| বাংলা | |||
| পালি | অট্ঠকথা | টীকা | অন্ন |
| 1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি | 1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা | 1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩ | 1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা |
| 2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি | 2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা | 2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২ | |
| 3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি | 3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা | 3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা | |
| 4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত) | 4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত) | 4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত) | |
| 5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি | 5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা | 5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা | |
| 6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি | 6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা | 6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী | |
| 7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫ | 7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা | 7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি | |
| 中文 | |||
| 巴利 | 義註 | 複註 | 藏外典籍 |
| 1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨 | 1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註 | 1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3 | 1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋 |
| 2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品 | 2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註 | 2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2 | |
| 3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經 | 3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註 | 3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註 | |
| 4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部） | 4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部） | 4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部） | |
| 5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經 | 5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註 | 5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註 | |
| 6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋 | 6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注 | 6301 導論複註 6302 導論明解 | |
| 7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5 | 7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註 | 7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母 | |
| English | |||
| Pali Canon | Commentaries | Sub-commentaries | Other |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Français | |||
| Canon Pali | Commentaires | Sous-commentaires | Autres |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Deutsch | |||
| Pali-Kanon | Kommentare | Subkommentare | Sonstige |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| हिंदी | |||
| पाली कैनन | कमेंट्री | उप-टिप्पणियाँ | अन्य |
| 1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि | 1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा | 1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3 | 1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना |
| 2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि | 2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा | 2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2 | |
| 3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि | 3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा | 3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका | |
| 4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त) | 4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त) | 4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त) | |
| 5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि | 5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा | 5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका | |
| 6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि | 6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा | 6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी | |
| 7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5 | 7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा | 7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि | |
| Indonesia | |||
| Kanon Pali | Komentar | Sub-komentar | Lainnya |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| 日文 | |||
| パーリ仏典 | 註釈書 | 副註釈書 | その他 |
| 1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ | 1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター | 1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3 | 1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー |
| 2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ | 2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター | 2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2 | |
| 3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ | 3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター | 3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー | |
| 4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ） | 4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ） | 4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ） | |
| 5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ | 5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター | 5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー | |
| 6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ | 6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター | 6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー | |
| 7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5 | 7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター | 7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ | |
| ខ្មែរ | |||
| ព្រះត្រៃបិដកបាលី | អដ្ឋកថា | ដីកា | ផ្សេងទៀត |
| 1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ | 1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា | 1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣ | 1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា |
| 2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ | 2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា | 2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២ | |
| 3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ | 3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា | 3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា | |
| 4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត) | 4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត) | 4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត) | |
| 5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ | 5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា | 5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា | |
| 6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ | 6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា | 6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី | |
| 7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥ | 7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា | 7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ | |
| 한국인 | |||
| 팔리 대장경 | 주석서 | 부주석서 | 기타 |
| 1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리 | 1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타 | 1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3 | 1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나 |
| 2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리 | 2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타 | 2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2 | |
| 3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리 | 3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타 | 3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까 | |
| 4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따) | 4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따) | 4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따) | |
| 5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리 | 5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타 | 5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까 | |
| 6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리 | 6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타 | 6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니 | |
| 7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5 | 7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타 | 7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리 | |
| ອັກສອນລາວ | |||
| ປາລີ | ອັດຖະກະຖາ | ຏີກາ | ອັນຍາ |
| 1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ | 1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ | 1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3 | 1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ |
| 2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ | 2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ | 2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2 | |
| 3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ | 3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ | 3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ | |
| 4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ) | 4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ) | 4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ) | |
| 5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ | 5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ | 5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ | |
| 6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ | 6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ | 6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ | |
| 7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5 | 7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ | 7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ | |
| मराठी | |||
| पाळी | अट्ठकथा | टीका | अन्य |
| 1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी | 1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा | 1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३ | 1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना |
| 2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी | 2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा | 2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२ | |
| 3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी | 3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा | 3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका | |
| 4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त) | 4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त) | 4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त) | |
| 5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी | 5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा | 5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका | |
| 6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी | 6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा | 6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी | |
| 7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५ | 7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा | 7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी | |
| မြန်မာ | |||
| ပါဠိတော် | အဋ္ဌကထာ | ဋီကာ | အခြား |
| 1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ | 1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ | 1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃ | 1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ |
| 2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ | 2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ | 2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂ | |
| 3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ | 3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ | 3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ | |
| 4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ) | 4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ) | 4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ) | |
| 5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ | 5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ | 5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ | |
| 6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ | 6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ | |
| 7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅ | 7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ | |
| português | |||
| Páli | Aṭṭhakathā | Ṭīkā | Outro |
| 1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra) | 1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya | 1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3 | 1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa |
| 2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha | 2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha | 2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2 | |
| 3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima | 3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores | 3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores | |
| 4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta | 4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta | 4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta | |
| 5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara | 5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc. | 5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc. | |
| 6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa) | 6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia | 6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia | |
| 7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5 | 7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados | 7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma | |
| русский | |||
| Палийский канон | Комментарии | Субкомментарии | Другое |
| 1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали | 1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха | 1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3 | 1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана |
| 2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали | 2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха | 2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2 | |
| 3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали | 3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха | 3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика | |
| 4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта) | 4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта) | 4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта) | |
| 5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали | 5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха | 5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика | |
| 6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали | 6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха | 6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини | |
| 7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5 | 7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха | 7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали | |
| සිංහල | |||
| පාලි කැනනය | විවරණ | අටුවා | වෙනත් |
| 1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි | 1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා | 1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3 | 1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා |
| 2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි | 2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා | 2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2 | |
| 3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි | 3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා | 3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා | |
| 4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත) | 4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත) | 4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත) | |
| 5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි | 5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා | 5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා | |
| 6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි | 6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා | 6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී | |
| 7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5 | 7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා | 7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි | |
| Español | |||
| El Canon Pali | Los Comentarios | Los Subcomentarios | Otros |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| แบบไทย | |||
| บาลีแคน | ข้อคิดเห็น | คำอธิบายย่อย | อื่น |
| 1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ | 1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา | 1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓ | 1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา |
| 2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ | 2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา | 2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒ | |
| 3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ | 3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา | 3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา | |
| 4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต) | 4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต) | 4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต) | |
| 5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ | 5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา | 5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา | |
| 6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ | 6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา | 6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี | |
| 7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕ | 7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา | 7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ | |
? นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น โมคฺคลฺลานสุตฺตปาโฐ โมคคัลลานสุตตปาฐะ (๑) ปฐโม กณฺโฑ (สญฺญาทิ) (๑) กัณฑ์ที่ 1 (ว่าด้วยสัญญาเป็นต้น) ๑. ออาทโย [Pg.1] ติตาลีส วณฺณา. ๑. อักษร 43 ตัว มี อ เป็นต้น ๒. ทสา-โท สรา. ๒. สระ 10 ตัว มี อ เป็นต้น ๓. ทฺเวทฺเว สวณฺณา. ๓. อักษรคู่สองๆ เป็นสวรรณะกัน ๔. ปุพฺโพ รสฺโส. ๔. อักษรตัวหน้าเป็นรัสสะ ๕. ปโร ทีโฆ. ๕. อักษรตัวหลังเป็นทีฆะ ๖. กาทโย พฺยญฺชนา. ๖. พยัญชนะ มี ก เป็นต้น ๗. ปญฺจ ปญฺจกา วคฺคา. ๗. วรรค 5 วรรค วรรคละ 5 ตัว ๘. พินฺทุ นิคฺคหีตํ. ๘. จุด (พินทุ) คือ นิคคหิต ๙. อิยุวณฺณา ฌลา นามสฺสนฺเต. ๙. อักษรตระกูล อิ และ อุ ชื่อว่า ชะ และ ละ ในที่สุดของนาม ๑๐. ปิตฺถิยํ. ๑๐. ในอิตถีลิงค์ ๑๑. ฆา. ๑๑. ฆา ๑๒. โค สฺยาลปเน. ๑๒. ศัพท์ว่า โค ใน สิ วิภัตติ และอาลปนะ (สญฺญา) (สัญญา) ๑๓. วิธิพฺพิเสสนนฺตสฺส. ๑๓. วิธีที่เป็นวิเสสนะ ย่อมเป็นไปในที่สุด (ของศัพท์นั้น) ๑๔. สตฺตมิยํ ปุพฺพสฺส. ๑๔. เมื่อมีสัตตมีวิภัตติ (เป็นนิมิต) ให้ทำแก่ตัวหน้า ๑๕. ปญฺจมิยํ ปรสฺส. ๑๕. เมื่อมีปัญจมีวิภัตติ (เป็นนิมิต) ให้ทำแก่ตัวหลัง ๑๖. อาทิสฺส[Pg.2]. ๑๖. (ให้ทำ) แก่ตัวต้น ๑๗. ฉฏฺฐิยนฺตสฺส. ๑๗. (วิธีที่ระบุด้วย) ฉัฏฐีวิภัตติ ให้ทำแก่ที่สุด (ของศัพท์นั้น) ๑๘. วานุพนฺโธ. ๑๘. อักษร ว เป็นอนุพันธะ ๑๙. ฏานุพนฺธา-เนกวณฺณา สพฺพสฺส. ๑๙. อาเทศที่มี ฏ เป็นอนุพันธะ และอาเทศที่มีหลายอักษร ให้ทำแทนทั้งหมด ๒๐. ญกานุพนฺธาทฺยนฺตา. ๒๐. อาเทศที่มี ญ และ ก เป็นอนุพันธะ ให้ทำที่ต้นและที่สุด ๒๑. มานุพนฺโธ สรานมนฺตา ปโร. ๒๑. อาเทศที่มี ม เป็นอนุพันธะ ให้ลงข้างหลังสระตัวสุดท้าย ๒๒. วิปฺปฏิเสเธ. ๒๒. เมื่อมีความขัดแย้งกัน (ของสูตร) ๒๓. สงฺเกโต-นวยโว-นุพนฺโธ. ๒๓. อนุพันธะ คือเครื่องหมายที่มิใช่ส่วนประกอบ (ของศัพท์) ๒๔. วณฺณปเรน สวณฺโณ-ปิ. ๒๔. เมื่อมีศัพท์ว่า วรรณะ อยู่ข้างหลัง ย่อมรวมถึงอักษรที่เป็นสวรรณะด้วย ๒๕. นฺตุ วนฺตุมนฺตฺวาวนฺตุตวนฺตุสมฺพนฺธี. ๒๕. ศัพท์ว่า นตุ เป็นชื่อเรียกของ วนตุ มนตุ วนตุ และ ตวนตุ ปัจจัย ปริภาสา ปริภาสา (กฎเกณฑ์ในการตีความสูตร) ๒๖. สโร โลโป สเร. ๒๖. ลบสระหน้าเมื่อมีสระหลังตามมา ๒๗. ปโร กฺวจิ. ๒๗. ลบสระหลังบ้าง ๒๘. น ทฺเว วา. ๒๘. ไม่ซ้อนพยัญชนะบ้าง ๒๙. ยุวณฺณานเมโอ ลุตฺตา. ๒๙. แปลง อิ อี และ อุ อู เป็น เอ และ โอ เมื่อสระหลังถูกลบ ๓๐. ยวา สเร. ๓๐. แปลง (อิ อี และ อุ อู) เป็น ยะ และ วะ เมื่อมีสระตามมา ๓๑. เอโอนํ. ๓๑. แปลง เอ และ โอ (เป็น ยะ และ วะ) บ้าง ๓๒. โคสฺสาวง. ๓๒. แปลง โค เป็น อาวัง ๓๓. พฺยญฺชเน ทีฆรสฺสา. ๓๓. ทำสระให้ยาวและสั้นเมื่อมีพยัญชนะตามมา ๓๔. สรมฺหา ทฺเว. ๓๔. ซ้อนพยัญชนะหลังสระ ๓๕. จตุตฺถทุติเยสฺเวสํ ตติยปฐมา. ๓๕. แปลงพยัญชนะตัวที่ ๔ และที่ ๒ เป็นตัวที่ ๓ และที่ ๑ (ในการซ้อนพยัญชนะ) ๓๖. วี-ติสฺเส-เว [Pg.3] โว. ๓๖. แปลง วี ติสเส และ เว เป็น โว ๓๗. เอโอนม วณฺเณ. ๓๗. แปลง เอ โอ นะ มะ เป็นพยัญชนะ ๓๘. นิคฺคหีตํ. ๓๘. ลงนิคคหิตอาคม ๓๙. โลโป. ๓๙. ลบนิคคหิต ๔๐. ปรสรสฺส. ๔๐. ลบนิคคหิตเพราะสระหลัง ๔๑. วคฺเค วคฺคนฺโต. ๔๑. แปลงนิคคหิตเป็นพยัญชนะที่สุดวรรค เมื่อมีพยัญชนะวรรคตามมา ๔๒. เยวหิสุ โญ. ๔๒. แปลงนิคคหิตเป็น ญะ เมื่ออยู่หน้า เย วะ หิ สุ ๔๓. เย สํสฺส. ๔๓. แปลงนิคคหิตและพยัญชนะ เย เป็น สส ๔๔. มยทา สเร. ๔๔. ลง มะ ยะ ทะ อาคม เมื่อมีสระตามมา ๔๕. วนตรคา จา-คมา. ๔๕. ลง วะ นะ ตะ ระ คะ อาคมด้วย ๔๖. ฉา โฬ. ๔๖. แปลง ฉะ เป็น ฬะ ๔๗. ตทมินาทีนิ. ๔๗. แปลง ตะ อิมะ เป็นต้น ๔๘. ตวคฺควรณานํ เย จวคฺคพยญา. ๔๘. แปลงพยัญชนะ ต วรรค และ วะ เป็นพยัญชนะ จ วรรค บะ ยะ ญะ เมื่ออยู่หน้า ยะ ๔๙. วคฺคลเสหิ เต. ๔๙. แปลงพยัญชนะ ต วรรค เป็นพยัญชนะวรรค ละ และ สะ ๕๐. หสฺส วิปลฺลาโส. ๕๐. การสลับตำแหน่งของ หะ ๕๑. เว วา. ๕๑. แปลงเป็น เว บ้าง ๕๒. ตถนรานํ ฏฐณลา. ๕๒. แปลง ตะ ถะ นะ ระ เป็น ฏะ ฐะ ณะ ฬะ ๕๓. สํโยคาทิโลโป. ๕๓. ลบพยัญชนะต้นแห่งสังโยค ๕๔. วิจฺฉาภิกฺขญฺเญสุ ทฺเว. ๕๔. ซ้อนพยัญชนะในคำว่า วิชฉา อภิกขัณหะ และ อัญญะ ๕๕. สฺยาทิโลโป ปุพฺพสฺเส-กสฺส. ๕๕. ลบวิภัตติมี สิ เป็นต้น และลบสระหน้าตัวหนึ่ง ๕๖. สพฺพาทีนํ วีติหาเร. ๕๖. ในการแลกเปลี่ยนกันแห่งสัพพะศัพท์เป็นต้น ๕๗. ยาวโพธํ [Pg.4] สมฺภเม. ๕๗. ในความรีบร้อนจนกว่าจะรู้แจ้ง ๕๘. พหุลํ. ๕๘. โดยมาก อิติ โมคฺคลฺลาเน พฺยากรเณ สญฺญาทิกณฺโฑ ปฐโม. ในไวยากรณ์ของพระโมคคัลลานะ หมวดที่ ๑ มีสัญญาสัพท์เป็นต้น จบเพียงเท่านี้ (๒) ทุติโย กณฺโฑ (สฺยาทิ) (๒) หมวดที่ ๒ (ว่าด้วยสิ-โย เป็นต้น) ๑. ทฺเว ทฺเวกา-เนเกสุ นามสฺมา สิ โย, อํ โย, นา หิ, ส นํ, สฺมา หิ, ส นํ, สฺมึ สุ. ๑. วิภัตติทั้งหลาย คือ สิ โย, อัง โย, นา หิ, สะ นัง, สมา หิ, สะ นัง, สมิง สุ (พึงลง) หลังนามศัพท์ ในอรรถหนึ่ง สอง และมาก ๒. กมฺเม ทุติยา. ๒. ทุติยาวิภัตติ (พึงลง) ในอรรถกรรม ๓. กาลทฺธานมจฺจนฺตสํโยเค. ๓. ในการประกอบกันตลอดซึ่งกาลและหนทาง ๔. คติโพธาหารสทฺทตฺถากมฺมกภชฺชาทีนํ ปโยชฺเช. ๔. ในเมื่อยังผู้อื่นให้ทำซึ่งธาตุมีคติ โพธะ อาหาร สัททะ อัตถะ อกรรมกะ และภชะ เป็นต้น ๕. หราทีนํ วา. ๕. หรือหลังธาตุมีหระเป็นต้น ๖. น ขาทาทีนํ. ๖. ไม่ใช่หลังธาตุมีขาทะเป็นต้น ๑. วหิสฺสา-นิยนฺตุเก (คณ). ๑. หลังธาตุวหะ ในเมื่อไม่มีผู้ควบคุม (คณะ) ๒. ภกฺขิสฺสาหึสายํ (คณ). ๒. หลังธาตุภักขะ ในความไม่เบียดเบียน (คณะ) ๗. ธฺยาทีหิ ยุตฺตา. ๗. (ทุติยาวิภัตติ) ประกอบกับธาตุมีธิเป็นต้น ๘. ลกฺขณิตฺตมฺภูตวิจฺฉาสฺวภินา. ๘. ด้วยบทว่า อภิ ในอรรถว่า ลักษณะ อิตถัมภูตะ และวิจฉา ๙. ปติปรีหิ ภาเค จ. ๙. ด้วยบทว่า ปฏิ และ ปริ และในอรรถส่วนแบ่ง ๑๐. อนุนา. ๑๐. ด้วยบทว่า อนุ ๑๑. สหตฺเถ. ๑๑. ในอรรถว่ามีพร้อม ๑๒. หีเน. ๑๒. ในอรรถว่าหย่อน ๑๓. อุเปน. ๑๓. ด้วยบทว่า อุปะ ๑๔. สตฺตมฺยาธิกฺเย. ๑๔. สัตตมีวิภัตติ (พึงลง) ในอรรถอธิกะ ๑๕. สามิตฺเต-ธินา[Pg.5]. ๑๕. ในอรรถความเป็นเจ้าของ ด้วยบทว่า อธิ ๑๖. กตฺตุกรเณสุ ตติยา. ๑๖. ตติยาวิภัตติ (พึงลง) ในอรรถกัตตุและกรณะ ๑๗. สหตฺเถน. ๑๗. ด้วยบทที่มีอรรถว่า สหะ ๑๘. ลกฺขเณ. ๑๘. ในอรรถลักษณะ ๑๙. เหตุมฺหิ. ๑๙. ในอรรถเหตุ ๒๐. ปญฺจมีเณ วา. ๒๐. หรือปัญจมีวิภัตติ ๒๑. คุเณ. ๒๑. ในอรรถคุณ ๒๒. ฉฏฺฐี เหตฺวตฺเถหิ. ๒๒. ฉัฏฐีวิภัตติ (พึงลง) ร่วมกับบททั้งหลายที่มีอรรถว่าเหตุ ๒๓. สพฺพาทิโต สพฺพา. ๒๓. วิภัตติทั้งปวง (พึงลง) หลังสัพพะศัพท์เป็นต้น ๒๔. จตุตฺถี สมฺปทาเน. ๒๔. จตุตถีวิภัตติในอรรถสัมปทานะ ๒๕. ตาทตฺถฺเย. ๒๕. ในอรรถตาทัตถยะ ๒๖. ปญฺจมฺยวธิสฺมา. ๒๖. ปัญจมีวิภัตติในอรรถอวธิ ๒๗. อปปรีหิ วชฺชเน. ๒๗. ด้วยอปและปริอุปสรรคในอรรถการเว้น ๒๘. ปฏินิธิปฏิทาเนสุ ปตินา. ๒๘. ด้วยปฏิอุปสรรคในอรรถตัวแทนและการตอบแทน ๒๙. ริเต ทุติยา จ. ๒๙. หลังริเตศัพท์ ลงทุติยาวิภัตติด้วย ๓๐. วินา-ญฺญตฺร ตติยา จ. ๓๐. หลังวินาศัพท์และอัญญตระศัพท์ ลงตติยาวิภัตติด้วย ๓๑. ปุถนานาหิ. ๓๑. หลังปุถุศัพท์และนานาศัพท์ ๓๒. สตฺตมฺยาธาเร. ๓๒. สัตตมีวิภัตติในอรรถอาธาระ ๓๓. นิมิตฺเต. ๓๓. ในอรรถนิมิต ๓๔. ยพฺโภโว ภาวลกฺขณํ. ๓๔. กิริยาใดมีอยู่ กิริยานั้นเป็นเครื่องกำหนดสภาวะ ๓๕. ฉฏฺฐี จา-นาทเร. ๓๕. ลงฉัฏฐีวิภัตติในอรรถอนาทรด้วย ๓๖. ยโต [Pg.6] นิทฺธารณํ. ๓๖. การถอนออกจากสิ่งใด ๓๗. ปฐมา-ตฺถมตฺเต. ๓๗. ปฐมาวิภัตติในอรรถเพียงเนื้อความของนาม ๓๘. อามนฺตเณ. ๓๘. ในอรรถอามันตนะ ๓๙. ฉฏฺฐี สมฺพนฺเธ. ๓๙. ฉัฏฐีวิภัตติในอรรถสัมพันธะ ๔๐. ตุลฺยตฺเถน วา ตติยา. ๔๐. หรือลงตติยาวิภัตติในอรรถที่เท่ากัน ๔๑. อโต โยนํ ฏาเฏ. ๔๑. หลังอะการันต์ แปลงโยวิภัตติเป็นอาและเอ ๔๒. นินํ วา. ๔๒. หรือแปลงเป็นนินัง ๔๓. สฺมาสฺมินฺนํ. ๔๓. แปลงสมาและสมิงวิภัตติ ๔๔. สสฺสา-ย จตุตฺถิยา. ๔๔. แปลงสะเป็นสายะในจตุตถีวิภัตติ ๔๕. ฆปเต-กสฺมึ นาทีนํ ยยา. ๔๕. หลังฆะ ปะ ตะ และเอกะ แปลงนาเป็นยา ๔๖. สฺสา วา เต-ติ-มามูหิ. ๔๖. หรือแปลงสะเป็นสา หลังเต ติ มา มู ๔๗. นมฺหิ นุก ทฺวาทีนํ สตฺตรสนฺนํ. ๔๗. เมื่อลงนังวิภัตติ ลงนุกะอาคมหลังทวิศัพท์เป็นต้น ๑๗ ศัพท์ ๔๘. พหุกตินฺนํ. ๔๘. หลังพหุศัพท์และกติศัพท์ ๔๙. ณฺณํณฺณนฺนํ ติโต ฌา. ๔๙. แปลงเป็นณณังและณณันนัง หลังติศัพท์ ๕๐. อุภินฺนํ. ๕๐. แปลงเป็นอุภินนัง ๕๑. สุอุ สสฺส. ๕๑. แปลงสะเป็นสุ ๕๒. สฺสํสฺสาสฺสาเยสฺวิตเรกญฺเญติมานมิ. ๕๒. แปลงเป็นสสัง สสา และสสายะ ในวิภัตติที่เหลือ ๕๓. ตาย วา. ๕๓. หรือแปลงเป็นตายะ ๕๔. เตติมาโต สสฺส สฺสาย. ๕๔. เพราะ เต ติ และ มา, แปลง ส วิภัตติ เป็น สส และ สสายะ ๕๕. รตฺตฺยาทีหิ โฏ สฺมิโน. ๕๕. เพราะ รัตติ เป็นต้น, แปลง สมิง วิภัตติ เป็น โต ๕๖. สุหิสุ-ภสฺโส. ๕๖. ในเพราะ สุ และ หิ วิภัตติ, แปลง (อ) เป็น ภะ ๕๗. ลฺตุปิตาทีน [Pg.7] มา สิมฺหิ. ๕๗. แปลง (สระที่สุดของ) ลตุ ปิตุ เป็นต้น เป็น มา ในเพราะ สิ วิภัตติ ๕๘. เค อ จ. ๕๘. ในเพราะ เค (อาลปนะ), แปลง (สระที่สุด) เป็น อะ ด้วย ๕๙. อยูนํ วา ทีโฆ. ๕๙. ทีฆะ อะ และ อุ (ที่สุดของศัพท์) บ้าง ๖๐. ฆ พฺรหฺมาทิเต. ๖๐. แปลง (สระที่สุดของ) พรหม เป็นต้น เป็น ฆะ ในเพราะ สิ อาลปนะ ๖๑. นา-มฺมาทีหิ. ๖๑. แปลง นา วิภัตติ เบื้องหลัง จาก อัมมุ เป็นต้น ๖๒. รสฺโส วา. ๖๒. เป็นรัสสะบ้าง ๖๓. โฆ สฺสํสฺสาสฺสายํตึสุ. ๖๓. แปลง (สระที่สุดของ) โฆ (อิตถีลิงค์) เป็นรัสสะ ในเพราะ สสํ สสา สสายํ ติํ และ สุ วิภัตติ ๖๔. เอกวจนโยสฺวโฆนํ. ๖๔. ในเพราะ เอกวจนะ และ โย วิภัตติ, (การทำเป็นรัสสะ) แห่ง อโฆ (ศัพท์ที่ไม่ใช่ชื่อ โฆ) ๖๕. เค วา. ๖๕. ในเพราะ เค (อาลปนะ) บ้าง ๖๖. สิสฺมึนา-นปุํสกสฺส. ๖๖. ในเพราะ สิ สมิง และ นา วิภัตติ แห่งนปุงสกลิงค์ ๖๗. โคสฺสาคสิหินํสุ คาวควา. ๖๗. แปลง โค เป็น คาวะ และ คาวา ในเพราะ สสา, คะ, สิ, หิ, นํ และ สุ วิภัตติ ๖๘. สุมฺหิ วา. ๖๘. ในเพราะ สุ วิภัตติ บ้าง ๖๙. ควํ เสน. ๖๙. แปลง โค กับ ส วิภัตติ เป็น คา วํ ๗๐. คุนฺนํ จ นํนา. ๗๐. แปลง โค กับ นํ วิภัตติ เป็น คุนฺนํ ด้วย ๗๑. นาสฺสา. ๗๑. แปลงเป็น นาสฺสา ๗๒. คาวุมฺหิ. ๗๒. ในเพราะ คาวุ ๗๓. ยํ ปีโต. ๗๓. แปลง ยะ เป็น ปีโต ๗๔. นํฌีโต. ๗๔. แปลง นํ วิภัตติ เป็น ฌีโต ๗๕. โยนํ โนเน ปุเม. ๗๕. แปลง โย วิภัตติ เป็น โน และ เน ในปุงลิงค์ ๗๖. โน. ๗๖. แปลงเป็น โน ๗๗. สฺมึโน นิ. ๗๗. แปลง สมิง วิภัตติ เป็น นิ ๗๘. อมฺพฺวาทีหิ[Pg.8]. ๗๘. เบื้องหลัง จาก อัมพะ เป็นต้น ๗๙. กมฺมาทิโต. ๗๙. เบื้องหลัง จาก กัมมะ เป็นต้น ๘๐. นาสฺเส-โน. ๘๐. แปลง นา และ ส วิภัตติ เป็น โน ๘๑. ฌลา สสฺส โน. ๘๑. แปลง ส วิภัตติ เบื้องหลัง จาก ฌะ และ ละ เป็น โน ๓. อิโต กฺวจิ สสฺส ฏานุพนฺโธ (คณ). ๓. แปลง ส วิภัตติ เบื้องหลัง จาก อิ อักษร เป็น ฏะ บ้าง ๘๒. นา สฺมาสฺส. ๘๒. แปลง นา วิภัตติ เป็น สมา ๘๓. ลา โยนํ โว ปุเม. ๘๓. แปลง โย วิภัตติ เป็น ลา และ ว ในปุงลิงค์. ๘๔. ชนฺตฺวาทิโต โน จ. ๘๔. แปลง โย วิภัตติ เป็น น หลัง จาก ชนฺตุ ศัพท์ เป็นต้น. ๘๕. กูโต. ๘๕. หลัง จาก กู ศัพท์. ๘๖. โลโป-มุสฺมา. ๘๖. ลบ (วิภัตติ) หลัง จาก มุ ศัพท์. ๘๗. น โน สสฺส. ๘๗. ไม่แปลง ส วิภัตติ เป็น น. ๘๘. โยโลปนิสุ ทีโฆ. ๘๘. ทีฆะ (สระหน้า) ในเพราะการลบ โย และ นิ วิภัตติ. ๘๙. สุนํหิสุ. ๘๙. ในเพราะ สุ นํ และ หิ วิภัตติ. ๙๐. ปญฺจาทีนํ จุทฺทสนฺนม. ๙๐. แปลง (ที่สุด) ของศัพท์ ๑๔ ตัว มี ปญฺจ เป็นต้น เป็น อ. ๙๑. ยฺวาโท นฺตุสฺส. ๙๑. แปลง นฺตุ ปัจจัย ในเพราะ ย วิภัตติ เป็นต้น. ๙๒. นฺตสฺส จ ฏ วํเส. ๙๒. และแปลง นฺตุ ปัจจัย เป็น ฏ ในเพราะ วํส. ๙๓. โยสุ ฌิสฺส ปุเม. ๙๓. แปลง ฌิ (อิกะรันต์) ในเพราะ โย วิภัตติ ในปุงลิงค์. ๙๔. เวโวสุ ลุสฺส. ๙๔. แปลง ลุ (อุกะรันต์) เป็น เว และ โว. ๙๕. โยมฺหิ วา กฺวจิ. ๙๕. ในเพราะ โย วิภัตติ บ้าง ในบางที่. ๙๖. ปุมา-ลปเน เวโว. ๙๖. แปลง ปุม ศัพท์ ในอาลปนะ เป็น เว และ โว. ๙๗. สฺมาหิสฺมินฺนํ มฺหาภิมฺหิ. ๙๗. แปลง สฺมา หิ และ สฺมึ วิภัตติ เป็น มฺหา ภิ และ มฺหิ ตามลำดับ. ๙๘. สุหิสฺวสฺเส[Pg.9]. ๙๘. แปลง อ เป็น เอ ในเพราะ สุ และ หิ วิภัตติ. ๙๙. สพฺพาทีนํ นํมฺหิ จ. ๙๙. และ (แปลง) ของ สพฺพ ศัพท์ เป็นต้น ในเพราะ นํ วิภัตติ. ๔. ปุพฺพปราวรทกฺขิณุตฺตราธรานิ ววตฺถายมสญฺญายํ (คณ). ๔. ปุพฺพ ปร อวร ทกฺขิณ อุตฺตร และ อธร ศัพท์ เหล่านี้ ในความกำหนด และไม่ใช่ชื่อเฉพาะ. ๑๐๐. สํสานํ. ๑๐๐. แปลง (นํ วิภัตติ) เป็น สํ และ สานํ. ๑๐๑. ฆปา สสฺส สฺสา วา. ๑๐๑. แปลง ส วิภัตติ เป็น สฺสา บ้าง หลัง จาก ฆ และ ป. ๑๐๒. สฺมิโน สฺสํ. ๑๐๒. แปลง สฺมึ วิภัตติ เป็น สฺสํ. ๑๐๓. ยํ. ๑๐๓. แปลง (วิภัตติ) เป็น ยํ. ๑๐๔. ตึสภาปริสาย. ๑๐๔. แห่ง ตึส ศัพท์ และ ปริสา ศัพท์. ๑๐๕. ปทาทีหิ สิ. ๑๐๕. สิ วิภัตติ หลัง จาก ปท ศัพท์ เป็นต้น. ๑๐๖. นาสฺส สา. ๑๐๖. แปลง นา วิภัตติ เป็น สา. ๑๐๗. โกธาทีหิ. ๑๐๗. หลัง จาก โกธะ ศัพท์ เป็นต้น. ๑๐๘. อเตน. ๑๐๘. ด้วย อ สระ. ๑๐๙. สิสฺโส. ๑๐๙. แปลง สิ วิภัตติ เป็น สฺโส. ๑๑๐. กฺวเจ วา. ๑๑๐. ในบางที่บ้าง. ๑๑๑. อํ นปุํสเก. ๑๑๑. แปลง (สิ วิภัตติ) เป็น อํ ในนปุงสกลิงค์. ๑๑๒. โยนํ นิ. ๑๑๒. นิ แห่งโยวิภัตติทั้งหลาย ๑๑๓. ฌลา วา. ๑๑๓. จากชละและละ หรือ ๑๑๔. โลโป. ๑๑๔. การลบ ๑๑๕. ชนฺตุเหตฺวีฆเปหิ วา. ๑๑๕. เบื้องหลังชนตุ เหตุ อีฆะ และปะ หรือ ๑๑๖. เย ปสฺสิวณฺณสฺส. ๑๑๖. แห่งอิวัณณะในเพราะเยวิภัตติเบื้องหลัง ๑๑๗. คสีนํ[Pg.10]. ๑๑๗. แห่งคะและสิวิภัตติทั้งหลาย ๑๑๘. อสงฺขฺเยหิ สพฺพาสํ. ๑๑๘. แห่งสัพพนามทั้งหลาย ด้วยอสังขยะทั้งหลาย ๑๑๙. เอกตฺถตายํ. ๑๑๙. ในความเป็นอันเดียวกัน ๑๒๐. ปุพฺพสฺมา มาทิโต. ๑๒๐. จากเบื้องต้นแต่ก่อน ๑๒๑. นา-โต-มปญฺจมิยา. ๑๒๑. นา โต และมะ ในปัญจมีวิภัตติ ๑๒๒. วา ตติยาสตฺตมีนํ. ๑๒๒. หรือ แห่งตติยาวิภัตติและสัตตมีวิภัตติทั้งหลาย ๑๒๓. ราชสฺสิ นามฺหิ. ๑๒๓. ในเพราะนามหิวิภัตติ แห่งราชาศัพท์และสิวิภัตติ ๑๒๔ สุนํหิสู. ๑๒๔ ในเพราะ สุ นัง และหิ วิภัตติทั้งหลาย ๑๒๕. อิมสฺสานิตฺถิยํ เฏ. ๑๒๕. แปลงอิมะศัพท์เป็นเฏ ในอนิตถีลิงค์ ๑๒๖. นามฺห-นิมิ. ๑๒๖. ในเพราะนามหะและนิมิ ๑๒๗. สิมฺห-นปุํสกสฺสายํ. ๑๒๗. แปลงอิมะศัพท์นี้เป็นสิงหะ ในนปุงสกลิงค์ ๑๒๘. ตฺยเตตานํ ตสฺส โส. ๑๒๘. แปลงตะศัพท์นั้นเป็นโส แห่งตยาและเอตะ ๑๒๙. มสฺสา-มุสฺส. ๑๒๙. เป็นมัสสะและมุสสะ ๑๓๐. เก วา. ๑๓๐. เป็นเก หรือ ๑๓๑. ตตสฺส โน สพฺพาสุ. ๑๓๑. แปลงตะศัพท์นั้นเป็นโน ในวิภัตติทั้งปวง ๑๓๒. ฏ สสฺมาสฺมึสฺสายสฺสํสฺสาสํมฺหามฺหิสฺวิมสฺส จ. ๑๓๒. เป็น ฏะ สัสมา สฺมิํ สฺสา ยัสสัง สฺสาสัง มฺหา มฺหิ สฺวิ และมัสสะ แห่งอิมะศัพท์ด้วย ๑๓๓. เฏ สิสฺสิสิสฺมา. ๑๓๓. เป็น เฏ สิสสิ และสิสมา ๑๓๔. ทุติยสฺส โยสฺส. ๑๓๔. แห่งโยวิภัตติที่สอง ๑๓๕. เอกจฺจาทีห-โต. ๑๓๕. โต ในเอกัจจะและอาทิศัพท์ ๑๓๖. น นิสฺส ฏา. ๑๓๖. ไม่ใช่ ฏา แห่งนิ ๑๓๗. สพฺพาทีหิ. ๑๓๗. ด้วยสัพพะและอาทิศัพท์ทั้งหลาย ๑๓๘. โยนเมฏ[Pg.11]. ๑๓๘. แปลงโยวิภัตติเป็นเอและฏะ ๑๓๙. นาญฺญํ-จ นามปฺปธานา. ๑๓๙. และไม่ใช่สิ่งอื่น เพราะนามเป็นประธาน ๑๔๐. ตติยตฺถโยเค. ๑๔๐. ในการประกอบด้วยอรรถแห่งตติยาวิภัตติ ๑๔๑. จตฺถสมาเส. ๑๔๑. ในสมาสที่มีอรรถแห่ง จะ ๑๔๒. เวฏ. ๑๔๒. เวฏะ ๑๔๓. ปุพฺพาทีหิ ฉหิ. ๑๔๓. ด้วยศัพท์มีปุพพะเป็นต้น ๖ ๑๔๔. มนาทีหิ สฺมึสํนาสฺมานํ สิโสโอสาสา. ๑๔๔. แปลง สฺมิํ สํ นํ สฺมา นํ เป็น สิ สู โอ สา สา ตามลำดับ หลังมโนคณะเป็นต้น ๕. สุเมธาทีน มวุทฺธิจ (คณ). ๕. และอวุทธิแห่งสุเมธะเป็นต้น (คณะ) ๖. สรวยายวาสเจตา ชลาสยกฺขยโลหปฏมเนสุ (คณ). ๖. ในสรวะ ยายะ วาสะ เจตะ ชลาสัยะ ยักขะ ยโลหะ และปฏามนะ (คณะ) ๑๔๕. สโตสพเภ. ๑๔๕. ในสัตตุและสัพพะ ๑๔๖. ภวโต วา โภนฺโต คโยนาเส. ๑๔๖. หรือแปลง ภวันตะ เป็น ภนฺโต ในเพราะ คะ โย และนาสะ ๑๔๗. สิสฺสคฺคิโต นิ. ๑๔๗. แปลงเป็น นิ หลังสิสสัคคิ ๑๔๘. นฺตสฺสํ. ๑๔๘. แปลง นฺต เป็น อํ ๑๔๙. ภูโต. ๑๔๙. ภูตะ ๑๕๐. มหนฺตารหนฺตานํ ฏา วา. ๑๕๐. หรือแปลง มหันตะ และ อรหันตะ เป็น ฏา ๑๕๑. นฺตุสฺส. ๑๕๑. แห่ง นฺตุ ๑๕๒. อํงํ นปุํสเก. ๑๕๒. แปลงเป็น อํ อื่น ในนปุงสกลิงค์ ๑๕๓. หิมวโต วา โอ. ๑๕๓. หรือแปลง หิมวันตะ เป็น โอ ๑๕๔. ราชาทิยุวาทิตฺวา. ๑๕๔. ราชะเป็นต้นและยุวะเป็นต้น ๗. ธมฺโม วา-ญฺญตฺเถ (คณ). ๗. หรือ ธัมมะ ในอรรถอื่น (คณะ) ๘. อิโม [Pg.12] ภาเว (คณ). ๘. อิโม ในภาวะ (คณะ) ๑๕๕. วา-มฺหานง. ๑๕๕. หรือ มฺหา และ นํ ๑๕๖. โยนมาโน. ๑๕๖. โย นํ และ มานะ ๑๕๗. อาโยโน จ สขา. ๑๕๗. และ อา โย แห่งสขา ๑๕๘. เฏ สฺมิโน. ๑๕๘. แปลงเป็น ฏะ ในเพราะ สฺมิํ ๑๕๙. โนนาเสสฺวิ. ๑๕๙. แปลงเป็น โน ในเพราะ นาสะ และ อิ ๑๖๐ สฺมานํสุ วา. หรือ สฺมา นํ และ สุ ๑๖๑. โยสฺวํหิสุ จารง. ๑๖๑. และแปลงเป็น อารํ ในเพราะ โย สุ อํ และ หิ ๑๖๒. ลฺตุปิตาทีนมเส. ๑๖๒. แห่ง ลฺตุ และปิตะเป็นต้น ในเพราะ อะ ๑๖๓. นํมฺหิ วา. ๑๖๓. หรือในเพราะ นํ ๑๖๔. อา. ๑๖๔. อา ๑๖๕. สโลโป. ๑๖๕. การลบ ส ๑๖๖. สุหิสฺวารงฺ. ๑๖๖. แปลงเป็น อารํ ในเพราะ สุ และ หิ ๑๖๗. นชฺชาโยสฺวาม. ๑๖๗. แปลงเป็น อามะ หลังนที ในเพราะ โย และ สฺมา ๑๖๘. ฏิ กติมฺหา. ๑๖๘. ลง ฏิ หลังกติศัพท์. ๑๖๙. ฏ ปญฺจาทีหิ จุทฺทสหิ. ๑๖๙. ลง ฏะ หลังปัญจศัพท์เป็นต้นและจุททสศัพท์. ๑๗๐. อุภโคหิ โฏ. ๑๗๐. ลง ฏะ หลังอุภศัพท์และโคศัพท์. ๑๗๑. อารงสฺมา. ๑๗๑. แปลง สฺมา เป็น อารัง. ๑๗๒. โฏเฏ วา. ๑๗๒. เป็น ฏะ และ เต บ้าง. ๑๗๓. ฏา นาสฺมานํ. ๑๗๓. แปลง นา และ สฺมา เป็น ฏา. ๑๗๔. ฏิ สฺมิโน. ๑๗๔. แปลง สฺมิง เป็น ฏิ. ๑๗๕. ทิวาทิโต[Pg.13]. ๑๗๕. (ลงหลัง) ทิวาศัพท์เป็นต้น. ๑๗๖. รสฺสารง. ๑๗๖. ทำ อารัง ให้เป็นรัสสะ. ๑๗๗. ปิตาทีนมนตฺวาทีนํ. ๑๗๗. แห่งปิตุศัพท์เป็นต้น และอนัตตศัพท์เป็นต้น. ๑๗๘. ยุวาทีนํ สุหิสฺวานง. ๑๗๘. แห่งยุวศัพท์เป็นต้น ในเพราะ สุ หิ และ อัง วิภัตติ. ๑๗๙. โนนาเนสฺวา. ๑๗๙. เป็น โน ในเพราะ นานะ และ สุ วิภัตติ. ๑๘๐. สฺมาสฺมึนํ นาเน. ๑๘๐. แปลง สฺมา สฺมิง และ นัง เป็น นานะ. ๑๘๑. โยนํ โนเน วา. ๑๘๑. แปลง โย เป็น โน และ เน บ้าง. ๑๘๒. อิโต-ญฺญตฺเถ ปุเม. ๑๘๒. แปลง อิ เป็น อะ ในอัญญัตถสมาส ปุงลิงค์. ๑๘๓. เน สฺมิโน กฺวจิ. ๑๘๓. แปลง สฺมิง เป็น เน บ้าง. ๑๘๔. ปุมา. ๑๘๔. ปุมา. ๑๘๕. นามฺหิ. ๑๘๕. ในเพราะ นา วิภัตติ. ๑๘๖. สุมฺหา จ. ๑๘๖. และในเพราะ สุ วิภัตติ. ๑๘๗. คสฺสํ. ๑๘๗. แปลง สะ เป็น อัง หลังคะ. ๑๘๘. สาสฺสํ เส จานง. ๑๘๘. แปลง สะ เป็น อัสสัง ในเพราะ เส และ อานัง. ๑๘๙. วตฺตหา สนนฺนํ โนนานํ. ๑๘๙. แปลง สะ และ นัง เป็น โน และ นานัง. ๑๙๐. พฺรหฺมสฺสุ วา. ๑๙๐. ในเพราะ พรหมศัพท์ บ้าง. ๑๙๑. นามฺหิ. ๑๙๑. ในเพราะ นา วิภัตติ. ๑๙๒. ปุมกมฺมถามทฺธานํ วา สสฺมาสุ จ. ๑๙๒. แห่งปุมะ กัมมะ ถามะ และอัทธานะศัพท์ ในเพราะ สะ สฺมา และ สุ วิภัตติ บ้าง. ๑๙๓. ยุวา สสฺสิโน. ๑๙๓. แปลง สะ และ สิ เป็น ยุวา. ๑๙๔. โน-ตฺตาตุมา. ๑๙๔. แปลง ตฺตา และ ตุมา เป็น โน. ๑๙๕. สุหิสุ นก. ๑๙๕. ในเพราะ สุ และ หิ วิภัตติ เป็น นกะ. ๑๙๖. สฺมาสฺส [Pg.14] นา พฺรหฺมา จ. ๑๙๖. แปลง สฺมา เป็น นา และ พรหมา. ๑๙๗. อิเมตานเมนา-นฺวาเทเส ทุติยายํ. ๑๙๗. แปลง อิมะ และ เอตะ เป็น เอนะ ในอนฺวาเทสะ ในทุติยาวิภัตติ. ๑๙๘. กิสฺส โก สพฺพาสุ. ๑๙๘. กิสฺส โก สพฺพาสุ. ๑๙๙. กิ สสฺมึสุ วา-นิตฺถิยํ. ๑๙๙. กิ สสฺมึสุ วา-นิตฺถิยํ. ๒๐๐. กิมํสิสุ สห นปุํสเก. ๒๐๐. กิมํสิสุ สห นปุํสเก. ๒๐๑. อิมสฺสิทํ วา. ๒๐๑. อิมสฺสิทํ วา. ๒๐๒. อมุสฺสาทุํ. ๒๐๒. อมุสฺสาทุํ. ๒๐๓. สุมฺหา-มุสฺสา-สฺมา. ๒๐๓. สุมฺหา-มุสฺสา-สฺมา. ๒๐๔. นํมฺหิ ติจตุนฺนมิตฺถิยํ ติสฺสจตสฺสา. ๒๐๔. นํมฺหิ ติจตุนฺนมิตฺถิยํ ติสฺสจตสฺสา. ๒๐๕. ติสฺโส จตสฺโส โยมฺหิ สวิภตฺตีนํ. ๒๐๕. ติสฺโส จตสฺโส โยมฺหิ สวิภตฺตีนํ. ๒๐๖. ตีณิจตฺตาริ นปุํสเก. ๒๐๖. ตีณิจตฺตาริ นปุํสเก. ๒๐๗. ปุเม ตโยจตฺตาโร. ๒๐๗. ปุเม ตโยจตฺตาโร. ๒๐๘. จตุโร วา จตุสฺส. ๒๐๘. จตุโร วา จตุสฺส. ๒๐๙. มยมสฺมา-มฺหาสฺส. ๒๐๙. มยมสฺมา-มฺหาสฺส. ๒๑๐. นํเสสฺว-สฺมากํมมํ. ๒๑๐. นํเสสฺว-สฺมากํมมํ. ๒๑๑. สิมฺห-หํ. ๒๑๑. สิมฺห-หํ. ๒๑๒. ตุมฺหสฺส ตุวํ ตฺวมมฺหิ จ. ๒๑๒. ตุมฺหสฺส ตุวํ ตฺวมมฺหิ จ. ๒๑๓. ตยาตยีนํ ตฺว วา ตสฺส. ๒๑๓. ตยาตยีนํ ตฺว วา ตสฺส. ๒๑๔. สฺมามฺหิ ตฺวมฺหา. ๒๑๔. สฺมามฺหิ ตฺวมฺหา. ๒๑๕. นฺตนฺตูนํ นฺโต โยมฺหิ ปฐเม. ๒๑๕. นฺตนฺตูนํ นฺโต โยมฺหิ ปฐเม. ๒๑๖. ตํ นํมฺหิ. ๒๑๖. ตํ นํมฺหิ. ๒๑๗. โตตาติตา [Pg.15] สสฺมาสฺมึนาสุ. ๒๑๗. โตตาติตา สสฺสมาสฺมึนาสุ. ๒๑๘. ฏฏาอํ เค. ๒๑๘. ฏฏาอํ เค. ๒๑๙. โยมฺหิ ทฺวินฺนํ ทุเว ทฺเว. ๒๑๙. โยมฺหิ ทฺวินฺนํ ทุเว ทฺเว. ๒๒๐. ทุวินฺนํ นํมฺหิ วา. ๒๒๐. ทุวินฺนํ นํมฺหิ วา. ๒๒๑. ราชสฺส รญฺญํ. ๒๒๑. ราชสฺส รญฺญํ. ๒๒๒. นาสฺมาสุ รญฺญา. ๒๒๒. นาสฺมาสุ รญฺญา. ๒๒๓. รญฺโญรญฺญสฺสราชิโน เส. ๒๒๓. รญฺโญรญฺญสฺสราชิโน เส. ๒๒๔. สฺมึมฺหิ รญฺเญราชินิ. ๒๒๔. สฺมึมฺหิ รญฺเญราชินิ. ๒๒๕. สมาเส วา. ๒๒๕. สมาเส วา. ๒๒๖. สฺมึมฺหิ ตุมฺหมฺหานํ ตยิมยิ. ๒๒๖. สฺมึมฺหิ ตุมฺหัมฺหานํ ตยิมยิ. ๒๒๗. อํมฺหิ ตํ มํ ตวํ มมํ. ๒๒๗. อํมฺหิ ตํ มํ ตวํ มมํ. ๒๒๘. นาสฺมาสุ ตยามยา. ๒๒๘. ไม่พึงมี (การแปลงเป็น) ตยา และ มยา ในอัสมาสุ ๒๒๙. ตว มม ตุยฺหํ มยฺหํ เส. ๒๒๙. (แปลงเป็น) ตวะ มะมะ ตุยหัง มัยหัง ในเพราะ ส วิภัตติ ๒๓๐. วํวากํ นํมฺหิ. ๒๓๐. (แปลงเป็น) วัง วา กัง ในเพราะ นัง วิภัตติ ๒๓๑. ทุติเย โยมฺหิ วา. ๒๓๑. ในเพราะ โย วิภัตติ ฝ่ายทุติยา บ้าง ๒๓๒. อปาทาโท ปทเตกวากฺเย. ๒๓๒. ไม่ตั้งอยู่หน้าบาท (หรือหน้าประโยค) เบื้องหลังบท ในประโยคเดียวกัน ๒๓๓. โยนํหิสฺม-ปญฺจมฺยา โวโน. ๒๓๓. (แปลงเป็น) โว และ โน ในเพราะ โย นัง หิ สฺมะ วิภัตติ ฝ่ายปัญจมี ๒๓๔. เตเม นาเส. ๒๓๔. (แปลงเป็น) เต และ เม ไม่พึงมี ในเพราะ อา และ ส วิภัตติ ๒๓๕. อนฺวาเทเส. ๒๓๕. ในอันวาเทศ ๒๓๖. สปุพฺพา ปฐมนฺตา วา. ๒๓๖. มีบทหน้า มีที่สุดด้วยปฐมาวิภัตติ บ้าง ๒๓๗. น จ วาหาเหวโยเค. ๒๓๗. และไม่พึงมี ในการประกอบด้วย วา หา และ เหวะ ๒๓๘. ทสฺสนตฺเต-นาโลจเน[Pg.16]. ๒๓๘. ในอรรถว่าเห็น แต่ไม่ใช่การเห็นด้วยจักษุ ๒๓๙. อามนฺตณํ ปุพฺพมสนฺตํว. ๒๓๙. บทอาลปนะที่มีบทหน้า (ให้ปฏิบัติ) เหมือนไม่มีบทหน้า ๒๔๐. น สามญฺญวจนเมกตฺเถ. ๒๔๐. ไม่พึงมีคำสามัญในอรรถเดียวกัน ๒๔๑. พหูสุ วา. ๒๔๑. ในพหุพจน์ บ้าง อิติ โมคฺคลฺลาเน พฺยากรเณ สฺยาทิกณฺโฑ ทุติโย. จบสยาทิกัณฑ์ที่ ๒ ในคัมภีร์ไวยากรณ์โมคคัลลานะ (๓) ตติโย กณฺโฑ (สมาโส) (๓) กัณฑ์ที่ ๓ (สมาส) ๑. สฺยาทิ สฺยาทิเนกตฺถํ. ๑. บทที่มีวิภัตติมี สิ เป็นต้น กับบทที่มีวิภัตติมี สิ เป็นต้น เข้าสมาสกันมีอรรถเป็นอันเดียวกัน ๒. อสงฺขฺยํ วิภตฺติสมฺปตฺติสมีปสากลฺยา-ภาวยถา ปจฺฉายุคปทตฺเถ. ๒. อัพยยีภาวสมาส ในอรรถแห่งวิภัตติ ความถึงพร้อม ความใกล้ ความไม่มี ความเป็นไปตาม (ยถา) ภายหลัง และความพร้อมกัน ๓. ยถา น ตุลฺเย. ๓. ยถา (ในอัพยยีภาวสมาส) ไม่พึงมีในอรรถว่าเท่ากัน ๔. ยาวา-วธารเณ. ๔. ยาว บท ในอรรถแห่งการกำหนด ๕. ปยฺยปาพหิติโรปุเรปจฺฉา วา ปญฺจมฺยา. ๕. บทว่า ปริ อป อา พหิ ติโร ปุเร ปัจฉา เข้าสมาสกับบทปัญจมีวิภัตติ บ้าง ๖. สมีปายาเมสฺวนุ. ๖. อนุ บท ในอรรถแห่งความใกล้และความยาว ๗. ติฏฺฐคฺวาทีนิ. ๗. บทที่มี ติฏฐัคคุ เป็นต้น ๘. โอเร ปริ วติ ปาเร มชฺเฌ เหฏฺฐุทฺธา โธนฺโต วา ฉฏฺฐิยา. ๘. บทว่า โอเร ปริ วติ ปาเร มัชเฌ เหฏฐา อุทธา อันโต เข้าสมาสกับบทฉัฏฐีวิภัตติ บ้าง ๙. ตํ นปุํสกํ. ๙. สมาสนั้น เป็นนปุงสกลิงค์ ๑๐. อมาทิ. ๑๐. บทที่มี อัง เป็นต้น ๑๑. วิเสสนเมกตฺเถน. ๑๑. บทวิเสสนะ (เข้าสมาส) กับบทที่มีอรรถเดียวกัน ๑๒. นอุ. ๑๒. และบท น ๑๓. กุปาทโย [Pg.17] นิจฺจมสฺยาทิวิธิมฺหิ. ๑๓. บทมี กุ เป็นต้น เข้าสมาสแน่นอน ในวิธีแห่งอัสยาทิ ๙. ปาทโย คตาทฺยตฺเถ ปฐมาย. (คณ) ๙. บทมี ป เป็นต้น ในอรรถว่า ไปแล้ว เป็นต้น เข้าสมาสกับบทปฐมาวิภัตติ ๑๐. อจฺจาทโย กนฺตาทฺยตฺเถ ทุติยาย. (คณ) ๑๐. อัจจะ (อติ) เป็นต้น ในอรรถว่าก้าวล่วง (กนฺต) เป็นต้น กับทุติยาวิภัตติ (คณะ) ๑๑. อวาทโย กุฏฺฐาทฺยตฺเถ ตติยาย. (คณ) ๑๑. อวะ เป็นต้น ในอรรถว่าเลว (กุฏฺฐ) เป็นต้น กับตติยาวิภัตติ (คณะ) ๑๒. ปริยาทโย คิลานาทฺยตฺเถ จตุตฺถิยา. (คณ) ๑๒. ปริ เป็นต้น ในอรรถว่าเหนื่อยหน่าย (คิลาน) เป็นต้น กับจตุตถีวิภัตติ (คณะ) ๑๓. นฺยาทโย กนฺตาทฺยตฺเถ ปญฺจมิยา. (คณ) ๑๓. นิ เป็นต้น ในอรรถว่าออกไป (กนฺต) เป็นต้น กับปัญจมีวิภัตติ (คณะ) ๑๔. จี กฺริยตฺเถหิ. ๑๔. จี (ปัจจัย) หลังบทที่มีอรรถเป็นกิริยา ๑๕. ภูสนา-ทรา-นาทเรสฺวลํสาสา. ๑๕. อลํ และ อาสา ในอรรถว่าประดับ, เอื้อเฟื้อ และไม่เอื้อเฟื้อ ๑๖. อญฺเญ จ. ๑๖. และในอรรถอื่นๆ ด้วย ๑๗. วา-เนกญฺญตฺเถ. ๑๗. หรือในอรรถอื่นมิใช่น้อย ๑๘. ตตฺถ คเหตฺวา เตน ปหริตฺวา ยุทฺเธ สรูปํ. ๑๘. ในสมาสนั้น เมื่อมีการจับสิ่งนั้นแล้วประหารด้วยสิ่งนั้นในการรบกัน มีรูปซ้ำกัน ๑๙. จตฺเถ. ๑๙. ในอรรถแห่ง จะ (และ) ๒๐. สมาหาเร นปุํสกํ. ๒๐. ในสมาหารสมาส เป็นนปุงสกลิงค์ ๒๑. สงฺขฺยาทิ. ๒๑. สังขยาอยู่หน้า (เป็นต้น) ๒๒. กฺวเจ-กตฺตญฺจ ฉฏฺฐิยา. ๒๒. ในบางแห่ง เป็นเอกพจน์ และประกอบด้วยฉัฏฐีวิภัตติ ๒๓. สฺยาทีสุ รสฺโส. ๒๓. เมื่อวิภัตติมี สิ เป็นต้นเบื้องหลัง ให้ทำเป็นรัสสะ ๒๔. ฆปสฺสนฺตสฺสา-ปฺปธานสฺส. ๒๔. แห่งที่สุดของ ฆะ และ ปะ และของบทที่ไม่เป็นประธาน ๒๕. โคสฺสุ. ๒๕. รัสสะ โอ แห่ง โก เป็น อุ ๒๖. อิตฺถิยมตฺวา. ๒๖. ในอิตถีลิงค์ ไม่เป็น อตฺ ๒๗. นทาทิโต งี. ๒๗. หลังนทีศัพท์เป็นต้น ลง ณี ปัจจัย ๑๔. โคโต วา. (คณ) ๑๔. หลังโกศัพท์ ลง (ณี) บ้าง (คณะ) ๒๘. ยกฺขาทิตฺวินี [Pg.18] จ. ๒๘. หลังยักขศัพท์เป็นต้น ลง อินี ปัจจัยด้วย ๒๙. อารามิกาทีหิ. ๒๙. หลังอารามิกศัพท์เป็นต้น ๑๕. สญฺญายํ มานุโส. (คณ) ๑๕. มานุสศัพท์ ในอรรถที่เป็นชื่อ (คณะ) ๓๐. ยุวณฺเณหิ นี. ๓๐. หลังศัพท์ที่มีสระ อุ และ อู เป็นที่สุด ลง ณี ปัจจัย ๓๑. กฺติมฺหา-ญฺญตฺเถ. ๓๑. หลัง กฺติ ปัจจัย ในอรรถอื่น ๓๒. ฆรณฺยาทโย. ๓๒. ฆรณีศัพท์ เป็นต้น ๑๖. อาจริยา วา ยโลโป จ. (คณ) ๑๖. ตามมติอาจารย์ ให้ลบ ยะ บ้าง (คณะ) ๓๓. มาตุลาทิตฺวานี ภริยายํ. ๓๓. หลังมาตุลศัพท์เป็นต้น ลง อานี ปัจจัย ในอรรถว่าภรรยา ๑๗. อภริยายํ ขตฺติยา วา. (คณ) ๑๗. ขัตติยศัพท์ ในอรรถที่ไม่ใช่ภรรยา บ้าง (คณะ) ๑๘. ปุนฺนามสฺมา โยคา อปาลกนฺตา. (คณ) ๑๘. หลังปุงลิงค์นามที่ประกอบกัน เว้นศัพท์ที่มี ปาล และ กนฺต เป็นที่สุด (คณะ) ๓๔. อุปมาสํหิตสหิตสํยตสหสผวามลกฺขณาทิตูรุตู. ๓๔. หลังศัพท์มี อุปมา สังหิตะ สหิตะ สังยตะ สหะ สผะ วามะ ลักขณะ เป็นต้น ที่มี อูรุศัพท์อยู่หลัง ลง อู ปัจจัย ๓๕. ยุวา ติ. ๓๕. ชื่อว่าหนุ่ม ๓๖. นฺตนฺตูนํ งีมฺหิโต วา. ๓๖. ของนันตุทั้งหลาย หรือจาก ṅī ปัจจัย ๓๗. ภวโต โภโต. ๓๗. ของท่าน, ท่านผู้เจริญ ๓๘. โคสฺสา-วง. ๓๘. ป่าโค ๓๙. ปุถุสฺส ปถวปุถวา. ๓๙. ของปุถุชน, ปฐวีปุถุวา ๔๐. สมาสนฺตฺว. ๔๐. จงประกอบสมาส ๔๑. ปาปาทีหิ ภูมิยา. ๔๑. ด้วยบาปเป็นต้น, ของแผ่นดิน ๔๒. สงฺขฺยาหิ. ๔๒. ด้วยจำนวนทั้งหลาย ๔๓. นทีโคทาวรีนํ. ๔๓. ของแม่น้ำโคทาวารีทั้งหลาย ๔๔. อสงฺขฺเยหิ จางฺคุลฺยานญฺญาสงฺขฺยตฺเถสุ. ๔๔. ด้วยจำนวนอันนับไม่ได้ทั้งหลาย และในอรรถแห่งนิ้วและอรรถว่าจำนวนอื่นอันนับไม่ได้ ๔๕. ทีฆาโหวสฺเสกเทเสหิ [Pg.19] จ รตฺตฺยา. ๔๕. ด้วยวันอันยาวนานและส่วนหนึ่งแห่งฤดูฝน และของราตรี ๔๖. โคตฺวจตฺเถ จาโลเป. ๔๖. ในอรรถว่าหนังโค และในการไม่ลบ ๔๗. รตฺตินฺทิวทารควจตุรสฺสา. ๔๗. ราตรี, ทิวา, ภรรยา, โค, สี่เหลี่ยม ๔๘. อายาเม-นุควํ. ๔๘. ในการยาว, ตามโค ๔๙. อกฺขิสฺมา-ญฺญตฺเถ. ๔๙. จากตา, ในอรรถอื่น ๕๐. ทารุมหฺยงฺคุลฺยา. ๕๐. ไม้, ของฉัน, ด้วยนิ้ว ๕๑. จิ วีติหาเร. ๕๑. จิ (ปัจจัย), ในการแลกเปลี่ยน ๕๒. ลฺตฺวิตฺถิยูหิ โก. ๕๒. ก ปัจจัย เบื้องหลังลตุปัจจัยและอิตถีลิงค์ (อี และ อู) ๕๓. วา-ญฺญโต. ๕๓. หรือ, จากอื่น ๕๔. อุตฺตรปเท. ๕๔. ในบทหลัง ๕๕. อิมสฺสิทํ. ๕๕. ของสิ่งนี้, สิ่งนี้ ๕๖. ปุํ ปุมสฺส วา. ๕๖. บุรุษ, ของบุรุษ หรือ ๕๗. ฏ นฺตนฺตูนํ. ๕๗. ฏะ (ปัจจัย), ของนันตุทั้งหลาย ๕๘. อ. ๕๘. อะ ๕๙. มนาทฺยาปาทีน โม มเยจ. ๕๙. ของหมวดศัพท์มี มนะ เป็นต้น, โม และ มยะ ปัจจัย ๖๐. ปรสฺส สงฺขฺยาสุ. ๖๐. ของผู้อื่น, ในจำนวนทั้งหลาย ๖๑. ชเน ปุถสฺสุ. ๖๑. ในชน, ปุถัสสุ ๖๒. โส ฉสฺสา-หายตเน วา. ๖๒. นั้น, ของหก, ในอายตนะ หรือ ๖๓. ลฺตุปิตาทีน มารงฺครงฺค. ๖๓. ของหมวดศัพท์มี ลตุ และ ปิตุ เป็นต้น, มารังคะรังคะ ๖๔. วิชฺชาโยนิสมฺพนฺธานมา ตตฺร จตฺเถ. ๖๔. ของความสัมพันธ์ทางวิชชาและกำเนิด, มา ปัจจัย, ในอรรถนั้นและในอรรถ ๖๕. ปุตฺเต. ๖๕. ในบุตร ๖๖. จิสฺมึ. ๖๖. ในปัจจัย จิ ๖๗. อิตฺถิยํ [Pg.20] ภาสิตปุมิตฺถี ปุเมเว-กตฺเถ. ๖๗. ในอิตถีลิงค์ คำที่กล่าวเป็นปุงลิงค์และอิตถีลิงค์ (แต่) ในความหมายเป็นปุงลิงค์เท่านั้น ๖๘. กฺวจิ ปจฺจเย. ๖๘. ในปัจจัยบางแห่ง ๖๙. สพฺพาทโย วุตฺติมตฺเถ. ๖๙. ศัพท์มีสัพพะเป็นต้น ในความหมายที่กล่าวแล้ว ๗๐. ชายาย ชยํ ปติมฺหิ. ๗๐. แปลงชายาเป็นชยะในเพราะปติศัพท์ ๗๑. สญฺญาย มุโททกสฺส. ๗๑. ในชื่อแห่งน้ำโคลน ๗๒. กุมฺภาทีสุ วา. ๗๒. ในศัพท์มีกุมภะเป็นต้น หรือ ๗๓. โสตาทีสู โลโป. ๗๓. ในศัพท์มีโสตเป็นต้น มีการลบ ๗๔. ฏ นอุสฺส. ๗๔. แปลง นะ เป็น ฏะ ๗๕. อน สเร. ๗๕. อนะ ในเพราะสระ ๗๖. นขาทโย. ๗๖. ศัพท์มีนขะเป็นต้น ๗๗. นโค วา-ปฺปาณินิ. ๗๗. นคะ หรือ ในสิ่งไม่มีชีวิต ๗๘. สหสฺส โสญฺญตฺเถ. ๗๘. สหัสสะ ในความหมายว่าว่างเปล่า ๗๙. สญฺญายํ. ๗๙. ในชื่อ ๘๐. อปฺปจฺจกฺเข. ๘๐. ในสิ่งที่ไม่ประจักษ์ ๘๑. อกาเล สกตฺเถ. ๘๑. ในเวลาอันไม่ควร ในความหมายของตน ๘๒. คนฺถนฺตา-ธิกฺเย. ๘๒. ในการเกินจากที่สุดแห่งคัมภีร์ ๘๓. สมานสฺส ปกฺขาทีสุ วา. ๘๓. ของสมานะ ในศัพท์มีปักขะเป็นต้น หรือ ๘๔. อุทเร อิเย. ๘๔. ในอุทรศัพท์ (มี) อิยะ ๘๕. รีริกฺขเกสุ. ๘๕. ในรีริกขะทั้งหลาย ๘๖. สพฺพาทีนมา. ๘๖. ของศัพท์มีสัพพะเป็นต้น เป็นอา ๘๗. นฺตกิมิมานํ ฏากีฏี. ๘๗. ของ นตะ กิมิ และ อิมะ เป็น ฏา กี และ ฏี ๘๘. ตุมฺหา-มฺหานํ ตาเมกสฺมึ. ๘๘. ของตุมหะและอมหะ เป็น ตัง ในเอกพจน์ ๘๙. ตํ [Pg.21] มม-ญฺญตฺร. ๘๙. แปลง ตัง เป็น มะมะ ในที่อื่น ๙๐. เว-ตสฺเสฏ. ๙๐. หรือ ของเอตัสสะ เป็น เอตะ ๙๑. วิธาทีสุ ทฺวิสฺส ทุ. ๙๑. ในศัพท์มีวิธะเป็นต้น ของทวิ เป็น ทุ ๙๒. ทิ คุณาทีสุ. ๙๒. ทิ ในศัพท์มีคุณะเป็นต้น ๙๓. ตีสฺว. ๙๓. ในสาม หรือ ๙๔. อา สงฺขฺยายาสตาโทนญฺญตฺเถ. ๙๔. อา ในจำนวน ของศัพท์มีอาสตะเป็นต้น ในความหมายอื่น ๙๕. ติสฺเส. ๙๕. ในคำว่า ติสสะ ๙๖. จตฺตาลีสาโท วา. ๙๖. หรือในคำที่มี จัตตาฬีสะ เป็นต้น ๙๗. ทฺวิสฺสา จ. ๙๗. และ [อาเทศเป็น] สะ ในคำว่า ทวิ ๙๘. พาจตฺตาลีสา โท. ๙๘. ในคำว่า พา และ จัตตาฬีสะ [อาเทศเป็น] ทะ ๙๙. วีสติทเสสุ ปญฺจสฺส ปณฺณปนฺนา. ๙๙. ในคำว่า วีสติ และ ทสะ [อาเทศ] แห่ง ปัญจะ เป็น ปัณณะ และ ปัณณา ๑๐๐. จตุสฺส จุโจ ทเส. ๑๐๐. ในคำว่า ทสะ [อาเทศ] แห่ง จตุ เป็น จุ และ จะ ๑๐๑. ฉสฺส โส. ๑๐๑. [อาเทศ] แห่ง ฉะ เป็น โส ๑๐๒. เอกฏฺฐานมา. ๑๐๒. ในคำว่า เอกะ และ ฐานะ [อาเทศเป็น] มา ๑๐๓. ร สงฺขฺยาโต วา. ๑๐๓. หรือ [อาเทศเป็น] ระ จากสังขยา ๑๐๔. ฉตีหิ โฬ จ. ๑๐๔. และ [อาเทศเป็น] ฬะ จาก ฉะ และ ติ ๑๐๕. จตุตฺถตติยานมฑฺฒุฑฺฒภิยา. ๑๐๕. [อาเทศ] แห่ง จตุตถะ และ ตติยะ เป็น อัฑฒุฑฒะ และ อัฑฒิยะ ๑๐๖. ทุติยสฺส สห ทิยฑฺฒทิวฑฺฒา. ๑๐๖. [อาเทศ] แห่ง ทุติยะ พร้อมด้วย [สพฺพ] เป็น ทิยัฑฒะ และ ทิวฑฒะ ๑๐๗. สเร กท กุสฺสุตฺตรตฺเถ. ๑๐๗. ในสระ [อาเทศ] แห่ง กุ เป็น กะทะ ในความหมายว่า เลว ๑๐๘. กา-ปฺปตฺเถ. ๑๐๘. [อาเทศเป็น] กา ในความหมายว่า เลว ๑๐๙. ปุริเส วา. ๑๐๙. หรือ ในคำว่า ปุริสะ ๑๑๐. ปุพฺพา-ปรชฺชสายมชฺเฌหา-หสฺส ณฺโห. ๑๑๐. [อาเทศ] แห่ง หะ ในคำว่า ปุพพะ, อะปะระ, อัชชะ, สายะ, มัชฌะ และ อะหะ เป็น ณหะ อิติ โมคฺคลฺลาเน พฺยากรเณ สมาสกณฺโฑ ตติโย. จบกัณฑ์ที่ ๓ ว่าด้วยสมาส ในโมคคัลลานะไวยากรณ์ (๔) จตุตฺโถ กณฺโฑ (ณาทิ) (๔) กัณฑ์ที่ ๔ (ณาทิปัจจัย) ๑. โณ [Pg.22] วา ปจฺเจ. ๑. หรือ [ลง] ณะ ปัจจัย ๒. วจฺฉาทิโต ณานณายนา. ๒. [ลง] ณานะ และ ณายนะ ปัจจัย หลัง วัจฉะ เป็นต้น ๑๙. กตา ณิโยว. (คณ) ๑๙. [ลง] ณิยะ ปัจจัย หลัง กะตะ เป็นต้น (คณะ) ๒๐. กณฺโห พฺราหฺมเณ. (คณ) ๒๐. กัณหะ ในความหมายว่า พราหมณ์ (คณะ) ๓. กตฺติกาวิธวาทีหิ เณยฺยเณรา. ๓. [ลง] เณยยะ และ เณระ ปัจจัย หลัง กัตติกา และ วิธวา เป็นต้น ๔. ณฺย ทิจฺจาทีหิ. ๔. [ลง] ณยะ ปัจจัย หลัง ทิติ เป็นต้น ๕. อา ณิ. ๕. [ลง] ณิ ปัจจัย หลัง อา ๖. ราชโต ญฺโญ ชาติยํ. ๖. [ลง] ญะ ปัจจัย หลัง ราชะ ในความหมายว่า ชาติกำเนิด ๗. ขตฺตา ยิยา. ๗. [ลง] ยิยะ ปัจจัย หลัง ขัตตา ๘. มนุโต สฺสสณ. ๘. [ลง] สสะ และ ณะ ปัจจัย หลัง มะนุ ๙. ชนปทนามสฺมา ขตฺติยา รญฺเญ จ โณ. ๙. และ [ลง] ณะ ปัจจัย หลังชื่อชนบท ในความหมายว่า กษัตริย์ และ พระราชา ๑๐. ณฺย กุรุสิวีหิ. ๑๐. [ลง] ณยะ ปัจจัย หลัง กุรุ และ สีวิ ๑๑. ณ ราคา เตน รตฺตํ. ๑๑. ย้อมด้วยราคะนั้น ๑๒. นกฺขตฺเต-นินฺทุยุตฺเตน กาเล. ๑๒. ในกาลที่พระจันทร์ประกอบด้วยนักษัตร ๑๓. สา-สฺส เทวตา ปุณฺณมาสี. ๑๓. เทพธิดาหรือวันเพ็ญเป็นของเขานั้น ๑๔. ตมธีเต ตํ ชานาติ กณิกา จ. ๑๔. ย่อมศึกษาสิ่งนั้น ย่อมรู้สิ่งนั้น และลง กณิกา ปัจจัย ๑๕. ตสฺส วิสเย เทเส. ๑๕. ในประเทศอันเป็นวิสัยของเขานั้น ๑๖. นิวาเส ตนฺนาเม. ๑๖. ในที่อยู่อาศัยอันมีชื่อนั้น ๑๗. อทูรภเว. ๑๗. ในที่อันไม่ไกล ๑๘. เตน นิพฺพตฺเต. ๑๘. เกิดขึ้นแล้วด้วยสิ่งนั้น ๑๙. ตมีธตฺถิ[Pg.23]. ๑๙. สิ่งนั้นมีอยู่ในที่นี้ ๒๐. ตตฺร ภเว. ๒๐. เกิดในที่นั้น ๒๑. อชฺชาทีหิ ตโน. ๒๑. ลง ตโน ปัจจัย หลังอัชชะเป็นต้น ๒๒. ปุราโต โณ จ. ๒๒. ลง โณ ปัจจัย หลังปุราตะด้วย ๒๓. อมาตฺวจฺโจ. ๒๓. ลง ตวัจโจ ปัจจัย หลังอมา ๒๔. มชฺฌาทิตฺวิโม. ๒๔. ลง ตวิโม ปัจจัย หลังมัชฌะเป็นต้น ๒๕. กณ เณยฺย เณยฺยก ยิยา. ๒๕. ลง กณะ เณยยะ เณยยกะ และยิยา ปัจจัย ๒๖. ณิโก. ๒๖. ลง ณิโก ปัจจัย ๒๗. ตมสฺส สิปฺปํ สีลํ ปณฺยํ ปหรณํ ปโยชนํ. ๒๗. สิ่งนั้นเป็นศิลปะ เป็นปกติ เป็นสินค้า เป็นอาวุธ หรือเป็นประโยชน์ของเขา ๒๘. ตํ หนฺต รหติ คจฺฉตุญฺฉติ จรติ. ๒๘. ย่อมฆ่าสิ่งนั้น ย่อมควร ย่อมไป ย่อมแสวงหา ย่อมเที่ยวไป ๒๙. เตน กตํ กีตํ พทฺธมภิสงฺขตํ สํสฏฺฐํ หตํ หนฺติ ชิตํ ชยติ ทิพฺพติ ขณติ ตรติ จรติ วหติ ชีวติ. ๒๙. อันสิ่งนั้นกระทำแล้ว ซื้อแล้ว ผูกแล้ว ปรุงแต่งแล้ว คลุกเคล้าแล้ว ฆ่าแล้ว ย่อมฆ่า ชนะแล้ว ย่อมชนะ ย่อมเล่น ย่อมขุด ย่อมข้าม ย่อมเที่ยวไป ย่อมนำไป ย่อมเป็นอยู่ ๓๐. ตสฺส สํวตฺตติ. ๓๐. ย่อมเป็นไปเพื่อเขานั้น ๓๑. ตโต สมฺภูตมาคตํ. ๓๑. เกิดขึ้นแล้วจากสิ่งนั้น มาแล้วจากสิ่งนั้น ๓๒. ตตฺถ วสติ วิทิโต ภตฺโต นิยุตฺโต. ๓๒. ย่อมอยู่ในที่นั้น เป็นที่รู้กันแล้ว เป็นผู้ภักดีแล้ว เป็นผู้ถูกแต่งตั้งแล้ว ๓๓. ตสฺสิทํ. ๓๓. สิ่งนี้เป็นของเขานั้น ๓๔. โณ. ๓๔. ลง โณ ปัจจัย ๓๕. ควาทีหิ โย. ๓๕. ลง โย ปัจจัย หลังคาวะเป็นต้น ๓๖. ปิติโต ภาตริ เรยฺยณ. ๓๖. ลง เรยยณะ ปัจจัย หลังปิติ ในความหมายว่าพี่ชาย ๓๗. มาติโต จ ภคินิยํ โฉ. ๓๗. ลง โฉ ปัจจัย หลังมาติ ในความหมายว่าน้องสาวด้วย ๓๘. มาตาปิตูสฺวา-มโห. ๓๘. ลง อามโห ปัจจัย หลังมารดาและบิดา ๓๙. หิเต [Pg.24] เรยฺยณ. ๓๙. ลง เรยยณะ ปัจจัย ในความหมายว่าเกื้อกูล ๔๐. นินฺทา-ญฺญาต-ปฺปปฏิภาครสฺส ทยาสญฺญาสุ โก. ๔๐. ลง โก ปัจจัย ในความหมายว่า นินทา สิ่งที่รู้แล้ว สิ่งเล็กน้อย สิ่งที่คล้ายกัน สิ่งที่สั้น ความเอ็นดู และสัญญา ๒๑. วตฺถิโต อิวตฺเถ เอยฺโย. (คณ) ๒๑. เอยยะ ปัจจัย หลังวัตถุศัพท์ ในความหมายว่า เหมือน (คณะ) ๒๒. สิลาย เณยฺโย จ. (คณ) ๒๒. และเณยยะ ปัจจัย หลังสิลาศัพท์ (คณะ) ๒๓. สาขาทีหิ อิโย. (คณ) ๒๓. อิยะ ปัจจัย หลังสาขาศัพท์เป็นต้น (คณะ) ๒๔. มุขาทีหิ โย. (คณ) ๒๔. ยะ ปัจจัย หลังมุขศัพท์เป็นต้น (คณะ) ๒๕. อากสฺมิเก ภิเธเย อีโย. (คณ) ๒๕. อียะ ปัจจัย ในความหมายว่า บังเอิญ (คณะ) ๒๖. สกฺกราทีหิ โณ. (คณ) ๒๖. โณ ปัจจัย หลังสักขราศัพท์เป็นต้น (คณะ) ๒๗. องฺคุลฺยาทีหิ ณิโก. (คณ) ๒๗. ณิกะ ปัจจัย หลังองคุลีศัพท์เป็นต้น (คณะ) ๔๑. ตมสฺส ปริมาณํ ณิโก จ. ๔๑. และณิกะ ปัจจัย ในความหมายว่า ประมาณของสิ่งนั้น ๔๒. ยเต-เตหิ ตฺตโก. ๔๒. ตตกะ ปัจจัย หลังยะศัพท์และตะศัพท์ ๔๓. สพฺพา จา-วนฺถุ. ๔๓. และวันถุ ปัจจัย หลังสัพพศัพท์ ๔๔. กิมฺหา รติ รีว รีวตก ริตฺตกา. ๔๔. รติ รีวะ รีวตกะ และริตตกะ ปัจจัย หลังกิงศัพท์ ๔๕. สญฺชาตํ ตารกาทิตฺวิโต. ๔๕. อิตะ ปัจจัย ในความหมายว่า เกิดขึ้นแล้ว หลังตารกาศัพท์เป็นต้น ๔๖. มาเน มตฺโต. ๔๖. มัตตะ ปัจจัย ในความหมายว่า ประมาณ ๔๗. ตคฺโฆ จุทฺธํ. ๔๗. ตัคคะ ปัจจัย ในความหมายว่า เบื้องบน ๔๘. โณ จ ปุริสา. ๔๘. และโณ ปัจจัย หลังปุริสศัพท์ ๔๙. อยุภทฺวิตีหํเส. ๔๙. อายุ ภัททะ และวิตีหังสะ ๕๐. สงฺขฺยาย สจฺจุตีสา-ส, ทสนฺตา-ธิกา-สฺมึ สตสหสฺเส โฑ. ๕๐. โฑ ปัจจัย ในความหมายว่า สังขยาที่เกินสิบ ในจำนวนแสน หลังสัจจตุลีสศัพท์เป็นต้น ๕๑. ตสฺส ปูรเณ-กาทสาทิโต วา. ๕๑. หรือในความหมายว่า การทำให้เต็ม (ลำดับที่) ของสิ่งนั้น หลังเอกาทสศัพท์เป็นต้น ๕๒. ม [Pg.25] ปญฺจาทิกตีหิ. ๕๒. มะ ปัจจัย หลังปัญจศัพท์และกติศัพท์เป็นต้น ๕๓. สตาทีนมิ จ. ๕๓. และหลังสตศัพท์เป็นต้น ๕๔. ฉา ฏฺฐฏฺฐมา. ๕๔. หลังฉศัพท์ เป็น ฏฐะ และ ฏฐมะ ๕๕. เอกา กากฺย-สหาเย. ๕๕. อากิยะ ปัจจัย หลังเอกศัพท์ ในความหมายว่า เพื่อน ๕๖. วจฺฉาทีหิ ตนุตฺเต ตโร. ๕๖. ตระ ปัจจัย ในความหมายว่า ความเล็กน้อย หลังวัจฉศัพท์เป็นต้น ๕๗. กิมฺหา นิทฺธารเณ รตร รตมา. ๕๗. รตระ และ รตมะ ปัจจัย ในความหมายว่า การถอนออก (กำหนด) หลังกิงศัพท์ ๕๘. เตน ทตฺเต ลิยา. ๕๘. ลิยา ปัจจัย ในความหมายว่า อันเขาให้แล้วด้วยสิ่งนั้น ๕๙. ตสฺส ภาวกมฺเมสุ ตฺต ตา ตฺตน ณฺย เณยฺยณิย ณิยา. ๕๙. ตตะ ตา ตตน ณยะ เณยยะ ณิยะ และณิยา ปัจจัย ในความหมายว่า ภาวะและกรรมของสิ่งนั้น ๖๐. พฺย วทฺธทาสา วา. ๖๐. หรือพยะ ปัจจัย หลังวุฒศัพท์และทาสศัพท์ ๖๑. นณ ยุวา โพ จ วสฺส. ๖๑. ณณะ ปัจจัย หลังยุวศัพท์ และโพ ปัจจัย หลังวัสสศัพท์ ๖๒. อณฺวาทิตฺวิโม. ๖๒. ตวิมะ ปัจจัย หลังอณุศัพท์เป็นต้น ๖๓. ภาวา เตน นิพฺพตฺเต. ๖๓. อ ปัจจัย หลังภาวศัพท์ ในความหมายว่า เกิดขึ้นแล้วด้วยสิ่งนั้น ๖๔. ตร ตมิ-สฺสิกิยิฏฺฐาติสเย. ๖๔. ตร ตม อิสสิก อิย และอิฏฐ ปัจจัย ในความยิ่งยวด ๖๕. ตนฺนิสฺสิเต ลฺโล. ๖๕. ลฺล ปัจจัย ในสิ่งที่อาศัยสิ่งนั้น ๖๖. ตสฺส วิการาวยเวสุ ณ ณิก เณยฺย มยา. ๖๖. ณ ณิกะ เณยยะ และมย ปัจจัย ในวิการ (ความแปรไป) และอวัยวะ (ส่วนประกอบ) ของสิ่งนั้น ๖๗. ชตุโต สฺสณ วา. ๖๗. สสณ หรือ วา ปัจจัย จากชาตุศัพท์ ๖๘. สมูเห กณ ณ ณิกา. ๖๘. กณ ณ และณิกา ปัจจัย ในความหมายว่าหมู่ ๖๙. ชนาทีหิ ตา. ๖๙. ตา ปัจจัย หลังชนศัพท์เป็นต้น ๗๐. อิโย หิเต. ๗๐. อิย ปัจจัย ในสิ่งที่เป็นประโยชน์ ๗๑. จกฺขฺวาทิโต สฺโส. ๗๑. สส ปัจจัย หลังจักษุศัพท์เป็นต้น ๗๒. ณฺโย ตตฺถ สาธุ. ๗๒. ณฺย ปัจจัย ในความหมายว่าดีในสิ่งนั้น ๗๓. กมฺมา [Pg.26] นิยญฺญา. ๗๓. นิย และ ญฺญ ปัจจัย หลังกัมมศัพท์ ๗๔. กถาทิตฺวิโก. ๗๔. อิก ปัจจัย หลังกถาศัพท์เป็นต้น ๗๕. ปถาทีหิ เณยฺโย. ๗๕. เณยย ปัจจัย หลังปถศัพท์เป็นต้น ๗๖. ทกฺขิณายา-รเห. ๗๖. ในความหมายว่าควรแก่ทักขิณา ๗๗. ราโย ตุมนฺตา. ๗๗. ร ปัจจัย หลังบทที่ลงตุมุนฺตปัจจัย ๗๘. ตเมตฺถ-สฺส-ตฺถีติ มนฺตุ. ๗๘. มันตุ ปัจจัย ในความหมายว่า "สิ่งนั้นมีอยู่ในสิ่งนี้" หรือ "สิ่งนี้มีสิ่งนั้น" ๗๙. วนฺตฺววณฺณา. ๗๙. วนฺตุ ปัจจัย หลังอวัณณะ (สระ อะ อา) ๘๐. ทณฺฑาทิตฺวิก อี วา. ๘๐. อิก หรือ อี ปัจจัย หลังทัณฑศัพท์เป็นต้น ๒๘. อุตฺตมีเณ ว ธนา อิโก. (คณ) ๒๘. อิก ปัจจัย หลังธนศัพท์ ในความหมายว่าเจ้าหนี้ (คณะ) ๒๙. อสนฺนิหิเต อตฺถา. (คณ) ๒๙. อฏฺฐ ปัจจัย ในความหมายว่าไม่อยู่ใกล้ (คณะ) ๓๐. ตทนฺตา จ. (คณ) ๓๐. และบทที่มีสิ่งนั้นเป็นที่สุด (คณะ) ๓๑. วณฺณนฺตา อีเยว. (คณ) ๓๑. อี ปัจจัย เท่านั้น หลังบทที่มีวรรณศัพท์เป็นที่สุด (คณะ) ๓๒. หตฺถ ทนฺเตหิ ชาติยํ. (คณ) ๓๒. หลังหัตถศัพท์และทันตศัพท์ ในความหมายว่าชาติ (กำเนิด) (คณะ) ๓๓. วณฺณโต พฺรหฺมจาริมฺหิ. (คณ) ๓๓. หลังวรรณศัพท์ ในความหมายว่าพรหมจารี (คณะ) ๓๔. โปกฺขราทิโต เทเส. (คณ) ๓๔. หลังโปกขรศัพท์เป็นต้น ในความหมายว่าสถานที่ (คณะ) ๓๕. นาวายิ-โก. (คณ) ๓๕. อิก ปัจจัย หลังนาวาศัพท์ (คณะ) ๓๖. สุขทุกฺขา อี. (คณ) ๓๖. อี ปัจจัย หลังสุขศัพท์และทุกขศัพท์ (คณะ) ๓๗. พลา พาหูรุปุพฺพา จ. (คณ) ๓๗. หลังพลศัพท์ และบทที่มีพาหุศัพท์และอูรุศัพท์อยู่ข้างหน้า (คณะ) ๘๑. ตปาทีหิ สฺสี. ๘๑. สฺสี ปัจจัย หลังตปศัพท์เป็นต้น ๘๒. มุขาทิโต โร. ๘๒. ร ปัจจัย หลังมุขศัพท์เป็นต้น ๓๘. ทนฺตสฺสุ จ อุนฺนตทนฺเต. (คณ) ๓๘. สฺสุ ปัจจัย หลังทันตศัพท์ ในความหมายว่าฟันที่งอกขึ้น (คณะ) ๘๓. ตุนฺทฺยาทีหิ โภ. ๘๓. ลง bho ปัจจัย หลัง ตุนทิ เป็นต้น ๘๔. สทฺธาทิตฺว[Pg.27]. ๘๔. ลง tva ปัจจัย หลัง สัทธา เป็นต้น ๘๕. โณ ตปา. ๘๕. ลง ณา ปัจจัย หลัง ตปะ ๘๖. อาลฺวภิชฺฌาทีหิ. ๘๖. ลง ālu ปัจจัย หลัง อภิชฌา เป็นต้น ๘๗. ปิจฺฉาทิตฺวิโล. ๘๗. ลง ilo ปัจจัย หลัง ปิจฉะ เป็นต้น ๘๘. สีลาทิโต โว. ๘๘. ลง vo ปัจจัย หลัง สีละ เป็นต้น ๓๙. อณฺณา นิจฺจํ. (คณ) ๓๙. ลง aṇṇa ปัจจัย เป็นนิตย์ (ในคณะ) ๔๐. คาณฺฑิราชีหิ สญฺญายํ. (คณ) ๔๐. ลง (ปัจจัย) หลัง คัณฑิ และ ราชิ เป็นต้น ในความหมายที่เป็นชื่อ (ในคณะ) ๘๙. มายาเมธาหิ วี. ๘๙. ลง vī ปัจจัย หลัง มายา และ เมธา ๙๐. สิสฺสเร อามฺยุวามี. ๙๐. ลง āma, yu, vā และ mī ปัจจัย ในความหมายว่า ศิษย์ ๙๑. ลกฺขฺยา โณ อ จ. ๙๑. ลง ณา และ อะ ปัจจัย หลัง ลักขี ๙๒. องฺคา โน กลฺยาเณ. ๙๒. ลง ณา ปัจจัย หลัง อังคะ ในความหมายว่า กัลยาณะ ๙๓. โส โลมา. ๙๓. ลง sa ปัจจัย หลัง โลมะ ๙๔. อิมิยา. ๙๔. ลง iya ปัจจัย ๙๕. โต ปญฺจมฺยา. ๙๕. ลง to ปัจจัย ในความหมายแห่งปัญจมีวิภัตติ ๙๖. อิโต เตตฺโต กุโต. ๙๖. อิโต เอตโต กุโต ๙๗. อภฺยาทีหิ. ๙๗. หลัง อภิ เป็นต้น ๙๘. อาทฺยาทีหิ. ๙๘. หลัง อาทิ เป็นต้น ๙๙. สพฺพาทิโต สตฺตมฺยา ตฺรตฺถา. ๙๙. ลง tra และ ttha ปัจจัย ในความหมายแห่งสัตตมีวิภัตติ หลัง สัพพะ เป็นต้น ๑๐๐. กตฺเถ-ตฺถกุตฺรา-ตฺรกฺเว-หิธ. ๑๐๐. กัตถะ เอตถะ กุตระ อัตระ กวะ อิหะ อิธะ ๑๐๑. ธิ สพฺพา วา. ๑๐๑. ลง dhi ปัจจัย หลัง สัพพะ บ้าง ๑๐๒. ยา หึ. ๑๐๒. ลง hiṃ ปัจจัย หลัง ยะ ๑๐๓. ตา [Pg.28] หํ จ. ๑๐๓. ลง haṃ ปัจจัย หลัง ตะ ด้วย ๑๐๔. กุหึ กหํ. ๑๐๔. กุหิง กะหัง ๑๐๕. สพฺเพ-กญฺญ ย เตหิ กาเล ทา. ๑๐๕. ลง dā ปัจจัย ในความหมายแห่งกาล หลัง สัพพะ, เอกะ, อัญญะ, ยะ และ ตะ ๑๐๖. กทา กุทา สทา-ธุเน-ทานิ. ๑๐๖. กะทา กุทา สะทา อธุนา อิทานิ ๑๐๗. อชฺชสชฺชฺวปรชฺชฺเว-ตรหิกรหา. ๑๐๗. อัชชะ สัชชุ อะปะรัชชุ เอตะระหิ กะระหะ ๑๐๘. สพฺพาทีหิ ปกาเร ถา. ๑๐๘. ลง thā ปัจจัย ในความหมายแห่งประการ หลัง สัพพะ เป็นต้น ๑๐๙. กถมิตฺถํ. ๑๐๙. กะถัง อิตถัง ๑๑๐. ธา สงฺขฺยาหิ. ๑๑๐. ลง dhā ปัจจัย หลังสังขยา ๑๑๑. เวกา ชฺฌํ. ๑๑๑. ความแปรผัน ๑๑๒. ทฺวิตีเหธา. ๑๑๒. ลง ธา ปัจจัย หลัง ทวิ และ ติ ๑๑๓. ตพฺพติ ชาติโย. ๑๑๓. ชนิดเหล่านั้น ๑๑๔. วารสงฺขฺยาย กฺขตฺตุํ. ๑๑๔. ลง ขตฺตุํ ปัจจัย ในการนับจำนวนครั้ง ๑๑๕. กติมฺหา. ๑๑๕. หลัง กติ ศัพท์ ๑๑๖. พหุมฺหา ธา จ ปจฺจาสตฺติยํ. ๑๑๖. ลง ธา ปัจจัย หลัง พหุ ศัพท์ และในความใกล้ชิด ๑๑๗. สกึ วา. ๑๑๗. หรือ สกึ ๑๑๘. โส วีจฺฉา ปกาเรสุ. ๑๑๘. ปัจจัยนั้น ในความหมายว่าซ้ำๆ และในความหมายว่าประการ ๑๑๙. อภูตตพฺภาเว กราสภูโยเค วิการา จี. ๑๑๙. ในความหมายว่าสิ่งที่ไม่เคยเป็นได้เป็นขึ้นมา เมื่อประกอบกับ กฤ, อส, ภู ธาตุ ให้แปลงวิการเป็น จี ๑๒๐. ทิสฺสนฺตญฺเญปิ ปจฺจยา. ๑๒๐. ปัจจัยแม้อื่นๆ ก็ปรากฏบ้าง ๑๒๑. อญฺญสฺมึ. ๑๒๑. ในที่อื่น ๑๒๒. สกตฺเถ. ๑๒๒. ในความหมายของตน ๑๒๓. โลโป. ๑๒๓. การลบ ๑๒๔. สรานมาทิสฺสา-ยุวณฺณสฺสา [Pg.29] เอ โอ ณานุพนฺเธ. ๑๒๔. วุฒิสระต้นของ อิ และ อุ เป็น เอ และ โอ เมื่อมี ณ เป็นอนุพันธะ ๑๒๕. สํโยเค กฺวจิ. ๑๒๕. ในพยัญชนะสังโยคบ้าง ๑๒๖. มชฺเฌ. ๑๒๖. ในท่ามกลาง ๑๒๗. โกสชฺชาชฺชว ปาริสชฺช โสหชฺช มทฺทวาริสฺสาสภาชญฺญ เถยฺย พาหุสจฺจา. ๑๒๗. ความเกียจคร้าน ความซื่อตรง ความเหมาะสมในที่ประชุม ความเป็นมิตร ความอ่อนโยน ความริษยา ความเป็นอาชาไนย การลักขโมย ความเป็นพหูสูต ๑๒๘. มนาทีนํ สก. ๑๒๘. ลง สก ปัจจัย หลัง มน ศัพท์ เป็นต้น ๑๒๙. อุวณฺณสฺสา-วง สเร. ๑๒๙. แปลง อุ วรรณะ เป็น อวํ เมื่อมีสระอยู่เบื้องหลัง ๑๓๐. ยมฺหิ โคสฺส จ. ๑๓๐. และแปลง โค เมื่ออยู่หน้า ย ปัจจัย ๑๓๑. โลโป-วณฺณิวณฺณานํ. ๑๓๑. ลบ อิ วรรณะ และ อุ วรรณะ ๑๓๒. รานุพนฺเธ-นฺตสราทิสฺส. ๑๓๒. เมื่อมี ร เป็นอนุพันธะ ลบสระที่สุดและสระต้น ๑๓๓. กิสมหตมิเม กสมหา. ๑๓๓. แปลง กิส และ มหต เหล่านี้ เป็น กส และ มหา ๑๓๔. อายุสฺสา-ยส มนฺตุมฺหิ. ๑๓๔. แปลง อายุ เป็น อายส เมื่ออยู่หน้า มนฺตุ ปัจจัย ๑๓๕. โช วุทฺธสฺสิยิฏฺเฐสุ. ๑๓๕. แปลง วุฑฒ เป็น ช เมื่ออยู่หน้า อิย และ อิฏฐ ปัจจัย ๑๓๖. พาฬฺหนฺติกปสตฺถานํ สาธ เนท สา. ๑๓๖. แปลง พาฬหะ เป็น สาธะ, อันติกะ เป็น เนทะ และ ปสัตถะ เป็น สา ๑๓๗. กณกนา-ปฺปยุวานํ. ๑๓๗. แปลง กณกะ, นปฺปะ และ ยุวะ ๑๓๘. โลโป วีมนฺตุวนฺตูนํ. ๑๓๘. ลบ วี, มนฺตุ และ วนฺตุ ปัจจัย ๑๓๙. เฑ สติสฺส ติสฺส. ๑๓๙. แปลง สติ เป็น ติสฺส เมื่ออยู่หน้า เฑ ปัจจัย ๑๔๐. เอตสฺเสฏ ตฺตเก. ๑๔๐. แปลง เอต เป็น เอฏ เมื่ออยู่หน้า ตตก ปัจจัย ๑๔๑. ณิกสฺสิ โย วา. ๑๔๑. แปลง สะ ปัจจัย เป็น ณี และ กะ หรือ ยะ บ้าง ๑๔๒. อธาตุสฺส เก-สฺยาทิโต เฆ-สฺสิ. ๑๔๒. เบื้องหลังอธาตุ แปลง เก และ สยะ เป็นต้น เป็น เฆ และ สสิ อิติ โมคฺคลฺลาเน พฺยากรเณ กาทิกณฺโฑ จตุตฺโถ. กาทิกัณฑ์ที่ ๔ ในไวยากรณ์โมคคัลลานะ จบเพียงเท่านี้ (๕) ปญฺจโม กณฺโฑ (ขาทิ) (๕) กัณฑ์ที่ ๕ (ขาทิกัณฑ์) ๑. ติชมาเนหิ [Pg.30] ขสา ขมาวีมํสาสุ. ๑. ลง ขะ และ สะ ปัจจัย หลัง ติชะ และ มานะ ธาตุ ในความอดทนและการพิจารณา ๒. กิตา ติกิจฺฉาสํสเยสุ โฉ. ๒. ลง ฉะ ปัจจัย หลัง กิตะ ธาตุ ในความรักษาและการสงสัย ๓. นินฺทายํ คุปพธา พสฺส โภจ. ๓. ในความตำหนิ หลัง คุปะ และ พธะ ธาตุ แปลง บะ เป็น ภะ และ จะ ๔. ตุํสฺมา โลโป จิจฺฉายํ เต. ๔. ลบ ตุง ปัจจัย ในความปรารถนาจะทำ และลง ตะ ปัจจัย ๕. อีโย กมฺมา. ๕. ลง อียะ ปัจจัย หลังนามที่เป็นกรรม ๖. อุปมา-นาจาเร. ๖. ลง อียะ ปัจจัย ในความประพฤติเปรียบเทียบ ๗. อาธารา. ๗. ลง อียะ ปัจจัย หลังนามที่เป็นอาธาระ ๘. กตฺตุตา-โย. ๘. ลง ยะ ปัจจัย ในความเป็นผู้ทำ ๙. จฺยตฺเถ. ๙. ในอรรถแห่ง จ ศัพท์ ๑๐. สทฺทาทีนิ กโรติ. ๑๐. ในอรรถว่า ทำเสียง เป็นต้น ๑๑. นโมตฺวสฺโส. ๑๑. ลง ยะ ปัจจัย หลัง นะโม และ ตวัสสะ ๑๒. ธาตฺวตฺเถ นามสฺมิ. ๑๒. ลง ยะ ปัจจัย หลังนามในอรรถของธาตุ ๑๓. สจฺจาทีหาปิ. ๑๓. ลง ยะ ปัจจัย แม้หลัง สัจจะ เป็นต้น ๑๔. กฺริยตฺถา. ๑๔. ลง ยะ ปัจจัย เพื่ออรรถแห่งกิริยา ๑๕. จุราทิโต ณิ. ๑๕. ลง ณี ปัจจัย หลัง จุระ ธาตุ เป็นต้น ๑๖. ปโยชกพฺยาปาเร กาปิ จ. ๑๖. ลง ณาเป และ ณาปิ ปัจจัย ในกิจของผู้ใช้ ๑๗. กฺโย ภาวกมฺเมสฺวปโรกฺเขสุ มานนฺตตฺยาทีสุ. ๑๗. ลง กยะ ปัจจัย ในภาวะและกรรม หลัง มานะ อันตะ ตยะ เป็นต้น ในอปรอกขา (วิภัตติ) ๑๘. กตฺตริ โล. ๑๘. ลบ (วิกรณปัจจัย) ในกัตตุ ๑๙. มํ จ รุธาทีนํ. ๑๙. ลง มะ (นิคคหิตอาคม) หลัง รุธะ ธาตุ เป็นต้น ๒๐. ณิณาปฺยาปีหิ วา. ๒๐. ลง ณี ณาปิ และ อาปิ ปัจจัย บ้าง ๒๑. ทิวาทีหิ [Pg.31] ยก. ๒๑. ลง ยกะ ปัจจัย หลัง ทิวะ ธาตุ เป็นต้น ๒๒. ตุทาทีหิ โก. ๒๒. ลง กะ ปัจจัย หลัง ทุทะ ธาตุ เป็นต้น ๒๓. ชฺยาทีหิกฺนา. ๒๓. ลง กนา ปัจจัย หลัง ชยา ธาตุ เป็นต้น ๒๔. กฺยาทีหิ กฺณา. ๒๔. ลง กณา ปัจจัย หลัง กี ธาตุ เป็นต้น ๒๕. สฺวาทีหิ กฺโณ. ๒๕. ลง กโณ ปัจจัย หลัง สุ ธาตุ เป็นต้น ๒๖. ตนาทิตฺโว. ๒๖. ลง โอ ปัจจัย หลัง ตนุ ธาตุ เป็นต้น ๒๗. ภาวกมฺเมสุ ตพฺพานียา. ๒๗. ในภาวะและกรรมทั้งหลาย ลงตัพพะและอานียะปัจจัย ๒๘. ฆฺยณ. ๒๘. ลงฆยะและอณะปัจจัย ๒๙. อาสฺเส จ. ๒๙. และในอาสสะ ๓๐. วทาทีหิ โย. ๓๐. ลงยะปัจจัย หลังวทธาตุเป็นต้น ๔๑. ภุชานฺเน. (คณ) ๔๑. ในภุชะและอันนะ (คณะ) ๓๑. กิจฺจ ฆจฺจ ภจฺจ ภพฺพ เลยฺยา. ๓๑. กิตจะ ฆัจจะ ภัจจะ ภัพพะ เลย์ยะ ๔๒. สญฺญายํ ภรา. (คณ) ๔๒. ในสัญญามี ภระ (คณะ) ๓๒. คุหาทีหิ ยก. ๓๒. ลงยกะปัจจัย หลังคุหธาตุเป็นต้น ๓๓. กตฺตริ ลฺตุณกา. ๓๓. ในกัตตุ ลงตุและณกะปัจจัย ๓๔. อาวี. ๓๔. ลงอาวีปัจจัย ๓๕. อาสึสาย-มโก. ๓๕. ในอาสิงสา ลงมกะปัจจัย ๓๖. กรา ณโน. ๓๖. ลงณณะปัจจัย หลังกรธาตุ ๓๗. หาโต วีหิกาเลสุ. ๓๗. หลังหาธาตุ ในกาลแห่งข้าวเปลือก ๓๘. วิทา กู. ๓๘. ลงกูปัจจัย หลังวิทธาตุ ๓๙. วิโต ญาโต. ๓๙. ลงญาตะปัจจัย หลังวิธาตุ ๔๐. กมฺมา[Pg.32]. ๔๐. หลังกรรม ๔๑. กฺว จณ. ๔๑. ลงกวะและจณะปัจจัย ๔๒. คมา รู. ๔๒. ลงรูปัจจัย หลังคมธาตุ ๔๓. สมานญฺญภวนฺตยาทิตูปมานา ทิสา กมฺเมรีริกฺขากา. ๔๓. ในกรรม ลงอีริกขะและอากะปัจจัย ในคำว่า ทิศ ที่เปรียบด้วยสมณะ อัญญะ ภวันตะ อายะ เป็นต้น ๔๔. ภาวการเก สฺวฆณฆกา. ๔๔. ในภาวะและกัตตุการกะ ลงอ, ฆณะ และ ฆกะปัจจัย ๔๕. ทาธาตฺวิ. ๔๕. ลงอิปัจจัย หลังทาธาตุ ๔๖. วมาทีหฺยถุ. ๔๖. ลงอถุปัจจัย หลังวมธาตุเป็นต้น ๔๗. กฺวิ. ๔๗. ลงกวิปัจจัย ๔๘. อโน. ๔๘. ลงอณะปัจจัย ๔๙. อิตฺถิยมณ ตฺติ ก ยกยา จ. ๔๙. ในอิตถีลิงค์ ลงอณะ ตติ กะ ยกะ และยาปัจจัย ๕๐. ชาหาหิ นิ. ๕๐. ลงนิปัจจัย หลังชาธาตุและหาธาตุ ๕๑. กรา ริริโย. ๕๑. ลงริริยะปัจจัย หลังกรธาตุ ๕๒. อิ กิ ตี สรูเป. ๕๒. ลงอิ กิ ติ ปัจจัย ในสรูปะ ๕๓. สีลา-ภิกฺขญฺญา-วสฺสเกสุ ณี. ๕๓. ในสีละ อภิกขะ อัญญะ และวัสสะ ลงณีปัจจัย ๕๔. ถาวริ-ตฺตร, ภงฺคุร, ภิทุร, ภาสุร, ภสฺสรา. ๕๔. ถาวริตตระ ภังคุระ ภิทุระ ภาสุระ ภัสสระ ๕๕. กตฺตริ ภูเต กฺตฺวนฺตุตฺตาวี. ๕๕. ตฺวนฺตุ และ ตฺตาวี ปัจจัย ในอรรถกัตตา ในอดีตกาล. ๕๖. กฺโต ภาวกมฺเมสุ. ๕๖. กต ปัจจัย ในอรรถภาวะและกรรม. ๕๗. กตฺตริ จารมฺเภ. ๕๗. และในอรรถกัตตา ในอรรถเริ่มต้น. ๕๘. ฐา-ส, วส, สิลิส, สี, รุห, ชร, ชนีหิ. ๕๘. จากธาตุ ฐา, อาส, วส, สิลิส, สี, รุห, ชร, ชนี. ๕๙. คมนตฺถา กมฺมกาธาเร จ. ๕๙. ในอรรถไป และในอรรถกรรมและอาธาร. ๖๐. อาหารตฺถา[Pg.33]. ๖๐. ในอรรถกิน. ๖๑. ตุํ ตาเย ตเว ภาเว ภวิสฺสติ กฺริยายํ ตทตฺถายํ. ๖๑. ตุํ, ตาย, ตเว ปัจจัย ในอรรถภาวะ ในกิริยาที่จะมี เพื่ออรรถนั้น. ๖๒. ปฏิเสเธ-ลํขลูนํ, ตุนกฺตฺวาน, กฺตฺวา วา. ๖๒. ในอรรถห้าม เมื่อมี อลํ และ ขลุ ศัพท์, ลง ตุนา, ตฺวาน, หรือ ตฺวา ปัจจัย. ๖๓. ปุพฺเพ-กกตฺตุกานํ. ๖๓. ในกาลก่อน ของกัตตาตัวเดียวกัน. ๖๔. นฺโต กตฺตริ วตฺตมาเน. ๖๔. นฺต ปัจจัย ในอรรถกัตตา ในปัจจุบันกาล. ๖๕. มาโน. ๖๕. มาน ปัจจัย. ๖๖. ภาวกมฺเมสุ. ๖๖. ในอรรถภาวะและกรรม. ๖๗. เต สฺสปุพฺพา-นาคเต. ๖๗. ปัจจัยเหล่านั้น มี สฺส เป็นเบื้องหน้า ในอนาคตกาล. ๖๘. ณฺวาทโย. ๖๘. ณฺวาทิ ปัจจัย. ๖๙. ขฉสานเมกสฺสโรทิ ทฺเว. ๖๙. ของ ข, ฉ, ส ที่มีสระตัวเดียว ให้เป็นสอง. ๗๐. ปโรกฺขายญฺจ. ๗๐. และในอรรถปรอกข์. ๗๑. อาทิสฺมา สรา. ๗๑. สระจากต้น. ๗๒. น ปุน. ๗๒. ไม่ซ้ำอีก. ๗๓. ยถิฏฺฐํ สฺยาทิโน. ๗๓. ของวิภัตติมี สิ เป็นต้น ตามที่ปรารถนา. ๗๔. รสฺโส ปุพฺพสฺส. ๗๔. รัสสะของตัวหน้า. ๗๕. โลโป-นาทิพฺยญฺชนสฺส. ๗๕. ลบพยัญชนะที่ไม่ใช่ตัวต้น. ๗๖. ขฉเสสฺวสฺสิ. ๗๖. ใน ข, ฉ, ส ให้เป็น อสฺสิ. ๗๗. คุปิสฺสุสฺส. ๗๗. คุปิ ให้เป็น อุสฺส. ๗๘. จตุตฺถ ทุติยานํ ตติยปฐมา. ๗๘. ของพยัญชนะที่ ๔ และที่ ๒ ให้เป็นที่ ๓ และที่ ๑. ๗๙. กวคฺคหานํ จวคฺคชา. ๗๙. ของพยัญชนะวรรค กะ และ ห อักษร ให้เป็นพยัญชนะวรรค จะ. ๘๐. มานสฺส [Pg.34] วี ปรสฺส จ มํ. ๘๐. ของ มาน ให้เป็น วี และของตัวหลัง ให้เป็น มํ. ๘๑. กิตสฺสา-สํสเย ติ วา. ๘๑. ของ กิต ปัจจัย ในอรรถสงสัย หรือ ติ. ๘๒. ยุวณฺณานเม โอ ปจฺจเย. ๘๒. ของ อิ และ อุ อักษร ให้เป็น เอ และ โอ เมื่อมีปัจจัยอยู่เบื้องหลัง. ๘๓. ลหุสฺสุปานฺตสฺส. ๘๓. สระลหุของสระรองสุดท้าย. ๘๔. อสฺสา ณานุพนฺเธ. ๘๔. ของ อ อักษร เมื่อมี ณ เป็นอนุพันธ์. ๘๕. น เต กานุพนฺธนาคเมสุ. ๘๕. วิธีเหล่านั้น ไม่พึงมีในอาคมทั้งหลายที่มี กะ-อนุปันธะ. ๘๖. วา กฺวจิ. ๘๖. บ้าง ในบางแห่ง. ๘๗. อญฺญตฺรา ปิ. ๘๗. แม้ในที่อื่น. ๘๘. ปฺเย สิสฺสา. ๘๘. ใน ปฺเย และ สิสฺสา. ๘๙. เอโอนมยวา สเร. ๘๙. แปลง เอ และ โอ เป็น อายะ และ อาวะ ในเพราะสระ. ๙๐. อายาวา ณานุพนฺเธ. ๙๐. แปลงเป็น อายะ และ อาวะ ในเพราะ ณะ-อนุปันธะ. ๙๑. อาสฺสา ณาปิมฺหิ ยุก. ๙๑. เป็น อา ในเพราะ ณะ และ อปิ และลง ยุกะ. ๙๒. ปทาทีนํ กฺวจิ. ๙๒. ในบางแห่ง แห่งปทาทิศัพท์ทั้งหลาย. ๙๓. มํ วา รุธาทีนํ. ๙๓. ลง มัง อาคม บ้าง แห่งรุธาทิธาตุทั้งหลาย. ๙๔. กฺวิมฺหิ โลโป-นฺต พฺยญฺชนสฺส. ๙๔. ในเพราะ กวิ-ปัจจัย ลบพยัญชนะที่สุด. ๙๕. ปรรูปมยกาเร พฺยญฺชเน. ๙๕. เป็นปรารูป และ อายะ ในเพราะพยัญชนะ. ๙๖. มนานํ นิคฺคหีตํ. ๙๖. เป็นนิคคหิต แห่ง มะ และ นะ ทั้งหลาย. ๙๗. น พฺรูสฺโส. ๙๗. ไม่เป็น พฺรูสฺโส. ๙๘. กคา จชานํ ฆานุพนฺเธ. ๙๘. แปลง จะ และ ชะ เป็น กะ และ คะ ในเพราะ ฆะ-อนุปันธะ. ๙๙. หนสฺส ฆาโต ณานุพนฺเธ. ๙๙. แปลง หะ แห่งหนธาตุ เป็น ฆะ ในเพราะ ณะ-อนุปันธะ. ๑๐๐. กฺวิมฺหิ โฆ ปริปจฺจาสโมหิ. ๑๐๐. ในเพราะ กวิ-ปัจจัย แปลงเป็น ฆะ หลัง ปริ ปจิ อา และ สํ. ๑๐๑. ปรสฺส [Pg.35] ฆํเส. ๑๐๑. แปลงพยัญชนะเบื้องหลัง และ เส-ปัจจัย เป็น ฆะ. ๑๐๒. ชิหรานํ คี. ๑๐๒. แปลง ชิ และ หระ เป็น คี. ๑๐๓. ธาสฺส โห. ๑๐๓. แปลง ธา เป็น หะ. ๑๐๔. ณิมฺหิ ทีโฆ ทุสสฺส. ๑๐๔. ทีฆะ แห่ง ทุสสะ ในเพราะ ณี-ปัจจัย. ๑๐๕. คุหิสฺส สเร. ๑๐๕. แปลง วะ แห่ง คุหะ เป็น อุ ในเพราะสระ. ๑๐๖. มุหพหานญฺจ เต กานุพนฺเธ ตฺเว. ๑๐๖. แปลง วะ แห่ง มุหะ และ พหะ เป็น อุ ในเพราะ กะ-อนุปันธะ และ ตเว-ปัจจัย. ๑๐๗. วหสฺสุสฺส. ๑๐๗. แปลง วะ แห่ง วหะ เป็น อุ. ๑๐๘. ธาสฺส หิ. ๑๐๘. แปลง ธา เป็น หิ. ๑๐๙. คมาทิรานํ โลโป-นฺตสฺส. ๑๐๙. ลบที่สุด แห่ง คมาทิธาตุทั้งหลาย. ๑๑๐. วจาทีนํ วสฺสุฏ วา. ๑๑๐. แปลง วะ แห่ง วจาทิธาตุ เป็น อุ ในเพราะ ตะ-ปัจจัย บ้าง. ๑๑๑. อสฺสุ. ๑๑๑. แปลง อะ เป็น อุ. ๑๑๒. วทฺธสฺส วา. ๑๑๒. แปลง วะ แห่ง วทฺธะ เป็น อุ บ้าง. ๑๑๓. ยชสฺส ยสฺส ฏิยี. ๑๑๓. แปลง ยะ แห่ง ยชะ เป็น ฏิยิ. ๑๑๔. ฐาสฺสิ. ๑๑๔. แปลง ฐา เป็น อิ. ๑๑๕. คาปานมี. ๑๑๕. ของกาและปาธาตุ เป็นอี ๑๑๖. ชนิสฺสา. ๑๑๖. จะเกิด ๑๑๗. สาสสฺส สิส วา. ๑๑๗. ของสาสธาตุ เป็นสิสะ หรือ ๑๑๘. กรสฺสา ตเว. ๑๑๘. ของกรธาตุ เป็นตเว ๑๑๙. ตุํตุนตพฺเพสุ วา. ๑๑๙. ในเพราะ ตุง ตูนะ และตัพพะ หรือ ๑๒๐. ญาสฺส เน ชา. ๑๒๐. ของญาธาตุ เป็นเน และชา ๑๒๑. สกาปานํ กุณกู เณ. ๑๒๑. ของสกะและปาธาตุ เป็นกุณะและกู ในเพราะเณ ๑๒๒. นิโต [Pg.36] จิสฺส โฉ. ๑๒๒. จากนิอุปสรรค ของจิธาตุ เป็นโฉ ๑๒๓. ชรสทานมีม วา. ๑๒๓. ของชระและสทะธาตุ เป็นอีมะ หรือ ๑๒๔. ทิสสฺส ปสฺส ทสฺส ทส ท ทกฺขา. ๑๒๔. ของทิสธาตุ เป็นปัสสะ ทัสสะ ทสะ ทะ และทักขา ๑๒๕. สมานา โร รีริกฺขเกสุ. ๑๒๕. เป็นโร เหมือนกัน ในเพราะรีริกขะ ๑๒๖. ทหสฺส ทสฺส โฑ. ๑๒๖. ของทหะและทัสสะ เป็นโฑ ๑๒๗. อนฆณสฺวาปรีหิ โฬ. ๑๒๗. เป็นโฬ หลัง จากอนะ ฆะ ณะ สวะ และปริ ๑๒๘. อตฺยาทินฺเตสฺวตฺถิสฺส ภู. ๑๒๘. ของอัตถิธาตุ เป็นภู ในเบื้องหลังแห่งอติอุปสรรคเป็นต้น ๑๒๙. ออาสฺสอาทีสุ. ๑๒๙. ในเพราะ อะ และ อัสสะ เป็นต้น ๑๓๐. นฺตมานานฺติยิยุํ สฺวาทิโลโป. ๑๓๐. ในเพราะ นตะ มานะ อันติ ยิ และ ยุง ลบสวาทิปัจจัย ๑๓๑. ปาทิโต ฐาสฺส วา ฐโห กฺวจิ. ๑๓๑. หลัง จากปาอุปสรรค ของฐาธาตุ เป็นฐโห บ้าง หรือ ๑๓๒. ทาสฺสิ ยง. ๑๓๒. ของทาธาตุ เป็นยังคะ ในเพราะสิวิภัตติ ๑๓๓. กโรติสฺส โข. ๑๓๓. ของกโรติ เป็นโข ๑๓๔. ปุรา สฺมา. ๑๓๔. สมาวิภัตติ อยู่ข้างหน้า ๑๓๕. นิโต กมสฺส. ๑๓๕. หลัง จากนิอุปสรรค ของกมธาตุ ๑๓๖. ยุวณฺณานมิยงุวง สเร. ๑๓๖. แปลง อิ และ อุ เป็น อิยัง และ อุวัง ในเพราะสระ ๑๓๗. อญฺญาทิสฺสาสฺสี กฺเย. ๑๓๗. ของอัญญาธาตุเป็นต้น เป็นอัสสี ในเพราะกฺเย ๑๓๘. ตนสฺสา วา. ๑๓๘. ของตนะธาตุ หรือ ๑๓๙. ทีโฆ สรสฺส. ๑๓๙. ทีฆะสระ ๑๔๐. สา-นนฺตรสฺส ตสฺส โฐ. ๑๔๐. ของตะปัจจัยที่อยู่หลังสระ เป็นโฐ ๑๔๑. กสสฺสิม จ วา. ๑๔๑. ของกสธาตุ เป็นอิมะด้วย หรือ ๑๔๒. ธสฺโตตฺรสฺตา. ๑๔๒. ธัสโต ตรัสตา ๑๔๓. ปุจฺฉาทิโต. ๑๔๓. หลัง จากปุจฉาธาตุเป็นต้น ๑๔๔. สาส[Pg.37], วส, สํส, สสา โถ. ๑๔๔. ของสาสะ วสะ สังสะ และสสา เป็นโถ ๑๔๕. โธ ธหเภหิ. ๑๔๕. แปลง [ต ปัจจัย] เป็น ธ หลัง ท, ห, ภ. ๑๔๖. ทหา โฒ. ๑๔๖. แปลง [ต ปัจจัย] เป็น ฑ หลัง ทห ธาตุ. ๑๔๗. พหสฺสุม จ. ๑๔๗. และ [แปลง ต ปัจจัย เป็น ม ในคำว่า] พหสฺสุม. ๑๔๘. รุหาทีหิ โห ฬ จ. ๑๔๘. แปลง ห เป็น ฬ หลัง รุห ธาตุ เป็นต้น. ๑๔๙. มุหา วา. ๑๔๙. หลัง มุห ธาตุ บ้าง. ๑๕๐. ภิทาทิโต โน กฺตกฺตวนฺตูนํ. ๑๕๐. แปลง กฺต และ กฺตวนฺตุ ปัจจัย เป็น น หลัง ภิท ธาตุ เป็นต้น. ๑๕๑. ทาตฺวินฺโน. ๑๕๑. แปลง [กฺต ปัจจัย] เป็น อินฺน หลัง ทา ธาตุ. ๑๕๒. กิราทีหิ โณ. ๑๕๒. แปลง [กฺต ปัจจัย] เป็น ณ หลัง กิร ธาตุ เป็นต้น. ๑๕๓. ตราทีหิ ริณฺโณ. ๑๕๓. แปลง [กฺต ปัจจัย] เป็น ริณฺณ หลัง ตร ธาตุ เป็นต้น. ๑๕๔. โค ภนฺชาทีหิ. ๑๕๔. แปลง [กฺต ปัจจัย] เป็น ค หลัง ภญฺช ธาตุ เป็นต้น. ๑๕๕. สุสา โข. ๑๕๕. แปลง [กฺต ปัจจัย] เป็น ข หลัง สุส ธาตุ. ๑๕๖. ปจา โก. ๑๕๖. แปลง [กฺต ปัจจัย] เป็น ก หลัง ปจ ธาตุ. ๑๕๗. มุจา วา. ๑๕๗. หลัง มุจ ธาตุ บ้าง. ๑๕๘. โลโป วฑฺฒา กฺติสฺส. ๑๕๘. การลบและการวุฒิของ กฺติ ปัจจัย. ๑๕๙. กฺวิสฺส. ๑๕๙. การลบของ กฺวิ ปัจจัย. ๑๖๐. ณิณาปีนํ เตสุ. ๑๖๐. การลบ ณิ และ ณาปิ ปัจจัย ในเพราะปัจจัยเหล่านั้น. ๑๖๑. กฺวจิ วิกรณานํ. ๑๖๑. การลบวิกรรณปัจจัยบ้าง. ๑๖๒. มานสฺส มสฺส. ๑๖๒. แปลง มาน ปัจจัย เป็น ม. ๑๖๓. ญิ ลสฺเส. ๑๖๓. แปลง ล เป็น ญิ. ๑๖๔. ปฺโย วา ตฺวาสฺส สมาเส. ๑๖๔. แปลง ตฺวา ปัจจัย เป็น ปฺย บ้าง ในสมาส. ๑๖๕. ตุํยานา. ๑๖๕. แปลง ตุมฺ ปัจจัย เป็น ยาน. ๑๖๖. หนา [Pg.38] รจฺโจ. ๑๖๖. แปลง [ณฺย ปัจจัย] เป็น รจฺจ หลัง หน ธาตุ. ๑๖๗. สาสาธิกรา จ จ ริจฺจา. ๑๖๗. และแปลง [ณฺย ปัจจัย] เป็น ริจฺจ หลัง สาส ธาตุ และ อธิ บทหน้า. ๑๖๘. อิโต จฺโจ. ๑๖๘. แปลง [ณฺย ปัจจัย] เป็น จฺจ หลัง อิ ธาตุ. ๑๖๙. ทิสา วานวาส จ. ๑๖๙. และแปลง [ณฺย ปัจจัย] เป็น วาน และ วาส หลัง ทิส ธาตุ. ๑๗๐. ญิ พฺยญฺชนสฺส. ๑๗๐. แปลงพยัญชนะเป็น ญิ. ๑๗๑. รา นสฺส โณ. ๑๗๑. แปลง น เป็น ณ หลัง ร. ๑๗๒. น นฺตมานตฺยาทีนํ. ๑๗๒. ไม่แปลง [น เป็น ณ] ในเพราะ นฺต, มาน, ตฺย ปัจจัย เป็นต้น. ๑๗๓. คมยมิสาสทิสานํ วา จฺฉง. ๑๗๓. ลง ฉ ปัจจัย หลัง คม, ยม, มิส, สาส, ทิส ธาตุ บ้าง. ๑๗๔. ชรมรานมียง. ๑๗๔. แปลง ชร และ มร เป็น อีย. ๑๗๕. ฐาปานํ ติฏฺฐ ปิวา. ๑๗๕. แปลง ฐา และ ปา ธาตุ เป็น ติฏฺฐ และ ปิว ๑๗๖. คมวททานํ ฆมฺม วชฺช ทชฺชา. ๑๗๖. แปลง คมุ วท และ ทา ธาตุ เป็น ฆมฺม วชฺช และ ทชฺชา ๑๗๗. กรสฺส โสสฺส กุพฺพ กุรุ กยิรา. ๑๗๗. แปลง กร ธาตุ เป็น สส โสสฺส กุพฺพ กุรุ และ กยิรา ๑๗๘. คหสฺส เฆปฺโป. ๑๗๘. แปลง คห ธาตุ เป็น เฆปฺป ๑๗๙. โณ นิคฺคหีตสฺส. ๑๗๙. แปลงนิคคหิตเป็น ณ อิติ โมคฺคลฺลาเน พฺยากรเณ ขาทิกณฺโฑ ปญฺจโม. ขาทิกัณฑ์ที่ ๕ ในโมคคัลลานพยากรณ์ จบ (๖) ฉฏฺโฐ กณฺโฑ (ตฺยาทิ) กัณฑ์ที่ ๖ (ตฺยาทิ) ๑. วตฺตมาเน ติ อนฺติ, สิ ถ, มิ ม, เต อนฺเต, เส วฺเห, เอ มฺเห. ๑. ในวัตตมานาวิภัตติ คือ ติ อนฺติ, สิ ถ, มิ ม, เต อนฺเต, เส วฺเห, เอ มฺเห ๒. ภวิสฺสติ สฺสติ สฺสนฺติ, สฺสสิ สฺสถ, สฺสามิ สฺสาม, สฺสเต สฺสนฺเต, สฺสเส สฺสวฺเห, สฺสํ สฺสามฺเห. ๒. ในภวิสสันติวิภัตติ คือ สฺสติ สฺสนฺติ, สฺสสิ สฺสถ, สฺสามิ สฺสาม, สฺสเต สฺสนฺเต, สฺสเส สฺสวฺเห, สฺสํ สฺสามฺเห ๓. นาเม [Pg.39] ครหาวิมฺหเยสุ. ๓. ในนามศัพท์ ในการติเตียนและการอัศจรรย์ ๔. ภูเต อี อุํ, โอ ตฺถ, อึ มฺหา, อา อู, เส วฺหํ, อ มฺเห. ๔. ในภูตวิภัตติ คือ อี อุํ, โอ ตฺถ, อิํ มฺหา, อา อู, เส วฺหํ, อ มฺเห ๕. อนชฺชตเน อา อู, โอ ตฺถ, อ มฺหา, ตฺถ ตฺถุํ, เส วฺหํ, อึ มุเส. ๕. ในอนัชชัตตนีวิภัตติ คือ อา อู, โอ ตฺถ, อ มฺหา, ตฺถ ตฺถุํ, เส วฺหํ, อิํ มุเส ๖. ปโรกฺเข อ อุ, เอ ตฺถ, อ มฺห, ตฺถ เร, ตฺโถ วฺโห, อิ มฺเห. ๖. ในปโรขาวิภัตติ คือ อ อุ, เอ ตฺถ, อ มฺห, ตฺถ เร, ตฺโถ วฺโห, อิ มฺเห ๗. เอยฺยาโท วา ติปตฺติยํ สฺสา สฺสํสุ, สฺเส สฺสถ, สฺสํ สฺสามฺหา, สฺสถ สฺสึสุ, สฺสเส สฺสวฺเห, สฺสึ สฺสามฺหเส. ๗. ในเอยฺยาทิวิภัตติ หรือในติปัตติวิภัตติ คือ สฺสา สฺสํสุ, สฺเส สฺสถ, สฺสํ สฺสามฺหา, สฺสถ สฺสิํสุ, สฺสเส สฺสวฺเห, สฺสิํ สฺสามฺหเส ๘. เหตุผเลสฺเวยฺย เอยฺยุํ, เอยฺยาสิ เอยฺยาถ, เอยฺยามิ เอยฺยาม, เอถ เอรํ, เอโถ เอยฺยาวฺโห, เอยฺยํ เอยฺยามฺเห. ๘. ในเหตุและผล คือ เอยฺย เอยฺยุํ, เอยฺยาสิ เอยฺยาถ, เอยฺยามิ เอยฺยาม, เอถ เอรํ, เอโถ เอยฺยาวฺโห, เอยฺยํ เอยฺยามฺเห ๙. ปญฺจปตฺถนาวิธีสุ. ๙. ในปัญจปัตถนาวิธี (วิธีแห่งความปรารถนา ๕ อย่าง) ๑๐. ตุ อนฺตุ, หิ ถ, มิม, ตํ อนฺตํ, สฺสุ วฺโห, เอ อามธส. ๑๐. ตุ อนฺตุ, หิ ถ, มิ ม, ตํ อนฺตํ, สฺสุ วฺโห, เอ อามธส ๑๑. สตฺยรเหสฺเวยฺยาที. ๑๑. ในสัตยรหะ คือ เอยฺยาทิ ๑๒. สมฺภาวเน วา. ๑๒. ในสัมภาวนะ บ้าง ๑๓. มาโยเค อีอาอาที. ๑๓. ในความประกอบกับ มา ศัพท์ คือ อี อา และอื่นๆ ๑๔. ปุพฺพาปรจฺฉกฺกาน เมกาเนเกสุ ตุมฺหามฺหเสเสสุ ทฺเวทฺเว มชฺฌิมุตฺตมปฐมา. ๑๔. ในหมวด ๖ เบื้องต้นและเบื้องปลาย ในเอกพจน์และพหูพจน์ เมื่อมี ตุมฺหะ อมฺหะ และที่เหลืออยู่ วิภัตติคู่ละ ๒ เรียกว่า มัชฌิมบุรุษ อุตตมบุรุษ และปฐมบุรุษ ตามลำดับ ๑๕. อาอีสฺสาทีสฺวอุ วา. ๑๕. ในวิภัตติมี อา อี สฺสา เป็นต้น แปลงเป็น เอา บ้าง ๑๖. ออาทีสฺวาโห พฺรูสฺส. ๑๖. ในวิภัตติมี อา เป็นต้น แปลง พฺรู ธาตุ เป็น อาห ๑๗. ภูสฺส วุก. ๑๗. ลง วุก อาคม หลัง ภู ธาตุ ๑๘. ปุพฺพสฺส อ. ๑๘. แปลงส่วนหน้าเป็น อะ ๑๙. อุสฺสํ สฺวาหา วา. ๑๙. แปลง อุ และ สํ เป็น สฺวาหา บ้าง ๒๐. ตฺยนฺตีนํ ฏฏู. ๒๐. แปลง ติ และ อนฺติ เป็น ฏ และ ฏู ๒๑. อีอาโท [Pg.40] วจสฺโสม. ๒๑. ในวิภัตติมี อี เป็นต้น แปลง วจ ธาตุ เป็น โอม ๒๒. ทาสฺส ทํ วา มิเมสฺวทฺวิตฺเต. ๒๒. แปลง ทา ธาตุ เป็น ทํ บ้าง ในเพราะ มิ และ ม วิภัตติ เมื่อไม่มีการซ้อน ๒๓. กรสฺส โสสฺส กุํ. ๒๓. แปลง กร ธาตุ เป็น สส และ กุํ ๒๔. กา อีอาทีสุ. ๒๔. แปลงเป็น กา ในเพราะปัจจัยมี อี เป็นต้น ๒๕. หาสฺส จาหง สฺเสน. ๒๕. แปลง ห และ อาหัง เป็น สสะ ๒๖. ลภวสจฺฉิทภิทรุทานํ จฺฉง. ๒๖. ลง ฉ ปัจจัย หลัง ลภะ วสะ ฉิทะ ภิทะ รุทะ และ ทา ธาตุ ๒๗. ภุช มูจ วจ วิสานํ กฺขง. ๒๗. ลง ข ปัจจัย หลัง ภุชะ มุจะ วจะ และ วิสะ ธาตุ ๒๘. อาอีอาทีสุ หรสฺสา. ๒๘. เป็นรัสสะ ในเพราะปัจจัยมี อา และ อี เป็นต้น ๒๙. คมิสฺส. ๒๙. แห่งคมุธาตุ ๓๐. ฑํสสฺส จ ฉง. ๓๐. ลง ฉ ปัจจัย หลังฑังสะธาตุด้วย ๓๑. หูสฺส เห เหหิ โหหี สฺสตฺยาโท. ๓๑. แปลง หูธาตุ เป็น เห เหหิ และ โหหิ ในเพราะปัจจัยมี สสติ เป็นต้น ๓๒. ณานาสุ รสฺโส. ๓๒. เป็นรัสสะ ในเพราะปัจจัยมี ณา เป็นต้น ๓๓. อาอีอูมฺหาสฺสาสฺสมฺหานํ วา. ๓๓. ลบ อา อี อู มหา สสา และ สสัมหะ บ้าง ๓๔. กุสรุเหหี-สฺส ฉิ. ๓๔. แปลง สส ปัจจัย หลังกุสธาตุและรุหธาตุ เป็น ฉิ ๓๕. ออีสฺสอาทีนํ พฺยญฺชนสฺสิอุ. ๓๕. แปลง อะ อี และ สส เป็นต้น เป็น อิ และ อุ ในเพราะพยัญชนะ ๓๖. พฺรูโต ติสฺสีอุ. ๓๖. หลังพรูธาตุ แปลงวิภัตติเป็น ติ สสี และ อุ ๓๗. กฺยสฺส. ๓๗. แห่งกยปัจจัย ๓๘. เอยฺยาถสฺเสออาอีถานํ โอออํตฺถตฺโถวฺโหก. ๓๘. แปลง เอยยาถะ เส อะ อา อี และ ถะ เป็น โอ อะ อัง ตถะ ตโถ โว และ กะ ๓๙. อุํสฺสึ สฺวํสุ. ๓๙. แปลง อุง เป็น สสิง และ สวังสุ ๔๐. เอโอตฺตา สุํ. ๔๐. แปลง สุง เป็น เอ โอ และ ตตา ๔๑. หูโต เรสุํ. ๔๑. หลังหูธาตุ แปลงวิภัตติเป็น เรสุง ๔๒. โอสฺส ออิตฺถตฺโถ. ๔๒. แปลง โอ เป็น อะ อิ ตถะ และ ตโถ ๔๓. สิ[Pg.41]. ๔๓. สิวิภัตติ ๔๔. ทีฆา อีสฺส. ๔๔. เป็นทีฆะ แห่งอิอักษร ๔๕. มฺหาตฺถาน มฺห. ๔๕. แปลง มหา และ ตถะ เป็น มหะ ๔๖. อึสฺส จ สิอุ. ๔๖. แปลง อิง เป็น สิ และ อุ ด้วย ๔๗. เอยฺยุํสฺสุํ. ๔๗. แปลง สสุง เป็น เอยยุง ๔๘. หิสฺส-โต โลโป. ๔๘. ลบ หิ วิภัตติ ๔๙. กฺยสฺส สฺเส. ๔๙. แปลง กย เป็น สเส ๕๐. อตฺถิเตยฺยาทิจฺฉนฺนํ ส สุ ส สถ สํ สาม. ๕๐. แปลงวิภัตติ ๖ ตัว มี เอยยา เป็นต้น หลังอัตถิธาตุ เป็น สะ สุ สะ สถะ สัง และ สามะ ๕๑. อาทิทฺวินฺนมิยาอิยุํ. ๕๑. แปลงวิภัตติสองตัวแรก เป็น อิยา และ อิยุง ๕๒. ตสฺส โถ. ๕๒. แปลง ต เป็น โถ ๕๓. สิหิสฺวฏ. ๕๓. สิ หิ สวะ และ ฏะ ๕๔. มิมานํ วา มิมฺหา จ. ๕๔. แห่งมีมทั้งหลาย หรือจากมีม และ ๕๕. เอสุง. ๕๕. เอสุง ๕๖. อีอาโท ทีโฆ. ๕๖. อีอาทิเป็นทีฆะ ๕๗. หิมิเมสฺวสฺส. ๕๗. ใน หิ มิ และ เม ทั้งหลาย เป็น อัสสะ ๕๘. สกา ณาสฺส ข อีอาโท. ๕๘. จากสกา เป็น ณัสสะ ขะ และอีอาทิ ๕๙. สฺเส วา. ๕๙. ใน สฺเส บ้าง ๖๐. เตสุ สุโต กฺโณกฺณานํ โรฏ. ๖๐. ในเตสุ สุโต กฺโณกฺณานัง โรฏะ ๖๑. ญาสฺส สนาสฺส นาโย ติมฺหิ. ๖๑. แห่งญา และแห่งสนา เป็นนายะ ในติ ๖๒. ญามฺหิ ชํ. ๖๒. ในญามฺหิ เป็นชัง ๖๓. เอยฺยาสฺสิยาญา วา. ๖๓. เอเยยยสิยาญา บ้าง ๖๔. อีสฺสตฺยาทีสุ กฺนาโลโป. ๖๔. ในอีสสติเป็นต้น ลบกนา ๖๕. สฺสสฺส [Pg.42] หิ กมฺเม. ๖๕. แห่งสสะ เป็นหิ ในกัมมะ ๖๖. เอติสฺมา. ๖๖. จากเอติ ๖๗. หนา ฉ ขา. ๖๗. จากหนธาตุ เป็นฉะ และขา ๖๘. หโต ห. ๖๘. จากหโต เป็นหะ ๖๙. ทกฺขขเหหิ โหหีหิ โลโป. ๖๙. ลบ (วิภัตติ) หลังทักขะ ขะเห และโหหี ๗๐. กยิเรยฺยสฺเสยฺยุมาทีนํ. ๗๐. แห่งกยิเรยยะและเสยยุมเป็นต้น ๗๑. ฏา. ๗๑. ฏา ๗๒. เอถสฺสา. ๗๒. แห่งเอถะ ๗๓. ลภา อึอีนํ ถํถา วา. ๗๓. จากลภธาตุ แปลงอิงและอี เป็นถังและถา บ้าง ๗๔. คุรุปุพฺพา รสฺสา เร-นฺเต-นฺตินํ. ๗๔. รัสสะ (วิภัตติ) ที่มีคุรุอยู่หน้า คือ เร นเต และ นติ ๗๕. เอยฺเยยฺยาเสยฺยนฺนํ เฏ. ๗๕. แห่งเอยยะ เอยยาสะ และเอยยันนะ เป็นเฏ ๗๖. โอวิกรณสฺสุ ปรจฺฉกฺเก. ๗๖. แปลงโอวิกรณปัจจัย เป็นอุ ในปรัจฉักกะ ๗๗. ปุพฺพจฺฉกฺเก วา กฺวจิ. ๗๗. ในปุพพัจฉักกะ บ้าง ในบางที่ ๗๘. เอยฺยามสฺเส มุจ. ๗๘. ในเอยยามะ เป็นมุ อิติ โมคฺคลฺลาเน พฺยากรเณ ตฺยาทิกณฺโฑ ฉฏฺโฐ. อิติ โมคคัลลานะพยากรณ์ ตยาทิกัณฑ์ที่ ๖ จบ (๗) สตฺตโม กณฺโฑ (ณฺวาทิ) (๗) กัณฑ์ที่ ๗ (ณวาทิกัณฑ์) ๑. จร [Pg.43] ทร กร รห ชน สน ตล สาท สาธ กสาส จฏา ย วาหิ ณุ. ๑. ลง ณุ ปัจจัย หลัง จร ทร กร รห ชน สน ตล สาท สาธ กสาส จฏา ย วาหิ ๒. ภร มร จร ตร อร คร หน ตน มน ภม กิต ธน พํห กมฺพมฺพ จกฺข ภิกฺข สํกินฺทนฺท ยช ปฏาณาส วส ปส ปํส พนฺธา อุ. ๒. ลง อุ ปัจจัย หลัง ภร มร จร ตร อร คร หน ตน มน ภม กิต ธน พรัมหะ กัมพะ อัมพะ จักขะ ภิกขะ สังกิ อินทะ นันทะ ยชะ ปฏะ อานาสะ วสะ ปสะ ปังสะ พันธะ ๓. พนฺธา อู วโธ จ. ๓. ลง อู ปัจจัย หลังพันธธาตุ และแปลงเป็นวธะด้วย ๔. ชมฺพาทโย. ๔. ชัมพาเป็นต้น ๕. ตปุส วิธ กุร ปุถ มุทา กุ. ๕. ตปุส วิธ กุร ปุถ มุทา กุ ๖. สินฺธาทโย. ๖. สินธาเป็นต้น ๗. อิ. ๗. อิ ๘. ทธฺยาทโย. ๘. ทธยาเป็นต้น ๙. ยุวณฺณุปนฺตา กิ. ๙. ยุวัณณุปันตะ ลง กิ ๑๐. วป วร วส รส นภ หร หน ปณา อีณ. ๑๐. วป วร วส รส นภ หร หน ปณา อีณ ๑๑. ภู คมา อีณ. ๑๑. ภู คมา อีณ ๑๒. ตนฺท ลกฺขา อี. ๑๒. ตันท ลักขา อี ๑๓. คมา โร. ๑๓. คมา โร (อิติ สรปจฺจยา) (ดังนี้ สระปัจจัย) ๑๔. อิ ภี กา กราร วก สก วาหิ โก. ๑๔. อิ ภี กา กราร วก สก วาหิ โก ๑๕. อูกาทโก. ๑๕. อูกาเป็นต้น โก ๑๖. ภีตฺวา [Pg.44] นโก. ๑๖. ภีตวา นโก ๑๗. สิงฺฆา อาณิ กาฏกา. ๑๗. สิงฆา อาณิ กาฏกา ๑๘. กราทิตฺวโก. ๑๘. กราริเป็นต้น ตวโก ๑๙. พล ปเต หฺยาโก. ๑๙. พล ปเต หยาโก ๒๐. สามากาทโย. ๒๐. สามากาเป็นต้น ๒๑. วิจฺฉา ล คม มุสา กิโก. ๒๑. วิจฉา ล คม มุสา กิโก ๒๒. กึ กณิกาทโย. ๒๒. กิงกณิกาเป็นต้น ๒๓. อิ สา กีโก. ๒๓. อิ สา กีโก ๒๔. กม ปทา ณุโก. ๒๔. คม ปทา ณุโก ๒๕. มณฺฑ สลา ณูโก. ๒๕. มัณฑ สลา ณูโก ๒๖. ลูกาทโย. ๒๖. ลูกาเป็นต้น ๒๗. กสา สโก. ๒๗. กสา สโก ๒๘. กรา ติโก. ๒๘. กรา ติโก ๒๙. อิสา ฐกน. ๒๙. อิสา ฐกน ๓๐. สมา โข. ๓๐. สมา โข ๓๑. มุขาทโย. ๓๑. มุขาเป็นต้น ๓๒. อช วช มุท คท คมา คก. ๓๒. อช วช มุท คท คมา คก ๓๓. สิงฺคาทโย. ๓๓. สิงคะเป็นต้น ๓๔. อคา คิ. ๓๔. อะคะ ลง คิ ๓๕. ยาวลา คุ. ๓๕. ยาวะละ ลง คุ ๓๖. เผคฺวาทโย. ๓๖. เฝคฺวะเป็นต้น ๓๗. ชนา โฆ. ๓๗. ชะนะ ลง โฆ ๓๘. เมฆาทโย[Pg.45]. ๓๘. เมฆะเป็นต้น (อิติ กวคฺคปจฺจยา) (ด้วยปัจจัยในกะวรรคดังนี้) ๓๙. จุสร วรา โจ. ๓๙. จุสะระ วะระ ลง โจ ๔๐. มรา จุอีจีจ. ๔๐. มะระ ลง จุ อี จี จะ ๔๑. กุส ปสา ฉิก. ๔๑. กุสะ ปะสะ ลง ฉิกะ ๔๒. กสอุสา ฉุก. ๔๒. กะสะ อุสะ ลง ฉุกะ ๔๓. อส มส วส กุจ กจา โฉ. ๔๓. อะสะ มะสะ วะสะ กุจะ กะจะ ลง โฉ ๔๔. คุจฺฉาทโย. ๔๔. คุจฉะเป็นต้น ๔๕. อรา ชุ อุฏ จ. ๔๕. อะระ ลง ชุ, แปลงเป็น อุฏะ ด้วย ๔๖. รชฺชาทโย. ๔๖. รัชชะเป็นต้น ๔๗. คิธา ฌก. ๔๗. คิธะ ลง ฌะกะ ๔๘. วญฺจฺยาทโย. ๔๘. วัญจะยะเป็นต้น ๔๙. กม ยชา โญ. ๔๙. กะมะ ยะชะ ลง โญ ๕๐. ปุญฺญํ. ๕๐. บุญ ๕๑. อรหาญฺโญ หาสฺส หิร จ. ๕๑. อะระหัญโญ หัสสะ หิระ จะ (อิติ จวคฺคปจฺจยา) (ด้วยปัจจัยในจะวรรคดังนี้) ๕๒. กิร ตรา กีโฏ. ๕๒. กิระ ตะระ ลง กีฏะ ๕๓. สกาทีหฺยโฏ. ๕๓. สะกาทีหะ ลง ฏะ ๕๔. มกุฏาวาฏ กวาฏ กุกฺกุฏา. ๕๔. มกุฏะ อาวาฏะ กะวาฏะ กุกกุฏะ ๕๕. กมุส กุส กสา โฐ. ๕๕. กะมุสะ กุสะ กะสะ ลง โฐ ๕๖. กุฏฺฐาทโย. ๕๖. กุฏฐะเป็นต้น ๕๗. วร กรา อณฺโฑ. ๕๗. วะระ กะระ ลง อัณฑะ ๕๘. มนนฺตา โฑ. ๕๘. มะนันตะ ลง ฑะ ๕๙. กุณฺฑาทโย. ๕๙. กุณฑะเป็นต้น ๖๐. ติช [Pg.46] กส ตส ทกฺขา กิโณ ชสฺส โข จ. ๖๐. ติชะ กะสะ ตะสะ ทักขะ ลง กิณะ, แปลง ชะ เป็น โข ด้วย ๖๑. วีอาทิโต ณิ. ๖๑. หลัง วี ธาตุ เป็นต้น ลง ณี ปัจจัย ๖๒. คหาทีหฺย ณิ. ๖๒. หลัง คห ธาตุ เป็นต้น ลง ณี ปัจจัย ๖๓. รีวีภาหิ ณุ. ๖๓. หลัง รี วี และ ภา ธาตุ เป็นต้น ลง ณุ ปัจจัย ๖๔. ขาณฺวาทโย. ๖๔. ศัพท์ทั้งหลายมี ขาณุ เป็นต้น ๖๕. กฺวาทิโตโณ. ๖๕. หลัง กุ ธาตุ เป็นต้น ลง โณ ปัจจัย ๖๖. สุวีหิ ณก. ๖๖. หลัง สุ และ วี ธาตุ เป็นต้น ลง ณกะ ปัจจัย ๖๗. ติณาทโย. ๖๗. ศัพท์ทั้งหลายมี ติณ เป็นต้น ๖๘. รวณ วรณ ปูรณาทโย. ๖๘. ศัพท์ทั้งหลายมี รวณะ วรณะ และ ปูรณะ เป็นต้น (อิติ ฏวคฺคปจฺจยา) (จบปัจจัยหมวด ฏวรรค) ๖๙. ปาวสา อติ. ๖๙. หลัง ปา และ วส ธาตุ ลง อติ ปัจจัย ๗๐. ธาหิสิ ตน ชน ชร คม สจา ตุ. ๗๐. หลัง ธา หิ สิ ตน ชน ชร คม และ สจ ธาตุ ลง ตุ ปัจจัย ๗๑. อริสฺสุฏ จ. ๗๑. และลง อริสสุฏะ ปัจจัย ๗๒. ปิตฺวาทโย. ๗๒. ศัพท์ทั้งหลายมี ปิตา เป็นต้น ๗๓. ชน กรา รตุ. ๗๓. หลัง ชน และ กร ธาตุ ลง รตุ ปัจจัย ๗๔. สกา อุนฺโต. ๗๔. หลัง สก ธาตุ ลง อุนโต ปัจจัย ๗๕. กปา โอโต. ๗๕. หลัง กป ธาตุ ลง โอโต ปัจจัย ๗๖. วสาทีหฺยนฺโต. ๗๖. หลัง วส ธาตุ เป็นต้น ลง อันโต ปัจจัย ๗๗. หิสีนํ มุก จ. ๗๗. และลง มุกะ ปัจจัย หลัง หิสิ ธาตุ ๗๘. หร รุห กุลา อิโต. ๗๘. หลัง หร รุห และ กุล ธาตุ ลง อิโต ปัจจัย ๗๙. ภราทีหฺยโต. ๗๙. หลัง ภร ธาตุ เป็นต้น ลง อโต ปัจจัย ๘๐. กิราทีหฺยา-ตก. ๘๐. หลัง กิร ธาตุ เป็นต้น ลง ตกะ ปัจจัย ๘๑. อมาทีหฺย-ตฺโต. ๘๑. หลัง อม ธาตุ เป็นต้น ลง ตโต ปัจจัย ๘๒. วาทีหิ [Pg.47] โต. ๘๒. หลัง วา ธาตุ เป็นต้น ลง โต ปัจจัย ๘๓. ฆราทีหิ ตก. ๘๓. หลัง ฆร ธาตุ เป็นต้น ลง ตกะ ปัจจัย ๘๔. เนตฺตาทโย. ๘๔. ศัพท์ทั้งหลายมี เนตตะ เป็นต้น ๘๕. สมาทีหฺยโถ. ๘๕. หลัง สม ธาตุ เป็นต้น ลง อโถ ปัจจัย ๘๖. อุปวสา วสฺโสฏ จ. ๘๖. และลง วัสโสฏะ ปัจจัย หลัง อุปวส ธาตุ ๘๗. รมา ถก. ๘๗. หลัง รม ธาตุ ลง ถกะ ปัจจัย ๘๘. ติตฺถาทโย. ๘๘. ศัพท์ทั้งหลายมี ติตถะ เป็นต้น ๘๙. วส มส กุสา ถุ. ๘๙. หลัง วส มส และ กุส ธาตุ ลง ถุ ปัจจัย ๙๐. สก วสา ถิ. ๙๐. (ธาตุ) สกะ วสะ ลง ถิ ปัจจัย. ๙๑. วีโต ถิก. ๙๑. (ธาตุ) วีตะ ลง ถิกะ ปัจจัย. ๙๒. สาริสฺมา รถิ. ๙๒. (ธาตุ) สาริ ลง ระถิ ปัจจัย. ๙๓. ตา ตา อิถิ. ๙๓. (ธาตุ) ตา ลง อิถิ ปัจจัย. ๙๔. อิสา ถี. ๙๔. (ธาตุ) อิสะ ลง ถี ปัจจัย. ๙๕. รุท ขุท มุท มท ฉิท สูท สป กมา ทก. ๙๕. (ธาตุ) รุดะ ขุดะ มุดะ มะทะ ฉิดะ สูทะ สะปะ กะมะ ลง ทะกะ ปัจจัย. ๙๖. กุนฺทาทโย. ๙๖. (ธาตุ) กุนทะ เป็นต้น. ๙๗. ททา ทุ. ๙๗. (ธาตุ) ทะทะ ลง ทุ ปัจจัย. ๙๘. ขนาน ทม รมา โธ. ๙๘. (ธาตุ) ขะนะ ทะมะ ระมะ ลง โธ ปัจจัย. ๙๙. มุทฺธาทโย. ๙๙. (ธาตุ) มุทธะ เป็นต้น. ๑๐๐. สีโต ธุก. ๑๐๐. (ธาตุ) สีตะ ลง ธุกะ ปัจจัย. ๑๐๑. วราร กร ตร ทร ยมอชฺช มิถสกา กุโน. ๑๐๑. (ธาตุ) วะระ อะระ กะระ ตะระ ทะระ ยะมะ อัชชะ มิถะ สะกะ ลง กุโณ ปัจจัย. ๑๐๒. อชา อิโน. ๑๐๒. (ธาตุ) อะชะ ลง อิโณ ปัจจัย. ๑๐๓. วิปินาทโย. ๑๐๓. (ธาตุ) วิปินะ เป็นต้น. ๑๐๔. กิรา [Pg.48] กโน. ๑๐๔. (ธาตุ) กิระ ลง กะโณ ปัจจัย. ๑๐๕. ที ชิ อิ มีหิ นก. ๑๐๕. (ธาตุ) ที ชิ อิ มี ลง นะกะ ปัจจัย. ๑๐๖. สิ ธา วี วาหิ โน. ๑๐๖. (ธาตุ) สิ ธา วี วา ลง โณ ปัจจัย. ๑๐๗. อูนาทโย. ๑๐๗. (ธาตุ) อูนะ เป็นต้น. ๑๐๘. วีปตา ตโน. ๑๐๘. (ธาตุ) วีปะตะ ลง ตะโณ ปัจจัย. ๑๐๙. รมา ตนก. ๑๐๙. (ธาตุ) ระมะ ลง ตะนะกะ ปัจจัย. ๑๑๐. สู ภาหิ นุก. ๑๑๐. (ธาตุ) สู ภา ลง นุกะ ปัจจัย. ๑๑๑. ธาสฺเส จ. ๑๑๑. และ (ธาตุ) ธา ลง เส ปัจจัย. ๑๑๒. วตฺตา ฏาว ธมาเสหฺยนิ. ๑๑๒. (ธาตุ) วัตตะ ฏาวะ ธะมะ ลง เสหยะนิ ปัจจัย. ๑๑๓. ยุโต นิ. ๑๑๓. (ธาตุ) ยุ ลง นิ ปัจจัย. (อิติ ตวคฺคปจฺจยา) (จบปัจจัยในหมวดตะวรรค). ๑๑๔. จมาป ปา วปา โป. ๑๑๔. (ธาตุ) จะมะ อะปะ ปา วะปะ ลง โป ปัจจัย. ๑๑๕. ยุ ถุ กุนํ ทีโฆ จ. ๑๑๕. (ธาตุ) ยุ ถุ กุนะ มีการทีฆะด้วย. ๑๑๖. ขิป สุป นี สู ปูหิ ปก. ๑๑๖. (ธาตุ) ขิปะ สุปะ นี สู ปู ลง ปะกะ ปัจจัย. ๑๑๗. สิปฺปาทโย. ๑๑๗. (ธาตุ) สิปปะ เป็นต้น. ๑๑๘. สาสา อโป. ๑๑๘. (ธาตุ) สาสะ ลง อะโป ปัจจัย. ๑๑๙. วิฏปาทโย. ๑๑๙. วิฏปะเป็นต้น ๑๒๐. คุปา โผ. ๑๒๐. ธาตุคุปะ ลงปัจจัยโผะ ๑๒๑. คร สราทีหิ โพ. ๑๒๑. ธาตุคะระและสะระเป็นต้น ลงปัจจัยโบ ๑๒๒. นิมฺพาทโย. ๑๒๒. นิมพะเป็นต้น ๑๒๓. ทรา พิ. ๑๒๓. ธาตุทะระ ลงปัจจัยพิ ๑๒๔. กร สร สล กล วลฺล วสา อโภ. ๑๒๔. ธาตุกะระ สะระ สะละ กะละ วัลละ วะสะ ลงปัจจัยอัพโภ ๑๒๕. คทา รโภ. ๑๒๕. ธาตุคะทะ ลงปัจจัยรับโภ ๑๒๖. อุสรา [Pg.49] สา กโต. ๑๒๖. ธาตุอุสะระ ลงปัจจัยสา ๑๒๗. อิโต ภก. ๑๒๗. จากอิ ลงปัจจัยภะกะ ๑๒๘. คราวา โภ. ๑๒๘. ธาตุคะราวะ ลงปัจจัยโภ ๑๒๙. โสพฺภาทโย. ๑๒๙. โโสพภะเป็นต้น ๑๓๐. อุส กุส ปท สุขา กุโม. ๑๓๐. ธาตุอุสะ กุสะ ปะทะ สุขะ ลงปัจจัยกุมะ ๑๓๑. วฏุมาทโย. ๑๓๑. วัฏฏุมะเป็นต้น ๑๓๒. คุธา อุโม. ๑๓๒. ธาตุคุธะ ลงปัจจัยอุมะ ๑๓๓. ปฐ จรา อมิมา. ๑๓๓. ธาตุปะฐะ จะระ ลงปัจจัยอะมิมะ ๑๓๔. หิ ธูหิ มก. ๑๓๔. ธาตุหิ ธูหิ ลงปัจจัยมะกะ ๑๓๕. ตีโต รีสโน จ. ๑๓๕. จากติ ลงปัจจัยรีสะนะด้วย ๑๓๖. ขี สุ วี ยา คา หิ สา ลู ขุ หุ มร ธร กร ฆร ชมา ม สามา โม. ๑๓๖. ธาตุขี สุ วี ยา คา หิ สา ลู ขุ หุ มะระ ธะระ กะระ คะระ ชะมา มะ สามะ ลงปัจจัยโม ๑๓๗. อสฺมาทโย. ๑๓๗. อัสสะมะเป็นต้น ๑๓๘. นีโต มิ. ๑๓๘. จากนี ลงปัจจัยมิ ๑๓๙. อูมิ ภูมิ นิมิ รสฺมิ. ๑๓๙. อูมิ ภูมิ นิมิ รัสสมิ (อิติ ปวคฺคปจฺจยา) (ปัจจัยหมวด ป ดังนี้) ๑๔๐. มา ฉาหิ โย. ๑๔๐. ธาตุมา ฉาหิ ลงปัจจัยโย ๑๔๑. ชนิสฺส ชา จ. ๑๔๑. จากธาตุชนิ เป็น ชา ด้วย ๑๔๒. หทยาทโย. ๑๔๒. หทยะเป็นต้น ๑๔๓. ขี สิ สินี สี สุ วี กุ สู หิ รก. ๑๔๓. ธาตุขี สิ สินี สี สุ วี กุ สู หิ ลงปัจจัยระกะ ๑๔๔. หิจิ ทุ มินํ ทีโฆ จ. ๑๔๔. ธาตุหิจิ ทุ ลงปัจจัยมินะ และมีทีฆะด้วย ๑๔๕. ธาตา นมี จ. ๑๔๕. จากธาตุธา ลงปัจจัยนะมีด้วย ๑๔๖. ภทฺราทโย[Pg.50]. ๑๔๖. ภัทระเป็นต้น ๑๔๗. มนฺทงฺก สสา ส ม ธ จตา อุโร. ๑๔๗. ธาตุมันทะ อังคะ สะสะ สะ มะ ธะ จะตะ ลงปัจจัยอุโร ๑๔๘. วิธุราทโย. ๑๔๘. วิธุระเป็นต้น ๑๔๙. ติมรุหรุธพธมทมนฺทวชา ชรุจกสา กิโร. ๑๔๙. ติมะ รุหะ รุธะ พธะ มทะ มนทะ วชะ ชรุ ชกะ และสะ เป็น กิระ ๑๕๐. ถิราทโย. ๑๕๐. ถิระเป็นต้น ๑๕๑. ททคเรหิ ทุร ภรา. ๑๕๑. จาก ททะ และคะระ เป็น ทุระ และภระ ๑๕๒. จร ทร ชร คร มเรหิเต. ๑๕๒. จาก จะระ ทะระ ชะระ คะระ และมะระ เป็น อิเต ๑๕๓. ปีโต กฺวโร. ๑๕๓. จาก ปิ เป็น กฺวะโร ๑๕๔. จีวราทโย. ๑๕๔. จีวะระเป็นต้น ๑๕๕. กุโต กฺรโร. ๑๕๕. จาก กุ เป็น กฺระโร ๑๕๖. วสาสา ฉโร. ๑๕๖. จาก วะสะ เป็น ฉะโร ๑๕๗. มสา เฉโร จ. ๑๕๗. จาก มะสา เป็น เฉโร ด้วย ๑๕๘. ธูวาโต สโร. ๑๕๘. จาก ธูวะ เป็น สะโร ๑๕๙. ภมาทีหฺยโร. ๑๕๙. จาก ภมะเป็นต้น เป็น อะโร ๑๖๐. วทิสฺส พท จ. ๑๖๐. วทิสสะ เป็น พทะ ด้วย ๑๖๑. วทชนานํ ฐง จ. ๑๖๑. วทชนานัง เป็น ฐัง ด้วย ๑๖๒. ปจิสฺสิฐง จ. ๑๖๒. ปจิสสิ เป็น ฐัง ด้วย ๑๖๓. วกา อรณ. ๑๖๓. จาก วะ เป็น อรณะ ๑๖๔. สิคฺยงฺคาค มชฺชกลา ลา อาโร. ๑๖๔. สิคยะ อังคะ อัคคะ มัชชะ กะละ และละ เป็น อาโร ๑๖๕. กมิสฺส สฺสุ จ. ๑๖๕. กมิสสะ เป็น สสุ ด้วย ๑๖๖. ภิงฺคา (งฺกา) ราทโย. ๑๖๖. ภิงคา (ภิงกา) เป็นต้น ๑๖๗. กรา มาโร. ๑๖๗. จาก กะระ เป็น มาโร ๑๖๘. ปุส [Pg.51] สเรหิ ขโร. ๑๖๘. จาก ปุสะ และสะระ เป็น ขะโร ๑๖๙. สร วส กลา กีโร วสฺสุฏ จ. ๑๖๙. จาก สะระ วะสะ และกะละ เป็น กีระ และเป็น วัสสุฏะ ด้วย ๑๗๐. คพฺภีราทโย. ๑๗๐. คัพภีระเป็นต้น ๑๗๑. ขชฺช วลฺล มสา อูโร. ๑๗๑. ขัชชะ วัลละ และมะสา เป็น อูโร ๑๗๒. กปฺปูราทโย. ๑๗๒. กัปปูระเป็นต้น ๑๗๓. กฐ จกา โอโร. ๑๗๓. จาก กะฐะ และชะกะ เป็น โอโร ๑๗๔. โมราทโย. ๑๗๔. โมระเป็นต้น ๑๗๕. กุโต เอรก. ๑๗๕. จาก กุ เป็น เอรกะ ๑๗๖. ภูสูหิ ริก. ๑๗๖. จาก ภู และสุ เป็น ริกะ ๑๗๗. มีกสีนีหิ รุ. ๑๗๗. จาก มี กะ สี และนี เป็น รุ ๑๗๘. สินา เอรุ. ๑๗๘. สินา เอรุ ๑๗๙. ภีรุหิ รุก. ๑๗๙. ภีรุหิ รุกะ ๑๘๐. ตมา พูโล. ๑๘๐. ตมา พูโล ๑๘๑. สิโต ลกวาลา. ๑๘๑. สิโต ลกวาลา ๑๘๒. มงฺค กม สมฺพ สพ สก วส วิส เกว กล ปลฺล กฐ ปฏ กุณฺฑ มณฺฑา อโล. ๑๘๒. มังคะ กะมะ สัมพะ สพะ สกะ วะสะ วิสะ เกวะ กะละ ปัลละ กะฐะ ปะฏะ กุณฑะ มัณฑา อะโล ๑๘๓. มุสา กโล. ๑๘๓. มุสา กะโล ๑๘๔. ถลาทโย. ๑๘๔. ถลาทโย ๑๘๕. กุลา กาโล จ. ๑๘๕. กุลา กาโล จะ ๑๘๖. มุฬาลาทโย. ๑๘๖. มุฬาลาทโย ๑๘๗. จณฺฑ ปตา ณาโล. ๑๘๗. จัณฑะ ปะตา ณาโล ๑๘๘. มาทิโต โล. ๑๘๘. มาทิโต โล ๑๘๙. อน สน กล กุก สฐ มหา อิโล. ๑๘๙. อะนะ สะนะ กะละ กุกะ สะฐะ มะหา อิโล ๑๙๐. กุฏา [Pg.52] กิโล. ๑๙๐. กุฏา กิโล ๑๙๑. สิถิลาทโย. ๑๙๑. สิถิลาทโย ๑๙๒. จฏ กณฺฑ วฏฺฏ ปุถา กุโล. ๑๙๒. จะฏะ กัณฑะ วัฏฏะ ปุถา กุโล ๑๙๓. ตุมุลาทโย. ๑๙๓. ตุมุลาทโย ๑๙๔. กลฺล กป ตกฺก ปฏา โอโล. ๑๙๔. กัลละ กะปะ ตักกะ ปะฏา โอโล ๑๙๕. องฺคา อุโล ลิ. ๑๙๕. อังคา อุโล ลิ ๑๙๖. อญฺชา ลิ. ๑๙๖. อัญชา ลิ ๑๙๗. ฉทา ลิ. ๑๙๗. ฉะทา ลิ ๑๙๘. อลฺยาทโย. ๑๙๘. อัลยาทโย ๑๙๙. ปิลาที หฺย โว. ๑๙๙. ปิลาที หยะ โว ๒๐๐. สาฬวาทโย. ๒๐๐. สาฬวาทโย ๒๐๑. สรา อาโว. ๒๐๑. สะรา อาโว ๒๐๒. อล มล พิลา ณุโว. ๒๐๒. อะละ มะละ พิลา ณุโว ๒๐๓. คาตฺวีโว. ๒๐๓. คาตฺวีโว ๒๐๔. สุโต กฺว กฺวา. ๒๐๔. สุโต กฺวะ กฺวา ๒๐๕. วิทฺวา. ๒๐๕. วิทฺวา ๒๐๖. ถุโต เร โว. ๒๐๖. ถุโต เร โว ๒๐๗. สมา ริโว. ๒๐๗. สะมา ริโว ๒๐๘. ฉทา รวิ. ๒๐๘. ฉทา รวิ ๒๐๙. ปูร ติมา กิโส รสฺโส จ. ๒๐๙. ปูร ติมา กิส และรัสสะ ๒๑๐. กรา อีโส. ๒๑๐. กรา อีส ๒๑๑. สิรีสาทโย. ๒๑๑. สิรีสะเป็นต้น ๒๑๒. กรา [Pg.53] ริพฺพิ โส. ๒๑๒. กรา ริพพิ โส ๒๑๓. สสาส วส วิส หน วน มนาน กมา โส. ๒๑๓. สสาส วส วิส หน วน มนาน กมา โส ๒๑๔. อามิ ถุ กุสีโต สก. ๒๑๔. อามิ ถุ กุสีต สก ๒๑๕. ผสฺสาทโย. ๒๑๕. ผัสสะเป็นต้น ๒๑๖. สุโต ณิสก. ๒๑๖. สุโต ณิสก ๒๑๗. เว ตา ต ยุ ปนา ล กล จมา อโส. ๒๑๗. เว ตา ต ยุ ปนา ล กล จมา อโส ๒๑๘. วย ทิว กร กเร หฺย สณสกปาส กสา. ๒๑๘. วย ทิว กร กเร หฺย สณสกปาส กสา ๒๑๙. สส มส ทํสา สา สุ. ๒๑๙. สส มส ทํสา สา สุ ๒๒๐. วิทา ทสุก. ๒๒๐. วิทา ทสุก ๒๒๑. สสา รีโห. ๒๒๑. สสา รีโห ๒๒๒. ชีวามา โห วมา จ. ๒๒๒. ชีวามา โห วมา และ ๒๒๓. ตณฺหาทโย. ๒๒๓. ตัณหาเป็นต้น ๒๒๔. ปณุสฺสหา หีหี โณลง จ. ๒๒๔. ปณุสสหา หีหี โณลง และ ๒๒๕. ขี มิ ปี จุ มา วา กาหิ โฬ อุสฺส วา ทีโฆ จ. ๒๒๕. ขี มิ ปี จุ มา วา กาหิ โฬ อุสสะ และทีฆะ ๒๒๖. คุโต ฬก จ. ๒๒๖. คุโต ฬก และ ๒๒๗. ปงฺคุฬาทโย. ๒๒๗. ปังคุฬะเป็นต้น ๒๒๘. ปาโต ฬิ. ๒๒๘. ปาโต ฬิ ๒๒๙. วีโต ฬุ. ๒๒๙. วีโต ฬุ อิติ โมคฺคลฺลาเน พฺยากรเณ ณฺวาทิกณฺโฑ สตฺตโม. ณฺวาทิกัณฑ์ที่ ๗ ในโมคคัลลานพยากรณ์ จบเพียงเท่านี้ นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ โมคคัลลานพยากรณ์ ๑. ปฐโม สญฺญาทิกณฺโฑ ๑. สัญญาทิกัณฑ์ที่ ๑ สิทฺธมิทฺธคุณํ สาธุ, นมสฺสิตฺวา ตถาคตํ; สธมฺมสงฺฆํ ภาสิสฺสํ, มาคธํ สทฺทลกฺขณํ. ข้าพเจ้าขอนมัสการพระตถาคตผู้ทรงคุณอันสำเร็จแล้วดีงาม และพระสัทธรรมกับพระสงฆ์ แล้วจักกล่าวลักษณะแห่งศัพท์ภาษามาคธี ๑. ออาทโย [Pg.54] ติตาลีส วณฺณา. ๑. อักษรทั้งหลายมี อ เป็นต้น มี ๔๓ ตัว อการาทโย นิคฺคหีตนฺตา เตจตฺตาลีส-กฺขรา วณฺณา นาม โหนฺติ. อ อา อิ อี อุ อู เอ เอ โอ โอ, ก ข ค ฆ ง จ ฉ ช ฌ ญฺญ, ฏ ฐ ฑ ฒ ณ, ต ถ ท ธ น, ป ผ พ ภ ม, ย ร ล ว ส ห ฬ อํ. เตน กฺวตฺโถ? ‘‘เอ โอ น มวณฺเณ’’ ๑. ๓๗. ติตาลีสาภิ วจนํ กตฺถจิ วณฺณโลปํ ญาเปติ. เตน ‘ปฏิสงฺขา โยนิโส’ติอาทิ สิทฺธํ. อักษรมี อ เป็นต้น มีนิคคหิตเป็นที่สุด มี ๔๓ ตัว ชื่อว่าอักษร คือ อ อา อิ อี อุ อู เอ เอ โอ โอ, ก ข ค ฆ ง จ ฉ ช ฌ ญ, ฏ ฐ ฑ ฒ ณ, ต ถ ท ธ น, ป ผ พ ภ ม, ย ร ล ว ส ห ฬ อํ. ประโยชน์ในข้อนั้นมีอะไร? (คือ) ‘เอ โอ น มวณฺเณ’ (โมคคัลลานพยากรณ์ ๑.๓๗). การกล่าวว่ามี ๔๓ ตัว ย่อมแสดงการลบอักษรในบางแห่ง. เพราะเหตุนั้น (ศัพท์) มี ‘ปฏิสังขา โยนิโส’ เป็นต้น จึงสำเร็จได้ ๒. ทสาโท สรา. ๒. สระ ๑๐ ตัวในตอนต้น ตตฺถาทิมฺหิ ทส วณฺณา สรา นาม โหนฺติ. เตน กฺวตฺโถ? ‘‘สโร โลโป สเร’’ ๑, ๒๖ อิจฺจาทิ. ในเบื้องต้นนั้น อักษร ๑๐ ตัว ชื่อว่าสระ. การตั้งชื่อนั้นมีประโยชน์อะไร? เช่น (สูตรว่า) "สระลบในเพราะสระ" (๑.๒๖) เป็นต้น. ๓. ทฺเวทฺเว สวณฺณา. เตสุ ทฺเวทฺเว สรา สวณฺณา นาม โหนฺติ. เตน กฺวตฺโถ? ‘‘วณฺณปเรน สวณฺโณปิ’’ ๑, ๒๔. ๓. อักษรคู่กัน (ชื่อว่า) สวรรณะ. ในสระเหล่านั้น อักษรคู่กัน ชื่อว่าสวรรณะ. การตั้งชื่อนั้นมีประโยชน์อะไร? เช่น (สูตรว่า) "แม้สวรรณะกับวรรณะเบื้องหลัง" (๑.๒๔). ๔. ปุพฺโพ รสฺโส. ๔. ตัวหน้าชื่อว่ารัสสะ. เตสุ [Pg.55] ทฺวีสุ โย โย ปุพฺโพ, โส โส รสฺสสญฺโญ โหติ. เตสุ เอ.โอ.สํโยคโต ปุพฺพาว ทิสฺสนฺติ. เตน กฺวตฺโถ? ‘‘รสฺโส วา’’ ๒,๖๒ อิจฺจาทิ. ในสองตัวเหล่านั้น ตัวใดเป็นตัวหน้า ตัวนั้นๆ ชื่อว่ารัสสะ. ในสระเหล่านั้น (เอ และ โอ) ที่อยู่หน้าสังโยคเท่านั้นที่ปรากฏ (เป็นรัสสะ). การตั้งชื่อนั้นมีประโยชน์อะไร? เช่น (สูตรว่า) "เป็นรัสสะบ้าง" (๒.๖๒) เป็นต้น. ๕. ปโร ทีโฆ. ๕. ตัวหลังชื่อว่าทีฆะ. เต สฺเวว ทฺวีสุโย โย ปโร, โส โส ทีฆสญฺโญ โหติ. เตน กฺวตฺโถ? ‘‘โย โล ปนิสุ ทีโฆ’’ ๒,๘๘ อิจฺจาทิ. ในสองตัวเหล่านั้นนั่นเอง ตัวใดเป็นตัวหลัง ตัวนั้นๆ ชื่อว่าทีฆะ. การตั้งชื่อนั้นมีประโยชน์อะไร? เช่น (สูตรว่า) "ทีฆะ (สระหน้า) โย และ โล ในเพราะ ปณิ" (๒.๘๘) เป็นต้น. ๖. กาทโย พฺยญฺชนา. ๖. อักษรมี ก เป็นต้น ชื่อว่าพยัญชนะ. กการาทโย วณฺณา นิคฺคหีตปริยนฺตา พฺยญฺชนสญฺญาโหนฺติ. เตน กฺวตฺโถ? ‘‘พฺยญฺชเน ทีฆรสฺสา’’ ๑,๓๓ อิจฺจาทิ. อักษรทั้งหลายมี ก เป็นต้น มีนิคคหิตเป็นที่สุด ชื่อว่าพยัญชนะ. การตั้งชื่อนั้นมีประโยชน์อะไร? เช่น (สูตรว่า) "ทีฆะและรัสสะในเพราะพยัญชนะ" (๑.๓๓) เป็นต้น. ๗. ปญฺจ ปญฺจกา วคฺคา. ๗. อักษร ๕ หมวด (หมวดละ ๕ ตัว) ชื่อว่าวรรค. กาทโย ปญฺจ ปญฺจกา วคฺค, นาม โหนฺติ. เตน กฺวตฺโถ? ‘‘วคฺเค วคฺคนฺโต’’ ๑,๔๑ อิจฺจาทิ. อักษรมี ก เป็นต้น ๕ หมวด หมวดละ ๕ ตัว ชื่อว่าวรรค. การตั้งชื่อนั้นมีประโยชน์อะไร? เช่น (สูตรว่า) "ที่สุดวรรคในเพราะวรรค" (๑.๔๑) เป็นต้น. ๘. พินฺทุ นิคฺคหีตํ. ๘. จุดชื่อว่านิคคหิต. ยฺวายํ วณฺโณ พินฺทุมตฺโต, โส นิคฺคหีตสญฺโญ โหติ. เตน กฺวตฺโถ? ‘‘นิคฺคหีตํ’’ ๑,๓๘ อิจาทิ. ครุสญฺญากรณํ อนฺวตฺถสญฺญตฺถํ. อักษรใดที่เป็นเพียงจุด อักษรนั้นชื่อว่านิคคหิต. การตั้งชื่อนั้นมีประโยชน์อะไร? เช่น (สูตรว่า) "นิคคหิต" (๑.๓๘) เป็นต้น. การตั้งชื่อว่า 'ครุ' ก็เพื่อต้องการให้ชื่อมีความหมายตรงตามตัว. ๙. อิยุวณฺณา [Pg.56] ฌลา นามสฺสนฺเต. ๙. อิและอุวรรณะที่ที่สุดของนามชื่อว่าชละ. นามํ ปาฏิปทิกํ, ตสฺสอนฺเต วตฺตมานา อิวณฺณุวณฺณา ฌลสญฺญา โหนฺติ ยถากฺกมํ. เตน กฺวตฺโถ? ‘‘ฌลา วา’’ ๒,๑๑๑ อิจฺจาทิ. นามคือปาฏิปทิกะ, อิและอุวรรณะที่อยู่ในที่สุดของนามนั้น ชื่อว่าชละตามลำดับ. การตั้งชื่อนั้นมีประโยชน์อะไร? เช่น (สูตรว่า) "ชละบ้าง" (๒.๑๑๑) เป็นต้น. ๑๐. ปิตฺถิยํ. ๑๐. ในอิตถีลิงค์. อิตฺถิยํ วตฺตมานสฺส นามสฺส-นฺเต วตฺตมานา อิวณฺณุวณฺณา ปสญฺญา โหนฺติ. เตน กฺวตฺโถ? เย ปสฺสิวณฺณสฺส’’ ๒,๑๑๖ อิจฺจาทิ. อิและอุวรรณะที่อยู่ที่สุดของนามซึ่งเป็นอิตถีลิงค์ ชื่อว่า ปะ. การตั้งชื่อนั้นมีประโยชน์อะไร? เช่น (สูตรว่า) "เย ปสฺสิวณฺณสฺส" (๒.๑๑๖) เป็นต้น. ๑๑. ฆา. ๑๑. ชื่อว่าฆะ. อิตฺถิยํ วตฺตมานสฺส นามสฺส-นฺเต วตฺถมาโน อากาโร ฆสญฺโญ โหติ. เตน กฺวตฺโถ? ‘‘ฆพฺรหฺมาทิเต’’ ๒,๖๐ อิจฺจาทิ. อา การะ ที่อยู่ที่สุดของนามซึ่งเป็นอิตถีลิงค์ ชื่อว่าฆะ. การตั้งชื่อนั้นมีประโยชน์อะไร? เช่น (สูตรว่า) "ฆะในเพราะ พรหม เป็นต้น" (๒.๖๐) เป็นต้น. ๑๒. โค สฺยาลปเน. ๑๒. (ชื่อว่า) โค ในอาลปนะ. อาลปเน สิ คสญฺโญ โหติ. สิ วิภัตติ ในอาลปนะ ชื่อว่าคะ. เตน กฺวตฺโถ? ‘‘เควา’’ ๒,๖๕ อิจฺจาทิ. การตั้งชื่อนั้นมีประโยชน์อะไร? เช่น (สูตรว่า) "เคบ้าง" (๒.๖๕) เป็นต้น. (สญฺญา) (สัญญา) ๑๓. วิธิพฺพิเสสนนฺตสฺส. ๑๓. วิธี (การทำตัวรูป) เป็นของบทที่มีวิเสสนะเป็นที่สุด. ยํ วิเสสนํ, ตทนฺตสฺส วิธิ ญาตพฺโพ ‘‘อโต โยนํ ฏาเฏ’’ ๒,๔๑ นรานเร. วิเสสนะใด พึงทราบว่าวิธี (การทำตัวรูป) เป็นของบทที่มีวิเสสนะนั้นเป็นที่สุด เช่น (สูตรว่า) "อะโต โยนะ ตะเต" (๒.๔๑) ในคำว่า นรา และ นเร. ๑๔. สตฺตมิยํ ปุพฺพสฺส. ๑๔. เมื่อระบุด้วยสัตตมีวิภัตติ (พึงทราบว่าการกระทำ) เป็นของบทหน้า. สตฺตมีนิทฺเทเส [Pg.57] ปุพฺพสฺเสว การิยํ ญาตพฺพํ ‘‘สโร โลโป สเร’’ ๑,๒๖ เวฬคฺคํ. ‘ตมห’นฺตีธ กสฺมา น โหติ?, สเรโตปสิเลสิกาธาโร ตตฺเถตาว วุจฺจเต ‘ปุพฺพสฺเสว โหติ น ปรสฺสา’ติ. เมื่อมีการระบุด้วยสัตตมีวิภัตติ พึงทราบว่าการกระทำเป็นของบทหน้าเท่านั้น เช่น (สูตรว่า) "สระลบในเพราะสระ" (๑.๒๖) ในคำว่า เวฬคฺคํ. ในคำว่า "ตมหํ" นี้ เพราะเหตุไรจึงไม่เป็นเช่นนั้น? เพราะในสูตรนั้น คำว่า "สเร" เป็นอุปสิเลสิกาธาร จึงกล่าวได้ว่า "การกระทำมีแก่บทหน้าเท่านั้น ไม่ใช่แก่บทหลัง". ๑๕. ปญฺจมิยํ ปรสฺส. ๑๕. เมื่อระบุด้วยปัญจมีวิภัตติ (พึงทราบว่าการกระทำ) เป็นของบทหลัง. ปญฺจมีนิทฺเทเส ปรสฺส การิยํ ญาตพฺพํ ‘‘อโตโยนํ ฏาเฏ’’ ๒,๔๑ นรานเร. อิธ น โหตํ ‘ชนฺตุโห อนตฺตา’. อิธ กสฺมา น โหติ? โอสขฺโย, อนนฺตเร กตตฺถตาย น พฺยวหิตสฺส การิยํ. เมื่อมีการระบุด้วยปัญจมีวิภัตติ พึงทราบว่าการกระทำเป็นของบทหลัง เช่น (สูตรว่า) "อะโต โยนะ ตะเต" (๒.๔๑) ในคำว่า นรา และ นเร. ในคำว่า "ชนฺตุ โห อนตฺตา" นี้ การกระทำนั้นไม่มี. ในคำนี้ เพราะเหตุไรจึงไม่มี? เพราะ (สระ โอ) ถูกนับรวมเข้าแล้ว และเพราะการกระทำสำเร็จแก่บทที่ไม่มีอะไรคั่น จึงไม่มีการกระทำแก่บทที่มีอะไรคั่น. ๑๖. อาทิสฺส. ๑๖. (พึงทราบว่าการกระทำ) เป็นของอักษรตัวต้น. ปรสฺส สฺสิสฺสมานํ การิยมาทิวณฺณสฺส ญาตพฺพํ ‘‘ร สงฺขฺยาโต วา’’ ๓,๑๐๓ เตรส. การกระทำที่พึงกระทำแก่บทหลัง พึงทราบว่าเป็นของอักษรตัวต้น เช่น (สูตรว่า) "ระ (แทน ทะ) แห่งสังขยาบ้าง" (๓.๑๐๓) ในคำว่า เตรส. ๑๗. ฉฏฺฐิยนฺตสฺส. ๑๗. ของคำที่ลงท้ายด้วยฉัฏฐีวิภัตติ ฉฏฺฐีนิทฺทิฏฺฐสฺส ยํ การิยํ, ตทนฺตสฺส วณฺณสฺส วิญฺเญยฺยํ ‘‘ราชสฺสิ นามฺหิ’’ ๒,๒๓ ราชินา. กิจใดที่พึงทำแก่คำที่ระบุด้วยฉัฏฐีวิภัตติ พึงทราบว่ากิจนั้นพึงทำแก่พยัญชนะที่สุดของคำนั้น เช่น ‘รชสฺสิ นามฺหิ’ (2.23) จาก ‘ราชินา’ ๑๘. งานุพนฺโธ. ๑๘. อนุพันธะคือ Ṅ งกาโร อนุพนฺโธ ยสฺส, โส อนฺตสฺส โหติ ‘‘โคสฺสา วง’’ ๑,๓๒ ควาสฺสํ. อักษร Ṅ เป็นอนุพันธะของคำใด การเปลี่ยนแปลงนั้นย่อมมีแก่ที่สุดของคำนั้น เช่น ‘โคสฺสา วงฺค’ (1.32) กลายเป็น ‘คาวสฺสํ’ ๑๙. ฏานุพนฺธาเนกวณฺณา สพฺพสฺส. ๑๙. อนุพันธะ Ṭ และอาเทศที่มีหลายพยัญชนะ ย่อมมีแก่คำทั้งหมด ฏกาโร-นุพนฺโธ [Pg.58] ยสฺส, โส-เนกกฺขโร จาเทโส สพฺพสฺส โหติ ‘‘อิมสฺสานิตฺถิยํ เฏ’’ ๒,๑๒๘ เอสุ, ‘‘นามฺห-นิมิ’’ ๒,๑๒๖ อเนน. อักษร Ṭ เป็นอนุพันธะของคำใด และอาเทศนั้นมีหลายอักขระ ย่อมมีแก่คำทั้งหมด เช่น ‘อิมสฺสานิตฺถิยํ เฏ’ (2.128) เป็น ‘เอสุ’ และ ‘นามฺห-นิมิ’ (2.126) ด้วยสูตรนี้ ๒๐. ญกานุพนฺธาทฺยนฺตา. ๒๐. อนุพันธะ Ñ และ K ย่อมมีที่ต้นและที่ท้าย ฉฏฺฐีนิทฺทิฏฺฐสฺส ญานุพนฺธกานุพนฺธา อาทฺยนฺตา โหนฺติ ‘‘พฺรูโต ติสฺสีญ’’ ๖,๓๖ พฺรวีติ, ‘‘ภูสฺส วุก’’ ๖,๑๗ พภูว. อนุพันธะ Ñ และอนุพันธะ K ย่อมมีที่ต้นและที่ท้ายของคำที่ระบุด้วยฉัฏฐีวิภัตติ เช่น ‘พฺรูโต ติสฺสีญ’ (6.36) เป็น ‘พฺรวีติ’ และ ‘ภูสฺส วุก’ (6.17) เป็น ‘พภูว’ ๒๑. มานุพนฺโธ สรานมนฺตา ปโร. ๒๑. อนุพันธะ M ย่อมอยู่หลังสระที่ไม่ใช่ที่สุด มกาโร-นุพนฺโธ ยสฺส, โส สรา นมนฺตา สรา ปโร โหติ ‘‘มญฺจ รุธาทีนํ’’ ๕-๑๙ รุนฺธติ. อักษร M เป็นอนุพันธะของคำใด การเปลี่ยนแปลงนั้นย่อมอยู่หลังสระที่ไม่ใช่ที่สุดของสระนั้น เช่น ‘มญฺจ รุธาทีนํ’ (5.19) เป็น ‘รุนฺธติ’ ๒๒. วิปฺปฏิเสเธ. ๒๒. ในกรณีที่มีความขัดแย้งกัน ทฺวินฺนํ สาวกาสานเมกตฺถปฺปสงฺเค ปโร โหติ. ยถา ทฺวินฺนํ ติณฺณํ วาปุริสานํ สหปฺปตฺติยํ ปโร, โส จ (คจฺฉติ) ตฺวํ จ (คจฺฉสิ, ตุมฺเห) คจฺฉถ. โส จ (คจฺฉติ,) ตฺวํ จ (คจฺฉสิ,) อหํ จ (คจฺฉามิ, มยํ) คจฺฉาม. เมื่อกฎสองข้อที่มีโอกาสใช้ได้มาประจวบกันในที่เดียวกัน กฎที่มาทีหลังย่อมมีผล เช่นเดียวกับเมื่อบุรุษสองหรือสามคนมาพร้อมกัน กฎของบุรุษที่มาทีหลังย่อมมีผล: ‘โส จ (คจฺฉติ) ตฺวํ จ (คจฺฉสิ, ตุมฺเห) คจฺฉถ’ (เขาไปและท่านไป, ท่านทั้งหลายไป) และ ‘โส จ (คจฺฉติ,) ตฺวํ จ (คจฺฉสิ,) อหํ จ (คจฺฉามิ, มยํ) คจฺฉาม’ (เขาไป, ท่านไป, และข้าพเจ้าไป, พวกเราไป) ๒๓. สงฺเกโต-นวยโว-นุพนฺโธ. ๒๓. อนุพันธะคือเครื่องหมายที่ไม่ใช่ส่วนประกอบ โย นวยวภูโตสงฺเกโต, โส-นุพนฺโธติ ญาตพฺโพ, ‘‘ลุปิตาทีนมาสิมฺหิ’’ ๒-๕๗ กตฺตา. เครื่องหมายใดที่ไม่ใช่ส่วนประกอบ พึงทราบว่าเครื่องหมายนั้นเป็นอนุพันธะ เช่น ‘ลุปิตาทีนมาสิมฺหิ’ (2.57) เป็น ‘กตฺตา’ สงฺเกตคฺคหณํ กึ? ปกติยาทิสมุทายสฺสานุพนฺธตา มา โหตูติ, อนวยโวหิ สมุทาโย… สมุทายรูปตฺตาเยว. เหตุใดจึงกล่าวถึง ‘เครื่องหมาย’? เพื่อไม่ให้หมู่คำมีปกติเป็นต้นเป็นอนุพันธะ เพราะหมู่คำนั้นไม่ใช่ส่วนประกอบ... เพราะเป็นรูปของหมู่คำนั่นเอง อนวยวคฺคหณํ กึ? ‘‘อเตน’’ ๒-๑๐๘ ชเนน. อิมินาว โลปสฺสาวคตตฺตา นานุพนฺธโลปาย วจนมารทฺธํ. เหตุใดจึงกล่าวถึง ‘ไม่ใช่ส่วนประกอบ’? เช่น ‘อเตน’ (2.108) เป็น ‘ชเนน’ เพราะการลบเป็นที่เข้าใจได้ด้วยสูตรนี้เอง จึงไม่ได้เริ่มกล่าวถึงการลบอนุพันธะ ๒๔. วณฺณปเรน สวณฺโณปิ. ๒๔. ด้วยคำว่า ‘วณฺณ’ ที่อยู่ข้างหลัง แม้สระหรือพยัญชนะที่เหมือนกันก็ย่อมถูกรวมเข้าด้วย วณฺณสทฺโท [Pg.59] ปโร ยสฺมา เตน สวณฺโณปิ คยฺหติ สํจ รูปํ ‘‘ยุวณฺณานเมโอ ลุตฺตา’’ ๑-๒๙ วาเกริตํ, สโมนา. เพราะคำว่า ‘วณฺณ’ อยู่ข้างหลัง ด้วยเหตุนั้น แม้สระหรือพยัญชนะที่เหมือนกันก็ย่อมถูกรวมเข้าด้วย และรูปคำว่า ‘ยุวณฺณานเมโอ ลุตฺตา’ (1.29) ก็ถูกกล่าวไว้ว่า ‘สโมนา’ ๒๕. นฺตุ วนฺตุมนฺตฺวาวนฺตุตวนฺตุสมฺพนฺธี. ๒๕. อักษร Ntu ย่อมสัมพันธ์กับ วนฺตุ, มนฺตุ, วาวนฺตุ, ตวนฺตุ วนฺตฺวาทิสมฺพนฺธีเยวนฺตุ คยฺหติ, ‘‘นฺตนฺตูนํ นฺโต โยมฺหิ ปฐเม’’ ๒-๒๑๕ คุณวนฺโต. อักษร Ntu ที่เกี่ยวข้องกับ วนฺตุ เป็นต้นเท่านั้นที่ถูกนำมาใช้ เช่น ‘นฺตนฺตูนํ นฺโต โยมฺหิ ปฐเม’ (2.215) เป็น ‘คุณวนฺโต’ วนฺตฺวาทิสมฺพนฺธีติ กึ? ชนฺตู ตนฺตู. เหตุใดจึงกล่าวว่า ‘เกี่ยวข้องกับ วนฺตุ เป็นต้น’? (เพื่อแยกคำเช่น) ‘ชนฺตู’ และ ‘ตนฺตู’ (ปริภาสาโย.) (ปริภาษา) ๒๖. สโร โลโป สเร. ๒๖. สระย่อมถูกลบเมื่อมีสระตามมา สเร สโร โลปนีโย โหติ. ตตฺริ-เม, สทฺธิ-นฺทฺริยํ, โนเห-ตํ, ภิกฺขุโน-วาโท, สเมตา-ยสฺมา, อภิภา-ยตนํ, ปุตฺตาม-ตฺถิ, อสนฺเต-ตฺถ. เมื่อมีสระตามมา สระ (หน้า) ย่อมถูกลบ เช่น ‘ตตฺริ-เม’ เป็น ‘ตตฺริเม’, ‘สทฺธิ-นฺทฺริยํ’ เป็น ‘สทฺธินฺทฺริยํ’, ‘โนเห-ตํ’ เป็น ‘โนเหตํ’, ‘ภิกฺขุโน-วาโท’ เป็น ‘ภิกฺขุโนวาโท’, ‘สเมตา-ยสฺมา’ เป็น ‘สเมตายสฺมา’, ‘อภิภา-ยตนํ’ เป็น ‘อภิภายตนํ’, ‘ปุตฺตาม-ตฺถิ’ เป็น ‘ปุตฺตามตฺถิ’, ‘อสนฺเต-ตฺถ’ เป็น ‘อสนฺเตตฺถ’ ๒๗. ปโร กฺวจิ. ๒๗. สระหลังย่อมถูกลบในบางครั้ง สรมฺหา ปโร สโร กฺวจิ โลปนีโย โหติ. โส-ปิ, สาว, ยโต-ทกํ, ตโต-ว. กฺวจีติกึ? สทฺธิ-นฺทฺริยํ, อยมธิกาโร อาปริจฺเฉทาวสานา, เตน นาติปฺปสงฺโค. สระที่อยู่หลังสระย่อมถูกลบในบางครั้ง เช่น ‘โส-ปิ’ เป็น ‘โสปิ’, ‘สา-ว’ เป็น ‘สาว’, ‘ยโต-ทกํ’ เป็น ‘ยโตทกํ’, ‘ตโต-ว’ เป็น ‘ตโตว’ เหตุใดจึงกล่าวว่า ‘ในบางครั้ง’? (เพื่อไม่ให้ลบในคำเช่น) ‘สทฺธิ-นฺทฺริยํ’ บทนี้เป็นบทตามไปจนสิ้นสุดส่วนนี้ ด้วยเหตุนั้นจึงไม่มีการใช้เกินขอบเขต ๒๘. น ทฺเววา. ๒๘. หรือไม่ลบทั้งสอง ปุพฺพปรสรา ทฺเวปิ วา กฺวจิ น ลุปฺยนฺเต, ลตา อิว, ลเต-ว, ลตา-ว. สระหน้าและสระหลังทั้งสองย่อมไม่ถูกลบในบางครั้ง เช่น ‘ลตา อิว’ เป็น ‘ลเตว’ หรือ ‘ลตาว’ ๒๙. ยุวณฺณานเมโอ ลุตฺตา. ๒๙. สระ อิ และ อุ ย่อมเป็น เอ และ โอ เมื่อมีสระถูกลบ ลุตฺตา [Pg.60] สรา ปเรสํ อิวณฺณุวณฺณานํ เอโอ โหนฺติ วา ยถากฺกมํ. เมื่อสระถูกลบ สระ อิ และ อุ ที่อยู่เบื้องหลัง ย่อมเป็น เอ และ โอ ตามลำดับ หรือไม่ก็ได้ ตสฺเส-ทํ, วาเต-ริตํ, โน-เปติ, วาโม-รู, อเต-วญฺเญหิ, โว-ทกํ. กถํ ‘‘ปจฺโจรสฺมิ’’นฺติ? โยควิภาคา. วาตฺเวว? ตสฺสิทํ. ตัสเสทัง, วาเตริตัง, โนเปติ, วามะรู, อเตวัญเญหิ, โวดกัง. คำว่า "ปัจจอรสฺมิ" เป็นอย่างไร? เพราะการแยกบท. หรือว่า "วา" เท่านั้น? ตัสสิทัง. ลุตฺเตติ กึ? ลตา อิว. คำว่า "ลุตฺเตติ" คืออะไร? เหมือนเถาวัลย์. ๓๐. ยวา สเร. ๓๐. ยะและวะ เมื่อมีสระตามหลัง. สเร ปเร อิวณฺณุวณฺณานํ ยการวการา โหนฺติ วา ยถากฺกมํ. พฺยากโต, อิจฺจสฺส, อชฺฌิณมุตฺโต, สฺวาคตํ, สฺวาปนลานิลํ, วาตฺเวว? อิติ-สฺส. กฺวจิตฺเวว? ยานี-ธ, สู-ปฏฺฐิตํ. เมื่อมีสระตามหลัง, อิวัณณะและอุวัณณะ ย่อมเป็นยะและวะ ตามลำดับบ้าง. พฺยากโต, อิจฺจสฺส, อชฺฌิณมุตฺโต, สฺวาคตํ, สฺวาปนลานิลํ. หรือว่า "วา" เท่านั้น? อิติสฺส. หรือว่า "กฺวจิ" เท่านั้น? ยานีธ, สูปฏฺฐิตํ. ๓๑. เอโอนํ. ๓๑. เอและโอ. เอโอนํยวาโยนฺติ วา สเร ยถากฺกมํ. ตฺยชฺช เต-ชฺช, สฺวาหํ โส-หํ. กฺวจิตฺเวว? ปุตฺตาม-ตฺถิ, อสนฺเต-ตฺถ. เอและโอ ย่อมเป็นยะและวะบ้าง เมื่อมีสระตามหลัง ตามลำดับ. ตฺยชฺช (มาจาก เต-อชฺช), สฺวาหํ (มาจาก โส-อหํ). หรือว่า "กฺวจิ" เท่านั้น? ปุตฺตามตฺถิ, อสนฺเตตฺถ. ๓๒. โคสฺสา-วง. ๓๒. โก เป็น อวํ. สเร โคสฺส อวง โหติ. ควา-สฺสํ. ‘ยถรีว, ตถริเว’ติ นิปาตาว, ‘ภุสามิเว’ติ อิวสทฺโท เอวตฺโถ. เมื่อมีสระตามหลัง, โก ย่อมเป็น อวํ. ควาสฺสํ. บทนิบาตว่า "ยถารีว, ตถารีว" และคำว่า "อิว" ใน "ภุสามิว" มีความหมายว่า "เอวะ" (เท่านั้น). ๓๓. พฺยญฺชเน ทีฆรสฺสา. ๓๓. เมื่อมีพยัญชนะตามหลัง (มีการทำ) ทีฆะและรัสสะ. รสฺสทีฆานํ [Pg.61] กฺวจิ ทีฆรสฺสา โหนฺติ พฺยญฺชเน. ตตฺรา-ยํ, มุนีจเร, สมฺมเทว, มาลภารี. รัสสะและทีฆะ ย่อมเป็นทีฆะและรัสสะบ้าง เมื่อมีพยัญชนะตามหลัง. ตตฺรายํ, มุนีจเร, สมฺมเทว, มาลภารี. ๓๔. สรมฺหา ทฺเว. ๓๔. ซ้อนพยัญชนะหลังสระ. สรมฺหา ปรสฺส พฺยญฺชนสฺส กฺวจิ ทฺเว รูปานิ โหนฺติ. ปคฺคโห. สรมฺหาติ กึ? ตํ ขณํ. พยัญชนะที่อยู่หลังสระ ย่อมมีสองรูปบ้าง. ปคฺคโห. คำว่า "สรมฺหา" คืออะไร? ตํ ขณํ. ๓๕. จตุตฺถทุติเยสฺเวสํ ตติยปฐมา. ๓๕. ในพยัญชนะตัวที่ ๔ และ ๒ (ที่ตามหลัง) ย่อมเป็นตัวที่ ๓ และ ๑ (ของตน). จตุตฺถทุติเยสุ ปเรสฺเวสํ จตุตฺถทุติยานํ ตพฺพคฺเค ตติย ปฐมา โหนฺติ. ปจฺจาสตฺถฺยา, นิคฺโฆโส, อกฺขนฺติ, โพชฺฌงฺคา, เสตจฺฉตฺตํ, ทฑฺโฒ, นิฏฺฐานํ, มหทฺธโน, ยสตฺเถโร, อปฺผุฏํ, อพฺภุคฺคโต. เอสฺวีติ กึ? เถโร. เอสนฺติ กึ? ปตฺโถ. เมื่อมีพยัญชนะตัวที่ ๔ และ ๒ ของวรรคตามหลัง, พยัญชนะตัวที่ ๔ และ ๒ ของวรรคนั้น ย่อมเป็นตัวที่ ๓ และ ๑ ในวรรคของตน. ปจฺจาสตฺถฺยา, นิคฺโฆโส, อกฺขนฺติ, โพชฺฌงฺคา, เสตจฺฉตฺตํ, ทฑฺโฒ, นิฏฺฐานํ, มหทฺธโน, ยสตฺเถโร, อปฺผุฏํ, อพฺภุคฺคโต. คำว่า "เอสุ" คืออะไร? เถโร. คำว่า "เอสํ" คืออะไร? ปตฺโถ. ๓๖. วิติสฺเสเว วา. ๓๖. อิติ เมื่ออยู่หน้าเอวะ เป็น วะ บ้าง. เอวสทฺเท ปเร อิติสฺส โว โหติ วา. อิตฺเวว, อิจฺเจว. เอเวติ กึ? อิจฺจาห. เมื่อมีคำว่า "เอวะ" ตามหลัง, อิติย่อมเป็นโวบ้าง. อิตฺเวว, อิจฺเจว. คำว่า "เอวะ" คืออะไร? อิจฺจาห. ๓๗. เอโอนม วณฺเณ. ๓๗. เอและโอ เป็น อะ ในอักษร. เอโอนํ วณฺเณ กฺวจิ อ โหติ วา. ทิสฺวา ยาจก มาคเต, อกรมฺหส เต, เอส อตฺโถ, เอส ธมฺโม, อคฺคมกฺขายติ, สฺวาตนํ[Pg.62], หิยฺยตฺตนํ, กรสฺสุ. วาตฺเวว? ยาจเก อาคเต เอโส ธมฺโม. วณฺเณติ กึ? โส. เอและโอ ย่อมเป็นอะบ้าง ในอักษร. ทิสฺวา ยาจก มาคเต, อกรมหส เต, เอส อตฺโถ, เอส ธมฺโม, อคฺคมกฺขายติ, สฺวาตนํ, หิยฺยตฺตนํ, กรสฺสุ. หรือว่า "วา" เท่านั้น? ยาจเก อาคเต เอโส ธมฺโม. คำว่า "วณฺเณ" คืออะไร? โโส. ๓๘. นิคฺคหีตํ. ๓๘. นิคคหิต. นิคฺคหีตมาคโม โหติ วา กฺวจิ. จกฺขุํ อุทปาทิ จกฺขุอุทปาทิ, ปุริมํ ชาตึ ปุริมชาตึ, กตฺตพฺพํ กุสลํ พหุํ. อวํสิโรติอาทีสุ นิจฺจํ… ววตฺถิตวิภาสตฺตา วาธิการสฺส, สามตฺติเยนาคโมว, ส จ รสฺส สรสฺเสว โหติ… ตสฺส รสฺสานุคตตฺตา. นิคคหิตอาคม ย่อมมีบ้าง ในบางแห่ง. จกฺขุํ อุทปาทิ (เป็น) จกฺขุอุทปาทิ, ปุริมํ ชาตึ (เป็น) ปุริมชาตึ, กตฺตพฺพํ กุสลํ พหุํ. ในบทมีอาทิว่า "อวํสิโร" เป็นต้น ย่อมเป็นนิจจัง... เพราะการกำหนดวิภาสาที่แน่นอน หรือเพราะความสามารถแห่งอาคมนั้นเอง และอาคมนั้นย่อมมีหลังรัสสสระเท่านั้น... เพราะการตามไปสู่ความเป็นรัสสะนั้น. ๓๙. โลโป. ๓๙. ลบ. นิคฺคหีตสฺส โลโป โหติ วา กฺวจิ. กฺยาหํ กิมหํสารตฺโต สํรตฺโต. สลฺเล โข-คนฺตุกาโม คนฺตุมโนติ, อาทีสุ นิจฺจํ. การลบนิคคหิต ย่อมมีบ้าง ในบางแห่ง. กฺยาหํ (มาจาก กิมหํ) สา รตฺโต (มาจาก สํรตฺโต). ในบทมีอาทิว่า "สลฺเล โข คนฺตุกาโม คนฺตุมาโนติ" เป็นต้น ย่อมเป็นนิจจัง. ๔๐. ปรสรสฺส. ๔๐. ของสระที่ตามหลัง. นิคฺคหีตมฺหา ปรสฺส สรสฺส โลโป โหติ วา กฺวจิ. ตฺวํ-สิ ตฺวมสิ. การลบสระที่อยู่หลังนิคคหิต ย่อมมีบ้าง ในบางแห่ง. ตฺวํสิ (มาจาก ตฺวมสิ). ๔๑. วคฺเค วคฺคนฺโต. ๔๑. ในวรรค เป็นที่สุดวรรค. นิคฺคหีตสฺส โข วคฺเค วคฺคนฺโต วา โหติ ปจฺจาสตฺตฺยา. ตงฺกโรติ ตํ กโรติ, ตญฺจรติ ตํ จรติ, ตณฺฐานํ ตํ ฐานํ, ตนฺธนํ ตํ ธนํ, ตมฺปาติ ตํ ปาติ. นิจฺจํ ปทมชฺเฌ คนฺตฺวา, กฺวจญฺญาตฺรปิ สนฺติฏฺฐติ. นิคคหิต ย่อมเป็นที่สุดวรรคบ้าง ในวรรค เพราะความใกล้เคียง. ตงฺกโรติ (มาจาก ตํ กโรติ), ตญฺจรติ (มาจาก ตํ จรติ), ตณฺฐานํ (มาจาก ตํ ฐานํ), ตนฺธนํ (มาจาก ตํ ธนํ), ตมฺปาติ (มาจาก ตํ ปาติ). ย่อมเป็นนิจจังในท่ามกลางบท และย่อมตั้งอยู่บ้างในที่อื่น. ๔๒. เยวหิสุ โญ. ๔๒. ใน ยะ เอวะ หิ เป็น ญะ. ย [Pg.63] เอว หิ สทฺเทสุ นิคฺคหีตสฺส วา โญ โหติ. ยญฺญเทว, ตญฺเญว, ตญฺหิ, วาตฺเวว? ยํ ยเทว. ในคำว่า ยะ เอวะ หิ นิคคหิต ย่อมเป็น ญะ บ้าง. ยญฺญเทว (มาจาก ยํ เอว), ตญฺเญว (มาจาก ตํ เอว), ตญฺหิ (มาจาก ตํ หิ). หรือว่า "วา" เท่านั้น? ยํ ยเทว. ๔๓. เย สํสฺส. ๔๓. ยะ ของ สํ. สํสทฺทสฺส ยํ นิคฺคหีตํ ตสฺส วา โญ โหติ ยกาเร. สญฺญโม สํยโม. นิคคหิตของคำว่า "สํ" นั้น ย่อมเป็น ญะ บ้าง ในยะการ. สญฺญโม (มาจาก สํยโม). ๔๔. มยทา สเร. ๔๔. การลง ม ย ท อาคม เมื่อมีสระตามหลัง. นิคฺคหีตสฺส มยทา โหนฺติ วา สเร กฺวจิ. ตมหํ, ตยิทํ, ตทลํ. วา ตฺเวว? ตํ อหํ. ม ย ท อาคม ย่อมมีบ้าง แก่นฤคหิต เมื่อมีสระตามหลัง เช่น ตมหํ (ตํ อหํ), ตยิทํ (ตํ อิทํ), ตทลํ (ตํ อลํ). หรือว่า (ไม่ลงอาคม) ก็มี เช่น ตํ อหํ. ๔๕. วนตรคา จาคมา. ๔๕. ว น ต ร ค อาคม. เอเต มยทา จ อาคมา โหนฺติ สเร วา กฺวจิ. ติวงฺคิกํ, อิโต นายติ, จินิตฺวา, ตสฺมาติห, นิโรชํ, ปุถเคว, อิธมาหุ, ยถยิทํ, อตฺตทตฺถํ. วา ตฺเวว? อตฺตตฺถํ. ‘อติปฺปโค โข ตาวา’ติ-ปฐมนฺโต ปคสทฺโทว. ม ย ท อาคม และ ว น ต ร ค อาคม เหล่านี้ ย่อมมีบ้าง เมื่อมีสระตามหลัง เช่น ติวงฺคิกํ (ติ องฺคิกํ), อิโต นายติ (อิโต อายติ), จินิตฺวา (จิ อิตฺวา), ตสฺมาติห (ตสฺมา อิห), นิโรชํ (นิ โอชํ), ปุถเคว (ปุถ เอว), อิทมาหุ (อิทํ อาหุ), ยถยิทํ (ยถา อิทํ), อตฺตทตฺถํ (อตฺต อตฺถํ). หรือว่า (ไม่ลงอาคม) ก็มี เช่น อตฺตตฺถํ. คำว่า ‘ปค’ ใน ‘อติปฺปโค โข ตาวา’ เป็นเพียงบทแรกเท่านั้น. ๔๖. ฉา โฬ. ๔๖. หลัง ฉ ศัพท์ ลง ฬ อาคม. ฉสทฺทา ปรสฺส สรสฺส ฬกาโร อาคโม โหติ วา. ฉฬงฺคํ, ฉฬายตนํ. วาตฺเวว? ฉอภิญฺญา. ฬ อาคม ย่อมมีบ้าง ในสระที่ตามหลัง ฉ สัททะ เช่น ฉฬงฺคํ (ฉ องฺคํ), ฉฬายตนํ (ฉ อายตนํ). หรือว่า (ไม่ลงอาคม) ก็มี เช่น ฉอภิญฺญา. ๔๗. ตทมินาทีนิ. ๔๗. ตทมินาทิศัพท์. ตทมินาทีนิ [Pg.64] สาธูนิ ภวนฺติ. ตํ อิมินา ตทมินา, สกึ อาคามี สกทาคามี, เอกํ อิธ อหํ เอกมิทาหํ, สํวิธาย อวหาโร สํวิทาวหาโร, วาริโน วาหโก วลาหโก, ชีวนสฺส มูโต ชีมูโต, ฉวสฺส สยนํ สุสานํ, อุทฺธํ ขมสฺส อุทุกฺขลํ, ปิสิตาโส ปิสาโจ, มหิยํ รวตีติ มยูโร, เอวมญฺเญปิ ปโยคโต-นุคนฺตพฺพา, ปเรสํ ปิโสทราทิมิเวทํ ทฏฺฐพฺพํ. ตทมินาทิศัพท์ ย่อมสำเร็จรูปได้ เช่น ตทมินา (ตํ อิมินา), สกทาคามี (สกึ อาคามี), เอกมิทาหํ (เอกํ อิธ อหํ), สํวิทาวหาโร (สํวิธาย อวหาโร), วลาหโก (วาริโน วาหโก), ชีมูโต (ชีวนสฺส มูโต), สุสานํ (ฉวสฺส สยนํ), อุทุกฺขลํ (อุทฺธํ ขมสฺส), ปิสาโจ (ปิสิตาโส), มยูโร (มหิยํ รวตีติ). คำอื่นๆ ก็พึงอนุมานเอาจากรูปศัพท์ เช่นเดียวกับ ปิโสทราทิศัพท์ของนักไวยากรณ์อื่น. ๔๘. ตวคฺควรณานํ เย จวคฺคพยญา. ๔๘. ตวรรค ว ร ณ เมื่อมี ย ตามหลัง เป็น จวรรค พ ย ญ. ตวคฺควรณานํ กฺวจิ จวคฺคพยญา โหนฺติ ยถากฺกมํ ยกาเร. อปุจฺจณฺฑตาย, ตจฺฉํ, ยชฺเชวํ, อชฺฌตฺตํ, ถญฺญํ, ทิพฺพํ, ปยฺโยสนา, โปกฺขรญฺโญ. กฺวจิตฺเวว? รตฺตฺยา ตวรรค ว ร ณ ย่อมเป็น จวรรค พ ย ญ บ้างตามลำดับ เมื่อมี ย ตามหลัง เช่น อปุจฺจณฺฑตาย (อปุตฺตณฺฑตาย), ตจฺฉํ (ตตฺถํ), ยชฺเชวํ (ยท เอวํ), อชฺฌตฺตํ (อธิ อตฺตํ), ถญฺญํ (ถนฺญํ), ทิพฺพํ (ทิวฺยํ), ปยฺโยสนา (ปรฺโยสนา), ปกฺขรญฺโญ (ปกฺขรณฺโณ). หรือว่า (ไม่เปลี่ยน) ก็มี เช่น รตฺตฺยา. ๔๙. วคฺคลเสหิ เต. ๔๙. ย ที่ตามหลังพยัญชนะวรรค ล และ ส เป็นพยัญชนะเหล่านั้น. วคฺคลเสหิ ปรสฺส ยการสฺส กฺวจิ เต วคฺคลสา โหนฺติ. ย ที่ตามหลังพยัญชนะวรรค ล และ ส ย่อมเป็นพยัญชนะเหล่านั้นบ้าง. สกฺกเต, ปจฺจเต, อฏฺฏเต, กุปฺปเต, ผลฺลเต, อสฺสเต. กฺวจิตฺเวว? กฺยาหํ. เช่น สกฺกเต (สกฺ ยเต), ปจฺจเต (ปจฺ ยเต), อฏฺฏเต (อฏฺ ยเต), กุปฺปเต (กุปฺ ยเต), ผลฺลเต (ผลฺ ยเต), อสฺสเต (อสฺ ยเต). หรือว่า (ไม่เปลี่ยน) ก็มี เช่น กฺยาหํ. ๕๐. หสฺส วิปลฺลาโส. ๕๐. หะ มีการสับเปลี่ยนตำแหน่ง. หสฺส วิปลฺลาโส โหติ ยกาเร. คุยฺหํ. หะ มีการสับเปลี่ยนตำแหน่ง เมื่อมี ยะ ตามหลัง เช่น คุยฺหํ (คุหฺยํ). ๕๑. เว วา. ๕๑. เมื่อมี วะ ตามหลัง บ้าง. หสฺส วิปลฺลาโส โหติ วา วกาเร. พวฺหาพาโธ พวฺหาพาโธ. หะ มีการสับเปลี่ยนตำแหน่งบ้าง เมื่อมี วะ ตามหลัง เช่น พวฺหาพาโธ (พหฺวาพาโธ). ๕๒. ตถานรานํ ฏฐณลา ๕๒. ต ถ น ร เป็น ฏ ฐ ณ ล. ตถนรานํ [Pg.65] ฏฐณลา โหนฺติ วา. ทุกฺกฏํ, อฏฺฐกถา, คหณํ, ปลิโฆ, ปลายติ. วาตฺเวว? ทุกฺกตํ. กฺวจิตฺเวว? สุคโต. ต ถ น ร ย่อมเป็น ฏ ฐ ณ ล บ้าง เช่น ทุกฺกฏํ (ทุกฺกตํ), อฏฺฐกถา (อตฺถกถา), คหณํ (คหนํ), ปลิโฆ (ปริโฆ), ปลายติ (ปรายติ). หรือว่า (ไม่เปลี่ยน) ก็มี เช่น ทุกฺกตํ. หรือว่า (ไม่เปลี่ยน) ก็มี เช่น สุคโต. ๕๓. สํโยคาทิ โลโป. ๕๓. การลบพยัญชนะตัวแรกของสังโยค. สํโยคสฺส โย อาทีภูโต-วยโว ตสฺส วา กฺวจิ โลโป โหติ. ปุปฺผํ-สา ชายเต-คินิ. พยัญชนะตัวแรกของสังโยค ย่อมถูกลบไปบ้าง เช่น ปุปฺผํ สา ชายเต คินิ (คินิ มาจาก อคฺคินิ). ๕๔. วิจฺฉาภิกฺขญฺเญสุ ทฺเว. ๕๔. ในอรรถวิจฉาและอาภิกขัญญะ มีการซ้อนสอง. วิจฺฉายมาภิกฺขญฺเญ จ ยํ วตฺตเต, ตสฺส ทฺเว รูปานิ โหนฺติ. กฺริยาย คุเณน ทพฺเพน วา ภินฺเน อตฺเถ พฺยาปิตุมิจฺฉา วิจฺฉา. รุกฺขํ รุกฺขํ สิญฺจติ, คาโม คาโม รมณีโย, คาเม คาเม ปานียํ, เคเห เคเห อิสฺสโร, รสํ รสํ ภกฺขยติ, กิริยํ กิริยมารภเต. เมื่อกล่าวถึงวิจฉาและอาภิกขัญญะ ย่อมมีรูปซ้อนสอง. วิจฉา คือความประสงค์จะแผ่ไปในอรรถที่ต่างกันด้วยกิริยา ด้วยคุณ หรือด้วยวัตถุ. เช่น รุกฺขํ รุกฺขํ สิญฺจติ (รดน้ำต้นไม้ทุกต้น), คาโม คาโม รมณียโย (หมู่บ้านทุกหมู่บ้านน่ารื่นรมย์), คาเม คาเม ปานียํ (ในหมู่บ้านทุกหมู่บ้านมีน้ำ), เคเห เคเห อิสฺสโร (ในบ้านทุกบ้านมีเจ้าของ), รสํ รสํ ภกฺขยติ (บริโภครสทุกรส), กิริยํ กิริยมารภเต (เริ่มการงานทุกการงาน). อตฺถิเยวา-นุปุพฺพิเยปิ วิจฺฉา มูเล มูเล ถูลา, อคฺเค อคฺเค สุขุมา, ยทิ หิ เอตฺถ มูลคฺคเภโท น สิยา, อานุปุพฺพิยมฺปิ น ภเวยฺย. มาสกํ มาสกํ อิมมฺหา กหาปณา ภวนฺถานํ ทฺวินฺนํ เทหีติ มาสกํ มาสกมิจฺเจตสฺมา วิจฺฉาคมฺยเต, สทฺทนฺตรโต ปน อิมมฺหา กหาปณาติ อวธารณํ. ปุพฺพํ ปุพฺพํ ปุปฺผนฺติ, ปฐมํ ปฐมํ ปจฺจนฺตีตฺยตฺราปิ วิจฺฉาว. อิเม อุโภ อฑฺฒา กตรา กตรา เอสํ ทฺวินฺนมฑฺฒตา, สพฺเพ อิเม อฑฺฒา กตมา กตมา อิเมสํ อฑฺฒุตา อิหาปิ [Pg.66] วิจฺฉาว. อาภิกฺขญฺญํ โปโนปุญฺญํ ปจติ ปจติ, ปปจติ ปปจติ, ลุนาหิ ลุนาหิตฺเววายํ ลุนาติ, ภุตฺวา ภุตฺวา คจฺฉติ, ปฏปฏา กโรติ, ปฏปฏายติ. แม้ในอรรถอนุปุพพีก็เป็นวิจฉา เช่น มูเล มูเล ถูลา (ที่รากหนา), อคฺเค อคฺเค สุขุมา (ที่ปลายละเอียด). หากไม่มีความแตกต่างระหว่างรากกับปลายในที่นี้ ก็จะไม่มีอนุปุพพีด้วย. คำว่า มาสกํ มาสกํ อิมมฺหา กหาปณา ภวนฺถานํ ทฺวินฺนํ เทหิ (จงให้มาสกะคนละมาสกะจากกหาปณะนี้แก่คนสองคน) นี้ วิจฉาถูกเข้าใจจาก มาสกํ มาสกํ แต่ อิมมฺหา กหาปณา เป็นการกำหนด. ปุพฺพํ ปุพฺพํ ปุปฺผนฺติ (ดอกไม้บานทีละดอก), ปฐมํ ปฐมํ ปจฺจนฺติ (สุกทีละผล) ในที่นี้ก็เป็นวิจฉา. อิเม อุโภ อฑฺฒา กตราบ กตราบ เอสํ ทฺวินฺนมฑฺฒตา (สองสิ่งนี้เป็นครึ่ง สิ่งไหนเป็นครึ่งของสองสิ่งนี้), สพฺเพ อิเม อฑฺฒา กตมา กตมา อิเมสํ อฑฺฒุตา (ทั้งหมดนี้เป็นครึ่ง สิ่งไหนเป็นครึ่งของสิ่งเหล่านี้) ในที่นี้ก็เป็นวิจฉา. อาภิกขัญญะ คือความบ่อยๆ เช่น ปจติ ปจติ (หุงบ่อยๆ), ปปจติ ปปจติ (หุงบ่อยๆ), ลุนาหิ ลุนาหิ ตฺเววายํ ลุนาติ (เขาเกี่ยวแล้วเกี่ยวอีก), ภุตฺวา ภุตฺวา คจฺฉติ (กินแล้วกินอีกแล้วไป), ปฏปฏา กโรติ (ทำเสียงดังเปาะแปะ), ปฏปฏายติ (ดังเปาะแปะ). ๕๕. สฺยาทิโลโป ปุพฺพสฺเสกสฺส. ๕๕. การลบวิภัตติมี สิ เป็นต้น ของบทหน้าในบรรดาบทที่ซ้อนสอง. วิจฺฉายเมกสฺส ทฺวิตฺเต ปุพฺพสฺส สฺยาทิโลโป โหติ. เอเกกสฺส. กถํ มตฺถกมตฺถเกนาติ? ‘สฺยาทิโลโป ปุพฺพสฺสา’ติ โยควิภาคา, นาจาติปฺปสงฺโค โยควิภาคา อิฏฺฐปฺปสิทฺธีติ. ในอรรถวิจฉา เมื่อมีการซ้อนสองของบทหนึ่ง วิภัตติมี สิ เป็นต้น ของบทแรกย่อมถูกลบไป. เช่น เอเกกสฺส (แก่แต่ละคน). เหตุใดจึงไม่ลบใน มตฺถกมตฺถเกน? เพราะมีการแยกสูตรว่า ‘สฺยาทิโลโป ปุพฺพสฺส’ จึงไม่มีการใช้เกินไป และสำเร็จรูปที่ต้องการด้วยการแยกสูตร. ๕๖. สพฺพาทีนํ วีติหาเร. ๕๖. สัพพาทิศัพท์ ในอรรถวีติหาระ. สพฺพาทีนํ วีติหาเร ทฺเว ภวนฺติ ปุพฺพสฺส สฺยาทิโลโป จ. อญฺญมญฺญสฺส โภชกา, อิตรีตรสฺส โภชกา. สัพพาทิศัพท์ ในอรรถวีติหาระ ย่อมมีการซ้อนสอง และมีการลบวิภัตติมี สิ เป็นต้น ของบทแรก. เช่น อญฺญมญฺญสฺส โภชกา (ผู้บริโภคซึ่งกันและกัน), อิตรีตรสฺส โภชกา (ผู้บริโภคซึ่งกันและกัน). ๕๗. ยาวโพธํ สมฺภเม. ๕๗. การซ้อนบทเท่าที่พอจะให้เข้าใจได้ ในอรรถสัมภมะ. ตุริเตนาปายเหตุปทสฺสนํ สมฺภโม, ตสฺมึสติ วตฺถุ ยาวนฺเตหิ สทฺเทหิ โส-ตฺโถ วิญฺญายเต, ตาวนฺโต สทฺทา ปยุชฺชนฺเต. สปฺโป สปฺโป สปฺโป, พุชฺฌสฺสุ พุชฺฌสฺสุ พุชฺฌสฺสุ, ภินฺโน ภิกฺขุสงฺโฆ ภินฺโน ภิกฺขุสงฺโฆ. สัมภมะ คือการแสดงเหตุแห่งอันตรายโดยเร่งรีบ. เมื่อเป็นเช่นนั้น วัตถุนั้นจะถูกใช้คำซ้ำเท่าที่จำเป็นเพื่อให้ความหมายนั้นเป็นที่เข้าใจ. เช่น สปฺโป สปฺโป สปฺโป (งู! งู! งู!), พุชฺฌสฺสุ พุชฺฌสฺสุ พุชฺฌสฺสุ (จงรู้! จงรู้! จงรู้!), ภินฺโน ภิกฺขุสงฺโฆ ภินฺโน ภิกฺขุสงฺโฆ (สงฆ์แตกแล้ว! สงฆ์แตกแล้ว!). ๕๘. พหุลํ. ๕๘. โดยมาก. อยมธิกาโร อาสตฺถปริสมตฺติยา. เตน นาติปฺปสงฺโค อิฏฺฐปฺปสิทฺธิ จ. บทตามไป (อธิการ) นี้ มีไปจนจบพระคัมภีร์. ด้วยบทตามไปนั้น จึงไม่มีการใช้เกินขอบเขต และมีความสำเร็จตามที่ปรารถนา. อิติ โมคฺคลฺลาเน พฺยากรเณ วุตฺติยํ ดังนี้ ในวุตติแห่งคัมภีร์ไวยากรณ์ของพระโมคคัลลานะ ปฐโม กณฺโฑ. กัณฑ์ที่ ๑. ๒. ทุติโย กณฺโฑ (สฺยาทิ) ๒. กัณฑ์ที่ ๒ (สฺยาทิ) ๑. ทฺเว [Pg.67] ทฺเว-กาเนเกสุ นามสฺมา สิ โย, อํ โย, นา หิ, ส นํ, สฺมา หิ, ส นํ, สฺมึ สุ. ๑. วิภัตติทั้งหลายมาเป็นคู่ๆ (สองสอง) หลังนาม ในอรรถเอกพจน์และพหูพจน์ คือ สิ โย, อัง โย, นา หิ, สะ นัง, สฺมา หิ, สะ นัง, สฺมิง สุ. เอเตสํ ทฺเว ทฺเว โหนฺติ เอกาเนกตฺเถสุ วตฺตมานโต นามสฺมา. มุนิ มุนโย, มุนึ มุนโย, มุนินา มุนีหิ, มุนิสฺส มุนีนํ, มุนิสฺมา มุนีหิ, มุนิสฺส มุนีนํ, มุนิสฺมึ มุนีสุ, เอวํ กุมารี กุมาริโย, กญฺญา กญฺญาโยติ. เอตานิ สตฺต ทุกานิ สตฺต วิภตฺติโย วิภาโค วิภตีติ กตฺวา, เอตฺถ สิอมิตี-การา-การา ‘‘กิมํ สิสุ’’ ๒,๒๐๐ ติ สํเกตตฺถา. วิภัตติเหล่านี้มีมาเป็นคู่ๆ หลังนามที่กล่าวถึงอรรถเอกพจน์และพหูพจน์. มุนิ มุนโย, มุนิง มุนโย, มุนินา มุนีหิ, มุนิสฺส มุนีนัง, มุนิสฺมา มุนีหิ, มุนิสฺส มุนีนัง, มุนิสฺมิง มุนีสุ, เช่นนี้ กุมารี กุมาริโย, กัญญา กัญญาโย. เหล่านี้คือคู่ทั้ง ๗ เป็นการแบ่งวิภัตติออกเป็น ๗ หมวด. ในที่นี้ อักษร อิ และ อ ใน สิ อัง และ สุ เป็นไปเพื่อประโยชน์แก่เครื่องหมาย (สัญญลักษณ์) ดังที่กล่าวว่า 'กิมัง สุสุ' (สูตรที่ ๒/๒๐๐). ๒. กมฺเม ทุติยา. ๒. ลงทุติยาวิภัตติในอรรถกรรม. กรียติ กตฺตุ กิริยายา-ภิสมฺพนฺธียตีติ กมฺมํ, ตสฺมึ ทุติยาวิภตฺติ โหตํ. กฏํ กโรติ, โอทนํ ปจติ, อาทิจฺจํ ปสฺสติ. สิ่งที่ถูกกระทำ หรือสิ่งที่ถูกเชื่อมโยงด้วยกิริยาของผู้ทำ ชื่อว่า กรรม, ในกรรมนั้น ย่อมลงทุติยาวิภัตติ. (เช่น) ทำเสื่อ, หุงข้าว, เห็นพระอาทิตย์. ‘โอทโน ปจฺจตี’ติ โอทนสทฺทโต กมฺมตา นปฺปตียเต, กิญฺจรหิ? อาขฺยาตโต. ‘กฏํ กโรติ วิปุลํ ทสฺสนีย’นฺติ อตฺเถว คุณยุตฺตสฺส กมฺมตา, อิจฺฉิเตปิ กมฺมตฺตาว ทุติยา สิทฺธา คาวุํ ปโย โทหติ, โคมนฺตํ คาวํ ยาจติ, คาวมวรุนฺธติ วชํ, มาณวกํ มคฺคํ ปุจฺฉติ, โคมนฺตํ คาวํ ภิกฺขเต, รุกฺขมวจินาติ ผลานิ, สิสฺสํ ธมฺมํ พฺรูเต, สิสฺสํ ธมฺมมนุสาสตีติ. เอวํ อนิจฺฉิเตปิ อหึ ลงฺฆยติ, วิสํ ภกฺเขติ. ยํเนวิจฺฉิตํ นาปิ [Pg.68] อนิจฺฉิตํ, ตตฺถาปิ ทุติยา สิทฺธา. คามํ คจฺฉนฺโต รุกฺขมูลมุปสปฺปติ. ในประโยคว่า 'โอทโน ปจฺจติ' (ข้าวอันเขาหุงอยู่) ความเป็นกรรมมิได้ถูกรู้จากศัพท์ว่า โอทนะ, ถ้าเช่นนั้น (รู้) จากอะไร? (ตอบว่า) จากอาขยาตวิภัตติ. ในประโยคว่า 'กะฏัง กะโรติ วิปุลัง ทัสสะนียัง' ความเป็นกรรมย่อมมีแก่บทที่มีคุณศัพท์ประกอบด้วย. แม้ในสิ่งที่ปรารถนา (อิจฉิตกรรม) ก็สำเร็จด้วยทุติยาวิภัตติเพราะความเป็นกรรม เช่น รีดนมจากแม่โค (คาวุง ปะโย โทหะติ), ขอวัวจากเจ้าของวัว (โคมันตัง คาวัง ยาจะติ), ต้อนโคเข้าคอก (คาวะมะวะรุนธะติ วะชัง), ถามทางกับมาณพ (มาณะวะกัง มัคคัง ปุจฉะติ), ขอวัวจากเจ้าของวัว (โคมันตัง คาวัง ภิกขะเต), เก็บผลไม้จากต้นไม้ (รุกขะมะวะจินาติ ผะลานิ), บอกธรรมแก่ศิษย์ (สิสสัง ธัมมัง พรูเต), สอนธรรมแก่ศิษย์ (สิสสัง ธัมมะมะนุสาสะติ). แม้ในสิ่งที่ไม่ปรารถนา (อนิจฉิตกรรม) เช่น ก้าวข้ามงู (อะหิง ลังฆะยะติ), กินยาพิษ (วิสัง ภักเขติ). แม้ในสิ่งที่ไม่ใช่ทั้งปรารถนาและไม่ปรารถนา (เนวิจฉิตะนาปิอนิจฉิตะ) ทุติยาวิภัตติก็สำเร็จในสิ่งนั้น เช่น เมื่อเดินไปสู่หมู่บ้าน ย่อมเข้าไปใกล้โคนไม้ (คามัง คัจฉันโต รุกขะมูละมุปะสัปปะติ). ปถวึ อธิเสสฺสติ, คามมธิติฏฺฐติ, รุกฺขมชฺฌาสเตติอธิสีฐาสานํปโยเค-ธิกรเณ กมฺมวจนิจฺฉา, วตฺติจฺฉาโต หิ การกานิ โหนฺติ. ตํ ยถา-วลาหกา วิชฺโชตเต, วลาหกสฺส วิชฺโชตเต, วลาหโก วิชฺโชตเต, วลาหเก วิชฺโชตเต, วลาหเกน วิชฺโชตเตติ. เอวมภินิวิสสฺส วา ธมฺมมภินิวิสเต ธมฺเม วา. ในตัวอย่างว่า 'ปะถะวิง อะธิเสสสะติ' (จักนอนบนแผ่นดิน), 'คามะมะธิ ติฏฐะติ' (ย่อมตั้งอยู่ในหมู่บ้าน), 'รุกขะมัชฌาสะเต' (ย่อมอาศัยบนต้นไม้) เป็นความประสงค์จะกล่าวอธิกรณะให้เป็นกรรม ในการใช้ประกอบกับ อธิ-สี, อธิ-ฐา และ อธิ-อาส ธาตุ. เพราะการลงการกย่อมเป็นไปตามความประสงค์ของผู้กล่าว. เช่น วะลาหะกา วิชโชตะเต (สายฟ้าแลบจากเมฆ), วะลาหะกัสสะ วิชโชตะเต (สายฟ้าของเมฆแลบ), วะลาหะโก วิชโชตะเต (เมฆแลบ), วะลาหะเก วิชโชตะเต (สายฟ้าแลบในเมฆ), วะลาหะเกนะ วิชโชตะเต (สายฟ้าแลบด้วยเมฆ). เช่นเดียวกับ อภินิวิส ธาตุ ย่อมใช้ว่า ธัมมัง อภินิวิสะเต (ย่อมตั้งมั่นในธรรม - กรรม) หรือ ธัมเม วา (ในธรรม - อธิกรณะ). ตถา อุปนฺวชฺฌาวสสฺสาโภชน นิวุตฺติวจนสฺส คามมุปวสติ, ค, มมนุวสติ, ปพฺพตมธิวสติ, ฆรมาวสติ. อโภชนนิวุตฺติ วจนสฺสาติ กึ? คาเม อุปวสติ, โภชนนิวุตฺตึ กโรตีติ อตฺโถ. ตปฺปานาจาเรปิ กมฺมตฺตาว ทุติยา สิยา นทิมฺปิวติ, คามํ จรติ, เอวํ ‘สเจ มํ อาลปิสฺสตี’ติอาทีสุปิ. วิหิตาว ปติธโยเค ทุติยา – ‘ปฏิภนฺตุ ตํ จุนฺท โพชฺฌงฺคา’ติ. ตํ ปติ โพชฺฌงฺคา ภาสนฺตูติ อตฺโถ, ยทาตุ ธาตุนายุตฺโต ปติ, ตทา เตนา-โยคา สมฺพนฺเธ ฉฏฺฐีว ‘ตสฺส นปฺปฏิภาตี’ติ. อกฺเข ทิพฺพติ, อกฺเขหิ ทิพฺพติ, อกฺเขสุ ทิพฺพตีติ กมฺมกรณาธิกรณวจนิจฺฉา. เช่นเดียวกัน สำหรับ อุป-อนุ-อธิ-อา บทหน้า วส ธาตุ ยกเว้นเมื่อมีความหมายว่าการงดเว้นอาหาร (ถือศีลอด) เช่น คามัง อุปะวะสะติ (อาศัยอยู่ในหมู่บ้าน), คามัง อะนุวะสะติ, ปัพพะตะมะธิวะสะติ, ฆะระมาวะสะติ. ที่ว่า 'ยกเว้นเมื่อมีความหมายว่าการงดเว้นอาหาร' คืออย่างไร? เช่น คาเม อุปะวะสะติ หมายถึง ย่อมถือศีลอด (งดอาหาร) ในหมู่บ้าน. แม้ในอรรถแห่งการดื่มและการประพฤติ ทุติยาวิภัตติพึงมีด้วยความเป็นกรรม เช่น นะทิง ปิวะติ (ดื่มน้ำในแม่น้ำ), คามัง จะระติ (เที่ยวไปในหมู่บ้าน). เช่นเดียวกับในประโยคว่า 'สะเจ มัง อาละปิสสะติ' เป็นต้น. ทุติยาวิภัตติย่อมถูกกำหนดไว้ในบทที่มี ปฏิ ประกอบ เช่น 'ปะฏิภันตุ ตัง จุนทะ โพชฌังคา' (ขอบรรดาโพชฌงค์จงปรากฏแก่ท่าน จุนทะ). หมายความว่า ขอโพชฌงค์ทั้งหลายจงปรากฏแก่ท่าน. แต่เมื่อ ปฏิ ไม่ประกอบกับธาตุ เมื่อนั้นเพราะไม่มีการประกอบกัน จึงเป็นฉัฏฐีวิภัตติในความสัมพันธ์ เช่น 'ตัสสะ นัปปะฏิภาติ' (ย่อมไม่ปรากฏแก่เขา). ในคำว่า 'อักเข ทิพพะติ' (เล่นซึ่งลูกเต๋า), 'อักเขหิ ทิพพะติ' (เล่นด้วยลูกเต๋า), 'อักเขสุ ทิพพะติ' (เล่นในการพนันลูกเต๋า) เป็นความประสงค์จะกล่าวให้เป็น กรรม, กรณะ และอธิกรณะ ตามลำดับ. ๓. กาลทฺธานมจฺจนฺตสํโยเค. ๓. ลงทุติยาวิภัตติในอรรถอัจจันตสังโยค (ความประกอบพร้อมอย่างยิ่ง) แห่งกาลและระยะทาง. กิริยา, คุณ, ทพฺเพหิ สากลฺเลน กาลทฺธานํ สมฺพนฺโธ อจฺจนฺตสํโยโค. ตสฺมึ วิญฺญายมาเน กาลสทฺเทหิ อทฺธอทฺเทหิ จ ทุติยา โหติ. มาสมธีเต, มาสํ กลฺยาณิ, มาสํ [Pg.69] คุฬธานา, โกสมธีเต, โกสํ กุฏิลา นที, โกสํ ปพฺพโต. อจนฺตสํโยเคติ กึ? มาสสฺส ทฺวีหมธีเต, โกสสฺเสกเทเส ปพฺพโต. ความสัมพันธ์ของกาลและระยะทางกับกิริยา, คุณศัพท์ หรือวัตถุ โดยตลอด (ไม่ขาดสาย) ชื่อว่า อัจจันตสังโยค. เมื่อมีความหมายเช่นนั้น ทุติยาวิภัตติย่อมลงหลังศัพท์ที่บอกกาลและระยะทาง. (เช่น) มาสัง อะธีเต (เรียนตลอดเดือน), มาสัง กัลยาณี (ดีตลอดเดือน), มาสัง คุฬะธานา (มีข้าวตอกน้ำอ้อยตลอดเดือน), โกสัง อะธีเต (เรียนตลอดหนึ่งโยชน์), โกสัง กุฏิลา นะที (แม่น้ำคดตลอดหนึ่งโยชน์), โกสัง ปัพพะโต (ภูเขายาวตลอดหนึ่งโยชน์). ที่ว่า 'ในอัจจันตสังโยค' คืออย่างไร? (คือถ้าไม่ตลอดก็ไม่ลงทุติยา เช่น) มาสัสสะ ทวีหะมะธีเต (เรียนเพียงสองวันของเดือน), โกสัสเสกะเทเส ปัพพะโต (ภูเขาตั้งอยู่เพียงส่วนหนึ่งของโยชน์). ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา, เอกํ สมยํ ภควา, อิมํ รตฺตึ จตฺตาโร มหาราชาติ เอวมาทีสุ กาลวาจี หิ อจฺจนฺตสํโยคตฺตาว ทุติยา สิทฺธา. วิภตฺติวิปลฺลาเสนปิ วา พหุลํวิธานา. ในคำว่า 'ปุพพัณหะสะมะยัง นิวาเสตวา' (นุ่งห่มแล้วในเวลาเช้า), 'เอกัง สะมะยัง ภะคะวา' (สมัยหนึ่งพระผู้มีพระภาค...), 'อิมัง รัตติง จัตตาโร มะหาราชา' (ในราตรีนี้ท้าวมหาราชทั้งสี่) เป็นต้น ศัพท์บอกกาลเหล่านี้สำเร็จด้วยทุติยาวิภัตติเพราะเป็นอัจจันตสังโยค หรือจะว่าเป็นเพราะการสับเปลี่ยนวิภัตติ (วิภัตติวิปัลลาสะ) ตามกฎ 'พหุลัง' ก็ได้. ผลปฺปตฺติยํ กิริยาปริสมตฺตฺยปวคฺโค, ตสฺมึ วิญฺญายมาเน กาลทฺธานํ กิริยายาจฺจนฺตสํโยเค ตติยาภิมตา, สาปิ กรณตฺตาว สิทฺธา ‘มาเสนานุวาโก-ธีโต, โกเสนานุวาโก-ธีโต’ติ. อนปวคฺเคตุ อสาธกตมตฺตากรณตฺตาภาเว ทุติยาว ‘มาสมธีโต-นุวาโก, น จาเน น คหิโต’ติ. ความสิ้นสุดแห่งกิริยาเมื่อบรรลุผล ชื่อว่า อปวรรค. เมื่อมีความหมายเช่นนั้น ตติยาวิภัตติเป็นที่ต้องการในศัพท์บอกกาลและระยะทางที่มีความสัมพันธ์กับกิริยาอย่างยิ่ง (อัจจันตสังโยค). แม้ตติยาวิภัตตินั้นก็สำเร็จด้วยความเป็นกรณะ เช่น 'มาเสนานุวาโกธีโต' (อนุวากถูกเรียนจบภายในหนึ่งเดือน), 'โกเสนานุวาโกธีโต' (อนุวากถูกเรียนจบภายในหนึ่งโยชน์). แต่ถ้ายังไม่บรรลุผล (อนปวรรค) เพราะไม่มีความเป็นเครื่องมือให้สำเร็จอย่างยิ่ง (อสาธกะตะมะ) จึงไม่มีความเป็นกรณะ จึงลงเพียงทุติยาวิภัตติ เช่น 'มาสะมะธีโตนุวาโก นะ จาเนนะ คะหิโต' (อนุวากถูกเรียนตลอดเดือน แต่เขาก็ยังจำไม่ได้). การกมชฺเฌ เย กาลทฺธานวาจิโน, ตโต สตฺตมีปญฺจมิโย อภิมตา ‘อชฺช ภุตฺวา เทวทตฺโต ทฺวิเห ภุญฺชิสฺสติ, ทฺวีหา ภุญฺชิสฺสติ, อตฺรฏฺโฐ-ยมิสฺสาโส โกเส ลกฺขํ วิชฺฌติ, โกสา ลกฺขํ วิชฺฌตี’ติ, ตาปีห สกสกการกวจนิจฺฉาเยว สิทฺธา. ศัพท์บอกกาลและระยะทางที่อยู่ระหว่างการก (กิริยา) สองอย่าง, ย่อมต้องการสัตตมีวิภัตติและปัญจมีวิภัตติ เช่น 'อัชชะ ภุตวา เทวะทัตโต ทวิเห ภุญชิสสะติ' (เทวทัตกินวันนี้แล้ว จักกินในอีก ๒ วันข้างหน้า), 'ทวีหา ภุญชิสสะติ' (จักกินจากนี้ไป ๒ วัน), 'อะตระโฏฐะยะมิสสาสะ โกเส ลักขัง วิชฌะติ' (นายธนูผู้อยู่ที่นี่ ยิงเป้าในระยะหนึ่งโยชน์), 'โกสา ลักขัง วิชฌะติ' (ยิงเป้าจากระยะหนึ่งโยชน์). แม้วิภัตติเหล่านั้นก็สำเร็จได้ด้วยความประสงค์จะกล่าวตามการกของตนๆ นั่นเอง. ๔. คติ โพธาหาร สทฺทตฺถากมฺมก ภชฺชาทีนํ ปโยชฺเช. ๔. ลงทุติยาวิภัตติในกัตตาผู้ถูกใช้ (ปโยชกัตตา) ของธาตุที่มีอรรถว่าไป, รู้, กิน, ส่งเสียง, อกรรมกธาตุ และธาตุมี ภชะ เป็นต้น. คมนตฺถานํ โพธตฺถานํ อาหารตฺถานํ สทฺทตฺถานมกมฺมกานํ ภชฺชาทีนญฺจ ปโยชฺเช กตฺตริ ทุติยา โหติ. สามตฺถิยา จ ปโยชกพฺยาปาเรน กมฺมตาวสฺส โหตีติ ปตียเต. คมยติ มาณวกํ คามํ, ยาปยติ มาณวกํ คามํ, โพธยติ มาณวกํ ธมฺมํ, เวทยติ มาณวกํ ธมฺมํ, โภชยติ มาณ-วกํ [Pg.70] โมทกํ, อาสยติ มาณวกํ โมทกํ, อชฺฌาปยติ มาณวกํ เวทํ, ปาฐยติ มาณวกํ เวทํ, อาสยติ เทวทตฺตํ, สายยติ เทวทตฺตํ, อญฺญํ ภชฺชาเปติ, อญฺญํ โกฏฺฏาเปติ, อญฺญํ สนฺถราเปติ. เอเตสเมวาติ กึ? ปาเจติ โอทนํ เทวทตฺเตน ยญฺญทตฺโต. ปโยชฺเชติ กึ? คจฺฉติ เทวทตฺโต. ยทา จรหิ คมยติ เทวทตฺตํ ยญฺญทตฺโต, ตมปโร ปโยเชติ, ตทา คมยติ เทวทตฺตํ ยญฺญทตฺเตเนติ ภวิตพฺพํ … คมยติสฺสา-คมนตฺถตฺตา. ในกัตตาผู้ถูกใช้ (ปโยชกัตตา) ของธาตุที่มีอรรถว่าไป, อรรถว่ารู้, อรรถว่ากิน, อรรถว่าส่งเสียง, อกรรมกธาตุ และธาตุมี ภชะ เป็นต้น ย่อมลงทุติยาวิภัตติ. และด้วยอำนาจแห่งการกระทำของผู้สั่ง (ปโยชกะ) ย่อมปรากฏความเป็นกรรม (แก่ผู้ถูกใช้) นั้น. เช่น คะมะยะติ มาณะวะกัง คามัง (ยังมาณพให้ไปสู่หมู่บ้าน), ยาปะยะติ มาณะวะกัง คามัง, โพธะยะติ มาณะวะกัง ธัมมัง (ยังมาณพให้รู้ธรรม), เวทะยะติ มาณะวะกัง ธัมมัง, โภชะยะติ มาณะวะกัง โมทะกัง (ยังมาณพให้กินขนมโมทกะ), อาสะยะติ มาณะวะกัง โมทะกัง, อัชฌาปะยะติ มาณะวะกัง เวทัง (ยังมาณพให้เรียนพระเวท), ปาฐะยะติ มาณะวะกัง เวทัง, อาสะยะติ เทวะทัตตัง (ยังเทวทัตให้นั่ง), สายะยะติ เทวะทัตตัง (ยังเทวทัตให้นอน), อัญญัง ภัจชาเปติ (ยังผู้อื่นให้คั่ว), อัญญัง โกฏฏาเปติ (ยังผู้อื่นให้ตำ), อัญญัง สันถะราเปติ (ยังผู้อื่นให้ปู). ที่ว่า 'เฉพาะธาตุเหล่านี้' คืออย่างไร? (คือถ้าไม่ใช่ธาตุกลุ่มนี้ก็ไม่ลงทุติยา เช่น) ยัญญะทัตโต ปาเจติ โอทะนัง เทวะทัตเตนะ (ยัญญทัตให้เทวทัตหุงข้าว). คำว่า 'ในประโยคที่ใช้' (ปโยชเช) คืออย่างไร? เช่น คัจฉะติ เทวะทัตโต (เทวทัตไป - เป็นกัตตาปกติ). เมื่อยัญญทัตใช้เทวทัตให้ไป และมีผู้อื่นมาใช้ยัญญทัตอีก เมื่อนั้นพึงเป็น 'คะมะยะติ เทวะทัตตัง ยัญญะทัตเตนะ' (ยังยัญญทัตให้ยังเทวทัตให้ไป) เพราะ คะมะยะติ มีอรรถว่าไป. ๕. หราทีนํ วา. ๕. หรือในกัตตาผู้ถูกใช้ของธาตุมี หรฺ เป็นต้น. หราทีนํ ปโยชฺเช กตฺตริ ทุติยา โหติ วา. หาเรติ ภารํ เทวทตฺตํ เทวทตฺเตเนติ วา, อชฺโฌหาเรติ สตฺตุํ เทวทตฺตํ เทวทตฺเตเนติ วา, กาเรติ กฏํ เทวทตฺตํ เทวทตฺเตเนติ วา ทสฺสยเต ชนํ ราชํ ชเนเนติ วา, อภิวาทยเต คุรุํ เทวทตฺตํ เทวทตฺเตเนติ วา. ในประโยคที่ใช้ธาตุมี หร ธาตุ เป็นต้น ทุติยาวิภัตติย่อมลงในกัตตาผู้ถูกใช้ (ปโยชชกัตตา) บ้าง. (เช่น) ให้เทวทัตขนภาระ (หเรติ ภารํ เทวทตฺตํ) หรือ ให้เทวทัตขนภาระ (เทวทตฺเตน), ให้เทวทัตกินข้าว (อชฺโฌหาเรติ สตฺตุํ เทวทตฺตํ) หรือ ให้เทวทัตกินข้าว (เทวทตฺเตน), ให้เทวทัตทำเสื่อ (กาเรติ กฏํ เทวทตฺตํ) หรือ ให้เทวทัตทำเสื่อ (เทวทตฺเตน), ให้ประชาชนเห็นพระราชา (ทสฺสยเต ชนํ ราชํ) หรือ ให้ประชาชนเห็นพระราชา (ชเนน), ให้เทวทัตไหว้ครู (อภิวาทเยเต คุรุํ เทวทตฺตํ) หรือ ให้เทวทัตไหว้ครู (เทวทตฺเตน). ๖. น ขาทาทีนํ. ๖. ไม่ลงทุติยาวิภัตติในธาตุมี ขาท ธาตุ เป็นต้น. ขาทาทีนํ ปโยชฺเช กตฺตริ ทุติยา น โหติ. ขาทยติ เทวทตฺเตน, อาทยติ เทวทตฺเตน, อวฺห, ปยติ เทวทตฺเตน, สทฺทายยติ เทวทตฺเตน, กนฺทยติ เทวทตฺเตน, นายยติ เทวทตฺเตน. ในประโยคที่ใช้ธาตุมี ขาท ธาตุ เป็นต้น ทุติยาวิภัตติย่อมไม่ลงในกัตตาผู้ถูกใช้. (เช่น) ให้เทวทัตกิน (ขาทายติ เทวทตฺเตน), ให้เทวทัตกิน (อาทายติ เทวทตฺเตน), ให้เทวทัตเรียก (อาวหาปยติ เทวทตฺเตน), ให้เทวทัตส่งเสียง (สทฺทายยติ เทวทตฺเตน), ให้เทวทัตร้องไห้ (กนฺทายติ เทวทตฺเตน), ให้เทวทัตนำไป (นายยติ เทวทตฺเตน). (๑) วหิสฺสานิยนฺตุเก. วาหยติ ภารํ เทวทตฺเตน อนิยนฺตุเกติ กึ? วาห-ยติ ภารํ พลีพทฺเท. (๑) ใน วห ธาตุ เมื่อไม่มีผู้ควบคุม (สารถี). (เช่น) ให้เทวทัตขนภาระ (วาหยติ ภารํ เทวทตฺเตน). คำว่า 'เมื่อไม่มีผู้ควบคุม' มีประโยชน์อย่างไร? (เช่น) ให้โคทั้งหลายขนภาระ (วาหยติ ภารํ พลีพทฺเท). (๒) ภกฺขิสฺสาหึ [Pg.71] สายํ. ภกฺขยติ โมทเก เทวทตฺเตน. อหึสายนฺติ กึ? ภกฺขยติ พลีพทฺเท สสฺสํ. (๒) ใน ภกข ธาตุ เมื่อไม่มีการเบียดเบียน. (เช่น) ให้เทวทัตกินขนมโมทกะ (ภกฺขยติ โมทเก เทวทตฺเตน). คำว่า 'เมื่อไม่มีการเบียดเบียน' มีประโยชน์อย่างไร? (เช่น) ให้โคทั้งหลายกินข้าวกล้า (ภกฺขยติ พลีพทฺเท สสฺสํ). ๗. ฌาทีหิ ยุตฺตา. ๗. ประกอบด้วยศัพท์มี ธิ เป็นต้น. ธีอาทีหิ ยุตฺตโต ทุติยา โหติ. ธิรตฺถุ มํ ปูติกายํ, อนฺตรา จ ราชคหํ อนฺตรา จ นาลนฺทํ, สมาธานมนฺตเรน, มุจลินฺทมภิโต สรมิจฺจาทิ, ฉฏฺฐิยาปวาโท-ยํ. ทุติยาวิภัตติย่อมลงหลังบทที่ประกอบด้วยศัพท์มี ธิ เป็นต้น. (เช่น) ธิรตฺถุ มํ ปูติกายํ (น่าตำหนิซึ่งเราผู้มีกายเน่าเปื่อย), อนฺตรา จ ราชคหํ อนฺตรา จ นาฬนฺทํ (ในระหว่างเมืองราชคฤห์และเมืองนาลันทา), สมาธานมนฺตเรน (เว้นจากสมาธิ), มุจลินฺทมภิโต สรํ (สระน้ำรอบต้นมุจลินท์) เป็นต้น. นี้เป็นข้อยกเว้นของฉัฏฐีวิภัตติ. ๘. ลกฺขณิตฺถมฺภูตวิจฺฉาสฺวภินา. ๘. ในอรรถว่าเครื่องหมาย (ลักขณะ), ความเป็นเช่นนั้น (อิตถัมภูตะ), และความซ้ำ (วิจฉา) ด้วย อภิ อุปสรรค. ลกฺขณาทีสฺวตฺเถสฺวภินา ยุตฺตมฺหา ทุติยา มหาติ. รุกฺขมภิ วิชฺโชตเต วิชฺชุ, สาธุ เทวทตฺโต มาตรมภิ, รุกฺขํ รุกฺขมภิติฏฺฐติ. ทุติยาวิภัตติย่อมลงหลังบทที่ประกอบด้วย อภิ อุปสรรค ในอรรถมีลักขณะเป็นต้น. (เช่น) ฟ้าแลบที่ต้นไม้ (รุกฺขมภิ วิชฺโชตเต วิชฺชุ), เทวทัตดีต่อมารดา (สาธุ เทวทตฺโต มาตรมภิ), ยืนอยู่ที่ต้นไม้ทุกต้น (รุกฺขํ รุกฺขมภิติฏฺฐติ). ๙. ปติปรีหิ ภาเค จ. ๙. และในอรรถว่าส่วน (ภาค) ด้วย ปติ และ ปริ อุปสรรค. ปติปรีหิ ยุตฺตมฺหา ลกฺขณาทีสุ ภาเค จตฺเถ ทุติยา โหติ. รุกฺขํ ปติ วิชฺโชตเต วิชฺชุ, สาธุ เทวทตฺโต มาตรํ ปติ, รุกฺขํ รุกฺขํ ปติ ติฏฺฐติ, ยเทตฺถ มํ ปติ สิยา. รุกฺขํ ปริ วิชฺโชตเต วิชฺชุ, สาธุ เทวทตฺโต มาตรํ ปริ, รุกฺขํ รุกฺขํ ปริ ติฏฺฐติ, ยเทตฺถ มํ ปริ สิยา. ทุติยาวิภัตติย่อมลงหลังบทที่ประกอบด้วย ปติ และ ปริ อุปสรรค ในอรรถมีลักขณะเป็นต้น และในอรรถว่าส่วน. (เช่น) ฟ้าแลบที่ต้นไม้ (รุกฺขํ ปติ วิชฺโชตเต วิชฺชุ), เทวทัตดีต่อมารดา (สาธุ เทวทตฺโต มาตรํ ปติ), ยืนอยู่ที่ต้นไม้ทุกต้น (รุกฺขํ รุกฺขํ ปติ ติฏฺฐติ), สิ่งใดพึงเป็นส่วนของเราในที่นี้ (ยเทตฺถ มํ ปติ สิยา). ฟ้าแลบที่ต้นไม้ (รุกฺขํ ปริ วิชฺโชตเต วิชฺชุ), เทวทัตดีต่อมารดา (สาธุ เทวทตฺโต มาตรํ ปริ), ยืนอยู่ที่ต้นไม้ทุกต้น (รุกฺขํ รุกฺขํ ปริ ติฏฺฐติ), สิ่งใดพึงเป็นส่วนของเราในที่นี้ (ยเทตฺถ มํ ปริ สิยา). ๑๐. อนุนา. ๑๐. ด้วย อนุ อุปสรรค. ลกฺขณาทีสฺวตฺเถสฺวนุนา ยุตฺตมฺหา ทุติยา โหติ. รุกฺขมนุ วิชฺโชตเต วิชฺชุ, สจฺจกิริยมนุ วุฏฺฐิ ปาวสฺสิ, เหตุ จ ลกฺขณํ ภวติ, สาธุ เทวทตฺโต มาตรมนุ, รุกฺขํ รุกฺขมนุ ติฏฺฐติ, ยเทตฺถ มํ อนุ สิยา. ทุติยาวิภัตติย่อมลงหลังบทที่ประกอบด้วย อนุ อุปสรรค ในอรรถมีลักขณะเป็นต้น. (เช่น) ฟ้าแลบที่ต้นไม้ (รุกฺขมนุ วิชฺโชตเต วิชฺชุ), ฝนตกเพราะการทำสัจกิริยา (สจฺจกิริยมนุ วุฏฺฐิ ปาวสฺสิ) - ในที่นี้เหตุเป็นเครื่องหมาย (ลักขณะ), เทวทัตดีต่อมารดา (สาธุ เทวทตฺโต มาตรมนุ), ยืนอยู่ที่ต้นไม้ทุกต้น (รุกฺขํ รุกฺขมนุ ติฏฺฐติ), สิ่งใดพึงเป็นส่วนของเราในที่นี้ (ยเทตฺถ มํ อนุ สิยา). ๑๑. สหตฺเถ. ๑๑. ในอรรถว่าพร้อม (สหัตถะ). สหตฺเถ-นุนา [Pg.72] ยุตฺตมฺหา ทุติยา โหติ. ปพฺพตมนุ เสนา ติฏฺฐติ. ทุติยาวิภัตติย่อมลงหลังบทที่ประกอบด้วย อนุ อุปสรรค ในอรรถว่าพร้อม. (เช่น) กองทัพตั้งอยู่ขนานกับภูเขา (ปพฺพตมนุ เสน ติฏฺฐติ). ๑๒. หีเน. ๑๒. ในอรรถว่าหย่อนกว่า (หีนะ). หีนตฺเถ-นุนา ยุตฺตมฺหา ทุติยา โหติ. อนุ สาริปุตฺตํ ปญฺญวนฺโต. ทุติยาวิภัตติย่อมลงหลังบทที่ประกอบด้วย อนุ อุปสรรค ในอรรถว่าหย่อนกว่า. (เช่น) ผู้มีปัญญาทั้งหลายหย่อนกว่าพระสารีบุตร (อนุ สาริปุตฺตํ ปญฺญวนฺโต). ๑๓. อุเปน. ๑๓. ด้วย อุป อุปสรรค. หีนตฺเถ อุเปน ยุตฺตมฺหา ทุติยา โหติ. อุป สาริปุตฺตํ ปญฺญวนฺโถ. ทุติยาวิภัตติย่อมลงหลังบทที่ประกอบด้วย อุป อุปสรรค ในอรรถว่าหย่อนกว่า. (เช่น) ผู้มีปัญญาทั้งหลายหย่อนกว่าพระสารีบุตร (อุป สาริปุตฺตํ ปญฺญวนฺโต). ๑๔. สตฺตมฺยาธิกฺเย. ๑๔. สัตตมีวิภัตติในอรรถว่ายิ่งกว่า (อธิกะ). อาธิกฺยตฺเถ อุเปน ยุตฺตมฺหา สตฺตมี โหติ. อุป ขาริยํ โทโณ. สัตตมีวิภัตติย่อมลงหลังบทที่ประกอบด้วย อุป อุปสรรค ในอรรถว่ายิ่งกว่า. (เช่น) ทะนานยิ่งกว่าขารี (อุป ขาริยํ โทโณ). ๑๕. สามิตฺเต-ธินา. ๑๕. ด้วย อธิ อุปสรรค ในอรรถว่าความเป็นเจ้าของ (สามิตตะ). สามิภาวตฺเถ-ธินา ยุตฺตมฺหา สตฺตมี โหติ. อธิ พฺรหฺมทตฺเต ปญฺจาลา, อธิ ปญฺจาเลสุ พฺรหฺมทตฺโต. สัตตมีวิภัตติย่อมลงหลังบทที่ประกอบด้วย อธิ อุปสรรค ในอรรถว่าความเป็นเจ้าของ. (เช่น) แคว้นปัญจาละอยู่ในความปกครองของพระเจ้าพรหมทัต (อธิ พฺรหฺมทตฺเต ปญฺจาลา), พระเจ้าพรหมทัตเป็นเจ้าเหนือแคว้นปัญจาละ (อธิ ปญฺจาเลสุ พฺรหฺมทตฺโต). ๑๖. กตฺตุกเรเณสุ ตติยา. ๑๖. ตติยาวิภัตติในอรรถแห่งกัตตาและกรณะ. กตฺตริ กรเณ จ การเก ตติยา โหติ. ปุริเสน กตํ, อสินา ฉินฺทติ. ปกติยา-ภิรูโป, โคตฺเถน โคตโม, สุเมโธ นาม นาเมน, ชาติยา สตฺตวสฺสิโกติ ภูธาตุสฺส สมฺภวา กรเณ เอว ตติยา. เอวํ สเมน ธาวติ วิสเมน [Pg.73] ธาวติ, ทฺวิโทเณน ธญฺญํ กิณาติ, ปญฺจเกน ปสโว กิณาตีติ. ตติยาวิภัตติย่อมลงในกัตตุการกและกรณการก. (เช่น) อันบุรุษทำแล้ว (ปุริเสน กตํ), ย่อมตัดด้วยดาบ (อสินา ฉินฺทติ). งามโดยปกติ (ปกติยา อภิรูโป), เป็นโคตมะโดยโคตร (โคตฺเตน โคตโม), ชื่อว่าสุเมธโดยชื่อ (สุเมโธ นาม นาเมน), มีอายุ ๗ ปีโดยชาติ (ชาติยา สตฺตวสฺสิโก) - เหล่านี้เป็นตติยาวิภัตติในอรรถกรณะเท่านั้น เพราะความเกี่ยวข้องกับ ภู ธาตุ. เช่นเดียวกันกับ: ย่อมวิ่งไปตามทางราบ (สเมน ธาวติ), ย่อมวิ่งไปตามทางไม่ราบ (วิสเมน ธาวติ), ย่อมซื้อข้าวเปลือกด้วยสองทะนาน (ทฺวิโทเณน ธญฺญํ กิณาติ), ย่อมซื้อสัตว์ด้วยเงิน ๕ มาสก (ปญฺจเกน ปสโว กิณาติ). ๑๗. สหตฺเถน. ๑๗. ด้วยศัพท์ที่มีอรรถว่าพร้อม (สหัตถะ). สหตฺเถน โยเค ตติยา สิยา. ปุตฺเตน สห คโต, ปุตฺเตน สทฺธึ อาคโต, ตติยาปิ ฉฏฺฐีว อปฺปธาเน เอว ภวติ. เมื่อประกอบกับศัพท์ที่มีอรรถว่าพร้อม ตติยาวิภัตติพึงมี. (เช่น) ไปแล้วพร้อมกับบุตร (ปุตฺเตน สห คโต), มาแล้วพร้อมกับบุตร (ปุตฺเตน สทฺธึ อาคโต). ตติยาวิภัตตินี้ ย่อมลงในบทที่ไม่เป็นประธาน (อัปปธานะ) เท่านั้น เช่นเดียวกับฉัฏฐีวิภัตติ. ๑๘. ลกฺขเณ. ๑๘. ในอรรถว่าเครื่องหมาย (ลักขณะ). ลกฺขเณ วตฺตมานโต ตติยา สิยา. ติทณฺฑเกน ปริพฺพาชกมทฺทกฺขี, อกฺขินา กาโณ, เตน หิ องฺเคน องฺคิโน วิกาโร ลกฺขียเต. ตติยาวิภัตติพึงลงหลังบทที่แสดงเครื่องหมาย (ลักขณะ). (เช่น) ได้เห็นปริพาชกโดยเครื่องหมายคือไม้สามง่าม (ติทณฺฑเกน ปริพฺพาชกมทฺทกฺขี), ตาบอดเพราะตา (อกฺขินา กาโณ) - เพราะความพิการของเจ้าของอวัยวะย่อมถูกหมายรู้ได้ด้วยอวัยวะนั้น. ๑๙. เหตุมฺหิ. ๑๙. ในอรรถว่าเหตุ. ตกฺกิริยา โยคฺเค ตติยา สิยา. อนฺเนน วสติ, วิชฺชาย ยโส. วิภัตติตติยา พึงมีในบทที่ประกอบด้วยกิริยานั้น. ย่อมอยู่ด้วยข้าว, ยศ (ย่อมมี) เพราะวิชา. ๒๐. ปญฺจมีเณ วา. ๒๐. วิภัตติปัญจมี ในอรรถว่าหนี้ บ้าง อิเณ เหตุมฺหิ ปญฺจมี โหติ วา. สตสฺมา พทฺโธ, สเตน วา. วิภัตติปัญจมี ย่อมมีในอรรถว่าหนี้อันเป็นเหตุ บ้าง. ถูกจองจำเพราะทรัพย์หนึ่งร้อย, หรือด้วยทรัพย์หนึ่งร้อย. ๒๑. คุเณ. ๒๑. ในอรรถว่าคุณ ปรงฺคภูเต เหตุมฺหิ ปญฺจมี โหติ วา. ชฬตฺตา พทฺโธ ชฬตฺเตน วา, ปญฺญาย มุตฺโต, หุตฺวา อภาวโตอนิจฺจา, สงฺขารนิโรธา วิญฺญาณนิโรโธ. วิภัตติปัญจมี ย่อมมีในอรรถว่าเหตุอันเป็นคุณ (ส่วนประกอบ) ของสิ่งอื่น บ้าง. ถูกจองจำเพราะความเขลา หรือด้วยความเขลา, พ้นแล้วด้วยปัญญา, (สังขารทั้งหลาย) ไม่เที่ยงเพราะความไม่มีหลังจากที่มีแล้ว, เพราะความดับแห่งสังขาร ความดับแห่งวิญญาณ (จึงมี). ๒๒. ฉฏฺฐี [Pg.74] เหตฺวตฺเถหิ. ๒๒. วิภัตติฉัฏฐี ในบทที่ประกอบด้วยคำที่มีอรรถว่าเหตุ เหตฺวตฺถวาจีหิ โยเค เหตุมฺหิ ฉฏฺฐี สิยา. อุทรสฺส เหตุ, อุทรสฺส การณา. เมื่อประกอบด้วยบทที่กล่าวอรรถว่าเหตุ วิภัตติฉัฏฐี พึงมีในอรรถว่าเหตุ. เพราะเหตุแห่งท้อง, เพราะมูลเหตุแห่งท้อง. ๒๓. สพฺพาทิโต สพฺพา. ๒๓. วิภัตติทั้งปวง ย่อมมีหลังสัพพศัพท์เป็นต้น เหตฺวตฺเถหิ โยเค สพฺพาทีหิ สพฺพา วิภตฺติโย โหนฺติ. โก เหตุ, กํ เหตุํ, เกน เหตุนา, กสฺส เหตุสฺส, กสฺมา เหตุสฺมา, กสฺส เหตุสฺส, กสฺมึ เหตุสฺมึ, กึ การณํ, เกน การเณน, กึ นิมิตฺตํ, เกน นิมิตฺเตน, กึ ปโยชนํ, เกน ปโยชเนน อิจฺเจวมาทิ. เหตฺวตฺเถหีตฺเวว? เกน กตํ. เมื่อประกอบด้วยบทที่มีอรรถว่าเหตุ วิภัตติทั้งปวงย่อมมีหลังสัพพศัพท์เป็นต้น. เหตุอะไร, ซึ่งเหตุอะไร, ด้วยเหตุอะไร, แก่เหตุอะไร, แต่เหตุอะไร, แห่งเหตุอะไร, ในเหตุอะไร, เหตุอะไร, ด้วยเหตุอะไร, นิมิตอะไร, ด้วยนิมิตอะไร, ประโยชน์อะไร, ด้วยประโยชน์อะไร ดังนี้เป็นต้น. (ทำไมต้องระบุว่า) ในอรรถว่าเหตุเท่านั้น? (เพื่อกันตัวอย่างเช่น) อันใครกระทำแล้ว. ๒๔. จตุตฺถี สมฺปทาเน. ๒๔. วิภัตติจตุตถี ในอรรถว่าสัมปทาน ยสฺส สมฺมา ปทียเต ตสฺมึ จตุตฺถี สิยา. สงฺฆสฺส ททาติ. อาธารวิวกฺขายํ สตฺตมีปิ สิยา สงฺเฆ เทหิ. เมื่อให้โดยชอบแก่ผู้ใด พึงใช้จตุตถีวิภัตติในผู้นั้น. ย่อมถวายแก่สงฆ์. เมื่อประสงค์จะกล่าวโดยเป็นที่รองรับ (อาธาระ) แม้สัตตมีวิภัตติก็พึงมี เช่น จงถวายในสงฆ์. ๒๕. ตาทตฺถฺเย. ๒๕. ในอรรถว่าเพื่อประโยชน์แก่สิ่งนั้น ตสฺเส-ทํ ตทตฺถํ, ตทตฺถภาเว โชตนีเย นามสฺมา จตุตฺถี สิยา. สีตสฺส ปฏิฆาตาย, อตฺถาย หิตาย (สุขาย) เทวมนุสฺสานํ, นาลํ ทารภรณาย, ยูปาย ทารุ, ปากาย วชตีตฺเววมาทิ. สิ่งนี้เพื่อสิ่งนั้น ชื่อว่า ตทัตถะ, เมื่อจะส่องถึงความเป็นตทัตถะนั้น พึงใช้จตุตถีวิภัตติหลังนาม. เช่น เพื่อกำจัดความหนาว, เพื่อประโยชน์ เพื่อความเกื้อกูล (เพื่อความสุข) แก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย, ไม่เพียงพอเพื่อการเลี้ยงดูภรรยา, ไม้เพื่อหลักบูชายัญ, ย่อมไปเพื่อการหุงต้ม ดังนี้เป็นต้น. กสฺส สาทุํ น รุจฺจภิ, มา-ยสฺมนฺตานมฺปิ สงฺฆเภโท รุจฺจิตฺถ, ขมติ สงฺฆสฺส, ภตฺตมสฺส นจฺฉาเทสีติ ฉฏฺฐี สมฺพนฺธวจนิจฺฉายํ, น เจวํ วิโรโธ สิยา สทิสรูปตฺตา, เอวํวิเธสุ จ สมฺพนฺธสฺส สทฺทิกานุมตตฺตา[Pg.75], กสฺส วา ตฺวํ ธมฺมํ โรเจสีติ อตฺถมตฺเต ปฐมา. รสอันใดไม่เป็นที่ชอบใจแก่ใคร, ขอการทำลายสงฆ์อย่าได้ชอบใจแม้แก่ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย, เป็นที่อดทน (ยอมรับ) แก่สงฆ์, ข้าวไม่เป็นที่พอใจแก่เขา ดังนี้ เป็นฉัฏฐีวิภัตติเมื่อประสงค์จะกล่าวโดยเป็นสัมพันธะ, และไม่พึงมีความขัดแย้งกันเช่นนี้เพราะมีรูปที่เหมือนกัน, และเพราะความเป็นสัมพันธะในคำเห็นปานนี้เป็นที่ยอมรับของนักไวยากรณ์, หรือว่า ท่านชอบใจธรรมของใคร ดังนี้ เป็นปฐมาวิภัตติในอรรถเพียงเนื้อความ (ของบท). เอวมญฺญาปิ วิธญฺญยฺยา, ปรโตปิ ยถาคมํ. พึงทราบวิธีอื่นๆ แม้อย่างนี้ จากคัมภีร์อื่นตามที่มา. รญฺโญ สตํ ธาเรติ, รญฺโญ ฉตฺตํ ธาเรตีติ สมฺพนฺเธ ฉฏฺฐี, เอวํ รญฺโญ สิลาฆเต, รญฺโญ หนุเต, รญฺโญ อุปติฏฺฐเต, รญฺโญ สปเต, เทวาปิ ตสฺส ปิหยนฺติ ตาทิโน, ตสฺส กุชฺฌ มหาวีร, ยทิหํ ตสฺส ปกุปฺเปยฺยํ, ทุหยติ ทิสานํ เมโฆ, โย มิตฺตานํ น ทูภติ, โย อปฺปทุฏฺฐสฺส นรสฺส ทุสฺสติ, กฺยาหํ อยฺยานํ อปรชฺฌามิ, อิสฺสยนฺติ สมณานํ ติตฺถิยา, ธมฺเมน นยมานานํ กา อุสูยา รญฺโญ ภาคฺยมารชฺฌติ, รญฺโญ ภาคฺยมิกฺขเต, เตน ยาจิโต อยาจิโต วา ตสฺส คาโว ปฏิสุณาติ, คาโว อาสุณาติ, ภควโต ปจฺจสฺโสสุํ, โหตุ ปติคิณาติ, โหตฺวนุคิณาติ, อาโรจยามิ โว ปติเวทยามิ โว, ธมฺมํ เต เทเสสฺสามิ, ยถา โว ภควา พฺยากเรยฺย, อลํ เต อิธ วาเสน, กึ เต ชฏาหิ ทุมฺเมธ, อรหติ มลฺโล มลฺลสฺสาติ. เป็นหนี้หนึ่งร้อยของพระราชา, กั้นฉัตรของพระราชา ดังนี้ เป็นฉัฏฐีวิภัตติในอรรถสัมพันธะ. เช่น สรรเสริญพระราชา, ปิดบังพระราชา, เข้าไปบำรุงพระราชา, สาบานต่อพระราชา, แม้เทวดาก็ย่อมปรารถนาผู้นั้นผู้คงที่, ข้าแต่พระมหาวีระ ขอท่านจงโกรธผู้นั้น, หากข้าพเจ้าพึงโกรธผู้นั้น, เมฆย่อมหลั่งฝนแก่ทิศทั้งหลาย, ผู้ใดไม่ประทุษร้ายมิตรทั้งหลาย, ผู้ใดประทุษร้ายต่อนรชนผู้ไม่ประทุษร้าย, ข้าพเจ้าจะล่วงเกินพระผู้เป็นเจ้าทั้งหลายได้อย่างไร, พวกเดียรถีย์ย่อมริษยาต่อสมณะทั้งหลาย, ความริษยาอะไร (จะมี) แก่บุคคลผู้ดำเนินไปโดยธรรม, ย่อมบรรลุถึงโชคของพระราชา, ย่อมเพ่งดูโชคของพระราชา, อันผู้นั้นอ้อนวอนแล้วหรือไม่อ้อนวอนก็ตาม ย่อมรับคำเรื่องโคทั้งหลายแก่ผู้นั้น, ย่อมฟังคำเรื่องโคทั้งหลาย, (ภิกษุทั้งหลาย) ได้ทูลรับพระผู้มีพระภาคแล้ว, ย่อมรับว่า 'จงมีเถิด', ย่อมรับตามว่า 'จงมีเถิด', ข้าพเจ้าขอบอกแก่ท่านทั้งหลาย ข้าพเจ้าขอประกาศแก่ท่านทั้งหลาย, ข้าพเจ้าจะแสดงธรรมแก่ท่าน, ตามที่พระผู้มีพระภาคพึงพยากรณ์แก่ท่านทั้งหลาย, พอแล้วสำหรับท่านด้วยการอยู่ในที่นี้, ข้าแต่คนมีปัญญาทราม ประโยชน์อะไรแก่ท่านด้วยชฎาทั้งหลาย, นักมวยย่อมคู่ควรแก่นักมวย ดังนี้. ชีวิตํ ติณายปิ น มญฺญมาโนติ ตาทตฺถฺย จตุตฺถี, ติเณน โย อตฺโถ ตทตฺถายปีติ อตฺโถ, ‘‘โย จ สีตญฺจ อุณฺหญฺจ, ติณา ภิยฺโย น มญฺญติ’’ ติณมิว ชีวิตํ มญฺญมาโนติ สวิสยาว วิภตฺติโย. สคฺคาย คจฺฉตีติ ตาทตฺถฺเย จตุตฺถี, โย หิ สคฺคํ คจฺฉติ ตทตฺถํ ตสฺส คมนนฺติ, กมฺมวจนิจฺฉายนฺตุ ทุติยาว สคฺคํ คจฺฉตีติ. ไม่สำคัญชีวิตแม้เพียงเพื่อหญ้า ดังนี้ เป็นจตุตถีวิภัตติในอรรถตทัตถะ, อธิบายว่า ประโยชน์ใดมีด้วยหญ้า (ย่อมไม่สำคัญชีวิต) แม้เพื่อประโยชน์นั้น. 'อนึ่ง ผู้ใดไม่สำคัญความหนาวและความร้อนยิ่งกว่าหญ้า' (และ) สำคัญชีวิตเหมือนหญ้า ดังนี้ เป็นวิภัตติตามวิสัยของตน. ย่อมไปเพื่อสวรรค์ ดังนี้ เป็นจตุตถีวิภัตติในอรรถตทัตถะ, เพราะว่าผู้ใดไปสู่สวรรค์ การไปของผู้นั้นย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์นั้น, แต่เมื่อประสงค์จะกล่าวโดยเป็นกรรม ก็เป็นทุติยาวิภัตติเท่านั้น เช่น ย่อมไปสู่สวรรค์ ดังนี้. อายุ [Pg.76] โภโต โหตุ, จิรํ ชีวิตํ, ภทฺทํ กลฺยาณํ อตฺถํ ปโยชนํ, กุสลํ อนามยํ, หิตํ ปถฺยํ สุขํ สาตํ โภโต โหตุ, สาธุ สมฺมุติ เมตสฺส, ปุตฺตสฺสาวิกเรยฺย คุยฺหมตฺถํ, ตสฺส เม สกฺโก ปาตุรโหสิ, ตสฺส ปหิเณยฺย, ภิกฺขูนํ ทุตํ ปาเหสิ, กปฺปติ สมณานํ อาโยโค, เอกสฺส ทฺวินฺนํ ติณฺณํ วา ปโหติ, อุปมํ เต กริสฺสามิ, อญฺชลึ เต ปคฺคณฺหามิ, ตสฺส ผาสุ, โลกสฺสตฺโถ, นโม เต ปุริสาชญฺญ, โสตฺถิ ตสฺส, อลํ มลฺโล มลฺลสฺส, สมตฺโถ มลฺโล มลฺลสฺส, ตสฺส หิตํ, ตสฺส สุขํ, สฺวาคตํ เต มหาราชาติ สพฺพตฺถ ฉฏฺฐี สมฺพนฺเธ, เอวํวิธมญฺญมฺเปว วิญฺเญยฺยํ ยถาคมํ. ขออายุจงมีแก่ท่าน, ขอชีวิตจงยืนยาว, ขอความเจริญ ความดีงาม ประโยชน์ ความมุ่งหมาย กุศล ความไม่มีโรค ความเกื้อกูล สิ่งที่ควร ความสุข ความสำราญ จงมีแก่ท่าน, ความยินยอมของผู้นั้นดีแล้ว, พึงเปิดเผยความลับแก่บุตร, ท้าวสักกะได้ปรากฏแก่ข้าพเจ้านั้น, พึงส่งไปแก่ผู้นั้น, ส่งทูตไปแก่ภิกษุทั้งหลาย, ความพากเพียรย่อมควรแก่สมณะทั้งหลาย, ย่อมเพียงพอแก่คนหนึ่ง สองคน หรือสามคน, เราจะทำอุปมาแก่ท่าน, เราประคองอัญชลีแก่ท่าน, ความผาสุกแก่ผู้นั้น, ประโยชน์ของโลก, ขอนอบน้อมแก่ท่านผู้เป็นบุรุษอาชาไนย, ความสวัสดีแก่ผู้นั้น, นักมวยพอแล้วแก่นักมวย, นักมวยสามารถแก่นักมวย, ประโยชน์แก่ผู้นั้น, ความสุขแก่ผู้นั้น, ขอการมาดีจงมีแก่ท่านมหาราช ดังนี้ เป็นฉัฏฐีวิภัตติในอรรถสัมพันธะในที่ทั้งปวง, พึงทราบคำอื่นเห็นปานนี้ตามคัมภีร์. ๒๖. ปญฺจมฺยวธิสฺมา. ๒๖. วิภัตติปัญจมี (ย่อมมี) ในอรรถอวธิ (เขตกำหนด) ปทตฺถาวธิสฺมา ปญฺจมีวิภตฺติ โหติ. คามสฺมา อาคจฺฉตุ, เอวํ โจรสฺมา ภายติ, โจรสฺมา อุตฺตสติ, โอรสฺมา ตายติ, โจรสฺมา รกฺขตีติ, สเจ ภายถ ทุกฺขสฺส, ปมาเท ภยทสฺสิวา, ตสนฺติ ทณฺฑสฺสาติ ฉฏฺฐี สตฺตมิโยปิ โหนฺเตว สมฺพนฺธาธารวจนิจฺฉายํ. วิภัตติปัญจมี ย่อมมีในอรรถอวธิที่เป็นเนื้อความของบท. เช่น ขอจงมาจากบ้าน, เช่นเดียวกัน ย่อมกลัวจากโจร, ย่อมสะดุ้งจากโจร, ย่อมคุ้มครองจากโจร, ย่อมรักษาจากโจร ดังนี้. (แต่ในตัวอย่างว่า) หากท่านทั้งหลายกลัวต่อทุกข์, หรือผู้เห็นภัยในความประมาท, ย่อมสะดุ้งต่ออาชญา ดังนี้ แม้ฉัฏฐีวิภัตติและสัตตมีวิภัตติก็ย่อมมีได้ เมื่อประสงค์จะกล่าวโดยเป็นสัมพันธะและอาธาระ. อชฺเฌนา ปราเชติ, ปฏิปกฺเข ปราเชตีติ สวิสยาว วิภตฺติโย. สเจ เกวฏฺฏสฺส ปรชฺชิสฺสามีติ ฉฏฺฐีปิ โหติ สมฺพนฺธวจนิจฺฉายํ. ยเวหิ คาโว วาเรติ, ปาปา จิตฺตํ นิวารเย, กาเก รกฺขติ ตณฺฑุลาติ สวิสเยว ปญฺจมี. จิตฺตํ รกฺเขถ เมธาวีติ ทุติยาว ทิสฺสติ กมฺมตฺเถ. อุปชฺฌายา อนฺตรธายติ[Pg.77], อุปชฺฌายา อธิเต, กามโต ชายเต โสโกติ สวิสเย ปญฺจมี. ย่อมท้อถอยจากการเรียน, ย่อมชนะในฝ่ายตรงข้าม ดังนี้ เป็นวิภัตติตามวิสัยของตน. (แต่ในตัวอย่างว่า) หากข้าพเจ้าจะพ่ายแพ้แก่ชาวประมง ดังนี้ แม้ฉัฏฐีวิภัตติก็มีได้ เมื่อประสงค์จะกล่าวโดยเป็นสัมพันธะ. ย่อมห้ามโคทั้งหลายจากข้าวเหนียว, พึงห้ามจิตจากบาป, ย่อมรักษาข้าวสารจากกา ดังนี้ เป็นปัญจมีวิภัตติตามวิสัยของตน. (แต่ในตัวอย่างว่า) ผู้มีปัญญาพึงรักษาจิต ดังนี้ ย่อมปรากฏเป็นทุติยาวิภัตติในอรรถกรรม. ย่อมหายไปจากอุปัชฌาย์, ย่อมเรียนจากอุปัชฌาย์, ความโศกย่อมเกิดจากกาม ดังนี้ เป็นปัญจมีวิภัตติตามวิสัยของตน. ตตฺเถว-นฺตรธายิ สุ, นฏสฺส สุโณติ, ปทุมํ ตตฺถ ชาเยถาติ สตฺตมีฉฏฺฐิโยปิ โหนฺเตว สวิสเย. หิมวนฺตา ปภวติ คงฺคา, ปาณาติปาตา วิรมสฺสุ ขิปฺปํ, อญฺโญ เทวทตฺตา, ภินฺโน เทวทตฺตาติ สวิสเยว ปญฺจมี. เอวํ อารา โส อาสวกฺขยา, อิตโร เทวทตฺตา, อุทฺธํ ปาทตลา อโธ เกสมตฺถกา, ปุพฺโพ คามา, ปุพฺเพว สมฺโพธา, ตโต ปรํ, ตโต อปเรน สมเยน, ตตุตฺตรินฺติ. สมฺพนฺธวจนิจฺฉายํ ฉฏฺฐีปิ ปุรโต คามสฺส, ทกฺขิณโต คามสฺส, อุปริ ปพฺพตสฺส, เหฏฺฐา ปาสาทสฺสาติ. ปาสาทมารุยฺห เปกฺขติ ปาสาทา เปกฺขติ, อาสเน อุปวิสิตฺวา เปกฺขติ อาสนา เปกฺขตีติ อวธิวจนิจฺฉายํ ปญฺจมี. ย่อมหายไปในที่นั้นนั่นเอง, ย่อมฟัง (เสียง) ของนักฟ้อน, ดอกบัวพึงเกิดในที่นั้น ดังนี้ แม้สัตตมีวิภัตติและฉัฏฐีวิภัตติก็ย่อมมีในวิสัยของตนเอง. แม่น้ำคงคาย่อมไหลออกจากภูเขาหิมพานต์, จงงดเว้นจากการฆ่าสัตว์โดยเร็ว, อื่นจากเทวทัต, แตกต่างจากเทวทัต ดังนี้ เป็นปัญจมีวิภัตติในวิสัยของตนเอง. เช่นนี้ เขาห่างไกลจากการสิ้นอาสวะ, อื่นจากเทวทัต, เบื้องบนแต่พื้นเท้า เบื้องล่างแต่ปลายผม, ก่อนแต่บ้าน, ก่อนแต่การตรัสรู้ทีเดียว, หลังจากนั้น, โดยสมัยอื่นแต่นั้น, ยิ่งไปแต่นั้น ดังนี้. เมื่อประสงค์จะกล่าวถึงความสัมพันธ์ แม้ฉัฏฐีวิภัตติก็มีได้ เช่น ข้างหน้าของบ้าน, ข้างขวาของบ้าน, ข้างบนของภูเขา, ข้างล่างของปราสาท ดังนี้. ขึ้นสู่ปราสาทแล้วมองดู (ชื่อว่า) มองดูจากปราสาท, นั่งบนอาสนะแล้วมองดู (ชื่อว่า) มองดูจากอาสนะ ดังนี้ เป็นปัญจมีวิภัตติเมื่อประสงค์จะกล่าวถึงอวธิ (เขตกำหนด). ปุจฺฉานาขฺยาเนสุ กุโต ภวํ? ปาตฏลิปุตฺตสฺมาติ. ตถา เทสกาลมาเนปิ ปาฏลิปุตฺตสฺมา ราชคหํ สตฺต โยชนานิ, สตฺตสุ โยชเนสูติ วา. เอวํ อิโต ติณฺณํ มาสาน-มจฺจเยนาติ, กิจฺฉาลทฺธนฺติ คุเณ ปญฺจมี. กิจฺเฉน เม อธิคตนฺติ เหตุมฺหิ กรเณ วา ตติยา. เอวํ โถกา มุตฺโต, โถเกน มุตฺโตติ. โถกํ จลตีติ กิริยาวิเสสเน กมฺมนิ ทุติยา. ในการถามและการบอกเล่า (เช่น) ท่านมาจากไหน? มาจากเมืองปาฏลีบุตร ดังนี้. เช่นนั้น แม้ในการวัดสถานที่และเวลา (เช่น) เมืองราชคฤห์ (ห่าง) จากเมืองปาฏลีบุตร ๗ โยชน์ หรือ (ห่าง) ใน ๗ โยชน์ ดังนี้. เช่นนี้ โดยล่วงไปแห่งเดือน ๓ จากนี้ ดังนี้. (คำว่า) ได้มาด้วยความยากลำบาก ดังนี้ เป็นปัญจมีวิภัตติในคุณ. (คำว่า) เราบรรลุแล้วด้วยความยากลำบาก ดังนี้ เป็นตติยาวิภัตติในอรรถแห่งเหตุหรือกรณะ. เช่นนี้ พ้นแล้วนิดหน่อย (thokā mutto), พ้นแล้วด้วยนิดหน่อย (thokena mutto) ดังนี้. ย่อมไหวหน่อยหนึ่ง (thokaṃ calati) ดังนี้ เป็นทุติยาวิภัตติในอรรถแห่งกรรมที่เป็นกิริยาวิเสสนะ. ทูรนฺติ กตฺถโยเคปิ สวิสเยว ปญฺจมีฉฏฺฐิโย สิยุํ, ทูรํ คามสฺมา, อนฺติกํ คามสฺมา, ทูรํ คามสฺส, อนฺติกํ คามสฺสาติ, ทูรนฺติ กตฺเถหิ ตุ สพฺพาว สวิสเย สิยุํ พาธกาภาวา ทูโร คาโม, อนฺติโก คาโมตฺเววมาทิ. แม้เมื่อประกอบกับศัพท์ที่บอกสถานที่ (กัตถะ) เช่นคำว่า 'ไกล' ปัญจมีและฉัฏฐีวิภัตติพึงมีในวิสัยของตนเอง เช่น ไกลจากบ้าน, ใกล้จากบ้าน, ไกลของบ้าน, ใกล้ของบ้าน ดังนี้. แต่ด้วยศัพท์ที่บอกสถานที่ (กัตถะ) เช่นคำว่า 'ไกล' วิภัตติทั้งปวงพึงมีในวิสัยของตนเอง เพราะไม่มีข้อขัดขวาง เช่น บ้านไกล, บ้านใกล้ ดังนี้เป็นต้น. เกจิ [Pg.78] ปนาหุ ‘อสตฺตวจนเหเตหิ ปาฏิปทิกตฺเถ ทุติยาตติยาปญฺจมีสตฺตมิโย, สตฺตวจเนหิ ตุ สพฺพาว สวิสเย’ติ, เต ปนญฺเญเหว ปฏิกฺขิตฺตา. ทูรํ มคฺโค, อนฺติกํ มคฺโคติ กิริยาวิเสสนํ… ภูธาตุสฺส คมฺมมานตฺตา. วิสุทฺโธ โลภนีเยหิ ธมฺเมหิ, ปริมุตฺโต โส ทุกฺขสฺมา วิวิจฺเจว กาเมหิ, คมฺภีรโต จ ปุถุลโต จ โยชนํ, อายาเมน โยชนํ, ตโต ปภุติ, ยโต สรามิ อตฺตานนฺติ สวิสเยว วิภตฺติโย. แต่บางท่านกล่าวว่า 'ทุติยา ตติยา ปัญจมี และสัตตมีวิภัตติ ย่อมมีในอรรถแห่งปาติปทิกะด้วยเหตุที่ไม่ใช่สัตตวจนะ (คำบอกจำนวน), แต่ด้วยสัตตวจนะ ย่อมเป็นวิภัตติทั้งปวงในวิสัยของตนเอง' ดังนี้, แต่คำกล่าวเหล่านั้นถูกปฏิเสธโดยอาจารย์ท่านอื่นแล้ว. ทางไกล, ทางใกล้ ดังนี้ เป็นกิริยาวิเสสนะ... เพราะความเป็นไปแห่งภูธาตุที่ถูกเข้าใจ. บริสุทธิ์จากธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งความโลภ, เขาพ้นวิเศษแล้วจากทุกข์, สงัดแล้วจากกามทั้งหลายนั่นเทียว, (ลึก) โดยความลึกและ (กว้าง) โดยความกว้างหนึ่งโยชน์, โดยส่วนยาวหนึ่งโยชน์, ตั้งแต่นั้นเป็นต้นไป, ตั้งแต่เมื่อใดที่เราระลึกถึงตนได้ ดังนี้ เป็นวิภัตติในวิสัยของตนเอง. ๒๗. อปปรีหิ วชฺชเน. ๒๗. ปัญจมีวิภัตติย่อมลงหลังนามที่ประกอบกับ อป และ ปริ อุปสรรค ในอรรถว่าเว้น. วชฺชเน วตฺตมาเนหิ อปปรีหิ โยเค ปญฺจมี โหติ. อป สาลาย อายนฺติ วาณิชา, ปริ สาลาย อายนฺติ วาณิชา, สาลํ วชฺเชตฺวาติ อตฺโถ. วชฺชเนติ กึ? รุกฺขํ ปริวิชฺโชตเต วิชฺชุ. อาปาฏลิปุตฺตสฺมา วสฺสิ เทโวติ มริยาทา-ภิวิธีสฺววธิ วิสเยว ปญฺจมี, วินา ปาฏลิปุตฺเตน สห เวติ วิเสโส, เอวํ ยาว ปาฏลิปุตฺตสฺมา วสฺสิ เทโวติ. เมื่อประกอบกับ อป และ ปริ อุปสรรค ที่เป็นไปในอรรถว่าเว้น ย่อมเป็นปัญจมีวิภัตติ. เช่น พ่อค้าทั้งหลายย่อมมา (เว้น) จากศาลา, พ่อค้าทั้งหลายย่อมมา (เว้น) จากศาลา, อธิบายว่า เว้นศาลา. คำว่า 'ในอรรถว่าเว้น' (ใส่มา) ทำไม? (เพื่อห้ามตัวอย่างเช่น) สายฟ้าแลบไปรอบต้นไม้. ฝนตกตลอดเมืองปาฏลีบุตร (อาปาฏลิปุตตัสมา) ดังนี้ เป็นปัญจมีวิภัตติในวิสัยของอวธิในอรรถแห่งมริยาทาและอภิวิธิ, ความต่างกันคือ 'เว้นเมืองปาฏลีบุตร' (มริยาทา) และ 'รวมเมืองปาฏลีบุตร' (อภิวิธิ), เช่นเดียวกันกับ 'ฝนตกจนถึงเมืองปาฏลีบุตร' (ยาวะ ปาฏลิปุตตัสมา). ๒๘. ปฏินิธิปฏิทาเนสุ ปตินา. ๒๘. ปัญจมีวิภัตติย่อมลงหลังนามที่ประกอบกับ ปฏิ อุปสรรค ในอรรถแห่งตัวแทนและการให้คืน. ปฏินิธิมฺหิ ปฏิทาเน จ วตฺตมาเนน ปตินา โยเค นามสฺมา ปญฺจมี วิภตฺติ โหติ. พุทฺธสฺมา ปติ สาริปุตฺโต, ฆตมสฺส เตสสฺมา ปติ ททาติ, ปฏินิธิปฏิทาเนสูติ กึ? รุกฺขํ ปติ วิชฺโชตเต. เมื่อประกอบกับ ปฏิ อุปสรรค ที่เป็นไปในอรรถแห่งตัวแทนและการให้คืน ย่อมเป็นปัญจมีวิภัตติหลังนาม. เช่น พระสารีบุตรเป็นตัวแทนของพระพุทธเจ้า, ย่อมให้น้ำมันเนยแก่เขาเป็นการตอบแทนน้ำมันงา. คำว่า 'ในอรรถแห่งตัวแทนและการให้คืน' (ใส่มา) ทำไม? (เพื่อห้ามตัวอย่างเช่น) (สายฟ้า) แลบไปทางต้นไม้. ๒๙. ริเต ทุติยา จ. ๒๙. และทุติยาวิภัตติ (ย่อมลงหลังนามที่ประกอบ) ด้วย ริเต ศัพท์. ริเตสทฺเทน [Pg.79] โยเค นามสฺมา ทุติยา โหติ ปญฺจมี จ. ริเต สทฺธมฺมํ, ริเต สทฺธมฺมา. ในการประกอบกับ ริเต ศัพท์ ทุติยาวิภัตติและปัญจมีวิภัตติย่อมมีหลังนาม. เช่น เว้นซึ่งพระสัทธรรม (ริเต สัทธัมมัง), เว้นจากพระสัทธรรม (ริเต สัทธัมมา). ๓๐. วินา-ญฺญตฺร ตติยา จ. ๓๐. และตติยาวิภัตติ (ย่อมลงหลังนามที่ประกอบ) ด้วย วินา และ อัญญตระ ศัพท์. วินา-ญฺญตฺรสทฺเทหิ โยเค นามสฺมา ตติยา จ โหติ ทุติยา ปญฺจมิโย จ. วินา วาเตน, วินา วาตํ, วินา วาตสฺมา, อญฺญตฺร เอเกน ปิณฺฑปาตนีหารเกน, อญฺญตฺร ธมฺมํ, อญฺญตฺร ธมฺมา. ในการประกอบกับ วินา และ อัญญตระ ศัพท์ ตติยาวิภัตติย่อมมีหลังนาม และทุติยาและปัญจมีวิภัตติทั้งหลายก็ย่อมมีด้วย. เช่น เว้นด้วยลม (วินา วาเตนะ), เว้นซึ่งลม (วินา วาตัง), เว้นจากลม (วินา วาตัสมา), ยกเว้นด้วยภิกษุผู้ถือบิณฑบาตรูปหนึ่ง, ยกเว้นซึ่งธรรม, ยกเว้นจากธรรม. ๓๑. ปุถนานาหิ. ๓๑. (ตติยาและปัญจมีวิภัตติย่อมลงหลังนามที่ประกอบ) ด้วย ปุถุ และ นานา ศัพท์. เอเตหิ โยเค ตติยา โหติ ปญฺจมี จ. ปุถเคว ชเนน, ปุถเคว ชนสฺมา, ชเนน นานา, ชนสฺมา นานา. ในการประกอบกับศัพท์เหล่านี้ ตติยาวิภัตติและปัญจมีวิภัตติย่อมมี. เช่น ต่างหากจากชนนั่นเทียว (ปุถะเควะ ชะเนนะ), ต่างหากจากชนนั่นเทียว (ปุถะเควะ ชะนัสมา), ต่างจากชน (ชะเนนะ นานา), ต่างจากชน (ชะนัสมา นานา). ๓๒. สตฺตมฺยาธาเร. ๓๒. สัตตมีวิภัตติย่อมลงในอรรถแห่งอาธาระ (ที่รองรับ). กิริยาธาร ภูต กตฺตุ กมฺมานํ ธารเณน โย กิริยายาธาโร ตสฺมึ การเก นามสฺมา สตฺตมี โหติ. กเฏ นิสีทติ (เทวทตฺโต), ถาลิยํ โอทนํ ปจติ, อากาเส สกุนา, ภิเลสุ เตลํ, คงฺคายํ วโช. ในการกใดที่เป็นที่รองรับแห่งกิริยา โดยการรองรับกัตตุและกรรมซึ่งเป็นที่รองรับแห่งกิริยา สัตตมีวิภัตติย่อมมีหลังนาม. เช่น (เทวทัต) นั่งบนเสื่อ (กะเฏ นิสีทะติ), หุงข้าวในหม้อ (ถาลิยัง โอทะนัง ปะจะติ), นกทั้งหลายในอากาศ (อากาเส สะกุนา), น้ำมันในเมล็ดงา (ภิเลสุ เตลัง), คอกโคใกล้แม่น้ำคงคา (คังคายัง วะโช). ๓๓. นิมิตฺเต. ๓๓. (สัตตมีวิภัตติย่อมลง) ในอรรถแห่งนิมิต (เหตุ). นิมิตฺตตฺเถ สตฺตมี โหติ. อชินมฺหิ หญฺญเต ทีปิ, มุสาวาเท ปาจิตฺถิยํ. สัตตมีวิภัตติย่อมมีในอรรถแห่งนิมิต. เช่น เสือดาวถูกฆ่าเพราะหนัง (อะชินัมหิ หัญญะเต ทีปิ), อาบัติปาจิตตีย์เพราะมุสาวาท (มุสาวาเท ปาจิตติยัง). ๓๔. ยพฺภาโวภาวลกฺขณํ. ๓๔. (สัตตมีวิภัตติย่อมลงหลังนาม) ที่ภาวะของตนเป็นเครื่องหมายแห่งภาวะอื่น. ยสฺส [Pg.80] ภาโว ภาวนฺตรสฺส ลกฺขณํ ภวติ, ตโต สตฺตมี โหติ. คาวีสุ ทุยฺหมานาสุ คโต, ทุทฺธาสุ อาคโต. ภาโวติ กึ? โย ชฏาหิ โส ภุญฺชติ. ภาวลกฺขณนฺติ กึ? โย ภุญฺชติ โส เทวทตฺโต, ‘‘อกาเล วสฺสติ ตสฺส, ตาเล ตสฺส น วสฺสตี’’ติ วิสยสตฺตมี. ภาวะของสิ่งใดเป็นเครื่องหมายแห่งภาวะอื่น สัตตมีวิภัตติย่อมมีหลังสิ่งนั้น. เช่น ไปแล้วเมื่อแม่โคทั้งหลายกำลังถูกรีดนม (คาวีสุ ทุยหะมานาสุ คะโต), มาแล้วเมื่อแม่โคทั้งหลายถูกรีดนมแล้ว (ทุทธาสุ อาคะโต). คำว่า 'ภาวะ' (ใส่มา) ทำไม? (เพื่อห้ามตัวอย่างเช่น) ผู้ใด (ทรง) ชฎา ผู้นั้นย่อมบริโภค. คำว่า 'เครื่องหมายแห่งภาวะ' (ใส่มา) ทำไม? (เพื่อห้ามตัวอย่างเช่น) ผู้ใดบริโภค ผู้นั้นคือเทวทัต. 