूत्तात 'युत्ते' हा शब्द वापरला आहे. येथे संधी करणे योग्य नाही.

อิติ สนฺธิกปฺเป ปฐโม กณฺโฑ.

अशा प्रकारे संधी कल्पामधील पहिला खंड समाप्त झाला.

ทุติยกณฺฑ

दुसरा खंड

๑๒, ๑๓. สรา สเร โลปํ.

१२, १३. स्वरांच्या पुढे स्वर आल्यास स्वरांचा लोप होतो.

สรา โข สเร ปเร โลปํ ปปฺโปนฺติ.

स्वर पुढे असताना स्वरांचा लोप होतो.

ยสฺสินฺทฺริยานิ สมถงฺคตานิ. โน เหตํ ภนฺเต สเมตายสฺมา สงฺเฆน.

यस्सिन्द्रियानि समथङ्गतानि (यस्स + इन्द्रियानि). नो हेतं भन्ते (नो हि + एतं). समेतायस्मा सङ्घेन (समेतु + आयस्मा).

๑๓, ๑๕. วา ปโร อสรูปา.

१३, १५. भिन्न स्वर पुढे असताना, पुढील स्वराचा वैकल्पिकरित्या लोप होतो.

สรมฺหา อสรูปา ปโร สโร โลปํ ปปฺโปติ วา.

स्वराच्या पुढे भिन्न स्वर आल्यास, पुढील स्वराचा वैकल्पिकरित्या लोप होतो.

จตฺตาโร’เม ภิกฺขเว ธมฺมา, กินฺนุ’ มาวสมณิโย. วาติ กสฺมา? ปญฺจินฺทฺริยานิ, ตยสฺสุ ธมฺมา ชหิตา ภวนฺติ.

चत्तारोमे भिक्खवे धम्मा (चत्तारो + इमे), किन्नुमाव समणियो (किन्नु + इमा + इव). 'वा' (वैकल्पिकरित्या) असे का म्हटले आहे? पञ्चिन्द्रियानि (पञ्च + इन्द्रियानि), तयस्सु धम्मा जहिता भवन्ति (तयो + अस्सु).

๑๔, ๑๖. กฺวจาสจณฺณํ [Pg.44] ลุตฺเต.

१४, १६. लोप झाला असता, कधीकधी पुढील स्वर असवर्ण (भिन्न) होतो.

สโร โข ปโร ปุพฺพสเร ลุตฺเต กฺวจิ อสวณฺณํ ปปฺโปติ.

पूर्व स्वराचा लोप झाला असता, पुढील स्वर कधीकधी असवर्ण (भिन्न) रूप धारण करतो.

สงฺขฺยํ โนเปติ เวทคู, พนฺธุสฺเสว สมาคโม.

सङ्ख्यं नोपेति वेदगू (न + उपेति), बन्धुस्सेव समागमो (बन्धुस्स + इव).

กฺวจีติ กสฺมา? ยสฺสินฺทฺริยานิ, ตถูปมํ ธมฺมวรํ อเทสยิ.

'क्वचि' (कधीकधी) असे का म्हटले आहे? यस्सिन्द्रियानि (यस्स + इन्द्रियानि), तथूपमं धम्मवरं अदेसयि (तथा + उपमं).

๑๕, ๑๗. ทีฆํ.

१५, १७. दीर्घ होतो.

สโร โข ปโร ปุพฺพสเร ลุตฺเต กฺวจิ ทีฆํ ปปฺโปติ. สทฺธีธ วิตฺตํ ปุริสสฺส เสฏฺฐํ, อนาคาเรหิ จูภยํ.

पूर्व स्वराचा लोप झाला असता, पुढील स्वर कधीकधी दीर्घ होतो. सद्धीध वित्तं पुरिसस्स सेट्ठं (सद्धा + इध), अनागारेहि चूभयं (च + उभयं).

กฺวจีติ กสฺมา? ปญฺจหุปาลิ องฺเคหิ สมนฺนาคโต. นตฺถญฺญํ กิญฺจิ.

'क्वचि' (कधीकधी) असे का म्हटले आहे? पञ्चहुपालि अङ्गेहि समन्नागतो (पञ्चहि + उपालि), नत्थञ्ञं किञ्चि (नत्थि + अञ्ञं).

๑๖, ๑๘. ปุพฺโพ จ.

१६, १८. आणि पूर्व स्वर सुद्धा.

ปุพฺโพ จ สโร ปรสรโลเป กเต กฺวจิ ทีฆํ ปปฺโปติ.

आणि पुढील स्वराचा लोप केला असता, पूर्व स्वर कधीकधी दीर्घ होतो.

กึสูธ วิตฺตํ ปุริสสฺส เสฏฺฐํ, สาธูติ ปฏิสฺสุณิตฺวา, กฺวจีติ กสฺมา? อิติสฺส มุหุตฺตมฺปิ.

किंसूध वित्तं पुरिसस्स सेट्ठं (किंसु + इध), साधूति पटिस्सुणित्वा (साधु + इति). 'क्वचि' (कधीकधी) असे का म्हटले आहे? इतिस्स मुहुत्तम्पि (इति + अस्स).

๑๗, ๑๙. ยเมทนฺตสฺสาเทโส[Pg.45].

१७, १९. अंत्य 'ए' काराच्या जागी 'य्' आदेश होतो.

เอการสฺส อนฺตภูตสฺส สเร ปเร กฺวจิ ยการาเทโส โหติ.

स्वर पुढे असताना, शब्दाच्या शेवटी असलेल्या 'ए' काराच्या जागी कधीकधी 'य्' (यकार) आदेश होतो.

อธิคโต โข มฺยายํ ธมฺโม, ตฺยาหํ เอวํ วเทยฺยํ, ตฺยาสฺส ปหีนา โหนฺติ.

अधिगतो खो म्यायं धम्मो (मे + अयं), त्याहं एवं वदेय्यं (ते + अहं), त्यास्स पहीना होन्ति (ते + अस्स).

กฺวจีติ กสฺมา? เน’นาคตา, อิติ เนตฺถ.

'क्वचि' (कधीकधी) असे का म्हटले आहे? नेनागता (ने + अनागता), इति नेत्थ (ने + एत्थ).

๑๘, ๒๐. วโมทุทนฺตานํ.

१८, २०. अंत्य 'ओ' आणि 'उ' काराच्या जागी 'व्' आदेश होतो.

โอการุการานํ อนฺตภูตานํ สเร ปเร กฺวจิ วการาเทโส โหติ.

स्वर पुढे असताना, शब्दाच्या शेवटी असलेल्या 'ओ' आणि 'उ' काराच्या जागी कधीकधी 'व्' (वकार) आदेश होतो.

อถ ขฺวสฺส, สฺวสฺส โหติ, พหฺวาพาโธ, วตฺถฺเวตฺถ วิหิตํ นิจฺจํ จกฺขาปาถมาคจฺฉติ.

अथ ख्वस्स (को + अस्स), स्वस्स होति (सो + अस्स), बह्वाबाधो (बहु + आबाधो), वत्थ्वेत्थ विहितं निच्चं (वत्थु + एत्थ), चक्खापाथमागच्छति (चक्खु + आपाथं).

กฺวจีติกสฺมา? จตฺตาโร’เม ภิกฺขเว ธมฺมา, กินฺนุมาว สมณิโย.

'क्वचि' (कधीकधी) असे का म्हटले आहे? चत्तारोमे भिक्खवे धम्मा (चत्तारो + इमे), किन्नुमाव समणियो (किन्नु + इमा + इव).

๑๙, ๒๒. สพฺโพ จํติ.

१९, २२. संपूर्ण 'ति' शब्दाचा 'च्' होतो.

สพฺโพ อิจฺเจโส ติสทฺโท พฺยญฺชโน สเร ปเร กฺวจิ จการํ ปปฺโปติ.

स्वर पुढे असताना, संपूर्ण 'ति' हा व्यंजनयुक्त शब्द कधीकधी 'च्' (चकार) रूप धारण करतो.

อิจฺเจตํ [Pg.46] กุสลํ, อิจฺจสฺส วจนียํ, ปจฺจุตฺตริตฺวา, ปจฺจาหรติ.

इच्चेतं कुसलं (इति + एतं), इच्चस्स वचनीयं (इति + अस्स), पच्चुत्तरित्वा (पति + उत्तरित्वा), पच्चाहरति (पति + आहरति).

กฺวจีติ กสฺมา? อิติสฺส มุหุตฺตมฺปิ.

'क्वचि' (कधीकधी) असे का म्हटले आहे? इतिस्स मुहुत्तम्पि (इति + अस्स).

๒๐, ๒๗. โท ธสฺส จ.

२०, २७. आणि 'ध' च्या जागी 'द' होतो.

ธอิจฺเจตสฺส สเร ปเร กฺวจิ ทการาเทโส โหติ.

स्वर पुढे असताना, 'ध' या अक्षराच्या जागी कधीकधी 'द' (दकार) आदेश होतो.

เอกมิทาหํ ภิกฺขเว สมยํ.

एकमिदाहं भिक्खवे समयं (इध + अहं).

กฺวจีติ กสฺมา? อิเธว มรณํ ภวิสฺสติ.

'क्वचि' (कधीकधी) असे का म्हटले आहे? इधेव मरणं भविस्सति (इध + एव).

วคฺคหเณน ธการสฺส หการาเทโส โหติ สาหุ ทสฺสน มริยานํ.

'व' च्या ग्रहणाने 'ध' काराच्या जागी 'ह' कार आदेश होतो; जसे की - साहु दस्सन मरियानं (साधु + दस्सनं).

สุตฺตวิภาเคน พหุธา สิยา-

सूत्रांच्या विभागाने (विश्लेषणाने) अनेक प्रकारचे बदल होतात -

โต ทสฺส, ยถา? สุคโต.

'द' च्या जागी 'त' होतो, जसे की - सुगतो (सुगदो -> सुगतो).

โฏ ตสฺส, ยถา? ทุกฺกฏํ.

'त' च्या जागी 'ट' होतो, जसे की - दुक्कटं (दुक्कतं -> दुक्कटं).

โธ ตสฺส, ยถา? คนฺธพฺโพ.

'त' च्या जागी 'ध' होतो, जसे की - गन्धब्बो (गन्तब्बो -> गन्धब्बो).

ตฺโร ตฺตสฺส, ยถา? อตฺรโช.

'त्त' च्या जागी 'त्र' होतो, जसे की - अत्रजो (अत्तजो -> अत्रजो).

โก คสฺส, ยถา? กุลูปโก.

‘ग’ चा ‘क’ होतो, जसे की? कुलूपको.

โล [Pg.47] รสฺส, ยถา? มหาสาโล.

‘र’ चा ‘ल’ होतो, जसे की? महासालो.

โช ยสฺส, ยถา? ควโช.

‘य’ चा ‘ज’ होतो, जसे की? गवजो.

พฺโพ วสฺส, ยถา? กุพฺพโต.

‘व’ चा ‘ब्ब’ होतो, जसे की? कुब्बतो.

โก ยสฺส, ยถา? สเก.

‘य’ चा ‘क’ होतो, जसे की? सके.

โย ชสฺส, ยถา? นิยํปุตฺตํ.

‘ज’ चा ‘य’ होतो, जसे की? नियंपुत्तं.

โก ตสฺส, ยถา? นิยโก.

‘त’ चा ‘क’ होतो, जसे की? नियको.

จฺโจ ตฺตสฺส, ยถา ภจฺโจ.

‘त्त’ चा ‘च्च’ होतो, जसे की? भच्चो.

โผ ปสฺส, ยถา? นิปฺผตฺติ.

‘प’ चा ‘फ’ होतो, जसे की? निप्फत्ति.

โข กสฺส, ยถา? นิกฺขมติ. อิจฺเจวมาที โยเชตพฺพา.

‘क’ चा ‘ख’ होतो, जसे की? निक्खमति. अशा प्रकारे इतरही रूपे बनवावीत.

๒๑, ๒๑. อิวณฺโณ ยํ นวา.

२१, २१. स्वर पुढे असताना, मागील 'इ' वर्णाचा (इ किंवा ई चा) कधीकधी 'य' होतो.

ปุพฺโพ อิวณฺโณ สเร ปเร ยการํ ปปฺโปติ นวา. ปฏิสุนฺถารวุตฺยสฺส, สพฺพา วิตฺยานุภูยเต.

स्वर पुढे असताना, मागील 'इ' वर्ण (इ किंवा ई) कधीकधी य-कारात बदलतो. उदा. पटिसन्थारवुत्यस्स, सब्बा वित्यानुभूयते.

นวาติ กสฺมา? ปญฺจหงฺเคหิ สมนฺนาคโต, มุตฺตจาคี อนุทฺธโต.

‘कधीकधी’ असे का म्हटले आहे? पुढील उदाहरणांमध्ये हा नियम लागू न होण्यासाठी: पञ्चहङ्गेहि समन्नागतो, मुत्तचागी अनुद्धतो.

๒๒, ๒๘. เอวาทิสฺส ริ ปุพฺโพ จ รสฺโส.

२२, २८. ‘एव’ च्या सुरुवातीच्या ‘ए’ च्या जागी ‘रि’ होतो आणि मागील स्वर कधीकधी र्‍हस्व होतो.

สรมฺหา ปรสฺส เอวสฺส เอการสฺส อาทิสฺส ริกาโร โหติ, ปุพฺโพ จ สโร รสฺโส โหติ นวา.

स्वराच्या पुढे असलेल्या ‘एव’ मधील पहिल्या ‘ए’ काराच्या जागी ‘रि’ कार होतो आणि मागील स्वर कधीकधी र्‍हस्व होतो.

ยถริว [Pg.48] วสุธาตลญฺจ สพฺพํ, ตถริว คุณวา สุปูชนิโย.

उदा. यथरिव वसुधातळञ्च सब्बं, तथारिव गुणवा सुपूजनियो.

นวาติ กสฺมา? ยถา เอว, ตถา เอว.

‘कधीकधी’ असे का म्हटले आहे? पुढील उदाहरणांमध्ये हा नियम लागू न होण्यासाठी: यथा एव, तथा एव.

อิติ สนฺธิกปฺเป ทุติโย กณฺโฑ.

अशा प्रकारे संधी कल्पामधील दुसरा खंड समाप्त झाला.

ตติยกณฺฑ

तिसरा खंड

๒๓, ๒๖. สรา ปกติ พฺยญฺชเน.

२३, २६. व्यंजन पुढे असताना स्वर मूळ रूपात राहतात.

สรา โข พฺยญฺชเน ปเร ปกติรูปานิ โหนฺติ.

व्यंजन पुढे असताना स्वर खरोखरच आपल्या मूळ रूपात राहतात.

มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมา, ปมาโท มจฺจุโน ปทํ, ติณฺโณ ปารงฺคโต อหุ.

उदा. मनोपुब्बङ्गमा धम्मा, पमादो मच्चुनो पदं, तिण्णो पारङ्गतो अहु.

๒๔, ๓๕. สเร กฺวจิ.

२४, ३५. स्वर पुढे असताना स्वर कधीकधी मूळ रूपात राहतात.

สรา โข สเร ปเร กฺวจิ ปกติรูปานิ โหนฺติ.

स्वर पुढे असताना स्वर खरोखरच कधीकधी आपल्या मूळ रूपात राहतात.

โก อิมํ ปถวึ วิเจสฺสติ.

उदा. को इमं पठविं विचेस्सति.

กฺวจีติ กสฺมา? อปฺปสฺสุตายํ ปุริโส.

‘कधीकधी’ असे का म्हटले आहे? पुढील उदाहरणात हा नियम लागू न होण्यासाठी: अप्पस्सुतायं पुरिसो.

๒๕, ๓๗. ทีฆํ.

२५, ३७. दीर्घ होणे.

สรา โข พฺยญฺชเน ปเร กฺวจิ ทีฆํ ปปฺโปนฺติ.

व्यंजन पुढे असताना स्वर कधीकधी दीर्घ होतात.

สมฺมา [Pg.49] ธมฺมํ วิปสฺสโต, เอวํ คาเม มุนี จเร, ขนฺตี ปรมํ ตโป ติติกฺขา.

उदा. सम्मा धम्मं विपस्सतो, एवं गामे मुनी चरे, खन्ती परमं तपो तितिक्खा.

กฺวจีติ กสฺมา? อิธ โมทติ เปจฺจ โมทติ, ปติลียติ, ปฏิหญฺญติ.

‘कधीकधी’ असे का म्हटले आहे? पुढील उदाहरणांमध्ये हा नियम लागू न होण्यासाठी: इध मोदति पेच्च मोदति, पतिलीयति, पटिहञ्ञति.

๒๖, ๓๘. รสฺสํ.

२६, ३८. र्‍हस्व होणे.

สรา โข พฺยญฺชเน ปเร กฺวจิ รสฺสํ ปปฺโปนฺติ.

व्यंजन पुढे असताना स्वर कधीकधी र्‍हस्व होतात.

โภวาทินาม โส โหติ, ยถาภาวิ คุเณน โส.

उदा. भोवादिनाम सो होति, यथाभावि गुणेन सो.

กฺวจีติ กสฺมา? สมฺมาสมาธิ, สาวิตฺตี ฉนฺทโส มุขํ, อุปนียติ ชีวิตมปฺปมายุ.

‘कधीकधी’ असे का म्हटले आहे? पुढील उदाहरणांमध्ये हा नियम लागू न होण्यासाठी: सम्मासमाधि, सावित्ती छन्दसो मुखं, उपनीयति जीवितमप्पमायु.

๒๗, ๓๙. โลปญฺจ ตตฺรากาโร.

२७, ३९. लोप होणे आणि त्या जागी ‘अ’ कार येणे.

สรา โข พฺยญฺชเน ปเร กฺวจิ โลปํ ปปฺโปนฺติ. ตตฺร จ โลเป กเต อการาคโม โหติ.

व्यंजन पुढे असताना स्वर कधीकधी लोप पावतात आणि लोप झालेल्या त्या जागी ‘अ’ काराचा आगम होतो.

ส สีลวา. ส ปญฺญวา เอส ธมฺโม สนนฺตโน, ส เว กสาวมรหติ, ส มานกาโมปิ ภเวยฺย, ส เว มุนิ ชาติภยํ อทสฺสิ.

उदा. स सीलवा. स पञ्ञवा एस धम्मो सनन्तनो, स वे कसावमरहति, स मानकामोपि भवेय्य, स वे मुनि जातिभयं अदस्सि.

กฺวจีติ [Pg.50] กสฺมา? โส มุนิ, เอโส ธมฺโม ปทิสฺสติ, น โส กาสาวมรหติ.

‘कधीकधी’ असे का म्हटले आहे? पुढील उदाहरणांमध्ये हा नियम लागू न होण्यासाठी: सो मुनि, एसो धम्मो पदिस्सति, न सो कासावमरहति.

๒๘, ๔๐. ปร ทฺเวภาโว ฐาเน.

२८, ४०. योग्य ठिकाणी स्वराच्या पुढील व्यंजनाचे द्वित्व होते.

สรมฺหา ปรสฺส พฺยญฺชนสฺส ทฺเวภาโว โหติ ฐาเน.

योग्य ठिकाणी स्वराच्या पुढे असलेल्या व्यंजनाचे द्वित्व होते.

อิธปฺปมาโท, ปุริสสฺส ชนฺตุโน, ปพฺพชฺชํ กิตฺตยิสฺสามิ, จาตุทฺทสิ, ปญฺจทฺทสิ, อภิกฺกนฺตตโร จนฺโท.

इधप्पमादो (येथे आळस/प्रमाद), पुरिसस्स जन्तुनो (मनुष्याचा), पब्बज्जं कित्तयिस्सामि (मी प्रव्रज्येचे वर्णन करीन), चातुद्दसि (चतुर्दशी), पञ्चद्दसि (पंचदशी), अभिक्कन्ततरो चन्दो (अतिशय देदीप्यमान चंद्र).

ฐาเนติ กสฺมา? อิธ โมทติ เปจฺจ โมทติ.

'काही ठिकाणी' (ठाने) असे का म्हटले आहे? 'इध मोदति पेच्च मोदति' (येथे आनंदित होतो, परलोकात आनंदित होतो) यासाठी.

๒๙, ๔๒. วคฺเค โฆสาโฆสานํ ตติยปฐมา.

२९, ४२. वर्गातील घोष आणि अघोष व्यंजनांच्या जागी अनुक्रमे तिसरा आणि पहिला वर्ण (द्वित्व) होतो.

วคฺเค โข ปุพฺเพสํ พฺยญฺชนานํ โฆสาโฆสภูตานํ สรมฺหา ยถาสงฺขฺยํ ตติยปฐมกฺขรา ทฺเวภาวํ คจฺฉนฺติ ฐาเน.

स्वराच्या पुढे असलेल्या वर्गातील घोष आणि अघोष व्यंजनांच्या जागी, काही ठिकाणी अनुक्रमे तिसरा आणि पहिला वर्ण द्वित्वाला प्राप्त होतो.

เอเสว จชฺฌานปฺผโล, ยตฺรฏฺฐิตํ นปฺปสเหยฺย มจฺจุ, เสเล ยถา ปพฺพตมุทฺธนิฏฺฐิโต, จตฺตาริฏฺฐานานิ นโร ปมตฺโต.

एसेव चज्झानप्फलो (हाच ध्यानाचा फायदा आहे), यत्रट्ठितं नप्पसहेय्य मच्चु (जिथे उभे राहिल्यावर मृत्यू पराभूत करू शकत नाही), सेले यथा पब्बतमुद्धनिट्ठितो (जसा पर्वताच्या शिखरावर उभा असलेला), चत्तारिट्ठानानि नरो पमत्तो (प्रमत्त मनुष्याला चार स्थाने प्राप्त होतात).

ฐาเนติ กสฺมา? อิธ เจตโส ทฬฺหํ คณฺหาติ ถามสา.

'काही ठिकाणी' (ठाने) असे का म्हटले आहे? 'इध चेतसो दळ्हं गण्हाति थामसा' (येथे मनाला दृढतेने आणि शक्तीने ग्रहण करतो) यासाठी.

อิติ สนฺธิกปฺเป ตติโย กณฺโฑ.

अशा प्रकारे संधी कल्पामधील तिसरा खंड समाप्त झाला.

จตุตฺถกณฺฑ

चौथा खंड

๓๐, ๕๘. อํ [Pg.51] พฺยญฺชเน นิคฺคหิตํ.

३०, ५८. व्यंजन पुढे असताना निग्गहीत (अं) होते.

นิคฺคหิตํ โข พฺยญฺชเน ปเร อํ อิติ โหติ.

व्यंजन पुढे असताना निग्गहीत हे 'अं' (ं) असेच राहते.

เอวํ วุตฺเต, ตํ สาธูติ ปฏิสฺสุณิตฺวา.

एवं वुत्ते (असे म्हटले असता), तं साधूति पटिस्सुणित्वा (ते 'साधू' म्हणून स्वीकारून).

๓๑, ๔๙. วคฺคนฺตํ วา วคฺเค.

३१, ४९. वर्गातील व्यंजन पुढे असताना निग्गहीताच्या जागी पर्यायाने त्याच वर्गाचा शेवटचा वर्ण (अनुनासिक) होतो.

วคฺคภูเต พฺยญฺชเน ปเร นิคฺคหิตํ โข วคฺคนฺตํ วา ปปฺโปติ.

वर्गातील व्यंजन पुढे असताना निग्गहीत पर्यायाने त्याच वर्गाच्या शेवटच्या वर्णाला (अनुनासिकाला) प्राप्त होते.

ตนฺนิจฺจุตํ, ธมฺมญฺจเร สุจริตํ, จิรปฺปวาสึ ปุริสํ. สนฺตนฺตสฺส มนํ โหติ, ตงฺการุณิกํ, เอวงฺโข ภิกฺขเว สิกฺขิตพฺพํ.

तन्निचुत्तं (ते नृत्य), धम्मञ्चरे सुचरितं (धर्माचे उत्तम आचरण करावे), chirappavāsiṃ purisaṃ (दीर्घकाळ प्रवासात असलेला मनुष्य), सन्तन्तस्स मनं होति (त्याचे मन शांत असते), तङ्कारुणिकं (त्या कारुणिकाला), एवङ्खो भिक्खवे सिक्खितब्बं (हे भिक्खूंनो, तुम्ही असेच शिकले पाहिजे).

วาคฺคหเณนนิคฺคหิตํ โข ลการาเทโส โหติ. ปุคฺคลํ.

'वा' च्या ग्रहणाने निग्गहीताच्या जागी 'ल' कार आदेश होतो. जसे - पुग्गलं.

วาติ กสฺมา? น ตํ กมฺมํ กตํ สาธุ.

'वा' असे का म्हटले आहे? 'न तं कम्मं कतं साधु' (ते केलेले कर्म चांगले नाही) यासाठी.

๓๒, ๕๐. เอเห อุํ.

३२, ५०. ए आणि ह पुढे असताना निग्गहीताच्या जागी 'ञ' होतो.

เอการหกาเร ปเร นิคฺคหิตํ โข ญการํ ปปฺโปติ วา.

एकार आणि हकार पुढे असताना निग्गहीत पर्यायाने 'ञ' कार प्राप्त होते.

ปจฺจตฺตญฺเญว ปรินิพฺพายิสฺสามิ, ตญฺเญเวตฺถ ปฏิปุจฺฉิสฺสามิ, เอวญฺหิ โว ภิกฺขเว สิกฺขิตพฺพํ. ตญฺหิ ตสฺส มุสา โหติ.

पच्चत्तञ्ञेव परिनिब्बायिस्सामि (मी स्वतःच परिनिर्वाण प्राप्त करीन), तञ्ञेवेत्थ पटिपुच्छिस्सामि (त्याचविषयी येथे पुन्हा विचारणार), एवञ्हि वो भिक्खवे सिक्खितब्बं (हे भिक्खूंनो, तुम्ही खरोखर असेच शिकले पाहिजे), तञ्हि तस्स मुसा होति (कारण ते त्याचे असत्य असते).

วาติ [Pg.52] กสฺมา? เอวเมตํ อภิญฺญาย, เอวํ โหติ สุภาสิตํ.

'वा' असे का म्हटले आहे? 'एवमेतं अभिञ्ञाय' (अशा प्रकारे हे जाणून घेऊन), 'एवं होति सुभासितं' (असे सुभाषित असते) यासाठी.

๓๓, ๕๐. สเย จ.

३३, ५०. य पुढे असताना देखील (निग्गहीताच्या जागी 'ञ' होतो).

นิคฺคหิตํ โข ยกาเร ปเร สห ยกาเรน ญการํ ปปฺโปติ วา.

यकार पुढे असताना निग्गहीत यकारासह पर्यायाने 'ञ' कार प्राप्त होते.

สญฺโญโค, สญฺญุตฺตํ.

सञ्ञोगो (संयोग), सञ्ञुत्तं (संयुक्त).

วาติ กสฺมา? สํโยโค, สํยุตฺตํ.

'वा' असे का म्हटले आहे? 'संयोगो', 'संयुत्तं' यासाठी.

๓๔, ๕๒. มทา สเร.

३४, ५२. स्वर पुढे असताना निग्गहीताच्या जागी पर्यायाने 'म' आणि 'द' होतात.

นิคฺคหิตสฺส โข สเร ปเร มการทการาเทสา โหนฺติ วา.

स्वर पुढे असताना निग्गहीताच्या जागी पर्यायाने मकार आणि दकार आदेश होतात.

ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณํ, เอตทโวจ สตฺถา.

तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं (त्याला मी ब्राह्मण म्हणतो), एतदवोच सत्था (शास्त्यांनी असे म्हटले).

วาติ กสฺมา? อกฺโกจฺฉิ มํ อวธิ มํ, อชินิ มํ อหาสิ เม.

'वा' असे का म्हटले आहे? 'अक्कोच्छि मं अवधि मं, अजिनि मं अहासि मे' (मला शिवीगाळ केली, मला मारले, मला हरवले, माझे लुटले) यासाठी.

๓๕, ๓๔. ย ว ม ท น ต ร ลา จาคมา.

३५, ३४. स्वर पुढे असताना य, व, म, द, न, त, र, ल हे आगम होतात.

สเร ปเร ยกาโร วกาโร มกาโร ทกาโร นกาโร ตกาโร รกาโร ลกาโร อิเม อาคมา โหนฺติ วา.

स्वर पुढे असताना यकार, वकार, मकार, दकार, नकार, तकार, रकार, लकार हे आगम पर्यायाने होतात.

นยิมสฺส วิชฺชา, ยถยิทํ จิตฺตํ. มิคี ภนฺตา วุทิกฺขติ, สิตฺตา เต ลหุ เมสฺสติ, อสิตฺตา เต ครุ เมสฺสติ. อสฺโส [Pg.53] ภทฺโร กสามิว, สมฺมทญฺญา วิมุตฺตานํ. มนสาทญฺญา วิมุตฺตานํ, อตฺตทตฺถมภิญฺญาย. จิรํนายติ, อิโต นายติ. ยสฺมาติห ภิกฺขเว, ตสฺมาติห ภิกฺขเว, อชฺชตคฺเค ปาณุเปตํ. สพฺภิเรว สมาเสถ, อารคฺเคริว สาสโป, สาสโปริว อารคฺคา. ฉฬภิญฺญา, สฬายตนํ.

नयिमस्स विज्जा (याच्याकडे विद्या नाही), यथयिदं चित्तं (जसे हे चित्त). मिगी भन्ता वुदिक्खति (घाबरलेली हरिणी पाहते), सित्ता ते लहु मेस्सति (सिंचन केलेली नाव तुला हलकी वाटेल), असित्ता ते गरु मेस्सति (सिंचन न केलेली नाव तुला जड वाटेल). अस्सो भद्रो कसामिव (चांगला घोडा चाबकाच्या इशाऱ्याने चालतो तसा), सम्मदञ्ञा विमुत्तानं (सम्यक ज्ञानाने विमुक्त झालेल्यांचे). मनसादञ्ञा विमुत्तानं (मनाने सम्यक ज्ञान मिळवून विमुक्त झालेल्यांचे), अत्तदत्थमभिञ्ञाय (स्वतःचे कल्याण जाणून). चिरंन्नायति (दीर्घकाळ येत नाही), इतो नायति (येथून येत नाही). यस्मातिह भिक्खवे (ज्या अर्थी येथे, हे भिक्खूंनो), तस्मातिह भिक्खवे (त्या अर्थी येथे, हे भिक्खूंनो), अज्जतग्गे पाणुपेतं (आजपासून प्राणांत असेपर्यंत). सब्भिरेव समासेथ (सज्जनांसोबतच राहावे), आरग्गेरिव सासपो (आरच्या टोकावर मोहरीचा दाणा जसा), सासपोरिव आरग्गा (मोहरीचा दाणा जसा आरच्या टोकावर). चळभिञ्ञा (सहा अभिज्ञा), सळायतनं (सहा आयतने).

วาติ กสฺมา? เอวํ มหิทฺธิยา เอสา, อกฺโกจฺฉิ มํ อวธิ มํ, อชินิ มํ อหาสิ เม, อเชยฺโย อนุคามิโก.

'वा' असे का म्हटले आहे? 'एवं महिद्धिया एसा' (अशी ही महान ऋद्धियुक्त आहे), 'अक्कोच्छि मं अवधि मं, अजिनि मं अहासि मे' (मला शिवीगाळ केली, मला मारले, मला हरवले, माझे लुटले), 'अजेय्यो अनुगामिको' (अजेय आणि सोबत जाणारा) यासाठी.

จคฺคหเณน อิเธว มการสฺส ปกาโร โหติ. จิรปฺปวาสึ ปุริสํ.

येथे 'च' च्या ग्रहणाने मकाराच्या जागी पकार होतो. जसे - चिरप्पवासिं पुरिसं (दीर्घकाळ प्रवासात असलेला मनुष्य).

กการสฺส จ ทกาโร โหติ. สทตฺถปสุโต สิยา.

आणि ककाराच्या जागी दकार होतो. जसे - सदत्थपसुतो सिया (स्वतःच्या कल्याणात मग्न असावे).

ทการสฺส จ ตกาโร โหติ, สุคโต.

आणि दकाराच्या जागी तकार होतो. जसे - सुगतो.

๓๖, ๔๗. กฺวจิ โอ พฺยญฺชเน.

३६, ४७. व्यंजन पुढे असताना काही वेळा 'ओ' कार होतो.

พฺยญฺชเน ปเร กฺวจิ โอการาคโม โหติ.

व्यंजन पुढे असताना काही वेळा ओकार आगम होतो.

อติปฺปโค โข ตาว สาวตฺถิยํ ปิณฺฑาย จริตุํ. ปโรสหสฺสํ.

अतिप्पगो खो ताव सावत्थियं पिण्डाय चरितुं (श्रावस्तीमध्ये पिंडपातासाठी जाण्यास अजून खूप सकाळ आहे), परोसहस्सं (हजाराहून अधिक).

กฺวจีกิ [Pg.54] กสฺมา? เอถ ปสฺสถิมํ โลกํ, อนฺธีภูโต อยํ โลโก.

'क्वचि' (काही वेळा) असे का म्हटले आहे? 'एथ पस्सथिमं लोकं' (या, हा लोक पहा!), 'अन्धीभूतो अयं लोको' (हा लोक आंधळा झाला आहे) यासाठी.

๓๗, ๕๗. นิคฺคหิตญฺจ.

३७, ५७. आणि निग्गहीत देखील.

นิคฺคหิตญฺจาคโม โหติ สเร วา พฺยญฺชเน วา ปเร กฺวจิ.

स्वर किंवा व्यंजन पुढे असताना, कधीकधी निग्गहीताचा (अनुस्वाराचा) आगम होतो.

จกฺขุํอุทปาทิ, อวํสิโร, ยาวญฺจิธ ภิกฺขเว ปุริมํ ชาตึ สรามิ, อณุํถูลานิ สพฺพโส, มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมา.

उदाहरणे: चक्खुं उदपादि (cakkhuṃ udapādi), अवंसिरो (avaṃsiro), यावंचिध भिक्खवे पुरिमं जातिं सरामि (yāvañcidha bhikkhave purimaṃ jātiṃ sarāmi), अणुंथूलानि सब्बसो (aṇuṃthūlāni sabbaso), मनोपुब्बङ्गमा धम्मा (manopubbaṅgamā dhammā).

กฺวจีติ กสฺมา? อิเธว นํ ปสํสนฺติ, เปจฺจ สคฺเค ปโมทติ, น หิ เอเตหิ ยาเนหิ, คจฺเฉยฺย อคตํ ทิสํ.

'कधीकधी' (क्वचि) असे का म्हटले आहे? (प्रत्युदाहरणे:) इधेव नं पसंसन्ति (idheva naṃ pasaṃsanti), पेच्च सग्गे पमोदति (pecca sagge pamodati), न हि एतेहि यानेहि, गच्छेय्य अगतं दिसं (na hi etehi yānehi, gaccheyya agataṃ disaṃ).

จคฺคหเณน วิสทฺทสฺส จ ปกาโร โหติ. ปเจสฺสติ, วิเจสฺสติ วา.

'च' च्या ग्रहणाने 'वि' च्या जागी 'प' कार होतो. उदा. पचेस्सति (pacessati), किंवा विचेस्सति (vicessati).

๓๘, ๕๓. กฺวจิ โลปํ.

३८, ५३. कधीकधी लोप होतो.

นิคฺคหิตํ โข สเร ปเร กฺวจิ โลปํ ปปฺโปติ.

स्वर पुढे असताना, कधीकधी निग्गहीताचा लोप होतो.

ตาสาหํ สนฺติเก, วิทูนคฺคมิติ.

उदाहरणे: तासाहं सन्तिके (tāsāhaṃ santike), विदूनग्गमिति (vidūnaggamiti).

กฺวจีติ กสฺมา? อหเมว นูน พาโล เอตมตฺถํ วิทิตฺวาน.

'कधीकधी' (क्वचि) असे का म्हटले आहे? (पुढील उदाहरणांमध्ये हा नियम लागू न होण्यासाठी:) अहमेव नून बालो एतमत्थं विदित्वान (ahameva nūna bālo etamatthaṃ viditvāna).

๓๙, ๕๔. พฺยญฺชเน [Pg.55] จ.

३९, ५४. आणि व्यंजन पुढे असताना.

นิคฺคหิตํ โข พฺยญฺชเน ปเร กฺวจิ โลปํ ปปฺโปติ.

व्यंजन पुढे असताना, कधीकधी निग्गहीताचा लोप होतो.

อริยสจฺจานทสฺสนํ, เอตํ พุทฺธานสาสนํ.

उदाहरणे: अरियसच्चानदस्सनं (ariyasaccānadassanaṃ), एतं बुद्धानसासनं (etaṃ buddhānasāsanaṃ).

กฺวจีติ กสฺมา? เอตํ มงฺคลมุตฺตมํ, ตํ โว วทามิ ภทฺทนฺเต.

'कधीकधी' (क्वचि) असे का म्हटले आहे? (पुढील उदाहरणांमध्ये हा नियम लागू न होण्यासाठी:) एतं मङ्गलमुत्तमं (etaṃ maṅgalamuttamaṃ), तं वो वदामि भद्दन्ते (taṃ vo vadāmi bhaddante).

๔๐, ๕๕. ปโร วาสโร.

४०, ५५. पुढील स्वर पर्यायाने (लोप पावतो).

นิคฺคหิตมฺหา ปโร สโร โลปํ ปปฺโปติ วา.

निग्गहीतानंतर येणारा स्वर पर्यायाने लोप पावतो.

ภาสิตํ อภินนฺทุนฺติ, อุตฺตตฺตํว, ยถาพีชํว, ยถาธญฺญํว.

उदाहरणे: भासितं अभिनन्दुन्ति (bhāsitaṃ abhinandunti), उत्तत्तंव (uttattaṃva), यथाबीजंव (yathābījaṃva), यथाधञ्ञंव (yathādhaññaṃva).

วาติ กสฺมา? อหเมว นูน พาโล, เอตทโหสิ.

'पर्यायाने' (वा) असे का म्हटले आहे? (पुढील उदाहरणांमध्ये हा नियम लागू न होण्यासाठी:) अहमेव नून बालो (ahameva nūna bālo), एतदहोसि (etadahosi).

๔๑, ๕๖. พฺยญฺชโน จ วิสญฺโญโค.

४१, ५६. आणि व्यंजन असंयुक्त (एकटे) होते.

นิคฺคหิตมฺหา ปรสฺมึ สเร ลุตฺเต ยทิ พฺยญฺชโน สสญฺโญโค วิสญฺโญโค โหติ.

निग्गहीतानंतरचा स्वर लोप पावल्यास, जर व्यंजन संयुक्त असेल तर ते असंयुक्त (एकटे) होते.

เอวํส เต อาสโว, ปุปฺผํสา อุปฺปชฺชิ.

उदाहरणे: एवंस ते आसवो (evaṃsa te āsavo), पुप्फंसा उप्पज्जि (pupphaṃsā uppajji).

ลุตฺเตติ กสฺมา? เอวมสฺส วิทูนคฺคมิติ.

'लोप पावल्यास' (लुत्ते) असे का म्हटले आहे? (पुढील उदाहरणांमध्ये हा नियम लागू न होण्यासाठी:) एवमस्स (evamassa), विदूनग्गमिति (vidūnaggamiti).

จคฺคหเณน [Pg.56] ติณฺณํ พฺยญฺชนานมนฺตเร เย สรูปา, เตสมฺปิ โลโป โหติ. อคฺยาคารํ, ปฏิสนฺถารวุตฺยสฺส.

'च' च्या ग्रहणाने, तीन व्यंजनांच्या मध्ये जे समान (सारखे) वर्ण असतात, त्यांचाही लोप होतो. उदाहरणे: अग्यागारं (agyāgāraṃ), पटिसन्थारवुत्यस्स (paṭisanthāravutyassa).

อิติ สนฺธิกปฺเป จตุตฺโถ กณฺโฑ.

अशा प्रकारे संधी कल्पामधील चौथा खंड समाप्त झाला.

ปญฺจมกณฺฑ

पाचवा खंड

๔๒, ๓๒. โคสเร ปุถสฺสาคโม กฺวจิ.

४२, ३२. स्वर पुढे असताना 'पुथ' च्या शेवटी कधीकधी 'ग' चा आगम होतो.

ปุถอิจฺเจตสฺส อนฺเต สเร ปเร กฺวจิ คการาคโม โหติ.

'पुथ' या शब्दाच्या शेवटी स्वर पुढे असताना कधीकधी 'ग' (गकार) चा आगम होतो.

ปุถเค ว.

उदाहरण: पुथगेव (puthageva).

๔๓, ๓๓. ปาสฺส จนฺโต รสฺโส.

४३, ३३. 'पा' चा अंत्य स्वर र्‍हस्व होतो (आणि 'ग' चा आगम होतो).

ปาอิจฺเจตสฺส อนฺเต สเร ปเร กฺวจิ คการาคโม โหติ, อนฺโต จ สโร รสฺโส โหติ.

'पा' या शब्दाच्या शेवटी स्वर पुढे असताना कधीकधी 'ग' (गकार) चा आगम होतो आणि अंत्य स्वर र्‍हस्व होतो.

ปเคว วุตฺยสฺส.

उदाहरण: पगेव वुत्यस्स (pageva vutyassa).

กฺวจีติ กสฺมา? ปา เอว วุตฺยสฺส.

'कधीकधी' (क्वचि) असे का म्हटले आहे? (पुढील उदाहरणामध्ये हा नियम लागू न होण्यासाठी:) पा एव वुत्यस्स (pā eva vutyassa).

๔๔, ๒๔. อพฺโภ อภิ.

४४, २४. 'अभि' च्या जागी 'अब्भ' होतो.

อภิอิจฺเจตสฺส สเร ปเร อพฺภาเทโส โหติ. อพฺภุทีริตํ, อพฺภุคฺคจฺฉติ.

'अभि' या शब्दाच्या पुढे स्वर असताना 'अब्भ' असा आदेश होतो. उदाहरणे: अब्भुदीरितं (abbhudīritaṃ), अब्भुग्गच्छति (abbhuggacchati).

๔๕, ๒๕. อชฺโฌ [Pg.57] อธิ.

४५, २५. 'अधि' च्या जागी 'अज्झ' होतो.

อธิอิจฺเจตสฺส สเร ปเร อชฺฌาเทโส โหติ.

'अधि' या शब्दाच्या पुढे स्वर असताना 'अज्झ' असा आदेश होतो.

อชฺโฌกาเส, อชฺฌาคมา.

उदाहरणे: अज्झोकासे (ajjhokāse), अज्झागमा (ajjhāgamā).

๔๖, ๒๖. เต น วา อิวณฺเณ.

४६, २६. 'इ' वर्णीय स्वर पुढे असताना ते पर्यायाने (अब्भ आणि अज्झ) होत नाहीत.

เต จ โข อภิอธิอิจฺเจเต อิวณฺเณ ปเร อพฺโภ อชฺโฌอิติวุตฺตรูปา นํ โหนฺติ วา.

'इ' वर्णीय स्वर (इ, ई) पुढे असताना, 'अभि' आणि 'अधि' यांचे अनुक्रमे 'अब्भ' आणि 'अज्झ' हे रूप पर्यायाने होत नाही.

อภิจฺฉิตํ, อธีริตํ.

उदाहरणे: अभिच्छितं (abhicchitaṃ), अधीरितं (adhīritaṃ).

วาติ กสฺมา? อพฺภีริตํ, อชฺฌิณมุตฺโต.

'पर्यायाने' (वा) असे का म्हटले आहे? (पुढील उदाहरणांमध्ये हा नियम लागू होण्यासाठी:) अब्भीरितं (abbhīritaṃ), अज्झिणमुत्तो (ajjhiṇamutto).

๔๗, ๒๓. อติสฺส จนฺตสฺส.

४७, २३. 'अति' च्या अंत्य स्वराचा देखील.

อติอิจฺเจตสฺส อนฺตภูตสฺส ติสทฺทสฺส อิวณฺเณ ปเร ‘‘สพฺโพ จํ ตี’’ติ วุตฺตรูปํ น โหติ.

"अति" या शब्दाच्या शेवटी असलेल्या "ति" या अक्षराच्या पुढे "इ" किंवा "ई" (इवर्ण) आल्यास, पूर्वी सांगितलेले "सब्बो चं ति" (सुत्त १९) हे रूप लागू होत नाही.

อตีสิคโณ, อตีริตํ.

उदाहरणे: अतीसिगणो (अति + इसिगणो), अतीरितं (अति + ईरितं).

อิวณฺเณติ กสฺมา? อจฺจนฺตํ.

"इवर्ण" (इ आणि ई) असे का म्हटले आहे? (प्रत्युदाहरण:) अच्चन्तं (अति + अन्तं).

๔๘, ๔๓. กฺวจิ ปฏิ ปติสฺส.

४८, ४३. कधीकधी "पति" च्या जागी "पटि" आदेश होतो.

ปติอิจฺเจตสฺส สเร วา พฺยญฺชเน วา ปเร กฺวจิ ปฏิอาเทโส โหติ.

"पति" या शब्दाच्या पुढे स्वर किंवा व्यंजन आल्यास, कधीकधी "पटि" असा आदेश होतो.

ปฏคฺคิ ทาตพฺโพ, ปฏิหญฺญติ.

उदाहरणे: पटग्गि दातब्बो (पति + अग्गि), पटिhञ्ञति (पति + हञ्ञति).

กฺวจีติ [Pg.58] กสฺมา? ปจฺจนฺติเมสุ ชนปเทสุ, ปติลียติ, ปติรูปเทสวาโส จ.

"कधीकधी" (क्वचि) असे का म्हटले आहे? (प्रत्युदाहरणे:) पच्चन्तिमेसु जनपदेसु (पति + अन्तिमेसु), पतिलीयति (पति + लीयति), आणि पतिरूपदेसवासो (पति + रूपदेसवासो).

๔๙, ๔๔. ปุถสฺสุ พฺยญฺชเน.

४९, ४४. व्यंजन पुढे असताना "पुथ" च्या अंतिम स्वराचा "उ" होतो.

ปุถอิจฺเจตสฺส อนฺโต สโร พฺยญฺชเน ปเร อุกาโร โหติ.

"पुथ" या शब्दाच्या पुढे व्यंजन आल्यास, त्याच्या अंतिम स्वराचा "उकार" (उ) होतो.

ปุถุชฺชโน, ปุถุภูตํ.

उदाहरणे: पुथुज्जनो (पुथ + जनो), पुथुभूतं (पुथ + भूतं).

อนฺตคฺคหเณน อปุถสฺสาปิ สเร ปเร อนฺตสฺส อุกาโร โหติ, มนุญฺญํ.

(सुत्तात) "अन्त" ग्रहण केल्यामुळे, "पुथ" व्यतिरिक्त इतर शब्दांच्या पुढे स्वर आल्यास त्यांच्या अंतिम स्वराचा देखील "उकार" होतो; जसे की - मनुञ्ञं (मनो + अञ्ञं).

๕๐, ๔๕. โอ อวสฺส.

५०, ४५. "अव" च्या जागी "ओ" होतो.

อวอิจฺเจตสฺส พฺยญฺชเน ปเร กฺวจิ โอกาโร โหติ.

"अव" या शब्दाच्या पुढे व्यंजन आल्यास, कधीकधी "ओकार" (ओ) होतो.

อนฺธกาเรน โอนทฺธา.

उदाहरण: अन्धकारेण ओनद्धा (अव + नद्धा).

กฺวจีติ กสฺมา? อวสุสฺสตุ เม สรีเร มํสโลหิตํ.

"कधीकधी" (क्वचि) असे का म्हटले आहे? (प्रत्युदाहरण:) अवसुस्सतु मे सरीरे मंसलोहितं (येथे "अव" चे "ओ" मध्ये रूपांतर होत नाही).

๕๑, ๕๙. อนุปทิฏฺฐานํ วุตฺตโยคโต.

५१, ५९. ज्यांचे नियम स्पष्टपणे सांगितले नाहीत, त्यांचे रूप पूर्वी सांगितलेल्या नियमांनुसार सिद्ध करावे.

อนุปทิฏฺฐานํ อุปสคฺคนิปาตานํ สรสนฺธีหิ พฺยญฺชนสนฺธีหิ วุตฺตสนฺธีหิ จ ยถาโยคํ โยเชตพฺพํ.

ज्या उपसर्ग आणि निपातांचे नियम स्पष्टपणे सांगितले नाहीत, त्यांची रूपे स्वरसंधी, व्यंजनसंधी आणि वृत्तसंधीच्या नियमांनुसार योग्यतेनुसार जुळवून घ्यावीत.

ปาปนํ[Pg.59], ปรายณํ, อุปายนํ, อุปาหนํ, นฺยาโยโค, นิคุปธิ, อนุโพโธ, ทุวูปสนฺตํ, สุวูปสนฺตํ, ทฺวาลโย, สฺวาลโย, ทุราขฺยาตํ, สฺวาขฺยาโต, อุทีริตํ, สมุทฺทิฏฺฐํ, วิยคฺคํ, วิชฺฌคฺคํ, พฺยคฺคํ, อวยาคมนํ, อนฺเวติ, อนุปฆาโต, อนจฺฉริยํ, ปริเยสนา, ปรามาโส, เอวํ สเร จ โหนฺติ.

उदाहरणे (स्वर पुढे असताना): पापनं, परायणं, उपायनं, उपाहनं, न्यायोगो, निरुपधि, अनुबोधो, दुवूपसन्तं, सुवूपसन्तं, द्वालयो, स्वालयो, दुराख्यातं, स्वाख्यातो, उदीरितं, समुद्दिट्ठं, वियग्गं, विज्झग्गं, ब्यग्गं, अवयागमनं, अन्वेति, अनुपघातो, अनच्छरियं, परियेसना, परामासो; अशा प्रकारे स्वरांच्या बाबतीत संधी होतात.

ปริคฺคโห, ปคฺคโห, ปกฺกโม, ปรกฺกโม, นิกฺกโม, นิกฺกสาโว, นิลฺลยนํ, ทุลฺลยนํ, ทุมฺภิกฺขํ, ทุพฺพุตฺตํ, สนฺทิฏฺฐํ, ทุคฺคโห, วิคฺคโห, นิคฺคโต, อภิกฺกโม, ปฏิกฺกโม, เอวํ พฺยญฺชเน จ. เสสา สพฺเพ โยเชตพฺพา.

उदाहरणे (व्यंजन पुढे असताना): परिग्गहो, पग्गहो, पक्कमो, परक्कमो, निक्कमो, निक्कसावो, निल्लयनं, दुल्लयनं, दुब्भिक्खं, दुब्बुत्तं, संदिट्ठं, दुग्गहो, विग्गहो, निग्गतो, अभिक्कमो, पटिक्कमो; अशा प्रकारे व्यंजनांच्या बाबतीत संधी होतात. उर्वरित सर्व रूपे याचप्रमाणे सिद्ध करावीत.

อิติ สนฺธิกปฺเป ปญฺจโม กณฺโฑ.

अशा प्रकारे संधी कल्पामधील पाचवा कांड (विभाग) समाप्त झाला.

สนฺธิกปฺโป นิฏฺฐิโต.

संधी कल्प समाप्त.

๒. นามกปฺป

२. नाम कल्प (नाम प्रकरण)

ปฐมกณฺฑ

प्रथम कांड (पहिला विभाग)

๕๒, ๖๐. ชินวจนยุตฺตํ [Pg.60] หิ.

५२, ६०. जिनवचनाशी (बुद्धवचनाशी) सुसंगत असणारेच.

‘‘ชินวจนยุตฺตํ หิ’’ อิจฺเจตํ อธิการตฺถํ เวทิตพฺพํ.

"जिनवचनयुत्तं हि" (जिनवचनाशी सुसंगत असणारेच) हा अधिकार नियम (अधिकार सूत्र) म्हणून समजला पाहिजे (जो पुढील व मागील सर्व सूत्रांना लागू होतो).

๕๓, ๖๑. ลิงฺคญฺจ นิปฺปชฺชเต.

५३, ६१. आणि प्रातिपदिक (लिंग) देखील सिद्ध होते.

ยถา ยถา ชินวจนยุตฺตํ หิ ลิงฺคํ, ตถา ตถา อิธ ลิงฺคญฺจ นิปฺปชฺชเต.

ज्या ज्या प्रकारे प्रातिपदिक (लिंग) जिनवचनाशी (बुद्धवचनाशी) सुसंगत असेल, त्या त्या प्रकारे येथे प्रातिपदिक सिद्ध केले जाते.

ตํ ยถา? เอโส โน สตฺถา, พฺรหฺมา อตฺตา, สขา, ราชา.

ते कसे? जसे की - एसो नो सत्था (हा आमचा शास्ता/गुरु), ब्रह्मा, अत्ता (आत्मा/स्वतः), सखा (मित्र), राजा.

๕๔, ๖๒. ตโต จ วิภตฺติโย.

५४, ६२. आणि त्यानंतर विभक्ती प्रत्यय लागतात.

ตโต ชินวจนยุตฺเตหิ ลิงฺเคหิ วิภตฺติโย ปรา โหนฺติ.

त्यानंतर, जिनवचनाशी सुसंगत असलेल्या प्रातिपदिकांच्या (लिंगांच्या) पुढे विभक्ती प्रत्यय लागतात.

๕๕, ๖๓. สิ โย, อํ โย, นา หิ, ส นํ, สฺมา หิ, ส นํ, สฺมึ สุ.

५५, ६३. सि, यो (प्रथमा); अं, यो (द्वितीया); ना, हि (तृतीया); स, नं (चतुर्थी); स्मा, हि (पंचमी); स, नं (षष्ठी); स्मिं, सु (सप्तमी).

กา จ ปน ตาโย วิภตฺติโย? สิ, โย อิติ ปฐมา, อํ, โยอิติ ทุติยา, นา หิ อิติ ตติยา, ส, นํอิติ จตุตฺถี, สฺมา, หิ อิติ ปญฺจมี, ส, นํ อิติ ฉฏฺฐี, สฺมึ, สุ อิติ สตฺตมี.

आणि त्या विभक्त्या कोणत्या आहेत? "सि, यो" ही प्रथमा; "अं, यो" ही द्वितीया; "ना, हि" ही तृतीया; "स, नं" ही चतुर्थी; "स्मा, हि" ही पंचमी; "स, नं" ही षष्ठी; "स्मिं, सु" ही सप्तमी होय.

วิภตฺติอิจฺจเนน [Pg.61] กฺวตฺโถ? อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส.

"विभक्ती" असे म्हणण्याचा काय उपयोग? याचा उपयोग "अम्हस्स ममं सविभत्तिस्स से" इत्यादी सूत्रांमध्ये होतो (उदा. "स" पुढे असताना विभक्तीसह "अम्ह" च्या जागी "ममं" असा आदेश होतो).

๕๖, ๖๔. ตทนุปโรเธน.

५६, ६४. त्याच्या (जिनवचनाच्या) अविरोधाने (बाधा न आणता).

ยถา ยถา เตสํ ชินวจนานํ อนุปโรโธ. ตถา ตถา อิธ ลิงฺคญฺจ นิปฺปชฺชเต.

ज्या ज्या प्रकारे त्या जिनवचनांना बाधा येत नाही, त्या त्या प्रकारे येथे प्रातिपदिक (लिंग) सिद्ध केले जाते.

๕๗, ๗๑. อาลปเน สิ ค สญฺโญ.

५७, ७१. संबोधन अर्थी "सि" प्रत्ययाला "ग" संज्ञा होते.

อาลปนตฺเถ สิ คสญฺโญ โหติ.

संबोधनाच्या अर्थामध्ये "सि" प्रत्ययाला "ग-संज्ञा" प्राप्त होते.

โภติ อยฺเย, โภติ กญฺเญ, โภติ ขราทิเย.

उदाहरणे: भोति अय्ये (हे आदरणीय स्त्री!), भोति कञ्ञे (हे मुली!), भोति खरादिये (हे खरादिया!).

อาลปเนติ กิมตฺถํ? สา อยฺยา.

"संबोधन" असे का म्हटले आहे? (इतर विभक्तींमध्ये हा नियम लागू होऊ नये म्हणून, जसे की:) "सा अय्या" (ती आदरणीय स्त्री - येथे प्रथमा विभक्ती आहे, संबोधन नाही).

สีติ กิมตฺถํ? โภติโย อยฺยาโย.

"सि" असे का म्हटले आहे? (इतर प्रत्ययांच्या बाबतीत हा नियम लागू होऊ नये म्हणून, जसे की:) "भोतियो अय्यायो" (येथे "यो" प्रत्यय आहे, "सि" नाही).

คอิจฺจเนน กฺวตฺโถ? ฆเต จ.

'ग' असे म्हणण्याचा काय उद्देश आहे? 'घटे च' (या सूत्रात 'ग' संज्ञेचा उपयोग करण्यासाठी).

๕๘, ๒๙. อิวณฺณุวณฺณา ฌลา.

५८, २९. इ-वर्ण आणि उ-वर्ण यांना 'झ' आणि 'ल' संज्ञा आहेत.

อิวณฺณุวณฺณาอิจฺเจเต ฌลสญฺญา โหนฺติ ยถาสงฺขฺยํ.

इ-वर्ण (इ, ई) आणि उ-वर्ण (उ, ऊ) यांना यथासंख्य (अनुक्रमे) 'झ' आणि 'ल' संज्ञा होतात.

อิสิโน[Pg.62], อคฺคิโน, คหปติโน, ทณฺฑิโน. เสตุโน, เกตุโน, ภิกฺขุโน. สยมฺภุโน, อภิภุโน.

इसिनो (isino), अग्गिनो (aggino), गहपतिनो (gahapatino), दण्डिनो (daṇḍino). सेतुनो (setuno), केतुनो (ketuno), भिक्खुनो (bhikkhuno). सयम्भुनो (sayambhuno), अभिभुनो (abhibhuno).

ฌลอิจฺจเนน กฺวตฺโถ? ฌลโต สสฺส โน วา.

'झ' आणि 'ल' असे म्हणण्याचा काय उद्देश आहे? 'झलतो सस्स नो वा' (या सूत्रात 'झ' आणि 'ल' संज्ञेचा उपयोग करण्यासाठी).

๕๙, ๑๘๒. เต อิตฺถิขฺยา โป.

५९, १८२. ते स्त्रीलिंगी असताना त्यांना 'प' संज्ञा होते.

เต อิวณฺณุวณฺณา ยทา อิตฺถิขฺยา, ตทา ปสญฺญา โหนฺติ.

ते इ-वर्ण आणि उ-वर्ण जेव्हा स्त्रीलिंगी असतात, तेव्हा त्यांना 'प' संज्ञा होते.

รตฺติยา, อิตฺถิยา, เธนุยา, วธุยา.

रत्तिया (rattiyā), इत्थिया (itthiyā), धेनुया (dhenuyā), वधुया (vadhuyā).

อิตฺถิขฺยาติ กิมตฺถํ? อิสินา, ภิกฺขุนา.

'इत्थिख्या' (स्त्रीलिंगी) असे का म्हटले आहे? इसिना (isinā), भिक्खुना (bhikkhunā) (या पुल्लिंगी उदाहरणांमध्ये हा नियम लागू होऊ नये म्हणून).

สอิจฺจเนน [Pg.63] กฺวตฺโถ? ปโต ยา.

'प' असे म्हणण्याचा काय उद्देश आहे? 'पतो या' (या सूत्रात 'प' संज्ञेचा उपयोग करण्यासाठी).

๖๐, ๑๗๗. อา โฆ.

६०, १७७. 'आ' ला 'घ' संज्ञा होते.

อากาโร ยทา อิตฺถิขฺโย, ตทา ฆสญฺโญ โหติ.

आकार (आ) जेव्हा स्त्रीलिंगी असतो, तेव्हा त्याला 'घ' संज्ञा होते.

สทฺธาย, กญฺญาย, วีณาย, คงฺคาย, ทิสาย สาลาย, มาลาย, ตุลาย, โทลาย, ปภาย, โสภาย, ปญฺญาย, กรุณาย นาวาย, กปาลิกาย.

सद्धाय (saddhāya), कञ्ञाय (kaññāya), वीणाय (vīṇāya), गङ्गाय (gaṅgāya), दिसाय (disāya), सालाय (sālāya), मालाय (mālāya), तुलाय (tulāya), दोलाय (dolāya), पभाय (pabhāya), सोभाय (sobhāya), पञ्ञाय (paññāya), करुणाय (karuṇāya), नावाय (nāvāya), कपालिकाय (kapālikāya).

อาติ กิมตฺถํ? รตฺติยา, อิตฺถิยา.

'आ' असे का म्हटले आहे? रत्तिया (rattiyā), इत्थिया (itthiyā) (या उदाहरणांमध्ये हा नियम लागू होऊ नये म्हणून, कारण येथे 'इ' किंवा 'ई' आहे, 'आ' नाही).

อิตฺถิขฺโยติ กิมตฺถํ? สตฺถารา เทสิโต อยํ ธมฺโม.

'इत्थिख्यो' (स्त्रीलिंगी) असे का म्हटले आहे? 'सत्थारा देसितो अयं धम्मो' (शास्त्याने हा धम्म देशिला आहे) इत्यादी उदाहरणांमध्ये हा नियम लागू होऊ नये म्हणून, कारण हा शब्द पुल्लिंगी आहे.

ฆอิจฺจเนน กฺวตฺโถ? ฆโต นาทีนํ.

'घ' असे म्हणण्याचा काय उद्देश आहे? 'घतो नादीनं' इत्यादी सूत्रांमध्ये 'घ' संज्ञेचा उपयोग करण्यासाठी.

๖๑, ๘๖. สาคโม เส.

६१, ८६. 'से' (स) विभक्ती असताना 'स्' चा आगम होतो.

สการาคโม โหติ เส วิภตฺติมฺหิ.

'से' (स) विभक्ती असताना स-काराचा (स् चा) आगम होतो.

ปุริสสฺส, อคฺคิสฺส, อิสิสฺส, ทณฺฑิสฺส, ภิกฺขุสฺส, สยมฺภุสฺส, อภิภุสฺส.

पुरिसस्स (purisassa), अग्गिस्स (aggissa), इसिस्स (isissa), दण्डिस्स (daṇḍissa), भिक्खुस्स (bhikkhussa), सयम्भुस्स (sayambhussa), अभिभुस्स (abhibhussa).

เสติ กิมตฺตํ? ปุริสสฺมึ.

'से' असे का म्हटले आहे? पुरिसस्मिं (purisasmiṃ) (या उदाहरणात हा नियम लागू होऊ नये म्हणून, कारण येथे 'स' विभक्ती नाही).

๖๒, ๒๐๖. สํสาสฺเวกวจเนสุ จ.

६२, २०६. 'सं' आणि 'सा' या एकवचनी विभक्ती आदेशांमध्ये देखील (स् चा आगम होतो).

สํสาสุ เอกวจเนสุ วิภตฺตาเทเสสุ สการาคโม โหติ.

'सं' आणि 'सा' या एकवचनी विभक्ती आदेशांमध्ये स-काराचा (स् चा) आगम होतो.

เอติสฺสํ, เอติสฺสา อิมิสฺสํ, อิมิสฺสา, ติสฺสํ, ติสฺสา,

एतिस्सं (etissaṃ), एतिस्सा (etissā), इमिस्सं (imissaṃ), इमिस्सा (imissā), तिस्सं (tissaṃ), तिस्सा (tissā),

ตสฺสํ ตสฺสา, ยสฺสํ, ยสฺสา, อมุสฺสํ, อมุสฺสา.

तस्सं (tassaṃ), तस्सा (tassā), यस्सं (yassaṃ), यस्सा (yassā), अमुस्सं (amussaṃ), अमुस्सा (amussā).

สํสาสฺวีติ กิมตฺถํ? อคฺคินา, ปาณินา.

'सं-सासु' असे का म्हटले आहे? अग्गिना (agginā), पाणिना (pāṇinā) (या शब्दांमध्ये 'सं' किंवा 'सा' नसल्यामुळे 'स्' चा आगम होऊ नये म्हणून).

เอกวจเนสฺวีติ กิมตฺถํ? ตาสํ, สพฺพาสํ.

'एकवचनेसु' असे का म्हटले आहे? तासं (tāsaṃ), सब्बासं (sabbāsaṃ) (या बहुवचनी रूपांमध्ये हा नियम लागू होऊ नये म्हणून, कारण ती एकवचनी नाहीत).

วิภตฺตาเทเสสฺวีติ กิมตฺถํ? มนสา, วจสา, ถามสา.

'विभत्तादेसेसु' (विभक्ती आदेशांमध्ये) असे का म्हटले आहे? मनसा (manasā), वचसा (vacasā), थामसा (thāmasā) (या शब्दांमध्ये विभक्तीचा आदेश झालेला नसल्यामुळे 'स्' चा आगम होऊ नये म्हणून).

๖๓, ๒๑๗. เอติมาสมิ.

६३, २१७. 'एता' आणि 'इमा' यांच्या शेवटी 'इ' होतो.

เอตาอิมาอิจฺเจเตสมนฺโต สโร อิกาโร โหติ สํสาสุ เอกวจเนสุ วิภตฺตาเทเสสุ.

'एता' आणि 'इमा' यांच्या शेवटी असलेला स्वर 'सं' आणि 'सा' हे एकवचनी विभक्ती आदेश असताना 'इ' कार होतो.

เอติสฺสํ, เอติสฺสา, อิมิสฺสํ, อิมิสฺสา.

एतिस्सं (etissaṃ), एतिस्सा (etissā), इमिस्सं (imissaṃ), इमिस्सा (imissā).

สํสาสฺวีติ [Pg.64] กิมตฺถํ? เอตาย, อิมาย.

'सं-सासु' असे का म्हटले आहे? एताय (etāya), इमाय (imāya) (या शब्दांमध्ये 'सं' किंवा 'सा' नसल्यामुळे 'इ' कार होऊ नये म्हणून).

เอกวจเนสฺวีติ กิมตฺถํ? เอตาสํ, อิมาสํ.

'एकवचनेसु' असे का म्हटले आहे? एतासं (etāsaṃ), इमासं (imāsaṃ) (या बहुवचनी रूपांमध्ये 'इ' कार होऊ नये म्हणून, कारण ती एकवचनी नाहीत).

๖๔, ๒๑๖. ตสฺสา วา.

६४, २१६. 'ता' च्या शेवटी पर्यायाने (इ होतो).

ตสฺสา อิตฺถิยํ วตฺตมานสฺส อนฺตสฺส อาการสฺส อิกาโร โหติ วา สํสาสุ เอกวจเนสุ วิภตฺตาเทเสสุ.

स्त्रीलिंगात असलेल्या 'ता' या शब्दाच्या शेवटी असलेल्या 'आ' काराचा 'सं' आणि 'सा' हे एकवचनी विभक्ती आदेश असताना पर्यायाने 'इ' कार होतो.

ติสฺสํ, ติสฺสา, ตสฺสํ, ตสฺสา.

तिस्सं (tissaṃ), तिस्सा (tissā), तस्सं (tassaṃ), तस्सा (tassā).

๖๕, ๒๑๕. ตโต สสฺส สฺสาย.

६५, २१५. त्यानंतर 'स' विभक्तीचा 'स्साय' होतो.

ตโต ตา เอตา อิมาโต สสฺส วิภตฺติสฺส สฺสายาเทโส โหติ วา.

त्यानंतर 'ता', 'एता' आणि 'इमा' या शब्दांनंतर येणाऱ्या 'स' विभक्तीचा पर्यायाने 'स्साय' (ssāya) असा आदेश होतो.

ติสฺสาย, เอติสฺสาย, อิมิสฺสาย.

तिस्साय (tissāya), एतिस्साय (etissāya), इमिस्साय (imissāya).

วาติ กิมตฺถํ? ติสฺสา, เอติสฺสา, อิมิสฺสา.

'वा' (पर्यायाने) असे का म्हटले आहे? तिस्सा (tissā), एतिस्सा (etissā), इमिस्सा (imissā) (हे पर्यायी रूप देखील सिद्ध व्हावे म्हणून).

๖๖, ๒๐๕. โฆ รสฺสํ.

६६, २०५. 'घ' चा ऱ्हस्व होतो.

โฆ รสฺสมาปชฺชเต สํสาสุ เอกวจเนสุ วิภตฺตาเทเสสุ.

'सं' आणि 'सा' हे एकवचनी विभक्ती आदेश असताना 'घ' (संज्ञा असलेला स्वर) ऱ्हस्व होतो.

ตสฺสํ, ตสฺสา, ยสฺสํ, ยสฺสา, สพฺพสฺสํ, สพฺพสฺสา.

तस्सं (tassaṃ), तस्सा (tassā), यस्सं (yassaṃ), यस्सा (yassā), सब्बस्सं (sabbassaṃ), सब्बस्सा (sabbassā).

สํสาสฺวีติ กิมตฺถํ? ตาย, สพฺพาย.

'सं-सासु' असे का म्हटले आहे? ताय (tāya), सब्बाय (sabbāya) (या शब्दांमध्ये हा नियम लागू होऊ नये म्हणून).

เอกวจเนสฺวีติ กิมตฺถํ? ตาสํ, สพฺพาสํ.

'एकवचनेसु' असे का म्हटले आहे? तासं (tāsaṃ), सब्बासं (sabbāsaṃ) (या बहुवचनी रूपांमध्ये हा नियम लागू होऊ नये म्हणून).

๖๗, ๒๒๙. โน [Pg.65] จ ทฺวาทิโต นํมฺหิ.

६७, २२९. 'द्वि' इत्यादी शब्दांनंतर 'नं' विभक्ती असताना 'न्' चा आगम होतो.

ทฺวิอิจฺเจวมาทิโต สงฺขฺยาโต นการาคโม โหติ นํมฺหิ วิภตฺติมฺหิ.

'द्वि' इत्यादी संख्यावाचक शब्दांनंतर 'नं' विभक्ती असताना न-काराचा (न् चा) आगम होतो.

ทฺวินฺนํ, ตินฺนํ, จตุนฺนํ, ปญฺจนฺนํ, ฉนฺนํ, สตฺตนฺนํ, อฏฺฐนฺนํ, นวนฺนํ, ทสนฺนํ.

द्विन्नं (dvinnaṃ), तिन्नं (tinnaṃ), चतुन्नं (catunnaṃ), पञ्चन्नं (pañcannaṃ), छन्नं (channaṃ), सत्तन्नं (sattannaṃ), अट्ठन्नं (aṭṭhannaṃ), नवन्नं (navannaṃ), dasannaṃ (दसन्नं).

ทฺวาทิโตติ กิมตฺถํ? สหสฺสานํ.

'द्वादितो' ('द्वि' इत्यादी) असे का म्हटले आहे? सहस्सानं (sahassānaṃ) (या उदाहरणात 'न्' चा आगम होऊ नये म्हणून).

นํมฺหีติ กิมตฺถํ? ทฺวีสุ, ตีสุ.

'नंम्हि' ('नं' विभक्ती असताना) असे का म्हटले आहे? द्वीसु (dvīsu), तीसु (tīsu) (या उदाहरणांमध्ये 'न्' चा आगम होऊ नये म्हणून).

จคฺคหเณนสฺสญฺจาคโม โหติ. จตสฺสนฺนํ อิตฺถีนํ ติสฺสนฺนํ เวทนานํ.

'च' च्या ग्रहणाने 'स्सं' चा देखील आगम होतो. जसे की, चतस्सन्नं इत्थीनं (catassannaṃ itthīnaṃ - चार स्त्रियांचे), तिस्सन्नं वेदनानं (tissannaṃ vedanānaṃ - तीन वेदनांचे).

๖๘, ๑๘๔. อมา ปโต สฺมึสฺมานํ วา.

६८, १८४. 'प' संज्ञक अंगानंतर 'स्मिं' आणि 'स्मा' प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'अं' आणि 'आ' हे आदेश पर्यायाने (वा) होतात.

ปอิจฺเจตสฺมา สฺมึสฺมาอิจฺเจเตสํ อํอาอาเทสา โหนฺติ วา ยถาสงฺขฺยํ.

'प' संज्ञक अंगानंतर 'स्मिं' आणि 'स्मा' यांच्या जागी अनुक्रमे 'अं' आणि 'आ' हे आदेश पर्यायाने (वा) होतात.

มตฺยํ, มติยํ, มตฺยา, มติยา, นิกตฺยํ. นิกติยํ, นิกตฺยา, นิกติยา, วิกตฺยํ, วิกติยํ, วิกตฺยา, วิกติยา, วิรตฺยํ, วิรติยํ, วิรตฺยา, วิรติยา, รตฺยํ, รติยํ, รตฺยา, รติยา, ปุถพฺยํ, ปุถวิยํ, ปุถพฺยา, ปุถวิยา, ปวตฺยํ, ปวตฺยา, ปวตฺติยํ, ปวตฺติยา.

मत्यं, मतियं, मत्या, मतिया, निकत्यं, निकतियं, निकत्या, निकतिया, विकत्यं, विकतियं, विकत्या, विकतिया, विरत्यं, विरतियं, विरत्या, विरतिया, रत्यं, रतियं, रत्या, रतिया, पुथब्यं, पुथवियं, पुथब्या, पुथविया, पवत्यं, पवत्या, पवत्तियं, पवत्तिया.

๖๙, ๑๘๖. อาทิโต โอ จ.

६९, १८६. 'आदि' शब्दाच्या पुढे 'स्मिं' प्रत्ययाचा 'ओ' देखील (आणि 'अं' देखील पर्यायाने) होतो.

อาทิอิจฺเจตสฺมา สฺมึวจนสฺส อํโออาเทสา โหนฺติ วา.

'आदि' शब्दाच्या पुढे 'स्मिं' प्रत्ययाच्या जागी 'अं' आणि 'ओ' हे आदेश पर्यायाने (वा) होतात.

อาทีํ[Pg.66], อาโท.

आदीं, आदो.

วาติ กิมตฺถํ? อาทิสฺมึ, อาทิมฺหิ นาถํ นมสฺสิตฺวาน,

'वा' (पर्यायाने) असे कशासाठी म्हटले आहे? 'आदिस्मिं', 'आदिम्हि' (नाथं नमस्सित्वान - नाथाला नमस्कार करून) इत्यादी रूपांमध्ये हा बदल रोखण्यासाठी.

จคฺคหเณน อญฺญสฺมาปิ สฺมึ วจนสฺส อา โอ อํอาเทสา โหนฺติ. ทิวา จ รตฺโต จ หรนฺติ เย พลิ. พาราณสึ อหุ ราชา.

'च' च्या ग्रहणाने इतर शब्दांच्या पुढे देखील 'स्मिं' प्रत्ययाच्या जागी 'आ', 'ओ' आणि 'अं' हे आदेश होतात. जसे की - 'दिवा च रत्तो च हरन्ति ये बलि' (जे दिवसा आणि रात्री बळी/कर हरण करतात). 'बाराणसिं अहु राजा' (वाराणसीमध्ये राजा होता).

๗๐, ๓๐. ฌลานมิยุวา สเร วา.

७०, ३०. स्वर पुढे असताना 'झ' आणि 'ल' संज्ञक स्वरांच्या जागी अनुक्रमे 'इय' आणि 'उव' हे आदेश पर्यायाने (वा) होतात.

ฌลอิจฺเจเตสํ อิย อุวอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ วา สเร ปเร ยถาสงฺขฺยํ.

स्वर पुढे असताना 'झ' आणि 'ल' यांच्या जागी अनुक्रमे 'इय' आणि 'उव' हे आदेश पर्यायाने (वा) होतात.

ติยนฺตํ ปจฺฉิยาคาเร, อคฺคิยาคาเร, ภิกฺขุวาสเน นิสีทติ, วุถุวาสเน นิสีทติ.

तियन्तं, पच्छियागारे, अग्गियागारे, भिक्खुवासने निसीदति, वुथुवासने निसीदति.

สเรติ กิมตฺถํ? ติมลํ, ติผลํ, ติจตุกฺกํ, ติทณฺฑํ, ติโลกํ, ตินยนํ, ติปาสํ, ติหํสํ, ติภวํ, ติขนฺธํ, ติปิฏกํ, ติเวทนํ, จตุทฺทิสํ, ปุถุภูตํ.

'सरे' (स्वर पुढे असताना) असे कशासाठी म्हटले आहे? स्वर पुढे नसताना हा नियम लागू होऊ नये म्हणून; जसे की - तिमलं, तिफलं, तिचतुक्कं, तिदण्डं, तिलोकं, तिनयनं, तिपासं, तिहंसं, तिभवं, तिखन्धं, तिपिटकं, तिवेदनं, चतुद्दिसं, पुथुभूतं.

วาติ กิมตฺถํ? ปญฺจหงฺเคหิ ตีหากาเรหิ. จกฺขายตนํ.

'वा' (पर्यायाने) असे कशासाठी म्हटले आहे? 'पञ्चहङ्गेहि' (पंचहंगेहि), 'तीहाकारेहि' आणि 'चक्खायतनं' यांमध्ये हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

วาติ วิกปฺปนตฺถํ, อิการสฺส อยาเทโส โหติ, วตฺถุตฺตยํ.

'वा' हा शब्द विकल्पाच्या (पर्यायाच्या) अर्थासाठी आहे, (त्यामुळे) 'इ' काराच्या जागी 'अय' आदेश होतो; जसे की - वत्थुत्तयं.

๗๑, ๕๐๕. ยวการา จ.

७१, ५०५. स्वर पुढे असताना 'झ' आणि 'ल' च्या जागी 'य' आणि 'व' हे आदेश देखील होतात.

ฌลานํ ยการ วการาเทสา โหนฺติ สเร ปเร ยถาสงฺขฺยํ.

स्वर पुढे असताना 'झ' आणि 'ल' यांच्या जागी अनुक्रमे 'य' आणि 'व' हे आदेश होतात.

อคฺยาคารํ[Pg.67], ปกฺขายตนํ, สฺวาคตํ, เต มหาวีร.

अग्यागारं, पक्खायतनं, स्वागतं, ते महावीर.

จคฺคหณํ สมฺปิณฺฑนตฺถํ.

'च' चे ग्रहण हे समुच्चयार्थी (एकत्र जोडण्यासाठी) आहे.

๗๒, ๑๘๕. ปสญฺญสฺส จ.

७२, १८५. 'प' संज्ञक स्वराचा देखील (यकार आदेश होतो).

ปสญฺญสฺส จ อิวณฺณสฺส วิภตฺตาเทเส สเร ปเร ยการาเทโส โหติ.

विभक्तीच्या आदेशरूप स्वर पुढे असताना, 'प' संज्ञक 'इ' वर्णाचा (इ आणि ई चा) 'य' कार आदेश होतो.

ปุถพฺยา, รตฺยา, มตฺยา.

पुथब्या, रत्या, मत्या.

สเรติ กิมตฺถํ? ปุถวิยํ.

'सरे' (स्वर पुढे असताना) असे कशासाठी म्हटले आहे? स्वर पुढे नसताना हा नियम लागू होऊ नये म्हणून; जसे की - पुथवियं.

๗๓, ๑๗๔. คาว เส.

७३, १७४. 'स' (चतुर्थी/षष्ठी एकवचन) प्रत्यय पुढे असताना 'गो' शब्दाच्या 'ओ' काराचा 'आव' आदेश होतो.

โคอิจฺเจตสฺส โอการสฺส อาวาเทโส โหติ เส วิภตฺติมฺหิ.

'से' (स) विभक्ती प्रत्यय पुढे असताना 'गो' या शब्दाच्या 'ओ' काराचा 'आव' आदेश होतो.

คาวสฺส.

गावस्स.

๗๔, ๑๖๙. โยสุ จ.

७४, १६९. 'यो' प्रत्यय पुढे असताना देखील (गो शब्दाच्या ओ काराचा आव आदेश होतो).

โคอิจฺเจตสฺส โอการสฺส อาวาเทโส โหติ โยอิจฺเจเตสุ ปเรสุ.

'यो' प्रत्यय पुढे असताना 'गो' या शब्दाच्या 'ओ' काराचा 'आव' आदेश होतो.

คาโว คจฺฉนฺติ, คาโว ปสฺสนฺติ, คาวี คจฺฉนฺติ, คาวี ปสฺสนฺติ.

गावो गच्छन्ति, गावो पस्सन्ति, गावी गच्छन्ति, गावी पस्सन्ति.

จคฺคหณํ กิมตฺถํ? นาสฺมาสฺมึสุ วจเนสุ อาวา เทโส โหติ.

'च' चे ग्रहण कशासाठी केले आहे? 'ना', 'स्मा', 'स्मिं' आणि 'सु' हे प्रत्यय पुढे असताना देखील 'आव' आदेश व्हावा म्हणून.

คาเวน, คาวา, คาเว, คาเวสุ.

गावेन, गावा, गावे, गावेsu.

๗๕, ๑๗๐. อวมฺหิ [Pg.68] จ.

७५, १७०. आणि 'अं' (aṃ) प्रत्यय पुढे असताना.

โคอิจฺเจตสฺส โอการสฺส อาวอวอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ อํมฺหิ วิภตฺติมฺหิ.

जेव्हा 'अं' (aṃ) विभक्ती प्रत्यय येतो, तेव्हा 'गो' (go) मधील 'ओ' (o) चे 'आव' (āva) आणि 'अव' (ava) असे आदेश होतात.

คาวํ, ควํ.

गावं (gāvaṃ), गवं (gavaṃ).

จคฺคหเณน สาทิเสเสสุ ปุพฺพุตฺตวจเนสุ โคอิจฺเจตสฺส โอการสฺส อวาเทโส โหติ.

सूत्रातील 'च' (ca) च्या ग्रहणाने, मागील सूत्रांमध्ये उल्लेखिलेल्या 'स' (sa) इत्यादी उर्वरित विभक्ती प्रत्ययांच्या पूर्वी, 'गो' (go) मधील 'ओ' (o) चा 'अव' (ava) असा आदेश होतो.

ควสฺส, คโว, คเวน, ควา, คเว, คเวสุ.

गवस्स (gavassa), गावो (gavo), गवेन (gavena), गवा (gavā), गवे (gave), गवेसु (gavesu).

๗๖, ๑๗๑. อาวสฺสุ วา.

७६, १७१. विकल्पेकरून 'आव' (āva) च्या अंतिम स्वराचा 'उ' (u) होतो.

อาวอิจฺเจตสฺส คาวาเทสสฺส อนฺต สรสฺส อุการาเทโส โหติ วา อํมฺหิ วิภตฺติมฺหิ.

जेव्हा 'अं' (aṃ) विभक्ती प्रत्यय येतो, तेव्हा 'गो' चा आदेश असलेल्या 'आव' (āva) मधील अंतिम स्वराचा विकल्पेकरून 'उ' (u) असा आदेश होतो.

คาวุํ, คาวํ.

गावुं (gāvuṃ), गावं (gāvaṃ).

อาวสฺเสติ กิมตฺถํ? คาโว ติฏฺฐนฺติ.

'आवस्स' (āvassa) असे का म्हटले आहे? 'गावो तिट्ठन्ति' (gāvo tiṭṭhanti) [या उदाहरणासाठी, जेथे 'अं' प्रत्यय नसल्याने हा नियम लागू होत नाही].

๗๗, ๑๗๕. ตโต นมํ ปติมฺหา ลุตฺเต จ สมาเส.

७७, १७५. त्यानंतर, 'नम्' (naṃ) प्रत्ययाचा 'अं' (aṃ) होतो, आणि 'पति' (pati) शब्द पुढे असताना अलुप्त समासात ('गो' चा 'अव' होतो).

ตโต โคสทฺทโต นํวจนสฺส อํอาเทโส โหติ, โคอิจฺเจตสฺส โอการสฺส อวาเทโส โหติ ปติมฺหิ ปเร อลุตฺเต จ สมาเส.

त्या 'गो' (go) शब्दानंतर येणाऱ्या 'नम्' (naṃ) विभक्ती प्रत्ययाचा 'अं' (aṃ) असा आदेश होतो, आणि 'पति' (pati) शब्द पुढे असताना अलुप्त-समासात 'गो' मधील 'ओ' (o) चा 'अव' (ava) असा आदेश होतो.

ควปติ.

गवपति (gavapati).

อลุตฺเตติ [Pg.69] กิมตฺถํ? โคปติ.

'अलुत्त' (alutta - अलुप्त) असे का म्हटले आहे? 'गोपति' (gopati) [या उदाहरणासाठी, जेथे विभक्तीचा लोप झाल्यामुळे हा नियम लागू होत नाही].

จคฺคหเณน อสมาเสปิ นํวจนสฺส อํอาเทโส โหติ, โคอิจฺเจตสฺส โอการสฺส อวาเทโส โหติ.

सूत्रातील 'च' (ca) च्या ग्रहणाने, समास नसतानाही 'नम्' (naṃ) प्रत्ययाचा 'अं' (aṃ) असा आदेश होतो, आणि 'गो' (go) मधील 'ओ' (o) चा 'अव' (ava) असा आदेश होतो.

ควํ.

गवं (gavaṃ).

๗๘, ๓. โอสเร จ.

७८, ३. आणि समासात स्वर पुढे असताना ('गो' चा 'अव' होतो).

โคอิจฺเจตสฺส โอการสฺส อวาเทโส โหติ สมาเส จ สเร ปเร.

समासामध्ये स्वर पुढे असताना, 'गो' (go) मधील 'ओ' (o) चा 'अव' (ava) असा आदेश होतो.

ควสฺสกํ, คเวฬกํ, ควาชินํ.

गवस्सकं (gavassakaṃ), गवेळकं (gaveḷakaṃ), गवाजिनं (gavājinaṃ).

จคฺคหเณน อุวณฺณอิจฺเจวมนฺตานํ ลิงฺคานํ อุวอวอุราเทสา โหนฺติ สฺมึโยอิจฺเจเตสุ กฺวจิ.

सूत्रातील 'च' (ca) च्या ग्रहणाने, 'उ' आणि 'ऊ' अंत असणाऱ्या नामांच्या पुढे 'स्मिं' (smiṃ) आणि 'यो' (yo) प्रत्यय असताना, काही ठिकाणी विकल्पेकरून 'उव' (uva), 'अव' (ava) आणि 'उर' (ura) असे आदेश होतात.

ภุวิ, ปสโว, คุรโว, จตุโร.

भुवि (bhuvi), पसवो (pasavo), गुरवो (guravo), चतुरो (caturo).

สเรติ กิมตฺถํ? โคธโน, โควินฺโท.

'सरे' (sare - स्वर पुढे असताना) असे का म्हटले आहे? 'गोधनो' (godhano), 'गोविन्दो' (govindo) [या उदाहरणांसाठी, जेथे स्वर पुढे नसल्याने हा नियम लागू होत नाही].

๗๙, ๔๖. ตพฺพิปรีตูปปเท พฺยญฺชเน จ.

७९, ४६. आणि व्यंजन पुढे असताना, उपपदातील त्याच्या विपरीत ('उ' होतो).

ตสฺส อวสทฺทสฺส ยทา อุปปเท ติฏฺฐมานสฺส ตสฺส โอการสฺส วิปรีโต โหติ พฺยญฺชเน ปเร.

व्यंजन पुढे असताना, उपपदामध्ये असलेल्या त्या 'अव' (ava) शब्दाचा 'ओ' (o) च्या विपरीत (म्हणजेच 'उ' - u) असा आदेश होतो.

อุคฺคเต สูริเย, อุคฺคจฺฉติ, อุคฺคเหตฺวา.

उग्गते सूरिये (uggate sūriye), उग्गच्छति (uggacchati), उग्गहेत्वा (uggahetvā).

จคฺคหณมวธารณตฺถํ. อวสาเน, อวกิรเณ, อวกิรติ.

सूत्रातील 'च' (ca) चे ग्रहण हा नियम मर्यादित करण्यासाठी (अवधारणार्थ) आहे. जेणेकरून 'अवसाने' (avasāne), 'अवकिरणे' (avakiraṇe), 'अवकिरति' (avakirati) [इत्यादींमध्ये हा नियम लागू होणार नाही].

๘๐, ๑๗๓. โคณ [Pg.70] นํมฺหิ วา.

८०, १७३. जेव्हा 'नम्' (naṃ) प्रत्यय येतो, तेव्हा विकल्पेकरून 'गोण' (goṇa) होतो.

สพฺพสฺเสว โคสทฺทสฺส โคณาเทโส โหติ วา นํมฺหิ วิภตฺติมฺหิ.

जेव्हा 'नम्' (naṃ) विभक्ती प्रत्यय येतो, तेव्हा संपूर्ण 'गो' (go) शब्दाचा विकल्पेकरून 'गोण' (goṇa) असा आदेश होतो.

โคณานํ สตฺตนฺนํ.

गोणानं सत्तन्नं (goṇānaṃ sattannaṃ).

วาติ กิมตฺถํ?

'वा' (vā - विकल्पेकरून) असे का म्हटले आहे?

โคนญฺเจ ตรมานานํ, อุชุํ คจฺฉติ ปุงฺคโว.

'गोनं चे तरमानानं, उजुं गच्छति पुङ्गवो' (gonañce taramānānaṃ, ujuṃ gacchati puṅgavo) [या गाथेत हा नियम लागू होऊ नये म्हणून].

สพฺพา คาวี อุชุํ ยนฺติ, เนตฺเต อุชุํ คเต สติ.

'सब्बा गावी उजुं यन्ति, नेत्ते उजुं गते सति' (sabbā gāvī ujuṃ yanti, nette ujuṃ gate sati).

โยควิภาเคน อญฺญตฺราปิ โคณาเทโส โหติ. โคณภูตานํ.

सूत्र-विभागाद्वारे (योगविभाग) इतर ठिकाणीही 'गोण' (goṇa) असा आदेश होतो; जसे की 'गोणभूतानं' (goṇabhūtānaṃ).

๘๑, ๑๗๒. สุหินาสุ จ.

८१, १७२. आणि 'सु', 'हि', 'ना' प्रत्यय पुढे असताना (विकल्पेकरून 'गोण' होतो).

สุหินาอิจฺเจเตสุ สพฺพสฺส โคสทฺทสฺส โคณาเทโส โหติ วา.

जेव्हा 'सु' (su), 'हि' (hi) आणि 'ना' (nā) हे प्रत्यय पुढे असतात, तेव्हा संपूर्ण 'गो' (go) शब्दाचा विकल्पेकरून 'गोण' (goṇa) असा आदेश होतो.

โคเณสุ, โคเณหิ, โคเณภิ, โคเณน.

गोणेसु (goṇesu), गोणेहि (goṇehi), गोणेभि (goṇebhi), गोणेन (goṇena).

วาติ กิมตฺถํ? โคสุ, โคหิ, โคภิ, คเวน.

'वा' (vā - विकल्पेकरून) असे का म्हटले आहे? 'गोसु' (gosu), 'गोहि' (gohi), 'गोभि' (gobhi), 'गवेन' (gavena) [या रूपांसाठी, जेथे हा नियम लागू होत नाही].

จคฺคหเณน สฺยาทิเสเสสุ ปุพฺพุตฺตรวจเนสุปิ โคณ คุ ควยาเทสา โหนฺติ. โคโณ, โคณา, โคณํ, โคเณ, โคณสฺส, โคณมฺหา. โคณมฺหิ, คุนฺนํ, ควเยหิ, ควเยภิ.

सूत्रातील 'च' (ca) च्या ग्रहणाने, 'सि' (si) इत्यादी उर्वरित पूर्व आणि पर विभक्ती प्रत्यय पुढे असतानाही 'गोण' (goṇa), 'गु' (gu) आणि 'गवय' (gavaya) असे आदेश होतात. उदा. गोणो (goṇo), गोणा (goṇā), गोणं (goṇaṃ), गोणे (goṇe), गोणस्स (goṇassa), गोणम्हा (goṇamhā), गोणम्हि (goṇamhi), गुन्नं (gunnaṃ), गवयेहि (gavayehi), गवयेभि (gavayebhi).

๘๒, ๑๔๙. อํโม [Pg.71] นิคฺคหิตํ ฌลเปหิ.

८२, १४९. झ, ळ आणि प संज्ञक वर्णानंतर 'अं' आणि 'म' चा निग्गहीत (अनुस्वार) होतो.

อํวจนสฺส มการสฺส จ ฌลปอิจฺเจเตหิ นิคฺคหิตํ โหติ

'झ' (jha), 'ळ' (ḷa) आणि 'प' (pa) संज्ञक वर्णानंतर येणाऱ्या 'अं' (aṃ) प्रत्ययाचा आणि 'म' (ma) काराचा 'निग्गहीत' (niggahita - अनुस्वार) होतो.

อคฺคึ, อิสึ, คหปตึ, ทณฺฑึ, มเหสึ, ภิกฺขุํ, ปฏุํ, สยมฺภุํ, อภิภุํ, รตฺตึ, อิตฺถึ, วธุํ, ปุลฺลิงฺคํ, ปุมฺภาโว, ปุงฺโกกิโล.

अग्गिं (aggiṃ), इसिं (isiṃ), gahपतिं (gahapatiṃ), दण्डिं (daṇḍiṃ), महेसिं (mahesiṃ), भिक्खुं (bhikkhuṃ), पटुं (paṭuṃ), सयम्भुं (sayambhuṃ), अभिभुं (abhibhuṃ), रत्तिं (rattiṃ), इत्थिं (itthiṃ), वधुं (vadhuṃ), पुल्लिङ्गं (pulliṅgaṃ), पुम्भावो (pumbhāvo), पुङ्कोकिलो (puṅkokilo).

อํโมติ กิมตฺถํ? อคฺคินา, ปาณินา, ภิกฺขุนา, รตฺติยา, อิตฺถิยา, วธุยา.

‘अं-म’ (aṃ-ma) असे कशासाठी म्हटले आहे? ‘अग्गिना’ (agginā) इत्यादींमध्ये हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

ฌลเปหีติ กิมตฺถํ? สุขํ, ทุกฺขํ.

‘झ, ल आणि प यांच्यानंतर’ (jha-la-pehi) असे कशासाठी म्हटले आहे? ‘सुखं’ (sukhaṃ), ‘दुक्खं’ (dukkhaṃ) इत्यादींमध्ये ‘झ’, ‘ल’ किंवा ‘प’ नसल्यामुळे हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

ปุนารมฺภ หณํ วิภาสานิวตฺตนตฺถํ. อคฺคึ, ปฏุํ, พุทฺธึ, วธุํ.

पुन्हा ‘झ-ल-पेहि’ ग्रहण करणे हे येथे ‘वा’ (विकल्प) चे अनुवर्तन रोखण्यासाठी आहे. उदा. अग्गिं (aggiṃ), पटुं (paṭuṃ), बुद्धिं (buddhiṃ), वधुं (vadhuṃ).

๘๓, ๖๗. สรโลโป’ มาเทส ปจฺจยาทิมฺหิ สรโลเป ตุ ปกติ.

८३, ६७. विभक्ती प्रत्यय ‘अं’ (aṃ), आदेश, प्रत्यय इत्यादी नंतर आले असता स्वराचा लोप होतो; आणि स्वराचा लोप झाला असता, तो स्वर मूळ रूपात (प्रकृती रूपात) राहतो.

สรโลโป โหติ อมาเทสปจฺจยาทิมฺหิ สร โลเป ตุ ปกติ โหติ.

विभक्ती प्रत्यय ‘अं’, आदेश, प्रत्यय इत्यादी नंतर आले असता स्वराचा लोप होतो आणि स्वराचा लोप झाला असता तो स्वर मूळ रूपात (प्रकृती रूपात) राहतो.

ปุริสํ, ปุริเส, ปาปํ, ปาเป, ปาปิโย, ปาปิฏฺโฐ.

उदाहरणे: पुरिसं (purisaṃ), पुरिसे (purise), पापं (pāpaṃ), पापे (pāpe), पापियो (pāpiyo), पापिट्ठो (pāpiṭṭho).

อมาเทสปจฺจยาทิมฺหีติ กิ ตฺถํ? อปฺปมาโท อมตํ ปทํ.

‘विभक्ती प्रत्यय ‘अं’, आदेश, प्रत्यय इत्यादी नंतर आले असता’ असे कशासाठी म्हटले आहे? जेथे तसे घडत नाही, जसे की ‘अप्पमादो अमतं पदं’ (appamādo amataṃ padaṃ) मध्ये, तेथे हा नियम लागू होऊ नये म्हणून. येथे ‘अमतं’ मधील ‘अ’ हा विभक्ती प्रत्यय ‘अं’ नाही, आदेश नाही आणि प्रत्ययही नाही, म्हणून येथे हा नियम लागू होत नाही.

สรโลเปติ กิมตฺถํ? ปุริสสฺส, ทณฺฑินํ.

‘स्वराचा लोप होतो’ असे कशासाठी म्हटले आहे? जेथे स्वर नसतो, जसे की ‘पुरिसस्स’ (purisassa), ‘दण्डिनं’ (daṇḍinaṃ) इत्यादींमध्ये, तेथे हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

ตุคฺคหณมวธารณตฺถํ. ภิกฺขุนี, คหปตานี.

‘तु’ (tu) चे ग्रहण हे ‘भिक्खुनी’ (bhikkhunī), ‘गहपतानी’ (gahapatānī) इत्यादींमध्ये हा नियम लागू होण्यापासून रोखण्यासाठी आहे.

ปกติคฺคหณสามตฺเถน [Pg.72] ปุน สนฺธิภาโว จ โหติ. เสยฺโย, เสฏฺโฐ, เชยฺโย, เชฏฺโฐ.

पुन्हा ‘पकति’ (प्रकृती) ग्रहण करण्याच्या सामर्थ्यामुळे तेथे संधी देखील होते, जसे की ‘सेय्यो’ (seyyo), ‘सेट्ठो’ (seṭṭho), ‘जेय्यो’ (jeyyo), ‘जेट्ठो’ (jeṭṭho) इत्यादींमध्ये.

๘๔, ๑๔๔. อโฆรสฺสเมกวจนโยสฺวปิ จ.

८४, १४४. एकवचन विभक्ती प्रत्यय आणि ‘यो’ (yo) नंतर आले असता, ‘घ’ (gha) नसलेला स्वर र्‍हस्व होतो.

อโฆ สโร รสฺสมาปชฺชเต เอกวจนโยอิจฺเจเตสุ.

एकवचन विभक्ती प्रत्यय आणि ‘यो’ नंतर आले असता, ‘घ’ नसलेला स्वर र्‍हस्व होतो.

อิตฺถึ, อิตฺถิโย, อิตฺถิยา. วธุํ, วธุโย, วธุยา. ทณฺฑึ, ทณฺฑิโน, ทณฺฑินา. สยมฺภุํ, สยมฺภุโว, สยมฺภุนา.

उदाहरणे: इत्थिं (itthiṃ), इत्थियो (itthiyo), इत्थिया (itthiyā). वधुं (vadhuṃ), वधुयो (vadhuyo), वधुया (vadhuyā). दण्डिं (daṇḍiṃ), दण्डिनो (daṇḍino), दण्डिना (daṇḍinā). सयम्भुं (sayambhuṃ), सयम्भुवो (sayambhuvo), सयम्भुना (sayambhunā).

อโฆติ กิมตฺถํ? กญฺญํ, กญฺญาโย, กญฺญาย.

‘घ नसलेला’ (agho) असे कशासाठी म्हटले आहे? जेथे ‘घ’ संज्ञा असते, जसे की ‘कञ्ञं’ (kaññaṃ), ‘कञ्ञायो’ (kaññāyo), ‘कञ्ञाय’ (kaññāya) इत्यादींमध्ये, तेथे हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

เอกวจนโยสฺวีติ กิมตฺถํ? อิตฺถีหิ, สยมฺภูหิ.

‘एकवचन विभक्ती प्रत्यय आणि यो नंतर आले असता’ असे कशासाठी म्हटले आहे? जेथे अशी स्थिती नसते, जसे की ‘इत्थीहि’ (itthīhi), ‘सयम्भूहि’ (sayambhūhi) इत्यादींमध्ये, तेथे हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

จคฺคหณมวธารณตฺถํ. นทึ, นทิโย, นทิยา.

‘च’ (ca) चे ग्रहण हे अवधारण (निश्चय) करण्यासाठी आहे. उदा. नदिं (nadiṃ), नदियो (nadiyo), नदिया (nadiyā).

อปิคฺคหเณน น รสฺสมาปชฺชเต. อิตฺถี, ภิกฺขุนี.

‘अपि’ (api) च्या ग्रहणाने र्‍हस्व होत नाही. उदा. इत्थी (itthī), भिक्खुनी (bhikkhunī).

๘๕, ๑๕๐. น สิสฺมิมนปุํสกานิ.

८५, १५०. ‘सि’ (si) प्रत्यय नंतर आला असता, नपुंसकलिंगी नसलेले शब्द र्‍हस्व होत नाहीत.

สิสฺมึ อนปุํสกานิ ลิงฺคานิ น รสฺสมาปชฺชนฺเต. อิตฺถี, ภิกฺขุนี, วธู, ทณฺฑี, สยมฺภู.

‘सि’ प्रत्यय नंतर आला असता, नपुंसकलिंगी नसलेली प्रातिपदिके (लिंगे) र्‍हस्व होत नाहीत. उदा. इत्थी (itthī), भिक्खुनी (bhikkhunī), वधू (vadhū), दण्डी (daṇḍī), सयम्भू (sayambhū).

สิสฺมึนฺติ กิมตฺถํ? โภติ อิตฺถิ, โภติ วธุ, โภ ทณฺฑิ, โภ สยมฺภุ.

‘सि प्रत्यय नंतर आला असता’ असे कशासाठी म्हटले आहे? जेथे ‘सि’ प्रत्यय नंतर येत नाही, जसे की ‘भोति इत्थि’ (bhoti itthi), ‘भोति वधु’ (bhoti vadhu), ‘भो दण्डि’ (bho daṇḍi), ‘भो सयम्भु’ (bho sayambhu) इत्यादींमध्ये, तेथे हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

อนปุํสกานีติ [Pg.73] กิมตฺถํ? สุขการิ ทานํ, สุขการิ สีลํ, สีฆยายิ จิตฺตํ.

‘नपुंसकलिंगी नसलेले’ असे कशासाठी म्हटले आहे? जेथे ते नपुंसकलिंगी असतात, जसे की ‘सुखकारि दानं’ (sukhakāri dānaṃ), ‘सुखकारि सीलं’ (sukhakāri sīlaṃ), ‘सीघयायि चित्तं’ (sīghayāyi cittaṃ) इत्यादींमध्ये, तेथे हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

๘๖, ๒๒๗. อุภาทิโต นมินฺนํ.

८६, २२७. ‘उभ’ (ubha) इत्यादी संख्यावाचक शब्दांनंतर ‘नं’ (naṃ) विभक्ती प्रत्ययाचा ‘इन्नं’ (innaṃ) होतो.

อุภอิจฺเจวมาทิโต สงฺขฺยาโต นํวจนสฺส อินฺนํ โหติ.

‘उभ’ इत्यादी संख्यावाचक शब्दांनंतर ‘नं’ विभक्ती प्रत्ययाचा ‘इन्नं’ होतो.

อุภินฺนํ, ทุวินฺนํ.

उदाहरणे: उभिन्नं (ubhinnaṃ), दुविन्नं (duvinnaṃ).

อุภาทิโตติ กิมตฺถํ? อุภเยสํ.

‘उभ इत्यादींनंतर’ असे कशासाठी म्हटले आहे? जेथे ‘उभ’ इत्यादी शब्द नसतात, जसे की ‘उभयेसं’ (ubhayesaṃ) इत्यादींमध्ये, तेथे हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

๘๗, ๒๓๑. อิณฺณมิณฺณนฺนํ ตีหิ สงฺขฺยาหิ.

८७, २३१. ‘ति’ (ti) या संख्यावाचक शब्दानंतर ‘नं’ (naṃ) विभक्ती प्रत्ययाचे ‘इण्णं’ (iṇṇaṃ) आणि ‘इण्णन्नं’ (iṇṇannaṃ) हे आदेश होतात.

นํวจนสฺส อิณฺณํ อิณฺณนฺนํ อิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ ตีหิ สงฺขฺยาหิ.

‘ति’ या संख्यावाचक शब्दानंतर ‘नं’ विभक्ती प्रत्ययाचे ‘इण्णं’ आणि ‘इण्णन्नं’ हे आदेश होतात.

ติณฺณํ, ติณฺณนฺนํ.

उदाहरणे: तिण्णं (tiṇṇaṃ), तिण्णन्नं (tiṇṇannaṃ).

ตีหีติ กิมตฺถํ? ทฺวินฺนํ.

‘ति या संख्यावाचक शब्दानंतर’ असे कशासाठी म्हटले आहे? जेथे ‘ति’ हा शब्द नसतो, जसे की ‘दुविन्नं’ (dvinnaṃ) इत्यादींमध्ये, तेथे हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

๘๘, ๑๔๗. โยสุ กตนิการโลเปสุ ทีฆํ.

८८, १४७. ‘यो’ (yo) प्रत्ययाचा लोप झाला असता किंवा त्याचा ‘नि’ (ni) आदेश झाला असता, सर्व स्वर दीर्घ होतात.

สพฺเพ สรา โยสุ กตนิการโลเปสุ ทีฆมาปชฺชนฺเต.

‘यो’ प्रत्ययाचा लोप झाला असता किंवा त्याचा ‘नि’ आदेश झाला असता, सर्व स्वर दीर्घ होतात.

อคฺคี, ภิกฺขู, รตฺตี, ยาคู, อฏฺฐี, อฏฺฐีนิ, อายู, อายูนิ, สพฺพานิ, ยานิ, ตานิ, กานิ, กตมานิ, เอตานิ, อปูนิ, อิมานิ.

उदाहरणे: अग्गी (aggī), भिक्खू (bhikkhū), रत्ती (rattī), यागू (yāgū), अट्ठी (aṭṭhī), अट्ठीनि (aṭṭhīni), आयू (āyū), आयूनि (āyūni), सब्बानि (sabbāni), यानि (yāni), तानि (tāni), कानि (kāni), कतमानि (katamāni), एतानि (etāni), apūni (apūni), इमानि (imāni).

โยสฺวีติ [Pg.74] กิมตฺถํ? อคฺคิ, ภิกฺขุ, รตฺติ, ยาคุ, สพฺโพ, โย, โส, โก, อมุโก.

‘यो प्रत्यय नंतर आला असता’ असे कशासाठी म्हटले आहे? जेथे ‘यो’ प्रत्यय नसतो, जसे की ‘अग्गि’ (aggi), ‘भिक्खु’ (bhikkhu), ‘रत्ति’ (ratti), ‘यागु’ (yāgu), ‘सब्बो’ (sabbo), ‘यो’ (yo), ‘सो’ (so), ‘को’ (ko), ‘अमुको’ (amuko) इत्यादींमध्ये, तेथे हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

กตนิการโลเปสฺวีติ กิมตฺถํ? อิตฺถิโย, วธุโย, สยมฺภุโว.

‘लोप किंवा नि-आदेश झाला असता’ असे कशासाठी म्हटले आहे? जेथे लोप किंवा ‘नि’ आदेश होत नाही, जसे की ‘इत्थियो’ (itthiyo), ‘वधुयो’ (vadhuyo), ‘सयम्भुवो’ (sayambhuvo) इत्यादींमध्ये, तेथे हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

ปุนารมฺภคฺคหณํ กิมตฺถํ? นิจฺจทีปนตฺถํ. อคฺคี, ภิกฺขู, รตฺตี, ยานิ, ตานิ, กตมานิ.

पुन्हा ग्रहण कशासाठी केले आहे? नित्यत्व दर्शवण्यासाठी (हा नियम नेहमी लागू व्हावा म्हणून). उदा. अग्गी (aggī), भिक्खू (bhikkhū), रत्ती (rattī), यानि (yāni), तानि (tāni), कतमानि (katamāni).

๘๙, ๘๗. สุนํหิสุ จ.

८९, ८७. ‘सु’ (su), ‘नं’ (naṃ) आणि ‘हि’ (hi) प्रत्यय नंतर आले असता, सर्व स्वर दीर्घ होतात.

สุนํหิอิจฺเจเตสุ สพฺเพ สรา ทีฆมาปชฺชนฺเต.

‘सु’, ‘नं’ आणि ‘हि’ प्रत्यय नंतर आले असता, सर्व स्वर दीर्घ होतात.

อคฺคีสุ, อคฺคีนํ, อคฺคีหิ, รตฺตีสุ, รตฺตีนํ, รตฺตีหิ. ภิกฺขูสุ, ภิกฺขูนํ, ภิกฺขูหิ. ปุริสานํ.

उदाहरणे: अग्गीसु (aggīsu), अग्गीनं (aggīnaṃ), अग्गीहि (aggīhi), रत्तीसु (rattīsu), रत्तीनं (rattīnaṃ), रत्तीहि (rattīhi). भिक्खूसु (bhikkhūsu), भिक्खूनं (bhikkhūnaṃ), भिक्खूहि (bhikkhūhi). पुरिसानं (purisānaṃ).

เอเตสฺวีตี กิมตฺถํ? อคฺคินา, ปาณินา, ทณฺฑินา.

‘हे प्रत्यय नंतर आले असता’ असे कशासाठी म्हटले आहे? जेथे ‘सु’, ‘नं’ आणि ‘हि’ प्रत्यय नंतर येत नाहीत, जसे की ‘अग्गिना’ (agginā), ‘पाणिना’ (pāṇinā), ‘दण्डिना’ (daṇḍinā) इत्यादींमध्ये, तेथे हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

จคฺคหณมวธารณตฺถํ. สุเขตฺเตสุ พฺรหฺมจาริสุ, ธมฺมมกฺขาสิ ภควา ภิกฺขุนํ ทตฺวา สเกหิ ปาณิภิ.

‘च’ (ca) चे ग्रहण हे नियम रोखण्यासाठी (अपवाद दर्शवण्यासाठी) आहे. उदा. ‘सुखेत्तेसु ब्रह्मचारिसु, धम्ममक्खासि भगवा भिक्खुनं दत्वा सकेहि पाणिभि’ (येथे ‘ब्रह्मचारिसु’ मध्ये ‘इ’ दीर्घ होत नाही, ‘भिक्खुनं’ मध्ये ‘उ’ दीर्घ होत नाही आणि ‘पाणिभि’ मध्ये ‘इ’ दीर्घ होत नाही).

๙๐, ๒๕๒. ปญฺจาทีนมตฺตํ.

९०, २५२. पञ्चादीनमत्तं। (सूत्र)

ปญฺจาทีนํ สงฺขฺยานํ อนฺโต อตฺตมาปชฺชเต สุนํหิอิจฺเจเตสุ.

जेव्हा 'सु', 'नं' आणि 'हि' हे प्रत्यय मागे येतात, तेव्हा 'पञ्च' इत्यादी संख्यावाचक शब्दांच्या शेवटच्या स्वराचा 'अ' होतो.

ปญฺจสุ, ปญฺจนฺนํ, ปญฺจหิ, ฉสุ, ฉนฺนํ, ฉหิ, สตฺตสุ, สตฺตนฺนํ, สตฺตหิ, อฏฺฐสุ, อฏฺฐนฺนํ, อฏฺฐหิ, นวสุ, นวนฺนํ, นวหิ, ทสสุ, ทสนฺนํ, ทสหิ.

उदा. पञ्चसु, पञ्चन्नं, पञ्चहि, छसु, छन्नं, छहि, सत्तसु, सत्तन्नं, सत्तहि, अट्ठसु, अट्ठन्नं, अट्ठहि, नवसु, नवन्नं, नवहि, दससु, दसन्नं, दसहि.

ปญฺจาทีนมีติ กิมตฺถํ? ทฺวีสุ, ทฺวินฺนํ, ทฺวีหิ.

'पञ्च इत्यादींच्या' असे का म्हटले आहे? 'द्वीसु', 'द्विन्नं', 'द्वीहि' इत्यादींमध्ये हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

อตฺตมิติภาวนิทฺเทโส [Pg.75] อุภยสฺสาคมนตฺถํ, อนฺโต อุกาโร อตฺตมาปชฺชเต. จตสฺสนฺนํ อิตฺถีนํ. ติสฺสนฺนํ เวทนานํ.

'अत्तं' (अ-भाव) हा भावनिर्देश दोन्ही 'स्स' आगम करण्यासाठी आहे, आणि शेवटचा 'उ' कार 'अ' मध्ये बदलतो. उदा. चतस्सन्नं इत्थीनं (चार स्त्रियांचे), तिस्सन्नं वेदनानं (तीन वेदनांचे).

๙๑, ๑๙๔. ปติสฺสินีมฺหิ.

९१, १९४. पतिस्सिनीम्हि। (सूत्र)

ปติสฺสนฺโต อตฺตมาปชฺชเต อินีมฺหิ ปจฺจเย ปเร.

जेव्हा 'इनी' हा प्रत्यय मागे येतो, तेव्हा 'पति' शब्दाचा शेवटचा स्वर 'अ' मध्ये बदलतो.

คหปตานี.

उदा. गहपतानी।

อินีมฺหีติ กิมตฺถํ? คหปติ.

'इनी प्रत्यय मागे असताना' असे का म्हटले आहे? 'गहपति' इत्यादींमध्ये हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

๙๒, ๑๐๐. นฺตุสฺสนฺโต โยสุจ.

९२, १००. न्तुस्सन्तो योसु च। (सूत्र)

นฺตุปจฺจยสฺส อนฺโต อตฺตมาปชฺชเต สุนํหิโยอิจฺเจเตสุ ปเรสุ.

जेव्हा 'सु', 'नं', 'हि' आणि 'यो' हे प्रत्यय मागे येतात, तेव्हा 'न्तु' प्रत्ययाचा शेवटचा स्वर 'अ' मध्ये बदलतो.

คุณวนฺเตสุ, คุณวนฺตานํ, คุณวนฺเตหิ, คุณวนฺตา, คุณวนฺเต.

उदा. गुणवन्तेसु, गुणवन्तानं, गुणवन्तेहि, गुणवन्ता, गुणवन्ते.

นฺตุสฺเสติ กิมตฺถํ? อิสีนํ.

'न्तु प्रत्ययाचा' असे का म्हटले आहे? 'इसीनं' इत्यादींमध्ये हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

เอเตสฺวีติ กิมตฺถํ? คุณวา.

'सु, नं, हि आणि यो मागे असताना' असे का म्हटले आहे? 'गुणवा' इत्यादींमध्ये हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

จคฺคหเณน อญฺเญสุ วจเนสุ อตฺตญฺจ โหติ. คุณวนฺตสฺมึ, คุณวนฺเตน.

'च' च्या ग्रहणाने इतर वचनांमध्येही 'अ' होतो. उदा. गुणवन्तस्मिं, गुणवन्तेन.

อนฺตคฺคหเณน นฺตุปจฺจยสฺส อนฺโต อตฺตมาปชฺชเต, โยนญฺจ อิกาโร โหติ. คุณวนฺติ.

'अन्त' च्या ग्रहणाने 'न्तु' प्रत्ययाचा शेवटचा स्वर 'अ' मध्ये बदलतो आणि 'यो' चा 'इ' कार होतो. उदा. गुणवन्ति.

๙๓, ๑๐๖. สพฺพสฺส [Pg.76] วา อํเสสุ.

९३, १०६. सब्बस्स वा अंसेसु। (सूत्र)

สพฺพสฺเสว นฺตุปจฺจยสฺส อตฺตํ โหติ วา อํสอิจฺเจเตสุ.

जेव्हा 'अं' आणि 'स' हे प्रत्यय मागे येतात, तेव्हा संपूर्ण 'न्तु' प्रत्ययाचा पर्यायाने 'अ' होतो.

สติมํ ภิกฺขุ, สติมนฺตํ ภิกฺขุํ วา, พนฺธุมํ ราชานํ, พนฺธุมนฺตํ ราชานํ วา, สติมสฺส ภิกฺขุโน, สติมโต ภิกฺขุโน วา, พนฺธุมสฺส รญฺโญ สุงฺกํ, พนฺธุมโต รญฺโญ วา สุงฺกํ เทติ.

उदा. सतिमं भिक्खु किंवा सतिमन्तं भिक्खुं, बन्धुमं राजानं किंवा बन्धुमन्तं राजानं, सतिमस्स भिक्खुनो किंवा सतिमतो भिक्खुनो, बन्धुमस्स रञ्ञो सुङ्कं किंवा बन्धुमतो रञ्ञो वा सुङ्कं देति (देतो).

เอเตสฺวีติ กิมตฺถํ? สติมา ภิกฺขุ, พนฺธุมา ราชา.

'अं आणि स मागे असताना' असे का म्हटले आहे? 'सतिमा भिक्खु', 'बन्धुमा राजा' इत्यादींमध्ये हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

๙๔, ๑๐๕. สิมฺหิ วา.

९४, १०५. सिम्हि वा। (सूत्र)

นฺตุปจฺจยสฺส อนฺตสฺส อตฺตํ โหติ วา สิมฺหิ วิภตฺติมฺหิ.

जेव्हा 'सि' विभक्ती मागे येते, तेव्हा 'न्तु' प्रत्ययाच्या शेवटच्या स्वराचा पर्यायाने 'अ' होतो.

หิมวนฺโต ปพฺพโต.

उदा. हिमवन्तो पब्बतो.

วาติ กิมตฺถํ? หิมวา ปพฺพโต.

'पर्यायाने' (वा) असे का म्हटले आहे? काही वेळा हा नियम लागू होऊ नये म्हणून, जसे की 'हिमवा पब्बतो'.

๙๕, ๑๔๕. อคฺคิสฺสินิ[Pg.77].

९५, १४५. अग्गिस्सिनि। (सूत्र)

อคฺคิสฺสนฺตสฺส อินิ โหติ วา สิมฺหิ วิภตฺติมฺหิ.

जेव्हा 'सि' विभक्ती मागे येते, तेव्हा 'अग्गि' च्या शेवटच्या स्वराचा पर्यायाने 'इनि' होतो.

ปุรโต อคฺคินิ, ปจฺฉโต อคฺคินิ, ทกฺขิณโต อคฺคินิ, วามโต อคฺคินิ.

उदा. पुरतो अग्गिनि, पच्छतो अग्गिनि, दक्खिणतो अग्गिनि, वामतो अग्गिनि.

วาติ กิมตฺถํ? อคฺคิ.

'पर्यायाने' (वा) असे का म्हटले आहे? काही वेळा हा नियम लागू होऊ नये म्हणून, जसे की 'अग्गि'.

๙๖, ๑๔๘. โยสฺวกตรสฺโส โฌ.

९६, १४८. योस्वकतरस्सो झो। (सूत्र)

โยสุ อกตรสฺโส โฌ อตฺตมาปชฺชเต.

जेव्हा 'यो' प्रत्यय मागे येतो, तेव्हा र्‍हस्व न झालेला 'झ' (संज्ञा असलेला स्वर) 'अ' मध्ये बदलतो.

อคฺคโย มุนโย, อิสโย, คหปตโย.

उदा. अग्गयो मुनयो, इसयो, gahapatayo (गहपतयो).

โยสฺวีติ กิมตฺถํ? อคฺคีสุ.

'यो मागे असताना' असे का म्हटले आहे? 'अग्गीसु' इत्यादींमध्ये हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

อกตรสฺโสติ กิมตฺถํ? ทณฺฑิโน.

'र्‍हस्व न झालेला' असे का म्हटले आहे? ज्याचा र्‍हस्व झाला आहे अशा 'दण्डिनो' इत्यादींमध्ये हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

โฌติ กิมตฺถํ? รตฺติโย.

'झ' असे का म्हटले आहे? 'रत्तियो' इत्यादींमध्ये हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

๙๗, ๑๕๖. เวโวสุ โล จ.

९७, १५६. वेवोसू लो च। (सूत्र)

เวโวอิจฺเจเตสุ อกตรสฺโส โล อตฺตมาปชฺชเต.

जेव्हा 'वे' आणि 'वो' हे प्रत्यय मागे येतात, तेव्हा र्‍हस्व न झालेला 'ल' (संज्ञा असलेला स्वर) 'अ' मध्ये बदलतो.

ภิกฺขเว, ภิกฺขโว, เหตเว, เหตโว.

उदा. भिक्खवे, भिक्खवो, हेतवे, हेतवो.

อกตรสฺโสติ กิมตฺถํ? สยมฺภุโว, เวสฺสภุโว, ปราภิภุโว.

'र्‍हस्व न झालेला' असे का म्हटले आहे? ज्याचा र्‍हस्व झाला आहे अशा 'सयम्भुवो', 'वेस्सभुवो', 'पराभिभुवो' इत्यादींमध्ये हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

เวโวสฺวีติ กิมตฺถํ? เหตุนา, เกตุนา, เสตุนา.

'वे आणि वो मागे असताना' असे का म्हटले आहे? 'हेतुना', 'केतुना', 'सेतुना' इत्यादींमध्ये हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

จคฺคหณมนุกฑฺฒนตฺถํ.

'च' चे ग्रहण (मागील सूत्रातून 'अत्तं' हा शब्द) पुढे ओढण्यासाठी (अनुवृत्तीसाठी) आहे.

๙๘, ๑๘๖. มาตุลาทีนมานตฺตมีกาเร.

९८, १८६. 'ई' (ī) प्रत्यय मागे असताना 'मातुल' इत्यादी शब्दांच्या शेवटी 'आन' (āna) आदेश होतो.

มาตุลอิจฺเจวมาทีนํ อนฺโต อานตฺตมาปชฺชเต อีกาเร ปจฺจเย ปเร.

'ई' (ī) प्रत्यय परे (मागे) असताना 'मातुल' इत्यादी शब्दांच्या शेवटी 'आन' (āna) भाव प्राप्त होतो.

มาตุลานี[Pg.78], อยฺยกานี, วรุณานี.

मातुलानी (mātulānī), अय्यकानी (ayyakānī), वरुणानी (varuṇānī).

อีกาเรติ กิมตฺถํ? ภิกฺขุนี, ราชินี, ชาลินี, คหปตานี.

'ईकारे' (ई-कार असताना) असे कशासाठी म्हटले आहे? भिक्खुनी (bhikkhunī), राजिनी (rājinī), जालिनी (jālinī), गहपतानी (gahapatānī) यांच्या सिद्धीसाठी.

อานตฺตคฺคหเณน นทีอิจฺเจตสฺส ทีสทฺทสฺส ชฺโชชฺชา อาเทสา โหนฺติ สห วิภตฺติยา โยนาสอิจฺเจเตสุ. นชฺโช สนฺทนฺติ, นชฺชา กตํ ตรงฺคํ, นชฺชา เนรญฺชราย ตีเร.

'आन' ग्रहणाने 'नदी' या शब्दातील 'दी' (dī) या अक्षराच्या जागी 'यो', 'ना' आणि 'स' विभक्ती प्रत्यय परे असताना विभक्तीसह 'ज्जो' (jjo) आणि 'ज्जा' (jjā) हे आदेश होतात. उदा. नज्जो संदन्ति (नद्या वाहतात), नज्जा कतं तरङ्गं (नदीने लाट निर्माण केली), नज्जा नेरञ्जराय तीरे (नेरंजरा नदीच्या तीरावर).

๙๙, ๘๑. สฺมาหิสฺมึนํมฺหาภิมฺหิวา.

९९, ८१. 'स्मा', 'हि' आणि 'स्मिं' यांच्या जागी अनुक्रमे 'म्हा', 'भि' आणि 'म्हि' हे आदेश विकल्पेकरून होतात.

สพฺพโต ลิงฺคโต สฺมาหิสฺมึ อิจฺเจเตสํ มฺหาภิมฺหิอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ วา ยถาสงฺขฺยํ.

सर्व प्रातिपदिकानंतर (लिंगानंतर) 'स्मा', 'हि' आणि 'स्मिं' यांच्या जागी अनुक्रमे 'म्हा', 'भि' आणि 'म्हि' हे आदेश विकल्पेकरून (वा) होतात.

ปุริสมฺหา, ปุริสสฺมา, ปุริเสภิ, ปุริเสหิ, ปุริสมฺหิ, ปุริสสฺมึ.

पुरिसम्हा (purisamhā), पुरिसस्मा (purisasmā), पुरिसेभि (purisebhi), पुरिसेहि (purisehi), पुरिसम्हि (purisamhi), पुरिसस्मिं (purisasmiṃ).

สฺมาหิสฺมึนมิติ กิมตฺถํ? วณฺณวนฺตํ อคนฺธกํ วิรุฬฺหปุปฺผํ, มหนฺตํ ฉตฺตํ มหาฉตฺตํ, มหนฺตํ ธชํ มหาธชํ.

'स्मा-हि-स्मिं' असे कशासाठी म्हटले आहे? जेथे 'स्मा', 'हि' आणि 'स्मिं' प्रत्यय नसतील तेथे हा नियम लागू होऊ नये म्हणून; जसे की - वण्णवन्तं अगन्धकं विरुळ्हपुप्फं (सुंदर पण सुगंध नसलेले उमललेले फूल), महन्तं छत्तं महाछत्तं (मोठे छत्र), महन्तं धजं महाधजं (मोठा ध्वज).

๑๐๐, ๒๑๔. น ติเมหิ กตากาเรหิ.

१००, २१४. 'त' आणि 'इम' यांचे 'अ' कारात रूपांतर झाले असता (हा नियम लागू होत नाही).

ต อิมอิจฺเจเตหิ กตากาเรหิ สฺมาสฺมึ นํมฺหามฺหิอิจฺเจเต อาเทสา เนว โหนฺติ.

'त' आणि 'इम' या शब्दांचे 'अ' कारात रूपांतर झाले असता, 'स्मा' आणि 'स्मिं' यांच्या जागी 'म्हा' आणि 'म्हि' हे आदेश मुळीच होत नाहीत.

