นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

그분 세존, 아라한, 정등각자께 예경 올립니다.

กจฺจายนพฺยากรณํ

깟짜야나 문법

๑. สนฺธิ

1. 연성(連聲)

๑, ๑. อตฺโถ [Pg.1] อกฺขรสญฺญาโต.

1, 1. 의미는 문자에 의해 알려진다.

๒, ๒. อกฺขราปาทโย เอกจตฺตาลิสํ.

2, 2. 문자는 'a'를 비롯하여 41개이다.

๓, ๓ ตตฺโถทนฺตา สรา อฏฺฐ.

3, 3. 그 가운데 'o'로 끝나는 것들까지 8개가 모음이다.

๔, ๔. ลหุมตฺตา ตโย รสฺสา.

4, 4. 가벼운 음절량을 가진 세 개는 단모음이다.

๕, ๕. อญฺเญ ทีฆา.

5, 5. 나머지는 장모음이다.

๖, ๘. เสสา พฺยญฺชนา.

6, 8. 나머지는 자음이다.

๗, ๙. วคฺคา ปญฺจปญฺจโส มนฺตา.

7, 9. 자음군은 다섯 개씩 다섯 부류이다.

๘, ๑๐. อํอิติ นิคฺคหิตํ.

8, 10. 'aṃ'이라고 하는 것은 니가히따(niggahita)이다.

๙, ๑๑. ปรสมญฺญา ปโยเค.

9, 11. 다른 명칭들도 실제 운용에서 사용된다.

๑๐, ๑๒. ปุพฺพมโธฐิตมสฺสรํ สเรน วิโยชเย.

10, 12. 모음이 없는 앞의 자음은 모음과 분리해야 한다.

๑๑, ๑๔. นเย ปรํ ยุตฺเต.

11, 14. 결합될 때 뒤의 것에 연결해야 한다.

อิติ สนฺธิกปฺเป ปฐโม กณฺโฑ.

이상이 연성편의 첫 번째 장이다.

๑๒, ๑๓. สรา [Pg.2] สเร โลปํ.

12, 13. 모음 뒤에서 모음은 탈락한다.

๑๓, ๑๕. วา ปโร อสรูโป.

13, 15. 서로 다른 모양의 뒤의 모음은 때때로 탈락한다.

๑๔, ๑๖. กฺวจาสวณฺณํ ลุตฺเต.

14, 16. 탈락이 일어날 때 때때로 동질이 아닌 것으로 변한다.

๑๕, ๑๗. ทีฆํ.

15, 17. 장음화된다.

๑๖, ๑๘. ปุพฺโพ จ.

16, 18. 그리고 앞의 것도 장음화된다.

๑๗, ๑๙. ยเมทนฺตสฺสาเทโส.

17, 19. 'e'로 끝나는 것은 'ya'로 대치된다.

๑๘, ๒๐. วโมทุทนฺตานํ.

18, 20. 'u'와 'ū'로 끝나는 것은 'va'로 대치된다.

๑๙. ๒๒. สพฺโพ จํ ติ.

19. 22. 그리고 'ti'는 모두 'ca'가 된다.

๒๐, ๒๗. โท ธสฺส จ.

20, 27. 그리고 'dha'는 'da'가 된다.

๒๑, ๒๒. อิวณฺโณ ยํ นวา.

21, 22. 'i' 계열의 음은 때때로 'ya'가 된다.

๒๒, ๒๘. เอวาทิสฺส ริ ปุพฺโพ จ รสฺโส.

22, 28. 'eva' 등의 시작 부분은 'ri'가 되고 앞의 것은 단음이 된다.

อิติ สนฺธิกปฺเป ทุติโย กณฺโฑ.

이상이 연성편의 두 번째 장이다.

๒๓, ๓๖. สรา ปกติ พฺยญฺชเน.

23, 36. 자음 앞에서 모음은 본래 형태를 유지한다.

๒๔, ๓๕. สเร กฺวจิ.

24, 35. 모음 앞에서 때때로 그러하다.

๒๕, ๓๗. ทีฆํ.

25, 37. 장음화된다.

๒๖, ๓๘. รสฺสํ.

26, 38. 단음(短音)으로 된다.

๒๗, ๓๙. โลปญฺจ ตตฺรากาโร.

27, 39. 그리고 그곳에서 'a'음이 생략된다.

๒๘, ๔๐. ปร ทฺเวภาโว ฐาเน.

28, 40. 뒤의 자음은 상황에 따라 중복된다.

๒๙, ๔๒. วคฺเค โฆสาโฆสานํ ตติยปฐมา.

29, 42. 자음 군(群) 내에서 유성음과 무성음은 각각 세 번째와 첫 번째 문자가 된다.

อิติ สนฺธิกปฺเป ตติโย กณฺโฑ.

이와 같이 결합(Sandhi) 편의 세 번째 장(章)이 끝났다.

๓๐, ๕๘. อํ [Pg.3] พฺยญฺชเน นิคฺคหิตํ.

30, 58. 자음 앞에서 니가히타(niggahita)는 'aṃ'이 된다.

๓๑. ๔๙. วคฺคนฺตํ วา วคฺเค.

31. 49. 자음 군(群) 앞에서 [니가히타는] 혹은 그 군의 마지막 자음으로 변한다.

๓๒, ๕๐. เอเห ญํ.

32, 50. 'e'와 'h' 앞에서 [니가히타는] 'ñ'이 된다.

๓๓. ๕๑. ส เย จ.

33. 51. 또한 'y'와 'sa'가 결합할 때도 그러하다.

๓๔, ๕๒. มทา สเร.

34, 52. 모음 앞에서 'm'과 'd'가 삽입된다.

๓๕, ๓๔. ย ว ม ท น ต ร ลา จาคมา.

35, 34. 'y, v, m, d, n, t, r, l'이 삽입된다.

๓๖, ๔๗. กฺวจิ โอ พฺยญฺชเน.

36, 47. 자음 앞에서 때때로 'o'로 변한다.

๓๗, ๕๗. นิคฺคหิตญฺจ.

37, 57. 그리고 니가히타도 그러하다.

๓๘, ๕๓. กฺวจิ โลปํ.

38, 53. 때때로 생략된다.

๓๙, ๕๔. พฺยญฺชเน จ.

39, 54. 또한 자음 앞에서도 그러하다.

๔๐, ๕๕. ปโร วา สโร.

40, 55. 혹은 뒤의 모음이 생략된다.

๔๑, ๕๖. พฺยญฺชโน จ วิสญฺโญโค.

41, 56. 그리고 [중복된] 자음은 단일화된다.

อิติ สนฺธิกปฺเป จตุตฺโถ กณฺโฑ.

이와 같이 결합(Sandhi) 편의 네 번째 장(章)이 끝났다.

๔๒, ๓๒. โคสเร ปุถสฺสาคโม กฺวจิ.

42, 32. 모음 앞에서 'go'에 'putha' 등이 때때로 삽입된다.

๔๓, ๓๓. ปาสฺส จนฺโต รสฺโส.

43, 33. 'pā'의 끝 모음은 단음이 된다.

๔๔, ๒๔ อพฺโภ อภิ.

44, 24. 'abhi'는 'abbha'가 된다.

๔๕, ๒๕. อชฺโฌ อธิ.

45, 25. 'adhi'는 'ajjha'가 된다.

๔๖, ๒๖. เต น วา อิวณฺเณ.

46, 26. 'i'음(i, ī) 앞에서 그것들은 혹은 그렇게 되지 않는다.

๔๗, ๒๓. อติสฺส จนฺตสฺส.

47, 23. 'ati'의 끝 모음에 대하여.

๔๘, ๔๓. กฺวจิ [Pg.4] ปฏิ ปติสฺส.

48, 43. 때때로 'paṭi'는 'pati'가 된다.

๔๙, ๔๔. ปุถสฺสุ พฺยญฺชเน.

49, 44. 자음 앞에서 'putha'는 'puthu'가 된다.

๕๐, ๔๕. โอ อวสฺส.

50, 45. 'ava'는 'o'가 된다.

๕๑, ๕๙. อนุปทิฏฺฐานํ วุตฺตโยคโต.

51, 59. 언급되지 않은 것들은 앞서 설명한 규칙에 따른다.

อิติ สนฺธิกปฺเป ปญฺจโม กณฺโฑ.

이와 같이 결합(Sandhi) 편의 다섯 번째 장(章)이 끝났다.

สนฺธิสุตฺตํ นิฏฺฐิตํ.

결합(Sandhi)의 규칙(Sutta)들이 모두 끝났다.

๒. นาม

2. 명사

๕๒, ๖๐. ชินวจนยุตฺตํ หิ.

52, 60. 실로 승자(부처님)의 말씀에 적합한 것이다.

๕๓, ๖๑. ลิงฺคญฺจ นิปฺปชฺชเต.

53, 61. 그리고 성(性, liṅga)이 형성된다.

๕๔, ๖๒. ตโต จ วิภตฺติโย.

54, 62. 그리고 그 뒤에 격어미들이 (결합한다).

๕๕, ๖๓. สิ โย อํ โย นา หิ ส นํ สฺมา หิ สนํ สฺมึ สุ.

55, 63. si, yo, aṃ, yo, nā, hi, sa, naṃ, smā, hi, sa, naṃ, smiṃ, su.

๕๖, ๖๔. ตทนุปโรเธน.

56, 64. 그것에 어긋나지 않게 (결합한다).

๕๗, ๗๑. อาลปเน สิ คสญฺโญ.

57, 71. 호격에서 si는 ga라는 명칭을 가진다.

๕๘, ๒๙. อิวณฺณุวณฺณา ฌลา.

58, 29. i-모음(i, ī)과 u-모음(u, ū)은 각각 jha와 la이다.

๕๙, ๑๘๒. เต อิตฺถิธฺยา โป.

59, 182. 여성형에서 그것들(jha, la)은 pa라 한다.

๖๐, ๑๗๗. อา โฆ.

60, 177. ā는 gho이다.

๖๑, ๘๖. สาคโม เส.

61, 86. sa 격어미 앞에서 s가 삽입된다.

๖๒, ๒๐๖. สํสาสฺเวกวจเนสุ จ.

62, 206. saṃ, sā 그리고 단수 격어미들에서.

๖๓, ๒๑๗. เอติมาสมิ[Pg.5].

63, 217. eta와 ima의 이것들에서.

๖๔, ๒๑๖. ตสฺสา วา.

64, 216. 혹은 tassā가 된다.

๖๕, ๒๑๕. ตโต สสฺส สฺสาย.

65, 215. 그 뒤에서 sa 격어미는 ssāya가 된다.

๖๖, ๒๐๕. โฆ รสฺสํ.

66, 205. gho는 단음이 된다.

๖๗, ๒๒๙. โน จ ทฺวาทิโต นํมฺหิ.

67, 229. naṃ 격어미에서 dvi(2) 등의 뒤에는 n이 삽입되지 않는다.

๖๘, ๑๘๔. อมา ปโต สฺมึสฺมานํ วา.

68, 184. pa 뒤에서 smiṃ 격어미는 am이나 ā가 되기도 한다.

๖๙, ๑๘๖. อาทิโต โอ จ.

69, 186. ā(gho) 뒤에서 o가 되기도 한다.

๗๐, ๓๐. ฌลานมิยุวา สเร วา.

70, 30. 모음 앞에서 jha와 la는 각각 iy와 uv가 되기도 한다.

๗๑, ๔๘๙. ยวการา จ.

71, 489. 그리고 y, v, k가 삽입된다.

๗๒, ๑๘๕. ปสญฺญสฺส จ.

72, 185. 그리고 pa라는 명칭을 가진 것의.

๗๓, ๑๗๔. คาว เส.

73, 174. sa 격어미 앞에서 go는 gāva가 된다.

๗๔, ๑๖๙. โยสุ จ.

74, 169. yo 격어미들에서도 그러하다.

๗๕, ๑๗๐. อวํมฺหิ จ.

75, 170. aṃ 격어미에서도 (ava가 된다).

๗๖, ๑๗๑. อาวสฺสุ วา.

76, 171. 혹은 su 격어미에서 āva가 된다.

๗๗, ๑๗๕, ตโต นมํ ปติมฺหาลุตฺเต จ สมาเส.

77, 175. 그 뒤 pati로부터의 naṃ과 격어미가 생략된 복합어에서 (aṃ이 된다).

๗๘, ๓๑. โอ สเร จ.

78, 31. 그리고 모음 앞에서 o가 된다.

๗๙, ๔๖. ตพฺพิปรีตูปปเท พฺยญฺชเน จ.

79, 46. 그 반대되는 조건이 뒤따를 때와 자음 앞에서.

๘๐, ๑๗๓. โคณ นํมฺหิ วา.

80, 173. naṃ 격어미에서 go는 goṇa가 되기도 한다.

๘๑, ๑๗๒. สุหินาสุ จ.

su, hi, nā 격어미들에서도 역시.

๘๒, ๑๔๙. อํโม [Pg.6] นิคฺคหิตํ ฌลเปหิ.

jha, la, pa 뒤에서 aṃ은 닉가히따(niggahita)가 된다.

๘๓, ๖๗. สรโลโป มาเทสปจฺจยาทิมฺหิ สรโลเป ตุ ปกติ.

m, 대격, 접미사 등이 뒤따를 때 앞 모음이 생략되나, 모음이 생략될 때 본래의 상태를 유지한다.

๘๔, ๑๔๔. อโฆ รสฺสเมกวจนโยสฺวปิ จ.

gha는 단수와 yo 격어미에서도 역시 단모음이 된다.

๘๕, ๑๕๐. น สิสฺมิมนปุํสกานิ.

중성 명사의 si와 smiṃ 격어미에서는 그렇지 않다.

๘๖, ๒๒๗. อุภาทิโต นมินฺนํ.

ubha 등 뒤의 naṃ 격어미는 innaṃ이 된다.

๘๗, ๒๓๑. อิณฺณมิณฺณนฺนํ ตีหิ สงฺขฺยาหิ.

ti(3) 숫자의 세 가지 성에 대해 iṇṇa와 iṇṇannaṃ이 된다.

๘๘, ๑๔๗. ยาสุ กตนิการโลเปสุ ทีฆํ.

yā(yo)가 변하거나 생략될 때 장모음이 된다.

๘๙, ๘๗. สุนํหิสุ จ.

su, naṃ, hi 격어미들에서도 역시.

๙๐, ๒๕๒. ปญฺจาทีนมตฺตํ.

pañca(5) 등의 단어들은 a의 상태가 된다.

๙๑, ๑๙๔. ปติสฺสินีมฺหิ.

ni 격어미가 올 때 pati의 경우.

๙๒, ๑๐๐. นฺตุสฺสนฺโต โยสุ จ.

yo 격어미들에서 ntu는 anto가 된다.

๙๓, ๑๐๖. สพฺพสฺส วา อํเสสุ.

aṃ과 se 격어미에서 모두 혹은 선택적으로.

๙๔, ๑๐๕. สิมฺหิ วา.

si 격어미에서 선택적으로.

๙๕, ๑๔๕. อคฺคิสฺสินิ.

ni 격어미가 올 때 aggi의 경우.

๙๖, ๑๔๘. โยสฺวกตรสฺโส โฌ.

yo 격어미들에서 jha는 단모음이 되지 않는다.

๙๗, ๑๕๖. เวโวสุ โล จ.

ve와 vo 격어미에서 역시 lo가 된다.

๙๘, ๑๘๙. มาตุลาทีนมานตฺตมีกาเร.

ī 여성형 접미사가 올 때 mātula 등의 단어는 āna의 상태가 된다.

๙๙, ๘๑. สฺมาหิสฺมึนํ มฺหาภิมฺหิ วา.

smā, hi, smiṃ 격어미는 선택적으로 mhā, bhi, mhi가 된다.

๑๐๐, ๒๑๔. น ติเมหิ กตากาเรหิ.

ā로 변한 ti 등(대명사)에서는 그렇지 않다.

๑๐๑, ๘๐. สุหิสฺวกาโร [Pg.7] เอ.

su와 hi 격어미에서 a는 e가 된다.

๑๐๒, ๒๐๒. สพฺพนามานํ นํมฺหิ จ.

대명사들의 naṃ 격어미에서도 역시.

๑๐๓, ๗๙. อโต เนน.

a 뒤에서 nā 격어미는 ena가 된다.

๑๐๔, ๖๖. โส.

so 격어미.

๑๐๕, ๐. โส วา.

선택적으로 so가 된다.

๑๐๖, ๓๐๒. ทีโฆเรหิ.

장모음들과 re로부터.

๑๐๗, ๖๙. สพฺพโยนีนมาเอ.

모든 yo 격어미는 ā와 e가 된다.

๑๐๘, ๙๐. สฺมาสฺมึนํ วา.

smā와 smiṃ 격어미에서 선택적으로.

๑๐๙, ๒๙๕. อาย จตุตฺเถกวจนสฺส ตุ.

그러나 4격 단수의 경우 āya가 된다.

๑๑๐, ๒๐๑. ตโย เนว จ สพฺพนาเมหิ.

대명사들로부터 그 세 가지는 결코 그렇지 않다.

๑๑๑, ๑๗๙. ฆโต นาทีนํ.

111, 179. gha(가)는 nādi(나디)들에 속한다.

๑๑๒, ๑๗๓. ปโต ยา.

112, 173. pa(파)로부터 yā(야)가 된다.

๑๑๓, ๑๓๒. สขโต คสฺเส วา.

113, 132. sakhi(사키)로부터 gha(가)와 sa(사)에서 선택적으로 [변화한다].

๑๑๔, ๑๗๘. ฆเต จ.

114, 178. 그리고 gha(가)에서도.

๑๑๕, ๑๘๑. น อมฺมาทิโต.

115, 181. amma(암마) 등으로부터는 [단음화]되지 않는다.

๑๑๖, ๑๕๗. อกตรสฺสา ลโต ยฺวาลปนสฺสเวโว.

116, 157. 단음화되지 않은 la(라)로부터 호격의 yo(요)는 va(와) 또는 vo(워)가 된다.

๑๑๗, ๑๒๔. ฌลโต สสฺส โน วา.

117, 124. jha(자)와 la(라)로부터 sa(사)는 선택적으로 no(노)가 된다.

๑๑๘, ๑๔๖. ฆปโต จ โยนํ โลโป.

118, 146. gha(가)와 pa(파)로부터 yo(요)격들의 생략.

๑๑๙, ๑๑๕. ลโต โวกาโร จ.

119, 115. la(라)로부터 또한 vo(워)가 된다.

อิติ นามกปฺเป ปฐโม กณฺโฑ.

이와 같이 명사 장(nāmakappa)의 첫 번째 편(kaṇḍo)이 끝났다.

๑๒๐, ๒๔๓. อมฺหสฺส [Pg.8] มมํ สวิภตฺติสฺส เส.

120, 243. sa(사) 격이 올 때, 격변화 어미를 포함한 amha(암하)는 mamaṃ(마망)이 된다.

๑๒๑, ๒๓๓. มยํ โยมฺหิ ปฐเม.

121, 233. 첫 번째(주격) yo(요)격에서 [amha는] mayaṃ(마양)이 된다.

๑๒๒, ๙๙. นฺตุสฺส นฺโต.

122, 99. ntu(은뚜)는 nto(은또)가 된다.

๑๒๓, ๑๐๓. นฺตสฺส เส วา.

123, 103. sa(사)격에서 선택적으로 ntu(은뚜)의 [형태가 변한다].

๑๒๔, ๙๘. อา สิมฺหิ.

124, 98. si(시)격에서 ā(아)가 된다.

๑๒๕, ๑๙๘. อํ นปุํสเก.

125, 198. 중성에서 aṃ(앙)이 된다.

๑๒๖, ๑๐๑. อวณฺณา จ เค.

126, 101. ge(게)격에서 avaṇṇa(아-완나)가 된다.

๑๒๗, ๑๐๒. โต ติตา สสฺมึนาสุ.

127, 102. sa(사), smiṃ(싱), nā(나) 격들에서 to(또)는 ti(띠)와 tā(따)가 된다.

๑๒๘, ๑๐๔. นํมฺหิ ตํ วา.

128, 104. naṃ(낭)격에서 선택적으로 taṃ(땅)이 된다.

๑๒๙, ๒๒๒. อิมสฺสิทมํสิสุ นปุํสเก.

129, 222. 중성에서 si(시)와 aṃ(앙) 격들이 올 때 ima(이마)는 idaṃ(이당)이 된다.

๑๓๐, ๒๒๕. อมุสฺสาทุํ.

130, 225. amu(아무)는 aduṃ(아둥)이 된다.

๑๓๑, ๐. อิตฺถิปุมนปุํสกสงฺขฺยํ.

131, 0. 여성, 남성, 중성의 수사.

๑๓๒, ๒๒๘. โยสุ ทฺวินฺนํ ทฺเว จ.

132, 228. yo(요)격들에서 dvi(드위)는 dve(드웨)가 된다.

๑๓๓, ๒๓๐. ติจตุนฺนํ ติสฺโส จตสฺโส ตโยจตฺตาโร ตีณิ จตฺตาริ.

133, 230. ti(띠)와 catu(짜뚜)의 [격변화 형태는] tisso(띳소), catasso(짜띳소), tayo(따요), cattāro(짜따로), tīṇi(띠니), cattāri(짜따리)이다.

๑๓๔, ๒๕๑. ปญฺจาทีนมกาโร.

134, 251. pañca(빤짜) 등에서는 akāra(아까라)가 된다.

๑๓๕, ๑๑๘. ราชสฺสา รญฺโญ ราชิโน เส.

135, 118. sa(사)격에서 rāja(라자)는 rañño(란뇨) 또는 rājino(라지노)가 된다.

๑๓๖, ๑๑๙. รญฺญํ นํมฺหิ วา.

136, 119. naṃ(낭)격에서 선택적으로 raññaṃ(란냥)이 된다.

๑๓๗, ๑๑๖. นามฺหิ รญฺญา วา.

137, 116. nā(나)격에서 선택적으로 raññā(란냐)가 된다.

๑๓๘, ๑๒๑. สฺมึมฺหิ รญฺเญ ราชินิ.

138, 121. smiṃ(싱)격에서 raññe(란네) 또는 rājini(라지니)가 된다.

๑๓๙, ๒๔๕. ตุมฺหมฺหากํ [Pg.9] ตยิ มยิ.

139, 245. tumha(뚬하)와 amha(암하)의 [형태인] tayi(따이)와 mayi(마이).

๑๔๐, ๒๓๒. ตฺวมหํ สิมฺหิ จ.

si 격어미에서 ‘tu’와 ‘amha’는 각각 ‘tvam’과 ‘ahaṃ’이 된다.

๑๔๑, ๒๔๑. ตว มม เส.

sa 격어미에서 ‘tu’와 ‘amha’는 각각 ‘tava’와 ‘mama’가 된다.

๑๔๒, ๒๔๒. ตุยฺหํ มยฺหญฺจ.

또한 [sa 격어미에서] ‘tuyhaṃ’과 ‘mayhaṃ’이 된다.

๑๔๓, ๒๓๕. ตํมมํมฺหิ.

aṃ 격어미에서 ‘taṃ’과 ‘mamaṃ’이 된다.

๑๔๔, ๒๓๔. ตวํมมญฺจ น วา.

또한 aṃ 격어미에서 ‘tavaṃ’과 ‘mamaṃ’이 선택적으로 된다.

๑๔๕, ๒๓๘. นามฺหิ ตยา มยา.

nā 격어미에서 ‘tayā’와 ‘mayā’가 된다.

๑๔๖, ๒๓๖. ตุมฺหสฺส ตุวํตฺวมมฺหิ.

aṃ 격어미에서 ‘tumha’는 ‘tuvaṃ’과 ‘tvam’이 된다.

๑๔๗, ๒๔๖. ปทโต ทุติยาจตุตฺถีฉฏฺฐีสุ โว โน.

구절의 다른 단어 뒤에 오는 대격(2격), 위격(4격), 속격(6격)에서 ‘vo’와 ‘no’가 된다.

๑๔๘, ๒๔๗. เหเมกวจเนสุ จ.

또한 ‘he’ 격어미와 단수 격어미들에서도 그러하다.

๑๔๙, ๒๔๘. น อํมฺหิ.

aṃ 격어미에서는 [vo와 no가] 되지 않는다.

๑๕๐, ๒๔๙. วา ตติเย จ.

또한 제3격(구격)에서 선택적으로 [vo와 no가 된다].

๑๕๑, ๒๕๐. พหุวจเนสุ โว โน.

복수 격어미들에서 ‘vo’와 ‘no’가 된다.

๑๕๒, ๑๓๖. ปุมนฺตสฺสา สิมฺหิ.

‘puman’ 어간의 끝 모음은 si 격어미에서 ā가 된다.

๑๕๓, ๑๓๘. อมาลปเนกวจเน.

호격 단수에서 [끝 모음이] a가 된다.

๑๕๔, ๐. สมาเส จ วิภาสา.

또한 복합어에서 선택적으로 [변화한다].

๑๕๕, ๑๓๗. โยสฺวาโน.

yo 격어미에서 [puman 어간 뒤의 어미는] āno가 된다.

๑๕๖, ๑๔๒. อาเน สฺมึมฺหิ วา.

smiṃ 격어미에서 선택적으로 āne가 된다.

๑๕๗, ๑๔๐. หิวิภตฺถิมฺหิ จ.

또한 hi 격어미에서도 [변화가 일어난다].

๑๕๑, ๑๔๓. สุสฺมิมา [Pg.10] วา.

su 격어미에서 [어간 끝이] 선택적으로 ā가 된다.

๑๕๙, ๑๓๙. อุ นามฺหิ จ.

또한 nā 격어미에서 [어간 끝이] u가 된다.

๑๖๐, ๑๙๗. อกมฺมนฺตสฺส จ.

또한 ‘kamma’ 어간의 끝에 대해서도 그러하다.

อิติ นามกปฺเป ทุติโย กณฺโฑ.

이상으로 명사 유전(Nāma-kappa)의 제2장(kaṇḍa)이 끝났다.

๑๖๑, ๒๔๔. ตุมฺหมฺเหหิ นมากํ.

‘tumha’와 ‘amha’ 뒤의 naṃ 격어미는 ākaṃ이 된다.

๑๖๒, ๒๓๗. วา ยฺวปฺปฐโม.

첫 번째 격(주격)의 복수 yo 격어미에서 선택적으로 [변화한다].

๑๖๓, ๒๔๐. สสฺสํ.

sa 격어미에서 [대명사 뒤의 어미는] saṃ이 된다.

๑๖๔, ๒๐๐. สพฺพนามการเต ปฐโม.

a로 끝나는 모든 대명사 뒤에서 첫 번째 격(주격)의 복수 yo 격어미는 [e가 된다].

๑๖๕, ๒๐๘. ทฺวนฺทฏฺฐา วา.

드완다(Dvandva) 복합어의 끝에 있을 때 선택적이다.

๑๖๖, ๒๐๙. นาญฺญํ สพฺพนามิกํ.

다른 대명사적 변화는 [복합어에서] 일어나지 않는다.

๑๖๗, ๒๑๐. พหุพฺพีหิมฺหิ จ.

또한 바후브리히(Bahubbīhi) 복합어에서도 그러하다.

๑๖๘, ๒๐๓. สพฺพโต นํ สํสานํ.

모든 대명사 뒤의 naṃ 격어미는 ‘saṃ’과 ‘sānaṃ’이 된다.

๑๖๙, ๑๑๗. ราชสฺส ราชุ สุนํ หิสุ จ.

Rāja 어간의 su, naṃ, hi 격미사 앞에서 rāju가 된다.

๑๗๐, ๒๒๐. สพฺพสฺสิมสฺเส วา.

Idaṃ의 모든 격에서 asse가 되기도 한다.

๑๗๑, ๒๑๙. อนิมิ นามฺหิ จ.

또한 nā 격미사 앞에서 ana와 im이 된다.

๑๗๒, ๒๑๘. อนปุํสกสฺสา ยํ สิมฺหิ.

비중성(남성·여성)의 si 격미사 앞에서 ayaṃ이 된다.

๑๗๓, ๒๒๓. อมุสฺส โม สํ.

Amu의 sa 격미사 앞에서 mo가 된다.

๑๗๔, ๒๑๑. เอตเตสํ โต.

Eta와 Ta의 어간이 to가 된다.

๑๗๕, ๒๑๒. ตสฺส วา นตฺตํ สพฺพตฺถ.

또한 Ta에 대해 모든 곳에서 n-으로 변하기도 한다.

๑๗๖, ๒๑๓. สสฺมาสฺมึสํสาสฺวตฺตํ ๐.๐๐๑๑.

sa, mā, smiṃ, saṃ, sā 격미사 앞에서 a가 된다.

๑๗๗, ๒๒๑. อิมสทฺทสฺส จ.

또한 Idaṃ의 어간이 im으로 바뀐다.

๑๗๘, ๒๒๔. สพฺพโต โก.

모든 것 뒤에 ko가 붙는다.

๑๗๙, ๒๐๔. ฆปโต สฺมึ สานํ สํสา.

Gha와 Pa 어간 뒤의 smiṃ과 sānaṃ 격미사는 saṃ과 sā가 된다.

๑๘๐, ๒๐๗. เนตาหิ สฺมิมายยา.

ī와 ā 어미 명사 뒤의 smiṃ 격미사는 āya와 ayā가 된다.

๑๘๑, ๙๕. มโนคณาทิโต สฺมึนานมิอา.

Mano 무리 등에서 smiṃ과 nā 격미사는 i와 ā가 된다.

๑๘๒, ๙๗. สสฺส โจ.

또한 s 격미사는 o가 된다.

๑๘๓, ๔๘. เอเตสโม โลเป.

이것들(Eta 등)의 격미사가 생략될 때.

๑๘๔, ๙๖. ส สเร วาคโม.

모음 앞에서 sa가 삽입되기도 한다.

๑๘๕, ๑๑๒. สนฺตสทฺทสฺสา โส เภ โพ จนฺเต.

Santa 단어의 끝은 bhi와 su 격미사 앞에서 so와 bo가 된다.

๑๘๖, ๑๐๗. สิมฺหิ คจฺฉนฺตาทีนํ นฺตสทฺโท อํ.

si 격미사 앞에서 gacchant- 등의 nta 단어는 aṃ이 된다.

๑๘๗, ๑๐๘. เสเสสุ นฺตุว.

나머지 격들에서는 ntu처럼 된다.

๑๘๘, ๑๕๕. พฺรหฺมตฺต สข ราชาทิโต อมานํ.

Brahma, Atta, Sakha, Rāja 등 뒤에서 am 격미사는 ānaṃ이 된다.

๑๘๙, ๑๑๓. สฺยา จ.

또한 syā 격미사에서도 그러하다.

๑๙๐, ๑๑๔. โยนมาโน.

yo 격미사는 āno가 된다.

๑๙๑, ๑๓๐. สขโต จาโย โน.

Sakha 뒤에서 ā와 yo 격미사는 no가 된다.

๑๙๒, ๑๓๕. สฺมิเม.

smiṃ 격미사는 e가 된다.

๑๙๓, ๑๒๒. พฺรหฺมโต วสฺส จ.

Brahma 뒤에서 sa 격미사는 또한 (assa가) 된다.

๑๙๔, ๑๓๑. สขนฺตสฺสิ โนนานํเสสุ.

Sakha의 끝에서 나머지 격들(sesu)의 격미사는 no, nā, naṃ이 된다.

๑๙๕, ๑๓๔. อาโร [Pg.12] หิมฺหิ วา.

hi 격미사 앞에서 āro가 되기도 한다.

๑๙๖, ๑๓๓. สุนมํสุ วา.

su와 naṃ 격미사 앞에서 또한 그러하다.

๑๙๗, ๑๒๕. พฺรหฺมโต ตุ สฺมึนิ.

Brahma 뒤에서 smiṃ 격미사는 ni가 된다.

๑๙๘, ๑๒๓. อุตฺตํ สนาสุ.

sa와 nā 격미사 앞에서 u(uttvaṃ)가 된다.

๑๙๙, ๑๕๘. สตฺถุปิตาทีนมา สิสฺมึ สิโลโป จ.

사투(Satthu)와 피투(pitu) 등에서 시(si) 격조사 앞에 아(ā)가 오고 시(si)는 삭제된다.

๒๐๐, ๑๙๖. อญฺเญสฺวารตฺตํ.

다른 격조사들 앞에서는 아라(āra)가 된다.

๒๐๑, ๑๖๓. วา นํมฺหิ.

남(naṃ) 격조사 앞에서는 선택적으로 그러하다.

๒๐๒. ๑๖๔. สตฺถุนตฺตญฺจ.

202. 사투(Satthu)의 우(u)가 아(a)로 변하기도 한다.

๒๐๓, ๑๖๒. อุ สสฺมึ สโลโป จ.

사(sa) 격조사 앞에서 우(u)가 오고 사(sa)는 삭제된다.

๒๐๔, ๑๖๗. สกฺกมนฺธาตาทีนญฺจ.

사까(Sakka)와 만다투(Mandhātu) 등도 그러하다.

๒๐๕, ๑๖๐. ตโต โยนโม ตุ.

그 뒤에서 요(yo) 격조사는 오(o)가 된다.

๒๐๖, ๑๖๕. ตโต สฺมิมิ.

그 뒤에서 스밍(smiṃ) 격조사일 때이다.

๒๐๗, ๑๖๑. นา อา.

나(nā)는 아(ā)가 된다.

๒๐๘, ๑๖๖. อาโร รสฺสมิกาเร.

단음 이(i)가 뒤따를 때 아라(āra)가 된다.

๒๐๙, ๑๖๘. ปิตาทีนมสิมฺหิ.

피투(pitu) 등 뒤의 시(si) 격조사에서 아(a)가 된다.

๒๑๐, ๒๓๙. ตยาตยินํ ตกาโร ตฺวตฺตํ วา.

타야(taya)와 타인(tayin)의 따(ta)는 선택적으로 뜨와(tva)가 된다.

อิติ นามกปฺเป ตติโย กณฺโฑ.

이와 같이 명사장의 세 번째 장이 끝났다.

๒๑๑, ๑๒๖. อตฺตนฺโต หิสฺมิมนตฺตํ.

아딴(attan) 뒤의 히(hi)와 스밍(smiṃ) 격조사에서 안(an)이 된다.

๒๑๒, ๑๒๙. ตโต สฺมึ นิ.

그 뒤에서 스밍(smiṃ)은 니(ni)가 된다.

๒๑๓, ๑๒๗. สสฺสโน.

사(sa)는 노(no)가 된다.

๒๑๔, ๑๒๘. สฺมา [Pg.13] นา.

스마(smā)는 나(nā)가 된다.

๒๑๕, ๑๔๑. ฌลโต จ.

자(jha)와 라(la) 뒤에서도 그러하다.

๒๑๖, ๑๘๐. ฆปโต สฺมึยํ วา.

가(gha)와 빠(pa) 뒤에서 스밍(smiṃ)은 선택적으로 양(yaṃ)이 된다.

๒๑๗, ๑๙๙. โยนํ นิ นปุํสเกหิ.

중성 명사들 뒤에서 요(yo) 격조사들은 니(ni)가 된다.

๒๑๘, ๑๙๖. อโต นิจฺจํ.

아(a) 뒤에서는 항상 그러하다.

๒๑๙, ๑๙๕. สึ.

시(si)는 앙(ṃ)이 된다.

๒๒๐, ๗๔. เสสโต โลปํ คสิปิ.

나머지 뒤에서 가(ga)와 시(si) 등은 삭제된다.

๒๒๑, ๒๘๒. สพฺพาสมาวุโสปสคฺคนิปาตาทีหิ จ.

사바(sabba), 아우소(āvuso), 접두어, 불변사 등 모든 것 뒤에서도 그러하다.

๒๒๒, ๓๒๗. ปุมสฺส ลิงฺคาทีสุ สมาเสสุ.

복합어에서 뿌마(puma)의 성(性) 등의 경우이다.

๒๒๓, ๑๘๘. อํ ยมีโต ปสญฺญโต.

빠(pa)로 일컬어지는 이(i) 뒤에서 앙(aṃ)은 야(ya)가 된다.

๒๒๔, ๑๕๓. นํ ฌโต กตรสฺสา.

자(jha) 뒤에서 남(naṃ) 격조사가 올 때 단음화된다.

๒๒๕, ๑๕๑. โยนํ โน.

요(yo) 격조사들은 노(no)가 된다.

๒๒๖, ๑๕๔. สฺมึนิ.

스밍(smiṃ) 격조사는 니(ni)가 된다.

๒๒๗, ๒๗๐. กิสฺส ก เว จ.

끼(ki)의 까(ka)와 웨(ve)가 되기도 한다.

๒๒๘, ๒๗๒. กุ หึ หํสุ จ.

ku는 hiṃ, haṃ, su 앞에서도 (kiṃ을 대신한다).

๒๒๙, ๒๒๖. เสเสสุ จ.

그 외의 것들 앞에서도.

๒๓๐, ๒๖๒. ตฺร โต เถสุ จ.

tra, to, tha 앞에서도 (kiṃ은 ka가 된다).

๒๓๑, ๒๖๓. สพฺพสฺเสตสฺสากาโร วา.

sabba와 eta의 모든 것이 아(a)가 되기도 한다.

๒๓๒, ๒๖๗. ตฺเร นิจฺจํ.

tre 앞에서는 항상 (ā가 된다).

๒๓๓, ๒๖๔. เอ โตเถสุ จ.

to와 tha 앞에서도 에(e)가 된다.

๒๓๔, ๒๖๕. อิมสฺสิ [Pg.14] ถํ ทานิ ห โต เธสุ จ.

thaṃ, dāni, ha, to, dhe 앞에서는 ima가 이(i)가 된다.

๒๓๕, ๒๘๑. อ ธุนามฺหิ จ.

dhunā 앞에서도 아(a)가 된다.

๒๓๖, ๒๘๐. เอต รหิมฺหิ.

rahi 앞에서는 에타(eta)가 된다.

๒๓๗, ๑๗๖. อิตฺถิยมโต อาปจฺจโย.

여성 명사에서 아(a)로 끝나는 것 뒤에는 아(ā) 접미사가 붙는다.

๒๓๘, ๑๘๗. นทาทิโต วา อี.

nadī 등으로 시작하는 어근 뒤에는 이(ī)가 선택적으로 붙는다.

๒๓๙, ๑๙๐. ณว ณิก เณยฺย ณนฺตุหิ.

ṇava, ṇika, ṇeyya, ṇantu 뒤에서도 (ī가 붙는다).

๒๔๐, ๑๙๓. ปติภิกฺขุราชีการนฺเตหิ อินี.

pati, bhikkhu, rāja와 이(i)로 끝나는 것들 뒤에는 이니(inī)가 붙는다.

๒๔๑, ๑๙๑. นฺตุสฺส ตธีกาเร.

이(ī)가 올 때 ntu는 트(t)가 된다.

๒๔๒, ๑๙๒. ภวโต โภโต.

bhavant는 bhoto가 된다.

๒๔๓, ๑๑๐. โภ เค ตุ.

단, 호격(ge)에서는 bho가 된다.

๒๔๔, ๗๒. อการปิตาทฺยนฺตานมา.

아(a)음과 pitā 등의 끝음은 아(ā)가 된다.

๒๔๕, ๑๕๒. ฌลปา รสฺสํ.

jha, la, pa 앞에서 (모음은) 단음이 된다.

๒๔๖, ๗๓. อากาโร วา.

아(ā)가 되기도 한다.

อิติ นามกปฺเป จตุตฺโถ กณฺโฑ.

이와 같이 명사편(nāmakappa)의 제4장이 끝났다.

๒๔๗, ๒๖๑. ตฺวาทโย วิภตฺติสญฺญาโย.

to 등으로 시작하는 것들을 격변화(vibhatti)라고 칭한다.

๒๔๘, ๒๖๐. กฺวจิ โต ปญฺจมฺยตฺเถ.

어떤 경우에는 탈격(pañcamī)의 의미로 'to'가 붙는다.

๒๔๙, ๒๖๖. ตฺรถ สตฺตมิยา สพฺพนาเมหิ.

대명사들 뒤에서 처격(sattamī)의 의미로 'tra'와 'tha'가 붙는다.

๒๕๐, ๒๖๘. สพฺพโต ธิ.

sabba 뒤에서는 dhi가 (붙는다).

๒๕๑, ๒๖๙. กึสฺมา โว.

kiṃ으로부터는 vo가 (된다).

๒๕๒, ๒๗๑. หึหํหิญฺจนํ

hiṃ, haṃ, hiñcanaṃ (접미사가 붙는다).

๒๕๓, ๒๗๓. ตมฺหา [Pg.15] จ.

ta로부터도 또한 (그러하다).

๒๕๔, ๒๗๔. อิมสฺมา หธา จ.

ima로부터는 ha와 dhā가 또한 (붙는다).

๒๕๕, ๒๗๕. ยโต หึ.

ya로부터는 hiṃ이 (붙는다).

๒๕๖, ๐. กาเล.

시간의 의미에서 (접미사가 붙는다).

๒๕๗, ๒๗๖. กึสพฺพญฺเญกยกุหิ ทาทาจนํ.

257, 276. kiṃ, sabba, añña, eka, ya, ku 뒤에 접미사 dā와 dācanaṃ이 온다.

๒๕๘, ๒๗๘. ตมฺหา ทานิ จ.

258, 278. ta 뒤에 또한 dāni가 온다.

๒๕๙, ๒๗๙. อิมสฺมา รหิธุนาทานิ จ.

259, 279. ima 뒤에 rahi, dhunā, dāni가 또한 온다.

๒๖๐, ๒๗๗. สพฺพสฺส โส ทามฺหิ วา.

260, 277. dā 접미사 앞에서 sabba는 선택적으로 sa가 된다.

๒๖๑, ๓๖๙. อวณฺโณ เย โลปญฺจ.

261, 369. ya 앞에서 a 모음은 탈락한다.

๒๖๒, ๓๙๑. วุฑฺฒสฺส โช อิยิฏฺเฐสุ.

262, 391. iyissi와 iṭṭha 접미사 앞에서 vuḍḍha는 ja로 바뀐다.

๒๖๓, ๓๙๒. ปสตฺถสฺส โส จ.

263, 392. pasattha 또한 sa로 바뀐다.

๒๖๔, ๓๙๓. อนฺติกสฺส เนโท.

264, 393. antika는 neda로 바뀐다.

๒๖๕, ๓๙๔. พาฬฺหสฺส สาโธ.

265, 394. bāḷha는 sādha로 바뀐다.

๒๖๖, ๓๙๕. อปฺปสฺส กณ.

266, 395. appa는 kaṇa로 바뀐다.

๒๖๗, ๓๙๖. ยุวานญฺจ.

267, 396. yuva 또한 (바뀐다).

๒๖๘, ๓๙๗. วนฺตุมนฺตุวีนญฺจ โลโป.

268, 397. vantu, mantu, vī 접미사들은 탈락한다.

๒๖๙, ๔๑. ยวตํ ตลณทการานํ พฺยญฺชนานิ จลญชการตฺตํ.

269, 41. ya가 뒤따를 때, 자음 t, l, ṇ, d는 c, l, ñ, j로 변한다.

๒๗๐, ๑๒๐. อมฺห ตุมฺห นฺตุ ราช พฺรหฺมตฺต สข สตฺถุ– ปิตาทีหิ สฺมา นาว.

270, 120. amha, tumha, ntu로 끝나는 단어, rāja, brahma, atta, sakha, satthu, pitu 등 뒤에서 smā와 nā 격변화 어미는 유지된다.

อิติ นามกปฺเป ปญฺจโม กณฺโฑ.

이와 같이 명사 편(nāmakappe)의 제5장이 끝난다.

นามสุตฺตํ นิฏฺฐิตํ.

명사 경(nāmasuttaṃ)이 마무리되었다.

๓. การก

3. 격(Kāraka, 카라카)

๒๗๑, ๘๘. ยสฺมา [Pg.16] ทเปตึ ภยมาทตฺเต วา ตทปาทานํ. (๓๐๘)

271, 88. 그것으로부터 멀어지게 하거나, 두려움을 느끼거나, 취하게 되는 대상, 그것을 탈격(apādāna)이라 한다.

๒๗๒, ๓๐๙. ธาตุนามานมุปสคฺคโยคาทีสฺวปิ จ.

272, 309. 어근이나 명사가 접두어와 결합하는 등의 경우에도 또한 (탈격이 쓰인다).

๒๗๓, ๓๑๐. รกฺขณตฺถานมิจฺฉิตํ.

273, 310. 보호하고자 하는 대상도 (탈격이다).

๒๗๔, ๓๑๑. เยน วา ทสฺสนํ

274, 311. 혹은 누군가에게 보이지 않으려 할 때의 대상도 (탈격이다).

๒๗๕, ๓๑๒. ทูรนฺติกทฺธกาล นิมฺมาน ตฺวาโลป ทิสา โยค วิภตฺตารปฺปโยค สุทฺธปฺปโมจนเหตุ วิวิตฺตปฺปมาณปุพฺพโยค พนฺธนคุณวจน ปญฺหกถน โถกาตตฺตูสุ จ.

275, 312. 멀고 가까움, 거리, 시간, 형성, tvā의 탈락, 방향과의 결합, 구별, 부족함, 청정, 해탈, 원인, 격리, 정도, 이전과의 결합, 결박, 성질을 나타내는 말, 질문과 답변, 소량, 자신 등의 의미에서도 (탈격이 쓰인다).

๒๗๖, ๓๐๒. ยสฺส ทาตุกาโม โรจเต ธารยเต ปา ตํ สมฺปทานํ.

276, 302. 누구에게 주고자 하거나, 누구에게 마음에 들거나, 누구에게 빚을 지거나 보호하는 대상, 그것을 위격(sampadāna)이라 한다.

๒๗๗, ๓๐๓. สิลาฆ หนุ ฐา สป ธาร ปิห กุธ ทุหิสฺโส สฺสูย ราธิกฺข ปจฺจาสุณ อนุปติคิณ ปุพฺพกตฺตาโรจนตฺถ ตทตฺถ ตุมตฺถาลมตฺถ มญฺญานาทรปฺปาณินิ คตฺยตฺถกมฺมนิอาสิสตฺถสมฺมุติภิยฺยสตฺตมฺยตฺเถสุ จ.

277, 303. 찬탄, 숨김, 머뭄, 저주, 빚짐, 갈망, 분노, 해침, 질투, 전념, 알림, 그것을 위한 목적, ~을 하기 위함, 충분함, 무시, 유정물, 가다라는 의미의 업, 축원, 동의, 훨씬 더함, 처격의 의미 등에서도 (위격이 쓰인다).

๒๗๘, ๓๒๐. โยธาโร ตโมกาสํ.

278, 320. 기반이 되는 장소, 그것을 처격(okāsa)이라 한다.

๒๗๙, ๒๙๒. เยน วา กยิรเต ตํ กรณํ.

279, 292. 그것에 의해 (행위가) 이루어지는 도구, 그것을 구격(karaṇa)이라 한다.

๒๘๐, ๒๘๕, ยํ กโรติ ตํ กมฺมํ.

280, 285. 하는 일(대상), 그것을 목적격(kamma)이라 한다.

๒๘๑, ๒๙๔. โย กโรติ ส กตฺตา.

281, 294. 행하는 자, 그를 주격(kattā)이라 한다.

๒๘๒, ๒๙๕. โย กาเรหิ ส เหตุ.

282, 295. 시키는 자, 그를 원인(hetu, 사동주)이라 한다.

๒๘๓, ๓๑๖. ยสฺส [Pg.17] วา ปริคฺคโห ตํ สามี.

283, 316. 소유권을 가진 자, 그를 속격(sāmī, 소유주)이라 한다.

๒๘๔, ๒๘๓. ลิงฺคตฺเถ ปฐมา.

성(性)의 의미에서 주격(제1격)이 온다.

๒๘๕, ๗๐. อาลปเน จ.

호격(呼格, 부르는 말)에서도 또한 그러하다.

๒๘๖, ๒๙๑. กรเณ ตติยา.

도구(具)의 의미에서 구격(제3격)이 온다.

๒๘๗, ๒๙๖, สหาทิโยเค จ.

'saha' 등과의 결합에서도 또한 그러하다.

๒๘๘, ๒๙๓. กตฺตริ จ.

행위자(主)의 의미에서도 또한 그러하다.

๒๘๙, ๒๙๗. เหตฺวตฺเถ จ.

원인(因)의 의미에서도 또한 그러하다.

๒๙๐, ๒๙๘. สตฺตมฺยตฺเถ จ.

처소(處)의 의미에서도 또한 그러하다.

๒๙๑, ๒๙๙. เยนงฺควิกาโร.

신체의 일부가 변형된 것에서도 [구격이 온다].

๒๙๒, ๓๐๐. วิเสสเน จ.

수식(修飾)의 의미에서도 또한 그러하다.

๒๙๓, ๓๐๑. สมฺปทาเน จตุตฺถี.

수여(與)의 의미에서 역격(제4격)이 온다.

๒๙๔, ๓๐๕. นโมโยคาทีสฺวปิ จ.

'namo' 등과의 결합 등에서도 또한 그러하다.

๒๙๕, ๓๐๗. อปาทาเน ปญฺจมี.

분리(離)의 의미에서 탈격(제5격)이 온다.

๒๙๖, ๓๑๔. การณตฺเถ จ.

원인(因)의 의미에서도 또한 그러하다.

๒๙๗, ๒๘๔. กมฺมตฺเถ ทุติยา.

업(業, 목적어)의 의미에서 대격(제2격)이 온다.

๒๙๘. ๒๘๗. กาลทฺธานมจฺจนฺตสํโยเค.

298. 시간과 거리의 완전한 지속적 결합에서 [대격이 온다].

๒๙๙, ๒๘๘. กมฺมปฺปวจนียยุตฺเต.

업설사(業說辭, kammappavacanīya)와 결합할 때 [대격이 온다].

๓๐๐, ๒๘๖. คติ พุทฺธิ ภุช ปฐ หร กร สยาทีนํกา ริเต วา.

가다, 알다, 먹다, 읽다, 가져가다, 하다, 눕다 등의 동사의 사동형에서 선택적으로 [대격이] 온다.

๓๐๑, ๓๑๕. สามิสฺมึ ฉฏฺฐี

소유주(主)의 의미에서 속격(제6격)이 온다.

๓๐๒, ๓๑๙. โอกาเส [Pg.18] สตฺตมี.

처소(依, 장소)의 의미에서 처격(제7격)이 온다.

๓๐๓, ๓๒๑. สามิสฺสราธิปติ ทายาท สกฺขี ปถิภู ปสุต กุสเลหิ จ.

주인, 지배자, 우두머리, 상속자, 증인, 보증인, 전념하는 자, 숙련된 자와 함께 쓰일 때도 또한 그러하다.

๓๐๔, ๓๒๒. นิทฺธารเณ จ.

한정(限定)의 의미에서도 또한 그러하다.

๓๐๕, ๓๒๓. อนาทเร จ.

무시(無視)의 의미에서도 또한 그러하다.

๓๐๖, ๒๘๙. กฺวจิ ทุติยา ฉฏฺฐีนมตฺเถ.

때로 대격이 속격의 의미에서 쓰인다.

๓๐๗, ๒๙๐. ตติยาสตฺตมีนญฺจ.

또한 구격과 처격의 의미에서도 그러하다.

๓๐๘, ๓๑๗. ฉฏฺฐี จ.

속격 또한 [다른 격의 의미에서 쓰인다].

๓๐๙, ๓๑๘. ทุติยาปญฺจมีนญฺจ.

또한 대격과 탈격의 의미에서도 그러하다.

๓๑๐, ๓๒๔. กมฺมกรณนิมิตฺตตฺเถสุ สตฺตมี.

업(목적), 도구, 원인의 의미에서 처격이 온다.

๓๑๑, ๓๒๕. สมฺปทาเน จ.

수여(역격)의 의미에서도 또한 그러하다.

๓๑๒, ๓๒๖. ปญฺจมฺยตฺเถ จ.

탈격의 의미에서도 또한 그러하다.

๓๑๓, ๓๒๗. กาลภาเวสุ จ.

시간과 상태(동작의 발생)에 대해서도 또한 그러하다.

๓๑๔, ๓๒๘. อุป’ธฺยาธิกิสฺสรวจเน.

314, 328. Upa와 adhi가 지배자(issara)의 의미로 쓰일 때.

๓๑๕, ๓๒๙. มณฺฑิตุสฺสุกฺเกสุ ตติยา จ.

315, 329. Maṇḍita와 ussukka와 함께 쓰일 때 제3격(도구격)도 쓰인다.

อิติ นามกปฺเป การกกปฺโป ฉฏฺโฐ กณฺโฑ.

이와 같이 명사 편(nāmakappe)에서 격의 장(kārakakappo)은 제6절이다.

การกสุตฺตํ นิฏฺฐิตํ.

격의 경(Kārakasuttaṃ)이 끝났다.

๔. สมาส

4. 복합어(Samāsa)

๓๑๖, ๓๓๑. นามาน สมาโส ยุตฺตตฺโถ.

316, 331. 명사들의 결합이 의미상 연결된 것을 복합어(samāso)라 한다.

๓๑๗, ๓๓๒. เตสํ วิภตฺติโย โลปา จ.

317, 332. 그것들의 격 변화 어미는 생략된다.

๓๑๘, ๓๓๓. ปกติ จสฺส สรนฺตสฺส.

318, 333. 그리고 모음으로 끝나는 단어는 원래의 형태를 유지한다.

๓๑๙, ๓๓๐. อุปสคฺคนิปาตปุพฺพโก [Pg.19] อพฺยยีภาโว.

319, 330. 접두어(upasagga)나 불변사(nipāta)가 앞에 오는 복합어는 불변복합어(abyayībhāvo)이다.

๓๒๐, ๓๓๕. โส นปุํสกลิงฺโค.

320, 335. 그것은 중성이다.

๓๒๑. ๓๔๙. ทิคุสฺเสกตฺตํ.

321. 349. 디구(Digu, 수량복합어)에서는 단수형이 된다.

๓๒๒, ๓๕๙. ตถา ทฺวนฺเท ปาณิ ตูริเย โยคฺค เสนงฺค ขุทฺทชนฺตุก วิวิธ วิรุทฺธ วิสภาคตฺถาทีนญฺจ.

322, 359. 그와 같이 드완다(Dvanda, 병렬복합어)에서 신체 부위, 악기, 탈것, 군대의 구성 요소, 작은 동물, 다양한 것, 상반되는 것, 이질적인 의미 등을 나타낼 때도 그러하다.

๓๒๓, ๓๖๐. วิภาสา รุกฺข ติณ ปสุ ธน ธญฺญ ชนปทา ทีนญฺจ.

323, 360. 나무, 풀, 가축, 재물, 곡물, 지방 등의 경우에는 선택적이다.

๓๒๔, ๓๓๙. ทฺวิปเท ตุลฺยาธิกรเณ กมฺมธารโย.

324, 339. 두 단어가 동일 격 관계에 있을 때는 깜마다라야(Kammadhāraya, 한정복합어)이다.

๓๒๕, ๓๔๘. สงฺขฺยาปุพฺโพ ทิคุ.

325, 348. 숫자가 앞에 오면 디구(Digu)이다.

๓๒๖, ๓๔๑. อุเภ ตปฺปุริสา.

326, 341. 둘 다 따뿌리사(Tappurisā, 격복합어)에 속한다.

๓๒๗, ๓๕๑. อมาทโย ปรปเทภิ.

327, 351. 대격(am) 등이 뒤의 단어와 결합한다.

๓๒๘, ๓๕๒. อญฺญปทตฺเถสุ พหุพฺพีหิ.

328, 352. 다른 단어의 의미를 나타낼 때는 바후비히(Bahubbīhi, 소유복합어)이다.

๓๒๙, ๓๕๗. นามานํ สมุจฺจโย ทฺวนฺโท.

329, 357. 명사들의 집합은 드완다(Dvando)이다.

๓๓๐, ๓๔๐. มหตํ มหา ตุลฺยาธิกรเณ ปเท.

330, 340. 동일 격의 단어 앞에서 Mahat은 mahā가 된다.

๓๓๑, ๓๕๓. อิตฺถิยํ ภาสิตปุมิตฺถี ปุมาว เจ.

331, 353. 여성 명사가 원래 남성에서 온 것이라면, [복합어에서] 남성과 같이 된다.

๓๓๒, ๓๔๓. กมฺมธารยสญฺเญ จ.

332, 343. 깜마다라야(Kammadhāraya)라는 명칭에서도 그러하다.

๓๓๓, ๓๔๔. อตฺตํ นสฺส ตปฺปุริเส.

333, 344. 따뿌리사(Tappurise)에서 부정어 na는 a가 된다.

๓๓๔, ๓๔๕. สเร อน.

334, 345. 모음 앞에서는 ana(an)가 된다.

๓๓๕, ๓๔๖. กทิ กุสฺส.

335, 346. Ku는 kadi 등이 된다.

๓๓๖, ๓๔๗. กา’ปฺปตฺเถสุ จ.

336, 347. '약간'의 의미 등에서도 kā가 된다.

๓๓๗, ๓๕๐. กฺวจิ [Pg.20] สมาสนฺต คตานมการนฺโต.

337, 350. 때로는 복합어의 끝에 오는 단어들이 a-어미로 끝난다.

๓๓๘, ๓๕๖. นทิมฺหา จ.

338, 356. Nadī(강)와 같은 단어 뒤에서도 그러하다.

๓๓๙, ๓๕๘. ชายาย ตุทํ ชานิ ปติมฺหิ.

339, 358. Pati(남편) 앞에서 jāyā(아내)는 tuda나 jāni가 된다.

๓๔๐, ๓๕๕. ธนุมฺหา จ.

340, 355. Dhanu(활) 뒤에서도 그러하다.

๓๔๑, ๓๓๖. อํวิภตฺตีนมการนฺตา อพฺยายิตาวา.

불변복합어에서 a로 끝나는 어간 뒤의 격어미는 am이 된다.

๓๔๒, ๓๓๗. สโร รสฺโส นปุํสเก.

중성 명사에서는 모음이 단모음화된다.

๓๔๓, ๓๓๘. อญฺญสฺมา โลโป จ.

그 외의 모음 뒤에서는 격어미가 생략되기도 한다.

อิติ นามกปฺเป สมาสกปฺโป สตฺตโม กณฺโฑ.

이로써 명사편(Nāmakappa)에서 복합어장(Samāsakappa)인 제7장이 끝났다.

สมาสสุตฺถํ นิฏฺฐิตํ.

복합어의 가르침(Samāsasutta)이 완료되었다.

๕. ตทฺธิต

5. 이차 파생어(Taddhita)

๒๔๔, ๓๖๑. วา ณา’ปจฺเจ.

자손(Apatya)의 의미에서 접미사 ṇa가 선택적으로 붙는다.

๓๔๕, ๓๖๖. ณายน ณาน วจฺฉาทิโต.

Vaccha 등으로부터 접미사 ṇāyana와 ṇāna가 붙는다.

๓๔๖, ๓๖๗. เณยฺโย กตฺติยาทีหิ.

Kattiya 등으로부터 접미사 ṇeyya가 붙는다.

๓๔๗, ๓๖๘. อโต ณิ วา.

a로 끝나는 어근 뒤에는 접미사 ṇi가 선택적으로 붙는다.

๓๔๘, ๓๗๑. ณโวปกฺวาทีหิ.

Upakva 등으로부터 접미사 ṇavu가 붙는다.

๓๔๙, ๓๗๒. เณร วิธวาทิโต.

Vidhava 등으로부터 접미사 ṇera가 붙는다.

๓๕๐, ๓๗๓. เยน วา สํสฏฺฐํ ตรติ จรติ วหติ ณิโก.

그것으로 섞인 것, 건너는 것, 다니는 것, 운반하는 것을 의미할 때 접미사 ṇika가 붙는다.

๓๕๑, ๓๗๔. ตมธีเต เตนกตาธิ สนฺนิธานนิโยค สิปฺป ภณฺฑ ชีวิกตฺเถสุ จ.

그것을 공부함, 그것으로 만들어짐, 거기에서의 거주, 거기에서의 임무, 기술, 상품, 생계의 의미에서도 그러하다.

๓๕๒, ๓๗๖. ณ [Pg.21] ราคา ตสฺเสทมญฺญตฺเถสุ จ.

그것으로 물들임, 그의 것, 이것 등 다른 의미에서도 접미사 ṇa가 붙는다.

๓๕๓, ๓๗๘. ชาตาทีนมิมิยา จ.

태어남 등의 의미에서 접미사 ima와 iya도 붙는다.

๓๕๔, ๓๗๙. สมูหตฺเถ กณ ณา.

집단(Samūha)의 의미에서 접미사 kaṇa와 ṇa가 붙는다.

๓๕๕, ๓๘๐. คาม ชน พนฺธุ สหายาทีหิ ตา.

Gāma, Jana, Bandhu, Sahāya 등으로부터 접미사 tā가 붙는다.

๓๕๖, ๓๘๑. ตทสฺส ฐานมิโย จ.

그것은 그의 장소라는 의미에서 접미사 iya도 붙는다.

๓๕๗, ๓๘๒. อุปมตฺถายิตตฺตํ.

비유의 의미에서 접미사 ya와 itta가 붙는다.

๓๕๘, ๓๘๓. ตนฺนิสฺสิตตฺเถ โล.

그것에 의지함의 의미에서 접미사 la가 붙는다.

๓๕๙, ๓๘๔. อาลุ ตพฺพหุเล.

그것이 풍부함의 의미에서 접미사 ālu가 붙는다.

๓๖๐, ๓๘๗. ณุตฺตตา ภาเว ตุ.

상태(Bhāva)의 의미에서는 접미사 ṇu, tta, tā가 붙는다.

๓๖๑, ๓๘๘. ณ วิสมาทีหิ.

Visama 등으로부터 접미사 ṇa가 붙는다.

๓๖๒, ๓๘๙. รมณียาทิโต กณ

Ramaṇīya 등으로부터 접미사 kaṇa가 붙는다.

๓๖๓, ๓๙๐. วิเสเส ตรตมิสิกิยิฏฺฐา.

차별(Visesa)을 나타낼 때 접미사 tara, tama, isika, iya, iṭṭha가 붙는다.

๓๖๔, ๓๙๘. ตทสฺสตฺถีติ วี จ.

그것이 그에게 있다는 의미에서 접미사 vī도 붙는다.

๓๖๕, ๓๙๙. ตปาทิโต สี.

Tapa 등으로부터 접미사 sī가 붙는다.

๓๖๖, ๔๐๐. ทณฺฑาทิโต อิก อี.

Daṇ幫a 등으로부터 접미사 ika와 ī가 붙는다.

๓๖๗, ๔๐๑. มธฺวาทิโต โร.

Madhu 등으로부터 접미사 ra가 붙는다.

๓๖๘, ๔๐๒. คุณาทิโต วนฺตุ.

'guṇa' 등 뒤에 'vantu' 접미사가 온다.

๓๖๙, ๔๐๓. สตฺยาทีหิ มนฺตุ.

'sati' 등 뒤에 'mantu' 접미사가 온다.

๓๗๐, ๔๐๕. สทฺธาทิโต ณ.

'saddhā' 등 뒤에 'ṇa' 접미사가 온다.

๓๗๑, ๔๐๔. อายุสฺสุการาส มนฺตุมฺหิ.

'mantu' 접미사가 올 때 'āyus'의 끝에 'u'가 온다.

๓๗๒, ๓๘๕. ตปฺปกติวจเน [Pg.22] มโย.

그것의 본질을 나타낼 때 'mayo' 접미사가 온다.

๓๗๓, ๔๐๖. สงฺขฺยาปูรเณ โม.

수의 서수(pūraṇa)를 만들 때 'mo' 접미사가 온다.

๓๗๔, ๔๐๘. ส ฉสฺส วา.

'cha'(6)의 경우 'sa'가 선택적으로 나타난다.

๓๗๕, ๔๑๒. เอกาทิโต ทสสฺสี.

'eka' 등 뒤의 'dasa'(10)에서 끝부분이 'ī'로 변한다.

๓๗๖, ๒๕๗. ทเส โส นิจฺจญฺจ.

'dasa'에서 'so'가 항상 나타난다.

๓๗๗, ๐. อนฺเต นิคฺคหิตญฺจ.

그리고 끝에 니가히타(niggahīta)가 온다.

๓๗๘, ๔๑๔. ติ จ.

그리고 'ti'도 온다.

๓๗๙, ๒๕๘. ล ท รานํ.

'la', 'da', 'ra'에 대하여.

๓๘๐, ๒๕๕. วีสติ ทเสสุ พา ทฺวิสฺส ตุ.

'vīsati'와 'dasa' 앞에서 'dvi'는 'bā'가 된다.

๓๘๑, ๒๕๔. เอกาทิโต ทสฺส ร สงฺขฺยาเน.

셈할 때 'eka' 등 뒤의 'dasa'는 'ra'가 된다.

๓๘๒, ๒๕๙. อฏฺฐาทิโต จ.

그리고 'aṭṭha' 등 뒤에서도 그러하다.

๓๘๓, ๓๕๓. ทฺเวกฏฺฐานมากาโร วา.

'dve', 'eka', 'aṭṭha'의 끝에 'ā'가 선택적으로 온다.

๓๘๔, ๔๐๗. จตุจฺเฉ หิ ถ ฐา.

'catu'와 'cha' 뒤에 서수를 만드는 'tha'와 'ṭhā'가 온다.

๓๘๕, ๔๐๙. ทฺวิตีหิ ติโย.

'dvi'와 'ti' 뒤에 'tiyo' 접미사가 온다.

๓๘๖, ๔๑๐. ติเย ทุตาปิ จ.

'tiya'가 올 때 'du'와 'ta'도 나타난다.

๓๘๗, ๔๑๑. เตสมฑฺฒูปปเทน อฑฺฒุฑฺฒทิวฑฺฒ ทิยฑฺฒ’ ฑฺฒติยา.

'aḍḍha'가 앞에 붙어 'aḍḍhuḍḍha', 'divaḍḍha', 'diyaḍḍha', 'aḍḍhatiya' 등이 된다.

๓๘๘, ๖๘. สรูปาน เมกเสสฺวสกึ.

같은 형태의 단어들이 반복될 때 하나만 남는다.

๓๘๙, ๔๑๓. คณเนทสสฺส ทฺวิ ติ จตุ ปญฺจ ฉ สตฺต อฏฺฐนวกานํ วี ติ จตฺตาร ปญฺญา ฉ สตฺตาสนวา โยสุ โยนญฺจีสมาสํฐิริตีตุติ.

수의 계산에서 'dasa'와 결합할 때 'dvi, ti, catu, pañca, cha, satta, aṭṭha, nava'는 각각 'vī, ti, cattāra, paññā, cha, sattā, asa, nava'로 변하고 뒤에 'vīsati, tiṃsa, cattālīsa, paññāsa, chaṭṭhi, sattati, asīti, navuti'의 어미들이 온다.

๓๙๐, ๒๕๖. จตูปปทสฺส [Pg.23] โลโป ตุ’ตฺตรปทาทิจสฺส จุ โจปิ นวา.

'catu'가 앞에 올 때 뒷단어의 첫 부분이 생략되거나 'cu', 'co'로 선택적으로 변한다.

๓๙๑, ๔๒๓. ยทนุปปนฺนา นิปาตนา สิชฺฌนฺติ.

규칙으로 설명되지 않는 것은 불규칙 변화(nipātana)로 성립한다.

๓๙๒, ๔๑๘. ทฺวาทิโต โก’เนกตฺเถ จ.

'dvi' 등 뒤에 여러 의미에서 'ka' 접미사가 온다.

๓๙๓, ๔๑๕. ทสทสกํ สตํ ทสกานํ สตํ สหสฺสญฺจ โยมฺหิ.

열 개의 'dasa'는 'sata'(100)이고, 열 개의 'sata'는 'sahassa'(1,000)이다.

๓๙๔, ๔๑๖. ยาว ตทุตฺตริ ทสคุณิตญฺจ.

그 위로도 계속해서 열 배씩 증가한다.

๓๙๕, ๔๑๗. สกนาเมหิ.

그들 각자의 명칭에 의해서.

๓๙๖, ๓๖๓. เตสํ โณ โลปํ.

그것들의 'ṇa'가 생략된다.

๓๙๗, ๔๒๐. วิภาเค ธา จ.

분할(vibhāga)의 의미에서 'dhā' 접미사가 온다.

๓๙๘, ๔๒๑. สพฺพนาเมหิ ปการวจเน ตุ ถา.

모든 대명사들 뒤에 방식의 의미에서 thā(타) 접미사가 온다.

๓๙๙, ๔๒๒. กิมิเมหิ ถํ.

kiṃ(킹)과 ima(이마) 뒤에 thaṃ(탕) 접미사가 온다.

๔๐๐, ๓๖๔. วุทฺธาทิสรสฺส วา’สํโยคนฺตสฺส สเณ จ.

sa(사)와 ṇe(네) 접미사가 올 때, 복합자음으로 끝나지 않은 어간의 첫 번째 모음은 수의적으로 장음화(vuddhi) 된다.

๔๐๑, ๓๗๕. มายูนมาคโม ฐาเน.

적절한 위치에 mā(마)와 yū(유)의 삽입이 일어난다.

๔๐๒. ๓๗๗. อาตฺตญฺจ.

402. 그리고 [어간의 끝 음절이] ā(아)로 변한다.

๔๐๓, ๓๕๔. กฺวจาทิมชฺฌุตฺตรานํ ทีฆรสฺส ปจฺจเยสุ จ.

접미사들이 결합할 때 때때로 어간의 처음, 중간, 끝 모음이 장음화되거나 단음화된다.

๔๐๔, ๓๗๐. เตสุ วุทฺธิ โลปาคม วิการ วิปริตาเทสา จ.

이들에 있어 장음화(vuddhi), 생략(lopa), 삽입(āgama), 변형(vikāra), 도치(viparīta), 대치(ādesa)가 일어난다.

๔๐๕, ๓๖๕. อยุวณฺณานญฺจาโย วุทฺธิ.

a, i, u 계열 모음들의 장음화(vuddhi)는 각각 ā, e, o이다.

อิติ นามกปฺเป ตทฺธิตกปฺโป อฏฺฐโม กณฺโฑ.

이와 같이 명사편(Nāmakappe)에서 제8장 따디따(Taddhita, 접미사) 편이 끝났다.

ตทฺธิตสุตฺตํ นิฏฺฐิตํ.

따디따 경(Taddhitasutta)이 완료되었다.

๖. อาขฺยาติ

6. 동사(Ākhyāta) 편.

๔๐๖, ๔๒๙. อถ [Pg.24] ปุพฺพานิ-วิภตฺตีนํ ฉ ปรสฺสปทานิ.

이제, 격변화 어미들 중 앞의 6개는 타동사어미(Parassapada)들이다.

๔๐๗, ๔๓๙. ปราณุตฺตโนปทานิ.

그 뒤의 것들은 자동사어미(Attanopada)들이다.

๔๐๘, ๔๓๐. ทฺเว ทฺเว ปฐมมชฺฌิมุตฺตมปุริสา.

두 개씩 각각 제3인칭(Paṭhama), 제2인칭(Majjhima), 제1인칭(Uttama)이다.

๔๐๙, ๔๔๑. สพฺเพสเมกาภิธาเน ปโร ปุริโส.

이들 모두가 하나의 명칭으로 언급될 때, 뒤의 인칭이 사용된다.

๔๑๐, ๔๓๒. นามมฺหิ ปยุชฺชมาเนปิ ตุลฺยาธิกรเณ ปฐโม.

격이 일치하는 명사와 함께 사용될 때에도 제3인칭(Paṭhama)이 쓰인다.

๔๑๑, ๔๓๖. ตุมฺเห มชฺฌิโม.

tumhe(툼헤, 너희들)와 함께일 때는 제2인칭(Majjhima)이 쓰인다.

๔๑๒, ๔๓๗. อมฺเห อุตฺตโม.

amhe(암헤, 우리들)와 함께일 때는 제1인칭(Uttama)이 쓰인다.

๔๑๓, ๔๒๖. กาเล.

시간에 대하여.

๔๑๔, ๔๒๘. วตฺตมานา ปจฺจุปฺปนฺเน.

현재의 시점에는 현재시제(Vattamānā) 어미가 쓰인다.

๔๑๕, ๔๕๑. อาณาตฺยาสิฏฺเฐ’นุตฺตกาเล ปญฺจมี.

명령(Āṇatti), 기원(Āsiṭṭha), 그리고 정해지지 않은 시점에는 제5시제(Pañcamī, 명령법) 어미가 쓰인다.

๔๑๖, ๔๕๔. อนุมติปริกปฺเปตฺเถสุ สตฺตมี.

허가(Anumati)나 가설(Parikappa)의 의미에는 제7시제(Sattamī, 원망법) 어미가 쓰인다.

๔๑๗, ๔๖๐. อปจฺจกฺเข ปโรกฺขา’ตีเต.

직접 경험하지 않은 과거의 일에는 과거완료시제(Parokkhā) 어미가 쓰인다.

๔๑๘, ๔๕๖. หิยฺโยปภุติ ปจฺจกฺเข หิยฺยตฺตนี.

어제부터 시작된 직접 경험한 과거의 일에는 미완료과거시제(Hiyyattanī) 어미가 쓰인다.

๔๑๙, ๔๖๙. สมีเป’ชฺชตนี.

가까운 과거의 일에는 부정과거시제(Ajjatanī) 어미가 쓰인다.

๔๒๐, ๔๗๑. มาโยเค สพฺพกาเล จ.

mā(마)와 결합할 때는 모든 시제에서 쓰인다.

๔๒๑, ๔๗๓. อนาคเต ภวิสฺสนฺตี.

미래의 시점에는 미래시제(Bhavissantī) 어미가 쓰인다.

๔๒๒, ๔๗๕. กฺริยาติปนฺเน’ตีเต กาลาติปตฺติ.

행위가 성립되지 못한 과거의 경우에는 조건법(Kālātipatti) 시제 어미가 쓰인다.

๔๒๓, ๔๒๖. วตฺตมานา ตี อนฺติ, สิ ถ, มิ ม เต อนฺเต, เสวฺเห, เอ มฺเห.

현재시제(Vattamānā)의 어미는 tī, anti, si, tha, mi, ma와 te, ante, se, vhe, e, mhe이다.

๔๒๔, ๔๕๐. ปญฺจมี [Pg.25] ตุ อนฺตุ, หิ ถ, มิ ม, ตํ อนฺตํ, สฺสุ วฺโห, เอ อามเส.

제5시제(Pañcamī, 명령법)의 어미는 tu, antu, hi, tha, mi, ma와 taṃ, antaṃ, ssu, vho, e, āmase이다.

๔๒๕, ๔๕๓. สตฺตมี เอยฺย เอยฺยุํ, เอยฺยาสิ เอยฺยาถ, เอยฺยามิ เอยฺยาม, เอถ เอรํ, เอโถ เอยฺยาวฺโห, เอยฺยํ เอยฺยามฺเห.

제7 원망법(Sattamī)의 어미는 eyya, eyyuṃ; eyyāsi, eyyātha; eyyāmi, eyyāma; etha, eraṃ; etho, eyyāvho; eyyaṃ, eyyāmhe이다.

๔๒๖, ๔๕๙. ปโรกฺขา อ อุ, เอ ตฺถ, อํ มฺห, ตฺถ เร, ตฺโถ วฺโห, อึ มฺเห.

간접 과거(Parokkhā)의 어미는 a, u; e, ttha; aṃ, mha; ttha, re; ttho, vho; iṃ, mhe이다.

๔๒๗, ๔๕๕. หิยฺยตฺตนี อา อู, โอ ตฺถ, อํ มฺหา, ตฺถ ตฺถุํ, เสวฺหํ, อึ มฺหเส.

어제 과거(Hiyyattanī)의 어미는 ā, ū; o, ttha; aṃ, mhā; ttha, tthuṃ; sevhaṃ; iṃ, mhase이다.

๔๒๘, ๔๖๘. อชฺชตนี อีญํ โอตฺถ, อึ มฺหา, อา อู, เส วฺหํ, อํ มฺเห.

오늘 과거(Ajjatanī)의 어미는 ī, ñaṃ; o, ttha; iṃ, mhā; ā, ū; se, vhaṃ; aṃ, mhe이다.

๔๒๙, ๔๗๒. สฺสวิสฺสนฺตี สฺสติ สฺสนฺติ, สฺสสิ สฺสถ, สฺสามิ สฺสาม, สฺสเต สฺสนฺเต, สฺสเส สฺสวฺเห, สฺสํ สฺสามฺเห.

미래(Bhavissantī)의 어미는 ssati, ssanti; ssasi, ssatha; ssāmi, ssāma; ssate, ssante; ssase, ssavhe; ssaṃ, ssāmhe이다.

๔๓๐, ๔๗๔. กาลาติปตฺติ สฺสา สฺสํสุ, สฺเส สฺสถ, สฺสํ สฺสามา, สฺสถ สฺสิสุ, สฺสเส สฺสวฺเห, สฺสึ สฺสามฺหเส.

조건법(Kālātipatti)의 어미는 ssā, ssaṃsu; sse, ssatha; ssaṃ, ssāmā; ssatha, ssisu; ssase, ssavhe; ssiṃ, ssāmhase이다.

๔๓๑, ๔๒๘. หิยฺยตฺตนี สตฺตมี ปญฺจมี วตฺตมานา สพฺพธาตุกํ.

어제 과거(Hiyyattanī), 원망법(Sattamī), 명령법(Pañcamī), 현재법(Vattamānā)은 보편 어근(Sabbadhātuka) 요소이다.

อิติ อาขฺยาตกปฺเป ปฐโม กณฺโฑ.

이와 같이 동사편(Ākhyātakappa)의 첫 번째 장(Kaṇḍa)이 끝났다.

๔๓๒, ๓๖๒. ธาตุลิงฺเคหิ ปรา ปจฺจยา.

어근(Dhātu)과 명사 어간(Liṅga) 뒤에 접미사들이 온다.

๔๓๓, ๕๒๘. ติชคุปกิตมาเนหิ ขฉสา วา.

tij, gup, kit, mān 어근들 뒤에는 kha, cha, sa 접미사가 선택적으로 붙는다.

๔๓๔, ๕๓๔. ภุชฆสหรสุปาทีหิตุมิจฺฉตฺเถสุ.

bhuj, ghas, har, sup 등의 어근들 뒤에 '~하기를 원함'의 의미일 때 (접미사들이 붙는다).

๔๓๕, ๕๓๖. อาย [Pg.26] นามโต กตฺตูปมานาทาจาเร.

명사(Nāma)로부터 주격의 비유나 행위의 의미에서 āya 접미사가 붙는다.

๔๓๖, ๕๓๗. อียู’ปมานา จ.

그리고 비유의 의미에서 ī와 iyū 접미사도 붙는다.

๔๓๗, ๕๓๘. นามมฺหา’ตฺติจฺฉตฺเถ.

명사로부터 자신의 바람(atticchattha)의 의미에서 (접미사가 붙는다).

๔๓๘, ๕๔๐. ธาตูหิ เณ ณย ณาเป ณาปยา การิตานิ เหตฺวตฺเถ.

어근들로부터 사동(Hetvattha)의 의미에서 ṇe, ṇaya, ṇāpe, ṇāpayā 사동 접미사(Kārita)들이 붙는다.

๔๓๙, ๕๓๙. ธาตุรูเป นามสฺมา ณ โย จ.

어근의 형태를 가진 명사로부터 ṇa와 yo 접미사도 붙는다.

๔๔๐, ๔๔๕. ภาวกมฺเมสุ โย.

상태(Bhāva)와 피동(Kamma)의 의미에서 yo 접미사가 붙는다.

๔๔๑, ๔๔๗. ตสฺส จวคฺคยการวการตฺตํ สธาตฺวนฺตสฺส.

그것(yo)은 어근의 끝음과 함께 ca-vagg(c, ch, j, jh, ñ), ya, va 자음으로 변한다.

๔๔๒, ๔๔๘. อิวณฺณาคโม วา.

i-모음(i, ī)이 선택적으로 삽입된다.

๔๔๓, ๔๔๙. ปุพฺพรูปญฺจ.

그리고 (yo 접미사가) 앞 글자의 형태와 같아지기도 한다.

๔๔๔, ๕๑๑. ตถา กตฺตริ จ.

그와 같이 능동(Kattar)의 의미에서도 (yo가 붙는다).

๔๔๕, ๔๓๓. ภูวาทิโต อ.

bhū 등의 어근(제1곡용) 뒤에는 a 접미사가 붙는다.

๔๔๖, ๕๐๙. รุธาทิโต นิคฺคหิตปุพฺพญฺจ.

rudh 등의 어근(제2곡용) 뒤에는 그 앞에 니가히따(Niggahīta)가 온다.

๔๔๗, ๕๑๐. ทิวาทิโต โย.

div 등의 어근(제3곡용) 뒤에는 yo 접미사가 붙는다.

๔๔๘, ๕๑๒. สฺวาทิโต ณุณา อุณา จ.

su 등의 어근(제4곡용) 뒤에는 ṇu, ṇā, uṇā 접미사가 붙는다.

๔๔๙, ๕๑๓. กิยาทิโต นา.

ki 등의 어근(제5곡용) 뒤에는 nā 접미사가 붙는다.

๔๕๐, ๕๑๗. คหาทิโต ปฺปณฺหา.

gah 등의 어근(제6곡용) 뒤에는 ppa, ṇhā 접미사가 붙는다.

๔๕๑, ๕๒๐. ตนาทิโต โอยิรา.

tan 등의 어근(제7곡용) 뒤에는 o, yirā 접미사가 붙는다.

๔๕๒, ๕๒๕. จุราทิโต เณ ณยา.

cur 등의 어근(제8곡용) 뒤에는 ṇe, ṇaya 접미사가 붙는다.

๔๕๓, ๔๔๔. อตฺตโนปทานิ ภาเว จ กมฺมนิ.

반조동사(Attanopada) 어미들은 상태(Bhāva)와 피동(Kamma)의 의미에서 사용된다.

๔๕๔, ๔๔๐. กตฺตริ จ.

또한 능동(주체)에서.

๔๕๕, ๕๓๐. ธาตุปฺปจฺจเยหิ [Pg.27] วิภตฺติโย.

어근과 접미사들 뒤에 [동사] 변화 어미들이 붙는다.

๔๕๖, ๔๒๐. กตฺตริ ปรสฺสปทํ.

능동(주체)에서 파랏사빠다(Parassapada, 능동태 어미)가 온다.

๔๕๗, ๔๒๔. ภูวาทโย ธาตโว.

부(Bhū) 등이 어근들이다.

อิติ อาขฺยาตกปฺเป ทุติโย กณฺโฑ.

이와 같이 동사편(Ākhyātakappe)의 제2장이 끝났다.

๔๕๘, ๔๖๑. กฺวจาทิวณฺณานเมกสฺสรานํ ทฺเวภาโว.

때로 단모음을 가진 첫 글자들의 중첩이 일어난다.

๔๕๙, ๔๖๒. ปุพฺโพ’ พฺภาโส.

앞의 것이 중첩음(Abbhāsa)이다.

๔๖๐, ๕๐๖. รสฺโส.

단모음화된다.

๔๖๑, ๔๖๔. ทุติยจตุตฺถานํ ปฐมตติยา.

제2음과 제4음 대신에 제1음과 제3음이 온다.

๔๖๒, ๔๖๗. กวคฺคสฺส จวคฺโค.

k-자음군 대신에 c-자음군이 온다.

๔๖๓, ๕๓๒. มานกิตานํ ว ตตฺตํ วา.

Māna와 Kita 어근들의 경우 'va' 또는 'ta'가 된다.

๔๖๔, ๕๐๔. หสฺส โช.

h 대신에 j가 온다.

๔๖๕, ๔๖๓. อนฺตสฺสิวณฺณากาโร วา.

끝의 i-모음이나 a-모음이 혹은 된다.

๔๖๖, ๔๘๙. นิคฺคหิตญฺจ.

그리고 니까히따(Niggahita)도 일어난다.

๔๖๗, ๕๓๓. ตโต ปามานานํ วามํ เสสุ.

그다음 Pā와 Māna 어근들에 대하여 나머지 어미들에서 'vām'이 온다.

๔๖๘, ๔๙๒. ฐา ติฏฺโฐ.

Ṭhā 어근은 tiṭṭha가 된다.

๔๖๙, ๔๙๔. ปา ปิโว.

Pā 어근은 piva가 된다.

๔๗๐, ๕๑๔. ญาสฺส ชาชํนา.

Ñā 어근의 경우 jā, jaṃ, nā가 온다.

๔๗๑, ๔๘๓. ทิสสฺส ปสฺส ทิสฺส ทกฺขา วา.

Disa 어근 대신에 passa, dissa, dakkha가 혹은 온다.

๔๗๒, ๕๓๑. พฺยญฺชนนฺตสฺส โจ ฉปฺปจฺจเยสุ จ.

자음으로 끝나는 어근 뒤와 cha 접미사들에서 ca가 온다.

๔๗๓, ๕๒๙. โก เข จ.

kha 접미사에서 ka가 온다.

๔๗๔, ๕๓๕. หรสฺส คี เส.

se 어미 앞에서 Hara 어근 대신에 gī가 온다.

๔๗๕, ๔๖๕. พฺรูภูนมาหภูวา [Pg.28] ปโรกฺขายํ.

빠록카(Parokkhā, 과거시제)에서 Brū와 Bhū 어근 대신에 āha와 bhūva가 온다.

๔๗๖, ๔๔๒. คมิสฺสนฺโต จฺโฉ วา สพฺพาสุ.

모든 어미에서 Gamu 어근의 끝이 혹은 ccha가 된다.

๔๗๗, ๔๗๙. วจสฺส’ชฺชตนิมฺหิ มการา โอ.

아자따니(Ajjatanī, 과거시제)에서 Vaca 어근의 m 문자 뒤에 o가 온다.

๔๗๘, ๔๓๘. อกาโร ทีฆํ หิมิเมสุ.

hi, mi, ma 어미들 앞에서 a-모음이 장음화된다.

๔๗๙, ๔๕๒. หิ โลปํ วา.

hi 어미가 혹은 생략된다.

๔๘๐, ๔๙๐. โหติสฺสเร’ โห’เห ภวิสฺสนฺติมฺหิ สฺสสฺส จ.

미래 시제(Bhavissantī)에서 ssa 대신에 그리고 모음 앞에서 Hū 어근은 ho 또는 he가 된다.

๔๘๑, ๕๒๔. กรสฺส สปฺปจฺจยสฺส กาโห.

접미사를 동반한 Kara 어근의 경우 kāha가 된다.

อิติ อาขฺยาตกปฺเป ตติโย กณฺโฑ.

이와 같이 동사편(Ākhyātakappe)의 제3장이 끝났다.

๔๘๒, ๕๐๘. ทาทนฺตสฺสํ มิเมสุ.

mi와 me 어미들이 뒤에 올 때, dā 어근의 끝 모음은 aṃ이 된다.

๔๘๓, ๕๒๗. อสํโยคนฺตสฺส วุทฺธิ การิเต.

사동(kārita) 접미사가 뒤에 올 때, 결합 자음으로 끝나지 않는 어근의 모음은 증장(vuddhi)한다.

๔๘๔, ๕๔๒. ฆฏาทีนํ วา.

ghaṭa 등의 어근들에서는 증장이 선택적으로 일어난다.

๔๘๕, ๔๓๔. อญฺเญสุ จ.

그리고 다른 어근들에서도 증장이 일어난다.

๔๘๖, ๕๔๓. คุหทุสานํ ทีฆํ.

guha와 dusa 어근의 모음은 길어진다.

๔๘๗, ๔๗๘. วจ วส วหาทีนมุกาโร วสฺสเย.

vaca, vasa, vaha 등의 어근 뒤에 ya가 올 때, v는 u가 된다.

๔๘๘, ๔๘๑. ห วิปริยโย โล วา.

자음 h는 도치되거나 선택적으로 l로 바뀐다.

๔๘๙, ๕๑๙. คหสฺส เฆ ปฺเป.

ppa 접미사가 뒤에 올 때 gaha 어근은 ghe가 된다.

๔๙๐, ๕๑๘. หโลโป ณฺหามฺหิ.

ṇhā 접미사가 뒤에 올 때 h는 탈락한다.

๔๙๑, ๕๒๓. กรสฺส กาสตฺตมชฺชตนิมฺหิ.

아자타니(Ajjatanī) 시제에서 kara 어근은 kāsa가 된다.

๔๙๒, ๔๙๙. อสสฺมา มิมานํ มิมฺหา’นฺตโลโป จ.

asa 어근 뒤에서 mi와 ma는 mi와 mha가 되고, 어근의 끝은 탈락한다.

๔๙๓, ๔๙๘. ถสฺส ตฺถตฺถํ.

tha는 tthattha가 된다.

๔๙๔, ๔๙๕. ติสฺส [Pg.29] ติสฺส ตฺถิตฺถํ.

ti는 tthittha가 된다.

๔๙๕, ๕๐๐. ตุสฺส ตฺถุตฺตํ.

tu는 tthutta가 된다.

๔๙๖, ๔๙๗. สิมฺหิ จ.

그리고 si가 올 때에도 위와 같은 변화가 일어난다.

๔๙๗, ๔๗๗. ลภสฺมา อีอํนํ ตฺถตฺตํ.

labha 어근 뒤에서 ī와 aṃ은 ttha가 된다.

๔๙๘, ๔๘๐. กุสสฺมา ที จฺฉิ.

kusa 어근 뒤에서 어미들은 cchi가 된다.

๔๙๙, ๔๘๐. ทา ธาตุสฺส ทชฺชํ.

dā 어근은 dajja가 된다.

๕๐๐, ๔๘๖. วทสฺส วชฺชํ.

vada 어근은 vajja가 된다.

๕๐๑, ๔๔๓. คมิสฺส ฆมฺมํ.

gamissa 어근은 ghamma가 된다.

๕๐๒, ๔๙๓. ยมฺหิ ทา ธา มา ฐา หา ปา มห มถาทีนมี.

ya가 뒤에 올 때 dā, dhā, mā, ṭhā, hā, pā, maha, matha 등의 어근 끝 모음은 ī가 된다.

๕๐๓, ๔๘๕. ยชสฺสาทิสฺสิ.

yaja 어근의 첫머리 모음은 i가 된다.

๕๐๔, ๔๗๐. สพฺพโต อุํ อึสุ.

모든 어근 뒤에서 uṃ은 iṃsu가 된다.

๕๐๕, ๔๘๒. ชรมรานํ ชีร ชียฺย มียฺยา วา.

jara와 mara 어근은 선택적으로 jīra, jīyya, mīyya가 된다.

๕๐๖, ๔๙๖. สพฺพตฺถา’สสฺสาทิโลโป จ.

그리고 모든 경우에 asa 어근의 첫머리는 탈락한다.

๕๐๗, ๕๐๑. อสพฺพธาตุเก ญา.

비-사바다투카(asabbadhātuka) 접미사 앞에서 ñā 어근이 사용된다.

๕๐๘, ๕๑๕. เยยฺยสฺส ญาโต อิยา ญา.

ñā 어근 뒤에서 yeyya는 iyā와 ñā가 된다.

๕๐๙, ๕๑๖. นาสฺส โลโป ยการตฺตํ.

nā 접미사는 탈락하고 y가 된다.

๕๑๐, ๔๘๗. โลปญฺเจตฺตมกาโร.

탈락이 일어나고 'a'는 'i'가 된다.

๕๑๑, ๕๒๑. อุตฺตโมกาโร.

1인칭 어미 앞에서 어근의 끝 모음은 o가 된다.

๕๑๒, ๕๒๒. กรสฺสากาโร จ.

512, 522. Kar 어근에 a가 온다.

๕๑๓, ๔๓๕. โอ อว สเร.

513, 435. 모음 앞에서 o는 ava가 된다.

๕๑๔, ๔๙๑. เอ อย.

514, 491. e는 aya가 된다.

๕๑๕, ๕๔๑. เต [Pg.30] อาวายา การิเต.

515, 541. 사동(kārita)에서 그것들은 āva와 aya가 된다.

๕๑๖, ๔๖๖. อิการาคโม อสพฺพธาตุกมฺหิ.

516, 466. 아삽바다뚜까(asabbadhātuka, 비특수 어근)에서 i 모음의 삽입이 일어난다.

๕๑๗, ๔๘๘. กฺวจิ ธาตุวิภตฺติปฺปจฺจยานํ ทีฆวิปรีตาเทส โลปาคมา จ.

517, 488. 때때로 어근, 격어미, 접사들에 장음화, 반전, 대치, 생략, 삽입이 일어난다.

๕๑๘, ๔๔๖. อตฺตโนปทานิ ปรสฺสปทตฺตํ.

518, 446. 아따노빠다(attanopada) 어미들이 빠랏사빠다(parassapada)가 된다.

๕๑๙, ๔๕๗. อการาคโม หิยฺยตฺถนีอชฺชตนีกาลาติปตฺตีสุ.

519, 457. 히얏다니, 아자다니, 깔라띠빳띠 시제에서 a 모음의 삽입이 일어난다.

๕๒๐, ๕๐๒. พฺรูโต อี ติมฺหิ.

520, 502. ti 어미가 올 때 brū 어근 뒤에 ī가 온다.

๕๒๑, ๔๒๕. ธาตุสฺสนฺโต โลโป’ เนกสรสฺส.

521, 425. 다모음 어근의 끝 모음은 생략된다.

๕๒๒, ๔๗๖. อิสุยมูนมนฺโต จฺโฉ วา.

522, 476. isu, yamu 어근의 끝은 선택적으로 ccha가 된다.

๕๒๓, ๕๒๖. การิตานํ โณ โลปํ.

523, 526. 사동 접사들의 ṇ은 생략된다.

อิติ อาขฺยาตกปฺเป จตุตฺโถ กณฺโฑ.

이와 같이 동사편(ākhyātakappa)의 네 번째 장이 끝났다.

อาขฺยาตสุตฺตํ นิฏฺฐิตํ.

동사 경(Ākhyātasutta)이 완료되었다.

๗. กิพฺพิธาน

7. 키따(Kitta) 규정

๕๒๔, ๕๖๑. ธาตุยา กมฺมาทิมฺหิ โณ.

524, 561. 어근 뒤에 목적어 등이 앞에 올 때 ṇo 접사가 붙는다.

๕๒๕, ๕๖๕. สญฺญายม นุ.

525, 565. 명칭에서 nu가 붙는다.

๕๒๖, ๕๖๗. ปุเร ททา จ อึ.

526, 567. pure가 앞에 올 때 dadā 어근 뒤에 iṃ이 붙는다.

๕๒๗, ๕๖๘. สพฺพโต ณฺวุตฺวา’วี วา.

527, 568. 모든 어근 뒤에 ṇvu, tu, āvī가 선택적으로 붙는다.

๕๒๘, ๕๗๗. วิส รุช ปทาทิโต ณ.

528, 577. visa, ruja, pada 등의 어근 뒤에 ṇa가 붙는다.

๕๒๙, ๕๘๐. ภาเว จ.

529, 580. 또한 상태(bhāva)의 의미에서도 그러하다.

๕๓๐, ๕๘๔. กฺวิ จ.

530, 584. 또한 kvi 접사도 그러하다.

๕๓๑, ๕๘๙. ธราทีหิ [Pg.31] รมฺโม.

531, 589. dhara 등의 어근 뒤에 rammo 접사가 온다.

๕๓๒, ๕๙๐. ตสฺสีลาทีสุ ณี ตฺวา วี จ.

532, 590. 습성(tassīla) 등의 의미에서 ṇī, tu, āvī가 붙는다.

๕๓๓, ๕๙๑. สทฺท กุธ จล มณฺฑตฺถ รุจาทีหิ ยุ.

533, 591. sadda, kudha, cala, maṇḍattha, ruc 등의 어근 뒤에 yu가 붙는다.

๕๓๔, ๕๙๒. ปาราทิคมิมฺหา รู.

534, 592. pāra 등이 앞에 오는 gamu 어근 뒤에 rū가 붙는다.

๕๓๕, ๕๙๓. ภิกฺขาทิโต จ.

535, 593. 또한 bhikkhu 등의 어근 뒤에서도 그러하다.

๕๓๖, ๕๙๔. หนตฺยาทีนํ ณุโก.

536, 594. han 등의 어근 뒤에 ṇuko가 붙는다.

๕๓๗, ๕๖๖. นุ นิคฺคหิตํ ปทนฺเต.

537, 566. 단어의 끝에서 nu는 닉가히따(niggahita)가 된다.

๕๓๘, ๕๙๕. สํหนา’ญฺญาย วา โร โฆ.

538, 595. saṃ+han 뒤에 선택적으로 ro와 gho가 붙는다.

๕๓๙, ๕๕๘. รมฺหิ รนฺโต ราทิโน.

539, 558. ra(라)가 뒤따를 때, rā(라)로 끝나는 어근은 ranto(란또)가 된다.

๕๔๐, ๕๔๕. ภาวกมฺเมสุ ตพฺพา’นียา.

540, 545. 상태(bhāva)와 업(kamma)의 의미에서 tabbā(땁바)와 anīyā(아니야) 접미사가 쓰인다.

๕๔๑, ๕๕๒. ณฺโย จ.

541, 552. 그리고 ṇyo(냐) 접미사도 그러하다.

๕๔๒, ๕๕๗. กรมฺหา ริจฺจ.

542, 557. kara(까라) 어근 뒤에는 ricca(릿짜)가 쓰인다.

๕๔๓, ๕๕๕. ภูโต’พฺพ.

543, 555. bhū(부) 어근 뒤에는 abba(압바)가 쓰인다.

๕๔๔, ๕๕๖. วท มท คมุ ยุช ครหาการาทีหิ ชฺช มฺมคฺคยฺเหยฺยาวาโร วา.

544, 556. vada(와다), mada(마다), gamu(가무), yuja(유쟈), garaha(가라하), kāra(까라) 등의 어근 뒤에는 jja(쨔), mma(마), gayha(가이하), eyya(에이야), vāra(와라)가 선택적으로 쓰인다.

๕๔๕, ๕๔๘. เต กิจฺจา.

545, 548. 이것들은 끼짜(kicca) 접미사들이다.

๕๔๖, ๕๖๒. อญฺเญ กิต.

546, 562. 그 외의 것들은 끼따(kita) 접미사들이다.

๕๔๗, ๕๙๖. นนฺทาทีหิ ยุ.

547, 596. nanda(난다) 등의 어근 뒤에는 yu(유) 접미사가 쓰인다.

๕๔๘, ๕๙๗. กตฺตุกรณปเทเสสุ จ.

548, 597. 행위자(kattu), 도구(karaṇa), 장소(padesa) 등의 의미에서도 그러하다.

๕๔๙, ๕๕๐. รหาทิโต ณ.

549, 550. raha(라하) 등의 어근 뒤에는 ṇa(나) 접미사가 쓰인다.

อิติ กิพฺพิธานกปฺเป ปฐโม กณฺโฑ.

이와 같이 단어 형성의 장(Kibbidhānakappa)에서 첫 번째 품목(kaṇḍa)이 끝났다.

๕๕๐, ๕๔๙. ณาทโย [Pg.32] เตกาลิกา.

550, 549. ṇa(나) 등으로 시작하는 접미사들은 세 시제(과거, 현재, 미래) 모두에 해당한다.

๕๕๑, ๕๙๘. สญฺญายํ ทาธาโต อิ.

551, 598. 명칭(saññā)의 의미에서 dā(다) 어근 뒤에는 i(이) 접미사가 쓰인다.

๕๕๒, ๖๐๙. ติ กิจฺจา’สิฏฺเฐ.

552, 609. 축원(āsiṭṭha)의 의미에서 ti(띠)와 끼짜(kicca) 접미사가 쓰인다.

๕๕๓, ๕๙๙. อิตฺถิยมติยโว วา.

553, 599. 여성 명사에서 ti(띠)와 yavo(야워)가 선택적으로 쓰인다.

๕๕๔, ๖๐๑. กรโต ริริย.

554, 601. kara(까라) 어근 뒤에는 ririya(리리야)가 쓰인다.

๕๕๕, ๖๑๒. อตีเต ต ตวนฺตุ ตาวี.

555, 612. 과거의 의미에서 ta(따), tavantu(따완뚜), tāvī(따위) 접미사가 쓰인다.

๕๕๖, ๖๒๒. ภาวกมฺเมสุ ต.

556, 622. 상태(bhāva)와 업(kamma)의 의미에서 ta(따) 접미사가 쓰인다.

๕๕๗, ๖๐๖. พุธคมาทิตฺเถ กตฺตริ.

557, 606. budha(부다), gama(가마) 등의 어근 뒤에는 행위자(kattari)의 의미에서 (ta 접미사가) 쓰인다.

๕๕๘, ๖๐๒. ชิโต อิน สพฺพตฺถ.

558, 602. ji(지) 어근 뒤에는 모든 의미에서 ina(이나) 접미사가 쓰인다.

๕๕๙, ๖๐๓. สุปโต จ.

559, 603. 그리고 supa(수빠) 어근 뒤에서도 그러하다.

๕๖๐, ๖๐๔. อีสํทุสูหิ ข.

560, 604. īsaṃ(이상)과 dusu(두수) 뒤에는 kha(까) 접미사가 쓰인다.

๕๖๑, ๖๓๖. อิจฺฉตฺเถสุ สมานกตฺตุเกสุ ตเว ตุํ วา.

561, 636. 동일한 행위자가 원함(icchattha)의 의미를 나타낼 때 tave(따웨)와 tuṃ(뚱)이 선택적으로 쓰인다.

๕๖๒, ๖๓๘. อรหสกฺกาทีสุ จ.

562, 638. araha(아라하), sakka(삭까) 등의 단어 뒤에서도 그러하다.

๕๖๓, ๖๓๙. ปตฺตวจเน อลมตฺเถสุ จ.

563, 639. 도달의 표현(pattavacana)과 충분함(alamattha)의 의미에서도 그러하다.

๕๖๔, ๖๔๐. ปุพฺพกาเล’กกตฺตุกานํ ตุน ตฺวาน ตฺวา วา.

564, 640. 동일한 행위자의 이전 시간(pubbakāla) 행위에 대해 tuna(뚜나), tvāna(뜨와나), tvā(뜨와)가 선택적으로 쓰인다.

๕๖๕, ๖๔๖. วตฺตมาเน มาน’นฺตา.

565, 646. 현재 시제에서 māna(마나)와 anta(안따) 접미사가 쓰인다.

๕๖๖, ๕๗๔. สาสาทีหิ รตฺถุ.

566, 574. sās(사스) 등의 어근 뒤에는 ratthu(랏뚜) 접미사가 쓰인다.

๕๖๗, ๕๗๕. ปาติโต ริตุ.

567, 575. pā(빠) 어근 뒤에는 ritu(리뚜) 접미사가 쓰인다.

๕๖๘, ๕๗๖. มานาทีหิ [Pg.33] ราตุ.

māna 등의 어근들 뒤에 rātu 접미사가 온다.

๕๖๙, ๖๑๐. อาคมา ตุโก.

āgama 어근 뒤에 tuko 접미사가 온다.

๕๗๐, ๖๑๑. ภพฺเพ อิก.

적합함(bhabba)의 의미에서 ika 접미사가 온다.

อิติ กิพฺพิธานกปฺเป ทุติโย กณฺโฑ.

이로써 키트 접미사 규정(Kibbidhāna-kappa)의 제2장이 끝났다.

๕๗๑, ๖๒๔. ปจฺจยาทนิฏฺฐา นิปาตนา สิชฺฌนฺติ.

접미사 등에서 규칙으로 정해지지 않은 것은 관용적 형성(nipātana)에 의해 성립된다.

๕๗๒, ๖๒๕. สาสทิสโต ตสฺส ริฏฺโฐ จ.

sā와 disa로 끝나는 어근들에서 ta 접미사는 riṭṭha로도 변한다.

๕๗๓, ๖๒๖. สาทิสนฺต ปุจฺฉ ภนฺช หนฺตาทีหิ ฏฺโฐ.

sā, disa, puccha, bhanja, hanta 등의 어근들 뒤에서 ta 접미사는 ṭṭha가 된다.

๕๗๔, ๖๑๓. วสโต อุตฺถ.

vasa 어근에서 ta 접미사는 uttha가 된다.

๕๗๕, ๖๑๔. วส วาวุ.

vasa 어근의 vā는 vu가 된다.

๕๗๖, ๖๐๗. ธ ฒ ภ เห หิ ธฑฺฒา จ.

dha, ḍha, bha, ha 뒤에서 ta 접미사는 dha와 ḍha가 된다.

๕๗๗, ๖๒๘. ภนฺชโต คฺโค จ.

bhanja 어근에서 ta 접미사는 gga가 된다.

๕๗๘, ๕๖๐. ภุชาทีนมนฺโต โน ทฺวิ จ.

bhuja 등 어근들의 끝음은 no가 되고 ta 접미사는 중복된다.

๕๗๙, ๖๒๙. วจ วา วุ.

vaca 어근의 vā는 vu가 된다.

๕๘๐, ๖๓๐. คุปาทีนญฺจ.

gupa 등의 어근들에 대해서도 그러하다.

๕๘๑, ๖๑๖. ตราทีหิ อิณฺโณ.

tara 등의 어근들 뒤에서 ta 접미사는 iṇṇa가 된다.

๕๘๒, ๖๓๑. ภิทาทิโต อินฺน อนฺน อีณา วา.

bhida 등의 어근 뒤에서 ta 접미사는 inna, anna, īṇā가 선택적으로 된다.

๕๘๓, ๖๑๗. สุส ปจ สกโต กฺข กฺกา จ.

susa, paca, saka 어근에서 ta 접미사는 kkha와 kkā가 된다.

๕๘๔, ๖๑๘. ปกฺกมาทีหิ นฺโต จ.

pakkama 등의 어근들 뒤에서 ta 접미사는 nto가 된다.

๕๘๕, ๖๑๙. ชนาทีน มา ติมฺหิ จ.

ti 접미사가 올 때 jana 등 어근들의 끝은 mā가 된다.

๕๘๖, ๖๐๐. คม ขน หน รมาทีนมนฺโต.

gama, khana, hana, rama 등 어근들의 끝음이 생략된다.

๕๘๗, ๖๓๒. รกาโร จ.

그리고 r(rakāra)이 온다.

๕๘๘, ฐาปานมิอี [Pg.34] จ.

ṭhā와 pā 어근에 i와 ī가 온다.

๕๘๙, ๖๒๑. หนฺเตหิ โห หสฺส โฬ วา อทหนหานํ.

h로 끝나는 어근들에서 h는 ho가 되거나, daha와 naha를 제외하고 h는 선택적으로 ḷ로 변한다.

อิติ กิพฺพิธานกปฺเป ตติโย กณฺโฑ.

이로써 키트 접미사 규정의 제3장이 끝났다.

๕๙๐, ๕๗๙. ณมฺหิ รนฺชสฺส โช ภาวกรเณสุ.

ṇa 접미사가 올 때, 상태(bhāva)나 도구(karaṇa)의 의미에서 ranja 어근은 jo가 된다.

๕๙๑, ๕๔๔. หนสฺส ฆาโต.

hana 어근의 형태는 ghāta가 된다.

๕๙๒, ๕๐๓. วโธ วา สพฺพตฺถ.

모든 경우에 vadha가 선택적으로 된다.

๕๙๓, ๕๖๔. อาการนฺตานมาโย.

ā로 끝나는 어근들은 āya가 된다.

๕๙๔, ๕๘๒. ปุรสมุปปรีหิ กโรติสฺส ข ขรา วา ตปฺปจฺจเยสุ จ.

pura, sam, upa, pari 뒤에서 kara 어근은 해당 접미사들이 올 때 kha나 khara가 선택적으로 된다.

๕๙๕, ๖๓๗. ตเวตุนาทีสุ กา.

tave, tuna 등의 접미사들에서 ā가 된다.

๕๙๖, ๕๕๑. คมขนหนาทีนํ ตุํตพฺพาทีสุ น.

gamu, khanu, hanu 등의 어근들에서 tuṃ, tabba 등이 뒤따를 때 [어근 끝 음절의] 생략은 일어나지 않는다.

๕๙๗, ๖๔๑. สพฺเพหิ ตุนาทีนํ โย.

모든 어근으로부터 tuna 등의 접미사는 yo가 된다.

๕๙๘, ๖๔๓. จนนฺเตหิ รจฺจํ.

ca와 na로 끝나는 어근들 뒤에서는 raccaṃ이 된다.

๕๙๙, ๖๔๔. ทิสา สฺวานสฺวนฺตโลโป จ.

dis 어근 뒤에서 vāna가 올 때 끝 음절의 생략도 일어난다.

๖๐๐, ๖๔๕. มหทเภหิ มฺม ยฺห ชฺช พฺภ ทฺธา จ.

ma, ha, da, bha 등의 어근들로부터 mma, yha, jja, bbha, ddhā가 된다.

๖๐๑, ๓๓๔. ตทฺธิตสมาสกิตกา นามํ วา’ตเวตุนาทีสุ จ.

따디따(Taddhita), 사마사(Samāsa), 끼따까(Kitaka)는 명사(nāma)라 불리며, tave, tuna 등의 접미사 앞에서도 그러하다.

๖๐๒, ๖. ทุมฺหิ ครุ.

이중 자음(중복 자음) 앞의 음은 무거운 음(garu)이다.

๖๐๓, ๗. ทีโฆ [Pg.35] จ.

장음 또한 무거운 음이다.

๖๐๔, ๖๘๔. อกฺขเรหิ การ.

글자들(음절들) 뒤에는 kāra를 붙인다.

๖๐๕, ๕๔๗. ยถาคมมิกาโร.

전래되는 방식에 따라 i 모음이 된다.

๖๐๖, ๖๔๒. ทธนฺตโต โย กฺวจิ.

da와 dha로 끝나는 것 뒤에서 때때로 yo가 된다.

อิติ กิพฺพิธานกปฺเป จตุตฺโถ กณฺโฑ.

이로써 끼따 규정(Kibbidhāna-kappa)의 네 번째 절이 끝났다.

๖๐๗, ๕๗๘. นิคฺคหิต สํโยคาทิ โน.

닉가히따(Niggahita)와 결합 자음 앞에서는 no가 되지 않는다.

๖๐๘, ๖๒๓. สพฺพตฺถ เค หี.

모든 경우에 ga 뒤에 hī가 온다.

๖๐๙, ๔๘๔. สทสฺส สีทตฺถํ.

sada 어근은 sīda의 상태(의미)를 가진다.

๖๑๐, ๖๒๗. ยชสฺส สรสฺสิ ฏฺเฐ.

yaja 어근의 모음에 ṭṭhe가 올 때 i가 된다.

๖๑๑, ๖๐๘. หจตุตฺถานมนฺตานํ โท เธ.

ha와 네 번째 글자들(유성 유기음)로 끝나는 어근들은 do와 dhe가 된다.

๖๑๒, ๖๑๕. โฒ ฒกาเร.

ḍha 글자 앞에서는 ḍha가 된다.

๖๑๓, ๕๘๓. คหสฺส ฆร เณ วา.

gah 어근은 ṇe 접미사 앞에서 때때로 ghara가 된다.

๖๑๔, ๕๘๑. ทหสฺส โท ฬํ.

dah 어근의 da는 ḷa가 된다.

๖๑๕, ๕๘๖. ธาตฺวนฺตสฺส โลโป กฺวิมฺหิ.

kvi 접미사 앞에서는 어근의 끝이 생략된다.

๖๑๖, ๕๘๗. วิทนฺเต อู.

vid 어근의 끝에서 ū가 된다.

๖๑๗, ๖๓๓. น ม ก รานมนฺตานํ นิยุตฺตตมฺหิ.

na, ma, ka, ra로 끝나는 어근들은 tam이 결합될 때 [어근 끝이 생략된다].

๖๑๘, ๕๗๑. น ก วตฺถํ จ ชา ณฺวุมฺหิ.

ṇvu 접미사 앞에서 jan 어근 등은 va와 ka가 된다.

๖๑๙, ๕๗๓. กรสฺส จ ตตฺตํ ถุสฺมึ.

kara 어근은 thu 접미사 앞에서 tatta가 된다.

๖๒๐, ๕๔๙. ตุํตุนตพฺเพสุ วา.

tuṃ, tuna, tabba 접미사들 앞에서 때때로 [변화가 일어난다].

๖๒๑, ๕๕๓. การิตํ [Pg.36] วิย ณานุพนฺโธ.

사동(kārita)처럼 ṇ 표지(anubandha)가 붙는다.

๖๒๒, ๕๗๐. อนกา ยุ ณฺวูนํ.

yu와 ṇvu 접미사 대신 ana와 aka가 온다.

๖๒๓, ๕๕๔. ก คา จ ชานํ.

ja 등의 글자들 대신 ka와 ga가 온다.

อิติ กิพฺพิธานกปฺเป ปญฺจโม กณฺโฑ.

이로써 끼따 규정(Kibbidhāna-kappa)의 다섯 번째 절이 끝났다.

กิพฺพิธานสุตฺตํ นิฏฺฐิตํ.

낏-비다나-숫따(Kit-vidhāna-sutta)가 끝났다.

๘. อุณาทิกปฺป

8. 우나디(Uṇādi) 장(kappa)

๖๒๔, ๕๖๓. กตฺตริ กิตฺต.

624, 563. 능동의 의미에서 낏따(kitta) 접미사가 붙는다.

๖๒๕, ๖๐๕. ภาวกมฺเมสุ กิจฺจตฺตกฺขตฺถา.

625, 605. 상태나 대상의 의미에서 기짜(kicca), 따(tta), 카-타(kkha-ttha) 접미사가 붙는다.

๖๒๖, ๖๓๔. กมฺมนิ ทุติยาย ตฺโต.

626, 634. 목적어의 의미에서 대격(제2격) 대신에 또(tto) 접미사가 붙는다.

๖๒๗, ๖๕๒. ขฺยาทีหิ มน ม จ โต วา.

627, 652. 캬(khyā) 등의 어근 뒤에 마나(mana), 마(ma) 그리고 또(to) 접미사가 선택적으로 붙는다.

๖๒๘, ๖๕๓. สมาทีหิ ถมา.

628, 653. 사마(samā) 등의 어근 뒤에 타마(thamā) 접미사가 붙는다.

๖๒๙, ๕๖๙. คหสฺสุ’ปธสฺเส วา.

629, 569. 가하(gaha) 어근의 끝에서 두 번째 음절(upadhā)은 선택적으로 변화한다.

๖๓๐, ๖๕๔. มสุสฺส สุสฺส จฺฉรจฺเฉรา.

630, 654. 마수(masu) 어근의 싸(ssa) 대신에 차라(cchara)와 체라(cchera)가 온다.

๖๓๑, ๖๕๕. อาปุพฺพจรสฺส จ.

631, 655. 아(ā)가 앞에 오는 짜라(cara) 어근에서도 그러하다.

๖๓๒, ๖๕๖. อล กล สเลหิ ล ยา.

632, 656. 알라(ala), 깔라(kala), 살라(sala)의 라(la) 대신에 야(yā)가 온다.

๖๓๓, ๖๕๗. ยาณ ลาณา.

633, 657. 야나(yāṇa)와 라나(lāṇā)가 온다.

๖๓๔, ๖๕๘. มถิสฺส ถสฺส โล จ.

634, 658. 마티(mathi) 어근의 타(tha) 대신에 로(lo)가 오기도 한다.

๖๓๕, ๕๕๙. เปสาติสคฺคปตฺตกาเลสุ กิจฺจา.

635, 559. 명령, 허용, 적절한 때의 의미에서 기짜(kicca) 접미사가 붙는다.

๖๓๖, ๖๕๙. อวสฺสกาธมิเณสุ ณี จ.

636, 659. 필연이나 부채의 의미에서 니(ṇī) 접미사도 붙는다.

๖๓๗, ๐. อรหสกฺกาทีหิ ตุํ.

637, 0. 아라하(araha), 사까(sakka) 등의 어근 뒤에 뚱(tuṃ) 접미사가 붙는다.

๖๓๘, ๖๖๘. วชาทีหิ ปพฺพชฺชาทโย นิปฺปชฺชนฺเต.

638, 668. 와자(vaja) 등의 어근에서 빠빠자(pabbajjā) 등의 단어들이 형성된다.

๖๓๙, ๕๘๕. กฺวิโลโป [Pg.37] จ.

639, 585. 뀌(kvi) 접미사의 생략도 일어난다.

๖๔๐, ๐. สจชานํ ก คา ณานุพนฺเธ.

640, 0. 나(ṇ)가 표지로 붙은 접미사가 뒤따를 때, 사(sa), 짜(ca), 자(ja)는 까(ka)와 가(ga)로 바뀐다.

๖๔๑, ๕๗๒. นุทาทีหิ ยุ ณฺวูน มนา น นา กา น น กา สการิเตหิ จ.

641, 572. 누다(nuda) 등의 어근과 사동사 뒤에 유(yu), 누(ṇvu) 그리고 마나(mana), 아나(ana), 나(na), 나(nā), 까(kā), 아나(ana), 나(na), 까(kā) 접미사가 붙는다.

๖๔๒, ๕๘๘. อิ ย ต ม กึ เอสานมนฺตสฺสโร ทีฆํ กฺวจิ ทุสสฺส คุณํ โทรํ ส กฺขี จ.

642, 588. 이(i), 야(ya), 따(ta), 마(ma), 낑(kiṃ), 에사(esā)의 마지막 모음은 길어지고, 때때로 두사(dusa)의 구나(guṇa) 변화로 도라(dora)가 되며, 사(sa)는 키(kkhī)가 되기도 한다.

๖๔๓, ๖๓๕. ภฺยาทีหิ มติ พุธิ ปูชาทีหิ จ ตฺโต.

643, 635. 비(bhī) 등의 어근과 마띠(mati), 부디(budhi), 뿌자(pūjā) 등의 어근 뒤에 또(tto) 접미사가 붙는다.

๖๔๔, ๖๖๑. เวปุ สี ทว วมุ กุ ทา ภูตฺวาทีหิ ถุตฺติม ณิมา นิพฺพตฺเต.

644, 661. 웨뿌(vepu), 시(sī), 다와(dava), 와무(vamu), 꾸(ku), 다(dā), 부(bhū) 등의 어근에서 투(thu), 띠(tti), 마(ma), 니마(ṇimā) 접미사가 생겨난다.

๖๔๕, ๖๖๒. อกฺโกเส นมฺหานิ.

645, 662. 욕설의 의미에서 남하니(namhāni)가 온다.

๖๔๖, ๔๑๙. เอกาทิโต สกิสฺส กฺขตฺตุํ.

646, 419. 에까(eka) 등의 뒤에 오는 사낑(sakiṃ) 대신에 카뚱(kkhattuṃ)이 온다.

๖๔๗, ๖๖๓. สุนสฺสุนสฺโส ณ วานุวานูนนขุนานา.

647, 663. 수나(suna) 어근의 수낫소(sunasso) 대신에 나(ṇa), 와누(vānu), 와누(vānū), 나나(nana), 쿠(khu), 나나(nānā)가 온다.

๖๔๘, ๖๖๔. ตรุณสฺส สุสุ จ.

648, 664. 따루나(taruṇa) 대신에 수수(susu)가 오기도 한다.

๖๔๙, ๖๖๕. ยุวสฺสุวสฺสุวุวานนูนา.

649, 665. 유와(yuva) 대신에 우왓수(uvassu), 우부(vuvu), 아나(āna), 우나(ūnā)가 온다.

๖๕๐, ๖๕๑. กาเล วตฺตมานาตีเต ณฺวาทโย.

650, 651. 현재나 과거의 시간적 의미에서 누(ṇvu) 등의 접미사가 붙는다.

๖๕๑, ๖๔๗. ภวิสฺสติ คมาทีหิ ณี ฆิณ.

651, 647. 미래의 의미에서 가마(gamā) 등의 어근 뒤에 니(ṇī)와 기나(ghiṇa) 접미사가 붙는다.

๖๕๒, ๖๔๘. กฺริยายํ ณฺวุ ตโว.

652, 648. 행위(kriyā)의 의미에서 ṇvu와 tavo 접미사가 붙는다.

๖๕๓, ๓๐๗. ภาววาจิมฺหิ จตุตฺถี.

653, 307. 상태(bhāva)를 나타내는 의미에서 제4격(여격)이 사용된다.

๖๕๔, ๖๔๙. กมฺมนิ โณ.

654, 649. 업(kamma, 목적어)의 의미에서 ṇo 접미사가 붙는다.

๖๕๕, ๖๕๐. เสเส สฺสํ นฺตุ มานานา.

655, 650. 그 외의 경우에 ssaṃ, ntu, māna, āna 접미사가 붙는다.