'ฝนย่อมตกแก่เขาในกาลอันไม่ใช่กาล, ฝนย่อมไม่ตกแก่เขาในกาล' ดังนี้ เป็นวิสยสัตตมี. ๓๕. ฉฏฺฐี จานาทเร. ๓๕. และฉัฏฐีวิภัตติ (ย่อมลง) ในอรรถแห่งความไม่เอื้อเฟื้อ (อนาทร). ยสฺส ภาโว ภาวนฺตรสฺส ลกฺขณํ ภวติ, ตโต ฉฏฺฐี ภวติ สตฺตมี จ อนาทเร คมฺยมาเน. ‘‘อาโกฏยนฺโต โส เนติ, สิวิราชสฺส เปกฺขโต’’, ‘‘มจฺจุ คจฺฉติ อาทาย, เปกฺขมาเน มหาชเน’’. ภาวะของสิ่งใดเป็นเครื่องหมายแห่งภาวะอื่น เมื่อความไม่เอื้อเฟื้อปรากฏอยู่ ฉัฏฐีวิภัตติและสัตตมีวิภัตติย่อมมีหลังสิ่งนั้น. เช่น 'เขาทุบตีอยู่ก็นำไป เมื่อพระเจ้าสีวิทอดพระเนตรอยู่' (สีวิราชัสสะ เปกขะโต), 'มัจจุย่อมพาไป เมื่อมหาชนมองดูอยู่' (เปกขะมาเน มะหาชะเน). คุนฺนํ สามีติ สมฺพนฺเธ ฉฏฺฐี, โคสุ สามีติ วิสยสตฺตมี, เอวํ คุนฺนมิสฺสโร, โคสฺวิสฺสโร, คุนฺนํ อธิปติ, โคสุ อธิปติ, คุนฺนํ ทายาโท, โคสุ ทาหาโท, ทุนฺนํ สกฺขิ, โคสุ สกฺขิ, คุนฺนํ ปติภู, โคสุ ปติภู, คุนฺนํ ปสูโต, โคสุ ปสูโต, กุสลา นจฺจคีตสฺส, กุสลา นจฺจคีเต, อายุตฺโต กฏกรณสฺส, อายุตฺโต กฏกรเณติ. 'เจ้าของแห่งโคทั้งหลาย' (คุนนัง สามี) ดังนี้ เป็นฉัฏฐีวิภัตติในอรรถแห่งความสัมพันธ์, 'เจ้าของในโคทั้งหลาย' (โคสุ สามี) ดังนี้ เป็นวิสยสัตตมี. เช่นเดียวกัน 'ผู้เป็นใหญ่แห่งโคทั้งหลาย' (คุนนัมมิสสะโร), 'ผู้เป็นใหญ่ในโคทั้งหลาย' (โคสวิสสะโร), 'อธิบดีแห่งโคทั้งหลาย' (คุนนัง อะธิปะติ), 'อธิบดีในโคทั้งหลาย' (โคสุ อะธิปะติ), 'ทายาทแห่งโคทั้งหลาย' (คุนนัง ทายาโท), 'ทายาทในโคทั้งหลาย' (โคสุ ทายาโท), 'พยานแห่งโคทั้งสอง' (ทุนนัง สักขิ), 'พยานในโคทั้งหลาย' (โคสุ สักขิ), 'ผู้ค้ำประกันแห่งโคทั้งหลาย' (คุนนัง ปะติภู), 'ผู้ค้ำประกันในโคทั้งหลาย' (โคสุ ปะติภู), 'ผู้เกิดแห่งโคทั้งหลาย' (คุนนัง ปะสูโต), 'ผู้เกิดในโคทั้งหลาย' (โคสุ ปะสูโต), 'ผู้ฉลาดแห่งการฟ้อนและการขับร้อง' (กุสะลา นัจจะคีตัสสะ), 'ผู้ฉลาดในการฟ้อนและการขับร้อง' (กุสะลา นัจจะคีเต), 'ผู้ขวนขวายแห่งการทำเสื่อ' (อายุตโต กะฏะกะระณัสสะ), 'ผู้ขวนขวายในการทำเสื่อ' (อายุตโต กะฏะกะระเณ). ตถาธารวจนิจฺฉายํ สตฺตมี, ภิกฺขูสุ อภิวาเทนฺติ, มุทฺธนิ ธุมฺพิตฺวา, พาหาสุ คเหตฺวา, หตฺเถสุ ปิณฺฑาย จรนฺติ, ปเถสุ คจฺฉนฺติ, กทลีสุ คเช รกฺขนฺตีติ. ญาณสฺมึ ปสนฺโนติ วิสยสตฺตมี, ญาเณน ปสนฺโนติ กรเณ ตติยา, เอวํ ญาณสฺมึ อุสฺสุกฺโก ญาเณน อุสฺสุกฺโกติ. เช่นนั้น สัตตมีวิภัตติย่อมมีในความประสงค์จะกล่าวถึงอาธาระ (ที่รองรับ) เช่น ย่อมกราบไหว้ในภิกษุทั้งหลาย (ภิกขูสุ อะภิวาเทนติ), จูบที่ศีรษะ (มุทธะนิ จุมพิตวา), จับที่แขนทั้งหลาย (พาหาสุ คะเหตวา), ย่อมเที่ยวไปเพื่อบิณฑบาตในมือทั้งหลาย (หัตเถสุ ปิณฑายะ จะรันติ), ย่อมไปในหนทางทั้งหลาย (ปะเถสุ คัจฉันติ), ย่อมรักษาช้างทั้งหลายในดงกล้วย (กะทะลีสุ คะเช รักขันติ). 'เลื่อมใสในญาณ' (ญาณัสสมิง ปะสันโน) เป็นวิสยสัตตมี, 'เลื่อมใสด้วยญาณ' (ญาเณนะ ปะสันโน) เป็นตติยาวิภัตติในอรรถแห่งกรณะ. เช่นนี้ 'ขวนขวายในญาณ' (ญาณัสสมิง อุสสุกโก), 'ขวนขวายด้วยญาณ' (ญาเณนะ อุสสุกโก). ๓๖. ยโต นิทฺธารณํ. ๓๖. (ฉัฏฐีและสัตตมีวิภัตติย่อมลงหลังนาม) ที่มีการกำหนดออก. ชาติคุณกิริยาหิ [Pg.81] สมุทายเตกเทสสฺส ปุถกฺกรณํ นิทฺธารณํ. ยโต ตํ กรียติ, ตโต ฉฏฺฐีสตฺตมิโย โหนฺติ. สาลโย สูกธญฺญานํ ปถฺยตมา, สาลโย สูกธญฺเญสุ ปถฺยตมา, กณฺหา คาวีนํ สมฺปนฺนขีรตมา, กณฺหา คาวีสุ สมฺปนฺนขีรตมา, คจฺฉตํ ธาวนฺโต สีฆตโม, คจฺฉนฺเตสุ ธาวนฺโต สีฆตโม. สีลเมว สุตา เสยฺโยติ อวธิมฺหิเยว ปญฺจมี. การแยกส่วนหนึ่งออกจากหมู่ด้วยชาติ คุณ และกิริยา ชื่อว่า นิทธารณะ (การกำหนด). วิภัตติที่ ๖ และ ๗ ย่อมมีในสิ่งที่เป็นที่ถอนออกนั้น เช่น สาลโย สูกธัญญานัง ปัถยะตะมา (ข้าวสาลีเป็นข้าวมีหางที่สัปปายะที่สุดในบรรดาข้าวมีหางทั้งหลาย), สาลโย สูกธัญเญสุ ปัถยะตะมา, กัณหา คาวีนัง สัมปันนะขีระตะมา (แม่โคดำเป็นแม่โคที่มีน้ำนมสมบูรณ์ที่สุดในบรรดาแม่โคทั้งหลาย), กัณหา คาวีสุ สัมปันนะขีระตะมา, คัจฉะตัง ธาวันโต สีฆะตะโม (ในบรรดาผู้ไปทั้งหลาย ผู้ที่วิ่งเป็นผู้เร็วที่สุด), คัจฉันเตสุ ธาวันโต สีฆะตะโม. ส่วน 'สีละเมวะ สุตา เสยโย' (ศีลนั่นแหละประเสริฐกว่าสุตะ) เป็นปัญจมีวิภัตติในอรรถแห่งอวธิ (ขีดจำกัด). ๓๗. ปฐมาตฺถมตฺเต. ๓๗. ปฐมาวิภัตติในอรรถเพียงเนื้อความของนาม. นามสฺสาภิเธยฺยมตฺเต ปฐมาวิภตฺติ โหติ. รุกฺโข. อิตฺถิ ปุมา นปุํสกนฺติ ลิงฺคมฺปิ สทฺทตฺโถว, ตถา โทโณ ขารี อาฬฺหกนฺติ ปริมาณมฺปิ สทฺทตฺโถว, เอโก ทฺเว พหโวติ สงฺขฺยาปิ สทฺทตฺโถว. ปฐมาวิภัตติย่อมมีในอรรถเพียงสิ่งที่นามกล่าวถึง เช่น รุกโข (ต้นไม้). แม้ลิงค์ เช่น อิตถี ปุมา นปุงสะกัง ก็เป็นอรรถของศัพท์นั่นเอง, แม้ปริมาณ เช่น โทโณ ขารี อาฬหะกัง ก็เป็นอรรถของศัพท์นั่นเอง, แม้สังขยา เช่น เอโก ทเว พหะโว ก็เป็นอรรถของศัพท์นั่นเอง. ๓๘. อามนฺตเณ. ๓๘. ในอรรถอามันตนะ (การร้องเรียก). สโต สทฺเทนาภิมุขีกรณมามนฺตณํ. ตสฺมึ วิสเย ปฐมา วิภตฺติ โหติ. โภปุริส, โภกฺกตฺถิ, โภ นปุํสก. การทำให้ผู้ที่มีอยู่หันหน้ามาด้วยเสียง ชื่อว่า อามันตนะ. ในอรรถนั้น ปฐมาวิภัตติย่อมมี เช่น โภ ปุริสะ (ดูก่อนบุรุษ), โภ กัตถิ (ดูก่อนผู้ปรารถนา), โภ นปุงสะกะ (ดูก่อนนปุงสกลิงค์). ๓๙. ฉฏฺฐี สมฺพนฺเธ. ๓๙. ฉัฏฐีวิภัตติในอรรถสัมพันธะ (ความเกี่ยวข้อง). กิริยาการกสญฺชาโต อสฺเสทมฺภาวเหตุโก สมฺพนฺโธ นาม. ตสฺมึ ฉฏฺฐี วิภตฺติ โหติ. รญฺโญ ปุริโส, สรติ รชฺชสฺสาติ สมฺพนฺเธ ฉฏฺฐี, รชฺชสมฺพนฺธินึ สตึ กโรตีติ อตฺโถ, กมฺมวจนิจฺฉารนฺตุ ทุติยาว สรติ รชฺชํ. ตถา รชกสฺส วตฺถํ [Pg.82] ททาติ, ปหรโต ปิฏฺฐึ ททาติ, พาโล ปูรติ ปาปสฺส, อมจฺเจ ตาต ชานาหิ, ธีเร อตฺถสฺส โกวิเท, ทิวสสฺส ติกฺขตฺตุํ, สกึ ปกฺขสฺส, ปูรํ หิรญฺญสุวณฺณสฺส กุมฺภนฺตฺเววมาทิ. ความสัมพันธ์ที่เกิดจากกิริยาและกากะ ซึ่งมีเหตุมาจากความเป็นเจ้าของ (อัสเสทัมภาวะ) ชื่อว่า สัมพันธะ. ในอรรถนั้น ฉัฏฐีวิภัตติย่อมมี เช่น รัญโญ ปุริโส (บุรุษของพระราชา). ในประโยค 'สะระติ รัชชัสสะ' เป็นฉัฏฐีในอรรถสัมพันธะ มีความหมายว่า 'ย่อมกระทำความระลึกที่เกี่ยวข้องกับแคว้น' แต่หากประสงค์จะกล่าวเป็นกรรม ย่อมใช้ทุติยาวิภัตติว่า 'สะระติ รัชชัง' (ย่อมระลึกถึงแคว้น). เช่นเดียวกันกับ 'ระชะกัสสะ วัตถัง ทะทาติ' (ย่อมให้ผ้าแก่ช่างย้อม), 'ปะหะระโต ปิฏฐิง ทะทาติ' (ย่อมให้หลังแก่ผู้ตี), 'พาโล ปูระติ ปาปัสสะ' (คนพาลย่อมเต็มด้วยบาป), 'อะมัจเจ ตะตะ ชานาหิ' (พ่อเอ๋ย จงรู้จักอำมาตย์ทั้งหลาย), 'ธีเร อัตถัสสะ โกวิเท' (ผู้ฉลาดในอรรถแห่งปราชญ์), 'ทิวะสัสสะ ติกขัตตุง' (๓ ครั้งต่อวัน), 'สะกิง ปักขัสสะ' (ครั้งเดียวต่อกึ่งเดือน), 'ปูรัง หิรัญญะสุวัณณัสสะ กุมภัง' (หม้อที่เต็มด้วยเงินและทอง) ดังนี้เป็นต้น. กิตกปฺปโยเค กกฺตุกมฺเมสุ พหุลํ สมฺพนฺธวจนิจฺฉายํ ฉฏฺฐี, สาธุ สมฺมโต พหุชนสฺส, สุปฺปฏิวิทฺธา พุทฺธานํ ธมฺมธาตุ, ธมฺมสฺส คุตฺโต เมธาวี, อมตํ เตสํ ปริภุตฺตํ, ตสฺส ภวนฺติ วตฺตาโร, อวิสํวาทโก โลกสฺส, อลชฺชีนํ นิสฺสาย, จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย ปสาโทตฺเววมาทิ. ในการประกอบกิตกัปปัจจัย ฉัฏฐีวิภัตติย่อมมีในอรรถกัตตาและกรรมโดยมาก เมื่อประสงค์จะกล่าวเป็นสัมพันธะ เช่น สาธุ สัมมะโต พะหุชะนัสสะ (เป็นที่นับถือดีของมหาชน), สุปปะฏิวิทธา พุทธานัง ธัมมะธาตุ (ธรรมธาตุอันพระพุทธเจ้าทั้งหลายแทงตลอดดีแล้ว), ธัมมัสสะ คุตโต เมธาวี (ผู้มีปัญญาอันธรรมคุ้มครองแล้ว), อะมะตัง เตสัง ปะริภุตตัง (อมตะอันชนเหล่านั้นบริโภคแล้ว), ตัสสะ ภะวันติ วัตตาโร (ชนเหล่านั้นย่อมเป็นผู้กล่าว), อะวิสังวาทะโก โลกัสสะ (ผู้ไม่หลอกลวงโลก), อะลัชชีนัง นิสสายะ (อาศัยพวกคนไม่มีความละอาย), จะตุนนัง มะหาภูตานัง อุปาทายะ ปะสาโท (ความใสที่อาศัยมหาภูตรูป ๔) ดังนี้เป็นต้น. กตฺตุกมฺมวจนิจฺฉายนฺตุ ตติยา ทุติยาโย จ, สญฺจตฺโต ปิตรา อหํ, สรสิ ตฺวํ เอวรูปึ วาจํ ภาสิตา, ภควนฺตํ ทสฺสนายตฺเววมาทิ. แต่เมื่อประสงค์จะกล่าวเป็นกัตตาและกรรม ตติยาวิภัตติและทุติยาวิภัตติย่อมมี เช่น สัญจัตโต ปิตะรา อะหัง (ข้าพเจ้าอันบิดาสละแล้ว), สะระสิ ตะวัง เอวะรูปิง วาจัง ภาสิตา (เจ้าระลึกถึงวาจาเห็นปานนี้ที่กล่าวแล้ว), ภะคะวันตัง ทัสสะนายะ (เพื่อเห็นพระผู้มีพระภาคเจ้า) ดังนี้เป็นต้น. ๔๐. ตุลฺยตฺเถน วา ตติยา. ๔๐. หรือตติยาวิภัตติในอรรถแห่งความเท่าเทียมกัน. ตุลฺยตฺเถน โยเค ฉฏฺฐี โหติ ตติยา วา, ตุลฺโย ปิตุ, ตุลฺโย ปิตรา, สทิโส ปิตุ, สทิโส ปิตรา, อิห กถํ ตติยา น โหติ? อชฺชุนสฺส ตุลา นตฺถิ, เกสวสฺสุปมา น เจติ, เนเต ตุลฺยตฺถา, กิญฺชรหิ ตุลฺยานโมปมฺมตฺถา. ในการประกอบกับศัพท์ที่มีอรรถเท่ากัน ฉัฏฐีวิภัตติหรือตติยาวิภัตติย่อมมี เช่น ตุลโย ปิตุ, ตุลโย ปิตะรา (เสมอด้วยบิดา), สะทิโส ปิตุ, สะทิโส ปิตะรา (เหมือนด้วยบิดา). ในที่นี้ เหตุไฉนตติยาวิภัตติจึงไม่มีในประโยค 'อัชชุนัสสะ ตุลา นัตถิ, เกสะวัสสุปะมา นะ จะ' (ความชั่งวัดของอชุนไม่มี, อุปมาของพระเกศวะไม่มี)? เพราะคำเหล่านี้ไม่ใช่อรรถแห่งความเท่ากัน แต่เป็นอรรถแห่งอุปมาของสิ่งที่เท่ากัน. ๔๑. อโต โยนํ ฏาเฏ. ๔๑. หลังอการันต์ เปลี่ยน โย วิภัตติ เป็น อา และ เอ. อการนฺถโต นามสฺมา โยนํ ฏาเฏ โหนฺติ ยถากฺกมํ, ฏการา สพฺพเทสตฺถา, พุทฺธา พุทฺเธ, อโตติ กึ? กญฺญาโย, อิตฺถิโย, วธุโย, อิธ กสฺมา น ภวติ อคฺคโย. อวิธานสามตฺถิยา. หลังนามที่เป็นอการันต์ เปลี่ยน โย วิภัตติ เป็น อา และ เอ ตามลำดับ. ฏ อักษรมีไว้เพื่อแสดงการแทนที่ทั้งหมด เช่น พุทธา, พุทเธ. ทำไมต้องระบุว่า 'หลังอการันต์' (อะ)? เพื่อกัน กัญญาโย, อิตถิโย, วธูโย. ในที่นี้ (อัคคิ) ทำไมไม่เป็น อัคคะโย? เพราะไม่มีกฎเกณฑ์อนุญาตไว้. ๔๒. นินํ วา. ๔๒. หรือเปลี่ยน (โย) เป็น นิ และ นัง. อการนฺตโต [Pg.83] นามสฺมา นินํ ฏาเฏ วา โหนฺติ ยถากฺกมํ. รูปา, รูเป, รูปานิ, อโตตฺเวว อฏฺฐีนิ. หลังนามที่เป็นอการันต์ เปลี่ยน โย วิภัตติ เป็น นิ และ นัง (อา, เอ) บ้างตามลำดับ เช่น รูปา, รูเป, รูปานิ. ทำไมต้องระบุว่า 'หลังอการันต์'? เพื่อกัน อัฏฐีนิ. ๔๓. สฺมาสฺมึนํ. ๔๓. เปลี่ยน สมา และ สมิง เป็น อา และ เอ. อการนฺตโต นามสฺมา สฺมาสฺมินฺนํ ฏาเฏ วา โหนฺติ ยถากฺกมํ. พุทฺธา พุทฺธสฺมา, พุทฺเธ พุทฺธสฺมึ, อโตตฺเวว อคฺคิสฺมา อคฺคิสฺมึ. หลังนามที่เป็นอการันต์ เปลี่ยน สมา และ สมิง เป็น อา และ เอ บ้างตามลำดับ เช่น พุทธา (พุทธสมา), พุทเธ (พุทธสมิง). ทำไมต้องระบุว่า 'หลังอการันต์'? เพื่อกัน อัคคิสมา, อัคคิสมิง. ๔๔. สสฺสาย จตุตฺถิยา. ๔๔. เปลี่ยน สะ วิภัตติ เป็น อายะ ในจตุตถีวิภัตติ. อการนฺตโต ปรสฺส สสฺส จตุตฺถิยา อาโย โหติ วา. พุทฺธาย พุทฺธสฺส, ภิยฺโย ตาทตฺถฺเยเยวายมาโย ทิสฺสเต, กฺวจิเทวญฺญตฺถ, อโตตฺเวว อิสิสฺส, จตุตฺถิยาติ กึ? พุทฺธสฺส มุขํ, อตฺตตฺถนฺติ อตฺถสทฺเทน สมาโส. หลังนามที่เป็นอการันต์ เปลี่ยน สะ จตุตถีวิภัตติ เป็น อายะ บ้าง เช่น พุทธายะ, พุทธัสสะ. อายะ ปัจจัยนี้มักพบในอรรถตทัตถะ (เพื่อประโยชน์แก่สิ่งนั้น) และพบในอรรถอื่นบ้างในบางที่. ทำไมต้องระบุว่า 'หลังอการันต์'? เพื่อกัน อิสิสสะ. ทำไมต้องระบุว่า 'ในจตุตถีวิภัตติ'? เพื่อกัน พุทธัสสะ มุขัง (หน้าของพระพุทธเจ้า - เป็นฉัฏฐี). ส่วนคำว่า อัตตัตถัง เป็นสมาสกับ อัตถะ ศัพท์. สพฺพาทิโตปิ สฺมาสฺมึสานํ ฏาเฏอายา โหนฺเตว… นิรุตฺติการานุมตตฺตา พุทฺธวจเน สนฺทสฺสนวโต จ, ตตฺโรทมุทาหรณํ ‘อสฺมา โลกา ปรมฺหา จ, อุภยา ธํสเต นโร’, ‘ตฺยาหํ มนฺเต ปรตฺถทฺโธ’, ‘ยาเยว โข ปนตฺถาย อาคจฺเฉยฺยาโถ ตเมวตฺถํ สาธุกํ มนสิกเรยฺยาโถ’ติ. แม้หลังสัพพนามเป็นต้น สมา สมิง และ สะ วิภัตติ ก็เปลี่ยนเป็น อา เอ และ อายะ ได้แน่นอน... เพราะเป็นที่ยอมรับของท่านนิรุกติอาจารย์และมีปรากฏให้เห็นในพระพุทธพจน์ ตัวอย่างในเรื่องนั้นเช่น 'นรชนย่อมเสื่อมจากโลกนี้และโลกหน้าทั้งสอง' (อัสมา, ปรัมหา, อุภยา), 'เรานั้นย่อมสวดมนต์เพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่น' (ปรัตถายะ), 'ท่านทั้งหลายมาเพื่อประโยชน์ใด ก็พึงใส่ใจประโยชน์นั้นให้ดี' (ยายะ). ๔๕. ฆปเตกสฺมึ นาทีนํ ยยา. ๔๕. เปลี่ยนวิภัตติหลัง ฆะ ปะ และ นาทิ ในเอกพจน์ เป็น ยายะ. ฆปโต นาทีนเมกสฺมึ ยยา โหนิ ยถากฺกมํ. กญฺญาย, รตฺติยา, อิตฺถิยา, เธนุยา, วธุยา, เอกสฺมินฺติ กึ? กญฺญาหิ, รตฺตีหิ. หลังนามที่เป็น ฆะ ปะ และ นาทิ เปลี่ยนวิภัตติในเอกพจน์ เป็น ยายะ ตามลำดับ เช่น กัญญายะ, รัตติยา, อิตถิยา, เธนุยา, วธูยา. ทำไมต้องระบุว่า 'ในเอกพจน์'? เพื่อกัน กัญญาหิ, รัตตีหิ. ๔๖. สฺสา วา เตติมามูหิ. ๔๖. เปลี่ยนวิภัตติหลัง ตะ เอตะ อิมะ และ อมุ เป็น สสา บ้าง. ฆปสญฺเญหิ [Pg.84] เตติมามูหิ นาทีนเมกสฺมึสฺสา วา โหติ, ตสฺสา กตํ, ตสฺสา ทียเต, ตสฺสา นิสฺสฏํ, ตสฺสา ปริคฺคโห, ตสฺสา ปติฏฺฐิตํ, ตาย วา, เอวํ เอติสฺสา เอตาย, อิมิสฺสา อิมาย, อมุสฺสา อมุยา, เอเตหีติ กึ? สพฺพาย, นาทีนํ ตฺเวว? สา, ฆปโตตฺเวว? ตาหิ อมูหิ. หลัง ตะ เอตะ อิมะ และ อมุ ที่มีชื่อว่า ฆะ และ นาทิ เปลี่ยนวิภัตติในเอกพจน์ เป็น สสา บ้าง เช่น ตัสสา กะตัง (อันนางนั้นทำแล้ว), ตัสสา ทียะเต (ย่อมให้แก่นางนั้น), ตัสสา นิสสะฏัง (ออกไปจากนางนั้น), ตัสสา ปริคคะโห (การกำหนดถือเอาของนางนั้น), ตัสสา ปติฏฐิตัง (ตั้งอยู่แล้วในนางนั้น), หรือเป็น ตายะ. เช่นเดียวกันกับ เอติสสา เอตายะ, อิมิสสา อิมายะ, อมุสสา อมุยา. ทำไมต้องระบุว่า 'หลังศัพท์เหล่านี้'? เพื่อกัน สัพพายะ. ทำไมต้องระบุว่า 'นาทิ'? เพื่อกัน สา. ทำไมต้องระบุว่า 'ฆะ ปะ'? เพื่อกัน ตาหิ, อมูหิ. ๔๗. นํมฺหิ นุก ทฺวาทีนํ สตฺตรสนฺนํ. ๔๗. ลง นุกะ อาคม หลังสังขยา ๒ ถึง ๑๗ เมื่ออยู่หน้า นัง วิภัตติ. ทฺวาทีนํ สตฺตรสนฺนํ สงฺขฺยานํ นุก โหติ นํมฺหิ วิภตฺตมฺหิ, ทฺวินฺนํ จตุนฺนํ, ปญฺจนฺนํ, เอวํ ยาว อฏฺฐารสนฺนํ, อุกาโร อุจฺจารณตฺโถ, กกาโร อนฺตาวยวตฺโถ, เตน นํมฺหิ น ทีโฆ. ลง นุกะ อาคม หลังสังขยา ๑๗ ตัว มี ๒ เป็นต้น เมื่ออยู่หน้า นัง วิภัตติ เช่น ทวินนัง, จะตุนนัง, ปัญจันนัง, เรื่อยไปจนถึง อัฏฐารสันนัง. อุ อักษรมีไว้เพื่อช่วยในการออกเสียง, ก อักษรมีไว้เพื่อแสดงความเป็นส่วนสุด (อาคม), เพราะเหตุนั้น จึงไม่มีการทีฆะเมื่ออยู่หน้า นัง วิภัตติ. ๔๘. พสุกตินฺนํ. ๔๘. ลง นุกะ อาคม หลัง พหุ และ กติ. นํมฺหิ พหุโน กติสฺส จ นุก โหติ, พหุนฺนํ, กตินฺนํ. ลง นุกะ อาคม หลัง พหุ และ กติ เมื่ออยู่หน้า นัง วิภัตติ เช่น พหุนนัง, กตินนัง. ๔๙. ณฺณํณฺณนฺนํ ติโต ฌา. ๔๙. เปลี่ยน นัง วิภัตติ หลัง ติ ที่มีชื่อว่า ฌะ เป็น ณณัง และ ณณันนัง. ฌสญฺญา ติโต นํวจนสฺส ณฺณํณฺณนฺนํ โหติ, ติณฺณํ, ติณฺณนฺนํ, ฌาติ กึ ติสฺสนฺนํ. เปลี่ยน นัง วิภัตติ หลัง ติ สังขยาที่มีชื่อว่า ฌะ เป็น ณณัง และ ณณันนัง เช่น ติณณัง, ติณณันนัง. ทำไมต้องระบุว่า 'ที่มีชื่อว่า ฌะ'? เพื่อกัน ติสสันนัง (อิตถีลิงค์). ๕๐. อุภินฺนํ. ๕๐. อุภินฺนํ. อุภา นํวจนสฺส อินฺนํ โหติ, อุภินฺนํ. อุภา ในนังวิภัตติ เป็น อินฺนํ (เช่น) อุภินฺนํ. ๕๑. สุญ สสฺส. ๕๑. สุญฺญ สสฺส. นามสฺมา สสฺส สุญ โหติ, พุทฺธสฺส, ทฺวิสการปาเฐน สิทฺเธ ลาฆวตฺถมิทํ. สัสสะที่อยู่หลังนาม เป็น สุญญะ (หายไป) (เช่น) พุทฺธสฺส, แม้จะสำเร็จด้วยการอ่าน สัสสะ สองครั้ง แต่ก็เพื่อความกระชับ. ๕๒. สฺสํสฺสาสฺสาเยสฺวิตเร กญฺเญภิมานมิ. ๕๒. สฺสํสฺสาสฺสายสฺวิตเร กญฺเญภิมานามิ. สฺสมาทีสฺวิตราทีนมิ [Pg.85] โหติ, อิตริสฺสํ, อิตริสฺสา, เอกิสฺสํ, เอกิสฺสา, อญฺญิสฺสํ, อญฺญิสฺสา, เอติสฺสํ, เอติสฺสา, เอติสฺสาย, อิมิสฺสํ, อิมิสฺสา, อิมิสฺสาย, เอสฺวิติ กึ? อิตราย, เอสนฺติ กึ? สพฺพสฺสํ, สพฺพสฺสา. อิ ย่อมมีแก่ อิตระ เป็นต้น ใน สฺสํ เป็นต้น (เช่น) อิตริสฺสํ, อิตริสฺสา, เอกิสฺสํ, เอกิสฺสา, อญฺญิสฺสํ, อญฺญิสฺสา, เอติสฺสํ, เอติสฺสา, เอติสฺสายะ, อิมิสฺสํ, อิมิสฺสา, อิมิสฺสายะ, คำว่า "ในสิ่งเหล่านี้" หมายถึงอะไร? (เช่น) อิตรายะ, คำว่า "สิ่งเหล่านี้" หมายถึงอะไร? (เช่น) สพฺพสฺสํ, สพฺพสฺสา. ๕๓. ตาย วา. ๕๓. ตายะ วา. สฺสมาทีสุ ตสฺสา วา อิ โหติ, ติสฺสํ ตสฺสํ, ติสฺสา ตสฺสา, ติสฺสาย ตสฺสาย, สฺสํสฺสาสฺสาเยสฺวิตฺเวว? ตาย. อิ ย่อมมีแก่ ตัสสะ เป็นทางเลือก ใน สฺสํ เป็นต้น (เช่น) ติสฺสํ (จาก ตสฺสํ), ตสฺสํ, ติสฺสา (จาก ตสฺสา), ตสฺสา, ติสฺสายะ (จาก ตสฺสายะ), ตสฺสายะ, คำว่า "ใน สฺสํ สฺสา สฺสายะ" เท่านั้นหรือ? (เช่น) ตายะ. ๕๔. เตติมาโต สสฺส สฺสาย. ๕๔. เตติมาโต สสฺส สฺสายะ. ตาเอตาอิมาโต สสฺส สฺสาโย โหติ วา. ตสฺสาย ตาย, เอติสฺสาย เอตาย, อิมิสฺสาย อิมาย. สัสสะที่อยู่หลัง ตะ เอตะ อิมา เป็น สฺสายะ เป็นทางเลือก (เช่น) ตสฺสายะ (จาก ตายะ), เอติสฺสายะ (จาก เอตายะ), อิมิสฺสายะ (จาก อิมายะ). ๕๕. รตฺยาทีหิ โฏ สฺมิโน. ๕๕. รตฺยาทิหิ ฏะ สฺมิโน. รตฺยาทีหิ สฺมิโน โฏ โหติ วา, รตฺโต รตฺติยํ, อาโท อาทิสฺมึ. สฺมิํ ที่อยู่หลัง รติ เป็นต้น เป็น ฏะ เป็นทางเลือก (เช่น) รตฺโต (จาก รตฺติยํ), อาโท (จาก อาทิสฺมิํ). ๕๖. สุหิสุภสฺโส. ๕๖. สุหิสุภสฺโส. อุภสฺส สุหิสฺโว โหติ. อุโภสุ, อุโภหิ. อุภะ เป็น สุหิสฺโว (เช่น) อุโภสุ, อุโภหิ. ๕๗. ลฺตุปิตาทินมา สิมฺหิ. ๕๗. แปลง (สระท้าย) ของนามที่ลง ลฺตุ ปัจจัย และ ปิตุ เป็นต้น เป็น อา ในเพราะ สิ วิภัตติ ลฺตุปฺปจฺจยนฺตานํ ปิตาทีนํ จ อา โหติ สิมฺหิ. กตฺตา, ปิตา. ปิตุ, มาตุ, ภาวุ, มีตุ, ทุหิตุ, ชามาตุ, นตฺตุ, โหตุ, โปตุ. แปลง (สระท้าย) ของนามที่ลง ลฺตุ ปัจจัย และ ปิตุ เป็นต้น เป็น อา ในเพราะ สิ วิภัตติ. (ตัวอย่าง) กตฺตา, ปิตา. (คำเหล่านี้คือ) ปิตุ, มาตุ, ภาวุ, มีตุ, ทุหิตุ, ชามาตุ, นตฺตุ, โหตุ, โปตุ. ๕๘. เค อ จ. ๕๘. ในเพราะ เค วิภัตติ แปลงเป็น อะ และ อา ลฺตุปิตาทีนํ [Pg.86] อ โหติ เค อา จ, โภ กตฺต, โภ กตฺตา, โภ ปิต, โภ ปิตา. แปลง (สระท้าย) ของนามที่ลง ลฺตุ ปัจจัย และ ปิตุ เป็นต้น เป็น อะ และ อา ในเพราะ เค วิภัตติ. (ตัวอย่าง) โภ กตฺต, โภ กตฺตา, โภ ปิต, โภ ปิตา. ๕๙. อยุนํ วา ทีโฆ. ๕๙. อักษร อะ อิ อุ เป็นทีฆะบ้าง อ อิ อุ อิจฺเจสํ วา ทีโฆ โหติ เค ปเร ติลิงฺเค. โภ ปุริสา, โภ ปุริส, โภ อคฺคี, โภ อคฺคิ, โภ ภิกฺขู, โภ ภิกฺขู. อักษร อะ อิ อุ เหล่านี้ เป็นทีฆะบ้าง เมื่อเควิภัตติอยู่ข้างหลัง ในสามลิงค์. (ตัวอย่าง) โภ ปุริสา, โภ ปุริส, โภ อคฺคี, โภ อคฺคิ, โภ ภิกฺขู, โภ ภิกฺขุ. ๖๐. ฆพฺรหฺมาทิเต. ๖๐. จากฆะและพรหมเป็นต้น ฆโต พฺรหฺมาทิโต จ คสฺเส วา โหติ. โภติ กญฺเญ, โภติ กญฺญา, โภ พฺรหฺเม, โภ พฺรหฺม, โภ ขตฺเต, โภ ขตฺต, โภ อิเส, โภ อิสิ, โภ สเข, โภ สข. สขิ สขีติ อิตฺถิยํ สิทฺธเมว. อากติคโณ-ยํ, เอวมญฺญตฺราปิ. จากฆะและพรหมเป็นต้น แปลง เค วิภัตติ เป็น เอ บ้าง. (ตัวอย่าง) โภติ กญฺเญ, โภติ กญฺญา, โภ พฺรหฺเม, โภ พฺรหฺม, โภ ขตฺเต, โภ ขตฺต, โภ อิเส, โภ อิสิ, โภ สเข, โภ สข. สขิ สขี ดังนี้ สำเร็จแล้วในอิตถีลิงค์. นี้เป็นอาคติคณ (หมู่คำที่พึงรู้ด้วยการอนุมาน), แม้ในที่อื่นก็เช่นกัน. ๖๑. นมฺมาทีหิ. ๖๑. จากอัมมาเป็นต้น อมฺมาทีหิ คสฺเส น โหติ. โภติ อมฺมา, โภติ อนฺนา, โภติ อมฺพา. จากอัมมาเป็นต้น ไม่แปลง เค วิภัตติ (เป็น เอ). (ตัวอย่าง) โภติ อมฺมา, โภติ อนฺนา, โภติ อมฺพา. ๖๒. รสฺโส วา. ๖๒. เป็นรัสสะบ้าง อมฺมาทีนํ เค รสฺโส โหติ วา. โภติ อมฺม, โภติ อมฺมา. ของอัมมาเป็นต้น ในเพราะ เค วิภัตติ เป็นรัสสะบ้าง. (ตัวอย่าง) โภติ อมฺม, โภติ อมฺมา. ๖๓. โฆ สฺสํ, สฺสา, สฺสายํ ตึสุ. ๖๓. ฆะในเพราะ สฺสํ, สฺสา, สฺสายํ, ติํ เหล่านี้ สฺสมาทีสุ โฆ รสฺโส โหติ. ตสฺสํ, ตสฺสา, ตสฺสาย, ตํ, สภตึ, เอสฺวิติ กึ? ตาย, สภาย. ฆะเป็นรัสสะในเพราะ สฺสํ เป็นต้น. (ตัวอย่าง) ตสฺสํ, ตสฺสา, ตสฺสาย, ตํ, สภาติํ. (ถามว่า) ในเอสุวิภัตติเป็นต้นทำไม (ไม่เป็นรัสสะ)? (ตอบว่า) ตาย, สภาย. ๖๔. เอกวจน โยสฺว-โฆนํ. ๖๔. ในเอกวจนะและโยวิภัตติของนามที่ไม่ใช่ฆะ เอกวจเน [Pg.87] โยสุ จ ฆโอการนฺตวชฺชิตา นํ นามานํ รสฺโส โหติ ติลิงฺเค. อิตฺถึ, อิตฺถิยา, อิตฺถิโย, วธุํ วธุยา, วธุโย, ทณฺฑึ, ทณฺฑินา, ทณฺฑิโน, สยมฺภุํ, สยมฺภุนา, สยมฺภุโว, อโฆ นนฺติ กึ? กญฺญาย, กญฺญาโย, โอคฺคหณมุตฺตรตฺถํ. ในเอกวจนะและโยวิภัตติของนามที่ไม่ใช่ฆะและโอการันตะ เป็นรัสสะในสามลิงค์. (ตัวอย่าง) อิตฺถิํ, อิตฺถิยา, อิตฺถิโย, วธุํ, วธุยา, วธุโย, ทณฺฑิํ, ทณฺฑินา, ทณฺฑิโน, สยมฺภูํ, สยมฺภูนา, สยมฺภูโว. (ถามว่า) ทำไมจึงไม่เป็นรัสสะในนามที่ไม่ใช่ฆะ? (ตอบว่า) กญฺญาย, กญฺญาโย. การรับเอาโอการันตะ (ในคำว่า อโฆ) นั้นมีประโยชน์สำหรับกฎต่อไป. ๖๕. เค วา. ๖๕. ในเควิภัตติบ้าง อโฆนํ เค วา รสฺโส โหติ ติลิงฺเค, อิตฺถิ, อิตฺถี, วธุ, วธู, ทณฺฑิ, ทณฺฑี, สยมฺภุ, สยมฺภู. อโฆนํตฺเวว? โภติ กญฺญา, โภ โค. ของนามที่ไม่ใช่ฆะ ในเควิภัตติ เป็นรัสสะบ้างในสามลิงค์. (ตัวอย่าง) อิตฺถิ, อิตฺถี, วธุ, วธู, ทณฺฑิ, ทณฺฑี, สยมฺภุ, สยมฺภู. (ถามว่า) เฉพาะนามที่ไม่ใช่ฆะเท่านั้นหรือ? (ตอบว่า) โภติ กญฺญา, โภ โค. ๖๖. สิสฺมึ นานปุํสกสฺส. ๖๖. ในสิวิภัตติของนามที่ไม่ใช่นปุงสกลิงค์ นปุํสกวชฺชิตสฺส นามสฺส สิสฺมึ รสฺโส น โหติ. อิตฺถี, ทณฺฑี, วธู, สยมฺภู. สิสฺมินฺติ กึ? อิตฺถึ, อนปุํสกสฺสาติ กึ? ทณฺฑิ กุลํ. ของนามที่ไม่ใช่นปุงสกลิงค์ ในสิวิภัตติ ไม่เป็นรัสสะ. (ตัวอย่าง) อิตฺถี, ทณฺฑี, วธู, สยมฺภู. (ถามว่า) ในสิวิภัตติเท่านั้นหรือ? (ตอบว่า) อิตฺถิํ. (ถามว่า) เฉพาะนามที่ไม่ใช่นปุงสกลิงค์เท่านั้นหรือ? (ตอบว่า) ทณฺฑิ กุลํ. ๖๗. โคสฺสาคสิหินํสุ คาวควา. ๖๗. ของโคในวิภัตติที่ไม่ใช่เค, สิ, หิ, นํ, สุ เป็นคาวะและคะวะ คสิหินํวชฺชิตาสุ วิภตฺตีสุ โคสทฺทสฺส คาวควา โหนฺติ. (คาวํ, ควํ), คาโว, คโว, คาเวน, คเวน, คาวสฺส, ควสฺส, คาวสฺมา, ควสฺมา, คาเว, คเว. อคสิหินํสูติ กึ? โภ โค, โค ติฏฺฐติ, โคหิ, โคนํ. ในวิภัตติทั้งหลายเว้นเค, สิ, หิ, นํ, สุ ศัพท์ว่า โค เป็นคาวะและคะวะ. (ตัวอย่าง) (คาวํ, ควํ), คาโว, ควโว, คาเวน, คเวน, คาวสฺส, ควสฺส, คาวสฺมา, ควสฺมา, คาเว, คเว. (ถามว่า) ทำไมจึงไม่เป็นในวิภัตติที่ไม่ใช่เค, สิ, หิ, นํ, สุ? (ตอบว่า) โภ โค, โค ติฏฺฐติ, โคหิ, โคนํ. ๖๘. สุมฺหิ วา. ๖๘. ในสุวิภัตติบ้าง โคสฺส สุมฺหิ คาวควา โหนฺติ วา. คาเวสุ, คเวสุ, โคสุ. ของโค ในสุวิภัตติ เป็นคาวะและคะวะบ้าง. (ตัวอย่าง) คาเวสุ, คเวสุ, โคสุ. ๖๙. ควํ เสน. ๖๙. คะวํกับเสวิภัตติ โคสฺส [Pg.88] เส วา ควํ โหติ สห เสน. ควํ, คาวสฺส, ควสฺส. ของโค ในเสวิภัตติ เป็นคะวํบ้าง พร้อมด้วยเสวิภัตติ. (ตัวอย่าง) ควํ, คาวสฺส, ควสฺส. ๗๐. คุนฺนํ จ นํนา. ๗๐. คุณฺณํและนํวิภัตติ นํวจเนน สห โคสฺส คุนฺนํ โหติ ควํจ วา. คุนฺนํ, ควํ, โคนํ. พร้อมด้วยนํวิภัตติ ของโค เป็นคุณฺณํและคะวํบ้าง. (ตัวอย่าง) คุณฺณํ, ควํ, โคนํ. ๗๑. นาสฺสา. ๗๑. อาคมอาของนาวิภัตติ โคโต นาสฺส อา โหติ วา. คาวา, ควา, คาเวน, คเวน. จากโค, ของนาวิภัตติ เป็นอาคมอาบ้าง. (ตัวอย่าง) คาวา, ควา, คาเวน, คเวน. ๗๒. คาวุมฺหิ. ๗๒. ในทุติยาวิภัตติเอกวจนะ (ของโค) อํวจเน โคสฺส คาวฺห วา โหติ. วาวฺหํ, คาวํ, ควํ. โคสฺส โคณาเทโส น กโต… สทฺทนฺตรตฺตา. ในทุติยาวิภัตติเอกวจนะ ของศัพท์ว่า โค เป็น คาวะ บ้าง. (ตัวอย่าง) คาวัง, ควัง. การอาเทศ โค เป็น โคณะ ไม่ได้ทำ...เพราะเป็นศัพท์ต่างกัน. ๗๓. ยํ ปีโต. ๗๓. ยัง (ทุติยาวิภัตติเอกวจนะ) สำหรับศัพท์ที่ลงท้ายด้วย อิ อี. ปสญฺญีโต อํวจนสฺส ยํ วา โหติ. อิตฺถิยํ, อิตฺถึ. ปีโตติ กึ? ทณฺฑึ, รตฺตึ. จากศัพท์ที่มีชื่อว่า ปะ และลงท้ายด้วย อิ อี (ญี) ในทุติยาวิภัตติเอกวจนะ เป็น ยัง บ้าง. (ตัวอย่าง) อิตถิยัง, อิตถิง. อะไรคือ ปีโต? (ตัวอย่างที่ไม่ใช่) ทัณฑิง, รัตติง. ๗๔. นํ ฌีโต. ๗๔. นัง (ทุติยาวิภัตติเอกวจนะ) สำหรับศัพท์ที่ลงท้ายด้วย อิ อี. ฌสญฺญีโต อํวจนสฺส นํ วา โหติ. ทณฺฑินํ, ทณฺฑึ. กถํ ‘พุทฺธํ อาทิจฺจพนฺธุน’นฺติ? โยควิภาวา. ฌาติ กึ? อิตฺถึ. อีติ กึ? อคฺคึ. จากศัพท์ที่มีชื่อว่า ญะ และลงท้ายด้วย อิ อี (ญี) ในทุติยาวิภัตติเอกวจนะ เป็น นัง บ้าง. (ตัวอย่าง) ทัณฑินัง, ทัณฑิง. เหตุใดจึงเป็น ‘พุทธัง อาทิจจพันธุนัง’? เพราะการแยกโยคะ. อะไรคือ ญี? (ตัวอย่างที่ไม่ใช่) อิตถิง. อะไรคือ อี? (ตัวอย่างที่ไม่ใช่) อัคคิง. ๗๕. โยนํ โนเน ปุเม. ๗๕. โยวิภัตติ เป็น โน หรือ เน ในปุงลิงค์. ฌีโต [Pg.89] โยนํ โนเน วา โหนฺติ ยถากฺกมํ ปุลฺลิงฺเค. ทณฺฑีโน, ทณฺฑิเน, ทณฺฑี, ฌีโต ตฺเวว? อิตฺถิโย, ปุเมติ กึ? ทณฺฑีนิ กุลานิ. จากศัพท์ที่ลงท้ายด้วย อิ อี (ญี) โยวิภัตติ เป็น โน หรือ เน ตามลำดับบ้าง ในปุงลิงค์. (ตัวอย่าง) ทัณฑีโน, ทัณฑิเน, ทัณฑี. เฉพาะ ญีโต เท่านั้นหรือ? (ตัวอย่างที่ไม่ใช่) อิตถิโย. อะไรคือ ปุเม? (ตัวอย่างที่ไม่ใช่) ทัณฑีนิ กุลานิ. ๗๖. โน. ๗๖. โน. ฌีโต โยนํ โน วา โหติ ปุลฺลิงฺเค. ทณฺฑิโน ติฏฺฐนฺติ, ทณฺฑิโน ปสฺส, ทณฺฑี วา. จากศัพท์ที่ลงท้ายด้วย อิ อี (ญี) โยวิภัตติ เป็น โน บ้าง ในปุงลิงค์. (ตัวอย่าง) ทัณฑิโน ติฏฐันติ, ทัณฑิโน ปัสสะ, หรือ ทัณฑี. ๗๗. สฺมิโน นิ. ๗๗. สฺมิวิภัตติ เป็น นิ. ฌีโต สฺมึวจนสฺส นิ โหติ วา, ทณฺฑินิ, ทณฺฑิสฺมึ, ฌีโต ตฺเวว? อคฺคิสฺมึ. จากศัพท์ที่ลงท้ายด้วย อิ อี (ญี) สฺมิวิภัตติ เป็น นิ บ้าง. (ตัวอย่าง) ทัณฑินิ, ทัณฑิสฺมิง. เฉพาะ ญีโต เท่านั้นหรือ? (ตัวอย่างที่ไม่ใช่) อัคคิสฺมิง. ๗๘. อมฺพฺวาทีหิ. ๗๘. จากศัพท์มีอัมพุเป็นต้น. อมฺพุอาทีหิ สฺมิโนนิ โหติ วา, ผลํ ปตติ อมฺพุนิ, ปุปฺผํ ยถา ปํสุนิ อาตเป กตํ, วาตฺเวว? อมฺพุมฺหิ, ปํสุมฺหิ. จากศัพท์มีอัมพุเป็นต้น สฺมิวิภัตติ เป็น นิ บ้าง. (ตัวอย่าง) ผลไม้ตกลงในน้ำ, ดอกไม้ที่ทำไว้ในฝุ่นละอองกลางแดด. เฉพาะ วา เท่านั้นหรือ? (ตัวอย่างที่ไม่ใช่) อัมพุมฺหิ, ปังสุมฺหิ. ๗๙. กมฺมาทิโต. ๗๙. จากศัพท์มีกัมมะเป็นต้น. กมฺมาทิโต สฺมิโน นิ โหติ วา. กมฺมนิ กมฺเม. กมฺม, จมฺม, เวสฺม, ภสฺม (อสฺม), พฺรหฺม, อตฺต, อาตุม, ฆมฺม, มุทฺธ. กมฺมาทิโตติ กึ? พุทฺเธ. จากศัพท์มีกัมมะเป็นต้น สฺมิวิภัตติ เป็น นิ บ้าง. (ตัวอย่าง) กัมมนิ, กัมเม. (ศัพท์ในกลุ่มนี้ได้แก่) กัมมะ, จัมมะ, เวสมะ, ภัสสะ (อัสสะ), พรหมะ, อัตตะ, อาตุมา, คัมมะ, มุททะ. อะไรคือ กัมมาทิโต? (ตัวอย่างที่ไม่ใช่) พุทเธ. ๘๐. นาสฺเสโน. ๘๐. นา (ตติยาวิภัตติเอกวจนะ) เป็น เอโน. กมฺมาทิโต นาวจนสฺส เอโน วา โหติ. กมฺเมน, กมฺมนา, จมฺเมน, จมฺมนา, กมฺมาทิโตตฺเวว? พุทฺเธน. หลังศัพท์มีกัมมะเป็นต้น นา (ตติยาวิภัตติเอกวจนะ) เป็น เอโน บ้าง. (ตัวอย่าง) กัมเมนะ, กัมมนา, จัมเมนะ, จัมมนา. เฉพาะกัมมาทิโตเท่านั้นหรือ? (ตัวอย่าง) พุทเธนะ. ๘๑. ฌลา สสฺส โน. ๘๑. หลังศัพท์ที่เป็น ชะ และ ละ สัสสะ (ฉัฏฐีวิภัตติเอกวจนะ) เป็น โน. ฌลโต [Pg.90] สสฺส โน วา โหติ. อคฺคิโน อคฺคิสฺส, ทณฺฑิโน ทณฺฑิสฺส, ภิกฺขุโน ภิกฺขุสฺส, สยมฺภุโน สยมฺภุสฺส, หลังศัพท์ที่เป็น ชะ และ ละ สัสสะ (ฉัฏฐีวิภัตติเอกวจนะ) เป็น โน บ้าง. (ตัวอย่าง) อัคคิโน, อัคคิสสะ; ทัณฑิโน, ทัณฑิสสะ; ภิกขุโน, ภิกขุสสะ; สยัมภูโน, สยัมภูสสะ. กถํ ‘โย จ สิสฺโส มหามุเน’ ติ? (๓) ‘‘อิโต กฺวจิ สสฺส ฏานุพนฺโธ’’ติ พฺรหฺมาทีสุ ปาฐา สสฺส เอ ฏานุพนฺโธ. ทำไมจึงมีรูปว่า ‘โย จ สิสฺโส มหามุเน’? (3) เพราะมีปาฐะในพรหมาทิเป็นต้นว่า ‘‘อิโต กวจิ สัสสะ ฏานุพันโธ’’ สัสสะจึงมี เอ เป็น ฏานุพันธะ. ๘๒. นา สฺมาสฺส. ๘๒. นา (วิภัตติ) เป็นตัวแทนของ สมา (วิภัตติ). ฌลโต สฺมาสฺส นา โหติ วา. อคฺคินา อคฺคิสฺมา, ทณฺฑินา ทณฺฑิสฺมา, ภิกฺขุนา ภิกฺขุสฺมา, สยมฺภุนา สยมฺภุสฺมา. หลังศัพท์ที่เป็น ชะ และ ละ สมา (ปัญจมีวิภัตติเอกวจนะ) เป็น นา บ้าง. (ตัวอย่าง) อัคคินา, อัคคิสมา; ทัณฑินา, ทัณฑิสมา; ภิกขุนา, ภิกขุสมา; สยัมภูนา, สยัมภูสมา. ๘๓. ลา โย นํ โว ปุเม. ๘๓. หลังศัพท์ที่เป็น ละ (อุ, อู) โย (วิภัตติ) เป็น โว ในปุงลิงค์. ลโต โยนํ โว โหติ วา ปุลฺลิงฺเค. ภิกฺขโว ภิกฺขู, สยมฺภุโว สยมฺภูปุเมติ กึ? อายูนิ. หลังศัพท์ที่เป็น ละ โย (วิภัตติ) เป็น โว บ้าง ในปุงลิงค์. (ตัวอย่าง) ภิกขะโว, ภิกขู; สยัมภูโว, สยัมภู. บทว่า ปุเม เพื่อประโยชน์อะไร? (ตัวอย่าง) อายูนิ. ๘๔. ชนฺตฺวาทิโต โน จ. ๘๔. หลังศัพท์มีชันตุเป็นต้น (โย เป็น) โน ด้วย. ชนฺตฺวาทิโต โยนํ โน โหติ โว จ วา ปุลฺลิงฺเค. ชนฺตุโน, ชนฺตโว ชนฺตุโย, โคตฺรภุโน, โคตฺรภุโว โคตฺรภู. สหภุโน, สหภุโว สหภู. หลังศัพท์มีชันตุเป็นต้น โย (วิภัตติ) เป็น โน และ โว บ้าง ในปุงลิงค์. (ตัวอย่าง) ชันตุโน, ชันตะโว, ชันตุโย; โคตรภูโน, โคตรภูโว, โคตรภู; สหภูโน, สหภูโว, สหภู. ๘๕. กูโต. ๘๕. หลังศัพท์ที่ลงท้ายด้วย กู (ปัจจัย). กูปจฺจยนฺตโต โยนํ โน วา โหติ ปุลฺลิงฺเค, วิทุโน วิทู, วิญฺญุโน วิญฺญู, สพฺพญฺญุโน สพฺพญฺญู. หลังศัพท์ที่ลงท้ายด้วย กู ปัจจัย โย (วิภัตติ) เป็น โน บ้าง ในปุงลิงค์. (ตัวอย่าง) วิทุโน, วิทู; วิญญุโน, วิญญู; สัพพัญญุโน, สัพพัญญู. ๘๖. ธลาโป-มุสฺมา. ๘๖. หลังศัพท์ที่เป็น ชะ และ ละ และหลัง อมุศัพท์ มีการลบ (โย). อมุสทฺทโต โยนํ โลโปว โหติ ปุลฺลิงฺเค, อมู, ปุเมตฺเวว? อมุโย อมูนิ. โวปวาโทยํ. หลังอมุศัพท์ โย (วิภัตติ) มีการลบแน่นอนในปุงลิงค์. (ตัวอย่าง) อมู. บทว่า ปุเม เท่านั้นหรือ? (ตัวอย่าง) อมุโย, อมูนิ. นี้เป็นข้อยกเว้นของ โว (ปัจจัย). ๘๗. น โน สสฺส. ๘๗. สัสสะ (วิภัตติ) ไม่เป็น โน. อมุสฺมา [Pg.91] สสฺส โน น โหติ, อมุสฺส, โนติ กึ? อมุยา. หลังอมุศัพท์ สัสสะ (วิภัตติ) ไม่เป็น โน. (ตัวอย่าง) อมุสสะ. บทว่า โน เพื่อประโยชน์อะไร? (ตัวอย่าง) อมุยา. ๘๘. โยโลปนิสุ ทีโฆ. ๘๘. เมื่อมีการลบ โย และในเพราะ นิ (วิภัตติ) ให้ทีฆะ. โยนํ โลเป นิสุ จ ทีโฆ โหติ, อฏฺฐี อฏฺฐีนิ, โยโลปนิสูติ กึ? รตฺติโย. เมื่อมีการลบ โย และในเพราะ นิ (วิภัตติ) ให้ทีฆะ. (ตัวอย่าง) อัฏฐี, อัฏฐีนิ. บทว่า โยโลปนิสุ เพื่อประโยชน์อะไร? (ตัวอย่าง) รัตติโย. ๘๙. สุนํหิสุ. ๘๙. ในเพราะ สุ, นัง, หิ (วิภัตติ). เอสุ นามสฺส ทีโฆ โหติ. อคฺคีสุ, อคฺคีนํ, อคฺคีหิ. ในเพราะวิภัตติเหล่านี้ ให้ทีฆะสระที่สุดของนาม. (ตัวอย่าง) อัคคีสุ, อัคคีนัง, อัคคีหิ. ๙๐. ปญฺจาทีนํ จุทฺทสนฺนม. ๙๐. สระที่สุดของศัพท์ ๑๔ ศัพท์ มีปัญจศัพท์เป็นต้น เป็น อ. ปญฺจาทีนํ จุทฺทสนฺนํ สุนํหิสฺว โหติ. ปญฺจสุ, ปญฺจนฺนํ, ปญฺจหิ, ฉสุ, ฉนฺนํ, ฉหิ, เอวํ ยาว อฏฺฐรสา. สระที่สุดของศัพท์ ๑๔ ศัพท์ มีปัญจศัพท์เป็นต้น ในเพราะ สุ, นัง, หิ (วิภัตติ) เป็น อ. (ตัวอย่าง) ปัญจสุ, ปัญจันนัง, ปัญจหิ, ฉสุ, ฉันนัง, ฉหิ. อย่างนี้เรื่อยไปจนถึง อัฏฐารสะ (๑๘). ๙๑. ยฺวาโท นฺตุสฺส. ๙๑. ในเพราะวิภัตติมี โย และ อัง เป็นต้น (สระที่สุด) ของ นตะ (ปัจจัย) (เป็น อ). ยฺวาทีสุ นฺตุสฺส อ โหติ. คุณวนฺตา, คุณวนฺตํ, คุณวนฺเต, คุณวนฺเตน อิจฺจาทิ, ยฺวา-โทติ กึ? คุณวา ติฏฺฐติ. ในเพราะวิภัตติมี โย และ อัง เป็นต้น สระที่สุดของ นตะ ปัจจัย เป็น อ. (ตัวอย่าง) คุณวันตา, คุณวันตัง, คุณวันเต, คุณวันเตนะ เป็นต้น. บทว่า ยวาทิ เพื่อประโยชน์อะไร? (ตัวอย่าง) คุณวา ติฏฐติ. ๙๒. นฺตสฺส จ ฏ วํเส. ๙๒. และ (สระที่สุด) ของ นตะ (ปัจจัย) เป็น ฏะ ในคาถา. อํเสสุ นฺตปฺปจฺจยสฺส ฏ โหติ วา นฺตุสฺส จ. ยํ ยํ หิ ราช ภชติ สนฺตํวายทิ วา อสํ, กิจฺจา-นกุพฺพสฺส กเรยฺย กิจฺจํ, หิมวํว ปพฺพตํ, สุชาติมนฺโตปิ อชาติมสฺส. โยควิภาเคนาญฺญตฺราปิ. จกฺขุมา อนฺธิตา โหนฺติ, วคฺคุมุทาตีริยา ปน ภิกฺขู วณฺณวา โหนฺติ. ในคาถา นตะ ปัจจัย เป็น ฏะ บ้าง และสระที่สุดของ นตะ ปัจจัย (เป็น ฏะ บ้าง). (ตัวอย่าง) ยํ ยํ หิ ราช ภชติ สนฺตํ วา ยทิ วา อสํ, กิจฺจานกุพฺพสฺส กเรยฺย กิจฺจํ, หิมวํว ปพฺพตํ, สุชาติมนฺโตปิ อชาติมสฺส. ด้วยการแยกสูตร (โยควิภาค) แม้ในที่อื่น (ก็มีรูปเช่นนี้). (ตัวอย่าง) จกฺขุมา อนฺธิตา โหนฺติ, วคฺคุมุทาตีริยา ปน ภิกฺขู วณฺณวา โหนฺติ. ๙๓. โยสุ ฌิสฺส ปุเม. ๙๓. ในเพราะ โย (วิภัตติ) (สระที่สุด) ของศัพท์ที่เป็น ชะ ในปุงลิงค์ (เป็น ฏะ). ฌสญฺญสฺส [Pg.92] อิสฺส โยสุ วา ฏ โหติ ปุลฺลิงฺเค. อคฺคโย อคฺคี, ฌคฺคหณํ กึ? อิการนฺตสมุทายสฺส ฏ มา สิยาภิ, รตฺติโย, อิคฺคหณํ กึ? ทณฺฑิโน, ปุเมติ กึ? อฏฺฐีนิ. อิการันต์ที่มีชื่อว่า ชะ ในเพราะ โย (วิภัตติ) เป็น ฏะ บ้าง ในปุงลิงค์. (ตัวอย่าง) อัคคโย, อัคคี. บทว่า ชะ เพื่อประโยชน์อะไร? เพื่อมิให้ อิการันต์ที่เป็นสมุหศัพท์เป็น ฏะ เช่น รัตติโย. บทว่า อิ เพื่อประโยชน์อะไร? (ตัวอย่าง) ทัณฑิโน. บทว่า ปุเม เพื่อประโยชน์อะไร? (ตัวอย่าง) อัฏฐีนิ. ๙๔. เวโวสุ ลุสฺส. ๙๔. ในเพราะ เว และ โว (วิภัตติ) (สระที่สุด) ของศัพท์ที่เป็น ละ (เป็น ฏะ). ลสญฺญสฺส อุสฺส เวโวสุ ฏ โหติ. ภิกฺขเว, ภิกฺขโว, เวโวสูติ กึ? ชนฺตุโย, อุคฺคหณํ กึ? สยมฺภุโว. ของ อุ (u) ที่มี ล (la) สัญญา ใน เว (ve) และ โว (vo) เป็น ฏ (ṭa) ย่อมมี. (เช่น) ภิกฺขเว, ภิกฺขโว. (ถามว่า) ใน เว (ve) และ โว (vo) ทำไม? (ตอบว่า) ชนฺตุโย (ก็มี). (ถามว่า) การระบุ อุ (u) ทำไม? (ตอบว่า) สยมฺภูโว (ก็มี). ๙๕. โยมฺหิ วา กฺวจิ. ๙๕. ใน โย (yo) บ้างในบางที่. โยมฺหิ กฺวจิ ลสญฺญสฺส อุสฺส วา ฏ โหติ. เหตโย, นนฺทนฺติ ตํ กุรโย ทสฺสเนน, อชฺเชว ตํ กุรโย ปาปยตุ. วาติ กึ? เหตุโย. ใน โย (yo) ในบางที่ ของ อุ (u) ที่มี ล (la) สัญญา เป็น ฏ (ṭa) ย่อมมีบ้าง. (เช่น) เหตุโย. (ตัวอย่างคาถา) "ชนทั้งหลายย่อมยินดีซึ่งชนเหล่านั้นด้วยการเห็น, ขอชนทั้งหลายจงยังชนเหล่านั้นให้ถึงในวันนี้แหละ." (ถามว่า) บ้าง (vā) ทำไม? (ตอบว่า) เหตุโย (ก็มี). ๙๖. ปุมาลปเน เวโว. ๙๖. ในอารัปปนะของปุงลิงค์ (เป็น) เว (ve) และ โว (vo). ลสญฺญโต อุโต โยสฺสาลปเน เวโว โหนฺติ วา ปุลฺลิงฺเค. ภิกฺขเว, ภิกฺขโว ภิกฺขู, ปุเมติ กึ อายูนิ, อาลปเนติ กึ? ชนฺตุโย ติฏฺฐนฺติ, ลุโตตฺเวว? เธนุโย, สยมฺภุโว. เบื้องหลัง อุ (u) ที่มี ล (la) สัญญา โย (yo) ในอารัปปนะ เป็น เว (ve) และ โว (vo) ย่อมมีบ้างในปุงลิงค์. (เช่น) ภิกฺขเว, ภิกฺขโว, ภิกฺขู. (ถามว่า) ในปุงลิงค์ ทำไม? (ตอบว่า) อายุุนิ (ก็มี). (ถามว่า) ในอารัปปนะ ทำไม? (ตอบว่า) ชนฺตุโย ติฏฺฐนฺติ (ก็มี). จาก ลุ (lu) เท่านั้นหรือ? (ตอบว่า) เธนุโย, สยมฺภูโว (ก็มี). ๙๗. สฺมาหิสฺมึ นํ มฺหาภิมฺหิ. ๙๗. สฺมา (smā), หิ (hi), สฺมิํ (smiṃ) (เป็น) มฺหา (mhā), ภิ (bhi), มฺหิ (mhi). นามสฺมา ปเรสํ สฺมาหิสฺมินฺนํ มฺหา ภิมฺหิ วา โหนฺติ ยถากฺกมํ. พุทฺธมฺหา พุทฺธสฺมา, พุทฺเธภิ พุทฺเธหิ, พุทฺธมฺหิ พุทฺธสฺมึ, พหุลาธิการาอปวาทวิสเยปิ, ทสสหสฺสิมฺหิ ธาตุยา. เบื้องหลังนาม วิภัตติ สฺมา (smā), หิ (hi), สฺมิํ (smiṃ) เป็น มฺหา (mhā), ภิ (bhi), มฺหิ (mhi) ย่อมมีบ้างตามลำดับ. (เช่น) พุทฺธมฺหา พุทฺธสฺมา, พุทฺเธภิ พุทฺเธหิ, พุทฺธมฺหิ พุทฺธสฺมิํ. แม้ในขอบเขตของข้อยกเว้นด้วยอำนาจบทว่า พหุลํ (เช่น) ทสสหสฺสิมฺหิ ธาตุยา. ๙๘. สุหิสฺวสฺเส. ๙๘. ใน สุ (su) และ หิ (hi) (แปลง อ) เป็น เอ (e). อการนฺตสฺส [Pg.93] สุหิสฺเว โหติ. พุทฺเธสุ พุทฺเธหิ. ของ อการันต์ ใน สุ (su) และ หิ (hi) เป็น เอ (e) ย่อมมี. (เช่น) พุทฺเธสุ, พุทฺเธหิ. ๙๙. สพฺพาทีนํ นํมฺหีจ. ๙๙. ของ สพฺพ (sabba) เป็นต้น ใน นํ (naṃ) และ มฺหิ (mhi) ด้วย. อการนฺตานํ สพฺพาทีนํ เอ โหติ นํมฺหิ สุหิสุ จ. สพฺเพสํ, สพฺเพสุ, สพฺเพหิ, สพฺพาทีนนฺติ กึ? พุทฺธานํ, อสฺเสตฺเวว? อมูสํ. สพฺพ กตร กตม อุภย อิตร อญฺญ อญฺญตร อญฺญตม (๔) ‘‘ปุพฺพปรา-วรทกฺขิณุตฺตรา-ธรานิ ววตฺถายมสญฺญายํ’’ (ปา,๑,๑,๓๔) ย ตฺย ต เอต อิม อมุ กึ เอก ตุมฺห อมฺห. ของ สพฺพ (sabba) เป็นต้น ที่เป็น อการันต์ เป็น เอ (e) ย่อมมีใน นํ (naṃ), สุ (su) และ หิ (hi) ด้วย. (เช่น) สพฺเพสํ, สพฺเพสุ, สพฺเพหิ. (ถามว่า) ของ สพฺพ (sabba) เป็นต้น ทำไม? (ตอบว่า) พุทฺธานํ (ก็มี). (ถามว่า) ของ อ (a) เท่านั้นหรือ? (ตอบว่า) อมูสํ (ก็มี). (ศัพท์เหล่านั้นคือ) สพฺพ, กตร, กตม, อุภย, อิตร, อญฺญ, อญฺญตร, อญฺญตม (๔) "ปุพฺพปรา-วรทกฺขิณุตฺตรา-ธรานิ ววตฺถา-ยามสญฺญายํ" (ปา, ๑, ๑, ๓๔) ย, ตฺย, ต, เอต, อิม, อมุ, กึ, เอก, ตุมฺห, อมฺห. ๑๐๐. สํสานํ. ๑๐๐. สํ และ สานํ. สพฺพาทิโต นํวจนสฺส สํสานํ โหนฺติ. สพฺเพสํ, สพฺเพสานํ. การแปลง นํ วิภัตติ เป็น สํ และ สานํ ย่อมมี หลัง สพฺพะ เป็นต้น. สพฺเพสํ, สพฺเพสานํ. ๑๐๑. ฆปา สสฺส สฺสา วา. ๑๐๑. การแปลง ส วิภัตติ เป็น สฺสา ย่อมมีบ้าง หลัง ฆะ และ ปะ. สพฺพาทีนํ ฆปโต สสฺส สฺสา วา โหติ, สพฺพสฺสา สพฺพาย, ปคฺคหณมุตฺตรตฺถํ. การแปลง ส วิภัตติ เป็น สฺสา ย่อมมีบ้าง หลัง สพฺพะ เป็นต้น ที่เป็น ฆะ และ ปะ, สพฺพสฺสา สพฺพาย, (การระบุ ป) เพื่อประโยชน์ในการถือเอาคำหลัง. ๑๐๒. สฺมิโน สฺสํ. ๑๐๒. การแปลง สฺมึ วิภัตติ เป็น สฺสํ. สพฺพาทีนํ ฆปโต สฺมิโน สฺสํ วา โหติ, สพฺพสฺสํ สพฺพาย, อมุสฺสํ อมุยา. การแปลง สฺมึ วิภัตติ เป็น สฺสํ ย่อมมีบ้าง หลัง สพฺพะ เป็นต้น ที่เป็น ฆะ และ ปะ, สพฺพสฺสํ สพฺพาย, อมุสฺสํ อมุยา. ๑๐๓. ยํ. ๑๐๓. การแปลงเป็น ยํ. ฆปโต สฺมิโน ยํ วา โหติ, กญฺญายํ กญฺญาย, รตฺติยํ รตฺติยา, วธุยํ วธุยา, สพฺพายํ สพฺพาย, อมุยํ อมุยา. การแปลง สฺมึ วิภัตติ เป็น ยํ ย่อมมีบ้าง หลัง ฆะ และ ปะ, กญฺญายํ กญฺญาย, รตฺติยํ รตฺติยา, วธุยํ วธุยา, สพฺพายํ สพฺพาย, อมุยํ อมุยา. ๑๐๔. ตึ สภาปริสาย. ๑๐๔. การแปลงเป็น ตึ หลัง สภา และ ปริสา. สภาปริสาหิ [Pg.94] สฺมิโน ตึ วา โหติ, สภตึ สภาย, ปริสตึ ปริสาย. การแปลง สฺมึ วิภัตติ เป็น ตึ ย่อมมีบ้าง หลัง สภา และ ปริสา, สภตึ สภาย, ปริสตึ ปริสาย. ๑๐๕. ปทาทีหิ สิ. ๑๐๕. การแปลงเป็น สิ หลัง ปท เป็นต้น. เอหิ สฺมิโน สิ โหติ วา, ปทสิ ปทสฺมึ, พิลสิ พิลสฺมึ. การแปลง สฺมึ วิภัตติ เป็น สิ ย่อมมีบ้าง หลังคำเหล่านี้, ปทสิ ปทสฺมึ, พิลสิ พิลสฺมึ. ๑๐๖. นาสฺส สา. ๑๐๖. การแปลง นา วิภัตติ เป็น สา. ปทาทีหิ นาสฺส สา โหติ วา, ปทสา ปเทน, พิลสา พิเลน. การแปลง นา วิภัตติ เป็น สา ย่อมมีบ้าง หลัง ปท เป็นต้น, ปทสา ปเทน, พิลสา พิเลน. ๑๐๗. โกธาทีหิ. ๑๐๗. หลัง โกธ เป็นต้น. เอหิ นาสฺส สา โหติ วา, โกธสา โกเธน, อตฺถสา อตฺเถน. การแปลง นา วิภัตติ เป็น สา ย่อมมีบ้าง หลังคำเหล่านี้, โกธสา โกเธน, อตฺถสา อตฺเถน. ๑๐๘. อเตน. ๑๐๘. การแปลงเป็น เอน. อการนฺตโต ปรสฺส นาวจนสฺส เอนาเทโส โหติ, พุทฺเธน, อโตติ กึ? อคฺคินา. การอาเทศเป็น เอน ย่อมมี หลัง อการันต์ ของ นา วิภัตติ, พุทฺเธน. บทว่า อโต เพื่ออะไร? อคฺคินา. ๑๐๙. สิสฺโส. ๑๐๙. การแปลง สิ วิภัตติ เป็น โอ. อการนฺตโต นามสฺมา สิสฺส โอ โหติ, พุทฺโธ, อโตตฺเวว? อคฺคิ. สิ เป็น โอ ย่อมมีหลังนามศัพท์ที่ลงท้ายด้วย อะ เช่น พุทโธ. อะโตตฺเววะ? (ทำไมต้องระบุว่าหลัง อะ การันต์?) เช่น อัคคิ. ๑๑๐. กฺวเจ วา. ๑๑๐. ในบางแห่งบ้าง. อการนฺตโต นามสฺมา สิสฺส เอ โหติ วา กฺวจิ, วนปฺปคุมฺเพ ยถา ผุสฺสิตคฺเค. อปวาทวิสเยปิ พหุลํวีธานา-สุเข ทุกฺเข[Pg.95]. วาติ กึ? วนปฺปคุมฺโพ กฺวจีติ กึ? ปกฺเข สพฺพตฺถ มา โหตุ. สิ เป็น เอ ย่อมมีบ้างในบางแห่งหลังนามศัพท์ที่ลงท้ายด้วย อะ เช่น วนัปปะคุมเพ (ในกอไม้ในป่า) ดังเช่น ผุสสิตัคเค (ที่ยอดไม้อันบานแล้ว). แม้ในวิสัยที่เป็นข้อยกเว้น ก็มีได้โดยมากเพราะการบัญญัติว่า พหุลัง เช่น สุเข, ทุกเข. วาติ กิง? (ทำไมต้องมีคำว่า วา?) เพื่อให้มีรูปว่า วนัปปะคุมโพ. กฺวจีติ กิง? (ทำไมต้องมีคำว่า กวจิ?) เพื่อมิให้มีในที่ทั้งปวงในอีกฝ่ายหนึ่ง เช่น ปักเข. ๑๑๑. อํ นปุํสเก. ๑๑๑. อัง ในนปุงสกลิงค์. อการนฺตโต นามสฺมา สิสฺส อํ โหติ นปุํสกลิงฺเค. รูปํ. สิ เป็น อัง ย่อมมีในนปุงสกลิงค์หลังนามศัพท์ที่ลงท้ายด้วย อะ เช่น รูปัง. ๑๑๒. โยนํ นิ. ๑๑๒. โย เป็น นิ. อการนฺตโต นามสฺมา โยนํ นิ โหติ นปุํสเก. สพฺพานิ รูปานิ, นิจฺจวิธาเน ผลํ เอกจฺจาทิสพฺพาทีนํ ปฐมายํ. โย เป็น นิ ย่อมมีในนปุงสกลิงค์หลังนามศัพท์ที่ลงท้ายด้วย อะ เช่น สัพพานิ, รูปานิ. ในการบัญญัติที่แน่นอน (มีรูปเป็น) ผลัง ของศัพท์มี เอกัจจะ เป็นต้น และ สัพพะ เป็นต้น ในปฐมาวิภัตติ. ๑๑๓. ฌลา วา. ๑๑๓. บ้าง หลังนามศัพท์ที่มีชื่อว่า ชะ และ ละ. ฌลโต โยนํ นิ โหติ วา นปุํสเก, อฏฺฐีนิ อฏฺฐี, อายูนิ อายู. โย เป็น นิ ย่อมมีบ้างในนปุงสกลิงค์หลังนามศัพท์ที่มีชื่อว่า ชะ และ ละ เช่น อัฏฐีนิ อัฏฐี, อายูนิ อายู. ๑๑๔. โลโป. ๑๑๔. ลบ. ฌลโต โยนํ โลโป โหติ, อฏฺฐี, อายู, อคฺคี, ภิกฺขู, ฌลาตฺเวว? อคฺคโย. ปเคว กสฺมา น โหติ? อนฺตรงฺคตฺตา อการสฺส. การลบ โย ย่อมมีหลังนามศัพท์ที่มีชื่อว่า ชะ และ ละ เช่น อัฏฐี, อายู, อัคคี, ภิกขู. ชะลาตฺเววะ? (ทำไมต้องระบุว่าหลัง ชะ และ ละ?) เช่น อัคคะโย. ทำไมจึงไม่ลบเสียก่อน? เพราะความเป็นอันตรังคะของ อะ การันต์. ๑๑๕. ชนฺตุเหตฺวีฆเปหิ วา. ๑๑๕. บ้าง หลังศัพท์ว่า ชันตุ, เหตุ, ศัพท์ที่มี อี เป็นการันต์ และศัพท์ที่มีชื่อว่า ฆะ และ ปะ. ชนฺตุเหตูหิ อีการนฺเตหิ ฆป สญฺเญหิ จ ปเรสํ โยนํ วา โลโป โหติ, ชนฺตู ชนฺตุโย, เหตู เหตุโย, ทณฺฑี ทณฺฑิโย, กญฺญา กญฺญาโย, รตฺตี รตฺติโย, อิตฺถี อิตฺถิโย, เธนู เธนุโย, วธู วธุโย. การลบ โย ย่อมมีบ้างหลังศัพท์ว่า ชันตุ และ เหตุ, หลังศัพท์ที่มี อี เป็นการันต์ และหลังศัพท์ที่มีชื่อว่า ฆะ และ ปะ เช่น ชันตู ชันตุโย, เหตุ เหตุโย, ทัณฑี ทัณฑิโย, กัญญา กัญญาโย, รัตตี รัตติโย, อิตถี อิตถิโย, เธนู เธนุโย, วธู วธูโย. ๑๑๖. เย ปสฺสิวณฺณสฺส. ๑๑๖. การลบ อิวัณณะ (สระอิ อี) ที่อยู่หน้า ยะ. ปสญฺญสฺส [Pg.96] อิวณฺณสฺส โลโป โหติ วา ยกาเร, รตฺโย รตฺยา, รตฺยํ, โปกฺขรญฺโญ, โปกฺขรญฺญา, โปกฺขรญฺญํ, วา ตฺเวว? รตฺติโย, ปสฺสาติ กึ? ทณฺฑิโย, อิวณฺณสฺสาติ กึ? เธนุโย วธุโย. กถํ ‘อนุญฺญาโต อหํ มตฺยา’ติ? ‘เย ปสฺสา’ติ โยควิภาคา. การลบ อิวัณณะ (สระอิ อี) ที่มีชื่อว่า ปะ ย่อมมีบ้างเมื่อมี ยะ อักษรอยู่เบื้องหลัง เช่น รัตโย, รัตยา, รัตยัง, โปกขรัญโญ, โปกขรัญญา, โปกขรัญยัง. วาตเววะ? (ทำไมต้องมีคำว่า วา?) เช่น รัตติโย. ปัสสาติ กิง? (ทำไมต้องมีคำว่า ปัสสะ?) เช่น ทัณฑิโย. อิวัณณัสสาติ กิง? (ทำไมต้องระบุว่า อิวัณณะ?) เช่น เธนุโย, วธูโย. คำว่า 'อนุญฺญาโต อหํ มตฺยา' สำเร็จได้อย่างไร? สำเร็จได้ด้วยการแยกสูตร (โยควิภาค) ว่า 'เย ปัสสา'. ๑๑๗. คสีนํ. ๑๑๗. การลบ คะ และ สิ วิภัตติ. นามสฺมา คสีนํ โลโป โหติ วิชฺฌนฺตราภาเว, โภ ปุริส, อยํ, ทณฺฑี. การลบ คะ และ สิ วิภัตติ หลังนามศัพท์ ย่อมมีในเมื่อไม่มีบทอื่นคั่นในระหว่าง เช่น โภ ปุริสะ, อะยัง, ทัณฑี. ๑๑๘. อสงฺขฺเยหิ สพฺพาสํ. ๑๑๘. การลบวิภัตติทั้งปวง หลังอัพยยศัพท์ (ศัพท์ที่ไม่มีการเปลี่ยนรูปตามจำนวน). อวิชฺชมานสงฺขฺเยหิ ปราสํ สพฺพาสํ วิภตฺตีนํ โลโป โหติ, จ วา เอว เอวํ, เอตสฺมาเยว ลิงฺคา อสงฺขฺเยหิ สฺยาทฺยุปฺปตฺติ อนุมียเต. การลบวิภัตติทั้งปวงที่อยู่หลังศัพท์ที่ไม่มีสังขยา (อัพยยศัพท์) ย่อมมี เช่น จะ, วา, เอวะ, เอวัง. เพราะเครื่องหมาย (ลิงคะ) นี้เอง การเกิดขึ้นของวิภัตติมี สิ เป็นต้น หลังอัพยยศัพท์จึงเป็นอันอนุมานได้. ๑๑๙. เอกตฺถตายํ. ๑๑๙. ในภาวะที่มีอรรถเป็นอันเดียวกัน. เอกตฺถีภาเว สพฺพาสํ วิภตฺตีนํ โลโป โหติ พหุลํ, ปุตฺตียติ, ราชปุริโส, วาสิฏฺโฐ, กฺวจิ น โหติ พหุลํ วิธานา-ปรนฺตโป, ภคนฺทโร, ปรสฺสปทํ, อตฺตโนปทํ, ควมฺปติ, เทวานํปิยติสฺโส, อนฺเตวาสี, ชเนสุโต มมตฺตํ มามโก. ในภาวะที่มีอรรถเป็นอันเดียวกัน การลบวิภัตติทั้งปวงย่อมมีโดยมาก เช่น ปุตติยติ, ราชปุริโส, วาสิฏโฐ. บางแห่งก็ไม่มีการลบเพราะการบัญญัติว่า พหุลัง เช่น ปรันตโป, ภคันทโร, ปรัสสปะทัง, อัตตโนปะทัง, ควัมปติ, เทวานัมปิยติสโส, อันเตวาสี, ชะเนสุโต, มะมัตตัง, มามะโก. ๑๒๐. ปุพฺพสฺมามาทิโต. ๑๒๐. หลังบทหน้าที่มี อะ และ มะ เป็นต้น. อมาเทกตฺถา ปุพฺพํ ยเทกตฺถํ ตโต ปราสํ สพฺพาสํ วิภตฺตีนํ โลโป โหติ. อธิตฺถิ. อิธ น โหติ พหุลํ การลบวิภัตติทั้งปวงย่อมมี หลังบทหน้าที่มีอรรถเป็นอันเดียวกับบทหลังที่มี อะ และ มะ เป็นต้น เช่น อธิตถิ. ในที่นี้ไม่มีการลบโดยมาก (เพราะพหุลัง). วิธานา [Pg.97] ยถาปตฺถียา, ยถาปริสาย, ปุพฺพสฺมาติ กึ? คามคโต. เพราะการบัญญัติ เช่น ยถาปัตถิยา, ยถาปริสาย. ปุพพัสมาติ กิง? (ทำไมต้องระบุว่าจากบทหน้า?) เช่น คามะคะโต. ๑๒๑. นาโตม ปญฺจมิยา. ๑๒๑. การลบ (หรือการแปลงเป็น อัง) ย่อมไม่มี หลัง อะ การันต์ ยกเว้นปัญจมีวิภัตติ. อมาเทกตฺถา ปุพฺพํ ยเทกตฺถมการนฺตํ, ตโต ปราสํ สพฺพาสํ วิภตฺตีนํ โลโป น โหติ, อนฺตุ, ภวตฺยปญฺจมฺยา, อุปกุมฺภํ, อปญฺจมิยาติ กึ? อุปกุมฺภา อานย. หลังบทหน้าที่มีอรรถเป็นอันเดียวกับบทหลังที่เป็น อะ การันต์ การลบวิภัตติทั้งปวงย่อมไม่มี แต่ย่อมเป็น อัง (อาเทศ) ยกเว้นปัญจมีวิภัตติ เช่น อุปกุมภัง. อปัญจมิยาติ กิง? (ทำไมต้องยกเว้นปัญจมี?) เช่น อุปกุมภา อานะยะ (จงนำมาจากใกล้หม้อ). ๑๒๒. วา ตติยาสตฺตมินํ. ๑๒๒. หรือว่าของตติยาวิภัตติและสัตตมีวิภัตติ. อมาเทกตฺถา ปุพฺพํ ยเทกตฺถมการนฺตํ, ตโต ปราสํ ตติยาสตฺถมีนํ วา อํ โหติ, อุปกุมฺเภน กตํ, อุปกุมฺภํ กตํ, อุปกุมฺเต นิเธหิ, อุปกุมฺภํ นิเธหิ. หลังบทหน้าที่มีอรรถเป็นอันเดียวกับบทหลังที่เป็น อะ การันต์ ตติยาวิภัตติและสัตตมีวิภัตติที่อยู่เบื้องหลัง ย่อมเป็น อัง บ้าง เช่น อุปกุมเภนะ กะตัง, อุปกุมภัง กะตัง (ทำแล้วด้วยความใกล้หม้อ), อุปกุมเภ นิเธหิ, อุปกุมภัง นิเธหิ (จงวางไว้ในที่ใกล้หม้อ). ๑๒๓. ราชสี นามฺหิ. ๑๒๓. เมื่อ นา วิภัตติเบื้องหลัง แปลง อะ ที่ ราชะ เป็น อี. นามฺหิ ราชสฺสิ วา โหติ, สพฺพทตฺเตน ราชินา, วาตฺเวว? รญฺญา. เมื่อ นา วิภัตติเบื้องหลัง แปลง อะ ที่ ราชะ เป็น อี บ้าง เช่น สัพพะทัตเตนะ ราชินา. วาตเววะ? (ทำไมต้องมีคำว่า วา?) เช่น รัญญา. ๑๒๔. สุนํหิสู. ๑๒๔. ในเพราะ สุ, นัง, หิ, และ สุ วิภัตติ ราชสฺส อู โหติ วา สุนํหิสุ, ราชูสุ ราเชสุ, ราชูนํ รญฺญํ, ราชูหิ ราเชหิ. อาเทศ (สระท้าย) ของราชศัพท์ เป็น อู บ้าง ในเพราะ สุ, นัง, หิ, และ สุ วิภัตติ เช่น rājūsu rājesu (ในพระราชาทั้งหลาย), rājūnaṃ raññaṃ (แห่งพระราชาทั้งหลาย), rājūhi rājehi (ด้วยพระราชาทั้งหลาย) ๑๒๕. อิมสฺสาทิตฺถิยํเฏ. ๑๒๕. อาเทศ (สระท้าย) ของอิมศัพท์ ในอลิงค์ (ที่ไม่ใช่อิตถีลิงค์) เป็น เฏ อิมสทฺทสฺสานิตฺถิยํ เฏ โหติ วา สุนํหิสุ, เอสุ อิเมสุ, เอสํ อิเมสํ, เอสิ อิเมหิ, อนิตฺถิยนฺติ กึ? อิมาสุ, อิมาสํ, อิมาหิ. อาเทศ (สระท้าย) ของอิมศัพท์ ในอลิงค์ (ที่ไม่ใช่อิตถีลิงค์) เป็น เฏ บ้าง ในเพราะ สุ, นัง, หิ, และ สุ วิภัตติ เช่น esu imesu, esaṃ imesaṃ, esi imehi. คำว่า อนิตถิยัง (ที่ไม่ใช่อิตถีลิงค์) มีไว้เพื่ออะไร? เพื่อกันตัวอย่างเช่น imāsu, imāsaṃ, imāhi ๑๒๖. นามฺห นิมิ. ๑๒๖. ในเพราะ นา วิภัตติ อาเทศเป็น อน และ อิมิ อิมสทฺทสฺสานิตฺถิยํ [Pg.98] นามฺหิ อนอิมิอิจฺจาเทสา โหนฺติ, อเนน อิมีนา, อนิตฺถิยํตฺเวว? อิมาย. อาเทศอิมศัพท์ ในอลิงค์ (ที่ไม่ใช่อิตถีลิงค์) ในเพราะ นา วิภัตติ เป็น อน และ อิมิ เช่น anena, imīnā. คำว่า อนิตถิยัง (ที่ไม่ใช่อิตถีลิงค์) เท่านั้นหรือ? (ใช่) เพื่อกันตัวอย่างเช่น imāya ๑๒๗. สิมฺห นปุํสกสฺสายํ. ๑๒๗. ในเพราะ สิ วิภัตติ อาเทศอิมศัพท์ ในอลิงค์ (ที่ไม่ใช่นปุงสกลิงค์) เป็น อยํ อิมสทฺทสฺสานปุํสกสฺส อยํ โหติ สิมฺหิ, อยํ ปุริโส, อยํ อิตฺถี, อนปุํสกสฺสาติ กึ? อิมํ. อาเทศอิมศัพท์ ในอลิงค์ (ที่ไม่ใช่นปุงสกลิงค์) เป็น อยํ ในเพราะ สิ วิภัตติ เช่น ayaṃ puriso, ayaṃ itthī. คำว่า อนปุงสกัสสะ (ที่ไม่ใช่นปุงสกลิงค์) มีไว้เพื่ออะไร? เพื่อกันตัวอย่างเช่น imaṃ ๑๒๘. ตฺยเตตานํ ตสฺส โส. ๑๒๘. อาเทศ ต และ เอต ศัพท์ (ในอลิงค์) เป็น ส ตฺยเตตานมนปุํสกานํ ตสฺส โส โหติ สิมฺหิ, สฺโย ปุริโส, สฺยา อิตฺถี, เอวํ โส, สา, เอโส, เอสา, อนปุํสกสฺเสตฺเวว? ตฺยํ, ตํ, เอตํ. อาเทศ ต และ เอต ศัพท์ ในอลิงค์ (ที่ไม่ใช่นปุงสกลิงค์) เป็น ส ในเพราะ สิ วิภัตติ เช่น so puriso, sā itthī (หรือ syo, syā), และเช่นเดียวกันคือ so, sā, eso, esā. คำว่า อนปุงสกัสสะ (ที่ไม่ใช่นปุงสกลิงค์) เท่านั้นหรือ? (ใช่) เพื่อกันตัวอย่างเช่น tyaṃ, taṃ, etaṃ ๑๒๙. มสฺสามุสฺส. ๑๒๙. อาเทศ ม ของ อมุศัพท์ เป็น ส อนปุํสกสฺสามุสฺส มการสฺส โส โหติ สิมฺหิ, อสุ ปุริโส, อสุ อิตฺถี. อาเทศ ม อักษร ของ อมุศัพท์ ในอลิงค์ (ที่ไม่ใช่นปุงสกลิงค์) เป็น ส ในเพราะ สิ วิภัตติ เช่น asu puriso, asu itthī ๑๓๐. เก วา. ๑๓๐. ในเพราะ ก ปัจจัย บ้าง อมุสฺส มสฺส เก วา โส โหติ, อสุโก อมุโก, อสุกา อมุกา, อสุกํ อมุกํ, อสุกานิ อมุกานิ. อาเทศ ม ของ อมุศัพท์ เป็น ส บ้าง ในเพราะ ก ปัจจัย เช่น asuko amuko, asukā amukā, asukaṃ amukaṃ, asukāni amukāni ๑๓๑. ตตสฺส โน ตพฺพาสุ. ๑๓๑. อาเทศ ต ศัพท์ เป็น น ในวิภัตติทั้งปวง ตสทฺทสฺส ตสฺส โน วา โหติ สพฺพาสุ วิภตฺตีสุ, เน เต นาโย ตาโย, นํ ตํ, นานิ ตานิ อิจฺจาทิ. อาเทศ ต ศัพท์ เป็น น บ้าง ในวิภัตติทั้งปวง เช่น ne te, nāyo tāyo, naṃ taṃ, nāni tāni เป็นต้น ๑๓๒. ฏ สสฺมาสฺมึสฺสายสฺสํสฺสาสํมฺหามฺหิสฺวิ มสฺส จ. ๑๓๒. อาเทศ (พยัญชนะต้น) ของวิภัตติมี ส, สฺมา, สฺมึ, สฺสาย, สฺสํ, สฺสา, สํ, มฺหา, มฺหิ, สฺวิ เป็นต้น ของอิมศัพท์ และ ตศัพท์ เป็น ฏ สาทีสฺวิมสฺส [Pg.99] ตตสฺส จ โฏ วา โหติ, อสฺส อิมสฺส, อสฺมา อิมสฺมา, อสฺมึ อิมสฺมึ, อสฺสาย อิมิสฺสาย, อสฺสํ อิมิสฺสํ, อสฺสา อิมิสฺสา, อาสํ อิมาสํ, อมฺหา อิมมฺหา, อมฺหิ อิมมฺหิ, อสฺส ตสฺส, อสฺมา ตสฺมา, อสฺมึ ตสฺมึ, อสฺสาย ตสฺสาย, อสฺสํ ตสฺสํ, อสฺสา ตสฺสา, อาสํ ตาสํ, อมฺหา ตมฺหา, อมฺหิ ตมฺหิ, สฺสายาทิคฺคหณมาเทสนฺตเร มา โหตูติ. อาเทศ (พยัญชนะต้น) ของวิภัตติมี ส เป็นต้น ของอิมศัพท์ และ ตศัพท์ เป็น ฏ บ้าง เช่น assa imassa, asmā imasmā, asmiṃ imasmiṃ, assāya imissāya, assaṃ imissaṃ, assā imissā, āsaṃ imāsaṃ, amhā imamhā, amhi imamhi, assa tassa, asmā tasmā, asmiṃ tasmiṃ, assāya tassāya, assaṃ tassaṃ, assā tassā, āsaṃ tāsaṃ, amhā tamhā, amhi tamhi. การถือเอา สฺสาย เป็นต้น เพื่อไม่ให้มีการอาเทศในที่อื่น ๑๓๓. เฏ สิสฺสิสิสฺมา. ๑๓๓. อาเทศ (วิภัตติ) เป็น เฏ ในเพราะ สิ วิภัตติ เบื้องหลัง อิสิศัพท์ อิสิสฺมา สิสฺส เฏ วา โหติ, ‘โย นฺวชฺช วินเย กงฺขํ, อตฺถธมฺมวิทู อิเส’, วาตฺเวว? อิสิ. อาเทศ สิ วิภัตติ เบื้องหลัง อิสิศัพท์ เป็น เฏ บ้าง เช่น 'yo nvajja vinaye kaṅkhaṃ, atthadhammavidū ise'. คำว่า วา (บ้าง) เท่านั้นหรือ? (ใช่) เพื่อคงรูปเดิมไว้ เช่น isi ๑๓๔. ทุติยสฺส โยสฺส. ๑๓๔. อาเทศ โย ทุติยาวิภัตติ (เป็น เฏ) อิสิสฺมา ปรสฺส ทุติยาโยสฺส เฏ วา โหติ, ‘สมเณ พฺราหฺมเณ วนฺเท, สมฺปนฺนจรเณ อิเส’, วาตฺเวว? อิสโย ปสฺส, ทุติยสฺสาติ กึ? อิสโย ติฏฺฐนฺติ. อาเทศ โย ทุติยาวิภัตติ เบื้องหลัง อิสิศัพท์ เป็น เฏ บ้าง เช่น 'samaṇe brāhmaṇe vande, sampannacaraṇe ise'. คำว่า วา (บ้าง) เท่านั้นหรือ? (ใช่) เพื่อคงรูปเดิมไว้ เช่น isayo passa. คำว่า ทุติยัสสะ (แห่งทุติยาวิภัตติ) มีไว้เพื่ออะไร? เพื่อกันตัวอย่างเช่น isayo tiṭṭhanti ๑๓๕. เอกจฺจาทีห โต. ๑๓๕. ในเพราะ เอกัจจศัพท์ เป็นต้น ที่ลงท้ายด้วย อะ อการนฺเตหิ เอกจฺจาทีหิ โยนํ เฏ โหติ, เอกจฺเจ ติฏฺฐนฺติ, เอกเจ ปสฺส, อโตติ กึ? เอกจฺจาโย, เอวํ เอส ส ปฐม. อาเทศ โย วิภัตติ ทั้งหลาย เบื้องหลัง เอกัจจศัพท์ เป็นต้น ที่ลงท้ายด้วย อะ เป็น เฏ เช่น ekacce tiṭṭhanti, ekacce passa. คำว่า อะโต (จากคำที่ลงท้ายด้วย อะ) มีไว้เพื่ออะไร? เพื่อกันตัวอย่างเช่น ekaccāyo. และในทำนองเดียวกันคือ esa, sa, paṭhama ๑๓๖. น นิสฺส ฏา. ๑๓๖. ไม่มีการอาเทศ นิ วิภัตติ เป็น ฏา เอกจฺจาทีหิ ปรสฺส นิสฺส ฏา น โหติ, เอกจฺจานิ. ไม่มีการอาเทศ นิ วิภัตติ เบื้องหลัง เอกัจจศัพท์ เป็นต้น เป็น ฏา เช่น ekaccāni ๑๓๗. สพฺพาทีหี[Pg.100]. ๑๓๗. เบื้องหลัง สัพพศัพท์ เป็นต้น สพฺพาทีหิ ปรสฺส นิสฺส ฏา น โหติ, สพฺพานิ. ไม่มีการอาเทศ นิ วิภัตติ เบื้องหลัง สัพพศัพท์ เป็นต้น เป็น ฏา เช่น sabbāni ๑๓๘. โยนเมฏ. ๑๓๘. อาเทศ โย วิภัตติ ทั้งหลาย เป็น เอ อการนฺเตหิ สพฺพาทีหิ โยนเมฏ โหติ, สพฺเพ ติฏฺฐนฺติ, สพฺเพ ปสฺส, อโตตฺเวว? สพฺพาโย. อาเทศ โย วิภัตติ ทั้งหลาย เบื้องหลัง สัพพศัพท์ เป็นต้น ที่ลงท้ายด้วย อะ เป็น เอ เช่น sabbe tiṭṭhanti, sabbe passa. คำว่า อะโต (จากคำที่ลงท้ายด้วย อะ) เท่านั้นหรือ? (ใช่) เพื่อกันตัวอย่างเช่น sabbāyo ๑๓๙. นาญฺญํ จนามปฺปธานา. ๑๓๙. และไม่เป็นอย่างอื่นจากนามที่เป็นอัปปธานะ (นามที่ไม่เป็นประธาน) นามภูเตหี อปฺปธาเนหิ จ สพฺพาทีหิ ยํ วุตฺตํ, ยญฺจาญฺญํ สพฺพาทิการิยํ, ตํ น โหติ, เต สพฺพา, เต ปิยสพฺพา, เต อติสพฺพา. วิธีที่กล่าวไว้ในสัพพาทิศัพท์ และกิจอื่นของสัพพาทิศัพท์ใดๆ ย่อมไม่มีแก่สัพพาทิศัพท์ที่เป็นนาม (ชื่อเฉพาะ) และที่เป็นอัปปธานะ (ส่วนขยาย) เช่น เต สัพพา, เต ปิยสัพพา, เต อติสัพพา ๑๔๐. ตติยตฺถโยเค. ๑๔๐. ในการประกอบกับอรรถแห่งตติยาวิภัตติ ตติยตฺเถน โยเค สพฺพาทีหิ ยํ วุตฺตํ, ยญฺจาญฺญํ สพฺพาทิ การิยํ, ตํ น โหติ, มาเสน ปุพฺพานํ มาสปุพฺพานํ. วิธีที่กล่าวไว้ในสัพพาทิศัพท์ และกิจอื่นของสัพพาทิศัพท์ใดๆ ย่อมไม่มีในการประกอบกับอรรถแห่งตติยาวิภัตติ เช่น มาเสนะ ปุพพานัง เป็น มาสปุพพานัง ๑๔๑. จตฺถสมาเส. ๑๔๑. ในจัตถสมาส (สมาสที่มีอรรถว่า 'และ') จตฺถสมาสวิสเย สพฺพาทีหิ ยํ วุตฺตํ, ยญฺจาญฺญํ สพฺพาทิการิยํ, ตํ น โหติ, อิกฺขิณุตฺตรปุพฺพานํ, สมาเสติ กึ? อมุสญฺจ เตสญฺจ เทหิ. วิธีที่กล่าวไว้ในสัพพาทิศัพท์ และกิจอื่นของสัพพาทิศัพท์ใดๆ ย่อมไม่มีในวิสัยแห่งจัตถสมาส เช่น ทักขิณุตตรปุพพานัง. คำว่า 'ในสมาส' มีประโยชน์อะไร? เพื่อห้ามในรูปที่ไม่เป็นสมาส เช่น อมุสัญจะ เตสัญจะ เทหิ ๑๔๒. เวฏ. ๑๔๒. ลง เอฏ อาคมบ้าง เอตฺถสมาสวิสธย สพฺพาทีหิ ยธสฺสฏ วุตฺโต, ตสฺส วา โหติ, ปุคฺคุตฺตเร, ปุพฺพุตฺตรา. ในวิสัยแห่งสมาสนี้ วิธีที่กล่าวไว้ในสัพพาทิศัพท์นั้น ย่อมมีบ้าง เช่น ปุพพุตตเร, ปุพพุตตรา ๑๔๓. ปุพฺพาทีหิ ฉหี. ๑๔๓. เบื้องหลังปุพพาทิศัพท์ ๖ ตัว เอเตหิ [Pg.101] ปุพฺพาทีหิ ฉหิ สวิสเย เอฏ วา โหติ, ปุพฺเพ ปุพฺพา, ปเร ปรา, อปเร อปรา, ทกฺขิเณ ทกฺขิณา, อุตฺตเร อุตฺตรา, อธเร อธรา, ฉหิติกึ? เย. เบื้องหลังปุพพาทิศัพท์ ๖ ตัวเหล่านี้ ลง เอฏ อาคมบ้างในวิสัยของตน เช่น ปุพเพ ปุพพา, ปเร ปรา, อปเร อปรา, ทักขิเณ ทักขิณา, อุตตเร อุตตรา, อธเร อธรา. คำว่า '๖ ตัว' มีประโยชน์อะไร? เพื่อห้ามในศัพท์อื่น เช่น เย ๑๔๔. มนาทีหิ สฺมึสํนาสฺมานํ สิโสโอสาสา. ๑๔๔. เบื้องหลังมนาทิศัพท์ทั้งหลาย แปลง สฺมิํ สํ นา และ สฺมา เป็น สิ โส โอ และ สาสา ตามลำดับ มนาทีหิ สฺมิมาทีนํ สิโสโอสาสา วา โหนฺติ ยถากฺกมํ, มนสิ มนสฺมึ, มนโส มนสฺส, มโน มนํ, มนสา มเนน, มนสา มนสฺมา, กถํ ‘ปุตฺโต ชาโต อเจตโส, หิตฺวา ยาติ สุเมธโส, สุทฺธุตฺตรวาสสา, เหมกปฺปนวาสเส’ติ? สกตฺเถณตฺถา. มนตม ตป เตช สิร อุร วจ โอช รชยส ปย (๖) ‘‘สรวยา-ยวาสเจตา ชลาสยากฺขยโลหปฏมเนสุ’’. เบื้องหลังมนาทิศัพท์ทั้งหลาย แปลง สฺมิํ เป็นต้น เป็น สิ เป็นต้นบ้าง ตามลำดับ เช่น มนสิ มนสฺมิํ, มนโส มนสฺส, มโน มนํ, มนสา มเนน, มนสา มนสฺมา. ถามว่า ‘putto jāto acetaso, hitvā yāti sumedhaso, suddhuttaravāsasā, hemakappanavāsase’ สำเร็จได้อย่างไร? ตอบว่า สำเร็จด้วย ณ ปัจจัยในอรรถของตน. มนะ ตมะ ตปะ เตชะ สิระ อุระ วจะ โอชะ รชะ ยสะ ปยะ (๖) ‘‘สรวยา-ยวาสเจตา ชลาสัยักขยโลหปฏมเนสุ’’ ๑๔๕. สโต สพ เภ. ๑๔๕. แปลง สนฺต ศัพท์ เป็น สพฺพ ในเพราะ ภิ วิภัตติ สนฺถสทฺทสฺส สพ ภวติ ภกาเร, สพฺภิ. แปลง สนฺต ศัพท์ เป็น สพฺพ ในเพราะ ภิ วิภัตติ เช่น สพฺภิ ๑๔๖. ภวโต วา โภนฺโต คโยนาเส. ๑๔๖. แปลง ภวนฺต ศัพท์ เป็น ภอนฺต บ้าง ในเพราะ โย และ นส วิภัตติ ภวนฺตสทฺทสฺส โภนฺตาเทโส วา โหติ คโยนาเส, โภนฺต ภวํ, โภนฺโต ภวนฺโต, โภตา ภวตา, โภโต ภวโต, โภ อิติ อามนฺตเณ นิปาโต ‘กุโต นุ อาคจฺฉถ โภ ตโย ชนา’, เอวํ ภวนฺตติ, ภทฺเทติ สทฺทนฺถเรน สิทฺธํ, สทฺธนฺถอิติ ทสฺส ทฺวิภาเวน. การแปลง ภวนฺต ศัพท์ เป็น ภอนฺต ย่อมมีบ้าง ในเพราะ โย และ นส วิภัตติ เช่น ภอนฺต ภวํ, ภอนฺโต ภวนฺโต, โภตา ภวตา, โภโต ภวโต. โภ เป็นนิบาตในการเรียกขาน เช่น 'กุโต นุ อาคจฺฉถ โภ ตโย ชนา' (ท่านทั้งสามมาจากไหนกันหนอ). อย่างนี้ ภวนฺตติ สำเร็จด้วยคำอื่นคือ ภทฺท, ด้วยการทำทวิภาวะแห่ง ท ของคำว่า ภทฺท ๑๔๗. สิสฺสาคฺคิโต นิ. ๑๔๗. ลง นิ อาคม หลัง อคฺคิ ศัพท์ ในเพราะ โย วิภัตติ อคฺคิสฺมา สิสฺส นิ โยติ วา, อคฺคินิ อคฺคิ. เบื้องหลัง อคฺคิ ศัพท์ ลง นิ อาคมบ้าง ในเพราะ โย วิภัตติ เช่น อคฺคินิ อคฺคิ ๑๔๘. นฺตสฺสํ. ๑๔๘. แปลง นฺต ปัจจัย เป็น อํ สิมฺหิ [Pg.102] นฺตปฺปจฺจยสฺส อํ โหติ วา, คจฺฉํ คจฺฉนฺโต. ในเพราะ สิ วิภัตติ แปลง นฺต ปัจจัย เป็น อํ บ้าง เช่น คจฺฉํ คจฺฉนฺโต ๑๔๙. ภูโต. ๑๔๙. เบื้องหลัง ภู ธาตุ ภูธาตุโต นฺตสฺส อํ โหติ สิมฺหิ นิจฺจํ ปุนพฺพิธานา, ภวํ. เบื้องหลัง ภู ธาตุ แปลง นฺต ปัจจัย เป็น อํ ในเพราะ สิ วิภัตติ เป็นนิตย์ เพราะเป็นการบัญญัติซ้ำ เช่น ภวํ ๑๕๐. มหนฺตารหนฺตานํ ฏา วา. ๑๕๐. แปลง นฺต ปัจจัย ของ มหนฺต และ อรหนฺต เป็น ฏา บ้าง สิมฺหิ มหนฺตารหนฺตานํ นฺตสฺส ฏา วา โหติ, มหา มหํ, อรหา อรหํ. ในเพราะ สิ วิภัตติ แปลง นฺต ปัจจัย ของ มหนฺต และ อรหนฺต เป็น ฏา บ้าง เช่น มหา มหํ, อรหา อรหํ ๑๕๑. นฺตุสฺส. ๑๕๑. ของ นฺตุ ปัจจัย สิมฺหิ นฺตุสฺส ฏา โหติ, คุณวา. ในเพราะ สิ วิภัตติ แปลง นฺตุ ปัจจัย เป็น ฏา เช่น คุณวา ๑๕๒. อํงํ นปุํสเก. ๑๕๒. แปลงเป็น อํ และ ญํ ในนปุงสกลิงค์ นฺตุสฺส อํงํ โหนฺติ สิมฺหิ นปุํสเก, คุณวํ กุลํ, คุณวนฺตํ กุลํ, นปุํสเกตึ กึ? สีลวา ภิกฺขุ. ในเพราะ สิ วิภัตติ แปลง นฺตุ ปัจจัย เป็น อํ และ ญํ ในนปุงสกลิงค์ เช่น คุณวํ กุลํ, คุณวนฺตํ กุลํ. คำว่า 'ในนปุงสกลิงค์' มีประโยชน์อะไร? เพื่อห้ามในลิงค์อื่น เช่น สีลวา ภิกฺขุ ๑๕๓. หิมวโต วา โอ. ๑๕๓. แปลง นฺตุ ปัจจัย ของ หิมวนฺต เป็น โอ บ้าง หิมวโต สิมฺหี นฺตุสฺส โอ วา โหติ, หิมวนฺโต หิมวา. ในเพราะ สิ วิภัตติ แปลง นฺตุ ปัจจัย ของ หิมวนฺต เป็น โอ บ้าง เช่น หิมวนฺโต หิมวา ๑๕๔. ราชาทิยุวาทิตฺวา. ๑๕๔. จากราชศัพท์และยุวศัพท์เป็นต้น. ราชาทีหิยุวาทีหิ จ สิสฺส อา โหติ, ราชา, ยุวา. ราช พฺรหฺม สข อตฺต อาตุม (๗) ‘‘ธมฺโม วาญฺญตฺเถ’’ ทฬฺหธมฺมา, อสฺม, (๘) ‘‘อิโม ภาเว’’ อณิมา, (มหิมา, คริมา) ลฆิมา, ยุว สา สุวา มฆว ปุม วตฺตห. อา (อาเทศ) แห่ง สิ วิภัตติ ย่อมมี หลัง จากราชศัพท์เป็นต้น และยุวศัพท์เป็นต้น, (สำเร็จรูปเป็น) ราชา, ยุวา. (ศัพท์เหล่านี้คือ) ราช, พรหม, สข, อัตต, อาตุมา (๗) "ธัมมะ ในอรรถอื่น" (เช่น) ทฬหธัมมา, อัสมะ, (๘) "อิมะ ในภาวะ" (เช่น) อณิมา, (มหิมา, ครุมา) ลฆิมา, ยุวะ, สา, สุวา, มฆวา, ปุมา, วัตตหา. ๑๕๕. วามฺหานง. ๑๕๕. อาเทศเป็น อานัง บ้าง ในเพราะ อัง วิภัตติ. ราชาทีนํ [Pg.103] ยุวาทีนํ จ อานง โหติ วา อํมฺหิ, ราชานํ ราชํ, ยุวานํ ยุวํ. อาเทศเป็น อานัง บ้าง แห่งราชศัพท์เป็นต้น และยุวศัพท์เป็นต้น ในเพราะ อัง วิภัตติ, (สำเร็จรูปเป็น) ราชานัง ราชัง, ยุวานัง ยุวัง. ๑๕๖. โยนมาโน. ๑๕๖. อาเทศ โย วิภัตติ เป็น อาโน. ราชาทีหิ ยุวาทีหิ จ โยนํ อาโน วา โหติ, ราชาโน ยุวาโน, วา ตฺเวว? ราชา ราเช, ยุวา ยุเว. อาเทศ โย วิภัตติ เป็น อาโน บ้าง หลัง จากราชศัพท์เป็นต้น และยุวศัพท์เป็นต้น, (สำเร็จรูปเป็น) ราชานะ, ยุวานะ. เมื่อไม่มี (อาเทศ) เป็นอย่างไร? (เป็น) ราชา, ราเช, ยุวา, ยุเว. ๑๕๗. อาโยโน จ สขา. ๑๕๗. อาเทศ โย วิภัตติ เป็น อาโย และ โน หลัง จากสขศัพท์. สขโต โยน มาโย โน โหนฺติ วา อาโน จ, สขาโย, สขิโน, สขาโน, วา ตฺเวว? สขา, สเข. อาเทศ โย วิภัตติ เป็น อาโย, โน และ อาโน บ้าง หลัง จากสขศัพท์, (สำเร็จรูปเป็น) สขายะ, สขิโน, สขานะ. เมื่อไม่มี (อาเทศ) เป็นอย่างไร? (เป็น) สขา, สเข. ๑๕๘. เฏ สฺมิโน. ๑๕๘. อาเทศ สมิ วิภัตติ เป็น เฏ. สขโต สฺมิโน เฏ โหติ, สเข, นิจฺจตฺโถ-ยมารมฺโภ. อาเทศ สมิ วิภัตติ เป็น เฏ หลัง จากสขศัพท์, (สำเร็จรูปเป็น) สเข. การเริ่มต้น (สูตร) นี้ มีประโยชน์เพื่อความแน่นอน. ๑๕๙. โนนาเสสฺวิ. ๑๕๙. อาเทศเป็น อิ ในเพราะ โน, นา และ สะ วิภัตติ. สขสฺส อิ โหติ โนนาเสสุ, สขิโน, สขินา, สขิสฺส. อาเทศ (ที่สุดของ) สขศัพท์ เป็น อิ ในเพราะ โน, นา และ สะ วิภัตติ, (สำเร็จรูปเป็น) สขิโน, สขินา, สขิสสะ. ๑๖๐. สฺมานํสุ วา. ๑๖๐. อาเทศเป็น อิ บ้าง ในเพราะ สมา, นัง และ สุ วิภัตติ. สขสฺส อิ วา โหติ สฺมานํสุ, สขิสฺมา สขสฺมา, สขีนํ สขานํ. อาเทศ (ที่สุดของ) สขศัพท์ เป็น อิ บ้าง ในเพราะ สมา, นัง และ สุ วิภัตติ, (สำเร็จรูปเป็น) สขิสมา สขสมา, สขีนัง สขานัง. ๑๖๑. โยสฺวํหิสุ จารง. ๑๖๑. อาเทศเป็น อารัง บ้าง ในเพราะ โย, อัง และ หิ วิภัตติ. สขสฺส อารง วา โหติ โยสฺวํหิสุ สฺมานํสุ จ, สขาโร สขาโย, สขาเรสุ สเขสุ, สขารํ สขํ, สขาเรหิ สเขหิ, สขารา สขา, สขสฺมา, สขารานํ สขานํ. อาเทศ (ที่สุดของ) สขศัพท์ เป็น อารัง บ้าง ในเพราะ โย, อัง, หิ, สมา, นัง และ สุ วิภัตติ, (สำเร็จรูปเป็น) สขาโร สขายะ, สขาเรสุ สเขสุ, สขารัง สขัง, สขาเรหิ สเขหิ, สขารา สขา, สขสมา, สขารานัง สขานัง. ๑๖๒. ลฺถุปิตาทีนมเส. ๑๖๒. อาเทศเป็น อารัง แห่งลตุปัจจัยและปิตุศัพท์เป็นต้น ในเพราะวิภัตติที่เหลือจาก สะ วิภัตติ. ลฺตุปฺปจฺจยนฺตานํ [Pg.104] ปิตาทีนํ จ อารง โหตี สโต-ญฺญตฺร, กตฺตาโร, ปิตโร, กตฺตารํ, ปิตรํ, กตฺตารา, ปิตรา, กตฺตริ, ปิตริ, อเสติ กึ? กตฺตุโน, ปิตุโน. อาเทศ (ที่สุดของ) ศัพท์ที่ลงลตุปัจจัยและปิตุศัพท์เป็นต้น เป็น อารัง ในเพราะวิภัตติอื่นจาก สะ วิภัตติ, (สำเร็จรูปเป็น) กัตตาโร, ปิตะโร, กัตตารัง, ปิตะรัง, กัตตารา, ปิตะรา, กัตตริ, ปิตะริ. คำว่า "อะเส" (เว้น สะ วิภัตติ) มีประโยชน์อย่างไร? (เพื่อห้ามในรูป) กัตตุโน, ปิตุโน. ๑๖๓. นมฺหิ วา. ๑๖๓. อาเทศเป็น อานัง บ้าง ในเพราะ นัง วิภัตติ. นมฺหิ ลฺตุปิตาทีนุมานง วา โหติ, กตฺตารานํ กตฺตูนํ, ทิตรานํ ปิตุนฺนํ. อาเทศ (ที่สุดของ) ศัพท์ที่ลงลตุปัจจัยและปิตุศัพท์เป็นต้น เป็น อานัง บ้าง ในเพราะ นัง วิภัตติ, (สำเร็จรูปเป็น) กัตตารานัง กัตตูนัง, ปิตารานัง ปิตุนนัง. ๑๖๔. อา. ๑๖๔. อาเทศเป็น อา บ้าง. นมฺหิ ลฺตุปิตาทีนมา วา โหตี, กตฺตานํ กตฺตูนํ, ปีตานํ ปิตุนฺนํ. อาเทศ (ที่สุดของ) ศัพท์ที่ลงลตุปัจจัยและปิตุศัพท์เป็นต้น เป็น อา บ้าง ในเพราะ นัง วิภัตติ, (สำเร็จรูปเป็น) กัตตานัง กัตตูนัง, ปิตานัง ปิตุนนัง. ๑๖๕. สโลโป. ๑๖๕. ลบ สะ วิภัตติ. ลฺตุปิตาทิหิ สสฺส โลโป วา โหติ, กตฺถุ กตฺถุโน, สกมนฺตาตุ สกมนฺธาตุโน, ปีตุ ปิตุโน. ลบ สะ วิภัตติ บ้าง หลัง จากศัพท์ที่ลงลตุปัจจัยและปิตุศัพท์เป็นต้น, (สำเร็จรูปเป็น) กัตตุ กัตตุโน, สักกะมันธาตุ สักกะมันธาตุโน, ปิตุ ปิตุโน. ๑๖๖. สุหิสฺวารงฺ. ๑๖๖. อาเทศเป็น อารัง บ้าง ในเพราะ สุ และ หิ วิภัตติ. สุหิสุ ลฺตุปิตาทีนมารง วา โหติ, กตฺตาเรสุ กตฺตูสุ, ปิตเรสุ ปิตูสุ, กตฺตาเรหิ กตฺตูหิ, ปิตเรหิ ปีตูหี. อาเทศ (ที่สุดของ) ศัพท์ที่ลงลตุปัจจัยและปิตุศัพท์เป็นต้น เป็น อารัง บ้าง ในเพราะ สุ และ หิ วิภัตติ, (สำเร็จรูปเป็น) กัตตาเรสุ กัตตูสุ, ปิตะเรสุ ปิตูสุ, กัตตาเรหิ กัตตูหิ, ปิตะเรหิ ปิตูหิ. ๑๖๗. นชฺชาโยสฺมาม. ๑๖๗. อาเทศ โย วิภัตติ เป็น อายะ และ อามะ หลัง จากนทีศัพท์. โยสุ นทิสทฺทสฺส อาม วา โหติ, นชฺชาโย นทิโย. อาเทศ โย วิภัตติ เป็น อามะ บ้าง หลัง จากนทีศัพท์, (สำเร็จรูปเป็น) นัชชายะ นทิโย. ๑๖๘. ฏิ กติมฺหา. ๑๖๘. อาเทศ (วิภัตติ) เป็น ติ หลัง จากกติศัพท์. กติมฺหา ธยานํ ฏิ โหติ, กติ ติฏฺฐนฺติ, กติ ปสฺส. อาเทศ โย วิภัตติ ทั้งสอง (ปฐมาและทุติยา) เป็น ติ หลัง จากกติศัพท์, (สำเร็จรูปเป็น) กติ ติฏฐันติ, กติ ปัสสะ. ๑๖๙. ฏ ปญฺจาทีหิ จุทฺทสหิ. ๑๖๙. แปลงโยเป็นโต หลังสังขยาทั้งหลายมีปัญจะเป็นต้นถึงจุททสะ. ปญฺจาทีหิ [Pg.105] จุทฺทสหิ สํขฺยาหิ โยนํ โฏ โหติ ปญฺจ, ปญฺจ, เอวํ ยาว อฏฺฐารสา. ปญฺจาทีหีติ กึ? ทฺเว, ตโย, จตฺตาโร, จุทฺธสหีติ กึ? ทฺเว วิสติโย. หลังสังขยาทั้งหลายมีปัญจะเป็นต้นถึงจุททสะ แปลงโยเป็นโต. ปัญจะ, ปัญจะ, อย่างนี้จนถึงอัฏฐารสะ. คำว่า ปัญจาทีหิ เพื่ออะไร? เพื่อห้าม ทเว, ตโย, จตฺตาโร. คำว่า จุททสพฺพหิ เพื่ออะไร? เพื่อห้าม ทเว วิสติโย. ๑๗๐. อุภโคหิ โฏ. ๑๗๐. แปลงโยเป็นโต หลังอุภะและโค. อุภโคหิ โยนํ โฏ โหติ, อุโภ, อุโภ, คาโว, คาโว, กถํ ‘อิเมกรตฺถึ อุภโย วสามา’ติ? โฏมฺหิ ยการาคโม. หลังอุภะและโค แปลงโยเป็นโต. อุโภ, อุโภ, คาโว, คาโว. (ถามว่า) คำว่า ‘อิมเมกรตฺถิง อุภโย วะสามะ’ สำเร็จได้อย่างไร? (ตอบว่า) เพราะโตวิภัตติ มีการลง ย อาคม. ๑๗๑. อารง สฺมา. ๑๗๑. แปลงสมาเป็นอารัง. อารวาเทสโต โยนํ โฏ โหติ, สขาโร, กตฺตาโร, ปิตโร. หลังอารอาเทศ แปลงโยเป็นโต. สขาโร, กตฺตาโร, ปิตโร. ๑๗๒. โฏเฏ วา. ๑๗๒. แปลงโยเป็นโตและเตบ้าง. อารวาเทสมฺหา โยนํ โฏเฏ วา โหนฺติ ยถากฺกมํ, สขาโร, สขาเร สขาโย, โฏคฺคหณํ ลาฆวตฺถํ. หลังอารอาเทศ แปลงโยเป็นโตและเตบ้าง ตามลำดับ. สขาโร, สขาเร, สขายโย. การถือเอา โต เพื่อความเบา. ๑๗๓. ฏา นาสฺมานํ. ๑๗๓. แปลงนาและสมาเป็นตา. อารวาเทสมฺหา นาสฺมานํ ฏา โหติ, กตฺตารา, กตฺตรา. กูจิ วา โหติ พยุลาธิการา, เอตาทิสา สขารมฺหา. หลังอารอาเทศ แปลงนาและสมาเป็นตา. กตฺตารา, กตฺตรา. บางครั้ง (แปลงเป็นตา) ด้วยอำนาจพหุลศัพท์, เช่น สขารมฺหา. ๑๗๔. ฏิ สฺมิโน. ๑๗๔. แปลงสมิงเป็นติ. อารวาเทสมฺหา สฺมิโน ฏิ โหติ, กตฺตริ, วิตริ. หลังอารอาเทศ แปลงสมิงเป็นติ. กตฺตริ, วิตริ. ๑๗๕. ทิวาทิโต. ๑๗๕. หลังทิวะเป็นต้น (แปลงสมิงเป็นติ). ทิวาทีหิ [Pg.106] นาเมหิ สฺมิโน ฏิ โหติ, ทิวิ, ภุวิ. นิจฺจํ วการาคโม. หลังนามศัพท์มีทิวะเป็นต้น แปลงสมิงเป็นติ. ทิวิ, ภุวิ. มีการลง ว อาคมเป็นนิตย์. ๑๗๖. รสฺสารง. ๑๗๖. ทำอารอาเทศให้เป็นรัสสะ. สฺมิมฺหิ อาโร รสฺโส โหติ, กตฺตริ, นตฺตริ. เมื่อสมิงวิภัตติเบื้องหลัง อารอาเทศเป็นรัสสะ. กตฺตริ, นัตฺตริ. ๑๗๗. ปิตาทีนมนตฺวาทีนํ. ๑๗๗. (อารอาเทศ) ของศัพท์มีปิตะเป็นต้นที่เว้นจากนัตตะเป็นต้น (เป็นรัสสะ). นตฺวาทิวชฺชิตานํ ปิตาทีนมาโร รสฺโส โหติ สพฺพาสุ วิภตฺตีสุ, ปิตโร, ปิตรํ, อนุตฺวาทีนนฺติ กึ? นตฺตาโร. อารอาเทศของศัพท์มีปิตะเป็นต้นที่เว้นจากนัตตะเป็นต้น เป็นรัสสะในวิภัตติทั้งปวง. ปิตโร, ปิตรํ. คำว่า อนตฺวาทีนํ เพื่ออะไร? เพื่อห้าม นตฺตาโร. ๑๗๘. ยุวาทีนํ สุหิสฺวานง. ๑๗๘. ลงอานังอาคมท้ายศัพท์มี ยุวะ เป็นต้น เมื่อสุและหิวิภัตติเบื้องหลัง. สุหิสุ ยุวาทีนํ อานง โหติ, ยุวาเนสุ, ยุวาเนหิ. เมื่อสุและหิวิภัตติเบื้องหลัง ลง อานัง อาคม ท้ายศัพท์มี ยุวะ เป็นต้น. ยุวาเนสุ, ยุวาเนหิ. ๑๗๙. โนนาเนสฺวา. ๑๗๙. สระท้ายศัพท์เป็นอา เมื่อโน นา เน และสุวิภัตติเบื้องหลัง. เอสุ ยุวาทีนมา โหติ, ยุวาโน, ยุวานา, ยุวาเน. ในวิภัตติเหล่านี้ (โน นา เน) สระท้ายของศัพท์มี ยุวะ เป็นต้น เป็น อา. ยุวาโน, ยุวานา, ยุวาเน. ๑๘๐. สฺมาสฺมินฺนํ นาเน. ๑๘๐. แปลงสมา สมิง และนัง เป็นนาและเน. ยุวาทีหิ สฺมาสฺมินฺนํ นาเน โหนฺติ ยถากฺกมํ, ยุวานา, ยุวาเน. หลังศัพท์มี ยุวะ เป็นต้น แปลงสมา สมิง และนัง เป็น นา และ เน ตามลำดับ. ยุวานา, ยุวาเน. ๑๘๑. โยนํ โนเน วา. ๑๘๑. แปลงโยเป็นโนและเนบ้าง. ยุวาทีหิ โยนํ โนเน วา โหนฺติ ยถากฺกมํ, ยุวาโน, ยุวาเน, วาติ กึ? ยุเว ปสฺส, โนคฺคหณํ ลาฆวตฺถํ. หลังศัพท์มี ยุวะ เป็นต้น แปลงโยเป็น โน และ เน บ้าง ตามลำดับ. ยุวาโน, ยุวาเน. คำว่า วา เพื่ออะไร? เพื่อห้าม ยุเว ปสฺส. การถือเอา โน เพื่อความเบา. ๑๘๒. อิโต ญฺญตฺเถ ปุเม. ๑๘๒. หลังอิการันต์ในอรรถแห่งอัญญบทในปุงลิงค์ (แปลงโยเป็นโนและเนบ้าง). อญฺญปทตฺเถ [Pg.107] วตฺตมานา อิการนฺตโต นามสฺมา โยนํ โนเน วา โหนฺติ ยถากฺกมํ ปุลฺลิงฺเค, โตมรงฺกุสปาณิโน, โตมรงฺกุสปาณิเน, วาตฺเวว? โตมรงฺกุสปาณโย, อญฺญตฺเถติ กึ? ปาณโย. หลังนามศัพท์อิการันต์ที่เป็นไปในอรรถแห่งอัญญบท แปลงโยเป็น โน และ เน บ้าง ตามลำดับ ในปุงลิงค์. โตมรังกุสปาณิโน, โตมรังกุสปาณิเน. (ถามว่า) ยังมี วา ศัพท์ตามมาอยู่หรือ? (ตอบว่า) มี, (เพื่อห้าม) โตมรังกุสปาณโย. คำว่า อญฺญตฺเถ เพื่ออะไร? เพื่อห้าม ปาณโย. ๑๘๓. เน สฺมิโน กฺวจิ. ๑๘๓. แปลงสมิงเป็นเนบ้าง. อญฺญปทตฺเถ วตฺถมานา อิการนฺตโต นามสฺมา สฺมิโน เน โหติ วา กฺวจิ ปุลฺลิงฺเค, กตญฺญุมฺหิ จ โปสมฺหิ, สีลวนฺเต อริย วุตฺติเน, วาตฺเวว? อริยวุตฺติมฺหิ, ปุเมตฺเวว? อริยวุตฺติยา. หลังนามศัพท์อิการันต์ที่เป็นไปในอรรถแห่งอัญญบท แปลงสมิงเป็น เน บ้าง ในบางที่ ในปุงลิงค์. กตญฺญุมฺหิ จ โปสมฺหิ, สีลวนฺเต อริยวุตฺติเน. (ถามว่า) ยังมี วา ศัพท์ตามมาอยู่หรือ? (ตอบว่า) มี, (เพื่อห้าม) อริยวุตฺติมฺหิ. (ถามว่า) ยังมี ปุเม ศัพท์ตามมาอยู่หรือ? (ตอบว่า) มี, (เพื่อห้าม) อริยวุตฺติยา. ๑๘๔. ปุมา. ๑๘๔. ปุมาศัพท์ ปุมสทฺทโต สฺมิโน ยํ วุตฺตํ, ตํ วา โหติ, ปุมาเน ปุเม. สิ่งที่กล่าวไว้สำหรับสฺมิงวิภัตติเบื้องหลังปุมาศัพท์ ย่อมมีบ้าง เป็น ปุมาเน, ปุเม ๑๘๕. นามฺหิ. ๑๘๕. ในนาวิภัตติ ปุมสฺส นามฺหิ ยํ วุตฺตํ, ตํ วา โหติ, ปุมานา ปุเมน. สิ่งที่กล่าวไว้สำหรับนาวิภัตติเบื้องหลังปุมาศัพท์ ย่อมมีบ้าง เป็น ปุมานา, ปุเมนะ ๑๘๖. สุมฺหา จ. ๑๘๖. และเบื้องหลังสุวิภัตติ ปุมสฺส สุมฺหิ ยํ วุตฺตํ, ตํ อา จ วา โหติ, ปุมาเนสุ, ปุมาสุ ปุเมสุํ. สิ่งที่กล่าวไว้สำหรับสุวิภัตติเบื้องหลังปุมาศัพท์ และสระอา ย่อมมีบ้าง เป็น ปุมาเนสุ, ปุมาสุ, ปุเมสุง ๑๘๗. คสฺสํ. ๑๘๗. การแปลงคะวิภัตติเป็นอัง ปุมสทฺทโต คสฺส อํ วา โหติ, โภ ปุมํ โภ ปุม, โภ อิตฺติปุมํ โภ อิตฺถิปุม. เบื้องหลังปุมาศัพท์ แปลงคะวิภัตติเป็นอังได้บ้าง เช่น โภ ปุมัง, โภ ปุมะ, โภ อิตถิปุมัง, โภ อิตถิปุมะ ๑๘๘. สาสฺสํเส จานง. ๑๘๘. การแปลงสาสศัพท์เป็นอานังในอังและเสวิภัตติ สาสทฺทสฺส [Pg.108] อานง โหติ อํเส เค จ, สานํ, สานสฺส, จภา สาน. การแปลงสาสศัพท์เป็นอานัง ย่อมมีในอัง เส และคะวิภัตติ เช่น สานัง, สานัสสะ, จภา สานะ ๑๘๙. วตฺตหา สนํนํ โนนานํ. ๑๘๙. การแปลงสะและนังวิภัตติเป็นโนและนานังเบื้องหลังวัตตหาสัพท์ วตฺตหา สนํนํ โนนานํ โหนฺติ ยถากฺกมํ, วตฺตหาโน, วตฺตหานานํ. เบื้องหลังวัตตหาสัพท์ แปลงสะและนังวิภัตติเป็นโนและนานังตามลำดับ เช่น วัตตหาโน, วัตตหานานัง ๑๙๐. พฺรหฺมสฺสุ วา. ๑๙๐. การแปลงที่สุดของพรหมศัพท์เป็นอุได้บ้าง พฺรหฺมสฺส อุ วา โหติ สนํสุ, พฺรหฺมุโน พฺรหฺมสฺส, พฺรหฺมูนํ พฺรหฺมานํ. การแปลงที่สุดของพรหมศัพท์เป็นอุ ย่อมมีบ้างในสะ นัง และสุวิภัตติ เช่น พรหมุโน, พรหมัสสะ, พรหมูนัง, พรหมานัง ๑๙๑. นามฺหิ. ๑๙๑. ในนาวิภัตติ พฺรหฺมสฺส อุ โหติ นามฺหิ, พฺรหฺมุนา. ในนาวิภัตติ แปลงที่สุดของพรหมศัพท์เป็นอุ เช่น พรหมุนา ๑๙๒. ปุมกมฺมถามทฺธานํ วา สสฺมาสุ จ. ๑๙๒. การแปลงที่สุดของปุมา กัมมะ ถามะ และอัทธานะศัพท์ เป็นอุได้บ้าง ในสะ สมา และนาวิภัตติ ปุมาทินมุ โหติ วา สสฺมาสุ นามฺหิ จ, ปุมุโน ปุมสฺส, ปุมุนา ปุมานา, ปุมุนา ปุมานา, กมฺมุโน กมฺมสฺส, กมฺมุนา กมฺมสฺมา, กมฺมุนา กมฺมนา, ถามุโน ถามสฺส, ถามุนา ถามสฺมา, ถามุนา ถาเมน, อทฺธุโน อทฺธสฺส, อทฺธุนา อทฺธสฺมา, อทฺธุนา อทฺธนา. การแปลงที่สุดของศัพท์มีปุมาเป็นต้นเป็นอุ ย่อมมีบ้างในสะ สมา และนาวิภัตติ เช่น ปุมุโน (ของบุรุษ), ปุมัสสะ (ของบุรุษ), ปุมุนา (ด้วยบุรุษ), ปุมานา (จากบุรุษ), ปุมุนา (ด้วยบุรุษ), ปุมานา (จากบุรุษ), กัมมุโน (ของกรรม), กัมมัสสะ (ของกรรม), กัมมุนา (ด้วยกรรม), กัมมัสมา (จากกรรม), กัมมุนา (ด้วยกรรม), กัมมนา (จากกรรม), ถามุโน (ของกำลัง), ถามัสสะ (ของกำลัง), ถามุนา (ด้วยกำลัง), ถามัสมา (จากกำลัง), ถามุนา (ด้วยกำลัง), ถามะเน (จากกำลัง), อัทธุโน (ของหนทาง), อัทธัสสะ (ของหนทาง), อัทธุนา (ด้วยหนทาง), อัทธัสมา (จากหนทาง), อัทธุนา (ด้วยหนทาง), อัทธะนา (จากหนทาง) ๑๙๓. ยุวา สสฺสิโน. ๑๙๓. การแปลงสะวิภัตติเป็นอิโนเบื้องหลังยุวาสัพท์ ยุวา สสฺส วา อิโน โหติ, ยุวิโน ยุวสฺส. เบื้องหลังยุวาสัพท์ แปลงสะวิภัตติเป็นอิโนได้บ้าง เช่น ยุวิโน (ของชายหนุ่ม), ยุวัสสะ (ของชายหนุ่ม) ๑๙๔. โน-ตฺตาตุมา. ๑๙๔. การแปลงสะวิภัตติเป็นโนเบื้องหลังอัตตาสัพท์และอาตุมาศัพท์ อตฺตาตุเมหิ [Pg.109] สสฺส โน โหติ วา, อตฺตโน อตฺตสฺส, อาตุมโน อาตุมสฺส. เบื้องหลังอัตตาสัพท์และอาตุมาศัพท์ แปลงสะวิภัตติเป็นโนได้บ้าง เช่น อัตตโน (ของตน), อัตตัสสะ (ของตน), อาตุมโน (ของอาตุมา), อาตุมัสสะ (ของอาตุมา) ๑๙๕. สุหีสุ นก. ๑๙๕. การแปลงที่สุดของศัพท์เป็นนกะในสุและหิวิภัตติ อตฺตอาตุมานํ สุหิสุ วา นก โหติ, อตฺตเนสุ อตฺเตสุ อาตุมเนสุ อาตุเมสุ, อตฺตเนหิ อตฺเตหิ อาตุมเนหิ อาตุเมหิ, กถํ ‘เวริเนสุ’ติ? ‘นก’ อิติ โยควิภาคา. การแปลงที่สุดของอัตตาสัพท์และอาตุมาศัพท์เป็นนกะ ย่อมมีบ้างในสุและหิวิภัตติ เช่น อัตตเนสุ (ในตนทั้งหลาย), อัตเตสุ (ในตนทั้งหลาย), อาตุมเนสุ (ในอาตุมาทั้งหลาย), อาตุเมสุ (ในอาตุมาทั้งหลาย), อัตตเนหิ (ด้วยตนทั้งหลาย), อัตเตหิ (ด้วยตนทั้งหลาย), อาตุมเนหิ (ด้วยอาตุมาทั้งหลาย), อาตุเมหิ (ด้วยอาตุมาทั้งหลาย). ถามว่า 'เวริเนสุ' สำเร็จได้อย่างไร? ตอบว่า เพราะการแยกบทว่า 'นกะ' ๑๙๖. สฺมาสฺส นา พฺรหฺมา จ. ๑๙๖. การแปลงสมาวิภัตติเป็นนาเบื้องหลังพรหม อัตตา และอาตุมาศัพท์ พฺรหฺมา อตฺตอาตุเมหิ จ สฺวาสฺส นา โหติ, พฺรหฺมุนา, อตฺตนา, อาตุมนา. เบื้องหลังพรหมศัพท์ อัตตาสัพท์ และอาตุมาศัพท์ แปลงสมาวิภัตติเป็นนา เช่น พรหมุนา (ด้วยพรหม), อัตตนา (ด้วยตน), อาตุมนา (ด้วยอาตุมา) ๑๙๗. อิเมตานเมนานฺวาเทเส ทุติยายํ. ๑๙๗. การแปลงอิมะและเอตะศัพท์เป็นเอนะในทุติยาวิภัตติเมื่อมีการกล่าวซ้ำ อิมเอตสทฺทานํ กถิตานุกถนวิสเย ทุติยายเมนาเทโส โหติ, อิมํ ภิกฺขุํ วินยมชฺฌาปย, อโถ เอนํ ธมฺมมชฺฌาปย, อิเม ภิกฺขู วินยมชฺฌาปย, อโถ เอเน ธมฺมมชฺฌาปย, เอวเมตสฺส จ โยชนิยํ. การแปลงอิมะและเอตะศัพท์เป็นเอนะในทุติยาวิภัตติ ย่อมมีในวิสัยแห่งการกล่าวซ้ำสิ่งที่กล่าวไปแล้ว เช่น อิมัง ภิกขุง วินะยามัชฌาปะยะ (จงให้ภิกษุนี้เรียนวินัย) อโถ เอนัง ธัมมะมัชฌาปะยะ (อนึ่ง จงให้เขาเรียนธรรม) อิเม ภิกขู วินะยามัชฌาปะยะ (จงให้ภิกษุเหล่านี้เรียนวินัย) อโถ เอเน ธัมมะมัชฌาปะยะ (อนึ่ง จงให้เขาเหล่านั้นเรียนธรรม) แม้ในเอตะศัพท์ก็พึงประกอบอย่างนี้ ๑๙๘. กิสฺส โก สพฺพาสุ. ๑๙๘. การแปลงกิศัพท์เป็นกะในวิภัตติทั้งปวง สพฺพาสุ วิภตฺติสุ กิสฺส โก โหติ, โก, เอก, กา, กาโย, กํ, กานิ, เกเนจฺจามิ. ในวิภัตติทั้งปวง แปลงกิศัพท์เป็นกะ เช่น โก (ใคร), เอกะ (หนึ่ง), กา (ใคร), กาโย (กาย), กัง (ซึ่งใคร), กานิ (ซึ่งอะไร), เกเนจจามิ (ด้วยใคร) ๑๙๙. กิ สสฺมึสุ วานิตฺถิยํ. ๑๙๙. กิ (เป็นตัวแทนของกิํ) ใน สสฺ และ สฺมิํ วิภัตติ ในอลิงค์ บ้าง อนิตฺถิยํ [Pg.110] กิสฺส กิ วา โหติ สสฺมึสุ, กิสฺส กสฺส, กิสฺมึ กสฺมึ, อนิตฺถิยนฺติ กึ? กสฺสา, กสฺสํ. ในอลิงค์ กิ (เป็นตัวแทน) ของ กิํ สัพพนาม บ้าง ใน สสฺ และ สฺมิํ วิภัตติ, (เช่น) กิสฺส, กสฺส, กิสฺมิํ, กสฺมิํ. คำว่า อนิตฺถิยํ (ในอลิงค์) เพื่อประโยชน์อะไร? (เพื่อกัน) กสฺสา, กสฺสํ. ๒๐๐. กิมํสิสุ สห นปุํสเก. ๒๐๐. กิํ (เป็นตัวแทนของกิํ) ใน อํ และ สิ วิภัตติ พร้อมด้วย (วิภัตติเหล่านั้น) ในนปุงสกลิงค์ อํสิสุ สห เตหิ กึสทฺทสฺส กึ โหติ นปุํสเก. กึ, กึ, นปุํสเกติ กึ? โก, กํ. ใน อํ และ สิ วิภัตติ พร้อมด้วยวิภัตติเหล่านั้น กิํ สัพพนาม เป็น กิํ ในนปุงสกลิงค์, (เช่น) กิํ, กิํ. คำว่า นปุงสเก (ในนปุงสกลิงค์) เพื่อประโยชน์อะไร? (เพื่อกัน) โก, กํ. ๒๐๑. อิมสฺสิทํ วา. ๒๐๑. อิทํ (เป็นตัวแทน) ของ อิม สัพพนาม บ้าง อํสิสุ สห เตติ อิมสฺส อิทํ โหติ วา นปุํสเก, อิทํ อิมํ, อิทํ อิมํ. ใน อํ และ สิ วิภัตติ พร้อมด้วยวิภัตติเหล่านั้น อิม สัพพนาม เป็น อิทํ บ้าง ในนปุงสกลิงค์, (เช่น) อิทํ, อิมํ, อิทํ, อิมํ. ๒๐๒. อมุสฺสาทุํ. ๒๐๒. อทุํ (เป็นตัวแทน) ของ อมุ สัพพนาม อํสิสุ สห เตหิ อมุสฺส อทุํ โหติ วา นปุํสเก, อทุํ อมุํ, อทุํ อมุํ. ใน อํ และ สิ วิภัตติ พร้อมด้วยวิภัตติเหล่านั้น อมุ สัพพนาม เป็น อทุํ บ้าง ในนปุงสกลิงค์, (เช่น) อทุํ, อมุํ, อทุํ, อมุํ. ๒๐๓. สุมฺหามุสฺสาสฺมา. ๒๐๓. อสฺมา (เป็นตัวแทน) ของ อมฺห สัพพนาม ใน สุ วิภัตติ อมฺหสฺส อสฺมา โหติ วา สุมฺหิ, ภตฺติรสฺมาสุ ยา ตว, วา ตฺเวว? อมฺเหสุ. อมฺห สัพพนาม เป็น อสฺมา บ้าง ใน สุ วิภัตติ, (เช่น) ภตฺติรสฺมาสุ ยา ตว. คำว่า วา (บ้าง) เพื่อประโยชน์อะไร? (เพื่อคงรูป) อมฺเหสุ. ๒๐๔. นํมฺหิ ติจตุนฺนมิตฺถิยํ ติสฺสจตสฺสา. ๒๐๔. ใน นํ วิภัตติ ติ และ จตุ สัพพนาม ในอิตถีลิงค์ เป็น ติสฺส และ จตสฺส นํมฺหิ ติจตุนฺนํ ติสฺสจตสฺสา โหนฺติ อิตฺถิยํ ยถากฺกมํ, ติสฺสนฺนํ จตสฺสนฺนํ, อิตฺถิยนฺติ กึ? ติณฺณํ จตุนฺนํ. ใน นํ วิภัตติ ติ และ จตุ สัพพนาม เป็น ติสฺส และ จตสฺส ตามลำดับ ในอิตถีลิงค์, (เช่น) ติสฺสนฺนํ, จตสฺสนฺนํ. คำว่า อิตฺถิยํ (ในอิตถีลิงค์) เพื่อประโยชน์อะไร? (เพื่อกัน) ติณฺณํ, จตุนฺนํ. ๒๐๕. ติสฺโสจตสฺโส โยมฺหิ สวิภตฺตีนํ. ๒๐๕. ติ และ จตุ สัพพนาม พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ติสฺโส และ จตสฺโส ใน โย วิภัตติ วิภตฺติสหิตานํ ติจตุนฺนํ โยมฺหิ ติสฺโส จตสฺโส โหนฺติ อิตฺถิยํ ยถากฺกมํ, ติสฺโส จตสฺโส. ติ และ จตุ สัพพนาม พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ติสฺโส และ จตสฺโส ตามลำดับ ในอิตถีลิงค์ เมื่อ โย วิภัตติเบื้องหลัง, (เช่น) ติสฺโส, จตสฺโส. ๒๐๖. ตีณิจตฺตาริ นปุํสเก. ๒๐๖. (ติ และ จตุ สัพพนาม เป็น) ตีณิ และ จตฺตาริ ในนปุงสกลิงค์ โยมฺหิ [Pg.111] สวิภตฺตีนํ ติจตุนฺนํ ยถากฺกมํ ตีณิจตฺตาริ โหนฺติ นปุํสเก, ตีณิ. จตฺตาริ. ใน โย วิภัตติ ติ และ จตุ สัพพนาม พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ตีณิ และ จตฺตาริ ตามลำดับ ในนปุงสกลิงค์, (เช่น) ตีณิ, จตฺตาริ. ๒๐๗. ปุเม ตโย จตฺตาโร. ๒๐๗. (ติ และ จตุ สัพพนาม เป็น) ตโย และ จตฺตาโร ในปุงลิงค์ โยมฺหิ สวิภตฺตีนํ ติจตุนฺนํ ตโยจตฺตาโร โหนฺติ ยถากฺกมํ ปุลฺลิงฺเค, ตโย, จตฺตาโร. ใน โย วิภัตติ ติ และ จตุ สัพพนาม พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ตโย และ จตฺตาโร ตามลำดับ ในปุงลิงค์, (เช่น) ตโย, จตฺตาโร. ๒๐๘. จตุโร วา จตุสฺส. ๒๐๘. จตุโร บ้าง ของ จตุ สัพพนาม จตุสทฺทสฺส สวิภตฺติสฺส โยมฺหิ จตุโร วา โหติ ปุลฺลิงฺเค, จตุโร ชนา สํวิธาย, กถํ ‘จตุโร นิมิตฺเต นาทฺทสฺสาสิ’นฺติ? ลิงฺควิปลฺลาสา. ใน โย วิภัตติ จตุ สัพพนาม พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น จตุโร บ้าง ในปุงลิงค์, (เช่น) จตุโร ชนา สํวิธาย. (ถามว่า) ก็คำว่า ‘caturo nimitte nāddassāsi’ นั้น เป็นอย่างไร? (ตอบว่า) เพราะการสับเปลี่ยนลิงค์ (ลิ้งควิปัลลาส). ๒๐๙. มยมสฺมามฺหสฺส. ๒๐๙. มยํ และ อสฺมา (เป็นตัวแทน) ของ อมฺห สัพพนาม โยสฺวมฺหสฺส สวิภตฺติสฺส มยมสฺมา วา โหนฺติ ยถากฺกมํ, มยํ, อสฺมา, อมฺเห. ใน โย และ สุ วิภัตติ อมฺห สัพพนาม พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น มยํ และ อสฺมา บ้าง ตามลำดับ, (เช่น) มยํ, อสฺมา, อมฺเห. ๒๑๐. นํเสสฺวสฺมากํมมํ. ๒๑๐. อสฺมากํ และ มมํ (เป็นตัวแทนของ อมฺห) ใน นํ และ ส วิภัตติ นํเสสฺวมุสฺส สวิภตฺติสฺส อสฺมากํ มมํ โหนฺติ วา ยถากฺกมํ, อสฺมากํ, อมฺหากํ, มมํ มม. ใน นํ และ ส วิภัตติ อมฺห สัพพนาม พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น อสฺมากํ และ มมํ บ้าง ตามลำดับ, (เช่น) อสฺมากํ, อมฺหากํ, มมํ, มมะ. ๒๑๑. สิมฺห-หํ. ๒๑๑. อหํ (เป็นตัวแทนของ อมฺห) ใน สิ วิภัตติ สิมฺหิ อมฺหสฺส สวิภตฺติสฺส อหํ โหติ, อหํ. ใน สิ วิภัตติ อมฺห สัพพนาม พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น อหํ, (เช่น) อหํ. ๒๑๒. ตุมฺหสฺส ตุวํตฺวมมฺหิ จ. ๒๑๒. ตุวํ และ ตฺวํ (เป็นตัวแทน) ของ ตุมฺห สัพพนาม ใน อํ และ สิ วิภัตติ อํมฺหิ สิมฺหิ จ ตุมฺหสฺส สวิภตฺติสฺส ตุวํตฺวํ โหนฺติ ยถากฺกมํ, ตุวํ, ตฺวํ. ใน อํ และ สิ วิภัตติ ตุมฺห สัพพนาม พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ตุวํ และ ตฺวํ ตามลำดับ, (เช่น) ตุวํ, ตฺวํ. ๒๑๓. ตยาตยีนํ ตฺว วา ตสฺส. ๒๑๓. ตฺว บ้าง ของ ตะ (ใน ตยา และ ตยิ) ตุมฺหสฺส [Pg.112] ตยาตยีนํ ตการสฺส ตฺว โหติ วา, ตฺวยา ตยา, ตฺวยิ ตยิ. ต อักษร ของ ตยา และ ตยิ แห่ง ตุมฺห สัพพนาม เป็น ตฺว บ้าง, (เช่น) ตฺวยา, ตยา, ตฺวยิ, ตยิ. ๒๑๔. สฺมามฺหิ ตฺวมฺหา. ๒๑๔. อาเทศเป็นตฺวมฺหา ในสฺมาวิภัตติ. สฺวามฺหิ ตุมฺหสฺส สวิภตฺติสฺส ตฺวมฺหา โหติ วา, ปตฺตา นิสฺสํ สยํ ตฺวมฺหา, วา ตฺเวว? ตฺวยา. เมื่อสมาวิภัตติมีอยู่ อาเทศตุมหศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ เป็นตฺวมฺหาบ้าง, (เช่น) ปตฺตา นิสฺสํ สยํ ตฺวมฺหา (ถึงความไม่มีที่พึ่งด้วยตนเองจากท่าน). หรือว่า ตฺเววะ? (หรือว่า ตฺวะ นั่นเอง?) ตฺวยา (โดยท่าน). ๒๑๕. นฺตนฺตูนํนฺโตโยมฺหี ปฐเม. ๒๑๕. อาเทศเป็นนฺโต แห่งนฺตและอนฺตุปัจจัย ในโยปฐมาวิภัตติ. ปฐเม โยมฺหิ นฺตนฺตูนํ สวิภตฺตีนํ นฺโตอิจฺจาเทโส วา โหติ, คจฺฉนฺโต, คจฺฉนฺตา, คุณวนฺโต คุณวนฺตา. ในโยปฐมาวิภัตติ อาเทศนฺตและอนฺตุปัจจัยพร้อมด้วยวิภัตติ เป็นนฺโตบ้าง, (เช่น) คจฺฉนฺโต (ผู้ไปอยู่), คจฺฉนฺตา (ผู้ไปอยู่ทั้งหลาย), คุณวนฺโต (ผู้มีคุณ), คุณวนฺตา (ผู้มีคุณทั้งหลาย). ๒๑๖. ตํ นํมฺหิ. ๒๑๖. อาเทศเป็นตัง ในนังวิภัตติ. นํมฺหิ นฺตนฺตูนํ สวิภตฺถีนํ ตํ วา โหติ, คจฺฉตํ คจฺฉนฺตานํ, คุณวตํ คุณวนฺตานํ. ในนังวิภัตติ อาเทศนฺตและอนฺตุปัจจัยพร้อมด้วยวิภัตติ เป็นตังบ้าง, (เช่น) คจฺฉตํ (ของคนไปอยู่), คจฺฉนฺตานํ (ของคนไปอยู่ทั้งหลาย), คุณวตํ (ของผู้มีคุณ), คุณวนฺตานํ (ของผู้มีคุณทั้งหลาย). ๒๑๗. โตตาติตา สสฺมาสฺมึนาสุ. ๒๑๗. อาเทศเป็นโต ตา ติ ตา ในสะ สมา สฺมึ และ นาวิภัตติ. สาทีสุ นฺตนฺตูนํ สวิภตฺตีนํ โตตาติตา โหนฺติ วา ยถากฺกมํ, คจฺฉโต คจฺฉนฺตสฺส, คุณวโต คุณวนฺตสฺส, คจฺฉตา คจฺฉนฺตมฺหา, คุณวตา คุณวนฺถมฺหา, คจฺฉติ คจฺฉนฺเต, คุณวติ คุณวนฺเต, คจฺฉตา คจฺฉนฺเตน, คุณวตา คุณวนฺเตน. ในวิภัตติมีสะเป็นต้น อาเทศนฺตและอนฺตุปัจจัยพร้อมด้วยวิภัตติ เป็นโต ตา ติ ตา บ้าง ตามลำดับ, (เช่น) คจฺฉโต, คจฺฉนฺตสฺส; คุณวโต, คุณวนฺตสฺส; คจฺฉตา, คจฺฉนฺตมฺหา; คุณวตา, คุณวนฺตมฺหา; คจฺฉติ, คจฺฉนฺเต; คุณวติ, คุณวนฺเต; คจฺฉตา, คจฺฉนฺเตน; คุณวตา, คุณวนฺเตน. ๒๑๘. ฏฏาอํ เค. ๒๑๘. อาเทศเป็นฏะ ฏา อัง ในเควิภัตติ. เค ปเร นฺตนฺตูนํ สวิภตฺตีนํ ฏฏาอํ อิจฺจาเทสา โหนฺติ, โภ คจฺฉ, โภ คจฺฉา, โภ คจฺฉํ, โต คุณว, โภ คุณวา, โภ คุณวํ. เมื่อเควิภัตติอยู่เบื้องหลัง อาเทศนฺตและอนฺตุปัจจัยพร้อมด้วยวิภัตติ เป็นฏะ ฏา อัง, (เช่น) โภ คจฺฉ, โภ คจฺฉา, โภ คจฺฉํ; โภ คุณวะ, โภ คุณวา, โภ คุณวํ. ๒๑๙. โยมฺหิ ทฺวินฺนํ ทุเวทฺเว. ๒๑๙. อาเทศเป็นทุเว และ ทฺเว แห่งทฺวิศัพท์ ในโยวิภัตติ. โยมฺหี [Pg.113] ทฺวีสฺส สวิภตฺติสฺส ทุเวทฺเว โหนฺติ ปจฺเจกํ, ทุเว, ทฺเว. ในโยวิภัตติ อาเทศทฺวิศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ เป็นทุเว และ ทฺเว โดยเฉพาะ, (เช่น) ทุเว, ทฺเว. ๒๒๐. ทุวินฺนํ นํมฺหิ วา. นํมฺหิ ทฺวิสฺส สวิภตฺติสฺส ทุวินฺนํ โหติ วา, ทุวินฺนํ, ทฺวินฺนํ. ๒๒๐. อาเทศเป็นทุวินฺนัง ในนังวิภัตติบ้าง. เมื่อนังวิภัตติมีอยู่ อาเทศทฺวิศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ เป็นทุวินฺนังบ้าง, (เช่น) ทุวินฺนัง, ทฺวินฺนัง. ๒๒๑. ราชสฺส รญฺญํ. นํมฺหิ ราชสฺส สวิภตฺติสฺส รญฺญํ โหติ วา, รญฺญํ ราชานํ. ๒๒๑. อาเทศเป็นรญฺญัง แห่งราชศัพท์. เมื่อนังวิภัตติมีอยู่ อาเทศราชศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ เป็นรญฺญังบ้าง, (เช่น) รญฺญัง, ราชานัง. ๒๒๒. นาสฺมาสุ รญฺญา. นาสฺมาสุ ราชสฺส สวิภตฺติสฺส รญฺญา โหติ, รญฺญา กตํ, รญฺญา นิสฺสฏํ. ๒๒๒. ในนาและสมาวิภัตติ อาเทศราชศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ เป็นรญฺญา, (เช่น) รญฺญา กตํ (อันพระราชาทำแล้ว), รญฺญา นิสฺสฏํ (อันพระราชาเปลื้องแล้ว). ๒๒๓. รญฺโญ รญฺญสฺส ราชิโน เส. เส ราชสฺส สวิภตฺติสฺส รญฺโญ รญฺญสฺส ราชิโน โหนฺติ, รญฺโญ, รญฺญสฺส, ราชิโน. ๒๒๓. ในเสวิภัตติ อาเทศราชศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ เป็นรญฺโญ รญฺญสฺส ราชิโน, (เช่น) รญฺโญ, รญฺญสฺส, ราชิโน. ๒๒๔. สฺมิมฺหิ รญฺเญราชินิ. สฺมิมฺหิ ราชสฺส สวิภตฺติสฺส รญฺเญ ราชินิ โหนฺติ, รญฺเญ, ราชินิ. ๒๒๔. ในสฺมึวิภัตติ อาเทศราชศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ เป็นรญฺเญ ราชินิ, (เช่น) รญฺเญ, ราชินิ. ๒๒๕. สมาเส วา. สมาสวิสเย เอเต อาเทสา ราชสฺส วา โหนฺติ, กาสิรญฺญา กาสิราเชน, กาสิรญฺญา กาสิราชสฺมา, กาสิรญฺโญ กาสิราชสฺส, กาสิรญฺเญ กาสิราเช. ๒๒๕. ในสมาสบ้าง. ในวิสัยแห่งสมาส อาเทศเหล่านี้แห่งราชศัพท์มีบ้าง, (เช่น) กาสิรญฺญา, กาสิราเชนะ; กาสิรญฺญา, กาสิราชสฺมา; กาสิรญฺโญ, กาสิราชสฺส; กาสิรญฺเญ, กาสิราเช. ๒๒๖. สฺมิมฺหิ ตุมฺหามฺหานํ ตยิมยิ. สฺมิมฺหิ ตุมฺหอมุสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ตยิมยิ โหนฺติ ยถากฺกมํ, ตยิ, มยิ. ๒๒๖. ในสฺมึวิภัตติ อาเทศตุมฺหศัพท์และอมฺหศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ เป็นตยิ และ มยิ ตามลำดับ, (เช่น) ตยิ, มยิ. ๒๒๗. อํมฺหิ ตํ มํ ตวํ มมํ. ๒๒๗. ในอังวิภัตติ อาเทศเป็นตัง มัง ตวัง มมัง. อํมฺหิ [Pg.114] ตุมฺหอมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ตํ มํ ตวํ มมํ โหนฺติ ยถากฺกมํ, ตํ, มํ, ตวํ, มมํ, ในอังวิภัตติ อาเทศตุมฺหศัพท์และอมฺหศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ เป็นตัง มัง ตวัง มมัง ตามลำดับ, (เช่น) ตัง, มัง, ตวัง, มมัง. ๒๒๘. นาสฺมาสุ ตยามยา. ๒๒๘. ในนาและสมาวิภัตติ อาเทศเป็นตยา และ มยา. นาสฺมาสุ ตุมฺหอมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ตยามยา โหนฺติ ยถากฺกมํ, ตยา กตํ, มยา กตํ, ตยา นิสฺสฏํ, มยา นิสฺสฏํ. ในนาและสมาวิภัตติ อาเทศตุมฺหศัพท์และอมฺหศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ เป็นตยา และ มยา ตามลำดับ, (เช่น) ตยา กตํ, มยา กตํ, ตยา นิสฺสฏํ, มยา นิสฺสฏํ. ๒๒๙. ตว มม ตุยฺหํ มยฺหํ เส. ๒๒๙. ในเสวิภัตติ อาเทศเป็นตวะ มมะ ตุยฺหัง มยฺหัง. เส ตุมฺหอมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ตว มม ตุยฺหํ มยฺหํ โหนฺติ ยถากฺกมํ, ตว, ตุยฺหํ, มม, มยฺหํ. ในเสวิภัตติ อาเทศตุมฺหศัพท์และอมฺหศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ เป็นตวะ มมะ ตุยฺหัง มยฺหัง ตามลำดับ, (เช่น) ตวะ, ตุยฺหัง, มมะ, มยฺหัง. ๒๓๐. งํงากํ นํมฺหิ. ๒๓๐. ในนังวิภัตติ อาเทศเป็นอัง และ อากัง. นํมฺหิ ตุมฺหอมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ งํงากํ โหนฺติ ปจฺเจกํ, ตุมฺหํ, ตุมฺหากํ, อมฺหํ, อมฺหากํ, ยถาสงฺขฺยมตฺร น วิวจฺฉเต. ในนังวิภัตติ อาเทศตุมฺหศัพท์และอมฺหศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ เป็นอัง และ อากัง โดยเฉพาะ, (เช่น) ตุมฺหัง, ตุมฺหากัง, อมฺหัง, อมฺหากัง ในที่นี้ไม่ประสงค์ตามลำดับ. ๒๓๑. ทุติเย โยมฺหิ วา. ๒๓๑. ในทุติยาโยวิภัตติบ้าง. ตุมฺหอมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ปจฺเจกํ งํงากํ วา โหนฺติ โยมฺหิ ทุติเย, ตุมฺหํ, ตุมฺหากํ, ตุมฺเห, อมฺหํ, อมฺหากํ, อมฺเห. ในทุติยาโยวิภัตติ อาเทศตุมฺหศัพท์และอมฺหศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ เป็นอัง และ อากัง โดยเฉพาะบ้าง, (เช่น) ตุมฺหัง, ตุมฺหากัง, ตุมฺเห; อมฺหัง, อมฺหากัง, อมฺเห. ๒๓๒. อปาทาโท ปทเตกวากฺเย. ๒๓๒. ในประโยคเดียวกัน ในที่มิใช่บทต้น และอยู่หลังบทอื่น. อิทมธิกตํ เวทิตพฺพํ. ปชฺชเต-เนนตฺโถติ ปทํ-สฺยาทฺยนฺตํ ตฺยาทฺยนฺตํ จ, ปทสมูโห วากฺยํ. พึงทราบข้อนี้ว่าเป็นบทตั้ง. บท คือสิ่งที่บุคคลย่อมเข้าถึงเนื้อความด้วยสิ่งนั้น (คือ) มีวิภัตติมี สฺยา เป็นต้น และมี ตฺยา เป็นต้น เป็นที่สุด, หมู่แห่งบท ชื่อว่า ประโยค. ๒๓๓. โยนํหิสฺวปญฺจมฺยา โวโน. ๒๓๓. ในวิภัตติคือ โย, ณํ, หิ, สุ ที่ไม่ใช่ปัญจมีวิภัตติ, (อาเทศเป็น) โว และ โน. อปญฺจมิยา [Pg.115] โยนํหิสฺวปาทาโท วตฺตมานานํ ปทสฺมา ปเรสํ เอกวากฺเย ฐิตานํ ตุมฺหามฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ โวโน โหนฺติ วา ยถากฺกมํ, ติฏฺฐถ โว, ติฏฺฐถ ตุมฺเห, ติฏฺฐาม โน, ติฏฺฐาม มยํ, ปสฺสติ โว, ปสฺสติ ตุมฺเห, ปสฺสติ โน, ปสฺสติ อมฺเห, ทียเต โว, ทียเต ตุมฺหํ, ทียเต โน, ทียเต อมฺหํ, ธนํ โว, ธนํ ตุมฺหํ, ธนํ โน ธนํ อมฺหํ, กตํ โว, กตํ ตุมฺเหหิ, กตํ โน, กตํ อมฺเหหิ, อปญฺจมฺยาติ กึ? นิสฺสฏํ ตุมฺเหหิ, นิสฺสฏํ อมฺเหหิ, อปาทาโทตฺเวว? ‘พลญฺจ ภิกฺขูนมนุปฺปทินฺนํ, ตุมฺเหหิ ปุญฺญํ ปสุตํ อนปฺปกํ’, ปทโตตฺเวว? ตุมฺเห ติฏฺฐถ, เอกวากฺเยตฺเวว? เทวทตฺโต ติฏฺฐติ คาเม, ตุมฺเห ติฏฺฐถ นคเร, สวิภตฺตีนํตฺเวว? อรหติ ธมฺโม ตุมฺหาทิสานํ, อรหติ ธมฺโม อมฺหาทิสานํ. ในวิภัตติคือ โย, ณํ, หิ, สุ ที่ไม่ใช่ปัญจมีวิภัตติ, อาเทศเป็น โว และ โน แห่งตุมหะและอมหะศัพท์ทั้งหลาย พร้อมด้วยวิภัตติ ที่ตั้งอยู่ในประโยคเดียวกัน ซึ่งอยู่หลังบทอื่น และไม่เป็นบทต้น ย่อมมีบ้าง ตามลำดับ เช่น ติฏฺฐถ โว (ท่านทั้งหลายจงยืน), ติฏฺฐถ ตุมฺเห (ท่านทั้งหลายจงยืน); ติฏฺฐาม โน (เราทั้งหลายจงยืน), ติฏฺฐาม มยัง (เราทั้งหลายจงยืน); ปัสสติ โว (ย่อมเห็นท่านทั้งหลาย), ปัสสติ ตุมฺเห (ย่อมเห็นท่านทั้งหลาย); ปัสสติ โน (ย่อมเห็นเราทั้งหลาย), ปัสสติ อมฺเห (ย่อมเห็นเราทั้งหลาย); ทียเต โว (ย่อมให้แก่ท่านทั้งหลาย), ทียเต ตุมฺหัง (ย่อมให้แก่ท่านทั้งหลาย); ทียเต โน (ย่อมให้แก่เราทั้งหลาย), ทียเต อมฺหัง (ย่อมให้แก่เราทั้งหลาย); ธนัง โว (ทรัพย์ของท่านทั้งหลาย), ธนัง ตุมฺหัง (ทรัพย์ของท่านทั้งหลาย); ธนัง โน (ทรัพย์ของเราทั้งหลาย), ธนัง อมฺหัง (ทรัพย์ของเราทั้งหลาย); กตัง โว (อันท่านทั้งหลายทำแล้ว), กตัง ตุมฺเหหิ (อันท่านทั้งหลายทำแล้ว); กตัง โน (อันเราทั้งหลายทำแล้ว), กตัง อมฺเหหิ (อันเราทั้งหลายทำแล้ว) คำว่า “ไม่ใช่ปัญจมี” เพื่ออะไร? เช่น นิสสฏัง ตุมฺเหหิ (อันท่านทั้งหลายออกไปแล้ว), นิสสฏัง อมฺเหหิ (อันเราทั้งหลายออกไปแล้ว) คำว่า “ไม่เป็นบทต้น” เพื่ออะไร? เช่น ‘พลังอันภิกษุทั้งหลายให้ตามแล้ว, บุญอันท่านทั้งหลายสั่งสมไว้ไม่น้อย’ คำว่า “หลังบท” เพื่ออะไร? เช่น ตุมฺเห ติฏฺฐถ (ท่านทั้งหลายจงยืน) คำว่า “ในประโยคเดียวกัน” เพื่ออะไร? เช่น เทวทัตยืนอยู่ในบ้าน, ท่านทั้งหลายยืนอยู่ในเมือง คำว่า “พร้อมด้วยวิภัตติ” เพื่ออะไร? เช่น ธรรมย่อมควรแก่คนผู้เช่นกับท่านทั้งหลาย, ธรรมย่อมควรแก่คนผู้เช่นกับเราทั้งหลาย. ๒๓๔. เตเม นาเส. ๒๓๔. ในวิภัตติคือ นา และ สะ (se) (อาเทศเป็น) เต และ เม. นามฺหิ เส จ อปาทาโท วตฺตมานานํ ปทสฺมา ปเรสํ เอกวากฺเย ฐิตานํ ตุมฺหามฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ เตเม วา โหนฺติ ยถากฺกมํ, กตํ เต, กตํ ตยา, กตํ เม, กตํ มยา, ทียเต เต, ทียเต ตว ทียเต เม, ทียเต มม, ธนํ เต, ธนํ ตว, ธนํ เม, ธนํ มม. ในวิภัตติคือ นา และ สะ (se) อาเทศเป็น เต และ เม แห่งตุมหะและอมหะศัพท์ทั้งหลาย พร้อมด้วยวิภัตติ ที่ตั้งอยู่ในประโยคเดียวกัน ซึ่งอยู่หลังบทอื่น และไม่เป็นบทต้น ย่อมมีบ้าง ตามลำดับ เช่น กตัง เต (อันท่านทำแล้ว), กตัง ตยา (อันท่านทำแล้ว); กตัง เม (อันเราทำแล้ว), กตัง มยา (อันเราทำแล้ว); ทียเต เต (ย่อมให้แก่ท่าน), ทียเต ตวะ (ย่อมให้แก่ท่าน); ทียเต เม (ย่อมให้แก่เรา), ทียเต มมะ (ย่อมให้แก่เรา); ธนัง เต (ทรัพย์ของท่าน), ธนัง ตวะ (ทรัพย์ของท่าน); ธนัง เม (ทรัพย์ของเรา), ธนัง มมะ (ทรัพย์ของเรา). ๒๓๕. อนฺวาเทเส. ๒๓๕. ในการกล่าวซ้ำ. กถิตานุกถนวิสเย ตุมฺหอมฺห-สทฺทานมาเทสา นิจฺจํ ภวนฺติ ปุนพฺพิธานา, คาโม ตุมฺหํ ปริคฺคโห, อโถ ชนปโท โว ปริคฺคโห. ในวิสัยแห่งการกล่าวซ้ำ (การกล่าวตามสิ่งที่กล่าวแล้ว) อาเทศของตุมหะและอมหะศัพท์ ย่อมมีเป็นนิตย์ เพราะมีการกล่าวซ้ำ เช่น บ้านเป็นของท่าน, อนึ่ง ชนบทเป็นของท่าน (vo). ๒๓๖. สปุพฺพา ปฐมนฺตา วา. ๒๓๖. มีบทหน้าและมีปฐมาวิภัตติเป็นที่สุดบ้าง. วิชฺชมานปุพฺพสฺมา [Pg.116] ปฐมนฺตา ปเรสํ ตุมฺหอมฺหสทฺทานมาเทสา วา โหนฺติ อนฺวาเทเสปิ, คาเม ปโฏ ตุมฺหากํ, อโถ นคเร กมฺพโล โว, อโถ นคเร กมฺพโล ตุมฺหากํ, สปุพฺพาติ กึ? ปโฏ ตุมฺหากํ, อโถ กมฺพโล โว, ปฐมนฺตาติ กิ? ปโฏ นาคเร ตุมฺหากํ, อโถ กมฺพโล คาเม โว. อาเทศของตุมหะและอมหะศัพท์ที่อยู่หลังบทที่มีอยู่ข้างหน้าและมีปฐมาวิภัตติเป็นที่สุด ย่อมมีบ้าง แม้ในการกล่าวซ้ำ เช่น ผ้าในบ้านเป็นของท่านทั้งหลาย, อนึ่ง ผ้ากัมพลในเมืองเป็นของท่านทั้งหลาย (vo), อนึ่ง ผ้ากัมพลในเมืองเป็นของท่านทั้งหลาย (tumhākaṃ) คำว่า “มีบทหน้า” เพื่ออะไร? เช่น ผ้าเป็นของท่านทั้งหลาย, อนึ่ง ผ้ากัมพลเป็นของท่านทั้งหลาย (vo) คำว่า “มีปฐมาวิภัตติเป็นที่สุด” เพื่ออะไร? เช่น ผ้าในเมืองเป็นของท่านทั้งหลาย, อนึ่ง ผ้ากัมพลในบ้านเป็นของท่านทั้งหลาย (vo). ๒๓๗. น จ วา หา เหวโยเค. ๒๓๗. ในการประกอบด้วย จ, วา, ห, อห, เอว ย่อมไม่มี (อาเทศ). จาทีหิ โยเค ตุมฺหอมฺหสทฺทานมาเทสา น โหนฺติ, คาโม ตว จ ปริคฺคโห, มม จ ปริคฺคโห, คาโม ตว วา ปริคฺคโห, มม วา ปริคฺคโห, คาโม ตว ห ปริคฺคโห, มม ห ปริคฺคโห, คาโม ตวาห ปริคฺคโห, มมาห ปริคฺคโห, คาโม ตเวว ปริคฺคโห, มเมว ปริคฺคโห, เอวํ สพฺพตฺถ อุทาหริตพฺพํ, โยเคติ กึ? คาโม จ เต ปริคฺคโห, นครญฺจ เม ปริคฺคโห. อาเทศของตุมหะและอมหะศัพท์ ย่อมไม่มีในการประกอบด้วยศัพท์มี จ เป็นต้น เช่น บ้านเป็นของท่านด้วย และเป็นของเราด้วย; บ้านเป็นของท่านบ้าง หรือเป็นของเราบ้าง; บ้านเป็นของท่านแล เป็นของเราแล; บ้านเป็นของท่านนั่นแหละ เป็นของเรานั่นแหละ; บ้านเป็นของท่านนั่นเอง เป็นของเรานั่นเอง พึงยกตัวอย่างอย่างนี้ในที่ทั้งปวง คำว่า “ในการประกอบ” เพื่ออะไร? เช่น บ้านเป็นของท่านด้วย, และเมืองเป็นของเราด้วย. ๒๓๘. ทสฺสนตฺเถ นาโลจเน. ๒๓๘. ในอรรถว่าการเห็น ที่ไม่ใช่การบอกกล่าว. ทสฺสนตฺเถสุ อาโลจนวชฺชิเตสุ ปยุชฺชมาเนสุ ตุมฺหอมฺหสทฺทานมาเทสา น โหนฺติ, คาโม ตุมฺเห อุทฺทิสฺสาคโต, คาโม อมฺเห อุทฺทิสฺสาคโต, อนาโลจเนติ กึ? คาโม โว อาโลเจติ, คาโม โน อาโลเจติ. อาเทศของตุมหะและอมหะศัพท์ ย่อมไม่มี เมื่อใช้ในอรรถว่าการเห็นที่เว้นจากการบอกกล่าว เช่น บ้านมาเพื่อท่านทั้งหลาย, บ้านมาเพื่อเราทั้งหลาย คำว่า “ไม่ใช่การบอกกล่าว” เพื่ออะไร? เช่น บ้านย่อมบอกกล่าวแก่ท่านทั้งหลาย, บ้านย่อมบอกกล่าวแก่เราทั้งหลาย. ๒๙๓. อามนฺตณํ ปุพฺพมสนฺตํว. อามนฺตณํ ปุพฺพมวิชฺชมานํ วิย โหติ ตุมฺหามฺหสทฺทานมาเทสวิสเย, เทวทตฺต ตว ปริคฺคโห, อามนฺตณนฺติ กึ? กมฺพโล เต ปริคฺคโห, ปุพฺพมิติ กึ? ‘มเยตํ สพฺพมกฺขาตํ, ตุมฺหากํ ทฺวิชปุงฺควา[Pg.117], ปรสฺส หิ อวิชฺชมานตฺเต ‘อปาทาโท’ติ ปฏิเสโธ น สิยา. อิวาติ กึ? สวนํ ยถา สิยา. ๒๙๓. บทอาลปนะที่อยู่ข้างหน้า เป็นเหมือนไม่มีอยู่ ในเรื่องแห่งอาเทศของตุมหะและอมหะศัพท์ เช่น เทวทัต! (ผ้า) เป็นของท่าน คำว่า “บทอาลปนะ” เพื่ออะไร? เช่น ผ้ากัมพลเป็นของท่าน คำว่า “ข้างหน้า” เพื่ออะไร? เช่น ‘สิ่งนี้ทั้งหมดอันเราบอกแล้วแก่ท่านทั้งหลาย ผู้เป็นพราหมณ์ผู้ประเสริฐ’ เพราะเมื่อบทอื่นไม่มี การห้ามว่า “ไม่เป็นบทต้น” ก็ไม่พึงมี คำว่า “เหมือน” เพื่ออะไร? เพื่อให้มีการได้ยิน. ๒๔๐. น สามญฺญวจนเมกตฺเถ. ๒๔๐. คำทั่วไป (ที่เป็นอาลปนะ) ไม่เป็นเหมือนไม่มี ในอรรถเดียวกัน. สมานาธิกรเณ ปรโต สามญฺญวจนมามนฺตณมสนฺตํ วิย น โหติ, มาณวก ชฏิลก เต ปริคฺคโห. ปรสฺสาวิชฺชมานตฺเตปิ ปุพฺพรูปมุปาทายาเทโส โหติ, สามญฺญวจนนฺติ กึ? เทวทตฺต มาณวก ตว ปริคฺคโห, เอกตฺเถติ กึ? เทวทตฺต ยญฺญทตฺต ตุมฺหํ ปริคฺคโห. เมื่อมีบทสมานาธิกรณ์อยู่เบื้องหลัง คำทั่วไปที่เป็นอาลปนะ ย่อมไม่เป็นเหมือนไม่มีอยู่ (เช่น) มาณพ! ผู้มีชฎา! (นั่น) เป็นของท่าน. แม้เมื่อไม่มีบทอื่น ก็มีการอาเทศโดยถือเอาบทหน้าเป็นหลัก. คำว่า “คำทั่วไป” เพื่ออะไร? (เช่น) เทวทัต! มาณพ! (นั่น) เป็นของท่าน. คำว่า “ในอรรถเดียวกัน” เพื่ออะไร? (เช่น) เทวทัต! ยัญญทัต! (นั่น) เป็นของพวกท่าน. ๒๔๑. พหูสุ วา. ๒๔๑. หรือใน (อาลปนะ) หลายบท. พหูสุ วตฺตมานมามนฺตณํ สามญฺญวจนเมกตฺเถ อวิชฺชมานํ วิย วา น โหติ, พฺราหฺมณา คุณวนฺโต ตุมฺหากํ ปริคฺคโห, พฺราหฺมณา คุณวนฺโต โว ปริคฺคโห. คำอาลปนะที่เป็นคำทั่วไปซึ่งเป็นไปในหลายบท ย่อมไม่เป็นเหมือนไม่มีอยู่บ้าง ในอรรถเดียวกัน (เช่น) พราหมณ์ทั้งหลาย! ผู้มีคุณ! (นั่น) เป็นของพวกท่าน (tumhākaṃ), พราหมณ์ทั้งหลาย! ผู้มีคุณ! (นั่น) เป็นของพวกท่าน (vo). อิติ โมคฺคลฺลาเน พฺยากรเณ วุตฺติยํ จบวุตติในไวยากรณ์โมคคัลลานะ เพียงเท่านี้. สฺยาทิกณฺโฑ ทุติโย. กัณฑ์สยาธิที่สอง จบ. (๓) ตติโย กณฺโฑ (สมาโส) (๓) กัณฑ์ที่สาม (สมาส). ๑. สฺยาทิ สฺยาทิเนกตฺถํ. ๑. บทที่มีวิภัตติมี สฺยา เป็นต้น กับบทที่มีวิภัตติมี สฺยา เป็นต้น เป็นเนื้อความเดียวกัน. สฺยาทฺยนฺตํ สฺยาทฺยนฺเตน สเหกตฺถํ โหตีติ อิทมธิกตํ เวทิตพฺพํ, โส จ ภินฺนตฺถานเมกตฺถีภาโว สมาโสติ วุจฺจเต. พึงทราบว่าข้อนี้เป็นบทตั้งว่า บทที่มีสยาธิเป็นที่สุด ย่อมเป็นเนื้อความเดียวกันกับบทที่มีสยาธิเป็นที่สุด, และความเป็นเนื้อความเดียวกันแห่งบทที่มีอรรถต่างกันเหล่านั้น เรียกว่า สมาส. ๒. อสงฺขฺยํวิภตฺติ สมฺปตฺติ สมีป สากลฺยาภาว ยถา ปจฺฉายุคปทตฺเถ. ๒. ในอรรถคือ อสังขยะ, วิภัตติ, สัมปัตติ, สมีปะ, สากัลยะ, อภาวะ, ยถา, ปัจฉา และยุคปัท (พร้อมกัน). อสงฺขฺยํ[Pg.118], สฺยาทฺยนฺตํ วิภตฺยาทีนมตฺเถ วตฺตมานํ สฺยาทฺยนฺเตน สเหกตฺถํ ภวติ, ตตฺถ วิภตฺยตฺเถ ตาว อิตฺถีสุ กถา ปวตฺตา อธิตฺถิ. สมฺปตฺติ ทฺวิธา อตฺตสมฺปตฺติ สมิทฺธิ จ, สมฺปนฺนํ พฺรหฺมํ สพฺรหฺมํ ลิจฺฉวีนํ, สมิทฺธิ ภิกฺขานํ สุภิกฺขํ. สมีเป กุมฺภสฺส สมีปมุปกุมฺภํ. สากลฺเยสติณมชฺโฌหรติ, สาคฺยธีเต. อภาโว สมฺพนฺธิเภทา พหุวิโธ, ตตฺร อิทฺธาภาเว-วิคตา อิทฺธิ สทฺทิกานํ ทุสฺสทฺทิกํ, อตฺถาภาเว-อภาโว มกฺขิกานํ นิมฺมกฺขิกํ, อหิกฺกมาภาเว-อติคตานิ ติณานิ นิตฺติณํ, สมฺปตฺยาภาเว-อติคตํ ลหุปาวุรณํ อติลหุปาวุรณํ, ลหุปาวุรณสฺส นายมุปโภคกาโลติ อตฺโถ. ยถา เอตฺถา-เนกวิโธ, ตตฺร โยคฺคตายํ-อนุรูปํ สุรูโปวหติ, วิจฺฉายํ-อนฺวทฺธมาสํ, อตฺถานติวตฺติยํ-ยถาสตฺติ, สทิสตฺเต, สทิโส กิขิยา สกิขิ, อานุปุพฺพิเย-อนุเชฏฺฐํ, ปจฺฉาทตฺเถอนุรถํ, ยุคปทตฺเถ-สจกฺกํ นิเธหิ. อสังขยะ (อัพยยีภาวสมาส), บทที่มีสยาธิเป็นที่สุดซึ่งเป็นไปในอรรถมีวิภัตติเป็นต้น ย่อมเป็นเนื้อความเดียวกันกับบทที่มีสยาธิเป็นที่สุด. ในบรรดาอรรถเหล่านั้น ในอรรถแห่งวิภัตติก่อน (เช่น) เรื่องราวเป็นไปในหญิงทั้งหลาย (adhitthi). สัมปัตติมีสองอย่าง คือ อัตตสัมปัตติ และ สมิทธิ. (เช่น) พรหมที่ถึงพร้อม (sabrahmaṃ) ของลิจฉวี, ความเจริญของภิกษุ (subhikkhaṃ) (คือ) มีภิกษาดี. ในอรรถว่าใกล้ (เช่น) ใกล้หม้อ (upakumbhaṃ). ในอรรถว่าพร้อม (เช่น) กลืนกินพร้อมด้วยหญ้า (satiṇamajjhoharati), เรียนพร้อมด้วยไฟ (sāgyadhīte). อภาวะ (ความไม่มี) มีหลายชนิดโดยความต่างแห่งความเกี่ยวข้อง. ในบรรดาอภาวะเหล่านั้น ในอรรถว่าไม่มีฤทธิ์ (เช่น) ฤทธิ์ของพวกคนมีเสียงไปปราศแล้ว (dussaddikaṃ). ในอรรถว่าไม่มีเนื้อความ (เช่น) ความไม่มีแห่งแมลงวัน (nimmakkhikaṃ). ในอรรถว่าไม่มีการก้าวล่วง (เช่น) หญ้าล่วงเลยไปแล้ว (nittiṇaṃ). ในอรรถว่าไม่มีความถึงพร้อม (เช่น) ผ้าห่มเบาที่ล่วงเลยไปแล้ว (atilahupāvuraṇaṃ). อธิบายว่า “นี่ไม่ใช่กาลแห่งการใช้ผ้าห่มเบา”. ยถาในที่นี้มีหลายชนิด. ในบรรดาชนิดเหล่านั้น ในอรรถว่าเหมาะสม (เช่น) นำมาซึ่งรูปที่เหมาะสม (anurūpaṃ surūpovahati). ในอรรถว่าทุกๆ (เช่น) ทุกกึ่งเดือน (anvaddhamāsaṃ). ในอรรถว่าไม่ล่วงเลยเนื้อความ (เช่น) ตามกำลัง (yathāsatti). ในอรรถว่าเหมือนกัน (เช่น) เหมือนกับนกกระเรียน (sakikhi). ในอรรถว่าตามลำดับ (เช่น) ตามลำดับผู้ใหญ่ (anujeṭṭhaṃ). ในอรรถว่าภายหลัง (เช่น) ตามหลังรถ (anurathaṃ). ในอรรถว่าพร้อมกัน (เช่น) จงวางพร้อมด้วยล้อ (sacakkaṃ nidhehi). ๓. ยถา น ตุลฺเย. ๓. ยถา ไม่เป็น (สมาส) ในอรรถว่าเท่ากัน. ยถาสทฺโท ตุลฺยตฺเถ วตฺตมาโน สฺยาทฺยนฺเตน สเหกตฺโถ น ภวติ, ยถา เทวทตฺโต ตถา ยญฺญทตฺโต. ศัพท์ว่า ยถา ที่เป็นไปในอรรถว่าเสมอเหมือน ย่อมไม่เป็นเอกัตถะกับบทที่มีสิวิภัตติเป็นต้นเป็นที่สุด (เช่น) “เทวทัตฉันใด ยัญญทัตก็ฉันนั้น” ๔. ยาวาวธารเณ. ๔. ยาวะ ในอรรถว่ากำหนด ยาวสทฺโท-วธารเณ วตฺตมาโน สฺยาทฺยนฺเตน สเหกตฺโถ ภวติ, อวธารณ เมตฺตกตา ปริจฺเฉโท, ยาวามตฺตํ พฺราหฺมเณ อามนฺตย, ยาวชีวํ, อวธารเณติ กึ? ยาว ทินฺนํ ตาว ภุตฺตํ, นาวธารยามิ กิตฺตกํ มยา ภุตฺตนฺติ. ศัพท์ว่า ยาวะ ที่เป็นไปในอรรถว่ากำหนด ย่อมเป็นเอกัตถะกับบทที่มีสิวิภัตติเป็นต้นเป็นที่สุด, อวธารณะ คือการกำหนดประมาณ (เช่น) “จงนิมนต์พราหมณ์เท่าที่มี” (yāvāmattaṃ brāhmaṇe āmantaya), “ตลอดชีวิต” (yāvajīvaṃ). คำว่า “ในอรรถว่ากำหนด” หมายถึงอะไร? (เช่น) “บริโภคเท่าที่ให้” (yāva dinnaṃ tāva bhuttaṃ), “ไม่กำหนดว่าเราบริโภคไปเท่าไร” (nāvadhārayāmi kittakaṃ mayā bhuttanti) ๕. ปยฺยปา [Pg.119] พหิ ติโร ปุเร ปจฺฉา วา ปญฺจมฺยา. ๕. ศัพท์ ปริ อปะ อา พหิ ติโร ปุเร ปัจฉา (เป็นเอกัตถะ) กับบทปัญจมีวิภัตติบ้าง ปริอาทโย ปญฺจมฺยนฺเตน สเหกตฺถา โหนฺติ วา, ปริปพฺพตํ วสฺสิ เทโว ปริปพฺพตา, อปปพฺพตํ วสฺสิ เทโว อปปพฺพตา, อาปาฏลิปุตฺตํ วสฺสิ เทโว อาปาฏลิปุตฺตา, พหิคามํ พหิ คามา, ติโรปพฺพตํ ติโรปพฺพตา, ปุเรภตฺตํ ปุเรภตฺตา, ปจฺฉาภตฺตํ ปจฺฉาภตฺตา, เวตาธิกาโร. ศัพท์ ปริ เป็นต้น ย่อมเป็นเอกัตถะกับบทที่มีปัญจมีวิภัตติเป็นที่สุดบ้าง (เช่น) ฝนตกทั่วภูเขา (paripabbataṃ) หรือจากภูเขา (paripabbatā), ฝนตกจากภูเขา (apapabbataṃ) หรือจากภูเขา (apapabbatā), ฝนตกถึงเมืองปาฏลีบุตร (āpāṭaliputtaṃ) หรือจากเมืองปาฏลีบุตร (āpāṭaliputtā), ภายนอกหมู่บ้าน (bahigāmaṃ) หรือจากหมู่บ้าน (bahi gāmā), พ้นภูเขา (tiropabbataṃ) หรือจากภูเขา (tiropabbatā), ก่อนภัต (purebhattaṃ) หรือก่อนภัต (purebhattā), หลังภัต (pacchābhattaṃ) หรือหลังภัต (pacchābhattā). เป็นอำนาจของ วา ศัพท์ (วิกัลปะ) ๖. สมีปายาเมสฺวนุ. ๖. อนุ ในอรรถว่าใกล้และยาว อนุสทฺโท สามีปฺเย อายาเม จ วตฺตมาโน สฺยาทฺยนฺเตน สเหกตฺโถ โหติ วา, อนุวนมสนิ คตา, อนุคงฺคํ พาราณสี, สมีปายาเมสฺวีติ กึ? รกฺขมนุวิชฺโชตเต วิชฺชุ. ศัพท์ว่า อนุ ที่เป็นไปในอรรถว่าใกล้และยาว ย่อมเป็นเอกัตถะกับบทที่มีสิวิภัตติเป็นต้นเป็นที่สุดบ้าง (เช่น) สายฟ้าไปตามป่า (anuvanamasani gatā), เมืองพาราณสีอยู่ตามแม่น้ำคงคา (anugaṅgaṃ bārāṇasี). คำว่า “ในอรรถว่าใกล้และยาว” หมายถึงอะไร? (เช่น) สายฟ้าแลบตามต้นไม้ (rakkhamanuvijjotate vijju) ๗. ติฏฺฐคฺวาทีนิ. ๗. ศัพท์ ติฏฐคุ เป็นต้น ติฏฺฐคุปฺปภุตีนิ เอกตฺถีภาววิสเย นิปาตียนฺเต, ติฏฺฐนฺตี คาโว ยสฺมึ กาเล ติฏฺฐคุ กาโล, วหคฺคุ กาโล. อายตีควํ, ขเลยวํ, ลูนยวํ ลูยมานยวมิจฺจาทิ, จฺยนฺโต เปตฺถ เกสา เกสิ, ทณฺฑา ทณฺฑิ, ตถา เวลาปฺปภาวนตฺโถปิ, ปาโต นหานํ ปาตรหานํ, สายํ นยานํ สายนหานํ, ปาตกาลํ สายกาลํ, ปาตเมฆํ สายเมฆํ, ปาตมคฺคํ สายมคฺคํ. ศัพท์ ติฏฐคุ เป็นต้น ย่อมถูกนิบาตในเรื่องของการเป็นเอกัตถะ (เช่น) กาลที่โคทั้งหลายยืนอยู่ (tiṭṭhagu kālo), กาลที่โคทั้งหลายแบกหาม (vahaggu kālo). โคที่กำลังมา (āyatīgavaṃ), ข้าวเปลือกในลาน (khaleyavaṃ), ข้าวเปลือกที่ถูกเกี่ยวแล้ว (lūnayavaṃ) หรือข้าวเปลือกที่กำลังถูกเกี่ยว (lūyamānayavaṃ) เป็นต้น. ในที่นี้มีการต่อสู้ด้วยผม (kesākesi), การต่อสู้ด้วยไม้เท้า (daṇḍādaṇḍi). อีกทั้งในอรรถว่าการแสดงเวลา (เช่น) การอาบน้ำในเวลาเช้า (pātanahānaṃ), การอาบน้ำในเวลาเย็น (sāyanahānaṃ), เวลาเช้า (pātakālaṃ), เวลาเย็น (sāyakālaṃ), เมฆในเวลาเช้า (pātameghaṃ), เมฆในเวลาเย็น (sāyameghaṃ), ทางในเวลาเช้า (pātamaggaṃ), ทางในเวลาเย็น (sāyamaggaṃ) ๘. โอเร ปริ ปฏิ ปาเร มชฺเฌ เหฏฺฐุทฺธาโธ-นฺโตวาฉฏฺฐิยา. โอราทโย สทฺทา ฉฏฺฐิยนฺเตน สเหกตฺถา วา โหนฺติ, เอการนฺตตฺตํ นิปาตนโต, โอเรคงฺคํ, ปริสิขรํ, ปฏิโสตํ, ปาเรยมุนํ, มชฺเฌคงฺคํ, เหฏฺฐาปาสาทํ, อุทฺธคงฺคํ, อโธคงฺคํ, อนฺโถปาสาทํ, ปุน วาวิธานา ‘คงฺคาโอร’ มิจฺจาทีปิ โหนฺติ. ๘. โอเร ปริ ปฏิ ปาเร มัชเฌ เหฏฐา อุทธะ อโธ อันโต (เป็นเอกัตถะ) กับฉัฏฐีวิภัตติบ้าง. ศัพท์ โอระ เป็นต้น ย่อมเป็นเอกัตถะกับบทที่มีฉัฏฐีวิภัตติเป็นที่สุดบ้าง เพราะการนิบาตให้เป็นเอกาเรนตะ (เช่น) ฝั่งข้างนี้แห่งแม่น้ำคงคา (oregaṅgaṃ), รอบยอดเขา (parisikharaṃ), ทวนกระแส (paṭisotaṃ), ฝั่งข้างโน้นแห่งแม่น้ำยมุนา (pāreyamunaṃ), กลางแม่น้ำคงคา (majjhegaṅgaṃ), ใต้ปราสาท (heṭṭhāpāsādaṃ), เหนือแม่น้ำคงคา (uddhagaṅgaṃ), ใต้แม่น้ำคงคา (adhogaṅgaṃ), ภายในปราสาท (antopāsādaṃ). อีกทั้งเพราะการบัญญัติ วา ศัพท์ อีกครั้ง จึงมีรูปเช่น “gaṅgāora” เป็นต้น ๙. ตํ นปุํสกํ. ๙. สมาสนั้นเป็นนปุงสกลิงค์ ยเทตมติกฺกนฺตเมกตฺถํ[Pg.120], ตํ นปุํสกลิงฺคํ เวทิตพฺพํ, ตถา เจโวทาหฏํ, วา กฺวจิ พหุลาธิการา, ยถาปริสํ ยถาปริสาย, สกาย สกาย ปริสายาติ อตฺโถ. การเป็นเอกัตถะที่ล่วงเลยนี้ พึงทราบว่าเป็นนปุงสกลิงค์ และตัวอย่างก็ถูกยกมาแล้วเช่นนั้น. หรือบางครั้งเพราะสิทธิแห่งพหุลบท (เช่น) ตามบริษัท (yathāparisaṃ) หรือตามบริษัท (yathāparisāya). อธิบายว่า “ในบริษัทของตนๆ” ๑๐. อมาทิ. ๑๐. อมาทิ อมาทิ สฺยาทฺยนฺตํ สฺยาทฺยนฺเตน สห พหุลเมกตฺถํ โหติ คามํ คโต คามคโต, มุหุตฺตํ สุขํ มุหุตฺตสุขํ, วุตฺติเยโวปปทสมาเส กุมฺภกาโร, สปาโก, ตนฺตวาโย, วราหโร. นฺตมานกฺตวนฺตูติ วากฺยเมว, ธมฺมํ สุณนฺโต, ธมฺมํ สุณมาโน, โอทนํ ภุตฺตวา. บทที่มี อัม วิภัตติเป็นต้นที่มีสิวิภัตติเป็นต้นเป็นที่สุด ย่อมเป็นเอกัตถะกับบทที่มีสิวิภัตติเป็นต้นเป็นที่สุดโดยมาก (เช่น) ไปสู่บ้าน (gāmagato), สุขชั่วขณะ (muhuttasukhaṃ). ในอุปปทสมาสก็มีการใช้ (เช่น) ช่างหม้อ (kumbhakāro), คนหุงสุนัข (sapāko), ช่างทอผ้า (tantavāyo), ผู้รับพร (varāharo). บทที่มี นฺต มาน กฺตวนฺตุ เป็นต้น เป็นเพียงประโยค (เช่น) กำลังฟังธรรม (dhammaṃ suṇanto), กำลังฟังธรรม (dhammaṃ suṇamāno), บริโภคข้าวสุกแล้ว (odanaṃ bhuttavā) รญฺญา หโต ราชหโต, อสินา ฉินฺโน อสิจฺฉินฺโน, ปิตุสทิโส, ปิตุสโม, สุขสหคตํ, ทธินา อุปสิตฺตํ โภชนํ ทธิโภชนํ, คุเฬน มิสฺโส โอทโน คุโฬทโน, วุตฺติปเทเนโวปสิตฺตาทิกิริยายาขฺยาปนโต นตฺถายุตฺตตฺถตา. กฺวจิ วุตฺติเยว อุรโค, ปาทโป. กฺวจิ วากฺยเมว ผรสุนา ฉินฺนวา, ทสฺสเนน ปหาตพฺพา. ถูกพระราชาฆ่า (rājahato), ถูกดาบตัด (asicchinno), เหมือนบิดา (pitusadiso), เสมอบิดา (pitusamo), ประกอบด้วยสุข (sukhasahagataṃ), อาหารที่ราดด้วยนมเปรี้ยว (dadhibhojanaṃ), ข้าวสุกที่คลุกด้วยน้ำอ้อย (guḷodano). เพราะการแสดงกิริยามีการราดเป็นต้นด้วยบทวุตติ จึงไม่มีความไม่สมควรแห่งอรรถ. บางครั้งก็มีการใช้ (เช่น) งู (urago), ต้นไม้ (pādapo). บางครั้งก็เป็นเพียงประโยค (เช่น) ตัดด้วยขวาน (pharasunā chinnavā), พึงละด้วยการเห็น (dassanena pahātabbā) พุทฺธสฺส เทยฺยํ พุทฺธเทยฺยํ, ยูปาย ทารุ ยูปาทารุ, รชนาย โทณิ รชนโทณิ. อิธ น โหติ สงฺฆสฺส ทาตพฺพํ. กถํ ‘เอตทตฺโถ เอตทตฺถา เอตทตฺถ’นฺติ? อญฺญปทตฺเถ ภวิสฺสติ. ของที่พึงให้แก่พระพุทธเจ้า (buddhadeyyaṃ), ไม้สำหรับเสาบูชา (yūpādāru), รางสำหรับย้อม (rajanadoṇi). ในที่นี้ไม่เป็นสมาส (เช่น) พึงให้แก่สงฆ์. คำว่า “etadattho etadatthā etadattha” เป็นอย่างไร? จะเป็นในอรรถแห่งบทอื่น สวเรหิ ภยํ สวรภยํ, คามนิคฺคโต, เมถุนาเปโต, กฺวจิ วุตฺติเยว กมฺมชํ, จิตฺตชํ, อิธ น โหติ รุกฺขา ปติโต. ภัยจากชาวป่า (savarabhayaṃ), ออกจากหมู่บ้าน (gāmaniggato), ปราศจากเมถุน (methunāpeto). บางครั้งก็มีการใช้ (เช่น) เกิดจากกรรม (kammajaṃ), เกิดจากจิต (cittajaṃ). ในที่นี้ไม่เป็นสมาส (เช่น) ตกจากต้นไม้ รญฺโญ [Pg.121] ปุริโส ราชปุริโส. พหุลาธิการา นฺตมานนิทฺธาริยปูรณภาวติตฺตตฺเถหิ น โหติ-มมานุกุพฺพํ, มมานุกุรุมาโน, คุนฺนํ กณฺหา สมฺปนฺนขีรตมา, สิสฺสานํ ปญฺจโม, ปฏสฺส สุกฺกตา, กฺวจิ โหเตว-วตฺตมานสามีปฺยํ, กถํ ‘พฺราหฺมณสฺส สุกฺกา ทนฺตา’ติ? สาเปกฺขตาย น โหติ. อิธ ปน โหเตว ‘จนฺทนคนฺโธ, นทิโฆโส, กญฺญารูปํ, กายสมฺผสฺโส, ผลรโส’ติ, ผลานํ ติตฺโต, ผลานมาสิโต, ผสานํ สุหิโต. บุรุษของพระราชา (rājapuriso). เพราะสิทธิแห่งพหุลบท จึงไม่เป็นสมาสในอรรถแห่ง นฺต มาน นิทธาริยะ ปูรณะ ภาวะ และ ติตตะ (เช่น) กำลังทำตามเรา (mamānukubbaṃ), กำลังทำตามเรา (mamānukurumāno), โคดำเป็นโคที่มีน้ำนมสมบูรณ์ที่สุดในบรรดาโคทั้งหลาย (gunnaṃ kaṇhā sampannakhīratamā), คนที่ห้าในบรรดาศิษย์ทั้งหลาย (sissānaṃ pañcamo), ความขาวของผ้า (paṭassa sukkatā). บางครั้งก็เป็นสมาส (เช่น) ความใกล้ชิดแห่งปัจจุบัน (vattamānasāmīpyaṃ). คำว่า “ฟันขาวของพราหมณ์” (brāhmaṇassa sukkā dantā) เป็นอย่างไร? ไม่เป็นสมาสเพราะมีความสัมพันธ์กับบทอื่น. แต่ในที่นี้เป็นสมาส (เช่น) กลิ่นจันทน์ (candanagandho), เสียงแม่น้ำ (nadighoso), รูปของหญิงสาว (kaññārūpaṃ), สัมผัสทางกาย (kāyasamphasso), รสผลไม้ (phalaraso). อิ่มด้วยผลไม้ (phalānaṃ titto), บริโภคผลไม้แล้ว (phalānamāsito), อิ่มด้วยผลไม้ (phalānaṃ suhito) พฺราหฺมณสฺส อุจฺจํ เคหนฺติ สาเปกฺขตาย น โหติ, ‘รญฺโญ ปาฏลิปุตฺตกสฺส ธน’นฺติ ธนสมฺพนฺเธ ฉฏฺฐีติ ปาฏลิปุตฺตเกน สมฺพนฺธาภาวา น เหสฺสติ, ‘รญฺโญ โค จ อสฺโส จ ปุริโส จา’ติ ภินฺนตฺถตาย วากฺยเมว, ‘รญฺโญ ควาสฺสปุริสา ราชควาสฺสปุริสา’ติ วุตฺติ โหเตเวกตฺติภาเว. คำว่า ‘บ้านสูงของพราหมณ์’ ไม่เป็นสมาสเพราะมีความสัมพันธ์กับบทอื่น คำว่า ‘ทรัพย์ของพระราชาชาวปาฏลีบุตร’ เป็นฉัฏฐีวิภัตติในความสัมพันธ์กับทรัพย์ จะไม่เป็นสมาสเพราะไม่มีความสัมพันธ์กับชาวปาฏลีบุตร คำว่า ‘โคด้วย ม้าด้วย บุรุษด้วย ของพระราชา’ เป็นเพียงประโยคที่มีความหมายต่างกัน คำว่า ‘โค ม้า บุรุษของพระราชา’ ย่อมมีการเป็นสมาสในความเป็นอันเดียวกัน ทาเน โสณฺโฑ ทานโสณฺโฑ, ธมฺมรโต, ทานาภิรโต. กฺวจิ วุตฺติเยว กุจฺฉิสโย, ถลฏฺโฐ, ปงฺกชํ, สโรรุหํ. อิธ น โหติ โภชเน มตฺตญฺญุตา, อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารตา, อาสเน นิสินฺโน, อาสเน นิสีทิตพฺพํ. ผู้มัวเมาในการให้ (dānasoṇḍo), ผู้ยินดีในธรรม (dhammarato), ผู้ยินดียิ่งในการให้ (dānābhirato). บางครั้งก็มีการใช้ เช่น ผู้นอนในท้อง (kucchisayo), ผู้ตั้งอยู่บนบก (thalaṭṭho), ดอกบัว (paṅkajaṃ), ดอกบัว (saroruhaṃ). ในที่นี้ไม่เป็นสมาส เช่น ความเป็นผู้รู้ประมาณในอาหาร (bhojane mattaññutā), ความเป็นผู้มีทวารอันคุ้มครองแล้วในอินทรีย์ทั้งหลาย (indriyesu guttadvāratā), ผู้นั่งบนอาสนะ (āsane nisinno), พึงนั่งบนอาสนะ (āsane nisīditabbaṃ) ๑๑. วิเสสนเมกตฺเถน. ๑๑. บทวิเสสนะ (เป็นเอกัตถะ) กับบทที่มีอรรถเดียวกัน วิเสสนํ สฺยานฺตํ วิเสสฺเสน สฺยาทฺยนฺเตน สมานาธิกรเณน สเหกตฺถํ โหติ, นีลญฺจ ตํ อุปฺปลญฺเจติ นีลุปฺปลํ, ฉินฺนญฺจ ตํ ปรุฬฺหญฺเจติ ฉินฺนปรฬฺหํ, สตฺถีว สตฺถี, สตฺถี จ สา สามา เจติ สตฺถิสามา, สีโหว สีโห, มุนิ จ โส สีโห เจติ มุนิสีโห, สีลเมว ธนํ สีลธนํ. บทวิเสสนะที่มีวิภัตติ ย่อมเป็นเอกัตถะกับบทวิเสสยะที่มีวิภัตติและมีอธิกรณ์เสมอกัน เช่น ‘ดอกอุบลนั้นเขียวด้วย’ จึงเป็น นีลุปปละ (ดอกอุบลเขียว), ‘สิ่งนั้นถูกตัดแล้วและงอกขึ้นแล้ว’ จึงเป็น ฉินนปรุฬหะ (สิ่งที่ถูกตัดแล้วงอกขึ้น), ‘ขาอ่อนดุจขาอ่อน’ (satthīva satthī), ‘นางนั้นมีขาอ่อน (งาม) ด้วย’ จึงเป็น สัตถิสามะ (นางผู้มีขาอ่อนงาม), ‘ราชสีห์ดุจราชสีห์’ (sīhova sīho), ‘มุนีนั้นเป็นราชสีห์ด้วย’ จึงเป็น มุนีสีหะ (มุนีผู้กล้าหาญดุจราชสีห์), ‘ศีลนั่นแหละเป็นทรัพย์’ จึงเป็น สีลธนะ (ทรัพย์คือศีล) กฺวจิ [Pg.122] วากฺยเมว ปุณฺโณ มนฺตาณิปุตฺโต, จิตฺโต คหปติ. กฺวจิ วุตฺติเยว กณฺหสปฺโป, โลหิตสาลิ, วิเสสนนฺติ กึ? ตจฺฉโก สปฺโป, เอกตฺเถเนติ กึ? กาฬมฺหา อญฺโญ. กถํ ‘ปตฺตชีวิโก, อาปนฺนชีวิโก, มาสชาโต’ติ? อญฺญปทตฺเถ ภวิสฺสติ. บางครั้งก็เป็นเพียงประโยค เช่น ปุณณะบุตรของมันตานี, จิตตคฤหบดี. บางครั้งก็มีการใช้ (สมาส) เช่น งูเห่า (kaṇhasappo), ข้าวแดง (lohitasāli). คำว่า ‘วิเสสนะ’ หมายถึงอะไร? (เช่น) งูช่างไม้ (tacchako sappo). คำว่า ‘ด้วยความหมายอันเดียวกัน’ หมายถึงอะไร? (เช่น) อื่นจากสีดำ (kāḷamhā añño). คำว่า ‘ผู้มีชีวิตถึงแล้ว’ (pattajīviko), ‘ผู้มีชีวิตตกไปแล้ว’ (āpannajīviko), ‘เกิดได้เดือนหนึ่งแล้ว’ (māsajāto) เป็นอย่างไร? จะเป็นไปในความหมายของบทอื่น ๑๒. นญ. ๑๒. นัญ นญิจฺเจตํ สฺยาทฺยนฺตํ สฺยาทฺยนฺเตน สเหกตฺถํ โหติ, น พฺราหฺมโณ อพฺราหฺมโณ, พหุลาธิการโต อสมตฺถตฺเถหิ, เกหิจิ โหติ ‘อปุนเคยฺยา คาถา, อโนกาสํ กาเรตฺวา, อมูลา มูลํ คนฺตฺวา. อีสํกฬาโร, อีสํปิงฺคโลติ ‘สฺยาทิ สฺยาทิเน’ติ สมาโส, วากฺยเมว วาติปฺปสงฺคาภาวา. บท น (นัญ) นี้ ย่อมมีความหมายเป็นอันเดียวกันกับบทที่มีวิภัตติเป็นที่สุด (สมาสกันได้) เช่น ไม่ใช่พราหมณ์ เป็น อพราหมณ์ เพราะอำนาจแห่งบทว่า 'โดยมาก' (ในสูตรก่อน) จึงมีการสมาสกับบทที่ไม่มีความสามารถ (ในการสมาส) ได้บ้างในบางแห่ง เช่น 'คาถาที่ไม่อาจกล่าวซ้ำได้' (apunageyyā gāthā), 'กระทำโดยไม่มีโอกาส' (anokāsaṃ kāretvā), 'ไปสู่รากเหง้าจากที่ไม่มีรากเหง้า' (amūlā mūlaṃ gantvā) ส่วนคำว่า 'มีสีดำเล็กน้อย' (īsaṃkaḷāro), 'มีสีเหลืองแดงเล็กน้อย' (īsaṃpiṅgalo) เป็นสมาสตามสูตร 'syādi syādine' หรือจะเป็นเพียงประโยค (ไม่สมาส) ก็ได้ เพราะไม่มีความผิดพลาดที่เกินไป (atippasaṅga) ๑๓. กุปาทโย นิจฺจมสฺยาทิวิธิมฺหิ. ๑๓. บท กุ และบทมี ปะ เป็นต้น เป็นนิจ (สมาสกันแน่นอน) ในวิธีที่นอกเหนือจากวิธีแห่งวิภัตติ (syādividhi) กุสทฺโท ปาทโย จ สฺยาทฺยนฺเตน สเหกตฺถา โหนฺติ นิจฺจํ สฺยาทิวิธิวิสยโต-ญตฺถ, กุจฺฉิโต พฺราหฺมโณ กุพฺราหฺมโณ, อีสกํ อุณฺหํ กทุณฺหํ, ปนายโก, อภิเสโก, ปกริตฺวา, ปกตํ, ทุปฺปุริโส, ทุกฺกฏํ, สุปุริโส, สุกตํ, อภิตฺถุตํ, อติตฺถุตํ, อากฬาโร, อาพทฺโธ. บท กุ และบทมี ปะ เป็นต้น ย่อมมีความหมายเป็นอันเดียวกันกับบทที่มีวิภัตติเป็นที่สุดเป็นนิจ ในที่อื่นนอกจากขอบเขตของวิธีแห่งวิภัตติ (syādividhi) เช่น พราหมณ์ที่น่ารังเกียจ เป็น กุพราหมณ์, ร้อนเล็กน้อย เป็น กทุณหะ, ผู้นำไป (panāyako), การรดน้ำ (abhiseko), กระทำยิ่งแล้ว (pakaritvā), อันกระทำยิ่งแล้ว (pakataṃ), บุรุษชั่ว (duppuriso), อันกระทำชั่ว (dukkaṭaṃ), บุรุษดี (supuriso), อันกระทำดี (sukataṃ), อันสรรเสริญยิ่ง (abhitthutaṃ), อันสรรเสริญเกินไป (atitthutaṃ), ดำสลัว (ākaḷāro), อันผูกไว้ (ābaddho) (๙) ‘‘ปาทโย คตาทฺยตฺเถ ปฐมาย’’. ปคโต อาจริโย ปาจริโย, ปนฺเตวาสี. (9) 'บทมี ปะ เป็นต้น ในความหมายว่า ไปแล้ว เป็นต้น สมาสกับบทปฐมาวิภัตติ' เช่น อาจารย์ผู้ไปแล้ว เป็น ปาจริยะ, ศิษย์ผู้ไปแล้ว (หรือผู้อยู่ภายใน) เป็น ปันเตวาสี (๑๐) ‘‘อจฺจาทโย กนฺตาทฺยตฺเถ ทุติยาย’’. อติกฺกนฺโต มญฺจมติมญฺโจ, อติมาโล. (10) 'บทมี อติ เป็นต้น ในความหมายว่า ก้าวล่วงแล้ว เป็นต้น สมาสกับบททุติยาวิภัตติ' เช่น ผู้ก้าวล่วงเตียง เป็น อติมัญจะ, ผู้ก้าวล่วงพวงมาลัย เป็น อติมาละ (๑๑) ‘‘อวาทโย [Pg.123] กุฏฺฐาทฺยตฺเถ ตติยาย’’. อวกุฏฺฐํ โกกิลาย วนํ อวโกกิลํ, อวมยูรํ. (11) 'บทมี อวะ เป็นต้น ในความหมายว่า ร้องระงมแล้ว เป็นต้น สมาสกับบทตติยาวิภัตติ' เช่น ป่าที่นกกาเหว่าร้องระงมแล้ว เป็น อวโกกิละ, ป่าที่นกยูงร้องระงมแล้ว เป็น อวมยูระ (๑๒) ‘‘ปริยาทโย คิลานาทฺยตฺเถ จตุตฺถิยา’’. ปริคิลาโน อชฺเฌนาย ปริยชฺเฌโน. (12) 'บทมี ปริ เป็นต้น ในความหมายว่า ลำบากแล้ว เป็นต้น สมาสกับบทจตุตถีวิภัตติ' เช่น ผู้ลำบากเพื่อการศึกษา เป็น ปริยัชเฌนะ (๑๓) ‘‘นฺยาทโย กนฺตาทฺยตฺเถ ปญฺจมิยา’’. (13) 'บทมี นิ เป็นต้น ในความหมายว่า ออกไปแล้ว เป็นต้น สมาสกับบทปัญจมีวิภัตติ' นิกฺขนฺโต โกสมฺพิยา นิกฺโกสมฺปิ, อสฺยาทิวิธิมฺหีติ กึ? รุกฺขํ ปติ วิชฺโชตเต. ผู้ที่ออกไปจากเมืองโกสัมพี เป็น นิกโกสัมพี, คำว่า 'ในวิธีที่นอกเหนือจากวิธีแห่งวิภัตติ' (asyādividhimhi) ใส่มาเพื่ออะไร? เพื่อห้ามในตัวอย่างเช่น 'ย่อมส่องแสงไปยังต้นไม้' (rukkhaṃ pati vijjotate) ๑๔. จี กฺริยตฺเถหิ. ๑๔. บทที่มี จี ปัจจัย สมาสกับบทที่มีความหมายเป็นกิริยา จีปฺปจฺจยนฺโต กิริยตฺเถหิ สฺยาทฺยนฺเตหิ สเหกตฺโถ โหติ, มลินีกริย. บทที่มี จี ปัจจัย เป็นที่สุด ย่อมมีความหมายเป็นอันเดียวกันกับบทที่มีความหมายเป็นกิริยาซึ่งมีวิภัตติเป็นที่สุด เช่น กระทำให้เศร้าหมองแล้ว (malinīkariya) ๑๕. ภูสนาทรานาทเรสฺวลํสาสา. ๑๕. บท อลํ, ส และ อส ในความหมายว่า การประดับ, ความเคารพ และความไม่เคารพ (สมาสกับบทกิริยา) ภูสนาทิสฺวตฺเถ สฺวลมาทโย สทฺทา กิริยตฺเถหิ สฺยาทฺยนฺเตหิ สเหกตฺถา โหนฺติ, อลํกริย, สกฺกจฺจ, อสกฺกจฺจ. ภูสนาทีสูติ กึ? อลํภุตฺวา คโต, สกฺกตฺวา คโต, อสกฺกตฺวา คโต, ปริยตฺตํ โสภนมโสภนนฺติ อตฺโถ. ในความหมายว่า การประดับ เป็นต้น บท ส, อลํ เป็นต้น ย่อมมีความหมายเป็นอันเดียวกันกับบทที่มีความหมายเป็นกิริยาซึ่งมีวิภัตติเป็นที่สุด เช่น กระทำโดยประดับแล้ว (alaṃkariya), กระทำโดยเคารพแล้ว (sakkacca), กระทำโดยไม่เคารพแล้ว (asakkacca), คำว่า 'ในความหมายว่า การประดับ เป็นต้น' ใส่มาเพื่ออะไร? เพื่อห้ามในตัวอย่างเช่น 'ไปแล้วเพราะเพียงพอแล้ว' (alaṃbhutvā gato), 'ไปแล้วเพราะทำความเคารพแล้ว' (sakkatvā gato), 'ไปแล้วเพราะไม่ทำความเคารพแล้ว' (asakkatvā gato), ความหมายคือ 'เพียงพอ', 'สวยงาม', 'ไม่สวยงาม' ๑๖. อญฺเญ จ. ๑๖. และบทอื่น ๆ (ก็สมาสกับบทกิริยาได้) อญฺเญ จ สทฺทา กิริยตฺเถหิ สฺยาทฺยนฺเตหิ สห พหุลเมกตฺถา ภวนฺติ, ปุโรภูย, ติโรภูย, ติโรกริย, อุรสิกริย, มนสิกริย, มชฺเฌกริย, ตุณฺหีภูย. และบทอื่น ๆ ย่อมมีความหมายเป็นอันเดียวกันกับบทที่มีความหมายเป็นกิริยาซึ่งมีวิภัตติเป็นที่สุดโดยมาก เช่น เป็นเบื้องหน้าแล้ว (purobhūya), เป็นที่ลับแล้ว (tirobhūya), กระทำให้เป็นที่ลับแล้ว (tirokariya), กระทำไว้ในอกแล้ว (urasikariya), กระทำไว้ในใจแล้ว (manasikariya), กระทำไว้ในท่ามกลางแล้ว (majjhekariya), เป็นผู้นิ่งแล้ว (tuṇhībhūya) ๑๗. วาเนกญฺญตฺเถ. ๑๗. บทที่มีวิภัตติหลายบท ย่อมสมาสกันได้บ้าง ในความหมายของบทอื่น (พหุพพีหิสมาส) อเนกํ [Pg.124] สฺยาทฺยนฺตมญฺญสฺส ปทสฺสตฺเถ เอกตฺถํ วา โหติ, พหูนิ ธนานิ ยสฺส โส พหุธโน, ลมฺพา กณฺณา ยสฺส โส ลมฺพกณฺโณ, วชิรํ ปาณิมฺหิ ยสฺส โสยํ วชิรปาณิ, มตฺตา พหโว มาตงฺคา เอตฺถ มตฺตพหุมาตงฺคํ วนํ, อารุฬฺโห วานโร ยํ รุกฺขํ โส อารุฬฺหวานโร, ชิตานิ อินฺทฺริยานิ เยน โส ชิตินฺทฺริโย, ทินฺนํ โภชนํ ยสฺส โส ทินฺนโภชโน, อปคตํ กาฬกํ ยสฺมา ปฏา โส-ยมปคตกาฬโก, อุปคตา ทส เยสํ เต อุปทสา, อาสนฺนทสา, อทูรทสา, อธิกทสา, ตโย ทส ปริมาณเมสํ ติทสา, กถํ ทสสทฺโท สงฺขฺยาเน วตฺตเต? ปริมาณสทฺทสนฺนิธานา, ยถา ปญฺจ ปริมาณเมสํ ปญฺจกา สกุนาติ, ทฺเว วา ตโย วา ปริมาณเมสํ ทฺวตฺตโย วาสทฺทตฺเถ วา ทฺเว วา ตโย วา ทฺวตฺตโย. บทที่มีวิภัตติเป็นที่สุดหลายบท ย่อมมีความหมายเป็นอันเดียวกันในความหมายของบทอื่นได้บ้าง เช่น ทรัพย์ทั้งหลายของผู้นั้นมีมาก ผู้นั้นชื่อว่า พหุธนะ (ผู้มีทรัพย์มาก), หูทั้งหลายของผู้นั้นยาว ผู้นั้นชื่อว่า ลัมพกัณณะ (ผู้มีหูยาว), วัชระในมือของผู้นั้นมีอยู่ ผู้นั้นชื่อว่า วัชรปาณิ (ผู้มีวัชระในมือ), ช้างตกมันทั้งหลายมีมากในป่านี้ ป่านี้ชื่อว่า มัตตพหุมาตังคะ (ป่าที่มีช้างตกมันมาก), ลิงขึ้นแล้วสู่ต้นไม้ใด ต้นไม้นั้นชื่อว่า อารุฬหวานระ (ต้นไม้ที่ลิงขึ้นแล้ว), อินทรีย์ทั้งหลายอันผู้นั้นชนะแล้ว ผู้นั้นชื่อว่า ชิตินทรีย์ (ผู้มีอินทรีย์อันชนะแล้ว), โภชนะอันผู้นั้นให้แล้ว ผู้นั้นชื่อว่า ทินนโภชนะ (ผู้มีโภชนะอันให้แล้ว), สีดำปราศไปแล้วจากผ้าใด ผ้านั้นชื่อว่า อปคตกาลกะ (ผ้าที่มีสีดำปราศไปแล้ว), จำนวนสิบเข้าไปใกล้แล้วแก่ชนเหล่าใด ชนเหล่านั้นชื่อว่า อุปทสะ (ผู้มีจำนวนใกล้สิบ), อาสันนทสะ (ผู้มีจำนวนใกล้สิบ), อทูรทสะ (ผู้มีจำนวนไม่ไกลสิบ), อธิกทสะ (ผู้มีจำนวนเกินสิบ), จำนวนสิบสามครั้งเป็นประมาณของเทพเหล่านี้ เทพเหล่านี้ชื่อว่า ติทสะ (ผู้มีจำนวนสามสิบเป็นประมาณ), ถามว่า บทว่า ทสะ (สิบ) เป็นไปในความหมายว่าจำนวน (สังขยา) ได้อย่างไร? ตอบว่า เพราะอยู่ใกล้กับบทที่มีความหมายว่าประมาณ เหมือนในประโยคว่า 'นกทั้งหลายมีห้าเป็นประมาณ' (pañcakā sakuṇā), หรือ 'ผู้มีสองหรือสามเป็นประมาณ' ชื่อว่า ทวัตตโย หรือในความหมายของ วา ศัพท์ (หรือ) ว่า 'สองหรือสาม' ก็เป็น ทวัตตโย ทกฺขิณสฺสา จ ปุพฺพสฺสา จ ทิสาย ยทนฺตราฬํ ทกฺขิณปุพฺพา ทิสา, ทกฺขิณา จ สา ปุพฺพา จาติ วา, สห ปุตฺเตนาคโต สปุตฺโต, สโลมโก วิชฺชมานโลมโกติ อตฺโถ, เอวํ สปกฺขโก, อตฺถี ขีรา พฺราหฺมณีติ อตฺถิสทฺโท วิชฺชมานตฺเถ นิปาโต, กฺวจิ คตตฺถตาย ปทนฺตรานมปฺปโยโค, กณฺฐฏฺฐา กาฬา อสฺส กณฺเฐกาโฬ, โอฏฺฐสฺส มุขมิว มุขมสฺส โอฏฺฐมุโข, เกสสงฺฆาโต จูฬา อสฺส เกสจูโฬ, สุวณฺณวิกาโร อลงฺกาโร อสฺส สุวณฺณาลงฺกาโร, ปปติตํ ปณฺณมสฺส ปปติตปณฺโณ, ปปณฺโณ, อวิชฺชมานา ปุตฺตา อสฺส อวิชฺชมานปุตฺโต, น สนฺติ ปุตฺตา อสฺส อปุตฺเต, กฺวจิ น โหติ ปญฺจ ภุตฺตวนฺโต อสฺส ภาตุโน ปุตฺโต อสฺส อตฺถีติ พหุลาธิการโต. ช่องว่างใดในระหว่างทิศใต้และทิศตะวันออก ทิศนั้นชื่อว่า ทักษิณบุพพาทิศ (ทิศตะวันออกเฉียงใต้) หรือจะวิเคราะห์ว่า ทิศนั้นเป็นทั้งทิศใต้และทิศตะวันออกก็ได้, ผู้มาพร้อมกับบุตร ชื่อว่า สบุตร, สโลมกะ หมายถึง ผู้มีขนอยู่, เช่นเดียวกัน สปักขกะ (ผู้มีปีก), คำว่า 'อัตถิ' ในประโยคว่า 'พราหมณีผู้มีน้ำนมอยู่' (atthī khīrā brāhmaṇī) เป็นนิบาตในความหมายว่า มีอยู่, บางครั้งไม่มีการใช้บทอื่นเพราะความหมายปรากฏชัดแล้ว เช่น สีดำตั้งอยู่ที่คอของผู้นั้น ผู้นั้นชื่อว่า กัณเฐกาฬะ (ผู้มีคอสีดำ), ผู้มีหน้าเหมือนหน้าของอูฐ ผู้นั้นชื่อว่า โอฏฐมุขะ (ผู้มีหน้าเหมือนอูฐ), ผู้มีมวยผมเป็นกลุ่มผม ผู้นั้นชื่อว่า เกสจูฬะ (ผู้มีมวยผม), ผู้มีเครื่องประดับอันเป็นวิการแห่งทอง ผู้นั้นชื่อว่า สุวัณณาลังการะ (ผู้มีเครื่องประดับทอง), ใบไม้ร่วงแล้วจากต้นไม้นั้น ต้นไม้นั้นชื่อว่า ปปติตปัณณะ หรือ ปปัณณะ (ต้นไม้ที่มีใบไม้ร่วงแล้ว), บุตรทั้งหลายของผู้นั้นไม่มีอยู่ ผู้นั้นชื่อว่า อวิชชมานปุตตะ (ผู้ไม่มีบุตร), บุตรทั้งหลายของผู้นั้นไม่มี ผู้นั้นชื่อว่า อปุตตะ (ผู้ไม่มีบุตร), บางครั้งก็ไม่เป็นสมาส เช่น 'คนห้าคนกินแล้วของผู้นั้น' (pañca bhuttavanto assa) หรือ 'บุตรของพี่ชายของผู้นั้นมีอยู่' (bhātuno putto assa atthi) เพราะอำนาจแห่งบทว่า 'โดยมาก' (bahula) ๑๘. ตตฺถ คเหตฺวา เตน ปหริตฺวา ยุทฺเธ สรูปํ. ๑๘. บทที่มีรูปเหมือนกัน สมาสกันได้ในความหมายว่า จับในที่นั้นแล้วตีด้วยสิ่งนั้นในการรบ สตฺตมฺยนฺตํ [Pg.125] ตติยนฺตญฺจ สรูปมเนกํ ตตฺถ คเหตฺวา เตน ปหริตฺวา ยุทฺเธ-ญฺญปทตฺเถ เอกตฺถํ วา โหติ, เกเสสุ จ เกเสสุ จ คเหตฺวา ยุทฺธํ ปวตฺตํ เกสาเกสิ, ทณฺเฑหิ จ ทณฺเฑหิ จ ปหริตฺวา ยุทฺธํ ปวตฺตํ ทณฺฑาทณฺฑิ, มุฏฺฐามุฏฺฐิ, ‘‘จิ วีติยาเร’’ (๓-๕๑) ติ จิ สมาสนฺโต, ‘‘จิสฺมึ’’ (๓.๖๖) ติ อกาโร. ตตฺถ เตเนติ กึ? กายญฺจ กายญฺจ คเหตฺวา ยุทฺธํ ปวตฺตํ. คเหตฺวา ปหริตฺวาติ กึ? รเถ จ รเถ จ ฐตฺวา ยุทฺธํ ปวตฺติ. ยุทฺเธติ กึ? หตฺเถ จ หตฺเถ จ คเหตฺวา สขฺยํ ปวตฺตํ. สรูปนฺติ กึ? ทณฺเฑหิ จ มุสเลหิ จ ปหริตฺวา ยุทฺธ ปวตฺตํ. บทที่มีสัตตมีวิภัตติเป็นที่สุดและตติยาวิภัตติเป็นที่สุดหลายบทที่มีรูปเหมือนกัน ย่อมมีความหมายเป็นอันเดียวกันในความหมายของบทอื่นว่า 'จับในที่นั้นแล้วตีด้วยสิ่งนั้นในการรบ' เช่น การรบที่ดำเนินไปโดยการจับผมต่อผม ชื่อว่า เกสาเกสี, การรบที่ดำเนินไปโดยการตีด้วยไม้ต่อไม้ ชื่อว่า ทัณฑาทัณฑี, การรบที่ดำเนินไปโดยการชกด้วยหมัดต่อหมัด ชื่อว่า มุฏฐามุฏฐี, บทว่า 'จิ ในความหมายว่า วีติยาระ' (3-51) เป็น จิ ปัจจัยท้ายสมาส, บทว่า 'ใน จิ' (3.66) เป็น อ การะ, คำว่า 'ในที่นั้น ด้วยสิ่งนั้น' ใส่มาเพื่ออะไร? เพื่อห้ามในตัวอย่างเช่น 'การรบที่ดำเนินไปโดยการจับกายต่อกาย', คำว่า 'จับแล้ว ตีแล้ว' ใส่มาเพื่ออะไร? เพื่อห้ามในตัวอย่างเช่น 'การรบที่ดำเนินไปโดยการยืนบนรถต่อรถ', คำว่า 'ในการรบ' ใส่มาเพื่ออะไร? เพื่อห้ามในตัวอย่างเช่น 'มิตรภาพที่ดำเนินไปโดยการจับมือต่อมือ', คำว่า 'มีรูปเหมือนกัน' ใส่มาเพื่ออะไร? เพื่อห้ามในตัวอย่างเช่น 'การรบที่ดำเนินไปโดยการตีด้วยไม้และด้วยสาก' ๑๙. จตฺเถ. ๑๙. ในความหมายของ จะ (และ) อเนกํ สฺยาทฺยนฺตํ จตฺเถ เอกตฺถํ วา ภวติ. สมุจฺจโยนฺวาจโย อิตรีตรโยโค สมาหาโร จ จ สทฺทตฺถา, ตตฺถ สมุจฺจยานฺวาจเยสุ เนกตฺถีภาโว สมฺภวติ, เตสุ หิ สมุจฺจโย อญฺญมญฺญนิรเปกฺขา นมตฺตปฺปธานานํ กตฺถจิ กิริยาวิเสเส จียมานตา, ยถา ‘ธเว จ ขทิเร จ ปลาเส จ ฉินฺทา’ติ. อนฺวาจโย จ ยตฺเถโก ปธานภาเวน วิธียเต อปโร จ คุณภาเวน, ยถา ‘ภิกฺขญฺจร คาโว จานเย’ติ. อิตรทฺวเย ตุ สมฺภวติ, เตสุ หิ อญฺญมญฺญสาเปกฺขานมวยวภทานุคโต อิตรีตรโยโค, ยถา ‘สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานา’ติ, อสฺสาวยวปฺปธานตฺตา พหุวจนเมว. อญฺญมญฺญสาเปกฺขานเมว ติโรหิตาวยวเภโท สมุทายปฺปธาโน สมาหาโร, ยถา ‘ฉตฺตุปาหน’นฺติ, อสฺส ปน สมุทายปฺปธานตฺตา เอกวจนเมว. ในอรรถของศัพท์ 'จะ' บทหลายบทอาจเป็นบทเดียวได้ อรรถของศัพท์ 'จะ' (และ) มี ๔ อย่าง คือ สมุจจยะ (การรวบรวม), อันวาจยะ (การรวบรวมภายหลัง), อิตรีตรโยคะ (การประกอบเข้าด้วยกัน), และ สมาหาระ (การรวมเป็นกลุ่ม) ในบรรดาอรรถเหล่านั้น ในสมุจจยะและอันวาจยะ ความเป็นบทเดียวไม่เกิดขึ้น เพราะว่าในอรรถเหล่านั้น สมุจจยะ คือ การที่บทซึ่งมีเนื้อความของตนเป็นประธานและไม่ขึ้นแก่กันและกัน ถูกรวบรวมเข้าในกิริยาพิเศษบางอย่าง เช่น 'จงตัดต้นธวะ ต้นขทิระ และต้นปลาส' ส่วนอันวาจยะ คือ การที่บทหนึ่งถูกบัญญัติโดยความเป็นประธาน และอีกบทหนึ่งโดยความเป็นส่วนขยาย (คุณ) เช่น 'จงเที่ยวภิกษา และจงนำโคมาด้วย' แต่ในสองอย่างที่เหลือ (อิตรีตรโยคะและสมาหาระ) ความเป็นบทเดียวเกิดขึ้นได้ เพราะว่าในอรรถเหล่านั้น อิตรีตรโยคะ คือ การที่บทต่างๆ ที่ขึ้นแก่กันและกัน มีการแยกส่วนประกอบตามไป เช่น 'พระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะ' เพราะบทนี้มีส่วนประกอบเป็นประธาน จึงเป็นพหูพจน์เท่านั้น ส่วนสมาหาระ คือ การที่บทต่างๆ ที่ขึ้นแก่กันและกันนั่นเอง มีการแยกส่วนประกอบที่ถูกซ่อนไว้ และมีหมู่คณะเป็นประธาน เช่น 'ฉัตรและรองเท้า' เพราะบทนี้มีหมู่คณะเป็นประธาน จึงเป็นเอกพจน์เท่านั้น เต [Pg.126] จ สมาหารีตรีตรโยคา พหุลํ วิธานา นิยตวิสยาเยว โหนฺติ, ตตฺรายํ วิสยวิภาโค นิรุตฺถิปิฏกาคโต-ปาณิตูริยโยคฺคเสนงฺคานํ, นิจฺจเวรีนํ, สงฺขฺยาปริมาณ-สญฺญานํ, ขุทฺทชนฺตุกานํ, ปจนจณฺฑาลานํ, จรณสาธารณานํ, เอกชฺฌายนปาวจนานํ, ลิงฺควิเสสานํ, วิวิธวิรุทฺธานํ ทิสานํ, นทีนญฺจ นิจฺจํ สมาหาเรกตฺตํ ภวติ, ติณรุกฺขปสุสกุนธนธญฺญพฺยญฺชนชนปฺปทานํ วา, อญฺเญสมิตรีตรโยโคว. สมาหาระและอิตรีตรโยคะเหล่านั้น โดยมากมีการบัญญัติเฉพาะในเรื่องที่กำหนดไว้เท่านั้น ในบรรดาเรื่องเหล่านั้น การแบ่งเรื่องนี้มาจากนิรุตติปิฎก คือ อวัยวะของร่างกาย, เครื่องดนตรี, เครื่องประกอบการงาน, ส่วนของกองทัพ, ผู้เป็นศัตรูกันเสมอ, ชื่อที่แสดงจำนวนและประมาณ, สัตว์เล็กๆ, พวกคนครัวและคนจัณฑาล, ผู้มีจริยาวัตรเสมอกัน, ผู้มีการเรียนและการกล่าวร่วมกัน, ลิงค์ที่ต่างกัน, ทิศที่ต่างกันและขัดแย้งกัน, และแม่น้ำเหล่านี้ ย่อมเป็นสมาหาระเอกัตตะ (เป็นบทเดียวแบบสมาหาระ) เสมอ หรือในกรณีของหญ้า, ต้นไม้, สัตว์, นก, ทรัพย์, ธัญพืช, กับข้าว, และชนบท ส่วนที่เหลือเป็นอิตรีตรโยคะเท่านั้น ปาณฺยงฺคานํ-จกฺขุโสตํ, มุขนาสิกํ, หนุคีวํ, ฉวิมํสโลหิตํ, นามรูปํ, ชรามรณํ. ตุริยงฺคานํ-อลสตาลมฺพรํ, มุรชโคมุขํ, สงฺขเทณฺฑิมํ, มทฺทวิกปาณวิกํ, คีตวาทิตํ, สมฺมตาลํ. โยคฺคงฺคานํ ผาลปาจนํ, ยุคนงฺคลํ. เสนงฺคานํ-อสิสตฺติโตมรปิณฺฑํ, อสิจมฺมํ, ธนุกลาปํ, ปหรณาวรณํ. นิจฺจเวรีนํ-อหินกุลํ, พีฬาลมูสิกํ, กาโกลูกํ, นาคสุปณฺณํ. สงฺขฺยาปริมาณ สญฺญานํ-เอกกทุกํ, ทุกติกํ, ติกจตุกฺกํ, จตุกฺกปญฺจกํ, ทเสกาทสกํ. ขุทฺทชนฺตุกานํ กีฏปฏงฺคํ, กุนฺถกิปิลฺลิกํ, ฑํสมกสํ, มกฺขิกกิปิลฺลิกํ. ปจนจณฺฑาลานํ-โอรพฺภิกสูกริกํ, สากุนฺติ กมาควิกํ, สปากจณฺฑาลํ, เวนรถการํ, ปุกฺกุส ฉวฑาหกํ. จรณสาธารณานํ-อติสภารทฺวาชํ, กฐกลาปํ, สีลปญฺญาณํ, สมถวิปสฺสนํ, วิชฺชาจรณํ. เอกชฺฌายนปาวจนานํ ทีฆมชฺฌิมํ, เอกุตฺตรสํยุตฺตกํ, ขนฺธกวิภงฺคํ. ลิงฺควิเสสานํ-อิตฺถิปุขํ, ทาสิทาสํ, จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปฺปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ, ติณกฏฺฐสาขาปลาสํ, ‘ลาภี โหติ จีวรปิณฺฑปาตเสนา- สนคิลานปฺปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาราน’นฺติปิ ทิสฺสติ. วิวิธวิรุทฺธานํ กุสลากุสลํ[Pg.127], สาวชฺชานวชฺชํ, หีนปฺปณีตํ, กณฺหสุกฺกํ, เฉกปาปกํ. ทิสานํ ปุพฺพาปรํ, ทกฺขิณุตฺตรํ, ปุพฺพทกฺขิณํ, ปุพฺพุตฺตรํ, อธรุตฺตรํ, อปรทกฺขิณํ, อปรุตฺตรํ. นทีนํ-คงฺคายมุนํ, มหิสรภุ. อวัยวะของร่างกาย ได้แก่ ตาและหู, ปากและจมูก, คางและคอ, ผิวหนัง เนื้อ และเลือด, นามและรูป, ชราและมรณะ เครื่องดนตรี ได้แก่ อลสะและตาลัมพะ, มุรชะและโคปมุขะ, สังข์และเฑณทิมะ, มัททวิกะและปาณวิกะ, การขับร้องและการบรรเลง, ฉิ่งและฉาบ เครื่องประกอบการงาน ได้แก่ ผาลและปาจน, แอกและไถ ส่วนของกองทัพ ได้แก่ ดาบ หอก โตมร และลูกธนู, ดาบและโล่, ธนูและแล่งธนู, อาวุธและเครื่องป้องกัน ผู้เป็นศัตรูกันเสมอ ได้แก่ งูและพังพอน, แมวและหนู, กาและนกฮูก, นาคและครุฑ ชื่อที่แสดงจำนวนและประมาณ ได้แก่ หนึ่งและสอง, สองและสาม, สามและสี่, สี่และห้า, สิบและสิบเอ็ด สัตว์เล็กๆ ได้แก่ หนอนและแมลง, มดดำและมดแดง, เหลือบและยุง, แมลงวันและมดแดง ผู้ประกอบอาชีพต่ำ ได้แก่ คนฆ่าแกะและคนฆ่าหมู, คนจับนกและคนล่าสัตว์, คนหุงต้มและคนจัณฑาล, ช่างสานและช่างทำรถ, คนกวาดขยะและคนเผาศพ ผู้มีจริยาวัตรเสมอกัน ได้แก่ อติและภารทวาชะ, กฐกะและกลาปะ, ศีลและปัญญา, สมถะและวิปัสสนา, วิชชาและจรณะ ผู้มีการเรียนและการกล่าวร่วมกัน ได้แก่ ทีฆนิกายและมัชฌิมนิกาย, อังคุตตรนิกายและสังยุตตนิกาย, ขันธกะและวิภังค์ ลิงค์ที่ต่างกัน ได้แก่ หญิงและชาย, ทาสีและทาส, จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร, หญ้า ไม้ กิ่งไม้ และใบไม้ 'ย่อมเป็นผู้ได้จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร' ก็ปรากฏ ธรรมที่ขัดแย้งกันต่างๆ ได้แก่ กุศลและอกุศล, มีโทษและไม่มีโทษ, เลวและประณีต, ดำและขาว, ฉลาดและชั่ว ทิศ ได้แก่ ทิศตะวันออกและทิศตะวันตก, ทิศใต้และทิศเหนือ, ทิศตะวันออกเฉียงใต้, ทิศตะวันออกเฉียงเหนือ, ทิศเบื้องล่างและทิศเบื้องบน, ทิศตะวันตกเฉียงใต้, ทิศตะวันตกเฉียงเหนือ แม่น้ำ ได้แก่ แม่น้ำคงคาและแม่น้ำยมุนา, แม่น้ำมหิและแม่น้ำสรภู ติณวิเสสานํ-กาสกุสํ กาสกุสา, อุสีรพีรณํ อุสีรพีรณา, มุญฺชปพฺพชํ มุญฺชปพฺพชํ มุญฺชปพฺพชา. รุกฺขวิเสสานํ ขทิรปลาสํ ขทิรปลาสา, โวสฺสกณฺณํ ธวาสฺสกณฺณา, ปิลกฺขนิคฺโรธํ ปิลกฺขนิคฺโรธา, อสฺสตฺถกปิตฺถนํ อสฺสตฺถกปิตฺถนา, สากสาลํ สากสาลา. ปสุวิเสสานํ-คชควชํ คชควชา, โคมหิสํ โคมหิสา, เอเณยฺยโคมหิสํ เอเณยฺยโคมหิสา, เอเณยฺยวราหํ เอเณยฺยวราหา, อเชฬกํ อเชฬกา, กุกฺกุรสูกรํ กุกฺกุรสูกรา, หตฺถิควาสฺสวฬวํ หตฺถิควาสฺสวฬวา. สกุนวิเสสานํ-หํสพลาวํ หํสพลาวา, การณฺฑวจกฺกวากํ การณฺฑวจกฺกวากา, พกพลากํ พกพลากา. ธนานํ-หิรญฺญสุวณฺณํ หิรญฺญสุวณฺณา, มณิสงฺขมุตฺตาเวฬุริยํ มณิสงฺขมุตฺตาเวฬุริยา, ชาตรูปรชตํ ชาตรูปรชตา. ธญฺญานํ-สาลิยวกํ สาลิยวกา, ติลมุคฺคมาสํ ติลมุคฺคมาสา, นิปฺผาวกุลตฺถํ นิปฺผาวกุลตฺถา. พฺยญฺชนานํ-สากสุวํ สากสุวา, คพฺยมาหิสํ คพฺยมาหิสา, เอเณยฺยวาราหํ เอเณยฺยวาราหา, มิคมายูรํ มิคมายูรา. ชนปทานํ-กาสิโกสลํ กาสิโกสลา, วชฺชิมลฺลํ วชฺชิมลฺลา, เจติวํสํ เจติวํสา, มจฺฉสูรเสนํ มจฺฉสูรเสนา, กุรุปญฺจาลํ กุรุปญฺจาลา. อิตรีตรโยโค ยถา-จนฺทิมสูริยา, สมณพฺราหฺมณา มาตาปิตโร อิจฺจาทิ. หญ้าชนิดต่างๆ ได้แก่ หญ้ากาสะและหญ้ากุสะ, หญ้าแฝกหอมและหญ้าแฝก, หญ้ามุญชะและหญ้าปัพพชะ ต้นไม้ชนิดต่างๆ ได้แก่ ต้นขทิระและต้นปลาส, ต้นธวะและต้นอัสสกัณณะ, ต้นปิลักขะและต้นนิโครธ, ต้นอัสสัตถะและต้นกปิตถะ, ต้นสักและต้นสาละ สัตว์ชนิดต่างๆ ได้แก่ ช้างและโคป่า, โคและกระบือ, เนื้อทราย โค และกระบือ, เนื้อทรายและหมูป่า, แพะและแกะ, สุนัขและหมู, ช้าง โค ม้า และม้าตัวเมีย นกชนิดต่างๆ ได้แก่ หงส์และนกกระเรียน, นกการัณฑวะและนกจักรพาก, นกยางและนกกระเรียน ทรัพย์ ได้แก่ เงินและทอง, แก้วมณี สังข์ มุกดา และไพฑูรย์, ทองคำและเงิน ธัญพืช ได้แก่ ข้าวสาลีและข้าวบาร์เลย์, งา ถั่วเขียว และถั่วดำ, ถั่วราชมาศและถั่วกุลัตถะ กับข้าว ได้แก่ ผักและน้ำแกง, เนื้อโคและเนื้อกระบือ, เนื้อทรายและเนื้อหมูป่า, เนื้อสัตว์ป่าและเนื้อนกยูง ชนบท ได้แก่ แคว้นกาสีและแคว้นโกศล, แคว้นวัชชีและแคว้นมัลละ, แคว้นเจตีและแคว้นวังสะ, แคว้นมัจฉะและแคว้นสุรเสนะ, แคว้นกุรุและแคว้นปัญจาละ อิตรีตรโยคะ เช่น พระจันทร์และพระอาทิตย์, สมณะและพราหมณ์, มารดาและบิดา เป็นต้น เอตสฺมึ [Pg.128] เอกตฺถีภาวกณฺเฑ ยํ วุตฺตํ ปุพฺพํ, ตเทว ปุพฺพํ นิปตติ กมาติกฺกเม ปโยชนาภาวา. กฺวจิ วิปลฺลาโสปิ โหติ พหุลาธิการโต, ทนฺตานํ ราชา ราชทนฺโต, กตฺถจิ กมํ ปจฺจานาทรา ปุพฺพกาลสฺสาปิ ปรนิปาโต, ลิตฺตวาสิโต, นคฺคมุสิโต, สิตฺตสมฺมฏฺโฐ, ภฏฺฐลุญฺจิโต. จตฺเถ ยเทกตฺถํ ตตฺถ เกจิ ปุพฺพปทํ พหุธา นิยเมนฺติ, ตทิห พฺยภิจารทสฺสาน น วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ในหมวดว่าด้วยความเป็นบทเดียวนี้ บทใดที่กล่าวไว้ก่อน บทนั้นย่อมอยู่ข้างหน้า เพราะไม่มีประโยชน์ในการสลับลำดับ บางครั้งก็มีการสลับกันได้ เพราะมีอำนาจมาก (คือเป็นส่วนใหญ่) เช่น 'ราชาแห่งฟัน' เป็น 'ราชทันตะ' บางครั้งก็มีการวางบทที่ควรอยู่ข้างหน้าไว้ข้างหลัง เพราะไม่ใส่ใจในลำดับ เช่น 'ทาแล้วอบ', 'เปลือยแล้วปล้น', 'รดแล้วกวาด', 'คั่วแล้วปอก' ในอรรถของศัพท์ 'จะ' ที่เป็นบทเดียว บางคนกำหนดบทหน้าไว้หลายอย่าง แต่ในที่นี้ไม่กล่าวถึง เพราะเห็นความไม่แน่นอน (ความคลาดเคลื่อน) ๒๐. สมาหาเร นปุํสกํ. ๒๐. ในสมาหาระ เป็นนปุงสกลิงค์ จตฺเถ สมาหาเร ยเทกตฺถํ, ตํ นปุํสกลิงฺคํ ภวติ, ตถาเจโวทาหฏํ, กตฺถจิ น โหติ ‘สภาปริสายา’ติ ญาปกา, อาธิปจฺจปริวาโร, ฉนฺทปาริสุทฺธิ, ปฏิสนฺธิปวตฺติยํ. ในหมวดที่ 4 (แห่งสมาส) บทสมาหาระใดที่เป็นเอกัตตะ (ความเป็นบทเดียว) บทนั้นย่อมเป็นนปุงสกลิงค์ และได้แสดงตัวอย่างไว้แล้ว ในบางที่ก็ไม่เป็น (นปุงสกลิงค์) เพราะมีสูตร 'สภาปริสายา' เป็นเครื่องหมาย (ตัวอย่างที่ไม่เป็นนปุงสกลิงค์) เช่น อธิปจฺจปริวาโร, ฉนฺทปาริสุทฺธิ, ปฏิสนฺธิปวตฺติยํ. ๒๑. สงฺขฺยาทิ. ๒๑. บทที่มีสังขยาเป็นต้น เอกตฺเถ สมาหาเร สงฺขฺยาทิ นปุํสกลิงฺคํ ภวติ, ปญฺจควํ, จตุปฺปถํ, สมาหารสฺเสกตฺตา เอกวจนเมว โหติ, สมาหาเรตฺเวว ปญฺจกาปาโล ปูโว, ติปุตฺโต. ในสมาหารสมาสที่เป็นเอกัตตะ บทที่มีสังขยาเป็นต้น ย่อมเป็นนปุงสกลิงค์ (เช่น) ปญฺจคาวํ (โค 5 ตัว), จตุปฺปถํ (ทาง 4 แพร่ง) เพราะความเป็นเอกัตตะของสมาหาระ จึงเป็นเอกพจน์เท่านั้น แต่ในสมาหาระ (ที่ไม่เป็นเอกัตตะ) เช่น ปญฺจกปาโล ปูโว (ขนมเบื้อง 5 แผ่น), ติปุตฺโต (ชายผู้มีบุตร 3 คน). ๒๒. กฺวเจกตฺตญฺจ ฉฏฺฐิยา. ๒๒. บางครั้งก็เป็นเอกัตตะในฉัฏฐีตัปปุริสสมาสด้วย ฉฏฺฐิเยกตฺเถ กฺวจิ นปุํสกตฺตํ โหเตกตฺถญฺจ, สลภานํ ฉายา สลภจฺฉายํ, เอวํ สกุนฺตานํ ฉายา สกุนฺตจฺฉายํ, ปาสาทจฺฉายํ ปาสาทจฺฉายา, ฆรจฺฉายํ ฆรจฺฉายา, อมนุสฺสสภาย นปุํสเกกตฺตํ ภวติ พฺรหฺมสภํ, เทวสภํ, อินฺทสภํ, ยกฺขสภํ, สรภสภํ, มนุสฺสสภายํ ปน ขตฺติยสภา, ราชสภา อิจฺเจวมาทิ, กฺวจีติ กึ ราชปุริโส. ในฉัฏฐีตัปปุริสสมาสที่เป็นเอกัตตะ บางครั้งย่อมเป็นนปุงสกลิงค์และเป็นเอกัตตะ (เช่น) เงาของตั๊กแตนทั้งหลาย ชื่อว่า สลภจฺฉายํ, เช่นเดียวกัน เงาของนกทั้งหลาย ชื่อว่า สกุนฺตจฺฉายํ, ปาสาทจฺฉายํ หรือ ปาสาทจฺฉายา, ฆรจฺฉายํ หรือ ฆรจฺฉายา, ในสภาของอมนุษย์ ย่อมเป็นนปุงสกลิงค์เอกัตตะ เช่น พฺรหฺมสภํ, เทวสภํ, อินฺทสภํ, ยกฺขสภํ, สรภสภํ, แต่ในสภาของมนุษย์ เป็น ขตฺติยสภา, ราชสภา เป็นต้น คำว่า 'บางครั้ง' (กฺวจิ) มีประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามในบทเช่น) ราชปุริโส. ๒๓. สฺยาทีสุ รสฺโส. ๒๓. เมื่อมีวิภัตติมี สิ เป็นต้นเบื้องหลัง ย่อมเป็นรัสสะ นปุํสเก [Pg.129] วตฺตมานสฺส รสฺโส โหติ สฺยาทีสุ. สลภจฺฉายํ, สฺยาทีสูติ กึ? สลภจฺฉาเย. สระที่สุดของบทที่เป็นนปุงสกลิงค์ ย่อมเป็นรัสสะ เมื่อมีวิภัตติมี สิ เป็นต้นเบื้องหลัง (เช่น) สลภจฺฉายํ, คำว่า 'เมื่อมีวิภัตติมี สิ เป็นต้นเบื้องหลัง' มีประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามในบทเช่น) สลภจฺฉาเย. ๒๔. ฆปสฺสนฺตสฺสาปฺปธานสฺส. ๒๔. สระที่สุดของบทที่ชื่อว่า ฆะ และ ปะ อันเป็นส่วนท้ายและไม่เป็นประธาน (ย่อมเป็นรัสสะ) อนฺตภูตสฺส อปฺปธานสฺส ฆปสฺส สฺยาทีสุ รสฺโส โหติ. พหุมาโล โปโส, นิกฺโกสมฺพิ, อติวาโมรุ, อนฺตสฺสาติ กึ? ราชา กญฺญาปิโย, อปฺปธานสฺสาติ กึ? ราชกุมารี พฺรหฺมพนฺธู. สระที่สุดของบทที่ชื่อว่า ฆะ และ ปะ อันเป็นส่วนท้ายและไม่เป็นประธาน ย่อมเป็นรัสสะ เมื่อมีวิภัตติมี สิ เป็นต้นเบื้องหลัง (เช่น) พหุมาโล โปโส, นิกฺโกสมฺพิ, อติวามุรุ, คำว่า 'อันเป็นส่วนท้าย' มีประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามในบทเช่น) ราชา กญฺญาปิโย, คำว่า 'ไม่เป็นประธาน' มีประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามในบทเช่น) ราชกุมารี, พฺรหฺมพนฺธู. ๒๕. โคสฺสุ. ๒๕. ของบทว่า โค (ย่อมเป็น) อุ อนฺตภูตสฺส อปฺปธานสฺส โคสฺส สฺยาทีสุ อุ โหติ. จิตฺตคุ, อปฺปธานสฺสาตฺเวว? สุโค, อนฺตสฺสาตฺเวว? โคกุลํ. สระที่สุดของบทว่า โค อันเป็นส่วนท้ายและไม่เป็นประธาน ย่อมเป็น อุ เมื่อมีวิภัตติมี สิ เป็นต้นเบื้องหลัง (เช่น) จิตฺตคุ, คำว่า 'ไม่เป็นประธาน' มีประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามในบทเช่น) สุโฆ, คำว่า 'อันเป็นส่วนท้าย' มีประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามในบทเช่น) โกกุลํ. ๒๖. อิตฺถิยมตฺวา. ๒๖. ในอิตถีลิงค์ (ปัจจัย) อา (ย่อมลง) หลังบทการันต์ อิตฺถิยํ วตฺตมานโต อการนฺตโต นามสฺมา อาปจฺจโย โหติ. ธมฺมทินฺนา. อาปัจจัยย่อมลงหลังนามการันต์ที่เป็นไปในอิตถีลิงค์ (เช่น) ธมฺมทินฺนา. ๓๗. นทาทิโต วี. ๓๗. วีปัจจัย (ย่อมลง) หลังบทมี นที เป็นต้น นทาทีหิ อิตฺถิยํ วีปฺปจฺจโย โหติ. นที, มหี, กุมารี, ตรุณี, วารุณี, โคตมี. (๑๔) ‘‘โคโตวา’’ คาวี โค, อากติคโณ-ยํ, โกโร ‘‘นฺตนฺตูนํ วีมฺหิ โต วา’’ (๓-๓๖) ติ วิเสสนตฺโถ. วีปัจจัยย่อมลงหลังศัพท์มี นที เป็นต้น ในอิตถีลิงค์ (เช่น) นที, มหี, กุมารี, ตรุณี, วารุณี, โคตมี. (14) (สูตร) 'โคโต วา' (ได้รูปเป็น) คาวี, โค, หมวดนี้เป็นอากติคณะ, บทว่า 'โต' ในสูตร 'นฺตนฺตูนํ วีมฺหิ โต วา' (3-36) มีไว้เพื่อแสดงความพิเศษ. ๒๘. ยกฺขาทิตินี จ. ๒๘. อินีปัจจัย (ย่อมลง) หลังบทมี ยักขะ เป็นต้นด้วย ยกฺขาทิโต [Pg.130] อิตฺถิยํ อินี โหติ วีจ. ยกฺขินี ยกฺขี, นาคินี นาคี, สีหินี สีหี. อินีปัจจัยและวีปัจจัยย่อมลงหลังศัพท์มี ยักขะ เป็นต้น ในอิตถีลิงค์ (เช่น) ยกฺขินี ยกฺขี, นาคินี นาคี, สีหินี สีหี. ๒๖. อารามิกาทีหิ. ๒๖. หลังบทมี อารามิกะ เป็นต้น อารามิกาทิโต อินี โหติตฺถิยํ. อารามิกินี, อนนฺตรายิกินี, ราชินี (๑๕) ‘‘สญฺญายํ มานุโส’’ มานุสินี, อญฺญตฺร มานุสี. อินีปัจจัยย่อมลงหลังศัพท์มี อารามิกะ เป็นต้น ในอิตถีลิงค์ (เช่น) อารามิกินี, อนนฺตรายิกินี, ราชินี. (15) ในชื่อเฉพาะ (ลง อินี หลัง) มนุสฺส (เป็น) มนุสฺสินี, ในที่อื่น (เป็น) มนุสฺสี. ๓๐. ยุวณฺเณหิ นี. ๓๐. นีปัจจัย (ย่อมลง) หลังบทที่มี อิ และ อุ เป็นที่สุด อิตฺถิยมิวณฺณุวณฺณนฺเตหิ นี โหติ พหุลํ. สทาปยตปาณินี, ทณฺฑินี, ภิกฺขุนี, ขตฺตพนฺธุนี, ปรจิตฺตวิทุนี, มาตุอาทิโต กสฺมา น โหติ? อิตฺถิปฺปจฺจยํ วินาปิ อิตฺถตฺตาภิธานโต. นีปัจจัยย่อมลงหลังบทที่มี อิ และ อุ เป็นที่สุดในอิตถีลิงค์โดยมาก (เช่น) สทาปยตปาณินี, ทณฺฑินี, ภิกฺขุนี, ขตฺตพนฺธุนี, ปรจิตฺตวิทุนี. เพราะเหตุไรจึงไม่ลงหลังบทมี มาตุ เป็นต้น? เพราะมีการกล่าวถึงความเป็นหญิงได้แม้ไม่มีอิตถีปัจจัย. ๓๑. กฺติมฺหาญฺญตฺเถ. ๓๑. นีปัจจัย (ย่อมลง) หลัง กฺติ ปัจจัย ในความหมายอื่น กฺติมฺหาญฺญตฺเถเยว อิตฺถิยํ นี โหติ พหุลํ. สาหํ อหึ สารตินี, ตสฺสา มุฏฺฐสฺสตินิยา, สา คาวี วจฺฉคิทฺธินี, อญฺญตฺเถติ กึ? ธมฺมรติ. นีปัจจัยย่อมลงหลัง กฺติ ปัจจัย ในอิตถีลิงค์ในความหมายอื่นโดยมาก (เช่น) สาหํ อหึ สารตินี (ข้าพเจ้านั้นเป็นผู้ยินดีในงู), ตสฺสา มุฏฺฐสฺสตินิยา (ของนางผู้มีสติหลงลืม), สา คาวี วจฺฉคิทฺธินี (แม่โคนั้นเป็นผู้กำหนัดในลูกโค). คำว่า 'ในความหมายอื่น' มีประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามในบทเช่น) ธมฺมรติ. ๓๒. ฆรณฺยาทโย. ๓๒. บทมี ฆรณี เป็นต้น ฆรณิปฺปภุตโย นีปฺปจฺจนฺตาสาธโว ภวนฺติ. ฆรณี, โปกฺขรณี, อีสฺส-ตฺตํ นิปาตนา, (๑๖) ‘‘อาจริยา วา ย-โลโป จ’’ อาจรินี, อาจริยา. บทมี ฆรณี เป็นต้น เป็นรูปสำเร็จที่ลง นี ปัจจัย (เช่น) ฆรณี, โปกฺขรณี, การทำ อี เป็น อิ ด้วยวิธีนิบาต, (16) (สูตร) 'อาจริยา วา' และมีการลบ ยะ ด้วย (ได้รูปเป็น) อาจรินี, อาจริยา. ๓๓. มาตุลาทิตฺวานี ภริยายํ. ๓๓. อานีปัจจัย (ย่อมลง) หลังบทมี มาตุละ เป็นต้น ในความหมายว่าภรรยา มาตุลาทิโต [Pg.131] ภริยายมานี โหติ. มาตุลานี, วารุณานี, คหปตานี, อาจริยานี, (๑๗) ‘‘อภริยายํ ขตฺติยา วา’’ ขตฺติยานี ขตฺติยา, นทาทิปาฐา ภริยายนฺตุ ขตฺติยี. อานีปัจจัยย่อมลงหลังศัพท์มี มาตุละ เป็นต้น ในความหมายว่าภรรยา (เช่น) มาตุลานี, วารุณานี, คหปตานี, อาจริยานี. (17) ในความหมายที่ไม่ใช่ภรรยา (ลง อา ปัจจัย เป็น) ขตฺติยา หรือ (ลง อานี เป็น) ขตฺติยานี, แต่ในความหมายว่าภรรยา ตามนัยแห่งนทาทิคณะ เป็น ขตฺติยี. ๓๔. อุปมาสํหิต สหิต สญฺญต สห สผวาม ลกฺขณาทิตูรุตู. ๓๔. อู ปัจจัย (ย่อมลง) หลังบทที่มี อุปมา, สํหิตะ, สหิตะ, สญฺญตะ, สหะ, สผะ, วามะ, ลกฺขณะ เป็นต้น และ อูรุ อูรุสทฺทา อุปมานาทิปุพฺพา อิตฺติยมู โหติ. กรโภรู, สํหิโตรู, สหิโตรู, สญฺญโตรู, สโหรู, สโผรู, วาโมรู, ลกฺขโณรู, อูติโยควิภาคา อู พฺรหฺมพนฺธู. อู ปัจจัย ย่อมลงหลัง อูรุ ศัพท์ ที่มีบทอุปมาเป็นต้นอยู่ข้างหน้า ในอิตถีลิงค์ (เช่น) กรโภรู, สํหิโตรู, สหิโตรู, สญฺญโตรู, สโฮรู, สโภรู, วาโมรู, ลกฺขโณรู, และด้วยการแยกโยคะในบทว่า 'อู' (จึงลง อู ปัจจัย ในบทอื่นได้ เช่น) พฺรหฺมพนฺธู. ๓๕. ยุวา ติ. ๓๕. ติ ปัจจัย (ย่อมลง) หลัง ยุว ศัพท์ ยุวสทฺทโต ติ โหติตฺถิยํ. ยุวติ. หลังยุวศัพท์ มี ติ ปัจจัย ในอิตถีลิงค์ (เช่น) ยุวติ. ๓๖. นฺตนฺตูนํ วีมฺหิโต วา. ๓๖. การแปลง นฺต และ นฺตู ปัจจัย เป็น โต ในเพราะ วี ปัจจัย มีบ้าง. วีมฺหิ นฺตนฺตูนํ โต วา โหติ. คจฺฉตี คจฺฉนฺตี, สีลวตี สีลวนฺตี. ในเพราะ วี ปัจจัย การแปลง นฺต และ นฺตู ปัจจัย เป็น โต มีบ้าง (เช่น) คัจฉตี คัจฉันตี, สีลวตี สีลวันตี. ๓๗. ภวโต โภโต. ๓๗. การแปลง ภวันตศัพท์ เป็น โภต. วีมฺหิ ภวโต โภตาเทโส โหติ วา. โภตี ภวนฺตี. ในเพราะ วี ปัจจัย การอาเทศ ภวันตศัพท์ เป็น โภต มีบ้าง (เช่น) โภตี ภวันตี. ๓๘. โคสฺสาวง. ๓๘. การแปลง โคศัพท์ เป็น อาวัง. โคสทฺทสฺส วีมฺหาวง โหติ. คาวี. การแปลง โคศัพท์ เป็น อาวัง ในเพราะ วี ปัจจัย (เช่น) คาวี. ๓๙. ปุถุสฺส ปถวปุถวา. ๓๙. การแปลง ปุถุศัพท์ เป็น ปฐว และ ปุถว. วีมฺหิ [Pg.132] ปุถุสฺส ปถวปุถวา โหนฺติ. ปถวี, ปุถวี, เฐ ปถวี. ในเพราะ วี ปัจจัย การแปลง ปุถุศัพท์ เป็น ปฐว และ ปุถว มีบ้าง (เช่น) ปฐวี, ปุถวี, ใน ฐะ ปัจจัย เป็น ปฐวี. ๔๐. สมาสนฺตฺว. ๔๐. สมาสัตตปัจจัย (ปัจจัยท้ายสมาส). สมาสนฺตฺว อิติ จาธิกรียติ. บทว่า สมาสนฺต ย่อมตามไป. ๔๑. ปาปาทีหิ ภูมิยา. ๔๑. หลังคำว่า ปาปะ เป็นต้น แห่งภูมิศัพท์. ปาปาทีหี ปรา ยา ภูมิ ตสฺสา สมาสนฺโต อ โหติ. ปาปภูมํ, ชาติภูมํ. ภูมิศัพท์ที่อยู่หลังคำว่า ปาปะ เป็นต้น มี อ ปัจจัย เป็นสมาสัตตะ (เช่น) ปาปภูมัง, ชาติภูมัง. ๔๒. สงฺขฺยาหิ. ๔๒. หลังสังขยาทั้งหลาย. สงฺขฺยาหิ ปรา ยา ภูมิ ตสฺสา สมาสนฺโต อ โหติ. ทฺวิภูมํ, ติภูมํ. ภูมิศัพท์ที่อยู่หลังสังขยาทั้งหลาย มี อ ปัจจัย เป็นสมาสัตตะ (เช่น) ทวิภูมัง, ติภูมัง. ๔๓. นทีโคทาวรีนํ. ๔๓. แห่งนทีศัพท์และโคทาวรีศัพท์. สงฺขฺยาหิ ปราสํ นทีโคทาวรีนํ สมาสนฺโต อ โหติ, ปญฺจนทํ, สตฺตโคทาวรํ, สงฺขฺยาหิตฺเวว? มหานที, นทีโคทาวรีนนฺติ กึ? ทสิตฺถิ. นทีศัพท์และโคทาวรีศัพท์ที่อยู่หลังสังขยาทั้งหลาย มี อ ปัจจัย เป็นสมาสัตตะ (เช่น) ปัญจนทัง, สัตตโคทาวรัง. ทำไมต้องกล่าวว่า หลังสังขยา? (เพื่อห้ามในคำเช่น) มหานที. ทำไมต้องกล่าวว่า แห่งนทีและโคทาวรี? (เพื่อห้ามในคำเช่น) ทสิตถี. ๔๔. อสงฺขฺเยหิ จางฺคุลฺยานญฺญาสงฺขฺยตฺเถสุ. ๔๔. หลังอสังขยาและสังขยาทั้งหลาย แห่งองคุลีศัพท์ ในอรรถที่ไม่ใช่อัญญบทและอสังขยา. อสงฺขฺเยหิ สงฺขฺยาหิ จ ปราย องฺคุลฺยา สมาสนฺโต อ โหติ โน เจ อญฺญปทตฺเถ อสงฺขฺยตฺเถ จ สมาโส วตฺตเต. นิคฺคตมงฺคุลีหิ นิรงฺคุลํ, อจฺจงฺคุลํ, ทฺเว องฺคุลิโย สมาหฏา ทฺวงฺคุลํ, อนญฺญาสงฺขฺยตฺเถสูติ กึ? ปญฺจงฺคุลิ หตฺโถ, อุปงฺคุลิ, กถํ [Pg.133] ‘ทฺเว องฺคุลีมานมสฺสาติ ทฺวงฺคุล’นฺติ? นาตฺร สมาโสญฺญปทตฺเถ วิหิโต มตฺตาทีนํ โลเป กเต ตตฺถ วตฺตเต. องฺคุลสทฺโท วา ปมาณวาจิ สทฺทนฺตรํ, ยถา ‘เสนงฺคุลปฺปมาเณน องฺคุลานํ สตํ ปุณฺณํ จตุทฺทส วา องฺคุลานี’ติ. องคุลีศัพท์ที่อยู่หลังอสังขยาและสังขยาทั้งหลาย มี อ ปัจจัย เป็นสมาสัตตะ หากสมาสนั้นไม่เป็นไปในอรรถแห่งอัญญบทและอสังขยา (เช่น) นิรังคุลัง, อัจจังคุลัง, ทวังคุลัง. ทำไมต้องกล่าวว่า ในอรรถที่ไม่ใช่อัญญบทและอสังขยา? (เพื่อห้ามในคำเช่น) ปัญจังคุลิ หัตโถ, อุปังคุลิ. คำว่า ทวังคุลัง (มีองคุลีสองเป็นประมาณ) สำเร็จได้อย่างไร? ในที่นี้สมาสไม่ได้ถูกบัญญัติในอรรถแห่งอัญญบท เมื่อลบศัพท์ว่า มัตตะ เป็นต้นแล้ว จึงเป็นไปในอรรถนั้น หรือว่า องคุลศัพท์ เป็นศัพท์อื่นที่บอกประมาณ ดังคำว่า 'ด้วยประมาณแห่งเสนาองคุลี องคุลีร้อยเต็ม หรือองคุลีสิบสี่'. ๔๕. ทีฆาโหวสฺเสกเทเสหิ จ รตฺตฺยา. ๔๕. หลังคำว่า ทีฆะ เป็นต้น, อโห, วัสสะ และเอกเทศ แห่งราตรีศัพท์. ทีฆาทีหิ อสงฺขฺเยหิ สงฺขฺยาหิ จ ปรมสฺมา รตฺติยา สมาสนฺโต อ โหติ. ทีฆรตฺตํ, อโหรตฺตํ (ตฺโต), วสฺสารตฺตํ (ตฺโต), ปุพฺพรตฺตํ, อปรรตฺตํ, อฑฺฒุรตฺตํ, อติกฺกนฺโต รตฺตึ อติรตฺโต, ทฺเวรตฺตี สมาหฏา ทิรตฺตํ (ตฺโต), วา กฺวจิ พหุลาธิการา เอกรตฺตํ (ตฺโต), เอกรตฺติ, อนญฺญาสงฺขฺยตฺเถสุตฺเวว? ทีฆรตฺติเหมนฺโต, อุปรตฺติ, กฺวจิ โหเตว พหุลํ วิธานายถารตฺตํ. ราตรีศัพท์ที่อยู่หลังคำว่า ทีฆะ เป็นต้น, อสังขยา และสังขยาทั้งหลาย มี อ ปัจจัย เป็นสมาสัตตะ (เช่น) ทีฆรัตตัง, อโหรัตตัง (อโหรัตโต), วัสสารัตตัง (วัสสารัตโต), ปุพพรัตตัง, อปรรัตตัง, อัฑฒุรัตตัง, อติรัตโต, ทิรัตตัง (ทิรัตโต). บางครั้งด้วยอำนาจบทว่า พหุละ เป็น เอกรัตตัง (เอกรัตโต), เอกรัตติ. ทำไมต้องกล่าวว่า ในอรรถที่ไม่ใช่อัญญบทและอสังขยา? (เพื่อห้ามในคำเช่น) ทีฆรัตติเหมันโต, อุปรัตติ. บางครั้งก็มี อ ปัจจัย ด้วยการบัญญัติโดยมาก เช่น ยถารัตตัง. ๔๖. โคตฺวจตฺเถ จาโลเป. ๔๖. แห่งโคศัพท์ ในอรรถที่ไม่ใช่ จะ (ทวันทวสมาส) และในเพราะไม่ลบ. โคสทฺทา อโลปวิสยา สมาสนฺโต อ โหติ น เจ จตฺเถ สมาโส อญฺญปทตฺเถ อสงฺขฺยตฺเถ จ, ราชคโว, ปรมคโว, ปญฺจควธโน, ทสควํ, อโลเปติ กึ? ปญฺจหิ โคหิ กีโต ปญฺจคุ, อจตฺเถติ กิ? อชสฺสคาโว, อนญฺญาสงฺขฺยตฺเถสุตฺเวว? จิตฺตคุ, อุปคุ. โคศัพท์ในวิสัยที่ไม่ลบ มี อ ปัจจัย เป็นสมาสัตตะ หากสมาสนั้นไม่เป็นไปในอรรถแห่ง จะ (ทวันทวะ), อัญญบท และอสังขยา (เช่น) ราชคโว, ปรมคโว, ปัญจควัธโน, ทสควัม. ทำไมต้องกล่าวว่า ในวิสัยที่ไม่ลบ? (เพื่อห้ามในคำเช่น) ปัญจคุ. ทำไมต้องกล่าวว่า ไม่ใช่ในอรรถแห่ง จะ? (เพื่อห้ามในคำเช่น) อชัสสคาโว. ทำไมต้องกล่าวว่า ในอรรถที่ไม่ใช่อัญญบทและอสังขยา? (เพื่อห้ามในคำเช่น) จิตตคุ, อุปคุ. ๔๗. รตฺตินฺทิวทารควจตุรสฺสา. ๔๗. รัตตินทิวะ, ทารคาวะ, จตุรัสสะ. เอเต สทฺทา ออนฺตา นิปจฺจนฺเต. รตฺโต จ ทิวา จ รตฺตินฺทิวํ, รตฺติ จ ทิวา จ รตฺตินฺทิวํ, ทารา จ คาโว จ ทารควํ, จตสฺโส อสฺสิโย อสฺส จตุรสฺโส. ศัพท์เหล่านี้สำเร็จด้วยการนิปาตให้มี อ ปัจจัยเป็นที่สุด (เช่น) รัตตินทิวัง, ทารควัม, จตุรัสโส (มีมุม ๔ มุม). ๔๘. อายาเมนุควํ. ๔๘. อนุควัม ในอรรถแห่งความยาว. อนุควนฺติ [Pg.134] นิปจฺจเต อายาเม คมฺยมาเน. อนุควํ สกฏํ, อายาเมติ กึ? คุนฺนํ ปญฺฉา อนุคุ. คำว่า อนุควัม สำเร็จด้วยการนิปาต เมื่ออรรถแห่งความยาวปรากฏ (เช่น) อนุควัม สะกะฏัง. ทำไมต้องกล่าวว่า ในอรรถแห่งความยาว? (เพื่อห้ามในคำเช่น) อนุคุ. ๔๙. อกฺขิสฺมาญฺญตฺเถ. อกฺขิสฺมา สมาสนฺโต อ โหติ อญฺญตฺเถ เจ สมาธสา. วิสาลกฺโข, วิสาลกฺขี. ๔๙. หลังอักขิศัพท์ ในอรรถแห่งอัญญบท มี อ ปัจจัย เป็นสมาสัตตะ (เช่น) วิสาลักโข, วิสาลักขี. ๕๐. ทารุมฺยงฺคุลฺยา. ๕๐. แห่งองคุลีศัพท์ ในอรรถว่าไม้. องฺคุลนฺตา อญฺญปทตฺเถ ทารุมฺหิ สมาสนฺโต อ โหติ. ทฺวงฺคุลํทารุ, ปญฺจงฺคุลํ, องฺคุลิสทิสาวยวํ ธญฺญาทีนํ วิกฺเขปกํ ทารุํ วุจฺจเต, ปมาเณ ตุ ปุพฺเพ วิย สิทฺธํ สขราชสทฺทา อการนฺตาว, สิสฺโสปิ น ทิสฺสติ, คาณฺฑี วธนฺวาติ ปกตนฺตเรน สิทฺธํ. สมาสที่มีองคุลีศัพท์เป็นที่สุด ในอรรถแห่งอัญญบทและในอรรถว่าไม้ มี อ ปัจจัย เป็นสมาสัตตะ (เช่น) ทวังคุลัง ทารุ, ปัญจังคุลัง. ไม้ที่มีส่วนคล้ายนิ้วมือสำหรับซัดข้าวเปลือกเป็นต้น เรียกว่า ทารุ. ส่วนในอรรถแห่งประมาณ สำเร็จแล้วตามที่กล่าวมาข้างต้น. สขะและราชศัพท์ เป็นอการันต์อยู่แล้ว. แม้สิสสศัพท์ก็ไม่ปรากฏ. กัณฑีวะและธันวา สำเร็จแล้วด้วยปกรณ์อื่น. ๕๑. จิ วีติหาเร. ๕๑. จิ ในอรรถวีติหาระ (การกระทำซึ่งกันและกัน). โอฆาพฺยติหาเร คมฺยมาเน อญฺญปทตฺเถ วตฺตมานโต จิ โหติ. เกสาเกสิ ทณฺฑาทณฺฑิ, จกาโร ‘‘จิสฺมิ’’นฺติ (๓.๖๖) วิเสสนตฺโถ, สุคนฺธิ, ทุคฺคนฺตีติ ปโยโค น ทิสฺสเต. เมื่ออรรถแห่งการกระทำซึ่งกันและกันปรากฏ จากบทที่กำลังเป็นไปในอรรถแห่งบทอื่น เป็น จิ. (เช่น) เกสาเกสี, ทัณฑาทัณฑี. จการะในบทว่า “จิสฺมึ” (3.66) มีอรรถเป็นวิเสสนะ. คำว่า สุคันธิ, ทุคันธิ ไม่ปรากฏในการใช้. ๕๒. ลฺตฺวิตฺถิยูหิ โก. ๕๒. ก ปัจจัย (ลง) หลังบทที่มี ลตุ ปัจจัยเป็นที่สุด และบทที่เป็นอิตถีลิงค์ซึ่งมี อี และ อู เป็นที่สุด. ลฺตุปฺปจฺจยนฺเตหิ, อิตฺถิยมีการูการนฺเตหิ จ พหุลํ กปฺปจฺจโย โหติ อญฺญปทตฺเถ. พหุกตฺตุโก, พหุกุมาริโก, พหุพฺรหฺมพนฺธุโก, พหุลํตฺเวว? สุพฺภู. ก ปัจจัย ย่อมลงหลังบทที่มี ลตุ ปัจจัยเป็นที่สุด และบทที่เป็นอิตถีลิงค์ซึ่งมี อีการะและอูการะเป็นที่สุด ในอรรถแห่งบทอื่นโดยมาก. (เช่น) พหุกัตตุกะ, พหุกุมาริกะ, พหุพรหมพันธุกะ. (ถามว่า) เพราะเหตุใดจึงใส่คำว่า "โดยมาก" (bahulaṃ)? (ตอบว่า) เพื่อห้ามในคำว่า สุพภู. ๕๓. วาญฺญโต. ๕๓. หรือจากบทอื่น. อญฺเญหิ [Pg.135] อญฺญปทตฺเถ โก วา พหุลํ โหติ. พหุมาลโก, พหุมาโล. ก ปัจจัย ย่อมลงหลังบทอื่น ในอรรถแห่งบทอื่นบ้าง โดยมาก. (เช่น) พหุมาลกะ, พหุมาละ. ๕๔. อุตฺตรปเท. เอตมธิกตํ เวทิตพฺพํ. ๕๔. ในบทหลัง. พึงทราบว่าบทนี้เป็นบทตามไป. ๕๕. อิมสฺสิทํ. ๕๕. แห่งอิมะ เป็นอิทะ. อุตฺตรปเท ปรโต อิมสฺส อิทํ โหติ. อิทมฏฺฐิตา, อิทปฺปจฺจยตา, นิคฺคหีตโลโป ปสฺส จ ทฺวิภาโว. เมื่อมีบทหลังตามมา แปลง อิมะ เป็น อิทะ. (เช่น) อิทมัฏฐิตา, อิทัปปัจจยตา, มีการลบนิคคหิตและซ้อน ป ด้วย. ๕๖. ปุํ ปุมสฺส วา. ปุมสฺส ปุํ โหตุตฺตรปเท วิภาสา. ปุลฺลิงฺคํ, ปุมลิงฺคํ. ๕๖. แปลง ปุมะ เป็น ปุง บ้าง. แปลง ปุมะ เป็น ปุง เมื่อมีบทหลังตามมา โดยวิภาสา. (เช่น) ปุลลิงคะ, ปุมลิงคะ. ๕๗. ฏนฺตนฺตูนํ. ๕๗. แห่งบทที่มี อันตะ และ อันตุ ปัจจัยเป็นที่สุด. เอสํ ฏ โหตุตฺตรปเท กฺวจิ วา. ภวมฺปติฏฺฐามยํ, ภควํมูลกา โน ธมฺมา, พหุลาธิการา ตราทีสุ จ ปเคว มหตฺตรี, รตฺตญฺญุมหตฺตํ. แปลงที่สุดของบทเหล่านั้นเป็น ฏะ เมื่อมีบทหลังตามมาบ้าง. (เช่น) ภวัมปติฏฐามยัง, ธรรมทั้งหลายของเรามีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล, และด้วยอำนาจของพหุลศัพท์ (จึงสำเร็จรูป) ใน ตระ ปัจจัย เป็นต้นด้วย เช่น มหัตตรี, รัตตัญญูมหัตตะ. ๕๘. อ. เอสํ อ โหตุตฺตรปเท. คุณวนฺตปติฏฺโฐ-สฺมิ. ๕๘. อะ. แปลงที่สุดของบทเหล่านั้นเป็น อะ เมื่อมีบทหลังตามมา. (เช่น) คุณวันตปติฏโฐสุมิ (เราเป็นผู้ตั้งมั่นในคุณ). ๕๙. มนาทฺยาปาทีนโม มเย จ. มนาทีนมาปาทีนํ จ โอ โหตุตฺตรปเท มเย จ. มโนเสฏฺฐา, มโนมยา, รโชชลฺลํ, รโชมยํ, อาโปคตํ, อาโปมยํ, อนุยนฺติ ทิโสทิสํ. ๕๙. แปลงที่สุดของมนาทิคณะและอาปาทิคณะเป็น โอ เมื่อมีบทหลังตามมา และในเพราะ มยะ ปัจจัยด้วย. (เช่น) มโนเสฏฐา, มโนมยา, รโชชัลลัง, รโชมยัง, อาโปกตัง, อาโผมยัง, อนุยันติ ทิโสทิสัง. ๖๐. ปรสฺส สงฺขฺยาสุ. ๖๐. แปลงที่สุดของ ประ เป็น โอ ในเพราะสังขยา. สงฺขฺยาสุตฺตรปเทสุ [Pg.136] ปรสฺส โอ โหติ. ปโรสตํ, ปโรสหสฺสํ, สงฺขฺยาสูติ กึ? ปรทตฺตูปชีวิโน. เมื่อมีสังขยาเป็นบทหลัง แปลงที่สุดของ ประ เป็น โอ. (เช่น) ปโรสตัง (เกินร้อย), ปโรสหัสสัง (เกินพัน). คำว่า "ในเพราะสังขยา" เพื่ออะไร? เพื่อห้ามในคำว่า ปรทัตตูปชีวิโน. ๖๑. ชเน ปุถสฺสุ. ๖๑. แปลงที่สุดของ ปุถะ เป็น อุ เมื่อมี ชนะ เป็นบทหลัง. ชเน อุตฺตรปเท ปุถสฺส อุ โหติ. อริเยหิ ปุถเควายํ ชโนติ ปุถุชฺชโน. เมื่อมี ชนะ เป็นบทหลัง แปลงที่สุดของ ปุถะ เป็น อุ. (เช่น) ชนนี้แยกจากพระอริยะทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ปุถุชน (ปุถุชฺชโน). ๖๒. โส ฉสฺสาหายตเน วา. ๖๒. แปลง ฉะ เป็น ส หรือ สฬ เมื่อมี อหะ และ อายตนะ เป็นบทหลังบ้าง. อเห อายตเน จุตฺตรปเท ฉสฺส โส วา โหติ. สาหํ ฉาหํ, สฬายตนํ, ฉฬายตนํ. เมื่อมี อหะ และ อายตนะ เป็นบทหลัง แปลง ฉะ เป็น ส หรือ สฬ บ้าง. (เช่น) สาหัง, ฉาหัง, สฬายตนัง, ฉฬายตนัง. ๖๓. ลฺตุปิตาทีนมารงรง. ๖๓. แปลงที่สุดของบทที่มี ลตุ ปัจจัย และบทมี ปิตุ เป็นต้น เป็น อารัง และ อรัง. ลฺตุปฺปจฺจยนฺตานํ ปิตาทีนญฺจ ยถากฺกมมารงรง วา โหนฺตุตฺตรปเท, สตฺถารทสฺสนํ, กตฺตารนิทฺเทโส, มาตรปิตโร, วาตฺเวว? สตฺถุทสฺสนํ, มาตาปิตโร. แปลงที่สุดของบทที่ลง ลตุ ปัจจัย และบทมี ปิตุ เป็นต้น เป็น อารัง และ อรัง ตามลำดับ เมื่อมีบทหลังตามมาบ้าง. (เช่น) สัตถารทัสสนัง, กัตตารนิทเทโส, มาตรปิตโร. คำว่า "บ้าง" เพื่ออะไร? เพื่อห้ามในคำว่า สัตถุทัสสนัง, มาตาปิตโร. ๖๔. วิชฺชาโยนิสมฺพนฺธานมา ตตฺร จตฺเถ. ๖๔. แปลงที่สุดของบทที่เกี่ยวเนื่องด้วยวิชชาและเกี่ยวเนื่องด้วยกำเนิด เป็น อา ในอรรถแห่ง จ ศัพท์นั้น. ลฺตุปิตาทีนํ วิชฺชาสมฺพนฺธีนํ โยนิสมฺพนฺธีนํ จ เตสฺเวว ลฺตุปิตาทีสุ วิชฺชาโยนิสมฺพนฺธิสุตฺตรปเทสุ จตฺถวิสเย อา โหติ. โหตาโปตโร มาตาปิตโร, ลฺตุปิตาทีนํ ตฺเวว? ปุตฺตภาตโร, ตตฺเรติ กึ? ปิตุปิตามหา, จตฺเถติ กึ? มาตุภาตา, วิชฺชาโยนิสมฺพนฺธานนฺติ กึ? ทาตุภตฺตาโร. แปลงที่สุดของบทที่ลง ลตุ ปัจจัย และบทมี ปิตุ เป็นต้น ที่เกี่ยวเนื่องด้วยวิชชาและกำเนิด เป็น อา เมื่อมีบทหลังที่ลง ลตุ ปัจจัย และบทมี ปิตุ เป็นต้น ที่เกี่ยวเนื่องด้วยวิชชาและกำเนิดตามมา ในอรรถแห่ง จ ศัพท์. (เช่น) โหตาโปตาโร, มาตาปิตโร. คำว่า "ของบทที่ลง ลตุ ปัจจัย และบทมี ปิตุ เป็นต้น" เพื่ออะไร? เพื่อห้ามในคำว่า ปุตตภาตโร. คำว่า "ในอรรถนั้น" (ตตฺร) เพื่ออะไร? เพื่อห้ามในคำว่า ปิตุปิตามหา. คำว่า "ในอรรถแห่ง จ ศัพท์" (จตฺเถ) เพื่ออะไร? เพื่อห้ามในคำว่า มาตุภาตา. คำว่า "ที่เกี่ยวเนื่องด้วยวิชชาและกำเนิด" เพื่ออะไร? เพื่อห้ามในคำว่า ทาตุภัตตาโร. ๖๕. ปุตฺเต. ๖๕. เมื่อมี ปุตตะ เป็นบทหลัง. ปุตฺเต [Pg.137] อุตฺตรปเท จตฺถวิสเย ลฺตุปิตาทีนํ วิชฺชาโยนิ สมฺพนฺธานมา โหติ. ปิตาปุตฺตา, มาตาปุตฺตา. เมื่อมี ปุตตะ เป็นบทหลัง ในอรรถแห่ง จ ศัพท์ แปลงที่สุดของบทที่ลง ลตุ ปัจจัย และบทมี ปิตุ เป็นต้น ที่เกี่ยวเนื่องด้วยวิชชาและกำเนิด เป็น อา. (เช่น) ปิตาปุตตา, มาตาปุตตา. ๖๖. จิสฺมึ. ๖๖. ในเพราะ จิ ปัจจัย. จิปฺปจฺจยนฺเต อุตฺตรปเท อา โหติ. เกสาเกสิ, มุฏฺฐามุฏฺฐิ. เมื่อมีบทที่ลง จิ ปัจจัยเป็นบทหลัง แปลงที่สุดของบทหน้าเป็น อา. (เช่น) เกสาเกสี, มุฏฐามุฏฐี. ๖๗. อิตฺถิยมฺภาสิตปุมิตฺถี ปุเมเวกตฺเถ. ๖๗. บทอิตถีลิงค์ที่เคยเป็นปุงลิงค์มาก่อน ย่อมเป็นเหมือนปุงลิงค์ ในอรรถเดียวกัน. อิตฺถิยํ วตฺตมาเน เอกตฺเถ สมานาธิกรเณ อุตฺตรปเท ปเร ภาสิตปุมา อิตฺถี ปุเมว โหติ. กุมารภริโย, ทีฆชงฺโฆ, ยุวชาโย, อิตฺถิยนฺติ กึ? กลฺยาณี ปธานเมสํ กลฺยาณิปฺปธานา, ภาสิตปุเมติ กึ? กญฺญาภริโย, อิตฺถีติ กึ? คามณิกุลํ ทิฏฺฐิ อสฺส คามณิทิฏฺฐิ, เอกตฺเถติ กึ? กลฺยาณิยา มาตา กลฺยาณิมาตา. เมื่อมีบทหลังที่มีวิภัตติเสมอกันในอรรถเดียวกันตามมา บทอิตถีลิงค์ที่เคยเป็นปุงลิงค์มาก่อน ย่อมเป็นเหมือนปุงลิงค์. (เช่น) กุมารภริโย, ทีฆชังโฆ, ยุวชาโย. คำว่า "ในอิตถีลิงค์" เพื่ออะไร? เพื่อห้ามในคำว่า กัลยาณิปธานา. คำว่า "ที่เคยเป็นปุงลิงค์มาก่อน" เพื่ออะไร? เพื่อห้ามในคำว่า กัญญาภริโย. คำว่า "อิตถี" เพื่ออะไร? เพื่อห้ามในคำว่า คามณิทิฏฐิ. คำว่า "ในอรรถเดียวกัน" เพื่ออะไร? เพื่อห้ามในคำว่า กัลยาณิมาตา. ๖๘. กฺวจิ ปจฺจเย. ๖๘. ในปัจจัยบางแห่ง. ภาสิตปุมิตฺถี ปจฺจเย กฺวจิ ปุเมว โมติ. พฺยตฺตตรา, พฺยตฺตตมา. คำนามเพศหญิงที่เคยเป็นเพศชาย ย่อมเป็นเพศชายเท่านั้นในปัจจัยบางแห่ง. ฉลาดกว่า, ฉลาดที่สุด. ๖๙. สพฺพาทโย วุตฺติมตฺเต. ๖๙. สัพพาทิ เป็นต้น ในความหมายของคำ. อิตฺถิวาจกา สพฺพาทโย วุตฺติมตฺเต ปุเมว โหนฺติ. ตสฺสา มุขํ ตมฺมุขํ, ตสฺสํ ตตฺร, ตาย ตโต, ตสฺสํ เวลายํ ตทา. สัพพาทิ เป็นต้น ที่เป็นคำบอกเพศหญิง ย่อมเป็นเพศชายเท่านั้นในความหมายของคำ. หน้าของนาง ชื่อว่า ตัมมุขัง, ในนางนั้น ชื่อว่า ตตฺร, โดยนางนั้น ชื่อว่า ตโต, ในเวลานั้น ชื่อว่า ตทา. ๗๐. ชายาย ชยํ ปติมฺหิ. ๗๐. ชะยัง ของ ชายา ใน ปติ. ปติมฺหิ ปเร ชายาย ชยํ โหติ, ชยมฺปตี, ‘ชานิปตี’ติ ปกตนฺตเรน สิทฺธํ, ตถา ‘ทมฺปตี, ชมฺปตี’ติ. เมื่อมี ปติ อยู่ข้างหลัง ชะยัง ของ ชายา ย่อมมี, สามีภรรยา, คำว่า 'ชานิปติ' สำเร็จด้วยหลักไวยากรณ์อื่น, เช่นเดียวกับ 'ทัมปติ, ชัมปติ'. ๗๑. สญฺญายมุโททกสฺส. ๗๑. อุทะ ของ อุทะกะ ในชื่อเฉพาะ. สญฺญายมุทกสฺสุตฺตรปเท [Pg.138] อุทาเทโส โหติ. อุทธิ, อุทปานํ. อุทะ ของ อุทะกะ ย่อมเป็น อุทะ ในบทหลังที่เป็นชื่อเฉพาะ. มหาสมุทร, บ่อน้ำ. ๗๒. กุมฺภาทีสุ วา. ๗๒. ใน กุมภาทิ เป็นต้น บ้าง. กุมฺภาทีสุตฺตรปเทสุ อุทกสฺส อุทาเทโส วา โหติ. อุทกุมฺโภ อุทกกุมฺโภ, อุทปตฺโต อุทกปตฺโต, อุทพินฺธุ อุทกพินฺธุ, อากติคโณ-ยํ. อุทะ ของ อุทะกะ ย่อมเป็น อุทะ ในบทหลังที่เป็น กุมภาทิ เป็นต้น บ้าง. หม้อน้ำ, หม้อน้ำ, ภาชนะน้ำ, ภาชนะน้ำ, หยดน้ำ, หยดน้ำ, หมวดนี้เป็นอาคติคณะ. ๗๓. โสตาทีสูโลโป. ๗๓. การลบอักษรในคำว่าโสตะเป็นต้น. โสตาทีสุตฺตรปเทสุ อุทกสฺส อุสฺส โลโป โหติ. ทกโสตํ, ทกรกฺขโส. ในบทหลังของคำว่าโสตะเป็นต้น มีการลบอักษร 'อุ' ของคำว่า 'อุทกะ' เสีย เช่น ทกโสตะ (กระแสน้ำ), ทกรักขโส (ยักษ์น้ำ). ๗๔. ฏ นญ สฺส. ๗๔. 'ฏะ' แทน 'นัญ'. อุตฺตรปเท นญ สทฺทสฺส ฏ โหติ. อพฺราหฺมโณ, ญกาโร กึ? เกวลสฺส มา โหตุ ปามนปุตฺโต. ในบทหลัง 'นัญ' ศัพท์ เป็น 'ฏะ' เช่น อพฺราหฺมโณ (ไม่ใช่พราหมณ์). 'ญ' การันต์ทำไม? เพื่อไม่ให้เป็นของ 'ปามนปุตตะ' โดยลำพัง. ๗๕. อน สเร. ๗๕. 'อนะ' เมื่อมีสระตามหลัง. สราโท อุตฺตรปเท นญ สทฺทสฺส อน โหติ. อนกฺขาตํ. ในบทหลัง เมื่อมีสระนำหน้า 'นัญ' ศัพท์ เป็น 'อนะ' เช่น อนกฺขาตํ (ไม่ได้กล่าวแล้ว). ๗๖. นขาทโย. ๗๖. คำว่านขะเป็นต้น. นขาทโย สทฺทา อนน ฏาเทสา นิปจฺจนฺเต. นาสฺส ขมตฺถีติ นโข, อขมญฺญํ, สญฺญาสทฺเทสุ จ นิปฺผตฺติมตฺตํ ยถากถญฺจิ กตฺตพฺพํนาสฺส กุลมถีติ นกุโล, อกุลมญฺญํ, นข นกุล นปุํสกนกฺขตฺต นาก เอวมาทิ. คำว่านขะเป็นต้น สำเร็จรูปด้วยการลง 'อนะ' และ 'ฏะ' อาเทศโดยนิปาต (สำเร็จรูปโดยเฉพาะ). 'นขะ' คือ ผู้ไม่มี 'ขะ' (ช่องว่าง) (เล็บ), อื่นจาก 'ขะ' (ไม่ใช่ช่องว่าง). และในคำที่เป็นชื่อเฉพาะ พึงทำความสำเร็จรูปอย่างไรก็ได้ เช่น 'นกุล' คือ ผู้ไม่มี 'กุล' (ตระกูล) (พังพอน), อื่นจาก 'กุล' (ไม่ใช่ตระกูล). นขะ, นกุล, นปุงสกา, นกฺขตฺต, นากะ เป็นต้น. ๗๗. นโค วาปฺปาณินิ. ๗๗. 'นคะ' หรือ 'อคะ' ในสิ่งไม่มีชีวิต. นคอิจฺจปฺปาณินิ [Pg.139] วา นิปจฺจเต. นโค รุกฺโข, นโค ปพฺพโต, อโค รุกฺโข, อโค ปพฺพโต, อปฺปาณินีติ กึ? อโค วสโล สีเตน. 'นคะ' สำเร็จรูปโดยนิปาตในสิ่งไม่มีชีวิต หรือ 'อคะ' ก็ได้ เช่น นโค (ต้นไม้), นโค (ภูเขา), อโค (ต้นไม้), อโค (ภูเขา). 'ในสิ่งไม่มีชีวิต' ทำไม? (เพื่อไม่ให้เป็น) อโค (คนจัณฑาล) เพราะความหนาว. ๗๘. สหสฺส โส-ญฺญตฺเถ. ๗๘. 'สะ' แทน 'สหะ' ในอัญญัตถะ (ความหมายอื่น). อญฺญปทตฺถวุตฺถิมฺหิ สมาเส อุตฺตรปเท ปเร สหสฺส โส วา โหติ. สปุตฺโต, สหปุตฺโต, อญฺญตฺเถติ กึ? สห กตฺวา, สห ยุชฺฌิตฺวา. ในสมาสที่หมายถึงบทอื่น เมื่อมีบทหลังตามมา 'สหะ' เป็น 'สะ' บ้าง เช่น สปุตฺโต (มีบุตร), สหปุตฺโต (มีบุตร). 'ในอัญญัตถะ' ทำไม? (เพื่อไม่ให้เป็น) สห กตฺวา (ทำพร้อมกัน), สห ยุชฺฌิตฺวา (รบพร้อมกัน). ๗๙. สญฺญายํ. ๗๙. ในคำที่เป็นชื่อเฉพาะ. สหสฺสุตฺตรปเท โส โหติ สญฺญายํ. สาสฺสตฺถํ, สปลาสํ. ในบทหลัง 'สหะ' เป็น 'สะ' ในคำที่เป็นชื่อเฉพาะ เช่น สาสฺสถํ (มีม้า), สปลาลํ (มีใบ). ๘๐. อปฺปจฺจกฺเข. ๘๐. ในความหมายที่ไม่ประจักษ์. อปฺปจฺจกฺเข คมฺยมาเน สหสฺส โส โหตุตฺตรปเท, สาคฺคิ กโปโต, สปิสาจา วาตมณฺฑลิกา. เมื่อความหมายที่ไม่ประจักษ์ปรากฏ 'สหะ' เป็น 'สะ' ในบทหลัง เช่น สาคฺคิ กโปโต (นกพิราบมีไฟ), สปิสาจา วาตมณฺฑลิกา (ลมบ้าหมูมีปีศาจ). ๘๑. อกาเล สกตฺเถ. ๘๑. ในความหมายของตนเองที่ไม่เกี่ยวกับเวลา. สกตฺถปฺปธานสฺส สหสทฺทสฺส อกาเล อุตฺตรปเท โส โหติ. สมฺปนฺนํ พฺรหฺมํ สพฺรหฺมํ, สจกฺกํ นิเธหิ, สธุรํ ปาเชหิ, อกาเลติ กึ? สห ปุพฺพณฺหํ, สหาปรณฺหํ. 'สหะ' ศัพท์ ซึ่งเป็นประธานในความหมายของตนเอง เป็น 'สะ' ในบทหลังที่ไม่เกี่ยวกับเวลา เช่น สมฺปนฺนํ พฺรหฺมํ สพฺรหฺมํ (พรหมผู้สมบูรณ์), สจกฺกํ นิเธหิ (จงวางพร้อมด้วยล้อ), สธุรํ ปาเชหิ (จงขับพร้อมด้วยแอก). 