อสฺมา ฐานา ภยํ อุปฺปชฺชติ, อสฺมึ ฐาเน ภยํ ติฏฺฐติ, อสฺมา, อสฺมึ.

अस्मा ठाना भयं उप्पज्जति (या स्थानावरून भय उत्पन्न होते), अस्मिं ठाने भयं तिट्ठति (या स्थानावर भय राहते), अस्मा (asmā), अस्मिं (asmiṃ).

กตากาเรหีติ [Pg.79] กิมตฺถํ? ตมฺหา, ตมฺหิ, อิมมฺหา, อิมมฺหิ.

'कताकारेहि' (अ-कारात रूपांतर झाले असता) असे कशासाठी म्हटले आहे? जेथे 'त' आणि 'इम' यांचे 'अ' कारात रूपांतर होत नाही तेथे हा नियम लागू होऊ नये म्हणून; जसे की - तम्हा (tamhā), तम्हि (tamhi), इमम्हा (imamhā), इमम्हि (imamhi).

๑๐๑, ๘๐. สุหิสฺวกาโร เอ.

१०१, ८०. 'सु' आणि 'हि' प्रत्यय परे असताना 'अ' काराचा 'ए' होतो.

สุหิอิจฺเจเตสุ อกาโร เอตฺตมาปชฺชเต.

'सु' आणि 'हि' हे प्रत्यय मागे असताना 'अ' कार 'ए' भावाला प्राप्त होतो.

สพฺเพสุ, เยสุ, เตสุ, เกสุ, ปุริเสสุ, อิเมสุ, กุสเลสุ, ตุมฺเหสุ, อมฺเหสุ, สพฺเพหิ, เยหิ, เตหิ, เกหิ, ปุริเสหิ, อิเมหิ, กุสเลหิ, ตุมฺเหหิ, อมฺเหหิ.

सब्बेसु (sabbesu), येसु (yesu), तेसु (tesu), केसु (kesu), पुरिसेसु (purisesu), इमेसु (imesu), कुसलेसु (kusalesu), तुम्हेसु (tumhesu), अम्हेसु (amhesu), सब्बेहि (sabbehi), yehi (येहि), तेहि (tehi), केहि (kehi), पुरिसेहि (purisehi), इमेहि (imehi), कुसलेहि (kusalehi), तुम्हेहि (tumhehi), अम्हेहि (amhehi).

๑๐๒, ๒๐๒. สพฺพนามานํ นํมฺหิ จ.

१०२, २०२. आणि सर्वनामांच्या शेवटी असणाऱ्या 'अ' काराचा 'नं' (naṃ) विभक्ती प्रत्यय परे असताना 'ए' होतो.

สพฺเพสํ สพฺพนามานํ อนฺโต อกาโร เอตฺตมาปชฺชเต นํมฺหิ วิภตฺติมฺหิ.

'नं' (naṃ) विभक्ती प्रत्यय परे असताना सर्व सर्वनामांच्या शेवटी असणारा 'अ' कार 'ए' भावाला प्राप्त होतो.

สพฺเพสํ, สพฺเพสานํ, เยสํ, เยสานํ, เตสํ, เตสานํ, อิเมสํ, อิเมสานํ, เกสํ, เกสานํ, อิตเรสํ, อิตเรสานํ, กตเมสํ, กตเมสานํ. สพฺพนามานมิติ กิมตฺถํ? พุทฺธานํ ภควนฺตานํ อาจิณฺณสมาจิณฺโณ.

सब्बेसं (sabbesaṃ), सब्बेसानं (sabbesānaṃ), येसं (yesaṃ), येसानं (yesānaṃ), तेसं (tesaṃ), तेसानं (tesānaṃ), इमेसं (imesaṃ), इमेसानं (imesānaṃ), केसं (kesaṃ), केसानं (kesānaṃ), इतरेसं (itaresaṃ), इतरेसानं (itaresānaṃ), कतमेसं (katamesaṃ), कतमेसानं (katamesānaṃ). 'सब्बनामां' (सर्वनामांच्या) असे कशासाठी म्हटले आहे? जे सर्वनाम नाहीत त्यांच्या बाबतीत हा नियम लागू होऊ नये म्हणून; जसे की - बुद्धानं भगवन्तानं आचिण्णसमाचिण्णो (बुद्धांचे, भगवंतांचे आचरण केलेले).

อกาโรติ กิมตฺถํ? อมูสํ, อมูสานํ.

'अकारो' ('अ' कार) असे कशासाठी म्हटले आहे? जेथे शेवटी 'अ' कार नसेल तेथे हा नियम लागू होऊ नये म्हणून; जसे की - अमूसं (amūsaṃ), अमूसानं (amūsānaṃ).

นํมฺหีติ กิมตฺถํ? สพฺเพ, อิเม.

'नंम्हि' ('नं' प्रत्यय परे असताना) असे कशासाठी म्हटले आहे? जेथे 'नं' प्रत्यय परे नसेल तेथे हा नियम लागू होऊ नये म्हणून; जसे की - सब्बे (sabbe), इमे (ime).

จคฺคหณ มนุกฑฺฒนตฺถํ.

'च' चे ग्रहण (मागील सूत्रातून 'ए' कार) अनुकर्षण करण्यासाठी आहे.

๑๐๓, ๗๙. อโต [Pg.80] เนน.

१०३, ७९. 'अ' कारानंतर 'ना' विभक्ती प्रत्ययाचा 'एन' (ena) आदेश होतो.

ตสฺมา อการโต นาวจนสฺส เอนาเทโส โหติ.

त्या 'अ' कारानंतर 'ना' या विभक्ती प्रत्ययाच्या जागी 'एन' (ena) आदेश होतो.

สพฺเพน, เยน, เตน, เกน, อเนน, ปุริเสน, รูเปน.

सब्बेन (sabbena), येन (yena), तेन (tena), केन (kena), अनेन (anena), पुरिसेन (purisena), रूपेन (rūpena).

อโตติ กิมตฺถํ? มุนินา, อมุนา, ภิกฺขุนา.

'अतो' ('अ' कारानंतर) असे कशासाठी म्हटले आहे? जेथे शेवटी 'अ' कार नसेल तेथे हा नियम लागू होऊ नये म्हणून; जसे की - मुनिना (muninā), अमुना (amunā), भिक्खुना (bhikkhunā).

นาติ กิมตฺถํ? ตสฺมา.

'ना' असे कशासाठी म्हटले आहे? जेथे 'ना' प्रत्यय नसेल तेथे हा नियम लागू होऊ नये म्हणून; जसे की - तस्मा (tasmā).

๑๐๔, ๖๖. โส.

१०४, ६६. 'सो' (si चे o होणे).

ตสฺมา อการโต สิวจนสฺส โอการาเทโส โหติ.

त्या 'अ' कारानंतर 'सि' या विभक्ती प्रत्ययाच्या जागी 'ओ' (o) कार आदेश होतो.

สพฺโพ, โย, โส, โก, อมุโก, ปุริโส.

सब्बो (sabbo), यो (yo), सो (so), को (ko), अमुको (amuko), पुरिसो (puriso).

สีติ กิมตฺถํ? ปุริสานํ.

'सि' असे कशासाठी म्हटले आहे? जेथे 'सि' प्रत्यय नसेल तेथे हा नियम लागू होऊ नये म्हणून; जसे की - पुरिसानं (purisānaṃ).

อโตติ กิมตฺถํ? สยมฺภู.

'अतो' ('अ' कारानंतर) असे कशासाठी म्हटले आहे? जेथे शेवटी 'अ' कार नसेल तेथे हा नियम लागू होऊ नये म्हणून; जसे की - सयम्भू (sayambhū).

๑๐๕, ๐. โส วา.

१०५, ०. 'सो' (so) आदेश विकल्पेकरून (वा) होतो.

ตสฺมา อการโต นาวจนสฺส โสอาเทโส โหติ วา.

त्या 'अ' कारानंतर 'ना' या विभक्ती प्रत्ययाच्या जागी विकल्पेकरून 'सो' (so) आदेश होतो.

อตฺถโส ธมฺมํ ชานาติ, พฺยญฺชนโส อตฺถํ ชานาติ, อกฺขรโส, สุตฺตโส, ปทโส, ยสโส. อุปายโส, สพฺพโส, ถามโส, ฐานโส.

अत्थसो धम्मं जानाति (अर्थशः धर्म जाणतो), ब्यञ्जनसो अत्थं जानाति (व्यंजनशः अर्थ जाणतो), अक्खरसो (akkharaso), सुत्तसो (suttaso), पदसो (padaso), यससो (yasaso), उपायसो (upāyaso), सब्बसो (sabbaso), थामसो (thāmaso), ठानसो (ṭhānaso).

วาติ [Pg.81] กิมตฺถํ? ปาเทน วา ปาทารเหน วา อติเรกปาเทน วา โย ภิกฺขุ เถยฺยจิตฺเตน ปรสฺส ภณฺฑํ คณฺหาติ, โส ภิกฺขุ ปาราชิโก โหติ อสํวาโส.

'वा' (विकल्पेकरून) असे कशासाठी म्हटले आहे? जेथे हा नियम लागू होत नाही अशा अपवादांसाठी; जसे की - पादेन वा पादारहेन वा अतिरेकपादेन वा यो भिक्खु थेय्यचित्तेन परस्स भण्डं गण्हाति, सो भिक्खु पाराजिको होति असंवासो (जो भिक्खू चोरीच्या उद्देशाने दुसऱ्याची पाद किंवा पाद-मूल्याची किंवा त्याहून अधिक मूल्याची वस्तू घेतो, तो भिक्खू पाराजिक होतो आणि संघात राहण्यास अपात्र ठरतो).

๑๐๖, ๓๑๓. ทีโฆเรหิ.

१०६, ३१३. 'दीघ' आणि 'ओर' या शब्दांनंतर (स्मा प्रत्ययाचा सो होतो).

ทีฆโอรอิจฺเจเตหิ สฺมาวจนสฺส โสอาเทโส โหติ วา.

'दीघ' आणि 'ओर' या शब्दांनंतर 'स्मा' या विभक्ती प्रत्ययाच्या जागी विकल्पेकरून 'सो' (so) आदेश होतो.

ทีฆโส, โอรโส, ทีฆมฺหา, โอรมฺหา.

दीघसो (dīghaso), ओरसो (oraso), दीघम्हा (dīghamhā), ओरम्हा (oramhā).

ทีโฆเรหิติ กิมตฺถํ? สรมฺหา, วจนมฺหา.

'दीघोरेहि' ('दीघ' आणि 'ओर' या शब्दांनंतर) असे कशासाठी म्हटले आहे? जेथे 'दीघ' आणि 'ओर' हे शब्द नसतील तेथे हा नियम लागू होऊ नये म्हणून; जसे की - सरम्हा (saramhā), वचनम्हा (vacanamhā).

๑๐๗, ๖๙. สพฺพโยนีนมาเอ.

१०७, ६९. 'अ' कारानंतर सर्व 'यो' आणि 'नी' प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'आ' आणि 'ए' हे आदेश होतात.

ตสฺมา อการโต สพฺเพสํ โยนีนํอาเอ อาเทสา โหนฺติ วา ยถาสงฺขฺยํ.

त्या 'अ' कारानंतर सर्व 'यो' आणि 'नी' प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'आ' आणि 'ए' हे आदेश पर्यायाने (वा) होतात.

ปุริสา, ปุริเส, รูปา, รูเป.

पुरिसा, पुरिसे, रूपा, रूपे.

วาติ กิมตฺถํ? อคฺคโย, มุนโย, อิสโย.

'वा' (पर्यायाने) असे कशासाठी म्हटले आहे? 'अग्गयो', 'मुनयो', 'इसयो' इत्यादींमध्ये हा नियम लागू न होऊ देण्यासाठी.

โยนีนนฺติ กิมตฺถํ? ปุริสสฺส, รูปสฺส.

'योनीनं' (यो आणि नी प्रत्ययांचे) असे कशासाठी म्हटले आहे? 'पुरिसस्स', 'रूपस्स' इत्यादींमध्ये (जिथे यो किंवा नी प्रत्यय नाही) हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

อการโตติ กิมตฺถํ? ทณฺฑิโน, อฏฺฐีนิ, อคฺคี ปชฺชลนฺติ, มุนี จรนฺติ.

'अकारतो' ('अ' कारानंतर) असे कशासाठी म्हटले आहे? 'अ' कार नसलेल्या शब्दांच्या पुढे हा नियम लागू होऊ नये म्हणून; जसे की - दण्डिनो, अट्ठीनि, अग्गी पज्जलन्ति, मुनी चरन्ति.

๑๐๘, ๙๐. สฺมาสฺมึนํวา.

१०८, ९०. 'अ' कारानंतर 'स्मा' आणि 'स्मिं' प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'आ' आणि 'ए' हे आदेश पर्यायाने (वा) होतात.

ตสฺมา อการโต สพฺเพสํ สฺมาสฺมึอิจฺเจเตสํ อา เอ อาเทสา โหนฺติ วา ยถาสงฺขฺยํ.

त्या 'अ' कारानंतर सर्व 'स्मा' आणि 'स्मिं' प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'आ' आणि 'ए' हे आदेश पर्यायाने (वा) होतात.

ปุริสา[Pg.82], ปุริสสฺมา, ปุริเส, ปุริสสฺมึ.

पुरिसा, पुरिसस्मा, पुरिसे, पुरिसस्मिं.

อการโตติ กิมตฺถํ? ทณฺฑินา, ทณฺฑิสฺมึ, ภิกฺขุนา, ภิกฺขุสฺมึ.

'अकारतो' ('अ' कारानंतर) असे कशासाठी म्हटले आहे? 'अ' कार नसलेल्या शब्दांच्या पुढे हा नियम लागू होऊ नये म्हणून; जसे की - दण्डिना, दण्डिस्मिं, भिक्खुना, भिक्खुस्मिं.

๑๐๙, ๓๐๔. อาย จตุตฺเถกวจนสฺสตุ.

१०९, ३०४. 'अ' कारानंतर चतुर्थी विभक्तीच्या एकवचन प्रत्ययाच्या जागी 'आय' आदेश होतो.

ตสฺมา อการโต จตุตฺเถกวจนสฺส อายาเทโส โหติ วา.

त्या 'अ' कारानंतर चतुर्थी विभक्तीच्या एकवचन प्रत्ययाच्या जागी 'आय' आदेश पर्यायाने (वा) होतो.

อตฺถาย หิตาย สุขาย เทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ โลเก อุปฺปชฺชติ.

'अत्थाय हिताय सुखाय देवमनुस्सानं बुद्धो लोके उप्पज्जति' (देव आणि मनुष्यांच्या कल्याणासाठी, हितासाठी आणि सुखासाठी बुद्ध जगात उत्पन्न होतात).

อโตติ กิมตฺถํ? อิสิสฺส.

'अतो' ('अ' कारानंतर) असे कशासाठी म्हटले आहे? 'अ' कार नसलेल्या शब्दांच्या पुढे हा नियम लागू होऊ नये म्हणून; जसे की - इसिस्स.

จตุตฺถีติ กิมตฺถํ? ปุริสสฺส มุขํ.

'चतुत्थी' (चतुर्थी विभक्ती) असे कशासाठी म्हटले आहे? चतुर्थी विभक्ती नसताना हा नियम लागू होऊ नये म्हणून; जसे की - पुरिसस्स मुखं (पुरुषाचे मुख).

เอกวจนสฺเสติ กิมตฺถํ? ปุริสานํ ททาติ.

'एकवचनस्स' (एकवचनाचा) असे कशासाठी म्हटले आहे? एकवचन नसताना (बहुवचन असताना) हा नियम लागू होऊ नये म्हणून; जसे की - पुरिसानं ददाति (पुरुषांना देतो).

วาติ กิมตฺถํ? ทาตา โหติ สมณสฺส วา พฺราหฺมณสฺส วา.

'वा' (पर्यायाने) असे कशासाठी म्हटले आहे? 'दाता होति समणस्स वा ब्राह्मणस्स वा' (श्रमणाला किंवा ब्राह्मणाला दान देणारा होतो) इत्यादींमध्ये हा नियम लागू न होऊ देण्यासाठी.

ตุคฺคหเณนตฺถญฺจ โหติ. อตฺถตฺถํ, หิตตฺถํ, สุขตฺถํ.

'तु' च्या ग्रहणाने 'अत्थं' आदेश देखील होतो; जसे की - अत्थत्थं, हितत्थं, सुखत्थं.

๑๑๐, ๒๐๑. ตโย เนว จ สพฺพนาเมหิ.

११०, २०१. सर्वनामांच्या पुढे (अ-कारान्त सर्वनामांच्या पुढे) 'स्मा', 'स्मिं' आणि 'स' (एकवचन) या प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'आ', 'ए' आणि 'आय' हे तीन आदेश मुळीच होत नाहीत.

เตหิ สพฺพนาเมหิ อการนฺเตหิ สฺมาสฺมึ สอิจฺเจเตสํ ตโย อา เอ อายาเทสา เนว โหนฺติ.

त्या अ-कारान्त सर्वनामांच्या पुढे 'स्मा', 'स्मिं' आणि 'स' यांच्या जागी अनुक्रमे 'आ', 'ए' आणि 'आय' हे तीन आदेश मुळीच होत नाहीत.

สพฺพสฺมา[Pg.83], สพฺพสฺมึ, สพฺพสฺส. ยสฺมา, ยสฺมึ, ยสฺส. ตสฺมา, ตสฺมึ, ตสฺส. กสฺมา, กสฺมึ, กสฺส. อิมสฺมา, อิมสฺมึ, อิมสฺส.

सब्बस्मा, सब्बस्मिं, सब्बस्स। यस्मा, यस्मिं, यस्स। तस्मा, तस्मिं, तस्स। कस्मा, कस्मिं, कस्स। इमस्मा, इमस्मिं, इमस्स।

สพฺพนาเมหีติ กิมตฺถํ? ปาปา, ปาเป, ปาปาย.

'सब्बनामेहि' (सर्वनामांनंतर) असे कशासाठी म्हटले आहे? पापा, पापे, पापाय (यांसारख्या सर्वनाम नसलेल्या शब्दांमध्ये हा नियम लागू होऊ नये म्हणून).

จคฺคหณมนุกฑฺฒนตฺถํ.

'च' चे ग्रहण (मागील सूत्रातून 'अतो' चे) अनुकर्षण करण्यासाठी आहे.

๑๑๑, ๑๗๙. ฆโต นาทีนํ.

१११, १७९. 'घ' संज्ञक अंगानंतर 'ना' इत्यादींचा (आदेश होतो).

ตสฺมา ฆโต นาทีนเมกวจนานํ วิภตฺติคณานํ อายาเทโส โหติ.

त्यामुळे, 'घ' संज्ञक अंगानंतर 'ना' ने सुरू होणाऱ्या एकवचनी विभक्ती प्रत्ययांच्या समूहाचा 'आय' (āya) असा आदेश होतो.

กญฺญาย กตํ กมฺมํ, กญฺญาย ทียเต, กญฺญาย นิสฺสฏํ วตฺถํ. กญฺญาย ปริคฺคโห, กญฺญาย ปติฏฺฐิตํ สีลํ.

कञ्ञाय कतं कम्मं (कन्येने केलेले कर्म), कञ्ञाय दीयते (कन्येला दिले जाते), कञ्ञाय निस्सटं वत्थं (कन्येपासून वस्त्र दूर केले). कञ्ञाय परिग्गहो (कन्येचा स्वीकार), कञ्ञाय पतिट्ठितं सीलं (कन्येमध्ये प्रतिष्ठित असलेले शील).

ฆโตติ กิมตฺถํ? รตฺติยา, อิตฺถิยา, เธนุยา, วธุยา.

'घतो' ('घ' संज्ञक अंगानंतर) असे कशासाठी म्हटले आहे? रत्तिया, इत्थिया, धेनुया, वधुया (यांसारख्या 'घ' संज्ञा नसलेल्या शब्दांमध्ये हा नियम लागू होऊ नये म्हणून).

นาทีนมิติ กิมตฺถํ? กญฺญํ ปสฺสติ, วิชฺชํ, วีณํ, คงฺคํ.

'नादीनं' ('ना' इत्यादी) असे कशासाठी म्हटले आहे? कञ्ञं पस्सति (कन्येला पाहतो), विज्जं (विद्येला), वीणं (विणेला), गङ्गं (गंगेला) (यांसारख्या 'ना' इत्यादी प्रत्यय नसलेल्या ठिकाणी हा नियम लागू होऊ नये म्हणून).

เอกวจนานมิติ กิมตฺถํ? สพฺพาสุ, ยาสุ, ตาสุ, กาสุ, อิมาสุ, ปภาสุ.

'एकवचनानं' (एकवचनी) असे कशासाठी म्हटले आहे? सब्बासु, यासु, तासु, कासु, इमासु, पभासु (यांसारख्या अनेकवचनी रूपांमध्ये हा नियम लागू होऊ नये म्हणून).

๑๑๒, ๑๘๓. ปโต ยา.

११२, १८३. 'प' संज्ञक अंगानंतर 'या' आदेश होतो.

ตสฺมา ปโต นาทีนเมกวจนานํ วิภตฺติคณานํ ยาอาเทโส โหติ.

त्यामुळे, 'प' संज्ञक अंगानंतर 'ना' ने सुरू होणाऱ्या एकवचनी विभक्ती प्रत्ययांच्या समूहाचा 'या' (yā) असा आदेश होतो.

รตฺติยา[Pg.84], อิตฺถิยา, เทวิยา, เธนุยา, ยาคุยา, วธุยา.

रत्तिया, इत्थिया, देविया, धेनुया, यागुया, वधुया.

นาทีนมิติ กิมตฺถํ? รตฺตี, รตฺตึ, อิตฺถี, อิตฺถึ.

'नादीनं' असे कशासाठी म्हटले आहे? रत्ती, रत्तिं, इत्थी, इत्थिं (यांसारख्या 'ना' इत्यादी प्रत्यय नसलेल्या ठिकाणी हा नियम लागू होऊ नये म्हणून).

ปโตติ กิมตฺถํ? กญฺญาย, วีณาย, คงฺคาย, ปภาย, โสภาย.

'पतो' ('प' संज्ञक अंगानंतर) असे कशासाठी म्हटले आहे? कञ्ञाय, वीणाय, गङ्गाय, पभाय, सोभाय (यांसारख्या 'प' संज्ञा नसलेल्या ठिकाणी हा नियम लागू होऊ नये म्हणून).

เอกวจนานมิติ กิมตฺถํ? รตฺตีนํ, อิตฺถีนํ.

'एकवचनानं' असे कशासाठी म्हटले आहे? रत्तीनं, इत्थीनं (यांसारख्या अनेकवचनी रूपांमध्ये हा नियम लागू होऊ नये म्हणून).

๑๑๓, ๑๓๒. สขโต คสฺเส วา.

११३, १३२. 'सख' शब्दानंतर 'ग' संज्ञक प्रत्ययाचा विकल्पे करून (अ, आ, इ, ई, ए असा आदेश होतो).

ตสฺมา สขโต คสฺส อการ อาการ อิการ อีการ เอการาเทสา โหนฺติ วา.

त्यामुळे, 'सख' शब्दानंतर 'ग' संज्ञक प्रत्ययाचा विकल्पे करून अ-कार, आ-कार, इ-कार, ई-कार आणि ए-कार असा आदेश होतो.

โภ สข, โภ สขา, โภ สขิ, โภ สขี, โภ สเข.

भो सख, भो सखा, भो सखि, भो सखी, भो सखे.

๑๑๔, ๑๗๘. ฆเต จ.

११४, १७८. 'घ' संज्ञक अंगानंतर देखील (ग-प्रत्ययाचा 'ए' आदेश होतो).

ตสฺมา ฆโต คสฺส เอการาเทโส โหติ.

त्यामुळे, 'घ' संज्ञक अंगानंतर 'ग' संज्ञक प्रत्ययाचा 'ए' (ekāra) असा आदेश होतो.

โภติ อยฺเย, โภติ กญฺเญ, โภติ ขราทิเย.

भोती अय्ये, भोती कञ्ञे, भोती खरादिये।

จคฺคหณมวธารณตฺถํ, สนฺนิฏฺฐานํ.

'च' चे ग्रहण हे अवधारण (निश्चिती) किंवा संनिठ्ठान (निश्चय) करण्यासाठी आहे।

๑๑๕, ๑๘๑. น อมฺมาทิโต.

११५, १८१. 'अम्मा' इत्यादींच्या पुढे (हा बदल) होत नाही।

ตโต อมฺมาทิโต คสฺส เอการตฺตํ น โหติ.

त्या 'अम्मा' इत्यादी शब्दांच्या पुढे असलेल्या 'ग' (संबोधन एकवचन 'सि') प्रत्ययाचे 'ए' कारात रूपांतर होत नाही।

โภติ [Pg.85] อมฺมา, โภติ อนฺนา, โภติ อมฺพา, โภติ ตาตา.

भोती अम्मा, भोती अन्ना, भोती अम्बा, भोती ताता।

อมฺมาทิโตติ กิมตฺถํ? โภติ กญฺเญ.

'अम्मादितो' (अम्मा इत्यादींच्या पुढे) असे का म्हटले आहे? 'भोती कञ्ञे' (येथे हा नियम लागू होऊ नये म्हणून)।

๑๑๖, ๑๕๗. อกตรสฺสา ลโต ยฺวาลปนสฺส เวโว.

११६, १५७. ऱ्हस्व न केलेल्या 'ल' संज्ञक स्वराच्या पुढे, संबोधनाच्या 'यो' प्रत्ययाचे 'वे' आणि 'वो' होतात।

ตสฺมา อกตรสฺสา ลโต ยฺวาลปนสฺส เวโวอาเทสา โหนฺติ.

त्यामुळे, ऱ्हस्व न केलेल्या 'ल' संज्ञक स्वराच्या पुढे, संबोधनाच्या 'यो' प्रत्ययाचे 'वे' आणि 'वो' हे आदेश होतात।

ภิกฺขเว, ภิกฺขโว, เหตเว, เหตโว.

भिक्खवे, भिक्खवो, हेतवे, हेतवो।

อกตรสฺสาติ กิมตฺถํ? สยมฺภุโว.

'अकतरस्सा' (ऱ्हस्व न केलेल्या) असे का म्हटले आहे? 'सयम्भुवो' (येथे हा नियम लागू होऊ नये म्हणून, कारण येथे 'ऊ' चा 'उ' असा ऱ्हस्व झाला आहे)।

ลโตติ กิมตฺถํ? นาคิโย, เธนุโย, ยาคุโย.

'लतो' ('ल' संज्ञक स्वराच्या पुढे) असे का म्हटले आहे? 'नागियो', 'धेनुयो', 'यागुयो' (येथे हा नियम लागू होऊ नये म्हणून)।

อาลปนสฺเสติ กิมตฺถํ? เต เหตโว, เต ภิกฺขโว.

'आलपनस्स' (संबोधनाच्या) असे का म्हटले आहे? 'ते हेतवो', 'ते भिक्खवो' (येथे संबोधन नसून प्रथमा बहुवचन आहे, म्हणून येथे हा नियम लागू होऊ नये)।

๑๑๗, ๑๒๔. ฌลโต สสฺสโน วา.

११७, १२४. 'झ' आणि 'ल' संज्ञक स्वरांच्या पुढे, 'स' प्रत्ययाचा 'नो' हा आदेश पर्यायाने (वा) होतो।

ตสฺมา ฌลโต สสฺส วิภตฺติสฺส โน อาเทโส โหติ วา.

त्यामुळे, 'झ' आणि 'ल' संज्ञक स्वरांच्या पुढे, 'स' विभक्ती प्रत्ययाचा 'नो' हा आदेश पर्यायाने होतो।

อคฺคิโน, อคฺคิสฺส, สขิโน, สขิสฺส, ทณฺฑิโน, ทณฺฑิสฺส, ภิกฺขุโน, ภิกฺขุสฺส, สยมฺภุโน, สยมฺภุสฺส.

अग्गिनो, अग्गिस्स, सखिनो, सखिस्स, दण्डिनो, दण्डिस्स, भिक्खुनो, भिक्खुस्स, सयम्भुनो, सयम्भुस्स।

สสฺเสติ กิมตฺถํ? อิสินา, ภิกฺขุนา.

'सस्स' ('स' प्रत्ययाचा) असे का म्हटले आहे? 'इसिना', 'भिक्खुना' (येथे 'स' प्रत्यय नसून 'ना' प्रत्यय आहे, म्हणून येथे हा नियम लागू होऊ नये)।

ฌลโตติ กิมตฺถํ? ปุริสสฺส.

'झलतो' ('झ' आणि 'ल' च्या पुढे) असे का म्हटले आहे? 'पुरिसस्स' (येथे 'झ' किंवा 'ल' संज्ञक स्वर नाही, म्हणून येथे हा नियम लागू होऊ नये)।

๑๑๘, ๑๔๖. ฆปโต [Pg.86] จ โยนํ โลโป.

११८, १४६. 'घ' आणि 'प' (तसेच 'झ' आणि 'ल') संज्ञक स्वरांच्या पुढे, 'यो' प्रत्ययाचा लोप होतो।

เตหิ ฆปฌลอิจฺเจเตหิ โยนํ โลโป โหติ วา.

त्या 'घ', 'प', 'झ' आणि 'ल' या स्वरांच्या पुढे, 'यो' प्रत्ययाचा लोप पर्यायाने होतो।

กญฺญา, กญฺญาโย. รตฺตี, รตฺติโย, อิตฺถี, อิตฺถิโย, ยาคู, ยาคุโย, วธู, วธุโย. อคฺคี, อคฺคโย. ภิกฺขู, ภิกฺขโว. สยมฺภู, สยมฺภุโว. อฏฺฐี, อฏฺฐีนิ, อายู, อายูนิ.

कञ्ञा, कञ्ञायो। रत्ती, रत्तियो, इत्थी, इत्थियो, यागू, यागुयो, वधू, वधुयो। अग्गी, अग्गयो। भिक्खू, भिक्खवो। सयम्भू, सयम्भुवो। अट्ठी, अट्ठीनि, आयू, आयूनि।

จคฺคหณมนุกฑฺฒนตฺถํ.

'च' चे ग्रहण (सूत्रातील 'च' शब्द) हे (मागील सूत्रांमधून 'झ' आणि 'ल' चे) अनुकर्षण (ओढून आणणे) करण्यासाठी आहे।

๑๑๙, ๑๕๕. ลโต โวกาโร จ.

११९, १५५. 'ल' संज्ञक स्वराच्या पुढे, 'यो' प्रत्ययाचा 'वो' आदेश देखील होतो।

ตสฺมา ลโต โยนํ โวกาโร โหติ วา.

त्यामुळे, 'ल' संज्ञक स्वराच्या पुढे, 'यो' प्रत्ययाचा 'वो' हा आदेश पर्यायाने होतो।

ภิกฺขโว, ภิกฺขู, สยมฺภุโว, สยมฺภู.

भिक्खवो, भिक्खू, सयम्भुवो, सयम्भू।

การคฺคหณํ กิมตฺถํ? โยนํ โน จ โหติ. ชนฺตุโน.

(सूत्रात) 'कार' ग्रहण कशासाठी आहे? 'यो' प्रत्ययाचा 'नो' आदेश देखील होतो, जसे की 'जन्तुनो' इत्यादींमध्ये।

จคฺคหณมวธารณตฺถํ, อมู ปุริสา ติฏฺฐนฺติ, อมู ปุริเส ปสฺสถ.

'च' चे ग्रहण हे अवधारण (नियमन/प्रतिबंध) करण्यासाठी आहे, जसे की 'अमू पुरिसा तिट्ठन्ति' (ते पुरुष उभे आहेत), 'अमू पुरिसे पस्सथ' (त्या पुरुषांना पहा)।

อิติ นามกปฺเป ปฐโม กณฺโฑ.

अशा प्रकारे नाम कल्पामधील (व्याकरणाच्या नाम विभागातील) पहिला खंड समाप्त झाला।

ทุติยกณฺฑ

दुसरा खंड

๑๒๐, ๒๔๓. อมฺหสฺส มมํ สปิภตฺติสฺส เส.

१२०, २४३. 'स' विभक्ती प्रत्यय पुढे असताना, 'अम्ह' या सर्वनामाचा विभक्ती प्रत्ययासह संपूर्णपणे 'ममं' असा आदेश होतो।

สพฺพสฺเสว อมฺหสทฺทสฺส สวิภตฺติสฺส มมํ อาเทโส โหติ เส วิภตฺติมฺหิ.

'स' विभक्ती प्रत्यय पुढे असताना, विभक्ती प्रत्ययासह संपूर्ण 'अम्ह' शब्दाचा 'ममं' असा आदेश होतो।

มมํ [Pg.87] ทียเต ปุริเสน, มมํ ปริคฺคโห.

ममं दीयते पुरिसेन (पुरुषाद्वारे मला दिले जाते), ममं परिग्गहो (माझा स्वीकार/माझी मालमत्ता)।

๑๒๑, ๒๓๓. มยํ โยมฺหิ ปฐเม.

१२१, २३३. प्रथमेचा 'यो' प्रत्यय पुढे असताना, (विभक्ती प्रत्ययासह संपूर्ण 'अम्ह' शब्दाचा) 'मयं' असा आदेश होतो।

สพฺพสฺเสว อมฺหสทฺทสฺส สวิภตฺติสฺส มยํอาเทโส โหติ โยมฺหิ ปฐเม.

प्रथमेचा 'यो' प्रत्यय पुढे असताना, विभक्ती प्रत्ययासह संपूर्ण 'अम्ह' शब्दाचा 'मयं' असा आदेश होतो।

มยํ คจฺฉาม, มยํ เทม.

मयं गच्छाम (आम्ही जातो), मयं देम (आम्ही देतो)।

อมฺหสฺเสติ กิมตฺถํ? ปุริสา ติฏฺฐนฺติ.

'अम्हस्स' ('अम्ह' शब्दाचा) असे का म्हटले आहे? 'पुरिसा तिट्ठन्ति' (येथे 'अम्ह' शब्द नाही, म्हणून हा नियम लागू होऊ नये)।

โยมฺหีติ กิมตฺถํ? อหํ คจฺฉามิ.

'योम्हि' ('यो' प्रत्यय पुढे असताना) असे का म्हटले आहे? 'अहं गच्छामि' (येथे 'यो' प्रत्यय पुढे नाही, म्हणून हा नियम लागू होऊ नये)।

ปฐเมติ กิมตฺถํ? อมฺหากํ ปสฺสสิ ตฺวํ.

'पटमे' (प्रथमेचा प्रत्यय असताना) असे का म्हटले आहे? 'अम्हाकं पस्ससि त्वं' (येथे 'यो' हा प्रथमेचा प्रत्यय नाही, तर द्वितीयेचा आहे, म्हणून येथे हा नियम लागू होऊ नये)।

๑๒๒, ๙๙. นฺตุสฺส นฺโต.

१२२, ९९. प्रथमेचा 'यो' प्रत्यय पुढे असताना, 'न्तु' प्रत्ययाचा (विभक्ती प्रत्ययासह) 'न्तो' असा आदेश होतो।

สพฺพสฺเสว นฺตุปจฺจยสฺส สวิภตฺติสฺส นฺโตอาเทโส โหติ โยมฺหิ ปฐเม.

प्रथमेचा 'यो' प्रत्यय पुढे असताना, विभक्ती प्रत्ययासह संपूर्ण 'न्तु' प्रत्ययाचा 'न्तो' असा आदेश होतो।

คุณวนฺโต ติฏฺฐนฺติ.

गुणवन्तो तिट्ठन्ति (गुणवान लोक उभे आहेत)।

นฺตุสฺเสติ กิมตฺถํ? สพฺเพ สตฺตา คจฺฉนฺติ.

"न्तुस्सेति" (न्तु चा) असे कशासाठी म्हटले आहे? "सब्बे सत्ता गच्छन्ति" (सर्व प्राणी जातात) इत्यादींमध्ये हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

ปฐเมติ กิมตฺถํ? คุณวนฺเต ปสฺสนฺติ ชนา.

"पठमेति" (प्रथमा विभक्ती असताना) असे कशासाठी म्हटले आहे? "गुणवन्ते पस्सन्ति जना" (लोक गुणवानांना पाहतात) इत्यादींमध्ये प्रथमा विभक्ती नसताना हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

๑๒๓, ๑๐๓. นฺตสฺส เส วา.

१२३, १०३. 'से' (स) विभक्ती असताना 'न्तु' प्रत्ययाचा विकल्पे करून 'न्तस्स' असा आदेश होतो.

สพฺพสฺเสว นฺตุปจฺจยสฺส สวิภตฺติสฺส นฺตสฺสาเทโส โหติ วา เส วิภตฺติมฺหิ.

'से' (स) विभक्ती असताना, विभक्तीसह संपूर्ण 'न्तु' प्रत्ययाचा विकल्पे करून 'न्तस्स' असा आदेश होतो.

สีลวนฺตสฺส ฌายิโน, สีลวโต ฌายิโน วา.

"सीलवन्तस्स झायिनो" (शीलवान ध्यान करणाऱ्याचे) किंवा "सीलवतो झायिनो".

เสติ กิมตฺถํ? สีลวา ติฏฺฐติ.

"सेति" ('स' विभक्ती असताना) असे कशासाठी म्हटले आहे? "सीलवा तिट्ठति" (शीलवान उभा राहतो) इत्यादींमध्ये 'स' विभक्ती नसताना हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

๑๒๔, ๙๘. อา [Pg.88] สิมฺหิ.

१२४, ९८. 'सि' विभक्ती असताना 'आ' आदेश होतो.

สพฺพสฺเสวนฺตุปจฺจยสฺส สวิภตฺติสฺส อาอาเทโส โหติ สิมฺหิ วิภตฺติมฺหิ.

'सि' विभक्ती असताना, विभक्तीसह संपूर्ण 'न्तु' प्रत्ययाचा 'आ' असा आदेश होतो.

คุณวา, ปญฺญวา, สีลวา, พลวา, ธนวา, มติมา, สติมา, ธิติมา.

गुणवा, पञ्ञवा, सीलवा, बलवा, धनवा, मतिमा, सतिमा, धितिमा.

นฺตุสฺเสติ กิมตฺถํ? ปุริโส ติฏฺฐติ.

"न्तुस्सेति" (न्तु चा) असे कशासाठी म्हटले आहे? "पुरिसो तिट्ठति" (पुरुष उभा राहतो) इत्यादींमध्ये 'न्तु' प्रत्यय नसताना हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

สิมฺหีติ กิมตฺถํ? สีลวนฺโต ติฏฺฐนฺติ.

"सिम्हीति" ('सि' विभक्ती असताना) असे कशासाठी म्हटले आहे? "सीलवन्तो तिट्ठन्ति" (शीलवान उभे राहतात) इत्यादींमध्ये 'सि' विभक्ती नसताना हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

๑๒๕, ๑๙๘. อํ นปุํสเก.

१२५, १९८. नपुंसकलिंगात 'अं' आदेश होतो.

สพฺพสฺเสว นฺตุปจฺจยสฺส สวิภตฺติสฺส อํอาเทโส โหติ สิมฺหิ วิภตฺติมฺหิ นปุํสเก วตฺตมานสฺส.

नपुंसकलिंगात वर्तमान असलेल्या, विभक्तीसह संपूर्ण 'न्तु' प्रत्ययाचा 'सि' विभक्ती असताना 'अं' असा आदेश होतो.

คุณวํ จิตฺตํ ติฏฺฐติ, รุจิมํ ปุปฺผํ วิโรจติ.

"गुणवं चित्तं तिट्ठति" (गुणवान चित्त राहते), "रुचिमं पुप्फं विरोचति" (सुंदर फूल शोभून दिसते).

สิมฺหิติ กิมตฺถํ? วณฺณวนฺตํ อคนฺธกํ วิรูฬฺหปุปฺผํ ปสฺสสิ ตฺวํ.

"सिम्हिति" ('सि' विभक्ती असताना) असे कशासाठी म्हटले आहे? "वण्णवन्तं अगन्धकं विरूळ्हपुप्फं पस्ससि त्वं" (तू सुंदर पण सुगंध नसलेले उमललेले फूल पाहत आहेस) इत्यादींमध्ये 'सि' विभक्ती नसताना हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

๑๒๖, ๑๐๑. อวณฺณา จ เค.

१२६, १०१. 'गे' (संबोधन) असताना 'अं' आणि 'अ' व 'आ' (अवण्ण) आदेश होतात.

สพฺพสฺเสว นฺตุปจฺจยสฺส สวิภตฺติสฺส อํ อวณฺณา จ โหนฺติ เค ปเร.

'गे' (संबोधन) नंतर असताना, विभक्तीसह संपूर्ण 'न्तु' प्रत्ययाचे 'अं' आणि 'अ' व 'आ' (अवण्ण) हे आदेश होतात.

โภ คุณวํ, โภ คุณว, โภ คุณวา.

"भो गुणवं", "भो गुणव", "भो गुणवा" (हे गुणवान!).

จคฺคหณมนุกฑฺฒนตฺถํ.

'च' चे ग्रहण अनुकर्षण करण्यासाठी (मागील पदाचा संबंध जोडण्यासाठी) आहे.

๑๒๗, ๑๐๒. โต [Pg.89] ติ ตา ส สฺมึ นาสุ.

१२७, १०२. 'स', 'स्मिं' आणि 'ना' विभक्ती असताना अनुक्रमे 'तो', 'ति' आणि 'ता' आदेश होतात.

สพฺพสฺเสว นฺตุปจฺจยสฺส สวิภตฺติสฺส โตติตาอาเทสา โหนฺติ วา สสฺมึ นาอิจฺเจเตสุ ยถาสงฺขฺยํ.

'स', 'स्मिं' आणि 'ना' या विभक्ती असताना, विभक्तीसह संपूर्ण 'न्तु' प्रत्ययाचे अनुक्रमे 'तो', 'ति' आणि 'ता' हे आदेश विकल्पे करून होतात.

คุณวโต, คุณวนฺตสฺส, คุณวติ, คุณวนฺตสฺมึ, คุณวตา, คุณวนฺเตน, สติมโต, สติมนฺตสฺส, สติมติ, สติมนฺตสฺมึ, สติมตา, สติมนฺเตน.

गुणवतो, गुणवन्तस्स, गुणवति, गुणवन्तस्मिं, गुणवता, गुणवन्तेन, सतिमतो, सतिमन्तस्स, सतिमति, सतिमन्तस्मिं, सतिमता, सतिमन्तेन.

เอเตสฺวีติ กิมตฺถํ? คุณวา. สติมา.

"एतेस्वीति" (या विभक्ती असताना) असे कशासाठी म्हटले आहे? "गुणवा", "सतिमा" इत्यादींमध्ये या विभक्ती नसताना हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

๑๒๘, ๑๐๔. นํมฺหิ ตํ วา.

१२८, १०४. 'नं' विभक्ती असताना विकल्पे करून 'तं' आदेश होतो.

สพฺพสฺเสว นฺตุปจฺจยสฺส สวิภตฺติสฺส ตํอาเทโส โหติ วา นํมฺหิ วิภตฺติมฺหิ.

'नं' विभक्ती असताना, विभक्तीसह संपूर्ण 'न्तु' प्रत्ययाचा विकल्पे करून 'तं' असा आदेश होतो.

คุณวตํ, คุณวนฺตานํ, สติมตํ, สติมนฺตานํ.

गुणवतं, गुणवन्तानं, सतिमतं, सतिमन्तानं.

นํมฺหีติ กิมตฺถํ? คุณวนฺโต ติฏฺฐนฺติ, สติมนฺโต ติฏฺฐนฺติ.

"नंम्हीति" ('नं' विभक्ती असताना) असे कशासाठी म्हटले आहे? "गुणवन्तो तिट्ठन्ति" (गुणवान उभे राहतात), "सतिमन्तो तिट्ठन्ति" (स्मृतिमान उभे राहतात) इत्यादींमध्ये 'नं' विभक्ती नसताना हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

๑๒๙, ๒๒๒. อิมสฺสิทมํสิสุ นปุํสเก.

१२९, २२२. नपुंसकलिंगात 'अं' आणि 'सि' विभक्ती असताना 'इम' शब्दाचा 'इदं' असा आदेश होतो.

สพฺพสฺเสว อิมสทฺทสฺส สวิภตฺติสฺส อิทํอาเทโส โหติ วา อํสิสุ นปุํสเก วตฺตมานสฺส.

नपुंसकलिंगात वर्तमान असलेल्या, विभक्तीसह संपूर्ण 'इम' शब्दाचा 'अं' आणि 'सि' विभक्ती असताना विकल्पे करून 'इदं' असा आदेश होतो.

อิทํ จิตฺตํ ปสฺสสิ, อิทํ จิตฺตํ ติฏฺฐติ, อิมํ จิตฺตํ ปสฺสสิ. อิมํ จิตฺตํ ติฏฺฐติ.

"इदं चित्तं पस्ससि" (तू हे चित्त पाहतोस), "इदं चित्तं तिट्ठति" (हे चित्त राहते), "इमं चित्तं पस्ससि", "इमं चित्तं तिट्ठति".

นถุํสเกติ [Pg.90] กิมตฺถํ? อิมํ ปุริสํ ปสฺสสิ. อยํ ปุริโส ติฏฺฐติ.

"नपुंसकेति" (नपुंसकलिंगात) असे कशासाठी म्हटले आहे? "इमं पुरिसं पस्ससि" (तू या पुरुषाला पाहतोस), "अयं पुरिसो तिट्ठति" (हा पुरुष उभा राहतो) इत्यादींमध्ये नपुंसकलिंग नसताना हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

๑๓๘, ๒๒๕. อมุสฺสาทุํ.

१३८, २२५. 'अमु' शब्दाचा 'अदुं' आदेश होतो.

สพฺพสฺเสว อมุสทฺทสฺส สวิภตฺติสฺส อทุํอาเทโส โหติ อํสิสุ นปุํสเก วตฺตมานสฺส.

नपुंसकलिंगात वर्तमान असलेल्या, विभक्तीसह संपूर्ण 'अमु' शब्दाचा 'अं' आणि 'सि' विभक्ती असताना 'अदुं' असा आदेश होतो.

อทุํ ปุปฺผํ ปสฺสสิ, อทุํ ปุปฺผํ วิโรจติ.

"अदुं पुप्फं पस्ससि" (तू ते फूल पाहतोस), "अदुं पुप्फं विरोचति" (ते फूल शोभून दिसते).

นปุํสเกติ กิมตฺถํ? อมุํ ราชานํ ปสฺสสิ, อสุ ราชา ติฏฺฐติ.

"नपुंसकेति" (नपुंसकलिंगात) असे कशासाठी म्हटले आहे? "अमुं राजानं पस्ससि" (तू त्या राजाला पाहतोस), "असु राजा तिट्ठति" (तो राजा उभा राहतो) इत्यादींमध्ये नपुंसकलिंग नसताना हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

๑๓๑, ๐. อิตฺถิปุมนปุํสกสงฺขฺยํ.

१३१, ०. स्त्रीलिंग, पुल्लिंग आणि नपुंसकलिंगातील संख्या.

‘‘อิตฺถิปุมนปุํสกสงฺขฺยํ’’ อิจฺเจตํ อธิการตฺถํ เวทิตพฺพํ.

"इत्थिपुमनपुंसकसंख्यं" हा अधिकार (पुढील सूत्रांमध्ये अनुवृत्तीसाठी) समजला पाहिजे.

๑๓๒, ๒๒๘. โยสุ ทฺวินฺนํ ทฺเว จ.

१३२, २२८. 'यो' विभक्ती असताना 'द्वि' संख्येचा 'द्वे' असा आदेश होतो.

ทฺวินฺนํ สงฺขฺยานํ อิตฺถิปุมนปุํสเก วตฺตมานานํ สวิภตฺตีนํ ทฺเว โหติ โยอิจฺเจเตสุ.

स्त्रीलिंग, पुल्लिंग आणि नपुंसकलिंगात वर्तमान असलेल्या, विभक्तीसह 'द्वि' या संख्येचा 'यो' विभक्ती असताना 'द्वे' असा आदेश होतो.

ทฺเว อิตฺถิโย, ทฺเว ธมฺมา. ทฺเว รูปานิ.

"द्वे इत्थियो" (दोन स्त्रिया), "द्वे धम्मा" (दोन धर्म), "द्वे रूपाणि" (दोन रूपे).

โยสฺวีติ กิมตฺถํ? ทฺวีสุ.

'यो' प्रत्यय असताना (yosvīti) असे का म्हटले आहे? 'द्वीसु' (dvīsu) इत्यादींमध्ये हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

จคฺคหเณน ทุเว ทฺวย อุภ อุภย ทุวิ จ โหนฺติ โยนาอนมิจฺเจเตสุ. ทุเว สมณา. ทุเว พฺราหฺมณา[Pg.91], ทุเว ชนา, ทฺวเยน, ทฺวยํ, อุภินฺนํ, อุภเยสํ ทุวินฺนํ.

'च' च्या ग्रहणाने (स्वीकाराने), 'यो', 'ना', 'अं' आणि 'नं' प्रत्यय असताना 'दुवे', 'द्वय', 'उभ', 'उभय' आणि 'दुवि' हे आदेश देखील होतात. उदा. दुवे समणा (दोन श्रमण), दुवे ब्राह्मणा (दोन ब्राह्मण), दुवे जना (दोन लोक), द्वयेन, द्वयं, उभिन्नं, उभयेसं, दुविन्नं.

๑๓๓, ๒๓๐. ติ จตุนฺนํ ติสฺโส จตสฺโส ตโย จตฺตาโร ตีณิ จตฺตาริ.

१३३, २३०. 'ति' आणि 'चतु' या संख्यांचे 'तिस्सो', 'चतस्सो', 'तयो', 'चत्तारो', 'तीणि', 'चत्तारि' हे आदेश होतात.

ติจตุนฺนํ สงฺขฺยานํ อิตฺถิปุมนปุํสเก วตฺตมานานํ สวิภตฺตีนํ ติสฺโส จตสฺโส ตโย จตฺตาโร ตีณิ จตฺตาริอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ ยถาสงฺขฺยํ โยอิจฺเจเตสุ.

'यो' प्रत्यय असताना, स्त्रीलिंग, पुल्लिंग आणि नपुंसकलिंगात असलेल्या 'ति' आणि 'चतु' या संख्यांचे त्यांच्या विभक्ती प्रत्ययांसह अनुक्रमे 'तिस्सो', 'चतस्सो', 'तयो', 'चत्तारो', 'तीणि', 'चत्तारि' हे आदेश होतात.

ติสฺโส เวทนา จตสฺโส ทิสา, ตโย ชนา, ชเน, จตฺตาโร ปุริสา, ปุริเส, ตีณิ อายตนานิ, จตฺตาริ อริยสจฺจานิ.

उदा. तिस्सो वेदना (तीन वेदना), चतस्सो दिसा (चार दिशा), तयो जना (तीन लोक), जने, चत्तारो पुरिसा (चार पुरुष), पुरिसे, तीणि आयतनानि (तीन आयतने), चत्तारि अरियसच्चानि (चार आर्यसत्ये).

โยสฺวีติ กิมตฺถํ? ตีสุ, จตูสุ.

'यो' प्रत्यय असताना असे का म्हटले आहे? 'तीसु' (tīsu), 'चतूसु' (catūsu) इत्यादींमध्ये हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

๑๓๔, ๒๕๑. ปญฺจาทีนมกาโร.

१३४, २५१. 'पञ्च' इत्यादी संख्यांच्या शेवटी 'अ'कार होतो.

ปญฺจาทีนํ สงฺขฺยานํ อิตฺถิปุมนปุํสเก วตฺตมานานํ สวิภตฺติสฺส อนฺตสฺส สรสฺส อกาโร โหติ โยอิจฺเจเตสุ.

'यो' प्रत्यय असताना, स्त्रीलिंग, पुल्लिंग आणि नपुंसकलिंगात असलेल्या 'पञ्च' इत्यादी संख्यांच्या विभक्ती प्रत्ययासह अंतिम स्वराचा 'अ'कार (अ) होतो.

ปญฺจ, ปญฺจ, ฉ, ฉ, สตฺต, สตฺต, อฏฺฐ, อฏฺฐ, นว, นว, ทส, ทส.

उदा. पञ्च, पञ्च, छ, छ, सत्त, सत्त, अट्ठ, अट्ठ, नव, नव, dasa, dasa.

ปญฺจาทีนมิติ กิมตฺถํ? ทฺเว, ตโย.

'पञ्च' इत्यादींचे असे का म्हटले आहे? 'द्वे', 'तयो' इत्यादींमध्ये (जिथे 'पञ्च' इत्यादी संख्या नाहीत) हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

๑๓๕, ๑๑๘. ราชสฺส [Pg.92] รญฺโญ ราชิโน เส.

१३५, ११८. 'स' प्रत्यय असताना 'राज' शब्दाचे 'रञ्ञो' आणि 'राजिनो' हे आदेश होतात.

สพฺพสฺเสว ราชสทฺทสฺส สวิภตฺติสฺส รญฺโญ ราชิโนอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ เส วิภตฺติมฺหิ.

'स' विभक्ती प्रत्यय असताना, संपूर्ण 'राज' शब्दाचा त्याच्या विभक्ती प्रत्ययासह 'रञ्ञो' आणि 'राजिनो' हे आदेश होतात.

รญฺโญ, ราชิโน.

उदा. रञ्ञो, राजिनो.

เสติ กิมตฺถํ? รญฺญา.

'स' प्रत्यय असताना असे का म्हटले आहे? 'रञ्ञा' (raññā) इत्यादींमध्ये (जिथे 'स' प्रत्यय नाही) हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

๑๓๖, ๑๑๙. รญฺญํ นํมฺหิ วา.

१३६, ११९. 'नं' प्रत्यय असताना पर्यायाने 'रञ्ञं' असा आदेश होतो.

สพฺพสฺเสว ราชสทฺทสฺส สวิภตฺติสฺส รญฺญํอาเทโส โหติ วา นํมฺหิ วิภตฺติมฺหิ.

'नं' विभक्ती प्रत्यय असताना, संपूर्ण 'राज' शब्दाचा त्याच्या विभक्ती प्रत्ययासह पर्यायाने 'रञ्ञं' असा आदेश होतो.

รญฺญํ, ราชูนํ อิทํ รฏฺฐํ.

उदा. रञ्ञं, राजूनां इदं रट्ठं (हे राज्य राजांचे आहे).

๑๓๗, ๑๑๖. นามฺหิรญฺญา วา.

१३७, ११६. 'ना' प्रत्यय असताना पर्यायाने 'रञ्ञा' असा आदेश होतो.

สพฺพสฺเสว ราชสทฺทสฺส สวิภตฺติสฺส รญฺญาอาเทโส โหติ วา นามฺหิ วิภตฺติมฺหิ.

'ना' विभक्ती प्रत्यय असताना, संपूर्ण 'राज' शब्दाचा त्याच्या विभक्ती प्रत्ययासह पर्यायाने 'रञ्ञा' असा आदेश होतो.

เตน รญฺญา กตํ. ราเชน วา กตํ.

उदा. तेन रञ्ञा कतं (त्या राजाने केले) किंवा राजेन वा कतं.

นามฺหีติ กิมตฺถํ? รญฺโญ สนฺตกํ.

'ना' प्रत्यय असताना असे का म्हटले आहे? 'रञ्ञो संतकं' (rañño santakaṃ) इत्यादींमध्ये (जिथे 'ना' प्रत्यय नाही) हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

๑๓๘, ๑๒๑. สฺมึมฺหิ รญฺเญ ราชินิ.

१३८, १२१. 'स्मिं' प्रत्यय असताना 'रञ्ञे' आणि 'राजिनि' हे आदेश होतात.

สพฺพสฺเสว ราชสทฺทสฺส สวิภตฺติสฺส รญฺเญราชินิอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ สฺมึมฺหิวิภตฺติมฺหิ.

'स्मिं' विभक्ती प्रत्यय असताना, संपूर्ण 'राज' शब्दाचा त्याच्या विभक्ती प्रत्ययासह 'रञ्ञे' आणि 'राजिनि' हे आदेश होतात.

รญฺเญ, ราชินิ สีลํ ติฏฺฐติ.

उदा. रञ्ञे, राजिनि सीलं तिट्ठति (राजामध्ये शील राहते).

๑๓๙, ๒๔๕. ตุมฺหากํ [Pg.93] ตยิมยิ.

१३९, २४५. 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' शब्दांचे 'तयि' आणि 'मयि' हे आदेश होतात.

สพฺเพสํ ตุมฺห อมฺห สทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ตยิ มยิอิจฺเจเต อาเทโส โหนฺติ ยถาสงฺขฺยํ สฺมึมฺหิ วิภตฺติมฺหิ.

'स्मिं' विभक्ती प्रत्यय असताना, संपूर्ण 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' या शब्दांचे त्यांच्या विभक्ती प्रत्ययांसह अनुक्रमे 'तयि' आणि 'मयि' हे आदेश होतात.

ตยิ, มยิ.

उदा. तयि (तुझ्यात), मयि (माझ्यात).

สฺมึมฺหีติ กิมตฺถํ? ตฺวํ ภวสิ, อหํ ภวามิ.

'स्मिं' प्रत्यय असताना असे का म्हटले आहे? 'त्वं भवसि' (तू आहेस), 'अहं भवामि' (मी आहे) इत्यादींमध्ये (जिथे 'स्मिं' प्रत्यय नाही) हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

๑๔๐, ๒๓๒. ตฺวมหํ สิมฺหิ จ.

१४०, २३२. 'सि' प्रत्यय असताना 'त्वं' आणि 'अहं' हे आदेश देखील होतात.

สพฺเพสํ ตุมฺห อมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ตฺวํ อหํอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ ยถาสงฺขฺยํ สิมฺหิ วิภตฺติมฺหิ.

'सि' विभक्ती प्रत्यय असताना, संपूर्ण 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' या शब्दांचे त्यांच्या विभक्ती प्रत्ययांसह अनुक्रमे 'त्वं' आणि 'अहं' हे आदेश होतात.

ตฺวํ, อหํ.

उदा. त्वं (तू), अहं (मी).

สิมฺหิติ กิมตฺถํ? ตยิ, มยิ.

'सि' प्रत्यय असताना असे का म्हटले आहे? 'तयि', 'मयि' इत्यादींमध्ये (जिथे 'सि' प्रत्यय नाही) हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

จคฺคหเณน ตุวํ จ โหติ. ตุวํ สตฺถา.

'च' च्या ग्रहणाने 'तुवं' हा आदेश देखील होतो. उदा. तुवं सत्था (तू शास्ता/गुरु आहेस).

๑๔๑, ๒๔๑. ตว มมเส.

१४१, २४१. 'स' प्रत्यय असताना 'तव' आणि 'मम' हे आदेश होतात.

สพฺเพสํ ตุมฺห อมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ตวมมอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ ยถาสงฺขฺยํ เส วิภตฺติมฺหิ.

'स' विभक्ती प्रत्यय असताना, संपूर्ण 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' या शब्दांचे त्यांच्या विभक्ती प्रत्ययांसह अनुक्रमे 'तव' आणि 'मम' हे आदेश होतात.

ตว, มม.

उदा. तव (तुझे), मम (माझे).

เสติ กิมตฺถํ? ตยิ, มยิ.

'स' प्रत्यय असताना असे का म्हटले आहे? 'तयि', 'मयि' इत्यादींमध्ये (जिथे 'स' प्रत्यय नाही) हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

๑๔๒, ๒๔๒. ตุยฺหํ [Pg.94] มยฺหญฺจ.

१४२, २४२. 'तुय्हं' आणि 'मय्हं' हे आदेश देखील होतात.

สพฺเพสํ ตุมฺห อมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ตุยฺหํ มยฺหํอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ ยถาสงฺขฺยํ เส วิภตฺติมฺหิ.

'स' विभक्ती प्रत्यय असताना, संपूर्ण 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' या शब्दांचे त्यांच्या विभक्ती प्रत्ययांसह अनुक्रमे 'तुय्हं' आणि 'मय्हं' हे आदेश होतात.

ตุยฺหํ, มยฺหํ ธนํ ทียเต.

उदा. तुय्हं, मय्हं धनं दीयते (तुला, मला धन दिले जाते).

เสติ กิมตฺถํ? ตยา, มยา.

"से" (विभक्ती प्रत्यय) असताना असे कशासाठी म्हटले आहे? "तया" (tayā), "मया" (mayā) इत्यादींमध्ये हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

๑๔๓, ๒๓๕. ตํ มมํมฺหิ.

१४३, २३५. तं ममंम्हि।

สพฺเพสํ ตุมฺห อมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ตํ มอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ ยถาสงฺขฺยํ อํมฺหิ วิภตฺติมฺหิ.

जेव्हा "अं" (aṃ) विभक्ती प्रत्यय येतो, तेव्हा "तुम्ह" (tumha) आणि "अम्ह" (amha) या सर्व प्रातिपदिकांचे त्यांच्या विभक्ती प्रत्ययांसह अनुक्रमे "तं" (taṃ) आणि "मं" (maṃ) असे आदेश होतात.

ตํ, มํ.

तं, मं।

อํมฺหีติ กิมตฺถํ? ตยา มยา.

"अं" विभक्ती प्रत्यय असताना असे कशासाठी म्हटले आहे? "तया", "मया" इत्यादींमध्ये हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

๑๔๔, ๒๓๔. ตวํ มมญฺจ นวา.

१४४, २३४. तवं ममञ्च नवा।

สพฺเพสํ ตุมฺห อมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ตวํ มมํอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ นวา ยถาสงฺขฺยํ อํมฺหิ วิภตฺติมฺหิ.

जेव्हा "अं" (aṃ) विभक्ती प्रत्यय येतो, तेव्हा "तुम्ह" (tumha) आणि "अम्ह" (amha) या सर्व प्रातिपदिकांचे त्यांच्या विभक्ती प्रत्ययांसह अनुक्रमे "तवं" (tavaṃ) आणि "ममं" (mamaṃ) असे आदेश पर्यायाने होतात.

ตวํ, มมํ ปสฺสติ.

तवं, ममं पस्सति (तुला पाहतो, मला पाहतो).

นวาติ กิมตฺถํ? ตํ, มํ ปสฺสติ.

"नवा" (पर्यायाने) असे कशासाठी म्हटले आहे? "तं, मं पस्सति" इत्यादींमध्ये हा नियम लागू न होता इतर रूपे व्हावीत म्हणून.

จคฺคหณมนุกฑฺฒนตฺถํ.

"च" चे ग्रहण मागील सूत्रातील घटकांचे अनुकर्षण करण्यासाठी आहे.

๑๔๕, ๒๓๘. นามฺหี ตยา มยา.

१४५, २३८. नाम्ही तया मया।

สพฺเพสํ ตุมฺห อมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ตยา มยาอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ ยถาสงฺขฺยํ นามฺหิ วิภตฺติมฺหิ.

जेव्हा "ना" (nā) विभक्ती प्रत्यय येतो, तेव्हा "तुम्ह" (tumha) आणि "अम्ह" (amha) या सर्व प्रातिपदिकांचे त्यांच्या विभक्ती प्रत्ययांसह अनुक्रमे "तया" (tayā) आणि "मया" (mayā) असे आदेश होतात.

ตยา[Pg.95], มยา กตํ.

तया, मया कतं (तुझ्याद्वारे केले गेले, माझ्याद्वारे केले गेले).

นามฺหิติ กิมตฺถํ? ตุมฺเหหิ, อมฺเหหิ.

"ना" विभक्ती प्रत्यय असताना असे कशासाठी म्हटले आहे? "तुम्हेहि", "अम्हेहि" इत्यादींमध्ये हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

๑๔๖, ๒๓๖. ตุมฺหสฺส ตุวํ ตฺวมํมฺหิ.

१४६, २३६. तुम्हस्स तुवं त्वमंम्हि।

สพฺพสฺส ตุมฺหสทฺทสฺส สวิภตฺติสฺส ตุวํ ตฺวํ อิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ อํมฺหิ วิภตฺติมฺหิ.

जेव्हा "अं" (aṃ) विभक्ती प्रत्यय येतो, तेव्हा "तुम्ह" (tumha) या संपूर्ण प्रातिपदिकाचे त्याच्या विभक्ती प्रत्ययासह "तुवं" (tuvaṃ) आणि "त्वं" (tvaṃ) असे आदेश होतात.

กลิงฺครสฺส ตุวํ มญฺเญ, กฏฺฐสฺส ตฺวํ มญฺเญ.

कलिङ्गरस्स तुवं मञ्ञे (मी तुला लाकडाचा ओंडका समजतो), कट्ठस्स त्वं मञ्ञे (मी तुला लाकूड समजतो).

๑๔๗, ๒๔๖. ปทโต ทุติยา จตุตฺถี ฉฏฺฐีสุ โวโน.

१४७, २४६. पदतो दुतिया चतुत्थी छट्ठीसु वोनो।

สพฺเพสํ ตุมฺหอมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ยทา ปทสฺมา ปเรสํ โว โนอาเทสา โหนฺติ นวา ยถาสงฺขฺยํ ทุติยา จตุตฺถีฉฏฺฐีอิจฺเจเตสุ พหุวจเนสุ.

जेव्हा पदाच्या पुढे द्वितीया, चतुर्थी आणि षष्ठी विभक्तींचे अनेकवचनी प्रत्यय येतात, तेव्हा "तुम्ह" (tumha) आणि "अम्ह" (amha) या सर्व प्रातिपदिकांचे त्यांच्या विभक्ती प्रत्ययांसह अनुक्रमे "वो" (vo) आणि "नो" (no) असे आदेश पर्यायाने होतात.

ปหาย โว ภิกฺขเว คมิสฺสามิ, มา โน อชฺช วิกนฺตึสุ, รญฺโญ สูทา มหานเส, เอวํ ทุติยตฺเถ.

‘पहाय वो भिक्खवे गमिस्सामि’ (हे भिक्खूंनो, मी तुम्हांला सोडून जाईन), ‘मा नो अज्ज विकन्तिंसु’ (आज त्यांनी आम्हांला कापून काढू नये), ‘रञ्ञो सूदा महानसे’ (राजाचे आचारी स्वयंपाकघरात आहेत) - हे द्वितीयेच्या अर्थातील उदाहरणे आहेत.

ธมฺมํ โว ภิกฺขเว เทเสสฺสามิ, สํวิภเชถ โน รชฺเชน, เอวํ จตุตฺถฺยตฺเถ.

‘धम्मं वो भिक्खवे देसेस्सामि’ (हे भिक्खूंनो, मी तुम्हांला धम्म उपदेश करीन), ‘संविभजेथ नो रज्जेन’ (आम्हांला राज्याचा वाटा द्या) - हे चतुर्थीच्या अर्थातील उदाहरणे आहेत.

ตุฏฺโฐสฺมิ โว ภิกฺขเว ปกติยา, สตฺถา โน ภควา อนุปฺปตฺโต, เอวํ ฉฏฺฐฺยตฺเถ.

‘तुट्ठोस्मि वो भिक्खवे पकतिया’ (हे भिक्खूंनो, मी तुमच्यावर स्वभावानेच प्रसन्न आहे), ‘सत्था नो भगवा अनुप्पत्तो’ (आमचे शास्ता भगवान येथे आले आहेत) - हे षष्ठीच्या अर्थातील उदाहरणे आहेत.

นวาติ [Pg.96] กิมตฺถํ? เอโส อมฺหากํ สตฺถา.

"नवा" (पर्यायाने) असे कशासाठी म्हटले आहे? "एसो अम्हाकं सत्था" (हे आमचे शास्ता आहेत) इत्यादींमध्ये हा नियम लागू न होता इतर रूपे व्हावीत म्हणून.

ตุมฺหมฺหากมิติ กิมตฺถํ? เอเต อิสโย ปสฺสสิ.

"तुम्ह-अम्ह" असे कशासाठी म्हटले आहे? "एते इसयो पस्ससि" (तू या ऋषींना पाहतोस) इत्यादींमध्ये हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

ปทโตติ กิมตฺถํ? ตุมฺหากํ สตฺถา.

"पदतो" (पदाच्या पुढे) असे कशासाठी म्हटले आहे? "तुम्हाकं सत्था" (तुमचे शास्ता) इत्यादींमध्ये हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

เอเตสฺวีติ กิมตฺถํ? คจฺฉถ ตุมฺเห.

"या विभक्तींमध्ये" (द्वितीया, चतुर्थी आणि षष्ठी विभक्ती असताना) असे कशासाठी म्हटले आहे? "गच्छथ तुम्हे" (तुम्ही जा) इत्यादींमध्ये हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

๑๔๘, ๒๔๗. เตเมกวจเนสุ จ.

१४८, २४७. तेमेकवचनेसु च।

สพฺเพสํ ตุมฺห อมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ยทา ปทสฺมา ปเรสํ เต เม อาเทสา โหนฺติ ยถาสงฺขฺยํ จตุตฺถีฉฏฺฐีอิจฺเจเตสุ เอกวจเนสุ.

जेव्हा पदाच्या पुढे चतुर्थी आणि षष्ठी विभक्तींचे एकवचनी प्रत्यय येतात, तेव्हा "तुम्ह" (tumha) आणि "अम्ह" (amha) या सर्व प्रातिपदिकांचे त्यांच्या विभक्ती प्रत्ययांसह अनुक्रमे "ते" (te) आणि "मे" (me) असे आदेश होतात.

ททามิ เต คามวรานิ ปญฺจ, ททาหิ เม คามวรํ, อิทํ เต รฏฺฐํ, อยํ เม ปุตฺโต.

‘ददामि ते गामवरानि पञ्च’ (मी तुला पाच उत्तम गावे देतो), ‘ददाहि मे गामवरं’ (मला एक उत्तम गाव दे), ‘इदं ते रट्ठं’ (हे तुझे राष्ट्र आहे), ‘अयं मे पुत्तो’ (हा माझा मुलगा आहे).

ปทโตติ กิมตฺถํ? ตว ญาติ, มม ญาติ.

"पदतो" (पदाच्या पुढे) असे कशासाठी म्हटले आहे? "तव ञाति" (तुझा नातेवाईक), "मम ञाति" (माझा नातेवाईक) इत्यादींमध्ये हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

๑๔๙, ๑๔๘. น อํมฺหิ.

१४९, १४८. न अंम्हि।

สพฺเพสํ ตุมฺห อมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ยทา ปทสฺมา ปเรสํ เต เมอาเทสา น โหนฺติ อํมฺหิ วิภตฺติมฺหิ.

जेव्हा पदाच्या पुढे "अं" (aṃ) विभक्ती प्रत्यय येतो, तेव्हा "तुम्ह" (tumha) आणि "अम्ह" (amha) या सर्व प्रातिपदिकांचे त्यांच्या विभक्ती प्रत्ययांसह "ते" (te) आणि "मे" (me) असे आदेश होत नाहीत.

ปสฺเสยฺย ตํ วสฺสสตํ อโรคํ, โส มํ พฺรวีติ.

‘पस्सेय्य तं वस्ससतं अरोगं’ (तो तुला शंभर वर्षे निरोगी पाहो), ‘सो मं ब्रवीति’ (तो मला सांगतो).

๑๕๐, ๒๔๙. วา [Pg.97] ตติเย จ.

१५०, २४९. वा ततिये च।

สพฺเพสํ ตุมฺหอมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ยทา ปทสฺมา ปเรสํ เตเมอาเทสา โหนฺติ วา ยถาสงฺขฺยํ ตติเยกวจเน ปเร.

जेव्हा पदाच्या पुढे तृतीया विभक्तीचे एकवचनी प्रत्यय येतात, तेव्हा "तुम्ह" (tumha) आणि "अम्ह" (amha) या सर्व प्रातिपदिकांचे त्यांच्या विभक्ती प्रत्ययांसह अनुक्रमे "ते" (te) आणि "मे" (me) असे आदेश पर्यायाने होतात.

กตํ เต ปาปํ, กตํ เม ปาปํ, กตํ ตยา ปาปํ, กตํ มยา ปาปํ.

‘कतं ते पापं’ (तू पाप केले आहेस), ‘कतं मे पापं’ (मी पाप केले आहे), ‘कतं तया पापं’ (तुझ्याद्वारे पाप केले गेले), ‘कतं मया पापं’ (माझ्याद्वारे पाप केले गेले).

ปทโตติ กิมตฺถํ? ตยา กตํ, มยา กตํ.

"पदतो" (पदाच्या पुढे) असे कशासाठी म्हटले आहे? "तया कतं" (तुझ्याद्वारे केले गेले), "मया कतं" (माझ्याद्वारे केले गेले) इत्यादींमध्ये हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

๑๕๑, ๒๕๐. พหุวจเนสุ โวโน.

१५१, २५०. बहुवचनेसु वोनो।

สพฺเพสํ ตุมฺหอมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ยทา ปทสฺมา ปเรสํ โวโนอาเทสา โหนฺติ ยถาสงฺขฺยํ ตติยาพหุวจเนสุ ปเรสุ.

जेव्हा पदाच्या पुढे तृतीया विभक्तीचे अनेकवचनी प्रत्यय येतात, तेव्हा "तुम्ह" (tumha) आणि "अम्ह" (amha) या सर्व प्रातिपदिकांचे त्यांच्या विभक्ती प्रत्ययांसह अनुक्रमे "वो" (vo) आणि "नो" (no) असे आदेश होतात.

กตํ โว กมฺมํ, กตํ โน กมฺมํ.

‘कतं वो कम्मं’ (तुमच्याद्वारे कर्म केले गेले), ‘कतं नो कम्मं’ (आमच्याद्वारे कर्म केले गेले).

ปทโตติ กิมตฺถํ? ตุมฺเหหิ กตํ, อมฺเหหิ กตํ.

"पदतो" (शब्दानंतर) असे कशासाठी म्हटले आहे? "तुम्हेहि कतं" (तुम्ही केले), "अम्हेहि कतं" (आम्ही केले) इत्यादींमध्ये (शब्दानंतर नसताना) हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

พหุวจนคฺคหเณน โยมฺหิ ปฐเม โว โนอาเทสา โหนฺติ. คามํ โว คจฺเฉยฺยาถ, คามํ โน คจฺเฉยฺยาม.

"बहुवचन" च्या ग्रहणाने, पहिली विभक्ती "यो" पर असताना "वो" आणि "नो" हे आदेश होतात. उदा. "गामं वो गच्छेय्याथ" (तुम्ही गावाकडे जावे), "गामं नो गच्छेय्याम" (आम्ही गावाकडे जावे).

๑๕๒, ๒๓๖. ปุมนฺตสฺสา สิมฺหิ.

१५२, २३६. पुमन्तस्सा सिम्हि।

ปุมอิจฺเจวมนฺตสฺส สวิภตฺติสฺส อาอาเทโส โหติ สิมฺหิ วิภตฺติมฺหิ.

'पुम' अशा अन्ताच्या शब्दाला विभक्तीसह 'सि' विभक्ती पर असताना 'आ' आदेश होतो.

ปุมา [Pg.98] ติฏฺฐติ.

पुमा तिट्ठति (पुरुष उभा राहतो).

สิมฺหีติ กิมตฺถํ? ปุมาโน ติฏฺฐนฺติ.

"सिम्हि" (सि विभक्ती पर असताना) असे कशासाठी म्हटले आहे? जेव्हा 'सि' पर नसेल, जसे की "पुमानो तिट्ठन्ति" (पुरुष उभे राहतात) इत्यादींमध्ये, हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

อนฺตคฺคหเณน มฆว ยุวอิจฺเจวมาทีนมนฺตสฺสสวิภตฺติสฺส อาอาเทโส โหติ. มฆวา, ยุวา.

"अन्त" च्या ग्रहणाने 'मघव', 'युव' इत्यादींच्या अन्ताला विभक्तीसह 'आ' आदेश होतो. उदा. मघवा, युवा.

๑๕๓, ๑๓๘. อมาลปเนกวจเน.

१५३, १३८. अमालपनेकवचने।

ปุมอิจฺเจวมนฺตสฺส สวิภตฺติสฺส อํอาเทโส โหติ อาลปเนกวจเน ปเร.

'पुम' अशा अन्ताच्या शब्दाला विभक्तीसह संबोधन एकवचन पर असताना 'अं' आदेश होतो.

เห ปุมํ.

हे पुमं (हे पुरुषा!).

อาลปเนติ กิมตฺถํ? ปุมา.

"आलपने" (संबोधन पर असताना) असे कशासाठी म्हटले आहे? जेव्हा संबोधन पर नसेल, जसे की "पुमा" इत्यादींमध्ये, हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

เอกวจเนติ กิมตฺถํ? เห ปุมาโน.

"एकवचने" (एकवचन पर असताना) असे कशासाठी म्हटले आहे? जेव्हा एकवचन पर नसेल, जसे की "हे पुमानो" (हे पुरुषांनो!) इत्यादींमध्ये, हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

๑๕๔, ๐. สมาเส จ วิภาสา.

१५४, ०. समासे च विभासा।

ปุมอิจฺเจวมนฺตสฺส สมาเส จ อํอาเทโส โหติ วิภาสา สมาเส กเต.

'पुम' अशा अन्ताच्या शब्दाला समास केल्यावर विकल्पेकरून 'अं' आदेश होतो.

อิตฺถี จ ปุมา จ นปุํสกํ จ อิตฺถิปุมนปุํสกานิ. อิตฺถิปุมนปุํสกานํ สมูโห อิตฺถิปุมนปุํสกสมูโห.

स्त्री, पुरुष आणि नपुंसक म्हणजे 'इत्थिपुमनपुंसकानि'. स्त्री, पुरुष आणि नपुंसकांचा समूह म्हणजे 'इत्थिपुमनपुंसकसमूहो'.

วิภาสาติ กิมตฺถํ? อิตฺถิปุมนปุํสกานิ.

"विभासा" (विकल्पेकरून) असे कशासाठी म्हटले आहे? "इत्थिपुमनपुंसकानि" यासारख्या ठिकाणी या नियमाला अपवाद असावा म्हणून.

๑๕๕, ๑๓๗. โยสฺวาโน[Pg.99].

१५५, १३७. योस्वानो।

ปุมอิจฺเจวมนฺตสฺส สวิภตฺติสฺส อาโนอาเทโส โหติ โยสุ วิภตฺตีสุ.

'पुम' अशा अन्ताच्या शब्दाला विभक्तीसह 'यो' विभक्ती पर असताना 'आनो' आदेश होतो.

ปุมาโน, เห ปุมาโน.

पुमानो (पुरुष - अनेकवचन), हे पुमानो (हे पुरुषांनो!).

โยสฺวีติ กิมตฺถํ? ปุมา.

"योसु" ('यो' विभक्ती पर असताना) असे कशासाठी म्हटले आहे? जेव्हा 'यो' पर नसेल, जसे की "पुमा" इत्यादींमध्ये, हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

๑๕๖, ๑๔๒. อาเน สฺมึมฺหิ วา.

१५६, १४२. आने स्मिंम्हि वा।

ปุมอิจฺเจวมนฺตสฺส สวิภตฺติสฺส อาเน อาเทโส โหติ วา สฺมึมฺหิ วิภตฺติมฺหิ.

'पुम' अशा अन्ताच्या शब्दाला विभक्तीसह 'स्मिं' विभक्ती पर असताना विकल्पेकरून 'आने' आदेश होतो.

ปุมาเน, ปุเม วา.

पुमाने, किंवा पुमे.

๑๕๗, ๑๔๐. หิวิภตฺติมฺหิ จ.

१५७, १४०. हिविभत्तिम्हि च।

ปุมอิจฺเจวมนฺตสฺส หิวิภตฺติมฺหิ จ อาเนอาเทโส โหติ.

'पुम' अशा अन्ताच्या शब्दाला 'हि' विभक्ती पर असताना देखील 'आने' आदेश होतो.

ปุมาเนหิ, ปุมาเนภิ.

पुमानेहि, पुमानेभि.

ปุน วิภตฺติคฺคหณํ กิมตฺถํ? สวิภตฺติคฺคหณนิวตฺตนตฺถํ. ปุมาเนหิ.

पुन्हा "विभत्ति" चे ग्रहण कशासाठी केले आहे? "सविभत्ति" (विभक्तीसह) च्या अनुवृत्तीची निवृत्ती करण्यासाठी, जसे की "पुमानेहि" मध्ये.

จคฺคหเณน มฆว ยุวอิจฺเจวมาทีนมนฺตสฺส อานอาเทโส โหติ สิ โย อํโย อิจฺเจเตสุ วิภตฺตีสุ, ปุมกมฺมถามนฺตสฺส จุกาโร โหติ สสฺมา สุ วิภตฺตีสุ. มฆวาโน, มฆวานา. มฆวานํ, มฆวาเน[Pg.100]. ยุวาโน, ยุวานา, ยุวานํ, ยุวาเน, ปุมุโน, ปุมุนา. กมฺมุโน, กมฺมุนา, ถามุโน, ถามุนา.

"च" च्या ग्रहणाने 'मघव', 'युव' इत्यादींच्या अन्ताला 'सि', 'यो', 'अं', 'यो' या विभक्तींमध्ये 'आन' आदेश होतो; आणि 'पुम', 'कम्म' व 'थाम' यांच्या अन्ताला 'स', 'स्मा' आणि 'सु' विभक्तींमध्ये 'उ' कार होतो. उदा. मघवानो, मघवाना, मघवानं, मघवाने; युवानो, युवाना, युवानं, युवाने; पुमुनो, पुमुना; कम्मुनो, कम्मुना; थामुनो, थामुना.

๑๕๘, ๑๔๓. สุสฺมิมา วา.

१५८, १४३. सुस्मिमा वा।

ปุมอิจฺเจวมนฺตสฺส สุอิจฺเจตสฺมึวิภตฺติมฺหิ อาอาเทโส โหติ วา.

'पुम' अशा अन्ताच्या शब्दाला 'सु' या विभक्तीमध्ये विकल्पेकरून 'आ' आदेश होतो.

ปุมาสุ, ปุเมสุ วา.

पुमासु, किंवा पुमेसु.

๑๕๖, ๑๓๙. อุนามฺหิ จ.

१५६, १३९. उनाम्हि च।

ปุมอิจฺเจวมนฺตสฺส อาอุอาเทสา โหนฺติ วา นามฺหิ วิภตฺติมฺหิ.

'पुम' अशा अन्ताच्या शब्दाला 'ना' विभक्ती पर असताना विकल्पेकरून 'आ' आणि 'उ' हे आदेश होतात.

ปุมานา, ปุมุนา, ปุเมน วา.

पुमाना, पुमुना, किंवा पुमेन.

จคฺคหณมนุกฑฺฒนตฺถํ.

"च" चे ग्रहण (मागील सूत्रातील 'आ' कार) अनुकर्षण करण्यासाठी आहे.

๑๖๐, ๑๖๗. อ กมฺมนฺตสฺส จ.

१६०, १६७. अ कम्मन्तस्स च।

กมฺมอิจฺเจวมนฺตสฺส จ อุอ อาเทสา โหนฺติ วา นามฺหิ วิภตฺติมฺหิ.

'कम्म' अशा अन्ताच्या शब्दाला देखील 'ना' विभक्ती पर असताना विकल्पेकरून 'उ' आणि 'अ' हे आदेश होतात.

กมฺมุนา, กมฺมนา, กมฺเมน วา.

कम्मुना, कम्मना, किंवा कम्मेन.

จคฺคหเณน มฆวยุวอิจฺเจวมนฺตสฺส อาอาเท โส โหติ กฺวจิ นาสุอิจฺเจเตสุ วิภตฺตีสุ. มฆวานา, มฆวาสุ, มฆเวสุ, มฆเวน วา. ยุวานา, ยุวาสุ, ยุเวสุ, ยุเวน วา.

"च" च्या ग्रहणाने 'मघव', 'युव' इत्यादींच्या अन्ताला 'ना' आणि 'सु' या विभक्तींमध्ये काही ठिकाणी 'आ' आदेश होतो. उदा. मघवाना, मघवासु, मघवेसु, किंवा मघवेन; युवाना, युवासु, युवेसु, किंवा युवेन.

อิติ นามกปฺเป ทุติโย กณฺโฑ.

अशा प्रकारे नाम-कल्प मधील हा दुसरा काण्ड समाप्त झाला.

ตติยกณฺฑ

तृतीय काण्ड

๑๖๑, ๒๔๔. ตุมฺห’มฺเหหิ [Pg.101] นมากํ.

१६१, २४४. 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' यांच्यानंतर 'नं' प्रत्ययाचा 'आकं' होतो.

เตหิ ตุมฺหอมฺเหหิ นํวจนสฺส อากํ โหติ.

त्या 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' या प्रातिपदिकांनंतर 'नं' विभक्ती प्रत्ययाचा 'आकं' असा आदेश होतो.

ตุมฺหากํ, อมฺหากํ.

तुम्हाकं, अम्हाकं.

นมิติ กิมตฺถํ? ตุมฺเหหิ, อมฺเหหิ.

'नं' (असे) कशासाठी म्हटले आहे? 'तुम्हेहि', 'अम्हेहि' (येथे हा नियम लागू होऊ नये म्हणून).

๑๖๒, ๒๓๗. วา ยฺวปฺปฐโม.

१६२, २३७. प्रथमेव्यतिरिक्त असलेल्या 'यो' प्रत्ययाचा पर्याय करून 'आकं' होतो.

เตหิ ตุมฺหอมฺเหหิ โย อปฺปฐโม อากํโหติ วา.

त्या 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' यांच्यानंतर प्रथमेव्यतिरिक्त असलेला 'यो' प्रत्यय पर्याय करून 'आकं' होतो.

ตุมฺหากํ ปสฺสามิ, ตุมฺเห ปสฺสามิ วา. อมฺหากํ ปสฺสสิ, อมฺเห ปสฺสสิ วา.

तुम्हाकं पस्सामि (मी तुम्हा सर्वांना पाहतो), किंवा तुम्हे पस्सामि. अम्हाकं पस्ससि (तू आम्हा सर्वांना पाहतोस), किंवा अम्हे पस्ससि.

โยติ กิมตฺถํ? ตุมฺเหหิ, อมฺเหหิ.

'यो' (असे) कशासाठी म्हटले आहे? 'तुम्हेहि', 'अम्हेहि' (येथे हा नियम लागू होऊ नये म्हणून).

อปฺปฐโมติ กิมตฺถํ? คจฺฉถ ตุมฺเห, คจฺฉาม มยํ.

'प्रथमेतर' (अप्पठमो - जो पहिली विभक्ती नाही) असे कशासाठी म्हटले आहे? 'गच्छथ तुम्हे' (तुम्ही जा), 'गच्छाम मयं' (आम्ही जातो) (येथे प्रथमेचा 'यो' असल्याने हा नियम लागू होऊ नये म्हणून).

วาติวิกปฺปนตฺเถน โยนํ อํ อานํ โหนฺติ. ตุมฺหํ ตุมฺหานํ. อมฺหํ, อมฺหานํ.

'वा' या वैकल्पिक अर्थ दर्शवणाऱ्या शब्दाने 'यो' प्रत्ययाचे 'अं' किंवा 'आनं' होतात. उदा. तुम्हं, तुम्हानं; अम्हं, अम्हानं.

๑๖๓, ๒๔๐. สสฺสํ.

१६३, २४०. 'स' प्रत्ययाचा 'अं' होतो.

เตหิ หุมฺหอมฺเหหิ สสฺส วิภตฺติสฺส อํ อาเทโส โหติ วา.

त्या 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' यांच्यानंतर 'स' विभक्ती प्रत्ययाचा पर्याय करून 'अं' आदेश होतो.

ตุมฺหํ ทียเต, ตว ทียเต. ตุมฺหํ ปริคฺคโห, ตว ปริคฺคโห. อมฺหํ ทียเต, มม ทียเต. อมฺหํ ปริคฺคโห, มม ปริคฺคโห.

तुम्हं दीयते (तुला दिले जाते), तव दीयते. तुम्हं परिग्गहो (तुझा स्वीकार), तव परिग्गहो. अम्हं दीयते (मला दिले जाते), मम दीयते. अम्हं परिग्गहो (माझा स्वीकार), मम परिग्गहो.

สสฺเสติ [Pg.102] กิมตฺถํ? ตุมฺเหสุ, อมฺเหสุ.

'स' (असे) कशासाठी म्हटले आहे? 'तुम्हेसु', 'अम्हेसु' (येथे हा नियम लागू होऊ नये म्हणून).

๑๖๔, ๒๐๐. สพฺพนาม’การเต ปฐโม.

१६४, २००. सर्वनामांच्या 'अ' कारानंतर येणाऱ्या पहिल्या 'यो' प्रत्ययाचा 'ए' होतो.

สพฺเพสํ สพฺพนามานํ อการโต โย ปฐโม เอตฺตมาปชฺชเต.

सर्व सर्वनामांच्या 'अ' कारानंतर येणाऱ्या पहिल्या 'यो' (प्रथमेचा बहुवचन प्रत्यय) चे 'ए' कारात रूपांतर होते.

สพฺเพ, เย, เต, เก, ตุมฺเห, อมฺเห, อิเม.

सब्बे, ye, ते, के, तुम्हे, अम्हे, इमे.

สพฺพนามาติ กิมตฺถํ? เทวา, อสุรา, นาคา, คนฺธพฺพา, มนุสฺสา.

'सर्वनाम' (असे) कशासाठी म्हटले आहे? 'देवा', 'असुरा', 'नागा', 'गन्धब्बा', 'मनुस्सा' (येथे सर्वनाम नसल्याने हा नियम लागू होऊ नये म्हणून).

อการโตติ กิมตฺถํ? อมู ปุริสา ติฏฺฐนฺติ.

'अ' कारानंतर (अकारतो) असे कशासाठी म्हटले आहे? 'अमू पुरिसा तिट्ठन्ति' (येथे 'अमू' च्या शेवटी 'अ' नसल्याने हा नियम लागू होऊ नये म्हणून).

โยติ กิมตฺถํ? สพฺโพ, โย, โส, โก, อยํ.

'यो' (असे) कशासाठी म्हटले आहे? 'सब्बो', 'यो', 'सो', 'को', 'अयं' (येथे 'यो' प्रत्यय नसल्याने हा नियम लागू होऊ नये म्हणून).

ปฐมคฺคหณํ อุตฺตรสุตฺตตฺถํ.

'पठम' (पहिली विभक्ती) चे ग्रहण पुढील सूत्रात अनुवृत्तीसाठी आहे.

๑๖๕, ๒๐๘. ทฺวนฺทฏฺฐา วา.

१६५, २०८. द्वंद्व समासात पर्याय करून (पहिल्या 'यो' चा 'ए' होतो).

ตสฺมา สพฺพนาม’การโต ทฺวนฺทฏฺฐา โย ปฐโม เอตฺตมาปชฺชเต วา.

त्यामुळे, सर्वनामांच्या 'अ' कारानंतर द्वंद्व समासात असलेल्या पहिल्या 'यो' चे पर्याय करून 'ए' कारात रूपांतर होते.

กตรกตเม, กตรกตมา วา.

कतरकतमे, किंवा कतरकतमा.

สพฺพนามาติ กิมตฺถํ? เทวาสุรนาค คนฺธพฺพมนุสฺสา.

'सर्वनाम' (असे) कशासाठी म्हटले आहे? 'देवासुरनागगन्धब्बमनुस्सा' (येथे सर्वनाम नसल्याने हा नियम लागू होऊ नये म्हणून).

ทฺวนฺทฏฺฐาติ กิมตฺถํ เต, สพฺเพ.

'द्वंद्व समासात' (द्वन्दट्ठा) असे कशासाठी म्हटले आहे? 'ते', 'सब्बे' (येथे द्वंद्व समास नसल्याने हा नियम लागू होऊ नये म्हणून).

๑๖๖, ๒๐๙. นาญฺญํ [Pg.103] สพฺพนามิกํ.

१६६, २०९. द्वंद्व समासात इतर कोणतेही सर्वनामिक कार्य होत नाही.

สพฺพนามิกานํ ทฺวนฺทฏฺเฐ นาญฺญํ การิยํ โหติ,

सर्वनामांच्या द्वंद्व समासात (प्रथमेच्या 'यो' च्या 'ए' आदेशाव्यतिरिक्त) इतर कोणतेही सर्वनामिक कार्य होत नाही.

ปุพฺพาปรานํ, ปุพฺพุตฺตรานํ, อธรุตฺตรานํ.

पुब्बापरानं, पुब्बुत्तरानं, अधरुत्तरानं.

๑๖๗, ๒๑๐. พหุพฺพีหิมฺหิ จ.

१६७, २१०. आणि बहुव्रीहि समासात देखील (इतर सर्वनामिक कार्य होत नाही).

พหุพฺพีหิมฺหิ จ สมาเส สพฺพนามวิธานญฺจ นาญฺญํ การิยํ โหติ.

आणि बहुव्रीहि समासात देखील (प्रथमेच्या 'यो' च्या 'ए' आदेशाव्यतिरिक्त) इतर सर्वनामिक कार्य होत नाही.

ปิยปุพฺพาย, ปิยปุพฺพานํ, ปิยปุพฺเพ, ปิยปุพฺพสฺส.

पियपुब्बाय, पियपुब्बानं, पियपुब्बे, पियपुब्बस्स.

เจติ กิมตฺถํ? สพฺพนามวิธานํ โหติ, ทกฺขิณ ปุพฺพสฺสํ, ทกฺขิณปุพฺพสฺสา, อุตฺตรปุพฺพสฺสํ, อุตฺตรปุพฺพสฺสา.

'च' (आणि) असे कशासाठी म्हटले आहे? (काही ठिकाणी) सर्वनामिक कार्य होतेच, जसे की - दक्खिणपुब्बस्सं, दक्खिणपुब्बस्सा, उत्तरपुब्बस्सं, उत्तरपुब्बस्सा.

๑๖๘, ๒๐๓. สพฺพโต นํ สํ สานํ.

१६८, २०३. सर्व सर्वनामांनंतर 'नं' प्रत्ययाचे 'सं' आणि 'सानं' होतात.

สพฺพโต สพฺพนามโต นํวจนสฺส สํสานํอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ.

सर्व सर्वनामांनंतर 'नं' विभक्ती प्रत्ययाचे 'सं' आणि 'सानं' हे आदेश होतात.

สพฺเพสํ, สพฺเพสานํ, สพฺพาสํ, สพฺพาสานํ. เยสํ, เยสานํ, ยาสํ, ยาสานํ. เตสํ, เตสานํ, ตาสํ, ตาสานํ. เกสํ, เกสานํ, กาสํ, กาสานํ. อิเมสํ, อิเมสานํ, อิมาสํ, อิมาสานํ. อมูสํ, อมูสานํ.

सब्बेसं, सब्बेसानं, सब्बासं, सब्बासानं। येसं, येसानं, यासं, यासानं। तेसं, तेसानं, तासं, तासानं। केसं, केसानं, कासं, कासानं। इमेसं, इमेसानं, इमासं, इमासानं। अमूसं, अमूसानं।

นมิติ กิมตฺถํ? สพฺพสฺส, ยสฺส, ตสฺส, กสฺส. เอวํ สพฺพตฺถ.

'नं' (असे) कशासाठी म्हटले आहे? 'सब्बस्स', 'यस्स', 'तस्स', 'कस्स' (येथे 'नं' प्रत्यय नसल्याने हा नियम लागू होऊ नये म्हणून). सर्वत्र याचप्रमाणे समजावे.

๑๖๙, ๑๑๗. ราชสฺส [Pg.104] ราชุ สุนํหิสุ จ.

१६९, ११७. 'सु', 'नं' आणि 'हि' प्रत्यय मागे असताना 'राज' शब्दाचा 'राजु' होतो.

สพฺพสฺเสว ราชสทฺทสฺส ราชุอาเทโส โหติ สุนํหิอิจฺเจเตสุ.

'सु', 'नं' आणि 'हि' हे प्रत्यय मागे असताना संपूर्ण 'राज' शब्दाचा 'राजु' असा आदेश होतो.

ราชูสุ, ราชูนํ, ราชูหิ, ราชูภิ.

राजू सु, राजू नं, राजू हि, राजू भि.

สุนํหิสูติ กิมตฺถํ? ราชา.

'सु, नं, हि' (प्रत्यय) नंतर असताना असे का म्हटले आहे? 'राजा' (या रूपात हा नियम लागू होऊ नये म्हणून).

จคฺคหณมวธารณตฺถํ. ราเชสุ, ราชานํ, ราเชหิ ราเชภิ.

'च' चे ग्रहण हे अवधारण (नियमन) करण्यासाठी आहे. (पर्यायी रूपे:) राजेसु, राजानं, राजेहि, राजेभि.

๑๗๐, ๒๒๐. สพฺพสฺสิมสฺเส วา.

१७०, २२०. सर्व 'इम' प्रातिपदिकाचा 'ए' होतो, (सु, नं, हि प्रत्यय नंतर असताना) पर्यायाने.

สพฺพสฺเสว อิมสทฺทสฺส เอกาโร โหติ วา สุนํหิอิจฺเจเตสุ.

सु, नं, हि हे प्रत्यय नंतर असताना, संपूर्ण 'इम' या शब्दाचा (प्रातिपदिकाचा) विकल्पे 'ए' कार होतो.

เอสุ, อิเมสุ, เอสํ, อิเมสํ, เอหิ, เอภิ, อิเมหิ, อิเมภิ.

ए सु, इमे सु, ए सं, इमे सं, ए हि, ए भि, इमे हि, इमे भि.

อิมสฺเสติ กิมตฺถํ? เอเตสุ, เอเตสํ, เอเตหิ, เอเตภิ.

'इम' चे असे का म्हटले आहे? 'एतेसु', 'एतेसं', 'एतेहि', 'एतेभि' इत्यादींमध्ये हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

๑๗๑, ๒๑๙. อนิมิ นามฺหิ จ.

१७१, २१९. 'ना' प्रत्यय नंतर असताना, 'इम' चा 'अन' आणि 'इमि' होतो.

อิมสทฺทสฺส สพฺพสฺเสว อน อิมิอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ นามฺหิ วิภตฺติมฺหิ.

'ना' विभक्ती प्रत्यय नंतर असताना, संपूर्ण 'इम' या शब्दाचे 'अन' आणि 'इमि' हे आदेश होतात.

อเนน ธมฺมทาเนน. สุขิตา โหตุ สา ปชา.

अनेन धम्मदामेन। सुखिता होतु सा पजा। (या धम्मदानाने ती प्रजा सुखी होवो.)

อิมินา พุทฺธปูเชน, ปตฺวาน อมตํ ปทํ.

इमिना बुद्धपूजेन, पत्वान अमतं पदं। (या बुद्धपूजेने अमृत पदाला [निर्वाणाला] प्राप्त करून.)

นามฺหีติ กิมตฺถํ? อิเมสุ, อิเมสํ, อิเมหิ, อิเมภิ.

'ना' प्रत्यय नंतर असताना असे का म्हटले आहे? 'इमेसु', 'इमेसं', 'इमेहि', 'इमेभि' इत्यादींमध्ये हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

๑๗๒, ๒๑๘. อนปุํสกสฺสา [Pg.105] ยํ สิมฺหิ.

१७२, २१८. नपुंसकलिंगी नसलेल्या 'इम' शब्दाचा 'सि' प्रत्यय नंतर असताना 'अयं' होतो.

อิมสทฺทสฺส สพฺพสฺเสว อนปุํสกสฺส อยํอาเทโส โหติ สิมฺหิ วิภตฺติมฺหิ.

'सि' विभक्ती प्रत्यय नंतर असताना, नपुंसकलिंगी नसलेल्या संपूर्ण 'इम' शब्दाचा 'अयं' हा आदेश होतो.

อยํ ปุริโส, อยํ อิตฺถี.

अयं पुरिसो (हा पुरुष), अयं इत्थी (ही स्त्री).

อนปุํสกสฺเสติ กิมตฺถํ? อิทํ จิตฺตํ ติฏฺฐติ.

'नपुंसकलिंगी नसलेल्या' असे का म्हटले आहे? 'इदं चित्तं तिट्ठति' (हे चित्त राहते) या नपुंसकलिंगी उदाहरणात हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

สิมฺหิติ กิมตฺถํ? อิมํ ปุริสํ ปสฺสสิ ตฺวํ.

'सि' प्रत्यय नंतर असताना असे का म्हटले आहे? 'इमं पुरिसं पस्ससि त्वं' (तू या पुरुषाला पाहतोस) या उदाहरणात हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

๑๗๓, ๒๒๓. อมุสฺส โม สํ.

१७३, २२३. नपुंसकलिंगी नसलेल्या 'अमु' शब्दाच्या 'म' चा 'स' होतो, 'सि' प्रत्यय नंतर असताना.

อมุสทฺทสฺส อนปุํสกสฺส มกาโร สการมาปชฺชเต วา สิมฺหิ วิภตฺติมฺหิ.

'सि' विभक्ती प्रत्यय नंतर असताना, नपुंसकलिंगी नसलेल्या 'अमु' शब्दातील 'म' काराचा विकल्पे 'स' कार होतो.

อสุ ราชา, อสุ อิตฺถี, อมุโก ราชา, อมุกา อิตฺถี.

असु राजा, असु इत्थी, अमुको राजा, अमुका इत्थी.

อนปุํสกสฺเสติ กิมตฺถํ? อทุํ ปุปฺผํ วิโรจติ.

'नपुंसकलिंगी नसलेल्या' असे का म्हटले आहे? 'अदुं पुप्फं विरोचति' (ते फूल शोभते) या नपुंसकलिंगी उदाहरणात हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

อมุสฺเสติ กิมตฺถํ? อยํ ปุริโส ติฏฺฐติ.

'अमु' चे असे का म्हटले आहे? 'अयं पुरिसो तिट्ठति' (हा पुरुष उभा आहे) या उदाहरणात हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

สิมฺหิติ กิมตฺถํ? อมฺหํ ปุริสํ ปสฺสสิ.

'सि' प्रत्यय नंतर असताना असे का म्हटले आहे? 'अम्हं पुरिसं पस्ससि' (तू आमच्या पुरुषाला पाहतोस) या उदाहरणात हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

๑๗๔, ๒๑๑. เอตเตสํ โต.

१७४, २११. 'एत' आणि 'त' यांच्या 'त' चा 'स' होतो, 'सि' प्रत्यय नंतर असताना.

เอต ตอิจฺเจเตสํ อนปุํสกานํ ตกาโร สการมาปชฺชเต สิมฺหิ วิภตฺติมฺหิ.

'सि' विभक्ती प्रत्यय नंतर असताना, नपुंसकलिंगी नसलेल्या 'एत' आणि 'त' या शब्दांमधील 'त' काराचा 'स' कार होतो.

เอโส ปุริโส, เอสา อิตฺถี, โส ปุริโส, สา อิตฺถี.

एसो पुरिसो (तो पुरुष), एसा इत्थी (ती स्त्री), सो पुरिसो (तो पुरुष), सा इत्थी (ती स्त्री).

เอตเตสมิติ [Pg.106] กิมตฺถํ? อิตโร ปุริโส, อิตรา อิตฺถี.

'एत आणि त' यांचे असे का म्हटले आहे? 'इतरो पुरिसो' (इतर पुरुष), 'इतरा इत्थी' (इतर स्त्री) इत्यादींमध्ये हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

อนปุํสกานมิติ กิมตฺถํ? เอตํ จิตฺตํ, เอตํ รูปํ. ตํ จิตฺตํ, ตํ รูปํ.

'नपुंसकलिंगी नसलेल्या' असे का म्हटले आहे? 'एतं चित्तं' (ते चित्त), 'एतं रूपं' (ते रूप), 'तं चित्तं', 'तं रूपं' या नपुंसकलिंगी उदाहरणांमध्ये हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

๑๕๗, ๒๑๒. ตสฺส วา นตฺตํ สพฺพตฺถ.

१५७, २१२. सर्व लिंगांमध्ये, 'त' सर्वनामाच्या 'त' काराचा विकल्पे 'न' कार होतो.

ตสฺส สพฺพนามสฺส ตการสฺส นตฺตํ โหติ วา สพฺพตฺถ ลิงฺเคสุ.

सर्व लिंगांमध्ये, 'त' या सर्वनामाच्या 'त' काराचा विकल्पे 'न' कार होतो.

นาย, ตาย, นํ, ตํ, เน, เต, เนสุ, เตสุ, นมฺหิ, ตมฺหิ, นาหิ, ตาหิ, นาภิ, ตาภิ.

नाय, ताय, नं, तं, ने, ते, नेसु, तेसु, नम्हि, तम्हि, नाहि, ताहि, नाभि, ताभि.

๑๗๖, ๒๑๓. สสฺมาสฺมึสํสาสฺวตฺตํ.

१७६, २१३. स, स्मा, स्मिं, सं, सा हे प्रत्यय नंतर असताना, 'त' सर्वनामाचा विकल्पे 'अ' होतो.

ตสฺส สพฺพนามสฺส ตการสฺส สพฺพสฺเสว อตฺตํ โหติ วา สสฺมาสฺมึ สํสาอิจฺเจเตสุ สพฺพตฺถ ลิงฺเคสุ.

सर्व लिंगांमध्ये, स, स्मा, स्मिं, सं, सा हे प्रत्यय नंतर असताना, 'त' या सर्वनामाच्या संपूर्ण 'त' काराचा विकल्पे 'अ' कार होतो.

อสฺส, ตสฺส, อสฺมา, ตสฺมา, อสฺมึ, ตสฺมึ, อสฺสํ, ตสฺสํ, อสฺสา, ตสฺสา.

अस्स, तस्स, अस्मा, तस्मा, अस्मिं, तस्मिं, अस्सं, तस्सं, अस्सा, तस्सा.

ตการสฺเสติ กิมตฺถํ? อมุสฺสํ, อมุสฺสา.

'त' काराचा असे का म्हटले आहे? 'अमुस्सं' आणि 'अमुस्सा' या उदाहरणांमध्ये हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

เอเตสฺวีติ กิมตฺถํ? เนสุ, เตสุ.

हे प्रत्यय नंतर असताना असे का म्हटले आहे? 'नेसु' आणि 'तेसु' या उदाहरणांमध्ये हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

๑๗๗, ๒๒๑. อิมสทฺทสฺส จ.

१७७, २२१. आणि 'इम' शब्दाचाही.

อิมสทฺทสฺส จ สพฺพสฺเสว อตฺตํ โหติ วา สสฺมาสฺมึ สํ สาอิจฺเจเตสุ สพฺพตฺถ ลิงฺเคสุ.

सर्व लिंगांमध्ये, स, स्मा, स्मिं, सं, सा हे प्रत्यय नंतर असताना, 'इम' या शब्दाचा संपूर्ण विकल्पे 'अ' कार होतो.

อสฺส[Pg.107], อิมสฺส, อสฺมา, อิมสฺมา, อสฺมึ, อิมสฺมึ, อสฺสํ, อิมิสฺสํ, อสฺสา, อิมิสฺสา.

अस्स, इमस्स, अस्मा, इमस्मा, अस्मिं, इमस्मिं, अस्सं, इमिस्सं, अस्सा, इमिस्सा.

อิมสทฺทสฺเสติ กิมตฺถํ? เอติสฺสํ, เอติสฺสา.

'इम' शब्दाचे असे का म्हटले आहे? 'एतिस्सं' आणि 'एतिस्सा' या उदाहरणांमध्ये हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

๑๗๘, ๒๒. สพฺพโต โก.

१७८, २२. सर्वनामांनंतर 'क' चा आगम होतो.

สพฺพโต สพฺพนามโต กการาคโม โหติ วา สิมฺหิ วิภตฺติมฺหิ.

सर्व सर्वनामांनंतर 'सि' विभक्ती प्रत्यय असताना विकल्पे करून 'क' (kakāra) वर्णाचा आगम होतो.

สพฺพโก, ยโก, สโก, อมุโก, อสุโก.

सब्बको, yako, sako, amuko, asuko.

วาติ กิมตฺถํ? สพฺโพ, โย, โส, โก.

'वा' (विकल्पे करून) असे कशासाठी म्हटले आहे? सब्बो, यो, सो, को (यांसारखी रूपे देखील सिद्ध व्हावीत म्हणून).

สพฺพนามโตติ กิมตฺถํ? ปุริโส.

'सब्बनामतो' (सर्वनामांनंतर) असे कशासाठी म्हटले आहे? पुरिसो (यांसारख्या सर्वनाम नसलेल्या शब्दांमध्ये हा नियम लागू होऊ नये म्हणून).

ปุน สพฺพโตคฺคหเณน อญฺญสฺมาปิ กการาคโม โหติ, หีนโก, โปตโก.

पुन्हा 'सब्बतो' चे ग्रहण केल्यामुळे इतर शब्दांनंतरही 'क' वर्णाचा आगम होतो; जसे की - हीनको, पोतको.

๑๗๙, ๒๐๔. ยปโต สฺมึสานํ สํสา.

१७९, २०४. 'य' आणि 'प' संज्ञक अंगानंतर 'स्मिं' आणि 'स' प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'सं' आणि 'सा' आदेश होतात.

สพฺพโต สพฺพนามโต ฆปสญฺญโต สฺมึสอิจฺเจเตสํ สํสา อาเทสา โหนฺติ วา ยถาสงฺขฺยํ.

सर्व सर्वनामांनंतर, ज्यांना 'घ' आणि 'प' संज्ञा आहे, 'स्मिं' आणि 'स' या प्रत्ययांच्या जागी विकल्पे करून अनुक्रमे 'सं' आणि 'सा' हे आदेश होतात.

สพฺพสฺสํ, สพฺพสฺสา, สพฺพายํ, สพฺพาย, อิมิสฺสํ, อิมิสฺสา, อิมายํ, อิมาย, อมุสฺสํ, อมุสฺสา, อมุยํ, อมุยา.

सब्बस्सं, सब्बस्सा, सब्बायं, सब्बाय, इमिस्सं, इमिस्सा, इमायं, इमाय, अमुस्सं, अमुस्सा, अमुयं, अमुया.

สพฺพนามโตติ กิมตฺถํ? อิตฺถิยํ, อิตฺถิยา.

'सब्बनामतो' (सर्वनामांनंतर) असे कशासाठी म्हटले आहे? इत्थियं, इत्थिया (यांसारख्या सर्वनाम नसलेल्या शब्दांमध्ये हा नियम लागू होऊ नये म्हणून).

สฺมึสานมิติ กิมตฺถํ? อมุโย.

'स्मिंसानां' ('स्मिं' आणि 'स' प्रत्ययांचे) असे कशासाठी म्हटले आहे? अमुयो (यांसारख्या 'स्मिं' आणि 'स' प्रत्यय नसलेल्या ठिकाणी हा नियम लागू होऊ नये म्हणून).

๑๘๐, ๒๐๗. เนตาหิ [Pg.108] สฺมิมาย ยา.

१८०, २०७. या सर्वनामांनंतर 'स्मिं' प्रत्ययाचा 'आय' किंवा 'या' आदेश होत नाही.

เอเตหิ สพฺพนาเมหิ ฆปสญฺเญหิ สฺมึวจนสฺส เนว อาย ยาอาเทสา โหนฺติ.

या 'घ' आणि 'प' संज्ञा असलेल्या सर्वनामांनंतर 'स्मिं' प्रत्ययाचे 'आय' किंवा 'या' हे आदेश मुळीच होत नाहीत.

เอติสฺสํ, เอตายํ, อิมิสฺสํ, อิมายํ, อมุสฺสํ, อมุยํ.

एतिस्सं, एतायं, इमिस्सं, इमायं, अमुस्सं, अमुयं.

สฺมึนฺติ กิมตฺถํ? ตาย อิตฺถิยา มุขํ.

'स्मिं' असे कशासाठी म्हटले आहे? ताय इत्थिया मुखं (त्या स्त्रीचे मुख - येथे 'स्मिं' प्रत्यय नसल्यामुळे हा नियम लागू होऊ नये म्हणून).

เอตาหีติ กิมตฺถํ? กญฺญาย, วีณาย, คงฺคาย, กปาลิกาย.

'एताहि' (या सर्वनामांनंतर) असे कशासाठी म्हटले आहे? कञ्ञाय, वीणाय, गङ्गाय, कपालिकाय (यांसारख्या सर्वनाम नसलेल्या शब्दांनंतर हा नियम लागू होऊ नये म्हणून).

๑๘๑, ๙๕. มโนคณาทิโต สฺมึนานมิอา.

१८१, ९५. 'मनो' इत्यादी गणातील शब्दांनंतर 'स्मिं' आणि 'ना' प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'इ' आणि 'आ' आदेश होतात.

ตสฺมา มโนคณาทิโต สฺมึนาอิจฺเจเตสํ อิการอาการาเทสา โหนฺติ วา ยถาสงฺขฺยํ.

त्यामुळे, 'मनो' इत्यादी गणातील शब्दांनंतर 'स्मिं' आणि 'ना' या प्रत्ययांच्या जागी विकल्पे करून अनुक्रमे इ-कार आणि आ-कार हे आदेश होतात.

มนสิ, มนุสฺมึ, สิรสิ, สิรสฺมึ, มนสา, มเนน, วจสา, วเจน, สิรสา, สิเรน, สรสา, สเรน, ตปสา, ตเปน, วยสา, วเยน, ยสสา, ยเสน, เตชสา, เตเชน, อุรสา, อุเรน, ถามสา, ถาเมน.

मनसि, मनुस्मिं, सिरसि, sirasmiṃ, मनसा, मनेन, वचसा, वचेन, सिरसा, सिरेण, सरसा, सरेण, तपसा, तपेन, वयसा, वयेन, यससा, यसेन, तेजसा, तेजेन, उरसा, उरेण, थामसा, थामेन.

สฺมึนานมิติ กิมตฺถํ? มโน, สิโร, ตโม, ตโป, เตโช.

'स्मिंनानं' ('स्मिं' आणि 'ना' प्रत्ययांचे) असे कशासाठी म्हटले आहे? मनो, सिरो, तमो, तपो, तेजो (यांसारख्या 'स्मिं' आणि 'ना' प्रत्यय नसलेल्या ठिकाणी हा नियम लागू होऊ नये म्हणून).

อาทิคฺคหเณน อญฺญาสฺมาปิ สฺมึนานํ อิการอาการาเทสา โหนฺติ, พิลสิ, พิลสา, ปทสิ, ปทสา.

'आदि' चे ग्रहण केल्यामुळे इतर शब्दांनंतरही 'स्मिं' आणि 'ना' प्रत्ययांचे 'इ' आणि 'आ' हे आदेश होतात; जसे की - बिलसि, बिलसा, पदसि, पदसा.

๑๘๒, ๙๗. สสฺส [Pg.109] โจ.

१८२, ९७. आणि 'स' प्रत्ययाचा 'ओ' आदेश देखील होतो.

ตสฺมา มโนคณาทิโต สสฺส จ โอกาโร โหติ.

त्यामुळे, 'मनो' इत्यादी गणातील शब्दांनंतर 'स' प्रत्ययाचा 'ओ' (okāra) आदेश होतो.

มนโส, ถามโส, ตปโส.

मनसो, थामसो, तपसो.

๑๘๓, ๔๘. เอเตสโม โลเป.

१८३, ४८. विभक्ती प्रत्ययाचा लोप झाल्यावर या ('मनो' इत्यादी) शब्दांच्या अंत्य स्वराचा 'ओ' होतो.

เอเตสํ มโนคณาทีนํ อนฺโต โอตฺตมาปชฺชเต วิภตฺติโลเป กเต.

विभक्ती प्रत्ययाचा लोप केला असता, या 'मनो' इत्यादी गणातील शब्दांचा अंत्य स्वर 'ओ' (ottama) भावाला प्राप्त होतो.

มโนมยํ, อโยมยํ, เตโชสเมน, ตโปคุเณน, สิโรรุเหน.

मनोमयं, अयोमयं, तेजोसमेन, तपगुणेन, सिरोरुहेन.

อาทิคฺคหณํกิมตฺถํ? อญฺเญสมนฺโต โอตฺตมาปชฺชเต. อาโปสเมน, วาโยสเมน.

'आदि' चे ग्रहण कशासाठी आहे? इतर शब्दांचा अंत्य स्वरही 'ओ' भावाला प्राप्त व्हावा म्हणून; जसे की - आपोसमेन, वायोसमेन.

โลเปติ กิมตฺถํ? ปทยา, ตปสา, ยสสา, วจสา, มนสา, เอวมญฺเญปิ โยเชตพฺพา.

'लोपे' (लोप झाल्यावर) असे कशासाठी म्हटले आहे? पदया, तपसा, यससा, वचसा, मनसा (यांसारख्या विभक्ती प्रत्ययाचा लोप न झालेल्या ठिकाणी हा नियम लागू होऊ नये म्हणून); इतर ठिकाणीही याचप्रमाणे योजना करावी.

๑๘๔, ๙๖. ส สเร วาคโม.

१८४, ९६. स्वर पुढे असताना 'स' चा विकल्पे करून आगम होतो.

เอเตเหว มโนคณาทีหิ วิภตฺตาเทเส สเร ปเร สการาคโม โหติ วา.

या 'मनो' इत्यादी गणांनंतर विभक्तीच्या आदेशरूप स्वर पुढे असताना, 'स्' चा आगम विकल्पेकरून होतो.

มนสา, วจสา, มนสิ, วจสิ.

मनसा, वचसा, मनसि, वचसि.

วาติ กิมตฺถํ? มเนน, เตเชน, วเสน,

'वा' (विकल्पेकरून) असे कशासाठी म्हटले आहे? मनेन, तेजेन, वसेन (इत्यादी रूपांच्या सिद्धीसाठी).

สเรติ [Pg.110] กิมตฺถํ? มโน, เตโช, ยโส.

'सरे' (स्वर पुढे असताना) असे कशासाठी म्हटले आहे? मनो, तेजो, यसो (इत्यादींमध्ये हा नियम लागू न होण्यासाठी).

ปุน อาทิคฺคหเณน อญฺญสฺมิมฺปิ ปจฺจเย ปเร สการาคโม โหติ. มานสิกํ, วาจสิกํ.

पुन्हा 'आदि' शब्दाच्या ग्रहणाने, इतर प्रत्यय पुढे असतानाही 'स्' चा आगम होतो. जसे की - मानसिकं, वाचसिकं.

๑๘๕, ๑๑๒. สนฺตสทฺทสฺส โส เต โพ จนฺเต.

१८५, ११२. 'सन्त' शब्दाचा 'स' होतो, आणि 'त' च्या जागी 'भ' पुढे असताना शेवटी 'ब' चा आगम होतो.

สพฺพสฺส สนฺตสทฺทสฺส สการาเทโส โหติ ภกาเร ปเร, อนฺเต จ พการาคโม โหติ.

'भ' कार पुढे असताना संपूर्ण 'सन्त' शब्दाच्या जागी 'स' हा आदेश होतो, आणि शेवटी 'ब' चा आगम होतो.

สพฺภิเรว สมาเสถ,

सब्भिरेव समासेथ,

สพฺภิกุพฺเพถ สนฺถวํ.

सब्भिकुब्बेथ सन्थवं।

สตํ สทฺธมฺมมญฺญาย,

सत्पुरुषांचा सद्धम्म जाणून,

เสยฺโย โหติ น ปาปิโย.

कल्याणकारी (श्रेष्ठ) होते, वाईट नाही.

ชีรนฺติ เว ราชรถา สุจิตฺตา.

सुशोभित केलेले राजांचे रथ नक्कीच जीर्ण होतात.

อโถ สรีรมฺปิ ชรํ อุเปติ.

तसेच हे शरीर देखील वृद्धत्वाप्रत (जरेप्रत) जाते.

สตญฺจ ธมฺโม น ชรํ อุเปติ,

परंतु सत्पुरुषांचा धम्म कधीही जीर्ण होत नाही (वृद्धत्वाप्रत जात नाही),

สนฺโต หเว สพฺภิ ปเวทยนฺติ.

सत्पुरुष नक्कीच सज्जनांना (या धम्माचा) उपदेश करतात.

สพฺภูโต, สพฺภาโว.

सब्भूतो, सब्भावो.

เภติ กิมตฺถํ? สนฺเตหิ ปูชิโต ภควา.

‘भि’ (प्रत्यय) असताना असे का म्हटले आहे? ‘सन्तेहि पूजितो भगवा’ (सज्जनांद्वारे पूजिलेले भगवान) इत्यादी ठिकाणी हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

จคฺคหณํ กฺวจิ สการสฺเสว ปสิทฺธตฺถํ. สกฺกาโร, สกฺกโต.

‘च’ चे ग्रहण काही ठिकाणी केवळ ‘स’ कार सिद्ध करण्यासाठी आहे, ‘ब’ साठी नाही. उदा. सक्कारो, सक्कतो.

๑๙๖, ๑๐๗. สิมฺหิคจฺฉนฺตาทีนํ [Pg.111] นฺตสทฺโท อํ.

१९६, १०७. ‘सि’ प्रत्यय असताना ‘गच्छन्त’ इत्यादींच्या ‘न्त’ शब्दाचा ‘अं’ होतो.

สิมฺหิ คจฺฉนฺตาทีนํ นฺตสทฺโท อมาปชฺชเต วา.

‘सि’ प्रत्यय असताना ‘गच्छन्त’ इत्यादींच्या ‘न्त’ शब्दाचा विकल्पेकरून ‘अं’ होतो.

คจฺฉํ, คจฺฉนฺโต, มหํ, มหนฺโต, จรํ, จรนฺโต, ขาทํ, ขาทนฺโต.

गच्छं, गच्छन्तो, महं, महान्तो, चरं, चरन्तो, खादं, खादन्तो.

คจฺฉนฺตาทีนมิติ กิมตฺถํ? อนฺโต, ทนฺโต, วนฺโต, สนฺโต.

‘गच्छन्त’ इत्यादींचे असे का म्हटले आहे? ‘अन्तो’, ‘दन्तो’, ‘वन्तो’, ‘सन्तो’ इत्यादींमध्ये हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

๑๘๗, ๑๐๘. เสเสสุ นฺตุว.

१८७, १०८. इतर प्रत्ययांमध्ये ‘न्तु’ प्रमाणे होते.

คจฺฉนฺตาทีนํนฺตสทฺโทนฺตุปฺปจฺจโยว ทฏฺฐพฺโพ เสเสสุ วิภตฺติปฺปจฺจเยสุ.

इतर विभक्ती प्रत्यय मागे असताना ‘गच्छन्त’ इत्यादींच्या ‘न्त’ शब्दाला ‘न्तु’ प्रत्ययाप्रमाणेच मानले पाहिजे.

คจฺฉโต, มหโต, คจฺฉติ, มหติ, คจฺฉตา, มหตา.

गच्छतो, महतो, गच्छति, महति, गच्छता, महता.

เสเสสูติ กิมตฺถํ? คจฺฉํ, มหํ, จรํ, ขาทํ.

‘इतर प्रत्ययांमध्ये’ असे का म्हटले आहे? ‘गच्छं’, ‘महं’, ‘चरं’, ‘खादं’ इत्यादींमध्ये हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

๑๘๘, ๑๑๕. พฺรหฺมตฺต สข ราชาทิโต อมานํ.

१८८, ११५. ‘ब्रह्म’, ‘अत्त’, ‘सख’, ‘राज’ इत्यादींनंतर ‘अं’ चा ‘आनं’ होतो.

พฺรหฺม อตฺต สข ราชอิจฺเจวมาทิโต อํวจนสฺส อานํ โหติ วา.

‘ब्रह्म’, ‘अत्त’, ‘सख’, ‘राज’ इत्यादींनंतर ‘अं’ या विभक्ती प्रत्ययाचा विकल्पेकरून ‘आनं’ होतो.

พฺรหฺมานํ, พฺรหฺมํ, อตฺตานํ, อตฺตํ, สขานํ, สขํ, ราชานํ, ราชํ.

ब्रह्मानं, ब्रह्मं, अत्तानं, अत्तं, सखानं, सखं, राजानं, राजं.

อมิติ กิมตฺถํ? ราชา.

‘अं’ असे का म्हटले आहे? ‘राजा’ इत्यादींमध्ये हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

๑๘๙, ๑๑๓. สฺยา [Pg.112] จ.

१८९, ११३. आणि ‘सि’ चा ‘आ’ होतो.

พฺรหฺม อตฺต สข ราชอิจฺเจวมาทิโต สิวจนสฺส อา จ โหติ.

‘ब्रह्म’, ‘अत्त’, ‘सख’, ‘राज’ इत्यादींनंतर ‘सि’ या विभक्ती प्रत्ययाचा ‘आ’ देखील होतो.

พฺรหฺมา, อตฺตา, สขา, ราชา, อาตุมา.

ब्रह्मा, अत्ता, सखा, राजा, आतुमा.

๑๙๐, ๑๑๔. โยนมาโน.

१९०, ११४. ‘यो’ चा ‘आनो’ होतो.

พฺรหฺมอตฺต สข ราชอิจฺเจวมาทิโต โยนํ อาโนอาเทโส โหติ.

‘ब्रह्म’, ‘अत्त’, ‘सख’, ‘राज’ इत्यादींनंतर ‘यो’ प्रत्ययाचा ‘आनो’ हा आदेश होतो.

พฺรหฺมาโน, อตฺตาโน, สขาโน, ราชาโน, อาตุมาโน.

ब्रह्मानो, अत्तानो, सखानो, राजानो, आतुमानो.

๑๙๑, ๑๓๐. สขโต จาโย โน.