๖๕๖, ๖๖๖. ฉทาทีหิ ต ตฺรณ.

656, 666. chad- 등의 어근들 뒤에 ta와 traṇa 접미사가 붙는다.

๖๕๗, ๖๖๗. วทาทีหิ ณิตฺโต คเณ.

657, 667. vad- 등의 어근들 뒤에 무리(gaṇa)를 뜻할 때 ṇitto 접미사가 붙는다.

๖๕๘, ๖๖๘. มิทาทีหิ ตฺติ ติโย.

658, 668. mid- 등의 어근들 뒤에 tti와 tiyo 접미사가 붙는다.

๖๕๙, ๖๖๙. อุสุรนฺชทสานํ [Pg.38] ทํสสฺส ทฑฺโฒ ฒฐา จ.

659, 669. usu, ranja, dasa 어근들에는 ḍha와 ṭha가, daṃsa 어근에는 daḍḍha가 치환되어 붙는다.

๖๖๐, ๖๗๐. สูวุสานมูวุสานมโต โถ จ.

660, 670. sū, vusa, mū, vusa 어근들의 끝 모음 대신에 a가 오고 또한 tha 접미사가 붙는다.

๖๖๑, ๖๗๑. รนฺชุทาทีหิ ธทิทฺทกิรา กฺวจิ ชทโลโป จ.

661, 671. ranju, uda 등의 어근들 뒤에 dha, didda, kira 접미사가 붙고, 어떤 경우에는 ja와 da의 생략이 일어난다.

๖๖๒, ๖๗๒. ปฏิโต หิสฺส เหรณ หีรณ.

662, 672. paṭi 어근 뒤의 hi 대신에 heraṇa와 hīraṇa가 온다.

๖๖๓, ๖๗๓. กฒาทีหิ โก.

663, 673. kaḍha- 등의 어근들 뒤에 ko 접미사가 붙는다.

๖๖๔, ๖๗๔. ขาทามคมานํ ขนฺธนฺธคนฺธา.

664, 674. khāda, ama, gama 어근들은 각각 khandha, andha, gandha가 된다.

๖๖๕, ๖๗๕. ปฏาทีลฺยลํ.

665, 675. paṭa- 등의 어근 뒤에 ala 접미사가 붙는다.

๖๖๖, ๖๗๖. ปุถสฺส ปุถุ ปถา โม วา.

666, 676. putha 어근은 puthu와 patha가 되고, 혹은 선택적으로 ma 접미사가 붙는다.

๖๖๗, ๖๗๗. สสฺวาทีหิ ตุ ทโว.

667, 677. sasu- 등의 어근들 뒤에 tu와 davo 접미사가 붙는다.

๖๖๘, ๖๗๘. จฺยาทีหิ อีวโร.

668, 678. cyu- 등의 어근들 뒤에 īvaro 접미사가 붙는다.

๖๖๙, ๖๗๙. มุนาทีหิ จิ.

669, 679. muna- 등의 어근들 뒤에 ci 접미사가 붙는다.

๖๗๐, ๖๘๐. วิทาทีลฺยูโร.

670, 680. vida- 등의 어근들 뒤에 ūro 접미사가 붙는다.

๖๗๑, ๖๘๑. หนาทีหิ นุ ณุ ตโว.

671, 681. hana- 등의 어근들 뒤에 nu, ṇu, tavo 접미사가 붙는다.

๖๗๒, ๖๘๒. กุฏาทีหิ โฐ.

672, 682. kuṭa- 등의 어근들 뒤에 ṭho 접미사가 붙는다.

๖๗๓, ๖๘๓. มนุปูรสุณาทีหิ อุสฺสนุสิสา.

673, 683. manu, pūra, suṇa 등의 어근들 뒤에 ussa, nusi, sā 접미사가 붙는다.

อิติ กิพฺพิธานกปฺเป อุณาทิกปฺโป ฉฏฺโฐ กณฺโฑ.

이와 같이 접미사 장(Kibbidhānakappa)에서 우나디 장(Uṇādikappo)은 제6절이다.

อุณาทิสุตฺตํ นิฏฺฐิตํ.

우나디 경(Uṇādisutta)이 끝났다.

มหากจฺจายนสทฺทาปาฐ

마하깟짜야나 문법송(Mahākaccāyana-saddāpāṭha)

๑. สนฺธิกปฺป

1. 연성 장(Sandhikappa)

ปฐมกณฺฑ

제1절(Paṭhamakaṇḍa)

(ก)

(가)

เสฏฺฐํ [Pg.39] ติโลกมหิตํ อภิวนฺทิยคฺคํ,พุทฺธญฺจ ธมฺมมมลํ คณมุตฺตมญฺจ;

สตฺถุสฺส ตสฺส วจนตฺถวรํ สุพุทฺธุํ,วกฺขามิ สุตฺตหิตเมตฺถ สุสนฺธิกปฺปํ.

세 세상에서 숭상받으시는 가장 수승한 부처님과, 티 없는 가르침과 으뜸가는 승가에 예배하고서, 스승의 말씀에 담긴 고귀한 의미를 잘 알기 위해, 여기 경전의 유익을 위한 훌륭한 연성 장을 설하리라.

(ข)

(나)

เสยฺยํ ชิเนริตนเยน พุธา ลภนฺติ,ตญฺจาปิ ตสฺส วจนตฺถสุโพธเนน;

อตฺถญฺจ อกฺขรปเทสุ อโมหภาวา,เสยฺยตฺถิโก ปทมโต วิวิธํ สุเณยฺยํ.

현자들은 승리자(부처님)께서 설하신 방식에 따라 최상의 이익을 얻는다. 그것은 또한 그분 말씀의 의미를 잘 깨달음으로써 얻어진다. 글자와 단어들에 대해 미혹함이 없어야 의미를 알 수 있으니, 최상의 이익을 구하는 자는 먼저 문법으로부터 다양한 가르침을 들어야 한다.

๑, ๑. อตฺโถ อกฺขรสญฺญาโต.

1, 1. 의미는 글자로써 알려진다.

สพฺพวจนานมตฺโถ อกฺขเรเหว สญฺญายเต. อกฺขรวิปตฺติยํ หิ อตฺถสฺส ทุนฺนยถา โหติ, ตสฺมา อกฺขรโกสลฺลํ พหูปการํ สุตฺตนฺเตสุ.

모든 말의 의미는 오직 글자들에 의해서만 알려진다. 글자가 잘못되면 의미를 잘못 파악하게 되기 때문이다. 그러므로 경전들에 있어서 글자에 능숙함은 큰 도움이 된다.

๒, ๒. อกฺขราปาทโย [Pg.40] เอกจตฺตาลีสํ.

2, 2. a(아) 등의 글자들은 마흔하나이다.

เต จ โข อกฺขรา อปิ อการาทโย เอกจตฺตา ลีส สุตฺตนฺเตสุ โสปการา.

그리고 이들 a(아)로 시작하는 마흔하나의 글자들은 경전들에서 유익하게 쓰인다.

ตํ ยถา? อ อา อิ อี อุ อู เอ โอ, ก ข ค ฆ ง, จ ฉ ช ฌ ญ, ฏ ฐ ฑ ฒ ณ, ต ถ ท ธ น, ป ผ พ ภ ม, ย ร ล ว ส ห ฬ อํ, อิติ อกฺขรา นาม.

그것은 다음과 같다. a ā i ī u ū e o, ka kha ga gha ṅa, ca cha ja jha ña, ṭa ṭha ḍa ḍha ṇa, ta tha da dha na, pa pha ba bha ma, ya ra la va sa ha ḷa aṃ, 이것들을 글자(akkharā)라 한다.

เตน กฺวตฺโถ? อตฺโถ อกฺขรสญฺญาโต.

그것으로써 무슨 목적이 있는가? "의미는 글자로써 알려진다."

๓, ๓. ตตฺโถทนฺตา สรา อฏฺฐ.

3, 3. 그중에서 o로 끝나는 여덟 개는 모음이다.

ตตฺถ อกฺขเรสุ อการาทีสุ โอทนฺตา อฏฺฐ อกฺขรา สรา นาม โหนฺติ.

그곳(글자들) 중에서 a로 시작하여 o로 끝나는 여덟 글자를 모음(sara)이라 한다.

ตํ ยถา? อ อา อิ อี อุ อู เอ โอ, อิติ สรา นาม.

그것은 다음과 같다. a ā i ī u ū e o, 이것들을 모음이라 한다.

เตน กฺวตฺโถ? สรา สเร โลปํ.

그것으로써 무슨 목적이 있는가? "모음 뒤에 모음이 오면 생략한다(Sarā sare lopaṃ)."

๔, ๔. ลหุมตฺตา ตโย รสฺสา.

4, 4. 가벼운 음가를 가진 세 개는 단모음이다.

ตตฺถ อฏฺฐสุ สเรสุ ลหุมตฺตา ตโย สรา รสฺสา นาม โหนฺติ.

그 여덟 모음 중에서 가벼운 음가를 가진 세 모음을 단모음(rassa)이라 한다.

ตํ ยถา? อ อิ อุ, อิติ รสฺสา นาม.

그것은 다음과 같다. a i u, 이것들을 단모음이라 한다.

เตน กฺวตฺโถ? รสฺสํ.

그것으로써 무슨 목적이 있는가? "단모음화함(Rassaṃ)."

๕, ๕. อญฺเญ [Pg.41] ทีฆา.

5, 5. 다른 것들은 장모음이다.

ตตฺถ อฏฺฐสุ สเรสุ รสฺเสหิ อญฺเญ ปญฺจ สรา ทีฆา นาม โหนฺติ.

그 여덟 모음 중에서 단모음들을 제외한 나머지 다섯 모음을 장모음(dīgha)이라 한다.

ตํ ยถา? อา อี อู เอ โอ, อิติ ทีฆา นาม.

그것은 다음과 같다. ā ī ū e o, 이것들을 장모음이라 한다.

เตน กฺวตฺโถ? ทีฆํ.

그것으로써 무슨 목적이 있는가? "장모음화함(Dīghaṃ)."

๖, ๘. เสสา พฺยญฺชนา.

6, 8. 나머지는 자음이다.

ฐเปตฺวา อฏฺฐ สเร เสสา อกฺขรา กการาทโย นิคฺคหิตนฺตา พฺยญฺชนา นาม โหนฺติ.

여덟 모음을 제외한 나머지 k(카)로 시작하여 닛가히타(niggahita)로 끝나는 글자들을 자음(byañjana)이라 한다.

ตํ ยถา? ก ข ค ฆ ง, จ ฉ ช ฌ ญ, ฏ ฐ ฑ ฒ ณ, ต ถ ท ธ น, ป ผ พ ภ ม, ย ร ล ว ส ห ฬ อํ, อิติ พฺยญฺชนา นาม.

그것은 다음과 같다. ka kha ga gha ṅa, ca cha ja jha ña, ṭa ṭha ḍa ḍha ṇa, ta tha da dha na, pa pha ba bha ma, ya ra la va sa ha ḷa aṃ, 이것들을 자음이라 한다.

เตน กฺวตฺโถ? สรา ปกติ พฺยญฺชเน.

그것으로써 무슨 목적이 있는가? "자음 앞에서 모음은 본래대로 둔다(Sarā pakati byañjane)."

๗, ๙. วคฺคา ปญฺจปญฺจโส มนฺตา.

7, 9. 끝 글자가 m인 것들은 다섯씩 묶어 파(vagga)라 한다.

เตสํ โข พฺยญฺชนานํ กการาทโย มการนฺตา ปญฺจปญฺจโส อกฺขรวนฺโต วคฺคา นาม โหนฺติ.

그 자음들 중에서 k(카)로 시작하여 m(마)으로 끝나는, 다섯 글자씩으로 이루어진 무리들을 파(vagga)라 한다.

ตํ ยถา? ก ข ค ฆ ง, จ ฉ ช ฌ ญ, ฏ ฐ ฑ ฒ ณ, ต ถ ท ธ น, ป ผ พ ภ ม, อิติ วคฺคา นาม.

그것은 다음과 같다. ka kha ga gha ṅa, ca cha ja jha ña, ṭa ṭha ḍa ḍha ṇa, ta tha da dha na, pa pha ba bha ma, 이것들을 파(vagga)라 한다.

เตน กฺวตฺโถ? วคฺคนฺตํ วา วคฺเค.

그것으로써 무슨 목적이 있는가? "파(vagga)가 뒤따를 때 파의 끝 글자로 변함(Vaggantaṃ vā vagge)."

๘, ๑๐. อํ [Pg.42] อิติ นิคฺคหิตํ.

8, 10. aṃ을 닛가히타라 한다.

อํ อิติ นิคฺคหิตํ นาม โหติ.

aṃ을 닛가히타(niggahita)라 한다.

เตน กฺวตฺโถ? อํ พฺยญฺชเน นิคฺคหิตํ.

그것으로써 무슨 목적이 있는가? "자음 앞에서 aṃ은 닛가히타가 된다(Aṃ byañjane niggahitaṃ)."

๙, ๑๑. ปรสมญฺญา ปโยเค.

9, 11. 다른 문법서의 명칭들이 활용될 때 [적용된다].

ยา จ ปน ปเรสุ สกฺกตคนฺเถสุ สมญฺญา โฆสาติ วา อโฆสาติ วา, ตา ปโยเค สติ เอตฺถาปิ ยุชฺชนฺเต.

또한 다른 산스크리트어 문법서들에 있는 유성음(ghosa)이나 무성음(aghosa)이라는 명칭들은, 활용이 있을 때 여기서도 적용된다.

ตตฺถ โฆสา นาม-ค ฆ ง, ช ฌ ญ, ฑ ฒ ณ, ท ธ น, พ ภ ม, ย ร ล ว ห ฬ, อิติ โฆสา นาม. อโฆสา นาม-ก ข, จ ฉ, ฏ ฐ, ต ถ, ป ผ, ส, อิติ อโฆสา นาม.

거기서 유성음이란 ga gha ṅa, ja jha ña, ḍa ḍha ṇa, da dha na, ba bha ma, ya ra la va ha ḷa이며, 이것들을 유성음이라 한다. 무성음이란 ka kha, ca cha, ṭa ṭha, ta tha, pa pha, sa이며, 이것들을 무성음이라 한다.

เตน กฺวตฺโถ? วคฺเค โฆสาโฆสานํ ตติยปฐมา.

그것으로 어떤 목적이 있는가? 자음군(vagga)에서 유성음과 무성음의 셋째 자음과 첫째 자음 [등이 치환된다].

๑๐, ๑๒. ปุพฺพมโธฐิต มสฺสรํ สเรน วิโยชเย.

10, 12. 아래에 놓인 앞의 [자음을] 모음이 없는 상태로 [뒤의] 모음과 분리해야 한다.

ตตฺถ สนฺธึ กตฺตุกาโม ปุพฺพพฺยญฺชนํ อโธฐิตํ อสฺสรํ กตฺวา สรญฺจ อุปริ กตฺวา สเรน วิโยชเย.

거기서 연성(sandhi)을 만들고자 하는 이는 앞의 자음을 아래에 두어 모음이 없게 하고 모음을 위에 두어, [그 자음을] 모음과 분리해야 한다.

ตตฺรายมาทิ.

거기서 이것이 시작이다.

๑๑, ๑๔. นเย [Pg.43] ปรํ ยุตฺเต.

11, 14. 적합할 때 뒤의 글자로 옮겨야 한다.

อสฺสรํ โข พฺยญฺชนํ อโธฐตํ ปรกฺขรํ นเย ยุตฺเต. ตตฺราภิรติมิจฺเฉยฺย.

모음이 없어 아래에 놓인 자음은 적합할 때 뒤의 글자로 옮겨야 한다. [예:] Tatrābhiratimiccheyya.

ยุตฺเตติกสฺมา? อกฺโกจฺฉิ มํ อวธิ มํ, อชินิ มํ อหาสิ เม. เอตฺถ ปน ยุตฺตํ น โหติ.

'적합할 때'라고 한 이유는 무엇인가? Akkocchi maṃ avadhi maṃ, ajini maṃ ahāsi me. 여기서는 [결합하는 것이] 적합하지 않다.

อิติ สนฺธิกปฺเป ปฐโม กณฺโฑ.

이것으로 연성편(sandhikappe)의 제1장이 끝난다.

ทุติยกณฺฑ

제2장

๑๒, ๑๓. สรา สเร โลปํ.

12, 13. 모음들이 [뒤의] 모음 앞에서 탈락한다.

สรา โข สเร ปเร โลปํ ปปฺโปนฺติ.

모음들은 뒤에 모음이 올 때 참으로 탈락에 이른다.

ยสฺสินฺทฺริยานิ สมถงฺคตานิ. โน เหตํ ภนฺเต สเมตายสฺมา สงฺเฆน.

Yassindriyāni samathaṅgatāni. No hetaṃ bhante sametāyasmā saṅghena.

๑๓, ๑๕. วา ปโร อสรูปา.

13, 15. 서로 다른 모양의 모음 뒤에서 뒤의 모음은 선택적으로 [탈락한다].

สรมฺหา อสรูปา ปโร สโร โลปํ ปปฺโปติ วา.

[앞의] 모음과 서로 다른 모양인 뒤의 모음은 선택적으로 탈락에 이른다.

จตฺตาโร’เม ภิกฺขเว ธมฺมา, กินฺนุ’ มาวสมณิโย. วาติ กสฺมา? ปญฺจินฺทฺริยานิ, ตยสฺสุ ธมฺมา ชหิตา ภวนฺติ.

Cattāro’me bhikkhave dhammā, kinnu’ māvasamaṇiyo. '선택적으로(vā)'라고 한 이유는 무엇인가? Pañcindriyāni, tayassu dhammā jahitā bhavanti.

๑๔, ๑๖. กฺวจาสจณฺณํ [Pg.44] ลุตฺเต.

14, 16. [앞의 모음이] 탈락했을 때 뒤의 모음은 때때로 불균등음(asavaṇṇa)이 된다.

สโร โข ปโร ปุพฺพสเร ลุตฺเต กฺวจิ อสวณฺณํ ปปฺโปติ.

앞의 모음이 탈락했을 때 뒤의 모음은 참으로 때때로 불균등음에 이른다.

สงฺขฺยํ โนเปติ เวทคู, พนฺธุสฺเสว สมาคโม.

Saṅkhyaṃ nopeti vedagū, bandhusseva samāgamo.

กฺวจีติ กสฺมา? ยสฺสินฺทฺริยานิ, ตถูปมํ ธมฺมวรํ อเทสยิ.

'때때로(kvaci)'라고 한 이유는 무엇인가? Yassindriyāni, tathūpamaṃ dhammavaraṃ adesayi.

๑๕, ๑๗. ทีฆํ.

15, 17. 장음화.

สโร โข ปโร ปุพฺพสเร ลุตฺเต กฺวจิ ทีฆํ ปปฺโปติ. สทฺธีธ วิตฺตํ ปุริสสฺส เสฏฺฐํ, อนาคาเรหิ จูภยํ.

앞의 모음이 탈락했을 때 뒤의 모음은 참으로 때때로 장음에 이른다. Saddhīdha vittaṃ purisassa seṭṭhaṃ, anāgārehi cūbhayaṃ.

กฺวจีติ กสฺมา? ปญฺจหุปาลิ องฺเคหิ สมนฺนาคโต. นตฺถญฺญํ กิญฺจิ.

'때때로(kvaci)'라고 한 이유는 무엇인가? Pañcahupāli aṅgehi samannāgato. Natthaññaṃ kiñci.

๑๖, ๑๘. ปุพฺโพ จ.

16, 18. 또한 앞의 것도.

ปุพฺโพ จ สโร ปรสรโลเป กเต กฺวจิ ทีฆํ ปปฺโปติ.

또한 뒤의 모음이 탈락했을 때 앞의 모음은 때때로 장음에 이른다.

กึสูธ วิตฺตํ ปุริสสฺส เสฏฺฐํ, สาธูติ ปฏิสฺสุณิตฺวา, กฺวจีติ กสฺมา? อิติสฺส มุหุตฺตมฺปิ.

Kiṃsūdha vittaṃ purisassa seṭṭhaṃ, sādhūti paṭissuṇitvā. '때때로(kvaci)'라고 한 이유는 무엇인가? Itissa muhuttampi.

๑๗, ๑๙. ยเมทนฺตสฺสาเทโส[Pg.45].

17, 19. 끝에 있는 e의 [자음] y로의 치환.

เอการสฺส อนฺตภูตสฺส สเร ปเร กฺวจิ ยการาเทโส โหติ.

끝에 위치한 모음 e는 뒤에 모음이 올 때 때때로 자음 y로 치환된다.

อธิคโต โข มฺยายํ ธมฺโม, ตฺยาหํ เอวํ วเทยฺยํ, ตฺยาสฺส ปหีนา โหนฺติ.

참으로 나는 이 법을 깨달았으니, 내가 그들에게 이와 같이 말하면, 그들에게 그것들은 버려진 것이 된다.

กฺวจีติ กสฺมา? เน’นาคตา, อิติ เนตฺถ.

'어떤 곳에서'라고 한 이유는 무엇인가? Ne’nāgatā, iti nettha [등에서는 이 규칙이 적용되지 않기 때문이다].

๑๘, ๒๐. วโมทุทนฺตานํ.

18, 20. [모음] u와 ū로 끝나는 것들은 v가 된다.

โอการุการานํ อนฺตภูตานํ สเร ปเร กฺวจิ วการาเทโส โหติ.

u와 ū의 소리를 포함하는 글자 뒤에 모음이 올 때, 어떤 곳에서는 v-자로 대치된다.

อถ ขฺวสฺส, สฺวสฺส โหติ, พหฺวาพาโธ, วตฺถฺเวตฺถ วิหิตํ นิจฺจํ จกฺขาปาถมาคจฺฉติ.

예: Atha khvassa, svassa hoti, bahvābādho, vatthvettha vihitaṃ niccaṃ cakkhāpāthamāgacchati.

กฺวจีติกสฺมา? จตฺตาโร’เม ภิกฺขเว ธมฺมา, กินฺนุมาว สมณิโย.

'어떤 곳에서'라고 한 이유는 무엇인가? Cattāro’me bhikkhave dhammā, kinnumāva samaṇiyo [등에서는 적용되지 않기 때문이다].

๑๙, ๒๒. สพฺโพ จํติ.

19, 22. 모든 [ti-소리는] ca가 된다.

สพฺโพ อิจฺเจโส ติสทฺโท พฺยญฺชโน สเร ปเร กฺวจิ จการํ ปปฺโปติ.

iti 등의 모든 자음 ti-소리는 뒤에 모음이 올 때 어떤 곳에서는 c-자로 변한다.

อิจฺเจตํ [Pg.46] กุสลํ, อิจฺจสฺส วจนียํ, ปจฺจุตฺตริตฺวา, ปจฺจาหรติ.

예: Iccetaṃ kusalaṃ, iccassa vacanīyaṃ, paccuttaritvā, paccāharati.

กฺวจีติ กสฺมา? อิติสฺส มุหุตฺตมฺปิ.

'어떤 곳에서'라고 한 이유는 무엇인가? Itissa muhuttampi [에서는 변하지 않기 때문이다].

๒๐, ๒๗. โท ธสฺส จ.

20, 27. 또한 dha는 d가 된다.

ธอิจฺเจตสฺส สเร ปเร กฺวจิ ทการาเทโส โหติ.

dha-라는 글자 뒤에 모음이 올 때 어떤 곳에서는 d-자로 대치된다.

เอกมิทาหํ ภิกฺขเว สมยํ.

예: Ekamidāhaṃ bhikkhave samayaṃ (비구들이여, 한때 내가 이와 같이...).

กฺวจีติ กสฺมา? อิเธว มรณํ ภวิสฺสติ.

'어떤 곳에서'라고 한 이유는 무엇인가? Idheva maraṇaṃ bhavissati [에서는 변하지 않기 때문이다].

วคฺคหเณน ธการสฺส หการาเทโส โหติ สาหุ ทสฺสน มริยานํ.

vaggahaṇa(규칙의 포괄적 적용)를 통해 dh-자가 h-자로 대치되기도 한다. 예: sāhu dassana mariyānaṃ (성자들을 뵙는 것은 유익하다).

สุตฺตวิภาเคน พหุธา สิยา-

경(Sutta)의 분류에 따라 [자음 변형은] 여러 가지가 있을 수 있다.

โต ทสฺส, ยถา? สุคโต.

d가 t로 변하는 경우, 예: Sugato.

โฏ ตสฺส, ยถา? ทุกฺกฏํ.

t가 ṭ로 변하는 경우, 예: Dukkaṭaṃ.

โธ ตสฺส, ยถา? คนฺธพฺโพ.

t가 dh로 변하는 경우, 예: Gandhabbo.

ตฺโร ตฺตสฺส, ยถา? อตฺรโช.

tt가 tr로 변하는 경우, 예: Atrajo.

โก คสฺส, ยถา? กุลูปโก.

g가 k로 변하는 경우, 예: Kulūpako.

โล [Pg.47] รสฺส, ยถา? มหาสาโล.

r이 l로 변하는 경우, 예: Mahāsālo.

โช ยสฺส, ยถา? ควโช.

y가 j로 변하는 경우, 예: Gavajo.

พฺโพ วสฺส, ยถา? กุพฺพโต.

v가 bb로 변하는 경우, 예: Kubbato.

โก ยสฺส, ยถา? สเก.

y가 k로 변하는 경우, 예: Sake.

โย ชสฺส, ยถา? นิยํปุตฺตํ.

j가 y로 변하는 경우, 예: Niyaṃputtaṃ.

โก ตสฺส, ยถา? นิยโก.

t가 k로 변하는 경우, 예: Niyako.

จฺโจ ตฺตสฺส, ยถา ภจฺโจ.

tt가 cc로 변하는 경우, 예: bhacco.

โผ ปสฺส, ยถา? นิปฺผตฺติ.

p가 ph로 변하는 경우, 예: Nipphatti.

โข กสฺส, ยถา? นิกฺขมติ. อิจฺเจวมาที โยเชตพฺพา.

k가 kh로 변하는 경우, 예: Nikkhamati. 이와 같은 방식으로 [자음의 대치를] 적용해야 한다.

๒๑, ๒๑. อิวณฺโณ ยํ นวา.

21, 21. i-운(i, ī)은 때때로 ya가 된다.

ปุพฺโพ อิวณฺโณ สเร ปเร ยการํ ปปฺโปติ นวา. ปฏิสุนฺถารวุตฺยสฺส, สพฺพา วิตฺยานุภูยเต.

앞의 i-운(i, ī)은 모음이 뒤따를 때 때때로 ya가 된다. [예:] Paṭisunthāravutyassa, sabbā vityānubhūyate.

นวาติ กสฺมา? ปญฺจหงฺเคหิ สมนฺนาคโต, มุตฺตจาคี อนุทฺธโต.

‘때때로’라고 한 이유는 무엇인가? Pañcahaṅgehi samannāgato, muttacāgī anuddhato [등의 사례가 있기 때문이다].

๒๒, ๒๘. เอวาทิสฺส ริ ปุพฺโพ จ รสฺโส.

22, 28. eva의 시작[인 e]은 ri가 되고 앞[의 모음]은 단음이 된다.

สรมฺหา ปรสฺส เอวสฺส เอการสฺส อาทิสฺส ริกาโร โหติ, ปุพฺโพ จ สโร รสฺโส โหติ นวา.

모음 뒤에 오는 eva의 e-카라(e)의 시작은 ri-카라(ri)가 되고, 앞의 모음은 때때로 단음이 된다.

ยถริว [Pg.48] วสุธาตลญฺจ สพฺพํ, ตถริว คุณวา สุปูชนิโย.

Yathariva vasudhātalañca sabbaṃ, tathariva guṇavā supūjaniyo.

นวาติ กสฺมา? ยถา เอว, ตถา เอว.

‘때때로’라고 한 이유는 무엇인가? Yathā eva, tathā eva [등의 사례가 있기 때문이다].

อิติ สนฺธิกปฺเป ทุติโย กณฺโฑ.

이로써 연성품(Sandhikappe)의 제2장이 끝났다.

ตติยกณฺฑ

제3장

๒๓, ๒๖. สรา ปกติ พฺยญฺชเน.

23, 26. 모음은 자음 앞에서 본래의 모습대로 유지된다.

สรา โข พฺยญฺชเน ปเร ปกติรูปานิ โหนฺติ.

참으로 모음은 자음이 뒤따를 때 본래의 모습(pakati)대로 유지된다.

มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมา, ปมาโท มจฺจุโน ปทํ, ติณฺโณ ปารงฺคโต อหุ.

Manopubbaṅgamā dhammā, pamādo maccuno padaṃ, tiṇṇo pāraṅgato ahu.

๒๔, ๓๕. สเร กฺวจิ.

24, 35. 모음 앞에서 때때로 [본래의 모습대로 유지된다].

สรา โข สเร ปเร กฺวจิ ปกติรูปานิ โหนฺติ.

참으로 모음은 모음이 뒤따를 때 때때로 본래의 모습대로 유지된다.

โก อิมํ ปถวึ วิเจสฺสติ.

Ko imaṃ pathaviṃ vicessati.

กฺวจีติ กสฺมา? อปฺปสฺสุตายํ ปุริโส.

‘때때로’라고 한 이유는 무엇인가? Appassutāyaṃ puriso [등의 사례가 있기 때문이다].

๒๕, ๓๗. ทีฆํ.

25, 37. 장음이 된다.

สรา โข พฺยญฺชเน ปเร กฺวจิ ทีฆํ ปปฺโปนฺติ.

참으로 모음은 자음이 뒤따를 때 때때로 장음이 된다.

สมฺมา [Pg.49] ธมฺมํ วิปสฺสโต, เอวํ คาเม มุนี จเร, ขนฺตี ปรมํ ตโป ติติกฺขา.

Sammā dhammaṃ vipassato, evaṃ gāme munī care, khantī paramaṃ tapo titikkhā.

กฺวจีติ กสฺมา? อิธ โมทติ เปจฺจ โมทติ, ปติลียติ, ปฏิหญฺญติ.

‘때때로’라고 한 이유는 무엇인가? Idha modati pecca modati, patilīyati, paṭihaññati [등의 사례가 있기 때문이다].

๒๖, ๓๘. รสฺสํ.

26, 38. 단음이 된다.

สรา โข พฺยญฺชเน ปเร กฺวจิ รสฺสํ ปปฺโปนฺติ.

참으로 모음은 자음이 뒤따를 때 때때로 단음이 된다.

โภวาทินาม โส โหติ, ยถาภาวิ คุเณน โส.

Bhovādināma so hoti, yathābhāvi guṇena so.

กฺวจีติ กสฺมา? สมฺมาสมาธิ, สาวิตฺตี ฉนฺทโส มุขํ, อุปนียติ ชีวิตมปฺปมายุ.

‘때때로’라고 한 이유는 무엇인가? Sammāsamādhi, sāvittī chandaso mukhaṃ, upanīyati jīvitamappamāyu [등의 사례가 있기 때문이다].

๒๗, ๓๙. โลปญฺจ ตตฺรากาโร.

27, 39. 생략되고 거기에는 a-카라(a)가 [생긴다].

สรา โข พฺยญฺชเน ปเร กฺวจิ โลปํ ปปฺโปนฺติ. ตตฺร จ โลเป กเต อการาคโม โหติ.

참으로 모음은 자음이 뒤따를 때 때때로 생략된다. 그리고 그 생략이 이루어졌을 때 a-카라의 삽입(āgama)이 일어난다.

ส สีลวา. ส ปญฺญวา เอส ธมฺโม สนนฺตโน, ส เว กสาวมรหติ, ส มานกาโมปิ ภเวยฺย, ส เว มุนิ ชาติภยํ อทสฺสิ.

Sa sīlavā. Sa paññavā esa dhammo sanantano, sa ve kasāvamarahati, sa mānakāmopi bhaveyya, sa ve muni jātibhayaṃ adassi.

กฺวจีติ [Pg.50] กสฺมา? โส มุนิ, เอโส ธมฺโม ปทิสฺสติ, น โส กาสาวมรหติ.

‘때때로’라고 한 이유는 무엇인가? So muni, eso dhammo padissati, na so kāsāvamarahati [등의 사례가 있기 때문이다].

๒๘, ๔๐. ปร ทฺเวภาโว ฐาเน.

28, 40. 적절한 위치에서 뒤의 자음이 중복된다.

สรมฺหา ปรสฺส พฺยญฺชนสฺส ทฺเวภาโว โหติ ฐาเน.

모음 뒤에 오는 자음은 적절한 위치에서 중복(dvebhāva)이 일어난다.

อิธปฺปมาโท, ปุริสสฺส ชนฺตุโน, ปพฺพชฺชํ กิตฺตยิสฺสามิ, จาตุทฺทสิ, ปญฺจทฺทสิ, อภิกฺกนฺตตโร จนฺโท.

여기에 방일함이 있고, 사람에게 중생에게, 출가를 찬탄하리라, (보름의) 14일, 15일, 더욱 빛나는 달.

ฐาเนติ กสฺมา? อิธ โมทติ เปจฺจ โมทติ.

'경우에 따라(ṭhāne)'라고 함은 무엇 때문인가? 여기서 기뻐하고 죽어서 기뻐한다.

๒๙, ๔๒. วคฺเค โฆสาโฆสานํ ตติยปฐมา.

29, 42. 자음군(Vagga)에서 유성음과 무성음의 셋째 글자와 첫째 글자가 [중첩된다].

วคฺเค โข ปุพฺเพสํ พฺยญฺชนานํ โฆสาโฆสภูตานํ สรมฺหา ยถาสงฺขฺยํ ตติยปฐมกฺขรา ทฺเวภาวํ คจฺฉนฺติ ฐาเน.

자음군에서 유성음과 무성음인 앞의 자음들 다음에 오는 모음 뒤에서, 순서에 따라 셋째 글자와 첫째 글자는 경우에 따라 중첩(dvebhāva)된다.

เอเสว จชฺฌานปฺผโล, ยตฺรฏฺฐิตํ นปฺปสเหยฺย มจฺจุ, เสเล ยถา ปพฺพตมุทฺธนิฏฺฐิโต, จตฺตาริฏฺฐานานิ นโร ปมตฺโต.

이것이 바로 선정의 과보이다, 죽음이 제어할 수 없는 곳에 머무는 것, 산꼭대기 바위 위에 서 있는 것처럼, 방일한 사람은 네 가지 처지에 놓인다.

ฐาเนติ กสฺมา? อิธ เจตโส ทฬฺหํ คณฺหาติ ถามสา.

'경우에 따라'라고 함은 무엇 때문인가? 여기서는 마음이 힘으로써 굳게 잡는다.

อิติ สนฺธิกปฺเป ตติโย กณฺโฑ.

이와 같이 연성편(Sandhikappe)의 세 번째 장(kaṇḍo)이 끝났다.

จตุตฺถกณฺฑ

네 번째 장

๓๐, ๕๘. อํ [Pg.51] พฺยญฺชเน นิคฺคหิตํ.

30, 58. 자음 앞에서 니가히타(niggahita)는 'aṃ'이 된다.

นิคฺคหิตํ โข พฺยญฺชเน ปเร อํ อิติ โหติ.

자음이 뒤따를 때 니가히타는 'aṃ'이 된다.

เอวํ วุตฺเต, ตํ สาธูติ ปฏิสฺสุณิตฺวา.

이와 같이 말했을 때, 그것을 '좋습니다'라고 응답하고 나서.

๓๑, ๔๙. วคฺคนฺตํ วา วคฺเค.

31, 49. 자음군(Vagga) 자음 앞에서 [니가히타는] 혹은 자음군의 마지막 글자(비음)가 된다.

วคฺคภูเต พฺยญฺชเน ปเร นิคฺคหิตํ โข วคฺคนฺตํ วา ปปฺโปติ.

자음군에 속하는 자음이 뒤따를 때 니가히타는 혹은 그 자음군의 마지막 글자로 변한다.

ตนฺนิจฺจุตํ, ธมฺมญฺจเร สุจริตํ, จิรปฺปวาสึ ปุริสํ. สนฺตนฺตสฺส มนํ โหติ, ตงฺการุณิกํ, เอวงฺโข ภิกฺขเว สิกฺขิตพฺพํ.

그것으로부터 벗어난 것, 법을 잘 실천하라, 오랫동안 타향에 머문 사람. 고요한 자의 마음은 그러하다, 그 자비로운 분, 비구들이여, 이와 같이 배워야 한다.

วาคฺคหเณนนิคฺคหิตํ โข ลการาเทโส โหติ. ปุคฺคลํ.

'Vā(혹은)'라는 단어를 사용함으로써 니가히타는 'l'자로 대치된다. 푸갈라(Puggalaṃ).

วาติ กสฺมา? น ตํ กมฺมํ กตํ สาธุ.

'Vā(혹은)'라고 함은 무엇 때문인가? 그 행해진 업은 선하지 않다.

๓๒, ๕๐. เอเห อุํ.

32, 50. e와 h 앞에서 [니가히타는] ñ이 된다.

เอการหกาเร ปเร นิคฺคหิตํ โข ญการํ ปปฺโปติ วา.

e자나 h자가 뒤따를 때 니가히타는 혹은 ñ자로 변한다.

ปจฺจตฺตญฺเญว ปรินิพฺพายิสฺสามิ, ตญฺเญเวตฺถ ปฏิปุจฺฉิสฺสามิ, เอวญฺหิ โว ภิกฺขเว สิกฺขิตพฺพํ. ตญฺหิ ตสฺส มุสา โหติ.

스스로 반연 없이 반열반하리라, 바로 그것을 여기서 다시 물으리라, 비구들이여, 참으로 이와 같이 너희들은 배워야 한다. 그것은 참으로 그에게 거짓이다.

วาติ [Pg.52] กสฺมา? เอวเมตํ อภิญฺญาย, เอวํ โหติ สุภาสิตํ.

'Vā(혹은)'라고 함은 무엇 때문인가? 이와 같이 이것을 알고서, 이와 같이 잘 설해진 것이 된다.

๓๓, ๕๐. สเย จ.

33, 50. 그리고 y와 결합할 때.

นิคฺคหิตํ โข ยกาเร ปเร สห ยกาเรน ญการํ ปปฺโปติ วา.

y자가 뒤따를 때 니가히타는 y자와 함께 혹은 ñ자로 변한다.

สญฺโญโค, สญฺญุตฺตํ.

상요가(Saññogo), 상윳따(Saññuttaṃ).

วาติ กสฺมา? สํโยโค, สํยุตฺตํ.

'Vā(혹은)'라고 함은 무엇 때문인가? 상요가(Saṃyogo), 상윳따(Saṃyuttaṃ).

๓๔, ๕๒. มทา สเร.

34, 52. 모음 앞에서 m과 d가 [니가히타로부터 온다].

นิคฺคหิตสฺส โข สเร ปเร มการทการาเทสา โหนฺติ วา.

모음이 뒤따를 때 니가히타는 혹은 m자나 d자로 대치된다.

ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณํ, เอตทโวจ สตฺถา.

그를 나는 바라문이라 부른다, 스승께서 이와 같이 말씀하셨다.

วาติ กสฺมา? อกฺโกจฺฉิ มํ อวธิ มํ, อชินิ มํ อหาสิ เม.

'Vā(혹은)'라고 함은 무엇 때문인가? 나를 욕하고 나를 때렸다, 나를 이기고 나의 것을 빼앗았다.

๓๕, ๓๔. ย ว ม ท น ต ร ลา จาคมา.

35, 34. y, v, m, d, n, t, r, l 자들이 삽입된다.

สเร ปเร ยกาโร วกาโร มกาโร ทกาโร นกาโร ตกาโร รกาโร ลกาโร อิเม อาคมา โหนฺติ วา.

모음이 뒤따를 때 y, v, m, d, n, t, r, l 이 자들이 혹은 삽입음(āgama)이 된다.

นยิมสฺส วิชฺชา, ยถยิทํ จิตฺตํ. มิคี ภนฺตา วุทิกฺขติ, สิตฺตา เต ลหุ เมสฺสติ, อสิตฺตา เต ครุ เมสฺสติ. อสฺโส [Pg.53] ภทฺโร กสามิว, สมฺมทญฺญา วิมุตฺตานํ. มนสาทญฺญา วิมุตฺตานํ, อตฺตทตฺถมภิญฺญาย. จิรํนายติ, อิโต นายติ. ยสฺมาติห ภิกฺขเว, ตสฺมาติห ภิกฺขเว, อชฺชตคฺเค ปาณุเปตํ. สพฺภิเรว สมาเสถ, อารคฺเคริว สาสโป, สาสโปริว อารคฺคา. ฉฬภิญฺญา, สฬายตนํ.

이것은 이(마음)에 대한 명지가 아니니, 이 마음과 같은 것이다. 겁에 질린 암사슴이 주위를 살피듯, [번뇌에] 젖은 그대에게는 [삶이] 무겁게 다가올 것이요, 젖지 않은 그대에게는 가볍게 다가올 것이다. 길들여진 말이 채찍을 맞듯, 바른 지혜로 해탈한 이들에게, 마음의 지혜로 해탈한 이들에게, 자신의 목적을 온전히 알고서. 오래 머물고, 여기로부터 머문다. 비구들이여, 그러므로 여기서, 비구들이여, 그러므로 여기서, 오늘부터 목숨이 다할 때까지. 오직 선한 이들과 함께 머물라. 송곳 끝의 겨자씨처럼, 겨자씨가 송곳 끝에 있듯이. 여섯 가지 신통, 여섯 가지 감각 장소.

วาติ กสฺมา? เอวํ มหิทฺธิยา เอสา, อกฺโกจฺฉิ มํ อวธิ มํ, อชินิ มํ อหาสิ เม, อเชยฺโย อนุคามิโก.

‘vāti(또는)’는 무엇 때문인가? ‘이와 같이 그것은 큰 신통력이 있다(evaṃ mahiddhiyā esā)’, ‘나를 욕하고 나를 때렸다(akkocchi maṃ avadhi maṃ)’, ‘나를 이기고 내 것을 빼앗았다(ajini maṃ ahāsi me)’, ‘정복할 수 없는 추종자(ajeyyo anugāmiko)’ 등이다.

จคฺคหเณน อิเธว มการสฺส ปกาโร โหติ. จิรปฺปวาสึ ปุริสํ.

‘ca(그리고)’를 취함으로써 여기서 m(마카라)이 p(파카라)가 된다. ‘오랫동안 타향에 머물던 사람(Cirappavāsiṃ purisaṃ)’.

กการสฺส จ ทกาโร โหติ. สทตฺถปสุโต สิยา.

그리고 k(카카라)가 d(다카라)가 된다. ‘자기 목적에 전념해야 한다(Sadatthapasuto siyā)’.

ทการสฺส จ ตกาโร โหติ, สุคโต.

그리고 d(다카라)가 t(타카라)가 된다. ‘잘 가신 분(Sugato)’.

๓๖, ๔๗. กฺวจิ โอ พฺยญฺชเน.

36, 47. 자음 앞에서 때때로 o가 [온다].

พฺยญฺชเน ปเร กฺวจิ โอการาคโม โหติ.

자음이 뒤따를 때 때때로 o(오카라)의 삽입이 일어난다.

อติปฺปโค โข ตาว สาวตฺถิยํ ปิณฺฑาย จริตุํ. ปโรสหสฺสํ.

사밧티에서 탁발하기에는 아직 너무 이르다(Atippago kho tāva sāvatthiyaṃ piṇḍāya carituṃ). 천 명보다 많은(Parosahassaṃ).

กฺวจีกิ [Pg.54] กสฺมา? เอถ ปสฺสถิมํ โลกํ, อนฺธีภูโต อยํ โลโก.

‘kvacī(때때로)’는 무엇 때문인가? ‘와서 이 세상을 보라(Etha passathimaṃ lokaṃ)’, ‘이 세상은 눈멀게 되었다(andhībhūto ayaṃ loko)’.

๓๗, ๕๗. นิคฺคหิตญฺจ.

37, 57. 그리고 닛가히따(niggahita).

นิคฺคหิตญฺจาคโม โหติ สเร วา พฺยญฺชเน วา ปเร กฺวจิ.

모음이나 자음이 뒤따를 때 때때로 닛가히따의 삽입이 일어난다.

จกฺขุํอุทปาทิ, อวํสิโร, ยาวญฺจิธ ภิกฺขเว ปุริมํ ชาตึ สรามิ, อณุํถูลานิ สพฺพโส, มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมา.

법안이 생겼다(Cakkhuṃudapādi), 머리를 아래로 한(avaṃsiro), 비구들이여, 내가 여기에서 전생을 기억하는 한(yāvañcidha bhikkhave purimaṃ jātiṃ sarāmi), 미세하고 거친 모든 것들(aṇuṃthūlāni sabbaso), 마음이 모든 법의 앞서간다(manopubbaṅgamā dhammā).

กฺวจีติ กสฺมา? อิเธว นํ ปสํสนฺติ, เปจฺจ สคฺเค ปโมทติ, น หิ เอเตหิ ยาเนหิ, คจฺเฉยฺย อคตํ ทิสํ.

‘kvacī(때때로)’는 무엇 때문인가? 여기서 그를 찬탄한다(Idheva naṃ pasaṃsanti), 죽어서 천상에서 기뻐한다(pecca sagge pamodati), 참으로 이러한 탈것들로는 가지 못한 곳(열반)에 갈 수 없다(na hi etehi yānehi, gaccheyya agataṃ disaṃ).

จคฺคหเณน วิสทฺทสฺส จ ปกาโร โหติ. ปเจสฺสติ, วิเจสฺสติ วา.

‘ca(그리고)’를 취함으로써 vi(위) 대신에 p(파카라)가 된다. ‘모을 것이다(pacessati)’ 혹은 ‘조사할 것이다(vicessati)’.

๓๘, ๕๓. กฺวจิ โลปํ.

38, 53. 때때로 생략된다.

นิคฺคหิตํ โข สเร ปเร กฺวจิ โลปํ ปปฺโปติ.

닛가히따는 모음이 뒤따를 때 때때로 생략된다.

ตาสาหํ สนฺติเก, วิทูนคฺคมิติ.

나는 그들 곁에(Tāsāhaṃ santike), 현자들 가운데 으뜸(vidūnaggamiti).

กฺวจีติ กสฺมา? อหเมว นูน พาโล เอตมตฺถํ วิทิตฺวาน.

‘kvacī(때때로)’는 무엇 때문인가? ‘나야말로 참으로 어리석다, 이 이치를 알고서도(Ahameva nūna bālo etamatthaṃ viditvāna)’.

๓๙, ๕๔. พฺยญฺชเน [Pg.55] จ.

39, 54. 자음 앞에서도.

นิคฺคหิตํ โข พฺยญฺชเน ปเร กฺวจิ โลปํ ปปฺโปติ.

닛가히따는 자음이 뒤따를 때 때때로 생략된다.

อริยสจฺจานทสฺสนํ, เอตํ พุทฺธานสาสนํ.

성스러운 진리를 보는 것(Ariyasaccānadassanaṃ), 이것이 부처님들의 가르침이다(etaṃ buddhānasāsanaṃ).

กฺวจีติ กสฺมา? เอตํ มงฺคลมุตฺตมํ, ตํ โว วทามิ ภทฺทนฺเต.

‘kvacī(때때로)’는 무엇 때문인가? ‘이것이 으뜸가는 축복이다(Etaṃ maṅgalamuttamaṃ)’, ‘존자들이여, 나는 당신들에게 그것을 말한다(taṃ vo vadāmi bhaddante)’.

๔๐, ๕๕. ปโร วาสโร.

40, 55. 뒤의 [모음이] 때때로 [생략된다].

นิคฺคหิตมฺหา ปโร สโร โลปํ ปปฺโปติ วา.

닛가히따 뒤의 모음은 때때로 생략된다.

ภาสิตํ อภินนฺทุนฺติ, อุตฺตตฺตํว, ยถาพีชํว, ยถาธญฺญํว.

설하신 바를 기뻐한다(Bhāsitaṃ abhinandunti), 달궈진 것처럼(uttattaṃva), 씨앗처럼(yathābījaṃva), 곡식처럼(yathādhaññaṃva).

วาติ กสฺมา? อหเมว นูน พาโล, เอตทโหสิ.

‘vāti(때때로)’는 무엇 때문인가? ‘나야말로 참으로 어리석다(Ahameva nūna bālo)’, ‘이런 생각이 들었다(etadahosi)’.

๔๑, ๕๖. พฺยญฺชโน จ วิสญฺโญโค.

41, 56. 그리고 자음이 겹치지 않게 된다(단일화된다).

นิคฺคหิตมฺหา ปรสฺมึ สเร ลุตฺเต ยทิ พฺยญฺชโน สสญฺโญโค วิสญฺโญโค โหติ.

닛가히따 뒤의 모음이 생략되었을 때, 만약 자음이 겹쳐 있다면(복합 자음이면) 겹치지 않게(단일 자음으로) 된다.

เอวํส เต อาสโว, ปุปฺผํสา อุปฺปชฺชิ.

그와 같이 너의 번뇌가(Evaṃsa te āsavo), 꽃이 생겨났다(pupphaṃsā uppajji).

ลุตฺเตติ กสฺมา? เอวมสฺส วิทูนคฺคมิติ.

‘lutte(생략되었을 때)’는 무엇 때문인가? ‘그에게 이와 같이(Evamassa)’, ‘현자들 가운데 으뜸(vidūnaggamiti)’.

จคฺคหเณน [Pg.56] ติณฺณํ พฺยญฺชนานมนฺตเร เย สรูปา, เตสมฺปิ โลโป โหติ. อคฺยาคารํ, ปฏิสนฺถารวุตฺยสฺส.

'ca'를 취함에 따라, 세 자음 사이에 있는 같은 모양인 것들 또한 생략된다. (예) Agyāgāraṃ, paṭisanthāravutyassa.

อิติ สนฺธิกปฺเป จตุตฺโถ กณฺโฑ.

이와 같이 연성편(Sandhikappe)의 네 번째 장(kaṇḍo)이 끝났다.

ปญฺจมกณฺฑ

다섯 번째 장

๔๒, ๓๒. โคสเร ปุถสฺสาคโม กฺวจิ.

42, 32. 모음이 뒤따를 때 putha 뒤에 때때로 ga가 삽입된다.

ปุถอิจฺเจตสฺส อนฺเต สเร ปเร กฺวจิ คการาคโม โหติ.

이 putha의 뒤에 모음이 올 때 때때로 gakāra(가-자)의 삽입이 일어난다.

ปุถเค ว.

Puthage va.

๔๓, ๓๓. ปาสฺส จนฺโต รสฺโส.

43, 33. pā의 끝(모음)은 단음이 된다.

ปาอิจฺเจตสฺส อนฺเต สเร ปเร กฺวจิ คการาคโม โหติ, อนฺโต จ สโร รสฺโส โหติ.

이 pā의 뒤에 모음이 올 때 때때로 gakāra의 삽입이 일어나고, 끝 모음은 단음(rasso)이 된다.

ปเคว วุตฺยสฺส.

Pageva라고 말해진다.

กฺวจีติ กสฺมา? ปา เอว วุตฺยสฺส.

왜 '때때로(kvaci)'라고 했는가? Pā eva라고도 말해지기 때문이다.

๔๔, ๒๔. อพฺโภ อภิ.

44, 24. abhi는 abbha가 된다.

อภิอิจฺเจตสฺส สเร ปเร อพฺภาเทโส โหติ. อพฺภุทีริตํ, อพฺภุคฺคจฺฉติ.

이 abhi 뒤에 모음이 올 때 abbha로 대치(ādesa)된다. Abbhudīritaṃ, abbhuggacchati.

๔๕, ๒๕. อชฺโฌ [Pg.57] อธิ.

45, 25. adhi는 ajjha가 된다.

อธิอิจฺเจตสฺส สเร ปเร อชฺฌาเทโส โหติ.

이 adhi 뒤에 모음이 올 때 ajjha로 대치된다.

อชฺโฌกาเส, อชฺฌาคมา.

Ajjhokāse, ajjhāgamā.

๔๖, ๒๖. เต น วา อิวณฺเณ.

46, 26. 그것들(abhi와 adhi)은 i 계열 모음이 올 때 (abbha나 ajjha가) 되지 않기도 한다.

เต จ โข อภิอธิอิจฺเจเต อิวณฺเณ ปเร อพฺโภ อชฺโฌอิติวุตฺตรูปา นํ โหนฺติ วา.

진실로 이 abhi와 adhi는 i 계열 모음이 뒤따를 때 앞에서 언급된 형태인 abbha와 ajjha가 되지 않기도 한다.

อภิจฺฉิตํ, อธีริตํ.

Abhicchitaṃ, adhīritaṃ.

วาติ กสฺมา? อพฺภีริตํ, อชฺฌิณมุตฺโต.

왜 '선택적으로(vā)'라고 했는가? Abbhīritaṃ, ajjhiṇamutto의 예가 있기 때문이다.

๔๗, ๒๓. อติสฺส จนฺตสฺส.

47, 23. ati의 끝(ti)에 대하여.

อติอิจฺเจตสฺส อนฺตภูตสฺส ติสทฺทสฺส อิวณฺเณ ปเร ‘‘สพฺโพ จํ ตี’’ติ วุตฺตรูปํ น โหติ.

이 ati의 끝에 있는 ti라는 소리는 i 계열 모음이 뒤따를 때, "모든 ti는 ca가 된다"라고 언급된 형태가 되지 않는다.

อตีสิคโณ, อตีริตํ.

Atīsigaṇo, atīritaṃ.

อิวณฺเณติ กสฺมา? อจฺจนฺตํ.

왜 'i 계열 모음이 뒤따를 때'라고 했는가? Accantaṃ의 예가 있기 때문이다.

๔๘, ๔๓. กฺวจิ ปฏิ ปติสฺส.

48, 43. pati는 때때로 paṭi가 된다.

ปติอิจฺเจตสฺส สเร วา พฺยญฺชเน วา ปเร กฺวจิ ปฏิอาเทโส โหติ.

이 pati 뒤에 모음이나 자음이 올 때 때때로 paṭi로 대치된다.

ปฏคฺคิ ทาตพฺโพ, ปฏิหญฺญติ.

Paṭaggi dātabbo, paṭihaññati.

กฺวจีติ [Pg.58] กสฺมา? ปจฺจนฺติเมสุ ชนปเทสุ, ปติลียติ, ปติรูปเทสวาโส จ.

왜 '때때로'라고 했는가? Paccantimesu janapadesu, patilīyati, patirūpadesavāso ca의 예들이 있기 때문이다.

๔๙, ๔๔. ปุถสฺสุ พฺยญฺชเน.

49, 44. 자음 앞에서 putha의 (끝 모음은) u가 된다.

ปุถอิจฺเจตสฺส อนฺโต สโร พฺยญฺชเน ปเร อุกาโร โหติ.

이 putha의 끝 모음은 자음이 뒤따를 때 ukāra(우-자)가 된다.

ปุถุชฺชโน, ปุถุภูตํ.

Puthujjano, puthubhūtaṃ.

อนฺตคฺคหเณน อปุถสฺสาปิ สเร ปเร อนฺตสฺส อุกาโร โหติ, มนุญฺญํ.

‘Anta’라는 어구의 취함으로 인해, [뒤의 모음과] 직접 닿지 않더라도 모음이 뒤에 올 때 어미에 ‘u’가 된다. (예: manuññaṃ)

๕๐, ๔๕. โอ อวสฺส.

50, 45. [접두어] ava는 [o가 된다].

อวอิจฺเจตสฺส พฺยญฺชเน ปเร กฺวจิ โอกาโร โหติ.

Ava라는 이것은 자음이 뒤따를 때 어떤 경우에 ‘o’가 된다.

อนฺธกาเรน โอนทฺธา.

Andhakārena onaddhā (어둠으로 덮인).

กฺวจีติ กสฺมา? อวสุสฺสตุ เม สรีเร มํสโลหิตํ.

‘어떤 경우에(kvaci)’라고 한 이유는 무엇인가? Avasussatu me sarīre maṃsalohitaṃ (내 몸의 살과 피가 마를지라도).

๕๑, ๕๙. อนุปทิฏฺฐานํ วุตฺตโยคโต.

51, 59. 언급되지 않은 것들은 이미 설명된 결합 원리로부터 [알아야 한다].

อนุปทิฏฺฐานํ อุปสคฺคนิปาตานํ สรสนฺธีหิ พฺยญฺชนสนฺธีหิ วุตฺตสนฺธีหิ จ ยถาโยคํ โยเชตพฺพํ.

설명되지 않은 접두어와 불변어들은 모음 연성, 자음 연성, 그리고 이미 설명된 연성들과 적절하게 결합되어야 한다.

ปาปนํ[Pg.59], ปรายณํ, อุปายนํ, อุปาหนํ, นฺยาโยโค, นิคุปธิ, อนุโพโธ, ทุวูปสนฺตํ, สุวูปสนฺตํ, ทฺวาลโย, สฺวาลโย, ทุราขฺยาตํ, สฺวาขฺยาโต, อุทีริตํ, สมุทฺทิฏฺฐํ, วิยคฺคํ, วิชฺฌคฺคํ, พฺยคฺคํ, อวยาคมนํ, อนฺเวติ, อนุปฆาโต, อนจฺฉริยํ, ปริเยสนา, ปรามาโส, เอวํ สเร จ โหนฺติ.

Pāpanaṃ, parāyaṇaṃ, upāyanaṃ, upāhanaṃ, nyāyogo, nigupadhi, anubodho, duvūpasantaṃ, suvūpasantaṃ, dvālayo, svālayo, durākhyātaṃ, svākhyāto, udīritaṃ, samuddiṭṭhaṃ, viyaggaṃ, vijjhaggaṃ, byaggaṃ, avayāgamanaṃ, anveti, anupaghāto, anacchariyaṃ, pariyesanā, parāmāso, 이와 같이 모음이 뒤따를 때 [연성이] 일어난다.

ปริคฺคโห, ปคฺคโห, ปกฺกโม, ปรกฺกโม, นิกฺกโม, นิกฺกสาโว, นิลฺลยนํ, ทุลฺลยนํ, ทุมฺภิกฺขํ, ทุพฺพุตฺตํ, สนฺทิฏฺฐํ, ทุคฺคโห, วิคฺคโห, นิคฺคโต, อภิกฺกโม, ปฏิกฺกโม, เอวํ พฺยญฺชเน จ. เสสา สพฺเพ โยเชตพฺพา.

Pariggaho, paggaho, pakkamo, parakkamo, nikkamo, nikkasāvo, nillayanaṃ, dullayanaṃ, dumbhikkhaṃ, dubbuttaṃ, sandiṭṭhaṃ, duggaho, viggaho, niggato, abhikkamo, paṭikkamo, 이와 같이 자음이 뒤따를 때도 그러하다. 나머지 모든 것들도 [이처럼] 결합되어야 한다.

อิติ สนฺธิกปฺเป ปญฺจโม กณฺโฑ.

이로써 연성편(Sandhikappa)의 다섯 번째 장(kaṇḍa)이 끝났다.

สนฺธิกปฺโป นิฏฺฐิโต.

연성편이 완료되었다.

๒. นามกปฺป

2. 명사편 (Nāmakappa)

ปฐมกณฺฑ

제1장

๕๒, ๖๐. ชินวจนยุตฺตํ [Pg.60] หิ.

52, 60. [형성되는 말은] 승리자의 말씀(부처님의 말씀)에 적합한 것이어야 한다.

‘‘ชินวจนยุตฺตํ หิ’’ อิจฺเจตํ อธิการตฺถํ เวทิตพฺพํ.

‘승리자의 말씀에 적합한 것(Jinavacanayuttaṃ hi)’이라는 이 구절은 관할 규정(adhikāra)으로 알아야 한다.

๕๓, ๖๑. ลิงฺคญฺจ นิปฺปชฺชเต.

53, 61. 또한 성(性, liṅga)도 형성된다.

ยถา ยถา ชินวจนยุตฺตํ หิ ลิงฺคํ, ตถา ตถา อิธ ลิงฺคญฺจ นิปฺปชฺชเต.

승리자의 말씀에 적합한 성(性)이 어떠하든, 그와 같이 여기에서 성(性)이 형성된다.

ตํ ยถา? เอโส โน สตฺถา, พฺรหฺมา อตฺตา, สขา, ราชา.

예를 들면 어떠한가? Eso no satthā, brahmā, attā, sakhā, rājā.

๕๔, ๖๒. ตโต จ วิภตฺติโย.

54, 62. 그리고 그 [단어들]로부터 격변화 어미(vibhatti)가 온다.

ตโต ชินวจนยุตฺเตหิ ลิงฺเคหิ วิภตฺติโย ปรา โหนฺติ.

그 승리자의 말씀에 적합한 성(性)들을 가진 단어들 뒤에 격변화 어미들이 온다.

๕๕, ๖๓. สิ โย, อํ โย, นา หิ, ส นํ, สฺมา หิ, ส นํ, สฺมึ สุ.

55, 63. Si, yo, aṃ, yo, nā, hi, sa, naṃ, smā, hi, sa, naṃ, smiṃ, su [등이 격변화 어미이다].

กา จ ปน ตาโย วิภตฺติโย? สิ, โย อิติ ปฐมา, อํ, โยอิติ ทุติยา, นา หิ อิติ ตติยา, ส, นํอิติ จตุตฺถี, สฺมา, หิ อิติ ปญฺจมี, ส, นํ อิติ ฉฏฺฐี, สฺมึ, สุ อิติ สตฺตมี.

그러면 그 격변화 어미들이란 무엇인가? Si, yo는 주격(제1격)이고, aṃ, yo는 대격(제2격)이며, nā, hi는 구격(제3격)이고, sa, naṃ은 위격(제4격)이며, smā, hi는 탈격(제5격)이고, sa, naṃ은 속격(제6격)이며, smiṃ, su는 처격(제7격)이다.

วิภตฺติอิจฺจเนน [Pg.61] กฺวตฺโถ? อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส.

‘격변화 어미(vibhatti)’라는 명칭은 어떤 목적이 있는가? ‘se’ 격변화 어미가 결합될 때 격변화 어미를 포함한 ‘amha’가 ‘mamaṃ’으로 변하는 경우 등에서 [쓰인다].

๕๖, ๖๔. ตทนุปโรเธน.

56, 64. 그것(승리자의 말씀)에 어긋나지 않게.

ยถา ยถา เตสํ ชินวจนานํ อนุปโรโธ. ตถา ตถา อิธ ลิงฺคญฺจ นิปฺปชฺชเต.

그 승리자의 말씀들에 어긋나지 않는 방식대로, 여기에서 성(性)이 형성된다.

๕๗, ๗๑. อาลปเน สิ ค สญฺโญ.

57, 71. 호격(ālapaṇa)에서 ‘si’는 ‘ga’라는 명칭을 가진다.

อาลปนตฺเถ สิ คสญฺโญ โหติ.

호격의 의미에서 ‘si’는 ‘ga’라는 명칭이 된다.

โภติ อยฺเย, โภติ กญฺเญ, โภติ ขราทิเย.

Bhoti ayye, bhoti kaññe, bhoti kharādiye.

อาลปเนติ กิมตฺถํ? สา อยฺยา.

‘호격에서’라고 한 이유는 무엇인가? [호격이 아닐 때는 적용되지 않음을 보이기 위함이다. 예:] Sā ayyā.

สีติ กิมตฺถํ? โภติโย อยฺยาโย.

‘si’라고 한 이유는 무엇인가? [si가 아닌 어미에는 적용되지 않음을 보이기 위함이다. 예:] Bhotiyo ayyāyo.

คอิจฺจเนน กฺวตฺโถ? ฆเต จ.

'ga'라는 명칭(가칭)의 목적은 무엇인가? 'ghate ca'(Gha 다음에...) 등의 규칙을 적용하기 위해서이다.

๕๘, ๒๙. อิวณฺณุวณฺณา ฌลา.

58, 29. i-모음(i, ī)과 u-모음(u, ū)은 jha와 la라고 한다.

อิวณฺณุวณฺณาอิจฺเจเต ฌลสญฺญา โหนฺติ ยถาสงฺขฺยํ.

i-모음(i, ī)과 u-모음(u, ū)은 각각 순서대로 jha와 la라는 명칭을 갖는다.

อิสิโน[Pg.62], อคฺคิโน, คหปติโน, ทณฺฑิโน. เสตุโน, เกตุโน, ภิกฺขุโน. สยมฺภุโน, อภิภุโน.

성자의(isino), 불의(aggino), 가주(집주인)의(gahapatino), 지팡이를 든 자의(daṇḍino). 다리의(setuno), 깃발의(ketuno), 비구의(bhikkhuno). 스스로 존재하는 자의(sayambhuno), 정복자의(abhibhuno).

ฌลอิจฺจเนน กฺวตฺโถ? ฌลโต สสฺส โน วา.

'jhala'라는 명칭의 목적은 무엇인가? 'Jhalato sassa no vā'(jha와 la 다음에 오는 sa 격변화 어미는 'no'로 변하거나 변하지 않는다)라는 규칙을 적용하기 위해서이다.

๕๙, ๑๘๒. เต อิตฺถิขฺยา โป.

59, 182. 그것들(i, ī, u, ū)이 여성 명사로 쓰일 때는 pa라고 한다.

เต อิวณฺณุวณฺณา ยทา อิตฺถิขฺยา, ตทา ปสญฺญา โหนฺติ.

그 i-모음(i, ī)과 u-모음(u, ū)이 여성 명사일 때, pa라는 명칭을 갖는다.

รตฺติยา, อิตฺถิยา, เธนุยา, วธุยา.

밤의(rattiyā), 여인의(itthiyā), 암소의(dhenuyā), 며느리의(vadhuyā).

อิตฺถิขฺยาติ กิมตฺถํ? อิสินา, ภิกฺขุนา.

'여성 명사'라고 한 이유는 무엇인가? (남성 명사인) 성자에 의해서(isinā), 비구에 의해서(bhikkhunā)와 같은 경우를 제외하기 위해서이다.

สอิจฺจเนน [Pg.63] กฺวตฺโถ? ปโต ยา.

'pa'라는 명칭의 목적은 무엇인가? 'Pato yā'(pa 다음에 yā가 온다)라는 규칙을 적용하기 위해서이다.

๖๐, ๑๗๗. อา โฆ.

60, 177. ā-모음은 gha라고 한다.

อากาโร ยทา อิตฺถิขฺโย, ตทา ฆสญฺโญ โหติ.

ā-모음이 여성 명사일 때, gha라는 명칭을 갖는다.

สทฺธาย, กญฺญาย, วีณาย, คงฺคาย, ทิสาย สาลาย, มาลาย, ตุลาย, โทลาย, ปภาย, โสภาย, ปญฺญาย, กรุณาย นาวาย, กปาลิกาย.

믿음의(saddhāya), 소녀의(kaññāya), 비나의(vīṇāya), 갠지스 강의(gaṅgāya), 방향의(disāya), 강당의(sālāya), 화환의(mālāya), 저울의(tulāya), 그네의(dolāya), 빛의(pabhāya), 광채의(sobhāya), 지혜의(paññāya), 자비의(karuṇāya), 배의(nāvāya), 사기 그릇의(kapālikāya).

อาติ กิมตฺถํ? รตฺติยา, อิตฺถิยา.

'ā'라고 한 이유는 무엇인가? (i-모음인) 밤의(rattiyā), 여인의(itthiyā)와 같은 경우를 제외하기 위해서이다.

อิตฺถิขฺโยติ กิมตฺถํ? สตฺถารา เทสิโต อยํ ธมฺโม.

'여성 명사'라고 한 이유는 무엇인가? (남성 명사인) '스승에 의해(satthārā) 이 법은 설해졌다'와 같은 경우를 제외하기 위해서이다.

ฆอิจฺจเนน กฺวตฺโถ? ฆโต นาทีนํ.

'gha'라는 명칭의 목적은 무엇인가? 'Ghato nādīnaṃ'(gha 다음에 격변화 어미들이 바뀐다)이라는 규칙을 적용하기 위해서이다.

๖๑, ๘๖. สาคโม เส.

61, 86. sa 격변화 어미(se)가 올 때 s가 삽입된다.

สการาคโม โหติ เส วิภตฺติมฺหิ.

se 격변화 어미가 올 때 s(sakāra)의 삽입이 일어난다.

ปุริสสฺส, อคฺคิสฺส, อิสิสฺส, ทณฺฑิสฺส, ภิกฺขุสฺส, สยมฺภุสฺส, อภิภุสฺส.

사람의(purisassa), 불의(aggissa), 성자의(isissa), 지팡이를 든 자의(daṇḍissa), 비구의(bhikkhussa), 스스로 존재하는 자의(sayambhussa), 정복자의(abhibhussa).

เสติ กิมตฺตํ? ปุริสสฺมึ.

'se'라고 한 이유는 무엇인가? (처격인) 사람에게서(purisasmiṃ)와 같은 경우를 제외하기 위해서이다.

๖๒, ๒๐๖. สํสาสฺเวกวจเนสุ จ.

62, 206. saṃ, sā 등의 단수 격변화 어미들에서도 그러하다.

สํสาสุ เอกวจเนสุ วิภตฺตาเทเสสุ สการาคโม โหติ.

saṃ, sā 등의 단수 격변화 대용어(vibhattādesa)들에서 s(sakāra)의 삽입이 일어난다.

เอติสฺสํ, เอติสฺสา อิมิสฺสํ, อิมิสฺสา, ติสฺสํ, ติสฺสา,

이것의(etissaṃ, etissā), 이것의(imissaṃ, imissā), 그것의(tissaṃ, tissā),

ตสฺสํ ตสฺสา, ยสฺสํ, ยสฺสา, อมุสฺสํ, อมุสฺสา.

그것의(tassaṃ, tassā), 어느 것의(yassaṃ, yassā), 저것의(amussaṃ, amussā).

สํสาสฺวีติ กิมตฺถํ? อคฺคินา, ปาณินา.

'saṃ, sā 등'이라고 한 이유는 무엇인가? (nā 어미인) 불에 의해서(agginā), 손에 의해서(pāṇinā)와 같은 경우를 제외하기 위해서이다.

เอกวจเนสฺวีติ กิมตฺถํ? ตาสํ, สพฺพาสํ.

'단수 격변화'라고 한 이유는 무엇인가? (복수인) 그것들의(tāsaṃ), 모든 것들의(sabbāsaṃ)와 같은 경우를 제외하기 위해서이다.

วิภตฺตาเทเสสฺวีติ กิมตฺถํ? มนสา, วจสา, ถามสา.

'격변화 대용어'라고 한 이유는 무엇인가? (대용어가 아닌) 마음으로(manasā), 말로(vacasā), 힘으로(thāmasā)와 같은 경우를 제외하기 위해서이다.

๖๓, ๒๑๗. เอติมาสมิ.

63, 217. eta와 ima의 어미가 i가 된다.

เอตาอิมาอิจฺเจเตสมนฺโต สโร อิกาโร โหติ สํสาสุ เอกวจเนสุ วิภตฺตาเทเสสุ.

eta와 ima 이것들의 끝 모음은 saṃ, sā 등의 단수 격변화 대용어들 앞에서 i-모음(ikāra)이 된다.

เอติสฺสํ, เอติสฺสา, อิมิสฺสํ, อิมิสฺสา.

이것의(etissaṃ, etissā), 이것의(imissaṃ, imissā).

สํสาสฺวีติ [Pg.64] กิมตฺถํ? เอตาย, อิมาย.

'sa-sā 격변화들에서'라는 말은 무엇을 위한 것인가? etāya, imāya를 위한 것이다.

เอกวจเนสฺวีติ กิมตฺถํ? เอตาสํ, อิมาสํ.

'단수들에서'라는 말은 무엇을 위한 것인가? etāsaṃ, imāsaṃ을 위한 것이다.

๖๔, ๒๑๖. ตสฺสา วา.

64, 216. Tassā vā (그녀의 또는).

ตสฺสา อิตฺถิยํ วตฺตมานสฺส อนฺตสฺส อาการสฺส อิกาโร โหติ วา สํสาสุ เอกวจเนสุ วิภตฺตาเทเสสุ.

여성형으로 쓰이는 ta의 어미 ākāra(ā)는 sa-sā 단수 격변화 어미들 앞에서 선택적으로 ikāra(i)가 된다.

ติสฺสํ, ติสฺสา, ตสฺสํ, ตสฺสา.

Tissaṃ, tissā, tassaṃ, tassā.

๖๕, ๒๑๕. ตโต สสฺส สฺสาย.

65, 215. Tato sassa ssāya (그 뒤의 sa는 ssāya로).

ตโต ตา เอตา อิมาโต สสฺส วิภตฺติสฺส สฺสายาเทโส โหติ วา.

그 뒤의 tā, etā, imā 뒤에 오는 격변화 어미 sa는 선택적으로 ssāyā 격변화 어미로 바뀐다.

ติสฺสาย, เอติสฺสาย, อิมิสฺสาย.

Tissāya, etissāya, imissāya.

วาติ กิมตฺถํ? ติสฺสา, เอติสฺสา, อิมิสฺสา.

'선택적으로(vā)'라는 말은 무엇을 위한 것인가? tissā, etissā, imissā를 위한 것이다.

๖๖, ๒๐๕. โฆ รสฺสํ.

66, 205. Gho rassaṃ (Gha는 단음으로).

โฆ รสฺสมาปชฺชเต สํสาสุ เอกวจเนสุ วิภตฺตาเทเสสุ.

Gha는 sa-sā 단수 격변화 어미들 앞에서 단음이 된다.

ตสฺสํ, ตสฺสา, ยสฺสํ, ยสฺสา, สพฺพสฺสํ, สพฺพสฺสา.

Tassaṃ, tassā, yassaṃ, yassā, sabbassaṃ, sabbassā.

สํสาสฺวีติ กิมตฺถํ? ตาย, สพฺพาย.

'sa-sā 격변화들에서'라는 말은 무엇을 위한 것인가? tāya, sabbāya를 위한 것이다.

เอกวจเนสฺวีติ กิมตฺถํ? ตาสํ, สพฺพาสํ.

'단수들에서'라는 말은 무엇을 위한 것인가? tāsaṃ, sabbāsaṃ을 위한 것이다.

๖๗, ๒๒๙. โน [Pg.65] จ ทฺวาทิโต นํมฺหิ.

67, 229. No ca dvādito naṃmhi (dvi 등 뒤의 naṃ에서는 na가).

ทฺวิอิจฺเจวมาทิโต สงฺขฺยาโต นการาคโม โหติ นํมฺหิ วิภตฺติมฺหิ.

dvi 등과 같은 수사 뒤의 격변화 어미 naṃ에서 nakāra(n)가 삽입된다.

ทฺวินฺนํ, ตินฺนํ, จตุนฺนํ, ปญฺจนฺนํ, ฉนฺนํ, สตฺตนฺนํ, อฏฺฐนฺนํ, นวนฺนํ, ทสนฺนํ.

Dvinnaṃ, tinnaṃ, catunnaṃ, pañcannaṃ, channaṃ, sattannaṃ, aṭṭhannaṃ, navannaṃ, dasannaṃ.

ทฺวาทิโตติ กิมตฺถํ? สหสฺสานํ.

'dvi 등'이라는 말은 무엇을 위한 것인가? sahassānaṃ을 위한 것이다.

นํมฺหีติ กิมตฺถํ? ทฺวีสุ, ตีสุ.

'naṃ에서'라는 말은 무엇을 위한 것인가? dvīsu, tīsu를 위한 것이다.

จคฺคหเณนสฺสญฺจาคโม โหติ. จตสฺสนฺนํ อิตฺถีนํ ติสฺสนฺนํ เวทนานํ.

ca를 취함으로써 ssa 또한 삽입된다. Catassannaṃ itthīnaṃ, tissannaṃ vedanānaṃ.

๖๘, ๑๘๔. อมา ปโต สฺมึสฺมานํ วา.

68, 184. Amā pato smiṃsmānaṃ vā (pa 뒤의 smiṃ과 smā는 aṃ과 ā로 선택적으로).

ปอิจฺเจตสฺมา สฺมึสฺมาอิจฺเจเตสํ อํอาอาเทสา โหนฺติ วา ยถาสงฺขฺยํ.

pa 뒤에서 smiṃ과 smā는 순서대로 각각 aṃ과 ā로 선택적으로 바뀐다.

มตฺยํ, มติยํ, มตฺยา, มติยา, นิกตฺยํ. นิกติยํ, นิกตฺยา, นิกติยา, วิกตฺยํ, วิกติยํ, วิกตฺยา, วิกติยา, วิรตฺยํ, วิรติยํ, วิรตฺยา, วิรติยา, รตฺยํ, รติยํ, รตฺยา, รติยา, ปุถพฺยํ, ปุถวิยํ, ปุถพฺยา, ปุถวิยา, ปวตฺยํ, ปวตฺยา, ปวตฺติยํ, ปวตฺติยา.

Matyaṃ, matiyaṃ, matyā, matiyā, nikatyaṃ, nikatiyaṃ, nikatyā, nikatiyā, vikatyaṃ, vikatiyaṃ, vikatyā, vikatiyā, viratyaṃ, viratiyaṃ, viratyā, viratiyā, ratyaṃ, ratiyaṃ, ratyā, ratiyā, puthabyaṃ, puthaviyaṃ, puthabyā, puthaviyā, pavatyaṃ, pavatyā, pavattiyaṃ, pavattiyā.

๖๙, ๑๘๖. อาทิโต โอ จ.

69, 186. Ādito o ca (ādi 뒤에서 o 또한).

อาทิอิจฺเจตสฺมา สฺมึวจนสฺส อํโออาเทสา โหนฺติ วา.

ādi 뒤에서 smiṃ 격변화 어미는 선택적으로 aṃ과 o로 바뀐다.

อาทีํ[Pg.66], อาโท.

Ādīṃ, ādo.

วาติ กิมตฺถํ? อาทิสฺมึ, อาทิมฺหิ นาถํ นมสฺสิตฺวาน,

'선택적으로(vā)'라는 말은 무엇을 위한 것인가? ādismiṃ, ādimhi nāthaṃ namassitvāna(처음에 보호자께 경배하고)를 위한 것이다.

จคฺคหเณน อญฺญสฺมาปิ สฺมึ วจนสฺส อา โอ อํอาเทสา โหนฺติ. ทิวา จ รตฺโต จ หรนฺติ เย พลิ. พาราณสึ อหุ ราชา.

ca를 취함으로써 다른 것 뒤에서도 smiṃ 격변화 어미가 ā, o, aṃ으로 바뀐다. Divā ca ratto ca haranti ye bali (낮에도 밤에도 공물을 가져오는 자들), Bārāṇasiṃ ahu rājā (바라나시에 왕이 있었다).

๗๐, ๓๐. ฌลานมิยุวา สเร วา.

70, 30. Jhalānamiyuvā sare vā (jha와 la는 모음 앞에서 iy와 uv로 선택적으로).

ฌลอิจฺเจเตสํ อิย อุวอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ วา สเร ปเร ยถาสงฺขฺยํ.

jha와 la는 뒤에 모음이 올 때 순서대로 각각 iya와 uva로 선택적으로 바뀐다.

ติยนฺตํ ปจฺฉิยาคาเร, อคฺคิยาคาเร, ภิกฺขุวาสเน นิสีทติ, วุถุวาสเน นิสีทติ.

ti로 끝나는 것은 뒤편 방에서(pacchiyāgāre), 불의 방에서(aggiyāgāre), 비구의 거처에서(bhikkhuvāsane) 앉고, 머무는 거처에서(vuthuvāsane) 앉는다.

สเรติ กิมตฺถํ? ติมลํ, ติผลํ, ติจตุกฺกํ, ติทณฺฑํ, ติโลกํ, ตินยนํ, ติปาสํ, ติหํสํ, ติภวํ, ติขนฺธํ, ติปิฏกํ, ติเวทนํ, จตุทฺทิสํ, ปุถุภูตํ.

‘모음이 뒤따를 때’라고 한 것은 무엇 때문인가? 세 가지 오염원(Timalaṃ), 세 가지 과보(tiphalaṃ), 셋과 넷(ticatukkaṃ), 세 개의 지팡이(tidaṇḍaṃ), 삼계(tilokaṃ), 세 개의 눈(tinayanaṃ), 세 개의 올가미(tipāsaṃ), 세 마리 백조(tihaṃsaṃ), 세 가지 존재(tibhavaṃ), 삼온(tikhandhaṃ), 삼장(tipiṭakaṃ), 세 가지 느낌(tivedanaṃ), 사방(catuddisaṃ), 널리 퍼진 것(puthubhūtaṃ)이다.

วาติ กิมตฺถํ? ปญฺจหงฺเคหิ ตีหากาเรหิ. จกฺขายตนํ.

‘Vā(혹은)’라고 한 것은 무엇 때문인가? 다섯 가지 요소와 세 가지 양상이다. 안처(Cakkhāyatanaṃ).

วาติ วิกปฺปนตฺถํ, อิการสฺส อยาเทโส โหติ, วตฺถุตฺตยํ.

‘Vā’는 선택의 의미이며, i-카라는 aya로 대치된다. 세 가지 대상(vatthuttayaṃ).

๗๑, ๕๐๕. ยวการา จ.

71, 505. 그리고 ya와 va.

ฌลานํ ยการ วการาเทสา โหนฺติ สเร ปเร ยถาสงฺขฺยํ.

모음이 뒤따를 때 jha와 la에 대해 차례대로 ya와 va의 대치가 일어난다.

อคฺยาคารํ[Pg.67], ปกฺขายตนํ, สฺวาคตํ, เต มหาวีร.

제사당(Agyāgāraṃ), 날개의 처소(pakkhāyatanaṃ), 환영(svāgataṃ), 당신 위대한 영웅이여(te mahāvīra).

จคฺคหณํ สมฺปิณฺฑนตฺถํ.

‘ca’를 취한 것은 결합의 의미이다.

๗๒, ๑๘๕. ปสญฺญสฺส จ.

72, 185. 그리고 pa라고 일컬어지는 것에 대하여.

ปสญฺญสฺส จ อิวณฺณสฺส วิภตฺตาเทเส สเร ปเร ยการาเทโส โหติ.

pa라고 일컬어지는 i-계열의 모음(ivaṇṇa)에 대해 격 변화의 모음이 뒤따를 때 ya의 대치가 일어난다.

ปุถพฺยา, รตฺยา, มตฺยา.

대지로(Puthabyā), 밤에(ratyā), 지혜로(matyā).

สเรติ กิมตฺถํ? ปุถวิยํ.

‘모음이 뒤따를 때’라고 한 것은 무엇 때문인가? 대지에서(Puthaviyaṃ).

๗๓, ๑๗๔. คาว เส.

73, 174. se 앞에서 gāva.

โคอิจฺเจตสฺส โอการสฺส อาวาเทโส โหติ เส วิภตฺติมฺหิ.

‘go’라는 단어의 o-카라는 se 격 변화에서 āva로 대치된다.

คาวสฺส.

소의(Gāvassa).

๗๔, ๑๖๙. โยสุ จ.

74, 169. 그리고 yo들 앞에서.

โคอิจฺเจตสฺส โอการสฺส อาวาเทโส โหติ โยอิจฺเจเตสุ ปเรสุ.

‘go’라는 단어의 o-카라는 yo가 뒤따를 때 āva로 대치된다.

คาโว คจฺฉนฺติ, คาโว ปสฺสนฺติ, คาวี คจฺฉนฺติ, คาวี ปสฺสนฺติ.

소들이 간다(Gāvo gacchanti), 소들을 본다(gāvo passanti), 암소들이 간다(gāvī gacchanti), 암소들을 본다(gāvī passanti).

จคฺคหณํ กิมตฺถํ? นาสฺมาสฺมึสุ วจเนสุ อาวา เทโส โหติ.

‘ca’를 취한 것은 무엇 때문인가? nā, smā, smiṃ 격에서도 āva의 대치가 일어나기 때문이다.

คาเวน, คาวา, คาเว, คาเวสุ.

소에 의해(Gāvena), 소로부터(gāvā), 소에게(gāve), 소들에게서(gāvesu).

๗๕, ๑๗๐. อวมฺหิ [Pg.68] จ.

75, 170. 그리고 aṃ 앞에서.

โคอิจฺเจตสฺส โอการสฺส อาวอวอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ อํมฺหิ วิภตฺติมฺหิ.

‘go’라는 단어의 o-카라는 aṃ 격 변화에서 āva와 ava로 대치된다.

คาวํ, ควํ.

소를(Gāvaṃ), 소를(gavaṃ).

จคฺคหเณน สาทิเสเสสุ ปุพฺพุตฺตวจเนสุ โคอิจฺเจตสฺส โอการสฺส อวาเทโส โหติ.

‘ca’를 취함에 따라 앞에서 말한 격 변화들과 유사한 경우에서도 ‘go’의 o-카라는 ava로 대치된다.

ควสฺส, คโว, คเวน, ควา, คเว, คเวสุ.

소의(Gavassa), 소들을(gavo), 소에 의해(gavena), 소로부터(gavā), 소에게(gave), 소들에게서(gavesu).

๗๖, ๑๗๑. อาวสฺสุ วา.

76, 171. 혹은 āva에 대해 u.

อาวอิจฺเจตสฺส คาวาเทสสฺส อนฺต สรสฺส อุการาเทโส โหติ วา อํมฺหิ วิภตฺติมฺหิ.

āva라는 gāva 대치형의 끝 모음에 대해 aṃ 격 변화에서 선택적으로 u-카라의 대치가 일어난다.

คาวุํ, คาวํ.

소를(Gāvuṃ), 소를(gāvaṃ).

อาวสฺเสติ กิมตฺถํ? คาโว ติฏฺฐนฺติ.

‘āva의’라고 한 것은 무엇 때문인가? 소들이 서 있다(Gāvo tiṭṭhanti).

๗๗, ๑๗๕. ตโต นมํ ปติมฺหา ลุตฺเต จ สมาเส.

77, 175. 그(go)로부터 격미어 nam에 대해, 그리고 pati에 대해, 또한 복합어에서 생략이 있을 때.

ตโต โคสทฺทโต นํวจนสฺส อํอาเทโส โหติ, โคอิจฺเจตสฺส โอการสฺส อวาเทโส โหติ ปติมฺหิ ปเร อลุตฺเต จ สมาเส.

그 ‘go’라는 단어로부터 ‘naṃ’ 격어미는 ‘aṃ’으로 치환되고, ‘go’의 ‘o’ 모음은 ‘pati’가 뒤에 오고 생략되지 않은 복합어에서 ‘ava’로 치환된다.

ควปติ.

가바빠띠(Gavapati, 소의 주인).

อลุตฺเตติ [Pg.69] กิมตฺถํ? โคปติ.

‘생략되지 않은(alutta)’이라고 말한 이유는 무엇인가? 고빠띠(Gopati).

จคฺคหเณน อสมาเสปิ นํวจนสฺส อํอาเทโส โหติ, โคอิจฺเจตสฺส โอการสฺส อวาเทโส โหติ.

‘ca’를 취함으로써 복합어가 아닐 때에도 ‘naṃ’ 격어미의 ‘aṃ’ 치환이 일어나며, ‘go’의 ‘o’ 모음은 ‘ava’로 치환된다.

ควํ.

가왕(Gavaṃ, 소들의).

๗๘, ๓. โอสเร จ.

78, 3. ‘o’는 모음 앞에서도 (치환된다).

โคอิจฺเจตสฺส โอการสฺส อวาเทโส โหติ สมาเส จ สเร ปเร.

‘go’의 ‘o’ 모음은 복합어에서 모음이 뒤에 올 때 ‘ava’로 치환된다.

ควสฺสกํ, คเวฬกํ, ควาชินํ.

가왓사깡(Gavassakaṃ), 가웨라깡(Gaveḷakaṃ), 가와지낭(Gavājinaṃ).

จคฺคหเณน อุวณฺณอิจฺเจวมนฺตานํ ลิงฺคานํ อุวอวอุราเทสา โหนฺติ สฺมึโยอิจฺเจเตสุ กฺวจิ.

‘ca’를 취함으로써 ‘u’와 ‘ū’ 등으로 끝나는 성(liṅga)들의 ‘uva’, ‘ava’, ‘ura’ 치환이 ‘smiṃ’과 ‘yo’ 격어미에서 때때로 일어난다.

ภุวิ, ปสโว, คุรโว, จตุโร.

부위(Bhuvi), 빠사워(Pasavo), 구라워(Guravo), 짜뚜로(Caturo).

สเรติ กิมตฺถํ? โคธโน, โควินฺโท.

‘모음 앞에서(sare)’라고 말한 이유는 무엇인가? 고다노(Godhano), 고윈도(Govindo).

๗๙, ๔๖. ตพฺพิปรีตูปปเท พฺยญฺชเน จ.

79, 46. 그것과 반대되는 접두어와 자음 앞에서.

ตสฺส อวสทฺทสฺส ยทา อุปปเท ติฏฺฐมานสฺส ตสฺส โอการสฺส วิปรีโต โหติ พฺยญฺชเน ปเร.

접두어로 위치한 그 ‘ava’ 단어의 ‘o’ 모음이 자음 앞에서 그것의 반대(u)가 될 때이다.

อุคฺคเต สูริเย, อุคฺคจฺฉติ, อุคฺคเหตฺวา.

욱가떼 수리예(Uggate sūriye), 욱갓차띠(Uggacchati), 욱가헷똬(Uggahetvā).

จคฺคหณมวธารณตฺถํ. อวสาเน, อวกิรเณ, อวกิรติ.

‘ca’를 취함은 한정(avadhāraṇa)을 위한 것이다. 아와사네(Avasāne), 아와끼라네(Avakiraṇe), 아와끼라띠(Avakirati).

๘๐, ๑๗๓. โคณ [Pg.70] นํมฺหิ วา.

80, 173. ‘naṃ’ 격어미에서 ‘goṇa’가 되기도 한다.

สพฺพสฺเสว โคสทฺทสฺส โคณาเทโส โหติ วา นํมฺหิ วิภตฺติมฺหิ.

‘naṃ’ 격변화에서 ‘go’ 단어 전체가 선택적으로 ‘goṇa’로 치환된다.

โคณานํ สตฺตนฺนํ.

고나낭 숫딴낭(Goṇānaṃ sattannaṃ, 일곱 마리 소들의).

วาติ กิมตฺถํ?

‘선택적으로(vā)’라고 말한 이유는 무엇인가?

โคนญฺเจ ตรมานานํ, อุชุํ คจฺฉติ ปุงฺคโว.

만일 소들이 (강을) 건너갈 때, 황소가 곧게 가면,

สพฺพา คาวี อุชุํ ยนฺติ, เนตฺเต อุชุํ คเต สติ.

인도자가 곧게 감에 따라, 모든 암소들도 곧게 간다.

โยควิภาเคน อญฺญตฺราปิ โคณาเทโส โหติ. โคณภูตานํ.

규칙의 분할(yogavibhāga)에 의해 다른 곳에서도 ‘goṇa’ 치환이 일어난다. 고나부따낭(Goṇabhūtānaṃ).

๘๑, ๑๗๒. สุหินาสุ จ.

81, 172. ‘su’, ‘hi’, ‘nā’ 격어미들에서도.

สุหินาอิจฺเจเตสุ สพฺพสฺส โคสทฺทสฺส โคณาเทโส โหติ วา.

‘su’, ‘hi’, ‘nā’ 격어미들에서 ‘go’ 단어 전체가 선택적으로 ‘goṇa’로 치환된다.

โคเณสุ, โคเณหิ, โคเณภิ, โคเณน.

고네수(Goṇesu), 고네히(Goṇehi), 고네비(Goṇebhi), 고네나(Goṇena).

วาติ กิมตฺถํ? โคสุ, โคหิ, โคภิ, คเวน.

‘선택적으로(vā)’라고 말한 이유는 무엇인가? 고수(Gosu), 고히(Gohi), 고비(Gobhi), 가웨나(Gavena).

จคฺคหเณน สฺยาทิเสเสสุ ปุพฺพุตฺตรวจเนสุปิ โคณ คุ ควยาเทสา โหนฺติ. โคโณ, โคณา, โคณํ, โคเณ, โคณสฺส, โคณมฺหา. โคณมฺหิ, คุนฺนํ, ควเยหิ, ควเยภิ.

‘ca’를 취함으로써 ‘si’로 시작하는 나머지 격어미들과 앞뒤의 단어들에서도 ‘goṇa’, ‘gu’, ‘gavaya’ 치환이 일어난다. 고노(Goṇo), 고나(Goṇā), 고낭(Goṇaṃ), 고네(Goṇe), 고낫사(Goṇassa), 고남하(Goṇamhā), 고남히(Goṇamhi), 군낭(Gunnaṃ), 가와예히(Gavayehi), 가와예비(Gavayebhi).

๘๒, ๑๔๙. อํโม [Pg.71] นิคฺคหิตํ ฌลเปหิ.

82, 149. ‘aṃ’과 ‘m’은 ‘jha’, ‘la’, ‘pa’ 뒤에서 닉가히따(niggahita)가 된다.

อํวจนสฺส มการสฺส จ ฌลปอิจฺเจเตหิ นิคฺคหิตํ โหติ

‘aṃ’ 격어미와 ‘m’ 글자는 ‘jha’, ‘la’, ‘pa’ 단어들 뒤에서 닉가히따가 된다.

อคฺคึ, อิสึ, คหปตึ, ทณฺฑึ, มเหสึ, ภิกฺขุํ, ปฏุํ, สยมฺภุํ, อภิภุํ, รตฺตึ, อิตฺถึ, วธุํ, ปุลฺลิงฺคํ, ปุมฺภาโว, ปุงฺโกกิโล.

악깅(Aggiṃ), 이싱(Isiṃ), 가하빠띵(Gahapatiṃ), 단딩(Daṇḍiṃ), 마헤싱(Mahesiṃ), 빅쿵(Bhikkhuṃ), 빠뚱(Paṭuṃ), 사얌붕(Sayambhuṃ), 아비붕(Abhibhuṃ), 랏띵(Rattiṃ), 잇띵(Itthiṃ), 와둥(Vadhuṃ), 풀링강(Pulliṅgaṃ), 품바워(Pumbhāvo), 뿡꼬낄로(Puṅkokilo).

อํโมติ กิมตฺถํ? อคฺคินา, ปาณินา, ภิกฺขุนา, รตฺติยา, อิตฺถิยา, วธุยา.

'Aṃ'과 'mo'라고 한 것은 무엇을 위함인가? 불(aggi)로써, 손(pāṇi)으로, 비구(bhikkhu)로써, 밤(ratti)에, 여인(itthi)으로써, 며느리(vadhū)로써.

ฌลเปหีติ กิมตฺถํ? สุขํ, ทุกฺขํ.

'Jhalapa'들이라고 한 것은 무엇을 위함인가? 즐거움, 괴로움.

ปุนารมฺภ หณํ วิภาสานิวตฺตนตฺถํ. อคฺคึ, ปฏุํ, พุทฺธึ, วธุํ.

다시 시작함은 선택적용을 막기 위함이다. 불을, 영리한 자를, 지혜를, 며느리를.

๘๓, ๖๗. สรโลโป’ มาเทส ปจฺจยาทิมฺหิ สรโลเป ตุ ปกติ.

83, 67. 'am' 대용어와 접미사 등이 뒤따를 때 모음이 생략되는데, 모음이 생략될 때 [앞의 글자는] 본래 상태(pakati)를 유지한다.

สรโลโป โหติ อมาเทสปจฺจยาทิมฺหิ สร โลเป ตุ ปกติ โหติ.

'am' 대용어와 접미사 등이 뒤따를 때 모음의 생략이 있고, 모음이 생략될 때 본래 상태를 유지한다.

ปุริสํ, ปุริเส, ปาปํ, ปาเป, ปาปิโย, ปาปิฏฺโฐ.

사람을, 사람들을, 악을, 악들을, 더 악한, 가장 악한.

อมาเทสปจฺจยาทิมฺหีติ กิ ตฺถํ? อปฺปมาโท อมตํ ปทํ.

'am' 대용어와 접미사 등에서라고 한 것은 무엇을 위함인가? 방일하지 않음은 불사의 길이다(Appamādo amataṃ padaṃ).

สรโลเปติ กิมตฺถํ? ปุริสสฺส, ทณฺฑินํ.

모음의 생략이라고 한 것은 무엇을 위함인가? 사람의, 지팡이를 가진 자들의.

ตุคฺคหณมวธารณตฺถํ. ภิกฺขุนี, คหปตานี.

'Tu'를 취한 것은 한정하기 위함이다. 비구니, 가주(gahapati)의 아내.

ปกติคฺคหณสามตฺเถน [Pg.72] ปุน สนฺธิภาโว จ โหติ. เสยฺโย, เสฏฺโฐ, เชยฺโย, เชฏฺโฐ.

'Pakati'를 취한 능력에 의해 다시 연성(sandhi)이 이루어진다. 더 나은, 가장 뛰어난, 더 나이 든, 가장 나이 많은.

๘๔, ๑๔๔. อโฆรสฺสเมกวจนโยสฺวปิ จ.

84, 144. 단수 격변화와 yo[복수] 격변화에서도 'A-gho'[a가 아닌 긴 모음]는 단음이 된다.

อโฆ สโร รสฺสมาปชฺชเต เอกวจนโยอิจฺเจเตสุ.

단수와 'yo'가 뒤따를 때 'a'가 아닌 모음(agho)은 단음이 된다.

อิตฺถึ, อิตฺถิโย, อิตฺถิยา. วธุํ, วธุโย, วธุยา. ทณฺฑึ, ทณฺฑิโน, ทณฺฑินา. สยมฺภุํ, สยมฺภุโว, สยมฺภุนา.

여인을, 여인들을, 여인에 의해. 며느리를, 며느리들을, 며느리에 의해. 지팡이를 가진 자를, 지팡이를 가진 자들을, 지팡이를 가진 자에 의해. 스스로 존재하는 자를, 스스로 존재하는 자들을, 스스로 존재하는 자에 의해.

อโฆติ กิมตฺถํ? กญฺญํ, กญฺญาโย, กญฺญาย.

'A-gho'라고 한 것은 무엇을 위함인가? 소녀를, 소녀들을, 소녀에 의해.

เอกวจนโยสฺวีติ กิมตฺถํ? อิตฺถีหิ, สยมฺภูหิ.

단수와 'yo'에서라고 한 것은 무엇을 위함인가? 여인들에 의해, 스스로 존재하는 자들에 의해.

จคฺคหณมวธารณตฺถํ. นทึ, นทิโย, นทิยา.

'Ca'를 취한 것은 한정하기 위함이다. 강을, 강들을, 강에 의해.

อปิคฺคหเณน น รสฺสมาปชฺชเต. อิตฺถี, ภิกฺขุนี.

'Api'를 취함으로써 단음이 되지 않는다. 여인, 비구니.

๘๕, ๑๕๐. น สิสฺมิมนปุํสกานิ.

85, 150. 'si'와 'smiṃ' 격에서 중성이 아닌 것(남성과 여성)은 [단음이 되지 않는다].

สิสฺมึ อนปุํสกานิ ลิงฺคานิ น รสฺสมาปชฺชนฺเต. อิตฺถี, ภิกฺขุนี, วธู, ทณฺฑี, สยมฺภู.

'si'와 'smiṃ' 격에서 남성과 여성 명사들은 단음이 되지 않는다. 여인, 비구니, 며느리, 지팡이를 가진 자, 스스로 존재하는 자.

สิสฺมึนฺติ กิมตฺถํ? โภติ อิตฺถิ, โภติ วธุ, โภ ทณฺฑิ, โภ สยมฺภุ.

'si'와 'smiṃ'에서라고 한 것은 무엇을 위함인가? 여인이여, 며느리여, 지팡이를 가진 자여, 스스로 존재하는 자여.

อนปุํสกานีติ [Pg.73] กิมตฺถํ? สุขการิ ทานํ, สุขการิ สีลํ, สีฆยายิ จิตฺตํ.

남성과 여성이 아닌 것(anapuṃsaka)이라고 한 것은 무엇을 위함인가? 행복을 주는 보시, 행복을 주는 계행, 빨리 움직이는 마음.

๘๖, ๒๒๗. อุภาทิโต นมินฺนํ.

86, 227. 'Ubha' 등 뒤에서 'naṃ'은 'innaṃ'이 된다.

อุภอิจฺเจวมาทิโต สงฺขฺยาโต นํวจนสฺส อินฺนํ โหติ.

'Ubha'와 같은 수사 뒤에서 'naṃ' 격변화는 'innaṃ'이 된다.

อุภินฺนํ, ทุวินฺนํ.

둘(ubha)의, 둘(du)의.

อุภาทิโตติ กิมตฺถํ? อุภเยสํ.

'Ubha' 등이라고 한 것은 무엇을 위함인가? 양자(ubhaya)의.

๘๗, ๒๓๑. อิณฺณมิณฺณนฺนํ ตีหิ สงฺขฺยาหิ.

87, 231. 수사 'ti(셋)' 뒤에서 [naṃ은] 'iṇṇa'와 'iṇṇanna'가 된다.

นํวจนสฺส อิณฺณํ อิณฺณนฺนํ อิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ ตีหิ สงฺขฺยาหิ.

수사 'ti(셋)'에서 'naṃ' 격변화의 대용어로 'iṇṇa'와 'iṇṇanna'가 있다.

ติณฺณํ, ติณฺณนฺนํ.

셋의(tiṇṇaṃ), 셋의(tiṇṇannaṃ).

ตีหีติ กิมตฺถํ? ทฺวินฺนํ.

수사 'ti(셋)'라고 한 것은 무엇을 위함인가? 둘의(dvinnaṃ).

๘๘, ๑๔๗. โยสุ กตนิการโลเปสุ ทีฆํ.

88, 147. 'yo'가 변경되거나 생략되었을 때 [모음은] 장음이 된다.

สพฺเพ สรา โยสุ กตนิการโลเปสุ ทีฆมาปชฺชนฺเต.

모든 모음은 '요(yo)' 격변화 어미에서 변형(nikāra)이나 삭제(lopa)가 이루어졌을 때 장음이 된다.

อคฺคี, ภิกฺขู, รตฺตี, ยาคู, อฏฺฐี, อฏฺฐีนิ, อายู, อายูนิ, สพฺพานิ, ยานิ, ตานิ, กานิ, กตมานิ, เอตานิ, อปูนิ, อิมานิ.

불들(aggī), 비구들(bhikkhū), 밤들(rattī), 죽들(yāgū), 뼈(aṭṭhī), 뼈들(aṭṭhīni), 수명(āyū), 수명들(āyūni), 모든 것들(sabbāni), 어떤 것들(yāni), 그것들(tāni), 무엇들(kāni), 어떤 것들(katamāni), 이것들(etāni), 물들(apūni), 이것들(imāni).

โยสฺวีติ [Pg.74] กิมตฺถํ? อคฺคิ, ภิกฺขุ, รตฺติ, ยาคุ, สพฺโพ, โย, โส, โก, อมุโก.

"'요(yo)'에서"라고 한 것은 무슨 까닭인가? 불(aggi), 비구(bhikkhu), 밤(ratti), 죽(yāgu), 모든(sabbo), 어떤(yo), 그(so), 누구(ko), 아무개(amuko) [등의 단수형 때문이다].

กตนิการโลเปสฺวีติ กิมตฺถํ? อิตฺถิโย, วธุโย, สยมฺภุโว.

"변형이나 삭제가 이루어졌을 때"라고 한 것은 무슨 까닭인가? 여인들(itthiyo), 며느리들(vadhuyo), 스스로 존재하시는 분들(sayambhuvo) [등은 변형되지 않았기 때문이다].

ปุนารมฺภคฺคหณํ กิมตฺถํ? นิจฺจทีปนตฺถํ. อคฺคี, ภิกฺขู, รตฺตี, ยานิ, ตานิ, กตมานิ.

다시 시작하는 문구를 둔 것은 무슨 까닭인가? 항상 장음이 됨을 나타내기 위해서이다. 불들, 비구들, 밤들, 어떤 것들, 그것들, 어떤 것들.

๘๙, ๘๗. สุนํหิสุ จ.

89, 87. 그리고 '수(su)', '낭(naṃ)', '히(hi)'에서도.

สุนํหิอิจฺเจเตสุ สพฺเพ สรา ทีฆมาปชฺชนฺเต.

'수(su)', '낭(naṃ)', '히(hi)' 이것들 앞에서 모든 모음은 장음이 된다.

อคฺคีสุ, อคฺคีนํ, อคฺคีหิ, รตฺตีสุ, รตฺตีนํ, รตฺตีหิ. ภิกฺขูสุ, ภิกฺขูนํ, ภิกฺขูหิ. ปุริสานํ.

불들에서(aggīsu), 불들의(aggīnaṃ), 불들에 의해(aggīhi), 밤들에서(rattīsu), 밤들의(rattīnaṃ), 밤들에 의해(rattīhi). 비구들에서(bhikkhūsu), 비구들의(bhikkhūnaṃ), 비구들에 의해(bhikkhūhi). 사람들의(purisānaṃ).

เอเตสฺวีตี กิมตฺถํ? อคฺคินา, ปาณินา, ทณฺฑินา.

"이것들에서"라고 한 것은 무슨 까닭인가? 불에 의해(agginā), 손에 의해(pāṇinā), 몽둥이에 의해(daṇḍinā) [등은 장음화되지 않기 때문이다].

จคฺคหณมวธารณตฺถํ. สุเขตฺเตสุ พฺรหฺมจาริสุ, ธมฺมมกฺขาสิ ภควา ภิกฺขุนํ ทตฺวา สเกหิ ปาณิภิ.

'차(ca)'를 쓴 것은 한정을 나타내기 위함이다. 세존께서는 좋은 밭인 수행자들에게 자신의 손으로 [공양물을] 주신 뒤, 비구들에게 법을 설하셨다.

๙๐, ๒๕๒. ปญฺจาทีนมตฺตํ.

90, 252. 판짜(pañca) 등의 끝이 '아(a)'가 됨.

ปญฺจาทีนํ สงฺขฺยานํ อนฺโต อตฺตมาปชฺชเต สุนํหิอิจฺเจเตสุ.

'수(su)', '낭(naṃ)', '히(hi)' 이것들 앞에서 판짜(pañca, 5) 등의 숫자의 끝 모음은 '아(a)' 상태(단음)가 된다.

ปญฺจสุ, ปญฺจนฺนํ, ปญฺจหิ, ฉสุ, ฉนฺนํ, ฉหิ, สตฺตสุ, สตฺตนฺนํ, สตฺตหิ, อฏฺฐสุ, อฏฺฐนฺนํ, อฏฺฐหิ, นวสุ, นวนฺนํ, นวหิ, ทสสุ, ทสนฺนํ, ทสหิ.

다섯에서(pañcasu), 다섯의(pañcannaṃ), 다섯에 의해(pañcahi), 여섯에서(chasu), 여섯의(channaṃ), 여섯에 의해(chahi), 일곱에서(sattasu), 일곱의(sattannaṃ), 일곱에 의해(sattahi), 여덟에서(aṭṭhasu), 여덟의(aṭṭhannaṃ), 여덟에 의해(aṭṭhahi), 아홉에서(navasu), 아홉의(navannaṃ), 아홉에 의해(navahi), 열에서(dasasu), 열의(dasannaṃ), 열에 의해(dasahi).

ปญฺจาทีนมีติ กิมตฺถํ? ทฺวีสุ, ทฺวินฺนํ, ทฺวีหิ.

"판짜(pañca) 등"이라고 한 것은 무슨 까닭인가? 둘에서(dvīsu), 둘의(dvinnaṃ), 둘에 의해(dvīhi) [등은 예외이기 때문이다].

อตฺตมิติภาวนิทฺเทโส [Pg.75] อุภยสฺสาคมนตฺถํ, อนฺโต อุกาโร อตฺตมาปชฺชเต. จตสฺสนฺนํ อิตฺถีนํ. ติสฺสนฺนํ เวทนานํ.

'아(a) 상태(atta)'라고 성질을 명시한 것은 [남성과 여성] 양쪽의 경우를 다 포함하기 위함이니, 끝의 '우(u)'가 '아(a)'가 된다. 네 명의 여인들의(catassannaṃ itthīnaṃ). 세 가지 감수들의(tissannaṃ vedanānaṃ).

๙๑, ๑๙๔. ปติสฺสินีมฺหิ.

91, 194. '이니(inī)' 접미사가 올 때.

ปติสฺสนฺโต อตฺตมาปชฺชเต อินีมฺหิ ปจฺจเย ปเร.

'이니(inī)' 접미사가 뒤에 올 때, [빠띠(pati)의] 끝은 '아(a)' 상태가 된다.

คหปตานี.

여주인(gahapatānī).

อินีมฺหีติ กิมตฺถํ? คหปติ.

"'이니(inī)'에서"라고 한 것은 무슨 까닭인가? 남자 가주(gahapati).

๙๒, ๑๐๐. นฺตุสฺสนฺโต โยสุจ.

92, 100. '요(yo)' 등에서도 은뚜(ntu)의 끝이 [아(a)가 됨].

นฺตุปจฺจยสฺส อนฺโต อตฺตมาปชฺชเต สุนํหิโยอิจฺเจเตสุ ปเรสุ.

뒤에 '수(su)', '낭(naṃ)', '히(hi)', '요(yo)' 이것들이 올 때 '은뚜(ntu)' 접미사의 끝은 '아(a)' 상태가 된다.

คุณวนฺเตสุ, คุณวนฺตานํ, คุณวนฺเตหิ, คุณวนฺตา, คุณวนฺเต.

덕이 있는 이들에게서(guṇavantesu), 덕이 있는 이들의(guṇavantānaṃ), 덕이 있는 이들에 의해(guṇavantehi), 덕이 있는 이들은(guṇavantā), 덕이 있는 이들을(guṇavante).

นฺตุสฺเสติ กิมตฺถํ? อิสีนํ.

"'은뚜(ntu)'의"라고 한 것은 무슨 까닭인가? 선인들의(isīnaṃ).

เอเตสฺวีติ กิมตฺถํ? คุณวา.

"이것들에서"라고 한 것은 무슨 까닭인가? 덕이 있는 자(guṇavā).

จคฺคหเณน อญฺเญสุ วจเนสุ อตฺตญฺจ โหติ. คุณวนฺตสฺมึ, คุณวนฺเตน.

'차(ca)'를 사용함으로 인해 다른 격변화에서도 '아(a)' 상태가 된다. 덕이 있는 자에게서(guṇavantasmiṃ), 덕이 있는 자에 의해(guṇavantena).

อนฺตคฺคหเณน นฺตุปจฺจยสฺส อนฺโต อตฺตมาปชฺชเต, โยนญฺจ อิกาโร โหติ. คุณวนฺติ.

'안따(anta)'라는 표현을 씀으로써 '은뚜(ntu)' 접미사의 끝이 '아(a)'가 되고, '요(yo)' 격변화 어미는 '이(i)'가 된다. 구나완띠(guṇavanti, 중성 복수).

๙๓, ๑๐๖. สพฺพสฺส [Pg.76] วา อํเสสุ.

93, 106. '앙(aṃ)'과 '사(sa)'에서 혹은 전체가.

สพฺพสฺเสว นฺตุปจฺจยสฺส อตฺตํ โหติ วา อํสอิจฺเจเตสุ.

'앙(aṃ)'과 '사(sa)' 이것들 앞에서 '은뚜(ntu)' 접미사 전체가 혹은 '아(a)'가 된다.

สติมํ ภิกฺขุ, สติมนฺตํ ภิกฺขุํ วา, พนฺธุมํ ราชานํ, พนฺธุมนฺตํ ราชานํ วา, สติมสฺส ภิกฺขุโน, สติมโต ภิกฺขุโน วา, พนฺธุมสฺส รญฺโญ สุงฺกํ, พนฺธุมโต รญฺโญ วา สุงฺกํ เทติ.

마음 챙김이 있는(satimaṃ) 비구에게, 혹은 마음 챙김이 있는(satimantaṃ) 비구에게, 친족이 있는(bandhumaṃ) 왕에게, 혹은 친족이 있는(bandhumantaṃ) 왕에게, 마음 챙김이 있는 비구의(satimassa), 혹은 마음 챙김이 있는 비구의(satimato), 친족이 있는 왕의(bandhumassa) 세금을, 혹은 친족이 있는 왕의(bandhumato) 세금을 준다.

เอเตสฺวีติ กิมตฺถํ? สติมา ภิกฺขุ, พนฺธุมา ราชา.

"이것들에서"라고 한 것은 무슨 까닭인가? 마음 챙김이 있는 비구(satimā bhikkhu), 친족이 있는 왕(bandhumā rājā).

๙๔, ๑๐๕. สิมฺหิ วา.

94, 105. 시(si) 격에서 혹은.

นฺตุปจฺจยสฺส อนฺตสฺส อตฺตํ โหติ วา สิมฺหิ วิภตฺติมฺหิ.

'ntu' 접미사의 끝은 'si' 격변화 어미가 올 때 혹은 'a'가 된다.

หิมวนฺโต ปพฺพโต.

히마반또(Himavanto) 산.

วาติ กิมตฺถํ? หิมวา ปพฺพโต.

'vā'(혹은)라고 한 이유는 무엇인가? 히마와(Himavā) 산.

๙๕, ๑๔๕. อคฺคิสฺสินิ[Pg.77].

95, 145. 악기(aggi)의 'si' 격에서 'ini'.

อคฺคิสฺสนฺตสฺส อินิ โหติ วา สิมฺหิ วิภตฺติมฺหิ.

'aggi'의 끝은 'si' 격변화 어미에서 혹은 'ini'가 된다.

ปุรโต อคฺคินิ, ปจฺฉโต อคฺคินิ, ทกฺขิณโต อคฺคินิ, วามโต อคฺคินิ.

앞에는 악기니(aggini), 뒤에는 악기니, 오른쪽에는 악기니, 왼쪽에는 악기니.

วาติ กิมตฺถํ? อคฺคิ.

'vā'라고 한 이유는 무엇인가? 악기(aggi).

๙๖, ๑๔๘. โยสฺวกตรสฺโส โฌ.

96, 148. 요(yo) 격들에서 단모음화되지 않은 조(jho, i/ī-stem).

โยสุ อกตรสฺโส โฌ อตฺตมาปชฺชเต.

요(yo) 격변화 어미들에서 단모음화되지 않은 'jho'는 'a' 상태에 이른다.

อคฺคโย มุนโย, อิสโย, คหปตโย.

악가요(aggayo), 무나요(munayo), 이사요(isayo), 가하빠따요(gahapatayo).

โยสฺวีติ กิมตฺถํ? อคฺคีสุ.

'yosu'라고 한 이유는 무엇인가? 악기수(aggīsu).

อกตรสฺโสติ กิมตฺถํ? ทณฺฑิโน.

'akatarasso'라고 한 이유는 무엇인가? 단디노(daṇḍino).

โฌติ กิมตฺถํ? รตฺติโย.

'jho'라고 한 이유는 무엇인가? 랏띠요(rattiyo).

๙๗, ๑๕๖. เวโวสุ โล จ.

97, 156. 웨(ve)와 오(o) 격들에서 로(lo, u/ū-stem) 또한.

เวโวอิจฺเจเตสุ อกตรสฺโส โล อตฺตมาปชฺชเต.

웨(ve)와 오(o)라 불리는 것들에서 단모음화되지 않은 'lo'는 'a' 상태에 이른다.

ภิกฺขเว, ภิกฺขโว, เหตเว, เหตโว.

빅카웨(bhikkhave), 빅카워(bhikkhavo), 헤따웨(hetave), 헤따워(hetavo).

อกตรสฺโสติ กิมตฺถํ? สยมฺภุโว, เวสฺสภุโว, ปราภิภุโว.

'akatarasso'라고 한 이유는 무엇인가? 사얌부워(sayambhuvo), 웨사부워(vessabhuvo), 빠라비부워(parābhibhuvo).

เวโวสฺวีติ กิมตฺถํ? เหตุนา, เกตุนา, เสตุนา.

'vevosu'라고 한 이유는 무엇인가? 헤뚜나(hetunā), 께뚜나(ketunā), 세뚜나(setunā).

จคฺคหณมนุกฑฺฒนตฺถํ.

'ca'(또한)를 취한 것은 (앞의 규칙을) 끌어오기 위함이다.

๙๘, ๑๘๖. มาตุลาทีนมานตฺตมีกาเร.

98, 186. 마뚤라(mātula) 등의 말에 'ī' 접미사가 올 때 'ānatta'.

มาตุลอิจฺเจวมาทีนํ อนฺโต อานตฺตมาปชฺชเต อีกาเร ปจฺจเย ปเร.

마뚤라 등과 같은 말들의 끝은 'ī' 접미사가 뒤에 올 때 'ānatta' 상태에 이른다.

มาตุลานี[Pg.78], อยฺยกานี, วรุณานี.

마뚤라니(mātulānī), 아야까니(ayyakānī), 와루나니(varuṇānī).

อีกาเรติ กิมตฺถํ? ภิกฺขุนี, ราชินี, ชาลินี, คหปตานี.

'īkāre'라고 한 이유는 무엇인가? 빅쿠니(bhikkhunī), 라지니(rājinī), 잘리니(jālinī), 가하빠따니(gahapatānī).

อานตฺตคฺคหเณน นทีอิจฺเจตสฺส ทีสทฺทสฺส ชฺโชชฺชา อาเทสา โหนฺติ สห วิภตฺติยา โยนาสอิจฺเจเตสุ. นชฺโช สนฺทนฺติ, นชฺชา กตํ ตรงฺคํ, นชฺชา เนรญฺชราย ตีเร.

'ānatta'를 취함에 따라 나디(nadī)라 불리는 단어의 'dī' 부분이 'yo', 'nā', 'sa' 등과 같은 격변화 어미와 함께 'jjo', 'jjā'라는 대치어가 된다. 강들이 흐른다(najjo sandanti), 강에 의해 만들어진 물결(najjā kataṃ taraṅgaṃ), 네란자라 강변에서(najjā nerañjarāya tīre).

๙๙, ๘๑. สฺมาหิสฺมึนํมฺหาภิมฺหิวา.

99, 81. 스마(smā), 히(hi), 스밍(smiṃ) 대신에 믛(mha), 비(bhi), 믷(mhi)이 혹은.

สพฺพโต ลิงฺคโต สฺมาหิสฺมึ อิจฺเจเตสํ มฺหาภิมฺหิอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ วา ยถาสงฺขฺยํ.

모든 성(gender)의 어간으로부터 'smā', 'hi', 'smiṃ'이라 불리는 것들에 대하여 'mha', 'bhi', 'mhi'가 각각 순서대로 혹은 대치어가 된다.

ปุริสมฺหา, ปุริสสฺมา, ปุริเสภิ, ปุริเสหิ, ปุริสมฺหิ, ปุริสสฺมึ.

뿌리삼하(purisamhā), 뿌리사스마(purisasmā), 뿌리세비(purisebhi), 뿌리세히(purisehi), 뿌리삼히(purisamhi), 뿌리사스밍(purisasmiṃ).

สฺมาหิสฺมึนมิติ กิมตฺถํ? วณฺณวนฺตํ อคนฺธกํ วิรุฬฺหปุปฺผํ, มหนฺตํ ฉตฺตํ มหาฉตฺตํ, มหนฺตํ ธชํ มหาธชํ.

'smā, hi, smiṃ, naṃ'이라고 한 이유는 무엇인가? 색깔은 좋으나 향기 없는 활짝 핀 꽃, 큰 우산인 마하찿따(mahāchatta), 큰 깃발인 마하다자(mahādhaja).

๑๐๐, ๒๑๔. น ติเมหิ กตากาเรหิ.

100, 214. 'ā'의 형태가 된 이들(ti-me)로부터는 아니다.

ต อิมอิจฺเจเตหิ กตากาเรหิ สฺมาสฺมึ นํมฺหามฺหิอิจฺเจเต อาเทสา เนว โหนฺติ.

ta와 ima 이것들로부터 만들어진 형태들에 대해서는 smā, smiṃ, naṃ 격의 amhā, amhi 등의 치환이 전혀 일어나지 않는다.

อสฺมา ฐานา ภยํ อุปฺปชฺชติ, อสฺมึ ฐาเน ภยํ ติฏฺฐติ, อสฺมา, อสฺมึ.

이(asmā) 장소로부터 두려움이 생기고, 이(asmiṃ) 장소에 두려움이 머문다. asmā, asmiṃ.

กตากาเรหีติ [Pg.79] กิมตฺถํ? ตมฺหา, ตมฺหิ, อิมมฺหา, อิมมฺหิ.

'만들어진 형태들로부터'라는 것은 무엇을 위한 것인가? tamhā, tamhi, imamhā, imamhi 등을 제외하기 위함이다.

๑๐๑, ๘๐. สุหิสฺวกาโร เอ.

101, 80. su, hi 격에서 a는 e가 된다.

สุหิอิจฺเจเตสุ อกาโร เอตฺตมาปชฺชเต.

su, hi 이것들에서 a음은 e음의 상태에 도달한다.

สพฺเพสุ, เยสุ, เตสุ, เกสุ, ปุริเสสุ, อิเมสุ, กุสเลสุ, ตุมฺเหสุ, อมฺเหสุ, สพฺเพหิ, เยหิ, เตหิ, เกหิ, ปุริเสหิ, อิเมหิ, กุสเลหิ, ตุมฺเหหิ, อมฺเหหิ.

sabbesu, yesu, tesu, kesu, purisesu, imesu, kusalesu, tumhesu, amhesu, sabbehi, yehi, tehi, kehi, purisehi, imehi, kusalehi, tumhehi, amhehi.

๑๐๒, ๒๐๒. สพฺพนามานํ นํมฺหิ จ.

102, 202. 모든 대명사들의 naṃ 격에서도 또한.

สพฺเพสํ สพฺพนามานํ อนฺโต อกาโร เอตฺตมาปชฺชเต นํมฺหิ วิภตฺติมฺหิ.

모든 대명사들의 끝에 있는 a음은 naṃ 격변화에서 e음의 상태에 도달한다.

สพฺเพสํ, สพฺเพสานํ, เยสํ, เยสานํ, เตสํ, เตสานํ, อิเมสํ, อิเมสานํ, เกสํ, เกสานํ, อิตเรสํ, อิตเรสานํ, กตเมสํ, กตเมสานํ. สพฺพนามานมิติ กิมตฺถํ? พุทฺธานํ ภควนฺตานํ อาจิณฺณสมาจิณฺโณ.

sabbesaṃ, sabbesānaṃ, yesaṃ, yesānaṃ, tesaṃ, tesānaṃ, imesaṃ, imesānaṃ, kesaṃ, kesānaṃ, itaresaṃ, itaresānaṃ, katamesaṃ, katamesānaṃ. '모든 대명사들의'라는 것은 무엇을 위한 것인가? buddhānaṃ, bhagavantānaṃ 등 대명사가 아닌 경우에는 적용되지 않음을 보이기 위함이다.

อกาโรติ กิมตฺถํ? อมูสํ, อมูสานํ.

'a음'이라는 것은 무엇을 위한 것인가? amūsaṃ, amūsānaṃ 등 끝이 a가 아닌 경우를 제외하기 위함이다.

นํมฺหีติ กิมตฺถํ? สพฺเพ, อิเม.

'naṃ 격에서'라는 것은 무엇을 위한 것인가? sabbe, ime 등 다른 격의 경우를 제외하기 위함이다.

จคฺคหณ มนุกฑฺฒนตฺถํ.

'ca'를 사용한 것은 (이전 규칙을) 끌어오기 위함이다.

๑๐๓, ๗๙. อโต [Pg.80] เนน.

103, 79. a로부터 nā는 ena가 된다.

ตสฺมา อการโต นาวจนสฺส เอนาเทโส โหติ.

그 a음으로부터 nā 격의 ena 치환이 일어난다.

สพฺเพน, เยน, เตน, เกน, อเนน, ปุริเสน, รูเปน.

sabbena, yena, tena, kena, anena, purisena, rūpena.

อโตติ กิมตฺถํ? มุนินา, อมุนา, ภิกฺขุนา.

'a로부터'라는 것은 무엇을 위한 것인가? muninā, amunā, bhikkhunā 등을 제외하기 위함이다.

นาติ กิมตฺถํ? ตสฺมา.

'nā'라는 것은 무엇을 위한 것인가? tasmā 등을 제외하기 위함이다.

๑๐๔, ๖๖. โส.

104, 66. si는 o가 된다.

ตสฺมา อการโต สิวจนสฺส โอการาเทโส โหติ.

그 a음으로부터 si 격의 o음 치환이 일어난다.

สพฺโพ, โย, โส, โก, อมุโก, ปุริโส.

sabbo, yo, so, ko, amuko, puriso.

สีติ กิมตฺถํ? ปุริสานํ.

'si'라는 것은 무엇을 위한 것인가? purisānaṃ 등을 제외하기 위함이다.

อโตติ กิมตฺถํ? สยมฺภู.

'a로부터'라는 것은 무엇을 위한 것인가? sayambhū 등을 제외하기 위함이다.

๑๐๕, ๐. โส วา.

105, 0. nā는 so가 되기도 한다.

ตสฺมา อการโต นาวจนสฺส โสอาเทโส โหติ วา.

그 a음으로부터 nā 격의 so 치환이 선택적으로 일어난다.

อตฺถโส ธมฺมํ ชานาติ, พฺยญฺชนโส อตฺถํ ชานาติ, อกฺขรโส, สุตฺตโส, ปทโส, ยสโส. อุปายโส, สพฺพโส, ถามโส, ฐานโส.

뜻에 따라(atthaso) 법을 알고, 구절에 따라(byañjanaso) 뜻을 안다. akkharaso, suttaso, padaso, yasaso, upāyaso, sabbaso, thāmaso, ṭhānaso.

วาติ [Pg.81] กิมตฺถํ? ปาเทน วา ปาทารเหน วา อติเรกปาเทน วา โย ภิกฺขุ เถยฺยจิตฺเตน ปรสฺส ภณฺฑํ คณฺหาติ, โส ภิกฺขุ ปาราชิโก โหติ อสํวาโส.

'선택적으로(vā)'라는 것은 무엇을 위한 것인가? '한 파다(pādena)나, 한 파다의 가치에 해당하는 것이나, 혹은 한 파다를 초과하는 것을 도둑질하는 마음으로 남의 물건을 취하는 비구는 바라이가 되어 공동체에 함께 살 수 없다'는 문장에서 보듯 (so로 치환되지 않은 형태도 쓰임을 보이기 위함이다).

๑๐๖, ๓๑๓. ทีโฆเรหิ.

106, 313. dīgha, ora로부터.

ทีฆโอรอิจฺเจเตหิ สฺมาวจนสฺส โสอาเทโส โหติ วา.

dīgha, ora 이것들로부터 smā 격의 so 치환이 선택적으로 일어난다.

ทีฆโส, โอรโส, ทีฆมฺหา, โอรมฺหา.

dīghaso, oraso, dīghamhā, oramhā.

ทีโฆเรหิติ กิมตฺถํ? สรมฺหา, วจนมฺหา.

'dīgha, ora로부터'라는 것은 무엇을 위한 것인가? saramhā, vacanamhā 등을 제외하기 위함이다.

๑๐๗, ๖๙. สพฺพโยนีนมาเอ.

107, 69. 모든 요니(yo, ni) 격 변화들에 대하여 ‘아(ā)’와 ‘에(e)’가 된다.

ตสฺมา อการโต สพฺเพสํ โยนีนํอาเอ อาเทสา โหนฺติ วา ยถาสงฺขฺยํ.

그 ‘아(a)’ 단어로부터 모든 ‘요니(yo, ni)’ 격 변화들에 대해 차례대로 ‘아(ā)’와 ‘에(e)’의 대치가 선택적으로 일어난다.

ปุริสา, ปุริเส, รูปา, รูเป.

푸리사(purisā), 푸리세(purise), 루빠(rūpā), 루뻬(rūpe).

วาติ กิมตฺถํ? อคฺคโย, มุนโย, อิสโย.

‘와(vā, 선택적)’라고 말한 이유는 무엇인가? 악가요(aggayo), 무나요(munayo), 이사요(isayo) 때문이다.

โยนีนนฺติ กิมตฺถํ? ปุริสสฺส, รูปสฺส.

‘요니(yonīnaṃ)’라고 말한 이유는 무엇인가? 푸리삿사(purisassa), 루빳사(rūpassa) 때문이다.

อการโตติ กิมตฺถํ? ทณฺฑิโน, อฏฺฐีนิ, อคฺคี ปชฺชลนฺติ, มุนี จรนฺติ.

‘아(a) 단어로부터’라고 말한 이유는 무엇인가? 단디노(daṇḍino), 앗티니(aṭṭhīni), 악기 빠잘란티(aggī pajjalanti), 무니 짜란티(munī caranti) 때문이다.

๑๐๘, ๙๐. สฺมาสฺมึนํวา.

108, 90. ‘스마(smā)’와 ‘스밍(smiṃ)’에 대해 선택적으로 [아(ā)와 에(e)가 된다].

ตสฺมา อการโต สพฺเพสํ สฺมาสฺมึอิจฺเจเตสํ อา เอ อาเทสา โหนฺติ วา ยถาสงฺขฺยํ.

그 ‘아(a)’ 단어로부터 모든 ‘스마(smā)’와 ‘스밍(smiṃ)’에 대해 차례대로 ‘아(ā)’와 ‘에(e)’의 대치가 선택적으로 일어난다.

ปุริสา[Pg.82], ปุริสสฺมา, ปุริเส, ปุริสสฺมึ.

푸리사(purisā), 푸리사스마(purisasmā), 푸리세(purise), 푸리사스밍(purisasmiṃ).

อการโตติ กิมตฺถํ? ทณฺฑินา, ทณฺฑิสฺมึ, ภิกฺขุนา, ภิกฺขุสฺมึ.

‘아(a) 단어로부터’라고 말한 이유는 무엇인가? 단디나(daṇḍinā), 단디스밍(daṇḍismiṃ), 빅쿠나(bhikkhunā), 빅쿠스밍(bhikkhusmiṃ) 때문이다.

๑๐๙, ๓๐๔. อาย จตุตฺเถกวจนสฺสตุ.

109, 304. 제4격 단수에 대해서는 ‘아야(āya)’가 된다.

ตสฺมา อการโต จตุตฺเถกวจนสฺส อายาเทโส โหติ วา.

그 ‘아(a)’ 단어로부터 제4격 단수에 ‘아야(āya)’의 대치가 선택적으로 일어난다.

อตฺถาย หิตาย สุขาย เทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ โลเก อุปฺปชฺชติ.

신들과 인간들의 이익을 위하고 안락을 위하고 행복을 위하여 부처님께서 세상에 출현하신다.

อโตติ กิมตฺถํ? อิสิสฺส.

‘아(a)로부터’라고 말한 이유는 무엇인가? 이싯사(isissa) 때문이다.

จตุตฺถีติ กิมตฺถํ? ปุริสสฺส มุขํ.

제4격이라고 말한 이유는 무엇인가? 푸리삿사 무캉(purisassa mukhaṃ) 때문이다.

เอกวจนสฺเสติ กิมตฺถํ? ปุริสานํ ททาติ.

단수라고 말한 이유는 무엇인가? 푸리사낭 다다티(purisānaṃ dadāti) 때문이다.

วาติ กิมตฺถํ? ทาตา โหติ สมณสฺส วา พฺราหฺมณสฺส วา.

‘와(vā)’라고 말한 이유는 무엇인가? 사문에게나 바라문에게 보시하는 자가 된다(samaṇassa vā brāhmaṇassa vā)는 예시 때문이다.

ตุคฺคหเณนตฺถญฺจ โหติ. อตฺถตฺถํ, หิตตฺถํ, สุขตฺถํ.

‘뚜(tu)’를 취함으로 인해 ‘앗타(attha)’의 의미 또한 있게 된다. 앗탓탕(atthatthaṃ), 히탓탕(hitatthaṃ), 수캇탕(sukhatthaṃ).

๑๑๐, ๒๐๑. ตโย เนว จ สพฺพนาเมหิ.

110, 201. 모든 대명사들로부터는 [앞의] 세 가지가 결코 일어나지 않는다.

เตหิ สพฺพนาเมหิ อการนฺเตหิ สฺมาสฺมึ สอิจฺเจเตสํ ตโย อา เอ อายาเทสา เนว โหนฺติ.

그 ‘아(a)’로 끝나는 모든 대명사들로부터 ‘스마(smā)’, ‘스밍(smiṃ)’, ‘사(sa)’에 대해 세 가지 ‘아(ā)’, ‘에(e)’, ‘아야(āya)’의 대치는 결코 일어나지 않는다.

สพฺพสฺมา[Pg.83], สพฺพสฺมึ, สพฺพสฺส. ยสฺมา, ยสฺมึ, ยสฺส. ตสฺมา, ตสฺมึ, ตสฺส. กสฺมา, กสฺมึ, กสฺส. อิมสฺมา, อิมสฺมึ, อิมสฺส.

삽바스마(sabbasmā), 삽바스밍(sabbasmiṃ), 삽밧사(sabbassa). 야스마(yasmā), 야스밍(yasmiṃ), 얏사(yassa). 따스마(tasmā), 따스밍(tasmiṃ), 땃사(tassa). 까스마(kasmā), 까스밍(kasmiṃ), 깟사(kassa). 이마스마(imasmā), 이마스밍(imasmiṃ), 이맛사(imassa).

สพฺพนาเมหีติ กิมตฺถํ? ปาปา, ปาเป, ปาปาย.

‘대명사들로부터’라고 말한 이유는 무엇인가? 빠빠(pāpā), 빠뻬(pāpe), 빠빠야(pāpāya) 때문이다.

จคฺคหณมนุกฑฺฒนตฺถํ.

‘짜(ca)’를 취한 것은 앞의 규칙을 끌어오기 위함이다.

๑๑๑, ๑๗๙. ฆโต นาทีนํ.

111, 179. 가(gha) 명사 뒤의 ‘나(nā)’ 등에게 [대치가 일어난다].

ตสฺมา ฆโต นาทีนเมกวจนานํ วิภตฺติคณานํ อายาเทโส โหติ.

그 ‘가(gha)’로부터 ‘나(nā)’ 등을 포함한 단수 격 변화들의 무리에 ‘아야(āya)’의 대치가 일어난다.

กญฺญาย กตํ กมฺมํ, กญฺญาย ทียเต, กญฺญาย นิสฺสฏํ วตฺถํ. กญฺญาย ปริคฺคโห, กญฺญาย ปติฏฺฐิตํ สีลํ.

소녀에 의해 행해진 업, 소녀에게 주어진다, 소녀로부터 나온 옷. 소녀의 소유, 소녀에게 확립된 계행.

ฆโตติ กิมตฺถํ? รตฺติยา, อิตฺถิยา, เธนุยา, วธุยา.

‘가(gha)’라고 말한 이유는 무엇인가? 랏띠야(rattiyā), 잇티야(itthiyā), 데누야(dhenuyā), 와두야(vadhuyā) 때문이다.

นาทีนมิติ กิมตฺถํ? กญฺญํ ปสฺสติ, วิชฺชํ, วีณํ, คงฺคํ.

‘나(nā) 등’이라고 말한 이유는 무엇인가? 소녀를 본다(kaññaṃ passati), 윗장(vijjaṃ), 위낭(vīṇaṃ), 강강(gaṅgaṃ) 때문이다.

เอกวจนานมิติ กิมตฺถํ? สพฺพาสุ, ยาสุ, ตาสุ, กาสุ, อิมาสุ, ปภาสุ.

‘단수들’이라고 말한 이유는 무엇인가? 삽바수(sabbāsu), 야수(yāsu), 따수(tāsu), 까수(kāsu), 이마수(imāsu), 빠바수(pabhāsu) 때문이다.

๑๑๒, ๑๘๓. ปโต ยา.

112, 183. 빠(pa) 명사 뒤의 [격 변화는] ‘야(yā)’가 된다.

ตสฺมา ปโต นาทีนเมกวจนานํ วิภตฺติคณานํ ยาอาเทโส โหติ.

따라서 pa와 nādī 그룹(여성 명사류) 뒤의 단수 격변화들은 yā로 치환된다.

รตฺติยา[Pg.84], อิตฺถิยา, เทวิยา, เธนุยา, ยาคุยา, วธุยา.

Rattiyā, itthiyā, deviyā, dhenuyā, yāguyā, vadhuyā.

นาทีนมิติ กิมตฺถํ? รตฺตี, รตฺตึ, อิตฺถี, อิตฺถึ.

'nādī 그룹의'라고 한 것은 무엇을 위함인가? Rattī, rattiṃ, itthī, itthiṃ 등(의 격변화는 yā가 되지 않기 때문)이다.

ปโตติ กิมตฺถํ? กญฺญาย, วีณาย, คงฺคาย, ปภาย, โสภาย.

'pa 뒤의'라고 한 것은 무엇을 위함인가? Kaññāya, vīṇāya, gaṅgāya, pabhāya, sobhāya 등을 위함이다.

เอกวจนานมิติ กิมตฺถํ? รตฺตีนํ, อิตฺถีนํ.

'단수들의'라고 한 것은 무엇을 위함인가? Rattīnaṃ, itthīnaṃ 등의 복수형을 제외하기 위함이다.

๑๑๓, ๑๓๒. สขโต คสฺเส วา.

113, 132. sakhā 뒤의 ga(호격 단수)는 선택적으로 바뀐다.

ตสฺมา สขโต คสฺส อการ อาการ อิการ อีการ เอการาเทสา โหนฺติ วา.

따라서 sakhā 뒤의 ga 격변화는 a, ā, i, ī, e로 선택적으로 치환된다.

โภ สข, โภ สขา, โภ สขิ, โภ สขี, โภ สเข.

Bho sakha, bho sakhā, bho sakhi, bho sakhī, bho sakhe.

๑๑๔, ๑๗๘. ฆเต จ.

114, 178. gha 그룹 뒤에서도 또한 그러하다.

ตสฺมา ฆโต คสฺส เอการาเทโส โหติ.

따라서 gha 그룹 뒤의 ga 격변화는 e로 치환된다.

โภติ อยฺเย, โภติ กญฺเญ, โภติ ขราทิเย.

Bhoti ayye, bhoti kaññe, bhoti kharādiye.

จคฺคหณมวธารณตฺถํ, สนฺนิฏฺฐานํ.

'ca'를 사용한 것은 한정하거나 확정하기 위함이다.

๑๑๕, ๑๘๑. น อมฺมาทิโต.

115, 181. ammā 그룹 뒤에서는 (e가) 되지 않는다.

ตโต อมฺมาทิโต คสฺส เอการตฺตํ น โหติ.

따라서 ammā 그룹 뒤의 ga 격변화는 e가 되지 않는다.

โภติ [Pg.85] อมฺมา, โภติ อนฺนา, โภติ อมฺพา, โภติ ตาตา.

Bhoti ammā, bhoti annā, bhoti ambā, bhoti tātā.

อมฺมาทิโตติ กิมตฺถํ? โภติ กญฺเญ.

'ammā 그룹 뒤'라고 한 것은 무엇을 위함인가? Bhoti kaññe 등(의 e로의 변화)을 위함이다.

๑๑๖, ๑๕๗. อกตรสฺสา ลโต ยฺวาลปนสฺส เวโว.

116, 157. 단음화되지 않은 la 그룹(u, ū, o 어미) 뒤의 호격 yo는 ve와 vo가 된다.

ตสฺมา อกตรสฺสา ลโต ยฺวาลปนสฺส เวโวอาเทสา โหนฺติ.

따라서 단음화되지 않은 la 그룹 뒤의 호격 yo 격변화는 ve와 vo로 치환된다.

ภิกฺขเว, ภิกฺขโว, เหตเว, เหตโว.

Bhikkhave, bhikkhavo, hetave, hetavo.

อกตรสฺสาติ กิมตฺถํ? สยมฺภุโว.

'단음화되지 않은'이라고 한 것은 무엇을 위함인가? Sayambhuvo 등을 위함이다.

ลโตติ กิมตฺถํ? นาคิโย, เธนุโย, ยาคุโย.

'la 그룹 뒤의'라고 한 것은 무엇을 위함인가? Nāgiyo, dhenuyo, yāguyo 등을 위함이다.

อาลปนสฺเสติ กิมตฺถํ? เต เหตโว, เต ภิกฺขโว.

'호격의'라고 한 것은 무엇을 위함인가? Te hetavo, te bhikkhavo 등을 위함이다.

๑๑๗, ๑๒๔. ฌลโต สสฺสโน วา.

117, 124. jha와 la 그룹 뒤의 sa 격변화는 선택적으로 no가 된다.

ตสฺมา ฌลโต สสฺส วิภตฺติสฺส โน อาเทโส โหติ วา.

따라서 jha와 la 그룹 뒤의 sa 격변화는 선택적으로 no로 치환된다.

อคฺคิโน, อคฺคิสฺส, สขิโน, สขิสฺส, ทณฺฑิโน, ทณฺฑิสฺส, ภิกฺขุโน, ภิกฺขุสฺส, สยมฺภุโน, สยมฺภุสฺส.

Aggino, aggissa, sakhino, sakhissa, daṇḍino, daṇḍissa, bhikkhuno, bhikkhussa, sayambhuno, sayambhussa.

สสฺเสติ กิมตฺถํ? อิสินา, ภิกฺขุนา.

'sa 격변화의'라고 한 것은 무엇을 위함인가? Isinā, bhikkhunā 등의 격변화와 구별하기 위함이다.

ฌลโตติ กิมตฺถํ? ปุริสสฺส.

'jha와 la 그룹 뒤의'라고 한 것은 무엇을 위함인가? Purisassa 등을 구별하기 위함이다.

๑๑๘, ๑๔๖. ฆปโต [Pg.86] จ โยนํ โลโป.

118, 146. gha와 pa 그룹 뒤에서도 yo 격변화의 생략이 일어난다.

เตหิ ฆปฌลอิจฺเจเตหิ โยนํ โลโป โหติ วา.

이들 gha, pa, jha, la 뒤에서 yo 격변화는 선택적으로 생략된다.

กญฺญา, กญฺญาโย. รตฺตี, รตฺติโย, อิตฺถี, อิตฺถิโย, ยาคู, ยาคุโย, วธู, วธุโย. อคฺคี, อคฺคโย. ภิกฺขู, ภิกฺขโว. สยมฺภู, สยมฺภุโว. อฏฺฐี, อฏฺฐีนิ, อายู, อายูนิ.

Kaññā, kaññāyo. Rattī, rattiyo, itthī, itthiyo, yāgū, yāguyo, vadhū, vadhuyo. Aggī, aggayo. Bhikkhū, bhikkhavo. Sayambhū, sayambhuvo. Aṭṭhī, aṭṭhīni, āyū, āyūni.

จคฺคหณมนุกฑฺฒนตฺถํ.

'ca'를 취한 것은 (앞의 내용을) 끌어오기 위함이다.

๑๑๙, ๑๕๕. ลโต โวกาโร จ.

119, 155. 'u-말음(lato)' 뒤에서 'vo'로 치환됨이 또한 있다.

ตสฺมา ลโต โยนํ โวกาโร โหติ วา.

그러므로 'u-말음' 뒤에서 'yo' 격조사들은 때때로 'vo'로 치환된다.

ภิกฺขโว, ภิกฺขู, สยมฺภุโว, สยมฺภู.

비구들(bhikkhavo, bhikkhū), 스스로 존재하는 자들(sayambhuvo, sayambhū).

การคฺคหณํ กิมตฺถํ? โยนํ โน จ โหติ. ชนฺตุโน.

'kāra'를 취한 것은 무엇 때문인가? 'yo' 격조사들이 'no'가 되지 않게 하려는 것이다. '잔투노(jantuno)'.

จคฺคหณมวธารณตฺถํ, อมู ปุริสา ติฏฺฐนฺติ, อมู ปุริเส ปสฺสถ.

'ca'를 취한 것은 한정하기 위함이다. '저 사람들이 서 있다(amū purisā tiṭṭhanti)', '저 사람들을 보라(amū purise passatha)'.

อิติ นามกปฺเป ปฐโม กณฺโฑ.

이로써 명사편(nāmakappa)의 첫 번째 장(kaṇḍa)이 끝났다.

ทุติยกณฺฑ

두 번째 장

๑๒๐, ๒๔๓. อมฺหสฺส มมํ สปิภตฺติสฺส เส.

120, 243. 'se' 격조사에서 격조사를 포함한 'amha'는 'mamaṃ'이 된다.

สพฺพสฺเสว อมฺหสทฺทสฺส สวิภตฺติสฺส มมํ อาเทโส โหติ เส วิภตฺติมฺหิ.

격조사를 포함한 'amha'라는 단어 전체가 'se' 격조사에서 'mamaṃ'으로 치환된다.

มมํ [Pg.87] ทียเต ปุริเสน, มมํ ปริคฺคโห.

나에게 사람에 의해 주어진다(mamaṃ dīyate purisena), 나의 소유물(mamaṃ pariggaho).

๑๒๑, ๒๓๓. มยํ โยมฺหิ ปฐเม.

121, 233. 제1격 'yo'에서 'mayaṃ'이 된다.

สพฺพสฺเสว อมฺหสทฺทสฺส สวิภตฺติสฺส มยํอาเทโส โหติ โยมฺหิ ปฐเม.

격조사를 포함한 'amha'라는 단어 전체가 제1격 'yo' 격조사에서 'mayaṃ'으로 치환된다.

มยํ คจฺฉาม, มยํ เทม.

우리들은 간다(mayaṃ gacchāma), 우리들은 준다(mayaṃ dema).

อมฺหสฺเสติ กิมตฺถํ? ปุริสา ติฏฺฐนฺติ.

'amha의'라고 한 것은 무엇 때문인가? '사람들이 서 있다(purisā tiṭṭhanti)'.

โยมฺหีติ กิมตฺถํ? อหํ คจฺฉามิ.

'yo 격조사에서'라고 한 것은 무엇 때문인가? '나는 간다(ahaṃ gacchāmi)'.

ปฐเมติ กิมตฺถํ? อมฺหากํ ปสฺสสิ ตฺวํ.

'제1격에서'라고 한 것은 무엇 때문인가? '너는 우리들을 본다(amhākaṃ passasi tvaṃ)'.

๑๒๒, ๙๙. นฺตุสฺส นฺโต.

122, 99. 'ntu'는 'nto'가 된다.

สพฺพสฺเสว นฺตุปจฺจยสฺส สวิภตฺติสฺส นฺโตอาเทโส โหติ โยมฺหิ ปฐเม.

격조사를 포함한 'ntu' 접미사 전체가 제1격 'yo' 격조사에서 'nto'로 치환된다.

คุณวนฺโต ติฏฺฐนฺติ.

덕 있는 사람들이 서 있다(guṇavanto tiṭṭhanti).

นฺตุสฺเสติ กิมตฺถํ? สพฺเพ สตฺตา คจฺฉนฺติ.

'ntu의'라고 한 것은 무엇 때문인가? '모든 중생들이 간다(sabbe sattā gacchanti)'.

ปฐเมติ กิมตฺถํ? คุณวนฺเต ปสฺสนฺติ ชนา.

'제1격에서'라고 한 것은 무엇 때문인가? '사람들이 덕 있는 이들을 본다(guṇavante passanti janā)'.

๑๒๓, ๑๐๓. นฺตสฺส เส วา.

123, 103. 'se' 격조사에서 때때로 'ntassa'가 된다.

สพฺพสฺเสว นฺตุปจฺจยสฺส สวิภตฺติสฺส นฺตสฺสาเทโส โหติ วา เส วิภตฺติมฺหิ.

격조사를 포함한 'ntu' 접미사 전체가 'se' 격조사에서 때때로 'ntassa'로 치환된다.

สีลวนฺตสฺส ฌายิโน, สีลวโต ฌายิโน วา.

계행 있는 명상가의(sīlavantassa jhāyino), 혹은 계행 있는 명상가의(sīlavato jhāyino).

เสติ กิมตฺถํ? สีลวา ติฏฺฐติ.

'se 격조사에서'라고 한 것은 무엇 때문인가? '계행 있는 자가 서 있다(sīlavā tiṭṭhati)'.

๑๒๔, ๙๘. อา [Pg.88] สิมฺหิ.

124, 98. 'si' 격조사에서 'ā'가 된다.

สพฺพสฺเสวนฺตุปจฺจยสฺส สวิภตฺติสฺส อาอาเทโส โหติ สิมฺหิ วิภตฺติมฺหิ.

격조사를 포함한 'ntu' 접미사 전체가 'si' 격조사에서 'ā'로 치환된다.

คุณวา, ปญฺญวา, สีลวา, พลวา, ธนวา, มติมา, สติมา, ธิติมา.

덕 있는 자(guṇavā), 지혜 있는 자(paññavā), 계행 있는 자(sīlavā), 힘 있는 자(balavā), 부유한 자(dhanavā), 총명한 자(matimā), 마음 챙김 있는 자(satimā), 용기 있는 자(dhitimā).

นฺตุสฺเสติ กิมตฺถํ? ปุริโส ติฏฺฐติ.

'ntu의'라고 한 것은 무엇 때문인가? '남자가 서 있다(puriso tiṭṭhati)'.

สิมฺหีติ กิมตฺถํ? สีลวนฺโต ติฏฺฐนฺติ.

'si 격에서'라는 말은 무슨 목적인가? 지계가 있는 이들이(Sīlavanto) 서 있다.

๑๒๕, ๑๙๘. อํ นปุํสเก.

125, 198. 중성에서 aṃ(이 된다).

สพฺพสฺเสว นฺตุปจฺจยสฺส สวิภตฺติสฺส อํอาเทโส โหติ สิมฺหิ วิภตฺติมฺหิ นปุํสเก วตฺตมานสฺส.

중성에서 쓰이는 si 격변화에서, 격변화가 있는 모든 ntu 접미사는 aṃ으로 바뀐다.

คุณวํ จิตฺตํ ติฏฺฐติ, รุจิมํ ปุปฺผํ วิโรจติ.

공덕이 있는 마음이 머물고, 빛나는 꽃이 빛난다.

สิมฺหิติ กิมตฺถํ? วณฺณวนฺตํ อคนฺธกํ วิรูฬฺหปุปฺผํ ปสฺสสิ ตฺวํ.

'si 격에서'라는 말은 무슨 목적인가? 당신은 색깔은 좋으나 향기가 없는 활짝 핀 꽃을 본다.

๑๒๖, ๑๐๑. อวณฺณา จ เค.

126, 101. ge(호격)에서 a와 ā도 (된다).

สพฺพสฺเสว นฺตุปจฺจยสฺส สวิภตฺติสฺส อํ อวณฺณา จ โหนฺติ เค ปเร.

격변화가 있는 모든 ntu 접미사는 뒤에 ge(호격)가 올 때 aṃ과 a, ā가 된다.

โภ คุณวํ, โภ คุณว, โภ คุณวา.

여보시오 공덕 있는 자여(bho guṇavaṃ), 여보시오 공덕 있는 자여(bho guṇava), 여보시오 공덕 있는 자여(bho guṇavā).

จคฺคหณมนุกฑฺฒนตฺถํ.

'ca'를 취한 것은 (앞의 내용을) 끌어오기 위함이다.

๑๒๗, ๑๐๒. โต [Pg.89] ติ ตา ส สฺมึ นาสุ.

127, 102. sa, smiṃ, nā 격에서 to, ti, tā(가 된다).

สพฺพสฺเสว นฺตุปจฺจยสฺส สวิภตฺติสฺส โตติตาอาเทสา โหนฺติ วา สสฺมึ นาอิจฺเจเตสุ ยถาสงฺขฺยํ.

격변화가 있는 모든 ntu 접미사는 sa, smiṃ, nā 격에서 선택적으로 각각 순서대로 to, ti, tā로 바뀐다.

คุณวโต, คุณวนฺตสฺส, คุณวติ, คุณวนฺตสฺมึ, คุณวตา, คุณวนฺเตน, สติมโต, สติมนฺตสฺส, สติมติ, สติมนฺตสฺมึ, สติมตา, สติมนฺเตน.

guṇavato, guṇavantassa, guṇavati, guṇavantasmiṃ, guṇavatā, guṇavantena, satimato, satimantassa, satimati, satimantasmiṃ, satimatā, satimantena.

เอเตสฺวีติ กิมตฺถํ? คุณวา. สติมา.

'이들(격)에서'라는 말은 무슨 목적인가? guṇavā, satimā.

๑๒๘, ๑๐๔. นํมฺหิ ตํ วา.

128, 104. naṃ 격에서 선택적으로 taṃ(이 된다).

สพฺพสฺเสว นฺตุปจฺจยสฺส สวิภตฺติสฺส ตํอาเทโส โหติ วา นํมฺหิ วิภตฺติมฺหิ.

격변화가 있는 모든 ntu 접미사는 naṃ 격변화에서 선택적으로 taṃ으로 바뀐다.

คุณวตํ, คุณวนฺตานํ, สติมตํ, สติมนฺตานํ.

guṇavataṃ, guṇavantānaṃ, satimataṃ, satimantānaṃ.

นํมฺหีติ กิมตฺถํ? คุณวนฺโต ติฏฺฐนฺติ, สติมนฺโต ติฏฺฐนฺติ.

'naṃ 격에서'라는 말은 무슨 목적인가? 공덕 있는 자들이(guṇavanto) 서 있고, 마음챙김이 있는 자들이(satimanto) 서 있다.

๑๒๙, ๒๒๒. อิมสฺสิทมํสิสุ นปุํสเก.

129, 222. 중성에서 aṃ과 si 격일 때 ima는 idaṃ이 된다.

สพฺพสฺเสว อิมสทฺทสฺส สวิภตฺติสฺส อิทํอาเทโส โหติ วา อํสิสุ นปุํสเก วตฺตมานสฺส.

중성에서 쓰이는 aṃ과 si 격변화에서, 격변화가 있는 모든 ima 대명사는 선택적으로 idaṃ으로 바뀐다.

อิทํ จิตฺตํ ปสฺสสิ, อิทํ จิตฺตํ ติฏฺฐติ, อิมํ จิตฺตํ ปสฺสสิ. อิมํ จิตฺตํ ติฏฺฐติ.

이 마음을 본다, 이 마음이 머문다, 이 마음을 본다, 이 마음이 머문다.

นถุํสเกติ [Pg.90] กิมตฺถํ? อิมํ ปุริสํ ปสฺสสิ. อยํ ปุริโส ติฏฺฐติ.

'중성에서'라는 말은 무슨 목적인가? 이 사람을 본다. 이 사람이 서 있다.

๑๓๘, ๒๒๕. อมุสฺสาทุํ.

138, 225. amu는 aduṃ(이 된다).

สพฺพสฺเสว อมุสทฺทสฺส สวิภตฺติสฺส อทุํอาเทโส โหติ อํสิสุ นปุํสเก วตฺตมานสฺส.

중성에서 쓰이는 aṃ과 si 격변화에서, 격변화가 있는 모든 amu 대명사는 aduṃ으로 바뀐다.

อทุํ ปุปฺผํ ปสฺสสิ, อทุํ ปุปฺผํ วิโรจติ.

저 꽃을 본다, 저 꽃이 빛난다.

นปุํสเกติ กิมตฺถํ? อมุํ ราชานํ ปสฺสสิ, อสุ ราชา ติฏฺฐติ.

'중성에서'라는 말은 무슨 목적인가? 저 왕을 본다, 저 왕이 서 있다.

๑๓๑, ๐. อิตฺถิปุมนปุํสกสงฺขฺยํ.

131, 0. 여성, 남성, 중성의 수사.

‘‘อิตฺถิปุมนปุํสกสงฺขฺยํ’’ อิจฺเจตํ อธิการตฺถํ เวทิตพฺพํ.

'여성, 남성, 중성의 수사'라는 이것은 관할 규정(adhikāra)의 의미로 알아야 한다.

๑๓๒, ๒๒๘. โยสุ ทฺวินฺนํ ทฺเว จ.

132, 228. yo 격들에서 숫자 dvi(2)는 dve가 된다.

ทฺวินฺนํ สงฺขฺยานํ อิตฺถิปุมนปุํสเก วตฺตมานานํ สวิภตฺตีนํ ทฺเว โหติ โยอิจฺเจเตสุ.

여성, 남성, 중성에서 쓰이는 격변화가 있는 수사 dvi(2)는 yo 격들에서 dve가 된다.

ทฺเว อิตฺถิโย, ทฺเว ธมฺมา. ทฺเว รูปานิ.

두 명의 여인들, 두 가지 법들, 두 가지 형색들.

โยสฺวีติ กิมตฺถํ? ทฺวีสุ.

'Yo(격)들에서'라는 말은 무엇을 위한 것인가? 'Dvīsu(둘에서)'를 위해서이다.

จคฺคหเณน ทุเว ทฺวย อุภ อุภย ทุวิ จ โหนฺติ โยนาอนมิจฺเจเตสุ. ทุเว สมณา. ทุเว พฺราหฺมณา[Pg.91], ทุเว ชนา, ทฺวเยน, ทฺวยํ, อุภินฺนํ, อุภเยสํ ทุวินฺนํ.

'ca'라는 글자를 취함으로써, yo, nā, ana 등에서 duve, dvaya, ubha, ubhaya, duvi가 된다. [예:] 두 명의 사문들(Duve samaṇā), 두 명의 브라만들(Duve brāhmaṇā), 두 사람들(Duve janā), 둘에 의해(dvayena), 한 쌍(dvayaṃ), 둘 모두에게(ubhinnaṃ), 둘 모두에게(ubhayesaṃ), 둘에게(duvinnaṃ).

๑๓๓, ๒๓๐. ติ จตุนฺนํ ติสฺโส จตสฺโส ตโย จตฺตาโร ตีณิ จตฺตาริ.

133, 230. 셋(Ti)과 넷(Catu)은 tisso, catasso, tayo, cattāro, tīṇi, cattāri가 된다.

ติจตุนฺนํ สงฺขฺยานํ อิตฺถิปุมนปุํสเก วตฺตมานานํ สวิภตฺตีนํ ติสฺโส จตสฺโส ตโย จตฺตาโร ตีณิ จตฺตาริอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ ยถาสงฺขฺยํ โยอิจฺเจเตสุ.

여성, 남성, 중성으로 쓰이는 셋(Ti)과 넷(Catu)의 수사들은 격 변화를 포함하여, yo 격들에서 순서대로 tisso, catasso, tayo, cattāro, tīṇi, cattāri라는 대용어들이 된다.

ติสฺโส เวทนา จตสฺโส ทิสา, ตโย ชนา, ชเน, จตฺตาโร ปุริสา, ปุริเส, ตีณิ อายตนานิ, จตฺตาริ อริยสจฺจานิ.

세 가지 느낌(Tisso vedanā), 네 가지 방향(catasso disā), 세 사람들(tayo janā), 사람들을(jane), 네 남자들(cattāro purisā), 남자들을(purise), 세 가지 감각 장소(tīṇi āyatanāni), 네 가지 성스러운 진리(cattāri ariyasaccāni).

โยสฺวีติ กิมตฺถํ? ตีสุ, จตูสุ.

'Yo(격)들에서'라는 말은 무엇을 위한 것인가? Tīsu(셋에서), catūsu(넷에서)를 위해서이다.

๑๓๔, ๒๕๑. ปญฺจาทีนมกาโร.

134, 251. 다섯(Pañca) 등은 a가 된다.

ปญฺจาทีนํ สงฺขฺยานํ อิตฺถิปุมนปุํสเก วตฺตมานานํ สวิภตฺติสฺส อนฺตสฺส สรสฺส อกาโร โหติ โยอิจฺเจเตสุ.

여성, 남성, 중성으로 쓰이는 다섯(Pañca) 등의 수사들은 격 변화를 포함한 어미의 모음이 yo 격들에서 'a'가 된다.

ปญฺจ, ปญฺจ, ฉ, ฉ, สตฺต, สตฺต, อฏฺฐ, อฏฺฐ, นว, นว, ทส, ทส.

다섯(pañca), 다섯(pañca), 여섯(cha), 여섯(cha), 일곱(satta), 일곱(satta), 여덟(aṭṭha), 여덟(aṭṭha), 아홉(nava), 아홉(nava), 열(dasa), 열(dasa).

ปญฺจาทีนมิติ กิมตฺถํ? ทฺเว, ตโย.

'다섯(Pañca) 등'이라는 말은 무엇을 위한 것인가? Dve(둘), tayo(셋)를 위해서이다.

๑๓๕, ๑๑๘. ราชสฺส [Pg.92] รญฺโญ ราชิโน เส.

135, 118. 'se' 격에서 왕(Rāja)은 rañño와 rājino가 된다.

สพฺพสฺเสว ราชสทฺทสฺส สวิภตฺติสฺส รญฺโญ ราชิโนอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ เส วิภตฺติมฺหิ.

격 변화를 포함한 rāja라는 단어 전체가 se 격에서 rañño와 rājino라는 대용어들이 된다.

รญฺโญ, ราชิโน.

왕의(Rañño), 왕의(rājino).

เสติ กิมตฺถํ? รญฺญา.

'se' 격에서라는 말은 무엇을 위한 것인가? Raññā(왕에 의해서)를 위해서이다.

๑๓๖, ๑๑๙. รญฺญํ นํมฺหิ วา.

136, 119. 'naṃ' 격에서 raññaṃ이 되기도 한다.

สพฺพสฺเสว ราชสทฺทสฺส สวิภตฺติสฺส รญฺญํอาเทโส โหติ วา นํมฺหิ วิภตฺติมฺหิ.

격 변화를 포함한 rāja라는 단어 전체가 naṃ 격에서 raññaṃ이라는 대용어가 되기도 한다.

รญฺญํ, ราชูนํ อิทํ รฏฺฐํ.

왕들의(Raññaṃ), 왕들의(rājūnaṃ) 이것은 왕국이다.

๑๓๗, ๑๑๖. นามฺหิรญฺญา วา.

137, 116. 'nā' 격에서 raññā가 되기도 한다.

สพฺพสฺเสว ราชสทฺทสฺส สวิภตฺติสฺส รญฺญาอาเทโส โหติ วา นามฺหิ วิภตฺติมฺหิ.

격 변화를 포함한 rāja라는 단어 전체가 nā 격에서 raññā라는 대용어가 되기도 한다.

เตน รญฺญา กตํ. ราเชน วา กตํ.

그 왕에 의해 행해졌다(Tena raññā kataṃ). 또는 왕에 의해 행해졌다(Rājena vā kataṃ).

นามฺหีติ กิมตฺถํ? รญฺโญ สนฺตกํ.

'nā' 격에서라는 말은 무엇을 위한 것인가? 왕의 소유(Rañño santakaṃ)를 위해서이다.

๑๓๘, ๑๒๑. สฺมึมฺหิ รญฺเญ ราชินิ.

138, 121. 'smiṃ' 격에서 raññe와 rājini가 된다.

สพฺพสฺเสว ราชสทฺทสฺส สวิภตฺติสฺส รญฺเญราชินิอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ สฺมึมฺหิวิภตฺติมฺหิ.

격 변화를 포함한 rāja라는 단어 전체가 smiṃ 격에서 raññe와 rājini라는 대용어들이 된다.

รญฺเญ, ราชินิ สีลํ ติฏฺฐติ.

왕에게(Raññe), 왕에게(rājini) 계행이 머문다.

๑๓๙, ๒๔๕. ตุมฺหากํ [Pg.93] ตยิมยิ.

139, 245. 너희들(tumha)과 우리들(amha)은 tayi와 mayi가 된다.

สพฺเพสํ ตุมฺห อมฺห สทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ตยิ มยิอิจฺเจเต อาเทโส โหนฺติ ยถาสงฺขฺยํ สฺมึมฺหิ วิภตฺติมฺหิ.

격 변화를 포함한 모든 tumha와 amha라는 단어들이 smiṃ 격에서 순서대로 tayi와 mayi라는 대용어들이 된다.

ตยิ, มยิ.

너에게(Tayi), 나에게(mayi).

สฺมึมฺหีติ กิมตฺถํ? ตฺวํ ภวสิ, อหํ ภวามิ.

'smiṃ' 격에서라는 말은 무엇을 위한 것인가? 당신은 존재한다(Tvaṃ bhavasi), 나는 존재한다(ahaṃ bhavāmi)를 위해서이다.

๑๔๐, ๒๓๒. ตฺวมหํ สิมฺหิ จ.

140, 232. 그리고 'si' 격에서 tvaṃ과 ahaṃ이 된다.

สพฺเพสํ ตุมฺห อมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ตฺวํ อหํอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ ยถาสงฺขฺยํ สิมฺหิ วิภตฺติมฺหิ.

격 변화를 포함한 모든 tumha와 amha라는 단어들이 si 격에서 순서대로 tvaṃ과 ahaṃ이라는 대용어들이 된다.

ตฺวํ, อหํ.

너, 나.

สิมฺหิติ กิมตฺถํ? ตยิ, มยิ.

'Si 격어미에서'라고 말한 것은 무엇 때문인가? tayi, mayi(와 같은 다른 격에도 적용되는 것을 방지하기 위함)이다.

จคฺคหเณน ตุวํ จ โหติ. ตุวํ สตฺถา.

'ca'라는 표현을 사용함에 의해 'tuvaṃ'도 있게 된다. 'Tuvaṃ satthā(그대는 스승이다)'.

๑๔๑, ๒๔๑. ตว มมเส.

141, 241. Se 격어미에서 tava와 mama.

สพฺเพสํ ตุมฺห อมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ตวมมอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ ยถาสงฺขฺยํ เส วิภตฺติมฺหิ.

격어미를 수반한 모든 tumha와 amha 단어들에 대해, se 격어미가 있을 때 순서대로 tava와 mama라는 대치형이 생긴다.

ตว, มม.

Tava, mama.

เสติ กิมตฺถํ? ตยิ, มยิ.

'Se 격어미에서'라고 말한 것은 무엇 때문인가? tayi, mayi(와 같은 다른 격에도 적용되는 것을 방지하기 위함)이다.

๑๔๒, ๒๔๒. ตุยฺหํ [Pg.94] มยฺหญฺจ.

142, 242. Tuyhaṃ과 mayhaṃ도 (생긴다).

สพฺเพสํ ตุมฺห อมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ตุยฺหํ มยฺหํอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ ยถาสงฺขฺยํ เส วิภตฺติมฺหิ.

격어미를 수반한 모든 tumha와 amha 단어들에 대해, se 격어미가 있을 때 순서대로 tuyhaṃ과 mayhaṃ이라는 대치형이 생긴다.

ตุยฺหํ, มยฺหํ ธนํ ทียเต.

Tuyhaṃ, mayhaṃ dhanaṃ dīyate (그대에게, 나에게 재물이 주어진다).

เสติ กิมตฺถํ? ตยา, มยา.

'Se 격어미에서'라고 말한 것은 무엇 때문인가? tayā, mayā(와 같은 다른 격에도 적용되는 것을 방지하기 위함)이다.

๑๔๓, ๒๓๕. ตํ มมํมฺหิ.

143, 235. aṃ 격어미에서 taṃ과 mamaṃ.

สพฺเพสํ ตุมฺห อมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ตํ มอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ ยถาสงฺขฺยํ อํมฺหิ วิภตฺติมฺหิ.

격어미를 수반한 모든 tumha와 amha 단어들에 대해, aṃ 격어미가 있을 때 순서대로 taṃ과 ma라는 대치형이 생긴다.

ตํ, มํ.

Taṃ, maṃ.

อํมฺหีติ กิมตฺถํ? ตยา มยา.

'aṃ 격어미에서'라고 말한 것은 무엇 때문인가? tayā, mayā(와 같은 다른 격에도 적용되는 것을 방지하기 위함)이다.

๑๔๔, ๒๓๔. ตวํ มมญฺจ นวา.

144, 234. 선택적으로 tavaṃ과 mamaṃ도 (생긴다).

สพฺเพสํ ตุมฺห อมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ตวํ มมํอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ นวา ยถาสงฺขฺยํ อํมฺหิ วิภตฺติมฺหิ.

격어미를 수반한 모든 tumha와 amha 단어들에 대해, aṃ 격어미가 있을 때 순서대로 tavaṃ과 mamaṃ이라는 대치형이 선택적으로 생긴다.

ตวํ, มมํ ปสฺสติ.

Tavaṃ, mamaṃ passati (그는 너를, 나를 본다).

นวาติ กิมตฺถํ? ตํ, มํ ปสฺสติ.

'선택적으로'라고 말한 것은 무엇 때문인가? taṃ, maṃ passati(를 허용하기 위함)이다.

จคฺคหณมนุกฑฺฒนตฺถํ.

'ca'를 취한 것은 (앞의 내용을) 끌어오기 위함이다.

๑๔๕, ๒๓๘. นามฺหี ตยา มยา.

145, 238. nā 격어미에서 tayā와 mayā.

สพฺเพสํ ตุมฺห อมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ตยา มยาอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ ยถาสงฺขฺยํ นามฺหิ วิภตฺติมฺหิ.

격어미를 수반한 모든 tumha와 amha 단어들에 대해, nā 격어미가 있을 때 순서대로 tayā와 mayā라는 대치형이 생긴다.

ตยา[Pg.95], มยา กตํ.

Tayā, mayā kataṃ (너에 의해, 나에 의해 행해졌다).

นามฺหิติ กิมตฺถํ? ตุมฺเหหิ, อมฺเหหิ.

'nā 격어미에서'라고 말한 것은 무엇 때문인가? tumhehi, amhehi(와 같은 복수형 등에는 적용되지 않게 하기 위함)이다.

๑๔๖, ๒๓๖. ตุมฺหสฺส ตุวํ ตฺวมํมฺหิ.

146, 236. aṃ 격어미에서 tumha의 tuvaṃ과 tvaṃ.

สพฺพสฺส ตุมฺหสทฺทสฺส สวิภตฺติสฺส ตุวํ ตฺวํ อิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ อํมฺหิ วิภตฺติมฺหิ.

격어미를 수반한 tumha 단어 전체에 대해, aṃ 격어미가 있을 때 tuvaṃ과 tvaṃ이라는 대치형이 생긴다.

กลิงฺครสฺส ตุวํ มญฺเญ, กฏฺฐสฺส ตฺวํ มญฺเญ.

Kaliṅgarassa tuvaṃ maññe (나는 너를 나무토막처럼 여긴다), kaṭṭhassa tvaṃ maññe (나는 너를 땔나무처럼 여긴다).

๑๔๗, ๒๔๖. ปทโต ทุติยา จตุตฺถี ฉฏฺฐีสุ โวโน.

147, 246. 다른 단어 뒤의 제2격, 제4격, 제6격에서 vo와 no.

สพฺเพสํ ตุมฺหอมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ยทา ปทสฺมา ปเรสํ โว โนอาเทสา โหนฺติ นวา ยถาสงฺขฺยํ ทุติยา จตุตฺถีฉฏฺฐีอิจฺเจเตสุ พหุวจเนสุ.

격어미를 수반한 모든 tumha와 amha 단어들에 대해, 다른 단어 다음에 위치할 때 제2격, 제4격, 제6격의 복수형에서 순서대로 vo와 no라는 대치형이 선택적으로 생긴다.

ปหาย โว ภิกฺขเว คมิสฺสามิ, มา โน อชฺช วิกนฺตึสุ, รญฺโญ สูทา มหานเส, เอวํ ทุติยตฺเถ.

Pahāya vo bhikkhave gamissāmi (비구들이여, 나는 너희를 버리고 가리라), mā no ajja vikantiṃsu (오늘 그들이 우리를 베지 않기를), rañño sūdā mahānase (왕의 요리사들이 부엌에 있다), 이와 같이 제2격의 의미 등에서 쓰인다.

ธมฺมํ โว ภิกฺขเว เทเสสฺสามิ, สํวิภเชถ โน รชฺเชน, เอวํ จตุตฺถฺยตฺเถ.

비구들이여, 나는 너희에게 법을 설하리라(vo). 우리에게 왕국을 나누어 달라(no). 이것은 역격의 의미로 쓰인 예이다.

ตุฏฺโฐสฺมิ โว ภิกฺขเว ปกติยา, สตฺถา โน ภควา อนุปฺปตฺโต, เอวํ ฉฏฺฐฺยตฺเถ.

비구들이여, 나는 본래 너희에게 만족한다(vo). 스승이신 세존께서 우리에게 도달하셨다(no). 이것은 속격의 의미로 쓰인 예이다.

นวาติ [Pg.96] กิมตฺถํ? เอโส อมฺหากํ สตฺถา.

'Na(아니다)'라고 한 것은 무엇을 위한 것인가? '이분은 우리의 스승이시다(Eso amhākaṃ satthā)'.

ตุมฺหมฺหากมิติ กิมตฺถํ? เอเต อิสโย ปสฺสสิ.

'Tumhamhākaṃ(너희의, 우리의)'이라고 한 것은 무엇을 위한 것인가? '너는 이 선인들을 본다(Ete isayo passasi)'.

ปทโตติ กิมตฺถํ? ตุมฺหากํ สตฺถา.

'Padato(단어 뒤에)'라고 한 것은 무엇을 위한 것인가? '너희의 스승(Tumhākaṃ satthā)'.

เอเตสฺวีติ กิมตฺถํ? คจฺฉถ ตุมฺเห.

'Etesu(이것들에서)'라고 한 것은 무엇을 위한 것인가? '너희는 가라(Gacchatha tumhe)'.

๑๔๘, ๒๔๗. เตเมกวจเนสุ จ.

148, 247. 단수들에서도 te와 me로 (바뀐다).

สพฺเพสํ ตุมฺห อมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ยทา ปทสฺมา ปเรสํ เต เม อาเทสา โหนฺติ ยถาสงฺขฺยํ จตุตฺถีฉฏฺฐีอิจฺเจเตสุ เอกวจเนสุ.

격미어를 수반한 모든 'tumha', 'amha' 어간이 단어 뒤에 올 때, 역격과 속격의 단수에서 각각 'te'와 'me'가 대치어가 된다.

ททามิ เต คามวรานิ ปญฺจ, ททาหิ เม คามวรํ, อิทํ เต รฏฺฐํ, อยํ เม ปุตฺโต.

내가 너(te)에게 다섯 마을을 주노라. 나(me)에게 훌륭한 마을을 달라. 이것은 너(te)의 나라이며, 이 아이는 나(me)의 아들이다.

ปทโตติ กิมตฺถํ? ตว ญาติ, มม ญาติ.

'Padato(단어 뒤에)'라고 한 것은 무엇을 위한 것인가? '너의 친지(Tava ñāti)', '나의 친지(Mama ñāti)'.

๑๔๙, ๑๔๘. น อํมฺหิ.

149, 148. 'aṃ' 격미어에서는 (치환되지) 않는다.

สพฺเพสํ ตุมฺห อมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ยทา ปทสฺมา ปเรสํ เต เมอาเทสา น โหนฺติ อํมฺหิ วิภตฺติมฺหิ.

격미어를 수반한 모든 'tumha', 'amha' 어간이 단어 뒤에 올 때, 대격 단수인 'aṃ' 격미어에서는 'te'와 'me'로 바뀌지 않는다.

ปสฺเสยฺย ตํ วสฺสสตํ อโรคํ, โส มํ พฺรวีติ.

그가 너(taṃ)를 백 년 동안 무병하게 보기를. 그가 나(maṃ)에게 말한다.

๑๕๐, ๒๔๙. วา [Pg.97] ตติเย จ.

150, 249. 또한 도구격(제3격)에서 선택적으로 (바뀐다).

สพฺเพสํ ตุมฺหอมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ยทา ปทสฺมา ปเรสํ เตเมอาเทสา โหนฺติ วา ยถาสงฺขฺยํ ตติเยกวจเน ปเร.

격미어를 수반한 모든 'tumha', 'amha' 어간이 단어 뒤에 올 때, 도구격 단수에서 각각 'te'와 'me'가 선택적으로 대치어가 된다.

กตํ เต ปาปํ, กตํ เม ปาปํ, กตํ ตยา ปาปํ, กตํ มยา ปาปํ.

너(te)에 의해 악행이 저질러졌다, 나(me)에 의해 악행이 저질러졌다, 너(tayā)에 의해 악행이 저질러졌다, 나(mayā)에 의해 악행이 저질러졌다.

ปทโตติ กิมตฺถํ? ตยา กตํ, มยา กตํ.

'Padato(단어 뒤에)'라고 한 것은 무엇을 위한 것인가? '너에 의해 행해졌다(Tayā kataṃ)', '나에 의해 행해졌다(Mayā kataṃ)'.

๑๕๑, ๒๕๐. พหุวจเนสุ โวโน.

151, 250. 복수들에서는 vo와 no로 (바뀐다).

สพฺเพสํ ตุมฺหอมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ยทา ปทสฺมา ปเรสํ โวโนอาเทสา โหนฺติ ยถาสงฺขฺยํ ตติยาพหุวจเนสุ ปเรสุ.

격미어를 수반한 모든 'tumha', 'amha' 어간이 단어 뒤에 올 때, 복수 격미어들(도구격, 역격, 속격)에서 각각 'vo'와 'no'가 대치어가 된다.

กตํ โว กมฺมํ, กตํ โน กมฺมํ.

너희(vo)에 의해 업이 지어졌다, 우리(no)에 의해 업이 지어졌다.

ปทโตติ กิมตฺถํ? ตุมฺเหหิ กตํ, อมฺเหหิ กตํ.

'Padato(단어 뒤에)'라고 한 것은 무엇을 위한 것인가? '너희에 의해 행해졌다(Tumhehi kataṃ)', '우리에 의해 행해졌다(Amhehi kataṃ)'.

พหุวจนคฺคหเณน โยมฺหิ ปฐเม โว โนอาเทสา โหนฺติ. คามํ โว คจฺเฉยฺยาถ, คามํ โน คจฺเฉยฺยาม.

'복수(bahuvacana)'라는 표현을 취함으로써 주격 복수 'yo'에서도 'vo'와 'no'로 대치된다. '너희는 마을로 가라(Gāmaṃ vo gaccheyyātha)', '우리는 마을로 가자(Gāmaṃ no gaccheyyāma)'.

๑๕๒, ๒๓๖. ปุมนฺตสฺสา สิมฺหิ.

152, 236. 'si' 격미어에서 'puma'의 끝부분은 'ā'가 된다.

ปุมอิจฺเจวมนฺตสฺส สวิภตฺติสฺส อาอาเทโส โหติ สิมฺหิ วิภตฺติมฺหิ.

격미어를 수반한 'puma'와 같은 단어의 끝부분은 주격 단수인 'si' 격미어에서 'ā'가 대치어가 된다.

ปุมา [Pg.98] ติฏฺฐติ.

남자(Pumā)가 서 있다.

สิมฺหีติ กิมตฺถํ? ปุมาโน ติฏฺฐนฺติ.

'Simhi(주격 단수에서)'라고 한 것은 무엇을 위한 것인가? '남자들이 서 있다(Pumāno tiṭṭhanti)'.

อนฺตคฺคหเณน มฆว ยุวอิจฺเจวมาทีนมนฺตสฺสสวิภตฺติสฺส อาอาเทโส โหติ. มฆวา, ยุวา.

'Anta(끝부분)'라는 표현을 취함으로써 'maghava', 'yuva' 등과 같은 어간의 끝부분도 격미어와 함께 'ā'가 대치어가 된다. 마가와(Maghavā), 청년(yuvā).

๑๕๓, ๑๓๘. อมาลปเนกวจเน.

153, 138. 호격 단수에서는 'aṃ'이 된다.

ปุมอิจฺเจวมนฺตสฺส สวิภตฺติสฺส อํอาเทโส โหติ อาลปเนกวจเน ปเร.

격미어를 수반한 'puma'와 같은 단어의 끝부분은 호격 단수가 뒤따를 때 'aṃ'이 대치어가 된다.

เห ปุมํ.

오, 남자여!(He pumaṃ)

อาลปเนติ กิมตฺถํ? ปุมา.

'호격에서'라고 한 이유는 무엇입니까? Pumā(주격)가 있기 때문입니다.

เอกวจเนติ กิมตฺถํ? เห ปุมาโน.

'단수에서'라고 한 이유는 무엇입니까? He pumāno(호격 복수)가 있기 때문입니다.

๑๕๔, ๐. สมาเส จ วิภาสา.

154, 0. 복합어에서도 또한 선택적으로.

ปุมอิจฺเจวมนฺตสฺส สมาเส จ อํอาเทโส โหติ วิภาสา สมาเส กเต.

Puma로 끝나는 단어는 복합어가 이루어졌을 때 복합어에서도 선택적으로 끝부분에 aṃ 대치어가 옵니다.

อิตฺถี จ ปุมา จ นปุํสกํ จ อิตฺถิปุมนปุํสกานิ. อิตฺถิปุมนปุํสกานํ สมูโห อิตฺถิปุมนปุํสกสมูโห.

여성(itthī)과 남성(pumā)과 중성(napuṃsaka)은 itthipumanapuṃsakāni입니다. 여성·남성·중성의 집합은 itthipumanapuṃsakasamūho입니다.

วิภาสาติ กิมตฺถํ? อิตฺถิปุมนปุํสกานิ.

'선택적으로'라고 한 이유는 무엇입니까? Itthipumanapuṃsakāni(대치되지 않은 형태) 때문입니다.

๑๕๕, ๑๓๗. โยสฺวาโน[Pg.99].

155, 137. Yo 격어미들에서 āno로.

ปุมอิจฺเจวมนฺตสฺส สวิภตฺติสฺส อาโนอาเทโส โหติ โยสุ วิภตฺตีสุ.

Puma로 끝나는 단어는 격어미와 결합한 상태에서 Yo 격어미들일 때 āno 대치어가 옵니다.

ปุมาโน, เห ปุมาโน.

Pumāno, he pumāno.

โยสฺวีติ กิมตฺถํ? ปุมา.

'Yo 격어미들에서'라고 한 이유는 무엇입니까? Pumā(주격 단수) 때문입니다.

๑๕๖, ๑๔๒. อาเน สฺมึมฺหิ วา.

156, 142. Smiṃ 격어미에서 선택적으로 āne로.

ปุมอิจฺเจวมนฺตสฺส สวิภตฺติสฺส อาเน อาเทโส โหติ วา สฺมึมฺหิ วิภตฺติมฺหิ.

Puma로 끝나는 단어는 격어미와 결합한 상태에서 Smiṃ 격어미일 때 선택적으로 āne 대치어가 옵니다.

ปุมาเน, ปุเม วา.

Pumāne 또는 pume.

๑๕๗, ๑๔๐. หิวิภตฺติมฺหิ จ.

157, 140. Hi 격어미에서도 또한.

ปุมอิจฺเจวมนฺตสฺส หิวิภตฺติมฺหิ จ อาเนอาเทโส โหติ.

Puma로 끝나는 단어는 Hi 격어미에서도 또한 āne 대치어가 옵니다.

ปุมาเนหิ, ปุมาเนภิ.

Pumānehi, pumānebhi.

ปุน วิภตฺติคฺคหณํ กิมตฺถํ? สวิภตฺติคฺคหณนิวตฺตนตฺถํ. ปุมาเนหิ.

다시 '격어미(vibhatti)'를 언급한 이유는 무엇입니까? '격어미와 함께(savibhatti)'라는 조건을 배제하기 위해서입니다. (예:) Pumānehi.

จคฺคหเณน มฆว ยุวอิจฺเจวมาทีนมนฺตสฺส อานอาเทโส โหติ สิ โย อํโย อิจฺเจเตสุ วิภตฺตีสุ, ปุมกมฺมถามนฺตสฺส จุกาโร โหติ สสฺมา สุ วิภตฺตีสุ. มฆวาโน, มฆวานา. มฆวานํ, มฆวาเน[Pg.100]. ยุวาโน, ยุวานา, ยุวานํ, ยุวาเน, ปุมุโน, ปุมุนา. กมฺมุโน, กมฺมุนา, ถามุโน, ถามุนา.

ca(또한)라는 단어를 취함으로써 maghava, yuva 등으로 끝나는 말의 끝부분은 si, yo, aṃ, yo 격어미들에서 āna 대치어가 오고, puma, kamma, thāma로 끝나는 말의 끝부분은 sa, smā, su 격어미들에서 u가 됩니다. Maghavāno, maghavānā, Maghavānaṃ, maghavāne, Yuvāno, yuvānā, yuvānaṃ, yuvāne, pumuno, pumunā, Kammuno, kammunā, thāmuno, thāmunā.

๑๕๘, ๑๔๓. สุสฺมิมา วา.

158, 143. Su 격어미에서 선택적으로 ā로.

ปุมอิจฺเจวมนฺตสฺส สุอิจฺเจตสฺมึวิภตฺติมฺหิ อาอาเทโส โหติ วา.

Puma로 끝나는 단어는 Su 격어미에서 선택적으로 끝에 ā 대치어가 옵니다.

ปุมาสุ, ปุเมสุ วา.

Pumāsu 또는 pumesu.

๑๕๖, ๑๓๙. อุนามฺหิ จ.

156, 139. Nā 격어미에서 u도 또한.

ปุมอิจฺเจวมนฺตสฺส อาอุอาเทสา โหนฺติ วา นามฺหิ วิภตฺติมฺหิ.

Puma로 끝나는 단어는 Nā 격어미에서 끝부분에 ā와 u 대치어가 선택적으로 옵니다.

ปุมานา, ปุมุนา, ปุเมน วา.

Pumānā, pumunā 또는 pumena.

จคฺคหณมนุกฑฺฒนตฺถํ.

ca(또한)를 사용한 것은 앞의 내용을 끌어오기 위함입니다.

๑๖๐, ๑๖๗. อ กมฺมนฺตสฺส จ.

160, 167. Kamma로 끝나는 단어에서도 또한 a가.

กมฺมอิจฺเจวมนฺตสฺส จ อุอ อาเทสา โหนฺติ วา นามฺหิ วิภตฺติมฺหิ.

Kamma로 끝나는 단어에서도 Nā 격어미에서 끝부분에 u와 a 대치어가 선택적으로 옵니다.

กมฺมุนา, กมฺมนา, กมฺเมน วา.

Kammunā, kammanā 또는 kammena.

จคฺคหเณน มฆวยุวอิจฺเจวมนฺตสฺส อาอาเท โส โหติ กฺวจิ นาสุอิจฺเจเตสุ วิภตฺตีสุ. มฆวานา, มฆวาสุ, มฆเวสุ, มฆเวน วา. ยุวานา, ยุวาสุ, ยุเวสุ, ยุเวน วา.

ca(또한)를 사용함으로써 maghava, yuva로 끝나는 말의 끝부분은 nā, su 등의 격어미에서 때때로 ā 대치어가 옵니다. Maghavānā, maghavāsu, maghavesu 또는 maghavena. Yuvānā, yuvāsu, yuvesu 또는 yuvena.

อิติ นามกปฺเป ทุติโย กณฺโฑ.

이로써 명사편(Nāmakappa)의 제2장이 끝났다.

ตติยกณฺฑ

제3장

๑๖๑, ๒๔๔. ตุมฺห’มฺเหหิ [Pg.101] นมากํ.

161, 244. Tumha와 amha 뒤의 naṃ은 ākaṃ이 된다.

เตหิ ตุมฺหอมฺเหหิ นํวจนสฺส อากํ โหติ.

이들 tumha와 amha로부터 naṃ 격변화 어미는 ākaṃ이 된다.

ตุมฺหากํ, อมฺหากํ.

Tumhākaṃ(너희들의), amhākaṃ(우리들의).

นมิติ กิมตฺถํ? ตุมฺเหหิ, อมฺเหหิ.

'naṃ'이라고 한 이유는 무엇인가? Tumhehi, amhehi (인 경우를 제외하기 위함이다).

๑๖๒, ๒๓๗. วา ยฺวปฺปฐโม.

162, 237. 주격이 아닌 yo는 선택적으로 (ākaṃ이) 된다.

เตหิ ตุมฺหอมฺเหหิ โย อปฺปฐโม อากํโหติ วา.

이들 tumha와 amha로부터 주격이 아닌 yo(대격 복수)는 선택적으로 ākaṃ이 된다.

ตุมฺหากํ ปสฺสามิ, ตุมฺเห ปสฺสามิ วา. อมฺหากํ ปสฺสสิ, อมฺเห ปสฺสสิ วา.

너희를 본다(Tumhākaṃ passāmi) 또는 너희를 본다(tumhe passāmi). 우리를 본다(Amhākaṃ passasi) 또는 우리를 본다(amhe passasi).

โยติ กิมตฺถํ? ตุมฺเหหิ, อมฺเหหิ.

'yo'라고 한 이유는 무엇인가? Tumhehi, amhehi (인 경우를 제외하기 위함이다).

อปฺปฐโมติ กิมตฺถํ? คจฺฉถ ตุมฺเห, คจฺฉาม มยํ.

'appaṭhamo(주격이 아닌)'라고 한 이유는 무엇인가? 너희는 간다(gacchatha tumhe), 우리는 간다(gacchāma mayaṃ) (여기서는 적용되지 않음을 보이기 위함이다).

วาติวิกปฺปนตฺเถน โยนํ อํ อานํ โหนฺติ. ตุมฺหํ ตุมฺหานํ. อมฺหํ, อมฺหานํ.

'Vā'라는 선택의 의미로 yo(대격) 어미가 aṃ 또는 ānaṃ이 되기도 한다. Tumhaṃ, tumhānaṃ. Amhaṃ, amhānaṃ.

๑๖๓, ๒๔๐. สสฺสํ.

163, 240. sa는 aṃ이 된다.

เตหิ หุมฺหอมฺเหหิ สสฺส วิภตฺติสฺส อํ อาเทโส โหติ วา.

이들 tumha와 amha로부터 sa 격변화 어미가 선택적으로 aṃ으로 치환된다.

ตุมฺหํ ทียเต, ตว ทียเต. ตุมฺหํ ปริคฺคโห, ตว ปริคฺคโห. อมฺหํ ทียเต, มม ทียเต. อมฺหํ ปริคฺคโห, มม ปริคฺคโห.

너에게 주어진다(Tumhaṃ dīyate), 너에게 주어진다(tava dīyate). 너의 소유(Tumhaṃ pariggaho), 너의 소유(tava pariggaho). 우리에게 주어진다(Amhaṃ dīyate), 나에게 주어진다(mama dīyate). 우리의 소유(Amhaṃ pariggaho), 나의 소유(mama pariggaho).

สสฺเสติ [Pg.102] กิมตฺถํ? ตุมฺเหสุ, อมฺเหสุ.

'sassa(sa 격)'라고 한 이유는 무엇인가? Tumhesu, amhesu (인 경우를 제외하기 위함이다).

๑๖๔, ๒๐๐. สพฺพนาม’การเต ปฐโม.

164, 200. 대명사의 a-어간 뒤에서 주격(yo)은 (e가 된다).

สพฺเพสํ สพฺพนามานํ อการโต โย ปฐโม เอตฺตมาปชฺชเต.

모든 대명사의 a-어간으로부터 주격 yo는 e-형태를 취한다.

สพฺเพ, เย, เต, เก, ตุมฺเห, อมฺเห, อิเม.

Sabbe, ye, te, ke, tumhe, amhe, ime.

สพฺพนามาติ กิมตฺถํ? เทวา, อสุรา, นาคา, คนฺธพฺพา, มนุสฺสา.

'sabbanāma(대명사)'라고 한 이유는 무엇인가? Devā, asurā, nāgā, gandhabbā, manussā (이것들은 일반 명사이기 때문이다).

อการโตติ กิมตฺถํ? อมู ปุริสา ติฏฺฐนฺติ.

'akārato(a-어간으로부터)'라고 한 이유는 무엇인가? 저 사람들이 서 있다(Amū purisā tiṭṭhanti) (u-어간인 경우를 제외하기 위함이다).

โยติ กิมตฺถํ? สพฺโพ, โย, โส, โก, อยํ.

'yo'라고 한 이유는 무엇인가? Sabbo, yo, so, ko, ayaṃ (주격 단수인 경우를 제외하기 위함이다).

ปฐมคฺคหณํ อุตฺตรสุตฺตตฺถํ.

주격(paṭhama)을 언급한 것은 다음 경(sutta)을 위한 것이다.

๑๖๕, ๒๐๘. ทฺวนฺทฏฺฐา วา.

165, 208. 병렬 복합어(dvanda)에 있을 때는 선택적이다.

ตสฺมา สพฺพนาม’การโต ทฺวนฺทฏฺฐา โย ปฐโม เอตฺตมาปชฺชเต วา.

그러므로 대명사의 a-어간으로부터 병렬 복합어에 위치한 주격 yo는 선택적으로 e-형태를 취한다.

กตรกตเม, กตรกตมา วา.

Katarakatame, 또는 katarakatamā.

สพฺพนามาติ กิมตฺถํ? เทวาสุรนาค คนฺธพฺพมนุสฺสา.

'sabbanāma(대명사)'라고 한 이유는 무엇인가? Devāsuranāgagandhabbamanussā (일반 명사들의 복합어이기 때문이다).

ทฺวนฺทฏฺฐาติ กิมตฺถํ เต, สพฺเพ.

'dvandaṭṭhā(복합어에 위치한)'라고 한 이유는 무엇인가? te, sabbe (복합어가 아닌 대명사들을 제외하기 위함이다).

๑๖๖, ๒๐๙. นาญฺญํ [Pg.103] สพฺพนามิกํ.

166, 209. 그 외의 대명사적 기능은 없다.

สพฺพนามิกานํ ทฺวนฺทฏฺเฐ นาญฺญํ การิยํ โหติ,

대명사들이 병렬 복합어(dvanda)에 위치할 때 그 외의 대명사적 작용은 일어나지 않는다.

ปุพฺพาปรานํ, ปุพฺพุตฺตรานํ, อธรุตฺตรานํ.

Pubbāparānaṃ, pubbuttarānaṃ, adharuttarānaṃ.

๑๖๗, ๒๑๐. พหุพฺพีหิมฺหิ จ.

167, 210. 바후브비히(Bahubbīhi, 유재격) 복합어에서도.

พหุพฺพีหิมฺหิ จ สมาเส สพฺพนามวิธานญฺจ นาญฺญํ การิยํ โหติ.

바후브비히 복합어에서는 대명사 규칙이 적용되지 않으며 다른 작업도 행해지지 않는다.

ปิยปุพฺพาย, ปิยปุพฺพานํ, ปิยปุพฺเพ, ปิยปุพฺพสฺส.

피야뿝바야(Piyapubbāya), 피야뿝바낭(piyapubbānaṃ), 피야뿝베(piyapubbe), 피야뿝밧사(piyapubbassa).

เจติ กิมตฺถํ? สพฺพนามวิธานํ โหติ, ทกฺขิณ ปุพฺพสฺสํ, ทกฺขิณปุพฺพสฺสา, อุตฺตรปุพฺพสฺสํ, อุตฺตรปุพฺพสฺสา.

'짜(ca)'는 무엇을 위함인가? 대명사 규칙이 적용되게 하려는 것이니, 닥키나뿝밧상(dakkhiṇapubbassaṃ), 닥키나뿝밧사(dakkhiṇapubbassā), 웃따라뿝밧상(uttarapubbassaṃ), 웃따라뿝밧사(uttarapubbassā)이다.

๑๖๘, ๒๐๓. สพฺพโต นํ สํ สานํ.

168, 203. 모든 [대명사] 뒤에서 '나(naṃ)'는 '상(saṃ)'과 '사낭(sānaṃ)'이 된다.

สพฺพโต สพฺพนามโต นํวจนสฺส สํสานํอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ.

모든 대명사로부터 '나(naṃ)' 격변화 어미는 '상(saṃ)'과 '사낭(sānaṃ)'이라는 이들로 대치된다.

สพฺเพสํ, สพฺเพสานํ, สพฺพาสํ, สพฺพาสานํ. เยสํ, เยสานํ, ยาสํ, ยาสานํ. เตสํ, เตสานํ, ตาสํ, ตาสานํ. เกสํ, เกสานํ, กาสํ, กาสานํ. อิเมสํ, อิเมสานํ, อิมาสํ, อิมาสานํ. อมูสํ, อมูสานํ.

삽베상(Sabbesaṃ), 삽베사낭(sabbesānaṃ), 삽바상(sabbāsaṃ), 삽바사낭(sabbāsānaṃ). 예상(Yesaṃ), 예사낭(yesānaṃ), 야상(yāsaṃ), 야사낭(yāsānaṃ). 떼상(Tesaṃ), 떼사낭(tesānaṃ), 따상(tāsaṃ), 따사낭(tāsānaṃ). 께상(Kesaṃ), 께사낭(kesānaṃ), 까상(kāsaṃ), 까사낭(kāsānaṃ). 이메상(Imesaṃ), 이메사낭(imesānaṃ), 이마상(imāsaṃ), 이마사낭(imāsānaṃ). 아무상(Amūsaṃ), 아무사낭(amūsānaṃ).

นมิติ กิมตฺถํ? สพฺพสฺส, ยสฺส, ตสฺส, กสฺส. เอวํ สพฺพตฺถ.

'나(naṃ)'라고 한 이유는 무엇인가? 삽밧사(Sabbassa), 얏사(yassa), 땃사(tassa), 깟사(kassa)를 위함이다. 이와 같이 모든 곳에서 [단수에는 적용되지 않는다].

๑๖๙, ๑๑๗. ราชสฺส [Pg.104] ราชุ สุนํหิสุ จ.

169, 117. '라자(rāja)' 어의 뒤에 '수(su)', '나(naṃ)', '히(hi)'가 올 때 '라주(rāju)'가 된다.

สพฺพสฺเสว ราชสทฺทสฺส ราชุอาเทโส โหติ สุนํหิอิจฺเจเตสุ.

'라자(rāja)'라는 단어 전체가 '수(su)', '나(naṃ)', '히(hi)'라는 이들 앞에서 '라주(rāju)'로 대치된다.

ราชูสุ, ราชูนํ, ราชูหิ, ราชูภิ.

라주수(Rājūsu), 라주낭(rājūnaṃ), 라주히(rājūhi), 라주비(rājūbhi).

สุนํหิสูติ กิมตฺถํ? ราชา.

'수, 나, 히'에서라고 한 이유는 무엇인가? 라자(Rājā)를 위함이다.

จคฺคหณมวธารณตฺถํ. ราเชสุ, ราชานํ, ราเชหิ ราเชภิ.

'짜(ca)'를 취한 것은 한정하기 위함이다. 라제수(Rājesu), 라자낭(rājānaṃ), 라제히(rājehi), 라제비(rājebhi).

๑๗๐, ๒๒๐. สพฺพสฺสิมสฺเส วา.

170, 220. '이마(ima)' 전체가 '에(e)'가 되기도 한다.

สพฺพสฺเสว อิมสทฺทสฺส เอกาโร โหติ วา สุนํหิอิจฺเจเตสุ.

'이마(ima)'라는 단어 전체가 '수(su)', '나(naṃ)', '히(hi)'라는 이들 앞에서 선택적으로 '에(e)'가 된다.

เอสุ, อิเมสุ, เอสํ, อิเมสํ, เอหิ, เอภิ, อิเมหิ, อิเมภิ.

에수(Esu), 이메수(imesu), 예상(esaṃ), 이메상(imesaṃ), 에히(ehi), 에비(ebhi), 이메히(imehi), 이메비(imebhi).

อิมสฺเสติ กิมตฺถํ? เอเตสุ, เอเตสํ, เอเตหิ, เอเตภิ.

'이맛사(imassa)'라고 한 것은 무엇을 위함인가? 에떼수(Etesu), 에떼상(etesaṃ), 에떼히(etehi), 에떼비(etebhi)를 위함이다.

๑๗๑, ๒๑๙. อนิมิ นามฺหิ จ.

171, 219. '나(nā)' 격어미에서 '아나(ana)'와 '이미(imi)'가 되기도 한다.

อิมสทฺทสฺส สพฺพสฺเสว อน อิมิอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ นามฺหิ วิภตฺติมฺหิ.

'이마(ima)'라는 단어 전체가 '나(nā)' 격변화 어미에서 '아나(ana)'와 '이미(imi)'라는 이들로 대치된다.

อเนน ธมฺมทาเนน. สุขิตา โหตุ สา ปชา.

이 법의 보시로 인하여, 저 중생들이 행복하기를.

อิมินา พุทฺธปูเชน, ปตฺวาน อมตํ ปทํ.

이 부처님께 올리는 공양으로 불사의 경지에 이르기를.

นามฺหีติ กิมตฺถํ? อิเมสุ, อิเมสํ, อิเมหิ, อิเมภิ.

'나(nā)' 격어미에서라고 한 것은 무엇을 위함인가? 이메수(Imesu), 이메상(imesaṃ), 이메히(imehi), 이메비(imebhi)를 위함이다.

๑๗๒, ๒๑๘. อนปุํสกสฺสา [Pg.105] ยํ สิมฺหิ.

172, 218. 중성이 아닐 때 '시(si)' 격어미에서 '아야(ayaṃ)'가 된다.

อิมสทฺทสฺส สพฺพสฺเสว อนปุํสกสฺส อยํอาเทโส โหติ สิมฺหิ วิภตฺติมฺหิ.

'이마(ima)'라는 단어 전체가 중성이 아닐 때 '시(si)' 격변화 어미에서 '아야(ayaṃ)'로 대치된다.

อยํ ปุริโส, อยํ อิตฺถี.

이 남자(ayaṃ puriso), 이 여자(ayaṃ itthī).

อนปุํสกสฺเสติ กิมตฺถํ? อิทํ จิตฺตํ ติฏฺฐติ.

'중성이 아닐 때'라고 한 것은 무엇을 위함인가? '이다 짓땅 띳탸띠(Idaṃ cittaṃ tiṭṭhati, 이 마음이 머문다)'를 위함이다.

สิมฺหิติ กิมตฺถํ? อิมํ ปุริสํ ปสฺสสิ ตฺวํ.

'시(si)' 격어미에서라고 한 것은 무엇을 위함인가? '이망 뿌리상 빳사시 뜨왕(Imaṃ purisaṃ passasi tvaṃ, 그대는 이 남자를 본다)'을 위함이다.

๑๗๓, ๒๒๓. อมุสฺส โม สํ.

173, 223. '아무(amu)'의 '마(ma)'가 '사(sa)'가 된다.

อมุสทฺทสฺส อนปุํสกสฺส มกาโร สการมาปชฺชเต วา สิมฺหิ วิภตฺติมฺหิ.

'아무(amu)'라는 단어가 중성이 아닐 때 '마(ma)' 문자는 '시(si)' 격변화 어미에서 선택적으로 '사(sa)' 문자로 대치된다.

อสุ ราชา, อสุ อิตฺถี, อมุโก ราชา, อมุกา อิตฺถี.

아수 라자(asu rājā, 저 왕), 아수 잇티(asu itthī, 저 여자), 아무꼬 라자(amuko rājā, 저 왕), 아무까 잇티(amukā itthī, 저 여자).

อนปุํสกสฺเสติ กิมตฺถํ? อทุํ ปุปฺผํ วิโรจติ.

'중성이 아닌 것'이라는 말은 무엇을 위한 것인가? '저 꽃이 빛난다(Aduṃ pupphaṃ virocati)'이다.

อมุสฺเสติ กิมตฺถํ? อยํ ปุริโส ติฏฺฐติ.

'Amussa(저것의)'라는 말은 무엇을 위한 것인가? '이 사람이 서 있다(Ayaṃ puriso tiṭṭhati)'이다.

สิมฺหิติ กิมตฺถํ? อมฺหํ ปุริสํ ปสฺสสิ.

'Si 격어미에서'라는 말은 무엇을 위한 것인가? '우리의 사람을 본다(Amhaṃ purisaṃ passasi)'이다.

๑๗๔, ๒๑๑. เอตเตสํ โต.

174, 211. 'Eta'와 'Ta'의 [t는] 'sa'가 된다(Etatesaṃ to).

เอต ตอิจฺเจเตสํ อนปุํสกานํ ตกาโร สการมาปชฺชเต สิมฺหิ วิภตฺติมฺหิ.

'Eta'와 'Ta', 이 중성이 아닌 것들의 't'음은 'si' 격어미에서 's'음으로 변한다.

เอโส ปุริโส, เอสา อิตฺถี, โส ปุริโส, สา อิตฺถี.

Eso puriso(이 남자), esā itthī(이 여자), so puriso(그 남자), sā itthī(그 여자).

เอตเตสมิติ [Pg.106] กิมตฺถํ? อิตโร ปุริโส, อิตรา อิตฺถี.

'Eta'와 'Ta'라는 말은 무엇을 위한 것인가? 'Itaro puriso(다른 남자)', 'itarā itthī(다른 여자)'이다.

อนปุํสกานมิติ กิมตฺถํ? เอตํ จิตฺตํ, เอตํ รูปํ. ตํ จิตฺตํ, ตํ รูปํ.

'중성이 아닌 것들'이라는 말은 무엇을 위한 것인가? 'Etaṃ cittaṃ(이 마음)', 'etaṃ rūpaṃ(이 물질)', 'Taṃ cittaṃ(그 마음)', 'taṃ rūpaṃ(그 물질)'이다.

๑๕๗, ๒๑๒. ตสฺส วา นตฺตํ สพฺพตฺถ.

157, 212. 'Ta'의 [t]는 도처에서 'n'이 되기도 한다.

ตสฺส สพฺพนามสฺส ตการสฺส นตฺตํ โหติ วา สพฺพตฺถ ลิงฺเคสุ.

대명사 'Ta'의 't'음은 모든 성(性)에서 도처에 'n'이 되기도 한다.

นาย, ตาย, นํ, ตํ, เน, เต, เนสุ, เตสุ, นมฺหิ, ตมฺหิ, นาหิ, ตาหิ, นาภิ, ตาภิ.

Nāya, tāya, naṃ, taṃ, ne, te, nesu, tesu, namhi, tamhi, nāhi, tāhi, nābhi, tābhi.

๑๗๖, ๒๑๓. สสฺมาสฺมึสํสาสฺวตฺตํ.

176, 213. Sa, Smā, Smiṃ, Saṃ, Sā [격어미들]에서 'a'가 됨.

ตสฺส สพฺพนามสฺส ตการสฺส สพฺพสฺเสว อตฺตํ โหติ วา สสฺมาสฺมึ สํสาอิจฺเจเตสุ สพฺพตฺถ ลิงฺเคสุ.

대명사 'Ta'의 전체 't'음은 Sa, Smā, Smiṃ, Saṃ, Sā 이들 모든 성의 격어미들에서 'a'가 되기도 한다.

อสฺส, ตสฺส, อสฺมา, ตสฺมา, อสฺมึ, ตสฺมึ, อสฺสํ, ตสฺสํ, อสฺสา, ตสฺสา.

Assa, tassa, asmā, tasmā, asmiṃ, tasmiṃ, assaṃ, tassaṃ, assā, tassā.

ตการสฺเสติ กิมตฺถํ? อมุสฺสํ, อมุสฺสา.

't'음에 대해서라는 말은 무엇을 위한 것인가? 'Amussaṃ, amussā'이다.

เอเตสฺวีติ กิมตฺถํ? เนสุ, เตสุ.

'이들에서'라는 말은 무엇을 위한 것인가? 'Nesu, tesu'이다.

๑๗๗, ๒๒๑. อิมสทฺทสฺส จ.

177, 221. 'Ima'어에 대해서도 또한 [그러하다].

อิมสทฺทสฺส จ สพฺพสฺเสว อตฺตํ โหติ วา สสฺมาสฺมึ สํ สาอิจฺเจเตสุ สพฺพตฺถ ลิงฺเคสุ.

'Ima'어의 전체 또한 Sa, Smā, Smiṃ, Saṃ, Sā 이들 모든 성의 격어미들에서 'a'가 되기도 한다.

อสฺส[Pg.107], อิมสฺส, อสฺมา, อิมสฺมา, อสฺมึ, อิมสฺมึ, อสฺสํ, อิมิสฺสํ, อสฺสา, อิมิสฺสา.

Assa, imassa, asmā, imasmā, asmiṃ, imasmiṃ, assaṃ, imissaṃ, assā, imissā.

อิมสทฺทสฺเสติ กิมตฺถํ? เอติสฺสํ, เอติสฺสา.

'Ima'어에 대해서라는 말은 무엇을 위한 것인가? 'Etissaṃ, etissā'이다.

๑๗๘, ๒๒. สพฺพโต โก.

178, 22. 'Sabba' [대명사] 뒤에 'ka'가 [붙음].

สพฺพโต สพฺพนามโต กการาคโม โหติ วา สิมฺหิ วิภตฺติมฺหิ.

모든 대명사로부터 'si' 격어미에서 'k'음의 삽입(āgama)이 일어나기도 한다.

สพฺพโก, ยโก, สโก, อมุโก, อสุโก.

Sabbako, yako, sako, amuko, asuko.

วาติ กิมตฺถํ? สพฺโพ, โย, โส, โก.

'vã(혹은)'라는 말은 무엇을 위한 것인가? 'Sabbo, yo, so, ko'이다.

สพฺพนามโตติ กิมตฺถํ? ปุริโส.

'대명사로부터'라는 말은 무엇을 위한 것인가? 'Puriso(사람)'이다.

ปุน สพฺพโตคฺคหเณน อญฺญสฺมาปิ กการาคโม โหติ, หีนโก, โปตโก.

다시 'sabbato(모든 것으로부터)'라는 취함(gahana)을 통해 다른 단어에서도 'k'음의 삽입이 일어나니, 'hīnako', 'potako'가 그러하다.

๑๗๙, ๒๐๔. ยปโต สฺมึสานํ สํสา.

179, 204. Ghapa [명칭] 뒤에서 Smiṃ과 Sa는 Saṃ과 Sā가 된다.

สพฺพโต สพฺพนามโต ฆปสญฺญโต สฺมึสอิจฺเจเตสํ สํสา อาเทสา โหนฺติ วา ยถาสงฺขฺยํ.

모든 Gha와 Pa의 명칭을 가진 대명사로부터 Smiṃ과 Sa는 순서에 따라 Saṃ과 Sā로 대치(ādesa)되기도 한다.

สพฺพสฺสํ, สพฺพสฺสา, สพฺพายํ, สพฺพาย, อิมิสฺสํ, อิมิสฺสา, อิมายํ, อิมาย, อมุสฺสํ, อมุสฺสา, อมุยํ, อมุยา.

Sabbassaṃ, sabbassā, sabbāyaṃ, sabbāya, imissaṃ, imissā, imāyaṃ, imāya, amussaṃ, amussā, amuyaṃ, amuyā.

สพฺพนามโตติ กิมตฺถํ? อิตฺถิยํ, อิตฺถิยา.

'대명사로부터'라는 말은 무엇을 위한 것인가? 'Itthiyaṃ, itthiyā'이다.

สฺมึสานมิติ กิมตฺถํ? อมุโย.

'smiṃ'과 'sā'라고 말한 것은 무엇 때문인가? Amuyo(의 경우) 때문이다.

๑๘๐, ๒๐๗. เนตาหิ [Pg.108] สฺมิมาย ยา.

180, 207. 이것들(대명사)로부터는 smiṃ이 āya나 yā가 되지 않는다.

เอเตหิ สพฺพนาเมหิ ฆปสญฺเญหิ สฺมึวจนสฺส เนว อาย ยาอาเทสา โหนฺติ.

gha와 pa라는 명칭을 가진 이 모든 대명사들로부터 smiṃ 격변화 어미에 대해 āya와 yā의 치환이 일어나지 않는다.

เอติสฺสํ, เอตายํ, อิมิสฺสํ, อิมายํ, อมุสฺสํ, อมุยํ.

Etissaṃ, etāyaṃ, imissaṃ, imāyaṃ, amussaṃ, amuyaṃ.

สฺมึนฺติ กิมตฺถํ? ตาย อิตฺถิยา มุขํ.

'smiṃ'이라고 말한 것은 무엇 때문인가? Tāya itthiyā mukhaṃ (그 여인의 얼굴).

เอตาหีติ กิมตฺถํ? กญฺญาย, วีณาย, คงฺคาย, กปาลิกาย.

'etāhi'라고 말한 것은 무엇 때문인가? Kaññāya, vīṇāya, gaṅgāya, kapālikāya.

๑๘๑, ๙๕. มโนคณาทิโต สฺมึนานมิอา.

181, 95. manogaṇa 등으로부터 smiṃ과 nā는 i와 ā가 된다.

ตสฺมา มโนคณาทิโต สฺมึนาอิจฺเจเตสํ อิการอาการาเทสา โหนฺติ วา ยถาสงฺขฺยํ.

그러므로 manogaṇa 등으로부터 smiṃ과 nā 이들에 대해 순서대로 i와 ā의 치환이 선택적으로 일어난다.

มนสิ, มนุสฺมึ, สิรสิ, สิรสฺมึ, มนสา, มเนน, วจสา, วเจน, สิรสา, สิเรน, สรสา, สเรน, ตปสา, ตเปน, วยสา, วเยน, ยสสา, ยเสน, เตชสา, เตเชน, อุรสา, อุเรน, ถามสา, ถาเมน.

Manasi, manusmiṃ, sirasi, sirasmiṃ, manasā, manena, vacasā, vacena, sirasā, sirena, sarasā, sarena, tapasā, tapena, vayasā, vayena, yasasā, yasena, tejasā, tejena, urasā, urena, thāmasā, thāmena.

สฺมึนานมิติ กิมตฺถํ? มโน, สิโร, ตโม, ตโป, เตโช.

'smiṃ'과 'nā'라고 말한 것은 무엇 때문인가? Mano, siro, tamo, tapo, tejo.

อาทิคฺคหเณน อญฺญาสฺมาปิ สฺมึนานํ อิการอาการาเทสา โหนฺติ, พิลสิ, พิลสา, ปทสิ, ปทสา.

'ādi(등)'라는 표현을 사용함으로써 다른 단어에서도 smiṃ과 nā에 대해 i와 ā의 치환이 일어난다. bilasi, bilasā, padasi, padasā.

๑๘๒, ๙๗. สสฺส [Pg.109] โจ.

182, 97. sa(격어미)에 대해서도 o(가 된다).

ตสฺมา มโนคณาทิโต สสฺส จ โอกาโร โหติ.

그러므로 그 manogaṇa 등으로부터 sa(격어미)에 대해 o의 치환이 일어난다.

มนโส, ถามโส, ตปโส.

Manaso, thāmaso, tapaso.

๑๘๓, ๔๘. เอเตสโม โลเป.

183, 48. 이들에게는 (격어미가) 생략될 때 o가 된다.

เอเตสํ มโนคณาทีนํ อนฺโต โอตฺตมาปชฺชเต วิภตฺติโลเป กเต.

이들 manogaṇa 등의 끝부분은 격어미 생략이 이루어졌을 때 o의 상태에 이르게 된다.

มโนมยํ, อโยมยํ, เตโชสเมน, ตโปคุเณน, สิโรรุเหน.

Manomayaṃ, ayomayaṃ, tejosamena, tapoguṇena, siroruhena.

อาทิคฺคหณํกิมตฺถํ? อญฺเญสมนฺโต โอตฺตมาปชฺชเต. อาโปสเมน, วาโยสเมน.

'ādi(등)'라는 표현을 쓴 이유는 무엇인가? 다른 것들의 끝부분도 o의 상태에 이르게 하기 위함이다. Āposamena, vāyosamena.

โลเปติ กิมตฺถํ? ปทยา, ตปสา, ยสสา, วจสา, มนสา, เอวมญฺเญปิ โยเชตพฺพา.

'lope(생략 시)'라고 말한 이유는 무엇인가? Padayā, tapasā, yasasā, vacasā, manasā, 이와 같이 다른 경우에도 적용되어야 한다.

๑๘๔, ๙๖. ส สเร วาคโม.

184, 96. 모음이 뒤따를 때 s(sakāra)가 선택적으로 삽입된다.

เอเตเหว มโนคณาทีหิ วิภตฺตาเทเส สเร ปเร สการาคโม โหติ วา.

이들 manogaṇa 등으로부터 격변화로 치환된 모음이 뒤따를 때 s(sakāra)가 선택적으로 삽입된다.

มนสา, วจสา, มนสิ, วจสิ.

Manasā, vacasā, manasi, vacasi.

วาติ กิมตฺถํ? มเนน, เตเชน, วเสน,

'vā(선택적으로)'라고 말한 이유는 무엇인가? Manena, tejena, vasena (와 같은 형태도 가능하기 때문이다).

สเรติ [Pg.110] กิมตฺถํ? มโน, เตโช, ยโส.

'sare(모음이 뒤따를 때)'라고 말한 이유는 무엇인가? Mano, tejo, yaso.

ปุน อาทิคฺคหเณน อญฺญสฺมิมฺปิ ปจฺจเย ปเร สการาคโม โหติ. มานสิกํ, วาจสิกํ.

다시 'ādi(등)'라는 표현으로 인해 다른 접미사가 뒤따를 때도 s(sakāra)가 삽입된다. Mānasikaṃ, vācasikaṃ.

๑๘๕, ๑๑๒. สนฺตสทฺทสฺส โส เต โพ จนฺเต.

185, 112. sant 어휘에 대하여 s로의 치환과 끝에 b의 삽입이 일어난다.

สพฺพสฺส สนฺตสทฺทสฺส สการาเทโส โหติ ภกาเร ปเร, อนฺเต จ พการาคโม โหติ.

sant 어휘 전체에 대하여 bhakāra가 뒤따를 때 sakāra로의 치환이 일어나고, 끝에는 bakāra가 삽입된다.

สพฺภิเรว สมาเสถ,

오직 선한 이들과만 함께해야 하며,

สพฺภิกุพฺเพถ สนฺถวํ.

선한 이들과 친분을 맺어야 한다.

สตํ สทฺธมฺมมญฺญาย,

선한 이들의 참된 가르침을 알고서,

เสยฺโย โหติ น ปาปิโย.

더 낫게 되고 더 나빠지지 않는다.

ชีรนฺติ เว ราชรถา สุจิตฺตา.

화려하게 장식된 왕의 수레도 참으로 낡아버린다.

อโถ สรีรมฺปิ ชรํ อุเปติ.

또한 이 몸 역시 늙음에 이른다.

สตญฺจ ธมฺโม น ชรํ อุเปติ,

그러나 선한 이들의 법은 늙음에 이르지 않으니,

สนฺโต หเว สพฺภิ ปเวทยนฺติ.

참으로 선한 이들은 선한 이들에게 그것을 알린다.

สพฺภูโต, สพฺภาโว.

참된 존재, 참된 상태.

เภติ กิมตฺถํ? สนฺเตหิ ปูชิโต ภควา.

Bheti는 무슨 뜻인가? 선한 이들에 의해 공양받으시는 세존(을 뜻한다).

จคฺคหณํ กฺวจิ สการสฺเสว ปสิทฺธตฺถํ. สกฺกาโร, สกฺกโต.

어떤 경우에 'ca'를 취하는 것은 'sa' 음절 자체의 성취를 위함이다. 예: Sakkāro, sakkato.

๑๙๖, ๑๐๗. สิมฺหิคจฺฉนฺตาทีนํ [Pg.111] นฺตสทฺโท อํ.

196, 107. Simhi, gacchant 등의 'nta' 소리는 'aṃ'이 된다.

สิมฺหิ คจฺฉนฺตาทีนํ นฺตสทฺโท อมาปชฺชเต วา.

Simhi, gacchant 등의 'nta' 소리는 'aṃ'이 되기도 한다.

คจฺฉํ, คจฺฉนฺโต, มหํ, มหนฺโต, จรํ, จรนฺโต, ขาทํ, ขาทนฺโต.

Gacchaṃ, gacchanto, mahaṃ, mahanto, caraṃ, caranto, khādaṃ, khādanto.

คจฺฉนฺตาทีนมิติ กิมตฺถํ? อนฺโต, ทนฺโต, วนฺโต, สนฺโต.

'Gacchant 등'이라고 함은 무슨 까닭인가? Anto, danto, vanto, santo 등을 제외하기 위함이다.

๑๘๗, ๑๐๘. เสเสสุ นฺตุว.

187, 108. 나머지 격들에서는 'ntu'와 같다.

คจฺฉนฺตาทีนํนฺตสทฺโทนฺตุปฺปจฺจโยว ทฏฺฐพฺโพ เสเสสุ วิภตฺติปฺปจฺจเยสุ.

Gacchant 등의 'nta' 소리는 나머지 격 변화 접미사들에서 'ntu' 접미사처럼 보아야 한다.

คจฺฉโต, มหโต, คจฺฉติ, มหติ, คจฺฉตา, มหตา.

Gacchato, mahato, gacchati, mahati, gacchatā, mahatā.

เสเสสูติ กิมตฺถํ? คจฺฉํ, มหํ, จรํ, ขาทํ.

'나머지들에서'라고 함은 무슨 까닭인가? Gacchaṃ, mahaṃ, caraṃ, khādaṃ 등을 제외하기 위함이다.

๑๘๘, ๑๑๕. พฺรหฺมตฺต สข ราชาทิโต อมานํ.

188, 115. Brahma, atta, sakha, rāja 등 뒤의 'aṃ' 어미는 'ānaṃ'이 된다.

พฺรหฺม อตฺต สข ราชอิจฺเจวมาทิโต อํวจนสฺส อานํ โหติ วา.

Brahma, atta, sakha, rāja 등과 같은 것들 뒤에서 대격(aṃ) 어미는 'ānaṃ'이 되기도 한다.

พฺรหฺมานํ, พฺรหฺมํ, อตฺตานํ, อตฺตํ, สขานํ, สขํ, ราชานํ, ราชํ.

Brahmānaṃ, brahmaṃ, attānaṃ, attaṃ, sakhānaṃ, sakhaṃ, rājānaṃ, rājaṃ.

อมิติ กิมตฺถํ? ราชา.

'Aṃ'이라고 함은 무슨 까닭인가? Rājā(주격) 등을 제외하기 위함이다.

๑๘๙, ๑๑๓. สฺยา [Pg.112] จ.

189, 113. 또한 'si' 격어미는 'ā'가 된다.

พฺรหฺม อตฺต สข ราชอิจฺเจวมาทิโต สิวจนสฺส อา จ โหติ.

Brahma, atta, sakha, rāja 등과 같은 것들 뒤에서 주격(si) 어미는 'ā'가 되기도 한다.

พฺรหฺมา, อตฺตา, สขา, ราชา, อาตุมา.

Brahmā, attā, sakhā, rājā, ātumā.

๑๙๐, ๑๑๔. โยนมาโน.

190, 114. 'yo' 격어미는 'āno'가 된다.

พฺรหฺมอตฺต สข ราชอิจฺเจวมาทิโต โยนํ อาโนอาเทโส โหติ.

Brahma, atta, sakha, rāja 등과 같은 것들 뒤에서 복수 격어미(yo)는 'āno'로 치환된다.

พฺรหฺมาโน, อตฺตาโน, สขาโน, ราชาโน, อาตุมาโน.

Brahmāno, attāno, sakhāno, rājāno, ātumāno.

๑๙๑, ๑๓๐. สขโต จาโย โน.

191, 130. Sakha 뒤에서 'yo' 어미는 'āyo'와 'no'가 된다.

ตสฺมา สขโต จ โยนํ อาโย โน อาเทสา โหนฺติ.

그러므로 'sakha'로부터 복수 격어미(yo)는 'āyo'와 'no'로 치환된다.

สขาโย, สขิโน.

Sakhāyo, sakhino.

โยนมิติ กิมตฺถํ? สขา.

'복수 격어미(yo)에 대하여'라고 함은 무슨 까닭인가? Sakhā(단수 주격) 등을 제외하기 위함이다.

๑๙๒, ๑๓๕. สฺมิเม.

192, 135. Smime.

ตสฺมา สขโต สฺมึวจนสฺส เอกาโร โหติ. สเข.

그러므로 sakha(벗) 뒤의 smiṃ 격어미는 에(e)가 된다. Sakhe.

๑๙๓, ๑๒๒. พฺรหฺมโต [Pg.113] คสฺส จ.

193, 122. Brahmato gassa ca.

ตสฺมา พฺรหฺมโต คสฺส จ เอกาโร โหติ. เห พฺรหฺเม.

그러므로 brahma(범천) 뒤에서 가(ga, 호격 si) 격어미도 에(e)가 된다. He brahme.

๑๙๔, ๑๓๑. สขนฺตสฺสิ โน นา นํ เสสุ.

194, 131. Sakhantassi no nā naṃ sesu.

ตสฺส สขนฺตสฺส อิกาโร โหติ โนนานํสอิจฺเจเตสุ.

그 sakha의 끝은 no, nā, naṃ, sa(ssa)라는 이 격어미들 앞에서 이(i)가 된다.

สขิโน, สขินา, สขีนํ, สขิสฺส.

Sakhino, sakhinā, sakhīnaṃ, sakhissa.

เอเตสฺวีติ กิมตฺถํ? สขาเรหิ.

'이것들 앞에서'라고 한 이유는 무엇인가? Sakhārehi.

๑๙๕, ๑๓๔. อาโร หิมฺหิ วา.

195, 134. Āro himhi vā.

ตสฺส สขนฺตสฺส อาโร โหติ วา หิมฺหิ วิภตฺติมฺหิ. สขาเรหิ, สเขหิ.

그 sakha의 끝은 hi 격어미 앞에서 선택적으로 아라(āra)가 된다. Sakhārehi, sakhehi.

๑๙๖, ๑๓๓. สุนมํสุ วา.

196, 133. Sunamaṃsu vā.

ตสฺส สขนฺตสฺส อาโร โหติ วา สุนํ อํอิจฺเจเตสุ.

그 sakha의 끝은 su, naṃ, aṃ이라는 이 격어미들 앞에서 선택적으로 아라(āra)가 된다.

สขาเรสุ, สเขสุ, สขารานํ, สขีนํ, สขารํ, สขํ.

Sakhāresu, sakhesu, sakhārānaṃ, sakhīnaṃ, sakhāraṃ, sakhaṃ.

๑๙๗, ๑๒๕. พฺรหฺมโต ตุ สฺมึ นิ.

197, 125. Brahmato tu smiṃ ni.

ตสฺมา พฺรหฺมโต สฺมึวจนสฺส นิอาเทโส โหติ. พฺรหฺมนิ.

그러므로 brahma 뒤에서 smiṃ 격어미는 니(ni)로 치환된다. Brahmani.

ตุคฺคหเณน [Pg.114] อพฺรหฺมโตปิ สฺมึ วจนสฺส นิ โหติ. กมฺมนิ, จมฺมนิ, มุทฺธนิ.

tu(투)를 사용함으로써 brahma가 아닌 것에서도 smiṃ 격어미가 니(ni)가 된다. Kammani, cammani, muddhani.

๑๙๘, ๑๒๓. อุตฺตํ สนาสุ.

198, 123. Uttaṃ sanāsu.

ตสฺส พฺรหฺมสทฺทสฺส อนฺโต อุตฺตมาปชฺชเต สนาอิจฺเจเตสุ.

그 brahma 단어의 끝은 sa, nā라는 이 격어미들 앞에서 우(u)가 된다.

พฺรหฺมุโน, พฺรหฺมุนา.

Brahmuno, brahmunā.

สนาสูติ กิมตฺถํ? พฺรหฺมา.

'sa, nā 앞에서'라고 한 이유는 무엇인가? Brahmā.

๑๙๙, ๑๕๘. สตฺถุปิตาทีนมา สิสฺมึสิโลโปจ.

199, 158. Satthupitādīnamā sismiṃsilopoca.

สตฺถุปิตุอาทีนมนฺโต อตฺตมาปชฺชเต สิสฺมึ, สิโลโป จ โหติ.

Satthu(스승), pitu(아버지) 등의 끝은 si 앞에서 아(ā)가 되고, si의 탈락이 일어난다.

สตฺถา, ปิตา, มาตา, ภาตา, กตฺตา.

Satthā, pitā, mātā, bhātā, kattā.

สิสฺมินฺติ กิมตฺถํ? สตฺถุสฺส, ปิตุสฺส, มาตุสฺส, ภาตุสฺส, กตฺตุสฺส.

'si 앞에서'라고 한 이유는 무엇인가? Satthussa, pitussa, mātussa, bhātussa, kattussa.

๒๐๐, ๑๕๙. อญฺเญสฺวารตฺตํ.

200, 159. Aññesvārattaṃ.

สตฺถุปิตุอาทีนมนฺโต อญฺเญสุ วจเนสุ อารตฺตมาปชฺชเต.

Satthu, pitu 등의 끝은 다른 격어미들 앞에서 아라(āra)가 된다.

สตฺถารํ, ปิตรํ, มาตรํ, ภาตรํ, กตฺตารํ, สตฺถาเรหิ, ปิตเรหิ, มาตเรหิ, ภาตเรหิ, กตฺตาเรหิ.

Satthāraṃ, pitaraṃ, mātaraṃ, bhātaraṃ, kattāraṃ, satthārehi, pitarehi, mātarehi, bhātarehi, kattārehi.

อญฺเญสฺวีติ [Pg.115] กิมตฺถํ? สตฺถา, ปิตา, มาตา, ภาตา, กตฺตา.

'다른 것들 앞에서'라고 한 이유는 무엇인가? Satthā, pitā, mātā, bhātā, kattā.

๒๐๑, ๑๖๓. วา นํมฺหิ.

201, 163. Vā naṃmhi.

สตฺถุปิตุอาทีนมนฺโต อารตฺตมาปชฺชเต วา นํมฺหิ วิภตฺติมฺหิ.

Satthu, pitu 등의 끝은 naṃ 격어미 앞에서 선택적으로 아라(āra)가 된다.

สตฺถารานํ, ปิตรานํ, มาตรานํ, ภาตรานํ.

스승들에게, 아버지들에게, 어머니들에게, 형제들에게.

วาติ กิมตฺถํ? สตฺถานํ, ปิตูนํ, มาตูนํ, ภาตูนํ.

'vā(혹은)'는 무엇을 위함인가? Satthānaṃ, pitūnaṃ, mātūnaṃ, bhātūnaṃ(을 허용하기 위함이다).

๒๐๒, ๑๖๔. สตฺถุนตฺตญฺจ.

202, 164. Satthunattañca (satthu 등의 어미를 atta로 바꿈).

ตสฺส สตฺถุสทฺทสฺส อนฺโต อตฺตมาปชฺชเต วา นํมฺหิ วิภตฺติมฺหิ.

그 'satthu'라는 단어의 끝은 naṃ 격 변화가 올 때 'atta'가 되기도 한다.

สตฺถานํ, ปิตานํ, มาตานํ, ภาตานํ, กตฺตานํ.

Satthānaṃ, pitānaṃ, mātānaṃ, bhātānaṃ, kattānaṃ.

วาติ กิมตฺถํ? สตฺถารานํ, ปิตรานํ, มาตรานํ, ภาตรานํ, ธีตรานํ.

'vā(혹은)'는 무엇을 위함인가? Satthārānaṃ, pitarānaṃ, mātarānaṃ, bhātarānaṃ, dhītarānaṃ(을 허용하기 위함이다).

จคฺคหณํ อญฺเญสมฺปิ สงฺคหณตฺถํ.

'ca'를 취한 것은 다른 것들도 포함하기 위함이다.

๒๐๓, ๑๖๒. อุสสฺมึ สโลโป จ.

203, 162. Usasmiṃ salopo ca (sa 앞에서 u로 바뀌고 sa는 생략됨).

สตฺถุปิตุอิจฺเจวมาทีนมนฺตสฺส อุตฺตํ โหติ วา สสฺมึ, สโลโป จ.

satthu, pitu 등과 같은 말들의 끝은 sa 격 변화 앞에서 선택적으로 u가 되고, sa는 생략된다.

สตฺถุ[Pg.116], สตฺถุสฺส, สตฺถุโน ทียเต, ปริคฺคโห วา. ปิตุ, ปิตุสฺส, ปิตุโน ทียเต, ปริคฺคโห วา. ภาตุ, ภาตุสฺส, ภาตุโน ทียเต, ปริคฺคโห วา.

satthu, satthussa, satthuno(스승에게) 주어진다, 혹은 (스승의) 소유이다. pitu, pitussa, pituno(아버지에게) 주어진다, 혹은 (아버지의) 소유이다. bhātu, bhātussa, bhātuno(형제에게) 주어진다, 혹은 (형제의) 소유이다.

จคฺคหณํ ทุติยสมฺปิณฺฑนตฺถํ.

'ca'를 취한 것은 두 번째의 결합을 위함이다.

๒๐๔, ๑๖๗. สกฺกมนฺธาตาทีนญฺจ.

204, 167. Sakkamandhātādīnañca (Sakka, Mandhātu 등에게도 적용됨).

สกฺกมนฺธาตุอิจฺเจวมาทีนมนฺโต อุตฺตมาปชฺชเต สสฺมึ, สโลโป จ โหติ.

Sakkamandhātu 등과 같은 말들의 끝은 sa 격 변화 앞에서 u로 바뀌고, sa는 생략된다.

สกฺกมนฺธาตุ อิว อสฺส ราชิโน วิภโว. เอวํ กตฺตุ, คนฺตุ, ทาตุ อิจฺเจวมาที.

사까 만다따(Sakkamandhātu)와 같이 이 왕의 권능이 있다. kattu, gantu, dātu 등과 같은 말들도 이와 같다.

ปุนารมฺภคฺคหณํ กิมตฺถํ? นิจฺจทีปนตฺถํ. สกฺกมนฺธาตุ.

다시 시작하는 문구를 취한 것은 무엇을 위함인가? 항상 적용됨을 나타내기 위함이다. Sakkamandhātu.

จคฺคหณํ ทุติยสมฺปิณฺฑนตฺถํ.

'ca'를 취한 것은 두 번째의 결합을 위함이다.

๒๐๕, ๑๖๐. ตโต โยนโม ตุ.

205, 160. Tato yonamo tu (그 뒤의 yo가 o로 바뀜).

ตโต อาราเทสโต สพฺเพสํ โย นํ โอการาเทโส โหติ.

그 āra 치환 뒤에 모든 yo 격 변화는 o로 치환된다.

สตฺถาโร, ปิตโร, มาตโร, ภาตโร, กตฺตาโร, วตฺตาโร.

Satthāro, pitaro, mātaro, bhātaro, kattāro, vattāro.

ตุคฺคหเณน อญฺญสฺมาปิ โยนํ โอกาโร โหติ. จตุโร ชนา, คาโว, อุโภ ปุริสา.

'tu'를 취함으로써 다른 것들에서도 yo가 o로 바뀐다. Caturo janā, gāvo, ubho purisā.

๒๐๖, ๑๖๕. ตโต [Pg.117] สฺมิมิ.

206, 165. Tato smimi (그 뒤의 smiṃ이 i로 바뀜).

ตโต อาราเทสโต สฺมึวจนสฺส อิการาเทโส โหติ.

그 āra 치환 뒤에 smiṃ 격 변화는 i로 치환된다.

สตฺถริ, ปิตริ, มาตริ, ธีตริ, ภาตริ, กตฺตริ, วตฺตริ.

Satthari, pitari, mātari, dhītari, bhātari, kattari, vattari.

ปุน ตโตคหเณน อญฺญสฺมาปิ สฺมึวจนสฺส อิกาโร โหติ. ภุวิ.

다시 'tato'를 취함으로써 다른 것들에서도 smiṃ 격 변화가 i가 된다. Bhuvi(땅 위에).

๒๐๗, ๑๖๑. นา อา.

207, 161. Nā ā (nā가 ā로 바뀜).

ตโต อาราเทสโต นาวจนสฺส อาอาเทโส โหติ.

그 āra 치환 뒤에 nā 격 변화는 ā로 치환된다.

สตฺถารา, ปิตรา, มาตรา, ภาตรา, ธีตรา, กตฺตารา, วตฺตารา.

Satthārā, pitarā, mātarā, bhātarā, dhītarā, kattārā, vattārā.

๒๐๘, ๑๖๖. อาโร รสฺสมิกาเร.

208, 166. Āro rassamikāre (i가 뒤따를 때 āra는 단음으로 바뀜).

อาราเทโส รสฺสมาปชฺชเต อิกาเร ปเร.

i가 뒤에 올 때 āra 치환은 단음이 된다.

สตฺถริ, ปิตริ, มาตริ, ธีตริ, กตฺตริ, วตฺตริ.

Satthari, pitari, mātari, dhītari, kattari, vattari.

๒๐๙, ๑๖๘. ปิตาทีนมสิมฺหิ.

209, 168. pita 등 뒤의 asi 격에서.

ปิตาทีน มาราเทโส รสฺสมาปชฺชเต อสิมฺหิ วิภตฺติมฺหิ.

pita 등의 ā 치환(ā-ādesa)은 asi 격 변화에서 단음(rassa)이 된다.

ปิตรา, มาตรา, ภาตรา, มีตรา ปิตโร, มาตโร, ภาตโร, ธีตโร.

Pitarā, mātarā, bhātarā, dhītarā(딸과 함께); pitaro, mātaro, bhātaro, dhītaro.

อสิมฺหิคฺคหณํ [Pg.118] โตมฺหิ ปเร อิการาเทสญาปนตฺถํ. มาติโต, ปิติโต, ภาติโต, ทุหิติโต.

asi 격을 언급한 것은 뒤에 to가 올 때 i-모음으로 치환됨을 나타내기 위함이다. Mātito, pitito, bhātito, duhitito.

๒๑๐, ๒๓๙. ตยาตยีนํ ตกาโร ตฺวตฺตํ วา.

210, 239. tayā와 tayi의 t-음은 선택적으로 tv-음이 된다.

ตยาตยิ อิจฺเจเตสํ ตกาโร ตฺวตฺตมาปชฺชเต วา.

tayā, tayi 이것들의 t-음은 선택적으로 tv-음이 된다.

ตฺวยา, ตยา, ตฺวยิ, ตยิ.

Tvayā, tayā, tvayi, tayi.

เอเตสมิติ กิมตฺถํ? ตุวํ, ตวํ.

‘이것들의’라고 말한 이유는 무엇인가? Tuvaṃ, tavaṃ 때문이다.

อิติ นาธกปฺเป ตติโย กณฺโฑ.

이로써 명사 편(nādhakappe)의 세 번째 장(tatiyo kaṇḍo)이 끝났다.

จตุตฺถกณฺฑ

네 번째 장

๒๑๑, ๑๒๖. อตฺตนฺโต หิสฺมิ’มนตฺตํ.

211, 126. hi 격에서 atta의 어미는 ana가 된다.

ตสฺส อตฺตโน อนฺโต อนตฺตมาปชฺชเต หิมฺหิ วิภตฺติมฺหิ.

그 atta의 어미는 hi 격 변화에서 ana가 된다.

อตฺตเนหิ, อตฺตเนภิ.

Attanehi, attanebhi.

อตฺตนฺโตติ กิมตฺถํ? ราเชหิ, ราเชภิ.

‘atta의 어미’라고 말한 이유는 무엇인가? Rājehi, rājebhi 때문이다.

หิสฺมินฺติ กิมตฺถํ? อตฺตโน.

‘hi 격에서’라고 말한 이유는 무엇인가? Attano 때문이다.

อนตฺตมิติภาวนิทฺเทเสน อตฺตสทฺทสฺส สกาเทโส โหติ สพฺพาสุ วิภตฺตีสุ. สโก, สกา, สกํ, สเก.

anatta라는 표현의 지시에 의해 atta 단어는 모든 격 변화에서 saka로 치환되기도 한다. Sako, sakā, sakaṃ, sake.

๒๑๒, ๓๒๙. ตโต [Pg.119] สฺมึนิ.

212, 329. 그(atta)로부터 smiṃ 격은 ni가 된다.

ตโต อตฺตโต สฺมึวจนสฺส นิ โหติ. อตฺตนิ.

그 atta로부터 smiṃ 격의 형태는 ni가 된다. Attani.

๒๑๓, ๑๒๗. สสฺส โน.

213, 127. sa 격은 no가 된다.

ตโตอตฺตโต สสฺส วิภตฺติสฺส โน โหติ, อตฺตโน.

그 atta로부터 sa 격 변화는 no가 된다. Attano.

๒๑๔, ๑๒๘. สฺมา นา.

214, 128. smā 격은 nā가 된다.

ตโต อตฺตโต สฺมา วจนสฺส นา โหติ. อตฺตนา.

그 atta로부터 smā 격의 형태는 nā가 된다. Attanā.

ปุน ตโตคหเณน ตสฺส อตฺตโน ตการสฺเสว รกาโร โหติ สพฺเพสุ วจเนสุ. อตฺรโช, อตฺรชํ.

다시 ‘그로부터’(tato)를 취한 것에 의해 그 atta의 t-음만이 모든 어형에서 r-음이 된다. Atrajo, atrajaṃ.

๒๑๕, ๑๔๑. ฌลโต จ.

215, 141. j와 la로부터도 (smā는 nā가 된다).

ฌลอิจฺเจเตหิ สฺมาวจนสฺส นา โหติ.

j와 la 이것들로부터 smā 격의 형태는 nā가 된다.

อคฺคินา, ทณฺฑินา, ภิกฺขุนา, สยมฺภุนา.

Agginā, daṇḍinā, bhikkhunā, sayambhunā.

สฺมาติ กิมตฺถํ? อคฺคโย, มุนโย, อิสโย.

‘smā’라고 말한 이유는 무엇인가? Aggayo, munayo, isayo 때문이다.

๒๑๖, ๑๘๐. ฆปโต สฺมึ ยํ วา.

216, 180. gha와 pa로부터 smiṃ은 선택적으로 yaṃ이 된다.

ตสฺมา ฆปโต สฺมึ วจนสฺส ยํ โหติ วา.

그 gha와 pa로부터 smiṃ 격의 형태는 선택적으로 yaṃ이 된다.