'ไม่เกี่ยวกับเวลา' ทำไม? (เพื่อไม่ให้เป็น) สห ปุพฺพณฺหํ (พร้อมด้วยเวลาเช้า), สหาปรณฺหํ (พร้อมด้วยเวลาบ่าย). ๘๒. คนฺถนฺตาธิกฺเย. ๘๒. ในความหมายว่าจบสิ้นคัมภีร์และเกินกว่า. คนฺถนฺเต [Pg.140] อาธิกฺเย จ วตฺตมานสฺส สหสฺส โส โหตุตฺตรปเท. สกลํ โชติมธีเต สมุหุตฺตํ, กาลตฺโถ อารมฺโภ, อาธิกฺเย-สโทณา ขารี, สมาสโก กหาปโณ, นิจฺจตฺโถยมารมฺโภ. 'สหะ' ที่เป็นไปในความหมายว่าจบสิ้นคัมภีร์และเกินกว่า เป็น 'สะ' ในบทหลัง เช่น สกลํ โชติมธีเต สมุหุตฺตํ (ศึกษาคัมภีร์โชติสาสตร์ทั้งหมดชั่วขณะ), การเริ่มต้นนี้มีประโยชน์แก่กาลเวลา. ในความหมายว่าเกินกว่า: สโทณา ขารี (เกวียนมีโดณะเกิน), สมาสโก กหาปโณ (กหาปณะมีส่วนเกิน), การเริ่มต้นนี้มีประโยชน์แก่ความแน่นอน. ๘๓. สมานสฺส ปกฺขาทีสุ วา. ๘๓. 'สะ' แทน 'สมานะ' ในคำว่าปักขะเป็นต้น บ้าง. ปกฺขาทีสุตฺตรปเทสุ สมานสฺส โส โหติ วา. สปกฺโข สมานปกฺโข, สโชติ สมานโชติ, ปกฺขาทีสูติ กึ? สมานสีโล, ปกฺข, โชติ, ชนปท, รตฺติ, ปตฺตินี, ปตฺตี, นาภิ, พนฺธุ พฺรหฺมจารี, นาม, โคตฺต, รูป, ฐาน, วณฺณ, วโย, วจน, ธมฺม, ชาติย, ฆจฺจ. ในบทหลังมีปักขะเป็นต้น 'สมานะ' เป็น 'สะ' บ้าง เช่น สปกฺโข (มีพวกเสมอกัน), สมานปกฺโข (มีพวกเสมอกัน), สโชติ (มีรัศมีเสมอกัน), สมานโชติ (มีรัศมีเสมอกัน). 'ในปักขะเป็นต้น' ทำไม? (เพื่อไม่ให้เป็น) สมานสีโล (มีศีลเสมอกัน). (คำที่อยู่ในกลุ่มนี้คือ) ปักขะ, โชติ, ชนบท, รัตติ, ปัตตินี, ปัตตี, นาภิ, พันธุ, พรหมจารี, นามะ, โคตตะ, รูปะ, ฐานะ, วัณณะ, วัย, วจนะ, ธรรมะ, ชาติยะ, ฆัจจะ. ๘๔. อุทเร อิเย. ๘๔. ในคำว่าอุทร เมื่อมี 'อิยะ' ตามหลัง. อุทเร อิเย ปเร ปรโต สมานสฺส โส วา โหติ. โสทริโย, สมาโนทริโย, อิเยติ กึ? สมาโนทรตา. เมื่อมี 'อิยะ' ตามหลัง 'อุทร' 'สมานะ' ที่อยู่ข้างหน้า เป็น 'สะ' บ้าง เช่น โสทริโย (ร่วมอุทร), สมาโนทริโย (ร่วมอุทร). 'อิยะ' ทำไม? (เพื่อไม่ให้เป็น) สมาโนทรตา (ความเป็นผู้มีอุทรเสมอกัน). ๘๕. รีริกฺขเกสุ. ๘๕. ในคำว่ารี, ริกขะ, เก. เอเตสุ สมานสฺส โส โหติ. สรี, สริกฺโข, สริโส. ในคำเหล่านี้ 'สมานะ' เป็น 'สะ' เช่น สรี (เหมือน), สริกฺโข (เหมือน), สริโส (เหมือน). ๘๖. สพฺพาทีนมา. ๘๖. 'อา' แทน 'สัพพะ' เป็นต้น. รีริกฺขเกสุ สพฺพาทีนมา โหติ. ยาที, ยาทิกฺโข, ยาทิโส. ในคำว่ารี, ริกขะ, เก 'สัพพะ' เป็นต้น เป็น 'อา' เช่น ยาที (เช่นใด), ยาทิกฺโข (เช่นใด), ยาทิโส (เช่นใด). ๘๗. นฺตกิมิมานํ ฏากีฏี. ๘๗. 'ฏา', 'กี', 'ฏี' แทน 'นฺตะ', 'กึ', 'อิมะ'. รีริกฺขเกสุ [Pg.141] นฺตสทฺท กึสทฺท อิมสทฺทานํ ฏากีฏี โหนฺติ ยถากฺกมํ. ภวาที, ภวาทิกฺโข, ภวาทิโส, กีที, กีทิกฺโข, กีทิโส, อีที, อีทิกฺโข, อีทิโส. ในคำว่ารี, ริกขะ, เก 'นฺตะ' ศัพท์, 'กึ' ศัพท์, 'อิมะ' ศัพท์ เป็น 'ฏา', 'กี', 'ฏี' ตามลำดับ เช่น ภวาที (เช่นท่าน), ภวาทิกฺโข (เช่นท่าน), ภวาทิโส (เช่นท่าน), กีที (เช่นไร), กีทิกฺโข (เช่นไร), กีทิโส (เช่นไร), อีที (เช่นนี้), อีทิกฺโข (เช่นนี้), อีทิโส (เช่นนี้). ๘๘. ตุมฺหามฺหานํ ตาเมกสฺมึ. ๘๘. ตุมหะ และ อัมหะ เป็น ตา และ มา ในคำเดียว. รีริกฺขเกสุ ตุมฺหามฺหานํ ตามา โหนฺเตกสฺมึ ยถากฺกมํ. ตาที, ตาทิกฺโข, ตาทิโส, มาที, มาทิกฺโข, มาทิโส. เอกสฺมินฺติ กึ? ตุมฺหาที, อมฺหาที, ตุมฺหาทิกฺโข, อมฺหาทิกฺโข, ตุมฺหาทิโส, อมฺหาทิโส. ในคำที่ลงท้ายด้วยรี, ริกขะ, เก ตุมหะ และ อัมหะ เป็น ตา และ มา ในคำเดียวตามลำดับ คือ ตาที, ตาทิกโข, ตาทิโส, มาที, มาทิกโข, มาทิโส. 'ในคำเดียว' คืออะไร? ตุมหาที, อัมหาที, ตุมหาทิกโข, อัมหาทิกโข, ตุมหาทิโส, อัมหาทิโส. ๘๙. ตํ มมญฺญตฺร. ๘๙. ตุมหะ และ อัมหะ เป็น ตัง และ มะมัง ในที่อื่น. รีริกฺขกนฺตโต อญฺญสฺมึ อุตฺตรปเท ตุมฺหามฺหานเมกสฺมึ ตํมํ โหนฺติ ยถากฺกมํ, ตนฺทีปา, มนฺทีปา, ตํสรณา, มํสรณา, ตยฺโยโค, มยฺโยโคติ พินฺทุโลโป. ในบทหลังอื่นนอกจากบทที่ลงท้ายด้วยรี, ริกขะ, เก ตุมหะ และ อัมหะ ในคำเดียว เป็น ตัง และ มะมัง ตามลำดับ คือ ตันทีปา, มันทีปา, ตังสะระณา, มังสะระณา, ตัยโยโค, มัยโยโค. มีการลบพินทุ. ๙๐. เวตสฺเสฏ. ๙๐. เอตศัพท์ เป็น เอ และ เอตา บ้าง. รีริกฺขเกสฺเวตสฺเสฏ วา โหติ, เอที, เอตาที, เอทิกฺโข, เอตาทิกฺโข, เอทิโส, เอตาทิโส. ในคำที่ลงท้ายด้วยรี, ริกขะ, เก เอตศัพท์ เป็น เอ และ เอตา บ้าง คือ เอที, เอตาที, เอทิกโข, เอตาทิกโข, เอทิโส, เอตาทิโส. ๙๑. วิธาทีสุ ทฺวิสฺส ทุ. ๙๑. ในคำว่า วิธาที เป็นต้น ทวิ เป็น ทุ. ทฺวิสฺส ทุ โหติ วิธาทีสุ, ทุวิโธ, ทุปฏฺฏํ เอวมาทิ. ทวิ เป็น ทุ ในคำว่า วิธาที เป็นต้น คือ ทุวิโธ, ทุปฏฺฏํ เป็นต้น. ๙๒. ทิ คุณาทีสุ. ๙๒. ทิ ในคำว่า คุณาที เป็นต้น. คุณาทีสุ ทฺวิสฺส ทิ โหติ, ทฺวิคุณํ, ทิรตฺติ, ทิคุ เอวมาทิ. ในคำว่า คุณาที เป็นต้น ทวิ เป็น ทิ คือ ทวิคุณัง, ทิรัตติ, ทิคุ เป็นต้น. ๙๓. ตีสฺว. ๙๓. อะ ใน ติ. ตีสุ [Pg.142] ทฺวิสฺส อโหติ. ทฺวตฺติกฺขตฺตุํ, ทฺวิตฺติปตฺตปุรา. ใน ติ ทวิ เป็น อะ คือ ทวัตติกขัตตุง, ทวิตติปัตตะปุรา. ๙๔. อา สงฺขฺยายาสตาโท-นญฺญตฺเถ. ๙๔. อา ในคำที่เป็นจำนวนนับที่ไม่ใช่ สตาทิ และไม่ใช่ในความหมายอื่น. สงฺขฺยายมุตฺตรปเท ทฺวิสฺส อา โหติ อสตาโท อนญฺญธตฺถ. ทฺวาทส, ทฺวาวีสติ ทฺวตฺตึส, สงฺขฺยายนฺติ กึ? ทิรตฺตํ, อสตาโทติ กึ? ทิสตํ, ทิสหสฺสํ. อนญฺญตฺเถติ กึ? ทฺวิทสา. ในบทหลังที่เป็นจำนวนนับ ทวิ เป็น อา ไม่ใช่ สตาทิ และไม่ใช่ในความหมายอื่น คือ ทวาทสะ, ทวาวีสติ, ทวัตติงสะ. ในจำนวนนับคืออะไร? ทิรัตตัง. ไม่ใช่ สตาทิ คืออะไร? ทิสะตัง, ทิสะหัสสัง. ไม่ใช่ในความหมายอื่นคืออะไร? ทวิทสา. ๙๕. ติสฺเส. ๙๕. เอ ของ ติ. สงฺขฺยายมุตฺตรปเท ติสฺส เอ โหติ อสตาโท อนญฺญตฺเถ, เตรส, เตวีส, เตตฺตึส, สงฺขฺยายํตฺเวว? ติรตฺตํ, อสตาโทตฺเวว? ติสตํ, อนญฺญตฺเถตฺเวว? ติจตุกา. ในบทหลังที่เป็นจำนวนนับ ติ เป็น เอ ไม่ใช่ สตาทิ และไม่ใช่ในความหมายอื่น คือ เตระสะ, เตวีสะ, เตตติงสะ. ในจำนวนนับนั่นเองหรือ? ติรัตตัง. ไม่ใช่ สตาทิ นั่นเองหรือ? ติสะตัง. ไม่ใช่ในความหมายอื่นนั่นเองหรือ? ติจตุกา. ๙๖. จตฺตาลีสาโท วา. ๙๖. หรือในคำว่า จัตตาฬีสาทิ เป็นต้น. ติสฺเส วา โหติ จตฺตาลีสาโท, เตจตฺตาลาสํ ติจตฺตาลีสํ, เตปญฺญาสํ ติปญฺญาสํ, เตสฏฺฐิ ติสฏฺฐิ, เตสตฺตติ ติสตฺตติ, เตอสีติ ติยาสีติ, เตนวุติ ตินวุติ, อสตาโทตฺเวว? ติสตํ. ติ หรือเป็นในคำว่า จัตตาฬีสาทิ เป็นต้น คือ เตจัตตาฬาสัง, ติจัตตาฬีสัง, เตปัญญาสัง, ติปัญญาสัง, เตสัฏฐิ, ติสัฏฐิ, เตสัตตติ, ติสัตตติ, เตอาสีติ, ติยาสีติ, เตนะวุติ, ตินะวุติ. ไม่ใช่ สตาทิ นั่นเองหรือ? ติสะตัง. ๙๗. ทฺวิสฺสา จ. ๙๗. และ อา ของ ทวิ. อสตาโท-นญฺญตฺเถ จตฺตาลีสาโท ทฺวิสฺเส วา โหติ อา จ. ทฺเวจตฺตาลีสํ, ทฺวาจตฺตาลีสํ ทฺวิจตฺตาลีสํ, ทฺเวปญฺญาสํ, ทฺวาปญฺญาสํ ทฺวิปญฺญาสํ อิจฺจาทิ. ไม่ใช่ สตาทิ และไม่ใช่ในความหมายอื่น ในคำว่า จัตตาฬีสาทิ เป็นต้น ทวิ เป็น เอ และ อา บ้าง คือ ทเวจัตตาฬีสัง, ทวาจัตตาฬีสัง, ทวิจัตตาฬีสัง, ทเวปัญญาสัง, ทวาปัญญาสัง, ทวิปัญญาสัง เป็นต้น. ๙๘. พาจตฺตาลีสาโท. ๙๘. พา ในคำว่า จัตตาฬีสะ เป็นต้น. ทฺวิสฺส [Pg.143] พา วา โหติ อจตฺตาลีสาโท-นญฺญตฺเถ. พารส ทฺวาทส, พาวีสติ ทฺวาวีสติ, พตฺตึส ทฺวตฺตึส, อจตฺตาลีสาโทติ กึ? ทฺวิจตฺตาลีสํ. ทวิ แปลงเป็น พา ได้บ้าง เมื่อไม่ใช่ในคำว่า จัตตาฬีสะ เป็นต้น และไม่ใช่ในความหมายอื่น. (ตัวอย่าง) พารสะ ทวาทสะ, พาวีสติ ทวาวีสติ, พัตติงสะ ทวัตติงสะ. คำว่า 'ไม่ใช่ในคำว่า จัตตาฬีสะ เป็นต้น' คืออะไร? (ตอบว่า) ทวิจัตตาฬีสัง. ๙๙. วีสติทเสสุ ปญฺจสฺส ปณฺณปนฺนา. ๙๙. แปลง ปัญจะ เป็น ปัณณะ และ ปันนา เมื่ออยู่หน้า วีสติ และ ทสะ. วีสติทเสสุ ปเรสุ ปญฺจสฺส ปณฺณปนฺนา โหนฺติ วา ยถากฺกมํ. ปณฺณวีสติ ปญฺจวีสติ, ปนฺนรสฺว ปญฺจทส. เมื่อ วีสติ และ ทสะ อยู่ข้างหลัง แปลง ปัญจะ เป็น ปัณณะ และ ปันนา ได้บ้าง ตามลำดับ. (ตัวอย่าง) ปัณณวีสติ ปัญจวีสติ, ปันนรสะ ปัญจทสะ. ๑๐๐. จตุสฺส จุโจ ทเส. ๑๐๐. แปลง จตุ เป็น จุ และ โจ เมื่ออยู่หน้า ทสะ. จตุสฺส จุโจ โหนฺติ วา ทสสทฺเท ปเร. จุทฺทส, โจทฺทส, จตุทฺทส. เมื่อศัพท์ว่า ทสะ อยู่ข้างหลัง แปลง จตุ เป็น จุ และ โจ ได้บ้าง. (ตัวอย่าง) จุททสะ, โจททสะ, จตุททสะ. ๑๐๑. ฉสฺส โส. ๑๐๑. แปลง ฉะ เป็น โส. ฉสฺส โสอิจฺจยมาเทโส โหติ ทสสทฺเท ปเร. โสฬส. เมื่อศัพท์ว่า ทสะ อยู่ข้างหลัง แปลง ฉะ เป็น โส. (ตัวอย่าง) โสฬสะ. ๑๐๒. เอกฏฺฐานมา. ๑๐๒. แปลง เอกะ และ อัฏฐะ เป็น อา. เอกอฏฺฐานํ อา โหติ ทเส ปเร. เอกาทส, อฏฺฐารส. เมื่อ ทสะ อยู่ข้างหลัง แปลง เอกะ และ อัฏฐะ เป็น อา. (ตัวอย่าง) เอกาทสะ, อัฏฐารสะ. ๑๐๓. ร สงฺขฺยาโต วา. ๑๐๓. แปลง (ทสะ) เป็น ระ บ้าง หลังสังขยา. สงฺขฺยาโต ปรสฺส ทสสฺส ร โหติ วิภาสา. เอการส เอกาทส, พารส ทฺวาทส, ปนฺนรส ปญฺจทส, สตฺตรส สตฺตทส, อฏฺฐารส อฏฺฐาทส, ปนฺนพาเทเสสุ นิจฺจํ, อิธ น โหติ จตุทฺทส. แปลง ทสะ ที่อยู่หลังสังขยา เป็น ระ ได้บ้าง. (ตัวอย่าง) เอการสะ เอกาทสะ, พารสะ ทวาทสะ, ปันนรสะ ปัญจทสะ, สัตตรสะ สัตตทสะ, อัฏฐารสะ อัฏฐาทสะ. ในเพราะการแปลงเป็น ปันนะ และ พา เป็นต้น เป็นนิจ. ในที่นี้ (จตุททสะ) ไม่เป็น (ระ). ๑๐๔. ฉตีหิ โฬ จ. ๑๐๔. และแปลง (ทสะ) เป็น ฬะ หลัง ฉะ และ ติ. ฉตีหิ [Pg.144] ปรสฺส ทสสฺส โฬ โหติ โร จ, โสฬส โสรส, เตฬส เตรส. แปลง ทสะ ที่อยู่หลัง ฉะ และ ติ เป็น ฬะ และ ระ. (ตัวอย่าง) โสฬสะ โสรสะ, เตฬสะ เตรสะ. ๑๐๕. จตุตฺถ ตติยาน มฑฺฒุฑฺฒติยา. ๑๐๕. แปลง (อัฑฒะ) กับ จตุตถะ และ ตติยะ เป็น อัฑฒุฑฒะ และ อัฑฒติยะ. อฑฺฒา ปเรสํ จตุตฺถตติยานํ อุฑฺฒติยา โหนฺติ ยถากฺกมํ. อฑฺเฒน จตุตฺโถ อฑฺฒุฑฺโฒ, อฑฺเฒน ตติโย อฑฺฒติโย, กถํ อฑฺฒเตยฺโยติ? สกตฺเถ ณฺเย อุตฺตรปทวุฑฺฒิ. แปลง อัฑฒะ กับ จตุตถะ และ ตติยะ ที่อยู่ข้างหลัง เป็น อัฑฒุฑฒะ และ อัฑฒติยะ ตามลำดับ. (ตัวอย่าง) สี่ลดกึ่ง (สามครึ่ง) ชื่อว่า อัฑฒุฑฒะ, สามลดกึ่ง (สองครึ่ง) ชื่อว่า อัฑฒติยะ. คำว่า อัฑฒเตยยะ สำเร็จได้อย่างไร? (ตอบว่า) ลง เณยย ปัจจัย ในความหมายของตน และวุฒิพยางค์หน้าของบทหลัง. ๑๐๖. ทุติยสฺส สห ทิยฑฺฒทิวฑฺฒา. ๑๐๖. แปลง (อัฑฒะ) กับ ทุติยะ เป็น ทิยัฑฒะ และ ทิวัฑฒะ. อฑฺฒา ปรสฺส ทุติยสฺส สห อฑฺฒสทฺเทน ทิยฑฺฒทิวฑฺฒา โหนฺติ. อฑฺเฒน ทุติโย ทิยฑฺโฒ, ทิวฑฺโฒ วา. แปลง อัฑฒะ กับ ทุติยะ ที่อยู่ข้างหลัง เป็น ทิยัฑฒะ และ ทิวัฑฒะ. (ตัวอย่าง) สองลดกึ่ง (หนึ่งครึ่ง) ชื่อว่า ทิยัฑฒะ หรือ ทิวัฑฒะ. ๑๐๗. สเร กท กุสฺสุตฺตรตฺเถ. ๑๐๗. แปลง กุ เป็น กท เมื่ออยู่หน้าสระ ในความหมายของบทหลัง. กุสฺสุตฺตรปทตฺเถ วตฺตมานสฺส สราโท อุตฺตรปเท กทาเทโส โหติ. กทนฺนํ, กทสนํ, สเรติ กึ? กุปุตฺโต, อุตฺตรตฺเถติ กึ? กุโอฑฺโฒ ราชา. เมื่อ กุ มีความหมายเป็นบทหลัง และมีบทหลังที่ขึ้นต้นด้วยสระอยู่ข้างหลัง แปลง กุ เป็น กท. (ตัวอย่าง) กทันนะ, กทาสนะ. คำว่า 'เมื่ออยู่หน้าสระ' เพื่ออะไร? (ตอบว่า) กุปุตโต. คำว่า 'ในความหมายของบทหลัง' เพื่ออะไร? (ตอบว่า) กุโอฑโฒ ราชา. ๑๐๘. กาปฺปตฺเถ. ๑๐๘. แปลง (กุ) เป็น กา ในความหมายว่าน้อย. อปฺปตฺเถ วตฺตมานสฺส กุสฺส กา โหติ อุตฺตรปทตฺเถ, อปฺปกํ ลวณํ กาลวณํ. เมื่อ กุ มีความหมายว่าน้อย แปลง กุ เป็น กา ในความหมายของบทหลัง. (ตัวอย่าง) เกลือน้อย ชื่อว่า กาลวณะ. ๑๐๙. ปุริเส วา. ๑๐๙. แปลง (กุ) เป็น กา ได้บ้าง เมื่ออยู่หน้า ปุริสะ. กุสฺส ปุริเส กา โหติ วา. กาปุริโส กุปุริโส, อยมปฺปตฺตวิภาสา, อปฺปตฺเถ ตุ ปุพฺเพน นิจฺจํ โหติ อีสํ ปุริโส กาปุริโส. แปลง กุ เป็น กา ได้บ้าง เมื่ออยู่หน้า ปุริสะ. (ตัวอย่าง) กาปุริสะ, กุปุริสะ. นี้เป็น อัปปัตตวิภาษา. แต่ในความหมายว่าน้อย เป็นนิจด้วยสูตรก่อน. (ตัวอย่าง) กาปุริสะ (บุรุษเลว). ๑๑๐. ปุพฺพาปรชฺชสายมชฺเฌหาหสฺส ณฺโห. ๑๑๐. แปลง อหะ เป็น ณฺหะ หลัง ปุพพะ, อะปะระ, อัชชะ, สายะ และ มัชฌะ. ปุพฺพาทีหุตฺตรปทสฺส [Pg.145] อหสฺส ณฺหาเทโส โหติ, ปุพฺพณฺโห, อปรณฺโห, อชฺชณฺโห, สายณฺโห, มชฺฌณฺโห (ปณฺโห). แปลง อหะ ที่เป็นบทหลังของ ปุพพะ เป็นต้น เป็น ณฺหะ. (ตัวอย่าง) ปุพพัณหะ, อปรัณหะ, อัชชัณหะ, สายัณหะ, มัชฌัณหะ. อิติ โมคฺคลฺลาเน พฺยากรเณ วุตฺติยํ ดังนี้ ในคัมภีร์วุตติแห่งไวยากรณ์ของโมคคัลลานะ สมาสกณฺโฑ ตติโย. สมัสสกัณฑ์ที่ ๓ ๔. จตุตฺโถ กณฺโฑ (ณาทิ) ๔. กัณฑ์ที่ ๔ (ณาทิ) ๑. โณ วา ปจฺเจ. ๑. ลง ณ ปัจจัย บ้าง ในเพราะ ปัจจะ. ฉฏฺฐิยนฺตา นามสฺมา วา ณปฺปจฺจโย โหติ อปจฺเจ-ภิเธยฺเย, ณกาโร วุทฺธฺยตฺโถ, เอวมญฺญตฺตาปิ, วสิฏฺฐสฺสาปจฺจํ วาสิฏฺโฐ, วาสิฏฺฐี วา, โอปคโว, โอปควี วา, เวติ วากฺยสมาสวิกปฺปนตฺถํ, ตสฺสาธิกาโร สกตฺถาวธิ. หลังนามศัพท์ที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ ย่อมลง ณะ ปัจจัยบ้าง ในความหมายว่าอภิเธยยปัจจัย (บุตรหลาน), อักษร ณ มีประโยชน์เพื่อการทำวุฑฒิ, แม้ในที่อื่นก็เป็นเช่นนั้น, บุตรของวสิฏฐะ ชื่อว่า วาสิฏฐะ หรือ วาสิฏฐี, โอปคพะ หรือ โอปคพี, คำว่า วา มีประโยชน์เพื่อจำแนกประโยคและสมาส, บทว่า วา นั้น มีอำนาจตามไปจนถึงสูตรที่ว่าด้วยสกัดถะ. ๒. วจฺฉาทิโต ณานณายนา. ๒. หลังวัจฉศัพท์เป็นต้น (ลง) ณา และ ณายนะ (ปัจจัย). วจฺฉาทีหิ อปจฺจปฺปจฺจยนฺเตหิ โคตฺตาทีหิ จ สทฺเทหิ ณานณายนปฺปจฺจยา วา โหนฺติ อปจฺเจ, วจฺฉาโน วจฺฉายโน, กจฺจาโน กจฺจายโน, ยาคเม กาติยาโน, โมคฺคลฺลาโน โมคฺคลฺลายโน, สากฏาโน สากฏายโน, กณฺหาโน กณฺหายโน อิจฺจาทิ. หลังวัจฉศัพท์เป็นต้น และโคตรศัพท์เป็นต้นที่ลงปัจจัยในความหมายว่าบุตรหลานแล้ว ย่อมลง ณา และ ณายนะ ปัจจัยบ้าง ในความหมายว่าบุตรหลาน, เช่น วัจฉานะ, วัจฉายนะ, กัจจานะ, กัจจายนะ, เมื่อมีการลง ย อาคม เป็น กาติยานะ, โมคคัลลานะ, โมคคัลลายนะ, สากฏานะ, สากฏายนะ, กัณหานะ, กัณหายนะ เป็นต้น. ๓. กตฺติกาวิธวาทีหิ เณยฺยเณรา. ๓. หลังกัตติกาและวิธวาศัพท์เป็นต้น (ลง) เณยยะ และ เณระ (ปัจจัย). กตฺติกาทีหิ วิธวาทีหิ จ เณยฺยเณรา วา ยถากฺกมํ โหนฺติ อปจฺเจ, กตฺติเกยฺโย, เวนเตยฺโย, ภาคิเนยฺโย อิจฺจาทิ[Pg.146], เวธเวโร, พนฺธเกโร, นาลิเกโร, สามเณโร อิจฺจาทิ. หลังกัตติกาВыศัพท์เป็นต้น และวิธวาศัพท์เป็นต้น ย่อมลง เณยยะ และ เณระ ปัจจัยบ้าง ตามลำดับ ในความหมายว่าบุตรหลาน, เช่น กัตติเกยยะ, เวเนเตยยะ, ภาคิเนยยะ เป็นต้น, เวธเวระ, พันธเกระ, นาฬิเกระ, สามเณระ เป็นต้น. ๔. ณฺยทิจฺจาทีหิ. ๔. หลังอดิติศัพท์เป็นต้น (ลง) ณฺยะ (ปัจจัย). ทิติปฺปภุติหิ ณฺโย วา โหติ อปจฺเจ, เทจฺโจ, อาทิจฺโจ, โกณฺฑญฺโญ, คคฺคฺโย, ภาตพฺโพ อิจฺจาทิ. หลังทิติศัพท์เป็นต้น ย่อมลง ณฺยะ ปัจจัยบ้าง ในความหมายว่าบุตรหลาน, เช่น เทจจะ, อาทิจจะ, โกณฺฑัญญะ, คัคคยะ, ภาตัพพะ เป็นต้น. ๕. อา ณิ. ๕. หลังอการันตศัพท์ (ลง) ณิ (ปัจจัย). อการนฺตโต ณิ วา โหติ อปจฺเจ, ทกฺขิ, ทตฺถิ, โทณิ. วาสวิ, วารุณิ อิจฺจาทิ. หลังอการันตศัพท์ ย่อมลง ณิ ปัจจัยบ้าง ในความหมายว่าบุตรหลาน, เช่น ทักขิ, ทัตถิ, โทณิ, วาสวิ, วารุณิ เป็นต้น. ๖. ราชโต ญฺโญ ชาติยํ. ๖. หลังราชศัพท์ (ลง) ญฺญะ (ปัจจัย) ในความหมายว่าชาติ. ราชสทฺทโต ญฺโญ วา โหติ อปจฺเจ ชาติยํ คมฺยมานายํ, ราชญฺโญ, ชาติยนฺติ กึ? ราชาปจฺจํ. หลังราชศัพท์ ย่อมลง ญฺญะ ปัจจัยบ้าง ในความหมายว่าบุตรหลาน เมื่อหมายถึงชาติ, เช่น ราชัญญะ, คำว่า ชาติยํ มีประโยชน์อะไร? (ตอบว่า) เพื่อห้ามในรูปว่า ราชะ (บุตรของพระราชา). ๗. ขตฺตา ยิยา. ๗. หลังขัตตศัพท์ (ลง) ยิ และ อิยะ (ปัจจัย). ขตฺตสทฺทา ยอิยา โหนฺติ อปจฺเจ ชาติยํ, ขตฺโย, ขตฺติโย, ชาติยํตฺเวว? ขตฺติ. หลังขัตตศัพท์ ย่อมลง ยิ และ อิยะ ปัจจัย ในความหมายว่าบุตรหลาน เมื่อหมายถึงชาติ, เช่น ขัตยะ, ขัตติยะ, คำว่า ชาติยํ มีประโยชน์อะไร? (ตอบว่า) เพื่อห้ามในรูปว่า ขัตติ. ๘. มนุโต สฺสสณ. ๘. หลังมนุศัพท์ (ลง) สสะ และ ณ (ปัจจัย). มนุสทฺทโต ชาติยํ สฺสสณ โหนฺติ อปจฺเจ, มนุสฺโส, มานุโส, อิตฺถิยํ มนุสฺสา, มานุสี, ชาติยํตฺเวว? มานโว. หลังมนุศัพท์ ย่อมลง สสะ และ ณ ปัจจัย ในความหมายว่าบุตรหลาน เมื่อหมายถึงชาติ, เช่น มนุสสะ, มานุสะ, ในอิตถีลิงค์ เป็น มนุสสา, มานุสี, คำว่า ชาติยํ มีประโยชน์อะไร? (ตอบว่า) เพื่อห้ามในรูปว่า มาณวะ. ๙. ชนปทนามสฺมา ขตฺติยา รญฺเญ จ โณ. ๙. หลังนามของชนบท ย่อมลง ณะ ปัจจัย ในความหมายว่าบุตรหลานของกษัตริย์และในความหมายว่าพระราชา. ชนปทสฺส ยํ นามํ, ตนฺนามสฺมา ขตฺติยา อปจฺเจ รญฺเญ จ โณ โหติ, ปญฺจาโล, โกสโล, มาคโธ, โอกฺกาโก, ชนปทนามสฺมาติ [Pg.147] กึ? ทาสรถิ, ขตฺติยาติ กึ? ปญฺจาลสฺส พฺราหฺมณสฺส อปจฺจํ ปญฺจาลิ. นามใดที่เป็นชื่อของชนบท หลังนามนั้น ย่อมลง ณะ ปัจจัย ในความหมายว่าบุตรหลานของกษัตริย์และในความหมายว่าพระราชา, เช่น ปัญจาละ, โกสละ, มาคธะ, โอกกากะ, คำว่า ชนปทนามสฺมา มีประโยชน์อะไร? (ตอบว่า) เพื่อห้ามในรูปว่า ทาสรถิ, คำว่า ขตฺติยา มีประโยชน์อะไร? (ตอบว่า) เพื่อห้ามในรูปว่า ปัญจาลี (บุตรของพราหมณ์ชาวปัญจาละ). ๑๐. ณฺย กุรุสิวีหิ. ๑๐. หลังกุรุศัพท์และสิวีศัพท์ (ลง) ณฺยะ (ปัจจัย). กุรุสิวีหิ อปจฺเจ รญฺเญ จ ณฺโย โหติ. โกรพฺโย, เสพฺโย. หลังกุรุศัพท์และสิวีศัพท์ ย่อมลง ณฺยะ ปัจจัย ในความหมายว่าบุตรหลานและในความหมายว่าพระราชา, เช่น โกรัพยะ, เสพยะ. ๑๑. ณ ราคา เตน รตฺตํ. ๑๑. ลง ณะ ปัจจัย หลังศัพท์ที่เป็นเครื่องย้อม ในความหมายว่า (สิ่งนั้น) อันบุคคลย้อมแล้วด้วยเครื่องย้อมนั้น. ราควาจิตติยนฺตโต รตฺตมิจฺเฉตสฺมึ อตฺเถ โณ โหติ, กสาเวน รตฺตํ กาสาวํ, โกสุมฺภํ, ยาลิทฺทํ, ราคาติ กึ? เทวทตฺเตน รตฺตํ วตฺถํ, อิธ กสฺมา น โหติ? ‘นีลํ ปีต’นฺติ, คุณวจนตฺตา วินาปิ เณน ณตฺถสฺสาภิธานโต. หลังศัพท์ที่ลงตติยาวิภัตติซึ่งกล่าวถึงเครื่องย้อม ย่อมลง ณะ ปัจจัย ในความหมายว่า 'อันบุคคลย้อมแล้ว', เช่น ย้อมด้วยน้ำฝาด ชื่อว่า กาสาวะ, โกสุมภะ, หาริททะ, คำว่า ราคา มีประโยชน์อะไร? (ตอบว่า) เพื่อห้ามในรูปว่า เทวทัตเตนะ รัตตัง วัตถัง (ผ้าอันเทวทัตย้อมแล้ว), ในที่นี้ (นิล, ปีตะ) ทำไมจึงไม่ลงปัจจัย? (ตอบว่า) เพราะเป็นคุณศัพท์ แม้ไม่มี ณะ ปัจจัย ก็สามารถแสดงความหมายของ ณะ ปัจจัยได้เอง. ๑๒. นกฺขตฺเตนินฺทุยุตฺเตน กาเล. ๑๒. ลง ณะ ปัจจัย หลังศัพท์นักษัตรที่ประกอบด้วยพระจันทร์ ในความหมายว่ากาล. ตติยนฺตโต นกฺขตฺตา เตน ลกฺขิเต กาเล โณ โหติ, ตญฺเจ นกฺขตฺตมินฺทุยุตฺตํ โหติ, ผุสฺสี รตฺติ, ผุสฺสํ อหํ, นกฺขตฺเตเนติ กึ? คุรุนา ลกฺขิตา รตฺติ. อินฺทุยุตฺเตเนติ กึ? กตฺถิกาย ลกฺขิโต มุหุตฺโต, กาเลติ กึ? ผุสฺเสน ลกฺขิตา อตฺถสิทฺธิ, อชฺชกตฺติกาติ กตฺติกายุตฺเต จนฺเท กตฺติกาสทฺโท วตฺตเต. หลังศัพท์นักษัตรที่ลงตติยาวิภัตติ ย่อมลง ณะ ปัจจัย ในความหมายว่ากาลอันนักษัตรนั้นกำหนดแล้ว หากนักษัตรนั้นประกอบด้วยพระจันทร์, เช่น ราตรีอันนักษัตรปุสสะประกอบด้วยพระจันทร์กำหนดแล้ว ชื่อว่า ปุสสี, วัน... ชื่อว่า ปุสสะ, คำว่า นกฺขตฺเตนะ มีประโยชน์อะไร? (ตอบว่า) เพื่อห้ามในรูปว่า คุรุนา ลักขิตา รัตติ, คำว่า อินฺทุยุตฺเตนะ มีประโยชน์อะไร? (ตอบว่า) เพื่อห้ามในรูปว่า กัตติกายะ ลักขิโต มุหุตโต, คำว่า กาเล มีประโยชน์อะไร? (ตอบว่า) เพื่อห้ามในรูปว่า ผุสเสนะ ลักขิตา อัตถสิทธิ, คำว่า อัชชะ กัตติกา หมายถึง พระจันทร์ประกอบด้วยนักษัตรกัตติกา. ๑๓. สา-สฺส เทวตา ปุณฺณมาสี. ๑๓. ลง ณะ ปัจจัย ในความหมายว่า 'เทวดาของสิ่งนั้น' หรือ 'วันเพ็ญของสิ่งนั้น'. เสติ ปฐมนฺตา อสฺสาติ ฉฏฺฐฺยตฺเถ โณ ภวติ, ยํ ปฐมนฺตํ, สา เจ เทวตา ปุณฺณมาสีวา, สุคโต เทวตา อสฺสาภิ [Pg.148] โสคโต, มาหินฺโท, ยาโม, วารุโณ, ผุสฺสี ปุณฺณมาสี อสฺส สมฺพนฺธินีติ ผุสฺโส, มาโส, มาโย, ผคฺคุโน, จิตฺโต, เวสาโข. เชฏฺฐมูโล, อาสฬฺโห, สาวโณ, โปฏฺฐปาโท, อสฺสยุโช, กตฺติโก, มาคสิโร, ปุณฺณมาสีติ กึ? ผุสฺสี ปญฺจมี อสฺส, ปุณฺณมาสี จ ภตกมาสสมฺพนฺธินี น โหติ… ปุณฺโณ มา อสฺสนฺติ นิพฺพจนา, อโต เอว นิปาตนา โณ สาคโม จ, มาสสุติยาว น ปญฺจทส รตฺตาโท วิธิ. หลังศัพท์ที่ลงปฐมาวิภัตติ ย่อมลง ณะ ปัจจัย ในความหมายแห่งฉัฏฐีวิภัตติว่า 'ของสิ่งนั้น' หากปฐมานตศัพท์นั้นเป็นเทวดาหรือวันเพ็ญ, เช่น พระสุคตเป็นเทวดาของเขา ชื่อว่า โสคตะ, มาหินทะ, ยามะ, วารุณะ, วันเพ็ญอันเกี่ยวข้องกับนักษัตรปุสสะ ชื่อว่า ปุสสะ (เดือนปุสสะ), มาสะ, มายะ, ผัคคุณะ, จิตตะ, วิสาขะ, เชฏฐมูละ, อาสาฬหะ, สาวณะ, โปฏฐปาทะ, อัสสยุชะ, กัตติกะ, มาคสิระ, คำว่า ปุณฺณมาสี มีประโยชน์อะไร? (ตอบว่า) เพื่อห้ามในรูปว่า ผุสสี ปัญจมี อัสสะ, และวันเพ็ญนั้นไม่เกี่ยวข้องกับเดือนที่จ้าง... วิเคราะห์ว่า ปุณฺโณ มา อัสส ชื่อว่า ปูรณมาส (วันเพ็ญ), เพราะเหตุที่เป็นนิปาตนะจึงลง ณะ ปัจจัย และ ส อาคม, เป็นการกล่าวถึงเดือนเท่านั้น ไม่ใช่กฎเกณฑ์สำหรับ ๑๕ คืน เป็นต้น. ๑๔. ตมธีเต ตํ ชานาติ กณิกา จ. ๑๔. ลง ณะ และ ณิกะ ปัจจัย ในความหมายว่า 'ย่อมเรียนซึ่งสิ่งนั้น' หรือ 'ย่อมรู้ซึ่งสิ่งนั้น'. ทุติยนฺตโต ตมธีเต ตํ ชานาตีติ เอเตสฺวตฺเถสุ โณ โหติ โณ ณิโก จ, พฺยากรณมธีเต ชานาติ วา เวยฺยากรโณ, ฉนฺทโส, กมโก, ปทโก, เวนยิโก, สุตฺตนฺติโก, ทฺวิตคฺคหณํ ปุถเคว วิธานตฺถํ ชานนสฺส จ อชฺเฌนวิสยภาวทสฺสนตฺถํ ปสิทฺธูปสงฺคหตฺถํ จ. หลังศัพท์ที่ลงทุติยาวิภัตติ ย่อมลง ณะ และ ณิกะ ปัจจัย ในความหมายว่า 'ย่อมเรียนซึ่งสิ่งนั้น' หรือ 'ย่อมรู้ซึ่งสิ่งนั้น', เช่น ผู้เรียนหรือรู้ไวยากรณ์ ชื่อว่า เวยยากรณะ, ฉันทโส, กัมมโก, ปทโก, เวนยิโก, สุตตันติโก, การถือเอาบททั้งสอง (เรียนและรู้) มีประโยชน์เพื่อบัญญัติแยกกัน และเพื่อแสดงว่าความรู้เป็นวิสัยของการศึกษา และเพื่อรวบรวมคำที่ปรากฏชัด. ๑๕. ตสฺส วิสเย เทเส. ๑๕. ลง ณะ ปัจจัย ในความหมายว่า 'ประเทศอันเป็นวิสัยของสิ่งนั้น'. ฉฏฺฐิยนฺตา วิสเย เทสรูเป โณ โหติ, วสาตีนํ วิสโย เทโส วาสาโต, เทเสติ กึ? จกฺขุสฺส วิสโย รูปํ, เทวทตฺตสฺส วิสโย-นุวาโก. หลังศัพท์ที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ ย่อมลง ณะ ปัจจัย ในความหมายว่าวิสัยอันเป็นประเทศ, เช่น ประเทศอันเป็นวิสัยของพวกวสาติ ชื่อว่า วาสาตะ, คำว่า เทเส มีประโยชน์อะไร? (ตอบว่า) เพื่อห้ามในรูปว่า จักขุสสะ วิสโย รูปัง และ เทวทัตตัสสะ วิสโย อนุวาโก. ๑๖. นิวาเส ตนฺนาเม. ๑๖. ลง ณะ ปัจจัย ในความหมายว่า 'ที่อยู่อันมีชื่อนั้น'. ฉฏฺฐิยนฺตา นิวาเส เทเส ตนฺนาเม โณ โหติ, สิวีนํ นิวาโส เทโส เสพฺโย, วาสาโต. ศัพท์ที่ลงด้วยฉัฏฐีวิภัตติ ในอรรถว่าที่อยู่ (nivāsa) ในประเทศที่มีชื่อนั้น ย่อมลง ณะ ปัจจัย, ประเทศที่เป็นที่อยู่ของชาวสิวี ชื่อว่า เสพยะ, วาสาตะ. ๑๗. อทูรภเว. ๑๗. ในอรรถว่ามีอยู่ในที่ไม่อยู่ไกล ฉฏฺฐิยนฺตา [Pg.149] อทูรภเว เทเส ตนฺนาเม โณ โหติ, วิทิสาย อทูรภวํ เวทิสํ. ศัพท์ที่ลงด้วยฉัฏฐีวิภัตติ ในอรรถว่ามีอยู่ในที่ไม่อยู่ไกล ในประเทศที่มีชื่อนั้น ย่อมลง ณะ ปัจจัย, เมืองที่มีอยู่ในที่ไม่อยู่ไกลจากเมืองวิทิสา ชื่อว่า เวทิสะ. ๑๘. เตน นิพฺพตฺเต. ๑๘. ในอรรถว่าบังเกิดแล้วด้วยสิ่งนั้น ตติยนฺตา นิพฺพตฺเต เทเส ตนฺนาเม โณ โหติ, กุสมฺเพน นิพฺพตฺตา โกสมฺภี นครี, กากนฺที, มากนฺที, สหสฺเสน นิพฺพตฺตา สาหสฺสี ปรีขา, โหตุมฺหิ กตฺตริ กรเณ จ ยถาโยคํ ตติยา. ศัพท์ที่ลงด้วยตติยาวิภัตติ ในอรรถว่าบังเกิดแล้ว ในประเทศที่มีชื่อนั้น ย่อมลง ณะ ปัจจัย, เมืองที่บังเกิดด้วยกุสัมพะ ชื่อว่า โกสัมพี, กากันที, มากันที, คูเมืองที่บังเกิดด้วยพัน (คน) ชื่อว่า สาหัสสี, ตติยาวิภัตติลงในอรรถแห่งกัตตาและกะระณะตามสมควร. ๑๙. ตมีธตฺถิ. ๑๙. ในอรรถว่าสิ่งนั้นมีอยู่ในที่นี้ ตนฺติ ปฐมนฺตา อิธาติ สตฺตมฺยตฺเถ เทเส ตนฺนาเม โณ โหติ, ยนฺตํ ปฐมนฺตมตฺถิ เจ, อุทุมฺพรา อสฺมึ เทเส สนฺตีติ โอทุมฺพโร, พาทโร, พพฺพโช. ศัพท์ที่ลงด้วยปฐมาวิภัตติ ในอรรถแห่งสัตตมีวิภัตติ (ในที่นี้) ในประเทศที่มีชื่อนั้น ย่อมลง ณะ ปัจจัย, หากว่าสิ่งใดที่ลงปฐมาวิภัตติมีอยู่, ประเทศที่มีต้นมะเดื่อทั้งหลาย ชื่อว่า โอทุมพะระ, พาทะระ, พัพพะชะ. ๒๐. ตตฺร ภเว. ๒๐. ในอรรถว่ามีอยู่ในที่นั้น สตฺตมฺยนฺตา ภวตฺเถ โณ โหติ, อุทเก ภโว โอทโก, โอรโส, ชานปโท, มาคโธ, กาปิลวตฺถโว, โกสมฺโพ. ศัพท์ที่ลงด้วยสัตตมีวิภัตติ ในอรรถว่ามีอยู่ ย่อมลง ณะ ปัจจัย, สิ่งที่มีอยู่ในน้ำ ชื่อว่า โอทะกะ, โอระสะ, ชานะปะทะ, มาคะธะ, กาปิละวัตถะวะ, โกสัมพะ. ๒๑. อชฺชาทีหิ ตโน. ๒๑. ลง ตนะ ปัจจัย หลัง อัชชะ เป็นต้น ภวตฺเถ อชฺชาทีหิ ตโน โหติ, อชฺช ภโว อชฺชตโน, สฺวาตโน, หิยฺยตฺตโน. ในอรรถว่ามีอยู่ ย่อมลง ตนะ ปัจจัย หลัง อัชชะ เป็นต้น, สิ่งที่มีในวันนี้ ชื่อว่า อัชชะตะนะ, สวาตะนะ, หิยยัตตะนะ. ๒๒. ปุราโต โณ จ. ๒๒. ลง ณะ และ ตนะ ปัจจัย หลัง ปุรา ปุราอิจฺจสฺมา ภวตฺเถ โณ โหติ ตโน จ, ปุราโณ, ปุราตโน. ในอรรถว่ามีอยู่ ย่อมลง ณะ และ ตนะ ปัจจัย หลัง ปุรา, ชื่อว่า ปุราณะ, ปุราตะนะ. ๒๓. อมาตฺวจฺโจ. ๒๓. ลง อัจจะ ปัจจัย หลัง อมา อมาสทฺทโต [Pg.150] อจฺโจ โหติ ภวตฺเถ, อมจฺโจ. ย่อมลง อัจจะ ปัจจัย หลัง อมา ศัพท์ ในอรรถว่ามีอยู่, ชื่อว่า อมัจจะ. ๒๔. มชฺฌาทิตฺวิโม. ๒๔. ลง อิโม ปัจจัย หลัง มัชฌะ เป็นต้น มชฺฌาทีหิ สตฺตมฺยนฺเตหิ ภวตฺเต อิโม โหติ, มชฺฌิโม, อนฺติโม. มชฺฌ, อนฺต, เหฏฺฐา, อุปริ, โอร, ปาร, ปจฺฉา, อพฺภนฺตร, ปจฺจนฺต (ปุรตฺถา, พาหิร). ย่อมลง อิโม ปัจจัย หลัง มัชฌะ เป็นต้น ที่ลงสัตตมีวิภัตติ ในอรรถว่ามีอยู่, ชื่อว่า มัชฌิมะ, อันติมะ. (ศัพท์เหล่านั้นคือ) มัชฌะ, อันตะ, เหฏฐา, อุปริ, โอระ, ปาระ, ปัจฉา, อัพภันตะระ, ปัจจันตะ (ปุรัตถา, พาหิระ). ๒๕. กณเณยฺยเณยฺยกยิยา. ๒๕. ลง กณะ, เณยยะ, เณยยกะ, ยะ และ อิยะ ปัจจัย สตฺตมฺยนฺตา เอเต ปจฺจยา โหนฺติ ภวตฺเถ, กณ-กุสินา รายํ ภโว โกสินารโก, มาคธโก, อารญฺญโก วิหาโร. เณยฺย-คงฺเคยฺโย, ปพฺพเตยฺโย, วาเนยฺโย. เณยฺยก-โกเลยฺยโก, พาราณเสยฺยโก, จมฺเปยฺยโก, มิถิเลยฺยโกติ เอยฺยโก. ย-คมฺโม, ทิพฺโพ. อิยคามิโย, อุทริ-โย, ทิวิโย, ปญฺจาลิโย, โพธิปกฺขิโย, โลกิโย. ปัจจัยเหล่านี้ย่อมลงหลังศัพท์ที่ลงสัตตมีวิภัตติ ในอรรถว่ามีอยู่: กณะ - สิ่งที่มีอยู่ในกุสินารา ชื่อว่า โกสินารกะ, มาคธกะ, อารัญญกะ วิหาร. เณยยะ - คังเคยยะ, ปัพพะเตยยะ, วาเนยยะ. เณยยกะ - โกเลยยกะ, พาราณเสยยกะ, จัมเปยยกะ, มิถิเลยยกะ (เอยยกะ). ยะ - คัมมะ, ทิพพะ. อิยะ - คามิยะ, อุทะริยะ, ทิวิยะ, ปัญจาลิยะ, โพธิปักขิยะ, โลกิยะ. ๒๖. ณิโก. ๒๖. ลง ณิกะ ปัจจัย สตฺตมฺยนฺตา ภวตฺเถ ณิโก โหติ, สารทิโก ทิวโส, สารทิกา รตฺติ. ย่อมลง ณิกะ ปัจจัย หลังศัพท์ที่ลงสัตตมีวิภัตติ ในอรรถว่ามีอยู่, ชื่อว่า สารทิกะ ทิวะสะ, สารทิกา รัตติ. ๒๗. ตมสฺส สิปฺปํ สีลํ ปณฺยํ ปหรณํ ปโยชนํ. ๒๗. สิ่งนั้นเป็นศิลปะ, ศีล, สินค้า, อาวุธ หรือประโยชน์ของเขา ปฐมนฺตา สิปฺปาทิวาจกา อสฺเสติฉฏฺฐิยตฺเถณิโก โหติ, วีณาวาทนํ สิปฺปมสฺส เวณิโก, โมทงฺคิโก, วํสิโก, ปํสุกู- ลธารณํ [Pg.151] สีลมสฺส ปํสุกูลิโก, เตจีวริเกว, คนฺโธปณฺยมสฺส คนฺธิโก, เตลิโก, โคฬิโก, จาโป ปหรณมสฺส จาปิโก, โตมริโก, มุคฺคริโก, อุปธิปฺปโยชนมสฺส โอปธิกํ, สาติกํ, สาหสฺสิกํ. ย่อมลง ณิกะ ปัจจัย หลังศัพท์ที่ลงปฐมาวิภัตติซึ่งกล่าวถึงศิลปะเป็นต้น ในอรรถแห่งฉัฏฐีวิภัตติว่า 'ของเขา', การดีดพิณเป็นศิลปะของเขา ชื่อว่า เวณิกะ, โมทังคิกะ, วังสิกะ. การทรงผ้าบังสุกุลเป็นศีลของเขา ชื่อว่า ปังสุกูลิกะ, เตจีวริกะก็เช่นกัน. เครื่องหอมเป็นสินค้าของเขา ชื่อว่า คันธิกะ, เตลิกะ, โคฬิกะ. ธนูเป็นอาวุธของเขา ชื่อว่า จาปิกะ, โตมริกะ, มุคคะริกะ. อุปธิเป็นประโยชน์ของเขา ชื่อว่า โอปธิกะ, สาติกะ, สหัสสิกะ. ๒๘. ตํ หนฺตรหติ คจฺฉตุญฺฉติ จรติ. ๒๘. ฆ่า, ควร, ไป, เก็บ หรือประพฤติ ซึ่งสิ่งนั้น ทุติยนฺตา หนฺตีติ เอวมาทีสฺวตฺเถสุ ณีโก โหติ. ปกฺขีหิปกฺขิโน หนฺตีติ ปกฺขิโก, สากุนิโก, มายูริโก. มจฺเฉหิ-มจฺฉิโก, เมนิโก. มิเคหิ-มาควิโก หาริณิโก, ‘สูกริโก’ติ อิโก. สตมรหตีติ สาติกํ, สนฺทิฏฺฐิโก, เอหิปสฺสวิธึ อรหตีติ เอหิปสฺสิโก, สาหสฺสิโก, ‘สหสฺสิโย’ติ อิโย. ปรทารํ คจฺฉตีติ ปารทาริโก, มคฺคิโก, ปญฺญาสโยชนิโก. พทเร อุญฺฉตีติ พาทริโก, สามากิโก. ธมฺมํ จรตีติ ธมฺมิโก, อธมฺมิโก. ย่อมลง ณิกะ ปัจจัย หลังศัพท์ที่ลงทุติยาวิภัตติ ในอรรถว่า 'ฆ่า' เป็นต้น, ผู้ฆ่านก ชื่อว่า ปักขิกะ, สากุนิกะ, มายูริกะ. ผู้ฆ่าปลา ชื่อว่า มัจฉิกะ, เมนิกะ. ผู้ฆ่าเนื้อ ชื่อว่า มาควิกะ, หาริณิกะ, 'สูกริกะ' (ลง อิกะ ปัจจัย). ควรซึ่งร้อย ชื่อว่า สาติกะ, สันทิฏฐิกะ. ควรซึ่งวิธีเอหิปัสสะ ชื่อว่า เอหิปัสสิกะ, สหัสสิกะ, 'สหัสสิยะ' (ลง อิยะ ปัจจัย). ไปสู่ภรรยาผู้อื่น ชื่อว่า ปารทาริกะ, มัคคิกะ, ปัญญาสะโยชนิกะ. เก็บผลพุทรา ชื่อว่า พาทริกะ, สามากิกะ. ประพฤติธรรม ชื่อว่า ธัมมิกะ, อธัมมิกะ. ๒๙. เตน กตํ กีตํ พทฺธมภิสงฺขตํ สํสฏฺฐํ หตํ หนฺติ ชิตํ ชยติ ทิพฺพติ ขณติ ตรติ จรติ วหติ ชีวติ. ๒๙. กระทำแล้ว, ซื้อแล้ว, ผูกแล้ว, ปรุงแต่งแล้ว, คลุกเคล้าแล้ว, ฆ่าแล้ว, ฆ่า, ชนะแล้ว, ชนะ, เล่น, ขุด, ข้าม, เที่ยวไป, แบกหาม หรือเลี้ยงชีพ ด้วยสิ่งนั้น ตติยนฺตา กตาทิสฺวตฺเถสุ ณิโก โหติ. กาเยน กตํ กายิกํ, วาจสิกํ, มานสิกํ, วาเตน กโต อาพาโธ วาติโก. สเตน กีตํ สาติกํ, สาหสฺสิกํ, มูลโตว, เทวทเตน กีตนฺติ น โหติ ตทตฺถาปฺปตีติยา. วรตฺตาย พทฺโธ วารตฺติโก, อายสิโก, ปาสิโก. ฆเตน อภิสงฺขตํ สํสฏฺฐํ วา ฆาติกํ, โคฬิกํ, ทาธิกํ, มาริจิกํ. ชาเลน หโต หนฺตีติ วา ชาลิโก, พาลีสิโก. อกฺเขหิ ชิตมกฺขิกํ, สาลากิกํ. อกฺเขหิ ชยติ ทิพฺพตีติ วา อกฺขิโก. ขณิตฺติยา [Pg.152] ขณตีติ ขาณิตฺติโก, กุทฺทาลิโก, เทวทตฺเตน ชิตํ, องฺคุลฺยา ขณตีติ น โหติ ตทตฺถานวคมา. อุฬุมฺเปน ตรตีติ โอฬุมฺปิโก, ‘อุฬุมฺปิโก’ติ อิโก โคปุจฺฉิโก, นาวิโก. สกเฏน จรตีติ สากฏิโก, ‘รถิโก, ปรปฺปิโก’ติ อิโก. ขนฺเธน วหตีติ ขนฺธิโก, อํสิโก, ‘สีสิโก’ติ อิโก. เวตเนน ชีวตีติ เวตนิโก, ‘ภติโก, กยิโก, วิกฺกยิโก, กยวิกฺกยิโก’ติ อิโก. ย่อมลง ณิกะ ปัจจัย หลังศัพท์ที่ลงตติยาวิภัตติ ในอรรถว่า 'กระทำแล้ว' เป็นต้น, กระทำด้วยกาย ชื่อว่า กายิกะ, วาจสิกะ, มานสิกะ. อาพาธที่กระทำด้วยลม ชื่อว่า วาติกะ. ซื้อด้วยร้อย ชื่อว่า สาติกะ, สหัสสิกะ, (แต่) 'ซื้อด้วยเทวทัต' ย่อมไม่มี เพราะไม่ปรากฏความหมายนั้น. ผูกด้วยเชือกหนัง ชื่อว่า วารัตติกะ, อายสิกะ, ปาสิกะ. ปรุงแต่งหรือคลุกเคล้าด้วยเนยใส ชื่อว่า ฆาติกะ, โคฬิกะ, ทาธิกะ, มาริจิกะ. ฆ่าด้วยข่าย หรือผู้ฆ่าด้วยข่าย ชื่อว่า ชาลิกะ, พาลีสิกะ. ชนะด้วยลูกเต๋า ชื่อว่า อักขิกะ, สาลากิกะ. ชนะหรือเล่นด้วยลูกเต๋า ชื่อว่า อักขิกะ. ขุดด้วยจอบ ชื่อว่า ขาณิตติกะ, กุททาลิกะ. (แต่) 'ชนะด้วยเทวทัต', 'ขุดด้วยนิ้ว' ย่อมไม่มี เพราะไม่ปรากฏความหมายนั้น. ข้ามด้วยแพ ชื่อว่า โอฬุมปิกะ, 'อุฬุมปิกะ' (ลง อิกะ ปัจจัย), โคปุจฉิกะ, นาวิกะ. เที่ยวไปด้วยเกวียน ชื่อว่า สากฏิกะ, 'รถิกะ, ปรัปปิกะ' (ลง อิกะ ปัจจัย). แบกหามด้วยบ่า ชื่อว่า ขันธิกะ, อังสิกะ, 'สีสิกะ' (ลง อิกะ ปัจจัย). เลี้ยงชีพด้วยค่าจ้าง ชื่อว่า เวตนิกะ, 'ภติกะ, กยิกะ, วิคคยิกะ, กยวิคคยิกะ' (ลง อิกะ ปัจจัย). ๓๐. ตสฺส สํวตฺตติ. ๓๐. ย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งนั้น จตุตฺถิยนฺตา สํวตฺตตีติ อสฺมึ อตฺเถ ณิโก โหติ, ปุนพฺภวาย สํวตฺตตีติ โปโนภวิโก, อิตฺถิยํ โปโน ภวิกา, โลกาย สํวตฺตตีติ โลกิโก สุฏฺฐุ อคฺโคติ สคฺโค, สคฺคาย สํวตฺตตีติ โสวคฺคิโก, สสฺโสวก ตทมินาทิปาฐา, ธนาย สํวตฺตตีติ ธญฺญํ, โย. ย่อมลง ณิกะ ปัจจัย หลังศัพท์ที่ลงจตุตถีวิภัตติ ในอรรถว่า 'ย่อมเป็นไป', ย่อมเป็นไปเพื่อภพใหม่ ชื่อว่า โปโนภวิกะ, ในอิตถีลิงค์ เป็น โปโนภวิกา. ย่อมเป็นไปเพื่อโลก ชื่อว่า โโลกิกะ. ย่อมเป็นไปเพื่อสวรรค์ ชื่อว่า โสวัคคิกะ, สัสโสวกะ ตามปาฐะมี ตะทะมินา เป็นต้น. ย่อมเป็นไปเพื่อทรัพย์ ชื่อว่า ธัญญะ (ลง โย ปัจจัย). ๓๑. ตโต สมฺภูตมาคตํ. ๓๑. เกิดแล้ว หรือมาแล้ว จากสิ่งนั้น ปญฺจมฺยนฺตา สมฺภูตมาคตนฺติ เอเตสฺวตฺเถสุ ณิโก โหติ, มาติโก สมฺภูตมาคตํ วา มตฺติกํ, เปตฺติกํ, ณฺยริยณ -ยาปิ ทิสฺสนฺติ, สุรภิโต สมฺภูตํ โสรภฺยํ, ถนโต สมฺภูตํ ถญฺญํ, ปิติโต สมฺภูโต เปตฺติโย, มาติโย, มตฺติโย, มจฺโจ วา. ปัจจัย ณิกะ ย่อมลงหลังนามศัพท์ที่ลงปัญจมีวิภัตติ ในความหมายว่า 'เกิดแล้ว' หรือ 'มาแล้ว' เช่น เกิดหรือมาแล้วจากมารดา คือ มาติกะ หรือ มัตติกะ, จากบิดา คือ เปตติกะ. ปัจจัย ณย, อิย และ ณ ก็ปรากฏบ้าง เช่น เกิดจากของหอม คือ โสรภยะ, เกิดจากเต้านม คือ ถัญญะ, เกิดจากบิดา คือ เปตติยะ, มาติยะ, มัตติยะ หรือ มัจจะ. ๓๒. ตตฺถ วสติ วิทิโต ภตฺโต นิยุตฺโต. ๓๒. ผู้อยู่, ผู้รู้แล้ว, ผู้ภักดี (หรือผู้ถูกเลี้ยง), ผู้ถูกแต่งตั้ง ในที่นั้น. สตฺตมฺยนฺตา ตตฺถ วสตีตฺเววมาทีสฺวตฺเถสุ ณิโก โหติ. รุกฺขมูเล วสตีติ รุกฺขมูลิโก, อารญฺญิโก, โสสานิโก. โลเก วิทิโต โลกิโก. จตุมหาราเชสุ ภตฺตา จาตุมฺมหาราชิกา[Pg.153]. ทฺวาเร นิยุตฺโต โทวาริโก ทสฺโสก ตทมินาทิปาฐา, ภณฺฑาคาริโก, อิโก-นวกมฺมิโก, กิโยชาติกิโย, อนฺธกิโย. ปัจจัย ณิกะ ย่อมลงหลังนามศัพท์ที่ลงสัตตมีวิภัตติ ในความหมายว่า 'ผู้อยู่ในที่นั้น' เป็นต้น เช่น ผู้อยู่ที่โคนไม้ คือ รุกขมูลิกะ, ผู้อยู่ในป่า คือ อารัญญิกะ, ผู้อยู่ในป่าช้า คือ โสสานิกะ. ผู้รู้กันในโลก คือ โลกิกะ. ผู้ภักดีในท้าวมหาราชทั้งสี่ คือ จาตุมหาราชิกา. ผู้ถูกแต่งตั้งไว้ที่ประตู คือ โทวาริกะ. (ตัวอย่างอื่น) ทัสโสกะ ตามบทว่า ตทมินา เป็นต้น, ภัณฑาคาริกะ. ปัจจัย อิกะ เช่น นวกัมมิกะ. ปัจจัย กิยะ เช่น ชาติกิยะ, อันธกิยะ. ๓๓. ตสฺสิทํ. ๓๓. สิ่งนี้เป็นของผู้นั้น (หรือสิ่งนั้น). ฉฏฺฐิยนฺตา อิทมิจฺจสฺมึ อตฺเถ ณิโก โหติ, สงฺฆสฺส อิทํ สงฺฆิกํ, ปุคฺคลิกํ, สกฺยปุตฺติโก, นาติปุตฺติโก, เชนทตฺติโก, กิเย-สกิโย, ปรกิโย, นิเย-อตฺตนิยํ, เก- สโก ราชกํ ภณฺฑํ. ปัจจัย ณิกะ ย่อมลงหลังนามศัพท์ที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ ในความหมายว่า 'สิ่งนี้เป็นของผู้นั้น' เช่น สิ่งนี้เป็นของสงฆ์ คือ สังฆิกะ, เป็นของบุคคล คือ ปุคคลิกะ, เป็นของศากยบุตร คือ สักยปุตติกะ, เป็นของญาติบุตร คือ ญาติปุตติกะ, เป็นของเชนทัตตะ คือ เชนทัตติกะ. ปัจจัย กิยะ เช่น สกิยะ, ปรกิยะ. ปัจจัย นิยะ เช่น อัตตนียะ. ปัจจัย กะ เช่น สกะ, ราชกะ (เช่น ราชกัง ภัณฑัง - พัสดุของหลวง). ๓๔. โณ. ๓๔. ปัจจัย ณ. ฉฏฺฐิยนฺตา อิทมิจฺจสฺมึ อตฺเถ โณ โหติ, กจฺจายนสฺส อิทํ กจฺจายนํ พฺยากรณํ, โสคตํ สาสนํ, มาหิสํ มํสาทิ. ปัจจัย ณ ย่อมลงหลังนามศัพท์ที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ ในความหมายว่า 'สิ่งนี้เป็นของผู้นั้น' เช่น ไวยากรณ์นี้เป็นของพระกัจจายนะ คือ กัจจายนะ, พระศาสนานี้เป็นของพระสุคต คือ โสคตะ, เนื้อนี้เป็นของมหิงสา (ควาย) คือ มาหิสะ เป็นต้น. ๓๕. ควาทีหิ โย. ๓๕. ลงปัจจัย ย หลังกลุ่มคำมี 'คะวะ' เป็นต้น. ควาทีหิ ฉฏฺฐิยนฺเตหิ อิทมิจฺจสฺมึ อตฺเถ โย โหติ, คุนฺนํ อิทํ คพฺยํ มํสาทิ, กพฺยํ, ทพฺพํ. ปัจจัย ย ย่อมลงหลังนามศัพท์ที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ มี 'คะวะ' เป็นต้น ในความหมายว่า 'สิ่งนี้เป็นของผู้นั้น' เช่น สิ่งนี้เป็นของโคทั้งหลาย คือ คัพยะ (เช่น เนื้อโคเป็นต้น), กัพยะ (ของกวี), ทัพยะ (ของต้นไม้/ไม้). ๓๖. ปิติโต ภาตริ เรยฺยณ. ๓๖. ลงปัจจัย เรยฺยณ หลังคำว่า ปิตุ ในความหมายว่า พี่ชายหรือน้องชาย (ของบิดา). ปิตุสทฺทา ตสฺส ภาตริ เรยฺยณ โหติ, ปิตุ ภาตา เปตฺเตยฺโย. ปัจจัย เรยฺยณ ย่อมลงหลัง ปิตุ ศัพท์ ในความหมายว่า พี่ชายหรือน้องชายของบิดานั้น, พี่ชายหรือน้องชายของบิดา ชื่อว่า เปตเตยยะ. ๓๗. มาติโต จ ภคินิยํ โฉ. ๓๗. และลงปัจจัย ฉ หลังคำว่า มาตุ ในความหมายว่า พี่สาวหรือน้องสาว. มาติโต ปิติโต จ เตสํ ภคินิยํ โฉ โหติ, มาตุ ภคินี มาตุจฺฉา, ปิตุ ภคินี ปิตุจฺฉา, กถํ ‘มาตุโล’ติ ‘‘มาตุลาทิตฺวานี’’ติ นิปาตนา. ปัจจัย ฉ ย่อมลงหลัง มาตุ และ ปิตุ ศัพท์ ในความหมายว่า พี่สาวหรือน้องสาวของท่านเหล่านั้น, พี่สาวหรือน้องสาวของมารดา ชื่อว่า มาตุจฉา, พี่สาวหรือน้องสาวของบิดา ชื่อว่า ปิตุจฉา. ส่วนคำว่า 'มาตุละ' (น้าชาย/ลุง) สำเร็จรูปด้วยการนิบาตตามสูตร 'มาตุลาทิตฺวานี' เป็นต้น. ๓๘. มาตาปิตูสฺวามโห. ๓๘. ในความหมายว่า มารดาและบิดา (ของมารดาและบิดา) ลงปัจจัย อาหะมะ. มาตาปิตูหิ [Pg.154] เตสํ มาตาปิตูสุ อามโห โหติ, มาตุ มาตา มาตามหี, มาตุ ปิตา มาตามโห, ปิตุ มาตา ปิตามหี, ปิตุ ปิตา ปิตามโห, น ยถาสงฺขฺยํ, ปจฺเจกาภิ สมฺพนฺธา. ปัจจัย อาหะมะ ย่อมลงหลัง มาตุ และ ปิตุ ศัพท์ ในความหมายว่า มารดาและบิดาของท่านเหล่านั้น, มารดาของมารดา คือ มาตามหี, บิดาของมารดา คือ มาตามโห, มารดาของบิดา คือ ปิตามหี, บิดาของบิดา คือ ปิตามโห. (การลงปัจจัยนี้) มิใช่เป็นไปตามลำดับ (ยถาสังขยะ) แต่เป็นการเชื่อมโยงกันเฉพาะตัว. ๓๙. หิเต เรยฺยณ. ๓๙. ในความหมายว่า เกื้อกูล (หิตะ) ลงปัจจัย เรยฺยณ. มาตาปิตูหิ หิเต เรยฺยณ โหติ, มตฺเตยฺโย, เปตฺเตยฺโย. ปัจจัย เรยฺยณ ย่อมลงหลัง มาตุ และ ปิตุ ศัพท์ ในความหมายว่า เกื้อกูล, ผู้เกื้อกูลแก่มารดา คือ มัตเตยยะ, ผู้เกื้อกูลแก่บิดา คือ เปตเตยยะ. ๔๐. นินฺทาญฺญาตปฺปปฏิภาครสฺสทยาสญฺญาสุ โก. ๔๐. ปัจจัย กะ ย่อมลงในความหมายว่า ติเตียน, ไม่รู้, น้อย, คล้ายกัน, สั้น, เอ็นดู และชื่อ (สัญญา). นินฺทาทีสฺวตฺเถยุ นามสฺมา โก โหติ, นินฺทายํ-มุณฺฑโก, สมณโก. อญฺญาเต-กสฺสายํ อสฺโสติ อสฺสโก, ปโยคสามตฺถิยา สมฺพนฺธิวิเสสานวคโมวคมฺยเต. อปฺปตฺเถเตลกํ, ฆตกํ. ปฏิภาคตฺเถ-หตฺถี วิย หตฺถิโก, อสฺสโก, พลีพทฺทโก. รสฺเส-มานุสโก, รุกฺขโก, ปิลกฺขโก. ทยายํ-ปุตฺตโก, วจฺฉโก. สญฺญายํ-โมโร วิย โมรโก. ปัจจัย กะ ย่อมลงหลังนามศัพท์ในความหมายมีการติเตียนเป็นต้น, ในความหมายติเตียน เช่น มุณฑกะ (อ้ายหัวโล้น), สมณกะ (อ้ายสมณะ). ในความหมายไม่รู้ เช่น ม้าของใครหนอ คือ อัสสะกะ (ม้าตัวที่ไม่รู้เจ้าของ), เพราะความสามารถในการใช้ภาษาจึงเข้าใจถึงความไม่รู้ในความสัมพันธ์พิเศษนั้น. ในความหมายน้อย เช่น เตละกะ (น้ำมันนิดหน่อย), ฆะตะกะ (เนยใสนิดหน่อย). ในความหมายคล้ายกัน เช่น เหมือนช้าง คือ หัตถิกะ, เหมือนม้า คือ อัสสะกะ, เหมือนวัว คือ พลีพัททะกะ. ในความหมายสั้น เช่น มานุสสะกะ (มนุษย์เตี้ย), รุกขะกะ (ต้นไม้สั้น), ปิลักขะกะ (ต้นไทรสั้น). ในความหมายเอ็นดู เช่น ปุตตะกะ (ลูกน้อย), วัจฉะกะ (ลูกวัวน้อย). ในความหมายชื่อ เช่น เหมือนนกยูง คือ โมระกะ. ๔๑. ตมสฺสปริมาณํ ณิโก จ. ๔๑. ในความหมายว่า 'สิ่งนั้นเป็นประมาณของเขา' ลงปัจจัย ณิกะ และ กะ. ปฐมนฺตา อสฺเสติ อสฺมึ อตฺเถ ณิโก โหติ โก จ ตญฺเจ ปฐมนฺตํ ปริมาณํ ภวติ, ปริมียเต เนเนติ ปริมาณํ, โทโณ ปริมาณมสฺส โทณิโก วีหิ, ขารสติโก, ขารสหสฺสิโก อาสีติโก วโย, อุปฑฺฒกายิกํ พิมฺโพหนํ, ปญฺจกํ, ฉกฺกํ. ปัจจัย ณิกะ และ กะ ย่อมลงหลังนามศัพท์ที่ลงปฐมาวิภัตติ ในความหมายว่า 'ของเขา' หากนามที่ลงปฐมาวิภัตตินั้นเป็นประมาณ (เครื่องวัด), สิ่งที่เป็นเครื่องวัด ชื่อว่า ประมาณ, ข้าวเปลือกที่มี 1 ทะนาน (โดณะ) เป็นประมาณ คือ โดณิกะ, มี 100 ขารีเป็นประมาณ คือ ขารีสติกะ, มี 1,000 ขารีเป็นประมาณ คือ ขารีสหัสสิกะ, วัยที่มี 80 เป็นประมาณ คือ อาสีติกะ, หมอนที่มีกึ่งกายเป็นประมาณ คือ อุปัฑฒะกายิกะ, มี 5 เป็นประมาณ คือ ปัญจกะ, มี 6 เป็นประมาณ คือ ฉักกะ. ๔๒. ยเตเตหิ ตฺตโก. ๔๒. ลงปัจจัย ตฺตโก หลัง ยะ, ตะ และ เอตะ. ยาทีหิ [Pg.155] ปฐมนฺเตหี อสฺเสติ ฉฏฺฐิยตฺเถ ตฺตโก โหติ, ตญฺเจ ปฐมนฺตํ ปริมาณํ ภวติ, ยํ ปริมาณมสฺส ยตฺตกํ, ตตฺตกํ, เอตฺตกํ, อาวตเก ยาวตโก, ตาวตโก (เอตาวตโก). ปัจจัย ตฺตโก ย่อมลงหลัง ยะ เป็นต้น ที่ลงปฐมาวิภัตติ ในความหมายฉัฏฐีวิภัตติว่า 'ของเขา' หากนามที่ลงปฐมาวิภัตตินั้นเป็นประมาณ, สิ่งใดเป็นประมาณของเขา คือ ยัตตะกะ, ตัตตะกะ, เอตตะกะ. ในความหมายว่า 'มีประมาณเท่าใด' (อาวตกะ) คือ ยาวะตะกะ, ตาวะตะกะ (เอตาวะตะกะ). ๔๓. สพฺพา จาวนฺตุ. ๔๓. และลงปัจจัย อาวนฺตุ หลัง สัพพะ. สพฺพโต ปฐมนฺเตหิ ยาทีหิ จ อสฺเสติ ฉฏฺฐิยตฺเถ อาวนฺตุ โหติ, ตญฺเจ ปฐมนฺตํ ปริมาณํ ภวติ. สพฺพํ ปริมาณมสฺส สพฺพาวนฺตํ, ยาวนฺตํ, ตาวนฺตํ, เอตาวนฺตํ. ปัจจัย อาวนฺตุ ย่อมลงหลัง สัพพะ และ ยะ เป็นต้น ที่ลงปฐมาวิภัตติ ในความหมายฉัฏฐีวิภัตติว่า 'ของเขา' หากนามที่ลงปฐมาวิภัตตินั้นเป็นประมาณ, สิ่งทั้งปวงเป็นประมาณของเขา คือ สัพพาวันตะ, ยาวันตะ, ตาวันตะ, เอตาวันตะ. ๔๔. กิมฺหา รติรีวรีวตกริตฺตกา. ๔๔. ลงปัจจัย รติ, รีวะ, รีวะตะกะ และ ริตตะกะ หลัง กิง. กิมฺหา ปฐมนฺตา อสฺเสติ ฉฏฺฐิยตฺเถ รติรีวรีวตกริตฺตกา โหนฺติ, ตญฺเจ ปฐมนฺตํ ปริมาณํ ภวติ, กึ สงฺขฺยานํ ปริมาณเมสํ กติ เอเต, กีว, กีวตกํ, กิตฺตกํ. รีวนฺโต สภาวโต อสงฺขฺโย. ปัจจัย รติ, รีวะ, รีวะตะกะ และ ริตตะกะ ย่อมลงหลัง กิง ที่ลงปฐมาวิภัตติ ในความหมายฉัฏฐีวิภัตติว่า 'ของเขา' หากนามที่ลงปฐมาวิภัตตินั้นเป็นประมาณ, จำนวนเท่าใดเป็นประมาณของสิ่งเหล่านี้ คือ กติ, กีวะ, กีวะตะกะ, กิตตะกะ. ส่วนปัจจัย รีวันตะ โดยสภาวะแล้วใช้ในความหมายที่นับไม่ได้. ๔๕. สญฺชาตํ ตารกาทิตฺวิโต. ๔๕. ในความหมายว่า 'เกิดขึ้นแล้ว' ลงปัจจัย อิโต หลังกลุ่มคำมี ตารกา เป็นต้น. ตารกาทีหิ ปฐมนฺเตหิ อสฺเสติ ฉฏฺฐิยตฺเถ อิโต โหติ, เต เจ สญฺชาตา โหนฺติ, ตารกา สญฺชาตา อสฺส ตารกิตํ คคนํ, ปุปฺผิโต รุกฺโข, ปลฺลวิตา ลตา. ปัจจัย อิโต ย่อมลงหลังนามศัพท์มี ตารกา เป็นต้น ที่ลงปฐมาวิภัตติ ในความหมายฉัฏฐีวิภัตติว่า 'ของเขา' หากสิ่งเหล่านั้นเกิดขึ้นแล้ว, ดาวเกิดขึ้นแล้วในท้องฟ้านี้ คือ ตารกิตัง คคนัง (ท้องฟ้าอันแพรวพราวด้วยดวงดาว), ดอกไม้เกิดขึ้นแล้วที่ต้นไม้นี้ คือ ปุปผิโต รุกโข (ต้นไม้อันสะพรั่งด้วยดอก), ใบอ่อนเกิดขึ้นแล้วที่เถาวัลย์นี้ คือ ปัลลวิตา ลตา (เถาวัลย์อันระย้าด้วยใบอ่อน). ๔๖. มาเน มตฺโต. ๔๖. ในความหมายว่า เครื่องวัด (มานะ) ลงปัจจัย มัตตะ. ปฐมนฺตา มานวุตฺติโต อสฺเสติ อสฺมึอตฺเถ มตฺโต โหติ, ปลํ อุมฺมานมสฺส ปลมตฺตํ, หตฺโถ ปมาณมสฺส หตฺถมตฺตํ [Pg.156] สตํ มานมสฺส สตมตฺตํ, โทโณ ปริมาณมสฺส โทณมตฺตํ, อเภโทปจารา โทโณติปิ โหติ. จากนามที่ลงปฐมาวิภัตติในความหมายของการวัด ในอรรถว่า 'ของเขา' (หรือ 'ในสิ่งนี้') ลง มตฺต ปัจจัย, สิ่งที่มีปละเป็นเครื่องวัด (อุมมานะ) ชื่อว่า ปลมตฺตํ, สิ่งที่มีศอกเป็นประมาณ (ปมาณ) ชื่อว่า หตฺถมตฺตํ, สิ่งที่มีร้อยเป็นเครื่องวัด (มานะ) ชื่อว่า สตมตฺตํ, สิ่งที่มีโดณะเป็นเครื่องตวง (ปริมาณ) ชื่อว่า โทณมตฺตํ, เพราะการใช้โดยไม่แยกแยะ (อเภทูปจาร) แม้คำว่า โทโณ ก็มีได้ ๔๗. ตคฺโฆ จุทฺธํ. ๔๗. ลง ตคฺฆ ปัจจัย และ (มตฺต ปัจจัย) ในความหมายว่า สูงขึ้นไป อุทฺธมานวุตฺติโห อสฺเสติ ฉฏฺฐิยตฺเถ ตคฺโฆ โหติ มตฺโต จ, ชณฺณุตคฺฆํ, ชณฺณุมตฺตํ. จากนามที่มีความหมายว่าการวัดในเบื้องสูง ในอรรถแห่งฉัฏฐีวิภัตติว่า 'ของเขา' ลง ตคฺฆ ปัจจัย และ มตฺต ปัจจัย, (เช่น) ชณฺณุตคฺฆํ (สูงเพียงเข่า), ชณฺณุมตฺตํ (ประมาณเข่า) ๔๘. โณ จ ปุริสา. ๔๘. ลง ณ ปัจจัย หลังคำว่า ปุริสะ ปุริสา ปฐมนฺตา อุทฺธมานวุตฺติโต โณ โหติ มตฺตาทโย จ, โปริสํ, ปุริสมตฺตํ, ปุริสตคฺฆํ. จากคำว่า ปุริสะ ที่ลงปฐมาวิภัตติ ในความหมายของการวัดในเบื้องสูง ลง ณ ปัจจัย และ มตฺต ปัจจัย เป็นต้น, (เช่น) โปริสํ (สูงเพียงบุรุษ), ปุริสมตฺตํ, ปุริสตคฺฆํ ๔๙. อยูภทฺวิตีหํเส. ๔๙. ลง อย ปัจจัย หลังคำว่า อุภ, ทวิ, ติ ในความหมายว่า ส่วน (อํส) อุภทฺวิตีหิ อวยววุตฺตีติ ปฐมนฺเตหิ อสฺเสติ ฉฏฺฐิยตฺเถ อโย โหติ. อุโภ อํสา อสฺส อุภยํ, ทฺวยํ, ตยํ. จากคำว่า อุภ, ทวิ และ ติ ที่ลงปฐมาวิภัตติ ซึ่งมีความหมายว่าส่วนประกอบ (อวยวะ) ในอรรถแห่งฉัฏฐีวิภัตติว่า 'ของเขา' ลง อย ปัจจัย, (เช่น) ส่วนทั้งสองของเขานั้น ชื่อว่า อุภยํ, (ส่วนทั้งสอง) ชื่อว่า ทฺวยํ, (ส่วนทั้งสาม) ชื่อว่า ตยํ ๕๐. สงฺขฺยาย สจฺจุตีสาสทสนฺตายาธิกาสฺมึ สวสหสฺเส โฑ. ๕๐. ลง โฑ ปัจจัย หลังสังขยาที่มี สติ, อุติ, อีส, อาส และ ทส เป็นที่สุด ในความหมายว่าเกินกว่า (อธิกะ) ในร้อยและในพันพร้อมด้วยแสน สตฺยนฺตาย อุตฺยนฺตาย อีสนฺตาย อาสนฺตาย ทสนฺตาย จ สงฺขฺยาย ปฐมนฺตาย อสฺมินฺติ สตฺตมฺยตฺเถ โฑ โหติ, สา เจ สงฺขฺยา อธิกา โหติ, ยทสฺมินฺติ ตญฺเจ สตํ สหสฺสํ สตสหสฺสํ วา โหติ, วีสติ อธิกา อสฺมึ สเตติ วีสํ สตํ, เอกวีสํ สตํ, สหสฺสํ, สตสหสฺสํ วา, ตึสํ สตํ, เอกตึสํ สตํ. อุตฺยนฺตาย-นวุตํ สตํ สหสฺสํ สตสหสฺสํ วา. อีสนฺตาย จตฺตาลีสํ สตํ, สหสฺสํ, สตสหสฺสํ วา. อาสนฺตาย [Pg.157] ปญฺญาสํ สตํ, สหสฺสํ, สตสหสฺสํ วา. ทสนฺตายเอกาทสํ สตํ, สหสฺสํ, สตสหสฺสํ วา. สจฺจุตีสาสทสนฺตายาติ กึ? ฉาธิกา อสฺมึสเต. อธิเกติ กึ? ปญฺจทสหีนา อสฺมึสเต, อสฺมินฺติ กึ? วีสตฺยธิกา เอตสฺมา สตา, สตสหสฺเสติ กึ? เอกาทส อธิกา อสฺสํ วีสติยํ. ลง โฑ ปัจจัย หลังสังขยาที่ลงปฐมาวิภัตติ ซึ่งมี สติ, อุติ, อีส, อาส และ ทส เป็นที่สุด ในอรรถแห่งสัตตมีวิภัตติว่า 'ในสิ่งนี้' หากสังขยานั้นเป็นส่วนเกิน และหากสิ่งที่ถูกเกินนั้นเป็นร้อย พัน หรือแสน. (เช่น) ยี่สิบเกินในร้อยนี้ ชื่อว่า วีสํ สตํ (ร้อยยี่สิบ), เอกวีสํ สตํ (ร้อยยี่สิบเอ็ด), (หรือใช้กับ) พัน หรือแสน. ตึสํ สตํ (ร้อยสามสิบ), เอกตึสํ สตํ (ร้อยสามสิบเอ็ด). หมวดอุติ: นวุตํ สตํ (ร้อยเก้าสิบ), พัน หรือแสน. หมวดอีส: จตฺตาลีสํ สตํ (ร้อยสี่สิบ), พัน หรือแสน. หมวดอาส: ปญฺญาสํ สตํ (ร้อยห้าสิบ), พัน หรือแสน. หมวดทส: เอกาทสํ สตํ (ร้อยสิบเอ็ด), พัน หรือแสน. ถามว่า 'มี สติ... เป็นที่สุด' เพื่ออะไร? ตอบว่า เพื่อห้ามในรูปเช่น ฉาธิกา อสฺมึ สเต (หกเกินในร้อยนี้). ถามว่า 'เกินกว่า' เพื่ออะไร? ตอบว่า เพื่อห้ามในรูปเช่น ปญฺจทสหีนา อสฺมึ สเต (สิบห้าหย่อนในร้อยนี้). ถามว่า 'ในสิ่งนี้' เพื่ออะไร? ตอบว่า เพื่อห้ามในรูปเช่น วีสจฺจธิกา เอตสฺมา สตา (ยี่สิบเกินจากร้อยนี้ - ปัญจมีวิภัตติ). ถามว่า 'ร้อย พัน แสน' เพื่ออะไร? ตอบว่า เพื่อห้ามในรูปเช่น เอกาทส อธิกา อสฺสํ วีสติยํ (สิบเอ็ดเกินในยี่สิบนี้) ๕๑. ตสฺส ปูรเณกาทสาทิโต วา. ๕๑. ลง โฑ ปัจจัย หลังสังขยามี เอกาทส เป็นต้น ในอรรถปูรณะ (ลำดับที่) ของสิ่งนั้น บ้าง ฉฏฺฐิยนฺถาเยกาทสาทิกาย สงฺขฺยาย โฑ โหติ (ตสฺส) ปูรณตฺเถ วิภาสา, สา สงฺขฺยา ปูรียเต เยน ตํ ปูรณํ, เอกาทสนฺนํ ปูรโณ เอกาทโส. เอกาทสโม, วีโส, วีสติโม, ตึโส, ตึสติโม, จตฺตาลีโส, ปญฺญาโส. ลง โฑ ปัจจัย หลังสังขยาที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ มีเอกาทส เป็นต้น ในอรรถปูรณะ (ลำดับที่) ของสิ่งนั้น โดยไม่แน่นอน (วิภาสา), จำนวนนั้นอันสิ่งใดทำให้เต็ม สิ่งนั้นชื่อว่า ปูรณะ. (เช่น) ตัวทำให้เต็มแห่งจำนวนสิบเอ็ด ชื่อว่า เอกาทโส (ที่สิบเอ็ด). (หรือ) เอกาทสโม, วีโส, วีสติโม, ตึโส, ตึสติโม, จตฺตาลีโส, ปญฺญาสโส ๕๒. ม ปญฺจาทิกติหิ. ๕๒. ลง ม ปัจจัย หลังสังขยามี ปญฺจ เป็นต้น และ กติ ฉฏฺฐิยนฺตาย ปญฺจาทิกาย สงฺขฺยาย กติสฺมา จ โม โหติ (ตสฺส) ปูรณตฺเถ, ปญฺจโม, สตฺตโม, อฏฺฐโม, กติโม, กติมี. ลง ม ปัจจัย ในอรรถปูรณะของสิ่งนั้น หลังสังขยาที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ มี ปญฺจ เป็นต้น และหลัง กติ ศัพท์. (เช่น) ปญฺจโม (ที่ห้า), สตฺตโม (ที่เจ็ด), อฏฺฐโม (ที่แปด), กติโม (ที่เท่าไร), กติมี (ที่เท่าไร - อิตถีลิงค์) ๕๓. สตาทีนมิจ. สตาทิกาย สงฺขฺยาย ฉฏฺฐิยนฺตาย (ตสฺส) ปูรณตฺเถ โมโหติ สตาทีนมิจานฺตาเทโส, สติโม, สหสฺสิโม. ๕๓. และลง อิ อาคม (หรือแปลงที่สุดเป็น อิ) ท้ายสังขยามี สต เป็นต้น. ลง ม ปัจจัย ในอรรถปูรณะของสิ่งนั้น หลังสังขยาที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ มี สต เป็นต้น และมีการแปลงที่สุดของ สต เป็นต้น เป็น อิ, (เช่น) สติโม (ที่ร้อย), สหสฺสิโม (ที่พัน) ๕๔. ฉา ฏฺฐฏฺฐมา. ๕๔. ลง ฏฺฐ และ ฏฺฐม ปัจจัย หลังคำว่า ฉ (หก) ฉสทฺทา ฏฺฐฏฺฐมา โหนฺติ ตสฺส ปูรณตฺเถ, ฉฏฺโฐ, ฉฏฺฐโม, อิตฺถิยํ ฉฏฺฐี, ฉฏฺฐมี, กถํ ‘ทุติยํ จตุตฺถ’นฺติ? ‘‘ทุติยสฺส, จตุตฺถ ตติยาน’’นฺติ นิปาตนา. ลง ฏฺฐ และ ฏฺฐม ปัจจัย หลัง ฉ ศัพท์ ในอรรถปูรณะของสิ่งนั้น, (เช่น) ฉฏฺโฐ, ฉฏฺฐโม (ที่หก). ในอิตถีลิงค์ เป็น ฉฏฺฐี, ฉฏฺฐมี. ถามว่า 'ทุติยํ, จตุตถํ' (ที่สอง, ที่สี่) สำเร็จได้อย่างไร? ตอบว่า สำเร็จด้วยการนิปาตนะ (ลงไว้อย่างนั้นเอง) ตามสูตรว่า 'ทุติยสฺส, จตุตถ ตติยานํ' ๕๕. เอกา กากฺยสหาเย. ๕๕. ลง ก และ อากี ปัจจัย หลังคำว่า เอก (หนึ่ง) ในอรรถว่าไม่มีเพื่อน (อสหะ) เอกสฺมา [Pg.158] อสหายตฺเถ กอากี โหนฺติ วา, เอกโก, เอกากี, เอโก. ลง ก และ อากี ปัจจัย หลัง เอก ศัพท์ ในอรรถว่าไม่มีเพื่อน บ้าง, (เช่น) เอกโก, เอกากี, เอโก (ผู้เดียว) ๕๖. วจฺฉาทีหิ ตนุตฺเต ตโร. ๕๖. ลง ตร ปัจจัย หลังคำมี วจฺฉ (ลูกโค) เป็นต้น ในอรรถว่าความเล็กน้อย (ตนุตตะ) วจฺฉาทีนํ สภาวสฺส ตนุตฺเต คมฺยมาเน ตโร โหติ, สุสุตฺตสฺส ตนุตฺเต วจฺฉตโร, อิตฺถิยํ วจฺฉตรี, โยพฺพนสฺส ตนุตฺเต โอกฺขตโร, อสฺสภาวสฺส ตนุตฺเต อสฺสตโร, สามตฺถิยสฺส ตนุตฺเต อุสภตโร. เมื่อความเล็กน้อยแห่งสภาวะของคำมี วจฺฉ เป็นต้น ปรากฏอยู่ ลง ตร ปัจจัย. (เช่น) ในความเล็กน้อยแห่งลูกโค เป็น วจฺฉตโร (ลูกโคหนุ่ม), ในอิตถีลิงค์ เป็น วจฺฉตรี (ลูกโคสาว). ในความเล็กน้อยแห่งความหนุ่ม เป็น โอกฺขตโร (โคหนุ่ม). ในความเล็กน้อยแห่งสภาวะของม้า เป็น อสฺสตโร (ม้าล่อ). ในความเล็กน้อยแห่งความสามารถ เป็น อุสภตโร (โคหนุ่มที่ยังไม่แข็งแรง) ๕๗. กิมฺหา นิทฺธารเณ รตร รตมา. กึสทฺทา นิทฺธารเณ รตร รตมา โหนฺติ, กตโร ภวตํ เทวทตฺโต, กตโร ภวตํ กโฐ, กตโม ภวตํ เทวทตฺโต, กตโม ภวตํ กโฐ, ภารทฺวาชานํ กตโมสิ พฺรหฺเม. ๕๗. ลง รตร และ รตม ปัจจัย หลัง กึ ศัพท์ ในอรรถแห่งการคัดเลือก (นิทธารณะ). ลง รตร และ รตม ปัจจัย หลัง กึ ศัพท์ ในอรรถแห่งการคัดเลือก. (เช่น) ในบรรดาท่านทั้งหลาย เทวทัตคือคนไหน? (กตโร), ในบรรดาท่านทั้งหลาย กถะคือคนไหน? (กตโร), ในบรรดาท่านทั้งหลาย เทวทัตคือคนไหน? (กตโม), ในบรรดาท่านทั้งหลาย กถะคือคนไหน? (กตโม), ข้าแต่พราหมณ์ ท่านเป็นคนไหนในบรรดาพวกภารทวาชะ? (กตโมสิ) ๕๘. เตน ทตฺเต ลิยา. ๕๘. ลง ล และ อิย ปัจจัย ในอรรถว่า อันสิ่งนั้นให้แล้ว ตติยนฺตา ทตฺเต-ภิเธยฺเย ลอิยา โหนฺติ, เทเวน ทตฺโต เทวโล, เทวิโย, พฺรหฺมโล, พฺรหฺมิโย, สิวา สีวโล, สีวิโย, สิสฺส ทีโฆ. ลง ล และ อิย ปัจจัย หลังนามที่ลงตติยาวิภัตติ ในอรรถว่าอันสิ่งนั้นให้แล้ว. (เช่น) อันเทวดาให้แล้ว ชื่อว่า เทวโล, เทวิโย. พรหมโล, พรหมิโย. จากคำว่า สิวะ เป็น สีวโล, สีวิโย (มีการทีฆะ อิ เป็น อี) ๕๙. ตสฺส ภาวกมฺเมสุ ตฺตตาตฺตนณฺยเณยฺยณิยณิยา. ๕๙. ลง ตฺต, ตา, ตฺตน, ณฺย, เณยฺย, ณิย และ อิย ปัจจัย ในอรรถแห่งภาวะและกรรมของสิ่งนั้น ฉฏฺฐิยนฺตา ภาเว กมฺเม จ ตฺตาทโย โหนฺติ พหุลํ, น จ สพฺเพ สพฺพโต โหนฺติ อญฺญตฺร ตฺตตาหิ, ภวนฺติ เอตสฺมา พุทฺธิสทฺทาภิ ภาโว สทฺทสฺส ปวตฺตินิมิตฺตํ, นีลสฺส ปฏสฺส ภาโว นีลตฺตํ [Pg.159] นีลตาภิ คุโณ ภาโว, นีลสฺส คุณสฺส ภาโว นีลตฺตํ นีลตาภิ นีลคุณชาติ, โคตฺตํ โคตาติ โคชาติ, ปาจกตฺตํ, ทณฺฑิตฺตํ, วิสาณิตฺตํ, ราชปุริสตฺตนฺติ กฺริยาทิสมฺพนฺธิตฺตํ, เทวทตฺตตฺตํ, จนฺทตฺตํ, สูริยตฺตนฺติ ตทวตฺถาวิเสสสามญฺญํ, อากาสตฺตํ, อภาวตฺตนฺติ อุปจริตเภทสามญฺญํ. ตฺตน-ปุถุชฺชนตฺตนํ, เวทนตฺตนํ, ชายตฺตนํ, ชารตฺตนํ. ณฺย-อาลสฺยํ, พฺรหฺมญฺญํ, จาปลฺยํ, เนปุญฺญํ, เปสุญฺญํ, รชฺชํ, อาธิปจฺจํ, ทายชฺชํ, เวสมฺมํ ‘เวสม’นฺติ, เกจิ, สขฺยํ, วาณิชฺชํ. เณยฺย-โสเจยฺยํ, อาธิปเตยฺยํ. ณคารวํ, ปาฏวํ, อชฺชวํ, มทฺทวํ. อิย-อธิปติยํ, ปณฺฑิติยํ, พหุสฺสุติยํ, นคฺคิยํ, สูริยํ. ณิย-อาลสิยํ, กาฬุสิยํ, มนฺทิยํทกฺขิยํ, โปโรหิติยํ, เวยฺยตฺติยํ. กถํ ‘รามณียก’นฺติ? สกตฺเถ กนฺตา เณน สิทฺธํ. กมฺมํ กิริยา, ตตฺถ อลสสฺส กมฺมํ อลสตฺตํ’ อลสตา, อลสตฺตนํ, อาลสฺยํ, อาลสิยํ วา, ‘‘สกตฺเถ’ (๔.๑๒๒) ติ สกตฺเถปิ, ยถาภุจฺจํ, การุญฺญํ, ปตฺตกลฺลํ, อากาสานญฺจํ, กายปาคุญฺญตา. ลง ตฺต ปัจจัย เป็นต้น หลังนามที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ ในอรรถแห่งภาวะและกรรมโดยมาก, และปัจจัยทั้งหมดไม่ได้ลงหลังทุกคำ เว้นแต่ ตฺต และ ตา. ภาวะคือเหตุแห่งการเป็นไปของศัพท์ (ปวัตตินิมิต) ย่อมมีจากศัพท์เหล่านี้ เช่น พุทธิ. ภาวะแห่งผ้าสีเขียว คือ นีลตฺตํ, นีลตา (ความเป็นสีเขียว) คือ ภาวะที่เป็นคุณ. ภาวะแห่งคุณสีเขียว คือ นีลตฺตํ, นีลตา คือ ชาติแห่งคุณสีเขียว. โคตฺตํ, โคตา คือ โคชาติ. ปาจกตฺตํ, ทณฺฑิตฺตํ, วิสาณิตฺตํ, ราชปุริสตฺตํ คือ ความเกี่ยวข้องกับกิริยาเป็นต้น. เทวทตฺตตฺตํ, จนฺทตฺตํ, สุริยตฺตํ คือ ความเป็นสามัญแห่งภาวะพิเศษนั้นๆ. อากาสตฺตํ, อภาวตฺตํ คือ ความเป็นสามัญแห่งความแตกต่างที่ถูกสมมติขึ้น (อุปจาร). หมวดตฺตน: ปุถุชฺชนตฺตนํ, เวทนตฺตนํ, ชายตฺตนํ, ชารตฺตนํ. หมวดณฺย: อาลสฺยํ, พฺรหฺมญฺญํ, จาปลฺยํ, เนปุญฺญํ, เปสุญฺญํ, รชฺชํ, อาธิปจฺจํ, ทายชฺชํ, เวสมฺมํ (บางท่านว่า เวสมํ), สขฺยํ, วาณิชฺชํ. หมวดเณยฺย: โโสเจยฺยํ, อาธิปเตยฺยํ. หมวดณ: คารวํ, ปาฏวํ, อชฺชวํ, มทฺทวํ. หมวดอิย: อาธิปติยํ, ปัณฑิติยํ, พหุสฺสุติยํ, นคฺคิยํ, สุริยํ. หมวดณิย: อาลสิยํ, กาฬุสิยํ, มนฺทิยํ, ทกฺขิยํ, โปโรหิติยํ, เวยฺยตฺติยํ. ถามว่า 'รามณียกํ' สำเร็จได้อย่างไร? ตอบว่า สำเร็จด้วย ณ ปัจจัย และ ก ปัจจัย ในอรรถสกัดถะ. กรรม คือ กิริยา, ในกรรมนั้น กรรมของคนเกียจคร้าน คือ อลสตฺตํ, อลสตา, อลสตฺตนํ, อาลสฺยํ หรือ อาลสิยํ. แม้ในอรรถสกัดถะ (ตามสูตร 4.122) ก็มี เช่น ยถาภุจฺจํ, การุญญํ, ปตฺตกลฺลํ, อากาสานญฺจํ, กายปาคุญญตา ๖๐. พฺย วทฺธทาสา วา. ๖๐. ลง พฺย ปัจจัย หลังคำว่า วทฺธ (แก่) และ ทาส (ทาส) บ้าง ฉฏฺฐิยนฺตา วทฺธา ทาสา จ พฺโย วา โหติ ภาวกมฺเมสุ, วทฺธพฺยํ วทฺธตา, ทาสพฺยํ ทาสตา, กถํ ‘วทฺธว’นฺติ? เณ วาคโม. ลง พฺย ปัจจัย หลังคำว่า วทฺธ และ ทาส ที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ ในอรรถแห่งภาวะและกรรม บ้าง. (เช่น) วทฺธพฺยํ, วทฺธตา. ทาสพฺยํ, ทาสตา. ถามว่า 'วทฺธวํ' สำเร็จได้อย่างไร? ตอบว่า เพราะมีการลง ว อาคม ใน ณ ปัจจัย ๖๑. นณ ยุวา โพ จ วสฺส. ๖๑. ลง น และ ณ ปัจจัย หลังคำว่า ยุว (หนุ่ม) และแปลง ว เป็น พ ฉฏฺฐิยนฺตา ยุวสทฺทา ภาวกมฺเมสุ นณ วา โหติ ตสฺส โพ จ, โยพฺพนํ, วาตฺเวว? ยุวตฺตํ, ยุวตา. ลง น และ ณ ปัจจัย หลัง ยุว ศัพท์ ที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ ในอรรถแห่งภาวะและกรรม บ้าง และมีการแปลง ว ของ ยุว ศัพท์ นั้นเป็น พ, (เช่น) โยพฺพนํ. ถามว่า 'ว' (บ้าง) มีประโยชน์อะไร? ตอบว่า เพื่อให้มีรูปอื่น เช่น ยุวตฺตํ, ยุวตา ๖๒. อณฺวาทิตฺวิโม. ๖๒. จากคำมี อณุ (เล็ก) เป็นต้น (ลง) ปัจจัย อิโม. อณุอาทีหิ [Pg.160] ฉฏฺฐิยนฺเตหิ ภาเว วา อิโม โหติ, อณิมา, ลฆิมา, มหิมา, (คริมา), กสิมา, วาตฺเวว? อณุตฺตํ อณุตา. จากคำมี อณุ (เล็ก) เป็นต้น ที่ลงท้ายด้วยฉัฏฐีวิภัตติ ปัจจัย อิโม ย่อมลงบ้างในอรรถภาวะ. (ตัวอย่างเช่น) อณิมา (ความเป็นของเล็ก), ลฆิมา (ความเป็นของเบา), มหิมา (ความเป็นของใหญ่), (คริมา - ความเป็นของหนัก), กสิมา (ความเป็นของผอม). (ถ้า) ไม่ลงบ้าง (ก็เป็น) อณุตตะ (ความเป็นของเล็ก), อณุตา (ความเป็นของเล็ก). ๖๓. ภาวา เตน นิพฺพตฺเต. ๖๓. จากคำที่แสดงภาวะ (ลงปัจจัย) ในอรรถว่า อันสิ่งนั้นให้สำเร็จแล้ว. ภาววาจกา สทฺทา เตน นิพฺพตฺเต-ภิเธยฺเย อิโม โหติ, ปาเกน นิพฺพตฺต ปาณิมํ, เสกิมํ. ศัพท์ที่แสดงภาวะ ปัจจัย อิโม ย่อมลงในอรรถว่า อันสิ่งนั้นให้สำเร็จแล้ว. (ตัวอย่างเช่น) อันการหุงให้สำเร็จแล้ว (เป็น) ปาณิมัง (สิ่งที่หุงแล้ว), เสกิมัง (สิ่งที่รดแล้ว). ๖๔. ตรตมิสฺสิกิยิฏฺฐาติสเย. ๖๔. ปัจจัย ตระ, ตมะ, อิสสิกะ, อิยะ, อิฏฐะ (ลง) ในอรรถว่า ยิ่ง. อติสเย วตฺตมานโต โหนฺเตเต ปจฺจยา, อติสเยน ปาโป ปาปตโร, ปาปตโม, ปาปิสฺสิโก, ปาปิโย, ปาปิฏฺโฐ, อิตฺถิยํ ปาปตรา. อติสยนฺตาปิ อติสยปฺปจฺจโย, อติสเยน ปาปิฏฺโฐ ปาปิฏฺฐตโร. ปัจจัยเหล่านี้ย่อมลงจากคำที่แสดงถึงความยิ่ง. (ตัวอย่างเช่น) บาปอย่างยิ่ง (เป็น) ปาปตระ (บาปกว่า), ปาปตมะ (บาปที่สุด), ปาปิสสิกะ (บาปยิ่ง), ปาปิยะ (บาปยิ่ง), ปาปิฏฐะ (บาปที่สุด). ในเพศหญิง (เป็น) ปาปตรา (บาปกว่า). แม้จากคำที่แสดงความยิ่ง ก็มีปัจจัยแสดงความยิ่ง. (ตัวอย่างเช่น) บาปที่สุดอย่างยิ่ง (เป็น) ปาปิฏฐตระ (บาปที่สุดกว่า). ๖๕. ตนฺนิสฺสิเต ลฺโล. ๖๕. ในอรรถว่า อาศัยสิ่งนั้น (ลง) ปัจจัย ลฺละ. ทุติยนฺตา ลฺลปฺปจฺจโย โหติ นิสฺสิตตฺเถ, เวทํ นิสฺสิตํ เวทลฺลํ, ทุฏฺฐุ นิสฺสิตํ ทุฏฺฐุลฺลํ. อิลฺเล-สงฺขาริลฺลํ. จากคำที่ลงท้ายด้วยทุติยาวิภัตติ ปัจจัย ลฺละ ย่อมลงในอรรถว่า อาศัย. (ตัวอย่างเช่น) อาศัยเวท (เป็น) เวทัลละ (ความรู้ที่อาศัยเวท). อาศัยความชั่ว (เป็น) ทุฏฐุลละ (ความชั่ว). อิเล - สังขาริลละ (สิ่งที่อาศัยสังขาร). ๖๖. ตสฺส วิการาวยเวสุ ณ ณิก เณยฺยมยา. ๖๖. ในอรรถวิการและอวัยวะของสิ่งนั้น (ลง) ปัจจัย ณ, ณิกะ, เณยยะ, มยะ. ปกติยา อุตฺตรมวตฺถนฺตรํ วิกาโร, ฉฏฺฐิยนฺตา นามสฺมา วิกาเร-วยเว จ ณาทโย โหนฺติ พหุลํ, ณ-อายสํ พนฺธนํ, โอทุมฺพรํ, ปณฺณํ, โอทุมฺพรํ ภสฺมํ, กาโปตํ มํสํ, กาโปตํ สตฺถิ. ณิก-กปฺปาสิกํ วตฺถํ. เณยฺย-เอเณยฺยํ มํสํ, เอเณยฺยํ สตฺถิ[Pg.161]. โกเสยฺยํ วตฺถํ. มย-ติณมยํ, ทารุมยํ, นฬมยํ, มตฺติกามยํ. ‘‘อญฺญสฺมิ’’นฺติ (๔.๑๒๑) คุนฺนํ กรีเสปิ มโย, โคมยํ. ภาวะอื่นที่เหนือจากปกติ คือ วิการ. จากนามศัพท์ที่ลงท้ายด้วยฉัฏฐีวิภัตติ ปัจจัยมี ณ เป็นต้น ย่อมลงมากในอรรถวิการและอวัยวะ. ณ - อายสะ พันธนะ (เครื่องผูกที่ทำด้วยเหล็ก), โอทุมพระ ปัณณะ (ใบที่ทำด้วยไม้มะเดื่อ), โอทุมพระ ภัสสะ (เถ้าที่ทำด้วยไม้มะเดื่อ), กาโปตะ มังสะ (เนื้อที่ทำด้วยนกพิราบ), กาโปตะ สัตถิ (ต้นขาที่ทำด้วยนกพิราบ). ณิกะ - กัปปาสิกัง วัตถัง (ผ้าที่ทำด้วยฝ้าย). เณยยะ - เอเณยยัง มังสัง (เนื้อที่ทำด้วยเนื้อทราย), เอเณยยัง สัตถิ (ต้นขาที่ทำด้วยเนื้อทราย). โกเสยยัง วัตถัง (ผ้าที่ทำด้วยรังไหม). มยะ - ติณมยัง (ที่ทำด้วยหญ้า), ทารุมยัง (ที่ทำด้วยไม้), นฬมยัง (ที่ทำด้วยต้นอ้อ), มัตติกามยัง (ที่ทำด้วยดิน). ในอรรถอื่น (ตามสูตร 4.121) แม้ในมูลโค ก็ลงปัจจัย มยะ (เป็น) โคมยะ (มูลโค). ๖๗. ชตุโต สณ วา. ๖๗. จากคำว่า ชตุ (ครั่ง) (ลง) ปัจจัย สณะ บ้าง. ฉฏฺฐิยนฺตา นามสฺมา ชตุโต วิการาวยเวสุ สณ วา โหติ. ชตุโน วิกาโร ชาตุสํ ชตุมยํ. ‘‘โลโป’’ติ (๔.๑๒๓) พหุลํ ปจฺจยโลโปปิ ผลปุปฺผมูเลสุ วิการาวยเวสุ, ปิยาลสฺส ผลานิ ปิยาลานิ, มลฺลิกาย ปุปฺผานิ มลฺลิกา, อุสิรสฺส มูลํ อุสีรํ, ตํ สทฺเทน วา ตทภิธานํ. ปัจจัย สณ หรือ ณ มีในอรรถว่าวิการและอวัยวะของนามศัพท์ที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ วิการของครั่ง คือ ชาตุสํ (ครั่ง) ชาตุมยํ (ทำด้วยครั่ง) บทว่า “โลโป” (4.123) เป็นการลบปัจจัยโดยมากในอรรถว่าวิการและอวัยวะของผลไม้ ดอกไม้ และรากไม้ เช่น ผลของต้นพิกุล คือ ปิยาลานิ (ผลพิกุล) ดอกของต้นมะลิ คือ มัลลิกา (ดอกมะลิ) รากของต้นแฝก คือ อุสีรํ (รากแฝก) หรือการเรียกชื่อนั้นด้วยศัพท์นั้น ๖๘. สมูเห กณ ณ ณิกา. ๖๘. ปัจจัย กณ ณ ณิก มีในอรรถว่าหมู่ ฉฏฺฐิยนฺตา สมูเห กณ ณ ณิกา โหนฺติ โคตฺตปฺปจฺจยนฺตา. กณ-ราชญฺญกํ, มานุสฺสกํ, อุกฺขาทีหิ-โอกฺขกํ, โอฏฺฐกํ, โอรพฺภกํ, ราชกํ, ราชปุตฺตกํ, หตฺถิกํ, เธนุกํ. ณ-กากํ, ภิกฺขํ. อจิตฺตา ณิก-อาปูปิกํ, สํกุลิกํ. ปัจจัย กณ ณ ณิก มีในอรรถว่าหมู่ ของศัพท์ที่ลงฉัฏฐีวิภัตติและมีปัจจัยโคตรเป็นที่สุด ปัจจัย กณ เช่น ราชัญญกํ (หมู่แห่งกษัตริย์), มานุสสกํ (หมู่แห่งมนุษย์), อุกขกํ (หมู่แห่งโค) จากศัพท์ อุกขะ เป็นต้น, โอฏฐกํ (หมู่แห่งอูฐ), โอรพภกํ (หมู่แห่งแกะ), ราชกํ (หมู่แห่งพระราชา), ราชปุตตกํ (หมู่แห่งราชบุตร), หัตถิกํ (หมู่แห่งช้าง), เธนุกํ (หมู่แห่งแม่โค) ปัจจัย ณ เช่น กากํ (หมู่แห่งกา), ภิกขํ (หมู่แห่งภิกษุ) ปัจจัย ณิก มีในอรรถว่าหมู่ของสิ่งไม่มีชีวิต เช่น อาปูปิกํ (หมู่แห่งขนม), สังกุลิกํ (หมู่แห่งขนมสังกุลี) ๖๙. ชนาทีหิ ตา. ๖๙. ปัจจัย ตา มีหลังศัพท์ ชนะ เป็นต้น ชนาทีหิ ฉฏฺฐิยนฺเตหิ สมูเห ตา โหติ. ชนตา, คชตา, พนฺธุตา, คามตา, สหายตา, นาครตา. ตานฺตา สภาวโต อิตฺถิลิงฺคา, ‘มทนีย’นฺติ กรเณ-ธิกรเณ วา อนีเยน สิทฺธํ. ‘ธูมายิตตฺต’นฺติ กฺตานฺตา นามธาตุโต กฺเตน สิทฺธํ. ปัจจัย ตา มีในอรรถว่าหมู่ หลังศัพท์ ชนะ เป็นต้น ที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ เช่น ชนตา (หมู่แห่งชน), คชตา (หมู่แห่งช้าง), พันธุตา (หมู่แห่งญาติ), คามตา (หมู่แห่งบ้าน), สหายตา (หมู่แห่งสหาย), นาครตา (หมู่แห่งชาวเมือง) ศัพท์ที่มีปัจจัย ตา เป็นที่สุด โดยปกติเป็นอิตถีลิงค์ บทว่า “มทนียํ” สำเร็จด้วยปัจจัย อนียะ ในอรรถว่า กรณะ หรือ อธิกรณะ บทว่า “ธูมายิตตํ” สำเร็จด้วยปัจจัย กตะ จากนามธาตุที่มีปัจจัย กตะ เป็นที่สุด ๗๐. อิโย หิเต. ๗๐. ปัจจัย อิยะ มีในอรรถว่าประโยชน์ ฉฏฺฐิยนฺตา หิเต อิโย โหติ. อุปาทานิยํ, อญฺญตฺราปิ สมาโนทเร สยิโต โสทริโย. ปัจจัย อิยะ มีในอรรถว่าประโยชน์ หลังศัพท์ที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ เช่น อุปาทานิยํ (เป็นประโยชน์แก่การยึดมั่น) แม้ในที่อื่น ผู้เกิดในท้องเดียวกัน คือ โสทริโย (พี่น้องร่วมท้อง) ๗๑. จกฺขฺวาทิโต สฺโส. ๗๑. ปัจจัย สสะ มีหลังศัพท์ จักขุ เป็นต้น ฉฏฺฐิยนฺเตหิ [Pg.162] จกฺขุอาทีหิ หิเต สฺโส โหติ, จกฺขุสฺสํ, อายุสฺสํ. ปัจจัย สสะ มีในอรรถว่าประโยชน์ หลังศัพท์ จักขุ เป็นต้น ที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ เช่น จักขุสสํ (เป็นประโยชน์แก่ตา), อายุสสํ (เป็นประโยชน์แก่ชีวิต) ๗๒. ณฺโย ตตฺถ สาธุ. ๗๒. ปัจจัย ณยะ มีในอรรถว่าดีในที่นั้น สตฺตมฺยนฺตา ตตฺถ สาธูติ อสฺมึ อตฺเถ ณฺโย โหติ. สพฺโภ, ปาริสชฺโช. สาธูติ กุสโล โยคฺโค หิโต วา. อญฺญตฺราปิ รถํ วหตีติ รจฺฉา. ปัจจัย ณยะ มีในอรรถว่า “ดีในที่นั้น” หลังศัพท์ที่ลงสัตตมีวิภัตติ เช่น สัพโภ (ดีในสภา), ปาริสัชโช (ดีในบริษัท) บทว่า “สาธุ” คือ ผู้ฉลาด ผู้สมควร หรือ ผู้เป็นประโยชน์ แม้ในที่อื่น ผู้ลากรถ คือ รัจฉา (ถนน) ๗๓. กมฺมา นิย ญฺญา. ๗๓. ปัจจัย นิยะ และ ณยะ มีหลังศัพท์ กรรมะ สตฺตมฺยนฺตา กมฺมสทฺทา ตตฺถ สาธูภิ อสฺมึ อตฺเถ นิย ญฺญา โหนฺติ. กมฺเม สาธุ กมฺมนิยํ, กมฺมญฺญํ. ปัจจัย นิยะ และ ณยะ มีในอรรถว่า “ดีในที่นั้น” หลังศัพท์ กรรมะ ที่ลงสัตตมีวิภัตติ เช่น ดีในกรรม คือ กรรมนิยํ, กรรมัญญํ ๗๔. กถาทิตฺวิโก. ๗๔. ปัจจัย อิกะ มีหลังศัพท์ กถา เป็นต้น กถาทีหิ สตฺตมฺยนฺเตหิ ตตฺถ สาธูติ อสฺมึ อตฺเถ อิโก โหติ. กถิโก, ธมฺมกถิโก, สงฺคามิโก ปวาสิโก, อุปวาสิโก. ปัจจัย อิกะ มีในอรรถว่า “ดีในที่นั้น” หลังศัพท์ กถา เป็นต้น ที่ลงสัตตมีวิภัตติ เช่น กถิโก (ดีในการพูด), ธัมมกถิโก (ดีในการแสดงธรรม), สังคามิโก (ดีในการรบ), ปวาสิโก (ดีในการอยู่ต่างถิ่น), อุปวาสิโก (ดีในการอยู่จำศีล) ๗๕. ปถาทีหิ เณยฺโย. ๗๕. ปัจจัย เณยยะ มีหลังศัพท์ ปถะ เป็นต้น ปถาทีหิ สตฺตมฺยนฺเตหิ ตตฺถ สาธูติ อสฺมึ อตฺเถ เณ-ยฺโย โหติ, ปาเถยฺยํ สาปเตยฺยํ (อาติเถยฺยํ). ปัจจัย เณยยะ มีในอรรถว่า “ดีในที่นั้น” หลังศัพท์ ปถะ เป็นต้น ที่ลงสัตตมีวิภัตติ เช่น ปาเถยยํ (ดีในทาง, เสบียงเดินทาง), สาปเตยยํ (ดีในทรัพย์, ทรัพย์สมบัติ), (อาติเถยยํ (ดีในการต้อนรับแขก)) ๗๖. ทกฺขิณายารเห. ๗๖. ปัจจัย เณยยะ มีหลังศัพท์ ทักขิณา ในอรรถว่าควร ทกฺขิณาสทฺทโต อรหตฺเถ เณยฺโย โหติ, ทกฺขิณํ อรหตีติ ทกฺขิเณยฺโย. ปัจจัย เณยยะ มีในอรรถว่าควร หลังศัพท์ ทักขิณา ผู้ควรแก่ทักษิณา ชื่อว่า ทักขิเณยโย ๗๗. ราโย ตุมนฺตา. ๗๗. ราย ปัจจัย หลัง ตุมันตปัจจัย. ตุมนฺตโต [Pg.163] อรหตฺเถ ราโย โหติ. ฆาเตตายํ วา ฆาเตตุํ, ชาเปตายํ วา ชาเปตุํ, ปพฺพาเชตายํ วา ปพฺพาเชตุํ. ราย ปัจจัย ย่อมมีในอรรถว่าควร หลัง ตุมันตปัจจัย. ฆาเตตายํ หรือ ฆาเตตุํ, ชาเปตายํ หรือ ชาเปตุํ, ปพฺพาเชตายํ หรือ ปพฺพาเชตุํ. ๗๘. ตเมตฺถสฺสตฺถีติ มนฺตุ. ๗๘. มันตุ ปัจจัย มีในอรรถว่า "สิ่งนั้นมีอยู่ในที่นี้" หรือ "สิ่งนั้นมีแก่ผู้นั้น" (ตํ เอตฺถ อสฺส อตฺถิ). ปฐมนฺตา เอตฺถ อสฺส อตฺถีติ เอเตสฺวตฺเถสุ มนฺตุ โหติ. คาโว เอตฺถ เทเส, อสฺส วา ปุริสสฺส สนฺตีติ โคมา. อตฺถีติ วตฺตมานกาโลปาทานโต ภูตาหิ ภวิสฺสนฺตีหิ วา โคหิ น โคมา. กถํ ‘โคมา อาสิ, โคมา ภวิสฺสตี’ติ? ตทาปิ วตฺตมานาหิเยว โคหิ โคมา, อาสิ ภวิสฺสตีติ ปทนฺตรา กาลนฺตรํ, อิติกรณโต วิสยนิยโม – ปัจจัย มันตุ มีในอรรถว่า “มีอยู่ในที่นี้” หรือ “มีแก่ผู้นั้น” หลังศัพท์ที่ลงปฐมาวิภัตติ โคทั้งหลายมีอยู่ในประเทศนี้ หรือมีแก่บุรุษผู้นั้น ชื่อว่า โคมา (ผู้มีโค) เพราะการถือเอาบทว่า “มีอยู่” ซึ่งเป็นปัจจุบันกาล โคมา จึงไม่ชื่อว่าเป็นผู้มีโคด้วยโคในอดีตหรืออนาคต ไฉนจึงกล่าวว่า “โคมา อาสิ (เคยมีโค), โคมา ภวิสสติ (จักมีโค)”? แม้ในกาลนั้น ก็เป็นผู้มีโคด้วยโคที่มีอยู่ในปัจจุบันนั่นเอง บทว่า “อาสิ” และ “ภวิสสติ” เป็นบทอื่น (ที่แสดง) กาลอื่น เพราะมีบทว่า “อิติ” จึงมีการกำหนดขอบเขตดังนี้ – ปหูเต จ ปสํสายํ, นินฺทายญฺจาติสายเน; นิจฺจโยเค จ สํสคฺเค, โหนฺติเม มนฺตุอาทโย. ปัจจัย มันตุ เป็นต้นเหล่านี้ มีในอรรถว่า มาก, สรรเสริญ, นินทา, เกินไป, ประกอบแน่นอน และประกอบกัน โค อสฺโสติ ชาติสทฺทานํ ทพฺพาภิธานสามตฺถิยา มนฺตฺวาทโย น โหนฺติ, ตถา คุณสทฺทานํ ‘เสโต ปโฏ’ติ, เยสนฺตุ คุณสทฺทานํ ทพฺพาภิธานสามตฺถิยํ นตฺถิ, เตหิ โหนฺเตว ‘พุทฺธิมา, รูปวา, รสวา, คนฺธวา, ผสฺสวา, สทฺทวา, รสี, รสิโก, รูปี, รูปิโก, คนฺธี, คนฺธิโก’ติ. ปัจจัย มันตุ เป็นต้น ไม่มีหลังศัพท์ที่แสดงชาติ เช่น โค อัสสะ (ม้า) เพราะมีความสามารถในการแสดงตัววัตถุ เช่นเดียวกับศัพท์ที่แสดงคุณ เช่น “เสโต ปโฏ” (ผ้าขาว) แต่ศัพท์ที่แสดงคุณที่ไม่มีความสามารถในการแสดงตัววัตถุ ปัจจัยเหล่านั้นย่อมมีได้ เช่น พุทธิมา (ผู้มีปัญญา), รูปวา (ผู้มีรูป), รสวา (ผู้มีรส), คันธวา (ผู้มีกลิ่น), ผัสสวา (ผู้มีผัสสะ), สัททวา (ผู้มีเสียง), รสี (ผู้มีรส), รสิโก (ผู้มีรส), รูปี (ผู้มีรูป), รูปิโก (ผู้มีรูป), คันธี (ผู้มีกลิ่น), คันธิโก (ผู้มีกลิ่น) ๗๙. วนฺตฺวาวณฺณา. ๗๙. ปัจจัย วันตุ มีหลังศัพท์ที่มี อ-อักษร (สระ อะ หรือ อา) ปฐมนฺตโต อวณฺณนฺตา มนฺตฺวาตฺเถ วนฺตุ โหติ. สีลวา, ปญฺญวา, อวณฺณาติ กึ? สติมา พนฺธุมา. ปัจจัย วันตุ มีในอรรถว่า มันตุ หลังศัพท์ที่ลงปฐมาวิภัตติและมี อ-อักษร (สระ อะ หรือ อา) เป็นที่สุด เช่น สีลวา (ผู้มีศีล), ปัญญวา (ผู้มีปัญญา) บทว่า “อวณฺณา” (มี อ-อักษร) มีไว้เพื่ออะไร? (เพื่อห้ามศัพท์เช่น) สติมา, พันธุมา ๘๐. ทณฺฑาทิตฺวิกอี วา. ๘๐. ปัจจัย อิกะ และ อี มีหลังศัพท์หมวดทัณฑะเป็นต้นบ้าง ทณฺฑาทีหิ [Pg.164] อิก อี โหนฺติ วา มนฺตฺวาตฺเถ. พหุลํ วิธานา กุโตจิ ทฺเว โหนฺติ, กุโตเจกเมกํว ทณฺฑิโก ทณฺฑี ทณฺฑวา, คนฺธิโก คนฺธี คนฺธวา, รูปิโก รูปี รูปวา. (๒๘) ‘‘อุตฺตมีเณว ธนา อิโก’’, ธนิโก, ธนี ธนวา อญฺโญ. (๒๙) ‘‘อสนฺนิหิเต อตฺถา’’, อตฺถิโก อตฺถี, อญฺญตฺร อตฺถวา. (๓๐) ‘‘ตทนฺตา จ’’, ปุญฺญตฺถิโก, ปุญฺญตฺถี, (๓๑) ‘‘วณฺณนฺตา อีเยว’’ พฺรหฺมวณฺณี, เทววณฺณี, (๓๒) ‘‘หตฺถทนฺเตหิ ชาติยํ’’, หตฺถี, ทนฺตี, อญฺญตฺร หตฺถวา ทนฺตวา. (๓๓) ‘‘วณฺณโต พฺรหฺมจาริมฺหิ’’, วณฺณี พฺรหฺมจารี, วณฺณวา อญฺโญ. (๓๔) ‘‘โปกฺขราทิโต เทเส’’, โปกฺขรณี, อุปฺปลินี, กุมุทินี, ภิสินี, มุฬาลินี, สาลุกินี, กฺวจาเทเสปิ ปทุมิปิ ปทุมินี ปณฺณํ. อญฺญตฺร โปกฺขรวา หตฺถี, (๓๕) ‘‘นาวายิโก’’, นาวิโก. (๓๖) ‘‘สุขทุกฺขา อี’’, สุขี, ทุกฺขี. (๓๗) ‘‘สิขาทีหิ วา’’, สิขี, สิขาวา, มาลี, มาลาวา, สีลี, สีลวา, พลี, พลวา. (๓๘) ‘‘พลา พาหูรุปุพฺพา จ’’, พาหุพลี, อูรุพลี. อิกะ และ อี ปัจจัย มีในอรรถแห่งมันตุปัจจัย หลังศัพท์มีทัณฑะเป็นต้นบ้าง. เพราะการบัญญัติโดยมาก บางศัพท์มี 2 ปัจจัย บางศัพท์มีปัจจัยเดียว เช่น ทัณฑิโก, ทัณฑี, ทัณฑวา (ผู้มีไม้เท้า), คันธิโก, คันธี, คันธวา (ผู้มีกลิ่น), รูปิโก, รูปี, รูปวา (ผู้มีรูป). (28) “อิกะ ปัจจัย มีหลังศัพท์ ธนะ ในอรรถว่าเจ้าหนี้เท่านั้น” เช่น ธนิโก (เจ้าหนี้), ส่วน ธนี และ ธนวา (ผู้มีทรัพย์) เป็นอย่างอื่น. (29) “อิกะ และ อี ปัจจัย มีหลังศัพท์ อัตถะ ในอรรถว่าไม่มีอยู่ใกล้ (ไม่ปรากฏเฉพาะหน้า)” เช่น อัตถิโก, อัตถี (ผู้ต้องการ), ในที่อื่น (ที่มีอยู่ใกล้) เป็น อัตถวา. (30) “และหลังศัพท์ที่มี อัตถะ เป็นที่สุด” เช่น ปุญญัตถิโก, ปุญญัตถี (ผู้ต้องการบุญ). (31) “หลังศัพท์ที่มี วรรณะ เป็นที่สุด มี อี ปัจจัย เท่านั้น” เช่น พรหมวรรณี (ผู้มีผิวพรรณดุจพรหม), เทววรรณี (ผู้มีผิวพรรณดุจเทพ). (32) “อี ปัจจัย มีหลังศัพท์ หัตถะ และ ทันตะ ในอรรถว่าชาติ (กำเนิด)” เช่น หัตถี (ช้าง), ทันตี (ช้าง), ในที่อื่น (ที่ไม่ใช่ชาติ) เป็น หัตถวา (ผู้มีมือ), ทันตวา (ผู้มีฟัน). (33) “อี ปัจจัย มีหลังศัพท์ วรรณะ ในอรรถว่าพรหมจารี” เช่น วรรณี (พรหมจารี), ในที่อื่น เป็น วรรณวา (ผู้มีผิวพรรณ). (34) “อี ปัจจัย มีหลังศัพท์ ปุกขระ เป็นต้น ในอรรถว่าสถานที่ (เทศะ)” เช่น ปุกขรณี, อุปปลินี, กุมุทินี, ภิสินี, มุฬาลินี, สาลุกินี, แม้ในที่มิใช่เทศะ (อเทศะ) ก็มีบ้าง เช่น ปทุมิ, ปทุมินี (หมายถึง) ใบบัว, ในที่อื่น (ที่ไม่ใช่เทศะ) ปุกขรวา (หมายถึง) ช้าง. (35) “หลังศัพท์ นาวา มี อิกะ ปัจจัย” เช่น นาวิโก (คนเรือ). (36) “อี ปัจจัย มีหลังศัพท์ สุขะ และ ทุกขะ” เช่น สุขี (ผู้มีความสุข), ทุกขี (ผู้มีความทุกข์). (37) “อี ปัจจัย มีหลังศัพท์ สิขา เป็นต้น บ้าง” เช่น สิขี, สิขาวา (ผู้มีหงอน หรือผู้มีผมจุก), มาลี, มาลาวา (ผู้มีระเบียบดอกไม้), สีลี, สีลวา (ผู้มีศีล), พลี, พลวา (ผู้มีกำลัง). (38) “และหลังศัพท์ พละ ที่มี พาหุ และ อูรุ นำหน้า (มี อี ปัจจัย)” เช่น พาหุพลี (ผู้มีกำลังแขน), อูรุพลี (ผู้มีกำลังขา). ๘๑. ตปาทีหิ สฺสี. ตปาทิโต มนฺตฺวตฺเถ วา สฺสี โหติ. ตปสฺสี, ยสสฺสี, เตชสฺสี, มนสฺสี, ปยสฺสี. วาตฺเวว? ยสวา. ๘๑. สสี ปัจจัย มีหลังศัพท์ ตปะ เป็นต้น. สสี ปัจจัย มีในอรรถแห่งมันตุปัจจัย หลังศัพท์มีตปะเป็นต้นบ้าง เช่น ตปัสสี (ผู้มีตบะ), ยสัสสี (ผู้มียศ), เตชัสสี (ผู้มีเดช), มนัสสี (ผู้มีใจ), ปยัสสี (ผู้มีน้ำนม). เพราะมีคำว่า วา (บ้าง) นั่นเอง (จึงมีรูปอื่น) เช่น ยสวา (ผู้มียศ). ๘๒. มุขาทิโต โร. มุขาทีหิ มนฺตฺวตฺเถโร โหติ. มุขโร, สุสิโร, อูสโร, มธุโร, ขโร, กุญฺชโร, นครํ, (๓๙) ‘‘ทนฺตสฺสุ จ อุนฺนภทนฺเต’’, ทนฺตุโร. ๘๒. ลง ระ ปัจจัย หลัง มุขะ เป็นต้น ในอรรถแห่ง 'มันตุ' (มี). ตัวอย่าง: มุขโร, สุสิโร, อูสโร, มธุโร, ขโร, กุญฺชโร, นครํ, (39) และในอรรถว่า 'มีฟันงอกขึ้น' หลัง ทันตะ เป็น ทนฺตุโร. ๘๓. ตุนฺทฺยาทีหิ โภ. ๘๓. ลง โภ ปัจจัย หลัง ตุนทิ เป็นต้น. ตุนฺทิอาทีหิ [Pg.165] มนฺตฺวตฺเถ โภ วา โหติ. ตุนฺทิโภ, วฏิโภ, วลิโภ. วาตฺเวว? ตุนฺทิมา. ลง โภ ปัจจัย หลัง ตุนทิ เป็นต้น ในอรรถแห่ง 'มันตุ' (มี) บ้าง. ตัวอย่าง: ตุนฺทิโภ, วฏิโภ, วลิโภ. เพราะมีคำว่า 'บ้าง' จึงมีรูปว่า ตุนฺทิมา. ๘๔. สทฺธาทิตฺวา. ๘๔. ลง อ ปัจจัย หลัง สทฺธา เป็นต้น. สทฺธาทีหิ มนฺตฺวตฺเถอ โหติ วา. สทฺโธ, ปญฺโญ, อิตฺถิยํ สทฺธา. วาตฺเวว? ปญฺญวา. ลง อ ปัจจัย หลัง สทฺธา เป็นต้น ในอรรถแห่ง 'มันตุ' (มี) บ้าง. ตัวอย่าง: สทฺโธ, ปญฺโญ, ในอิตถีลิงค์เป็น สทฺธา. เพราะมีคำว่า 'บ้าง' จึงมีรูปว่า ปญฺญวา. ๘๕. โณ ตปา. ๘๕. ลง ณ ปัจจัย หลัง ตปะ. ตปา โณ โหติ มนฺตฺวตฺเถ. ตาปโส, อิตฺถิยํ ตาปสี. ลง ณ ปัจจัย หลัง ตปะ ในอรรถแห่ง 'มันตุ' (มี). ตัวอย่าง: ตาปโส, ในอิตถีลิงค์เป็น ตาปสี. ๘๖. อาลฺวภิชฺฌาทีหิ. ๘๖. ลง อาลุ ปัจจัย หลัง อภิชฺฌา เป็นต้น. อภิชฺฌาทีหิ อาลุ โหติ มนฺตฺวตฺเถ, อภิชฺฌาลุ, สีตาลุ, ธชาลุ, ทยาลุ. วาตฺเวว? ทยาวา. ลง อาลุ ปัจจัย หลัง อภิชฺฌา เป็นต้น ในอรรถแห่ง 'มันตุ' (มี). ตัวอย่าง: อภิชฺฌาลุ, สีตาลุ, ธชาลุ, ทยาลุ. เพราะมีคำว่า 'บ้าง' (จากสูตรก่อน) จึงมีรูปว่า ทยาวา. ๘๗. ปิจฺฉาทิตฺวิโล. ๘๗. ลง อิล ปัจจัย หลัง ปิจฺฉา เป็นต้น. ปิจฺฉาทีหิ อิโล โหติ วา มนฺตฺวตฺเถ. ปิจฺฉิโล ปิจฺฉวา, เผนิโล เผนวา, ชฏิโล ชฏาวา. กถํ ‘วาจาโล’ติ? นินฺทายมิลสฺสาทิโลเป ‘‘ปโร กฺวจี’’ติ (๑-๒๗). ลง อิล ปัจจัย หลัง ปิจฺฉา เป็นต้น ในอรรถแห่ง 'มันตุ' (มี) บ้าง. ตัวอย่าง: ปิจฺฉิโล (ปิจฺฉวา), เผนิโล (เผนวา), ชฏิโล (ชฏาวา). คำว่า 'วาจาโล' สำเร็จได้อย่างไร? ในอรรถติเตียน มีการลบพยางค์หน้าของ อิล ปัจจัย ด้วยสูตรว่า 'ปโร กวจิ'. ๘๘. สีลาทิโต โว. ๘๘. ลง โว ปัจจัย หลัง สีละ เป็นต้น. สีลาทีหิ โว โหติ วา มนฺตฺวตฺเถ. สีลโว สีลวา, เกสโว เกสวา, (๔๐) ‘‘อณฺณา นิจฺจํ’’ อณฺณโว. (๔๑) คาณฺฑี ราชีหิ สญฺญายํ’’ คาณฺฑีวํ ธนุ, ราชีวํ ปงฺกชํ. ลง โว ปัจจัย หลัง สีละ เป็นต้น ในอรรถแห่ง 'มันตุ' (มี) บ้าง. ตัวอย่าง: สีลโว (สีลวา), เกสโว (เกสวา), (40) ลงหลัง อณฺณ เสมอ เป็น อณฺณโว. (41) ลงหลัง คาณฺฑี และ ราชี ในอรรถชื่อเรียก เป็น คาณฺฑีวํ (ธนู), ราชีวํ (ดอกบัว). ๘๙. มายา เมธาหิ วี. ๘๙. ลง วี ปัจจัย หลัง มายา และ เมธา. เอเตหิ [Pg.166] ทฺวีหิ วี โหติ มนฺตฺวตฺเถ. มายาวี, เมธาวี. ลง วี ปัจจัย หลังบททั้งสองนี้ ในอรรถแห่ง 'มันตุ' (มี). ตัวอย่าง: มายาวี, เมธาวี. ๙๐. สิสฺสเร อามฺยุวามี. สสทฺทา อามฺยุวามี โหนฺติ อิสฺสเร-ภิธายฺเย มนฺตฺวตฺเถ. สมสฺสตฺถีติ สามี, สุวามี. ๙๐. ลง อามิ, อุ และ วามี ปัจจัย หลัง ส ศัพท์ ในอรรถแห่ง 'มันตุ' (มี) ที่หมายถึงความเป็นใหญ่. ตัวอย่าง: สามี, สุวามี. ๙๑. ลกฺขฺยา โณ อ จ. ลกฺขีสทฺทา โณ โหติ มนฺตฺวตฺเถ อ จานฺตสฺส. ณกาโรวยโว, ลกฺขโณ. ๙๑. ลง ณะ และ อะ ปัจจัย หลังลักขีศัพท์. ณะ ปัจจัย ลงในอรรถแห่ง มนฺตุ (มี) และ อะ เป็นที่สุดของศัพท์นั้น. ณะ เป็นส่วนประกอบ (สำเร็จรูปเป็น) ลกฺขโณ. ๙๒. องฺคา โน กลฺยาเณ. ๙๒. ลง ณะ ปัจจัย หลังอังคศัพท์ ในอรรถว่าดี (สวยงาม). กลฺยาเณ คมฺยมาเน องฺคสฺมา โน โหติ มนฺตฺวตฺเถ. องฺคนา. เมื่ออรรถว่าดี (สวยงาม) ปรากฏอยู่ ลง ณะ ปัจจัย หลังอังคศัพท์ ในอรรถแห่ง มนฺตุ (มี). (สำเร็จรูปเป็น) องฺคนา. ๙๓. โส โลมา. ๙๓. ลง โส ปัจจัย หลังโลมะ. โลมา โส โหติ มนฺตฺวตฺเถ. โลมโส, อิตฺถิยํ, โลมสา. ลง โส ปัจจัย หลังโลมะ ในอรรถแห่งมันตุปัจจัย. เป็น โลมะโส, ในอิตถีลิงค์ เป็น โลมะสา. ๙๔. อิมิยา. ๙๔. อิมะ และ อิยา ปัจจัย. มนฺตฺวตฺเถ อิม อิยา โหนฺติ พหุลํ. ปุตฺติโม, กิตฺติโม, ปุตฺติโย, กปฺปิโย, ชฏิโย, หานภาคิโย, เสนิโย. ในอรรถแห่งมันตุปัจจัย ลง อิมะ และ อิยา ปัจจัย ได้บ้าง. เช่น ปุตติโม, กิตติโม, ปุตติโย, กัปปิโย, ชฏิโย, หานภาคิโย, เสนิโย. ๙๕. โต ปญฺจมฺยา. ปญฺจมฺยนฺตา พหุลํ โต โหติ วา. คามโต อาคจฺฉติ คามสฺมา อาคจฺฉติ, โจรโต ภายติ โจเรหิ ภายติ, สตฺถโต ปริหีโน สตฺถา ปริหีโน. ๙๕. ลง โต ปัจจัย ในอรรถแห่งปัญจมีวิภัตติ. หลังศัพท์ที่ลงปัญจมีวิภัตติ ลง โต ปัจจัย ได้บ้าง. เช่น คามโต อาคัจฉติ หรือ คามสมา อาคัจฉติ (มาจากบ้าน), โจรโต ภายติ หรือ โจเรหิ ภายติ (กลัวโจร), สัตถโต ปริหีโน หรือ สัตถา ปริหีโน (เสื่อมจากศาสตรา). ๙๖. อิโต-เตตฺโต กุโต. ๙๖. อิโต, เอตโต, กุโต. โตมฺหิ [Pg.167] อิมสฺส ฏิ นิปจฺจเต, เอตสฺส ฏ เอต, กึสทฺทสฺส กุตฺตญฺจ. อิโต อิมสฺมา, อโต เอตฺโต เอตสฺมา, กุโต กสฺมา. เมื่อ โต ปัจจัยเบื้องหลัง สำเร็จรูป อิมะ เป็น อิ, เอตะ เป็น อะ และ เอตตะ, และ กิง เป็น กุ. อิโต แทน อิมสมา, อโต และ เอตโต แทน เอตสมา, กุโต แทน กสมา. ๙๗. อภฺยาทีหิ. อภิอาทีหิ โต โหติ. อภิโต, ปริโต, ปจฺฉโต เหฏฺฐโต. ๙๗. หลังศัพท์มี อภิ เป็นต้น ลง โต ปัจจัย. เช่น อภิโต, ปริโต, ปัจฉโต, เหฏฐโต. ๙๘. อาทฺยาทีหิ. อาทิปฺปภุตีหิ โต วา โหติ, อาโท อาทิโต, มชฺฌโต อนฺตโต, ปิฏฺฐิโต, ปสฺสโต, มุขโต, ยโตทกํ ตทาทิตฺตํ, ยํ อุทกํ ตเทวาทิตฺตนฺติ อตฺโถ. ๙๘. หลังศัพท์มี อาทิ เป็นต้น ลง โต ปัจจัย ได้บ้าง. เช่น อาโท, อาทิโต, มัชฌโต, อันตโต, ปิฏฐิโต, ปัสสโต, มุขโต. คำว่า ยโตทกัง ตทาทิตตัง มีความหมายว่า น้ำมีอยู่ในที่ใด ที่นั้นนั่นแหละถูกไฟไหม้. ๙๙. สพฺพาทิโต สตฺตมฺยา ตฺรตฺตา. สพฺพาทีหิ สตฺตมฺยนฺเตหิ ตฺรตฺถา วา โหนฺติ. สพฺพตฺร สพฺพ. สพฺพสฺมึ, ยตฺร ยตฺถ ยสฺมึ. พหุลาธิการา น ตุมฺหามฺเหหิ. ๙๙. ลง ตระ และ ตถะ ปัจจัย ในอรรถแห่งสัตตมีวิภัตติ หลังศัพท์มี สัพพะ เป็นต้น. หลังศัพท์มี สัพพะ เป็นต้น ที่ลงสัตตมีวิภัตติ ลง ตระ และ ตถะ ปัจจัย ได้บ้าง. เช่น สัพพัตระ, สัพพัตถะ แทน สัพพัสมิง; ยัตระ, ยัตถะ แทน ยัสมิง. เพราะอำนาจบทว่า พหุลัง จึงไม่ลงหลัง ตุมหะ และ อัมหะ. ๑๐๐. กตฺเถตฺถ กุตฺราตฺร กฺเวหิธ. ๑๐๐. กัตถะ, เอตถะ, กุตระ, อัตระ, กุวะ, อิหะ, อิธะ. เอเตสทฺทา นิปจฺจนฺเต. กสฺมึ กตฺถ, กุตฺร, กฺว, เอตสฺมึ, เอตฺถ, อตฺร, อสฺมึ อิห, อิธ. ศัพท์เหล่านี้สำเร็จรูป คือ กัตถะ, กุตระ, กุวะ แทน กัสมิง; เอตถะ, อัตระ แทน เอตัสมิง; อิหะ, อิธ แทน อัสมิง. ๑๐๑. ธิ สพฺพา วา. สตฺตมฺยนฺตโต สพฺพสฺมา ธิ วา โหติ. สพฺพธิ, สพฺพตฺถ. ๑๐๑. ลง ธิ ปัจจัย หลังสัพพะศัพท์ ในอรรถแห่งสัตตมีวิภัตติได้บ้าง. เช่น สัพพธิ, สัพพัตถะ. ๑๐๒. ยา หึ. สตฺตมฺยนฺตโต ยโต หึ วา โหติ. ยหึ ยตฺร. ๑๐๒. ลง หิง ปัจจัย หลังยะศัพท์ ในอรรถแห่งสัตตมีวิภัตติได้บ้าง. เช่น ยหิง, ยัตระ. ๑๐๓. ตา หํ จ. ๑๐๓. ลง หัง ปัจจัยด้วย. สตฺตมฺยนฺตโต [Pg.168] ตโต วา หํ โหติ หึ จ. ตหํ, ตหึ, ตตฺร. หลังตะศัพท์ที่ลงสัตตมีวิภัตติ ลง หัง และ หิง ปัจจัย ได้บ้าง. เช่น ตหัง, ตหิง, ตัตระ. ๑๐๔. กุหึ กหํ. ๑๐๔. กุหิง, กหัง. กึสทฺทา สตฺตมฺยนฺตา หึ หํ นิปจฺจนฺเต กิสฺส กุกา จ. กุหึ, กหํ. กถํ ‘กุหิญฺจน’นฺติ? ‘จนํ’ อิติ นิปาตนฺตรํ ‘กุหิญฺจี’ติ เอตฺถ จิสทฺโท วิย. หลังกิงศัพท์ที่ลงสัตตมีวิภัตติ สำเร็จรูปเป็น หิง และ หัง ปัจจัย และแปลง กิง เป็น กุ และ กะ. เช่น กุหิง, กหัง. คำว่า ‘กุหิญจนัง’ สำเร็จได้อย่างไร? คำว่า ‘จนัง’ เป็นนิบาตอีกตัวหนึ่ง เหมือน จิ ศัพท์ ในคำว่า ‘กุหิญจิ’. ๑๐๕. สพฺเพกญฺญยเตหิ กาเล ทา. เอเตหิ สตฺตมฺยนฺเตหิ กาเล ทา โหติ. สพฺพสฺมึ กาเล สพฺพทา, เอกทา, อญฺญทา, ยทา, ตทา. กาเลติ กึ? สพฺพตฺถ เทเส. ๑๐๕. ลง ทา ปัจจัย ในอรรถแห่งกาล หลังศัพท์มี สัพพะ, เอกะ, อัญญะ, ยะ และ ตะ เป็นต้น. หลังศัพท์เหล่านี้ที่ลงสัตตมีวิภัตติ ลง ทา ปัจจัย ในอรรถแห่งกาล. เช่น สัพพทา (ในกาลทั้งปวง), เอกทา, อัญญทา, ยทา, ตทา. ถามว่า ทำไมต้องระบุว่า กาเล? ตอบว่า เพื่อกัน สัพพัตถะ ซึ่งหมายถึงสถานที่. ๑๐๖. กทา กุทา สทา ธุเนทานิ. ๑๐๖. กทา, กุทา, สทา, อธุนา, อิทานิ. เอเต สทฺทา นิปจฺจนฺเต. กสฺมึ กาเล กทา, กุทา, สพฺพสฺมึ กาเล สทา, อิมสฺมึ กาเล อธุนา, อิทานิ. ศัพท์เหล่านี้สำเร็จรูป คือ กทา, กุทา แทน กัสมิง กาเล; สทา แทน สัพพัสมิง กาเล; อธุนา, อิทานิ แทน อิมัสมิง กาเล. ๑๐๗. อชฺช สชฺชฺวปรชฺชฺเวตรหิ กรหา. ๑๐๗. อชฺช, สชฺชุ, อปรชฺชุ, เอตรหิ, กรหะ. เอเตสทฺทา นิปจฺจนฺเต. ปกติปฺปจฺจโย อาเทโส กาลวิเสโสติ สพฺพเมตํ นิปาตนา ลพฺภติ, อิมสฺส โฏ ชฺโช ชาหนิ นิปจฺจเต, อสฺมึ อหนิ อชฺช. สมานสฺส สภาโว ชฺชุ จาหนิ, สมาเน อหนิ สชฺชุ. อปรสฺมา ชฺชุ, อปรสฺมึ อหนิ อปรชฺชุ. อิมสฺเสโต กาเล รหิ จ, อิมสฺมึ กาเล เอตรหิ. กึสทฺทสฺส โก รห จานชฺชตเน, กสฺมึ กาเล กรห. ศัพท์เหล่านี้สำเร็จรูป. ทั้งปกติ ปัจจัย อาเทศ และกาลพิเศษ ทั้งหมดนี้สำเร็จได้ด้วยนิปาตนะ. แปลง อิมะ เป็น อะ และลง ชชะ ปัจจัย ในอรรถแห่ง อหะ (วัน) สำเร็จรูปเป็น อชฺชะ (ในวันนี้) แทน อิมัสมิง อหะนิ. แปลง สมานะ เป็น สะ และลง ชชุ ปัจจัย ในอรรถแห่ง อหะ สำเร็จรูปเป็น สชฺชุ (ในวันเดียวกัน) แทน สมาเน อหะนิ. ลง ชชุ ปัจจัย หลัง อปรศัพท์ สำเร็จรูปเป็น อปรชฺชุ (ในวันอื่น) แทน อปรัสมิง อหะนิ. แปลง อิมะ เป็น เอตะ และลง รหิ ปัจจัย ในอรรถแห่งกาล สำเร็จรูปเป็น เอตรหิ (ในกาลนี้) แทน อิมัสมิง กาเล. แปลง กิง เป็น กะ และลง รหะ ปัจจัย ในอรรถแห่งอนัชชัตตนกาล สำเร็จรูปเป็น กรหะ (ในกาลไหน) แทน กัสมิง กาเล. ๑๐๘. สพฺพาทีหิ ปยาเร ถา. ๑๐๘. ลง ถา ปัจจัย ในอรรถแห่งประการ หลังศัพท์มี สัพพะ เป็นต้น. สามญฺญสฺส [Pg.169] เภทโก วิเสโส ปกาโร, ตตฺถ วตฺตมาเนหิ สพฺพาทีหิ ถา โหติ. สพฺเพน ปกาเรน สพฺพถา, ยถา, ตถา. ประการ คือความพิเศษที่จำแนกเนื้อความทั่วไป. ลง ถา ปัจจัย หลังศัพท์มี สัพพะ เป็นต้น ที่เป็นไปในอรรถแห่งประการนั้น. เช่น สัพพถา (โดยประการทั้งปวง), ยถา (โดยประการใด), ตถา (โดยประการนั้น). ๑๐๙. กถมิตฺถํ. ๑๐๙. กถัง, อิตถัง. เอเต สทฺทา นิปจฺจนฺเต ปกาเร. กิมิเมหิ ถํ ปจฺจโย, กอิต จ เตสํ ยถากฺกมํ, กถํ, อิตฺถํ. ศัพท์เหล่านี้สำเร็จรูปในอรรถแห่งประการ. ลง ถัง ปัจจัย หลัง กิง และ อิมะ ศัพท์ และแปลงเป็น กะ และ อิ ตามลำดับ เป็น กถัง, อิตถัง. ๑๑๐. ธา สงฺขฺยาหิ. ๑๑๐. ลง ธา ปัจจัย หลังสังขยา. สงฺขฺยาวาจีหิ ปกาเร ธา ปรา โหติ. ทฺวีหิ ปกาเรหิ, ทฺเว วา ปกาเร กโรติ ทฺวิธา กโรติ, พหุธา กโรติ, เอกํ ราสึ ปญฺจปฺปการํ กโรติ ปญฺจธา กโรติ, ปญฺจปฺปการเมกปฺปการํ กโรติ เอกธา กโรติ. ลง ธา ปัจจัย หลังสังขยาในอรรถแห่งประการ. เช่น ทวิธา กโรติ (ทำเป็น ๒ ส่วน) แทน ทวีหิ ปะกาเรหิ หรือ เทว ปะกาเร กะโรติ; พหุธา กโรติ (ทำโดยประการมาก); ปัญจธา กโรติ (ทำกองเดียวให้เป็น ๕ ประการ); เอกธา กโรติ (ทำ ๕ ประการให้เป็นประการเดียว). ๑๑๑. เวกา ชฺฌํ. ๑๑๑. ลง ชฌัง ปัจจัย หลัง เอกะศัพท์. เอกสฺมา ปกเร ชฺฌํ วา โหติ. เอกชฺฌํ กโรติ, เอกธา, กโรติ. หลังเอกะศัพท์ ในความหมายว่าอาการ ลง ชฺฌํ หรือ ธา ปัจจัยบ้าง (เช่น) เอกชฺฌํ กโรติ (ทำให้เป็นอันเดียวกัน), เอกธา กโรติ (ทำโดยส่วนเดียว). ๑๑๒. ทฺวิตีเหธา. ๑๑๒. หลัง ทวิ และ ติ ศัพท์ ลง เอธา ปัจจัย. ทฺวิตีหิ ปกาเร เอธา วา โหติ. ทฺเวธา, เตธา, ทฺวิธา, ติธา. หลัง ทวิ และ ติ ศัพท์ ในความหมายว่าอาการ ลง เอธา ปัจจัยบ้าง (เช่น) ทฺเวธา, เตธา, ทฺวิธา, ติธา. ๑๑๓. ตพฺพติ ชาติโย. ๑๑๓. หลังศัพท์ที่มีอรรถว่า 'มีสิ่งนั้น' ลง ชาติโย ปัจจัย. ปการวติ ตํสามญฺญวาจกา สทฺทา ชาติโย โหติ, ปฏุชาติโย, มุทุชาติโย. หลังศัพท์ที่กล่าวถึงความทั่วไปที่มีอาการนั้น ลง ชาติโย ปัจจัย (เช่น) ปฏุชาติโย (โดยกำเนิดแห่งคนฉลาด), มุทุชาติโย (โดยกำเนิดแห่งคนอ่อนโยน). ๑๑๔. วารสงฺขฺยาย กฺขตฺตุํ. ๑๑๔. หลังสังขยาที่บอกจำนวนครั้ง ลง กฺขตฺตุํ ปัจจัย. วารสมฺพนฺธินิยา [Pg.170] สงฺขฺยาย กฺขตฺตุํ โหติ. ทฺเว วาเร ภุญฺชติ ทฺวิกฺขตฺตุํ ทิวสสฺส ภุญฺชติ. วารคฺคหณํ กึ? ปญฺจ ภุญฺชติ. สงฺขฺยายาติ กึ? ปหูเต วาเร ภุญฺชติ. หลังสังขยาที่เกี่ยวข้องกับจำนวนครั้ง ลง กฺขตฺตุํ ปัจจัย (เช่น) บริโภค ๒ ครั้ง เป็น ทฺวิกฺขตฺตุํ (บริโภควันละ ๒ ครั้ง). การระบุว่า 'วาระ' (ครั้ง) มีประโยชน์อะไร? เพื่อห้ามในตัวอย่างเช่น บริโภค ๕ (อย่าง). คำว่า 'สงฺขยาย' (ด้วยสังขยา) มีประโยชน์อะไร? เพื่อห้ามในตัวอย่างเช่น บริโภคหลายครั้ง. ๑๑๕. กติมฺหา. ๑๑๕. หลัง กติ ศัพท์. วารสมฺพนฺธินิยา กติสงฺขฺยาย กฺขตฺตุํ โหติ, กติ วาเร, ภุญฺชถิ, กติกฺขตฺตุํ ภุญฺชติ. หลัง กติ สังขยา ที่เกี่ยวข้องกับจำนวนครั้ง ลง กฺขตฺตุํ ปัจจัย (เช่น) บริโภคกี่ครั้ง เป็น กติกฺขตฺตุํ (บริโภคกี่ครั้ง). ๑๑๖. พหุมฺหา ธา จ ปจฺจาสตฺติยํ. ๑๑๖. หลัง พหุ ศัพท์ ลง ธา ปัจจัย และ (กฺขตฺตุํ ปัจจัย) ในความหมายว่าความใกล้ชิด. วารสมฺพนฺธินิยา พหุสงฺขฺยาย ธา โหติ กฺขตฺถุํ จ, วารานญฺเจ ปจฺจาสตฺติ โหติ, พหุธา ทิวสสฺส ภุญฺชติ พหุกฺขตฺตุํ ภุญฺชติ. ปจฺจาสตฺติยนฺติ กึ? พหุวาเร มาสสฺส ภุญฺชติ. หลัง พหุ สังขยา ที่เกี่ยวข้องกับจำนวนครั้ง ลง ธา ปัจจัย และ กฺขตฺตุํ ปัจจัย หากมีความใกล้ชิดกันของวาระ (เช่น) บริโภคหลายครั้งในหนึ่งวัน เป็น พหุธา หรือ พหุกฺขตฺตุํ. คำว่า 'ปจฺจาสตฺติยํ' (ในความใกล้ชิด) มีประโยชน์อะไร? เพื่อห้ามในตัวอย่างเช่น บริโภคหลายครั้งในหนึ่งเดือน. ๑๑๗. สกึ วา. ๑๑๗. ลง สกึ ปัจจัย บ้าง. เอกํ วารมิจฺจสฺมึ อตฺเถ สกินฺติ วา นิปจฺจเต. เอกวารํ ภุญฺชติ สกึ ภุญฺชติ, วาติ กึ? เอกกฺขตฺตุํ ภุญฺชติ. ในอรรถว่า ครั้งเดียว สำเร็จรูปเป็น สกึ บ้าง (เช่น) บริโภคครั้งเดียว เป็น สกึ ภุญฺชติ. คำว่า 'วา' มีประโยชน์อะไร? เพื่อให้ใช้รูปว่า เอกกฺขตฺตุํ ภุญฺชติ ได้ด้วย. ๑๑๘. โส วีจฺฉปฺปกาเรสุ. ๑๑๘. ลง โส ปัจจัย ในความหมายว่า วิจฉา และ ปการะ. วีจฺฉายํ ปกาเร จ โส โหติ พหุลํ. วีจฺฉายํ-ขณฺฑโส, พิลโส. ปกาเร-ปุถุโส, สพฺพโส. ลง โส ปัจจัย ในความหมายว่า วิจฉา และ ปการะ โดยมาก. ในความหมายว่า วิจฉา เช่น ขณฺฑโส (เป็นส่วนๆ), พิฬโส (เป็นชิ้นๆ). ในความหมายว่า ปการะ เช่น ปุถุโส (โดยประการต่างๆ), สพฺพโส (โดยประการทั้งปวง). ๑๑๙. อภูตตพฺภาเว กราสภูโยเค วิการา จี. ๑๑๙. ลง จี ปัจจัย หลังวิการศัพท์ ในความหมายว่าความเป็นอย่างนั้นที่ยังไม่เป็น เมื่อประกอบกับ กร, อส และ ภู ธาตุ. อวตฺถาวโต-วตฺถนฺตเรนาภูตสฺส ตายาวตฺถาย ภาเวกราสภูหิ สมฺพนฺเธ สติ วิการวาจกา จี โหติ, อธวลํ ธวลํ [Pg.171] กโรติ ธวลี กโรติ, อธวโล ธวโล สิยา ธวลี สิยา, อธวโล ธวโล ภวติ ธวลี ภวติ. อภูต ตพฺภาเวติ กึ? ฆฏํ กโรติ, ทธิ อตฺถิ, ฆโฏ ภวติ. กราสภูโยเคติ กึ? อธวโลธวโล ชายเต. วิการาติ กึ? ปกติยา มาโหตุ, สุวณฺณํ กุณฺฑลํ กโรติ. เมื่อมีการประกอบกับ กร, อส และ ภู ธาตุ ในความหมายว่าความเป็นอย่างนั้นที่ยังไม่เป็น (คือการเปลี่ยนจากสภาวะหนึ่งไปสู่อีกสภาวะหนึ่ง) ลง จี ปัจจัย หลังศัพท์ที่แสดงความเปลี่ยนแปลง (วิการะ) เช่น อธวลํ ธวลํ กโรติ (ทำให้สิ่งที่ไม่ขาวเป็นขาว) เป็น ธวลี กโรติ, อธวโล ธวโล สิยา (สิ่งที่ไม่ขาวพึงเป็นขาว) เป็น ธวลี สิยา, อธวโล ธวโล ภวติ (สิ่งที่ไม่ขาวเป็นขาว) เป็น ธวลี ภวติ. คำว่า 'อภูตตพฺภาเว' มีประโยชน์อะไร? เพื่อห้ามในตัวอย่างเช่น ฆฏํ กโรติ (ทำหม้อ), ทธิ อตฺถิ (มีนมส้ม), ฆโฏ ภวติ (หม้อย่อมมี). คำว่า 'กร-อส-ภู-โยเค' มีประโยชน์อะไร? เพื่อห้ามในตัวอย่างเช่น อธวโล ธวโล ชายเต (สิ่งที่ไม่ขาวเกิดเป็นขาว). คำว่า 'วิการา' มีประโยชน์อะไร? เพื่อห้ามในสภาวะปกติ เช่น สุวณฺณํ กุณฺฑลํ กโรติ (ทำทองให้เป็นตุ้มหู). ๑๒๐. ทิสฺสนฺตญฺเญปิ ปจฺจยา. ๑๒๐. ปัจจัยอื่นๆ ก็ปรากฏบ้าง. วุตฺตโต-ญฺเญปิ ปจฺจยา ทิสฺสนฺติ วุตฺตาวุตฺตตฺเถสุ. วิวิธา มาตโร วิมาตโร, ตาสํ ปุตฺตา เวมาติกา-ริกณ. ปถํ คจฺฉตีติ ปถาวิโน-อาวี. อิสฺสา อสฺส อตฺถีติ อิสฺสุกี-อุกี. ธุรํ วหตีติ โธรยฺโห- ยฺหณ. ปัจจัยอื่นๆ นอกจากที่กล่าวมาแล้ว ย่อมปรากฏในอรรถที่กล่าวแล้วและยังไม่ได้กล่าว เช่น วิวิธา มาตโร วิมาตโร (มารดาต่างๆ คือมารดาเลี้ยง) บุตรของมารดาเหล่านั้น ชื่อว่า เวมาติกา (ลง ริกาณ ปัจจัย), ปถํ คจฺฉตีติ ปถาวี (ผู้ไปตามทาง) (ลง อาวี ปัจจัย), อิสฺสา อสฺส อตฺถีติ อิสฺสุกี (ผู้มีความริษยา) (ลง อุกี ปัจจัย), ธุรํ วหตีติ โธรยฺโห (ผู้แบกหามภาระ) (ลง ยหณ ปัจจัย). ๑๒๑. อญฺญสฺมึ. ๑๒๑. ในอรรถอื่น. วุตฺตโต-ญฺญสฺมิมฺปิ อตฺเถ วุตฺตปฺปจฺจยา ทิสฺสนฺติ. มคธานํ อิสฺสโร มาคโธ-ธณา. กาสีติ สหสฺสํ, ตมคฺฆตีติ กาสิโย อิโย. ปัจจัยที่กล่าวมาแล้ว ย่อมปรากฏในอรรถอื่นนอกจากที่กล่าวมาแล้วด้วย เช่น มาคธานํ อิสฺสโร มาคโธ (ผู้เป็นใหญ่แห่งชาวมคธ) (ลง ธณ ปัจจัย), กาสีติ สหสฺสํ (คำว่า กาสี หมายถึงหนึ่งพัน) ตมคฺฆตีติ กาสิโย (สิ่งที่มีค่าหนึ่งพัน) (ลง อิย ปัจจัย). ๑๒๒. สกตฺเถ. ๑๒๒. ในอรรถของตน. สกตฺเถปิ ปจฺจยา ทิสฺสนฺติ. หีนโก, โปตโก, กิจฺจยํ. ปัจจัยทั้งหลายย่อมปรากฏในอรรถของตนเองด้วย เช่น หีนโก (คนเลว), โปตโก (ลูกสัตว์), กิจฺจยํ (สิ่งที่ควรทำ). ๑๒๓. โลโป. ๑๒๓. การลบ (ปัจจัย). ปจฺจยานํ โลโปปิ ทิสฺสติ. พุทฺเธ รตนํ ปณีตํ, จกฺขุํ สุญฺญํ อตฺเตน วา อตฺตริเยน วาติ ภาวปฺปจฺจยโลโป. การลบปัจจัยทั้งหลายก็ปรากฏบ้าง เช่น พุทฺเธ รตนํ ปณีตํ (ในพระพุทธเจ้ามีรัตนะอันประณีต), จกฺขุํ สุญฺญํ อตฺเตน วา อตฺตริเยน วา (จักษุว่างเปล่าจากอัตตาหรือจากสิ่งที่เนื่องด้วยอัตตา) เหล่านี้เป็นการลบภาวปัจจัย. ๑๒๔. สรานมาทิสฺสายุวณฺณสฺสาเอโอ ณานุพนฺเธ. ๑๒๔. สระต้นคือ อะ, อิ, อุ ย่อมเป็น อา, เอ, โอ ตามลำดับ เมื่อมีปัจจัยที่มี ณะ เป็นอนุพันธะ. สรานมาทิภูตา [Pg.172] เย อการิวณฺณุวณฺณา, เตสํ อาเอโอ โหนฺติ ยถากฺกมํณานุพนฺเธ. ราฆโว, เวนเตยฺโย, เมนิโก, โอฬุมฺปิโก, โทภคฺคํ. ณานุพนฺเธติ กึ? ปุราตโน. สระต้นที่เป็น อะ, อิ, อุ ย่อมเป็น อา, เอ, โอ ตามลำดับ เมื่อมีปัจจัยที่มี ณะ เป็นอนุพันธะ เช่น ราฆโว (เหล่ากอของพระรฆุ), เวนเตยฺโย (บุตรของนางวินตา), เมนิโก (บุตรของนางเมนา), โอฬุมฺปิโก (ผู้อยู่ในเมืองอุลุมปะ), โทภคฺคํ (ความเป็นผู้มีโชคร้าย). คำว่า 'ณานุพนฺเธ' มีประโยชน์อะไร? เพื่อห้ามในตัวอย่างเช่น ปุราตโน (เก่าแก่). ๑๒๕. สํโยเค กฺวจิ. ๑๒๕. ในเพราะพยัญชนะซ้อนบ้าง. สรานมาทิภูตา เย อยุวณฺณา, เตสํ อาเอโอ โหนฺติ กฺวจิเทว สํโยควิสเย ณานุพนฺเธ. เทจฺโจ, โกณฺฑญฺโญ. กฺวจีติ กึ? กตฺติเกยฺโย. สระต้นที่เป็น อะ, อิ, อุ ย่อมเป็น อา, เอ, โอ บ้าง ในที่ที่มีพยัญชนะซ้อน เมื่อมีปัจจัยที่มี ณะ เป็นอนุพันธะ เช่น เทจฺโจ, โกณฺฑญฺโญ. คำว่า 'กฺวจิ' มีประโยชน์อะไร? เพื่อห้ามในตัวอย่างเช่น กตฺติเกยฺโย. ๑๒๖. มชฺเฌ. ๑๒๖. ในท่ามกลาง. มชฺเฌ วตฺตมานานมฺปิ อยุวณฺณานํ อา เอ โอ โหนฺติ กฺวจิ. อฑฺฒเตยฺโย, วาเสฏฺโฐ. สระ อะ อิ อุ แม้ที่ตั้งอยู่ในท่ามกลาง ย่อมเป็น อา เอ โอ บ้าง เช่น อัฑฒเตยโย, วาเสฏโฐ ๑๒๗. โกสชฺชาชฺชว ปาริสชฺช โสหชฺช มทฺทวาริสฺสาสภาชญฺญเถยฺย พาหุสจฺจา. ๑๒๗. โกสัชชะ, อาชชวะ, ปาริสัชชะ, โสหัชชะ, มัททวะ, อาริสสะ, อาสภะ, อาชัญญะ, เถยยะ, พาหุสัจจะ เอเตสทฺทา นิปจฺจนฺเตณานุพนฺเธ. กุสี ตสฺส ภาโวโกสชฺชํ, อุชุโน ภาโว อชฺชวํ, ปริสาสุ สาธุ ปาริสชฺโช, สุหทโยว สุหชฺโช, ตสฺส ปน ภาโว โสหชฺชํ, มุทุโน ภาโว มทฺทวํ, อิสิโน อิทํ ภาโว วา อาริสฺสํ, อุสภสฺส อิทํ ภาโว [Pg.173] วา อาสภํ, อาชานียสฺส ภาโว โส เอว วา อาชญฺญํ, เถนสฺส ภาโว กมฺมํ วา เถยฺยํ, พหุสฺสตสฺส ภาโว พาหุสจฺจํ, เอเตสุ ยมลกฺขณิกํ, ตํ นิปาตนา. ศัพท์เหล่านี้สำเร็จด้วยนิปาตวิธีในเพราะ ณ อนุพันธปัจจัย. ความเป็นแห่งคนเกียจคร้าน ชื่อว่า โกสัชชะ, ความเป็นแห่งคนตรง ชื่อว่า อาชชวะ, ผู้ดีในบริษัท ชื่อว่า ปาริสัชชะ, ผู้มีใจดีนั่นแล ชื่อว่า สุหัชชะ, ความเป็นแห่งสุหัชชะนั้น ชื่อว่า โสหัชชะ, ความเป็นแห่งคนอ่อนโยน ชื่อว่า มัททวะ, ความเป็นหรือสิ่งนี้แห่งฤๅษี ชื่อว่า อาริสสะ, ความเป็นหรือสิ่งนี้แห่งโคอุสภะ ชื่อว่า อาสภะ, ความเป็นแห่งม้าอาชาไนย หรือม้าอาชาไนยนั่นเอง ชื่อว่า อาชัญญะ, ความเป็นหรือกรรมแห่งหัวขโมย ชื่อว่า เถยยะ, ความเป็นแห่งพหูสูต ชื่อว่า พาหุสัจจะ, ในศัพท์เหล่านี้ คำใดที่มีลักษณะตามที่กล่าวมา คำนั้นสำเร็จด้วยนิปาตวิธี ๑๒๘. มนาทีนํ สก. ๑๒๘. การลง สกะ อาคม หลังศัพท์ทั้งหลายมี มนะ เป็นต้น มนาทีนํ สก โหติ ณานุพนฺเธ. มนสิ ภวํ มานสํ, ทุมฺมนโส ภาโว โทมนสฺสํ, โสมนสฺสํ. การลง สกะ อาคม หลังศัพท์ทั้งหลายมี มนะ เป็นต้น ย่อมมีในเพราะ ณ อนุพันธปัจจัย เช่น สิ่งที่เกิดในใจ ชื่อว่า มานัสสะ, ภาวะแห่งบุคคลผู้มีใจชั่ว ชื่อว่า โทมนัสสะ, โสมนัสสะ ๑๒๙. อุวณฺณสฺสาวง สเร. ๑๒๙. การอาเทศ อุ วัณณะ เป็น อวะ ในเพราะสระเบื้องหลัง สราโท ณานุพนฺเธ อุวณฺณสฺสาวง โหติ. ราฆโว, ชมฺพวํ. การอาเทศ อุ วัณณะ เป็น อวะ ย่อมมีในเพราะ ณ อนุพันธปัจจัยที่ขึ้นต้นด้วยสระ เช่น ราฆโว, ชัมพะวัง ๑๓๐. ยมฺหิ โคสฺส จ. ๑๓๐. และในเพราะ ย ปัจจัย การอาเทศ (อุ วัณณะ) ของศัพท์ว่า โค (เป็น อวะ) ก็มี ยการาโท ปจฺจเย โคสฺสุวณฺณสฺส จ อวง โหติ. คพฺยํ, ภาตพฺโย. ในเพราะปัจจัยที่ขึ้นต้นด้วย ย อักษร การอาเทศ อุ วัณณะ ของศัพท์ว่า โค เป็น อวะ ย่อมมี เช่น คัพยัง, ภาตัพโพ ๑๓๑. โลโป-วณฺณิวณฺณานํ. ๑๓๑. การลบ อ วัณณะ และ อิ วัณณะ ยการาโท ปจฺจเย อวณฺณิวณฺณานํ โลโป โหติ. ทายชฺชํ, การุญฺญํ, อาธิปจฺจํ, เทปฺปํ. พหุลํวิธานา กฺวจิ น โหติ กิจฺจยํ. ในเพราะปัจจัยที่ขึ้นต้นด้วย ย อักษร การลบ อ วัณณะ และ อิ วัณณะ ย่อมมี เช่น ทายัชชัง, การุญญัง, อาธิปัจจัง, เทปปัง. เพราะการทำที่หลากหลาย บางครั้งจึงไม่ลบ เช่น กิจจยัง ๑๓๒. รานุพนฺเธ-นฺต สราทิสฺส. ๑๓๒. การลบสระที่สุดของส่วนประกอบที่ขึ้นต้นด้วยสระ ในเพราะ ร อนุพันธปัจจัย อนฺโต สโร อาทิมฺหิ ยสฺสาวยวสฺส, ตสฺส โลโป โหติ รานุพนฺเธ. กิตฺตกํ, เปตฺเตยฺยํ. สระที่สุดแห่งส่วนประกอบใดที่มีสระอยู่ต้น การลบสระนั้นย่อมมีในเพราะ ร อนุพันธปัจจัย เช่น กิตตะกัง, เปตเตยยัง ๑๓๓. กิสมหตมิเม กส มหา. ๑๓๓. การอาเทศ กิส เป็น กส และ มหันตะ เป็น มหา ในเพราะ อิเม ปัจจัย กิสสฺส มหโต อิเม กสมหา โหนฺติ ยถากฺกมํ, กสิมา, มหิมา. การอาเทศ กิส และ มหันตะ เป็น กส และ มหา ตามลำดับ ในเพราะ อิเม ปัจจัย เช่น กสิมา, มหิมา ๑๓๔. อายุสฺสายส มนฺตุมฺหิ. ๑๓๔. การอาเทศ อายะ เป็น อายสะ ในเพราะ มันตุ ปัจจัย อายุสฺส [Pg.174] อายสาเทโส โหติ มนฺตุมฺหิ. อายสฺมา. การอาเทศ อายะ เป็น อายสะ ย่อมมีในเพราะ มันตุ ปัจจัย เช่น อายัสมา ๑๓๕. โช วุทฺธสฺสิยิฏฺเฐสุ. ๑๓๕. การอาเทศ วุฑฒะ เป็น ชะ ในเพราะ อิยะ และ อิฏฐะ ปัจจัย วุทฺธสฺส โช โหติ อิยอิฏฺเฐสุ, เชยฺโย, เชฏฺโฐ. การอาเทศ วุฑฒะ เป็น ชะ ย่อมมีในเพราะ อิยะ และ อิฏฐะ ปัจจัย เช่น เชยโย, เชฏโฐ ๑๓๖. พาฬฺหนฺติกปสตฺถานํ สาธ เนท สา. ๑๓๖. การอาเทศ พาฬหะ, อันติกะ และ ปสัตถะ เป็น สาธะ, เนทะ และ สา อิยอิฏฺเฐสุ พาฬฺหนฺติกปสตฺถานํ สาธ เนท สา โหนฺติ ยถากฺกมํ. สาธิโย, สาธิฏฺโฐ, เนทิโย, เนทิฏฺโฐ, เสยฺโย, เสฏฺโฐ. ในเพราะ อิยะ และ อิฏฐะ ปัจจัย การอาเทศ พาฬหะ, อันติกะ และ ปสัตถะ เป็น สาธะ, เนทะ และ สา ย่อมมีตามลำดับ เช่น สาธิโย, สาธิฏโฐ, เนทิโย, เนทิฏโฐ, เสยโย, เสฏโฐ ๑๓๗. กณกนาปฺปยุวานํ. ๑๓๗. การอาเทศ อัปปะ และ ยุวะ เป็น กณะ และ กนะ อิยอิฏฺเฐสุ อปฺปยุวานํ กณ กนา โหนฺติ ยถากฺกมํ. กณิโย กณิฏฺโฐ, กนิโย กนิฏฺโฐ. ในเพราะ อิยะ และ อิฏฐะ ปัจจัย การอาเทศ อัปปะ และ ยุวะ เป็น กณะ และ กนะ ย่อมมีตามลำดับ เช่น กณิโย, กณิฏโฐ, กนิโย, กนิฏโฐ ๑๓๘. โลโป วี มนฺตุ วนฺตูนํ. ๑๓๘. การลบ วี, มันตุ และ วันตุ ปัจจัย วี มนฺตุ วนฺตูนํ โลโป โหติ อิยอิฏฺเฐสุ. อติสเยน เมธาวี เมธิโย, เมธิฏฺโฐ, อติสเยน สติมา สติโย, สติฏฺโฐ, อติสเยน คุณวา คุณิโย, คุณิฏฺโฐ. การลบ วี, มันตุ และ วันตุ ปัจจัย ย่อมมีในเพราะ อิยะ และ อิฏฐะ ปัจจัย เช่น ผู้มีปัญญามาก ชื่อว่า เมธิโย, เมธิฏโฐ; ผู้มีสติมาก ชื่อว่า สติโย, สติฏโฐ; ผู้มีคุณมาก ชื่อว่า คุณิโย, คุณิฏโฐ ๑๓๙. เฑ สติสฺส ติสฺส. ๑๓๙. การลบ ติ อักษร ของ วีสติ และ ตึสติ ในเพราะ ฑะ ปัจจัย เฑปเร สตฺยนฺตสฺส ติการสฺส โลโป โหติ, วีสํ สตํ, ตึสํ สตํ. เมื่อ ฑะ ปัจจัยอยู่เบื้องหลัง การลบ ติ อักษร ที่สุดแห่ง วีสติ และ ตึสติ ย่อมมี เช่น วีสังสตัง, ตึสังสตัง ๑๔๐. เอตสฺเสฏ ตฺตเก. ๑๔๐. การอาเทศ เอตะ เป็น เอฏะ ในเพราะ ตตกะ ปัจจัย ตฺตเก ปเร เอตสฺส เอฏ โหติ. เอตฺตกํ. เมื่อ ตตกะ ปัจจัยอยู่เบื้องหลัง การอาเทศ เอตะ เป็น เอฏะ ย่อมมี เช่น เอตตะกัง ๑๔๑. ณิกสฺสิโย วา. ๑๔๑. การอาเทศ ณิกะ ปัจจัย เป็น อิยะ บ้าง ณิกสฺส [Pg.175] วา อิโย โหติ, สกฺยปุตฺติโย, สกฺยปุตฺติโก. หลัง ณิกปัจจัย มี อิโย บ้าง (เช่น) สากยปุตฺติโย, สากยปุตฺติโก. ๑๔๒. อธาตุสฺส กา-สฺยาทิโต เฆ-สฺสิ. ๑๔๒. อการะที่อยู่หน้า กะการะ ของอธาตุ ย่อมเป็น อิ เมื่อ ฆะ ตามหลัง และ ฆะ นั้นไม่ได้อยู่หลัง สฺยา ทิ. เฆ ปเร อธาตุสฺส โย กกาโร, ตโต ปุพฺพสฺส อการสฺส พหุลํ อิ โหติ สเจ โฆ น สฺยาทิโต ปโร โหติ. พาลิกา, การิกา, อธาตุสฺสาติ กึ? สกา, เกติ กึ? นนฺทนา, อสฺยาทิโตติ กึ? พหุปริพฺพาชกา มถุรา, พหุจมฺมิกาติ กกาเรน สฺยาทิโน พฺยวหิตตฺตา สิทฺธํ, เฆติ กึ? พาลโก, อสฺสาติ กึ? พหุกตฺตุกา สาลา. เมื่อ ฆะ ตามหลัง, อการะที่อยู่หน้า กะการะ ของอธาตุ ย่อมเป็น อิ โดยมาก หาก ฆะ นั้นไม่ได้อยู่หลัง สฺยา ทิ. (ตัวอย่างเช่น) พาลิกา, การิกา. ถามว่า อธาตุสฺสาติ ทำไม? (ตอบว่า) สกา. ถามว่า เกติ ทำไม? (ตอบว่า) นนฺทนา. ถามว่า อสฺยา ทิโตติ ทำไม? (ตอบว่า) พหุปริพฺพาชกา มธุรา, พหุจมฺมิกา (สำเร็จได้) เพราะ กะการะถูกคั่นด้วย สฺยา ทิ. ถามว่า เฆติ ทำไม? (ตอบว่า) พาลโก. ถามว่า อสฺสาติ ทำไม? (ตอบว่า) พหุกตฺตุกา สาลา. อิติ โมคฺคลฺลาเน พฺยากรเณ วุตฺติยํ ดังนี้ ในวุตติแห่งโมคคัลลานไวยากรณ์. ณาทิกณฺโฑ จตุตฺโถ. ณาทิกัณฑ์ที่ ๔ (จบ). ๕. ปญฺจโม กณฺโฑ (ขาทิ) ๕. กัณฑ์ที่ ๕ (ขาทิ). ๑. ติช มาเนหิ ข สา ขมา วีมํสาสุ. ๑. หลัง ติช และ มาน ธาตุ มี ข และ สา ปัจจัย ในความหมาย ขมา และ วีมังสา. ขนฺติยํ ติชา วีมํสายํ มานา จ ขสปฺปจฺจยา โหนฺติ ยถากฺกมํ, ติติกฺขา, วีมํสา, ติติกฺขติ, วีมํสติ. ขมาวีมํสา, สูติ กึ? เตชนํ, เตโช, เตชยติ, มานนํ, มาโนมาเนติ. หลัง ติช ธาตุ ในความหมาย ขันติ และหลัง มาน ธาตุ ในความหมาย วีมังสา มี ข และ สา ปัจจัย ตามลำดับ (เช่น) ติติกฺขา, วีมํสา, ติติกฺขติ, วีมํสติ. ถามว่า ขมาวีมํสาสูติ ทำไม? (ตอบว่า) เตชนํ, เตโช, เตชยติ, มานนํ, มาโน, มาเนติ. ๒. กิตา ติกิจฺฉาสํสเยสุ โฉ. ๒. หลัง กิต ธาตุ มี ฉ ปัจจัย ในความหมาย ติกิจฉา และ สังสยะ. ติกิจฺฉายํ สํสเย จ วตฺตมานา กิตา โฉ โหติ. ติกิจฺฉา, วิจิกิจฺฉา, ติกิจฺฉติ, วิจิกิจฺฉติ. อญฺญตฺร นิเกโต, สํเกโต, เกตนํ, เกโต, เกตยติ. หลัง กิต ธาตุ ที่เป็นไปในความหมาย ติกิจฉา และ สังสยะ มี ฉ ปัจจัย (เช่น) ติกิจฺฉา, วิจิกิจฺฉา, ติกิจฺฉติ, วิจิกิจฺฉติ. ในที่อื่น (นอกจากนี้ เช่น) นิเกโต, สงฺเกโต, เกตนํ, เกโต, เกตยติ. ๓. นินฺทายํ คุป พธา พสฺส โภ จ. ๓. หลัง คุป และ พธ ธาตุ ในความหมาย นินทา มี ฉ ปัจจัย และแปลงที่สุดธาตุเป็น ภ. นินฺทายํ [Pg.176] วตฺตมาเนหิ คุป พเธหิ โฉ โหติ พสฺส โภ จ. ชิคุจฺฉา, พีภจฺฉา, ชิคุจฺฉติ, พีภจฺฉติ, อญฺญตฺร โคปนํ, โคโป, โคเปติ, พธโก. หลัง คุป และ พธ ธาตุ ที่เป็นไปในความหมาย นินทา มี ฉ ปัจจัย และแปลงที่สุดธาตุเป็น ภ (เช่น) ชิคุจฺฉา, พีภจฺฉา, ชิคุจฺฉติ, พีภจฺฉติ. ในที่อื่น (นอกจากนี้ เช่น) โคปนํ, โคโป, โคเปติ, พธโก. ๔. ตุํสฺมา โลโป จิจฺฉายํ เต. ๔. ลบ ตุง ปัจจัย ในความหมาย อิจฉา เมื่อมี เต (ข, ส, ฉ) ตามหลัง. ตุมนฺตโต อิจฺฉายมตฺเถ เต ขสฉา โหนฺติ พหุลํ, โลโป จ ตุํปจฺจยสฺส โหติ สุตตฺตา, พุภุกฺขา, ชิคีสาํ, ชิฆจฺฉา, พุภุกฺขติ, ชิคีสติ ชิฆจฺฉติ. อิธ กสฺมา น โหติ ‘โภตฺตุมิจฺฉตี’ติ? ปทนฺตเรนาภิธานา. ตุํสฺมาติ กึ? โภชนมิจฺฉติ. อิจฺฉายนฺติ กึ? ภุญฺชิตุํ คจฺฉติ. กถํ ‘กูลํ วิปติ สตี’ติ? ยถา กูลํ ปติตุ มิจฺฉตีติ วากฺยํ โหติ, เอวํ วุตฺติปิ โหสฺสติ. วากฺยเมว จรหิ กถํ โหติ? โลกสฺส ตถา วจนิจฺฉาย. หลังบทที่ลง ตุง ปัจจัย ในความหมาย อิจฉา มี ข, ส และ ฉ ปัจจัย (ซึ่งเรียกว่า เต) โดยมาก และมีการลบ ตุง ปัจจัย เพราะเป็นสิ่งที่ได้ยินมา (เช่น) พุภุกฺขา, ชิคีสา, ชิฆจฺฉา, พุภุกฺขติ, ชิคีสติ, ชิฆจฺฉติ. ในที่นี้ เหตุใดจึงไม่เป็น ‘ภตฺตุ มิจฺฉติ’? เพราะมีการกล่าวด้วยบทอื่น. ถามว่า ตุํสฺมา ทำไม? (ตอบว่า) โโภชนมิจฺฉติ. ถามว่า อิจฺฉายํ ทำไม? (ตอบว่า) ภุญฺชิตุํ คจฺฉติ. (ถามว่า) ‘กูลํ วิปติสติ’ สำเร็จได้อย่างไร? ประโยคว่า ‘กูลํ ปติตุมิจฺฉติ’ มีอยู่ฉันใด แม้ในวุตตินี้ก็จะมีฉันนั้น. ก็ประโยคนั้นมีได้อย่างไร? เพราะชาวโลกมีความปรารถนาจะกล่าวเช่นนั้น. ๕. อีโย กมฺมา. ๕. หลังกรรม มี อีย ปัจจัย (ในความหมาย อิจฉา). อิจฺฉากมฺมโต อิจฺฉายมตฺเถ อียปฺปจฺจโย โหติ. ปุตฺตมิจฺฉติ ปุตฺถียติ. กมฺมาติ กึ? อสิเนจฺฉติ. อิธ กสฺมา น โหติ ‘รญฺโญปุตฺตมิจฺฉตี’ติ? สาเปกฺขตฺตา, น หิ อญฺญมเปกฺขมาโน อญฺเญน สเหกตฺถิภาวมนุภวิตุํ สกฺโกติ. อิธาปิ จรหิ น สิยา ‘อตฺตโน ปุตฺต มิจฺฉตี’ติ? เนเวตฺถ ภวิตพฺพํ, น หิ ภวติ ‘อตฺตโน ปุตฺตียตี’ติ, กถํ จรหิ ปุตฺตสฺส อตฺตนิยตา-วคมฺยเต[Pg.177]? อญฺญสฺสาสุตตฺตา อิจฺฉาย จ ตพฺพิสยตฺตา. หลังกรรมแห่งความปรารถนา ในความหมาย อิจฉา มี อีย ปัจจัย (เช่น) ปุตฺตมิจฺฉติ = ปุตฺตียติ. ถามว่า กมฺมา ทำไม? (ตอบว่า) อสินิจฺฉติ. ในที่นี้ เหตุใดจึงไม่เป็น ‘รญฺโญ ปุตฺตมิจฺฉติ’? เพราะมีความเกี่ยวข้อง (กับบทอื่น), เพราะบทที่ยังต้องอาศัยบทอื่น ย่อมไม่สามารถรวมเข้าเป็นเนื้อความเดียวกันกับบทอื่นได้. ถ้าเช่นนั้น ในที่นี้ก็ไม่ควรเป็น ‘อตฺตโน ปุตฺตมิจฺฉติ’ ใช่หรือไม่? ในที่นี้ก็ไม่ควรมี (การลงปัจจัย) เพราะไม่มีรูปว่า ‘อตฺตโน ปุตฺตียติ’, ก็ถ้าเช่นนั้น จะทราบความเป็นของตนของบุตรได้อย่างไร? เพราะไม่ได้ยินบทอื่น และเพราะความปรารถนามีบุตรนั้นเป็นอารมณ์. ๖. อุปมานาจาเร. ๖. หลัง (กรรมที่เป็น) อุปมา ในความหมาย อาจาระ. กมฺมโต อุปมานา อาจารตฺเถ อีโย โหติ. ปุตฺตมิ-วา-จรติ ปุตฺตียติ มาณวกํ, อุปมานาติ กึ? ปุตฺตมาจรติ. หลังกรรมที่เป็นอุปมา ในความหมาย อาจาระ มี อีย ปัจจัย (เช่น) ปุตฺตมิวาจรติ = ปุตฺตียติ (มาณวกํ). ถามว่า อุปมานา ทำไม? (ตอบว่า) ปุตฺตมาจรติ. ๗. อาธารา. ๗. หลังอาธาระ (ที่เป็นอุปมา ในความหมาย อาจาระ). อาธารตู-ปมานา อาจารตฺเถ อีโย โยติ. กุฏิยมิวา-จรติ กุฏียตี ปาสาเท, ปาสาทียติ กุฏิยํ ภิกฺขุ. หลังอาธาระที่เป็นอุปมา ในความหมาย อาจาระ มี อีย ปัจจัย (เช่น) กุฏิยมิวาจรติ = กุฏียติ (ปาสาเท), ปาสาทียติ (กุฏิยํ ภิกฺขุ). ๘. กตฺตุตาโย. ๘. หลังกัตตุ (ที่เป็นอุปมา ในความหมาย อาจาระ) มี อาย ปัจจัย. กตฺตุตู-ปมานา อาจารตฺเถ อาโย โหติ. ปพฺพโต อิวาจรติ ปพฺพตายติ. หลังกัตตุที่เป็นอุปมา ในความหมาย อาจาระ มี อาย ปัจจัย (เช่น) ปพฺพโต อิวาจรติ = ปพฺพตายติ. ๙. ยฺจตฺเถ. ๙. ในความหมาย อภูตตัพภาวะ. กตฺตุโต อภูตตพฺภาเว อาโย โหติ พหุลํ. ภุสายติ, ปฏปฏายติ, โลหิตายติ, กตฺตุโตตฺเวว? (อภุสํ) ภุสํ กโรตีหิ, อิห กสฺมา น โหติ ‘ภุสี ภวตี’ติ? วุตฺตตฺถตาย. หลังกัตตุ ในความหมาย อภูตตัพภาวะ มี อาย ปัจจัย โดยมาก (เช่น) ภุสายติ, ปฏปฏายติ, โลหิตายติ. ถามว่า กตฺตุโต เท่านั้นหรือ? (ตอบว่า) (อภุสํ) ภุสํ กโรติ. ในที่นี้ เหตุใดจึงไม่เป็น ‘ภุสี ภวติ’? เพราะเนื้อความถูกกล่าวแล้ว. ๑๐. สทฺทาทีนิ กโรติ. ๑๐. หลัง สัททะ เป็นต้น ในความหมายว่า 'ทำ'. สทฺทาทีหิ ทุติยนฺเตหิ กโรตีติ อสฺมึ อตฺเถ อาโย โหติ. สทฺทายติ, เวรายติ, กลหายติ, ธูปายติ. หลัง สัททะ เป็นต้น ที่ลงท้ายด้วยทุติยาวิภัตติ ในความหมายว่า ‘ทำ’ มี อาย ปัจจัย (เช่น) สทฺทายติ, เวรายติ, กลหายติ, ธูปายติ. ๑๑. นุโมตฺว-สฺโส. ๑๑. หลัง นโม มี อัสส ปัจจัย. นโมอิจฺจสฺมา [Pg.178] กโรตีติ อสฺมึ อตฺเถ อสฺโส โหติ. นมสฺสติ ตถาคฺตํ. หลังบทว่า นโม ในความหมายว่า ‘ทำ’ มี อัสส ปัจจัย (เช่น) นมสฺสติ ตถาคตํ. ๑๒. ธาตฺวตฺเถ นามสฺมิ. ๑๒. หลังนาม ในความหมายของธาตุ. นามสฺมา ธาตฺวตฺเถ พหุลมิโหติ. หตฺถินา อติกฺกมติ อติหตฺถยติ, วีณาย อุปคายติ อุปวีณยติ, ทฬฺหํ กโรติ วินยํ ทฬฺหยติ, วิสุทฺธา โหติ รตฺติ วิสุทฺธยติ, กุสลํ ปุจฺฉติ กุสลยติ. หลังนาม ในความหมายของธาตุ มี (อาย ปัจจัย) โดยมากในที่นี้ (เช่น) หตฺถินา อติกฺกมติ = อติหตฺถยติ, วีณาย อุปคายติ = อุปวีณยติ, ทฬฺหํ กโรติ วินยํ = ทฬฺหยติ, วิสุทฺธา โหติ รตฺติ = วิสุทฺธยติ, กุสลํ ปุจฺฉติ = กุสลยติ. ๑๓. สจฺจาทีหาปิ. ๑๓. อาปิ (ปัจจัย) แม้หลังสัจจศัพท์เป็นต้น. สจฺจาทีหิ ธาตฺวตฺเถ อาปิ โหติ. สจฺจาเปติ, อตฺถาเปติ, เวทาเปติ, สุกฺขาเปติ, สุขาเปติ, ทุกฺขาเปติ. อาปิ ปัจจัย ย่อมมีหลังสัจจศัพท์เป็นต้น ในอรรถของธาตุ. (เช่น) สจฺจาเปติ, อตฺถาเปติ, เวทาเปติ, สุกฺขาเปติ, สุขาเปติ, ทุกฺขาเปติ. ๑๔. กฺริยตฺถา. ๑๔. กริยัตถะ (ธาตุที่มีอรรถเป็นกิริยา). อยมธิกาโร อาสตฺถปริสมตฺติยา. กฺริยา อตฺโถ ยสฺส โส กฺริยตฺโถ ธาตุ. บทนี้เป็นบทตามไป (อธิการ) จนกว่าจะจบสัตถะ (คัมภีร์). ธาตุใดมีกิริยาเป็นอรรถ ธาตุนั้นชื่อว่า กริยัตถะ. ๑๕. จุราทิโต ณิ. ๑๕. ณิ (ปัจจัย) หลังจุราทิธาตุ. จุราทีหิ กฺริยตฺเถหิ สกตฺเถ ณิ ปโร โหติ พหุลํ. ณกาโร วุทฺธฺยตฺโถ, เอวมญฺญตฺราปิ, โจรยติ, ลาฬยติ, กถํ ‘รชฺชํ กาเรตี’ติ? โยควิภาคโต. ณิ ปัจจัย ย่อมมีข้างหลังจุราทิธาตุทั้งหลายที่มีอรรถเป็นกิริยา ในอรรถของตน (สกัดถะ) โดยมาก. ณ อักษร มีประโยชน์เพื่อการวุฒิ แม้ในที่อื่นก็เหมือนกัน. (เช่น) โจรยติ, ลาฬยติ. ถามว่า คำว่า 'รชฺชํ กาเรติ' สำเร็จได้อย่างไร? ตอบว่า เพราะการแยกสูตร (โยควิภาค). ๑๖. ปโยชกพฺยาปาเร ณาปิ จ. ๑๖. และ ณาปิ (ปัจจัย) ในกิริยาของผู้ใช้ (ปโยชกะ). กตฺตารํ โย ปโยชยติ, ตสฺส พฺยาปาเร กฺริยตฺถา ณิณาปี โหนฺติ พหุลํ, กาเรติ, การาเปติ. นนุ จ กตฺตาปิ กรณาทีนํ [Pg.179] ปโยชโกติ ตํพฺยาปาเรปิ ณิณาปี ปาปุณนฺติ? ปโยชกคฺคหณสามตฺถิยา น ภวิสฺสนฺติ จุราทีหิ วิสุํ วจนสามตฺถิยา จ. อโต ภิยฺโย ณาปิเยว, ณิเยวุวณฺณโต, ทฺวยเมวญฺเญหิ. ผู้ใดใช้ผู้ทำ (กัตตา), ในกิริยาของผู้ใช้นั้น ณิ และ ณาปิ ปัจจัยทั้งหลาย ย่อมมีหลังธาตุที่มีอรรถเป็นกิริยาโดยมาก. (เช่น) กาเรติ, การาเปติ. ถามว่า ก็กัตตาแม้จะเป็นผู้ใช้กรณะเป็นต้น ในกิริยาของกัตตานั้น ณิ และ ณาปิ ปัจจัยทั้งหลายก็ควรจะลงได้มิใช่หรือ? ตอบว่า เพราะอำนาจการถือเอาบทว่า 'ปโยชกะ' (ปัจจัยเหล่านั้น) จักไม่มี และเพราะอำนาจการกล่าวแยกจากจุราทิธาตุ. เพราะเหตุนั้น ณาปิ ปัจจัยเท่านั้นจึงมีมากกว่า (หลังธาตุอื่น), เพราะ ณิ ปัจจัยถูกกล่าวไว้แล้ว (หลังจุราทิธาตุ), ส่วนปัจจัยทั้งสอง (ณิ และ ณาปิ) ย่อมมีหลังธาตุอื่น (นอกจากจุราทิธาตุ). ๑๗. กฺโย ภาวกมฺเมสฺว-ปโรกฺเขสุ มาน นฺต ตฺยาทีสุ. ภาวกมฺมวิหิเตสุ ปโรกฺขาวชฺชิเตสุ มานนฺตตฺยาทีสุ ปเรสุ กฺโย โหติ กฺริยตฺถา. นฺตคฺคหณมุตฺตรตฺถํ, กกาโร อวุทฺธฺยตฺโถ เอวมุตฺตรตฺราปิ. ฐียมานํ, ฐียเต, สูยมานํ, สูยเต, อปโรกฺเขสุ มานนฺตตฺยาทีสูติ กึ? พภูว เทวทตฺเตน, พิภิท กุสุโล. ภิชฺชเต กุสุโล สยเมวาติ ‘ภิชฺชเต’ติ สวนา กมฺมตา-วคมฺยเต, ‘สยเมวา’ติ สวนโต กตฺตุตา, กตฺตุตาวจนิจฺฉายนฺตุ ‘ภินฺทติ กุสุโล อตฺตาน’นฺติ ภวติ, เอวมญฺญมฺปิ ยถาคมมนุคนฺตพฺพํ. ‘อปโรกฺเขสุ มานนฺตตฺยาทีสู’ติ อยมธิกาโร อา ‘ตนาทิตฺโว’ติ ๕.๒๖. อปิจ เอเต กฺยาทโย ตฺยาทีสุ ปรภูเตสุ กตฺตุกมฺมภาว วิหิเตสุ กฺยลาทีนํ วิธานโต เตสฺเวว วิญฺญายนฺตีติ อกมฺมเกหิ ธาตูหิ กตฺตุภาเวสุ, สกมฺมเกหิ กตฺตุกมฺเมสุ, กมฺมาวจนิจฺฉายํ ภาเว จ ภวนฺตีติ เวทิตพฺพา. ยสฺส ปน ธาตุสฺส กิริยา กมฺมมเปกฺขเต, โส สกมฺมโก, ยสฺส ตุ กิริยา กตฺตุมตฺตมเปกฺขเต, สฺวากมฺมโกติ ญาตพฺพํ. ๑๗. กยะ (ปัจจัย) ในภาวะและกรรม เมื่อมี มานะ อันตะ ติ เป็นต้น ที่ไม่ใช่ปรอกขาอยู่เบื้องหลัง. กยะ ปัจจัย ย่อมมีหลังธาตุที่มีอรรถเป็นกิริยา ในอรรถภาวะและกรรม เมื่อมี มานะ อันตะ ติ เป็นต้น ที่ไม่ใช่ปรอกขาอยู่เบื้องหลัง. การถือเอา อันตะ (ในสูตร) เพื่อประโยชน์ในสูตรข้างหน้า. ก อักษร มีประโยชน์เพื่อห้ามวุฒิ แม้ในสูตรข้างหน้าก็เหมือนกัน. (เช่น) ฐียมานํ, ฐียเต, สูยมานํ, สูยเต. คำว่า 'ใน มานะ อันตะ ติ เป็นต้น ที่ไม่ใช่ปรอกขา' มีประโยชน์อย่างไร? (ตอบว่า) พภูว เทวทตฺเตน, พิภิท กุสุโล. (ในประโยคว่า) 'ภิชฺชเต กุสุโล สยเมว' (ตุ่มย่อมแตกเอง) ความเป็นกรรมย่อมเข้าใจได้จากการได้ยินคำว่า 'ภิชฺชเต', ความเป็นกัตตาย่อมเข้าใจได้จากการได้ยินคำว่า 'สยเมว', แต่เมื่อต้องการจะกล่าวความเป็นกัตตา ย่อมเป็น 'ภินฺทติ กุสุโล อตฺตานํ' (ตุ่มย่อมทำลายตนเอง), แม้ในที่อื่นก็พึงดำเนินตามคัมภีร์. บทว่า 'ใน มานะ อันตะ ติ เป็นต้น ที่ไม่ใช่ปรอกขา' นี้ เป็นบทตามไป (อธิการ) จนถึงสูตร 'ตนาทิตฺโว' (5.26). อนึ่ง กยะ ปัจจัยเป็นต้นเหล่านี้ เมื่อมี ติ เป็นต้นอยู่เบื้องหลัง ซึ่งลงในอรรถกัตตา กรรม และภาวะ เพราะมีการบัญญัติ กยะ เป็นต้น จึงพึงทราบว่า (ปัจจัยเหล่านี้) ย่อมมีในอรรถเหล่านั้นนั่นเอง คือมีในอรรถกัตตาและภาวะจากอกัมมกธาตุ, ในอรรถกัตตาและกรรมจากสกัมมกธาตุ, และในอรรถภาวะเมื่อไม่ต้องการจะกล่าวกรรม. อนึ่ง พึงทราบว่า ธาตุใดที่กิริยาต้องการกรรม ธาตุนั้นชื่อว่า สกัมมกธาตุ, ส่วนธาตุใดที่กิริยาต้องการเพียงกัตตา ธาตุนั้นชื่อว่า อกัมมกธาตุ พึงทราบดังนี้. ๑๘. กตฺตริ โล. ๑๘. ล (ปัจจัย) ในอรรถกัตตา. กฺริยตฺถโต อปโรกฺเขสุ กตฺตุวิหิตมาน นฺตตฺยาทีสุ โล โหติ. ลกาโร, ‘‘ญิลสฺเส’’ติ ๕-๑๖๓ วิเสสนตฺโถ. ปจมาโน, ปจนฺโต, ปจติ. ล ปัจจัย ย่อมมีหลังธาตุที่มีอรรถเป็นกิริยา เมื่อมี มานะ อันตะ ติ เป็นต้น ที่ลงในอรรถกัตตาและไม่ใช่ปรอกขาอยู่เบื้องหลัง. ล อักษร มีประโยชน์เพื่อเป็นวิเศษณ์ (ในสูตร) 'ญิลสฺเส' (5.163). (เช่น) ปจมาโน, ปจนฺโต, ปจติ. ๑๙. มํ จ รุธาทีนํ. ๑๙. และ มํ (อาคม) แห่งรุธาทิธาตุทั้งหลาย. รุธาทิโต [Pg.180] กตฺตุวิหิตมานนฺต ตฺยาทีสุ โล โหติ มํ จ อนฺตสรา ปโร. มกาโร-นุพนฺโธ, อกาโร อุจฺจารณตฺโถ. รุนฺธมาโน, รุนฺธนฺโต, รุนฺธติ. ล ปัจจัย และ มํ อาคม หลังสระที่สุด ย่อมมีหลังรุธาทิธาตุ เมื่อมี มานะ อันตะ ติ เป็นต้น ที่ลงในอรรถกัตตาอยู่เบื้องหลัง. ม อักษร เป็นอนุพันธะ, อ อักษร มีประโยชน์เพื่อการออกเสียง. (เช่น) รุนฺธมาโน, รุนฺธนฺโต, รุนฺธติ. ๒๐. ณิณาปฺยาปีหิ วา. ๒๐. หรือ (ล ปัจจัย) หลังธาตุที่มี ณิ ณาปิ และอาปิ ปัจจัย. ณิณาปฺยาปีหิ กตฺตุวิหิตมานนฺต ตฺยาทีสุ โล โหติ วิภาสา, โอรยนฺโต, โจเรนฺโต, การยนฺโต, กาเรนฺโต, การาปยนฺโต, การาเปนฺโต, สจฺจาปยนฺโต, สจฺจาเปนฺโต, โจรยติ, โจเรติ, การยติ, กาเรติ, การาปยติ, การาเปติ, สจฺจาปยติ, สจฺจาเปติ. ววตฺถิตวิภาสตฺโถ-ยํ วาสทฺโท, เตน มาเน นิจฺจํ, โจรยมาโน, การยมาโน, การาปยมาโน, สจฺจาปยมาโน. ล ปัจจัย ย่อมมีหลังธาตุที่มี ณิ ณาปิ และอาปิ ปัจจัย เมื่อมี มานะ อันตะ ติ เป็นต้น ที่ลงในอรรถกัตตาอยู่เบื้องหลัง โดยวิภาสา. (เช่น) โอรยนฺโต, โจเรนฺโต, การยนฺโต, กาเรนฺโต, การาปยนฺโต, การาเปนฺโต, สจฺจาปยนฺโต, สจฺจาเปนฺโต, โจรยติ, โจเรติ, การยติ, กาเรติ, การาปยติ, การาเปติ, สจฺจาปยติ, สจฺจาเปติ. วา ศัพท์นี้ มีอรรถเป็นววัตถิตวิภาสา เพราะฉะนั้น เมื่อมี มานะ ปัจจัยอยู่เบื้องหลัง จึงมีรูปแน่นอน. (เช่น) โจรยมาโน, การยมาโน, การาปยมาโน, สจฺจาปยมาโน. ๒๑. ทิวาทีหิ ยก. ๒๑. ยกะ (ปัจจัย) หลังทิวาทิธาตุ. ทิวาทีหิ ลวิสเย ยก โหติ. ทิพฺพนฺโต, ทิพฺพติ. ยกะ ปัจจัย ย่อมมีหลังทิวาทิธาตุ ในวิสัยของ ล ปัจจัย. (เช่น) ทิพฺพนฺโต, ทิพฺพติ. ๒๒. ตุทาทีหิ โก. ๒๒. กะ (ปัจจัย) หลังตุทาทิธาตุ. ตุทาทีหิ ลวิสเย โก โหติ. ตุทมาโน, ตุทนฺโต, ตุทติ. กะ ปัจจัย ย่อมมีหลังตุทาทิธาตุ ในวิสัยของ ล ปัจจัย. (เช่น) ตุทมาโน, ตุทนฺโต, ตุทติ. ๒๓. ชฺยาทีหิ กฺนา. ๒๓. กนา (ปัจจัย) หลังชยาทิธาตุ. ชิอาทีหิ ลวิสเย กฺนา โหติ. ชินนฺโต, ชินาติ. กถํ ‘ชยนฺโต’ ชยตี, ติ? ภูวาทิปาฐา. กนา ปัจจัย ย่อมมีหลังชิอาทิธาตุ ในวิสัยของ ล ปัจจัย. (เช่น) ชินนฺโต, ชินาติ. ถามว่า คำว่า 'ชยนฺโต' 'ชยติ' สำเร็จได้อย่างไร? ตอบว่า เพราะมีการอ่านไว้ในภูวาทิธาตุ. ๒๔. กฺยาทีหิ กฺณา. ๒๔. กณา (ปัจจัย) หลังกยาทิธาตุ. กีอาทีหิ [Pg.181] ลวิสเย กฺณา โหติ. กิณนฺโต, กิณาติ. กณา ปัจจัย ย่อมมีหลังกีอาทิธาตุ ในวิสัยของ ล ปัจจัย. (เช่น) กิณนฺโต, กิณาติ. ๒๕. สฺวาทีหิ กฺโณ. ๒๕. กโณ (ปัจจัย) หลังสุวาทิธาตุ. สุอาทีหิ ลวิสเย กฺโณ โหติ. สุณมาโน, สุณนฺโต, สุโณติ. กถํ สุณาตีติ? กฺยาทิปาฐา. กโณ ปัจจัย ย่อมมีหลังสุอาทิธาตุ ในวิสัยของ ล ปัจจัย. (เช่น) สุณมาโน, สุณนฺโต, สุโณติ. ถามว่า คำว่า 'สุณาติ' สำเร็จได้อย่างไร? ตอบว่า เพราะมีการอ่านไว้ในกยาทิธาตุ. ๒๖. ตนาทิตฺโว. ๒๖. โอ (ปัจจัย) หลังตนาทิธาตุ. ตนาทิโต ลวิสเย โอ โหติ. ตโนติ. โอ ปัจจัย ย่อมมีหลังตนาทิธาตุ ในวิสัยของ ล ปัจจัย. (เช่น) ตโนติ. ๒๗. ภาวกมฺเมสุ ตพฺพา-นียา. ๒๗. ตัพพะและอนียะ (ปัจจัย) ในอรรถภาวะและกรรม. ตพฺพอนียา กฺริยตฺถา ปเร ภาวกมฺเมสุ พหุลํ ภวนฺติ. กตฺตพฺพํ, กรณียํ, กตฺตพฺโพ กโฏ, กรณีโย. พหุลาธิการา กรณาทีสุปิ ภวนฺติ, สินานียํ จุณฺณํ, ทานีโย พฺราหฺมโณ, สมฺมาวตฺตนีโย คุรุ, ปวจนีโย อุปชฺฌาโย, อุปฏฺฐานีโย สิสฺโส. ตัพพะและอนียะ ปัจจัยทั้งหลาย ย่อมมีหลังธาตุที่มีอรรถเป็นกิริยา ในอรรถภาวะและกรรมโดยมาก. (เช่น) กตฺตพฺพํ, กรณียํ, กตฺตพฺโพ กโฏ, กรณียโย. เพราะอำนาจบทว่า 'พหุลํ' (โดยมาก) ปัจจัยเหล่านั้นย่อมมีแม้ในอรรถกรณะเป็นต้น. (เช่น) สินานียํ จุณฺณํ, ทานีโย พราหฺมโณ, สมฺมาวตฺตนีโย คุรุ, ปวจนียโย อุปชฺฌาโย, อุปฏฺฐานียโย สิสฺโส. ๒๘. ฆฺยณ. ๒๘. ฆฺยณะ (ปัจจัย). ภาวกมฺเมสุ กฺริยตฺถา ปโร ฆฺยณ โหติ พหุลํ. วากฺยํ, การิยํ, เจยฺยํ, เชยฺยํ. ฆฺยณะ ย่อมมีโดยมากหลังกิริยาอรรถในภาววาจกและกรรมวาจก (ตัวอย่าง) วากยัง, การิยัง, เจยยัง, เชยยัง ๒๙. อาสฺเส จ. ๒๙. และในธาตุที่มีสระอา อาโตฆฺยณ โหติ ภาวกมฺเมสุ, อาสฺส เอ จ. เทยฺยํ. ฆฺยณะ ย่อมมีหลังธาตุที่มีสระอาในภาววาจกและกรรมวาจก และสระอาเป็นเอ (ตัวอย่าง) เทยยัง ๓๐. วทาทีหิ โย. ๓๐. โย (ย) จากธาตุวทาทิ วทาทีหิ [Pg.182] กฺริยตฺเถหิ โย โหติ พหุลํ ภาวกมฺเมสุ. วชฺชํ, มชฺชํ, คมฺมํ. (๔๒) ‘‘ภุชานฺเน’’, โภชฺโช โอทโน, โภชฺชา ยาคุ, โภคฺคมญฺญํ. โย (ย) ย่อมมีโดยมากในภาววาจกและกรรมวาจก จากกิริยาอรรถในธาตุวทาทิ (ตัวอย่าง) วัชชัง, มัชชัง, คัมมัง (42) ‘‘ในธาตุภุชะเมื่อมีอรรถว่าอาหาร’’ (ตัวอย่าง) โภชโช โอทโน, โภชชา ยาคู, โภคคามัญญัง ๓๑. กิจฺจ ฆจฺจ ภจฺจ ภพฺพ เลยฺยา. ๓๑. กิจจะ, ฆัจจะ, ภัจจะ, ภัพพะ, เลยยะ เอเต สทฺทา ยปฺปจฺจยนฺตา นิปจฺจนฺเต. ศัพท์เหล่านี้มีปัจจัยยะเป็นที่สุด ย่อมสำเร็จรูป ๓๒. คุหาทีหิ ยก. ๓๒. ยกะ (ยก) จากธาตุคุหาทิ คุตาทีหิ กฺริยตฺเตหิ ภาวกมฺเมสุ ยก โหติ. คุยฺหํ, ทุยฺหํ, สิสฺโส. สิทฺธา เอเวเต ตพฺพาทโย เปสาติสคฺคปตฺตกาเลสุปิ คมฺยมาเนสุ สามญฺเญนวิธานโต, ตฺวยา ขลุ กโฏ กตฺตพฺโพ, กรณีโย, การิโย, กิจฺโจ, เอวํ ตฺวยา กโฏ กตฺตพฺโพ, โภตา กโฏ กตฺตพฺโพ, โภโต หิ ปตฺโต กาโล กฏกรเณ. เอวํ อุทฺธโมหุตฺติเกปิ วตฺตมานโต เปสาทีสุ สิทฺธา เอว. ตถา อรเห กตฺตริ สตฺติวิสิฏฺเฐ จ ปตียมาเน อาวสฺสกาธมีณตาวิสิฏฺเฐ จ ภาวาโท สิทฺธา, อุทฺธํมุหุตฺตโต-โภตา กโฏ กตฺตพฺโพ, โภตา รชฺชํ กตฺตพฺพํ. ภวํ อรโห, โภตา สาโร วหิตพฺโพ, ภวํ สกฺโก, โภตา อวสฺสํ กโฏ กตฺตพฺโพ, โภตา นิกฺโข ทาตพฺโพ. ยกะ (ยก) ย่อมมีในภาววาจกและกรรมวาจก จากกิริยาอรรถในธาตุคุหาทิ (ตัวอย่าง) คุยหัง, ทุยหัง, สิสโส ปัจจัยตัพพะเป็นต้นเหล่านี้ ย่อมสำเร็จรูปแล้วนั่นเทียว เพราะการบัญญัติโดยทั่วไป แม้เมื่อกาลแห่งการใช้, การสละ, การถึง ย่อมปรากฏ (ตัวอย่าง) เสื่ออันท่านควรทำ, ควรทำ, ควรทำ, ควรทำ เสื่ออันท่านควรทำอย่างนี้ เสื่ออันท่านผู้เจริญควรทำ เพราะว่ากาลแห่งการทำเสื่อได้ถึงแก่ท่านผู้เจริญแล้ว แม้เมื่อเป็นไปในกาลที่ล่วงไปแล้วครู่หนึ่งอย่างนี้ ปัจจัยตัพพะเป็นต้นย่อมสำเร็จรูปแล้วนั่นเทียว อนึ่ง ปัจจัยตัพพะเป็นต้นย่อมสำเร็จรูปแล้ว เมื่อกัตตุวาจกที่ควร, ที่ประกอบด้วยความสามารถ, ที่ปรากฏ, และที่ประกอบด้วยความจำเป็น (ตัวอย่าง) เสื่ออันท่านผู้เจริญควรทำในกาลที่ล่วงไปแล้วครู่หนึ่ง, ราชสมบัติอันท่านผู้เจริญควรทำ ท่านผู้เจริญเป็นผู้ควร แก่นสารอันท่านผู้เจริญควรนำไป ท่านผู้เจริญเป็นผู้สามารถ เสื่ออันท่านผู้เจริญควรทำโดยไม่เว้น เงินอันท่านผู้เจริญควรให้ ๓๓. กตฺตริ ลฺตุณกา. ๓๓. ลตุและณกะ ในกัตตุวาจก กตฺตริ การเก กฺริยตฺถา ลฺตุณกา โหนฺติ พหุลํ. ปฐิตา, ปาฐโก. พหุลมิตฺเวว? ปาเทหิ หรียตีติ ปาทหา-รโก[Pg.183], คเล จุปฺปเตติ คเลโจปโก. สิทฺโธว ลฺตุ, อรเห สีลสาธุธมฺเมสุ จ สามญฺญวิหิตตฺตา, ภวํ ขลุ กญฺญาย ปริคฺคหิตา, ภวเมตํ อรหติ. สีลาทีสุ-ขลฺวปิ อุปาทาตา กุมารเก, คนฺตา เขลํ, มุณฺฑยิตาโร สาวิฏฺฐายนา วธุํ กตปริคฺคหํ. ลตุและณกะ ย่อมมีโดยมากจากกิริยาอรรถในกัตตุการก (ตัวอย่าง) ปฐิตา, ปาฐโก บทว่า "โดยมาก" นั้นเป็นอย่างไร? (ตัวอย่าง) ผู้ถือด้วยเท้า คือผู้เดิน, ผู้จูบที่คอ ลตุ ย่อมสำเร็จรูปแล้วนั่นเทียว เพราะการบัญญัติโดยทั่วไปในธรรมอันควร, ศีล, และดีงาม (ตัวอย่าง) ท่านผู้เจริญเป็นผู้ถูกหญิงสาวจับแล้ว, ท่านผู้เจริญควรสิ่งนี้ อนึ่ง ในศีลเป็นต้น ผู้ถือเอาซึ่งกุมาร, ผู้ไปสู่สนาม, ผู้ปลงผมซึ่งหญิงสาวที่ถูกจับแล้วโดยสาวัตถายนะ ๓๔. อาวี. ๓๔. อาวี (เป็นปัจจัย) กฺริยตฺถา อาวี โหติ พหุลํ กตฺตริ. ภยทสฺสาวี. อปฺปวิสยตญฺญาปนตฺถํ ภินฺนโยคกรณํ, สามญฺญวิหิตตฺตา สีลา ทีสุ จ โหเตว. อาวี เป็นปัจจัยในอรรถกิริยาในกัตตุวาจกโดยมาก. เช่น ภยทัสสาวี (ผู้เห็นภัย). การแยกโยค (บท) ออกต่างหาก เพื่อให้รู้ว่ามีขอบเขตจำกัด (ไม่ทั่วไป) เพราะบัญญัติไว้โดยทั่วไป จึงมีในศีลเป็นต้นด้วย. ๓๕. อาสึสายมโก. ๓๕. อาสิงสายะมะโก (เป็นปัจจัย) อาสึสายํ คมฺยมานายํ กฺริยตฺถา อโก โหติ กตฺตริ. ชีวตูติ ชีวโก, นนฺทตูติ นนฺทโก, ภวตูติ ภวโก. เมื่ออรรถแห่งความหวังปรากฏ อโก เป็นปัจจัยในอรรถกิริยาในกัตตุวาจก. เช่น ชีวโก (ผู้หวังว่าขอจงมีชีวิตอยู่), นันทโก (ผู้หวังว่าขอจงเพลิดเพลิน), ภวโก (ผู้หวังว่าขอจงเป็น). ๓๖. กรา ณโน. ๓๖. กรา ณน (เป็นปัจจัย) กรโต กตฺตริ ณโน โหติ. กโรตีติ การณํ, กตฺตรีติ กึ? กรณํ. ณน เป็นปัจจัยในกัตตุวาจกของ กร ธาตุ. เช่น กโรตีติ การณัง (ผู้ทำ), กัตตุการกคืออะไร? (ตอบว่า) กรณัง (เครื่องมือ). ๓๗. หาโต วีหิกาเลสุ. ๓๗. หาโต วีหิกาเลสุ (เป็นปัจจัย) หาโต วีหิสฺมึ กาเล จ ณโน โหติ กตฺตริ. หายนา นาม วิหโย, หายโน สํวจฺฉโร, วีหิกาเลสูติ กึ? หาตา. ณน เป็นปัจจัยในกัตตุวาจกของ หา ธาตุ ในอรรถว่าข้าวเปลือกและกาล. เช่น หายนา (ข้าวเปลือก), หายโน (ปี). วีหิกาเลสุ คืออะไร? (ตอบว่า) หาตา. ๓๘. วิทา กู. ๓๘. วิทา กู (เป็นปัจจัย) วิทสฺมา กู โหติ กตฺตริ. วิทู, โลกวิทู. กู เป็นปัจจัยในกัตตุวาจกของ วิท ธาตุ. เช่น วิทู (ผู้รู้), โลกวิทู (ผู้รู้โลก). ๓๙. วิโต ญาโต. ๓๙. วิโต ญาโต (เป็นปัจจัย) วิปุพฺพา [Pg.184] ญาอิจฺจสฺมา กู โหติ กตฺตริ. วิญฺญู. วิโตติ กึ? ปญฺญา. กู เป็นปัจจัยในกัตตุวาจกของ ญา ธาตุ ที่มี วิ เป็นบทหน้า. เช่น วิญญู (ผู้รู้แจ้ง). วิโต คืออะไร? (ตอบว่า) ปัญญา. ๔๐. กมฺมา. ๔๐. กัมมา (เป็นปัจจัย) กมฺมโต ปรา ญาอิจฺจสฺมา กู โหติ กตฺตริ. สพฺพญฺญู, กาลญฺญู. กู เป็นปัจจัยในกัตตุวาจกของ ญา ธาตุ ที่อยู่หลัง กรรม. เช่น สัพพัญญู (ผู้รู้ทั้งปวง), กาลัญญู (ผู้รู้กาล). ๔๑. กฺวจณ. ๔๑. กวะจะณะ (เป็นปัจจัย) กมฺมโต ปรา กฺริยตฺถา กฺวจิ อณ โหติ กตฺตริ. กุมฺภกาโร, สรลาโว, มนฺตชฺฌาโย, พหุลาธิการา อิธ น โหติ อาทิจฺจํ ปสฺสติ, หิมวนฺตํ สุโณติ, คามํ คจฺฉติ. กฺวจีติ กึ? กมฺมกโร. อณ เป็นปัจจัยในอรรถกิริยาในกัตตุวาจกบางครั้ง ที่อยู่หลัง กรรม. เช่น กุมภกาโร (ผู้ทำหม้อ), สรลาโว (ผู้เก็บเกี่ยวข้าว), มันตัชฌาโย (ผู้สาธยายมนต์). เพราะมีอำนาจมาก (โดยมาก) จึงไม่มีในที่นี้ เช่น อาทิจจัง ปัสสติ (เห็นพระอาทิตย์), หิมวันตัง สุโณติ (ได้ยินภูเขาหิมพานต์), คามัง คัจฉติ (ไปสู่บ้าน). กวจิ คืออะไร? (ตอบว่า) กัมมกโร (ผู้ทำกรรม). ๔๒. คมา รู. ๔๒. คะมารู (เป็นปัจจัย) กมฺมโต ปรา คมา รู โหติ กตฺตริ. เวทคู ปารคู. รู เป็นปัจจัยในกัตตุวาจกของ คม ธาตุ ที่อยู่หลัง กรรม. เช่น เวทคู (ผู้ถึงซึ่งเวท), ปารคู (ผู้ถึงซึ่งฝั่ง). ๔๓. สมานญฺญ ภวนฺต ยาทิตู-ปมานา ทิสา กมฺเม รีริกฺขกา. ๔๓. สะมานัญญะ ภวันตะ ยาทิตูปะมานา ทิสา กัมเม รีริกขะกา (เป็นปัจจัย) สมานาทีหิ ยาทีหิ โจปมาเนหิ ปรา ทิสา กมฺมการเก รีริกฺขกา โหนฺติ. สมาโน วิย ทิสฺสตีติ สที สทิกฺโข สทิโส. อญฺญาที อญฺญาทิกฺโข อญฺญาทิโส. ภวาที ภวาทิกฺโข ภวาทิโส. ยาที ยาทิกฺโข ยาทิโส. ตฺยาที ตฺยาทิกฺโข ตฺยาทิโส. สมานาทีหีติ กึ? รุกฺโข วิย ทิสฺสติ. อุปมานาติ กึ? โส ทิสฺสติ. กมฺเมติ กึ? โส [Pg.185] วิย ปสฺสติ. รการา อนฺตสราทิโลปตฺถา, กกาโร เอการาภาวตฺโถ. รีริกขกะ (ปัจจัย) ย่อมลงหลัง ทิส ธาตุ ที่อยู่หลังบทมี สมานะ เป็นต้น, บทมี ยะ เป็นต้น และบทอุปมา ในกัมมการก. สมาโน วิยะ ทิสสติ (ปรากฏเหมือนกัน) คือ สทิ, สทิกโข, สทิโส. อัญญาทิ, อัญญาทิกโข, อัญญาทิโส. ภวาทิ, ภวาทิกโข, ภวาทิโส. ยาทิ, ยาทิกโข, ยาทิโส. ตยาทิ, ตยาทิกโข, ตยาทิโส. สมานาทิ คืออะไร? รุกโข วิยะ ทิสสติ (ปรากฏเหมือนต้นไม้). อุปมานะ คืออะไร? โส ทิสสติ (เขาปรากฏ). กัมเม คืออะไร? โส วิยะ ปัสสติ (เห็นเหมือนเขา). ร อักษร มีประโยชน์เพื่อลบสระท้ายและสระต้น, ก อักษร มีประโยชน์เพื่อห้าม เอการะ. ๔๔. ภาวการเกสฺว-ฆณ ฆกา. ๔๔. ปัจจัยคือ อะ ฆะณะ ฆะ และ กะ ลงในภาวะและในการกทั้งหลาย ภาเว การเก จ กฺริยตฺถา อ ฆณ ฆ กา โหนฺติ พหุลํ. อ-ปคฺคโห, นิคฺคโห, กโร, คโร, จโย, ชโย, รโว, ภโว, ปโจ, วโจ, อนฺนโท, ปุรินฺทโท, อีสกฺกโร, ทุกฺกโร, สุกโร. ฆณ-ภาเว ปาโก, จาโค, ภาโว, การเกปิ สญฺญายํ ตาว ปชฺชเตเนนาติ ปาโท, รุชตีติ โรโค, วิสตีติ เวโส, สรติ กาลนฺตรนฺติ สาโร ถิรํโส, ทรียนฺเต เอเตหีติ ทารา, ชีรยติ เอเตนาติ ชาโร, อสญฺญายมฺปิ ทาโย ทตฺโต, ลาโภ ลทฺโธ, ฆ-วโก, นิปโก, ก-ปิโย, ขิโป, ภุโช, อายุธํ. อะ, ฆะณะ, ฆะ, กะ ปัจจัย ในอรรถกิริยา ย่อมลงในภาวะและในการกโดยมาก. อะ - ปัคคโห, นิคคโห, กโร, คโร, จโย, ชโย, รโว, ภโว, ปโจ, วโจ, อันนโท, ปุรินทโท, อีสักกโร, ทุกกโร, สุกโร. ฆะณะ - ในภาวะ เช่น ปาโก, จาโค, ภาโว. แม้ในการกที่เป็นชื่อ (สัญญา) เช่น ปัชชเตเนนาติ ปาโท, รุชตีติ โรโค, วิสตีติ เวโส, สรติ กาลันตรันติ สาโร ถิรังโส, ทรียันเต เอเตหีติ ทารา, ชีรยติ เอเตนาติ ชาโร. แม้ในอสัญญา (ไม่ใช่ชื่อ) เช่น ทาโย, ทัตโต, ลาโภ, ลัทโธ. ฆะ - วโก, นิปโก. กะ - ปิโย, ขิโป, ภุโช, อาวุธัง. ๔๕. ทาธาตฺวิ. ๔๕. อิ ปัจจัย (ลงหลัง) ทา และ ธา ธาตุ ทาธาหิ พหุลมิ โหติ ภาวการเกสุ. อาทิ, นิธิ, วาลมิ. อิ ปัจจัย ย่อมลงหลัง ทา และ ธา ธาตุ ในภาวะและในการกโดยมาก. เช่น อาทิ, นิธิ, วาริ. ๔๖. วมาทียฺยถุ. ๔๖. อถุ ปัจจัย (ลงหลัง) วม ธาตุ เป็นต้น วมาทีหิ ภาวการเกสฺวถุ โหติ. วมถุ, เวปถุ, (อวถุ, สยถุ). อถุ ปัจจัย ย่อมลงหลัง วม ธาตุ เป็นต้น ในภาวะและในการก. เช่น วมถุ, เวปถุ, (อวถุ, สยถุ). ๔๗. กฺวิ. ๔๗. กวิ ปัจจัย กฺริยตฺถา [Pg.186] กฺวิ โหติ พหุลํ ภาวการเกสุ. กกาโร กานุพนฺธการิยตฺโถ, อภิภู, สยมฺภู, ภตฺตคฺคํ, (ทานคฺคํ) สลากคฺคํ, สภา, ปภา. กวิ ปัจจัย ในอรรถกิริยา ย่อมลงในภาวะและในการกโดยมาก. ก อักษร มีประโยชน์เพื่อกิจที่เนื่องด้วยอนุพันธ์คือ กะ. เช่น อภิภู, สยัมภู, ภัตตัคคัง, (ทานัคคัง), สลากัคคัง, สภา, ปภา. ๔๘. อโน. ๔๘. อโนะ ปัจจัย กฺริยตฺตา ภาวการเกสฺวโน โหติ. คมนํ, ทานํ, สมฺปทานํ, อปาทานํ, อธิกรณํ, จลโน, ชลโน, โกธโน, โกปโน, มณฺฑโน, ภูสโน. อโนะ ปัจจัย ในอรรถกิริยา ย่อมลงในภาวะและในการก. เช่น คมนัง, ทานัง, สัมปทานัง, อปาทานัง, อธิกรณัง, จลโน, ชลโน, โกธโน, โกปโน, มัณฑโน, ภูสโน. ๔๙. อิตฺถิยมณ ตฺติ ก ยก ยา จ. ๔๙. ในอิตถีลิงค์ (มีปัจจัยคือ) อะ, อะนะ, ติ, กะ, ยกะ และ ยา อิตฺถิลิงฺเค ภาเว การเก จ กฺริยตฺถา ออาทโย โหนฺติ อโน จ พหุลํ. อ ติติกฺขา, วีมํสา, ชิคุจฺฉา, ปิปาสา, ปุตฺติยา อีหา ภิกฺขา, อาปทา, เมธา, โคธา, ณการา, หารา, ตารา, ธารา, อารา, กฺติ-อิฏฺฐิ, สิฏฺฐิ, ภิตฺติ, ภตฺติ, ตนฺติ ภูติ, ก-คุหา, รุชา, มุทา, ยก-วิชฺชา, อิชฺชา, ย-เสยฺยา, สมชฺชา, ปพฺพชฺชา, ปริจริยา, ชาคริยา, อนการณา, หารณา, เวทนา, วนฺทนา, อุปาสนา. ในอิตถีลิงค์ ในภาวะและในการก ปัจจัยในอรรถกิริยามี อะ เป็นต้น และ อะนะ ย่อมลงโดยมาก. อะ - ติติกขา, วิมังสา, ชิคัจฉา, ปิปาสา, ปุตติยา, อีหา, ภิกขา, อาปทา, เมธา, โคธา, ณะการา, หารา, ตารา, ธารา, อารา. ติ - อิตถิ, สิทธิ, ภิตติ, ภัตติ, ตันติ, ภูติ. กะ - คุหา, รุชา, มุทา. ยกะ - วิชชา, อิจชา. ยา - เสยยา, สมาชชา, ปัพพัชชา, ปริจริยา, ชาคริยา. อะนะ - การณา, หารณา, เวทนา, วันทนา, อุปาสนา. ๕๐. ชาหาหิ นิ. ๕๐. นิ ปัจจัย (ลงหลัง) ชา และ หา ธาตุ ชาหาอิจฺเจเตหิ นิ โหติตฺถิยํ. ชานิ, หานิ. นิ ปัจจัย ย่อมลงหลัง ชา และ หา ธาตุเหล่านี้ ในอิตถีลิงค์. ชานิ, หานิ. ๕๑. กรา ริริโย. ๕๑. ริริยะ ปัจจัย (ลงหลัง) กร ธาตุ กรโต ริริโย โหติตฺถิยํ. กรณํ กิริยา. กถํ ‘กฺริยา’ติ? ‘‘กฺริยายํ’’ติ นิปาตนา. ริริยะ ปัจจัย ย่อมลงหลัง กร ธาตุ ในอิตถีลิงค์. กรณะ (คือ) กิริยา. ถามว่า 'กิริยา' สำเร็จได้อย่างไร? ตอบว่า สำเร็จด้วยการนิบาตว่า 'กิริยา'. ๕๒. อิกิตี สรูเป. ๕๒. อิ และ ติ ปัจจัย ในอรรถสรูปะ กฺริยตฺถสฺส [Pg.187] สรูเป-ภิเธยฺเย กฺริยตฺถา ปเร อิกิตี โหนฺติ, วจิ, ยุธิ, ปจติ, ‘อกาโร กกาโร’ติ อาทีสุ การสทฺเทน สมาโส, ยถา เอวกาโรติ. เมื่อสรูปะของกิริยัตถะเป็นสิ่งที่ควรกล่าวถึง อิ และ ติ ปัจจัย ย่อมลงหลังกิริยัตถะ. เช่น วจิ, ยุธิ, ปจติ. ในคำว่า 'อกาโร กกาโร' เป็นต้น มีการสมาสกับ การะ ศัพท์ เหมือนกับคำว่า เอวกาโร. ๕๓. สีลาภิกฺขญฺญา-วสฺสเกสุ ณี. ๕๓. ณี ปัจจัย ในอรรถสีละ อภิกขัญญะ และอวัสสกะ กฺริยตฺถา ณี โหติ สีลาทีสุ ปตียมาเนสุ, อุณฺหโภชี, ขีรปายี, อวสฺสการี, สตนฺทายี. ณี ปัจจัย ย่อมลงหลังกิริยัตถะ เมื่ออรรถมีสีละเป็นต้นปรากฏอยู่. เช่น อุณหโภชี, ขีรปายี, อวัสสการี, สตันทายี. ๕๔. ถาวริตฺตร ภงฺคุร ภิทุร ภาสุร ภสฺสรา. ๕๔. ถาวระ, อิตตระ, ภังคุระ, ภิทุระ, ภาสุระ, ภัสสระ (เป็นนิบาต) เอเต สทฺทา นิปจฺจนฺเต สีเล คมฺยมาเน. ศัพท์เหล่านี้สำเร็จรูป (เป็นนิบาต) เมื่ออรรถสีละปรากฏอยู่ ๕๕. กตฺตริ ภูเต กฺตวนฺตุ กฺตาวี. ๕๕. กตวันตุ และ กตาวี ปัจจัย ในอรรถกัตตาและอดีตกาล ภูเต-ตฺเถ วตฺตมานโต กฺริยตฺถา กฺตวนฺตุตฺตาวี โหนฺติ กตฺตริ. วิชิตวา, วิชิตาวี, ภูเตติ อธิกาโร ยาว ‘‘อาหารตฺถา’’ติ (๕-๖๐). กตวันตุ และ กตาวี ปัจจัย ย่อมลงหลังกิริยัตถะในอรรถกัตตา ในอรรถอดีตกาล. เช่น วิชิตวา, วิชิตาวี. บทว่า 'ภูเต' เป็นบทตามไปจนถึงสูตรว่า 'อาหาวัตถา' (5-60). ๕๖. กฺโตภาวกมฺเมสุ. ๕๖. ตะ ปัจจัย ในอรรถภาวะและกัมมะ ภาเว กมฺเม จ ภูเต กฺโต โหติ. อาสิตํ ภวตา. กโต กโฏ ภวตา. ตะ ปัจจัย ย่อมลงในอรรถภาวะและกัมมะ ในอดีตกาล. เช่น อาสิตัง ภวตา, กโต กโฏ ภวตา. ๕๗. กตฺตริ จารมฺเภ. ๕๗. ในอรรถกัตตาและในอรรถเริ่มต้นด้วย กฺริยารมฺเภ กตฺตริ กฺโต โหติ ยถาปตฺตญฺจ. ปกโต ภวํ กฏํ, ปกโต กโฏ ภวตา, ปสุตฺโต ภวํ, ปสุตฺตํ ภวตา. ตะ ปัจจัย ย่อมลงในอรรถกัตตา เมื่อมีการเริ่มต้นกิริยา และตามสมควร. เช่น ปกโต ภวัง กฏัง, ปกโต กโฏ ภวตา, ปสุตโต ภวัง, ปสุตตัง ภวตา. ๕๘. ฐา-ส วส สิลิส สี รุห ชร ชนีหิ. ๕๘. หลัง ฐา, อาสะ, วสะ, สิลิสะ, สี, รุหะ, ชระ และ ชนี ธาตุ ฐาทีหิ [Pg.188] กตฺตริ กฺโต โหติ ยถาปตฺตญฺจ. อุปฏฺฐิโต คุรุํ ภวํ, อุปฏฺฐิโต คุรุ โภตา, อุปาสิโต คุรุํ ภวํ, อุปาสิโต คุรุ โภตา, อนุวุสิโต คุรุํ ภวํ, อนุวุสิโต คุรุ โภตา, อาสิลิฏฺโฐ คุรุํ ภวํ, อาสิลิฏฺโฐ คุรุ โภตา, อธิสฺสิโต ขโฏปิกํ ภวํ, อธิสฺสิตา ขโฏปิกา โภตา, อารฬฺโห รุกฺขํ ภวํ, อารุฬฺโห รุกฺโข โภตา, อนุชิณฺโณ วสลึ เทวทตฺโต, อนุชิณฺณา วสลี เทวทตฺเตน, อนุชาโต มาณวโก มาณวิกํ, อนุชาตา มาณวิกา มาณวเกน. จากธาตุมี ฐา เป็นต้น ต ปัจจัย ย่อมลงในกัตตุวาจก และตามที่ควร. ท่านอุปัฏฐากอาจารย์แล้ว, อาจารย์อันท่านอุปัฏฐากแล้ว, ท่านบำรุงอาจารย์แล้ว, อาจารย์อันท่านบำรุงแล้ว, ท่านอยู่ตามอาจารย์แล้ว, อาจารย์อันท่านอยู่ตามแล้ว, ท่านสวมกอดอาจารย์แล้ว, อาจารย์อันท่านสวมกอดแล้ว, ท่านนอนบนเตียงแล้ว, เตียงอันท่านนอนแล้ว, ท่านขึ้นต้นไม้แล้ว, ต้นไม้อันท่านขึ้นแล้ว, เทวทัตแก่ตามหญิงแพศยาแล้ว, หญิงแพศยาอันเทวทัตแก่ตามแล้ว, มาณพเกิดตามมาณวิกาแล้ว, มาณวิกาอันมาณพเกิดตามแล้ว. ๕๙. คมนตฺถากมฺมกาธาเร จ. ๕๙. ในความหมายว่าไป ในอกัมมกะ และในอาธาระ. คมนตฺถโต อกมฺมกโต จ กฺริยตฺถา อาธาเร กฺโต โหติ กตฺตริ จ ยถาปตฺตญฺจ, อิทเมสํ ยาตํ, อิห เต ยาตา, อิห เตหิ ยาตํ, อยํ เตหิ ยาโต ปโถ, อิทเมสมาสิตํ, อิห เต อาสิตา, อิหเตหิ อาสิตํ, ‘เทโว เจ วุฏฺโฐ สมฺปนฺนา สาลโย’ติ การณสามคฺคีสมฺปตฺติ เอตฺถาภิมตา. จากกิริยาที่มีความหมายว่าไป และจากอกัมมธาตุ ต ปัจจัย ย่อมลงในอาธาระ และในกัตตุวาจก และตามที่ควร, การไปของพวกเขานี้, พวกเขาไปที่นี่แล้ว, การไปอันพวกเขาไปที่นี่แล้ว, ทางนี้อันพวกเขาไปแล้ว, การนั่งของพวกเขานี้, พวกเขานั่งที่นี่แล้ว, การนั่งอันพวกเขานั่งที่นี่แล้ว, ‘ถ้าฝนตก ข้าวสาลีก็สมบูรณ์’ ความถึงพร้อมแห่งความพร้อมเพรียงของเหตุ เป็นที่ประสงค์ในที่นี้. ๖๐. อาหารตฺถา. ๖๐. ในความหมายว่าบริโภค. อชฺโฌหารตฺถา อาธาเร กฺโต โหติ ยถาปตฺตญฺจ, อิทเมสํ ภุตฺตํ, อิทเมสํ ปีตํ, อิห เตหิ ภุตฺตํ, อิห เตหิ ปีตํ, โอทโน เตหิ ภุตฺโต ปีตมุทกํ, อกตฺตตฺโถ โยควิภาโค, กถํ ‘ปีตา คาโว’ติ? ปีตเมสํ วิชฺชตีติ ปีตา, พาหุลกา วา, ‘ปสฺสินฺโน’ติ ยา เอตฺถ ภูตกาลตา, ตตฺร ตฺโต, เอวํ รญฺญํ มโต รญฺญํ อิฏฺโฐ, รญฺญํ พุทฺโธ, รญฺญํ ปูชิโต, เอวํ [Pg.189] สีลิโต, รกฺขิโต, ขนฺโต, อากุฏฺโฐ, รุฏฺโฐ, รุสิโต, อภิพฺยาหโฏ, ทยิโย, หฏฺโฐ, กนฺตา, สํยโต, อมโต, ‘กฏฺฐ’นฺติ ภูตตายเมว เหตุโน, ผลํ ตฺวตฺร ภาวิ. เมื่อมีความหมายว่ากลืนกิน ต ปัจจัย ย่อมลงในอาธาระ และตามที่ควร, การบริโภคของพวกเขานี้, การดื่มของพวกเขานี้, การบริโภคอันพวกเขาบริโภคที่นี่แล้ว, การดื่มอันพวกเขาดื่มที่นี่แล้ว, ข้าวสุกอันพวกเขาบริโภคแล้ว น้ำอันพวกเขาดื่มแล้ว, การแยกบทนี้มิใช่เพื่ออรรถกัตตา, คำว่า ‘ปิตา คาโว’ (แม่โคดื่มแล้ว) สำเร็จได้อย่างไร? เพราะการดื่มของแม่โคเหล่านั้นมีอยู่ จึงชื่อว่า ปิตา หรือเพราะความเป็นพหุละ, คำว่า ‘ปัสสินโน’ ความเป็นอดีตกาลใดมีอยู่ในที่นี้ ในที่นั้นมี ต ปัจจัย, เช่นเดียวกัน ราชาทรงทราบแล้ว (หรือเป็นที่ทราบของราชา), ราชาทรงปรารถนาแล้ว, ราชาทรงรู้แล้ว, ราชาทรงบูชาแล้ว, เช่นเดียวกัน ประพฤติแล้ว, รักษาแล้ว, อดทนแล้ว, ด่าแล้ว, โกรธแล้ว, ประทุษร้ายแล้ว, กล่าวแล้ว, เอ็นดูแล้ว, ร่าเริงแล้ว, ปรารถนาแล้ว, สำรวมแล้ว, ไม่ตายแล้ว, คำว่า ‘กัฏฐัง’ (ลำบาก) เป็นอดีตกาลเพราะเหตุนั้นเอง แต่ผลในที่นี้เป็นอนาคต. ๖๑. ตุํ ตาเย ตเว ภาเว ภวิสฺสติ กฺริยายํ ตทตฺถาย. ๖๑. ตุง ตายะ ตเว ในภาวะ ในอนาคตกาล ในกิริยา เพื่อประโยชน์แก่สิ่งนั้น. ภวิสฺสติ อตฺเถ วตฺตมานโต กฺริยตฺถา ภาเว ตุํ ตาเย ตเว โหนฺติ กฺริยายํ ตทตฺถายํ ปตียมานายํ. กาตุํ คจฺฉติ, กตฺตาเย คจฺฉติ, กาตเว คจฺฉติ, อิจฺฉติ โภตฺตุํ กาเมติ โภตฺตุนฺติ อิมีนาว สิทฺธํ, ปุนพฺพิธาเน ตฺวิหาปิ สิยา ‘อิจฺฉนฺโต กโรตี’ติ, เอวํ สกฺโกติ โภตฺตุํ, ชานาติ โภตฺตุํ, คิลายติ โภตฺตุํ, ฆฏเต โภตฺตุํ, อารภเต โภตฺตุํ, ลภเต โภตฺตุํ, ปกฺกมติ โภตฺตุํ, อุสฺสหติ โภตฺตุํ, อรหติ โภตฺตุํ, อตฺถิ โภตฺตุํ, วิชฺชติ โภตฺตุํ, วฏฺฏ ติโภตฺตุํ, กปฺปติ โภตฺตุนฺติ. ตถา ปารยติ โภตฺตุํ, ปหุ โภตฺตุํ, สมตฺโถ โภตฺตุํ, ปริยตฺโต โภตฺตุํ, อลํ โภตฺตุนฺติ ภวติสฺส สพฺพตฺถ สมฺภวา. ตถา กาโล โภตฺตุํ. สมโย โภตุํ, เวลา โภตุนฺติ, ยถา โภตฺตุํมโน, โสตฺตุํ โสโต, ทฏฺฐุํ จกฺขุ, ยุชฺฌิตุํ ธนุ, วตฺตุํ ชโฬ, คนฺตุมโน, กตฺตุมลโสติ, อุจฺจารณนฺตุ วตฺตายตฺตํ. ภาเวติ กึ? กริสฺสามีติ คจฺฉติ, กฺริยายนฺติ กึ? ภิกฺขิสฺสํ อิจฺจสฺส ชฏา, ตทตฺถายนฺติ กึ? คจฺฉิสฺสโต เต ภวิสฺสติ ภตฺตํ โภชนาย. เมื่อกิริยาเป็นปัจจุบันในอรรถอนาคตกาล ตุง ตายะ ตเว ปัจจัย ย่อมลงในภาวะ เมื่อกิริยาอื่นปรากฏเพื่อประโยชน์แก่กิริยานั้น. ไปเพื่อทำ, ไปเพื่อทำ, ไปเพื่อทำ, ปรารถนาเพื่อบริโภค, ใคร่เพื่อบริโภค สำเร็จด้วยสูตรนี้, แต่ในการบัญญัติซ้ำ ในที่นี้ก็อาจมี ‘ปรารถนาอยู่ ย่อมทำ’ เช่นนี้ สามารถเพื่อบริโภค, รู้เพื่อบริโภค, ลำบากเพื่อบริโภค, พยายามเพื่อบริโภค, เริ่มเพื่อบริโภค, ได้เพื่อบริโภค, หลีกไปเพื่อบริโภค, อุตสาหะเพื่อบริโภค, ควรเพื่อบริโภค, มีอยู่เพื่อบริโภค, ปรากฏอยู่เพื่อบริโภค, ควรเพื่อบริโภค, สมควรเพื่อบริโภค. เช่นนั้น สามารถเพื่อบริโภค, สามารถเพื่อบริโภค, ผู้สามารถเพื่อบริโภค, เพียงพอเพื่อบริโภค, พอเพื่อบริโภค เพราะกิริยาว่า ย่อมมี (ภวติ) มีได้ในทุกที่. เช่นนั้น กาลเพื่อบริโภค, สมัยเพื่อบริโภค, เวลาเพื่อบริโภค, เช่นเดียวกับ ผู้มีใจเพื่อบริโภค, หูเพื่อฟัง, ตาเพื่อเห็น, ธนูเพื่อรบ, คนเขลาเพื่อพูด, ผู้มีใจเพื่อไป, ผู้เกียจคร้านเพื่อทำ, ส่วนการออกเสียงขึ้นอยู่กับผู้พูด. ภาวะคืออะไร? ไปด้วยตั้งใจว่า ‘เราจักทำ’, กิริยาคืออะไร? ชฎาของผู้นี้มีเพื่อตั้งใจว่า ‘เราจักขอ’, เพื่อประโยชน์แก่สิ่งนั้นคืออะไร? ข้าวของท่านผู้จะไป จักมีเพื่อการบริโภค. ๖๒. ปฏิเสเธ-ลํขลูนํ ตุน ตฺวาน ตฺวา วา. ๖๒. ในปฏิเสธะ ของ อะลัง และ ขลุ มี ตุนะ ตวานะ ตวา หรือ. อลํ [Pg.190] ขลุสทฺทานํ ปฏิเสธตฺถานํ ปโยเค ตุนาทโย วา โหนฺติ ภาเว. อลํ โสตุน, ขลุ โสตุน, อลํ สุตฺวาน, ธลุ สุตฺวาน, อลํ สุตฺวา, ขลุ สุตฺวา, อลํ สุเตน, ขลุ โสเตน, อลํ ขลูนนฺติ กึ? มา โหตุ, ปฏิเสเธติ กึ? อลงฺกาโร. เมื่อประกอบ อะลัง และ ขลุ ศัพท์ที่มีอรรถปฏิเสธ ตุนะ ปัจจัย เป็นต้น ย่อมลงในภาวะบ้าง. พอแล้วเพื่อจะฟัง, อย่าเลยเพื่อจะฟัง, พอแล้วเพื่อจะฟัง, อย่าเลยเพื่อจะฟัง, พอแล้วเพื่อจะฟัง, อย่าเลยเพื่อจะฟัง, พอแล้วด้วยการฟัง, อย่าเลยด้วยการฟัง, คำว่า อะลัง และ ขลุ คืออะไร? (เพื่อกันคำว่า) อย่ามีเลย, ปฏิเสธคืออะไร? (เพื่อกันคำว่า) เครื่องประดับ (อลังการ). ๖๓. ปุพฺเพกกตฺถุกานํ. ๖๓. ของกิริยาที่มีผู้กระทำคนเดียวกันในกาลก่อน. เอโก กตฺตา เยสํ พฺยาปารานํ, เตสุ โย ปุพฺโพ, ตทตฺถโต กฺริยตฺถา ตุนาทโย โหนฺติ ภาเว, โสตุน ยาติ, สุตฺวาน, สุตฺวา วา, เอกกตฺตุกานนฺติกึ? ภุตฺตสฺมึ เทวทตฺเต ยญฺญทตฺโต วชติ, ปุพฺพาติ กึ? ภุญฺชภิ จ ปจติ จ. ‘อปฺปตฺวา นทึ ปพฺพโต อติกฺกมฺม ปพฺพตํ นที’ติ ภูธาตุสฺส สพฺพตฺถ สมฺภวา เอกกตฺตุกตา ปุพฺพกาลตา จ คมฺยเต. ‘ภุตฺวา ภุตฺวา คจฺฉตีติ’ อิมินาว สิทฺธํ อาภิกฺขญฺญนฺตุ ทฺวิพฺพจนาวคมฺยเต. กถํ ‘ชีวคฺคาหํ อคาหยิ, กายปฺปจาลกํ คจฺฉนฺตี’ติ อาทิ? ฆณนฺเตน กฺริยาวิเสสเนน สิทฺธํ ยถา ‘โอทนปากํ สยตี’ติ. ในบรรดากิริยาที่มีผู้กระทำคนเดียวกัน กิริยาใดเกิดก่อน ตุนะ ปัจจัย เป็นต้น ย่อมลงในภาวะจากกิริยานั้น, ฟังแล้วจึงไป, ฟังแล้ว, หรือฟังแล้ว, คำว่า มีผู้กระทำคนเดียวกันคืออะไร? เมื่อเทวทัตบริโภคแล้ว ยัญญทัตย่อมไป, คำว่า ก่อนคืออะไร? ย่อมบริโภคด้วย ย่อมหุงด้วย. ‘ภูเขาข้ามแม่น้ำไปโดยไม่ถึงแม่น้ำ’ ความเป็นผู้กระทำคนเดียวกันและความเป็นกาลก่อนย่อมทราบได้ในทุกที่เพราะความมีอยู่ของ ภู ธาตุ. ‘บริโภคแล้วๆ ย่อมไป’ สำเร็จด้วยสูตรนี้เอง ส่วนความถี่ (อภิกขัณยะ) ทราบได้ด้วยการซ้ำคำ. คำว่า ‘จับเป็น’ ‘เดินส่ายกาย’ เป็นต้น สำเร็จได้อย่างไร? สำเร็จด้วยกิริยาวิเศษณ์ที่ลง ณ ปัจจัย เช่น ‘นอนหุงข้าว’. ๖๔. นฺโต กตฺถริ วตฺตมาเน. ๖๔. อันตะ ปัจจัย ในกัตตุวาจก ในปัจจุบันกาล. วตฺตมานตฺเถ วตฺตมานโต กฺริยตฺตา นฺโต โห ติ กตฺตริ, ติฏฺฐนฺโต. อันตะ ปัจจัย ย่อมลงในกัตตุวาจก จากกิริยาที่เป็นปัจจุบัน ในอรรถปัจจุบันกาล, ยืนอยู่. ๖๕. มาโน. ๖๕. มานะ ปัจจัย. วตฺตมานตฺเถ วตฺตมานโต กฺริยตฺถา มาโน โหติ, กตฺตริ. ติฏฺฐมาโน. มานะ ปัจจัย ย่อมลงในกัตตุวาจก จากกิริยาที่เป็นปัจจุบัน ในอรรถปัจจุบันกาล, ยืนอยู่. ๖๖. ภาวกมฺเมสุ. ๖๖. ในภาววาจกและกรรมวาจก. วตฺตมานตฺเถ [Pg.191] วตฺตมานโต กฺรึยตฺถา ภาเว กมฺเมจ มาโน โหติ. ฐียมานํ, ปจฺจมาโน โอทโน. มานะ ปัจจัย ย่อมลงในภาววาจกและกรรมวาจก จากกิริยาที่เป็นปัจจุบัน ในอรรถปัจจุบันกาล. การยืนอยู่, ข้าวสุกอันเขาหุงอยู่. ๖๗. เต สฺสปุพฺพานาคเต. ๖๗. ปัจจัยเหล่านั้น (อันตะ และ มานะ) มี สส อยู่ข้างหน้า ในอนาคตกาล. อนาคตตฺเถ วตฺตมานโต กฺริยตฺถา เตนฺตมานา สฺสปุพฺพา โหนฺติ. ฐสฺสนฺโต, ฐสฺสมาโน, ฐียิสฺสมานํ, ปจฺจิสฺสมาโน โอทโน. อันตะ และ มานะ ปัจจัย มี สส อยู่ข้างหน้า ย่อมลงจากกิริยาที่เป็นปัจจุบัน ในอรรถอนาคตกาล. จักยืนอยู่, จักยืนอยู่, การจักยืนอยู่, ข้าวสุกอันเขาจักหุง. ๖๘. ณฺวาทโย. ๖๘. ณวุ ปัจจัย เป็นต้น. กฺริยตฺถา ปเร พหุลํ ณฺวาทโย โหนฺติ. จารุ, ทารุ. ณวุ ปัจจัย เป็นต้น ย่อมลงหลังกิริยาโดยมาก. งาม, ไม้. ๖๙. ขฉสาน เมกสฺสโรทิ ทฺเว. ๖๙. การซ้อนสระตัวแรกของธาตุที่มีปัจจัยคือ ข ฉ ส. ขฉสปฺปจฺจยนฺตานํ กฺริยตฺถานํ ปฐเมกสฺสรํ สทฺทรูปํ ทฺเว ภวติ. ติติกฺขา, ชิคุจฺฉา, วีมํสา. รูปศัพท์ที่มีสระตัวแรกของกิริยาที่มี ข ฉ ส ปัจจัยเป็นที่สุด ย่อมซ้อนเป็นสอง. ความอดทน, ความเกลียด, ความพิจารณา. ๗๐. ปโรกฺขายญฺจ. ๗๐. และในอดีตกาลที่ล่วงแล้ว. ปโรกฺขายํ ปฐเมกสฺสรํ สทฺทรูปํ ทฺเว ภวติ. ชคาม, จกาโร อนุตฺตสมุจฺจยตฺโถ, เตนญฺญตฺราปิ ยถาคมํ, ชหาติ, ชหิตพฺพํ, ชหิตุํ, ททฺทลฺลติ, จงฺกมติ. ‘โลลุโป, โมมูโหติ โอตฺตํ ตทมินาทิปาฐา. รูปศัพท์ที่มีสระตัวแรกในอรรถปโรกขา (อดีตกาลที่ล่วงแล้ว) ย่อมซ้อนเป็นสอง. ไปแล้ว, จะ อักษร มีอรรถรวบรวมสิ่งที่ไม่ได้กล่าวไว้ ด้วย จะ อักษรนั้น แม้ในที่อื่นก็มีการซ้อนตามสมควร เช่น ละอยู่, พึงละ, เพื่อจะละ, ย่อมรุ่งเรืองยิ่ง, ย่อมจงกรม. คำว่า ‘โลลุโป’ ‘โมมูโหติ’ มีการแปลงเป็น โอ เพราะปาฐะมี ตทมินา เป็นต้น. ๗๑. อาทิสฺมา สรา. ๗๑. สระจากสระตัวแรก. อาทิภูตา สรา ปรเมกสฺสรํ ทฺเว โหติ, อสิสิสติ, อาทิสฺมาติ กึ? ชชคาร, สราติ กึ? ปปาจ. สระที่เป็นตัวแรก ย่อมซ้อนสระตัวแรกที่อยู่ถัดไปเป็นสอง, เช่น ย่อมปรารถนาจะกิน, คำว่า จากตัวแรก คืออะไร? (เพื่อกันคำว่า) ตื่นแล้ว, คำว่า สระ คืออะไร? (เพื่อกันคำว่า) หุงแล้ว. ๗๒. น ปุน. ๗๒. ไม่ซ้ำอีก. ยํ [Pg.192] ทฺวิภูตํ, น ตํ ปุน ทฺวิตฺตมาปชฺชเต, ติติกฺขิสติ, ชิคุจฺฉิสติ. สิ่งใดที่ทำการซ้อน (ทวิตตะ) แล้ว สิ่งนั้นย่อมไม่ถึงการซ้อนอีก เช่น ติติกขิสติ, ชิคุจฉิสติ. ๗๓. ยถิฏฺฐํ สฺยาทิโน. ๗๓. ตามความพอใจของปัจจัยที่มี ส ยะ เป็นต้น. สฺยาทฺยนฺตสฺส ยถิฏฺฐเมกสฺสรมาทิภูตมญฺญํ วา ยถาคมํ ทฺวิตฺตปชฺชเต, ปุปุตฺตียิสติ, ปุติตฺตียิสติ, ปุตฺตียิยิสติ. สระตัวเดียวที่เป็นตัวแรกหรือตัวอื่นของธาตุที่มีปัจจัยมี ส ยะ เป็นต้นเป็นที่สุด ย่อมถึงการซ้อนตามความพอใจหรือตามอาคม เช่น ปุปุตตียิสติ, ปุติตตียิสติ, ปุตตียิยิสติ. ๗๔. รสฺโส ปุพฺพสฺส. ๗๔. ทำให้สระของตัวหน้าเป็นเสียงสั้น. ทฺวิตฺเต ปุพฺพสฺส สโร รสฺโส โหติ. ททาติ. ในการซ้อน สระของตัวหน้าย่อมเป็นรัสสะ เช่น ททาติ. ๗๕. โลโป-นาทิพฺยญฺชนสฺส. ๗๕. การลบพยัญชนะที่ไม่ใช่ตัวแรก. ทฺวิตฺเต ปุพฺพสฺสาทิโต-ญฺญสฺส พฺยญฺชนสฺส โลโป โหติ. อสิสิสติ. ในการซ้อน ย่อมมีการลบพยัญชนะอื่นจากพยัญชนะตัวแรกของตัวหน้า เช่น อสิสิสติ. ๗๖. ขฉเสสฺวสฺสิ. ๗๖. สระ อะ เป็น อิ ในเพราะปัจจัยคือ ขะ ฉะ และ สะ. ทฺวิตฺเต ปุพฺพสฺส อสฺส อิ โหติ ขฉเสสุ. ปิปาสติ, ชิฆํสติ, ขฉเสสูติ กึ? ชหาติ, อสฺสาติ กึ? พุภุกฺขติ. ในการซ้อน สระ อะ ของตัวหน้าย่อมเป็น อิ ในเพราะปัจจัยคือ ขะ ฉะ และ สะ เช่น ปิปาสติ, ชิฆังสติ. ที่ว่า ในเพราะ ขะ ฉะ และ สะ เพื่ออะไร? เพื่อกันตัวอย่างเช่น ชหาติ. ที่ว่า ของสระ อะ เพื่ออะไร? เพื่อกันตัวอย่างเช่น พุภุกขติ. ๗๗. คุปิสฺสุสฺส. ๗๗. สระ อุ ของกุปธาตุ เป็น อิ. ทฺวิตฺเต ปุพฺพสฺส คุปิสฺส อุสฺส อิ โหติ ขฉเสสุ, ชิคุจฺฉติ. ในการซ้อน สระ อุ ของตัวหน้าแห่งกุปธาตุ ย่อมเป็น อิ ในเพราะปัจจัยคือ ขะ ฉะ และ สะ เช่น ชิคุจฉติ. ๗๘. จตุตฺถทุติยานํ ตติยปฐมา. ๗๘. พยัญชนะตัวที่ ๔ และที่ ๒ เป็นพยัญชนะตัวที่ ๓ และที่ ๑. ทฺวิตฺเต ปุเพสํ จตุตฺถทุติยานํ ตติยปฐมา โหนฺติ. พุภุกฺขติ, จิจฺเฉท. ในการซ้อน พยัญชนะตัวที่ ๔ และที่ ๒ ของตัวหน้าทั้งหลาย ย่อมเป็นพยัญชนะตัวที่ ๓ และที่ ๑ เช่น พุภุกขติ, จิจเฉท. ๗๙. กวคฺคหานํ จวคฺคชา. ๗๙. พยัญชนะวรรคกะและ ห อักษร เป็นพยัญชนะวรรคจะและ ช อักษร. ทฺวิตฺเต [Pg.193] ปุพฺเพสํ กวคฺคหานํ จวคฺคชา โหนฺติ ยถากฺกมํ. จุโกป, ชหาติ. ในการซ้อน พยัญชนะวรรคกะและ ห อักษร ของตัวหน้าทั้งหลาย ย่อมเป็นพยัญชนะวรรคจะและ ช อักษร ตามลำดับ เช่น จุโกปะ, ชหาติ. ๘๐. มานสฺส วี ปรสฺส จ มํ. ๘๐. มานะ (ตัวหน้า) เป็น วี และตัวหลังเป็น มัง. ทฺวิตฺเต ปุพฺพสฺส มานสฺส วี โหติ ปรสฺส จ มํ, วีมํสติ. ในการซ้อน มานะตัวหน้าย่อมเป็น วี และตัวหลังเป็น มัง เช่น วีมังสติ. ๘๑. กิตสฺสาสํสเย ติ วา. ๘๑. กิตะในความไม่สงสัย เป็น ติ บ้าง. สํสยโส-ญฺญสฺมึ วตฺตมานสฺส ทฺวิตฺเต ปุพฺพสฺส กิตสฺส วา ติ โหติ. ติกิจฺฉติ, จิกิจฺฉติ, อสํสเยติ กึ? วิจิกิจฺฉติ. เมื่อกิตะธาตุเป็นไปในอรรถอื่นจากความสงสัย ในการซ้อน กิตะตัวหน้าย่อมเป็น ติ บ้าง เช่น ติกิจฉติ, จิกิจฉติ. ที่ว่า ในความไม่สงสัย เพื่ออะไร? เพื่อกันตัวอย่างเช่น วิจิกิจฉติ. ๘๒. ยุวณฺณานเมโอ ปจฺจเย. ๘๒. อิวัณณะและอุวัณณะ เป็น เอ และ โอ ในเพราะปัจจัย. อิวณฺณุวณฺณนฺตานํ กฺริยตฺถานํ เอโอโหนฺติ ยถากฺกมํ ปจฺจเย. เจตพฺพํ, เนตพฺพํ, โสตพฺพํ, ภวิตพฺพํ. อิวัณณะและอุวัณณะที่เป็นที่สุดของธาตุทั้งหลาย ย่อมเป็น เอ และ โอ ตามลำดับ ในเพราะปัจจัย เช่น เจตัพพัง, เนตัพพัง, โสตัพพัง, ภวิตัพพัง. ๘๓. ลหุสฺสุปนฺตสฺส. ๘๓. ของสระลหุที่เป็นอุปันตะ (ตัวรองสุดท้าย). ลหุภูตสฺส อุปนฺตสฺส ยุวณฺณสฺส เอโอ โหนฺติ ยถากฺกมํ. เอสิตพฺพํ, โกสิตพฺพํ, ลหุสฺสาติ กึ? ธูปิตา, อุปนฺตสฺสาติ กึ? รุนฺธติ. อิวัณณะและอุวัณณะที่เป็นลหุและเป็นอุปันตะ ย่อมเป็น เอ และ โอ ตามลำดับ เช่น เอสิตัพพัง, โกสิตัพพัง. ที่ว่า ของสระลหุ เพื่ออะไร? เพื่อกันตัวอย่างเช่น ธูปิตา. ที่ว่า ของอุปันตะ เพื่ออะไร? เพื่อกันตัวอย่างเช่น รุนธติ. ๘๔. อสฺสา ณานุพนฺเธ. ๘๔. สระ อะ เป็น อา ในเพราะปัจจัยที่มี ณะ เป็นอนุพันธ์. ณการานุพนฺเธ ปจฺจเย ปเร อุปนฺตสฺส อการสฺส อา โหติ. การโก. เมื่อปัจจัยที่มี ณ อักษรเป็นอนุพันธ์อยู่หลัง สระ อะ ที่เป็นอุปันตะ ย่อมเป็น อา เช่น การโก. ๘๕. น เต กานุพนฺธนาคเมสุ. ๘๕. เอ โอ และ อา เหล่านั้น ย่อมไม่เป็นไปในเพราะปัจจัยที่มี กะ เป็นอนุพันธ์ และในเพราะ นะ อาคม. เต [Pg.194] เอโออา กานุพนฺเธ นาคเม จ น โหนฺติ. จิโต, สุโต, ทิฏฺโฐ, ปุฏฺโฐ, นาคเม ‘วนา’ทินา (๑.๔๕) จินิตพฺพํ, จินิตุํ, สุณิตพฺพํ, สุณิตุํ ปาปุณิตพฺพํ, ปาปุณิตุํ, ธุนิตพฺพํ, ธุนิตุํ, ธุนนํ, ธุนยิตพฺพํ, ธุนาเปตพฺพํ, ธุนยิตุํ ธุนาเปตุํ, ธุนยนํ, ธุนาปนํ, ธุนยติ, ธุนาเปติ, ปีเนตพฺพํ, ปีนยิตุํ, ปีนนํ, ปีนิตุํ, ปีนยติ, สุโนติ, สิโนติ, ทุโนติ, หิโนติ, ปหิณิถพฺพํ, ปหิณิตุํ, ปหิณนํ. เอ โอ และ อา เหล่านั้น ย่อมไม่เป็นไปในเพราะปัจจัยที่มี กะ เป็นอนุพันธ์ และในเพราะ นะ อาคม เช่น จิโต, สุโต, ทิฏโฐ, ปุฏโฐ. ในเพราะ นะ อาคม ด้วยสูตรว่า วนา เป็นต้น (1.45) เช่น จินิตัพพัง, จินิตุง, สุณิตัพพัง, สุณิตุง, ปาปุณิตัพพัง, ปาปุณิตุง, ธุนิตัพพัง, ธุนิตุง, ธุนนัง, ธุนยิตัพพัง, ธุนาเปตัพพัง, ธุนยิตุง, ธุนาเปตุง, ธุนยนนัง, ธุนาปนัง, ธุนยติ, ธุนาเปติ, ปีเนตัพพัง, ปีนยิตุง, ปีนนัง, ปีนิตุง, ปีนยติ, สุโนติ, สิโนติ, ทุโนติ, หิโนติ, ปหิณิตัพพัง, ปหิณิตุง, ปหิณนัง. ๘๖. วา กฺวจิ. ๘๖. บ้างในบางแห่ง. เต กฺวจิ วา น โหนฺติ กานุพนฺธนาคเมสุ. มุทิโต, รุทิตํ, โรทิตํ. เอ โอ และ อา เหล่านั้น ย่อมไม่เป็นไปบ้างในบางแห่ง ในเพราะปัจจัยที่มี กะ เป็นอนุพันธ์ และในเพราะ นะ อาคม เช่น มุทิโต, รุทิตัง, โรทิตัง. ๘๗. อญฺญตฺราปิ. ๘๗. แม้ในที่อื่น. กานุพนฺธนาคมโต-ญฺญสฺมิมฺปิ เต กฺวจิ, นุ โหนฺติ. ขิปโก, ปนูทนํ, วธโก. แม้ในที่อื่นจากปัจจัยที่มี กะ เป็นเครื่องหมายและอาคม (นะ เอ โอ อา) เหล่านั้น ย่อมไม่เกิดบ้างในบางแห่ง. (ตัวอย่าง) ขิปโก, ปนูทนัง, วธโก. ๘๘. ปฺเย สิสฺสา. ๘๘. ในปัจจัยคือ ปยะ, สิ (วิภัตติ) เป็น อา. สิสฺส อา โหติ ปฺยาเทเส, นิสฺสาย. สิ (วิภัตติ) เป็น อา ในเพราะการอาเทศเป็น ปยะ. (ตัวอย่าง) นิสสายะ. ๘๙. เอโอนมยวา สเร. ๘๙. เอ และ โอ เป็น อะยะ และ อาวะ เมื่อสระอยู่หลัง. สเร ปเร เอโอนํ อยอวา โหนฺติ. ชโย, ภโว, สรติ กึ? เชติ, อนุโภติ. เมื่อสระอยู่หลัง เอ และ โอ ย่อมเป็น อะยะ และ อาวะ. (ตัวอย่าง) ชโย, ภโว. เพราะเหตุไรจึงกล่าวว่า เมื่อสระอยู่หลัง? (ตัวอย่าง) เชติ, อนุโภติ. ๙๐. อายาวา ณานุพนฺเธ. ๙๐. เอ และ โอ เป็น อายะ และ อาวะ ในปัจจัยที่มี ณะ เป็นเครื่องหมาย. เอโอนํ [Pg.195] อายาวา โหนฺติ สราโท ณานุพนฺเธ. นายยติ, ภาวยติ, ‘สยาเปตฺวา’ติอาทีสุ รสฺสตฺตํ. เอ และ โอ ย่อมเป็น อายะ และ อาวะ ในปัจจัยที่มี ณะ เป็นเครื่องหมายซึ่งขึ้นต้นด้วยสระ. (ตัวอย่าง) นายยติ, ภาวยติ. ในคำว่า ‘สยาเปตวา’ เป็นต้น มีการทำสระให้สั้น (รัสสะ). ๙๑. อาสฺสาณาปิมฺหิ ยุก. ๙๑. สระ อา เป็น ยุกะ ในปัจจัยที่มี ณะ เป็นเครื่องหมายอื่นจาก ณาปิ. อาการนฺตสฺส กฺริยตฺถสฺส ยุก โหติ ณาปิโต-ญฺญสฺมึ ณานุพนฺเธ. ทายโก, ณานุพนฺเธตฺเวว? ทานํ, อณาปิมฺหีติ กึ? ทาปยติ. ของธาตุที่ลงท้ายด้วยสระ อา ย่อมเป็น ยุกะ ในปัจจัยที่มี ณะ เป็นเครื่องหมายอื่นจาก ณาปิ. (ตัวอย่าง) ทายโก. เพราะเหตุไรจึงกล่าวว่า ในปัจจัยที่มี ณะ เป็นเครื่องหมายเท่านั้น? (ตัวอย่าง) ทานัง. เพราะเหตุไรจึงกล่าวว่า อื่นจาก ณาปิ? (ตัวอย่าง) ทาปยติ. ๙๒. ปทาทีนํ กฺวจิ. ๙๒. ของธาตุมี ปท เป็นต้น เป็น ยุกะ ในบางแห่ง. ปทาทีนํ ยุก โหติ กฺวจิ. นิปชฺชิตพฺพํ, นิปชฺชิตุํ นิปชฺชนํ, ปมชฺชิตพฺพํ, ปมชฺชิตุํ, ปมชฺชนํ, กฺวจีติ กึ? ปาโท. ของธาตุมี ปท เป็นต้น ย่อมเป็น ยุกะ ในบางแห่ง. (ตัวอย่าง) นิปชิตัพพัง, นิปชิตุง, นิปชนัง, ปมชิตัพพัง, ปมชิตุง, ปมชนัง. เพราะเหตุไรจึงกล่าวว่า ในบางแห่ง? (ตัวอย่าง) ปาโท. ๙๓. มํ วา รุธาทีนํ. ๙๓. ของธาตุมี รุธ เป็นต้น เป็น มัง บ้าง. รุธาทีนํ กฺวจิ มํ วา โหติ. รุนฺธิตุํ, รุชฺฌิตุํ, กฺวจิตฺเวว? นิโรโธ. ของธาตุมี รุธ เป็นต้น ย่อมเป็น มัง บ้างในบางแห่ง. (ตัวอย่าง) รุนธิตุง, รุชฌิตุง. เพราะเหตุไรจึงกล่าวว่า ในบางแห่งเท่านั้น? (ตัวอย่าง) นิโรโธ. ๙๔. กฺวิมฺหิ โลโป-นฺตพฺยญฺชนสฺส. ๙๔. การลบพยัญชนะที่สุดของธาตุใน กวิ ปัจจัย. อนฺตพฺยญฺชนสฺส โลโป โหติ กฺวิมฺหิ. ภตฺตํ คสนฺติ คณฺหนฺติ วา เอตฺถาติ ภตฺตคฺคํ. การลบพยัญชนะที่สุดของธาตุ ย่อมมีใน กวิ ปัจจัย. (วิเคราะห์ว่า) ชนทั้งหลายย่อมกินหรือย่อมถือเอาซึ่งข้าวในที่นี้ เหตุนั้น ที่นี้จึงชื่อว่า ภัตตัคคะ. ๙๕. ปรรูปมยกาเร พฺยญฺชเน. ๙๕. เป็นรูปหลัง ในเพราะพยัญชนะอื่นจาก ยการ. กฺริยตฺถานมนฺตพฺยญฺชนสฺส ปรรูปํ โหติ ยการโต-ญฺญสฺมึ พฺยญฺชเน. เภตฺตพฺพํ, พฺยญฺชเนติ กึ? ภินฺทิตพฺพํ, อยกาเรติ กึ? ภิชฺชติ. พยัญชนะที่สุดของธาตุ ย่อมเป็นรูปหลัง ในเพราะพยัญชนะอื่นจาก ยการ. (ตัวอย่าง) เภตตัพพัง. เพราะเหตุไรจึงกล่าวว่า ในเพราะพยัญชนะ? (ตัวอย่าง) ภินทิตัพพัง. เพราะเหตุไรจึงกล่าวว่า อื่นจาก ยการ? (ตัวอย่าง) ภิชชติ. ๙๖. มนานํ นิคฺคหีตํ. ๙๖. เป็นนิคคหิต ของธาตุที่มี มะ และ นะ เป็นที่สุด. มการนการนฺตานํ [Pg.196] กฺริยตฺถานํ นิคฺคหีตํ โหติ อยกาเร พฺยญฺชเน. คนฺตพฺพํ, ชงฺฆา, พฺยญฺชเนตฺเวว? คมนํ, อยกาเรตฺเวว? คมฺยเต. พยัญชนะที่สุดของธาตุที่มี มะ และ นะ เป็นที่สุด ย่อมเป็นนิคคหิต ในเพราะพยัญชนะอื่นจาก ยการ. (ตัวอย่าง) คันตัพพัง, ชังฆา. เพราะเหตุไรจึงกล่าวว่า ในเพราะพยัญชนะเท่านั้น? (ตัวอย่าง) คมนะ. เพราะเหตุไรจึงกล่าวว่า อื่นจาก ยการเท่านั้น? (ตัวอย่าง) คัมยเต. ๙๗. น พฺรูสฺโส. ๙๗. สระของธาตุ พฺรู ไม่เป็น โอ. พฺรูสฺส โอ น โหติ พฺยญฺชเน. พฺรูมิ, พฺยญฺชเนตฺเวว? อพฺรวิ. สระของธาตุ พฺรู ย่อมไม่เป็น โอ ในเพราะพยัญชนะ. (ตัวอย่าง) พฺรูมิ. เพราะเหตุไรจึงกล่าวว่า ในเพราะพยัญชนะเท่านั้น? (ตัวอย่าง) อพฺรวิ. ๙๘. กคา จชานํ ฆานุพนฺเธ. ๙๘. จะ และ ชะ (ที่สุดของธาตุ) เป็น กะ และ คะ ในปัจจัยที่มี ฆะ เป็นเครื่องหมาย. ฆานุพนฺเธ จการชการนฺตานํ กฺริยตฺถานํ กคา โหนฺติ ยถากฺกมํ. วากฺยํ, ภาคฺยํ. ในปัจจัยที่มี ฆะ เป็นเครื่องหมาย, พยัญชนะที่สุดของธาตุที่มี จะ และ ชะ เป็นที่สุด ย่อมเป็น กะ และ คะ ตามลำดับ. (ตัวอย่าง) วากยัง, ภาคยัง. ๙๙. หนสฺส ฆาโต ณานุพนฺเธ. ๙๙. ธาตุ หน เป็น ฆาตะ ในปัจจัยที่มี ณะ เป็นเครื่องหมาย. หนสฺส ฆาโต โหติ ณานุพนฺเธ. อาฆาโต. ธาตุ หน ย่อมเป็น ฆาตะ ในปัจจัยที่มี ณะ เป็นเครื่องหมาย. (ตัวอย่าง) อาฆาโต. ๑๐๐. กฺวิมฺหิ โฆ ปริปจฺจ-สโมหิ. ๑๐๐. ธาตุ หน ที่มี ปริ, ปฏิ, สัง และ โอ เป็นบทหน้า เป็น ฆะ ใน กวิ ปัจจัย. ปยฺยาทีหิ ปรสฺส หนสฺส โฆ โหติ กฺวิมฺหิ. ปลิโฆ, ปฏิโฆ, อฆํ รสฺสตฺตํ นิปาตนา, สงฺโฆ, โอโฆ. ธาตุ หน ที่อยู่หลังบทหน้ามี ปริ เป็นต้น ย่อมเป็น ฆะ ใน กวิ ปัจจัย. (ตัวอย่าง) ปลิโฆ, ปฏิโฆ, อฆัง (มีการทำเป็นรัสสะด้วยนิปาตนะ), สังโฆ, โอโฆ. ๑๐๑. ปรสฺส ฆํ เส. ๑๐๑. ธาตุ หน ที่อยู่หลัง (บทหน้า) เป็น ฆัง ในเพราะ เส ปัจจัย. ทฺวิตฺเต ปรสฺส หนสฺส ฆํ โหติ เส. ชิฆํสา. เมื่อมีการทำทวิภาวะ, ธาตุ หน ที่อยู่หลัง ย่อมเป็น ฆัง ในเพราะ เส ปัจจัย. (ตัวอย่าง) ชิฆังสา. ๑๐๒. ชิหรานํ คี. ๑๐๒. ธาตุ ชิ และ หร เป็น คี. ทฺวิตฺเต ปเรสํ ชิตรานํ คี โหติ เส. วิชิคีสา, ชิคีสา. คี เป็นไปแก่ ชิ และ หร ธาตุที่อยู่ข้างหน้า ในเพราะ เส ปัจจัย เมื่อมีการทำทวิภาวะ. (ตัวอย่าง) วิชิคีสา (ความอยากชนะ), ชิคีสา (ความอยากชนะ). ๑๐๓. ธาสฺส โห. ๑๐๓. แปลง ธา ธาตุ เป็น หะ. ทฺวิตฺเต [Pg.197] ปรสฺส ธาสฺส ห โหติ. ทหติ. แปลง ธา ธาตุ ที่อยู่ข้างหลัง เป็น หะ เมื่อมีการทำทวิภาวะ. (ตัวอย่าง) ทหติ (ย่อมเผา). ๑๐๔. ณิมฺหิ ทีโฆ ทุสสฺส. ๑๐๔. ทีฆะ (สระของ) ทุส ธาตุ ในเพราะ ณิ ปัจจัย. ทุสสฺส ทีโฆ โหติ ณิมฺหิ. ทุสิโต. ณิมฺหีติ กึ? ทุฏฺโฐ. มีการทีฆะ (สระของ) ทุส ธาตุ ในเพราะ ณิ ปัจจัย. (ตัวอย่าง) ทูสิโต (ถูกประทุษร้ายแล้ว). เพราะเหตุไรจึงกล่าวว่า "ในเพราะ ณิ ปัจจัย"? (ตัวอย่าง) ทุฏโฐ (ประทุษร้ายแล้ว). ๑๐๕. คุหิสฺส สเร. ๑๐๕. ทีฆะ (สระของ) คุห ธาตุ ในเพราะสระ. คุหิสฺส ทีโฆ โหติ สเร. นิคูหนํ สเรติ กึ? คุยฺหํ. มีการทีฆะ (สระของ) คุห ธาตุ ในเพราะสระ. (ตัวอย่าง) นิคูหนัง (การปกปิด). เพราะเหตุไรจึงกล่าวว่า "ในเพราะสระ"? (ตัวอย่าง) คุยหัง (สิ่งที่ควรปกปิด, ความลับ). ๑๐๖. มุหพหานญฺจ เต กานุพนฺเธ-ตฺเว. ๑๐๖. และมีการทีฆะ (สระของ) มุห และ พห ธาตุ ในเพราะ ต ปัจจัย ที่มี ก เป็นอนุพันธ์ และไม่ใช่ ตฺวา ปัจจัย. มุหพหานํ คุหิสฺส จ ทีโฆ โหติ ตการาโท กานุพนฺเธ ตฺวานตฺวาวชฺชิเต, มูฬฺโห, พาฬฺโห, คูฬฺโห, เตติ กึ? มุยฺหติ, กานุพนฺเธติ-กึ? มุยฺหิตพฺพํ, อตฺเวติ กึ? มุยฺหิตฺวาน, มุยฺหิตฺวา, ‘เต กานุพนฺเธ-ตฺเว’ติ อยมธิกาโร ยาว ‘‘สาสสฺส สิสฺเว’’ติ -๑๑๗. มีการทีฆะ (สระของ) มุห พห และ คุห ธาตุ ในเพราะปัจจัยที่มี ต อักษรเป็นต้น ซึ่งมี ก เป็นอนุพันธ์ โดยเว้น ตฺวานะ และ ตฺวา ปัจจัย. (ตัวอย่าง) มูฬโฮ (หลงแล้ว), พาฬโฮ (แรงกล้า), คูฬโฮ (ปกปิดแล้ว). เพราะเหตุไรจึงกล่าวว่า "ในเพราะ ต ปัจจัย"? (ตัวอย่าง) มุยหติ (ย่อมหลง). เพราะเหตุไรจึงกล่าวว่า "มี ก เป็นอนุพันธ์"? (ตัวอย่าง) มุยหิตัพพัง (พึงหลง). เพราะเหตุไรจึงกล่าวว่า "ไม่ใช่ ตฺวา ปัจจัย"? (ตัวอย่าง) มุยหิตฺวานะ, มุยหิตฺวา (หลงแล้ว). บทว่า "เต กานุพันเธ อตฺเว" นี้ เป็นบทตามไป (อธิการ) จนถึงสูตรว่า "สาสัสสะ สิสฺเว" (สูตรที่ 117). ๑๐๗. วหสฺสุสฺส. ๑๐๗. แปลง อะ ของ วห ธาตุ เป็น อุ. วหสฺส อุสฺส ทีโฆ โหติ เต กานุพนฺเธ ตฺวานตฺวาวชฺชิเต. วุฏฺโฐ. มีการแปลง อะ ของ วห ธาตุ เป็น อุ แล้วทีฆะ ในเพราะ ต ปัจจัย ที่มี ก เป็นอนุพันธ์ โดยเว้น ตฺวานะ และ ตฺวา ปัจจัย. (ตัวอย่าง) วุฏโฐ (อันเขาแบกแล้ว). ๑๐๘. ธาสฺส หิ. ๑๐๘. แปลง ธา ธาตุ เป็น หิ. ธา=ธารเณตีมสฺส หิ โหติ เต กานุพนฺเธ ตฺวานตฺวาวชฺชิเต. นิหิโต, นิหิตวา. มีการแปลง ธา ธาตุ (ในความทรงไว้) นี้ เป็น หิ ในเพราะ ต ปัจจัย ที่มี ก เป็นอนุพันธ์ โดยเว้น ตฺวานะ และ ตฺวา ปัจจัย. (ตัวอย่าง) นิหิโต (วางลงแล้ว), นิหิตวา (วางลงแล้ว). ๑๐๙. คมาทิรานํ โลโป-นฺตสฺส. ๑๐๙. การลบพยัญชนะที่สุดของธาตุทั้งหลายมี คม ธาตุ เป็นต้น และธาตุที่มี ร เป็นที่สุด. คมาทีนํ [Pg.198] รการนฺตานํ จ อนฺตสฺส โลโป โหติ เต กานุพนฺเธ ตฺวานตฺวาวชฺชิเต. คโต, ขโต, หโต, มโต, ตโต, สญฺญโต, รโต, กโต, เตตฺเวว? คมฺยเต, กานุพนฺเธตฺเวว? คนฺตพฺพํ, อตฺเวตฺเวว? คนฺตฺวาน, คนฺตฺวา. มีการลบพยัญชนะที่สุดของธาตุทั้งหลายมี คม ธาตุ เป็นต้น และธาตุที่มี ร อักษรเป็นที่สุด ในเพราะ ต ปัจจัย ที่มี ก เป็นอนุพันธ์ โดยเว้น ตฺวานะ และ ตฺวา ปัจจัย. (ตัวอย่าง) คโต, ขโต, หโต, มโต, ตโต, สัญญโต, รโต, กโต. เพราะเหตุไรจึงกล่าวว่า "ในเพราะ ต ปัจจัย"? (ตัวอย่าง) คัมยเต. เพราะเหตุไรจึงกล่าวว่า "มี ก เป็นอนุพันธ์"? (ตัวอย่าง) คันตัพพัง. เพราะเหตุไรจึงกล่าวว่า "ไม่ใช่ ตฺวา ปัจจัย"? (ตัวอย่าง) คันตฺวานะ, คันตฺวา. ๑๑๐. วจาทีนํ วสฺสุฏ วา. ๑๑๐. แปลง วะ ของธาตุทั้งหลายมี วจ ธาตุ เป็นต้น เป็น อุฏะ บ้าง. วจาทีนํ วสฺส วา อุฏ โหติ กานุพนฺเธ-ตฺเว. อุตฺตํ, วุตฺตํ, อุฏฺฐํ, วุฏฺฐํ, ‘อตฺเวตฺเวว? วตฺวาน, วตฺวา. มีการแปลง วะ ของธาตุทั้งหลายมี วจ ธาตุ เป็นต้น เป็น อุฏะ บ้าง ในเพราะ ต ปัจจัย ที่มี ก เป็นอนุพันธ์. (ตัวอย่าง) อุตตัง, วุตตัง, อุฏฐัง, วุฏฐัง. เพราะเหตุไรจึงกล่าวว่า "ไม่ใช่ ตฺวา ปัจจัย"? (ตัวอย่าง) วตฺวานะ, วตฺวา. ๑๑๑. อสฺสุ. ๑๑๑. แปลง อะ เป็น อุ. วจาทีนมสฺส อุ โหติ กานุพนฺเธ-สฺเว. วุตฺตํ, วุฏฺฐํ. มีการแปลง อะ ของธาตุทั้งหลายมี วจ ธาตุ เป็นต้น เป็น อุ ในเพราะปัจจัยที่มี ส อักษรเป็นต้น ซึ่งมี ก เป็นอนุพันธ์. (ตัวอย่าง) วุตตัง, วุฏฐัง. ๑๑๒. วทฺธสฺส วา. ๑๑๒. (แปลง อะ) ของ วฑฺฒ ธาตุ เป็น อุ บ้าง. วทฺธสฺส อสฺส วา อุ โหติ กานุพนฺเธ ตฺเว. วุทฺโธ. วทฺโธ. อตฺเวตฺเวว? วทฺธิตฺวาน, วทฺธิตฺวา, กถํ ‘วุตฺตี’ติ? ‘‘วุตฺตีมตฺเต’’ติ ๓-๖๙. นิปาตนา, ‘วตฺตี’ติ โหเตว ยถาลกฺขณํ. มีการแปลง อะ ของ วฑฺฒ ธาตุ เป็น อุ บ้าง ในเพราะ ต ปัจจัย ที่มี ก เป็นอนุพันธ์. (ตัวอย่าง) วุฑโฒ, วฑโฒ. เพราะเหตุไรจึงกล่าวว่า "ไม่ใช่ ตฺวา ปัจจัย"? (ตัวอย่าง) วฑฺฒิตฺวานะ, วฑฺฒิตฺวา. คำว่า "วุตฺติ" สำเร็จได้อย่างไร? สำเร็จด้วยการนิบาตในสูตรว่า "วุตฺติมตฺเต" (สูตรที่ 3-69), ส่วนคำว่า "วตฺติ" ย่อมมีได้ตามกฎเกณฑ์ปกติ. ๑๑๓. ยชสฺส ยสฺส ฏิยี. ๑๑๓. แปลง ยะ ของ ยช ธาตุ เป็น ฏิยิ. ยชสฺส [Pg.199] ยสฺส ฏิยี โหนฺติ กานุพนฺเธ-ตฺเว. อิฏฺฐํ, ยิฏฺฐํ, อตฺเวตฺเวว? ยชิตฺวาน, ยชิตฺวา. มีการแปลง ยะ ของ ยช ธาตุ เป็น ฏิยิ ในเพราะ ต ปัจจัย ที่มี ก เป็นอนุพันธ์. (ตัวอย่าง) อิฏฐัง, ยิฏฐัง. เพราะเหตุไรจึงกล่าวว่า "ไม่ใช่ ตฺวา ปัจจัย"? (ตัวอย่าง) ยชิตฺวานะ, ยชิตฺวา. ๑๑๔. ฐาสฺสิ. ๑๑๔. แปลง ฐา ธาตุ เป็น อิ. ฐาสฺสิ โหติ กานุพนฺเธ-ตฺเว. ฐิโต, อตฺเวตฺเวว? ฐตฺวาน, ฐตฺวา. มีการแปลง ฐา ธาตุ เป็น อิ ในเพราะ ต ปัจจัย ที่มี ก เป็นอนุพันธ์. (ตัวอย่าง) ฐิโต. เพราะเหตุไรจึงกล่าวว่า "ไม่ใช่ ตฺวา ปัจจัย"? (ตัวอย่าง) ฐตฺวานะ, ฐตฺวา. ๑๑๕. คาปานมี. ๑๑๕. แปลง คา และ ปา ธาตุ เป็น อี. คาปานมี โหติ กานพนฺเธ-ตฺเว. คีตํ, ปีตํ, อตฺเวตฺเวว? คายิตฺวา นิจฺจํ ยาคโม, ปาสฺส ตุ ปีตฺวาติ พหุลาธิการา. มีการแปลง คา และ ปา ธาตุ เป็น อี ในเพราะ ต ปัจจัย ที่มี ก เป็นอนุพันธ์. (ตัวอย่าง) คีตัง, ปีตัง. เพราะเหตุไรจึงกล่าวว่า "ไม่ใช่ ตฺวา ปัจจัย"? (ตัวอย่าง) คายิตฺวา (มี ยะ อาคมเป็นนิตย์), ส่วน ปา ธาตุ เป็น ปีตฺวา เพราะอำนาจการตามไปของบทว่า "พหุลัง" (โดยมาก). ๑๑๖. ชนิสฺสา. ๑๑๖. แปลง ชนิ ธาตุ เป็น อา. ชนิสฺส อา โหติ กานุพนฺเธ-ตฺเว. ชาโต. อตฺเวตฺเวว? ชนิตฺวา. มีการแปลง ชนิ ธาตุ เป็น อา ในเพราะ ต ปัจจัย ที่มี ก เป็นอนุพันธ์. (ตัวอย่าง) ชาโต. เพราะเหตุไรจึงกล่าวว่า "ไม่ใช่ ตฺวา ปัจจัย"? (ตัวอย่าง) ชนิตฺวา. ๑๑๗. สาสสฺส สิส วา. ๑๑๗. แปลง สาส ธาตุ เป็น สิสะ บ้าง. สาสสฺส สิส วา โหติ กานุพนฺเธ-ตฺเว. สิฏฺฐํ, สตฺถํ, สิสฺโส, สาสิโย อตฺเวตฺเวว? อนุสาสิตฺวาน. อาเทศ สาส ธาตุ เป็น สิสะ บ้าง ในปัจจัยที่มี ก เป็นอนุพันธ์ คือ ตะ ปัจจัย. (ตัวอย่าง) สิฏฺฐัง, สตฺถัง, สิสฺโส, สาสิโย. (ถามว่า) ใน ตะ ปัจจัยเท่านั้นหรือ? (ตอบว่า) อนุสาสิตฺวานะ. ๑๑๘. กรสฺสา ตเว. ๑๑๘. อาเทศ กร ธาตุ เป็น อา ใน ตเว ปัจจัย. กรสฺส อา โหติ ตเว. กาตเว. อาเทศ กร ธาตุ เป็น อา ใน ตเว ปัจจัย. (ตัวอย่าง) กาตเว. ๑๑๙. ตุํตุนตพฺเพสุ วา. ๑๑๙. ใน ตุง, ตุน และ ตัพพะ ปัจจัย บ้าง. ตุมาทีสุ วา กรสฺสา โหติ. กาตุํ กตฺตุํ, กาตุน กตฺตุน, กาตพฺพํ กตฺตพฺพํ. อาเทศ กร ธาตุ เป็น อา บ้าง ในปัจจัยมี ตุง เป็นต้น. (ตัวอย่าง) กาตุง, กตฺตุง; กาตุนะ, กตฺตุนะ; กาตัพพัง, กตฺตัพพัง. ๑๒๐. ญาสฺส เน ชา. ๑๒๐. อาเทศ ญา ธาตุ เป็น ชา ใน นะ ปัจจัย. ญาธาตุสฺส [Pg.200] ชา โหติ นกาเร. ชานิตุํ, ชานนฺโต, เนติ กึ? ญาโต. อาเทศ ญา ธาตุ เป็น ชา ใน นะ ปัจจัย. (ตัวอย่าง) ชานิตุง, ชานันโต. (ถามว่า) ใน นะ ปัจจัยเท่านั้นหรือ? (ตอบว่า) ญาโต. ๑๒๑. สกาปานํ กุกกู เณ. ๑๒๑. ลง กุกะ และ กุ อาคม หลัง สก และ อาป ธาตุ ใน ณะ ปัจจัย. สกอาปานํ กุกกุอิจฺเจเต อาคมา โหนฺติ ณกาเร. สกฺกุณนฺโต, ปาปุณนฺโต, สกฺกุโณติ, ปาปุโณติ, เณติ กึ? สกฺโกติ, ปาเปติ. ลง กุกะ และ กุ อาคม หลัง สก และ อาป ธาตุ ใน ณะ ปัจจัย. (ตัวอย่าง) สกฺกุณันโต, ปาปุณันโต, สกฺกุโณติ, ปาปุโณติ. (ถามว่า) ใน ณะ ปัจจัยเท่านั้นหรือ? (ตอบว่า) สกฺโกติ, ปาเปติ. ๑๒๒. นิโต จิสฺส โฉ. ๑๒๒. อาเทศ จะ ที่อยู่หลัง นิ เป็น โฉ. นิสฺมา ปรสฺส จิสฺส โฉ โหติ. นิจฺฉโย. อาเทศ จะ ที่อยู่หลัง นิ เป็น โฉ. (ตัวอย่าง) นิจฺฉโย. ๑๒๓. ชรสทานมีม วา. ๑๒๓. อาเทศเป็น อีมะ หลัง ชร และ สท ธาตุ บ้าง. ชรสทานมนฺตสรา ปโร อีม โหติ วิภาสา. ชีรณํ, ชีรติ, ชีราเปติ, นิสีทิตพฺพํ, นิสีทนํ, นิสีทิตุํ, นิสีทติ, วาติ กึ? ชรา, นิสชฺชา, ‘อีม วา’ติ โยควิภาคา อญฺเญสมฺปิ, อหีรถ, สํโยคาทิ โลโปตฺถสฺส. อาเทศเป็น อีมะ เบื้องหลังสระที่สุดของธาตุ ชร และ สท บ้าง. (ตัวอย่าง) ชีรณัง, ชีรติ, ชีราเปติ, นิสีทิตัพพัง, นิสีทนัง, นิสีทิตุง, นิสีทติ. (ถามว่า) บ้าง หรือ? (ตอบว่า) ชรา, นิสัชชา. เพราะการแยกสูตรว่า ‘อีมะ บ้าง’ จึงมีแก่ธาตุอื่น ๆ ด้วย. (ตัวอย่าง) อหีรถะ, มีการลบพยัญชนะที่มีสังโยคเป็นต้น. ๑๒๔. ทิสสฺส ปสฺส ทสฺส ทส ท ทกฺขา. ๑๒๔. อาเทศ ทิส ธาตุ เป็น ปัสสะ, ทัสสะ, ทสะ, ทะ, ทักขา. ทิสสฺส ปสฺสาทโย โหนฺติ วิภาสา. วิปสฺสนา, วิปสฺสิตุํ, วิปสฺสติ, สุทสฺสี, ปิยทสฺสี, ธมฺมทสฺสี, สุทสฺสํ, ทสฺสนํ, ทสฺเสติ, ทฏฺฐพฺพํ. ทฏฺฐา, ทฏฺฐุํ, ทุทฺทโส, อทฺทส, อทฺทา, อทฺทํ, อทฺทกฺขิ, ทกฺขิสฺสติ, วาตฺเวว? ทิสฺสนฺติ พาลา. อาเทศ ทิส ธาตุ เป็น ปัสสะ เป็นต้น บ้าง. (ตัวอย่าง) วิปัสสนา, วิปัสสิตุง, วิปัสสติ, สุทัสสี, ปิยทัสสี, ธัมมทัสสี, สุทัสสัง, ทัสสนัง, ทัสเสติ, ทัฏฐัพพัง. ทัฏฐา, ทัฏฐุง, ทุททโส, อัททสะ, อัททา, อัททัง, อัททักขิ, ทักขิสสติ. (ถามว่า) บ้างเท่านั้นหรือ? (ตอบว่า) ทิสสันติ พาลา. ๑๒๕. สมานา โร รีริกฺขเกสุ. ๑๒๕. อาเทศเป็น ร ในเพราะปัจจัยมี ริ และ อิกขะ เป็นต้น หลังสมานศัพท์. สมานสทฺทโต [Pg.201] ปรสฺส ทิสสฺส ร โหติ วา รีวิกฺขเกสุ. สรี, สที, สริกฺโข, สทิกฺโข, สริโส, สทิโส. อาเทศเป็น ร แห่งทิสธาตุที่อยู่หลังสมานศัพท์ บ้าง ในเพราะปัจจัยมี ริ และ อิกขะ เป็นต้น. (ตัวอย่าง) สรี, สที, สริกโข, สทิกโข, สริโส, สทิโส. ๑๒๖. ทหสฺส ทสฺส โฑ. ๑๒๖. อาเทศ ท แห่ง ทห ธาตุ เป็น ฑ. ทหสฺส ทสฺส โฑ โหติ วา. ฑาโห, ทาโห, ฑหติ, ทหติ. อาเทศ ท แห่ง ทห ธาตุ เป็น ฑ บ้าง. (ตัวอย่าง) ฑาโห, ทาโห, ฑหติ, ทหติ. ๑๒๗. อนฆณ สฺวาปรีหิ โฬ. ๑๒๗. อาเทศ (ท แห่ง ทห ธาตุ) เป็น ฬ หลัง อะ และ ปริ ในคำว่า อนฆณะ. อาปรีหิ ปรสฺส ทหสฺส ทสฺส โฬ โหติ อนฆณสุ. อาฬหนํ, ปริฬาโห. อาเทศ ท แห่ง ทห ธาตุ ที่อยู่หลัง อะ และ ปริ เป็น ฬ ในคำว่า อนฆณะ. (ตัวอย่าง) อาฬหนัง, ปริฬาโห. ๑๒๘. อตฺยาทินฺเตสฺวตฺถิสฺส ภู. ๑๒๘. อาเทศ อัตถิ ธาตุ เป็น ภู ในปัจจัยอื่นจาก ติ เป็นต้น. ตฺยาทินฺตวชฺชิเตสุ ปจฺจเยสุ ‘อส=ภุวิ’อิจฺจสฺส ภู โหติ. ภวิตพฺพํ. อาเทสวิธานมสสฺสาปฺปโยคตฺถเมตสฺมึ วิสเย, เอเตน กตฺถจิ กสฺสจิ ธาตุสฺส อปฺปโยคาปิ ญาปิโต โหติ. อตฺยาทินฺเตสูติ กึ? อตฺถิ, สนฺโต, อตฺถิสฺสาติ กึ? อสฺสติสฺส มา โหตุ. ในปัจจัยที่เว้น ติ และ อันติ เป็นต้น อาเทศ อส ธาตุ เป็น ภู. (ตัวอย่าง) ภวิตัพพัง. การบัญญัติอาเทศนี้ เพื่อไม่ให้ใช้ธาตุ อส ในเรื่องนี้, ด้วยเหตุนี้ จึงแจ้งว่าบางครั้งก็ไม่ใช้ธาตุบางธาตุ. (ถามว่า) อตฺยาทินฺเตสูติ คืออะไร? (ตอบว่า) อัตถิ, สันโต. (ถามว่า) อัตถิสฺสาติ คืออะไร? (ตอบว่า) เพื่อไม่ให้มีแก่ อัสสติสสะ. ๑๒๙. ออาสฺสาอาทีสุ. ๑๒๙. ในเพราะปัจจัยมี อะ อา และ สฺสา เป็นต้น. ออาโท, อาอาโท, สฺสาโท จ อตฺถิสฺส ภู โหติ. พภูว, อภวา, อภวิสฺสา, ภวิสฺสติ. ในเพราะปัจจัยมี อะ อา และ สฺสา เป็นต้น อาเทศ อัตถิ ธาตุ เป็น ภู. (ตัวอย่าง) พภูวะ, อภวา, อภวิสสา, ภวิสสติ. ๑๓๐. นฺตมานนฺติยิยุํสฺวาทิโลโป. นฺตาทิสูตฺถิสฺสาทิโลโป โหติ. สนฺโต, สมาโน, สนฺติ, สนฺตุ, สิยา, สิยุํ, เอเตสฺวีติ กึ? อตฺถิ. ๑๓๐. ลบพยัญชนะต้นแห่งอัตถิธาตุ ในเพราะปัจจัยมี นฺต มานะ อันติ ยิ และ ยุง เป็นต้น. (ตัวอย่าง) สันโต, สมาโน, สันติ, สันตุ, สิยา, สิยุง. (ถามว่า) เอเตสฺวีติ คืออะไร? (ตอบว่า) อัตถิ. ๑๓๑. ปาทิโต ฐาสฺส วา ฐโห กฺวจิ. ๑๓๑. อาเทศ ฐา ธาตุ เป็น ฐหะ บ้าง ในบางที่ หลังอุปสรรคมี ปะ เป็นต้น. ปาทีหิ [Pg.202] กิริยาวิเสสโชตเกหิ สทฺเทหิ ปรสฺส ฐาสฺส กฺวจิ ฐโห วา โหติ. สณฺฐหนฺโต สนฺติฏฺฐนฺโต. สณฺฐหติ, สนฺติฏฺฐติ. ป ปรา อป สํ อนุ อว โอ นิ ทุ วิ อธิ อปิ อติสุ อุ อภิ ปติ ปริ อุป อา ปาที. กฺวจีติ กึ? สณฺฐิติ. อาเทศ ฐา ธาตุ ที่อยู่หลังอุปสรรคมี ปะ เป็นต้น เป็น ฐหะ บ้าง ในบางที่. (ตัวอย่าง) สัณฐหันโต, สันติฏฐันโต, สัณฐหติ, สันติฏฐติ. ปะ ปะรา อะปะ สัง อะนุ อะวะ โอ นิ ทุ วิ อะธิ อะปิ อะติสุ อุ อะภิ ปะติ ปะริ อุปะ อา คือ ปาทิ. (ถามว่า) กฺวจีติ คืออะไร? (ตอบว่า) สัณฐิติ. ๑๓๒. ทาสฺสิยง. ๑๓๒. อาเทศ ทา ธาตุ เป็น อิยง. ปาทิโต ปรสฺส ทาสฺส อิยง โหติ กฺวจิ. อนาทิยิตฺวา, สมาทิยติ, กฺวจิตฺเวว? อาทาย. อาเทศ ทา ธาตุ ที่อยู่หลังอุปสรรคมี ปะ เป็นต้น เป็น อิยง บ้าง ในบางที่. (ตัวอย่าง) อนาทิยิตวา, สมาทิยติ. (ถามว่า) บ้างเท่านั้นหรือ? (ตอบว่า) อาทายะ. ๑๓๓. กโรติสฺส โข. ๑๓๓. แห่งกโรติธาตุ บ้าง. ปาทิโต ปรสฺส กรสฺส กฺวจิ ข โหติ. สงฺขาโร, สงฺขรียติ, กรสฺสาติ อวตฺวา กโรติสฺสาติ วจนํ ติมฺหิ จ วิกรณุปฺปตฺติญาเปตุํ. เบื้องหลังปาทิอุปสรรค แห่งกรธาตุ มี ขะ ปัจจัยบ้าง. สังขาโร, สังขริยติ. การกล่าวว่า 'กโรติสฺส' แทนที่จะกล่าวว่า 'กรสฺส' เพื่อแจ้งการเกิดขึ้นแห่งวิกะระณปัจจัยในเพราะ ติ วิภัตติด้วย. ๑๓๔. ปุราสฺมา. ๑๓๔. เบื้องหลังปุรานิบาต. ปุรา อิจฺจสฺมา นิปาตา ปรสฺส กรสฺส ข โหติ. ปุรกฺขตฺวา, ปุเรกฺขาโร-เอตฺตํ ตทมินาทิปาฐา. แห่งกรธาตุที่อยู่เบื้องหลังนิบาตว่า ปุรา มี ขะ ปัจจัย. ปุรักขัตวา, ปุเรกขาโร. ความเป็น เอ (แห่ง อา ที่ ปุรา) ด้วยปาฐะว่า ตทมินาทิเป็นต้น. ๑๓๕. นิโต กมสฺส. ๑๓๕. เบื้องหลังนิอุปสรรค แห่งกมธาตุ. นิสฺมา ปรสฺส กมสฺส กฺวจิ ข โหติ, นิกฺขมติ, กฺวจิตฺเวว? นิกฺกโม. แห่งกมธาตุที่อยู่เบื้องหลังนิอุปสรรค มี ขะ ปัจจัยบ้าง. นิกขมติ. เพราะคำว่า 'บ้าง' นั่นเอง (จึงมีรูปอื่น เช่น) นิกกโม. ๑๓๖. ยุวณฺณานมิยงุวง สเร. ๑๓๖. แห่งอิวัณณะและอุวัณณะ เป็น อิยง และ อุวง ในเพราะสระ. อิวณฺณุวณฺณตฺตานํ กฺริยตฺถานมิยงุวง โหติ สเร กฺวจิ. เวทิยติ, พฺรุวนฺติ, สเรติ กึ? นิเวเทติ, พฺรูติ, กฺวจิตฺเวว? ชยติ, ภวติ. แห่งอิวัณณะและอุวัณณะที่เป็นกิริยา เป็น อิยง และ อุวง ในเพราะสระบ้าง. เวทิยติ, พฺรุวันติ. คำว่า 'ในเพราะสระ' เพื่ออะไร? เพื่อห้ามในคำว่า นิเวเทติ, พฺรูติ. เพราะคำว่า 'บ้าง' นั่นเอง (จึงมีรูปอื่น เช่น) ชยติ, ภวติ. ๑๓๗. อญฺญาทิสฺสาสฺสี กฺเย. ๑๓๗. แห่งธาตุอื่น (จาก ญาธาตุ) เป็น อี ในเพราะ กฺย ปัจจัย. ญาทิโต-ญฺญสฺส [Pg.203] อาการนฺตสฺส กฺริยตฺถสฺส อี โหติ กฺเย. ทียติ, อญฺญาทิสฺสาติ กึ? ญายติ, ตายตึ. แห่งธาตุอื่นจากญาธาตุเป็นต้น ที่เป็นกิริยาและมีสระ อา เป็นที่สุด เป็น อี ในเพราะ กฺย ปัจจัย. ทียติ. คำว่า 'แห่งธาตุอื่น' เพื่ออะไร? เพื่อห้ามในคำว่า ญายติ, ตายติ. ๑๓๘. ตนสฺสา วา. ๑๓๘. แห่งตนธาตุ เป็น อา บ้าง. ตนสฺส อา โหติ วา กฺเย. ตายเต, ตญฺญเต. แห่งตนธาตุ เป็น อา บ้าง ในเพราะ กฺย ปัจจัย. ตายเต, ตัญญเต. ๑๓๙. ทีโฆ สรสฺส. ๑๓๙. ทีฆะแห่งสระ. สรนฺตสฺส กฺริยตฺถสฺส ทีโฆ โหติ กฺเย, จียเต, สูยเต. แห่งกิริยาที่มีสระเป็นที่สุด เป็นทีฆะ ในเพราะ กฺย ปัจจัย. จีเยเต, สูเยเต. ๑๔๐. สานนฺตรสฺส ตสฺส โฐ. ๑๔๐. แห่ง ต ปัจจัยที่อยู่ถัดจาก ส อักษร เป็น ฏฺฐ. สการนฺตโต กฺริยตฺถา ปรสฺสา-นนฺตรสฺส ตการสฺส ฐ โหติ. ตุฏฺโฐ, ตุฏฺฐวา, ตุฏฺฐพฺพํ, ตุฏฺฐิ, อนนฺตรสฺสาติ กึ? ตุสฺสิตฺวา. แห่ง ต อักษรที่อยู่ถัดจากกิริยาที่มี ส อักษรเป็นที่สุด เป็น ฏฺฐ. ตุฏฺโฐ, ตุฏฺฐวา, ตุฏฺฐพฺพํ, ตุฏฺฐิ. คำว่า 'ที่อยู่ถัดไป' เพื่ออะไร? เพื่อห้ามในคำว่า ตุสฺสิตฺวา. ๑๔๑. กสสฺสิม จ วา. ๑๔๑. แห่งกสธาตุ เป็น อิ บ้าง. กสสฺมา ปรสฺสานนฺตรสฺส ตสฺส ฐ โหติ กสสฺส วา อิม จ. กิฏฺฐํ, กฏฺฐํ, อนนฺตรสฺสาตฺเวว? กสิตพฺพํ. แห่ง ต ปัจจัยที่อยู่ถัดจากกสธาตุ เป็น ฏฺฐ และแห่งกสธาตุ เป็น อิ บ้าง. กิฏฺฐํ, กฏฺฐํ. เพราะคำว่า 'ที่อยู่ถัดไป' นั่นเอง (จึงห้ามในคำว่า) กสิตพฺพํ. ๑๔๒. ธสฺโตตฺรสฺตา. ๑๔๒. ธสฺโต และ ตฺรสฺตา. เอเต สทฺทา นิปจฺจนฺเต. ศัพท์เหล่านี้สำเร็จรูปโดยนิปาต. ๑๔๓. ปุจฺฉาทิโต. ๑๔๓. เบื้องหลังปุจฉธาตุเป็นต้น. ปุจฺฉาทีหิ [Pg.204] กฺริยตฺเถหิ ปรสฺสานนฺตรสฺส ตการสฺส ฐ โหติ. ปุฏฺโฐ, ภฏฺโฐ, ยิฏฺโฐ, อนนฺตรสฺสาตฺเวว? ปุจฺฉิตฺวา. แห่ง ต อักษรที่อยู่ถัดจากกิริยาคือปุจฉธาตุเป็นต้น เป็น ฏฺฐ. ปุฏฺโฐ, ภฏฺโฐ, ยิฏฺโฐ. เพราะคำว่า 'ที่อยู่ถัดไป' นั่นเอง (จึงห้ามในคำว่า) ปุจฺฉิตฺวา. ๑๔๔. สาส วส สํส สสา โถ. ๑๔๔. เบื้องหลังสาสธาตุ วสธาตุ สังสธาตุ และสสธาตุ (ต ปัจจัย) เป็น ถ. เอเตหิ ปรสฺสานนฺตรสฺส ตสฺส ถ โหติ, สตฺถํ, วตฺถํ, ปสตฺถํ, สตฺถํ. กถมนุสิฏฺโฐ (วุฏฺโฐ) ติ? ‘ตถนรานํ ฏฏฺฐณลา’ ๑-๕๒ ติ ฏฺโฐ, อนนฺตรสฺสาตฺเวว? สาสิตุํ. แห่ง ต ปัจจัยที่อยู่ถัดจากธาตุเหล่านี้ เป็น ถ. สตฺถํ, วตฺถํ, ปสตฺถํ, สตฺถํ. คำว่า อนสิฏฺโฐ (วุฏฺโฐ) สำเร็จได้อย่างไร? เป็น ฏฺฐ ด้วยสูตรว่า 'ตถนรานํ ฏฏฺฐณลา' (1-52). เพราะคำว่า 'ที่อยู่ถัดไป' นั่นเอง (จึงห้ามในคำว่า) สาสิตุํ. ๑๔๕. โธ ธหเภหิ. ๑๔๕. เบื้องหลังธาตุที่มี ธ, ห, ภ เป็นที่สุด (ต ปัจจัย) เป็น ธ. ธการหการภการนฺเตหิ กฺริยตฺเถหิ ปรสฺสานนฺตรสฺส ตสฺส ธ โหติ. วุทฺโธ, ทุทฺธํ, ลทฺธํ. แห่ง ต อักษรที่อยู่ถัดจากกิริยาที่มี ธ อักษร ห อักษร และ ภ อักษร เป็นที่สุด เป็น ธ. วุทฺโธ, ทุทฺธํ, ลทฺธํ. ๑๔๖. ทหา โฒ. ๑๔๖. เบื้องหลังทหธาตุ (ต ปัจจัย) เป็น ฑฺฒ. ทหา ปรสฺสานนฺตรสฺส ตสฺส ฒ โหติ. ทฑฺโฒ. แห่ง ต ปัจจัยที่อยู่ถัดจากทหธาตุ เป็น ฑฺฒ. ทฑฺโฒ. ๑๔๗. พหสฺสุม จ. ๑๔๗. แห่งพหธาตุ เป็น อุ. พหา ปรสฺสานนฺตรสฺส ตสฺส โฒ โหติ, พหสฺสุม จ ฒสนฺนิโยเคน. พุฑฺโฒ. แห่ง ต ปัจจัยที่อยู่ถัดจากพหธาตุ เป็น ฑฺฒ และแห่งพหธาตุ เป็น อุ ด้วยการประกอบกับ ฑฺฒ. พุฑฺโฒ. ๑๔๘. รุหาทีหิ โห ฬ จ. ๑๔๘. หลังรุหธาตุเป็นต้น แปลง ต เป็น ห และ ฬ. รหาทีหิ ปรสฺสานนฺตรสฺส ตสฺส ห โหติ โฬ จานฺตสฺส. อารุฬฺโห, คูฬฺโห, วูฬฺโห, พาฬฺโห, (โอคาฬฺโห), อนนฺตรสฺสาตฺเวว? อาโรหิตุํ. หลังรุหธาตุเป็นต้น แปลง ต ที่อยู่ถัดไปโดยไม่มีอะไรคั่น เป็น ห และแปลงที่สุดธาตุเป็น ฬ. (ตัวอย่าง) อารุฬฺโห, คูฬฺโห, วูฬฺโห, พาฬฺโห, (โอคาฬฺโห). บทว่า 'อนนฺตรสฺส' (ไม่มีอะไรคั่น) มีประโยชน์อะไร? (ตัวอย่างที่ไม่เปลี่ยน) อาโรหิตุํ. ๑๔๙. มุหา วา. ๑๔๙. หลังมุหธาตุ แปลง ต เป็น ห และ ฬ บ้าง. มุหา [Pg.205] ปรสฺสานนฺตรสฺส ตสฺส ห โหติ วา โฬ จานฺตสฺส หสนฺนิโยเคน. มูฬฺโห, มุทฺโธ. หลังมุหธาตุ แปลง ต ที่อยู่ถัดไปโดยไม่มีอะไรคั่น เป็น ห และแปลงที่สุดธาตุเป็น ฬ บ้าง ด้วยการประกอบกับ ห. (ตัวอย่าง) มูฬฺโห, มุทฺโธ. ๑๕๐. ภิทาทิโต