१९१, १३०. आणि ‘सख’ नंतर ‘यो’ चा ‘आयो’ आणि ‘नो’ होतो.

ตสฺมา สขโต จ โยนํ อาโย โน อาเทสา โหนฺติ.

त्यामुळे, ‘सख’ शब्दानंतर ‘यो’ प्रत्ययाचे ‘आयो’ आणि ‘नो’ हे आदेश होतात.

สขาโย, สขิโน.

सखायो, सखिनो.

โยนมิติ กิมตฺถํ? สขา.

‘यो’ चे असे का म्हटले आहे? ‘सखा’ इत्यादींमध्ये हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

๑๙๒, ๑๓๕. สฺมิเม.

१९२, १३५. ‘स्मिं’ चा ‘ए’ होतो.

ตสฺมา สขโต สฺมึวจนสฺส เอกาโร โหติ. สเข.

त्यामुळे, ‘सख’ शब्दानंतर ‘स्मिं’ या विभक्ती प्रत्ययाचा ‘ए’ कार होतो. उदा. सखे.

๑๙๓, ๑๒๒. พฺรหฺมโต [Pg.113] คสฺส จ.

१९३, १२२. आणि ‘ब्रह्म’ नंतर ‘ग’ चा ‘ए’ होतो.

ตสฺมา พฺรหฺมโต คสฺส จ เอกาโร โหติ. เห พฺรหฺเม.

त्यामुळे, ‘ब्रह्म’ शब्दानंतर ‘ग’ (संबोधन ‘सि’) प्रत्ययाचा ‘ए’ कार होतो. उदा. हे ब्रह्मे.

๑๙๔, ๑๓๑. สขนฺตสฺสิ โน นา นํ เสสุ.

१९४, १३१. ‘नो’, ‘ना’, ‘नं’ आणि ‘स’ प्रत्यय मागे असताना ‘सख’ च्या अन्त्य स्वराचा ‘इ’ होतो.

ตสฺส สขนฺตสฺส อิกาโร โหติ โนนานํสอิจฺเจเตสุ.

‘नो’, ‘ना’, ‘नं’ आणि ‘स’ हे प्रत्यय मागे असताना त्या ‘सख’ च्या अन्त्य स्वराचा ‘इ’ कार होतो.

สขิโน, สขินา, สขีนํ, สขิสฺส.

सखिनो, सखिना, सखीनं, सखिस्स.

เอเตสฺวีติ กิมตฺถํ? สขาเรหิ.

‘या प्रत्ययांमध्ये’ असे का म्हटले आहे? ‘सखारेहि’ इत्यादींमध्ये हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

๑๙๕, ๑๓๔. อาโร หิมฺหิ วา.

१९५, १३४. ‘हि’ प्रत्यय असताना विकल्पेकरून ‘आर’ होतो.

ตสฺส สขนฺตสฺส อาโร โหติ วา หิมฺหิ วิภตฺติมฺหิ. สขาเรหิ, สเขหิ.

‘हि’ विभक्ती प्रत्यय मागे असताना त्या ‘सख’ च्या अन्त्य स्वराचा विकल्पेकरून ‘आर’ होतो. उदा. सखारेहि, सखेहि.

๑๙๖, ๑๓๓. สุนมํสุ วา.

१९६, १३३. 'सु', 'नम्' आणि 'अं' पुढे असताना (सख शब्दाच्या अंत्य स्वराचा 'आर' होतो विकल्पेकरून).

ตสฺส สขนฺตสฺส อาโร โหติ วา สุนํ อํอิจฺเจเตสุ.

त्या 'सख' शब्दाच्या अंत्य स्वराचा 'सु', 'नम्' आणि 'अं' हे प्रत्यय पुढे असताना विकल्पेकरून 'आर' होतो.

สขาเรสุ, สเขสุ, สขารานํ, สขีนํ, สขารํ, สขํ.

sakhāresu, sakhesu, sakhārānaṃ, sakhīnaṃ, sakhāraṃ, sakhaṃ.

๑๙๗, ๑๒๕. พฺรหฺมโต ตุ สฺมึ นิ.

१९७, १२५. 'ब्रह्म' शब्दानंतर 'स्मिं' विभक्ती प्रत्ययाचा 'नि' होतो.

ตสฺมา พฺรหฺมโต สฺมึวจนสฺส นิอาเทโส โหติ. พฺรหฺมนิ.

त्यामुळे, 'ब्रह्म' शब्दानंतर 'स्मिं' विभक्ती प्रत्ययाचा 'नि' हा आदेश होतो. जसे की - ब्रह्मनि.

ตุคฺคหเณน [Pg.114] อพฺรหฺมโตปิ สฺมึ วจนสฺส นิ โหติ. กมฺมนิ, จมฺมนิ, มุทฺธนิ.

'तु' च्या ग्रहणाने, 'ब्रह्म' व्यतिरिक्त इतर शब्दांनंतरही 'स्मिं' विभक्ती प्रत्ययाचा 'नि' होतो. जसे की - कम्मनि, चम्मनि, मुद्धनि.

๑๙๘, ๑๒๓. อุตฺตํ สนาสุ.

१९८, १२३. 'स' आणि 'ना' पुढे असताना (ब्रह्म शब्दाच्या अंत्य स्वराचा 'उ' होतो).

ตสฺส พฺรหฺมสทฺทสฺส อนฺโต อุตฺตมาปชฺชเต สนาอิจฺเจเตสุ.

त्या 'ब्रह्म' शब्दाचा अंत्य स्वर 'स' आणि 'ना' हे प्रत्यय पुढे असताना 'उ' कारत्व प्राप्त करतो (म्हणजेच 'उ' होतो).

พฺรหฺมุโน, พฺรหฺมุนา.

ब्रह्मुनो, ब्रह्मुना.

สนาสูติ กิมตฺถํ? พฺรหฺมา.

'सनासु' (स आणि ना पुढे असताना) असे कशासाठी म्हटले आहे? ब्रह्मा (यामध्ये हा नियम लागू न होण्यासाठी).

๑๙๙, ๑๕๘. สตฺถุปิตาทีนมา สิสฺมึสิโลโปจ.

१९९, १५८. 'सत्थु', 'पितु' इत्यादी शब्दांच्या अंत्य स्वराचा 'सि' प्रत्यय पुढे असताना 'आ' होतो आणि 'सि' चा लोपही होतो.

สตฺถุปิตุอาทีนมนฺโต อตฺตมาปชฺชเต สิสฺมึ, สิโลโป จ โหติ.

'सत्थु', 'पितु' इत्यादी शब्दांचा अंत्य स्वर 'सि' प्रत्यय पुढे असताना 'आ' कारत्व प्राप्त करतो (म्हणजेच 'आ' होतो) आणि 'सि' चा लोपही होतो.

สตฺถา, ปิตา, มาตา, ภาตา, กตฺตา.

सत्था, पिता, माता, भाता, कत्ता.

สิสฺมินฺติ กิมตฺถํ? สตฺถุสฺส, ปิตุสฺส, มาตุสฺส, ภาตุสฺส, กตฺตุสฺส.

'सिस्मिं' (सि पुढे असताना) असे कशासाठी म्हटले आहे? सत्थुस्स, पितुस्स, मातुस्स, भातुस्स, कत्तुस्स (यामध्ये हा नियम लागू न होण्यासाठी).

๒๐๐, ๑๕๙. อญฺเญสฺวารตฺตํ.

२००, १५९. इतर विभक्ती प्रत्यय पुढे असताना (सत्थु, पितु इत्यादींच्या अंत्य स्वराचा) 'आर' होतो.

สตฺถุปิตุอาทีนมนฺโต อญฺเญสุ วจเนสุ อารตฺตมาปชฺชเต.

इतर विभक्ती प्रत्यय पुढे असताना, 'सत्थु', 'पितु' इत्यादी शब्दांचा अंत्य स्वर 'आर' कारत्व प्राप्त करतो (म्हणजेच 'आर' होतो).

สตฺถารํ, ปิตรํ, มาตรํ, ภาตรํ, กตฺตารํ, สตฺถาเรหิ, ปิตเรหิ, มาตเรหิ, ภาตเรหิ, กตฺตาเรหิ.

सत्थारं, पितरं, मातरं, भातरं, कत्तारं, सत्थारेहि, पितरेहि, मातरेहि, भातरेहि, कत्तारेहि.

อญฺเญสฺวีติ [Pg.115] กิมตฺถํ? สตฺถา, ปิตา, มาตา, ภาตา, กตฺตา.

'अञ्ञेsu' (इतर प्रत्यय पुढे असताना) असे कशासाठी म्हटले आहे? सत्था, पिता, माता, भाता, कत्ता (यामध्ये हा नियम लागू न होण्यासाठी).

๒๐๑, ๑๖๓. วา นํมฺหิ.

२०१, १६३. 'णं' प्रत्यय पुढे असताना विकल्पेकरून (सत्थु, पितु इत्यादींच्या अंत्य स्वराचा 'आर' होतो).

สตฺถุปิตุอาทีนมนฺโต อารตฺตมาปชฺชเต วา นํมฺหิ วิภตฺติมฺหิ.

'णं' विभक्ती प्रत्यय पुढे असताना, 'सत्थु', 'पितु' इत्यादी शब्दांचा अंत्य स्वर विकल्पेकरून 'आर' कारत्व प्राप्त करतो (म्हणजेच 'आर' होतो).

สตฺถารานํ, ปิตรานํ, มาตรานํ, ภาตรานํ.

सत्थारानं, पितरानं, मातारानं, भातारानं.

วาติ กิมตฺถํ? สตฺถานํ, ปิตูนํ, มาตูนํ, ภาตูนํ.

'वा' (विकल्पेकरून) असे कशासाठी म्हटले आहे? सत्थानं, पितूनं, मातूंन, भातूनं (यामध्ये हा नियम लागू न होण्यासाठी).

๒๐๒, ๑๖๔. สตฺถุนตฺตญฺจ.

२०२, १६४. आणि 'सत्थु' शब्दाच्या अंत्य स्वराचा 'अ' होतो (विकल्पेकरून, 'णं' प्रत्यय पुढे असताना).

ตสฺส สตฺถุสทฺทสฺส อนฺโต อตฺตมาปชฺชเต วา นํมฺหิ วิภตฺติมฺหิ.

त्या 'सत्थु' शब्दाचा अंत्य स्वर 'णं' विभक्ती प्रत्यय पुढे असताना विकल्पेकरून 'अ' कारत्व प्राप्त करतो (म्हणजेच 'अ' होतो).

สตฺถานํ, ปิตานํ, มาตานํ, ภาตานํ, กตฺตานํ.

सत्थानं, पितानं, मातानं, भातानं, कत्तानं.

วาติ กิมตฺถํ? สตฺถารานํ, ปิตรานํ, มาตรานํ, ภาตรานํ, ธีตรานํ.

'वा' (विकल्पेकरून) असे कशासाठी म्हटले आहे? सत्थारानं, पितरानं, मातारानं, bhātarānaṃ, धीतारानं (यामध्ये हा नियम लागू न होण्यासाठी).

จคฺคหณํ อญฺเญสมฺปิ สงฺคหณตฺถํ.

'च' चे ग्रहण इतर शब्दांचाही समावेश करण्यासाठी आहे.

๒๐๓, ๑๖๒. อุสสฺมึ สโลโป จ.

२०३, १६२. 'स' प्रत्यय पुढे असताना (सत्थु, पितु इत्यादींच्या अंत्य स्वराचा) 'उ' होतो आणि 'स' चा लोपही होतो.

สตฺถุปิตุอิจฺเจวมาทีนมนฺตสฺส อุตฺตํ โหติ วา สสฺมึ, สโลโป จ.

'स' प्रत्यय पुढे असताना, 'सत्थु', 'पितु' इत्यादी शब्दांच्या अंत्य स्वराचा विकल्पेकरून 'उ' होतो आणि 'स' चा लोपही होतो.

สตฺถุ[Pg.116], สตฺถุสฺส, สตฺถุโน ทียเต, ปริคฺคโห วา. ปิตุ, ปิตุสฺส, ปิตุโน ทียเต, ปริคฺคโห วา. ภาตุ, ภาตุสฺส, ภาตุโน ทียเต, ปริคฺคโห วา.

सत्थु, सत्थुस्स, सत्थुनो दीयते, परिग्गहो वा. पितु, पितुस्स, पितुनो दीयते, परिग्गहो वा. भातु, भातुस्स, भातुनो दीयते, परिग्गहो वा.

จคฺคหณํ ทุติยสมฺปิณฺฑนตฺถํ.

'च' चे ग्रहण दुसऱ्या अर्थाच्या (म्हणजेच 'स' च्या लोपाच्या) जोडणीसाठी आहे.

๒๐๔, ๑๖๗. สกฺกมนฺธาตาทีนญฺจ.

२०४, १६७. आणि 'सक्कमन्धातु' इत्यादी शब्दांच्या बाबतीतही (हाच नियम लागू होतो).

สกฺกมนฺธาตุอิจฺเจวมาทีนมนฺโต อุตฺตมาปชฺชเต สสฺมึ, สโลโป จ โหติ.

'स' प्रत्यय पुढे असताना, 'सक्कमन्धातु' इत्यादी शब्दांचा अंत्य स्वर 'उ' कारत्व प्राप्त करतो (म्हणजेच 'उ' होतो) आणि 'स' चा लोपही होतो.

สกฺกมนฺธาตุ อิว อสฺส ราชิโน วิภโว. เอวํ กตฺตุ, คนฺตุ, ทาตุ อิจฺเจวมาที.

सक्कमन्धातु (sakkamandhātu) - या राजाचे वैभव सक्कमन्धातुसारखे आहे. याचप्रमाणे कत्तु, गन्तु, दातु इत्यादी रूपे होतात.

ปุนารมฺภคฺคหณํ กิมตฺถํ? นิจฺจทีปนตฺถํ. สกฺกมนฺธาตุ.

पुन्हा नवीन सूत्र सुरू करण्याचे प्रयोजन काय? नित्यत्व दर्शवण्यासाठी (हा नियम नेहमी लागू होतो हे दाखवण्यासाठी). जसे की - सक्कमन्धातु.

จคฺคหณํ ทุติยสมฺปิณฺฑนตฺถํ.

'च' चे ग्रहण दुसऱ्या अर्थाच्या (म्हणजेच 'स' च्या लोपाच्या) जोडणीसाठी आहे.

๒๐๕, ๑๖๐. ตโต โยนโม ตุ.

२०५, १६०. त्यानंतर (म्हणजेच 'आर' आदेशानंतर) 'यो' प्रत्ययाचा 'ओ' होतो.

ตโต อาราเทสโต สพฺเพสํ โย นํ โอการาเทโส โหติ.

त्या 'आर' आदेशानंतर सर्व 'यो' प्रत्ययांच्या जागी 'ओ' हा आदेश होतो.

สตฺถาโร, ปิตโร, มาตโร, ภาตโร, กตฺตาโร, วตฺตาโร.

सत्थारो, पितरो, मातरो, भातरो, कत्तारो, वत्तारो.

ตุคฺคหเณน อญฺญสฺมาปิ โยนํ โอกาโร โหติ. จตุโร ชนา, คาโว, อุโภ ปุริสา.

'तु' च्या ग्रहणाने, इतर शब्दांनंतरही 'यो' प्रत्ययाचा 'ओ' होतो. जसे की - चतुरो जना, गावो, उभो पुरिसा.

๒๐๖, ๑๖๕. ตโต [Pg.117] สฺมิมิ.

२०६, १६५. त्यानंतर 'स्मिं' चा 'इ' होतो.

ตโต อาราเทสโต สฺมึวจนสฺส อิการาเทโส โหติ.

त्या 'आर' आदेशानंतर 'स्मिं' प्रत्ययाचा 'इ' कार आदेश होतो.

สตฺถริ, ปิตริ, มาตริ, ธีตริ, ภาตริ, กตฺตริ, วตฺตริ.

सत्थरि, पितरि, मातरि, धीतरि, भातरि, कत्तरि, वत्तरि.

ปุน ตโตคหเณน อญฺญสฺมาปิ สฺมึวจนสฺส อิกาโร โหติ. ภุวิ.

पुन्हा 'ततो' च्या ग्रहणाने इतर शब्दांनंतरही 'स्मिं' प्रत्ययाचा 'इ' होतो. जसे की, 'भुवि'.

๒๐๗, ๑๖๑. นา อา.

२०७, १६१. 'ना' चा 'आ' होतो.

ตโต อาราเทสโต นาวจนสฺส อาอาเทโส โหติ.

त्या 'आर' आदेशानंतर 'ना' प्रत्ययाचा 'आ' आदेश होतो.

สตฺถารา, ปิตรา, มาตรา, ภาตรา, ธีตรา, กตฺตารา, วตฺตารา.

सत्थारा, पितरा, मातरा, भातरा, धीतरा, कत्तारा, वत्तारा.

๒๐๘, ๑๖๖. อาโร รสฺสมิกาเร.

२०८, १६६. 'इ' कार नंतर असताना 'आर' चा र्‍हस्व होतो.

อาราเทโส รสฺสมาปชฺชเต อิกาเร ปเร.

'इ' कार नंतर असताना 'आर' आदेश र्‍हस्व होतो.

สตฺถริ, ปิตริ, มาตริ, ธีตริ, กตฺตริ, วตฺตริ.

सत्थरि, पितरि, मातरि, धीतरि, कत्तरि, वत्तरि.

๒๐๙, ๑๖๘. ปิตาทีนมสิมฺหิ.

२०९, १६८. 'सि' शिवाय इतर प्रत्यय नंतर असताना 'पितु' इत्यादींचा (आर आदेश) र्‍हस्व होतो.

ปิตาทีน มาราเทโส รสฺสมาปชฺชเต อสิมฺหิ วิภตฺติมฺหิ.

'सि' विभक्ती व्यतिरिक्त इतर विभक्ती नंतर असताना 'पितु' इत्यादींचा 'आर' आदेश र्‍हस्व होतो.

ปิตรา, มาตรา, ภาตรา, มีตรา ปิตโร, มาตโร, ภาตโร, ธีตโร.

पितरा, मातरा, भातरा, मीतरा, पितरो, मातरो, भातरो, धीतरो.

อสิมฺหิคฺคหณํ [Pg.118] โตมฺหิ ปเร อิการาเทสญาปนตฺถํ. มาติโต, ปิติโต, ภาติโต, ทุหิติโต.

'असिं' (सि व्यतिरिक्त) चे ग्रहण 'तो' प्रत्यय नंतर असताना 'इ' कार आदेश दर्शवण्यासाठी आहे. जसे की, मातितो, पितितो, भातितो, दुहितितो.

๒๑๐, ๒๓๙. ตยาตยีนํ ตกาโร ตฺวตฺตํ วา.

२१०, २३९. 'तया' आणि 'तयि' मधील 'त' काराचा विकल्पे करून 'त्व' होतो.

ตยาตยิ อิจฺเจเตสํ ตกาโร ตฺวตฺตมาปชฺชเต วา.

'तया' आणि 'तयि' यांच्या 'त' काराचा विकल्पे करून 'त्व' भाव होतो.

ตฺวยา, ตยา, ตฺวยิ, ตยิ.

त्वया, तया, त्वयि, तयि.

เอเตสมิติ กิมตฺถํ? ตุวํ, ตวํ.

'यांच्या' (तया आणि तयि यांच्या) असे कशासाठी म्हटले आहे? 'तुवं', 'तवं' इत्यादींमध्ये हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

อิติ นาธกปฺเป ตติโย กณฺโฑ.

अशा प्रकारे नाम कल्पामधील तिसरा खंड समाप्त झाला.

จตุตฺถกณฺฑ

चौथा खंड

๒๑๑, ๑๒๖. อตฺตนฺโต หิสฺมิ’มนตฺตํ.

२११, १२६. 'हि' प्रत्यय नंतर असताना 'अत्त' च्या अंताचा 'अन' होतो.

ตสฺส อตฺตโน อนฺโต อนตฺตมาปชฺชเต หิมฺหิ วิภตฺติมฺหิ.

त्या 'अत्त' शब्दाचा अंत 'हि' विभक्ती नंतर असताना 'अन' भावाला प्राप्त होतो.

อตฺตเนหิ, อตฺตเนภิ.

अत्तनेहि, अत्तनेभि.

อตฺตนฺโตติ กิมตฺถํ? ราเชหิ, ราเชภิ.

'अत्त चा अंत' असे कशासाठी म्हटले आहे? 'राजेहि', 'राजेभि' इत्यादींमध्ये हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

หิสฺมินฺติ กิมตฺถํ? อตฺตโน.

'हि' प्रत्यय नंतर असताना असे कशासाठी म्हटले आहे? 'अत्तनो' इत्यादींमध्ये हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

อนตฺตมิติภาวนิทฺเทเสน อตฺตสทฺทสฺส สกาเทโส โหติ สพฺพาสุ วิภตฺตีสุ. สโก, สกา, สกํ, สเก.

'अनत्त' या भावाच्या निर्देशामुळे सर्व विभक्तींमध्ये 'अत्त' शब्दाचा 'सक' आदेश होतो. जसे की, सको, सका, सकं, सके.

๒๑๒, ๓๒๙. ตโต [Pg.119] สฺมึนิ.

२१२, ३२९. त्यानंतर 'स्मिं' चा 'नि' होतो.

ตโต อตฺตโต สฺมึวจนสฺส นิ โหติ. อตฺตนิ.

त्या 'अत्त' शब्दांनंतर 'स्मिं' प्रत्ययाचा 'नि' होतो. जसे की, अत्तनि.

๒๑๓, ๑๒๗. สสฺส โน.

२१३, १२७. 'स' चा 'नो' होतो.

ตโตอตฺตโต สสฺส วิภตฺติสฺส โน โหติ, อตฺตโน.

त्या 'अत्त' शब्दांनंतर 'स' विभक्तीचा 'नो' होतो. जसे की, अत्तनो.

๒๑๔, ๑๒๘. สฺมา นา.

२१४, १२८. 'स्मा' चा 'ना' होतो.

ตโต อตฺตโต สฺมา วจนสฺส นา โหติ. อตฺตนา.

त्या 'अत्त' शब्दांनंतर 'स्मा' प्रत्ययाचा 'ना' होतो. जसे की, अत्तना.

ปุน ตโตคหเณน ตสฺส อตฺตโน ตการสฺเสว รกาโร โหติ สพฺเพสุ วจเนสุ. อตฺรโช, อตฺรชํ.

पुन्हा 'ततो' च्या ग्रहणाने सर्व वचनांमध्ये त्या 'अत्त' च्या 'त' काराचाच 'र' कार होतो. जसे की, अत्रजो, अत्रजं.

๒๑๕, ๑๔๑. ฌลโต จ.

२१५, १४१. आणि 'झ' व 'ल' नंतरही ('स्मा' चा 'ना' होतो).

ฌลอิจฺเจเตหิ สฺมาวจนสฺส นา โหติ.

'झ' आणि 'ल' यांच्यानंतर 'स्मा' प्रत्ययाचा 'ना' होतो.

อคฺคินา, ทณฺฑินา, ภิกฺขุนา, สยมฺภุนา.

अग्गिना, दण्डिना, भिक्खुना, सयम्भुना.

สฺมาติ กิมตฺถํ? อคฺคโย, มุนโย, อิสโย.

'स्मा' असे कशासाठी म्हटले आहे? 'अग्गयो', 'मुनयो', 'इसयो' इत्यादींमध्ये हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

๒๑๖, ๑๘๐. ฆปโต สฺมึ ยํ วา.

२१६, १८०. 'घ' आणि 'प' नंतर 'स्मिं' चा विकल्पे करून 'यं' होतो.

ตสฺมา ฆปโต สฺมึ วจนสฺส ยํ โหติ วา.

त्या 'घ' आणि 'प' नंतर 'स्मिं' प्रत्ययाचा विकल्पे करून 'यं' होतो.

กญฺญายํ[Pg.120], กญฺญาย. รตฺติยํ, รตฺติยา. อิตฺถิยํ, อิตฺถิยา. ยาคุยํ, ยาคุยา. วขุยํ, วธุยา.

कञ्ञायं, कञ्ञाय. रत्तियं, रत्तिया. इत्थियं, इत्थिया. यागुयं, यागुया. वधुयं, वधुया.

๒๑๗, ๑๙๙. โยนํ นิ นปุํสเกหิ.

२१७, १९९. नपुंसकलिंगी नामांनंतर 'यो' प्रत्ययाचा 'नि' होतो.

สพฺเพสํ โยนํ นิ โหติ วา นปุํสเกหิ ลิงฺเคหิ.

नपुंसकलिंगी नामांनंतर सर्व 'यो' प्रत्ययांचा विकल्पेकरून (पर्यायी स्वरूपात) 'नि' होतो.

อฏฺฐีนิ, อฏฺฐี, อายูนิ, อายู.

उदाहरणे: अठ्ठीनि (aṭṭhīni), अठ्ठी (aṭṭhī), आयूनि (āyūni), आयू (āyū).

นปุํสเกหีติ กิมตฺถํ? อิตฺถิโย.

"नपुंसकलिंगी नामांनंतर" असे का म्हटले आहे? 'इत्थियो' (itthiyo) सारख्या नपुंसकलिंगी नसलेल्या नामांच्या बाबतीत हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

๒๑๘, ๑๙๖. อโต นิจฺจํ.

२१८, १९६. 'अ' कारानंतर नेहमीच (नित्य).

อการนฺเตหิ นปุํสกลิงฺเคหิ โยนํ นิ โหติ นิจฺจํ.

'अ' कारान्त नपुंसकलिंगी नामांनंतर 'यो' प्रत्ययाचा नेहमीच 'नि' होतो.

ยานิ, ยานิ. ตานิ, ตานิ. กานิ, กานิ. ภยานิ, ภยานิ. รูปานิ, รูปานิ.

उदाहरणे: यानि यानि, तानि तानि, कानि कानि, भयानि भयानि, रूपानि रूपानि.

๒๑๙, ๑๙๖. สึ.

२१९, १९६. 'सि' प्रत्ययाचा 'अं' होतो.

อการนฺเตหิ นปุํสกลิงฺเคหิ สิวจนสฺส อํ โหติ นิจฺจํ.

'अ' कारान्त नपुंसकलिंगी नामांनंतर 'सि' विभक्ती प्रत्ययाचा नेहमीच 'अं' होतो.

สพฺพํ, ยํ, ตํ, กํ, รูปํ.

उदाहरणे: सब्बं (sabbaṃ), यं (yaṃ), तं (taṃ), कं (kaṃ), रूपं (rūpaṃ).

๒๒๐, ๗๔. เสสโต โลปํ ปสิปิ.

२२०, ७४. उर्वरित नामांनंतर 'ग' आणि 'सि' चा लोप होतो.

ตโต นิทฺทิฏฺเฐหิ ลิเคหิ เสสขตา คสิอิจฺเจเต โลปมาปชฺชนฺเต.

त्या निर्दिष्ट लिंगांनंतर उर्वरित नामांमधील 'ग' आणि 'सि' या प्रत्ययांचा लोप होतो.

โภติ [Pg.121] อิตฺถิ, สา อิตฺถี. โภ ทณฺฑิ, โส ทณฺฑี. โภ สตฺถ, โส สตฺถา. โภ ราช, โส ราชา. เสสโตติ กิมตฺถํ? ปุริโส คจฺฉติ.

उदाहरणे: भोति इत्थि (bhoti itthi), सा इत्थी (sā itthī); भो दण्डि (bho daṇḍi), सो दण्डी (so daṇḍī); भो सत्थ (bho sattha), सो सत्था (so satthā); भो राज (bho rāja), सो राजा (so rājā). "उर्वरित नामांनंतर" असे का म्हटले आहे? 'पुरिसो गच्छति' (puriso gacchati) सारख्या उर्वरित नसलेल्या नामांच्या बाबतीत हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

คสีติ กิมตฺถํ? อิตฺถิยา, สตฺถุสฺส.

"'ग' आणि 'सि'" असे का म्हटले आहे? 'इत्थिया' (itthiyā), 'सत्थुस्स' (satthussa) इत्यादींमध्ये जेथे 'ग' आणि 'सि' प्रत्यय नसतात, तेथे हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

๒๒๑, ๒๘๒. สพฺพาสมาวุโส ปสคฺคนิปาตาทีหิ จ.

२२१, २८२. 'आवुसो', उपसर्ग आणि निपात इत्यादींनंतर सर्व विभक्ती प्रत्ययांचा लोप होतो.

สพฺพาสํ วิภตฺตีนํ เอกวจนพหุวจนานํ ปฐมา ทุติยาตติยา จตุตฺถี ปญฺจมี ฉฏฺฐี สตฺตมีนํ โลโป โหติ, อาวุโส อุปสคฺค นิปาตอิจฺเจวมาทีหิ จ,

'आवुसो', उपसर्ग, निपात इत्यादींनंतर प्रथमा, द्वितीया, तृतीया, चतुर्थी, पंचमी, षष्ठी आणि सप्तमी या सर्व एकवचनी व बहुवचनी विभक्ती प्रत्ययांचा लोप होतो.

ตฺวํ ปนาวุโส, ตุมฺเห ปนาวุโส, ปทโส ธมฺมํ วาเจยฺย, วิหารํ สฺเว อุปคจฺเฉยฺย.

उदाहरणे: त्वं पनावुसो (tvaṃ panāvuso), तुम्हे पनावुसो (tumhe panāvuso), पदसो धम्मं वाचेय्य (padaso dhammaṃ vāceyya), विहारं स्वे उपगच्छेय्य (vihāraṃ sve upagaccheyya).

ป, ปรา, นิ, นี, อุ, ทุ, สํ, วิ, อว, อนุ, ปริ, อธิ, อภิ, ปติ, สุ, อา, อติ, อปิ, อป, อุป, ปหาโร, ปราภโว, นิหาโร, นีหาโร, อุหาโร, ทุหาโร, สํหาโร, วิหาโร, อวหาโร, อนุหาโร, ปริหาโร, อธิหาโร, อภิหาโร, ปติหาโร, สุหาโร, อาหาโร, อติหาโร, อปิหาโร, อปหาโร, อุปหาโร, เอวํ วีสติ อุปสคฺเคหิ จ.

प (pa), परा (parā), नि (ni), नी (nī), उ (u), दु (du), सं (saṃ), वि (vi), अव (ava), अनु (anu), परि (pari), अधि (adhi), अभि (abhi), पति (pati), सु (su), आ (ā), अति (ati), अपि (api), अप (apa), उप (upa) - उदा. पहारो (pahāro), पराभवो (parābhavo), निहारो (nihāro), नीहारो (nīhāro), उहारो (uhāro), दुहारो (duhāro), संहारो (saṃhāro), विहारो (vihāro), अवहारो (avahāro), अनुहारो (anuhāro), परिहारो (parihāro), अधिहारो (adhihāro), अभिहारो (abhihāro), पतिहारो (patihāro), सुहारो (suhāro), आहारो (āhāro), अतिहारो (atihāro), अपिहारो (apihāro), अपहारो (apahāro), उपहारो (upahāro) - याप्रमाणे वीस उपसर्गांनंतर देखील (हा नियम लागू होतो).

ยถา, ตถา, เอวํ, ขลุ, โข, ตตฺร, อโถ, อถ, หิ, ตุ จ, วา, โว, หํ, อภํ, อลํ, เอว, โห อโห, เห[Pg.122], อเห, เร, อเร, เอวมาทีหิ นิปาเตหิ จ โยเชตพฺพานิ.

यथा (yathā), तथा (tathā), एवं (evaṃ), खलु (khalu), खो (kho), तत्र (tatra), अथो (atho), अथ (atha), हि (hi), तु (tu), च (ca), वा (vā), वो (vo), हं (haṃ), अभं (abhaṃ), अलं (alaṃ), एव (eva), हो (ho), अहो (aho), हे (he), अहे (ahe), रे (re), अरे (are) इत्यादी निपातांसोबत देखील हे जोडले जावे.

จคฺคหณม วธารณตฺถํ.

'च' चा स्वीकार हा अवधारणार्थ (निश्चय किंवा भर देण्यासाठी) आहे.

๒๒๒, ๓๔๒. ปุมสฺส ลิงฺคาทีสุ สมาเสสุ.

२२२, ३४२. समासामध्ये 'लिंग' इत्यादी उत्तरपद असताना 'पुम' शब्दाच्या अन्त्य स्वराचा लोप होतो.

ปุมอิจฺเจตสฺส อนฺโต โลปมาปชฺชเต ลิงฺคาทีสุ ปรปเทสุ สมาเสสุ.

समासामध्ये 'लिंग' इत्यादी उत्तरपदे असताना 'पुम' या शब्दाच्या अन्त्य स्वराचा लोप होतो.

ปุลฺลิงฺคํ, ปุมฺภาโว, ปุงฺโกกิโล.

उदाहरणे: पुल्लिंगं (pulliṅgaṃ), पुम्भावो (pumbhāvo), पुंकोकिलो (puṅkokilo).

ปุมสฺเสติ กิมตฺถํ? อิตฺถิลิงฺคํ, นปุํสกลิงฺคํ.

"'पुम' शब्दाचा" असे का म्हटले आहे? 'इत्थिलिंगं' (itthiliṅgaṃ), 'नपुंसकलिंगं' (napuṃsakaliṅgaṃ) इत्यादींमध्ये जेथे 'पुम' शब्द नसतो, तेथे हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

ลิงฺคาทีสูติ กิมตฺถํ? ปุมิตฺถี.

"'लिंग' इत्यादी उत्तरपद असताना" असे का म्हटले आहे? 'पुमित्थी' (pumitthī) सारख्या शब्दांमध्ये जेथे 'लिंग' इत्यादी उत्तरपदे नसतात, तेथे हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

สมาเสสูติ กิมตฺถํ? ปุมสฺส ลิงฺคํ.

"समासामध्ये" असे का म्हटले आहे? 'पुमस्स लिंगं' (pumassa liṅgaṃ) सारख्या जेथे समास नसतो, तेथे हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

๒๒๓, ๑๘๘. อํ ยมีโต ปสญฺญโต.

२२३, १८८. 'प' संज्ञा असलेल्या 'ई' कारानंतर 'अं' प्रत्ययाचा 'यं' होतो.

อํ วจนสฺส ยํ โหติ วา อีโต ปสญฺญโต.

'प' संज्ञा असलेल्या 'ई' कारानंतर 'अं' विभक्ती प्रत्ययाचा विकल्पेकरून 'यं' होतो.

อิตฺถิยํ, อิตฺถึ.

उदाहरणे: इत्थियं (itthiyaṃ), इत्थिं (itthiṃ).

ปสญฺญโตติ กิมตฺถํ? ทณฺฑินํ, โภคินํ.

"'प' संज्ञा असलेल्या" असे का म्हटले आहे? 'दण्डिनं' (daṇḍinaṃ), 'भोगिनं' (bhoginaṃ) इत्यादींमध्ये जेथे 'प' संज्ञा नसते, तेथे हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

อมิติ กิมตฺถํ? อิตฺถีหิ.

"'अं' प्रत्ययाचा" असे का म्हटले आहे? 'इत्थीहि' (itthīhi) सारख्या जेथे 'अं' प्रत्यय नसतो, तेथे हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

๒๒๔, ๑๕๓. นํ ฌโต กตรสฺสา.

२२४, १५३. ऱ्हस्व केलेल्या 'झ' संज्ञक स्वरानंतर 'अं' प्रत्ययाचा 'नं' होतो.

ตสฺมา ฌโต กตรสฺสา อํ วจนสฺส นํ โหติ.

म्हणून, ऱ्हस्व केलेल्या 'झ' संज्ञक स्वरानंतर 'अं' विभक्ती प्रत्ययाचा 'नं' होतो.

ทณฺฑินํ[Pg.123], โภคินํ.

उदाहरणे: दण्डिनं (daṇḍinaṃ), भोगिनं (bhoginaṃ).

ฌโตติ กิมตฺถํ? เวสฺสภุํ.

"'झ' संज्ञक स्वरानंतर" असे का म्हटले आहे? 'वेस्सभुं' (vessabhuṃ) सारख्या जेथे 'झ' संज्ञा नसते, तेथे हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

กตรสฺสาติ กิมตฺถํ? กุจฺฉึ.

"ऱ्हस्व केलेल्या" असे का म्हटले आहे? 'कुच्छिं' (kucchiṃ) सारख्या जेथे ऱ्हस्व केलेला नसतो, तेथे हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

๒๒๕, ๑๕๑. โยนํ โน.

२२५, १५१. 'यो' प्रत्ययाचा 'नो' होतो.

สพฺเพสํ โยนํ ฌโต กตรสฺสา โน โหติ.

ऱ्हस्व केलेल्या 'झ' संज्ञक स्वरानंतर सर्व 'यो' प्रत्ययांचा 'नो' होतो.

ทณฺฑิโน โภคิโน, เห ทณฺฑิโน, เห โภคิโน.

उदाहरणे: दण्डिनो (daṇḍino), भोगिनो (bhogino); हे दण्डिनो (he daṇḍino), हे भोगिनो (he bhogino).

กตรสฺสาติ กิมตฺถํ? อคฺคโย, มุนโย, อิสโย.

"ऱ्हस्व केलेल्या" असे का म्हटले आहे? 'अग्गयो' (aggayo), 'मुनयो' (munayo), 'इसयो' (isayo) इत्यादींमध्ये जेथे ऱ्हस्व केलेला नसतो, तेथे हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

ฌโตติ กิมตฺถํ? สยมฺภุโน.

‘झ’ नंतर (झतो) असे का म्हटले आहे? ‘सयम्भुनो’ या उदाहरणात हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

โยนนฺติ กิมตฺถํ? ทณฺฑินา, โภคินา.

‘यो’ चे (योनं) असे का म्हटले आहे? ‘दण्डिना’, ‘भोगिना’ इत्यादी उदाहरणांमध्ये हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

๒๒๖, ๑๕๔. สฺมึนิ.

२२६, १५४. ‘स्मिं’ चा ‘नि’ होतो.

ตสฺมา ฌโต กตรสฺสา สฺมึวจนสฺส นิอาเท โส โหติ.

त्यामुळे, र्‍हस्व केलेल्या ‘झ’ संज्ञक वर्णानंतर ‘स्मिं’ विभक्ती प्रत्ययाचा ‘नि’ असा आदेश होतो.

ทณฺฑินิ, โภคินิ.

दण्डिनि, भोगिनि.

กตรสฺสาติ กิมตฺถํ? พฺยาธิมฺหิ.

‘र्‍हस्व केलेल्या’ (कतरस्स) असे का म्हटले आहे? जेथे र्‍हस्व केलेला नाही अशा ‘ब्याधिम्हि’ या उदाहरणात हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

๒๒๗, ๒๗๐. กิสฺส กเวจ.

२२७, २७०. ‘किं’ शब्दाचा ‘क’ होतो, ‘व’ प्रत्यय असताना आणि.

กิมิจฺเจตสฺส โก จ โหติ วปจฺจเย ปเร.

‘किं’ या शब्दाच्या जागी ‘क’ होतो, जेव्हा ‘व’ प्रत्यय पुढे असतो.

กฺว [Pg.124] คโตสิ ตฺวํ เทวานํ ปิยติสฺส.

‘क्व गतोसि त्वं देवानं पियतिस्स’ (हे देवानंप्रिय तिस्स, तू कोठे गेला आहेस?)

จคฺคหเณน อวปจฺจเย ปเรปิ โก จ โหติ. โก ตํนินฺทิตุ มรหติ, กถํ โพธยิตุํ ธมฺมํ.

‘च’ च्या ग्रहणाने, ‘व’ व्यतिरिक्त इतर प्रत्यय पुढे असतानाही ‘क’ होतो. उदा. ‘को तं निन्दितु मरहति, कथं बोधयितुं धम्मं’ (त्याची निंदा कोण करू शकतो? धर्माचे आकलन कसे करून द्यावे?)

เวติ กิมตฺถํ? กุโต อาคโตสิ ตฺวํ.

‘व’ (वे) असे का म्हटले आहे? जेव्हा ‘व’ प्रत्यय पुढे नसतो, जसे की ‘कुतो आगतोसि त्वं’ (तू कोठून आला आहेस?) या उदाहरणात हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

๒๒๘, ๒๗๒. กุหึ หํ สุ จ.

२२८, २७२. कुहिं हं सु च.

กิมิจฺเจตสฺส กุ โหติ หึ หํอิจฺเจเตสุ จ. กุหึ คจฺฉสิ, กุลํ คจฺฉสิ.

‘किं’ या शब्दाच्या जागी ‘कु’ होतो, जेव्हा ‘हिं’ आणि ‘हं’ हे प्रत्यय पुढे असतात. उदा. ‘कुहिं गच्छसि’ (तू कोठे जात आहेस?), ‘कुलं गच्छसि’.

จคฺคหเณน หิญฺจนํทาจนํ ปจฺจเยสุ ปเรสุ อญฺญตฺถาปิ กุ โหติ. กุหิญฺจนํ, กุทาจนํ.

‘च’ च्या ग्रहणाने, ‘हिञ्चनं’ आणि ‘दाचनं’ हे प्रत्यय पुढे असताना आणि इतर ठिकाणीही ‘कु’ आदेश होतो. उदा. ‘कुहिञ्चनं’, ‘कुदाचनं’.

๒๒๙, ๒๒๖. เสเสสุ จ.

२२९, २२६. इतर प्रत्ययांच्या बाबतीतही (सेसेसु च).

กิมิจฺเจตสฺส โก โหติ เสเสสุ วิภตฺติปจฺจเยสุ ปเรสุ.

उर्वरित विभक्ती आणि प्रत्यय पुढे असताना ‘किं’ या शब्दाच्या जागी ‘क’ होतो.

โก ปกาโร กถํ, กํ ปการํ กถํ.

उदा. ‘को पकारो कथं’ (कोणता प्रकार, कसा), ‘कं पकारं कथं’ (कोणत्या प्रकाराला, कसे).

จคฺคหณมนุกฑฺฒนตฺถํ.

‘च’ चे ग्रहण (मागील सूत्रातील ‘क’ चे) अनुकर्षण करण्यासाठी आहे.

๒๓๐, ๒๖๒. ตฺรโภเถสุ จ.

२३०, २६२. ‘त्र’, ‘तो’ आणि ‘थ’ प्रत्यय पुढे असतानाही (त्रभोथेसु च).

กิมิจฺเจตสฺส กุ โหติ ตฺรโตถ อิจฺเจเตสุ จ.

‘किं’ या शब्दाच्या जागी ‘कु’ होतो, जेव्हा ‘त्र’, ‘तो’ आणि ‘थ’ हे प्रत्यय पुढे असतात.

กุตฺร, กุโต, กุตฺถ.

कुत्र, kuतो, कुत्थ.

จคฺคหณมนุกฑฺฒนตฺถํ,

‘च’ चे ग्रहण (मागील सूत्रातील ‘किस्स’ आणि ‘कु’ चे) अनुकर्षण करण्यासाठी आहे.

๒๓๑, ๒๖๓. สพฺพสฺเสตสฺส[Pg.125], กาโร วา.

२३१, २६३. ‘एत’ या संपूर्ण शब्दाच्या जागी विकल्पेकरून ‘अ’ होतो.

สพฺพสฺส เอตสทฺทสฺส อกาโร โหติ วา โตถอิจฺเจเตสุ.

जेव्हा ‘तो’ आणि ‘थ’ हे प्रत्यय पुढे असतात, तेव्हा ‘एत’ या संपूर्ण शब्दाच्या जागी विकल्पेकरून ‘अ’ (अकार) होतो.

อโต, อตฺถ, เอตฺโต, เอตฺถ.

अतो, अत्थ, एत्तो, एत्थ.

๒๓๒, ๒๖๗. ตฺเร นิจฺจํ.

२३२, २६७. ‘त्र’ प्रत्यय पुढे असताना नित्य (त्रे निच्चं).

สพฺพสฺส เอตสทฺทสฺส อกาโร โหติ นิจฺจํ ตฺรปจฺจเย ปเร.

जेव्हा ‘त्र’ प्रत्यय पुढे असतो, तेव्हा ‘एत’ या संपूर्ण शब्दाच्या जागी नेहमी (नित्य) ‘अ’ (अकार) होतो.

อตฺร.

अत्र.

๒๓๓, ๒๖๔. เอ โตเถสุ จ.

२३३, २६४. ‘तो’ आणि ‘थ’ प्रत्यय पुढे असताना ‘ए’ होतो आणि (ए तोथेसु च).

สพฺพสฺส เอตสทฺทสฺส เอกาโร โหติ วา โตถอิจฺเจเตสุ.

जेव्हा ‘तो’ आणि ‘थ’ हे प्रत्यय पुढे असतात, तेव्हा ‘एत’ या संपूर्ण शब्दाच्या जागी विकल्पेकरून ‘ए’ (एकार) होतो.

เอตฺโต, อโต, เอตฺถ, อตฺถ.

एत्तो, अतो, एत्थ, अत्थ.

๒๓๔, ๒๖๕. อิมสฺสิ ถํ ทานิ ห โต เธสุ จ.

२३४, २६५. ‘इम’ शब्दाच्या जागी ‘थं’, ‘दानि’, ‘ह’, ‘तो’ आणि ‘ध’ प्रत्यय पुढे असताना (इमस्सि थं दानि ह तो धेसु च).

อิมสทฺทสฺส สพฺพสฺเสว อิกาโร โหติ ถํ ทานิหโต ธอิจฺเจเตสุ.

जेव्हा ‘थं’, ‘दानि’, ‘ह’, ‘तो’ आणि ‘ध’ हे प्रत्यय पुढे असतात, तेव्हा ‘इम’ या संपूर्ण शब्दाच्या जागी ‘इ’ (इकार) होतो.

อิตฺถํ, อิทานิ, อิห, อิโต, อิธ.

इत्थं, इदानि, इह, इतो, इध.

๒๓๕, ๒๘๑. อธุนามฺหิ [Pg.126] จ.

२३५, २८१. ‘धुना’ प्रत्यय पुढे असतानाही (अधुनाम्हि च).

อิมสทฺทสฺส สพฺพสฺเสว อกาโร โหติ ธุนามฺหิ ปจฺจเย ปเร.

जेव्हा ‘धुना’ प्रत्यय पुढे असतो, तेव्हा ‘इम’ या संपूर्ण शब्दाच्या जागी ‘अ’ (अकार) होतो.

อธุนา.

अधुना.

จคฺคหณมวธารณตฺถํ.

‘च’ चे ग्रहण अवधारणार्थ (निश्चय किंवा भर देण्यासाठी) आहे.

๒๓๖, ๒๘๐. เอต รหิมฺหิ.

२३६, २८०. ‘रहि’ प्रत्यय पुढे असताना ‘एत’ होतो (एत रहिम्हि).

สพฺพสฺเสว อิมสทฺทสฺส เอตาเทโส โหติ รหิมฺหิ ปจฺจเย ปเร.

जेव्हा ‘रहि’ प्रत्यय पुढे असतो, तेव्हा ‘इम’ या संपूर्ण शब्दाच्या जागी ‘एत’ असा आदेश होतो.

เอตรหิ.

एतरहि (या वेळी).

๒๓๗, ๑๗๖. อิตฺถิยมโต อาปจฺจโย.

२३७, १७६. स्त्रीलिंगात 'अ' कारानंतर 'आ' प्रत्यय होतो.

อิตฺถิยํ วตฺตมานาย อการโต อาปจฺจโย โหติ.

स्त्रीलिंग दर्शविताना 'अ' कारानंतर 'आ' प्रत्यय होतो.

สพฺพา, ยา, สา, กา. กตรา.

सब्बा, या, सा, का, कतरा.

๒๓๘, ๑๘๗. นทาทิโต วา อี.

२३८, १८७. 'नद' इत्यादी शब्दांनंतर विकल्पेकरून 'ई' प्रत्यय होतो.

นทาทิโต วาอนทาทิโตวา อิตฺถิยํ วตฺตมานาย อีปจฺจโย โหติ.

'नद' इत्यादी शब्दांनंतर किंवा 'नद' व्यतिरिक्त इतर शब्दांनंतर स्त्रीलिंग दर्शविताना 'ई' प्रत्यय होतो.

นที, มหี, กุมารี, ตรุณี, สขี, อิตฺถี.

नदी, मही, कुमारी, तरुणी, सखी, इत्थी.

๒๓๙, ๑๙๐. ณว [Pg.127] ณิก เณยฺย ณ นฺตุหิ.

२३९, १९०. 'णव', 'णिक', 'णेय्य', 'ण' आणि 'न्तु' प्रत्ययान्तानंतर (स्त्रीलिंगात 'ई' प्रत्यय होतो).

ณว ณิก เณยฺย ณ นฺตุอิจฺเจเตหิ อิตฺถิยํ วตฺตมาเนหิ อีปจฺจโย โหติ.

'णव', 'णिक', 'णेय्य', 'ण' आणि 'न्तु' या प्रत्ययांनी युक्त शब्दांनंतर स्त्रीलिंग दर्शविताना 'ई' प्रत्यय होतो.

มาณวี, ปณฺฑวี, นาวิกี, เวนเตยฺยี, กุนฺเตยฺยี, โคตมี, คุณวตี, สามาวตี.

माणवी, पंडवी, नाविकी, वेनतेय्यी, कुन्तेय्यी, गोतमी, गुणवती, सामावती.

๒๔๐, ๑๙๓. ปติ ภิกฺขุราชีการนฺเตหิ อินี.

२४०, १९३. 'पति', 'भिक्खु', 'राज' आणि 'ई' कारान्त शब्दांनंतर 'इनी' प्रत्यय होतो.

ปติ ภิกฺขุ ราชีการนฺเตหิ อิตฺถิยํ วตฺตมาเนหิ อินีปจฺจโย โหติ.

'पति', 'भिक्खु', 'राज' आणि 'ई' कारान्त शब्दांनंतर स्त्रीलिंग दर्शविताना 'इनी' प्रत्यय होतो.

คหปตานี, ภิกฺขุนี, ราชินี, หตฺถินี, ทณฺฑินี, เมธาวินี, ตปสฺสินี.

गहपतानी, भिक्खुनी, राजिनी, हत्थिनी, दण्डिनी, मेधाविनी, तपस्सिनी.

๒๔๑, ๑๙๑. นฺตุสฺส ตมีกาเร.

२४१, १९१. 'ई' कार पुढे असताना 'न्तु' प्रत्ययाच्या जागी 'त' होतो.

สพฺพสฺเสว นฺตุปจฺจยสฺส ตกาโร โหติ วา อีกาเร ปเร.

'ई' कार पुढे असताना संपूर्ण 'न्तु' प्रत्ययाच्या जागी विकल्पेकरून 'त' कार होतो.

คุณวตี, คุณวนฺตี, กุลวตี, กุลวนฺตี, สติมตี. สติมนฺตี, มหตี, มหนฺตี, โคตฺตมตี, โคตฺตมนฺตี.

गुणवती, गुणवन्ती, कुलवती, कुलवन्ती, सतिमती, सतिमन्ती, महती, महन्ती, गोत्तमती, गोत्तमन्ती.

๒๔๒, ๑๙๒. ภวโต โภโต.

२४२, १९२. 'ई' कार पुढे असताना 'भवन्त' शब्दाच्या जागी 'भोत' होतो.

สพฺพสฺเสว ภวนฺตสทฺทสฺส โภตาเทโส โหติ อีกาเร อิตฺถิคเต ปเร.

स्त्रीलिंगात 'ई' कार पुढे असताना संपूर्ण 'भवन्त' शब्दाच्या जागी 'भोत' असा आदेश होतो.

โภติ อยฺเย, โภติ กญฺเญ, โภติ ขราทิเย.

भोति अय्ये, भोति कञ्ञे, भोति खरादिये.

๒๔๓, ๑๑๐. โภเค [Pg.128] ตุ.

२४३, ११०. 'ग' पुढे असताना 'भवन्त' शब्दाच्या जागी 'भो' होतो.

สพฺพสฺเสว ภวนฺตสทฺทสฺส โภอาเทโส โหติ เค ปเร.

'ग' पुढे असताना संपूर्ण 'भवन्त' शब्दाच्या जागी 'भो' असा आदेश होतो.

โภ ปุริส, โภ อคฺคิ, โภ ราช, โภ สตฺถ, โภ ทณฺฑิ, โภ สยมฺภุ.

भो पुरिस, भो अग्गि, भो राज, भो सत्थ, भो दण्डि, भो सयम्भू.

เคติ กิมตฺถํ? ภวตา, ภวํ.

'गे' (ग पुढे असताना) असे कशासाठी म्हटले आहे? 'भवता', 'भवं' (इत्यादी ठिकाणी हा नियम लागू होऊ नये म्हणून).

ตุคฺคหเณน อญฺญสฺมิมฺปิ วจเน สพฺพสฺส ภวนฺตสทฺทสฺส โภนฺต ภนฺเต โภนฺโต ภทฺเท โภตา โภ โตอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ.

'तु' च्या ग्रहणाने इतर वचनांमध्येही संपूर्ण 'भवन्त' शब्दाच्या जागी 'भोन्त', 'भन्ते', 'भोन्तो', 'भद्दे', 'भोता', 'भोतो' हे आदेश होतात.

โภนฺต, ภนฺเต, โภนฺโต, ภทฺเท, โภตา, โภโต.

भोन्त, भन्ते, भोन्तो, भद्दे, भोता, भोतो.

๒๔๔, ๗๒. อการปิตาทฺยนฺตานมา.

२४४, ७२. 'ग' पुढे असताना 'अ' कार आणि 'पितु' इत्यादी शब्दांच्या अन्त्य स्वराच्या जागी 'आ' होतो.

อกาโร จ ปิตาทีนมนฺโต จ อตฺตมาปชฺชเต เค ปเร.

'ग' पुढे असताना 'अ' कार आणि 'पितु' इत्यादी शब्दांचा अन्त्य स्वर 'आ' कारत्व प्राप्त करतो.

โภ ปุริสา, โภ ราชา, โภ ปิตา, โภ มาตา, โภ สตฺถา.

भो पुरिसा, भो राजा, भो पिता, भो माता, भो सत्था.

๒๔๕, ๑๕๒. ฌลปา รสฺสํ.

२४५, १५२. 'ग' पुढे असताना 'झ', 'ल' आणि 'प' र्‍हस्व होतात.

ฌลปอิจฺเจเต รสฺสมาปชฺชนฺเต เค ปเร.

'ग' पुढे असताना 'झ', 'ल' आणि 'प' हे र्‍हस्वत्व प्राप्त करतात.

โภ ทณฺฑิ, โภ สยมฺภุ, โภติ อิตฺถิ, โภติวธุ,

भो दण्डि, भो सयम्भु, भोति इत्थि, भोति वधु.

๒๔๖, ๗๓. อากาโร [Pg.129] วา.

२४६, ७३. 'ग' पुढे असताना 'आ' कार विकल्पेकरून र्‍हस्व होतो.

อากาโร รสฺสมาปชฺชเต วา เค ปเร.

'ग' पुढे असताना 'आ' कार विकल्पेकरून र्‍हस्वत्व प्राप्त करतो.

โภ ราช, โภ ราชา, โภ อตฺต, โภ อตฺตา, โภ สข, โภ สขา, โภ สตฺถ, โภ สตฺถา.

भो राज, भो राजा, भो अत्त, भो अत्ता, भो सख, भो सखा, भो सत्थ, भो सत्था.

อิติ นามกปฺเป จตุตฺโถ กณฺโฑ.

अशा प्रकारे नामकल्पामधील चौथा काण्ड समाप्त झाला.

ปญฺจมกณฺฑ

पाचवा काण्ड.

๒๔๗, ๒๖๑. ตฺวาทโย วิภตฺติสญฺญาโย.

२४७, २६१. 'त्वादि' (तो इत्यादी) प्रत्ययांना विभक्ती संज्ञा दिली जाते.

โตอาทิ เยสํ ปจฺจยานํ, เต โหนฺติ ตฺวาทโย. เต ปจฺจยา ตฺวาทโย วิภตฺติสญฺญาว ทฏฺฐพฺพา.

ज्या प्रत्ययांच्या सुरुवातीला 'तो' इत्यादी असतात, त्यांना 'त्वादि' म्हणतात. त्या 'त्वादि' प्रत्ययांना विभक्ती संज्ञकच मानले पाहिजे.

สพฺพโต, ยโต, ตโต, กุโต, อโต, อิโต, สพฺพทา, ยทา, ตทา, กทา, อิธ, อิทานิ.

सब्बतो, यतो, ततो, कुतो, अतो, इतो, सब्बदा, यदा, तदा, कदा, इध, इदानि.

๒๔๘, ๒๖๐. กฺวจิ โต ปญฺจมฺยตฺเถ.

२४८, २६०. पंचमी विभक्तीच्या अर्थात काही ठिकाणी 'तो' प्रत्यय होतो.

กฺวจิ โตปจฺจโย โหติ ปญฺจมฺยตฺเถ.

पंचमीच्या अर्थात विकल्पाने 'तो' प्रत्यय होतो.

สพฺพโต, ยโต, ตโต, กุโต, อโต, อิโต.

सब्बतो, यतो, ततो, कुतो, अतो, इतो.

กฺวจีติ กิมตฺถํ? สพฺพสฺมา, อิมสฺมา.

'विकल्पाने' (क्वचि) असे कशासाठी म्हटले आहे? सब्बस्मा, इमस्मा (यांसारखी रूपे सिद्ध करण्यासाठी).

๒๔๙, ๒๖๖. ตฺร [Pg.130] ถ สตฺตมิยา สพฺพนาเมหิ.

२४९, २६६. सर्वनामांनंतर सप्तमीच्या अर्थात 'त्र' आणि 'थ' (प्रत्यय होतात).

ตฺรถอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ สตฺตมฺยตฺเถ สพฺพ นาเมหิ.

सर्वनामांनंतर सप्तमीच्या अर्थात 'त्र' आणि 'थ' हे प्रत्यय होतात.

สพฺพตฺร, สพฺพตฺถ, ยตฺร, ยตฺถ, ตตฺร, ตตฺถ.

सब्बत्र, sabbattha, यत्र, यत्थ, तत्र, तत्थ.

๒๕๐, ๒๖๘. สพฺพโต ธิ.

२५०, २६८. 'सब्ब' शब्दाहून 'धि' (प्रत्यय होतो).

สพฺพอิจฺเจตสฺมา ธิปจฺจโย โหติ กฺวจิ สตฺตมฺยตฺเถ. สพฺพธิ, สพฺพสฺมึ.

'सब्ब' या शब्दाहून सप्तमीच्या अर्थात विकल्पाने 'धि' प्रत्यय होतो. उदा. सब्बधि, सब्बस्मिं.

๒๕๑, ๒๖๙. กึ สฺมา โว.

२५१, २६९. 'किं' शब्दाहून 'व' (प्रत्यय होतो).

กิมิจฺเจตสฺมา วปจฺจโย โหติ สตฺตมฺยตฺเถ.

'किं' या शब्दाहून सप्तमीच्या अर्थात 'व' प्रत्यय होतो.

กฺว คโตสิ ตฺว เทวานํปิยติสฺส.

"हे देवानामप्रियतिस्स, तू कुठे गेला आहेस?"

๒๕๒, ๒๗๑. หึ หํ หิญฺจนํ.

२५२, २७१. 'हिं', 'हं' आणि 'हिंचनं' (प्रत्यय होतात).

กิมิจฺเจตสฺมา หึหํหิญฺจนํอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ สตฺตมฺยตฺเถ.

'किं' या शब्दाहून सप्तमीच्या अर्थात 'हिं', 'हं' आणि 'हिंचनं' हे प्रत्यय होतात.

กุหึ, กุลํ, กุหิญฺจนํ.

कुहिं, कुलं, कुहिंचनं.

๒๕๓, ๒๗๓. ตมฺหา จ.

२५३, २७३. आणि 'त' शब्दाहून (हे प्रत्यय होतात).

ตมฺหา จ หิ หํอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ สตฺตมฺยตฺเถ. ตหึ, ตหํ.

आणि 'त' शब्दाहून सप्तमीच्या अर्थात 'हिं' आणि 'हं' हे प्रत्यय होतात. उदा. तहिं, तहं.

จคฺคหณํ [Pg.131] หิญฺจนคฺคหณนิวตฺตนตฺถํ.

'च' चे ग्रहण 'हिंचन' प्रत्ययाची अनुवृत्ती रोखण्यासाठी आहे.

๒๕๔, ๒๗๔. อิมสฺมา ห ธา จ.

२५४, २७४. 'इम' शब्दाहून 'ह' आणि 'ध' (प्रत्यय होतात).

อิมสฺมา หธอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ สตฺตมฺยตฺเถ. อิห, อิธ.

'इम' या शब्दाहून सप्तमीच्या अर्थात 'ह' आणि 'ध' हे प्रत्यय होतात. उदा. इह, इध.

จคฺคหณมวธารณตฺถํ.

'च' चे ग्रहण अवधारण करण्यासाठी (इतर शब्दांचा निषेध करण्यासाठी) आहे.

๒๕๕, ๒๗๕. ยโต หึ.

२५५, २७५. 'य' शब्दाहून 'हिं' (प्रत्यय होतो).

ตสฺมา ยโต หึปจฺจโย โหติ สตฺตมฺยตฺเถ. ยหึ.

त्या 'य' शब्दाहून सप्तमीच्या अर्थात 'हिं' प्रत्यय होतो. उदा. यहिं.

๒๕๖, ๐. กาเล.

२५६, ०. काळ/वेळ या अर्थी.

‘‘กาเล’’อิจฺเจตํ อธิการตฺถํ เวทิตพฺพํ.

'काले' हा अधिकार (पुढील सूत्रांवर अधिकार गाजवणारा शब्द) समजावा.

๒๕๗, ๒๗๙. กึสพฺพญฺเญกยกุหิทาทาจนํ.

२५७, २७९. 'किं', 'सब्ब', 'अञ्ञ', 'एक', 'य' आणि 'कु' या शब्दांनंतर 'दा' आणि 'दाचनं' (प्रत्यय होतात).

กึ สพฺพอญฺญ เอก ย กุอิจฺเจเตหิ ทา ทาจนํอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ กาเล สตฺตมฺยตฺเถ.

काळ/वेळ दर्शवणाऱ्या सप्तमीच्या अर्थात 'किं', 'सब्ब', 'अञ्ञ', 'एक', 'य' आणि 'कु' या शब्दांनंतर 'दा' आणि 'दाचनं' हे प्रत्यय होतात.

กทา, สพฺพทา, อญฺญทา, เอกทา, ยทา, กุทาจนํ.

कदा, सब्बदा, अञ्ञदा, एकदा, यदा, कुदाचनं.

๒๕๘, ๒๗๘. ตมฺหา ทานิ จ.

२५८, २७८. आणि 'त' शब्दाहून 'दानि' (आणि 'दा' प्रत्यय होतात).

ตอิจฺเจตสฺมา ทานิ ทาอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ, กาเล สตฺตมฺยตฺเถ.

'त' या शब्दाहून काळ/वेळ दर्शवणाऱ्या सप्तमीच्या अर्थात 'दानि' आणि 'दा' हे प्रत्यय होतात.

ตทานิ[Pg.132], ตทา.

तदानि, तदा.

จคฺคหณมนุกฑฺฒนตฺถํ.

'च' चे ग्रहण (मागील सूत्रातील 'दा' प्रत्ययाचे) अनुकर्षण करण्यासाठी आहे.

๒๕๙, ๒๗๙. อิมสฺมา รหิ ธุนา ทานิ จ.

२५९, २७९. आणि 'इम' शब्दाहून 'रहि', 'धुना' आणि 'दानि' (प्रत्यय होतात).

อิมสฺมา รหิ ธุนา ทานิอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ กาเล สตฺตมฺยตฺเถ.

'इम' या शब्दाहून काळ/वेळ दर्शवणाऱ्या सप्तमीच्या अर्थात 'रहि', 'धुना' आणि 'दानि' हे प्रत्यय होतात.

เตรหิ, อธุนา, อิทานิ.

तेरहि, अधुना, इदानि.

จคฺคหณมนุกฑฺฒนตฺถํ.

'च' चे ग्रहण (मागील सूत्रातील 'दानि' प्रत्ययाचे) अनुकर्षण करण्यासाठी आहे.

๒๖๐, ๒๗๗. สพฺพสฺส โส ทามฺหิ วา.

२६०, २७७. 'दा' प्रत्यय पर असताना 'सब्ब' च्या जागी विकल्पाने 'स' (आदेश होतो).

สพฺพอิจฺเจตสฺส สการาเทโส โหติ วา ทามฺหิ ปจฺจเย ปเร.

'दा' प्रत्यय पर असताना 'सब्ब' या शब्दाच्या जागी विकल्पाने 'स' असा आदेश होतो.

สทา, สพฺพทา.

सदा, सब्बदा.

๒๖๑, ๓๖๙. อวณฺโณ เย โลปญฺจ.

२६१, ३६९. 'य' प्रत्यय पर असताना अ-वर्णाचा लोप होतो.

อวณฺโณ เย ปจฺจเย ปเร โลปมาปชฺชเต.

'य' प्रत्यय पर असताना अ-वर्णाचा (अ आणि आ चा) लोप होतो.

พาหุสฺสจฺจํ, ปณฺฑิจฺจํ, เวปุลฺลํ, การุญฺญํ, โกสลฺลํ, สามญฺญํ, โสหชฺชํ.

बाहुस्सच्चं, पण्डिच्चं, वेपुल्लं, कारुञ्ञं, कोसल्लं, सामञ्ञं, सोहज्जं.

๒๖๒, ๓๙๑. วุฑฺฒสฺส โช อิยิฏฺเฐสุ.

२६२, ३९१. 'इय' आणि 'इट्ठ' प्रत्यय मागे असताना, 'वुड्ढ' शब्दाच्या जागी 'जो' आदेश होतो.

สพฺพสฺเสว วุฑฺฒสทฺทสฺส โชอาเทโส โหติ อิย อิฏฺฐอิจฺเจเตสุ ปจฺจเยสุ.

'इय' आणि 'इट्ठ' हे प्रत्यय मागे असताना, संपूर्ण 'वुड्ढ' शब्दाच्या जागी 'जो' हा आदेश होतो.

เชยฺโย[Pg.133], เชฏฺโฐ.

जेय्यो, जेट्ठो.

๒๖๓, ๓๙๒. ปสตฺถสฺส โส จ.

२६३, ३९२. 'पसत्थ' शब्दाच्या जागी 'सो' देखील आदेश होतो.

สพฺพสฺเสว ปสตฺถสทฺทสฺส โสอาเทโส โหติ, ชาเทโส จ อิยอิฏฺฐอิจฺเจเตสุ ปจฺจเยสุ.

'इय' आणि 'इट्ठ' हे प्रत्यय मागे असताना, संपूर्ण 'पसत्थ' शब्दाच्या जागी 'सो' हा आदेश होतो आणि 'जा' हा देखील आदेश होतो.

เสยฺโย, เสฏฺโฐ, เชยฺโย, เชฏฺโฐ.

सेय्यो, सेट्ठो, जेय्यो, जेट्ठो.

๒๖๔, ๓๙๓. อนฺติกสฺส เนโท.

२६४, ३९३. 'अन्तिक' शब्दाच्या जागी 'नेद' आदेश होतो.

สพฺพสฺส อนฺติกสทฺทสฺส เนทาเทโส โหติ อิย อิฏฺฐอิจฺเจเตสุ ปจฺจเยสุ.

'इय' आणि 'इट्ठ' हे प्रत्यय मागे असताना, संपूर्ण 'अन्तिक' शब्दाच्या जागी 'नेद' हा आदेश होतो.

เนทิโย, เนทิฏฺโฐ.

नेदियो, नेदिट्ठो.

๒๖๕, ๓๙๔. พาฬฺหสฺส สาโธ.

२६५, ३९४. 'बाळ्ह' शब्दाच्या जागी 'साध' आदेश होतो.

สพฺพสฺส พาฬฺหสทฺทสฺส สาธาเทโส โหติ อิย อิฏฺฐอิจฺเจเตสุ ปจฺจเยสุ.

'इय' आणि 'इट्ठ' हे प्रत्यय मागे असताना, संपूर्ण 'बाळ्ह' शब्दाच्या जागी 'साध' हा आदेश होतो.

สาธิโย, สาธิฏฺโฐ.

साधियो, साधिठ्ठो.

๒๖๖, ๓๙๕. อปฺปสฺส กณ.

२६६, ३९५. 'अप्प' शब्दाच्या जागी 'कण' आदेश होतो.

สพฺพสฺส อปฺปสทฺทสฺส กณ อาเทโส โหติ อิย อิฏฺฐอิจฺเจเตสุ ปจฺจเยสุ.

'इय' आणि 'इट्ठ' हे प्रत्यय मागे असताना, संपूर्ण 'अप्प' शब्दाच्या जागी 'कण' हा आदेश होतो.

กณิโย, กณิฏฺโฐ.

कणियो, कणिठ्ठो.

๒๖๗, ๓๙๖. ยุวานญฺจ[Pg.134].

२६७, ३९६. आणि 'युव' शब्दाच्या जागी देखील (कण आदेश होतो).

สพฺพสฺส ยุวสทฺทสฺส กณ อาเทโส โหติ อิย อิฏฺฐอิจฺเจเตสุ ปจฺจเยสุ.

'इय' आणि 'इट्ठ' हे प्रत्यय मागे असताना, संपूर्ण 'युव' शब्दाच्या जागी 'कण' हा आदेश होतो.

กนิโย, กนิฏฺโฐ.

कनियो, कनिठ्ठो.

จคฺคหณมนุกฑฺฒนตฺถํ.

'च' चे ग्रहण (मागील सूत्रातील) 'कण' शब्दाचे अनुकर्षण करण्यासाठी आहे.

๒๖๘, ๓๙๗. วนฺตุมนฺตุ วีนญฺจ โลโป.

२६८, ३९७. 'वन्तु', 'मन्तु' आणि 'वी' प्रत्ययांचा लोप होतो.

วนฺตุมนฺตุวีอิจฺเจเตสํ ปจฺจยานํ โลโป โหติ อิยอิฏฺฐอิจฺเจเตสุ ปจฺจเยสุ.

'इय' आणि 'इट्ठ' हे प्रत्यय मागे असताना, 'वन्तु', 'मन्तु' आणि 'वी' या प्रत्ययांचा लोप होतो.

คุณิโย, คุณิฏฺโฐ, สติโย, สติฏฺโฐ, เมธิโย, เมธิฏฺโฐ.

गुणियो, गुणिठ्ठो, सतियो, सतिठ्ठो, मेधियो, मेधिठ्ठो.

๒๖๙, ๔๐๑. ยวตํ ต ล ณ ทการานํ พฺยญฺชนานิ จ ล ญ ชการตฺตํ.

२६९, ४०१. 'य' कार जोडलेल्या 'त', 'ल', 'ण' आणि 'द' या व्यंजनांच्या जागी अनुक्रमे 'च', 'ल', 'ञ' आणि 'ज' वर्ण होतात.

ยการวนฺตานํ ต ล ณ ทการานํ พฺยญฺชนานิ จ ล ญ ชการตฺตมาปชฺชนฺเต ยถาสงฺขฺยํ.

'य' कार जोडलेल्या 'त', 'ल', 'ण' आणि 'द' या व्यंजनांच्या जागी अनुक्रमे 'च', 'ल', 'ञ' आणि 'ज' हे वर्ण प्राप्त होतात.

พาหุสฺสจฺจํ, ปณฺฑิจฺจํ, เวปุลฺลํ, การุญฺญํ, โกสลฺลํ, เนปุญฺญํ, สามญฺญํ, โสหชฺชํ.

बाहुस्सच्चं, पण्डिच्चं, वेपुल्लं, कारुञ्ञं, कोसल्लं, नेपुञ्ञं, सामञ्ञं, सोहज्जं.

ย ว ตมิติ กิมตฺถํ? ติณทลํ.

'य' कार जोडलेले (यवन्तं) असे का म्हटले आहे? 'तिणदलं' (सारख्या शब्दांमध्ये हा नियम लागू होऊ नये म्हणून).

ต ล ณ ทการานมิติ กิมตฺถํ? อาลสฺยํ, อาโรคฺยํ.

'त', 'ल', 'ण' आणि 'द' असे का म्हटले आहे? 'आलस्यं', 'आरोग्यं' इत्यादी शब्दांमध्ये (हा नियम लागू होऊ नये म्हणून).

พฺยญฺชนานมิติ [Pg.135] กิมตฺถํ? มจฺจุนา.

'व्यंजनांचे' असे का म्हटले आहे? 'मच्चुना' (सारख्या शब्दांमध्ये हा नियम लागू होऊ नये म्हणून).

การคฺคหณํ กิมตฺถํ? ยการสฺส มการาเทสญาปนตฺถํ. โอปมฺมํ.

'कार' चे ग्रहण कशासाठी केले आहे? 'य' काराच्या जागी 'म' कार आदेश होतो हे ज्ञापित करण्यासाठी (उदा. 'ओपम्मं').

๒๗๐, ๑๒๐. อมฺห ตุมฺหนฺตุราช พฺรหฺมตฺต สขสตฺถุ ปิตาทีหิสฺมา นาว.

२७०, १२०. 'अम्ह', 'तुम्ह', 'न्तु', 'राज', 'ब्रह्म', 'अत्त', 'सख', 'सत्थु', 'पितु' इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या 'स्मा' विभक्ती प्रत्ययाच्या जागी 'ना' आदेश होतो.

อมฺห ตุมฺหนฺตุราช พฺรหฺม อตฺต สข สตฺถุ ปิตุอิจฺเจวมาทีหิ สฺมาวจนํ นาว ทฏฺฐพฺพํ.

'अम्ह', 'तुम्ह', 'न्तु', 'राज', 'ब्रह्म', 'अत्त', 'सख', 'सत्थु', 'पितु' इत्यादी शब्दांनंतर येणारा 'स्मा' हा विभक्ती प्रत्यय 'ना' म्हणून समजावा.

มยา, ตยา, คุณวตา, รญฺญา, พฺรหฺมุนา, อตฺตนา, สขินา, สตฺถารา, ปิตรา, มาตรา, ภาตรา, ธีตรา, กตฺตารา, วตฺตารา.

मया, तया, गुणवता, रञ्ञा, ब्रह्मुना, अत्तना, सखिना, सत्थारा, पितरा, मातरा, भातरा, धीतरा, कत्तारा, वत्तारा.

เอเตหีติ กิมตฺถํ? ปุริสา.

'यांच्याहून' (एतेहि) असे का म्हटले आहे? 'पुरिसा' (सारख्या शब्दांमध्ये हा नियम लागू होऊ नये म्हणून).

อิติ นามกปฺเป ปญฺจโม กณฺโฑ

अशा प्रकारे नाम कल्पामधील पाचवे कांड (समाप्त झाले).

นามกปฺโป นิฏฺฐิโต.

नाम कल्प समाप्त झाला.

๓. การกกปฺป

३. कारक कल्प

ฉฏฺฐกณฺฑ

सहावे कांड

๒๗๑, ๘๘, ๓๐๘. ยสฺมา [Pg.136] ทเปติ ภยมาทตฺเต วา ตทปาทานํ.

२७१, ८८, ३०८. ज्याच्यापासून दूर जातो, किंवा भय वाटते, किंवा ग्रहण करतो, त्याला 'अपादान' म्हणतात.

ยสฺมา วา อเปติ, ยสฺมา วา ภยํ ชายเต, ยสฺมา วา อาทตฺเต, ตํ การกํ อปาทานสญฺญํ โหติ.

ज्याच्यापासून दूर जातो, किंवा ज्याच्यापासून भय निर्माण होते, किंवा ज्याच्यापासून ग्रहण करतो, त्या कारकाला 'अपादान' संज्ञा प्राप्त होते.

ตํ ยถา? คามา อเปนฺติ มุนโย, นครา นิคฺคโต ราชา, โจรา ภยํ ชายเต, อาจริยุปชฺฌาเยหิ สิกฺขํ คณฺหาติ สิสฺโส.

ते कसे? मुनी गावापासून दूर जातात; राजा नगरातून बाहेर पडतो; चोरापासून भय निर्माण होते; शिष्य आचार्य आणि उपाध्यायांकडून शिक्षण ग्रहण करतो.

อปาทานมิจฺจเนน กฺวตฺโถ? อปาทาเน ปญฺจมี.

'अपादान' या संज्ञेचे प्रयोजन काय? 'अपादाने पंचमी' (या सूत्रात अपादान संज्ञेचा वापर करण्यासाठी).

๒๗๒, ๓๐๙. ธาตุนา มานมุปสคฺคโยคาทฺวีสฺวปิ จ.

२७२, ३०९. धातू आणि नाम यांच्या योगात, तसेच उपसर्ग इत्यादींच्या योगातही (त्या कारकाला अपादान संज्ञा प्राप्त होते).

ธาตุนามานํ ปโยเค จ อุปสคฺคโยคาทีสฺวปิ จ ตํ การกํ อปาทานสญฺญํ โหติ.

धातू आणि नाम यांच्या प्रयोगात, तसेच उपसर्ग इत्यादींच्या योगातही ते कारक 'अपादान' संज्ञक होते.

ธาตูนํ ปโยเค ตาว ชิอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส ปราปุพฺพสฺส ปโยเค โย อสโห, โส อปาทานสญฺโญ โหติ.

धातूंच्या प्रयोगात सर्वप्रथम, 'परा' उपसर्ग पूर्व असलेल्या 'जि' धातूच्या प्रयोगात जो असह्य (पराभूत होणारा) असतो, त्याला 'अपादान' संज्ञा प्राप्त होते.

ตํ ยถา? พุทฺธสฺมา ปราเชนฺติ อญฺญติตฺถิยา.

ते कसे? बुद्ध भगवंतांकडून अन्यतीर्थीय पराभूत होतात.

ภูอิจฺเจตสฺส [Pg.137] ธาตุสฺส ปปุพฺพสฺส ปโยเค ยโต อจฺฉินฺนปฺปภโว, โส อปาทานสญฺโญ โหติ.

'प' उपसर्ग पूर्व असलेल्या 'भू' धातूच्या प्रयोगात ज्याच्यापासून अखंड प्रवाह (उत्पत्ती) होतो, त्याला 'अपादान' संज्ञा प्राप्त होते.

ตํ ยถา? หิมวตา ปภวนฺติ ปญฺจ มหานทิโย, อนวตตฺตมฺหา ปภวนฺติ มหาสรา, อจิรวติยา ปภวนฺติ กุนฺนทิโย.

ते कसे? हिमालयापासून पाच महानद्या उगम पावतात; अनवतप्त सरोवरापासून मोठे तलाव उगम पावतात; अचिरवती नदीपासून लहान नद्या उगम पावतात.

นามปฺปโยเคปิ ตํ การกํ อปาทานสญฺญํ โหติ.

नामाच्या प्रयोगातही ते कारक 'अपादान' संज्ञक होते.

ตํ ยถา? อุรสฺมา ชาโต ปุตฺโต, ภูมิโต นิคฺคโต รโส, อุภโต สุชาโต ปุตฺโต มาติโต จ ปิติโต จ.

ते कसे? छातीपासून जन्मलेला पुत्र; भूमीतून बाहेर पडलेला रस; माता आणि पिता या दोघांकडूनही उत्तम प्रकारे जन्मलेला पुत्र.

อุปสคฺคโยเค ตํ การกํ อปาทานสญฺญํ โหติ.

उपसर्गाच्या योगाने त्या कारकाला 'अपादान' संज्ञा प्राप्त होते.

ตํ ยถา? อปสาลาย อายนฺติ วาณิชา, อาพฺรหฺมโลกา สทฺโท อพฺภุคฺคจฺฉติ อุปริ ปพฺพตา เทโว วสฺสติ, พุทฺธสฺมา ปติ สาริปุตฺโต ธมฺมเทสนาย ภิกฺขู อาลปติ เตมาสํ, ฆตมสฺส เตลสฺมา ปติ ททาติ, อุปฺปลมสฺส ปทุมสฺมา ปติ ททาติ, กนกมสฺส หิรญฺญสฺมา ปติ ททาติ.

ते कसे? जसे की—शाळेपासून दूर व्यापारी येतात; ब्रह्मलोकापर्यंत शब्द (आवाज) वर जातो; पर्वताच्या वर पाऊस पडतो; बुद्धांच्या वतीने सारिपुत्त तीन महिने धम्मदेशनेसाठी भिक्खूंना संबोधित करतात; तेलाच्या बदल्यात तूप देतो; कमळाच्या बदल्यात नीलकमळ देतो; चांदीच्या बदल्यात सोने देतो.

อาทิคฺคหเณน การกมชฺเฌปิ ปญฺจมีวิภตฺติ โหติ. อิโต ปกฺขสฺมา วิชฺฌติ มิคํ ลุทฺทโก, โกสา วิชฺฌติ กุญฺชรํ, มาสสฺมา ภุญฺชติ โภชนํ.

'आदि' शब्दाच्या ग्रहणाने कारकांच्या मध्यभागी देखील पंचमी विभक्ती होते. जसे की—शिकारी आजपासून पंधरवड्याने हरणाचा वेध घेतो; येथून एका कोसावर हत्तीचा वेध घेतो; आजपासून एका महिन्याने भोजन करतो.

อปิคฺคหเณน นิปาตปโยเคปิ ปญฺจมีวิภตฺติ โหติ ทุติยา จ ตติยา จ. รหิตา มาตุชา ปุญฺญํ กตฺวา [Pg.138] ทานํ เทติ, รหิตา มาตุชํ, รหิตา มาตุเชน วา. ริเต สทฺธมฺมา กุโต สุขํ ลภติ, ริเต สทฺธมฺมํ, ริเต สทฺธมฺเมน วา. เต ภิกฺขู นานา กุลา ปพฺพชิตา, วินา สทฺธมฺมา นตฺถญฺโญ โกจิ นาโถ โลเก วิชฺชติ, วินา สทฺธมฺมํ, วินา สทฺธมฺเมน วา. วินา พุทฺธสฺมา, วินา พุทฺธํ, วินา พุทฺเธน วา.

'अपि' शब्दाच्या ग्रहणाने निपातांच्या प्रयोगात देखील पंचमी विभक्ती होते, तसेच द्वितीया आणि तृतीया विभक्ती देखील होते. जसे की—पुत्राशिवाय, पुण्य करून दान देतो (रहिता मातुजा, रहिता मातुजं, किंवा रहिता मातुजेन). सद्धम्माशिवाय सुख कोठून मिळणार? (रिते सद्धम्मा, रिते सद्धम्मं, किंवा रिते सद्धम्मेन). ते भिक्खू वेगवेगळ्या कुळांतून प्रव्रजित झाले आहेत; सद्धम्माशिवाय जगात दुसरा कोणताही त्राता अस्तित्वात नाही (विना सद्धम्मा, विना सद्धम्मं, किंवा विना सद्धम्मेन). बुद्धांशिवाय (विना बुद्धस्मा, विना व बुद्धं, किंवा विना बुद्धेन).

จคฺคหเณน อญฺญตฺถาปิ ปญฺจมีวิภตฺติ โหติ. ยโตหํ ภคินิ อริยาย ชาติยา ชาโต. ยโต สรามิ อตฺตานํ, ยโต ปตฺโตสฺมิ วิญฺญุตํ, ยตฺวาธิกรณเมนํ จกฺขุนฺทฺริยํ อสํวุตํ วิหรนฺตํ อภิชฺฌาโทมนสฺสา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อนฺวาสเวยฺยุํ.

'च' शब्दाच्या ग्रहणाने इतर अर्थांमध्ये देखील पंचमी विभक्ती होते. जसे की—'भगिनी, जेव्हापासून मी आर्य जन्माने जन्मलो आहे...'; 'जबव्हापासून मी स्वतःला स्मरतो...'; 'जेव्हापासून मी समजूतदार झालो आहे...'; 'ज्या कारणाने, चक्षुइंद्रिय असंयत ठेवून विहरणाऱ्या व्यक्तीमध्ये अभिज्झा (लोभ) आणि दोमनस्स (दुःख) हे पापी अकुशल धम्म उत्पन्न होतात.'

๒๗๓, ๓๑๐. รกฺขณตฺถานมิจฺฉิตํ.

२७३, ३१०. रक्षणाच्या अर्थातील (धातूंच्या प्रयोगात) जे इष्ट (इच्छित) असते.

รกฺขณตฺถานํ ธาตูนํ ปโยเค ยํ อิจฺฉิตํ, ตํ การกํ อปาทานสญฺญํ โหติ.

रक्षणाचा अर्थ असलेल्या धातूंच्या प्रयोगात जे इष्ट (रक्षण करावयाचे) असते, त्या कारकाला 'अपादान' संज्ञा प्राप्त होते.

กาเก รกฺขนฺติ ตณฺฑุลา, ยวา ปฏิเสเธนฺติ คาโว.

तांदळापासून कावळ्यांचे रक्षण करतात (कावळ्यांना तांदळापासून दूर ठेवतात); यवांपासून (सातूपासून) गाईंना रोखतात.

๒๗๔, ๓๑๑. เยน วา’ ทสฺสนํ.

२७४, ३११. किंवा ज्याच्याकडून न दिसणे (अदर्शन) इच्छित असते.

เยน วา อทสฺสนมิจฺฉิตํ, ตํ การกํ อปาทานสญฺญํ โหติ.

किंवा ज्याच्याकडून स्वतःचे न दिसणे (अदर्शन) इच्छित असते, त्या कारकाला 'अपादान' संज्ञा प्राप्त होते.

อุปชฺฌายา อนฺตรธายติ สิสฺโส, มาตรา จ ปิตรา จ อนฺตรธายติ ปุตฺโต.

उपाध्याय (गुरू) पासून शिष्य लपतो; माता आणि पित्यापासून पुत्र लपतो.

วาติ [Pg.139] กิมตฺถํ? สตฺตมีวิภตฺยตฺตํ. เชตวเน อนฺตรธายติ ภควา.

'वा' (किंवा) असे कशासाठी म्हटले आहे? सप्तमी विभक्तीच्या अर्थासाठी. जसे की—भगवान जेतवनात अंतर्धान पावले.

๒๗๕, ๓๑๒. ทูรนฺติ กทฺธ กาล นิมฺมาน ตฺวาโลป ทิสาโยควิภตฺตารปฺปโยค สุทฺธปฺปโมจน เหตุ วิวิตฺตปฺปมาณ ปุพฺพโยคพนฺธน คุณวจน ปญฺห กถน โถกากตฺตูสุ จ.

२७५, ३१२. दूर, जवळ, अंतराचे मोजमाप, काळाचे मोजमाप, 'त्वा' प्रत्ययाचा लोप, दिशेचा योग, विभाग (तुलना), अलिप्तता (परित्याग), शुद्धता, मुक्ती, हेतू (कारण), विविक्त (एकांत), प्रमाण, पूर्वयोग (पूर्वीचा काळ), बंधन, गुणवाचक, प्रश्न, कथन, थोडे आणि अकर्ता या अर्थांमध्ये देखील (पंचमी विभक्ती होते).

ทูรตฺเถ, อนฺติกตฺเถ, อทฺธนิมฺมาเน, กาลนิมฺมาเน, ตฺวาโลเป, ทิสาโยเค, วิภตฺเต, อารปฺปโยเค, สุทฺเธ, ปโมจเน, เหตฺวตฺเถ, วิวิตฺตตฺเถ, ปมาเณ, ปุพฺพโยเค, พนฺธนตฺเถ, คุณวจเน, ปญฺเห, กถเน, โถเก, อกตฺตริ จ อิจฺเจเตสฺวตฺเถสุ, ปโยเคสุ จ, ตํ การกํ อปาทานสญฺญํ โหติ.

दूर अर्थात, जवळ अर्थात, अंतराच्या मोजमापात, काळाच्या मोजमापात, 'त्वा' प्रत्ययाच्या लोपात, दिशेच्या योगात, विभागात (तुलनेत), अलिप्ततेच्या प्रयोगात, शुद्धतेत, मुक्तीत, हेतूच्या अर्थात, विविक्त (एकांत) अर्थात, प्रमाणात, पूर्वयोगात, बंधनाच्या अर्थात, गुणवाचक शब्दात, प्रश्नात, कथनात, थोड्या अर्थात आणि अकर्त्याच्या अर्थात—या सर्व अर्थांमध्ये आणि प्रयोगांमध्ये त्या कारकाला 'अपादान' संज्ञा प्राप्त होते.

ทูรตฺเถตาว – กีว ทูโร อิโต นฬการคาโม, ทูรโต วา คมฺม, อารกา เต โมฆปุริสา อิมสฺมา ธมฺมวินยา. ทุติยา จ ตติยา จ, ทูรํ คามํ อาวโต, ทูเรน คาเมน วา อาคโต. อารกา อิมํ ธมฺมวินยํ, อเนน ธมฺมวินเยน วา อิจฺเจวมาทิ.

प्रथम, दूर अर्थात—'येथून नळकार (विणकरांचे) गाव किती दूर आहे?'; 'दूरवरून आलेला'; 'ते मोघपुरुष (मूर्ख लोक) या धम्म-विनयापासून खूप दूर आहेत'. द्वितीया आणि तृतीया विभक्तीमध्ये देखील—'दूरच्या गावाला गेला' (दूर्ं गामं आवतो), किंवा 'दूरच्या गावावरून आला' (दूरेन गामेन वा आगतो). 'या धम्म-विनयापासून दूर' (आरका इमं धम्मविनयं, किंवा अनेन धम्मविनयेन वा) इत्यादी.

อนฺติกตฺเถ – อนฺติกํ คามา, อาสนฺนํ คามา, สมีปํ คามา, สมีปํ สทฺธมฺมา. ทุติยา จ ตติยา จ, อนฺติกํ คามํ, อนฺติกํ คาเมน วา. อาสนฺนํ คามํ, อาสนฺนํ คาเมน วา. สมีปํ คามํ. สมีปํ คาเมน วา. สมีปํ สทฺธมฺมํ, สมีปํ สทฺธมฺเมน วา อิจฺเจวมาทิ.

जवळ अर्थात—'गावाच्या जवळ' (अंतिकं गामा, आसन्नं गामा, समीपं गामा), 'सद्धम्माच्या जवळ' (समीपं सद्धम्मा). द्वितीया आणि तृतीया विभक्तीमध्ये देखील—'गावाच्या जवळ' (अंतिकं गामं, अंतिकं गामेन वा; आसन्नं गामं, आसन्नं गामेन वा; समीपं गामं, समीपं गामेन वा), 'सद्धम्माच्या जवळ' (समीपं सद्धम्मं, समीपं सद्धम्मेन वा) इत्यादी.

อทฺธนิมฺมาเน [Pg.140] – อิโต มถุราย จตูสุ โยชเนสุ สงฺกสฺสํ นาม นครํ อตฺถิ, ตตฺถ พหู ชนา วสนฺติ อิจฺเจวมาทิ.

अंतराच्या मोजमापात—'येथून (किंवा मथुरेपासून) चार योजनांवर संकस्स नावाचे नगर आहे, तिथे अनेक लोक राहतात' इत्यादी.

กาลนิมฺมาเน – อิโต ภิกฺขเว เอกนวุติกปฺเป วิปสฺสี นาม ภควา โลเก อุทปาทิ, อิโต ติณฺณํ มาสานํ อจฺจเยน ปรินิพฺพายิสฺสติ อิจฺเจวมาทิ.

काळाच्या मोजमापात—'भिक्खूंनो, आजपासून एक्याण्णव कल्प मागे विपस्सी नावाचे भगवान जगात उत्पन्न झाले'; 'आजपासून तीन महिन्यांच्या समाप्तीनंतर (भगवान) परिनिर्वाणाला प्राप्त होतील' इत्यादी.

ตฺวาโลเป กมฺมาธิกรเณสุ – ปาสาทา สงฺกเมยฺย, ปาสาทํ อภิรุหิตฺวา วา. ปพฺพตา สงฺกเมยฺย, ปพฺพตํ อภิรุหิตฺวา วา. หตฺถิกฺขนฺธา สงฺกเมยฺย, หตฺถิกฺขนฺธํ อภิรุหิตฺวา วา. อาสนา วุฏฺฐเหยฺย. อาสเน นิสีทิตฺวา วา อิจฺเจวมาทิ.

कर्म आणि अधिकरण कारकांमध्ये 'त्वा' प्रत्ययाचा लोप झाल्यावर—'प्रासादावरून (महालावरून) जावे' किंवा 'प्रासादावर चढून जावे'; 'पर्वतावरून जावे' किंवा 'पर्वतावर चढून जावे'; 'हत्तीच्या पाठीवरून उतरावे' किंवा 'हत्तीच्या पाठीवर चढून उतरावे'; 'आसनावरून उठावे' किंवा 'आसनावर बसून उठावे' इत्यादी.

ทิสาโยเค – อวิจิโต ยาว อุปริภวคฺคมนฺตเร พหู สตฺตนิกายา วสนฺติ, ยโต เขมํ ตโต ภยํ, ปุรตฺถิมโต, ทกฺขิณโต, ปจฺฉิมโต, อุตฺตรโต อคฺคี ปชฺชลนฺติ, ยโต อสฺโสสุํ ภควนฺตํ, อุทฺธํ ปาทตลา อโธ เกสมตฺถกา อิจฺเจวมาทิ.

दिशेच्या योगात—'अवीची (नरक) पासून वर भवग्ग (अस्तित्वाचे शिखर) पर्यंतच्या दरम्यान अनेक प्राणी राहतात'; 'जिथून सुरक्षा असते, तिथूनच भय निर्माण होते'; 'पूर्वेकडून, दक्षिणेकडून, पश्चिमेकडून, उत्तरेकडून अग्नी प्रज्वलित होतात'; 'तिथून त्यांनी भगवंतांचे (उपदेश) ऐकले'; 'पायाच्या तळव्यापासून वर आणि केसांच्या शिखरापासून (डोक्यापासून) खाली' इत्यादी.

วิภตฺเต – ยโต ปณีตตโร วา วิสิฏฺฐตโร วา นตฺถิ. ฉฏฺฐี จ, ฉนฺนวุตีนํ ปาสณฺฑานํ, ธมฺมานํ ปวรํ ยทิทํ สุคตวินโย อิจฺเจวมาทิ.

विभागात (तुलनेत)—'ज्यापेक्षा अधिक श्रेष्ठ किंवा अधिक विशिष्ट काहीही नाही'. षष्ठी विभक्तीमध्ये देखील—'शहाण्णव पाखंडी (पंथीय) धम्मांमध्ये जो श्रेष्ठ आहे, तो हा सुगत-विनय (बुद्धांचा विनय) होय' इत्यादी.

อารปฺปโยเค – [Pg.141] คามธมฺมา วสลธมฺมา อสทฺธมฺมา อารติ วิรติ ปฏิวิรติ, ปาณาติปาตา เวรมณี อิจฺเจวมาทิ.

अलिप्ततेच्या (परित्यागाच्या) प्रयोगात—'ग्रामधर्मापासून (ग्राम्य वृत्तीपासून), वसलधर्मापासून (हीन वृत्तीपासून), असद्धम्मापासून अलिप्त राहणे, विरत राहणे, पूर्णपणे दूर राहणे'; 'प्राणातिपातापासून (जीवहिंसेपासून) विरती' इत्यादी.

สุทฺเธ – โลภนิเยหิ ธมฺเมหิ สุทฺโธ อสํสฏฺโฐ, มาติโต จ ปิติโต จ สุทฺโธ อสํสฏฺโฐ อนุปกุทฺโธ อครหิโต อิจฺเจวมาทิ.

शुद्धतेत—'लोभ उत्पन्न करणाऱ्या धम्मांपासून शुद्ध, अलिप्त'; 'मातृपक्षाकडून आणि पितृपक्षाकडून शुद्ध, निष्कलंक, दोषरहित, अनिंदित' इत्यादी.

ปโมจเน – ปริมุตฺโต ทุกฺขสฺมาติ วทามิ, มุตฺโตสฺมิ มารพนฺธนา, น เต มุจฺจนฺติ มจฺจุนา อิจฺเจวมาทิ.

मुक्तीत—'मी दुःखापासून मुक्त (परिमुक्त) आहे असे सांगतो'; 'मी मारबंधनातून मुक्त आहे'; 'ते मृत्यूपासून मुक्त होत नाहीत' इत्यादी.

เหตฺวตฺเถ – กสฺมา เหตุนา, เกน เหตุนา, กิสฺส เหตุนา, กสฺมา นุ ตุมฺหํ ทหรา น มียเร, กสฺมา อิเธว มรณํ ภวิสฺสติ อิจฺเจวมาทิ.

हेतूच्या (कारणाच्या) अर्थात—'कोणत्या कारणाने?'; 'कोणत्या हेतूने?'; 'कशाच्या हेतूने?'; 'तुमचे तरुण (मुले) का बरे मरत नाहीत?'; 'येथेच मृत्यू का होईल?' इत्यादी.

วิวิตฺตตฺเถ – วิวิตฺโต ปาปกา ธมฺมา, วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ อิจฺเจวมาทิ.

विविक्त (एकांत/अलिप्तता) अर्थात—'पापी धम्मांपासून अलिप्त'; 'कामांपासून (वासनांपासून) अलिप्त होऊन, अकुशल धम्मांपासून अलिप्त होऊन' इत्यादी.

ปมาเณ – ทีฆโส นววิทตฺถิโย สุคตวิทตฺถิยา ปมาณิกา กาเรตพฺพา, มชฺฌิมสฺส ปุริสสฺส อฑฺฒ เตฬสหตฺถา อิจฺเจวมาทิ.

प्रमाणात—'लांबीने सुगतांच्या (बुद्धांच्या) वितस्तीनुसार नऊ वितस्ती प्रमाणाची (चिवर किंवा कुटी) बनवली जावी, जी मध्यम मनुष्याच्या साडेबारा हात एवढी असते' इत्यादी.

ปุพฺพโยเค – ปุพฺเพว สมฺโมธา อิจฺเจวมาทิ.

पूर्वयोग (पूर्वीच्या काळात)—'एकत्र येण्यापूर्वीच' इत्यादी.

พนฺธนตฺเถ – สตสฺมา พนฺโธ นโร. ตติยา จ, สเตน พนฺโธ นโร รญฺญา อิณตฺเถน อิจฺเจวมาทิ.

बंधनाच्या अर्थात—'शंभर (मुद्रेच्या कर्जामुळे) मनुष्य बांधला गेला (बंदी बनवला गेला)'. तृतीया विभक्तीमध्ये देखील—'राजाकडून शंभर मुद्रेच्या कर्जापोटी मनुष्य बंदी बनवला गेला' इत्यादी.

คุณวจเน [Pg.142] – ปุญฺญาย สุคตึ ยนฺติ, จาคาย วิปุลํ ธนํ, ปญฺญาย วิมุตฺติมโน, อิสฺสริยาย ชนํ รกฺขติ ราชา อิจฺเจวมาทิ.

गुणवाचक शब्दात—'पुण्यामुळे सुगतीला (स्वर्गाला) जातात'; 'त्यागामुळे (दानामुळे) विपुल धन मिळते'; 'प्रज्ञेमुळे मन विमुक्त होते'; 'ऐश्वर्यामुळे (सत्तेमुळे) राजा प्रजेचे रक्षण करतो' इत्यादी.

ปญฺเห ตฺวาโลเป กมฺมาธิกรเณสุ – อภิธมฺมา ปุจฺฉนฺติ, อภิธมฺมํ สุตฺวา, อภิธมฺเม ฐตฺวา วา. วินยา ปุจฺฉนฺติ, วินยํ สุตฺวา, วินเย ฐตฺวา วา. ทุติยา จ ตติยา จ, อภิธมฺมํ, อภิธมฺเมน วา. วินยํ, วินเยน วา. เอว สุตฺตา, เคยฺยา, คาถาย, เวยฺยากรณา, อุทานา, อิติวุตฺตกา, ชาตกา, อพฺภุตธมฺมา, เวทลฺลา อิจฺเจวมาทิ.

प्रश्न विचारताना कर्म आणि अधिकरण कारकांमध्ये 'त्वा' प्रत्ययाचा लोप झाल्यावर—'अभिधम्माविषयी विचारतात' (म्हणजेच अभिधम्म ऐकून किंवा अभिधम्मावर स्थित राहून विचारतात); 'विनयाविषयी विचारतात' (म्हणजेच विनय ऐकून किंवा विनयावर स्थित राहून विचारतात). द्वितीया आणि तृतीया विभक्तीमध्ये देखील—'अभिधम्माला' (अभिधम्मं), किंवा 'अभिधम्माद्वारे' (अभिधम्मेन वा); 'विनयाला' (विनयं), किंवा 'विनयाद्वारे' (विनयेन वा). याचप्रमाणे सुत्त, गेय्य, गाथा, वेय्याकरण, उदान, इतिवृत्तक, जातक, अब्भुतधम्म, वेदल्ल इत्यादी.

กถเน ตฺวาโลเป กมฺมาธิกรเณสุ – อภิธมฺมา กถยนฺติ, อภิธมฺมํ สุตฺวา, อภิธมฺเม ฐตฺวา วา. วินยา กถยนฺติ, วินยํ สุตฺวา, วินเย ฐตฺวา วา. ทุติยา จ ตติยา จ, อภิธมฺมํ, อภิธมฺเมน วา. วินยํ วินเยน วา. เอวํ สุตฺตา, เคยฺยา, คาถาย, เวยฺยากรณา, อุทานา, อิติวุตฺตกา, ชาตกา, อพฺภุตธมฺมา, เวทลฺลา อิจฺเจวมาทิ.

संभाषणात जेव्हा द्वितीया (कर्म) आणि सप्तमी (अधिकरण) विभक्तीमध्ये 'त्वा' (प्रत्ययाचा) लोप होतो: ते अभिधम्माविषयी बोलतात; अभिधम्म ऐकून किंवा अभिधम्मावर अधिष्ठित होऊन (त्यात स्थित राहून) ते बोलतात. ते विनयाविषयी बोलतात; विनय ऐकून किंवा विनयावर अधिष्ठित होऊन ते बोलतात. येथे द्वितीया आणि तृतीया विभक्ती देखील होते, जसे की 'अभिधम्मं' (अभिधम्माला) किंवा 'अभिधम्मेन' (अभिधम्माद्वारे), 'विनयं' (विनयाला) किंवा 'विनयेन' (विनयाद्वारे). याचप्रमाणे सुत्त, गेय्य, गाथा, वेय्याकरण, उदान, इतिवुत्तक, जातक, अब्भुतधम्म, वेदल्ल इत्यादींच्या बाबतीतही समजावे.

โถเก – โถกา มุจฺจนฺติ. อปฺปมตฺตกา มุจฺจนฺติ, กิจฺฉา มุจฺจนฺติ. ตติยา จ. โถเกน, อปฺปมตฺตเกน, กิจฺเฉน วา อิจฺเจวมาทิ.

अल्प अर्थामध्ये: ते थोड्या (प्रयत्नाने) मुक्त होतात; ते फारशा नसलेल्या (प्रयत्नाने) मुक्त होतात; ते कष्टाने मुक्त होतात. येथे तृतीया विभक्ती देखील होते, जसे की 'थोकेण' (थोड्या प्रयत्नाने), 'अप्पमत्तकेन' (अल्प प्रयत्नाने) किंवा 'किच्छेन' (कष्टाने) इत्यादी.

อกตฺตริจ – กมฺมสฺส กตตฺตา อุปจิตตฺตา อุสฺสนฺนตฺตา วิปุลตฺตา จกฺขุวิญฺญาณํ อุปฺปนฺนํ โหติ อิจฺเจวมาทิ.

अकर्तरी (प्रयोजक कर्ता नसताना) देखील – कर्माच्या केलेल्या असण्यामुळे, संचित असण्यामुळे, विपुल असण्यामुळे, विस्तृत असण्यामुळे चक्षुविज्ञान उत्पन्न होते, इत्यादी.

จคฺคหเณน [Pg.143] เสเสสุปิ เย มยา โนปทิฏฺฐา อปาทานปโยคิกา, เต ปโยควิจกฺขเณหิ ยถาโยคํ โยเชตพฺพา.

'च' शब्दाच्या ग्रहणाने, अपादानाच्या इतर प्रयोगांमध्ये जे माझ्याद्वारे दर्शविले गेले नाहीत, ते उदाहरणे योजण्यात कुशल असलेल्यांनी योग्यतेनुसार योजावेत.

๒๗๖, ๓๐๒. ยสฺส ทาตุกาโม โรจเต ธารยเต วา ตํ สมฺปทานํ.

२७६, ३०२. ज्याला देण्याची इच्छा असते, ज्याला (काही) आवडते किंवा ज्याच्यासाठी (काही) धारण केले जाते, त्याला 'संप्रदान' म्हणतात.

ยสฺส วา ทาตุกาโม ยสฺส วาโรจเต, ยสฺส วา ธารยเต, ตํ การกํ สมฺปทานสญฺญํ โหติ.

ज्याला देण्याची इच्छा असते, ज्याला आवडते किंवा ज्याच्यासाठी धारण केले जाते, त्या कारकाला 'संप्रदान' संज्ञा प्राप्त होते.

สมณสฺส จีวรํ ททาติ, สมณสฺส โรจเต สจฺจํ, เทวทตฺตสฺส สุวณฺณจฺฉตฺตํ ธารยเต ยญฺญทตฺโต.

तो श्रमणाला चीवर देतो; श्रमणाला सत्य आवडते; यज्ञदत्त देवदत्तासाठी सुवर्णछत्र धारण करतो.

สมฺปทานมิจฺจเนน กฺวตฺโถ? สมฺปทาเน จตุตฺถี.

'संप्रदान' असे म्हणण्याचा काय उद्देश आहे? 'संपदाने चतुत्थी' (२९३) या सुत्तात 'संप्रदान' या संज्ञेचा वापर करण्यासाठी.

วาติ วิกปฺปนตฺถํ, ธาตุนามานํ ปโยเค วา อุปสคฺคปฺปโยเค วา นิปาตปฺปโยเค วา สติ อตฺถวิกปฺปนตฺถํ วาติ ปทํ ปยุชฺชติ.

'वा' हा शब्द विकल्पासाठी (अधिक अर्थ ग्रहण करण्यासाठी) आहे. धातू आणि नाम यांच्या प्रयोगात, किंवा उपसर्गाच्या प्रयोगात, किंवा निपाताच्या प्रयोगात अधिक अर्थांचा विचार करण्यासाठी 'वा' हा शब्द वापरला जातो.

๒๗๗, ๓๐๓. สิลาฆ หนุ ฐา สป ธาร ปิห กุธ ทุหิสฺโสสูย ราธิกฺข ปจฺจาสุณ อนุปติคิณ ปุพฺพกตฺตาโรจนตฺถ ตทตฺถ ตุมตฺถาลมตฺถ มญฺญานาทรปฺปาณินิ, คตฺยตฺถกมฺมนิ, อาสีสตฺถ สมฺมุติ ภิยฺย สตฺตมฺยตฺเถสุ จ.

२७७, ३०३. 'सिलाघ' (स्तुती करणे), 'हनु' (लपवणे/नाकारणे), 'ठा' (उपस्थित राहणे/सेवा करणे), 'सप' (शपथ घेणे), 'धार' (ऋणी असणे), 'पिह' (इच्छा करणे/आवडणे), 'कुध' (क्रोध करणे), 'दुह' (द्रोह करणे), 'इस्स' (ईर्ष्या करणे) या धातूंच्या प्रयोगात; 'उसूय' (दोषारोप करणे) या अर्थाच्या धातूंच्या प्रयोगात; 'राध' (आराधना करणे) आणि 'इक्ख' (पाहणे) यांच्या प्रयोगात; 'पति' आणि 'आ' पूर्व असलेल्या 'सु' (ऐकणे) धातूच्या आणि 'अनु' व 'पति' पूर्व असलेल्या 'गि' (स्वर काढणे/स्वीकारणे) धातूच्या पूर्वकर्त्याच्या बाबतीत; सांगण्याच्या (निवेदन करण्याच्या) अर्थात; त्या प्रयोजनासाठी (तदर्थ); 'तुं' प्रत्ययाच्या अर्थात; 'अलं' च्या अर्थात; अनादर दर्शविताना आणि अचेतन (निर्जीव) वस्तूच्या बाबतीत 'मञ्ञ' (मानणे) धातूच्या प्रयोगात; गमनार्थक धातूंच्या कर्माच्या बाबतीत; आशीर्वादाच्या अर्थात; 'सम्मुति' आणि 'भिय्य' यांच्या प्रयोगात; आणि सप्तमीच्या अर्थात – त्या कारकाला 'संप्रदान' संज्ञा प्राप्त होते.

สิลาฆ หนุ ฐา สป ธาร ปิห กุธ ทุห อิสฺสอิจฺเจเตสํ ธาตูนํ ปโยเค, อุสูยตฺถานญฺจ ปโยเค, ราธิกฺขปฺปโยเค, ปจฺจาสุณอนุปติคิณานํ ปุพฺพกตฺตริ, อาโรจนตฺเถ[Pg.144], ตทตฺเถ, ตุมตฺเถ, อลมตฺเถ, มญฺญติปฺปโยเค อนาทเร อปฺปาณินิ, คตฺยตฺถานํ ธาตูนํ กมฺมนิ, อาสีสตฺเถ จ สมฺมุติ ภิยฺย สตฺตมฺยตฺเถสุ จ, ตํ การกํ สมฺปทานสญฺญํ โหติ.

'सिलाघ', 'हनु', 'ठा', 'सप', 'धार', 'पिह', 'कुध', 'दुह', 'इस्स' या धातूंच्या प्रयोगात, आणि 'उसूय' अर्थाच्या धातूंच्या प्रयोगात, 'राध' व 'इक्ख' च्या प्रयोगात, 'पच्चासुण' (प्रति-आ-सु) आणि 'अनुपतिगिण' (अनु-पति-गि) यांच्या पूर्वकर्त्याच्या बाबतीत, सांगण्याच्या अर्थात, तदर्थात, 'तुं' च्या अर्थात, 'अलं' च्या अर्थात, अनादर आणि अचेतन वस्तूच्या बाबतीत 'मञ्ञति' च्या प्रयोगात, गमनार्थक धातूंच्या कर्माच्या बाबतीत, आशीर्वादाच्या अर्थात, आणि 'सम्मुति', 'भिय्य' व सप्तमीच्या अर्थात – त्या कारकाला 'संप्रदान' संज्ञा प्राप्त होते.

สิลาฆปฺปโยเค ตาว – พุทฺธสฺส สิลาฆเต, ธมฺมสฺส สิลาฆเต, สงฺฆสฺส สิลาฆเต, สกํอุปชฺฌายสฺส สิลาฆเต, ตว สิลาฆเต มม สิลาฆเต อิจฺเจวมาทิ.

सर्वप्रथम, 'सिलाघ' (स्तुती करणे) च्या प्रयोगात – बुद्धांची स्तुती करतो, धम्माची स्तुती करतो, संघाची स्तुती करतो; स्वतःच्या उपाध्यायांची स्तुती करतो; तुझी स्तुती करतो, माझी स्तुती करतो, इत्यादी.

หนุปฺปโยเค – หนุเต ตุยฺหเมว, หนุเต มยฺหเมว อิจฺเจวมาทิ.

'हनु' (लपवणे/नाकारणे) च्या प्रयोगात – तो तुझ्यापासूनच लपवतो, तो माझ्यापासूनच लपवतो, इत्यादी.

ฐาปโยเค – อุปติฏฺเฐยฺย สกฺยปุตฺตานํ วฑฺฒกี, ภิกฺขุสฺส ภุญฺชนฺตสฺส ปานีเยน วา วิธูปเนน วา อุปติฏฺเฐยฺย ภิกฺขุนี อิจฺเจวมาทิ.

'ठा' (सेवा करणे/उपस्थित राहणे) च्या प्रयोगात – सुताराने शाक्यपुत्रांची सेवा करावी (त्यांच्यासाठी उपस्थित राहावे); भोजन करत असलेल्या भिक्खूची भिक्खुणीने पाण्याने किंवा पंख्याने सेवा करावी, इत्यादी.

สปปฺปโยเค – ตุยฺหํ สปเต, มยฺหํ สปเต อิจฺเจวมาทิ.

'सप' (शपथ घेणे) च्या प्रयोगात – तो तुझ्यासमोर शपथ घेतो, तो माझ्यासमोर शपथ घेतो, इत्यादी.

ธารปฺปโยเค – สุวณฺณํ เต ธารยเต อิจฺเจวมาทิ.

'धार' (ऋणी असणे) च्या प्रयोगात – तो तुझ्यासुवर्णाचा ऋणी आहे (त्याच्यावर तुझे सुवर्ण देणे आहे), इत्यादी.

ปิหปฺปโยเค – พุทฺธสฺส อญฺญติตฺถิยา ปิหยนฺติ, เทวา ทสฺสนกามา เต, ยโต อิจฺฉามิ ภทฺทนฺตสฺส, สมิทฺธานํ ปิหยนฺติ ทลิทฺทา อิจฺเจวมาทิ.

'पिह' (इच्छा करणे/आवडणे) च्या प्रयोगात – अन्यतीर्थीय बुद्धांची आकांक्षा करतात (त्यांना बुद्ध आवडतात); देव तुझ्या दर्शनाची इच्छा करतात; कारण मी भदन्तांची (पूजनीय भिक्खूंची) इच्छा करतो; दरिद्री लोक समृद्ध लोकांची (त्यांच्या संपत्तीची) आकांक्षा करतात, इत्यादी.

กุธทุหอิสฺสอุสูยปฺปโยเค – โกธยติ เทว ทตฺตสฺส, ตสฺส กุชฺฌ มหาวีร, มา รฏฺฐํ วินสฺส อิทํ. ทุหยติ [Pg.145] ทิสานํ เมโฆ, ติตฺถิยา สมณานํ อิสฺสยนฺติ คุณคิทฺเธน, ติตฺถิยา สมณานํ อิสฺสยนฺติ ลาภคิทฺเธน, ทุชฺชนา คุณวนฺตานํ อุสูยนฺติ คุณคิทฺเธน, กา อุสูยา วิชานตํ อิจฺเจวมาทิ.

'कुध' (क्रोध करणे), 'दुह' (द्रोह करणे), 'इस्स' (ईर्ष्या करणे) आणि 'उसूय' (दोषारोप करणे) यांच्या प्रयोगात – तो देवदत्तावर क्रोध करतो; हे महावीरा, त्याच्यावर क्रोध करा, हे राष्ट्र नष्ट होऊ देऊ नका. वादळ दिशांचा (देशांचा) द्रोह करते (नाश करते). गुणांच्या लोभामुळे अन्यतीर्थीय श्रमणांचा हेवा करतात; लाभाच्या लोभामुळे अन्यतीर्थीय श्रमणांचा हेवा करतात; दुर्जन लोक गुणांच्या लोभामुळे गुणवंतांवर दोषारोप करतात; जाणणाऱ्यांची काय निंदा असणार? इत्यादी.

ราธ อิกฺข อิจฺเจเตสํ ธาตูนํ ปโยเค ยสฺส อกถิตสฺส ปุจฺฉนํ กมฺมวิกฺขฺยาปนตฺถญฺจ, ตํ การกํ สมฺปทานสญฺญํ โหติ, ทุติยา จ.

'राध' आणि 'इक्ख' या धातूंच्या प्रयोगात, ज्या अकथित (अप्रत्यक्ष) व्यक्तीला विचारले जाते आणि कर्माचे प्रकटीकरण करण्यासाठी, त्या कारकाला 'संप्रदान' संज्ञा प्राप्त होते, आणि द्वितीया विभक्ती देखील होते.

อาราโธหํ รญฺโญ, อาราโธหํ ราชานํ, กฺยาหํ อยฺยานํ อปรชฺฌามิ, กฺยาหํ อยฺเย อปรชฺฌามิ, จกฺขุํ ชนสฺส ทสฺสนาย ตํ วิย มญฺเญ, อายสฺมโต อุปาลิตฺเถรสฺส อุปสมฺปทาเปกฺโข อุปติสฺโส, อายสฺมนฺตํ วา อิจฺเจวมาทิ.

मी राजाला संतुष्ट करतो (राज्ञो/राजानं); मी आर्यांचा (पूजनीयांचा) काय अपराध केला आहे? मी लोकांना पाहण्यासाठी तुला डोळ्यासारखे मानतो; आयुष्यमान उपतिस्स हे आयुष्यमान उपालि थेरांकडून उपसंपदेची आकांक्षा करतात (आयुष्यमंतं वा), इत्यादी.

ปจฺจาสุณ อนุปติคิณานํ ปุพฺพกตฺตริ สุโณติสฺส ปจฺจาโยเค ยสฺส กมฺมุโน ปุพฺพสฺส โย กตฺตา, โส สมฺปทานสญฺโญ โหติ.

'पच्चासुण' (प्रति-आ-सु) आणि 'अनुपतिगिण' (अनु-पति-गि) यांच्या पूर्वकर्त्याच्या बाबतीत: 'सु' (ऐकणे) धातूच्या प्रति-योगात, ज्या कर्माचा पूर्वी जो कर्ता होता, त्याला 'संप्रदान' संज्ञा प्राप्त होते.

ตํ ยถา? ภควา ภิกฺขู เอตทโวจ.

ते कसे? भगवंतांनी भिक्खूंना हे सांगितले.

ภิกฺขูติ อกถีต กมฺมํ, เอตนฺติ กถิตกมฺมํ. ยสฺส กมฺมุโน ปุพฺพสฺส โย กตฺตา, โส‘ภควา’ติ ‘‘โย กโรติ ส กตฺตา’’ติ สุตฺตวจเนน กตฺตุสญฺโญ. เอวํ ยสฺส [Pg.146] กมฺมุโน ปุพฺพสฺส โย กตฺตา, โส สมฺปทานสญฺโญ โหติ.

येथे 'भिक्खू' हे अकथित (अप्रत्यक्ष) कर्म आहे आणि 'एतं' हे कथित (प्रत्यक्ष) कर्म आहे. ज्या कर्माचा पूर्वी जो कर्ता होता, तो 'भगवा' हा

ตํ ยถา? เต ภิกฺขู ภควโต ปจฺจสฺโสสุํ, อาสุณนฺติ พุทฺธสฺส ภิกฺขู.

ते कसे? त्या भिक्खूंनी भगवंतांचे ऐकले, भिक्खू बुद्धांचे ऐकतात.

คิณสฺส อนุปติโยเค ยสฺส กมฺมุโน ปุพฺพสฺส โย กตฺตา, โส สมฺปทานสญฺโญ โหติ.

'गि' धातूच्या संबंधात 'अनु' आणि 'पति' उपसर्ग असताना, पूर्व कर्माचा जो कर्ता असतो, त्याला 'संप्रदान' संज्ञा प्राप्त होते.

ตํ ยถา? ภิกฺขุ ชนํ ธมฺมํ สาเวติ, ตสฺส ภิกฺขุโน ชโน อนุคิณาติ, ตสฺส ภิกฺขุโน ชโน ปติคิณาติ.

ते कसे? भिक्खू लोकांना धम्म ऐकवतो, लोक त्या भिक्खूचे अनुमोदन करतात, लोक त्या भिक्खूला प्रतिसाद देतात.

โย วเทติ ส‘กตฺตา’ติ,วุตฺตํ ‘กมฺม’นฺติ วุจฺจติ;

โย ปฏิคฺคาหโก ตสฺส,‘สมฺปทานํ’ วิชานิยา.

जो बोलतो तो 'कर्ता' होय, जे बोलले जाते त्याला 'कर्म' म्हणतात; आणि जो त्याचा स्वीकार करणारा असतो, त्याला 'संप्रदान' समजावे.

อิจฺเจวมาทิ.

इत्यादी.

อาโรจนตฺเถ – อาโรจยามิ โว ภิกฺขเว, อามนฺตยามิ โว ภิกฺขเว, ปฏิเวทยามิ โว ภิกฺขเว, อาโรจยามิ เต มหาราช, อามนฺตยามิ เต มหาราช, ปฏิเวทยามิ เต มหาราช อิจฺเจวมาทิ.

निवेदन करण्याच्या अर्थात – 'हे भिक्खूंनो, मी तुम्हाला निवेदन करतो; हे भिक्खूंनो, मी तुम्हाला आमंत्रित करतो; हे भिक्खूंनो, मी तुम्हाला अवगत करतो; हे महाराजा, मी तुम्हाला निवेदन करतो; हे महाराजा, मी तुम्हाला आमंत्रित करतो; हे महाराजा, मी तुम्हाला अवगत करतो' इत्यादी.

ตทตฺเถ – อูนสฺส ปาริปูริยา ตํ จีวรํ นิกฺขิปิตพฺพํ. พุทฺธสฺส อตฺถาย, ธมฺมสฺส อตฺถาย, สงฺฆสฺส อตฺถาย, ชีวิตํ ปริจฺจชามิ อิจฺเจวมาทิ.

त्याच्या उद्देशाच्या अर्थात – 'कमतरता पूर्ण करण्यासाठी ते चीवर बाजूला ठेवून दिले पाहिजे. बुद्धांच्या कल्याणासाठी, धम्माच्या कल्याणासाठी, संघाच्या कल्याणासाठी मी प्राणांचा त्याग करतो' इत्यादी.

ตุมตฺเถ [Pg.147] -โลกานุกมฺปาย อตฺถาย หิตาย สุขาย เทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ โลเก อุปฺปชฺชติ. ภิกฺขูนํ ผาสุวิหาราย วินโย ปญฺญตฺโต อิจฺเจวมาทิ.

'तुं' प्रत्ययाच्या अर्थात – 'जगावरील अनुकंपेपोटी, देव आणि मनुष्यांच्या हितासाठी, कल्याणासाठी आणि सुखासाठी बुद्ध जगात उत्पन्न होतात. भिक्खूंच्या सुखावह विहारासाठी विनय प्रज्ञप्त केला गेला आहे' इत्यादी.

อลมตฺถปฺปโยเค-อลมิติ อรหติ ปฏิกฺขิตฺเตสุ. อลํ เม พุทฺโธ, อลํ เม รชฺชํ, อลํ ภิกฺขุ ปตฺตสฺส, อลํ มลฺโล มลฺลสฺส, อรหติ มลฺโล มลฺลสฺส. ปฏิกฺขิตฺเต อลํ เต รูปํ กรณียํ, อลํ เม หิรญฺญสุวณฺเณน อิจฺเจวมาทิ.

'अलम्' अर्थाच्या प्रयोगात – 'अलम्' म्हणजे योग्य आणि नकार. 'माझ्यासाठी बुद्ध पुरेसे आहेत, माझ्यासाठी राज्य पुरेसे आहे, भिक्खू पात्रासाठी योग्य आहे, एक मल्ल दुसऱ्या मल्लासाठी पुरेसा आहे, एक मल्ल दुसऱ्या मल्लासाठी योग्य आहे.' नकार दर्शवताना: 'तुला रूप सजवण्याची काही गरज नाही, मला सोने-चांदी नको आहे' इत्यादी.

มญฺญติปฺปโยเค อนาทเร อปฺปาณินิ-กฏฺฐสฺส ตุวํ มญฺเญ, กลิงฺครสฺส ตุวํ มญฺเญ.

'मञ्ञ्' धातूच्या प्रयोगात, अनादर दाखवताना आणि निर्जीव वस्तूच्या बाबतीत – 'मी तुला लाकडाचा ओंडका मानतो, मी तुला कुजलेले लाकूड मानतो'.

อนาทเรติ กิมตฺถํ? สุวณฺณํ วิย ตํ มญฺเญ.

'अनादर' असे का म्हटले आहे? जेथे अनादर नसेल तेथे हा प्रयोग टाळण्यासाठी, जसे की – 'मी तुला सोन्यासारखे मानतो'.

อปฺปาณินีติ กิมตฺถํ? คทฺรภํ ตุวํ มญฺเญ อิจฺเจวมาทิ.

'अपाणिनी' (निर्जीव) असे का म्हटले आहे? सजीव प्राण्याच्या बाबतीत हा प्रयोग टाळण्यासाठी, जसे की – 'मी तुला गाढव मानतो' इत्यादी.

คตฺยตฺถกมฺมนิ-คามสฺส ปาเทน คโต, นครสฺส ปาเทน คโต, อปฺโป สคฺคาย คจฺฉติ, สคฺคสฺส คมเนน วา, มูลาย ปฏิกสฺเสยฺย สงฺโฆ. ทุติยา จ, คามํ ปาเทน คโต, นครํ ปาเทน คโต, อปฺโป สคฺคํ คจฺฉติ, สคฺคํ คมเนน วา, มูลํ ปฏิกสฺเสยฺย สงฺโฆ อิจฺเจวมาทิ.

"गमन" (जाणे) या अर्थाच्या धातूंच्या कर्माच्या संबंधात: पायाने गावात गेला (गावाचा पायाने गेला); पायाने नगरात गेला (नगराचा पायाने गेला); थोडेच स्वर्गाप्रत जातात (स्वर्गासाठी जातात); किंवा स्वर्गाला जाण्याने; संघाने मुळाकडे (सुरुवातीकडे) परत खेचावे. आणि द्वितीया विभक्तीमध्येही (तीच उदाहरणे होतात): पायाने गावात गेला, पायाने नगरात गेला, थोडेच स्वर्गात जातात, किंवा स्वर्गाला जाण्याने, संघाने मुळाकडे परत खेचावे, इत्यादी.