กญฺญายํ[Pg.120], กญฺญาย. รตฺติยํ, รตฺติยา. อิตฺถิยํ, อิตฺถิยา. ยาคุยํ, ยาคุยา. วขุยํ, วธุยา.

Kaññāyaṃ, kaññāya. Rattiyaṃ, rattiyā. Itthiyaṃ, itthiyā. Yāguyaṃ, yāguyā. Vadhuyan, vadhuyā.

๒๑๗, ๑๙๙. โยนํ นิ นปุํสเกหิ.

217, 199. 중성들로부터 [격형태] '요(yo)'는 '니(ni)'가 된다.

สพฺเพสํ โยนํ นิ โหติ วา นปุํสเกหิ ลิงฺเคหิ.

중성인 성(性)들로부터 모든 '요'는 '니'가 되기도 한다.

อฏฺฐีนิ, อฏฺฐี, อายูนิ, อายู.

뼈들(aṭṭhīni), 뼈들(aṭṭhī), 수명들(āyūni), 수명들(āyū).

นปุํสเกหีติ กิมตฺถํ? อิตฺถิโย.

'중성들로부터'라고 한 이유는 무엇인가? [여성 명사인] 여인들(itthiyo) 때문이다.

๒๑๘, ๑๙๖. อโต นิจฺจํ.

218, 196. '아(a)' 뒤에서는 항상 [그러하다].

อการนฺเตหิ นปุํสกลิงฺเคหิ โยนํ นิ โหติ นิจฺจํ.

아(a)로 끝나는 중성들로부터 '요'는 항상 '니'가 된다.

ยานิ, ยานิ. ตานิ, ตานิ. กานิ, กานิ. ภยานิ, ภยานิ. รูปานิ, รูปานิ.

어떤 것들(yāni), 어떤 것들. 그것들(tāni), 그것들. 무엇들(kāni), 무엇들. 공포들(bhayāni), 공포들. 형상들(rūpāni), 형상들.

๒๑๙, ๑๙๖. สึ.

219, 196. [격형태] '시(si)'는 ['암(aṃ)'이 된다].

อการนฺเตหิ นปุํสกลิงฺเคหิ สิวจนสฺส อํ โหติ นิจฺจํ.

아(a)로 끝나는 중성들로부터 '시' 격변화는 항상 '암(aṃ)'이 된다.

สพฺพํ, ยํ, ตํ, กํ, รูปํ.

모든 것(sabbaṃ), 어떤 것(yaṃ), 그것(taṃ), 무엇(kaṃ), 형상(rūpaṃ).

๒๒๐, ๗๔. เสสโต โลปํ ปสิปิ.

220, 74. 나머지로부터 '가(ga)'와 '시(si)'는 생략된다.

ตโต นิทฺทิฏฺเฐหิ ลิเคหิ เสสขตา คสิอิจฺเจเต โลปมาปชฺชนฺเต.

그로부터 언급된 성(性)들에서 나머지로 분류된 '가'와 '시'라 불리는 것들은 생략에 이른다.

โภติ [Pg.121] อิตฺถิ, สา อิตฺถี. โภ ทณฺฑิ, โส ทณฺฑี. โภ สตฺถ, โส สตฺถา. โภ ราช, โส ราชา. เสสโตติ กิมตฺถํ? ปุริโส คจฺฉติ.

여인이여(bhoti itthi), 그녀는 여인이다(sā itthī). 지팡이를 든 자여(bho daṇḍi), 그는 지팡이를 든 자다(so daṇḍī). 스승이여(bho sattha), 그는 스승이다(so satthā). 왕이여(bho rāja), 그는 왕이다(so rājā). '나머지로부터'라고 한 이유는 무엇인가? '사람이 간다(puriso gacchati)'와 같은 경우 때문이다.

คสีติ กิมตฺถํ? อิตฺถิยา, สตฺถุสฺส.

'가(ga)'와 '시(si)'라고 한 이유는 무엇인가? 여인의(itthiyā), 스승의(satthussa)와 같은 경우 때문이다.

๒๒๑, ๒๘๒. สพฺพาสมาวุโส ปสคฺคนิปาตาทีหิ จ.

221, 282. 도반이여(āvuso), 접두어, 불변사 등 뒤에서도 모든 [격변화는 생략된다].

สพฺพาสํ วิภตฺตีนํ เอกวจนพหุวจนานํ ปฐมา ทุติยาตติยา จตุตฺถี ปญฺจมี ฉฏฺฐี สตฺตมีนํ โลโป โหติ, อาวุโส อุปสคฺค นิปาตอิจฺเจวมาทีหิ จ,

모든 격변화의 단수와 복수, 즉 주격, 대격, 구격, 위격, 탈격, 속격, 처격의 생략이 일어난다. '도반이여(āvuso)', 접두어, 불변사 등과 같은 것들 뒤에서 그러하다.

ตฺวํ ปนาวุโส, ตุมฺเห ปนาวุโส, ปทโส ธมฺมํ วาเจยฺย, วิหารํ สฺเว อุปคจฺเฉยฺย.

도반이여, 그러나 당신은(tvaṃ panāvuso), 도반이여, 그러나 당신들은(tumhe panāvuso), 단어별로 법을 가르쳐야 한다(padaso dhammaṃ vāceyya), 내일 사원으로 가야 한다(vihāraṃ sve upagaccheyya).

ป, ปรา, นิ, นี, อุ, ทุ, สํ, วิ, อว, อนุ, ปริ, อธิ, อภิ, ปติ, สุ, อา, อติ, อปิ, อป, อุป, ปหาโร, ปราภโว, นิหาโร, นีหาโร, อุหาโร, ทุหาโร, สํหาโร, วิหาโร, อวหาโร, อนุหาโร, ปริหาโร, อธิหาโร, อภิหาโร, ปติหาโร, สุหาโร, อาหาโร, อติหาโร, อปิหาโร, อปหาโร, อุปหาโร, เอวํ วีสติ อุปสคฺเคหิ จ.

pa, parā, ni, nī, u, du, saṃ, vi, ava, anu, pari, adhi, abhi, pati, su, ā, ati, api, apa, upa와 같이 [20가지 접두어와], pahāro(타격), parābhavo(패배), nihāro(제거), nīhāro(배출), uhāro(상승), duhāro(어려운 운반), saṃhāro(수집), vihāro(머묾), avahāro(탈취), anuhāro(모방), parihāro(관리), adhihāro(획득), abhihāro(공양물), patihāro(거절), suhāro(쉬운 운반), āhāro(음식), atihāro(과도한 운반), apihāro(덮개), apahāro(약탈), upahāro(증정)와 같이 이들 20가지 접두어들에 의해서도 그러하다.

ยถา, ตถา, เอวํ, ขลุ, โข, ตตฺร, อโถ, อถ, หิ, ตุ จ, วา, โว, หํ, อภํ, อลํ, เอว, โห อโห, เห[Pg.122], อเห, เร, อเร, เอวมาทีหิ นิปาเตหิ จ โยเชตพฺพานิ.

yathā(처럼), tathā(그처럼), evaṃ(이와 같이), khalu(참으로), kho(진실로), tatra(거기에), atho(또한), atha(그리고), hi(왜냐하면), tu(그러나), ca(그리고), vā(또는), vo(확실히), haṃ, abhaṃ, alaṃ(충분히), eva(바로), ho, aho(아아), he, ahe, re, are(여보게)와 같은 이와 같은 불변사들과 결합되어야 한다.

จคฺคหณม วธารณตฺถํ.

'짜(ca)'를 취한 것은 한정하기 위한 목적이다.

๒๒๒, ๓๔๒. ปุมสฺส ลิงฺคาทีสุ สมาเสสุ.

222, 342. 복합어의 '링가(liṅga)' 등이 뒤에 올 때 '뿌마(puma)'에 대해 [생략이 일어난다].

ปุมอิจฺเจตสฺส อนฺโต โลปมาปชฺชเต ลิงฺคาทีสุ ปรปเทสุ สมาเสสุ.

복합어에서 '링가' 등의 뒷말들이 올 때 이 '뿌마(puma)'의 어말은 생략된다.

ปุลฺลิงฺคํ, ปุมฺภาโว, ปุงฺโกกิโล.

남성(pulliṅgaṃ), 남성성(pumbhāvo), 수컷 뻐꾸기(puṅkokilo).

ปุมสฺเสติ กิมตฺถํ? อิตฺถิลิงฺคํ, นปุํสกลิงฺคํ.

'뿌마(puma)에 대해'라고 한 이유는 무엇인가? 여성(itthiliṅgaṃ), 중성(napuṃsakaliṅgaṃ)과 같은 경우 때문이다.

ลิงฺคาทีสูติ กิมตฺถํ? ปุมิตฺถี.

'링가(liṅga) 등'이라고 한 이유는 무엇인가? 남녀(pumitthī)와 같은 경우 때문이다.

สมาเสสูติ กิมตฺถํ? ปุมสฺส ลิงฺคํ.

'복합어에서'라고 한 이유는 무엇인가? 남자의 성(pumassa liṅgaṃ)과 같은 경우 때문이다.

๒๒๓, ๑๘๘. อํ ยมีโต ปสญฺญโต.

223, 188. '빠(pa)'라고 명명된 '이(ī)' 뒤에서 '암(aṃ)'은 '양(yaṃ)'이 된다.

อํ วจนสฺส ยํ โหติ วา อีโต ปสญฺญโต.

'빠(pa)'라고 명명된 '이(ī)' 뒤에서 '암(aṃ)'이라는 표현은 '양(yaṃ)'이 되기도 한다.

อิตฺถิยํ, อิตฺถึ.

여인에게(itthiyaṃ), 여인을(itthiṃ).

ปสญฺญโตติ กิมตฺถํ? ทณฺฑินํ, โภคินํ.

'빠(pa)라고 명명된'이라고 한 이유는 무엇인가? 지팡이를 든 자의(daṇḍinaṃ), 누리는 자의(bhoginaṃ)와 같은 경우 때문이다.

อมิติ กิมตฺถํ? อิตฺถีหิ.

'Amiti'는 무엇을 위한 것인가? 'Itthīhi'를 위해서이다.

๒๒๔, ๑๕๓. นํ ฌโต กตรสฺสา.

224, 153. jha(i, ī, u, ū의 명칭)로 끝나고 단모음화된 것 뒤에서 [aṃ은] naṃ이 된다.

ตสฺมา ฌโต กตรสฺสา อํ วจนสฺส นํ โหติ.

그러므로 jha로 끝나고 단모음화된 것 뒤에서 aṃ 격변화어미는 naṃ이 된다.

ทณฺฑินํ[Pg.123], โภคินํ.

Daṇḍinaṃ, bhoginaṃ.

ฌโตติ กิมตฺถํ? เวสฺสภุํ.

'Jhato'는 무엇을 위한 것인가? 'Vessabhuṃ'을 위해서이다.

กตรสฺสาติ กิมตฺถํ? กุจฺฉึ.

'Katarassā'는 무엇을 위한 것인가? 'Kucchiṃ'을 위해서이다.

๒๒๕, ๑๕๑. โยนํ โน.

225, 151. yo 격변화어미는 no가 된다.

สพฺเพสํ โยนํ ฌโต กตรสฺสา โน โหติ.

jha로 끝나고 단모음화된 모든 것 뒤에서 yo 격변화어미는 no가 된다.

ทณฺฑิโน โภคิโน, เห ทณฺฑิโน, เห โภคิโน.

Daṇḍino bhogino, 오 Daṇḍino여, 오 bhogino여.

กตรสฺสาติ กิมตฺถํ? อคฺคโย, มุนโย, อิสโย.

'Katarassā'는 무엇을 위한 것인가? 'Aggayo, munayo, isayo'를 위해서이다.

ฌโตติ กิมตฺถํ? สยมฺภุโน.

'Jhato'는 무엇을 위한 것인가? 'Sayambhuno'를 위해서이다.

โยนนฺติ กิมตฺถํ? ทณฺฑินา, โภคินา.

'Yonaṃ'은 무엇을 위한 것인가? 'Daṇḍinā, bhoginā'를 위해서이다.

๒๒๖, ๑๕๔. สฺมึนิ.

226, 154. smiṃ 격변화어미는 ni가 된다.

ตสฺมา ฌโต กตรสฺสา สฺมึวจนสฺส นิอาเท โส โหติ.

그러므로 jha로 끝나고 단모음화된 것 뒤에서 smiṃ 격변화어미는 ni의 대치어가 된다.

ทณฺฑินิ, โภคินิ.

Daṇḍini, bhogini.

กตรสฺสาติ กิมตฺถํ? พฺยาธิมฺหิ.

'Katarassā'는 무엇을 위한 것인가? 'Byādhimhi'를 위해서이다.

๒๒๗, ๒๗๐. กิสฺส กเวจ.

227, 270. 'ki'의 'ko'와 'va' 접미사.

กิมิจฺเจตสฺส โก จ โหติ วปจฺจเย ปเร.

'ki'라는 이것은 'va' 접미사가 뒤에 올 때 'ko'가 된다.

กฺว [Pg.124] คโตสิ ตฺวํ เทวานํ ปิยติสฺส.

데바남 삐야띳사여, 당신은 어디로(kva) 갔습니까?

จคฺคหเณน อวปจฺจเย ปเรปิ โก จ โหติ. โก ตํนินฺทิตุ มรหติ, กถํ โพธยิตุํ ธมฺมํ.

'ca'를 취함으로써 'va' 접미사가 뒤에 오지 않을 때도 'ko'가 된다. '누가 그를 비난할 자격이 있는가, 어떻게 법을 깨닫게 할 것인가?'

เวติ กิมตฺถํ? กุโต อาคโตสิ ตฺวํ.

've'는 무엇을 위한 것인가? '당신은 어디로부터(kuto) 왔습니까?'를 위해서이다.

๒๒๘, ๒๗๒. กุหึ หํ สุ จ.

228, 272. 'kuhiṃ', 'haṃ' 그리고 'su' 등.

กิมิจฺเจตสฺส กุ โหติ หึ หํอิจฺเจเตสุ จ. กุหึ คจฺฉสิ, กุลํ คจฺฉสิ.

'ki'라는 이것은 'hiṃ', 'haṃ' 등이 뒤에 올 때 'ku'가 된다. '어디로(kuhiṃ) 가는가?', '어디로(kuhaṃ) 가는가?'

จคฺคหเณน หิญฺจนํทาจนํ ปจฺจเยสุ ปเรสุ อญฺญตฺถาปิ กุ โหติ. กุหิญฺจนํ, กุทาจนํ.

'ca'를 취함으로써 'hiñcanaṃ', 'dācanaṃ' 접미사들이 뒤에 올 때 다른 곳에서도 'ku'가 된다. 'kuhiñcanaṃ', 'kudācanaṃ'.

๒๒๙, ๒๒๖. เสเสสุ จ.

229, 226. 그 밖의 것들에서도.

กิมิจฺเจตสฺส โก โหติ เสเสสุ วิภตฺติปจฺจเยสุ ปเรสุ.

'ki'라는 이것은 그 밖의 격변화 접미사들이 뒤에 올 때 'ko'가 된다.

โก ปกาโร กถํ, กํ ปการํ กถํ.

어떤 방식(Ko pakāro)이 'kathaṃ'인가, 어떤 방식을(kaṃ pakāraṃ) 'kathaṃ'이라 하는가?

จคฺคหณมนุกฑฺฒนตฺถํ.

'ca'를 취한 것은 (앞의 규칙을) 끌어오기 위함이다.

๒๓๐, ๒๖๒. ตฺรโภเถสุ จ.

230, 262. 'tra', 'tho' 등에서도.

กิมิจฺเจตสฺส กุ โหติ ตฺรโตถ อิจฺเจเตสุ จ.

'ki'라는 이것은 'tra', 'to', 'tha' 등이 뒤에 올 때 'ku'가 된다.

กุตฺร, กุโต, กุตฺถ.

Kutra, kuto, kuttha.

จคฺคหณมนุกฑฺฒนตฺถํ,

‘ca’를 취한 것은 (이전의 내용을) 끌어오기 위함이다.

๒๓๑, ๒๖๓. สพฺพสฺเสตสฺส[Pg.125], กาโร วา.

231, 263. eta 전체를 대신하여 ‘a’가 혹은 (나타난다).

สพฺพสฺส เอตสทฺทสฺส อกาโร โหติ วา โตถอิจฺเจเตสุ.

to, tha 등이 뒤따를 때 eta 대명사 전체가 선택적으로 ‘a’가 된다.

อโต, อตฺถ, เอตฺโต, เอตฺถ.

Ato, attha, etto, ettha.

๒๓๒, ๒๖๗. ตฺเร นิจฺจํ.

232, 267. tra 접미사 앞에서는 항상 (바뀐다).

สพฺพสฺส เอตสทฺทสฺส อกาโร โหติ นิจฺจํ ตฺรปจฺจเย ปเร.

tra 접미사가 뒤따를 때 eta 대명사 전체가 항상 ‘a’가 된다.

อตฺร.

Atra.

๒๓๓, ๒๖๔. เอ โตเถสุ จ.

233, 264. to, tha 접미사 등에서도 ‘e’가 (된다).

สพฺพสฺส เอตสทฺทสฺส เอกาโร โหติ วา โตถอิจฺเจเตสุ.

to, tha 등이 뒤따를 때 eta 대명사 전체가 선택적으로 ‘e’가 된다.

เอตฺโต, อโต, เอตฺถ, อตฺถ.

Etto, ato, ettha, attha.

๒๓๔, ๒๖๕. อิมสฺสิ ถํ ทานิ ห โต เธสุ จ.

234, 265. ima에 대해 thaṃ, dāni, ha, to, dha 접미사 등에서도 (바뀐다).

อิมสทฺทสฺส สพฺพสฺเสว อิกาโร โหติ ถํ ทานิหโต ธอิจฺเจเตสุ.

thaṃ, dāni, ha, to, dha 등이 뒤따를 때 ima 대명사 전체가 ‘i’가 된다.

อิตฺถํ, อิทานิ, อิห, อิโต, อิธ.

Itthaṃ, idāni, iha, ito, idha.

๒๓๕, ๒๘๑. อธุนามฺหิ [Pg.126] จ.

235, 281. adhunā 접미사 앞에서도 (바뀐다).

อิมสทฺทสฺส สพฺพสฺเสว อกาโร โหติ ธุนามฺหิ ปจฺจเย ปเร.

dhunā 접미사가 뒤따를 때 ima 대명사 전체가 ‘a’가 된다.

อธุนา.

Adhunā.

จคฺคหณมวธารณตฺถํ.

‘ca’를 취한 것은 한정하기 위함이다.

๒๓๖, ๒๘๐. เอต รหิมฺหิ.

236, 280. rahi 접미사 앞에서 eta가 (된다).

สพฺพสฺเสว อิมสทฺทสฺส เอตาเทโส โหติ รหิมฺหิ ปจฺจเย ปเร.

rahi 접미사가 뒤따를 때 ima 대명사 전체가 eta로 대치된다.

เอตรหิ.

Etarahi.

๒๓๗, ๑๗๖. อิตฺถิยมโต อาปจฺจโย.

237, 176. 여성 명사에서 ‘a’ 어간 뒤에는 ā 접미사가 (붙는다).

อิตฺถิยํ วตฺตมานาย อการโต อาปจฺจโย โหติ.

여성을 의미할 때 ‘a’ 문자로 끝나는 것 뒤에 ā 접미사가 붙는다.

สพฺพา, ยา, สา, กา. กตรา.

Sabbā, yā, sā, kā. Katarā.

๒๓๘, ๑๘๗. นทาทิโต วา อี.

238, 187. nadī 등의 어간 뒤에서는 선택적으로 ī 접미사가 (붙는다).

นทาทิโต วาอนทาทิโตวา อิตฺถิยํ วตฺตมานาย อีปจฺจโย โหติ.

여성을 의미할 때 nadī 등의 어간이나 그 외의 어간 뒤에 선택적으로 ī 접미사가 붙는다.

นที, มหี, กุมารี, ตรุณี, สขี, อิตฺถี.

Nadī, mahī, kumārī, taruṇī, sakhī, itthī.

๒๓๙, ๑๙๐. ณว [Pg.127] ณิก เณยฺย ณ นฺตุหิ.

239, 190. ṇava, ṇika, ṇeyya, ṇa, ntu 접미사 등의 뒤에서 (ī가 붙는다).

ณว ณิก เณยฺย ณ นฺตุอิจฺเจเตหิ อิตฺถิยํ วตฺตมาเนหิ อีปจฺจโย โหติ.

여성을 의미할 때 ṇava, ṇika, ṇeyya, ṇa, ntu 접미사가 붙은 것 뒤에 ī 접미사가 붙는다.

มาณวี, ปณฺฑวี, นาวิกี, เวนเตยฺยี, กุนฺเตยฺยี, โคตมี, คุณวตี, สามาวตี.

Māṇavī, paṇḍavī, nāvikī, venateyyī, kunteyyī, gotamī, guṇavatī, sāmāvatī.

๒๔๐, ๑๙๓. ปติ ภิกฺขุราชีการนฺเตหิ อินี.

240, 193. Pati, bhikkhu, rāja 그리고 ī로 끝나는 단어들 뒤에는 inī가 붙는다.

ปติ ภิกฺขุ ราชีการนฺเตหิ อิตฺถิยํ วตฺตมาเนหิ อินีปจฺจโย โหติ.

Pati, bhikkhu, rāja 그리고 ī로 끝나는 단어들이 여성의 의미로 쓰일 때 inī 접미사가 붙는다.

คหปตานี, ภิกฺขุนี, ราชินี, หตฺถินี, ทณฺฑินี, เมธาวินี, ตปสฺสินี.

Gahapatānī, bhikkhunī, rājinī, hatthinī, daṇḍinī, medhāvinī, tapassinī.

๒๔๑, ๑๙๑. นฺตุสฺส ตมีกาเร.

241, 191. ī가 뒤에 올 때 ntu의 t가 된다.

สพฺพสฺเสว นฺตุปจฺจยสฺส ตกาโร โหติ วา อีกาเร ปเร.

ī가 뒤에 올 때, ntu 접미사 전체가 t로 변하기도 한다.

คุณวตี, คุณวนฺตี, กุลวตี, กุลวนฺตี, สติมตี. สติมนฺตี, มหตี, มหนฺตี, โคตฺตมตี, โคตฺตมนฺตี.

Guṇavatī, guṇavantī, kulavatī, kulavantī, satimatī. Satimantī, mahatī, mahantī, gottamatī, gottamantī.

๒๔๒, ๑๙๒. ภวโต โภโต.

242, 192. bhavant는 bhot가 된다.

สพฺพสฺเสว ภวนฺตสทฺทสฺส โภตาเทโส โหติ อีกาเร อิตฺถิคเต ปเร.

여성형의 의미를 지닌 ī가 뒤에 올 때, bhavant 단어 전체가 bhot로 대치된다.

โภติ อยฺเย, โภติ กญฺเญ, โภติ ขราทิเย.

Bhoti ayye(존귀한 여인이시여), bhoti kaññe(소녀여), bhoti kharādiye.

๒๔๓, ๑๑๐. โภเค [Pg.128] ตุ.

243, 110. 그러나 격어미 ge(호격)에서는 bho가 된다.

สพฺพสฺเสว ภวนฺตสทฺทสฺส โภอาเทโส โหติ เค ปเร.

격어미 ge(호격)가 뒤에 올 때, bhavant 단어 전체가 bho로 대치된다.

โภ ปุริส, โภ อคฺคิ, โภ ราช, โภ สตฺถ, โภ ทณฺฑิ, โภ สยมฺภุ.

Bho purisa, bho aggi, bho rāja, bho sattha, bho daṇḍi, bho sayambhu.

เคติ กิมตฺถํ? ภวตา, ภวํ.

왜 'ge(호격)에서'라고 하였는가? [호격이 아닌] bhavatā, bhavaṃ 등을 구별하기 위함이다.

ตุคฺคหเณน อญฺญสฺมิมฺปิ วจเน สพฺพสฺส ภวนฺตสทฺทสฺส โภนฺต ภนฺเต โภนฺโต ภทฺเท โภตา โภ โตอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ.

tuggahaṇa(tu의 사용)를 통해, 다른 격이나 수에서도 bhavant 단어 전체가 bhonta, bhante, bhonto, bhadde, bhotā, bho, to 등으로 대치된다.

โภนฺต, ภนฺเต, โภนฺโต, ภทฺเท, โภตา, โภโต.

Bhonta, bhante, bhonto, bhadde, bhotā, bhoto.

๒๔๔, ๗๒. อการปิตาทฺยนฺตานมา.

244, 72. akāra로 끝나는 단어와 pitā 등의 끝음은 ā가 된다.

อกาโร จ ปิตาทีนมนฺโต จ อตฺตมาปชฺชเต เค ปเร.

격어미 ge(호격)가 뒤에 올 때, akāra(a)와 pitā 등의 끝음은 ā가 된다.

โภ ปุริสา, โภ ราชา, โภ ปิตา, โภ มาตา, โภ สตฺถา.

Bho purisā, bho rājā, bho pitā, bho mātā, bho satthā.

๒๔๕, ๑๕๒. ฌลปา รสฺสํ.

245, 152. jha, la, pa는 단음이 된다.

ฌลปอิจฺเจเต รสฺสมาปชฺชนฺเต เค ปเร.

격어미 ge(호격)가 뒤에 올 때, jha, la, pa는 단음이 된다.

โภ ทณฺฑิ, โภ สยมฺภุ, โภติ อิตฺถิ, โภติวธุ,

Bho daṇḍi, bho sayambhu, bhoti itthi, bhotivadhu.

๒๔๖, ๗๓. อากาโร [Pg.129] วา.

246, 73. ākāra(ā)는 선택적으로 단음이 된다.

อากาโร รสฺสมาปชฺชเต วา เค ปเร.

격어미 ge(호격)가 뒤에 올 때, ākāra(ā)는 선택적으로 단음이 된다.

โภ ราช, โภ ราชา, โภ อตฺต, โภ อตฺตา, โภ สข, โภ สขา, โภ สตฺถ, โภ สตฺถา.

Bho rāja, bho rājā, bho atta, bho attā, bho sakha, bho sakhā, bho sattha, bho satthā.

อิติ นามกปฺเป จตุตฺโถ กณฺโฑ.

이와 같이 명사편(nāmakappa)의 제4장이 끝났다.

ปญฺจมกณฺฑ

제5장

๒๔๗, ๒๖๑. ตฺวาทโย วิภตฺติสญฺญาโย.

247, 261. tvā 등은 격어미(vibhatti)라는 명칭을 갖는다.

โตอาทิ เยสํ ปจฺจยานํ, เต โหนฺติ ตฺวาทโย. เต ปจฺจยา ตฺวาทโย วิภตฺติสญฺญาว ทฏฺฐพฺพา.

to 등을 포함한 그러한 접미사들을 tvādayo라 한다. 이 tvādayo 접미사들은 격어미와 같은 것으로 보아야 한다.

สพฺพโต, ยโต, ตโต, กุโต, อโต, อิโต, สพฺพทา, ยทา, ตทา, กทา, อิธ, อิทานิ.

Sabbato, yato, tato, kuto, ato, ito, sabbadā, yadā, tadā, kadā, idha, idāni.

๒๔๘, ๒๖๐. กฺวจิ โต ปญฺจมฺยตฺเถ.

248, 260. 어떤 경우에는 to가 탈격(pañcamī)의 의미로 쓰인다.

กฺวจิ โตปจฺจโย โหติ ปญฺจมฺยตฺเถ.

때때로 탈격(제5격)의 의미에서 -to 접미사가 옵니다.

สพฺพโต, ยโต, ตโต, กุโต, อโต, อิโต.

sabbato, yato, tato, kuto, ato, ito.

กฺวจีติ กิมตฺถํ? สพฺพสฺมา, อิมสฺมา.

'때때로(kvaci)'라고 한 것은 무슨 이유입니까? sabbasmā, imasmā 등이 있기 때문입니다.

๒๔๙, ๒๖๖. ตฺร [Pg.130] ถ สตฺตมิยา สพฺพนาเมหิ.

249, 266. 모든 대명사들로부터 처격(제7격)의 의미에서 -tra와 -tha 접미사가 옵니다.

ตฺรถอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ สตฺตมฺยตฺเถ สพฺพ นาเมหิ.

-tra와 -tha라는 이 접미사들은 모든 대명사들로부터 처격의 의미에서 나타납니다.

สพฺพตฺร, สพฺพตฺถ, ยตฺร, ยตฺถ, ตตฺร, ตตฺถ.

sabbatra, sabbattha, yatra, yattha, tatra, tattha.

๒๕๐, ๒๖๘. สพฺพโต ธิ.

250, 268. sabba로부터 -dhi 접미사가 옵니다.

สพฺพอิจฺเจตสฺมา ธิปจฺจโย โหติ กฺวจิ สตฺตมฺยตฺเถ. สพฺพธิ, สพฺพสฺมึ.

'sabba'라는 이것으로부터 처격의 의미에서 때때로 -dhi 접미사가 옵니다. [예:] sabbadhi, sabbasmiṃ.

๒๕๑, ๒๖๙. กึ สฺมา โว.

251, 269. kiṃ으로부터 -va 접미사가 옵니다.

กิมิจฺเจตสฺมา วปจฺจโย โหติ สตฺตมฺยตฺเถ.

'kiṃ'이라는 이것으로부터 처격의 의미에서 -va 접미사가 옵니다.

กฺว คโตสิ ตฺว เทวานํปิยติสฺส.

"데바남삐야띠싸여, 당신은 어디(kva)로 갔습니까?"

๒๕๒, ๒๗๑. หึ หํ หิญฺจนํ.

252, 271. -hiṃ, -haṃ, -hiñcanaṃ 접미사가 옵니다.

กิมิจฺเจตสฺมา หึหํหิญฺจนํอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ สตฺตมฺยตฺเถ.

'kiṃ'이라는 이것으로부터 처격의 의미에서 -hiṃ, -haṃ, -hiñcanaṃ이라는 이 접미사들이 옵니다.

กุหึ, กุลํ, กุหิญฺจนํ.

kuhiṃ, kulaṃ, kuhiñcanaṃ.

๒๕๓, ๒๗๓. ตมฺหา จ.

253, 273. 그리고 'ta'로부터도 그러합니다.

ตมฺหา จ หิ หํอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ สตฺตมฺยตฺเถ. ตหึ, ตหํ.

'ta'로부터 처격의 의미에서 -hiṃ과 -haṃ이라는 이 접미사들이 옵니다. [예:] tahiṃ, tahaṃ.

จคฺคหณํ [Pg.131] หิญฺจนคฺคหณนิวตฺตนตฺถํ.

'ca'를 사용한 것은 -hiñcanaṃ 접미사가 포함되는 것을 제외하기 위함입니다.

๒๕๔, ๒๗๔. อิมสฺมา ห ธา จ.

254, 274. 'ima'로부터 -ha와 -dhā 접미사가 옵니다.

อิมสฺมา หธอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ สตฺตมฺยตฺเถ. อิห, อิธ.

'ima'로부터 처격의 의미에서 -ha와 -dhā라는 이 접미사들이 옵니다. [예:] iha, idha.

จคฺคหณมวธารณตฺถํ.

'ca'를 사용한 것은 한정하기 위함입니다.

๒๕๕, ๒๗๕. ยโต หึ.

255, 275. 'ya'로부터 -hiṃ 접미사가 옵니다.

ตสฺมา ยโต หึปจฺจโย โหติ สตฺตมฺยตฺเถ. ยหึ.

그 'ya'로부터 처격의 의미에서 -hiṃ 접미사가 옵니다. [예:] yahiṃ.

๒๕๖, ๐. กาเล.

256, 0. 시간의 의미에서.

‘‘กาเล’’อิจฺเจตํ อธิการตฺถํ เวทิตพฺพํ.

'시간(kāle)에'라는 이것은 관할 규정(adhikāra)으로 알아야 합니다.

๒๕๗, ๒๗๙. กึสพฺพญฺเญกยกุหิทาทาจนํ.

257, 279. kiṃ, sabba, añña, eka, ya, ku로부터 -dā와 -dācanaṃ 접미사가 옵니다.

กึ สพฺพอญฺญ เอก ย กุอิจฺเจเตหิ ทา ทาจนํอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ กาเล สตฺตมฺยตฺเถ.

kiṃ, sabba, añña, eka, ya, ku라는 이들로부터 시간의 처격 의미에서 -dā와 -dācanaṃ이라는 이 접미사들이 옵니다.

กทา, สพฺพทา, อญฺญทา, เอกทา, ยทา, กุทาจนํ.

kadā, sabbadā, aññadā, ekadā, yadā, kudācanaṃ.

๒๕๘, ๒๗๘. ตมฺหา ทานิ จ.

258, 278. 'ta'로부터 -dāni와 또한 -dā 접미사가 옵니다.

ตอิจฺเจตสฺมา ทานิ ทาอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ, กาเล สตฺตมฺยตฺเถ.

'ta'라는 이것으로부터 시간의 처격 의미에서 -dāni와 -dā라는 이 접미사들이 옵니다.

ตทานิ[Pg.132], ตทา.

tadāni, tadā.

จคฺคหณมนุกฑฺฒนตฺถํ.

‘ca’를 취한 것은 (이전 규정을) 끌어오기 위함이다.

๒๕๙, ๒๗๙. อิมสฺมา รหิ ธุนา ทานิ จ.

259, 279. 이마(ima)로부터 라히(rahi), 두나(dhunā), 다니(dāni)와 그 외.

อิมสฺมา รหิ ธุนา ทานิอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ กาเล สตฺตมฺยตฺเถ.

이마(ima)로부터 라히(rahi), 두나(dhunā), 다니(dāni)라는 이 접미사들이 처격의 의미인 시간의 의미에서 나타난다.

เตรหิ, อธุนา, อิทานิ.

테라히(terahi), 아두나(adhunā), 이다니(idāni).

จคฺคหณมนุกฑฺฒนตฺถํ.

‘ca’를 취한 것은 끌어오기 위함이다.

๒๖๐, ๒๗๗. สพฺพสฺส โส ทามฺหิ วา.

260, 277. 다(dā)가 올 때 사바(sabba)에 대해 사(sa)가 선택적으로 [된다].

สพฺพอิจฺเจตสฺส สการาเทโส โหติ วา ทามฺหิ ปจฺจเย ปเร.

다(dā) 접미사가 뒤에 올 때, 사바(sabba)라는 이 단어에 대해 '사(sa)'라는 글자로의 대치가 선택적으로 일어난다.

สทา, สพฺพทา.

사다(sadā), 사바다(sabbadā).

๒๖๑, ๓๖๙. อวณฺโณ เย โลปญฺจ.

261, 369. 예(ye)가 올 때 아(a) 음성(a-varna)의 생략 또한.

อวณฺโณ เย ปจฺจเย ปเร โลปมาปชฺชเต.

예(ye) 접미사가 뒤에 올 때 아(a) 음성(a-varna)은 생략된다.

พาหุสฺสจฺจํ, ปณฺฑิจฺจํ, เวปุลฺลํ, การุญฺญํ, โกสลฺลํ, สามญฺญํ, โสหชฺชํ.

바후사짱(bāhussaccaṃ), 빤딧짱(paṇḍiccaṃ), 웨뿔랑(vepullaṃ), 까룬냥(kāruññaṃ), 꼬살랑(kosallaṃ), 사만냥(sāmaññaṃ), 소핫장(sohajjaṃ).

๒๖๒, ๓๙๑. วุฑฺฒสฺส โช อิยิฏฺเฐสุ.

262, 391. 이야(iya)와 잇타(iṭṭha)가 올 때 웃다(vuḍḍha)는 조(jo)로.

สพฺพสฺเสว วุฑฺฒสทฺทสฺส โชอาเทโส โหติ อิย อิฏฺฐอิจฺเจเตสุ ปจฺจเยสุ.

이야(iya), 잇타(iṭṭha)라는 이 접미사들이 있을 때 웃다(vuḍḍha) 단어 전체에 대해 조(jo)라는 대치가 일어난다.

เชยฺโย[Pg.133], เชฏฺโฐ.

제요(jeyyo), 젯토(jeṭṭho).

๒๖๓, ๓๙๒. ปสตฺถสฺส โส จ.

263, 392. 빠삿타(pasattha)에 대해 소(so)와 또한.

สพฺพสฺเสว ปสตฺถสทฺทสฺส โสอาเทโส โหติ, ชาเทโส จ อิยอิฏฺฐอิจฺเจเตสุ ปจฺจเยสุ.

이야(iya), 잇타(iṭṭha)라는 이 접미사들이 있을 때 빠삿타(pasattha) 단어 전체에 대해 소(so)라는 대치가 일어나고, 또한 조(ja)라는 대치도 일어난다.

เสยฺโย, เสฏฺโฐ, เชยฺโย, เชฏฺโฐ.

세요(seyyo), 셋토(seṭṭho), 제요(jeyyo), 젯토(jeṭṭho).

๒๖๔, ๓๙๓. อนฺติกสฺส เนโท.

264, 393. 안띠까(antika)에 대해 네다(neda).

สพฺพสฺส อนฺติกสทฺทสฺส เนทาเทโส โหติ อิย อิฏฺฐอิจฺเจเตสุ ปจฺจเยสุ.

이야(iya), 잇타(iṭṭha)라는 이 접미사들이 있을 때 안띠까(antika) 단어 전체에 대해 네다(neda)라는 대치가 일어난다.

เนทิโย, เนทิฏฺโฐ.

네디요(nediyo), 네딧토(nediṭṭho).

๒๖๕, ๓๙๔. พาฬฺหสฺส สาโธ.

265, 394. 발하(bāḷha)에 대해 사다(sādha).

สพฺพสฺส พาฬฺหสทฺทสฺส สาธาเทโส โหติ อิย อิฏฺฐอิจฺเจเตสุ ปจฺจเยสุ.

이야(iya), 잇타(iṭṭha)라는 이 접미사들이 있을 때 발하(bāḷha) 단어 전체에 대해 사다(sādha)라는 대치가 일어난다.

สาธิโย, สาธิฏฺโฐ.

사디요(sādhiyo), 사딧토(sādhiṭṭho).

๒๖๖, ๓๙๕. อปฺปสฺส กณ.

266, 395. 압빠(appa)에 대해 까나(kaṇa).

สพฺพสฺส อปฺปสทฺทสฺส กณ อาเทโส โหติ อิย อิฏฺฐอิจฺเจเตสุ ปจฺจเยสุ.

이야(iya), 잇타(iṭṭha)라는 이 접미사들이 있을 때 압빠(appa) 단어 전체에 대해 까나(kaṇa)라는 대치가 일어난다.

กณิโย, กณิฏฺโฐ.

까니요(kaṇiyo), 까닛토(kaṇiṭṭho).

๒๖๗, ๓๙๖. ยุวานญฺจ[Pg.134].

267, 396. 유완(yuvan)들도 또한.

สพฺพสฺส ยุวสทฺทสฺส กณ อาเทโส โหติ อิย อิฏฺฐอิจฺเจเตสุ ปจฺจเยสุ.

이야(iya), 잇타(iṭṭha)라는 이 접미사들이 있을 때 유와(yuva) 단어 전체에 대해 까나(kaṇa)라는 대치가 일어난다.

กนิโย, กนิฏฺโฐ.

까니요(kaniyo), 까닛토(kaniṭṭho).

จคฺคหณมนุกฑฺฒนตฺถํ.

‘ca’를 취한 것은 끌어오기 위함이다.

๒๖๘, ๓๙๗. วนฺตุมนฺตุ วีนญฺจ โลโป.

268, 397. vantu, mantu, vī [접미사]의 탈락.

วนฺตุมนฺตุวีอิจฺเจเตสํ ปจฺจยานํ โลโป โหติ อิยอิฏฺฐอิจฺเจเตสุ ปจฺจเยสุ.

vantu, mantu, vī와 같은 이들 접미사들은 iya, iṭṭha와 같은 이들 접미사들 앞에서 탈락한다.

คุณิโย, คุณิฏฺโฐ, สติโย, สติฏฺโฐ, เมธิโย, เมธิฏฺโฐ.

Guṇiyo(더 덕망 있는), guṇiṭṭho(가장 덕망 있는), satiyo(더 기억력이 좋은), satiṭṭho(가장 기억력이 좋은), medhiyo(더 지혜로운), medhiṭṭho(가장 지혜로운).

๒๖๙, ๔๐๑. ยวตํ ต ล ณ ทการานํ พฺยญฺชนานิ จ ล ญ ชการตฺตํ.

269, 401. y 자음 뒤에서 t, l, n, d 자음들은 [앞 자음과 결합하여] c, l, ñ, j의 상태가 된다.

ยการวนฺตานํ ต ล ณ ทการานํ พฺยญฺชนานิ จ ล ญ ชการตฺตมาปชฺชนฺเต ยถาสงฺขฺยํ.

y 자음을 가진 [접미사들] 앞에서 t, l, n, d 자음들은 순서대로 c, l, ñ, j의 자음 상태에 이르게 된다.

พาหุสฺสจฺจํ, ปณฺฑิจฺจํ, เวปุลฺลํ, การุญฺญํ, โกสลฺลํ, เนปุญฺญํ, สามญฺญํ, โสหชฺชํ.

Bāhussaccaṃ(다문), paṇḍiccaṃ(현명함), vepullaṃ(광대함), kāruññaṃ(자비), kosallaṃ(능숙함), nepuññaṃ(총명함), sāmaññaṃ(수행자의 상태), sohajjaṃ(우정).

ย ว ตมิติ กิมตฺถํ? ติณทลํ.

'y가 뒤따를 때'라고 한 이유는 무엇인가? Tiṇadalaṃ(풀잎)을 제외하기 위해서이다.

ต ล ณ ทการานมิติ กิมตฺถํ? อาลสฺยํ, อาโรคฺยํ.

't, l, n, d 자음들'이라고 한 이유는 무엇인가? Ālasyaṃ(게으름), ārogyaṃ(건강)을 제외하기 위해서이다.

พฺยญฺชนานมิติ [Pg.135] กิมตฺถํ? มจฺจุนา.

'자음들'이라고 한 이유는 무엇인가? Maccunā(죽음에 의해)를 제외하기 위해서이다.

การคฺคหณํ กิมตฺถํ? ยการสฺส มการาเทสญาปนตฺถํ. โอปมฺมํ.

kāra를 사용한 이유는 무엇인가? y 자음이 m 자음으로 대치됨을 나타내기 위해서이다. [예:] Opammaṃ(비유).

๒๗๐, ๑๒๐. อมฺห ตุมฺหนฺตุราช พฺรหฺมตฺต สขสตฺถุ ปิตาทีหิสฺมา นาว.

270, 120. amha, tumha, antu, rāja, brahma, atta, sakha, satthu, pitu 등의 뒤에서 smā는 nā가 된다.

อมฺห ตุมฺหนฺตุราช พฺรหฺม อตฺต สข สตฺถุ ปิตุอิจฺเจวมาทีหิ สฺมาวจนํ นาว ทฏฺฐพฺพํ.

amha, tumha, antu, rāja, brahma, atta, sakha, satthu, pitu 등과 같은 것들 뒤에서 smā 격변화는 nā로 보아야 한다.

มยา, ตยา, คุณวตา, รญฺญา, พฺรหฺมุนา, อตฺตนา, สขินา, สตฺถารา, ปิตรา, มาตรา, ภาตรา, ธีตรา, กตฺตารา, วตฺตารา.

Mayā, tayā, guṇavatā, raññā, brahmunā, attanā, sakhinā, satthārā, pitarā, mātarā, bhātarā, dhītarā, kattārā, vattārā.

เอเตหีติ กิมตฺถํ? ปุริสา.

'이것들 뒤에서'라고 한 이유는 무엇인가? Purisā(사람들)를 제외하기 위해서이다.

อิติ นามกปฺเป ปญฺจโม กณฺโฑ

이로써 명사편(Nāmakappa)의 다섯 번째 절이 끝났다.

นามกปฺโป นิฏฺฐิโต.

명사편(Nāmakappa)이 완료되었다.

๓. การกกปฺป

3. 격 변화편(Kārakakappa).

ฉฏฺฐกณฺฑ

여섯 번째 절.

๒๗๑, ๘๘, ๓๐๘. ยสฺมา [Pg.136] ทเปติ ภยมาทตฺเต วา ตทปาทานํ.

271, 88, 308. 무엇으로부터 멀어지거나, 두려워하거나, 혹은 받아들이는 것, 그것이 아빠다나(apādāna, 탈격)이다.

ยสฺมา วา อเปติ, ยสฺมา วา ภยํ ชายเต, ยสฺมา วา อาทตฺเต, ตํ การกํ อปาทานสญฺญํ โหติ.

무엇으로부터 멀어지거나, 무엇으로부터 두려움이 생기거나, 무엇으로부터 받아들이는 것, 그 격의 기능(kāraka)은 아빠다나(apādāna)라는 명칭을 가진다.

ตํ ยถา? คามา อเปนฺติ มุนโย, นครา นิคฺคโต ราชา, โจรา ภยํ ชายเต, อาจริยุปชฺฌาเยหิ สิกฺขํ คณฺหาติ สิสฺโส.

그것은 어떠한가? Gāmā apenti munayo(성자들은 마을에서 떠난다), nagarā niggato rājā(왕은 도시에서 나갔다), corā bhayaṃ jāyate(도둑으로부터 두려움이 생긴다), ācariyupajjhāyehi sikkhaṃ gaṇhāti sisso(제자는 스승과 은사로부터 가르침을 받는다).

อปาทานมิจฺจเนน กฺวตฺโถ? อปาทาเน ปญฺจมี.

'아빠다나'라는 명칭으로 얻는 효과는 무엇인가? 아빠다나에 제5격(탈격)을 쓴다는 것이다.

๒๗๒, ๓๐๙. ธาตุนา มานมุปสคฺคโยคาทฺวีสฺวปิ จ.

272, 309. 동사, 명사, 접두어와의 결합 등에서도 [아빠다나가] 나타난다.

ธาตุนามานํ ปโยเค จ อุปสคฺคโยคาทีสฺวปิ จ ตํ การกํ อปาทานสญฺญํ โหติ.

동사와 명사의 사용에서, 그리고 접두어와의 결합 등에서도 그 격의 기능은 아빠다나라는 명칭을 가진다.

ธาตูนํ ปโยเค ตาว ชิอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส ปราปุพฺพสฺส ปโยเค โย อสโห, โส อปาทานสญฺโญ โหติ.

우선 동사의 사용에 있어서, parā라는 접두어가 붙은 ji(이기다) 동사를 사용할 때 감당할 수 없는 대상은 아빠다나라는 명칭을 가진다.

ตํ ยถา? พุทฺธสฺมา ปราเชนฺติ อญฺญติตฺถิยา.

그것은 어떠한가? Buddhasmā parājenti aññatitthiyā(외도들은 부처님을 감당하지 못한다).

ภูอิจฺเจตสฺส [Pg.137] ธาตุสฺส ปปุพฺพสฺส ปโยเค ยโต อจฺฉินฺนปฺปภโว, โส อปาทานสญฺโญ โหติ.

pa라는 접두어가 붙은 bhū(발생하다) 동사를 사용할 때, 그것으로부터 끊임없이 생겨나는 곳은 아빠다나라는 명칭을 가진다.

ตํ ยถา? หิมวตา ปภวนฺติ ปญฺจ มหานทิโย, อนวตตฺตมฺหา ปภวนฺติ มหาสรา, อจิรวติยา ปภวนฺติ กุนฺนทิโย.

그것은 어떠한가? Himavatā pabhavanti pañca mahānadiyo(히말라야에서 다섯 대강이 발원한다), anavatattamhā pabhavanti mahāsarā(아나바닷따 호수에서 큰 호수들이 발원한다), aciravatiyā pabhavanti kunnadiyo(아찌라와띠 강에서 작은 강들이 발원한다).

นามปฺปโยเคปิ ตํ การกํ อปาทานสญฺญํ โหติ.

명사의 사용에서도 그 격의 기능은 아빠다나라는 명칭을 가진다.

ตํ ยถา? อุรสฺมา ชาโต ปุตฺโต, ภูมิโต นิคฺคโต รโส, อุภโต สุชาโต ปุตฺโต มาติโต จ ปิติโต จ.

그것은 어떠한가? Urasmā jāto putto(가슴에서 태어난 아들), bhūmito niggato raso(땅에서 나온 진액), ubhato sujāto putto mātito ca pitito ca(어머니 쪽으로나 아버지 쪽으로나 양쪽 모두에서 잘 태어난 아들).

อุปสคฺคโยเค ตํ การกํ อปาทานสญฺญํ โหติ.

접두어(Upasagga)와 결합할 때, 그 격(kāraka)은 탈격(apādāna)의 명칭을 갖는다.

ตํ ยถา? อปสาลาย อายนฺติ วาณิชา, อาพฺรหฺมโลกา สทฺโท อพฺภุคฺคจฺฉติ อุปริ ปพฺพตา เทโว วสฺสติ, พุทฺธสฺมา ปติ สาริปุตฺโต ธมฺมเทสนาย ภิกฺขู อาลปติ เตมาสํ, ฆตมสฺส เตลสฺมา ปติ ททาติ, อุปฺปลมสฺส ปทุมสฺมา ปติ ททาติ, กนกมสฺส หิรญฺญสฺมา ปติ ททาติ.

예를 들어 어떠한가? '상인들이 집(sālā)에서 멀리(apa) 온다(Apasālāya āyanti vāṇijā)', '소리가 범천의 세상(brahmaloka)까지(ā) 울려 퍼진다(ābrahmalokā saddo abbhuggacchati)', '산 위에서(upari) 비가 내린다(upari pabbatā devo vassati)', '사리풋타는 부처님을 대신하여(pati) 법문으로 비구들에게 석 달 동안 연설한다(buddhasmā pati sāriputto dhammadesanāya bhikkhū ālapati temāsaṃ)', '그는 기름 대신에(pati) 버터를 준다(ghatamassa telasmā pati dadāti)', '그는 연꽃 대신에 청연꽃을 준다(uppalamassa padumasmā pati dadāti)', '그는 금 대신에 황금을 준다(kanakamassa hiraññasmā pati dadāti)'.

อาทิคฺคหเณน การกมชฺเฌปิ ปญฺจมีวิภตฺติ โหติ. อิโต ปกฺขสฺมา วิชฺฌติ มิคํ ลุทฺทโก, โกสา วิชฺฌติ กุญฺชรํ, มาสสฺมา ภุญฺชติ โภชนํ.

'ādi'라는 표현을 사용함으로써 격의 중간에서도 제5격(탈격)이 나타난다. '사냥꾼이 이 지점에서 화살 한 자루 거리(pakkha)에서 사슴을 쏜다(Ito pakkhasmā vijjhati migaṃ luddako)', '칼집(kosa)에서 (뽑아) 코끼리를 찌른다(kosā vijjhati kuñjaraṃ)', '한 달(māsa) 동안 음식을 먹는다(māsasmā bhuñjati bhojanaṃ)'.

อปิคฺคหเณน นิปาตปโยเคปิ ปญฺจมีวิภตฺติ โหติ ทุติยา จ ตติยา จ. รหิตา มาตุชา ปุญฺญํ กตฺวา [Pg.138] ทานํ เทติ, รหิตา มาตุชํ, รหิตา มาตุเชน วา. ริเต สทฺธมฺมา กุโต สุขํ ลภติ, ริเต สทฺธมฺมํ, ริเต สทฺธมฺเมน วา. เต ภิกฺขู นานา กุลา ปพฺพชิตา, วินา สทฺธมฺมา นตฺถญฺโญ โกจิ นาโถ โลเก วิชฺชติ, วินา สทฺธมฺมํ, วินา สทฺธมฺเมน วา. วินา พุทฺธสฺมา, วินา พุทฺธํ, วินา พุทฺเธน วา.

'api'라는 표현을 사용함으로써 불변어(nipāta)가 쓰일 때도 제5격(탈격)이 사용되며, 제2격(대격)과 제3격(구격)도 사용된다. '어머니 없이(rahitā) 공덕을 짓고 보시를 한다(Rahitā mātujā puññaṃ katvā dānaṃ deti)', '어머니 없이(대격: rahitā mātujaṃ)', 혹은 '어머니 없이(구격: rahitā mātujena vā)'. '참된 가르침(saddhamma) 없이(rite) 어디서 행복을 얻겠는가(Rite saddhammā kuto sukhaṃ labhati)', '참된 가르침 없이(대격)', 혹은 '참된 가르침 없이(구격)'. '그 비구들은 다양한 가문에서 출가했다(Te bhikkhū nānā kulā pabbajitā)', '참된 가르침 없이(vinā) 세상에 다른 어떤 보호자도 존재하지 않는다(vinā saddhammā natthañño koci nātho loke vijjati)', '참된 가르침 없이(대격)', 혹은 '참된 가르침 없이(구격)'. '부처님 없이(vinā buddhasmā)', '부처님 없이(vinā buddhaṃ)', '부처님 없이(vinā buddhena vā)'.

จคฺคหเณน อญฺญตฺถาปิ ปญฺจมีวิภตฺติ โหติ. ยโตหํ ภคินิ อริยาย ชาติยา ชาโต. ยโต สรามิ อตฺตานํ, ยโต ปตฺโตสฺมิ วิญฺญุตํ, ยตฺวาธิกรณเมนํ จกฺขุนฺทฺริยํ อสํวุตํ วิหรนฺตํ อภิชฺฌาโทมนสฺสา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อนฺวาสเวยฺยุํ.

'ca'라는 표현을 사용함으로써 다른 곳에서도 제5격이 사용된다. '자매여, 내가 성스러운 태어남으로 태어난 이래로(Yatohaṃ bhagini ariyāya jātiyā jāto)'. '내가 자신을 기억한 이래로(Yato sarāmi attānaṃ)', '내가 지혜를 얻은 이래로(yato pattosmi viññutaṃ)', '어떠한 이유로(yato) 안근(眼根)을 제어하지 않고 머물 때, 탐욕과 불만이라는 악하고 불선한 법들이 흘러 들어올 수 있기 때문이다(yatvādhikaraṇamenaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāsaveyyuṃ)'.

๒๗๓, ๓๑๐. รกฺขณตฺถานมิจฺฉิตํ.

273, 310. 보호하려는 대상.

รกฺขณตฺถานํ ธาตูนํ ปโยเค ยํ อิจฺฉิตํ, ตํ การกํ อปาทานสญฺญํ โหติ.

보호의 의미를 가진 어근들을 사용할 때, 보호하고자 하는 대상인 그 격은 탈격(apādāna)의 명칭을 갖는다.

กาเก รกฺขนฺติ ตณฺฑุลา, ยวา ปฏิเสเธนฺติ คาโว.

까마귀들로부터 쌀을 보호한다(Kāke rakkhanti taṇḍulā). 소들을 보리로부터 멀리하게 한다(yavā paṭisedhenti gāvo).

๒๗๔, ๓๑๑. เยน วา’ ทสฺสนํ.

274, 311. 혹은 보여주지 않으려는 대상.

เยน วา อทสฺสนมิจฺฉิตํ, ตํ การกํ อปาทานสญฺญํ โหติ.

혹은 누군가에게 보이지 않기를 원할 때, 그 (보여주고 싶지 않은 대상인) 격은 탈격(apādāna)의 명칭을 갖는다.

อุปชฺฌายา อนฺตรธายติ สิสฺโส, มาตรา จ ปิตรา จ อนฺตรธายติ ปุตฺโต.

제자가 스승으로부터 몸을 숨긴다(Upajjhāyā antaradhāyati sisso). 아들이 어머니와 아버지로부터 몸을 숨긴다(mātarā ca pitarā ca antaradhāyati putto).

วาติ [Pg.139] กิมตฺถํ? สตฺตมีวิภตฺยตฺตํ. เชตวเน อนฺตรธายติ ภควา.

'vā'라고 한 이유는 무엇인가? 제7격(처소격)을 위해서이다. '세존께서 제타 숲에서 사라지신다(Jetavane antaradhāyati bhagavā)'.

๒๗๕, ๓๑๒. ทูรนฺติ กทฺธ กาล นิมฺมาน ตฺวาโลป ทิสาโยควิภตฺตารปฺปโยค สุทฺธปฺปโมจน เหตุ วิวิตฺตปฺปมาณ ปุพฺพโยคพนฺธน คุณวจน ปญฺห กถน โถกากตฺตูสุ จ.

275, 312. 멀리 떨어짐, 거리와 시간의 측정, 'tvā' 접미사의 생략, 방위의 결합, 구별, 멀리함, 청정, 해방, 원인, 격리, 치수, 이전과의 결합, 속박, 성질의 표현, 질문, 서술, 적음, 그리고 행위자가 아닌 경우 등에서 (탈격이 사용된다).

ทูรตฺเถ, อนฺติกตฺเถ, อทฺธนิมฺมาเน, กาลนิมฺมาเน, ตฺวาโลเป, ทิสาโยเค, วิภตฺเต, อารปฺปโยเค, สุทฺเธ, ปโมจเน, เหตฺวตฺเถ, วิวิตฺตตฺเถ, ปมาเณ, ปุพฺพโยเค, พนฺธนตฺเถ, คุณวจเน, ปญฺเห, กถเน, โถเก, อกตฺตริ จ อิจฺเจเตสฺวตฺเถสุ, ปโยเคสุ จ, ตํ การกํ อปาทานสญฺญํ โหติ.

'먼 것'의 의미, '가까운 것'의 의미, 거리의 측정, 시간의 측정, 'tvā' 접미사의 생략, 방위와의 결합, 구별, 멀리함의 사용, 청정함, 해방, 원인의 의미, 격리된 의미, 치수, 이전과의 결합, 속박의 의미, 성질의 표현, 질문, 서술, 적음, 그리고 행위자가 아닌 것, 이러한 의미와 용법들에서 그 격(kāraka)은 탈격(apādāna)의 명칭을 갖는다.

ทูรตฺเถตาว – กีว ทูโร อิโต นฬการคาโม, ทูรโต วา คมฺม, อารกา เต โมฆปุริสา อิมสฺมา ธมฺมวินยา. ทุติยา จ ตติยา จ, ทูรํ คามํ อาวโต, ทูเรน คาเมน วา อาคโต. อารกา อิมํ ธมฺมวินยํ, อเนน ธมฺมวินเยน วา อิจฺเจวมาทิ.

먼저 '먼 것'의 의미에서 — "여기서 날라까라 마을까지 얼마나 먼가?(kīva dūro ito naḷakāragāmo)", "멀리서 오다(dūrato vā gamma)", "그 어리석은 자들은 이 법과 율에서 멀리 떨어져 있다(ārakā te moghapurisā imasmā dhammavinayā)". 제2격과 제3격의 경우, "마을에서 멀리 왔다(dūraṃ gāmaṃ āvato)", 혹은 "마을에서 멀리 왔다(dūrena gāmena vā āgato)". "이 법과 율에서 멀리(ārakā imaṃ dhammavinayaṃ)", 혹은 "이 법과 율에서 멀리(anena dhammavinayena vā)" 등과 같다.

อนฺติกตฺเถ – อนฺติกํ คามา, อาสนฺนํ คามา, สมีปํ คามา, สมีปํ สทฺธมฺมา. ทุติยา จ ตติยา จ, อนฺติกํ คามํ, อนฺติกํ คาเมน วา. อาสนฺนํ คามํ, อาสนฺนํ คาเมน วา. สมีปํ คามํ. สมีปํ คาเมน วา. สมีปํ สทฺธมฺมํ, สมีปํ สทฺธมฺเมน วา อิจฺเจวมาทิ.

'가까운 것'의 의미에서 — "마을 근처에(antikaṃ gāmā)", "마을 근처에(āsannaṃ gāmā)", "마을 근처에(samīpaṃ gāmā)", "참된 가르침 근처에(samīpaṃ saddhammā)". 제2격과 제3격의 경우, "마을 근처로(antikaṃ gāmaṃ)", 혹은 "마을 근처로(antikaṃ gāmena vā)". "마을 근처로(āsannaṃ gāmaṃ)", 혹은 "마을 근처로(āsannaṃ gāmena vā)". "마을 근처로(samīpaṃ gāmaṃ)", "마을 근처로(samīpaṃ gāmena vā)". "참된 가르침 근처로(samīpaṃ saddhammaṃ)", "참된 가르침 근처로(samīpaṃ saddhammena vā)" 등과 같다.

อทฺธนิมฺมาเน [Pg.140] – อิโต มถุราย จตูสุ โยชเนสุ สงฺกสฺสํ นาม นครํ อตฺถิ, ตตฺถ พหู ชนา วสนฺติ อิจฺเจวมาทิ.

거리의 측정에서 — "여기 마투라(Mathurā)에서 4요자나 거리에 상깟사(Saṅkassa)라는 도시가 있고, 거기에는 많은 사람들이 산다(ito mathurāya catūsu yojanesu saṅkassaṃ nāma nagaraṃ atthi, tattha bahū janā vasanti)" 등과 같다.

กาลนิมฺมาเน – อิโต ภิกฺขเว เอกนวุติกปฺเป วิปสฺสี นาม ภควา โลเก อุทปาทิ, อิโต ติณฺณํ มาสานํ อจฺจเยน ปรินิพฺพายิสฺสติ อิจฺเจวมาทิ.

시간의 측정에서 — "비구들이여, 지금으로부터 91겁 전에 위빳시(Vipassī)라는 세존께서 세상에 출현하셨다(ito bhikkhave ekanavutikappe vipassī nāma bhagavā loke udapādi)", "지금으로부터 석 달이 지나면 반열반에 드실 것이다(ito tiṇṇaṃ māsānaṃ accayena parinibbāyissati)" 등과 같다.

ตฺวาโลเป กมฺมาธิกรเณสุ – ปาสาทา สงฺกเมยฺย, ปาสาทํ อภิรุหิตฺวา วา. ปพฺพตา สงฺกเมยฺย, ปพฺพตํ อภิรุหิตฺวา วา. หตฺถิกฺขนฺธา สงฺกเมยฺย, หตฺถิกฺขนฺธํ อภิรุหิตฺวา วา. อาสนา วุฏฺฐเหยฺย. อาสเน นิสีทิตฺวา วา อิจฺเจวมาทิ.

목적어와 처소에서 'tvā'가 생략된 경우 — "궁전에서 건너가다(pāsādā saṅkameyya)", 즉 "궁전에 올라가서(pāsādaṃ abhiruhitvā vā)"라는 의미. "산에서 건너가다(pabbatā saṅkameyya)", 즉 "산에 올라가서(pabbataṃ abhiruhitvā vā)"라는 의미. "코끼리 어깨에서 건너가다(hatthikkhandhā saṅkameyya)", 즉 "코끼리 어깨에 올라타서(hatthikkhandhaṃ abhiruhitvā vā)"라는 의미. "자리에서 일어나다(āsanā vuṭṭhaheyya)", 즉 "자리에 앉아 있다가(āsane nisīditvā vā)" 등과 같다.

ทิสาโยเค – อวิจิโต ยาว อุปริภวคฺคมนฺตเร พหู สตฺตนิกายา วสนฺติ, ยโต เขมํ ตโต ภยํ, ปุรตฺถิมโต, ทกฺขิณโต, ปจฺฉิมโต, อุตฺตรโต อคฺคี ปชฺชลนฺติ, ยโต อสฺโสสุํ ภควนฺตํ, อุทฺธํ ปาทตลา อโธ เกสมตฺถกา อิจฺเจวมาทิ.

방위와의 결합에서 — "아비지옥(Avīci)으로부터 위로는 유정천(Bhavagga)에 이르기까지 그사이에 많은 중생의 무리가 살고 있다(avícito yāva uparibhavaggamantare bahū sattanikāyā vasanti)", "안전함이 있는 곳에서 두려움이 생긴다(yato khemaṃ tato bhaya)", "동쪽에서, 남쪽에서, 서쪽에서, 북쪽에서 불길이 타오른다(puratthimato, dakkhiṇato, pacchimato, uttarato aggī pajjalanti)", "세존에 대해 들은 곳으로부터(yato assosuṃ bhagavantaṃ)", "발바닥 위로, 머리끝 아래로(uddhaṃ pādatalā adho kesamatthakā)" 등과 같다.

วิภตฺเต – ยโต ปณีตตโร วา วิสิฏฺฐตโร วา นตฺถิ. ฉฏฺฐี จ, ฉนฺนวุตีนํ ปาสณฺฑานํ, ธมฺมานํ ปวรํ ยทิทํ สุคตวินโย อิจฺเจวมาทิ.

구별에서 — "그보다 더 수승하거나 더 뛰어난 것은 없다(yato paṇītataro vā visiṭṭhataro vā natthi)". 제6격(속격)의 예로는 "96가지 외도의 가르침들 중에서 수승한 것은 바로 이 여래의 율이다(channavutīnaṃ pāsaṇḍānaṃ, dhammānaṃ pavaraṃ yadidaṃ sugatavinayo)" 등과 같다.

อารปฺปโยเค – [Pg.141] คามธมฺมา วสลธมฺมา อสทฺธมฺมา อารติ วิรติ ปฏิวิรติ, ปาณาติปาตา เวรมณี อิจฺเจวมาทิ.

멀리함의 사용에서 — "저속한 법, 천한 법, 사악한 법으로부터 멀리함, 떠남, 완전히 떠남(gāmadhammā vasaladhammā asaddhammā ārati virati paṭivirati)", "살생으로부터 떠남(pāṇātipātā veramaṇī)" 등과 같다.

สุทฺเธ – โลภนิเยหิ ธมฺเมหิ สุทฺโธ อสํสฏฺโฐ, มาติโต จ ปิติโต จ สุทฺโธ อสํสฏฺโฐ อนุปกุทฺโธ อครหิโต อิจฺเจวมาทิ.

청정함에서 — "탐욕스러운 법들로부터 깨끗하여 섞이지 않음(lobhaniyehi dhammehi suddho asaṃsaṭṭho)", "어머니 쪽으로나 아버지 쪽으로나 깨끗하여 섞이지 않고 비난받지 않으며 점점이 없음(mātito ca pitito ca suddho asaṃsaṭṭho anupakuddho agarahito)" 등과 같다.

ปโมจเน – ปริมุตฺโต ทุกฺขสฺมาติ วทามิ, มุตฺโตสฺมิ มารพนฺธนา, น เต มุจฺจนฺติ มจฺจุนา อิจฺเจวมาทิ.

해방에서 — "괴로움에서 벗어났다고 나는 말한다(parimutto dukkhasmāti vadāmi)", "나는 마라의 속박에서 벗어났다(muttosmi mārabandhanā)", "그들은 죽음에서 벗어나지 못한다(na te muccanti maccunā)" 등과 같다.

เหตฺวตฺเถ – กสฺมา เหตุนา, เกน เหตุนา, กิสฺส เหตุนา, กสฺมา นุ ตุมฺหํ ทหรา น มียเร, กสฺมา อิเธว มรณํ ภวิสฺสติ อิจฺเจวมาทิ.

원인의 의미에서 — "무슨 이유 때문에?(kasmā hetunā)", "무슨 원인 때문에?(kena hetunā)", "무슨 이유 때문에?(kissa hetunā)", "왜 그대들의 젊은이들은 죽지 않는가?(kasmā nu tumhaṃ daharā na mīyare)", "왜 여기서 죽음이 일어나는가?(kasmā idheva maraṇaṃ bhavissati)" 등과 같다.

วิวิตฺตตฺเถ – วิวิตฺโต ปาปกา ธมฺมา, วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ อิจฺเจวมาทิ.

격리된 의미에서 — "악한 법들로부터 멀어짐(vivitto pāpakā dhammā)", "감각적 욕망들로부터 멀어지고, 해로운 법들로부터 멀어져서(vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi)" 등과 같다.

ปมาเณ – ทีฆโส นววิทตฺถิโย สุคตวิทตฺถิยา ปมาณิกา กาเรตพฺพา, มชฺฌิมสฺส ปุริสสฺส อฑฺฒ เตฬสหตฺถา อิจฺเจวมาทิ.

치수에서 — "길이로는 여래의 뼘으로 아홉 뼘의 치수가 되게 만들어야 한다(dīghaso navavidatthiyo sugatavidatthiyā pamāṇikā kāretabbā)", "보통 사람의 손으로 열두 손 반(majjhimassa purisassa aḍḍha teḷasahatthā)" 등과 같다.

ปุพฺพโยเค – ปุพฺเพว สมฺโมธา อิจฺเจวมาทิ.

이전과의 결합에서 — "합쳐지기 전(pubbeva sammodhā)" 등과 같다.

พนฺธนตฺเถ – สตสฺมา พนฺโธ นโร. ตติยา จ, สเตน พนฺโธ นโร รญฺญา อิณตฺเถน อิจฺเจวมาทิ.

속박의 의미에서 — "백 때문에 묶인 사람(satasmā bandho naro)". 제3격(구격)의 예로는 "백 때문에 묶인 사람(satena bandho naro)", "왕에 의해 혹은 빚 때문에(raññā iṇatthena)" 등과 같다.

คุณวจเน [Pg.142] – ปุญฺญาย สุคตึ ยนฺติ, จาคาย วิปุลํ ธนํ, ปญฺญาย วิมุตฺติมโน, อิสฺสริยาย ชนํ รกฺขติ ราชา อิจฺเจวมาทิ.

성질의 표현에서 — "공덕으로 인해 선처에 간다(puññāya sugatiṃ yanti)", "보시로 인해 풍부한 재물을 얻는다(cāgāya vipulaṃ dhanaṃ)", "지혜로 인해 해탈한 마음(paññāya vimuttimano)", "권력으로 인해 왕은 백성을 보호한다(issariyāya janaṃ rakkhati rājā)" 등과 같다.

ปญฺเห ตฺวาโลเป กมฺมาธิกรเณสุ – อภิธมฺมา ปุจฺฉนฺติ, อภิธมฺมํ สุตฺวา, อภิธมฺเม ฐตฺวา วา. วินยา ปุจฺฉนฺติ, วินยํ สุตฺวา, วินเย ฐตฺวา วา. ทุติยา จ ตติยา จ, อภิธมฺมํ, อภิธมฺเมน วา. วินยํ, วินเยน วา. เอว สุตฺตา, เคยฺยา, คาถาย, เวยฺยากรณา, อุทานา, อิติวุตฺตกา, ชาตกา, อพฺภุตธมฺมา, เวทลฺลา อิจฺเจวมาทิ.

질문과 호칭과 법적인 일들(갈마)에 있어서 - 아비담마로부터 묻거나, 아비담마를 듣고 나서 묻거나, 아비담마에 근거하여 묻는다. 율로부터 묻거나, 율을 듣고 나서 묻거나, 율에 근거하여 묻는다. 대격(제2격)과 구격(제3격)도 쓰이니, 아비담마를(abhidhammaṃ), 아비담마로써(abhidhammena) 또는 율을(vinayaṃ), 율로써(vinayena)와 같다. 경, 응송, 게송, 문답, 자설, 여시어, 본생, 미증유법, 방등 등도 이와 같다.

กถเน ตฺวาโลเป กมฺมาธิกรเณสุ – อภิธมฺมา กถยนฺติ, อภิธมฺมํ สุตฺวา, อภิธมฺเม ฐตฺวา วา. วินยา กถยนฺติ, วินยํ สุตฺวา, วินเย ฐตฺวา วา. ทุติยา จ ตติยา จ, อภิธมฺมํ, อภิธมฺเมน วา. วินยํ วินเยน วา. เอวํ สุตฺตา, เคยฺยา, คาถาย, เวยฺยากรณา, อุทานา, อิติวุตฺตกา, ชาตกา, อพฺภุตธมฺมา, เวทลฺลา อิจฺเจวมาทิ.

말함과 호칭과 법적인 일들에 있어서 - 아비담마로부터 말하거나, 아비담마를 듣고 나서 말하거나, 아비담마에 근거하여 말한다. 율로부터 말하거나, 율을 듣고 나서 말하거나, 율에 근거하여 말한다. 대격과 구격도 쓰이니, 아비담마를, 아비담마로써 또는 율을, 율로써와 같다. 경, 응송, 게송, 문답, 자설, 여시어, 본생, 미증유법, 방등 등도 이와 같다.

โถเก – โถกา มุจฺจนฺติ. อปฺปมตฺตกา มุจฺจนฺติ, กิจฺฉา มุจฺจนฺติ. ตติยา จ. โถเกน, อปฺปมตฺตเกน, กิจฺเฉน วา อิจฺเจวมาทิ.

적음(thoka)에 있어서 - 적은 것으로부터 풀려난다. 아주 적은 것으로부터 풀려나고, 간신히 풀려난다. 구격(제3격)도 쓰이니, 적은 것으로써(thokena), 아주 적은 것으로써, 간신히(kicchena) 등도 이와 같다.

อกตฺตริจ – กมฺมสฺส กตตฺตา อุปจิตตฺตา อุสฺสนฺนตฺตา วิปุลตฺตา จกฺขุวิญฺญาณํ อุปฺปนฺนํ โหติ อิจฺเจวมาทิ.

행위자가 아닌 것(akattari)에서도 - 업을 지었기 때문에, 쌓았기 때문에, 치성하기 때문에, 광대하기 때문에 안식(눈의 알음알이)이 일어난다 등과 같다.

จคฺคหเณน [Pg.143] เสเสสุปิ เย มยา โนปทิฏฺฐา อปาทานปโยคิกา, เต ปโยควิจกฺขเณหิ ยถาโยคํ โยเชตพฺพา.

'ca'라는 단어를 사용함으로써 내가 설명하지 않은 나머지 탈격의 용법들도 문장 용법에 정통한 이들이 적절하게 연결해야 한다.

๒๗๖, ๓๐๒. ยสฺส ทาตุกาโม โรจเต ธารยเต วา ตํ สมฺปทานํ.

276, 302. 주기를 원하거나, (그에게) 마음에 들거나, (그가) 빚을 지고 있는 대상, 그것이 위어(爲語, sampadāna)이다.

ยสฺส วา ทาตุกาโม ยสฺส วาโรจเต, ยสฺส วา ธารยเต, ตํ การกํ สมฺปทานสญฺญํ โหติ.

또는 누구에게 주기를 원하거나, 누구의 마음에 들거나, 누구에게 빚을 지고 있다면, 그 격(kāraka)은 위어(sampadāna)라는 명칭을 가진다.

สมณสฺส จีวรํ ททาติ, สมณสฺส โรจเต สจฺจํ, เทวทตฺตสฺส สุวณฺณจฺฉตฺตํ ธารยเต ยญฺญทตฺโต.

수행자에게 가사를 준다(samaṇassa cīvaraṃ dadāti), 수행자에게 진리가 마음에 든다(samaṇassa rocate saccaṃ), 데와닷따는 얀냐닷따에게 금우산을 빚지고 있다(devadattassa suvaṇṇacchattaṃ dhārayate yaññadatto).

สมฺปทานมิจฺจเนน กฺวตฺโถ? สมฺปทาเน จตุตฺถี.

'위어(sampadāna)'라는 명칭으로 얻는 이익은 무엇인가? 위어에는 제4격(여격)을 사용한다는 것이다.

วาติ วิกปฺปนตฺถํ, ธาตุนามานํ ปโยเค วา อุปสคฺคปฺปโยเค วา นิปาตปฺปโยเค วา สติ อตฺถวิกปฺปนตฺถํ วาติ ปทํ ปยุชฺชติ.

'vā'는 선택(vikappana)의 의미이다. 어근이나 명사를 사용할 때, 혹은 전치사(upasagga)를 사용하거나 불변어(nipāta)를 사용할 때 의미의 선택을 위해 'vā'라는 단어를 사용한다.

๒๗๗, ๓๐๓. สิลาฆ หนุ ฐา สป ธาร ปิห กุธ ทุหิสฺโสสูย ราธิกฺข ปจฺจาสุณ อนุปติคิณ ปุพฺพกตฺตาโรจนตฺถ ตทตฺถ ตุมตฺถาลมตฺถ มญฺญานาทรปฺปาณินิ, คตฺยตฺถกมฺมนิ, อาสีสตฺถ สมฺมุติ ภิยฺย สตฺตมฺยตฺเถสุ จ.

277, 303. 칭찬하다(silāgha), 헐뜯다(hanu), 시봉하다(ṭhā), 저주하다(sapa), 빚지다(dhāra), 갈망하다(piha), 화내다(kudha), 해치다(duha), 질투하다(issa), 시기하다(usūya), 기쁘게 하다(rādha), 살피다(ikkha), 응답하다(paccāsuṇa), 뒤따라 응답하다(anupatigiṇa)의 이전 행위자, 알리는 의미(ārocana), 그것을 위한 목적(tadattha), '~하기 위하여'의 의미(tumartha), 충분함의 의미(alamartha), 경멸하지 않으면서 생각함(maññānādara)의 무정물, 가는 의미(gatyattha)의 목적어, 축원의 의미(āsīsattha), 동의(sammuti), 더욱(bhiyya), 그리고 처격(제7격)의 의미에서 (위어를 사용한다).

สิลาฆ หนุ ฐา สป ธาร ปิห กุธ ทุห อิสฺสอิจฺเจเตสํ ธาตูนํ ปโยเค, อุสูยตฺถานญฺจ ปโยเค, ราธิกฺขปฺปโยเค, ปจฺจาสุณอนุปติคิณานํ ปุพฺพกตฺตริ, อาโรจนตฺเถ[Pg.144], ตทตฺเถ, ตุมตฺเถ, อลมตฺเถ, มญฺญติปฺปโยเค อนาทเร อปฺปาณินิ, คตฺยตฺถานํ ธาตูนํ กมฺมนิ, อาสีสตฺเถ จ สมฺมุติ ภิยฺย สตฺตมฺยตฺเถสุ จ, ตํ การกํ สมฺปทานสญฺญํ โหติ.

silāgha, hanu, ṭhā, sapa, dhāra, piha, kudha, duha, issa 등의 어근을 사용할 때, 그리고 시기(usūya)의 의미를 사용할 때, rādha와 ikkha를 사용할 때, paccāsuṇa와 anupatigiṇa의 이전 행위자에게, 알리는 의미에서, 그것을 위한 목적에서, '~하기 위해'의 의미에서, 충분함의 의미에서, maññati(생각하다)를 사용할 때 경멸이 없는 무정물에, 가는 의미를 가진 어근의 목적어에, 축원의 의미와 동의, 더욱, 그리고 처격의 의미들에 있어서, 그 격은 위어(sampadāna)라는 명칭을 가진다.

สิลาฆปฺปโยเค ตาว – พุทฺธสฺส สิลาฆเต, ธมฺมสฺส สิลาฆเต, สงฺฆสฺส สิลาฆเต, สกํอุปชฺฌายสฺส สิลาฆเต, ตว สิลาฆเต มม สิลาฆเต อิจฺเจวมาทิ.

먼저 silāgha(칭찬하다)를 사용하는 경우 - 부처님을 찬탄한다(buddhassa silāghate), 법을 찬탄한다, 승가를 찬탄한다, 자신의 스승을 찬탄한다, 당신을 찬탄한다, 나를 찬탄한다 등과 같다.

หนุปฺปโยเค – หนุเต ตุยฺหเมว, หนุเต มยฺหเมว อิจฺเจวมาทิ.

hanu(헐뜯다)를 사용하는 경우 - 오직 당신만을 헐뜯는다(hanute tuyhameva), 오직 나만을 헐뜯는다 등과 같다.

ฐาปโยเค – อุปติฏฺเฐยฺย สกฺยปุตฺตานํ วฑฺฒกี, ภิกฺขุสฺส ภุญฺชนฺตสฺส ปานีเยน วา วิธูปเนน วา อุปติฏฺเฐยฺย ภิกฺขุนี อิจฺเจวมาทิ.

ṭhā(시봉하다)를 사용하는 경우 - 목수가 석가족 아들들을 시봉할 것이다(upatiṭṭheyya sakyaputtānaṃ vaḍḍhakī), 비구니가 공양하는 비구에게 물을 주거나 부채질을 하며 시봉할 것이다(bhikkhussa bhuñjantassa pānīyena vā vidhūpanena vā upatiṭṭheyya bhikkhunī) 등과 같다.

สปปฺปโยเค – ตุยฺหํ สปเต, มยฺหํ สปเต อิจฺเจวมาทิ.

sapa(저주하다)를 사용하는 경우 - 당신을 저주한다(tuyhaṃ sapate), 나를 저주한다 등과 같다.

ธารปฺปโยเค – สุวณฺณํ เต ธารยเต อิจฺเจวมาทิ.

dhāra(빚지다)를 사용하는 경우 - 당신에게 금을 빚지고 있다(suvaṇṇaṃ te dhārayate) 등과 같다.

ปิหปฺปโยเค – พุทฺธสฺส อญฺญติตฺถิยา ปิหยนฺติ, เทวา ทสฺสนกามา เต, ยโต อิจฺฉามิ ภทฺทนฺตสฺส, สมิทฺธานํ ปิหยนฺติ ทลิทฺทา อิจฺเจวมาทิ.

piha(갈망하다)를 사용하는 경우 - 외도들이 부처님을 갈망한다(buddhassa aññatitthiyā pihayanti), 신들이 당신을 보기를 갈망한다, 그러므로 내가 존자님께 (공양하기를) 원한다, 가난한 이들이 부유한 이들을 부러워한다 등과 같다.

กุธทุหอิสฺสอุสูยปฺปโยเค – โกธยติ เทว ทตฺตสฺส, ตสฺส กุชฺฌ มหาวีร, มา รฏฺฐํ วินสฺส อิทํ. ทุหยติ [Pg.145] ทิสานํ เมโฆ, ติตฺถิยา สมณานํ อิสฺสยนฺติ คุณคิทฺเธน, ติตฺถิยา สมณานํ อิสฺสยนฺติ ลาภคิทฺเธน, ทุชฺชนา คุณวนฺตานํ อุสูยนฺติ คุณคิทฺเธน, กา อุสูยา วิชานตํ อิจฺเจวมาทิ.

kudha, duha, issa, usūya를 사용하는 경우 - 데와닷따에게 화를 낸다(kodhayati devadattassa), 위대한 영웅이여, 그에게 화내지 마소서, 이 나라가 멸망하지 않게 하소서. 구름이 사방에 (비를) 뿌린다(duhayati disānaṃ megho), 외도들이 공덕을 탐내어 수행자들을 질투한다, 외도들이 이익을 탐내어 수행자들을 질투한다, 악한 자들이 공덕을 탐내어 공덕 있는 자들을 시기한다, 아는 자들에게 무슨 시기가 있겠는가 등과 같다.

ราธ อิกฺข อิจฺเจเตสํ ธาตูนํ ปโยเค ยสฺส อกถิตสฺส ปุจฺฉนํ กมฺมวิกฺขฺยาปนตฺถญฺจ, ตํ การกํ สมฺปทานสญฺญํ โหติ, ทุติยา จ.

rādha와 ikkha 이 어근들을 사용할 때, 말해지지 않은 질문과 목적어의 의미를 분명히 하기 위한 대상은 위어라는 명칭을 가지며, 대격(제2격)도 사용된다.

อาราโธหํ รญฺโญ, อาราโธหํ ราชานํ, กฺยาหํ อยฺยานํ อปรชฺฌามิ, กฺยาหํ อยฺเย อปรชฺฌามิ, จกฺขุํ ชนสฺส ทสฺสนาย ตํ วิย มญฺเญ, อายสฺมโต อุปาลิตฺเถรสฺส อุปสมฺปทาเปกฺโข อุปติสฺโส, อายสฺมนฺตํ วา อิจฺเจวมาทิ.

나는 왕을 기쁘게 한다(ārādhohaṃ rañño), 나는 왕을 기쁘게 한다(ārādhohaṃ rājānaṃ), 내가 존자님들께 무슨 잘못을 저질렀습니까(kyāhaṃ ayyānaṃ aparajjhāmi), 내가 존자님께 무슨 잘못을 저질렀습니까(kyāhaṃ ayye aparajjhāmi), 사람들에게 보여주기 위한 눈을 그것처럼 생각한다, 우빨리 장로님으로부터 구족계 받기를 원하는 우빠띳사, 또는 장로님을(āyasmantaṃ vā) 등과 같다.

ปจฺจาสุณ อนุปติคิณานํ ปุพฺพกตฺตริ สุโณติสฺส ปจฺจาโยเค ยสฺส กมฺมุโน ปุพฺพสฺส โย กตฺตา, โส สมฺปทานสญฺโญ โหติ.

paccāsuṇa와 anupatigiṇa의 이전 행위자에 있어서, 듣는 행위(suṇoti)의 대응하는 용법에서 목적어의 이전 행위자였던 자가 위어라는 명칭을 가진다.

ตํ ยถา? ภควา ภิกฺขู เอตทโวจ.

그것은 어떠한가? 세존께서 비구들에게 이와 같이 말씀하셨다(bhagavā bhikkhū etadavoca).

ภิกฺขูติ อกถีต กมฺมํ, เอตนฺติ กถิตกมฺมํ. ยสฺส กมฺมุโน ปุพฺพสฺส โย กตฺตา, โส‘ภควา’ติ ‘‘โย กโรติ ส กตฺตา’’ติ สุตฺตวจเนน กตฺตุสญฺโญ. เอวํ ยสฺส [Pg.146] กมฺมุโน ปุพฺพสฺส โย กตฺตา, โส สมฺปทานสญฺโญ โหติ.

'비구들에게(bhikkhū)'는 언급되지 않은 목적어(akathīta kamma)이고, '이것을(etaṃ)'은 언급된 목적어(kathitakamma)이다. 목적어의 이전 행위자였던 자인 '세존(bhagavā)'은 "행하는 자가 행위자(kattā)이다"라는 경문의 문구에 따라 행위자라는 명칭을 가진다. 이와 같이 목적어의 이전 행위자였던 자가 위어라는 명칭을 가진다.

ตํ ยถา? เต ภิกฺขู ภควโต ปจฺจสฺโสสุํ, อาสุณนฺติ พุทฺธสฺส ภิกฺขู.

그것은 어떠한가? 그 비구들이 세존께 응답했다(te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ), 비구들이 부처님의 말씀을 듣는다(āsuṇanti buddhassa bhikkhū).

คิณสฺส อนุปติโยเค ยสฺส กมฺมุโน ปุพฺพสฺส โย กตฺตา, โส สมฺปทานสญฺโญ โหติ.

giṇa(응답하다)의 대응하는 용법(anupatiyoga)에서 목적어의 이전 행위자였던 자가 위어라는 명칭을 가진다.

ตํ ยถา? ภิกฺขุ ชนํ ธมฺมํ สาเวติ, ตสฺส ภิกฺขุโน ชโน อนุคิณาติ, ตสฺส ภิกฺขุโน ชโน ปติคิณาติ.

그것은 어떠한가? 비구가 사람들에게 법을 들려주면, 사람들이 그 비구에게 화답한다(tassa bhikkhuno jano anugiṇāti), 사람들이 그 비구에게 응답한다(tassa bhikkhuno jano patigiṇāti).

โย วเทติ ส‘กตฺตา’ติ,วุตฺตํ ‘กมฺม’นฺติ วุจฺจติ;

โย ปฏิคฺคาหโก ตสฺส,‘สมฺปทานํ’ วิชานิยา.

말하는 자가 '행위자'이고, 말해진 내용이 '목적어'라 불린다. 그 말을 받아들이는 자를 '위어(sampadāna)'라고 알아야 한다.

อิจฺเจวมาทิ.

이와 같다.

อาโรจนตฺเถ – อาโรจยามิ โว ภิกฺขเว, อามนฺตยามิ โว ภิกฺขเว, ปฏิเวทยามิ โว ภิกฺขเว, อาโรจยามิ เต มหาราช, อามนฺตยามิ เต มหาราช, ปฏิเวทยามิ เต มหาราช อิจฺเจวมาทิ.

알리는 의미(ārocana)에서 - 비구들이여, 그대들에게 알리노라, 비구들이여, 그대들에게 부르노라, 비구들이여, 그대들에게 통지하노라, 대왕이여, 당신에게 알리노라, 대왕이여, 당신에게 부르노라, 대왕이여, 당신에게 통지하노라 등과 같다.

ตทตฺเถ – อูนสฺส ปาริปูริยา ตํ จีวรํ นิกฺขิปิตพฺพํ. พุทฺธสฺส อตฺถาย, ธมฺมสฺส อตฺถาย, สงฺฆสฺส อตฺถาย, ชีวิตํ ปริจฺจชามิ อิจฺเจวมาทิ.

그 목적을 위하여 - 부족한 것을 채우기 위해 그 가사를 보관해야 한다. 부처님을 위하여, 법을 위하여, 승가를 위하여, 목숨을 버린다 등등이 그러하다.

ตุมตฺเถ [Pg.147] -โลกานุกมฺปาย อตฺถาย หิตาย สุขาย เทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ โลเก อุปฺปชฺชติ. ภิกฺขูนํ ผาสุวิหาราย วินโย ปญฺญตฺโต อิจฺเจวมาทิ.

~하기 위하여 - 세상에 대한 연민을 위하여, 신들과 인간들의 이익과 행복을 위하여 부처님께서 세상에 출현하신다. 비구들의 편안한 머묾을 위하여 계율이 제정되었다 등등이 그러하다.

อลมตฺถปฺปโยเค-อลมิติ อรหติ ปฏิกฺขิตฺเตสุ. อลํ เม พุทฺโธ, อลํ เม รชฺชํ, อลํ ภิกฺขุ ปตฺตสฺส, อลํ มลฺโล มลฺลสฺส, อรหติ มลฺโล มลฺลสฺส. ปฏิกฺขิตฺเต อลํ เต รูปํ กรณียํ, อลํ เม หิรญฺญสุวณฺเณน อิจฺเจวมาทิ.

충분함의 의미가 사용될 때 - 'alaṃ'이라는 것은 적절함과 거부됨의 의미가 있다. 나에게는 부처님으로 충분하다, 나에게는 왕국으로 충분하다, 비구는 발우에 적당하다, 전사는 전사에게 대적할 만하다, 전사는 전사에게 적당하다. 거부하는 의미로는 '너에게 형색은 꾸며질 필요가 없다', '나에게 금과 은은 필요 없다' 등등이 그러하다.

มญฺญติปฺปโยเค อนาทเร อปฺปาณินิ-กฏฺฐสฺส ตุวํ มญฺเญ, กลิงฺครสฺส ตุวํ มญฺเญ.

'maññati'가 무시하는 의미의 무생물에 사용될 때 - '나는 너를 나무토막으로 생각한다', '나는 너를 기와 조각으로 생각한다'와 같다.

อนาทเรติ กิมตฺถํ? สุวณฺณํ วิย ตํ มญฺเญ.

'무시하는 의미'라고 한 것은 무엇 때문인가? (존중의 의미일 때) '나는 그것을 금처럼 생각한다'와 구분하기 위함이다.

อปฺปาณินีติ กิมตฺถํ? คทฺรภํ ตุวํ มญฺเญ อิจฺเจวมาทิ.

'무생물'이라고 한 것은 무엇 때문인가? '나는 너를 당나귀로 생각한다' 등등의 경우(생물일 때 대격을 쓰는 것)와 구분하기 위함이다.

คตฺยตฺถกมฺมนิ-คามสฺส ปาเทน คโต, นครสฺส ปาเทน คโต, อปฺโป สคฺคาย คจฺฉติ, สคฺคสฺส คมเนน วา, มูลาย ปฏิกสฺเสยฺย สงฺโฆ. ทุติยา จ, คามํ ปาเทน คโต, นครํ ปาเทน คโต, อปฺโป สคฺคํ คจฺฉติ, สคฺคํ คมเนน วา, มูลํ ปฏิกสฺเสยฺย สงฺโฆ อิจฺเจวมาทิ.

이동의 의미를 지닌 목적어에서 - 마을로 발로 걸어갔다, 도시로 발로 걸어갔다, 적은 이가 천상으로 간다, 혹은 천상으로 감으로써, 승가는 근본으로 되돌려야 한다. 또한 대격으로도 '마을로 발로 걸어갔다', '도시로 발로 걸어갔다', '적은 이가 천상으로 간다', 혹은 '천상으로 감으로써', '승가는 근본으로 되돌려야 한다' 등등이 그러하다.

อาสีสตฺเถ-อายสฺมโต ทีฆายุโก โหตุ, ภทฺทํ ภวโต โหตุ, กุสลํ ภวโต โหตุ, อนามยํ [Pg.148] ภวโต โหตุ, สุขํ ภวโต โหตุ, สฺวาคตํ ภวโต โหตุ, อตฺโถ ภวโต โหตุ, หิตํ ภวโต โหตุ อิจฺเจวมาทิ.

축원의 의미에서 - 존자에게 장수가 있기를, 당신에게 행운이 있기를, 당신에게 안녕이 있기를, 당신에게 무병함이 있기를, 당신에게 행복이 있기를, 당신에게 환영함이 있기를, 당신에게 이익이 있기를, 당신에게 도움이 있기를 등등이 그러하다.

สมฺมุติปฺปโยเค– อญฺญตฺร สงฺฆสมฺมุติยา ภิกฺขุสฺส วิปฺปวตฺถุํ น วฏฺฏติ, สาธุ สมฺมุติ เม ตสฺส ภควโต ทสฺสนาย อิจฺเจวมาทิ.

동의의 용법에서 - 승가의 동의 없이는 비구가 따로 머무는 것이 허용되지 않는다, '그 세존을 뵙는 것은 나에게 참으로 좋은 동의입니다' 등등이 그러하다.

ภิยฺยปฺปโยเค – ภิยฺโยโส มตฺตายํ อิจฺเจวมาทิ.

더욱더의 용법에서 - 분량 이상으로 더욱더 등등이 그러하다.

สตฺตมฺยตฺเถ – ตุยฺหญฺจสฺส อาวิ กโรมิ, ตสฺส เม สกฺโก ปาตุรโหสิ อิจฺเจวมาทิ.

처격의 의미에서 - '내가 너에게 그것을 분명히 한다', '나에게(내 앞에) 제석천이 나타나셨다' 등등이 그러하다.

อตฺถคฺคหเณน พหูสุ อกฺขรปฺปโยเคสุ ทิสฺสติ.

'Attha'라는 단어를 포함함으로써 많은 문자적 용법에서 나타난다.

ตํ ยถา? อุปมํ มต กริสฺสามิ, ธมฺมํ โว เทเสสฺสามิ.

그것은 어떠한가? '나는 비유를 들 것이다', '나는 너희들에게 법을 설할 것이다'와 같다.

สารตฺเถ จ – เทเสตุ ภนฺเต ภควา ธมฺมํ ภิกฺขูนํ. ตสฺส ผาสุ วิหาราย โหติ, เอตสฺส ปหิเณยฺย, ยถา โน ภควา พฺยากเรยฺย, ตถาปิ เตสํ พฺยากริสฺสาม[Pg.149], กปฺปติ สมณานํ อาโยโค, อมฺหากํ มณินา อตฺโถ, กิมตฺโถ เม พุทฺเธน, เสยฺโย เม อตฺโถ, พหูปการา ภนฺเต มหาปชา ปติโคตมี ภควโต, พหูปการา ภิกฺขเว มาตาปิตโร ปุตฺตานํ อิจฺเจวมาทิ.

본질적인 의미에서도 - '존자이시여, 세존께서는 비구들에게 법을 설해 주소서', '그것은 그의 편안한 머묾을 위한 것이다', '이에게 보내야 한다', '세존께서 우리에게 설명해 주시는 바와 같이', '그와 같이 그들에게 설명할 것이다', '수행자들에게 정진은 적절하다', '우리에게는 보석이 필요하다', '부처님이 나에게 무슨 소용인가', '나에게는 이익이 더 낫다', '존자이시여, 마하파자파티 고타미는 세존께 많은 도움을 주었습니다', '비구들이여, 부모는 자식들에게 많은 도움을 준다' 등등이 그러하다.

เสเสสุ อกฺขรปฺปโยเคสุปิ อญฺเญปิ ปโยคา ปโยควิจกฺขเณหิ โยเชตพฺพา.

나머지 문자적 용법들에서도 다른 용법들이 용법의 전문가들에 의해 결합되어야 한다.

จคฺคหณํ วิกปฺปนตฺถวาคฺคหณานุกฑฺฒนตฺถํ. เย เกจิ สทฺทา สมฺปทานปฺปโยคิกา มยา โนปทิฏฺฐา, เตสํ คหณตฺถํ อิธ วิกปฺปียติ วาสทฺโท.

'ca'를 취하는 것은 선택의 의미이며 'vā'를 취하는 것은 끌어오는 의미를 위한 것이다. 내가 가르치지 않은 어떤 여격의 용법에 해당하는 단어들이라도, 그것들을 포함하기 위해 여기에서 'vā'라는 단어가 선택적으로 쓰인다.

ตํ ยถา? ภิกฺขุสงฺฆสฺส ปภู อยํ ภควา, เทสสฺส ปภู อยํ ราชา. เขตฺตสฺส ปภู อยํ คหปติ, อรญฺญสฺส ปภู อยํ ลุทฺทโก อิจฺเจวมาทิ. กฺวจิ ทุติยา ตติยา ปญฺจมี ฉฏฺฐี สตฺตมฺยตฺเถสุ จ.

그것은 어떠한가? '이 세존은 비구 승가의 주인이시다', '이 왕은 나라의 주인이다', '이 장자는 밭의 주인이다', '이 사냥꾼은 숲의 주인이다' 등등과 같다. 때때로 대격, 구격, 탈격, 속격, 처격의 의미에서도 그러하다.

๑๗๘, ๓๒๐. โยธาโร ตโมกาสํ.

178, 320. 지지하는 것, 그것을 장소라고 한다.

โย อาธาโร, ตํ โอกาสสญฺญํ โหติ. สฺวาธาโร จตุพฺพิโธ พฺยาปิโก, โอปสิเลสิโก, เวสยิโก สามีปิโก จาติ.

지지하는 것, 그것은 장소(okāsa)라는 명칭을 가진다. 그 지지(ādhāra)는 네 가지가 있으니 편재적인 것, 접촉적인 것, 주제적인 것, 근접적인 것이다.

ตตฺถ [Pg.150] พฺยาปิโก ตาว–ชเลสุ ขีรํ ติฏฺฐติ, ติเลสุ เตลํ, อุจฺฉูสุ รโส.

거기서 우선 편재적인 것은 - 물속에 우유가 있고, 깨 속에 기름이 있고, 사탕수수 속에 즙이 있는 것과 같다.

โอปสิเลสิโก–ปริยงฺเก ราชา เสติ, อาสเน อุปวิฏฺโฐ สงฺโฆ.

접촉적인 것은 - 침상 위에 왕이 눕고, 좌석 위에 승가가 앉아 있는 것과 같다.

เวสยิโก–ภูมีสุ มนุสฺสา จรนฺติ, อนฺตลิกฺเข วายู วายนฺติ. อากาเส สกุณา ปกฺขนฺทนฺติ.

주제적인 것은 - 땅 위에서 사람들이 다니고, 공중에서 바람이 불고, 하늘에서 새들이 날아가는 것과 같다.

สามีปิโก–วเน หตฺถิโน จรนฺติ, คงฺคายํ โฆโส ติฏฺฐติ, วเช คาโว ทุหนฺติ, สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน.

근접적인 것은 - 숲(근처)에서 코끼리들이 다니고, 갠지스 강가에 마을이 있고, 우리 안에서 소 젖을 짜고, 사วัต티의 기원정사에 머무는 것과 같다.

โอกาสมิจฺจเนน กฺวตฺโถ? โอกาเส สตฺตมี.

'장소(okāsa)'라고 한 목적은 무엇인가? 처소에 처격(제7격)을 쓰기 위함이다.

๒๗๙, ๒๙๒. เยน วา กยิรเต ตํ กรณํ.

279, 292. 그것에 의해 행해지는 것, 그것을 도구라 한다.

เยน วา กยิรเต, เยน วา ปสฺสติ, เยน วา สุณาติ, ตํ การกํ กรณสญฺญํ โหติ.

그것에 의해 행해지거나, 그것에 의해 보거나, 그것에 의해 듣는 것, 그 격은 도구(karaṇa)라는 명칭을 가진다.

ทตฺเตน วิหึ ลุนาติ, วาสิยา กฏฺฐํ ตจฺฉติ, ผรสุนา รุกฺขํ ฉินฺทติ, กุทาเลน ปถวึ ขณติ, สตฺเถน กมฺมํ กโรติ. จกฺขุนา รูปํ ปสฺสติ.

낫으로 벼를 베고, 대패로 나무를 깎고, 도끼로 나무를 베고, 괭이로 땅을 파고, 칼로 일을 한다. 눈으로 형색을 본다.

กรณมิจฺจเนน กฺวตฺโถ? กรเณ ตติยา.

'도구(karaṇa)'라고 한 목적은 무엇인가? 도구에 구격(제3격)을 쓰기 위함이다.

๒๘๐, ๒๘๕. ยํ [Pg.151] กโรติ ตํ กมฺมํ.

280, 285. 하는 대상, 그것을 업이라 한다.

ยํ วา กโรติ, ยํ วา ปสฺสติ, ยํ วา สุณาติ, ตํ การกํ กมฺมสญฺญํ โหติ.

행하는 것, 혹은 보는 것, 혹은 듣는 것의 대상, 그 격은 업(kamma, 목적어)이라는 명칭을 가진다.

ฉตฺตํ กโรติ, รถํ กโรติ, รูปํ ปสฺสติ, สทฺทํ สุณาติ, กณฺฏกํ มทฺทติ, วิสํ คิลติ.

우산을 만든다, 전차를 만든다, 형상을 본다, 소리를 듣는다, 가시를 밟는다, 독을 삼킨다.

กมฺมมิจฺจเนน กฺวตฺโถ? กมฺมตฺเถ ทุติยา.

'업(kamma)'이라는 명칭으로 어떤 목적이 있는가? 업의 의미에서 대격(제2격)이 쓰인다.

๒๘๑, ๒๙๔. โย กโรติ ส กตฺตา.

281, 294. (행위를) 하는 자가 행위자(kattā)이다.

โย กโรติ, โส กตฺตุสญฺโญ โหติ.

하는 자, 그는 행위자라는 명칭을 가진다.

อหินา ทฏฺโฐ นโร, ครุเฬน หโต นาโค. พุทฺเธน ชิโต มาโร, อุปคุตฺเตน มาโร พนฺโธ.

뱀에게 물린 사람, 가루다에게 죽임을 당한 용, 부처님께 정복당한 마라, 우파굿타에게 묶인 마라.

กตฺตุอิจฺจเนน กฺวตฺโถ? กตฺตริ จ.

'행위자(kattu)'라는 명칭으로 어떤 목적이 있는가? 행위자에서도 (조사가 쓰인다).

๒๘๒, ๒๙๕. โย กาเรติ ส เหตุ.

282, 295. 시키는 자가 원인(hetu, 사동주)이다.

โย กตฺตารํ กาเรติ, โส เหตุสญฺโญ โหติ, กตฺตา จ.

행위자로 하여금 하게 하는 자, 그는 원인이라는 명칭을 가지며 또한 행위자이다.

โส ปุริโส ตํ ปุริสํ กมฺมํ กาเรติ โส ปุริโส เตน ปุริเสน กมฺมํ กาเรติ, โส ปุริโส ตสฺส ปุริสสฺส กมฺมํ กาเรติ. เอวํ หาเรติ ปาเฐติ ปาเจติ, ธาเรติ.

그 사람은 그 사람에게 일을 시킨다. 그 사람은 그 사람에 의해 일을 시킨다. 그 사람은 그 사람을 위해 일을 시킨다. 이와 같이 가져가게 하고, 읽게 하고, 요리하게 하고, 지니게 한다.

เหตุอิจฺจเนน กฺวตฺโถ? ธาตูหิ เณ ณย ณาเป ณาปยา การิตานิ เหตฺวตฺเถ.

'원인(hetu)'이라는 명칭으로 어떤 목적이 있는가? 어근들로부터 ṇe, ṇaya, ṇāpe, ṇāpayā 접사들이 원인의 의미에서 사동사들을 만든다.

๒๘๓, ๓๑๖. ยสฺส [Pg.152] วา ปริคฺคโห ตํ สามี.

283, 316. 혹은 소유를 가진 자가 소유주(sāmī)이다.

ยสฺส วา ปริคฺคโห, ตํ สามีสญฺญํ โหติ.

혹은 소유를 가진 자, 그는 소유주라는 명칭을 가진다.

ตสฺส ภิกฺขุโน ปฏิวีโส, ตสฺส ภิกฺขุโน ปตฺโต, ตสฺส ภิกฺขุโน จีวรํ, อตฺตโน มุขํ.

그 비구의 몫, 그 비구의 발(또는 발바닥), 그 비구의 가사, 자신의 얼굴.

สามีอิจฺจเนน กฺวตฺโถ? สามิสฺมึ ฉฏฺฐี.

'소유주(sāmī)'라는 명칭으로 어떤 목적이 있는가? 소유의 의미에서 속격(제6격)이 쓰인다.

๒๘๔, ๒๘๓. ลิงฺคตฺเถ ปฐมา.

284, 283. 어간(liṅga)의 의미에서 주격(제1격)이 쓰인다.

ลิงฺคตฺถาภิธานมตฺเต ปฐมาวิภตฺติ โหติ.

단지 어간의 의미를 표현할 때 주격 조사가 붙는다.

ปุริโส, ปุริสา, เอโก, ทฺเว, จ, วา, เห, อเห, เร, อเร.

사람(단수), 사람들(복수), 하나, 둘, 그리고, 또는, 오, 어이, 야, 이봐.

๒๘๕, ๗๐. อาลปเน จ.

285, 70. 그리고 부르는 말(호격)에서도 (주격 조사가 쓰인다).

อาลปนตฺถา ธิเก ลิงฺคตฺถาภิธานมตฺเต จ ปฐมาวิภตฺติ โหติ.

호칭의 의미가 더해진 단지 어간의 의미를 표현할 때 주격 조사가 붙는다.

โภ ปุริส, ภวนฺโต ปุริสา, โภ ราช, ภวนฺโต ราชาโน, เห สเข, เห สขิโน.

이보시오 사람이여, 당신들 사람들이여, 오 왕이시여, 당신들 왕들이여, 이봐 친구여, 이봐 친구들이여.

๒๘๖, ๒๙๑. กรเณ ตติยา.

286, 291. 도구(karaṇa)의 의미에서 구격(제3격)이 쓰인다.

กรณการเก ตติยาวิภตฺติ โหติ.

도구격에서 구격 조사가 붙는다.

อคฺคินา กุฏึ ฌาเปติ, มนสา เจ ปทุฏฺเฐน, มนสา เจ ปสนฺเนน, กาเยน กมฺมํ กโรติ.

불로 오두막을 태운다, 만약 오염된 마음으로 (행하면), 만약 청정한 마음으로 (행하면), 몸으로 업을 짓는다.

๒๘๗, ๒๙๙. สหาทิโยเค [Pg.153] จ.

287, 299. '함께(saha)' 등이 결합할 때도 (구격 조사가 쓰인다).

สหาทิโยคตฺเถ จ ตติยาวิภตฺติ โหติ.

'함께' 등이 결합하는 의미에서도 구격 조사가 붙는다.

สหาปิ คคฺเคน สงฺโฆ อุโปสถํ กเรยฺย, วินาปิ คคฺเคน, มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ, สหสฺเสน สมํ มิตา.

가과(Gagga)와 함께라도 승가는 포살을 행할 것이다, 가과 없이도, 큰 비구 승가와 함께, 천 명과 같이 측정된.

๒๘๘, ๒๙๓. กตฺตริ จ.

288, 293. 그리고 행위자(kattar)에서도 (구격 조사가 쓰인다).

กตฺตริ จ ตติยาวิภตฺติ โหติ.

행위자에서도 구격 조사가 붙는다.

รญฺญา หโต โปโส, ยกฺเขน ทินฺโน วโร, อหินา ทฏฺโฐ นโร.

왕에 의해 죽임을 당한 사람, 야차에 의해 주어진 축복, 뱀에게 물린 사람.

๒๘๙, ๒๙๗. เหตฺวตฺเถ จ.

289, 297. 그리고 원인(hetu)의 의미에서도 (구격 조사가 쓰인다).

เหตฺวตฺเถ จ ตติยาวิภตฺติ โหติ.

원인의 의미에서도 제3격(도구격)이 일어난다.

อนฺเนน วสติ, ธมฺเมน วสติ, วิชฺชาย วสติ, สกฺกาเรน วสติ.

음식으로 인하여 살고, 법으로 인하여 살고, 명지(明知)로 인하여 살고, 환대로 인하여 산다.

๒๙๐, ๒๙๘. สตฺตมฺยตฺเถ จ.

290, 298. 처소격의 의미에서도.

สตฺตมฺยตฺเถ จ ตติยาวิภตฺติ โหติ.

처소격의 의미에서도 제3격이 일어난다.

เตน [Pg.154] กาเลน, เตน สมเยน. (เยน กาเลน, เยน สมเยน,) เตน โข ปน สมเยน.

그 무렵에, 그 당시에. (어느 무렵에, 어느 당시에,) 그런데 바로 그 당시에.

๒๙๑, ๒๙๙. เยนงฺควิกาโร.

291, 299. 신체 부위의 변형에 의해서.

เยน พฺยาธิมตา องฺเคน องฺคิโน วิกาโร ลกฺขียเต. ตตฺถ ตติยาวิภตฺติ โหติ.

질병이 있는 어떤 신체 부위에 의해 그 신체를 가진 이의 변형이 특징지어질 때, 그 부위에 제3격이 일어난다.

อกฺขินา กาโณ, หตฺเถน กุณี, กาณํ ปสฺสติ เนตฺเตน, ปาเทน ขญฺโช, ปิฏฺฐิยา ขุชฺโช.

눈이 먼, 손이 굽은, (애꾸인) 눈으로 보는, 발이 저는, 등이 굽은.

๒๙๒, ๓๐๐. วิเสสเน จ.

292, 300. 한정(수식)에서도.

วิเสสนตฺเถ จ ตติยาวิภตฺติ โหติ.

한정(수식)의 의미에서도 제3격이 일어난다.

โคตฺเตน โคตโม นาโถ, สุวณฺเณน อภิรูโป, ตปสา อุตฺตโม.

성(姓)으로는 고타마이신 보호자, 안색으로는 수려한, 고행으로는 으뜸인.

๒๙๓, ๓๐๑. สมฺปทาเน จตุตฺถี.

293, 301. 역격에 제4격.

สมฺปทานการเก จตุตฺถีวิภตฺติ โหติ.

역격 격어(kāraka)에서 제4격이 일어난다.

พุทฺธสฺส วา ธมฺมสฺส วา สงฺฆสฺส วา ทานํ เทติ, ทาตา โหติ สมณสฺส วา พฺราหฺมณสฺส วา.

부처님께나 가르침에나 승가에 보시를 준다. 사문에게나 바라문에게나 보시하는 자가 된다.

๒๙๔, ๓๐๕. นโมโยคาทีสฺวปิ จ.

294, 305. 'namo' 등과의 결합에서도.

นโมโยคาทีสฺวปิ จ จตุตฺถีวิภตฺติ โหติ.

'namo' 등과의 결합에서도 제4격이 일어난다.

นโม [Pg.155] เต พุทฺธ วีรตฺถุ, โสตฺถิ ปชานํ, นโม กโรหิ นาคสฺส, สฺวาคตํ เต มหาราช.

영웅이신 부처님이시여, 당신께 귀의합니다. 사람들에게 안녕이 있기를. 용(那龍)에게 경의를 표하라. 대왕이여, 당신의 오심을 환영합니다.

๒๙๕, ๓๐๗. อปาทาเน ปญฺจมี.

295, 307. 탈격에 제5격.

อปาทานการเก ปญฺจมีวิภตฺติ โหติ.

탈격 격어에서 제5격이 일어난다.

ปาปา จิตฺตํ นิวารเย, อพฺภา มุตฺโตว จนฺทิมา, ภยา มุจฺจติ โส นโร.

악으로부터 마음을 금해야 한다. 구름에서 벗어난 달처럼. 그 사람은 공포로부터 벗어난다.

๒๙๖, ๓๑๔. การณตฺเถ ฒ.

296, 314. 이유의 의미에서.

การณตฺเถ จ ปญฺจมีวิภตฺติ โหติ.

이유의 의미에서도 제5격이 일어난다.

อนนุโพธา อปฺปฏิเวธา จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ ยถาภูตํ อทสฺสนา.

네 가지 성스러운 진리를 깨닫지 못하고, 꿰뚫지 못하며, 있는 그대로 보지 못함으로 인해서.

๒๙๗, ๒๘๔. กมฺมตฺเถ ทุติยา.

297, 284. 업격(대격)의 의미에서 제2격.

กมฺมตฺเถ ทุติยาวิภตฺติ โหติ.

업격의 의미에서 제2격이 일어난다.

คาวํ หนติ, วีหโย ลุนาติ, สตฺถํ กโรติ, ฆฏํ กโรติ, รถํ กโรติ, ธมฺมํ สุณาติ, พุทฺธํ ปูเชติ, วาจํ ภาสตี, ตณฺฑุลํ วจติ, โจรํ ฆาเตติ.

소를 죽인다, 벼를 벤다, 무기를 만든다, 항아리를 만든다, 수레를 만든다, 법을 듣는다, 부처님을 공경한다, 말을 한다, 쌀을 익힌다, 도둑을 죽게 한다.

๒๙๘, ๒๘๗. กาลทฺธานมจฺจนฺตสํโยเค.

298, 287. 시간과 거리의 지속적 연결에서.

กาลทฺธานํ อจฺจนฺตสํโยเค ทุติยาวิภตฺติ โหติ.

시간과 거리의 지속적 연결에서 제2격이 일어난다.

มาสํ [Pg.156] มํโสทนํ ภุญฺชติ, สรทํ รมณียา นที, มาสํ สชฺฌายติ, โยชนํ วนราชิ, โยชนํ ทีโฆ ปพฺพโต, โกสํ สชฺฌายติ.

한 달 동안 고기 섞인 밥을 먹는다, 가을 내내 강은 아름답다, 한 달 동안 독송한다, 1요자나에 걸친 숲의 열, 1요자나 길이의 산, 1코사 동안 독송한다.

อจฺจนฺตสํโยเคติ กิมตฺถํ? สํวจฺฉเร โภชนํ ภุญฺชติ.

'지속적 연결'이란 표현은 무엇을 위한 것인가? "1년 중에 한 번 음식을 먹는다" (이 경우는 제2격이 아니라 처소격을 쓴다).

๒๙๙, ๒๘๘. กมฺมปฺปวธนียยุตฺเต.

299, 288. 전치사(Kammappavadhanīya)와 결합할 때.

กมฺมปฺปวจนียยุตฺเต ทุติยาวิภตฺติ โหติ.

전치사(Kammappavacanīya)와 결합할 때 대격(제2격)이 된다.

ตํ โข ปน ภวนฺตํ โคตมํ เอวํ กลฺยาโณ กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคโต, ปพฺพชิตมนุปพฺพชึสุ.

참으로 그분 고타마 존자에게 이와 같이 좋은 명성이 자자하게 퍼졌으며, (사람들은) 출가하신 그분을 따라 출가하였다.

๓๐๐, ๒๘๖. คติ พุทฺธิ ภุช ปฐ หร กร สยาทีนํ การิเต วา.

300, 286. 가다(gati), 알다(buddhi), 먹다(bhuja), 읽다(paṭha), 가져가다(hara), 하다(kara), 눕다(sayā) 등의 동사가 사역으로 쓰일 때 혹은 (대격이 된다).

คติ พุทฺธิ ภุช ปฐ หร กร สยาทีนํ ปโยเค การิเต ทุติยาวิภตฺติ โหติ วา.

가다, 알다, 먹다, 읽다, 가져가다, 하다, 눕다 등의 동사가 사역으로 사용될 때 대격(제2격)이 혹은 된다.

ปุริโส ปุริสํ (คามํ) คามยติ, ปุริโส ปุริเสน วา, ปุริโส ปุริสสฺส วา. เอวํ โพธยติ, โภชยติ, ปาฐยติ, หารยติ, การยติ, สยาปยติ. เอวํ สพฺพตฺถ การิเต.

사람이 사람을 (마을로) 가게 한다, 혹은 사람이 사람에 의해, 혹은 사람이 사람에게. 이와 같이 깨닫게 한다, 먹게 한다, 읽게 한다, 가져가게 한다, 하게 한다, 눕게 한다. 이와 같이 모든 사역에서 그러하다.

๓๐๑, ๒๑๕. สามิสฺมึ ฉฏฺฐี.

301, 215. 소유의 의미에서 속격(제6격).

สามิสฺมึ ฉฏฺฐีวิภตฺติ โหติ.

소유의 의미에서 속격(제6격)이 된다.

ตสฺส [Pg.157] ภิกฺขุโน ปฏิวีโส, ตสฺส ภิกฺขุโน ปตฺโต, ตสฺส ภิกฺขุโน จีวรํ, อตฺตโน มุขํ.

그 비구의 몫, 그 비구의 발바리, 그 비구의 가사, 자신의 얼굴.

๓๐๒, ๓๑๙. โอกาเส สตฺตมี.

302, 319. 장소(Okāsa)의 의미에서 처격(제7격).

โอกาสการเก สตฺตมีวิภตฺติ โหติ.

장소 격(Okāsa-kāraka)에서 처격(제7격)이 된다.

คมฺภีเร โอทกนฺติเก, ปาปสฺมึ รมติ มโน, ภควติ พฺรหฺมจริยํ วุสฺสติ กุลปุตฺโต.

깊은 물가에서, 마음이 악에 머문다, 가문의 아들이 세존 밑에서 청정범행을 닦는다.

๓๐๓, ๓๒๑. สามิสฺสราธิปติ ทายาท สกฺขีปติภู ปสุตกุสเลหิ จ.

303, 321. 주인(sāmī), 군주(issara), 우두머리(adhipati), 상속자(dāyāda), 증인(sakkhī), 보증인(patibhū), 전념하는 자(pasuta), 숙련된 자(kusala)와 함께할 때도.

สามี อิสฺสร อธิปติ ทายาท สกฺขีปติภู ปสุตกุสล อิจฺเจเตหิ ปโยเค ฉฏฺฐีวิภตฺติ โหติ, สตฺตมี จ.

주인, 군주, 우두머리, 상속자, 증인, 보증인, 전념하는 자, 숙련된 자 등의 단어들과 결합하여 쓰일 때 속격(제6격)과 처격(제7격)이 된다.

โคณานํ สามี, โคเณสุ สามี, โคณานํ อิสฺสโร, โคเณสุ อิสฺสโร. โคณานํ อธิปติ, โคเณสุ อธิปติ. โคณานํ ทายาโท, โคเณสุ ทายาโท. โคณานํ สกฺขี, โคเณสุ สกฺขี, โคณานํ ปติภู, โคเณสุ ปติภู. โคณานํ ปสุโต, โคเณสุ ปสุโต. โคณานํ กุสโล, โคเณสุ กุสโล.

소들의 주인, 소들 중의 주인; 소들의 군주, 소들 중의 군주; 소들의 우두머리, 소들 중의 우두머리; 소들의 상속자, 소들 중의 상속자; 소들의 증인, 소들 중의 증인; 소들의 보증인, 소들 중의 보증인; 소들에 전념하는 자, 소들 중 전념하는 자; 소들에 숙련된 자, 소들 중 숙련된 자.

๓๐๔, ๓๒๒. นิทฺธารเณ จ.

304, 322. 한정(Niddhāraṇa)의 의미에서도.

นิทฺธารณตฺเถ จ ฉฏฺฐีวิภตฺติ โหติ, สตฺตมี จ.

한정하는 의미에서도 속격(제6격)과 처격(제7격)이 된다.

กณฺหา [Pg.158] คาวีนํ สมฺปนฺนขีรตมา, กณฺหา คาวีสุ สมฺปนฺนขีรตมา. สามา นารีนํ ทสฺสนียตมา, สามา นารีสุ ทสฺสนียตมา. มนุสฺสานํ ขตฺติโย สูรตโม, มนุสฺเสสุ ขตฺติโย สูรตโม. ปถิกานํ ธาวนฺโต สีฆตโม, ปถิเกสุ ธาวนฺโต สีฆตโม.

검은 소가 암소들 중에서 우유가 가장 많다, 검은 소가 암소들 가운데 우유가 가장 많다. 가무잡잡한 여인이 여인들 중에서 가장 아름답다, 가무잡잡한 여인이 여인들 가운데 가장 아름답다. 인간들 중에서 크샤트리야가 가장 용맹하다, 인간들 가운데 크샤트리야가 가장 용맹하다. 여행자들 중에서 달리는 자가 가장 빠르다, 여행자들 가운데 달리는 자가 가장 빠르다.

๓๐๕, ๓๒๓. อนาทเร จ.

305, 323. 무시(Anādara)의 의미에서도.

อนาทเร ฉฏฺฐีวิภตฺติ โหติ, สตฺตมี จ.

무시하는 의미에서 속격(제6격)과 처격(제7격)이 된다.

รุทโต ทารกสฺส ปพฺพชิ, รุทนฺตสฺมึ ทารเก ปพฺพชิ.

아이가 울고 있는데도 출가했다, 아이가 울고 있는 중에도 출가했다.

๓๐๖, ๒๘๙. กฺวจิ ทุติยา ฉฏฺฐีนมตฺเถ.

306, 289. 때로는 속격(제6격)의 의미에서 대격(제2격)이 (된다).

ฉฏฺฐีนมตฺเถ กฺวจิ ทุติยาวิภตฺติ โหติ.

속격(제6격)의 의미에서 때로는 대격(제2격)이 된다.

อปิสฺสุ มํ อคฺคิเวสฺสน ติสฺโส อุปมา ปฏิภํสุ.

악기벳사나여, 참으로 나에게 세 가지 비유가 떠올랐다.

๓๐๗, ๒๙๐. ตติยาสตฺตมีนญฺจ.

307, 290. 그리고 구격(제3격)과 처격(제7격)의 의미에서도.

ตติยาสตฺตมีนํ อตฺเถ จ กฺวจิ ทุติยาวิภตฺติ โหติ.

구격(제3격)과 처격(제7격)의 의미에서도 때로는 대격(제2격)이 된다.

สเจ มํ สมโณ โคตโม อาลปิสฺสติ, ตฺวญฺจ มํ นาภิภาสสิ. เอวํ ตติยตฺเถ.

만일 사문 고타마가 나에게 말을 건다면, 그대는 나에게 말을 걸지 말라. 이와 같이 구격의 의미에서 그러하다.

ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา, เอกํ สมยํ ภควา. เอวํ สตฺตมฺยตฺเถ.

오전 시간에 옷을 입고, 한때 세존께서. 이와 같이 처격의 의미에서 그러하다.

๓๐๘, ๓๑๗. ฉฏฺฐี [Pg.159] จ.

308, 317. 그리고 속격(제6격)도.

ตติยาสตฺตมีนํ อตฺเถ จ กฺวจิ ฉฏฺฐีวิภตฺติ โหติ.

구격(제3격)과 처격(제7격)의 의미에서도 때로는 속격(제6격)이 된다.

กโต เม กลฺยาโณ, กตํ เม ปาปํ. เอวํ ตติยตฺเถ.

선이 나에 의해 행해졌고, 악이 나에 의해 행해졌다. 이와 같이 제3격의 의미에서 [속격이 사용된다].

กุสลา นจฺจคีตสฺส สิกฺขิตา จาตุริตฺถิโย, กุสโล ตฺวํ รถสฺส องฺคปจฺจงฺคานํ. เอวํ สตฺตมฺยตฺเถ.

무용과 노래에 능숙하게 훈련된 네 여인들, 당신은 전차의 부속품들에 능숙하다. 이와 같이 제7격의 의미에서 [속격이 사용된다].

กฺวจีติ กิมตฺถํ? โย โว อานนฺท มยา ธมฺโม จ วินโย จ เทสิโต ปญฺญตฺโต, อานนฺโท อตฺเถสุ วิจกฺขโณ.

'Kvacī'는 무슨 목적을 위한 것인가? 아난다여, 내가 그대들에게 설하고 제정한 법과 율, 아난다는 의미들에 능숙하다.

๓๐๙, ๓๑๘. ทุติยาปญฺจมีนญฺจ.

309, 318. 그리고 제2격과 제5격의 [의미에서].

ทุติยาปญฺจมีนญฺจ อตฺเถ กฺวจิ ฉฏฺฐีวิภตฺติ โหติ.

어떤 곳에서는 제2격과 제5격의 의미에서도 속격 격변화가 일어난다.

ตสฺส ภวนฺติ วตฺตาโร, สหสา กมฺมสฺส กตฺตาโร, เอวํ ทุติยตฺเถ.

그것을 말하는 자들이 있고, 무모하게 업을 짓는 자들이 있다. 이와 같이 제2격의 의미에서.

อสฺสวนตา ธมฺมสฺส ปริหายนฺติ, กินฺนุ โข อหํ ตสฺส สุขสฺส ภายามิ, สพฺเพ ตสนฺติ ทณฺฑสฺส, สพฺเพ ภายนฺติ มจฺจุโน, ภีโต จตุนฺนํ อาสีวิสานํ โฆรวิสานํ, ภายามิ โฆรวิสสฺส นาคสฺส. เอวํ ปญฺจมฺยตฺเถ.

법을 듣지 않음으로 인하여 쇠퇴한다. 내가 어찌 그 행복을 두려워하겠는가? 모든 이들이 형벌을 두려워하고, 모든 이들이 죽음을 두려워한다. 지독한 독을 가진 네 마리의 독사를 두려워하는, 나는 지독한 독을 가진 용을 두려워한다. 이와 같이 제5격의 의미에서.

๓๑๐, ๓๒๔. กมฺม [Pg.160] กรณ นิมิตฺตตฺเถสุ สตฺตมี.

310, 324. 업, 도구, 원인의 의미에서 제7격.

กมฺมกรณนิมิตฺตตฺเถสุ สตฺตมีวิภตฺติ โหติ.

업, 도구, 원인의 의미에서 제7격 격변화가 일어난다.

สุนฺทราวุโส อิเม อาชีวกา ภิกฺขูสุ อภิวาเทนฺติ. เอวํ กมฺมตฺเถ.

벗들이여, 훌륭하도다. 이 아지위카들이 비구들에게 문안한다. 이와 같이 업(대격)의 의미에서.

หตฺเถสุ ปิณฺฑาย จรนฺติ, ปตฺเตสุ ปิณฺฑาย จรนฺติ, ปเถสุ คจฺฉนฺติ. เอวํ กรณตฺเถ.

손으로 탁발을 다니고, 발우로 탁발을 다니고, 길로 간다. 이와 같이 도구격의 의미에서.

ทีปิ จมฺเมสุ หญฺญเต, กุญฺชโร ทนฺเตสุ หญฺญเต, เอวํ นิมิตฺตตฺเถ.

표범은 가죽 때문에 죽임을 당하고, 코끼리는 상아 때문에 죽임을 당한다. 이와 같이 원인의 의미에서.

๓๑๑, ๓๒๕. สมฺปทาเน จ.

311, 325. 그리고 여격의 의미에서도.

สมฺปทาเน จ สตฺตมีวิภตฺติ โหติ.

여격의 의미에서도 제7격 격변화가 일어난다.

สงฺเฆ ทินฺนํ มหปฺผล, สงฺเฆ โคตมี เทหิ, สงฺเฆ เต ทินฺเน อหญฺเจว ปูชิโต ภวิสฺสามิ.

승가에 보시한 것은 큰 과보가 있다. 고타미여, 승가에 보시하라. 그대가 승가에 보시하면 나 또한 공양을 받은 것이 될 것이다.

๓๑๒, ๓๒๖. ปญฺจมฺยตฺเถ จ.

312, 326. 그리고 제5격의 의미에서도.

ปญฺจมฺยตฺเถ จ สตฺตมีวิภตฺติ โหติ.

제5격의 의미에서도 제7격 격변화가 일어난다.

กทลีสุ คเช รกฺขนฺติ.

파초들로부터 코끼리들을 보호한다.

๓๑๓, ๓๒๗. กาลภาเวสุ จ.

313, 327. 그리고 시간과 상태에서.

กาลภาเวสุ จ กตฺตริ ปยุชฺชมาเน สตฺตมีวิภตฺติ โหติ.

시간과 상태의 의미에서 주어가 사용될 때 제7격 격변화가 일어난다.

ปุพฺพณฺหสมเย [Pg.161] คโต, สายนฺหสมเย อาคโต. ภิกฺขูสุ โภชียมาเนสุ คโต, ภุตฺเตสุ อาคโต. โคสุทุยฺหมาเนสุ คโต, ทุทฺธาสุ อาคโต.

오전에 갔고, 저녁에 돌아왔다. 비구들이 식사하고 계실 때 갔고, 식사를 마치셨을 때 돌아왔다. 암소들의 젖을 짤 때 갔고, 젖 짜기가 끝났을 때 돌아왔다.

๓๑๔, ๓๒๘. อุป’ฌาธิกิสฺสรวจเน.

314, 328. upa와 adhi가 초과와 지배를 나타낼 때.

อุปอธิอิจฺเจเตสํ ปโยเค อธิกอิสฺสรวจเน สตฺตมีวิภตฺติ โหติ.

upa와 adhi를 사용할 때 초과와 지배를 나타내는 말에 제7격 격변화가 일어난다.

อุป ขาริยํ โทโณ, อุป นิกฺเข กหาปณํ. อธิ พฺรหฺมทตฺเต ปญฺจาลา, อธิ นจฺเจสุ โคตมี, อธิ เทเวสุ พุทฺโธ.

1카리에 비해 1도나는 부족하고, 1닉카에 비해 1까하빠나는 부족하다. 브라흐마닷따 왕의 치하에 있는 빤짤라 왕국, 춤에 있어서의 고타미, 신들 위에 계신 부처님.

๓๑๕, ๓๒๙. มณฺฑิตุ’สฺสุกฺเกสุ ตติยา.

315, 329. '장식된'과 '열정적인'에서 제3격.

มณฺฑิตอุสฺสุกฺกอิจฺเจเตสฺวตฺเถสุ ตติยาวิภตฺติ โหติ, สตฺตมี จ.

'장식된', '열정적인'이라는 이러한 의미들에서 제3격 격변화가 일어나고, 제7격 또한 일어난다.

ญาเณน ปสีทิโต, ญาณสฺมึ วา ปสีทิโต, ญาเณน อุสฺสุกฺโก, ญาณสฺมึ วา อุสฺสุกฺโก ตถาคโต วา ตถาคตโคตฺโต วา.

지혜로 장식되었거나 혹은 지혜 속에서 장식되었다. 지혜에 열정적이거나 혹은 지혜 속에서 열정적인 여래 혹은 여래의 가문.

อิติ นามกปฺเป การกกปฺโป ฉฏฺโฐ กณฺโฑ.

이와 같이 명사 편에서 격의 장 제6단락이 끝났다.

การกกปฺโป นิฏฺฐิโต.

격의 장이 완료되었다.

๔. สมาสกปฺป

4. 복합어 편

สตฺตมกณฺฑ

제7장

๓๑๖, ๓๓๑. นามานํ [Pg.162] สมาโส ยุตฺตตฺโถ.

316, 331. 명사들의 결합(복합어)은 의미가 연결된 것이다.

เตสํ นามานํ ปยุชฺชมานปทตฺถานํ โย ยุตฺตตฺโถ, โส สมาสสญฺโญ โหติ.

사용된 단어들의 의미가 서로 연결된 그 명사들의 결합을 복합어(samāsa)라는 명칭으로 부른다.

กถินทุสฺสํ, อาคนฺตุกภตฺตํ, ชีวิตินฺทฺริยํ, สมณพฺราหฺมณา, สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานา, พฺราหฺมณ คหปติกา.

가티나 천(kathinadussaṃ), 방문객을 위한 음식(āgantukabhattaṃ), 생명 기능(jīvitindriyaṃ), 사문과 바라문(samaṇabrāhmaṇā), 사리불과 목건련(sāriputtamoggallānā), 바라문과 가호주(brāhmaṇa gahapatikā).

นามานมิติ กิมตฺถํ? เทวทตฺโต ปจติ, ยญฺญทตฺโต ปจติ.

'명사들의'라고 말한 목적은 무엇인가? '데와닷따가 요리한다(Devadatto pacati)', '얀냐닷따가 요리한다(yaññadatto pacati)' [와 같이 동사가 포함된 경우를 제외하기 위함이다].

ยุตฺตตฺโถติ กิมตฺถํ? ภโต รญฺโญ ปุตฺโต เทวทตฺตสฺส.

'의미가 연결된'이라고 말한 목적은 무엇인가? '왕의 하인, 데와닷따의 아들(Bhato rañño putto devadattassa)' [과 같이 단어가 나열되어도 의미적 연결이 없는 경우를 제외하기 위함이다].

สมาสอิจฺจเนน กฺวตฺโถ? กฺวจิ สมาสนฺตคตานมการนฺโต.

'복합어'라는 명칭에 의한 효용은 무엇인가? 때때로 복합어의 끝에 위치한 것들이 a-끝모음(akāranta)이 된다.

๓๑๗, ๓๓๒. เตสํ วิภตฺติโย โลปา จ.

317, 332. 그것들의 격어미는 생략된다.

เตสํ ยุตฺตตฺถานํ สมาสานํ วิภตฺติโย โลปา จ โหนฺติ.

의미가 연결된 그 복합어들의 격어미들은 생략된다.

กถินทุสฺสํ[Pg.163], อาคนฺตุกภตฺตํ.

가티나 천(kathinadussaṃ), 방문객을 위한 음식(āgantukabhattaṃ).

เตสํคหเณน สมาสตทฺธิตาขฺยาตกิตกานํ วิภตฺติปจฺจยปทกฺขราคมา จ โลปา โหนฺติ. วาสิฏฺโฐ, เวนเตยฺโย.

'그것들(tesaṃ)'이라는 표현을 통해 복합어, 2차 파생어(taddhita), 동사(ākhyāta), 1차 파생어(kitaka)의 격어미, 접미사, 단어, 삽입 글자들도 생략된다. 예: 와싯타(Vāsiṭṭho), 웨나떼이야(venateyyo).

จคฺคหณ มวธารณตฺถํ, ปภงฺกโร, อมตทฺทโท, เมธงฺกโร, ทีปงฺกโร.

'ca(와/또한)'라는 표현은 한정하기 위한 것이다. 빛을 만드는 자(pabhaṅkaro), 불사를 주는 자(amataddado), 지혜를 만드는 자(medhaṅkaro), 등불을 만드는 자(dīpaṅkaro).

๓๑๘, ๓๓๓. ปกติ จสฺส สรนฺตสฺส.

318, 333. 또한 모음으로 끝나는 것은 본래의 형태가 된다.

ลุตฺตาสุ วิภตฺตีสุ อสฺส สรนฺตสฺส ลิงฺคสฺส ปกติรูปานิ โหนฺติ.

격어미들이 생략되었을 때, 모음으로 끝나는 어간(liṅga)은 본래의 형태가 된다.

จกฺขุโสตํ, มุขนาสิกํ, ราชปุตฺโต, ราชปุริโส.

눈과 귀(cakkhusotaṃ), 입과 코(mukhanāsikaṃ), 왕의 아들(rājaputto), 왕의 신하(rājapuriso).

๓๑๙, ๓๓๐. อุปสคฺคนิปาตปุพฺพโก อพฺยยีภาโว.

319, 330. 전치사나 불변사가 앞에 오는 것은 불변 복합어(abyayībhāvo)이다.

อุปสคฺคนิปาตปุพฺพโก สมาโส อพฺยยีภาวสญฺโญ โหติ.

전치사(upasagga)나 불변사(nipāta)가 앞에 오는 복합어는 불변 복합어라는 명칭을 갖는다.

นครสฺส [Pg.164] สมีเป ปวตฺตติ กถา อิติ อุปนครํ, ทรถานํ อภาโว นิทฺทรถํ, มกสานํ อภาโว นิมฺมกสํ, วุฑฺฒานํ ปฏิปาฏิ ยถาวุฑฺฒํ, เย เย วุฑฺฒา วา ยถาวุฑฺฒํ, ชีวสฺส ยตฺตโก ปริจฺเฉโท ยาวชีวํ, จิตฺตมธิกิจฺจ ปวตฺตนฺติ เต ธมฺมาติ อธิจิตฺตํ, ปพฺพตสฺส ติโร ติโรปพฺพตํ, โสตสฺส ปติ ปวตฺตติ นาวา อิติ ปติโสตํ, ปาสาทสฺส อนฺโต อนฺโตปาสาทํ.

도시 근처에서 이야기가 진행된다는 뜻에서 '도시 근처(upanagaraṃ)', 고통의 부재는 '고통 없음(niddarathaṃ)', 모기의 부재는 '모기 없음(nimmakasaṃ)', 장로들의 순서에 따라 '장로 순대로(yathāvuḍḍhaṃ)', 어떤 장로들이든지 '장로 순대로(yathāvuḍḍhaṃ)', 생명의 한정된 기간만큼은 '평생토록(yāvajīvaṃ)', 마음을 주제로 일어나는 법들은 '수증심(adhicittaṃ)', 산 너머는 '산 너머(tiropabbataṃ)', 흐름을 거슬러 배가 나아간다는 뜻에서 '역류(patisotaṃ)', 궁전 내부는 '궁전 내부(antopāsādaṃ)'.

อพฺยยีภาวมิจฺจเนน กฺวตฺโถ? อํวิภตฺตีน มการนฺตา อพฺยยีภาวา.

'불변 복합어'라는 명칭에 의한 효용은 무엇인가? a-끝모음인 불변 복합어들은 am 격어미를 취한다.

๓๒๐, ๓๓๕. โส นปุํสกลิงฺโค.

320, 335. 그것은 중성이다.

โส อพฺยยีภาวสมาโส นปุํสกลิงฺโคว ทฏฺฐพฺโพ.

그 불변 복합어는 오직 중성으로 간주되어야 한다.

กุมารีสุ อธิกิจฺจ ปวตฺตติ กถา อิติ อธิกุมาริ, วธุยา สมีเป ปวตฺตติ กถา อิติ อุปวธุ, คงฺคาย สมีเป ปวตฺตติ กถา อิติ อุปคงฺคํ, มณิกาย สมีเป ปวตฺตติ กถา อิติ อุปมณิกํ.

소녀들에 관하여 이야기가 진행된다는 뜻에서 '소녀에 관하여(adhikumāri)', 며느리 근처에서 이야기가 진행된다는 뜻에서 '며느리 근처(upavadhu)', 강 근처에서 이야기가 진행된다는 뜻에서 '강가(upagaṅgaṃ)', 보석함 근처에서 이야기가 진행된다는 뜻에서 '보석함 근처(upamaṇikaṃ)'.

๓๒๑, ๓๔๙. ทิคุสฺเสกตฺตํ.

321, 349. 수량 복합어(digu)는 단수이다.

ทิคุสฺส สมาสสฺส เอกตฺตํ โหติ, นปุํสกลิงฺคตฺตญฺจ.

수량 복합어는 단수이며, 또한 중성이다.

ตโย [Pg.165] โลกา ติโลกํ, ตโย ทณฺฑา ติทณฺฑํ, ตีณิ นยนานิ ตินยนํ, ตโย สิงฺคา ติสิงฺคํ. จตสฺโส ทิสา จตุทฺทิสํ, ปญฺจ อินฺทฺริยานิ ปญฺจินฺทฺริยํ.

세 세상은 '삼계(tilokaṃ)', 세 지팡이는 '삼정(tidaṇḍaṃ)', 세 눈은 '삼안(tinayanaṃ)', 세 뿔은 '삼각(tisiṅgaṃ)', 네 방향은 '사방(catuddisaṃ)', 다섯 감각기관은 '오근(pañcindriyaṃ)'.

๓๒๒, ๓๕๙. ตถา ทฺวนฺเท ปาณิ ตูริย โยคฺคเสนงฺคขุทฺทชนฺตุก วิวิธวิรุทฺธ วิสภาคตฺถาทีนญฺจ.

322, 359. 또한 병렬 복합어(dvanda)에서 신체 부위, 악기, 탈것, 군대 구성 요소, 작은 생물, 다양한 적대적인 것, 서로 다른 종류의 의미 등을 나타낼 때에도 그러하다.

ตถา ทฺวนฺเท สมาเส ปาณิ ตูริย โยคฺค เสนงฺคขุทฺทชนฺตุก วิวิธวิรุทฺธ วิสภาคตฺถอิจฺเจวมาทีนํ เอกตฺตํ โหติ, นปุํสกลิงฺคตฺตญฺจ.

이와 같이 병렬 복합어에서 신체 부위, 악기, 탈것, 군대의 구성 요소, 작은 생물, 다양한 적대적인 것, 서로 다른 종류의 의미 등을 나타내는 것들도 단수이며 중성이다.

ตํ ยถา? จกฺขุ จ โสตญฺจ จกฺขุโสตํ, มุขญฺจ นาสิกา จ มุขนาสิกํ, ฉวิ จ มํสญฺจ โลหิตญฺจ ฉวิมํสโลหิตํ. เอวํ ปาณฺยงฺคตฺเถ.

예컨대 무엇인가? 눈과 귀는 '눈과 귀(cakkhusotaṃ)', 입과 코는 '입과 코(mukhanāsikaṃ)', 피부와 살과 피는 '피부·살·피(chavimaṃsalohitaṃ)'. 이와 같이 신체 부위의 의미에서 그러하다.

สงฺโข จ ปณโว จ สงฺขปณวํ, คีตญฺจ วาทิตญฺจ คีตวาทิตํ, ททฺทริ จ ฑิณฺฑิโม จ ททฺทริฑิณฺฑิมํ. เอวํ ตูริยงฺคตฺเถ.

소라 나팔과 작은 북은 '소라 나팔과 작은 북(saṅkhapaṇavaṃ)', 노래와 연주는 '노래와 연주(gītavāditaṃ)', 다다리와 딘디마 북은 '다다리와 딘디마(daddariḍiṇḍimaṃ)'. 이와 같이 악기의 의미에서 그러하다.

ผาโล จ ปาจนญฺจ ผาลปาจนํ, ยุคญฺจ นงฺคลญฺจ ยุคนงฺคลํ. เอวํ โยคฺคงฺคตฺเถ.

보습과 채찍은 '보습과 채찍(phālapācanaṃ)', 멍에와 쟁기는 '멍에와 쟁기(yuganaṅgalaṃ)'. 이와 같이 탈것(도구)의 의미에서 그러하다.

อสิ จ จมฺมญฺจ อสิจมฺมํ, ธนุ จ กลาโป จ ธนุกลาปํ, หตฺถี จ อสฺโส จ หตฺถิอสฺสํ, รโถ จ ปตฺติโก จ รถปตฺติกํ. เอวํ เสนงฺคตฺเถ.

칼과 방패는 칼방패(asicammaṃ)이고, 활과 화살통은 활화살통(dhanukalāpaṃ)이며, 코끼리와 말은 코끼리말(hatthiassaṃ)이고, 전차와 보병은 전차보병(rathapattikaṃ)이다. 이와 같이 군대의 구성 요소라는 의미에서 그러하다.

ฑํสา [Pg.166] จ มกสา จ ฑํสมกสํ, กุนฺโถ จ กิปิลฺลิโก จ กุนฺถกิปิลฺลิกํ, กีโฏ จ สรีสโป จ กีฏสรีสปํ. เอวํ ขุทฺทชนฺตุกตฺเถ.

등에와 모기는 등에모기(ḍaṃsamakasaṃ)이고, 벌레와 개미는 벌레개미(kunthakipillikaṃ)이며, 곤충과 기어다니는 생물은 곤충파충류(kīṭasarīsapaṃ)이다. 이와 같이 작은 생물이라는 의미에서 그러하다.

อหิ จ นกุโล จ อหินกุลํ, พิฬาโร จ มูสิโก จ พิฬารมูสิกํ, กาโก จ อุลูโก จ กาโกลูกํ. เอวํ วิวิธวิรุทฺธตฺเถ.

뱀과 몽구스는 뱀몽구스(ahinakulaṃ)이고, 고양이와 쥐는 고양이쥐(biḷāramūsikaṃ)이며, 까마귀와 부엉이는 까마귀부엉이(kākolūkaṃ)이다. 이와 같이 여러 가지 상극이라는 의미에서 그러하다.

สีลญฺจ ปญฺญาณญฺจ สีลปญฺญาณํ, สมโถ จ วิปสฺสนา จ สมถวิปสฺสนํ, วิชฺชา จ จรณญฺจ วิชฺชาจรณํ. เอวํ วิสภาคตฺเถ.

계와 지혜는 계지혜(sīlapaññāṇaṃ)이고, 사마타와 위빳사나는 사마타위빳사나(samathavipassanaṃ)이며, 명지와 행지는 명지행지(vijjācaraṇaṃ)이다. 이와 같이 서로 다른 성질이라는 의미에서 그러하다.

อาทิคฺคหณํ กิมตฺถํ? ทาสี จ ทาโส จ ทาสิทาสํ, อิตฺถี จ ปุมา จ อิตฺถิปุมํ, ปตฺโต จ จีวรญฺจ ปตฺตจีวรํ, ฉตฺตญฺจ อุปาหนา จ ฉตฺตุปาหนํ, ติกญฺจ จตุกฺกญฺจ ติกจตุกฺกํ, เวโน จ รถกาโร จ เวนรถการํ, สากุณิโก จ มาควิโก จ สวกุณิกมาควิกํ, ทีโฆ จ มชฺฌิโม จ ทีฆมชฺฌิมํ อิจฺเจวมาทิ.

'등(ādi)'이라는 말은 무슨 목적인가? 여종과 남종은 여종남종(dāsidāsaṃ)이고, 여자와 남자는 여자남자(itthipumaṃ)이며, 발우와 가사는 발우가사(pattacīvaraṃ)이고, 우산과 신발은 우산신발(chattupāhanaṃ)이며, 셋의 모임과 넷의 모임은 삼사(tikacatukkaṃ)이고, 대나무 세공인과 수레 제조인은 대나무수레제조인(venarathakāraṃ)이며, 새잡이와 사냥꾼은 새잡이사냥꾼(sākuṇikamāgavikaṃ)이고, 긴 것과 중간 것은 긴것중간것(dīghamajjhimaṃ) 등과 같은 것들을 포함하기 위함이다.

๓๒๓, ๓๖๐. วิภาสา รุกฺข ติณ ปสุข น ธญฺญ ชนปทาทีนญฺจ.

323, 360. 나무, 풀, 가축, 재물, 곡물, 지방 등에 대해서는 [단수 중성형이] 선택적이다.

รุกฺขติณ ปสุ ธน ธญฺญ ชนปทอิจฺเจวมาทีนํ วิภาสา เอกตฺตํ โหติ, นปุํสกลิงฺคตฺตญฺจ ทฺวนฺเท สมาเส. อสฺสตฺโถ [Pg.167] จ กปีตโน จ อสฺสตฺถกปีตนํ, อสฺสตฺถกปีตนา วา. อุสีรญฺจ พีรณญฺจ อุสีรพีรณํ, อุสีรพีรณา วา. อโช จ เอฬโก จ อเชฬกํ, อเชฬกา วา. หิรญฺญญฺจ สุวณฺณญฺจ หิรญฺญสุวณฺณํ, หิรญฺญสุวณฺณา วา. สาลิ จ ยโว จ สาลิยวํ, สาลิยวา วา. กาสี จ โกสลา จ กาสิโกสลํ, กาสิโกสลา วา.

나무, 풀, 가축, 재물, 곡물, 지방 등과 같은 것들의 연합 복합어(dvande samāse)에서는 선택적으로 단수성(ekatta)과 중성(napuṃsakaliṅgatta)이 된다. 아싸타 나무와 까삐따나 나무는 아싸타까삐따나(assatthakapītanaṃ) 혹은 아싸타까삐따나들(assatthakapītanā)이다. 우시라 풀과 비라나 풀은 우시라비라나(usīrabīraṇaṃ) 혹은 우시라비라나들(usīrabīraṇā)이다. 염소와 양은 염소양(ajeḷakaṃ) 혹은 염소양들(ajeḷakā)이다. 돈과 금은 돈금(hiraññasuvaṇṇaṃ) 혹은 돈금들(hiraññasuvaṇṇā)이다. 쌀과 보리는 쌀보리(sāliyavaṃ) 혹은 쌀보리들(sāliyavā)이다. 까시와 꼬살라는 까시꼬살라(kāsikosalaṃ) 혹은 까시꼬살라들(kāsikosalā)이다.

อาทิคฺคหณํ กิมตฺถํ? สาวชฺชญฺจ อนวชฺชญฺจ สาวชฺชานวชฺชํ, สาวชฺชา นวชฺชา วา. หีนญฺจ ปณีตญฺจ หีนปณีตํ. หีนปณีตา วา. กณฺโห จ สุกฺโก จ กณฺหสุกฺกํ, กณฺหสุกฺกา วา.

'등(ādi)'이라는 말은 무슨 목적인가? 허물이 있는 것과 허물이 없는 것은 허물있음없음(sāvajjānavajjaṃ) 혹은 허물있음없음들(sāvajjānavajjā)이다. 저열한 것과 수승한 것은 저열수승(hīnapaṇītaṃ) 혹은 저열수승들(hīnapaṇītā)이다. 검은 것과 흰 것은 검음희음(kaṇhasukkaṃ) 혹은 검음희음들(kaṇhasukkā)이다.

๓๒๔, ๓๓๙. ทฺวิปเท ตุลฺยาธิกรเณ กมฺมธารโย.

324, 339. 동격인 두 단어의 결합은 깜마다라야(kammadhārayo)이다.

ทฺเว ปทานิ ตุลฺยาธิกรณานิ ยทา สมสฺยนฺเต, ตทา โส สมาโส กมฺมธารยสญฺโญ โหติ.

동격인 두 단어가 결합할 때, 그 복합어는 깜마다라야(kammadhāraya)라는 명칭을 갖는다.

มหนฺโต [Pg.168] จ โส ปุริโส จาติ มหาปุริโส, กณฺโห จ โส สปฺโป จาติ กณฺหสปฺโป, นีลญฺจ ตํ อุปฺปลญฺจาติ นีลุปฺปลํ, โลหิตญฺจ ตํ จนฺทนญฺจาติ โลหิตจนฺทนํ, พฺราหฺมณี จ สา ทาริกา จาติ พฺราหฺมณทาริกา, ขตฺติยา จ สา กญฺญา จาติ ขตฺติยกญฺญา.

'그는 위대하고 그는 사람이다'라고 해서 위대한 사람(mahāpuriso)이고, '그것은 검고 그것은 뱀이다'라고 해서 검은 뱀(kaṇhasappo)이며, '그것은 푸르고 그것은 연꽃이다'라고 해서 푸른 연꽃(nīluppalaṃ)이고, '그것은 붉고 그것은 샌달우드이다'라고 해서 붉은 샌달우드(lohitacandanaṃ)이며, '그녀는 브라만이고 그녀는 소녀이다'라고 해서 브라만 소녀(brāhmaṇadārikā)이고, '그녀는 캇띠야이고 그녀는 처녀이다'라고 해서 캇띠야 처녀(khattiyakaññā)이다.

กมฺมธารยอิจฺจเนน กฺวตฺโถ? กมฺมธารยสญฺเญ จ.

'깜마다라야'라는 명칭은 어떤 용도가 있는가? 깜마다라야라는 명칭이 붙었을 때 [적용되는 규칙들]을 위함이다.

๓๒๕, ๓๔๘. สงฺขฺยาปุพฺโพ ทิคุ.

325, 348. 숫자가 앞에 오는 복합어는 디구(digu)이다.

สงฺขฺยาปุพฺโพ กมฺมธารยสมาโส ทิคุสญฺโญ โหติ.

숫자가 앞에 오는 깜마다라야 복합어는 디구(digu)라는 명칭을 갖는다.

ตีณิ มลานิ ติมลํ, ตีณิ ผลานิ ติผลํ, ตโย โลกา ติโลกํ, ตโย ทณฺฑา ติทณฺฑํ, จตสฺโส ทิสา จตุทฺทิสํ, ปญฺจ อินฺทฺริยานิ ปญฺจินฺทฺริยํ, สตฺต โคทาวริโย สตฺตโคทาวรํ.

세 가지 때(오염)는 삼구(timalaṃ)이고, 세 가지 열매는 삼과(tiphalaṃ)이며, 세 가지 세상은 삼계(tilokaṃ)이고, 세 가지 지팡이는 삼정(tidaṇḍaṃ)이며, 네 가지 방향은 사방(catuddisaṃ)이고, 다섯 가지 감관은 오근(pañcindriyaṃ)이며, 일곱 개의 고다바리 강은 칠고다바리(sattagodāvaraṃ)이다.

ทิคุอิจฺจเนน กฺวตฺโถ? ทิคุสฺเส กตฺตํ.

'디구'라는 명칭은 어떤 용도가 있는가? 디구에서의 단수성 등을 위함이다.

๓๒๖, ๓๔๑. อุเภ ตปฺปุริสา.

326, 341. [디구와 깜마다라야] 둘 다 따뿌리사(tappurisa)이다.

อุเภ ทิคุกมฺมธารยสมาสา ตปฺปุริสสญฺญา โหนฺติ.

디구와 깜마다라야 복합어 둘 다 따뿌리사(tappurisa)라는 명칭을 갖는다.

น พฺราหฺมโณ อพฺราหฺมโณ, น วสโล อวสโล, น ภิกฺขุ อภิกฺขุ, น ปญฺจวสฺสํ อปญฺจวสฺสํ, น [Pg.169] ปญฺจปูลี อปญฺจปูลี, น สตฺตโคทาวรํอสตฺตโคทาวรํ, น ทสควํ อทสควํ, น ปญฺจควํ อปญฺจควํ.

브라만이 아닌 자는 비브라만(abrāhmaṇo)이고, 천민이 아닌 자는 비천민(avasalo)이며, 비구가 아닌 자는 비비구(abhikkhu)이고, 5년이 되지 않은 것은 비오년(apañcavassaṃ)이며, 다섯 묶음이 아닌 것은 비오속(apañcapūlī)이고, 칠고다바리가 아닌 것은 비칠고다바리(asattagodāvaraṃ)이며, 열 마리 소가 아닌 것은 비십우(adasagavaṃ)이고, 다섯 마리 소가 아닌 것은 비오우(apañcagavaṃ)이다.

ตปฺปุริสอิจฺจเนน กฺวตฺโถ? อตฺตํ นสฺส ตปฺปุริเส.

'따뿌리사'라는 명칭은 어떤 용도가 있는가? 따뿌리사에서 부정어 'na'가 'a'로 변하는 것 등을 위함이다.

๓๒๗, ๓๕๑. อมาทโย ปรปเทภิ.

327, 351. '암(am)' 등의 격어미를 가진 단어들이 뒤의 단어들과 결합하는 것이다.

ตา อมาทโย นาเมหิ ปรปเทภิ ยทา สมสฺยนฺเต, ตทา โส สมาโส ตปฺปุริสสญฺโญ โหติ.

그 '암(am)' 등의 격어미를 가진 명사들이 뒤에 오는 단어들과 결합할 때, 그 복합어는 따뿌리사(tappurisa)라는 명칭을 갖는다.

ภูมึ คโต ภูมิคโต, สพฺพรตฺตึ โสภโณ สพฺพรตฺติโสภโณ. อปายํ คโต อปายคโต, อิสฺสเรน กตํ อิสฺสรกตํ, สลฺเลน วิทฺโธ สลฺลวิทฺโธ, กถินสฺส ทุสฺสํ กถินทุสฺสํ, อาคนฺตุกสฺส ภตฺตํ อาคนฺตุกภตฺตํ, เมถุนา อเปโต เมถุนาเปโต, โจรา ภยํ โจรภยํ, รญฺโญ ปุตฺโต ราชปุตฺโต, ธญฺญานํ ราสิ ธญฺญราสิ, รูเป สญฺญา รูปสญฺญา, สํสาเร ทุกฺขํ สํสารทุกฺขํ.

지상에 간 자는 지상에 간 자(bhūmigato)이고, 밤새도록 아름다운 것은 밤샘아름다움(sabbarattisobhaṇo)이다. 악처에 떨어진 자는 악처에 떨어진 자(apāyagato)이고, 주인에 의해 만들어진 것은 주인작(issarakataṃ)이며, 화살에 맞은 자는 화살맞은자(sallaviddho)이고, 까티나를 위한 천은 까티나천(kathinadussaṃ)이며, 손님을 위한 음식은 손님음식(āgantukabhattaṃ)이고, 음행에서 벗어난 자는 음행벗어난자(methunāpeto)이며, 도둑으로부터의 두려움은 도둑두려움(corabhayaṃ)이고, 왕의 아들은 왕자(rājaputto)이며, 곡물의 더미는 곡식더미(dhaññarāsi)이고, 형색에 대한 인식은 형색인식(rūpsaññā)이며, 윤회에서의 괴로움은 윤회고(saṃsāradukkhaṃ)이다.

๓๒๘, ๓๕๒. อญฺญปทตฺเถสุ พหุพฺพีหิ.

328, 352. 다른 단어의 의미를 나타낼 때 바후브비히(bahubbīhi)이다.

อญฺเญสํ ปทานํ อตฺเถสุ ทฺเว นามานิ พหูนิ นามานิ ยทา สมสฺยนฺเต, ตทา โส สมาโส พหุพฺพีหิ สญฺโญ โหติ.

다른 단어들의 의미 속에서 두 명사 혹은 여러 명사가 결합할 때, 그 복합어는 바후브비히(bahubbīhi)라는 명칭을 갖는다.

อาคตา [Pg.170] สมณา อิมํ สงฺฆารามํ โสยํ อาคตสมโณ, สงฺฆาราโม. ชิตานิ อินฺทฺริยานิ อเนน สมเณน โสยํ ชิตินฺทฺริโย, สมโณ. ทินฺโน สุงฺโก ยสฺส รญฺโญ โสยํ ทินฺนสุงฺโก, ราชา. นิคฺคตา ชนา อสฺมา คามา โสยํ นิคฺคตชโน, คาโม. ฉินฺโน หตฺโต ยสฺส ปุริสสฺส โสยํ ฉินฺนหตฺโถ, ปุริโส. สมฺปนฺนานิ สสฺสานิ ยสฺมึ ชนปเท โสยํ สมฺปนฺนสสฺโส, ชนปโท.

'사문들이 이 승원으로 왔다'고 해서 그 승원은 사문들이온곳(āgatasamaṇo)이며, '이 사문에 의해 감관들이 정복되었다'고 해서 그 사문은 감관을정복한자(jitindriyo)이다. '어떤 왕에게 세금이 바쳐졌다'고 해서 그 왕은 세금을받은자(dinnasuṅko)이며, '이 마을에서 사람들이 나갔다'고 해서 그 마을은 사람들이나간곳(niggatajano)이다. '어떤 사람의 손이 잘렸다'고 해서 그 사람은 손이잘린자(chinnahattho)이며, '어떤 지방에 곡식이 풍성하다'고 해서 그 지방은 곡식이풍성한곳(sampannasasso)이다.

นิคฺโรธสฺส ปริมณฺฑโล นิคฺโรธปริมณฺฑโล, นิคฺโรธปริมณฺฑโล อิว ปริมณฺฑโล โย ราชกุมาโร โสยํ นิคฺโรธปริมณฺฑโล. อถ วา นิคฺโรธปริมณฺฑโล อิว ปริมณฺฑโล ยสฺส ราชกุมารสฺส โสยํ นิคฺโรธปริมณฺฑโล, ราชกุมาโร.

니그로다 나무의 둘레는 니그로다둘레(nigrodhaparimaṇḍalo)인데, '니그로다 나무의 둘레처럼 균형이 잡힌 어떤 왕자'를 니그로다둘레(nigrodhaparimaṇḍalo)라고 한다. 또는 '어떤 왕자의 균형이 니그로다 나무의 둘레와 같다'고 해서 그 왕자를 니그로다둘레(nigrodhaparimaṇḍalo)라고 한다.

จกฺขุโน ภูโต จกฺขุภูโต, จกฺขุภูโต อิว ภูโต โย ภควา โสยํ จกฺขุภูโต, ภควา.

눈이 된 것은 눈이됨(cakkhubhūto)인데, '눈이 된 것처럼 되신 어떤 세존'을 눈이되신분(cakkhubhūto)이라고 한다.

สุวณฺณสฺส วณฺโณ สุวณฺณวณฺโณ, สุวณฺณวณฺโณ วิย วณฺโณ ยสฺส ภควโต โสยํ สุวณฺณวณฺโณ, ภควา.

황금의 색은 황금색(suvaṇṇavaṇṇo)인데, '그 색이 황금색과 같은 어떤 세존'을 황금색이신분(suvaṇṇavaṇṇo)이라고 한다.

พฺรหฺมุโน สโร พฺรหฺมสฺสโร, พฺรหฺมสฺสโร วิย สโร ยสฺส ภควโต โสยํ พฺรหฺมสฺสโร, ภควา.

범천의 소리는 범천의소리(brahmassaro)인데, '그 목소리가 범천의 소리와 같은 어떤 세존'을 범음(brahmassaro)을 가지신 분이라고 한다.

สยํ [Pg.171] ปติต ปณฺณ ปุปฺผผลวายุโตยาหาราติ ปณฺณญฺจ ปุปฺผญฺจ ผลญฺจ ปณฺณปุปฺผผลานิ, สยเมว ปติตานิ สยํปติตานิ, สยํปติตานิ จ ตานิ ปณฺณปุปฺผผลานิ เจติ สยํปติตปณฺณปุปฺผผลานิ วายุ จ โตยญฺจ วายุโตยานิ, สยํปติตปณฺณปุปฺผผลานิ จ วายุโตยานิ จ สยํปติตปณฺณปุปฺผผลวายุโตยานิ. สยํปติตปณฺณปุปฺผผลวายุโตยานิ อาหารา เยสํ เต สยํปติตปณฺณปุปฺผผลวายุโตยาหารา, อิสโย. ยเมตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. อยํ ปน ทฺวนฺทกมฺมธารยคพฺโภ ตุลฺยาธิกรณปหุพฺพีหิ.

'스스로 떨어진 잎·꽃·열매와 바람과 물을 양식으로 삼는 자들(sayaṃpatitapaṇṇapupphaphalāni)'이라는 말은, 잎과 꽃과 열매가 '잎·꽃·열매(paṇṇapupphaphalāni)'이고, 그것들이 스스로 떨어진 것이 '스스로 떨어진 것(sayaṃpatitāni)'이며, 그것들이 스스로 떨어진 잎·꽃·열매이기에 '스스로 떨어진 잎·꽃·열매(sayaṃpatitapaṇṇapupphaphalāni)'이다. 바람과 물이 '바람과 물(vāyutoyāni)'이고, 스스로 떨어진 잎·꽃·열매와 바람과 물이 '스스로 떨어진 잎·꽃·열매와 바람과 물(sayaṃpatitapaṇṇapupphaphalavāyutoyāni)'이다. 스스로 떨어진 잎·꽃·열매와 바람과 물이 양식인 자들이 '스스로 떨어진 잎·꽃·열매와 바람과 물을 양식으로 삼는 자들(sayaṃpatitapaṇṇapupphaphalavāyutoyāhārā)'이니, 곧 성자들(isayo)이다. 여기서 설명해야 할 것은 이미 앞에서 말한 바와 같다. 이것은 연합 복합어(dvanda)와 한정 복합어(kammadhāraya)를 포함한 격이 일치하는 소유 복합어(tulyādhikaraṇabahubbīhi)이다.

อถ วา – สยํปติตปณฺณปุปฺผผลวายุโตเยหิ อาหารา เยสํ เต สยํปติตปณฺณปุปฺผผลวายุโตยาหารา. อยํ ปน ภินฺนาธิกรณพหุพฺพีหิ.

또는, 스스로 떨어진 잎·꽃·열매와 바람과 물로써 양식을 삼는 자들이 '스스로 떨어진 잎·꽃·열매와 바람과 물을 양식으로 삼는 자들'이다. 이것은 격이 일치하지 않는 소유 복합어(bhinnādhikaraṇabahubbīhi)이다.

นานา ทุมปติต ปุปฺผวาสิต สานูติ นานาปการา ทุมา นานาทุมา, นานาทุเมหิ ปติตานิ นานาทุมปติ ตานิ, นานาทุมปติตานิ จ ตานิ ปุปฺผานิ เจติ นานาทุมปติตปุปฺผานิ, นานาทุมปติตปุปฺเผหิ วาสิตา นานาทุมปติตปุปฺผวาสิตา, นานาทุมปติตปุปฺผวาสิตา สานู ยสฺส ปพฺพตราชสฺส โสยํ นานาทุมปติตปุปฺผวาสิตสานุ, ปพฺพตราชา. อยํ ปน กมฺมธารยตปฺปุริสคพฺโภ ตุลฺยาธิกรณพหุพฺพีหิ.

'여러 나무에서 떨어진 꽃들로 향기로운 산등성이(nānādumapatitapupphavāsitasānu)'라는 말은, 여러 종류의 나무가 '여러 나무(nānādumā)'이고, 여러 나무에서 떨어진 것이 '여러 나무에서 떨어진 것(nānādumapatitāni)'이며, 그것들이 여러 나무에서 떨어진 꽃들이기에 '여러 나무에서 떨어진 꽃들(nānādumapatitapupphāni)'이다. 여러 나무에서 떨어진 꽃들로 향기롭게 된 것이 '여러 나무에서 떨어진 꽃들로 향기로운 것(nānādumapatitapupphavāsitā)'이며, 여러 나무에서 떨어진 꽃들로 향기로운 산등성이를 가진 산의 왕이 바로 '여러 나무에서 떨어진 꽃들로 향기로운 산등성이를 가진 산의 왕(nānādumapatitapupphavāsitasānu)'이다. 이것은 한정 복합어(kammadhāraya)와 격 복합어(tappurisa)를 포함한 격이 일치하는 소유 복합어(tulyādhikaraṇabahubbīhi)이다.

อถ [Pg.172] วา – วาสิตา สานู วาสิตสานุ, สาเปกฺขตฺเต สติปิ คมกตฺตา สมาโส. นานาทุมปติตปุปฺเผหิ วาสิตสานู ยสฺส ปพฺพตราชสฺส โสยํ นานาทุมปติตปุปฺผวาสิตสานุ, ปพฺพตราชา. อยํ ปน ภินฺนาธิกรณพหุพฺพีหิ.

또는, 향기로운 산등성이가 '향기로운 산등성이(vāsitasānu)'이니, 비록 의존적 관계에 있을지라도 의미가 잘 전달되므로 복합어이다. 여러 나무에서 떨어진 꽃들로 향기로운 산등성이를 가진 산의 왕이 바로 '여러 나무에서 떨어진 꽃들로 향기로운 산등성이를 가진 산의 왕'이다. 이것은 격이 일치하지 않는 소유 복합어(bhinnādhikaraṇabahubbīhi)이다.

พฺยาลมฺพมฺพุธรพินฺทุจุมฺพิตกูโฏติ อมฺพุํ ธาเรตีติ อมฺพุธโร, โก โส? ปชฺชุนฺโน. วิวิธา อาลมฺโพ พฺยาลมฺโพ, พฺยาลมฺโพ จ โส อมฺพุธโร จาติ พฺยาลมฺพมฺพุธโร, พฺยาลมฺพมฺพุธรสฺส พินฺทู พฺยาลมฺพมฺพุธรพินฺทู, พฺยาลมฺพมฺพุธรพินฺทูหิ จุมฺพิโต พฺยาลมฺพมฺพุธรพินฺทุจุมฺพิโต, พฺยาลมฺพมฺพุเรพินฺทุจุมฺพิโต กูโฏ ยสฺส ปพฺพตราชสฺส โสยํ พฺยาลมฺพมฺพุธรพินฺทุจุมฺพิตกูโฏ. อยํ ปน กมฺมธารยตปฺปุริสคพฺโภ ตุลฺยาธิกรณพหุพฺพีหิ.

'매달린 구름의 물방울에 입 맞춰진 봉우리(byālambambudharabinducumbitakūṭo)'라는 말은, 물을 보존하는 것이 '구름(ambudhara)'이니, 누구인가? 비(Pajjunno)이다. 다양한 형태의 매달림이 '매달림(byālambo)'이고, 매달려 있는 구름이 '매달린 구름(byālambambudharo)'이며, 매달린 구름의 물방울이 '매달린 구름의 물방울(byālambambudharabindū)'이다. 매달린 구름의 물방울에 입 맞춰진(접촉한) 것이 '매달린 구름의 물방울에 입 맞춰진 것(byālambambudharabinducumbito)'이며, 매달린 구름의 물방울에 입 맞춰진 봉우리를 가진 산의 왕이 바로 '매달린 구름의 물방울에 입 맞춰진 봉우리를 가진 산의 왕(byālambambudharabinducumbitakūṭo)'이다. 이것은 한정 복합어(kammadhāraya)와 격 복합어(tappurisa)를 포함한 격이 일치하는 소유 복합어(tulyādhikaraṇabahubbīhi)이다.

อถ วา – จุมฺพิโต กูโฏ จุมฺพิตกูโฏ, สาเปกฺขตฺเต สติปิ คมกตฺตา สมาโส. พฺยาลมฺพมฺพุธรพินฺทูหิ จุมฺพิตกูโฏ ยสฺส ปพฺพตราชสฺส โสยํ พฺยาลมฺพมฺพุธรพินฺทุจุมฺพิตกูโฏ. อยํ ปน ภินฺนาธิกรณพหุพฺพีหิ.

또는, 입 맞춰진 봉우리가 '입 맞춰진 봉우리(cumbitakūṭo)'이니, 비록 의존적 관계에 있을지라도 의미가 잘 전달되므로 복합어이다. 매달린 구름의 물방울에 입 맞춰진 봉우리를 가진 산의 왕이 바로 '매달린 구름의 물방울에 입 맞춰진 봉우리를 가진 산의 왕'이다. 이것은 격이 일치하지 않는 소유 복합어(bhinnādhikaraṇabahubbīhi)이다.

อมิต พล ปรกฺกมชุตีติ น มิตา อมิตา, พลญฺจ ปรกฺกโม จ ชุติ จ พลปรกฺกมชุติโย, อมิตา พลปรกฺกมชุติโย ยสฺส โสยํ อมิตพลปรกฺกมชุติ, อยํ ปน กมฺมธารยทฺวนฺทคพฺโภ ตุลฺยาธิกรณพหุพฺพีหิ.

'측량할 수 없는 힘과 용맹과 광휘(amitabalaparakkamajuti)'라는 말은, 측량되지 않는 것이 '측량할 수 없는 것(amitā)'이고, 힘과 용맹과 광휘가 '힘·용맹·광휘(balaparakkamajutiyo)'이니, 측량할 수 없는 힘과 용맹과 광휘를 가진 자가 바로 '측량할 수 없는 힘과 용맹과 광휘를 가진 자(amitabalaparakkamajuti)'이다. 이것은 한정 복합어(kammadhāraya)와 연합 복합어(dvanda)를 포함한 격이 일치하는 소유 복합어(tulyādhikaraṇabahubbīhi)이다.

ปีโณรกฺขํส [Pg.173] พาหูติ อุโร จ อกฺขญฺจ อํโส จ พาหุ จ อุรกฺขํสพาหโว, ปีณา อุรกฺขํสพาหโว ยสฺส ภควโต โสยํ ปีโณรกฺขํสพาหุ. อยํ ปน ทฺวนฺทวพฺโภ ตุลฺยาธิกรณพหุพฺพีหิ.

'풍만한 가슴과 빗장뼈와 어깨와 팔(pīṇorakkhaṃsabāhu)'이라는 말은, 가슴과 빗장뼈와 어깨와 팔이 '가슴·빗장뼈·어깨·팔(urakkhaṃsabāhavo)'이니, 풍만한 가슴과 빗장뼈와 어깨와 팔을 가지신 세존이 바로 '풍만한 가슴과 빗장뼈와 어깨와 팔을 가지신 분'이다. 이것은 연합 복합어(dvanda)를 포함한 격이 일치하는 소유 복합어(tulyādhikaraṇabahubbīhi)이다.

ปีณ คณฺฑ วทน ถนูรุชฆนาติ คณฺโฑ จ วทนญฺจ ถโน จ อูรุ จ ชฆนญฺจ คณฺฑวทนถนูรุชฆนา, ปีณา คณฺฑวทนถนูรุชฆนา ยสฺสา สายํ ปีณคณฺฑวทนถนูรุชฆนา. อยมฺปิ ทฺวนฺทคพฺโภ ตุลฺยาธิกรณพหุพฺพีหิ.

'풍만한 뺨과 얼굴과 가슴과 넓적다리와 엉덩이(pīṇagaṇḍavadanathanūrujaghanā)'라는 말은, 뺨과 얼굴과 가슴과 넓적다리와 엉덩이가 '뺨·얼굴·가슴·넓적다리·엉덩이(gaṇḍavadanathanūrujaghanā)'이니, 풍만한 뺨과 얼굴과 가슴과 넓적다리와 엉덩이를 가진 여인이 바로 '풍만한 뺨과 얼굴과 가슴과 넓적다리와 엉덩이를 가진 여인'이다. 이것 역시 연합 복합어(dvanda)를 포함한 격이 일치하는 소유 복합어(tulyādhikaraṇabahubbīhi)이다.

ววร สุราสุร ครุฑ มนุช ภุชค คนฺธพฺพ มกุฏ กูฏ จุมฺพิต เสลสงฺฆฏฺฏิต จรโณติ สุรา จ อสุรา จ ครุฑา จ มนุชา จ ภุชคา จ คนฺธพฺพา จ สุราสุรครุฑมนุชภุชคคนฺธพฺพา, ปวรา จ เต สุราสุรครุฑมนุชภุชค คนฺธพฺพา เจติ ปวรสุราสุรครุฑมนุชภุชคคนฺธพฺพา, ปวรสุราสุรครุฑมนุชภุชคคนฺธพฺพานํ มกุฏานิ ปวรสุราสุรครุฑมนุชภุชคคนฺธพฺพมกุฏานิ, ปวรสุราสุรครุฑมนุชภุชคคนฺธพฺพมกุฏานํ กูฏานิ ปวรสุราสุรครุฑมนุชภุชคคนฺธพฺพมกุฏกูฏานิ, ปวรสุราสุรครุฑมนุชภุชคคนฺธพฺพมกุฏกูเฏสุ จุมฺพิตา ปวรสุราสุรครุฑมนุชภุชคคนฺธพฺพมกุฏกูฏจุมฺพิตา, ปวรสุราสุรครุฑมนุชภุชคคนฺธพฺพมกุฏกูฏจุมฺพิตา จ เต เสลา จาติ ปวรสุราสุรครุฑมนุชภุชคคนฺธพฺพมกุฏกูฏจุมฺพิตเสลา, ปวรสุราสุร ครุฑมนุชภุชคคนฺธพฺพมกุฏกูฏจุมฺพิตเสเลหิ สงฺฆฏฺฏิตา ปวรสุราสุร ครุฑมนุชภุชคคนฺธพฺพมกุฏกูฏจุมฺพิตเสลสงฺฆฏฺฏิตา, ปวรสุราสุรครุฑมนุชภุชคคนฺธพฺพมกุฏกูฏจุมฺพิตเสลสงฺฆฏฺฏิตา จรณา ยสฺส ตถาคตสฺส โสยํ [Pg.174] ปวรสุราสุรครุฑมนุชภุชคคนฺธพฺพมกุฏกูฏจุมฺพิตเสลสงฺฆฏฺฏิตจรโณ, ตถาคโต, อยํ ปน ทฺวนฺทกมฺมธารยตปฺปุริสคพฺโภ ตุลฺยาธิกรณพหุพฺพีหิ.

'뛰어난 신들과 아수라들과 가루다들과 인간들과 용들과 간다바들의 관 꼭대기에 입 맞춰진 보석들에 문질러진 발을 가진 분'이라는 말은, 신들과 아수라들과 가루다들과 인간들과 용들과 간다바들이 '신·아수라·가루다·인간·용·간다바(surāsuragaruḍamanujabhujagagandhabbā)'이고, 그들이 뛰어나기에 '뛰어난 신·아수라·가루다·인간·용·간다바(pavarasurāsuragaruḍamanujabhujagagandhabbā)'이며, 그 뛰어난 이들의 관들이 '뛰어난 신 등의 관들(pavarasurāsuragaruḍamanujabhujagagandhabbamakuṭāni)'이고, 그 뛰어난 이들의 관 꼭대기가 '뛰어난 신 등의 관 꼭대기(pavarasurāsuragaruḍamanujabhujagagandhabbamakuṭakūṭāni)'이며, 그 관 꼭대기에 입 맞춰진(접촉한) 것이 '뛰어난 신 등의 관 꼭대기에 입 맞춰진 것(pavarasurāsuragaruḍamanujabhujagagandhabbamakuṭakūṭcumbitā)'이고, 그것들이 입 맞춰진 보석들이기에 '뛰어난 신 등의 관 꼭대기에 입 맞춰진 보석들(pavarasurāsuragaruḍamanujabhujagagandhabbamakuṭakūṭacumbitaselā)'이며, 그 보석들에 문질러진(닿은) 것이 '문질러진 것(saṅghaṭṭitā)'이고, 문질러진 발을 가지신 여래가 바로 '뛰어난 신 등의 관 꼭대기에 입 맞춰진 보석들에 문질러진 발을 가진 분(pavarasurāsuragaruḍamanujabhujagagandhabbamakuṭakūṭacumbitaselasaṅghaṭṭitacaraṇo)'이니, 곧 여래이시다. 이것은 연합 복합어(dvanda), 한정 복합어(kammadhāraya), 격 복합어(tappurisa)를 포함한 격이 일치하는 소유 복합어(tulyādhikaraṇabahubbīhi)이다.

อถ วา–สงฺฆฏฺฏิตา จรณา สงฺฆฏฺฏิตจรณา, สาเปกฺขตฺเต สติปิ คมกตฺตา สมาโส. ปวรสุราสุร ครุฑมนุชภุชค คนฺธพฺพมกุฏกูฏจุมฺพิตเสเลหิ สงฺฆฏฺฏิตจรณา ยสฺส ตถาคตสฺส โสยํ ปวรสุราสุรครุฑ มนุชภุชค คนฺธพฺพมกุฏกูฏจุมฺพิตเสลสงฺฆฏฺฏิต จรโณ. อยํ ปน ภินฺนาธิกรณพหุพฺพีหิ.

또는, 문질러진 발이 '문질러진 발(saṅghaṭṭitacaraṇā)'이니, 비록 의존적 관계에 있을지라도 의미가 잘 전달되므로 복합어이다. 뛰어난 신들과 아수라들과 가루다들과 인간들과 용들과 간다바들의 관 꼭대기에 입 맞춰진 보석들에 문질러진 발을 가지신 여래가 바로 '뛰어난 신들과 아수라들과 가루다들과 인간들과 용들과 간다바들의 관 꼭대기에 입 맞춰진 보석들에 문질러진 발을 가지신 분'이다. 이것은 격이 일치하지 않는 소유 복합어(bhinnādhikaraṇabahubbīhi)이다.

จตุทฺทิโสติ จตสฺโส ทิสา ยสฺส โสยํ จตุทฺทิโส, ภควา.

'네 방향(Catuddiso)'이란 네 방향을 (두루 보시는) 분이니, 곧 세존이시다.

ปญฺจจกฺขูติ ปญฺจ จกฺขูนิ ยสฺส ตถาคตสฺส โสยํ ปญฺจจกฺขุ, ตถาคโต.

'다섯 가지 눈(Pañcacakkhu)'이란 다섯 가지 눈을 가지신 여래이니, 곧 여래이시다.

ทสพโลติ ทส พลานิ ยสฺส โสยํ ทสพโล, ภควา.

'열 가지 힘(Dasabalo)'이란 열 가지 힘을 가지신 세존이니, 곧 세존이시다.

อนนฺตญาโณติ นสฺส อนฺโต อนนฺตํ, อนนฺตํ ญาณํ ยสฺส ตถาคตสฺส โสยํ อนนฺตญาโณ, ตถาคโต.

'무한한 지혜(Anantañāṇo)'란 끝이 없는 것이 '무한(ananta)'이고, 무한한 지혜를 가지신 여래이니, 곧 여래이시다.

อมิต ฆน สรีโรติ น มิตํ อมิตํ, ฆนํ เอว สรีรํ ฆนสรีรํ, อมิตํ ฆนสรีรํ ยสฺส ตถาคตสฺส โสยํ อมิตฆนสรีโร, ตถาคโต.

'측량할 수 없이 견고한 몸(Amitaghanasarīro)'이란 측량되지 않는 것이 '측량할 수 없는 것(amita)'이고, 견고한 몸이 바로 '견고한 몸(ghanasarīra)'이며, 측량할 수 없이 견고한 몸을 가지신 여래이니, 곧 여래이시다.

อมิต พล ปรกฺกม ปตฺโตติ น มิตา อมิตา, พลญฺจ ปรกฺกโม จ พลปรกฺกมา, อมิตา เอว พลปรกฺกมา อมิตพลปรกฺกมา[Pg.175], อมิตพลปรกฺกมา ปตฺตา เยน โสยํ อมิตพลปรกฺกมปตฺโต, ภควา. อยํ ปน กมฺมธารยทฺวนฺทคพฺโภ ตุลฺยาธิกรณพหุพฺพีหิ.

"무량한 힘과 정진을 성취한 분"이라 함은, 한정되지 않은 것이 무량(amita)이고, 힘과 정진이 힘-정진(balaparakkama)이며, 무량한 힘-정진이 무량힘정진(amitabalaparakkama)이다. 무량힘정진을 성취한 분이 바로 이 '무량힘정진을 성취한 분(amitabalaparakkamapatto)'인 세존이시다. 이것은 까마다라야와 드완다를 포함한 뚤랴디까라나 바후브비히(동격 소유복합어)이다.

มตฺต ภมร คณ จุมฺพิต วิกสิตปุปฺผวลฺลินาครุกฺโข ปโสภิต กนฺทโรติ มตฺตา เอว ภมรา มตฺตภมรา, มตฺตภมรานํ คณา มตฺตภมรคณา, มตฺตภมรคเณหิ จุมฺพิตานิ มตฺตภมรณจุมฺพิตานิ, วิกสิตานิ เอว ปุปฺผานิ วิกสิตปุปฺผานิ, มตฺตภมรคณจุมฺพิตานิ วิกสิตปุปฺผานิ เยสํ เตหิ มตฺตภมรคณจุมฺพิตวิกสิตปุปฺผา, วลฺลิ จ นาครุกฺโข จ มลฺลินาครุกฺขา, มตฺตภมรคณจุมฺพิตวิกสิตปุปฺผา จ เต วลฺลินาครุกฺขา เจติ มตฺตภมรคณจุมฺพิตวิกสิตปุปฺผวลฺลินาครุกฺขา, มตฺตภมรคณจุมฺพิตวิกสิตปุปฺผวลฺลินาครุกฺเขหิ อุปโสภิตานิ มตฺตภมรคณจุมฺพิตวิกสิตปุปฺผวลฺลินาครุกฺโข ปโสภิตานิ, มตฺตภมรคณจุมฺพิตวิกสิตปุปฺผวลฺลินาครุกฺโข ปโสภิตานิ กนฺทรานิ ยสฺส ปพฺพตราชสฺส โสยํ มตฺตภมรคณจุมฺพิตวิกสิตปุปฺผ วลฺลินาครุกฺโข ปโส ภิตกนฺทโร, ปพฺพตราชา. อยํ ปน ทฺวนฺทกมฺมธารยตปฺปุริสคพฺโภ ตุลฺยาธิกรณพหุพฺพีหิ.

"취한 벌 떼가 입 맞춘 활짝 핀 꽃들과 넝쿨과 나가 나무들로 장엄된 동굴을 가진 [산왕]"이라 함은, 취한 벌들이 취한-벌(mattabhamara)이고, 취한 벌들의 무리가 취한-벌-무리(mattabhamaragaṇa)이며, 취한 벌 무리들에 의해 입 맞춰진 것이 취한-벌-무리-입-맞춤(mattabhamaragaṇacumbita)이다. 활짝 핀 꽃들이 활짝-핀-꽃(vikasitapuppha)이며, 취한 벌 무리가 입 맞춘 활짝 핀 꽃들을 가진 것들이 취한-벌-무리-입-맞춘-활짝-핀-꽃(mattabhamaragaṇacumbitavikasitapuppha)이다. 넝쿨과 나가 나무가 넝쿨-나가-나무(vallināgarukkha)이고, 취한 벌 무리가 입 맞춘 활짝 핀 꽃들이면서 그 넝쿨-나가-나무들인 것이 취한-벌-무리-입-맞춘-활짝-핀-꽃-넝쿨-나가-나무(mattabhamaragaṇacumbitavikasitapupphavallināgarukkha)이다. 취한-벌-무리-입-맞춘-활짝-핀-꽃-넝쿨-나가-나무들로 장엄된 것들이 취한-벌-무리-입-맞춘-활짝-핀-꽃-넝쿨-나가-나무-장엄(mattabhamaragaṇacumbitavikasitapupphavallināgarukkhopasobhita)이다. 취한-벌-무리-입-맞춘-활짝-핀-꽃-넝쿨-나가-나무로 장엄된 동굴들을 가진 그 산왕이 바로 이 '취한 벌 떼가 입 맞춘 활짝 핀 꽃들과 넝쿨과 나가 나무들로 장엄된 동굴을 가진 산왕'이다. 이것은 드완다, 까마다라야, 따뿌리사를 포함한 뚤랴디까라나 바후브비히이다.

อถ วา–อุปโสภิตานิ กนฺทรานิ อุปโสภิตกนฺทรานิ, สาเปกฺขตฺเต สติปิ คมกตฺตา สมาโส. มตฺตภมรคณจุมฺพิตวิกสิตปุปฺผวลฺลินาครุกฺเขหิ อุปโสภิตกนฺทรานิ ยสฺส ปพฺพตราชสฺส โสยํ มตฺตภมรคณจุมฺพิตวิกสิตปุปฺผวลฺลินาครุกฺโข ปโสภิตกนฺทโร, ปพฺพตราชา. อยํ ปน ภินฺนาธิกรณพหุพฺพีหิ.

또는, 장엄된 동굴들이 장엄-동굴(upasobhitakandara)이다. 의존적인 관계가 있더라도 의미가 전달되므로 복합어이다. 취한 벌 무리가 입 맞춘 활짝 핀 꽃들과 넝쿨과 나가 나무들로 장엄된 동굴들을 가진 산왕이 바로 이 '취한-벌-무리-입-맞춘-활짝-핀-꽃-넝쿨-나가-나무-장엄-동굴'인 산왕이다. 이것은 빈나디까라나 바후브비히(부동격 소유복합어)이다.

นานา [Pg.176] รุกฺข ติณ ปติต ปุปฺโผปโสภิต กนฺทโรติ รุกฺโข จ ติณญฺจ รุกฺขติณานิ, นานา ปการานิ เอว รุกฺขติณานิ นานารุกฺขติณานิ, นานารุกฺขติเณหิ ปติตานิ นานารุกฺขติณปติตานิ, นานารุกฺขติณปติตานิ จ ตานิ ปุปฺผานิ เจติ นานารุกฺขติณปติตปุปฺผานิ, นานารุกฺขติณปติตปุปฺเผหิ อุปโสภิตานิ นานารุกฺขติณปติต ปุปฺโผปโสภิตานิ, นานารุกฺขติณปติตปุปฺโผปโสภิตานิ กนฺทรานิ ยสฺส ปพฺพตราชสฺส โสยํ นานารุกฺขติณปติตปุปฺโผปโสภิตกนฺทโร, ปพฺพตราชา. อยํ ปน ทฺวนฺทกมฺมธารยตปฺปุริสคพฺโภ ตุลฺยาธิกรณพหุพฺพีหิ.

"여러 나무와 풀에서 떨어진 꽃들로 장엄된 동굴을 가진 [산왕]"이라 함은, 나무와 풀이 나무-풀(rukkhatiṇa)이고, 여러 종류의 나무-풀이 여러-나무-풀(nānārukkhatiṇa)이며, 여러 나무와 풀에서 떨어진 것들이 여러-나무-풀-떨어짐(nānārukkhatiṇapatita)이다. 여러 나무와 풀에서 떨어진 그 꽃들이 여러-나무-풀-떨어진-꽃(nānārukkhatiṇapatitapuppha)이며, 여러 나무와 풀에서 떨어진 꽃들로 장엄된 것들이 여러-나무-풀-떨어진-꽃-장엄(nānārukkhatiṇapatitapupphopasobhita)이다. 여러 나무와 풀에서 떨어진 꽃들로 장엄된 동굴들을 가진 산왕이 바로 이 '여러 나무와 풀에서 떨어진 꽃들로 장엄된 동굴을 가진 산왕'이다. 이것은 드완다, 까마다라야, 따뿌리사를 포함한 뚤랴디까라나 바후브비히이다.

อถ วา–อุปโสภิตานิ เอว กนฺทรานิ อุปโสภิตกนฺทรานิ, (สาเปกฺขตฺเต สติปิ คมกตฺตา สมาโส.) นานารุกฺขติณปติตปุปฺเผหิ อุปโสภิตกนฺทรานิ ยสฺส ปพฺพตราชสฺส โสยํ นานารุกฺขติณปติตปุปฺโผปโสภิตกนฺทโร, ปพฺพตราชา. อยํ ปน ภินฺนาธิกรณพหุพฺพีหิ.

또는, 장엄된 동굴들 그 자체가 장엄-동굴(upasobhitakandara)이다. (의존적인 관계가 있더라도 의미가 전달되므로 복합어이다.) 여러 나무와 풀에서 떨어진 꽃들로 장엄된 동굴들을 가진 산왕이 바로 이 '여러-나무-풀-떨어진-꽃-장엄-동굴'인 산왕이다. 이것은 빈나디까라나 바후브비히이다.

นานา มุสล ผาล ปพฺพต ตรุ กลิงฺคร สร ธนุคทาสิ โตมรหตฺถาติ มุสโล จ ผาโล จ ปพฺพโต จ ตรุ จ กลิงฺคโร จ สโร จ ธนุ จ คทา จอสิ จ โตมโร, จ มุสลผาลปพฺพตตรุกลิงฺครสรธนุคทาสิโตมรา, นานา ปการา เอว มุสลผาลปพฺพตตรุกลิงฺครสรธนุคทาสิโตมรา นานามุสลผาลปพฺพตตรุกลิงฺครสรธนุคทาสิโตมรา, นานามุสลผาลปพฺพตตรุกลิงฺครสรธนุคทาสิโตมรา หตฺเถสุ [Pg.177] เยสํ เต นานามุสลผาลปพฺพตตรุกลิงฺคร สรธนุคทาสิโตมรหตฺถา. อยํ ปน ทฺวนฺทกมฺมธารยคพฺโภ ภินฺนาธิกรณพหุพฺพีหิ.

"여러 절굿공이, 보습, 바위, 나무, 땔나무, 화살, 활, 몽둥이, 칼, 창을 손에 든 자들"이라 함은, 절굿공이와 보습과 바위와 나무와 땔나무와 화살과 활과 몽둥이와 칼과 창이 절굿공이-보습-바위-나무-땔나무-화살-활-몽둥이-칼-창(musalaphālapabbatatarukaliṅgarasaradhanugadāsitomara)이다. 여러 종류의 절굿공이-보습-바위-나무-땔나무-화살-활-몽둥이-칼-창이 여러-절굿공이-보습-바위-나무-땔나무-화살-활-몽둥이-칼-창(nānāmusalaphālapabbatatarukaliṅgarasaradhanugadāsitomara)이다. 손에 여러 절굿공이-보습-바위-나무-땔나무-화살-활-몽둥이-칼-창을 가진 자들이 바로 이 '여러-절굿공이-보습-바위-나무-땔나무-화살-활-몽둥이-칼-창-손'인 자들이다. 이것은 드완다와 까마다라야를 포함한 빈나디까라나 바후브비히이다.

พหุพฺพีหิ อิจฺจเนน กฺวตฺโถ? พหุพฺพีหิมฺหิ จ.

'바후브비히(Bahubbīhi)'라는 용어로써 무엇을 얻는가? '바후브비히에서 또한' 등의 규칙에 적용된다.

๓๒๙, ๓๕๗. นามานํ สมุจฺจโย ทฺวนฺโท.

329, 357. 명사들의 결합이 드완다(Dvanda, 병렬복합어)이다.

นามานํ เอกวิภตฺติกานํ โย สมุจฺจโย, โส ทฺวนฺทสญฺโญ โหติ.

동일한 격을 가진 명사들의 결합을 드완다라 부른다.

จนฺทิมา จ สูริโย จ จนฺทิมสูริยา, สมโณ จ พฺราหฺมโณ จ สมณพฺราหฺมณา, สาริปุตฺโต จ โมคฺคลฺลาโน จ สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานา, พฺราหฺมโณ จ คหปติโก จ พฺราหฺมณคหปติกา, ยโม จ วรุโณ จ ยมวรุณา, กุเวโร จ วาสโว จ กุเวรวาสวา.

달과 태양이 달-태양(candimasūriyā)이고, 사문과 바라문이 사문-바라문(samaṇabrāhmaṇā)이며, 사리뿟따와 목갈라나가 사리뿟따-목갈라나(sāriputtamoggallānā)이고, 바라문과 거사가 바라문-거사(brāhmaṇagahapatikā)이며, 야마와 와루나가 야마-와루나(yamavaruṇā)이고, 꾸웨라와 와사와가 꾸웨라-와사와(kuveravāsavā)이다.

ทฺวนฺทอิจฺจเนน กฺวตฺโถ? ทฺวนฺทฏฺฐา วา.

'드완다(Dvanda)'라는 용어로써 무엇을 얻는가? '드완다에 위치하거나' 등의 규칙에 적용된다.

๓๓๐, ๓๔๐. มหตํ มหา ตุลฺยาธิกรเณ ปเท.

330, 340. 동격의 단어가 뒤따를 때 '마한따(mahanta)'는 '마하(mahā)'가 된다.

เตสํ มหนฺตสทฺทานํ มหาอาเทโส โหติ ตุลฺยาธิกรเณ ปเท.

동격의 단어 앞에서 저 '마한따'라는 단어들은 '마하'로 치환된다.

มหนฺโต [Pg.178] จ โส ปุริโส จาติ มหาปุริโส, มหนฺตี จ สา เทวี จาติ มหาเทวี, มหนฺตญฺจ ตํ พลญฺจาติ มหาพลํ, มหนฺโต จ โส นาโค จาติ มหานาโค, มหนฺโต จ โส ยโส จาติ มหายโส, มหนฺตญฺจ ตํ ปทุมวนญฺจาติ มหาปทุมวนํ, มหนฺตี จ สา นที จาติ มหานที, มหนฺโต จ โส มณิ จาติ มหามณิ, มหนฺโต จ โส คหปติโก จาติ มหาคหปติโก, มหนฺตญฺจ ตํ ธนญฺจาติ มหาธนํ, มหนฺโต จ โส ปุญฺโญ จาติ มหาปุญฺโญ.

위대한 그 사람이 마하뿌리사(mahāpuriso)이고, 위대한 그 여신이 마하데위(mahādevī)이며, 위대한 그 힘이 마하발라(mahābalaṃ)이고, 위대한 그 용이 마하나가(mahānāgo)이며, 위대한 그 명성이 마하야사(mahāyaso)이고, 위대한 그 연꽃 숲이 마하빠두마와나(mahāpadumavanaṃ)이며, 위대한 그 강이 마하나디(mahānadī)이고, 위대한 그 보석이 마하마니(mahāmaṇi)이며, 위대한 그 거사가 마하가하빠띠까(mahāgahapatiko)이고, 위대한 그 재물이 마하다나(mahādhanaṃ)이며, 위대한 그 공덕이 마하뿐냐(mahāpuñño)이다.

พหุวจนคฺคหเณน กฺวจิ มหนฺต สทฺทสฺส มหาเทโส โหติ. มหนฺตญฺจ ตํ ผลญฺจาติ มหปฺผลํ, มหพฺพลํ, เอวํ มหทฺธนํ, มหพฺภยํ.

복수형의 취함에 따라, 때때로 마한따라는 단어가 마하로 치환되기도 한다. 위대한 그 과보가 마합빨라(mahapphalaṃ)이고, 마합발라(mahabbalaṃ)이며, 이와 같이 마핫다나(mahaddhanaṃ), 마합바야(mahabbhayaṃ) 등이 있다.

๓๓๑, ๓๕๓. อิตฺถิยํ ภาสิตปุมิตฺถี ปุมาว เจ.

331, 353. 여성형에서 남성형으로 불렸던 단어는 남성형처럼 보아야 한다.

อิตฺถิยํ ตุลฺยาธิกรเณ ปเท เจ ภาสิตปุมิตฺถี ปุมาว ทฏฺฐพฺพา.

여성형이면서 동격인 단어가 뒤따를 때, 남성형으로 불렸던 여성형 단어는 남성형처럼 간주되어야 한다.

ทีฆา ชงฺฆา ยสฺส โสยํ ทีฆชงฺโฆ, กลฺยาณภริโย, ปหูตปญฺโญ.

긴 종아리를 가진 자가 디가장고(dīghajaṅgho)이고, 선량한 아내를 둔 자가 깔리야나바리요(kalyāṇabhariyo)이며, 풍부한 지혜를 가진 자가 빠후따빤뇨(pahūtapañño)이다.

ภาสิตปุเปติ [Pg.179] กิมตฺถํ? พฺราหฺมณพนฺธุ จ สา ภริยา จาติพฺราหฺมณพนฺธุภริยา.

'남성형으로 불렸던 것'이라고 한 이유는 무엇인가? 바라문의 친척인 아내라고 할 때는 바라마나반두바리야(brāhmaṇabandhubhariyā)가 되기 때문이다.

๓๓๒, ๓๔๓. กมฺมธารยสญฺเญ จ.

332, 343. 까마다라야라고 불리는 것에서도 또한 그러하다.

กมฺมธารยสญฺเญ จ สมาเส อิตฺถิยํ ตุลฺยาธิกรเณ ปเท ปุพฺเพ ภาสิตปุมิตฺถี เจ, ปุมาว ทฏฺฐพฺพา. พฺราหฺมณทาริกา, ขตฺติยกญฺญา, ขตฺติยกุมาริกา.

까마다라야라 불리는 복합어에서도, 여성형이면서 동격인 단어가 뒤따를 때 앞에 있는 남성형으로 불렸던 여성형 단어는 남성형처럼 간주되어야 한다. 바라문 소녀(brāhmaṇadārikā), 끄샤뜨리야 처녀(khattiyakaññā), 끄샤뜨리야 소녀(khattiyakumārikā).

ภาสิตปุเมติ กิมตฺถํ? ขตฺติยพนฺธุทาริกา, พฺราหฺมณพนฺธุทาริกา.

'남성형으로 불렸던 것'이라고 한 이유는 무엇인가? 끄샤뜨리야의 친척인 소녀(khattiyabandhudārikā), 바라문의 친척인 소녀(brāhmaṇabandhudārikā).

๓๓๓, ๓๔๔. อตฺตํ นสฺส ตปฺปุริเส.

333, 344. 따뿌리사에서 '나(na)'는 '아(a)'로 변한다.

นสฺส ปทสฺส ตปฺปุริเส อุตฺตรปเท อตฺตํ โหติ.

따뿌리사 복합어에서 뒷단어가 올 때, '나'라는 단어는 '아'의 상태가 된다.

นพฺราหฺมโณ อพฺราหฺมโณ, อวสโล, อภิกฺขุ, อปญฺจวสฺสํ, อปญฺจควํ.

브라만이 아닌 자는 아브라만(abrāhmaṇa), 천민이 아닌 자는 아와살라(avasala), 비구가 아닌 자는 아빅쿠(abhikkhu), 오년이 되지 않은 것은 아빤짜왓상(apañcavassaṃ), 소 다섯 마리가 아닌 것은 아빤짜가왕(apañcagavaṃ)이다.

๓๓๔, ๓๔๕. สเร อน.

334, 345. 모음 앞에서 ana로 된다.

นสฺส ปทสฺส ตปฺปุริเส อน อาเทโส โหติ สเร ปเร.

'na'라는 단어는 따뿌리사(Tappurisa) 복합어에서 뒤에 모음이 올 때 'ana'로 교체된다.

น อสฺโส อนสฺโส, อนิสฺสโร, อนริโย.

말이 아닌 것은 아낫소(anasso), 주인이 아닌 것은 아니싸로(anissaro), 성자가 아닌 것은 아나리요(anariyo)이다.

๓๓๕, ๓๔๖. กท [Pg.180] กุสฺส.

335, 346. 'ku'는 'kada'로 된다.

กุอิจฺเจตสฺส กท โหติ สเร ปเร.

'ku'라고 하는 이것은 뒤에 모음이 올 때 'kada'가 된다.

กุจฺฉิตํ อนฺนํ กทนฺนํ, กุจฺฉิตํ อสนํ กทสฺสนํ.

나쁜 음식은 까단낭(kadannaṃ), 나쁜 식사는 까다싸낭(kadassanaṃ)이다.

สเรติ กิมตฺถํ? กุจฺฉิตา ทารา เยสํ (อปุญฺญการานํ) เต โหนฺตีติ กุทารา, กุชนา. เอวํ กุปุตฺตา, กุเคหา, กุวตฺถา, กุทาสา.

'모음 앞에서'라고 말한 이유는 무엇인가? (공덕을 짓지 않은 자들에게) 나쁜 아내들이 있는 그들을 꾸다라(kudārā)라 하고, 나쁜 사람들을 꾸자나(kujanā)라 하기 때문이다. 이와 같이 꾸뿟따(kuputtā), 꾸게하(kugehā), 꾸왓따(kuvatthā), 꾸다사(kudāsā) 등이 있다.

๓๓๖, ๓๔๗. กา’ปฺปตฺเถสุ จ.

336, 347. 'appattha'(보잘것없음) 등의 의미에서도 'kā'가 된다.

กุอิจฺเจตสฺส กา โหติ อปฺปตฺเถสุ จ.

'ku'라고 하는 이것은 'appattha'(보잘것없음) 등의 의미에서도 'kā'가 된다.

กาลวณํ, กาปุปฺผํ.

약간의 소금은 깔라와낭(kālavaṇaṃ), 보잘것없는 꽃은 까뿝빵(kāpupphaṃ)이다.

พหุวจนคฺคหณํ กิมตฺถํ? กุอิจฺเจตสฺส อนปฺปตตฺเถสุปิ กฺวจิ กา โหติ, กาปุริสา.

복수형으로 표현한 이유는 무엇인가? 'ku'라고 하는 이것이 'appattha'가 아닌 의미에서도 때때로 'kā'가 되기 때문이니, 예컨대 비겁한 사람은 까뿌리사(kāpurisā)이다.

๓๓๗, ๓๕๐. กฺวจิ สมาสนฺตคตานมการนฺโต.

337, 350. 때때로 복합어 끝에 오는 것들은 'a'로 끝난다.

สมาสนฺตคตานํ นามานมนฺโต สโร กฺวจิ อกาโร โหติ.

복합어 끝에 위치한 명사들의 마지막 모음은 때때로 'a'가 된다.

เทวานํ ราชา เทวราโช, เทวราชา, เทวานํ สขา เทวสโข, เทวสขา, ปญฺจ อหานิ ปญฺจาหํ, สตฺตาหํ, ปญฺจควํ, ฉตฺตุปาหนํ, อุปสรทํ, วิสาลกฺโข, วิมุโข.

신들의 왕은 데와라조(devarājo) 또는 데와라자(devarājā), 신들의 친구는 데와사코(devasakho) 또는 데와사카(devasakhā), 5일은 빤짜항(pañcāhaṃ), 7일은 삿따항(sattāhaṃ), 소 다섯 마리는 빤짜가왕(pañcagavaṃ), 양산과 신발은 찻뚜빠하나낭(chattupāhanaṃ), 가을 무렵은 우빠사라당(upasaradaṃ), 큰 눈을 가진 자는 위살락코(visālakkho), 얼굴을 돌린 자는 위무코(vimukho)이다.

การคฺคหณํ [Pg.181] กิมตฺถํ? อาการนฺต อิการนฺตา จ โหนฺติ, ปจฺจกฺขา ธมฺมา ยสฺส โสยนฺติ ปจฺจกฺขธมฺมา, สุรภิโน คนฺโธ สุรภิคนฺธิ, สุนฺทโร คนฺโธ สุคนฺธิ, ปูติโน คนฺโธ ปูติคนฺธิ, กุจฺฉิโต คนฺโธ กุคนฺธิ, ทุฏฺฐุ คนฺโธ ยสฺส โสยนฺติ ทุคนฺธิ, ปูติ เอว คนฺโธ ปูติคนฺธิ.

'akāra'(a-음)라고 명시한 이유는 무엇인가? 'ā'로 끝나거나 'i'로 끝나기도 하기 때문이니, 법들이 눈앞에 있는 자는 빳짝카담마(paccakkhadhammā), 향기로운 냄새는 수라비간디(surabhigandhi), 좋은 냄새는 수간디(sugandhi), 부패한 냄새는 뿌띠간디(pūtigandhi), 나쁜 냄새는 꾸간디(kugandhi), 고약한 냄새를 풍기는 자는 두간디(dugandhi), 부패한 냄새 그 자체는 뿌띠간디(pūtigandhi)이다.

นทีอนฺตา จ กตฺตุอนฺตา จ กปจฺจโย โหติ สมาสนฺเต.

나디(nadī, 강)로 끝나는 것과 깟뚜(kattu, 행위자)로 끝나는 복합어 끝에는 'ka' 접미사가 붙는다.

พหู นทิโย ยสฺมึ โสยํ พหุนทิโก, ชนปโท. พหโว กตฺตาโร ยสฺส โสยํ พหุกตฺตุโก, ปุริโส.

많은 강들이 있는 그곳은 바후나디꼬(bahunadiko) 지방이다. 많은 행위자가 있는 그는 바후깟뚜꼬(bahukattuko) 사람이다.

๓๓๘, ๓๕๖. นทิมฺหา จ.

338, 356. 그리고 'nadī' 뒤에서 ('ka' 접미사가 붙는다).

นทิมฺหา จ กปจฺจโย โหติ สมาสนฺเต.

복합어 끝에서 'nadī' 뒤에는 'ka' 접미사가 붙는다.

พหู นทิโย ยสฺมึ โสยนฺติ พหุนทิโก. พหู กนฺติโย ยสฺส โสยนฺติ พหุกนฺติโก. พหุนาริโก.

많은 강들이 있는 곳은 바후나디꼬(bahunadiko)이다. 많은 매력을 가진 자는 바후깐띠꼬(bahukantiko)이다. 바후나리꼬(bahunāriko)도 마찬가지다.

๓๓๙, ๓๕๘. ชายาย ตุทํ ชานิ ปติมฺหิ.

339, 358. 'pati'가 뒤에 올 때 'jāyā'는 'tudaṃ'과 'jāni'가 된다.

ชายาอิจฺเจตาย ตุทํ ชานิอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ ปติมฺหิ ปเร.

'jāyā'라고 하는 이것은 뒤에 'pati'가 올 때 'tudaṃ'과 'jāni'라는 교체어들이 생긴다.

ตุทํปตี, ชานิปตี.

뚜당빠띠(tudaṃpatī), 자니빠띠(jānipatī).

๓๔๐, ๓๕๕. ธนุมฺหา จ.

340, 355. 그리고 'dhanu' 뒤에서 ('ā' 접미사가 붙는다).

ธนุมฺหา จ อาปจฺจโย โหติ สมาสนฺเต.

복합어 끝에서 'dhanu' 뒤에는 'ā' 접미사가 붙는다.

คาณฺฑีโว [Pg.182] ธนุ ยสฺส โสยํ คาณฺฑีวธนฺวา.

간디와(Gāṇḍīva)가 그의 활인 자는 간디와단와(gāṇḍīvadhanvā)이다.

๓๔๑, ๓๓๖. อํ วิภตฺตีนมการนฺตา อพฺยยีภาวา.

341, 336. 'a'로 끝나는 아브야이바와(Abyayībhāva) 복합어의 격변화 어미들은 'aṃ'이 된다.

ตสฺมา อการนฺตา อพฺยยีภาวสมาสา ปราสํ วิภตฺตีนํ กฺวจิ อํ โหติ.

그러한 'a'로 끝나는 아브야이바와 복합어 뒤에 오는 격변화 어미들은 때때로 'aṃ'이 된다.

อธิจิตฺตํ, ยถาวุฑฺฒํ, อุปกุมฺภํ, ยาวชีวํ, ติโรปพฺพตํ, ติโรปาการํ, ติโรกุฏฺฏํ, อนฺโตปาสาทํ.

아디찟땅(adhicittaṃ), 야따웃당(yathāvuḍḍhaṃ), 우빠꿈빵(upakumbhaṃ), 야와지와랑(yāvajīvaṃ), 띠로빳바땅(tiropabbataṃ), 띠로빠까랑(tiropākāraṃ), 띠로꿋땅(tirokuṭṭaṃ), 안또빠사당(antopāsādaṃ)이다.

กฺวจีติ กิมตฺถํ? อธิจิตฺตสฺส ภิกฺขุโน.

'때때로(kvaci)'라고 한 것은 무엇을 위한 것인가? 높은 마음을 가진(Adhicitta) 비구의 경우를 위함이다.

๓๔๒, ๓๓๗. สโร รสฺโส นปุํสเก.

342, 337. 중성에서 모음은 짧아진다.

นปุํสเก วตฺตมานสฺส อพฺยยีภาวสมาสสฺส ลิงฺคสฺส สโร รสฺโส โหติ.

중성으로 쓰이는 불변사복합어(Abyayībhāva) 어간의 모음은 짧아진다.

กุมารีสุ อธิกิจฺจ ปวตฺตติ กถา อิติ อธิกุมาริ. อุปวธุ, อุปคงฺคํ, อุปมณิกํ.

소녀들에 대하여 일어나는 이야기라고 해서 'adhikumāri'이다. upavadhu(신부 근처), upagaṅgaṃ(강 근처), upamaṇikaṃ(보석 근처).

๓๔๓, ๓๓๘. อญฺญสฺมา โลโป จ.

343, 338. 그 외의 것들로부터 [격변화의] 생략도 있다.

อญฺญสฺมา อพฺยยีภาวสมาสา อนการนฺตา ปราสํ วิภตฺตีนํ โลโป จ โหติ.

-a로 끝나지 않는 그 외의 불변사복합어 뒤에 오는 격변화의 생략도 일어난다.

อธิตฺถิ, อธิกุมาริ, อุปวธุ.

adhitthi(여인에 대하여), adhikumāri(소녀에 대하여), upavadhu(신부 근처).

อิติ นามกปฺเป สมาสกปฺโป สตฺตโม กณฺโฑ.

이로써 명사편(Nāmakappa)에서 복합어장(Samāsakappo)인 제7장이 끝났다.

สมาสกปฺโป นิฏฺฐิโต.

복합어장이 완료되었다.

๕. ตทฺธิตกปฺป

5. 2차 파생어장(Taddhitakappa)

อฏฺฐมกณฺฑ

제8장

๓๔๔, ๓๖๑. วาณ’ปจฺเจ[Pg.183].

344, 361. 자손의 의미에서 접미사 Ṇa가 붙는다.

ณปจฺจโย โหติ วา ‘‘ตสฺสาปจฺจ’’ มิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ.

'~의 자손'이라는 의미에서 접미사 Ṇa가 선택적으로 붙는다.

วสิฏฺฐสฺส อปจฺจํ วาสิฏฺโฐ, วสิฏฺฐสฺส อปจฺจํ วา, วสิฏฺฐสฺส อปจฺจํ วาสิฏฺฐี, วสิฏฺฐสฺส อปจฺจํ วาสิฏฺฐํ. เอวํ ภารทฺวาโช, ภารทฺวาชี, ภารทฺวาชํ. โคตโม, โคตมี, โคตมํ. วาสุเทโว, วาสุเทวี, วาสุเทวํ. พาลเทโว, พาลเทวี, พาลเทวํ. เวสามิตฺโต, เวสามิตฺตี เวสามิตฺตํ.

Vasiṭṭha의 자손은 vāsiṭṭho이며, 혹은 'vasiṭṭhassa apaccaṃ'이라 한다. 여성형은 vāsiṭṭhī, 중성형은 vāsiṭṭhaṃ이다. 이와 같이 bhāradvājo, bhāradvājī, bhāradvājaṃ, gotamo, gotamī, gotamaṃ, vāsudevo, vāsudevī, vāsudevaṃ, bāladevo, bāladevī, bāladevaṃ, vesāmitto, vesāmittī, vesāmittaṃ 등이 있다.

๓๔๕, ๓๖๖. ณายน ณาน วจฺฉาทิโต.

345, 366. vaccha 등의 단어들로부터 접미사 Ṇāyana와 Ṇāna가 붙는다.

ตสฺมา วจฺฉาทิโต โคตฺตคณโต ณายนณานปจฺจยา โหนฺติ วา ‘‘ตสฺสาปจฺจ’’มิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ.

그러므로 vaccha 등으로 시작하는 성씨(gotta) 그룹에서 '~의 자손'이라는 의미에서 접미사 Ṇāyana와 Ṇāna가 선택적으로 붙는다.

วจฺฉสฺส อปจฺจํวจฺฉายโน, วจฺฉาโน, วจฺฉสฺส อปจฺจํ วา, วจฺฉสฺส อปจฺจํ วจฺฉายนี, วจฺฉานี, วจฺฉสฺส อปจฺจํ วจฺฉายนํ, วจฺฉานํ. สกฏสฺส อปจฺจํ สากฏายโน, สากฏาโน[Pg.184], สกฏสฺส อปจฺจํ วา, สากฏายนี, สา กฏานี, สากฏายนํ, สากฏานํ. เอวํ กณฺหายโน, กณฺหาโน, กณฺหสฺส อปจฺจํ วา. กณฺหายนี, กณฺหานี, กณฺหายนํ, กณฺหานํ. อคฺคิเวสฺสายโน, อคฺคิเวสฺสาโน, อคฺคิเวสฺสายนี, อคฺคิเวสฺสานี, อคฺคิเวสฺสายนํ, อคฺคิเวสฺสานํ. คจฺฉายโน, คจฺฉาโน, คจฺฉายนี, คจฺฉานี, คจฺฉายนํ, คจฺฉานํ. กปฺปายโน, กปฺปาโน, กปฺปายนี, กปฺปานี, กปฺปายนํ, กปฺปานํ. โมคฺคลฺลายโน, โมคฺคลฺลาโน, โมคฺคลฺลายนี, โมคฺคลฺลานี, โมคฺคลฺลายนํ, โมคฺคลฺลานํ. มุญฺจายโน, มุญฺจาโน, มุญฺจายนี, มุญฺจานี, มุญฺจายนํ, มุญฺจานํ. สงฺฆายโน, สงฺฆาโน, สงฺฆายนี, สงฺฆานี, สงฺฆายนํ, สงฺฆานํ. โลมายโน, โลมาโน, โลมายนี, โลมานี, โลมายนํ, โลมานํ, สากมายโน, สากมาโน, สากมายนี, สากมานี, สากมายนํ, สากมานํ. นารายโน, นาราโน, นารายนี, นารานี, นารายนํ, นารานํ. โจรายโนโจราโน, โจรายนี, โจรานี, โจรายนํ, โจรานํ, อาวสาลายโน, อาวสาลาโน, อาวสาลายนี, อาวสาลานี, อาวสาลายนํ, อาวสาลานํ. ทฺเวปายโน, ทฺเวปาโน, ทฺเวปายนี, ทฺเวปานี, ทฺเวปายนํ, ทฺเวปานํ. กุญฺจายโน, กุญฺจาโน, กุญฺจายนี, กุญฺจานี, กุญฺจายนํ, กุญฺจานํ. กจฺจายโน, กจฺจาโน, กจฺจายนี, กจฺจานี, กจฺจายนํ, กจฺจานํ.

Vaccha의 자손은 vacchāyano, vacchāno이며, 혹은 'vacchassa apaccaṃ'이라 한다. 여성형은 vacchāyanī, vacchānī이며, 중성형은 vacchāyanaṃ, vacchānaṃ이다. Sakaṭa의 자손은 sākaṭāyano, sākaṭāno이며, 혹은 'sakaṭassa apaccaṃ'이라 하고, 여성형은 sākaṭāyanī, sākaṭānī이며, 중성형은 sākaṭāyanaṃ, sākaṭānaṃ이다. 이와 같이 kaṇhāyano, kaṇhāno 혹은 kaṇhassa apaccaṃ vā; kaṇhāyanī, kaṇhānī, kaṇhāyanaṃ, kaṇhānaṃ. aggivessāyano, aggivessāno, aggivessāyanī, aggivessānī, aggivessāyanaṃ, aggivessānaṃ. gacchāyano, gacchāno, gacchāyanī, gacchānī, gacchāyanaṃ, gacchānaṃ. kappāyano, kappāno, kappāyanī, kappānī, kappāyanaṃ, kappānaṃ. moggallāyano, moggallāno, moggallāyanī, moggallānī, moggallāyanaṃ, moggallānaṃ. muñcāyano, muñcāno, muñcāyanī, muñānī, muñcāyanaṃ, muñcānaṃ. saṅghāyano, saṅghāno, saṅghāyanī, saṅghānī, saṅghāyanaṃ, saṅghānaṃ. lomāyano, lomāno, lomāyanī, lomānī, lomāyanaṃ, lomānaṃ. sākamāyano, sākamāno, sākamāyanī, sākamānī, sākamāyanaṃ, sākamānaṃ. nārāyano, nārāno, nārāyanī, nārānī, nārāyanaṃ, nārānaṃ. corāyano, corāno, corāyanī, corānī, corāyanaṃ, corānaṃ. āvasālāyano, āvasālāno, āvasālāyanī, āvasālānī, āvasālāyanaṃ, āvasālānaṃ. dvepāyano, dvepāno, dvepāyanī, dvepānī, dvepāyanaṃ, dvepānaṃ. kuñcāyano, kuñcāno, kuñcāyanī, kuñcānī, kuñcāyanaṃ, kuñcānaṃ. kaccāyano, kaccāno, kaccāyanī, kaccānī, kaccāyanaṃ, kaccānaṃ 등이 있다.

๓๔๖, ๓๖๗. เณยฺโย [Pg.185] กตฺติกาทีหิ.

346, 367. kattikā 등의 단어들로부터 접미사 Ṇeyya가 붙는다.

เตหิ โคตฺตคเณหิ กตฺติกาทีหิ เณยฺยปจฺจโย โหติ วา ‘‘ตสฺสาปจฺจ’’มิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ.

그 kattikā 등으로 시작하는 성씨 그룹에서 '~의 자손'이라는 의미에서 접미사 Ṇeyya가 선택적으로 붙는다.

กตฺติกาย อปจฺจํ กตฺติเกยฺโย, กตฺติกาย อปจฺจํ วา. เอวํ เวนเตยฺโย, โรหิเณยฺโย, คงฺเคยฺโย, กทฺทเมยฺโย, นาเทยฺโย, อาเลยฺโย, อาเหโย, กาเมยฺโย, สุจิยา อปจฺจํ โสเจยฺโย, สาเลยฺโย, พาเลยฺโย, มาเลยฺโย, กาเลยฺโย.

Kattikā의 자손은 kattikeyyo이며, 혹은 'kattikāya apaccaṃ'이라 한다. 이와 같이 venateyyo, rohiṇeyyo, gaṅgeyyo, kaddameyyo, nādeyyo, āleyyo, āheyo, kāmeyyo, suci의 자손인 soceyyo, sāleyyo, bāleyyo, māleyyo, kāleyyo 등이 있다.

๓๔๗, ๓๖๘. อโต ณิ วา.

347, 368. a로 끝나는 단어에서 접미사 Ṇi가 선택적으로 붙는다.

ตสฺมา อการโต ณิปจฺจโย โหติ วา ‘‘ตสฺสาปจฺจ’’มิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ.

그러므로 a 모음 어간에서 '~의 자손'이라는 의미에서 접미사 Ṇi가 선택적으로 붙는다.

ทกฺขสฺส อปจฺจํ ทกฺขิ, ทกฺขสฺส อปจฺจํ วา. ทุณสฺส อปจฺจํ โทณิ, ทุณสฺส อปจฺจํ วา, เอวํ วาสวิ, สกฺยปุตฺติ, นาฏปุตฺติ, ทาสปุตฺติ, ทาสวิ, วารุณิ, คณฺฑิ, พาลเทวิ, ปาวกิ, เชนทตฺติ, พุทฺธิ, ธมฺมิ, สงฺฆิ, กปฺปิ, อนุรุทฺธิ.

Dakkha의 자손은 dakkhi이며, 혹은 'dakkhassa apaccaṃ'이라 한다. Duṇa의 자손은 doṇi이며, 혹은 'duṇassa apaccaṃ'이라 한다. 이와 같이 vāsavi, sakyaputti, nāṭaputti, dāsaputti, dāsavi, vāruṇi, gaṇḍi, bāladevi, pāvaki, jenadatti, buddhi, dhammi, saṅghi, kappi, anuruddhi 등이 있다.

วาติ วิกปฺปนตฺเถน ณิกปจฺจโย โหติ ‘‘ตสฺสาปจฺจ’’มิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ. สกฺยปุตฺตสฺส อปจฺจํ สกฺยปุตฺติโก. เอวํ นาฏปุตฺติโก, เชนทตฺติโก.

'혹은(vā)'이라는 말은 다른 옵션을 나타내는 것으로, '~의 자손'이라는 의미에서 접미사 Ṇika도 붙는다. Sakyaputta의 자손은 sakyaputtiko이다. 이와 같이 nāṭaputtiko, jenadattiko 등이 있다.

๑๔๘, ๓๗๑. ณโว’ [Pg.186] ปกฺวาทีหิ.

148, 371. upaku 등의 단어들로부터 접미사 Ṇava가 붙는다.

อุปกุอิจฺเจวมาทีหิ ณวปจฺจโย โหติ วา ‘‘ตสฺสาปจฺจ’’มิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ.

upaku 등으로 시작하는 단어들로부터 '~의 자손'이라는 의미에서 접미사 Ṇava가 선택적으로 붙는다.

อุปกุสฺส อปจฺจํ โอปกโว, อุปกุสฺส อปจฺจํ วา. มนุโน อปจฺจํ มานโว, มนุโน อปจฺจํ วา. ภคฺคุสฺส อปจฺจํ ภคฺคโว, ภคฺคุสฺส อปจฺจํ วา, ปณฺฑุสฺส อปจฺจํ ปณฺฑโว, ปณฺฑุสฺส อปจฺจํ วา, พหุสฺส อปจฺจํ พาหโว, พหุสฺส อปจฺจํ วา.

Upaku의 자손은 opakavo이며, 혹은 'upakussa apaccaṃ'이라 한다. Manu의 자손은 mānavo이며, 혹은 'manuno apaccaṃ'이라 한다. Bhaggu의 자손은 bhaggavo이며, 혹은 'bhaggussa apaccaṃ'이라 한다. Paṇḍu의 자손은 paṇḍavo이며, 혹은 'paṇḍussa apaccaṃ'이라 한다. Bahu의 자손은 bāhavo이며, 혹은 'bahussa apaccaṃ'이라 한다.

๓๔๙, ๓๗๒. เณร วิธวาทิโต.

349, 372. vidhavā 등의 단어들로부터 접미사 Ṇera가 붙는다.

ตสฺมา วิธวาทิโต เณรปจฺจโย โหติ วา ‘‘ตสฺสาปจฺจ’’มิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ.

그러므로 vidhavā 등으로 시작하는 단어들로부터 '~의 자손'이라는 의미에서 접미사 Ṇera가 선택적으로 붙는다.

วิธวาย อปจฺจํ เวธเวโร, วิธวาย อปจฺจํ วา. พนฺธุกิยา อปจฺจํ พนฺธุเกโร, พนฺธุกิยา อปจฺจํ วา. สมณสฺส อปจฺจํ สามเณโร, สมณสฺส อปจฺจํ วา. เอวํ สามเณรี, สามเณรํ, นาฬิเกโร, นาฬิเกรี, นาฬิเกรํ.

Vidhavā의 자손은 vedhavero이며, 혹은 'vidhavāya apaccaṃ'이라 한다. Bandhukī의 자손은 bandhukero이며, 혹은 'bandhukiyā apaccaṃ'이라 한다. Samaṇa의 자손은 sāmaṇero이며, 혹은 'samaṇassa apaccaṃ'이라 한다. 이와 같이 여성형 sāmaṇerī, 중성형 sāmaṇeraṃ, 그리고 nāḷikero, nāḷikerī, nāḷikeraṃ 등이 있다.

๓๕๐, ๓๗๓. เยน วา สํสฏฺฐํ ตรติ จรติ วหติ ณิโก.

350, 373. '그것으로 섞인 것', '건너는 것', '다니는 것', '나르는 것'의 의미에서 ṇika 접미사가 붙는다.

เยน วา สํสฏฺฐํ, เยน วา ตรติ, เยน วา จรติ, เยน วา วหติ อิจฺเจเตสฺวตฺเถสุ ณิกปจฺจโย โหติ วา.

'그것으로 섞인 것', 혹은 '그것으로 건너는 것', 혹은 '그것으로 다니는 것', 혹은 '그것으로 실어나르는 것'이라는 이러한 의미들에서 ṇika 접미사가 선택적으로 붙는다.

ติเลน [Pg.187] สํสฏฺฐํ โภชนํ เตลิกํ, ติเลน สํสฏฺฐํ วา. เอวํ โคฬิกํ, ฆาติกํ.

깨(tila)로 섞인 음식은 telikaṃ(깨로 섞인 것), 또는 깨로 섞인 것이다. 이와 같이 goḷikaṃ(당밀로 섞인 것), ghātikaṃ(정제 버터로 섞인 것) 등이 있다.

นาวาย ตรตีติ นาวิโก, นาวาย ตรติ วา. เอวํ โอฬุมฺปิโก.

배(nāva)로 건너는 자는 nāviko(사공), 또는 배로 건너는 자이다. 이와 같이 oḷumpiko(뗏목으로 건너는 자)가 있다.

สกเฏน จรตีติ สากฏิโก, สกเฏน จรติ วา. เอวํ ปตฺติโก, ทณฺฑิโก, ธมฺมิโก, ปาทิโก.

수레(sakaṭa)로 다니는 자는 sākaṭiko, 또는 수레로 다니는 자이다. 이와 같이 pattiko(보행자), daṇḍiko(지팡이를 든 자), dhammiko(법을 따라 행하는 자), pādiko(발로 걷는 자) 등이 있다.

สีเสน วหตีติ สีสิโก, สีเสน วหติ วา. อํเสน วหตีติ อํสิโก, อํเสน วหติ วา. เอวํ ขนฺธิโก, องฺคุลิโก.

머리(sīsa)로 실어나르는 자는 sīsiko, 또는 머리로 실어나르는 자이다. 어깨(aṃsa)로 실어나르는 자는 aṃsiko, 또는 어깨로 실어나르는 자이다. 이와 같이 khandhiko(어깨로 메는 자), aṅguliko(손가락으로 나르는 자) 등이 있다.

วาติ วิกปฺปนตฺเถน อญฺเญสุปิ ณิกปจฺจโย โหติ. ราชคเห วสตีติ ราชคหิโก, ราชคเห วสติ วา. ราชคเห ชาโต ราชคหิโก, ราชคเห ชาโต วา. เอวํ มาคธิโก, สาวตฺถิโก, กาปิล วตฺถิโก, ปาฏลิปุตฺติโก, เวสาลิโก.

'Vā'(또는)라는 단어는 선택의 의미로서 다른 의미들에서도 ṇika 접미사가 붙는다. 라자가하(Rājagaha)에 사는 자는 rājagahiko, 또는 라자가하에 사는 자이다. 라자가하에서 태어난 자는 rājagahiko, 또는 라자가하에서 태어난 자이다. 이와 같이 māgadhiko(마가다 사람), sāvatthiko(사왓티 사람), kāpilavatthiko(카필라바투 사람), pāṭaliputtiko(파탈리푸트라 사람), vesāliko(웨살리 사람) 등이 있다.

๓๕๑, ๓๗๔. ตมธีเต เตนกตาทิ สนฺนิธาน นิโยค สิปฺป ภณฺฑ ชีวิกตฺเถสุ จ.

351, 374. '그것을 배우는 자', '그것으로 만들어진 것' 등과 '근처에 있음', '직무', '기술', '상품', '생계'의 의미들에서도 (ṇika 접미사가 붙는다).

ตมธีเต, เตนกตาทิอตฺเถ, ตมฺหิ สนฺนิธานา, ตตฺถ นิยุตฺโต, ตมสฺส สิปฺปํ, ตมสฺส ภณฺฑํ, ตมสฺส ชีวิกํ อิจฺเจเตสฺวตฺเถสุ จ ณิกปจฺจโย โหติ วา.

'그것을 배우는 것', '그것으로 만들어진 것' 등의 의미에서, '그것에 가까이 있음'에서, '거기에 종사함'에서, '그것이 그의 기술임'에서, '그것이 그의 상품임'에서, '그것이 그의 생계임'에서, 이러한 의미들에서도 ṇika 접미사가 선택적으로 붙는다.

วินยมธีเต [Pg.188] เวนยิโก, วินยมธีเต วา. เอวํ สุตฺตนฺติโก, อาภิธมฺมิโก, เวยฺยากรณิโก.

율(Vinaya)을 배우는 자는 venayiko(율사), 또는 율을 배우는 자이다. 이와 같이 suttantiko(경장 전문가), ābhidhammiko(아비달마 전문가), veyyākaraṇiko(문법학자) 등이 있다.

กาเยน กตํ กมฺมํ กายิกํ, กาเยน กตํ กมฺมํ วา. เอวํ วาจสิกํ, มานสิกํ.

몸(kāya)으로 지은 업은 kāyikaṃ(신업), 또는 몸으로 지은 업이다. 이와 같이 vācasikaṃ(구업), mānasikaṃ(의업)이 있다.

สรีเร สนฺนิธานา เวทนา สารีริกา, สรีเร สนฺนิธานา วา, เอวํ มานสิกา.

몸(sarīra)에 존재하는 느낌은 sārīrikā(육체적인 것), 또는 몸에 존재하는 것이다. 이와 같이 mānasikā(정신적인 것)가 있다.

ทฺวาเร นิยุตฺโต โทวาริโก, ทฺวาเร นิยุตฺโต วา. เอวํ ภณฺฑาคาริโก, นาคริโก, นาวกมฺมิโก.

문(dvāra)에 임명된 자는 dovāriko(문지기), 또는 문에 임명된 자이다. 이와 같이 bhaṇḍāgāriko(창고지기), nāgariko(도시 관리), nāvakammiko(건축 감독자) 등이 있다.

วีณา อสฺส สิปฺปํ เวณิโก, วีณา อสฺส สิปฺปํ วา. เอวํ ปาณวิโก, โมทิงฺคิโก, วํสิโก.

비나(vīṇā, 인도식 거문고)가 그의 기술인 자는 veṇiko(비나 연주자), 또는 비나가 그의 기술인 자이다. 이와 같이 pāṇaviko(작은 북 연주자), modiṅgiko(북 연주자), vaṃsiko(피리 연주자) 등이 있다.

คนฺโธ อสฺส ภณฺฑํ คนฺธิโก, คนฺโธ อสฺส ภณฺฑํ วา. เอวํ เตลิโก, โคฬิโก.

향(gandha)이 그의 상품인 자는 gandhiko(향료 상인), 또는 향이 그의 상품인 자이다. 이와 같이 teliko(기름 상인), goḷiko(당밀 상인) 등이 있다.

อุรพฺภํ หนฺตฺวา ชีวตีติ โอรพฺภิโก, อุรพฺภํ หนฺตฺวา ชีวติ วา. มคํ หนฺตฺวา ชีวตีติ มาควิโก, มคํ หนฺตฺวา ชีวติ วา. เอวํ โสกริโก, สากุณิโก.

양(urabbha)을 죽여서 사는 자는 orabbhiko(양 도살꾼), 또는 양을 죽여서 사는 자이다. 사슴(maga)을 죽여서 사는 자는 māgaviko(사슴 사냥꾼), 또는 사슴을 죽여서 사는 자이다. 이와 같이 sokariko(돼지 도살꾼), sākuṇiko(새 사냥꾼) 등이 있다.

อาทิคฺคหเณน อญฺญตฺถาปิ ณิก ปจฺจโย โยเชตพฺโพ. ชาเลน หโต ชาลิโก, ชาเลน หโต วา.

'등(ādi)'이라는 어휘를 사용함으로써 다른 의미에서도 ṇika 접미사가 결합되어야 한다. 그물(jāla)에 잡힌 것은 jāliko, 또는 그물에 잡힌 것이다.

สุตฺเตน พนฺโธ สุตฺติโก, สุตฺเตน พนฺโธ วา.

실(sutta)로 묶인 것은 suttiko, 또는 실로 묶인 것이다.

จาโป [Pg.189] อสฺส อาวุโธ จาปิโก, จาโป อสฺส อาวุโธ วา. เอวํ โตมริโก, มุคฺคริโก, โมสลิโก.

활(cāpa)이 그의 무기인 자는 cāpiko(궁수), 또는 활이 그의 무기인 자이다. 이와 같이 tomariko(창 던지는 자), muggariko(망치를 든 자), mosaliko(공이를 든 자) 등이 있다.

วาโต อสฺส อาพาโธ วาติโก, วาโต อสฺส อาพาโธ วา. เอวํ เสมฺหิโก, ปิตฺติโก.

풍(vāta)이 그의 질병인 자는 vātiko(풍병 환자), 또는 풍이 그의 질병인 자이다. 이와 같이 semhiko(점액질 환자), pittiko(담즙 환자) 등이 있다.

พุทฺเธ ปสนฺโน พุทฺธิโก, พุทฺเธ ปสนฺโน วา. เอวํ ธมฺมิโก, สงฺฆิโก.

부처님께 청정한 믿음을 가진 자는 buddhiko, 또는 부처님께 청정한 믿음을 가진 자이다. 이와 같이 dhammiko, saṅghiko 등이 있다.

พุทฺธสฺส สนฺตกํ พุทฺธิกํ, พุทฺธสฺส สนฺตกํ วา. เอวํ ธมฺมิกํ, สงฺฆิกํ.

부처님께 속한 것은 buddhikaṃ, 또는 부처님께 속한 것이다. 이와 같이 dhammikaṃ, saṅghikaṃ 등이 있다.

วตฺเถน กีตํ ภณฺฑํ วตฺถิกํ, วตฺเถน กีตํ ภณฺฑํ วา. เอวํ กุมฺภิกํ, ผาลิกํ, กึ กณิกํ, โสวณฺณิกํ.

옷(vattha)으로 산 상품은 vatthikaṃ, 또는 옷으로 산 상품이다. 이와 같이 kumbhikaṃ, phālikaṃ, kiṅkaṇikaṃ, sovaṇṇikaṃ 등이 있다.

กุมฺโภ อสฺส ปริมาณํ กุมฺภิกํ, กุมฺโภ อสฺส ปริมาณํ วา.

항아리(kumbha)가 그것의 용량인 것은 kumbhikaṃ, 또는 항아리가 그것의 용량인 것이다.

กุมฺภสฺส ราสิ กุมฺภิกํ, กุมฺภสฺส ราสิ วา.

항아리의 더미는 kumbhikaṃ, 또는 항아리의 더미이다.

กุมฺภํ อรหตีติ กุมฺภิโก, กุมฺภํ อรหติ วา.

항아리를 받을 만한 것은 kumbhiko, 또는 항아리를 받을 만한 것이다.

อกฺเขน ทิพฺพตีติ อกฺขิโก, อกฺเขน ทิพฺพติ วา. เอวํ สาลากิโก, ตินฺทุกิโก, อมฺพผลิโก. กปิฏฺฐผลิโก, นาฬิเกริโก อิจฺเจวมาทิ.

주사위(akkha)로 노는 자는 akkhiko, 또는 주사위로 노는 자이다. 이와 같이 sālākiko, tindukiko, ambaphaliko, kapiṭṭhaphaliko, nāḷikeriko 이와 같은 것들이 있다.

๓๕๒, ๓๗๖. ณ ราคา ตสฺเส ทมญฺญตฺเถสุ จ.

352, 376. 염색(rāga), 소유('그것의 이것') 및 다른 의미들에서도 Ṇa 접미사가 붙는다.

ณปจฺจโย โหติ วา ราคมฺหา ‘‘เตน รตฺตํ’’ อิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ, ‘‘ตสฺเสทํ’’ อญฺญตฺเถสุ จ.

'그것으로 염색된 것'이라는 의미에서 염색을 나타내는 말 뒤에, 그리고 '그것의 이것'이라는 의미 및 다른 의미들에서 Ṇa 접미사가 선택적으로 붙는다.

กสาเวน [Pg.190] รตฺตํ วตฺถํ กาสาวํ, กสาเวน รตฺตํ วตฺถํ วา. เอวํ โกสุมฺภํ, หาลิทฺทํ, ปาฏงฺคํ, รตฺตงฺค, มญฺชิฏฺฐํ, กุงฺกุมํ.

수액(kasāva)으로 염색된 옷은 kāsāvaṃ(가사), 또는 수액으로 염색된 옷이다. 이와 같이 kosumbhaṃ, hāliddaṃ, pāṭaṅgaṃ, rattaṅgaṃ, mañjiṭṭhaṃ, kuṅkumaṃ 등이 있다.

สูกรสฺส อิทํ มํสํ โสกรํ, สูกรสฺส อิทํ มํสํ วา. เอวํ มาหิสํ.

돼지의 이 고기는 sokara(돼지고기)라 하거나, 혹은 돼지의 고기이다. 이와 같이 māhisa(버팔로 고기)도 그러하다.

อุทุมฺพรสฺส อวิทูเร ปวตฺตํ วิมานํ โอทุมฺพรํ, อุทุมฺพรสฺส อวิทูเร ปวตฺตํ วิมานํ วา.

우둠바라(Udumbara) 나무에서 멀지 않은 곳에 있는 궁전은 odumbara라 하거나, 혹은 우둠바라 나무에서 멀지 않은 곳에 있는 궁전이다.

วิทิสาย อวิทูเร นิวาโส เวทิโส, วิทิสาย อวิทูเร นิวาโส วา.

위디사(Vidisā)에서 멀지 않은 곳의 거주지는 vedisa라 하거나, 혹은 위디사에서 멀지 않은 곳의 거주지이다.

มถุราย ชาโต มาถุโร, มถุราย ชาโต วา.

마투라(Mathurā)에서 태어난 자는 māthura라 하거나, 혹은 마투라에서 태어난 자이다.

มถุราย อาคโต มาถุโร, มถุราย อาคโต วา.

마투라에서 온 자는 māthura라 하거나, 혹은 마투라에서 온 자이다.

กตฺติกาย นิยุตฺโต มาโส กตฺติโก, กตฺติกาย นิยุตฺโต มาโส วา. เอวํ มาคสิโร, ผุสฺโส, มาโฆ, ผคฺคุโน, จิตฺโต, เวสาโข, เชฏฺโฐ, อาสฬฺโห, สาวโณ, ภทฺโท, อสฺสยุโช.

깟띠까(Kattikā) 별자리와 결합된 달은 kattika라 하거나, 혹은 깟띠까와 결합된 달이다. 이와 같이 māgasira, phussa, māgha, phagguna, citta, vesākha, jeṭṭha, āsaḷha, sāvaṇa, bhadda, assayuja도 그러하다.

น วุทฺธิ นีลปีตาโท, ปจฺจเย สณการเก.

nīla, pīta 등의 단어에서 sa-접미사나 ṇa-접미사가 올 때 장음화(vuddhi)가 일어나지 않는다.

ผกาโร ผุสฺสสทฺทสฺส, ‘‘สิโร’’ติ สิรสํ วเท.

phussa라는 단어에서 ph-음이 되고, sirasa라는 단어에서 'siro'라고 말한다.

สิกฺขานํ [Pg.191] สมูโห สิกฺโข, ภิกฺขานํ สมูโห ภิกฺโข. เอวํ กาโปโต, มายูโร, โกกิโล.

학도(sikkhā)들의 무리는 sikkha이고, 비구(bhikkhā)들의 무리는 bhikkha이다. 이와 같이 kāpota(비둘기 떼), māyūra(공작 떼), kokila(뻐꾸기 떼)도 그러하다.

พุทฺเธ, อสฺส เทวตา พุทฺโธ. เอวํ ภทฺโท, มาโร, มาหินฺโท, เวสฺสวโณ, ยาโม, โสโม, นารายโณ.

부처님을 신으로 모시는 자는 buddho이다. 이와 같이 bhadda, māra, māhinda, vessavaṇa, yāmo, soma, nārāyaṇa도 그러하다.

สํวจฺฉรมธีเต สํวจฺฉโร. เอวํ โมหุตฺโต, เนมิตฺโต, องฺควิชฺโช, เวยฺยากรโณ, ฉนฺโท, ภาสฺโส, จนฺโท.

1년(saṃvacchara) 동안 공부하는 자는 saṃvacchara이다. 이와 같이 mohutta, nemitta, aṅgavijja, veyyākaraṇa, chanda, bhāssa, canda도 그러하다.