โน กฺตกฺตวนฺตูนํ. ๑๕๐. หลังภิทธาตุเป็นต้น แปลง ต แห่ง กต และ กตวันตุปัจจัย เป็น น. ภิทาทิโต ปเรสํ กฺตกฺตวนฺตูนํ ตสฺส โน โหติ. ภินฺโน ภินฺนวา, ฉินฺโน ฉินฺนวา, ฉนฺโน ฉนฺนวา, ฉินฺโน ขินฺนวา, อุปฺปนฺโน อุปฺปนฺนวา, สินฺโน, สินฺนวา, สนฺโน สนฺนวา, ปีโน ปีนวา, สูโน สูนวา, ทีโน ทีนวา, ฑีโน ฑีนวา, ลีโน ลีนวา, ลูโน ลูนวา, กฺตกฺตวนฺตูนนฺติ กึ? ภิตฺติ, ฉิตฺติ, เภตฺตุํ, เฉตฺตุํ. แปลง ต แห่ง กต และ กตวันตุปัจจัย ที่อยู่หลังภิทธาตุเป็นต้น เป็น น. (ตัวอย่าง) ภินฺโน ภินฺนวา, ฉินฺโน ฉินฺนวา, ฉนฺโน ฉนฺนวา, ขินฺโน ขินฺนวา, อุปฺปนฺโน อุปฺปนฺนวา, สินฺโน สินฺนวา, สนฺโน สนฺนวา, ปีโน ปีนวา, สูโน สูนวา, ทีโน ทีนวา, ฑีโน ฑีนวา, ลีโน ลีนวา, ลูโน ลูนวา. บทว่า 'กตกฺตวนฺตูนํ' มีประโยชน์อะไร? (ตัวอย่างที่ไม่เปลี่ยน) ภิตฺติ, ฉิตฺติ, เภตฺตุํ, เฉตฺตุํ. ๑๕๑. ทาตฺวินฺโน. ๑๕๑. หลังทาธาตุ แปลง ต เป็น อินฺนะ. ทาโต ปเรสํ กฺตกฺตวนฺตูนํ ตสฺส อินฺโน โหติ. ทินฺโน, ทินฺนวา. แปลง ต แห่ง กต และ กตวันตุปัจจัย ที่อยู่หลังทาธาตุ เป็น อินฺนะ. (ตัวอย่าง) ทินฺโน, ทินฺนวา. ๑๕๒. กิราทีหิ โณ. ๑๕๒. หลังกิรธาตุเป็นต้น แปลง ต เป็น ณ. กิราทีหิ ปเรสํ กฺตกฺตวนฺตูนํ ตสฺสานนฺตรสฺส ณ โหติ, กิณฺโณ กิณฺณวา, ปุณฺโณ ปุณฺณวา, ขีโณ ขีณวา. แปลง ต ที่อยู่ถัดไปโดยไม่มีอะไรคั่น แห่ง กต และ กตวันตุปัจจัย ที่อยู่หลังกิรธาตุเป็นต้น เป็น ณ. (ตัวอย่าง) กิณฺโณ กิณฺณวา, ปุณฺโณ ปุณฺณวา, ขีโณ ขีณวา. ๑๕๓. ตราทีหิ ริณฺโณ. ๑๕๓. หลังตรธาตุเป็นต้น แปลง ต เป็น ริณฺณะ. ตราทีหิ ปเรสํ กฺตกฺตวนฺตูนํ ตสฺส ริณฺโณ โหติ. ติณฺโณ ติณฺณวา, ชิณฺโณ ชิณฺณวา, จิณฺโณ จิณฺณวา. แปลง ต แห่ง กต และ กตวันตุปัจจัย ที่อยู่หลังตรธาตุเป็นต้น เป็น ริณฺณะ. (ตัวอย่าง) ติณฺโณ ติณฺณวา, ชิณฺโณ ชิณฺณวา, จิณฺโณ จิณฺณวา. ๑๕๔. โค สนฺชาทีหิ. ๑๕๔. หลังสัญชธาตุเป็นต้น แปลง ต เป็น ค. ภนฺชาทีหิ ปเรสํ กฺตกฺตวนฺตูนํ ตสฺสานนฺตรสฺส ค โหติ. ภคฺโค ภคฺควา, ลคฺโค ลคฺควา, นิมุคฺโค นิมุคฺควา, สํวิคฺโค สํวิคฺควา. แปลง ต ที่อยู่ถัดไปโดยไม่มีอะไรคั่น แห่ง กต และ กตวันตุปัจจัย ที่อยู่หลังภัญชธาตุเป็นต้น เป็น ค. (ตัวอย่าง) ภคฺโค ภคฺควา, ลคฺโค ลคฺควา, นิมุคฺโค นิมุคฺควา, สํวิคฺโค สํวิคฺควา. ๑๕๕. สุสา โข. ๑๕๕. หลังสุสธาตุ แปลง ต เป็น ข. สุสา [Pg.206] ปเรสํ กฺตกฺตวนฺตูนํ ตสฺส โข โหติ. สุกฺโข สุกฺขวา. แปลง ต แห่ง กต และ กตวันตุปัจจัย ที่อยู่หลังสุสธาตุ เป็น ข. (ตัวอย่าง) สุกฺโข สุกฺขวา. ๑๕๖. ปจา โก. ๑๕๖. หลังปจธาตุ แปลง ต เป็น ก. ปจา ปเรสํ กฺตกฺตวนฺตูนํ ตสฺส โก โหติ. ปกฺโก ปกฺกวา. แปลง ต แห่ง กต และ กตวันตุปัจจัย ที่อยู่หลังปจธาตุ เป็น ก. (ตัวอย่าง) ปกฺโก ปกฺกวา. ๑๕๗. มุจา วา. ๑๕๗. หลังมุจธาตุ แปลง ต เป็น ก บ้าง. มุจา ปเรสํ กฺตกฺตวนฺตูนํ ตสฺส โก วา โหติ. มุกฺโก มุตฺโต, มุกฺกวา มุตฺตวา. ‘สกฺโก’ติ ณฺวาทีสุ สิทฺธํ, กฺตกฺตวนฺตูสุ สตฺโต, สตฺตาวาตฺเวว โหติ. แปลง ต แห่ง กต และ กตวันตุปัจจัย ที่อยู่หลังมุจธาตุ เป็น ก บ้าง. (ตัวอย่าง) มุกฺโก มุตฺโต, มุกฺกวา มุตฺตวา. คำว่า 'สกฺโก' สำเร็จรูปด้วย ณฺวาทิปัจจัยเป็นต้น, ส่วนใน กต และ กตวันตุปัจจัย เป็น 'สตฺโต' และ 'สตฺตวา' เท่านั้น. ๑๕๘. โลโป วฑฺฒา กฺติสฺส. ๑๕๘. ลบ ติ แห่ง กติปัจจัย ที่อยู่หลังวฑฺฒธาตุ. วฑฺฒา ปรสฺส กฺติสฺส ตสฺส โลโป โหติ. วฑฺฒิ. ลบ ติ แห่ง กติปัจจัย ที่อยู่หลังวฑฺฒธาตุ. (ตัวอย่าง) วฑฺฒิ. ๑๕๙. กฺวิสฺส. ๑๕๙. ลบ กวิปัจจัย. กฺริยตฺถา ปรสฺส กฺวิสฺส โลโป โหติ, อภิภู. ลบ กวิปัจจัย ที่อยู่หลังธาตุ. (ตัวอย่าง) อภิภู. ๑๖๐. ณิณาปีนํ เตสุ. ๑๖๐. ลบ ณี ณา และ อาปิ ปัจจัย ในปัจจัยเหล่านั้น. ณิณาปีนํ โลโป โหติ เตสุ ณิณาปีสุ. กาเรนฺตํ ปโยชยติ กาเรติ การาปยติ. ลบ ณี ณา และ อาปิ ปัจจัย ในปัจจัยเหล่านั้น. (ตัวอย่าง) กาเรนฺตํ ปโยชยติ กาเรติ การาปยติ. ๑๖๑. กฺวจิ วิกรณานํ. ๑๖๑. ลบวิกรณปัจจัยบ้าง. วิกรณานํ กฺวจิ โลโป โหติ. อุทปาทิ, หนฺติ. ลบวิกรณปัจจัยบ้าง. (ตัวอย่าง) อุทปาทิ, หนฺติ. ๑๖๒. มานสฺส มสฺส. ๑๖๒. ลบ ม อักษร แห่ง มานปัจจัย. กฺริยตฺถา [Pg.207] ปรสฺส มานสฺส มการสฺส โลโป โหติ กฺวจิ. กราโณ, กฺวจีติ กึ? กุรุมาโน. ลบ ม อักษร แห่ง มานปัจจัย ที่อยู่หลังธาตุบ้าง. (ตัวอย่าง) กราโณ. บทว่า 'กฺวจิ' (บ้าง) มีประโยชน์อะไร? (ตัวอย่างที่ไม่เปลี่ยน) กุรุมาโน. ๑๖๓. อูลสฺเส. ๑๖๓. ในอูลปัจจัย. ญิลานเม โหติ กฺวจิ. คเหตฺวา, อเทนฺติ, กฺวจิตฺเวว? วปิตฺวา. มีการลง ญิลาณะปัจจัยบ้างในบางที่. (เช่น) คเหตฺวา, อเทนฺติ. คำว่า ‘บางที่เท่านั้น’ (kvacitveva) นั้นเพื่ออะไร? (เพื่อกัน) วปิตฺวา. ๑๖๔. ปฺโย วา ตฺวาสฺส สมาเส. ๑๖๔. ในสมาส มีการลง ปฺยะ ปัจจัย แทน ตฺวา ปัจจัย บ้าง. ตฺวาสฺส วา ปฺโย โหติ สมาเส. ปกาโร ‘‘ปฺเย สิสฺสา’’ ติ ๕-๘๘ วิเสสนตฺโถ. อภิภูย, อภิภวิตฺวา, สมาเสติ กึ? ปตฺวา, กฺวจาสมาเสปิ พหุลาธิการา ‘ลตํ ทนฺเตหิ ฉินฺทิย’. ในสมาส มีการลง ปฺยะ ปัจจัย แทน ตฺวา ปัจจัย บ้าง. ป อักษร ในสูตรว่า ‘ปฺเย สสฺสา’ (5-88) มีประโยชน์เพื่อความพิเศษ. (เช่น) อภิภูยะ, อภิภวิตฺวา. คำว่า ‘ในสมาส’ มีประโยชน์อะไร? (เพื่อกัน) ปตฺวา. แม้ในอสมาส (ที่ไม่เป็นสมาส) ก็มีการลง (ปฺยะ ปัจจัย) บ้าง ด้วยอำนาจแห่งบทว่า พหุลา (เช่น) ‘ลตํ ทนฺเตหิ ฉินฺทิยะ’ (เคี้ยวเถาวัลย์ด้วยฟันแล้ว). ๑๖๕. ตุํยานา. ๑๖๕. มีการลง ตุง และ ยานะ ปัจจัย. กฺตฺวาสฺส วา ตุํยานา โหนฺติ สมาเส กฺวจฺจิ. อภิหฏฺฐุํ อภิหริตฺวา, อนุโมทิยาน อนุโมทิตฺวา, อสมาเสปิ พหุลาธิ การา, ทฏฺฐุํ ทิสฺวา, เอสมปฺปวิสยตาญาปนตฺโถ โยควิภาโค. ในสมาส มีการลง ตุง และ ยานะ ปัจจัย แทน ตฺวา ปัจจัย บ้างในบางที่. (เช่น) อภิหฏฺฐุํ, อภิหริตฺวา; อนุโมทิยานะ, อนุโมทิตฺวา. แม้ในอสมาส (ที่ไม่เป็นสมาส) ก็มีการลง (ตุง และ ยานะ ปัจจัย) บ้าง ด้วยอำนาจแห่งบทว่า พหุลา (เช่น) ทฏฺฐุํ, ทิสฺวา. การแยกสูตรนี้ มีเพื่อแสดงความเป็นไปในขอบเขตที่จำกัดของปัจจัยเหล่านี้. ๑๖๖. หนา รจฺโจ. ๑๖๖. มีการลง รจฺจะ ปัจจัย หลังหนธาตุ. หนสฺมา ปรสฺส กฺตฺวาสฺส รจฺโจ วา โหติ สมาเส. อาหจฺจ, อาหนิตฺวา. ในสมาส มีการลง รจฺจะ ปัจจัย แทน ตฺวา ปัจจัย ที่อยู่หลังหนธาตุบ้าง. (เช่น) อาหจฺจ, อาหนิตฺวา. ๑๖๗. สาสาธิกรา จจริจฺจา. ๑๖๗. มีการลง จจฺจะ และ ริจฺจะ ปัจจัย หลัง ส, อส, อธิ และ กร. สาสาธีหิ ปรา กรา ปรสฺส กฺตฺวสฺส จจริจฺจา โหนฺติ ยถากฺกมํ. สกฺกจฺจ สกฺกริตฺวา, อสกฺกจฺจ อสกฺกริตฺวา, อธิกิจฺจ อธิกริตฺวา. มีการลง จจฺจะ และ ริจฺจะ ปัจจัย แทน ตฺวา ปัจจัย ที่อยู่หลัง กรธาตุ อันมี ส, อส และ อธิ อยู่หน้า ตามลำดับ. (เช่น) สกฺกจฺจ, สกฺกริตฺวา; อสกฺกจฺจ, อสกฺกริตฺวา; อธิกิจฺจ, อธิกริตฺวา. ๑๖๘. อิโต จฺโจ. ๑๖๘. มีการลง จฺจะ ปัจจัย หลังอิธาตุ. อิอิจฺจสฺมา [Pg.208] ปรสฺส กฺตฺวาสฺส จฺโจ วา โหติ. อธิจฺจ อธียิตฺวา, สเมจฺจ สเมตฺวา. มีการลง จฺจะ ปัจจัย แทน ตฺวา ปัจจัย ที่อยู่หลังอิธาตุบ้าง. (เช่น) อธิจฺจ, อธียิตฺวา; สเมจฺจ, สเมตฺวา. ๑๖๙. ทิสา วานวา ส จ. ๑๖๙. มีการลง วานะ และ วา ปัจจัย และ ส อักษร หลังทิสธาตุ. ทิสโต กฺตฺวาสฺส วานวา โหนฺติ วา ทิสสฺส จ ส กาโร ตํสนฺนิโยเคน. สสฺส สวิธานํ ปรรูปพาธนตฺถํ. ทิสฺวาน, ทิสฺวา ปสฺสิตฺวา, กถํ ‘นาทฏฺฐา ปรโต โทส’นฺติ? ญาปกา ตฺวาสฺส วโลโป, เอวํ ‘ลทฺธา ธน’นฺติ อาทีสุ. มีการลง วานะ และ วา ปัจจัย แทน ตฺวา ปัจจัย หลังทิสธาตุบ้าง และมีการคง ส อักษร ของทิสธาตุไว้ด้วยการประกอบนั้น. การระบุ ส อักษร ไว้พร้อมกับ ส อักษร (ของธาตุ) ก็เพื่อห้ามรูปปรารูป. (เช่น) ทิสฺวาน, ทิสฺวา, ปสฺสิตฺวา. (ถามว่า) ในประโยคว่า ‘นาทฏฺฐา ปรโต โทสํ’ (ไม่เห็นโทษจากผู้อื่น) นั้นเป็นอย่างไร? (ตอบว่า) เพราะมีเครื่องหมาย (ญาปกะ) จึงมีการลบ ตฺวา ปัจจัย บ้าง, เช่นในคำว่า ‘ลทฺธา ธนํ’ เป็นต้น. ๑๗๐. ญิ พฺยญฺชนสฺส. ๑๗๐. มีการลง ญิ อาคม หน้าปัจจัยที่มีพยัญชนะเป็นต้น. กฺริยตฺถา ปรสฺส พฺยญฺชนาทิปฺปจฺจยสฺส ญิ วา โหติ. ภุญฺชิตุํ โภตฺตุํ, พฺยญฺชนสฺสาติ กึ? ปาจโก. มีการลง ญิ อาคม หน้าปัจจัยที่มีพยัญชนะเป็นต้น อันอยู่หลังธาตุบ้าง. (เช่น) ภุญฺชิตุํ, โภตฺตุํ. คำว่า ‘หน้าปัจจัยที่มีพยัญชนะเป็นต้น’ มีประโยชน์อะไร? (เพื่อกัน) ปาจโก. ๑๗๑. รา นสฺส โณ. ๑๗๑. แปลง น เป็น ณ หลังธาตุที่มี ร เป็นที่สุด. รนฺตโต กฺริยตฺถา ปรสฺส ปจฺจยนการสฺส โณ โหติ. อรณํ, สรณํ. แปลง น อักษรของปัจจัยที่อยู่หลังธาตุอันมี ร เป็นที่สุด เป็น ณ. (เช่น) อรณํ, สรณํ. ๑๗๒. น นฺตมานตฺยาทีนํ. ๑๗๒. ไม่แปลง น เป็น ณ ในปัจจัยทั้งหลายมี อนฺต มาน และ ตฺย เป็นต้น. รนฺตโต ปเรสํ นฺตมานตฺยาทีนํ นสฺส โณ น โหติ, กโรนฺโต, กุรุมาโน, กโรนฺติ. ไม่แปลง น อักษรของปัจจัยทั้งหลายมี อนฺต มาน และ ตฺย เป็นต้น ที่อยู่หลังธาตุอันมี ร เป็นที่สุด เป็น ณ. (เช่น) กโรนฺโต, กุรุมาโน, กโรนฺติ. ๑๗๓. คมยมิสาสทิสานํ วา จฺฉง. ๑๗๓. แปลง คม ยม อิส อาส และ ทิสธาตุ เป็น ฉ บ้าง. เอเตสํ วา จฺฉง โหติ นฺตมานตฺยาทีสุ. คจฺฉนฺโต คจฺฉมาโน คจฺฉติ, ยจฺฉนฺโน ยจฺฉมาโน ยจฺฉติ, อิจฺฉนฺโต อิจฺฉมาโน อิจฺฉติ [Pg.209] อจฺฉนฺโต อจฺฉมาโน อจฺฉติ, ทิจฺฉนฺโต ทิจฺฉมาโน ทิจฺฉติ, วาติ กึ? คมิสฺสติ, ววตฺถิตวิภาสา-ยํ, เตนาญฺเญสุ จ กฺวจิ-อิจฺฉิตพฺพํ อิจฺฉา อิจฺฉิตุํ, อจฺฉิตพฺพํ อจฺฉตุํ, อญฺเญสญฺจ โยควิภาคา-ปเวจฺฉติ. แปลงธาตุเหล่านี้เป็น ฉ บ้าง เมื่ออยู่หน้าปัจจัยทั้งหลายมี อนฺต มาน และ ตฺย เป็นต้น. (เช่น) คจฺฉนฺโต, คจฺฉมาโน, คจฺฉติ; ยจฺฉนฺโต, ยจฺฉมาโน, ยจฺฉติ; อิจฺฉนฺโต, อิจฺฉมาโน, อิจฺฉติ; อจฺฉนฺโต, อจฺฉมาโน, อจฺฉติ; ทิจฺฉนฺโต, ทิจฺฉมาโน, ทิจฺฉติ. คำว่า ‘บ้าง’ มีประโยชน์อะไร? (เพื่อกัน) คมิสฺสติ. นี้เป็นววัตถิตวิภาสา. เพราะเหตุนั้น ในธาตุอื่นบางที่ก็พึงปรารถนา (ให้แปลงเป็น ฉ) เช่น อิจฺฉา, อิจฺฉิตุํ, อจฺฉิตพฺพํ, อจฺฉาตุํ. และในธาตุอื่น (ก็มีการแปลงเป็น ฉ) ด้วยการแยกสูตร เช่น ปเวจฺฉติ. ๑๗๔. ชรมรานมียง. ๑๗๔. แปลง ชร และ มรธาตุ เป็น อีย บ้าง. เอเตสมียง วา โหติ นฺตมานตฺยาทีสุ. ชียนฺโต ชีรนฺโต, ชียมาโน ชีรมาโน, ชียติ ชีรติ, มียนฺโต มรนฺโต, มียมาโน มรมาโน, มียติ มรติ. แปลงธาตุเหล่านี้เป็น อีย บ้าง เมื่ออยู่หน้าปัจจัยทั้งหลายมี อนฺต มาน และ ตฺย เป็นต้น. (เช่น) ชียนฺโต, ชีรนฺโต; ชียมาโน, ชีรมาโน; ชียติ, ชีรติ; มียนฺโต, มรนฺโต; มียมาโน, มรมาโน; มียติ, มรติ. ๑๗๕. ฐาปานํ ติฏฺฐ ปิวา. ๑๗๕. แปลง ฐา และ ปาธาตุ เป็น ติฏฺฐ และ ปิว บ้าง. ฐาปานํ ติฏฺฐปิวา โหนฺติ นฺตมานตฺยาทีสุ. ติฏฺฐนฺโต, ติฏฺฐมาโน, ติฏฺฐติ, ปิวนฺโต, ปิวมาโน, ปิวติ, วาตฺเววิ? ฐาติ, ปาติ. แปลง ฐา และ ปาธาตุ เป็น ติฏฺฐ และ ปิว บ้าง เมื่ออยู่หน้าปัจจัยทั้งหลายมี อนฺต มาน และ ตฺย เป็นต้น. (เช่น) ติฏฺฐนฺโต, ติฏฺฐมาโน, ติฏฺฐติ; ปิวนฺโต, ปิวมาโน, ปิวติ. คำว่า ‘บ้าง’ มีประโยชน์อะไร? (เพื่อกัน) ฐาติ, ปาติ. ๑๗๖. คมวททานํ ฆมฺมวชฺชทชฺชา. ๑๗๖. แปลง คม วท และ ทาธาตุ เป็น ฆมฺม วชฺช และ ทชฺช บ้าง. คมาทีนํ ฆมฺมาทโย วา โหนฺติ นฺตมานตฺยาทีสุ. ฆมฺมนฺโต, คจฺฉนฺโต, วชฺชนฺโต วทนฺโต, ทชฺชนฺโต ททนฺโต. แปลง คมธาตุ เป็นต้น เป็น ฆมฺม เป็นต้น บ้าง เมื่ออยู่หน้าปัจจัยทั้งหลายมี อนฺต มาน และ ตฺย เป็นต้น. (เช่น) ฆมฺมนฺโต, คจฺฉนฺโต; วชฺชนฺโต, วทนฺโต; ทชฺชนฺโต, ททนฺโต. ๑๗๗. กรสฺส โสสฺส กุพฺพกุรุกยิรา. ๑๗๗. แปลง กรธาตุ พร้อมทั้ง โอ เป็น กุพฺพ กุรุ และ กยิร บ้าง. กรสฺส สโอการสฺส กุพฺพาทโย วา โหนฺติ นฺตมานตฺยาทีสุ. กุพฺพนฺโต กยิรนฺโต กโรนฺโต, กุพฺพมาโน กุรุมาโน กยิรมาโน, กราโณ, กุพฺพติ กยิรติ กโรติ, กุพฺพเต กุรุเต, กยิรเต, ววตฺถิตวิภาสตฺตา วาธิการสฺส ภิยฺโย มานปรจฺฉกฺเกสุ กุรุ, กฺวจิเทว ปุพฺพฉกฺเก ‘อคฺฆํ กุรุตุ, โน ภวํ, โสสฺสาติ วุตฺตตฺตา กตฺตริเยวิเม. แปลง กรธาตุ พร้อมทั้ง โอ อักษร เป็น กุพฺพ เป็นต้น บ้าง เมื่ออยู่หน้าปัจจัยทั้งหลายมี อนฺต มาน และ ตฺย เป็นต้น. (เช่น) กุพฺพนฺโต, กยิรนฺโต, กโรนฺโต; กุพฺพมาโน, กุรุมาโน, กยิรมาโน, กราโณ; กุพฺพติ, กยิรติ, กโรติ; กุพฺพเต, กุรุเต, กยิรเต. เพราะเป็นววัตถิตวิภาสา และด้วยอำนาจของบทว่า วา จึงมีการแปลงเป็น กุรุ มากในปัจจัย มาน และปัจจัยในหมวด ๖ หลัง. และในหมวด ๖ หน้า ก็มีบ้าง เช่น ‘อคฺฆํ กุรุตุ’, ‘โน ภวํ’. เพราะมีการกล่าวคำว่า ‘สอสฺส’ (พร้อมทั้ง โอ) ไว้ รูปเหล่านี้จึงเป็นกัตตุวาจกเท่านั้น. ๑๗๘. คหสฺส เฆปฺโป. ๑๗๘. เฆปฺปอาเทศแห่งคหธาตุ. คหสฺส [Pg.210] วา เฆปฺโป โหติ นฺตมานตฺยาทีสุ. เฆปฺปนฺโต, เฆปฺปมาโน, เฆปฺปติ, วาตฺเวว? คณฺหติ. เฆปฺปอาเทศแห่งคหธาตุ ย่อมมีบ้าง ในเพราะปัจจัยมี นฺต มานะ และ ติ เป็นต้น. เช่น เฆปฺปนฺโต, เฆปฺปมาโน, เฆปฺปติ. คำว่า 'ว' (บ้าง) นั้น เพื่ออะไร? เพื่อ (แสดงรูป) คณฺหติ. ๑๗๙. โณ นิคฺคหีตสฺส. ๑๗๙. อาเทศเป็น ณ แห่งนิกขิต. คหสฺส นิคฺคหีตสฺส โณ โหติ. คณฺหิตพฺพํ, คณฺหิตุํ, คณฺหนฺโต. นิกขิตแห่งคหธาตุ ย่อมเป็น ณ. เช่น คณฺหิตพฺพํ, คณฺหิตุํ, คณฺหนฺโต. อิติโมคฺคลฺลาเน พฺยากรเณ วุตฺติยํ จบคำอธิบาย (วุตติ) ในคัมภีร์โมคคัลลานพยากรณ์. ขาทิกณฺโฑ ปญฺจโม. ขาทิกัณฑ์ที่ ๕. ๖. ฉฏฺโฐ กณฺโฑ (ตฺยาทิ) ๖. กัณฑ์ที่ ๖ (ตฺยาทิ). ๑. วตฺตมาเน ติ อนฺติ สิ ถ มิ ม เต อนฺเต เส วฺเห เอ มฺเห. ๑. ในปัจจุบันกาล (มีวิภัตติคือ) ติ อนฺติ สิ ถ มิ ม เต อนฺเต เส วฺเห เอ มฺเห. วตฺตมาเน อารทฺธาปริสมตฺเต อตฺเถ วตฺตมานโต กฺริยตฺถา ตฺยาทโย โหนฺติ. คจฺฉติ, คจฺฉนฺติ, คจฺฉสิ คจฺฉถ, คจฺฉามิ คจฺฉาม, คจฺฉเต คจฺฉนฺเต, คจฺฉเส คจฺฉวฺเห, คจฺเฉ คจฺฉามฺเห. กถํ ‘ปุเร อธมฺโม ทิปฺปติ, ปุรา มรามี’ติ? วตฺตมานสฺเสววตฺตุมิฏฺฐตฺตา ตํสมีปสฺส ตคฺคหเณน คหณา, ปุเรปุราสทฺเทหิ วา อนาคตตฺตาวคเม ตทา ตสฺส วตฺตมานตฺตา, กาลพฺยตฺตโย วา เอโส, ภวนฺเตว หิ กาลนฺตเรปิ ตฺยาทโย พาหุลกา ‘สนฺเตสุ ปริคูหามิ, มา จ กิญฺจ อิโต อทํ’ ‘กายสฺส เภทา อภิสมฺปรายํ, สหพฺยตํ คจฺฉติ วาสวสฺส, ‘อเนกชาติสํสารํ สนฺธาวิสฺสํ’ อติเวลํ น มสฺสิสฺส’นฺติ. วิภัตติมี ติ เป็นต้น ย่อมลงในอรรถกิริยาที่เป็นปัจจุบันกาล คือเริ่มแล้วแต่ยังไม่สำเร็จ. เช่น คจฺฉติ, คจฺฉนฺติ, คจฺฉสิ, คจฺฉถ, คจฺฉามิ, คจฺฉาม, คจฺฉเต, คจฺฉนฺเต, คจฺฉเส, คจฺฉวฺเห, คจฺเฉ, คจฺฉามฺเห. ถามว่า 'ปุเร อธมฺโม ทิปฺปติ' (ในกาลก่อน อธรรมย่อมรุ่งเรือง), 'ปุรา มรามิติ' (ในกาลก่อน เราจักตาย) เป็นอย่างไร? (ตอบว่า) เพราะประสงค์จะกล่าวถึงกาลปัจจุบันนั่นเอง จึงถือเอากาลใกล้เคียงด้วยการถือเอากาลปัจจุบันนั้น หรือเพราะคำว่า ปุเร และ ปุรา แสดงถึงความเป็นอนาคต ในขณะนั้นจึงเป็นกาลปัจจุบัน หรือนี่เป็นการคลาดเคลื่อนแห่งกาล (กาลวิปลาส). เพราะว่าวิภัตติมี ติ เป็นต้น ย่อมมีมากแม้ในกาลอื่น เช่น 'สนฺเตสุ ปริคูหามิ, มา จ กิญฺจิ อิโต อทํ' (เราย่อมปกปิดในสิ่งที่มีอยู่ และไม่ให้สิ่งใดจากที่นี่), 'กายสฺส เภทา อภิสมฺปรายํ, สหพฺยตํ คจฺฉติ วาสวสฺส' (เมื่อกายแตกทำลายไปสู่สัมปรายภพ ย่อมถึงความเป็นสหายของท้าววาสวะ), 'อเนกชาติสํสารํ สนฺธาวิสฺสํ' (เราจักท่องเที่ยวไปในสงสารหลายชาติ), 'อติเวลาํ น มสฺสิสฺสนฺติ' (จักไม่ลืมเลือนในกาลอันล่วงเลยไป). ๒. ภวิสฺสติ [Pg.211] สฺสติ สฺสนฺติ สฺสสิ สฺสถ สฺสามิ สฺสาม สฺสเต สฺสนฺเต สฺสเส สฺสวฺเห สฺสํ สฺสามฺเห. ๒. ในอนาคตกาล (มีวิภัตติคือ) สฺสติ สฺสนฺติ สฺสสิ สฺสถ สฺสามิ สฺสาม สฺสเต สฺสนฺเต สฺสเส สฺสวฺเห สฺสํ สฺสามฺเห. ภวิสฺสติ อนารทฺเธ อตฺเถ วตฺตมานโต กฺริยตฺถา สฺสตฺยาทโย โหนฺติ. คมิสฺสติ คมิสฺสนฺติ, คมิสฺสสิ คมิสฺสถ, คมิสฺสามิ คมิสฺสาม, คมิสฺสเต คมิสฺสนฺเต, คมิสฺสเส คมิสฺสวฺเห, คมิสฺสํ คมิสฺสามฺเห. วิภัตติมี สฺสติ เป็นต้น ย่อมลงในอรรถกิริยาที่เป็นอนาคตกาล คือยังไม่เริ่ม. เช่น คมิสฺสติ, คมิสฺสนฺติ, คมิสฺสสิ, คมิสฺสถ, คมิสฺสามิ, คมิสฺสาม, คมิสฺสเต, คมิสฺสนฺเต, คมิสฺสเส, คมิสฺสวฺเห, คมิสฺสํ, คมิสฺสามฺเห. ๓. นาเม ครหาวิมฺหเยสุ. ๓. ในเพราะบทว่า นาม ในอรรถตำหนิและประหลาดใจ. นามสทฺเท นิปาเต สติ ครหายํ วิมฺหเย จ คมฺยมาเน สฺสตฺยาทโย โหนฺติ. อิเม หิ นาม กลฺยาณธมฺมา ปฏิชานิสฺสนฺติ, น หิ นาม ภิกฺขเว ตสฺส โมฆปุริสสฺส ปาเณสุ อนุทฺทยา ภวิสฺสติ, กถํ หิ นาม โส ภิกฺขเว โมฆปุริโส สพฺพมตฺติกามยํ กุฏิกํ กริสฺสติ? ตตฺถ นาม ตฺวํ โมฆปุริส มยา วิราคาย ธมฺเม เทสิเต สราคาย เจเตสฺสสิ? อตฺถิ นาม ตาต สุทินฺน อาภิโทสิกํ กุมฺมาสํ ปริภุญฺชิสฺสสิ, อตฺถิเยวิหาปิ นินฺทาวคโม. วิมุเย-อจฺฉริยํ วต โภ อพฺภุตํ วต โภ สนฺเตน วต โภ ปพฺพชิตา วิหาเรน วิหรนฺติ, ยตฺร หิ นาม สญฺญี สมาโน ชาคโร ปญฺจมตฺตานิ สกฏสตานิ นิสฺสาย นิสฺสาย อภิกฺกนฺตานิ เนว ทกฺขติ น ปน สทฺทํ โสสฺสติ, อจฺฉริยํ อนฺโธ นาม ปพฺพตมาโรหิสฺสติ, พธิโร นาม สทฺทํ โสสฺสติ. เมื่อมีนิบาตคือ นามศัพท์ และเมื่ออรรถคือการตำหนิและการประหลาดใจปรากฏอยู่ วิภัตติมี สฺสติ เป็นต้น ย่อมลง. (ตัวอย่างการตำหนิ) 'ก็ชนเหล่านี้ชื่อว่าเป็นผู้มีธรรมอันงาม จักปฏิญาณ (ตน) หรือ?', 'ดูกรภิกษุทั้งหลาย ก็ชื่อว่าความเอ็นดูในสัตว์ทั้งหลาย จักไม่มีแก่โมฆบุรุษนั้นหรือ?', 'ดูกรภิกษุทั้งหลาย ก็ชื่อว่าโมฆบุรุษนั้น จักทำกุฏิที่ทำด้วยดินล้วนได้อย่างไร?', 'ดูกรโมฆบุรุษ ก็ชื่อว่าเธอจักคิดเพื่อความกำหนัด ในเมื่อเราแสดงธรรมเพื่อความคลายกำหนัดแล้วหรือ?', 'พ่อสุทินนะ ก็ชื่อว่าเธอจักบริโภคขนมกุมมาสที่เหลือจากเมื่อวานหรือ?'. ในที่นี้ก็มีความหมายว่าตำหนิ. (ตัวอย่างการประหลาดใจ) 'น่าอัศจรรย์หนอ ท่านผู้เจริญ น่าอัศจรรย์หนอ ท่านผู้เจริญ บรรพชิตทั้งหลายย่อมอยู่ด้วยวิหารอันสงบหนอ ท่านผู้เจริญ', 'ก็ชื่อว่าบุคคลผู้มีสติสัมปชัญญะ ตื่นอยู่ อาศัยเกวียนประมาณ ๕๐๐ เล่มที่เคลื่อนไปแล้ว ย่อมไม่เห็น และไม่ได้ยินเสียงเลยหรือ?', 'น่าอัศจรรย์หนอ คนตาบอดชื่อว่าจักขึ้นภูเขาได้หรือ? คนหูหนวกชื่อว่าจักได้ยินเสียงหรือ?'. ๔. ภูเต อีอุํ โอตฺถ อึ มฺหา อา อู เส วฺหํ อ มฺเห. ๔. ในอดีตกาล (มีวิภัตติคือ) อี อุํ โอ ตฺถะ อิํ มฺหา อา อู เส วฺหํ อ มฺเห. ภูเต ปริสมตฺเต อตฺเถ วตฺตมานโต กฺริยตฺถา อี อาทโย โหนฺติ. อคมี อคมุํ, อคโม อคมิตฺถ, อคมึ อคมิมฺหา[Pg.212], อคมา อคมู, อคมิเส อคมิวฺหํ, อคม อคมิมฺเห. ภูตสามญฺญวจนิจฺฉายมนชฺชตเนปิ ‘สุโว อโหสิ อานนฺโท’. วิภัตติมี อี เป็นต้น ย่อมลงในอรรถกิริยาที่เป็นอดีตกาล คือสำเร็จแล้ว. เช่น อคมี, อคมุํ, อคโม, อคมิตฺถะ, อคมีํ, อคมิมฺหา, อคมา, อคมู, อคมิเส, อคมิวฺหํ, อคมะ, อคมิมฺเห. แม้ในอดีตกาลที่ไม่ใช่วันนี้ (อนัชชัตตนะ) หากประสงค์จะกล่าวโดยอดีตกาลทั่วไป (ก็ใช้ได้) เช่น 'สุโว อโหสิ อานนฺโท' (เมื่อวานนี้ อานนท์ได้เป็นแล้ว). ๕. อนชฺชตเน อา อู โอ ตฺถ อ มฺหา ตฺถ ตฺถุํ เส วฺหํ อึ มฺหเส. ๕. ในอนัชชัตตนี (อดีตกาลที่ไม่ใช่วันนี้) (มีวิภัตติคือ) อา อู โอ ตฺถะ อ มฺหา ตฺถะ ตฺถุํ เส วฺหํ อิํ มฺหเส. อวิชฺชมานชฺชตเน ภูเต-ตฺเถ วตฺตมานโต กฺริยตฺถา อาอาทโย โหนฺติ. วิภัตติมี อา เป็นต้น ย่อมลงในอรรถกิริยาที่เป็นอดีตกาลอันไม่มีในวันนี้ (อนัชชัตตนะ). อาญายฺยา จ อุฏฺฐานา, อาญายฺยา จ สํเวสนา; เอสชฺชตโน กาโล, อหรุภตฑฺฒรตฺตํ วา. นับแต่การลุกขึ้นที่รู้ได้ และการเข้านอนที่รู้ได้ นี้เป็นกาลในวันนี้ (อัชชัตตนะ) หรือ (นับจาก) กึ่งคืนทั้งสองข้างแห่งวัน. อคมา อคมู, อคโม, อคมตฺถ, อคม อคมมฺหา, อคมตฺถ อคมตฺถุํ, อคมเส อคมวฺหํ, อคมึ อคมมฺหเส. อญฺญปทตฺโถ กึ? อชฺช หิยฺโย วา อคมาสิ. อคมา, อคมู, อคโม, อคเมตฺถะ, อคมะ, อคมมฺหา, อคเมตฺถะ, อคเมตฺถุํ, อคมเส, อคมวฺหํ, อคมิํ, อคมมฺหเส. คำว่า 'อนัชชัตตนะ' (ในสูตรก่อน) เพื่ออะไร? (เพื่อห้ามในตัวอย่างเช่น) 'อชฺช หิยฺโย วา อคมาสิ' (วันนี้หรือเมื่อวานนี้ เขาได้ไปแล้ว). ๖. ปโรกฺเข อ อุ เอ ตฺถ อ มฺห ตฺถ เร ตฺโถ วฺโห อิ มฺเห. ๖. ในปรอกขะ (อดีตกาลที่ล่วงลับไปแล้ว) (มีวิภัตติคือ) อ อุ เอ ตฺถะ อ มฺหะ ตฺถะ เร ตฺโถ วฺโห อิ มฺเห. อปจฺจกฺเข ภูตานชฺชตเน-ตฺเถ วุตฺตมานโต กฺริยาตฺถา อ อาทโย โหนฺติ. ชคาม ชคมุ, ชคเม ชคปิตฺถ, ชคม ชคมิมฺห, ชคมิตฺถ ชคมิเร, ชคมิตฺโถ ชคมิวฺโห, ชคมิ ชคมิมฺเห. มูฬฺหวิกฺขิตฺตพฺยาสตฺตจิตฺเตน อตฺตนาปิ กฺริยากตาภินิพฺพตฺติตกาเล-นุปลทฺธา สมานา ผเลนา-นุมียมานา ปโรกฺขาว วตฺถุโต, เตนุตฺตมวิสเยปิ ปโยคสมโว. วิภัตติมี อ เป็นต้น ย่อมลงในอรรถกิริยาที่เป็นอดีตกาลอันไม่ประจักษ์และไม่ใช่วันนี้. เช่น ชคามะ, ชคมุ, ชคเม, ชคปิตฺถะ, ชคมะ, ชคมิมฺหะ, ชคมิตฺถะ, ชคมิเร, ชคมิตฺโถ, ชคมิวฺโห, ชคมิ, ชคมิมฺเห. แม้กิริยาที่ตนเองทำไปแล้วในกาลที่เกิดขึ้น แต่ไม่สามารถรับรู้ได้ด้วยจิตที่หลงลืม ฟุ้งซ่าน หรือหมกมุ่น ย่อมเป็นปรอกขะโดยสภาวะ เพราะอนุมานได้จากผล. เพราะเหตุนั้น การใช้ (ปรอกขวิภัตติ) ในวิสัยของบุรุษที่ ๑ (อุตตมบุรุษ) จึงเป็นไปได้. ๗. เอยฺยาโท วาติปตฺติยํ สฺสา สฺสํ สุ สฺเส สฺสถ สฺสํ สฺสามฺหา สฺสถ สฺสึสุ สสฺเส สฺสวฺเห สฺสึ สฺสามฺหเส. ๗. ในอติปัตติ (กาลที่ล่วงเลยไป) ในวิสัยของวิภัตติมี เอยยะ เป็นต้น (มีวิภัตติคือ) สฺสา สฺสํ สุ สฺเส สฺสถะ สฺสํ สฺสามฺหา สฺสถะ สฺสิํสุ สฺสเส สฺสวฺเห สฺสิํ สฺสามฺหเส. เอยฺยาโท [Pg.213] วิสเย กฺริยาติปตฺติยํ สฺสาทโย โหนฺติ วิภาสา. วิธุรปฺปจฺจโยปนิปาตโต การณเวกลฺลโต วา กฺริยายาติปตนมนิปฺผตฺติ กฺริยาติปตฺติ, เอเต จ สฺสาทโย สามตฺถิยาตีตานาคเตสฺเวว โหนฺติ น วตฺตมาเน ตตฺร… กฺริยาติปตฺยสมฺภวา, สเจ ปฐมวเย ปพฺพชฺชํ อลภิสฺสา อรหา อภวิสฺสา, ทกฺขิเณน เจ อคมิสฺสา น สกฏํ ปริยา ภวิสฺสา, ทกฺขิเณน เจ อคมิสฺสํสุ, อคมิสฺเส อคมิสฺสถ, อคมิสฺสํ อคมิสฺสามฺหา, อคมิสฺสถ อคมิสฺสึสุ, อคมิสฺสเส อคมิสฺสวฺเห, อคมิสฺสึ อคมิสฺสามฺหเส, น สกฏํ ปริยาภวิสฺสา, วาติกึ? ทกฺขิเณ น เจ คมิสฺสติ น สกฏํ ปริยา ภวิสฺสติ. ในวิสัยของวิภัตติมี เอยยะ เป็นต้น เมื่อมีความล้มเหลวแห่งกิริยา (กิริยาอติปัตติ) วิภัตติมี สฺสา เป็นต้น ย่อมลงบ้าง. ความล้มเหลวหรือไม่สำเร็จแห่งกิริยา เพราะความประจวบแห่งปัจจัยที่ขัดขวาง หรือเพราะความบกพร่องแห่งเหตุ เรียกว่า กิริยาอติปัตติ. และวิภัตติมี สฺสา เป็นต้น เหล่านี้ ย่อมมีได้เฉพาะในอดีตและอนาคตเท่านั้น ไม่ใช่ในปัจจุบัน เพราะในปัจจุบันกาล... กิริยาอติปัตติย่อมเป็นไปไม่ได้. เช่น 'สเจ ปฐมวเย ปพฺพชฺชํ อลภิสฺสา อรหา อภวิสฺสา' (ถ้าหากเขาได้บรรพชาในปฐมวัย เขาคงได้เป็นพระอรหันต์), 'ทกฺขิเณน เจ อคมิสฺสา น สกฏํ ปริยาภวิสฺสา' (ถ้าหากเขาไปทางทิศใต้ เกวียนก็คงไม่พัง). (ตัวอย่างอื่นๆ) อคมิสฺสํสุ, อคมิสฺเส, อคมิสฺสถะ, อคมิสฺสํ, อคมิสฺสามฺหา, อคมิสฺสถะ, อคมิสฺสิํสุ, อคมิสฺสเส, อคมิสฺสวฺเห, อคมิสฺสิํ, อคมิสฺสามฺหเส. คำว่า 'วา' (บ้าง) เพื่ออะไร? (เพื่อแสดงว่าในอรรถนี้อาจใช้กาลอื่นได้ เช่น) 'ทกฺขิเณน เจ คมิสฺสติ น สกฏํ ปริยาภวิสฺสติ'. ๘. เหตุผเลสฺเวยฺย เอยฺยุํ เอยฺยาสิ เอยฺยาถ เอยฺยามิ เอยฺยาม เอถ เอรํ เอโถ เอยฺยวฺโห เอยฺยํ เอยฺยามฺเห. ๘. ในอรรถที่เป็นเหตุและเป็นผล (มีวิภัตติคือ) เอยฺย เอยฺยุํ เอยฺยาสิ เอยฺยาถะ เอยฺยามิ เอยฺยามะ เอถะ เอรํ เอโถ เอยฺยวฺโห เอยฺยํ เอยฺยามฺเห. เหตุภูตายํ เอลภูตายญฺจ กฺริยายํ วตฺตมานโต กฺริยตฺถา เอยฺยาทโย วา โหนฺติ, สเจ สงฺขารา นิจฺจา ภเวยฺยุํ น นิรุชฺเฌยฺยุํ, ทกฺขิเณน เจ คจฺเฉยฺย น สกฏํ ปริยาภเวยฺย, ทกฺขิเณน เจ คจฺเฉยฺยุํ, คจฺเฉยฺยาสิ คจฺเฉยฺยาถ, คจฺเฉยฺยามิ คจฺเฉยฺยาม, คจฺเฉถ คจฺเฉรํ, คจฺเฉโถ คจฺเฉยฺยวฺโห, คจฺเฉยฺยํ คจฺเฉยฺยามฺเห, น สกฏํ ปริยฺยาภเวยฺย, ภวนํ คมนํ จ เหตุ, อนิรุชฺฌนํ อปริยาภวนํ จ ผลํ, อิห กสฺมา น โหติ ‘หนฺตีหิ ปลายติ, วสฺสตีติ ธาวติ, หนิสฺสตีติ ปลายิสฺสตี’ติ? อิติ สทฺเทเนว เหตุเหตุมนฺตตาย โชติตตฺตา, วาติ กึ? ทกฺขิเณน เจ คมิสฺสติ น สกฏํ ปริยาภวิสฺสติ. ในกิริยาที่เป็นเหตุและที่เป็นผล เมื่อความหมายนั้นดำเนินอยู่ กิริยาอาขยาตที่มีวิภัตติมี เอยยะ เป็นต้น ย่อมมีบ้าง. เช่น หากสังขารทั้งหลายเที่ยงแท้ ก็ไม่พึงดับไป. หากเขาพึงไปทางทิศใต้ เกวียนก็ไม่พึงพัง. หากพวกเขาพึงไปทางทิศใต้, ท่านพึงไปทางทิศใต้, พวกท่านพึงไปทางทิศใต้, ข้าพเจ้าพึงไปทางทิศใต้, พวกเราพึงไปทางทิศใต้, เขาพึงไป (ฝ่ายอัตตโนบท), พวกเขาพึงไป, ท่านพึงไป, พวกท่านพึงไป, ข้าพเจ้าพึงไป, พวกเราพึงไป, เกวียนก็ไม่พึงพัง. ความเป็นอยู่และการไปเป็นเหตุ การไม่ดับไปและการไม่พังเป็นผล. ในที่นี้ เพราะเหตุใดจึงไม่เป็นเช่น 'ถูกฆ่าจึงหนีไป, ฝนตกจึงวิ่ง, จะถูกฆ่าจึงจะหนีไป'? เพราะความเป็นเหตุและผลนั้นส่องให้เห็นได้ด้วยศัพท์นั่นเอง (เช่น อิติ). คำว่า วา มีไว้เพื่ออะไร? เพื่อแสดงว่า 'หากเขาจักไปทางทิศใต้ เกวียนก็จักไม่พัง' (ใช้อนาคตกาลแทนได้). ๙. ปญฺหปตฺถนาวิธีสุ. ๙. ในอรรถแห่งปัญหา (การสอบถาม), ปัตถนา (การปรารถนา) และวิธิ (การสั่ง). ปญฺโห=สมฺปุจฺฉนํ [Pg.214] สมฺปธารณํ นิรูปณํ การิยานิจฺฉยนํ ปตฺถนา=ยาจนํ อิฏฺฐาสึ ภนญฺจ, วิธิ=วิธานํ นิโยชนํ กฺริยาสุ พฺยาปารณา, สา จ ทุวิธาว สาทรานาทรวเสน… วิสยเภเทน ภินฺนายปิ ตทุภยานติวตฺตนโต, เอเตสุ ปญฺหาทีสุ กฺริยตฺถโต เอยฺโยทโย โหนฺติ, ปญฺเห - กิมายสฺมา วินยํ ปริยาปุเณยฺย? อุทาหุ ธมฺมํ, คจฺเฉยฺยํ วาหํ อุโปสถํ น วา คจฺเฉยฺยํ, ปตฺถนายํ-ลเภยฺยา-หํ ภนฺเต ภควโต สนฺติเก ปพฺพชฺชํ ลเภยฺยํ อุปสมฺปทํ, ปสฺเสยฺยํ ตํ วสฺสสตํ อโรคํ, วิธิมฺหิ-ภวํ ปตฺตํ ปเจยฺย, ภวํ ปุญฺญํ กเรยฺย, อิห ภวํ ภุญฺเชยฺย, อิห ภวํ นิสีเทยฺย, มาณวกํ ภวํ อชฺฌาเปยฺย, อนุญฺญาปตฺตกาเลสุปิ สิทฺธาว… ตตฺถาปิ วิธิปฺปตีติโต, อนุญฺญายํ-เอวํ กเรยฺยาสิ, ปตฺตกาเล-กฏํ กเรยฺยาสิ, ปตฺโต เต กาโล กฏกรเณ, ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ สงฺโฆ อุโปสถํ กเรยฺย, เอตสฺส ภควา กาโล เอตสฺส สุคต กาโล ยํ ภควา สาวกานํ สิกฺขาปทํ ปญฺญเปยฺย, เปสเนปิจฺฉนฺติ ‘คามํ ตฺวํ ภเณ คจฺเฉยฺยาสิ’. ปัญหา คือ การสอบถาม การพิจารณา การกำหนด การตัดสินใจในสิ่งที่ควรทำ. ปัตถนา คือ การอ้อนวอน และการกล่าวความปรารถนาที่น่าปรารถนา. วิธิ คือ การจัดแจง การมอบหมาย การสั่งให้ประกอบในกิริยา. และวิธินั้นมี ๒ อย่าง คือ ด้วยความเคารพและไม่เคารพ... แม้จะต่างกันโดยประเภทของวิสัย ก็ไม่พ้นไปจากทั้งสองอย่างนั้น. ในปัญหาเป็นต้นเหล่านี้ วิภัตติมี เอยยะ เป็นต้น ย่อมมี. ในปัญหา - ท่านผู้มีอายุพึงเรียนวินัยหรือ? หรือว่าพึงเรียนธรรม?, ข้าพเจ้าพึงไปอุโบสถ หรือไม่พึงไป? ในปัตถนา - ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอข้าพระองค์พึงได้บรรพชา พึงได้อุปสมบทในสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้า, ขอท่านพึงเห็น (มีชีวิตอยู่) ปราศจากโรคตลอดร้อยปี. ในวิธิ - ท่านพึงหุงข้าว, ท่านพึงทำบุญ, ท่านพึงฉันในที่นี้, ท่านพึงนั่งในที่นี้, ท่านพึงสอนมาณพ. แม้ในกาลแห่งการอนุญาตและการถึงพร้อม (ปัตตกาละ) ก็สำเร็จได้... เพราะความเข้าใจในวิธินั้น. ในการอนุญาต - ท่านพึงทำอย่างนี้. ในกาลที่ถึงพร้อม - ท่านพึงทำเสื่อ (กะฏัง), กาลแห่งการทำเสื่อมาถึงท่านแล้ว, หากความพร้อมเพรียงแห่งสงฆ์ถึงพร้อมแล้ว สงฆ์พึงทำอุโบสถ, ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า นี้เป็นกาลอันสมควร ข้าแต่พระสุคต นี้เป็นกาลอันสมควร ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าพึงบัญญัติสิกขาบทแก่พระสาวกทั้งหลาย. ในการสั่ง (เปสนะ) ท่านก็ปรารถนา (วิภัตตินี้) เช่น 'แน่ะพนาย ท่านพึงไปสู่บ้าน'. ๑๐. ตุ อนฺตุ หิ ถ มิ ม ตํ อนฺตํ สฺสุ วฺโห เอ อามเส. ๑๐. ตุ อนฺตุ หิ ถะ มิ มะ ตํ อนฺตํ สฺสุ วฺโห เอ อามเส. ปญฺหาทีสฺเวเต โหนฺติ กฺริยตฺถโต. คจฺฉตุ คจฺฉนฺตุ, คจฺฉาหิ คจฺฉถ, คจฺฉามิ คจฺฉาม, คจฺฉตํ คจฺฉนฺตํ, คจฺฉสฺสุ คจฺฉวฺโห, คจฺเฉ, คจฺฉามเส, ปญฺเห-กินฺนุ ขลุ โภ พฺยากรณมธียสฺสุ, ปตฺถนายํ-ททาหิ เม, ชีวตุ ภวํ, วิธิมฺหิ-กฏํ กโรตุ ภวํ, ปุญฺญํ กโรตุ [Pg.215] ภวํ, อิห ภวํ ภุญฺชตุ, อิห ภวํ นิสีทตุ, อุทฺทิสตุ ภนฺเต ภควา ภิกฺขูนํ ปาติโมกฺขํ, เปสเน-คจฺฉ ภเณ คามํ, อนุมติยํ - เอวํ กโรหิ, ปตฺตกาเล-กาโล-ยํ เต มหาวีร อุปฺปชฺช มาตุกุจฺฉิยํ. ในปัญหาเป็นต้นเหล่านี้ วิภัตติเหล่านี้ (ตุ เป็นต้น) ย่อมมีในอรรถแห่งกิริยา. คัจฉตุ คัจฉันตุ, คัจฉาหิ คัจฉถะ, คัจฉามิ คัจฉามะ, คัจฉตัง คัจฉันตัง, คัจฉัสสุ คัจฉวโห, คัจเฉ, คัจฉามเส. ในปัญหา - ดูก่อนท่าน ท่านจงเรียนไวยากรณ์หรือ? ในปัตถนา - ขอท่านจงให้แก่ข้าพเจ้า, ขอท่านจงมีชีวิตอยู่. ในวิธิ - ท่านจงทำเสื่อ, ท่านจงทำบุญ, ท่านจงฉันในที่นี้, ท่านจงนั่งในที่นี้, ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าจงทรงแสดงปาติโมกข์แก่ภิกษุทั้งหลาย. ในการสั่ง - แน่ะพนาย ท่านจงไปสู่บ้าน. ในการอนุญาต - ท่านจงทำอย่างนี้. ในกาลที่ถึงพร้อม - ดูก่อนมหาบุรุษ นี้เป็นกาล (สมควร) ท่านจงบังเกิดในครรภ์ของมารดาเถิด. ๑๑. สตฺยรเหสฺเวยฺยาที. ๑๑. ในอรรถแห่งความสามารถและความควร มีวิภัตติมี เอยยะ เป็นต้น. สตฺติยํ อร หตฺเถ จ กฺริยตฺถา เอยฺยาทโย โหนฺติ. ภวํ ขลุ รชฺชํ กเรยฺย, ภวํ สตฺโต อรโห. ในอรรถแห่งความสามารถ (สัตติ) และความควร (อรหะ) วิภัตติมี เอยยะ เป็นต้น ย่อมมี. เช่น ท่านพึงครองราชย์ (เพราะ) ท่านเป็นผู้สามารถ เป็นผู้ควร. ๑๒. สมฺภาวเน วา. ๑๒. ในอรรถแห่งการคาดคะเน (สัมภาวนะ) บ้าง. สมฺภาวเน คมฺยมาเน ธาตุนา วุจฺจมาเน จ เอยฺยาทโย โหนฺติ วิภาสา. อปิ ปพฺพตํ สิรสา ภินฺเทยฺย, กฺริยาติปตฺติยนฺตุ สฺสาที-อสนิยาปิ หโต นาปติสฺสา, สมฺภาเวมิ สทฺทหามิ อวกปฺเปมิ ภุญฺเชยฺย ภวํ ภุญฺชิสฺสติ ภวํ อภุญฺชิ ภวํ, กฺริยาติปตฺติยนฺตุ สฺสาที-สมฺภาเวมิ นาภุญฺชิสฺสา ภวํ. เมื่ออรรถแห่งการคาดคะเนถูกเข้าใจได้ และถูกกล่าวด้วยธาตุ วิภัตติมี เอยยะ เป็นต้น ย่อมมีได้บ้าง. เช่น แม้เขาพึงทำลายภูเขาด้วยศีรษะ. ส่วนในกิริยาอติปัตติ (กิริยาที่ล่วงเลยไปแล้ว/ไม่สำเร็จ) มีวิภัตติมี สฺสา เป็นต้น เช่น แม้ถูกสายฟ้าฟาดก็ไม่พึงตกลง. (ในอรรถ) ฉันคาดคะเน ฉันเชื่อ ฉันยอมรับ (ว่า) ท่านพึงฉัน, ท่านจักฉัน, ท่านได้ฉันแล้ว. ส่วนในกิริยาอติปัตติ มีวิภัตติมี สฺสา เป็นต้น เช่น ฉันคาดคะเนว่าท่านไม่พึงได้ฉันแล้ว. ๑๓. มาโยเค อีอาอาที. ๑๓. ในการประกอบกับ มา ศัพท์ (ห้าม) มีวิภัตติมี อี และ อา เป็นต้น. มา โยเค สติ อีอาทโย อาอาทโย จ วา โหนฺติ. มา สุ ปุนปิ เอวรูปมกาสิ, มา ภวํ อคมา วนํ, วาตฺเวว? มา เต กามคุเณ ภมสฺสุ จิตฺตํ, มา ตฺวํ กริสฺสสิ, มา ตฺวํ กเรยฺยาสิ, อสกกาลตฺโถยมารมฺโภ, พุทฺโธ ภวิสฺสตีติ ปทนฺตรสมฺพนฺเธนานาคตกาลตา ปตียเต, เอวํ กโต กโฏ สฺเว ภวิสฺสติ, ภาวิ กิจฺจมาสีติ. เมื่อมีการประกอบกับ มา ศัพท์ วิภัตติมี อี เป็นต้น และ อา เป็นต้น ย่อมมีบ้าง. เช่น เธออย่าได้ทำเช่นนี้อีกเลย, ท่านอย่าได้ไปป่าเลย. คำว่า วา (ในสูตร) มีไว้เพื่ออะไร? เพื่ออนุญาตวิภัตติอื่น เช่น ใจของเธออย่าได้หลงระเริงในกามคุณทั้งหลาย (ตุ-วิภัตติ), เธอจักไม่ทำ (สฺสติ-วิภัตติ), เธอไม่พึงทำ (เอยยะ-วิภัตติ). การเริ่มต้นนี้มีอรรถไม่จำกัดกาล. (เช่น) คำว่า 'พระพุทธเจ้าจักมี' ย่อมเป็นที่เข้าใจว่าเป็นอนาคตกาลด้วยการเชื่อมโยงกับบทอื่น. เช่นเดียวกัน 'เสื่อที่ทำแล้วจักมีในวันพรุ่งนี้', 'กิจที่พึงทำได้มีแล้ว'. ลุนาหิ [Pg.216] ลุนาหิตฺเววายํ ลุนาติ, ลุนสฺสุ ลุนสฺสุตฺเววายํ ลุนา-ตีติ ตฺวาทีนเมเวตํ มชฺฌิมปุริเสกวจนานมาภิกฺขญฺเญ ทฺวิพฺพวจนํ, อิทํ วุตฺตํ โหติ ‘เอว เมส ตุริโต อญฺเญปิ นิโยเชนฺโตวิย กิริยํ กโรตี’ติ, เอวํ ลุนาถ ลุนาถตฺเววายํ ลุนาติ, ลุนวฺโห ลุนวฺโหตฺเววายํ ลุนาติ, ตถา กาลนฺตเรสุปิ ลุนาหิ ลุนาหิตฺเววายํ อลุนิ, อลุนา, ลุลาว, ลุนิสฺสตีติ, เอวํ สฺสุมฺหิ จ โยชนียํ, ตถา สมุจฺจเยปิ มฐมฏ, วิหารมเฏตฺเววายมฏติ, มฐมฏสฺสุ, วิหารมฏสฺสุตฺเววายมฏติ, พฺยาปารเภเท ตุสามญฺญวจนสฺเสว พฺยาปกตฺตา อนุปฺปโยโค ภวติ, โอทนํ ภุญฺช, ยาคุํ ปิว, ธานา ขาเทตฺเววาย-มชฺโฌหรติ. คำว่า 'จงเกี่ยว จงเกี่ยว' (ลุนาหิ ลุนาหิ) ดังนี้ เขาย่อมเกี่ยว, 'จงเกี่ยวเถิด จงเกี่ยวเถิด' (ลุนัสสุ ลุนัสสุ) ดังนี้ เขาย่อมเกี่ยว นี้เป็นการซ้ำคำ (เทวภาวะ) ของเอกพจน์มัธยมบุรุษมี ตฺวาทิ เป็นต้น ในอรรถแห่งความถี่ (อาภิกขัญญะ). ความหมายคือ 'บุคคลนี้รีบร้อนกระทำกิริยาประหนึ่งสั่งผู้อื่นไปด้วย'. เช่นเดียวกัน 'จงเกี่ยว (พหูพจน์) จงเกี่ยว' ดังนี้ เขาย่อมเกี่ยว, 'จงเกี่ยวเถิด จงเกี่ยวเถิด' ดังนี้ เขาย่อมเกี่ยว. แม้ในกาลอื่นก็เช่นกัน 'จงเกี่ยว จงเกี่ยว' ดังนี้ เขาได้เกี่ยวแล้ว (อลุนิ, อลุนา, ลุลาวะ), จักเกี่ยว (ลุนิสสติ). ใน สฺสุ วิภัตติ ก็พึงประกอบเช่นนี้. เช่นเดียวกันในอรรถแห่งการรวม (สมุจจยะ) เช่น 'จงเที่ยวไป จงเที่ยวไป' (มฐะ มฐะ) ดังนี้ เขาย่อมเที่ยวไปในวิหาร, 'จงเที่ยวไปเถิด จงเที่ยวไปเถิด' ดังนี้ เขาย่อมเที่ยวไปในวิหาร. ในกรณีที่กิจต่างกัน เพราะคำทั่วไป (เช่น อัชโฌหรติ - กลืนกิน) ครอบคลุมความหมายไว้หมดแล้ว จึงไม่มีการใช้กิริยาซ้ำ (เช่น) 'จงกินข้าว จงดื่มยาคู จงเคี้ยวถั่ว' ดังนี้ เขาย่อมกลืนกิน. ๑๔. ปุพฺพปรจฺฉกฺกานเมกาเนเกสุ ตุมฺหามฺหเสเสสุ ทฺเว ทฺเว มชฺฌิมุตฺตมปฐมา. ๑๔. ในวิภัตติหมวด ๖ หน้า (ปรัสสบท) และหมวด ๖ หลัง (อัตตโนบท) ที่เป็นเอกพจน์และพหูพจน์ เมื่อประกอบกับ ตุมหะ อัมหะ และศัพท์ที่เหลือ (เสสะ) ย่อมมีมัธยมบุรุษ อุตตมบุรุษ และปฐมบุรุษ อย่างละ ๒ (คือเอกพจน์และพหูพจน์). เอกาเนเกสุ ตุมฺหามฺหสทฺทวจนีเยสุ ตทญฺญสทฺทวจนีเยสุ จ การเกสุ ปุพฺพจฺฉกฺกานํ ปรจฺฉกฺกานํ มชฺฌิมุตฺตมปฐมา ทฺเว ทฺเว โหนฺติ ยถากฺกมํ กฺริยตฺถา, อุตฺตมสทฺโท-ยํ สภาวโต ตติยทุเก รุฬฺโห, ตฺวํ คจฺฉสิ, ตุมฺเห คจฺฉถ, ตฺวํ คจฺฉเส, ตุมฺเห คจฺฉวฺเห, อหํ คจฺฉามิ, มยํ คจฺฉาม, อหํ คจฺเฉ, มยํ คจฺฉามฺเห, โส คจฺฉติ, เต คจฺฉนฺติ, โส คจฺฉเต, เต คจฺฉนฺเต, สามตฺถิยา ลทฺธตฺตา อปฺปยุชฺชมาเนสุปิ ตุมฺหามฺหเสเสสุ ภวนฺติ. คจฺฉสิ, คจฺฉถ, คจฺฉเส, คจฺฉวฺเห, คจฺฉามิ, คจฺฉาม, คจฺเฉ, คจฺฉามฺเห, คจฺฉติ, คจฺฉนฺติ, คจฺฉเต, คจฺฉนฺเต. ในกากะทั้งหลายที่กล่าวด้วยศัพท์ ตุมหะ และ อัมหะ ทั้งที่เป็นเอกพจน์และพหูพจน์ และที่กล่าวด้วยศัพท์อื่นจากนั้น มัชฌิมบุรุษ อุตตมบุรุษ และปฐมบุรุษ ของฉักกะหน้าและฉักกะหลัง มีอย่างละสองตามลำดับ เพื่อเนื้อความแห่งกิริยา ศัพท์ว่า อุตตมะ นี้ โดยสภาวะแล้วย่อมถึงความนิยมในคู่ที่สาม (ตัวอย่าง) ตฺวํ คจฺฉสิ (เธอไป), ตุมฺเห คจฺฉถ (พวกเธอไป), ตฺวํ คจฺฉเส (เธอไป), ตุมฺเห คจฺฉวฺเห (พวกเธอไป), อหํ คจฺฉามิ (ฉันไป), มยํ คจฺฉาม (พวกเราไป), อหํ คจฺเฉ (ฉันไป), มยํ คจฺฉามฺเห (พวกเราไป), โส คจฺฉติ (เขาไป), เต คจฺฉนฺติ (พวกเขาไป), โส คจฺฉเต (เขาไป), เต คจฺฉนฺเต (พวกเขาไป) เพราะความที่เนื้อความนั้นได้มาด้วยสามารถ (แห่งวิภัตติ) แม้เมื่อไม่ได้ประกอบศัพท์ ตุมหะ อัมหะ และศัพท์ที่เหลือ วิภัตติทั้งหลายก็ย่อมมี (ตัวอย่าง) คจฺฉสิ, คจฺฉถ, คจฺฉเส, คจฺฉวฺเห, คจฺฉามิ, คจฺฉาม, คจฺเฉ, คจฺฉามฺเห, คจฺฉติ, คจฺฉนฺติ, คจฺฉเต, คจฺฉนฺเต. ๑๕. อาอีสฺสาทีสฺวญ วา. ๑๕. ในวิภัตติมี อา อี และ สฺสา เป็นต้น เป็น อญฺญ บ้าง. อาอาโท [Pg.217] อีอาโท สฺสา อาโท จ กฺริยตฺถสฺส วา อญ โหติ. ญกาโร-นุพนฺโธ, อคมา, คมา, อคมี, คมี, อคมิสฺสา, คมิสฺสา. ในวิภัตติ อา ที่มี อะ อยู่หน้า, ในวิภัตติ อี ที่มี อะ อยู่หน้า และในวิภัตติ สฺสา ที่มี อะ อยู่หน้า เป็น อญฺญ บ้าง เพื่อเนื้อความแห่งกิริยา ญ อักษร เป็นอนุพันธะ (ตัวอย่าง) อคมฺมา, คมฺมา, อคมฺมี, คมฺมี, อคมิสฺสา, คมิสฺสา. ๑๖. ออาทีสฺวาโห พฺรูสฺส. ๑๖. ในวิภัตติมี อะ เป็นต้น เป็น อาโห แห่ง พฺรู ธาตุ. พฺรูสฺส อาโห โหติ ออาทีสุ. อาห, อาหุ. เป็น อาโห แห่ง พฺรู ธาตุ ในวิภัตติมี อะ เป็นต้น (ตัวอย่าง) อาห, อาหุ. ๑๗. ภูสฺส วุก. ๑๗. เป็น วุกะ แห่ง ภู ธาตุ. ออาทีสุ ภูสฺส วุก โหติ. กกาโร-นุพนฺโธ, อุกาโร อุจฺจารณตฺโถ, พภูว. ในวิภัตติมี อะ เป็นต้น เป็น วุกะ แห่ง ภู ธาตุ ก อักษร เป็นอนุพันธะ อุ อักษร มีไว้เพื่อช่วยในการออกเสียง (ตัวอย่าง) พภูว. ๑๘. ปุพฺพสฺส อ. ๑๘. เป็น อะ แห่งธาตุตัวหน้า. ออาทีสุ ทฺวิตฺเต ปุพฺพสฺส ภูสฺส อ โหติ, พภูว. ในวิภัตติมี อะ เป็นต้น เมื่อมีการซ้อน เป็น อะ แห่ง ภู ธาตุ ตัวหน้า (ตัวอย่าง) พภูว. ๑๙. อุสฺสํสฺวาหา วา. ๑๙. เป็น อํสุ หรือ อาหา แห่ง อุ วิภัตติ บ้าง. อาหาเทสา ปรสฺส อุสฺส อํสุวา โหติ. อหํสุ, อาหุ. เป็น อํสุ บ้าง แห่ง อุ วิภัตติ ที่อยู่หลังจากการแปลงเป็น อาหา (ตัวอย่าง) อหํสุ, อาหุ. ๒๐. ตฺยนฺตีนํ ฏฏู. ๒๐. เป็น ฏ และ ฏุ แห่ง ติ และ อนฺติ วิภัตติ. อาหา ปเรสํ ติอนฺตีนํ ฏฏู โหนฺติ. ฏการา สพฺพาเทสตฺถา, อาห, อาหุ, อโตเยว จ ญาปกา ติอนฺตีสุ จ พฺรูสฺสา-โห. เป็น ฏ และ ฏุ แห่ง ติ และ อนฺติ วิภัตติ ที่อยู่หลังจากการแปลงเป็น อาหา ฏ อักษร มีไว้เพื่อแทนที่ทั้งหมด (ตัวอย่าง) อาห, อาหุ และเพราะเหตุนั้นนั่นแหละ จึงเป็นเครื่องบ่งชี้ว่า การแปลงเป็น อาโห แห่ง พฺรู ธาตุ ย่อมมีใน ติ และ อนฺติ วิภัตติ ด้วย. ๒๑. อีอาโท วจสฺโสม. ๒๑. เป็น โอมะ แห่ง วจ ธาตุ ในวิภัตติมี อี เป็นต้น. อีอาทีสุ วจสฺส โอม โหติ. มกาโร-นุพนฺโธ, อโวจ, อีอาโทติ กึ? อวจา. เป็น โอมะ แห่ง วจ ธาตุ ในวิภัตติมี อี เป็นต้น ม อักษร เป็นอนุพันธะ (ตัวอย่าง) อโวจ. คำว่า "ในวิภัตติมี อี เป็นต้น" มีประโยชน์อย่างไร? (ตัวอย่าง) อวจา. ๒๒. ทาสฺส ทํ วา มิเมสฺวทฺวิตฺเต. ๒๒. เป็น ทํ บ้าง แห่ง ทา ธาตุ ในวิภัตติ มิ และ มะ เมื่อไม่มีการซ้อน. อทฺวิเต [Pg.218] วตฺตมานสฺส ทาสฺส ทํ วา โหติ มิเมสุ. ทมฺมิ เทมิ, ทมฺม เทม, อทฺวิตฺเตติ กึ? ททาธิ ททาม. เป็น ทํ บ้าง แห่ง ทา ธาตุ ที่เป็นปัจจุบันกาล เมื่อไม่มีการซ้อน ในวิภัตติ มิ และ มะ (ตัวอย่าง) ทมฺมิ, เทมิ, ทมฺม, เทม. คำว่า "เมื่อไม่มีการซ้อน" มีประโยชน์อย่างไร? (ตัวอย่าง) ททาหิ, ททาม. ๒๓. กรสฺส โสสฺส กุํ. ๒๓. เป็น กุํ แห่ง กร ธาตุ ที่มีสระ โอ. กรสฺส สโอการสฺส กุํ วา โหติ มิเมสุ. กุมฺมิ กุมฺม, กโรมิ กโรม. เป็น กุํ บ้าง แห่ง กร ธาตุ ที่มีสระ โอ ในวิภัตติ มิ และ มะ (ตัวอย่าง) กุมฺมิ, กุมฺม, กโรมิ, กโรม. ๒๔. กา อีอาทีสุ. ๒๔. เป็น กา ในวิภัตติมี อี เป็นต้น. กรสฺส สโอการสฺส กา โหติ วา อีอาทีสุ. อกาสิ อกริ, อกํสุ อกรึสุ, อกา อกรา. เป็น กา บ้าง แห่ง กร ธาตุ ที่มีสระ โอ ในวิภัตติมี อี เป็นต้น (ตัวอย่าง) อกาสิ, อกริ, อกํสุ, อกริํสุ, อกา, อกรา. ๒๕. หาสฺส, จาหง สฺเสน. ๒๕. และเป็น อาหญฺญ แห่ง หา ธาตุ พร้อมกับ สฺส วิภัตติ. กรสฺส โสสฺส หาสฺส จ อาหง วา โหติ สฺเสน สห. กาหติ กริสฺสติ, อกาหา อกริสฺสา, หาหติ หายิสฺสติ, อหาหา อหายิสฺสา. เป็น อาหญฺญ บ้าง แห่ง กร ธาตุ ที่มีสระ โอ และแห่ง หา ธาตุ พร้อมกับ สฺส วิภัตติ (ตัวอย่าง) กาหติ, กริสฺสติ, อกาหา, อกริสฺสา, หาหติ, หายิสฺสติ, อหาหา, อหายิสฺสา. ๒๖. ลภวสจฺฉิทภิทรุทานํ จฺฉง. ๒๖. เป็น ฉญฺญ แห่ง ลภ, วส, ฉิท, ภิท และ รุท ธาตุ. ลภาทีนํ จฺฉง วา โหติ สฺเสนสห. อลจฺฉา อลภิสฺสา, ลจฺฉติ ลภิสฺสาติ, อวจฺฉา อวสิสฺสา, วจฺฉติ วสิสฺสติ, อจฺเฉจฺฉา อจฺฉินฺทิสฺสา, เฉจฺฉติ ฉินฺทิสฺสติ, อเภจฺฉา อภินฺทิสฺสา, เภจฺฉติ ภินฺทิสฺสติ, อรุจฺฉา อโรทิสฺสา, รุจฺฉติ โรทิสฺสตี[Pg.219], อญฺญสฺมิมฺปิ ฉิทสฺส วา จฺฉง โยควิภาคา, อจฺเฉจฺฉุํ อจฺฉนฺตึสุ, อญฺเญสญฺจ คจฺฉํ คจฺฉิสฺสํ. เป็น ฉญฺญ บ้าง แห่ง ลภ ธาตุ เป็นต้น พร้อมกับ สฺส วิภัตติ (ตัวอย่าง) อลจฺฉา, อลภิสฺสา, ลจฺฉติ, ลภิสฺสติ, อวจฺฉา, อวสิสฺสา, วจฺฉติ, วสิสฺสติ, อจฺเฉจฺฉา, อจฺฉินฺทิสฺสา, เฉจฺฉติ, ฉินฺทิสฺสติ, อเภจฺฉา, อภินฺทิสฺสา, เภจฺฉติ, ภินฺทิสฺสติ, อรุจฺฉา, อโรทิสฺสา, รุจฺฉติ, โรทิสฺสติ. แม้ในที่อื่น เป็น ฉญฺญ บ้าง แห่ง ฉิท ธาตุ ด้วยการแยกบท (ตัวอย่าง) อจฺเฉจฺฉุํ, อจฺฉนฺติํสุ. และแห่งธาตุอื่น (ตัวอย่าง) คจฺฉํ, คจฺฉิสฺสํ. ๒๗. ภุช มุจ วจ วิสานํ กฺขง. ๒๗. เป็น กขญฺญ แห่ง ภุช, มุจ, วจ และ วิส ธาตุ. ภุชาทีนํ กฺขง วา โหติ สฺเสน สห. อโภกฺขา อภุญฺชิสฺสา, โภกฺขติ ภุญฺชิสฺสติ, อโมกฺขา อมุญฺจิสฺสา, โมกฺขติมุญฺจิสฺสติ, อวกฺขา อวจิสฺสา, วกฺขติ วจฺจิสฺสติ, ปาเวกฺขา ปาวิสิสฺสา, ปเวกฺขติ ปวิสิสฺสติ, วิสสฺสา-ญฺญสฺมิมฺปิ วา กฺขง โยควิภาคา ปาเวกฺขิ, ปาวิสิ. เป็น กขญฺญ บ้าง แห่ง ภุช ธาตุ เป็นต้น พร้อมกับ สฺส วิภัตติ (ตัวอย่าง) อโภกฺขา, อภุญฺชิสฺสา, โภกฺขติ, ภุญฺชิสฺสติ, อโมกฺขา, อมุญฺจิสฺสา, โมกฺขติ, มุญฺจิสฺสติ, อวกฺขา, อวจิสฺสา, วกฺขติ, วจฺฉิสฺสติ, ปาเวกฺขา, ปาวิสิสฺสา, ปเวกฺขติ, ปวิสิสฺสติ. แม้ในที่อื่น เป็น กขญฺญ บ้าง แห่ง วิส ธาตุ ด้วยการแยกบท (ตัวอย่าง) ปาเวกฺขิ, ปาวิสิ. ๒๘. อาอีอาทีสุ หรสฺสา. ๒๘. ในวิภัตติมี อา และ อี เป็นต้น เป็น อา แห่ง หร ธาตุ. อาอาโท อีอาโท อ หรสฺส อา โหติ วา. อหา อหรา, อหาสิ อหริ. ในวิภัตติ อา ที่มี อะ อยู่หน้า และในวิภัตติ อี ที่มี อะ อยู่หน้า เป็น อา บ้าง แห่ง หร ธาตุ (ตัวอย่าง) อหา, อหรา, อหาสิ, อหริ. ๒๙. คมิสฺส. ๒๙. แห่ง คมุ ธาตุ. อาอาโท อีอาโท อ คมิสฺส อา โหติ วา. อคา อคมา, อคา อคมี. แปลง อะ ของ คมุ ธาตุ เป็น อา บ้าง ในเพราะวิภัตติมี อะ อา อิ อี เป็นต้น (ตัวอย่าง) อคา อคมา, อคา อคมิ ๓๐. ฑํสสฺส จ ฉง. ๓๐. และแปลง ฑังส ธาตุ เป็น ฉัง ฑํสสฺส คมิสฺส จ ฉง วา โหติ อาอีอาทีสุ. อฑญฺฉา อฑํสา, อฑญฺฉิ อฑํสี, อคญฺฉา อคจฺฉา, อคญฺฉิ อคจฺฉี. แปลง ฑังส ธาตุ และ คมุ ธาตุ เป็น ฉัง บ้าง ในเพราะวิภัตติมี อะ อา อิ อี เป็นต้น (ตัวอย่าง) อฑัญฉา อฑังสา, อฑัญฉิ อฑังสี, อคัญฉา อคัจฉา, อคัญฉิ อคัจฉี ๓๑. หูสฺส เหเหหิโหหิ สฺสตฺยาโท. ๓๑. แปลง หุ ธาตุ เป็น เห, เหหิ, โหหิ ในเพราะวิภัตติมี สสติ เป็นต้น หูสฺส เหอาทโย โหนฺติ สฺสตฺยาโท. เหสฺสติ, เหหิสฺสติ, โหหิสฺสติ. แปลง หุ ธาตุ เป็น เห เป็นต้น ในเพราะวิภัตติมี สสติ เป็นต้น (ตัวอย่าง) เหสสติ, เหหิสสติ, โหหิสสติ ๓๒. ณานาสุ รสฺโส. ๓๒. ทำสระของปัจจัยคือ ณา และ นา ให้เป็นรัสสะ กฺณากฺนาสุ [Pg.220] กฺริยตฺถสฺส รสฺโส โหติ. กิณาติ, ธุนาติ. ทำสระของธาตุให้เป็นรัสสะ ในเพราะปัจจัยคือ กณา และ กนา (ตัวอย่าง) กิณาติ, ธุนาติ ๓๓. อา อี ญุ มฺหา สฺสา สฺสมฺหานํ วา. ๓๓. ทำวิภัตติคือ อา อี อุ (ญุ) มหา สสา สสัมหา ให้เป็นรัสสะบ้าง เอสํ วา รสฺโส โหติ. คม คมา, คมิ คมี, คมุ คมู, คมิมฺห คมิมฺหา, คมิสฺส คมิสฺสา, คมิสฺสมฺห คมิสฺสมฺหา. ทำวิภัตติเหล่านี้ให้เป็นรัสสะบ้าง (ตัวอย่าง) คมะ คมา, คมิ คมี, คมุ คมู, คมิหะ คมิหมา, คมิสสะ คมิสสา, คมิสสัมหะ คมิสสัมหา ๓๔. กุสรุเหหีสฺส ฉิ. ๓๔. แปลง อี วิภัตติ ที่อยู่หลัง กุส ธาตุ และ รุห ธาตุ เป็น ฉิ กุสา รุหา จ ปรสฺส อีสฺส ฉิ วา โหติ. อกฺโกจฺฉิ อกฺโกสิ, อภิรุจฺฉิ อภิรุหิ. แปลง อี วิภัตติ ที่อยู่หลัง กุส ธาตุ และ รุห ธาตุ เป็น ฉิ บ้าง (ตัวอย่าง) อักโกจฉิ อักโกสิ, อภิรุจฉิ อภิรุหิ ๓๕. อ อี สฺสาอาทีนํ พฺยญฺชนสฺสิญ. ๓๕. แปลงพยัญชนะของวิภัตติมี อะ อี สสา เป็นต้น เป็น อิญญะ กฺริยตฺถา ปเรสํ ออาทีนํ อีอาทีนํ สฺสอาทีนญฺจ-พฺยญฺชนสฺส อิญ โหติ วิภาสา. พภุวิตฺถ, อภวิตฺถา, อนุภวิสฺสา, อนุภวิสฺสติ อนุโภสฺสติ หริสติ หสฺสติ, เอเตสนฺติ กึ? ภวติ, พฺยญฺชนสฺสาติ กึ? พภูว. แปลงพยัญชนะของวิภัตติมี อะ เป็นต้น อี เป็นต้น และ สสา เป็นต้น ที่อยู่หลังธาตุ เป็น อิญญะ บ้าง (ตัวอย่าง) พภูวิตถะ, อภวิตถา, อนุภวิสสา, อนุภวิสสติ อนุภอสสติ หริสติ หัสสติ. คำว่า 'ของวิภัตติเหล่านี้' เพื่ออะไร? เพื่อกัน ภวติ. คำว่า 'ของพยัญชนะ' เพื่ออะไร? เพื่อกัน พภูวะ ๓๖. พฺรูโต ติสฺสีญ. ๓๖. แปลง ติ วิภัตติ ที่อยู่หลัง พรู ธาตุ เป็น อิญญะ พฺรูโต ปรสฺส ติสฺส อีญ วา โหติ. พฺรวีติ, พฺรูติ. แปลง ติ วิภัตติ ที่อยู่หลัง พรู ธาตุ เป็น อิญญะ บ้าง (ตัวอย่าง) พรวีติ, พรูติ ๓๗. กฺยสฺส. ๓๗. แปลง กยะ ปัจจัย เป็น อิญญะ กฺริยตฺถา ปรสฺส กฺยสฺส อีญ วา โหติ. ปจียติ, ปจฺจติ. แปลง กยะ ปัจจัย ที่อยู่หลังธาตุ เป็น อิญญะ บ้าง (ตัวอย่าง) ปจียติ, ปัจจติ ๓๘. เอยฺยาถ สฺเส อ อา อีถานํ โอ, อ, อํ, ตฺถ, ตฺโถ, วฺโหก. ๓๘. แปลง เอยยาถะ, สเส, อะ, อา, อี, ตถะ เป็น โอ, อะ, อัง, ตถะ, ตโถ, โว ตามลำดับ เอยฺยาถาทีนํ โออาทโย วา โหนฺติ ยถากฺกมํ. ตุมฺเห ภเวยฺยาโถ ภเวยฺยาถ, ตฺวํ อภวิสฺส อภวิสฺเส, อหํ อภวํ [Pg.221] อภว, โส อภวิตฺถ อภวา, โส อภวิตฺโถ, อภวี, ตุมฺเห ภวถวฺโห ภวถ, อาสหจริโตว อกาโร คยฺหเต, โถ ปน-นฺเต นิทฺเทสา ตฺวาทิสมฺพนฺธีเยว, ตสฺเสว วา นิสฺสิตตฺตา, นิสฺสยกรณมฺปิ หิ สุตฺตการาจิณฺณํ. แปลงวิภัตติมี เอยยาถะ เป็นต้น เป็น โอ เป็นต้น บ้าง ตามลำดับ (ตัวอย่าง) ตุมเห ภเวยยาโถ ภเวยยาถะ, ตวัง อภวิสสะ อภวิสเส, อะหัง อภวัง อภวะ, โส อภวิตถะ อภวา, โส อภวิตโถ อภวี, ตุมเห ภวถวโห ภวถะ. อักษร อะ ที่มาพร้อมกับสระอื่นเท่านั้นที่พึงรับเอา. ส่วนบทว่า โถ ในท้ายสูตร พึงสัมพันธ์กับ ตวัง เป็นต้น เท่านั้น เพราะอาศัยบทนั้นนั่นเอง แม้การทำบทให้เป็นที่อาศัยก็เป็นธรรมเนียมของพระสูตร ๓๙. อุํสฺสึ สฺวํสุ. ๓๙. แปลง อุ วิภัตติ เป็น อิงสุ และ อังสุ อุมีจฺจสฺส อึสุ อํสุ วา โหนฺติ. อคมึสุ, อคมํสุ, อคมุํ. แปลง อุ วิภัตติ เป็น อิงสุ และ อังสุ บ้าง (ตัวอย่าง) อคมิงสุ, อคมังสุ, อคมุง ๔๐. เอโอตฺตา สุํ. ๔๐. แปลง อุ วิภัตติ ที่อยู่หลัง เอ และ โอ เป็น สุง เออาเทสโต โออาเทสโต จ ปรสฺส อุมิจฺจสฺส สุํ วา โหติ. เนสุํ, นยึสุ, อสฺโสสุํ, อสฺสุํ, อาเทสตฺตาขฺยาปนตฺถํตฺตคฺคหณํ. แปลง อุ วิภัตติ ที่อยู่หลัง เอ อาเทศ และ โอ อาเทศ เป็น สุง บ้าง (ตัวอย่าง) เนสุง, นยิงสุ, อัสโสสุง, อัสสุง. การลง ตต ปัจจัย เพื่อแสดงความเป็นอาเทศ ๔๑. หูโต เรสุํ. ๔๑. แปลง อุ วิภัตติ ที่อยู่หลัง หุ ธาตุ เป็น เรสุง หูโต ปรสฺส อุมิจฺจสฺส เรสุํ วา โหติ. อเหสุํ, อหวุํ. แปลง อุ วิภัตติ ที่อยู่หลัง หุ ธาตุ เป็น เรสุง บ้าง (ตัวอย่าง) อเหสุง, อหุง ๔๒. โอสฺส อ อิ ตฺถ ตฺโถ. ๔๒. แปลง โอ วิภัตติ เป็น อะ, อิ, ตถะ, ตโถ โอสฺส ออาทโย วา โหนฺติ. ตฺวํ อภว, อภวิ, อภวิตฺถ, อภวิตฺโถ อภโว. แปลง โอ วิภัตติ เป็น อะ เป็นต้น บ้าง (ตัวอย่าง) ตวัง อภวะ, อภวิ, อภวิตถะ, อภวิตโถ, อภโว ๔๓. สิ. ๔๓. แปลง โอ วิภัตติ เป็น สิ โอสฺส สิ วา โหติ. อโหสิ ตฺวํ อหุโว. แปลง โอ วิภัตติ เป็น สิ บ้าง (ตัวอย่าง) อโหสิ, ตวัง อหุโว ๔๔. ทีฆา อีสฺส. ๔๔. ทำ อี วิภัตติ ให้เป็นทีฆะ ทีฆโต ปรสฺส อีสฺส สิ วา โหติ. อกาสิ อกา, อทาสิ อทา. หลังสระทีฆะ แปลง อี เป็น สิ บ้าง ๔๕. มฺหาตฺถานมุญ. ๔๕. แปลง มหา และ ตถา เป็น มหะ และ อิตถะ มฺหาตฺถานมฺหญ [Pg.222] วา โหติ. อคมฺหมฺหา อคมิมฺหา, อคมุตฺถ อคมิตฺถ. แปลง มหา และ ตถา เป็น มหะ และ อิตถะ บ้าง ๔๖. อึสฺส จ สิญ. ๔๖. และแปลง อึ เป็น สิ อิมิจฺจสฺส สิญ วา โตติ มฺหาตฺถานญฺจ พหุลํ. อกาสึ อกรึ, อกาสิมฺหา อกริมฺหา อกาสิตฺถ อกริตฺถ. แปลง อิมิ เป็น สิ บ้าง และแปลง มหา และ ตถา (เป็น สิมหา และ สิตถา) มาก ๔๗. เอยฺยุํสฺสุํ. ๔๗. แปลง เอยฺยุํ เป็น สุํ เอยฺยุมิจฺจสฺส ญํ วา โหติ. คจฺฉุํ คจฺเฉยฺยุํ. แปลง เอยฺยุํ เป็น อุํ บ้าง ๔๘. หิสฺส-โต โลโป. ๔๘. ลบ หิ หลัง อ อโต ปรสฺส หิสฺส โลโป วา โหติ. คจฺฉ คจฺฉาหิ, อโตติ กึ? กโรหิ. หลัง อ ลบ หิ บ้าง ๔๙. กฺยสฺส สฺเส. ๔๙. แปลง กฺย เป็น สฺเส กฺยสฺส วา โลโป โหติ สฺเส. อนฺวภวิสฺสา อนฺวภูยิสฺสา, อนุภวิสฺสติ อนุฉูยิสฺสติ. ลบ กฺย บ้าง เมื่อมี สฺเส เบื้องหลัง ๕๐. อตฺถิเตยฺยาทิจฺฉนฺนํ ส สุ ส สถ สํ สาม. ๕๐. หลัง อัตถิ ธาตุ แปลงวิภัตติ ๖ ตัว มี เอยฺยา เป็นต้น เป็น ส, สุ, ส, สถ, สํ, สาม อส=ภุวิจฺจสฺมา ปเรสํ เอยฺยาทิจฺฉนฺนํ สาทโย โหนฺติ ยถากฺกมํ. อสฺส, อสฺสุ, อสฺส, อสฺสถ, อสฺสํ, อสฺสาม. หลัง อส ธาตุ (ในความมี ความเป็น) แปลงวิภัตติมี เอยฺยา เป็นต้น เป็น ส เป็นต้น ตามลำดับ ๕๑. อาทิทฺวินฺนมิยาอิยุํ. ๕๑. แปลงวิภัตติ ๒ ตัวแรก เป็น อิยา และ อิยุํ อตฺถิเตยฺยาทิจฺฉนฺนํ อาทิภูตานํ ทฺวินฺนํ อิยา อิยุํ โหนฺติ ยถากฺกมํ. สิยา, สิยุํ. หลัง อัตถิ ธาตุ แปลงวิภัตติ ๒ ตัวแรก มี เอยฺยา เป็นต้น เป็น อิยา และ อิยุํ ตามลำดับ ๕๒. ตสฺส โถ. ๕๒. แปลง ต เป็น ถ อตฺถิโต [Pg.223] ปรสฺส ตการสฺส โถ โหติ. อตฺถิ, อตฺถุ. หลัง อัตถิ ธาตุ แปลง ต อักษร เป็น ถ ๕๓. สิหิสฺวฏ. ๕๓. แปลง อัตถิ เป็น อฏ เมื่อมี สิ และ หิ เบื้องหลัง อตฺถิสฺส อฏ โหติ สิหิสุ, โฏ สพฺพาเทสตฺโถ. อสิ อหิ. แปลง อัตถิ เป็น อฏ เมื่อมี สิ และ หิ เบื้องหลัง, ฏ อักษร เพื่อแสดงการแปลงทั้งตัว ๕๔. มิมานํ วา มฺหิมฺหา จ. ๕๔. แปลง มิ และ ม เป็น มฺหิ และ มฺห บ้าง อตฺถิสฺมา ปเรสํ มิมานํ มฺหิมฺหา วา โหนฺติ, ตํสนฺนิโยเคนอตฺถิสฺส อฏ จ. อมฺหิ อสฺมิ, อมฺห อสฺม. หลัง อัตถิ ธาตุ แปลง มิ และ ม เป็น มฺหิ และ มฺห บ้าง และด้วยอำนาจการประกอบนั้น แปลง อัตถิ เป็น อ ด้วย ๕๕. เอสุ สิ. ๕๕. แปลง อัตถิ เป็น ส เมื่อมี มิ และ ม เบื้องหลัง เอสุ มิเมสุ อตฺถิสฺส สกาโร โหติ. อสฺมิ อสฺม, ปรรูปพาธนตฺถํ. เมื่อมี มิ และ ม เบื้องหลัง แปลง อัตถิ เป็น ส อักษร เพื่อห้ามการแปลงเป็นรูปหลัง ๕๖. อีอาโท ทีโฆ. ๕๖. ทีฆะ อัตถิ เมื่อมี อี เป็นต้น เบื้องหลัง อตฺถิสฺส ทีโฆ โหติ อีอาทิมฺหิ. อาสิ, อาสุํ, อาสิ, อาสิตฺถ, อาสึ, อาสึ มฺหา. ทีฆะ อัตถิ เมื่อมี อี เป็นต้น เบื้องหลัง ๕๗. หิมิเมสฺวสฺส. ๕๗. ทีฆะ อ เมื่อมี หิ มิ และ ม เบื้องหลัง อการสฺส ทีโฆ โหติ หิมิเมสุ. ปจาหิ, ปจามิ, ปจาม, มุยฺหามิ. ทีฆะ อ อักษร เมื่อมี หิ มิ และ ม เบื้องหลัง ๕๘. สกา ณาสฺส ข อีอาโท. ๕๘. หลัง สก ธาตุ แปลง ณ ปัจจัย เป็น ข เมื่อมี อี เป็นต้น เบื้องหลัง สกสฺมา กฺณาสฺสโขโหติ อีอาทีสุ. อสกฺขิ, อสกฺขึสุ. หลัง สก ธาตุ แปลง กฺณา ปัจจัย เป็น โข เมื่อมี อี เป็นต้น เบื้องหลัง ๕๙. สฺเส วา. ๕๙. เป็น สฺเส บ้าง สกสฺมา [Pg.224] กฺณสฺสโข วา โหติ สฺเส. สกฺขิสฺสา สกฺกุณิสฺสา, สกฺขิสฺสติ, สกฺกุณิสฺสติ. จากสกธาตุ กณปัจจัยเป็นสสะบ้าง ในสสวิภัตติ. สกฺขิสฺสา สกฺกุณิสฺสา, สกฺขิสฺสติ, สกฺกุณิสฺสติ. ๖๐. เตสุ สุโต กฺโณกฺณานํ โรฏ. ๖๐. ในธาตุเหล่านั้น หลังสุธาตุ อาเทศกณและกณาปัจจัยเป็นโรและฏะ. เตสุ อีอาทิสฺเสสุ สุโต ปเรสํ กฺโณกฺณานํ โรฏ วา โหติ. อสฺโสสิ อสุณิ, อสฺโสสฺสา อสุณิสฺสา, โสสฺสติ สุณิสฺสติ. ในธาตุเหล่านั้น ในเพราะวิภัตติมีอีเป็นต้น และสสะเป็นต้น อาเทศกณและกณาปัจจัยที่อยู่หลังสุธาตุเป็นโรและฏะบ้าง. อสฺโสสิ อสุณิ, อสฺโสสฺสา อสุณิสฺสา, โสสฺสติ สุณิสฺสติ. ๖๑. ญาสฺส สนาสฺส นาโย ติมฺหิ. สนาสฺส ญาสฺส นาโย วา โหติ ติมฺหิ. นายติ, ชานาติ. ๖๑. อาเทศญาธาตุและสนาปัจจัยเป็นนายะ ในเพราะติวิภัตติ. นายติ, ชานาติ. ๖๒. ญามฺหิ ชํ. ๖๒. ในเพราะญาปัจจัย อาเทศ (ญาธาตุ) เป็นชะ. ญาเทเส สนาสฺส ญาสฺส ชํ (วา) โหติ. ชญฺญา (ชาเนยฺย). ในอาเทศของญาปัจจัย อาเทศญาธาตุและสนาปัจจัยเป็นชะบ้าง. ชญฺญา (ชาเนยฺย). ๖๓. เอยฺยาสฺสิยาญา วา. ๖๓. อาเทศเอยยวิภัตติเป็นอิยาและญาบ้าง. ญาโต เอยฺยาสฺส อิยาญา โหนฺติ วา. ชานิยา, ชญฺญา ชาเนยฺย. หลังญาธาตุ อาเทศเอยยวิภัตติเป็นอิยาและญาบ้าง. ชานิยา, ชญฺญา ชาเนยฺย. ๖๔. อีสฺสตฺยาทีสุ กฺนาโลโป. ๖๔. ในเพราะวิภัตติมีอีและสสติเป็นต้น ลบกณาปัจจัย. อีอาโท สฺสตฺยาโท จ ญาโต กฺนาโลโป วา โหติ. อญฺญาสิ อชานิ, ญสฺสติ ชานิสฺสติ. ในเพราะวิภัตติมีอีเป็นต้น และสสติเป็นต้น ลบกณาปัจจัยหลังญาธาตุบ้าง. อญฺญาสิ อชานิ, ญสฺสติ ชานิสฺสติ. ๖๕. สฺสสฺส หิ กมฺเม. ๖๕. อาเทศสสวิภัตติเป็นหิ ในกัมมวาจก. ญาโต ปรสฺส สฺสสฺส หิ วา โหติ กมฺเม. ปญฺญายิหิติ ปญฺญายิสฺสติ. หลังญาธาตุ อาเทศสสวิภัตติที่อยู่ข้างหลังเป็นหิบ้าง ในกัมมวาจก. ปญฺญายิหิติ ปญฺญายิสฺสติ. ๖๖. เอติสฺมา. ๖๖. หลังเอติ (อิธาตุ). เอติสฺมา [Pg.225] ปรสฺส สฺสสฺส หิ โหติ วา. เอหิติ เอสฺสติ. หลังเอติ อาเทศสสวิภัตติที่อยู่ข้างหลังเป็นหิบ้าง. เอหิติ เอสฺสติ. ๖๗. หนา ฉขา. ๖๗. หลังหนธาตุ อาเทศ (สสวิภัตติ) เป็นฉะและขะ. หนา สฺสสฺส ฉขา วา โหนฺติ. หญฺฉามิ หนิสฺสามิ, ปฏิหงฺขามิ ปฏิหนิสฺสามิ. หลังหนธาตุ อาเทศสสวิภัตติเป็นฉะและขะบ้าง. หญฺฉามิ หนิสฺสามิ, ปฏิหงฺขามิ ปฏิหนิสฺสามิ. ๖๘. หาโต ห. ๖๘. หลังหาธาตุ อาเทศ (สสวิภัตติ) เป็นหะ. หาโต ปรสฺส สฺสสฺส ห โหติ วา. หาหติ ชหิสฺสติ. หลังหาธาตุ อาเทศสสวิภัตติที่อยู่ข้างหลังเป็นหะบ้าง. หาหติ ชหิสฺสติ. ๖๙. ทกฺข ข เหหิ โหหีหิ โลโป. ๖๙. ลบ (สสวิภัตติ) หลังอาเทศมีทักขะ, ขะ, เหหิ และโหหิ. ทกฺขาทีหิ อาเทเสหิ ปรสฺส สฺสสฺส โลโป วา โหติ. ทกฺขติ ทกฺขิสฺสติ, สกฺขติ สกฺขิสฺสติ, เหหิติ เหหิสฺสติโหหิติ โหหิสฺสติ. ลบสสวิภัตติที่อยู่หลังอาเทศมีทักขะเป็นต้นบ้าง. ทกฺขติ ทกฺขิสฺสติ, สกฺขติ สกฺขิสฺสติ, เหหิติ เหหิสฺสติ โหหิติ โหหิสฺสติ. ๗๐. กยิเรยฺยสฺเสยฺยุมาทีนํ. ๗๐. หลังกยิระ ลบเอยยวิภัตติและเอยยุมวิภัตติเป็นต้น. กยิรา ปรสฺส เอยฺยุมาทีนํ เอยฺยสฺส โลโป โหติ. กยิรุํ, กยิราสิ, กยิราถ, กหิรามิ, กยิราม. หลังกยิระ ลบเอยยวิภัตติและเอยยุมวิภัตติเป็นต้นที่อยู่ข้างหลัง. กยิรุํ, กยิราสิ, กยิรถะ, กหิรามิ, กยิรามา. ๗๑. ฏา. ๗๑. อาเทศเป็นฏา. กยิรา ปรสฺส เอยฺยสฺส ฏา โหติ. โส กยิรา. หลังกยิระ อาเทศเอยยวิภัตติที่อยู่ข้างหลังเป็นฏา. โส กยิรา. ๗๒. เอถสฺสา. ๗๒. อาเทศเอถวิภัตติเป็นอา. กยิรา ปรสฺส เอถสฺส อา โหติ. กยิราถ. หลังกยิระ อาเทศเอถวิภัตติที่อยู่ข้างหลังเป็นอา. กยิรถะ. ๗๓. ลภา อึ อีนํ ถํ ถา วา. ๗๓. หลังลภธาตุ อาเทศอิงและอีวิภัตติเป็นถังและถาบ้าง. ลภสฺมา [Pg.226] อึอีอิจฺเจสํ ถํถา โหนฺติ วา. อลตฺถํ อลภึ, อลตฺถ อลภิ. หลังลภธาตุ อาเทศวิภัตติมีอิงและอีเป็นต้นเป็นถังและถาบ้าง. อลตฺถํ อลภิํ, อลตฺถะ อลภิ. ๗๔. คุรุปุพฺพา รสฺสา เร นฺเตนฺตีนํ. ๗๔. หลังสระรัสสะที่มีครุอยู่ข้างหน้า อาเทศอันเตและอันตีวิภัตติเป็นเร. คุรุปุพฺพสฺมา รสฺสา ปเรสํ นฺเตนฺตีนํ เร วา โหติ. คจฺฉเร คจฺฉนฺติ, คจฺฉเร คจฺฉนฺเต, คมิสฺสเร คมิสฺสนฺติ, คมิสฺสเร คมิสฺสนฺเต, คุรุปุพฺพาติ กึ? ปจ, รสฺสติ กึ? โหนฺติ. หลังสระรัสสะที่มีครุอยู่ข้างหน้า อาเทศอันเตและอันตีวิภัตติที่อยู่ข้างหลังเป็นเรบ้าง. คจฺฉเร (มาจาก) คจฺฉนฺติ, คจฺฉเร (มาจาก) คจฺฉนฺเต, คมิสฺสเร (มาจาก) คมิสฺสนฺติ, คมิสฺสเร (มาจาก) คมิสฺสนฺเต. คำว่า Gurupubbā (มีครุอยู่ข้างหน้า) เพื่ออะไร? เพื่อห้ามในคำเช่น ปจ. คำว่า rassati (สระรัสสะ) เพื่ออะไร? เพื่อห้ามในคำเช่น โหนฺติ. ๗๕. เอยฺเยยฺยาเสยฺยนฺนํ เฏ. ๗๕. อาเทศ เอยฺย, เอยฺยาสิ, เอยฺยํ เป็น ฏะ เอยฺยาทีนํ เฏ วา โหติ. โส กเร กเรยฺย, ตฺวํ กเร กเรยฺยาสิ, อหํ กเร กเรยฺยํ. อาเทศ เอยฺย เป็นต้น เป็น ฏะ บ้าง. (ตัวอย่าง) โส กเร กเรยฺย, ตฺวํ กเร กเรยฺยาสิ, อหํ กเร กเรยฺยํ. ๗๖. โอวิกรณสฺสุ ปรจฺฉกฺเก. ๗๖. อาเทศ โอวิกรณปัจจัย เป็น อุ ในเพราะปรัจฉักกะ. โอวิกรณสฺส อุ โหติ ปรจฺฉกฺเก วิสเย. ตนุเต. อาเทศ โอวิกรณปัจจัย เป็น อุ ในวิสัยแห่งปรัจฉักกะ. (ตัวอย่าง) ตนุเต. ๗๗. ปุพฺพจฺฉกฺเก วา กฺวจิ. ๗๗. ในเพราะปุพพัจฉักกะ บ้าง ในบางที่. โอวิกรณสฺส อุ โหติ วา กฺวจิ ปุพฺพจฺฉกฺเก. วนุติ วโนติ. อาเทศ โอวิกรณปัจจัย เป็น อุ บ้าง ในบางที่ ในเพราะปุพพัจฉักกะ. (ตัวอย่าง) วนุติ วโนติ. ๗๘. เอยฺยามสฺเสมุ จ. ๗๘. และอาเทศ เอยฺยามะ เป็น เอมุ. เอยฺยามสฺเสมุ วา โหติ อุ จ. ภเวมฺห, ภเวยฺยามุ ภเวยฺยาม. อาเทศ เอยฺยามะ เป็น เอมุ และ อุ บ้าง. (ตัวอย่าง) ภเวมฺหะ, ภเวยฺยามุ, ภเวยฺยามะ. อิติ โมคฺคลฺลาเน พฺยากรเณ วุตฺติยํ จบความในวุตติแห่งโมคคัลลานไวยากรณ์. ตฺยาทิกณฺโฑ ฉฏฺโฐ. ตฺยาทิกัณฑ์ ที่ ๖. ๗. สตฺตโม กณฺโฑ (ณฺวาทิ) ๗. กัณฑ์ที่ ๗ (ณฺวาทิกัณฑ์). ‘‘พหุลํ’’ [Pg.227] (๑.๕๘) ‘‘กฺริยตฺถา’’ติ (๕.๑๔) จ สพฺพตฺถ วตฺถเต. บทว่า "พพุลํ" (๑.๕๘) และ "กริยตฺถา" (๕.๑๔) ย่อมตามไปในที่ทั้งปวง. ๑. จร ทร กร รห ชน สน ตล สาท สาธ กสาส จฏาย วาหิ ณุ. ๑. ลง ณุ ปัจจัย หลังธาตุเหล่านี้ คือ จร, ทร, กร, รห, ชน, สน, ตล, สาท, สาธ, กส, อส, จฏ, อย, วา. จร-คติภกฺขเณสุ, ทร-ทรเณ, กร-กรเณ, รห-จาเค, ชน-ชนเน, สน-สมฺภตฺติยํ, ตล-ปติฏฺฐายํ, สาท-อสฺสาทเน, สาธ-สํสิทฺธิยํ, กส-วิเลขเน, อส-เขปเน, จฏ-เภทเน, อย-อิติ คมนตฺโถ ทณฺฑโก ธาตุ, วา-คติคนฺธเนสุ, เอเตหิ กฺริยตฺเถหิ พหุลํ ณุ โหติ. ‘‘อสฺสา ณานุพนฺเธ’’ติ (๕.๘๔) อุปนฺตสฺส อสฺส อา, จรติ หทเย มนุญฺญภาเวนาติ จารุ=โสภนํ. ทรียตีติ ทาร=กฏฺฐํ. กโรตีติ การุ=สิปฺปี, มฆ วา, วิสุกมฺโม จ. รหติ จนฺทาทีนํ โสภาวิเสสํ นาเสตีติ ราหุ=อสุรินฺโท. ชายติ คมนาคมนํ อเนนาติชานุ=ชงฺโฆรูนํ สนฺธิ. สเนติ อตฺตนิ ภตฺตึ อุปฺปาเทตีติ สานุ=คิริปฺปเทโส. ตลนฺติ ปติฏฺฐหนฺติ เอตฺถ ทนฺตาติ ตาลุ=วทเนกเทโส. สา ทียติ อสฺสาทียตีติ สาทุ=มธุรํ. สาเธติ อตฺตปรหิตนฺติ สาธุ=สชฺชโน. กสียตีติ กาสุ=อาวาโฏ, อสติ สีฆภาเวน ปวตฺตตีติ อาสุ=สีฆํ. จฏติ ภินฺทติ อมนุญฺญภาวนฺติ จาฏุ=มนุญฺโญ. อยนฺติ ปวตฺตนฺติ สตฺตา เอเตนาติ อายุ=ชีวิตํ. ‘‘อสฺสา ณาปิมฺหิ ยุก’’ อิติ (๕.๙๑) ยุก- วาติ คจฺฉตีติ วายุ-วาโต. จร-ในความไปและกิน, ทร-ในความแตก, กร-ในความทำ, รห-ในความละ, ชน-ในความเกิด, สน-ในความภักดี, ตล-ในความตั้งมั่น, สาท-ในความลิ้มรส, สาธ-ในความสำเร็จ, กส-ในความขีดเขียน, อส-ในความซัดไป, จฏ-ในความแตก, อย-ธาตุในหมวดทัณฑกะมีอรรถว่าไป, วา-ในความไปและฟุ้งไป, หลังธาตุที่มีอรรถเป็นกริยาเหล่านี้ ลง ณุ ปัจจัย โดยมาก. ตามสูตร "อสฺสา ณานุพนฺเธ" (๕.๘๔) อะ ที่อุปันตะ (พยางค์รองสุดท้าย) เป็น อา. (คำว่า) จารุ (งาม) เพราะย่อมไปในใจด้วยความเป็นที่น่าพอใจ. (คำว่า) ทาร (ไม้) เพราะย่อมถูกทำให้แตก. (คำว่า) การุ (ช่างศิลป์) เพราะย่อมทำ, หรือ มฆะ และวิสสุกรรม. (คำว่า) ราหุ (อสุรินทร์) เพราะย่อมทำลายความงามพิเศษของพระจันทร์เป็นต้น. (คำว่า) ชานุ (เข่า) เพราะการไปและการมา ย่อมเกิดด้วยสิ่งนี้. (คำว่า) สานุ (พื้นที่ราบบนเขา) เพราะย่อมยังความภักดีให้เกิดขึ้นในตน. (คำว่า) ตาลุ (เพดานปาก) เพราะฟันทั้งหลายย่อมตั้งอยู่ในที่นี้. (คำว่า) สาธุ (รสหวาน) เพราะย่อมถูกลิ้มรส. (คำว่า) สาธุ (คนดี) เพราะย่อมยังประโยชน์ตนและผู้อื่นให้สำเร็จ. (คำว่า) กาสุ (หลุม) เพราะย่อมถูกขุด. (คำว่า) อาสุ (เร็ว) เพราะย่อมเป็นไปโดยเร็ว. (คำว่า) จาตุ (คำหวาน) เพราะย่อมทำลายความไม่น่าพอใจ. (คำว่า) อายุ (ชีวิต) เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมเป็นไปด้วยสิ่งนี้. ตามสูตร "อสฺสา ณปิมฺหิ ยุก" (๕.๙๑) ลง ยุกะ อาคม บ้าง, (คำว่า) วายุ (ลม) เพราะย่อมพัดไป. ๒. ภร [Pg.228] มร จร ตร อร คร หน ตน มน ภม กิต ธน พํห กมฺพมฺพ จกฺข ภิกฺข สํกินฺทนฺท ยช ปฏาณาส วส ปส ปํส พนฺธา อุ. ๒. ลง อุ ปัจจัย หลังธาตุเหล่านี้ คือ ภร, มร, จร, ตร, อร, คร, หน, ตน, มน, ภม, กิต, ธน, พํห, กมฺพ, อมฺพ, จกฺข, ภิกฺข, สํกิ, อินฺท, อนฺท, ยช, อฏ, ปฏ, อณ, อส, วส, ปส, ปํส, พนฺธ. ภร-ภรเณ, มร-ปาณจาเค, จร-คติภกฺขเณสุ, ตร ตรเณ, อร-คมเน, คร ฆร-เสจเน, คิราติ วา นิปาตนา อกาโร, หน-หึ สายํ, ตน-วิตฺตาเร, มน-ญาเณ, ภม-อนวฏฺฐาเน, กิต-นิวาเส, ธน-สทฺเท, พํห พฺรห พฺรูห-วุทฺธิยํ, กมฺพ-สํวรเณ, อมฺพ-สทฺเท, จกฺข อิกฺข ทสฺสเน, ภิกฺข-ยาจเน, สํกสงฺกายํ, อินฺท-ปรมิสฺสริเย, อนฺท-พนฺธเน, ยช-เทวปูชายํ, อฏ ปฏ-คมนถา, อณ-สทฺทตฺโถ, อส-เขปเน, วส-นิวาเส, ปสพาธเน, ปํส-นาสเน, พนฺธ-พนฺธเน, เอเตหิ กฺริยตฺเถหิ อุ โหติ. ภรตีติ ภร=ภตฺตา. มรติ รูปกาเยน สเหวาติ มรุ=เทโว, นิชฺชลเทโส จ. จรียติ ภกฺขียตีติ จรุ=หพฺยปา โก. ตรนฺติ อเนนาติ ตรุ=รุกฺโข. อรติ สูนภาเวน อุทฺธํ คจฺฉตีติ อรุ=วโณ. ครติ สิญฺจติ, คิรติ วมติ วา สิสฺเสสุ สิเนหนฺติ ครุ=อาจริโย. หนติ โอทนาทีสุ วณฺณวิเสสํ นาเสตีติ หนุ=วทเนกเทโส. ตโนติ สํสาร ทุกฺขนฺติ ตนุ-สรีรํ. มญฺญติ สตฺตานํ หิตาหิตนฺติ มนุ=ปชาปติ. ภมติ จลตีติ ภมุ=นยโน ปติฏฺฐานํ. เกตติ อุทฺธํ คจฺฉติ, อุปริ นิวสตีติ วา เกตุ=ธโช. ธนติ สทฺทํ กโรตีติ ธนุ=จาโป. พํห อิติ นิทฺเทสา อุมฺหิ นิจฺจํ นิคฺคหีตโลโป, พํหติ วุทฺธึ คจฺฉตีติ พหุ=อนปฺปกํ. กมฺพติ สํวรํ กโรตีถิ กมฺพุ=วลโย, สงฺโข [Pg.229] จ. อมฺพติ นาทํกโรตีติ อมฺพุ=วาริ. จกฺขติ รูปนฺติ จกฺขุ=นยนํ. ภิกฺขตีติ ภิกฺขุ=สมโณ. สํกิรตีติ สํกุ=สูลํ. อินฺทติ นกฺขตฺตานํ ปรมิสฺสริยํ ปวตฺเตตีติ อินฺทุ=จนฺโท. อนฺทนฺติ พนฺธนฺติ สตฺตา เอตายาติ อนฺทุ=สงฺขลิกา. ยชนฺติ อเนนาติ ยชุ=เวโท. ปฏติ พฺยตฺตภาวํ คจฺฉตีติ ปฏุ=วิจกฺขโณ. อณติ สุขุมภาเวน ปวตฺตตีติ อณุ=สุขุโม, วีหิเภโท จ. อสนฺติ ปวตฺตนฺติ สตฺตา เอเตหีติ อสโว=ปาณา. สุขํ วสนฺตฺยเนนาติ วสุ=ธนํ. ปสียติ พาธียติ สามิเกหีติ ปสุ. จตุปฺปโท. ปํสติ โสภาวิเสสํ นาเสตีติ ปํสุ=เรณุ. พนฺธียติ สิเนหภาเวนาติ พนฺธุ=ญาติ. ภร-ในความเลี้ยงดู, มร-ในความสละชีวิต, จร-ในความไปและกิน, ตร-ในความข้าม, อร-ในความไป, คร (ฆร)-ในความรด, หรืออาเทศ อิ เป็น อะ ด้วยนิบาตเป็น คิร, หน-ใน ๓. พนฺธา อู วโธ จ. ๓. ลง อู ปัจจัย และอาเทศเป็น วธะ หลังพนฺธธาตุ. พนฺธ-พนฺธเน ติมสฺมา อู โหติ, พนฺธสฺส วธาเทโส จ. ปญฺจหิ กามคุเณหิ อตฺตนิ สตฺเถ พนฺธตีติ วธู-สุณิสา, อิตฺถีจ. หลัง พนฺธธาตุ ในความผูก ลง อู ปัจจัย แทน ติ วิภัตติ และอาเทศ พนฺธ เป็น วธะ. หญิงใด ย่อมผูกตนไว้ในศาสตรา (คือสังสารวัฏ) ด้วยกามคุณ ๕ เพราะฉะนั้น หญิงนั้นชื่อว่า วธู (แปลว่า หญิงสะใภ้ หรือ หญิงทั่วไป). ๔. ชมฺพาทโย. ๔. ชมฺพู เป็นต้น. ชมฺพูอาทโย สทฺทาอูปจฺจยนฺตา นิปจฺจนฺเต, นิปาตนํ อปฺปตฺตสฺส ปาปนํ ปตฺตสฺส ปฏิเสโธ จ. ชนิสฺมา อู, พุกาคโม, ‘‘มนานํ นิคฺคหีต’’นฺติ (๕.๙๖) นสฺส นิคฺคหีตํ, ‘‘วคฺเค วคฺคนฺโต’’ติ (๑.๔๑) นิคฺคหีตสฺส โม, ชายติ, ชนียตี วา ชมฺพู=รุกฺโข. ภมิสฺส อมโลโป, ภมติ กมฺปตีติ ภู=ภมุ. กโรติสฺมา อู, ตสฺส กนฺธุญ จ, ‘‘ปรรูปมยกาเร พฺยญฺชเน’’ติ (๕.๙๕) ธาตฺวนฺตสฺส พฺยญฺชนสฺส ปรรูปตฺตํ, รุธิรุปฺปาทํ กโรตีติ กกฺกนฺธู=พทรี. ลมฺพ-อวสํสเน[Pg.230], อาปุพฺโพ, สํโยคาทิโลปทีฆรสฺสา, อาลมฺพติ อวสํสตีติ อลาพู=ตุมฺพิ. สร-คติ หึสาจินฺตาสุ, อูมฺหิ อภุก อพุก จ, สรติ คจฺฉตีติ สรภู=เอกา มหานที. สรติ ปาเณ หึสตีติ สรพู=ขุทฺทชนฺตุกวิเสโส. จมอทเน, จมติ ภกฺขติ นิวาปนฺติ จมู=เสนา. ตน-วิตฺถาเร, ตโนติ สํสารทุกฺขนฺติ ตนุ=สรีรํ, เอวมญฺเญปิ ปโยคโต ทฏฺฐพฺพา. ศัพท์ทั้งหลายมี ชมฺพู เป็นต้น ที่ลง อู ปัจจัย ย่อมสำเร็จรูปด้วยนิปาตนะ, นิปาตนะ คือการทำให้ถึงสิ่งที่ยังไม่ถึง และการห้ามสิ่งที่ถึงแล้ว. หลัง ชนิ ธาตุ ลง อู ปัจจัย, มี พุก อาคม, ด้วยสูตรว่า "มนานํ นิคฺคหีตํ" (๕.๙๖) แปลง น เป็นนิคคหิต, ด้วยสูตรว่า "วคฺเค วคฺคนฺโต" (๑.๔๑) แปลงนิคคหิต เป็น ม, (วิเคราะห์ว่า) ชายติ หรือ ชนีรยติ (ย่อมเกิด หรือย่อมถูกทำให้เกิด) ชื่อว่า ชมฺพู (ต้นหว้า). หลัง ภมุ ธาตุ มีการลบ อม, (วิเคราะห์ว่า) ภมติ หรือ กมฺปติ (ย่อมหมุน หรือย่อมไหว) ชื่อว่า ภมู (คิ้ว). หลัง กร ธาตุ ลง อู ปัจจัย, และมี กนฺธุ อาคม, ด้วยสูตรว่า "ปรรูปมยกเร พฺยญฺชเน" (๕.๙๕) แปลงพยัญชนะที่สุดธาตุเป็นปรรูป, (วิเคราะห์ว่า) รุธิรุปฺปาทํ กโรติ (ย่อมทำให้เกิดเลือด) ชื่อว่า กกฺกนฺธู (ต้นพุทรา). ลมฺพ ธาตุ ในความห้อยลง, มี อา นำหน้า, มีการลบพยัญชนะต้นสังโยค ทีฆะ และรัสสะ, (วิเคราะห์ว่า) อาลมฺพติ หรือ อวสํสติ (ย่อมห้อยลง) ชื่อว่า อลาพู (น้ำเต้า). สร ธาตุ ในความไป เบียดเบียน และคิด, เมื่อลง อู ปัจจัย มี อภุก และ อพุก อาคม, (วิเคราะห์ว่า) สรติ หรือ คจฺฉติ (ย่อมไป) ชื่อว่า สรภู (แม่น้ำใหญ่สายหนึ่ง). (วิเคราะห์ว่า) สรติ ปาเณ หึสติ (ย่อมเบียดเบียนสัตว์ทั้งหลาย) ชื่อว่า สรพู (สัตว์เล็กชนิดหนึ่ง). ชม ธาตุ ในความกิน, (วิเคราะห์ว่า) ชมติ หรือ ภกฺขติ นิวาปํ (ย่อมกิน หรือย่อมบริโภคซึ่งอาหาร) ชื่อว่า ชมู (กองทัพ). ตน ธาตุ ในความแผ่ไป, (วิเคราะห์ว่า) ตโนติ สํสารทุกฺขํ (ย่อมแผ่ไปซึ่งทุกข์ในสังสารวัฏ) ชื่อว่า ตนุ (ร่างกาย), แม้ศัพท์อื่น ๆ ก็พึงทราบตามการประกอบอย่างนี้. ๕. ตปุส วิ ธ กุร ปุถ มุทา กุ. ๕. หลังธาตุเหล่านี้คือ ตป, อุส, วิธ, กร, ปุถ, มุท ลง กุ ปัจจัย. ตป-สนฺตาเป, อุส-ทาเห, วิธ-เวธเน, กุร-สทฺเท, ปุถ ปถ-วิตฺถาเร, มุท-โตเส, เอเตหิ กุ, โหติ. กกาโรนุพนฺโธ ‘‘น เต กานุพนฺธนาคเมสู’’ติ (๕.๘๕) เอโอนมภาวตฺโถ. ตป อิติ นิทฺเทสโตว อสฺส อิตฺตํ, ตาปียตีติ ติปุ=โลหวิเสโส. อุสติ ทาหํ กโรตีติ อุสุ=สโร. เวธติ รํสีหิ ติมิรนฺติ วิธุ=จนฺโท. กุรติ กิจฺจากิจฺจํ วทตีติ กุรุ=ราชา, กุรโว=ชนปโท. ปุถติ มหนฺถภาเวน ปตฺถิรตีติ ปุถุ=วิตฺถิณฺโณ, โมทนํ, มุทียตีติ วา มุทุ=อถทฺโธ. ธาตุ ตป-ในความร้อน, อุส-ในความเผา, วิธ-ในความแทง, กุร-ในความมีเสียง, ปุถ และ ปถ-ในความแผ่ไป, มุท-ในความยินดี, หลังธาตุเหล่านี้ ลง กุ ปัจจัย. กะ อักษรที่เป็นอนุพันธะ มีประโยชน์เพื่อความไม่มีแห่ง เอ โอ และ นามะ ตามสูตรว่า "น เต กานุพนฺธนาคเมสุ" (๕.๘๕). เพราะการระบุว่า ตปะ นั่นเอง จึงมีการแปลง อะ (ของ ตป ธาตุ) นั้น เป็น อิ. สิ่งที่ถูกทำให้ร้อน ชื่อว่า ติปุ (โลหะชนิดหนึ่ง). สิ่งที่ย่อมเผา ชื่อว่า อุสุ (ลูกศร). สิ่งที่ย่อมแทงความมืดด้วยรัศมี ชื่อว่า วิธุ (พระจันทร์). ผู้ที่ย่อมกล่าวถึงกิจและมิใช่กิจ ชื่อว่า กุรุ (พระราชา), หรือชื่อว่า กุรุ (ชนบท). สิ่งที่ย่อมแผ่ไปด้วยความเป็นของใหญ่ ชื่อว่า ปุถุ (กว้างขวาง). ความยินดี หรือสิ่งที่ถูกทำให้ยินดี ชื่อว่า มุทุ (อ่อน, ไม่แข็ง). ๖. สินฺธาทโย. ๖. ศัพท์ทั้งหลายมีสินธุเป็นต้น สินฺธุ อาทโย กุปจฺจยนฺตา นิปจฺจนฺเต. สนฺท-ปสฺสวเน, อสฺส อิตฺตํ, โธจานฺตา เทโส นิปาตนา, สนฺทติ ปสฺสวตีติ สินฺธุ=นทิ, วหิสุปนฺตสฺส ทีฆาทิพตฺเต, พาธิสฺส วานฺตหตฺเต จ, วหนฺตฺยเนนาติ พาหุ, พาธติ อุปทฺทเว วาเรตี ติ วา พาหุ=ภุโช. รํฆ-คมเน, นิคฺคหีตโลโป, รงฺฆติ ปวตฺตหิ ราชธมฺเมติ รฆุ=ราชา. วิท-ลาเภ, นการาคโม, วสฺส โพ, วินฺทตฺยเนน นนฺทนนฺติ พินฺทุ=กณิกา. มน-ญาเณ, นสฺส โธ, มญฺญติ ญายติ [Pg.231] มธุรนฺติ มธุ=มธุกรีหิ กตมธุ, รป ลป ชป ชปฺป-วจเน, อสฺสอิตฺตํ, รปติ ชปฺปติ มนฺตนฺตี ริปุ=ปจฺจามิตฺโต. สส-คติ หึ สาปาณเนสุ, อสฺส อุตฺตํ, สสติ ชีวตีติ สุสุ=ยุวา. อร คมเน, อสฺสอุตฺต มูตฺตญฺจ, อรติ มหนฺตภาวํ คจฺฉตีติ อุรุ=มหา, อรติเนนาติ อูรุ-สตฺถิ. ขณ-อวทารเณ, อา ปุพฺโพ อนโลโป, อาขนตีติ อาขุ=อุนฺทูโร. ตรตรเณ, ตสฺส โถ, ตรตีติ ถรุ=ขคฺคาวยโว. ลํฆ-คติ โสสเนสุ ฆสฺส วา หตฺตํ, นิคฺคหีตโลโป จ, ลงฺฆติ ปวตฺตติ ลฆุภาเวนาติ ลฆุ ลหู เอกตฺถา, (ภํช-โอมทฺทเน, ป-ปุพฺโพ, ชสฺส คตฺตํ, ปภญฺชติ วิเสเสนาติ ปภงฺคุ=ภงฺคุโร.) ฐา-คตินิวตฺติยํ, สุปุพฺโพ, ฐาติ ปวตฺตติ สุนฺทรภาเวนาติ สุฏฺฐุ=โสภนํ, ทุปุพฺโพ ฐาติ ปวตฺตติ อสุนฺทรภาเวนาติ ทุฏฺฐุ=อโสภนํ. เอวมญฺเญปิ วิญฺเญยฺยา. ศัพท์มีสินธุเป็นต้น ลง กุ ปัจจัย สำเร็จรูปด้วยวิธีนิบาต. ในอรรถว่าไหลออก (สันท ธาตุ), แปลง อะ เป็น อิ, แปลง ธ ที่สุดธาตุเป็น อุ ด้วยวิธีนิบาต, ชื่อว่า สินธุ เพราะไหลออก (สินธุ = แม่น้ำ). มีการทำให้สระที่สุดธาตุ (ของ วหิ ธาตุ) เป็นทีฆะเป็นต้น, และมีการแปลง ธ (ของ พาธ ธาตุ) เป็น ว ด้วยวิธีนิบาต, ชื่อว่า พาหุ เพราะย่อมนำไปโดยอวัยวะนี้ (พาหุ = แขน), หรือชื่อว่า พาหุ เพราะย่อมกั้นคือป้องกันอุปัทวะ (พาหุ = แขน). ในอรรถว่าไป (รังฆ ธาตุ), ลบนิคหิต, ชื่อว่า รฆุ เพราะย่อมเป็นไปในราชธรรม (รฆุ = พระราชา). ในอรรถว่าได้ (วิท ธาตุ), ลง น อาคม, แปลง ว เป็น พ, ชื่อว่า พินทุ เพราะย่อมได้ความเพลิดเพลินด้วยสิ่งนี้ (พินทุ = หยด). ในอรรถว่ารู้ (มน ธาตุ), แปลง น เป็น ธ, ชื่อว่า มธุ เพราะย่อมรู้รสหวาน (มธุ = น้ำผึ้งที่พวกผึ้งทำ). ในอรรถว่ากล่าว (รป ลป ชป ชัปป ธาตุ), แปลง อะ เป็น อิ, ชื่อว่า ริปุ เพราะย่อมกล่าวหรือย่อมร่ายมนต์ (ริปุ = ศัตรู). ในอรรถว่าไป เบียดเบียน และหายใจ (สส ธาตุ), แปลง อะ เป็น อุ, ชื่อว่า สุสุ เพราะย่อมหายใจคือมีชีวิตอยู่ (สุสุ = คนหนุ่ม). ในอรรถว่าไป (อร ธาตุ), แปลง อะ เป็น อุ และแปลงที่สุดธาตุเป็น อุ, ชื่อว่า อุรุ เพราะย่อมไปสู่ความเป็นใหญ่ (อุรุ = ใหญ่), ชื่อว่า อูรุ เพราะย่อมไปโดยอวัยวะนี้ (อูรุ = ต้นขา). ในอรรถว่าขุด (ขณ ธาตุ), มี อา อุปสรรคอยู่หน้า และไม่มีการลบ อะ, ชื่อว่า อาขุ เพราะย่อมขุด (อาขุ = หนู). ในอรรถว่าข้าม (ตร ธาตุ), แปลง ต เป็น ถ, ชื่อว่า ถรุ เพราะย่อมข้าม (ถรุ = ด้ามดาบ). ในอรรถว่าไป และทำให้แห้ง (ลังฆ ธาตุ), แปลง ฆ เป็น ห บ้าง, และลบนิคหิต, ชื่อว่า ลฆุ หรือ ลหุ เพราะย่อมเป็นไปโดยความเป็นของเบา (ลฆุ ลหุ มีความหมายเดียวกัน). (ในอรรถว่าบดขยี้ (ภัญช ธาตุ), มี ป อุปสรรคอยู่หน้า, แปลง ช เป็น ค, ชื่อว่า ปภังคุ เพราะย่อมบดขยี้โดยพิเศษ (ปภังคุ = เปราะบาง)). ในอรรถว่าหยุดการไป (ฐา ธาตุ), มี สุ อุปสรรคอยู่หน้า, ชื่อว่า สุฏฐุ เพราะย่อมตั้งอยู่หรือเป็นไปโดยความเป็นของดี (สุฏฐุ = ดีงาม). มี ทุ อุปสรรคอยู่หน้า, ชื่อว่า ทุฏฐุ เพราะย่อมตั้งอยู่หรือเป็นไปโดยความเป็นของไม่ดี (ทุฏฐุ = ไม่ดีงาม). พึงทราบศัพท์อื่นๆ แม้ด้วยนัยนี้. ๗. อิ. ๗. ปัจจัย อิ กฺริยตฺถา พหุลํ อิ โหติ, อภ-เขปเน, อสียติ ขิปียตีติ อสิ=ขคฺโค. กส-วิเลขเน, กสียเต กสิ=กสนํ. มส-อามสเน, มสียตีติ มสิ=เมฬา. กุ-สทฺเท โอ อวาเทสา, กวติ กเถภีติ กวิ=กพฺพกาโร. รุสทฺเท, รวติ คชฺชตีติ รวิ=อาทิจฺโจ. สปฺป-คมเน, สปฺปติ ปวตฺตตีติ สปฺปิ=ฆตํ. คนฺถ-คนฺถเน, ‘‘ต ถ น รานํ ฏ ฐ ณลา’’ติ (๑.๒๕) นถานํ ณฐา, คนฺเถตีติ คณฺฐิ=ปพฺโพ, คณฺฐิจ. ราช-ทิตฺติยํ, ราชติ ปวตฺตตีติ ราชิ=ปาฬิ. กล-สงฺขฺยาเน, กลียติ ปริมียตีติ กลิ=ปาปํ. พล-ปาณเน, พลนฺติ ชีวนฺติ [Pg.232] อเนนาติ พลิ=กโร. ธน-สทฺเท, ธนติ นทตีติ ธนิ=สทฺโท. อจฺจ อญฺจ-ปูชายํ, อจฺจียติ ปูชียตีติ อจฺจิ=ชาลา. วล วลฺล-สํวรเณ, วลนํ สํโกจนํ วลิ=อุทราทีสุ ปลิ, วลฺลียนฺติ สํวรียนฺติ สตฺตา เอตายาติ วลฺลิ=ลตา. วิมฺหิ วลี วลฺลีติปิ โหติ, โสเยวตฺโถ, เอวมญฺเญปิ. ในอรรถกิริยา มี อิ ปัจจัย โดยมาก. ในอรรถว่าเหวี่ยงไป (ธาตุ อภะ) ชื่อว่า อสิ เพราะถูกเหวี่ยงไป (อสิ = ดาบ). ในอรรถว่าขีดเขียน (ธาตุ กสะ) ชื่อว่า กสิ เพราะถูกขีดเขียน (กสิ = การไถ). ในอรรถว่าสัมผัส (ธาตุ มสะ) ชื่อว่า มสิ เพราะถูกสัมผัส (มสิ = หมึก). ในอรรถว่าส่งเสียง (ธาตุ กุ) มีการแปลง โอ เป็น อว, ชื่อว่า กวิ เพราะย่อมส่งเสียงหรือย่อมกล่าว (กวิ = กวี). ในอรรถว่าส่งเสียง (ธาตุ รุ) ชื่อว่า รวิ เพราะย่อมส่งเสียงหรือย่อมคำราม (รวิ = พระอาทิตย์). ในอรรถว่าไป (ธาตุ สัปปะ) ชื่อว่า สัปปิ เพราะย่อมไปหรือย่อมประพฤติ (สัปปิ = เนยใส). ในอรรถว่าผูก (ธาตุ คันถะ) มีการแปลง น ถ เป็น ณ ฐ ตามสูตรว่า “ต ถ น รานํ ฏ ฐ ณ ลา” (1.25), ชื่อว่า คัณฐิ เพราะย่อมผูก (คัณฐิ = ข้อ, ปม) และศัพท์ว่า คัณฐิ (gaṇṭhica). ในอรรถว่ารุ่งเรือง (ธาตุ ราชะ) ชื่อว่า ราชิ เพราะย่อมรุ่งเรืองหรือย่อมประพฤติ (ราชิ = แถว). ในอรรถว่านับ (ธาตุ กละ) ชื่อว่า กลิ เพราะถูกนับหรือถูกกำหนด (กลิ = บาป). ในอรรถว่าหายใจ (ธาตุ พละ) ชื่อว่า พลิ เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมหายใจหรือย่อมเป็นอยู่ด้วยสิ่งนี้ (พลิ = ภาษี). ในอรรถว่าส่งเสียง (ธาตุ ธนะ) ชื่อว่า ธนิ เพราะย่อมส่งเสียงหรือย่อมก้อง (ธนิ = เสียง). ในอรรถว่าบูชา (ธาตุ อัจจะ และ อัญจะ) ชื่อว่า อัจจิ เพราะถูกบูชา (อัจจิ = เปลวไฟ). ในอรรถว่าห่อหุ้ม (ธาตุ วละ และ วัลละ) ชื่อว่า วลิ เพราะเป็นที่ห่อหุ้มหรือเป็นที่หดตัว (วลิ = รอยย่นที่ท้องเป็นต้น), ชื่อว่า วัลลิ เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมถูกห่อหุ้มหรือถูกปกคลุมด้วยสิ่งนี้ (วัลลิ = เถาวัลย์). ในคัมภีร์วิมติ มีรูปเป็น วลี และ วัลลี ด้วย, มีความหมายอย่างเดียวกัน, พึงทราบศัพท์อื่นๆ ด้วยนัยนี้. ๘. ทฌาทโย. ๘. ศัพท์มีทชะเป็นต้น ทธิอาทโย สทฺทา อิปจฺจยนฺตา นิปจฺจนฺเต. ธา-ธารเณ, ทฺวิภาโว นิปาตนา, ฆตมาทธาตีติ ทธิ=โคร สวิเสโส. อํห-คมเน, นิคฺคหีตโลโป, อํหติ คจฺฉตีติ อหิ=สปฺโป. กมฺป จลเน, สํโยคาทิโลโป, กมฺปติ จลตีติ กปิ=วานโร. มน-ญาเณ, อสฺส อุตฺตํ, มนติ ชานาตีติ มุนิ=สมโณ. นสฺส ณตฺตํ, มนติ มหคฺฆภาวํ คจฺฉตีตี มณิ=รตนํ. อิกฺข จกฺข-ทสฺสเน, อิสฺส อตฺตํ อิกฺขติ อเนนาติ อกฺขิ=นยนํ. กมปวิกฺเขเป, อสฺส อิตฺตํ, กมติ ยาตีติ กิมิ=ขุทฺทชนฺตุกวิเสโส. ตร ตรเณ, ติตฺติราเทโส, ตุริโต ตรติ ยาตีติ ติตฺติริ=ปกฺขิวิเสโส. กีฬ-วิหาเร, อีสฺส เอตฺตํ, กีฬนํ เกฬิ=กีฬา. อุสิสฺมา อิสฺส ขลุญ, อุสติ ทหตี อุกฺขลิ=ภาชนํ, เอวมญฺเญปิ. ศัพท์มี ทธิ เป็นต้น ลง อิ ปัจจัย สำเร็จรูปโดยนิบาต. ในอรรถว่าทรงไว้ (ธา ธารเณ) มีการซ้อน ธ ด้วยอำนาจนิบาต, ชื่อว่า ทธิ เพราะย่อมทรงไว้ซึ่งเนยใส (ทธิ = นมส้มชนิดหนึ่ง). ในอรรถว่าไป (อังหะ คมเน) มีการลบนิคหิต, ชื่อว่า อหิ เพราะย่อมไป (อหิ = งู). ในอรรถว่าไหว (กัมปะ จลเน) มีการลบพยัญชนะสังโยคตัวหน้า, ชื่อว่า กปิ เพราะย่อมไหว (กปิ = ลิง). ในอรรถว่ารู้ (มนะ ญาเณ) แปลง อะ เป็น อุ, ชื่อว่า มุนิ เพราะย่อมรู้ (มุนิ = สมณะ). แปลง น เป็น ณ, ชื่อว่า มณิ เพราะย่อมถึงความเป็นของมีค่ามาก (มณิ = แก้วมณี). ในอรรถว่าเห็น (อิกขะ จักขะทัสสเน) แปลง อิ เป็น อะ, ชื่อว่า อักขิ เพราะย่อมเห็นด้วยอวัยวะนี้ (อักขิ = ตา). ในอรรถว่าก้าวไป (กมะ ปวิกเขเป) แปลง อะ เป็น อิ, ชื่อว่า กิมิ เพราะย่อมก้าวไป (กิมิ = สัตว์เล็กชนิดหนึ่ง). ในอรรถว่าข้าม (ตระ ตรเณ) อาเทศเป็น ติตติริ, ชื่อว่า ติตติริ เพราะย่อมข้ามไปอย่างรวดเร็ว (ติตติริ = นกชนิดหนึ่ง). ในอรรถว่าเล่น (กีฬะ วิหาเร) แปลง อี เป็น เอ, ชื่อว่า เกฬิ เพราะเป็นการเล่น (เกฬิ = การเล่น). หลัง อุสิ ธาตุ แปลง อิ เป็น ขลุ, ชื่อว่า อุกขลิ เพราะย่อมเผา (อุกขลิ = หม้อ), แม้ศัพท์อื่นๆ ก็พึงทราบด้วยนัยนี้. ๙. ยุวณฺณุปนฺตา กิ. ๙. หลังธาตุที่มีสระ อิ และ อุ เป็นอุปันตะ (อยู่หน้าพยัญชนะสุดท้าย) ลง กิ ปัจจัย. อิวณฺณุปนฺเตหิ จ อุวณฺณุปนฺเตหิ จ กฺริยตฺเถหิ พหุลํ กิ โหติ. กกาโร-นุพนฺโธ, อิส สิส-อิจฺฉายํ, สิวํ อิจฺฉตีติ อิสิ=ตปสฺสี. คิร-นิคิรเณ, คิรติ ปสวติ ฉวิมํสสารภูตํ เภสชฺชาทินฺติ คิริ=เสโล. สุจ-โสจเน. โสจนํ [Pg.233] สุจิ=โสเจยฺยํ, รุจ-อภิลาเส รุจนฺติ เอตายาติ รุจิ=อาภิลาโส, เอวมญฺเญปิ. ในอรรถกิริยา มี กิ ปัจจัย โดยมาก จากธาตุที่มีสระ อิ เป็นอุปันตะ (สระหน้าพยัญชนะสุดท้าย) และจากธาตุที่มีสระ อุ เป็นอุปันตะ. กะ เป็นอนุพันธะ. ในอรรถว่าปรารถนา (ธาตุ อิสะ สิสะ) ชื่อว่า อิสิ เพราะย่อมปรารถนาความสุข (อิสิ = ฤๅษี). ในอรรถว่ากลืนกิน (ธาตุ คิระ) ชื่อว่า คิริ เพราะย่อมกลืนกินหรือย่อมให้เกิดซึ่งยาเป็นต้นอันเป็นสาระแห่งหนังและเนื้อ (คิริ = ภูเขา). ในอรรถว่าเศร้าโศก (ธาตุ สุจะ) ชื่อว่า สุจิ เพราะเป็นการเศร้าโศก (สุจิ = ความสะอาด). ในอรรถว่าชอบใจ (ธาตุ รุจะ) ชื่อว่า รุจิ เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมชอบใจด้วยสิ่งนี้ (รุจิ = ความชอบใจ), พึงทราบศัพท์อื่นๆ ด้วยนัยนี้. ๑๐. วป วร วส รส นภ หร หน ปณา อิณ. ๑๐. ธาตุ วปะ วระ วสะ รสะ นภะ หระ หนะ ปณะ ลง อิณ ปัจจัย วป-พีชนิกฺเขเป, วร-วรณสมฺภตฺตีสุ, วส-นิวาเส, รส-อสฺสาทเน, นภ-หึสายํ, หร หรเณ, หน หึสายํ, ปณ-พฺยวหารถุติสุ, เอเตหิ อิณ โหติ. วปนฺติ เอตายาติ วาปิ=ชลาสโย. วาเรนฺติ เอเตนาติ วาริ=ชลํ. วสนฺติ เอตายาติ วาสิ=ตจฺฉก ภณฺฑํ. รสียติ อสฺสาทนวเสน สโม สรียตีติ ราสิ=สมูโห. นภติ หึสตีติ นาภิ=สรีราวยโว. หาเรตีติ หาริ=มนุญฺญํ. ‘‘หนสฺส ฆาโต ณานุพนฺเธ’’ (๕.๙๙) ติ หนสฺส ฆาโต, หนนฺติ เอเตนาติ ฆาติ=ปหรณํ, ปณติ โวหรตีติ ปาณิ, ปณติ โวหรติ เอเตนาติ วา ปาณิ=กโร. ในอรรถว่าหว่านเมล็ด (ธาตุ วปะ), ในอรรถว่าเลือกและบำรุง (ธาตุ วระ), ในอรรถว่าอยู่ (ธาตุ วสะ), ในอรรถว่าลิ้มรส (ธาตุ รสะ), ในอรรถว่าเบียดเบียน (ธาตุ นภะ), ในอรรถว่านำไป (ธาตุ หระ), ในอรรถว่าเบียดเบียน (ธาตุ หนะ), ในอรรถว่าค้าขายและสรรเสริญ (ธาตุ ปณะ), ธาตุเหล่านี้ลง อิณ ปัจจัย. ชื่อว่า วาปิ เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมหว่านเมล็ดในที่นี้ (วาปิ = สระน้ำ). ชื่อว่า วาริ เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมเลือกหรือย่อมบำรุงด้วยสิ่งนี้ (วาริ = น้ำ). ชื่อว่า วาสิ เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมอยู่ในที่นี้ (วาสิ = เครื่องมือของช่างไม้). ชื่อว่า ราสิ เพราะถูกลิ้มรสหรือถูกรวบรวมโดยการลิ้มรส (ราสิ = กอง). ชื่อว่า นาภิ เพราะย่อมเบียดเบียน (นาภิ = อวัยวะส่วนหนึ่งของร่างกาย). ชื่อว่า หาริ เพราะย่อมนำไป (หาริ = น่ารื่นรมย์). ตามสูตรว่า “หะนัสสะ ฆาโต ณานุพันเธ” (5.99) มีการแปลง หนะ เป็น ฆา, ชื่อว่า ฆาติ เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมเบียดเบียนด้วยสิ่งนี้ (ฆาติ = เครื่องประหาร). ชื่อว่า ปาณิ เพราะย่อมค้าขายหรือย่อมกล่าว, หรือชื่อว่า ปาณิ เพราะย่อมค้าขายหรือย่อมกล่าวด้วยสิ่งนี้ (ปาณิ = มือ). ๑๑. ภูคมา อีณ. ๑๑. ธาตุ ภู และ คมะ ลง อีณ ปัจจัย ภู-สตฺตายํ, อม คม-คมเน เอเตหิ อีณ โหติ ภวิสฺสติ กาเล. ภวิสฺสตีติ ภาวี=ภวิสฺสมาโน. คมิสฺสตีติ คามี=คมิสฺสามาโน. ในอรรถว่ามีอยู่ (ธาตุ ภู), ในอรรถว่าไป (ธาตุ อมะ คมะ), ธาตุเหล่านี้ลง อีณ ปัจจัย ในอนาคตกาล. ชื่อว่า ภาวี เพราะจักมี (ภาวี = ผู้จักมี). ชื่อว่า คามี เพราะจักไป (คามี = ผู้จักไป). ๑๒. ตนฺทลกฺขา อี. ๑๒. ธาตุ ตันทะ และ ลักขะ ลง อี ปัจจัย ตนฺท-อาลสิเย, ลกฺข-ทสฺสนงฺเกสุ, เอเตหิ อี โหติ. ตนฺทนํ ตนฺที=อาลสฺยํ, ลกฺขียนฺติ สตฺตา เอตายาติ ลกฺขี=สิรี. ในอรรถว่าเกียจคร้าน (ธาตุ ตันทะ), ในอรรถว่าเห็นและเครื่องหมาย (ธาตุ ลักขะ), ธาตุเหล่านี้ลง อี ปัจจัย. ชื่อว่า ตันที เพราะเป็นการเกียจคร้าน (ตันที = ความเกียจคร้าน). ชื่อว่า ลักขี เพราะสัตว์ทั้งหลายถูกเห็นหรือถูกทำเครื่องหมายด้วยสิ่งนี้ (ลักขี = สิริ). ๑๓. คมา โร. ๑๓. จากธาตุ คมะ ลง โร ปัจจัย คมิสฺมา [Pg.234] โร โหติ. ‘‘รานุพนฺเธนฺตสราทิสฺสา’’ติ (๔.๑๓๒) อมโลโป, คจฺฉตีติ โค=ปสุ. จากธาตุ คมะ มี โร ปัจจัย. ตามสูตรว่า “รานุพันเธนตสราทิสสา” (4.132) มีการลบ อะ ที่สุดธาตุ. ชื่อว่า โค เพราะย่อมไป (โค = สัตว์). (อิติ สรปจฺจยวิธานํ). (จบการบัญญัติสระปัจจัย) ๑๔. อิ ภี กา กราร วก สก วาหิ โก. ๑๔. ธาตุ อิ ภี กา กร อร วก สก วา ลง โก ปัจจัย อิ-อชฺเฌน คตีสุ, ภี-ภเย, กา คา-สทฺเท, กร-กรเณ, อร-คมเน, กุก วก-อาทาเน, สก-สตฺติยํ, วา-คติพนฺธเนสุ, เอเตหิ กปจฺจโย โหติ. เอติ ปวตฺตตีติ เอโต=อสหาโย. ภายนฺติ เอตสฺมาติ เภโก=มณฺฑูโก. กายติ สทฺทํ กโรตีติ กาโก=วายโส. กโรติ วณฺณกนฺติ กกฺโก=วณฺณวิเสโส, ปิสิตทพฺพญฺจ. อรติ ยาตีติ อกฺโก=สูโร, วิฏปิวิเสโส จ. วกติ โอทนํ อาททาตีติ วกฺกํ=เทหโกฏฺฐาสวิเสโส, สกฺกตีติ สกฺโก-เทวินฺโท, สมตฺโถ จ. วาติ พนฺธติ เอเตนาติ วาโก=วกฺกลํ. ในอรรถว่าศึกษาและไป (ธาตุ อิ), ในอรรถว่ากลัว (ธาตุ ภี), ในอรรถว่าส่งเสียง (ธาตุ กา คา), ในอรรถว่าทำ (ธาตุ กร), ในอรรถว่าไป (ธาตุ อร), ในอรรถว่ารับเอา (ธาตุ กุกะ วกะ), ในอรรถว่าสามารถ (ธาตุ สกะ), ในอรรถว่าไปและผูก (ธาตุ วา), ธาตุเหล่านี้ลง กะ ปัจจัย. ชื่อว่า เอโต เพราะย่อมไปหรือย่อมดำเนินไป (เอโต = ผู้ไม่มีเพื่อน). ชื่อว่า เภโก เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมกลัวจากสิ่งนี้ (เภโก = กบ). ชื่อว่า กาโก เพราะย่อมส่งเสียง (กาโก = กา). ชื่อว่า กักโก เพราะย่อมทำสี (กักโก = สีชนิดหนึ่ง, และของที่บดละเอียด). ชื่อว่า อักโก เพราะย่อมไป (อักโก = พระอาทิตย์, และต้นไม้ชนิดหนึ่ง). ชื่อว่า วักกัง เพราะย่อมรับเอาข้าวสุก (วักกัง = อวัยวะส่วนหนึ่งของร่างกาย). ชื่อว่า สักโก เพราะย่อมสามารถ (สักโก = ท้าวสักกะ, และผู้สามารถ). ชื่อว่า วาโก เพราะย่อมผูกด้วยสิ่งนี้ (วาโก = เปลือกไม้). ๑๕. ญุกาทโย. ๑๕. ศัพท์มีญุกะเป็นต้น ญุกาทโย กปจฺจยนฺตา นิปจฺจนฺเต. อูห-วิตกฺเก, หโลโป นิปาตนา อูหียติ วิจินียตีติ อูกา-โอโกทนี. อุนฺท กิเลทเน, สํโยคาทิ โลโป, อก จ. อุนฺทติ ทฺรวํ กโรตีติ อุทกํ=ชลํ. ภี-ภเย, เอตฺตาภาโว, ภายนฺติ เอตสฺมาติ ภีโก=ภีรุ. สก-สตฺติยํ, อุปนฺตสฺสิ, สกฺโกติ ธาเรตุนฺติ สิกฺกา=อุปกรณวิเสโส. หา-จาเค, หียติ สาธูหิ ชหียตีติ หาโก=โกโธ. สมฺพ-มณฺฑเน, กสฺส อุญ[Pg.235], สมฺพติ อุทกํ มณฺเฑตีติ สมฺพุโก=ชลชนฺตุวิเสโภ. ปุถ ปถ-วิตฺถาเร, โอตฺตาภาโว, กสฺส อุญ, ปุถติ ปตฺถรติ อตฺตโน พาลภาวนฺติ ปุถุโก=พาโล. สุจ-โสเก, โสจนฺติ เอเตนาติ สุกฺกํ=สมฺภโว, เสตญฺจ. จิ-จเย, อุปปุพฺโพ, เอตฺตาภาโว, อุปจินนฺตีติ อุปจิกา=วมฺมิก การา. กมฺป-จลเน, กมฺปิสฺส ปํ, กมฺปติ จลตีติ ปงฺโก=กทฺทโม. อุส-ทาเห, อุสตีติ อุกฺกา=ชาลา. กสฺส มุญ, อุสติ ทหตีภิ อุมฺมุกํ=อลาตํ. วม-อุคฺคิรเณ, กสฺส มิญ, วมียตีติ วมฺมิโก=อุปจิกากโต จโย, มส-อามสเน, สสฺส ตฺถง, มสียติ เปเมนาติ มตฺถกํ=สีสํ, เอวมญฺเญปิ. ศัพท์มี 'ญุกะ' เป็นต้น ที่มี 'กะ' ปัจจัย ลงสำเร็จรูป. (เช่น) ธาตุ 'อูหะ' ในอรรถว่า 'ตรึก' (พิจารณา). มีการลบ 'หะ' ด้วยการลงสำเร็จรูป. ชื่อว่า 'อูกา' (เหา) เพราะอรรถว่า 'อูหิยติ' (ถูกพิจารณา) 'วิจินิยติ' (ถูกเลือก). ธาตุ 'อุนทะ' ในอรรถว่า 'ทำให้เปียก'. มีการลบพยัญชนะสังโยคเป็นต้น และมี 'อะกะ' ด้วย. ชื่อว่า 'อุทกัง' (น้ำ) เพราะอรรถว่า 'อุนทติ' (ทำให้เปียก) 'ทรวัง กโรติ' (ทำให้เป็นของเหลว) = น้ำ. ธาตุ 'ภี' ในอรรถว่า 'กลัว'. ไม่มีการเปลี่ยนเป็น 'เอตตะ'. ชื่อว่า 'ภีโก' (คนขี้ขลาด) เพราะอรรถว่า 'ภายันติ เอตัสมา' (ย่อมกลัวจากสิ่งนี้) = คนขี้ขลาด. ธาตุ 'สกะ' ในอรรถว่า 'สามารถ'. มีการเปลี่ยนสระใกล้สุดท้าย. ชื่อว่า 'สิกกา' (เครื่องแขวน) เพราะอรรถว่า 'สักโกติ ธาเรตุง' (สามารถทรงไว้ได้) = เครื่องมือพิเศษ. ธาตุ 'หา' ในอรรถว่า 'สละ'. ชื่อว่า 'หาโก' (ความโกรธ) เพราะอรรถว่า 'หิยติ' (ถูกละทิ้ง) 'สาธูหิ ชหิยติ' (ถูกละทิ้งโดยคนดี) = ความโกรธ. ธาตุ 'สัมพะ' ในอรรถว่า 'ประดับ'. มีการเปลี่ยน 'กะ' เป็น 'อุณญะ'. ชื่อว่า 'สัมพุกะ' (หอยโข่ง) เพราะอรรถว่า 'สัมพติ อุทกัง มัณฑติ' (ประดับน้ำ) = สัตว์น้ำชนิดหนึ่ง. ธาตุ 'ปุถะ' 'ปถะ' ในอรรถว่า 'แผ่ไป'. ไม่มีการเปลี่ยนเป็น 'โอตตะ'. มีการเปลี่ยน 'กะ' เป็น 'อุณญะ'. ชื่อว่า 'ปุถุกะ' (เด็ก) เพราะอรรถว่า 'ปุถติ ปัตถรติ อัตตโน พาละภาวัง' (แผ่ขยายความเป็นเด็กของตน) = เด็ก. ธาตุ 'สุจะ' ในอรรถว่า 'เศร้าโศก'. ชื่อว่า 'สุกกัง' (เชื้ออสุจิ) เพราะอรรถว่า 'โสจันติ เอเตนะ' (ย่อมเศร้าโศกด้วยสิ่งนี้) = การเกิด, และสีขาว. ธาตุ 'จิ' ในอรรถว่า 'รวบรวม'. มี 'อุปะ' เป็นบทหน้า. ไม่มีการเปลี่ยนเป็น 'เอตตะ'. ชื่อว่า 'อุปจิกา' (ปลวก) เพราะอรรถว่า 'อุปจินันติ' (ย่อมรวบรวมขึ้น) = ผู้สร้างจอมปลวก. ธาตุ 'กัมปะ' ในอรรถว่า 'ไหว'. มีการเปลี่ยน 'กัมปิสสะ' เป็น 'ปัง'. ชื่อว่า 'ปังกะ' (โคลน) เพราะอรรถว่า 'กัมปติ จลติ' (ย่อมหวั่นไหว ย่อมเคลื่อนไหว) = โคลน. ธาตุ 'อุสะ' ในอรรถว่า 'เผา'. ชื่อว่า 'อุกกา' (คบเพลิง) เพราะอรรถว่า 'อุสติ' (ย่อมเผา) = เปลวไฟ. มีการเปลี่ยน 'กะ' เป็น 'มุญญะ'. ชื่อว่า 'อุมมุกัง' (ถ่านเพลิง) เพราะอรรถว่า 'อุสติ ทหติ' (ย่อมเผา ย่อมไหม้) = ถ่านเพลิง. ธาตุ 'วมะ' ในอรรถว่า 'คายออก'. มีการเปลี่ยน 'กะ' เป็น 'มิญญะ'. ชื่อว่า 'วมมิกะ' (จอมปลวก) เพราะอรรถว่า 'วมิยติ' (ถูกคายออก) = กองที่ปลวกสร้าง. ธาตุ 'มสะ' ในอรรถว่า 'สัมผัส'. มีการเปลี่ยน 'สะ' เป็น 'ตถัง'. ชื่อว่า 'มัตถกัง' (ศีรษะ) เพราะอรรถว่า 'มสิยติ เปเมนะ' (ถูกสัมผัสด้วยความรัก) = ศีรษะ. แม้ศัพท์อื่นก็เช่นกัน. ๑๖. ภีตฺวา นโก. ๑๖. จากธาตุ 'ภี' (กลัว) เป็น 'นาโก'. ภี-ภเย ตีมสฺมา อานโก โหติ. ภายนฺติ เอตสฺมากิ ภยานโก=ภยชนโก. จากธาตุ 'ภี' ในอรรถว่า 'กลัว' เป็น 'อานกะ'. (เช่น) ชื่อว่า 'ภยานกะ' (น่ากลัว) เพราะอรรถว่า 'ภายันติ เอตัสมา' (ย่อมกลัวจากสิ่งนี้) = ผู้ทำให้เกิดความกลัว. ๑๗. สิงฺฆา อาณิกาฏกา. ๑๗. จากธาตุ 'สิงฆะ' (ดม, ไหล) เป็น 'อานิกะ' และ 'อาฏกะ'. สิงฺฆ-ฆายเนตีมสฺมา อาณิก อาฏกา โหนฺติ. ‘‘อิตฺถิยมตฺวา’’ติ ๙๓.