อาสีสตฺเถ-อายสฺมโต ทีฆายุโก โหตุ, ภทฺทํ ภวโต โหตุ, กุสลํ ภวโต โหตุ, อนามยํ [Pg.148] ภวโต โหตุ, สุขํ ภวโต โหตุ, สฺวาคตํ ภวโต โหตุ, อตฺโถ ภวโต โหตุ, หิตํ ภวโต โหตุ อิจฺเจวมาทิ.

आशीर्वाद देण्याच्या अर्थात: आयुष्यमान (पूज्य) यांना दीर्घायुष्य लाभो; आपले कल्याण होवो; आपले कुशल होवो; आपण निरोगी (आरोग्यसंपन्न) व्हावे; आपल्याला सुख लाभो; आपले स्वागत असो; आपले कल्याण होवो; आपले हित होवो, इत्यादी.

สมฺมุติปฺปโยเค– อญฺญตฺร สงฺฆสมฺมุติยา ภิกฺขุสฺส วิปฺปวตฺถุํ น วฏฺฏติ, สาธุ สมฺมุติ เม ตสฺส ภควโต ทสฺสนาย อิจฺเจวมาทิ.

"संमती" (अनुमती) च्या प्रयोगात: संघाच्या संमतीशिवाय भिक्खूने (चीवरापासून) दूर राहणे योग्य नाही; त्या भगवंतांच्या दर्शनासाठी मला संमती देणे उत्तम आहे, इत्यादी.

ภิยฺยปฺปโยเค – ภิยฺโยโส มตฺตายํ อิจฺเจวมาทิ.

"भिय्यो" (अधिक) च्या प्रयोगात: प्रमाणापेक्षा अधिक, इत्यादी.

สตฺตมฺยตฺเถ – ตุยฺหญฺจสฺส อาวิ กโรมิ, ตสฺส เม สกฺโก ปาตุรโหสิ อิจฺเจวมาทิ.

सप्तमी विभक्तीच्या अर्थात: मी ते तुमच्यासमोर प्रकट करतो; त्या माझ्यासमोर शक्र (इंद्र) प्रकट झाले, इत्यादी.

อตฺถคฺคหเณน พหูสุ อกฺขรปฺปโยเคสุ ทิสฺสติ.

"अत्थ" (अर्थ) हा शब्द घेतल्याने अनेक अक्षरांच्या प्रयोगांमध्ये (उदाहरणे) दिसून येतात.

ตํ ยถา? อุปมํ มต กริสฺสามิ, ธมฺมํ โว เทเสสฺสามิ.

ते कसे? जसे की, मी तुम्हाला एक उपमा देईन; मी तुम्हास धम्म उपदेश करीन.

สารตฺเถ จ – เทเสตุ ภนฺเต ภควา ธมฺมํ ภิกฺขูนํ. ตสฺส ผาสุ วิหาราย โหติ, เอตสฺส ปหิเณยฺย, ยถา โน ภควา พฺยากเรยฺย, ตถาปิ เตสํ พฺยากริสฺสาม[Pg.149], กปฺปติ สมณานํ อาโยโค, อมฺหากํ มณินา อตฺโถ, กิมตฺโถ เม พุทฺเธน, เสยฺโย เม อตฺโถ, พหูปการา ภนฺเต มหาปชา ปติโคตมี ภควโต, พหูปการา ภิกฺขเว มาตาปิตโร ปุตฺตานํ อิจฺเจวมาทิ.

आणि 'सार' (गती किंवा चिंता/हित) च्या अर्थात: "भंते, भगवंतांनी भिक्खूंना धम्म उपदेश करावा." त्याच्या सुखावह विहारासाठी (राहण्यासाठी) ते होते; त्याला ते पाठवले जावे; ज्याप्रमाणे भगवंतांनी आम्हाला स्पष्ट केले, त्याचप्रमाणे आम्ही त्यांना ते स्पष्ट करू; श्रमणांना 'आयोग' (प्रयत्न/अभ्यास) कल्पतो (योग्य आहे); आम्हाला मण्यांची (रत्नांची) गरज आहे; मला बुद्धांपासून काय लाभ (प्रयोजन)? माझ्यासाठी हित हेच सर्वश्रेष्ठ आहे; भंते, महाप्रजापती गोतमी भगवंतांसाठी अत्यंत उपकारक ठरल्या आहेत; भिक्खूंनो, माता-पिता पुत्रांसाठी अत्यंत उपकारक असतात, इत्यादी.

เสเสสุ อกฺขรปฺปโยเคสุปิ อญฺเญปิ ปโยคา ปโยควิจกฺขเณหิ โยเชตพฺพา.

उर्वरित शब्दांच्या प्रयोगांमध्येही, प्रयोगांमध्ये कुशल असलेल्यांनी इतर उदाहरणे तयार करावीत.

จคฺคหณํ วิกปฺปนตฺถวาคฺคหณานุกฑฺฒนตฺถํ. เย เกจิ สทฺทา สมฺปทานปฺปโยคิกา มยา โนปทิฏฺฐา, เตสํ คหณตฺถํ อิธ วิกปฺปียติ วาสทฺโท.

"च" चे ग्रहण हे विकल्प अर्थ असलेल्या "वा" शब्दाला ओढण्यासाठी आहे. येथे "वा" हा शब्द माझ्याद्वारे न दर्शविलेल्या संप्रदान कारकातील इतर कोणत्याही शब्दांच्या ग्रहणासाठी विकल्प म्हणून वापरला आहे.

ตํ ยถา? ภิกฺขุสงฺฆสฺส ปภู อยํ ภควา, เทสสฺส ปภู อยํ ราชา. เขตฺตสฺส ปภู อยํ คหปติ, อรญฺญสฺส ปภู อยํ ลุทฺทโก อิจฺเจวมาทิ. กฺวจิ ทุติยา ตติยา ปญฺจมี ฉฏฺฐี สตฺตมฺยตฺเถสุ จ.

ते कसे? जसे की, हे भगवंत भिक्खू संघाचे स्वामी आहेत; हा राजा देशाचा स्वामी आहे; हा गृहपती शेताचा मालक आहे; हा शिकारी जंगलाचा स्वामी आहे, इत्यादी. काही ठिकाणी द्वितीया, तृतीया, पंचमी, षष्ठी आणि सप्तमी विभक्तीच्या अर्थांमध्येही (हे होते).

๑๗๘, ๓๒๐. โยธาโร ตโมกาสํ.

१७८, ३२०. जो आधार (पात्र/स्थान) आहे, त्याला "ओकास" (अवकाश/स्थान) अशी संज्ञा दिली जाते.

โย อาธาโร, ตํ โอกาสสญฺญํ โหติ. สฺวาธาโร จตุพฺพิโธ พฺยาปิโก, โอปสิเลสิโก, เวสยิโก สามีปิโก จาติ.

जो आधार आहे, त्याला 'ओकास' संज्ञा प्राप्त होते. तो आधार चार प्रकारचा असतो: (१) व्यापक (व्यापिक), (२) निकट संपर्क (ओपसिलेसिक), (३) विषय किंवा क्षेत्र (वेसयिक) आणि (४) समीपता (सामीपिक).

ตตฺถ [Pg.150] พฺยาปิโก ตาว–ชเลสุ ขีรํ ติฏฺฐติ, ติเลสุ เตลํ, อุจฺฉูสุ รโส.

त्यापैकी व्यापक आधार म्हणजे: पाण्यात दूध असते (किंवा दुधात पाणी असते), तिळामध्ये तेल असते, उसात रस असतो.

โอปสิเลสิโก–ปริยงฺเก ราชา เสติ, อาสเน อุปวิฏฺโฐ สงฺโฆ.

निकट संपर्क (ओपसिलेसिक): राजा पलंगावर झोपतो; संघ आसनावर बसला आहे.

เวสยิโก–ภูมีสุ มนุสฺสา จรนฺติ, อนฺตลิกฺเข วายู วายนฺติ. อากาเส สกุณา ปกฺขนฺทนฺติ.

विषय किंवा क्षेत्र (वेसयिक): मनुष्य पृथ्वीवर चालतात; अंतराळात वारा वाहतो; आकाशात पक्षी उडतात.

สามีปิโก–วเน หตฺถิโน จรนฺติ, คงฺคายํ โฆโส ติฏฺฐติ, วเช คาโว ทุหนฺติ, สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน.

समीपता (सामीपिक): जंगलाजवळ हत्ती फिरतात; गंगेच्या काठावर (जवळ) गवळ्यांची वस्ती आहे; गोठ्याजवळ गाईंचे दूध काढतात; (भगवंत) सावत्थीजवळ जेतवनात विहार करतात.

โอกาสมิจฺจเนน กฺวตฺโถ? โอกาเส สตฺตมี.

"ओकास" असे म्हणण्याचे काय प्रयोजन आहे? "ओकासे सत्तमी" (सप्तमी विभक्ती ओकास अर्थात होते) या सूत्रात उपयोगासाठी.

๒๗๙, ๒๙๒. เยน วา กยิรเต ตํ กรณํ.

२७९, २९२. ज्याच्याद्वारे (क्रिया) केली जाते, ते "करण" होय.

เยน วา กยิรเต, เยน วา ปสฺสติ, เยน วา สุณาติ, ตํ การกํ กรณสญฺญํ โหติ.

ज्याच्याद्वारे मनुष्य करतो, ज्याच्याद्वारे पाहतो, किंवा ज्याच्याद्वारे ऐकतो, त्या कारकाला "करण" संज्ञा प्राप्त होते.

ทตฺเตน วิหึ ลุนาติ, วาสิยา กฏฺฐํ ตจฺฉติ, ผรสุนา รุกฺขํ ฉินฺทติ, กุทาเลน ปถวึ ขณติ, สตฺเถน กมฺมํ กโรติ. จกฺขุนา รูปํ ปสฺสติ.

तो विळ्याने भात (धान्य) कापतो; वाश्याने (तासणीने) लाकूड तासतो; कुऱ्हाडीने झाड तोडतो; कुदळीने जमीन खणतो; शस्त्राने (सुरीने) काम करतो; डोळ्याने रूप पाहतो.

กรณมิจฺจเนน กฺวตฺโถ? กรเณ ตติยา.

"करण" असे म्हणण्याचे काय प्रयोजन आहे? "करणे ततिया" (करण कारकात तृतीया विभक्ती होते) या सूत्रात 'करण' संज्ञेच्या उपयोगासाठी.

๒๘๐, ๒๘๕. ยํ [Pg.151] กโรติ ตํ กมฺมํ.

२८०, २८५. मनुष्य जे करतो, ते "कर्म" होय.

ยํ วา กโรติ, ยํ วา ปสฺสติ, ยํ วา สุณาติ, ตํ การกํ กมฺมสญฺญํ โหติ.

मनुष्य जे करतो, जे पाहतो, किंवा जे ऐकतो, त्या कारकाला "कर्म" संज्ञा प्राप्त होते.

ฉตฺตํ กโรติ, รถํ กโรติ, รูปํ ปสฺสติ, สทฺทํ สุณาติ, กณฺฏกํ มทฺทติ, วิสํ คิลติ.

तो छत्री बनवतो; रथ बनवतो; रूप पाहतो; शब्द ऐकतो; काट्यावर पाय देतो (काटा तुडवतो); विष गिळतो.

กมฺมมิจฺจเนน กฺวตฺโถ? กมฺมตฺเถ ทุติยา.

"कर्म" असे म्हणण्याचे काय प्रयोजन आहे? "कम्मत्थे दुतिया" (कर्म अर्थात द्वितीया विभक्ती होते) या सूत्रात 'कर्म' संज्ञेच्या उपयोगासाठी.

๒๘๑, ๒๙๔. โย กโรติ ส กตฺตา.

२८१, २९४. जो करतो, तो "कर्ता" (कत्तू) होय.

โย กโรติ, โส กตฺตุสญฺโญ โหติ.

जो करतो, त्याला "कर्ता" संज्ञा प्राप्त होते.

อหินา ทฏฺโฐ นโร, ครุเฬน หโต นาโค. พุทฺเธน ชิโต มาโร, อุปคุตฺเตน มาโร พนฺโธ.

माणसाला सापाने दंश केला आहे; गरुडाने नागाला मारले; बुद्धांनी माराचा पराभव केला; उपगुप्ताने माराला बांधले.

กตฺตุอิจฺจเนน กฺวตฺโถ? กตฺตริ จ.

"कर्ता" असे म्हणण्याचे काय प्रयोजन आहे? "कत्तरि च" (कर्त्यामध्ये तृतीया विभक्ती होते) या सूत्रात 'कर्ता' संज्ञेच्या उपयोगासाठी.

๒๘๒, ๒๙๕. โย กาเรติ ส เหตุ.

२८२, २९५. जो करवून घेतो (प्रेरणा देतो), तो "हेतू" होय.

โย กตฺตารํ กาเรติ, โส เหตุสญฺโญ โหติ, กตฺตา จ.

जो कर्त्याकडून काम करवून घेतो, त्याला "हेतू" आणि "कर्ता" ही संज्ञा प्राप्त होते.

โส ปุริโส ตํ ปุริสํ กมฺมํ กาเรติ โส ปุริโส เตน ปุริเสน กมฺมํ กาเรติ, โส ปุริโส ตสฺส ปุริสสฺส กมฺมํ กาเรติ. เอวํ หาเรติ ปาเฐติ ปาเจติ, ธาเรติ.

तो माणूस त्या माणसाकडून काम करवून घेतो (किंवा तो माणूस त्या माणसाद्वारे काम करवून घेतो, किंवा तो माणूस त्या माणसाचे काम करवून घेतो). याचप्रमाणे 'हारेति' (आणायला लावतो), 'पाठेति' (वाचायला लावतो), 'पाचेति' (शिजवायला लावतो), 'धारेति' (धारण करायला लावतो) हे रूपे होतात.

เหตุอิจฺจเนน กฺวตฺโถ? ธาตูหิ เณ ณย ณาเป ณาปยา การิตานิ เหตฺวตฺเถ.

"हेतू" असे म्हणण्याचे काय प्रयोजन आहे? "धातूहि णे णय णापे णापया कारितानि हेत्वत्थे" या सूत्रात 'हेतू' संज्ञेच्या उपयोगासाठी.

๒๘๓, ๓๑๖. ยสฺส [Pg.152] วา ปริคฺคโห ตํ สามี.

२८३, ३१६. ज्याचा ताबा असतो, तो 'सामी' (स्वामी) होय.

ยสฺส วา ปริคฺคโห, ตํ สามีสญฺญํ โหติ.

ज्याचा ताबा असतो, त्याला 'सामी' (स्वामी) ही संज्ञा प्राप्त होते.

ตสฺส ภิกฺขุโน ปฏิวีโส, ตสฺส ภิกฺขุโน ปตฺโต, ตสฺส ภิกฺขุโน จีวรํ, อตฺตโน มุขํ.

त्या भिक्खूचा वाटा, त्या भिक्खूचे पात्र, त्या भिक्खूचे चीवर, स्वतःचा चेहरा.

สามีอิจฺจเนน กฺวตฺโถ? สามิสฺมึ ฉฏฺฐี.

'सामी' असे म्हणण्याचा काय उद्देश आहे? 'सामिस्मिं छट्ठी' या सूत्रात 'सामी' या संज्ञेचा वापर करण्यासाठी.

๒๘๔, ๒๘๓. ลิงฺคตฺเถ ปฐมา.

२८४, २८३. प्रातिपदिकार्थात (शब्दाच्या मूळ अर्थात) प्रथमा विभक्ती होते.

ลิงฺคตฺถาภิธานมตฺเต ปฐมาวิภตฺติ โหติ.

केवळ प्रातिपदिकार्थाचा निर्देश करण्यासाठी प्रथमा विभक्ती होते.

ปุริโส, ปุริสา, เอโก, ทฺเว, จ, วา, เห, อเห, เร, อเร.

पुरुष, पुरुष (अनेकवचन), एक, दोन, आणि, किंवा, हे, अहे, रे, अरे.

๒๘๕, ๗๐. อาลปเน จ.

२८५, ७०. संबोधनात सुद्धा (प्रथमा विभक्ती होते).

อาลปนตฺถา ธิเก ลิงฺคตฺถาภิธานมตฺเต จ ปฐมาวิภตฺติ โหติ.

जेव्हा केवळ प्रातिपदिकार्थाच्या निर्देशाहून अधिक संबोधनाचा अर्थ व्यक्त करायचा असतो, तेव्हाही प्रथमा विभक्ती होते.

โภ ปุริส, ภวนฺโต ปุริสา, โภ ราช, ภวนฺโต ราชาโน, เห สเข, เห สขิโน.

हे माणसा, हे माणसांनो; हे राजा, हे राजांनो; हे मित्रा, हे मित्रांनो.

๒๘๖, ๒๙๑. กรเณ ตติยา.

२८६, २९१. करण कारकात तृतीया विभक्ती होते.

กรณการเก ตติยาวิภตฺติ โหติ.

करण कारकात तृतीया विभक्ती होते.

อคฺคินา กุฏึ ฌาเปติ, มนสา เจ ปทุฏฺเฐน, มนสา เจ ปสนฺเนน, กาเยน กมฺมํ กโรติ.

तो अग्नीने कुटी जाळतो; जर दूषित मनाने; जर प्रसन्न मनाने; तो शरीराने कर्म करतो.

๒๘๗, ๒๙๙. สหาทิโยเค [Pg.153] จ.

२८७, २९९. 'सह' इत्यादींच्या योगात सुद्धा (तृतीया विभक्ती होते).

สหาทิโยคตฺเถ จ ตติยาวิภตฺติ โหติ.

'सह' इत्यादींच्या योगात आणि त्या अर्थी सुद्धा तृतीया विभक्ती होते.

สหาปิ คคฺเคน สงฺโฆ อุโปสถํ กเรยฺย, วินาปิ คคฺเคน, มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ, สหสฺเสน สมํ มิตา.

संघाने गग्गसह किंवा गग्गशिवाय उपोसथ करावा; मोठ्या भिक्खूसंघासोबत; एक हजाराच्या बरोबरीने मोजलेले.

๒๘๘, ๒๙๓. กตฺตริ จ.

२८८, २९३. कर्ता कारकात सुद्धा (तृतीया विभक्ती होते).

กตฺตริ จ ตติยาวิภตฺติ โหติ.

कर्ता कारकात सुद्धा तृतीया विभक्ती होते.

รญฺญา หโต โปโส, ยกฺเขน ทินฺโน วโร, อหินา ทฏฺโฐ นโร.

राजाद्वारे मनुष्य मारला गेला; यक्षाद्वारे वर दिला गेला; सर्पाद्वारे मनुष्य दंशित झाला.

๒๘๙, ๒๙๗. เหตฺวตฺเถ จ.

२८९, २९७. हेतू अर्थी सुद्धा (तृतीया विभक्ती होते).

เหตฺวตฺเถ จ ตติยาวิภตฺติ โหติ.

हेतू अर्थी सुद्धा तृतीया विभक्ती होते.

อนฺเนน วสติ, ธมฺเมน วสติ, วิชฺชาย วสติ, สกฺกาเรน วสติ.

तो अन्नामुळे राहतो; तो धम्मामुळे राहतो; तो विद्येमुळे राहतो; तो सत्कारासाठी राहतो.

๒๙๐, ๒๙๘. สตฺตมฺยตฺเถ จ.

२९०, २९८. सप्तमीच्या अर्थी सुद्धा (तृतीया विभक्ती होते).

สตฺตมฺยตฺเถ จ ตติยาวิภตฺติ โหติ.

सप्तमीच्या अर्थी सुद्धा तृतीया विभक्ती होते.

เตน [Pg.154] กาเลน, เตน สมเยน. (เยน กาเลน, เยน สมเยน,) เตน โข ปน สมเยน.

त्या काळात, त्या वेळी. खरोखर, त्याच वेळी.

๒๙๑, ๒๙๙. เยนงฺควิกาโร.

२९१, २९९. ज्या अवयवामुळे विकार दर्शवला जातो.

เยน พฺยาธิมตา องฺเคน องฺคิโน วิกาโร ลกฺขียเต. ตตฺถ ตติยาวิภตฺติ โหติ.

ज्या रोगग्रस्त अवयवामुळे शरीराचा विकार दिसून येतो, त्या अवयवाच्या वाचक शब्दात तृतीया विभक्ती होते.

อกฺขินา กาโณ, หตฺเถน กุณี, กาณํ ปสฺสติ เนตฺเตน, ปาเทน ขญฺโช, ปิฏฺฐิยา ขุชฺโช.

डोळ्याने काणा; हाताने लुळा; तो डोळ्याने काण्या असलेल्या माणसाला पाहतो; पायाने लंगडा; पाठीने कुबडा.

๒๙๒, ๓๐๐. วิเสสเน จ.

२९२, ३००. विशेषण अर्थी सुद्धा (तृतीया विभक्ती होते).

วิเสสนตฺเถ จ ตติยาวิภตฺติ โหติ.

विशेषण अर्थी सुद्धा तृतीया विभक्ती होते.

โคตฺเตน โคตโม นาโถ, สุวณฺเณน อภิรูโป, ตปสา อุตฺตโม.

गोत्राने गोतम असलेले नाथ; सुवर्ण रंगाने देखणे; तपश्चर्येने उत्तम.

๒๙๓, ๓๐๑. สมฺปทาเน จตุตฺถี.

२९३, ३०१. संप्रदान कारकात चतुर्थी विभक्ती होते.

สมฺปทานการเก จตุตฺถีวิภตฺติ โหติ.

संप्रदान कारकात चतुर्थी विभक्ती होते.

พุทฺธสฺส วา ธมฺมสฺส วา สงฺฆสฺส วา ทานํ เทติ, ทาตา โหติ สมณสฺส วา พฺราหฺมณสฺส วา.

तो बुद्धांना, धम्माला किंवा संघाला दान देतो; श्रमणाला किंवा ब्राह्मणाला दान देणारा होतो.

๒๙๔, ๓๐๕. นโมโยคาทีสฺวปิ จ.

२९४, ३०५. 'नमो' इत्यादींच्या योगात सुद्धा (चतुर्थी विभक्ती होते).

นโมโยคาทีสฺวปิ จ จตุตฺถีวิภตฺติ โหติ.

'नमो' इत्यादींच्या योगात सुद्धा चतुर्थी विभक्ती होते.

นโม [Pg.155] เต พุทฺธ วีรตฺถุ, โสตฺถิ ปชานํ, นโม กโรหิ นาคสฺส, สฺวาคตํ เต มหาราช.

हे वीर बुद्ध! आपल्याला नमस्कार असो; प्रजेचे कल्याण असो; नागाला नमस्कार कर; हे महाराज, आपले स्वागत असो.

๒๙๕, ๓๐๗. อปาทาเน ปญฺจมี.

२९५, ३०७. अपादान कारकात पंचमी विभक्ती होते.

อปาทานการเก ปญฺจมีวิภตฺติ โหติ.

अपादान कारकात पंचमी विभक्ती होते.

ปาปา จิตฺตํ นิวารเย, อพฺภา มุตฺโตว จนฺทิมา, ภยา มุจฺจติ โส นโร.

पापापासून मनाचे निवारण करावे; ढगांतून मुक्त झालेल्या चंद्राप्रमाणे; तो मनुष्य भयापासून मुक्त होतो.

๒๙๖, ๓๑๔. การณตฺเถ ฒ.

२९६, ३१४. कारणाच्या अर्थातही.

การณตฺเถ จ ปญฺจมีวิภตฺติ โหติ.

कारणाच्या अर्थात पंचमी विभक्ती देखील होते.

อนนุโพธา อปฺปฏิเวธา จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ ยถาภูตํ อทสฺสนา.

(चार आर्यसत्यांचे) आकलन न झाल्यामुळे, (त्यांचा) वेध न घेतल्यामुळे, चार आर्यसत्यांचे यथार्थ दर्शन न झाल्यामुळे.

๒๙๗, ๒๘๔. กมฺมตฺเถ ทุติยา.

२९७, २८४. कर्माच्या अर्थात द्वितीया (विभक्ती होते).

กมฺมตฺเถ ทุติยาวิภตฺติ โหติ.

कर्माच्या अर्थात द्वितीया विभक्ती होते.

คาวํ หนติ, วีหโย ลุนาติ, สตฺถํ กโรติ, ฆฏํ กโรติ, รถํ กโรติ, ธมฺมํ สุณาติ, พุทฺธํ ปูเชติ, วาจํ ภาสตี, ตณฺฑุลํ วจติ, โจรํ ฆาเตติ.

तो गाय मारतो; तो भात (धान्य) कापतो; तो शस्त्र (किंवा ग्रंथ) बनवतो; तो घडा बनवतो; तो रथ बनवतो; तो धम्म ऐकतो; तो बुद्धांची पूजा करतो; तो शब्द बोलतो; तो तांदूळ शिजवतो; तो चोराला मारतो.

๒๙๘, ๒๘๗. กาลทฺธานมจฺจนฺตสํโยเค.

२९८, २८७. काळ आणि मार्ग यांच्या अत्यंत संयोगात (सतत संबंधात).

กาลทฺธานํ อจฺจนฺตสํโยเค ทุติยาวิภตฺติ โหติ.

काळ आणि मार्ग यांच्या अत्यंत संयोगात द्वितीया विभक्ती होते.

มาสํ [Pg.156] มํโสทนํ ภุญฺชติ, สรทํ รมณียา นที, มาสํ สชฺฌายติ, โยชนํ วนราชิ, โยชนํ ทีโฆ ปพฺพโต, โกสํ สชฺฌายติ.

तो महिनाभर मांस-भात खातो; शरद ऋतूत नदी रमणीय असते; तो महिनाभर सज्झाय (पाठ) करतो. वनराजी (जंगलाची रांग) एक योजन लांब आहे; पर्वत एक योजन लांब आहे; तो एक कोसभर सज्झाय करतो.

อจฺจนฺตสํโยเคติ กิมตฺถํ? สํวจฺฉเร โภชนํ ภุญฺชติ.

"अत्यंतसंयोगे" (अत्यंत संयोग असताना) असे कशासाठी म्हटले आहे? वर्षातून एकदा भोजन करतो (येथे अत्यंत संयोग नाही).

๒๙๙, ๒๘๘. กมฺมปฺปวธนียยุตฺเต.

२९९, २८८. कर्मप्रवचनीय शब्दांच्या योगात.

กมฺมปฺปวจนียยุตฺเต ทุติยาวิภตฺติ โหติ.

कर्मप्रवचनीय शब्दांच्या योगात द्वितीया विभक्ती होते.

ตํ โข ปน ภวนฺตํ โคตมํ เอวํ กลฺยาโณ กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคโต, ปพฺพชิตมนุปพฺพชึสุ.

त्या आदरणीय गोतमांची अशी कल्याणकारी कीर्ती पसरली आहे; त्यांच्या अनुसरणाने त्यांनी प्रवज्जा घेतली.

๓๐๐, ๒๘๖. คติ พุทฺธิ ภุช ปฐ หร กร สยาทีนํ การิเต วา.

३००, २८६. किंवा 'गती' (जाणे), 'बुद्धी' (जाणणे), 'भुज' (खाणे), 'पठ' (वाचणे), 'हर' (नेणे), 'कर' (करणे), 'सय' (झोपणे) इत्यादी धातूंच्या प्रयोजक (कारित) रूपात.

คติ พุทฺธิ ภุช ปฐ หร กร สยาทีนํ ปโยเค การิเต ทุติยาวิภตฺติ โหติ วา.

'गती' (जाणे), 'बुद्धी' (जाणणे), 'भुज' (खाणे), 'पठ' (वाचणे), 'हर' (नेणे), 'कर' (करणे), 'सय' (झोपणे) इत्यादी धातूंच्या प्रयोजक प्रयोगात विकल्पे द्वितीया विभक्ती होते.

ปุริโส ปุริสํ (คามํ) คามยติ, ปุริโส ปุริเสน วา, ปุริโส ปุริสสฺส วา. เอวํ โพธยติ, โภชยติ, ปาฐยติ, หารยติ, การยติ, สยาปยติ. เอวํ สพฺพตฺถ การิเต.

माणूस माणसाला गावात पाठवतो (जाण्यास प्रवृत्त करतो), किंवा 'माणसाद्वारे' (तृतीया) किंवा 'माणसाला' (षष्ठी). याचप्रमाणे बोधयति (जाणवून देतो), भोजयति (जेऊ घालतो), पाठयति (शिकवतो), हारयति (वाहून नेण्यास लावतो), कारयति (करवून घेतो), सयापयति (झोपवतो). अशा प्रकारे सर्व प्रयोजक प्रयोगात होते.

๓๐๑, ๒๑๕. สามิสฺมึ ฉฏฺฐี.

३०१, २१५. स्वामी (मालक किंवा संबंध) अर्थात षष्ठी (विभक्ती होते).

สามิสฺมึ ฉฏฺฐีวิภตฺติ โหติ.

स्वामी (मालक किंवा संबंध) अर्थात षष्ठी विभक्ती होते.

ตสฺส [Pg.157] ภิกฺขุโน ปฏิวีโส, ตสฺส ภิกฺขุโน ปตฺโต, ตสฺส ภิกฺขุโน จีวรํ, อตฺตโน มุขํ.

त्या भिक्खूचा वाटा, त्या भिक्खूचे पात्र, त्या भिक्खूचे चीवर, स्वतःचे मुख.

๓๐๒, ๓๑๙. โอกาเส สตฺตมี.

३०२, ३१९. अधिकरण (स्थान) अर्थात सप्तमी (विभक्ती होते).

โอกาสการเก สตฺตมีวิภตฺติ โหติ.

अधिकरण कारकात सप्तमी विभक्ती होते.

คมฺภีเร โอทกนฺติเก, ปาปสฺมึ รมติ มโน, ภควติ พฺรหฺมจริยํ วุสฺสติ กุลปุตฺโต.

खोल पाण्याच्या तळाशी; मन पापात रमते; कुलपुत्र भगवंतांच्या शासनात ब्रह्मचर्य पाळतो.

๓๐๓, ๓๒๑. สามิสฺสราธิปติ ทายาท สกฺขีปติภู ปสุตกุสเลหิ จ.

३०३, ३२१. तसेच 'सामी' (मालक), 'इस्सर' (स्वामी), 'अधिपती' (नायक), 'दायाद' (वारसदार), 'सक्खी' (साक्षीदार), 'पतिभू' (जामीनदार), 'पसुत' (मग्न असलेला) आणि 'कुसल' (कुशल) यांच्या योगातही.

สามี อิสฺสร อธิปติ ทายาท สกฺขีปติภู ปสุตกุสล อิจฺเจเตหิ ปโยเค ฉฏฺฐีวิภตฺติ โหติ, สตฺตมี จ.

'सामी' (मालक), 'इस्सर' (स्वामी), 'अधिपती' (नायक), 'दायाद' (वारसदार), 'सक्खी' (साक्षीदार), 'पतिभू' (जामीनदार), 'पसुत' (मग्न असलेला) आणि 'कुसल' (कुशल) यांच्या योगात षष्ठी आणि सप्तमी विभक्ती होते.

โคณานํ สามี, โคเณสุ สามี, โคณานํ อิสฺสโร, โคเณสุ อิสฺสโร. โคณานํ อธิปติ, โคเณสุ อธิปติ. โคณานํ ทายาโท, โคเณสุ ทายาโท. โคณานํ สกฺขี, โคเณสุ สกฺขี, โคณานํ ปติภู, โคเณสุ ปติภู. โคณานํ ปสุโต, โคเณสุ ปสุโต. โคณานํ กุสโล, โคเณสุ กุสโล.

बैलांचा मालक, बैलांमध्ये मालक; बैलांचा स्वामी, बैलांमध्ये स्वामी; बैलांचा अधिपती, बैलांमध्ये अधिपती; बैलांचा वारसदार, बैलांमध्ये वारसदार; बैलांचा साक्षीदार, बैलांमध्ये साक्षीदार; बैलांचा जामीनदार, बैलांमध्ये जामीनदार; बैलांमध्ये मग्न असलेला; बैलांच्या कामात कुशल.

๓๐๔, ๓๒๒. นิทฺธารเณ จ.

३०४, ३२२. निर्धारण (समूहातून वेगळे करणे) अर्थातही.

นิทฺธารณตฺเถ จ ฉฏฺฐีวิภตฺติ โหติ, สตฺตมี จ.

निर्धारण अर्थात षष्ठी आणि सप्तमी विभक्ती होते.

กณฺหา [Pg.158] คาวีนํ สมฺปนฺนขีรตมา, กณฺหา คาวีสุ สมฺปนฺนขีรตมา. สามา นารีนํ ทสฺสนียตมา, สามา นารีสุ ทสฺสนียตมา. มนุสฺสานํ ขตฺติโย สูรตโม, มนุสฺเสสุ ขตฺติโย สูรตโม. ปถิกานํ ธาวนฺโต สีฆตโม, ปถิเกสุ ธาวนฺโต สีฆตโม.

गाईंमध्ये काळी गाय सर्वाधिक दूध देणारी असते; स्त्रियांमध्ये श्यामवर्णीय (किंवा सुवर्णवर्णीय) स्त्री सर्वात सुंदर असते; मनुष्यांमध्ये क्षत्रिय सर्वात शूर असतो; प्रवाशांमध्ये धावणारा सर्वात वेगवान असतो.

๓๐๕, ๓๒๓. อนาทเร จ.

३०५, ३२३. अनादर (उपेक्षा) अर्थातही.

อนาทเร ฉฏฺฐีวิภตฺติ โหติ, สตฺตมี จ.

अनादर अर्थात षष्ठी आणि सप्तमी विभक्ती होते.

รุทโต ทารกสฺส ปพฺพชิ, รุทนฺตสฺมึ ทารเก ปพฺพชิ.

रडणाऱ्या मुलाची उपेक्षा करून तो प्रवज्जित झाला (भिक्खू झाला).

๓๐๖, ๒๘๙. กฺวจิ ทุติยา ฉฏฺฐีนมตฺเถ.

३०६, २८९. कधीकधी षष्ठीच्या अर्थात द्वितीया विभक्ती होते.

ฉฏฺฐีนมตฺเถ กฺวจิ ทุติยาวิภตฺติ โหติ.

षष्ठीच्या अर्थात कधीकधी द्वितीया विभक्ती होते.

อปิสฺสุ มํ อคฺคิเวสฺสน ติสฺโส อุปมา ปฏิภํสุ.

हे अग्निवेश्न! खरोखर मला तीन उपमा सुचल्या.

๓๐๗, ๒๙๐. ตติยาสตฺตมีนญฺจ.

३०७, २९०. आणि तृतीया व सप्तमीच्या अर्थातही.

ตติยาสตฺตมีนํ อตฺเถ จ กฺวจิ ทุติยาวิภตฺติ โหติ.

आणि तृतीया व सप्तमीच्या अर्थात कधीकधी द्वितीया विभक्ती होते.

สเจ มํ สมโณ โคตโม อาลปิสฺสติ, ตฺวญฺจ มํ นาภิภาสสิ. เอวํ ตติยตฺเถ.

जर श्रमण गोतम माझ्याशी बोलतील; आणि तू माझ्याशी बोलत नाहीस. अशा प्रकारे तृतीयेच्या अर्थात.

ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา, เอกํ สมยํ ภควา. เอวํ สตฺตมฺยตฺเถ.

सकाळच्या वेळी (चीवर) परिधान करून; एका समयी भगवान. अशा प्रकारे सप्तमीच्या अर्थात.

๓๐๘, ๓๑๗. ฉฏฺฐี [Pg.159] จ.

३०८, ३१७. आणि षष्ठी विभक्ती देखील.

ตติยาสตฺตมีนํ อตฺเถ จ กฺวจิ ฉฏฺฐีวิภตฺติ โหติ.

तृतीया आणि सप्तमीच्या अर्थात कधीकधी षष्ठी विभक्ती देखील होते.

กโต เม กลฺยาโณ, กตํ เม ปาปํ. เอวํ ตติยตฺเถ.

माझ्याद्वारे कल्याण (चांगले कर्म) केले गेले, माझ्याद्वारे पाप केले गेले. अशा प्रकारे तृतीयेच्या अर्थात.

กุสลา นจฺจคีตสฺส สิกฺขิตา จาตุริตฺถิโย, กุสโล ตฺวํ รถสฺส องฺคปจฺจงฺคานํ. เอวํ สตฺตมฺยตฺเถ.

नृत्य आणि गायनात कुशल व प्रशिक्षित अशा चतुर स्त्रिया; तू रथाच्या अंग-प्रत्यंगांमध्ये कुशल आहेस का? अशा प्रकारे सप्तमीच्या अर्थात.

กฺวจีติ กิมตฺถํ? โย โว อานนฺท มยา ธมฺโม จ วินโย จ เทสิโต ปญฺญตฺโต, อานนฺโท อตฺเถสุ วิจกฺขโณ.

'क्वचि' (कधीकधी) असे कशासाठी म्हटले आहे? 'हे आनंदा, माझ्याद्वारे जो धम्म आणि विनय उपदेशिला व प्रज्ञप्त केला गेला आहे', 'आनंद अर्थांमध्ये चतुर आहे'.

๓๐๙, ๓๑๘. ทุติยาปญฺจมีนญฺจ.

३०९, ३१८. द्वितीया आणि पंचमीच्या अर्थातही.

ทุติยาปญฺจมีนญฺจ อตฺเถ กฺวจิ ฉฏฺฐีวิภตฺติ โหติ.

द्वितीया आणि पंचमीच्या अर्थातही कधीकधी षष्ठी विभक्ती होते.

ตสฺส ภวนฺติ วตฺตาโร, สหสา กมฺมสฺส กตฺตาโร, เอวํ ทุติยตฺเถ.

त्याला बोलणारे असतात, अचानक कर्माचे कर्ते असतात. अशा प्रकारे द्वितीयेच्या अर्थात.

อสฺสวนตา ธมฺมสฺส ปริหายนฺติ, กินฺนุ โข อหํ ตสฺส สุขสฺส ภายามิ, สพฺเพ ตสนฺติ ทณฺฑสฺส, สพฺเพ ภายนฺติ มจฺจุโน, ภีโต จตุนฺนํ อาสีวิสานํ โฆรวิสานํ, ภายามิ โฆรวิสสฺส นาคสฺส. เอวํ ปญฺจมฺยตฺเถ.

धम्म न ऐकल्यामुळे ते धम्मापासून भ्रष्ट होतात. मी त्या सुखाला का बरे भ्यावे? सर्व जण दंडाला (शिक्षेला) घाबरतात, सर्व जण मृत्यूला घाबरतात. चार अत्यंत विषारी सापांना घाबरलेला, मी अत्यंत विषारी नागाला घाबरतो. अशा प्रकारे पंचमीच्या अर्थात.

๓๑๐, ๓๒๔. กมฺม [Pg.160] กรณ นิมิตฺตตฺเถสุ สตฺตมี.

३१०, ३२४. कर्म, करण आणि निमित्त यांच्या अर्थात सप्तमी.

กมฺมกรณนิมิตฺตตฺเถสุ สตฺตมีวิภตฺติ โหติ.

कर्म, करण आणि निमित्त यांच्या अर्थात सप्तमी विभक्ती होते.

สุนฺทราวุโส อิเม อาชีวกา ภิกฺขูสุ อภิวาเทนฺติ. เอวํ กมฺมตฺเถ.

हे मित्रा, हे आजीवक भिक्खूंना अभिवादन करतात. अशा प्रकारे कर्माच्या अर्थात.

หตฺเถสุ ปิณฺฑาย จรนฺติ, ปตฺเตสุ ปิณฺฑาย จรนฺติ, ปเถสุ คจฺฉนฺติ. เอวํ กรณตฺเถ.

ते हातांनी भिक्षेसाठी फिरतात, पात्रांनी भिक्षेसाठी फिरतात, मार्गांनी जातात. अशा प्रकारे करणाच्या अर्थात.

ทีปิ จมฺเมสุ หญฺญเต, กุญฺชโร ทนฺเตสุ หญฺญเต, เอวํ นิมิตฺตตฺเถ.

चित्ता त्याच्या कातडीसाठी मारला जातो, हत्ती त्याच्या दातांसाठी मारला जातो. अशा प्रकारे निमित्ताच्या अर्थात.

๓๑๑, ๓๒๕. สมฺปทาเน จ.

३११, ३२५. संप्रदानाच्या अर्थातही.

สมฺปทาเน จ สตฺตมีวิภตฺติ โหติ.

संप्रदानाच्या अर्थातही सप्तमी विभक्ती होते.

สงฺเฆ ทินฺนํ มหปฺผล, สงฺเฆ โคตมี เทหิ, สงฺเฆ เต ทินฺเน อหญฺเจว ปูชิโต ภวิสฺสามิ.

संघात दिलेले दान महाफळ देणारे असते; हे गोतमी, संघात दान दे; तुझ्याद्वारे संघात दान दिले असता मी देखील पूजला जाईन.

๓๑๒, ๓๒๖. ปญฺจมฺยตฺเถ จ.

३१२, ३२६. पंचमीच्या अर्थातही.

ปญฺจมฺยตฺเถ จ สตฺตมีวิภตฺติ โหติ.

पंचमीच्या अर्थातही सप्तमी विभक्ती होते.

กทลีสุ คเช รกฺขนฺติ.

ते केळीच्या झाडांपासून हत्तींचे रक्षण करतात (हत्तींना दूर ठेवतात).

๓๑๓, ๓๒๗. กาลภาเวสุ จ.

३१३, ३२७. काळ आणि भावाच्या अर्थातही.

กาลภาเวสุ จ กตฺตริ ปยุชฺชมาเน สตฺตมีวิภตฺติ โหติ.

काळ आणि भावाच्या अर्थात कर्ता वापरला जात असताना सप्तमी विभक्ती होते.

ปุพฺพณฺหสมเย [Pg.161] คโต, สายนฺหสมเย อาคโต. ภิกฺขูสุ โภชียมาเนสุ คโต, ภุตฺเตสุ อาคโต. โคสุทุยฺหมาเนสุ คโต, ทุทฺธาสุ อาคโต.

सकाळच्या वेळी गेला, संध्याकाळच्या वेळी आला. भिक्खूंना भोजन दिले जात असताना गेला, त्यांनी भोजन केल्यावर आला. गाईंचे दूध काढले जात असताना गेला, दूध काढून झाल्यावर आला.

๓๑๔, ๓๒๘. อุป’ฌาธิกิสฺสรวจเน.

३१४, ३२८. 'उप' आणि 'अधि' यांच्या योगात अधिक आणि ईश्वर (अधिकार) या अर्थी.

อุปอธิอิจฺเจเตสํ ปโยเค อธิกอิสฺสรวจเน สตฺตมีวิภตฺติ โหติ.

'उप' आणि 'अधि' यांच्या प्रयोगात अधिक आणि ईश्वर (अधिकार) या अर्थी सप्तमी विभक्ती होते.

อุป ขาริยํ โทโณ, อุป นิกฺเข กหาปณํ. อธิ พฺรหฺมทตฺเต ปญฺจาลา, อธิ นจฺเจสุ โคตมี, อธิ เทเวสุ พุทฺโธ.

खारीपेक्षा एक दोण अधिक, निक्खापेक्षा एक कहापण अधिक. ब्रह्मदत्ताच्या अधिकाराखाली पांचाल देश आहे, नर्तकींमध्ये गोतमी श्रेष्ठ आहे, देवांमध्ये बुद्ध श्रेष्ठ आहेत.

๓๑๕, ๓๒๙. มณฺฑิตุ’สฺสุกฺเกสุ ตติยา.

३१५, ३२९. 'मंडित' आणि 'उत्सुक' यांच्या योगात तृतीया विभक्ती होते.

มณฺฑิตอุสฺสุกฺกอิจฺเจเตสฺวตฺเถสุ ตติยาวิภตฺติ โหติ, สตฺตมี จ.

'मंडित' आणि 'उत्सुक' या अर्थांमध्ये तृतीया विभक्ती होते आणि सप्तमी देखील होते.

ญาเณน ปสีทิโต, ญาณสฺมึ วา ปสีทิโต, ญาเณน อุสฺสุกฺโก, ญาณสฺมึ วา อุสฺสุกฺโก ตถาคโต วา ตถาคตโคตฺโต วา.

ज्ञानाने शोभिवंत किंवा ज्ञानात शोभिवंत; ज्ञानाने उत्सुक किंवा ज्ञानात उत्सुक असलेला तथागत किंवा तथागत गोत्रातील व्यक्ती.

อิติ นามกปฺเป การกกปฺโป ฉฏฺโฐ กณฺโฑ.

अशा प्रकारे नामकल्पामध्ये कारककल्पाचा हा सहावा विभाग समाप्त झाला.

การกกปฺโป นิฏฺฐิโต.

कारककल्प समाप्त झाला.

๔. สมาสกปฺป

४. समासकल्प

สตฺตมกณฺฑ

सातवा विभाग

๓๑๖, ๓๓๑. นามานํ [Pg.162] สมาโส ยุตฺตตฺโถ.

३१६, ३३१. नामांचा परस्पर संबंध असलेला अर्थ म्हणजे समास होय.

เตสํ นามานํ ปยุชฺชมานปทตฺถานํ โย ยุตฺตตฺโถ, โส สมาสสญฺโญ โหติ.

वापरल्या जाणाऱ्या पदांचे अर्थ परस्पर संबंध असलेले असतात, त्या नामांच्या अर्थाला 'समास' ही संज्ञा प्राप्त होते.

กถินทุสฺสํ, อาคนฺตุกภตฺตํ, ชีวิตินฺทฺริยํ, สมณพฺราหฺมณา, สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานา, พฺราหฺมณ คหปติกา.

कठिन वस्त्र, पाहुण्यांचे भोजन, जीवितेंद्रिय, श्रमण आणि ब्राह्मण, सारिपुत्त आणि मोग्गल्लान, ब्राह्मण आणि गृहपती.

นามานมิติ กิมตฺถํ? เทวทตฺโต ปจติ, ยญฺญทตฺโต ปจติ.

'नामांचे' असे कशासाठी म्हटले आहे? 'देवदत्त शिजवतो', 'यज्ञदत्त शिजवतो'.

ยุตฺตตฺโถติ กิมตฺถํ? ภโต รญฺโญ ปุตฺโต เทวทตฺตสฺส.

'परस्पर संबंध असलेला अर्थ' असे कशासाठी म्हटले आहे? 'राजाचा सेवक', 'देवदत्ताचा मुलगा'.

สมาสอิจฺจเนน กฺวตฺโถ? กฺวจิ สมาสนฺตคตานมการนฺโต.

'समास' या संज्ञेचा काय उपयोग आहे? 'क्वचि समासंतगतानामकारंतो' या सूत्रात उपयोग होण्यासाठी.

๓๑๗, ๓๓๒. เตสํ วิภตฺติโย โลปา จ.

३१७, ३३२. त्यांच्या विभक्तींचा लोप होतो.

เตสํ ยุตฺตตฺถานํ สมาสานํ วิภตฺติโย โลปา จ โหนฺติ.

त्या परस्पर संबंध असलेल्या अर्थाच्या समासांमधील विभक्तींचा लोप होतो.

กถินทุสฺสํ[Pg.163], อาคนฺตุกภตฺตํ.

कठिन वस्त्र, पाहुण्यांचे भोजन.

เตสํคหเณน สมาสตทฺธิตาขฺยาตกิตกานํ วิภตฺติปจฺจยปทกฺขราคมา จ โลปา โหนฺติ. วาสิฏฺโฐ, เวนเตยฺโย.

"तेसं" (त्यांचे) हे ग्रहण केल्याने समास, तद्धित, आख्यात (क्रियापद) आणि कृदंत (कितक) यांच्या विभक्ती, प्रत्यय, पद, अक्षरे आणि आगम यांचाही लोप होतो. जसे की, वासिठ्ठो (वसिष्ठाचा पुत्र), वेनतेय्यो (विनतेचा पुत्र).

จคฺคหณ มวธารณตฺถํ, ปภงฺกโร, อมตทฺทโท, เมธงฺกโร, ทีปงฺกโร.

"च" चे ग्रहण हे अवधारण (नियमन/मर्यादा) करण्यासाठी आहे. जसे की, पभंकरो (प्रकाश निर्माण करणारा - सूर्य), अमतद्ददो (अमृत देणारा), मेधंकरो (मेधंकर बुद्ध), दीपंकरो (दीपंकर बुद्ध).

๓๑๘, ๓๓๓. ปกติ จสฺส สรนฺตสฺส.

३१८, ३३३. आणि स्वरांत (स्वराने शेवट होणाऱ्या) शब्दांचे मूळ रूप (प्रकृती) कायम राहते.

ลุตฺตาสุ วิภตฺตีสุ อสฺส สรนฺตสฺส ลิงฺคสฺส ปกติรูปานิ โหนฺติ.

विभक्तींचा लोप झाला असता, त्या स्वरांत प्रातिपदिक (लिंग) शब्दांची मूळ रूपे कायम राहतात.

จกฺขุโสตํ, มุขนาสิกํ, ราชปุตฺโต, ราชปุริโส.

चक्षु आणि श्रोत्र (डोळा आणि कान); मुख आणि नासिका (तोंड आणि नाक); राजपुत्र (राजाचा मुलगा); राजपुरुष (राजाचा माणूस).

๓๑๙, ๓๓๐. อุปสคฺคนิปาตปุพฺพโก อพฺยยีภาโว.

३१९, ३३०. ज्या समासाच्या सुरुवातीला उपसर्ग किंवा निपात असतो, त्याला "अव्ययीभाव" (अव्ययीभाव समास) म्हणतात.

อุปสคฺคนิปาตปุพฺพโก สมาโส อพฺยยีภาวสญฺโญ โหติ.

उपसर्ग किंवा निपात पूर्वपदी असलेल्या समासाला 'अव्ययीभाव' संज्ञा प्राप्त होते.

นครสฺส [Pg.164] สมีเป ปวตฺตติ กถา อิติ อุปนครํ, ทรถานํ อภาโว นิทฺทรถํ, มกสานํ อภาโว นิมฺมกสํ, วุฑฺฒานํ ปฏิปาฏิ ยถาวุฑฺฒํ, เย เย วุฑฺฒา วา ยถาวุฑฺฒํ, ชีวสฺส ยตฺตโก ปริจฺเฉโท ยาวชีวํ, จิตฺตมธิกิจฺจ ปวตฺตนฺติ เต ธมฺมาติ อธิจิตฺตํ, ปพฺพตสฺส ติโร ติโรปพฺพตํ, โสตสฺส ปติ ปวตฺตติ นาวา อิติ ปติโสตํ, ปาสาทสฺส อนฺโต อนฺโตปาสาทํ.

नगराच्या जवळ जी चर्चा चालते ते 'उपनगरं'; दराथांचा (क्लेश/थकवा) अभाव म्हणजे 'निद्दरथं'; डासांचा अभाव म्हणजे 'निम्मकसं'; वृद्धांच्या (ज्येष्ठांच्या) अनुक्रमानुसार म्हणजे 'यथावुड्ढं'; जितके आयुष्य आहे तितके म्हणजे 'यावजीवं'; चित्ताला अनुसरून जे धर्म प्रवृत्त होतात ते 'अधिचित्तं'; पर्वताच्या पलीकडे म्हणजे 'तिरोपब्बतं'; प्रवाहाच्या विरुद्ध जाणारी नौका म्हणजे 'पतिसोतं'; प्रासादाच्या (राजवाड्याच्या) आत म्हणजे 'अन्तोपासादं'.

อพฺยยีภาวมิจฺจเนน กฺวตฺโถ? อํวิภตฺตีน มการนฺตา อพฺยยีภาวา.

"अव्ययीभाव" असे म्हणण्याचे काय प्रयोजन आहे? "अंविभत्तीनं अकारंता अव्ययीभावा" या सूत्रात 'अव्ययीभाव' संज्ञेच्या उपयोगासाठी.

๓๒๐, ๓๓๕. โส นปุํสกลิงฺโค.

३२०, ३३५. तो नपुंसकलिंगी असतो.

โส อพฺยยีภาวสมาโส นปุํสกลิงฺโคว ทฏฺฐพฺโพ.

तो अव्ययीभाव समास नपुंसकलिंगीच मानला पाहिजे.

กุมารีสุ อธิกิจฺจ ปวตฺตติ กถา อิติ อธิกุมาริ, วธุยา สมีเป ปวตฺตติ กถา อิติ อุปวธุ, คงฺคาย สมีเป ปวตฺตติ กถา อิติ อุปคงฺคํ, มณิกาย สมีเป ปวตฺตติ กถา อิติ อุปมณิกํ.

कुमारींविषयी (मुलींविषयी) जी चर्चा चालते ती 'अधिकुमारि'; सुनेच्या जवळ जी चर्चा चालते ती 'उपवधु'; गंगेच्या जवळ जी चर्चा चालते ते 'उपगंगं'; मोठ्या भांड्यापाशी (मण्यापाशी) जी चर्चा चालते ते 'उपमणिकं'.

๓๒๑, ๓๔๙. ทิคุสฺเสกตฺตํ.

३२१, ३४९. द्विगु समासात एकवचन (एकत्व) असते.

ทิคุสฺส สมาสสฺส เอกตฺตํ โหติ, นปุํสกลิงฺคตฺตญฺจ.

द्विगु समासाचे एकवचन होते आणि नपुंसकलिंगत्वही होते.

ตโย [Pg.165] โลกา ติโลกํ, ตโย ทณฺฑา ติทณฺฑํ, ตีณิ นยนานิ ตินยนํ, ตโย สิงฺคา ติสิงฺคํ. จตสฺโส ทิสา จตุทฺทิสํ, ปญฺจ อินฺทฺริยานิ ปญฺจินฺทฺริยํ.

तीन लोक म्हणजे 'तिलोकं'; तीन दंड म्हणजे 'तिदंडं'; तीन नेत्र म्हणजे 'तिनयनं'; तीन शिंगे म्हणजे 'तिसिंगं'; चार दिशा म्हणजे 'चतुद्दिसं'; पाच इंद्रिये म्हणजे 'पञ्चiन्द्रियं'.

๓๒๒, ๓๕๙. ตถา ทฺวนฺเท ปาณิ ตูริย โยคฺคเสนงฺคขุทฺทชนฺตุก วิวิธวิรุทฺธ วิสภาคตฺถาทีนญฺจ.

३२२, ३५९. त्याचप्रमाणे, प्राण्यांचे अवयव (पाणि-अंग), वाद्यांचे अवयव (तूरिय-अंग), वाहनांचे अवयव (योग्ग-अंग), सैन्याचे अवयव (सेनांग), लहान जीवजंतू (खुद्दजंतुक), परस्परांचे नैसर्गिक शत्रू (विविधविरुद्ध), विरुद्ध अर्थाचे शब्द (विसभागत्य) इत्यादींच्या द्वंद्व समासातही (एकवचन आणि नपुंसकलिंग होते).

ตถา ทฺวนฺเท สมาเส ปาณิ ตูริย โยคฺค เสนงฺคขุทฺทชนฺตุก วิวิธวิรุทฺธ วิสภาคตฺถอิจฺเจวมาทีนํ เอกตฺตํ โหติ, นปุํสกลิงฺคตฺตญฺจ.

त्याचप्रमाणे, द्वंद्व समासामध्ये प्राण्यांचे अवयव, वाद्ये, वाहनाचे अवयव, सैन्याचे अवयव, लहान जीव, विविध प्रकारचे शत्रू आणि परस्परविरोधी अर्थ असणारे शब्द इत्यादींचे एकवचन आणि नपुंसकलिंग होते.

ตํ ยถา? จกฺขุ จ โสตญฺจ จกฺขุโสตํ, มุขญฺจ นาสิกา จ มุขนาสิกํ, ฉวิ จ มํสญฺจ โลหิตญฺจ ฉวิมํสโลหิตํ. เอวํ ปาณฺยงฺคตฺเถ.

ते कसे? 'चक्खुसोतं' (डोळा आणि कान); 'मुखनासिकं' (तोंड आणि नाक); 'छविमंसलोहितं' (त्वचा, मांस आणि रक्त). अशा प्रकारे प्राण्यांच्या अवयवांच्या अर्थामध्ये.

สงฺโข จ ปณโว จ สงฺขปณวํ, คีตญฺจ วาทิตญฺจ คีตวาทิตํ, ททฺทริ จ ฑิณฺฑิโม จ ททฺทริฑิณฺฑิมํ. เอวํ ตูริยงฺคตฺเถ.

'संखपणवं' (शंख आणि ढोल); 'गीतवादितं' (गायन आणि वादन); 'दद्दरिडिंडिमं' (दद्दरि आणि डिंडिम - वाद्यांचे प्रकार). अशा प्रकारे वाद्यांच्या अर्थामध्ये.

ผาโล จ ปาจนญฺจ ผาลปาจนํ, ยุคญฺจ นงฺคลญฺจ ยุคนงฺคลํ. เอวํ โยคฺคงฺคตฺเถ.

'फालपाचनं' (नांगराचा फाळ आणि आरणी); 'युगनंगलं' (जू आणि नांगर). अशा प्रकारे वाहनाच्या अवयवांच्या अर्थामध्ये.

อสิ จ จมฺมญฺจ อสิจมฺมํ, ธนุ จ กลาโป จ ธนุกลาปํ, หตฺถี จ อสฺโส จ หตฺถิอสฺสํ, รโถ จ ปตฺติโก จ รถปตฺติกํ. เอวํ เสนงฺคตฺเถ.

'असिचम्मं' (तलवार आणि ढाल); 'धनुक्लापं' (धनुष्य आणि बाणाचा भाता); 'हत्थिअस्सं' (हत्ती आणि घोडा); 'रथपत्तिकं' (रथ आणि पायदळ सैनिक). अशा प्रकारे सैन्याच्या अवयवांच्या अर्थामध्ये.

ฑํสา [Pg.166] จ มกสา จ ฑํสมกสํ, กุนฺโถ จ กิปิลฺลิโก จ กุนฺถกิปิลฺลิกํ, กีโฏ จ สรีสโป จ กีฏสรีสปํ. เอวํ ขุทฺทชนฺตุกตฺเถ.

'दंसमकसं' (डास आणि माशी); 'कुन्थकिपिल्लिकं' (लहान मुंगी आणि लाल मुंगी); 'कीटसरीसपं' (कीटक आणि सरपटणारे प्राणी). अशा प्रकारे लहान जीवांच्या अर्थामध्ये.

อหิ จ นกุโล จ อหินกุลํ, พิฬาโร จ มูสิโก จ พิฬารมูสิกํ, กาโก จ อุลูโก จ กาโกลูกํ. เอวํ วิวิธวิรุทฺธตฺเถ.

'अहिनकुलं' (साप आणि मुंगूस); 'बिळारमूसिकं' (मांजर आणि उंदीर); 'काकोलूकं' (कावळा आणि घुबड). अशा प्रकारे स्वाभाविक शत्रूंच्या (परस्पर विरोधी जीवांच्या) अर्थामध्ये.

สีลญฺจ ปญฺญาณญฺจ สีลปญฺญาณํ, สมโถ จ วิปสฺสนา จ สมถวิปสฺสนํ, วิชฺชา จ จรณญฺจ วิชฺชาจรณํ. เอวํ วิสภาคตฺเถ.

'सीलपञ्ञाणं' (शील आणि प्रज्ञा); 'समथविपस्सनं' (शमथ आणि विपश्यना); 'विज्जाचरणं' (विद्या आणि आचरण). अशा प्रकारे भिन्न स्वभाव किंवा परस्परविरोधी अर्थांच्या बाबतीत.

อาทิคฺคหณํ กิมตฺถํ? ทาสี จ ทาโส จ ทาสิทาสํ, อิตฺถี จ ปุมา จ อิตฺถิปุมํ, ปตฺโต จ จีวรญฺจ ปตฺตจีวรํ, ฉตฺตญฺจ อุปาหนา จ ฉตฺตุปาหนํ, ติกญฺจ จตุกฺกญฺจ ติกจตุกฺกํ, เวโน จ รถกาโร จ เวนรถการํ, สากุณิโก จ มาควิโก จ สวกุณิกมาควิกํ, ทีโฆ จ มชฺฌิโม จ ทีฆมชฺฌิมํ อิจฺเจวมาทิ.

'आदि' (इत्यादी) हा शब्द घेण्याचा उद्देश काय? खालील शब्दांचा समावेश करण्यासाठी: 'दासीदासं' (दासी आणि दास); 'इत्थिपुमं' (स्त्री आणि पुरुष); 'पत्तचीवरं' (पात्र आणि चीवर); 'छत्तुपाहनं' (छत्री आणि पादत्राणे); 'तिकचतुक्कं' (त्रिक आणि चतुष्क); 'वेणरथकारं' (वेणू विणणारा आणि रथ बनवणारा); 'साकुणिकमागविकं' (पक्षी पकडणारा आणि शिकारी); 'दीघमज्झिमं' (दीर्घ आणि मध्यम) इत्यादी.

๓๒๓, ๓๖๐. วิภาสา รุกฺข ติณ ปสุข น ธญฺญ ชนปทาทีนญฺจ.

३२३, ३६०. वृक्ष (झाड), तृण (गवत), पशू (प्राणी), धन (संपत्ती), धान्य, जनपद (देश/प्रदेश) इत्यादींच्या बाबतीत हा नियम वैकल्पिकरित्या लागू होतो.

รุกฺขติณ ปสุ ธน ธญฺญ ชนปทอิจฺเจวมาทีนํ วิภาสา เอกตฺตํ โหติ, นปุํสกลิงฺคตฺตญฺจ ทฺวนฺเท สมาเส. อสฺสตฺโถ [Pg.167] จ กปีตโน จ อสฺสตฺถกปีตนํ, อสฺสตฺถกปีตนา วา. อุสีรญฺจ พีรณญฺจ อุสีรพีรณํ, อุสีรพีรณา วา. อโช จ เอฬโก จ อเชฬกํ, อเชฬกา วา. หิรญฺญญฺจ สุวณฺณญฺจ หิรญฺญสุวณฺณํ, หิรญฺญสุวณฺณา วา. สาลิ จ ยโว จ สาลิยวํ, สาลิยวา วา. กาสี จ โกสลา จ กาสิโกสลํ, กาสิโกสลา วา.

द्वंद्व समासामध्ये वृक्ष, तृण, पशू, धन, धान्य, जनपद इत्यादी शब्दांचे वैकल्पिकरित्या एकवचन आणि नपुंसकलिंग होते. जसे की, 'अस्सत्थकपीतनं' किंवा 'अस्सत्थकपीतना' (पिंपळ आणि पायर); 'उसीरबीरणं' किंवा 'उसीरबीरणं' (वाळा आणि खसखस); 'अजेळकं' किंवा 'अजेळका' (बकरा आणि मेंढी); 'हिरञ्ञसुवण्णं' किंवा 'हिरञ्ञसुवण्णा' (चांदी आणि सोने); 'साळियवं' किंवा 'साळियवा' (तांदूळ आणि जव); 'कासिकोसलं' किंवा 'कासिकोसला' (काशी आणि कोसल).

อาทิคฺคหณํ กิมตฺถํ? สาวชฺชญฺจ อนวชฺชญฺจ สาวชฺชานวชฺชํ, สาวชฺชา นวชฺชา วา. หีนญฺจ ปณีตญฺจ หีนปณีตํ. หีนปณีตา วา. กณฺโห จ สุกฺโก จ กณฺหสุกฺกํ, กณฺหสุกฺกา วา.

'आदि' (इत्यादी) हा शब्द घेण्याचा उद्देश काय? इतर उदाहरणांमध्येही हा नियम लागू करण्यासाठी. जसे की, 'सावज्जानवज्जं' किंवा 'सावज्जानवज्जा' (दोषयुक्त आणि दोषरहित); 'हीनपणीतं' किंवा 'हीनपणीता' (हीन आणि श्रेष्ठ); 'कण्हसुक्कं' किंवा 'कण्हसुक्का' (काळा आणि पांढरा).

๓๒๔, ๓๓๙. ทฺวิปเท ตุลฺยาธิกรเณ กมฺมธารโย.

३२४, ३३९. जेव्हा समान अधिकरण (एकाच गोष्टीचा निर्देश करणारे) असलेले दोन शब्द एकत्र येतात, तेव्हा 'कर्मधारय' समास होतो.

ทฺเว ปทานิ ตุลฺยาธิกรณานิ ยทา สมสฺยนฺเต, ตทา โส สมาโส กมฺมธารยสญฺโญ โหติ.

जेव्हा समान अधिकरण असलेले दोन शब्द एकत्र जोडले जातात, तेव्हा त्या समासाला 'कर्मधारय समास' असे नाव दिले जाते.

มหนฺโต [Pg.168] จ โส ปุริโส จาติ มหาปุริโส, กณฺโห จ โส สปฺโป จาติ กณฺหสปฺโป, นีลญฺจ ตํ อุปฺปลญฺจาติ นีลุปฺปลํ, โลหิตญฺจ ตํ จนฺทนญฺจาติ โลหิตจนฺทนํ, พฺราหฺมณี จ สา ทาริกา จาติ พฺราหฺมณทาริกา, ขตฺติยา จ สา กญฺญา จาติ ขตฺติยกญฺญา.

जो महान आहे असा पुरुष म्हणजे 'महापुरिसो' (महापुरुष); जो काळा आहे असा साप म्हणजे 'कण्हसप्पो' (काळा साप); जे निळे आहे असे कमळ म्हणजे 'नीलुप्पलं' (निळे कमळ); जे तांबडे आहे असे चंदन म्हणजे 'लोहितचंदनं' (तांबडे चंदन); जी ब्राह्मण आहे अशी मुलगी म्हणजे 'ब्राह्मणदारिका' (ब्राह्मण मुलगी); जी क्षत्रिय आहे अशी कन्या म्हणजे 'खत्तियकञ्ञा' (क्षत्रिय कन्या).

กมฺมธารยอิจฺจเนน กฺวตฺโถ? กมฺมธารยสญฺเญ จ.

'कर्मधारय' असे का म्हटले आहे? 'कम्मधारयसञ्ञे च' (सूत्र ३३२) या सूत्रात 'कर्मधारय' या संज्ञेचा वापर करण्यासाठी.

๓๒๕, ๓๔๘. สงฺขฺยาปุพฺโพ ทิคุ.

३२५, ३४८. ज्या कर्मधारय समासाचे पहिले पद संख्यावाचक असते, त्याला 'द्विगु' समास म्हणतात.

สงฺขฺยาปุพฺโพ กมฺมธารยสมาโส ทิคุสญฺโญ โหติ.

ज्या कर्मधारय समासाचे पहिले पद संख्यावाचक असते, त्या समासाला 'द्विगु समास' ही संज्ञा प्राप्त होते.

ตีณิ มลานิ ติมลํ, ตีณิ ผลานิ ติผลํ, ตโย โลกา ติโลกํ, ตโย ทณฺฑา ติทณฺฑํ, จตสฺโส ทิสา จตุทฺทิสํ, ปญฺจ อินฺทฺริยานิ ปญฺจินฺทฺริยํ, สตฺต โคทาวริโย สตฺตโคทาวรํ.

तीन मळ म्हणजे 'तिमलं' (त्रिमल); तीन फळे म्हणजे 'तिफलं' (त्रिफळा); तीन लोक म्हणजे 'तिलोकं' (त्रिलोक); तीन दंड म्हणजे 'तिदण्डं' (त्रिदंड); चार दिशा म्हणजे 'चतुद्दिसं' (चतुर्दिशा); पाच इंद्रिये म्हणजे 'पञ्चiन्द्रियं' (पंचेंद्रिय); सात गोदावरी नद्या म्हणजे 'सत्तगोदावरं' (सप्तगोदावरी).

ทิคุอิจฺจเนน กฺวตฺโถ? ทิคุสฺเส กตฺตํ.

'द्विगु' असे म्हणण्याचा काय उद्देश आहे? 'दिगुस्सेकत्तं' (सूत्र ३२१) या सूत्रात 'द्विगु' या संज्ञेचा वापर करण्यासाठी.

๓๒๖, ๓๔๑. อุเภ ตปฺปุริสา.

३२६, ३४१. हे दोन्ही 'तत्पुरुष' समास आहेत.

อุเภ ทิคุกมฺมธารยสมาสา ตปฺปุริสสญฺญา โหนฺติ.

द्विगु आणि कर्मधारय हे दोन्ही समास 'तत्पुरुष' संज्ञक असतात.

น พฺราหฺมโณ อพฺราหฺมโณ, น วสโล อวสโล, น ภิกฺขุ อภิกฺขุ, น ปญฺจวสฺสํ อปญฺจวสฺสํ, น [Pg.169] ปญฺจปูลี อปญฺจปูลี, น สตฺตโคทาวรํอสตฺตโคทาวรํ, น ทสควํ อทสควํ, น ปญฺจควํ อปญฺจควํ.

जो ब्राह्मण नाही तो 'अब्राह्मणो' (अब्राह्मण); जो वृषल (हीन कुळातील) नाही तो 'अवसलो' (अवृषल); जो भिक्खू नाही तो 'अभिक्खु' (अभिक्खू); जे पाच वर्षांचे नाही ते 'अपञ्चवस्सं'; ज्या पाच पेंड्या नाहीत त्या 'अपञ्चपुली'; ज्या सात गोदावरी नद्या नाहीत त्या 'असत्तगोदावरं'; ज्या दहा गाई नाहीत त्या 'अदसगवं'; ज्या पाच गाई नाहीत त्या 'अपञ्चगवं'.

ตปฺปุริสอิจฺจเนน กฺวตฺโถ? อตฺตํ นสฺส ตปฺปุริเส.

'तत्पुरुष' असे म्हणण्याचा काय उद्देश आहे? 'अत्तं नस्स तत्पुरिसे' (तत्पुरुष समासात 'न' च्या जागी 'अ' होणे) या नियमासाठी.

๓๒๗, ๓๕๑. อมาทโย ปรปเทภิ.

३२७, ३५१. "अं" इत्यादी (विभक्ती प्रत्यय) पुढील पदांसोबत (समास पावतात).

ตา อมาทโย นาเมหิ ปรปเทภิ ยทา สมสฺยนฺเต, ตทา โส สมาโส ตปฺปุริสสญฺโญ โหติ.

जेव्हा ते "अं" इत्यादी (विभक्ती प्रत्यय) पुढील नामांसोबत एकत्र येतात (समास पावतात), तेव्हा त्या समासाला "तत्पुरुष" (तप्पुरिस) संज्ञा प्राप्त होते.

ภูมึ คโต ภูมิคโต, สพฺพรตฺตึ โสภโณ สพฺพรตฺติโสภโณ. อปายํ คโต อปายคโต, อิสฺสเรน กตํ อิสฺสรกตํ, สลฺเลน วิทฺโธ สลฺลวิทฺโธ, กถินสฺส ทุสฺสํ กถินทุสฺสํ, อาคนฺตุกสฺส ภตฺตํ อาคนฺตุกภตฺตํ, เมถุนา อเปโต เมถุนาเปโต, โจรา ภยํ โจรภยํ, รญฺโญ ปุตฺโต ราชปุตฺโต, ธญฺญานํ ราสิ ธญฺญราสิ, รูเป สญฺญา รูปสญฺญา, สํสาเร ทุกฺขํ สํสารทุกฺขํ.

"भूमिं गतो = भूमिगतो" (भूमीला गेलेला); "सब्बरत्तिं सोभणो = सब्बरत्तिसोभणो" (संपूर्ण रात्र सुंदर असणारा); "अपायं गतो = apāyagato" (नरकात/अपायात गेलेला); "इस्सरेण कतं = इस्सरकतं" (ईश्वराने/निर्मात्याने केलेले); "सल्लेण विद्धो = सल्लविद्धो" (बाणाने विंधलेला); "कठिनस्स दुस्सं = कठिनदुस्सं" (कठिन संस्कारासाठीचे वस्त्र); "आगन्तुकस्स भत्तं = आगन्तुकभत्तं" (पाहुण्यासाठीचे भोजन); "मेथुना अपेतो = मेथुनापेतो" (मैथुनापासून दूर गेलेला); "चोरा भयं = चोरभयं" (चोरांचे भय); "रञ्ञो पुत्तो = राजपुत्तो" (राजाचा पुत्र); "धञ्ञानं रासि = धञ्ञरासि" (धान्याची रास); "रूपे सञ्ञा = रूपसञ्ञा" (रूपाविषयीची संज्ञा); "संसारे दुक्खं = संसारदुक्खं" (संसारातील दुःख).

๓๒๘, ๓๕๒. อญฺญปทตฺเถสุ พหุพฺพีหิ.

३२८, ३५२. इतर शब्दांच्या अर्थामध्ये "बहुव्रीहि" (बहुब्बीहि) समास होतो.

อญฺเญสํ ปทานํ อตฺเถสุ ทฺเว นามานิ พหูนิ นามานิ ยทา สมสฺยนฺเต, ตทา โส สมาโส พหุพฺพีหิ สญฺโญ โหติ.

जेव्हा इतर शब्दांच्या अर्थामध्ये दोन किंवा अनेक नामे एकत्र येतात (समास पावतात), तेव्हा त्या समासाला "बहुव्रीहि" (बहुब्बीहि) संज्ञा प्राप्त होते.

อาคตา [Pg.170] สมณา อิมํ สงฺฆารามํ โสยํ อาคตสมโณ, สงฺฆาราโม. ชิตานิ อินฺทฺริยานิ อเนน สมเณน โสยํ ชิตินฺทฺริโย, สมโณ. ทินฺโน สุงฺโก ยสฺส รญฺโญ โสยํ ทินฺนสุงฺโก, ราชา. นิคฺคตา ชนา อสฺมา คามา โสยํ นิคฺคตชโน, คาโม. ฉินฺโน หตฺโต ยสฺส ปุริสสฺส โสยํ ฉินฺนหตฺโถ, ปุริโส. สมฺปนฺนานิ สสฺสานิ ยสฺมึ ชนปเท โสยํ สมฺปนฺนสสฺโส, ชนปโท.

"आगता समणा इमं संघारामं सोऽयं आगतसमणो, संघारामों" - या संघारामात (इमं संघारामं) श्रमण आले आहेत (आगता समणा), तो हा (सो अयं) 'आगतश्रमण' संघाराम होय. "जितानि इन्द्रियानि अनेन समणेन सोऽयं जितिन्द्रियो, समणो" - या श्रमणाने (अनेन समणेन) इंद्रिये जिंकली आहेत (जितानि इन्द्रियानि), तो हा (सो अयं) 'जितेन्द्रिय' श्रमण होय. "दिन्नो सुङ्को यस्स रञ्ञो सोऽयं दिन्नसुङ्को, राजा" - ज्या राजाला (यस्स रञ्ञो) कर दिला गेला आहे (दिन्नो सुङ्को), तो हा (सो अयं) 'दत्तकर' राजा होय. "निग्गता जना अस्मा गामा सोऽयं निग्गतजनो, गामो" - या गावातून (अस्मा गामा) लोक निघून गेले आहेत (निग्गता जना), तो हा (सो अयं) 'निर्जन' गाव होय. "छिन्नो हत्तो यस्स पुरिसस्स सोऽयं छिन्नहत्थो, पुरिसो" - ज्या माणसाचा (यस्स पुरिसस्स) हात कापला गेला आहे (छिन्नो हत्तो), तो हा (सो अयं) 'छिन्नहस्त' (हात कापलेला) माणूस होय. "सम्पन्नानि सस्सानि यस्मिं जनपदे सोऽयं सम्पन्नसस्सो, जनपदो" - ज्या जनपदात (यस्मिं जनपदे) धान्य समृद्ध आहे (सम्पन्नानि सस्सानि), तो हा (सो अयं) 'सम्पन्नसस्य' (धान्यसमृद्ध) जनपद होय.

นิคฺโรธสฺส ปริมณฺฑโล นิคฺโรธปริมณฺฑโล, นิคฺโรธปริมณฺฑโล อิว ปริมณฺฑโล โย ราชกุมาโร โสยํ นิคฺโรธปริมณฺฑโล. อถ วา นิคฺโรธปริมณฺฑโล อิว ปริมณฺฑโล ยสฺส ราชกุมารสฺส โสยํ นิคฺโรธปริมณฺฑโล, ราชกุมาโร.

"निग्रोधस्स परिमण्डलो = निग्रोधपरिमण्डलो" - वडाच्या झाडाचा (निग्रोधस्स) वेढा/घेर (परिमण्डलो) म्हणजे 'निग्रोधपरिमण्डल'. "निग्रोधपरिमण्डलो इव परिमण्डलो यो राजकुमारो सोऽयं निग्रोधपरिमण्डलो" - ज्या राजकुमाराचा (यो राजकुमारो) वेढा/शारीरिक प्रमाण (परिमण्डलो) वडाच्या वेढ्यासारखा (निग्रोधपरिमण्डलो इव) आहे, तो हा (सो अयं) 'निग्रोधपरिमण्डल' (वडासारखा सुप्रमाण शरीर असलेला) होय. "अथ वा निग्रोधपरिमण्डलो इव परिमण्डलो यस्स राजकुमारस्स सोऽयं निग्रोधपरिमण्डलो, राजकुमारो" - अथवा, ज्या राजकुमाराचे (यस्स राजकुमारस्स) शारीरिक प्रमाण वडाच्या वेढ्यासारखे आहे, तो हा 'निग्रोधपरिमण्डल' राजकुमार होय.

จกฺขุโน ภูโต จกฺขุภูโต, จกฺขุภูโต อิว ภูโต โย ภควา โสยํ จกฺขุภูโต, ภควา.

"चक्खुनो भूतो = चक्खुभूतो" - डोळा झालेला (चक्खुभूतो). "चक्खुभूतो इव भूतो यो भगवा सोऽयं चक्खुभूतो, भगवा" - जे भगवान (यो भगवा) डोळ्यासारखे (ज्ञानचक्षूसारखे) झाले आहेत (चक्खुभूतो इव भूतो), ते हे (सो अयं) 'चक्षुभूत' (ज्ञानस्वरूप) भगवान होत.

สุวณฺณสฺส วณฺโณ สุวณฺณวณฺโณ, สุวณฺณวณฺโณ วิย วณฺโณ ยสฺส ภควโต โสยํ สุวณฺณวณฺโณ, ภควา.

"सुवण्णस्स वण्णो = सुवण्णवण्णो" - सोन्याचा (सुवण्णस्स) वर्ण (वण्णो) म्हणजे 'सुवर्णवर्ण'. "सुवण्णवण्णो विय वण्णो यस्स भगवतो सोऽयं सुवण्णवण्णो, भगवा" - ज्या भगवंतांचा (यस्स भगवतो) वर्ण सोन्याच्या वर्णासारखा (सुवण्णवण्णो विय) आहे, ते हे (सो अयं) 'सुवर्णवर्ण' भगवान होत.

พฺรหฺมุโน สโร พฺรหฺมสฺสโร, พฺรหฺมสฺสโร วิย สโร ยสฺส ภควโต โสยํ พฺรหฺมสฺสโร, ภควา.

"ब्रह्मुनो सरो = ब्रह्मस्सरो" - ब्रह्माचा (ब्रह्मुनो) स्वर/आवाज (सरो) म्हणजे 'ब्रह्मस्वर'. "ब्रह्मस्सरो विय सरो यस्स भगवतो सोऽयं ब्रह्मस्सरो, भगवा" - ज्या भगवंतांचा (यस्स भगवतो) स्वर ब्रह्माच्या स्वरासारखा (ब्रह्मस्सरो विय) आहे, ते हे (सो अयं) 'ब्रह्मस्वर' भगवान होत.

สยํ [Pg.171] ปติต ปณฺณ ปุปฺผผลวายุโตยาหาราติ ปณฺณญฺจ ปุปฺผญฺจ ผลญฺจ ปณฺณปุปฺผผลานิ, สยเมว ปติตานิ สยํปติตานิ, สยํปติตานิ จ ตานิ ปณฺณปุปฺผผลานิ เจติ สยํปติตปณฺณปุปฺผผลานิ วายุ จ โตยญฺจ วายุโตยานิ, สยํปติตปณฺณปุปฺผผลานิ จ วายุโตยานิ จ สยํปติตปณฺณปุปฺผผลวายุโตยานิ. สยํปติตปณฺณปุปฺผผลวายุโตยานิ อาหารา เยสํ เต สยํปติตปณฺณปุปฺผผลวายุโตยาหารา, อิสโย. ยเมตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. อยํ ปน ทฺวนฺทกมฺมธารยคพฺโภ ตุลฺยาธิกรณปหุพฺพีหิ.

"सयं पतित पण्ण पुप्फफलवायुतोयाहारा" म्हणजे - पान (पण्णञ्च), फूल (पुप्फञ्च) आणि फळ (फलञ्च) हे 'पण्णपुप्फफलानि' (पाने, फुले व फळे) [द्वंद्व समास]. स्वतःहूनच (सयमेव) गळून पडलेली (पतितानि) ती 'सयं पतितानि' (स्वतः गळून पडलेली) [कर्मधारय समास]. स्वतः गळून पडलेली (सयं पतितानि) आणि ती पाने, फुले व फळे (तानि पण्णपुप्फफलानि च) मिळून 'सयं पतितपण्णपुप्फफलानि' (स्वतः गळून पडलेली पाने, फुले व फळे) [कर्मधारय समास]. वायू (वायु च) आणि पाणी (तोयञ्च) मिळून 'वायुतोयानि' (वायू आणि पाणी) [द्वंद्व समास]. स्वतः गळून पडलेली पाने, फुले व फळे (सयं पतितपण्णपुप्फफलानि च) आणि वायू व पाणी (वायुतोयानि च) मिळून 'सयं पतितपण्णपुप्फफलवायुतोयानि' [द्वंद्व समास]. स्वतः गळून पडलेली पाने, फुले व फळे आणि वायू व पाणी हाच ज्यांचा आहार आहे (आहारा येसं), ते 'सयं पतितपण्णपुप्फफलवायुतोयाहारा' ऋषी (इसयो) होत. याविषयी जे काही सांगायचे आहे (यं एत्थ वत्तब्बं), ते खालीच (खरे तर वरच) सांगितले आहे (तं हेट्ठा वृत्तमेव). हा द्वंद्व आणि कर्मधारय गर्भ असलेला समानाधिकरण बहुव्रीहि (तुल्याधिकरणबहुब्बीहि) समास आहे.

อถ วา – สยํปติตปณฺณปุปฺผผลวายุโตเยหิ อาหารา เยสํ เต สยํปติตปณฺณปุปฺผผลวายุโตยาหารา. อยํ ปน ภินฺนาธิกรณพหุพฺพีหิ.

अथवा - स्वतः गळून पडलेली पाने, फुले व फळे आणि वायू व पाणी यांच्याद्वारे ज्यांचा आहार आहे (आहारा येसं), ते 'सयं पतितपण्णपुप्फफलवायुतोयाहारा' होत. हा व्यधिकरण बहुव्रीहि (भिन्नाधिकरणबहुब्बीहि) समास आहे.

นานา ทุมปติต ปุปฺผวาสิต สานูติ นานาปการา ทุมา นานาทุมา, นานาทุเมหิ ปติตานิ นานาทุมปติ ตานิ, นานาทุมปติตานิ จ ตานิ ปุปฺผานิ เจติ นานาทุมปติตปุปฺผานิ, นานาทุมปติตปุปฺเผหิ วาสิตา นานาทุมปติตปุปฺผวาสิตา, นานาทุมปติตปุปฺผวาสิตา สานู ยสฺส ปพฺพตราชสฺส โสยํ นานาทุมปติตปุปฺผวาสิตสานุ, ปพฺพตราชา. อยํ ปน กมฺมธารยตปฺปุริสคพฺโภ ตุลฺยาธิกรณพหุพฺพีหิ.

"नाना दुमपतित पुप्फवासित सानू" म्हणजे - नाना प्रकारचे (नानापकारा) वृक्ष (दुमा) म्हणजे 'नानादुमा' [कर्मधारय समास]. नाना वृक्षांवरून गळून पडलेली (नानादुमेहि पतितानि) ती 'नानादुमपतितानि' [तत्पुरुष समास]. नाना वृक्षांवरून गळून पडलेली आणि ती फुले (नानादुमपतितानि च तानि पुप्फानि च) मिळून 'नानादुमपतितपुप्फानि' [कर्मधारय समास]. नाना वृक्षांवरून गळून पडलेल्या फुलांनी सुवासित झालेली (नानादुमपतितपुप्फेहि वासिता) ती 'नानादुमपतितपुप्फवासिता' [तत्पुरुष समास]. ज्या पर्वतराजच्या (यस्स पब्बतराजस्स) दऱ्या/शिखरे (सानू) नाना वृक्षांवरून गळून पडलेल्या फुलांनी सुवासित आहेत, तो हा 'नानादुमपतितपुप्फवासितसानु' पर्वतराज (पब्बतराजा) होय. हा कर्मधारय आणि तत्पुरुष गर्भ असलेला समानाधिकरण बहुव्रीहि (तुल्याधिकरणबहुब्बीहि) समास आहे.

อถ [Pg.172] วา – วาสิตา สานู วาสิตสานุ, สาเปกฺขตฺเต สติปิ คมกตฺตา สมาโส. นานาทุมปติตปุปฺเผหิ วาสิตสานู ยสฺส ปพฺพตราชสฺส โสยํ นานาทุมปติตปุปฺผวาสิตสานุ, ปพฺพตราชา. อยํ ปน ภินฺนาธิกรณพหุพฺพีหิ.

अथवा - सुवासित दऱ्या (वासिता सानू) म्हणजे 'वासितसानु' [कर्मधारय समास]. जरी ते इतर शब्दांवर अवलंबून असले (सापेक्खत्ते सतिपि), तरी अर्थ स्पष्ट करत असल्यामुळे (गमकत्ता) तो समास (समासो) होतो. ज्या पर्वतराजच्या (यस्स पब्बतराजस्स) दऱ्या नाना वृक्षांवरून गळून पडलेल्या फुलांनी सुवासित आहेत, तो हा 'नानादुमपतितपुप्फवासितसानु' पर्वतराज होय. हा व्यधिकरण बहुव्रीहि (भिन्नाधिकरणबहुब्बीहि) समास आहे.

พฺยาลมฺพมฺพุธรพินฺทุจุมฺพิตกูโฏติ อมฺพุํ ธาเรตีติ อมฺพุธโร, โก โส? ปชฺชุนฺโน. วิวิธา อาลมฺโพ พฺยาลมฺโพ, พฺยาลมฺโพ จ โส อมฺพุธโร จาติ พฺยาลมฺพมฺพุธโร, พฺยาลมฺพมฺพุธรสฺส พินฺทู พฺยาลมฺพมฺพุธรพินฺทู, พฺยาลมฺพมฺพุธรพินฺทูหิ จุมฺพิโต พฺยาลมฺพมฺพุธรพินฺทุจุมฺพิโต, พฺยาลมฺพมฺพุเรพินฺทุจุมฺพิโต กูโฏ ยสฺส ปพฺพตราชสฺส โสยํ พฺยาลมฺพมฺพุธรพินฺทุจุมฺพิตกูโฏ. อยํ ปน กมฺมธารยตปฺปุริสคพฺโภ ตุลฺยาธิกรณพหุพฺพีหิ.

"ब्याळम्बम्बुधरबिन्दुचुम्बितकूटो" म्हणजे - पाणी धारण करतो (अम्बुं धारेति) तो 'अम्बुधरो' (जलधर/मेघ). तो कोण? (को सो?) पर्जन्य (पज्जुन्नो). विविध प्रकारे लोंबकळणारा (विविधा आलम्बो) तो 'ब्याळम्बो' [कर्मधारय समास]. विविध प्रकारे लोंबकळणारा आणि तो मेघ (ब्याळम्बो च सो अम्बुधरो चाति) मिळून 'ब्याळम्बम्बुधरो' [कर्मधारय समास]. विविध प्रकारे लोंबकळणाऱ्या मेघाचे थेंब (ब्याळम्बम्बुधरस्स बिन्दू) म्हणजे 'ब्याळम्बम्बुधरबिन्दू' [तत्पुरुष समास]. विविध प्रकारे लोंबकळणाऱ्या मेघाच्या थेंबांनी स्पर्शलेले/चुंबलेले (ब्याळम्बम्बुधरबिन्दूहि चुम्बितो) ते 'ब्याळम्बम्बुधरबिन्दुचुम्बितो' [तत्पुरुष समास]. ज्या पर्वतराजचे (यस्स पब्बतराजस्स) शिखर (कूटो) विविध प्रकारे लोंबकळणाऱ्या मेघाच्या थेंबांनी स्पर्शलेले आहे, तो हा 'ब्याळम्बम्बुधरबिन्दुचुम्बितकूटो' पर्वतराज होय. हा कर्मधारय आणि तत्पुरुष गर्भ असलेला समानाधिकरण बहुव्रीहि (तुल्याधिकरणबहुब्बीहि) समास आहे.

อถ วา – จุมฺพิโต กูโฏ จุมฺพิตกูโฏ, สาเปกฺขตฺเต สติปิ คมกตฺตา สมาโส. พฺยาลมฺพมฺพุธรพินฺทูหิ จุมฺพิตกูโฏ ยสฺส ปพฺพตราชสฺส โสยํ พฺยาลมฺพมฺพุธรพินฺทุจุมฺพิตกูโฏ. อยํ ปน ภินฺนาธิกรณพหุพฺพีหิ.

अथवा - स्पर्शलेले शिखर (चुम्बितो कूटो) म्हणजे 'चुम्बितकूटो' [कर्मधारय समास]. जरी ते इतर शब्दांवर अवलंबून असले, तरी अर्थ स्पष्ट करत असल्यामुळे तो समास होतो. ज्या पर्वतराजचे शिखर विविध प्रकारे लोंबकळणाऱ्या मेघाच्या थेंबांनी स्पर्शलेले आहे, तो हा 'ब्याळम्बम्बुधरबिन्दुचुम्बितकूटो' पर्वतराज होय. हा व्यधिकरण बहुव्रीहि (भिन्नाधिकरणबहुब्बीहि) समास आहे.

อมิต พล ปรกฺกมชุตีติ น มิตา อมิตา, พลญฺจ ปรกฺกโม จ ชุติ จ พลปรกฺกมชุติโย, อมิตา พลปรกฺกมชุติโย ยสฺส โสยํ อมิตพลปรกฺกมชุติ, อยํ ปน กมฺมธารยทฺวนฺทคพฺโภ ตุลฺยาธิกรณพหุพฺพีหิ.

"अमित बल परक्कमजुती" म्हणजे - जे मोजता येत नाही (न मिता) ते 'अमिता' (अमित/अमर्याद) [कर्मधारय समास]. बल (बलञ्च), पराक्रम (परक्कमो च) आणि तेज (जुति च) मिळून 'बलपरक्कमजुतियो' [द्वंद्व समास]. ज्याचे (यस्स) बल, पराक्रम आणि तेज अमित आहे, तो हा 'अमितबलपरक्कमजुती' होय. हा कर्मधारय आणि द्वंद्व गर्भ असलेला समानाधिकरण बहुव्रीहि (तुल्याधिकरणबहुब्बीहि) समास आहे.

ปีโณรกฺขํส [Pg.173] พาหูติ อุโร จ อกฺขญฺจ อํโส จ พาหุ จ อุรกฺขํสพาหโว, ปีณา อุรกฺขํสพาหโว ยสฺส ภควโต โสยํ ปีโณรกฺขํสพาหุ. อยํ ปน ทฺวนฺทวพฺโภ ตุลฺยาธิกรณพหุพฺพีหิ.

"पीणोरक्खंस बाहू" म्हणजे - छाती (उरो च), गळपट्टीचे हाड (अक्खञ्च), खांदा (अंसो च) आणि बाहू (बाहू च) मिळून 'उरक्खंसबाहवो' [द्वंद्व समास]. ज्या भगवंतांची (यस्स भगवतो) छाती, गळपट्टीचे हाड, खांदा आणि बाहू पुष्ट (पीणा) आहेत, ते हे (सो अयं) 'पीणोरक्खंसबाहू' भगवान होत. हा द्वंद्व गर्भ असलेला समानाधिकरण बहुव्रीहि (तुल्याधिकरणबहुब्बीहि) समास आहे.

ปีณ คณฺฑ วทน ถนูรุชฆนาติ คณฺโฑ จ วทนญฺจ ถโน จ อูรุ จ ชฆนญฺจ คณฺฑวทนถนูรุชฆนา, ปีณา คณฺฑวทนถนูรุชฆนา ยสฺสา สายํ ปีณคณฺฑวทนถนูรุชฆนา. อยมฺปิ ทฺวนฺทคพฺโภ ตุลฺยาธิกรณพหุพฺพีหิ.

"पीण गण्ड वदन थनूरुजघना" म्हणजे - गाल (गण्ढो च), मुख (वदनञ्च), स्तन (थनो च), मांडी (ऊरु च) आणि नितंब (जघनञ्च) मिळून 'गण्ढवदनथनूरुजघना' [द्वंद्व समास]. जिचे (यस्सा) गाल, मुख, स्तन, मांडी आणि नितंब पुष्ट (पीणा) आहेत, ती ही (सा अयं) 'पीणगण्ढवदनथनूरुजघना' होय. हा देखील द्वंद्व गर्भ असलेला समानाधिकरण बहुव्रीहि (तुल्याधिकरणबहुब्बीहि) समास आहे.

ววร สุราสุร ครุฑ มนุช ภุชค คนฺธพฺพ มกุฏ กูฏ จุมฺพิต เสลสงฺฆฏฺฏิต จรโณติ สุรา จ อสุรา จ ครุฑา จ มนุชา จ ภุชคา จ คนฺธพฺพา จ สุราสุรครุฑมนุชภุชคคนฺธพฺพา, ปวรา จ เต สุราสุรครุฑมนุชภุชค คนฺธพฺพา เจติ ปวรสุราสุรครุฑมนุชภุชคคนฺธพฺพา, ปวรสุราสุรครุฑมนุชภุชคคนฺธพฺพานํ มกุฏานิ ปวรสุราสุรครุฑมนุชภุชคคนฺธพฺพมกุฏานิ, ปวรสุราสุรครุฑมนุชภุชคคนฺธพฺพมกุฏานํ กูฏานิ ปวรสุราสุรครุฑมนุชภุชคคนฺธพฺพมกุฏกูฏานิ, ปวรสุราสุรครุฑมนุชภุชคคนฺธพฺพมกุฏกูเฏสุ จุมฺพิตา ปวรสุราสุรครุฑมนุชภุชคคนฺธพฺพมกุฏกูฏจุมฺพิตา, ปวรสุราสุรครุฑมนุชภุชคคนฺธพฺพมกุฏกูฏจุมฺพิตา จ เต เสลา จาติ ปวรสุราสุรครุฑมนุชภุชคคนฺธพฺพมกุฏกูฏจุมฺพิตเสลา, ปวรสุราสุร ครุฑมนุชภุชคคนฺธพฺพมกุฏกูฏจุมฺพิตเสเลหิ สงฺฆฏฺฏิตา ปวรสุราสุร ครุฑมนุชภุชคคนฺธพฺพมกุฏกูฏจุมฺพิตเสลสงฺฆฏฺฏิตา, ปวรสุราสุรครุฑมนุชภุชคคนฺธพฺพมกุฏกูฏจุมฺพิตเสลสงฺฆฏฺฏิตา จรณา ยสฺส ตถาคตสฺส โสยํ [Pg.174] ปวรสุราสุรครุฑมนุชภุชคคนฺธพฺพมกุฏกูฏจุมฺพิตเสลสงฺฆฏฺฏิตจรโณ, ตถาคโต, อยํ ปน ทฺวนฺทกมฺมธารยตปฺปุริสคพฺโภ ตุลฺยาธิกรณพหุพฺพีหิ.

"पवरसुरासुरगरुडमनुजभुजगगन्धब्बमकुटकूटचुम्बितसेलसङ्घट्टितचरणो" म्हणजे: देव (सुरा च), असुर (असुरा च), गरुड (गरुडा च), मनुष्य (मनुजा च), नाग (भुजगा च) आणि गंधर्व (गन्धब्बा च) हे 'सुरासुरगरुडमनुजभुजगगन्धब्बा' (देव, असुर, गरुड, मनुष्य, नाग आणि गंधर्व) होत. [द्वंद्व समास] श्रेष्ठ (पवरा च) आणि ते देव, असुर, गरुड, मनुष्य, नाग व गंधर्व (ते सुरासुरगरुडमनुजभुजगगन्धब्बा च) म्हणजे 'पवरसुरासुरगरुडमनुजभुजगगन्धब्बा' (श्रेष्ठ देव, असुर, गरुड, मनुष्य, नाग आणि गंधर्व) होत. [कर्मधारय समास] श्रेष्ठ देव, असुर, गरुड, मनुष्य, नाग आणि गंधर्व यांचे मुकुट (पवरसुरासुरगरुडमनुजभुजगगन्धब्बानं मकुटानि) म्हणजे 'पवरसुरासुरगरुडमनुजभुजगगन्धब्बमकुटानि' होत. [तत्पुरुष समास] श्रेष्ठ देव, असुर, गरुड, मनुष्य, नाग आणि गंधर्व यांच्या मुकुटांची शिखरे (पवरसुरासुरगरुडमनुजभुजगगन्धब्बमकुटानं कूटानि) म्हणजे 'पवरसुरासुरगरुडमनुजभुजगगन्धब्बमकुटकूटानि' होत. [तत्पुरुष समास] श्रेष्ठ देव, असुर, गरुड, मनुष्य, नाग आणि गंधर्व यांच्या मुकुटांच्या शिखरांनी स्पर्श केलेले (पवरसुरासुरगरुडमनुजभुजगगन्धब्बमकुटकूटेसु चुम्बिता) म्हणजे 'पवरसुरासुरगरुडमनुजभुजगगन्धब्बमकुटकूटचुम्बिता' होत. [तत्पुरुष समास] श्रेष्ठ देव, असुर, गरुड, मनुष्य, नाग आणि गंधर्व यांच्या मुकुटांच्या शिखरांनी स्पर्श केलेले आणि ते पाषाण/शिळा (पवरसुरासुरगरुडमनुजभुजगगन्धब्बमकुटकूटचुम्बिता च ते सेला चाति) म्हणजे 'पवरसुरासुरगरुडमनुजभुजगगन्धब्बमकुटकूटचुम्बितसेला' (श्रेष्ठ देव, असुर, गरुड, मनुष्य, नाग आणि गंधर्व यांच्या मुकुटांच्या शिखरांनी स्पर्श केलेल्या शिळा) होत. [कर्मधारय समास] श्रेष्ठ देव, असुर, गरुड, मनुष्य, नाग आणि गंधर्व यांच्या मुकुटांच्या शिखरांनी स्पर्श केलेल्या शिळांशी संघट्टित झालेले (पवरसुरासुरगरुडमनुजभुजगगन्धब्बमकुटकूटचुम्बितसेलेहि सङ्घट्टिता) म्हणजे 'पवरसुरासुरगरुडमनुजभुजगगन्धब्बमकुटकूटचुम्बितसेलसङ्घट्टिता' होत. [तत्पुरुष समास] ज्या तथागतांचे (यस्स तथागतस्स) चरण श्रेष्ठ देव, असुर, गरुड, मनुष्य, नाग आणि गंधर्व यांच्या मुकुटांच्या शिखरांनी स्पर्श केलेल्या शिळांशी संघट्टित झालेले आहेत (पवरसुरासुरगरुडमनुजभुजगगन्धब्बमकुटकूटचुम्बितसेलसङ्घट्टिता चरणा), ते हे (सो अयं) 'पवरसुरासुरगरुडमनुजभुजगगन्धब्बमकुटकूटचुम्बितसेलसङ्घट्टितचरणो' (ज्यांचे चरण श्रेष्ठ देव, असुर, गरुड, मनुष्य, नाग आणि गंधर्व यांच्या मुकुटांच्या शिखरांनी स्पर्श केलेल्या शिळांशी संघट्टित झाले आहेत असे) तथागत होत. हा (अयं पन) द्वंद्व, कर्मधारय आणि तत्पुरुष गर्भ असलेला तुल्याधिकरण बहुव्रीहि समास (द्वन्दकम्मधारयतप्पुरिसगब्भो तुल्याधिकरणबहुब्बीहि) आहे।

อถ วา–สงฺฆฏฺฏิตา จรณา สงฺฆฏฺฏิตจรณา, สาเปกฺขตฺเต สติปิ คมกตฺตา สมาโส. ปวรสุราสุร ครุฑมนุชภุชค คนฺธพฺพมกุฏกูฏจุมฺพิตเสเลหิ สงฺฆฏฺฏิตจรณา ยสฺส ตถาคตสฺส โสยํ ปวรสุราสุรครุฑ มนุชภุชค คนฺธพฺพมกุฏกูฏจุมฺพิตเสลสงฺฆฏฺฏิต จรโณ. อยํ ปน ภินฺนาธิกรณพหุพฺพีหิ.

अथवा – संघट्टित झालेले चरण (सङ्घट्टिता चरणा) म्हणजे 'सङ्घट्टितचरणा' [कर्मधारय समास]. जरी ते अन्य पदावर अवलंबून असले (सापेक्खत्ते सतिपि), तरी अर्थ स्पष्ट करत असल्यामुळे (गमकत्ता) तो समास (समासो) आहे. ज्या तथागतांचे (यस्स तथागतस्स) चरण श्रेष्ठ देव, असुर, गरुड, मनुष्य, नाग आणि गंधर्व यांच्या मुकुटांच्या शिखरांनी स्पर्श केलेल्या शिळांशी संघट्टित झालेले आहेत (पवरसुरासुरगरुडमनुजभुजगगन्धब्बमकुटकूटचुम्बितसेलेहि सङ्घट्टितचरणा), ते हे (सो अयं) 'पवरसुरासुरगरुडमनुजभुजगगन्धब्बमकुटकूटचुम्बितसेलसङ्घट्टितचरणो' तथागत होत. हा (अयं पन) व्यधिकरण बहुव्रीहि समास (भिन्नाधिकरणबहुब्बीहि) आहे।

จตุทฺทิโสติ จตสฺโส ทิสา ยสฺส โสยํ จตุทฺทิโส, ภควา.

"चतुद्दिसो" म्हणजे ज्यांच्या (यस्स) चार दिशा (चतस्सो दिसा) आहेत, ते हे (सो अयं) 'चतुद्दिसो' (चार दिशा असणारे) भगवान होत.

ปญฺจจกฺขูติ ปญฺจ จกฺขูนิ ยสฺส ตถาคตสฺส โสยํ ปญฺจจกฺขุ, ตถาคโต.

"पञ्चचक्खु" म्हणजे ज्या तथागतांचे (यस्स तथागतस्स) पाच चक्षू (पञ्च चक्खूनि) आहेत, ते हे (सो अयं) 'पञ्चचक्खु' (पाच चक्षू असणारे) तथागत होत.

ทสพโลติ ทส พลานิ ยสฺส โสยํ ทสพโล, ภควา.

"दसबलो" म्हणजे ज्यांचे (यस्स) दहा बल (दस बलानि) आहेत, ते हे (सो अयं) 'दसबलो' (दहा बल असणारे) भगवान होत.

อนนฺตญาโณติ นสฺส อนฺโต อนนฺตํ, อนนฺตํ ญาณํ ยสฺส ตถาคตสฺส โสยํ อนนฺตญาโณ, ตถาคโต.

"अनन्तञाणो" म्हणजे ज्याचा अंत नाही (नस्स अन्तो) ते 'अनन्तं' [कर्मधारय समास]. ज्या तथागतांचे (यस्स तथागतस्स) ज्ञान अनंत आहे (अनन्तं ञाणं), ते हे (सो अयं) 'अनन्तञाणो' (अनंत ज्ञान असणारे) तथागत होत.

อมิต ฆน สรีโรติ น มิตํ อมิตํ, ฆนํ เอว สรีรํ ฆนสรีรํ, อมิตํ ฆนสรีรํ ยสฺส ตถาคตสฺส โสยํ อมิตฆนสรีโร, ตถาคโต.

"अमितघनसरीरो" म्हणजे जे मोजता येत नाही (न मितं) ते 'अमितं' [कर्मधारय समास]. केवळ सुदृढ/घट्ट शरीर (घनं एव सरीरं) म्हणजे 'घनसरीरं' [कर्मधारय समास]. ज्या तथागतांचे (यस्स तथागतस्स) शरीर अमित आणि सुदृढ आहे (अमितं घनसरीरं), ते हे (सो अयं) 'अमितघनसरीरो' (अमित सुदृढ शरीर असणारे) तथागत होत.

อมิต พล ปรกฺกม ปตฺโตติ น มิตา อมิตา, พลญฺจ ปรกฺกโม จ พลปรกฺกมา, อมิตา เอว พลปรกฺกมา อมิตพลปรกฺกมา[Pg.175], อมิตพลปรกฺกมา ปตฺตา เยน โสยํ อมิตพลปรกฺกมปตฺโต, ภควา. อยํ ปน กมฺมธารยทฺวนฺทคพฺโภ ตุลฺยาธิกรณพหุพฺพีหิ.

"अमितबलपरक्कमपत्तो" म्हणजे जे मोजता येत नाही (न मिता) ते 'अमिता' [कर्मधारय समास]. बल (बलञ्च) आणि पराक्रम (परक्कमो च) म्हणजे 'बलपरक्कमा' [द्वंद्व समास]. केवळ अमित बल आणि पराक्रम (अमिता एव बलपरक्कमा) म्हणजे 'अमितबलपरक्कमा' [कर्मधारय समास]. ज्यांच्याद्वारे (येन) अमित बल आणि पराक्रम प्राप्त केला गेला आहे (अमितबलपरक्कमा पत्ता), ते हे (सो अयं) 'अमितबलपरक्कमपत्तो' (अमित बल आणि पराक्रम प्राप्त केलेले) भगवान होत. हा (अयं पन) कर्मधारय आणि द्वंद्व गर्भ असलेला तुल्याधिकरण बहुव्रीहि समास (कम्मधारयद्वन्दगब्भो तुल्याधिकरणबहुब्बीहि) आहे.

มตฺต ภมร คณ จุมฺพิต วิกสิตปุปฺผวลฺลินาครุกฺโข ปโสภิต กนฺทโรติ มตฺตา เอว ภมรา มตฺตภมรา, มตฺตภมรานํ คณา มตฺตภมรคณา, มตฺตภมรคเณหิ จุมฺพิตานิ มตฺตภมรณจุมฺพิตานิ, วิกสิตานิ เอว ปุปฺผานิ วิกสิตปุปฺผานิ, มตฺตภมรคณจุมฺพิตานิ วิกสิตปุปฺผานิ เยสํ เตหิ มตฺตภมรคณจุมฺพิตวิกสิตปุปฺผา, วลฺลิ จ นาครุกฺโข จ มลฺลินาครุกฺขา, มตฺตภมรคณจุมฺพิตวิกสิตปุปฺผา จ เต วลฺลินาครุกฺขา เจติ มตฺตภมรคณจุมฺพิตวิกสิตปุปฺผวลฺลินาครุกฺขา, มตฺตภมรคณจุมฺพิตวิกสิตปุปฺผวลฺลินาครุกฺเขหิ อุปโสภิตานิ มตฺตภมรคณจุมฺพิตวิกสิตปุปฺผวลฺลินาครุกฺโข ปโสภิตานิ, มตฺตภมรคณจุมฺพิตวิกสิตปุปฺผวลฺลินาครุกฺโข ปโสภิตานิ กนฺทรานิ ยสฺส ปพฺพตราชสฺส โสยํ มตฺตภมรคณจุมฺพิตวิกสิตปุปฺผ วลฺลินาครุกฺโข ปโส ภิตกนฺทโร, ปพฺพตราชา. อยํ ปน ทฺวนฺทกมฺมธารยตปฺปุริสคพฺโภ ตุลฺยาธิกรณพหุพฺพีหิ.

"मत्तभमरगणचुम्बितविकसितपुप्फवल्लीनागरुक्खोपसोभितकन्दरो" म्हणजे: केवळ मदोन्मत्त (मत्ता एव) भ्रमर (भमरा) म्हणजे 'मत्तभमरा' (मदोन्मत्त भ्रमर) होत. [कर्मधारय समास] मदोन्मत्त भ्रमरांचे समूह (मत्तभमरानं गणा) म्हणजे 'मत्तभमरगणा' (मदोन्मत्त भ्रमरांचे समूह) होत. [तत्पुरुष समास] मदोन्मत्त भ्रमरांच्या समूहांद्वारे स्पर्श केलेले/चुंबन घेतलेले (मत्तभमरगणेहि चुम्बितानि) म्हणजे 'मत्तभमरगणचुम्बितानि' होत. [तत्पुरुष समास] केवळ उमललेली (विकसितानि एव) फुले (पुप्फानि) म्हणजे 'विकसितपुप्फानि' (उमललेली फुले) होत. [कर्मधारय समास] ज्यांच्यावर मदोन्मत्त भ्रमरांच्या समूहांद्वारे स्पर्श केलेली उमललेली फुले आहेत (मत्तभमरगणचुम्बितानि विकसितपुप्फानि येसं तेहि), ते 'मत्तभमरगणचुम्बितविकसितपुप्फा' होत. [बहुव्रीहि समास] वेल (वल्ली च) आणि नागवृक्ष (नागरुक्खो च) म्हणजे 'वल्लीनागरुक्खा' (वेली आणि नागवृक्ष) होत. मदोन्मत्त भ्रमरांच्या समूहांद्वारे स्पर्श केलेली उमललेली फुले असणारे आणि ते वेली व नागवृक्ष आहेत (मत्तभमरगणचुम्बितविकसितपुप्फा च ते वल्लीनागरुक्खा चेति), म्हणून त्यांना 'मत्तभमरगणचुम्बितविकसितपुप्फवल्लीनागरुक्खा' (मदोन्मत्त भ्रमरांच्या समूहांद्वारे स्पर्श केलेली उमललेली फुले असणाऱ्या वेली आणि नागवृक्ष) असे म्हणतात. [कर्मधारय समास] मदोन्मत्त भ्रमरांच्या समूहांद्वारे स्पर्श केलेली उमललेली फुले असणाऱ्या वेली आणि नागवृक्षांनी सुशोभित झालेले (मत्तभमरगणचुम्बितविकसितपुप्फवल्लीनागरुक्खेहि उपसोभितानि) म्हणजे 'मत्तभमरगणचुम्बितविकसितपुप्फवल्लीनागरुक्खोपसोभितानि' होत. [तत्पुरुष समास] ज्या पर्वतराजच्या (यस्स पब्बतराजस्स) गुहा मदोन्मत्त भ्रमरांच्या समूहांद्वारे स्पर्श केलेली उमललेली फुले असणाऱ्या वेली आणि नागवृक्षांनी सुशोभित आहेत (मत्तभमरगणचुम्बितविकसितपुप्फवल्लीनागरुक्खोपसोभितानि कन्दरानि), तो हा (सो अयं) 'मत्तभमरगणचुम्बितविकसितपुप्फवल्लीनागरुक्खोपसोभितकन्दरो' (मदोन्मत्त भ्रमरांच्या समूहांद्वारे स्पर्श केलेली उमललेली फुले असणाऱ्या वेली आणि नागवृक्षांनी सुशोभित गुहा असणारा) पर्वतराज होय. हा (अयं पन) द्वंद्व, कर्मधारय आणि तत्पुरुष गर्भ असलेला तुल्याधिकरण बहुव्रीहि समास (द्वन्दकम्मधारयतप्पुरिसगब्भो तुल्याधिकरणबहुब्बीहि) आहे.

อถ วา–อุปโสภิตานิ กนฺทรานิ อุปโสภิตกนฺทรานิ, สาเปกฺขตฺเต สติปิ คมกตฺตา สมาโส. มตฺตภมรคณจุมฺพิตวิกสิตปุปฺผวลฺลินาครุกฺเขหิ อุปโสภิตกนฺทรานิ ยสฺส ปพฺพตราชสฺส โสยํ มตฺตภมรคณจุมฺพิตวิกสิตปุปฺผวลฺลินาครุกฺโข ปโสภิตกนฺทโร, ปพฺพตราชา. อยํ ปน ภินฺนาธิกรณพหุพฺพีหิ.

अथवा – सुशोभित गुहा (उपसोभितानि कन्दरानि) म्हणजे 'उपसोभितकन्दरानि' [कर्मधारय समास]. जरी ते अन्य पदावर अवलंबून असले (सापेक्खत्ते सतिपि), तरी अर्थ स्पष्ट करत असल्यामुळे (गमकत्ता) तो समास (समासो) आहे. ज्या पर्वतराजच्या (यस्स पब्बतराजस्स) गुहा मदोन्मत्त भ्रमरांच्या समूहांद्वारे स्पर्श केलेली उमललेली फुले असणाऱ्या वेली आणि नागवृक्षांनी सुशोभित आहेत (मत्तभमरगणचुम्बितविकसितपुप्फवल्लीनागरुक्खेहि उपसोभितकन्दरानि), तो हा (सो अयं) 'मत्तभमरगणचुम्बितविकसितपुप्फवल्लीनागरुक्खोपसोभितकन्दरो' पर्वतराज होय. हा (अयं पन) व्यधिकरण बहुव्रीहि समास (भिन्नाधिकरणबहुब्बीहि) आहे.

นานา [Pg.176] รุกฺข ติณ ปติต ปุปฺโผปโสภิต กนฺทโรติ รุกฺโข จ ติณญฺจ รุกฺขติณานิ, นานา ปการานิ เอว รุกฺขติณานิ นานารุกฺขติณานิ, นานารุกฺขติเณหิ ปติตานิ นานารุกฺขติณปติตานิ, นานารุกฺขติณปติตานิ จ ตานิ ปุปฺผานิ เจติ นานารุกฺขติณปติตปุปฺผานิ, นานารุกฺขติณปติตปุปฺเผหิ อุปโสภิตานิ นานารุกฺขติณปติต ปุปฺโผปโสภิตานิ, นานารุกฺขติณปติตปุปฺโผปโสภิตานิ กนฺทรานิ ยสฺส ปพฺพตราชสฺส โสยํ นานารุกฺขติณปติตปุปฺโผปโสภิตกนฺทโร, ปพฺพตราชา. อยํ ปน ทฺวนฺทกมฺมธารยตปฺปุริสคพฺโภ ตุลฺยาธิกรณพหุพฺพีหิ.

"नानारुक्खतिणपतितपुप्फोपसोभितकन्दरो" म्हणजे: वृक्ष (रुक्खो च) आणि तृण/गवत (तिणञ्च) म्हणजे 'रुक्खतिणानि' (वृक्ष आणि तृण) होत. [द्वंद्व समास] नाना (नाना) म्हणजे विविध प्रकारचेच (पकारानि एव) वृक्ष आणि तृण म्हणजे 'नानारुक्खतिणानि' (विविध प्रकारचे वृक्ष आणि तृण) होत. [कर्मधारय समास] विविध प्रकारच्या वृक्ष आणि तृणांवरून गळून पडलेले (नानारुक्खतिणेहि पतितानि) म्हणजे 'नानारुक्खतिणपतितानि' होत. [तत्पुरुष समास] विविध प्रकारच्या वृक्ष आणि तृणांवरून गळून पडलेली आणि ती फुले आहेत (नानारुक्खतिणपतितानि च तानि पुप्फानि चेति), म्हणून त्यांना 'नानारुक्खतिणपतितपुप्फानि' (विविध प्रकारच्या वृक्ष आणि तृणांवरून गळून पडलेली फुले) असे म्हणतात. [कर्मधारय समास] विविध प्रकारच्या वृक्ष आणि तृणांवरून गळून पडलेल्या फुलांनी सुशोभित झालेले (नानारुक्खतिणपतितपुप्फेहि उपसोभितानि) म्हणजे 'नानारुक्खतिणपतितपुप्फोपसोभितानि' होत. [तत्पुरुष समास] ज्या पर्वतराजच्या (यस्स पब्बतराजस्स) गुहा विविध प्रकारच्या वृक्ष आणि तृणांवरून गळून पडलेल्या फुलांनी सुशोभित आहेत (नानारुक्खतिणपतितपुप्फोपसोभितानि कन्दरानि), तो हा (सो अयं) 'नानारुक्खतिणपतितपुप्फोपसोभितकन्दरो' (विविध प्रकारच्या वृक्ष आणि तृणांवरून गळून पडलेल्या फुलांनी सुशोभित गुहा असणारा) पर्वतराज होय. हा (अयं पन) द्वंद्व, कर्मधारय आणि तत्पुरुष गर्भ असलेला तुल्याधिकरण बहुव्रीहि समास (द्वन्दकम्मधारयतप्पुरिसगब्भो तुल्याधिकरणबहुब्बीहि) आहे.

อถ วา–อุปโสภิตานิ เอว กนฺทรานิ อุปโสภิตกนฺทรานิ, (สาเปกฺขตฺเต สติปิ คมกตฺตา สมาโส.) นานารุกฺขติณปติตปุปฺเผหิ อุปโสภิตกนฺทรานิ ยสฺส ปพฺพตราชสฺส โสยํ นานารุกฺขติณปติตปุปฺโผปโสภิตกนฺทโร, ปพฺพตราชา. อยํ ปน ภินฺนาธิกรณพหุพฺพีหิ.

अथवा – केवळ सुशोभित गुहा (उपसोभितानि एव कन्दरानि) म्हणजे 'उपसोभितकन्दरानि' [कर्मधारय समास]. (जरी ते अन्य पदावर अवलंबून असले, तरी अर्थ स्पष्ट करत असल्यामुळे तो समास आहे.) ज्या पर्वतराजच्या (यस्स पब्बतराजस्स) गुहा विविध प्रकारच्या वृक्ष आणि तृणांवरून गळून पडलेल्या फुलांनी सुशोभित आहेत (नानारुक्खतिणपतितपुप्फेहि उपसोभितकन्दरानि), तो हा (सो अयं) 'नानारुक्खतिणपतितपुप्फोपसोभितकन्दरो' पर्वतराज होय. हा (अयं पन) व्यधिकरण बहुव्रीहि समास (भिन्नाधिकरणबहुब्बीहि) आहे.

นานา มุสล ผาล ปพฺพต ตรุ กลิงฺคร สร ธนุคทาสิ โตมรหตฺถาติ มุสโล จ ผาโล จ ปพฺพโต จ ตรุ จ กลิงฺคโร จ สโร จ ธนุ จ คทา จอสิ จ โตมโร, จ มุสลผาลปพฺพตตรุกลิงฺครสรธนุคทาสิโตมรา, นานา ปการา เอว มุสลผาลปพฺพตตรุกลิงฺครสรธนุคทาสิโตมรา นานามุสลผาลปพฺพตตรุกลิงฺครสรธนุคทาสิโตมรา, นานามุสลผาลปพฺพตตรุกลิงฺครสรธนุคทาสิโตมรา หตฺเถสุ [Pg.177] เยสํ เต นานามุสลผาลปพฺพตตรุกลิงฺคร สรธนุคทาสิโตมรหตฺถา. อยํ ปน ทฺวนฺทกมฺมธารยคพฺโภ ภินฺนาธิกรณพหุพฺพีหิ.

"नाना मुसल-फाल-पब्बत-तरु-कलिङ्गर-सर-धनु-गदासि-तोमरहत्था" म्हणजे - मुसल (मुसळ) आणि फाल (फाळ) आणि पब्बत (पर्वत) आणि तरु (झाड) आणि कलिङ्गर (लाकडाचा तुकडा) आणि सर (बाण) आणि धनु (धनुष्य) आणि गदा आणि असि (तलवार) आणि तोमर (भाला) हे 'मुसलफालपब्बततरुकलिङ्गरसरधनुगदासितोमरा' आहेत. विविध प्रकारचेच मुसल, फाल, पब्बत, तरु, कलिङ्गर, सर, धनु, गदा, असि आणि तोमर हे 'नानामुसलफालपब्बततरुकलिङ्गरसरधनुगदासितोमरा' आहेत. ज्यांच्या हातामध्ये विविध प्रकारचे मुसल, فाल, पब्बत, तरु, कलिङ्गर, सर, धनु, गदा, असि आणि तोमर आहेत, ते 'नानामुसलफालपब्बततरुकलिङ्गरसरधनुगदासितोमरहत्था' (विविध शस्त्रे हातात घेतलेले) होत. हा तर एक भिन्न-अधिकरण बहुव्रीहि समास (bhinnādhikaraṇabahubbīhi) आहे, ज्याच्यामध्ये द्वंद्व आणि कर्मधारय समास समाविष्ट आहेत (dvandakammadhārayagabbho).

พหุพฺพีหิ อิจฺจเนน กฺวตฺโถ? พหุพฺพีหิมฺหิ จ.

"बहुव्रीहि" (bahubbīhi) असे म्हणण्याचा काय उद्देश आहे?

๓๒๙, ๓๕๗. นามานํ สมุจฺจโย ทฺวนฺโท.

३२९, ३५७. नामांच्या समूहाला (एकत्रीकरणाला) द्वंद्व समास (dvanda) म्हणतात.

นามานํ เอกวิภตฺติกานํ โย สมุจฺจโย, โส ทฺวนฺทสญฺโญ โหติ.

समान विभक्ती असलेल्या नामांच्या समूहाला 'द्वंद्व' संज्ञा प्राप्त होते.

จนฺทิมา จ สูริโย จ จนฺทิมสูริยา, สมโณ จ พฺราหฺมโณ จ สมณพฺราหฺมณา, สาริปุตฺโต จ โมคฺคลฺลาโน จ สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานา, พฺราหฺมโณ จ คหปติโก จ พฺราหฺมณคหปติกา, ยโม จ วรุโณ จ ยมวรุณา, กุเวโร จ วาสโว จ กุเวรวาสวา.

"चन्दिमा च सूरियो च" (चंद्र आणि सूर्य) मिळून 'चन्दिमसरिया' (candimasūriyā); "समणो च ब्राह्मणो च" (श्रमण आणि ब्राह्मण) मिळून 'समणब्राह्मणा' (samaṇabrāhmaṇā); "सारिपुत्तो च मोग्गल्लानो च" (सारिपुत्त आणि मोग्गल्लान) मिळून 'सारिपुत्तमोग्गल्लाना' (sāriputtamoggallānā); "ब्राह्मणो च गहपतिको च" (ब्राह्मण आणि गृहपती) मिळून 'ब्राह्मणगहपतिका' (brāhmaṇagahapatika); "यमो च वरुणो च" (यम आणि वरुण) मिळून 'यमवरुणा' (yamavaruṇā); "कुवेरो च वासवो च" (कुवेर आणि वासव) मिळून 'कुवेरवासवा' (kuveravāsavā).

ทฺวนฺทอิจฺจเนน กฺวตฺโถ? ทฺวนฺทฏฺฐา วา.

"द्वंद्व" (dvanda) असे म्हणण्याचा काय उद्देश आहे? "द्वन्दट्ठा वा" (dvandaṭṭhā vā) या सूत्रात 'द्वंद्व' या संज्ञेचा वापर करण्यासाठी.

๓๓๐, ๓๔๐. มหตํ มหา ตุลฺยาธิกรเณ ปเท.

३३०, ३४०. समान अधिकरण (समान विभक्ती) असलेला शब्द पुढे असताना, "महत" (mahata) शब्दाचा "महा" (mahā) असा आदेश होतो.

เตสํ มหนฺตสทฺทานํ มหาอาเทโส โหติ ตุลฺยาธิกรเณ ปเท.

समान अधिकरण असलेला शब्द पुढे असताना, त्या "महन्त" (mahanta) शब्दाचा "महा" (mahā) असा आदेश होतो.

มหนฺโต [Pg.178] จ โส ปุริโส จาติ มหาปุริโส, มหนฺตี จ สา เทวี จาติ มหาเทวี, มหนฺตญฺจ ตํ พลญฺจาติ มหาพลํ, มหนฺโต จ โส นาโค จาติ มหานาโค, มหนฺโต จ โส ยโส จาติ มหายโส, มหนฺตญฺจ ตํ ปทุมวนญฺจาติ มหาปทุมวนํ, มหนฺตี จ สา นที จาติ มหานที, มหนฺโต จ โส มณิ จาติ มหามณิ, มหนฺโต จ โส คหปติโก จาติ มหาคหปติโก, มหนฺตญฺจ ตํ ธนญฺจาติ มหาธนํ, มหนฺโต จ โส ปุญฺโญ จาติ มหาปุญฺโญ.

"महन्तो च सो पुरिसो चाति" (महान आणि तो पुरुष) मिळून 'महापुरिसो' (mahāpuriso - महापुरुष); "महन्ती च सा देवी चाति" (महान आणि ती देवी) मिळून 'महादेवी' (mahādevī); "महन्तञ्च तं बलञ्चाति" (महान आणि ते बल) मिळून 'महाबलं' (mahābalaṃ - महाबल); "महन्तो च सो नागो चाति" (महान आणि तो नाग) मिळून 'महानागो' (mahānāgo - महानाग); "महन्तो च सो यसो चाति" (महान आणि तो यश/कीर्ती) मिळून 'महायसो' (mahāyaso - महायश); "महन्तञ्च तं पदुमवनञ्चाति" (महान आणि ते कमळवन) मिळून 'महापदुमवनं' (mahāpadumavanaṃ); "महन्ती च सा नदी चाति" (महान आणि ती नदी) मिळून 'महानदी' (mahānadī); "महन्तो च सो मणी चाति" (महान आणि तो मणी) मिळून 'महामणी' (mahāmaṇi); "महन्तो च सो gahapatiko चाति" (महान आणि तो गृहपती) मिळून 'महागहपतिको' (mahāgahapatiko); "महन्तञ्च तं धनञ्चाति" (महान आणि ते धन) मिळून 'महाधनं' (mahādhanaṃ); "महन्तो च सो पुञ्ञो चाति" (महान आणि तो पुण्यवान पुरुष) मिळून 'महापुञ्ञो' (mahāpuñño - महापुण्यवान).