วสาทานํ วิสโย เทโส วาสาโท. เอวํ กุมฺโภ, สากุนฺโต, อาติสาโร.

거주자(vasāda)들의 영역인 지방은 vāsāda이다. 이와 같이 kumbha, sākunta, ātisāra도 그러하다.

อุทุมฺพรา อสฺมึ ปเทเส สนฺตีติ โอทุมฺพโร. สาคเรหิ นิพฺพตฺโต สาคโร. สาคลมสฺส นิวาโส สาคโล. มถุรา อสฺส นิวาโส มาถุโร. มถุราย อิสฺสโร มาถุโร. อิจฺเจวมาทโย โยเชตพฺพา.

"이 지역에 우둠바라 나무들이 있다"고 해서 odumbara이다. 바다(sāgara)에서 생겨난 것은 sāgara이다. 사갈라(Sāgala)가 그의 거주지라면 sāgala이다. 마투라가 그의 거주지라면 māthura이다. 마투라의 통치자라면 māthura이다. 이와 같은 방식으로 결합해야 한다.

๓๕๓, ๓๗๘. ชาตาทีนมิมิยา จ.

353, 378. '태어난 것(jāta)' 등의 의미에는 ima와 iya 접미사도 붙는다.

ชาตอิจฺเจวมาทีนมตฺเถ อิมอิยปจฺจยา โหนฺติ.

태어남(jāta) 등의 의미에서 ima와 iya 접미사가 온다.

ปจฺฉา ชาโต ปจฺฉิโม. เอวํ อนฺติโม, มชฺฌิโม, ปุริโม, อุปริโม, เหฏฺฐิโม, โคปฺผิโม. โพธิสตฺตชาติยา ชาโต โพธิสตฺตชาติโย, เอวํ [Pg.192] อสฺสชาติโย, หตฺถิชาติโย, มนุสฺสชาติโย.

나중에(pacchā) 태어난 자는 pacchima이다. 이와 같이 antima, majjhima, purima, uparima, heṭṭhima, gopphima가 있다. 보살의 종성(bodhisattajāti)에서 태어난 자는 bodhisattajātiyo이며, 이와 같이 assajātiyo, hatthijātiyo, manussajātiyo도 그러하다.

อาทิคฺคหเณน นิยุตฺตตฺถาทิโตปิ ตทสฺสตฺถาทิโตปิ อิม อิย อิก อิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ. อนฺโต นิยุตฺโต อนฺติโม. เอวํ อนฺติโย, อนฺติโก.

'등(ādi)'이라는 말을 사용함으로써, 결합된(niyutta) 의미 등이나 '그것이 그에게 있다'는 의미 등에서도 ima, iya, ika 접미사들이 온다. 끝(anta)에 결합된 것은 antima이다. 이와 같이 antiya, antiko가 있다.

ปุตฺโต อสฺส อตฺถิ, ตสฺมึ วา วิชฺชตีติ ปุตฺติโม. เอวํ ปุตฺติเยว, ปุตฺติโก, กปฺปิโม, กปฺปิโย, กปฺปิโก.

"그에게 아들이 있다" 혹은 "그에게 아들이 존재한다"고 해서 puttimo이다. 이와 같이 puttiya, puttiko, kappimo, kappiyo, kappiko가 있다.

จคฺคหเณน กิยปจฺจโย โหติ นิยุตฺตตฺเถ. ชาติยํ นิยุตฺโต ชาติกิโย, อนฺเธ นิยุตฺโต อนฺธกิโย, ชาติยา อนฺโธ ชจฺจนฺโธ, ชจฺจนฺเธ นิยุตฺโต ชจฺจนฺธกิโย.

'ca(또한)'라는 단어를 사용함에 따라 결합된 의미에 kiya 접미사가 온다. 종성(jāti)에 결합된 것은 jātikiyo이며, 맹인(andha)에 결합된 것은 andhakiyo이다. 태어날 때부터 맹인인 것은 jaccandha이며, 태생적 맹인에 결합된 것은 jaccandhakiyo이다.

๓๕๔, ๓๗๙. สมูหตฺเถ กณ ณา.

354, 379. 집단(samūha)의 의미에는 kaṇa와 ṇa 접미사가 온다.

สมูหตฺเถ กณ ณอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ.

집단의 의미에서 kaṇa와 ṇa 접미사가 온다.

ราชปุตฺตานํ สมูโห ราชปุตฺตโก. เอวํ ราชปุตฺโต, มานุสฺสโก, มานุสฺโส, มายูรโก, มายูโร, มาหึสโก, มาหึโส.

왕자(rājaputta)들의 집단은 rājaputtako이다. 이와 같이 rājaputto, mānussako, mānusso, māyūrako, māyūro, māhiṃsako, māhiṃso가 있다.

๓๕๕, ๓๘๐. คาม ชน พนฺธุ สหายาทีหิตา.

355, 380. gāma, jana, bandhu, sahāya 등 뒤에는 tā 접미사가 온다.

คาม ชน พนฺธุ สหายอิจฺเจวมาทีหิ ตาปจฺจโย โหติ สมูหตฺเถ.

gāma, jana, bandhu, sahāya 등의 뒤에 집단의 의미로 tā 접미사가 온다.

คามานํ [Pg.193] สมูโห คามตา. เอวํ ชนตา, พนฺธุตา, สหายตา, นครตา.

마을(gāma)들의 집단은 gāmatā이다. 이와 같이 janatā, bandhutā, sahāyatā, nagaratā가 있다.

๓๕๖, ๓๘๑. ตทสฺส ฐานมิโย จ.

356, 381. "그것이 그것의 장소이다"라는 의미에서 iya 접미사도 온다.

‘‘ตทสฺส ฐาน’’ มิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ อิยปจฺจโย โหติ.

"그것이 그것의 장소이다"라는 이 의미에서 iya 접미사가 온다.

มทนสฺส ฐานํ มทนิยํ, พนฺธนสฺส ฐานํ พนฺธนิยํ, มุจฺฉนสฺส ฐานํ มุจฺฉนิยํ, เอวํ รชนิยํ, กมนิยํ, คมนิยํ, ทุสฺสนิยํ, ทสฺสนิยํ.

취함(madana)의 장소는 madaniya이고, 결박(bandhana)의 장소는 bandhaniya이며, 혼미(mucchana)의 장소는 mucchaniya이다. 이와 같이 rajaniya, kamaniya, gamaniya, dussaniya, dassaniya가 있다.

๓๕๗, ๓๘๒. อุปมตฺถายิตตฺตํ.

357, 382. 비유(upama)의 의미에는 āyitatta 접미사가 온다.

อุปมตฺเถ อายิตตฺตปจฺจโย โหติ.

비유의 의미에서 āyitatta 접미사가 온다.

ธูโม วิย ทิสฺสติ อทุํ วนํ ตทิทํ ธูมายิตตฺตํ, ติมิรํ วิย ทิสฺสติ อทุํ วนํ ตทิทํ ติมิรายิตตฺตํ.

저 숲은 연기처럼 보인다. 그것은 바로 연기가 나는 상태이고, 저 숲은 어두침침하게 보인다. 그것은 바로 어두워진 상태이다.

๓๕๘, ๓๘๓. ตนฺนิสฺสิตตฺเถ โล.

358, 383. [그것에] 의지하는 의미에서 la(접미사)가 붙는다.

‘‘ตนฺนิสฺสิตตฺเถ, ตทสฺส ฐาน’’มิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ จ ลปจฺจโย โหติ.

‘그것에 의지하는 것’과 ‘그것의 장소’라는 의미에서 la 접미사가 생긴다.

ทุฏฺฐุ [Pg.194] นิสฺสิตํ ทุฏฺฐุลฺลํ, เวทํ นิสฺสิตํ เวทลฺลํ, ทุฏฺฐุ ฐานํ ทุฏฺฐุลฺลํ, เวทสฺส ฐานํ เวทลฺลํ.

악한 것에 의지하는 것이 duṭṭhulla(추악함)이고, 베다(지혜)에 의지하는 것이 vedalla(교리 문답)이다. 악한 장소가 duṭṭhulla이고, 베다의 장소가 vedalla이다.

๓๕๙, ๓๘๔. อาลุ ตพฺพหุเล.

359, 384. 그것이 많은 경우에 ālu(접미사)가 붙는다.

อาลุปจฺจโย โหติ ตพฺพหุลตฺเถ.

그것이 풍부하다는 의미에서 ālu 접미사가 생긴다.

อภิชฺฌา อสฺส ปกติ อภิชฺฌาลุ, อภิชฺฌา อสฺส พหุลา วา อภิชฺฌาลุ. เอวํ สีตาลุ, ธชาลุ, ทยาลุ.

그에게 탐욕(abhijjhā)이 본성인 자가 abhijjhālu(탐욕스러운 자)이고, 혹은 그에게 탐욕이 많은 자가 abhijjhālu이다. 이와 같이 sītālu(추위를 잘 타는 자), dhajālu(깃발이 많은 것), dayālu(자비로운 자) 등이 있다.

๓๖๐, ๓๘๗. ณฺย ตฺต ตา ภาเว ตุ.

360, 387. 상태(bhāva)의 의미에서는 ṇya, tta, tā(접미사)가 붙는다.

ณฺยตฺตตาอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ ภาวตฺเถ.

상태의 의미에서 ṇya, tta, tā 등의 접미사들이 생긴다.

อลสสฺส ภาโว อาลสฺยํ, อโรคสฺส ภาโว อาโรคฺยํ. ปํสุกูลิกสฺส ภาโว ปํสุกูลิกตฺตํ, อโนทริกสฺส ภาโว อโนทริกตฺตํ. สงฺคณิการามสฺส ภาโว สงฺคณิการามตา, นิทฺทารามสฺส ภาโว นิทฺทารามตา.

게으른 자(alasa)의 상태가 ālasya(게으름)이고, 병이 없는 자(aroga)의 상태가 ārogya(건강)이다. 분소의를 입는 자(paṃsukūlika)의 상태가 paṃsukūlikatta(분소의를 입음)이고, 과식하지 않는 자(anodarika)의 상태가 anodarikatta(과식하지 않음)이다. 모여 있기를 즐기는 자(saṅgaṇikārāma)의 상태가 saṅgaṇikārāmatā(동료와 어울림을 즐김)이고, 잠자기를 즐기는 자(niddārāma)의 상태가 niddārāmatā(잠자기를 즐김)이다.

ตุคฺคหเณน ตฺตนปจฺจโย โหติ. ปุถุชฺชนตฺตนํ, เวทนตฺตนํ.

[경문에서] tu를 취함으로써 ttana 접미사가 생긴다. puthujjanattanaṃ(범부의 상태), vedanattanaṃ(느낌의 상태)과 같다.

๓๖๑, ๓๘๘. ณ [Pg.195] วิสมาทีหิ.

361, 388. visama 등으로부터 ṇa(접미사)가 붙는다.

ณปจฺจโย โหติ วิสมาทีหิ ‘‘ตสฺส ภาโว’’อิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ.

visama 등으로부터 ‘그것의 상태’라는 의미에서 ṇa 접미사가 생긴다.

วิสมสฺส ภาโว เวสมํ, สุจิสฺส ภาโว โสจํ.

고르지 않음(visama)의 상태가 vesama(불평등)이고, 깨끗함(suci)의 상태가 soca(청정)이다.

๓๖๒, ๓๘๙. รมณียาทิโต กณ.

362, 389. ramaṇīya 등으로부터 kaṇa(접미사)가 붙는다.

รมณียอิจฺเจวมาทิโต กณ ปจฺจโย โหติ ‘‘ตสฺส ภาโว’’อิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ.

ramaṇīya 등으로부터 ‘그것의 상태’라는 의미에서 kaṇa 접미사가 생긴다.

รมณียสฺส ภาโว รามณียกํ, มนุญฺญสฺส ภาโว มานุญฺญกํ.

즐거운 것(ramaṇīya)의 상태가 rāmaṇīyaka(즐거움)이고, 마음에 드는 것(manuñña)의 상태가 mānuññaka(매력적임)이다.

๓๖๓, ๓๙๐. วิเสเส ตรตมิสิกิยิฏฺฐา.

363, 390. 차별(비교)의 의미에서는 tara, tama, isika, iya, iṭṭha(접미사)가 붙는다.

วิเสสตฺเถ ตร ตม อิสิก อิย อิฏฺฐอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ.

차별의 의미에서 tara, tama, isika, iya, iṭṭha 등의 접미사들이 생긴다.

สพฺเพ อิเม ปาปา, อยมิเมสํ วิเสเสน ปาโปติ ปาปตโร. เอวํ ปาปตโม, ปาปิสิโก, ปาปิโย, ปาปิฏฺโฐ.

이들은 모두 악하다. 이들 중에서 특별히 악한 자를 pāpataro(더 악한 자)라고 한다. 이와 같이 pāpatamo(가장 악한 자), pāpisiko, pāpiyo, pāpiṭṭho 등이 있다.

๓๖๔, ๓๙๘. ตทสฺสตฺถีติ วี จ.

364, 398. ‘그것이 그에게 있다’는 의미에서 vī가 붙고 또한 [ca에 의해 sa도 붙는다].

‘‘ตทสฺสตฺถิ’’อิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ วีปจฺจโย โหติ.

‘그것이 그에게 있다’는 의미에서 vī 접미사가 생긴다.

เมธา [Pg.196] ยสฺส อตฺถิ, ตสฺมึ วา วิชฺชตีติเมธาวี. เอวํ มายาวี.

지혜(medhā)가 그에게 있거나 혹은 그 안에 존재하면 medhāvī(지혜로운 자)라고 한다. 이와 같이 māyāvī(환술을 부리는 자)가 있다.

จคฺคหเณน โสปจฺจโย โหติ. สุเมธา ยสฺส อตฺถิ, ตสฺมึ วา วิชฺชตีติ สุเมธโส.

ca를 취함으로써 sa 접미사가 생긴다. 훌륭한 지혜(sumedhā)가 그에게 있거나 혹은 그 안에 존재하면 sumedhaso(현명한 자)라고 한다.

๓๖๕, ๓๙๙. ตปาทิโต สี.

365, 399. tapa 등으로부터 sī(접미사)가 붙는다.

ตปาทิโต สีปจฺจโย โหติ ‘‘ตทสฺสตฺถิ’’อิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ.

tapa 등으로부터 ‘그것이 그에게 있다’는 의미에서 sī 접미사가 생긴다.

ตโป ยสฺส อตฺถิ ตสฺมึ วา วิชฺชตีติ ตปสฺสี. เอวํ ยสสฺสี, เตชสฺสี.

고행(tapo)이 그에게 있거나 혹은 그 안에 존재하면 tapassī(고행자)라고 한다. 이와 같이 yasassī(명성이 있는 자), tejassī(위엄이 있는 자)가 있다.

๒๖๖, ๔๐๐. ทณฺฑาทิโต อิกอี.

266, 400. daṇḍa 등으로부터 ika와 ī(접미사)가 붙는다.

ทณฺฑาทิโต อิก อีอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ ‘‘ตทสฺสตฺถิ’’อิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ.

daṇḍa 등으로부터 ‘그것이 그에게 있다’는 의미에서 ika와 ī 접미사들이 생긴다.

ทณฺโฑ ยสฺส อตฺถิ, ตสฺมึ วา วิชฺชตีติ ทณฺฑิโก, ทณฺฑี. เอวํ มาลิโก, มาลี.

몽둥이(daṇḍo)가 그에게 있거나 혹은 그 안에 존재하면 daṇḍiko 또는 daṇḍī(몽둥이를 가진 자)라고 한다. 이와 같이 māliko, mālī(화환을 가진 자)가 있다.

๓๖๗, ๔๐๑. มธฺวาทิโต โร.

367, 401. Madhu 등으로부터 ro가 [온다].

มธุอิจฺเจวมาทิโต รปจฺจโย โหติ ‘‘ตทสฺสตฺถิ’’อิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ.

Madhu 등과 같은 단어로부터 ‘그에게 그것이 있다’는 의미에서 ra 접미사가 붙는다.

มธุ [Pg.197] ยสฺส อตฺถิ, ตสฺมึ วา วิชฺชตีติ มธุโร. เอวํ กุญฺชโร, มุคฺคโร, มุขโร, สุสิโร, (สีสโร, สุกโร, สุงฺกโร), สุภโร, สุจิโร, รุจิโร.

꿀(Madhu)이 그에게 있거나 혹은 그에게 존재한다면 madhuro(달콤한 것)라 한다. 이와 같이 kuñjaro, muggaro, mukharo, susiro, (sīsaro, sukaro, suṅkaro), subharo, suciro, ruciro 등이 있다.

๓๖๘, ๔๐๒. คุณาทิโต วนฺตุ.

368, 402. Guṇa 등으로부터 vantu가 [온다].

คุณอิจฺเจวมาทิโต วนฺตุปจฺจโย โหติ ‘‘ตทสฺสตฺถิ’’อิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ.

Guṇa 등과 같은 단어로부터 ‘그에게 그것이 있다’는 의미에서 vantu 접미사가 붙는다.

คุโณ ยสฺส อตฺถิ, ตสฺมึ วา วิชฺชตีติ คุณวา. เอวํ ยสวา, ธนวา, ปญฺญวา, พลวา, ภควา.

덕(Guṇo)이 그에게 있거나 혹은 그에게 존재한다면 guṇavā(덕이 있는 자)라 한다. 이와 같이 yasavā, dhanavā, paññavā, balavā, bhagavā 등이 있다.

๓๖๙, ๔๐๓. สตฺยาทีหิ มนฺตุ.

369, 403. Sati 등으로부터 mantu가 [온다].

สติอิจฺเจวมาทีหิ มนฺตุปจฺจโยโหติ ‘‘ตทสฺสตฺถิ’’ อิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ.

Sati 등과 같은 단어로부터 ‘그에게 그것이 있다’는 의미에서 mantu 접미사가 붙는다.

สติ ยสฺส อตฺถิ, ตสฺมึ วา วิชฺชตีติ สติมา, เอวํ ชุติมา, รุจิมา, ถุติมา, ธิติมา, มติมา, ภาณุมา.

마음챙김(Sati)이 그에게 있거나 혹은 그에게 존재한다면 satimā(마음챙김이 있는 자)라 한다. 이와 같이 jutimā, rucimā, thutimā, dhitimā, matimā, bhāṇumā 등이 있다.

๓๗๐, ๔๐๕. สทฺธาทิโตณ.

370, 405. Saddhā 등으로부터 ṇa가 [온다].

สทฺธาอิจฺเจวมาทิโต ณ ปจฺจโย โหติ ‘‘ตทสฺสตฺถิ’’อิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ.

Saddhā 등과 같은 단어로부터 ‘그에게 그것이 있다’는 의미에서 ṇa 접미사가 붙는다.

สทฺธา [Pg.198] ยสฺส อตฺถิ, ตสฺมึ วา วิชฺชตีภิ สทฺโธ, เอวํ ปญฺโญ, อมจฺฉโร.

믿음(Saddhā)이 그에게 있거나 혹은 그에게 존재한다면 saddho(믿음이 있는 자)라 한다. 이와 같이 pañño, amaccharo 등이 있다.

๓๗๑, ๔๐๔. อายุสฺสุการาส มนฺตุมฺหิ.

371, 404. mantu 접미사가 올 때 āyu의 [끝] u가 as가 된다.

อายุสฺส อนฺโต อุกาโร อสาเทโส โหติมนฺตุมฺหิ ปจฺจเย ปเร.

mantu 접미사가 뒤에 올 때, āyu의 끝에 있는 u 모음은 as로 대치된다.

อายุ อสฺส อตฺถิ, ตสฺมึ วา วิชฺชตีติ อายสฺมา.

수명(Āyu)이 그에게 있거나 혹은 그에게 존재한다면 āyasmā(존자/수명이 긴 자)라 한다.

๓๗๒, ๓๘๕. ตปฺปกติวจเน มโย.

372, 385. 그것의 본질을 말함에 있어서 mayo가 [온다].

ตปฺปกติวจนตฺเถ มยปจฺจโย โหติ.

그것의 본질을 말하는 의미에서 maya 접미사가 붙는다.

สุวณฺเณน ปกตํ กมฺมํ โสวณฺณมยํ. เอวํ รูปิยมยํ ชตุมยํ, รชตมยํ, อิฏฺฐกมยํ, อโยมยํ, มตฺติกา มยํ, ทารุมยํ, โคมยํ.

황금(Suvaṇṇa)으로 만들어진 결과물은 sovaṇṇamaya(황금으로 된 것)이다. 이와 같이 rūpiyamaya, jatumaya, rajatamaya, iṭṭhakamaya, ayomaya, mattikāmaya, dārumaya, gomaya 등이 있다.

๓๗๓, ๔๐๖. สงฺขฺยาปูรเณ โม.

373, 406. 수의 완성(서수)에 있어서 mo가 [온다].

สงฺขฺยาปูรณตฺเถ มปจฺจโย โหติ.

수의 완성을 나타내는 의미에서 ma 접미사가 붙는다.

ปญฺจนฺนํ ปูรโณ ปญฺจโม, เอวํ สตฺตโม, อฏฺฐโม, นวโม, ทสโม.

다섯을 완성하는 것은 pañcamo(다섯 번째)이다. 이와 같이 sattamo, aṭṭhamo, navamo, dasamo 등이 있다.

๓๗๔, ๔๐๘. ส [Pg.199] ฉสฺสวา.

374, 408. cha는 선택적으로 sa가 된다.

ฉสฺส สการาเทโส โหติ วา สงฺขฺยาปูรณตฺเถ.

수의 완성을 나타내는 의미에서 cha(6)에 선택적으로 s자 대치가 일어난다.

ฉนฺนํ ปูรโณ สฏฺโฐ, ฉฏฺโฐ วา.

여섯을 완성하는 것은 saṭṭho 또는 chaṭṭho(여섯 번째)이다.

๓๗๕, ๔๑๒. เอกาทิโต ทสสฺสี.

375, 412. eka 등 뒤의 dasa에 ī가 [온다].

เอกาทิโต ทสสฺส อนฺเต อีปจฺจโย โหติ วา สงฺขฺยาปูรณตฺเถ.

수의 완성을 나타내는 의미에서 eka 등 뒤에 오는 dasa의 끝에 선택적으로 ī 접미사가 붙는다.

เอโก จ ทส จ เอกาทส, เอกาทสนฺนํ ปูรณี เอกาทสี. ปญฺจจ ทส จ ปญฺจทส, ปญฺจทสนฺนํ ปูรณี ปญฺจทสี. จตฺตาโร จ ทส จ จตุทฺทส, จตุทฺทสนฺนํ ปูรณี จาตุทฺทสี.

하나와 열은 ekādasa(11)이며, 열하나를 완성하는 것은 ekādasī(제11일/열한 번째)이다. 다섯과 열은 pañcadasa(15)이며, 열다섯을 완성하는 것은 pañcadasī(제15일/열다섯 번째)이다. 넷과 열은 catuddasa(14)이며, 열넷을 완성하는 것은 cātuddasī(제14일/열네 번째)이다.

ปูรเณติ กิมตฺถํ? เอกาทส, ปญฺจทส.

‘완성(서수)’이라고 말한 이유는 무엇인가? ekādasa, pañcadasa [등의 기수와 구별하기 위해서]이다.

๓๗๖, ๒๕๗. ทเส โส นิจฺจญฺจ.

376, 257. dasa 앞에서 [cha는] 항상 so가 된다.

ทสสทฺเท ปเร นิจฺจํ ฉสฺส โส โหติ.

dasa라는 단어가 뒤에 올 때 cha(6)는 항상 so가 된다.

โสฬส.

열여섯.

๓๗๗, ๐. อนฺเต นิคฺคหิตญฺจ.

377, 0. 또한 끝에 니가히따(niggahita)가 옵니다.

ตาสํ สงฺขฺยานํ อนฺเต นิคฺคหิตาคโม โหติ.

그 수사들의 끝에 니가히따(niggahita) 가산(āgama)이 있습니다.

ปญฺจทสิ, จาตุทฺทสิ.

빠냐다시(pañcadasi), 짜뚣다시(cātuddasi).

๓๗๘, ๔๑๔. ติ [Pg.200] จ.

378, 414. 또한 ti가 옵니다.

ตาสํ สงฺขฺยานํ อนฺเต ติการาคโม โหติ. วีสติ, ตึสติ.

그 수사들의 끝에 ti-음절 가산이 있습니다. 위사띠(vīsati), 띰사띠(tiṃsati).

๓๗๙, ๒๕๘. ล ทรานํ.

379, 258. da와 ra 대신에 la가 옵니다.

ทการ รการานํ สงฺขฺยานํ ลการาเทโส โหติ. โสฬส, จตฺตาลีสํ.

수사들에서 da음과 ra음의 la음 대치(ādesa)가 있습니다. 솔라사(soḷasa), 짯딸리상(cattālīsaṃ).

๓๘๐, ๒๕๕. วีสติ ทเสสุ พา ทฺวิสฺส ตุ.

380, 255. 그러나 vīsati와 dasa에서 dvi 대신에 bā가 옵니다.

วีสติ ทสอิจฺเจเตสุ ทฺวิสฺส พา โหติ.

위사띠(vīsati)와 다사(dasa) 등에서 dvi 대신에 bā가 됩니다.

พาวีสตินฺทฺริยานิ, พารส มนุสฺสา.

바위사띤드리아니(bāvīsatindriyāni), 바라사 마눗사(bārasa manussā).

ตุคฺคหเณน ทฺวิสฺส ทุ ทิ โท อาเทสา จ โหนฺติ. ทุรตฺตํ, ทิรตฺตํ, ทิคุณํ, โทหฬินี.

tu(투)라는 문구를 사용함에 따라 dvi 대신에 du, di, do의 대치도 있습니다. 두랏땅(durattaṃ), 디랏땅(dirattaṃ), 디구낭(diguṇaṃ), 도할리니(dohaḷinī).

๓๘๑, ๒๕๔. เอกาทิโต ทสฺส ร สงฺขฺยาเน.

381, 254. 수사에서 eka 등 뒤의 dasa의 da 대신에 ra가 옵니다.

เอกาทิโต ทสสฺส ทการสฺส รกาโร โหติ วา สงฺขฺยาเน.

수사에서 에까(eka) 등 뒤의 다사(dasa)의 da음 대신에 ra음이 선택적으로 됩니다.

เอการส, เอกาทส, พารส, ทฺวาทส.

에까라사(ekārasa), 에까다사(ekādasa), 바라사(bārasa), 드와다사(dvādasa).

สงฺขฺยาเนติ กิมตฺถํ? ทฺวาทสายตนานิ.

수사에서(saṅkhyāne)라고 한 것은 무엇을 위함입니까? 드와다사야따나니(dvādasāyatanāni).

๓๘๒, ๒๕๙. อฏฺฐาทิโต [Pg.201] จ.

382, 259. 또한 aṭṭha 등 뒤에서도 옵니다.

อฏฺฐอิจฺเจวมาทิโต จ ทสสทฺทสฺส ทการสฺส รการาเทโส โหติ วา สงฺขฺยาเน.

수사에서 앗타(aṭṭha) 이와 같은 것들 뒤의 다사(dasa) 단어의 da음 대신에 ra음 대치가 선택적으로 있습니다.

อฏฺฐารส, อฏฺฐทส.

앗타라사(aṭṭhārasa), 앗타다사(aṭṭhadasa).

อฏฺฐาทิโตติ กิมตฺถํ? ปญฺจทส, โสฬส.

앗타(aṭṭha) 등으로부터라고 한 것은 무엇을 위함입니까? 빤짜다사(pañcadasa), 솔라사(soḷasa).

สงฺขฺยาเนติ กิมตฺถํ? อฏฺฐทสิโก.

수사에서(saṅkhyāne)라고 한 것은 무엇을 위함입니까? 앗타다시꼬(aṭṭhadasiko).

๓๘๓, ๒๕๓. ทฺเวกฏฺฐานมากาโร วา.

383, 253. dvi, eka, aṭṭha의 끝에 선택적으로 ā가 옵니다.

ทฺวิ เอก อฏฺฐอิจฺเจเตสมนฺโต อากาโร โหติ วา สงฺขฺยาเน.

수사에서 드위(dvi), 에까(eka), 앗타(aṭṭha) 등의 끝에 ākāra(ā음)가 선택적으로 있습니다.

ทฺวาทส, เอกาทส, อฏฺฐารส.

드와다사(dvādasa), 에까다사(ekādasa), 앗타라사(aṭṭhārasa).

สงฺขฺยาเนติ กิมตฺถํ? ทฺวิทนฺโต, เอกทนฺโต, เอกจฺฉนฺโน, อฏฺฐตฺถมฺโภ.

수사에서(saṅkhyāne)라고 한 것은 무엇을 위함입니까? 드위단또(dvidanto), 에까단또(ekadanto), 에깟찬노(ekacchanno), 앗탓탐보(aṭṭhatthambho).

๓๘๔, ๔๐๗. จตุจฺเฉหี ถ ฐา.

384, 407. catu와 cha 뒤에 tha와 ṭha가 옵니다.

จตุ ฉอิจฺเจเตหิ ถ ฐอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ สงฺขฺยาปูรณตฺเถ.

서수의 의미에서 짜뚜(catu)와 차(cha) 등 뒤에 tha와 ṭha라는 접미사들이 옵니다.

จตุตฺโถ, ฉฏฺโฐ.

짜뚯또(catuttho), 첫토(chaṭṭho).

๓๘๕, ๔๐๙. ทฺวิตีหิ [Pg.202] ติโย.

385, 409. dvi와 ti 뒤에 tiyo가 옵니다.

ทฺวิ ติอิจฺเจเตหิ ติยปจฺจโย โหติ สงฺขฺยาปูรณตฺเถ.

서수의 의미에서 드위(dvi)와 띠(ti) 등 뒤에 tiya 접미사가 옵니다.

ทุติโย, ตติโย.

두 번째, 세 번째.

๓๘๖, ๔๑๐. ติเย ทุตาปิ จ.

386, 410. tiye 접미사가 올 때 du와 ta가 또한 [대치된다].

ทฺวิ ติอิจฺเจเตสํ ทุ ตอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ ติยปจฺจเย ปเร.

tiya 접미사가 뒤따를 때 dvi와 ti 대신에 각각 du와 ta가 대치된다.

ทุติโย, ตติโย.

두 번째, 세 번째.

อปิคฺคหเณน อญฺเญสุปิ ทฺวิอิจฺเจตสฺส ทุอาเทโส โหติ. ทุรตฺตํ.

‘api’라는 단어를 포함함으로 인해, 다른 경우에도 dvi 대신에 du가 대치된다. Durattaṃ(이틀 밤).

จคฺคหเณน ทฺวิอิจฺเจตสฺส ทิกาโร โหติ. ทิรตฺตํ, ทิคุณํ สงฺฆาฏึ ปารุเปตฺวา.

‘ca’라는 단어를 포함함으로 인해, dvi 대신에 di가 된다. Dirattaṃ(이틀 밤), diguṇaṃ saṅghāṭiṃ pārupetvā(두 겹의 가사를 수하고서).

๓๘๗, ๔๑๑. เตสมฑฺฒูปปเทน อฑฺฒุฑฺฒ ทิวฑฺฒ ทิยฑฺฒฑฺฒติยา.

387, 411. aḍḍha를 접두어로 하여 그것들(catuttha, dutiya, tatiya)은 aḍḍhuḍḍha, divaḍḍha, diyaḍḍha, aḍḍhatiya가 된다.

เตสํ [Pg.203] จตุตฺถ ทุติย ตติยานํ อฑฺฒูปปทานํ อฑฺฒฑฺฒุทิวฑฺฒ ทิยฑฺฒ อฑฺฒติยาเทสา โหนฺติ, อฑฺฒูปปเทน สหนิปฺปชฺชนฺเต.

aḍḍha 접두어와 함께 만들어질 때, catuttha, dutiya, tatiya 대신에 aḍḍhuḍḍha, divaḍḍha, diyaḍḍha, aḍḍhatiya가 대치된다.

อฑฺเฒน จตุตฺโถ อฑฺฒุฑฺโฒ, อฑฺเฒน ทุติโย ทิวฑฺโฒ, อฑฺเฒน ทุติโย ทิยฑฺโฒ, อฑฺเฒน ตติโย อฑฺฒติโย.

반이 있는 네 번째는 aḍḍhuḍḍha(3.5)이고, 반이 있는 두 번째는 divaḍḍha(1.5)이며, 반이 있는 두 번째는 diyaḍḍha(1.5)이고, 반이 있는 세 번째는 aḍḍhatiyo(2.5)이다.

๓๘๘, ๖๘. สรูปานเมกเสสฺวสกึ.

388, 68. 형태가 같은 것들 중 하나만 남는다(ekasesa), 한 번 이상 [나타날 때].

สรูปานํ ปทพฺยญฺชนานํ เอกเสโส โหติ อสกึ. ปุริโส จ ปุริโส จ ปุริสา.

형태가 같은 단어들이나 자음들 중 하나만 남는 것이 한 번 이상 나타날 때 일어난다. Puriso ca puriso ca는 purisā(남자들)가 된다.

สรูปานมิติ กิมตฺถํ? หตฺถี จ อสฺโส จ รโถ จ ปตฺติโก จ หตฺถิอสฺสรถปตฺติกา,

‘형태가 같은 것들’이라고 말한 이유는 무엇인가? (다를 경우에는) Hatthī ca asso ca ratho ca pattiko ca는 hatthiassarathapattikā(코끼리, 말, 전차, 보병 부대)가 된다.

อสกินฺติ กิมตฺถํ? ปุริโส.

‘한 번 이상’이라고 말한 이유는 무엇인가? (한 번만 있을 때는) Puriso이다.

๓๘๙, ๔๑๓. คณเน ทสสฺส ทฺวิติจตุปญฺจฉสตฺตอฏฺฐนวกานํ วี ติ จตฺตาร ปญฺญา ฉ สตฺตาสนวา โยสุ, โยนญฺจีสมาสํ ฐิ ริ ตี ตุติ.

389, 413. 숫자 세기에서 dasa와 결합된 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9에 대해 yo 접미사가 올 때 순서대로 vī, ti, cattāra, paññā, cha, satta, asa, nava가 대치되고, yo 대신에는 īsaṃ, āsaṃ, ṭhi, ri, ti, īti, uti가 대치된다.

คณเน ทสสฺส ทฺวิก ติก จตุกฺก ปญฺจก ฉกฺก สตฺตกอฏฺฐก นวกานํ สรูปานํ กเตกเสสานํ ยถาสงฺขฺยํ วี ติ จตฺตาร ปญฺญา ฉ สตฺต อส นวอิจฺจาเทสา โหนฺติ อสกึ โยสุ, โยนญฺจ อีสํ อาสํ ฐิ ริ ติ อีติ อุติอิจฺจาเทสา โหนฺติ. ปจฺฉา ปุน นิปฺปชฺชนฺเต.

숫자 세기에서 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9와 결합된 dasa의 형태가 같은 것들 중 하나만 남긴 경우에, 한 번 이상 나타나는 yo 접미사 앞에서 순서대로 vī, ti, cattāra, paññā, cha, satta, asa, nava가 대치되고, yo 대신에는 īsaṃ, āsaṃ, ṭhi, ri, ti, īti, uti가 대치된다. 그 후에 다시 [완성된 형태가] 만들어진다.

วีสํ[Pg.204], ตึสํ, จตฺตาลีสํ, ปญฺญาสํ, สฏฺฐิ, สตฺตริ, สตฺตติ, อสีติ, นวุติ.

Vīsaṃ(20), tiṃsaṃ(30), cattālīsaṃ(40), paññāsaṃ(50), saṭṭhi(60), sattari(70), sattati(70), asīti(80), navuti(90).

อสกินฺติ กิมตฺถํ? ทส.

‘한 번 이상’이라고 말한 이유는 무엇인가? Dasa(10).

คณเนติ กิมตฺถํ? ทสทสกา ปุริสา.

‘숫자 세기에서’라고 말한 이유는 무엇인가? Dasadasakā purisā(열 명씩 무리 지은 남자들).

๓๙๐, ๒๕๖. จตูปปทสฺส โลโป ตุตฺตรปทาทิจสฺส จุโจปิ นวา.

390, 256. 접두어 catu의 tu가 탈락하고, 뒤따르는 단어의 첫 글자인 ca 대신에 cu나 co가 또한 선택적으로 대치된다.

จตูปปทสฺส คณเน ปริยาปนฺนสฺส ตุการสฺส โลโป โหติ, อุตฺตรปทาทิจการสฺส จุโจปิ อาเทสา โหนฺติ นวา.

숫자 세기에 포함된 접두어 catu의 tu 글자가 탈락하고, 뒤따르는 단어의 첫 글자인 ca 대신에 cu나 co가 선택적으로 대치된다.

จุทฺทส, โจทฺทส, จตุทฺทส.

Cuddasa, coddasa, catuddasa(14).

อปิคฺคหเณน อนุปปทสฺสาปิ ปทาทิจการสฺส. โลโปโหติ นวา, จสฺส จุโจปิ โหนฺติ. ตาลีสํ, จตฺตาลีสํ, จุตฺตาลีสํ, โจตฺตาลีสํ.

‘api’를 포함함으로 인해 접두어가 없는 경우에도 단어의 첫 글자 ca가 선택적으로 탈락하고, ca 대신에 cu나 co가 또한 대치된다. Tālīsaṃ, cattālīsaṃ, cuttālīsaṃ, cottālīsaṃ(40).

๓๙๑, ๔๒๓. ยทนุปปนฺนา นิปาตนา สิชฺฌนฺติ.

391, 423. [특정 규칙으로] 설명되지 않는 것들은 니빠따나(nipātana, 관용적 형성)로 성립된다.

เย สทฺทา อนิทฺทิฏฺฐลกฺขณา, อกฺขรปทพฺยญฺชนโต, อิตฺถิปุมนปุํสกลิงฺคโต[Pg.205], นามุปสคฺคนิปาตโต, อพฺยยีภาวสมาสตทฺธิตาขฺยาตโต, คณนสงฺขฺยากาลการกปฺปโยคสญฺญาโต, สนฺธิปกติวุทฺธิโลปาคมวิการวิปริตโต, วิภตฺติวิภชนโต จ, เต นิปาตนา สิชฺฌนฺติ.

음절, 단어, 자음, 여성·남성·중성, 명사·접두어·불변사, 아뱌이바와(abyayībhāva)·사마사(samāsa, 복합어)·땃디따(taddhita, 파생어)·아캬따(ākhyāta, 동사), 숫자 세기·수·시간·격(kāraka)의 활용과 명칭, 연성(sandhi)·본래 형태·증가(vuddhi)·탈락(lopa)·삽입(āgama)·변화(vikāra)·전치(viparita), 격 변화(vibhatti)와 분류 등에서 규칙이 명시되지 않은 단어들은 니빠따나로 성립된다.

๓๙๒, ๔๑๘. ทฺวาทิโต โก’เนกตฺเถจ.

392, 418. dvi 등 뒤에 여러 의미에서 ka 접미사가 붙는다.

ทฺวิอิจฺเจวมาทิโต กปจฺจโย โหติ อเนกตฺเถ จ, นิปาตนา สิชฺฌนฺติ.

dvi 등 뒤에 여러 의미에서 ka 접미사가 붙으며, 니빠따나로 성립된다.

สตสฺส ทฺวิกํ ทฺวิสตํ, สตสฺส ติกํ ติสตํ, สตสฺส จตุกฺกํ จตุสตํ, สตสฺส ปญฺจกํ ปญฺจสตํ, สตสฺส ฉกฺกํ ฉสตํ, สตสฺส สตฺตกํ สตฺตสตํ, สตสฺส อฏฺฐกํ อฏฺฐสตํ, สตสฺส นวกํ นวสตํ, สตสฺส ทสกํ ทสสตํ, สหสฺสํ โหติ.

100의 2배는 dvisataṃ(200), 100의 3배는 tisataṃ(300), 100의 4배는 catusataṃ(400), 100의 5배는 pañcasataṃ(500), 100의 6배는 chasataṃ(600), 100의 7배는 sattasataṃ(700), 100의 8배는 aṭṭhasataṃ(800), 100의 9배는 navasataṃ(900), 100의 10배인 dasasataṃ은 sahassaṃ(1,000)이 된다.

๓๙๓, ๔๑๕. ทสทสกํ สตํ ทสกานํ สตํ สหสฺสญฺจ โยมฺหิ.

393, 415. 열 개의 10은 sata(100)가 되고, 열 개의 100은 sahassa(1,000)가 된다, yo 접미사가 올 때.

คณเน ปริยาปนฺนสฺส ทสทสกสฺส สตํ โหติ, สตทสกสฺส สหสฺสํ โหติ โยมฺหิ ปเร.

숫자 세기에 포함된 열 개의 10은 sata(100)가 되고, 백 개의 10은 sahassa(1,000)가 된다, yo가 뒤따를 때.

สตํ, สหสฺสํ.

Sataṃ(100), sahassaṃ(1,000).

ทฺวิกาทีนํ ตทุตฺตรปทานญฺจ นิปฺปชฺชนฺเต ยถาสงฺขฺยํ. สตสฺส ทฺวิกํ (ตทิทํ โหติ) ทฺวิสตํ, เอวํ ติสตํ, จตุสตํ[Pg.206], ปญฺจสตํ, ฉสตํ, สตฺตสตํ, อฏฺฐสตํ, นวสตํ, ทสสตํ, สหสฺสํ โหติ.

dvi- 등의 어근들이 그 뒤에 오는 단어들과 결합하여 순서대로 생성된다. 100(sata)의 두 배는 dvisata(200)가 되며, 이와 같이 tisata(300), catusata(400), pañcasata(500), chasata(600), sattasata(700), aṭṭhasata(800), navasata(900)가 되고, dasasata(100의 10배)는 sahassa(1,000)가 된다.

๓๙๔, ๔๑๖. ยาว ตทุตฺตริ ทสคุณิตญฺจ.

394, 416. 그 이상의 수까지 10배씩 곱해진다.

ยาว ตาสํ สงฺขฺยานํ อุตฺตริ ทสคุณิตญฺจ กาตพฺพํ.

그 수들의 범위를 넘어설 때까지 10배씩 곱해져야 한다.

ตํ ยถา? ทสสฺส คณนสฺส ทสคุณิตํ กตฺวา สตํ โหติ, สตสฺส ทสคุณิตํ กตฺวา สหสฺสํ โหติ, สหสฺสสฺส ทสคุณิตํ กตฺวา ทสสหสฺสํ โหติ, ทสสหสฺสสฺส ทสคุณิตํ กตฺวาสตสหสฺสํ โหติ, สตสหสฺสสฺส ทสคุณิตํ กตฺวาทสสตสหสฺสํ โหติ, ทสสตสหสฺสสฺสทสคุณิตํ กตฺวา โกฏิ โหติ, โกฏิสตสหสฺสสฺส สตคุณิตํ กตฺวา ปโกฏิ โหติ. เอวํ เสสาปิ โยเชตพฺพา.

그것은 어떠한가? 10(dasa)의 수에 10배를 하면 100(sata)이 되고, 100에 10배를 하면 1,000(sahassa)이 되며, 1,000에 10배를 하면 10,000(dasasahassa)이 되고, 10,000에 10배를 하면 100,000(satasahassa)이 되며, 100,000에 10배를 하면 1,000,000(dasasatasahassa)이 되고, 1,000,000에 10배를 하면 10,000,000(koṭi)이 되며, 10,000,000에 100,000배를 하면 pakoṭi가 된다. 이와 같이 나머지도 적용되어야 한다.

จคฺคหณํ วิเสสนตฺถํ.

‘ca’를 취한 것은 구별하기 위함이다.

๓๙๕, ๔๑๗. สกนาเมหิ.

395, 417. 각각의 이름으로써.

ยาสํ ปน สงฺขฺยานํ อนิทฺทิฏฺฐนามเธยฺยานํ สเกหิ สเกหิ นาเมหิ นิปฺปชฺชนฺเต.

그러나 이름이 명시되지 않은 수들은 각각의 이름으로 생성된다.

สตสหสฺสานํ สตํ โกฏิ, โกฏิสตสหสฺสานํ สตํ ปโกฏิ, ปโกฏิสตสหสฺสานํ สตํ โกฏิปโกฏิ[Pg.207], โกฏิปโกฏิสตสหสฺสานํ สตํ นหุตํ, นหุตสตสหสฺสานํ สตํ นินฺนหุตํ, นินฺนหุตสตสหสฺสานํ สตํ อกฺโขภิณี. ตถา พินฺทุ, อพฺพุทํ, นิรพฺพุทํ, อหหํ, อพพํ, อฏฏํ, โสคนฺธิกํ, อุปฺปลํ, กุมุทํ, ปทุมํ, ปุณฺฑริกํ, กถานํ, มหากถานํ, อสงฺขฺเยยฺยํ.

100,000(satasahassa)의 100배는 koṭi(1,000만)이고, koṭi의 100,000배는 pakoṭi이며, pakoṭi의 100,000배는 koṭipakoṭi이고, koṭipakoṭi의 100,000배는 nahuta이며, nahuta의 100,000배는 ninnahuta이고, ninnahuta의 100,000배는 akkhobhiṇī이다. 그와 같이 bindu, abbuda, nirabbuda, ahaha, ababa, aṭaṭa, sogandhika, uppala, kumuda, paduma, puṇḍarika, kathāna, mahākathāna, asaṅkhyeyya(무수)가 있다.

๓๙๖, ๓๖๓. เตสํ โณ โลปํ.

396, 363. 그 접미사들의 ṇ은 생략된다.

เตสํ ปจฺจยานํ โณ โลปมาปชฺชเต.

그 접미사들의 ṇ은 생략에 이른다.

โคตมสฺส อปจฺจํ โคตโม. เอวํ วาสิฏฺโฐ. เวนเตยฺโย, อาลสฺยํ, อาโรคฺยํ.

고따마(Gotama)의 자손은 gotamo이다. 이와 같이 vāsiṭṭho, venateyyo, ālasyaṃ, ārogyaṃ이 있다.

๓๙๗, ๔๒๐. วิภาเค ธา จ.

397, 420. 분할의 의미에서 dhā 또한 붙는다.

วิภาคตฺเถ จ ธาปจฺจโย โหติ.

분할의 의미에서 dhā 접미사가 붙는다.

เอเกน วิภาเคน เอกธา. เอวํ ทฺวิธา, ติธา, จตุธา, ปญฺจธา, ฉธา.

하나의 분할로써 ekadhā(한 가지로)가 된다. 이와 같이 dvidhā(두 가지로), tidhā, catudhā, pañcadhā, chadhā가 있다.

เจติ กิมตฺถํ? โสปจฺจโย โหติ. สุตฺตโส, พฺยญฺชนโส, ปทโส.

‘ca’는 무슨 용도인가? so 접미사 또한 붙는다는 것이다. suttaso(경에 따라), byañjanaso(문자에 따라), padaso(구절에 따라)와 같다.

๓๙๘, ๔๒๑. สพฺพนาเมหิ [Pg.208] ปการวจเน ตุ ถา.

398, 421. 대명사들로부터 양태를 말할 때는 thā가 붙는다.

สพฺพนาเมหิ ปการวจนตฺเถ ถาปจฺจโย โหติ.

모든 대명사로부터 양태를 표현하는 의미에서 thā 접미사가 붙는다.

โส ปกาโร ตถา, ตํ ปการํ ตถา, เตน ปกาเรน ตถา, ตสฺส ปการสฺส ตถา, ตสฺมา ปการา ตถา, ตสฺส ปการสฺส ตถา, ตสฺมึ ปกาเร ตถา. เอวํ ยถา, สพฺพถา, อญฺญถา, อิตรถา.

그 양태는 tathā(그와 같이)이고, 그 양태를 tathā, 그 양태에 의해 tathā, 그 양태를 위해 tathā, 그 양태로부터 tathā, 그 양태의 tathā, 그 양태 속에서 tathā이다. 이와 같이 yathā, sabbathā, aññathā, itarathā가 있다.

ตุคฺคหณํ กิมตฺถํ? ตตฺถาปจฺจโย โหติ. โส ปกาโร ตถตฺถา. เอวํ ยถตฺถา. สพฺพถตฺถา, อญฺญถตฺถา, อิตรถตฺถา.

‘tu’를 취한 것은 무슨 용도인가? tthā 접미사 또한 붙는다는 것이다. 그 양태는 tathatthā이다. 이와 같이 yathatthā, sabbathatthā, aññathatthā, itarathatthā가 있다.

๓๙๙, ๔๒๒. กิมิเมหิ ถํ.

399, 422. kiṃ과 ima로부터 thaṃ이 붙는다.

กึ อิมอิจฺเจเตหิ ถํปจฺจโย โหติ ปการวจนตฺเถ.

kiṃ과 ima 이것들로부터 양태를 표현하는 의미에서 thaṃ 접미사가 붙는다.

โก ปกาโร กถํ, กํ ปการํ กถํ, เกน ปกาเรน กถํ, กสฺส ปการสฺส กถํ, กสฺมา ปการา กถํ. กสฺส ปการสฺส กถํ, กสฺมึ ปกาเร กถํ, อยํ ปกาโร อิตฺถํ, อิมํ ปการํ อิตฺถํ, อิมินา ปกาเรน อิตฺถํ, อิมสฺส ปการสฺส อิตฺถํ, อิมสฺมา ปการา อิตฺถํ, อิมสฺส ปการสฺส อิตฺถํ, อิมสฺมึ ปกาเร อิตฺถํ.

어떤 양태인가? kathaṃ(어떻게), 어떤 양태를 kathaṃ, 어떤 양태에 의해 kathaṃ, 어떤 양태를 위해 kathaṃ, 어떤 양태로부터 kathaṃ, 어떤 양태의 kathaṃ, 어떤 양태 속에서 kathaṃ이다. 이 양태는 itthaṃ(이와 같이)이고, 이 양태를 itthaṃ, 이 양태에 의해 itthaṃ, 이 양태를 위해 itthaṃ, 이 양태로부터 itthaṃ, 이 양태의 itthaṃ, 이 양태 속에서 itthaṃ이다.

๔๐๐, ๓๖๔. วุทฺธาทิสรสฺส [Pg.209] วา’สํโยคนฺตสฺส สเณ จ.

400, 364. sa와 ṇ(paccaya)이 올 때, 결합자음이 뒤따르지 않는 어두 모음의 증장이 일어난다.

อาทิสรสฺส วา อสํโยคนฺตสฺส อาทิพฺยญฺชนสฺส วา สรสฺส วุทฺธิ โหติ สณการเก ปจฺจเย ปเร.

sa나 ṇ의 작용이 있는 접미사가 뒤에 올 때, 결합자음이 뒤따르지 않는 어두 모음이나 어두 자음에 붙은 모음의 증장이 일어난다.

อาภิธมฺมิโก, เวนเตยฺโย, วาสิฏฺโฐ, อาลสฺยํ, อาโรคฺยํ.

ābhidhammiko, venateyyo, vāsiṭṭho, ālasyaṃ, ārogyaṃ.

อสํโยคนฺตสฺเสติ กิมตฺถํ? ภคฺคโว, มนฺเตยฺโย, กุนฺเตยฺโย.

‘결합자음이 뒤따르지 않는 것’이라고 한 것은 무엇을 위함인가? bhaggavo, manteyyo, kunteyyo (등에서 증장이 일어나지 않음을 보여주기 위함이다).

๔๐๑, ๓๗๕. มายูนมาคโม ฐาเน.

401, 375. (증장이 금지되고) 적절한 자리에 e와 o의 증장과 삽입이 일어난다.

อิอุอิจฺเจเตสํ อาทิภูตานํ มา วุทฺธิ โหติ. เตสุ จ เอ โอ วุทฺธาคโม โหติ ฐาเน.

어두에 위치한 i, u 이것들의 증장이 일어나지 않는다(mā). 그리고 그 자리에 증장된 형태인 e, o가 삽입된다.

พฺยากรณมธีเต เวยฺยากรณิโก, นฺยายมธีเต เนยฺยายิโก, พฺยาวจฺฉสฺส อปจฺจํ เวยฺยาวจฺโฉ, ทฺวาเร นิยุตฺโต โทวาริโก.

문법을 배우는 자는 veyyākaraṇiko, 논리학을 배우는 자는 neyyāyiko, vyāvacchassa의 자손은 veyyāvaccho, 문(dvāra)에 소속된 자는 dovāriko이다.

๔๐๒, ๓๗๗. อาตฺตญฺจ[Pg.210].

402, 377. 또한 ā로 변한다.

อิอุอิจฺเจเตสํ อาตฺตญฺจ โหติ, ริการาคโม จ ฐาเน.

이(i)와 우(u) 등에 대해서는 아(ā)가 되고, 적절한 위치에서 리(ri) 문자의 삽입이 있다.

อิสิสฺส ภาโว อาริสฺยํ, อิณสฺส ภาโว อาณฺยํ, อุสภสฺส ภาโว อาสภํ, อุชุโน ภาโว อชฺชวํ, อิจฺเจวมาที โยเชตพฺพา.

선인(Isi)의 상태는 ārisya, 빚(iṇa)의 상태는 āṇya, 황소(usabha)의 상태는 āsabha, 정직(uju)의 상태는 ajjava이니, 이와 같이 결합해야 한다.

ยูนมิติ กิมตฺถํ? อปาเยสุ ชาโต อาปายิ โก.

'유남(yūnam)'이라고 한 이유는 무엇인가? 악도(apāya)에서 태어난 자는 āpāyika이다.

ฐาเนติ กิมตฺถํ? เวมติโก, โอปนยิโก, โอปมายิโก, โอปายิโก.

'위치에(ṭhāne)'라고 한 이유는 무엇인가? vematiko, opanayiko, opamāyiko, opāyiko 등을 위해서이다.

๔๐๓, ๓๕๔. กฺวจาทิมชฺฌุตฺตรานํ ทีฆรสฺสา ปจฺจเยสุ จ.

403, 354. 접미사들이 있을 때 어두·어중·어미에 대해 때때로 장음화와 단음화가 일어난다.

กฺวจิ อาทิมชฺฌอุตฺตรอิจฺเจเตสํ ทีฆรสฺสา โหนฺติ ปจฺจเยสุ จ อปจฺจเยสุ จ.

때때로 어두·어중·어미에 대하여 접미사가 있을 때나 접미사가 없을 때 장음과 단음이 된다.

อาทิทีโฆ ตาว – ปากาโร, นีวาโร, ปาสาโท, ปากโฏ, ปาติโมกฺโข, ปาฏิกงฺโข อิจฺเจวมาทิ.

우선 어두 장음화의 예로는 pākāro, nīvāro, pāsādo, pākaṭo, pātimokkho, pāṭikaṅkho 이와 같은 것들이 있다.

มชฺเฌทีโฆ [Pg.211] ตาว – องฺคมาคธิโก, โอรพฺภมาควีโก อิจฺเจวมาทิ.

어중 장음화의 예로는 aṅgamāgadhiko, orabbhamāgavīko 이와 같은 것들이 있다.

อุตฺตรทีโฆ ตาว – ขนฺตี ปรมํ ตโป ติติกฺขา, อญฺชนา คิริ, โกฏรา วนํ, องฺคุลี อิจฺเจวมาทิ.

어미 장음화의 예로는 khantī paramaṃ tapo titikkhā, añjanā giri, koṭarā vanaṃ, aṅgulī 이와 같은 것들이 있다.

อาทิรสฺโส ตาว – ปเคว อิจฺเจวมาทิ.

어두 단음화의 예로는 pageva 이와 같은 것들이 있다.

มชฺเฌรสฺโส ตาว – สุเมธโส สุวณฺณธเรหิ อิจฺเจวมาทิ.

어중 단음화의 예로는 sumedhaso, suvaṇṇadharehi 이와 같은 것들이 있다.

อุตฺตรรสฺโส ตาว – โภวาทิ นาม โส โหติ, ยถาภาวิ คุเณน โส อิจฺเจวมาทิ. อญฺเญปิ ยถาชินวจนานุปโรเธน โยเชตพฺพา.

어미 단음화의 예로는 bhovādi nāma so hoti, yathābhāvi guṇena so 이와 같은 것들이 있다. 다른 것들도 부처님의 말씀을 어기지 않는 범위 내에서 결합해야 한다.

จคฺคหเณน อปจฺจเยสุ จาติ อตฺถํ สมุจฺเจติ,

'ca'라는 글자를 취함으로써 '접미사가 없을 때에도'라는 의미를 포함한다.

๔๐๔, ๓๗๐. เตสุ วุทฺธิโลปาคมวิการวิปรีตาเทสา จ.

404, 370. 그것들에 증장, 생략, 삽입, 변형, 도치, 대치가 또한 일어난다.

เตสุ อาทิมชฺฌุตฺตเรสุ ยถาชินวจนานุปโรเธน กฺวจิ วุทฺธิ โหติ, กฺวจิ โลโป โหติ, กฺวจิ อาคโม โหติ, กฺวจิ วิกาโร โหติ, กฺวจิ วิปรีโต โหติ, กฺวจิ อาเทโส โหติ.

그러한 어두·어중·어미에 대해 부처님의 말씀을 어기지 않는 범위 내에서 때때로 증장이 있고, 생략이 있고, 삽입이 있고, 변형이 있고, 도치가 있고, 대치가 있다.

อาทิวุทฺธิ ตาว – อาภิธมฺมิโก, เวนเตยฺโย อิจฺเจวมาทิ.

우선 어두 증장의 예로는 ābhidhammiko, venateyyo 이와 같은 것들이 있다.

มชฺเฌวุทฺธิ [Pg.212] ตาว – สุขเสยฺยํ, สุขการิ ทานํ, สุขการิ สีลํ อิจฺเจวมาทิ.

어중 증장의 예로는 sukhaseyyaṃ, sukhakāri dānaṃ, sukhakāri sīlaṃ 이와 같은 것들이 있다.

อุตฺตรวุทฺธิ ตาว – กาลิงฺโค, มาคธิโก, ปจฺจกฺขธมฺมา อิจฺเจวมาทิ.

어미 증장의 예로는 kāliṅgo, māgadhiko, paccakkhadhammā 이와 같은 것들이 있다.

อาทิโลโป ตาว – ตาลีสํ อิจฺเจวมาทิ.

어두 생략의 예로는 tālīsaṃ 이와 같은 것들이 있다.

มชฺเฌโลโป ตาว – กตฺตุกาโม, กุมฺภการปุตฺโต, เวทลฺลํ อิจฺเจวมาทิ.

어중 생략의 예로는 kattukāmo, kumbhakāraputto, vedallaṃ 이와 같은 것들이 있다.

อุตฺตรโลโป ตาว – ภิกฺขุ, ภิกฺขุนี อิจฺเจวมาทิ.

어미 생략의 예로는 bhikkhu, bhikkhunī 이와 같은 것들이 있다.

อาทิอาคโม ตาว – วุตฺโต ภควตา อิจฺเจวมาทิ.

어두 삽입의 예로는 vutto bhagavatā 이와 같은 것들이 있다.

มชฺเฌอาคโม ตาว – สสีลวา, สปญฺญวาอิจฺเจวมาทิ.

어중 삽입의 예로는 sasīlavā, sapaññavā 이와 같은 것들이 있다.

อุตฺตรอาคโม ตาว – เวทลฺลํ อิจฺเจวมาทิ.

어미 삽입의 예로는 vedallaṃ 이와 같은 것들이 있다.

อาทิวิกาโร ตาว – อาริสฺยํ, อาณฺยํ, อาสภํ, อชฺชวํ อิจฺเจวมาทิ.

어두 변형의 예로는 ārisyaṃ, āṇyaṃ, āsabhaṃ, ajjavaṃ 이와 같은 것들이 있다.

มชฺเฌวิกาโร ตาว – วราริสฺยํ, ปราริสฺยํ อิจฺเจวมาทิ.

어중 변형의 예로는 varārisyaṃ, parārisyaṃ 이와 같은 것들이 있다.

อุตฺตรวิกาโร ตาว – ยานิ, ตานิ, สุขานิ อิจฺเจวมาทิ.

어미 변형의 예로는 yāni, tāni, sukhāni 이와 같은 것들이 있다.

อาทิวิปรีโต [Pg.213] ตาว – อุคฺคเต สูริเย อุคฺคจฺฉติ อิจฺเจวมาทิ.

어두 도치의 예로는 uggate sūriye uggacchati 이와 같은 것들이 있다.

มชฺเฌวิปรีโต ตาว – สมุคฺคจฺฉติ, สมุคฺคเต สูริเย อิจฺเจวมาทิ.

어중 도치의 예로는 samuggacchati, samuggate sūriye 이와 같은 것들이 있다.

อุตฺตรวิปรีโต ตาว – ทิคุ, ทิคุณํ อิจฺเจวมาทิ.

어미 도치의 예로는 digu, diguṇaṃ 이와 같은 것들이 있다.

อาทิอาเทโส ตาว – ยูนํ อิจฺเจวมาทิ.

우선 어두(語頭) 대치는 yūnaṃ 등이 그러하다.

มชฺเฌอาเทโส ตาว – นฺยาโยคา อิจฺเจวมาทิ.

우선 어중(語中) 대치는 nyāyogā 등이 그러하다.

อุตฺตรอาเทโส ตาว – สพฺพเสยฺโย, สพฺพเสฏฺโฐ, จิตฺตํ อิจฺเจวมาทิ. เอวํ ยถาชินวจนานุปโรเธน สพฺพตฺถ โยเชตพฺพา.

우선 어미(語尾) 대치는 sabbaseyyo, sabbaseṭṭho, cittaṃ 등이 그러하다. 이와 같이 승리자(부처님)의 말씀에 저촉되지 않게 모든 곳에서 적용되어야 한다.

๔๐๕, ๓๖๕. อยุวณฺณานญฺจาโย วุทฺธิ.

405, 365. a와 모음들(i, u)의 강화(vuddhi)이다.

อ อิติ อกาโร, อิ อีอิติ อิวณฺโณ, อุ อูอิติ อุวณฺโณ, เตสํ อการอิวณฺณุวณฺณานํ อา เอ โอวุทฺธิโย โหนฺติ ยถาสงฺขฺยํ, อา อี อูวุทฺธิ จ.

a는 a-자(akāra)이고, i, ī는 i-종류(ivaṇṇo)이며, u, ū는 u-종류(uvaṇṇo)이다. 그 a-자, i-종류, u-종류에 대하여 순서대로 ā, e, o의 강화가 일어나며, 또한 ā, ī, ū의 강화가 일어난다.

อาภิธมฺมิโก, เวนเตยฺโย, โอฬุมฺปิโก.

ābhidhammiko, venateyyo, oḷumpiko이다.

ปุน วุทฺธิคฺคหณํ กิมตฺถํ? อุตฺตรปทวุทฺธิภาวตฺถํ, องฺคมคเธหิ อาคตาติ องฺคมาคธิกา. นิคมชนปเทสุ ชาตาติ [Pg.214] เนคมชานปทา. ปุริมชนปเทสุ ชาตาติ โปริมชานปทา. สตฺตาเห นิยุตฺโตติ สตฺตาหิกา, จตุวิชฺเช นิยุตฺโตติ จาตุวิชฺชิกา. อิจฺเจวมาที โยเชตพฺพา.

다시 '강화(vuddhi)'를 취하는 것은 무엇을 위함인가? 후어(後語)의 강화 상태를 위함이니, '앙가와 마가다에서 온 이들'은 aṅgamāgadhikā이다. '마을과 지방에서 태어난 이들'은 negamajānapadā이다. '이전 지방에서 태어난 이들'은 porimajānapadā이다. '7일 동안 종사하는 것'은 sattāhikā이며, '네 가지 지혜에 정통한 이'는 cātuvijjikā이다. 이와 같은 것들이 적용되어야 한다.

วุทฺธิอิจฺจเนน กฺวตฺโถ? วุทฺธาทิสรสฺส วา’สํโยคนฺตสฺส สเณ จ.

'강화(vuddhi)'라는 것으로 어떤 목적이 있는가? sa와 ṇa가 뒤따를 때, 결합자음으로 끝나지 않는 첫 모음의 강화 등을 위함이다.

อิติ นามกปฺเป ตทฺธิตกปฺโป อฏฺฐโม กณฺโฑ.

이와 같이 명사편(nāmakappe)에서 땃디따(taddhita) 장은 여덟 번째 절(節)이다.

ตทฺธิตกปฺโป นิฏฺฐิโต.

땃디따 장이 끝났다.

๖. อาขฺยาตกปฺป

6. 동사편 (Ākhyātakappa)

ปฐมกณฺฑ

제1절

(ก)

(가)

อาขฺยาตสาครมถชฺชตนีตรงฺคํ[Pg.215],ธาตุชฺชลํ วิกรณาคมกาลมีนํ;

โลปานุพนฺธริยมตฺถวิภาคตีรํ,ธีรา ตรนฺติ กวิโน ปุถุพุทฺธินาวา.

아자와타니(ajjatanī) 파도 일렁이고 어근(dhātu)의 물 맑으며, 분류표시어(vikaraṇa)와 삽입어(āgama)와 시제(kāla)라는 물고기 노니는 동사의 바다를, 생략(lopa)과 부가어(anubandha)와 적절한 의미 구분이라는 해안이 있는 그 바다를, 현자들과 시인들은 광대한 지혜의 배로 건넌다.

(ข)

(나)

วิจิตฺตสงฺขารปริกฺขิตํ อิมํ,อาขฺยาตสทฺทํ วิปุลํ อเสสโต;

ปณมฺย สมฺพุทฺธมนนฺตโคจรํ,สุโคจรํ ยํ วทโต สุณาถ เม.

다양한 형성(saṅkhāra)으로 둘러싸인 이 방대하고 빠짐없는 동사 단어들에 대하여, 무한한 영역을 지니신 정등각자께 절을 올리고, 내가 설하는 훌륭한 영역인 이것을 들으라.

(ค)

(다)

อธิกาเร มงฺคเล เจว, นิปฺผนฺเน จาวธารเณ;

อนนฺตเร จ ปาทาเน, อถสทฺโท ปวตฺตติ.

'atha'라는 단어는 주제의 시작, 상서로움, 성취, 한정, 직후, 그리고 근거(pādāna)의 의미로 사용된다.

๔๑๖, ๔๒๙. อถ ปุพฺพานิ วิภตฺตีนํ ฉ ปรสฺสปทานิ.

416, 429. 이제 어미(vibhatti)들 중 앞의 여섯 가지는 파랏사빠다(parassapada)이다.

อถ สพฺพาสํ วิภตฺตีนํ ยานิ ยานิ ปุพฺพกานิ ฉ ปทานิ, ตานิ ตานิ ปรสฺสปทสญฺญานิ โหนฺติ.

이제 모든 어미들 중에서 각각의 앞에 오는 여섯 가지 단어들은 파랏사빠다라는 명칭을 얻는다.

ตํ ยถา? ติ อนฺติ, สิ ถ, มิ ม.

예를 들어 어떠한가? ti anti, si tha, mi ma이다.

ปรสฺสปทมิจฺจเนน กฺวตฺโถ? กตฺตริ ปรสฺสปทํ.

'파랏사빠다'라는 명칭으로 어떤 목적이 있는가? 능동(kattar)에서 파랏사빠다가 쓰인다.

๔๐๗, ๔๓๙. ปราณฺยตฺตโนปทานิ[Pg.216].

407, 439. 뒤의 것들은 앗따노빠다(attanopada)이다.

สพฺพาสํ วิภตฺตีนํ ยานิ ยานิ ปรานิ ฉ ปทานิ. ตานิ ตานิ อตฺตโนปทสญฺญานิ โหนฺติ.

모든 어미들 중에서 각각의 뒤에 오는 여섯 가지 단어들은 앗따노빠다라는 명칭을 얻는다.

ตํ ยถา? เต อนฺเต, เส วฺเห, เอ มฺเห.

예를 들어 어떠한가? te ante, se vhe, e mhe이다.

อตฺตโนปทมิจฺจเนน กฺวตฺโถ? อตฺตโนปทานิ ภาเว จ กมฺมนิ.

'앗따노빠다'라는 명칭으로 어떤 목적이 있는가? 상태(bhāva)와 수동(kamma)에서 앗따노빠다가 쓰인다.

๔๐๘, ๔๓๑. ทฺเว ทฺเว ปฐม มชฺฌิมุตฺตมปุริสา.

408, 431. 둘씩 짝지어 3인칭, 2인칭, 1인칭이다.

ตาสํ สพฺพาสํ วิภตฺตีนํ ปรสฺสปทานํ, อตฺตโนปทานญฺจ ทฺเว ทฺเว ปทานิ ปฐมมชฺฌิมุตฺตมปุริสสญฺญานิ โหนฺติ.

그 모든 어미들의 파랏사빠다와 앗따노빠다에서 두 단어씩 각각 3인칭(paṭhama), 2인칭(majjhima), 1인칭(uttama)이라는 명칭을 얻는다.

ตํ ยถา? ติ อนฺติ อิติ ปฐมปุริสา, สิ ถ อิติ มชฺฌิมปุริสา, มิ ม อิติ อุตฺตมปุริสา. อตฺตโนปทานมฺปิ เต อนฺเต อิติ ปฐมปุริสา, เส วฺเห อิติ มชฺฌิมปุริสา, เอ มฺเห อิติ อุตฺตมปุริสา. เอวํ สพฺพตฺถ.

예를 들어 어떠한가? ti anti는 3인칭이고, si tha는 2인칭이며, mi ma는 1인칭이다. 앗따노빠다에서도 te ante는 3인칭이고, se vhe는 2인칭이며, e mhe는 1인칭이다. 이와 같이 모든 곳에서 그러하다.

ปฐมมชฺฌิมุตฺตมปุริสมิจฺจเนน กฺวตฺโถ? นามมฺหิ ปยุชฺชมาเนปิ ตุลฺยาธิกรเณ ปฐโม, ตุมฺเห มชฺฌิโม, อมฺเห อุตฺตโม.

'3인칭, 2인칭, 1인칭'이라는 명칭으로 어떤 목적이 있는가? 명사와 결합하여 동일 격으로 사용될 때는 3인칭을, '그대들(tumhe)'일 때는 2인칭을, '우리들(amhe)'일 때는 1인칭을 사용하기 위함이다.

๔๐๙, ๔๔๑. สพฺเพสเมกาภิธาเน ปโร ปุริโส.

409, 441. [모든 인칭이] 하나의 표현 안에 있을 때, 뒤에 오는 인칭을 사용한다.

สพฺเพสํ ติณฺณํ ปฐมมชฺฌิมุตฺตม ปุริสานํ เอกาภิธาเน ปโร ปุริโส คเหตพฺโพ.

제3인칭(paṭhama), 제2인칭(majjhima), 제1인칭(uttama)의 세 인칭 모두가 하나의 표현 안에 있을 때, 뒤에 오는 인칭을 취해야 한다.

โส [Pg.217] จ ปฐติ, ตฺวญฺจ ปฐสิ, ตุมฺเห ปฐถ. โส จ ปจติ, ตฺวญฺจ ปจสิ. ตุมฺเห ปจถ. เอวํ เสสาสุ วิภตฺตีสุ ปโร ปุริโส โยเชตพฺโพ.

"그도 읽고 너도 읽으니, 너희가 읽는다(paṭhatha)." "그도 요리하고 너도 요리하니, 너희가 요리한다(pacatha)." 이와 같이 나머지 격변화(동사 어미)에서도 뒤에 오는 인칭이 결합되어야 한다.

๔๑๐, ๔๓๒. นามมฺหิ ปยุชฺชมาเนปิ ตุลฺยาธิกรเณ ปฐโม.

410, 432. 명사가 사용될 때에도 동격(tulyādhikaraṇe)이면 제3인칭(paṭhamo)이 쓰인다.

นามมฺหิ ปยุชฺชมาเนปิ อปฺปยุชฺชมาเนปิ ตุลฺยาธิกรเณ ปฐมปุริโส โหติ.

명사가 사용될 때나 사용되지 않을 때나 동격이면 제3인칭(paṭhamapuriso)이 된다.

โส คจฺฉติ, เต คจฺฉนฺติ.

"그가 간다(gacchati), 그들이 간다(gacchanti)."

อปฺปยุชฺชมาเนปิ – คจฺฉติ, คจฺฉนฺติ.

[명사가] 사용되지 않을 때에도 — "간다(gacchati), 간다(gacchanti)."

ตุลฺยาธิกรเณติ กิมตฺถํ? เตน หญฺญเส ตฺวํ เทวทตฺเตน.

"동격이면"이라는 말은 무엇을 위한 것인가? "그에 의해 너는 데와닷따에게 죽임을 당한다(haññase)." [동격이 아닐 경우 인칭 규칙이 달라짐을 보임]

๔๑๑, ๔๓๖. ตุมฺเห มชฺฌิโม.

411, 436. '너희(tumhe)'가 있을 때 제2인칭(majjhimo)이 쓰인다.

ตุมฺเห ปยุชฺชมาเนปิ อปฺปยุชฺชมาเนปิ ตุลฺยาธิกรเณ มชฺฌิมปุริโส โหติ.

'너희(tumhe)'가 사용될 때나 사용되지 않을 때나 동격이면 제2인칭(majjhimapuriso)이 된다.

ตฺวํ ยาสิ, ตุมฺเห ยาถ.

"너는 간다(yāsi), 너희는 간다(yātha)."

อปฺปยุชฺชมาเนปิ – ยาสิ, ยาถ.

[대명사가] 사용되지 않을 때에도 — "간다(yāsi), 간다(yātha)."

ตุลฺยาธิกรเณติ กิมตฺถํ? ตยา ปจฺจเต โอทโน.

"동격이면"이라는 말은 무엇을 위한 것인가? "너에 의해 밥이 요리된다(paccate)."

๔๑๒, ๔๓๗. อมฺเห [Pg.218] อุตฺตโม.

412, 437. '우리(amhe)'가 있을 때 제1인칭(uttamo)이 쓰인다.

อมฺเห ปยุชฺชมาเนปิ อปฺปยุชฺชมาเนปิ ตุลฺยาธิกรเณ อุตฺตมปุริโส โหติ.

'우리(amhe)'가 사용될 때나 사용되지 않을 때나 동격이면 제1인칭(uttamapuriso)이 된다.

อหํ ยชามิ, มยํ ยชาม.

"나는 공양 올린다(yajāmi), 우리는 공양 올린다(yajāma)."

อปฺปยุชฺชมาเนปิ – ยชามิ, ยชาม.

[대명사가] 사용되지 않을 때에도 — "공양 올린다(yajāmi), 공양 올린다(yajāma)."

ตุลฺยาธิกรเณติ กิมตฺถํ? มยา อิชฺชเต พุทฺโธ.

"동격이면"이라는 말은 무엇을 위한 것인가? "나에 의해 부처님이 공경받는다(ijjate)."

๔๑๓, ๔๒๗. กาเล.

413, 427. 시간에서.

‘‘กาเล’’ อิจฺเจตํ อธิการตฺถํ เวทิตพฺพํ.

"시간에서(kāle)"라는 이것은 지배 규칙(adhikāra)의 의미로 알아야 한다.

๔๑๔, ๔๒๘. วตฺตมานา ปจฺจุปฺปนฺเน.

414, 428. 현재 시제는 현재에 [쓰인다].

ปจฺจุปฺปนฺเน กาเล วตฺตมานาวิภตฺติ โหติ.

현재의 시간에 현재 시제 어미(vattamānā-vibhatti)가 쓰인다.

ปาฏลิปุตฺตํ คจฺฉติ, สาวตฺถึ ปวิสติ.

"빠딸리뿟따로 간다, 사왓티로 들어간다."

๔๑๕, ๔๕๑. อาณตฺยา สิฏฺเฐ’นุตฺตกาเล ปญฺจมี.

415, 451. 명령, 축원, 비과거(anuttakāle)의 시간에 제5어미(pañcamī, 명령법)가 쓰인다.

อาณตฺยตฺเถ จ อาสีสตฺเถ จ อนุตฺตกาเล ปญฺจมี วิภตฺติ โหติ.

명령의 의미와 축원의 의미에서 비과거의 시간에 제5어미(pañcamī vibhatti)가 쓰인다.

กโรตุ กุสลํ, สุขํ เต โหตุ.

"선행을 하라(karotu), 당신에게 행복이 있기를(hotu)."

๔๑๖, ๔๕๔. อนุมติปริกปฺปตฺเถสุ สตฺตมี.

416, 454. 허가와 추측의 의미들에 제7어미(sattamī, 원망법)가 쓰인다.

อนุมตฺยตฺเถ จ ปริกปฺปตฺเถ จ อนุตฺตกาเล สตฺตมี วิภตฺติ โหติ.

허가의 의미와 추측의 의미에서 비과거의 시간에 제7어미(sattamī vibhatti)가 쓰인다.

ตฺวํ [Pg.219] คจฺเฉยฺยาสิ, กิมหํ กเรยฺยามิ.

"당신은 가야 한다(gaccheyyāsi), 내가 무엇을 해야 합니까(kareyyāmi)?"

๔๑๗, ๔๖๐. อปจฺจกฺเข ปโรกฺขาตีเต.

417, 460. 눈앞에 보이지 않는 먼 과거(parokkhātīte)에 [제1어미(parokkhā)가 쓰인다].

อปจฺจกฺเข อตีเต กาเล ปโรกฺขาวิภตฺติ โหติ.

직접 경험하지 못한 과거의 시간에는 파록카(parokkhā) 격변화가 일어난다.

สุปิเน กิลมาห, เอวํ กิล โปราณาหุ.

꿈속에서 말하였다고 하며, 이와 같이 옛사람들이 말하였다고 한다.

๔๑๘, ๔๕๖. หิยฺโยปภุติ ปจฺจกฺเข หิยฺยตฺตนี.

418, 456. 어제로부터 시작하여 직접 경험한 과거에는 히얏타니(hiyyattanī) 격변화가 일어난다.

หิยฺโยปภุติ อตีเต กาเล ปจฺจกฺเข วา อปจฺจกฺเข วา หิยฺยตฺตนี วิภตฺติ โหติ.

어제부터 시작되는 과거의 시간에 직접 경험했거나 혹은 직접 경험하지 않았거나 히얏타니 격변화가 일어난다.

โส อคมา มคฺคํ, เต อคมู มคฺคํ.

그는 길을 갔다, 그들은 길을 갔다.

๔๑๙, ๔๖๙. สมีเป’ชฺชตนี.

419, 469. 가까운 과거에는 앗쟈타니(ajjatanī) 격변화가 일어난다.

อชฺชปฺปภุติ อตีเต กาเล ปจฺจกฺเข วา อปจฺจกฺเข วา สมีเป อชฺชตนีวิภตฺติ โหติ.

오늘부터 시작되는 과거의 시간에 직접 경험했거나 혹은 직접 경험하지 않았거나 가까운 과거에는 앗쟈타니 격변화가 일어난다.

โส มคฺคํ อคมี, เต มคฺคํ อคมุํ.

그는 길을 갔다, 그들은 길을 갔다.

๔๒๐, ๔๗๑. มาโยเค สพฺพกาเล จ.

420, 471. '마(mā)'와 결합할 때 그리고 모든 시제에서 일어난다.

หิยฺยตฺตนีอชฺชตนีอิจฺเจตา วิภตฺติโย ยทา มาโยคา, ตทา สพฺพกาเล จ โหนฺติ.

히얏타니와 앗쟈타니라는 이 격변화들이 '마(mā)'와 결합할 때, 그때는 모든 시제에서 사용된다.

มา คมา, มา วจา, มา คมี, มา วจี.

가지 마라, 말하지 마라, 가지 마라, 말하지 마라.

จคฺคหเณน [Pg.220] ปญฺจมีวิภตฺติปิ โหติ. มา คจฺฉาหิ.

'짜(ca)'를 취함으로써 판짜미(pañcamī) 격변화도 일어난다. (예: ) 가지 마라.

๔๒๑, ๔๗๓. อนาคเต ภวิสฺสนฺตี.

421, 473. 미래에는 바빗산티(bhavissantī) 격변화가 일어난다.

อนาคเต กาเล ภวิสฺสนฺตี วิภตฺติ โหติ.

미래의 시간에는 바빗산티 격변화가 일어난다.

โส คจฺฉิสฺสติ, กริสฺสติ. เต คจฺฉิสฺสนฺติ, กริสฺสนฺติ.

그는 갈 것이다, 할 것이다. 그들은 갈 것이다, 할 것이다.

๔๒๒, ๔๗๕. กฺริยาติปนฺเน’ตีเต กาลาติปตฺติ.

422, 475. 행위가 실현되지 못한 과거에 깔라띠빳띠(kālātipatti) 격변화가 일어난다.

กฺริยาติปนฺนมตฺเต อตีเต กาเล กาลาติปตฺติ วิภตฺติ โหติ.

행위가 실현되지 못한 과거의 시간에는 깔라띠빳띠 격변화가 일어난다.

โส เจ ตํ ยานํ อลภิสฺสา, อคจฺฉิสฺสา. เต เจ ตํ ยานํ อลภิสฺสํสุ, อคจฺฉิสฺสํสุ.

만약 그가 그 수레를 얻었더라면 갔을 것이다. 만약 그들이 그 수레를 얻었더라면 갔을 것이다.

๔๒๓, ๔๒๖. วตฺตมานา ติ อนฺติ, สิ ถ, มิ ม, เต อนฺเต, เส วฺเห, เอ มฺเห.

423, 426. 왓따마나(vattamānā)는 띠(ti), 안띠(anti), 시(si), 타(tha), 미(mi), 마(ma), 떼(te), 안떼(ante), 세(se), 웨(vhe), 에(e), 메(mhe)이다.

วตฺตมานา อิจฺเจสา สญฺญา โหติ ติ อนฺติ, สิ ถ, มิ ม, เต อนฺเต, เส วฺเห, เอ มฺเห อิจฺเจเตสํ ทฺวาทสนฺนํ ปทานํ.

'왓따마나'라는 명칭은 띠, 안띠, 시, 타, 미, 마, 떼, 안떼, 세, 웨, 에, 메라는 이 열두 단어들에 해당한다.

วตฺตมานา อิจฺจเนน กฺวตฺโถ? วตฺตมานา ปจฺจุปฺปนฺเน.

'왓따마나'라는 것의 용도는 무엇인가? 현재(paccuppanna)에 왓따마나가 사용된다.

๔๒๔, ๔๕๐. ปญฺจมี ตุ อนฺตุ, หิถ, มิม, ตํ อนฺตํ, สฺสุ วฺโห, เอ อามเส.

424, 450. 판짜미(pañcamī)는 뚜(tu), 안뚜(antu), 히(hi), 타(tha), 미(mi), 마(ma), 땅(taṃ), 안땅(antaṃ), 수(ssu), 보(vho), 에(e), 아마세(āmase)이다.

ปญฺจมีอิจฺเจสา [Pg.221] สญฺญา โหติ ตุ อนฺตุ, หิ ถ, มิม, ตํ อนฺตํ, สฺสุ วฺโห, เอ อามเส อิจฺเจเตสํ ทฺวาทสนฺนํ ปทานํ.

'판짜미'라는 명칭은 뚜, 안뚜, 히, 타, 미, 마, 땅, 안땅, 수, 보, 에, 아마세라는 이 열두 단어들에 해당한다.

ปญฺจมีอิจฺจเนน กฺวตฺโถ? อาณตฺยาสิฏฺเฐ, นุตฺตกาเล ปญฺจมี.

'판짜미'라는 것의 용도는 무엇인가? 명령(āṇatti), 기원(āsiṭṭha), 그리고 지나지 않은 시간(nuttakāla)에 판짜미가 사용된다.

๔๒๕, ๔๕๓. สตฺตมี เอยฺย เอยฺยุํ, เอยฺยา สิ เอยฺยา ถ, เอยฺยามิ เอยฺยาม, เอถ เอรํ, เอโถ เอยฺยาวฺโห, เอยฺยํ เอยฺยามฺเห.

425, 453. 사따미(sattamī)는 에이야(eyya), 에이용(eyyuṃ), 에이야시(eyyāsi), 에이야타(eyyātha), 에이야미(eyyāmi), 에이야마(eyyāma), 에타(etha), 에랑(eraṃ), 에토(etho), 에이야보(eyyāvho), 에이양(eyyaṃ), 에이야메(eyyāmhe)이다.

สตฺตมี อิจฺเจสา สญฺญา โหติ เอยฺย เอยฺยุํ, เอยฺยาสิ เอยฺยาถ, เอยฺยามิ เอยฺยาม, เอถ เอรํ, เอโถ, เอยฺยาวฺโห, เอยฺยํ เอยฺยามฺเห อิจฺเจเตสํ ทฺวาทสนฺนํ ปทานํ.

'사따미'라는 명칭은 에이야, 에이용, 에이야시, 에이야타, 에이야미, 에이야마, 에타, 에랑, 에토, 에이야보, 에이양, 에이야메라는 이 열두 단어들에 해당한다.

สตฺตมี อิจฺจเนน กฺวตฺโถ? อนุมติปริกปฺปตฺเถสุ สตฺตมี.

'사따미'라는 것의 용도는 무엇인가? 허가(anumati)와 가설(parikappa)의 의미들에서 사따미가 사용된다.

๔๒๖, ๔๕๙. ปโรกฺขา ออุ เอตฺถ, อํมฺห, ตฺถเร, ตฺโถ วฺโห, อึ มฺเห.

426, 459. 파록카(parokkhā)는 아(a), 우(u), 에타(ettha), 암(aṃ), 마(mha), 타(ttha), 레(re), 토(ttho), 보(vho), 임(iṃ), 메(mhe)이다.

ปโรกฺขา อิจฺเจสา สญฺญา โหติ อ อุ, เอตฺถ, อํ มฺห, ตฺถ เร ตฺโถ วฺโห, อึ มฺเห อิจฺเจเตสํ ทฺวาทสนฺนํ ปทานํ.

'파록카'라는 명칭은 아, 우, 에타, 암, 마, 타, 레, 토, 보, 임, 메라는 이 열두 단어들에 해당한다.

ปโรกฺขา อิจฺจเนน กฺวตฺโถ? อปจฺจกฺเข ปโรกฺขาตีเต.

'파록카'라는 것의 용도는 무엇인가? 직접 경험하지 않은 멀리 떨어진 과거(parokkhātīta)에 사용된다.

๔๒๗, ๔๕๕. หิยฺยตฺตนี [Pg.222] อาอู, โอตฺถ, อํมฺหา, ตฺถตฺถุํ, เส วฺหํ, อึ มฺหเส.

427, 455. 히얏따니(과거 시제 어미)는 ā, ū, o, ttha, aṃ, mhā, ttha, tthuṃ, se, vhaṃ, iṃ, mhase이다.

หิยฺยตฺตนี อิจฺเจสา สญฺญา โหติ อา อู, โอ ตฺถ, อํ มฺหา, ตฺถ ตฺถุํ, เส วฺหํ, อึ มฺหเส อิจฺเจเตสํ ทฺวาทสนฺนํ ปทานํ.

'히얏따니'라는 이 명칭은 ā, ū, o, ttha, aṃ, mhā, ttha, tthuṃ, se, vhaṃ, iṃ, mhase라는 이 열두 단어들에 대해 성립한다.

หิยฺยตฺตนี อิจฺจเนน กฺวตฺโถ? หิยฺโยปภุติ ปจฺจกฺเข หิยฺยตฺตนี.

'히얏따니'라는 명칭으로 어떤 목적이 있는가? 어제부터 시작된 직접 목격한 과거에 히얏따니가 쓰인다.

๔๒๘, ๔๖๘. อชฺชตนี อี อุํ, โอ ตฺถ, อึ มฺหา, อา อู, เส วฺหํ, อํ มฺเห.

428, 468. 아ज्ज따니(가까운 과거 시제 어미)는 ī, uṃ, o, ttha, iṃ, mhā, ā, ū, se, vhaṃ, aṃ, mhe이다.

อชฺชตนี อิจฺเจสา สญฺญา โหติ อี อุํ, โอ ตฺถ, อึมฺหา, อา อู, เสวฺหํ, อํ มฺเห อิจฺเจเตสํ ทฺวาทสนฺนํ ปทานํ.

'아ज्ज따니'라는 이 명칭은 ī, uṃ, o, ttha, iṃ, mhā, ā, ū, se, vhaṃ, aṃ, mhe라는 이 열두 단어들에 대해 성립한다.

อชฺชตนี อิจฺจเนน กฺวตฺโถ? สมีเปชฺชตนี.

'아ज्ज따니'라는 명칭으로 어떤 목적이 있는가? 가까운 오늘(의 일)을 나타낸다.

๔๒๙, ๔๗๒. ภวิสฺสนฺตี สฺสติ สฺสนฺติ, สฺสสิ สฺสถ, สฺสามิ สฺสาม, สฺสเต สฺสนฺเต, สฺสเส สฺสวฺเห, สฺสํ สฺสามฺเห.

429, 472. 바윗산띠(미래 시제 어미)는 ssati, ssanti, ssasi, ssatha, ssāmi, ssāma, ssate, ssante, ssase, ssavhe, ssaṃ, ssāmhe이다.

ภวิสฺสนฺตี อิจฺเจสา สญฺญา โหติ สฺสติ สฺสนฺติ, สฺสสิ สฺสถ, สฺสามิ สฺสาม, สฺสเต สฺสนฺเต, สฺสเส สฺสวฺเห, สฺสํ สฺสามฺเห อิจฺเจเตสํ ทฺวาทสนฺนํ ปทานํ.

'바윗산띠'라는 이 명칭은 ssati, ssanti, ssasi, ssatha, ssāmi, ssāma, ssate, ssante, ssase, ssavhe, ssaṃ, ssāmhe라는 이 열두 단어들에 대해 성립한다.

ภวิสฺสนฺตี อิจฺจเนน กฺวตฺโถ? อนาคเต ภวิสฺสนฺตี.

'바윗산띠'라는 명칭으로 어떤 목적이 있는가? 오지 않은 미래에 바윗산띠가 쓰인다.

๔๓๐, ๓๗๓. กาลาติปตฺติ [Pg.223] สฺสา สฺสํสุ, สฺเส สฺสถ, สฺสํ สฺสามฺหา, สฺสถ สิสฺสุ, สฺสเส สฺสวฺเห, สฺสึ สฺสามฺหเส.

430, 373. 깔라띠빳띠(조건법 어미)는 ssā, ssaṃsu, sse, ssatha, ssaṃ, ssāmhā, ssatha, sissu, ssase, ssavhe, ssiṃ, ssāmhase이다.

กาลาติปตฺติ อิจฺเจสา สญฺญา โหติ สฺสา สฺสํสุ, สฺเส สฺสถ, สฺสํ สฺสามฺหา, สฺสถ สฺสิสุ, สฺสเส สฺสวฺเห, สฺสึ สฺสามฺหเส อิจฺเจเตสํ ทฺวาทสนฺนํ ปทานํ.

'깔라띠빳띠'라는 이 명칭은 ssā, ssaṃsu, sse, ssatha, ssaṃ, ssāmhā, ssatha, sisu, ssase, ssavhe, ssiṃ, ssāmhase라는 이 열두 단어들에 대해 성립한다.

กาลาติปตฺติ อิจฺจเนน กฺวตฺโถ? กฺริยาติปนฺเน’ ตีเต กาลาติปตฺติ.

'깔라띠빳띠'라는 명칭으로 어떤 목적이 있는가? 작용이 어긋난(수행되지 않은) 과거에 깔라띠빳띠가 쓰인다.

๔๓๑, ๔๕๘. หิยฺยตฺตนี สตฺตมี ปญฺจมี วตฺตมานา สพฺพธาตุกํ.

431, 458. 히얏따니, 사따미(원망법), 빤짜미(명령법), 와따마나(현재)는 사바다뚜까(전어근적 어미)이다.

หิยฺยตฺตนาทโย จตสฺโส วิภตฺติโย สพฺพธาตุก สญฺญา โหนฺติ.

히얏따니를 비롯한 네 종류의 격어미는 '사바다뚜까'라는 명칭을 갖는다.

อคมา, คจฺเฉยฺย, คจฺฉตุ, คจฺฉติ.

갔다(agamā), 가면 좋겠다(gaccheyya), 가라(gacchatu), 간다(gacchati).

สพฺพธาตุก อิจฺจเนน กฺวตฺโถ? อิการาคโม อสพฺพธาตุกมฺหิ.

'사바다뚜까'라는 명칭으로 어떤 목적이 있는가? 아사바다뚜까(비전어근적) 어미에서 i-모음이 삽입된다.

อิติ อาขฺยาตกปฺเป ปฐโม กณฺโฑ.

이상으로 동사편(Ākhyātakappa)의 첫 번째 장을 마친다.

ทุติยกณฺฑ

두 번째 장

๔๓๒, ๓๖๒. ธาตุลิงฺเคหิ [Pg.224] ปรา ปจฺจยา.

432, 362. 어근과 명간 뒤에 접미사들이 붙는다.

ธาตุลิงฺคอิจฺเจเตหิ ปรา ปจฺจยา โหนฺติ.

어근과 명간이라는 것들 뒤에 접미사들이 붙는다.

กโรติ, คจฺฉติ. โย โกจิ กโรติ, ตํ อญฺโญ ‘‘กโรหิ กโรหิ’’ อิจฺเจวํ พฺรวีติ, อถ วา กโรนฺตํ ปโยชยติ = กาเรติ. สงฺโฆ ปพฺพตมิว อตฺตานมาจรติ = ปพฺพตายติ. ตฬากํ สมุทฺทมิว อตฺตานมาจรติ = สมุทฺทายติ, สทฺโท จิจฺจิฏมิว อตฺตานมาจรติ = จิจฺจิฏายติ, วสิฏฺฐสฺส อปจฺจํ วาสิฏฺโฐ. เอวมญฺเญปิ โยเชตพฺพา.

한다(karoti), 간다(gacchati). 누군가 행할 때 다른 이가 "하라, 하라"라고 말하거나, 행하는 자를 시키면 kāreti(하게 하다)가 된다. 승가가 산처럼 처신하면 pabbatāyati(산처럼 처신하다)가 된다. 연못이 바다처럼 처신하면 samuddāyati가 되고, 소리가 '찌찌따'처럼 나면 cicciṭāyati가 된다. 와싯따의 자손은 와싯또이다. 이와 같이 다른 것들도 결합되어야 한다.

๔๓๓, ๕๒๘. ติช คุป กิต มาเน หิ ข ฉ สา วา.

433, 528. tija, gupa, kita, mānu 어근들 뒤에 kha, cha, sa 접미사가 선택적으로 붙는다.

ติช คุป กิต มานุ อิจฺเจเตหิ ธาตูหิ ข ฉ ส อิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ วา.

tija, gupa, kita, mānu라는 이 어근들로부터 kha, cha, sa라는 이 접미사들이 선택적으로 붙는다.

ติติกฺขติ, ชิคุจฺฉติ, ติกิจฺฉติ, วีมํสติ.

참는다(titikkhati), 혐오한다(jigucchati), 치료한다(tikicchati), 조사한다(vīmaṃsati).

วาติ กิมตฺถํ? เตชติ, โคปติ, มาเนติ.

'선택적으로(vā)'라는 말은 어떤 목적인가? tejati, gopati, māneti를 허용하기 위함이다.

๔๓๔, ๕๓๔. ภุช ฆส หร สุ ปาทีหิ ตุมิจฺฉตฺเถสุ.

434, 534. bhuja, ghasa, hara, su, pā 등으로 시작하는 어근들 뒤에 '~하고자 함'의 의미에서 (kha, cha, sa가 붙는다).

ภุช [Pg.225] ฆส หร สุ ปาอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ตุมิจฺฉตฺเถสุ ข ฉ สอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ วา.

bhuja, ghasa, hara, su, pā 등으로 시작하는 어근들로부터 '~하고자 함'의 의미가 있을 때 kha, cha, sa라는 이 접미사들이 선택적으로 붙는다.

โภตฺตุมิจฺฉติ=พุภุกฺขติ, ฆสิตุมิจฺฉติ=ชิฆจฺฉติ, หริตุมิจฺฉติ=ชิคีสติ, โสตุมิจฺฉติ=สุสฺสุสติ, ปาตุมิจฺฉติ=ปิวาสติ.

먹기를 원한다=bubhukkhati, 삼키기를 원한다=jighacchati, 가져가기를 원한다=jigīsati, 듣기를 원한다=sussusati, 마시기를 원한다=pivāsati.

วาติ กิมตฺถํ? โภตฺตุมิจฺฉติ.

'선택적으로'라는 말은 어떤 목적인가? 먹기를 원한다(bhottumicchati)와 같은 형태를 허용하기 위함이다.

ตุมิจฺฉตฺเถสูติ กิมตฺถํ? ภุญฺชติ.

'~하고자 함의 의미에서'라는 말은 어떤 목적인가? 단순히 먹는다(bhuñjati)를 구분하기 위함이다.

๔๓๕, ๕๓๖. อาย นามโต กตฺตูปมานาทาจาเร.

435, 536. 주체 비유의 행위의 의미에서 명사로부터 āya(접미사가 붙는다).

นามโต กตฺตูปมานา อาจารตฺเถ อายปจฺจโย โหติ.

명사로부터 주체 비유의 행위의 의미에서 āya 접미사가 온다.

สงฺโฆ ปพฺพตมิว อตฺตานมาจรติ = ปพฺพตายติ, ตฬากํ สมุทฺทมิว อตฺตานมาจรติ = สมุทฺทายติ, สทฺโท จิจฺจิฏมิว อตฺตานมาจรติ = จิจฺจิฏายติ. เอวมญฺเญปิ โยเชตพฺพา.

승가가 산처럼 처신한다 = pabbatāyati, 연못이 바다처럼 처신한다 = samuddāyati, 소리가 '칫칫' 소리처럼 난다 = cicciṭāyati. 이와 같이 다른 것들도 적용되어야 한다.

๔๓๖, ๕๓๗. อียูปมานา จ.

436, 537. 그리고 비유에서 īya(접미사가 붙는다).

นามโต อุปมานา อาจารตฺเถ จ อียปจฺจโย โหติ.

명사로부터 비유와 행위의 의미에서 īya 접미사가 온다.

อฉตฺตํ [Pg.226] ฉตฺตมิว อาจรติ =ฉตฺตียติ, อปุตฺตํ ปุตฺตมิว อาจรติ=ปุตฺตียติ.

우산이 아닌 것을 우산처럼 취급한다 = chattīyati, 아들이 아닌 자를 아들처럼 대한다 = puttīyati.

อุปมานาติ กิมตฺถํ? ธมฺมํ อาจรติ.

'비유에서'라고 한 것은 무엇을 위함인가? 법을 행한다(라는 문장과 구별하기 위함이다).

อาจาเรติ กิมตฺถํ? อฉตฺตํ ฉตฺตมิว รกฺขติ. เอวมญฺเญปิ โยเชตพฺพา.

'행위에서'라고 한 것은 무엇을 위함인가? 우산이 아닌 것을 우산처럼 보호한다(라는 문장과 구별하기 위함이다). 이와 같이 다른 것들도 적용되어야 한다.

๔๓๗, ๕๓๘. นามมฺหา’ตฺติจฺฉตฺเถ.

437, 538. 명사 뒤에서 자신의 바람의 의미에서.

นามมฺหา อตฺตโน อิจฺฉตฺเถ อียปจฺจโย โหติ.

명사로부터 자신의 바람의 의미에서 īya 접미사가 온다.

อตฺตโน ปตฺตมิจฺฉติ = ปตฺตียติ. เอวํ วตฺถียติ, ปริกฺขารียติ, จีวรียติ, ธนียติ, ฆฏียติ.

자신의 발우를 원한다 = pattīyati. 이와 같이 vatthīyati(옷을 원한다), parikkhārīyati, cīvarīyati, dhanīyati, ghaṭīyati 등이 있다.

อตฺติจฺฉตฺเถติ กิมตฺถํ? อญฺญสฺส ปตฺตมิจฺฉติ. เอวมญฺเญปิ โยเชตพฺพา.

'자신의 바람의 의미에서'라고 한 것은 무엇을 위함인가? 다른 사람의 발우를 원한다(라는 문장과 구별하기 위함이다). 이와 같이 다른 것들도 적용되어야 한다.

๔๓๘, ๕๔๐. ธาตูหิ เณ ณย ณาเป ณาปยา การิตานิ เหตฺวตฺเถ.

438, 540. 어근들로부터 ṇe, ṇaya, ṇāpe, ṇāpaya는 사역의 의미에서 사역동사들이다.

สพฺเพหิ ธาตูหิ เณณย ณาเป ณาปยอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ การิตสญฺญา จ เหตฺวตฺเถ.

모든 어근으로부터 ṇe, ṇaya, ṇāpe, ṇāpaya라는 이 접미사들이 오고, 사역의 의미에서 사역이라는 명칭을 얻는다.

โย โกจิ กโรติ, ตํ อญฺโญ ‘‘กโรหิ กโรหิ’’ อิจฺเจวํ พฺรวีติ, อถ วา กโรนฺตํ ปโยชยติ [Pg.227] = กาเรติ, การยติ, การาเปติ, การา ปยติ. เย เกจิ กโรนฺติ, เต อญฺเญ ‘‘กโรถ กโรถ’’ อิจฺเจวํ พฺรุวนฺติ = กาเรนฺติ, การยนฺติ, การาเปนฺติ, การาปยนฺติ. โย โกจิ ปจติ, ตํ อญฺโญ ‘‘ปจาหิ ปจาหิ’’อิจฺเจวํ พฺรวีติ, อถ วา ปจนฺตํ ปโยชยติ = ปาเจติ, ปาจยติ, ปาจาเปติ, ปาจาปยติ. เย เกจิ ปจนฺติ, เต อญฺเญ ‘‘ปจถ ปจถ’’ อิจฺเจวํ พฺรุวนฺติ = ปาเจนฺติ, ปาจยนฺติ, ปาจาเปนฺติ. ปาจาปยนฺติ. เอวํ ภเณติ, ภณยติ, ภณาเปติ, ภณาปยติ. ภเณนฺติ, ภณยนฺติ, ภณาเปนฺติ, ภณาปยนฺติ. ตถริว อญฺเญปิ โยเชตพฺพา.

누군가가 무엇을 하면, 다른 이가 그에게 "하라, 하라"라고 말하거나, 혹은 하는 자를 부추긴다 = kāreti, kārayati, kārāpeti, kārāpayati. 누군가들이 무엇을 하면, 다른 이들이 그들에게 "하라, 하라"라고 말한다 = kārenti, kārayanti, kārāpenti, kārāpayanti. 누군가가 요리를 하면, 다른 이가 그에게 "요리하라, 요리하라"라고 말하거나, 혹은 요리하는 자를 부추긴다 = pāceti, pācayati, pācāpeti, pācāpayati. 누군가들이 요리를 하면, 다른 이들이 그들에게 "요리하라, 요리하라"라고 말한다 = pācenti, pācayanti, pācāpenti, pācāpayanti. 이와 같이 bhaṇeti, bhaṇayati, bhaṇāpeti, bhaṇāpayati와 bhaṇenti, bhaṇayanti, bhaṇāpenti, bhaṇāpayanti가 있다. 이와 같이 다른 것들도 적용되어야 한다.

เหตฺวตฺเถติ กิมตฺถํ? กโรติ, ปจติ.

'사역의 의미에서'라고 한 것은 무엇을 위함인가? karoti, pacati(와 구별하기 위함이다).

อตฺถคฺคหเณน อลปจฺจโย โหติ, โชตลติ.

(규칙에서) '의미(atthaggahaṇena)'라는 말을 취함으로 ala 접미사가 오니, jotalati이다.

๔๓๙, ๕๓๙. ธาตุรูเป นามสฺมา ณโย จ.

439, 539. 어근의 형태가 있을 때 명사로부터 ṇaya도 (온다).

ตสฺมา นามสฺมา ณยปจฺจโย โหติ การิตสญฺโญ จ ธาตุรูเป สติ.

그 명사로부터 ṇaya 접미사가 오고, 어근의 형태가 있을 때 사역이라는 명칭을 얻는다.

หตฺถินา อติกฺกมติ มคฺคํ = อติหตฺถยติ, วีณาย อุปคายติ คีตํ = อุปวีณยติ, ทฬฺหํ กโรติ วีริยํ [Pg.228] = ทฬฺหยติ, วิสุทฺธา โหติ รตฺติ = วิสุทฺธยติ.

코끼리로 길을 건넌다 = atihatthayati, 비나로 노래에 맞추어 노래한다 = upavīṇayati, 정진을 견고하게 한다 = daḷhayati, 밤이 청정해진다 = visuddhayati.

จคฺคหเณน อาร อาลอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ. สนฺตํ กโรติ = สนฺตารติ, อุปกฺกมํ กโรติ = อุปกฺกมาลติ.

'ca'라는 말을 취함으로 āra, āla라는 이 접미사들이 온다. 평온하게 만든다 = santārati, 노력을 기울인다 = upakkamālati.

๔๔๐, ๔๔๕. ภาวกมฺเมสุ โย.

440, 445. 상태와 수동의 의미에서 ya.

สพฺเพหิ ธาตูหิ ภาวกมฺเมสุ ยปจฺจโย โหติ.

모든 어근으로부터 상태와 수동의 의미에서 ya 접미사가 온다.

ฐียเต, พุชฺฌเต, ปจฺจเต, ลพฺภเต, กรียเต, ยุชฺชเต, อุจฺจเต.

Ṭhīyate, bujjhate, paccate, labbhate, karīyate, yujjate, uccate.

ภาวกมฺเมสูติ กิมตฺถํ? กโรติ, ปจติ, ปฐติ.

'상태와 수동에서'라고 한 것은 무엇을 위함인가? karoti, pacati, paṭhati(와 구별하기 위함이다).

๔๔๑, ๔๔๗. ตสฺส จวคฺคยการวการตฺตํ สธาตฺวนฺตสฺส.

441, 447. 그것(ya 접미사)이 어근의 끝과 함께 c-자음군, y자, v자로 변함.

ตสฺส ยปจฺจยสฺส จวคฺคยการวการตฺตํ โหติ ธาตูนํ อนฺเตน สห ยถาสมฺภวํ.

그 ya 접미사가 어근들의 끝과 함께 경우에 따라 c-자음군, y자, v자의 상태가 된다.

วุจฺจเต, วุจฺจนฺเต, อุจฺจเต, อุจฺจนฺเต, ปจฺจเต, ปจฺจนฺเต. มชฺชเต, มชฺชนฺเต, ยุชฺชเต, ยุชฺชนฺเต. พุชฺฌเต, พุชฺฌนฺเต, กุชฺฌเต, กุชฺฌนฺเต, อุชฺฌเต, อุชฺฌนฺเต. หญฺญเต, หญฺญนฺเต. กยฺยเต, กยฺยนฺเต. ทิพฺพเต, ทิพฺพนฺเต.

Vuccate, vuccante, uccate, uccante, paccate, paccante. Majjate, majjante, yujjate, yujjante. Bujjhate, bujjhante, kujjhate, kujjhante, ujjhate, ujjhante. Haññate, haññante. Kayyate, kayyante. Dibbate, dibbante.

๔๔๒, ๔๔๘. อิวณฺณาคโม [Pg.229] วา.

442, 448. 선택적으로 i-모음이 삽입됨.

สพฺเพหิ ธาตูหิ ยมฺหิ ปจฺจเย, ปเร อิวณฺณาคโม โหติ วา.

모든 어근으로부터 ya 접미사가 뒤에 올 때, 선택적으로 i-모음이 삽입된다.

กรียเต, กรียติ, คจฺฉียเต, คจฺฉียติ.

Karīyate, karīyati, gacchīyate, gacchīyati.

วาติ กิมตฺถํ? กยฺยเต.

'Vā'는 무엇을 위한 것인가? Kayyate를 위함이다.

๔๔๓, ๔๔๙. ปุพฺพรูปญฺจ.

443, 449. 또한 전형(前形)으로의 동화.

สพฺเพหิ ธาตูหิ ยปจฺจโย ปุพฺพรูปมาปชฺชเต วา.

모든 어근들로부터 'ya' 접미사는 선택적으로 전형(前形)에 이른다.

วุฑฺฒเต, ผลฺลเต, ทมฺมเต, สกฺกเต, ลพฺภเต, ทิสฺสเต.

Vuḍḍhate, phallate, dammate, sakkate, labbhate, dissate.

๔๔๔, ๕๐๑. ตถา กตฺตริ จ.

444, 501. 능동태(kattari)에서도 그와 같다.

ยถา เหฏฺฐา ภาวกมฺเมสุ ยปจฺจยสฺส อาเทโส โหติ ตถา กตฺตริปิ ยปจฺจยสฺส อาเทโส กาตพฺโพ.

앞의 비인칭(bhāva)과 수동태(kamma)에서 'ya' 접미사의 대치가 일어나는 것과 같이, 능동태에서도 'ya' 접미사의 대치를 해야 한다.

พุชฺฌติ, วิชฺฌติ, มญฺญติ, สิพฺพติ.

Bujjhati, vijjhati, maññati, sibbati.

๔๔๕, ๔๓๓. ภูวาทิโต อ.

445, 433. Bhū 어근군 등으로부터는 'a'.

ภูอิจฺเจวมาทิโต ธาตุคณโต อปจฺจโย โหติ กตฺตริ.

Bhū 등으로 시작하는 어근군으로부터 능동태에서 'a' 접미사가 생긴다.

ภวติ[Pg.230], ปฐติ, ปจติ, ชยติ.

Bhavati, paṭhati, pacati, jayati.

๔๔๖, ๕๐๙. รุธาทิโต นิคฺคหิตปุพฺพญฺจ.

446, 509. Rudh 어근군 등으로부터는 [접미사 'a'와] 그 앞에 닛가히타(niggahita)가 붙는다.

รุธอิจฺเจวมาทิโต ธาตุคณโต อปจฺจโย โหติ กตฺตริ, ปุพฺเพ นิคฺคหิตาคโม โหติ.

Rudh 등으로 시작하는 어근군으로부터 능동태에서 'a' 접미사가 생기며, 그 앞에 닛가히타 삽입어가 생긴다.

รุนฺธติ, ฉินฺทติ, ภินฺทติ.

Rundhati, chindati, bhindati.

จคฺคหเณน อิ อี เอ โออิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ นิคฺคหิตปุพฺพญฺจ.

[경문의] 'ca'라는 단어를 취함으로써 i, ī, e, o 접미사들이 생기고 그 앞에 닛가히타가 붙는다.

รุนฺธิติ, รุนฺธีติ, รุนฺเธติ, รุนฺโธติ, สุมฺโภติ, ปริสุมฺโภติ.

Rundhiti, rundhīti, rundheti, rundhoti, sumbhoti, parisumbhoti.

๔๔๗, ๕๑๐. ทิวาทิโต โย.

447, 510. Div 어근군 등으로부터는 'ya'.

ทิวุอิจฺเจวมาทิโต ธาตุคณโต ยปจฺจโย โหติ กตฺตริ.

Divu 등으로 시작하는 어근군으로부터 능동태에서 'ya' 접미사가 생긴다.

ทิพฺพติ, ถิพฺพติ, ยุชฺฌติ, วิชฺฌติ, พุชฺฌติ.

Dibbati, thibbati, yujjhati, vijjhati, bujjhati.

๔๔๘, ๕๑๒. สฺวาทิโต ณุ ณา อุณา จ.

448, 512. Su 어근군 등으로부터는 'ṇu', 'ṇā', 'u', 'ṇā' 그리고.

สุอิจฺเจวมาทิโต ธาตุคณโต ณุ ณา อุ ณาอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ กตฺตริ.

Su 등으로 시작하는 어근군으로부터 능동태에서 'ṇu', 'ṇā', 'u', 'ṇā'라는 접미사들이 생긴다.

อภิสุโณติ[Pg.231], อภิสุณาติ, สํวุโณติ, สํวุณาติ, อาวุโณติ, อาวุณาติ, ปาปุโณติ, ปาปุณาติ.

Abhisuṇoti, abhisuṇāti, saṃvuṇoti, saṃvuṇāti, āvuṇoti, āvuṇāti, pāpuṇoti, pāpuṇāti.

๔๔๙, ๕๑๓. กิยาทิโต นา.

449, 513. Ki 어근군 등으로부터는 'nā'.

กีอิจฺเจวมาทิโต ธาตุคณโต นาปจฺจโย โหติ กตฺตริ.

Kī 등으로 시작하는 어근군으로부터 능동태에서 'nā' 접미사가 생긴다.

กิณาติ, ชินาติ, ธุนาติ, มุนาติ, ลุนาติ, ปุนาติ.

Kiṇāti, jināti, dhunāti, munāti, lunāti, punāti.

๔๕๐, ๕๑๗. คหาทิโต ปฺป ณฺหา.

450, 517. Gaha 어근군 등으로부터는 'ppa', 'ṇhā'.

คหอิจฺเจวมาทิโต ธาตุคณโต ปฺปณฺหาอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ กตฺตริ.

Gaha 등으로 시작하는 어근군으로부터 능동태에서 'ppa', 'ṇhā'라는 접미사들이 생긴다.

เฆปฺปติ, คณฺหาติ.

Gheppati, gaṇhāti.

๔๕๑, ๕๒๐. ตนาทิโต โอยิรา.

451, 520. Tanu 어근군 등으로부터는 'o', 'yira'.

ตนุอิจฺเจวมาทิโต ธาตุคณโต โอ ยิรอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ กตฺตริ.

Tanu 등으로 시작하는 어근군으로부터 능동태에서 'o', 'yira'라는 접미사들이 생긴다.

ตโนติ[Pg.232], ตโนหิ, กโรติ, กโรหิ, กยิ รติ, กยิราหิ.

Tanoti, tanohi, karoti, karohi, kayirati, kayirāhi.

๔๕๒, ๕๒๕. จุราทิโต, เณ ณยา.

452, 525. 꾸라디(Curādi) 군으로부터 ṇe와 ṇaya 접미사가 온다.

จุรอิจฺเจวมาทิโต ธาตุคณโต เณ ณยอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ กตฺตริ, การิตสญฺญา จ.

꾸라(Cura) 등으로 시작하는 어근 군으로부터 ṇe와 ṇaya라는 이 접미사들이 능동에서 생기며, 또한 사동(kārita)이라 불린다.

โจเรติ, โจรยติ, จินฺเตติ, จินฺตยติ, มนฺเตติ, มนฺตยติ.

Coreti, corayati, cinteti, cintayati, manteti, mantayati.

๔๕๓, ๔๔๔. อตฺตโนปทานิ ภาเว จ กมฺมนิ.

453, 444. 상태(bhāva)와 피동(karman)에서 아따노빠다(attanopada) 어미들이 온다.

ภาเว จ กมฺมนิ จ อตฺตโนปทานิ โหนฺติ.

상태와 피동에서 아따노빠다 어미들이 생긴다.

อุจฺจเต, อุจฺจนฺเต, มชฺชเต, มชฺชนฺเต, ยุชฺชเต, ยุชฺชนฺเต, กุชฺฌเต, กุชฺฌนฺเต, ลพฺภเต, ลพฺภนฺเต, กยฺยเต, กยฺยนฺเต.

Uccate, uccante, majjate, majjante, yujjate, yujjante, kujjhate, kujjhante, labbhate, labbhante, kayyate, kayyante.

๔๕๔, ๔๔๐. กตฺตริ จ.

454, 440. 능동(kattar)에서도 온다.

กตฺตริ จ อตฺตโนปทานิ โหนฺติ.

능동에서도 아따노빠다 어미들이 생긴다.

มญฺญเต, โรจเต, โสจเต, พุชฺฌเต, ชายเต.

Maññate, rocate, socate, bujjhate, jāyate.

๔๕๕, ๕๓๐. ธาตุปฺปจฺจเยหิ วิภตฺติโย.

455, 530. 어근과 접미사들 뒤에 동사 어미들이 온다.

ธาตุนิทฺทิฏฺเฐหิ ปจฺจเยหิ ขาทิการิตนฺเตหิ วิภตฺติโย โหนฺติ.

어근으로 지시된, khā 등으로 시작하여 사동(kārita)으로 끝나는 접미사들 뒤에 동사 어미들이 생긴다.

ติติกฺขติ[Pg.233], ชิคุจฺฉติ, วีมํสติ, สมุทฺทายติ, ปุตฺตียติ, กาเรติ, ปาเจติ.

Titikkhati, jigucchati, vīmaṃsati, samuddāyati, puttīyati, kāreti, pāceti.

๔๕๖, ๔๓๐. กตฺตริ ปรสฺสปทํ.

456, 430. 능동에서 빠랏사빠다(parassapada) 어미가 온다.

กตฺตริ ปรสฺสปทํ โหติ.

능동에서 빠랏사빠다 어미가 생긴다.

กโรติ, ปจติ, ปฐติ, คจฺฉติ.

Karoti, pacati, paṭhati, gacchati.

๔๕๗, ๔๒๔. ภูวาทโย ธาตโว.

457, 424. Bhū 등으로 시작하는 것들이 어근(dhātu)이다.

ภูอิจฺเจวมาทโย เย สทฺทคณา, เต ธาตุสญฺญา โหนฺติ.

Bhū 등으로 시작하는 단어의 군들은 어근이라 불린다.

ภวติ, ภวนฺติ, จรติ, จรนฺติ, ปจติ, ปจนฺติ, จินฺตยติ, จินฺตยนฺติ, โหติ, โหนฺติ, คจฺฉติ, คจฺฉนฺติ.

Bhavati, bhavanti, carati, caranti, pacati, pacanti, cintayati, cintayanti, hoti, honti, gacchati, gacchanti.

อิติ อาขฺยาตกปฺเป ทุติโย กณฺโฑ.

이와 같이 동사편(ākhyātakappa)의 제2장이 끝났다.

ตติยกณฺฑ

제3장

๔๕๘, ๔๖๑. กฺวจาทิวณฺณานเมกสฺสรานํ ทฺเวภาโว.

458, 461. 때로는 첫머리에 오는 단모음 음절들이 중복(dvebhāva)된다.

อาทิภูตานํ วณฺณานํ เอกสฺสรานํ กฺวจิ ทฺเวภาโว โหติ.

첫머리에 위치한 단모음 음절들이 때로는 중복된다.

ติติกฺขติ[Pg.234], ชิคุจฺฉติ, ติกิจฺฉติ, วีมํสติ, พุภุกฺขติ, ปิวาสติ, ททฺทลฺลติ, ททาติ, ชหาติ, จงฺกมติ.

Titikkhati, jigucchati, tikicchati, vīmaṃsati, bubhukkhati, pivāsati, daddallati, dadāti, jahāti, caṅkamati.

กฺวจีติ กิมตฺถํ? กมฺปติ, จลติ.

‘때로는(kvaci)’은 무엇을 위함인가? Kampati, calati.

๔๕๙, ๔๖๒. ปุพฺโพ’พฺภาโส.

459, 462. 앞엣것이 중복음(abbhāsa)이다.

ทฺเวภูตสฺส ธาตุสฺส โย ปุพฺโพ, โส อพฺภาสสญฺโญ โหติ.

중복된 어근에서 앞에 위치한 것이 중복음이라 불린다.

ทธาติ, ททาติ, พภูว.

Dadhāti, dadāti, babhūva.

๔๖๐, ๕๐๖. รสฺโส.

460, 506. 단모음화(rasso).

อพฺภาเส วตฺตมานสฺส สรสฺส รสฺโส โหติ. ทธาติ, ชหาติ.

중복음에 있는 모음은 단모음이 된다. (예: ) Dadhāti, jahāti.

๔๖๑, ๔๖๔. ทุติยจตุตฺถานํ ปฐมตติยา.

461, 464. 제2음과 제4음은 제1음과 제3음이 된다.

อพฺภาสคตานํ ทุติยจตุตฺถานํ ปฐมตติยา โหนฺติ.

중복음(abbhāsa)에 속한 제2음과 제4음은 제1음과 제3음이 된다.

จิจฺเฉท, พุภุกฺขติ, พภูว, ทธาติ.

Ciccheda(치체다), bubhukkhati(부북카티), babhūva(바부와), dadhāti(다다띠).

๔๖๒, ๔๗๖. กวคฺคสฺส จวคฺโค.

462, 476. 까-군(kavagga)은 짜-군(cavagga)이 된다.

อพฺภาเส วตฺตมานสฺส กวคฺคสฺส จ วคฺโค โหติ.

중복음에 위치한 까-군(연구개음)은 짜-군(경구개음)이 된다.

จิกิจฺฉติ[Pg.235], ชิคุจฺฉติ, ชิฆจฺฉติ, ชิคีสติ, ชงฺคมติ, จงฺกมติ.

Cikicchati, jigucchati, jighacchati, jigīsati, jaṅgamati, caṅkamati.

๔๖๓, ๕๓๒. มานกิตานํ วตตฺตํ วา.

463, 532. Māna와 Kita 어근은 선택적으로 va와 ta의 상태가 된다.