พหุวจนคฺคหเณน กฺวจิ มหนฺต สทฺทสฺส มหาเทโส โหติ. มหนฺตญฺจ ตํ ผลญฺจาติ มหปฺผลํ, มหพฺพลํ, เอวํ มหทฺธนํ, มหพฺภยํ.

बहुवचन ग्रहणामुळे काही ठिकाणी "महन्त" शब्दाचा "महा" असा आदेश होतो. "महन्तञ्च तं फलञ्चाति" (महान आणि ते फळ) मिळून 'महप्फलं' (mahapphalaṃ - मोठे फळ); 'महब्बलं' (mahabbalaṃ - मोठे बल); याचप्रमाणे 'महद्धनं' (mahaddhanaṃ - मोठे धन); 'महब्भयं' (mahabbhayaṃ - मोठे भय/संकट).

๓๓๑, ๓๕๓. อิตฺถิยํ ภาสิตปุมิตฺถี ปุมาว เจ.

३३१, ३५३. स्त्रीलिंगात, पूर्वी पुल्लिंगी अर्थ व्यक्त करणारा स्त्रीलिंगी शब्द (समान अधिकरण असताना) पुल्लिंगाप्रमाणेच मानला जावा.

อิตฺถิยํ ตุลฺยาธิกรเณ ปเท เจ ภาสิตปุมิตฺถี ปุมาว ทฏฺฐพฺพา.

स्त्रीलिंगात समान अधिकरण असलेला शब्द पुढे असताना, जर तो पूर्वी पुल्लिंगी अर्थ व्यक्त करणारा स्त्रीलिंगी शब्द असेल, तर तो पुल्लिंगाप्रमाणेच मानला जावा.

ทีฆา ชงฺฆา ยสฺส โสยํ ทีฆชงฺโฆ, กลฺยาณภริโย, ปหูตปญฺโญ.

"दीघा जङ्घा यस्स सोयं" (ज्याचे पाय लांब आहेत तो) मिळून 'दीघजङ्घो' (dīghajaṅgho); 'कल्याणभरियो' (kalyāṇabhariyo - जिची पत्नी कल्याणकारी आहे असा); 'पहूतपञ्ञो' (pahūtapañño - ज्याची प्रज्ञा विपुल आहे असा).

ภาสิตปุเปติ [Pg.179] กิมตฺถํ? พฺราหฺมณพนฺธุ จ สา ภริยา จาติพฺราหฺมณพนฺธุภริยา.

"भासितपुम" (पूर्वी पुल्लिंगी अर्थ व्यक्त करणारा) असे का म्हटले आहे? पूर्वी पुल्लिंगी अर्थ व्यक्त न करणाऱ्या शब्दांच्या बाबतीत हा नियम लागू होऊ नये म्हणून. "ब्राह्मणबन्धु च सा भरिया चाति" (ब्राह्मणाची नातेवाईक आणि ती पत्नी) मिळून 'ब्राह्मणबन्धुभरिया' (brāhmaṇabandhubhariyā - ब्राह्मणाची नातेवाईक असलेली पत्नी).

๓๓๒, ๓๔๓. กมฺมธารยสญฺเญ จ.

३३२, ३४३. कर्मधारय संज्ञक समासात सुद्धा.

กมฺมธารยสญฺเญ จ สมาเส อิตฺถิยํ ตุลฺยาธิกรเณ ปเท ปุพฺเพ ภาสิตปุมิตฺถี เจ, ปุมาว ทฏฺฐพฺพา. พฺราหฺมณทาริกา, ขตฺติยกญฺญา, ขตฺติยกุมาริกา.

कर्मधारय संज्ञक समासात सुद्धा, स्त्रीलिंगात समान अधिकरण असलेला शब्द पुढे असताना, जर पूर्वपद पूर्वी पुल्लिंगी अर्थ व्यक्त करणारा स्त्रीलिंगी शब्द असेल, तर तो पुल्लिंगाप्रमाणेच मानला जावा. जसे की - 'ब्राह्मणदारिका' (brāhmaṇadārikā - ब्राह्मण मुलगी), 'खत्तियकञ्ञा' (khattiyakaññā - क्षत्रिय कन्या), 'खत्तियकुमारिका' (khattiyakumārikā - क्षत्रिय कुमारी).

ภาสิตปุเมติ กิมตฺถํ? ขตฺติยพนฺธุทาริกา, พฺราหฺมณพนฺธุทาริกา.

"भासितपुम" (पूर्वी पुल्लिंगी अर्थ व्यक्त करणारा) असे का म्हटले आहे? पूर्वी पुल्लिंगी अर्थ व्यक्त न करणाऱ्या शब्दांच्या बाबतीत हा नियम लागू होऊ नये म्हणून; जसे की - 'खत्तियबन्धुदारिका' (khattiyabandhudārikā - क्षत्रियाची नातेवाईक असलेली मुलगी), 'ब्राह्मणबन्धुदारिका' (brāhmaṇabandhudārikā - ब्राह्मणाची नातेवाईक असलेली मुलगी).

๓๓๓, ๓๔๔. อตฺตํ นสฺส ตปฺปุริเส.

३३३, ३४४. तत्पुरुष समासात 'न' (na) या शब्दाचा 'अ' (a) होतो.

นสฺส ปทสฺส ตปฺปุริเส อุตฺตรปเท อตฺตํ โหติ.

तत्पुरुष समासात उत्तरपद (पुढील शब्द) असताना, 'न' (na) या पदाचा 'अ' (a) असा आदेश होतो.

นพฺราหฺมโณ อพฺราหฺมโณ, อวสโล, อภิกฺขุ, อปญฺจวสฺสํ, อปญฺจควํ.

"न ब्राह्मणो" (जो ब्राह्मण नाही तो) मिळून 'अब्राह्मणो' (abrāhmaṇo); "न वसलो" (जो चांडाल/हीन कुळातील नाही तो) मिळून 'अवसलो' (avasalo); "न भिक्खु" (जो भिक्खू नाही तो) मिळून 'अभिक्खु' (abhikkhu); "न पञ्चवस्सं" (पाच वर्षे नसलेले) मिळून 'अपञ्चवस्सं' (apañcavassaṃ); "न पञ्चगवं" (पाच गाई नसलेल्या) मिळून 'अपञ्चगवं' (apañcagavaṃ).

๓๓๔, ๓๔๕. สเร อน.

३३४, ३४५. स्वर पुढे असताना 'अन्' (an) होतो.

นสฺส ปทสฺส ตปฺปุริเส อน อาเทโส โหติ สเร ปเร.

तत्पुरुष समासात स्वर पुढे असताना, 'न' (na) या पदाचा 'अन्' (an) असा आदेश होतो.

น อสฺโส อนสฺโส, อนิสฺสโร, อนริโย.

"न अस्सो" (जो घोडा नाही तो, म्हणजे खेचर) मिळून 'अनस्सो' (anasso); "न इस्सरो" (जो ईश्वर/स्वामी नाही तो) मिळून 'अनिस्सरो' (anissaro); "न अरियो" (जो आर्य/श्रेष्ठ नाही तो) मिळून 'अनरियो' (anariyo).

๓๓๕, ๓๔๖. กท [Pg.180] กุสฺส.

३३५, ३४६. 'कु' (ku) या शब्दाचा 'कद्' (kad) होतो.

กุอิจฺเจตสฺส กท โหติ สเร ปเร.

स्वर पुढे असताना, 'कु' (ku) या शब्दाचा 'कद्' (kad) असा आदेश होतो.

กุจฺฉิตํ อนฺนํ กทนฺนํ, กุจฺฉิตํ อสนํ กทสฺสนํ.

"कुच्छितं अन्नं" (वाईट अन्न) मिळून 'कदन्नं' (kadannaṃ); "कुच्छितं असनं" (वाईट भोजन/आहार) मिळून 'कदसनं' (kadasanaṃ).

สเรติ กิมตฺถํ? กุจฺฉิตา ทารา เยสํ (อปุญฺญการานํ) เต โหนฺตีติ กุทารา, กุชนา. เอวํ กุปุตฺตา, กุเคหา, กุวตฺถา, กุทาสา.

"'सरे' (स्वर पुढे असताना) असे का म्हटले आहे? स्वर पुढे नसताना हा नियम लागू होऊ नये म्हणून; जसे की पुढील उदाहरणांमध्ये - 'कुच्छिता दारा येसं (अपुञ्ञकारानं) ते होन्तीति' (ज्या पाप करणाऱ्यांचे वाईट दारे/पत्नी आहेत ते) मिळून 'कुदारा' (kudārā); 'कुच्छितो जनो' (वाईट माणूस) मिळून 'कुजना' (kujanā). याचप्रमाणे 'कुपुत्ता' (वाईट पुत्र), 'कुगेहा' (वाईट घरे), 'कुवत्था' (वाईट वस्त्रे), 'कुदासा' (वाईट दास).

๓๓๖, ๓๔๗. กา’ปฺปตฺเถสุ จ.

३३६, ३४७. अल्प (कमी) अर्थामध्ये सुद्धा 'का' (kā) होतो.

กุอิจฺเจตสฺส กา โหติ อปฺปตฺเถสุ จ.

अल्प अर्थामध्ये सुद्धा 'कु' (ku) या शब्दाचा 'का' (kā) असा आदेश होतो.

กาลวณํ, กาปุปฺผํ.

'कालवणं' (kālavaṇaṃ - थोडे मीठ), 'कापुप्फं' (kāpupphaṃ - थोडे फूल).

พหุวจนคฺคหณํ กิมตฺถํ? กุอิจฺเจตสฺส อนปฺปตตฺเถสุปิ กฺวจิ กา โหติ, กาปุริสา.

बहुवचन ग्रहण (सूत्रात बहुवचनाचा वापर) कशासाठी केला आहे? अल्प अर्थाव्यतिरिक्त इतर अर्थांमध्येही काही ठिकाणी 'कु' चा 'का' होतो; जसे की - 'कुच्छिता पुरिसा' (वाईट पुरुष) मिळून 'कापुरिसा' (kāpurisā - भित्रे किंवा वाईट लोक).

๓๓๗, ๓๕๐. กฺวจิ สมาสนฺตคตานมการนฺโต.

३३७, ३५०. समासाच्या शेवटी असलेल्या नामांचा अंत्य स्वर काही ठिकाणी 'अ' (akāra) होतो.

สมาสนฺตคตานํ นามานมนฺโต สโร กฺวจิ อกาโร โหติ.

समासाच्या शेवटी आलेल्या नामांचा अंत्य स्वर काही ठिकाणी 'अ' (akāra) होतो.

เทวานํ ราชา เทวราโช, เทวราชา, เทวานํ สขา เทวสโข, เทวสขา, ปญฺจ อหานิ ปญฺจาหํ, สตฺตาหํ, ปญฺจควํ, ฉตฺตุปาหนํ, อุปสรทํ, วิสาลกฺโข, วิมุโข.

'देवाणं राजा' (देवांचा राजा) मिळून 'देवराजो' (devarājo) किंवा 'देवराजा' (devarājā); 'देवाणं सखा' (देवांचा मित्र) मिळून 'देवसखो' (devasakho) किंवा 'देवसखा' (devasakhā); 'पञ्च अहानि' (पाच दिवस) मिळून 'पञ्चाहं' (pañcāhaṃ); 'सप्ताहं' (sattāhaṃ - सात दिवस); 'पञ्चगवं' (pañcagavaṃ - पाच गाई); 'छत्तुपाहनं' (chattupāhanaṃ - छत्री आणि जोडे); 'उपसरदं' (upasaradaṃ - शरद ऋतूच्या जवळ); 'विसालक्खो' (visālakkho - विशाल डोळे असलेला); 'विमुखो' (vimukho - विन्मुख).

การคฺคหณํ [Pg.181] กิมตฺถํ? อาการนฺต อิการนฺตา จ โหนฺติ, ปจฺจกฺขา ธมฺมา ยสฺส โสยนฺติ ปจฺจกฺขธมฺมา, สุรภิโน คนฺโธ สุรภิคนฺธิ, สุนฺทโร คนฺโธ สุคนฺธิ, ปูติโน คนฺโธ ปูติคนฺธิ, กุจฺฉิโต คนฺโธ กุคนฺธิ, ทุฏฺฐุ คนฺโธ ยสฺส โสยนฺติ ทุคนฺธิ, ปูติ เอว คนฺโธ ปูติคนฺธิ.

'कार' ग्रहण (सूत्रात 'अकारान्त' असे म्हणणे) कशासाठी आहे? जेणेकरून 'आ' (ā) आणि 'इ' (i) कारान्त देखील होऊ शकतील. 'पच्चक्खा धम्मा यस्स सोयं' (ज्याला धम्म प्रत्यक्ष झाला आहे तो) मिळून 'पच्चक्खधम्मा' (paccakkhadhammā); 'सुरभिनो गन्धो' (सुगंधी फुलाचा गंध) मिळून 'सुरभिगन्धि' (surabhigandhi); 'सुन्दरो गन्धो' (चांगला वास) मिळून 'सुगन्धि' (sugandhi); 'पूतिनो गन्धो' (कुजलेला वास) मिळून 'पूतिगन्धि' (pūtigandhi); 'कुच्छितो गन्धो' (वाईट वास) मिळून 'कुगन्धि' (kugandhi); 'दुट्ठु गन्धो यस्स सोयं' (ज्याला दुर्गंधी येते तो) मिळून 'दुग्गन्धि' (duggandhi); 'पूति एव गन्धो' (कुजलेलाच वास) मिळून 'पूतिगन्धि' (pūtigandhi).

นทีอนฺตา จ กตฺตุอนฺตา จ กปจฺจโย โหติ สมาสนฺเต.

समासाच्या शेवटी 'नदी' (nadī) अन्त असणाऱ्या आणि 'कत्तु' (kattu) अन्त असणाऱ्या शब्दांनंतर 'क' (ka) प्रत्यय लागतो.

พหู นทิโย ยสฺมึ โสยํ พหุนทิโก, ชนปโท. พหโว กตฺตาโร ยสฺส โสยํ พหุกตฺตุโก, ปุริโส.

'बहू नदियो यस्मिं सोयं' (ज्या प्रदेशात अनेक नद्या आहेत तो) मिळून 'बहुनदिको' (bahunadiko - अनेक नद्या असलेला प्रदेश); 'बहवो कत्तारो यस्स सोयं' (ज्याला अनेक मदतनीस/कर्ते आहेत तो) मिळून 'बहुकत्तुको' (bahukattuko - अनेक कर्ते असलेला पुरुष).

๓๓๘, ๓๕๖. นทิมฺหา จ.

३३८, ३५६. 'नदी' संज्ञक शब्दांनंतर सुद्धा (म्हणजे स्त्रीलिंगातील 'ई' आणि 'ऊ' कारान्त शब्दांनंतर सुद्धा).

นทิมฺหา จ กปจฺจโย โหติ สมาสนฺเต.

समासाच्या शेवटी 'नदी' संज्ञक शब्दांनंतर सुद्धा 'क' (ka) प्रत्यय लागतो.

พหู นทิโย ยสฺมึ โสยนฺติ พหุนทิโก. พหู กนฺติโย ยสฺส โสยนฺติ พหุกนฺติโก. พหุนาริโก.

'बहू नदियो यस्मिं सोयं' (ज्या प्रदेशात अनेक नद्या आहेत तो) मिळून 'बहुनदिको' (bahunadiko); 'बहू कन्तियो यस्स सोयं' (ज्याला अनेक शोभा/कांती आहेत तो) मिळून 'बहुकन्तिको' (bahukantiko); याचप्रमाणे 'बहुनारिको' (bahunāriko - ज्याला अनेक स्त्रिया आहेत तो).

๓๓๙, ๓๕๘. ชายาย ตุทํ ชานิ ปติมฺหิ.

३३९, ३५८. जेव्हा 'पति' शब्द नंतर येतो, तेव्हा 'जाया' शब्दाच्या जागी 'तुदं' आणि 'जानि' हे आदेश होतात.

ชายาอิจฺเจตาย ตุทํ ชานิอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ ปติมฺหิ ปเร.

जेव्हा 'पति' शब्द नंतर येतो, तेव्हा 'जाया' या शब्दाच्या जागी 'तुदं' आणि 'जानि' हे आदेश होतात.

ตุทํปตี, ชานิปตี.

'तुदंपती' (पत्नी आणि पती), 'जानिपती' (पत्नी आणि पती).

๓๔๐, ๓๕๕. ธนุมฺหา จ.

३४०, ३५५. आणि 'धनु' शब्दाच्या पुढे 'आ' प्रत्यय लागतो.

ธนุมฺหา จ อาปจฺจโย โหติ สมาสนฺเต.

समासाच्या शेवटी 'धनु' शब्दाच्या पुढे 'आ' प्रत्यय होतो.

คาณฺฑีโว [Pg.182] ธนุ ยสฺส โสยํ คาณฺฑีวธนฺวา.

गांडीव हे ज्याचे धनुष्य आहे तो 'गाण्डीवधन्वा' (गांडीवधारी) होय.

๓๔๑, ๓๓๖. อํ วิภตฺตีนมการนฺตา อพฺยยีภาวา.

३४१, ३३६. अ-कारान्त अव्ययीभाव समासाच्या पुढे येणाऱ्या विभक्ती प्रत्ययांच्या जागी 'अं' होतो.

ตสฺมา อการนฺตา อพฺยยีภาวสมาสา ปราสํ วิภตฺตีนํ กฺวจิ อํ โหติ.

त्या अ-कारान्त अव्ययीभाव समासाच्या पुढे येणाऱ्या विभक्ती प्रत्ययांच्या जागी काही वेळा 'अं' होतो.

อธิจิตฺตํ, ยถาวุฑฺฒํ, อุปกุมฺภํ, ยาวชีวํ, ติโรปพฺพตํ, ติโรปาการํ, ติโรกุฏฺฏํ, อนฺโตปาสาทํ.

'अधिचित्तं' (चित्ताविषयी/उच्च चित्त); 'यथावुड्ढं' (ज्येष्ठतेनुसार); 'उपकुम्भं' (घड्याच्या जवळ); 'यावजीवं' (आयुष्यभर); 'तिरोपब्बतं' (पर्वताच्या पलीकडे); 'तिरोपाकारं' (भिंतीच्या पलीकडे); 'तिरोकुट्टं' (कुड्याच्या/भिंतीच्या पलीकडे); 'अन्तोपासादं' (महालाच्या आत).

กฺวจีติ กิมตฺถํ? อธิจิตฺตสฺส ภิกฺขุโน.

'क्वचि' (काही वेळा) असे का म्हटले आहे? या नियमाला अपवाद दर्शवण्यासाठी, जसे की: 'अधिचित्तस्स भिक्खुनो' (भिक्खूच्या उच्च चित्ताचे).

๓๔๒, ๓๓๗. สโร รสฺโส นปุํสเก.

३४२, ३३७. नपुंसकलिंगामध्ये स्वर र्‍हस्व होतो.

นปุํสเก วตฺตมานสฺส อพฺยยีภาวสมาสสฺส ลิงฺคสฺส สโร รสฺโส โหติ.

नपुंसकलिंगात असणाऱ्या अव्ययीभाव समासाच्या प्रातिपदिक स्वराचा र्‍हस्व होतो.

กุมารีสุ อธิกิจฺจ ปวตฺตติ กถา อิติ อธิกุมาริ. อุปวธุ, อุปคงฺคํ, อุปมณิกํ.

कुमारींविषयी (मुलींविषयी) जी चर्चा चालते ती 'अधिकुमारि' (कुमारींविषयीची चर्चा). 'उपवधु' (सूनेच्या जवळ); 'उपगङ्गं' (गंगेच्या जवळ); 'उपमणिकं' (मोठ्या मातीच्या भांड्याजवळ).

๓๔๓, ๓๓๘. อญฺญสฺมา โลโป จ.

३४३, ३३८. इतर शब्दांच्या पुढे लोपही होतो.

อญฺญสฺมา อพฺยยีภาวสมาสา อนการนฺตา ปราสํ วิภตฺตีนํ โลโป จ โหติ.

अ-कारान्त नसलेल्या इतर अव्ययीभाव समासांच्या पुढे येणाऱ्या विभक्ती प्रत्ययांचा लोप होतो.

อธิตฺถิ, อธิกุมาริ, อุปวธุ.

'अधित्थि' (स्त्रीविषयी); 'अधिकुमारि' (कुमारींविषयी); 'उपवधु' (सूनेच्या जवळ).

อิติ นามกปฺเป สมาสกปฺโป สตฺตโม กณฺโฑ.

अशा प्रकारे नाम कल्पामधील 'समास कल्प' नावाचा सातवा विभाग समाप्त झाला.

สมาสกปฺโป นิฏฺฐิโต.

समास कल्प समाप्त.

๕. ตทฺธิตกปฺป

५. तद्धित कल्प

อฏฺฐมกณฺฑ

आठवा विभाग

๓๔๔, ๓๖๑. วาณ’ปจฺเจ[Pg.183].

३४४, ३६१. अपत्य (संतान) या अर्थामध्ये 'ण' प्रत्यय होतो.

ณปจฺจโย โหติ วา ‘‘ตสฺสาปจฺจ’’ มิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ.

'त्याचे अपत्य' या अर्थामध्ये वैकल्पिकरित्या 'ण' प्रत्यय होतो.

วสิฏฺฐสฺส อปจฺจํ วาสิฏฺโฐ, วสิฏฺฐสฺส อปจฺจํ วา, วสิฏฺฐสฺส อปจฺจํ วาสิฏฺฐี, วสิฏฺฐสฺส อปจฺจํ วาสิฏฺฐํ. เอวํ ภารทฺวาโช, ภารทฺวาชี, ภารทฺวาชํ. โคตโม, โคตมี, โคตมํ. วาสุเทโว, วาสุเทวี, วาสุเทวํ. พาลเทโว, พาลเทวี, พาลเทวํ. เวสามิตฺโต, เวสามิตฺตี เวสามิตฺตํ.

वसिष्ठाचे अपत्य म्हणजे 'वासिट्ठो', 'वासिट्ठी' किंवा 'वासिट्ठं'. त्याचप्रमाणे, भरद्वाजाचे अपत्य म्हणजे 'भारद्वाजो', 'भारद्वाजी' किंवा 'भारद्वाजं'. गोतमाचे अपत्य म्हणजे 'गोतमो', 'गोतमी' किंवा 'गोतमं'. वसुदेवाचे अपत्य म्हणजे 'वासुदेवो', 'वासुदेवी' किंवा 'वासुदेवं'. बलदेवाचे अपत्य म्हणजे 'बालदेवो', 'बालदेवी' किंवा 'बालदेवं'. विश्वामित्राचे अपत्य म्हणजे 'वेसामित्तो', 'वेसामित्ती' किंवा 'वेसामित्तं'.

๓๔๕, ๓๖๖. ณายน ณาน วจฺฉาทิโต.

३४५, ३६६. 'वच्छ' (वत्स) इत्यादी शब्दांच्या पुढे 'णायन' आणि 'णान' प्रत्यय होतात.

ตสฺมา วจฺฉาทิโต โคตฺตคณโต ณายนณานปจฺจยา โหนฺติ วา ‘‘ตสฺสาปจฺจ’’มิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ.

त्या 'वच्छ' इत्यादी गोत्रवाचक शब्दांच्या पुढे 'त्याचे अपत्य' या अर्थामध्ये वैकल्पिकरित्या 'णायन' आणि 'णान' प्रत्यय होतात.

วจฺฉสฺส อปจฺจํวจฺฉายโน, วจฺฉาโน, วจฺฉสฺส อปจฺจํ วา, วจฺฉสฺส อปจฺจํ วจฺฉายนี, วจฺฉานี, วจฺฉสฺส อปจฺจํ วจฺฉายนํ, วจฺฉานํ. สกฏสฺส อปจฺจํ สากฏายโน, สากฏาโน[Pg.184], สกฏสฺส อปจฺจํ วา, สากฏายนี, สา กฏานี, สากฏายนํ, สากฏานํ. เอวํ กณฺหายโน, กณฺหาโน, กณฺหสฺส อปจฺจํ วา. กณฺหายนี, กณฺหานี, กณฺหายนํ, กณฺหานํ. อคฺคิเวสฺสายโน, อคฺคิเวสฺสาโน, อคฺคิเวสฺสายนี, อคฺคิเวสฺสานี, อคฺคิเวสฺสายนํ, อคฺคิเวสฺสานํ. คจฺฉายโน, คจฺฉาโน, คจฺฉายนี, คจฺฉานี, คจฺฉายนํ, คจฺฉานํ. กปฺปายโน, กปฺปาโน, กปฺปายนี, กปฺปานี, กปฺปายนํ, กปฺปานํ. โมคฺคลฺลายโน, โมคฺคลฺลาโน, โมคฺคลฺลายนี, โมคฺคลฺลานี, โมคฺคลฺลายนํ, โมคฺคลฺลานํ. มุญฺจายโน, มุญฺจาโน, มุญฺจายนี, มุญฺจานี, มุญฺจายนํ, มุญฺจานํ. สงฺฆายโน, สงฺฆาโน, สงฺฆายนี, สงฺฆานี, สงฺฆายนํ, สงฺฆานํ. โลมายโน, โลมาโน, โลมายนี, โลมานี, โลมายนํ, โลมานํ, สากมายโน, สากมาโน, สากมายนี, สากมานี, สากมายนํ, สากมานํ. นารายโน, นาราโน, นารายนี, นารานี, นารายนํ, นารานํ. โจรายโนโจราโน, โจรายนี, โจรานี, โจรายนํ, โจรานํ, อาวสาลายโน, อาวสาลาโน, อาวสาลายนี, อาวสาลานี, อาวสาลายนํ, อาวสาลานํ. ทฺเวปายโน, ทฺเวปาโน, ทฺเวปายนี, ทฺเวปานี, ทฺเวปายนํ, ทฺเวปานํ. กุญฺจายโน, กุญฺจาโน, กุญฺจายนี, กุญฺจานี, กุญฺจายนํ, กุญฺจานํ. กจฺจายโน, กจฺจาโน, กจฺจายนี, กจฺจานี, กจฺจายนํ, กจฺจานํ.

वच्छचे अपत्य (संतती) म्हणजे वच्छायनो, वच्छानो, किंवा वच्छायनी, वच्छानी, वच्छायनं, वच्छानं होय. सकटचे अपत्य म्हणजे साकटायनो, साकटानो, किंवा साकटायनी, साकटानी, साकटायनं, साकटानं होय. याचप्रमाणे कण्हायनो, कण्हानो, किंवा कण्हायनी, कण्हानी, कण्हायनं, कण्हानं (हे कण्हचे अपत्य होय). अग्गिवेसचे अपत्य म्हणजे अग्गिवेस्सायनो, अग्गिवेस्सानो, अग्गिवेस्सायनी, अग्गिवेस्सानी, अग्गिवेस्सायनं, अग्गिवेस्सानं होय. गच्छचे अपत्य म्हणजे गच्छायनो, गच्छानो, गच्छायनी, गच्छानी, गच्छायनं, गच्छानं होय. कप्पचे अपत्य म्हणजे कप्पायनो, कप्पानो, कप्पायनी, कप्पानी, कप्पायनं, कप्पानं होय. मोग्गल्लचे अपत्य म्हणजे मोग्गल्लायनो, मोग्गल्लानो, मोग्गल्लायनी, मोग्गल्लानी, मोग्गल्लायनं, मोग्गल्लानं होय. मुंचायनो, मुंचानो, मुंचायनी, मुंचानी, मुंचायनं, मुंचानं. संघायनो, संघानो, संघायनी, संघानी, संघायनं, संघानं. लोमायनो, लोमानो, लोमायनी, लोमानी, लोमायनं, लोमानं. साकमायनो, साकमानो, साकमायनी, साकमानी, साकमायनं, साकमानं. नारायणो, नाराणो, नारायनी, नाराणी, नारायणं, नाराणं. चोरायनो, चोरानो, चोरायनी, चोरानी, चोरायनं, चोरानं. आवसालायनो, आवसालानो, आवसालायनी, आवसालानी, आवसालायनं, आवसालानं. द्विपचे अपत्य म्हणजे द्वेपायनो, द्वेपानो, द्वेपायनी, द्वेपानी, द्वेपायनं, द्वेपानं होय. कुंचायनो, कुंचानो, कुंचायनी, कुंचानी, कुंचायनं, कुंचानं. कच्चायनो, कच्चानो, कच्चायनी, कच्चानी, कच्चायनं, कच्चानं होय.

๓๔๖, ๓๖๗. เณยฺโย [Pg.185] กตฺติกาทีหิ.

३४६, ३६७. कत्तिका इत्यादी शब्दांनंतर 'णेय्य' प्रत्यय लागतो.

เตหิ โคตฺตคเณหิ กตฺติกาทีหิ เณยฺยปจฺจโย โหติ วา ‘‘ตสฺสาปจฺจ’’มิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ.

त्या कत्तिका इत्यादी कुळसमूहांनंतर 'त्याचे अपत्य' या अर्थी 'णेय्य' प्रत्यय लागतो.

กตฺติกาย อปจฺจํ กตฺติเกยฺโย, กตฺติกาย อปจฺจํ วา. เอวํ เวนเตยฺโย, โรหิเณยฺโย, คงฺเคยฺโย, กทฺทเมยฺโย, นาเทยฺโย, อาเลยฺโย, อาเหโย, กาเมยฺโย, สุจิยา อปจฺจํ โสเจยฺโย, สาเลยฺโย, พาเลยฺโย, มาเลยฺโย, กาเลยฺโย.

कत्तिकाचे अपत्य म्हणजे कत्तिकेय्यो होय. याचप्रमाणे विनताचे अपत्य वेनतेय्यो, रोहिणीचे अपत्य रोहिणेय्यो, गंगेचे अपत्य गंगेय्यो, कद्दमाचे अपत्य कद्दमेय्यो, नदीचे अपत्य नादेय्यो, आलीचे अपत्य आलेय्यो, आहीचे अपत्य आहेय्यो, कमीचे अपत्य कामेय्यो, सुचीचे अपत्य सोचेय्यो, सलाचे अपत्य सालेय्यो, बलाचे अपत्य बालेय्यो, मलाचे अपत्य मालेय्यो, कलाचे अपत्य कालेय्यो होय.

๓๔๗, ๓๖๘. อโต ณิ วา.

३४७, ३६८. कधीकधी 'अ' कारानंतर 'णि' प्रत्यय लागतो.

ตสฺมา อการโต ณิปจฺจโย โหติ วา ‘‘ตสฺสาปจฺจ’’มิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ.

त्या अ-कारानंतर 'त्याचे अपत्य' या अर्थी विकल्पेकरून 'णि' प्रत्यय लागतो.

ทกฺขสฺส อปจฺจํ ทกฺขิ, ทกฺขสฺส อปจฺจํ วา. ทุณสฺส อปจฺจํ โทณิ, ทุณสฺส อปจฺจํ วา, เอวํ วาสวิ, สกฺยปุตฺติ, นาฏปุตฺติ, ทาสปุตฺติ, ทาสวิ, วารุณิ, คณฺฑิ, พาลเทวิ, ปาวกิ, เชนทตฺติ, พุทฺธิ, ธมฺมิ, สงฺฆิ, กปฺปิ, อนุรุทฺธิ.

दक्खचे अपत्य म्हणजे दक्खि होय. दुणचे अपत्य म्हणजे दोणि होय. याचप्रमाणे वासवचे अपत्य वासवि, सक्यपुत्तचे अपत्य सक्यपुत्ति, नटपुत्तचे अपत्य नाटपुत्ति, दसपुत्तचे अपत्य दासपुत्ति, दसवचे अपत्य दासवि, वरुणचे अपत्य वारुणि, गंडचे अपत्य गंडि, बलदेवचे अपत्य बालदेवि, पावकचे अपत्य पावकि, जिनदत्तचे अपत्य जेनदत्ति, बुद्धचे अपत्य बुद्धि, धम्मचे अपत्य धम्मि, संघचे अपत्य संघि, कप्पचे अपत्य कप्पि, अनुरुद्धचे अपत्य अनुरुद्धि होय.

วาติ วิกปฺปนตฺเถน ณิกปจฺจโย โหติ ‘‘ตสฺสาปจฺจ’’มิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ. สกฺยปุตฺตสฺส อปจฺจํ สกฺยปุตฺติโก. เอวํ นาฏปุตฺติโก, เชนทตฺติโก.

'वा' हा शब्द विकल्पाच्या अर्थी आहे; म्हणून 'त्याचे अपत्य' या अर्थी 'णिक' प्रत्यय लागतो. सक्यपुत्तचे अपत्य म्हणजे सक्यपुत्तिको होय. याचप्रमाणे नाटपुत्तिको, जेनदत्तिको होय.

๑๔๘, ๓๗๑. ณโว’ [Pg.186] ปกฺวาทีหิ.

१४८, ३७१. उपकु इत्यादी शब्दांनंतर विकल्पेकरून 'णव' प्रत्यय लागतो.

อุปกุอิจฺเจวมาทีหิ ณวปจฺจโย โหติ วา ‘‘ตสฺสาปจฺจ’’มิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ.

उपकु इत्यादी शब्दांनंतर 'त्याचे अपत्य' या अर्थी विकल्पेकरून 'णव' प्रत्यय लागतो.

อุปกุสฺส อปจฺจํ โอปกโว, อุปกุสฺส อปจฺจํ วา. มนุโน อปจฺจํ มานโว, มนุโน อปจฺจํ วา. ภคฺคุสฺส อปจฺจํ ภคฺคโว, ภคฺคุสฺส อปจฺจํ วา, ปณฺฑุสฺส อปจฺจํ ปณฺฑโว, ปณฺฑุสฺส อปจฺจํ วา, พหุสฺส อปจฺจํ พาหโว, พหุสฺส อปจฺจํ วา.

उपकुचे अपत्य म्हणजे ओपकवो होय. मनुचे अपत्य म्हणजे मानवो होय. भग्गुचे अपत्य म्हणजे भग्गवो होय, पंडुचे अपत्य म्हणजे पांडवो होय, बहुचे अपत्य म्हणजे बाहवो होय.

๓๔๙, ๓๗๒. เณร วิธวาทิโต.

३४९, ३७२. विधवा इत्यादी शब्दांनंतर 'णेर' प्रत्यय लागतो.

ตสฺมา วิธวาทิโต เณรปจฺจโย โหติ วา ‘‘ตสฺสาปจฺจ’’มิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ.

त्या विधवा इत्यादी शब्दांनंतर 'त्याचे अपत्य' या अर्थी विकल्पेकरून 'णेर' प्रत्यय लागतो.

วิธวาย อปจฺจํ เวธเวโร, วิธวาย อปจฺจํ วา. พนฺธุกิยา อปจฺจํ พนฺธุเกโร, พนฺธุกิยา อปจฺจํ วา. สมณสฺส อปจฺจํ สามเณโร, สมณสฺส อปจฺจํ วา. เอวํ สามเณรี, สามเณรํ, นาฬิเกโร, นาฬิเกรี, นาฬิเกรํ.

विधवेचे अपत्य म्हणजे वेधवेरो (विधवेचा मुलगा) होय. प्रेयसीकडे जाणाऱ्या स्त्रीचे (किंवा स्वैरिणीचे) अपत्य म्हणजे बंधुकेरो होय. श्रमणाचे अपत्य म्हणजे सामणेरो (श्रामणेर) होय. याचप्रमाणे सामणेरी, सामणेरं, नाळिकेरो, नाळिकेरी, नाळिकेरं होय.

๓๕๐, ๓๗๓. เยน วา สํสฏฺฐํ ตรติ จรติ วหติ ณิโก.

३५०, ३७३. ज्याने मिश्रित केलेले, ज्याच्याद्वारे तो पार करतो, ज्याच्याद्वारे तो प्रवास करतो, किंवा ज्याच्याद्वारे तो वाहून नेतो, या अर्थांमध्ये 'णिक' प्रत्यय लागतो.

เยน วา สํสฏฺฐํ, เยน วา ตรติ, เยน วา จรติ, เยน วา วหติ อิจฺเจเตสฺวตฺเถสุ ณิกปจฺจโย โหติ วา.

"ज्याने मिश्रित केलेले", "ज्याने तो पार करतो", "ज्याने तो प्रवास करतो", "ज्याने तो वाहून नेतो" या अर्थांमध्ये 'णिक' (ṇika) प्रत्यय विकल्पेकरून लागतो.

ติเลน [Pg.187] สํสฏฺฐํ โภชนํ เตลิกํ, ติเลน สํสฏฺฐํ วา. เอวํ โคฬิกํ, ฆาติกํ.

तिळाने मिश्रित केलेले भोजन ते 'तेलिकं' (telikaṃ) किंवा तिळाने मिश्रित केलेले. याचप्रमाणे 'गोळिकं' (goḷikaṃ - गुळाने मिश्रित केलेले), 'घातिकं' (ghātikaṃ - तुपाने मिश्रित केलेले).

นาวาย ตรตีติ นาวิโก, นาวาย ตรติ วา. เอวํ โอฬุมฺปิโก.

जो नावेने पार करतो तो 'नाविको' (nāviko) किंवा जो नावेने पार करतो. याचप्रमाणे 'ओळुम्पिको' (oḷumpiko - तराफ्याने पार करणारा).

สกเฏน จรตีติ สากฏิโก, สกเฏน จรติ วา. เอวํ ปตฺติโก, ทณฺฑิโก, ธมฺมิโก, ปาทิโก.

जो गाडीने प्रवास करतो तो 'साकटिको' (sākaṭiko) किंवा जो गाडीने प्रवास करतो. याचप्रमाणे 'पत्तिको' (pattiko - पायी चालणारा), 'दण्डिको' (daṇḍiko - काठी घेऊन चालणारा), 'धम्मिको' (dhammiko - धम्माने चालणारा), 'पादिको' (pādiko - पायी चालणारा).

สีเสน วหตีติ สีสิโก, สีเสน วหติ วา. อํเสน วหตีติ อํสิโก, อํเสน วหติ วา. เอวํ ขนฺธิโก, องฺคุลิโก.

जो डोक्याने वाहून नेतो तो 'सीसिको' (sīsiko) किंवा जो डोक्याने वाहून नेतो. जो खांद्याने वाहून नेतो तो 'अंसिको' (aṃsiko) किंवा जो खांद्याने वाहून नेतो. याचप्रमाणे 'खन्धिको' (khandhiko - खांद्यावरून वाहून नेणारा), 'अङ्गुलिको' (aṅguliko - बोटांनी वाहून नेणारा).

วาติ วิกปฺปนตฺเถน อญฺเญสุปิ ณิกปจฺจโย โหติ. ราชคเห วสตีติ ราชคหิโก, ราชคเห วสติ วา. ราชคเห ชาโต ราชคหิโก, ราชคเห ชาโต วา. เอวํ มาคธิโก, สาวตฺถิโก, กาปิล วตฺถิโก, ปาฏลิปุตฺติโก, เวสาลิโก.

'वा' हा शब्द विकल्प दर्शवण्यासाठी आहे, इतर अर्थांमध्येही 'णिक' प्रत्यय लागतो. जो राजगृहात राहतो तो 'राजगहिको' (rājagahiko) किंवा जो राजगृहात राहतो. राजगृहात जन्मलेला तो 'राजगहिको' किंवा जो राजगृहात जन्मला आहे. याचप्रमाणे 'मागधिको' (māgadhiko), 'सावत्थिको' (sāvatthiko), 'कापिलवत्थिको' (kāpilavatthiko), 'पाटिलिपुत्तिको' (pāṭaliputtiko), 'वेसालिको' (vesāliko).

๓๕๑, ๓๗๔. ตมธีเต เตนกตาทิ สนฺนิธาน นิโยค สิปฺป ภณฺฑ ชีวิกตฺเถสุ จ.

३५१, ३७४. तसेच, "तो ते शिकतो", "त्याने बनवलेले" इत्यादी अर्थांमध्ये आणि "तिथे राहणारा", "तिथे नियुक्त असलेला", "ते त्याचे कौशल्य आहे", "ते त्याचे उत्पादन आहे", "ती त्याची उपजीविका आहे" या अर्थांमध्येही (णिक प्रत्यय लागतो).

ตมธีเต, เตนกตาทิอตฺเถ, ตมฺหิ สนฺนิธานา, ตตฺถ นิยุตฺโต, ตมสฺส สิปฺปํ, ตมสฺส ภณฺฑํ, ตมสฺส ชีวิกํ อิจฺเจเตสฺวตฺเถสุ จ ณิกปจฺจโย โหติ วา.

"तो ते शिकतो", "त्याने बनवलेले" इत्यादी अर्थांमध्ये, "तिथे राहणारा", "तिथे नियुक्त असलेला", "ते त्याचे कौशल्य आहे", "ते त्याचे उत्पादन आहे", "ती त्याची उपजीविका आहे" या अर्थांमध्ये 'णिक' प्रत्यय विकल्पेकरून लागतो.

วินยมธีเต [Pg.188] เวนยิโก, วินยมธีเต วา. เอวํ สุตฺตนฺติโก, อาภิธมฺมิโก, เวยฺยากรณิโก.

जो विनय शिकतो तो 'वेनयिको' (venayiko) किंवा जो विनय शिकतो. याचप्रमाणे 'सुत्तन्तिको' (suttantiko), 'आभिधम्मिको' (ābhidhammiko), 'वेय्याकरणिको' (veyyākaraṇiko).

กาเยน กตํ กมฺมํ กายิกํ, กาเยน กตํ กมฺมํ วา. เอวํ วาจสิกํ, มานสิกํ.

शरीराने केलेले कर्म ते 'कायिकं' (kāyikaṃ) किंवा शरीराने केलेले कर्म. याचप्रमाणे 'वाचसिकं' (vācasikaṃ), 'मानसिकं' (mānasikaṃ).

สรีเร สนฺนิธานา เวทนา สารีริกา, สรีเร สนฺนิธานา วา, เอวํ มานสิกา.

शरीरात स्थित असलेली वेदना ती 'शारीरिका' (sārīrikā) किंवा शरीरात स्थित असलेली वेदना. याचप्रमाणे 'मानसिका' (mānasikā).

ทฺวาเร นิยุตฺโต โทวาริโก, ทฺวาเร นิยุตฺโต วา. เอวํ ภณฺฑาคาริโก, นาคริโก, นาวกมฺมิโก.

जो दारावर नियुक्त आहे तो 'दोवारिको' (dovāriko) किंवा जो दारावर नियुक्त आहे. याचप्रमाणे 'भण्डागारिको' (bhaṇḍāgāriko), 'नागरिको' (nāgariko), 'नावकम्मिको' (nāvakammiko).

วีณา อสฺส สิปฺปํ เวณิโก, วีณา อสฺส สิปฺปํ วา. เอวํ ปาณวิโก, โมทิงฺคิโก, วํสิโก.

वीणा वाजवणे हे ज्याचे कौशल्य आहे तो 'वेणिको' (veṇiko) किंवा वीणा हे ज्याचे कौशल्य आहे. याचप्रमाणे 'पाणvिको' (pāṇaviko), 'मोदिङ्गिको' (modiṅgiko), 'वंसिको' (vaṃsiko).

คนฺโธ อสฺส ภณฺฑํ คนฺธิโก, คนฺโธ อสฺส ภณฺฑํ วา. เอวํ เตลิโก, โคฬิโก.

सुगंध हे ज्याचे उत्पादन आहे तो 'गन्धिको' (gandhiko) किंवा सुगंध हे ज्याचे उत्पादन आहे. याचप्रमाणे 'तेलिको' (teliko), 'गोळिको' (goḷiko).

อุรพฺภํ หนฺตฺวา ชีวตีติ โอรพฺภิโก, อุรพฺภํ หนฺตฺวา ชีวติ วา. มคํ หนฺตฺวา ชีวตีติ มาควิโก, มคํ หนฺตฺวา ชีวติ วา. เอวํ โสกริโก, สากุณิโก.

जो मेंढ्या मारून जगतो तो 'ओरब्भिको' (orabbhiko) किंवा जो मेंढ्या मारून जगतो. जो जंगली प्राण्यांना मारून जगतो तो 'मागविको' (māgaviko) किंवा जो प्राण्यांना मारून जगतो. याचप्रमाणे 'सोकरिको' (sokariko), 'साकुणिको' (sākuṇiko).

อาทิคฺคหเณน อญฺญตฺถาปิ ณิก ปจฺจโย โยเชตพฺโพ. ชาเลน หโต ชาลิโก, ชาเลน หโต วา.

'आदि' (इत्यादी) च्या ग्रहणाने इतर अर्थांमध्येही 'णिक' प्रत्यय जोडला जावा. जाळ्याने मारलेला तो 'जालिको' (jāliko) किंवा जो जाळ्याने मारला गेला आहे.

สุตฺเตน พนฺโธ สุตฺติโก, สุตฺเตน พนฺโธ วา.

दोऱ्याने बांधलेला तो 'सुत्तिको' (suttiko) किंवा जो दोऱ्याने बांधला गेला आहे.

จาโป [Pg.189] อสฺส อาวุโธ จาปิโก, จาโป อสฺส อาวุโธ วา. เอวํ โตมริโก, มุคฺคริโก, โมสลิโก.

धनुष्य हे ज्याचे शस्त्र आहे तो 'चापिको' (cāpiko) किंवा धनुष्य हे ज्याचे शस्त्र आहे. याचप्रमाणे 'तोमरिको' (tomariko), 'मुग्गरिको' (muggariko), 'मोसलिको' (mosaliko).

วาโต อสฺส อาพาโธ วาติโก, วาโต อสฺส อาพาโธ วา. เอวํ เสมฺหิโก, ปิตฺติโก.

वात हा ज्याचा आजार आहे तो 'वातिको' (vātiko) किंवा वात हा ज्याचा आजार आहे. याचप्रमाणे 'सेम्हिको' (semhiko), 'पित्तिको' (pittiko).

พุทฺเธ ปสนฺโน พุทฺธิโก, พุทฺเธ ปสนฺโน วา. เอวํ ธมฺมิโก, สงฺฆิโก.

बुद्धांवर प्रसन्न (श्रद्धा असलेले) ते 'बुद्धिको' (buddhiko) या नावाने ओळखले जातात किंवा जे बुद्धांवर श्रद्धा ठेवतात. याचप्रमाणे 'धम्मिको' (dhammiko), 'सङ्घिको' (saṅghiko).

พุทฺธสฺส สนฺตกํ พุทฺธิกํ, พุทฺธสฺส สนฺตกํ วา. เอวํ ธมฺมิกํ, สงฺฆิกํ.

बुद्धांच्या मालकीचे ते 'बुद्धिकं' (buddhikaṃ) किंवा जे बुद्धांचे आहे. याचप्रमाणे 'धम्मिकं' (dhammikaṃ), 'सङ्घिकं' (saṅghikaṃ).

วตฺเถน กีตํ ภณฺฑํ วตฺถิกํ, วตฺเถน กีตํ ภณฺฑํ วา. เอวํ กุมฺภิกํ, ผาลิกํ, กึ กณิกํ, โสวณฺณิกํ.

कापडाने खरेदी केलेले साहित्य ते 'वत्थिकं' (vatthikaṃ) किंवा कापडाने खरेदी केलेले साहित्य. याचप्रमाणे 'कुम्भिकं' (kumbhikaṃ), 'फालिकं' (phālikaṃ), 'किङ्कणिकं' (kiṅkaṇikaṃ), 'सोवण्णिकं' (sovaṇṇikaṃ).

กุมฺโภ อสฺส ปริมาณํ กุมฺภิกํ, กุมฺโภ อสฺส ปริมาณํ วา.

कुंभ हे ज्याचे माप आहे ते 'कुम्भिकं' (kumbhikaṃ) किंवा कुंभ हे ज्याचे माप आहे.

กุมฺภสฺส ราสิ กุมฺภิกํ, กุมฺภสฺส ราสิ วา.

कुंभांची रास ती 'कुम्भिकं' (kumbhikaṃ) किंवा कुंभांची रास.

กุมฺภํ อรหตีติ กุมฺภิโก, กุมฺภํ อรหติ วา.

जे कुंभाच्या योग्यतेचे आहे ते 'कुम्भिकं' (kumbhikaṃ) किंवा जे कुंभाच्या योग्यतेचे आहे.

อกฺเขน ทิพฺพตีติ อกฺขิโก, อกฺเขน ทิพฺพติ วา. เอวํ สาลากิโก, ตินฺทุกิโก, อมฺพผลิโก. กปิฏฺฐผลิโก, นาฬิเกริโก อิจฺเจวมาทิ.

जो फाशांनी खेळतो तो 'अक्खिको' (akkhiko) किंवा जो फाशांनी खेळतो. याचप्रमाणे 'सालाकिको' (sālākiko), 'तिन्दुकिको' (tindukiko), 'अम्बफलिको' (ambaphaliko), 'कपित्ठफलिको' (kapiṭṭhaphaliko), 'नाळिकेरिको' (nāḷikeriko) इत्यादी.

๓๕๒, ๓๗๖. ณ ราคา ตสฺเส ทมญฺญตฺเถสุ จ.

३५२, ३७६. 'राग' (रंगवणे), 'त्याचे हे' आणि इतर अर्थांमध्ये 'ण' प्रत्यय लागतो.

ณปจฺจโย โหติ วา ราคมฺหา ‘‘เตน รตฺตํ’’ อิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ, ‘‘ตสฺเสทํ’’ อญฺญตฺเถสุ จ.

रंगवण्याच्या अर्थातील शब्दांनंतर 'त्याने रंगवलेले' या अर्थात, तसेच 'त्याचे हे' आणि इतर अर्थांमध्ये 'ण' प्रत्यय विकल्पेकरून लागतो.

กสาเวน [Pg.190] รตฺตํ วตฺถํ กาสาวํ, กสาเวน รตฺตํ วตฺถํ วา. เอวํ โกสุมฺภํ, หาลิทฺทํ, ปาฏงฺคํ, รตฺตงฺค, มญฺชิฏฺฐํ, กุงฺกุมํ.

काषाय रंगाने रंगवलेले वस्त्र ते 'कासावं' (kāsāvaṃ) किंवा काषाय रंगाने रंगवलेले वस्त्र. याचप्रमाणे 'कोसुम्भं' (kosumbhaṃ), 'हालिद्दं' (hāliddaṃ), 'पाटङ्गं' (pāṭaṅgaṃ), 'रत्तङ्गं' (rattaṅgaṃ), 'मञ्जिट्ठं' (mañjiṭṭhaṃ), 'कुङ्कुमं' (kuṅkumaṃ).

สูกรสฺส อิทํ มํสํ โสกรํ, สูกรสฺส อิทํ มํสํ วา. เอวํ มาหิสํ.

हे डुकराचे मांस ते 'सोकरं' (sokaraṃ) किंवा हे डुकराचे मांस. याचप्रमाणे 'माहिसं' (māhisaṃ).

อุทุมฺพรสฺส อวิทูเร ปวตฺตํ วิมานํ โอทุมฺพรํ, อุทุมฺพรสฺส อวิทูเร ปวตฺตํ วิมานํ วา.

उंबराच्या झाडाच्या जवळ असलेले विमान ते 'ओदुम्बरं' (odumbaraṃ) किंवा उंबराच्या झाडाजवळ असलेले विमान.

วิทิสาย อวิทูเร นิวาโส เวทิโส, วิทิสาย อวิทูเร นิวาโส วา.

उपदिशेच्या जवळ असलेले निवासस्थान ते 'वेदिसो' (vediso) किंवा उपदिशेच्या जवळ असलेले निवासस्थान.

มถุราย ชาโต มาถุโร, มถุราย ชาโต วา.

मथुरेत जन्मलेला तो 'माथुरो' (māthuro) किंवा जो मथुरेत जन्मला आहे.

มถุราย อาคโต มาถุโร, มถุราย อาคโต วา.

मथुरेहून आलेला तो 'माथुरो' (māthuro) किंवा जो मथुरेहून आला आहे.

กตฺติกาย นิยุตฺโต มาโส กตฺติโก, กตฺติกาย นิยุตฺโต มาโส วา. เอวํ มาคสิโร, ผุสฺโส, มาโฆ, ผคฺคุโน, จิตฺโต, เวสาโข, เชฏฺโฐ, อาสฬฺโห, สาวโณ, ภทฺโท, อสฺสยุโช.

कृत्तिका नक्षत्राशी युक्त असलेला महिना तो 'कत्तिको' (kattiko) किंवा कृत्तिका नक्षत्राशी युक्त असलेला महिना. याचप्रमाणे 'मागसिरो' (māgasiro), 'फुस्सो' (phusso), 'माघो' (māgho), 'फग्गुनो' (phagguno), 'चित्तो' (citto), 'वेसाखो' (vesākho), 'जेट्ठो' (jeṭṭho), 'आसळ्हो' (āsaḷho), 'सावणो' (sāvaṇo), 'भद्दो' (bhaddo), 'अस्सयुजो' (assayujo).

น วุทฺธิ นีลปีตาโท, ปจฺจเย สณการเก.

'ण' अनुबंध असलेल्या प्रत्ययामध्ये, 'नील', 'पीत' इत्यादी शब्दांच्या स्वराची वृद्धी होत नाही.

ผกาโร ผุสฺสสทฺทสฺส, ‘‘สิโร’’ติ สิรสํ วเท.

'फुस्स' शब्दातील 'फु' मधील 'उ' ची वृद्धी होत नाही, आणि 'सिरो' च्या जागी 'सिरसं' असे म्हणू नये.

สิกฺขานํ [Pg.191] สมูโห สิกฺโข, ภิกฺขานํ สมูโห ภิกฺโข. เอวํ กาโปโต, มายูโร, โกกิโล.

शिक्षणांचा समूह तो 'सिक्खो' (sikkho), भिक्षेचा समूह तो 'भिक्खो' (bhikkho). याचप्रमाणे कबुतरांचा समूह तो 'कापोतो' (kāpoto), मोरांचा समूह तो 'मायूरो' (māyūro), कोकिळांचा समूह तो 'कोकिलो' (kokilo).

พุทฺเธ, อสฺส เทวตา พุทฺโธ. เอวํ ภทฺโท, มาโร, มาหินฺโท, เวสฺสวโณ, ยาโม, โสโม, นารายโณ.

बुद्ध हे ज्यांचे आराध्य दैवत आहेत ते 'बुद्धो' (buddho). याचप्रमाणे 'भद्दो' (bhaddo), 'मारो' (māro), 'माहिन्दो' (māhindo), 'वेस्सवणो' (vessavaṇo), 'यामो' (yāmo), 'सोमो' (somo), 'नारायणो' (nārāyaṇo) हे ज्यांचे आराध्य दैवत आहेत ते.

สํวจฺฉรมธีเต สํวจฺฉโร. เอวํ โมหุตฺโต, เนมิตฺโต, องฺควิชฺโช, เวยฺยากรโณ, ฉนฺโท, ภาสฺโส, จนฺโท.

जो एका वर्षासाठी अभ्यास करतो तो 'संवच्छरो' (saṃvaccharo). याचप्रमाणे 'मोहुत्तो' (mohutto), 'नेमित्तो' (nemitto), 'अङ्गविज्जो' (aṅgavijjo), 'वेय्याकरणो' (veyyākaraṇo), 'छन्दो' (chando), 'भास्सो' (bhāsso), 'चन्दो' (cando).

วสาทานํ วิสโย เทโส วาสาโท. เอวํ กุมฺโภ, สากุนฺโต, อาติสาโร.

सिंहांचे (vasādānaṃ) जे क्षेत्र/निवासस्थान (visayo) असलेला प्रदेश (deso), त्याला सिंहांचे क्षेत्र असलेला प्रदेश (vāsādo) असे म्हणतात. याचप्रमाणे कुंभ (kumbho), शाकुंत (sākunto), अतिसार (ātisāro) हे शब्द समजावेत.

อุทุมฺพรา อสฺมึ ปเทเส สนฺตีติ โอทุมฺพโร. สาคเรหิ นิพฺพตฺโต สาคโร. สาคลมสฺส นิวาโส สาคโล. มถุรา อสฺส นิวาโส มาถุโร. มถุราย อิสฺสโร มาถุโร. อิจฺเจวมาทโย โยเชตพฺพา.

या प्रदेशात (asmiṃ padese) उंबराची झाडे (udumbarā) आहेत (santi), म्हणून (iti) त्याला उंबराची झाडे असलेला प्रदेश (odumbaro) म्हणतात. सगरपुत्रांद्वारे (sāgarehi) निर्माण केलेला (nibbatto) तो सागर (sāgaro). सागल (Sāgalaṃ) हे ज्याचे (assa) निवासस्थान (nivāso) आहे, तो सागल रहिवासी (Sāgalo). मथूरा (Mathurā) हे ज्याचे (assa) निवासस्थान (nivāso) आहे, तो मथूरा रहिवासी (Māthuro). मथुरेचा (Mathurāya) जो स्वामी (issaro), तो मथुरेचा स्वामी (Māthuro). अशा प्रकारे इतरही उदाहरणे योजावीत.

๓๕๓, ๓๗๘. ชาตาทีนมิมิยา จ.

३५३, ३७८. 'जात' (जन्मलेला) इत्यादी अर्थांमध्ये 'इम' (ima) आणि 'इय' (iya) हे प्रत्यय देखील होतात.

ชาตอิจฺเจวมาทีนมตฺเถ อิมอิยปจฺจยา โหนฺติ.

'जात' (जन्मलेला) इत्यादी अर्थांमध्ये 'इम' (ima) आणि 'इय' (iya) हे प्रत्यय होतात.

ปจฺฉา ชาโต ปจฺฉิโม. เอวํ อนฺติโม, มชฺฌิโม, ปุริโม, อุปริโม, เหฏฺฐิโม, โคปฺผิโม. โพธิสตฺตชาติยา ชาโต โพธิสตฺตชาติโย, เอวํ [Pg.192] อสฺสชาติโย, หตฺถิชาติโย, มนุสฺสชาติโย.

नंतर (pacchā) जन्मलेला (jāto) तो 'पश्चिम' (pacchimo). याचप्रमाणे अंतिम (antimo - शेवटी जन्मलेला), मध्यम (majjhimo - मध्ये जन्मलेला), पुरिम (purimo - पूर्वी जन्मलेला), उपरीम (uparimo - वर जन्मलेला), हेट्ठिम (heṭṭhimo - खाली जन्मलेला), गोप्फिम (gopphimo - घोट्यामध्ये उत्पन्न झालेला). बोधिसत्त्वांच्या कुळात (bodhisattajātiyā) जन्मलेला (jāto) तो 'बोधिसत्तजातिय' (bodhisattajātiyo). याचप्रमाणे घोड्यांच्या जातीत जन्मलेला 'अस्सजातिय' (assajātiyo); हत्तींच्या जातीत जन्मलेला 'हत्थिजातिय' (hatthijātiyo); मनुष्यांच्या जातीत जन्मलेला 'मनुस्सजातिय' (manussajātiyo).

อาทิคฺคหเณน นิยุตฺตตฺถาทิโตปิ ตทสฺสตฺถาทิโตปิ อิม อิย อิก อิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ. อนฺโต นิยุตฺโต อนฺติโม. เอวํ อนฺติโย, อนฺติโก.

'आदि' (इत्यादी) शब्द ग्रहणाने 'नियुक्त' (गुंतलेला) इत्यादी अर्थांमध्ये आणि 'हे त्याचे आहे' इत्यादी अर्थांमध्ये देखील 'इम' (ima), 'इय' (iya) आणि 'इक' (ika) हे प्रत्यय होतात. शेवटी (ante) नियुक्त असलेला (niyutto) तो 'अन्तिम' (antimo). याचप्रमाणे 'अन्तिय' (antiyo), 'अन्तिक' (antiko).

ปุตฺโต อสฺส อตฺถิ, ตสฺมึ วา วิชฺชตีติ ปุตฺติโม. เอวํ ปุตฺติเยว, ปุตฺติโก, กปฺปิโม, กปฺปิโย, กปฺปิโก.

त्याला (assa) मुलगा आहे (putto atthi) किंवा (vā) त्याच्यामध्ये मुलगा विद्यमान आहे (tasmiṃ vijjati), म्हणून तो 'पुत्तिम' (puttimo). याचप्रमाणे 'पुत्तिय' (puttiyo), 'पुत्तिक' (puttiko), 'कप्पिम' (kappimo), 'कप्पिय' (kappiyo), 'कप्पिक' (kappiko) हे शब्द होतात.

จคฺคหเณน กิยปจฺจโย โหติ นิยุตฺตตฺเถ. ชาติยํ นิยุตฺโต ชาติกิโย, อนฺเธ นิยุตฺโต อนฺธกิโย, ชาติยา อนฺโธ ชจฺจนฺโธ, ชจฺจนฺเธ นิยุตฺโต ชจฺจนฺธกิโย.

'च' च्या ग्रहणाने 'नियुक्त' (गुंतलेला) या अर्थी 'किय' (kiya) प्रत्यय होतो. जन्मामध्ये (jātiyaṃ) नियुक्त असलेला (niyutto) तो 'जातिकिय' (jātikiyo); अंधारात (andhe) नियुक्त असलेला (niyutto) तो 'अंधकिय' (andhakiyo); जन्मापासून (jātiyā) आंधळा (andho) तो 'जच्चंध' (jaccandho); जन्मांधतेमध्ये (jaccandhe) नियुक्त असलेला (niyutto) तो 'जच्चंधकिय' (jaccandhakiyo).

๓๕๔, ๓๗๙. สมูหตฺเถ กณ ณา.

३५४, ३७९. समूह अर्थामध्ये 'कण्' (kaṇ) आणि 'ण' (ṇa) हे प्रत्यय होतात.

สมูหตฺเถ กณ ณอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ.

समूह अर्थामध्ये 'कण्' (kaṇ) आणि 'ण' (ṇa) हे प्रत्यय होतात.

ราชปุตฺตานํ สมูโห ราชปุตฺตโก. เอวํ ราชปุตฺโต, มานุสฺสโก, มานุสฺโส, มายูรโก, มายูโร, มาหึสโก, มาหึโส.

राजपुत्रांचा (rājaputtānaṃ) समूह (samūho) तो 'राजपुत्तक' (rājaputtako). याचप्रमाणे 'राजपुत्त' (rājaputto), मनुष्यांचा समूह 'मानुस्सक' (mānussako) किंवा 'मानुस्स' (mānusso), मोरांचा समूह 'मायूरक' (māyūrako) किंवा 'मायूर' (māyūro), म्हशींचा समूह 'माहिंसक' (māhiṃsako) किंवा 'माहिंस' (māhiṃso).

๓๕๕, ๓๘๐. คาม ชน พนฺธุ สหายาทีหิตา.

३५५, ३८०. 'गाम' (गाव), 'जन' (लोक), 'बंधु' (नातेवाईक), 'सहाय' (मित्र) इत्यादी शब्दांनंतर 'ता' (tā) प्रत्यय देखील होतो.

คาม ชน พนฺธุ สหายอิจฺเจวมาทีหิ ตาปจฺจโย โหติ สมูหตฺเถ.

समूह अर्थामध्ये 'गाम' (गाव), 'जन' (लोक), 'बंधु' (नातेवाईक), 'सहाय' (मित्र) इत्यादी शब्दांनंतर 'ता' (tā) प्रत्यय होतो.

คามานํ [Pg.193] สมูโห คามตา. เอวํ ชนตา, พนฺธุตา, สหายตา, นครตา.

गावांचा (gāmānaṃ) समूह (samūho) तो 'गामता' (gāmatā). याचप्रमाणे लोकांचा समूह 'जनता' (janatā), नातेवाईकांचा समूह 'बंधुता' (bandhutā), मित्रांचा समूह 'सहायता' (sahāyatā), नगरांचा समूह 'नगरता' (nagaratā).

๓๕๖, ๓๘๑. ตทสฺส ฐานมิโย จ.

३५६, ३८१. 'हे त्याचे कारण/स्थान आहे' या अर्थी 'इय' (iya) प्रत्यय देखील होतो.

‘‘ตทสฺส ฐาน’’ มิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ อิยปจฺจโย โหติ.

“हे त्याचे कारण/स्थान आहे” (tadassa ṭhānaṃ) या अर्थी 'इय' (iya) प्रत्यय होतो.

มทนสฺส ฐานํ มทนิยํ, พนฺธนสฺส ฐานํ พนฺธนิยํ, มุจฺฉนสฺส ฐานํ มุจฺฉนิยํ, เอวํ รชนิยํ, กมนิยํ, คมนิยํ, ทุสฺสนิยํ, ทสฺสนิยํ.

मदाचे (madanassa) कारण/स्थान (ṭhānaṃ) ते 'मदनीय' (madaniyaṃ - उदा. मद्य); बंधनाचे (bandhanassa) कारण/स्थान (ṭhānaṃ) ते 'बंधनीय' (bandhaniyaṃ); मूर्च्छेचे (mucchanassa) कारण/स्थान (ṭhānaṃ) ते 'मूर्च्छनीय' (mucchaniyaṃ). याचप्रमाणे रागाचे/आसक्तीचे कारण 'रजनीय' (rajaniyaṃ); इच्छेचे/आवडण्याचे कारण 'कमनीय' (kamaniyaṃ); गमनाचे कारण 'गमनीय' (gamaniyaṃ); दूषित होण्याचे कारण 'दुस्सनीय' (dussaniyaṃ); दर्शनाचे कारण 'दस्सनीय' (dassaniyaṃ).

๓๕๗, ๓๘๒. อุปมตฺถายิตตฺตํ.

३५७, ३८२. उपमा (तुलना) अर्थामध्ये 'आयितत्त' (āyitatta) प्रत्यय होतो.

อุปมตฺเถ อายิตตฺตปจฺจโย โหติ.

उपमा (तुलना) अर्थामध्ये 'आयितत्त' (āyitatta) प्रत्यय होतो.

ธูโม วิย ทิสฺสติ อทุํ วนํ ตทิทํ ธูมายิตตฺตํ, ติมิรํ วิย ทิสฺสติ อทุํ วนํ ตทิทํ ติมิรายิตตฺตํ.

ते जंगल (aduṃ vanaṃ) धुरासारखे (dhūmo viya) दिसते (dissati), म्हणून ते 'धूमायितत्त' (dhūmāyitattaṃ); ते जंगल (aduṃ vanaṃ) अंधकारासारखे (timiraṃ viya) दिसते (dissati), म्हणून ते 'तिमिरायितत्त' (timirāyitattaṃ).

๓๕๘, ๓๘๓. ตนฺนิสฺสิตตฺเถ โล.

३५८, ३८३. 'त्याच्यावर आश्रित असणे' या अर्थी 'ल' (la) प्रत्यय होतो.

‘‘ตนฺนิสฺสิตตฺเถ, ตทสฺส ฐาน’’มิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ จ ลปจฺจโย โหติ.

“त्याच्यावर आश्रित असणे” आणि “हे त्याचे कारण/स्थान आहे” या अर्थी 'ल' (la) प्रत्यय होतो.

ทุฏฺฐุ [Pg.194] นิสฺสิตํ ทุฏฺฐุลฺลํ, เวทํ นิสฺสิตํ เวทลฺลํ, ทุฏฺฐุ ฐานํ ทุฏฺฐุลฺลํ, เวทสฺส ฐานํ เวทลฺลํ.

वाईटावर (duṭṭhu) आश्रित असलेले (nissitaṃ) ते 'दुट्ठुल्ल' (duṭṭhullaṃ); वेदावर/ज्ञानावर (vedaṃ) आश्रित असलेले (nissitaṃ) ते 'वेदल्ल' (vedallaṃ); वाईट (duṭṭhu) स्थान (ṭhānaṃ) ते 'दुट्ठुल्ल' (duṭṭhullaṃ); वेदाचे/ज्ञानाचे (vedassa) स्थान (ṭhānaṃ) ते 'वेदल्ल' (vedallaṃ).

๓๕๙, ๓๘๔. อาลุ ตพฺพหุเล.

३५९, ३८४. विपुलता/प्रचुरता या अर्थी 'आलु' (ālu) प्रत्यय होतो.

อาลุปจฺจโย โหติ ตพฺพหุลตฺเถ.

विपुलता/प्रचुरता या अर्थी 'आलु' (ālu) प्रत्यय होतो.

อภิชฺฌา อสฺส ปกติ อภิชฺฌาลุ, อภิชฺฌา อสฺส พหุลา วา อภิชฺฌาลุ. เอวํ สีตาลุ, ธชาลุ, ทยาลุ.

लोभ/अभिज्झा (abhijjhā) हा ज्याचा (assa) स्वभाव (pakati) आहे तो 'अभिज्झालु' (abhijjhālu) किंवा (vā) ज्याच्यामध्ये लोभ/अभिज्झा (abhijjhā) विपुल प्रमाणात (bahulā) आहे तो 'अभिज्झालु' (abhijjhālu). याचप्रमाणे अतिशय थंड वाटणारा तो 'सीतालु' (sītālu); अनेक ध्वज असलेला तो 'धजालु' (dhajālu); अत्यंत दयाळू असलेला तो 'दयालु' (dayālu).

๓๖๐, ๓๘๗. ณฺย ตฺต ตา ภาเว ตุ.

३६०, ३८७. भाव (अवस्था/स्थिती) अर्थामध्ये 'ण्य' (ṇya), 'त्त' (tta) आणि 'ता' (tā) हे प्रत्यय होतात.

ณฺยตฺตตาอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ ภาวตฺเถ.

भाव (अवस्था/स्थिती) अर्थामध्ये 'ण्य' (ṇya), 'त्त' (tta) आणि 'ता' (tā) हे प्रत्यय होतात.

อลสสฺส ภาโว อาลสฺยํ, อโรคสฺส ภาโว อาโรคฺยํ. ปํสุกูลิกสฺส ภาโว ปํสุกูลิกตฺตํ, อโนทริกสฺส ภาโว อโนทริกตฺตํ. สงฺคณิการามสฺส ภาโว สงฺคณิการามตา, นิทฺทารามสฺส ภาโว นิทฺทารามตา.

आळशी माणसाचा (alasassa) भाव/अवस्था (bhāvo) ते 'आलस्य' (ālasyaṃ); निरोगी माणसाचा (arogassa) भाव/अवस्था (bhāvo) ते 'आरोग्य' (ārogyaṃ). पांसुकूलिक (फाटकी वस्त्रे परिधान करणाऱ्या) व्यक्तीचा (paṃsukūlikassa) भाव/अवस्था (bhāvo) ते 'पांसुकूलिकत्त' (paṃsukūlikattaṃ); खादाड नसलेल्या व्यक्तीचा (anodarikassa) भाव/अवस्था (bhāvo) ते 'अनोदरिकत्त' (anodarikattaṃ). समूहात रमणाऱ्या व्यक्तीचा (saṅgaṇikārāmassa) भाव/अवस्था (bhāvo) ते 'संगणिकारामता' (saṅgaṇikārāmatā); झोपेत रमणाऱ्या व्यक्तीचा (niddārāmassa) भाव/अवस्था (bhāvo) ते 'निद्दारामता' (niddārāmatā).

ตุคฺคหเณน ตฺตนปจฺจโย โหติ. ปุถุชฺชนตฺตนํ, เวทนตฺตนํ.

'तु' च्या ग्रहणाने 'त्तन' (ttana) प्रत्यय होतो. जसे की, पृथग्जनाची (puthujjanassa) अवस्था (bhāvo) ती 'पुथुज्जनत्तन' (puthujjanattanaṃ); वेदनेची (vedanāya) अवस्था (bhāvo) ती 'वेदनात्तन' (vedanattanaṃ).

๓๖๑, ๓๘๘. ณ [Pg.195] วิสมาทีหิ.

३६१, ३८८. 'विसम' (विषम) इत्यादी शब्दांनंतर 'ण' (ṇa) प्रत्यय होतो.

ณปจฺจโย โหติ วิสมาทีหิ ‘‘ตสฺส ภาโว’’อิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ.

'विसम' (विषम) इत्यादी शब्दांनंतर "त्याची अवस्था/भाव" (tassa bhāvo) या अर्थी 'ण' (ṇa) प्रत्यय होतो.

วิสมสฺส ภาโว เวสมํ, สุจิสฺส ภาโว โสจํ.

विषमाची (visamassa) अवस्था (bhāvo) ती 'वेसम' (vesamaṃ); शुचीची/पवित्राची (sucissa) अवस्था (bhāvo) ती 'सोच' (socaṃ).

๓๖๒, ๓๘๙. รมณียาทิโต กณ.

३६२, ३८९. 'रमणीय' इत्यादी शब्दांनंतर 'कण्' (kaṇ) प्रत्यय होतो.

รมณียอิจฺเจวมาทิโต กณ ปจฺจโย โหติ ‘‘ตสฺส ภาโว’’อิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ.

'रमणीय' इत्यादी शब्दांनंतर "त्याची अवस्था/भाव" (tassa bhāvo) या अर्थी 'कण्' (kaṇ) प्रत्यय होतो.

รมณียสฺส ภาโว รามณียกํ, มนุญฺญสฺส ภาโว มานุญฺญกํ.

रमणीयाची (ramaṇīyassa) अवस्था (bhāvo) ती 'रामणीयकत' (rāmaṇīyakaṃ); मनोज्ञाची (manuññassa) अवस्था (bhāvo) ती 'मानुञ्ञक' (mānuññakaṃ).

๓๖๓, ๓๙๐. วิเสเส ตรตมิสิกิยิฏฺฐา.

३६३, ३९०. विशेष (भेद/श्रेष्ठता) अर्थामध्ये 'तर' (tara), 'तम' (tama), 'इसिक' (isika), 'इय' (iya) आणि 'इट्ठ' (iṭṭha) हे प्रत्यय होतात.

วิเสสตฺเถ ตร ตม อิสิก อิย อิฏฺฐอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ.

विशेष (भेद/श्रेष्ठता) अर्थामध्ये 'तर' (tara), 'तम' (tama), 'इसिक' (isika), 'इय' (iya) आणि 'इट्ठ' (iṭṭha) हे प्रत्यय होतात.

สพฺเพ อิเม ปาปา, อยมิเมสํ วิเสเสน ปาโปติ ปาปตโร. เอวํ ปาปตโม, ปาปิสิโก, ปาปิโย, ปาปิฏฺโฐ.

हे सर्व (sabbe ime) पापी (pāpā) आहेत, त्यांच्यामध्ये (imesaṃ) हा विशेष रूपाने (visesena) पापी (pāpo) आहे, म्हणून (iti) त्याला 'पापतर' (pāpataro) म्हणतात. याचप्रमाणे 'पापतम' (pāpatamo), 'पापिसिक' (pāpisiko), 'पापिय' (pāpiyo), 'पापिट्ठ' (pāpiṭṭho) हे शब्द होतात.

๓๖๔, ๓๙๘. ตทสฺสตฺถีติ วี จ.

३६४, ३९८. “हे त्याचे आहे” (tadassa atthi) या अर्थी 'वी' (vī) प्रत्यय देखील होतो.

‘‘ตทสฺสตฺถิ’’อิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ วีปจฺจโย โหติ.

'ते त्याचे आहे' किंवा 'ते त्याच्यामध्ये अस्तित्वात आहे' या अर्थी 'वी' प्रत्यय लागतो.

เมธา [Pg.196] ยสฺส อตฺถิ, ตสฺมึ วา วิชฺชตีติเมธาวี. เอวํ มายาวี.

बुद्धी (मेधा) ज्याची आहे किंवा ज्याच्यामध्ये ती विद्यमान आहे, त्याला 'मेधावी' (बुद्धिमान) असे म्हणतात. याचप्रमाणे 'मायावी' (कपटी मनुष्य) होय.

จคฺคหเณน โสปจฺจโย โหติ. สุเมธา ยสฺส อตฺถิ, ตสฺมึ วา วิชฺชตีติ สุเมธโส.

'च' च्या ग्रहणाने 'सो' प्रत्यय लागतो. उत्तम बुद्धी (सुमेधा) ज्याची आहे किंवा ज्याच्यामध्ये ती विद्यमान आहे, त्याला 'सुमेधसो' (बुद्धिमान व्यक्ती) असे म्हणतात.

๓๖๕, ๓๙๙. ตปาทิโต สี.

३६५, ३९९. तप इत्यादी शब्दांनंतर 'सी' प्रत्यय लागतो.

ตปาทิโต สีปจฺจโย โหติ ‘‘ตทสฺสตฺถิ’’อิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ.

तप इत्यादी शब्दांनंतर 'ते त्याचे आहे' या अर्थी 'सी' प्रत्यय लागतो.

ตโป ยสฺส อตฺถิ ตสฺมึ วา วิชฺชตีติ ตปสฺสี. เอวํ ยสสฺสี, เตชสฺสี.

तप ज्याचे आहे किंवा ज्याच्यामध्ये ते विद्यमान आहे, त्याला 'तपस्सी' (तपस्वी) असे म्हणतात. याचप्रमाणे 'यशस्सी' (यशस्वी/कीर्तिमान), 'तेजस्सी' (तेजस्वी) होय.

๒๖๖, ๔๐๐. ทณฺฑาทิโต อิกอี.

२६६, ४००. दंड (काठी) इत्यादी शब्दांनंतर 'इक' आणि 'ई' प्रत्यय लागतात.

ทณฺฑาทิโต อิก อีอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ ‘‘ตทสฺสตฺถิ’’อิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ.

दंड इत्यादी शब्दांनंतर 'ते त्याचे आहे' या अर्थी 'इक' आणि 'ई' हे प्रत्यय लागतात.

ทณฺโฑ ยสฺส อตฺถิ, ตสฺมึ วา วิชฺชตีติ ทณฺฑิโก, ทณฺฑี. เอวํ มาลิโก, มาลี.

दंड (काठी) ज्याच्याकडे आहे किंवा ज्याच्यामध्ये तो विद्यमान आहे, त्याला 'दंडिको' किंवा 'दंडी' (दंडधारी) असे म्हणतात. याचप्रमाणे 'मालिको' किंवा 'माली' (मालाधारी) होय.

๓๖๗, ๔๐๑. มธฺวาทิโต โร.

३६७, ४०१. मधु (मध/गोड) इत्यादी शब्दांनंतर 'र' प्रत्यय लागतो.

มธุอิจฺเจวมาทิโต รปจฺจโย โหติ ‘‘ตทสฺสตฺถิ’’อิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ.

मधु इत्यादी शब्दांनंतर 'ते त्याचे आहे' या अर्थी 'र' प्रत्यय लागतो.

มธุ [Pg.197] ยสฺส อตฺถิ, ตสฺมึ วา วิชฺชตีติ มธุโร. เอวํ กุญฺชโร, มุคฺคโร, มุขโร, สุสิโร, (สีสโร, สุกโร, สุงฺกโร), สุภโร, สุจิโร, รุจิโร.

मधु (गोडवा) ज्याच्यामध्ये आहे किंवा विद्यमान आहे, त्याला 'मधुरो' (मधुर/गोड) असे म्हणतात. याचप्रमाणे कुंजरो, मुग्गरो, मुखरो, सुसिरो, (सीसरो, सुकरो, सुंकरो), सुभरो, सुचिरो, रुचिरो होय.

๓๖๘, ๔๐๒. คุณาทิโต วนฺตุ.

३६८, ४०२. गुण इत्यादी शब्दांनंतर 'वन्तु' प्रत्यय लागतो.

คุณอิจฺเจวมาทิโต วนฺตุปจฺจโย โหติ ‘‘ตทสฺสตฺถิ’’อิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ.

गुण इत्यादी शब्दांनंतर 'ते त्याचे आहे' या अर्थी 'वन्तु' प्रत्यय लागतो.

คุโณ ยสฺส อตฺถิ, ตสฺมึ วา วิชฺชตีติ คุณวา. เอวํ ยสวา, ธนวา, ปญฺญวา, พลวา, ภควา.

गुण ज्याचे आहेत किंवा ज्याच्यामध्ये ते विद्यमान आहेत, त्याला 'गुणवा' (गुणवान) असे म्हणतात. याचप्रमाणे यसवा (यशस्वी), धनवा (धनवान), पण्ञवा (प्रज्ञावान/बुद्धिमान), बलवा (बलवान), भगवा (भगवान/भाग्यवान) होय.

๓๖๙, ๔๐๓. สตฺยาทีหิ มนฺตุ.

३६९, ४०३. सति (स्मृती) इत्यादी शब्दांनंतर 'मन्तु' प्रत्यय लागतो.

สติอิจฺเจวมาทีหิ มนฺตุปจฺจโยโหติ ‘‘ตทสฺสตฺถิ’’ อิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ.

सति इत्यादी शब्दांनंतर 'ते त्याचे आहे' या अर्थी 'मन्तु' प्रत्यय लागतो.

สติ ยสฺส อตฺถิ, ตสฺมึ วา วิชฺชตีติ สติมา, เอวํ ชุติมา, รุจิมา, ถุติมา, ธิติมา, มติมา, ภาณุมา.

सति (स्मृती) ज्याची आहे किंवा ज्याच्यामध्ये ती विद्यमान आहे, त्याला 'सतिमा' (स्मृतिमान) असे म्हणतात. याचप्रमाणे जुतिमा (तेजस्वी), रुचिमा (कांतिमान), थुतिमा (स्तुतिमान), धितिमा (धैर्यवान), मतिमा (बुद्धिमान), भाणुमा (सूर्य/प्रकाशमान) होय.

๓๗๐, ๔๐๕. สทฺธาทิโตณ.

३७०, ४०५. सद्धा (श्रद्धा) इत्यादी शब्दांनंतर 'ण' प्रत्यय लागतो.

สทฺธาอิจฺเจวมาทิโต ณ ปจฺจโย โหติ ‘‘ตทสฺสตฺถิ’’อิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ.

सद्धा इत्यादी शब्दांनंतर 'ते त्याचे आहे' या अर्थी 'ण' प्रत्यय लागतो.

สทฺธา [Pg.198] ยสฺส อตฺถิ, ตสฺมึ วา วิชฺชตีภิ สทฺโธ, เอวํ ปญฺโญ, อมจฺฉโร.

श्रद्धा (सद्धा) ज्याची आहे किंवा ज्याच्यामध्ये ती विद्यमान आहे, त्याला 'सद्धो' (श्रद्धाळू) असे म्हणतात. याचप्रमाणे पण्ञो (प्रज्ञावान), अमच्छरो (मत्सर नसलेला/उदार) होय.

๓๗๑, ๔๐๔. อายุสฺสุการาส มนฺตุมฺหิ.

३७१, ४०४. 'मन्तु' प्रत्यय पुढे असताना 'आयु' मधील 'उ' काराचा 'अस' असा आदेश होतो.

อายุสฺส อนฺโต อุกาโร อสาเทโส โหติมนฺตุมฺหิ ปจฺจเย ปเร.

'मन्तु' प्रत्यय पुढे असताना 'आयु' शब्दाच्या शेवटी असलेल्या 'उ' काराचा 'अस' असा आदेश होतो.

อายุ อสฺส อตฺถิ, ตสฺมึ วา วิชฺชตีติ อายสฺมา.

आयुष्य (आयु) ज्याचे आहे किंवा ज्याच्यामध्ये ते विद्यमान आहे, त्याला 'आयस्मा' (आयुष्यमान) असे म्हणतात.

๓๗๒, ๓๘๕. ตปฺปกติวจเน มโย.

३७२, ३८५. त्याच्याद्वारे बनविलेले या अर्थाच्या अभिव्यक्तीमध्ये 'मय' प्रत्यय लागतो.

ตปฺปกติวจนตฺเถ มยปจฺจโย โหติ.

त्याच्याद्वारे बनविलेले (विकार किंवा प्रकृती) या अर्थी 'मय' प्रत्यय लागतो.

สุวณฺเณน ปกตํ กมฺมํ โสวณฺณมยํ. เอวํ รูปิยมยํ ชตุมยํ, รชตมยํ, อิฏฺฐกมยํ, อโยมยํ, มตฺติกา มยํ, ทารุมยํ, โคมยํ.

सोन्याने बनविलेले कार्य म्हणजे 'सोवण्णमयं' (सुवर्णमय) होय. याचप्रमाणे रुपियाने (चांदीने) बनविलेले 'रुपियमयं', जतूने (लाखेने) बनविलेले 'जतुमयं', रजताने (चांदीने) बनविलेले 'रजतमयं', विटांनी बनविलेले 'इट्ठकमयं', लोहाने बनविलेले 'अयोमयं', मातीने बनविलेले 'मत्तिकामयं', लाकडाने बनविलेले 'दारुमयं', गाईपासून बनविलेले (शेण) 'गोमयं' होय.

๓๗๓, ๔๐๖. สงฺขฺยาปูรเณ โม.

३७३, ४०६. संख्या पूर्ण करण्याच्या (क्रमवाचक संख्या) अर्थी 'म' प्रत्यय लागतो.

สงฺขฺยาปูรณตฺเถ มปจฺจโย โหติ.

संख्या पूर्ण करण्याच्या अर्थी (क्रमवाचक संख्या बनवण्यासाठी) 'म' प्रत्यय लागतो.

ปญฺจนฺนํ ปูรโณ ปญฺจโม, เอวํ สตฺตโม, อฏฺฐโม, นวโม, ทสโม.

पाच पूर्ण करणारा तो 'पंचमो' (पाचवा) होय. याचप्रमाणे सत्तमो (सातवा), अट्ठमो (आठवा), navamo (नववा), दसमो (दहावा) होय.

๓๗๔, ๔๐๘. ส [Pg.199] ฉสฺสวา.

३७४, ४०८. विकल्पेकरून 'छ' चा 'स' होतो.

ฉสฺส สการาเทโส โหติ วา สงฺขฺยาปูรณตฺเถ.

संख्या पूर्ण करण्याच्या अर्थी विकल्पेकरून 'छ' चा 'स' असा आदेश होतो.

ฉนฺนํ ปูรโณ สฏฺโฐ, ฉฏฺโฐ วา.

सहा पूर्ण करणारा तो 'सट्ठो' किंवा 'छट्ठो' (सहावा) होय.

๓๗๕, ๔๑๒. เอกาทิโต ทสสฺสี.

३७५, ४१२. एक इत्यादी शब्दांनंतर 'दस' (दहा) च्या शेवटी 'ई' प्रत्यय लागतो.

เอกาทิโต ทสสฺส อนฺเต อีปจฺจโย โหติ วา สงฺขฺยาปูรณตฺเถ.

संख्या पूर्ण करण्याच्या अर्थी विकल्पेकरून एक इत्यादी शब्दांनंतर 'दस' च्या शेवटी 'ई' प्रत्यय लागतो.

เอโก จ ทส จ เอกาทส, เอกาทสนฺนํ ปูรณี เอกาทสี. ปญฺจจ ทส จ ปญฺจทส, ปญฺจทสนฺนํ ปูรณี ปญฺจทสี. จตฺตาโร จ ทส จ จตุทฺทส, จตุทฺทสนฺนํ ปูรณี จาตุทฺทสี.

एक आणि (eko ca) दहा (dasa ca), (याला म्हणतात) अकरा (ekādasa); अकरांची पूरणी (pūraṇī - पूर्ण करणारी संख्या) (याला म्हणतात) अकरावी (ekādasī). पाच आणि (pañca ca) दहा (dasa ca), (याला म्हणतात) पंधरा (pañcadasa); पंधराची पूरणी (याला म्हणतात) पंधरावी (pañcadasī). चार आणि (cattāro) दहा (dasa ca), (याला म्हणतात) चौदा (catuddasa); चौदाची पूरणी (याला म्हणतात) चौदावी (cātuddasī).

ปูรเณติ กิมตฺถํ? เอกาทส, ปญฺจทส.

'पूरणी' (pūraṇī) असे का म्हटले आहे? जेव्हा पूरण (क्रमवाचक संख्या) नसेल, तेव्हा हा नियम लागू होऊ नये म्हणून; जसे की पुढील उदाहरणांमध्ये: अकरा (ekādasa), पंधरा (pañcadasa).

๓๗๖, ๒๕๗. ทเส โส นิจฺจญฺจ.

३७६, २५७. जेव्हा 'दह' (dasa - दहा) असेल, तेव्हा 'छ' (cha - सहा) चा नेहमी 'सो' (so) होतो.

ทสสทฺเท ปเร นิจฺจํ ฉสฺส โส โหติ.

जेव्हा 'दह' (dasa) हा शब्द पुढे असतो, तेव्हा 'छ' (cha) चा नेहमी 'सो' (so) होतो.

โสฬส.

सोळा (soḷasa).

๓๗๗, ๐. อนฺเต นิคฺคหิตญฺจ.

३७७, ०. शेवटी निग्गहीत (अनुस्वार - ṃ) होतो.

ตาสํ สงฺขฺยานํ อนฺเต นิคฺคหิตาคโม โหติ.

या संख्यांच्या शेवटी निग्गहीताचा (nigghitāgama) आगम होतो.

ปญฺจทสิ, จาตุทฺทสิ.

पंधरावी (pañcadasiṃ), चौदावी (cātuddasiṃ).

๓๗๘, ๔๑๔. ติ [Pg.200] จ.

३७८, ४१४. आणि 'ति' (ti).

ตาสํ สงฺขฺยานํ อนฺเต ติการาคโม โหติ. วีสติ, ตึสติ.

या संख्यांच्या शेवटी 'ति' (ti) काराचा आगम होतो. जसे की: वीस (vīsati), तीस (tiṃsati).

๓๗๙, ๒๕๘. ล ทรานํ.

३७९, २५८. 'द' (da) आणि 'र' (ra) च्या जागी 'ळ' (la/ḷa) होतो.

ทการ รการานํ สงฺขฺยานํ ลการาเทโส โหติ. โสฬส, จตฺตาลีสํ.

संख्यांमध्ये 'द' (da) आणि 'र' (ra) काराच्या जागी 'ळ' (la/ḷa) चा आदेश होतो. जसे की: सोळा (soḷasa), चाळीस (cattālīsaṃ).

๓๘๐, ๒๕๕. วีสติ ทเสสุ พา ทฺวิสฺส ตุ.

३८०, २५५. जेव्हा 'वीसति' (vīsati) आणि 'दह' (dasa) पुढे असतात, तेव्हा 'द्वि' (dvi) चा 'बा' (bā) होतो.

วีสติ ทสอิจฺเจเตสุ ทฺวิสฺส พา โหติ.

'वीसति' (vīsati) आणि 'दह' (dasa) हे पुढे असताना 'द्वि' (dvi) चा 'बा' (bā) होतो.

พาวีสตินฺทฺริยานิ, พารส มนุสฺสา.

बावीस इंद्रिये (bāvīsatindriyāni), बारा मनुष्य (bārasa manussā).

ตุคฺคหเณน ทฺวิสฺส ทุ ทิ โท อาเทสา จ โหนฺติ. ทุรตฺตํ, ทิรตฺตํ, ทิคุณํ, โทหฬินี.

'तु' (tu) च्या ग्रहणाने 'द्वि' (dvi) च्या जागी 'दु' (du), 'दि' (di) आणि 'दो' (do) हे आदेश देखील होतात. जसे की: दोन रात्री (durattaṃ, dirattaṃ); दुहेरी/दोन पदरी (diguṇaṃ), डोहळे लागलेली गरोदर स्त्री (dohaḷinī).

๓๘๑, ๒๕๔. เอกาทิโต ทสฺส ร สงฺขฺยาเน.

३८१, २५४. संख्यांमध्ये, 'एक' (eka) इत्यादींच्या पुढे 'द' (da) चा 'र' (ra) होतो.

เอกาทิโต ทสสฺส ทการสฺส รกาโร โหติ วา สงฺขฺยาเน.

संख्यांमध्ये, 'एक' (eka) इत्यादींच्या पुढे 'दह' (dasa) मधील 'द' (da) काराचा विकल्पाने 'र' (ra) होतो.

เอการส, เอกาทส, พารส, ทฺวาทส.

अकरा (ekārasa, ekādasa), बारा (bārasa, dvādasa).

สงฺขฺยาเนติ กิมตฺถํ? ทฺวาทสายตนานิ.

'संख्यांमध्ये' (saṅkhyāne) असे का म्हटले आहे? जेव्हा ती केवळ शुद्ध संख्या नसेल, तेव्हा हा नियम लागू होऊ नये म्हणून; जसे की 'बारा आयतने' (dvādasāyatanāni) या समासात.

๓๘๒, ๒๕๙. อฏฺฐาทิโต [Pg.201] จ.

३८२, २५९. आणि 'अठ्ठ' (aṭṭha) इत्यादींच्या पुढेही.

อฏฺฐอิจฺเจวมาทิโต จ ทสสทฺทสฺส ทการสฺส รการาเทโส โหติ วา สงฺขฺยาเน.

संख्यांमध्ये, 'अठ्ठ' (aṭṭha) इत्यादींच्या पुढे 'दह' (dasa) शब्दातील 'द' (da) काराचा विकल्पाने 'र' (ra) आदेश होतो.

อฏฺฐารส, อฏฺฐทส.

अठरा (aṭṭhārasa, aṭṭhadasa).

อฏฺฐาทิโตติ กิมตฺถํ? ปญฺจทส, โสฬส.

'अठ्ठ' इत्यादींच्या पुढे (aṭṭhādito) असे का म्हटले आहे? जेव्हा ते आठ इत्यादींच्या पुढे नसेल, तेव्हा हा नियम लागू होऊ नये म्हणून; जसे की पुढील उदाहरणांमध्ये: पंधरा (pañcadasa), सोळा (soḷasa).

สงฺขฺยาเนติ กิมตฺถํ? อฏฺฐทสิโก.

'संख्यांमध्ये' (saṅkhyāne) असे का म्हटले आहे? जेव्हा ती केवळ शुद्ध संख्या नसेल, तेव्हा हा नियम लागू होऊ नये म्हणून; जसे की: अठरा खांब असलेले घर (aṭṭhadasiko).

๓๘๓, ๒๕๓. ทฺเวกฏฺฐานมากาโร วา.

३८३, २५३. विकल्पाने 'द्वि' (dvi), 'एक' (eka) आणि 'अठ्ठ' (aṭṭha) यांच्या शेवटी 'आ' (ā) होतो.

ทฺวิ เอก อฏฺฐอิจฺเจเตสมนฺโต อากาโร โหติ วา สงฺขฺยาเน.

संख्यांमध्ये, 'द्वि' (dvi), 'एक' (eka) आणि 'अठ्ठ' (aṭṭha) यांच्या अंत्य स्वराचा विकल्पाने 'आ' (ā) होतो.

ทฺวาทส, เอกาทส, อฏฺฐารส.

बारा (dvādasa), अकरा (ekādasa), अठरा (aṭṭhārasa).

สงฺขฺยาเนติ กิมตฺถํ? ทฺวิทนฺโต, เอกทนฺโต, เอกจฺฉนฺโน, อฏฺฐตฺถมฺโภ.

'संख्यांमध्ये' (saṅkhyāne) असे का म्हटले आहे? जेव्हा ती केवळ शुद्ध संख्या नसेल, तेव्हा हा नियम लागू होऊ नये म्हणून; जसे की पुढील उदाहरणांमध्ये: दोन सुळे असलेला (dvidanto), एक सुळा असलेला (ekadanto), एक छप्पर असलेला (ekacchanno), आठ खांब असलेला (aṭṭhatthambho).

๓๘๔, ๔๐๗. จตุจฺเฉหี ถ ฐา.

३८४, ४०७. 'चतु' (catu) आणि 'छ' (cha) यांच्या पुढे 'थ' (tha) आणि 'ठ' (ṭha) प्रत्यय होतात.

จตุ ฉอิจฺเจเตหิ ถ ฐอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ สงฺขฺยาปูรณตฺเถ.

क्रमवाचक संख्यांच्या अर्थामध्ये, 'चतु' (catu) आणि 'छ' (cha) यांच्या पुढे 'थ' (tha) आणि 'ठ' (ṭha) हे प्रत्यय होतात.

จตุตฺโถ, ฉฏฺโฐ.

चौथा (catuttho), सहावा (chaṭṭho).

๓๘๕, ๔๐๙. ทฺวิตีหิ [Pg.202] ติโย.

३८५, ४०९. 'द्वि' (dvi) आणि 'ति' (ti) यांच्या पुढे 'तिय' (tiya) प्रत्यय होतो.

ทฺวิ ติอิจฺเจเตหิ ติยปจฺจโย โหติ สงฺขฺยาปูรณตฺเถ.

क्रमवाचक संख्यांच्या अर्थामध्ये, 'द्वि' (dvi) आणि 'ति' (ti) यांच्या पुढे 'तिय' (tiya) प्रत्यय होतो.

ทุติโย, ตติโย.

दुसरा (dutiyo), तिसरा (tatiyo).

๓๘๖, ๔๑๐. ติเย ทุตาปิ จ.

३८६, ४१०. तसेच, 'तिय' (tiya) प्रत्यय पुढे असताना 'दु' (du) आणि 'त' (ta) हे आदेश होतात.

ทฺวิ ติอิจฺเจเตสํ ทุ ตอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ ติยปจฺจเย ปเร.

'तिय' (tiya) प्रत्यय पुढे असताना, 'द्वि' (dvi) आणि 'ति' (ti) यांच्या जागी अनुक्रमे 'दु' (du) आणि 'त' (ta) हे आदेश होतात.

ทุติโย, ตติโย.

दुसरा (dutiyo), तिसरा (tatiyo).

อปิคฺคหเณน อญฺเญสุปิ ทฺวิอิจฺเจตสฺส ทุอาเทโส โหติ. ทุรตฺตํ.

'अपि' (api) च्या ग्रहणाने इतर ठिकाणीही 'द्वि' (dvi) च्या जागी 'दु' (du) आदेश होतो. जसे की: दोन रात्री (durattaṃ).

จคฺคหเณน ทฺวิอิจฺเจตสฺส ทิกาโร โหติ. ทิรตฺตํ, ทิคุณํ สงฺฆาฏึ ปารุเปตฺวา.

'च' (ca) च्या ग्रहणाने 'द्वि' (dvi) चा 'दि' (di) होतो. जसे की: दोन रात्री (dirattaṃ), दुहेरी संघात (दोन पदरी संघात) पांघरून (diguṇaṃ saṅghāṭiṃ pārupetvā).

๓๘๗, ๔๑๑. เตสมฑฺฒูปปเทน อฑฺฒุฑฺฒ ทิวฑฺฒ ทิยฑฺฒฑฺฒติยา.

३८७, ४११. ज्यांच्या मागे 'अड्ढ' (aḍḍha - अर्धा) हा शब्द जोडलेला असतो, त्या (क्रमवाचक संख्यांच्या) जागी 'अड्ढुड्ढ' (aḍḍhuḍḍha), 'दिवड्ढ' (divaḍḍha), 'दियड्ढ' (diyaḍḍha) आणि 'अड्ढतिय' (aḍḍhatiya) हे आदेश होतात.

เตสํ [Pg.203] จตุตฺถ ทุติย ตติยานํ อฑฺฒูปปทานํ อฑฺฒฑฺฒุทิวฑฺฒ ทิยฑฺฒ อฑฺฒติยาเทสา โหนฺติ, อฑฺฒูปปเทน สหนิปฺปชฺชนฺเต.

ज्यांच्या मागे 'अड्ढ' (aḍḍha - अर्धा) हा शब्द जोडलेला असतो, अशा 'चतुत्थ' (catuttha - चौथा), 'दुतिय' (dutiya - दुसरा) आणि 'ततिय' (tatiya - तिसरा) यांच्या जागी अनुक्रमे 'अड्ढुड्ढ' (aḍḍhuḍḍha), 'दिवड्ढ' (divaḍḍha), 'दियड्ढ' (diyaḍḍha) आणि 'अड्ढतिय' (aḍḍhatiya) हे आदेश होतात; हे आदेश 'अड्ढ' शब्दासह सिद्ध होतात.

อฑฺเฒน จตุตฺโถ อฑฺฒุฑฺโฒ, อฑฺเฒน ทุติโย ทิวฑฺโฒ, อฑฺเฒน ทุติโย ทิยฑฺโฒ, อฑฺเฒน ตติโย อฑฺฒติโย.

अर्ध्याने चौथा (म्हणजे साडेतीन) तो 'अड्ढुड्ढ' (aḍḍhuḍḍho), अर्ध्याने दुसरा (म्हणजे दीड) तो 'दिवड्ढ' (divaḍḍho), अर्ध्याने दुसरा तो 'दियड्ढ' (diyaḍḍho), अर्ध्याने तिसरा (म्हणजे अडीच) तो 'अड्ढतिय' (aḍḍhatiyo).

๓๘๘, ๖๘. สรูปานเมกเสสฺวสกึ.

३८८, ६८. एकदाच नसून अनेकदा (पुनरावृत्ती) असताना, समान रूप असलेल्या शब्दांपैकी एकच शब्द शिल्लक राहतो (एकशेष होतो).

สรูปานํ ปทพฺยญฺชนานํ เอกเสโส โหติ อสกึ. ปุริโส จ ปุริโส จ ปุริสา.

समान रूप असलेल्या शब्दांचा (padabyañjanānaṃ) एकदाच नसून अनेकदा असताना एकशेष होतो. जसे की: पुरुष आणि (puriso ca) पुरुष (puriso ca), (यांना म्हणतात) पुरुष (purisā - अनेक पुरुष).

สรูปานมิติ กิมตฺถํ? หตฺถี จ อสฺโส จ รโถ จ ปตฺติโก จ หตฺถิอสฺสรถปตฺติกา,

'समान रूप असलेल्यांचे' (sarūpānaṃ) असे का म्हटले आहे? जेव्हा शब्दांचे रूप समान नसेल, तेव्हा हा नियम लागू होऊ नये म्हणून; जसे की: हत्ती आणि (hatthī ca) घोडा आणि (asso ca) रथ आणि (ratho ca) पायदळ सैनिक (pattiko ca), (यांना म्हणतात) हत्ती-घोडे-रथ-पायदळ सैनिक (hatthiassarathapattikā).

อสกินฺติ กิมตฺถํ? ปุริโส.

'एकदाच नसून' (asakiṃ) असे का म्हटले आहे? जेव्हा ते एकदाच असेल, तेव्हा हा नियम लागू होऊ नये म्हणून; जसे की: पुरुष (puriso).

๓๘๙, ๔๑๓. คณเน ทสสฺส ทฺวิติจตุปญฺจฉสตฺตอฏฺฐนวกานํ วี ติ จตฺตาร ปญฺญา ฉ สตฺตาสนวา โยสุ, โยนญฺจีสมาสํ ฐิ ริ ตี ตุติ.

३८९, ४१३. मोजणी करताना, जेव्हा 'यो' (yo) प्रत्यय असतो, तेव्हा अनुक्रमे दोन-दहा (वीस), तीन-दहा (तीस), चार-दहा (चाळीस), पाच-दहा (पन्नास), सहा-दहा (साठ), सात-दहा (सत्तर), आठ-दहा (ऐंशी) आणि नऊ-दहा (नव्वद) यांच्या जागी 'वी' (vī), 'ति' (ti), 'चत्तार' (cattāra), 'पञ्ञा' (paññā), 'छ' (cha), 'सत्त' (satta), 'अस' (asa), 'नव' (nava) हे आदेश होतात, आणि 'यो' (yo) च्या जागी अनुक्रमे 'ईसं' (īsaṃ), 'आसं' (āsaṃ), 'ठि' (ṭhi), 'रि' (ri), 'ति' (ti), 'ईति' (īti), 'उति' (uti) हे आदेश होतात.

คณเน ทสสฺส ทฺวิก ติก จตุกฺก ปญฺจก ฉกฺก สตฺตกอฏฺฐก นวกานํ สรูปานํ กเตกเสสานํ ยถาสงฺขฺยํ วี ติ จตฺตาร ปญฺญา ฉ สตฺต อส นวอิจฺจาเทสา โหนฺติ อสกึ โยสุ, โยนญฺจ อีสํ อาสํ ฐิ ริ ติ อีติ อุติอิจฺจาเทสา โหนฺติ. ปจฺฉา ปุน นิปฺปชฺชนฺเต.

मोजणी करताना, जेव्हा 'यो' (yo) प्रत्यय पुढे असतो, तेव्हा एकदाच नसून अनेकदा असताना, समान रूप असलेल्या शब्दांचा एकशेष केल्यानंतर, अनुक्रमे दोन-दहाचा समूह, तीन-दहाचा समूह, चार-दहाचा समूह, पाच-दहाचा समूह, सहा-दहाचा समूह, सात-दहाचा समूह, आठ-दहाचा समूह, नऊ-दहाचा समूह यांच्या जागी 'वी' (vī), 'ति' (ti), 'चत्तार' (cattāra), 'पञ्ञा' (paññā), 'छ' (cha), 'सत्त' (satta), 'अस' (asa), 'नव' (nava) हे आदेश होतात; आणि 'यो' (yo) च्या जागी अनुक्रमे 'ईसं' (īsaṃ), 'आसं' (āsaṃ), 'ठि' (ṭhi), 'रि' (ri), 'ति' (ti), 'ईति' (īti), 'उति' (uti) हे आदेश होतात. त्यानंतर ते पुन्हा सिद्ध होतात.

วีสํ[Pg.204], ตึสํ, จตฺตาลีสํ, ปญฺญาสํ, สฏฺฐิ, สตฺตริ, สตฺตติ, อสีติ, นวุติ.

वीस (vīsaṃ), तीस (tiṃsaṃ), चाळीस (cattālīsaṃ), पन्नास (paññāsaṃ), साठ (saṭṭhi), सत्तर (sattari, sattati), ऐंशी (asīti), नव्वद (navuti).

อสกินฺติ กิมตฺถํ? ทส.

'असकिं' (एकदाच नव्हे) असे कशासाठी म्हटले आहे? 'दस' (दहा) या उदाहरणासारखे एकदाच असताना हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

คณเนติ กิมตฺถํ? ทสทสกา ปุริสา.

'गणने' (मोजणीत) असे कशासाठी म्हटले आहे? 'दसदसका पुरिसा' (दहा-दहाचे गट असलेले पुरुष).

๓๙๐, ๒๕๖. จตูปปทสฺส โลโป ตุตฺตรปทาทิจสฺส จุโจปิ นวา.

३९०, २५६. पूर्वपद 'चतु' मधील 'तु' चा लोप होतो; तसेच पुढील पदाच्या सुरुवातीला असलेल्या 'च' च्या जागी 'चु' आणि 'चो' हे आदेश पर्यायाने (विकल्पाने) होतात.

จตูปปทสฺส คณเน ปริยาปนฺนสฺส ตุการสฺส โลโป โหติ, อุตฺตรปทาทิจการสฺส จุโจปิ อาเทสา โหนฺติ นวา.

मोजणीच्या संदर्भात, पूर्वपद 'चतु' मधील 'तु' या अक्षराचा लोप होतो आणि उत्तरपदाच्या सुरुवातीला असलेल्या 'च' काराच्या जागी 'चु' आणि 'चो' हे आदेश विकल्पाने होतात.

จุทฺทส, โจทฺทส, จตุทฺทส.

चौदा (चुद्दस, चोद्दस, चतुद्दस).

อปิคฺคหเณน อนุปปทสฺสาปิ ปทาทิจการสฺส. โลโปโหติ นวา, จสฺส จุโจปิ โหนฺติ. ตาลีสํ, จตฺตาลีสํ, จุตฺตาลีสํ, โจตฺตาลีสํ.

'अपि' च्या ग्रहणाने, पूर्वपद नसतानाही पदाच्या सुरुवातीच्या 'च' चा विकल्पाने लोप होतो; तसेच 'च' च्या जागी 'चु' आणि 'चो' देखील होतात. चाळीस (तालीसं, चत्तालीसं, चुत्तालीसं, चोत्तालीसं).

๓๙๑, ๔๒๓. ยทนุปปนฺนา นิปาตนา สิชฺฌนฺติ.

३९१, ४२३. जे शब्द इतर सूत्रांनी सिद्ध होत नाहीत, ते निपातनाने (या सूत्राद्वारे) सिद्ध होतात.

เย สทฺทา อนิทฺทิฏฺฐลกฺขณา, อกฺขรปทพฺยญฺชนโต, อิตฺถิปุมนปุํสกลิงฺคโต[Pg.205], นามุปสคฺคนิปาตโต, อพฺยยีภาวสมาสตทฺธิตาขฺยาตโต, คณนสงฺขฺยากาลการกปฺปโยคสญฺญาโต, สนฺธิปกติวุทฺธิโลปาคมวิการวิปริตโต, วิภตฺติวิภชนโต จ, เต นิปาตนา สิชฺฌนฺติ.

ज्या शब्दांचे नियम अक्षर, पद आणि व्यंजनांच्या द्वारे; स्त्रीलिंग, पुल्लिंग आणि नपुंसकलिंगाच्या द्वारे; नाम, उपसर्ग आणि निपातांच्या द्वारे; अव्ययीभाव समास, तद्धित आणि आख्यात (क्रियापद) यांच्या द्वारे; गणना, संख्या, काळ, कारक, प्रयोग आणि संज्ञा यांच्या द्वारे; तसेच संधी, प्रकृती (मूळ रूप), वृद्धी, लोप, आगम, विकार (बदल), विपरीत (उलट होणे) आणि विभक्तीच्या विभाजनाच्या द्वारे दर्शविलेले नसतात, ते शब्द निपातनाने सिद्ध होतात.

๓๙๒, ๔๑๘. ทฺวาทิโต โก’เนกตฺเถจ.

३९२, ४१८. तसेच अनेकत्वाच्या अर्थात 'द्वि' इत्यादींच्या पुढे 'क' प्रत्यय होतो.

ทฺวิอิจฺเจวมาทิโต กปจฺจโย โหติ อเนกตฺเถ จ, นิปาตนา สิชฺฌนฺติ.

'द्वि' इत्यादींच्या पुढे अनेकत्वाच्या अर्थात 'क' प्रत्यय होतो आणि ते निपातनाने सिद्ध होतात.

สตสฺส ทฺวิกํ ทฺวิสตํ, สตสฺส ติกํ ติสตํ, สตสฺส จตุกฺกํ จตุสตํ, สตสฺส ปญฺจกํ ปญฺจสตํ, สตสฺส ฉกฺกํ ฉสตํ, สตสฺส สตฺตกํ สตฺตสตํ, สตสฺส อฏฺฐกํ อฏฺฐสตํ, สตสฺส นวกํ นวสตํ, สตสฺส ทสกํ ทสสตํ, สหสฺสํ โหติ.

शंभरचे दोनचे गट (द्विकं) म्हणजे दोनशे (द्विसतं); शंभरचे तीनचे गट (तिकं) म्हणजे तीनशे (तिसतं); शंभरचे चारचे गट (चतुक्कं) म्हणजे चारशे (चतुसतं); शंभरचे पाचचे गट (पंचकं) म्हणजे पाचशे (पंचसतं); शंभरचे सहाचे गट (छक्कं) म्हणजे सहाशे (छसतं); शंभरचे सातचे गट (सत्तकं) म्हणजे सातशे (सत्तसतं); शंभरचे आठचे गट (अट्ठकं) म्हणजे आठशे (अट्ठसतं); शंभरचे नऊचे गट (नवकं) म्हणजे नऊशे (नवसतं); शंभरचे दहाचे गट (दसकं) म्हणजे दहाशे (दससतं) म्हणजेच एक हजार (सहस्सं) होते.

๓๙๓, ๔๑๕. ทสทสกํ สตํ ทสกานํ สตํ สหสฺสญฺจ โยมฺหิ.

३९३, ४१५. 'यो' प्रत्यय पुढे असताना, दहाचे दहा गट म्हणजे 'सतं' (शंभर) होते आणि दहाचे शंभर गट म्हणजे 'सहस्सं' (एक हजार) होते.

คณเน ปริยาปนฺนสฺส ทสทสกสฺส สตํ โหติ, สตทสกสฺส สหสฺสํ โหติ โยมฺหิ ปเร.

मोजणीत समाविष्ट असलेल्या दहाच्या दहा गटांचे 'सतं' (शंभर) होते आणि शंभरच्या दहा गटांचे 'सहस्सं' (एक हजार) होते, जेव्हा 'यो' प्रत्यय पुढे असतो.

สตํ, สหสฺสํ.

शंभर (सतं), एक हजार (सहस्सं).

ทฺวิกาทีนํ ตทุตฺตรปทานญฺจ นิปฺปชฺชนฺเต ยถาสงฺขฺยํ. สตสฺส ทฺวิกํ (ตทิทํ โหติ) ทฺวิสตํ, เอวํ ติสตํ, จตุสตํ[Pg.206], ปญฺจสตํ, ฉสตํ, สตฺตสตํ, อฏฺฐสตํ, นวสตํ, ทสสตํ, สหสฺสํ โหติ.

'द्विक' (दोनचा गट) इत्यादींचे आणि 'सतं' (शंभर) व 'सहस्सं' (एक हजार) यांच्यानंतर येणाऱ्या उत्तरपदांचे शब्द यथाक्रम निपातनाने सिद्ध होतात. शंभरचे दोनचे गट (द्विकं) म्हणजेच दोनशे (द्विसतं) होते. याचप्रमाणे तीनशे (तिसतं), चारशे (चतुसतं), पाचशे (पंचसतं), सहाशे (छसतं), सातशे (सत्तसतं), आठशे (अट्ठसतं), नऊशे (नवसतं), दहाशे (दससतं) म्हणजेच एक हजार (सहस्सं) होते.

๓๙๔, ๔๑๖. ยาว ตทุตฺตริ ทสคุณิตญฺจ.

३९४, ४१६. मोजणीच्या बाबतीत, त्यांच्या पलीकडे (शंभर आणि हजारच्या पुढे) ते दहा पटीने गुणले जाते.

ยาว ตาสํ สงฺขฺยานํ อุตฺตริ ทสคุณิตญฺจ กาตพฺพํ.

त्या संख्यांच्या पलीकडे जितकी मोजणी जाईल, तितकी ती दहा पटीने गुणली पाहिजे.

ตํ ยถา? ทสสฺส คณนสฺส ทสคุณิตํ กตฺวา สตํ โหติ, สตสฺส ทสคุณิตํ กตฺวา สหสฺสํ โหติ, สหสฺสสฺส ทสคุณิตํ กตฺวา ทสสหสฺสํ โหติ, ทสสหสฺสสฺส ทสคุณิตํ กตฺวาสตสหสฺสํ โหติ, สตสหสฺสสฺส ทสคุณิตํ กตฺวาทสสตสหสฺสํ โหติ, ทสสตสหสฺสสฺสทสคุณิตํ กตฺวา โกฏิ โหติ, โกฏิสตสหสฺสสฺส สตคุณิตํ กตฺวา ปโกฏิ โหติ. เอวํ เสสาปิ โยเชตพฺพา.

ते कसे? दहा या संख्येला दहाने गुणल्यास शंभर (सतं) होते; शंभरला दहाने गुणल्यास एक हजार (सहस्सं) होते; एक हजारला दहाने गुणल्यास दहा हजार (दससहस्सं) होते; दहा हजारला दहाने गुणल्यास एक लाख (सतसहस्सं) होते; एक लाखला दहाने गुणल्यास दहा लाख (दससतसहस्सं) होते; दहा लाखला दहाने गुणल्यास एक कोटी (कोटी) होते; कोटीला शंभरने गुणल्यास पकोटी (पकोटी) होते. याचप्रमाणे उर्वरित संख्या देखील जोडल्या पाहिजेत.

จคฺคหณํ วิเสสนตฺถํ.

'च' चे ग्रहण विशेष अर्थासाठी (वर्गीकरणासाठी) आहे.

๓๙๕, ๔๑๗. สกนาเมหิ.

३९५, ४१७. स्वतःच्या नावांनी.

ยาสํ ปน สงฺขฺยานํ อนิทฺทิฏฺฐนามเธยฺยานํ สเกหิ สเกหิ นาเมหิ นิปฺปชฺชนฺเต.

परंतु ज्या संख्यांची नावे दर्शविलेली नाहीत, त्या आपापल्या स्वतःच्या नावांनी सिद्ध होतात.

สตสหสฺสานํ สตํ โกฏิ, โกฏิสตสหสฺสานํ สตํ ปโกฏิ, ปโกฏิสตสหสฺสานํ สตํ โกฏิปโกฏิ[Pg.207], โกฏิปโกฏิสตสหสฺสานํ สตํ นหุตํ, นหุตสตสหสฺสานํ สตํ นินฺนหุตํ, นินฺนหุตสตสหสฺสานํ สตํ อกฺโขภิณี. ตถา พินฺทุ, อพฺพุทํ, นิรพฺพุทํ, อหหํ, อพพํ, อฏฏํ, โสคนฺธิกํ, อุปฺปลํ, กุมุทํ, ปทุมํ, ปุณฺฑริกํ, กถานํ, มหากถานํ, อสงฺขฺเยยฺยํ.

एक लाख शंभर वेळा म्हणजे कोटी; एक लाख कोटी शंभर वेळा म्हणजे पकोटी; एक लाख पकोटी शंभर वेळा म्हणजे कोटीपकोटी; एक लाख कोटीपकोटी शंभर वेळा म्हणजे नहुतं; एक लाख नहुतं शंभर वेळा म्हणजे निन्नहुतं; एक लाख निन्नहुतं शंभर वेळा म्हणजे अक्खोभिणी. तसेच बिंदु, अब्बुदं, निरब्बुदं, अहहं, अबबं, अटटं, सोगंधिकं, उप्पलं, कुमुदं, पदुमं, पुंडरिकं, कथानं, महाकथानं, असंख्येय्यं.

๓๙๖, ๓๖๓. เตสํ โณ โลปํ.

३९६, ३६३. त्यांच्या 'ण' चा लोप होतो.

เตสํ ปจฺจยานํ โณ โลปมาปชฺชเต.

त्या प्रत्ययांच्या 'ण' चा लोप होतो.

โคตมสฺส อปจฺจํ โคตโม. เอวํ วาสิฏฺโฐ. เวนเตยฺโย, อาลสฺยํ, อาโรคฺยํ.

गोतमाचे अपत्य (अपच्चं) म्हणजे गोतमो. याचप्रमाणे वासिठ्ठो (वसिष्ठाचे अपत्य); वेनतेय्यो (विनतेचे अपत्य); आळशी माणसाचा भाव म्हणजे आळस (आलस्यं); निरोगी माणसाचा भाव म्हणजे आरोग्य (आरोग्यं).

๓๙๗, ๔๒๐. วิภาเค ธา จ.

३९७, ४२०. विभागाच्या (विभाजनाच्या) अर्थात 'धा' प्रत्यय देखील होतो.

วิภาคตฺเถ จ ธาปจฺจโย โหติ.

विभागाच्या अर्थात 'धा' प्रत्यय होतो.

เอเกน วิภาเคน เอกธา. เอวํ ทฺวิธา, ติธา, จตุธา, ปญฺจธา, ฉธา.

एका भागाने विभागणे म्हणजे 'एकधा'. याचप्रमाणे 'द्विधा' (दोन भागाने), 'त्रिधा' (तीन भागाने), 'चतुधा' (चार भागाने), 'पंचधा' (पाच भागाने), 'छधा' (सहा भागाने).

เจติ กิมตฺถํ? โสปจฺจโย โหติ. สุตฺตโส, พฺยญฺชนโส, ปทโส.

'च' असे कशासाठी म्हटले आहे? 'सो' प्रत्यय देखील होतो. सूत्राने (सुत्तसो), व्यंजनाने (ब्यंजनसो), पदाने (पदसो).

๓๙๘, ๔๒๑. สพฺพนาเมหิ [Pg.208] ปการวจเน ตุ ถา.

३९८, ४२१. सर्वनामांच्या पुढे प्रकार (पद्धत) सांगताना 'था' प्रत्यय होतो.

สพฺพนาเมหิ ปการวจนตฺเถ ถาปจฺจโย โหติ.

सर्वनामांच्या पुढे प्रकार सांगण्याच्या अर्थात 'था' प्रत्यय होतो.

โส ปกาโร ตถา, ตํ ปการํ ตถา, เตน ปกาเรน ตถา, ตสฺส ปการสฺส ตถา, ตสฺมา ปการา ตถา, ตสฺส ปการสฺส ตถา, ตสฺมึ ปกาเร ตถา. เอวํ ยถา, สพฺพถา, อญฺญถา, อิตรถา.

तो प्रकार म्हणजे 'तथा'; त्या प्रकाराला म्हणजे 'तथा'; त्या प्रकाराने म्हणजे 'तथा'; त्या प्रकारासाठी म्हणजे 'तथा'; त्या प्रकारापासून म्हणजे 'तथा'; त्या प्रकाराचा म्हणजे 'तथा'; त्या प्रकारात म्हणजे 'तथा'. याचप्रमाणे 'यथा' (ज्या प्रकारे), 'सब्बथा' (सर्व प्रकारे), 'अञ्ञथा' (इतर प्रकारे), 'इतरथा' (दुसऱ्या प्रकारे).

ตุคฺคหณํ กิมตฺถํ? ตตฺถาปจฺจโย โหติ. โส ปกาโร ตถตฺถา. เอวํ ยถตฺถา. สพฺพถตฺถา, อญฺญถตฺถา, อิตรถตฺถา.

'तु' चे ग्रहण कशासाठी आहे? 'तत्था' प्रत्यय होतो. तो प्रकार म्हणजे 'तथत्था'. याचप्रमाणे 'यथत्था', 'सब्बथत्था', 'अञ्ञथत्था', 'इतरथत्था'.

๓๙๙, ๔๒๒. กิมิเมหิ ถํ.

३९९, ४२२. 'किं' आणि 'इम' यांच्या पुढे 'थं' प्रत्यय होतो.

กึ อิมอิจฺเจเตหิ ถํปจฺจโย โหติ ปการวจนตฺเถ.

प्रकार सांगण्याच्या अर्थात 'किं' आणि 'इम' यांच्या पुढे 'थं' प्रत्यय होतो.

โก ปกาโร กถํ, กํ ปการํ กถํ, เกน ปกาเรน กถํ, กสฺส ปการสฺส กถํ, กสฺมา ปการา กถํ. กสฺส ปการสฺส กถํ, กสฺมึ ปกาเร กถํ, อยํ ปกาโร อิตฺถํ, อิมํ ปการํ อิตฺถํ, อิมินา ปกาเรน อิตฺถํ, อิมสฺส ปการสฺส อิตฺถํ, อิมสฺมา ปการา อิตฺถํ, อิมสฺส ปการสฺส อิตฺถํ, อิมสฺมึ ปกาเร อิตฺถํ.

कोणता प्रकार? (को पकारो), त्याला 'कथं' (कसे) असे म्हणतात; कोणत्या प्रकाराला? (कं पकारं), त्याला 'कथं' म्हणतात; कोणत्या प्रकाराने? (केण पकारेण), त्याला 'कथं' म्हणतात; कोणत्या प्रकारासाठी? (कस्स पकारस्स), त्याला 'कथं' म्हणतात; कोणत्या प्रकारापासून? (कस्मा पकारा), त्याला 'कथं' म्हणतात; कोणत्या प्रकाराचा? (कस्स पकारस्स), त्याला 'कथं' म्हणतात; कोणत्या प्रकारात? (कस्मिं पकारे), त्याला 'कथं' म्हणतात. हा प्रकार (अयं पकारो), त्याला 'इत्थं' (अशा प्रकारे) असे म्हणतात; या प्रकाराला (इमं पकारं), त्याला 'इत्थं' म्हणतात; या प्रकाराने (इमिना पकारेण), त्याला 'इत्थं' म्हणतात; या प्रकारासाठी (इमस्स पकारस्स), त्याला 'इत्थं' म्हणतात; या प्रकारापासून (इमस्मा पकारा), त्याला 'इत्थं' म्हणतात; या प्रकाराचा (इमस्स पकारस्स), त्याला 'इत्थं' म्हणतात; या प्रकारात (इमस्मिं पकारे), त्याला 'इत्थं' म्हणतात.

๔๐๐, ๓๖๔. วุทฺธาทิสรสฺส [Pg.209] วา’สํโยคนฺตสฺส สเณ จ.

४००, ३६४. जेव्हा 'ण' अनुबंध असलेला प्रत्यय पर असतो, तेव्हा संयुक्त व्यंजन शेवटी नसलेल्या शब्दाच्या पहिल्या स्वराची वृद्धी होते.

อาทิสรสฺส วา อสํโยคนฺตสฺส อาทิพฺยญฺชนสฺส วา สรสฺส วุทฺธิ โหติ สณการเก ปจฺจเย ปเร.

ण-कारकाचा प्रत्यय परे असताना, संयुक्त व्यंजन शेवटी नसलेल्या शब्दाच्या पहिल्या स्वराची किंवा पहिल्या व्यंजनातील स्वराची वृद्धी होते.

อาภิธมฺมิโก, เวนเตยฺโย, วาสิฏฺโฐ, อาลสฺยํ, อาโรคฺยํ.

जो अभिधम्माचा अभ्यास करतो (अधीते अभिधम्मं), त्याला 'आभिधम्मिको' म्हणतात; विनतेचे (विनताय) अपत्य (अपच्चं), त्याला 'वेनतेय्यो' म्हणतात; वसिष्ठाचे (वसिट्ठस्स) अपत्य (अपच्चं), त्याला 'वासिट्ठो' म्हणतात; आळशी माणसाची (अलसस्स) अवस्था (भावो), त्याला 'आलस्यं' (आळस) म्हणतात; निरोगी माणसाची (अरोगस्स) अवस्था (भावो), त्याला 'आरोग्यं' (आरोग्य) म्हणतात.

อสํโยคนฺตสฺเสติ กิมตฺถํ? ภคฺคโว, มนฺเตยฺโย, กุนฺเตยฺโย.

'असंयोगन्तस्स' (संयुक्त व्यंजन शेवटी नसलेल्या) असे का म्हटले आहे? (उदा. संयुक्त व्यंजन शेवटी असल्यास वृद्धी होत नाही, जसे की) भग्गवो, मन्तेय्यो, कुन्तेय्यो.

๔๐๑, ๓๗๕. มายูนมาคโม ฐาเน.

४०१, ३७५. योग्य स्थानी 'इ' आणि 'उ' ची वृद्धी होत नाही.

อิอุอิจฺเจเตสํ อาทิภูตานํ มา วุทฺธิ โหติ. เตสุ จ เอ โอ วุทฺธาคโม โหติ ฐาเน.

आरंभी असलेल्या 'इ' आणि 'उ' ची वृद्धी होत नाही. आणि त्या ठिकाणी योग्य प्रसंगी 'ए' आणि 'ओ' ही वृद्धी होते.

พฺยากรณมธีเต เวยฺยากรณิโก, นฺยายมธีเต เนยฺยายิโก, พฺยาวจฺฉสฺส อปจฺจํ เวยฺยาวจฺโฉ, ทฺวาเร นิยุตฺโต โทวาริโก.

जो व्याकरणाचा अभ्यास करतो (व्याकरणं अधीते), त्याला 'वेय्याकरणिको' (वैयाकरण) म्हणतात; जो न्यायाचा/तर्काचा अभ्यास करतो (न्यायं अधीते), त्याला 'नेय्यायिको' (नैयायिक) म्हणतात; ब्यावच्छाचे (ब्यावच्छस्स) अपत्य (अपच्चं), त्याला 'वेय्यावच्चो' म्हणतात; दारावर (द्वारे) नियुक्त असलेला (नियुत्तो), त्याला 'दोवारिको' (द्वारपाल) म्हणतात.

๔๐๒, ๓๗๗. อาตฺตญฺจ[Pg.210].

४०२, ३७७. तसेच 'आ' देखील होतो.

อิอุอิจฺเจเตสํ อาตฺตญฺจ โหติ, ริการาคโม จ ฐาเน.

तसेच 'इ' आणि 'उ' चा 'आ' होतो आणि योग्य स्थानी 'रि' चा आगम होतो.

อิสิสฺส ภาโว อาริสฺยํ, อิณสฺส ภาโว อาณฺยํ, อุสภสฺส ภาโว อาสภํ, อุชุโน ภาโว อชฺชวํ, อิจฺเจวมาที โยเชตพฺพา.

ऋषीची (इसिस्स) अवस्था (भावो), त्याला 'आरिस्यं' म्हणतात; कर्जाची (इणस्स) अवस्था (भावो), त्याला 'आण्यं' म्हणतात; बैलाची (उसभस्स) अवस्था (भावो), त्याला 'आसभं' म्हणतात; सरळपणाची (उजुनो) अवस्था (भावो), त्याला 'अज्जवं' म्हणतात; अशा प्रकारे इतर रूपे सिद्ध करावीत.

ยูนมิติ กิมตฺถํ? อปาเยสุ ชาโต อาปายิ โก.

'यूनं' (इ आणि उ चे) असे का म्हटले आहे? जेथे 'इ' आणि 'उ' नसतील तेथे हा नियम लागू होऊ नये म्हणून, जसे की: अपायांमध्ये/नरकात (अपायेषु) जन्मलेला (जातो), त्याला 'आपायिको' म्हणतात.

ฐาเนติ กิมตฺถํ? เวมติโก, โอปนยิโก, โอปมายิโก, โอปายิโก.

'ठाने' (योग्य स्थानी) असे का म्हटले आहे? योग्य स्थान नसताना हा नियम लागू होऊ नये म्हणून, जसे की: संशयात (विमतिया) गुंतलेला (नियुत्तो), त्याला 'वेमतिको' म्हणतात; उपनयात (उपनये) गुंतलेला (नियुत्तो), त्याला 'ओपनयिको' म्हणतात; उपमेत (उपमाय) गुंतलेला (नियुत्तो), त्याला 'ओपमायिको' म्हणतात; उपायात (उपाये) गुंतलेला (नियुत्तो), त्याला 'ओपायिको' म्हणतात.

๔๐๓, ๓๕๔. กฺวจาทิมชฺฌุตฺตรานํ ทีฆรสฺสา ปจฺจเยสุ จ.

४०३, ३५४. प्रत्यय परे असताना, कधीकधी शब्दाच्या सुरुवातीचे, मधले आणि शेवटचे वर्ण दीर्घ किंवा र्‍हस्व होतात.

กฺวจิ อาทิมชฺฌอุตฺตรอิจฺเจเตสํ ทีฆรสฺสา โหนฺติ ปจฺจเยสุ จ อปจฺจเยสุ จ.

प्रत्यय परे असताना किंवा नसतानाही, कधीकधी सुरुवातीचे, मधले किंवा शेवटचे वर्ण दीर्घ किंवा र्‍हस्व होतात.

อาทิทีโฆ ตาว – ปากาโร, นีวาโร, ปาสาโท, ปากโฏ, ปาติโมกฺโข, ปาฏิกงฺโข อิจฺเจวมาทิ.

प्रथम, सुरुवातीचा वर्ण दीर्घ होतो, जसे की – पाकारो (कोट/भिंत), नीवारो (एक प्रकारचे धान्य), पासादो (प्रासाद/महाल), पाकटो (प्रसिद्ध), पातिमोक्खो (प्रातिमोक्ष), पाटिकङ्खो (अपेक्षित) इत्यादी.

มชฺเฌทีโฆ [Pg.211] ตาว – องฺคมาคธิโก, โอรพฺภมาควีโก อิจฺเจวมาทิ.

मधला वर्ण दीर्घ होतो, जसे की – अङ्गमगाधिको (अंग आणि मगध देशाशी संबंधित), ओरब्भमागविको (मेंढ्यांची शिकार करणारा) इत्यादी.

อุตฺตรทีโฆ ตาว – ขนฺตี ปรมํ ตโป ติติกฺขา, อญฺชนา คิริ, โกฏรา วนํ, องฺคุลี อิจฺเจวมาทิ.

शेवटचा वर्ण दीर्घ होतो, जसे की – खन्ती परमं तपो तितिक्खा (सहनशीलता हाच परम तप आहे), अञ्जना गिरि (अंजन पर्वत), कोटरा वनं (कोटरा अरण्य), अङ्गुली (बोट) इत्यादी.

อาทิรสฺโส ตาว – ปเคว อิจฺเจวมาทิ.

सुरुवातीचा वर्ण र्‍हस्व होतो, जसे की – पगेव (अधिक काय सांगावे) इत्यादी.

มชฺเฌรสฺโส ตาว – สุเมธโส สุวณฺณธเรหิ อิจฺเจวมาทิ.

मधला वर्ण र्‍हस्व होतो, जसे की – सुमेधसो (बुद्धिमान), सुवण्णधरेहि (सोन्याच्या धारेने) इत्यादी.

อุตฺตรรสฺโส ตาว – โภวาทิ นาม โส โหติ, ยถาภาวิ คุเณน โส อิจฺเจวมาทิ. อญฺเญปิ ยถาชินวจนานุปโรเธน โยเชตพฺพา.

शेवटचा वर्ण र्‍हस्व होतो, जसे की – भोवादि नाम सो होति (तो नावाने भोवादी आहे), यथाभावि गुणेन सो (तो गुणाने यथाभावी आहे) इत्यादी. इतर रूपे देखील बुद्धवचनाचा विरोध न करता सिद्ध करावीत.

จคฺคหเณน อปจฺจเยสุ จาติ อตฺถํ สมุจฺเจติ,

'च' च्या ग्रहणाने 'अपच्चयेसु च' (प्रत्यय नसतानाही) हा अर्थ एकत्रित केला जातो.

๔๐๔, ๓๗๐. เตสุ วุทฺธิโลปาคมวิการวิปรีตาเทสา จ.

४०४, ३७०. त्यांच्यामध्ये (सुरुवातीला, मध्ये आणि शेवटी) कधी वृद्धी, कधी लोप, कधी आगम, कधी विकार, कधी विपरीत आणि कधी आदेश होतो.

เตสุ อาทิมชฺฌุตฺตเรสุ ยถาชินวจนานุปโรเธน กฺวจิ วุทฺธิ โหติ, กฺวจิ โลโป โหติ, กฺวจิ อาคโม โหติ, กฺวจิ วิกาโร โหติ, กฺวจิ วิปรีโต โหติ, กฺวจิ อาเทโส โหติ.

त्यांच्यामध्ये (सुरुवातीला, मध्ये आणि शेवटी) बुद्धवचनाचा विरोध न करता, कधी वृद्धी होते, कधी लोप होतो, कधी आगम होतो, कधी विकार होतो, कधी विपरीत होतो, तर कधी आदेश होतो.

อาทิวุทฺธิ ตาว – อาภิธมฺมิโก, เวนเตยฺโย อิจฺเจวมาทิ.

प्रथम, सुरुवातीला वृद्धी होते, जसे की – आभिधम्मिको, वेनतेय्यो इत्यादी.

มชฺเฌวุทฺธิ [Pg.212] ตาว – สุขเสยฺยํ, สุขการิ ทานํ, สุขการิ สีลํ อิจฺเจวมาทิ.

मधल्या वर्णाची वृद्धी होते, जसे की – सुखसेय्यं (सुखाची झोप), सुखकारि दानं (सुख देणारे दान), सुखकारि सीलं (सुख देणारे शील) इत्यादी.

อุตฺตรวุทฺธิ ตาว – กาลิงฺโค, มาคธิโก, ปจฺจกฺขธมฺมา อิจฺเจวมาทิ.

शेवटच्या वर्णाची वृद्धी होते, जसे की – कालिङ्गो, मागधिको (मगध देशाचा), पच्चक्खधम्मा (ज्याने धम्माचा प्रत्यक्ष अनुभव घेतला आहे) इत्यादी.

อาทิโลโป ตาว – ตาลีสํ อิจฺเจวมาทิ.

सुरुवातीचा लोप होतो, जसे की – तालीसं (चाळीस) इत्यादी.

มชฺเฌโลโป ตาว – กตฺตุกาโม, กุมฺภการปุตฺโต, เวทลฺลํ อิจฺเจวมาทิ.

मधल्या वर्णाचा लोप होतो, जसे की – कत्तुकामो (करण्याची इच्छा असलेला), कुम्भकारपुत्तो (कुंभाराचा मुलगा), वेदल्लं इत्यादी.

อุตฺตรโลโป ตาว – ภิกฺขุ, ภิกฺขุนี อิจฺเจวมาทิ.

शेवटच्या वर्णाचा लोप होतो, जसे की – भिक्खु, भिक्खुनी इत्यादी.

อาทิอาคโม ตาว – วุตฺโต ภควตา อิจฺเจวมาทิ.

सुरुवातीला आगम होतो, जसे की – वुत्तो भगवता (भगवंतांनी सांगितले) इत्यादी.

มชฺเฌอาคโม ตาว – สสีลวา, สปญฺญวาอิจฺเจวมาทิ.

मध्ये आगम होतो, जसे की – ससीलवा (तो शीलवान आहे), सपञ्ञवा (तो प्रज्ञावान आहे) इत्यादी.

อุตฺตรอาคโม ตาว – เวทลฺลํ อิจฺเจวมาทิ.

शेवटी आगम होतो, जसे की – वेदल्लं इत्यादी.

อาทิวิกาโร ตาว – อาริสฺยํ, อาณฺยํ, อาสภํ, อชฺชวํ อิจฺเจวมาทิ.

सुरुवातीला विकार होतो, जसे की – आरिस्यं, आण्यं, आसभं, अज्जवं इत्यादी.

มชฺเฌวิกาโร ตาว – วราริสฺยํ, ปราริสฺยํ อิจฺเจวมาทิ.

मध्ये विकार होतो, जसे की – वरारिस्यं (उत्कृष्ट ऋषित्व), परारिस्यं (इतर ऋषित्व) इत्यादी.

อุตฺตรวิกาโร ตาว – ยานิ, ตานิ, สุขานิ อิจฺเจวมาทิ.

शेवटी विकार होतो, जसे की – यानि (जे), तानि (ते), सुखानि (सुखे) इत्यादी.

อาทิวิปรีโต [Pg.213] ตาว – อุคฺคเต สูริเย อุคฺคจฺฉติ อิจฺเจวมาทิ.

सुरुवातीला विपरीत होतो, जसे की – उग्गते सूरिये (सूर्य उगवल्यावर), उग्गच्छति (तो उगवतो) इत्यादी.

มชฺเฌวิปรีโต ตาว – สมุคฺคจฺฉติ, สมุคฺคเต สูริเย อิจฺเจวมาทิ.

मध्ये विपरीत होतो, जसे की – समुग्गच्छति (चांगल्या प्रकारे उगवतो), समुग्गते सूरिये (सूर्य चांगल्या प्रकारे उगवल्यावर) इत्यादी.

อุตฺตรวิปรีโต ตาว – ทิคุ, ทิคุณํ อิจฺเจวมาทิ.

शेवटी विपरीत होतो, जसे की – दिगु (दोन गायी), दिगुणं (दुप्पट) इत्यादी.

อาทิอาเทโส ตาว – ยูนํ อิจฺเจวมาทิ.

सुरुवातीला आदेश होतो, जसे की – यूनं (इ आणि उ चे) इत्यादी.

มชฺเฌอาเทโส ตาว – นฺยาโยคา อิจฺเจวมาทิ.

मध्यभागी आदेश असा आहे – 'न्यायोगा' (नेहमी प्रयत्न करणे) इत्यादी.

อุตฺตรอาเทโส ตาว – สพฺพเสยฺโย, สพฺพเสฏฺโฐ, จิตฺตํ อิจฺเจวมาทิ. เอวํ ยถาชินวจนานุปโรเธน สพฺพตฺถ โยเชตพฺพา.

उत्तरभागी (शेवटच्या भागात) आदेश असा आहे – 'सब्बसेय्यो', 'सब्बसेट्ठो', 'चित्तं' इत्यादी. अशा प्रकारे जिनांच्या (बुद्धांच्या) वचनाचा विरोध न करता सर्व ठिकाणी योजना करावी.

๔๐๕, ๓๖๕. อยุวณฺณานญฺจาโย วุทฺธิ.

४०५, ३६५. 'आ', 'ए' आणि 'ओ' ही 'अ', 'इ', 'ई' आणि 'उ', 'ऊ' यांची 'वृद्धी' (सक्षमीकरण) आहे.

อ อิติ อกาโร, อิ อีอิติ อิวณฺโณ, อุ อูอิติ อุวณฺโณ, เตสํ อการอิวณฺณุวณฺณานํ อา เอ โอวุทฺธิโย โหนฺติ ยถาสงฺขฺยํ, อา อี อูวุทฺธิ จ.

'अ' म्हणजे 'अकार' (अ-वर्ण), 'इ, ई' म्हणजे 'इवर्ण' (इ-वर्ण), 'उ, ऊ' म्हणजे 'उवर्ण' (उ-वर्ण); त्या अकार, इवर्ण आणि उवर्णांची अनुक्रमे 'आ', 'ए' आणि 'ओ' ही वृद्धी होते; तसेच 'आ', 'ई' आणि 'ऊ' ही देखील वृद्धी आहे.

อาภิธมฺมิโก, เวนเตยฺโย, โอฬุมฺปิโก.

आभिधम्मिको, वेनतेय्यो, ओळुम्पिको.

ปุน วุทฺธิคฺคหณํ กิมตฺถํ? อุตฺตรปทวุทฺธิภาวตฺถํ, องฺคมคเธหิ อาคตาติ องฺคมาคธิกา. นิคมชนปเทสุ ชาตาติ [Pg.214] เนคมชานปทา. ปุริมชนปเทสุ ชาตาติ โปริมชานปทา. สตฺตาเห นิยุตฺโตติ สตฺตาหิกา, จตุวิชฺเช นิยุตฺโตติ จาตุวิชฺชิกา. อิจฺเจวมาที โยเชตพฺพา.

पुन्हा 'वृद्धी' ग्रहण कशासाठी? शब्दाच्या उत्तरभागाची (शेवटच्या भागाची) वृद्धी करण्यासाठी. अंग-मगध देशातून आलेले (अंगमगदेहि आगता) ते 'अंगमागधिका' (अंग-मगध देशातून आलेले). निगम-जनपदांमध्ये (व्यापारी नगराच्या जिल्ह्यात) जन्मलेले (निगमजनपदेसु जाता) ते 'नेगमजानपदा' (व्यापारी नगराच्या जिल्ह्यात जन्मलेले). पूर्व जनपदांमध्ये (पूर्व जिल्ह्यात) जन्मलेले (पुरिमजनपदेसु जाता) ते 'पोरिमजानपदा' (पूर्व जिल्ह्यात जन्मलेले). सात दिवसांसाठी नियुक्त केलेले (सत्ताहे नियुत्तो) ते 'सत्ताहिका' (सात दिवसांसाठी नियुक्त केलेले). चार प्रकारच्या विद्यांमध्ये नियुक्त केलेले (चतुविज्जे नियुत्तो) ते 'चातुविज्जिका' (चार प्रकारच्या विद्यांमध्ये नियुक्त केलेले). अशा प्रकारे योजना करावी.

วุทฺธิอิจฺจเนน กฺวตฺโถ? วุทฺธาทิสรสฺส วา’สํโยคนฺตสฺส สเณ จ.

'वृद्धी' या शब्दाचा काय उपयोग आहे? 'वृद्धादिसरस्स वाऽसंयोगन्तस्स सणे च' या सुत्तात 'वृद्धी' शब्दाचा वापर करण्यासाठी.

อิติ นามกปฺเป ตทฺธิตกปฺโป อฏฺฐโม กณฺโฑ.

अशा प्रकारे नाम कल्पामधील तद्धित कल्प हा आठवा खंड समाप्त झाला.

ตทฺธิตกปฺโป นิฏฺฐิโต.

तद्धित कल्प समाप्त.

๖. อาขฺยาตกปฺป

६. आख्यात कल्प (क्रियापद प्रकरण)

ปฐมกณฺฑ

पहिला खंड

(ก)

(क)

อาขฺยาตสาครมถชฺชตนีตรงฺคํ[Pg.215],ธาตุชฺชลํ วิกรณาคมกาลมีนํ;

โลปานุพนฺธริยมตฺถวิภาคตีรํ,ธีรา ตรนฺติ กวิโน ปุถุพุทฺธินาวา.

ज्या आख्यात-सागरामध्ये विभक्ती प्रत्यय हे लाटा आहेत, धातू हे पाणी आहे, विकरण, आगम आणि काळ हे मासे आहेत, लोप आणि अनुबंध हा वेग आहे आणि अर्थाचे विभाजन हा किनारा आहे; असा हा सागर बुद्धिमान कवी महाज्ञानाच्या नौकेने पार करतात.

(ข)

(ख)

วิจิตฺตสงฺขารปริกฺขิตํ อิมํ,อาขฺยาตสทฺทํ วิปุลํ อเสสโต;

ปณมฺย สมฺพุทฺธมนนฺตโคจรํ,สุโคจรํ ยํ วทโต สุณาถ เม.

विविध रूपांनी वेढलेल्या या विशाल आख्यात-शब्दांचे (क्रियापदांचे) व्याकरण पूर्णपणे सांगण्यासाठी, अनंत ज्ञानक्षेत्र असलेल्या आणि उत्तम ध्येय (निर्वाण) प्राप्त केलेल्या सम्यक् संबुद्धांना वंदन करून, मी जे सांगत आहे ते तुम्ही लक्षपूर्वक ऐका.

(ค)

(ग)

อธิกาเร มงฺคเล เจว, นิปฺผนฺเน จาวธารเณ;

อนนฺตเร จ ปาทาเน, อถสทฺโท ปวตฺตติ.

'अथ' हा शब्द (१) अधिकार (पुढील संदर्भ), (२) मंगल (आशीर्वाद), (३) निष्पन्न (पूर्णता), (४) अवधारण (मर्यादा), (५) अनंतर (लगेचच/अंतर नसणे) आणि (६) अपादान (वियोग) या अर्थांमध्ये वापरला जातो.

๔๑๖, ๔๒๙. อถ ปุพฺพานิ วิภตฺตีนํ ฉ ปรสฺสปทานิ.

४१६, ४२९. आता, विभक्ती प्रत्ययांपैकी पहिले सहा प्रत्यय 'परस्सपद' (दुसऱ्यासाठीचे पद) म्हणून ओळखले जातात.

อถ สพฺพาสํ วิภตฺตีนํ ยานิ ยานิ ปุพฺพกานิ ฉ ปทานิ, ตานิ ตานิ ปรสฺสปทสญฺญานิ โหนฺติ.

सर्व विभक्ती प्रत्ययांपैकी जे जे पहिले सहा प्रत्यय आहेत, त्यांना 'परस्सपद' अशी संज्ञा दिली जाते.

ตํ ยถา? ติ อนฺติ, สิ ถ, มิ ม.

ते कोणते? ति, अन्ति, सि, थ, मि, म.

ปรสฺสปทมิจฺจเนน กฺวตฺโถ? กตฺตริ ปรสฺสปทํ.

'परस्सपद' या संज्ञेचा काय उपयोग आहे? 'कत्तरि परस्सपदं' या सुत्तात 'परस्सपद' शब्दाचा वापर करण्यासाठी.

๔๐๗, ๔๓๙. ปราณฺยตฺตโนปทานิ[Pg.216].

४०७, ४३९. त्यानंतरचे (सहा प्रत्यय) 'अत्तनोपद' (स्वतःसाठीचे पद) म्हणून ओळखले जातात.

สพฺพาสํ วิภตฺตีนํ ยานิ ยานิ ปรานิ ฉ ปทานิ. ตานิ ตานิ อตฺตโนปทสญฺญานิ โหนฺติ.

सर्व विभक्ती प्रत्ययांपैकी जे जे नंतरचे सहा प्रत्यय आहेत, त्यांना 'अत्तनोपद' अशी संज्ञा दिली जाते.

ตํ ยถา? เต อนฺเต, เส วฺเห, เอ มฺเห.

ते कोणते? ते, अन्ते, से, व्हे, ए, म्हे.

อตฺตโนปทมิจฺจเนน กฺวตฺโถ? อตฺตโนปทานิ ภาเว จ กมฺมนิ.

'अत्तनोपद' या संज्ञेचा काय उपयोग आहे? 'अत्तनोपदानि भावे च कम्मनि' या सुत्तात 'अत्तनोपद' शब्दाचा वापर करण्यासाठी.

๔๐๘, ๔๓๑. ทฺเว ทฺเว ปฐม มชฺฌิมุตฺตมปุริสา.

४०८, ४३१. दोन-दोन प्रत्यय हे अनुक्रमे प्रथम पुरुष, मध्यम पुरुष आणि उत्तम पुरुष असतात.

ตาสํ สพฺพาสํ วิภตฺตีนํ ปรสฺสปทานํ, อตฺตโนปทานญฺจ ทฺเว ทฺเว ปทานิ ปฐมมชฺฌิมุตฺตมปุริสสญฺญานิ โหนฺติ.

त्या सर्व विभक्ती प्रत्ययांच्या 'परस्सपद' आणि 'अत्तनोपद' मधील दोन-दोन प्रत्ययांना अनुक्रमे प्रथम पुरुष, मध्यम पुरुष आणि उत्तम पुरुष अशी संज्ञा दिली जाते.

ตํ ยถา? ติ อนฺติ อิติ ปฐมปุริสา, สิ ถ อิติ มชฺฌิมปุริสา, มิ ม อิติ อุตฺตมปุริสา. อตฺตโนปทานมฺปิ เต อนฺเต อิติ ปฐมปุริสา, เส วฺเห อิติ มชฺฌิมปุริสา, เอ มฺเห อิติ อุตฺตมปุริสา. เอวํ สพฺพตฺถ.

ते कोणते? 'ति, अन्ति' हे प्रथम पुरुष; 'सि, थ' हे मध्यम पुरुष; 'मि, म' हे उत्तम पुरुष आहेत. तसेच 'अत्तनोपद' मध्येही 'ते, अन्ते' हे प्रथम पुरुष; 'से, व्हे' हे मध्यम पुरुष; आणि 'ए, म्हे' हे उत्तम पुरुष आहेत. सर्व ठिकाणी याचप्रमाणे समजावे.

ปฐมมชฺฌิมุตฺตมปุริสมิจฺจเนน กฺวตฺโถ? นามมฺหิ ปยุชฺชมาเนปิ ตุลฺยาธิกรเณ ปฐโม, ตุมฺเห มชฺฌิโม, อมฺเห อุตฺตโม.

'प्रथम, मध्यम आणि उत्तम पुरुष' या संज्ञांचा काय उपयोग आहे? 'नामम्हि पयुज्जमानेपि तुल्याधिकरणे पठमो, तुम्हे मज्झिmo, अम्हे उत्तमो' या सुत्तात या शब्दांचा वापर करण्यासाठी.

๔๐๙, ๔๔๑. สพฺเพสเมกาภิธาเน ปโร ปุริโส.

४०९, ४४१. जेव्हा सर्वांचा एकत्र उल्लेख केला जातो, तेव्हा नंतरचा पुरुष (प्रत्यय) घेतला पाहिजे.

สพฺเพสํ ติณฺณํ ปฐมมชฺฌิมุตฺตม ปุริสานํ เอกาภิธาเน ปโร ปุริโส คเหตพฺโพ.

जेव्हा प्रथम पुरुष, मध्यम पुरुष आणि उत्तम पुरुष या तिन्हींचा एकत्र उल्लेख केला जातो, तेव्हा नंतरचा पुरुष घेतला पाहिजे.

โส [Pg.217] จ ปฐติ, ตฺวญฺจ ปฐสิ, ตุมฺเห ปฐถ. โส จ ปจติ, ตฺวญฺจ ปจสิ. ตุมฺเห ปจถ. เอวํ เสสาสุ วิภตฺตีสุ ปโร ปุริโส โยเชตพฺโพ.

तो वाचतो (सो च पठति) आणि तू वाचतोस (त्वञ्च पठसि); जेव्हा दोन्ही पुरुष एकत्र येतात: तुम्ही वाचता (तुम्हे पठथ). तो शिजवतो (सो च पचति) आणि तू शिजवतोस (त्वञ्च पचसि); जेव्हा दोन्ही पुरुष एकत्र येतात: तुम्ही शिजवता (तुम्हे पचथ). अशा प्रकारे उर्वरित विभक्तींमध्ये नंतरचा पुरुष योजला पाहिजे.

๔๑๐, ๔๓๒. นามมฺหิ ปยุชฺชมาเนปิ ตุลฺยาธิกรเณ ปฐโม.

४१०, ४३२. समान अधिकरण (समान स्थान) असलेल्या नामाचा प्रयोग केला असता (किंवा न केला असता), प्रथम पुरुष होतो.

นามมฺหิ ปยุชฺชมาเนปิ อปฺปยุชฺชมาเนปิ ตุลฺยาธิกรเณ ปฐมปุริโส โหติ.

समान अधिकरण असलेल्या नामाचा प्रयोग केला असता किंवा न केला असताही, प्रथम पुरुष होतो.

โส คจฺฉติ, เต คจฺฉนฺติ.

तो जातो (सो गच्छति), ते जातात (ते गच्छन्ति).

อปฺปยุชฺชมาเนปิ – คจฺฉติ, คจฺฉนฺติ.

नामाचा प्रयोग न केला असताही – जातो (गच्छति), जातात (गच्छन्ति).

ตุลฺยาธิกรเณติ กิมตฺถํ? เตน หญฺญเส ตฺวํ เทวทตฺเตน.

'तुल्याधिकरणे' (समान अधिकरण असलेले) असे का म्हटले आहे? जेथे समान अधिकरण नसेल, तेथे हा नियम लागू होऊ नये म्हणून; जसे की: 'तेन हञ्ञसे त्वं देवदत्तेन' (त्या देवदत्ताकडून तू मारला जातोस).

๔๑๑, ๔๓๖. ตุมฺเห มชฺฌิโม.

४११, ४३६. 'तुम्ह' (तुम्ही) शब्दाचा प्रयोग केला असता किंवा न केला असता, मध्यम पुरुष होतो.

ตุมฺเห ปยุชฺชมาเนปิ อปฺปยุชฺชมาเนปิ ตุลฺยาธิกรเณ มชฺฌิมปุริโส โหติ.

समान अधिकरण असलेल्या 'तुम्ह' शब्दाचा प्रयोग केला असता किंवा न केला असताही, मध्यम पुरुष होतो.

ตฺวํ ยาสิ, ตุมฺเห ยาถ.

तू जातोस (त्वं यासि), तुम्ही जाता (तुम्हे याथ).

อปฺปยุชฺชมาเนปิ – ยาสิ, ยาถ.

अप्रयुज्यमान असतानाही (वापरले नसतानाही) – यासि (तू जातोस), याथ (तुम्ही जाता).

ตุลฺยาธิกรเณติ กิมตฺถํ? ตยา ปจฺจเต โอทโน.

“तुल्याधिकरण” (समान अधिकरण असलेले) असे कशासाठी म्हटले आहे? तुझ्याद्वारे (tayā) भात (odano) शिजवला जातो (paccate) या उदाहरणासारखे जेथे समान अधिकरण नसेल, तेथे हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

๔๑๒, ๔๓๗. อมฺเห [Pg.218] อุตฺตโม.

४१२, ४३७. “अम्ह” (amha) शब्द असताना उत्तम पुरुष होतो.

อมฺเห ปยุชฺชมาเนปิ อปฺปยุชฺชมาเนปิ ตุลฺยาธิกรเณ อุตฺตมปุริโส โหติ.

समान अधिकरण असलेला “अम्ह” शब्द वापरला असताना किंवा वापरला नसतानाही उत्तम पुरुष होतो.

อหํ ยชามิ, มยํ ยชาม.

मी (ahaṃ) यजन करतो (yajāmi), आम्ही (mayaṃ) यजन करतो (yajāma).

อปฺปยุชฺชมาเนปิ – ยชามิ, ยชาม.

वापरला नसतानाही – यजन करतो (yajāmi), यजन करतो (yajāma).

ตุลฺยาธิกรเณติ กิมตฺถํ? มยา อิชฺชเต พุทฺโธ.

“तुल्याधिकरण” असे कशासाठी म्हटले आहे? माझ्याद्वारे (mayā) बुद्धांची (buddho) पूजा केली जाते (ijjate) या उदाहरणासारखे जेथे समान अधिकरण नसेल, तेथे हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

๔๑๓, ๔๒๗. กาเล.

४१३, ४२७. काळात.

‘‘กาเล’’ อิจฺเจตํ อธิการตฺถํ เวทิตพฺพํ.

“काले” (काळात) हे अधिकार सूत्रासाठी (पुढील अनुवृत्तीसाठी) आहे असे समजावे.

๔๑๔, ๔๒๘. วตฺตมานา ปจฺจุปฺปนฺเน.

४१४, ४२८. वर्तमानकाळात “वर्तमाना” विभक्ती होते.

ปจฺจุปฺปนฺเน กาเล วตฺตมานาวิภตฺติ โหติ.

वर्तमानकाळात “वर्तमाना” विभक्ती प्रत्यय होतो.

ปาฏลิปุตฺตํ คจฺฉติ, สาวตฺถึ ปวิสติ.

पाटलिपुत्राला जातो, श्रावस्तीमध्ये प्रवेश करतो.

๔๑๕, ๔๕๑. อาณตฺยา สิฏฺเฐ’นุตฺตกาเล ปญฺจมี.

४१५, ४५१. आज्ञा, आशीर्वाद आणि अनिर्दिष्ट काळात “पंचमी” विभक्ती होते.

อาณตฺยตฺเถ จ อาสีสตฺเถ จ อนุตฺตกาเล ปญฺจมี วิภตฺติ โหติ.

आज्ञेच्या अर्थात, आशीर्वादाच्या अर्थात आणि अनिर्दिष्ट काळात “पंचमी” विभक्ती प्रत्यय होतो.

กโรตุ กุสลํ, สุขํ เต โหตุ.

तो कुशल (पुण्य) करो, तुला सुख लाभो.

๔๑๖, ๔๕๔. อนุมติปริกปฺปตฺเถสุ สตฺตมี.

४१६, ४५४. अनुमती आणि परिकल्पना यांच्या अर्थात “सप्तमी” विभक्ती होते.

อนุมตฺยตฺเถ จ ปริกปฺปตฺเถ จ อนุตฺตกาเล สตฺตมี วิภตฺติ โหติ.

अनुमतीच्या अर्थात, परिकल्पनेच्या अर्थात आणि अनिर्दिष्ट काळात “सप्तमी” विभक्ती प्रत्यय होतो.

ตฺวํ [Pg.219] คจฺเฉยฺยาสิ, กิมหํ กเรยฺยามิ.

तू जाऊ शकतोस, मी काय करू?

๔๑๗, ๔๖๐. อปจฺจกฺเข ปโรกฺขาตีเต.

४१७, ४६०. प्रत्यक्ष न पाहिलेल्या (परोक्ष) भूतकाळात “परोक्खा” विभक्ती होते.

อปจฺจกฺเข อตีเต กาเล ปโรกฺขาวิภตฺติ โหติ.

प्रत्यक्ष न पाहिलेल्या भूतकाळात “परोक्खा” विभक्ती प्रत्यय होतो.

สุปิเน กิลมาห, เอวํ กิล โปราณาหุ.

असे म्हटले जाते की त्याने स्वप्नात म्हटले, अशा प्रकारे प्राचीन लोकांनी म्हटले असे ऐकिवात आहे.

๔๑๘, ๔๕๖. หิยฺโยปภุติ ปจฺจกฺเข หิยฺยตฺตนี.

४१८, ४५६. कालपासून सुरू होणाऱ्या प्रत्यक्ष पाहिलेल्या भूतकाळात “हिय्यत्तनी” विभक्ती होते.

หิยฺโยปภุติ อตีเต กาเล ปจฺจกฺเข วา อปจฺจกฺเข วา หิยฺยตฺตนี วิภตฺติ โหติ.

कालपासून सुरू होणाऱ्या भूतकाळात, प्रत्यक्ष असो वा अप्रत्यक्ष, “हिय्यत्तनी” विभक्ती प्रत्यय होतो.

โส อคมา มคฺคํ, เต อคมู มคฺคํ.

तो मार्गाने गेला, ते मार्गाने गेले.

๔๑๙, ๔๖๙. สมีเป’ชฺชตนี.

४१९, ४६९. समीप भूतकाळात “अज्जतनी” विभक्ती होते.

อชฺชปฺปภุติ อตีเต กาเล ปจฺจกฺเข วา อปจฺจกฺเข วา สมีเป อชฺชตนีวิภตฺติ โหติ.

आजपासून सुरू होणाऱ्या भूतकाळात, प्रत्यक्ष असो वा अप्रत्यक्ष, समीप काळात “अज्जतनी” विभक्ती प्रत्यय होतो.

โส มคฺคํ อคมี, เต มคฺคํ อคมุํ.

तो मार्गाने गेला, ते मार्गाने गेले.

๔๒๐, ๔๗๑. มาโยเค สพฺพกาเล จ.

४२०, ४७१. “मा” च्या योगात आणि सर्व काळातही (या विभक्ती होतात).

หิยฺยตฺตนีอชฺชตนีอิจฺเจตา วิภตฺติโย ยทา มาโยคา, ตทา สพฺพกาเล จ โหนฺติ.

जेव्हा “हिय्यत्तनी” आणि “अज्जतनी” या विभक्तींचा “मा” शब्दाशी योग येतो, तेव्हा त्या सर्व काळातही होतात.

มา คมา, มา วจา, มา คมี, มา วจี.

जाऊ नकोस, बोलू नकोस; जाऊ नकोस, बोलू नकोस.

จคฺคหเณน [Pg.220] ปญฺจมีวิภตฺติปิ โหติ. มา คจฺฉาหิ.

“च” च्या ग्रहणाने “पंचमी” विभक्ती देखील होते. जसे की, जाऊ नकोस.

๔๒๑, ๔๗๓. อนาคเต ภวิสฺสนฺตี.

४२१, ४७३. भविष्यकाळात “भविस्सती” विभक्ती होते.

อนาคเต กาเล ภวิสฺสนฺตี วิภตฺติ โหติ.

भविष्यकाळात “भविस्सती” विभक्ती प्रत्यय होतो.

โส คจฺฉิสฺสติ, กริสฺสติ. เต คจฺฉิสฺสนฺติ, กริสฺสนฺติ.

तो जाईल, करेल. ते जातील, करतील.

๔๒๒, ๔๗๕. กฺริยาติปนฺเน’ตีเต กาลาติปตฺติ.

४२२, ४७५. भूतकाळात क्रिया पूर्ण न होता टळून गेली असता “कालातिपत्ती” विभक्ती होते.

กฺริยาติปนฺนมตฺเต อตีเต กาเล กาลาติปตฺติ วิภตฺติ โหติ.

भूतकाळात केवळ क्रिया न घडता टळून गेली असता “कालातिपत्ती” विभक्ती प्रत्यय होतो.

โส เจ ตํ ยานํ อลภิสฺสา, อคจฺฉิสฺสา. เต เจ ตํ ยานํ อลภิสฺสํสุ, อคจฺฉิสฺสํสุ.

जर त्याला ते वाहन मिळाले असते, तर तो गेला असता. जर त्यांना ते वाहन मिळाले असते, तर ते गेले असते.

๔๒๓, ๔๒๖. วตฺตมานา ติ อนฺติ, สิ ถ, มิ ม, เต อนฺเต, เส วฺเห, เอ มฺเห.

४२३, ४२६. ति अन्ति, सि थ, मि म; ते अन्ते, से व्हे, ए म्हे हे “वर्तमाना” प्रत्यय आहेत.

วตฺตมานา อิจฺเจสา สญฺญา โหติ ติ อนฺติ, สิ ถ, มิ ม, เต อนฺเต, เส วฺเห, เอ มฺเห อิจฺเจเตสํ ทฺวาทสนฺนํ ปทานํ.

ति अन्ति, सि थ, मि म; ते अन्ते, से व्हे, ए म्हे या बारा पदांना “वर्तमाना” अशी संज्ञा आहे.

วตฺตมานา อิจฺจเนน กฺวตฺโถ? วตฺตมานา ปจฺจุปฺปนฺเน.

“वर्तमाना” या संज्ञेचे काय प्रयोजन आहे? “वर्तमाना पच्चुप्पन्ने” (सुत्त ४१४) या सूत्रात वापर करण्यासाठी.

๔๒๔, ๔๕๐. ปญฺจมี ตุ อนฺตุ, หิถ, มิม, ตํ อนฺตํ, สฺสุ วฺโห, เอ อามเส.

४२४, ४५०. 'तु, अन्तु, हि, थ, मि, म; तं, अन्तं, स्सु, व्हो, ए, आमसे' हे 'पञ्चमी' (विभक्तीचे प्रत्यय) आहेत.

ปญฺจมีอิจฺเจสา [Pg.221] สญฺญา โหติ ตุ อนฺตุ, หิ ถ, มิม, ตํ อนฺตํ, สฺสุ วฺโห, เอ อามเส อิจฺเจเตสํ ทฺวาทสนฺนํ ปทานํ.

'तु, अन्तु, हि, थ, मि, म; तं, अन्तं, स्सु, व्हो, ए, आमसे' या बारा पदांना 'पञ्चमी' अशी संज्ञा आहे.

ปญฺจมีอิจฺจเนน กฺวตฺโถ? อาณตฺยาสิฏฺเฐ, นุตฺตกาเล ปญฺจมี.

'पञ्चमी' या संज्ञेचे प्रयोजन काय? "आणत्यासिट्ठेऽनुत्तकाले पञ्चमी" (सुत्त ४१५) या सूत्रात 'पञ्चमी' या शब्दाचा वापर करण्यासाठी.

๔๒๕, ๔๕๓. สตฺตมี เอยฺย เอยฺยุํ, เอยฺยา สิ เอยฺยา ถ, เอยฺยามิ เอยฺยาม, เอถ เอรํ, เอโถ เอยฺยาวฺโห, เอยฺยํ เอยฺยามฺเห.

४२५, ४५३. 'एय्य, एय्युं, एय्यासि, एय्याथ, एय्यामि, एय्याम; एथ, एरं, एथो, एय्याव्हो, एय्यं, एय्याम्हे' हे 'सत्तमी' (विभक्तीचे प्रत्यय) आहेत.

สตฺตมี อิจฺเจสา สญฺญา โหติ เอยฺย เอยฺยุํ, เอยฺยาสิ เอยฺยาถ, เอยฺยามิ เอยฺยาม, เอถ เอรํ, เอโถ, เอยฺยาวฺโห, เอยฺยํ เอยฺยามฺเห อิจฺเจเตสํ ทฺวาทสนฺนํ ปทานํ.

'एय्य, एय्युं, एय्यासि, एय्याथ, एय्यामि, एय्याम; एथ, एरं, एथो, एय्याव्हो, एय्यं, एय्याम्हे' या बारा पदांना 'सत्तमी' अशी संज्ञा आहे.

สตฺตมี อิจฺจเนน กฺวตฺโถ? อนุมติปริกปฺปตฺเถสุ สตฺตมี.

'सत्तमी' या संज्ञेचे प्रयोजन काय? "अनुमतिपरिकप्पत्थेसु सत्तमी" (सुत्त ४१६) या सूत्रात 'सत्तमी' या शब्दाचा वापर करण्यासाठी.

๔๒๖, ๔๕๙. ปโรกฺขา ออุ เอตฺถ, อํมฺห, ตฺถเร, ตฺโถ วฺโห, อึ มฺเห.

४२६, ४५९. 'अ, उ, एत्थ, अं, म्ह; त्थ, रे, त्त्हो, व्हो, इं, म्हे' हे 'परोक्खा' (विभक्तीचे प्रत्यय) आहेत.

ปโรกฺขา อิจฺเจสา สญฺญา โหติ อ อุ, เอตฺถ, อํ มฺห, ตฺถ เร ตฺโถ วฺโห, อึ มฺเห อิจฺเจเตสํ ทฺวาทสนฺนํ ปทานํ.

'अ, उ, एत्थ, अं, म्ह; त्थ, रे, त्त्हो, व्हो, इं, म्हे' या बारा पदांना 'परोक्खा' अशी संज्ञा आहे.

ปโรกฺขา อิจฺจเนน กฺวตฺโถ? อปจฺจกฺเข ปโรกฺขาตีเต.

'परोक्खा' या संज्ञेचे प्रयोजन काय? "अपच्चक्खे परोक्खातीते" (सुत्त ४१७) या सूत्रात 'परोक्खा' या शब्दाचा वापर करण्यासाठी.

๔๒๗, ๔๕๕. หิยฺยตฺตนี [Pg.222] อาอู, โอตฺถ, อํมฺหา, ตฺถตฺถุํ, เส วฺหํ, อึ มฺหเส.

४२७, ४५५. 'आ, ऊ, ओ, त्थ, अं, म्हा; त्थ, त्थुं, से, व्हं, इं, म्हासे' हे 'हिय्यत्तनी' (विभक्तीचे प्रत्यय) आहेत.

หิยฺยตฺตนี อิจฺเจสา สญฺญา โหติ อา อู, โอ ตฺถ, อํ มฺหา, ตฺถ ตฺถุํ, เส วฺหํ, อึ มฺหเส อิจฺเจเตสํ ทฺวาทสนฺนํ ปทานํ.

'आ, ऊ, ओ, त्थ, अं, म्हा; त्थ, त्थुं, से, व्हं, इं, म्हासे' या बारा पदांना 'हिय्यत्तनी' अशी संज्ञा आहे.

หิยฺยตฺตนี อิจฺจเนน กฺวตฺโถ? หิยฺโยปภุติ ปจฺจกฺเข หิยฺยตฺตนี.

'हिय्यत्तनी' या संज्ञेचे प्रयोजन काय? "हिय्योपभुति पच्चक्खे hिय्यत्तनी" (सुत्त ४१८) या सूत्रात 'हिय्यत्तनी' या शब्दाचा वापर करण्यासाठी.

๔๒๘, ๔๖๘. อชฺชตนี อี อุํ, โอ ตฺถ, อึ มฺหา, อา อู, เส วฺหํ, อํ มฺเห.

४२८, ४६८. 'ई, उं, ओ, त्थ, इं, म्हा; आ, ऊ, से, व्हं, अं, म्हे' हे 'अज्जतनी' (विभक्तीचे प्रत्यय) आहेत.

อชฺชตนี อิจฺเจสา สญฺญา โหติ อี อุํ, โอ ตฺถ, อึมฺหา, อา อู, เสวฺหํ, อํ มฺเห อิจฺเจเตสํ ทฺวาทสนฺนํ ปทานํ.

'ई, उं, ओ, त्थ, इं, म्हा; आ, ऊ, से, व्हं, अं, म्हे' या बारा पदांना 'अज्जतनी' अशी संज्ञा आहे.

อชฺชตนี อิจฺจเนน กฺวตฺโถ? สมีเปชฺชตนี.

'अज्जतनी' या संज्ञेचे प्रयोजन काय? "समीपेज्जतनी" (सुत्त ४१९) या सूत्रात 'अज्जतनी' या शब्दाचा वापर करण्यासाठी.

๔๒๙, ๔๗๒. ภวิสฺสนฺตี สฺสติ สฺสนฺติ, สฺสสิ สฺสถ, สฺสามิ สฺสาม, สฺสเต สฺสนฺเต, สฺสเส สฺสวฺเห, สฺสํ สฺสามฺเห.

४२९, ४७२. 'स्सति, स्सन्ति, स्ससि, स्सथ, स्सामि, स्साम; स्सते, स्सन्ते, स्ससे, स्सव्हे, स्सं, स्साम्हे' हे 'भविस्सती' (विभक्तीचे प्रत्यय) आहेत.

ภวิสฺสนฺตี อิจฺเจสา สญฺญา โหติ สฺสติ สฺสนฺติ, สฺสสิ สฺสถ, สฺสามิ สฺสาม, สฺสเต สฺสนฺเต, สฺสเส สฺสวฺเห, สฺสํ สฺสามฺเห อิจฺเจเตสํ ทฺวาทสนฺนํ ปทานํ.

'स्सति, स्सन्ति, स्ससि, स्सथ, स्सामि, स्साम; स्सते, स्सन्ते, स्ससे, स्सव्हे, स्सं, स्साम्हे' या बारा पदांना 'भविस्सती' अशी संज्ञा आहे.

ภวิสฺสนฺตี อิจฺจเนน กฺวตฺโถ? อนาคเต ภวิสฺสนฺตี.

'भविस्सती' या संज्ञेचे प्रयोजन काय? "अनागते भविस्सती" (सुत्त ४२१) या सूत्रात 'भविस्सती' या शब्दाचा वापर करण्यासाठी.

๔๓๐, ๓๗๓. กาลาติปตฺติ [Pg.223] สฺสา สฺสํสุ, สฺเส สฺสถ, สฺสํ สฺสามฺหา, สฺสถ สิสฺสุ, สฺสเส สฺสวฺเห, สฺสึ สฺสามฺหเส.

४३०, ३७३. 'स्सा, स्संसु, स्से, स्सथ, स्सं, स्साम्हा; स्सथ, स्सिस्सु, स्ससे, स्सव्हे, स्सिं, स्साम्हसे' हे 'कालातिपत्ती' (विभक्तीचे प्रत्यय) आहेत.

กาลาติปตฺติ อิจฺเจสา สญฺญา โหติ สฺสา สฺสํสุ, สฺเส สฺสถ, สฺสํ สฺสามฺหา, สฺสถ สฺสิสุ, สฺสเส สฺสวฺเห, สฺสึ สฺสามฺหเส อิจฺเจเตสํ ทฺวาทสนฺนํ ปทานํ.

'स्सा, स्संसु, स्से, स्सथ, स्सं, स्साम्हा; स्सथ, स्सिस्सु, स्ससे, स्सव्हे, स्सिं, स्साम्हसे' या बारा पदांना 'कालातिपत्ती' अशी संज्ञा आहे.

กาลาติปตฺติ อิจฺจเนน กฺวตฺโถ? กฺริยาติปนฺเน’ ตีเต กาลาติปตฺติ.

'कालातिपत्ती' या संज्ञेचे प्रयोजन काय? "क्रियातिपन्नेऽतीते कालातिपत्ती" (सुत्त ४२२) या सूत्रात 'कालातिपत्ती' या शब्दाचा वापर करण्यासाठी.

๔๓๑, ๔๕๘. หิยฺยตฺตนี สตฺตมี ปญฺจมี วตฺตมานา สพฺพธาตุกํ.

४३१, ४५८. 'हिय्यत्तनी', 'सत्तमी', 'पञ्चमी' आणि 'वत्तमाना' या 'सब्बधातुका' (सार्वधातुक) आहेत.

หิยฺยตฺตนาทโย จตสฺโส วิภตฺติโย สพฺพธาตุก สญฺญา โหนฺติ.

हिय्यत्तनी इत्यादी चार विभक्तींना 'सब्बधातुक' अशी संज्ञा आहे.

อคมา, คจฺเฉยฺย, คจฺฉตุ, คจฺฉติ.

तो आला (अगम), त्याने जावे (गच्छेय्य), जा (गच्छतु), तो जातो (गच्छति).

สพฺพธาตุก อิจฺจเนน กฺวตฺโถ? อิการาคโม อสพฺพธาตุกมฺหิ.

'सब्बधातुक' या संज्ञेचे प्रयोजन काय? "इकारागमो असब्बधातुम्हि" (सुत्त ५१६) या सूत्रात 'असब्बधातुक' या शब्दाचा वापर करण्यासाठी.

อิติ อาขฺยาตกปฺเป ปฐโม กณฺโฑ.

अशा प्रकारे आख्यात कल्पामधील (क्रियापद प्रकरण) पहिला खंड समाप्त झाला.

ทุติยกณฺฑ

दुसरा खंड.

๔๓๒, ๓๖๒. ธาตุลิงฺเคหิ [Pg.224] ปรา ปจฺจยา.

४३२, ३६२. धातू आणि प्रातिपदिक (लिंग) यांच्यानंतर प्रत्यय लागतात.

ธาตุลิงฺคอิจฺเจเตหิ ปรา ปจฺจยา โหนฺติ.

धातू आणि प्रातिपदिक (लिंग) यांच्यानंतर प्रत्यय लागतात.

กโรติ, คจฺฉติ. โย โกจิ กโรติ, ตํ อญฺโญ ‘‘กโรหิ กโรหิ’’ อิจฺเจวํ พฺรวีติ, อถ วา กโรนฺตํ ปโยชยติ = กาเรติ. สงฺโฆ ปพฺพตมิว อตฺตานมาจรติ = ปพฺพตายติ. ตฬากํ สมุทฺทมิว อตฺตานมาจรติ = สมุทฺทายติ, สทฺโท จิจฺจิฏมิว อตฺตานมาจรติ = จิจฺจิฏายติ, วสิฏฺฐสฺส อปจฺจํ วาสิฏฺโฐ. เอวมญฺเญปิ โยเชตพฺพา.

तो करतो (करोति), तो जातो (गच्छति). जो कोणी करतो, त्याला दुसरा "कर, कर" असे सांगतो, किंवा करणाऱ्याला प्रवृत्त करतो = कारेति (करवून घेतो). संघ स्वतः पर्वतासारखा आचरण करतो = पब्बतायति. तलाव स्वतः समुद्रासारखा आचरण करतो = समुद्दायति. आवाज स्वतः 'चिच्चिट' (तडतड) सारखा आचरण करतो = चिच्चिटायति. वसिष्ठाचे अपत्य = वासिठ्ठो. अशाच प्रकारे इतरांचेही रूप बनवावे.

๔๓๓, ๕๒๘. ติช คุป กิต มาเน หิ ข ฉ สา วา.

४३३, ५२८. 'तिज', 'गुप', 'कित' आणि 'मान' या धातूंनंतर कधीकधी 'ख', 'छ' आणि 'स' प्रत्यय लागतात.

ติช คุป กิต มานุ อิจฺเจเตหิ ธาตูหิ ข ฉ ส อิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ วา.

'तिज' (सहन करणे), 'गुप' (निंदा करणे/जुगुप्सा), 'कित' (उपचार करणे/निवारण करणे) आणि 'मान' (विचार करणे/तपासणे) या धातूंनंतर कधीकधी 'ख', 'छ' आणि 'स' हे प्रत्यय लागतात.

ติติกฺขติ, ชิคุจฺฉติ, ติกิจฺฉติ, วีมํสติ.

तितिक्खति (सहन करतो), जिगुच्छति (तिरस्कार करतो), तिकिच्छति (उपचार करतो), वीमंसति (विचार करतो/तपासतो).

วาติ กิมตฺถํ? เตชติ, โคปติ, มาเนติ.

'वा' (कधीकधी/विकल्पाने) असे का म्हटले आहे? तेजति, गोपति, मानेति (या रूपांच्या सिद्धीसाठी, जेथे हे प्रत्यय लागत नाहीत).

๔๓๔, ๕๓๔. ภุช ฆส หร สุ ปาทีหิ ตุมิจฺฉตฺเถสุ.

४३४, ५३४. 'भुज', 'घस', 'हर', 'सु', 'पा' इत्यादी धातूंनंतर 'तुं' (हेत्वर्थक कृदंत) आणि 'इच्छा' (इच्छार्थक) या अर्थांमध्ये (कधीकधी 'ख', 'छ', 'स' प्रत्यय लागतात).

ภุช [Pg.225] ฆส หร สุ ปาอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ตุมิจฺฉตฺเถสุ ข ฉ สอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ วา.

'भुज' (खाणे), 'घस' (खाणे), 'हर' (हरण करणे/नेणे), 'सु' (ऐकणे), 'पा' (पिणे) इत्यादी धातूंनंतर 'तुं' आणि 'इच्छा' या अर्थांमध्ये कधीकधी 'ख', 'छ' आणि 'स' हे प्रत्यय लागतात.

โภตฺตุมิจฺฉติ=พุภุกฺขติ, ฆสิตุมิจฺฉติ=ชิฆจฺฉติ, หริตุมิจฺฉติ=ชิคีสติ, โสตุมิจฺฉติ=สุสฺสุสติ, ปาตุมิจฺฉติ=ปิวาสติ.

खाण्याची इच्छा करतो (भोत्तुं इच्छति) = बुभुक्खति (खाण्याची इच्छा करतो), खाण्याची इच्छा करतो (घसितुं इच्छति) = जिघच्छति, नेण्याची इच्छा करतो (हरितुं इच्छति) = जिगीसति, ऐकण्याची इच्छा करतो (सोतुं इच्छति) = सुस्सूसति, पिण्याची इच्छा करतो (पातुं इच्छति) = पिवासति.

วาติ กิมตฺถํ? โภตฺตุมิจฺฉติ.

'वा' (कधीकधी) असे का म्हटले आहे? भोत्तुं इच्छति (या रूपाच्या सिद्धीसाठी, जेथे प्रत्यय लागत नाही).

ตุมิจฺฉตฺเถสูติ กิมตฺถํ? ภุญฺชติ.

'तुमिच्छत्थेसु' (इच्छार्थक आणि हेत्वर्थक अर्थांमध्ये) असे का म्हटले आहे? जेथे इच्छेचा अर्थ नसेल तेथे हा नियम लागू न होण्यासाठी, जसे की: भुञ्जति (तो खातो).

๔๓๕, ๕๓๖. อาย นามโต กตฺตูปมานาทาจาเร.

४३५, ५३६. कर्त्याशी तुलना करताना आणि आचरणाच्या अर्थात नामांनंतर 'आय' प्रत्यय लागतो.

นามโต กตฺตูปมานา อาจารตฺเถ อายปจฺจโย โหติ.

नामांनंतर कर्ता-उपमा आणि आचार अर्थी 'आय' प्रत्यय होतो.

สงฺโฆ ปพฺพตมิว อตฺตานมาจรติ = ปพฺพตายติ, ตฬากํ สมุทฺทมิว อตฺตานมาจรติ = สมุทฺทายติ, สทฺโท จิจฺจิฏมิว อตฺตานมาจรติ = จิจฺจิฏายติ. เอวมญฺเญปิ โยเชตพฺพา.

संघ स्वतःला पर्वतासारखा आचरतो = पर्वतासारखा आचरतो (पब्बतायति). तलाव स्वतःला समुद्रासारखा आचरतो = समुद्रासारखा आचरतो (समुद्दायति). आवाज स्वतःला 'चि-चि' सारखा आचरतो = 'चि-चि' सारखा आचरतो (चिच्चिटायति). याचप्रमाणे इतरही रूपे बनवावीत.

๔๓๖, ๕๓๗. อียูปมานา จ.

४३६, ५३७. उपमेमध्ये 'ईय' प्रत्यय देखील होतो.

นามโต อุปมานา อาจารตฺเถ จ อียปจฺจโย โหติ.

नामांनंतर उपमेमध्ये आचार अर्थी 'ईय' प्रत्यय देखील होतो.

อฉตฺตํ [Pg.226] ฉตฺตมิว อาจรติ =ฉตฺตียติ, อปุตฺตํ ปุตฺตมิว อาจรติ=ปุตฺตียติ.

जो छत्री नाही त्याला छत्रीसारखे आचरतो = छत्रीसारखे वागवतो (छत्तीयति). जो मुलगा नाही त्याला मुलासारखे आचरतो = मुलासारखे वागवतो (पुत्तीयति).

อุปมานาติ กิมตฺถํ? ธมฺมํ อาจรติ.

“उपमान” (उपमा) असे का म्हटले आहे? (तो) धर्माचे आचरण करतो (धम्मं आचरति).

อาจาเรติ กิมตฺถํ? อฉตฺตํ ฉตฺตมิว รกฺขติ. เอวมญฺเญปิ โยเชตพฺพา.

“आचार” (वर्तन) असे का म्हटले आहे? जेथे आचार (वर्तन) अर्थ नसेल तेथे हा नियम लागू होऊ नये म्हणून, जसे की: जो छत्री नाही त्याचे छत्रीसारखे रक्षण करतो (रक्खति). याचप्रमाणे इतरही रूपे बनवावीत.

๔๓๗, ๕๓๘. นามมฺหา’ตฺติจฺฉตฺเถ.

४३७, ५३८. नामांनंतर स्वतःच्या इच्छेच्या अर्थी (प्रत्यय होतो).

นามมฺหา อตฺตโน อิจฺฉตฺเถ อียปจฺจโย โหติ.

नामांनंतर स्वतःच्या इच्छेच्या अर्थी 'ईय' प्रत्यय होतो.

อตฺตโน ปตฺตมิจฺฉติ = ปตฺตียติ. เอวํ วตฺถียติ, ปริกฺขารียติ, จีวรียติ, ธนียติ, ฆฏียติ.

स्वतःसाठी पात्राची इच्छा करतो = स्वतःसाठी पात्राची इच्छा करतो (पत्तीियति). याचप्रमाणे वत्थीयति, परिक्खारीयति, चीवरीयति, धनीयति, घटीयति.

อตฺติจฺฉตฺเถติ กิมตฺถํ? อญฺญสฺส ปตฺตมิจฺฉติ. เอวมญฺเญปิ โยเชตพฺพา.

“अत्तिच्छत्थे” (स्वतःच्या इच्छेच्या अर्थी) असे का म्हटले आहे? स्वतःच्या इच्छेचा अर्थ नसेल तेथे हा नियम लागू होऊ नये म्हणून, जसे की: दुसऱ्यासाठी पात्राची इच्छा करतो (अञ्ञस्स पत्तं इच्छति). याचप्रमाणे इतरही रूपे बनवावीत.

๔๓๘, ๕๔๐. ธาตูหิ เณ ณย ณาเป ณาปยา การิตานิ เหตฺวตฺเถ.

४३८, ५४०. धातूंनंतर, हेतू (कारण) अर्थी 'णे', 'णय', 'णापे', 'णापय' हे प्रत्यय होतात, ज्यांना 'कारित' म्हटले जाते.

สพฺเพหิ ธาตูหิ เณณย ณาเป ณาปยอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ การิตสญฺญา จ เหตฺวตฺเถ.

सर्व धातूंनंतर, हेतू अर्थी 'णे', 'णय', 'णापे', 'णापय' हे प्रत्यय होतात आणि त्यांना 'कारित' संज्ञा दिली जाते.

โย โกจิ กโรติ, ตํ อญฺโญ ‘‘กโรหิ กโรหิ’’ อิจฺเจวํ พฺรวีติ, อถ วา กโรนฺตํ ปโยชยติ [Pg.227] = กาเรติ, การยติ, การาเปติ, การา ปยติ. เย เกจิ กโรนฺติ, เต อญฺเญ ‘‘กโรถ กโรถ’’ อิจฺเจวํ พฺรุวนฺติ = กาเรนฺติ, การยนฺติ, การาเปนฺติ, การาปยนฺติ. โย โกจิ ปจติ, ตํ อญฺโญ ‘‘ปจาหิ ปจาหิ’’อิจฺเจวํ พฺรวีติ, อถ วา ปจนฺตํ ปโยชยติ = ปาเจติ, ปาจยติ, ปาจาเปติ, ปาจาปยติ. เย เกจิ ปจนฺติ, เต อญฺเญ ‘‘ปจถ ปจถ’’ อิจฺเจวํ พฺรุวนฺติ = ปาเจนฺติ, ปาจยนฺติ, ปาจาเปนฺติ. ปาจาปยนฺติ. เอวํ ภเณติ, ภณยติ, ภณาเปติ, ภณาปยติ. ภเณนฺติ, ภณยนฺติ, ภณาเปนฺติ, ภณาปยนฺติ. ตถริว อญฺเญปิ โยเชตพฺพา.

जो कोणी करतो, त्याला दुसरा “कर, कर” असे सांगतो किंवा करणाऱ्याला प्रवृत्त करतो = करवितो (कारेति, कारयति, कारापेति, कारापयति). जे कोणी करतात, त्यांना दुसरे “करा, करा” असे सांगतात = करवितात (कारेंति, कारयंति, कारापेंति, कारापयंति). जो कोणी शिजवतो, त्याला दुसरा “शिजव, शिजव” असे सांगतो किंवा शिजवणाऱ्याला प्रवृत्त करतो = शिजवितो (पाचेति, पाचयति, पाचापेति, पाचापयति). जे कोणी शिजवतात, त्यांना दुसरे “शिजवा, शिजवा” असे सांगतात = शिजवितात (पाचेंति, पाचयंति, पाचापेंति, पाचापयंति). याचप्रमाणे भणेति, भणयति, भणापेति, भणापयति; भणेंति, भणयंति, भणापेंति, भणापयंति. याचप्रमाणे इतरही रूपे बनवावीत.

เหตฺวตฺเถติ กิมตฺถํ? กโรติ, ปจติ.

“हेत्वत्थे” (हेतू अर्थी) असे का म्हटले आहे? हेतूचा अर्थ नसेल तेथे हा नियम लागू होऊ नये म्हणून, जसे की: करतो (करोति), शिजवतो (पचति).

อตฺถคฺคหเณน อลปจฺจโย โหติ, โชตลติ.

'अत्थ' (अर्थ) ग्रहणाने 'अल' प्रत्यय देखील होतो, जसे की: प्रकाशवितो (जोतलति).

๔๓๙, ๕๓๙. ธาตุรูเป นามสฺมา ณโย จ.

४३९, ५३९. धातूचे रूप असताना नामांनंतर 'णय' प्रत्यय देखील होतो.

ตสฺมา นามสฺมา ณยปจฺจโย โหติ การิตสญฺโญ จ ธาตุรูเป สติ.

धातूचे रूप असताना, त्या नामांनंतर 'णय' प्रत्यय होतो आणि त्याला 'कारित' संज्ञा दिली जाते.

หตฺถินา อติกฺกมติ มคฺคํ = อติหตฺถยติ, วีณาย อุปคายติ คีตํ = อุปวีณยติ, ทฬฺหํ กโรติ วีริยํ [Pg.228] = ทฬฺหยติ, วิสุทฺธา โหติ รตฺติ = วิสุทฺธยติ.

हत्तीने रस्ता पार करतो = हत्तीने रस्ता पार करतो (अतिहत्थयति). विणेने गाणे गातो = विणेने गातो (उपवीणयति). वीर्य (प्रयत्न) दृढ करतो = दृढ करतो (दळ्हयति). रात्र शुद्ध होते = शुद्ध होते (विसुद्धयति).

จคฺคหเณน อาร อาลอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ. สนฺตํ กโรติ = สนฺตารติ, อุปกฺกมํ กโรติ = อุปกฺกมาลติ.

'च' ग्रहणाने 'आर' आणि 'आल' हे प्रत्यय देखील होतात. शांत करतो = संतारति, उपक्रम करतो = उपक्कमलति.

๔๔๐, ๔๔๕. ภาวกมฺเมสุ โย.

४४०, ४४५. भाव आणि कर्म अर्थी 'य' प्रत्यय होतो.

สพฺเพหิ ธาตูหิ ภาวกมฺเมสุ ยปจฺจโย โหติ.

सर्व धातूंनंतर भाव आणि कर्म अर्थी 'य' प्रत्यय होतो.

ฐียเต, พุชฺฌเต, ปจฺจเต, ลพฺภเต, กรียเต, ยุชฺชเต, อุจฺจเต.

ठीयते, बुज्झते, पच्चते, लब्भते, करीयते, युज्जते, उच्चते.

ภาวกมฺเมสูติ กิมตฺถํ? กโรติ, ปจติ, ปฐติ.

“भावकम्मेसु” (भाव आणि कर्म अर्थी) असे का म्हटले आहे? भाव किंवा कर्म अर्थ नसेल तेथे हा नियम लागू होऊ नये म्हणून, जसे की: करतो (करोति), शिजवतो (पचति), वाचतो (पठति).

๔๔๑, ๔๔๗. ตสฺส จวคฺคยการวการตฺตํ สธาตฺวนฺตสฺส.

४४१, ४४७. धातूच्या अंतिम वर्णासह त्या 'य' प्रत्ययाचे च-वर्ग, 'य' आणि 'व' रूप होते.

ตสฺส ยปจฺจยสฺส จวคฺคยการวการตฺตํ โหติ ธาตูนํ อนฺเตน สห ยถาสมฺภวํ.

धातूंच्या अंतिम वर्णासह त्या 'य' प्रत्ययाचे यथासंभव च-वर्ग, 'य' आणि 'व' रूप होते.

วุจฺจเต, วุจฺจนฺเต, อุจฺจเต, อุจฺจนฺเต, ปจฺจเต, ปจฺจนฺเต. มชฺชเต, มชฺชนฺเต, ยุชฺชเต, ยุชฺชนฺเต. พุชฺฌเต, พุชฺฌนฺเต, กุชฺฌเต, กุชฺฌนฺเต, อุชฺฌเต, อุชฺฌนฺเต. หญฺญเต, หญฺญนฺเต. กยฺยเต, กยฺยนฺเต. ทิพฺพเต, ทิพฺพนฺเต.

म्हटले जाते (वुच्चते, उच्चते), म्हटले जातात (वुच्चंते, उच्चंते); शिजवले जाते (पच्चते), शिजवले जातात (पच्चंते). घासले जाते (मज्जते), घासले जातात (मज्जंते); जोडले जाते (युज्जते), जोडले जातात (युज्जंते). जाणले जाते (बुज्झते), जाणले जातात (बुज्झंते); रागवला जातो (कुज्झते), रागवले जातात (कुज्झंते); सोडले जाते (उज्झते), सोडले जातात (उज्झंते). मारले जाते (हञ्ञते), मारले जातात (हञ्ञंते). केले जाते (कय्यते), केले जातात (कय्यंते). खेळले जाते (दिब्बते), खेळले जातात (दिब्बंते).

๔๔๒, ๔๔๘. อิวณฺณาคโม [Pg.229] วา.

४४२, ४४८. कधीकधी 'इ' किंवा 'ई' (इ-वर्ण) चा आगम होतो.

สพฺเพหิ ธาตูหิ ยมฺหิ ปจฺจเย, ปเร อิวณฺณาคโม โหติ วา.

सर्व धातूंनंतर 'य' प्रत्यय परे असताना, कधीकधी 'इ' किंवा 'ई' चा आगम होतो.

กรียเต, กรียติ, คจฺฉียเต, คจฺฉียติ.

केले जाते (करीयते, करीयति); गेले जाते (गच्छीयते, गच्छीयति).

วาติ กิมตฺถํ? กยฺยเต.

“वा” (कधीकधी) असे का म्हटले आहे? या नियमाला अपवाद दर्शवण्यासाठी, जसे की: केले जाते (कय्यते).

๔๔๓, ๔๔๙. ปุพฺพรูปญฺจ.

४४३, ४४९. आणि पूर्वरूप (होते).

สพฺเพหิ ธาตูหิ ยปจฺจโย ปุพฺพรูปมาปชฺชเต วา.

सर्व धातूंनंतर 'य' प्रत्यय कधीकधी पूर्वरूपास प्राप्त होतो.

วุฑฺฒเต, ผลฺลเต, ทมฺมเต, สกฺกเต, ลพฺภเต, ทิสฺสเต.

वाढते (वुड्ढते), फलद्रूप होते (फल्लते), दमन केले जाते (दम्मते), शक्य होते (सक्कते), मिळवले जाते (लब्भते), दिसते (दिस्सते).

๔๔๔, ๕๐๑. ตถา กตฺตริ จ.

४४४, ५०१. त्याचप्रमाणे कर्ता अर्थी देखील.

ยถา เหฏฺฐา ภาวกมฺเมสุ ยปจฺจยสฺส อาเทโส โหติ ตถา กตฺตริปิ ยปจฺจยสฺส อาเทโส กาตพฺโพ.

ज्याप्रमाणे खाली भाव आणि कर्म अर्थी 'य' प्रत्ययाचा आदेश होतो, त्याचप्रमाणे कर्ता अर्थी देखील 'य' प्रत्ययाचा आदेश करावा.

พุชฺฌติ, วิชฺฌติ, มญฺญติ, สิพฺพติ.

जाणतो (बुज्झति), विंधतो (विज्झति), मानतो (मञ्ञति), शिवतो (सिब्बति).

๔๔๕, ๔๓๓. ภูวาทิโต อ.

४४५, ४३३. 'भू' इत्यादी धातूंनंतर 'अ' (प्रत्यय होतो).

ภูอิจฺเจวมาทิโต ธาตุคณโต อปจฺจโย โหติ กตฺตริ.

'भू' इत्यादींनी सुरू होणाऱ्या धातूंच्या गणांनंतर कर्ता अर्थी 'अ' प्रत्यय होतो.

ภวติ[Pg.230], ปฐติ, ปจติ, ชยติ.

होतो (भवति), वाचतो (पठति), शिजवतो (पचति), जिंकतो (जयति).

๔๔๖, ๕๐๙. รุธาทิโต นิคฺคหิตปุพฺพญฺจ.

४४६, ५०९. 'रुध्' इत्यादी धातूंनंतर (धातूच्या पूर्व स्वरावर) 'निग्गहीत' (अनुस्वार) देखील होतो.

รุธอิจฺเจวมาทิโต ธาตุคณโต อปจฺจโย โหติ กตฺตริ, ปุพฺเพ นิคฺคหิตาคโม โหติ.

'रुध्' इत्यादी धातूंच्या गणांनंतर कर्तरि प्रयोगात 'अ' प्रत्यय होतो आणि पूर्व स्वरावर 'निग्गहीत' (अनुस्वार) आगम होतो.

รุนฺธติ, ฉินฺทติ, ภินฺทติ.

रुन्धति, छिन्दति, भिन्दति.

จคฺคหเณน อิ อี เอ โออิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ นิคฺคหิตปุพฺพญฺจ.

(सूत्रातील) 'च' च्या ग्रहणाने 'इ', 'ई', 'ए', 'ओ' हे प्रत्यय देखील होतात आणि पूर्व स्वरावर 'निग्गहीत' (अनुस्वार) होतो.

รุนฺธิติ, รุนฺธีติ, รุนฺเธติ, รุนฺโธติ, สุมฺโภติ, ปริสุมฺโภติ.

रुन्धिति, रुन्धीति, रुन्धेति, रुन्धोति, सुम्भोति, परिसुम्भोति.

๔๔๗, ๕๑๐. ทิวาทิโต โย.

४४७, ५१०. 'दिवु' इत्यादी धातूंनंतर 'य' (यो) प्रत्यय होतो.

ทิวุอิจฺเจวมาทิโต ธาตุคณโต ยปจฺจโย โหติ กตฺตริ.

'दिवु' इत्यादी धातूंच्या गणांनंतर कर्तरि प्रयोगात 'य' प्रत्यय होतो.

ทิพฺพติ, ถิพฺพติ, ยุชฺฌติ, วิชฺฌติ, พุชฺฌติ.

दिब्बति, थिब्बति, युज्झति, विज्झति, बुज्झति.

๔๔๘, ๕๑๒. สฺวาทิโต ณุ ณา อุณา จ.

४४८, ५१२. 'सु' इत्यादी धातूंनंतर 'णु', 'णा' आणि 'उणा' हे प्रत्यय देखील होतात.

สุอิจฺเจวมาทิโต ธาตุคณโต ณุ ณา อุ ณาอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ กตฺตริ.

'सु' इत्यादी धातूंच्या गणांनंतर कर्तरि प्रयोगात 'णु', 'णा' आणि 'उणा' हे प्रत्यय होतात.

อภิสุโณติ[Pg.231], อภิสุณาติ, สํวุโณติ, สํวุณาติ, อาวุโณติ, อาวุณาติ, ปาปุโณติ, ปาปุณาติ.

अभिसुणोति, अभिसुणाति, संवुणोति, संवुणाति, आवुणोति, आवुणाति, पापुणोति, पापुणाति.

๔๔๙, ๕๑๓. กิยาทิโต นา.

४४९, ५१३. 'की' इत्यादी धातूंनंतर 'ना' प्रत्यय होतो.

กีอิจฺเจวมาทิโต ธาตุคณโต นาปจฺจโย โหติ กตฺตริ.

'की' इत्यादी धातूंच्या गणांनंतर कर्तरि प्रयोगात 'ना' प्रत्यय होतो.

กิณาติ, ชินาติ, ธุนาติ, มุนาติ, ลุนาติ, ปุนาติ.

किणाति, जिनाति, धुनाति, मुनाति, लुनाति, पुनाति.

๔๕๐, ๕๑๗. คหาทิโต ปฺป ณฺหา.

४५०, ५१७. 'गह' इत्यादी धातूंनंतर 'प्प' आणि 'ण्हा' प्रत्यय होतात.

คหอิจฺเจวมาทิโต ธาตุคณโต ปฺปณฺหาอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ กตฺตริ.

'गह' इत्यादी धातूंच्या गणांनंतर कर्तरि प्रयोगात 'प्प' आणि 'ण्हा' हे प्रत्यय होतात.

เฆปฺปติ, คณฺหาติ.

घेप्पति, गण्हाति.

๔๕๑, ๕๒๐. ตนาทิโต โอยิรา.

४५१, ५२०. 'तनु' इत्यादी धातूंनंतर 'ओ' आणि 'यिर' प्रत्यय होतात.

ตนุอิจฺเจวมาทิโต ธาตุคณโต โอ ยิรอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ กตฺตริ.

'तनु' इत्यादी धातूंच्या गणांनंतर कर्तरि प्रयोगात 'ओ' आणि 'यिर' हे प्रत्यय होतात.

ตโนติ[Pg.232], ตโนหิ, กโรติ, กโรหิ, กยิ รติ, กยิราหิ.

तनोति, tanohi, करोति, karohi, कयिरति, कयिराहि.

๔๕๒, ๕๒๕. จุราทิโต, เณ ณยา.

४५२, ५२५. 'चुर' इत्यादी धातूंनंतर 'णे' आणि 'णय' प्रत्यय होतात.

จุรอิจฺเจวมาทิโต ธาตุคณโต เณ ณยอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ กตฺตริ, การิตสญฺญา จ.

'चुर' इत्यादी धातूंच्या गणांनंतर कर्तरि प्रयोगात 'णे' आणि 'णय' हे प्रत्यय होतात, आणि त्यांना 'कारित' संज्ञा देखील प्राप्त होते.

โจเรติ, โจรยติ, จินฺเตติ, จินฺตยติ, มนฺเตติ, มนฺตยติ.

चोरेति, चोरयति, चिन्तेति, चिन्तयति, मन्तेति, मन्तयति.

๔๕๓, ๔๔๔. อตฺตโนปทานิ ภาเว จ กมฺมนิ.

४५३, ४४४. भाव आणि कर्म प्रयोगात देखील 'अत्तनोपद' (आत्मनेपद) प्रत्यय होतात.

ภาเว จ กมฺมนิ จ อตฺตโนปทานิ โหนฺติ.

भाव आणि कर्म प्रयोगात 'अत्तनोपद' (आत्मनेपद) प्रत्यय होतात.

อุจฺจเต, อุจฺจนฺเต, มชฺชเต, มชฺชนฺเต, ยุชฺชเต, ยุชฺชนฺเต, กุชฺฌเต, กุชฺฌนฺเต, ลพฺภเต, ลพฺภนฺเต, กยฺยเต, กยฺยนฺเต.

उच्चते, उच्चन्ते, मज्जते, मज्जन्ते, युज्जते, युज्जन्ते, कुज्झते, कुज्झन्ते, लब्भते, लब्भन्ते, कय्यते, कय्यन्ते.

๔๕๔, ๔๔๐. กตฺตริ จ.

४५४, ४४०. कर्तरि प्रयोगात देखील.

กตฺตริ จ อตฺตโนปทานิ โหนฺติ.

कर्तरि प्रयोगात देखील 'अत्तनोपद' (आत्मनेपद) प्रत्यय होतात.

มญฺญเต, โรจเต, โสจเต, พุชฺฌเต, ชายเต.

मञ्ञते, रोचते, सोचते, बुज्झते, जायते.

๔๕๕, ๕๓๐. ธาตุปฺปจฺจเยหิ วิภตฺติโย.

४५५, ५३०. धातूंच्या प्रत्ययांवरून विभक्ती प्रत्यय होतात.

ธาตุนิทฺทิฏฺเฐหิ ปจฺจเยหิ ขาทิการิตนฺเตหิ วิภตฺติโย โหนฺติ.

'ख' पासून सुरू होणाऱ्या आणि 'कारित' वर संपणाऱ्या प्रत्ययांनी युक्त धातूंनंतर विभक्ती प्रत्यय होतात.

ติติกฺขติ[Pg.233], ชิคุจฺฉติ, วีมํสติ, สมุทฺทายติ, ปุตฺตียติ, กาเรติ, ปาเจติ.

तितिक्खति, जिगुच्छति, वीमंसति, समुद्दायति, पुत्तीयति, कारेति, पाचेति.

๔๕๖, ๔๓๐. กตฺตริ ปรสฺสปทํ.

४५६, ४३०. कर्तरि प्रयोगात 'परस्सपद' (परस्मैपद) प्रत्यय होतो.

กตฺตริ ปรสฺสปทํ โหติ.

कर्तरि प्रयोगात 'परस्सपद' (परस्मैपद) प्रत्यय होतो.

กโรติ, ปจติ, ปฐติ, คจฺฉติ.

करोति, पचति, पठति, गच्छति.

๔๕๗, ๔๒๔. ภูวาทโย ธาตโว.

४५७, ४२४. 'भू' इत्यादींना धातू म्हणतात.

ภูอิจฺเจวมาทโย เย สทฺทคณา, เต ธาตุสญฺญา โหนฺติ.

'भू' इत्यादी जे शब्दसमूह आहेत, त्यांना 'धातू' ही संज्ञा प्राप्त होते.

ภวติ, ภวนฺติ, จรติ, จรนฺติ, ปจติ, ปจนฺติ, จินฺตยติ, จินฺตยนฺติ, โหติ, โหนฺติ, คจฺฉติ, คจฺฉนฺติ.

भवति, भवन्ति, चरति, चरन्ति, पचति, पचन्ति, चिन्तयति, चिन्तयन्ति, होति, होन्ति, गच्छति, गच्छन्ति.

อิติ อาขฺยาตกปฺเป ทุติโย กณฺโฑ.

अशा प्रकारे आख्यात कल्पामधील (क्रियापद प्रकरण) दुसरा खंड समाप्त झाला.

ตติยกณฺฑ

तिसरा खंड

๔๕๘, ๔๖๑. กฺวจาทิวณฺณานเมกสฺสรานํ ทฺเวภาโว.

४५८, ४६१. कधीकधी एका स्वराचा समावेश असलेल्या सुरुवातीच्या वर्णांचे द्वित्व (द्विभाव) होते.

อาทิภูตานํ วณฺณานํ เอกสฺสรานํ กฺวจิ ทฺเวภาโว โหติ.

सुरुवातीला असलेल्या एका स्वरायुक्त वर्णांचे कधीकधी द्वित्व होते.

ติติกฺขติ[Pg.234], ชิคุจฺฉติ, ติกิจฺฉติ, วีมํสติ, พุภุกฺขติ, ปิวาสติ, ททฺทลฺลติ, ททาติ, ชหาติ, จงฺกมติ.

सहन करतो (तितिक्खति), तिरस्कार करतो (जिगुच्छति), बरे करतो (तिकिच्छति), तपासतो (वीमंसति), खाण्याची इच्छा करतो (बुभुक्खति), पिण्याची इच्छा करतो (पिवासति), प्रखरतेने चमकतो (दद्दल्लति), देतो (ददाति), त्याग करतो (जहाति), चंक्रमण करतो (चंकमति).

กฺวจีติ กิมตฺถํ? กมฺปติ, จลติ.

'क्वचि' (कधीकधी) असे कशासाठी म्हटले आहे? जेथे हा नियम लागू होत नाही अशा अपवादांसाठी, जसे की: थरथरतो (कंपति), हलतो (चलति).

๔๕๙, ๔๖๒. ปุพฺโพ’พฺภาโส.

४५९, ४६२. पूर्वीचा (अक्षरसमूह) 'अभ्भास' (अभ्यास) संज्ञक असतो.

ทฺเวภูตสฺส ธาตุสฺส โย ปุพฺโพ, โส อพฺภาสสญฺโญ โหติ.

द्वित्व झालेल्या धातूचा जो पूर्व भाग असतो, त्याला 'अभ्भास' (अभ्यास) संज्ञा दिली जाते.

ทธาติ, ททาติ, พภูว.

धारण करतो (दधाति), देतो (ददाति), झाला (बभूव).

๔๖๐, ๕๐๖. รสฺโส.

४६०, ५०६. ह्रस्व.

อพฺภาเส วตฺตมานสฺส สรสฺส รสฺโส โหติ. ทธาติ, ชหาติ.

अभ्भास (अभ्यास) मध्ये असलेल्या स्वराचा ह्रस्व होतो. जसे की: धारण करतो (दधाति), त्याग करतो (जहाति).

๔๖๑, ๔๖๔. ทุติยจตุตฺถานํ ปฐมตติยา.

४६१, ४६४. दुसऱ्या आणि चौथ्या वर्णांच्या जागी अनुक्रमे पहिला आणि तिसरा वर्ण होतो.

อพฺภาสคตานํ ทุติยจตุตฺถานํ ปฐมตติยา โหนฺติ.

अभ्भास (अभ्यास) मध्ये आलेल्या दुसऱ्या आणि चौथ्या वर्णांच्या जागी अनुक्रमे पहिला आणि तिसरा वर्ण होतो.

จิจฺเฉท, พุภุกฺขติ, พภูว, ทธาติ.

कापले (चिच्छेद), खाण्याची इच्छा करतो (बुभुक्खति), झाला (बभूव), धारण करतो (दधाति).

๔๖๒, ๔๗๖. กวคฺคสฺส จวคฺโค.

४६२, ४७६. क-वर्गाच्या जागी च-वर्ग होतो.

อพฺภาเส วตฺตมานสฺส กวคฺคสฺส จ วคฺโค โหติ.

अभ्भास (अभ्यास) मध्ये असलेल्या क-वर्गाच्या जागी च-वर्ग होतो.

จิกิจฺฉติ[Pg.235], ชิคุจฺฉติ, ชิฆจฺฉติ, ชิคีสติ, ชงฺคมติ, จงฺกมติ.

वैद्यकीय उपचार करतो (चिकिच्छति), तिरस्कार करतो (जिगुच्छति), खाण्याची तीव्र इच्छा करतो (जिघच्छति), जिंकण्याची इच्छा करतो (जिगीसति), वारंवार चालतो (जंगमति), येरझऱ्या घालतो (चंकमति).

๔๖๓, ๕๓๒. มานกิตานํ วตตฺตํ วา.

४६३, ५३२. कधीकधी 'मान' आणि 'कित' चे 'व' आणि 'त' होतात.

มานกิตอิจฺเจเตสํ ธาตูนํ อพฺภาสคตานํ วการ ตการตฺตํ โหติ วา ยถาสงฺขฺยํ.

'मान' आणि 'कित' या धातूंच्या 'अभ्यास' (abbhāsa) च्या ठिकाणी अनुक्रमे 'व' आणि 'त' हे वर्ण कधीकधी होतात.

วีมํสติ, ติกิจฺฉติ.

(तो) विचार करतो (वीमंसति), (तो) उपचार करतो (तिकिच्छति).

วาติ กิมตฺถํ? จิกิจฺฉติ.

'वा' (कधीकधी) असे का म्हटले आहे? नियमाला अपवाद दर्शवण्यासाठी, जसे की पुढील उदाहरणात: (तो) उपचार करतो (चिकिच्छति).

๔๖๔, ๕๐๔. หสฺส โช.

४६४, ५०४. 'ह' चा 'ज' होतो.

อพฺภาเส วตฺตมานสฺส หการสฺส โช โหติ.

'अभ्यास' (द्वित्व झालेल्या अक्षरांपैकी पहिले अक्षर) मध्ये असलेल्या 'ह' या वर्णाचा 'ज' होतो.

ชหาติ, ชุหฺวติ, ชุโหติ, ชหาร.

(तो) त्याग करतो (जहाति), (तो) यज्ञ करतो/अर्पण करतो (जुह्वति, जुहोति), (त्याने) वाहून नेले (जहार).

๔๖๕, ๔๖๓. อนฺตสฺสิวณฺณากาโร วา.

४६५, ४६३. कधीकधी अंतामध्ये 'इ', 'ई' आणि 'अ' होतात.

อพฺภาสสฺส อนฺตสฺส อิวณฺโณ โหติ, อกาโร วา.

कधीकधी 'अभ्यास' च्या अंतामध्ये 'इ' वर्ण (इ, ई) किंवा 'अ' कार होतो.

ชิคุจฺฉติ, ปิวาสติ, วีมํสติ, ชิฆจฺฉติ, พภูว, ทธาติ.

(तो) निंदा करतो (जिगुच्छति), (त्याला) पिण्याची इच्छा होते (पिवासति), (तो) विचार करतो (वीमंसति), (त्याला) खाण्याची इच्छा होते (जिघच्छति), (तो) झाला (बभूव), (तो) धारण करतो (दधाति).

วาติ กิมตฺถํ? พุภุกฺขติ.

'वा' (कधीकधी) असे का म्हटले आहे? नियमाला अपवाद दर्शवण्यासाठी, जसे की पुढील उदाहरणात: (त्याला) खाण्याची इच्छा होते (बुभुक्खति).

๔๖๖, ๔๘๙. นิคฺคหิตญฺจ[Pg.236].

४६६, ४८९. आणि कधीकधी 'निग्गहीत' (अनुस्वार) होतो.

อพฺภาสสฺส อนฺเต นิคฺคหิตาคโม โหติ วา.

कधीकधी 'अभ्यास' च्या शेवटी 'निग्गहीत' चा आगम होतो.

จงฺกมติ, จญฺจลติ, ชงฺคมติ.

(तो) चंक्रमण करतो/येरझऱ्या घालतो (चंकमति), (तो) हलतो/कंप पावतो (चंचलति), (तो) फिरतो (जंगमति).

วาติ กิมตฺถํ? ปิวาสติ, ททฺทลฺลติ.

'वा' (कधीकधी) असे का म्हटले आहे? नियमाला अपवाद दर्शवण्यासाठी, जसे की पुढील उदाहरणात: (त्याला) पिण्याची इच्छा होते (पिवासति), (तो) प्रखरतेने चमकतो (दद्दल्लति).

๔๖๗, ๕๓๓. ตโต ปามานานํ วา มํ เสสุ.

४६७, ५३३. त्यानंतर (अभ्यास नंतर) 'स' प्रत्यय मागे असताना 'पा' आणि 'मान' चे अनुक्रमे 'वा' आणि 'मं' होतात.

ตโต อพฺภาสโต ปามานอิจฺเจเตสํ ธาตูนํ วามํอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ ยถาสงฺขฺยํ สปจฺจเย ปเร.

त्या 'अभ्यास' नंतर, 'स' प्रत्यय मागे असताना 'पा' आणि 'मान' या धातूंच्या ठिकाणी अनुक्रमे 'वा' आणि 'मं' हे आदेश होतात.

ปิวาสติ, วีมํสติ.

(त्याला) पिण्याची इच्छा होते (पिवासति), (तो) विचार करतो (वीमंसति).

๔๖๘, ๔๖๒. ฐา ติฏฺโฐ.

४६८, ४६२. 'ठा' (ṭhā) चा 'तिट्ठ' (tiṭṭha) होतो.

ฐาอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส ติฏฺฐาเทโส โหติ วา.

कधीकधी 'ठा' या धातूच्या ठिकाणी 'तिट्ठ' हा आदेश होतो.

ติฏฺฐติ, ติฏฺฐตุ, ติฏฺเฐยฺย, ติฏฺเฐยฺยุํ.

(तो) उभा राहतो (तिट्ठति), (तो) उभा राहो (तिट्ठतु), (तो) उभा राहावा (तिट्ठेय्य), (ते) उभे राहावेत (तिट्ठेय्युं).

วาติ กิมตฺถํ? ฐาติ.

'वा' (कधीकधी) असे का म्हटले आहे? या नियमाला अपवाद दर्शवण्यासाठी, जसे की पुढील उदाहरणात: (तो) उभा राहतो (ठाति).

๔๖๙, ๔๙๔. ปา ปิโว.

४६९, ४९४. 'पा' चा 'पिव' होतो.

ปาอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส ปิวาเทโส โหติ วา.

कधीकधी 'पा' या धातूच्या ठिकाणी 'पिव' हा आदेश होतो.

ปิวติ, ปิวตุ, ปิเวยฺย, ปิเวยฺยุํ.

(तो) पितो (पिवति), (तो) पिओ (पिवतु), (तो) प्यावा (पिवेय्य), (ते) प्यावेत (पिवेय्युं).

วาติ กิมตฺถํ? ปาติ.

"वा" (कधीकधी) असे कशासाठी म्हटले आहे? या नियमाला अपवाद दर्शवण्यासाठी, जसे की पुढील उदाहरणात: (तो) पितो (पाति).

๔๗๐, ๕๑๔. ญาสฺส [Pg.237] ชา ชํ นา.

४७०, ५१४. 'ञा' (ñā) धातूचे 'जा' (jā), 'जं' (jaṃ) आणि 'ना' (nā) हे आदेश होतात.

ญาอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส ชา ชํ นาอาเทสา โหนฺติ วา.

'ञा' या धातूचे 'जा', 'जं' आणि 'ना' हे आदेश वैकल्पिकरित्या (कधीकधी) होतात.

ชานาติ, ชาเนยฺย, ชานิยา, ชญฺญา, นายติ.

जानाति, जानेय्य, जानिया, जञ्ञा, नायति.

๔๗๑, ๔๘๓. ทิสสฺส ปสฺส ทิสฺส ทกฺขา วา.

४७१, ४८३. 'दिस' (disa) धातूचे कधीकधी 'पस्स' (passa), 'दिस्स' (dissa) आणि 'दक्ख' (dakkha) हे आदेश होतात.

ทิสอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส ปสฺส ทิสฺส ทกฺขอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ วา.

'दिस' या धातूचे 'पस्स', 'दिस्स' आणि 'दक्ख' हे आदेश वैकल्पिकरित्या (कधीकधी) होतात.

ปสฺสติ, ทิสฺสติ, ทกฺขติ, อทกฺข.

पस्सति, दिस्सति, दक्खति, अदक्ख.

วาติ กิมตฺถํ? อทฺทส.

"वा" (कधीकधी) असे कशासाठी म्हटले आहे? या नियमाला अपवाद दर्शवण्यासाठी, जसे की पुढील उदाहरणात: (त्याने) पाहिले (अद्दस).

๔๗๒, ๕๓๑. พฺยญฺชนนฺตสฺส โจ ฉปจฺจเยสุ จ.

४७२, ५३१. 'छ' (cha) प्रत्यय मागे असताना, धातूच्या अंतिम व्यंजनाचा 'च' (ca) होतो.

พฺยญฺชนนฺตสฺส ธาตุสฺส โจ โหติ ฉปจฺจเยสุ ปเรสุ.

'छ' प्रत्यय मागे असताना, व्यंजन-अंत असलेल्या धातूच्या अंतिम व्यंजनाचा 'च' होतो.

ชิคุจฺฉติ, ติกิจฺฉติ, ชิฆจฺฉติ.

जिगुच्छति (तो तिरस्कार करतो), तिकिच्छति (तो उपचार करतो), जिघच्छति (त्याला खाण्याची इच्छा आहे).

๔๗๓, ๕๒๙. โก เข จ.

४७३, ५२९. आणि 'ख' (kha) प्रत्यय मागे असताना 'क' (ka) होतो.

พฺยญฺชนนฺตสฺส ธาตุสฺส โก โหติ ขปจฺจเย ปเร.

'ख' प्रत्यय मागे असताना, व्यंजन-अंत असलेल्या धातूच्या अंतिम व्यंजनाचा 'क' होतो.

ติติกฺขติ[Pg.238], พุภุกฺขติ.

तितिक्खति (तो सहन करतो), बुभुक्खति (त्याला खाण्याची इच्छा आहे).

๔๗๔, ๕๓๕. หรสฺส คีเส.

४७४, ५३५. 'स' (sa) प्रत्यय मागे असताना 'हर' (hara) धातूचा 'गी' (gī) होतो.

หรอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส สพฺพสฺเสว คีอาเทโส โหติ สปจฺจเย ปเร.

'स' प्रत्यय मागे असताना, संपूर्ण 'हर' या धातूचा 'गी' हा आदेश होतो.

ชิคีสติ.

जिगीसति.

๔๗๕, ๕๖๕. พฺรูภูนมาหภูวา ปโรกฺขายํ.

४७५, ५६५. 'परोक्खा' (parokkhā) विभक्ती असताना, 'ब्रू' (brū) आणि 'भू' (bhū) धातूंचे अनुक्रमे 'आह' (āha) आणि 'भूव' (bhūva) हे आदेश होतात.

พฺรูภูอิจฺเจเตสํ ธาตูนํ อาหภูวอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ ยถาสงฺขฺยํ ปโรกฺขายํ วิภตฺติยํ.

'परोक्खा' विभक्ती असताना, 'ब्रू' आणि 'भू' या धातूंचे अनुक्रमे 'आह' आणि 'भूव' हे आदेश होतात.

อาห, อาหุ, พภูว, พภูวุ.

आह (तो म्हणाला), आहु (ते म्हणाले); बभूव (तो झाला/होता), बभूवु (ते झाले/होते).

ปโรกฺขายมิติ กิมตฺถํ? อพฺรจุํ.

"परोक्खा" असे कशासाठी म्हटले आहे? 'परोक्खा' विभक्ती नसताना हा नियम लागू होऊ नये म्हणून, जसे की पुढील उदाहरणात: (ते) म्हणाले (अब्रवुं).

๔๗๖, ๔๔๒. คมิสฺสนฺโต จฺโฉ วา สพฺพาสุ.

४७६, ४४२. सर्व विभक्ती किंवा प्रत्यय मागे असताना, 'गमु' (gamu) धातूचा अंत्य भाग कधीकधी 'च्छ' (ccha) होतो.

คมุอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส อนฺโต มกาโร จฺโฉ โหติ วา สพฺพาสุ ปจฺจยวิภตฺตีสุ.

सर्व प्रत्यय आणि विभक्ती मागे असताना, 'गमु' (जाणे) या धातूचा अंतिम 'म' कार वैकल्पिकरित्या (कधीकधी) 'च्छ' होतो.

คจฺฉมาโน, คจฺฉนฺโต. คจฺฉติ, คเมติ. คจฺฉตุ, คเมตุ. คจฺเฉยฺย. คเมยฺย. อคจฺฉา, อคมา. อคจฺฉี, อคมี. คจฺฉิสฺสติ, คมิสฺสติ. อคจฺฉิสฺสา, อคมิสฺสา.

गच्छमानो, गच्छन्तो (जाणारा). गच्छति, गमेति (तो जातो). गच्छतु, गमेतु (तो जावो). गच्छेय्य, गमेय्य (त्याने जावे). अगच्छा, अगमा (तो गेला). अगच्छी, अगमी (तो गेला). गच्छिस्सति, गमिस्सति (तो जाईल). अगच्छिस्सा, अगमिस्सा (जर तो गेला असता).

คมิสฺเสติ [Pg.239] กิมตฺถํ? อิจฺฉติ.

"गमिस्स" असे कशासाठी म्हटले आहे? 'गमु' धातू नसताना हा नियम लागू होऊ नये म्हणून, जसे की पुढील उदाहरणात: (तो) इच्छा करतो (इच्छति).

๔๗๗, ๔๗๙. วจสฺสชฺชตนิมฺหิ มกาโร โอ.

४७७, ४७९. 'अज्जतनी' (ajjatanī) विभक्ती असताना, 'वच' (vaca) धातूच्या 'अ' चा 'ओ' होतो.

วจอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส อกาโร โอตฺตมาปชฺชเต อชฺชตนิมฺหิ วิภตฺติมฺหิ.

'अज्जतनी' विभक्ती असताना, 'वच' या धातूचा 'अ' कार 'ओ' कारात बदलतो.

อโวจ. อโวจุํ.

अवोच (तो म्हणाला), अवोचुं (ते म्हणाले).

อชฺชตนิมฺหีติ กิมตฺถํ? อวจ, อวจู.

"अज्जतनी" असे कशासाठी म्हटले आहे? 'अज्जतनी' विभक्ती नसताना हा नियम लागू होऊ नये म्हणून, जसे की पुढील उदाहरणात: अवच (तो म्हणाला), अवचू (ते म्हणाले).

๔๗๘, ๔๓๘. อกาโร ทีฆํ หิ มิ เมสุ.

४७८, ४३८. 'हि' (hi), 'मि' (mi) आणि 'म' (ma) विभक्ती असताना, 'अ' कार दीर्घ होतो.

อกาโร ทีฆมาปชฺชเต หิมิมอิจฺเจเตสุ วิภตฺตีสุ.

'हि', 'मि' आणि 'म' या विभक्ती मागे असताना, 'अ' कार दीर्घ होतो.

คจฺฉาหิ, คจฺฉามิ, คจฺฉาม, คจฺฉามฺเห.

गच्छाही (तू जा), गच्छामि (मी जातो), गच्छामा, गच्छाम्हे (आम्ही जातो).

มิการคฺคหเณน หิวิภตฺติมฺหิ อกาโร กฺวจิ น ทีฆมาปชฺชเต. คจฺฉหิ.

'मि' कार ग्रहण केल्यामुळे, 'हि' विभक्ती असताना 'अ' कार कधीकधी दीर्घ होत नाही. जसे की: गच्छहि (तू जा).

๔๗๙, ๔๕๒. ห โลปํ วา.

४७९, ४५२. 'हि' चा कधीकधी लोप होतो.

หิวิภตฺติ โลปมาปชฺชเต วา.

'हि' विभक्तीचा वैकल्पिकरित्या (कधीकधी) लोप होतो.

คจฺฉ, คจฺฉาหิ, คม, คมาหิ, คมย, คมยาหิ.

गच्छ, गच्छाही, गम, गमाही (तू जा); गमय, गमयाही (तू पाठव/जाण्यास लाव).

หีติ กิมตฺถํ? คจฺฉติ, คมยติ.

"हि" असे कशासाठी म्हटले आहे? 'हि' विभक्ती नसताना हा नियम लागू होऊ नये म्हणून, जसे की पुढील उदाहरणात: गच्छति (तो जातो), गमयति (तो जाण्यास लावतो).

๔๘๐, ๔๙๐. โหติสฺสเรโหเห ภวิสฺสนฺติมฺหิสฺสสฺส จ.

४८०, ४९०. 'भविस्सती' (bhavissantī - भविष्यकाळ) असताना 'हू' (hū) धातूच्या स्वराचा 'एह' (eha), 'ओह' (oha) आणि 'ए' (e) होतो, आणि 'स्स' (ssa) चा कधीकधी लोप होतो.

หูอิจฺเจตสฺส [Pg.240] ธาตุสฺส สโร เอ ห โอห เอตฺตมาปชฺช เต ภวิสฺสนฺติมฺหิ, สฺสสฺส จ โลโป โหติ วา.

'भविस्सती' असताना 'हू' या धातूच्या स्वराचा 'एह', 'ओह' आणि 'ए' होतो, आणि 'स्स' चा वैकल्पिकरित्या (कधीकधी) लोप होतो.

เหหิติ, เหหินฺติ, โหหิติ, โหหินฺติ, เหติ, เหนฺติ, เหหิสฺสติ, เหหิสฺสนฺติ, โหหิสฺสติ, โหหิสฺสนฺติ, เหสฺสติ, เหสฺสนฺติ.

हेहिति, हेहिन्ति, होहिति, होहिन्ति, हेति, हेन्ति, हेहिस्सति, हेहिस्सन्ति, hoहिस्सति, hoहिस्सन्ति, हेस्सति, हेस्सन्ति.

หูติ กิมตฺถํ? ภวิสฺสติ, ภวิสฺสนฺติ.

"हू" असे कशासाठी म्हटले आहे? (जेथे 'हू' धातू नसेल तेथे हा नियम लागू होऊ नये म्हणून, जसे की) 'भविस्सति' (तो होईल), 'भविस्सन्ति' (ते होतील).

ภวิสฺสนฺติมฺหีติ กิมตฺถํ? โหติ.

"भविस्सन्तिम्हि" (भविष्यकाळात) असे कशासाठी म्हटले आहे? (जेथे 'भविस्सती' विभक्ती नसेल तेथे हा नियम लागू होऊ नये म्हणून, जसे की) 'होति' (तो आहे).

๔๘๑, ๕๒๔. กรสฺส สปจฺจยสฺส กาโห.

४८१, ५२४. प्रत्ययासह 'कर' धातूच्या जागी 'काह' असा आदेश होतो.

กรอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส สปจฺจยสฺส กาหาเทโส โหติ วา ภวิสฺสนฺติมฺหิ วิภตฺติมฺหิ, สสฺส จ นิจฺจํ โลโป โหติ.

'भविस्सती' विभक्ती पर असताना, प्रत्ययासह 'कर' या धातूच्या जागी विकल्पे करून 'काह' असा आदेश होतो आणि 'स्स' चा नेहमी लोप होतो.

กาหติ, กาหิติ, กาหสิ, กาหิสิ, กาหามิ, กาหาม.

काहति (तो करील), काहिति (तो करील); काहसि (तू करशील), काहिसि (तू करशील); काहामि (मी करीन), काहाम (आम्ही करू).

วาติ กิมตฺถํ? กริสฺสติ, กริสฺสนฺติ.

"वा" (विकल्पे करून) असे कशासाठी म्हटले आहे? (या नियमाला अपवाद दर्शवण्यासाठी, जसे की) 'करिस्सति' (तो करील), 'करिस्सन्ति' (ते करतील).

สปจฺจยคฺคหเณน อญฺเญหิปิ ภวิสฺสนฺติยา วิภตฺติยา ขามิ ขาม ฉามิ ฉามอิจฺจาทโย อาเทสา โหนฺติ. วกฺขามิ, วกฺขาม, วจฺฉามิ, วจฺฉาม.

'सप्रत्यय' (प्रत्ययासह) असे ग्रहण केल्यामुळे, इतर धातूंनंतरही 'भविस्सती' विभक्तीचे 'खामि', 'खाम', 'छामि', 'छाम' इत्यादी आदेश होतात. जसे की - वक्खामि (मी सांगेन), वक्खाम (आम्ही सांगू); वच्छामि (मी राहीन), वच्छाम (आम्ही राहू).

อิติ อาขฺยาตกปฺเป ตติโย กณฺโฑ.

अशा प्रकारे आख्यात कल्पामधील (क्रियापद प्रकरणातील) तिसरा खंड समाप्त झाला.

จตุตฺถกณฺฑ

चौथा खंड

๔๘๒, ๕๐๘. ทาทนฺตสฺสํ [Pg.241] มิ เมสุ.

४८२, ५०८. 'मि' आणि 'म' पर असताना, 'दा' धातूच्या अंताचा 'अं' होतो.

ทาอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส อนฺตสฺส อํ โหติ มิมอิจฺเจเตสุ.

'मि' आणि 'म' पर असताना, 'दा' या धातूच्या अंत्य स्वराचा 'अं' होतो.

ทมฺมิ, ทมฺม.

दम्मि (मी देतो), damma (आम्ही देतो).

๔๘๓, ๕๒๗. อสํโยคนฺตสฺส วุทฺธิ การิเต.

४८३, ५२७. कारित (प्रयोजक) प्रत्यय पर असताना, संयुक्त व्यंजनाने अंत न होणाऱ्या धातूच्या स्वराची वृद्धी होते.

อสํโยคนฺตสฺส ธาตุสฺส การิเต วุทฺธิ โหติ.

कारित प्रत्यय पर असताना, संयुक्त व्यंजनाने अंत न होणाऱ्या धातूच्या स्वराची वृद्धी होते.

กาเรติ, กาเรนฺติ, การยติ, การยนฺติ, การาเปติ, การาเปนฺติ, การาปยติ, การาปยนฺติ.

कारेति, कारयति, कारापेति, कारापयति (तो करवितो); कारेन्ति, कारयन्ति, कारापेन्ति, कारापयन्ति (ते करवितात).

อสํโยคนฺตสฺเสติ กิมตฺถํ? จินฺตยติ, มนฺตยติ.

"असंयोगन्तस्स" (संयुक्त व्यंजनाने अंत न होणाऱ्या) असे कशासाठी म्हटले आहे? (संयुक्त व्यंजनाने अंत होणाऱ्या धातूंच्या बाबतीत हा नियम लागू होऊ नये म्हणून, जसे की) चिन्तयति (तो विचार करतो), मन्तयति (तो सल्लामसलत करतो).

๔๘๔, ๕๔๒. ฆฏาทีนํ วา.

४८४, ५४२. 'घट' इत्यादी धातूंच्या बाबतीत विकल्पे करून (वृद्धी होते).

ฆฏาทีนํ ธาตูนํ อสํโยคนฺตานํ วุทฺธิ โหติ วา การิเต.

कारित प्रत्यय पर असताना, संयुक्त व्यंजनाने अंत न होणाऱ्या 'घट' इत्यादी धातूंच्या स्वराची विकल्पे करून वृद्धी होते.

ฆาเฏติ, ฆเฏติ, ฆาฏยติ, ฆฏยติ, ฆาฏาเปติ, ฆฏาเปติ, ฆาฏาปยติ, ฆฏาปยติ, คาเมติ, คเมติ, คามยติ, คมยติ, คามาเปติ, คมาเปติ. คามาปยติ, คมาปยติ.

घाटेति, घटेति, घाटयति, घटयति, घाटापेति, घटापेति, घाटापयति, घटापयति (तो प्रयत्न करवितो); गामेति, गमेति, गामयति, गमयति, गामापेति, गमापेति, गामापयति, गमापयति (तो पाठवितो/जाण्यास लावतो).

ฆฏาทีนมิติ กิมตฺถํ? กาเรติ.

"घटादीनं" ('घट' इत्यादींचा) असे कशासाठी म्हटले आहे? (जेथे 'घट' इत्यादी धातू नसतील तेथे हा नियम लागू होऊ नये म्हणून, जसे की) कारेति (तो करवितो).

๔๘๕, ๔๓๔. อญฺเญสุ [Pg.242] จ.

४८५, ४३४. आणि इतर प्रत्ययांच्या बाबतीतही.

อญฺเญสุ จ ปจฺจเยสุ สพฺเพสํ ธาตูนํ อสํโยคนฺตานํ วุทฺธิ โหติ.

आणि इतर (कारित व्यतिरिक्त) प्रत्यय पर असतानाही, संयुक्त व्यंजनाने अंत न होणाऱ्या सर्व धातूंच्या स्वराची वृद्धी होते.

ชยติ, โหติ, ภวติ.

जयति (तो जिंकतो), होति (तो होतो/आहे), भवति (तो होतो/आहे).

จคฺคหเณน ณุปจฺจยสฺสาปิ วุทฺธิ โหติ. อภิสุโณติ.

'च' चे ग्रहण केल्यामुळे 'णु' प्रत्ययाची देखील वृद्धी होते. जसे की - अभिसुणोति (तो ऐकतो).

๔๘๖, ๕๔๓. คุห ทุสานํ ทีฆํ.

४८६, ५४३. 'गुह' आणि 'दुस' धातूंच्या स्वराचा दीर्घ होतो.

คุห ทุสอิจฺเจเตสํ ธาตูนํ สโร ทีฆมาปชฺชเต การิเต.

कारित प्रत्यय पर असताना, 'गुह' आणि 'दुस' या धातूंच्या स्वराला दीर्घत्व प्राप्त होते.

คูหยติ, ทูสยติ.

गूहयति (तो लपवितो/रक्षण करवितो), दूसयति (तो दूषित करतो/नष्ट करतो).

๔๘๗, ๔๗๘. วจ วส วหาทีนมุกาโร วสฺส เย.

४८७, ४७८. 'य' प्रत्यय पर असताना, 'वच', 'वस', 'वह' इत्यादी धातूंच्या 'व' चा 'उ' होतो.

วจ วส วหอิจฺเจวมาทีนํ ธาตูนํ วการสฺส อุกาโร โหติ ยปจฺจเย ปเร.

'य' प्रत्यय पर असताना, 'वच', 'वस', 'वह' इत्यादी धातूंच्या 'व' काराचा 'उ' कार होतो.

อุจฺจเต, วุจฺจติ, คุสฺสติ, วุยฺหติ.

उच्चते, वुच्चति (म्हटले जाते), गुस्सति (राहिले जाते), वुय्हति (वाहून नेले जाते).

๔๘๘, ๔๘๑. ห วิปริยโย โล วา.

४८८, ४८१. 'ह' चा विपर्यास (स्थानबदल) होतो आणि विकल्पे करून 'ल' होतो.

หการสฺส วิปริยโย โหติ ยปจฺจเย ปเร, ยปจฺจยสฺส จ โล โหติ วา.

'य' प्रत्यय पर असताना, 'ह' काराचा विपर्यास (स्थानबदल) होतो आणि विकल्पे करून 'य' प्रत्ययाचा 'ल' होतो.

วุลฺหติ, วุยฺหติ.

वुळ्हति, वुय्हति.

๔๘๙, ๕๑๙. คหสฺส [Pg.243] เฆ ปฺเป.

४८९, ५१९. 'प्प' प्रत्यय पर असताना, 'गह' धातूच्या जागी 'घे' होतो.

คหอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส สพฺพสฺส เฆกาโร โหติ ปฺปปจฺจเย ปเร.

'प्प' प्रत्यय पर असताना, संपूर्ण 'गह' या धातूच्या जागी 'घे' कार होतो.

เฆปฺปติ.

घेप्पति (तो ग्रहण करतो/घेतो).

๔๙๐, ๕๑๘. หโล โป ณฺหามฺหิ.

४९०, ५१८. 'ण्हा' प्रत्यय पर असताना, 'ह' चा लोप होतो.

คหอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส หการสฺส โลโป โหติ ณฺหามฺหิ ปจฺจเย ปเร.

'ण्हा' प्रत्यय पर असताना, 'गह' या धातूच्या 'ह' काराचा लोप होतो.

คณฺหาติ.

गण्हाति (तो ग्रहण करतो/घेतो).

๔๙๑, ๕๒๓. กรสฺส กาสตฺตมชฺชตนิมฺหิ.

४९१, ५२३. 'अज्जतनी' (भूतकाळ) विभक्ती पर असताना, 'कर' धातूच्या जागी 'कास' आदेश होतो.

กรอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส สพฺพสฺส กาสตฺตํ โหติ วา อชฺชตนิมฺหิ วิภตฺติมฺหิ.

'अज्जतनी' (ajjatanī) प्रत्यय मागे असताना, काही वेळा संपूर्ण 'कर' (kara) धातूचा 'कास' (kāsa) असा आदेश होतो.

อกาสิ, อกาสุํ. อกริ, อกรุํ.

(त्याने) केले (अकासि), (त्यांनी) केले (अकासुं). (त्याने) केले (अकरि), (त्यांनी) केले (अकरुं).

กาสตฺตมิติภาวนิทฺเทเสน อญฺญตฺถาปิ สาคโม โหติ. อโหสิ, อทาสิ.

'कासत्त' (kāsatta) असा भाव दर्शविल्यामुळे, इतर ठिकाणीही 'स्' (s) चा आगम होतो. (तो) झाला (अहोसि), (त्याने) दिले (अदासि).

๔๙๒, ๔๙๙. อสสฺมา มิมานํ มฺหิมฺหา’ นฺตโลโป จ.

४९२, ४९९. 'अस' (asa) धातूनंतर 'मि' (mi) आणि 'म' (ma) प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'म्हि' (mhi) आणि 'म्ह' (mha) आदेश होतात, आणि धातूच्या अंतिम वर्णाचा लोप होतो.

อสอิจฺเจตาย ธาตุยา มิมอิจฺเจเตสํ วิภตฺตีนํ มฺหิมฺหาเทสา โหนฺติ วา, ธาตฺวนฺตสฺส โลโป จ.

काही वेळा 'अस' (asa) या धातूच्या 'मि' (mi) आणि 'म' (ma) या प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'म्हि' (mhi) आणि 'म्ह' (mha) हे आदेश होतात, आणि धातूच्या अंतिम वर्णाचा लोप होतो.

อมฺหิ[Pg.244], อมฺห, อสฺมิ, อสฺม.

(मी) आहे (अम्हि, अस्मि), (आम्ही) आहोत (अम्ह, अस्म).

๔๙๓, ๔๙๘. ถสฺส ตฺถตฺตํ.

४९३, ४९८. 'थ' (tha) प्रत्ययाच्या जागी 'त्थ' (ttha) आदेश होतो.

อสอิจฺเจตาย ธาตุยา ถสฺส วิภตฺติสฺส ตฺถตฺตํ โหติ, ธาตฺวนฺตสฺส โลโป จ.

'अस' (asa) या धातूच्या 'थ' (tha) या प्रत्ययाच्या जागी 'त्थ' (ttha) आदेश होतो, आणि धातूच्या अंतिम वर्णाचा लोप होतो.

อตฺถ.

(तुम्ही) आहात (अत्थ).

๔๙๔, ๔๙๕. ติสฺส ตฺถิตฺตํ.

४९४, ४९५. 'ति' (ti) प्रत्ययाच्या जागी 'त्थि' (tthi) आदेश होतो.

อสอิจฺเจตาย ธาตุยา ติสฺส วิภตฺติสฺส ตฺถิตฺตํ โหติ, ธาตฺวนฺตสฺส โลโป จ.

'अस' (asa) या धातूच्या 'ति' (ti) या प्रत्ययाच्या जागी 'त्थि' (tthi) आदेश होतो, आणि धातूच्या अंतिम वर्णाचा लोप होतो.

อตฺถิ.

(तो) आहे (अत्थि).

๔๙๕, ๕๐๐. ตุสฺส ตฺถุตฺตํ.

४९५, ५००. 'तु' (tu) प्रत्ययाच्या जागी 'त्थु' (tthu) आदेश होतो.

อสอิจฺเจตาย ธาตุยา ตุสฺส วิภตฺติสฺส ตฺถุตฺตํ โหติ, ธาตฺวนฺตสฺส โลโป จ.

'अस' (asa) या धातूच्या 'तु' (tu) या प्रत्ययाच्या जागी 'त्थु' (tthu) आदेश होतो, आणि धातूच्या अंतिम वर्णाचा लोप होतो.

อตฺถุ.

(ते) असो (अत्थु).

๔๙๖, ๔๙๗. สิมฺหิ จ.

४९६, ४९७. आणि 'सि' (si) प्रत्यय मागे असताना.

อสสฺเสว ธาตุสฺส สิมฺหิ วิภตฺติมฺหิ อนฺตสฺส โลโป จ โหติ.

'सि' (si) प्रत्यय मागे असताना, 'अस' (asa) या धातूच्या अंतिम वर्णाचा लोप होतो.

โก นุ ตฺวมสิ มาริส.

हे महाशय, आपण कोण आहात? (को नु त्वमसि मारिस).

๔๙๗, ๔๗๗. ลภสฺมา [Pg.245] อี อึนํ ตฺถ ตฺถํ.

४९७, ४७७. 'लभ' (labha) धातूनंतर 'ई' (ī) आणि 'इं' (iṃ) प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'त्थ' (ttha) आणि 'त्थं' (tthaṃ) आदेश होतात.

ลภอิจฺเจตาย ธาตุยา อี อึนํ วิภตฺตีนํ ตฺถ ตฺถํอาเทสา โหนฺติ, ธาตฺวนฺตสฺส โลโป จ.

'लभ' (labha) या धातूच्या 'ई' (ī) आणि 'इं' (iṃ) या प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'त्थ' (ttha) आणि 'त्थं' (tthaṃ) हे आदेश होतात, आणि धातूच्या अंतिम वर्णाचा लोप होतो.

อลตฺถ, อลตฺถํ.

(त्याला) मिळाले (अलत्थ), (मला) मिळाले (अलत्थं).

๔๙๘, ๔๘๐. กุสสฺมา ที จฺฉิ.

४९८, ४८०. 'कुस' (kusa) धातूनंतर 'ई' (ī) प्रत्ययाच्या जागी 'च्छि' (cchi) आदेश होतो.

กุสอิจฺเจตาย ธาตุยา อีวิภตฺติสฺส จฺฉิโหติ, ธาตฺวนฺตสฺส โลโป จ.

'कुस' (kusa) या धातूच्या 'ई' (ī) या प्रत्ययाच्या जागी 'च्छि' (cchi) आदेश होतो, आणि धातूच्या अंतिम वर्णाचा लोप होतो.

อกฺโกจฺฉิ.

(त्याने) शिवीगाळ केली (अक्कोच्छि).

๔๙๙, ๕๐๗. ทาธาตุสฺส ทชฺชํ.

४९९, ५०७. 'दा' (dā) धातूच्या जागी 'दज्ज' (dajja) आदेश होतो.

ทาอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส สพฺพสฺส ทชฺชาเทโส โหติ วา.

काही वेळा संपूर्ण 'दा' (dā) धातूच्या जागी 'दज्ज' (dajja) असा आदेश होतो.

ทชฺชามิ, ทชฺเชยฺย, ททามิ, ทเทยฺย.

(मी) देतो (दज्जामि, ददामि), (त्याने) द्यावे (दज्जेय्य, ददेय्य).

๕๐๐, ๔๘๖. วทสฺส วชฺชํ.

५००, ४८६. 'वद' (vada) धातूच्या जागी 'वज्ज' (vajja) आदेश होतो.

วทอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส สพฺพสฺส วชฺชาเทโส โหติ วา.

काही वेळा संपूर्ण 'वद' (vada) धातूच्या जागी 'वज्ज' (vajja) असा आदेश होतो.

วชฺชามิ, วชฺเชยฺย, วทามิ, วเทยฺย.

(मी) बोलतो (वज्जामि, वदामि), (मी) बोलावे (वज्जेय्य, वदेय्य).

๕๐๑, ๔๔๓. คมิสฺส [Pg.246] ฆมฺมํ.

५०१, ४४३. 'गमु' (gamu) धातूच्या जागी 'घम्म' (ghamma) आदेश होतो.

คมุอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส สพฺพสฺส ฆมฺมาเทโส โหติ วา.

काही वेळा संपूर्ण 'गमु' (gamu) धातूच्या जागी 'घम्म' (ghamma) असा आदेश होतो.

ฆมฺมตุ. ฆมฺมาหิ, ฆมฺมามิ.

(तो) जावो (घम्मतु), (तू) जा (घम्माहि), (मी) जातो (घम्मामि).

วาติ กิมตฺถํ? คจฺฉตุ, คจฺฉาหิ, คจฺฉามิ.

'वा' (काही वेळा) असे का म्हटले आहे? या नियमाला अपवाद दर्शवण्यासाठी, जसे की पुढील उदाहरणात: (तो) जावो (गच्छतु), (तू) जा (गच्छाहि), (मी) जातो (गच्छामि).

๕๐๒, ๔๙๓. ยมฺหิ ทา ธา มา ฐา หา ปา มหมถาทีนมี.

५०२, ४९३. 'य' (ya) प्रत्यय मागे असताना, 'दा' (dā), 'धा' (dhā), 'मा' (mā), 'ठा' (ṭhā), 'हा' (hā), 'पा' (pā), 'मह' (maha), 'मथ' (matha) इत्यादी धातूंच्या अंतिम स्वराचा 'ई' (ī) होतो.

ยมฺหิ ปจฺจเย ปเร ทา ธา มา ฐา หา ปา มห มถ อิจฺเจวมาทีนํ ธาตูนํ อนฺโต อีการมาปชฺชเต.

'य' (ya) प्रत्यय मागे असताना, 'दा' (dā), 'धा' (dhā), 'मा' (mā), 'ठा' (ṭhā), 'हा' (hā), 'पा' (pā), 'मह' (maha), 'मथ' (matha) इत्यादी धातूंचा अंत्य स्वर 'ई' (ī) कारामध्ये बदलतो.

ทียติ, ธียติ, มียติ, ฐียติ, หียติ, ปียติ, มหียติ, มถียติ.

(ते) दिले जाते (दीयति), (ते) धारण केले जाते (धीयति), (ते) मोजले जाते (मीयति), उभे राहणे (ठीयति), (ते) सोडले जाते (हीयति), (ते) प्यायले जाते (पीयति), (त्याचा) सत्कार केला जातो (महीयति), (ते) घुसळले जाते (मथीयति).

๕๐๓, ๔๘๕. ยชสฺสาทิสฺสิ.

५०३, ४८५. 'यज' (yaja) धातूच्या सुरुवातीच्या वर्णाचा 'इ' (i) होतो.

ยชอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส อาทิสฺส อิการาเทโส โหติ ยปจฺจเย ปเร.

'य' (ya) प्रत्यय मागे असताना, 'यज' (yaja) या धातूच्या सुरुवातीच्या वर्णाच्या जागी 'इ' (i) कार असा आदेश होतो.

อิชฺชเต มยา พุทฺโธ.

माझ्याकडून (मया) बुद्धांची (बुद्धो) पूजा केली जाते (इज्जते).

๕๐๔, ๔๗๐. สพฺพโต อุํ อึสุ.

५०४, ४७०. सर्व (धातूंच्या) नंतर 'उं' च्या जागी 'इंसु' होतो.

สพฺเพหิ ธาตูหิ อุํวิภตฺติสฺส อึสุอาเทโส โหติ.

सर्व धातूंनंतर 'उं' विभक्तीच्या जागी 'इंसु' आदेश होतो.

อุปสงฺกมึสุ[Pg.247], นิสีทึสุ.

(ते) जवळ गेले (उपसङ्कमिंसु), (ते) बसले (निसीदिंसु).

๕๐๕, ๔๘๒. ชร มรานํ ชีร ชิยฺย มิยฺยา วา.

५०५, ४८२. 'जर' आणि 'मर' धातूंच्या जागी कधीकधी 'जीर', 'जिय्य' आणि 'मिय्य' आदेश होतात.

ชร มร อิจฺเจเตสํ ธาตูนํ ชีร ชิยฺย มิยฺยาเทสา โหนฺติ วา.

'जर' आणि 'मर' या धातूंच्या जागी विकल्पेकरून 'जीर', 'जिय्य' आणि 'मिय्य' आदेश होतात.

ชีรติ, ชีรนฺติ, ชิยฺยติ, ชิยฺยนฺติ, มิยฺยติ, มิยฺยนฺติ, มรติ, มรนฺติ.

(तो) वृद्ध होतो (जीरति, जिय्यति), (ते) वृद्ध होतात (जीरन्ति, जिय्यन्ति); (तो) मरतो (मिय्यति, मरति), (ते) मरतात (मिय्यन्ति, मरन्ति).

๕๐๖, ๔๙๖. สพฺพตฺถา’ สสฺสาทิโลโป จ.

५०६, ४९६. सर्व ठिकाणी 'अस्' च्या सुरुवातीचा लोप होतो.

สพฺพตฺถ วิภตฺติปจฺจเยสุ อสอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส อาทิสฺส โลโป โหติ วา.

सर्व विभक्ती आणि प्रत्यय पुढे असताना, 'अस्' या धातूच्या सुरुवातीच्या वर्णाचा विकल्पेकरून लोप होतो.

สิยา, สนฺติ, สนฺเต, สมาโน.

(ते) असावे (सिया), (ते) आहेत (सन्ति, सन्ते), असलेला (समानो).

วาติ กิมตฺถํ? อสิ.

'वा' असे का म्हटले आहे? जेणेकरून या नियमाचा अपवाद व्हावा, जसे की: (तू) आहेस (असि).