มานกิตอิจฺเจเตสํ ธาตูนํ อพฺภาสคตานํ วการ ตการตฺตํ โหติ วา ยถาสงฺขฺยํ.

중복된 Māna와 Kita라는 이 어근들은 순서에 따라 선택적으로 v-자와 t-자의 상태가 된다.

วีมํสติ, ติกิจฺฉติ.

Vīmaṃsati, tikicchati.

วาติ กิมตฺถํ? จิกิจฺฉติ.

'선택적으로(vā)'라고 한 이유는 무엇인가? Cikicchati 때문이다.

๔๖๔, ๕๐๔. หสฺส โช.

464, 504. Ha-자는 Ja-자가 된다.

อพฺภาเส วตฺตมานสฺส หการสฺส โช โหติ.

중복음에 위치한 ha-자는 ja-자가 된다.

ชหาติ, ชุหฺวติ, ชุโหติ, ชหาร.

Jahāti, juhvati, juhoti, jahāra.

๔๖๕, ๔๖๓. อนฺตสฺสิวณฺณากาโร วา.

465, 463. [중복음] 끝의 모음은 i-음이나 혹은 a-음이 된다.

อพฺภาสสฺส อนฺตสฺส อิวณฺโณ โหติ, อกาโร วา.

중복음의 끝은 i-음(i, ī)이 되거나 혹은 선택적으로 a-음(a, ā)이 된다.

ชิคุจฺฉติ, ปิวาสติ, วีมํสติ, ชิฆจฺฉติ, พภูว, ทธาติ.

Jigucchati, pivāsati, vīmaṃsati, jighacchati, babhūva, dadhāti.

วาติ กิมตฺถํ? พุภุกฺขติ.

'선택적으로(vā)'라고 한 이유는 무엇인가? Bubhukkhati 때문이다.

๔๖๖, ๔๘๙. นิคฺคหิตญฺจ[Pg.236].

466, 489. 니가히따(Niggahita)도 첨가된다.

อพฺภาสสฺส อนฺเต นิคฺคหิตาคโม โหติ วา.

중복음의 끝에 니가히따(niggahita)가 선택적으로 첨가된다.

จงฺกมติ, จญฺจลติ, ชงฺคมติ.

Caṅkamati, cañcalati, jaṅgamati.

วาติ กิมตฺถํ? ปิวาสติ, ททฺทลฺลติ.

'선택적으로(vā)'라고 한 이유는 무엇인가? Pivāsati, daddallati 때문이다.

๔๖๗, ๕๓๓. ตโต ปามานานํ วา มํ เสสุ.

467, 533. 그 중복음 뒤의 Pā와 Māna 어근은 sa-접미사들 앞에서 선택적으로 vā와 maṃ이 된다.

ตโต อพฺภาสโต ปามานอิจฺเจเตสํ ธาตูนํ วามํอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ ยถาสงฺขฺยํ สปจฺจเย ปเร.

그 중복음 뒤의 Pā와 Māna라는 이 어근들은 접미사 sa가 뒤따를 때 순서에 따라 선택적으로 vā와 maṃ이라는 대치어가 된다.

ปิวาสติ, วีมํสติ.

Pivāsati, vīmaṃsati.

๔๖๘, ๔๖๒. ฐา ติฏฺโฐ.

468, 462. Ṭhā 어근은 tiṭṭha가 된다.

ฐาอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส ติฏฺฐาเทโส โหติ วา.

Ṭhā라는 이 어근은 선택적으로 tiṭṭha라는 대치어가 된다.

ติฏฺฐติ, ติฏฺฐตุ, ติฏฺเฐยฺย, ติฏฺเฐยฺยุํ.

Tiṭṭhati, tiṭṭhatu, tiṭṭheyya, tiṭṭheyyuṃ.

วาติ กิมตฺถํ? ฐาติ.

'선택적으로(vā)'라고 한 이유는 무엇인가? Ṭhāti 때문이다.

๔๖๙, ๔๙๔. ปา ปิโว.

469, 494. Pā 어근은 piva가 된다.

ปาอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส ปิวาเทโส โหติ วา.

Pā라는 이 어근은 선택적으로 piva라는 대치어가 된다.

ปิวติ, ปิวตุ, ปิเวยฺย, ปิเวยฺยุํ.

그는 마신다, 그는 마셔라, 그는 마셔야 한다, 그들은 마셔야 한다.

วาติ กิมตฺถํ? ปาติ.

'vā(선택적으로)'라는 말은 무엇을 위한 것인가? pāti가 있기 때문이다.

๔๗๐, ๕๑๔. ญาสฺส [Pg.237] ชา ชํ นา.

470, 514. Ñā 어근의 대체어는 jā, jaṃ, nā이다.

ญาอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส ชา ชํ นาอาเทสา โหนฺติ วา.

Ñā라는 어근에 대해 jā, jaṃ, nā라는 대체어들이 선택적으로 일어난다.

ชานาติ, ชาเนยฺย, ชานิยา, ชญฺญา, นายติ.

jānāti, jāneyya, jāniyā, jaññā, nāyati.

๔๗๑, ๔๘๓. ทิสสฺส ปสฺส ทิสฺส ทกฺขา วา.

471, 483. Disa 어근에 대해 passa, dissa, dakkha가 선택적으로 일어난다.

ทิสอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส ปสฺส ทิสฺส ทกฺขอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ วา.

Disa라는 어근에 대해 passa, dissa, dakkha라는 대체어들이 선택적으로 일어난다.

ปสฺสติ, ทิสฺสติ, ทกฺขติ, อทกฺข.

passati, dissati, dakkhati, adakkha.

วาติ กิมตฺถํ? อทฺทส.

'vā'라는 말은 무엇을 위한 것인가? addasa 때문이다.

๔๗๒, ๕๓๑. พฺยญฺชนนฺตสฺส โจ ฉปจฺจเยสุ จ.

472, 531. 자음으로 끝나는 어근 뒤에 cha 접미사들이 올 때도 'ca'가 일어난다.

พฺยญฺชนนฺตสฺส ธาตุสฺส โจ โหติ ฉปจฺจเยสุ ปเรสุ.

자음으로 끝나는 어근에 cha 접미사들이 뒤에 올 때 'ca'가 일어난다.

ชิคุจฺฉติ, ติกิจฺฉติ, ชิฆจฺฉติ.

jigucchati, tikicchati, jighacchati.

๔๗๓, ๕๒๙. โก เข จ.

473, 529. kha 접미사에서도 'ka'가 일어난다.

พฺยญฺชนนฺตสฺส ธาตุสฺส โก โหติ ขปจฺจเย ปเร.

자음으로 끝나는 어근에 kha 접미사가 뒤에 올 때 'ka'가 된다.

ติติกฺขติ[Pg.238], พุภุกฺขติ.

titikkhati, bubhukkhati.

๔๗๔, ๕๓๕. หรสฺส คีเส.

474, 535. Hara 어근은 sa 접미사 앞에서 gī가 된다.

หรอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส สพฺพสฺเสว คีอาเทโส โหติ สปจฺจเย ปเร.

Hara라는 어근은 sa 접미사가 뒤에 올 때 전체가 gī로 대체된다.

ชิคีสติ.

jigīsati.

๔๗๕, ๕๖๕. พฺรูภูนมาหภูวา ปโรกฺขายํ.

475, 565. Brū와 Bhū 어근은 Parokkhā 격변화에서 āha와 bhūva가 된다.

พฺรูภูอิจฺเจเตสํ ธาตูนํ อาหภูวอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ ยถาสงฺขฺยํ ปโรกฺขายํ วิภตฺติยํ.

Brū와 Bhū라는 어근들에 대해 Parokkhā 격변화에서 각각 순서대로 āha와 bhūva라는 대체어들이 일어난다.

อาห, อาหุ, พภูว, พภูวุ.

āha, āhu, babhūva, babhūvu.

ปโรกฺขายมิติ กิมตฺถํ? อพฺรจุํ.

'Parokkhāyamiti(과거시제에서)'라는 말은 무엇을 위한 것인가? abracuṃ 때문이다.

๔๗๖, ๔๔๒. คมิสฺสนฺโต จฺโฉ วา สพฺพาสุ.

476, 442. Gamu 어근의 끝은 모든 접미사 앞에서 선택적으로 ccha가 된다.

คมุอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส อนฺโต มกาโร จฺโฉ โหติ วา สพฺพาสุ ปจฺจยวิภตฺตีสุ.

Gamu라는 어근의 끝인 m(자)은 모든 접미사와 격변화에서 선택적으로 ccha가 된다.

คจฺฉมาโน, คจฺฉนฺโต. คจฺฉติ, คเมติ. คจฺฉตุ, คเมตุ. คจฺเฉยฺย. คเมยฺย. อคจฺฉา, อคมา. อคจฺฉี, อคมี. คจฺฉิสฺสติ, คมิสฺสติ. อคจฺฉิสฺสา, อคมิสฺสา.

gacchamāno, gacchanto. gacchati, gameti. gacchatu, gametu. gaccheyya. gameyya. agacchā, agamā. agacchī, agamī. gacchissati, gamissati. agacchissā, agamissā.

คมิสฺเสติ [Pg.239] กิมตฺถํ? อิจฺฉติ.

'Gamissanto(Gamu의 끝)'라는 말은 무엇을 위한 것인가? icchati 때문이다.

๔๗๗, ๔๗๙. วจสฺสชฺชตนิมฺหิ มกาโร โอ.

477, 479. Vaca 어근의 a(자)는 Ajjatanī 격변화에서 o가 된다.

วจอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส อกาโร โอตฺตมาปชฺชเต อชฺชตนิมฺหิ วิภตฺติมฺหิ.

Vaca라는 어근의 a(자)는 Ajjatanī 격변화에서 o로 변한다.

อโวจ. อโวจุํ.

avoca. avocuṃ.

อชฺชตนิมฺหีติ กิมตฺถํ? อวจ, อวจู.

'Ajjatanimhi(아오리스트에서)'라는 말은 무엇을 위한 것인가? avaca, avacū 때문이다.

๔๗๘, ๔๓๘. อกาโร ทีฆํ หิ มิ เมสุ.

478, 438. a-카라는 hi, mi, ma 앞에서 장음이 된다.

อกาโร ทีฆมาปชฺชเต หิมิมอิจฺเจเตสุ วิภตฺตีสุ.

a-카라는 hi, mi, ma라는 이 격변화 어미들 앞에서 장음이 된다.

คจฺฉาหิ, คจฺฉามิ, คจฺฉาม, คจฺฉามฺเห.

gacchāhi, gacchāmi, gacchāma, gacchāmhe.

มิการคฺคหเณน หิวิภตฺติมฺหิ อกาโร กฺวจิ น ทีฆมาปชฺชเต. คจฺฉหิ.

mi-카라의 규정에 의해, hi 격변화 어미에서 a-카라는 때때로 장음이 되지 않는다. (예: ) gacchahi.

๔๗๙, ๔๕๒. ห โลปํ วา.

479, 452. hi는 선택적으로 생략된다.

หิวิภตฺติ โลปมาปชฺชเต วา.

hi 격변화 어미는 선택적으로 생략된다.

คจฺฉ, คจฺฉาหิ, คม, คมาหิ, คมย, คมยาหิ.

gaccha, gacchāhi, gama, gamāhi, gamaya, gamayāhi.

หีติ กิมตฺถํ? คจฺฉติ, คมยติ.

hi라고 말한 이유는 무엇인가? gacchati, gamayati를 위해서이다.

๔๘๐, ๔๙๐. โหติสฺสเรโหเห ภวิสฺสนฺติมฺหิสฺสสฺส จ.

480, 490. 미래 시제에서 hū 동사의 모음은 e, ha, oha가 되고, ssa는 생략된다.

หูอิจฺเจตสฺส [Pg.240] ธาตุสฺส สโร เอ ห โอห เอตฺตมาปชฺช เต ภวิสฺสนฺติมฺหิ, สฺสสฺส จ โลโป โหติ วา.

hū라는 이 어근의 모음은 미래 시제에서 e, ha, oha가 되고, ssa의 생략은 선택적으로 일어난다.

เหหิติ, เหหินฺติ, โหหิติ, โหหินฺติ, เหติ, เหนฺติ, เหหิสฺสติ, เหหิสฺสนฺติ, โหหิสฺสติ, โหหิสฺสนฺติ, เหสฺสติ, เหสฺสนฺติ.

hehiti, hehinti, hohiti, hohinti, heti, henti, hehissati, hehissanti, hohissati, hohissanti, hessati, hessanti.

หูติ กิมตฺถํ? ภวิสฺสติ, ภวิสฺสนฺติ.

hū라고 말한 이유는 무엇인가? bhavissati, bhavissanti를 위해서이다.

ภวิสฺสนฺติมฺหีติ กิมตฺถํ? โหติ.

미래 시제라고 말한 이유는 무엇인가? hoti를 위해서이다.

๔๘๑, ๕๒๔. กรสฺส สปจฺจยสฺส กาโห.

481, 524. 접미사를 동반한 kara 어근은 kāha가 된다.

กรอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส สปจฺจยสฺส กาหาเทโส โหติ วา ภวิสฺสนฺติมฺหิ วิภตฺติมฺหิ, สสฺส จ นิจฺจํ โลโป โหติ.

kara라는 이 어근은 미래 시제 격변화 어미에서 접미사와 함께 선택적으로 kāhādeso(kāha 대치물)가 되며, ssa는 항상 생략된다.

กาหติ, กาหิติ, กาหสิ, กาหิสิ, กาหามิ, กาหาม.

kāhati, kāhiti, kāhasi, kāhisi, kāhāmi, kāhāma.

วาติ กิมตฺถํ? กริสฺสติ, กริสฺสนฺติ.

선택적(vā)이라고 말한 이유는 무엇인가? karissati, karissanti를 위해서이다.

สปจฺจยคฺคหเณน อญฺเญหิปิ ภวิสฺสนฺติยา วิภตฺติยา ขามิ ขาม ฉามิ ฉามอิจฺจาทโย อาเทสา โหนฺติ. วกฺขามิ, วกฺขาม, วจฺฉามิ, วจฺฉาม.

접미사를 동반한다는 규정에 의해 다른 미래 격변화 어미에서도 khāmi, khāma, chāmi, chāma 등의 대치가 일어난다. (예: ) vakkhāmi, vakkhāma, vacchāmi, vacchāma.

อิติ อาขฺยาตกปฺเป ตติโย กณฺโฑ.

이것으로 동사편(ākhyātakappa)의 제3장이 끝난다.

จตุตฺถกณฺฑ

제4장

๔๘๒, ๕๐๘. ทาทนฺตสฺสํ [Pg.241] มิ เมสุ.

482, 508. dā 어근의 끝은 mi, ma 앞에서 aṃ이 된다.

ทาอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส อนฺตสฺส อํ โหติ มิมอิจฺเจเตสุ.

dā라는 이 어근의 끝은 mi, ma라는 이 어미들 앞에서 aṃ이 된다.

ทมฺมิ, ทมฺม.

dammi, damma.

๔๘๓, ๕๒๗. อสํโยคนฺตสฺส วุทฺธิ การิเต.

483, 527. 결합 자음으로 끝나지 않는 어근은 사동(kārita)에서 증장(vuddhi)이 일어난다.

อสํโยคนฺตสฺส ธาตุสฺส การิเต วุทฺธิ โหติ.

결합 자음으로 끝나지 않는 어근은 사동 접미사에서 증장이 일어난다.

กาเรติ, กาเรนฺติ, การยติ, การยนฺติ, การาเปติ, การาเปนฺติ, การาปยติ, การาปยนฺติ.

kāreti, kārenti, kārayati, kārayanti, kārāpeti, kārāpenti, kārāpayati, kārāpayanti.

อสํโยคนฺตสฺเสติ กิมตฺถํ? จินฺตยติ, มนฺตยติ.

결합 자음으로 끝나지 않는 것이라고 말한 이유는 무엇인가? cintayati, mantayati를 위해서이다.

๔๘๔, ๕๔๒. ฆฏาทีนํ วา.

484, 542. ghaṭa 등으로 시작하는 어근들은 선택적이다.

ฆฏาทีนํ ธาตูนํ อสํโยคนฺตานํ วุทฺธิ โหติ วา การิเต.

결합 자음으로 끝나지 않는 ghaṭa 등의 어근들은 사동에서 선택적으로 증장이 일어난다.

ฆาเฏติ, ฆเฏติ, ฆาฏยติ, ฆฏยติ, ฆาฏาเปติ, ฆฏาเปติ, ฆาฏาปยติ, ฆฏาปยติ, คาเมติ, คเมติ, คามยติ, คมยติ, คามาเปติ, คมาเปติ. คามาปยติ, คมาปยติ.

ghāṭeti, ghaṭeti, ghāṭayati, ghaṭayati, ghāṭāpeti, ghaṭāpeti, ghāṭāpayati, ghaṭāpayati, gāmeti, gameti, gāmayati, gamayati, gāmāpeti, gamāpeti, gāmāpayati, gamāpayati.

ฆฏาทีนมิติ กิมตฺถํ? กาเรติ.

'가따(Ghaṭa) 등'이라는 [말은] 무엇을 위한 것인가? [그것은] '까레띠(Kāreti)'를 위한 것이다.

๔๘๕, ๔๓๔. อญฺเญสุ [Pg.242] จ.

485, 434. 그리고 다른 [접사]들에서도.

อญฺเญสุ จ ปจฺจเยสุ สพฺเพสํ ธาตูนํ อสํโยคนฺตานํ วุทฺธิ โหติ.

그리고 다른 접사들이 있을 때, 결합자음으로 끝나지 않는 모든 어근들의 [모음은] 장음화(vuddhi)된다.

ชยติ, โหติ, ภวติ.

자야띠(Jayati), 호띠(Hoti), 바와띠(Bhavati).

จคฺคหเณน ณุปจฺจยสฺสาปิ วุทฺธิ โหติ. อภิสุโณติ.

'짜(ca)'를 취함으로써 누(ṇu) 접사에서도 장음화가 일어난다. 아비수노띠(Abhisuṇoti).

๔๘๖, ๕๔๓. คุห ทุสานํ ทีฆํ.

486, 543. 구하(Guha)와 두사(Dusa) [어근]의 [모음은] 길어진다.

คุห ทุสอิจฺเจเตสํ ธาตูนํ สโร ทีฆมาปชฺชเต การิเต.

사동(kārita)에서 구하(Guha)와 두사(Dusa)라는 이 어근들의 모음은 장음이 된다.

คูหยติ, ทูสยติ.

구하야띠(Gūhayati), 두사야띠(Dūsayati).

๔๘๗, ๔๗๘. วจ วส วหาทีนมุกาโร วสฺส เย.

487, 478. '야(ya)'가 [뒤에 올] 때 와짜(Vaca), 와사(Vasa), 와하(Vaha) 등의 '와(va)'는 '우(u)'가 된다.

วจ วส วหอิจฺเจวมาทีนํ ธาตูนํ วการสฺส อุกาโร โหติ ยปจฺจเย ปเร.

야(ya) 접사가 뒤에 올 때 와짜(vaca), 와사(vasa), 와하(vaha) 등과 같은 어근들의 '와(va)' 글자는 '우(u)'가 된다.

อุจฺจเต, วุจฺจติ, คุสฺสติ, วุยฺหติ.

웃짜떼(Uccate), 웃짜띠(Vuccati), 굿사띠(Gussati), 우이야띠(Vuyhati).

๔๘๘, ๔๘๑. ห วิปริยโย โล วา.

488, 481. '하(ha)'의 위치 바뀜이나 혹은 [야(ya)의] 탈락.

หการสฺส วิปริยโย โหติ ยปจฺจเย ปเร, ยปจฺจยสฺส จ โล โหติ วา.

야(ya) 접사가 뒤에 올 때 '하(ha)' 글자의 위치 바뀜이 일어나고, 또한 야(ya) 접사는 선택적으로 탈락한다.

วุลฺหติ, วุยฺหติ.

울하띠(Vulhati), 우이야띠(Vuyhati).

๔๘๙, ๕๑๙. คหสฺส [Pg.243] เฆ ปฺเป.

489, 519. '빠(ppa)'가 [뒤에 올] 때 가하(Gaha) [어근]은 '게(ghe)'가 된다.

คหอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส สพฺพสฺส เฆกาโร โหติ ปฺปปจฺจเย ปเร.

빠(ppa) 접사가 뒤에 올 때 가하(Gaha)라는 어근 전체는 '게(ghe)' 글자가 된다.

เฆปฺปติ.

겟빠띠(Gheppati).

๔๙๐, ๕๑๘. หโล โป ณฺหามฺหิ.

490, 518. '나(ṇhā)'가 [뒤에 올] 때 '하(ha)'는 탈락한다.

คหอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส หการสฺส โลโป โหติ ณฺหามฺหิ ปจฺจเย ปเร.

나(ṇhā) 접사가 뒤에 올 때 가하(Gaha)라는 어근의 '하(ha)' 글자는 탈락한다.

คณฺหาติ.

간하띠(Gaṇhāti).

๔๙๑, ๕๒๓. กรสฺส กาสตฺตมชฺชตนิมฺหิ.

491, 523. 아잗따니(Ajjatanī)에서 까라(Kara) [어근]은 '까사(kāsa)' 상태가 된다.

กรอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส สพฺพสฺส กาสตฺตํ โหติ วา อชฺชตนิมฺหิ วิภตฺติมฺหิ.

아잗따니(Ajjatanī) 격변화 어미에서 까라(Kara)라는 어근 전체는 선택적으로 '까사(kāsa)' 상태가 된다.

อกาสิ, อกาสุํ. อกริ, อกรุํ.

아까시(Akāsi), 아까숭(Akāsuṃ). 아까리(Akari), 아까룽(Akaruṃ).

กาสตฺตมิติภาวนิทฺเทเสน อญฺญตฺถาปิ สาคโม โหติ. อโหสิ, อทาสิ.

'까삿땅(kāsattaṃ)'이라는 상태의 지시를 통해서 다른 곳에서도 '사(s)'의 삽입(āgama)이 일어난다. 아호시(Ahosi), 아다시(Adāsi).

๔๙๒, ๔๙๙. อสสฺมา มิมานํ มฺหิมฺหา’ นฺตโลโป จ.

492, 499. 아사(Asa) [어근]으로부터 '미(mi)'와 '마(ma)'는 '음히(mhi)'와 '음하(mha)'가 되고, 또한 [어근] 끝은 탈락한다.

อสอิจฺเจตาย ธาตุยา มิมอิจฺเจเตสํ วิภตฺตีนํ มฺหิมฺหาเทสา โหนฺติ วา, ธาตฺวนฺตสฺส โลโป จ.

아사(Asa)라는 어근에서 '미(mi)'와 '마(ma)'라는 격변화 어미들은 선택적으로 '음히(mhi)'와 '음하(mha)'로 대치되고, 또한 어근 끝은 탈락한다.

อมฺหิ[Pg.244], อมฺห, อสฺมิ, อสฺม.

암히(Amhi), 암하(Amha), 아스미(Asmi), 아스마(Asma).

๔๙๓, ๔๙๘. ถสฺส ตฺถตฺตํ.

493, 498. '타(tha)'는 '틋따(ttha)'가 된다.

อสอิจฺเจตาย ธาตุยา ถสฺส วิภตฺติสฺส ตฺถตฺตํ โหติ, ธาตฺวนฺตสฺส โลโป จ.

아사(Asa)라는 어근에서 '타(tha)'라는 격변화 어미는 '틋따(ttha)'가 되고, 또한 어근 끝은 탈락한다.

อตฺถ.

앋따(Attha).

๔๙๔, ๔๙๕. ติสฺส ตฺถิตฺตํ.

494, 495. ti[어미]가 tthi가 됨.

อสอิจฺเจตาย ธาตุยา ติสฺส วิภตฺติสฺส ตฺถิตฺตํ โหติ, ธาตฺวนฺตสฺส โลโป จ.

'as'라고 하는 이 어근에서 ti 격변화 어미는 tthi가 되고, 어근의 끝음은 생략된다.

อตฺถิ.

atthi.

๔๙๕, ๕๐๐. ตุสฺส ตฺถุตฺตํ.

495, 500. tu[어미]가 tthu가 됨.

อสอิจฺเจตาย ธาตุยา ตุสฺส วิภตฺติสฺส ตฺถุตฺตํ โหติ, ธาตฺวนฺตสฺส โลโป จ.

'as'라고 하는 이 어근에서 tu 격변화 어미는 tthu가 되고, 어근의 끝음은 생략된다.

อตฺถุ.

atthu.

๔๙๖, ๔๙๗. สิมฺหิ จ.

496, 497. si[어미]에서도.

อสสฺเสว ธาตุสฺส สิมฺหิ วิภตฺติมฺหิ อนฺตสฺส โลโป จ โหติ.

'as' 어근의 경우 si 격변화 어미에서 끝음의 생략이 일어난다.

โก นุ ตฺวมสิ มาริส.

"벗이여, 참으로 그대는 누구입니까?"

๔๙๗, ๔๗๗. ลภสฺมา [Pg.245] อี อึนํ ตฺถ ตฺถํ.

497, 477. labh 어근으로부터 ī와 iṃ은 ttha와 tthaṃ이 됨.

ลภอิจฺเจตาย ธาตุยา อี อึนํ วิภตฺตีนํ ตฺถ ตฺถํอาเทสา โหนฺติ, ธาตฺวนฺตสฺส โลโป จ.

'labh'라고 하는 이 어근 뒤에서 ī와 iṃ 격변화 어미들은 ttha와 tthaṃ으로 치환되고, 어근의 끝음은 생략된다.

อลตฺถ, อลตฺถํ.

alattha, alatthaṃ.

๔๙๘, ๔๘๐. กุสสฺมา ที จฺฉิ.

498, 480. kus 어근으로부터 dī는 cchi가 됨.

กุสอิจฺเจตาย ธาตุยา อีวิภตฺติสฺส จฺฉิโหติ, ธาตฺวนฺตสฺส โลโป จ.

'kus'라고 하는 이 어근 뒤에서 ī 격변화 어미는 cchi가 되고, 어근의 끝음은 생략된다.

อกฺโกจฺฉิ.

akkocchi.

๔๙๙, ๕๐๗. ทาธาตุสฺส ทชฺชํ.

499, 507. dā 어근은 dajja가 됨.

ทาอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส สพฺพสฺส ทชฺชาเทโส โหติ วา.

'dā'라고 하는 이 어근 전체는 선택적으로 dajja로 치환된다.

ทชฺชามิ, ทชฺเชยฺย, ททามิ, ทเทยฺย.

dajjāmi, dajjeyya, dadāmi, dadeyya.

๕๐๐, ๔๘๖. วทสฺส วชฺชํ.

500, 486. vad 어근은 vajja가 됨.

วทอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส สพฺพสฺส วชฺชาเทโส โหติ วา.

'vad'라고 하는 이 어근 전체는 선택적으로 vajja로 치환된다.

วชฺชามิ, วชฺเชยฺย, วทามิ, วเทยฺย.

vajjāmi, vajjeyya, vadāmi, vadeyya.

๕๐๑, ๔๔๓. คมิสฺส [Pg.246] ฆมฺมํ.

501, 443. gamu 어근은 ghamma가 됨.

คมุอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส สพฺพสฺส ฆมฺมาเทโส โหติ วา.

'gamu'라고 하는 이 어근 전체는 선택적으로 ghamma로 치환된다.

ฆมฺมตุ. ฆมฺมาหิ, ฆมฺมามิ.

ghammatu, ghammāhi, ghammāmi.

วาติ กิมตฺถํ? คจฺฉตุ, คจฺฉาหิ, คจฺฉามิ.

'선택적(vā)'이라는 말은 무엇을 위한 것인가? gacchatu, gacchāhi, gacchāmi를 위해서이다.

๕๐๒, ๔๙๓. ยมฺหิ ทา ธา มา ฐา หา ปา มหมถาทีนมี.

502, 493. ya[접미사]에서 dā, dhā, mā, ṭhā, hā, pā, maha, matha 등의 [끝음이] ī가 됨.

ยมฺหิ ปจฺจเย ปเร ทา ธา มา ฐา หา ปา มห มถ อิจฺเจวมาทีนํ ธาตูนํ อนฺโต อีการมาปชฺชเต.

ya 접미사가 뒤따를 때 dā, dhā, mā, ṭhā, hā, pā, maha, matha 등과 같은 어근들의 끝음은 ī가 된다.

ทียติ, ธียติ, มียติ, ฐียติ, หียติ, ปียติ, มหียติ, มถียติ.

dīyati, dhīyati, mīyati, ṭhīyati, hīyati, pīyati, mahīyati, mathīyati.

๕๐๓, ๔๘๕. ยชสฺสาทิสฺสิ.

503, 485. yaj 어근의 첫 음이 i가 됨.

ยชอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส อาทิสฺส อิการาเทโส โหติ ยปจฺจเย ปเร.

'yaj'라고 하는 이 어근의 첫 음은 ya 접미사가 뒤따를 때 i로 치환된다.

อิชฺชเต มยา พุทฺโธ.

부처님께서 나에 의해 공경받으신다.

๕๐๔, ๔๗๐. สพฺพโต อุํ อึสุ.

504, 470. 모든 [어근] 뒤에서 uṃ은 iṃsu가 된다.

สพฺเพหิ ธาตูหิ อุํวิภตฺติสฺส อึสุอาเทโส โหติ.

모든 어근들로부터 온 uṃ 격변화 접미사는 iṃsu라는 대치어가 된다.

อุปสงฺกมึสุ[Pg.247], นิสีทึสุ.

다가갔다(Upasaṅkamiṃsu), 앉았다(nisīdiṃsu).

๕๐๕, ๔๘๒. ชร มรานํ ชีร ชิยฺย มิยฺยา วา.

505, 482. Jara와 mara 어근들에 대해 jīra, jiyya, miyya가 선택적으로 [대치어가 된다].

ชร มร อิจฺเจเตสํ ธาตูนํ ชีร ชิยฺย มิยฺยาเทสา โหนฺติ วา.

jara와 mara라는 이 어근들에 대해 jīra, jiyya, miyya라는 대치어들이 선택적으로 된다.

ชีรติ, ชีรนฺติ, ชิยฺยติ, ชิยฺยนฺติ, มิยฺยติ, มิยฺยนฺติ, มรติ, มรนฺติ.

늙는다(jīrati), 늙는다(복수)(jīranti), 쇠약해진다(jiyyati), 쇠약해진다(복수)(jiyyanti), 죽는다(miyyati), 죽는다(복수)(miyyanti), 죽는다(marati), 죽는다(복수)(maranti).

๕๐๖, ๔๙๖. สพฺพตฺถา’ สสฺสาทิโลโป จ.

506, 496. 모든 경우에 asa [어근]의 첫머리 탈락도 [일어난다].

สพฺพตฺถ วิภตฺติปจฺจเยสุ อสอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส อาทิสฺส โลโป โหติ วา.

모든 격변화 접미사에서 asa라는 이 어근의 첫머리[a]의 탈락이 선택적으로 일어난다.

สิยา, สนฺติ, สนฺเต, สมาโน.

있을 것이다(siyā), 있다(복수)(santi), 있는(sante), 있는(samāno).

วาติ กิมตฺถํ? อสิ.

'선택적으로(vā)'라는 말은 무엇을 위한 것인가? '그대는 있다(asi)'를 위해서이다.

๕๐๗, ๕๐๑. อสพฺพธาตุเก ภู.

507, 501. 아삽바다뚜까(Asabbadhātuke)에서 bhū가 [된다].

อสสฺเสว ธาตุสฺส ภูโหติ วา อสพฺพธาตุเก.

asa 어근만이 아삽바다뚜까(비-보편 어근 접미사)에서 bhū가 선택적으로 된다.

ภวิสฺสติ. ภวิสฺสนฺติ.

있을 것이다(bhavissatti), 있을 것이다(복수)(bhavissanti).

วาติ กิมตฺถํ? อาสุํ.

'선택적으로(vā)'라는 말은 무엇을 위한 것인가? '그들은 있었다(āsuṃ)'를 위해서이다.

๕๐๘, ๕๑๕. เอยฺยสฺส [Pg.248] ญาโต อิยา ญา.

508, 515. ñā [어근] 뒤에서 eyya는 iyā와 ñā가 [된다].

เอยฺยสฺส วิภตฺติสฺส ญาอิจฺเจตาย ธาตุยา ปรสฺส อิยา ญาอาเทสา โหนฺติ วา.

ñā라는 이 어근 뒤에 오는 eyya 격변화 접미사에 대해 iyā와 ñā라는 대치어들이 선택적으로 된다.

ชานิยา, ชญฺญา.

알아야 한다(jāniyā), 알아야 한다(jaññā).

วาติ กิมตฺถํ? ชาเนยฺย.

'선택적으로(vā)'라는 말은 무엇을 위한 것인가? '알아야 한다(jāneyya)'를 위해서이다.

๕๐๙, ๕๑๖. นาสฺส โลโป ยการตฺตํ.

509, 516. nā [접사]의 탈락과 ya-문자의 상태가 [일어난다].

ญาอิจฺเจตาย ธาตุยา ปรสฺส นาปจฺจยสฺส โลโป โหติ วา, ยการตฺตญฺจ.

ñā라는 이 어근 뒤에 오는 nā 접사의 탈락이 선택적으로 일어나고, 또한 ya-문자의 상태(ya-함)가 된다.

ชญฺญา, นายติ.

알아야 한다(jaññā), 알려진다(nāyati).

วาติ กิมตฺถํ? ชานาติ.

'선택적으로(vā)'라는 말은 무엇을 위한 것인가? '안다(jānāti)'를 위해서이다.

๕๑๐, ๔๘๗. โลปญฺเจตฺตมกาโร.

510, 487. 탈락과 또한 akāra의 e-상태가 [일어난다].

อการปจฺจโย โลปมาปชฺชเต, เอตฺตญฺจ โหติ วา.

akāra 접사가 탈락에 이르고, 또한 e-상태(etta)가 선택적으로 된다.

วชฺเชมิ, วเทมิ, วชฺชามิ, วทามิ.

말한다(vajjemi), 말한다(vademi), 말한다(vajjāmi), 말한다(vadāmi).

๕๑๑, ๕๒๑. อุตฺตโมกาโร.

511, 521. okāra가 u-상태(uttama)가 된다.

โอการปจฺจโย อุตฺตมาปชฺชเต วา.

okāra 접사가 선택적으로 u-상태(uttama)에 이른다.

กุรุเต, กโรติ.

행한다(kurute), 행한다(karoti).

โอกาโรติ [Pg.249] กิมตฺถํ? โหติ.

'okāra'라는 말은 무엇을 위한 것인가? '있다(hoti)'를 위해서이다.

๕๑๒, ๕๒๒. กรสฺสากาโร จ.

512, 522. 그리고 kara 어근의 'a'음은.

กรอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส อกาโร อุตฺตมาปชฺชเต วา.

kara라는 이 어근의 'a'음은 때때로 'u'의 상태에 이른다(u로 변한다).

กุรุเต, ตโรติ, ตุพฺพนฺติ, กยิรติ.

kurute, taroti, tubbanti, kayirati.

กรสฺเสติ กิมตฺถํ? สรติ, มรติ.

'Karassa'(kara의)라고 한 이유는 무엇인가? sarati, marati.

๕๑๓, ๔๓๕. โอ อว สเร.

513, 435. 모음 앞에서 o는 ava로 변한다.

โอการสฺส ธาตฺวนฺตสฺส สเร ปเร อวาเทโส โหติ.

어근 끝의 o음은 뒤에 모음이 올 때 ava로의 대치(avādeso)가 일어난다.

จวติ. ภวติ.

cavati, bhavati.

โอติ กิมตฺถํ? ชยติ.

'O'(o음)라고 한 이유는 무엇인가? jayati.

๕๑๔, ๔๙๑. เอ อย.

514, 491. e는 aya로 변한다.

เอการสฺส ธาตฺวนฺตสฺส สเร ปเร อยาเทโส โหติ.

어근 끝의 e음은 뒤에 모음이 올 때 aya로의 대치가 일어난다.

นยติ, ชยติ.

nayati, jayati.

๕๑๕, ๕๔๑. เต [Pg.250] อาวายา การิเต.

515, 541. 사역 접미사(kārita)가 올 때 그것들은 āva와 āyā로 변한다.

เต โอ เออิจฺเจเต อาว อายาเทเส ปาปุณนฺติ การิเต.

그 o와 e는 사역 접미사에서 āva와 āyā라는 대치 상태에 이른다.

ลาเวติ, นาเยติ.

lāveti, nāyeti.

โยควิภาเคน อญฺญสฺมิมฺปิ เอการสฺส อายาเทโส โหติ. คายติ, คายนฺติ.

규칙의 분할(yogavibhāga)에 의해 다른 경우에도 e음의 āyā 대치가 일어난다. gāyati, gāyanti.

๕๑๖, ๔๖๖. อิการาคโม อสพฺพธาตุกมฺหิ.

516, 466. 아삽바다투카(asabbadhātuka) 어미에서 i음의 삽입.

สพฺพสฺมึ อสพฺพธาตุกมฺหิ อิการาคโม โหติ.

모든 아삽바다투카 어미에서 i음의 삽입(ikārāgama)이 일어난다.

คมิสฺสติ, กริสฺสติ, ลภิสฺสติ, ปจิสฺสติ.

gamissati, karissati, labhissati, pacissati.

อสพฺพธาตุกมฺหีติ กิมตฺถํ? คจฺฉติ, กโรติ, ลภติ, ปจติ.

'아삽바다투카에서'라고 한 이유는 무엇인가? gacchati, karoti, labhati, pacati.

๕๑๗, ๔๘๘. กฺวจิ ธาตุวิภตฺติปจฺจยานํ ทีฆ วิปรีตาเทสโลปาคมา จ.

517, 488. 때때로 어근, 격어미, 접미사들의 장음화, 도치, 대치, 생략, 삽입이 일어난다.

อิธ อาขฺยาเต อนิทฺทิฏฺเฐสุ สาธเนสุ กฺวจิ ธาตุวิภตฺติปจฺจยานํ ทีฆวิปรีตาเทสโลปาคมอิจฺเจตานิ การิยานิ ชินวจนานุรูปานิ กาตพฺพานิ.

여기 동사 변화에서 명시되지 않은 형태들에 대해, 때때로 어근, 격어미, 접미사들의 장음화, 도치, 대치, 생략, 삽입과 같은 이러한 작용들을 승자의 말씀(jinavacana)에 부합하게 행해야 한다.

ชายติ[Pg.251], กเรยฺย, ชานิยา, สิยา, กเร, คจฺเฉ, ชญฺญา, วกฺเขถ, ทกฺเขถ, ทิจฺฉติ, อคจฺฉิ, อคจฺฉุํ, อโหสิ, อเหสุํ อิจฺเจวมาทีนิ อญฺญานิปิ สาธนานิ โยเชตพฺพานิ.

jāyati, kareyya, jāniyā, siyā, kare, gacche, jaññā, vakkhetha, dakkhetha, dicchati, agacchi, agacchuṃ, ahosi, ahesuṃ 이와 같은 다른 형태들도 결합되어야 한다.

๕๑๘, ๔๔๖. อตฺตโนปทานิ ปรสฺสปทตฺตํ.

518, 446. 앗타노파다(Attanopada) 어미들이 파랏사파다(Parassapada)의 성질을 가짐.

อตฺตโนปทานิ กฺวจิ ปรสฺสปทตฺตมาปชฺชนฺเต.

앗타노파다 어미들이 때때로 파랏사파다의 성질(parassapadatta)을 띠게 된다.

วุจฺจติ, ลพฺภติ, ปจฺจติ.

vuccati, labbhati, paccati.

กฺวจีติ กิมตฺถํ? กรียเต, ลพฺภเต, ปจฺจเต.

'때때로(kvaci)'라고 한 이유는 무엇인가? karīyate, labbhate, paccate.

๕๑๙, ๔๕๗. อการาคโม หิยฺยตฺตนีอชฺชตนีกาลาติปตฺตีสุ.

519, 457. 히얏타니(hiyyattanī), 앗자타니(ajjatanī), 칼라티팟티(kālātipatti) 시제에서 a음의 삽입.

กฺวจิ อการาคโม โหติ หิยฺยตฺตนี อชฺชตนีกาลาติปตฺติอิจฺเจตาสุ วิภตฺตีสุ.

히얏타니, 앗자타니, 칼라티팟티라는 이 격어미들에서 때때로 a음의 삽입이 일어난다.

อคมา, อคมี, อคมิสฺสา.

agamā, agamī, agamissā.

กฺวจีติ กิมตฺถํ? คมา, คมี, คมิสฺสา.

'때때로'라고 한 이유는 무엇인가? gamā, gamī, gamissā.

๕๒๐, ๕๐๒. พฺรูโต อี ติมฺหิ.

520, 502. Brū 어근 다음에 ti 어미가 올 때 ī가 삽입된다.

พฺรูอิจฺเจตาย ธาตุยา อีการาคโม โหติ ติมฺหิ วิภตฺติมฺหิ.

Brū라는 이 어근 다음에 ti 격어미가 올 때 ī 글자의 삽입이 일어난다.

พฺรวีติ.

Bravīti(말한다).

๕๒๑, ๔๒๕. ธาตุสฺสนฺโต [Pg.252] โลโป’เนกสรสฺส.

521, 425. 여러 모음을 가진 어근의 끝은 생략된다.

ธาตุสฺส อนฺโต กฺวจิ โลโป โหติ อเนกสรสฺส.

여러 모음을 가진 어근의 끝은 때때로 생략된다.

คจฺฉติ, สรติ, มรติ.

Gacchati(가다), sarati(기억하다), marati(죽다).

อเนกสรสฺเสติ กิมตฺถํ? ปาติ, ยาติ, วาติ.

'여러 모음을 가진'이라는 표현은 무엇을 위한 것인가? Pāti(보호하다), yāti(가다), vāti(불다) [이들은 단모음 어근임].

กฺวจีติ กิมตฺถํ? มหียติ, มถียติ.

'때때로'라는 표현은 무엇을 위한 것인가? Mahīyati, mathīyati [이들은 생략되지 않음].

๕๒๒, ๔๗๖. อิสุยมูนมนฺโต จฺโฉ วา.

522, 476. Isu와 yamu 어근의 끝은 선택적으로 ccha가 된다.

อิสุ ยมุ อิจฺเจเตสํ ธาตูนํ อนฺโต จฺโฉ โหติ วา. อิจฺฉติ, นิยจฺฉติ.

Isu와 yamu라는 이 어근들의 끝은 선택적으로 ccha가 된다. Icchati, niyacchati.

วาติ กิมตฺถํ? เอสติ, นิยมติ.

'선택적으로'라는 표현은 무엇을 위한 것인가? Esati, niyamati.

๕๒๓, ๕๒๖. การิตานํ โณ โลปํ.

523, 526. 사동 접미사들의 ṇ은 생략된다.

การิตอิจฺเจเตสํ ปจฺจยานํ โณ โลปมาปชฺชเต.

Kārita라고 불리는 이 접미사들의 ṇ은 생략된다.

กาเรติ, การยติ, การาเปติ, การาปยติ.

Kāreti, kārayati, kārāpeti, kārāpayati.

สาสนตฺถํ สมุทฺทิฏฺฐํ, มยาขฺยาตํ สมาสโต;

สกํ พุทฺธิวิเสเสน, จินฺตยนฺตุ วิจกฺขณา.

가르침의 목적을 위해 요약하여 내가 설명한 것을, 현명한 이들은 각자의 뛰어난 지혜로 숙고하기를 바란다.

อิติ อาขฺยาตกปฺเป จตุตฺโถ กณฺโฑ.

이것으로 동사편(Ākhyātakappe)의 네 번째 장(kaṇḍo)이 끝났다.

อาขฺยาตกปฺโป นิฏฺฐิโต.

동사편이 완료되었다.

๗. กิพฺพิธานกปฺป

7. 키따 규정편(Kibbidhānakappa)

ปฐมกณฺฑ

제1장

(ก)

(가)

พุทฺธํ [Pg.253] ญาณสมุทฺทํ, สพฺพญฺญุํ โลกเหตุ’ขีณมตึ;

วนฺทิตฺวา ปุพฺพมหํ, วกฺขามิ สสาธนํ หิ กิตกปฺปํ.

지혜의 바다이시며 일체지자이시고 세상의 원인이시며 번뇌가 다한 마음을 지닌 부처님께 먼저 절을 올리고, 도구(sādhana)와 함께 키따편(kitakappa)을 설하리라.

(ข)

(나)

สาธนมูลํ หิ ปโยคํ,อาหุ ปโยคมูลมตฺถญฺจ;

อตฺเถสุ วิสารทมตโย,สาสนสฺสุธรา ชินสฺส มตา.

실로 문장 구성(payoga)은 도구(sādhana)를 근거로 하며, 의미(attha)는 문장 구성을 근거로 한다고 한다. 의미에 능숙한 지혜를 가진 이들이 승리자의 가르침을 수호하는 이들로 여겨진다.

(ค)

(다)

อนฺโธ เทสกวิกโล,ฆตมธุเตลานิ ภาชเนน วินา;

นฏฺโฐ นฏฺฐานิ ยถา,ปโยควิกโล ตถา อตฺโถ.

길 안내자가 없는 맹인이나 그릇 없이 잃어버린 버터와 꿀과 기름처럼, 문장 구성이 결여되면 의미 또한 그와 같이 상실된다.

(ฆ)

(라)

ตสฺมา สํรกฺขณตฺถํ, มุนิวจนตฺถสฺส ทุลฺลภสฺสาหํ;

วกฺขามิ สิสฺสกหิตํ, กิตกปฺปํ สาธเนน ยุตํ.

그러므로 얻기 어려운 성자의 말씀의 의미를 보존하기 위하여, 나는 제자들의 이익을 위해 도구를 갖춘 키따편을 설하리라.

๕๒๔, ๕๖๑. ธาตุยา กมฺมาทิมฺหิ โณ.

524, 561. 어근 다음에 목적어 등이 올 때 ṇo 접미사가 붙는다.

ธาตุยา กมฺมาทิมฺหิ ณปจฺจโย โหติ.

어근 다음에 목적어 등이 올 때 ṇa 접미사가 있다.

กมฺมํ กโรตีติ กมฺมกาโร, เอวํ กุมฺภกาโร, มาลากาโร, กฏฺฐกาโร, รถกาโร, รชตกาโร[Pg.254], สุวณฺณกาโร, ปตฺตคฺคาโห, ตนฺตวาโย, ธญฺญมาโย, ธมฺมกาโม, ธมฺมจาโร.

일을 하는 자는 kammakāro(일꾼)이다. 이와 같이 kumbhakāro(옹기장이), mālākāro(화관 만드는 이), kaṭṭhakāro(나무꾼), rathakāro(수레 만드는 이), rajatakāro(은 세공사), suvaṇṇakāro(금 세공사), pattaggāho(바루를 잡는 자), tantavāyo(베 짜는 이), dhaññamāyo(곡물을 재는 이), dhammakāmo(법을 원하는 자), dhammacāro(법을 행하는 자) 등이 있다.

๕๒๕, ๕๖๕. สญฺญายม นุ.

525, 565. Saññāyama nu [법칙].

สญฺญายมภิเธยฺยายํ ธาตุยา กมฺมาทิมฺหิ อการปจฺจโย โหติ, นามมฺหิ จ นุการาคโม โหติ.

억제함(saññāyama)의 의미가 표현될 때, 어근 뒤에 업(목적어) 등이 오면 akāra(a) 접미사가 붙고, 앞의 명사에는 nu 첨가(nukārāgamo)가 일어난다.

อรึ ทเมตีติ อรินฺทโม, ราชา. เวสฺสํ ตรตีติ เวสฺสนฺตโร, ราชา. ตณฺหํ กโรตีติ ตณฺหงฺกโร, ภควา. เมธํ กโรตีติ เมธงฺกโร, ภควา. สรณํ กโรตีติ สรณงฺกโร, ภควา. ทีปํ กโรตีติ ทีปงฺกโร, ภควา.

'원수(ari)를 굴복시킨다(dameti)' 하여 아린다마(arindamo)이니, 왕이다. '베사(vessa)를 건넌다(tarati)' 하여 웨산타라(vessantaro)이니, 왕이다. '갈애(taṇha)를 만든다(karoti)' 하여 탄항카라(taṇhaṅkaro)이니, 세존이시다. '지혜(medha)를 만든다' 하여 메당카라(medhaṅkaro)이니, 세존이시다. '귀의처(saraṇa)를 만든다' 하여 사라낭카라(saraṇaṅkaro)이니, 세존이시다. '등불(dīpa)을 만든다' 하여 디팡카라(dīpaṅkaro)이니, 세존이시다.

๕๒๖, ๕๖๗. ปุเร ททา จ อึ.

526, 567. Pure dadā ca iṃ.

ปุรสทฺเท อาทิมฺหิ ททอิจฺเจตาย ธาตุยา อการปจฺจโย โหติ, ปุรสทฺทสฺส อการสฺส จ อึ โหติ.

앞에 pura라는 단어가 있고 dada라는 어근이 뒤따를 때, akāra 접미사가 붙고, pura의 [끝] akāra는 iṃ이 된다.

ปุเร ทานํ อทาสีติ ปุรินฺทโท เทวราชา.

'먼저(pure) 보시(dāna)를 주었다(adāsi)' 하여 푸린다다(purindado)이니, 천신들의 왕이다.

๕๒๗, ๕๖๘. สพฺพโต ณฺวุ ตฺวาวี วา.

527, 568. Sabbato ṇvu tvāvī vā.

สพฺพโต ธาตุโต กมฺมาทิมฺหิ วา อกมฺมาทิมฺหิ วา อการ ณฺวุ ตุ อาวีอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ.

모든 어근으로부터 업(목적어) 등이 앞에 있든 없든 akāra(a), ṇvu, tu, āvī 접미사들이 선택적으로 붙는다.

ตํ [Pg.255] กโรตีติ ตกฺกโร, หิตํ กโรตีติ หิตกโร, วิเนติ เอตฺถ, เอเตนาติ วา วินโย นิสฺสาย นํ วสตีติ นิสฺสโย.

'그것을 한다' 하여 탁카라(takkaro)이고, '이익(hita)을 만든다' 하여 히타카라(hitakaro)이다. '여기서 인도한다(vineti)' 혹은 '이것으로 [인도한다]' 하여 비나야(vinayo)이고, '그를 의지하여(nissāya) 머문다' 하여 닛사야(nissayo)이다.

ณฺวุมฺหิ – รถํ กโรตีติ รถการโก, อนฺนํ, ททาตีติ อนฺนทายโก, วิเนติ สตฺเตติ วินายโก, กโรตีติ การโก, ททาตีติ ทายโก, เนตีติ นายโก.

ṇvu 접미사에서 - '마차(ratha)를 만든다' 하여 라타카라카(rathakārako)이고, '음식(anna)을 준다' 하여 안나다야카(annadāyako)이며, '중생을 인도한다' 하여 위나야카(vināyako)이고, '만든다' 하여 카라카(kārako)이며, '준다' 하여 다야카(dāyako)이고, '이끈다' 하여 나야카(nāyako)이다.

ตุมฺหิ – ตํ กโรตีติ ตกฺกตฺตา, ตสฺส กตฺตาติ วา ตกฺกตฺตา. โภชนํ ททาตีติ โภชนทาตา, โภชนสฺส ทาตาติ วา โภชนทาตา. กโรตีติ กตฺตา. สรตีติ สริตา.

tu 접미사에서 - '그것을 하는 자'는 탁캇타(takkattā) 또는 '그것의 행위자'는 탁캇타(takkattā)이다. '음식을 주는 자'는 보자나다타(bhojanadātā) 또는 '음식의 시주자'는 보자나다타(bhojanadātā)이다. '만드는 자'는 캇타(kattā)이며, '기억하는 자'는 사리타(saritā)이다.

อาวีมฺหิ – ภยํ ปสฺสตีติ ภยทสฺสาวี อิจฺเจวมาทิ.

āvī 접미사에서 - '두려움을 본다' 하여 바야닷사위(bhayadassāvī) 등과 같다.

๕๒๘, ๕๗๗. วิส รุช ปทาทิโต ณ.

528, 577. Visa ruja padādito ṇa.

วิส รุช ปทอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ณ ปจฺจโย โหติ.

visa, ruja, pada 등의 어근 뒤에 ṇa 접미사가 붙는다.

ปวิสตีติ ปเวโส, รุชตีติ โรโค, อุปฺปชฺชตีติ อุปฺปาโท, ผุสตีติ ผสฺโส, อุจตีติ โอโก, ภวตีติ ภาโว, อยตีติ อาโย, สมฺมา พุชฺฌตีติ สมฺโพโธ, วิหรตีติ วิหาโร.

'들어간다' 하여 파웨사(paveso)이고, '아프다' 하여 로가(rogo)이며, '생겨난다' 하여 우파다(uppādo)이고, '닿는다' 하여 팟사(phasso)이며, '산다' 하여 오카(oko)이고, '존재한다' 하여 바와(bhāvo)이며, '간다' 하여 아야(āyo)이고, '바르게 깨닫는다' 하여 삼보다(sambodho)이며, '머문다' 하여 위하라(vihāro)이다.

๕๒๙, ๕๘๐. ภาเว [Pg.256] จ.

529, 580. Bhāve ca.

ภาวตฺถาภิเธยฺเย สพฺพธาตูหิ ณปจฺจโย โหติ.

상태(bhāva)의 의미가 표현될 때 모든 어근 뒤에 ṇa 접미사가 붙는다.

ปจฺจเต, ปจนํ วา ปาโต, จชเต, จชนํ วา จาโค, เอวํ ยาโค, โยโค, ภาโค, ปริทาโห.

요리되거나 요리함은 파타(pāto)이고, 버려지거나 버림은 차가(cāgo)이며, 이와 같이 야가(yāgo), 요가(yogo), 바가(bhāgo), 파리다하(paridāho) 등이 있다.

๕๓๐, ๕๘๔. กฺวิ จ.

530, 584. Kvi ca.

สพฺพธาตูหิ กฺวิปจฺจโย โหติ.

모든 어근 뒤에 kvi 접미사가 붙는다.

สมฺภวตีติ สมฺภู, วิเสเสน ภวตีติ วิภู, ภุเชน คจฺฉตีติ ภุชโค, สํ อตฺตานํ ขนติ, สํ สฏฺฐุ ขนตีติ วา สงฺโข.

'함께 존재한다' 하여 삼부(sambhū)이고, '특별하게 존재한다' 하여 위부(vibhū)이며, '가슴으로 간다' 하여 부자가(bhujago)이고, '스스로를 판다' 혹은 '완전히 판다' 하여 상카(saṅkho)이다.

๕๓๑, ๕๘๙. ธราทีหิ รมฺโม.

531, 589. Dharādīhi rammo.

ธรอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ รมฺมปจฺจโย โหติ.

dhara 등의 어근 뒤에 ramma 접미사가 붙는다.

ธรติ เตนาติ ธมฺโม, กรียเต ตนฺติ กมฺมํ.

'그것에 의해 유지된다' 하여 담마(dhammo)이고, '그것이 행해진다' 하여 깜마(kammaṃ)이다.

๕๓๒, ๕๙๐. ตสฺสีลาทีสุ ณีตฺวาวี จ.

532, 590. Tassīlādīsu ṇītvāvī ca.

สพฺเพหิ ธาตูหิ ตสฺสีลาทีสฺวตฺเถสุ ณี ตุ อาวี อิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ.

모든 어근으로부터 '그러한 습성(tassīla)' 등의 의미에서 ṇī, tu, āvī 접미사들이 붙는다.

ปิยํ ปสํสิตุํ สีลํ ยสฺส รญฺโญ, โส โหติ ราชา ปิยปสํสี, พฺรหฺมํ จริตุํ สีลํ ยสฺส ปุคฺคลสฺส โส [Pg.257] โหติ ปุคฺคโล พฺรหฺมจารี, ปสยฺห ปวตฺติตุํ สีลํ ยสฺส รญฺโญ, โส โหติ ราชา ปสยฺหปวตฺถา, ภยํ ปสฺสิตุํ สีลํ ยสฺส สมณสฺส, โส โหติ สมโณ ภยทสฺสาวี อิจฺเจวมาทิ.

찬탄하기를 좋아하는 습성을 가진 왕은 피야파상시(piyapasaṃsī) 왕이라 하고, 범행을 닦는 습성을 가진 사람은 브라마차리(brahmacārī)라 하며, 억지로 행하는 습성을 가진 왕은 파사야파왓타(pasayhapavatthā) 왕이라 하고, 두려움을 보는 습성을 가진 수행자는 바야닷사위(bhayadassāvī) 수행자라 하는 것 등과 같다.

๕๓๓, ๕๙๑. สทฺท กุ ธ จล มณฺฑตฺถรุธาทีหิยุ.

533, 591. Sadda ku dha cala maṇḍattharudhādīhiyu.

สทฺท กุธ จล มณฺฑตฺเถหิ จ รุจาทีหิ จ ธาตูหิ ยุปจฺจโย โหติ ตสฺสีลาทีสฺวตฺเถสุ.

sadda, kudha, cala, maṇḍa의 의미를 가진 어근들과 rucā 등의 어근 뒤에 '그러한 습성' 등의 의미에서 yu 접미사가 붙는다.

โฆสนสีโล โฆสโน, ภาสนสีโล ภาสโน. เอวํ วิคฺคโห กาตพฺโพ. โกธโน, โทสโน, จลโน, กมฺปโน, ผนฺทโน, มณฺฑโน, วิภูสโน, โรจโน, โชตโน, วฑฺฒโน.

외치는 습성이 있으면 고사나(ghosano)이고, 말하는 습성이 있으면 바사나(bhāsano)이다. 이와 같이 분석을 해야 한다. 코다나(kodhano), 도사나(dosano), 찰라나(calano), 캄파나(kampano), 판다나(phandano), 만다나(maṇḍano), 위부사나(vibhūsano), 로차나(rocano), 조타나(jotano), 왓다나(vaḍḍhano) 등이다.

๕๓๔, ๕๖๒. ปาราทิคมิมฺหา รู.

534, 562. pāra 등으로 시작하는 gamu 어근 뒤에 rū 접사가 붙는다.

คมุอิจฺเจตมฺหา ธาตุมฺหา ปารสทฺทาทิมฺหา รูปจฺจโย โหติ ตสฺสีลาทีสฺวตฺเถสุ.

gamu라는 어근과 pāra 등의 단어 뒤에 습성 등의 의미에서 rū 접사가 붙는다.

ภวสฺส ปารํ ภวปารํ, ภวปารํ คนฺตุํ สีลํ ยสฺส ปุริสสฺส, โส โหติ ปุริโส ภวปารคู.

존재의 저편(pāra)을 bhavapāra라 하며, 존재의 저편으로 가는 습성이 있는 사람을 bhavapāragū(피안에 도달한 자)라 한다.

ตสฺสีลาทีสฺวีติ กิมตฺถํ? ปารงฺคโต.

“습성 등의 의미에서”라고 말한 이유는 무엇인가? pāraṅgato(저편에 도달한 자 - 과거 완료적 의미)를 제외하기 위해서이다.

ปาราทิคมิมฺหาติ กิมตฺถํ? อนุคามี.

“pāra 등으로 시작하는 gamu 어근”이라고 말한 이유는 무엇인가? anugāmī(뒤따르는 자)를 제외하기 위해서이다.

๕๓๕, ๕๙๓. ภิกฺขาทิโต [Pg.258] จ.

535, 593. bhikkha 등으로부터도.

ภิกฺขอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ รูปจฺจโย โหติ ตสฺสีลาทีสฺวตฺเถสุ.

bhikkha와 같은 어근들로부터 습성 등의 의미에서 rū 접사가 붙는다.

ภิกฺขนสีโล ยาจนสีโล ภิกฺขุ, วิชานนสีโล วิญฺญู.

구걸하는 습성이 있는 자를 bhikkhu(비구)라 하고, 아는 습성이 있는 자를 viññū(현자)라고 한다.

๕๓๖, ๕๙๔. ตนตฺยาทีนํ ณุโก.

536, 594. tana 등으로 시작하는 어근들 뒤에 ṇuka가 붙는다.

หนตฺยาทีนํ ธาตูนํ อนฺเต ณุกปจฺจโย โหติ ตสฺสีลาทีสฺวตฺเถสุ.

hana 등으로 시작하는 어근들의 끝에 습성 등의 의미에서 ṇuka 접사가 붙는다.

อาหนนสีโล อาฆาตุโก, กรณสีโล การุโก.

해치는 습성이 있는 자를 āghātuko라 하고, 무언가를 하는 습성이 있는 자를 kāruko라 한다.

๕๓๗, ๕๖๖. นุ นิคฺคหิตํ ปทนฺเต.

537, 566. 단어의 끝에서 nu는 닛가히타(niggahita)가 된다.

ปทนฺเต นุการาคโม นิคฺคหิตมาปชฺชเต.

단어의 끝에서 nu 접미어(또는 삽입어)는 닛가히타를 얻는다.

อรึ ทเมตีติ อรินฺทโม, ราชา. เวสฺสํ ตรตีติ เวสฺสนฺตโร, ราชา. ปภํ กโรตีติ ปภงฺกโร, ภควา.

“적을 길들인다” 하여 arindamo(왕), “거주지(vessa)를 건넌다” 하여 vessantaro(왕), “빛을 만든다” 하여 pabhaṅkaro(세존)라고 한다.

๕๓๘, ๕๙๕. สํหนาญฺญาย วา โร โฆ.

538, 595. saṃ과 결합한 hana 혹은 aññā 뒤에 ra가 오거나 gho가 된다.

สํปุพฺพาย หนอิจฺเจตาย ธาตุยา, อญฺญาย วา ธาตุยา รปจฺจโย, หนสฺส จ โฆ โหติ.

saṃ이 앞에 붙은 hana 어근이나 혹은 aññā 어근 뒤에 ra 접사가 붙고, hana는 gha가 된다.

สมคฺคํ [Pg.259] กมฺมํ สมุปคจฺฉตีติ สงฺโฆ, สมนฺตโต นครสฺส มาหิเร ขญฺญตีติ ปริขา, อนฺตํ กโรตีติ อนฺตโก.

“화합하여 업무에 나아간다” 하여 saṅgho(승가)라 하고, “도시의 외부 사방으로 파여진 것”을 parikhā(해자)라 하며, “끝을 낸다” 하여 antako(죽음의 신)라고 한다.

สํอิติ กิมตฺถํ? อุปหนนํ อุปฆาโต.

“saṃ”이라고 말한 이유는 무엇인가? upahanana(파괴)가 upaghāto가 되는 것과 같은 경우를 설명하기 위함이다.

๕๓๙, ๕๕๘. รมฺหิ รนฺโต ราทิโน.

539, 558. ra 접사가 올 때, r로 시작하는 어근의 끝은 생략된다.

รมฺหิ ปจฺจเย ปเร สพฺโพ ธาตฺวนฺโต รการาทิ โลโป โหติ.

ra 접사가 뒤에 올 때, r로 시작하는 모든 어근의 끝부분이 생략된다.

อนฺตโก, ปารคู, สตฺถา, ทิฏฺโฐ อิจฺเจวมาทิ.

antako, pāragū, satthā, diṭṭho 등이 그러하다.

๕๔๐, ๕๔๕. ภาวกมฺเมสุ ตพฺพานียา.

540, 545. 상태(bhāva)와 업(kamma)의 의미에서 tabba와 anīya가 쓰인다.

ภาวกมฺมอิจฺเจเตสฺวตฺเถสุ ตพฺพ อนียอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ สพฺพธาตูหิ.

상태와 업의 이러한 의미에서 모든 어근 뒤에 tabba와 anīya 접사가 붙는다.

ภวิตพฺพํ, ภวนียํ, อาสิตพฺพํ, อาสนียํ, ปชฺชิตพฺพํ, ปชฺชนียํ, กตฺตพฺพํ, กรณียํ, คนฺตพฺพํ, คมนียํ.

bhavitabbaṃ, bhavanīyaṃ, āsitabbaṃ, āsanīyaṃ, pajjitabbaṃ, pajjanīyaṃ, kattabbaṃ, karaṇīyaṃ, gantabbaṃ, gamanīyaṃ(각각 되어야 할 것, 앉아야 할 것, 도달해야 할 것, 해야 할 것, 가야 할 것 등).

๕๔๑, ๕๕๒. ณฺโย จ.

541, 552. ṇya 접사 또한 그러하다.

ภาวกมฺเมสุ สพฺพธาตูหิ ณฺยปจฺจโย โหติ.

상태와 업의 의미에서 모든 어근 뒤에 ṇya 접사가 붙는다.

กตฺตพฺพํ การิยํ, เชตพฺพํ เชยฺยํ, เนตพฺพํ เนยฺยํ, อิจฺเจวมาทิ.

kattabbaṃ은 kāriyaṃ으로, jetabbaṃ은 jeyyaṃ으로, netabbaṃ은 neyyaṃ으로 되는 것 등이 그러하다.

จคฺคหเณน [Pg.260] เตยฺยปจฺจโย โหติ. ญาตพฺพํ ญาเตยฺยํ, ทฏฺเฐยฺยํ, ปตฺเตยฺยํ อิจฺเจวมาทิ.

‘ca’를 사용함으로써 teyya 접사도 붙는다. ñātabbaṃ은 ñāteyyaṃ으로, daṭṭheyyaṃ, patteyyaṃ 등이 그러하다.

๕๔๒, ๕๕๗. กรมฺหา ริจฺจ.

542, 557. kara 어근 뒤에 ricca가 붙는다.

กรอิจฺเจตมฺหา ธาตุมฺหา ริจฺจปจฺจโย โหติ ภาวกมฺเมสุ.

kara라는 어근 뒤에 상태와 업의 의미에서 ricca 접사가 붙는다.

กตฺตพฺพํ กิจฺจํ.

행해져야 할 의무(kicca).

๕๔๓, ๕๕๕. ภูโต’พฺพ.

543, 555. Bhū(√bhū) 뒤에 abba.

ภูอิจฺเจตาย ธาตุยา ณฺยปจฺจยสฺส อูกาเรน สห อพฺพาเทโส โหติ ภาวกมฺเมสุ.

'bhū'라는 어근에서 ṇya 접미사가 결합할 때, ūkāra(ū 모음)와 함께 abba로 대치되는 일이 상태(bhāva)와 수동(kamma)의 의미에서 일어난다.

ภวิตพฺโพ ภพฺโพ, ภวิตพฺพํ ภพฺพํ.

bhavitabba는 bhabbo가 되고, bhavitabbaṃ은 bhabbaṃ이 된다.

๕๔๔, ๕๕๖. วท มท คมุ ยุช ครหาการาทีหิ ชฺช มฺม คฺค ยฺเหยฺยา คาโร วา.

544, 556. Vada, mada, gamu, yuja, garaha 및 ā-kāra(ā로 끝나는 것) 등 뒤에서 jja, mma, gga, yha, eyyā가 오거나 gāro가 선택적으로 온다.

วท มท คมุ ยุช ครหาการนฺตอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ณฺยปจฺจยสฺส ยถาสงฺขฺยํ ชฺช มฺม คฺค ยฺห เอยฺยาเทสา โหนฺติ วา ธาตฺวนฺเตน สห, ครสฺสํ จ คาโร โหติ ภาวกมฺเมสุ.

Vada, mada, gamu, yuja, garaha 및 ā로 끝나는 어근 등에서 ṇya 접미사가 결합할 때, 어근의 끝 음절과 함께 순서대로 jja, mma, gga, yha, eyyā로 대치되거나, [garaha의 경우] gara에 gāro가 되는 일이 상태와 수동의 의미에서 일어난다.

วตฺตพฺพํ วชฺชํ, มทนียํ มชฺชํ, คมนียํ คมฺมํ, โยชนียํ โยคฺคํ, ครหิตพฺพํ คารยฺหํ, ทาตพฺพํ เทยฺยํ, ปาตพฺพํ เปยฺยํ, หาตพฺพํ [Pg.261] เหยฺยํ, มาตพฺพํ เมยฺยํ, ญาตพฺพํ เญยฺยํ, อิจฺเจวมาทิ.

vattabbaṃ은 vajjaṃ, madanīyaṃ은 majjaṃ, gamanīyaṃ은 gammaṃ, yojanīyaṃ은 yoggaṃ, garahitabbaṃ은 gārayhaṃ, dātabbaṃ은 deyyaṃ, pātabbaṃ은 peyyaṃ, hātabbaṃ은 heyyaṃ, mātabbaṃ은 meyyaṃ, ñātabbaṃ은 ñeyyaṃ 등과 같다.

๕๔๕, ๕๔๘. เต กิจฺจา.

545, 548. 그것들은 kicca(의무 접미사)이다.

เย ปจฺจยา ตพฺพาทโย ริจฺจนฺตา, เต กิจฺจสญฺญาติ เวทิตพฺพา.

tabba 등에서 시작하여 ri로 끝나는 접미사들은 kicca라는 명칭을 가진다는 것을 알아야 한다.

กิจฺจสญฺญาย กึปโยชนํ? ภาวกมฺเมสุ กิจฺจตฺตขตฺถา.

kicca라는 명칭의 효용은 무엇인가? 상태와 수동의 의미에서 kicca, tta, kha의 의미를 나타내기 위해서이다.

๕๔๖, ๕๖๒. อญฺเญ กิต.

546, 562. 그 밖의 것들은 kita이다.

อญฺเญ ปจฺจยา กิต เอว สญฺญา โหนฺติ.

그 밖의 접미사들은 오직 kita라는 명칭을 갖는다.

กิต สญฺญาย กึปโยชนํ? กตฺตริ กิต.

kita라는 명칭의 효용은 무엇인가? 행위자(kattar)의 의미에서 kita가 쓰인다.

๕๔๗, ๕๙๖. นนฺทาทีหิ ยุ.

547, 596. Nandā 등의 어근 뒤에 yu.

นนฺทาทีหิ ธาตูหิ ยุปจฺจโย โหติ ภาวกมฺเมสุ.

nanda 등의 어근들 뒤에 상태와 수동의 의미에서 yu 접미사가 붙는다.

นนฺทียเต นนฺทนํ, นินฺทิตพฺพํ วา นนฺทนํ, คหณียํ คหณํ, จริตพฺพํ จรณํ, เอวํ สพฺพตฺถ โยเชตพฺพา.

기뻐하게 되므로 nandana, 비난받아야 하므로 nandana, 잡아야 하므로 gahaṇa, 행해야 하므로 caraṇa이며, 이와 같이 모든 경우에 적용해야 한다.

๕๔๘, ๕๙๗. กตฺตุกรณปเทเสสุ จ.

548, 597. 행위자(kattu), 도구(karaṇa), 처소(padesa)의 의미에서도.

กตฺตุกรณปเทสอิจฺเจเตสฺวตฺเถสุ จ ยุปจฺจโย โหติ.

행위자, 도구, 처소의 의미에서도 yu 접미사가 붙는다.

กตฺตริ [Pg.262] ตาว – รชํ หรตีติ รโชหรณํ โตยํ.

우선 행위자에서 — 먼지를 제거하므로 rajoharaṇa(먼지 제거기)인 물.

กรเณ ตาว – กโรติ เตนาติ กรณํ.

우선 도구에서 — 그것으로써 행하므로 karaṇa(도구).

ปเทเส ตาว – ติฏฺฐนฺติ ตสฺมินฺติ ฐานํ. เอวํ สพฺพตฺถ โยเชตพฺพา.

우선 처소에서 — 그곳에 머물므로 ṭhāna(장소). 이와 같이 모든 경우에 적용해야 한다.

๕๔๙, ๕๕๐. รหาทิโต ณ.

549, 550. ra, ha 등으로 끝나는 어근 뒤에 ṇa.

รการหการาทฺยนฺเตหิ ธาตูหิ อนาเทสสฺส นสฺส โณ โหติ.

r-kāra와 h-kāra 등으로 끝나는 어근들에서 ana의 n이 ṇ으로 대치된다.

กโรติ เตนาติ กรณํ, ปูเรติ เตนาติ ปูรณํ. คหณียํ เตนาติ คหณํ. เอวมญฺเญปิ โยเชตพฺพา.

그것으로써 행하므로 karaṇa, 그것으로써 채우므로 pūraṇa, 그것으로써 잡아야 하므로 gahaṇa이다. 이와 같이 다른 경우들도 적용해야 한다.

อิติ กิพฺพิธานกปฺเป ปฐโม กณฺโฑ.

이와 같이 키따 규정(Kibbidhāna-kappa)의 첫 번째 단락이 끝났다.

ทุติยกณฺฑ

두 번째 단락

๕๕๐, ๕๔๖. ณาทโย เตกาลิกา.

550, 546. ṇa 등은 세 가지 시제에 해당한다.

ณาทโย ปจฺจยา ยุปจฺจยนฺตา เตกาลิกาติ เวทิตพฺพา.

ṇa 등에서 yu 접미사로 끝나는 것까지의 접미사들은 세 시제(과거, 현재, 미래)에 통용되는 것으로 알아야 한다.

กุมฺภํ กโรติ อกาสิ กริสฺสตีติ กุมฺภกาโร, กโรติ อกาสิ กริสฺสติ เตนาติ กรณํ. เอวมญฺเญปิ โยเชตพฺพา.

항아리를 만든다, 만들었다, 만들 것이다라고 하여 kumbhakāro(옹기장이)이고, 그것으로써 만든다, 만들었다, 만들 것이다라고 하여 karaṇa(도구)이다. 이와 같이 다른 경우들도 적용해야 한다.

๕๕๑, ๕๙๘. สญฺญายํ [Pg.263] ทา ธาโต อิ.

551, 598. 명칭의 의미에서 dā 어근 뒤에 i.

สญฺญายมภิเธยฺยายํ ทา ธาโต อิปจฺจโย โหติ.

명칭을 나타낼 때, dā 어근에 i 접미사가 붙는다.

ปฐมํ อาทียตีติ อาทิ, อุทกํ ทธาตีติ อุทมิ, มโหทกานิ ทธาตีติ มโหทธิ, วาลานิ ทธาติ ตสฺมินฺติ วาลธิ, สมฺมา ธียตีติ สนฺธิ.

처음으로 취해지기에 ādi(시작)라 하고, 물을 지니기에 udami라 하며, 큰 물들을 지니기에 mahodadhi(대양)라 하고, 그것에 꼬리털이 있기에 vāladhi(꼬리)라 하며, 바르게 결합되기에 sandhi(결합)라 한다.

๕๕๒, ๖๐๙. ติ กิต จาสิฏฺเฐ.

552, 609. 기원의 의미에서 ti와 kita(접미사)가 붙는다.

สญฺญายมภิเธยฺยายํ สพฺพธาตูหิ ติปจฺจโย โหติ, กิต จ อาสิฏฺเฐ.

명칭을 나타낼 때 모든 어근에 ti 접미사가 붙고, 기원의 의미에서는 kita(접미사)가 붙는다.

ชิโน ชนํ พุชฺฌตูติ ชินพุทฺธิ, ธนํ อสฺส ภวตูติ ธนภูติ, ภวตูติ ภูโต, ภวตูติ ภาโว, ธมฺโม ชนํ ททาตูติ ธมฺมทินฺโน, วฑฺฒตูติ วฑฺฒมาโน. เอวมญฺเญปิ โยเชตพฺพา.

“승리자가 사람들을 깨닫기를”이라 하여 jinabuddhi라 하고, “그에게 재산이 있기를”이라 하여 dhanabhūti라 하며, “있기를”이라 하여 bhūto라 하고, “있기를”이라 하여 bhāvo라 하며, “법이 사람들에게 주기를”이라 하여 dhammadinno라 하고, “번창하기를”이라 하여 vaḍḍhamāno라 한다. 이와 같이 다른 것도 결합되어야 한다.

๕๕๓, ๕๙๙. อิตฺถิยมติยโว วา.

553, 599. 여성 명사를 나타낼 때 a, ti, yu가 선택적으로 붙는다.

อิตฺถิยมภิเธยฺยายํ สพฺพธาตูหิ อการ ติ ยุ อิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ วา.

여성 명칭을 나타낼 때 모든 어근에 a, ti, yu라는 이러한 접미사들이 선택적으로 붙는다.

ชีรตีตี ชรา, มญฺญตีติ มติ, เจตยตีติ เจตนา, เวทยตีติ เวทนา. เอวมญฺเญปิ โยเชตพฺพา.

늙어가기에 jarā(노쇠)라 하고, 생각하기에 mati(지혜)라 하며, 의도하기에 cetanā(의도)라 하고, 느끼기에 vedanā(수)라 한다. 이와 같이 다른 것도 결합되어야 한다.

๕๕๔, ๖๐๑. กรโต [Pg.264] ริริย.

554, 601. kar 어근에서 ririya 접미사가 붙는다.

กรโต อิตฺถิยมนิตฺถิยํ วา อภิเขยฺยายํ ริรียปจฺจโย โหติ วา.

kar 어근에서 여성 혹은 비여성 명칭을 나타낼 때 ririya 접미사가 선택적으로 붙는다.

กตฺตพฺพา กิริยา, กรณียํ กิริยํ.

행해져야 할 것이 kiriyā(여성)이고, 행해져야 할 것이 kiriyaṃ(중성)이다.

๕๕๕, ๖๑๒. อตีเต ตตวนฺตุตาวี.

555, 612. 과거 시제에서 ta, tavantu, tāvī 접미사가 붙는다.

อตีเต กาเล สพฺพธาตูหิ ตตวนฺตุตาวีอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ.

과거 시제에서 모든 어근에 ta, tavantu, tāvī라는 이러한 접미사들이 붙는다.

หุโต, หุตวา, หุตาวี. วุสิโต, วุสิตวา, วุสิตาวี. ภุตฺโต, ภุตฺตวา, ภุตฺตาวี.

huto, hutavā, hutāvī. vusito, vusitavā, vusitāvī. bhutto, bhuttavā, bhuttāvī.

๕๕๖, ๖๒๒. ภาวกมฺเมสุ ต.

556, 622. 상태와 목적어의 의미에서 ta 접미사가 붙는다.

ภาวกมฺเมสุ อตีเต กาเล ตปจฺจโย โหติ สพฺพธาตูหิ.

과거 시제의 상태와 목적어의 의미에서 모든 어근에 ta 접미사가 붙는다.

ภาเว ตาว – ตสฺส คีตํ, นจฺจํ, นฏฺฏํ, หสิตํ.

먼저 상태(bhāva)의 의미에서—그의 노래(gītaṃ), 춤(naccaṃ), 연기(naṭṭaṃ), 웃음(hasitaṃ) 등이 있다.

กมฺมนิ ตาว – เตน ภาสิตํ, เทสิตํ.

목적어(kamma)의 의미에서—그에 의해 말해진 것(bhāsitaṃ), 설해진 것(desitaṃ) 등이 있다.

๕๕๗, ๖๐๖. พุธคมาทิตฺเถ กตฺตริ.

557, 606. budh와 gam 등의 어근에서 행위자의 의미일 때 ta 접미사가 붙는다.

พุธคมุอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ตทตฺเถ คมฺยมาเน ตปจฺจโย โหติ กตฺตริ สพฺพกาเล.

budh, gam 등과 같은 어근들에서 그러한 의미가 나타날 때, 모든 시제에서 행위자의 의미로 ta 접미사가 붙는다.

สพฺเพ [Pg.265] สงฺขตาสงฺขเต ธมฺเม พุชฺฌติ อพุชฺฌิ พุชฺฌิสฺสตีติ พุทฺโธ, สรณงฺคโต, สมถงฺคโต, อมถงฺคโต, ชานาติ อชานิ ชานิสฺสตีติ ญาโต, อิจฺเจวมาทิ.

모든 유위법과 무위법을 깨닫거나 깨달았거나 깨달을 것이기에 buddho(부처)라 하고, saraṇaṅgato(귀의한 자), samathaṅgato(사마타에 이른 자), amathaṅgato(불사에 이른 자), 알거나 알았거나 알 것이기에 ñāto(안 자)라 하는 등과 같다.

๕๕๘, ๖๐๒. ชิโต อิน สพฺพตฺถ.

558, 602. ji 어근에서 모든 경우에 ina 접미사가 붙는다.

ชิอิจฺเจตาย ธาตุยา อินปจฺจโย โหติ สพฺพกาเล กตฺตริ.

ji라는 이 어근에서 모든 시제에 행위자의 의미로 ina 접미사가 붙는다.

ปาปเก อกุสเล ธมฺเม ชินาติ อชินิ ชินิสฺสตีติ ชิโน.

악하고 해로운 법들을 이기거나 이겼거나 이길 것이기에 jino(승리자)라 한다.

๕๕๙, ๖๐๓. สุปโต จ.

559, 603. 그리고 sup 어근에서도 ina 접미사가 붙는다.

สุปอิจฺเจตาย ธาตุยา อินปจฺจโย โหติ กตฺตริ, ภาเว จ.

sup이라는 이 어근에서 행위자와 상태의 의미로 ina 접미사가 붙는다.

สุปตีติ สุปินํ, สุปียเต สุปินํ.

자기에 supinaṃ(꿈)이라 하고, 잠들어지기에 supinaṃ이라 한다.

๕๖๐, ๖๐๔. อีสํทุสูหิ ข.

560, 604. īsaṃ, du, su 뒤에서 kha 접미사가 붙는다.

อีสํทุสุสทฺทาทีหิ สพฺพธาตูหิ ขปจฺจโย โหติ.

īsaṃ, du, su 등의 말 뒤에 있는 모든 어근에 kha 접미사가 붙는다.

อีสสฺสโย, ทุสฺสโย, สุสฺสโย ภวตา, อีสกฺกรํ, ทุกฺกรํ, สุกรํ, ภวตา.

당신에 의해 살기 쉽고(īsassayo), 살기 어렵고(dussayo), 살기 좋으며(sussayo), 당신에 의해 하기 쉽고(īsakkaraṃ), 하기 어렵고(dukkaraṃ), 하기 쉽다(sukaraṃ).

๕๖๑, ๖๓๖. อิจฺฉตฺเถสุ [Pg.266] สมานกตฺตุเกสุ ตเว ตุํ วา.

561, 636. 원함의 의미에서 동일한 행위자일 때 tave 또는 tuṃ 접미사가 온다.

อิจฺฉตฺเถสุ สมานกตฺตุเกสุ สพฺพธาตูหิตเวตุํอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ สพฺพกาเล กตฺตริ.

원함의 의미에서 동일한 행위자일 때, 모든 어근들로부터 tave와 tuṃ 이 어미들이 모든 시제에서 능동의 의미로 온다.

ปุญฺญานิ กาตเว, สทฺธมฺมํ โสตุ มิจฺฉติ.

공덕을 쌓기를(kātave) 원하고, 정법을 듣기를(sotuṃ) 원한다.

๕๖๒, ๖๓๘. อรหสกฺกาทีสุ จ.

562, 638. araha, sakka 등의 의미에서도 그러하다.

อรหสกฺกาทีสุ จ อตฺเถสุ สพฺพธาตูหิ ตุํปจฺจโย โหติ.

araha, sakka 등의 의미에서 모든 어근들로부터 tuṃ 접미사가 온다.

โก ตํ นินฺทิตุมรหติ, สกฺกา เชตุํ ธเนน วา. เอวมญฺเญปิ โยเชตพฺพา.

누가 그를 비난할 만한가(nindituṃ), 재물로 이길 수 있는가(jetuṃ). 이와 같이 다른 것들도 결합되어야 한다.

๕๖๓, ๖๓๙. ปตฺตวจเน อลมตฺเถสุ จ.

563, 639. 도달을 말할 때와 alam(충분함)의 의미에서도 그러하다.

ปตฺตวจเน อลมตฺเถสุ สพฺพธาตูหิ ตุํปจฺจโย โหติ.

도달을 말할 때와 alam의 의미에서 모든 어근들로부터 tuṃ 접미사가 온다.

อลเมว ทานานิ ทาตุํ, อลเมว ปุญฺญานิ กาตุํ.

보시를 베풀기에(dātuṃ) 충분하고, 공덕을 쌓기에(kātuṃ) 충분하다.

๕๖๔, ๖๔๐. ปุพฺพกาเล’ กกตฺตุกานํ ตุน ตฺวาน ตฺวาวา.

564, 640. 동일한 행위자의 이전 시간의 동작에서 tuna, tvāna, tvā 접미사가 선택적으로 온다.

ปุพฺพกาเล เอกกตฺตุกานํ ธาตูนํ ตุนตฺวาน ตฺวาอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ วา.

동일한 행위자의 이전 시간의 동작에서 어근들로부터 tuna, tvāna, tvā 이 어미들이 선택적으로 온다.

กาตุน [Pg.267] กมฺมํ คจฺฉติ, อกาตุน ปุญฺญํ กิลิสฺสติ, สตฺตา สุตฺวาน ธมฺมํ โมทนฺติ, ริปุํ ชิตฺวาน วสติ, ธมฺมํ สุตฺวาน’สฺส เอตทโหสิ, อิโต สุตฺวาน อมุตฺร กถยนฺติ, สุตฺวา ชานิสฺสาม. เอวํ สพฺพตฺถ โยเชตพฺพา.

업을 짓고서(kātuna) 가고, 공덕을 짓지 않고서(akātuna) 번뇌에 물들며, 중생들은 법을 듣고서(sutvāna) 기뻐하고, 적을 이기고서(jitvāna) 살며, 법을 듣고서(sutvāna) 그에게 이것이 생겼고, 여기서 듣고서(sutvāna) 저기서 말하며, 듣고서(sutvā) 알 것이다. 이와 같이 모든 곳에 적용되어야 한다.

๕๖๕, ๖๔๖. วตฺตมาเน มานนฺตา.

565, 646. 현재 시제에서 māna와 anta 접미사가 온다.

วตฺตมาเน กาเล สพฺพธาตูหิ มานอนฺตอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ.

현재 시제에서 모든 어근들로부터 māna와 anta 이 어미들이 온다.

สรมาโน โรทติ. คจฺฉนฺโต คณฺหาติ.

기억하며(saramāno) 울고, 가면서(gacchanto) 잡는다.

๕๖๖, ๕๗๔. สาสาทีหิ รตฺถุ.

566, 574. sāsa 등의 어근들로부터 ratthu 접미사가 온다.

สาสอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ รตฺถุปจฺจโย โหติ.

sāsa 등과 같은 어근들로부터 ratthu 접미사가 온다.

สาสตีติ สตฺถา, สาสติ หึสตีติ วา สตฺถา.

가르치기에 스승(satthā)이라 하며, 가르치거나 혹은 해치기에 스승이라 한다.

๕๖๗, ๕๗๕. ปาติโตริตุ.

567, 575. pā 어근으로부터 ritu 접미사가 온다.

ปาอิจฺเจตาย ธาตุยา ริตุปจฺจโย โหติ.

pā라는 이 어근으로부터 ritu 접미사가 온다.

ปาติ ปุตฺตนฺติ ปิตา.

아들을 보호하기에 아버지(pitā)라 한다.

๕๖๘, ๕๗๖. มานาทีหิ [Pg.268] ราตุ.

568, 576. māna 등의 어근들로부터 rātu 접미사가 온다.

มานอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ราตุปจฺจโย โหติ, ริตุ ปจฺจโย จ.

māna 등과 같은 어근들로부터 rātu 접미사가 오고, ritu 접미사도 온다.

ธมฺเมน ปุตฺตํ มาเนตีติ มาตา, ปุพฺเพ ภาสตีติ ภาตา, มาตาปิตูหิ ธารียตีติ ธีตา.

법으로 아들을 존중하기에 어머니(mātā)라 하고, 먼저 말하기에 형제(bhātā)라 하며, 부모에 의해 부양되기에 딸(dhītā)이라 한다.

๕๖๙, ๖๑๐. อาคมา ตุโก.

569, 610. ā-gam 어근으로부터 tuko 접미사가 온다.

อาอิจฺจาทิมฺหา คมิโต ตุกปจฺจโย โหติ.

ā 등이 앞에 오는 gam 어근으로부터 tuka 접미사가 온다.

อาคจฺฉตีติ อาคนฺตุโก, ภิกฺขุ.

오기 때문에 나그네(āgantuko)라 하며, 비구이다.

๕๗๐, ๖๑๑. ภพฺเพ อิก.

570, 611. 마땅함의 의미에서 ika 접미사가 온다.

คมุอิจฺเจตมฺหา ธาตุมฺหา อิกปจฺจโย โหติ ภพฺเพ. คมิสฺสติ คนฺตุํ ภพฺโพติ คมิโก, ภิกฺขุ.

gamu라는 이 어근으로부터 마땅함의 의미에서 ika 접미사가 온다. 갈 것이거나 가기에 마땅한 자가 가는 자(gamiko)이며, 비구이다.

อิติ กิพฺพิธานกปฺเป ทุติโย กณฺโฑ.

이것으로 키비다나 깝빠(Kibbidhānakappa, 일차 파생어 규정)의 제2장이 끝났다.

ตติยกณฺฑ

제3장

๕๗๑, ๖๒๔. ปจฺจยาทนิฏฺฐา นิปาตนา สิชฺฌนฺติ,

571, 624. 접미사 등으로 완성되지 않은 것들은 불규칙 변화(nipātana)로 성립한다.

สงฺขฺยานามสมาสตทฺธิตาขฺยาตกิตกปฺปมฺหิ สปฺปจฺจยา เย สทฺทา อนิฏฺฐงฺคตา, เต สาธเนน นิรกฺขิตฺวา สเกหิ สเกหิ นาเมหิ นิปาตนา สิชฺฌนฺติ.

수사(saṅkhyā), 명사(nāma), 복합어(samāsa), 2차 접미사(taddhita), 동사(ākhyāta), 1차 접미사(kita)의 규정에서, 접미사를 가졌으나 (일반적인 규칙으로) 완성되지 않은 단어들은 그 형성을 살펴본 후 각각의 명칭에 따라 불규칙 변화(nipātana)로 성립한다.

สงฺขฺยายํ [Pg.269] ตาว – เอกสฺส เอตา โหติ, ทสสฺส จ ทการสฺส รการาเทโส โหติ. เอโก จ ทส จ เอการส.

먼저 수사에서 – eka(1)는 etā가 되고, dasa(10)의 d(dakāra)는 r(rakāra)로 치환된다. eka와 dasa가 합쳐져 ekārasa(11)가 된다.

ทฺวิสฺส พา โหติ, ทสสฺส จ ทการสฺส รการาเทโส โหติ, ทฺเว จ ทส จ พารส.

dvi(2)는 bā가 되고, dasa의 d는 r로 치환된다. dve와 dasa가 합쳐져 bārasa(12)가 된다.

ทฺวิสฺส พา โหติ, ทสสฺส จ วีสํ โหติ. ทฺเว จ วีสญฺจ พาวีสํ.

dvi는 bā가 되고, dasa는 vīsa가 된다. dve와 vīsa가 합쳐져 bāvīsaṃ(22)이 된다.

ฉสฺส โส โหติ, ทสสฺส จ ทการสฺส โฬ โหติ, ฉ จ ทส จ โสฬส.

cha(6)는 so가 되고, dasa의 d는 ḷ(ḷakāra)로 치환된다. cha와 dasa가 합쳐져 soḷasa(16)가 된다.

ฉอายตนมฺหิ ฉสฺส สโฬ โหติ, สฬายตนํ. เอวํ เสสา สงฺขฺยา กาตพฺพา.

cha-āyatana에서 cha는 saḷ이 되어 saḷāyatana(육처)가 된다. 이와 같이 나머지 수사들도 만들어야 한다.

นามิเก ตาว-อิม สมาน อปรอิจฺเจเตหิ ชฺชชฺชุ ปจฺจยา โหนฺติ, อิม สมานสทฺทานญฺจ อการสการาเทสา โหนฺติ. อิมสฺมึ กาเล อชฺช, อชฺชุ, สมาเน กาเล สชฺช, สชฺชุ, อปรสฺมึ กาเล อปรชฺช, อปรชฺชุ.

명사(격변화어)에서는 – ima, samāna, apara 뒤에 jja, jju 접미사가 오며, ima와 samāna 단어는 각각 a와 sa로 치환된다. '이 시간에'는 ajja, ajju가 되고, '같은 시간에'는 sajja, sajju가 되며, '다른 시간에'는 aparajja, aparajju가 된다.

สมาเส ตาว – ภูมิคโต, อปายคโต, อิสฺสรกตํ. สลฺลวิทฺโธ, กถินทุสฺสํ, โจรภยํ, ธญฺญราสิ, สํสารทุกฺขํ, ปุพฺพาปรํ.

복합어에서는 – bhūmigato(땅에 간), apāyagato(악처에 간), issarakataṃ(주권자에 의해 행해진). Sallaviddho(화살에 맞은), kathinadussaṃ(가티나 옷감), corabhayaṃ(도둑의 두려움), dhaññarāsi(곡식 더미), saṃsāradukkhaṃ(윤회의 괴로움), pubbāparaṃ(앞뒤).

ตทฺธิเต [Pg.270] ตาว – วาสิฏฺโฐ, ภารทฺวาโช, ภคฺคโว, ปณฺฑโว, กาเลยฺโย.

2차 접미사(taddhita)에서는 – vāsiṭṭho, bhāradvājo, bhaggavo, paṇḍavo, kāleyyo.

อาขฺยาเต ตาว – ‘‘อส ภาเว’’ติ ธาตุโต วตฺตมาเนสุ เอกวจนพหุวจเนสุ เอกวจนสฺส ติสฺส สฺโส โหติ อนฺเตน สห, พหุวจนสฺส อนฺติสฺส สฺสุ โหติ อนฺเตน สห. เอวมสฺส วจนีโย, เอวมสฺสุ วจนียา.

동사에서는 – 'asa bhāve'(존재함의 asa) 어근으로부터 현재시제 단수와 복수에서, 단수 어미 ti는 (어근의) 끝 글자와 함께 ssa가 되고, 복수 어미 anti는 끝 글자와 함께 ssu가 된다. 이와 같이 'evamassa'(그에게 이와 같기를), 'evamassu'(그들에게 이와 같기를)라고 말해야 한다.

อาณตฺติยํ หิสฺส สฺสุ โหติ วา, คจฺฉสฺสุ, คจฺฉาหิ.

명령법에서 hi 어미는 ssu가 되기도 한다. gacchassu(가라), gacchāhi(가라).

กิตเก ตาว – วท หนอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ กปจฺจโย โหติ, วทสฺส จ วาโท โหติ, หนสฺส จ ฆาโต โหติ. วาทโก, ฆาตโก.

1차 접미사(kita)에서는 – vada, hana 등과 같은 어근들 뒤에 ka 접미사가 붙고, vada는 vāda가 되며 hana는 ghāta가 된다. vādako(말하는 자), ghātako(죽이는 자).

นฏธาตุโต ตปญฺจยสฺส จฺจ ฏฺฏาเทสา โหนฺติ อนฺเตน สห. นจฺจํ, นฏฺฏํ. อิจฺเจวมาทโย นิปาตนา สิชฺฌนฺติ.

naṭa 어근 뒤에 ta 접미사가 올 때 끝 글자와 함께 cca 또는 ṭṭa로 치환된다. naccaṃ(춤), naṭṭaṃ(춤). 이와 같은 것들이 불규칙 변화(nipātana)로 성립한다.

๕๗๒, ๖๒๕. สาส ทิสโต ตสฺส ริฏฺโฐ จ.

572, 625. sāsa, disa 뒤의 ta는 riṭṭha가 된다.

สาส ทิสอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ตปจฺจยสฺส ริฏฺฐาเทโส โหติ ฐาเน.

sāsa, disa 등과 같은 어근들 뒤의 ta 접미사 자리에 riṭṭha가 치환된다.

อนุสิฏฺโฐ โส มยา, ทิฏฺฐํ เม รูปํ.

그는 나에 의해 훈계받았다(anusiṭṭho), 나는 형상을 보았다(diṭṭhaṃ).

จคฺคหเณน [Pg.271] กิจฺจตการสฺส จ ตุํ ปจฺจยสฺส จ รฏฺฐรฏฺฐุํอาเทสา โหนฺติ. ทสฺสนียํ ทฏฺฐพฺพํ. ทฏฺฐุํ วิหารํ คจฺฉนฺติ สมณานํ.

ca를 취함으로써 미래수동분사(kicca)의 ta와 tuṃ 접미사가 raṭṭha와 raṭṭhuṃ으로 치환되기도 한다. dassanīyaṃ, daṭṭhabbaṃ(보여져야 할). '사문들을 보기 위해(daṭṭhuṃ) 사원으로 간다.'

๕๗๓, ๖๒๖. สาทิสนฺต ปุจฺฉ ภนฺช หนฺสาทีหิฏฺโฐ.

573, 626. s로 끝나는 어근과 puccha, bhanja, hansa 등 뒤의 (ta는) ṭṭha가 된다.

สการนฺต ปุจฺฉ ภนฺช หนฺส อิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ตปจฺจยสฺส สหาทิพฺยญฺชเนน ฏฺฐาเทโส โหติ ฐาเน.

s로 끝나는 어근과 puccha, bhanja, hansa 등과 같은 어근들 뒤의 ta 접미사 자리에 첫 번째 자음과 함께 ṭṭha가 치환된다.

ตุฏฺโฐ, อหินา ทฏฺโฐ นโร, มยา ปุฏฺโฐ, ภฏฺโฐ, ปภฏฺโฐ, หฏฺโฐ, ปหฏฺโฐ, ยิฏฺโฐ. เอวมญฺเญปิ ธาตโว สพฺพตฺถ โยเชตพฺพา.

tuṭṭho(만족한), 뱀에 물린(daṭṭho) 사람, 나에 의해 질문받은(puṭṭho), bhaṭṭho(떨어진), pabhaṭṭho(떨어져 나간), haṭṭho(털이 선), pahaṭṭho(매우 기쁜), yiṭṭho(제사 지낸). 이와 같이 다른 어근들도 모든 곳에 적용해야 한다.

๕๗๔, ๖๑๓. วสโต อุฏฺฐ.

574, 613. vasa 어근 뒤의 (ta는) uṭṭha가 된다.

วสอิจฺเจตมฺหา ธาตุมฺหา ตการปจฺจยสฺส สหาทิพฺยญฺชเนน อุฏฺฐาเทโส โหติ ฐาเน.

vasa라는 어근으로부터 ta 접미사 자리에 첫 번째 자음과 함께 uṭṭha가 치환된다.

วสฺสํวุฏฺโฐ.

안거를 마친(vassaṃvuṭṭho).

๕๗๕, ๖๑๔. วสฺส วา วุ.

575, 614. vasa의 v는 vā 또는 vu가 된다.

วสสฺเสว ธาตุสฺส ตปจฺจเย ปเร วการสฺส อุการาเทโส โหติ วา.

vasa 어근 뒤에 ta 접미사가 올 때 v(vakāra)는 u(ukāra)로 치환되기도 한다.

วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, อุฏฺโฐ. วุโฐ วา.

청정범행이 닦아졌다(vusitaṃ), uṭṭho 또는 vuṭṭho.

๕๗๖, ๖๐๗. ธ [Pg.272] ฒ ภ เย หิ ธ ฒา จ.

576, 607. dha, ḍha, bha, ha 뒤의 (ta는) dha, ḍha가 된다.

ธ ฒ ภ หอิจฺเจวมนฺเตหิ ธาตูหิ ตการปจฺจยสฺส ยถากฺกมํ ธ ฒาเทสา โหนฺติ.

dha, ḍha, bha, ha로 끝나는 어근들 뒤의 ta 접미사는 순서에 따라 dha, ḍha로 치환된다.

ยถา? พุทฺโธ ภควา, วฑฺโฒ ภิกฺขุ, ลทฺธํ เม ปตฺถจีวรํ, อคฺคินา ทฑฺฒํ วนํ.

예컨대 무엇인가? '붓다이신 세존(Buddho bhagavā)', '장성한 비구(vaḍḍho bhikkhu)', '나에 의해 얻어진 발다의복(laddhaṃ me patthacīvaraṃ)', '불에 의해 타버린 숲(agginā daḍḍhaṃ vanaṃ)' 등이 있다.

๕๗๗, ๖๒๘. ภนฺชโต คฺโว จ.

577, 628. Bhanj(부수다) 어근으로부터 [ta 접미사는] gvo(ggo)가 된다.

ภนฺชโต ธาตุมฺหา ตการปจฺจยสฺส คฺโค อาเทโส โหติ สหาทิพฺยญฺชเนน.

Bhanj 어근으로부터 ta 접미사는 [어근의] 끝 자음과 함께 ggo로 치환된다.

ภคฺโค.

Bhaggo(부서진).

๕๗๘, ๕๖๐. ภุชาทีนมนฺโต โน ทฺวิ จ.

578, 560. Bhuj 등의 어근의 끝은 n이 되고, [ta 접미사는] 중복된다.

ภุชอิจฺเจวมาทีนํ ธาตูนํ อนฺโต โน โหติ, ตปจฺจยสฺส จ ทฺวิตาโว โหติ.

Bhuj와 같은 어근들의 끝은 n이 되고, ta 접미사는 중복(tt)이 된다.

ภุตฺโต, ภุตฺตาวี, จตฺโต, สตฺโต, รตฺโต, ยุตฺโต, วิวิตฺโต.

Bhutto(먹은), bhuttāvī(먹은 자), catto(버려진), satto(집착된), ratto(물든), yutto(결합된), vivitto(떨어진).

๕๗๙, ๖๒๙. วจ วาวุ.

579, 629. Vac 어근은 [v가] u가 된다.

วจอิจฺเจตสฺส [Pg.273] ธาตฺวสฺส วการสฺส อุการาเทโส โหติ อนฺโต จกาโร โน โหติ, ตปจฺจยสฺส จ ทฺเวภาโว โหติ วา.

Vac 어근의 v 글자는 u 글자로 치환되고 끝의 c 글자는 없어지며, ta 접미사는 선택적으로 중복(tt)된다.

วุตฺตํ ภควตา, อุตฺตํ วา.

세존에 의해 설해진 것(Vuttaṃ bhagavatā), 또는 uttaṃ.

๕๘๐, ๖๓๐. คุปาทีนญฺจ.

580, 630. Gup 등의 어근들도 그러하다.

คุปอิจฺเจวมาทีนํ ธาตูนํ อนฺโต จ พฺยญฺชโน โน โหติ, ตปจฺจยสฺส จ ทฺเวภาโว โหติ.

Gup과 같은 어근들의 끝 자음은 없어지고, ta 접미사는 중복(tt)된다.

สุคุตฺโต, จตฺโต, ลิตฺโต, สนฺตตฺโต, อุตฺโต, วิวิตฺโต, สิตฺโต. เอวมญฺเญปิ โยเชตพฺพา.

Sugutto(잘 보호된), catto(버려진), litto(발라진), santatto(불타는), utto(말해진), vivitto(떨어진), sitto(뿌려진). 이와 같이 다른 것들도 적용되어야 한다.

๕๘๑, ๖๑๖. ตราทีหิ อิณฺโณ.

581, 616. Tar 등의 어근들로부터 [ta 접미사는] iṇṇo가 된다.

ตรอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ตปจฺจยสฺส อิณฺณาเทโส โหติ, อนฺโต จ พฺยญฺชโน โน โหติ.

Tar와 같은 어근들로부터 ta 접미사는 iṇṇa로 치환되고, 끝 자음은 없어진다.

ตรตีติ ติณฺโณ, อุตฺตรตีติ อุตฺติณฺโณ, สํปูรตีติ สมฺปุณฺโณ, ตุรตีติ ตุณฺโณ, ปริชีรตีติ ปริชิณฺโณ, อากิรตีติ อากิณฺโณ.

'건너다'이므로 tiṇṇo, '넘어가다'이므로 uttiṇṇo, '충만하다'이므로 sampuṇṇo, '서두르다'이므로 tuṇṇo, '낡아지다'이므로 parijiṇṇo, '흩뿌리다'이므로 ākiṇṇo.

๕๘๒, ๖๓๑. ภิทาทิโต [Pg.274] อินฺน อนฺน อีณาวา.

582, 631. Bhid 등의 어근으로부터 [ta 접미사는] 선택적으로 inna, anna, īṇa가 된다.

ภิทิอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ตปจฺจยสฺส อินฺน อนฺน อีณาเทสา โหนฺติ วา, อนฺโต จ พฺยญฺชโน โน โหติ.

Bhid와 같은 어근들로부터 ta 접미사는 선택적으로 inna, anna, īṇa로 치환되고, 끝 자음은 없어진다.

ภินฺทิตพฺโพติ ภินฺโน, ฉินฺทียตีติ ฉินฺโน, อุจฺฉินฺทียิตฺถาติ อุจฺฉินฺโน, ทียตีติ ทินฺโน, นิสีทตีติ นิสินฺโน, สุฏฺฐุ ฉาทียตีติ สุฉนฺโน, ขิทตีติ ขินฺโน, โรทตีติ รุนฺโน, ขีณา ชาติ.

'쪼개져야 할 것'이므로 bhinno, '끊어지다'이므로 chinno, '단절되었다'이므로 ucchinno, '주어지다'이므로 dinno, '앉다'이므로 nisinno, '잘 덮이다'이므로 suchanno, '슬퍼하다'이므로 khinno, '울다'이므로 runno, '태어남이 다했다(khīṇā jāti)'.

วาติ กิมตฺถํ? ภิชฺชตีติ ภิตฺติ.

'선택적으로(vā)'라고 말한 목적은 무엇인가? '깨지다'에서 bhitti(벽/갈라진 것)가 되기 때문이다.

๕๘๓, ๖๑๗. สุส ปจ สกโต กฺข กฺกา จ.

583, 617. Sus, pac, sak 어근으로부터 [ta 접미사는] kkha와 kka가 된다.

สุส ปจ สกอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ตปจฺจยสฺส กฺขกฺกาเทสา โหนฺติ, อนฺโต จ พฺยญฺชโน โน โหติ.

Sus, pac, sak과 같은 어근들로부터 ta 접미사는 kkha와 kka로 치환되고, 끝 자음은 없어진다.

สุสฺสตีติ สุกฺขํ, กฏฺฐํ, ปจฺจตีติ ปกฺกํ, ผลํ. สกติ สมตฺเถติ, ปูเชตีติ วา สกฺโก, สุชมฺปติ.

'마르다'이므로 sukkhaṃ kaṭṭhaṃ(마른 나무), '익다'이므로 pakkaṃ phalaṃ(익은 열매). '유능하다' 또는 '숭배하다'이므로 sakko(삭카), sujampati.

๕๘๔, ๖๑๘. ปกฺกมาทีหิ นฺโต จ.

584, 618. Pakkam 등의 어근들로부터 [ta 접미사는] nto가 된다.

ปกฺกมอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ตปจฺจยสฺส นฺโตอาเทโส โหติ, อนฺโต จ โน โหติ.

Pakkam과 같은 어근들로부터 ta 접미사는 nto로 치환되고, 끝 자음은 없어진다.

ปกฺกมตีติ [Pg.275] ปกฺกนฺโต, วิพฺภมตีติ วิพฺภนฺโต, สงฺกนฺโต, ขนฺโต, สนฺโต, ทนฺโต, วนฺโต.

'떠나가다'이므로 pakkanto, '헤매다'이므로 vibbhanto, saṅkanto(옮겨간), khanto(인내한), santo(평온한), danto(길들여진), vanto(토해낸).

จคฺคหณํ กิมตฺถํ? เตเหว ธาตูหิ ตปจฺจยสฺสนฺติ โหติ. อนฺโต จ โน โหติ. กนฺติ, ขนฺติ. เอวํ สพฺพตฺถ.

'ca(또한)'를 취한 목적은 무엇인가? 바로 그 어근들로부터 ta 접미사가 ti가 되기 위함이다. 끝 자음은 없어진다. kanti(욕구), khanti(인내). 이와 같이 모든 곳에서 그러하다.

๕๘๕, ๖๑๙. ชนาทีนมา ติมฺหิ จ.

585, 619. Jan 등의 어근들은 [ta 접미사나] ti 접미사 앞에서 ā가 된다.

ชนอิจฺเจวมาทีนํ ธาตูนํ อนฺตสฺส พฺยญฺชนสฺส อาตฺตํ โหติ ตปจฺจเย ปเร, ติมฺหิ จ.

Jan과 같은 어근들의 끝 자음은 ta 접미사가 뒤따를 때나 ti 접미사 앞에서 ā 상태가 된다.

อชนีติ ชาโต, ชนนํ ชาติ.

'태어났다'이므로 jāto, '태어남'이므로 jāti.

ติมฺหีติ กิมตฺถํ? อญฺญสฺมิมฺปิ ปจฺจเย ปเร อาการนิวตฺตนตฺถํ. ชนิตฺวา, ชนิตา, ชนิตุํ, ชนิตพฺพํ อิจฺเจวมาทิ.

'ti 접미사에서'라고 말한 이유는 무엇입니까? 다른 접미사가 뒤에 올 때 [어근 끝의] ā-카라가 유지되도록 하기 위함입니다. janitvā, janitā, janituṃ, janitabbaṃ 등이 그러합니다.

๕๘๖, ๖๐๐. คม ขน หน รมาทีนมนฺโต.

586, 600. gama, khana, hana, ramu 등 어근의 끝.

คม ขน หน รมุอิจฺเจวมาทีนํ ธาตูนํ อนฺโต พฺยญฺชโน โน โหติ วา ตปจฺจเย ปเร ติมฺหิ จ.

gama, khana, hana, ramu 등과 같은 어근들의 끝 자음은 ta 접미사와 ti 접미사가 뒤에 올 때 선택적으로 사라집니다.

สุนฺทรํ นิพฺพานํ คจฺฉตีติ สุคโต. สุนฺทรํ นิพฺพานํ คจฺฉตีติ สุคติ, ขตํ, ขติ. อุปหตํ, อุปหติ. รโต, รติ, มโต, มติ.

훌륭한 열반으로 가기 때문에 sugato(선서)입니다. 훌륭한 열반으로 가기 때문에 sugati(선처)입니다. khataṃ(파헤쳐진), khati(파헤침). upahataṃ(파괴된), upahati(파괴). rato(즐기는), rati(즐거움), mato(생각된), mati(지혜).

วาติ [Pg.276] กิมตฺถํ? รมโต, รมติ.

'선택적으로(vā)'라고 말한 이유는 무엇입니까? [어근의 끝 자음이 사라지지 않은 경우인] ramato, ramati 등을 위함입니다.

๕๘๗, ๖๓๒. รกาโร จ.

587, 632. r-카라도 역시.

รกาโร จ ธาตูนมนฺตภูโต โน โหติ ตปจฺจเย, ปเร ติมฺหิ จ.

어근의 끝에 위치한 r-카라 역시 ta 접미사와 ti 접미사가 뒤에 올 때 사라집니다.

ปกาเรน กรียตีติ ปกโต, ปฐมํ กรียตีติ ปกติ, วิสรียตีติ วิสโต, วิสติ.

특별한 방식으로 만들어지기에 pakato(수행된)이며, 처음에 만들어지기에 pakati(본성)입니다. 흩어지기에 visato(펼쳐진)이며, visati(펼쳐짐)입니다.

๕๘๘, ๖๒๐. ฐาปานมิ อี จ.

588, 620. ṭhā와 pā [어근]의 i와 ī 역시.

ฐา ปาอิจฺเจเตสํ ธาตูนํ อนฺตสฺส อาการสฺส อิการ อีการาเทสา โหนฺติ ยถาสงฺขฺยํ ตปจฺจเย ปเร, ติมฺหิ จ.

ṭhā와 pā 이 어근들의 끝에 있는 ā-카라는 ta 접미사와 ti 접미사가 뒤에 올 때 순서대로 i-카라와 ī-카라로 대치됩니다.

ยตฺร ฐิโต, ฐิติ, ปีโต, ปีติ.

그곳에 머물기에 ṭhito(서 있는), ṭhiti(머묾). 마셨기에 pīto(마신), pīti(마심).

๕๘๙, ๖๒๑. หนฺเตหิ โห หสฺส โฬ วา อทหนหานํ.

589, 621. h로 끝나는 어근들에서 [ta 접미사의 t는] h로, h는 ḷ로 선택적으로 바뀝니다. 단, dah와 nah는 제외합니다.

หการนฺเตหิ ธาตูหิ ตปจฺจยสฺส หการาเทโส โหติ, หการสฺส ธาตฺวนฺตสฺส โฬ โหติ วา อทหนหานํ.

h-카라로 끝나는 어근들 뒤에서 ta 접미사는 h-카라로 대치되고, 어근 끝의 h-카라는 선택적으로 ḷ로 대치됩니다. 단, dah와 nah 어근은 제외합니다.

อารุหิตฺถาติ อารุฬฺโห. คาฬฺโห, พาฬฺโห. มูโฬ.

올라갔으므로 āruḷho(올라간)입니다. gāḷho(깊은), bāḷho(강한), mūḷo(미혹된).

อทหนหานมิติ [Pg.277] กิมตฺถํ? ทยฺหตีติ ทฑฺโฒ, สํสุฏฺฐุ นยฺหตีติ สนฺนทฺโธ.

'dah와 nah는 제외하고'라고 말한 이유는 무엇입니까? 불타기 때문에 daḍḍho(불탄)이며, 아주 잘 묶였기 때문에 sannaddho(무장한)입니다.

อิติ กิพฺพิธานกปฺเป ตติโย กณฺโฑ.

이로써 접미사 규정(낏비다나-깝빠)의 세 번째 장이 끝났다.

จตุตฺถกณฺฑ

제4장

๕๙๐, ๕๗๙. ณมฺหิรนฺชสฺส โช ภาวกรเณสุ.

590, 579. ṇa 접미사가 올 때, 상태와 수단의 의미에서 ranja 어근의 nj는 j가 됩니다.

ณมฺหิ ปจฺจเย ปเร รนฺชอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส อนฺตภูตสฺส นฺชการสฺส โชอาเทโส โหติ ภาวกรเณสุ.

ṇa 접미사가 뒤에 올 때, ranja 어근의 끝에 포함된 nj-카라는 상태(bhāva)와 수단(karaṇa)의 의미를 나타낼 때 j-카라로 대치됩니다.

รญฺชนํ ราโค, รนฺชนฺติ เอเตนาติ ราโค.

물들이는 상태가 rāgo(탐욕)이며, 이것으로 물들이기 때문에 rāgo입니다.

ภาวกรเณสูติ กิมตฺถํ? รนฺชตีติ รงฺโค.

'상태와 수단의 의미에서'라고 말한 이유는 무엇입니까? [장소의 의미로] 물드는 곳이 raṅgo(무대)이기 때문입니다.

๕๙๑, ๕๔๔. หนสฺส ฆาโต.

591, 544. hana 어근의 ghāta [대치].

หนอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส สพฺพสฺส ฆาตาเทโส โหติ ณมฺหิ ปจฺจเย ปเร.

ṇa 접미사가 뒤에 올 때, hana 어근 전체가 ghāta로 대치됩니다.

อุปหนตีติ อุปฆาโต, คาโว หนตีติ โคฆาตโก.

해치기 때문에 upaghāto(살해)이며, 소를 죽이는 자이기에 goghātako(도살자)입니다.

๕๙๒, ๕๐๓. วโธ [Pg.278] วา สพฺพตฺถ.

592, 503. 모든 상황에서 선택적으로 vadha [대치].

หนอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส วธาเทโส โหติ วา สพฺพตฺถ ฐาเนสุ.

hana 어근은 모든 문법적 상황에서 선택적으로 vadha로 대치됩니다.

หนตีติ วโธ, วธโก, อวธิ, อหนิ วา.

죽이기 때문에 vadho(살인), vadhako(살해자)입니다. [과거형으로] avadhi 또는 ahani가 됩니다.

๕๙๓, ๕๖๔. อาการนฺตานมาโย.

593, 564. ā로 끝나는 어근들의 āya [대치].

อาการนฺตานํ ธาตูนํ อนฺตสฺส อาการสฺส อายาเทโส โหติ ณมฺหิ ปจฺจเย ปเร.

ṇa 접미사가 뒤에 올 때, ā로 끝나는 어근들의 끝에 있는 ā-카라는 āya로 대치됩니다.

ททาตีติ ทายโก, ทานํ ทาตุํ สีลํ ยสฺสาติ ทานทายี, มชฺชํ ทาตุํ สีลํ ยสฺสาติ มชฺชทายี, นครํ ยาตุํ สีลํ ยสฺสาติ นครยายี.

주기 때문에 dāyako(보시자)이며, 보시를 주는 습성이 있는 자이기에 dānadāyī입니다. 술을 주는 습성이 있는 자이기에 majjadāyī이며, 도시로 가는 습성이 있는 자이기에 nagarayāyī입니다.

๕๙๔, ๕๘๒. ปุร สมุป ปรีหิ กโรติสฺส ข ขรา วา ตปฺปจฺจเยสุจ.

594, 582. pura, saṃ, upa, pari 뒤에서 kar 어근에 kha나 khara가 선택적으로 나타나며, ta 접사들 앞에서도 그러하다.

ปุร สํ อุป ปริอิจฺเจเตหิ กโรติสฺส ธาตุสฺส ข ขราเทสา โหนฺติ วา ตปจฺจเย ปเร, ณมฺหิ จ.

pura, saṃ, upa, pari 이들 뒤에서 kar 어근에 대해 kha나 khara의 치환이 ta 접사가 뒤따를 때와 ṇa 접사가 뒤따를 때 선택적으로 일어난다.

ปุเร กรียตีติ ปุรกฺขโต, สมฺมา กรียตีติ สงฺขโต, อุปคนฺตฺวา กรียตีติ อุปกฺขโต, ปริสมนฺตโต กโรตีติ ปริกฺขาโร, สํกรียตีติ สงฺขาโร.

'앞에 행해지다'라고 해서 purakkhato, '바르게 행해지다'라고 해서 saṅkhato, '가까이 가서 행해지다'라고 해서 upakkhato, '주변에서 행하다'라고 해서 parikkhāro, '함께 행해지다'라고 해서 saṅkhāro이다.

วาติ กิมตฺถํ? อุปคนฺตฺวา กโรตีติ อุปกาโร.

'선택적으로(vā)'라고 한 것은 무슨 목적인가? '가까이 가서 행하다'라고 하여 upakāro가 있기 때문이다.

๕๙๕, ๖๓๗. ตเว [Pg.279] ตุนาทีสุ กา.

595, 637. tave, tuna 등의 접사 앞에서 kā가 된다.

ตเว ตุนอิจฺเจวมาทีสุ ปจฺจเยสุ กโรติสฺส ธาตุสฺส กาอาเทโส โหติ วา.

tave, tuna 이와 같은 접사들이 뒤따를 때 kar 어근에 kā의 치환이 선택적으로 일어난다.

กาตเว, กาตุํ, กตฺตุํ วา, กาตุน, กตฺตุน วา.

kātave, kātuṃ 또는 kattuṃ, kātuna 또는 kattuna.

๕๙๖, ๕๕๑. คม ขน หนาทีนํ ตุํ ตพฺพาทีสุ น.

596, 551. gam, khan, han 등의 어근에 tuṃ, tabba 등이 뒤따를 때 n이 된다.

คม ขน หนอิจฺเจวมาทีนํ ธาตูนํ อนฺตสฺส นกาโร โหติ วา ตุํ ตพฺพาทีสุ ปจฺจเยสุ.

gam, khan, han 이와 같은 어근들의 끝 음절에 n(nakāra)이 tuṃ, tabba 등의 접사들이 뒤따를 때 선택적으로 일어난다.

คนฺตุํ, คมิตุํ, คนฺตพฺพํ, คมิตพฺพํ. ขนฺตุํ. ขนิตุํ, ขนฺตพฺพํ, ขนิตพฺพํ. หนฺตุํ, หนิตุํ, หนฺตพฺพํ. หนิตพฺพํ. มนฺตุํ, มนิตุํ, มนฺตพฺพํ, มนิตพฺพํ.

gantuṃ, gamituṃ, gantabbaṃ, gamitabbaṃ, khantuṃ, khanituṃ, khantabbaṃ, khanitabbaṃ, hantuṃ, hanituṃ, hantabbaṃ, hanitabbaṃ, mantuṃ, manituṃ, mantabbaṃ, manitabbaṃ.

อาทิคฺคหณํ กิมตฺถํ? ตุนคฺคหณตฺถํ. คนฺตุน, ขนฺตุน, หนฺตุน, มนฺตุน.

'등(ādi)'을 취한 것은 무슨 목적인가? tuna 접사를 포함하기 위함이다. gantuna, khantuna, hantuna, mantuna.

๕๙๗, ๖๔๑. สพฺเพหิ ตุนาทีนํ โย.

597, 641. 모든 어근에서 tuna 등의 접사가 yo(ya로 치환된다).