๕๐๗, ๕๐๑. อสพฺพธาตุเก ภู.

५०७, ५०१. 'असर्वधातुक' प्रत्यय पुढे असताना 'भू' होतो.

อสสฺเสว ธาตุสฺส ภูโหติ วา อสพฺพธาตุเก.

'असर्वधातुक' प्रत्यय पुढे असताना 'अस्' या धातूच्या जागी विकल्पेकरून 'भू' होतो.

ภวิสฺสติ. ภวิสฺสนฺติ.

(तो) होईल (भविस्सति), (ते) होतील (भविस्सन्ति).

วาติ กิมตฺถํ? อาสุํ.

'वा' असे का म्हटले आहे? जेणेकरून या नियमाचा अपवाद व्हावा, जसे की: (ते) होते (आसुं).

๕๐๘, ๕๑๕. เอยฺยสฺส [Pg.248] ญาโต อิยา ญา.

५०८, ५१५. 'ञा' धातूनंतर 'एय्य' च्या जागी 'इया' आणि 'ञा' होतात.

เอยฺยสฺส วิภตฺติสฺส ญาอิจฺเจตาย ธาตุยา ปรสฺส อิยา ญาอาเทสา โหนฺติ วา.

'ञा' या धातूनंतर येणाऱ्या 'एय्य' विभक्तीच्या जागी विकल्पेकरून 'इया' आणि 'ञा' हे आदेश होतात.

ชานิยา, ชญฺญา.

(त्याने) जाणावे (जानिया, जञ्ञा).

วาติ กิมตฺถํ? ชาเนยฺย.

'वा' असे का म्हटले आहे? जेणेकरून या नियमाचा अपवाद व्हावा, जसे की: (त्याने) जाणावे (जानेय्य).

๕๐๙, ๕๑๖. นาสฺส โลโป ยการตฺตํ.

५०९, ५१६. 'ना' चा लोप आणि 'य' कार होतो.

ญาอิจฺเจตาย ธาตุยา ปรสฺส นาปจฺจยสฺส โลโป โหติ วา, ยการตฺตญฺจ.

'ञा' या धातूनंतर येणाऱ्या 'ना' प्रत्ययाचा विकल्पेकरून लोप होतो आणि 'य' कार देखील होतो.

ชญฺญา, นายติ.

(त्याने) जाणावे (जञ्ञा), (तो) जाणतो (नायति).

วาติ กิมตฺถํ? ชานาติ.

'वा' असे का म्हटले आहे? जेणेकरून या नियमाचा अपवाद व्हावा, जसे की: (तो) जाणतो (जानाति).

๕๑๐, ๔๘๗. โลปญฺเจตฺตมกาโร.

५१०, ४८७. 'अ' कारचा लोप आणि 'ए' कार होतो.

อการปจฺจโย โลปมาปชฺชเต, เอตฺตญฺจ โหติ วา.

'अ' कार प्रत्ययाचा विकल्पेकरून लोप होतो आणि 'ए' कार देखील होतो.

วชฺเชมิ, วเทมิ, วชฺชามิ, วทามิ.

(मी) बोलतो (वज्जेमि, वदेमि, वज्जामि, वदामि).

๕๑๑, ๕๒๑. อุตฺตโมกาโร.

५११, ५२१. 'ओ' कारच्या जागी 'उ' कार होतो.

โอการปจฺจโย อุตฺตมาปชฺชเต วา.

'ओ' कार प्रत्ययाच्या जागी विकल्पेकरून 'उ' कार होतो.

กุรุเต, กโรติ.

(तो) करतो (कुरुते, करोति).

โอกาโรติ [Pg.249] กิมตฺถํ? โหติ.

'ओकारो' असे का म्हटले आहे? जेणेकरून जेथे 'ओ' कार नसेल तेथे हा नियम लागू होऊ नये, जसे की: (तो) होतो (होति).

๕๑๒, ๕๒๒. กรสฺสากาโร จ.

५१२, ५२२. आणि 'कर' च्या 'अ' कारच्या जागी (उ कार होतो).

กรอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส อกาโร อุตฺตมาปชฺชเต วา.

'कर' या धातूच्या 'अ' कारच्या जागी विकल्पेकरून 'उ' कार होतो.

กุรุเต, ตโรติ, ตุพฺพนฺติ, กยิรติ.

(तो) करतो (कुरुते, तरोति), (ते) करतात (तुब्बन्ति), (तो) करतो (कयिरति).

กรสฺเสติ กิมตฺถํ? สรติ, มรติ.

'करस्स' असे का म्हटले आहे? जेणेकरून जेथे 'कर' धातू नसेल तेथे हा नियम लागू होऊ नये, जसे की: (तो) स्मरण करतो (सरति), (तो) मरतो (मरति).

๕๑๓, ๔๓๕. โอ อว สเร.

५१३, ४३५. स्वर पुढे असताना 'ओ' च्या जागी 'अव' होतो.

โอการสฺส ธาตฺวนฺตสฺส สเร ปเร อวาเทโส โหติ.

धातूच्या शेवटी असलेल्या 'ओ' कारच्या पुढे स्वर आल्यास, त्याच्या जागी 'अव' आदेश होतो.

จวติ. ภวติ.

(तो) च्युत होतो (चवति), (तो) होतो (भवति).

โอติ กิมตฺถํ? ชยติ.

'ओ' असे का म्हटले आहे? जेणेकरून जेथे 'ओ' कार नसेल तेथे हा नियम लागू होऊ नये, जसे की: (तो) जिंकतो (जयति).

๕๑๔, ๔๙๑. เอ อย.

५१४, ४९१. 'ए' च्या जागी 'अय' होतो.

เอการสฺส ธาตฺวนฺตสฺส สเร ปเร อยาเทโส โหติ.

धातूच्या शेवटी असलेल्या 'ए' कारच्या पुढे स्वर आल्यास, त्याच्या जागी 'अय' आदेश होतो.

นยติ, ชยติ.

(तो) नेतो (नयति), (तो) जिंकतो (जयति).

๕๑๕, ๕๔๑. เต [Pg.250] อาวายา การิเต.

५१५, ५४१. प्रयोजक (कारित) प्रत्यय असताना, ते ('ए' आणि 'ओ') 'आव' आणि 'आय' होतात.

เต โอ เออิจฺเจเต อาว อายาเทเส ปาปุณนฺติ การิเต.

प्रयोजक प्रत्यय असताना, ते 'ओ' आणि 'ए' अनुक्रमे 'आव' आणि 'आय' या आदेशांना प्राप्त होतात.

ลาเวติ, นาเยติ.

लावेति (तो कापायला लावतो), नायेति (तो नेण्यास लावतो).

โยควิภาเคน อญฺญสฺมิมฺปิ เอการสฺส อายาเทโส โหติ. คายติ, คายนฺติ.

सूत्राच्या विभागाने (योगविभागाने), इतर ठिकाणीही 'ए' काराचा 'आय' असा आदेश होतो. गायति (तो गातो), गायन्ति (ते गातात).

๕๑๖, ๔๖๖. อิการาคโม อสพฺพธาตุกมฺหิ.

५१६, ४६६. असब्बधातुक (प्रत्यय) असताना 'इ' काराचा आगम होतो.

สพฺพสฺมึ อสพฺพธาตุกมฺหิ อิการาคโม โหติ.

सर्व असब्बधातुक प्रत्यय असताना 'इ' काराचा आगम होतो.

คมิสฺสติ, กริสฺสติ, ลภิสฺสติ, ปจิสฺสติ.

गमिस्सति (तो जाईल), करिस्सति (तो करेल), लभिस्सति (तो मिळवेल), पचिस्सति (तो शिजवेल).

อสพฺพธาตุกมฺหีติ กิมตฺถํ? คจฺฉติ, กโรติ, ลภติ, ปจติ.

'असब्बधातुकम्हि' (असब्बधातुक असताना) असे कशासाठी म्हटले आहे? गच्छति (तो जातो), करोति (तो करतो), लभति (तो मिळवतो), पचति (तो शिजवतो) यांसारख्या असब्बधातुक नसलेल्या ठिकाणी हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

๕๑๗, ๔๘๘. กฺวจิ ธาตุวิภตฺติปจฺจยานํ ทีฆ วิปรีตาเทสโลปาคมา จ.

५१७, ४८८. काही वेळा धातू, विभक्ती आणि प्रत्यय यांचे दीर्घीकरण, विपरीतीकरण (व्यत्यय), आदेश, लोप आणि आगम होतात.

อิธ อาขฺยาเต อนิทฺทิฏฺเฐสุ สาธเนสุ กฺวจิ ธาตุวิภตฺติปจฺจยานํ ทีฆวิปรีตาเทสโลปาคมอิจฺเจตานิ การิยานิ ชินวจนานุรูปานิ กาตพฺพานิ.

येथे आख्यात (क्रियापद) प्रकरणात, न दर्शविलेल्या उदाहरणांमध्ये (साधनांमध्ये), काही वेळा धातू, विभक्ती आणि प्रत्यय यांचे दीर्घीकरण, विपरीतीकरण, आदेश, लोप आणि आगम ही कार्ये जिनवचनानुसार (बुद्धांच्या वचनानुसार) केली पाहिजेत.

ชายติ[Pg.251], กเรยฺย, ชานิยา, สิยา, กเร, คจฺเฉ, ชญฺญา, วกฺเขถ, ทกฺเขถ, ทิจฺฉติ, อคจฺฉิ, อคจฺฉุํ, อโหสิ, อเหสุํ อิจฺเจวมาทีนิ อญฺญานิปิ สาธนานิ โยเชตพฺพานิ.

जायति (तो उत्पन्न होतो), करेय्य (त्याने करावे), जानिया (त्याने जाणावे), सिया (तो असावा), करे (त्याने करावे), गच्छे (त्याने जावे), जञ्ञा (त्याने जाणावे), वक्खेथ (तुम्ही बोलावे), दक्खेथ (तुम्ही पाहावे), दिच्छति (तो पाहतो), अगच्छि (तो गेला/आला), गच्छुं (ते गेले/आले), अहोसि (तो होता), अहेसुं (ते होते) इत्यादी इतर उदाहरणेही (साधने) योजली पाहिजेत.

๕๑๘, ๔๔๖. อตฺตโนปทานิ ปรสฺสปทตฺตํ.

५१८, ४४६. अत्तनोपद (विभक्ती प्रत्यय) परस्सपद होतात.

อตฺตโนปทานิ กฺวจิ ปรสฺสปทตฺตมาปชฺชนฺเต.

काही वेळा अत्तनोपद (विभक्ती प्रत्यय) परस्सपदत्वाला प्राप्त होतात.

วุจฺจติ, ลพฺภติ, ปจฺจติ.

वुच्चति (म्हटले जाते), लब्भति (मिळवले जाते), पच्चति (शिजवले जाते).

กฺวจีติ กิมตฺถํ? กรียเต, ลพฺภเต, ปจฺจเต.

'क्वचि' (काही वेळा) असे कशासाठी म्हटले आहे? करीयते (ते केले जाते), लब्भते (ते मिळवले जाते), पच्चते (ते शिजवले जाते) यांसारख्या ठिकाणी या नियमाचा अपवाद दर्शवण्यासाठी.

๕๑๙, ๔๕๗. อการาคโม หิยฺยตฺตนีอชฺชตนีกาลาติปตฺตีสุ.

५१९, ४५७. हिय्यत्तनी, अज्जतनी आणि कालातिपत्ती विभक्तींमध्ये 'अ' काराचा आगम होतो.

กฺวจิ อการาคโม โหติ หิยฺยตฺตนี อชฺชตนีกาลาติปตฺติอิจฺเจตาสุ วิภตฺตีสุ.

काही वेळा हिय्यत्तनी, अज्जतनी आणि कालातिपत्ती या विभक्ती प्रत्ययांमध्ये 'अ' काराचा आगम होतो.

อคมา, อคมี, อคมิสฺสา.

अगमा, अगमी (तो गेला), अगमिस्सा (तो गेला असता).

กฺวจีติ กิมตฺถํ? คมา, คมี, คมิสฺสา.

'क्वचि' (काही वेळा) असे कशासाठी म्हटले आहे? गमा, गमी (तो गेला), गमिस्सा (तो गेला असता) यांसारख्या ठिकाणी या नियमाचा अपवाद दर्शवण्यासाठी.

๕๒๐, ๕๐๒. พฺรูโต อี ติมฺหิ.

५२०, ५०२. 'ब्रू' धातूनंतर 'ति' प्रत्यय असताना 'ई' होतो.

พฺรูอิจฺเจตาย ธาตุยา อีการาคโม โหติ ติมฺหิ วิภตฺติมฺหิ.

'ब्रू' या धातूनंतर 'ति' विभक्ती प्रत्यय असताना 'ई' काराचा आगम होतो.

พฺรวีติ.

ब्रवीति (तो बोलतो).

๕๒๑, ๔๒๕. ธาตุสฺสนฺโต [Pg.252] โลโป’เนกสรสฺส.

५२१, ४२५. अनेक स्वर असलेल्या धातूच्या शेवटी असलेल्या वर्णाचा लोप होतो.

ธาตุสฺส อนฺโต กฺวจิ โลโป โหติ อเนกสรสฺส.

काही वेळा अनेक स्वर असलेल्या धातूच्या शेवटी असलेल्या वर्णाचा लोप होतो.

คจฺฉติ, สรติ, มรติ.

गच्छति (तो जातो), सरति (तो स्मरण करतो), मरति (तो मरतो).

อเนกสรสฺเสติ กิมตฺถํ? ปาติ, ยาติ, วาติ.

'अनेकसरस्स' (अनेक स्वर असलेल्या) असे कशासाठी म्हटले आहे? पाति (तो रक्षण करतो), याति (तो जातो), वाति (तो वाहतो) यांसारख्या एकाच स्वर असलेल्या ठिकाणी हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

กฺวจีติ กิมตฺถํ? มหียติ, มถียติ.

'क्वचि' (काही वेळा) असे कशासाठी म्हटले आहे? महीयति, मथीयति (या उदाहरणांमध्ये धातूच्या शेवटच्या स्वराचा लोप न होता तो 'ई' कारात बदलतो, हे दर्शवण्यासाठी).

๕๒๒, ๔๗๖. อิสุยมูนมนฺโต จฺโฉ วา.

५२२, ४७६. 'इषु' आणि 'यमु' धातूंच्या शेवटी काही वेळा 'च्छ' होतो.

อิสุ ยมุ อิจฺเจเตสํ ธาตูนํ อนฺโต จฺโฉ โหติ วา. อิจฺฉติ, นิยจฺฉติ.

'इषु' आणि 'यमु' या धातूंच्या शेवटी काही वेळा 'च्छ' होतो. इच्छति (तो इच्छा करतो), नियच्छति (तो नियमन करतो).

วาติ กิมตฺถํ? เอสติ, นิยมติ.

'वा' (काही वेळा/विकल्पाने) असे कशासाठी म्हटले आहे? एसति (तो शोधतो), नियमति (तो नियमन करतो) यांसारख्या ठिकाणी या नियमाचा अपवाद दर्शवण्यासाठी.

๕๒๓, ๕๒๖. การิตานํ โณ โลปํ.

५२३, ५२६. प्रयोजक (कारित) प्रत्ययांच्या 'ण्' चा लोप होतो.

การิตอิจฺเจเตสํ ปจฺจยานํ โณ โลปมาปชฺชเต.

'कारित' या प्रत्ययांच्या 'ण्' चा लोप होतो.

กาเรติ, การยติ, การาเปติ, การาปยติ.

कारेति, कारयति, कारापेति, कारापयति (तो करवून घेतो).

สาสนตฺถํ สมุทฺทิฏฺฐํ, มยาขฺยาตํ สมาสโต;

สกํ พุทฺธิวิเสเสน, จินฺตยนฺตุ วิจกฺขณา.

शासनाच्या (बुद्ध शासनाच्या) कल्याणासाठी माझ्याद्वारे हे आख्यात (क्रियापद) प्रकरण संक्षेपात सांगितले गेले आहे. विद्वानांनी आपापल्या विशेष बुद्धीने यावर पुन्हा पुन्हा विचार करावा.

อิติ อาขฺยาตกปฺเป จตุตฺโถ กณฺโฑ.

अशा प्रकारे आख्यात कल्पामधील (क्रियापद प्रकरणातील) चौथा खंड समाप्त झाला.

อาขฺยาตกปฺโป นิฏฺฐิโต.

आख्यात कल्प (क्रियापद प्रकरण) समाप्त झाले.

๗. กิพฺพิธานกปฺป

७. किब्बिधान कप्प (कृदंत विधान प्रकरण).

ปฐมกณฺฑ

प्रथम खंड.

(ก)

(क).

พุทฺธํ [Pg.253] ญาณสมุทฺทํ, สพฺพญฺญุํ โลกเหตุ’ขีณมตึ;

วนฺทิตฺวา ปุพฺพมหํ, วกฺขามิ สสาธนํ หิ กิตกปฺปํ.

ज्ञानाचे सागर असलेल्या, सर्वज्ञ असलेल्या, जगाच्या कल्याणासाठी क्षीण न होणारी (अक्षय) बुद्धी असलेल्या बुद्धांना सर्वप्रथम वंदन करून, मी साधनांसह 'कित-कप्प' (कृदंत प्रकरण) सांगेन.

(ข)

(ख)

สาธนมูลํ หิ ปโยคํ,อาหุ ปโยคมูลมตฺถญฺจ;

อตฺเถสุ วิสารทมตโย,สาสนสฺสุธรา ชินสฺส มตา.

अर्थांचे सखोल ज्ञान असलेले आणि जिनाच्या (विजेत्याच्या) शासनाचे रक्षण करणारे ज्ञानी लोक असे म्हणतात की, प्रयोग (उदाहरण) हे 'साधना'वर आधारित असते आणि अर्थ हा प्रयोगावर आधारित असतो.

(ค)

(ग)

อนฺโธ เทสกวิกโล,ฆตมธุเตลานิ ภาชเนน วินา;

นฏฺโฐ นฏฺฐานิ ยถา,ปโยควิกโล ตถา อตฺโถ.

ज्याप्रमाणे मार्ग दाखवणाऱ्या व्यक्तीशिवाय आंधळा माणूस भरकटतो, आणि ज्याप्रमाणे पात्राशिवाय तूप, मध आणि तेल नष्ट होते, त्याचप्रमाणे प्रयोगाशिवाय (उदाहरणाशिवाय) अर्थ नष्ट होतो.

(ฆ)

(घ)

ตสฺมา สํรกฺขณตฺถํ, มุนิวจนตฺถสฺส ทุลฺลภสฺสาหํ;

วกฺขามิ สิสฺสกหิตํ, กิตกปฺปํ สาธเนน ยุตํ.

म्हणून, मुनींच्या (बुद्धांच्या) दुर्मिळ वचनांच्या अर्थाचे रक्षण करण्यासाठी, मी विद्यार्थ्यांच्या कल्याणासाठी 'साधना'सह कृदंत प्रकरण (कित-कप्प) सांगेन.

๕๒๔, ๕๖๑. ธาตุยา กมฺมาทิมฺหิ โณ.

५२४, ५६१. जबव्हा धातूच्या आधी कर्म इत्यादी उपपद असते, तेव्हा धातूच्या पुढे 'ण' प्रत्यय लागतो.

ธาตุยา กมฺมาทิมฺหิ ณปจฺจโย โหติ.

जबव्हा धातूच्या आधी कर्म इत्यादी उपपद असते, तेव्हा धातूच्या पुढे 'ण' प्रत्यय होतो.

กมฺมํ กโรตีติ กมฺมกาโร, เอวํ กุมฺภกาโร, มาลากาโร, กฏฺฐกาโร, รถกาโร, รชตกาโร[Pg.254], สุวณฺณกาโร, ปตฺตคฺคาโห, ตนฺตวาโย, ธญฺญมาโย, ธมฺมกาโม, ธมฺมจาโร.

जो काम (कम्मं) करतो (करोति), तो कामगार (कम्मकारो). याचप्रमाणे कुंभार (कुंभकारो), माळी (मालाकारो), लाकूडकाम करणारा (कट्ठकारो), सुतार/रथ बनवणारा (रथकारो), चांदीचे काम करणारा (रजतकारो), सोनार (सुवण्णकारो), भिक्षापात्र धरणारा (पत्तग्गाहो), विणकर (तंतवायो), धान्य मोजणारा (धञ्ञमायो), धम्माची इच्छा बाळगणारा (धम्मकामो), धम्माचे आचरण करणारा (धम्मचारो).

๕๒๕, ๕๖๕. สญฺญายม นุ.

५२५, ५६५. संज्ञेमध्ये (नावामध्ये) 'अ' प्रत्यय आणि 'नु' चा आगम होतो.

สญฺญายมภิเธยฺยายํ ธาตุยา กมฺมาทิมฺหิ อการปจฺจโย โหติ, นามมฺหิ จ นุการาคโม โหติ.

जेव्हा एखादी संज्ञा (नाव) सांगायची असते आणि धातूच्या आधी कर्म उपपद असते, तेव्हा धातूच्या पुढे 'अ' प्रत्यय होतो आणि नामामध्ये (कर्माच्या पुढे) 'नु' चा आगम होतो.

อรึ ทเมตีติ อรินฺทโม, ราชา. เวสฺสํ ตรตีติ เวสฺสนฺตโร, ราชา. ตณฺหํ กโรตีติ ตณฺหงฺกโร, ภควา. เมธํ กโรตีติ เมธงฺกโร, ภควา. สรณํ กโรตีติ สรณงฺกโร, ภควา. ทีปํ กโรตีติ ทีปงฺกโร, ภควา.

जो शत्रूचे (अरिं) दमन करतो, तो अरिंदम (अरिंदमो) राजा. जो विश्वाचा (वेस्सं) उद्धार करतो, तो वेस्संतरा (वेस्संतरो) राजा. जे तृष्णेचा (तण्हं) नाश करतात, ते तण्हंकर (तण्हंकरो) भगवान. जे प्रज्ञेचा (मेधं) उदय करतात, ते मेधंकर (मेधंकरो) भगवान. जे शरण (सरणं) देतात, ते शरणंकर (सरणंकरो) भगवान. जे दीप (दीपं) प्रज्वलित करतात, ते दीपंकर (दीपंकरो) भगवान.

๕๒๖, ๕๖๗. ปุเร ททา จ อึ.

५२६, ५६७. जेव्हा 'पुर' (pure) उपपद असते, तेव्हा 'दद' धातूच्या पुढे 'अ' प्रत्यय होतो आणि 'पुर' शब्दाचा 'इं' होतो.

ปุรสทฺเท อาทิมฺหิ ททอิจฺเจตาย ธาตุยา อการปจฺจโย โหติ, ปุรสทฺทสฺส อการสฺส จ อึ โหติ.

जेव्हा सुरुवातीला 'पुर' हा शब्द असतो, तेव्हा 'दद' या धातूच्या पुढे 'अ' प्रत्यय होतो आणि 'पुर' शब्दातील 'अ' काराचा 'इं' होतो.

ปุเร ทานํ อทาสีติ ปุรินฺทโท เทวราชา.

ज्याने पूर्वी (पुरे) दान (दानं) दिले (अदासि), तो देवांचा राजा पुरिंदद (पुरिंददो देवराजा).

๕๒๗, ๕๖๘. สพฺพโต ณฺวุ ตฺวาวี วา.

५२७, ५६८. कधीकधी सर्व धातूंच्या पुढे 'ण्वु', 'तु' आणि 'आवी' प्रत्यय होतात.

สพฺพโต ธาตุโต กมฺมาทิมฺหิ วา อกมฺมาทิมฺหิ วา อการ ณฺวุ ตุ อาวีอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ.

कधीकधी सर्व धातूंच्या पुढे, कर्म उपपद असताना किंवा नसतानाही, 'अ', 'ण्वु', 'तु' आणि 'आवी' हे प्रत्यय होतात.

ตํ [Pg.255] กโรตีติ ตกฺกโร, หิตํ กโรตีติ หิตกโร, วิเนติ เอตฺถ, เอเตนาติ วา วินโย นิสฺสาย นํ วสตีติ นิสฺสโย.

जो ते (तं) करतो (करोति), तो तक्कर (तक्करो); जो हित (हितं) करतो (करोति), तो हितकर (हितकरो); ज्यामध्ये किंवा ज्याच्याद्वारे विनय (शिस्त) शिकवला जातो (विनेति), तो विनय (विनयो); ज्याचा आश्रय घेऊन (निस्साय) मनुष्य राहतो (वसति), तो आश्रय/निश्रय (निस्सयो).

ณฺวุมฺหิ – รถํ กโรตีติ รถการโก, อนฺนํ, ททาตีติ อนฺนทายโก, วิเนติ สตฺเตติ วินายโก, กโรตีติ การโก, ททาตีติ ทายโก, เนตีติ นายโก.

'ण्वु' प्रत्यय असताना – जो रथ (रथं) बनवतो (करोति), तो रथ बनवणारा (रथकारो); जो अन्न (अन्नं) देतो (ददाति), तो अन्न देणारा (अन्नदायको); जो प्राण्यांना सन्मार्गावर आणतो (विनेति सत्ते), तो मार्गदर्शक/विनायक (विनायको); जो करतो (करोति), तो करणारा (कारको); जो देतो (ददाति), तो देणारा (दायको); जो नेतो (नेति), तो नेता/नायक (नायको).

ตุมฺหิ – ตํ กโรตีติ ตกฺกตฺตา, ตสฺส กตฺตาติ วา ตกฺกตฺตา. โภชนํ ททาตีติ โภชนทาตา, โภชนสฺส ทาตาติ วา โภชนทาตา. กโรตีติ กตฺตา. สรตีติ สริตา.

'तु' प्रत्यय असताना – जो ते (तं) करतो (करोति), तो तक्कर्ता (तक्कत्ता), किंवा त्याचा (तस्स) कर्ता (कत्ता), तो तक्कर्ता (तक्कत्ता); जो भोजन (भोजनं) देतो (ददाति), तो भोजनदाता (भोजनदाता), किंवा भोजनाचा (भोजनस्स) दाता (दाता), तो भोजनदाता (भोजनदाता); जो करतो (करोति), तो कर्ता (कत्ता); जो स्मरण करतो (सरति), तो स्मरण करणारा (सरिता).

อาวีมฺหิ – ภยํ ปสฺสตีติ ภยทสฺสาวี อิจฺเจวมาทิ.

'आवी' प्रत्यय असताना – जो भय (भयं) पाहतो (पस्सति), तो भय पाहणारा (भयदस्सावी) इत्यादी.

๕๒๘, ๕๗๗. วิส รุช ปทาทิโต ณ.

५२८, ५७७. 'विस', 'रुज', 'पद' इत्यादी धातूंच्या पुढे 'ण' प्रत्यय होतो.

วิส รุช ปทอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ณ ปจฺจโย โหติ.

'विस', 'रुज', 'पद' इत्यादी धातूंच्या पुढे 'ण' प्रत्यय होतो.

ปวิสตีติ ปเวโส, รุชตีติ โรโค, อุปฺปชฺชตีติ อุปฺปาโท, ผุสตีติ ผสฺโส, อุจตีติ โอโก, ภวตีติ ภาโว, อยตีติ อาโย, สมฺมา พุชฺฌตีติ สมฺโพโธ, วิหรตีติ วิหาโร.

जो प्रवेश करतो (पविसति), तो प्रवेश (पवेसो); जे दुःख देते/पीडा देते (रुजति), तो रोग (रोगो); जे उत्पन्न होते (उप्पज्जति), तो उत्पाद (उप्पादो); जे स्पर्श करते (फुसति), तो स्पर्श (फस्सो); जे एकत्र केले जाते (उचति), ते घर/निवास (ओको); जे अस्तित्वात येते/होते (भवति), तो भाव (भावो); जे प्राप्त होते/येते (अयति), तो आय/उत्पन्न (आयो); जो सम्यक प्रकारे जाणतो (सम्मा बुज्झति), तो संबोधी/संबोध (संबोधो); जो विहार करतो/राहतो (विहरति), तो विहार (विहारो).

๕๒๙, ๕๘๐. ภาเว [Pg.256] จ.

५२९, ५८०. आणि भावसाधनामध्ये (भाव-साधनात) सुद्धा.

ภาวตฺถาภิเธยฺเย สพฺพธาตูหิ ณปจฺจโย โหติ.

भावार्थाचे (भाववाचक नामाचे) प्रतिपादन करायचे असता, सर्व धातूंनंतर 'ण' प्रत्यय लागतो.

ปจฺจเต, ปจนํ วา ปาโต, จชเต, จชนํ วา จาโค, เอวํ ยาโค, โยโค, ภาโค, ปริทาโห.

शिजवले जाते (पच्चते) ते शिजवणे (पाको) किंवा शिजवण्याची क्रिया (पचनं) म्हणजे शिजवणे (पाको); त्याग केला जातो (चजते) तो त्याग (चागो) किंवा त्याग करण्याची क्रिया (चजनं) म्हणजे त्याग (चागो). याचप्रमाणे यागो (यज्ञ करणे), योगो (जोडणे), भागो (विभागणे), परिदाहो (दाह/जळजळ).

๕๓๐, ๕๘๔. กฺวิ จ.

५३०, ५८४. आणि 'क्वि' प्रत्यय सुद्धा होतो.

สพฺพธาตูหิ กฺวิปจฺจโย โหติ.

सर्व धातूंनंतर 'क्वि' प्रत्यय लागतो.

สมฺภวตีติ สมฺภู, วิเสเสน ภวตีติ วิภู, ภุเชน คจฺฉตีติ ภุชโค, สํ อตฺตานํ ขนติ, สํ สฏฺฐุ ขนตีติ วา สงฺโข.

जो चांगल्या प्रकारे उत्पन्न होतो (सम्भवति) तो 'सम्भु' (उत्पन्न होणारा); जो विशेष रूपाने अस्तित्वात असतो (विसेसेन भवति) तो 'विभू'; जो वळणावळणाने/कुशीने चालतो (भुजेन गच्छति) तो 'भुजगो' (सर्प); जो स्वतःला खणतो (सं अत्तानं खनति) किंवा जो चांगल्या प्रकारे खणतो (सं सुट्ठु खनति) तो 'सङ्खो' (शंख).

๕๓๑, ๕๘๙. ธราทีหิ รมฺโม.

५३१, ५८९. 'धर' इत्यादी धातूंनंतर 'रम्म' प्रत्यय लागतो.

ธรอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ รมฺมปจฺจโย โหติ.

'धर' इत्यादी धातूंनंतर 'रम्म' प्रत्यय लागतो.

ธรติ เตนาติ ธมฺโม, กรียเต ตนฺติ กมฺมํ.

ज्याद्वारे धारण केले जाते (धरति तेन) तो 'धम्मो' (धम्म); जे केले जाते (करीयते तं) ते 'कम्मं' (कर्म).

๕๓๒, ๕๙๐. ตสฺสีลาทีสุ ณีตฺวาวี จ.

५३२, ५९०. आणि 'तच्छील' (त्याचा स्वभाव) इत्यादी अर्थांमध्ये 'णी', 'तु' आणि 'आवी' प्रत्यय लागतात.

สพฺเพหิ ธาตูหิ ตสฺสีลาทีสฺวตฺเถสุ ณี ตุ อาวี อิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ.

सर्व धातूंनंतर 'तच्छील' (त्याचा स्वभाव) इत्यादी अर्थांमध्ये 'णी', 'तु' आणि 'आवी' हे प्रत्यय लागतात.

ปิยํ ปสํสิตุํ สีลํ ยสฺส รญฺโญ, โส โหติ ราชา ปิยปสํสี, พฺรหฺมํ จริตุํ สีลํ ยสฺส ปุคฺคลสฺส โส [Pg.257] โหติ ปุคฺคโล พฺรหฺมจารี, ปสยฺห ปวตฺติตุํ สีลํ ยสฺส รญฺโญ, โส โหติ ราชา ปสยฺหปวตฺถา, ภยํ ปสฺสิตุํ สีลํ ยสฺส สมณสฺส, โส โหติ สมโณ ภยทสฺสาวี อิจฺเจวมาทิ.

ज्या राजाचा स्वभाव प्रिय गोष्टींची प्रशंसा करण्याचा (पियं पसंसितुं सीलं) असतो, तो राजा 'पियपसंसी' (प्रियप्रशंसा करणारा) होतो; ज्या व्यक्तीचा स्वभाव ब्रह्मचर्य पाळण्याचा (ब्रह्मं चरितुं सीलं) असतो, ती व्यक्ती 'ब्रह्मचारी' होते; ज्या राजाचा स्वभाव बळजबरीने राज्य चालवण्याचा (पसह्य पवत्तितुं सीलं) असतो, तो राजा 'पसह्यपवत्ता' (बळजबरीने राज्य चालवणारा) होतो; ज्या श्रमणाचा स्वभाव भय पाहण्याचा (भयं पस्सितुं सीलं) असतो, तो श्रमण 'भयदस्सावी' (भय पाहणारा) होतो, इत्यादी.

๕๓๓, ๕๙๑. สทฺท กุ ธ จล มณฺฑตฺถรุธาทีหิยุ.

५३३, ५९१. 'सद्द' (शब्द करणे), 'कुध' (क्रोध करणे), 'चल' (कंप पावणे), 'मण्ड' (सुशोभित करणे) आणि 'रुच' (शोभून दिसणे) इत्यादी अर्थांच्या धातूंनंतर 'यु' प्रत्यय लागतो.

สทฺท กุธ จล มณฺฑตฺเถหิ จ รุจาทีหิ จ ธาตูหิ ยุปจฺจโย โหติ ตสฺสีลาทีสฺวตฺเถสุ.

'सद्द' (शब्द करणे), 'कुध' (क्रोध करणे), 'चल' (कंप पावणे), 'मण्ड' (सुशोभित करणे) या अर्थांच्या धातूंनंतर आणि 'रुच' (शोभून दिसणे) इत्यादी धातूंनंतर 'तच्छील' (त्याचा स्वभाव) इत्यादी अर्थांमध्ये 'यु' प्रत्यय लागतो.

โฆสนสีโล โฆสโน, ภาสนสีโล ภาสโน. เอวํ วิคฺคโห กาตพฺโพ. โกธโน, โทสโน, จลโน, กมฺปโน, ผนฺทโน, มณฺฑโน, วิภูสโน, โรจโน, โชตโน, วฑฺฒโน.

घोषणा (आवाज) करण्याचा स्वभाव असलेला तो 'घोसणो' (घोषणा करणारा), बोलण्याचा स्वभाव असलेला तो 'भासणो' (बोलणारा). या प्रकारे विग्रह करावा. कोधनो (क्रोध करणारा), दोसनो (द्वेष करणारा), चलनो (कंप पावणारा), कम्पनो (थरथरणारा), फन्दनो (तडफडणारा), मण्डनो (सुशोभित करणारा), विभूसनो (विभूषित करणारा), रोचनो (शोभणारा), जोतनो (प्रकाशणारा), वड्ढनो (वाढवणारा).

๕๓๔, ๕๖๒. ปาราทิคมิมฺหา รู.

५३४, ५६२. पूर्वपदाच्या ठिकाणी 'पार' इत्यादी शब्द असताना 'गमु' धातूनंतर 'रू' प्रत्यय लागतो.

คมุอิจฺเจตมฺหา ธาตุมฺหา ปารสทฺทาทิมฺหา รูปจฺจโย โหติ ตสฺสีลาทีสฺวตฺเถสุ.

'गमु' या धातूच्या आधी 'पार' इत्यादी शब्द असताना, 'तच्छील' (त्याचा स्वभाव) इत्यादी अर्थांमध्ये 'रू' प्रत्यय लागतो.

ภวสฺส ปารํ ภวปารํ, ภวปารํ คนฺตุํ สีลํ ยสฺส ปุริสสฺส, โส โหติ ปุริโส ภวปารคู.

अस्तित्वाचा (भवाचा) पलीकडचा तीर म्हणजे 'भवपार'. ज्या पुरुषाचा स्वभाव भवाच्या पलीकडच्या तीरावर जाण्याचा आहे, तो पुरुष 'भवपारगू' (भवपार जाणारा) होतो.

ตสฺสีลาทีสฺวีติ กิมตฺถํ? ปารงฺคโต.

'तच्छीलादींमध्ये' असे का म्हटले आहे? जेथे 'तच्छील' (त्याचा स्वभाव) इत्यादी अर्थ नसतात, तेथे हा नियम लागू होऊ नये म्हणून; जसे की पुढील उदाहरणात: 'पारङ्गतो' (पलीकडे गेलेला).

ปาราทิคมิมฺหาติ กิมตฺถํ? อนุคามี.

'पारादिगमिम्हा' ('पार' इत्यादी आधी असलेल्या 'गमु' धातूनंतर) असे का म्हटले आहे? जेथे सुरुवातीला 'पार' इत्यादी शब्द नसतात, तेथे हा नियम लागू होऊ नये म्हणून; जसे की पुढील उदाहरणात: 'अनुगामी' (मागोमाग जाणारा).

๕๓๕, ๕๙๓. ภิกฺขาทิโต [Pg.258] จ.

५३५, ५९३. आणि 'भिक्ख' इत्यादी धातूंनंतरही.

ภิกฺขอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ รูปจฺจโย โหติ ตสฺสีลาทีสฺวตฺเถสุ.

'भिक्ख' इत्यादी धातूंनंतर 'तच्छील' (त्याचा स्वभाव) इत्यादी अर्थांमध्ये 'रू' प्रत्यय लागतो.

ภิกฺขนสีโล ยาจนสีโล ภิกฺขุ, วิชานนสีโล วิญฺญู.

भिक्षा मागण्याचा ज्याचा स्वभाव आहे तो 'भिक्खू', याचना करण्याचा ज्याचा स्वभाव आहे तो 'भिक्खू'; आणि विशेष जाणण्याचा ज्याचा स्वभाव आहे तो 'विञ्ञू' (सुज्ञ/ज्ञानी).

๕๓๖, ๕๙๔. ตนตฺยาทีนํ ณุโก.

५३६, ५९४. 'तन्' इत्यादी धातूंनंतर 'णुक' प्रत्यय होतो.

หนตฺยาทีนํ ธาตูนํ อนฺเต ณุกปจฺจโย โหติ ตสฺสีลาทีสฺวตฺเถสุ.

'हन्' इत्यादी धातूंच्या शेवटी 'तच्छील' (त्याचा स्वभाव) इत्यादी अर्थांमध्ये 'णुक' प्रत्यय लागतो.

อาหนนสีโล อาฆาตุโก, กรณสีโล การุโก.

प्रहार करण्याचा (मारण्याचा) ज्याचा स्वभाव आहे तो 'आघातुको'; कार्य करण्याचा ज्याचा स्वभाव आहे तो 'कारुको'.

๕๓๗, ๕๖๖. นุ นิคฺคหิตํ ปทนฺเต.

५३७, ५६६. पदाच्या शेवटी 'नु' चा 'निग्गहीत' (अनुस्वार) होतो.

ปทนฺเต นุการาคโม นิคฺคหิตมาปชฺชเต.

पदाच्या शेवटी आलेला 'नु' हा आगम 'निग्गहीत' (अनुस्वार) बनतो.

อรึ ทเมตีติ อรินฺทโม, ราชา. เวสฺสํ ตรตีติ เวสฺสนฺตโร, ราชา. ปภํ กโรตีติ ปภงฺกโร, ภควา.

शत्रूचे दमन करतो तो 'अरिंदमो' राजा. प्रजेचे तारण करतो तो 'वेस्संतरो' राजा. प्रकाश निर्माण करतात ते 'पभङ्करो' भगवान.

๕๓๘, ๕๙๕. สํหนาญฺญาย วา โร โฆ.

५३८, ५९५. काही वेळा 'सं' उपसर्ग असलेल्या 'हन्' धातूनंतर आणि इतर धातूंनंतर 'र' प्रत्यय लागतो, आणि 'हन्' च्या जागी 'घ' होतो.

สํปุพฺพาย หนอิจฺเจตาย ธาตุยา, อญฺญาย วา ธาตุยา รปจฺจโย, หนสฺส จ โฆ โหติ.

काही वेळा, सुरुवातीला 'सं' उपसर्ग असलेल्या 'हन्' धातूनंतर आणि इतर धातूंनंतर 'र' प्रत्यय लागतो, आणि 'हन्' च्या जागी 'घ' आदेश होतो.

สมคฺคํ [Pg.259] กมฺมํ สมุปคจฺฉตีติ สงฺโฆ, สมนฺตโต นครสฺส มาหิเร ขญฺญตีติ ปริขา, อนฺตํ กโรตีติ อนฺตโก.

जे समग्र (एकत्रित) कर्माप्रत जातात तो 'संघो' (संघ); नगराच्या सभोवताली बाहेर जे खणले जाते ती 'परिखा' (खंदक); आणि जो अंत करतो तो 'अंतको' (मृत्यू).

สํอิติ กิมตฺถํ? อุปหนนํ อุปฆาโต.

'सं' असे का म्हटले आहे? जेथे 'सं' उपसर्ग नसतो तेथे हा नियम लागू होऊ नये म्हणून; जसे की पुढील उदाहरणात: 'उपहननं' (इजा करणे), 'उपघातो' (आघात).

๕๓๙, ๕๕๘. รมฺหิ รนฺโต ราทิโน.

५३९, ५५८. 'र' प्रत्यय असताना, 'र' आदिसहित धातूच्या शेवटी लोप होतो.

รมฺหิ ปจฺจเย ปเร สพฺโพ ธาตฺวนฺโต รการาทิ โลโป โหติ.

'र' प्रत्यय नंतर येत असताना, र-कारासह धातूच्या शेवटच्या भागाचा पूर्णपणे लोप होतो.

อนฺตโก, ปารคู, สตฺถา, ทิฏฺโฐ อิจฺเจวมาทิ.

'अंतको' (अंत करणारा), 'पारगू' (पलीकडे गेलेला), 'सत्था' (शास्ता/गुरु), 'दिट्ठो' (पाहिलेला) इत्यादी.

๕๔๐, ๕๔๕. ภาวกมฺเมสุ ตพฺพานียา.

५४०, ५४५. भाववाचक नाम (भाव) आणि कर्मवाच्य (कर्म) यामध्ये 'तब्ब' आणि 'अनीय' प्रत्यय लागतात.

ภาวกมฺมอิจฺเจเตสฺวตฺเถสุ ตพฺพ อนียอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ สพฺพธาตูหิ.

सर्व धातूंनंतर भाव (भाववाचक) आणि कर्म (कर्मवाच्य) या अर्थांमध्ये 'तब्ब' आणि 'अनीय' हे प्रत्यय लागतात.

ภวิตพฺพํ, ภวนียํ, อาสิตพฺพํ, อาสนียํ, ปชฺชิตพฺพํ, ปชฺชนียํ, กตฺตพฺพํ, กรณียํ, คนฺตพฺพํ, คมนียํ.

असणे किंवा असावे (भवितब्बं, भवनीयं); बसणे किंवा बसावे (आसितब्बं, आसनीयं); जाणे किंवा जावे (पज्जितब्बं, पज्जनीयं); करणे किंवा करावे (कत्तब्बं, करणीयं); जाणे किंवा जावे (गंतब्बं, गमनीयं).

๕๔๑, ๕๕๒. ณฺโย จ.

५४१, ५५२. आणि 'ण्य' प्रत्यय देखील लागतो.

ภาวกมฺเมสุ สพฺพธาตูหิ ณฺยปจฺจโย โหติ.

भाव आणि कर्म यामध्ये सर्व धातूंनंतर 'ण्य' प्रत्यय लागतो.

กตฺตพฺพํ การิยํ, เชตพฺพํ เชยฺยํ, เนตพฺพํ เนยฺยํ, อิจฺเจวมาทิ.

करणे किंवा करावे (कत्तब्बं, कारियं); जिंकणे किंवा जिंकावे (जेतब्बं, जेय्यं); नेणे किंवा न्यावे (नेतब्बं, नेय्यं) इत्यादी.

จคฺคหเณน [Pg.260] เตยฺยปจฺจโย โหติ. ญาตพฺพํ ญาเตยฺยํ, ทฏฺเฐยฺยํ, ปตฺเตยฺยํ อิจฺเจวมาทิ.

'च' च्या ग्रहणाने 'तेय्य' प्रत्यय लागतो; जसे की: जाणणे किंवा जाणावे (ञातब्बं, ञातेय्यं); पाहणे किंवा पाहावे (दिट्ठेय्यं); प्राप्त करणे किंवा प्राप्त करावे (पत्तेय्यं) इत्यादी.

๕๔๒, ๕๕๗. กรมฺหา ริจฺจ.

५४२, ५५७. 'कर' धातूनंतर 'रिच्च' प्रत्यय लागतो.

กรอิจฺเจตมฺหา ธาตุมฺหา ริจฺจปจฺจโย โหติ ภาวกมฺเมสุ.

'कर' या धातूनंतर भाव आणि कर्म यामध्ये 'रिच्च' प्रत्यय लागतो.

กตฺตพฺพํ กิจฺจํ.

करणे किंवा जे केले पाहिजे (कत्तब्बं, किच्चं).

๕๔๓, ๕๕๕. ภูโต’พฺพ.

५४३, ५५५. 'भू' धातूनंतर 'अब्ब' प्रत्यय लागतो.

ภูอิจฺเจตาย ธาตุยา ณฺยปจฺจยสฺส อูกาเรน สห อพฺพาเทโส โหติ ภาวกมฺเมสุ.

'भू' या धातूच्या 'ऊ' कारासह 'ण्य' प्रत्ययाचा भाव आणि कर्म यामध्ये 'अब्ब' असा आदेश होतो.

ภวิตพฺโพ ภพฺโพ, ภวิตพฺพํ ภพฺพํ.

जे व्हावे किंवा योग्य असावे (भवितब्बो, भब्बो); असणे किंवा होणे (भवितब्बं, भब्बं).

๕๔๔, ๕๕๖. วท มท คมุ ยุช ครหาการาทีหิ ชฺช มฺม คฺค ยฺเหยฺยา คาโร วา.

५४४, ५५६. काही वेळा 'वद', 'मद', 'गमु', 'युज', 'गरह' आणि 'आ' कारान्त इत्यादी धातूंच्या जागी अनुक्रमे 'ज्ज', 'म्म', 'ग्ग', 'य्ह' आणि 'एय्य' आदेश होतात, आणि 'गर' च्या जागी 'गार' होतो.

วท มท คมุ ยุช ครหาการนฺตอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ณฺยปจฺจยสฺส ยถาสงฺขฺยํ ชฺช มฺม คฺค ยฺห เอยฺยาเทสา โหนฺติ วา ธาตฺวนฺเตน สห, ครสฺสํ จ คาโร โหติ ภาวกมฺเมสุ.

काही वेळा, भाव आणि कर्म यामध्ये 'वद', 'मद', 'गमु', 'युज', 'गरह' आणि 'आ' कारान्त इत्यादी धातूंच्या शेवटी 'ण्य' प्रत्यय लागताना धातूच्या शेवटच्या अक्षरासह अनुक्रमे 'ज्ज', 'म्म', 'ग्ग', 'य्ह' आणि 'एय्य' असे आदेश होतात, आणि 'गर' च्या जागी 'गार' होतो.

วตฺตพฺพํ วชฺชํ, มทนียํ มชฺชํ, คมนียํ คมฺมํ, โยชนียํ โยคฺคํ, ครหิตพฺพํ คารยฺหํ, ทาตพฺพํ เทยฺยํ, ปาตพฺพํ เปยฺยํ, หาตพฺพํ [Pg.261] เหยฺยํ, มาตพฺพํ เมยฺยํ, ญาตพฺพํ เญยฺยํ, อิจฺเจวมาทิ.

बोलणे किंवा जे बोलले पाहिजे (वत्तब्बं, वज्जं); उन्मत्त करणारे (मदनीयं, मज्जं); जाणे किंवा जेथे गेले पाहिजे (गमनीयं, गम्मं); जोडणे किंवा जे जोडले पाहिजे (योजनीयं, योग्गं); निंदा करणे किंवा जे निंदनीय आहे (गरहितब्बं, गारय्हं); देणे किंवा जे दिले पाहिजे (दातब्बं, देय्यं); पिणे किंवा जे प्यायले पाहिजे (पातब्बं, पेय्यं); त्यागणे किंवा जे त्यागले पाहिजे (हातब्बं, हेय्यं); मोजणे किंवा जे मोजले पाहिजे (मातब्बं, मेय्यं); जाणणे किंवा जे जाणले पाहिजे (ञातब्बं, ञेय्यं) इत्यादी.

๕๔๕, ๕๔๘. เต กิจฺจา.

५४५, ५४८. ते 'किच्च' प्रत्यय आहेत.

เย ปจฺจยา ตพฺพาทโย ริจฺจนฺตา, เต กิจฺจสญฺญาติ เวทิตพฺพา.

'तब्ब' पासून सुरू होऊन 'रिच्च' पर्यंत संपणारे जे प्रत्यय आहेत, त्यांना 'किच्च' संज्ञक समजावे.

กิจฺจสญฺญาย กึปโยชนํ? ภาวกมฺเมสุ กิจฺจตฺตขตฺถา.

'किच्च' संज्ञेचे काय प्रयोजन आहे? "भावकम्मेसु किच्चत्तखत्था" (६२५) या सूत्रात त्याचा उपयोग करण्यासाठी.

๕๔๖, ๕๖๒. อญฺเญ กิต.

५४६, ५६२. इतर प्रत्ययांना 'कित' संज्ञक समजावे.

อญฺเญ ปจฺจยา กิต เอว สญฺญา โหนฺติ.

इतर प्रत्ययांना 'कित्' (kit) अशी संज्ञा दिली जाते.

กิต สญฺญาย กึปโยชนํ? กตฺตริ กิต.

'कित्' या संज्ञेचे काय प्रयोजन आहे? 'कत्तरि कित्' (Kattari kit) या सूत्रात उपयोगासाठी.

๕๔๗, ๕๙๖. นนฺทาทีหิ ยุ.

५४७, ५९६. 'नन्द' इत्यादी धातूंनंतर 'यु' (yu) प्रत्यय लागतो.

นนฺทาทีหิ ธาตูหิ ยุปจฺจโย โหติ ภาวกมฺเมสุ.

'नन्द' इत्यादी धातूंनंतर भाव (bhāva) आणि कर्म (kamma) अर्थांमध्ये 'यु' प्रत्यय होतो.

นนฺทียเต นนฺทนํ, นินฺทิตพฺพํ วา นนฺทนํ, คหณียํ คหณํ, จริตพฺพํ จรณํ, เอวํ สพฺพตฺถ โยเชตพฺพา.

आनंद घेणे (नन्दीयते, नन्दितब्बं, नन्दनं); ग्रहण करणे (गहणीयं, गहणं); फिरणे/आचरण करणे (चरितब्बं, चरणं). अशा प्रकारे सर्वत्र रूपे बनवावीत.

๕๔๘, ๕๙๗. กตฺตุกรณปเทเสสุ จ.

५४८, ५९७. तसेच कर्ता (kattu), करण (karaṇa) आणि स्थान/अधिकरण (padesa) या अर्थांमध्येही.

กตฺตุกรณปเทสอิจฺเจเตสฺวตฺเถสุ จ ยุปจฺจโย โหติ.

कर्ता, करण आणि स्थान या अर्थांमध्येही 'यु' प्रत्यय होतो.

กตฺตริ [Pg.262] ตาว – รชํ หรตีติ รโชหรณํ โตยํ.

प्रथम कर्ता अर्थात: जो धूळ (रजं) हरण करतो (हरति), म्हणून (ति) त्याला 'रजोहरण' (धूळ दूर करणारे) म्हणतात, ते पाणी (तोयं) होय.

กรเณ ตาว – กโรติ เตนาติ กรณํ.

करण अर्थात: ज्याच्याद्वारे (तेन) करतो (करोति), म्हणून (ति) त्याला 'करण' (साधन) म्हणतात.

ปเทเส ตาว – ติฏฺฐนฺติ ตสฺมินฺติ ฐานํ. เอวํ สพฺพตฺถ โยเชตพฺพา.

स्थान अर्थात: जेथे (तस्मिं) ते उभे राहतात (तिट्ठन्ति), म्हणून (ति) त्याला 'ठाण' (स्थान) म्हणतात. अशा प्रकारे सर्वत्र रूपे बनवावीत.

๕๔๙, ๕๕๐. รหาทิโต ณ.

५४९, ५५०. 'र', 'ह' इत्यादींनंतर 'ण' (ṇa) होतो.

รการหการาทฺยนฺเตหิ ธาตูหิ อนาเทสสฺส นสฺส โณ โหติ.

'र' आणि 'ह' इत्यादी शेवटी असणाऱ्या धातूंनंतर 'अन' आदेशाच्या 'न' चा 'ण' होतो.

กโรติ เตนาติ กรณํ, ปูเรติ เตนาติ ปูรณํ. คหณียํ เตนาติ คหณํ. เอวมญฺเญปิ โยเชตพฺพา.

ज्याच्याद्वारे (तेन) करतो (करोति), म्हणून (ति) 'करण'; ज्याच्याद्वारे (तेन) पूर्ण करतो (पूरेति), म्हणून (ति) 'पूरण'; ज्याच्याद्वारे (तेन) ग्रहण केले जाते (गहणीयं), म्हणून (ति) 'गहण' (ग्रहण). अशा प्रकारे इतरही रूपे बनवावीत.

อิติ กิพฺพิธานกปฺเป ปฐโม กณฺโฑ.

अशा प्रकारे कृदन्त प्रकरणात (किब्बिधानकप्प) पहिला खंड समाप्त झाला.

ทุติยกณฺฑ

दुसरा खंड

๕๕๐, ๕๔๖. ณาทโย เตกาลิกา.

५५०, ५४६. 'ण' इत्यादी प्रत्यय त्रिकाळदर्शक (tekālikā) असतात.

ณาทโย ปจฺจยา ยุปจฺจยนฺตา เตกาลิกาติ เวทิตพฺพา.

'ण' पासून सुरू होणारे आणि 'यु' प्रत्ययापर्यंतचे प्रत्यय त्रिकाळदर्शक (tekālika) आहेत असे समजावे.

กุมฺภํ กโรติ อกาสิ กริสฺสตีติ กุมฺภกาโร, กโรติ อกาสิ กริสฺสติ เตนาติ กรณํ. เอวมญฺเญปิ โยเชตพฺพา.

जो घट (कुम्भं) बनवतो (करोति), बनवला (अकासि) किंवा बनवेल (करिस्सति), म्हणून (ति) त्याला 'कुंभकार' (कुंभार) म्हणतात; ज्याच्याद्वारे (तेन) करतो (करोति), केले (अकासि) किंवा करेल (करिस्सति), म्हणून (ति) 'करण'. अशा प्रकारे इतरही रूपे बनवावीत.

๕๕๑, ๕๙๘. สญฺญายํ [Pg.263] ทา ธาโต อิ.

५५१, ५९८. संज्ञा (नाव) दर्शवायची असल्यास, 'दा' आणि 'धा' धातूंनंतर 'इ' (i) प्रत्यय लागतो.

สญฺญายมภิเธยฺยายํ ทา ธาโต อิปจฺจโย โหติ.

जबव्हा संज्ञा (नाव) अभिप्रेत असते, तेव्हा 'दा' आणि 'धा' धातूंनंतर 'इ' प्रत्यय होतो.

ปฐมํ อาทียตีติ อาทิ, อุทกํ ทธาตีติ อุทมิ, มโหทกานิ ทธาตีติ มโหทธิ, วาลานิ ทธาติ ตสฺมินฺติ วาลธิ, สมฺมา ธียตีติ สนฺธิ.

जे प्रथम (पठमं) ग्रहण केले जाते (आदीयति), म्हणून (ति) 'आदि' (सुरुवात); जे पाणी (उदकं) धारण करते (दधाति), म्हणून (ति) 'उदधि' (समुद्र); जे विपुल पाणी (महोदकानि) धारण करते, म्हणून 'महोदधि' (महासागर); जे केस (वालानि) धारण करते, म्हणून 'वालधि' (शेपूट); जे योग्य प्रकारे (सम्मा) जोडले जाते (धीयति), म्हणून 'संधि'.

๕๕๒, ๖๐๙. ติ กิต จาสิฏฺเฐ.

५५२, ६०९. आशीर्वाद देण्याच्या अर्थात 'ति' (ti) आणि 'कित्' (kit) प्रत्ययही होतात.

สญฺญายมภิเธยฺยายํ สพฺพธาตูหิ ติปจฺจโย โหติ, กิต จ อาสิฏฺเฐ.

आशीर्वादाच्या अर्थात जेव्हा संज्ञा अभिप्रेत असते, तेव्हा सर्व धातूंनंतर 'ति' आणि 'कित्' प्रत्यय होतात.

ชิโน ชนํ พุชฺฌตูติ ชินพุทฺธิ, ธนํ อสฺส ภวตูติ ธนภูติ, ภวตูติ ภูโต, ภวตูติ ภาโว, ธมฺโม ชนํ ททาตูติ ธมฺมทินฺโน, วฑฺฒตูติ วฑฺฒมาโน. เอวมญฺเญปิ โยเชตพฺพา.

जिन (बुद्ध) लोकांना जाणोत (जिनो जनं बुज्झतु), म्हणून (ति) 'जिनबुद्धि'; त्याला धन लाभो (धनं अस्स भवतु), म्हणून 'धनभूति'; तो असो/होवो (भवतु), म्हणून 'भूतो' किंवा 'भावो'; धम्म लोकांना देवो (धम्मो जनं ददातु), म्हणून 'धम्मदिन्न'; त्याची वृद्धी होवो (वड्ढतु), म्हणून 'वड्ढमानो'. अशा प्रकारे इतरही रूपे बनवावीत.

๕๕๓, ๕๙๙. อิตฺถิยมติยโว วา.

५५३, ५९९. स्त्रीलिंगी अर्थात कधीकधी 'अ' (a), 'ति' (ti) आणि 'यु' (yu) प्रत्यय होतात.

อิตฺถิยมภิเธยฺยายํ สพฺพธาตูหิ อการ ติ ยุ อิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ วา.

जेव्हा स्त्रीलिंग अभिप्रेत असते, तेव्हा सर्व धातूंनंतर 'अ' कार, 'ति' आणि 'यु' हे प्रत्यय विकल्प करून (कधीकधी) होतात.

ชีรตีตี ชรา, มญฺญตีติ มติ, เจตยตีติ เจตนา, เวทยตีติ เวทนา. เอวมญฺเญปิ โยเชตพฺพา.

जे जीर्ण होते/वृद्ध होते (जीरति), म्हणून (ति) 'जरा' (वृद्धावस्था); जे विचार करते/जाणते (मञ्ञति), म्हणून 'मति' (बुद्धी); जे चेतना निर्माण करते (चेतयति), म्हणून 'चेतना'; ज्याची जाणीव/अनुभूती होते (वेदयति), म्हणून 'वेदना'. अशा प्रकारे इतरही रूपे बनवावीत.

๕๕๔, ๖๐๑. กรโต [Pg.264] ริริย.

५५४, ६०१. 'कर' (kara) धातूनंतर 'रिरिय' (ririya) प्रत्यय होतो.

กรโต อิตฺถิยมนิตฺถิยํ วา อภิเขยฺยายํ ริรียปจฺจโย โหติ วา.

'कर' धातूनंतर स्त्रीलिंग किंवा अ-स्त्रीलिंग (पुल्लिंग/नपुंसकलिंग) अभिप्रेत असताना विकल्प करून 'रिरिय' प्रत्यय होतो.

กตฺตพฺพา กิริยา, กรณียํ กิริยํ.

[स्त्रीलिंगात] जे केले पाहिजे (कत्तब्बा), ती 'क्रिया' (किरिया); [नपुंसकलिंगात] जे केले पाहिजे (करणीयं), ते 'क्रियं' (किरियं).

๕๕๕, ๖๑๒. อตีเต ตตวนฺตุตาวี.

५५५, ६१२. भूतकाळात 'त' (ta), 'तवन्तु' (tavantu) आणि 'तावी' (tāvī) प्रत्यय होतात.

อตีเต กาเล สพฺพธาตูหิ ตตวนฺตุตาวีอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ.

भूतकाळात सर्व धातूंनंतर 'त', 'तवन्तु' आणि 'तावी' हे प्रत्यय होतात.

หุโต, หุตวา, หุตาวี. วุสิโต, วุสิตวา, วุสิตาวี. ภุตฺโต, ภุตฺตวา, ภุตฺตาวี.

यज्ञ केला/अर्पण केले (हुतो, हुतवा, हुतावी); राहिले/वास्तव्य केले (वुसितो, वुसितवा, वुसितावी); भोजन केले/खाल्ले (भुत्तो, भुत्तवा, भुत्तावी).

๕๕๖, ๖๒๒. ภาวกมฺเมสุ ต.

५५६, ६२२. भाव (bhāva) आणि कर्म (kamma) अर्थांमध्ये 'त' (ta) प्रत्यय होतो.

ภาวกมฺเมสุ อตีเต กาเล ตปจฺจโย โหติ สพฺพธาตูหิ.

भूतकाळात, भाव आणि कर्म अर्थांमध्ये सर्व धातूंनंतर 'त' प्रत्यय होतो.

ภาเว ตาว – ตสฺส คีตํ, นจฺจํ, นฏฺฏํ, หสิตํ.

प्रथम भाव अर्थात: त्याचे (तस्स) गायन (गीतं); त्याचे नृत्य (नच्चं, नट्टं); त्याचे हसणे (हसितं).

กมฺมนิ ตาว – เตน ภาสิตํ, เทสิตํ.

कर्म अर्थात: त्याच्याद्वारे (तेन) बोलले गेले (भासितं); त्याच्याद्वारे उपदेश केला गेला (देसितं).

๕๕๗, ๖๐๖. พุธคมาทิตฺเถ กตฺตริ.

५५७, ६०६. 'बुध', 'गमु' इत्यादी धातूंच्या अर्थात कर्ता अर्थामध्ये.

พุธคมุอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ตทตฺเถ คมฺยมาเน ตปจฺจโย โหติ กตฺตริ สพฺพกาเล.

'बुध', 'गमु' इत्यादी धातूंचा तो अर्थ अभिप्रेत असताना, कर्ता अर्थात सर्व काळांमध्ये 'त' प्रत्यय होतो.

สพฺเพ [Pg.265] สงฺขตาสงฺขเต ธมฺเม พุชฺฌติ อพุชฺฌิ พุชฺฌิสฺสตีติ พุทฺโธ, สรณงฺคโต, สมถงฺคโต, อมถงฺคโต, ชานาติ อชานิ ชานิสฺสตีติ ญาโต, อิจฺเจวมาทิ.

जे सर्व संस्कृत आणि असंस्कृत धम्मांना (सब्बे सङ्खतासङ्खते धम्मे) जाणतात (बुज्झति), जाणले (अबुज्झि) किंवा जाणतील (बुज्झिस्सति), म्हणून (ति) त्यांना 'बुद्ध' (बुद्धो) म्हणतात; जे शरणागत झाले आहेत/जातात/जातील (सरणङ्गतो); जे शमथाप्रत (एकाग्रतेप्रत) गेले आहेत/जातात/जातील (समथङ्गतो); जे अमृतापदाप्रत (निर्वाणाप्रत) गेले आहेत/जातात/जातील (अमतङ्गतो); जे जाणतात (जानाति), जाणले (अजानि) किंवा जाणतील (जानिस्सति), म्हणून त्यांना 'ज्ञात' (ञातो) म्हणतात; इत्यादी.

๕๕๘, ๖๐๒. ชิโต อิน สพฺพตฺถ.

५५८, ६०२. सर्वत्र 'जि' धातूच्या पुढे 'इन' प्रत्यय होतो.

ชิอิจฺเจตาย ธาตุยา อินปจฺจโย โหติ สพฺพกาเล กตฺตริ.

सर्व काळात कर्त्याच्या अर्थी 'जि' या धातूच्या पुढे 'इन' प्रत्यय होतो.

ปาปเก อกุสเล ธมฺเม ชินาติ อชินิ ชินิสฺสตีติ ชิโน.

जो पापकारक अकुशल धर्मांवर विजय मिळवतो (जिनाति), विजय मिळवला (अजिनि), किंवा विजय मिळवेल (जिनिस्सति), तो 'जिन' (विजेता) होय.

๕๕๙, ๖๐๓. สุปโต จ.

५५९, ६०३. 'सुप्' धातूच्या पुढेही [हा प्रत्यय होतो].

สุปอิจฺเจตาย ธาตุยา อินปจฺจโย โหติ กตฺตริ, ภาเว จ.

कर्त्याच्या आणि भावाच्या अर्थी 'सुप्' या धातूच्या पुढे 'इन' प्रत्यय होतो.

สุปตีติ สุปินํ, สุปียเต สุปินํ.

जो झोपतो ते 'सुपिनं' (स्वप्न/झोप), किंवा ज्याच्याद्वारे झोपले जाते ते 'सुपिनं'.

๕๖๐, ๖๐๔. อีสํทุสูหิ ข.

५६०, ६०४. 'ईसं', 'दु' आणि 'सु' यांच्यापुढे 'ख' प्रत्यय होतो.

อีสํทุสุสทฺทาทีหิ สพฺพธาตูหิ ขปจฺจโย โหติ.

'ईसं', 'दु' आणि 'सु' या शब्दांनी युक्त असलेल्या सर्व धातूंच्या पुढे 'ख' प्रत्यय होतो.

อีสสฺสโย, ทุสฺสโย, สุสฺสโย ภวตา, อีสกฺกรํ, ทุกฺกรํ, สุกรํ, ภวตา.

आपल्याद्वारे थोडे कठीण निजणे ते 'ईसस्सयो'; कठीण निजणे ते 'दुस्सयो'; सुखद निजणे ते 'सुस्सयो'. आपल्याद्वारे थोडे कठीण करणे ते 'ईसक्करं'; कठीण करणे ते 'दुक्करं'; सुलभ करणे ते 'सुकरं'.

๕๖๑, ๖๓๖. อิจฺฉตฺเถสุ [Pg.266] สมานกตฺตุเกสุ ตเว ตุํ วา.

५६१, ६३६. समान कर्ता असलेल्या इच्छेच्या अर्थी 'तवे' आणि 'तुं' हे प्रत्यय विकल्पेकरून होतात.

อิจฺฉตฺเถสุ สมานกตฺตุเกสุ สพฺพธาตูหิตเวตุํอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ สพฺพกาเล กตฺตริ.

समान कर्ता असलेल्या इच्छेच्या अर्थी सर्व काळात कर्त्यामध्ये सर्व धातूंच्या पुढे 'तवे' आणि 'तुं' हे प्रत्यय होतात.

ปุญฺญานิ กาตเว, สทฺธมฺมํ โสตุ มิจฺฉติ.

तो पुण्ये करण्यास (कातवे) इच्छितो; तो सद्धम्म ऐकण्यास (सोतुं) इच्छितो.

๕๖๒, ๖๓๘. อรหสกฺกาทีสุ จ.

५६२, ६३८. 'अरह', 'सक्क' इत्यादींच्या अर्थी सुद्धा [हा प्रत्यय होतो].

อรหสกฺกาทีสุ จ อตฺเถสุ สพฺพธาตูหิ ตุํปจฺจโย โหติ.

'अरह' (योग्य असणे), 'सक्क' (समर्थ असणे) इत्यादी अर्थांमध्ये सर्व धातूंच्या पुढे 'तुं' प्रत्यय होतो.

โก ตํ นินฺทิตุมรหติ, สกฺกา เชตุํ ธเนน วา. เอวมญฺเญปิ โยเชตพฺพา.

त्याची निंदा करण्यास कोण योग्य आहे? किंवा धनाने जिंकणे शक्य आहे. याचप्रमाणे इतरही रूपे बनवावीत.

๕๖๓, ๖๓๙. ปตฺตวจเน อลมตฺเถสุ จ.

५६३, ६३९. प्राप्तीचे वचन आणि 'अलं' (पुरेसे/योग्य) च्या अर्थी सुद्धा [हा प्रत्यय होतो].

ปตฺตวจเน อลมตฺเถสุ สพฺพธาตูหิ ตุํปจฺจโย โหติ.

प्राप्तीचे वचन आणि 'अलं' च्या अर्थी सर्व धातूंच्या पुढे 'तुं' प्रत्यय होतो.

อลเมว ทานานิ ทาตุํ, อลเมว ปุญฺญานิ กาตุํ.

दान देण्यासाठी हीच योग्य वेळ आहे; पुण्ये करण्यासाठी हीच योग्य वेळ आहे.

๕๖๔, ๖๔๐. ปุพฺพกาเล’ กกตฺตุกานํ ตุน ตฺวาน ตฺวาวา.

५६४, ६४०. पूर्वकाळात समान कर्ता असलेल्या क्रियांच्या बाबतीत 'तुन', 'त्वान' आणि 'त्वा' हे प्रत्यय विकल्पेकरून होतात.

ปุพฺพกาเล เอกกตฺตุกานํ ธาตูนํ ตุนตฺวาน ตฺวาอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ วา.

पूर्वकाळात समान कर्ता असलेल्या धातूंच्या पुढे 'तुन', 'त्वान' आणि 'त्वा' हे प्रत्यय विकल्पेकरून होतात.

กาตุน [Pg.267] กมฺมํ คจฺฉติ, อกาตุน ปุญฺญํ กิลิสฺสติ, สตฺตา สุตฺวาน ธมฺมํ โมทนฺติ, ริปุํ ชิตฺวาน วสติ, ธมฺมํ สุตฺวาน’สฺส เอตทโหสิ, อิโต สุตฺวาน อมุตฺร กถยนฺติ, สุตฺวา ชานิสฺสาม. เอวํ สพฺพตฺถ โยเชตพฺพา.

कर्म करून (कातुन) तो जातो; पुण्य न करून (अकातुन) तो क्लेश पावतो; प्राणी धम्म ऐकून (सुत्वान) आनंदित होतात; शत्रूला जिंकून (जित्वान) तो राहतो; धम्म ऐकल्यामुळे त्याला असा विचार आला; येथून ऐकून ते तिथे सांगतात; ऐकून आम्ही जाणू. याप्रमाणे सर्वत्र रूपे बनवावीत.

๕๖๕, ๖๔๖. วตฺตมาเน มานนฺตา.

५६५, ६४६. वर्तमानकाळात 'मान' आणि 'अन्त' प्रत्यय होतात.

วตฺตมาเน กาเล สพฺพธาตูหิ มานอนฺตอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ.

वर्तमानकाळात सर्व धातूंच्या पुढे 'मान' आणि 'अन्त' हे प्रत्यय होतात.

สรมาโน โรทติ. คจฺฉนฺโต คณฺหาติ.

स्मरण करत (सरमानो) तो रडतो. जात असताना (गच्छन्तो) तो ग्रहण करतो.

๕๖๖, ๕๗๔. สาสาทีหิ รตฺถุ.

५६६, ५७४. 'सास' इत्यादी धातूंच्या पुढे 'रत्थु' प्रत्यय होतो.

สาสอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ รตฺถุปจฺจโย โหติ.

'सास' इत्यादी धातूंच्या पुढे 'रत्थु' प्रत्यय होतो.

สาสตีติ สตฺถา, สาสติ หึสตีติ วา สตฺถา.

जो उपदेश करतो (सासति) तो 'सत्था' (शास्ता/गुरु); किंवा जो उपदेश करतो आणि क्लेशांचा नाश करतो (हिंसति) तो 'सत्था'.

๕๖๗, ๕๗๕. ปาติโตริตุ.

५६७, ५७५. 'पा' इत्यादी धातूंच्या पुढे 'रितु' प्रत्यय होतो.

ปาอิจฺเจตาย ธาตุยา ริตุปจฺจโย โหติ.

'पा' या धातूच्या पुढे 'रितु' प्रत्यय होतो.

ปาติ ปุตฺตนฺติ ปิตา.

जो पुत्राचे रक्षण करतो (पाति) तो 'पिता' (वडील).

๕๖๘, ๕๗๖. มานาทีหิ [Pg.268] ราตุ.

५६८, ५७६. 'मान' इत्यादी धातूंच्या पुढे 'रातु' प्रत्यय होतो.

มานอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ราตุปจฺจโย โหติ, ริตุ ปจฺจโย จ.

'मान' इत्यादी धातूंच्या पुढे 'रातु' प्रत्यय आणि 'रितु' प्रत्यय देखील होतो.

ธมฺเมน ปุตฺตํ มาเนตีติ มาตา, ปุพฺเพ ภาสตีติ ภาตา, มาตาปิตูหิ ธารียตีติ ธีตา.

जी धर्माने पुत्राचा सन्मान करते (मानेति) ती 'माता'; जो आधी बोलतो (भासति) तो 'भाता' (भाऊ); जी माता-पित्यांद्वारे सांभाळली जाते (धारीयति) ती 'धीता' (कन्या/मुलगी).

๕๖๙, ๖๑๐. อาคมา ตุโก.

५६९, ६१०. 'आ' उपसर्गपूर्वक 'गमु' धातूच्या पुढे 'तुक' प्रत्यय होतो.

อาอิจฺจาทิมฺหา คมิโต ตุกปจฺจโย โหติ.

'आ' आधी असलेल्या 'गमु' धातूच्या पुढे 'तुक' प्रत्यय होतो.

อาคจฺฉตีติ อาคนฺตุโก, ภิกฺขุ.

जो येतो तो 'आगन्तुको' (पाहुणा) भिक्खू.

๕๗๐, ๖๑๑. ภพฺเพ อิก.

५७०, ६११. योग्यतेच्या (समर्थतेच्या) अर्थी 'इक' प्रत्यय होतो.

คมุอิจฺเจตมฺหา ธาตุมฺหา อิกปจฺจโย โหติ ภพฺเพ. คมิสฺสติ คนฺตุํ ภพฺโพติ คมิโก, ภิกฺขุ.

योग्यतेच्या अर्थी 'गमु' या धातूच्या पुढे 'इक' प्रत्यय होतो. जो जाण्यास योग्य आहे तो 'गमिको' भिक्खू.

อิติ กิพฺพิธานกปฺเป ทุติโย กณฺโฑ.

अशा प्रकारे कृदन्त कल्पामधील दुसरे कांड समाप्त झाले.

ตติยกณฺฑ

तिसरे कांड

๕๗๑, ๖๒๔. ปจฺจยาทนิฏฺฐา นิปาตนา สิชฺฌนฺติ,

५७१, ६२४. प्रत्ययांद्वारे जे सिद्ध होत नाहीत, ते निपातनाने (विशेष नियमांशिवाय) सिद्ध होतात.

สงฺขฺยานามสมาสตทฺธิตาขฺยาตกิตกปฺปมฺหิ สปฺปจฺจยา เย สทฺทา อนิฏฺฐงฺคตา, เต สาธเนน นิรกฺขิตฺวา สเกหิ สเกหิ นาเมหิ นิปาตนา สิชฺฌนฺติ.

संख्या, नाम, समास, तद्धित, आख्यात (क्रियापद) आणि कृदंत (कितक) या प्रकरणांमध्ये प्रत्ययांसह असलेले जे शब्द (नियमित नियमांनी) सिद्ध होत नाहीत, त्यांचे साधनाद्वारे (व्युत्पत्तीद्वारे) निरीक्षण करून, आपापल्या नावांनी ते निपातनाने सिद्ध होतात.

สงฺขฺยายํ [Pg.269] ตาว – เอกสฺส เอตา โหติ, ทสสฺส จ ทการสฺส รการาเทโส โหติ. เอโก จ ทส จ เอการส.

संख्यांमध्ये सर्वप्रथम – 'एक' च्या जागी 'एका' होतो, आणि 'दस' मधील 'द' च्या जागी 'र' हा आदेश होतो. एक (एको) आणि (च) दहा (दस), अकरा (एकारस).

ทฺวิสฺส พา โหติ, ทสสฺส จ ทการสฺส รการาเทโส โหติ, ทฺเว จ ทส จ พารส.

'द्वि' च्या जागी 'बा' होतो, आणि 'दस' मधील 'द' च्या जागी 'र' हा आदेश होतो. दोन (द्वे) आणि (च) दहा (दस), बारा (बारस).

ทฺวิสฺส พา โหติ, ทสสฺส จ วีสํ โหติ. ทฺเว จ วีสญฺจ พาวีสํ.

'द्वि' च्या जागी 'बा' होतो, आणि 'दस' च्या जागी 'वीस' होतो. दोन (द्वे) आणि (च) वीस (वीस), बावीस (बावीस).

ฉสฺส โส โหติ, ทสสฺส จ ทการสฺส โฬ โหติ, ฉ จ ทส จ โสฬส.

'छ' च्या जागी 'सो' होतो, आणि 'दस' मधील 'द' च्या जागी 'ळ' होतो. सहा (छ) आणि (च) दहा (दस), सोळा (सोळस).

ฉอายตนมฺหิ ฉสฺส สโฬ โหติ, สฬายตนํ. เอวํ เสสา สงฺขฺยา กาตพฺพา.

'छ-आयतन' मध्ये 'छ' च्या जागी 'सळ' होतो, जसे की 'सळायतन' (सहा आयतने). याप्रमाणेच उर्वरित संख्यांचे रूप बनवावे.

นามิเก ตาว-อิม สมาน อปรอิจฺเจเตหิ ชฺชชฺชุ ปจฺจยา โหนฺติ, อิม สมานสทฺทานญฺจ อการสการาเทสา โหนฺติ. อิมสฺมึ กาเล อชฺช, อชฺชุ, สมาเน กาเล สชฺช, สชฺชุ, อปรสฺมึ กาเล อปรชฺช, อปรชฺชุ.

नामांमध्ये सर्वप्रथम – 'इम', 'समान' आणि 'अपर' या शब्दांनंतर 'ज्ज' आणि 'ज्जु' हे प्रत्यय लागतात, आणि 'इम' व 'समान' या शब्दांच्या जागी अनुक्रमे 'अ' आणि 'स' हे आदेश होतात. त्या (इमस्मिं) काळात (काले) - आज (अज्ज, अज्जु); त्याच (समाने) काळात (काले) - त्याच वेळी (सज्ज, सज्जु); दुसऱ्या (अपरस्मिं) काळात (काले) - दुसऱ्या दिवशी/वेळी (अपरज्ज, अपरज्जु).

สมาเส ตาว – ภูมิคโต, อปายคโต, อิสฺสรกตํ. สลฺลวิทฺโธ, กถินทุสฺสํ, โจรภยํ, ธญฺญราสิ, สํสารทุกฺขํ, ปุพฺพาปรํ.

समासामध्ये सर्वप्रथम – भूमीवर गेलेला (भूमिगतो), अपायाला (दुर्गतीला) गेलेला (अपायगतो), ईश्वराने (निर्मात्याने) केलेले (इस्सरकतं), बाणाने विंधलेला (सल्लविद्धो), कठीण वस्त्र (कठिनदुस्सं), चोरांचे भय (चोरभयं), धान्याची रास (धञ्ञरासि), संसारातील दुःख (संसारदुक्खं), आधी आणि नंतर (पुब्बापरं).

ตทฺธิเต [Pg.270] ตาว – วาสิฏฺโฐ, ภารทฺวาโช, ภคฺคโว, ปณฺฑโว, กาเลยฺโย.

तद्धित प्रत्ययांमध्ये सर्वप्रथम – वासिठ्ठो (वासिष्ठ), भारद्वाजो (भारद्वाज), भग्गवो (भार्गव), पंडवो (पांडव), कालेय्यो (कालेय).

อาขฺยาเต ตาว – ‘‘อส ภาเว’’ติ ธาตุโต วตฺตมาเนสุ เอกวจนพหุวจเนสุ เอกวจนสฺส ติสฺส สฺโส โหติ อนฺเตน สห, พหุวจนสฺส อนฺติสฺส สฺสุ โหติ อนฺเตน สห. เอวมสฺส วจนีโย, เอวมสฺสุ วจนียา.

आख्यातामध्ये (क्रियापदांमध्ये) सर्वप्रथम – 'अस भावे' (अस् धातू असण्याच्या अर्थी) या धातूपासून वर्तमानकाळातील एकवचन आणि बहुवचनामध्ये, एकवचनाच्या 'ति' प्रत्ययाचा अंत्य स्वरासह 'स्सो' होतो, आणि बहुवचनाच्या 'अन्ति' प्रत्ययाचा अंत्य स्वरासह 'स्सु' होतो. 'असे (एवं अस्स) म्हणावे (वचनीयो)', 'असे (एवं अस्सु) म्हणावे (वचनीया)'.

อาณตฺติยํ หิสฺส สฺสุ โหติ วา, คจฺฉสฺสุ, คจฺฉาหิ.

आज्ञार्थामध्ये (पंचमी विभक्तीत) 'हि' प्रत्ययाच्या जागी कधीकधी 'स्सु' होतो; जसे की - तू जा (गच्छस्सु, गच्छाहि).

กิตเก ตาว – วท หนอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ กปจฺจโย โหติ, วทสฺส จ วาโท โหติ, หนสฺส จ ฆาโต โหติ. วาทโก, ฆาตโก.

कृदंतामध्ये (कितक) सर्वप्रथम – 'वद', 'हन' इत्यादी धातूंनंतर 'क' प्रत्यय लागू होतो, आणि 'वद' चा 'वाद' होतो, तर 'हन' चा 'घात' होतो. जसे की - बोलणारा (वादको), मारणारा (घातको).

นฏธาตุโต ตปญฺจยสฺส จฺจ ฏฺฏาเทสา โหนฺติ อนฺเตน สห. นจฺจํ, นฏฺฏํ. อิจฺเจวมาทโย นิปาตนา สิชฺฌนฺติ.

'नट' धातूपासून 'त' प्रत्ययाचा अंत्य व्यंजनासह 'च्च' आणि 'ट्ठ' असा आदेश होतो. जसे की - नृत्य (नच्चं, नट्टं). अशा प्रकारे हे रूप निपातनाने सिद्ध होतात.

๕๗๒, ๖๒๕. สาส ทิสโต ตสฺส ริฏฺโฐ จ.

५७२, ६२५. 'सास' आणि 'दिस' धातूंनंतर 'त' प्रत्ययाच्या जागी 'रिट्ठ' देखील होतो.

สาส ทิสอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ตปจฺจยสฺส ริฏฺฐาเทโส โหติ ฐาเน.

'सास', 'दिस' इत्यादी धातूंनंतर योग्य ठिकाणी 'त' प्रत्ययाच्या जागी 'रिट्ठ' हा आदेश होतो.

อนุสิฏฺโฐ โส มยา, ทิฏฺฐํ เม รูปํ.

माझ्याद्वारे (मया) तो उपदेशित/अनुशासित केला गेला (अनुसिट्ठो सो); माझ्याद्वारे (मे) रूप पाहिले गेले (दिट्ठं रूपं).

จคฺคหเณน [Pg.271] กิจฺจตการสฺส จ ตุํ ปจฺจยสฺส จ รฏฺฐรฏฺฐุํอาเทสา โหนฺติ. ทสฺสนียํ ทฏฺฐพฺพํ. ทฏฺฐุํ วิหารํ คจฺฉนฺติ สมณานํ.

'च' च्या ग्रहणाने कृत्य प्रत्ययातील 'त' च्या जागी 'रट्ठ' आणि 'तुं' प्रत्ययाच्या जागी 'रट्ठुं' हे आदेश होतात. जसे की - पाहण्यायोग्य (दस्सनीयं, दट्ठब्बं); श्रमणांच्या (समणानां) विहाराला (विहारं) पाहण्यासाठी (दट्ठुं) जातात (गच्छन्ति).

๕๗๓, ๖๒๖. สาทิสนฺต ปุจฺฉ ภนฺช หนฺสาทีหิฏฺโฐ.

५७३, ६२६. 'स' अंत असणारे धातू आणि 'पुच्छ', 'भंज', 'हंस' इत्यादी धातूंनंतर 'ट्ठ' होतो.

สการนฺต ปุจฺฉ ภนฺช หนฺส อิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ตปจฺจยสฺส สหาทิพฺยญฺชเนน ฏฺฐาเทโส โหติ ฐาเน.

'स' कार अंत असणारे आणि 'पुच्छ', 'भंज', 'हंस' इत्यादी धातूंनंतर योग्य ठिकाणी 'त' प्रत्ययाचा त्याच्या आदि व्यंजनासह 'ट्ठ' असा आदेश होतो.

ตุฏฺโฐ, อหินา ทฏฺโฐ นโร, มยา ปุฏฺโฐ, ภฏฺโฐ, ปภฏฺโฐ, หฏฺโฐ, ปหฏฺโฐ, ยิฏฺโฐ. เอวมญฺเญปิ ธาตโว สพฺพตฺถ โยเชตพฺพา.

संतुष्ट (तुट्ठो); सर्पाने (अहिना) डसलेला मनुष्य (दट्ठो नरो); माझ्याद्वारे (मया) विचारलेला (पुट्ठो); पडलेला/भ्रष्ट झालेला (भट्ठो); नष्ट झालेला (पभट्ठो); हर्षित (हट्ठो); प्रफुल्लित (पहट्ठो); यज्ञ केलेला (यिट्ठो). याप्रमाणेच इतर धातूंचे रूप देखील सर्वत्र योजावे.

๕๗๔, ๖๑๓. วสโต อุฏฺฐ.

५७४, ६१३. 'वस' धातूच्या जागी 'उट्ठ' होतो.

วสอิจฺเจตมฺหา ธาตุมฺหา ตการปจฺจยสฺส สหาทิพฺยญฺชเนน อุฏฺฐาเทโส โหติ ฐาเน.

'वस' या धातूपासून योग्य ठिकाणी 'त' प्रत्ययाचा त्याच्या आदि व्यंजनासह 'उट्ठ' असा आदेश होतो.

วสฺสํวุฏฺโฐ.

वर्षावास पूर्ण केलेला (वस्संवुट्ठो).

๕๗๕, ๖๑๔. วสฺส วา วุ.

५७५, ६१४. 'वस' धातूच्या जागी विकल्प करून 'वु' किंवा 'उ' होतो.

วสสฺเสว ธาตุสฺส ตปจฺจเย ปเร วการสฺส อุการาเทโส โหติ วา.

'त' प्रत्यय पर असताना 'वस' धातूच्या 'व' कारचा विकल्प करून 'उ' कार आदेश होतो.

วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, อุฏฺโฐ. วุโฐ วา.

ब्रह्मचर्य पाळले (वुसितं ब्रह्मचरियं); राहिलेला (उट्ठो किंवा वुट्ठो).

๕๗๖, ๖๐๗. ธ [Pg.272] ฒ ภ เย หิ ธ ฒา จ.

५७६, ६०७. 'ध', 'ढ', 'भ' आणि 'ह' यांच्यानंतर 'ध' आणि 'ढ' देखील होतात.

ธ ฒ ภ หอิจฺเจวมนฺเตหิ ธาตูหิ ตการปจฺจยสฺส ยถากฺกมํ ธ ฒาเทสา โหนฺติ.

'ध', 'ढ', 'भ' आणि 'ह' अंत असणाऱ्या धातूंनंतर 'त' प्रत्ययाचा यथाक्रम 'ध' आणि 'ढ' असा आदेश होतो.

ยถา? พุทฺโธ ภควา, วฑฺโฒ ภิกฺขุ, ลทฺธํ เม ปตฺถจีวรํ, อคฺคินา ทฑฺฒํ วนํ.

जसे की - बुद्ध (बुद्धो) भगवान (भगवा); वृद्ध/मोठा झालेला (वड्ढो) भिक्खू (भिक्खु); माझ्याद्वारे (मे) प्राप्त केलेले (लद्धं) पात्र-चीवर (पत्तचीवरं); अग्नीने (अग्गिना) जळलेले (दड्ढं) वन (वनं).

๕๗๗, ๖๒๘. ภนฺชโต คฺโว จ.

५७७, ६२८. 'भंज' धातूनंतर 'ग्ग' देखील होतो.

ภนฺชโต ธาตุมฺหา ตการปจฺจยสฺส คฺโค อาเทโส โหติ สหาทิพฺยญฺชเนน.

'भंज' धातूपासून 'त' प्रत्ययाचा त्याच्या आदि व्यंजनासह 'ग्गो' असा आदेश होतो.

ภคฺโค.

मोडलेला/भंगलेला (भग्गो).

๕๗๘, ๕๖๐. ภุชาทีนมนฺโต โน ทฺวิ จ.

५७८, ५६०. 'भुज' इत्यादी धातूंचा अंत्य लोप होतो आणि 'त' प्रत्ययाचे द्वित्व होते.

ภุชอิจฺเจวมาทีนํ ธาตูนํ อนฺโต โน โหติ, ตปจฺจยสฺส จ ทฺวิตาโว โหติ.

'भुज' इत्यादी धातूंचा अंत्य लोप होतो, आणि 'त' प्रत्ययाचे द्वित्व होते.

ภุตฺโต, ภุตฺตาวี, จตฺโต, สตฺโต, รตฺโต, ยุตฺโต, วิวิตฺโต.

जेवलेला (भुत्तो, भुत्तावी); त्याग केलेला (चत्तो); आसक्त झालेला (सत्तो); रंगलेला/अनुरक्त (रत्तो); जोडलेला/युक्त (युत्तो); विविक्त/एकांतात असलेला (विवित्तो).

๕๗๙, ๖๒๙. วจ วาวุ.

५७९, ६२९. 'वच' धातूच्या जागी विकल्प करून 'उ' होतो.

วจอิจฺเจตสฺส [Pg.273] ธาตฺวสฺส วการสฺส อุการาเทโส โหติ อนฺโต จกาโร โน โหติ, ตปจฺจยสฺส จ ทฺเวภาโว โหติ วา.

'वच' या धातूच्या 'व' कारचा 'उ' कार आदेश होतो, अंत्य 'च' कारचा लोप होतो, आणि 'त' प्रत्ययाचे विकल्प करून द्वित्व होते.

วุตฺตํ ภควตา, อุตฺตํ วา.

भगवंतांनी (भगवता) म्हटले (वुत्तं किंवा उत्तं).

๕๘๐, ๖๓๐. คุปาทีนญฺจ.

५८०, ६३०. आणि 'गुप' इत्यादी धातूंचे देखील (अशाच प्रकारे रूप होते).

คุปอิจฺเจวมาทีนํ ธาตูนํ อนฺโต จ พฺยญฺชโน โน โหติ, ตปจฺจยสฺส จ ทฺเวภาโว โหติ.

गुप् (gupa) इत्यादी धातूंच्या शेवटी असलेला व्यंजन लुप्त होतो आणि 'त' (ta) प्रत्ययाचे द्वित्व होते.

สุคุตฺโต, จตฺโต, ลิตฺโต, สนฺตตฺโต, อุตฺโต, วิวิตฺโต, สิตฺโต. เอวมญฺเญปิ โยเชตพฺพา.

सुगुत्तो (सुरक्षित), चत्तो (त्यागलेला), लित्तो (माखलेला), संतत्तो (तप्त झालेला), उत्तो (म्हटलेला), विवित्तो (एकांतवासी), सित्तो (सिंचन केलेला). याचप्रमाणे इतरही रूपे बनवावीत.

๕๘๑, ๖๑๖. ตราทีหิ อิณฺโณ.

५८१, ६१६. 'तर' (tara) इत्यादी धातूंनंतर 'इण्ण' (iṇṇa) प्रत्यय होतो.

ตรอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ตปจฺจยสฺส อิณฺณาเทโส โหติ, อนฺโต จ พฺยญฺชโน โน โหติ.

'तर' (tara) इत्यादी धातूंनंतर 'त' (ta) प्रत्ययाचा 'इण्ण' (iṇṇa) असा आदेश होतो आणि धातूचा अंतिम व्यंजन लुप्त होतो.

ตรตีติ ติณฺโณ, อุตฺตรตีติ อุตฺติณฺโณ, สํปูรตีติ สมฺปุณฺโณ, ตุรตีติ ตุณฺโณ, ปริชีรตีติ ปริชิณฺโณ, อากิรตีติ อากิณฺโณ.

जो पार करतो तो 'तिण्णो' (पार झालेला); जो वर चढतो/पार करतो तो 'उत्तिण्णो'; जो पूर्ण भरतो तो 'सम्पुण्णो'; जो घाई करतो तो 'तुण्णो'; जो पूर्णपणे जीर्ण होतो तो 'परिजिण्णो'; जो विखुरतो तो 'आकिण्णो'.

๕๘๒, ๖๓๑. ภิทาทิโต [Pg.274] อินฺน อนฺน อีณาวา.

५८२, ६३१. कधीकधी 'भिदि' (bhidi) इत्यादी धातूंनंतर 'इन्न' (inna), 'अन्न' (anna) आणि 'ईण' (īṇa) हे प्रत्यय होतात.

ภิทิอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ตปจฺจยสฺส อินฺน อนฺน อีณาเทสา โหนฺติ วา, อนฺโต จ พฺยญฺชโน โน โหติ.

'भिदि' (bhidi) इत्यादी धातूंनंतर 'त' (ta) प्रत्ययाचे 'इन्न' (inna), 'अन्न' (anna) आणि 'ईण' (īṇa) हे आदेश विकल्पेकरून (कधीकधी) होतात आणि धातूचा अंतिम व्यंजन लुप्त होतो.

ภินฺทิตพฺโพติ ภินฺโน, ฉินฺทียตีติ ฉินฺโน, อุจฺฉินฺทียิตฺถาติ อุจฺฉินฺโน, ทียตีติ ทินฺโน, นิสีทตีติ นิสินฺโน, สุฏฺฐุ ฉาทียตีติ สุฉนฺโน, ขิทตีติ ขินฺโน, โรทตีติ รุนฺโน, ขีณา ชาติ.

जे तोडले जावे (भिन्दितब्बो) ते 'भिण्णो' (तुकडे झालेले/भिन्न); जे कापले जाते (छिन्दीयति) ते 'छिण्णो' (कापलेले); जे समूळ नष्ट केले गेले (उच्छिन्दीयित्थ) ते 'उच्छिण्णो' (उच्छिन्न झालेले); जे दिले जाते (दीयति) ते 'दिण्णो' (दिलेले); जो बसतो (निसीदति) तो 'निसिण्णो' (बसलेला); जे चांगल्या प्रकारे झाकले जाते (सुट्ठु छादीयति) ते 'सुछण्णो' (चांगले झाकलेले); जो खिन्न/थकलेला असतो (खिदति) तो 'खिण्णो' (खिन्न); जो रडतो (रोदति) तो 'रुण्णो' (रडलेला); नष्ट झालेली (खीणा) उत्पत्ती/जन्म (जाति).

วาติ กิมตฺถํ? ภิชฺชตีติ ภิตฺติ.

'वा' (विकल्पेकरून/कधीकधी) असे का म्हटले आहे? या नियमाला अपवाद दर्शवण्यासाठी, जसे की: जे तुटते/भिदते (भिज्जति) ती 'भित्ति' (भिंत).

๕๘๓, ๖๑๗. สุส ปจ สกโต กฺข กฺกา จ.

५८३, ६१७. तसेच 'सुस' (susa), 'पच' (paca) आणि 'सक' (saka) या धातूंनंतर 'क्ख' (kkha) आणि 'क्क' (kka) हे आदेश होतात.

สุส ปจ สกอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ตปจฺจยสฺส กฺขกฺกาเทสา โหนฺติ, อนฺโต จ พฺยญฺชโน โน โหติ.

'सुस' (susa), 'पच' (paca), 'सक' (saka) इत्यादी धातूंनंतर 'त' (ta) प्रत्ययाचे 'क्ख' (kkha) आणि 'क्क' (kka) हे आदेश होतात आणि धातूचा अंतिम व्यंजन लुप्त होतो.

สุสฺสตีติ สุกฺขํ, กฏฺฐํ, ปจฺจตีติ ปกฺกํ, ผลํ. สกติ สมตฺเถติ, ปูเชตีติ วา สกฺโก, สุชมฺปติ.

जे सुकते (सुस्सति) ते 'सुक्खं' (सुके), जसे की लाकूड (कट्ठं); जे शिजते/पिकते (पच्चति) ते 'पक्कं' (पिकलेले), जसे की फळ (फलं). जो समर्थ आहे (सकति, समत्थेति) तो 'सक्को' (शक्र/इंद्र), किंवा (वा) ज्याची पूजा केली जाते (पूजेति) तो 'सक्को' (सुजम्पति - सुजाचा पती).

๕๘๔, ๖๑๘. ปกฺกมาทีหิ นฺโต จ.

५८४, ६१८. तसेच 'पक्कम' (pakkama) इत्यादी धातूंनंतर 'न्त' (nta) आदेश होतो.

ปกฺกมอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ตปจฺจยสฺส นฺโตอาเทโส โหติ, อนฺโต จ โน โหติ.

'पक्कम' (pakkama) इत्यादी धातूंनंतर 'त' (ta) प्रत्ययाचा 'न्त' (nta) असा आदेश होतो आणि धातूचा अंतिम व्यंजन लुप्त होतो.

ปกฺกมตีติ [Pg.275] ปกฺกนฺโต, วิพฺภมตีติ วิพฺภนฺโต, สงฺกนฺโต, ขนฺโต, สนฺโต, ทนฺโต, วนฺโต.

जो निघून जातो (पक्कमति) तो 'पक्कन्तो' (प्रस्थान केलेला); जो (गृहस्थ जीवनात) परत फिरतो (विब्भमति) तो 'विब्भन्तो' (भ्रमित झालेला/परतलेला); 'सङ्कन्तो' (संक्रांत झालेला/पार गेलेला); 'खन्तो' (क्षमाशील); 'सन्तो' (शांत झालेला); 'दन्तो' (दमन केलेला/संयमित); 'वन्तो' (ओकलेला किंवा ओकणारा).

จคฺคหณํ กิมตฺถํ? เตเหว ธาตูหิ ตปจฺจยสฺสนฺติ โหติ. อนฺโต จ โน โหติ. กนฺติ, ขนฺติ. เอวํ สพฺพตฺถ.

'च' (ca) ग्रहण कशासाठी आहे? त्याच धातूंनंतर 'त' (ta) प्रत्ययाचा 'न्ति' (nti) असा आदेश होतो आणि अंतिम व्यंजन लुप्त होतो. जसे की: कन्ति (इच्छा/प्रीती), खन्ति (क्षमा/सहनशीलता). याचप्रमाणे सर्वत्र समजावे.

๕๘๕, ๖๑๙. ชนาทีนมา ติมฺหิ จ.

५८५, ६१९. 'जन' (jana) इत्यादी धातूंच्या अंतिम स्वराचा/व्यंजनाचा 'आ' (ā) होतो, 'ति' (ti) प्रत्यय असतानाही.

ชนอิจฺเจวมาทีนํ ธาตูนํ อนฺตสฺส พฺยญฺชนสฺส อาตฺตํ โหติ ตปจฺจเย ปเร, ติมฺหิ จ.

'त' (ta) किंवा 'ति' (ti) प्रत्यय नंतर आला असता, 'जन' (jana) इत्यादी धातूंच्या अंतिम व्यंजनाचा 'आ' (ā) होतो.

อชนีติ ชาโต, ชนนํ ชาติ.

जो जन्मला (अजनी) तो 'जातो' (जन्मलेला); जन्म घेण्याची क्रिया (जननं) म्हणजे 'जाति' (जन्म).

ติมฺหีติ กิมตฺถํ? อญฺญสฺมิมฺปิ ปจฺจเย ปเร อาการนิวตฺตนตฺถํ. ชนิตฺวา, ชนิตา, ชนิตุํ, ชนิตพฺพํ อิจฺเจวมาทิ.

'तिम्हि' ('ति' प्रत्यय असताना) असे का म्हटले आहे? इतर प्रत्यय नंतर आले असता 'आ' (ā) कार होण्यास प्रतिबंध करण्यासाठी. जसे की: जनित्वा (जन्म घेऊन), जनिता (जन्म देणारा), जनितुं (जन्म घेण्यासाठी), जनितब्बं (जन्म घ्यावा) इत्यादी.

๕๘๖, ๖๐๐. คม ขน หน รมาทีนมนฺโต.

५८६, ६००. 'गम' (gama), 'खन' (khana), 'हन' (hana) आणि 'रमु' (ramu) इत्यादी धातूंचा अंत.

คม ขน หน รมุอิจฺเจวมาทีนํ ธาตูนํ อนฺโต พฺยญฺชโน โน โหติ วา ตปจฺจเย ปเร ติมฺหิ จ.

'त' (ta) किंवा 'ति' (ti) प्रत्यय नंतर आला असता, 'गम' (gama), 'खन' (khana), 'हन' (hana) आणि 'रमु' (ramu) इत्यादी धातूंचा अंतिम व्यंजन कधीकधी (विकल्पेकरून) लुप्त होतो.

สุนฺทรํ นิพฺพานํ คจฺฉตีติ สุคโต. สุนฺทรํ นิพฺพานํ คจฺฉตีติ สุคติ, ขตํ, ขติ. อุปหตํ, อุปหติ. รโต, รติ, มโต, มติ.

जो सुंदर (कल्याणकारी) निर्वाणाप्रत जातो तो 'सुगतो' (सुगत); सुंदर निर्वाणाप्रत जाणे म्हणजे 'सुगति'; खणलेले ते 'खतं', खणण्याची क्रिया ती 'खति'; उपद्रव दिलेला तो 'उपहतं', उपद्रव देणे ती 'उपहति'; जो रममाण झाला तो 'रतो', रममाण होण्याची क्रिया ती 'रति'; जो मानला गेला तो 'मतो', मानण्याची क्रिया ती 'मति'.

วาติ [Pg.276] กิมตฺถํ? รมโต, รมติ.

'वा' (विकल्पेकरून) असे का म्हटले आहे? या नियमाला अपवाद दर्शवण्यासाठी, जसे की: रमतो (रममाण झालेला), रमति (रममाण होण्याची क्रिया).

๕๘๗, ๖๓๒. รกาโร จ.

५८७, ६३२. तसेच 'र' (ra) कार देखील.

รกาโร จ ธาตูนมนฺตภูโต โน โหติ ตปจฺจเย, ปเร ติมฺหิ จ.

'त' (ta) किंवा 'ति' (ti) प्रत्यय नंतर आला असता, धातूच्या शेवटी असलेला 'र' (ra) कार लुप्त होतो.

ปกาเรน กรียตีติ ปกโต, ปฐมํ กรียตีติ ปกติ, วิสรียตีติ วิสโต, วิสติ.

जे विशिष्ट प्रकारे केले जाते (प्रकारेण करीयति) ते 'पकतो' (प्रकृत); जे प्रथम केले जाते (पठमं करीयति) ती 'पकति' (प्रकृती); जे पसरवले जाते (विसरीयति) ते 'विसतो' (विस्तृत), पसरवण्याची क्रिया ती 'विसति'.

๕๘๘, ๖๒๐. ฐาปานมิ อี จ.

५८८, ६२०. 'ठा' (ṭhā) आणि 'पा' (pā) या धातूंच्या जागी 'इ' (i) आणि 'ई' (ī) होतात.

ฐา ปาอิจฺเจเตสํ ธาตูนํ อนฺตสฺส อาการสฺส อิการ อีการาเทสา โหนฺติ ยถาสงฺขฺยํ ตปจฺจเย ปเร, ติมฺหิ จ.

'त' (ta) किंवा 'ति' (ti) प्रत्यय नंतर आला असता, 'ठा' (ṭhā) आणि 'पा' (pā) या धातूंच्या शेवटी असलेल्या 'आ' (ā) काराच्या जागी यथाक्रम 'इ' (i) आणि 'ई' (ī) हे आदेश होतात.

ยตฺร ฐิโต, ฐิติ, ปีโต, ปีติ.

जेथे उभा राहिला तो 'ठितो' (स्थित), उभे राहण्याची क्रिया ती 'ठिति' (स्थिती); ज्याने प्राशन केले तो 'पीतो' (पिलेला), प्राशन करण्याची क्रिया ती 'पीति' (प्रीती/पेय).

๕๘๙, ๖๒๑. หนฺเตหิ โห หสฺส โฬ วา อทหนหานํ.

५८९, ६२१. 'दह' (daha) आणि 'नह' (naha) सोडून, 'ह' (ha) अंत असणाऱ्या धातूंनंतर 'त' प्रत्ययाचा 'ह' होतो आणि धातूच्या अंतिम 'ह' चा 'ळ' (ḷa) होतो.

หการนฺเตหิ ธาตูหิ ตปจฺจยสฺส หการาเทโส โหติ, หการสฺส ธาตฺวนฺตสฺส โฬ โหติ วา อทหนหานํ.

'दह' (daha) आणि 'नह' (naha) सोडून, 'ह' (ha) कार अंत असणाऱ्या धातूंनंतर 'त' (ta) प्रत्ययाचा 'ह' (ha) असा आदेश होतो आणि धातूच्या शेवटी असलेल्या 'ह' (ha) काराचा कधीकधी 'ळ' (ḷa) होतो.

อารุหิตฺถาติ อารุฬฺโห. คาฬฺโห, พาฬฺโห. มูโฬ.

जो वर चढला (आरुहित्थ) तो 'आरुळ्हो' (आरूढ झालेला); 'गाळ्हो' (गहन/घट्ट); 'बाळ्हो' (तीव्र/प्रबळ); 'मूळ्हो' (मोहित/भ्रमित झालेला).

อทหนหานมิติ [Pg.277] กิมตฺถํ? ทยฺหตีติ ทฑฺโฒ, สํสุฏฺฐุ นยฺหตีติ สนฺนทฺโธ.

'अदहनहानं' (दह आणि नह सोडून) असे का म्हटले आहे? 'दह' आणि 'नह' धातू असताना हा नियम लागू न होण्यासाठी, जसे की: जे जळते (दय्हति) ते 'दड्ढो' (दग्ध झालेले); जे चांगल्या प्रकारे बांधले जाते (सं सुट्ठु नय्हति) ते 'सन्नद्धो' (सज्ज/चांगले बांधलेले).

อิติ กิพฺพิธานกปฺเป ตติโย กณฺโฑ.

अशा प्रकारे कृदंत प्रकरणातील (किब्बिधानकप्प) तिसरा खंड समाप्त झाला.

จตุตฺถกณฺฑ

चौथा खंड

๕๙๐, ๕๗๙. ณมฺหิรนฺชสฺส โช ภาวกรเณสุ.

५९०, ५७९. भाववाचक आणि करणवाचक नामांमध्ये, 'ण' (ṇa) प्रत्यय नंतर आला असता, 'रंज' (ranja) धातूच्या जागी 'ज' (ja) होतो.

ณมฺหิ ปจฺจเย ปเร รนฺชอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส อนฺตภูตสฺส นฺชการสฺส โชอาเทโส โหติ ภาวกรเณสุ.

भाववाचक आणि करणवाचक नामांमध्ये, 'ण' (ṇa) प्रत्यय नंतर आला असता, 'रंज' (ranja) या धातूच्या शेवटी असलेल्या 'ञ्ज' (ñja) काराचा 'ज' (ja) असा आदेश होतो.

รญฺชนํ ราโค, รนฺชนฺติ เอเตนาติ ราโค.

रंगण्याची क्रिया म्हणजे 'रागो' (राग/आसक्ती), किंवा ज्याच्याद्वारे लोक रंगतात (आसक्त होतात) तो 'रागो'.

ภาวกรเณสูติ กิมตฺถํ? รนฺชตีติ รงฺโค.

'भावकरणेसु' (भाववाचक आणि करणवाचक नामांमध्ये) असे का म्हटले आहे? भाव आणि करण अर्थ नसताना हा नियम लागू न होण्यासाठी, जसे की: जो रंगवतो (रंजति) तो 'रङ्गो' (रंग/मंच).

๕๙๑, ๕๔๔. หนสฺส ฆาโต.

५९१, ५४४. 'हन' धातूच्या जागी 'घात' आदेश होतो.

หนอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส สพฺพสฺส ฆาตาเทโส โหติ ณมฺหิ ปจฺจเย ปเร.

'ण' प्रत्यय नंतर आला असता, संपूर्ण 'हन' धातूच्या जागी 'घात' असा आदेश होतो.

อุปหนตีติ อุปฆาโต, คาโว หนตีติ โคฆาตโก.

जो नाश करतो (उपहनति) तो 'उपघातो' (नाश करणारा); जो गाईंना मारतो (गावो हनति) तो 'गोघातको' (कसाई/गोघातक).

๕๙๒, ๕๐๓. วโธ [Pg.278] วา สพฺพตฺถ.

५९२, ५०३. सर्व ठिकाणी 'वध' असा आदेश विकल्प करून होतो.

หนอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส วธาเทโส โหติ วา สพฺพตฺถ ฐาเนสุ.

'हन' या धातूच्या जागी सर्व ठिकाणी विकल्प करून 'वध' असा आदेश होतो.

หนตีติ วโธ, วธโก, อวธิ, อหนิ วา.

जो मारतो (हनति) तो 'वधो' किंवा 'वधको' (वध करणारा); त्याने मारले (अवधि किंवा अहनि).

๕๙๓, ๕๖๔. อาการนฺตานมาโย.

५९३, ५६४. आ-कारान्त (शेवटी 'आ' असणाऱ्या) धातूंच्या जागी 'आय' आदेश होतो.

อาการนฺตานํ ธาตูนํ อนฺตสฺส อาการสฺส อายาเทโส โหติ ณมฺหิ ปจฺจเย ปเร.

'ण' प्रत्यय नंतर आला असता, आ-कारान्त धातूंच्या शेवटी असणाऱ्या 'आ' स्वराच्या जागी 'आय' असा आदेश होतो.

ททาตีติ ทายโก, ทานํ ทาตุํ สีลํ ยสฺสาติ ทานทายี, มชฺชํ ทาตุํ สีลํ ยสฺสาติ มชฺชทายี, นครํ ยาตุํ สีลํ ยสฺสาติ นครยายี.

जो देतो (ददाति) तो 'दायको' (दाता); दान देण्याचा ज्याचा स्वभाव आहे तो 'दानदायी'; मद्य देण्याचा ज्याचा स्वभाव आहे तो 'मज्जदायी'; नगरात जाण्याचा ज्याचा स्वभाव आहे तो 'नगरयायी'.

๕๙๔, ๕๘๒. ปุร สมุป ปรีหิ กโรติสฺส ข ขรา วา ตปฺปจฺจเยสุจ.

५९४, ५८२. 'पुर', 'सं', 'उप' आणि 'परि' हे उपसर्ग पूर्वपदी असताना, 'करोति' (कृ) धातूच्या जागी 'ख' आणि 'खर' हे आदेश विकल्प करून होतात, 'त' प्रत्यय आणि 'ण' प्रत्यय नंतर आले असता.

ปุร สํ อุป ปริอิจฺเจเตหิ กโรติสฺส ธาตุสฺส ข ขราเทสา โหนฺติ วา ตปจฺจเย ปเร, ณมฺหิ จ.

'पुर', 'सं', 'उप' आणि 'परि' हे उपसर्ग पूर्वपदी असताना, 'करोति' (कृ) धातूच्या जागी 'त' प्रत्यय आणि 'ण' प्रत्यय नंतर आले असता विकल्प करून 'ख' आणि 'खर' हे आदेश होतात.

ปุเร กรียตีติ ปุรกฺขโต, สมฺมา กรียตีติ สงฺขโต, อุปคนฺตฺวา กรียตีติ อุปกฺขโต, ปริสมนฺตโต กโรตีติ ปริกฺขาโร, สํกรียตีติ สงฺขาโร.

ज्याला पुढे केले जाते (पुरे करीयति) तो 'पुरक्खतो' (पुरस्कृत/सन्मानित); जे चांगल्या प्रकारे केले जाते (सम्मा करीयति) ते 'सङ्खतो' (संस्कृत/संस्कारित); जवळ जाऊन जे केले जाते (उपगन्त्वा करीयति) ते 'उपक्खतो' (तयार केलेले); जे सभोवताली केले जाते (परिसमन्ततो करोति) ते 'परिक्खारो' (परिष्कार/साधन); जे चांगल्या प्रकारे संस्कारित केले जाते (संकरीयति) ते 'सङ्खारो' (संस्कार).

วาติ กิมตฺถํ? อุปคนฺตฺวา กโรตีติ อุปกาโร.

'वा' (विकल्प करून) असे का म्हटले आहे? जेणेकरून या नियमाला अपवाद असावा, जसे की: जवळ जाऊन जे केले जाते ते 'उपकारो' (उपकार).

๕๙๕, ๖๓๗. ตเว [Pg.279] ตุนาทีสุ กา.

५९५, ६३७. 'तवे', 'तुन' इत्यादी प्रत्यय नंतर आले असता 'का' आदेश होतो.

ตเว ตุนอิจฺเจวมาทีสุ ปจฺจเยสุ กโรติสฺส ธาตุสฺส กาอาเทโส โหติ วา.

'तवे', 'तुन' इत्यादी प्रत्यय नंतर आले असता, 'करोति' (कृ) धातूच्या जागी विकल्प करून 'का' असा आदेश होतो.

กาตเว, กาตุํ, กตฺตุํ วา, กาตุน, กตฺตุน วา.

करण्यासाठी (कातवे, कातुं किंवा कत्तुं); करून (कातुन किंवा कत्तुन).

๕๙๖, ๕๕๑. คม ขน หนาทีนํ ตุํ ตพฺพาทีสุ น.

५९६, ५५१. 'तुं', 'तब्ब' इत्यादी प्रत्यय नंतर आले असता, 'गमु', 'खनु', 'हनु' इत्यादी धातूंच्या शेवटी 'न' होतो.

คม ขน หนอิจฺเจวมาทีนํ ธาตูนํ อนฺตสฺส นกาโร โหติ วา ตุํ ตพฺพาทีสุ ปจฺจเยสุ.

'तुं', 'तब्ब' इत्यादी प्रत्यय नंतर आले असता, 'गमु', 'खनु', 'हनु' इत्यादी धातूंच्या शेवटी विकल्प करून 'न'कार होतो.

คนฺตุํ, คมิตุํ, คนฺตพฺพํ, คมิตพฺพํ. ขนฺตุํ. ขนิตุํ, ขนฺตพฺพํ, ขนิตพฺพํ. หนฺตุํ, หนิตุํ, หนฺตพฺพํ. หนิตพฺพํ. มนฺตุํ, มนิตุํ, มนฺตพฺพํ, มนิตพฺพํ.

जाण्यासाठी (गन्तुं, गमितुं), जावे (गन्तब्बं, गमितब्बं). खणण्यासाठी (खन्तुं, खनितुं), खणावे (खन्तब्बं, खनितब्बं). मारण्यासाठी (हन्तुं, हनितुं), मारावे (हन्तब्बं, hनितब्बं). जाणण्यासाठी (मन्तुं, मनितुं), जाणावे (मन्तब्बं, मनितब्बं).

อาทิคฺคหณํ กิมตฺถํ? ตุนคฺคหณตฺถํ. คนฺตุน, ขนฺตุน, หนฺตุน, มนฺตุน.

'आदि' (इत्यादी) ग्रहण कशासाठी आहे? 'तुन' प्रत्यय ग्रहण करण्यासाठी. जाऊन (गन्तुन), खणून (खन्तुन), मारून (हन्तुन), जाणून (मन्तुन).

๕๙๗, ๖๔๑. สพฺเพหิ ตุนาทีนํ โย.

५९७, ६४१. सर्व धातूंनंतर 'तुन' इत्यादी प्रत्ययांच्या जागी 'य' (यो) आदेश होतो.

สพฺเพหิ ธาตูหิ ตุนาทีนํ ปจฺจยานํ ยการาเทโส โหติ วา.

सर्व धातूंनंतर 'तुन' इत्यादी प्रत्ययांच्या जागी विकल्प करून 'य'कार असा आदेश होतो.

อภิวนฺทิย, อภิวนฺทิตฺวา, โอหาย, โอหิตฺวา, อุปนีย, อุปเนตฺวา, ปสฺสิย, ปสฺสิตฺวา, อุทฺทิสฺส, อุทฺทิสิตฺวา, อาทาย, อาทิยิตฺวา.

अभिवादन करून (अभिवन्दिय, अभिवन्दित्वा); त्याग करून (ओहाय, ओहित्वा); आणून (उपनीय, उपनेत्वा); पाहून (पस्सिय, pस्सित्वा); उद्देशून (उद्दिस्स, उद्दिसित्वा); घेऊन (आदाय, आदियित्वा).

๕๙๘, ๖๔๓. จนนฺเตหิ [Pg.280] รจฺจํ.

५९८, ६४३. 'च' आणि 'न' शेवटी असणाऱ्या धातूंनंतर 'रच्च' आदेश होतो.

จการนการนฺเตหิ ธาตูหิ ตุนาทีนํ ปจฺจยานํ รจฺจาเทโส โหติ วา.

'च'कार आणि 'न'कार शेवटी असणाऱ्या धातूंनंतर 'तुन' इत्यादी प्रत्ययांच्या जागी विकल्प करून 'रच्च' असा आदेश होतो.

วิวิจฺจ, อาหจฺจ, อุหจฺจ.

विविक्त होऊन/वेगळे होऊन (विविच्च), आघात करून (आहच्च), उपटून/काढून (उहच्च).

วาติ กิมตฺถํ? หนฺตฺวา.

'वा' (विकल्प करून) असे का म्हटले आहे? जेणेकरून या नियमाला अपवाद असावा, जसे की: मारून (हन्त्वा).

๕๙๙, ๖๔๔. ทิสา สฺวาน สฺวานฺตโลโป จ.

५९९, ६४४. 'दिस' धातूनंतर 'स्वान' आणि 'स्वा' आदेश होतात आणि धातूच्या शेवटच्या वर्णाचा लोप होतो.

ทิสอิจฺเจตาย ธาตุยา ตุนาทีนํ ปจฺจยานํ สฺวานสฺวาเทสา โหนฺติ, อนฺตโลโป จ.

'दिस' या धातूनंतर 'तुन' इत्यादी प्रत्ययांच्या जागी 'स्वान' आणि 'स्वा' हे आदेश होतात आणि धातूच्या शेवटच्या वर्णाचा लोप होतो.

ทิสฺวาน, ทิสฺวา.

पाहून (दिस्वान, दिस्वा).

๖๐๐, ๖๔๕. ม ห ท เภหิ มฺม ยฺห ชฺช พฺภ ทฺธา จ.

६००, ६४५. 'म', 'ह', 'द', 'भ' शेवटी असणाऱ्या धातूंनंतर 'म्म', 'य्ह', 'ज्ज', 'ब्भ', 'द्ध' हे आदेश सुद्धा होतात.

ม ห ท ภ อิจฺเจวมนฺเตหิ ธาตูหิ ตุนาทีนํ ปจฺจยานํ มฺม ยฺห ชฺช พฺภ ทฺธา อาเทสา โหนฺติ วา อนฺตโลโป จ.

'म', 'ह', 'द', 'भ' शेवटी असणाऱ्या धातूंनंतर 'तुन' इत्यादी प्रत्ययांच्या जागी विकल्प करून 'म्म', 'य्ह', 'ज्ज', 'ब्भ', 'द्ध' हे आदेश होतात आणि धातूच्या शेवटच्या वर्णाचा लोप होतो.

อาคมฺม, อาคมิตฺวา, โอกฺกมฺม. โอกฺกมิตฺวา, ปคฺคยฺห, ปคฺคณฺหิตฺวา, อุปฺปชฺช, อุปฺปชฺชิตฺวา, อารพฺภ, อารภิตฺวา, อารทฺธ, อารภิตฺวา.

येऊन (आगम्म, आगमित्वा); प्रवेश करून/बाजूला होऊन (ओक्कम्म, ओक्कमित्वा); उंचावून/ग्रहण करून (पग्गय्ह, पग्गण्हित्वा); उत्पन्न होऊन (उप्पज्ज, उप्पज्जित्वा); आरंभ करून (आरब्भ, आरभित्वा); आरंभ करून/प्राप्त करून (आरद्ध, आरभित्वा).

๖๐๑, ๓๓๔. ตทฺธิตสมาสกิตกา [Pg.281] นามํ วา’ ตเว ตุนาทีสุ จ.

६०१, ३३४. 'तद्धित', 'समास' आणि 'कृदन्त' (कितक) हे नाम मानले जावे, परंतु 'तवे', 'तुन' इत्यादी प्रत्ययांनी संपणारे शब्द वगळून.

ตทฺธิตสมาสกิตกอิจฺเจวมนฺตา สทฺทานามํว ทฏฺฐพฺพา ตเว ตุน ตฺวาน ตฺวาทิปจฺจยนฺเต วชฺเชตฺวา.

'तद्धित', 'समास' आणि 'कृदन्त' (कितक) यांनी संपणारे शब्द नाम म्हणूनच समजले जावे, फक्त 'तवे', 'तुन', 'त्वान', 'त्वा' इत्यादी प्रत्ययांनी संपणारे शब्द वगळून.

วาสิฏฺโฐ, ปตฺตธมฺโม, กุมฺภกาโร อิจฺเจวมาทิ.

वासिट्ठो (वासिष्ठ), जिने धम्म प्राप्त केला आहे असा (पत्तधम्मो), कुंभार (कुंभकारो) इत्यादी.

๖๐๒, ๖. ทุมฺหิ ครุ.

६०२, ६. दोन (अक्षरे) असताना, (पूर्वीचे अक्षर) 'गरु' (गुरु) असते.

ทุมฺหิ อกฺขเร โย ปุพฺโพ อกฺขโร, โส ครุโกว ทฏฺฐพฺโพ.

जेव्हा दोन अक्षरे असतात, तेव्हा त्यापूर्वीचे अक्षर 'गरु' (गुरु) मानले पाहिजे.

ภิตฺวา, ฉิตฺวา, ทตฺวา, หุตฺวา.

भित्वा (तोडून), छित्वा (कापून), दत्वा (देऊन), हुत्वा (होऊन).

๖๐๓, ๗. ทีโฆ จ.

६०३, ७. दीर्घ सुद्धा.

ทีโฆ จ สโร ครุโกว ทฏฺฐพฺโพ.

दीर्घ स्वर देखील 'गरु' (गुरु) मानला पाहिजे.

อาหาโร, นที, วธู, เต ธมฺมา, โอปนยิโก.

आहारो (अन्न), नदी, वधू, ते धम्मा (ते धम्म), ओपनयिको (जवळ नेणारे).

๖๐๔, ๖๘๔. อกฺขเรหิ การ.

६०४, ६८४. अक्षरांच्या अर्थानंतर 'कार' प्रत्यय लागतो.

อกฺขรตฺเถหิ อกฺขราภิเธยฺเยหิ การปจฺจโย โหติ ปโยเค สติ.

अक्षरांचा अर्थ व्यक्त करणाऱ्या शब्दांनंतर, प्रयोगात असताना 'कार' प्रत्यय होतो.

อ เอว อกาโร, อา เอว อากาโร, ย เอว ยกาโร.

'अ' हाच 'अकार', 'आ' हाच 'आकार', 'य' हाच 'यकार' होय.

๖๐๕, ๖๔๗. ยถาคมมิกาโร[Pg.282].

६०५, ६४७. बुद्धांच्या वचनानुसार 'इ' कार होतो.

ยถาคมํ สพฺพธาตูหิ สพฺพปจฺจเยสุ อิการาคโม โหติ.

बुद्धांच्या वचनानुसार, सर्व धातूंनंतर सर्व प्रत्यय असताना 'इ' काराचा आगम होतो.

การิยํ, ภวิตพฺพํ, ชนิตพฺพํ, วิทิตพฺพํ, กริตฺวา, อิจฺฉิตํ.

कारियं (केले पाहिजे), भवितब्बं (असावे), जनितब्बं (उत्पन्न केले पाहिजे), विदितब्बं (जाणले पाहिजे), करित्वा (करून), इच्छितं (इच्छिलेले).

๖๐๖, ๖๔๒. ทธนฺตโต โย กฺวจิ.

६०६, ६४२. ज्या धातूंचा अंत 'द' आणि 'ध' ने होतो, त्यांच्यापुढे कधीकधी 'य' होतो.

ทการธการนฺตาย ธาตุยา ยถาคมํ ยการาคโม โหติ กฺวจิ ตุนาทีสุ ปจฺจเยสุ.

कधीकधी 'तुन' इत्यादी प्रत्यय असताना, 'द' आणि 'ध' अंत असणाऱ्या धातूंनंतर बुद्धांच्या वचनानुसार 'य' काराचा आगम होतो.

พุทฺโธ โลเก อุปฺปชฺชิตฺวา, ธมฺมํ พุชฺฌิตฺวา.

बुद्ध जगात उत्पन्न होऊन (बुद्धो लोके उप्पज्जित्वा), धम्म जाणून घेऊन (धम्मं बुज्झित्वा).

ทธนฺตโตติ กิมตฺถํ? ลภิตฺวา.

'दधन्ततो' (द आणि ध अंत असणारे) असे कशासाठी म्हटले आहे? 'लभित्वा' (मिळवून) या उदाहरणात हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

กฺวจีติ กิมตฺถํ? อุปฺปาเทตฺวา.

'क्वचि' (कधीकधी) असे कशासाठी म्हटले आहे? 'उप्पादेत्वा' (उत्पन्न करून) यासाठी.

อิติ กิพฺพิธานกปฺเป จตุตฺโถ กณฺโฑ.

अशा प्रकारे कृदंत विधानामधील (किब्बिधानकप्प) चौथा खंड समाप्त झाला.

ปญฺจมกณฺฑ

पाचवा खंड

๖๐๗, ๕๗๘. นิคฺคหิต สํโยคาทิโน.

६०७, ५७८. संयोगाच्या सुरुवातीला निग्गहीत (अनुस्वार) होतो.

สํโยคาทิภูโต นกาโร นิคฺคหิตมาปชฺชเต.

संयोगाच्या सुरुवातीला असणारा 'न' कार निग्गहीत (अनुस्वार) बनतो.

รงฺโค, ภงฺโค, สงฺโค.

रङ्गो (रंगमंच), भङ्गो (नाश/भंग), सङ्गो (आसक्ती).

๖๐๘, ๖๒๓. สพฺพตฺถ [Pg.283] เค คี.

६०८, ६२३. सर्वत्र 'गे' च्या जागी 'गी' होतो.

เคอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส คีอาเทโส โหติ สพฺพตฺถ ฐาเน.

'गे' या धातूच्या जागी सर्व ठिकाणी 'गी' असा आदेश होतो.

คีตํ คายติ.

गीत गातो.

๖๐๙, ๔๘๔. สทสฺส สีทตฺตํ.

६०९, ४८४. 'सद' धातूच्या जागी 'सीद' भाव होतो.

สทอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส สีทาเทโส โหติ สพฺพตฺถ ฐาเน.

'सद' या धातूच्या जागी सर्व ठिकाणी 'सीद' असा आदेश होतो.

นิสินฺโน, นิสีทติ.

निसिन्नो (बसलेला), निसीदति (बसतो).

๖๑๐, ๖๒๗. ยชสฺส สรสฺสิ ฏฺเฐ.

६१०, ६२७. जेव्हा 'ट्ठ' पुढे असतो, तेव्हा 'यज' च्या स्वराचा 'इ' होतो.

ยชอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส สรสฺส อิการาเทโส โหติ ฏฺเฐ ปเร.

जेव्हा 'ट्ठ' पुढे असतो, तेव्हा 'यज' या धातूच्या स्वराच्या जागी 'इ' कार असा आदेश होतो.

ยิฏฺโฐ, ยิฏฺฐา.

यिट्ठो, यिट्ठा (यज्ञ केला/अर्पण केले).

ฏฺเฐติ กิมตฺถํ? ยชนํ.

'ट्ठे' (ट्ठ पुढे असताना) असे कशासाठी म्हटले आहे? 'यजनं' (यज्ञ करणे) या उदाहरणासारख्या ठिकाणी जेथे 'ट्ठ' पुढे नाही, तेथे हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

๖๑๑, ๖๐๘. หจตุตฺถานมนฺตานํ โท เธ.

६११, ६०८. जेव्हा 'ध' पुढे असतो, तेव्हा धातूच्या शेवटी असणाऱ्या 'ह' आणि चौथ्या वर्णाच्या जागी 'द' होतो.

หจตุตฺถานํ ธาตฺวนฺตานํ โท อาเทโส โหติ เธ ปเร.

जेव्हा 'ध' पुढे असतो, तेव्हा धातूच्या शेवटी असणाऱ्या 'ह' आणि चौथ्या वर्णाच्या जागी 'द' असा आदेश होतो.

สนฺนทฺโธ, กุทฺโธ, ยุทฺโธ, สิทฺโธ, ลทฺโธ, อารทฺโธ.

सन्नद्धो (सज्ज झालेला), कुद्धो (क्रोधित झालेला), युद्धो (लढलेला), सिद्धो (सिद्ध झालेला), लद्धो (मिळालेला), आरद्धो (सुरू केलेला).

๖๑๒, ๖๑๕. โฑ [Pg.284] ฒกาเร.

६१२, ६१५. जेव्हा 'ढ' पुढे असतो, तेव्हा 'ड' होतो.

หจตุตฺถานํ ธาตฺวนฺตานํ โฑ อาเทโส โหติ ฒกาเร ปเร.

जेव्हा 'ढ' पुढे असतो, तेव्हा धातूच्या शेवटी असणाऱ्या 'ह' आणि चौथ्या वर्णाच्या जागी 'ड' असा आदेश होतो.

ทยฺหตีติ ทฑฺโฒ, วฑฺฒตีติ วุฑฺโฒ.

जळतो म्हणून तो 'दड्ढो' (जळलेला), वाढतो म्हणून तो 'वुड्ढो' (वृद्ध/मोठा).

ฒกาเรติ กิมตฺถํ? ทาโห.

'ढकारे' (ढ पुढे असताना) असे कशासाठी म्हटले आहे? 'दाहो' (दाह/जळणे) या उदाहरणासारख्या ठिकाणी जेथे 'ढ' पुढे नाही, तेथे हा नियम लागू होऊ नये म्हणून.

๖๑๓, ๕๘๓. คหสฺส ฆร เณ วา.

६१३, ५८३. कधीकधी 'ण' प्रत्यय पुढे असताना 'गह' धातूच्या जागी 'घर' होतो.

คหอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส สพฺพสฺส ฆราเทโส โหติ วา ณปจฺจเย ปเร.

कधीकधी 'ण' प्रत्यय पुढे असताना संपूर्ण 'गह' या धातूच्या जागी 'घर' असा आदेश होतो.

ฆรํ, ฆรานิ.

घरं (घर), घराणि (घरे).

วาติ กิมตฺถํ? คาโห.

'वा' (कधीकधी) असे कशासाठी म्हटले आहे? 'गाहो' (पकडणे/ग्रहण) यासाठी.

๖๑๔, ๕๘๑. ทหสฺส โท ฬํ.

६१४, ५८१. 'दह' धातूच्या 'द' च्या जागी 'ळ' होतो.

ทหอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส ทกาโร ฬตฺตมาปชฺชเต วา ณปจฺจเย ปเร.

'दह' या धातूच्या 'द' काराचा 'ळ' कार होतो (पर्यायाने), जेव्हा 'ण' प्रत्यय पुढे असतो.

ปริทหนํ ปริฬาโห.

परिदहनं, परिळाहो (दाह/जळणे).

วาติ กิมตฺถํ? ปริทาโห.

'वा' (पर्यायाने) असे कशासाठी म्हटले आहे? परिदाहो (या उदाहरणात हा नियम लागू न होण्यासाठी).

๖๑๕, ๕๘๖. ธาตฺวนฺตสฺส โลโป กฺวิมฺหิ.

६१५, ५८६. 'क्वि' प्रत्यय पुढे असताना धातूच्या अंताचा लोप होतो.

ธาตฺวนฺตสฺส พฺยญฺชนสฺส โลโป โหติ กฺวิมฺหิ ปจฺจเย ปเร.

'क्वि' प्रत्यय पुढे असताना धातूच्या शेवटी असणाऱ्या व्यंजनाचा लोप होतो.

ภุเชน [Pg.285] คจฺฉตีติ, ภุชโค. อุเรน คจฺฉตีติ อุรโค, ตุรโค, สงฺโข.

'भुजेन गच्छतीति' (जो वळणावळणाने जातो तो) 'भुजगो' (सर्प); 'उरेन गच्छतीति' (जो छातीने सरपटत जातो तो) 'उरगो' (सर्प), 'तुरगो' (घोडा), 'सङ्खो' (शंख).

๖๑๖, ๕๘๗. วิทนฺเต อู.

६१६, ५८७. 'विद' च्या शेवटी 'ऊ' होतो.

วิทอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส อนฺเต อูการาคโม โหติ กฺวิมฺหิ ปจฺจเย ปเร.

'क्वि' प्रत्यय पुढे असताना 'विद' या धातूच्या शेवटी 'ऊ' काराचा आगम होतो.

โลกํ วิทติ ชานาตีติ โลกวิทู.

'लोकं विदति जानातीति' (जो जगाला जाणतो तो) 'लोकविदू' (लोकविद्/जगाला जाणणारा).

๖๑๗, ๖๓๓. น ม ก รานมนฺตานํ นิยุตฺตตมฺหิ.

६१७, ६३३. 'इ' युक्त 'त' प्रत्यय पुढे असताना 'न', 'म', 'क' आणि 'र' अंत असणाऱ्या धातूंच्या अंताचा लोप होत नाही.

นการ มการ กการ รการานํ ธาตฺวนฺตานํ โลโป น โหติ อิการยุตฺเต ตปจฺจเย ปเร.

'इ' कारयुक्त 'त' प्रत्यय पुढे असताना धातूच्या शेवटी असणाऱ्या 'न' कार, 'म' कार, 'क' कार आणि 'र' कार यांचा लोप होत नाही.

หนิภุํ, คมิโต, รมิโต, สกิโต, สริโต, กริตฺวา.

हनितुं (मारण्यासाठी), गमितो (गेलेला), रमितो (रमलाला/आनंदित), सकितो (आदर केलेला), सरितो (स्मरण केलेला), करित्वा (करून).

อิยุตฺตตมฺหีติ กิมตฺถํ? คโต, สโต.

'इयुत्ततम्हि' ('इ' युक्त 'त' प्रत्यय असताना) असे कशासाठी म्हटले आहे? 'इ' युक्त 'त' प्रत्यय नसताना हा नियम लागू होऊ नये म्हणून; जसे की: गतो (गेलेला), सतो (स्मरण असलेला/स्मृतिमान).

๖๑๘, ๕๗๑. น ก คตฺตํ จ ชาณฺวุมฺหิ.

६१८, ५७१. 'ण्वु' प्रत्यय पुढे असताना 'च' आणि 'ज' चे 'क' आणि 'ग' होत नाही.

จการ ชการา กการ คการตฺตํ นาปชฺชนฺเต ณฺวุมฺหิ ปจฺจเย ปเร.

'ण्वु' प्रत्यय पुढे असताना 'च' कार आणि 'ज' कार यांचे अनुक्रमे 'क' कार आणि 'ग' कार होत नाहीत.

ปจตีติ ปาจโก, ยชตีติ ยาชโก.

'पचतीति' (जो शिजवतो तो) 'पाचको' (स्वयंपाकी); 'यजतीति' (जो यज्ञ करतो तो) 'याजको' (याजक).

๖๑๙, ๕๗๓. กรสฺส [Pg.286] จ ตตฺตํ ตุสฺมึ.

६१९, ५७३. 'तु' प्रत्यय पुढे असताना 'कर' च्या (र-काराचा) 'त' कार होतो.

กรอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส อนฺตสฺส รการสฺส ตการตฺตํ โหติ ตุปจฺจเย ปเร.

'तु' प्रत्यय पुढे असताना 'कर' या धातूच्या शेवटी असणाऱ्या 'र' काराचा 'त' कार होतो.

กโรตีติ กตฺตา, กโรนฺตีติ กตฺตาโร.

'करोतीति' (जो करतो तो) 'कत्ता' (कर्ता), 'करोन्तीति' (जे करतात ते) 'कत्तारो' (कर्ते).

๖๒๐, ๕๔๙. ตุํ ตุน ตพฺเพสุ วา.

६२०, ५४९. 'तुं', 'तुन' आणि 'तब्ब' प्रत्यय पुढे असताना कधीकधी (हा नियम लागू होतो).

กรอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส อนฺตสฺส รการสฺส ตการตฺตํ โหติ วา ตุํ ตุน ตพฺพอิจฺเจเตสุ ปจฺจเยสุ.

'तुं', 'तुन' आणि 'तब्ब' हे प्रत्यय पुढे असताना 'कर' या धातूच्या शेवटी असणाऱ्या 'र' काराचा पर्यायाने (कधीकधी) 'त' कार होतो.

กตฺตุํ, กาตุํ, กตฺตุน. กาตุน, กตฺตพฺพํ, กาตพฺพํ.

कत्तुं, कातुं (करण्यासाठी); कत्तुन, कातुन (करून); कत्तब्बं, कातब्बं (करावे असे/कर्तव्य).

๖๒๑, ๕๕๓. การิตํ วิย ณานุพนฺโธ.

६२१, ५५३. 'ण' हा अनुबंध (इत्-संज्ञक वर्ण) 'कारित' प्रमाणे समजावा.

ณการานุพนฺโธ ปจฺจโย การิตํ วิย ทฏฺฐพฺโพ วา.

'ण' कार अनुबंध असलेला प्रत्यय 'कारित' प्रमाणे समजावा.

ทาโห, เทโห, วาโห, พาโห, จาโค, วาโร, จาโร, ปริกฺขาโร, ทายโก, นายโก, ลาวโก, ภาวโก, การี, ฆาตี, ทายี.

दाहो, देहो, वाहो, बाहो, चागो, वारो, चारो, परिक्खारो, दायको, नायको, लावको, भावको, कारी, घाती, दायी.

วาติ กิมตฺถํ? อุปกฺขโร.

'वा' (पर्यायाने) असे कशासाठी म्हटले आहे? उपक्खरो (सहाय्यक - या उदाहरणात हा नियम लागू न होण्यासाठी).

๖๒๒, ๕๗๐. อนกา [Pg.287] ยุ ณฺวูนํ.

६२२, ५७०. 'यु' आणि 'ण्वु' चे अनुक्रमे 'अन' आणि 'अक' होतात.

ยุณฺวุอิจฺเจเตสํ ปจฺจยานํ อน อกอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ.

'यु' आणि 'ण्वु' या प्रत्ययांचे अनुक्रमे 'अन' आणि 'अक' हे आदेश होतात.

นนฺทนํ, การโก.

नन्दनं (आनंद देणे/नंदन), कारको (करणारा/कारक).

๖๒๓, ๕๕๔. ก คา จ ชานํ.

६२३, ५५४. 'च' आणि 'ज' चे 'क' आणि 'ग' होतात.

จ ชอิจฺเจเตสํ ธาตฺวนฺตานํ กการคการาเทสา โหนฺติ ณานุพนฺเธ ปจฺจเย ปเร.

'ण' अनुबंध असलेला प्रत्यय पुढे असताना धातूच्या शेवटी असणाऱ्या 'च' आणि 'ज' चे अनुक्रमे 'क' कार आणि 'ग' कार हे आदेश होतात.

ปาโก, โยโค.

पाको (पाक/शिजवणे), योगो (योग/संबंध).

อิติ กิพฺพิธานกปฺเป ปญฺจโม กณฺโฑ.

अशा प्रकारे कृदंत प्रकरणातील (किब्बिधान कप्प) पाचवा खंड समाप्त झाला.

กิตกปฺโป นิฏฺฐิโต.

कृदंत प्रकरण (कितकप्प) समाप्त झाले.

๘. อุณาทิกปฺป

८. उणादि प्रकरण (उणादिकप्प).

ฉฏฺฐกณฺฑ

सहावा खंड (छठ्ठकंड).

๖๒๔, ๕๖๓. กตฺตริ [Pg.288] กิต.

६२४, ५६३. कर्ता या अर्थी 'कित' प्रत्यय होतात.

กตฺตุอิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ กิต ปจฺจยา โหนฺติ.

कर्ता (कत्तु) या अर्थी 'कित' प्रत्यय होतात.

การุ, การุโก, การโก, ปาจโก, กตฺตา, ชนิตา, ปจิตา, เนตา.

कारु (कारागीर), कारुको, कारको (करणारा), पाचको (शिजवणारा), कत्ता (कर्ता), जनिता (जन्म देणारा), पचिता (शिजवणारा), नेता (नेता/मार्गदर्शक).

๖๒๕, ๖๐๕. ภาวกมฺเมสุ กิจฺจตฺต ขตฺถา.

६२५, ६०५. भाव (क्रिया) आणि कर्म या अर्थी 'किच्च' आणि 'ख' अर्थाचे प्रत्यय होतात.

ภาวกมฺมอิจฺเจเตสฺวตฺเถสุ กิจฺจ ตฺต ขตฺถอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ.

'भाव' (क्रिया) आणि 'कर्म' या अर्थांमध्ये 'किच्च' (kicca), 'त्त' (tta) आणि 'खत्थ' (khattha) हे प्रत्यय होतात.

อุปสมฺปาเทตพฺพํ อุปสมฺปาทนียํ ภวตา, สยิตพฺพํ ภวตา, กตฺตพฺพํ ภวตา, โภตฺตพฺโพ โอทโน ภวตา, อสิตพฺพํ โภชนํ ภวตา, อสิตํ ภวตา, สยิตํ ภวตา, ปจิตํ ภวตา, อสิตํ อสนํ ภวตา, สยิตํ สยนํ ภวตา, ปจิโต โอทโน ภวตา, กิญฺจิสฺสโย, อีสสฺสโย, ทุสฺสโย, สุสฺสโย ภวตา.

आपल्याद्वारे उपसंपदा दिली जावी (किंवा उपसंपन्न केले जावे), आपल्याद्वारे निजले जावे, आपल्याद्वारे केले जावे, आपल्याद्वारे भात खाल्ला जावा, आपल्याद्वारे भोजन केले जावे, आपल्याद्वारे खाल्ले गेले, आपल्याद्वारे निजले गेले, आपल्याद्वारे शिजवले गेले, आपल्याद्वारे भोजन केले गेले, आपल्याद्वारे शयन केले गेले, आपल्याद्वारे भात शिजवला गेला, आपल्याद्वारे थोडे आश्रय घेण्याजोगे, ईषत् आश्रय घेण्याजोगे, कठीणतेने आश्रय घेण्याजोगे, सहजतेने आश्रय घेण्याजोगे व्हावे.

๖๒๖, ๖๓๔. กมฺมนิ [Pg.289] ทุติยาย ตฺโต.

६२६, ६३४. कर्म अर्थामध्ये द्वितीया विभक्ती असताना 'त्त' (tto) प्रत्यय होतो.

กมฺมนิ อิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ ทุติยายํ วิภตฺติยํ กตฺตริ ตฺตปจฺจโย โหติ.

'कर्म' या अर्थामध्ये, द्वितीया विभक्ती असताना, कर्ता अर्थात 'त्त' (tta) प्रत्यय होतो.

ทานํ ทินฺโน เทวทตฺโต, สีลํ รกฺขิโต เทวทตฺโต, ภตฺตํ ภุตฺโต เทวทตฺโต, ครุํ อุปาสิโต เทวทตฺโต.

दान देणारा देवदत्त, शील राखणारा देवदत्त, भात जेवणारा देवदत्त, गुरूंची सेवा करणारा देवदत्त.

๖๒๗, ๖๕๒. ขฺยาทีหิ มาน ม จ โต วา.

६२७, ६५२. 'खी' इत्यादी धातूंहून 'मान' आणि 'म' प्रत्यय होतात, आणि 'म' च्या जागी विकल्पेकरून 'त' होतो.

ขิ ภี สุ รุ หุ วา ธู หิ ลู ปี อทอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ มน ปจฺจโย โหติ, มสฺส จ โต โหติ วา.

'खी', 'भी', 'सु', 'रु', 'हु', 'वा', 'धू', 'हि', 'लू', 'पी', 'अद्' इत्यादी धातूंहून 'मन' प्रत्यय होतो, आणि 'म' च्या जागी विकल्पेकरून 'त' होतो.

ขียนฺติ อุปทฺทวา เอตฺถาติ เขโม, ภายิตพฺโพติ เภโม, ภายนฺติ เอตสฺมาติ วา เภโม, รํสิโย อภิสฺสเวตีติ โสโม, รวติ คจฺฉตีติ โรโม, หุวติ ชุหฺวติ เอเตนาติ โหโม, ปฏิโลมวเสน วาติ คจฺฉตีติ วาโม, ลามกวเสน วาติ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ วา วาโม, ธุนาติ กมฺปตีติ ธูโม, เสฏฺฐภาเวน หิโนติ ปวตฺตติ จิตฺตํ เอตสฺมินฺติ เหโม, ลุนิตพฺโพติ โลโม, มํสจมฺมานิ ลุนาติ ฉินฺทตีติ วา โลโม, ปิยนํ เปโม, ปิยายิตพฺโพติ วา เปโม, สุขทุกฺขํ อทติ ภกฺขตีติ อตฺตา, ชาติชรามรณาทีหิ อทียเต ภกฺขียเตติ วา อตฺตา, อาตุมา.

जेथे उपद्रव नष्ट होतात ते 'खेम' (क्षेम), ज्याच्यापासून भ्यावे असा तो 'भेम', किंवा ज्याच्यापासून लोक भ्यातात तो 'भेम', जो किरणे पसरवतो तो 'सोम', जो शब्द करतो किंवा जातो तो 'रोम', ज्याच्याद्वारे हवन केले जाते तो 'होम', प्रतिलोम रूपाने (प्रतिकूलतेने) जो वाहतो किंवा जातो तो 'वाम', किंवा कनिष्ठतेने जो वाहतो किंवा प्रवृत्त होतो तो 'वाम', जो कंपित करतो तो 'धूम', श्रेष्ठत्वामुळे ज्याच्यामध्ये चित्त प्रवृत्त होते ते 'हेम' (सुवर्ण), जे कापले जावे ते 'लोम', किंवा जे मांस आणि त्वचेला छेदते ते 'लोम', प्रिय असणे म्हणजे 'पेम' (प्रेम), किंवा ज्याच्यावर प्रेम केले जावे ते 'पेम', जो सुख-दुःखाचा उपभोग घेतो तो 'अत्ता' (आत्मा), किंवा जो जन्म, जरा, मरण इत्यादींद्वारे खाल्ला जातो तो 'अत्ता' किंवा 'आतुमा'.

๖๒๘, ๖๕๓. สมาทีหิ [Pg.290] ถ มา.

६२८, ६५३. 'सम' इत्यादी धातूंहून 'थ' आणि 'म' प्रत्यय होतात.

สมุ ทมุ ทร รห ทุ หิ สิ ภี ทา ยา สา ฐาภสอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ถ ม ปจฺจยา โหนฺติ.

'समु', 'दमु', 'दर', 'रह', 'दु', 'हि', 'सि', 'भी', 'दा', 'या', 'सा', 'ठा', 'भस' इत्यादी धातूंहून 'थ' आणि 'म' प्रत्यय होतात.

สเมตีติ สมโถ, ทมตีติ ทมโถ, ทมนํ วา ทมโถ, ทมิตพฺโพติ วา ทมโถ, ทรตีติ ทรโถ, ชิณฺณภาวํ รหิสฺสติ คณฺหิสฺสตีติ รโถ, ทพฺพสมฺภาเร รหติ คณฺหาตีติ วา รโถ, ทวติ คจฺฉตีติ ทุโม, ทวติ วุทฺธิ วิรุฬฺหิ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ อุทฺธํ วา ทุโม, ปถวีปพฺพตาทีสุ คจฺฉติ ปตตีติ หิโม, กมฺมวาจาย พนฺธติ เอตฺถาติ สีมา. พนฺธิตพฺพาติ วา สีมา. ภายนฺติ เอตสฺมาติ ภีโม, สตฺเต อวขณฺเฑนฺติ นิวาเรนฺติ เอเตนาติ ทาโม, มูสิกาทีหิ ขาทียติ อวขณฺฑียตีติ วา ทาโม, ยาติ คจฺฉตีติ ยาโม, ปเรสํ จิตฺตํ คณฺหิตุํ สมตฺเถตีติ สาโม, ติฏฺฐนฺติ เอเตนาติ ถาโม, ภสติ ภสฺมีกรียตีติ ภสฺมา.

जो शांत करतो तो 'समथ' (शमथ), जो दमन करतो तो 'दमथ', किंवा दमन करणे म्हणजे 'दमथ', किंवा ज्याचे दमन केले जावे तो 'दमथ', जो पीडा देतो तो 'दरथ', जो जीर्ण भाव प्राप्त करतो तो 'रथ', किंवा जो लाकूड इत्यादी सामग्री ग्रहण करतो तो 'रथ', जो वेगाने वाढतो तो 'दुम' (वृक्ष), किंवा जो वरच्या दिशेने वृद्धी आणि प्रगती प्राप्त करतो तो 'दुम', जो पृथ्वी, पर्वत इत्यादींवर पडतो तो 'हिम', जेथे संघ कर्माच्या वाचनाने सीमा निश्चित केली जाते ती 'सीमा', किंवा जी बांधली जावी ती 'सीमा', ज्याच्यापासून लोक भ्यातात तो 'भीम', ज्याच्याद्वारे प्राण्यांना रोखले जाते तो 'दाम', किंवा जो उंदीर इत्यादींद्वारे कुरतडला जातो तो 'दाम', जो जातो तो 'याम', जो इतरांचे चित्त जिंकण्यास समर्थ करतो तो 'साम', ज्याच्याद्वारे स्थिर राहतात ते 'थाम' (सामर्थ्य), जे जळते किंवा भस्म केले जाते ते 'भस्मा' (भस्म).

๖๒๙, ๕๖๙. คหสฺสุ’ปธสฺเส วา.

६२९, ५६९. 'गह' या धातूच्या उपधेतील 'अ' च्या जागी विकल्पेकरून 'ए' होतो.

คหอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส อุปธสฺส อการสฺส เอตฺต โหติ วา.

'गह' या धातूच्या उपधेतील 'अ' काराच्या जागी विकल्पेकरून 'ए' कार होतो.

ทพฺพสมฺภาร คณฺหาตีติ เคหํ, คหํ.

जे लाकूड इत्यादी सामग्री ग्रहण करते (धारण करते) ते 'गेह' किंवा 'गह' (घर).

๖๓๐, ๖๕๔. มสุสฺส [Pg.291] สุสฺส จฺฉร จฺเฉรา.

६३०, ६५४. 'मसु' या प्रातिपदिकाच्या 'सु' च्या जागी 'च्छर' आणि 'च्छेर' हे आदेश होतात.

มสุอิจฺเจตสฺส ปาฏิปทิกสฺส สุสฺส จฺฉรจฺเฉราเทสา โหนฺติ.

'मसु' या प्रातिपदिकाच्या 'सु' च्या जागी 'च्छर' आणि 'च्छेर' हे आदेश होतात.

มจฺฉรตีติ มจฺฉโร, เอวํ มจฺเฉโร.

जो मत्सर (कंजूषपणा) करतो तो 'मच्छर' (मत्सर), याचप्रमाणे 'मच्छेर' होतो.

๖๓๑, ๖๕๕. อาปุพฺพจรสฺส จ.

६३१, ६५५. 'आ' पूर्वपद असलेल्या 'चर' धातूच्या जागी 'च्छरिय', 'च्छर' आणि 'च्छेर' हे आदेश होतात, आणि 'आ' चा र्‍हस्व होतो.

อาปุพฺพสฺส จรอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส จฺฉริยจฺฉรจฺเฉรา เทสา โหนฺติ, อาปุพฺพสฺส จ รสฺโส โหติ.

'आ' पूर्वपद असलेल्या 'चर' या धातूच्या जागी 'च्छरिय', 'च्छर' आणि 'च्छेर' हे आदेश होतात, आणि 'आ' चा र्‍हस्व होतो.

อาภุโส จริตพฺพนฺติ อจฺฉริยํ. เอวํ อจฺฉรํ, อจฺเฉรํ.

जे वारंवार आचरले जावे ते 'अच्छरिय' (आश्चर्य). याचप्रमाणे 'अच्छर' आणि 'अच्छेर' होतात.

จคฺคหเณน มสุสฺส สุสฺสาปิ จฺฉริยาเทโส โหติ, มจฺฉริยํ.

'च' च्या ग्रहणाने 'मसु' च्या 'सु' च्या जागी देखील 'च्छरिय' आदेश होतो, जसे - 'मच्छरिय' (मत्सर).

๖๓๒, ๖๕๖. อล กล สเลหิ ลยา.

६३२, ६५६. 'अल', 'कल' आणि 'सल' या धातूंहून 'ल' आणि 'य' प्रत्यय होतात.

อล กล สลอิจฺเจเตหิ ธาตูหิ ล ยปจฺจยา โหนฺติ.

'अल', 'कल' आणि 'सल' या धातूंहून 'ल' आणि 'य' प्रत्यय होतात.

อลติ สมตฺเถตีติ อลฺลํ, กลิตพฺพํ สงฺขฺยาตพฺพนฺติ กลฺลํ, สลติ คจฺฉติ ปวิสตีติ สลฺลํ. เอวํ อลฺยํ, กลฺยํ, สลฺยํ.

जे समर्थ करते ते 'अल्ल', जे मोजले जावे किंवा जाणले जावे ते 'कल्ल' (योग्य/कुशल), जे टोचते किंवा प्रवेश करते ते 'sallaṃ' (शल्य). याचप्रमाणे 'अल्य', 'कल्य' आणि 'सल्य' होतात.

๖๓๓, ๖๕๗. ยาณ [Pg.292] ลาณา.

६३३, ६५७. 'याण' आणि 'लाण' हे प्रत्यय होतात.

เตหิ กล สลอิจฺเจเตหิ ธาตูหิ ยาณ ลาณปจฺจยา โหนฺติ.

त्या 'कल' आणि 'सल' या धातूंहून 'याण' आणि 'लाण' प्रत्यय होतात.

กลิตพฺพํ สงฺขฺยาตพฺพนฺติ กลฺยาณํ, คณโต ปฏิกฺกมิตฺวา สลนฺติ เอตฺถาติ ปฏิสลฺยาณํ. เอวํ สลฺลาโณ, ปฏิสลฺลาโณ.

जे मोजले जावे किंवा प्रशंसनीय असावे ते 'कल्याण', समूहापासून दूर जाऊन जेथे प्रवेश केला जातो ते 'पटिसल्याण' (प्रतिसंलयन/एकांतवास). याचप्रमाणे 'सल्लाण' आणि 'पटिसल्लाण' होतात.

๖๓๔, ๖๕๘. มถิสฺส ถสฺส โล จ.

६३४, ६५८. 'मथ' या धातूच्या 'थ' च्या जागी 'ल' होतो आणि 'च' च्या ग्रहणाने द्वित्व होते.

มถอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส ถสฺส ลาเทโสโหติ. อญฺญมญฺญํ มถติ วิโลฬตีติ มลฺโล, มลฺลํ.

'मथ' या धातूच्या 'थ' च्या जागी 'ल' आदेश होतो. जे परस्परांना मथित (मंथन) किंवा विलोडित करते तो 'मल्ल' किंवा 'मल्ल' (भांडे).

จคฺคหเณน ลโต โก จ อาคโม โหติ. มลฺลโก, มลฺลกํ.

'च' च्या ग्रहणाने 'ल' नंतर 'क' चा आगम देखील होतो, जसे - 'मल्लक' (mallako), 'मल्लक' (mallakaṃ).

๖๓๕, ๕๕๙. เปสาติสคฺคปตฺตกาเลสุกิจฺจา.

६३५, ५५९. 'प्रेषण' (पाठवणे), 'अनुमती' (अतिसर्ग) आणि 'योग्य वेळ' (प्राप्तकाल) या अर्थांमध्ये 'किच्च' प्रत्यय होतात.

เปส อติสคฺค ปตฺตกาลอิจฺเจเตสฺวตฺเถสุ กิจฺจปจฺจยา โหนฺติ.

'प्रेषण', 'अनुमती' आणि 'योग्य वेळ' या अर्थांमध्ये 'किच्च' प्रत्यय होतात.

กตฺตพฺพํ กมฺมํ ภวตา, กรณียํ กิจฺจํ ภวตา, โภตฺตพฺพํ โภชนํ ภวตา, โภชนียํ โภชนํ ภวตา, อชฺฌยิตพฺพํ อชฺเฌยฺยํ ภวตา, อชฺฌยนียํ อชฺเฌยฺยํ ภวตา.

आपल्याद्वारे कर्म केले जावे, आपल्याद्वारे कर्तव्य केले जावे, आपल्याद्वारे भोजन केले जावे, आपल्याद्वारे भोजन केले जावे, आपल्याद्वारे अध्ययन केले जावे, आपल्याद्वारे अध्ययन केले जावे.

๖๓๖, ๖๕๙. อวสฺสกา’ธมิเณสุ [Pg.293] ณี จ.

६३६, ६५९. 'अनिवार्यता' (अवश्यक) आणि 'ऋण' (कर्जदार) या अर्थांमध्ये 'णी' प्रत्यय होतो, आणि 'किच्च' प्रत्यय देखील होतात.

อวสฺสก อธมิณอิจฺเจเตสฺวตฺเถสุ ณีปจฺจโย โหติ, กิจฺจา จ.

'अनिवार्यता' आणि 'ऋण' या अर्थांमध्ये 'णी' प्रत्यय होतो, आणि 'किच्च' प्रत्यय देखील होतात.

อวสฺสเต ตาว – การีสิ เม กมฺมํ อวสฺสํ หารีสิ เม ภารํ อวสฺสํ.

प्रथम अनिवार्यतेच्या अर्थात – 'तू माझे काम नक्कीच करशील', 'तू माझा भार नक्कीच वाहशील'.

อธมิเณ – ทายีสิ เม สตํ อิณํ, ธารีสิ เม สหสฺสํ อิณํ.

ऋणाच्या अर्थात – 'तू मला शंभर कर्ज देणे आहेस', 'तू मला हजार कर्ज देणे आहेस'.

กิจฺจา จ – ทาตพฺพํ เม ภวตา สตํ อิณํ. ธารยิตพฺพํ เม ภวตา สหสฺสํ อิณํ, กตฺตพฺพํ เม ภวตา เคหํ, กรณียํ เม ภวตา กิจฺจํ, การิยํ เม ภวตา สยนํ.

आणि 'किच्च' प्रत्ययांच्या बाबतीत – 'आपल्याद्वारे मला शंभर कर्ज दिले जावे', 'आपल्याद्वारे मला हजार कर्ज दिले जावे', 'आपल्याद्वारे घर बनवले जावे', 'आपल्याद्वारे कर्तव्य केले जावे', 'आपल्याद्वारे शयन (बिछाना) तयार केले जावे'.

๖๓๗, ๐. อรหสกฺกาทีหิ ตุํ.

६३७, ०. 'अरह', 'सक्क' इत्यादी शब्दांच्या योगात सर्व धातूंहून 'तुं' प्रत्यय होतो.

อรห สกฺก ภพฺพอิจฺเจวมาทีหิ ปโยเค สติ สพฺพธาตูหิ ตุํปจฺจโย โหติ.

'अरह', 'सक्क', 'भब्ब' इत्यादी शब्दांचा प्रयोग असताना सर्व धातूंहून 'तुं' प्रत्यय होतो.

อรหา ภวํ วตฺตุํ, อรหา ภวํ กตฺตุํ, สกฺกา ภวํ หนฺตุํ, สกฺกา ภวํ ชเนตุํ, ชนิตุํ, ภวิตุํ, สกฺกา ภวํ ทาตุํ, สกฺกา ภวํ คนฺตุํ, ตพฺโพ ภวํ ชเนตุํ อิจฺเจวมาทิ.

आपण बोलण्यास योग्य आहात, आपण करण्यास योग्य आहात, आपण मारण्यास समर्थ आहात, आपण उत्पन्न करण्यास, होण्यास समर्थ आहात, आपण देण्यास समर्थ आहात, आपण जाण्यास समर्थ आहात, आपण उत्पन्न करण्यास योग्य आहात इत्यादी.

๖๓๘, ๖๖๐. วชาทีหิปพฺพชฺชาทโย [Pg.294] นิปฺปชฺชนฺเต.

६३८, ६६०. 'वज' इत्यादी धातूंपासून 'पब्बज्जा' (प्रव्रज्या/दीक्षा) इत्यादी शब्द सिद्ध होतात.

วชอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ, อุปสคฺคปจฺจยาทีหิ จ ปพฺพชฺชาทโย สทฺทา นิปฺปชฺชนฺเต.

'वज' इत्यादी धातूंपासून आणि उपसर्ग, प्रत्यय इत्यादींपासून 'पब्बज्जा' इत्यादी शब्द सिद्ध होतात.

ปฐมเมว วชิตพฺพาติ ปพฺพชฺชา, อิญฺชนํ เอชฺชา, สมชฺชนํ สมชฺชา, นิสีทนํ นิสชฺชา, วิชานนํ วิชฺชา วิสชฺชนํ วิสชฺชา, ปทนํ ปชฺชา, หนนํ วชฺฌา, เอสนํ อิจฺฉา, อติเอสนํ อติจฺฉา, สทนํ สชฺชา, สยนฺติ เอตฺถาติ เสยฺยา, สมฺมา จิตฺตํ นิเธติ เอตายาติ สทฺธา, จริตพฺพา จริยา, กรณํ กิริยา, รุชนํ รุจฺฉา, ปทนํ ปจฺฉา, ริญฺจนํ ริจฺฉา, ติกิจฺฉนํ ติติจฺฉา, สํโกจนํ สํกุจฺฉา, มทนํ มจฺฉา, ลภนํ ลจฺฉา, รทิหพฺพาติ รจฺฉา, รทนํ วิเลขนํ วารจฺฉา, อโธ ภาเคน คจฺฉตีติ ติรจฺฉา, ติรจฺฉาโน, อชนํ อจฺฉา, ติติกฺขตีติ ติติกฺขา, สห อาคมนํ สาคจฺฉา, ทุฏฺฐุ ภกฺขนํ โทภจฺฉา, ทุฏฺฐุ โรสนํ ทุรุจฺฉา, ปุจฺฉนํ ปุจฺฉา, มุหนํ มุจฺฉา, วสนํ วจฺฉา, กจนํ กจฺฉา, สห กถนํ สากจฺฉา, ตุทนํ ตุจฺฉา, วิสนํ วิจฺฉา, ปิสนํ ปิจฺฉิลฺลา, สุขทุกฺขํ มุทติ ภกฺขตีติ มจฺโฉ[Pg.295], สตฺตานํ ปาณํ มุเสติ จเชตีติ มจฺจุ, สตนํ สจฺจํ, อุทฺธํ ธุนาติ กมฺปตีติ อุทฺธจฺจํ, นฏนํ นจฺจํ, นิตนํ นิจฺจํ, ตถนํ ตจฺฉํ อิจฺเจวมาทิ.

प्रथमच जाणे योग्य आहे म्हणून 'पब्बज्जा' (प्रव्रज्या), कंप पावणे म्हणजे 'एज्जा', एकत्र येणे म्हणजे 'समज्जा', बसणे म्हणजे 'निसज्जा', विशेष जाणणे म्हणजे 'विज्जा' (विद्या), विसर्जन करणे म्हणजे 'विसज्जा', गमन करणे म्हणजे 'पज्जा', वध करणे म्हणजे 'वज्झा', इच्छा करणे म्हणजे 'इच्छा', अति-इच्छा करणे म्हणजे 'अतिच्छा', बसणे म्हणजे 'सज्जा', येथे झोपतात म्हणून 'सेय्या' (शय्या), जिच्याद्वारे चित्त चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित केले जाते ती 'सद्धा' (श्रद्धा), आचरण करण्यास योग्य ती 'चरिया' (चर्या), करणे म्हणजे 'किरिया' (क्रिया), पीडा होणे म्हणजे 'रुच्छा', गमन करणे म्हणजे 'पच्छा', रिक्त करणे म्हणजे 'रिच्छा', चिकित्सा करणे म्हणजे 'तितिच्छा' (तितिक्षा), संकोच करणे म्हणजे 'संकुच्छा', मद होणे म्हणजे 'मच्छा', लाभ होणे म्हणजे 'लच्छा', खोदण्यास योग्य ती 'रच्छा', खोदणे किंवा खरवडणे म्हणजे 'आरच्छा', आडव्या भागाने जातो तो 'तिरच्छा' किंवा 'तिरच्छानो' (तिर्यक/प्राणी), गमन करणे म्हणजे 'अच्छा', सहन करतो ती 'तितिक्खा' (तितिक्षा), एकत्र येणे म्हणजे 'सागच्छा', वाईट रीतीने खाणे म्हणजे 'दोभच्छा', वाईट रीतीने रागवणे म्हणजे 'दुरुच्छा', विचारणे म्हणजे 'पुच्छा', मोहित होणे म्हणजे 'मुच्छा' (मूर्च्छा), राहणे म्हणजे 'वच्छा', बांधणे म्हणजे 'कच्छा', एकत्र बोलणे म्हणजे 'साकच्छा' (साकच्छ/चर्चा), टोचणे म्हणजे 'तुच्छा', प्रवेश करणे म्हणजे 'विच्छा', पिष्ट करणे म्हणजे 'पिच्छिल्ला', सुख-दुःखात आनंद मानतो तो 'मच्छो' (मासा), प्राण्यांचे प्राण हरण करतो तो 'मच्चु' (मृत्यू), सत्य असणे म्हणजे 'सच्चं' (सत्य), वरच्या दिशेने चंचल होतो ते 'उद्धच्चं' (उद्धत्य), नृत्य करणे म्हणजे 'नच्चं' (नृत्य), नित्य असणे म्हणजे 'निच्चं' (नित्य), तथ्य असणे म्हणजे 'तच्छं' (तथ्य) इत्यादी.

๖๓๙, ๕๘๕. กฺวิโลโป จ.

६३९, ५८५. आणि 'क्वि' चा लोप होतो.

กฺวิโลโป โหติ, ปุน จ นิปฺปชฺชนฺเต.

'क्वि' प्रत्ययाचा लोप होतो, आणि पुन्हा ते (शब्द) सिद्ध होतात.

วิวิเธหิ สีลาทิคุเณหิ ภวตีติ วิภู, วิเสเสน วา ภวตีติ วิภู, สยํ อตฺตนา ภวตีติ สยมฺภู, อภิวิตฺวา ภวตีติ อภิภู, สํ สุฏฺฐุ ธุนาติ กมฺปตีติ สนฺธู, วิเสเสน ภาติ ทิพฺพตีติ วิภา, นิสฺเสเสน ภาติ ทิพฺพตีติ นิภา, ปกาเรน ภาติ ทิพฺพตีติ ปภา, สห ภาสนฺติ เอตฺถาติ สภา, อาภุโส ภาติ ทิพฺพตีติ อาภา, ภุเชน กุฏิเลน คจฺฉตีติ ภุชโค, ตุริตตุริโต คจฺฉตีติ ตุรโค, สํ สุฏฺฐุ ปถวึ ขนตีติ สงฺโข, วิเสเสน ยมติ อุปรมตีติ วิโย, สุฏฺฐุ มนติ ชานาตีติ สุโม, ปริ สมนฺตโต ตโนติ วิตฺถาเรตีติ ปริโต อิจฺเจวมาทิ.

विविध शील इत्यादी गुणांनी युक्त असतो म्हणून 'विभू', किंवा विशेष रूपाने अस्तित्वात असतो म्हणून 'विभू'; स्वतःहून (स्वतःच्या बळावर) उत्पन्न होतो म्हणून 'सयंभू' (स्वयंभू); सर्वांवर मात करून राहतो म्हणून 'अभिभू'; चांगल्या प्रकारे कंपित करतो म्हणून 'सन्धू'; विशेष रूपाने चमकते म्हणून 'विभा'; पूर्णपणे चमकते म्हणून 'निभा'; प्रकर्षाने चमकते म्हणून 'पभा' (प्रभा); जेथे एकत्र येऊन बोलतात ती 'सभा'; सर्व बाजूंनी चमकते म्हणून 'आभा'; वक्र गतीने चालतो म्हणून 'भुजगो' (भुजंग); वेगाने धावतो म्हणून 'तुरगो' (घोडा); चांगल्या प्रकारे पृथ्वी खणतो म्हणून 'संखो' (शंख); विशेष रूपाने शांत होतो म्हणून 'वियो'; चांगल्या प्रकारे जाणतो म्हणून 'सुमो'; चहूबाजूंनी विस्तार करतो म्हणून 'परितो' इत्यादी शब्द सिद्ध होतात.

๖๔๐, ๐. สจชานํ กคา ณานุพนฺเธ.

६४०, ०. 'ण' अनुबंध (इत्-संज्ञा) असलेला प्रत्यय पर असताना, 'च' आणि 'ज' अंत असणाऱ्या धातूंच्या 'च' आणि 'ज' च्या जागी अनुक्रमे 'क' आणि 'ग' हे आदेश होतात.

สจ ชานํ ธาตูนมนฺตานํ จชานํ กคาเทสา โหนฺติ ยถาสงฺขฺยํ ณานุพนฺเธ ปจฺจเย ปเร.

'ण' अनुबंध असलेला प्रत्यय नंतर आला असता, 'च' आणि 'ज' अंत असणाऱ्या धातूंच्या शेवटी असणाऱ्या 'च' आणि 'ज' च्या जागी अनुक्रमे 'क' आणि 'ग' हे आदेश होतात.

โอโก[Pg.296], ปาโก, เสโก, โสโก, วิเวโก, จาโค, โยโค, โภโค, โรโค, ราโค, ภาโค, ภงฺโค, รงฺโค, สงฺโค.

ओको, पाको, सेको, सोको, विवेको, चागो, योगो, भोगो, रोगो, रागो, भागो, भङ्गो, रङ्गो, सङ्गो.

๖๔๑, ๕๗๒. นุทาทีหิ ยุณฺวูนมนานนากานนกา สการิเตหิ จ.

६४१, ५७२. 'नुद' इत्यादी धातूंहून आणि प्रयोजक (कारित) प्रत्ययान्त धातूंहून 'यु' आणि 'ण्वु' या प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'अन', 'आनन', 'अक' आणि 'आननक' हे आदेश होतात.

นุท สูท ชน สุ ลู หุ ปุ ภู ญา อ ส สมุอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ, ผนฺท จิติ อาณ อิจฺเจวมาทีหิ สการิเตหิ จ ยุณฺวูนํ ปจฺจยานํ อน อานน อก อานนกาเทสา โหนฺติ ยถาสงฺขฺยํ กตฺตริ, ภาวกรเณสุ จ.

'नुद', 'सूद', 'जन', 'सु', 'लू', 'हु', 'पु', 'भू', 'ञा' (ज्ञा), 'अस', 'समु' इत्यादी धातूंहून आणि 'फन्द', 'चिति', 'आण' इत्यादी प्रयोजक (कारित) धातूंहून 'यु' आणि 'ण्वु' या प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'अन', 'आनन', 'अक' आणि 'आननक' हे आदेश कर्ता, भाव आणि करण अर्थांमध्ये होतात.

กตฺตริ ตาว – ปนุทตีติ ปนูทโน. เอวํ สูทโน, ชนโน, สวโณ, ลวโน, หวโน, ปวโน, ภวโน, ญาโณ, อสโน, สมโณ.

प्रथम कर्ता अर्थात – 'पनुदतीति पनूदनो' (जो दूर करतो तो पनूदनो). याचप्रमाणे – सूदनो, जननो, सवणो, लवनो, हवनो, पवनो, भवनो, ञाणो (ज्ञान), असनो, समणो (श्रमण).

ภาเว จ – ปนุทเต ปนูทนํ. เอวํ สูทนํ, ชนนํ, สวณํ, ลวนํ, หวนํ, ปวนํ, ภวนํ, ญาณํ, อสนํ, สมณํ, สญฺชานนํ, กุยเต กานนํ.

आणि भाव अर्थात – 'पनुदते पनूदनं' (दूर करणे म्हणजे पनूदनं). याचप्रमाणे – सूदनं, जननं, सवणं, लवनं, हवनं, पवनं, भवनं, ञाणं (ज्ञान), असनं, समणं, सञ्जाननं, 'कुयते काननं' (करणे म्हणजे काननं).

การิเต จ – ผนฺทาปียเต ผนฺทาปนํ, เจตาปียเต เจตาปนํ, อาณาปียเต อาณาปนํ.

आणि प्रयोजक (कारित) अर्थात – 'फन्दापीयते फन्दापनं' (कंपित करवणे म्हणजे फन्दापनं), 'चेतापीयते चेतापनं' (चेतनावान करवणे म्हणजे चेतापनं), 'आणापीयते आणापनं' (आज्ञा देववणे म्हणजे आणापनं).

กรเณ – นุทนฺติ อเนนาติ นูทนํ, เอวํ สูทนํ, ชนนํ, สวณํ, ลวณํ, หวนํ, ปวนํ, ภคนํ, ญาณํ, อสนํ, สวณํ.

करण अर्थात – 'नुदन्ति अनेनाति नूदनं' (ज्याद्वारे दूर करतात ते नूदनं). याचप्रमाणे – सूदनं, जननं, सवणं, लवणं, हवनं, पवनं, भगनं, ञाणं (ज्ञान), असनं, सवणं.

ปุน [Pg.297] กตฺตริ – นุทตีติ นูทโก, สูทตีติ สูทธกา, ชเนตีติ ชนโก, สุโณตีติ สาวโก, ลุนาตีติ ลาวโก, ชุโหตีติ หาวโก, ปุนาตีติ ปาวโก, ภวตีติ ภาวโก, ชานาตีติ ชานโก, อสตีติ อสโก, อุปาสตีติ อุปาสโก, สเมตีติ สมโก.

पुन्हा कर्ता अर्थात – 'नुदतीति नूदको' (जो दूर करतो तो नूदको), 'सूदतीति सूदधका' (जो शिजवतो/नाश करतो तो सूदधका), 'जनेतीति जनको' (जो जन्म देतो तो जनको), 'सुणोतीति सावको' (जो ऐकतो तो सावको - श्रावक), 'लुनातीति लावको' (जो कापतो तो लावको), 'जुहोतीति हावको' (जो हवन करतो तो हावको), 'पुनातीति पावको' (जो पवित्र करतो तो पावको), 'भवतीति भावको' (जो अस्तित्वात येतो तो भावको), 'जानातीति जानको' (जो जाणतो तो जानको), 'असतीति असको' (जो उपभोग घेतो तो असको), 'उपासतीति उपासको' (जो सेवा करतो तो उपासको), 'समेतीति समको' (जो शांत करतो तो समको).

การิเต ตุ – ผนฺทาปยตีติ ผนฺทาปยโก. เอวํ อาณาปยโก, เจตาปยโก, สญฺชานนโก.

प्रयोजक (कारित) अर्थात तर – 'फन्दापयतीति फन्दापयको' (जो कंपित करवतो तो फन्दापयको). याचप्रमाणे – आणापयको, चेतापयको, सञ्जाननको.

๖๔๒, ๕๘๘. อิ ย ต ม กิ เอ สาน’มนฺตสฺสโร ทีฆํ กฺวจิ ทุ ส สฺส คุณํ โท รํ สกฺขี จ.

६४२, ५८८. 'इ', 'य', 'त', 'म', 'कि', 'ए', 'स' या सर्वनामांच्या शेवटी असणारा स्वर काही वेळा दीर्घ होतो; काही वेळा 'दु' आणि 'स' या धातूंच्या 'उ' काराला गुण होतो, 'द' काराचा 'र' कार होतो, आणि धातूच्या शेवटी असणाऱ्या 'स' च्या जागी अनुक्रमे 'स', 'क्ख', 'ई' हे आदेश होतात.

อิย ต ม กิ เอ สอิจฺเจเตสํ สพฺพนามานมนฺโต สโร ทีฆมาปชฺชเต, กฺวจิ ทุสอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส อุกาโร คุณมาปชฺชเต, ทกาโร รการมาปชฺชเต, ธาตฺวนฺตสฺส สสฺส จ ส กฺข อีอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ ยถาสมฺภวํ. เอเต สทฺทา สเกน สเกน นาเมน ยถานุปโรเธน พุทฺธสาสเน ปจฺฉา ปุน นิปฺปชฺชนฺเต.

'इय', 'त', 'म', 'कि', 'ए', 'स' या सर्वनामांच्या शेवटी असणारा स्वर दीर्घ होतो; काही वेळा 'दु' या धातूच्या 'उ' काराला गुण होतो, 'द' काराचा 'र' कार होतो, आणि धातूच्या शेवटी असणाऱ्या 'स' च्या जागी यथासंभव 'स', 'क्ख', 'ई' हे आदेश होतात. हे शब्द आपापल्या नावाने बुद्धशासनात (बुद्धांच्या उपदेशात) नंतर कोणत्याही विरोधाशिवाय पुन्हा सिद्ध होतात.

อิมมิว นํ ปสฺสตีติ อีทิโส, ยมิว นํ ปสฺสตีติ ยาทิโส, ตมิว นํ ปสฺสตีติ ตาทิโส, มมิว นํ ปสฺสตีติ มาทิโส, กิมิว นํ ปสฺสตีติ กีทิโส, เอตมิว นํ ปสฺสตีติ เอทิโส, สมานมิว นํ ปสฺสตีติ สาทิโส[Pg.298]. อิมมิว นํ ปสฺสตีติ อีริโส, ยมิว นํ ปสฺสตีติ ยาริโส, ตมิว นํ ปสฺสตีติ ตาริโส, มมิว นํ ปสฺสตีติ มาริโส, กิมิว นํ ปสฺสตีติ กีริโส, เอตมิว นํ ปสฺสตีติ เอริโส, สมานมิว นํ ปสฺสตีติ สาริโส. อิมมิว นํ ปสฺสตีติ อีทิกฺโข, ยมิว นํ ปสฺสตีติ ยาทิกฺโข, ตมิว นํ ปสฺสตีติ ตาทิกฺโข, เอวํ มาทิกฺโข, กีทิกฺโข, เอทิกฺโข, สาทิกฺโข. อีที, ยาที, ตาที, มาที, กีที, เอที, สาที.

याच्यासारखा त्याला पाहतो म्हणून 'ईदिसो', ज्याच्यासारखा त्याला पाहतो म्हणून 'यादिसो', त्याच्यासारखा त्याला पाहतो म्हणून 'तादिसो', माझ्यासारखा त्याला पाहतो म्हणून 'मादिसो', कोणासारखा त्याला पाहतो म्हणून 'कीदिसो', याच्यासारखा त्याला पाहतो म्हणून 'एदिसो', समान पाहतो म्हणून 'सादिसो'. याच्यासारखा त्याला पाहतो म्हणून 'ईरिसो', ज्याच्यासारखा त्याला पाहतो म्हणून 'यारिसो', त्याच्यासारखा त्याला पाहतो म्हणून 'तारिसो', माझ्यासारखा त्याला पाहतो म्हणून 'मारिसो', कोणासारखा त्याला पाहतो म्हणून 'कीरिसो', याच्यासारखा त्याला पाहतो म्हणून 'एरिसो', समान पाहतो म्हणून 'सारिसो'. याच्यासारखा त्याला पाहतो म्हणून 'ईदिक्खो', ज्याच्यासारखा त्याला पाहतो म्हणून 'यादिक्खो', त्याच्यासारखा त्याला पाहतो म्हणून 'तादिक्खो'; याचप्रमाणे मादिक्खो, कीदिक्खो, एदिक्खो, सादिक्खो. तसेच ईदी, यादी, तादी, मादी, कीदी, एदी, सादी हे शब्द सिद्ध होतात.

จคฺคหเณน เตสเมว สทฺทานํ อิยอิจฺเจวมาทีนมนฺโต จ สโร กฺวจิ ทีฆตฺถมาหุ. อีทิกฺโข, ยาทิกฺโข, ตาทิกฺโข, มาทิกฺโข, กีทิกฺโข, เอทิกฺโข, สาทิกฺโข. อิทิโส, สทิโส, สริโส, สริกฺโข.

'च' च्या ग्रहणाने त्याच 'इय' इत्यादी शब्दांच्या शेवटी असणारा स्वर काही वेळा दीर्घ होतो असे म्हणतात. जसे की – ईदिक्खो, यादिक्खो, तादिक्खो, मादिक्खो, कीदिक्खो, एदिक्खो, सादिक्खो. तसेच – इदिसो, सदिसो, सरिसो, सरिक्खो.

๖๔๓, ๖๓๕. ภฺยาทีหิ มติ พุธิ ปูชาทีหิ จ ตฺโต.

६४३, ६३५. 'भी' इत्यादी धातूंहून आणि 'मति', 'बुधि', 'पूजा' इत्यादींहून 'त्त' (त) प्रत्यय होतो.

ภีอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ, มติ. พุธิ ปูชาทิโต จ ตฺต ปจฺจโย โหติ.

'भी' इत्यादी धातूंहून आणि 'मति', 'बुधि', 'पूजा' इत्यादींहून 'त्त' प्रत्यय होतो.

ภายิตพฺโพติ ภีโต, สุปิตพฺโพติ สุตฺโต, มิชฺชิตพฺโพ สิเนเหตพฺโพติ มิตฺโต, สมฺมนฺนิตพฺโพติ สมฺมโต, สํ สุฏฺฐุ มานิตพฺโพ ปูเชตพฺโพติ สมฺมโต, สมฺมานียิตฺถาติ สมฺมโต, สํกปฺปียเตติ สงฺกปฺปิโต[Pg.299], สํกปฺปียิตฺถาติ สงฺกปฺปิโต, สมฺปาทียเตติ สมฺปาทิโต, สมฺปาทียิตฺถาติ สมฺปาทิโต, อวธารียเตติ อวธาริโต, อวธารียิตฺถาติ อวธาริโต, พุชฺฌิตพฺโพ ญาตพฺโพติ พุทฺโธ, อชฺฌยิตพฺโพติ อิโต, เอตพฺโพ คนฺตพฺโพติ อิโต, วิทิตพฺโพ ญาตพฺโพติ วิทิโต, ตกฺกียเตติ ตกฺกิโต, ปูชียเตติ ปูชิโต, ปูชียิตฺถาติ ปูชิโต, อปจายิตพฺโพติ อปจายิโต, มานิตพฺโพ ปูเชตพฺโพติ มานิโต, อปจียเตติ อปจิโต, วนฺทียเตติ วนฺทิโต, วนฺทียิตฺถาติ วนฺทิโต, สกฺกรียเตติ สกฺการิโต, สกฺกรียิตฺถาติ สกฺการิโต.

भीती बाळगावी असा तो 'भीतो'; निजावे असा तो 'सुत्तो'; स्नेह करावा असा तो 'मित्तो'; संमती द्यावी असा तो 'सम्मतो'; चांगल्या प्रकारे मान द्यावा किंवा पूजा करावी असा तो 'सम्मतो'; ज्याचा सन्मान केला गेला तो 'सम्मतो'; ज्याचा संकल्प केला जातो तो 'सङ्कप्पितो'; ज्याचा संकल्प केला गेला तो 'सङ्कप्पितो'; जे संपादन केले जाते ते 'सम्पादितो'; जे संपादन केले गेले ते 'सम्पादितो'; जे निश्चित केले जाते ते 'अवधारितो'; जे निश्चित केले गेले ते 'अवधारितो'; जे जाणावे किंवा समजून घ्यावे तो 'बुद्धो'; अध्ययन करावे असा तो 'इतो'; जावे असा तो 'इतो'; जाणावे असा तो 'विदितो'; ज्याचा तर्क केला जातो तो 'तक्कितो'; ज्याची पूजा केली जाते तो 'पूजितो'; ज्याची पूजा केली गेली तो 'पूजितो'; आदर करावा असा तो 'अपचायितो'; मान द्यावा किंवा पूजा करावी असा तो 'मानितो'; ज्याचा आदर केला जातो तो 'अपचितो'; ज्याला वंदन केले जाते तो 'वन्दितो'; ज्याला वंदन केले गेले तो 'वन्दितो'; ज्याचा सत्कार केला जातो तो 'सक्कारितो'; ज्याचा सत्कार केला गेला तो 'सक्कारितो' हे शब्द सिद्ध होतात.

๖๔๔, ๖๖๑. เวปุ สี ทว วมุ กุ ทา ภู หฺวาทีหิ ถุ ตฺติม ณิมา นิพฺพตฺเต.

६४४, ६६१. 'वेपु', 'सी', 'दव', 'वमु', 'कु', 'दा', 'भू', 'ह्वे' इत्यादी धातूंहून 'उत्पन्न झालेला' (निर्वृत्त) या अर्थात यथासंभव 'थु', 'त्तिम' आणि 'णिम' हे प्रत्यय होतात.

เวปุ สี ทว วมุ กุ ทา ภู หุอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ยถาสมฺภวํ ถุ ตฺติม ณิมปจฺจยา โหนฺติ นิพฺพตฺตตฺเถ.

'वेपु', 'सी', 'दव', 'वमु', 'कु', 'दा', 'भू', 'हु' इत्यादी धातूंहून 'उत्पन्न झालेला' या अर्थात यथासंभव 'थु', 'त्तिम' आणि 'णिम' हे प्रत्यय होतात.

เวปนํ เวโป, เตน นิพฺพตฺโต เวปถุ, สยนํ สโย, เตน นิพฺพตฺโต สยถุ, ทวนํ ทโว, เตน นิพฺพตฺโต ทวถุ. วมนํ วโม, เตน นิพฺพตฺโต วมถุ. กุตฺติ กรณํ, เตน นิพฺพตฺตํ กุตฺติมํ. ทาติ ทานํ, เตน นิพฺพตฺตํ ทตฺติมํ. ภูติ ภวนํ, เตน นิพฺพตฺตํ โภตฺติมํ. อวหุติ อวหนํ, เตน นิพฺพตฺตํ โอหาวิมํ.

कापणे म्हणजे 'वेपो', त्याने उत्पन्न झालेला तो 'वेपथु' (कंप); निजणे म्हणजे 'सयो', त्याने उत्पन्न झालेला तो 'सयथु'; धावणे म्हणजे 'दवो', त्याने उत्पन्न झालेला तो 'दवथु' (दाह); ओकणे म्हणजे 'वमो', त्याने उत्पन्न झालेला तो 'वमथु'; कृती म्हणजे करणे, त्याने उत्पन्न झालेले ते 'कुत्तिमं' (कृत्रिम); देणे म्हणजे दान, त्याने उत्पन्न झालेले ते 'दत्तिमं'; असणे म्हणजे भवन, त्याने उत्पन्न झालेले ते 'भोत्तिमं'; वाहून नेणे म्हणजे अवहन, त्याने उत्पन्न झालेले ते 'ओहाविमं' हे शब्द सिद्ध होतात.

๖๔๕, ๖๖๒. อกฺโกเส [Pg.300] นมฺหานิ.

६४५, ६६२. शिवीगाळ किंवा निंदा (आक्कोस) या अर्थात, 'न' (निषेध) युक्त धातूंहून 'आनि' प्रत्यय होतो.

อกฺโกสอิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ นมฺหิ ปฏิเสธยุตฺเต อานิปจฺจโย โหติ ธาตูหิ.

निंदा (आक्कोस) या अर्थात, 'न' या निषेधवाचक शब्दाशी युक्त असणाऱ्या धातूंहून 'आनि' प्रत्यय होतो.

น คมิตพฺพํ อคมานิ เต ชมฺม เทสํ, น กตฺตพฺพํ อกราณิ เต ชมฺม กมฺมํ.

'तुझ्यासारख्या नीच माणसाने त्या देशात जाऊ नये' (अगमानी ते जम्म देसं), 'तुझ्यासारख्या नीच माणसाने ते कर्म करू नये' (अकराणि ते जम्म कम्मं).

นมฺหีติ กิมตฺถํ? วิปตฺติ เต ชมฺม, วิกติ เต ชมฺม.

'न' युक्त असतानाच असे का म्हटले आहे? (कारण 'न' नसताना असे रूप होत नाही, जसे की) – 'विपत्ति ते जम्म' (तुझी आपत्ती, हे नीचा!), 'विकति ते जम्म' (तुझा विकार, हे नीचा!).

อกฺโกเสติ กิมตฺถํ? น คนฺตพฺพา อคติ เต.

'निंदा अर्थात' असे का म्हटले आहे? (कारण निंदा नसताना हा प्रत्यय होत नाही, जसे की) – 'न गन्तब्बा अगति ते' (तुझी दुर्गती जाऊ नये अशी आहे).

๖๔๖, ๔๑๙. เอกาทิโต สกิสฺส กฺขตฺตุํ.

६४६, ४१९. 'एक' इत्यादी शब्दांहून आणि 'सकिं' (एकदा) शब्दाहून 'क्खत्तुं' प्रत्यय होतो.

เอกาทิโต สกิสฺส กฺขตฺตุํ โหติ.

'एक' इत्यादी शब्दांहून आणि 'सकिं' शब्दाहून 'क्खत्तुं' प्रत्यय होतो.

เอกสฺส ปทตฺถสฺส สกึ วารํ เอกกฺขตฺตุํ, ทฺวินฺนํ ปทตฺถานํ สกึ วารํ ทฺวิกฺขตฺตุํ, ติณฺณํ ปทตฺถานํ สกึ วารํ ติกฺขตฺตุํ, เอวํ จตุกฺขตฺตุํ, ปญฺจกฺขตฺตุํ, ฉกฺขตฺตุํ, สตฺตกฺขตฺตุํ, อฏฺฐกฺขตฺตุํ, นวกฺขตฺตุํ, ทสกฺขตฺตุํ. อิจฺเจวมาทโย สทฺทา โยเชตพฺพา.

एका पदाच्या अर्थाची एक वेळ म्हणजे 'एकक्खत्तुं' (एकदा), दोन पदांच्या अर्थांची एक वेळ म्हणजे 'द्विक्खत्तुं' (दोनदा), तीन पदांच्या अर्थांची एक वेळ म्हणजे 'तिक्खत्तुं' (तीनदा), याचप्रमाणे 'चतुक्खत्तुं' (चारदा), 'पञ्चक्खत्तुं' (पाचदा), 'छक्खत्तुं' (सहादा), 'सत्तक्खत्तुं' (सातदा), 'अट्ठक्खत्तुं' (आठदा), 'नवक्खत्तुं' (नऊदा), 'दसक्खत्तुं' (दहादा). अशा प्रकारे इतर शब्दांची योजना करावी.

๖๔๗, ๖๖๓. สุนสฺสุนสฺโสณ วานุวานูนุนขุนานา.

६४७, ६६३. 'सुनस्सुनस्सोण वानुवानूनुनखुनॉना' (हे सूत्र आहे).

สุนอิจฺเจตสฺส ปาฏิปทิกสฺส อุนสฺส โอณ วาน อุวาน อูน อุนข อุน อา อานาเทสา โหนฺติ.

'सुन' या प्रातिपदिकाच्या 'उन' या भागाचे 'ओण', 'वान', 'उवान', 'ऊन', 'उनख', 'उन', 'आ' आणि 'आन' असे आदेश होतात.

สามิกสฺส [Pg.301] สทฺทํ สุณาตีติ โสโณ, สามิกสฺส สทฺทํ สุณาตีติ สฺวาโน, เอวํ สุวาโน, สูโน, สุนโข, สุโน, สา, สาโน.

जो मालकाचा आवाज ऐकतो तो 'सोणो' (कुत्रा), जो मालकाचा आवाज ऐकतो तो 'स्वानो', याचप्रमाणे 'सुवानो', 'सूनो', 'सुनखो', 'सुनो', 'सा', 'सानो' (असे शब्द बनतात).

๖๔๘, ๖๖๔. ตรุณสฺส สุสุ จ.

६४८, ६६४. 'तरुण' या शब्दासाठी 'सुसु' हा आदेश देखील होतो.

ตรุณอิจฺเจตสฺส ปาฏิปทิกสฺส สุสุ อาเทโส โหติ.

'तरुण' या प्रातिपदिकाचा 'सुसु' असा आदेश होतो.

สุสุ กาฬเกโส.

'सुसु काळकेसो' (काळे केस असलेला तरुण).

๖๔๙, ๖๖๕. ยุวสฺสุวสฺสุวุวานุนูนา.

६४९, ६६५. 'युवस्सुवस्सुवुवानुनूना' (हे सूत्र आहे).

ยุวอิจฺเจตสฺส ปาฏิปทิกสฺส อุวสฺส อุวอุวาน อุนอูนาเทสา โหนฺติ.

'युव' या प्रातिपदिकाच्या 'उव' या भागाचे 'उव', 'उवान', 'उन' आणि 'ऊन' असे आदेश होतात.

ยุวา, ยุวาโน, ยุโน, ยูโน.

'युवा', 'युवानो', 'युनो', 'यूनो' (अशी रूपे होतात).

๖๕๐, ๖๕๑. กาเล วตฺตมานาตีเต ณฺวาทโย.

६५०, ६५१. वर्तमानकाळ आणि भूतकाळ या अर्थांमध्ये 'ण्वु' इत्यादी प्रत्यय होतात.

กาเล วตฺตมานตฺเถ จ อตีตตฺเถ จ ณุ ยุ ตปจฺจยา โหนฺติ.

वर्तमानकाळ आणि भूतकाळ या अर्थांमध्ये 'णु', 'यु' आणि 'त' हे प्रत्यय होतात.

อกาสิ, กโรตีติ การุ, อคจฺฉิ, คจฺฉตีติ, วายุ, อภวิ, ภวตีติ ภูตํ.

ज्याने केले किंवा जो करतो तो 'कारु' (शिल्पी); जो गेला किंवा जो जातो तो 'वायु'; जे झाले किंवा जे होते ते 'भूतं' (अस्तित्वात आलेले).

๖๕๑, ๖๔๗. ตวิสฺสติ [Pg.302] คมาทีหิ ณี ฆิณ.

६५१, ६४७. भविष्यकाळात 'गमु' इत्यादी धातूंहून 'णी' आणि 'घिण' हे प्रत्यय होतात.

ภวิสฺสติกาลตฺเถ คมุ ภช สุ ฐาอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ณี ฆิณ ปจฺจยา โหนฺติ.

भविष्यकाळात 'गमु' (जाणे), 'भज' (भजणे/सेवन करणे), 'सु' (ऐकणे), 'ठा' (उभे राहणे) इत्यादी धातूंहून 'णी' आणि 'घिण' हे प्रत्यय होतात.

อายตึ คมิตุํ สีลํ ยสฺส, โส โหตีติ คามี, อายตึ ภชิตุํ สีลํ ยสฺส, โส โหตีติ ภาชี, อายตึ ปสฺสาปิตุํ สีลํ ยสฺส, โส โหตีติ ปสฺสาวิ, อายตึ ปฏฺฐายิตุํ สีลํ ยสฺส, โส โหตีติ ปฏฺฐายิ.

भविष्यात जाणे हा ज्याचा स्वभाव आहे तो 'गामी' होतो; भविष्यात सेवन करणे हा ज्याचा स्वभाव आहे तो 'भाजी' होतो; भविष्यात पाझरणे हा ज्याचा स्वभाव आहे तो 'पस्सावी' होतो; भविष्यात प्रस्थान करणे हा ज्याचा स्वभाव आहे तो 'पट्ठायी' होतो.

๖๕๒, ๖๔๘. กฺริยายํ ณฺวุ ตโว.

६५२, ६४८. क्रियेच्या अर्थामध्ये 'ण्वु' आणि 'तु' हे प्रत्यय होतात.

กฺริยายมตฺเถ ณฺวุ ตุอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ ภวิสฺสติกาเล.

भविष्यकाळात क्रियेच्या अर्थामध्ये 'ण्वु' आणि 'तु' हे प्रत्यय होतात.

‘‘กริสฺส’’นฺติ การโก วชติ, ‘‘ภุญฺชิสฺส’’นฺติ โภตฺตา วชติ.

"मी करीन" असे म्हणून कर्ता (कारको) जातो; "मी जेवीन" असे म्हणून भोक्ता (भोत्ता) जातो.

๖๕๓, ๓๐๖. ภาววาจิมฺหิ จตุตฺถี.

६५३, ३०६. भाववाचक अर्थामध्ये चतुर्थी विभक्ती होते.

ภาววาจิมฺหิ จตุตฺถีวิภตฺติ โหติ ภวิสฺสติกาเล,

भविष्यकाळात भाववाचक अर्थामध्ये चतुर्थी विभक्ती होते,

ปจิสฺสเต, ปจนํ วา ปาโก, ปากาย วชติ. ภุญฺชิสฺสเต, โภชนํ วา โภโค, โภคาย วชติ. นจฺจิสฺสเต, นจฺจนํ วา นจฺจํ, นจฺจาย วชติ.

तो शिजवील, किंवा शिजवणे म्हणजे 'पाको' (पाक), तो शिजवण्यासाठी जातो (पाकाय वजति). तो जेवील, किंवा जेवणे म्हणजे 'भोगो' (भोग), तो जेवण्यासाठी जातो (भोगाय वजति). तो नाचेल, किंवा नाचणे म्हणजे 'नच्चं' (नृत्य), तो नाचण्यासाठी जातो (नच्चाय वजति).

๖๕๔, ๖๔๙. กมฺมนิ [Pg.303] โณ.

६५४, ६४९. कर्म उपपद असताना 'ण' प्रत्यय होतो.

กมฺมนิ อุปปเท ณปจฺจโย โหติ ภวิสฺสติกาเล.

भविष्यकाळात कर्म उपपद असताना 'ण' प्रत्यय होतो.

นครํ กริสฺสติ นครกาโร วชติ, สาลึ ลาวิสฺสติ สาลิลาโว วชติ, ธญฺญํ วปิสฺสติ ธญฺญวาโป วชติ, โภคํ ททิสฺสติ โภคทาโย วชติ, สินฺธุํ ปิวิสฺสติ สินฺธุปาโย วชติ.

जो नगर निर्माण करील तो नगरनिर्माता (नगरकारो) जातो; जो शाली (भात) कापेल तो शालीकापणारा (शालिलावो) जातो; जो धान्य पेरेल तो धान्यपेरणारा (धञ्ञवापो) जातो; जो भोग (संपत्ती) देईल तो भोग देणारा (भोगदायो) जातो; जो सिंधू (नदीचे पाणी) पिईल तो सिंधू पिणारा (सिन्धुपायो) जातो.

๖๕๕, ๖๕๐. เสเส สฺสํ นฺตุมานานา.

६५५, ६५०. उर्वरित अर्थांमध्ये 'स्सं', 'न्तु', 'मान' आणि 'आन' हे प्रत्यय होतात.

เสสอิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ สฺสํ นฺตุ มาน อาน อิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ ภวิสฺสติกาเล กมฺมูปปเท.

भविष्यकाळात कर्म उपपद असताना उर्वरित अर्थांमध्ये 'स्सं', 'न्तु', 'मान' आणि 'आन' हे प्रत्यय होतात.

กมฺมํ กริสฺสติ กมฺมํ กริสฺสํ, เอวํ กมฺมํ กโรนฺโต, กมฺมํ กุรุมาโน, กมฺมํ กราโน วชติ. โภชนํ ภุญฺชิสฺสติ โภชนํ ภุญฺชิสฺสํ, เอวํ โภชนํ ภุญฺชนฺโต, โภชนํ ภุญฺชมาโน, โภชนํ ภุญฺชาโน วชติ. ขาทนํ ขาทิสฺสติ ขาทนํ ขาทิสฺสํ, เอวํ ขาทนํ ขาทนฺโต, ขาทนํ ขาทมาโน, ขาทนํ ขาทาโน วชติ. มคฺคํ จริสฺสติ มคฺคํ จริสฺสํ, เอวํ มคฺคํ จรนฺโต, มคฺคํ จรมาโน, มคฺคํ จราโน วชติ. ภิกฺขํ ภิกฺขิสฺสติ ภิกฺขํ ภิกฺขิสฺสํ, เอวํ ภิกฺขํ ภิกฺขนฺโต, ภิกฺขํ ภิกฺขมาโน, ภิกฺขํ ภิกฺขาโน วชติ.

तो कर्म करील म्हणून कर्म करणारा (कम्मं करिस्सं), याचप्रमाणे कर्म करणारा (कम्मं करन्तो), कर्म करणारा (कम्मं कुरुमानो), कर्म करणारा (कम्मं करानो) जातो. तो भोजन करील म्हणून भोजन करणारा (भोजनं भुञ्जिस्सं), याचप्रमाणे भोजन करणारा (भोजनं भुञ्जन्तो), भोजन करणारा (भोजनं भुञ्जमानो), भोजन करणारा (भोजनं भुञ्जानो) जातो. तो खाद्य खाईल म्हणून खाद्य खाणारा (खादनं खादिस्सं), याचप्रमाणे खाद्य खाणारा (खादनं खादन्तो), खाद्य खाणारा (खादनं खादमानो), खाद्य खाणारा (खादनं खादानो) जातो. तो मार्गावर चालेल म्हणून मार्गावर चालणारा (मग्गं चरिस्सं), याचप्रमाणे मार्गावर चालणारा (मग्गं चरन्तो), मार्गावर चालणारा (मग्गं चरमानो), मार्गावर चालणारा (मग्गं चरानो) जातो. तो भिक्षा मागेल म्हणून भिक्षा मागणारा (भिक्खं भिक्खिस्सं), याचप्रमाणे भिक्षा मागणारा (भिक्खं भिक्खन्तो), भिक्षा मागणारा (भिक्खं भिक्खमानो), भिक्षा मागणारा (भिक्खं भिक्खानो) जातो.

๖๕๖, ๖๖๖. ฉวาทีติ [Pg.304] ตตฺรณ.

६५६, ६६६. 'छवादीति तत्रण' (हे सूत्र आहे).

ฉ ท จิ ติ สุ นี วิ ท ปท ตนุ ยต อท มท ยุช วตุมิท มา ปุ ก ล วร เว ปุ คุป ทา อิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ตตฺรณ อิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ ยถาสมฺภวํ.

छ, द, चि, ति, सु, नी, वि, द, पद, तनु, यत, अद, मद, युज, वतु, मिद, मा, पु, क, ल, वर, वे, पु, गुप, दा इत्यादी धातूंपासून 'तत्रण' (त, त्र, ण इत्यादी) हे प्रत्यय यथासंभव (योग्यतेनुसार) होतात.

อาตปํ ฉาเทตีติ ฉตฺตํ, ฉตฺรํ. อารมฺมณํ จินฺเตตีติ จิตฺตํ, จิตฺรํ. จินฺเตนฺติ สมฺปยุตฺตธมฺมา เอเถนาติ วา จิตฺตํ, จิตฺรํ. อตฺเถ อภิสฺสเวตีติ สุตฺตํ, สุตฺรํ. อตฺเถ สูเจตีติ วา สุตฺตํ, สุตฺรํ. สตฺเต เนตีติ เนตฺตํ, เนตฺรํ. สตฺเต อิจฺฉิตฏฺฐานํ เนนฺติ เอเตนาติ วา เนตฺตํ, เนตฺรํ. ปกาเรน วิทตีติ ปวิตฺตํ, ปวิตฺรํ. วิวิเธน อากาเรน มงฺค ปาปํ ปุนาติ, โสเธตีติ ปวิตฺตํ, ปวิตฺรํ. สุจิภาวํ วา ปาปุณาตีติ ปวิตฺตํ, ปวิตฺรํ. ปทติ ปาปุณาตีติ ปตฺโต, ปตฺโร. อาหารา ปตนฺติ เอตฺถ ภาชเนติ ปตฺตํ, ปตฺรํ. ปทติ ปวตฺตตีติ วา ปตฺตํ, ปตฺรํ. ตโนติ วิตฺถาเรตีติ ตนฺตํ, ตนฺตฺรํ, ตนิตพฺพํ วิตฺถาเรตพฺพนฺติ วา ตนฺตํ, ตนฺตฺร. ยตตีติ ยตฺตํ, ยตฺรํ. ยตติ วีริยํ กโรติ เอเตนาติ วา ยตฺตํ, ยตฺรํ. ยตนํ วา ยตฺตํ, ยตฺรํ. สุขทุกฺขํ อทติ ภกฺขตีติ อตฺตา, อตฺรา. มทตีติ มตฺตํ, มตฺรํ. วตฺถุํ ยุชฺชนฺติ เอเตนาติ โยตฺตํ, โยตฺรํ. วตฺตตีติ วตฺตํ, วตฺรํ. มิทติ [Pg.305] สิเนหํ กโรตีติ มิตฺตํ. มิตฺรํ. มิทติ สิเนหติ เอตายาติ เมตฺตา, เมตฺรา. ปริ สมนฺต โต สพฺพากาเรน มินนฺติ เอตายาติ มตฺตา, มตฺรา. มานนํ วา มตฺตํ, มตฺรํ. อตฺตโน กุลํ ปุนาติ โสเธตีติ ปุตฺโต, ปุตฺโร. กลิตพฺพํ สงฺขฺยาตพฺพนฺติ กลตฺตํ, กลตฺรํ. สํสุฏฺฐุ วาเรติ เอเตนาติ วรตฺตํ, วรตฺรํ. เวปติ กมฺปตีติ เวตฺตํ, เวตฺรํ. โคปิตพฺพํ รกฺขิตพฺพนฺติ คุตฺตํ. คุตฺรํ, โคตฺตํ, โคตฺรํ. ทาติ อวขณฺฑติ เอเตนาติ ทาตฺตํ, ทาตฺรํ อิจฺเจวมาทิ.

उन्हाचे (आतप) रक्षण करते (झाकते) ते 'छत्तं' (छत्र). जे आलंबनाचा (विषयाचा) विचार करते ते 'चित्तं' (चित्त/चित्र). किंवा ज्याच्याद्वारे संप्रयुक्त धर्म विचार करतात ते 'चित्तं' (चित्त/चित्र). जे अर्थांना प्रवाहित करते ते 'सुत्तं' (सूत्र). किंवा जे अर्थांचे सूचन करते ते 'सुत्तं' (सूत्र). जे प्राण्यांना नेते ते 'नेत्तं' (नेत्र). किंवा ज्याच्याद्वारे प्राणी इच्छित स्थानी जातात ते 'नेत्तं' (नेत्र). जे प्रकर्षाने जाणते ते 'पवित्तं' (पवित्र). जे विविध प्रकारे पापाचे शोधन करते (स्वच्छ करते) ते 'पवित्तं' (पवित्र). किंवा जे शुचिभावाला (पवित्रतेला) प्राप्त होते ते 'पवित्तं' (पवित्र). जो प्राप्त करतो तो 'पत्तो' (पात्र). ज्या पात्रात आहार पडतो ते 'पत्तं' (पात्र/पान). किंवा जे गमन करते ते 'पत्तं' (पत्र/पान). जे विस्तार करते ते 'तन्तं' (तंत्र), किंवा ज्याचा विस्तार केला पाहिजे ते 'तन्तं' (तंत्र). जे प्रयत्न करते ते 'यत्तं' (यंत्र). किंवा ज्याच्याद्वारे प्रयत्न (वीर्य) केला जातो ते 'यत्तं' (यंत्र). किंवा प्रयत्न म्हणजे 'यत्तं' (यंत्र). जे सुख-दुःखाचा उपभोग घेते (खाते) तो 'अत्ता' (आत्मा). जे हर्षित करते ते 'मत्तं' (मात्र/मत्त). ज्याच्याद्वारे वस्तू जोडली जाते ते 'योत्तं' (जोत). जे वर्तते (कार्य करते) ते 'वत्तं' (व्रत/वृत्त). जो स्नेह करतो तो 'मित्तं' (मित्र). ज्याच्याद्वारे स्नेह केला जातो ती 'मेत्ता' (मैत्री). ज्याच्याद्वारे चहूबाजूंनी सर्व प्रकारे मोजले जाते ती 'मत्ता' (मात्रा). किंवा मोजणे म्हणजे 'मत्तं' (मात्रा). जो स्वतःच्या कुळाचे शोधन करतो (पवित्र करतो) तो 'पुत्तो' (पुत्र). जिचे आकलन (गणना) केले पाहिजे ती 'कलत्तं' (पत्नी). ज्याच्याद्वारे चांगल्या प्रकारे बांधले जाते ती 'वरत्तं' (चामड्याची वादी). जे कंप पावते (थरथरते) ते 'वेत्तं' (वेत). ज्याचे रक्षण केले पाहिजे ते 'गुत्तं' (गोत्र). ज्याच्याद्वारे कापले जाते ते 'दात्तं' (विळा) इत्यादी.

๖๕๗, ๖๖๗. วทาทีหิ ณิตฺโต คเณ.

६५७, ६६७. समूहाच्या (गण) अर्थात 'वद' इत्यादी धातूंपासून 'णित्त' प्रत्यय होतो.

วท จร วรอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ณิตฺตปจฺจโย โหติ คณตฺเถ.

समूहाच्या अर्थात 'वद', 'चर', 'वर' इत्यादी धातूंपासून 'णित्त' प्रत्यय होतो.

วาทิตานํ คโณ วาทิตฺตํ. เอวํ จาริตฺตํ, วาริตฺตํ, อิจฺเจวมาทิ.

वाद्यांचा समूह म्हणजे 'वादित्तं' (वाद्यवृंद). याचप्रमाणे 'चारित्तं' (चारित्र्य), 'वारित्तं' (वर्जन) इत्यादी शब्द सिद्ध होतात.

๖๕๘, ๖๖๘. มิทาทีหิ ตฺติติโย.

६५८, ६६८. 'मिद' इत्यादी धातूंपासून 'त्ति' आणि 'ति' हे प्रत्यय होतात.

มิท ปท รนฺช ตนุ ธาอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ตฺติ ติ อิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ.

'मिद', 'पद', 'रंज', 'तनु', 'धा' इत्यादी धातूंपासून 'त्ति' आणि 'ति' हे प्रत्यय होतात.

มิทติ สิเนหตีติ เมตฺติ, ปทติ คจฺฉตีติ ปตฺติ, รนฺชติ เอตฺถาติ รตฺติ, ตโนติ วิตฺถาเรตีติ ตนฺติ, อตฺตโน [Pg.306] กุลํ ตโนติ วิตฺถาเรตีติ วา ตนฺติ, ปเรสํ อิตฺถีนํ ปุตฺตํ ธาเรตีติ ธาติ, ขีรํ ธาเรตีติ วา ธาติ, อตฺตโน สภาวํ ธาเรตีติ วา ธาติ อิจฺเจวมาทิ.

जो स्नेह करतो ती 'मेत्ति' (मैत्री), जो गमन करतो तो 'पत्ति' (पायदळ सैनिक), ज्यामध्ये प्राणी रममाण होतात ती 'रत्ति' (रात्र), जी विस्तार करते ती 'तन्ति' (तंतू), किंवा जी स्वतःच्या कुळाचा विस्तार करते ती 'तन्ति', जी दुसऱ्या स्त्रियांच्या पुत्राला सांभाळते (धारण करते) ती 'धाति' (धाय/दाई), किंवा जी दूध धारण करते ती 'धाति' (धाय), किंवा जी स्वतःचा स्वभाव धारण करते ती 'धाति' इत्यादी.

๖๕๙, ๖๖๙. อุสุ รนฺช ทํสานํ ทํสสฺส ทฑฺโฒฒ ฐา จ.

६५९, ६६९. 'उसु', 'रंज' आणि 'दंस' या धातूंच्या बाबतीत, 'दंस' धातूचा 'दड्ढ' असा आदेश होतो आणि 'ढ' व 'ठ' हे प्रत्यय होतात.

อุสุ รนฺช ทํสอิจฺเจเตสํ ธาตูนํ ทํสสฺส ทฑฺฒาเทโส โหติ, ฒ ฐปจฺจยา จ โหนฺติ.

'उसु', 'रंज' आणि 'दंस' या धातूंच्या बाबतीत, 'दंस' धातूचा 'दड्ढ' असा आदेश होतो आणि 'ढ' व 'ठ' हे प्रत्यय देखील होतात.

อุสียเต อุฑฺโฒ, รนฺชนฺติ เอตฺถาติ รฏฺฐํ, ทํสียเตติ ทฑฺโฒ.

ज्याची इच्छा केली जाते तो 'उड्ढो' (वृद्ध), ज्यामध्ये लोक रमतात ते 'रट्ठं' (राष्ट्र), आणि ज्याचा दंश केला जातो (किंवा जे जळते) तो 'दड्ढो' (दग्ध).

๖๖๐, ๖๗๐. สูวุสานมูวุสานมโตโถจ.

६६०, ६७०. 'सू', 'वु' आणि 'अस' या धातूंच्या 'ऊ', 'उ' आणि 'अस्' यांच्या जागी 'अत' असा आदेश होतो आणि 'थ' प्रत्यय होतो.

สูวุ อสอิจฺเจเตสํ ธาตูนํ อูอุอสานํ อตาเทโส โหติ, ถปจฺจโย จ.

'सू', 'वु' आणि 'अस' या धातूंच्या 'ऊ', 'उ' आणि 'अस्' यांच्या जागी 'अत' असा आदेश होतो आणि 'थ' प्रत्यय देखील होतो.

สวติ หึสติ เอเตนาติ สตฺถํ, หิโรตฺตปฺปํ สํวรติ เอเตนาติวตฺถํ, สทฺทานุรูปํ อสติภวตีติ อตฺโถ,

ज्याच्याद्वारे हिंसेपासून रक्षण केले जाते किंवा जे हिंसेचे साधन आहे ते 'सत्थं' (शस्त्र/शास्त्र), ज्याच्याद्वारे ह्री (लाज) आणि ओत्तप्प (भय) यांचे संवरण (रक्षण) केले जाते ते 'वत्थं' (वस्त्र), आणि शब्दाच्या अनुरूप जे अस्तित्वात असते असा याचा अर्थ आहे.

๖๖๑, ๖๗๑. รนฺชุทาทีหิ [Pg.307] ธ ทิทฺท กิรา กฺวจิ ชทโลโปจ.

६६१, ६७१. 'रंज', 'उद' इत्यादी धातूंपासून 'ध', 'दिद्द', 'किर' इत्यादी प्रत्यय होतात आणि काही ठिकाणी 'ज' व 'द' यांचा लोप देखील होतो.

รนฺช อุท อิทิ จทิ มทิ ขุท ฉิทิ รุทิ ทล สุส สุจ วจ วช อิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ธ ท อิทฺท ก อิรอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ, กฺวจิ ช ท โลโป จ, ปุน นิปฺปชฺชนฺเต.

'रंज', 'उद', 'इदि', 'चदि', 'मदि', 'खुद', 'छिदि', 'रुदि', 'दल', 'सुस', 'सुच', 'वच', 'वज' इत्यादी धातूंपासून 'ध', 'द', 'इद्द', 'क', 'इर' हे प्रत्यय होतात, काही ठिकाणी 'ज' व 'द' यांचा लोप होतो आणि पुन्हा शब्द सिद्ध होतात.

รญฺชิตพฺพนฺติ รนฺธํ, รนฺชยิตฺถาติ วา รนฺธํ, อตฺตนิ สนฺนิสฺสิตานํ มจฺฉมกรานํ ปีติโสมนสฺสํ อุนฺทติ ปสวติ ชเนตีติ สมุทฺโท, อินฺทติ ปรมิสฺสริยํ กโรตีติ อินฺโท, อินฺทตฺตํ อธิปติภาวํ กโรตีติ วา อินฺโท, จนฺทิตพฺโพ อิจฺฉิตพฺโพติ จนฺโท, มนฺทติ หาเสตีติ มนฺโท, มทิตพฺโพ หาเสตพฺโพติ วา มนฺโท, ขุทติ ปิปาเสตีติ ขุทฺโท, ฉินฺทิตพฺโพติ ฉิทฺโท, รุทติ หึสตีติ รุทฺโท, ทลติ ทุคฺคตภาวํ คจฺฉตีติ ทลิทฺโท, สุสฺสตีติ สุกฺกํ, สุจตีติโสโก, วจิตพฺพนฺติ วกฺกํ, อปฺปฏิหโต หุตฺวา วชติ คจฺฉตีติ วชิรํ อิจฺเจวมาทิ.

ज्याचा शोध घेतला पाहिजे ते 'रन्धं' (छिद्र/दोष), किंवा जे रंजित करते ते 'रन्धं'; जो स्वतःच्या आश्रयाला असलेल्या मासे व मगरींना प्रीती आणि सोमनस्य (आनंद) देतो तो 'समुद्दो' (समुद्र); जो परम ऐश्वर्य उपभोगतो तो 'इन्दो' (इंद्र), किंवा जो अधिपती असणे धारण करतो तो 'इन्दो'; जो आल्हाददायक आहे आणि ज्याची इच्छा केली जाते तो 'चन्दो' (चंद्र); जो हसवतो तो 'मन्दो' (मंद), किंवा जो आनंदित होण्यास योग्य आहे तो 'मन्दो'; जो भुकेलेला किंवा लहान आहे तो 'खुद्दो' (क्षुद्र); जे छेदले जाण्यास योग्य आहे ते 'छिद्दो' (छिद्र); जो हिंसा करतो तो 'रुद्दो' (रुद्र); जो दुर्गत भावाला प्राप्त होतो तो 'दलिद्दो' (दरिद्री); जे सुकते ते 'सुक्कं' (शुष्क); जो शोक करतो तो 'सोको' (शोक); जे बोलले पाहिजे ते 'वक्कं'; आणि जे न अडखळता गमन करते ते 'वजिरं' (वज्र) इत्यादी.

๖๖๒, ๖๗๒. ปฏิโต หิสฺส เหรณ หีรณ.

६६२, ६७२. 'पटि' या उपसर्गापुढे 'हि' धातूचे 'हेरण' आणि 'हीरण' असे आदेश होतात.

ปฏิอิจฺเจตสฺมา หิสฺส ธาตุสฺส เหรณ หีรณ อาเทสา โหนฺติ.

'पटि' या उपसर्गापुढे 'हि' धातूचे 'हेरण' आणि 'हीरण' असे आदेश होतात.

ปฏิปกฺเขมทฺทิตฺวาคจฺฉติ ปวตฺตตีติ ปาฏิเหรํ, ปาฏิหีรํ.

जे विरोधकांचे (प्रतिपक्षाचे) मर्दन करून प्रकट होते किंवा चालते ते 'पाटिहेरं' (प्रातिहार्य/चमत्कार) किंवा 'पाटिहीरं' होय.

๖๖๓, ๖๗๓. กฑฺยาทีหิ [Pg.308] โก.

६६३, ६७३. 'कडि' इत्यादी धातूंपासून 'क' प्रत्यय होतो.

กฑิ ฆฑิ วฑิ กรฑิ มฑิ สฑิ กุฐิ ภฑิ ปฑิ ทฑิ รฑิ ตฑิ อิสิฑิ จฑิ คฑิ อฑิ ลฑิ เมฑิ เอรฑิ ขฑิ อิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ กปจฺจโย โหติ สห ปจฺจเยน จ นิปฺปชฺชนฺเต ยถาสมฺภวํ.

'कडि', 'घडि', 'वडि', 'करडि', 'मडि', 'सडि', 'कुठि', 'भडि', 'पडि', 'दडि', 'रडि', 'तडि', 'इसिडि', 'चडि', 'गडि', 'अडि', 'लडि', 'मेडि', 'एरडि', 'खडि' इत्यादी धातूंपासून 'क' प्रत्यय होतो आणि प्रत्ययांसह ते यथासंभव सिद्ध होतात.

กณฺฑิตพฺโพ ฉินฺทิตพฺโพติ กณฺโฑ, ฆณฺฑิตพฺโพ ฆเฏตพฺโพติ ฆณฺโฑ, วณฺฑนฺติ เอตฺถาติ วณฺโฑ, กรณฺฑิตพฺโพ ภาเชตพฺโพติ กรณฺโฑ, มณฺฑียเต วิภูสียเต เอเตนาติ มณฺโฑ, สณฺฑนฺติ คุมฺพนฺติ เอตฺถาติ สณฺโฑ, องฺคมงฺคานิ กุณฺฐติ ฉินฺทตีติ กุฏฺฐํ, ภณฺฑิตพฺพนฺติ ภณฺฑํ, ปณฺฑติ ลิงฺคเวกลฺลภาวํ คจฺฉตีติ ปณฺฑโก. ทณฺฑติ อาณํ กโรติ เอเตนาติ ทณฺโฑ, รณฺฑติ หึสตีติ รณฺโฑ, วิเสเสน ตณฺฑติ จาเลติ ปเรสํ วิญฺญูนํ หทยํ กมฺเปตีติ วิตณฺโฑ, อิสิณฺฑติ ปเรสํ มทฺทตีติ อิสิณฺโฑ, จณฺฑติ จณฺฑิกฺกภาวํ กโรตีติ จณฺโฑ, คณฺฑติ สนฺนิจยติ สมูหํ กโรติ เอตฺถาติ คณฺโฑ, อณฺฑียติ นิพฺพตฺตียตีติ อณฺโฑ, ลณฺฑิตพฺโพ ชิคุจฺฉิตพฺโพติ ลณฺโฑ, เมณฺฑติ [Pg.309] กุฏิลภาวํ คจฺฉตีติ เมณฺโฑ, เอรณฺฑติ โรคํ หึสตีติ เอรณฺโฑ, ขณฺฑิตพฺโพ ฉินฺทิตพฺโพติ ขณฺโฑ อิจฺเจวมาทิ.

ज्याचे तुकडे केले पाहिजेत तो 'कण्डो' (तुकडा); ज्याचा घट केला पाहिजे ती 'घण्डो' (घंटा); ज्यामध्ये लोक एकत्र येतात तो 'वण्डो'; ज्यामध्ये विभागणी केली पाहिजे तो 'करण्डो' (करंडा); ज्याच्याद्वारे सुशोभित केले जाते तो 'मण्डो' (सजावट); जेथे झाडे एकत्र वाढतात तो 'सण्डो' (झाडी); जे अवयवांना विकृत करते ते 'कुट्ठं' (कुष्ठरोग); जे साठवले जाते ते 'भण्डं' (भांडे/वस्तू); जो नपुंसकत्वाला प्राप्त होतो तो 'पण्डको' (नपुंसक); ज्याच्याद्वारे शिक्षा केली जाते तो 'दण्डो' (दंड); जो हिंसा करतो तो 'रण्डो'; जो विशेष रूपाने विद्वानांच्या हृदयाला कंपित करतो तो 'वितण्डो' (वितंड); जो इतरांचे मर्दन करतो तो 'इसिण्डो'; जो क्रोधाला प्राप्त होतो तो 'चण्डो' (क्रोधी); जेथे संचय होतो तो 'गण्डो' (गाठ); जे उत्पन्न होते ते 'अण्डो' (अंडे); जे घृणास्पद आहे ते 'लण्डो' (विष्ठा); जो कुटिल भावाला प्राप्त होतो तो 'मेण्डो' (मेंढा); जो रोगाचा नाश करतो तो 'एरण्डो' (एरंड); आणि ज्याचे तुकडे केले पाहिजेत तो 'खण्डो' (तुकडा) इत्यादी.

๖๖๔, ๖๗๔. ขาทามคมานํ ข นฺธ’นฺธ คนฺธา.

६६४, ६७४. 'खाद', 'अम' आणि 'गमु' या धातूंच्या जागी अनुक्रमे 'खन्ध', 'अन्ध' आणि 'गन्ध' असे आदेश होतात.

ขาท อม คมุอิจฺเจเตสํ ธาตูนํ ขนฺธ อนฺธ คนฺธาเทสา โหนฺติ, กปจฺจโย จ โหติ.

'खाद', 'अम' आणि 'गमु' या धातूंच्या जागी अनुक्रमे 'खन्ध', 'अन्ध' आणि 'गन्ध' असे आदेश होतात आणि 'क' प्रत्यय देखील होतो.

ชาติชรามรณาทีหิ สํสารทุกฺเขหิ ขาทิตพฺโพติ ขนฺโธ, อมติ องฺคมงฺคสฺส รุชฺชนภาวํ คจฺฉตีติ อนฺโธ, จกฺขุนา อมติ รุชฺชตีติ วา อนฺโธ, ตํ ตํ ฐานํ วาเตน คจฺฉตีติ คนฺโธ. เอวํ ขนฺธโก, อนฺธโก, คนฺธโก.

जो जन्म, जरा, मरण इत्यादी संसारदुःखांनी पीडित होतो (खाल्ला जातो) तो 'खन्धो' (स्कंध); जो अवयवांच्या वेदनेला प्राप्त होतो तो 'अन्धो' (अंध), किंवा जो डोळ्यांच्या रोगाने पीडित होतो तो 'अन्धो'; जो वाऱ्याच्या साहाय्याने त्या त्या ठिकाणी पोहोचतो तो 'गन्धो' (गंध). याचप्रमाणे 'खन्धको' (स्कंधक), 'अन्धको' (अंधक), 'गन्धको' (गंधक) हे शब्द सिद्ध होतात.

๖๖๕, ๖๗๕. ปฏาทีหฺยลํ.

६६५, ६७५. 'पटादीह्यलं' (हे सूत्र आहे).

ปฏ กล กุส กท ภคนฺท เมข วกฺก ตกฺก ปลฺล สทฺท มูล พิล วิท จฑํ ปญฺจ วา วส ปจิ มจ มุส โคตฺถุ ปุถุ พหุ มงฺค พห กมฺพ สมฺพ อคฺคอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ปาฏิ ปทิเกหิ จ อุตฺตรปเทสุ อลปจฺจโย โหติ, ปจฺฉา ปุน นิปฺปชฺชนฺเต.

'पट', 'कल', 'कुस', 'कद', 'भगन्द', 'मेख', 'वक्क', 'तक्क', 'पल्ल', 'सद्द', 'मूल', 'बिल', 'विद', 'चड', 'पञ्च', 'वा', 'वस', 'पचि', 'मच', 'मुस', 'गोत्थु', 'पुथु', 'बहु', 'मङ्ग', 'बह', 'कम्ब', 'सम्ब', 'अग्ग' इत्यादी धातूंहून आणि प्रातिपदिकांहून उत्तरपदांमध्ये 'अल' प्रत्यय होतो आणि नंतर ते सिद्ध होतात.

ปเฏ อลนฺติ ปฏลํ, กเล อลนฺติ กลลํ, ปาปเก อกุสเล ธมฺเม กุสติ ฉินฺทตีติ กุสลํ, กุสภูเต ยถาสภาวธมฺเม อลนฺติ วา กุสลํ, กุเส อุทฺทิสฺส ทาเน อลนฺติ วา กุสลํ, กุเส สญฺจเย ธมฺมสมุทาเย อลนฺติ [Pg.310] วา กุสลํ, กทฺเท มทฺเท อลนฺติ กทลํ, ภคนฺเท เสจเน อลนฺติ ภคนฺทลํ, ภคนฺเท มุตฺตกรีสหรเณ อลนฺติ วา ภคนฺทลํ, เมเข กฏิวิจิตฺเต อลนฺติ เมขลํ, วกฺเก รุกฺขตเจ อลนฺติ วกฺกลํ, ตกฺเก รุกฺขสิเลเส อลนฺติ ตกฺกลํ, ปลฺเล นินฺนฏฺฐาเน อลนฺติ ปลฺลลํ, สทฺเท หริเต อลนฺติ สทฺทลํ, มูเล ปติฏฺฐาเน อลนฺติ มุลาลํ, พิเฬ นิสฺสเย อลนฺติ พิลาลํ, วิเท วิชฺชมาเน อลนฺติ วิทลํ, จณฺเฑ อลนฺติ จณฺฑาโล, ปญฺจนฺนํ ราชูนํ อลนฺติ ปญฺจาโล, วา คติคนฺธเนสุ อลนฺติ วาลํ, วา ปทคมเน อลนฺติ วา วาโฬ, วเส อจฺฉาทเน อลนฺติ วสโล, ปเจ วิตฺถาเร อลนฺติ ปจโล, มเจ โจรกมฺเม อลนฺติ มจโล, มุเส เถยฺเย, มุเส ปาณจาเค วา อลนฺติ มุสโล, โคตฺเต วํเส สิงฺคาลชาติยํ อลนฺติ โคตฺถุโล, ปุถุมฺหิ วิตฺถาเร อลนฺติ ปุถุโล, พหุมฺหิ สงฺขฺยาเน อลนฺติ พหุโล, พหุมฺหิ วุทฺธิมฺหิ อลนฺติ วา พหุโล, มงฺคมฺหิ คมเน อลนฺติ มงฺคลํ, พหุมฺหิ วุทฺธิมฺหิ อลนฺติ พหลํ, กมฺพมฺหิ สญฺจลเน อลนฺติ [Pg.311] กมฺพลํ. สมฺพมฺหิ มณฺฑเล อลนฺติ สมฺพลํ, อคฺเค คติโกฏิลฺเล อลนฺติ อคฺคฬํ. อิจฺเจวมาทโย อญฺเญปิ สทฺทา ภวนฺติ.

'पट' मध्ये 'अल' मिळून 'पटलम्' (पटल/आवरण) बनते; 'कल' मध्ये 'अल' मिळून 'कललम्' (चिखल) बनते; जे पापी, अकुशल धर्मांना कापते (नष्ट करते) ते 'कुसलम्' (कुशल) होय; किंवा जे कुसभूत (यथास्वभाव) धर्मांमध्ये समर्थ आहे ते 'कुसलम्' होय; किंवा कुस (दर्भ) उद्देशून दिलेल्या दानात जे समर्थ आहे ते 'कुसलम्' होय; किंवा कुस (संचय) म्हणजे धर्मसमुदायात जे समर्थ आहे ते 'कुसलम्' होय; 'कद्द' (चिखल) तुडवण्यात जे समर्थ आहे ते 'कदलम्' (केळीचे झाड) होय; 'भगन्द' (सिंचन) मध्ये जे समर्थ आहे ते 'भगन्दलम्' (भगंदर) होय; किंवा मलमूत्र विसर्जनाच्या जागी जे समर्थ आहे ते 'भगन्दलम्' होय; 'मेख' (कमरेचा दागिना) मध्ये जे समर्थ आहे ते 'मेखलम्' (मेखला/कमरपट्टा) होय; 'वक्क' (झाडाची साल) मध्ये जे समर्थ आहे ते 'वक्कलम्' (वल्कल) होय; 'तक्क' (झाडाचा डिंक) मध्ये जे समर्थ आहे ते 'तक्कलम्' होय; 'पल्ल' (सखल जागा) मध्ये जे समर्थ आहे ते 'पल्ललम्' (तळे) होय; 'सद्द' (हिरवळ) मध्ये जे समर्थ आहे ते 'सद्दलम्' (हिरवे गवत) होय; 'मूल' (प्रतिष्ठा/आधार) मध्ये जे समर्थ आहे ते 'मुलालम्' (कमळाचा दांडा) होय; 'बिळ' (आश्रय) मध्ये जे समर्थ आहे ते 'बिलालम्' (मांजर) होय; 'विद' (विद्यमान) मध्ये जे समर्थ आहे ते 'विदलम्' (डाळ/तुकडा) होय; 'चण्ड' (उग्र) मध्ये जे समर्थ आहे तो 'चण्डालो' (चांडाल) होय; पाच राजांच्या बाबतीत जे समर्थ आहे ते 'पञ्चालो' (पांचाळ देश) होय; 'वा' (गती आणि गंध) मध्ये जे समर्थ आहे ते 'वालम्' (केस/शेपूट) होय; किंवा 'वा' (पाऊल टाकणे) मध्ये जे समर्थ आहे तो 'वाळो' (हिंस्र श्वापद) होय; 'वस' (आच्छादन) मध्ये जे समर्थ आहे तो 'वसलो' (वृषल/हीन मनुष्य) होय; 'पच' (विस्तार) मध्ये जे समर्थ आहे तो 'पचलो' (थरथरणारा) होय; 'मच' (चोरीचे काम) मध्ये जे समर्थ आहे तो 'मचलो' होय; 'मुस' (चोरी) किंवा 'मुस' (प्राणत्याग) मध्ये जे समर्थ आहे ते 'मुसलम्' (मुसळ) होय; 'गोत्त' (वंश/कोल्हा जात) मध्ये जे समर्थ आहे तो 'गोत्थुलो' (कोल्हा) होय; 'पुथु' (विस्तार) मध्ये जे समर्थ आहे तो 'पुथुलो' (विस्तीर्ण) होय; 'बहु' (संख्या) मध्ये जे समर्थ आहे ते 'बहुलो' (पुष्कळ) होय; किंवा 'बहु' (वृद्धी) मध्ये जे समर्थ आहे ते 'बहुलो' होय; 'मङ्ग' (गमन/कल्याण) मध्ये जे समर्थ आहे ते 'मङ्गलम्' (मंगल) होय; 'बहु' (वृद्धी) मध्ये जे समर्थ आहे ते 'बहलम्' (दाट/जाड) होय; 'कम्ब' (कंपन) मध्ये जे समर्थ आहे ते 'कम्बलम्' (घोंगडी/कंबल) होय; 'सम्ब' (मंडळ) मध्ये जे समर्थ आहे ते 'सम्बलम्' (शिदोरी) होय; 'अग्ग' (कुटिल गती) मध्ये जे समर्थ आहे ते 'अग्गळम्' (कडी/आडसर) होय. अशा प्रकारे इतरही शब्द होतात.

๖๖๖, ๖๗๖. ปุถสฺส ปุถุ ปถา โม วา.

६६६, ६७६. 'पुथ' या शब्दासाठी 'पुथु' आणि 'पथा' हे आदेश होतात आणि काही ठिकाणी 'म' प्रत्यय होतो.

ปุถอิจฺเจตสฺส ปาฏิปทิกสฺส ปุถุ ปถาเทสา โหนฺติ, กฺวจิ อมปจฺจโย โหติ.

'पुथ' या प्रातिपदिकाचे 'पुथु' आणि 'पथा' असे आदेश होतात आणि काही ठिकाणी 'अम' प्रत्यय होतो.

ปุถ หุตฺวา ชาตนฺติ ปุถวี ปถเม ชาโต ปถโม, ปถวี, ปฐโม วา, ปุถุ กิเลเส ชเนตีติ ปุถุชฺชโน, ปุถุ หุตฺวา ชาตนฺติ ปถวี, ปถวี วา.

विस्तीर्ण होऊन जी उत्पन्न झाली ती 'पुथवी' (पृथ्वी); जो प्रथम जन्मला तो 'पथमो' (प्रथम), 'पथवी' किंवा 'पठमो'; जो अनेक क्लेशांना जन्म देतो तो 'पुथुज्जनो' (पृथग्जन/सामान्य माणूस); विस्तीर्ण होऊन जी उत्पन्न झाली ती 'पथवी' किंवा 'पथवी' होय.

๖๖๗, ๖๗๗. สสฺวาทีหิ ตุ ทโว.

६६७, ६७७. 'ससु' इत्यादी धातूंहून 'तु' आणि 'दु' हे प्रत्यय होतात.

สสุ ทท อท มทอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ตุ ทุอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ.

'ससु', 'दद', 'अद', 'मद' इत्यादी धातूंहून 'तु' आणि 'दु' हे प्रत्यय होतात.

อญฺเญ สตฺเต สสติ หึสตีติ สตฺตุ, ทุกฺขํ ททาตีติ ททฺทุ, ทุกฺเขน อทติ ภกฺขติ เอตฺถาติ อทฺทุ, ทุกฺขํ อทติ อนุภวติ ชโน เอเตนาติ วา อทฺทุ, ทุกฺขํ ภาชนํ [Pg.312] อาธารํ ภาวตีติ วา อทฺทุ, มทติ อุมฺมตฺตํ กโรตีติ มทฺทุ, มทติ มทฺทภาวํ กโรตีติ วา มทฺทุ.

जो इतर प्राण्यांना त्रास देतो किंवा हिंसेला प्रवृत्त करतो तो 'सत्tu' (शत्रू); जे दुःख देते ते 'दद्दु' (गजकर्ण/त्वचारोग); ज्यामध्ये माणूस दुःखाने खातो ते 'अद्दु'; किंवा ज्याच्याद्वारे माणूस दुःख भोगतो ते 'अद्दु'; किंवा जे दुःखाचे भांडे (आधार) बनते ते 'अद्दु'; जे उन्मत्त करते ते 'मद्दु'; किंवा जे मृदू (किंवा चूर्ण) करते ते 'मद्दु' होय.

๖๖๘, ๖๗๘. ฌาทีหิ อีวโร.

६६८, ६७८. 'झा' इत्यादी धातूंहून 'ईवर' प्रत्यय होतो.

จิ ปา ธาอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ อีวรปจฺจโยโหติ.

'चि', 'पा', 'धा' इत्यादी धातूंहून 'ईवर' प्रत्यय होतो.

จียตีติ จีวรํ, ปิวตีติ ปีวโร, ปาตพฺพํ รกฺขิตพฺพนฺติ วา ปีวรํ. ธาเรติ ธาเรตฺวา ชีวิตํ กปฺเปตีติ ธีวโร, ธีวรํ.

जे गोळा केले जाते (संचित केले जाते) ते 'चीवर' होय. जो पितो तो 'पीवर' होय, किंवा ज्याचे रक्षण केले पाहिजे ते 'पीवर' होय. जो धारण करतो आणि धारण करून जीवन जगतो तो 'धीवर' (किंवा धीवरम्) होय.

๖๖๙, ๖๗๙. มุนาทีหิ จิ.

६६९, ६७९. 'मुन' इत्यादी धातूंहून 'इ' प्रत्यय होतो.

มุน ยต อคฺค ปต กว สุจ รุจ มหาล ภทฺทาล มนอิอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ, ปาฏิปทิเกหิ จ อิปจฺจโย โหติ.

'मुन', 'यत', 'अग्ग', 'पत', 'कव', 'सुच', 'रुच', 'महाल', 'भद्दाल', 'मन' इत्यादी धातूंहून आणि प्रातिपदिकांहून 'इ' प्रत्यय होतो.

อตฺถานตฺถํ มุนาติ, เญยฺยธมฺมํ ลกฺขณาทิวเสน วา ชานาตีติ มุนิ, ยตติ วีริยํ กโรตีติ ยติ, อคฺคติ กุฏิลภาวํ คจฺฉตีติ อคฺคิ, ปตติ เสฏฺโฐ หุตฺวา ปุรโต คจฺฉตีติ ปติ, กพฺยํ พนฺธตีติ กวิ, กนฺตํ มนาปวจนํ วทตีติ วา กวิ. สุจติ ปริสุทฺธํ ภวตีติ สุจิ, รุจติ ทิพฺพตีติ รุจิ, มหนฺตํ วิภาวํ โภคกฺขนฺธํ ลาตีติ มหาลิ, ภทฺทํ ยสํ ลาตีติ ภทฺทาลิ, มนํ ตตฺถ รตเน นยตีติ มณิ.

जो अर्थ आणि अनर्थ जाणतो, किंवा लक्षण इत्यादींद्वारे ज्ञेय धर्म जाणतो तो 'मुनि' होय. जो प्रयत्न करतो (वीर्य करतो) तो 'यति' होय. जो कुटिल भावाला प्राप्त होतो तो 'अग्गि' (अग्नी) होय. जो श्रेष्ठ होऊन पुढे जातो तो 'पति' होय. जो काव्य रचतो तो 'कवि' होय, किंवा जो प्रिय व मनपसंत वचन बोलतो तो 'कवि' होय. जो शुद्ध होतो तो 'सुचि' होय. जो प्रकाशतो ती 'रुचि' होय. जो महान वैभव आणि भोगसमूह प्राप्त करतो तो 'महालि' होय. जो कल्याणकारी यश प्राप्त करतो तो 'भद्दालि' होय. जे मनाला त्या रत्नाकडे आकर्षित करते तो 'मणि' होय.

๖๗๐, ๖๘๐. วิทาทีหฺยูโร[Pg.313].

६७०, ६८०. 'विद' इत्यादी धातूंहून 'ऊर' प्रत्यय होतो.

วิท วลฺล มส สิท ทุกุกปุ มย อุทิ ขชฺช กุรอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ, ปาฏิปทิเกหิ จ อูรปจฺจโยโหติ.

'विद', 'वल्ल', 'मस', 'सिद', 'दु', 'कु', 'कपु', 'मय', 'उदि', 'खज्ज', 'कुर' इत्यादी धातूंहून आणि प्रातिपदिकांहून 'ऊर' प्रत्यय होतो.

วิทิตุํ อลนฺติ วิทูโร, วิทูรฏฺฐาเน ชาโต เวทูโร, วลฺลติ วลฺลภาเวน ภวตีติ วลฺลูโร, วลฺลติ อญฺญมญฺญํ พนฺธตีติ วา วลฺลูโร, อามสิตพฺโพติ มสูโร, สินฺทติ สิงฺคารภาวํ คจฺฉตีติ สินฺทูโร, สินฺทติ วิโรจตีติ วา สินฺทูโร, คมิตุํ อลํ อนาสนฺนตฺตาติ ทูโร, กุติ สทฺทํ กโรตีติ กูโร, อตฺตโน คนฺเธน อญฺญํ คนฺธํ กปติ หนติ หึสตีติ กปฺปูโร, กปฺปติ โรคาปนยเน สมตฺเถตีติ วา กปฺปูโร, มหิยํ รวตีติ มยูโร, มหิยํ ยาติ คจฺฉตีติ มยูโร, ปํสุํ อุนฺทติ ปสวตีติ อุนฺทูโร, ขชฺชิตพฺโพ ขาทิตพฺโพติ ขชฺชูโร, กุรติ อกฺโกสตีติ กุรูโร.

जो जाणण्यास समर्थ आहे तो 'विदूर' होय. जो दूरच्या ठिकाणी उत्पन्न झाला आहे तो 'वेदूर' (वैडूर्य) होय. जो प्रिय भावाने राहतो तो 'वल्लूर' होय, किंवा जो एकमेकांना बांधतो तो 'वल्लूर' होय. जो स्पर्श करण्यास योग्य आहे तो 'मसूर' होय. जो शृंगार भावाला प्राप्त होतो तो 'सिंदूर' होय, किंवा जो विशेष शोभतो तो 'सिंदूर' होय. जवळ नसल्यामुळे जेथे जाणे कठीण आहे ते 'दूर' होय. जो क्रूर आवाज करतो तो 'कूर' होय. जो आपल्या सुगंधाने इतर सुगंधाचा नाश करतो तो 'कप्पुर' (कापूर) होय, किंवा जो रोग दूर करण्यास समर्थ आहे तो 'कप्पुर' होय. जो पृथ्वीवर ओरडतो तो 'मयूर' (मोर) होय, किंवा जो पृथ्वीवर चालतो तो 'मयूर' होय. जो माती उकरतो तो 'उंदूर' (उंदीर) होय. जो खाण्यायोग्य आहे तो 'खज्जूर' (खजूर) होय. जो आक्रोश करतो तो 'कुरूर' होय.

๖๗๑, ๖๘๑. หนาทีหิ นุ ณุตโว.

६७१, ६८१. 'हन' इत्यादी धातूंहून 'नु', 'णु' आणि 'तव' प्रत्यय होतात.

หน ชน ภาริ ขนุ อม เว เวธา สิกิ หิ อิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ นุ ณุ กุอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ.

'हन', 'जन', 'भारि', 'खनु', 'अम', 'वे', 'वेधा', 'सिकि', 'हि' इत्यादी धातूंहून 'नु', 'णु', 'कु' हे प्रत्यय होतात.

โภชนํ [Pg.314] หนติ หึสติ เอเตนาติ หณุ, หนุ วา. คมนํ ชเนตีตี ชาณุ, ภาณุ ทิพฺพตีติ ภาณุ, นิวาเต ริติ คจฺฉตีตี เรณุ, ขณิตพฺโพ อวทาริตพฺโพติ ขาณุ. องฺคมงฺคสฺส รุชฺชนภาวํ วิชฺฌนภาวํ อมติ คจฺฉตีติ อณุ, เวณุ, เวติ ตนฺตสนฺตาเน ภวตีตี เวณุ, พหิสาเรอลนฺติวาเวณุ วจฺฉํ, ปาเยตีตี เธนุ, อตฺถํ ธาเรตีตี ธาตุ, คมนปจนาทิกํ กฺริยํ ธาเรตีตี วา ธาตุ, สียตี พนฺธียตีตี เสตุ, อุทฺธํ คจฺฉติ ปวตฺตตีตี เกตุ, อตฺตโน ผลํ หิโนติ ปวตฺตตีตี เหตุ.

ज्याच्याद्वारे भोजन चावले (नष्ट केले) जाते ती 'हणु' किंवा 'हनु' होय. जे चालण्याची क्रिया उत्पन्न करते ते 'जाणु' (गुडघा) होय. जो प्रकाशतो तो 'भाणु' (सूर्य) होय. जे वाऱ्याशिवायही उडते ते 'रेणु' (धूलिकण) होय. जे खणले किंवा तोडले जाते तो 'खाणु' (खोड) होय. जो अवयवांच्या वेदनेला किंवा वेधण्याला प्राप्त होतो तो 'अणु' होय. जो तंतूंच्या विस्तारात असतो तो 'वेणु' (बांबू) होय. जी वासराला दूध पाजते ती 'धेनु' (गाय) होय. जो अर्थ धारण करतो तो 'धातु' होय, किंवा जो जाणे, शिजवणे इत्यादी क्रिया धारण करतो तो 'धातु' होय. जो बांधला जातो तो 'सेतु' (पूल) होय. जो वर जातो किंवा पसरतो तो 'केतु' (ध्वज) होय. जो आपले फळ देतो किंवा प्रवृत्त करतो तो 'हेतु' होय.

๖๗๒, ๖๘๒. กุฏาทีหิ โฐ.

६७२, ६८२. 'कुट' इत्यादी धातूंहून 'ठ' प्रत्यय होतो.

กุฏ กุส กฏอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ, ปาฏิปทิเกหิ จ ฐปจฺจโย โหตี.

'कुट', 'कुस', 'कट' इत्यादी धातूंहून आणि प्रातिपदिकांहून 'ठ' प्रत्यय होतो.

องฺคมงฺคํ กุฏติ ฉินฺทตีตี กุฏฺฐํ, ธญฺเญน ฉาเทตพฺโพ ปูเรตพฺโพตี โกฏฺโฐ, กฏิตพฺพํ มทฺทิตพฺพนฺติ, กฏฺฐํ.

जो अवयवांना छिन्नभिन्न करतो तो 'कुट्ठ' (कुष्ठरोग) होय. जो धान्याने झाकला किंवा भरला पाहिजे तो 'कोट्ठ' (कोठार) होय. जे कापले किंवा मळले पाहिजे ते 'कट्ठ' (लाकूड) होय.

๖๗๓, ๖๘๓. มนุ ปูร สุณาทีหิ อุสฺส นุสิสา.

६७३, ६८३. 'मनु', 'पूर', 'सुण' इत्यादी धातूंहून 'उस्स', 'नुस' आणि 'इसा' प्रत्यय होतात.

มนุ ปูร สุณ กุสุ อิล อล มห สิ กิ อิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ, ปาฏิปทิเกหิ จ อุส นุส อิสอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ, ปุน นิปฺปชฺชนฺเต.

'मनु', 'पूर', 'सुण', 'कुसु', 'इल', 'अल', 'मह', 'सि', 'कि' इत्यादी धातूंहून आणि प्रातिपदिकांहून 'उस', 'नुस', 'इस' हे प्रत्यय होतात आणि पुन्हा ते सिद्ध होतात.

กุสลากุสเล [Pg.315] ธมฺเม มนติ ชานาตีติ มนุสฺโส, มานุโส. การณา การณํ มนติ ชานาตีติ วา มนุสฺโส, มานุสฺโส. อตฺถานตฺถํ มนติ ชานาตีติ วา มนุสฺโส, มานุสฺโส. มาตาปิตูนํ หทยํ ปูเรตีติ ปุริโส, อตฺตโน มโนรถํ ปูเรตีติ วา ปุริโส, ปูเรตีติ วา โปโส, สสุเรหิ สุณิตพฺพา หึสิตพฺพาติ สุณิสา, ทฺวินฺนํ ชานานํ กุลสนฺตานํ กโรตีติ วา สุณิสา, กุจฺฉิตพฺพนฺติ กรีสํ, คพฺภํ วิโมเจตีติ สุริโส, ตมนฺธการวิธมเนน สตฺตานํ ภยํ สุรติ หึสตีติ สูริโย, โรคํ หึสตีติ สิรีโส, อิลติ กมฺปตีติ อิลฺลิโส, ตณฺหาย ทุพฺพโล หุตฺวา อิลติ กมฺปตีติ วา อิลฺลิโฆ, ปาปกรเณ อลติ สมตฺเถตีติ อลโส, มหิตพฺโพ ปูเชตพฺโพติ มหิโส, สียติ พนฺธียตีติ สีสํ, กิตพฺพํ หึสิตพฺพนฺติ กิสํ, อิจฺเจวมาทิ.

जो कुशल आणि अकुशल धर्म जाणतो तो 'मनुस्स' (मनुष्य) किंवा 'मानुस' होय. किंवा जो कारण आणि अकारण जाणतो तो 'मनुस्स' किंवा 'मानुस्स' होय. किंवा जो अर्थ आणि अनर्थ जाणतो तो 'मनुस्स' किंवा 'मानुस्स' होय. जो माता-पित्यांचे हृदय आनंदित करतो तो 'puris' (पुरुष) होय, किंवा जो स्वतःचा मनोरथ पूर्ण करतो तो 'पुरिस' होय, किंवा जो पोषण करतो तो 'पोस' होय. जिचे सासऱ्याने ऐकले पाहिजे ती 'सुणिसा' (सून) होय, किंवा जी दोन कुळांचे संतान जोडते ती 'सुणिसा' होय. जे निंदनीय आहे ते 'करीस' (विष्ठा) होय. जो गर्भाला मुक्त करतो तो 'सुरिस' होय. जो अंधकाराचा नाश करून प्राण्यांचे भय नष्ट करतो तो 'सूरिय' (सूर्य) होय. जो रोगाचा नाश करतो तो 'सिरीस' होय. जो थरथर कापतो तो 'इल्लिस' होय. किंवा जो तृष्णेमुळे दुर्बळ होऊन थरथर कापतो तो 'इल्लिघ' होय. जो पाप करण्यात समर्थ आहे (किंवा आळशी आहे) तो 'अलस' होय. जो पूजनीय आहे तो 'महिस' (म्हैस) होय. जे बांधले जाते ते 'सीस' (डोके) होय. जे नष्ट केले पाहिजे ते 'किस' (कृश) होय, इत्यादी.

อิติ กิพฺพิธานกปฺเป อุณาทิกปฺโป ฉฏฺโฐ กณฺโฑ.

अशा प्रकारे कृत्-विधान कल्पामध्ये उणादि-कल्प हा सहावा खंड समाप्त झाला.

อุณาทิกปฺโป นิฏฺฐิโต.

उणादि-कल्प समाप्त झाला.

กจฺจายนปกรณํ นิฏฺฐิตํ.

कच्चायन-प्रकरण समाप्त झाले.