สพฺเพหิ ธาตูหิ ตุนาทีนํ ปจฺจยานํ ยการาเทโส โหติ วา.

모든 어근으로부터 tuna 등 접사들의 ya(yakāra) 치환이 선택적으로 일어난다.

อภิวนฺทิย, อภิวนฺทิตฺวา, โอหาย, โอหิตฺวา, อุปนีย, อุปเนตฺวา, ปสฺสิย, ปสฺสิตฺวา, อุทฺทิสฺส, อุทฺทิสิตฺวา, อาทาย, อาทิยิตฺวา.

abhivandiya, abhivanditvā, ohāya, ohitvā, upanīya, upanetvā, passiya, passitvā, uddissa, uddisitvā, ādāya, ādiyitvā.

๕๙๘, ๖๔๓. จนนฺเตหิ [Pg.280] รจฺจํ.

598, 643. c와 n으로 끝나는 것들 뒤에서 racca가 된다.

จการนการนฺเตหิ ธาตูหิ ตุนาทีนํ ปจฺจยานํ รจฺจาเทโส โหติ วา.

c와 n으로 끝나는 어근들로부터 tuna 등 접사들의 racca 치환이 선택적으로 일어난다.

วิวิจฺจ, อาหจฺจ, อุหจฺจ.

vivicca, āhacca, uhacca.

วาติ กิมตฺถํ? หนฺตฺวา.

'선택적으로(vā)'라고 한 것은 무슨 목적인가? hantvā와 같은 형태를 위함이다.

๕๙๙, ๖๔๔. ทิสา สฺวาน สฺวานฺตโลโป จ.

599, 644. dis 어근에서 svāna, svā가 되고 끝 음절은 탈락한다.

ทิสอิจฺเจตาย ธาตุยา ตุนาทีนํ ปจฺจยานํ สฺวานสฺวาเทสา โหนฺติ, อนฺตโลโป จ.

dis라는 이 어근에서 tuna 등 접사들의 svāna와 svā 치환이 일어나고, 어근의 끝 음절은 탈락한다.

ทิสฺวาน, ทิสฺวา.

disvāna, disvā.

๖๐๐, ๖๔๕. ม ห ท เภหิ มฺม ยฺห ชฺช พฺภ ทฺธา จ.

600, 645. m, h, d, bh 뒤에서 mma, yha, jja, bbha, ddhā가 된다.

ม ห ท ภ อิจฺเจวมนฺเตหิ ธาตูหิ ตุนาทีนํ ปจฺจยานํ มฺม ยฺห ชฺช พฺภ ทฺธา อาเทสา โหนฺติ วา อนฺตโลโป จ.

m, h, d, bh와 같이 끝나는 어근들 뒤에서 tuna 등 접사들의 mma, yha, jja, bbha, ddhā 치환이 선택적으로 일어나고 어근의 끝 음절은 탈락한다.

อาคมฺม, อาคมิตฺวา, โอกฺกมฺม. โอกฺกมิตฺวา, ปคฺคยฺห, ปคฺคณฺหิตฺวา, อุปฺปชฺช, อุปฺปชฺชิตฺวา, อารพฺภ, อารภิตฺวา, อารทฺธ, อารภิตฺวา.

āgamma, āgamitvā, okkamma, okkamitvā, paggayha, paggaṇhitvā, uppajja, uppajjitvā, ārabbha, ārabhitvā, āraddha, ārabhitvā.

๖๐๑, ๓๓๔. ตทฺธิตสมาสกิตกา [Pg.281] นามํ วา’ ตเว ตุนาทีสุ จ.

601, 334. 따디따(Taddhita), 사마사(Samāsa), 끼따까(Kitaka)는 명사(nāma)이며, tave, tuna 등의 접사 앞에서도 선택적으로 그러하다.

ตทฺธิตสมาสกิตกอิจฺเจวมนฺตา สทฺทานามํว ทฏฺฐพฺพา ตเว ตุน ตฺวาน ตฺวาทิปจฺจยนฺเต วชฺเชตฺวา.

따디따, 사마사, 끼따까와 같이 끝나는 단어들은 tave, tuna, tvāna, tvā 등의 접사로 끝나는 것들을 제외하고는 명사로 보아야 한다.

วาสิฏฺโฐ, ปตฺตธมฺโม, กุมฺภกาโร อิจฺเจวมาทิ.

vāsiṭṭho, pattadhammo, kumbhakāro 이와 같은 것들이다.

๖๐๒, ๖. ทุมฺหิ ครุ.

602, 6. 중자(Du) 앞에서 무겁다(Garu).

ทุมฺหิ อกฺขเร โย ปุพฺโพ อกฺขโร, โส ครุโกว ทฏฺฐพฺโพ.

중자(samyoga)인 글자 앞에 있는 글자는 무거운 것(garu)으로만 보아야 한다.

ภิตฺวา, ฉิตฺวา, ทตฺวา, หุตฺวา.

bhitvā, chitvā, datvā, hutvā.

๖๐๓, ๗. ทีโฆ จ.

603, 7. 그리고 장음(長音)도.

ทีโฆ จ สโร ครุโกว ทฏฺฐพฺโพ.

장모음 또한 무거운 것(중모음, garuka)으로 보아야 한다.

อาหาโร, นที, วธู, เต ธมฺมา, โอปนยิโก.

아하로(Āhāro), 나디(nadī), 와두(vadhū), 떼 담마(te dhammā), 오빠나이꼬(opanayiko).

๖๐๔, ๖๘๔. อกฺขเรหิ การ.

604, 684. 음절들에 -까라(-kāra)를 붙임.

อกฺขรตฺเถหิ อกฺขราภิเธยฺเยหิ การปจฺจโย โหติ ปโยเค สติ.

음절의 의미나 음절로 지칭되는 것들에 쓰임이 있을 때 -까라(kāra) 접미사가 붙는다.

อ เอว อกาโร, อา เอว อากาโร, ย เอว ยกาโร.

'a'는 바로 아까라(akāro)이고, 'ā'는 바로 아까라(ākāro)이며, 'ya'는 바로 야까라(yakāro)이다.

๖๐๕, ๖๔๗. ยถาคมมิกาโร[Pg.282].

605, 647. 규칙에 따라 i-자가 삽입됨.

ยถาคมํ สพฺพธาตูหิ สพฺพปจฺจเยสุ อิการาคโม โหติ.

규칙에 따라 모든 어근으로부터 모든 접미사에서 i-자의 삽입이 일어난다.

การิยํ, ภวิตพฺพํ, ชนิตพฺพํ, วิทิตพฺพํ, กริตฺวา, อิจฺฉิตํ.

까리양(Kāriyaṃ), 바위땁방(bhavitabbaṃ), 자니땁방(janitabbaṃ), 위디땁방(viditabbaṃ), 까릿와(karitvā), 익치땅(icchitaṃ).

๖๐๖, ๖๔๒. ทธนฺตโต โย กฺวจิ.

606, 642. d와 dh로 끝나는 것 뒤에서 때때로 y가 옴.

ทการธการนฺตาย ธาตุยา ยถาคมํ ยการาคโม โหติ กฺวจิ ตุนาทีสุ ปจฺจเยสุ.

d자나 dh자로 끝나는 어근에서 규칙에 따라 tuna 등의 접미사들 앞에서 때때로 y-자가 삽입된다.

พุทฺโธ โลเก อุปฺปชฺชิตฺวา, ธมฺมํ พุชฺฌิตฺวา.

붓도 로께 웁빳짓와(Buddho loke uppajjitvā), 담망 붓짓와(dhammaṃ bujjhitvā).

ทธนฺตโตติ กิมตฺถํ? ลภิตฺวา.

'd와 dh로 끝나는 것'이라고 한 이유는 무엇인가? 라빗와(Labhitvā) 때문이다.

กฺวจีติ กิมตฺถํ? อุปฺปาเทตฺวา.

'때때로'라고 한 이유는 무엇인가? 웁빠뎃와(Uppādetvā) 때문이다.

อิติ กิพฺพิธานกปฺเป จตุตฺโถ กณฺโฑ.

이로써 끼뜨 결합 장(kibbidhāna-kappa)의 제4절이 끝났다.

ปญฺจมกณฺฑ

제5절

๖๐๗, ๕๗๘. นิคฺคหิต สํโยคาทิโน.

607, 578. 결합 자음 앞의 니가히따(niggahita).

สํโยคาทิภูโต นกาโร นิคฺคหิตมาปชฺชเต.

결합 자음의 시작이 된 n자는 니가히따(niggahita)가 된다.

รงฺโค, ภงฺโค, สงฺโค.

랑고(Raṅgo), 방고(bhaṅgo), 상고(saṅgo).

๖๐๘, ๖๒๓. สพฺพตฺถ [Pg.283] เค คี.

608, 623. 모든 경우에 ge는 gī가 됨.

เคอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส คีอาเทโส โหติ สพฺพตฺถ ฐาเน.

'ge'라는 어근은 모든 처소에서 'gī'로 치환된다.

คีตํ คายติ.

기땅 가야띠(Gītaṃ gāyati).

๖๐๙, ๔๘๔. สทสฺส สีทตฺตํ.

609, 484. sad의 sīda-됨.

สทอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส สีทาเทโส โหติ สพฺพตฺถ ฐาเน.

'sad'라는 어근은 모든 처소에서 'sīda'로 치환된다.

นิสินฺโน, นิสีทติ.

니신노(Nisinno), 니시다띠(nisīdati).

๖๑๐, ๖๒๗. ยชสฺส สรสฺสิ ฏฺเฐ.

610, 627. ṭṭha 앞에서 yaj의 모음에 i가 옴.

ยชอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส สรสฺส อิการาเทโส โหติ ฏฺเฐ ปเร.

'yaj'라는 어근의 모음은 ṭṭha가 뒤따를 때 i자로 치환된다.

ยิฏฺโฐ, ยิฏฺฐา.

잇토(Yiṭṭho), 잇타(yiṭṭhā).

ฏฺเฐติ กิมตฺถํ? ยชนํ.

'ṭṭha 앞에서'라고 한 이유는 무엇인가? 야자낭(Yajanaṃ) 때문이다.

๖๑๑, ๖๐๘. หจตุตฺถานมนฺตานํ โท เธ.

611, 608. h와 (각 조의) 네 번째 자음들이 어미일 때 dha 앞에서 d가 됨.

หจตุตฺถานํ ธาตฺวนฺตานํ โท อาเทโส โหติ เธ ปเร.

'h'와 제4성(유기음)으로 끝나는 어근들에 대해, 'dh'가 뒤따를 때 'd'로의 치환이 일어난다.

สนฺนทฺโธ, กุทฺโธ, ยุทฺโธ, สิทฺโธ, ลทฺโธ, อารทฺโธ.

산낫도(sannaddho), 꿋도(kuddho), 윳도(yuddho), 싯도(siddho), 랏도(laddho), 아랏도(āraddho).

๖๑๒, ๖๑๕. โฑ [Pg.284] ฒกาเร.

612, 615. ḍh 자음 앞에서 ḍ로 [치환됨].

หจตุตฺถานํ ธาตฺวนฺตานํ โฑ อาเทโส โหติ ฒกาเร ปเร.

'h'와 제4성(유기음)으로 끝나는 어근들에 대해, ḍh 자음이 뒤따를 때 ḍ로의 치환이 일어난다.

ทยฺหตีติ ทฑฺโฒ, วฑฺฒตีติ วุฑฺโฒ.

'탄다'는 의미에서 닷도(daḍḍho), '자란다'는 의미에서 웃도(vuḍḍho).

ฒกาเรติ กิมตฺถํ? ทาโห.

왜 'ḍh 자음 앞에서'라고 했는가? 다호(dāho)의 경우 때문이다.

๖๑๓, ๕๘๓. คหสฺส ฆร เณ วา.

613, 583. ṇa 접미사 앞에서 gaha 어근은 선택적으로 ghara가 된다.

คหอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส สพฺพสฺส ฆราเทโส โหติ วา ณปจฺจเย ปเร.

gaha라는 이 어근 전체는 ṇa 접미사가 뒤따를 때 선택적으로 ghara로 치환된다.

ฆรํ, ฆรานิ.

가랑(gharaṃ), 가라니(gharāni).

วาติ กิมตฺถํ? คาโห.

왜 '선택적으로'라고 했는가? 가호(gāho)의 경우 때문이다.

๖๑๔, ๕๘๑. ทหสฺส โท ฬํ.

614, 581. daha 어근의 d 자음은 ḷ이 된다.

ทหอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส ทกาโร ฬตฺตมาปชฺชเต วา ณปจฺจเย ปเร.

daha라는 이 어근의 d 자음은 ṇa 접미사가 뒤따를 때 선택적으로 ḷ의 상태가 된다.

ปริทหนํ ปริฬาโห.

빠리다하나(paridahanaṃ)는 빠릴라호(pariḷāho)가 된다.

วาติ กิมตฺถํ? ปริทาโห.

왜 '선택적으로'라고 했는가? 빠리다호(paridāho)의 경우 때문이다.

๖๑๕, ๕๘๖. ธาตฺวนฺตสฺส โลโป กฺวิมฺหิ.

615, 586. kvi 접미사 앞에서 어근의 끝음이 생략된다.

ธาตฺวนฺตสฺส พฺยญฺชนสฺส โลโป โหติ กฺวิมฺหิ ปจฺจเย ปเร.

kvi 접미사가 뒤따를 때 어근 끝의 자음은 생략된다.

ภุเชน [Pg.285] คจฺฉตีติ, ภุชโค. อุเรน คจฺฉตีติ อุรโค, ตุรโค, สงฺโข.

'굽은 몸으로 간다'는 의미에서 부자가(bhujago), '가슴으로 간다'는 의미에서 우라가(urago), 뚜라가(turago), 상코(saṅkho).

๖๑๖, ๕๘๗. วิทนฺเต อู.

616, 587. vid 어근의 끝에 ū가 [생긴다].

วิทอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส อนฺเต อูการาคโม โหติ กฺวิมฺหิ ปจฺจเย ปเร.

vid라는 이 어근의 끝에 kvi 접미사가 뒤따를 때 ū 모음이 삽입된다.

โลกํ วิทติ ชานาตีติ โลกวิทู.

'세상을 알고 이해한다'는 의미에서 로까비두(lokavidū).

๖๑๗, ๖๓๓. น ม ก รานมนฺตานํ นิยุตฺตตมฺหิ.

617, 633. i가 결합된 ta 접미사 앞에서 n, m, k, r로 끝나는 어근들은 [생략되지 않는다].

นการ มการ กการ รการานํ ธาตฺวนฺตานํ โลโป น โหติ อิการยุตฺเต ตปจฺจเย ปเร.

n 자음, m 자음, k 자음, r 자음으로 끝나는 어근들은 i 모음과 결합된 ta 접미사가 뒤따를 때 생략되지 않는다.

หนิภุํ, คมิโต, รมิโต, สกิโต, สริโต, กริตฺวา.

하니붐(hanibhuṃ), 가미또(gamito), 라미또(ramito), 사끼또(sakito), 사리또(sarito), 까리뜨와(karitvā).

อิยุตฺตตมฺหีติ กิมตฺถํ? คโต, สโต.

왜 'i가 결합된 것 앞에서'라고 했는가? 가또(gato), 사또(sato)의 경우 때문이다.

๖๑๘, ๕๗๑. น ก คตฺตํ จ ชาณฺวุมฺหิ.

618, 571. ṇvu 접미사 앞에서 c와 j는 k와 g의 상태가 되지 않는다.

จการ ชการา กการ คการตฺตํ นาปชฺชนฺเต ณฺวุมฺหิ ปจฺจเย ปเร.

c 자음과 j 자음은 ṇvu 접미사가 뒤따를 때 k 자음과 g 자음의 상태에 이르지 않는다.

ปจตีติ ปาจโก, ยชตีติ ยาชโก.

'요리한다'는 의미에서 빠짜까(pācako), '제사 지낸다'는 의미에서 야자까(yājako).

๖๑๙, ๕๗๓. กรสฺส [Pg.286] จ ตตฺตํ ตุสฺมึ.

619, 573. tu 접미사 앞에서 kara 어근에 t의 상태가 [일어난다].

กรอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส อนฺตสฺส รการสฺส ตการตฺตํ โหติ ตุปจฺจเย ปเร.

kara라는 이 어근 끝의 r 자음은 tu 접미사가 뒤따를 때 t 자음의 상태가 된다.

กโรตีติ กตฺตา, กโรนฺตีติ กตฺตาโร.

'행한다'는 의미에서 깟따(kattā), '행한다(복수)'는 의미에서 깟따로(kattāro).

๖๒๐, ๕๔๙. ตุํ ตุน ตพฺเพสุ วา.

620, 549. tuṃ, tuna, tabba 접미사들에서 [어근 말음의 변화가] 선택적으로 일어난다.

กรอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส อนฺตสฺส รการสฺส ตการตฺตํ โหติ วา ตุํ ตุน ตพฺพอิจฺเจเตสุ ปจฺจเยสุ.

kara 등의 어근 말음인 r(rakāra)은 tuṃ, tuna, tabba 등의 접미사들이 뒤따를 때 선택적으로 t(takāra)가 된다.

กตฺตุํ, กาตุํ, กตฺตุน. กาตุน, กตฺตพฺพํ, กาตพฺพํ.

kattuṃ, kātuṃ, kattuna, kātuna, kattabbaṃ, kātabbaṃ.

๖๒๑, ๕๕๓. การิตํ วิย ณานุพนฺโธ.

621, 553. ṇ이 표지로 붙은 접미사는 사역(kārita)과 같다.

ณการานุพนฺโธ ปจฺจโย การิตํ วิย ทฏฺฐพฺโพ วา.

ṇ(ṇakāra)이 표지로 붙은 접미사는 선택적으로 사역(kārita)과 같이 보아야 한다.

ทาโห, เทโห, วาโห, พาโห, จาโค, วาโร, จาโร, ปริกฺขาโร, ทายโก, นายโก, ลาวโก, ภาวโก, การี, ฆาตี, ทายี.

dāho, deho, vāho, bāho, cāgo, vāro, cāro, parikkhāro, dāyako, nāyako, lāvako, bhāvako, kārī, ghātī, dāyī.

วาติ กิมตฺถํ? อุปกฺขโร.

vā(선택적)라고 한 이유는 무엇인가? upakkharo(의 경우에는 적용되지 않기 때문)이다.

๖๒๒, ๕๗๐. อนกา [Pg.287] ยุ ณฺวูนํ.

622, 570. yu와 ṇvu 접미사들은 ana와 aka가 된다.

ยุณฺวุอิจฺเจเตสํ ปจฺจยานํ อน อกอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ.

yu와 ṇvu라는 이 접미사들에게 ana와 aka라는 이 대치어들이 일어난다.

นนฺทนํ, การโก.

nandanaṃ, kārako.

๖๒๓, ๕๕๔. ก คา จ ชานํ.

623, 554. ca와 ja는 ka와 ga가 된다.

จ ชอิจฺเจเตสํ ธาตฺวนฺตานํ กการคการาเทสา โหนฺติ ณานุพนฺเธ ปจฺจเย ปเร.

어근의 끝에 있는 ca와 ja는 ṇ이 표지로 붙은 접미사가 뒤따를 때 k(kakāra)와 g(gakāra)로 대치된다.

ปาโก, โยโค.

pāko, yogo.

อิติ กิพฺพิธานกปฺเป ปญฺจโม กณฺโฑ.

이로써 키드(kit) 형성의 장(kibbidhānakappa)에서 제5구절이 끝났다.

กิตกปฺโป นิฏฺฐิโต.

키드(kit)의 장이 완료되었다.

๘. อุณาทิกปฺป

8. 우나디(uṇādi)의 장

ฉฏฺฐกณฺฑ

제6구절

๖๒๔, ๕๖๓. กตฺตริ [Pg.288] กิต.

624, 563. 키드(kita) 접미사는 행위자(kattar)의 의미에서 일어난다.

กตฺตุอิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ กิต ปจฺจยา โหนฺติ.

행위자(kattu)라는 이 의미에서 키드(kita) 접미사들이 일어난다.

การุ, การุโก, การโก, ปาจโก, กตฺตา, ชนิตา, ปจิตา, เนตา.

kāru, kāruko, kārako, pācako, kattā, janitā, pacitā, netā.

๖๒๕, ๖๐๕. ภาวกมฺเมสุ กิจฺจตฺต ขตฺถา.

625, 605. 낏짜(kicca), 따(tta), 캇타(khattha) 접미사들은 상태(bhāva)와 대상(kamma)의 의미에서 일어난다.

ภาวกมฺมอิจฺเจเตสฺวตฺเถสุ กิจฺจ ตฺต ขตฺถอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ.

상태와 대상이라는 이 의미들에서 kicca, tta, khattha라는 이 접미사들이 일어난다.

อุปสมฺปาเทตพฺพํ อุปสมฺปาทนียํ ภวตา, สยิตพฺพํ ภวตา, กตฺตพฺพํ ภวตา, โภตฺตพฺโพ โอทโน ภวตา, อสิตพฺพํ โภชนํ ภวตา, อสิตํ ภวตา, สยิตํ ภวตา, ปจิตํ ภวตา, อสิตํ อสนํ ภวตา, สยิตํ สยนํ ภวตา, ปจิโต โอทโน ภวตา, กิญฺจิสฺสโย, อีสสฺสโย, ทุสฺสโย, สุสฺสโย ภวตา.

귀하에 의해 구족계가 받아져야 함(upasampādetabbaṃ, upasampādanīyaṃ), 귀하에 의해 누워져야 함(sayitabbaṃ), 귀하에 의해 행해져야 함(kattabbaṃ), 귀하에 의해 밥이 먹혀져야 함(bhottabbo odano), 귀하에 의해 음식이 먹혀져야 함(asitabbaṃ bhojanaṃ), 귀하에 의해 먹혀짐(asitaṃ), 귀하에 의해 누워짐(sayitaṃ), 귀하에 의해 요리됨(pacitaṃ), 귀하에 의해 먹는 행위가 먹혀짐(asitaṃ asanaṃ), 귀하에 의해 눕는 행위가 누워짐(sayitaṃ sayanaṃ), 귀하에 의해 밥이 요리됨(pacito odano), 귀하에 의해 약간 쉬움(kiñcissayo), 조금 쉬움(īsassayo), 어려움(dussayo), 매우 쉬움(sussayo).

๖๒๖, ๖๓๔. กมฺมนิ [Pg.289] ทุติยาย ตฺโต.

626, 634. 대상(kamma)의 의미에서 목적격(dutiyā)에 tta 접미사가 일어난다.

กมฺมนิ อิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ ทุติยายํ วิภตฺติยํ กตฺตริ ตฺตปจฺจโย โหติ.

대상(kamma)이라는 이 의미에서, 목적격(dutiyā)의 자리에 있는 행위자에 대해 tta 접미사가 일어난다.

ทานํ ทินฺโน เทวทตฺโต, สีลํ รกฺขิโต เทวทตฺโต, ภตฺตํ ภุตฺโต เทวทตฺโต, ครุํ อุปาสิโต เทวทตฺโต.

보시를 준 데와닷따(dānaṃ dinno devadatto), 계를 지킨 데와닷따(sīlaṃ rakkhito devadatto), 밥을 먹은 데와닷따(bhattaṃ bhutto devadatto), 스승을 모신 데와닷따(garuṃ upāsito devadatto).

๖๒๗, ๖๕๒. ขฺยาทีหิ มาน ม จ โต วา.

627, 652. khyā 등의 어근들 뒤에서 māna와 ma가 오고, m은 선택적으로 t가 된다.

ขิ ภี สุ รุ หุ วา ธู หิ ลู ปี อทอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ มน ปจฺจโย โหติ, มสฺส จ โต โหติ วา.

khi, bhī, su, ru, hu, vā, dhū, hi, lū, pī, ada 등과 같은 어근들 뒤에서 mana 접미사가 오고, m(massa)은 선택적으로 t(to)가 된다.

ขียนฺติ อุปทฺทวา เอตฺถาติ เขโม, ภายิตพฺโพติ เภโม, ภายนฺติ เอตสฺมาติ วา เภโม, รํสิโย อภิสฺสเวตีติ โสโม, รวติ คจฺฉตีติ โรโม, หุวติ ชุหฺวติ เอเตนาติ โหโม, ปฏิโลมวเสน วาติ คจฺฉตีติ วาโม, ลามกวเสน วาติ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ วา วาโม, ธุนาติ กมฺปตีติ ธูโม, เสฏฺฐภาเวน หิโนติ ปวตฺตติ จิตฺตํ เอตสฺมินฺติ เหโม, ลุนิตพฺโพติ โลโม, มํสจมฺมานิ ลุนาติ ฉินฺทตีติ วา โลโม, ปิยนํ เปโม, ปิยายิตพฺโพติ วา เปโม, สุขทุกฺขํ อทติ ภกฺขตีติ อตฺตา, ชาติชรามรณาทีหิ อทียเต ภกฺขียเตติ วา อตฺตา, อาตุมา.

여기에서 재난들이 소멸되므로 안온(khemo)이라 하고, 두려워해야 할 것이므로 bhemo라 하며, 혹은 이것으로부터 두려워하므로 bhemo라 한다. 광선들을 흘려보내므로 달(somo)이라 하고, 소리 내며 가므로 털(romo)이라 한다. 이것으로 공양하므로 호마(homo)라 하고, 역행하는 방식으로 가므로 vāmo라 하며, 혹은 저열한 방식으로 전개되므로 vāmo라 한다. 흔들리고 요동치므로 연기(dhūmo)라 하고, 수승함으로 인해 이로부터 마음이 나아가므로 금(hemo)이라 한다. 잘려야 할 것이므로 털(lomo)이라 하며, 혹은 살과 가죽을 깎고 자르므로 털(lomo)이라 한다. 사랑하는 것이 사랑(pemo)이며, 혹은 사랑받아야 할 것이 사랑(pemo)이다. 행복과 고통을 먹고 삼키므로 자아(attā)라 하며, 혹은 태어남과 늙음과 죽음 등에 의해 먹히고 삼켜지므로 자아(attā) 또는 ātumā라 한다.

๖๒๘, ๖๕๓. สมาทีหิ [Pg.290] ถ มา.

628, 653. sam 등의 어근들 뒤에서 tha와 mā가 온다.

สมุ ทมุ ทร รห ทุ หิ สิ ภี ทา ยา สา ฐาภสอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ถ ม ปจฺจยา โหนฺติ.

Samu, damu, dara, raha, du, hi, si, bhī, dā, yā, sā, ṭhā, bhasa 등의 어근들로부터 tha, ma 접미사들이 붙는다.

สเมตีติ สมโถ, ทมตีติ ทมโถ, ทมนํ วา ทมโถ, ทมิตพฺโพติ วา ทมโถ, ทรตีติ ทรโถ, ชิณฺณภาวํ รหิสฺสติ คณฺหิสฺสตีติ รโถ, ทพฺพสมฺภาเร รหติ คณฺหาตีติ วา รโถ, ทวติ คจฺฉตีติ ทุโม, ทวติ วุทฺธิ วิรุฬฺหิ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ อุทฺธํ วา ทุโม, ปถวีปพฺพตาทีสุ คจฺฉติ ปตตีติ หิโม, กมฺมวาจาย พนฺธติ เอตฺถาติ สีมา. พนฺธิตพฺพาติ วา สีมา. ภายนฺติ เอตสฺมาติ ภีโม, สตฺเต อวขณฺเฑนฺติ นิวาเรนฺติ เอเตนาติ ทาโม, มูสิกาทีหิ ขาทียติ อวขณฺฑียตีติ วา ทาโม, ยาติ คจฺฉตีติ ยาโม, ปเรสํ จิตฺตํ คณฺหิตุํ สมตฺเถตีติ สาโม, ติฏฺฐนฺติ เอเตนาติ ถาโม, ภสติ ภสฺมีกรียตีติ ภสฺมา.

진정시킨다고 해서 samatho(사마타)이고, 길들인다고 해서 damatho(다마타)이며, 혹은 길들이는 것이 damatho이고, 길들여져야 하는 것이 damatho이다. 불탄다고(괴로워한다고) 해서 daratho(다라타)이며, 노쇠함을 버릴 것이고 취할 것이라 해서 ratho(라타)이고, 혹은 물적 자재를 취하므로 ratho이다. 달리거나 가므로 dumo(나무)이며, 혹은 위로 자라나고 번성하며 나아가 전개되므로 dumo이다. 지상이나 산 등으로 가거나 떨어지므로 himo(눈)이며, 갈마의 문구로 여기서 묶으므로 sīmā(계)이다. 혹은 묶여져야 할 것이기에 sīmā이다. 이것으로부터 두려워하므로 bhīmo(무서운 자)이고, 이것으로 중생들을 베어내거나 막으므로 dāmo(밧줄)이며, 혹은 쥐 등에 의해 씹히거나 베어지므로 dāmo이다. 가므로 yāmo(야마)이며, 타인의 마음을 사로잡을 수 있으므로 sāmo(사마)이고, 이것으로 서 있으므로 thāmo(힘)이며, 빛나거나 재가 되므로 bhasmā(재)이다.

๖๒๙, ๕๖๙. คหสฺสุ’ปธสฺเส วา.

629, 569. Gahassu’padhasse vā. (Gaha 어근의 끝에서 두 번째 모음에 대해 혹은 [e가 된다])

คหอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส อุปธสฺส อการสฺส เอตฺต โหติ วา.

Gaha라는 이 어근의 upadhā(끝에서 두 번째)인 a-kāra(a음)에 대해 선택적으로 etta(e음)가 된다.

ทพฺพสมฺภาร คณฺหาตีติ เคหํ, คหํ.

물적 자재를 취한다고 해서 gehaṃ(집) 또는 gahaṃ이다.

๖๓๐, ๖๕๔. มสุสฺส [Pg.291] สุสฺส จฺฉร จฺเฉรา.

630, 654. Masussa sussa cchara ccherā. (Masu의 su에 대해 cchara와 cchera가 [대치된다])

มสุอิจฺเจตสฺส ปาฏิปทิกสฺส สุสฺส จฺฉรจฺเฉราเทสา โหนฺติ.

Masu라는 이 어간의 su에 대해 cchara와 cchera의 대치들이 일어난다.

มจฺฉรตีติ มจฺฉโร, เอวํ มจฺเฉโร.

인색하게 군다고 해서 maccharo(인색한 자)이며, 이와 같이 macchero도 된다.

๖๓๑, ๖๕๕. อาปุพฺพจรสฺส จ.

631, 655. Āpubbacarassa ca. (Ā를 접두어로 하는 cara 어근에 대해서도)

อาปุพฺพสฺส จรอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส จฺฉริยจฺฉรจฺเฉรา เทสา โหนฺติ, อาปุพฺพสฺส จ รสฺโส โหติ.

접두어 ā를 동반한 cara라는 이 어근에 대해 cchariya, acchara, acchera의 대치들이 일어나고, 접두어 ā는 단음(rasso)이 된다.

อาภุโส จริตพฺพนฺติ อจฺฉริยํ. เอวํ อจฺฉรํ, อจฺเฉรํ.

반복해서 행해져야 하므로 acchariyaṃ(경이로움)이다. 이와 같이 accharaṃ, accheraṃ도 된다.

จคฺคหเณน มสุสฺส สุสฺสาปิ จฺฉริยาเทโส โหติ, มจฺฉริยํ.

ca의 취함에 의해 masu의 su에 대해서도 cchariya의 대치가 일어나 macchariyaṃ(인색함)이 된다.

๖๓๒, ๖๕๖. อล กล สเลหิ ลยา.

632, 656. Ala kala salehi layā. (Ala, kala, sala 어근으로부터 la와 ya가 [붙는다])

อล กล สลอิจฺเจเตหิ ธาตูหิ ล ยปจฺจยา โหนฺติ.

Ala, kala, sala라는 이 어근들로부터 la, ya 접미사들이 붙는다.

อลติ สมตฺเถตีติ อลฺลํ, กลิตพฺพํ สงฺขฺยาตพฺพนฺติ กลฺลํ, สลติ คจฺฉติ ปวิสตีติ สลฺลํ. เอวํ อลฺยํ, กลฺยํ, สลฺยํ.

유능하다고 해서 allaṃ이며, 세어지고 계산되어야 하므로 kallaṃ이고, 가거나 들어가므로 sallaṃ(화살)이다. 이와 같이 alyaṃ, kalyaṃ, salyaṃ도 된다.

๖๓๓, ๖๕๗. ยาณ [Pg.292] ลาณา.

633, 657. Yāṇa lāṇā. (yāṇa와 lāṇa 접미사)

เตหิ กล สลอิจฺเจเตหิ ธาตูหิ ยาณ ลาณปจฺจยา โหนฺติ.

그 어근들인 kala, sala로부터 yāṇa, lāṇa 접미사들이 붙는다.

กลิตพฺพํ สงฺขฺยาตพฺพนฺติ กลฺยาณํ, คณโต ปฏิกฺกมิตฺวา สลนฺติ เอตฺถาติ ปฏิสลฺยาณํ. เอวํ สลฺลาโณ, ปฏิสลฺลาโณ.

세어지고 계산되어야 하므로 kalyāṇaṃ(유익함)이며, 무리로부터 물러나서 여기서 거처하므로 paṭisalyāṇaṃ(은둔)이다. 이와 같이 sallāṇo, paṭisallāṇo도 된다.

๖๓๔, ๖๕๘. มถิสฺส ถสฺส โล จ.

634, 658. Mathissa thassa lo ca. (Matha 어근의 tha에 대해 la와 ca가 [일어난다])

มถอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส ถสฺส ลาเทโสโหติ. อญฺญมญฺญํ มถติ วิโลฬตีติ มลฺโล, มลฺลํ.

Matha라는 이 어근의 tha에 대해 la의 대치가 일어난다. 서로를 짓이기고 휘젓는다고 해서 mallo(역사/레슬러) 또는 mallaṃ(사발)이다.

จคฺคหเณน ลโต โก จ อาคโม โหติ. มลฺลโก, มลฺลกํ.

ca의 취함에 의해 la 뒤에 ka라는 삽입음이 또한 나타난다. mallako, mallakaṃ.

๖๓๕, ๕๕๙. เปสาติสคฺคปตฺตกาเลสุกิจฺจา.

635, 559. Pesātisaggapattakālesukiccā. (심부름, 허용, 적기의 의미에서 kicca 접미사들)

เปส อติสคฺค ปตฺตกาลอิจฺเจเตสฺวตฺเถสุ กิจฺจปจฺจยา โหนฺติ.

심부름(pesa), 허용(atisagga), 적절한 때(pattakāla)라는 이러한 의미들에서 kicca 접미사들이 붙는다.

กตฺตพฺพํ กมฺมํ ภวตา, กรณียํ กิจฺจํ ภวตา, โภตฺตพฺพํ โภชนํ ภวตา, โภชนียํ โภชนํ ภวตา, อชฺฌยิตพฺพํ อชฺเฌยฺยํ ภวตา, อชฺฌยนียํ อชฺเฌยฺยํ ภวตา.

당신에 의해 행해져야 할(kattabbaṃ) 일(kammaṃ), 당신에 의해 행해져야 할(karaṇīyaṃ) 임무(kiccaṃ), 당신에 의해 먹혀야 할(bhottabbaṃ) 음식(bhojanaṃ), 당신에 의해 먹혀야 할(bhojanīyaṃ) 음식, 당신에 의해 학습되어야 할(ajjhayitabbaṃ) 배움(ajjheyyaṃ), 당신에 의해 학습되어야 할(ajjhayanīyaṃ) 배움.

๖๓๖, ๖๕๙. อวสฺสกา’ธมิเณสุ [Pg.293] ณี จ.

636, 659. Avassakā’dhamiṇesu ṇī ca. (반드시 해야 함과 채무자의 의미에서 ṇī도 [붙는다])

อวสฺสก อธมิณอิจฺเจเตสฺวตฺเถสุ ณีปจฺจโย โหติ, กิจฺจา จ.

반드시 해야 함(avassaka)과 채무자(adhamiṇa)라는 이러한 의미들에서 ṇī 접미사가 붙고, kicca 접미사들도 붙는다.

อวสฺสเต ตาว – การีสิ เม กมฺมํ อวสฺสํ หารีสิ เม ภารํ อวสฺสํ.

먼저 반드시 해야 함의 경우—그대는 나의 일을 반드시 하는 자(kārī)가 될 것이고, 나의 짐을 반드시 나르는 자(hārī)가 될 것이다.

อธมิเณ – ทายีสิ เม สตํ อิณํ, ธารีสิ เม สหสฺสํ อิณํ.

채무자의 경우—그대는 나에게 백의 빚을 주는 자(dāyī)가 될 것이고, 나에게 천의 빚을 지는 자(dhārī)가 될 것이다.

กิจฺจา จ – ทาตพฺพํ เม ภวตา สตํ อิณํ. ธารยิตพฺพํ เม ภวตา สหสฺสํ อิณํ, กตฺตพฺพํ เม ภวตา เคหํ, กรณียํ เม ภวตา กิจฺจํ, การิยํ เม ภวตา สยนํ.

또한 kicca 접미사들이 붙는 경우—당신에 의해 나에게 백의 빚이 주어져야 한다(dātabbaṃ). 당신에 의해 나에게 천의 빚이 유지되어야 한다(dhārayitabbaṃ). 당신에 의해 나를 위해 집이 지어져야 한다(kattabbaṃ). 당신에 의해 나를 위해 임무가 수행되어야 한다(karaṇīyaṃ). 당신에 의해 나를 위해 침상이 만들어져야 한다(kāriyaṃ).

๖๓๗, ๐. อรหสกฺกาทีหิ ตุํ.

637, 0. Arahasakkādīhi tuṃ. (Araha, sakka 등의 어근으로부터 tuṃ이 [붙는다])

อรห สกฺก ภพฺพอิจฺเจวมาทีหิ ปโยเค สติ สพฺพธาตูหิ ตุํปจฺจโย โหติ.

araha(아라하), sakka(삭까), bhabba(밥바) 등과 같은 말이 사용될 때 모든 어근으로부터 tuṃ(뚱) 접미사가 붙는다.

อรหา ภวํ วตฺตุํ, อรหา ภวํ กตฺตุํ, สกฺกา ภวํ หนฺตุํ, สกฺกา ภวํ ชเนตุํ, ชนิตุํ, ภวิตุํ, สกฺกา ภวํ ทาตุํ, สกฺกา ภวํ คนฺตุํ, ตพฺโพ ภวํ ชเนตุํ อิจฺเจวมาทิ.

님께서는 말씀하실 만하다(arahā bhavaṃ vattuṃ), 님께서는 하실 만하다(arahā bhavaṃ kattuṃ), [그는] 세상을 파괴할 수 있다(sakkā bhavaṃ hantuṃ), [그는] 세상을 생겨나게 할 수 있다(sakkā bhavaṃ janetuṃ, janituṃ), 될 수 있다(bhavituṃ), 세상을 줄 수 있다(sakkā bhavaṃ dātuṃ), 세상을 갈 수 있다(sakkā bhavaṃ gantuṃ), 세상을 생겨나게 해야 한다(tabbo bhavaṃ janetuṃ) 등이다.

๖๓๘, ๖๖๐. วชาทีหิปพฺพชฺชาทโย [Pg.294] นิปฺปชฺชนฺเต.

638, 660. vaja(와자) 어근 등에서 pabbajjā(빱밧자, 출가) 등이 파생된다.

วชอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ, อุปสคฺคปจฺจยาทีหิ จ ปพฺพชฺชาทโย สทฺทา นิปฺปชฺชนฺเต.

vaja(와자) 등과 같은 어근들과 접두사, 접미사 등으로부터 pabbajjā(출가) 등과 같은 단어들이 파생된다.

ปฐมเมว วชิตพฺพาติ ปพฺพชฺชา, อิญฺชนํ เอชฺชา, สมชฺชนํ สมชฺชา, นิสีทนํ นิสชฺชา, วิชานนํ วิชฺชา วิสชฺชนํ วิสชฺชา, ปทนํ ปชฺชา, หนนํ วชฺฌา, เอสนํ อิจฺฉา, อติเอสนํ อติจฺฉา, สทนํ สชฺชา, สยนฺติ เอตฺถาติ เสยฺยา, สมฺมา จิตฺตํ นิเธติ เอตายาติ สทฺธา, จริตพฺพา จริยา, กรณํ กิริยา, รุชนํ รุจฺฉา, ปทนํ ปจฺฉา, ริญฺจนํ ริจฺฉา, ติกิจฺฉนํ ติติจฺฉา, สํโกจนํ สํกุจฺฉา, มทนํ มจฺฉา, ลภนํ ลจฺฉา, รทิหพฺพาติ รจฺฉา, รทนํ วิเลขนํ วารจฺฉา, อโธ ภาเคน คจฺฉตีติ ติรจฺฉา, ติรจฺฉาโน, อชนํ อจฺฉา, ติติกฺขตีติ ติติกฺขา, สห อาคมนํ สาคจฺฉา, ทุฏฺฐุ ภกฺขนํ โทภจฺฉา, ทุฏฺฐุ โรสนํ ทุรุจฺฉา, ปุจฺฉนํ ปุจฺฉา, มุหนํ มุจฺฉา, วสนํ วจฺฉา, กจนํ กจฺฉา, สห กถนํ สากจฺฉา, ตุทนํ ตุจฺฉา, วิสนํ วิจฺฉา, ปิสนํ ปิจฺฉิลฺลา, สุขทุกฺขํ มุทติ ภกฺขตีติ มจฺโฉ[Pg.295], สตฺตานํ ปาณํ มุเสติ จเชตีติ มจฺจุ, สตนํ สจฺจํ, อุทฺธํ ธุนาติ กมฺปตีติ อุทฺธจฺจํ, นฏนํ นจฺจํ, นิตนํ นิจฺจํ, ตถนํ ตจฺฉํ อิจฺเจวมาทิ.

먼저 나아가야만 하기에 pabbajjā(출가), 움직임은 ejjā(에잇자), 모으는(청소하는) 것은 samajjā(사맛자), 앉는 것은 nisajjā(니삿자), 아는 것은 vijjā(윗자, 명), 내주는(답하는) 것은 visajjā(위삿자), 가는 것(발자취/구절)은 pajjā(빳자), 죽이는 것(살해/사형수)은 vajjhā(왓자), 구하는 것은 icchā(잇차, 원함), 지나치게 구하는 것은 aticchā(아띳차, 과한 욕망), 머무는 것은 sajjā(삿자), 여기에서 잠들기에 seyyā(세이야, 침상), 이것에 의해 마음을 바르게 두기에 saddhā(삿다, 믿음), 행해져야 하기에 cariyā(자리야, 행실), 함은 kiriyā(끼리야, 작용/행위), 고통스러움은 rucchā(룻차), 가는 것은 pacchā(빳차), 버림은 ricchā(릿차), 참음은 titicchā(띠띳차, 인내), 수축함은 saṃkucchā(상꿋차), 취함은 macchā(맛차), 얻음은 lacchā(랏차), 긁어내야(파야) 하기에 racchā(랏차, 거리), 긁거나 새기는 것은 vāracchā(와랏차), 아래쪽으로 가기에 tiracchā(띠랏차, 축생), tiracchāno(띠랏차노), 몰아냄은 acchā(앗차), 인내하기에 titikkhā(띠띡카, 인내), 함께 옴(대화)은 sāgacchā(사갓차), 나쁘게 먹음은 dobhacchā(도밧차), 나쁘게 화냄은 durucchā(두룻차), 물음은 pucchā(뿟차, 질문), 미혹됨(기절)은 mucchā(뭇차), 머묾(거주)은 vacchā(왓차), 묶음(겨드랑이)은 kacchā(깟차), 함께 말함(토론)은 sākacchā(사깟차), 찌름(공허함)은 tucchā(뚯차), 들어감은 vicchā(윗차), 끈적임은 picchillā(띳칠라), 즐거움과 괴로움을 기뻐하며 먹기에 maccho(맛초, 물고기), 중생의 생명을 훔쳐가기에(버리게 하기에) maccu(맛쭈, 죽음), 존재하는(지탱되는) 것은 saccaṃ(삿짱, 진리), 위로 흔들리기에 uddhaccaṃ(웃덧짱, 들뜸), 춤춤은 naccaṃ(낫짱, 춤), 계속됨(상주함)은 niccaṃ(닛짱, 영원함), 그러함(진실)은 tacchaṃ(닷짱) 등이다.

๖๓๙, ๕๘๕. กฺวิโลโป จ.

639, 585. kvi(끄위) 접미사의 탈락도 있다.

กฺวิโลโป โหติ, ปุน จ นิปฺปชฺชนฺเต.

kvi(끄위) 접미사의 탈락이 일어나고, 다시 파생된다.

วิวิเธหิ สีลาทิคุเณหิ ภวตีติ วิภู, วิเสเสน วา ภวตีติ วิภู, สยํ อตฺตนา ภวตีติ สยมฺภู, อภิวิตฺวา ภวตีติ อภิภู, สํ สุฏฺฐุ ธุนาติ กมฺปตีติ สนฺธู, วิเสเสน ภาติ ทิพฺพตีติ วิภา, นิสฺเสเสน ภาติ ทิพฺพตีติ นิภา, ปกาเรน ภาติ ทิพฺพตีติ ปภา, สห ภาสนฺติ เอตฺถาติ สภา, อาภุโส ภาติ ทิพฺพตีติ อาภา, ภุเชน กุฏิเลน คจฺฉตีติ ภุชโค, ตุริตตุริโต คจฺฉตีติ ตุรโค, สํ สุฏฺฐุ ปถวึ ขนตีติ สงฺโข, วิเสเสน ยมติ อุปรมตีติ วิโย, สุฏฺฐุ มนติ ชานาตีติ สุโม, ปริ สมนฺตโต ตโนติ วิตฺถาเรตีติ ปริโต อิจฺเจวมาทิ.

다양한 계행 등의 덕성으로 존재하기에 vibhū(위부, 변만함), 또는 특별하게 존재하기에 vibhū, 스스로 자신에 의해 존재하기에 sayambhū(사얌부, 자재자), 압도하여 존재하기에 abhibhū(아비부, 정복자), 잘 흔들기에 sandhū(산두), 특별하게 빛나기에 vibhā(위바, 광명), 남김없이 빛나기에 nibhā(니바, 빛), 여러 방식으로 빛나기에 pabhā(빠바, 광휘), 여기에서 함께 빛나기에(또는 말하기에) sabhā(사바, 모임/회장), 사방으로 빛나기에 ābhā(아바, 광명), 굽은 몸으로 비뚤게 가기에 bhujago(부자고, 뱀), 매우 빠르게 가기에 turago(뚜라고, 말), 땅을 잘 파기에 saṅkho(상코, 소라), 특별히 제어하거나 멈추기에 viyo(위요), 잘 생각하고 알기에 sumo(수모), 사방으로 두루 펼치기에 parito(빠리또) 등이다.

๖๔๐, ๐. สจชานํ กคา ณานุพนฺเธ.

640, 0. ṇ(나)이 표지로 붙은 접미사가 올 때 saca(사짜)와 ja(자)의 끝은 k(까)와 g(가)가 된다.

สจ ชานํ ธาตูนมนฺตานํ จชานํ กคาเทสา โหนฺติ ยถาสงฺขฺยํ ณานุพนฺเธ ปจฺจเย ปเร.

ṇ(나)이 표지로 붙은 접미사가 뒤따를 때, saca(사짜)와 ja(자) 어근의 끝에 있는 c(짜)와 j(자)는 순서대로 k(까)와 g(가)로 대치된다.

โอโก[Pg.296], ปาโก, เสโก, โสโก, วิเวโก, จาโค, โยโค, โภโค, โรโค, ราโค, ภาโค, ภงฺโค, รงฺโค, สงฺโค.

oko(오꼬), pāko(빠꼬), seko(세꼬), soko(소꼬), viveko(위웨꼬), cāgo(짜고), yogo(요고), bhogo(보고), rogo(로고), rāgo(라고), bhāgo(바고), bhaṅgo(방고), raṅgo(랑고), saṅgo(상고) 등이다.

๖๔๑, ๕๗๒. นุทาทีหิ ยุณฺวูนมนานนากานนกา สการิเตหิ จ.

641, 572. nuda(누다) 등과 사역형들로부터 yu(유)와 ṇvū(누) 접미사는 ana(아나), ānana(아나나), aka(아까), ānanaka(아나나까)가 된다.

นุท สูท ชน สุ ลู หุ ปุ ภู ญา อ ส สมุอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ, ผนฺท จิติ อาณ อิจฺเจวมาทีหิ สการิเตหิ จ ยุณฺวูนํ ปจฺจยานํ อน อานน อก อานนกาเทสา โหนฺติ ยถาสงฺขฺยํ กตฺตริ, ภาวกรเณสุ จ.

nuda, sūda, jana, su, lū, hu, pu, bhū, ñā, a, sa, samu 등과 같은 어근들과 phanda, citi, āṇa 등과 같은 사역형들로부터 yu와 ṇvū 접미사는 능동(kattar), 상태(bhāva), 도구(karaṇa)의 의미에서 순서대로 ana, ānana, aka, ānanaka로 대치된다.

กตฺตริ ตาว – ปนุทตีติ ปนูทโน. เอวํ สูทโน, ชนโน, สวโณ, ลวโน, หวโน, ปวโน, ภวโน, ญาโณ, อสโน, สมโณ.

먼저 능동의 의미에서—밀어내기에 panūdano(빠누다노, 제거하는 자). 이와 같이 sūdano, janano, savaṇo, lavano, havano, pavano, bhavano, ñāṇo, asano, samaṇo이다.

ภาเว จ – ปนุทเต ปนูทนํ. เอวํ สูทนํ, ชนนํ, สวณํ, ลวนํ, หวนํ, ปวนํ, ภวนํ, ญาณํ, อสนํ, สมณํ, สญฺชานนํ, กุยเต กานนํ.

상태의 의미에서—밀어냄은 panūdanaṃ(빠누다낭). 이와 같이 sūdanaṃ, jananaṃ, savaṇaṃ, lavanaṃ, havanaṃ, pavanaṃ, bhavanaṃ, ñāṇaṃ, asanaṃ, samaṇaṃ, sañjānanaṃ, 울려 퍼짐(만들어짐)은 kānanaṃ이다.

การิเต จ – ผนฺทาปียเต ผนฺทาปนํ, เจตาปียเต เจตาปนํ, อาณาปียเต อาณาปนํ.

사역의 의미에서—떨게 함은 phandāpanaṃ(판다빠낭), 생각하게 함은 cetāpanaṃ(쩨따빠낭), 명령함은 āṇāpanaṃ(아나빠낭)이다.

กรเณ – นุทนฺติ อเนนาติ นูทนํ, เอวํ สูทนํ, ชนนํ, สวณํ, ลวณํ, หวนํ, ปวนํ, ภคนํ, ญาณํ, อสนํ, สวณํ.

도구의 의미에서—이것으로 밀어내기에 nūdanaṃ(누다낭). 이와 같이 sūdanaṃ, jananaṃ, savaṇaṃ, lavaṇaṃ, havanaṃ, pavanaṃ, bhaganaṃ, ñāṇaṃ, asanaṃ, savaṇaṃ이다.

ปุน [Pg.297] กตฺตริ – นุทตีติ นูทโก, สูทตีติ สูทธกา, ชเนตีติ ชนโก, สุโณตีติ สาวโก, ลุนาตีติ ลาวโก, ชุโหตีติ หาวโก, ปุนาตีติ ปาวโก, ภวตีติ ภาวโก, ชานาตีติ ชานโก, อสตีติ อสโก, อุปาสตีติ อุปาสโก, สเมตีติ สมโก.

다시 능동의 의미에서—밀어내기에 nūdako(누다꼬), 요리하기에 sūdadhakā(수다다까), 낳기에(아버지) janako(자나꼬), 듣기에(성문) sāvako(사와꼬), 자르기에 lāvako(라와꼬), 제사지내기에 hāvako(하와꼬), 정화하기에(불) pāvako(빠와꼬), 존재하기에 bhāvako(바와꼬), 알기에 jānako(자나꼬), 먹기에 asako(아사꼬), 받들기에(재가자) upāsako(우빠사꼬), 가라앉히기에 samako(사마꼬)이다.

การิเต ตุ – ผนฺทาปยตีติ ผนฺทาปยโก. เอวํ อาณาปยโก, เจตาปยโก, สญฺชานนโก.

사역에서는—떨게 하기에 phandāpayako(판다빠야꼬). 이와 같이 āṇāpayako, cetāpayako, sañjānanako이다.

๖๔๒, ๕๘๘. อิ ย ต ม กิ เอ สาน’มนฺตสฺสโร ทีฆํ กฺวจิ ทุ ส สฺส คุณํ โท รํ สกฺขี จ.

642, 588. i, ya, ta, ma, ki, e, sa의 끝 모음은 길어지고, 때로는 dusa(두사)의 u가 구나(guṇa)화 되며, d는 r이 되고, s에는 sa, kkha, ī가 붙는다.

อิย ต ม กิ เอ สอิจฺเจเตสํ สพฺพนามานมนฺโต สโร ทีฆมาปชฺชเต, กฺวจิ ทุสอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส อุกาโร คุณมาปชฺชเต, ทกาโร รการมาปชฺชเต, ธาตฺวนฺตสฺส สสฺส จ ส กฺข อีอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ ยถาสมฺภวํ. เอเต สทฺทา สเกน สเกน นาเมน ยถานุปโรเธน พุทฺธสาสเน ปจฺฉา ปุน นิปฺปชฺชนฺเต.

i, ya, ta, ma, ki, e, sa라는 이들 대명사의 끝 모음은 장음이 된다. 때로 dusa라는 어근의 u 모음은 구나(guṇa)가 되고, d 문자는 r 문자가 되며, 어근 끝의 s 문자는 경우에 따라 sa, kkha, ī로 대치된다. 이 단어들은 각각의 명칭으로 부처님의 가르침에서 나중에 다시 파생된다.

อิมมิว นํ ปสฺสตีติ อีทิโส, ยมิว นํ ปสฺสตีติ ยาทิโส, ตมิว นํ ปสฺสตีติ ตาทิโส, มมิว นํ ปสฺสตีติ มาทิโส, กิมิว นํ ปสฺสตีติ กีทิโส, เอตมิว นํ ปสฺสตีติ เอทิโส, สมานมิว นํ ปสฺสตีติ สาทิโส[Pg.298]. อิมมิว นํ ปสฺสตีติ อีริโส, ยมิว นํ ปสฺสตีติ ยาริโส, ตมิว นํ ปสฺสตีติ ตาริโส, มมิว นํ ปสฺสตีติ มาริโส, กิมิว นํ ปสฺสตีติ กีริโส, เอตมิว นํ ปสฺสตีติ เอริโส, สมานมิว นํ ปสฺสตีติ สาริโส. อิมมิว นํ ปสฺสตีติ อีทิกฺโข, ยมิว นํ ปสฺสตีติ ยาทิกฺโข, ตมิว นํ ปสฺสตีติ ตาทิกฺโข, เอวํ มาทิกฺโข, กีทิกฺโข, เอทิกฺโข, สาทิกฺโข. อีที, ยาที, ตาที, มาที, กีที, เอที, สาที.

이것처럼 그것을 보기에 īdiso(이디소), 이것처럼 그것을 보기에 yādiso(야디소), tādiso, mādiso, kīdiso, ediso, sādiso. 이것처럼 그것을 보기에 īriso(이리소), yāriso, tāriso, māriso, kīriso, eriso, sāriso. 이것처럼 그것을 보기에 īdikkho(이딕코), yādikkho, tādikkho, 이와 같이 mādikkho, kīdikkho, edikkho, sādikkho. [또한] īdī(이디), yādī, tādī, mādī, kīdī, edī, sādī이다.

จคฺคหเณน เตสเมว สทฺทานํ อิยอิจฺเจวมาทีนมนฺโต จ สโร กฺวจิ ทีฆตฺถมาหุ. อีทิกฺโข, ยาทิกฺโข, ตาทิกฺโข, มาทิกฺโข, กีทิกฺโข, เอทิกฺโข, สาทิกฺโข. อิทิโส, สทิโส, สริโส, สริกฺโข.

'ca'(짜)를 취함으로써 바로 그 iya 등과 같은 단어들의 끝 모음이 때로 길어진다고 말한다. īdikkho, yādikkho, tādikkho, mādikkho, kīdikkho, edikkho, sādikkho, idiso, sadiso, sariso, sarikkho이다.

๖๔๓, ๖๓๕. ภฺยาทีหิ มติ พุธิ ปูชาทีหิ จ ตฺโต.

643, 635. bhī(비) 등과 mati(마띠), budhi(부디), pūjā(뿌자) 등으로부터 tta(따) 접미사가 붙는다.

ภีอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ, มติ. พุธิ ปูชาทิโต จ ตฺต ปจฺจโย โหติ.

bhī(비) 등과 같은 어근들과 mati, budhi, pūjā 등으로부터 tta 접미사가 온다.

ภายิตพฺโพติ ภีโต, สุปิตพฺโพติ สุตฺโต, มิชฺชิตพฺโพ สิเนเหตพฺโพติ มิตฺโต, สมฺมนฺนิตพฺโพติ สมฺมโต, สํ สุฏฺฐุ มานิตพฺโพ ปูเชตพฺโพติ สมฺมโต, สมฺมานียิตฺถาติ สมฺมโต, สํกปฺปียเตติ สงฺกปฺปิโต[Pg.299], สํกปฺปียิตฺถาติ สงฺกปฺปิโต, สมฺปาทียเตติ สมฺปาทิโต, สมฺปาทียิตฺถาติ สมฺปาทิโต, อวธารียเตติ อวธาริโต, อวธารียิตฺถาติ อวธาริโต, พุชฺฌิตพฺโพ ญาตพฺโพติ พุทฺโธ, อชฺฌยิตพฺโพติ อิโต, เอตพฺโพ คนฺตพฺโพติ อิโต, วิทิตพฺโพ ญาตพฺโพติ วิทิโต, ตกฺกียเตติ ตกฺกิโต, ปูชียเตติ ปูชิโต, ปูชียิตฺถาติ ปูชิโต, อปจายิตพฺโพติ อปจายิโต, มานิตพฺโพ ปูเชตพฺโพติ มานิโต, อปจียเตติ อปจิโต, วนฺทียเตติ วนฺทิโต, วนฺทียิตฺถาติ วนฺทิโต, สกฺกรียเตติ สกฺการิโต, สกฺกรียิตฺถาติ สกฺการิโต.

'두려워해야 할 것'이 두려운 것(bhīto)이고, '자야 할 것'이 잠든 것(sutto)이며, '사랑해야 하고 친하게 지내야 할 것'이 친구(mitto)이며, '동의받아야 할 것'이 인정된 것(sammato)이며, '아주 잘 존중받고 숭배받아야 할 것'이 인정된 것(sammato)이며, '존중받았으므로' 인정된 것(sammato)이며, '사유되므로' 사유된 것(saṅkappito)이며, '사유되었으므로' 사유된 것(saṅkappito)이며, '준비되므로' 준비된 것(sampādito)이며, '준비되었으므로' 준비된 것(sampādito)이며, '확정되므로' 확정된 것(avadhārito)이며, '확정되었으므로' 확정된 것(avadhārito)이며, '깨달아야 하고 알아야 할 것'이 부처(buddho)이며, '공구되어야 하므로' 간 것(ito)이며, '가야 하므로' 간 것(ito)이며, '알아야 하므로' 알려진 것(vidito)이며, '추론되므로' 추론된 것(takkito)이며, '숭배되므로' 숭배된 것(pūjito)이며, '숭배되었으므로' 숭배된 것(pūjito)이며, '공경받아야 하므로' 공경받은 것(apacāyito)이며, '존중받아야 하고 숭배받아야 하므로' 존중받은 것(mānito)이며, '공경받으므로' 공경받은 것(apacito)이며, '예경받으므로' 예경받은 것(vandito)이며, '예경받았으므로' 예경받은 것(vandito)이며, '환대받으므로' 환대받은 것(sakkārito)이며, '환대받았으므로' 환대받은 것(sakkārito)이다.

๖๔๔, ๖๖๑. เวปุ สี ทว วมุ กุ ทา ภู หฺวาทีหิ ถุ ตฺติม ณิมา นิพฺพตฺเต.

644, 661. Vepu, sī, dava, vamu, ku, dā, bhū, hva 등의 어근들에서 '생겨남'의 의미에서 thu, ttima, ṇima 접미사가 생겨난다.

เวปุ สี ทว วมุ กุ ทา ภู หุอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ยถาสมฺภวํ ถุ ตฺติม ณิมปจฺจยา โหนฺติ นิพฺพตฺตตฺเถ.

Vepu, sī, dava, vamu, ku, dā, bhū, hu 등의 어근들로부터 '생겨남'의 의미에서 상황에 따라 thu, ttima, ṇima 접미사가 붙는다.

เวปนํ เวโป, เตน นิพฺพตฺโต เวปถุ, สยนํ สโย, เตน นิพฺพตฺโต สยถุ, ทวนํ ทโว, เตน นิพฺพตฺโต ทวถุ. วมนํ วโม, เตน นิพฺพตฺโต วมถุ. กุตฺติ กรณํ, เตน นิพฺพตฺตํ กุตฺติมํ. ทาติ ทานํ, เตน นิพฺพตฺตํ ทตฺติมํ. ภูติ ภวนํ, เตน นิพฺพตฺตํ โภตฺติมํ. อวหุติ อวหนํ, เตน นิพฺพตฺตํ โอหาวิมํ.

떠는 것(vepana)이 vepo이며, 그것으로부터 생겨난 것이 vepathu(떨림)이다. 눕는 것(sayana)이 sayo이며, 그것으로부터 생겨난 것이 sayathu(부기)이다. 달리는 것(davana)이 davo이며, 그것으로부터 생겨난 것이 davathu(고뇌)이다. 토하는 것(vamana)이 vamo이며, 그것으로부터 생겨난 것이 vamathu(구토)이다. Kutti는 만드는 일(karaṇa)이며, 그것으로부터 생겨난 것이 kuttima(인공적인 것)이다. Dā는 주는 것(dāna)이며, 그것으로부터 생겨난 것이 dattima(주어진 것)이다. Bhūti는 존재함(bhavana)이며, 그것으로부터 생겨난 것이 bhottima이다. Avahuti는 운반함(avahana)이며, 그것으로부터 생겨난 것이 ohāvima이다.

๖๔๕, ๖๖๒. อกฺโกเส [Pg.300] นมฺหานิ.

645, 662. 비난할 때 na와 함께 āni 접미사가 붙는다.

อกฺโกสอิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ นมฺหิ ปฏิเสธยุตฺเต อานิปจฺจโย โหติ ธาตูหิ.

비난이라는 이 의미에서 어근들 뒤에 부정의 뜻을 가진 na가 있을 때 āni 접미사가 붙는다.

น คมิตพฺพํ อคมานิ เต ชมฺม เทสํ, น กตฺตพฺพํ อกราณิ เต ชมฺม กมฺมํ.

"가서는 안 된다, 너 천한 자여, 그곳에 가지 마라(agamāni)!", "해서는 안 된다, 너 천한 자여, 그 행위를 하지 마라(akarāṇi)!"

นมฺหีติ กิมตฺถํ? วิปตฺติ เต ชมฺม, วิกติ เต ชมฺม.

'namhi(부정의 na가 있을 때)'라고 한 것은 무엇을 위함인가? "너 천한 자에게 불행(vipatti)이 있기를", "너 천한 자에게 변괴(vikati)가 있기를"과 같은 경우를 제외하기 위함이다.

อกฺโกเสติ กิมตฺถํ? น คนฺตพฺพา อคติ เต.

'akkose(비난할 때)'라고 한 것은 무엇을 위함인가? "가서는 안 되는 길은 너의 그릇된 길(agati)이다"와 같은 비난이 아닌 경우를 제외하기 위함이다.

๖๔๖, ๔๑๙. เอกาทิโต สกิสฺส กฺขตฺตุํ.

646, 419. eka 등으로부터 sakiṃ(한 번)의 의미에서 kkhattuṃ 접미사가 붙는다.

เอกาทิโต สกิสฺส กฺขตฺตุํ โหติ.

eka 등으로부터 sakiṃ의 의미를 나타낼 때 kkhattuṃ이 된다.

เอกสฺส ปทตฺถสฺส สกึ วารํ เอกกฺขตฺตุํ, ทฺวินฺนํ ปทตฺถานํ สกึ วารํ ทฺวิกฺขตฺตุํ, ติณฺณํ ปทตฺถานํ สกึ วารํ ติกฺขตฺตุํ, เอวํ จตุกฺขตฺตุํ, ปญฺจกฺขตฺตุํ, ฉกฺขตฺตุํ, สตฺตกฺขตฺตุํ, อฏฺฐกฺขตฺตุํ, นวกฺขตฺตุํ, ทสกฺขตฺตุํ. อิจฺเจวมาทโย สทฺทา โยเชตพฺพา.

한 가지 사물에 대해 한 번(sakiṃ vāraṃ)이면 ekakkhattuṃ, 두 가지 사물에 대해 한 번이면 dvikkhattuṃ, 세 가지 사물에 대해 한 번이면 tikkhattuṃ이며, 이와 같이 catukkhattuṃ(네 번), pañcakkhattuṃ(다섯 번), chakkhattuṃ(여섯 번), sattakkhattuṃ(일곱 번), aṭṭhakkhattuṃ(여덟 번), navakkhattuṃ(아홉 번), dasakkhattuṃ(열 번) 등이 된다. 이와 같은 단어들을 적용해야 한다.

๖๔๗, ๖๖๓. สุนสฺสุนสฺโสณ วานุวานูนุนขุนานา.

647, 663. suna의 una 자리에 oṇa, vāna, uvāna, ūna, unakha, una, ā, ānā가 온다.

สุนอิจฺเจตสฺส ปาฏิปทิกสฺส อุนสฺส โอณ วาน อุวาน อูน อุนข อุน อา อานาเทสา โหนฺติ.

suna라는 이 어간의 una 자리에 oṇa, vāna, uvāna, ūna, unakha, una, ā, ānā라는 대치어들이 온다.

สามิกสฺส [Pg.301] สทฺทํ สุณาตีติ โสโณ, สามิกสฺส สทฺทํ สุณาตีติ สฺวาโน, เอวํ สุวาโน, สูโน, สุนโข, สุโน, สา, สาโน.

주인의 소리를 듣는다고 하여 soṇo(개)라 하며, 주인의 소리를 듣는다고 하여 svāno라 한다. 이와 같이 suvāno, sūno, sunakho, suno, sā, sāno 등이 있다.

๖๔๘, ๖๖๔. ตรุณสฺส สุสุ จ.

648, 664. taruṇa(젊은) 대신에 susu도 온다.

ตรุณอิจฺเจตสฺส ปาฏิปทิกสฺส สุสุ อาเทโส โหติ.

taruṇa라는 이 어간 대신에 susu라는 대치어가 온다.

สุสุ กาฬเกโส.

검은 머리의 젊은이(susu kāḷakeso).

๖๔๙, ๖๖๕. ยุวสฺสุวสฺสุวุวานุนูนา.

649, 665. yuva의 uva 자리에 uva, uvāna, una, ūna가 온다.

ยุวอิจฺเจตสฺส ปาฏิปทิกสฺส อุวสฺส อุวอุวาน อุนอูนาเทสา โหนฺติ.

yuva라는 이 어간의 uva 자리에 uva, uvāna, una, ūna라는 대치어들이 온다.

ยุวา, ยุวาโน, ยุโน, ยูโน.

yuvā, yuvāno, yuno, yūno 등이 있다.

๖๕๐, ๖๕๑. กาเล วตฺตมานาตีเต ณฺวาทโย.

650, 651. 현재와 과거의 시간에 ṇu 등이 붙는다.

กาเล วตฺตมานตฺเถ จ อตีตตฺเถ จ ณุ ยุ ตปจฺจยา โหนฺติ.

현재의 의미와 과거의 의미를 나타내는 시간에서 ṇu, yu, ta 접미사들이 붙는다.

อกาสิ, กโรตีติ การุ, อคจฺฉิ, คจฺฉตีติ, วายุ, อภวิ, ภวตีติ ภูตํ.

"행했다, 행한다"라고 하여 kāru(만드는 자)라 하며, "갔다, 간다"라고 하여 vāyu(바람)라 하며, "있었다, 있다"라고 하여 bhūtaṃ(존재하는 것)이라 한다.

๖๕๑, ๖๔๗. ตวิสฺสติ [Pg.302] คมาทีหิ ณี ฆิณ.

651, 647. 미래 시제에서 gamu 등으로부터 ṇī와 ghiṇa 접미사가 붙는다.

ภวิสฺสติกาลตฺเถ คมุ ภช สุ ฐาอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ณี ฆิณ ปจฺจยา โหนฺติ.

미래 시제의 의미에서 gamu, bhaja, su, ṭhā 등의 어근들로부터 ṇī, ghiṇa 접미사들이 붙는다.

อายตึ คมิตุํ สีลํ ยสฺส, โส โหตีติ คามี, อายตึ ภชิตุํ สีลํ ยสฺส, โส โหตีติ ภาชี, อายตึ ปสฺสาปิตุํ สีลํ ยสฺส, โส โหตีติ ปสฺสาวิ, อายตึ ปฏฺฐายิตุํ สีลํ ยสฺส, โส โหตีติ ปฏฺฐายิ.

장차 가려는 성향이 있는 자를 gāmī라 하고, 장차 나누려는 성향이 있는 자를 bhājī라 하며, 장차 흘러나오게 하려는 성향이 있는 자를 passāvi라 하고, 장차 확립하려는 성향이 있는 자를 paṭṭhāyi라 한다.

๖๕๒, ๖๔๘. กฺริยายํ ณฺวุ ตโว.

652, 648. 미래 시제의 행위에 ṇvu와 tu 접미사가 붙는다.

กฺริยายมตฺเถ ณฺวุ ตุอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ ภวิสฺสติกาเล.

미래 시제에서 (목적을 나타내는) 행위의 의미에 ṇvu, tu라는 접미사들이 붙는다.

‘‘กริสฺส’’นฺติ การโก วชติ, ‘‘ภุญฺชิสฺส’’นฺติ โภตฺตา วชติ.

"나는 행하리라" 하며 행위자(kārako)가 가고, "나는 먹으리라" 하며 먹는 자(bhottā)가 간다.

๖๕๓, ๓๐๖. ภาววาจิมฺหิ จตุตฺถี.

653, 306. 상태를 나타내는 말에서 네 번째 격(Catutthī)이 된다.

ภาววาจิมฺหิ จตุตฺถีวิภตฺติ โหติ ภวิสฺสติกาเล,

미래 시제에서 상태를 나타내는 말에 네 번째 격 변화가 일어난다.

ปจิสฺสเต, ปจนํ วา ปาโก, ปากาย วชติ. ภุญฺชิสฺสเต, โภชนํ วา โภโค, โภคาย วชติ. นจฺจิสฺสเต, นจฺจนํ วา นจฺจํ, นจฺจาย วชติ.

‘요리할 것이다’에서 요리함(pacanaṃ) 또는 요리(pāko)이니, 요리를 위해(pākāya) 간다. ‘먹을 것이다’에서 먹음(bhojanaṃ) 또는 음식(bhogo)이니, 음식을 위해(bhogāya) 간다. ‘춤출 것이다’에서 춤춤(naccanaṃ) 또는 춤(nacca)이니, 춤을 위해(naccāya) 간다.

๖๕๔, ๖๔๙. กมฺมนิ [Pg.303] โณ.

654, 649. 목적어가 있을 때 ṇo 접미사가 붙는다.

กมฺมนิ อุปปเท ณปจฺจโย โหติ ภวิสฺสติกาเล.

미래 시제에서 목적어가 앞에 올 때 ṇ-접미사가 붙는다.

นครํ กริสฺสติ นครกาโร วชติ, สาลึ ลาวิสฺสติ สาลิลาโว วชติ, ธญฺญํ วปิสฺสติ ธญฺญวาโป วชติ, โภคํ ททิสฺสติ โภคทาโย วชติ, สินฺธุํ ปิวิสฺสติ สินฺธุปาโย วชติ.

‘도시를 만들 것이다’에서 도시를 만드는 자(nagarakāro)가 간다. ‘쌀을 수확할 것이다’에서 쌀을 수확하는 자(sālilāvo)가 간다. ‘곡식을 뿌릴 것이다’에서 곡식을 뿌리는 자(dhaññavāpo)가 간다. ‘재물을 줄 것이다’에서 재물을 주는 자(bhogadāyo)가 간다. ‘강물을 마실 것이다’에서 강물을 마시는 자(sindhupāyo)가 간다.

๖๕๕, ๖๕๐. เสเส สฺสํ นฺตุมานานา.

655, 650. 그 외의 경우 ssaṃ, ntu, māna, āna 접미사가 붙는다.

เสสอิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ สฺสํ นฺตุ มาน อาน อิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ ภวิสฺสติกาเล กมฺมูปปเท.

그 외의 뜻에서 미래 시제의 목적어가 앞에 올 때 ssaṃ, ntu, māna, āna 이와 같은 접미사들이 붙는다.

กมฺมํ กริสฺสติ กมฺมํ กริสฺสํ, เอวํ กมฺมํ กโรนฺโต, กมฺมํ กุรุมาโน, กมฺมํ กราโน วชติ. โภชนํ ภุญฺชิสฺสติ โภชนํ ภุญฺชิสฺสํ, เอวํ โภชนํ ภุญฺชนฺโต, โภชนํ ภุญฺชมาโน, โภชนํ ภุญฺชาโน วชติ. ขาทนํ ขาทิสฺสติ ขาทนํ ขาทิสฺสํ, เอวํ ขาทนํ ขาทนฺโต, ขาทนํ ขาทมาโน, ขาทนํ ขาทาโน วชติ. มคฺคํ จริสฺสติ มคฺคํ จริสฺสํ, เอวํ มคฺคํ จรนฺโต, มคฺคํ จรมาโน, มคฺคํ จราโน วชติ. ภิกฺขํ ภิกฺขิสฺสติ ภิกฺขํ ภิกฺขิสฺสํ, เอวํ ภิกฺขํ ภิกฺขนฺโต, ภิกฺขํ ภิกฺขมาโน, ภิกฺขํ ภิกฺขาโน วชติ.

‘업을 지을 것이다’에서 업을 지으려는 자(kammaṃ karissaṃ), 이와 같이 업을 짓는 자(karonto), 업을 짓는 자(kurumāno), 업을 짓는 자(karāno)가 간다. ‘음식을 먹을 것이다’에서 음식을 먹으려는 자(bhojanaṃ bhuñjissaṃ), 이와 같이 음식을 먹는 자(bhuñjanto), 음식을 먹는 자(bhuñjamāno), 음식을 먹는 자(bhuñjāno)가 간다. ‘음식을 씹을 것이다’에서 음식을 씹으려는 자(khādanaṃ khādissaṃ), 이와 같이 음식을 씹는 자(khādanto), 음식을 씹는 자(khādamāno), 음식을 씹는 자(khādāno)가 간다. ‘길을 갈 것이다’에서 길을 가려는 자(maggaṃ carissaṃ), 이와 같이 길을 가는 자(caranto), 길을 가는 자(caramāno), 길을 가는 자(carāno)가 간다. ‘탁발을 할 것이다’에서 탁발을 하려는 자(bhikkhaṃ bhikkhissaṃ), 이와 같이 탁발을 하는 자(bhikkhanto), 탁발을 하는 자(bhikkhamāno), 탁발을 하는 자(bhikkhāno)가 간다.

๖๕๖, ๖๖๖. ฉวาทีติ [Pg.304] ตตฺรณ.

656, 666. Cha 등으로 시작하는 어근 뒤에 ttra, ttraṇa 접미사가 붙는다.

ฉ ท จิ ติ สุ นี วิ ท ปท ตนุ ยต อท มท ยุช วตุมิท มา ปุ ก ล วร เว ปุ คุป ทา อิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ตตฺรณ อิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ ยถาสมฺภวํ.

cha, da, ci, ti, su, nī, vi, da, pada, tanu, yata, ada, mada, yuja, vatu, mida, mā, pu, ka, la, vara, ve, pu, gupa, dā 이와 같은 어근들로부터 가능한 대로 ttra, ttraṇa 접미사들이 붙는다.

อาตปํ ฉาเทตีติ ฉตฺตํ, ฉตฺรํ. อารมฺมณํ จินฺเตตีติ จิตฺตํ, จิตฺรํ. จินฺเตนฺติ สมฺปยุตฺตธมฺมา เอเถนาติ วา จิตฺตํ, จิตฺรํ. อตฺเถ อภิสฺสเวตีติ สุตฺตํ, สุตฺรํ. อตฺเถ สูเจตีติ วา สุตฺตํ, สุตฺรํ. สตฺเต เนตีติ เนตฺตํ, เนตฺรํ. สตฺเต อิจฺฉิตฏฺฐานํ เนนฺติ เอเตนาติ วา เนตฺตํ, เนตฺรํ. ปกาเรน วิทตีติ ปวิตฺตํ, ปวิตฺรํ. วิวิเธน อากาเรน มงฺค ปาปํ ปุนาติ, โสเธตีติ ปวิตฺตํ, ปวิตฺรํ. สุจิภาวํ วา ปาปุณาตีติ ปวิตฺตํ, ปวิตฺรํ. ปทติ ปาปุณาตีติ ปตฺโต, ปตฺโร. อาหารา ปตนฺติ เอตฺถ ภาชเนติ ปตฺตํ, ปตฺรํ. ปทติ ปวตฺตตีติ วา ปตฺตํ, ปตฺรํ. ตโนติ วิตฺถาเรตีติ ตนฺตํ, ตนฺตฺรํ, ตนิตพฺพํ วิตฺถาเรตพฺพนฺติ วา ตนฺตํ, ตนฺตฺร. ยตตีติ ยตฺตํ, ยตฺรํ. ยตติ วีริยํ กโรติ เอเตนาติ วา ยตฺตํ, ยตฺรํ. ยตนํ วา ยตฺตํ, ยตฺรํ. สุขทุกฺขํ อทติ ภกฺขตีติ อตฺตา, อตฺรา. มทตีติ มตฺตํ, มตฺรํ. วตฺถุํ ยุชฺชนฺติ เอเตนาติ โยตฺตํ, โยตฺรํ. วตฺตตีติ วตฺตํ, วตฺรํ. มิทติ [Pg.305] สิเนหํ กโรตีติ มิตฺตํ. มิตฺรํ. มิทติ สิเนหติ เอตายาติ เมตฺตา, เมตฺรา. ปริ สมนฺต โต สพฺพากาเรน มินนฺติ เอตายาติ มตฺตา, มตฺรา. มานนํ วา มตฺตํ, มตฺรํ. อตฺตโน กุลํ ปุนาติ โสเธตีติ ปุตฺโต, ปุตฺโร. กลิตพฺพํ สงฺขฺยาตพฺพนฺติ กลตฺตํ, กลตฺรํ. สํสุฏฺฐุ วาเรติ เอเตนาติ วรตฺตํ, วรตฺรํ. เวปติ กมฺปตีติ เวตฺตํ, เวตฺรํ. โคปิตพฺพํ รกฺขิตพฺพนฺติ คุตฺตํ. คุตฺรํ, โคตฺตํ, โคตฺรํ. ทาติ อวขณฺฑติ เอเตนาติ ทาตฺตํ, ทาตฺรํ อิจฺเจวมาทิ.

햇빛을 가리므로 우산(chattaṃ, chatraṃ)이라 한다. 대상을 생각하므로 마음(cittaṃ, citraṃ)이라 한다. 또는 상응하는 법들이 이것에 의해 생각하므로 마음이다. 의미를 흘려보내므로(전달하므로) 경(suttaṃ, sutraṃ)이라 한다. 또는 의미를 가리키므로 경이다. 중생들을 인도하므로 눈(nettaṃ, netraṃ)이라 한다. 또는 중생들이 이것에 의해 원하는 장소로 인도되므로 눈이다. 온갖 방법으로 아는 것이므로 정화하는 것(pavittaṃ, pavitraṃ)이다. 여러 가지 모양으로 복과 죄를 씻어 정화하므로 정화하는 것이다. 또는 청정함에 도달하므로 정화하는 것이다. 도달하므로 발우(patto, patro)이다. 음식이 이 그릇에 떨어지므로 발우이다. 또는 발생하여 굴러가므로 잎(pattaṃ, patraṃ)이다. 펼치므로 직물(tantaṃ, tantraṃ)이라 하며, 펼쳐져야 할 것이므로 직물이다. 노력하므로 노력(yattaṃ, yatraṃ)이다. 또는 이것에 의해 정진을 하므로 기구(yattaṃ, yatraṃ)이다. 또는 노력하는 것이 노력이다. 즐거움과 괴로움을 먹으므로 자아(attā, atrā)이다. 취하므로 측량(mattaṃ, matraṃ)이다. 사물을 이것으로 묶으므로 멍에(yottaṃ, yotraṃ)이다. 진행되므로 의무(vattaṃ, vatraṃ)이다. 사랑을 하므로 친구(mittaṃ, mitraṃ)이다. 이것에 의해 사랑하므로 자애(mettā, metrā)이다. 주위에서 온갖 방식으로 이것에 의해 측정하므로 분량(mattā, matrā)이다. 또는 공경하는 것이 분량이다. 자신의 가문을 정화하므로 아들(putto, putro)이다. 계산되어야 할 것이므로 아내(kalattaṃ, kalatraṃ)이다. 완전히 잘 막으므로 가죽 끈(varattaṃ, varatraṃ)이다. 흔들리므로 지팡이(vettaṃ, vetraṃ)이다. 보호되어야 할 것이므로 보호된 것(guttaṃ)이다. 성씨(gutraṃ, gottaṃ, gotraṃ)이다. 이것으로 자르므로 낫(dāttaṃ, dātraṃ)이라 하는 등과 같다.

๖๕๗, ๖๖๗. วทาทีหิ ณิตฺโต คเณ.

657, 667. Vada 등으로 시작하는 어근 뒤에 무리의 뜻으로 ṇitta가 온다.

วท จร วรอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ณิตฺตปจฺจโย โหติ คณตฺเถ.

vada, cara, vara 이와 같은 어근들 뒤에 무리의 의미에서 ṇitta 접미사가 붙는다.

วาทิตานํ คโณ วาทิตฺตํ. เอวํ จาริตฺตํ, วาริตฺตํ, อิจฺเจวมาทิ.

연주되는 것들의 무리가 연주(vādittaṃ)이다. 이와 같이 품행(cārittaṃ), 방지(vārittaṃ) 등도 마찬가지다.

๖๕๘, ๖๖๘. มิทาทีหิ ตฺติติโย.

658, 668. Mida 등으로 시작하는 어근 뒤에 tti, ti 접미사가 온다.

มิท ปท รนฺช ตนุ ธาอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ตฺติ ติ อิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ.

mida, pada, ranja, tanu, dhā 이와 같은 어근들 뒤에 tti, ti 접미사들이 붙는다.

มิทติ สิเนหตีติ เมตฺติ, ปทติ คจฺฉตีติ ปตฺติ, รนฺชติ เอตฺถาติ รตฺติ, ตโนติ วิตฺถาเรตีติ ตนฺติ, อตฺตโน [Pg.306] กุลํ ตโนติ วิตฺถาเรตีติ วา ตนฺติ, ปเรสํ อิตฺถีนํ ปุตฺตํ ธาเรตีติ ธาติ, ขีรํ ธาเรตีติ วา ธาติ, อตฺตโน สภาวํ ธาเรตีติ วา ธาติ อิจฺเจวมาทิ.

사랑하므로 우정(metti)이며, 가므로 보행(patti)이며, 여기에서 물들므로(어두워지므로) 밤(ratti)이며, 펼치므로 줄(tanti)이며, 또는 자신의 가문을 확장하므로 줄이다. 타인의 자식을 돌보므로 보모(dhāti)이며, 또는 젖을 지니므로 보모이며, 또는 자신의 본성을 유지하므로 지탱(dhāti)이라 하는 등과 같다.

๖๕๙, ๖๖๙. อุสุ รนฺช ทํสานํ ทํสสฺส ทฑฺโฒฒ ฐา จ.

659, 669. usu, ranja, daṃsa 어근에서 daṃsa는 daḍḍha가 되고 ḍha, ṭha 접미사가 붙는다.

อุสุ รนฺช ทํสอิจฺเจเตสํ ธาตูนํ ทํสสฺส ทฑฺฒาเทโส โหติ, ฒ ฐปจฺจยา จ โหนฺติ.

usu, ranja, daṃsa 이 어근들에 대하여 daṃsa는 daḍḍha로 대치되며, ḍha, ṭha 접미사들이 붙는다.

อุสียเต อุฑฺโฒ, รนฺชนฺติ เอตฺถาติ รฏฺฐํ, ทํสียเตติ ทฑฺโฒ.

바라게 되는 것이 uḍḍho(상승한 것)이며, 여기서 즐거워하므로 raṭṭhaṃ(국가)이며, 물리는 것이 daḍḍho(물린 것)이다.

๖๖๐, ๖๗๐. สูวุสานมูวุสานมโตโถจ.

660, 670. sū, vu, asa 어근의 ū, u, a는 at가 되고 tha 접미사가 붙는다.

สูวุ อสอิจฺเจเตสํ ธาตูนํ อูอุอสานํ อตาเทโส โหติ, ถปจฺจโย จ.

sū, vu, asa 이 어근들의 모음 ū, u, a는 at로 대치되고 tha 접미사가 붙는다.

สวติ หึสติ เอเตนาติ สตฺถํ, หิโรตฺตปฺปํ สํวรติ เอเตนาติวตฺถํ, สทฺทานุรูปํ อสติภวตีติ อตฺโถ,

이것에 의해 해치므로 무기(satthaṃ)이며, 부끄러움과 창피함으로 이것에 의해 잘 갈무리하므로 옷(vatthaṃ)이며, 소리에 따라 있게 되므로 의미(attho)이다.

๖๖๑, ๖๗๑. รนฺชุทาทีหิ [Pg.307] ธ ทิทฺท กิรา กฺวจิ ชทโลโปจ.

661, 671. ranju, uda 등으로 시작하는 어근 뒤에 dha, didda, kira 접미사가 오며 때로 j, d가 탈락한다.

รนฺช อุท อิทิ จทิ มทิ ขุท ฉิทิ รุทิ ทล สุส สุจ วจ วช อิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ธ ท อิทฺท ก อิรอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ, กฺวจิ ช ท โลโป จ, ปุน นิปฺปชฺชนฺเต.

ranja, uda, idi, cadi, madi, khuda, chidi, rudi, dala, susa, suca, vaca, vaja 이와 같은 어근들 뒤에 dha, da, idda, ka, ira 이와 같은 접미사들이 붙고, 때로는 j, d가 탈락하여 다시 완성된다.

รญฺชิตพฺพนฺติ รนฺธํ, รนฺชยิตฺถาติ วา รนฺธํ, อตฺตนิ สนฺนิสฺสิตานํ มจฺฉมกรานํ ปีติโสมนสฺสํ อุนฺทติ ปสวติ ชเนตีติ สมุทฺโท, อินฺทติ ปรมิสฺสริยํ กโรตีติ อินฺโท, อินฺทตฺตํ อธิปติภาวํ กโรตีติ วา อินฺโท, จนฺทิตพฺโพ อิจฺฉิตพฺโพติ จนฺโท, มนฺทติ หาเสตีติ มนฺโท, มทิตพฺโพ หาเสตพฺโพติ วา มนฺโท, ขุทติ ปิปาเสตีติ ขุทฺโท, ฉินฺทิตพฺโพติ ฉิทฺโท, รุทติ หึสตีติ รุทฺโท, ทลติ ทุคฺคตภาวํ คจฺฉตีติ ทลิทฺโท, สุสฺสตีติ สุกฺกํ, สุจตีติโสโก, วจิตพฺพนฺติ วกฺกํ, อปฺปฏิหโต หุตฺวา วชติ คจฺฉตีติ วชิรํ อิจฺเจวมาทิ.

물들여야(수선해야) 할 것이 결점(randhaṃ)이며, 또는 즐거웠던 것이 결점이다. 자기 안에 거주하는 물고기와 악어들에게 기쁨과 즐거움을 발생시키므로 바다(samuddo)이다. 지고의 권력을 행하므로 인드라(indo)이며, 또는 지고의 상태를 행하므로 인드라이다. 바래지는 것(원해지는 것)이 달(cando)이다. 즐겁게 하므로 어리석은 자(mando)이며, 또는 비웃음을 사야 할 자가 어리석은 자이다. 굶주리므로 배고픔(khuddo)이다. 잘려야 할 것이 구멍(chiddo)이다. 해치므로 무서운 자(ruddo)이다. 빈궁한 상태로 가므로 가난한 자(daliddo)이다. 마르므로 흰색(sukkaṃ)이다. 슬퍼하므로 슬픔(soko)이다. 말해져야 할 것이 콩팥(vakkaṃ)이다. 막힘없이 가므로 금강저(vajiraṃ)라 하는 등과 같다.

๖๖๒, ๖๗๒. ปฏิโต หิสฺส เหรณ หีรณ.

662, 672. paṭi 뒤에서 hi 어근은 heraṇa, hīraṇa가 된다.

ปฏิอิจฺเจตสฺมา หิสฺส ธาตุสฺส เหรณ หีรณ อาเทสา โหนฺติ.

paṭi 뒤에 오는 hi 어근은 heraṇa, hīraṇa로 대치된다.

ปฏิปกฺเขมทฺทิตฺวาคจฺฉติ ปวตฺตตีติ ปาฏิเหรํ, ปาฏิหีรํ.

적들을 짓밟고 나아가거나 작용하므로 신통(pāṭiheraṃ, pāṭihīraṃ)이라 한다.

๖๖๓, ๖๗๓. กฑฺยาทีหิ [Pg.308] โก.

663, 673. Kaḍi 등의 어근 뒤에 ko(ka) 접미사가 붙는다.

กฑิ ฆฑิ วฑิ กรฑิ มฑิ สฑิ กุฐิ ภฑิ ปฑิ ทฑิ รฑิ ตฑิ อิสิฑิ จฑิ คฑิ อฑิ ลฑิ เมฑิ เอรฑิ ขฑิ อิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ กปจฺจโย โหติ สห ปจฺจเยน จ นิปฺปชฺชนฺเต ยถาสมฺภวํ.

Kaḍi, ghaḍi, vaḍi, karaḍi, maḍi, saḍi, kuṭhi, bhaḍi, paḍi, daḍi, raḍi, taḍi, isiḍi, caḍi, gaḍi, aḍi, laḍi, meḍi, eraḍi, khaḍi 등과 같은 어근들 뒤에 ka 접미사가 붙으며, 접미사와 결합하여 상황에 따라 단어들이 형성된다.

กณฺฑิตพฺโพ ฉินฺทิตพฺโพติ กณฺโฑ, ฆณฺฑิตพฺโพ ฆเฏตพฺโพติ ฆณฺโฑ, วณฺฑนฺติ เอตฺถาติ วณฺโฑ, กรณฺฑิตพฺโพ ภาเชตพฺโพติ กรณฺโฑ, มณฺฑียเต วิภูสียเต เอเตนาติ มณฺโฑ, สณฺฑนฺติ คุมฺพนฺติ เอตฺถาติ สณฺโฑ, องฺคมงฺคานิ กุณฺฐติ ฉินฺทตีติ กุฏฺฐํ, ภณฺฑิตพฺพนฺติ ภณฺฑํ, ปณฺฑติ ลิงฺคเวกลฺลภาวํ คจฺฉตีติ ปณฺฑโก. ทณฺฑติ อาณํ กโรติ เอเตนาติ ทณฺโฑ, รณฺฑติ หึสตีติ รณฺโฑ, วิเสเสน ตณฺฑติ จาเลติ ปเรสํ วิญฺญูนํ หทยํ กมฺเปตีติ วิตณฺโฑ, อิสิณฺฑติ ปเรสํ มทฺทตีติ อิสิณฺโฑ, จณฺฑติ จณฺฑิกฺกภาวํ กโรตีติ จณฺโฑ, คณฺฑติ สนฺนิจยติ สมูหํ กโรติ เอตฺถาติ คณฺโฑ, อณฺฑียติ นิพฺพตฺตียตีติ อณฺโฑ, ลณฺฑิตพฺโพ ชิคุจฺฉิตพฺโพติ ลณฺโฑ, เมณฺฑติ [Pg.309] กุฏิลภาวํ คจฺฉตีติ เมณฺโฑ, เอรณฺฑติ โรคํ หึสตีติ เอรณฺโฑ, ขณฺฑิตพฺโพ ฉินฺทิตพฺโพติ ขณฺโฑ อิจฺเจวมาทิ.

잘라야 하는 것이므로 kaṇḍo(화살대)라 하고, 두드려야 하거나 결합해야 하는 것이므로 ghaṇḍo(종)라 하며, 여기서 예경하므로 vaṇḍo(숭배)라 하고, 나누어야 하는 것이므로 karaḍo(바구니)라 하며, 이것으로 꾸미고 장식하므로 maṇḍo(장식/크림)라 하고, 여기서 모이고 군집하므로 saṇḍo(숲/무리)라 하며, 사지절단을 하거나 자르므로 kuṭṭhaṃ(문둥병)이라 하고, 보관해야 하는 것이므로 bhaṇḍaṃ(물건)이라 하며, 성적 기능의 결함 상태로 가므로 paṇḍako(내시)라 한다. 이것으로 명령하거나 벌하므로 daṇḍo(몽둥이/벌)라 하고, 해치므로 raṇḍo(불구자)라 하며, 특별히 현자들의 마음을 흔들어 움직이게 하므로 vitaṇḍo(궤변)라 하고, 타인을 억누르므로 isiṇḍo(억압자)라 하며, 사나운 상태를 만드므로 caṇḍo(사나운 자)라 하고, 여기서 모이고 군집을 이루므로 gaṇḍo(종기/덩어리)라 하며, 생겨나므로 aṇḍo(알)라 하고, 혐오해야 하는 것이므로 laṇḍo(배설물)라 하며, 굽은 상태로 가므로 meṇḍo(숫양)라 하고, 병을 해치므로 eraṇḍo(피마자)라 하며, 잘라야 하는 것이므로 khaṇḍo(조각)라 하는 것 등이 그러하다.

๖๖๔, ๖๗๔. ขาทามคมานํ ข นฺธ’นฺธ คนฺธา.

664, 674. Khāda, ama, gamu 어근들에 대해 각각 khandha, andha, gandha로의 치환이 일어나고 ka 접미사가 붙는다.

ขาท อม คมุอิจฺเจเตสํ ธาตูนํ ขนฺธ อนฺธ คนฺธาเทสา โหนฺติ, กปจฺจโย จ โหติ.

Khāda, ama, gamu라는 이 어근들에 대해 khandha, andha, gandha라는 치환이 일어나고, ka 접미사가 붙는다.

ชาติชรามรณาทีหิ สํสารทุกฺเขหิ ขาทิตพฺโพติ ขนฺโธ, อมติ องฺคมงฺคสฺส รุชฺชนภาวํ คจฺฉตีติ อนฺโธ, จกฺขุนา อมติ รุชฺชตีติ วา อนฺโธ, ตํ ตํ ฐานํ วาเตน คจฺฉตีติ คนฺโธ. เอวํ ขนฺธโก, อนฺธโก, คนฺธโก.

태어남·늙음·죽음 등의 윤회의 괴로움에 의해 먹혀야(잠식되어야) 하는 것이므로 khandho(온/무더기)라 하고, 사지 마디마디가 아픈 상태로 가거나 눈으로 아픔을 겪으므로 andho(소경)라 하며, 바람을 타고 여기저기 가므로 gandho(냄새)라 한다. 이와 같이 khandhako, andhako, gandhako가 된다.

๖๖๕, ๖๗๕. ปฏาทีหฺยลํ.

665, 675. Paṭa 등의 어근 뒤에 ala(alaṃ) 접미사가 붙는다.

ปฏ กล กุส กท ภคนฺท เมข วกฺก ตกฺก ปลฺล สทฺท มูล พิล วิท จฑํ ปญฺจ วา วส ปจิ มจ มุส โคตฺถุ ปุถุ พหุ มงฺค พห กมฺพ สมฺพ อคฺคอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ปาฏิ ปทิเกหิ จ อุตฺตรปเทสุ อลปจฺจโย โหติ, ปจฺฉา ปุน นิปฺปชฺชนฺเต.

Paṭa, kala, kusa, kada, bhaganda, mekha, vakka, takka, palla, sadda, mūla, bila, vida, caḍa(caṇḍa), pañca, vā, vasa, paci, maca, musa, gotthu, puthu, bahu, maṅga, baha, kamba, samba, agga 등과 같은 어근들과 명사 어간들 뒤에 오는 어구(접미사)로 ala 접미사가 붙으며, 그 후에 단어들이 형성된다.

ปเฏ อลนฺติ ปฏลํ, กเล อลนฺติ กลลํ, ปาปเก อกุสเล ธมฺเม กุสติ ฉินฺทตีติ กุสลํ, กุสภูเต ยถาสภาวธมฺเม อลนฺติ วา กุสลํ, กุเส อุทฺทิสฺส ทาเน อลนฺติ วา กุสลํ, กุเส สญฺจเย ธมฺมสมุทาเย อลนฺติ [Pg.310] วา กุสลํ, กทฺเท มทฺเท อลนฺติ กทลํ, ภคนฺเท เสจเน อลนฺติ ภคนฺทลํ, ภคนฺเท มุตฺตกรีสหรเณ อลนฺติ วา ภคนฺทลํ, เมเข กฏิวิจิตฺเต อลนฺติ เมขลํ, วกฺเก รุกฺขตเจ อลนฺติ วกฺกลํ, ตกฺเก รุกฺขสิเลเส อลนฺติ ตกฺกลํ, ปลฺเล นินฺนฏฺฐาเน อลนฺติ ปลฺลลํ, สทฺเท หริเต อลนฺติ สทฺทลํ, มูเล ปติฏฺฐาเน อลนฺติ มุลาลํ, พิเฬ นิสฺสเย อลนฺติ พิลาลํ, วิเท วิชฺชมาเน อลนฺติ วิทลํ, จณฺเฑ อลนฺติ จณฺฑาโล, ปญฺจนฺนํ ราชูนํ อลนฺติ ปญฺจาโล, วา คติคนฺธเนสุ อลนฺติ วาลํ, วา ปทคมเน อลนฺติ วา วาโฬ, วเส อจฺฉาทเน อลนฺติ วสโล, ปเจ วิตฺถาเร อลนฺติ ปจโล, มเจ โจรกมฺเม อลนฺติ มจโล, มุเส เถยฺเย, มุเส ปาณจาเค วา อลนฺติ มุสโล, โคตฺเต วํเส สิงฺคาลชาติยํ อลนฺติ โคตฺถุโล, ปุถุมฺหิ วิตฺถาเร อลนฺติ ปุถุโล, พหุมฺหิ สงฺขฺยาเน อลนฺติ พหุโล, พหุมฺหิ วุทฺธิมฺหิ อลนฺติ วา พหุโล, มงฺคมฺหิ คมเน อลนฺติ มงฺคลํ, พหุมฺหิ วุทฺธิมฺหิ อลนฺติ พหลํ, กมฺพมฺหิ สญฺจลเน อลนฺติ [Pg.311] กมฺพลํ. สมฺพมฺหิ มณฺฑเล อลนฺติ สมฺพลํ, อคฺเค คติโกฏิลฺเล อลนฺติ อคฺคฬํ. อิจฺเจวมาทโย อญฺเญปิ สทฺทา ภวนฺติ.

천(paṭa)에 충분하므로 paṭalaṃ(덮개)이라 하고, 진흙(kala)에 충분하므로 kalalaṃ(배아/진흙)이라 하며, 악하고 해로운 법들을 베어버리므로(kusa) kusalaṃ(선)이라 하고, 혹은 존재하는 본질적 법(kusa)에 적합하므로 kusalaṃ이라 하며, 혹은 풀(kusa)을 대상으로 하는 보시에 적합하므로 kusalaṃ이라 하고, 혹은 법의 무더기(kusa)의 쌓임에 적합하므로 kusalaṃ이라 하며, 찧고 으깨는 데(kada) 적합하므로 kadalaṃ(바나나 나무)이라 하고, 분출(bhaganda)하는 데 적합하므로 bhagandalaṃ(치루)이라 하며, 혹은 대소변을 내보내는 통로(bhaganda)에 적합하므로 bhagandalaṃ이라 하고, 허리의 장식(mekha)에 적합하므로 mekhalaṃ(허리띠)이라 하며, 나무껍질(vakka)에 적합하므로 vakkalaṃ(나무껍질 옷)이라 하고, 나무의 진액(takka)에 적합하므로 takkalaṃ(덩이줄기)이라 하며, 낮은 곳(palla)에 적합하므로 pallalaṃ(웅덩이)이라 하고, 푸른 것(sadda)에 적합하므로 saddalaṃ(풀밭)이라 하며, 정착하는 근지(mūla)에 적합하므로 mulālaṃ(연근)이라 하고, 의지처인 구멍(bila)에 적합하므로 bilālaṃ(고양이)이라 하며, 쪼개진 것(vida)에 적합하므로 vidalaṃ(조각)이라 하고, 사나운 것(caṇḍa)에 적합하므로 caṇḍālo(천민)라 하며, 다섯 왕(pañca)에게 충분하므로 pañcālo(판찰라 왕국)라 하고, 움직임과 냄새(vā)에 적합하므로 vālaṃ(털)이라 하며, 발로 걷는 것(vā)에 적합하므로 vāḷo(야수)라 하고, 입는 것(vasa)에 적합하므로 vasalo(천민)라 하며, 퍼지는 것(pace)에 적합하므로 pacalo(흔들리는)라 하고, 도둑질(mace)에 적합하므로 macalo(도둑)라 하며, 훔치는 것(muse)이나 혹은 생명을 버리는 것(muse)에 적합하므로 musalo(절구공이)라 하고, 가문(gotta)이나 핏줄 혹은 여우의 종류에서 적합하므로 gotthulo(자칼)라 하며, 넓은 것(puthu)에서 적합하므로 puthulo(넓은)라 하고, 많은 수(bahu)에서 적합하므로 bahulo(많은)라 하며, 혹은 많은 증식(bahu)에서 적합하므로 bahulo라 하고, 가는 것(maṅga)에서 적합하므로 maṅgalaṃ(상서로움)이라 하며, 많은 증식(baha)에서 적합하므로 bahalaṃ(두꺼운)이라 하고, 떨림(kamba)에서 적합하므로 kambalaṃ(모직 담요)이라 한다. 둥근 것(samba)에서 적합하므로 sambalaṃ(노자/식량)이라 하고, 굽은 진행(agga)에서 적합하므로 aggaḷaṃ(빗장)이라 한다. 이와 같이 다른 단어들도 존재한다.

๖๖๖, ๖๗๖. ปุถสฺส ปุถุ ปถา โม วา.

666, 676. Putha라는 명사 어간에 대해 puthu와 pathā라는 치환이 일어나고, 때때로 ma(ama) 접미사가 붙는다.

ปุถอิจฺเจตสฺส ปาฏิปทิกสฺส ปุถุ ปถาเทสา โหนฺติ, กฺวจิ อมปจฺจโย โหติ.

Putha라는 이 명사 어간에 대해 puthu와 pathā라는 치환이 일어나고, 어떤 경우에는 ama 접미사가 붙는다.

ปุถ หุตฺวา ชาตนฺติ ปุถวี ปถเม ชาโต ปถโม, ปถวี, ปฐโม วา, ปุถุ กิเลเส ชเนตีติ ปุถุชฺชโน, ปุถุ หุตฺวา ชาตนฺติ ปถวี, ปถวี วา.

넓게(putha) 형성되어 태어난 것이므로 puthavī(대지)라 하고, 처음에 태어난 것이므로 pathamo(첫째)라 하며, pathavī 혹은 paṭhamo라고도 한다. 많은 번뇌를 일으키므로 puthujjano(범부)라 하고, 넓게 형성되어 태어난 것이므로 pathavī 혹은 pathavī라고 한다.

๖๖๗, ๖๗๗. สสฺวาทีหิ ตุ ทโว.

667, 677. Sasu 등의 어근 뒤에 tu와 du 접미사가 붙는다.

สสุ ทท อท มทอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ตุ ทุอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ.

Sasu, dada, ada, mada 등과 같은 어근들 뒤에 tu와 du라는 접미사들이 붙는다.

อญฺเญ สตฺเต สสติ หึสตีติ สตฺตุ, ทุกฺขํ ททาตีติ ททฺทุ, ทุกฺเขน อทติ ภกฺขติ เอตฺถาติ อทฺทุ, ทุกฺขํ อทติ อนุภวติ ชโน เอเตนาติ วา อทฺทุ, ทุกฺขํ ภาชนํ [Pg.312] อาธารํ ภาวตีติ วา อทฺทุ, มทติ อุมฺมตฺตํ กโรตีติ มทฺทุ, มทติ มทฺทภาวํ กโรตีติ วา มทฺทุ.

다른 중생들을 해치므로(sasati) sattu(적)라 하고, 괴로움을 주므로 daddu(피부병)라 하며, 여기서 괴로움으로 먹어치우므로 addu(족쇄)라 하고, 혹은 이것에 의해 사람이 괴로움을 겪으므로 addu라 하며, 혹은 괴로움을 담는 그릇이나 지지대가 되므로 addu라 한다. 취하게 하여 광란하게 하므로 maddu(북)라 하고, 혹은 오만한 상태를 만드므로 maddu라고 한다.

๖๖๘, ๖๗๘. ฌาทีหิ อีวโร.

668, 678. Ci 등의 어근 뒤에 īvara 접미사가 붙는다.

จิ ปา ธาอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ อีวรปจฺจโยโหติ.

Ci, pā, dhā 등과 같은 어근들 뒤에 īvara 접미사가 붙는다.

จียตีติ จีวรํ, ปิวตีติ ปีวโร, ปาตพฺพํ รกฺขิตพฺพนฺติ วา ปีวรํ. ธาเรติ ธาเรตฺวา ชีวิตํ กปฺเปตีติ ธีวโร, ธีวรํ.

쌓아 올리는 것이므로 cīvaraṃ(가사)이라 하고, 마시는 것이므로 pīvaro(살찐)라 하며, 혹은 마셔야 하거나 보호해야 하는 것이므로 pīvaro라 한다. 유지하고 유지하며 생계를 꾸리므로 dhīvaro(어부)라 하고, dhīvaraṃ이라고도 한다.

๖๖๙, ๖๗๙. มุนาทีหิ จิ.

669, 679. Muna 등의 어근 뒤에 i(ci) 접미사가 붙는다.

มุน ยต อคฺค ปต กว สุจ รุจ มหาล ภทฺทาล มนอิอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ, ปาฏิปทิเกหิ จ อิปจฺจโย โหติ.

Muna, yata, agga, pata, kava, suca, ruca, mahāla, bhaddāla, mana 등과 같은 어근들과 명사 어간들 뒤에 i 접미사가 붙는다.

อตฺถานตฺถํ มุนาติ, เญยฺยธมฺมํ ลกฺขณาทิวเสน วา ชานาตีติ มุนิ, ยตติ วีริยํ กโรตีติ ยติ, อคฺคติ กุฏิลภาวํ คจฺฉตีติ อคฺคิ, ปตติ เสฏฺโฐ หุตฺวา ปุรโต คจฺฉตีติ ปติ, กพฺยํ พนฺธตีติ กวิ, กนฺตํ มนาปวจนํ วทตีติ วา กวิ. สุจติ ปริสุทฺธํ ภวตีติ สุจิ, รุจติ ทิพฺพตีติ รุจิ, มหนฺตํ วิภาวํ โภคกฺขนฺธํ ลาตีติ มหาลิ, ภทฺทํ ยสํ ลาตีติ ภทฺทาลิ, มนํ ตตฺถ รตเน นยตีติ มณิ.

이익과 불이익을 성찰하거나 혹은 특징 등을 통해 알아야 할 법을 알므로 muni(성자)라 하고, 노력하며 정진하므로 yati(수행자)라 하며, 굽은 상태로 가므로 aggi(불)라 하고, 훌륭하게 되어 앞서 나가므로 pati(주인/남편)라 하며, 시를 지으므로 kavi(시인)라 하고 혹은 사랑스럽고 마음에 드는 말을 하므로 kavi라 한다. 깨끗해지므로 suci(청정)라 하고, 빛나므로 ruci(기쁨/광채)라 하며, 큰 번영과 재물의 무더기를 취하므로 mahāli(마할리)라 하고, 좋은 명성을 취하므로 bhaddāli(밧달리)라 하며, 그 보석으로 마음을 이끌므로 maṇi(보배)라 한다.

๖๗๐, ๖๘๐. วิทาทีหฺยูโร[Pg.313].

670, 680. Vida 등의 어근 뒤에 ūra 접미사가 붙는다.

วิท วลฺล มส สิท ทุกุกปุ มย อุทิ ขชฺช กุรอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ, ปาฏิปทิเกหิ จ อูรปจฺจโยโหติ.

Vida, valla, masa, sida, duku, kapu, maya, udi, khajja, kura 등과 같은 어근들과 명사 어간들 뒤에 ūra 접미사가 붙는다.

วิทิตุํ อลนฺติ วิทูโร, วิทูรฏฺฐาเน ชาโต เวทูโร, วลฺลติ วลฺลภาเวน ภวตีติ วลฺลูโร, วลฺลติ อญฺญมญฺญํ พนฺธตีติ วา วลฺลูโร, อามสิตพฺโพติ มสูโร, สินฺทติ สิงฺคารภาวํ คจฺฉตีติ สินฺทูโร, สินฺทติ วิโรจตีติ วา สินฺทูโร, คมิตุํ อลํ อนาสนฺนตฺตาติ ทูโร, กุติ สทฺทํ กโรตีติ กูโร, อตฺตโน คนฺเธน อญฺญํ คนฺธํ กปติ หนติ หึสตีติ กปฺปูโร, กปฺปติ โรคาปนยเน สมตฺเถตีติ วา กปฺปูโร, มหิยํ รวตีติ มยูโร, มหิยํ ยาติ คจฺฉตีติ มยูโร, ปํสุํ อุนฺทติ ปสวตีติ อุนฺทูโร, ขชฺชิตพฺโพ ขาทิตพฺโพติ ขชฺชูโร, กุรติ อกฺโกสตีติ กุรูโร.

‘알기(vidituṃ)에 충분하다(alaṃ)’ 하여 비두로(vidūro, 현자)이며, ‘먼 곳(vidūraṭṭhāne)에서 생겨났다’ 하여 웨두로(vedūro, 보석/비루리)이고, ‘좋아하는 상태로(vallabhāvena) 존재한다(bhavatīti)’ 하여 왈루로(vallūro, 말린 고기)이거나 ‘서로를 묶는다(bandhatīti)’ 하여 왈루로(vallūro)이며, ‘만져져야 한다(āmasitabboti)’ 하여 마수로(masūro, 편두)이고, ‘치장하는 상태(siṅgārabhāvaṃ)로 나아간다(gacchatīti)’ 하여 신두로(sindūro, 주사/연지)이거나 ‘빛난다(virocatīti)’ 하여 신두로(sindūro)이며, ‘가깝지 않아서(anāsannattā) 가기에 충분하다’ 하여 두로(dūro, 먼 곳)이고, ‘쿠(ku)라는 소리를 낸다’ 하여 쿠로(kūro, 잔인한/단단한)이며, ‘자신의 향기로 다른 향기를 압도하고 해치고 파괴한다’ 하여 깝뿌로(kappūro, 장뇌)이거나 ‘질병을 제거하는 데 능숙하고 적합하다’ 하여 깝뿌로(kappūro)이며, ‘땅(mahiyaṃ)에서 운다(ravatīti)’ 하여 마유로(mayūro, 공작)이고 땅에서 나아간다 하여 마유로(mayūro)이며, ‘먼지나 흙을 적시고 발생시킨다’ 하여 운두로(undūro, 쥐)이고, ‘먹어야 하고 씹어야 한다’ 하여 캇주로(khajjūro, 대추야자)이며, ‘욕설을 내뱉는다’ 하여 쿠루로(kurūro, 잔인한)이다.

๖๗๑, ๖๘๑. หนาทีหิ นุ ณุตโว.

671, 681. han- 등의 어근 뒤에 nu, ṇu, tu 등의 접미사가 온다.

หน ชน ภาริ ขนุ อม เว เวธา สิกิ หิ อิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ นุ ณุ กุอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ.

hana, jana, bhā, ri, khanu, ama, ve, dhā, si, ki 이와 같은 어근들 뒤에 nu, ṇu, ku라는 접미사들이 온다.

โภชนํ [Pg.314] หนติ หึสติ เอเตนาติ หณุ, หนุ วา. คมนํ ชเนตีตี ชาณุ, ภาณุ ทิพฺพตีติ ภาณุ, นิวาเต ริติ คจฺฉตีตี เรณุ, ขณิตพฺโพ อวทาริตพฺโพติ ขาณุ. องฺคมงฺคสฺส รุชฺชนภาวํ วิชฺฌนภาวํ อมติ คจฺฉตีติ อณุ, เวณุ, เวติ ตนฺตสนฺตาเน ภวตีตี เวณุ, พหิสาเรอลนฺติวาเวณุ วจฺฉํ, ปาเยตีตี เธนุ, อตฺถํ ธาเรตีตี ธาตุ, คมนปจนาทิกํ กฺริยํ ธาเรตีตี วา ธาตุ, สียตี พนฺธียตีตี เสตุ, อุทฺธํ คจฺฉติ ปวตฺตตีตี เกตุ, อตฺตโน ผลํ หิโนติ ปวตฺตตีตี เหตุ.

‘이것으로 음식을 해친다(hanati)’ 하여 하누(haṇu/hanu, 턱)이고, ‘가는 것(gamanaṃ)을 생겨나게 한다(janetīti)’ 하여 자누(jāṇu, 무릎)이며, 바누(bhāṇu, 빛)는 ‘빛난다(dibbati)’ 하여 바누(bhāṇu)이고, ‘바람이 없는 곳에서 나아간다’ 하여 레누(reṇu, 티끌/꽃가루)이며, ‘파내어져야 하고 쪼개져야 한다’ 하여 카누(khāṇu, 그루터기)이다. ‘사지의 아픈 상태나 찌르는 상태로 나아간다’ 하여 아누(aṇu, 미세한 것/원자)이고, ‘실의 연속(tantasantāne) 속에 존재한다’ 하여 웨누(veṇu, 대나무)이며, ‘송아지에게 젖을 먹인다(pāyetītī)’ 하여 데누(dhenu, 암소)이고, ‘의미를 지닌다(dhāretītī)’ 하여 다투(dhātu, 요소)이거나 ‘가는 것, 요리하는 것 등의 작용을 유지한다’ 하여 다투(dhātu)이며, ‘묶여지고 연결된다’ 하여 세투(setu, 다리)이고, ‘위로 나아가고 진행한다’ 하여 케투(ketu, 깃발)이며, ‘자신의 과보를 보내고 진행시킨다’ 하여 헤투(hetu, 원인)이다.

๖๗๒, ๖๘๒. กุฏาทีหิ โฐ.

672, 682. kuṭ- 등의 어근 뒤에 ṭha 접미사가 온다.

กุฏ กุส กฏอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ, ปาฏิปทิเกหิ จ ฐปจฺจโย โหตี.

kuṭa, kusa, kaṭa 이와 같은 어근들과 체언들 뒤에 ṭha 접미사가 온다.

องฺคมงฺคํ กุฏติ ฉินฺทตีตี กุฏฺฐํ, ธญฺเญน ฉาเทตพฺโพ ปูเรตพฺโพตี โกฏฺโฐ, กฏิตพฺพํ มทฺทิตพฺพนฺติ, กฏฺฐํ.

‘사지를 자른다(kuṭati)’ 하여 굿탕(kuṭṭhaṃ, 나병)이고, ‘곡식으로 덮여야 하고 채워져야 한다’ 하여 꼿또(koṭṭho, 창고/배 속)이며, ‘으깨어져야 하고 짓눌려져야 한다’ 하여 깟탕(kaṭṭhaṃ, 나무/목재)이다.

๖๗๓, ๖๘๓. มนุ ปูร สุณาทีหิ อุสฺส นุสิสา.

673, 683. manu, pūra, suṇa 등의 어근 뒤에 ussa, nusa, isa 접미사가 온다.

มนุ ปูร สุณ กุสุ อิล อล มห สิ กิ อิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ, ปาฏิปทิเกหิ จ อุส นุส อิสอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ, ปุน นิปฺปชฺชนฺเต.

manu, pūra, suṇa, kusu, ila, ala, maha, si, ki 이와 같은 어근들과 체언들 뒤에 usa, nusa, isa라는 접미사들이 오며, 다시 파생된다.

กุสลากุสเล [Pg.315] ธมฺเม มนติ ชานาตีติ มนุสฺโส, มานุโส. การณา การณํ มนติ ชานาตีติ วา มนุสฺโส, มานุสฺโส. อตฺถานตฺถํ มนติ ชานาตีติ วา มนุสฺโส, มานุสฺโส. มาตาปิตูนํ หทยํ ปูเรตีติ ปุริโส, อตฺตโน มโนรถํ ปูเรตีติ วา ปุริโส, ปูเรตีติ วา โปโส, สสุเรหิ สุณิตพฺพา หึสิตพฺพาติ สุณิสา, ทฺวินฺนํ ชานานํ กุลสนฺตานํ กโรตีติ วา สุณิสา, กุจฺฉิตพฺพนฺติ กรีสํ, คพฺภํ วิโมเจตีติ สุริโส, ตมนฺธการวิธมเนน สตฺตานํ ภยํ สุรติ หึสตีติ สูริโย, โรคํ หึสตีติ สิรีโส, อิลติ กมฺปตีติ อิลฺลิโส, ตณฺหาย ทุพฺพโล หุตฺวา อิลติ กมฺปตีติ วา อิลฺลิโฆ, ปาปกรเณ อลติ สมตฺเถตีติ อลโส, มหิตพฺโพ ปูเชตพฺโพติ มหิโส, สียติ พนฺธียตีติ สีสํ, กิตพฺพํ หึสิตพฺพนฺติ กิสํ, อิจฺเจวมาทิ.

‘유익하거나 해로운 법을 안다(manati)’ 하여 마눗소(manusso, 인간) 또는 마누소(mānuso)이다. 혹은 ‘인과를 안다’ 하여 마눗소(manusso/mānusso)이며, 혹은 ‘이익과 불이익을 안다’ 하여 마눗소(manusso/mānusso)이다. ‘부모의 마음을 채운다(pūreti)’ 하여 뿌리소(puriso, 사람/남자)이고, 혹은 ‘자신의 소원을 성취한다’ 하여 뿌리소(puriso)이며, ‘채운다’ 하여 뽀소(poso, 사람)이다. ‘시아버지에 의해 들려져야(순종되어야) 하고 수용되어야 한다’ 하여 수니사(suṇisā, 며느리)이거나 ‘두 집안의 계승을 이룬다’ 하여 수니사(suṇisā)이다. ‘혐오스러운 것’이라 하여 까리상(karīsaṃ, 대변)이고, ‘태를 해방시킨다’ 하여 수리소(suriso)이며, ‘어둠을 물리침으로써 중생들의 두려움을 해치고 파괴한다’ 하여 수리요(sūriyo, 태양)이고, ‘질병을 파괴한다’ 하여 시리소(sirīso, 시리사 나무)이며, ‘움직이고 흔들린다’ 하여 일리소(illiso, 물고기의 일종)이고, ‘갈애로 인하여 쇠약해져 움직이고 흔들린다’ 하여 일리고(illigho)이며, ‘악행을 하는 데 능숙하다(강하다)’ 하여 알라소(alaso, 게으른 자)이고, ‘숭배받아야 하고 공경받아야 한다’ 하여 마히소(mahiso, 물소)이며, ‘결합되고 묶여 있다’ 하여 시상(sīsaṃ, 머리)이고, ‘해쳐져야 하고 여위어야 한다’ 하여 기상(kisaṃ, 여윈 것)이라 하는 등과 같다.

อิติ กิพฺพิธานกปฺเป อุณาทิกปฺโป ฉฏฺโฐ กณฺโฑ.

이와 같이 끼비다나깝빠(단어 파생법)에서 우나디(Uṇādi) 편인 제6권이 끝났다.

อุณาทิกปฺโป นิฏฺฐิโต.

우나디(Uṇādi) 편이 완료되었다.

กจฺจายนปกรณํ นิฏฺฐิตํ.

까짠아 빠까라나(Kaccāyanapakaraṇaṃ, 까짠아 문법서)가 완료되었다.