๒๖๐ อา, สิงฺฆยติ ปสฺสวตีติ สิงฺฆาณิกา=นาสาสฺสโว. สิงฺฆติ เอกีภาวํ ยาตีติ สิงฺฆาฏกํ=วีถิจตุกฺกํ. จากธาตุ 'สิงฆะ' ในอรรถว่า 'ดม' หรือ 'ไหล' เป็น 'อานิกะ' และ 'อาฏกะ'. ตามกฎ "อิตถิยัมมัตวา" ในข้อ 93.260. (เช่น) ชื่อว่า 'สิงฆาณิกา' (น้ำมูก) เพราะอรรถว่า 'สิงฆยติ ปัสสวติ' (ย่อมดม ย่อมไหลออก) = น้ำมูก. ชื่อว่า 'สิงฆาฏกัง' (สี่แยก) เพราะอรรถว่า 'สิงฆติ เอกีภาวัง ยาติ' (ย่อมรวมกัน ย่อมถึงความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน) = สี่แยกถนน. ๑๘. กราทิตฺวโก. ๑๘. มี 'กร' เป็นต้น เป็น 'อโก'. กร-กรเณ, สร-คติหึสาจินฺตาสุ, นร-นเย, ตรตรเณ, วร-วรณ สมฺภตฺตีสุ, ชน-ชนเน, กร-ทิตฺติ คติกนฺตีสุ, กฏ-มนฺทเน, กุร-สทฺเท, ถุ-อภิตฺถเว, เอวมาทีหิ อโก [Pg.236] โหติ. กรียตีติ กรโก=กมณฺฑลุ. กโรตีติ กรกา=วสฺโสปลา. สรติ อุทกเมตฺถาติ สรโก=ปานภาชนํ. นรนฺติ ปาปุณนฺติ สตฺตา เอตฺถาติ นรโก=นิรโย. ตรนฺตฺยเนนาติ ตรโก=ตรณํ. วาเรตีติวรโก=วรโณ, ธญฺญวิเสโส จ. ชเนตีติ ชนโก=ปิตา. กนติ ทิพฺพตีติ กนกํ=สุวณฺณํ. กฏติ มทฺทติ ริปโวติ กฏกํ=นครํ. กุรตีติ โกรโก=กลิกา. ถวียตีติ ถวโก-คุจฺโฉ. ธาตุ 'กร' ในอรรถว่า 'ทำ', ธาตุ 'สร' ในอรรถว่า 'ไป', 'เบียดเบียน', 'คิด', ธาตุ 'นร' ในอรรถว่า 'นำไป', ธาตุ 'ตร' ในอรรถว่า 'ข้าม', ธาตุ 'วร' ในอรรถว่า 'เลือก', 'บำรุง', ธาตุ 'ชน' ในอรรถว่า 'เกิด', ธาตุ 'กนะ' ในอรรถว่า 'ส่องแสง', 'ไป', 'งาม', ธาตุ 'กฏ' ในอรรถว่า 'ประดับ', ธาตุ 'กุร' ในอรรถว่า 'ส่งเสียง', ธาตุ 'ถุ' ในอรรถว่า 'สรรเสริญ', จากธาตุมี 'กร' เป็นต้นเหล่านี้ เป็น 'อโก'. (เช่น) ชื่อว่า 'กรกะ' (คนโทน้ำ) เพราะอรรถว่า 'กริยติ' (ถูกทำ) = คนโทน้ำ. ชื่อว่า 'กรกา' (ลูกเห็บ) เพราะอรรถว่า 'กโรติ' (ย่อมทำ) = ลูกเห็บ. ชื่อว่า 'สรกะ' (ภาชนะสำหรับดื่ม) เพราะอรรถว่า 'สรติ อุทกัง เอตถะ' (น้ำย่อมไหลไปในที่นี้) = ภาชนะสำหรับดื่ม. ชื่อว่า 'นรกะ' (นรก) เพราะอรรถว่า 'นรันติ ปาปุณันติ สัตตา เอตถะ' (สัตว์ทั้งหลายย่อมไปถึง ย่อมเข้าถึงในที่นี้) = นรก. ชื่อว่า 'ตรกะ' (เรือ) เพราะอรรถว่า 'ตรันติ อเนนะ' (ย่อมข้ามด้วยสิ่งนี้) = การข้าม. ชื่อว่า 'วรกะ' (ต้นวรณะ) เพราะอรรถว่า 'วาเรติ' (ย่อมห้าม) = ต้นวรณะ, และข้าวเปลือกชนิดหนึ่ง. ชื่อว่า 'ชนกะ' (บิดา) เพราะอรรถว่า 'ชเนติ' (ย่อมให้เกิด) = บิดา. ชื่อว่า 'กนกัง' (ทองคำ) เพราะอรรถว่า 'กนติ ทิพพติ' (ย่อมส่องแสง ย่อมรุ่งเรือง) = ทองคำ. ชื่อว่า 'กฏกัง' (เมือง) เพราะอรรถว่า 'กฏติ มัททติ ริปโว' (ย่อมทำลาย ย่อมบดขยี้ศัตรู) = เมือง. ชื่อว่า 'โกรกะ' (ดอกตูม) เพราะอรรถว่า 'กุรติ' (ย่อมส่งเสียง) = ดอกตูม. ชื่อว่า 'ถวกะ' (พวง) เพราะอรรถว่า 'ถวิยติ' (ถูกสรรเสริญ) = พวง. ๑๙. พล ปเตหฺยาโก. ๑๙. จากธาตุ 'พล' (มีชีวิต), 'ปต' (ไป) เป็น 'อาโก'. พล-ปาณเน, ปต ปถ-คมเน, เอเตหิ อาโก โหติ. พลติ ชีวตีติ พลากา=ปกฺขิวิเสโส. ปตติ ยาตีติ ปตากา=ธโช. ธาตุ 'พล' ในอรรถว่า 'มีชีวิต', ธาตุ 'ปต' 'ปถ' ในอรรถว่า 'ไป', จากธาตุเหล่านี้ เป็น 'อาโก'. (เช่น) ชื่อว่า 'พลาคา' (นกกระเรียน) เพราะอรรถว่า 'พลติ ชีวติ' (ย่อมมีชีวิต ย่อมเป็นอยู่) = นกชนิดหนึ่ง. ชื่อว่า 'ปฏากา' (ธง) เพราะอรรถว่า 'ปตติ ยาติ' (ย่อมตกลง ย่อมไป) = ธง. ๒๐. สามากาทโย. ๒๐. ศัพท์มี 'สามากะ' เป็นต้น. สามากอาทโย อากนฺตา นิปจฺจนฺเต. สา-ตนุ กรณาวสาเนสุ, สาสฺส มุก, สาติ เทหํ ต นุํ กโรตีติ สามาโก=ติณธญฺญํ. ปา-ปาเน, อินง, ปิวติ รตฺตนฺติ ปินาโก=มหิสฺสรธนุ. คุ-สทฺเท, ‘‘ยุวณฺณาน มิยงุวง สเร’’ติ (๕.๑๓๖) อุวง, ควติ นทติ เอเตนาติ คุวโก=ปูคผลํ. อฏ ปฏ-คมนตฺถา, ปฏติ ยาตีติ ปฏากา=เวชยนฺตี. สล ปิล ปล หุล-คมนตฺถา, สลติ ยาตีติ สลากา=เวชฺโชปกรณทพฺพํ. วิท-ญาเณ, วิทติ ชานาตีติ วิทาโก=วิทฺวา. ปณพฺยวหารถุตีสุ อสฺส อิตฺตํ, อูก จ, ปณียติ โวหรียตีติ ปิญฺญาโก=ติลกกฺโก, เอวมญฺเญปิ. ศัพท์ที่มี 'อากันตะ' เป็นที่สุด ลงสำเร็จรูป. (เช่น) ธาตุ 'สา' ในอรรถว่า 'ทำให้ผอม' และ 'ทำให้สิ้นสุด'. มีการเปลี่ยน 'สา' เป็น 'มุกะ'. ชื่อว่า 'สามากะ' (ข้าวฟ่าง) เพราะอรรถว่า 'สาติ เทหัง ตะนุง กโรติ' (ย่อมทำให้ร่างกายผอม) = ธัญพืชชนิดหนึ่ง. ธาตุ 'ปา' ในอรรถว่า 'ดื่ม', ลง 'อินัง' ปัจจัย. ชื่อว่า 'ปินากะ' (คันธนูของพระศิวะ) เพราะอรรถว่า 'ปิวติ รัตตัง' (ย่อมดื่มเลือด) = คันธนูของพระศิวะ. ธาตุ 'คุ' ในอรรถว่า 'ส่งเสียง', ตามกฎ "ยุวัณณานะ มิยังอุวัง สะเร" (5.136) มีการแปลงเป็น 'อุวัง'. ชื่อว่า 'คุวกะ' (หมาก) เพราะอรรถว่า 'ควนติ นทติ เอเตนะ' (ย่อมส่งเสียง ย่อมร้องด้วยสิ่งนี้) = ผลหมาก. ธาตุ 'อฏ' และ 'ปฏ' ในอรรถว่า 'ไป'. ชื่อว่า 'ปฏากา' (ธงชัย) เพราะอรรถว่า 'ปฏติ ยาติ' (ย่อมไป) = ธงชัย. ธาตุ 'สล', 'ปิล', 'ปล', 'หุล' ในอรรถว่า 'ไป'. ชื่อว่า 'สลากา' (ไม้เสียบ) เพราะอรรถว่า 'สลติ ยาติ' (ย่อมไป) = เครื่องมือแพทย์. ธาตุ 'วิท' ในอรรถว่า 'รู้'. ชื่อว่า 'วิทากะ' (ผู้รู้) เพราะอรรถว่า 'วิทติ ชานาติ' (ย่อมรู้ ย่อมทราบ) = ผู้รู้. ธาตุ 'ปณ' ในอรรถว่า 'ค้าขาย' และ 'สรรเสริญ', มีการเปลี่ยน 'อะ' เป็น 'อิ' และลง 'อูกะ' ปัจจัยด้วย. ชื่อว่า 'ปิญญากะ' (กากงา) เพราะอรรถว่า 'ปณิยติ โวหริยติ' (ถูกค้าขาย ถูกใช้สอย) = กากงา. แม้ศัพท์อื่นก็เช่นกัน. ๒๑. วิจฺฉาลคมมุสา กิโก. ๒๑. ลง 'กิกะ' ปัจจัย หลังธาตุเหล่านี้คือ 'วิจฉา' (ไป), 'อล' (ผูก), 'อม' (ไป), 'คม' (ไป), 'มุส' (ขโมย). วิจฺฉา-คมเน[Pg.237], อล=พนฺธเน, อม คม-คมเน, มุส-เถยฺเย, เอเตหิ กิโก โหติ. วิจฺฉติ ยาตีติ วิจฺฉิโก=กีโฏ. อลติ พนฺธติ เอเตนาติ อลิกํ=อสจฺจํ. คจฺฉตีติ คมิโก=คนฺตา. มุสาติ นิทฺเทสา ทีโฆ, มุสติ เถเนตีติ มูสิโก=อุนฺทูโร. ธาตุ 'วิจฉา' ในอรรถว่า 'ไป', 'อล' ในอรรถว่า 'ผูก', 'อม' และ 'คม' ในอรรถว่า 'ไป', 'มุส' ในอรรถว่า 'ขโมย', ลง 'กิกะ' ปัจจัย หลังธาตุเหล่านี้. ชื่อว่า 'วิจฉิกะ' (แมงป่อง) เพราะอรรถว่า 'วิจฉติ ยาติ' (ย่อมไป) = แมลง. ชื่อว่า 'อลิกัง' (ความเท็จ) เพราะอรรถว่า 'อลติ พันธติ เอเตนะ' (ย่อมผูก ย่อมมัดด้วยสิ่งนี้) = ความไม่จริง. ชื่อว่า 'คมิกะ' (ผู้ไป) เพราะอรรถว่า 'คัจฉติ' (ย่อมไป) = ผู้ไป. เพราะการระบุว่า 'มุสา' (ในสูตร) จึงมีการทีฆะสระ. ชื่อว่า 'มูสิกะ' (หนู) เพราะอรรถว่า 'มุสติ เถเนติ' (ย่อมขโมย ย่อมลัก) = หนู. ๒๒. กึกณิกาทโย. ๒๒. ศัพท์มี 'กิงกณิกา' เป็นต้น. กึกณิกาทโย สทฺทา กิกนฺตา นิปจฺจนฺเต. กณอิติ ทณฺฑโก ธาตุ สทฺทตฺโถ, กสฺส ทฺวิตฺตํ, อสฺส อิตฺตํ, นิคฺคหีตาคโม จ, กณติ สทฺทํ กโรตี กึกณิกา=ฆณฺฑิกา. มุท-โตเส, ทสฺส ทฺวิตฺตํ, มุทนฺติ เอตมยาติ มุทฺทิกา=องฺคุลิยาเวฏฺฐนํ, ผลวิเสโส อ. มหียติ ปูชียตีติ มหิกา=หิมํ. กล-สงฺขฺยาเน, กลียติ ปริมีตยตีติ กลิกา=โกรโก. สปฺป-คมเน, อสฺส อิตฺตํ. สปฺปติ คจฺฉตีติ สิปฺปิกา=ชลชนฺตุวิเสโส, เอวมญฺเญปิ. ศัพท์มี 'กิงกณิกา' เป็นต้น ที่มี 'กิกะ' เป็นที่สุด ลงสำเร็จรูป. (เช่น) ธาตุ 'กณ' มีอรรถว่า 'ส่งเสียง' เป็นทัณฑกธาตุ, มีการซ้อน 'กะ', เปลี่ยน 'อะ' เป็น 'อิ', และลงนฤคหิตอาคม. ชื่อว่า 'กิงกณิกา' (กระดิ่ง) เพราะอรรถว่า 'กณติ สัททัง กโรติ' (ย่อมส่งเสียง ย่อมทำเสียง) = กระดิ่ง. ธาตุ 'มุท' ในอรรถว่า 'ยินดี', มีการซ้อน 'ทะ'. ชื่อว่า 'มุททิกา' (แหวน) เพราะอรรถว่า 'มุทันติ เอตมายะ' (ย่อมยินดีด้วยสิ่งนี้) = เครื่องประดับนิ้ว หรือผลไม้ชนิดหนึ่ง. ชื่อว่า 'มหิกา' (น้ำค้าง) เพราะอรรถว่า 'มหิยติ ปูชิยติ' (ถูกบูชา ถูกยกย่อง) = หิมะ. ธาตุ 'กล' ในอรรถว่า 'นับ'. ชื่อว่า 'กลิกา' (ดอกตูม) เพราะอรรถว่า 'กลิยติ ปริมิตยติ' (ถูกนับ ถูกประมาณ) = ดอกตูม. ธาตุ 'สัปปะ' ในอรรถว่า 'ไป', มีการเปลี่ยน 'อะ' เป็น 'อิ'. ชื่อว่า 'สิปปิกา' (หอย) เพราะอรรถว่า 'สัปปติ คัจฉติ' (ย่อมไป) = สัตว์น้ำชนิดหนึ่ง. แม้ศัพท์อื่นก็เช่นกัน. ๒๓. อิสา กีโก. ๒๓. ลง 'กีโก' ปัจจัย หลัง 'อิส' ธาตุ. อิส สึส-อิจฺฉายํ, อิจฺจสฺมา กีโก โหติ. อิจฺฉียตีติ อิสีกา=ตูลนิสฺสโย. ธาตุ 'อิส' และ 'สิส' ในอรรถว่า 'ปรารถนา', ลง 'กีโก' ปัจจัย หลังธาตุนั้น. สิ่งที่ถูกปรารถนา ชื่อว่า 'อิสีกา' (ก้านธูป, ก้านลูกศร) คือ ที่อาศัยของปุยฝ้าย. ๒๔. กมปทา ณุโก. ๒๔. ลง 'ณุโก' ปัจจัย หลัง 'กม' ธาตุ และ 'ปท' ธาตุ. กม-อิจฺฉายํ, ปท-คมเน, เอเตหิ ณุโก โหติ. ‘‘ณิณาปีน’’นฺติ (๕.๑๖๐) โยควิภาคา ณิโลโป. กาเมตีติ กามุโก=กามยิตา[Pg.238]. ปชฺชติ ยาติ เอตายาติ ปาทุกา=ปาโทปกรณํ. ธาตุ 'กม' ในอรรถว่า 'ปรารถนา', 'ปท' ในอรรถว่า 'ไป', ลง 'ณุโก' ปัจจัย หลังธาตุเหล่านี้. มีการลบ 'ณิ' ด้วยการแยกโยคในสูตร 'ณิณาปีนัง' (5.160). ผู้ปรารถนา ชื่อว่า 'กามุกะ' (ผู้ใคร่) คือ ผู้ปรารถนา. สิ่งที่บุคคลย่อมไป (ย่อมถึง) ด้วยสิ่งนั้น ชื่อว่า 'ปาทุกา' (รองเท้า) คือ เครื่องอาศัยเท้า. ๒๕. มณฺฑสลา ณูโก. ๒๕. ลง 'ณูโก' ปัจจัย หลัง 'มณฺฑ' ธาตุ และ 'สล' ธาตุ. มณฺฑ-ภูสเน, สล-คมนตฺโถ ทณฺฑโก ธาตุ, เอเตหิ ณูโก โหติ. มณฺเฑติ ชลํ ภูเสตีติ มณฺฑูโก=เภโก, สลติ โคจรตฺต มุปยาตีติ สาลูกํ=อุปฺปลกณฺโฑ. ธาตุ 'มณฺฑ' ในอรรถว่า 'ประดับ', 'สล' ในอรรถว่า 'ไป' เป็นทัณฑกธาตุ, ลง 'ณูโก' ปัจจัย หลังธาตุเหล่านี้. สัตว์ที่ประดับน้ำ ชื่อว่า 'มณฺฑูกะ' (กบ) คือ กบ. สิ่งที่ย่อมไปสู่ความเป็นโคจร ชื่อว่า 'สาลูกะ' (สายบัว) คือ เหง้าบัว. ๒๖. อุลูกาทโย. ๒๖. ศัพท์มี 'อุลูกะ' เป็นต้น. อุลูกาทโย สทฺทา ณูกนฺตา นิปจฺจนฺเต. อุล-คเวสเน, โอตฺตาภาโว นิปาตนา, อุลติ คเวสตีติ อุลูโก=โกสิโย. มน=ญาเณ, นสฺส ธตฺตํ, มญฺญตีติ มธูโก=รุกฺโข. ชล-ทิตฺติยํ, ชลตีติ ชลูกา=โลหิตโป, เอวมญฺเญปิ. ศัพท์มี 'อุลูกะ' เป็นต้น ที่ลงท้ายด้วย 'ณูโก' ปัจจัย สำเร็จรูปโดยนิบาต. ธาตุ 'อุล' ในอรรถว่า 'แสวงหา', การไม่มี 'โอ' เป็นการสำเร็จรูปโดยนิบาต. สัตว์ที่แสวงหา ชื่อว่า 'อุลูกะ' (นกเค้าแมว) คือ นกเค้าแมว. ธาตุ 'มน' ในอรรถว่า 'รู้', มีการแปลง 'น' เป็น 'ธ'. สัตว์ที่รู้ ชื่อว่า 'มธูโก' (ต้นมะซาง) คือ ต้นไม้ชนิดหนึ่ง. ธาตุ 'ชล' ในอรรถว่า 'รุ่งเรือง'. สัตว์ที่รุ่งเรือง (หรือดูดเลือด) ชื่อว่า 'ชลูุกา' (ปลิง) คือ ผู้ดูดเลือด. แม้ศัพท์อื่นก็เช่นกัน. ๒๗. กสา สโก. ๒๗. ลง 'สโก' ปัจจัย หลัง 'กส' ธาตุ. กส-วิเลขเนตีมสฺมา สโก โหติ. กสตีติ กสฺสโก=กสิกมฺมกาโร. ลง 'สโก' ปัจจัย หลัง 'กส' ธาตุ ในอรรถว่า 'ไถ' (ขีดเขียน). ผู้ไถ ชื่อว่า 'กสฺสกะ' (ชาวนา) คือ ผู้ทำการไถ. ๒๘. กรา ติโก. ๒๘. ลง 'ติโก' ปัจจัย หลัง 'กร' ธาตุ. กโรติสฺมา ติโก โหติ. กโรนฺติ กีฬํ เอตฺถาติ กตฺติโก=พาหุโล. ลง 'ติโก' ปัจจัย หลัง 'กร' ธาตุ. เดือนที่เขาย่อมเล่นการละเล่นในเดือนนั้น ชื่อว่า 'กัตติโก' (เดือน 12) คือ เดือน 12. ๒๙. อิสา ฐกน. ๒๙. ลง 'ฐกน' ปัจจัย หลัง 'อิส' ธาตุ. อิส สึส-อิจฺฉายํ, อิจฺจสฺมา ฐกน โหติ. อิจฺฉียตีติ อิฏฺฐกา=มตฺติกาวิกาโร. ธาตุ 'อิส' และ 'สิส' ในอรรถว่า 'ปรารถนา', ลง 'ฐกน' ปัจจัย หลังธาตุนั้น. สิ่งที่ถูกปรารถนา ชื่อว่า 'อิฏฺฐกา' (อิฐ) คือ ของที่ทำจากดิน. ๓๐. สมา โข. ๓๐. ลง 'โข' ปัจจัย หลัง 'สม' ธาตุ. สม-อุปสมเขเทสุ[Pg.239], เอตสฺมา โข โหติ. สเมติ อุปสเมตีติ สงฺโข=กมฺพุ. ธาตุ 'สม' ในอรรถว่า 'สงบ' และ 'เหน็ดเหนื่อย', ลง 'โข' ปัจจัย หลังธาตุนั้น. สิ่งที่ย่อมสงบ ชื่อว่า 'สงฺโข' (สังข์) คือ สังข์. ๓๑. มุขา ทโย. ๓๑. ศัพท์มี 'มุขะ' เป็นต้น. มุข อาทโย ขนฺตา นิปจฺจนฺเต. มุ-พนฺธเน, โอตฺตาภาโว นิปาตนา, มุนนฺติ พนฺธนฺติ เอเตนาติ มุขํ=ลปนํ. สิ-เสวายํ, เอตฺตา ภาโว นิปาตนา, สยนฺติ เอตฺถ อูกา กุสุม-ทโย จาติ สิขา=จูฬา. วิปุพฺพสฺส สิสฺส, วิสติสฺส วา, วิเสเสน สยนฺติ เอตฺถ, ปวิสนฺตีติ วิสิขา=รจฺฉา. กน-ทีตฺติ คติ กนฺตีสุ, นิปุพฺโพ, อนภาคโลโป, กนติ ทิพฺพตีติ นิกฺโข=สุวณฺณวิกาโร. มยอิติ คมนตฺโถ ทณฺฑโก ธาตุ, ขสฺส อูญ, มยติ ยาตีติ มยูโข-กิรโณ. ลู-เฉทเน, โอตฺถาภาโว, ลุนาติ ฉินฺทติ โสภนฺติ ลูโข=อสินิทฺโธ. อร-คมเน, อรนฺติ ยนฺติ เอเตนาติ อกฺโข=สกฏาวยวา, ปาสโก จ. ยส-ปยตเน, ยสฺสติ ปยตติ พลิมาหรณตฺถายาติ ยกฺโข=อมนุสฺโส, รุห-ชนเน, รุหติ ชายตีติ รุกฺโข=ปาทโป, อุส-ทาเห, อุสติ ทหติ กามคฺคินาติ อุกฺโข=พลีพทฺโท. สห-มริสเน ‘หโลโป, สหติ อตฺตนิ กตาปราธํ ขมตีติ สขา=สหาโย, เอวมญฺเญปิ. ศัพท์มี 'มุขะ' เป็นต้น ที่ลงท้ายด้วย 'โข' ปัจจัย สำเร็จรูปโดยนิบาต. ธาตุ 'มุ' ในอรรถว่า 'ผูก', การไม่มี 'โอ' เป็นการสำเร็จรูปโดยนิบาต. สิ่งที่เขาย่อมผูกด้วยสิ่งนั้น ชื่อว่า 'มุขัง' (ปาก). ธาตุ 'สิ' ในอรรถว่า 'เสพ', การไม่มี 'เอ' เป็นการสำเร็จรูปโดยนิบาต. สิ่งที่เหาและดอกไม้เป็นต้นย่อมอาศัยอยู่ในที่นั้น ชื่อว่า 'สิขา' (ยอด, หงอน, จุก). สำหรับ 'สิ' ธาตุ ที่มี 'วิ' เป็นบทหน้า หรือ 'วิสติ' ธาตุ, สิ่งที่ย่อมอาศัยอยู่ในที่นั้นโดยพิเศษ หรือย่อมเข้าไป ชื่อว่า 'วิสิขา' (ถนน). ธาตุ 'กน' ในอรรถว่า 'รุ่งเรือง', 'ไป' และ 'ปรารถนา', มี 'นิ' เป็นบทหน้า, มีการลบส่วน 'อน'. สิ่งที่ย่อมรุ่งเรือง ชื่อว่า 'นิกฺโข' (ทองคำ) คือ ของที่ทำจากทองคำ. ธาตุ 'มย' เป็นทัณฑกธาตุในอรรถว่า 'ไป', มีการแปลง 'ข' เป็น 'อู'. สิ่งที่ย่อมไป ชื่อว่า 'มยูโข' (รัศมี). ธาตุ 'ลู' ในอรรถว่า 'ตัด', การไม่มี 'โอ'. สิ่งที่ย่อมตัด หรือย่อมรุ่งเรือง ชื่อว่า 'ลูโข' (หยาบ) คือ ไม่ละเอียด. ธาตุ 'อร' ในอรรถว่า 'ไป'. สิ่งที่เขาย่อมไป (ย่อมถึง) ด้วยสิ่งนั้น ชื่อว่า 'อกฺโข' (เพลา) คือ ส่วนของเกวียน หรือลูกเต๋า. ธาตุ 'ยส' ในอรรถว่า 'พยายาม'. สัตว์ที่ย่อมพยายามเพื่อนำเครื่องบรรณาการมา ชื่อว่า 'ยกฺโข' (ยักษ์) คือ อมนุษย์. ธาตุ 'รุห' ในอรรถว่า 'เกิด'. สิ่งที่ย่อมเกิด ชื่อว่า 'รุกฺโข' (ต้นไม้). ธาตุ 'อุส' ในอรรถว่า 'เผา'. สัตว์ที่ย่อมเผาด้วยไฟคือกาม ชื่อว่า 'อุคฺโข' (โค) คือ โคผู้. ธาตุ 'สห' ในอรรถว่า 'อดทน', มีการลบ 'ห'. ผู้ที่ย่อมอดทนต่อความผิดที่ทำแก่ตน ชื่อว่า 'สขา' (เพื่อน). แม้ศัพท์อื่นก็เช่นกัน. ๓๒. อช วช มุท คท คมา คก. ๓๒. ลง 'กะ' (กะกะ) ปัจจัย หลัง 'อช' ธาตุ, 'วช' ธาตุ, 'มุท' ธาตุ, 'คท' ธาตุ, 'คม' ธาตุ. อช วช-คมเน, มุท-โตเส, คท-วจเน, อม คม-คมเน, เอเตหิ คก โหติ. อชติ คจฺฉติ เสฏฺฐภาวนฺติ อคฺโค-เสฏฺโฐ[Pg.240]. วชติ สมูหตฺตํ คจฺฉตีติ วคฺโค=สมูโห. มุทนฺติ เอเตนาติ มุคฺโค=ธญฺญวิเสโส. คทตีติ คคฺโค=อิสิ. ‘‘มนานํ นิคฺคหีต’’นฺติ (๕.๙๖) มสฺส นิคฺคหีตํ, คจฺฉตีติ คงฺคา=สุราปคา. ธาตุ 'อช' และ 'วช' ในอรรถว่า 'ไป', 'มุท' ในอรรถว่า 'ยินดี', 'คท' ในอรรถว่า 'กล่าว', 'อม' และ 'คม' ในอรรถว่า 'ไป', ลง 'กะ' (กะกะ) ปัจจัย หลังธาตุเหล่านี้. สิ่งที่ย่อมไปสู่ความเป็นผู้ประเสริฐ ชื่อว่า 'อคฺโค' (ยอดเยี่ยม) คือ ผู้ประเสริฐ. สิ่งที่ย่อมไปสู่ความเป็นหมู่ ชื่อว่า 'วคฺโค' (พวก) คือ หมู่. สิ่งที่เขาย่อมยินดีด้วยสิ่งนั้น ชื่อว่า 'มุคฺโค' (ถั่วเขียว) คือ ธัญพืชชนิดหนึ่ง. ผู้กล่าว ชื่อว่า 'คคฺโค' (ฤๅษี). ด้วยสูตร 'มนานัง นิคฺคหีตัง' (5.96) มีการแปลง 'ม' เป็นนฤคหิต. สิ่งที่ย่อมไป ชื่อว่า 'คงฺคา' (แม่น้ำคงคา) คือ แม่น้ำของเทวดา. ๓๓. สิงฺคาทโย. ๓๓. ศัพท์มี 'สิงคะ' เป็นต้น. สิงฺคอาทโย สทฺทา คกอนฺตา นิปจฺจนฺเต. สี-สเย, นิคฺคหีตาคโม, รสฺสตฺตญฺจ, สยติ ปวตฺตติ มตฺถเกติ สิงฺคํ=วิสาณํ. ผุร-จลเน, ลิมุง, ผุรติ จลตีติ ปุลิงฺโค=ชลิตงฺคา ราวยโว. จล-กมฺปเน, อุปุพฺโพ, จลสฺส จาลึ, อุจฺจลติ กมฺปตีติ อุจฺจาลิงฺโค=สุกฺกกีโฏ, กล-สทฺเท, อิมุก, กลติ อภินาทํ กโรติ พหุรชฺชตายา ติ กลิงฺโค=ทกฺขิณาปโถ. ภม-อนวฏฺฐาเน, อสฺส อิตฺตํ, ภมตีติ ภิงฺโค=ภมโร. ปฏ อฏ-คมเน, ปฏิสฺส อมุก, อก จ. ปฏติ ปตนฺโต คจฺฉตีติ ปฏงฺโค, ปฏโค=สลโภ, เอวมญฺเญปิ. ศัพท์มี 'สิงคะ' เป็นต้น ที่ลงท้ายด้วย 'กะ' (กะกะ) ปัจจัย สำเร็จรูปโดยนิบาต. ธาตุ 'สี' ในอรรถว่า 'นอน', มีการลงนฤคหิตอาคม และทำให้เป็นรัสสะ. สิ่งที่ย่อมนอน (เป็นไป) บนศีรษะ ชื่อว่า 'สิงฺคัง' (เขา). ธาตุ 'ผุร' ในอรรถว่า 'ไหว', ลง 'ลิมุง' ปัจจัย. สิ่งที่ย่อมไหว ชื่อว่า 'ปุลิงฺโค' (สะเก็ดไฟ) คือ ส่วนของถ่านที่ลุกโพลง. ธาตุ 'จล' ในอรรถว่า 'หวั่นไหว', มี 'อุ' เป็นบทหน้า, แปลง 'จล' เป็น 'จาลิ'. สัตว์ที่ย่อมหวั่นไหว ชื่อว่า 'อุจฺจาลิงฺโค' (หนอนขาว) คือ แมลงสีขาว. ธาตุ 'กล' ในอรรถว่า 'ส่งเสียง', ลง 'อิมุกะ' ปัจจัย. สิ่งที่ย่อมส่งเสียงกึกก้องเพราะความติดข้องมาก ชื่อว่า 'กลิงฺโค' (แคว้นกลิงคะ) คือ แคว้นทางทิศใต้. ธาตุ 'ภม' ในอรรถว่า 'ไม่ตั้งมั่น', แปลง 'อะ' เป็น 'อิ'. สัตว์ที่ย่อมเที่ยวไป ชื่อว่า 'ภิงฺโค' (ภมร) คือ แมลงภู่. ธาตุ 'ปฏ' และ 'อฏ' ในอรรถว่า 'ไป', สำหรับ 'ปฏ' ธาตุ ลง 'อมุกะ' และ 'อกะ' ปัจจัย. สิ่งที่ย่อมตกไป (บินไป) ชื่อว่า 'ปฏงฺโค' หรือ 'ปฏโก' (ตั๊กแตน). แม้ศัพท์อื่นก็เช่นกัน. ๓๔. อคา คิ. ๓๔. ลง 'คิ' ปัจจัย หลัง 'อค' ธาตุ. อค-กุฏิลคมเนตีมสฺมา คิ โหติ. อคติ กุฏิโล หุตฺวา คจฺฉตีติ อคฺคิ=ปาวโก. ลง 'คิ' ปัจจัย หลัง 'อค' ธาตุ ในอรรถว่า 'ไปคด'. สิ่งที่ย่อมไปคด ชื่อว่า 'อคฺคิ' (ไฟ). ๓๕. ยาวลา คุ. ๓๕. ลง 'คุ' ปัจจัย หลัง 'ยา' ธาตุ และ 'วล' ธาตุ. ยา-ปาปุณเน, วล วลฺล-สํวรเณ, เอเตหิ คุ โหติ. ยาตีติ ยาคุ=เปยฺยา. วลียติ สํวรียตีติ วคฺคุ=มนุญฺโญ. ยา ธาตุ ในความถึง, วล ธาตุ และ วลฺล ธาตุ ในความปกปิด, จากธาตุเหล่านี้ ลง คุ ปัจจัย. สิ่งที่ย่อมถึง ชื่อว่า ยาคุ (ข้าวต้ม) คือ เครื่องดื่ม. สิ่งที่ถูกปกปิด ชื่อว่า วคฺคุ (ไพเราะ) คือ น่ารัก. ๓๖. เผคฺคาทโย. ๓๖. ศัพท์มี เผคคุ เป็นต้น เผคฺคุ [Pg.241] อาทโย คุอนฺตา นิปจฺจนฺเต. ผล-นิปฺผตฺติยํ, อสฺส เอตฺตํ, ผลติ นิฏฺฐานํ คจฺฉตีติ เผคฺคุ=อสาโร. ภร-ภรเณ, รโลโป. ภรตีติ ภคุ=อิสิ. หิ-คตียํ, นิคฺคหีตาคโม, หิโน ติ ปวตฺตตีติ หิงฺคุ=รามฐชํ. กม-อิจฺฉายํ, กามียตีติ กงฺคุ=ธญฺญวิเสโส, เอวมญฺเญปิ. ศัพท์มี เผคคุ เป็นต้น ที่ลงท้ายด้วย คุ ปัจจัย สำเร็จรูปโดยนิบาต. ผล ธาตุ ในความสำเร็จ, แปลง อ เป็น เอ, สิ่งที่ย่อมสำเร็จ ย่อมไปสู่ความสำเร็จ ชื่อว่า เผคคุ (ไร้แก่นสาร) คือ ไม่มีแก่นสาร. ภร ธาตุ ในความเลี้ยงดู, ลบ ร, ผู้ที่ย่อมเลี้ยงดู ชื่อว่า ภคุ (ฤๅษี) คือ ฤๅษี. หิ ธาตุ ในความไป, ลง นิคคหิตอาคม, สิ่งที่ย่อมไป ชื่อว่า หิงคุ (มหาหิงคุ์) คือ มหาหิงคุ์. กม ธาตุ ในความปรารถนา, สิ่งที่ถูกปรารถนา ชื่อว่า กงฺคุ (ข้าวฟ่าง) คือ ธัญพืชชนิดหนึ่ง, แม้ศัพท์อื่นก็เช่นกัน. ๓๗. ชนา โฆ. ๓๗. ชน ธาตุ ลง โฆ ปัจจัย ชน-ชนเนตีมสฺมา โฆ โหติ. ‘‘มนานํ นิคฺคหีต’’นฺติ (๕.๙๖) นสฺส นิคฺคหีตํ, ชายติ คมนเมตายาติ ชงฺฆา=ปาณฺยงฺควิเสโส. ชน ธาตุ ในความเกิด, จากธาตุนั้น ลง โฆ ปัจจัย. ด้วยสูตร ‘มนานํ นิคฺคหีตํ’ (5.96) แปลง น เป็น นิคคหิต, สิ่งที่การไปย่อมเกิดด้วยสิ่งนั้น ชื่อว่า ชงฺฆา (แข้ง) คือ อวัยวะส่วนหนึ่งของขา. ๓๘. เมฆาทโย. ๓๘. ศัพท์มี เมฆะ เป็นต้น เมฆอาทโย ฆนฺตา นิปจฺจนฺเต. มิห-เสจเน, หโลโป, เมหติ สิญฺจตีติ เมโฆ=อมฺพุโท. มุห-มุจฺฉายํ, หโลโป, มุยฺหนฺติ สตฺตา เอตฺถาติ โมโฆ=ตุจฺโฉ. สี-สเย, เอตฺตาภาโว, เสติ ลหุ หุตฺวา ปวตฺตตีติ สีฆํ=อาสุ. อห-ภสฺมีกรเณ, นิปุพฺโพ, หโลปทีฆา, นิทหตีติ นิทาโฆ=คิมฺโห. มหีสฺส หโลโป, มหียติ ปูชียตีติ มฆา=นกฺขตฺตํ, เอวมญฺเญปิ. ศัพท์มี เมฆะ เป็นต้น ที่ลงท้ายด้วย ฆะ ปัจจัย สำเร็จรูปโดยนิบาต. มิห ธาตุ ในความรด, ลบ ห, สิ่งที่ย่อมรด คือหลั่งน้ำ ชื่อว่า เมฆะ (เมฆ) คือ ผู้ให้ฝน. มุห ธาตุ ในความหลง, ลบ ห, สัตว์ทั้งหลายย่อมหลงในสิ่งนี้ ชื่อว่า โมฆะ (เปล่า) คือ ว่างเปล่า. สี ธาตุ ในความนอน, ไม่มีการแปลงเป็น เอ, สิ่งที่ย่อมเป็นไปโดยเร็ว ชื่อว่า สีฆะ (เร็ว) คือ ทันที. อห ธาตุ ในความทำให้เป็นเถ้า, มี นิ เป็นบทหน้า, ลบ ห และทีฆะ, สิ่งที่ย่อมเผาผลาญ ชื่อว่า นิทาฆะ (ความร้อน) คือ ฤดูร้อน. ลบ ห ของ มหิ ธาตุ, สิ่งที่อันเขานับถือบูชา ชื่อว่า มฆา (ดาวมฆะ) คือ นักขัตฤกษ์, แม้ศัพท์อื่นก็เช่นกัน. (อิติ กวคฺคปจฺจยวิธานํ). (จบการกำหนดปัจจัยในหมวด กะ) ๓๙. จุสรวรา โจ. ๓๙. จากธาตุ จุ สระ วระ ลงปัจจัย โจะ จุ-จวเน, สร-คติ หึสา จินฺตาสุ, วร-วรณ สมฺภตฺตีสุ, เอเยหิ โจ โหติ. จวติ รุกฺขาติ โจจํ=อุปภุตฺตผล- วิเสโส[Pg.242]. สรติ อายตึ ทุกฺขํ หึสตีติ สจฺจํ=อวิตถํ. วาเรติ สุขนฺติ วจฺจํ=คูโถ. จุ ธาตุ ในความเคลื่อนไป, สระ ธาตุ ในความไป เบียดเบียน และคิด, วระ ธาตุ ในความกั้น และความภักดี, จากธาตุเหล่านี้ ลง โจะ ปัจจัย. สิ่งที่ย่อมเคลื่อนจากต้นไม้ ชื่อว่า โจจะ (กล้วย) คือ ผลไม้ที่ใช้บริโภคชนิดหนึ่ง. สิ่งที่ย่อมเบียดเบียนทุกข์ในอนาคต ชื่อว่า สัจจะ (ความจริง) คือ ความไม่คลาดเคลื่อน. สิ่งที่ย่อมกั้นความสุข ชื่อว่า วัจจะ (อุจจาระ) คือ คูถ. ๔๐. มรา จุอีจี จ. ๔๐. จากธาตุ มระ ลงปัจจัย จุ อีจี และ โจะ มร-ปาณจาเค ตีมสฺมา จุอีจี โหนฺติ โจ จ. มรณํ มจฺจุ=มรณํ. มาเรติ อนฺธการํ วินาเสตีติ มรีจิ=รํสิ, มิคตณฺหิกา จ. มรตีติ มจฺโจ=สตฺโต. จาก มร ธาตุ ในความสละชีวิต ลง จุ, อีจี และ โจะ ปัจจัย. ความตาย ชื่อว่า มัจจุ (ความตาย) คือ ความตาย. สิ่งที่ย่อมกำจัดคือทำลายความมืด ชื่อว่า มรีจิ (รัศมี) คือ แสงสว่าง และพยับแดด. ผู้ที่ย่อมตาย ชื่อว่า มัจจะ (สัตว์) คือ สัตว์. ๔๑. กุส ปสา ฉิก. ๔๑. จากธาตุ กุสะ ปะสะ ลงปัจจัย ฉิกะ กุส-อกฺโกเส, ปส-พาธเน, เอเตหิ ฉิก โหติ. กุสียติ อกฺโกสียตีติ กุจฺฉิ=อุทรํ. ปสียติ พาธียติ เอตฺถาติ ปจฺฉิ=ภาชนวิเสโส. กุส ธาตุ ในความด่า, ปส ธาตุ ในความเบียดเบียน, จากธาตุเหล่านี้ ลง ฉิกะ ปัจจัย. สิ่งที่ถูกด่า ชื่อว่า กุจฉิ (ท้อง) คือ ท้อง. สิ่งที่ถูกเบียดเบียนในสิ่งนี้ ชื่อว่า ปัจฉิ (ตะกร้า) คือ ภาชนะชนิดหนึ่ง. ๔๒. กส อุสา ฉุก. ๔๒. จากธาตุ กะสะ อุสะ ลงปัจจัย ฉุกะ กส-วิเลขเน, อุส-ทาเห, เอเตหิ ฉุก โหติ. กสนฺติ วิเลขนฺติ เอตฺถาติ กจฺฉุ=ปามํ. อุสติ ทหติ สนฺตาปนฺติ อุจฺฉุ=รสาโล. กส ธาตุ ในความขีดเขียน, อุส ธาตุ ในความเผา, จากธาตุเหล่านี้ ลง ฉุกะ ปัจจัย. สิ่งที่ย่อมขีดเขียน (คัน) ในสิ่งนี้ ชื่อว่า กัจฉุ (หิด) คือ โรคผิวหนังชนิดหนึ่ง. สิ่งที่ย่อมเผา ย่อมทำให้ร้อน ชื่อว่า อุจฉุ (อ้อย) คือ อ้อย. ๔๓. อส มส วท กุจ กจา โฉ. ๔๓. จากธาตุ อะสะ มะสะ วะทะ กุจะ กะจะ ลงปัจจัย โฉ อส-ขิปเน, มส-อามสเน, วท-วจเน, กุจ-สํโกจเน, กจ-พนฺธเน, เอเตหิ โฉ โหติ. อสติ ฉิปตีติ อจฺโฉ=ภลฺลูโก. มสติ ชลนฺติ มจฺโฉ=มีโน. วทตีติ วจฺโฉ=เนลโก. กุจียติ สํโกจียตีติ โกจฺโฉ=ภทฺทปีฏฺฐํ. กจียติ พนฺธียตีติ กจฺโฉ=ตนุปเทโส, อนูโป จ. อส ธาตุ ในความเหวี่ยงไป, มส ธาตุ ในความลูบคลำ, วท ธาตุ ในความกล่าว, กุจ ธาตุ ในความหดเข้า, กจ ธาตุ ในความผูก, จากธาตุเหล่านี้ ลง โฉ ปัจจัย. สัตว์ที่ย่อมเหวี่ยงไป ชื่อว่า อัจฉะ (หมี) คือ หมี. สัตว์ที่ย่อมลูบคลำน้ำ ชื่อว่า มัจฉะ (ปลา) คือ ปลา. สัตว์ที่ย่อมกล่าว (ร้อง) ชื่อว่า วัจฉะ (ลูกวัว) คือ ลูกวัว. สิ่งที่ถูกหดเข้า ชื่อว่า โกจฉะ (ตั่ง) คือ ตั่งชั้นดี. สิ่งที่ถูกผูก ชื่อว่า กัจฉะ (รักแร้) คือ ส่วนของร่างกาย และที่ลุ่มน้ำ. ๔๔. คุจฺฉาทโย. ๔๔. ศัพท์มี คุจฉะ เป็นต้น คุจฺฉอาทโย [Pg.243] ฉนฺตา นิปจฺจนฺเต. คุป-โคปเน, โอตฺตาภาโว, โคปียตีติ คุจฺโฉ=ถวโก. ตุส-ตุฏฺฐิมฺหี, ตุสนฺติ เอเตนาติ ตุจฺฉํ=มุสา. ปุส-โปสเน, โปสนฺติ ตนุมเนนาติ ปุจฺโฉ=วาลธิ, เอวมญฺเญปิ. ศัพท์มี คุจฉะ เป็นต้น ที่ลงท้ายด้วย ฉะ ปัจจัย สำเร็จรูปโดยนิบาต. คุป ธาตุ ในความรักษา, ไม่มีการแปลงเป็น โอ, สิ่งที่ถูกรักษา ชื่อว่า คุจฉะ (พุ่มไม้) คือ ช่อดอกไม้. ตุส ธาตุ ในความยินดี, สิ่งที่ย่อมยินดีด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า ตุจฉะ (ว่างเปล่า) คือ คำเท็จ. ปุส ธาตุ ในความเลี้ยงดู, สิ่งที่ย่อมเลี้ยงดูร่างกายด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า ปุจฉะ (หาง) คือ หาง, แม้ศัพท์อื่นก็เช่นกัน. ๔๕. อรา ชุ ญฏ จ. ๔๕. จากธาตุ อระ ลงปัจจัย ชุ และแปลง อระ เป็น อุฏะ อร-คมเนตีมสฺมา ชุ โหติ, อริสฺส อุฏ จ. ฏกาโร สพฺพาเทสตฺโถ, อรติ อกุฏิลภาเวน ปวตฺตตีติ อุชุ=อวงฺโก. จาก อร ธาตุ ในความไป ลง ชุ ปัจจัย และแปลง อร เป็น อุฏะ. อักษร ฏะ มีความหมายว่าแทนทั้งตัว, สิ่งที่ย่อมเป็นไปโดยไม่คด ชื่อว่า อุชุ (ตรง) คือ ไม่คด. ๔๖. รชฺชาทโย. ๔๖. ศัพท์มี รัชชุ เป็นต้น รชฺชุอาทโย ชุอนฺตา นิปจฺจนฺเต. รุธ-อาวรเณ, อุสฺส อตฺตํ, รุนฺธนฺติ เอเตนาติ รุชฺชุ-โยตฺตํ. มน-ญาเณ, อมญฺญิตฺถาติ มญฺชุ=มญฺชุลํ, เอวมญฺเญปิ. ศัพท์มี รัชชุ เป็นต้น ที่ลงท้ายด้วย ชุ ปัจจัย สำเร็จรูปโดยนิบาต. รุธ ธาตุ ในความกั้น, แปลง อุ เป็น อะ, สิ่งที่ย่อมกั้นด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า รัชชุ (เชือก) คือ เชือก. มน ธาตุ ในความรู้, สิ่งที่ย่อมรู้ ชื่อว่า มัญชุ (ไพเราะ) คือ งดงาม, แม้ศัพท์อื่นก็เช่นกัน. ๔๗. คิธา ฌก. ๔๗. จากธาตุ คิธะ ลงปัจจัย ฌะกะ คิธ-อภิกงฺขายมิจฺจสฺมา ฌก โหติ. เคธตีติ คิชฺโฌ=ปกฺขิวิเสโส. จาก คิธ ธาตุ ในความอยากได้ ลง ฌะกะ ปัจจัย. นกที่ย่อมอยากได้ ชื่อว่า คิชฌะ (แร้ง) คือ นกชนิดหนึ่ง. ๔๘. วญฺฌาทโย. ๔๘. ศัพท์มี วัญฌะ เป็นต้น วญฺจฺยาทโย ฌก อนฺตา นิปจฺจนฺเต. วน-ยาจเน, วโนติ อตฺตานํ อนุภวิตุํ ยาจตีติ วญฺโฌ=อผลรุกฺโข, วญฺฌา=อปสวา อิตฺถี, อสฺส อิตฺตํ วิญฺโฌ=ปพฺพโต, สํช-สงฺเค, นิคฺคหีตโลโป, สญฺชิยตีติ สชฺฌํ=รชตํ, เอวมญฺเญปิ. ศัพท์มี วัญฌะ เป็นต้น ที่ลงท้ายด้วย ฌะกะ ปัจจัย สำเร็จรูปโดยนิบาต. วน ธาตุ ในความขอ, สิ่งที่ย่อมขอเพื่อเสวยตน ชื่อว่า วัญฌะ (ต้นไม้ไม่มีผล) คือ ต้นไม้ที่ไม่มีผล, หญิงที่ไม่มีบุตร ชื่อว่า วัญฌา (หญิงหมัน), แปลง อ เป็น อิ ชื่อว่า วิญฌะ (ภูเขาวิญฌ์) คือ ภูเขา. สญฺช ธาตุ ในความข้อง, ลบนิคคหิต, สิ่งที่ถูกข้อง ชื่อว่า สัชฌะ (เงิน) คือ เงิน, แม้ศัพท์อื่นก็เช่นกัน. ๔๙. กมยชา โญ. ๔๙. จากธาตุ กะมะ ยะชะ ลงปัจจัย โญ กม-อิจฺฉายํ[Pg.244], ยช-เทวปูชาสงฺคติกรณทาเนสุ, เอเตหิ โญ โหติ, มสฺส นิคฺคหีตวคฺคนฺตา, กามียตีติ กญฺญา=กุมารี. ชสฺส ปรรูปตฺตํ, ยชนฺตฺยเนนาติ ยญฺโญ=ยาโค. กม ธาตุ ในความปรารถนา, ยช ธาตุ ในความบูชาเทวดา ความรวมกัน ความกระทำ และการให้, จากธาตุเหล่านี้ ลง โญ ปัจจัย. แปลง ม เป็นนิคคหิตและพยัญชนะที่สุดวรรค, ผู้ที่อันเขาปรารถนา ชื่อว่า กัญญา (นางสาว) คือ เด็กหญิง. แปลง ช เป็นพยัญชนะตัวหลัง (คือ ญ), สิ่งที่อันเขาบูชาด้วยสิ่งนั้น ชื่อว่า ยัญญะ (ยัญ) คือ การบูชา. ๕๐. ปุญฺญํ. ๕๐. บุญ ปุนาติ ปุณติสฺมา วา โญโอตฺตาภาโว จ นิปจฺจนฺเต. ปุนาติ, ปุณติ สุนฺทรตฺตํ กโรตีติ วา ปุญฺญํ=กุสลํ. จากธาตุ ปุนะ หรือ ปุณะ ลงปัจจัย โญ และไม่มีอุตตภาวะ (การเปลี่ยนเป็นอุ) สำเร็จรูปเป็น ปุญญะ เพราะย่อมชำระ หรือย่อมกระทำความดี (กุศล) ๕๑. อร หาญฺโญ หาสฺส หิร จ. ๕๑. จากธาตุ อระ และ หา ลงปัจจัย อัญญะ และแปลง หา เป็น หิระ อร-คมเน, วา-จาเค, เอเตหิ อญฺโญ โหติ, หาสฺส หิรญฺจาเทโส. อรียเต คมฺยเตติ อรญฺญํ=วนํ. ชหาติ สตฺตานํ หีนตฺตนฺติ หิรญฺญํ=ธนํ, สุวณฺณญฺจ. ธาตุ อระ ในความไป, ธาตุ หา ในความสละ, จากธาตุเหล่านี้ ลงปัจจัย อัญญะ และแปลง หา เป็น หิรัญญะ. ชื่อว่า อรัญญะ (ป่า) เพราะอันเขาไปถึง. ชื่อว่า หิรัญญะ (ทรัพย์, ทอง) เพราะย่อมละความเลวทรามของสัตว์ทั้งหลาย (อิติ จวคฺคปจฺจยวิธานํ). (จบการกำหนดปัจจัยในหมวด จะ) ๕๒. กิร ตรา กีโฏ. ๕๒. จากธาตุ กิร และ ตระ ลงปัจจัย อีฏะ กิร-วิกิรเณ, ตร-ตรเณ, เอเตหิ, กีโฏ โหติ. โสเภตุเมตฺถ รตนานิ วิกิรียนฺตีติ กิรีฏํ=มกุฏํ. ตรอิติ นิทฺเทสา อสฺส อิตฺตํ, ตรนฺติ ยนฺติ สุรูปตฺต มเนนาติ ติรีฏํ=เวฏฺฐนํ. ธาตุ กิร ในความเรี่ยราย, ธาตุ ตร ในความข้าม, จากธาตุเหล่านี้ ลงปัจจัย อีฏะ. ชื่อว่า กิรีฏะ (มงกุฎ) เพราะรัตนะทั้งหลายถูกเรี่ยรายลงในที่นี้เพื่อความงดงาม. เพราะระบุว่า ตร จึงมีการแปลง อะ เป็น อิ, ชื่อว่า ติรีฏะ (ผ้าโพกหัว) เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมข้ามไปหรือย่อมถึงความมีรูปงามด้วยสิ่งนี้ ๕๓. สกาทีหฺยโฏ. ๕๓. ลงปัจจัย อฏะ หลังธาตุมี สกะ เป็นต้น สก-สตฺติยํ, กส-คมเน, กร-กรเณ, มกฺก อิติ สุตฺติโย ธาตุ, เทว-เทวเน, กม-อิจฺฉายํ, เอวมาทิหิ อโฏ โหติ. สณฺโณติ ภารํ วหิตุนฺติ สกโฏ=ยานํ. อกสิ นิโรชตฺตํ อคมีติ กสฏํ=นิโรชํ. กโรติ อมนาปนฺติ กรโฏ=กาโก[Pg.245]. มกฺกติ จลตีติ มกฺกโฏ=วานโร. เทวียติ ปูชียตีติ เทวโฏ=อิสิ. กมติ อิจฺฉติ อาโรหตฺถนฺติ กมโฏ=วามโน. ธาตุ สกะ ในความสามารถ, ธาตุ กส ในความไป, ธาตุ กร ในความทำ, ธาตุ มักกะ ในความเคลื่อนไหว, ธาตุ เทว ในความเล่น, ธาตุ กม ในความปรารถนา, ลงปัจจัย อฏะ หลังธาตุเหล่านี้เป็นต้น. ชื่อว่า สกะฏะ (เกวียน) เพราะย่อมสามารถเพื่อจะนำไปซึ่งภาระ. ชื่อว่า กะสะฏะ (สิ่งที่ไม่มีรส) เพราะย่อมไปสู่ความไม่มีรส. ชื่อว่า กะระฏะ (อีกา) เพราะย่อมทำสิ่งที่ไม่เป็นที่พอใจ. ชื่อว่า มักกะฏะ (ลิง) เพราะย่อมเคลื่อนไหว. ชื่อว่า เทวะฏะ (ฤๅษี) เพราะอันเขาบูชา. ชื่อว่า กะมะฏะ (คนค่อม) เพราะย่อมปรารถนาหรือย่อมก้าวไปเพื่อจะขึ้น ๕๔. มกุฏาวาฏ กวาฏ กุกฺกุฏา. ๕๔. มกุฏะ อาวาฏะ กวาฏะ กุกกุฏะ (เป็นนิปาตบท) เอเต สทฺทา นิปจฺจนฺเต. มํกิสฺมา อุโฏ, นิคฺคหีตโลโป จ, มํเกติ โสเภตีติ มกุฏํ=กิรีฏํ. อวติสฺมา อาฏณ, อวฺยเต ขญฺญเตติ อาวาโฏ=กาสุ. กุ-สทฺเทตีมสฺมา อาโฏ, โออวาเทสา ยถาโยคํ, กวติ รวตีติ กวาฏํ=ทฺวารปิธานํ. กุก วก-อาทาเนตีมสฺมา กุฏก, กุกติ โคจรมาททาตีติ กุกฺกุโฏ=ตมฺพจูโฬ. คำเหล่านี้สำเร็จรูปโดยนิปาต. จากธาตุ มังกิ ลงปัจจัย อุฏะ และลบนิคคหิต, ชื่อว่า มกุฏะ (มงกุฎ) เพราะย่อมทำให้งดงาม. จากธาตุ อวะ ลงปัจจัย อาฏะ, ชื่อว่า อาวาฏะ (หลุม) เพราะอันเขาขุด. จากธาตุ กุ ในความส่งเสียง ลงปัจจัย อาฏะ และแปลงเป็น โอ และ อะ ตามสมควร, ชื่อว่า กวาฏะ (บานประตู) เพราะย่อมส่งเสียง. จากธาตุ กุกะ ในความถือเอา ลงปัจจัย อุฏะ, ชื่อว่า กุกกุฏะ (ไก่) เพราะย่อมถือเอาซึ่งเหยื่อ ๕๕. กมุส กุส กสา โฐ. ๕๕. จากธาตุ กม, อุส, กุส, กส ลงปัจจัย ฐะ กม-อิจฺฉายํ, อุส-ทาเห, กุส-อกฺโกเส, กส-คมเน, เอเตหิโฐ โหติ, นิคฺคหีตวคฺคนฺตา, โอทนาทีนิ กาเมตีติ กณฺโฐ=คโล. โอกฺกปรรูปาทีนิ, โอทนาทีสุ อุณฺเหน อุสียตี ติ โอฏฺโฐ=ทนฺตจฺฉโท, กรโภ จ. กุสียติ อกฺโกสียตีติ โกฏฺโฐ=ธญฺญนิลโย. กสติ ยาติ วินาสนฺติ กฏฺฐํ=ทารุ. ธาตุ กม ในความปรารถนา, ธาตุ อุส ในความเผาไหม้, ธาตุ กุส ในความด่า, ธาตุ กส ในความไป, ลงปัจจัย ฐะ หลังธาตุเหล่านี้, มีการลงนิคคหิตและแปลงเป็นที่สุดวรรค, ชื่อว่า กัณฐะ (คอ) เพราะย่อมปรารถนาซึ่งข้าวสุกเป็นต้น. มีการแปลงเป็น โอ และเป็นปรารูปเป็นต้น, ชื่อว่า โอฏฐะ (ริมฝีปาก, อูฐ) เพราะย่อมถูกเผาด้วยความร้อนในข้าวสุกเป็นต้น. ชื่อว่า โกฏฐะ (ฉางข้าว) เพราะอันเขาด่า. ชื่อว่า กัฏฐะ (ไม้) เพราะย่อมไปสู่ความพินาศ ๕๖. กุฏฺฐาทโย. ๕๖. กุฏฐะ เป็นต้น กุฏฺฐอาทโย สทฺทา ฐนฺตา นิปจฺจนฺเต. กุสิสฺมา โฐ, โอตฺตาภาโว จ, กุสียติ อกฺโกสียตีติ กุฏฺฐํ=ฉวิโรโค. กุณ-สทฺเท, ปรรูปาภาโว โอตฺตาภาโว จ, กุณติ นทตีติ กุณฺโฐ=อติขิโณ, กุณียติ อกฺโกสียตีติ กุณฺโฐ= ฉินฺนหตฺถปาทาทิโก[Pg.246]. ทํสิสฺส ทา, ทํสติ เอตายาติ ทาฐา=ทนฺตวิเสโส. กมิสฺส อก จ. กามียาติ ทีเนตีติ กมโฐ=ภิกฺขาภาชนํ, วามโน, กุมฺโม จ. ผสฺสิสฺส ผุโฏ, ผสฺสียตีติ ผุฏฺโฐ=ผสฺโส, เอวมญฺเญปิ. ศัพท์มี กุฏฐะ เป็นต้น ที่ลงท้ายด้วย ฐะ สำเร็จรูปโดยนิปาต. จากธาตุ กุสิ ลงปัจจัย ฐะ และไม่มีอุตตภาวะ, ชื่อว่า กุฏฐะ (โรคผิวหนัง) เพราะอันเขาด่า. จากธาตุ กุณะ ในความส่งเสียง ไม่มีการเป็นปรารูปและไม่มีอุตตภาวะ, ชื่อว่า กุณฐะ (ทื่อ) เพราะย่อมส่งเสียง, ชื่อว่า กุณฐะ (คนพิการ) เพราะอันเขาด่า. แปลง ทังส เป็น ทา, ชื่อว่า ทาฐา (เขี้ยว) เพราะสัตว์ย่อมกัดด้วยฟันนั้น. แปลง กม เป็น อกะ, ชื่อว่า กมฐะ (ภาชนะขอทาน, คนค่อม, เต่า) เพราะอันเขาปรารถนา. แปลง ผัสส เป็น ผุฏะ, ชื่อว่า ผุฏฐะ (ผัสสะ) เพราะอันเขาถูกต้อง แม้คำอื่นก็เช่นกัน ๕๗. วร กรา อณฺโฑ. ๕๗. จากธาตุ วร และ กร ลงปัจจัย อัณฑะ วร-วรเณ, กร-กรเณ, เอเตหิ อณฺโฑ โหติ. อตฺตนิ เปผํ วารยตีติ วรณฺโฑ=มุขโรโค. กรียตีติ กรณฺโฑ=ภณฺฑวิเสโส. ธาตุ วร ในความกั้น, ธาตุ กร ในความทำ, ลงปัจจัย อัณฑะ หลังธาตุเหล่านี้. ชื่อว่า วรัณฑะ (โรคปาก) เพราะย่อมกั้นซึ่งฟองน้ำในตน. ชื่อว่า กรัณฑะ (ภาชนะชนิดหนึ่ง) เพราะอันเขาทำ ๕๘. มนนฺตา โฑ. ๕๘. ลงปัจจัย ฑะ หลังธาตุที่มี มะ และ นะ เป็นที่สุด มการ นการนฺเตหิ กฺริยตฺเถหิ พหุลํ ฑปฺปจฺจโย โหติ. สม-อุปสเม, สมนํ สณฺฑํ=สมูโห. กม-ปทวิกฺเขเป, กมติ ยาตีติ กณฺโฑ=สโร, ปริจฺเฉโท จ, ทม-ทมเน, ทมนฺตฺวฺยเนนาติ ทณฺโฑ=นิคฺคโห. อม คม-คมเน, อมนฺติ อุปฺปชฺชนฺติ เอตฺถาติ อณฺโฑ=ปกฺขิปสโว, โกโส จ. คจฺฉติ สูนภาวนฺติ คณฺโฑ=พฺยาธิ, วทเนกเทโส จ. รมุ-กีฬายํ, รมนฺติ เอตฺถาติ รุณฺฑา=วิธวา. มน-ญาเณ, มญฺญนฺติ เอเตนาติ มณฺโฑ=โอทนาทินิสฺสาโว. ขน ขณ=อวทารเณ, ขญฺญตีติ ขณฺโฑ=อุจฺฉุวิการ วิเสโส. ลม-หึสายํ, ลมติ หึสติ สุจิภาวนฺติ ลณฺโฑ=วจฺจํ, เอวมญฺเญปิ. ปัจจัย ฑะ มักลงหลังธาตุที่มี มะ และ นะ เป็นที่สุดในความหมายว่ากิริยา. ธาตุ สม ในความสงบ, การสงบ ชื่อว่า สัณฑะ (หมู่). ธาตุ กม ในความย่างเท้า, ชื่อว่า กัณฑะ (ลูกศร, ตอน) เพราะย่อมไป. ธาตุ ทม ในความฝึก, ชื่อว่า ทัณฑะ (อาญา) เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมถูกฝึกด้วยสิ่งนี้. ธาตุ อม และ คม ในความไป, ชื่อว่า อัณฑะ (ไข่นก, อัณฑะ) เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมเกิดในสิ่งนี้. ชื่อว่า คัณฑะ (ฝี, ส่วนของใบหน้า) เพราะย่อมไปสู่ความบวม. ธาตุ รมุ ในความเล่น, ชื่อว่า รุณฑา (หญิงหม้าย) เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมเล่นในหญิงนั้น. ธาตุ มน ในความรู้, ชื่อว่า มัณฑะ (น้ำข้าว) เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมรู้ด้วยสิ่งนี้. ธาตุ ขน และ ขณ ในความขุด, ชื่อว่า ขัณฑะ (น้ำตาลกรวด) เพราะอันเขาขุด. ธาตุ ลม ในความเบียดเบียน, ชื่อว่า ลัณฑะ (ขี้) เพราะย่อมเบียดเบียนความสะอาด แม้คำอื่นก็เช่นกัน ๕๙. กุณฺฑา ทโย. ๕๙. กุณฑะ เป็นต้น กุณฺฑอาทโย ฑนฺตา นิปจฺจนฺเต. กม มน ตนานํ อสฺส อุตฺตํ, กามียตีติ กุณฺฑํ=ภาชนํ. มญฺญติ หิตาหิตนฺติ มุณฺโฑ= ฉินฺนเกโส[Pg.247]. ตโนติ เอเตนาติ ตุณฺฑํ=ลปนํ. อีร-เขเป, เอรํอาเทโส. อีรติ กมฺปตีติ เอรณฺโฑ=พฺยคฺฆปุจฺโฉ, สิ-เสวายํ, สิสฺส ขมุก, สุคนฺธํ เสวตีติ สิขณฺโฑ=จูฬา, เอวมญฺเญปิ. ศัพท์มี กุณฑะ เป็นต้น ที่ลงท้ายด้วย ฑะ สำเร็จรูปโดยนิปาต. แปลง อะ ของธาตุ กม, มน, ตน เป็น อุ, ชื่อว่า กุณฑะ (ภาชนะ) เพราะอันเขาปรารถนา. ชื่อว่า มุณฑะ (ผู้มีผมอันตัดแล้ว) เพราะย่อมรู้ประโยชน์และมิใช่ประโยชน์. ชื่อว่า ตุณฑะ (ปาก) เพราะย่อมแผ่ไปด้วยสิ่งนี้. ธาตุ อีร ในความซัดไป แปลงเป็น เอระ, ชื่อว่า เอรัณฑะ (ต้นละหุ่ง) เพราะย่อมสั่นไหว. ธาตุ สิ ในความเสพ แปลง สิ เป็น ขมุกะ, ชื่อว่า สิขัณฑะ (จุก) เพราะย่อมเสพของหอม แม้คำอื่นก็เช่นกัน ๖๐. ติช กส ตส ทกฺขา กิโณ ชสฺส โข จ. ๖๐. จากธาตุ ติชะ, กส, ตส, ทักขะ ลงปัจจัย กิณะ และแปลง ชะ เป็น ขะ ด้วย ติช-นิสาเน, กส-คมเน, ตส-ปิปาสายํ, ทกฺข-วุทฺธิยํ, เอเตหิ กิโณ โหติ, ชสฺส โข จ, เตชยิตฺถาติ ติขิณํ=นิสิตํ. กสติ ปวตฺตตีติ กสิณํ=อเสสํ. ตสนํ ตสิณา=ตณฺหา. ทกฺขติ วุทฺธึ คจฺฉติ เอตายาติ ทกฺขีณา=กุสลํ. ธาตุ ติชะ ในความลับให้คม, ธาตุ กส ในความไป, ธาตุ ตส ในความหิวกระหาย, ธาตุ ทักขะ ในความเจริญ, ลงปัจจัย กิณะ หลังธาตุเหล่านี้ และแปลง ชะ เป็น ขะ, ชื่อว่า ติขิณะ (คม) เพราะย่อมลับให้คม. ชื่อว่า กสิณะ (ทั้งหมด) เพราะย่อมเป็นไป. ความอยาก ชื่อว่า ตสิณา (ตัณหา). ชื่อว่า ทักขิณา (กุศล) เพราะย่อมเห็นหรือย่อมถึงความเจริญด้วยทานนั้น ๖๑. วีอาทิโต ณิ. ๖๑. ลงปัจจัย ณิ หลังธาตุมี วี เป็นต้น วี-ตนฺตสนฺตาเน, สิ-เสวาสํ, สู-ปสฺสวเน, ทุ-คมเน, กี-ทพฺพวินีมเย, สา-ตนุกรณาวสาเนสุ, เอวมาทีหิ ณิ โหติ. วียตีติ เวณิ=เกสกลาโป. เสวนํ เสณิ=สชาตีนํ การูนํ สมูโห. นิปุพฺโพ, นิเสวียตีติ นิเสณิ=โสปานํ. สวติ ปสฺสวตีติ โสณิ=กฏิ. ทวติ วหตีติ โทณิ=กฏฺฐมฺพุวาหนี, นาวา จ. นทาทิปาฐา วิมฺหิ โสณี โทณี ติปิ โหติ. กยนํ, กียเต เอตายาติ วา เกณิ=กโย สาติ ทุกฺขํ ตนุํ กโรตีติ สาณิ=ติโรกรณี, เอวมญฺเญปิ. ธาตุ วี ในความแผ่ไปแห่งด้าย, ธาตุ สิ ในความเสพ, ธาตุ สู ในความไหลออก, ธาตุ ทุ ในความไป, ธาตุ กี ในความแลกเปลี่ยนสิ่งของ, ธาตุ สา ในความทำให้บางและในความจบสิ้น, ลงปัจจัย ณิ หลังธาตุเหล่านี้เป็นต้น. ชื่อว่า เวณิ (มวยผม) เพราะอันเขาถักทอ. การเสพ ชื่อว่า เสณิ (กองอิฐ, หมู่ช่างประเภทเดียวกัน). มี นิ นำหน้า, ชื่อว่า นิเสณิ (บันได) เพราะอันเขาอาศัยเสพ. ชื่อว่า โสณิ (ตะโพก) เพราะย่อมไหลออก. ชื่อว่า โทณิ (รางไม้ใส่น้ำ, เรือ) เพราะย่อมไปหรือย่อมนำไป. ตามแบบนทาทิคณะ เป็น โสณี และ โทณี ก็มี. การซื้อ หรือชื่อว่า เคณิ (การซื้อ) เพราะอันเขาซื้อด้วยสิ่งนั้น. ชื่อว่า สาณิ (ม่าน) เพราะย่อมทำให้ความทุกข์เบาบางลง แม้คำอื่นก็เช่นกัน ๖๒. คหาทีหฺยณิ. ๖๒. ลงปัจจัย อณิ หลังธาตุมี คหะ เป็นต้น คห-อุปาทาเน, อร-คมเน, ธร-ธารเณ, สร-คติยึสา จินฺตาสุ, ตร-ตรเณ, เอวมาทีหิ อณิปฺปจฺจโย โหติ. คณฺหาตีติ คหณิ=อสิตาทิปาจโก อคฺคิ. อรียติ คมียตีติ อรณิ=อคฺคิมนฺถนกฏฺฐํ[Pg.248]. ธาเรตีติ ธรณิ=มหี. สรียติ คมียตีติ ภรณิ=มคฺโค. ตรนฺตฺยเนนาติ ตรณิ=นาวา, สูริโย จ. ธาตุ คหะ ในความถือเอา, ธาตุ อระ ในความไป, ธาตุ ธร ในความทรงไว้, ธาตุ สระ ในความไป ความเบียดเบียน และความความคิด, ธาตุ ตร ในความข้าม, ลงปัจจัย อณิ หลังธาตุเหล่านี้เป็นต้น. ชื่อว่า คหณี (ไฟธาตุที่ย่อยอาหาร) เพราะย่อมรับเอา. ชื่อว่า อรณิ (ไม้สีไฟ) เพราะอันเขาไปถึง. ชื่อว่า ธรณี (แผ่นดิน) เพราะย่อมทรงไว้. ชื่อว่า ภรณี (ทาง) เพราะอันเขาไปถึง. ชื่อว่า ตรณิ (เรือ, พระอาทิตย์) เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมข้ามไปด้วยสิ่งนี้ ๖๓. รีวีภาหิ ณุ. ๖๓. จากธาตุ รี, วี, ภา ลงปัจจัย ณุ รี-ปสฺสวเน, วี วา-คมเน, ภา-ทิตฺติยํ, เอเตหิณุ โหติ. รียติ ปสฺสวตีติ เรณุ=รโช. เวติ ปวตฺตตีติ เวณุ=เวฬุ. ภาติ ทิพฺพตีติ ภาณุ=รํสิ. ธาตุ รี ในความหมายว่าไหลออก, วี หรือ วา ในความหมายว่าไป, ภา ในความหมายว่ารุ่งเรือง เหล่านี้ลง ณุ ปัจจัย. สิ่งที่ไหลออก ชื่อว่า เรณุ (ธุลี). สิ่งที่ดำเนินไป ชื่อว่า เวณุ (ไม้ไผ่). สิ่งที่รุ่งเรือง ชื่อว่า ภาณุ (รัศมี). ๖๔. ขาณฺวา ทโย. ๖๔. ศัพท์มี ขาณุ เป็นต้น. ขาณุอาทโย ณุอนฺตา นิปจฺจนฺเต. ขณ ขน-อวทารเณ, ณสฺส อา, ขญฺญติ อวทารียตีติ ขาณุ=ฉินฺนสาโข รุกฺโข. ชน-ชนเน, นสฺส วา อาตฺตํ, ชายติ คมน มเนนาติ ชาณุ, ชณฺณุ=ชงฺโฆรูนํ สนฺธิ. หร-หรเณ, เอก, หรียตีติ หเรณุ=คนฺธทพฺพ, เอวมญฺเญปิ. ศัพท์มี ขาณุ เป็นต้น ลง ณุ ปัจจัย สำเร็จรูปด้วยวิธีนิปาต. ธาตุ ขณ ในความหมายว่าขุด, แปลง อะ ที่ ณ เป็น อา, สิ่งที่ถูกขุดหรือถูกขุดคุ้ย ชื่อว่า ขาณุ (ตอไม้ที่ถูกตัดกิ่งแล้ว). ธาตุ ชน ในความหมายว่าเกิด, แปลง นะ เป็น อา บ้าง, สิ่งที่เป็นเหตุให้การก้าวไปเกิดขึ้น ชื่อว่า ชาณุ หรือ ชัณณุ (ข้อต่อระหว่างแข้งกับขาอ่อน - เข่า). ธาตุ หร ในความหมายว่านำไป, ลง เอกะ ปัจจัย (แทรก), สิ่งที่ถูกนำไป ชื่อว่า หเรณุ (เครื่องหอม), แม้ศัพท์อื่นก็มีนัยอย่างนี้. ๖๕. กฺวาทิโต โณ. ๖๕. ธาตุมี กุ เป็นต้น ลง ณ ปัจจัย. กุ-สทฺเท, สุ-สวเน, ทุ-คมเน, วร-วรเณ, กร-กรเณ, ปณ-พฺยวหารถุติสุ, ตา-ปาลเน, ลี-นิลียเน, เอวมาทีหิ โณ โหติ. กวติ นทติ เอตฺถาติ โกโณ=อสฺสิ, วีณาทิวาทนทณฺโฑ จ. สุโณตีติ โสโณ=สุนโข, นโร จ. ทวติ ปวตฺตตีติ โทโณ=ปริมาณวิเสโส. วิรูปตฺต วาเรตีติ วณฺโณ=นีลาทิ. สวนํ กโรตีติ กณฺโณ=สวนํ. ปณียติ โวหรียตีติ ปณฺโณ=ปลาโส. ลายตีติ ตาณํ=รกฺขา. นิลียนฺติ เอตฺถาติ เลณํ=นิลียนฏฺฐานํ. ธาตุ กุ ในความหมายว่าส่งเสียง, สุ ในความหมายว่าฟัง, ทุ ในความหมายว่าไป, วร ในความหมายว่ากั้น, กร ในความหมายว่าทำ, ปณ ในความหมายว่าซื้อขายและสรรเสริญ, ตา ในความหมายว่ารักษา, ลี ในความหมายว่าแอบซ่อน เป็นต้นเหล่านี้ ลง ณ ปัจจัย. สิ่งที่ส่งเสียงหรือร้องในที่นั้น ชื่อว่า โกโณ (คมดาบ และไม้ดีดพิณเป็นต้น). ผู้ที่ฟัง ชื่อว่า โสโณ (สุนัข และคน). สิ่งที่ดำเนินไป ชื่อว่า โทโณ (เครื่องตวงชนิดหนึ่ง). สิ่งที่กั้นความน่าเกลียด ชื่อว่า วัณโณ (สีมีสีเขียวเป็นต้น). สิ่งที่ทำหน้าที่ฟัง ชื่อว่า กัณโณ (หู). สิ่งที่ถูกซื้อขายหรือถูกกล่าวถึง ชื่อว่า ปัณโณ (ใบไม้). สิ่งที่รักษา ชื่อว่า ตาณัง (ความต้านทาน). สิ่งที่คนทั้งหลายแอบซ่อนในที่นั้น ชื่อว่า เลณัง (ที่ซ่อน). ๖๖. สุวีหิ ณก. ๖๖. ธาตุ สุ และ วี เหล่านี้ ลง ณก ปัจจัย. สุ-สวเน[Pg.249], วี-ตนฺตสนฺตาเน, เอเตหิ ณก โหติ. สุโณตีติ สุโณ=สุนโข. วียตีติ วีณา=วลฺลกี. ธาตุ สุ ในความหมายว่าฟัง, วี ในความหมายว่าขึงด้าย เหล่านี้ลง ณก ปัจจัย. ผู้ที่ฟัง ชื่อว่า สุโณ (สุนัข). สิ่งที่ถูกขึงด้าย ชื่อว่า วีณา (พิณ). ๖๗. ติณาทโย. ๖๗. ศัพท์มี ติณะ เป็นต้น. ติณอาทโย ณกนฺตา นิปจฺจนฺเต. ติช-เตชเน, ชโลโป, เตเชติ เอเตนาติ ติณํ=พีรณาทิ. ลี ลิห สาท กฺเลทานํ โล ลวา, ลียติ รสโต สพฺพตฺถ อลฺลียตีติ โลณํ ลวณํ, เลหียตีติ โลณํ ลวณํ, สาทียตีติ โลณํ ลวณํ, กฺเลทยตีติ โลณํ ลวณํ, คมิสฺส โอ, คจฺฉตีติ โคโณ=โค. หร-หรเณ, ณสฺสญฺชิ, หรียตีติ หริโณ=มิโค. อีร-กมฺปเน, รสฺสตฺตํ, ณสฺส ญิจ, อตฺตโน ลูขภาเว สมฺปตฺเต อีรติ กมฺปตีติ อิริณํ=อูสรํ. ถุ-อภิตฺถเว, ทีโฆ, อภิตฺถวียตีติ ถูณํ=นครํ, ถูโณ=ฆรตฺถมฺโภ, เอวมญฺเญปิ. ศัพท์มี ติณะ เป็นต้น ลง ณก ปัจจัย สำเร็จรูปด้วยวิธีนิปาต. ธาตุ ติชะ ในความหมายว่าทำให้คม, ลบ ชะ, สิ่งที่ทำให้คมด้วยสิ่งนั้น ชื่อว่า ติณัง (หญ้ามีหญ้าแฝกเป็นต้น). ธาตุ ลี ลิหะ สาทะ เคลทะ แปลงเป็น โล และ ลวะ, สิ่งที่ละลายด้วยรสหรือติดไปในที่ทั้งปวง ชื่อว่า โลณัง (เกลือ), สิ่งที่ถูกเลีย ชื่อว่า โลณัง (เกลือ), สิ่งที่ถูกลิ้มรส ชื่อว่า โลณัง (เกลือ), สิ่งที่ทำให้เปียกชุ่ม ชื่อว่า โลณัง (เกลือ). ธาตุ คม แปลง อะ เป็น โอ, ผู้ที่ไป ชื่อว่า โคโณ (วัว). ธาตุ หร ในความหมายว่านำไป, แปลง ณ เป็น อัญชิ, สัตว์ที่ถูกนำไป ชื่อว่า หริโณ (กวาง). ธาตุ อีร ในความหมายว่าหวั่นไหว, ทำสระให้รัสสะ, แปลง ณ เป็น ญิจฉะ, สิ่งที่หวั่นไหวเมื่อถึงความแห้งแล้งของตน ชื่อว่า อิริณัง (ดินเค็ม). ธาตุ ถุ ในความหมายว่าสรรเสริญ, ทีฆะ, สิ่งที่ถูกสรรเสริญ ชื่อว่า ถูณัง (เมือง), ถูโณ (เสาเรือน), แม้ศัพท์อื่นก็มีนัยอย่างนี้. ๖๘. รวณ วรณ ปูรณา ทโย. ๖๘. ศัพท์มี รวณะ วรณะ ปูรณะ เป็นต้น. รวณ วรณ ปูรณา ทโย อณปฺปจฺจเยน สิทฺธา. รวตีติ รวโณ=โกกิโล. วาเรตีติ วรโณ=ปากาโร. ปูรียเต อเนนาติ ปูรโณ=ปริปูรี. ศัพท์มี รวณะ วรณะ ปูรณะ เป็นต้น สำเร็จด้วย อณ ปัจจัย. ผู้ที่ร้อง ชื่อว่า รวณะ (นกดุเหว่า). สิ่งที่กั้นไว้ ชื่อว่า วรณะ (กำแพง). สิ่งที่ถูกทำให้เต็มด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า ปูรณะ (ความเต็มเปี่ยม). (อิติ ฏวคฺคปจฺจยวิธานํ). (จบการกำหนดปัจจัย ฏวรรค). ๖๙. ปาวสา อติ. ๖๙. ธาตุ ปา และ วส เหล่านี้ ลง อติ ปัจจัย. ปา-รกฺขเณ, วส-นิวาเส, เอเตติ อติ โหติ. ปุพฺพสรโลโป, ปาติ รกฺขตีติ ปติ=สามี, วสนฺติ เอตฺถาติ วสติ=เคหํ. ธาตุ ปา ในความหมายว่ารักษา, วส ในความหมายว่าอยู่ เหล่านี้ลง อติ ปัจจัย. ลบสระหน้า, ผู้ที่รักษา ชื่อว่า ปติ (สามี), สิ่งที่คนทั้งหลายอยู่ ชื่อว่า วสติ (บ้าน). ๗๐. ธา หิ สิ ตน ชน ชร คม สจา ตุ. ๗๐. ธาตุ ธา หิ สิ ตน ชน ชร คม สจ เหล่านี้ ลง ตุ ปัจจัย. ธา-ธารเณ[Pg.250], หิ-คติยํ, ตน-วิตฺถาเร, ชน-ชนเน, ชร-วโย-หานิยํ, อม คม-คมเน, สจ-สมวาเย, เอเตหิ ตุ โหติ. ธาเรตีติ ธาตุ=เครุกาทิ. หิโนติ ปวตฺตาติ ผลํ เอเตนาติ เหตุ=การณํ, เสวียติ ชเนหีติ เสตุ=พนฺธติ (ปทฺธติ). ตญฺญเตติ ตนฺตุ=สุตฺตํ. ชนียเต กมฺมกิเลเสหีติ ชนฺตุ, ชายติ กมฺมกิเลหีติ วา ชนฺตุ=สตฺโต. ชีรตีติ ชตฺตุ=อํสสนฺธิ. คจฺฉตีติ คนฺตุ=คมิโก, สจติ สเมตีติ สตฺตุ=ยวาทิจุณฺณํ. ธาตุ ธา ในความหมายว่าทรงไว้, หิ ในความหมายว่าไป, ตน ในความหมายว่าแผ่ไป, ชน ในความหมายว่าเกิด, ชร ในความหมายว่าความเสื่อมแห่งวัย, คม ในความหมายว่าไป, สจ ในความหมายว่ารวมกัน เหล่านี้ลง ตุ ปัจจัย. สิ่งที่ทรงไว้ ชื่อว่า ธาตุ (ดินแดงเป็นต้น). สิ่งที่ส่งผลให้ดำเนินไป ชื่อว่า เหตุ (ต้นเหตุ). สิ่งที่คนทั้งหลายซ่องเสพ ชื่อว่า เสตุ (ทำนบ หรือ ทาง). สิ่งที่ถูกแผ่ไป ชื่อว่า ตันตุ (ด้าย). ผู้ที่ถูกเกิดด้วยกรรมและกิเลส หรือผู้ที่เกิดด้วยกรรมและกิเลส ชื่อว่า ชันตุ (สัตว์). สิ่งที่ทรุดโทรม ชื่อว่า ชัตตุ (ข้อต่อหัวไหล่). ผู้ที่ไป ชื่อว่า คันตุ (ผู้ไป). สิ่งที่รวมกัน ชื่อว่า สัตตุ (แป้งข้าวเหนียวเป็นต้น). ๗๑. อริสฺสุฏ จ. ๗๑. หลังธาตุ อร ลง ตุ ปัจจัย และอาเทศ อร กับ ตุ เป็น อุฏะ ด้วย. อร-คมเนตีมสฺมา ตุ โหติ, อริสฺส อุฏ อาเทโสจ. อรติ ปวตฺตตีติ อุตุ=เหมนฺตาทิ, หลังธาตุ อร ในความหมายว่าไป นี้ ลง ตุ ปัจจัย และอาเทศ อร เป็น อุฏะ. สิ่งที่ดำเนินไป ชื่อว่า อุตุ (ฤดูหนาวเป็นต้น). ๗๒. ปิตฺวาทโย. ๗๒. ศัพท์มี ปิตุ เป็นต้น. ปิตุอาทโย สทฺทา ตุอนฺตา นิปจฺจนฺเต. ปา-รกฺขเณ, อาสฺส อิตฺตํ, ปาติ รกฺขตีติ ปิตา=ชนโก. ปาติสฺเสวาทิสฺส โม, ปาเยตีติ มาตา=ชนนี. ภา-ทิตฺติยํ, ภาตีติ ภาตา=โสทริโย. ธา-ธารเณ, อาสฺส อีตฺตํ, ธารียตีติ ธีตา=ปุตฺตี. ทุห-ปปูรเณ, โอตฺตาภาโว, ตุสฺส ญฺฉิจ. ทุหติ ปสเว ปปูเรตีติ ทุหิตา=ปุตฺตี. ชน-ชนเน, อสฺส อาตฺตํ, มา จานฺตาเทโส. ปปุตฺเต ชเนตีติ ชามาตา=ทุหิตุปติ. นห-พนฺธเน, นหียติ พนฺธียติ เปเมนาติ นตฺตา-ปปุตฺโต. หุ-หวเน, หวติ ปูเชตีติ โหตา=ยญฺญโก. ปู-ปวเน, ปุนาติ [Pg.251] อายตึ ภวํ ปวิตฺตํ กโรตีติ โปตา=โสเยว. ศัพท์มี ปิตุ เป็นต้น ลง ตุ ปัจจัย สำเร็จรูปด้วยวิธีนิปาต. ธาตุ ปา ในความหมายว่ารักษา, แปลง อา เป็น อิ, ผู้ที่รักษา ชื่อว่า ปิตา (บิดา). ธาตุ ปา ในความหมายว่าดื่มหรือเลี้ยงดู แปลงเป็น มะ, ผู้ที่ให้ดื่มหรือเลี้ยงดู ชื่อว่า มาตา (มารดา). ธาตุ ภา ในความหมายว่ารุ่งเรือง, ผู้ที่รุ่งเรือง ชื่อว่า ภาตา (พี่ชายน้องชาย). ธาตุ ธา ในความหมายว่าทรงไว้, แปลง อา เป็น อี, ผู้ที่ถูกอุ้มชูไว้ ชื่อว่า ธีตา (ลูกสาว). ธาตุ ทุหะ ในความหมายว่าทำให้เต็ม, ไม่มีการแปลงเป็น โอ, แปลง ตุ เป็น หิตะ, ผู้ที่ทำให้บุตรหลานเต็ม ชื่อว่า ทุหิตา (ลูกสาว). ธาตุ ชน ในความหมายว่าเกิด, แปลง อะ เป็น อา และอาเทศที่สุดธาตุเป็น มะ, ผู้ที่ทำให้เกิดหลาน ชื่อว่า ชามาตา (ลูกเขย). ธาตุ นหะ ในความหมายว่าผูกพัน, ผู้ที่ถูกผูกพันด้วยความรัก ชื่อว่า นัตตา (หลาน). ธาตุ หุ ในความหมายว่าบูชา, ผู้ที่บูชา ชื่อว่า โหตา (ผู้บูชายัญ). ธาตุ ปู ในความหมายว่าทำให้สะอาด, ผู้ที่ทำให้ภพในอนาคตสะอาด ชื่อว่า โปตา (ผู้บูชายัญนั้นเอง). ๗๓. ชน กรา รตุ. ๗๓. ธาตุ ชน และ กร เหล่านี้ ลง รตุ ปัจจัย. ชน-ชนเน, กร-กรเณ, เอเตหิ รตุ โหติ, รกาโร อนฺตสราทิโลปตฺโถ. ชายตีติ ชตุ=ลาขา. กรียตีติ กตุ=สยูโป ยญฺโญ. ธาตุ ชน ในความหมายว่าเกิด, กร ในความหมายว่าทำ เหล่านี้ลง รตุ ปัจจัย, ร อักษรมีไว้เพื่อลบสระที่สุดธาตุเป็นต้น. สิ่งที่เกิดขึ้น ชื่อว่า ชตุ (ครั่ง). สิ่งที่ถูกทำ ชื่อว่า กตุ (ยัญที่มีเสา). ๗๔. สกา อุนฺโต. ๗๔. หลังธาตุ สก ลง อุนตุ ปัจจัย. สก-สตฺติยมิจฺจสฺมา อุนฺโต โหติ. สกฺโกตีติ สกุนฺโต=ปกฺขี. หลังธาตุ สก ในความหมายว่าสามารถ นี้ ลง อุนตุ ปัจจัย. ผู้ที่สามารถ ชื่อว่า สกุนโต (นก). ๗๕. กปา โอโต. ๗๕. หลังธาตุ กป ลง โอตุ ปัจจัย. กป-อจฺฉาทเน อิจฺจสฺมา โอโต โหติ. กปตีติ กโปโต=ปาเรวโต. โฏ ตสฺส วา โหติ กโปโฏ=โสเยว. หลังธาตุ กป ในความหมายว่าปกปิด นี้ ลง โอตุ ปัจจัย. ผู้ที่ปกปิด ชื่อว่า กโปโต (นกพิราบ). หรืออาเทศ ต เป็น ฏ บ้าง เป็น กโปโฏ (นกพิราบนั้นเอง). ๗๖. วสาทีหฺยนฺโต. ๗๖. หลังธาตุ วส เป็นต้น ลง อันตุ ปัจจัย. วส-นิวาเส, รุห-ชนเน, ภทฺท-กลฺยาเณ, นนฺท-สมิทฺธิยํ, ชีว-ปาณธารเณ, เอวมาทีติ อนฺโต โหหิ. วสนฺติ เอตสฺมึ กาเล กีฬาปสุตาติ วสนฺโต=อุตุ. รุหติ ชายตีติ รุหนฺโต=รุกฺโข, เอวํนามโก มิคราชา จ. ภทฺทิสฺส สํโยคาทิโลโป, ภชติ กลฺยาณธมฺมนฺติ ภทนฺโต=ปพฺพชิโต. นนฺทติ เอตายาติ นนฺทนฺตี=สขี, นทาทิปาฐา วี, เอวมุปริ จ. ชีวนฺติ เอตา- ยาติ [Pg.252] ชีวนฺตี=โอสธิ. สวตีติ สวนฺตี=นที. โรทาเปตีติ โรทนฺตี=โอสธิ. อวติ รกฺขตีติ อวนฺตี=ชนปโท. หลังธาตุ วส ในความหมายว่าอยู่, รุห ในความหมายว่าเกิด, ภัททะ ในความหมายว่าดีงาม, นันทะ ในความหมายว่าเจริญ, ชีวะ ในความหมายว่าทรงชีพ เป็นต้นเหล่านี้ ลง อันตุ ปัจจัย. กาลที่คนทั้งหลายผู้ขวนขวายในการเล่นอยู่ ชื่อว่า วสันโต (ฤดูใบไม้ผลิ). สิ่งที่งอกงามหรือเกิดขึ้น ชื่อว่า รุหันโต (ต้นไม้) และพญามฤคชื่ออย่างนี้. สำหรับ ภัททะ มีการลบพยัญชนะซ้อนตัวหน้า, ผู้ที่ซ่องเสพธรรมอันดีงาม ชื่อว่า ภทันโต (บรรพชิต). ผู้ที่รื่นเริงด้วยนางนั้น ชื่อว่า นันทันตี (เพื่อนหญิง), ลง อี ปัจจัยตามนัยนทาทิคณะ, และข้างบนก็เช่นกัน. ผู้ที่คนทั้งหลายดำรงชีพด้วยนางนั้น ชื่อว่า ชีวันตี (ยาสมุนไพร). สิ่งที่ไหล ชื่อว่า สวันตี (แม่น้ำ). สิ่งที่ทำให้ร้องไห้ ชื่อว่า โรทันตี (ยาสมุนไพร). สิ่งที่รักษา ชื่อว่า อวันตี (ชนบท). ๗๗. หิสีนํ มุก จ. ๗๗. สำหรับธาตุ หิ และ สี ลง อันตุ ปัจจัย และมี มุก อาคม ด้วย. หิ-คติย, สี-สเย, เอเตหิ อนฺโต โหติ มุก จ. กกาโร อนฺตาวยวตฺโถ, หิมํ หิโนติ ปวตฺตติ เอตสฺมินฺติ เหมนฺโต=อุตุ, สยนฺติ เอตฺถ อูกา กุสุมาทโย จาติ สีมนฺโต=เกสมคฺโค. หลังธาตุ หิ ในความหมายว่าไป, สี ในความหมายว่านอน เหล่านี้ ลง อันตุ ปัจจัย และมี มุก อาคม. ก อักษรเป็นส่วนท้ายของอาคม. ฤดูที่หิมะไปหรือดำเนินไป ชื่อว่า เหมันโต (ฤดูหนาว). ที่ที่เหาและดอกไม้เป็นต้นนอนอยู่ ชื่อว่า สีมันโต (รอยแสกผม). ๗๘. หร รุห กุลา อิโต. ๗๘. จากธาตุ หร รุห และกุล ลง อิโต ปัจจัย หร-หรเณ, รุห-ชนเน, กุล-ปตฺถาเร, เอเตติ อิโต โหติ. อตฺตโน สิเนหํ หรตีติ หริโต=วณฺณวิเสโส. รุหตีติ โรหิโต=มจฺฉวิเสโส. รุหติ สรีเร พฺยาปนวเสนาติ โรหิตํ, รสฺส ลตฺเต โลหิตํ=รุธิรํ. อตฺตโน คุณํ กุลติ ปตฺถรตีติ โกลิโต=ทุติยคฺคสาวโก, เอวํ นามโก มรุ จ. หร ธาตุ ในความนำไป, รุห ธาตุ ในความเกิด, กุล ธาตุ ในความแผ่ไป, จากธาตุเหล่านี้ ลง อิโต ปัจจัย. ชื่อว่า หริโต (สีเขียว) เพราะนำไป (หรติ) ซึ่งความรักของตน. ชื่อว่า โรหิโต (ปลาชนิดหนึ่ง) เพราะงอกงาม (รุหติ). ชื่อว่า โรหิตัง เพราะงอกงาม (รุหติ) ในร่างกายโดยอาการแผ่ไป, เมื่อแปลง ร เป็น ล จึงเป็น โลหิตัง (เลือด). ชื่อว่า โโกลิโต (พระอัครสาวกองค์ที่สอง) เพราะแผ่ไป (กุลติ ปตฺถรติ) ซึ่งคุณของตน และเทพบุตรผู้มีชื่ออย่างนี้. ๗๙. ภราทีหฺยโต. ๗๙. จากธาตุ ภร เป็นต้น ลง อโต ปัจจัย ภร รํช ยช ปจ เอวมาทีหิ อโต โหติ. ภรตีติ ภรโต=นโฏ. นิคฺคหีตโลโป, รญฺชนฺติ เอตฺถาหิ รชตํ=สชฺฌํ. ยชิตพฺโพติ ยชโต=อคฺคิ. ปจตีติ ปจโต=สูปกาโร. จากธาตุ ภร รญฺช ยช ปจ เป็นต้น ลง อโต ปัจจัย. ชื่อว่า ภรโต (นักแสดง) เพราะเลี้ยงดู (ภรติ). มีการลบนิคคหิต, ชื่อว่า รชตัง (เงิน) เพราะคนทั้งหลายยินดี (รญฺชนฺติ) ในสิ่งนี้. ชื่อว่า ยชโต (ไฟ) เพราะเป็นสิ่งที่ควรบูชา (ยชิตพฺโพ). ชื่อว่า ปจโต (พ่อครัว) เพราะหุงต้ม (ปจติ). ๘๐. กิรา ทีหฺยาตก. ๘๐. จากธาตุ กิร เป็นต้น ลง อาตกะ ปัจจัย กิร-วิกิรเณ, อล-พนฺธเน, จิล-วสเน, เอวมาทีหิ อาตก โหติ, กิรตีติ กิราโต=สวโร, รสฺส ลกฺเก กิ- ลาโต=โสว[Pg.253]. อลตีติ อลาตํ=อุมฺมุกํ. จิลตีติ จิลาโต=มลจฺฉชาติ. กิร ธาตุ ในความโปรยปราย, อล ธาตุ ในความผูก, จิล ธาตุ ในความนุ่งห่ม, จากธาตุเหล่านี้เป็นต้น ลง อาตกะ ปัจจัย. ชื่อว่า กิราโต (คนป่า) เพราะโปรยปราย (กิรติ), เมื่อแปลง ร เป็น ล เป็น กิลาโต (คนป่า). ชื่อว่า อลาตัง (ดุ้นฟืนที่ไฟติด) เพราะผูกพัน (อลติ). ชื่อว่า จิลาโต (พวกมิลักขะ) เพราะนุ่งห่ม (จิลติ). ๘๑. อมาทีหฺยตฺโต. ๘๑. จากธาตุ อม เป็นต้น ลง อตฺโต ปัจจัย อม มา วร กลาทีหิ อตฺโต โหติ. อมติ กาลนฺตรํ ปวตฺตตีติ อมตฺตํ=ภาชนํ. ปุพฺพสรโลโป, มานํ มตฺตํ=ปมาณํ ปริจฺเฉโท จ. วรนฺตุเนนาติ วรตฺตา=โยตฺตํ. กลติ ปริจฺฉินฺทตีติ กลตฺตํ=ภริยา. จากธาตุ อม มา วร กล เป็นต้น ลง อตฺโต ปัจจัย. ชื่อว่า อมตฺตัง (ภาชนะ) เพราะดำเนินไป (อมติ) ตลอดกาลอื่น. มีการลบสระหน้า, การกะประมาณ (มานัง) ชื่อว่า มตฺตัง (ประมาณ และการกำหนด). ชื่อว่า วรตฺตา (หนังชะเนาะ) เพราะเป็นเครื่องผูกรัด (วรนฺตุเนนาติ). ชื่อว่า กลตฺตัง (ภรรยา) เพราะกำหนด (กลติ ปริจฺฉินฺทติ). ๘๒. วาทีหิ โต. ๘๒. จากธาตุ วา เป็นต้น ลง โต ปัจจัย วา-คมเน, ตา-ปาลเน, ตน-วิตฺถาเร, ทม-อุปสเม, อ-มคมเน, สิ-เสวายํ, สุ-สวเน, ปู ปวเน, คุป-โควเน, ยุช-สํยเม, คห-อุปาทาเน, อต-สาตจฺจคมาน, ขิป-เปรเณ, เอวมาทีหิ โต โหติ. วายตีติ วาโต=วายุ. ตายตีติ ตาโต=ปิตา. ตนุเตติ ตนฺตํ=ตนฺตโว. ทมตีติ อนฺโต=ทสโน. อมติ ยาตีติ อนฺโต=โอสานํ, โกฏฺฐาสสมีปาวยวา จ. เสวียตีติ เสโต=ธวโล. สุณนฺตุเนนาติ โสตํ=สวนํ. สวตีติ โสโต=ชลปฺปวาโห. ปุนียตีติ โปโต=พาโล. โคปียตีติ โคตฺถํ=กลาทิ. โยชนฺตฺยเนนาติ โยตฺตํ=รชฺชุ. มมายนฺเตหิ คยฺหตีติ คตฺตํ=สรีรํ. อพาธํ นิรนฺตรํ อตติ ปวตฺตตีติ อตฺตา=มนาทิ. ขิปียติ เอตฺถาติ เขตฺตํ=เกทารํ. วา ธาตุ ในความไป, ตา ธาตุ ในความรักษา, ตน ธาตุ ในความแผ่ไป, ทม ธาตุ ในความสงบ, อม ธาตุ ในความไป, สิ ธาตุ ในความเสพ, สุ ธาตุ ในความฟัง, ปู ธาตุ ในความชำระ, คุป ธาตุ ในความรักษา, ยุช ธาตุ ในความสำรวม, คห ธาตุ ในความยึดถือ, อต ธาตุ ในความไปเนืองนิตย์, ขิป ธาตุ ในความซัดไป, จากธาตุเหล่านี้เป็นต้น ลง โต ปัจจัย. ชื่อว่า วาโต (ลม) เพราะพัดไป (วายติ). ชื่อว่า ตาโต (บิดา) เพราะรักษา (ตายติ). ชื่อว่า ตนฺตัง (เส้นด้าย) เพราะแผ่ไป (ตนุเต). ชื่อว่า ทนฺโต (ฟัน) เพราะฝึกฝน (ทมติ). ชื่อว่า อนฺโต (ที่สุด, ส่วน, และอวัยวะที่อยู่ใกล้) เพราะไป (อมติ ยาติ). ชื่อว่า เสโต (ขาว) เพราะถูกเสพ (เสวียติ). ชื่อว่า โสตัง (หู) เพราะเป็นเครื่องฟัง (สุณนฺตุเนนาติ). ชื่อว่า โโสโต (กระแสน้ำ) เพราะไหล (สวติ). ชื่อว่า โปโต (เด็กอ่อน) เพราะถูกชำระ (ปุนียติ). ชื่อว่า โคตฺถัง (คอกโคเป็นต้น) เพราะถูกรักษา (โคปียติ). ชื่อว่า โยตฺตัง (เชือก) เพราะเป็นเครื่องผูก (โยชนฺติ). ชื่อว่า คตฺตัง (ร่างกาย) เพราะถูกยึดถือ (คยฺหติ) โดยผู้ยึดถือว่าเป็นของเรา (มมายนฺเตหิ). ชื่อว่า อตฺตา (จิตเป็นต้น) เพราะไป (อตติ) และเป็นไป (ปวตฺตติ) โดยไม่ขัดข้องต่อเนื่อง. ชื่อว่า เขตฺตัง (นา) เพราะเป็นที่หว่านพืช (ขิปียติ). ๘๓. ฆราทีหิ ตก. ๘๓. จากธาตุ ฆร เป็นต้น ลง ตกะ ปัจจัย คร ฆร-เสจเน, สิ-เสวายํ, ทู-ปริตาปเน, มิท-สิเนเห, จิต-สญฺเจตเน, ปุส-โปสเน, วิท-ลาเภ, เอวมาทีหิ ตก [Pg.254]๔ โหติ, ฆรติ สิญฺจตีติ ฆตํ=สปฺปิ. เสวียตีติ สิโต=เสโต. ทุพฺพจตฺตา ทูยติ ปริตาเปตีติ ทูโต=เปสรกาโร. มิชฺชติ สิเนหตีติ มิตฺโต=สุหทโย. จินฺเตตีติ จิตฺตํ=วิญฺญาณํ จิตฺตกมฺมาทิ จ. โปสียตีติ ปุตฺโต=อตฺตโช. วินฺทนฺติ ปีติ มเนนาติ วิตฺตํ=ธนํ. วร-วรณสมฺภตฺตีสุ, วรณํ วตฺตํ=พฺรหฺมจริยาทิ. คร หรือ ฆร ธาตุ ในความรด, สิ ธาตุ ในความเสพ, ทู ธาตุ ในความทำให้เดือดร้อน, มิท ธาตุ ในความรัก, จิต ธาตุ ในความคิด, ปุส ธาตุ ในความเลี้ยงดู, วิท ธาตุ ในความได้, จากธาตุเหล่านี้เป็นต้น ลง ตกะ ปัจจัย. ชื่อว่า ฆตัง (เนยใส) เพราะรด (ฆรติ สิญฺจติ). ชื่อว่า สิโต (ขาว) เพราะถูกเสพ (เสวียติ). ชื่อว่า ทูโต (ผู้ส่งข่าว) เพราะทำให้เดือดร้อน (ทูยติ ปริตาเปติ) เนื่องจากความเป็นผู้พูดได้ยาก. ชื่อว่า มิตฺโต (สหาย) เพราะรักใคร่ (มิชฺชติ สิเนหติ). ชื่อว่า จิตฺตัง (วิญญาณ, และจิตรกรรมเป็นต้น) เพราะคิด (จินฺเตติ). ชื่อว่า ปุตฺโต (บุตร) เพราะถูกเลี้ยงดู (โปสียติ). ชื่อว่า วิตฺตัง (ทรัพย์) เพราะคนทั้งหลายได้ (วินฺทนฺติ) ซึ่งความยินดีด้วยสิ่งนี้. วร ธาตุ ในความเลือกสรรและการบำรุง, การเลือกสรร ชื่อว่า วตฺตัง (พรหมจรรย์เป็นต้น). ๘๔. เนตฺตาทโย. ๘๔. เนตฺต เป็นต้น เนตฺตอาทโย ตก ปรา นิปจฺจนฺเต. นี-ปาปเน, เอตฺตํ, ตุก จ นิปาตนา. นยติ ปาเปตีติ เนตฺตํ=นยนํ, เนตา จ. กร-กร-เณ, อสฺสุ, กรณํ กุตฺตํ=กิริยา. กมิสฺส อสฺสุ, กมติ ยาตีติ กุนฺโต=อาวุธวิเสโส. รม-กีฬายํ, สุปุพฺโพ, สุสฺสนิจฺจํ ทีโฆ. สุฏฺฐุ รมณํ, สุฏฺฐุ รมตีติ วา สูรโต=สุขสํวาโส. มิหิสฺสอิสฺสุ, มิหติ สิญฺจตีติ มุตฺตํ=ปสฺสาโว. ปาล=รกฺขเณ อาสฺส รสฺสตฺตํ, ญิจ. ปาลียตีติ ปลิตํ=เกสโลมานํ ชราย กตํ เสตตฺตํ, สทฺธาทิตฺตา อกาเร ตํ ยสฺส อตฺถิ โส ปลิโต=ปุมา, ปลิตา=อิตฺถี. มฺหิสฺส สิ, มิหิ จ, มฺหยนํ สิตํ=มนฺทหสิตํ, มฺหยนํ มิหิตํ=ตเทว, กุส-อกฺโกเส ตสฺส อีญ, กุสียติ อกฺโกสียตีติ กุสีโต=อลโส, สิ=พนฺธเน, ทีโฆ, เสนฺติ พนฺธนฺติ ฆราวาสํ เอตายาติ สีตา=นงฺคลเลขา, เอวมญฺเญปิ. เนตฺต เป็นต้น ลง ตกะ ปัจจัยเป็นต้น สำเร็จรูปโดยนิบาต. นี ธาตุ ในความนำไป, แปลงเป็น เอตฺต และ ตุกะ โดยนิบาต. ชื่อว่า เนตฺตัง (ดวงตา, ผู้นำ) เพราะนำไป (นยติ ปาเปติ). กร ธาตุ ในความทำ, ลง อสฺสุ ปัจจัย, การทำ ชื่อว่า กุตฺตัง (กิริยา). กม ธาตุ ลง อสฺสุ ปัจจัย, ชื่อว่า กุนฺโต (อาวุธชนิดหนึ่ง) เพราะไป (กมติ ยาติ). รม ธาตุ ในความเล่น, มี สุ เป็นบทหน้า, ทีฆะ สุ เป็น สู เสมอ. การรื่นเริงอย่างดี หรือชื่อว่า สูรโต (ผู้รื่นเริงดี, ผู้ร่วมสุข) เพราะรื่นเริงอย่างดี. มิห ธาตุ ลง อิสฺสุ ปัจจัย, ชื่อว่า มุตฺตัง (ปัสสาวะ) เพราะรด (มิหติ สิญฺจติ). ปาล ธาตุ ในความรักษา, รัสสะ อา เป็น อะ, ลง ญิ ปัจจัย. ชื่อว่า ปลิตัง (ผมหงอก ขนหงอกที่เกิดจากความแก่) เพราะถูกรักษา (ปาลียติ), เพราะมี อะ (ความหงอก) นั้นอยู่ด้วยศรัทธาเป็นต้น บุรุษนั้นชื่อว่า ปลิโต, สตรีชื่อว่า ปลิตา. มฺห ธาตุ ลง สิ และ มิหิ ปัจจัย, การยิ้ม ชื่อว่า สิตัง (การยิ้มแย้ม), การยิ้ม ชื่อว่า มิหิตัง (สิ่งนั้นเอง). กุส ธาตุ ในความด่า, ลง อีญะ ปัจจัย, ชื่อว่า กุสีโต (คนเกียจคร้าน) เพราะถูกด่า (กุสียติ อกฺโกสียติ). สิ ธาตุ ในความผูก, ทีฆะ, ชื่อว่า สีตา (รอยไถ) เพราะคนทั้งหลายผูก (เสนฺติ พนฺธนฺติ) ซึ่งการครองเรือนด้วยสิ่งนี้. และอื่นๆ ก็เช่นกัน. ๘๕. สมาทีหฺยโถ. ๘๕. จากธาตุ สม เป็นต้น ลง อโถ ปัจจัย สม-อุปสเม[Pg.255], ทร-ทรเณ, ทม-อุปสเม, กิลม กฺลม-เคลญฺเญ, สป-อกฺโกเส, วส-นิวาเส, อาปุพฺโพ, เอวมาทีหิ อโถ โหติ. สเมตีติ สมโถ=สมาธิ. ทรณํ ทรโถ=ปีฬา. ทมนํ ทมโถ=ทโม. กิลมนํ กิลมโถ=ปริสฺสโม. สปนํ สปโถ=สจฺจกรณํ. อาวสนฺติ เอตฺถาติ อาวสโถ=ฆรํ. สม ธาตุ ในความสงบ, ทร ธาตุ ในความแตก, ทม ธาตุ ในความสงบ, กิลม หรือ กลม ธาตุ ในความเหน็ดเหนื่อย, สป ธาตุ ในความด่า, วส ธาตุ ในความอยู่ มี อา เป็นบทหน้า, จากธาตุเหล่านี้เป็นต้น ลง อโถ ปัจจัย. ชื่อว่า สมโถ (ความสงบ, สมาธิ) เพราะสงบ (สเมติ). การแตก ชื่อว่า ทรโถ (ความเจ็บปวด). การฝึกฝน ชื่อว่า ทมโถ (ความข่มใจ). ความเหน็ดเหนื่อย ชื่อว่า กิลมโถ (ความเหนื่อยยาก). การสาปแช่ง ชื่อว่า สปโถ (การสาบาน). ชื่อว่า อาวสโถ (ที่พัก, บ้าน) เพราะคนทั้งหลายอยู่ (อาวสนฺติ) ในที่นี้. ๘๖. อุปวสา วสฺโสฏ จ. ๘๖. จาก อุปวส (อุป + วส) ลง อโถ ปัจจัย และอาเทศ วส เป็น โอฏะ ด้วย อุปปุพฺพา วสติสฺมา อโถ โหติ, วสฺส โอฏ จาเทโส. อุปวสนฺติ เอตฺถาติ อุโปสโถ=ติถิวิเสโส, นวมหตฺถิ กุลญฺจ. จาก วส ธาตุ มี อุปะ เป็นบทหน้า ลง อโถ ปัจจัย, และมีการอาเทศ วส เป็น โอฏะ. ชื่อว่า อุโปสโถ (วันอุโบสถ, และตระกูลช้างที่ ๙) เพราะคนทั้งหลายรักษาอุโบสถ (อุปวสนฺติ) ในที่นี้. ๘๗. รมา ถก. ๘๗. จากธาตุ รม ลง ถกะ ปัจจัย รมติสฺมา ถก โหติ, กานุพนฺธกรณสามตฺถิยา อต การาโทปิ มโลโป. รมนฺติ กีฬนฺติ เอเตนาติ รโถ=สนฺทโน. จาก รม ธาตุ ลง ถกะ ปัจจัย. ด้วยอำนาจการทำ กะ เป็นอนุพันธะ มีการลบ มะ (ที่ รม) และลบ กะ (ที่ ถกะ) เป็นต้น. ชื่อว่า รโถ (รถ) เพราะคนทั้งหลายรื่นเริง (รมนฺติ กีฬนฺติ) ด้วยสิ่งนี้. ๘๘. ติตฺถาทโย. ๘๘. ติตฺถะ เป็นต้น ติตฺถอาทโย ถกปรา นิปจฺจนฺเต. ตร-ตรเณ, อสฺส อิตฺตํ, ปรรูปาทิ, ตรนฺตฺยเนนาติ ติตฺถํ=นชฺชาทึ เยนาวตรนฺติ ตํ. สิจ-รกฺขเณ, เสจตีติ สิตฺตํ=มธุจฺฉิฏฺฐํ. หส-หสเน, หสนฺตฺยเนนาติ หตฺโถ=กโร, นกฺขตฺตาญฺจ. คายตีติ คาถา=ปชฺชวิเสโส. อรนฺติ ปวตฺตนฺตฺยเนนาติ อตฺโถ=ธนํ. โรคํ ตุทติ ปีเฬตีติ ตุตฺถํ=โอสธํ. ยุ-มิสฺสเน, ทีโฆ, ยวตีติ ยู- โถ=สชาติกานํ [Pg.256] ติรจฺฉานานํสมูโห. คุป-โคปเน, ทีโฆ, ปโลโป, ปฏิกูลตฺตา โคปียตีติ คูโถ=วจฺจํ, เอวมญฺเญปิ. ติตฺถะ เป็นต้น ลง ถกะ ปัจจัย สำเร็จรูปโดยนิบาต. ตร ธาตุ ในความข้าม, แปลง อะ เป็น อิ, มีปรรูปเป็นต้น. ชื่อว่า ติตฺถัง (ท่าสำหรับลงแม่น้ำเป็นต้น) เพราะคนทั้งหลายข้าม (ตรนฺติ) ด้วยสิ่งนี้. สิจ ธาตุ ในความรด, ชื่อว่า สิตฺตัง (ขี้ผึ้ง) เพราะรด (เสจติ). หส ธาตุ ในความหัวเราะ, ชื่อว่า หตฺโถ (มือ, และดาวนักษัตร) เพราะคนทั้งหลายหัวเราะ (หสนฺติ) ด้วยสิ่งนี้. ชื่อว่า คาถา (ร้อยกรองชนิดหนึ่ง) เพราะขับร้อง (คายติ). ชื่อว่า อตฺโถ (ทรัพย์) เพราะเป็นไป (อรนฺติ ปวตฺตนฺติ) ด้วยสิ่งนี้. ชื่อว่า ตุฏฺฐัง (ยา) เพราะแทง (ทุทติ) และเบียดเบียน (ปีเฬติ) ซึ่งโรค. ยุ ธาตุ ในความผสม, ทีฆะ, ชื่อว่า ยูโถ (ฝูงสัตว์เดรัจฉานชนิดเดียวกัน) เพราะผสม (ยวติ). คุป ธาตุ ในความรักษา, ทีฆะ, ลบ ปะ, ชื่อว่า คูโถ (อุจจาระ) เพราะถูกปกปิด (โคปียติ) เนื่องจากความน่ารังเกียจ. และอื่นๆ ก็เช่นกัน. ๘๙. วส มส กุสา ถุ. ๘๙. จากธาตุ วส มส และกุส ลง ถุ ปัจจัย วส-นิวาเส, มส-อามสเน, กุส-อกฺโกเส, เอเตหิ ถุ โหติ. วสนฺติ เอตฺถาติ วตฺถุ=ปทตฺโถ. ทธึ อามสตีติ มตฺถุ=ทธิมณฺโฑ. กุสียติ อกฺโกสียติ เภร วนาทตฺตาติ โกตฺถุ=สิคาโล. วส ธาตุ ในความอยู่, มส ธาตุ ในความจับต้อง, กุส ธาตุ ในความด่า, จากธาตุเหล่านี้ ลง ถุ ปัจจัย. ชื่อว่า วตฺถุ (เนื้อความ, สิ่งของ) เพราะคนทั้งหลายอยู่ (วสนฺติ) ในสิ่งนี้. ชื่อว่า มตฺถุ (น้ำนมส้ม) เพราะจับต้อง (อา มสติ) ซึ่งนมส้ม. ชื่อว่า โกตฺถุ (สุนัขจิ้งจอก) เพราะถูกด่า (กุสียติ อกฺโกสียติ) เนื่องจากความน่ากลัวเป็นต้น. ๙๐. สก วสา ถิ. ๙๐. จากธาตุ สก และวส ลง ถิ ปัจจัย สก-สตฺติยํ, วส-นิวาเส, เอเตหิ ถิ โหติ. สกฺโกติ คนฺตุมเนนาติ สตฺถิ=อูรุ. วสียติ อจฺฉาทียตีติ วตฺถิ=นาภิยา อโธ. จาก สก ธาตุ ในความสามารถ, วส ธาตุ ในความอยู่, ธาตุเหล่านี้ ลง ถิ ปัจจัย. สกฺโกติ คนฺตุมเนนาติ สตฺถิ (โคนขา) เพราะย่อมสามารถไปได้ด้วยสิ่งนี้. วสียติ อจฺฉาทียตีติ วตฺถิ (ท้องน้อย) เพราะอันบุคคลพึงนุ่งห่ม. ๙๑. วีโต ถิก. ๙๑. จาก วี ธาตุ ลง ถิกะ ปัจจัย. วี วา-คมเนตีมสฺมา ถิก โหติ. วียนฺติ คจฺฉนฺติ เอตายาติ วีถิ=อาวลิ. จาก วี หรือ วา ธาตุ ในความไป ลง ถิกะ ปัจจัย. วียติ คจฺฉนฺติ เอตายาติ วีถิ (แถว, ถนน) เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมไปตามทางนั้น. ๙๒. สาริสฺมา รติ. ๙๒. จาก สาริ ธาตุ ลง รติ ปัจจัย. สาริสฺมา ณฺยนฺตา รถิ โหติ. สาเรตีติ สารถิ=รถ-วาโห. จาก สาริ ธาตุ ที่เป็น ณยนตภาพ (ลง ณย ปัจจัย) ลง รติ ปัจจัย. สาเรตีติ สารถิ (คนขับรถ) เพราะย่อมยังรถให้ไป. ๙๓. ตา-ตา อิถิ. ๙๓. จาก ตา และ อต ธาตุ ลง อิทธิ ปัจจัย. ตา-ปาลเน, อต-สาตจฺจคมเน, เอเตหิ อิถิ โหติ. ตายติ ปาเลตีติ ติถิ=ปฏิปทาทิ, อตติ คจฺฉตีติ อติถิ=อพฺภาคโต. จาก ตา ธาตุ ในความรักษา, อต ธาตุ ในความไปติดต่อกัน, ธาตุเหล่านี้ ลง อิทธิ ปัจจัย. ตายนฺติ ปาเลตีติ ติถิ (ดิถี มีปาฏิบทเป็นต้น) เพราะย่อมรักษา. อตติ คจฺฉตีติ อติถิ (แขก) เพราะย่อมไป. ๙๔. อิสา ถี. ๙๔. จาก อิส ธาตุ ลง ถี ปัจจัย. อิสติสฺมา [Pg.257] ถี โหติ. อิจฺฉติ อิจฺฉียตีติ วา อิตฺถี=นารี. จาก อิส ธาตุ ลง ถี ปัจจัย. อิจฺฉติ อิจฺฉียตีติ วา อิตฺถี (ผู้หญิง) เพราะย่อมปรารถนา หรืออันบุคคลพึงปรารถนา. ๙๕. รุท ขุท มุท มท ฉิท สูท สป กมา ทก. ๙๕. จาก รุท, ขุท, มุท, มท, ฉิท, สูท, สป, กม ธาตุ ลง ทก ปัจจัย. เอเตหิ ทก โหติ. รุทตีติ รุทฺโท=อุมาปติ. รสฺส ลตฺเต ลุทฺโท=เนสาโท. ขุทติ อสหตีติ ขุทฺโท=นีโจ. โมทนฺติ เอตายาติ มุทฺทา=สกฺขรมงฺคุลิยํ. มชฺชนฺติ อสฺมินฺติ มทฺโท=ชนปโท. ฉิชฺชตีติ ฉิทฺทํ=รนฺธํ. อูสฺส รสฺสตฺตํ, สูทติ สามิเกหิ ภตึ ปกฺขรตีติ สุทฺโท=วสโล. สปนฺตุเนนาติ สทฺโท=โสตวิสโย. กามียตีติ กนฺโท=มูลวิเสโส. จากธาตุเหล่านี้ ลง ทก ปัจจัย. รุทตีติ รุทฺโท (พระอิศวร) เพราะย่อมร้องไห้. เมื่อรัสสะและแปลงเป็น ล เป็น ลุทฺโท (พราน). ขุทติ อสหตีติ ขุทฺโท (คนต่ำช้า) เพราะย่อมไม่ทน. โมทนฺติ เอตายาติ มุทฺทา (ตรา, แหวน) เพราะบุคคลย่อมยินดีด้วยสิ่งนี้. มชฺชนฺติ อสฺมินฺติ มทฺโท (ชนบท) เพราะคนทั้งหลายย่อมมัวเมาในที่นี้. ฉิชฺชตีติ ฉิทฺทํ (ช่อง) เพราะย่อมขาด. รัสสะ อู เป็น อุ, สูทติ สามิเกหิ ภตึ ปกฺขรตีติ สุทฺโท (คนงาน) เพราะย่อมหลั่งค่าจ้างจากนายทั้งหลาย. สปนฺตุเนนาติ สทฺโท (เสียง) เพราะบุคคลย่อมสาปแช่งด้วยสิ่งนี้. กามียตีติ กนฺโท (หัวเหง้า) เพราะอันบุคคลพึงใคร่. ๙๖. กุนฺทาทโย. ๙๖. กุณฑะ เป็นต้น. กุนฺทอาทโย ทกอนฺตา นิปจฺจนฺเต. กมิสฺส อสฺสุ, กามียตีติ กุนฺโท=ปุปฺผวิธสโส, มณิสฺส มน, มญฺญเตติ มนฺโท=ชโฬ. วุณาติสฺส พุน, วุณียติ สํวรียตีติ พุนฺโท=มูลปฺปเทโส. นินฺท-ครหายํ, นโลโป, นินฺทียตีติ นิทฺทา=โสปฺปํ. อุนฺท-กิเลทเน, นโลโป, อุนฺทติ กิเลทตีติ อุทฺโท=ชลพิฬาโล. สํปุพฺพสฺส อุนฺทิสฺส จ, สมฺมา อุนฺทติ กิเลทตีติ สมุทฺโท=สาคโร. ปุล-มหตฺตหึ สาญาเณสุ, อิมุญ, ปุลติ หึสตีติ ปุลินฺโท=สวโร. เอวํ-มญฺเญปิ. คำว่า กุณฑะ เป็นต้น สำเร็จรูปโดยมี ทก ปัจจัย เป็นที่สุด. จาก กม ธาตุ แปลง อะ เป็น อุ, กามียตีติ กุณฺโฑ (ดอกไม้ชนิดหนึ่ง) เพราะอันบุคคลพึงใคร่. จาก มน ธาตุ แปลงเป็น มน, มญฺญเตติ มนฺโท (คนโง่) เพราะย่อมรู้. จาก วุณาติ ธาตุ แปลงเป็น พุน, วุณียติ สํวรียตีติ พุนฺโท (ส่วนราก) เพราะอันบุคคลพึงห่อหุ้ม. จาก นินท ธาตุ ในความติเตียน, ลบ น, นินฺทียตีติ นิทฺทา (การนอนหลับ) เพราะอันบุคคลพึงติเตียน. จาก อุนท ธาตุ ในความเปียก, ลบ น, อุนฺทติ กิเลทตีติ อุทฺโท (นาก) เพราะย่อมเปียก. จาก อุนท ธาตุ มี สํ บทหน้า, สมฺมา อุนฺทติ กิเลทตีติ สมุทฺโท (ทะเล) เพราะย่อมเปียกดี. จาก ปุล ธาตุ ในความใหญ่และความเบียดเบียน, ลง อิมุญ ปัจจัย, ปุลติ หึสตีติ ปุลินฺโท (คนป่า) เพราะย่อมเบียดเบียน. แม้บทอื่นก็เช่นกัน. ๙๗. ททา ทุ. ๙๗. จาก ทท ธาตุ ลง ทุ ปัจจัย. ทท-ทาเนตีมสฺมา ทุ โหติ. ทุกฺขํ ททาตีหิ ททฺทุ=กุฏฺฐวิเสโส. จาก ทท ธาตุ ในความให้ ลง ทุ ปัจจัย. ทุกฺขํ ททาตีติ ททฺทุ (โรคเรื้อนชนิดหนึ่ง) เพราะย่อมให้ความทุกข์. ๙๘. ขนาน ทม รมา โธ. ๙๘. จาก ขน, อน, ทม, รม ธาตุ ลง โธ ปัจจัย. ขน [Pg.258] ขณ-อวทารเณ, อน-ปาณเน, ทม-อุปสเม, รม-กีฬายํ, เอเตหิ โธ โหติ. ญาเณน ธญฺญเตติ ขนฺโธ=ราสิ. อนติ ชีวติ เอเตนาติ อนฺโธ=อจกฺขุโก. ทเมตพฺโพติ ทนฺโธ=ชโฬ, รมนฺติ เอตฺถ สปฺปาทโยติ รนฺธํ=ฉิทฺทํ. จาก ขน ธาตุ ในความขุดหรือทำลาย, อน ธาตุ ในความหายใจ, ทม ธาตุ ในความสงบ, รม ธาตุ ในความเล่น, ธาตุเหล่านี้ ลง โธ ปัจจัย. ญาเณน ธญฺญเตติ ขนฺโธ (กอง) เพราะอันบุคคลพึงทำลายด้วยญาณ. อนติ ชีวติ เอเตนาติ อนฺโธ (คนตาบอด) เพราะย่อมหายใจหรือเป็นอยู่ด้วยสิ่งนี้. ทเมตพฺโพติ ทนฺโธ (คนโง่) เพราะอันบุคคลพึงฝึก. รมนฺติ เอตฺถ สปฺปาทโยติ รนฺธํ (ช่อง) เพราะสัตว์มีงูเป็นต้นย่อมยินดีในที่นี้. ๙๙. มุทฺธา ทโย. ๙๙. มุทธา เป็นต้น. มุทฺธอาทโย ธนฺตา นิปจฺจนฺเต. มุท-โตเส, โอตฺตาภาโว, โมทนฺติ เอตฺถ อูกาติ มุทฺธา=มตฺถโก. อร-คมเน, อรนฺติ ยนฺติ เอตฺถาติ อทฺธา=มคฺโค, กาโล จ, อทฺธํ=อุปทฺธํ. คิธ-อภิ กงฺขายํ, อิสฺส อตฺตํ, เคธตีติ คทฺโธ=คิชฺโฌ. วิธ-เวธเน, เอตฺตาภาโว, ปริวชฺฌตีติ วิทฺธํ=วิมลํ, เอวมญฺเญปิ. คำว่า มุทธา เป็นต้น สำเร็จรูปโดยมี ธ ปัจจัย เป็นที่สุด. จาก มุท ธาตุ ในความยินดี, ไม่มีการทำโอ, โมทนฺติ เอตฺถ อูกาติ มุทฺธา (ศีรษะ) เพราะเหาทั้งหลายย่อมยินดีในที่นี้. จาก อร ธาตุ ในความไป, อรนฺติ ยนฺติ เอตฺถาติ อทฺธา (ทาง, กาล) เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมไปในที่นี้, อทฺธํ (กึ่ง). จาก คิธ ธาตุ ในความปรารถนา, แปลง อิ เป็น อะ, เคธตีติ คทฺโธ (แร้ง) เพราะย่อมปรารถนา. จาก วิธ ธาตุ ในความแทง, ไม่มีการทำเอ, ปริวชฺชตีติ วิทฺธํ (บริสุทธิ์) เพราะอันบุคคลพึงเว้นรอบ. แม้บทอื่นก็เช่นกัน. ๑๐๐. สีโต ธุก. ๑๐๐. จาก สี ธาตุ ลง ธุก ปัจจัย. เสติสฺมา ธุก โหติ. สยนฺติ เอตายาติ สีธุ=สุราวิเสโส. จาก สี ธาตุ ลง ธุก ปัจจัย. สยนฺติ เอตายาติ สีธุ (สุราชนิดหนึ่ง) เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมนอนด้วยสิ่งนี้. ๑๐๑. วรารกรตรทรยมอชฺชมิถสกา กุโน. ๑๐๑. จาก วร, อร, กร, ตร, ทร, ยม, อชฺช, มิถ, สก ธาตุ ลง กุน ปัจจัย. วร-วรณสมฺภตฺตีสุ, อร-คมเน, กร-กรเณ, ตร-ตร-เณ ทร-วิทารเณ, ยม-อุปรเม, อชฺช สชฺช-อชฺชเน, มิถ-สงฺคเม, สก-สตฺติยํ, เอเตหิ กุโน โหติ. ‘‘รา นสฺส โณ’’ติ (๕-๑๗๑) นสฺส ณตฺตํ, วาเรตีติ วรุโณ=เอวํนามโก อิสิ, เทวราชา, ปาทโป จ. อรติ คจฺฉตีติ อรุโณ=สูริโย, ตสฺส [Pg.259] สารถิ จ. ปรทุกฺเข สติ สาธูนํ หทยกมฺมนํ กโรตีติ กรุณา=ทยา. พาลภาวํ อตรีติ ตรุโณ=ยุวา. ‘‘ณิณาปิน’’นฺติ (๕.๑๖๐) โยควิภาคา ณิโลโป, วิทาเรตีติ ทารุโณ=กกฺขโฬ. ยเมติ ปาวํ นาเสตีติ ยมุนา=เอกา มหานที. อชฺชติ ธนสญฺจยํ กโรตีติ อชฺชุโน=ราชา, รุกฺขวิเสโส จ. มิโถ สงฺคโม มิถุนํ=ปุมิตฺถิยุคฬํ. สกฺโกตีติ สกุโน=ปกฺขี. นทาทิปาฐา วีมฺหิ=สกุนี. ‘‘ตถนรานํฏฏฺฐณลา’’ติ (๑-๒๗) วา ณตฺเต=สกุโณ, สกุณิ. จาก วร ธาตุ ในความเลือกและความถึงพร้อม, อร ธาตุ ในความไป, กร ธาตุ ในความทำ, ตร ธาตุ ในความข้าม, ทร ธาตุ ในความทำลาย, ยม ธาตุ ในความระงับ, อชฺช (สชฺช) ธาตุ ในความสั่งสม, มิถ ธาตุ ในความประชุม, สก ธาตุ ในความสามารถ, ธาตุเหล่านี้ ลง กุน ปัจจัย. ด้วยสูตรว่า 'รา นสฺส โณ' (5-171) แปลง น เป็น ณ. วาเรตีติ วรุโณ (ฤๅษีชื่อนี้, เทวราช, ต้นไม้) เพราะย่อมห้าม. อรติ คจฺฉตีติ อรุโณ (พระอาทิตย์, สารถีของพระอาทิตย์) เพราะย่อมไป. ปรทุกฺเข สติ สาธูนํ หทยกมฺมนํ กโรตีติ กรุณา (ความสงสาร) เพราะย่อมทำความหวั่นไหวแห่งใจของสาธุชนเมื่อทุกข์ของผู้อื่นมีอยู่. พาลภาวํ อตรีติ ตรุโณ (คนหนุ่ม) เพราะข้ามพ้นความเป็นเด็กแล้ว. ด้วยสูตรว่า 'ณิณาปินํ' (5.160) โดยการแยกโยคะ ลบ ณิ, วิทาเรตีติ ทารุโณ (หยาบ) เพราะย่อมทำลาย. ยเมติ ปาปํ นาเสตีติ ยมุนา (แม่น้ำใหญ่สายหนึ่ง) เพราะย่อมระงับหรือยังบาปให้พินาศ. อชฺชติ ธนสญฺจยํ กโรตีติ อชฺชุโน (พระราชา, ต้นไม้ชนิดหนึ่ง) เพราะย่อมสั่งสมทรัพย์. มิโถ สงฺคโม มิถุนํ (คู่ชายหญิง) เพราะการประชุมกัน. สกฺโกตีติ สกุโณ (นก) เพราะย่อมสามารถ. เพราะอยู่ในหมวด นทาทิ จึงลง วี ปัจจัย ในอรรถอิตถีลิงค์ เป็น สกุนี. ด้วยสูตรว่า 'ตถนรานํ ฏฏฺฐณลา' (1-27) หรือแปลง น เป็น ณ เป็น สกุโณ, สกุณิ. ๑๐๒. อชา อิโน. ๑๐๒. จาก อช ธาตุ ลง อิน ปัจจัย. อช วช-คมเน ตีมสฺมา อิโน โหติ. อชติ วิกฺกยํ ยาตีติ อชินํ=จมฺมํ. จาก อช หรือ วช ธาตุ ในความไป ลง อิน ปัจจัย. อชติ วิกฺกยํ ยาตีติ อชินํ (หนัง) เพราะย่อมไปสู่การขาย. ๑๐๓. วิปินาทโย. ๑๐๓. วิปินะ เป็นต้น. วิปินอาทโย อินนฺตา นิปจฺจนฺเต. วป-พีชนิกฺเขเป, อสฺส อิตฺตํ, วปนฺติ เอตฺถาติ วิปินํ=วนํ. สุป-สเย, สุปนฺติ เอเตนาติ สุปินํ=นิทฺทา, สุปนฺเตน ทิฏฺฐญฺจ. ตุท-พฺยถเน, ทสฺส โห, ตุทติ สตฺเต ปีเฬตีติ ตุหินํ=หิมํ. กปฺป-สามตฺถิเย, กปฺปติ ริปโว วิเชตุํ สมตฺเถตีติ กปฺปิโน=ราชา. กม-ปทวิกฺเขเป, อสฺส อุตฺตํ, กมนฺติ เอตฺถ มีนาทโย ปวิสนฺตีติ กุมินํ=มจฺฉพนฺธโนปกรณวิเสโส. ทา-ทาเน, เทนฺติ เอตสฺมินฺติ ทินํ=ทิวโส, เอวมญฺเญปิ. คำว่า วิปินะ เป็นต้น สำเร็จรูปโดยมี อิน ปัจจัย เป็นที่สุด. จาก วป ธาตุ ในความหว่านเมล็ด, แปลง อะ เป็น อิ, วปนฺติ เอตฺถาติ วิปินํ (ป่า) เพราะย่อมหว่านในที่นี้. จาก สุป ธาตุ ในความนอน, สุปนฺติ เอเตนาติ สุปินํ (การนอนหลับ, สิ่งที่เห็นขณะหลับ) เพราะย่อมนอนด้วยสิ่งนี้. จาก ทุท ธาตุ ในความเบียดเบียน, แปลง ท เป็น ห, ทุทติ สตฺเต ปีเฬตีติ ตุหินํ (หิมะ) เพราะย่อมเบียดเบียนสัตว์ทั้งหลาย. จาก กปฺป ธาตุ ในความสามารถ, กปฺปติ ริพโว วิเชตุํ สมตฺเถตีติ กปฺปิโน (พระราชา) เพราะย่อมสามารถเพื่อเอาชนะข้าศึก. จาก กม ธาตุ ในความก้าวไป, แปลง อะ เป็น อุ, กมนฺติ เอตฺถ มีนาทโย ปวิสนฺตีติ กุมินํ (เครื่องมือจับปลาชนิดหนึ่ง) เพราะปลาเป็นต้นย่อมเข้าไปในที่นี้. จาก ทา ธาตุ ในความให้, เทนฺติ เอตสฺมินฺติ ทินํ (วัน) เพราะย่อมให้ในสิ่งนี้. แม้บทอื่นก็เช่นกัน. ๑๐๔. กิรา กโน. ๑๐๔. จาก กิร ธาตุ ลง กน ปัจจัย. กิรติสฺมา [Pg.260] กโน โหติ. นสฺส โณ, กิรนฺติ วิกิรนฺตีติ กิรณา=รํสิโย. จาก กิร ธาตุ ลง กน ปัจจัย. แปลง น เป็น ณ. กิรนฺติ วิกิรนฺตีติ กิรณา (รัศมี) เพราะย่อมแผ่ไป. ๑๐๕. ที ชิอิมีหิ นก. ๑๐๕. จาก ที, ชิ, อิ, มี ธาตุ ลง นก ปัจจัย. ที-ขเย, ชิ-ชเย, อิ-อชฺเฌนคตีสุ, มี-หึสายํ, เอเตหิ นก โหติ. อเทสิ ขยมคมาสีติ ทีโน=นิทฺธโน. ปญฺจมาเร อชินีติ ชิโน=พุทฺโธ. เอสิ อิสฺสรตฺตมคมาสีติ อิโน=สามี. มียเต หึสียเตติ มีโน=มจฺโฉ. จาก ที ธาตุ ในความสิ้นไป, ชิ ธาตุ ในความชนะ, อิ ธาตุ ในความไปและความศึกษา, มี ธาตุ ในความเบียดเบียน, ธาตุเหล่านี้ลง นก ปัจจัย. ทีโน (คนยากจน) เพราะถึงความสิ้นไปแล้ว. ชิโน (พระพุทธเจ้า) เพราะชนะมารทั้งห้าแล้ว. อิโน (นาย) เพราะถึงความเป็นใหญ่แล้ว. มีโน (ปลา) เพราะอันบุคคลย่อมเบียดเบียน. ๑๐๖. สิธาวีวาหิ โน. ๑๐๖. จาก สิ ธา วี วา ธาตุ ลง โน ปัจจัย. สิ-พนฺธเน, ธา-ธารเณ, วี วา-คมเน, เอเตหิ โน โหติ. เสติ พนฺธตีติ เสโน=สสาทโน เสนา=จมู. ธาเรตีติ ธานา=ภชฺชิตยโว. เวติ ปวตฺตตีติ เวโน=หีนชาติ. สตฺเตสุ วาติ ปวตฺตตีติ วานํ=ตณฺหา. จาก สิ ธาตุ ในความผูก, ธา ธาตุ ในความทรงไว้, วี วา ธาตุ ในความไป, ธาตุเหล่านี้ลง โน ปัจจัย. เสโน (เหยี่ยว) เพราะย่อมผูก, เสนา (กองทัพ). ธานา (ข้าวเปลือกคั่ว) เพราะย่อมทรงไว้. เวโน (คนชาติชั่ว) เพราะย่อมเป็นไป. วานัง (ตัณหา) เพราะย่อมเป็นไปในสัตว์ทั้งหลาย. ๑๐๗. อูนาทโย. ๑๐๗. คำว่า อูนะ เป็นต้น (ลงปัจจัย). อูนอาทโย นนฺตา นีปจฺจนฺเต. อูห-วิตกฺเก, หโลโป, อูหนํ อูโน=อปุณฺโณ. หิ-คติยํ, ทีฆตฺตํ, เหสิ หีนตฺตมคมีติ หีโน=นิหีโน. จิ-จเย, ทีฆตฺตํ, จยนฺติ เอตฺถ รตนานีติ จีโน=ชนปโท. หนิสฺส ชโฆ, หญฺญตีติ ชฆนํ=กฏิ. ฐาสฺส เถ ฐาติ ปวตฺตตีติ เถโน=โจโร. อุนฺทิสฺส โอโท, อุนฺทียตีติ โอทโน=อนฺนํ. อนฺนํ. รํชิสฺส นิคฺคหีตโลโป, อก จ, รํชเต อเนนาติ รชนํ=ราโค. รญฺชนฺติ เอตฺถาติ รชนี=รตฺติ. ปทิสฺส ชุนุก[Pg.261], ปชฺชติ คจฺฉตีติ ปชฺชุนฺโน=อินฺโท, เมโฆ จ. คมิสฺส คง, คจฺฉนฺติ เอตฺถ วิหงฺคาทโยติ คคนํ=อนฺตลิกฺขํ, เอวมญฺเญปิ. คำว่า อูนะ เป็นต้น มี นะ เป็นที่สุด สำเร็จรูปด้วยวิธีนิปาตนะ. จาก อูห ธาตุ ในความตรึก, ลบ ห, อูโน (ไม่เต็ม) เพราะการตรึก. จาก หิ ธาตุ ในความไป, ทำเป็นทีฆะ, หีโน (เลวทราม) เพราะถึงความเป็นผู้เลวทรามแล้ว. จาก จิ ธาตุ ในความสั่งสม, ทำเป็นทีฆะ, จีโน (ประเทศจีน) เพราะรัตนะทั้งหลายย่อมสั่งสมในที่นี้. จาก หน ธาตุ แปลงเป็น ชฆ, ชฆนัง (สะเอว) เพราะอันบุคคลย่อมฆ่า. จาก ฐา ธาตุ แปลงเป็น เถ, เถโน (โจร) เพราะย่อมเป็นไป. จาก อุนท ธาตุ แปลงเป็น โอท, โอทโน (ข้าวสุก) เพราะอันบุคคลย่อมทำให้เปียก. ข้าวสุก. จาก รัญช ธาตุ ลบนิคคหิต และลง อกะ ปัจจัย, รชนัง (ราคะ) เพราะย่อมย้อมด้วยสิ่งนี้. รชนี (กลางคืน) เพราะย่อมย้อมในที่นี้. จาก ปท ธาตุ แปลงเป็น ชุนุกะ, ปัชชุนโน (พระอินทร์, เมฆ) เพราะย่อมไป. จาก คม ธาตุ แปลงเป็น คคณ, คคนัง (อากาศ) เพราะนกเป็นต้นย่อมไปในที่นี้. แม้บทอื่นก็เช่นกัน. ๑๐๘. วี ปตา ตโน. ๑๐๘. จาก วี ปต ธาตุ ลง ตน ปัจจัย. วี วา-คมเน, ปต ปถ-คมเน, เอเตหิ ตโน โหติ. เวติ ปวตฺตติ เอเตนาติ เวตนํ=ภติ. ปตนฺติ เอตฺถาติ ปตฺตนํ=นครํ. จาก วี วา ธาตุ ในความไป, ปต ปถ ธาตุ ในความไป, ธาตุเหล่านี้ลง ตน ปัจจัย. เวตนัง (ค่าจ้าง) เพราะย่อมเป็นไปด้วยสิ่งนี้. ปัตตนัง (เมือง) เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมตกลงในที่นี้. ๑๐๙. รมา ตนก. ๑๐๙. จาก รม ธาตุ ลง ตนก ปัจจัย. รม กีฬายมิจสฺมา ตนก โหติ. ‘‘คมาทิรานํ โลโปนฺตสฺสา’’ติ (๕.๑๐๙) มโลโป, รมนฺติ เอตฺถาติ รตนํ=มณิ อาที, หตฺถมตฺตญฺจ. จาก รม ธาตุ ในความยินดี ลง ตนก ปัจจัย. ด้วยสูตรว่า "คมาทิรานัง โลปนตัสสา" (5.109) ลบ ม. รตนัง (แก้วมณีเป็นต้น) เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมยินดีในที่นี้, และมีประมาณหนึ่งศอก. ๑๑๐., สู ภาหิ นุก, ๑๑๐. จาก สู ภา ธาตุ ลง นุกะ ปัจจัย. สู-ปสเว, ภา-ทิตฺติยํ, เอเตหิ นุก โหติ. ปสวียตีติ สูนุ=ปุตฺโต. ภาติ ทิพฺพตีติ ภานุ=สูริโย. จาก สู ธาตุ ในความให้เกิด, ภา ธาตุ ในความรุ่งเรือง, ธาตุเหล่านี้ลง นุกะ ปัจจัย. สูนุ (บุตร) เพราะอันบุคคลย่อมให้เกิด. ภานุ (พระอาทิตย์) เพราะย่อมรุ่งเรือง. ๑๑๑. ธาสฺเส จ. ๑๑๑. และจาก ธา ธาตุ. ธา-ธารเณตีมสฺมา นุก โหติ, ธาสฺส เอ จ. ธาเรตีติ เธนุ=คาวี. จาก ธา ธาตุ ในความทรงไว้ ลง นุกะ ปัจจัย และแปลง อา ที่ ธา เป็น เอ. เธนุ (แม่โคนม) เพราะย่อมทรงไว้. ๑๑๒. วตฺตา ฏาว ธมาเสหฺยนิ. ๑๑๒. วัตต, อฏ, อว, ธม, อส เหล่านี้ ลง อนิ ปัจจัย. วตฺต-วตฺตเน, อฏ-คมนตฺโถ, อว-รกฺขเณ, ธม-สทฺเท, อส-เขปเน, เอเตหิ อนิ โหติ. วตฺตนฺติ เอเตนาติ วตฺตนิ=ตสรทณฺฑํ. วีมฺหิ วตฺตนี=ปนฺโถ. อฏเต คมฺมเตติ อฏนิ= มญฺจงฺโค[Pg.262]. สตฺเต อวติ รกฺขตีติ อวนิ=มหี. ธมนฺติ เอเตน วีณาทโยติ ธมนิ=สีรา. ทณฺฑตฺถาย อสียเต ขิปียเตติ อสนิ=กุลิสํ. วัตต ธาตุ ในความหมุนไป, อฏ ธาตุ ในความไป, อว ธาตุ ในความรักษา, ธม ธาตุ ในความเปล่งเสียง, อส ธาตุ ในความเหวี่ยงไป, ธาตุเหล่านี้ลง อนิ ปัจจัย. วัตตนิ (ไม้กระสวย) เพราะย่อมหมุนไปด้วยสิ่งนี้. ในคัมภีร์วี วัตตนี (หนทาง). อฏนี (ส่วนแห่งเตียง) เพราะย่อมไป. อวนี (แผ่นดิน) เพราะย่อมรักษาซึ่งสัตว์ทั้งหลาย. ธมนี (เส้นเอ็น) เพราะย่อมเป่าซึ่งพิณเป็นต้นด้วยสิ่งนี้. อสนี (สายฟ้า) เพราะย่อมถูกเหวี่ยงไปเพื่อการลงทัณฑ์. ๑๑๓. ยุโต นิ. ๑๑๓. จาก ยุ ธาตุ ลง นิ ปัจจัย. ยุ-มิสฺสเนตีมสฺมา นิ โหติ. ยวนฺติ สตฺตา อเนน เอตีภาวํ คจฺฉนฺตีติ โยนิ=ภคํ, อณฺฑชาทิโยนิ จ. จาก ยุ ธาตุ ในความผสม ลง นิ ปัจจัย. โยนิ (ช่องคลอด, กำเนิด) เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมถึงความเป็นไปโดยสิ่งนี้ และกำเนิดมีอัณฑชะเป็นต้น. (อิติ ตวคฺคปจฺจยวิธานํ). (จบการกำหนดปัจจัยในตวรรค) ๑๑๔. จมาป ปา วปา โป. ๑๑๔. จม, อป, ปา, วป เหล่านี้ ลง โป ปัจจัย. จม-อทเน, อป-ปาปุณเน, ปา-รกฺขเณ, วป-พีชนิกฺเขเป, เอเตหิ โป โหติ. จมนฺติ อทนฺติ เอตฺถาติ จมฺปา=นครํ, อเปสิ อีสกมตฺตมคมาสีติ อปฺปํ=อพหุ. อปายํ ปาติ รกฺขตีติ ปาปํ-กิพฺพิสํ. วปนฺติ เอตฺถาติ วปฺโป=เกทารํ. จม ธาตุ ในความกิน, อป ธาตุ ในความถึง, ปา ธาตุ ในความรักษา, วป ธาตุ ในความหว่านเมล็ด, ธาตุเหล่านี้ลง โป ปัจจัย. จัมปา (เมือง) เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมกินในที่นี้. อัปปะ (น้อย) เพราะถึงซึ่งประมาณเพียงเล็กน้อย คือไม่มาก. ปาปะ (บาป) เพราะย่อมรักษาซึ่งอบาย. วัปปะ (นา) เพราะย่อมหว่านในที่นี้. ๑๑๕. ยุ ถุ กูนํ ทีโฆ จ. ๑๑๕. ยุ, ถุ, กุ เหล่านี้ ลง โป ปัจจัย และทีฆะต้นธาตุด้วย. ยุ-มิสฺสเน, ถุ-อภิตฺถเว, กุ-สทฺเท, เอเตหิ โป โหติ, เอเตสํ ทีโฆ จ. ทีฆวิธานสามตฺถิยา โอตฺตาภาโว. ยวนฺติ สห วตฺตนฺติ เอตฺถาติ ยูโป=ยญฺญยฏฺฐิ, ปาสาโท จ. ถวียตีติ ถูโป=เจติยํ. กวนฺติ นทนฺติ เอตฺถาติ กูโป=อุทปาโน. ยุ ธาตุ ในความผสม, ถุ ธาตุ ในความสรรเสริญ, กุ ธาตุ ในความเปล่งเสียง, ธาตุเหล่านี้ลง โป ปัจจัย และทีฆะต้นธาตุด้วย. ด้วยอำนาจแห่งการทีฆะจึงไม่มีการแปลงเป็น โอ. ยูปะ (เสาบูชายัญ, ปราสาท) เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมเป็นไปพร้อมกันในที่นี้. ถูปะ (เจดีย์) เพราะอันสัตว์ทั้งหลายย่อมสรรเสริญ. กูปะ (บ่อน้ำ) เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมเปล่งเสียงในที่นี้. ๑๑๖. ขิป สุป นีสู ปูหิ ปก. ๑๑๖. ขิป, สุป, นี, สู, ปู เหล่านี้ ลง ปกะ ปัจจัย. ขิป-เปรเณ, สุป-สเย, นี-นเย, สู-ปสเว, ปู-ปวเน, เอเตหิ ปก โหติ. ขปติ ขยํ คจฺฉตีติ ขิปฺปํ=สีฆํ. สุปนฺติ [Pg.263] เอตฺถ สุนขาทโยติ สุปฺปํ=ปปฺโผฏนํ. นยนฺติ เอตสฺมา ผลนฺติ นิโป=รกฺโข. สวติ รุจึ ชเนตีติ สูโป=พฺยญฺชนวิเสโส. ปวียติ มริจชีรกาทีหิ ปวิตฺตํ กรียตีติ ปูปํ=ขชฺชกํ. ขิป ธาตุ ในความส่งไป, สุป ธาตุ ในความนอน, นี ธาตุ ในความนำไป, สู ธาตุ ในความให้เกิด, ปู ธาตุ ในความชำระ, ธาตุเหล่านี้ลง ปกะ ปัจจัย. ขิปปะ (เร็ว) เพราะย่อมถึงความสิ้นไป. สุปปะ (กระด้ง) เพราะสุนัขเป็นต้นย่อมนอนในที่นี้ หรือเป็นเครื่องฝัด. นิปะ (ต้นไม้) เพราะย่อมนำไปจากสิ่งนี้. สูปะ (แกง) เพราะย่อมยังความชอบใจให้เกิด. ปูปะ (ขนม) เพราะอันพริกไทยและยี่หร่าเป็นต้นย่อมทำให้บริสุทธิ์. ๑๑๗. สิปฺปาทโย. ๑๑๗. ศัพท์มี สิปปะ เป็นต้น. สิปฺปอาทโย ปกอนฺตา นิปจฺจนฺเต. สปิสฺส อสฺสอิตฺตํ, สปติ อเนนาติ สิปฺปํ=กลา. วปิสฺส อสฺสิ, วิชฺชํ วปตีติ วิปฺโป=พฺราหฺมโณ. วสฺส โพ, วปติ พหิ นิกฺขมติ หทยงฺคตโสเกนาติ พปฺปํ=อสฺสุ. ฉุป-สมฺผสฺเส, อุสฺเส, ฉุปติ อเนนาติ เฉปฺปํ=นงฺคุฏฺฐํ. รุป=รุปฺปเน, ปโลป ทีฆา, รุปฺปติ วิการมาปชฺชตีติ รูปํ-ภูตภูติกํ, เอวมญฺเญปิ. ศัพท์มี สิปปะ เป็นต้น ลง ปกะ ปัจจัย สำเร็จรูปด้วยวิธีนิปาตนะ. สป ธาตุ แปลง อะ เป็น อิ, สิปปะ (ศิลปะ) เพราะย่อมสาบานด้วยสิ่งนี้. วป ธาตุ แปลง อะ เป็น อิ, วิปปะ (พราหมณ์) เพราะย่อมหว่านซึ่งวิชา. วป ธาตุ แปลง วะ เป็น พะ, บัปปะ (น้ำตา) เพราะย่อมหลั่งออกไปข้างนอกด้วยความโศกที่เข้าสู่ใจ. ฉุป ธาตุ ในความสัมผัส แปลง อุ เป็น เอ, เฉปปะ (หาง) เพราะย่อมสัมผัสด้วยสิ่งนี้. รุป ธาตุ ในความแตกทำลาย มีการลบและทีฆะ, รูปะ (รูป) เพราะย่อมถึงความวิการ แม้ศัพท์อื่นก็เช่นกัน. ๑๑๘. สาสา อโป. ๑๑๘. จาก สาส ธาตุ ลง อป ปัจจัย. สาส อนุสิฏฺฐิยมิจฺจสฺมา อโป โหติ. สาสียนฺติ เอเตนาติ สาสโป=วีหิวิเสโส. จาก สาส ธาตุ ในความสั่งสอน ลง อป ปัจจัย. สาสปะ (เมล็ดผักกาด) เพราะอันสัตว์ทั้งหลายย่อมสั่งสอนด้วยสิ่งนี้. ๑๑๙. วิฏปาทโย. ๑๑๙. ศัพท์มี วิฏปะ เป็นต้น. วิฏปอาทโย อปนฺตา นิปจฺจนฺเต. วฏ-เวฏฺฐเน, อสฺส อิตฺตํ, วฏติ เวฏฺฐติ เอเตนาติวิฏโป=คุมฺพวิเสโส, กุถ-ปูติภาเว, ถสฺส โณ, อกุถิ ปูติภาวมคมีติ กุณโป=มตโก. มณฺฑ=ภูสเน, มณฺเฑติ ชนํ, มณฺฑียติ ชเนหีติ วา มณฺฑโป=ชนาลโย, เอวมญฺเญปิ. ศัพท์มี วิฏปะ เป็นต้น ลง อป ปัจจัย สำเร็จรูปด้วยวิธีนิปาตนะ. วฏ ธาตุ ในความพัน แปลง อะ เป็น อิ, วิฏปะ (พุ่มไม้) เพราะย่อมพันด้วยสิ่งนี้. กุถ ธาตุ ในความเป็นของเน่า แปลง ถะ เป็น ณะ, กุณปะ (ซากศพ) เพราะถึงความเป็นของเน่า. มัณฑ ธาตุ ในความประดับ, มัณฑปะ (ศาลา) เพราะย่อมประดับซึ่งชน หรืออันชนย่อมประดับ แม้ศัพท์อื่นก็เช่นกัน. ๑๒๐. คุปา โผ. ๑๒๐. ลง โผ ปัจจัย หลังธาตุ คุป คุปิสฺมา โผ โหติ. โคปียตีติ โคปฺโผ=จรณคณฺฐิ. ลง โผ ปัจจัย หลังธาตุ คุป. ชื่อว่า โคปผะ เพราะอันเขาย่อมรักษา (คือ) ข้อเท้า ๑๒๑. ครสราทีหิ โพ. ๑๒๑. ลง โบ ปัจจัย หลังธาตุ คร และ สร เป็นต้น ครสราทีหิ [Pg.264] โพ โหติ. ครติ อญฺเญ อเนน ปีเฬตีติ คพฺโพ=อภิมาโน. สรติ ปวตฺตตีติ สพฺโพ=สกโล. ผลกาเมหิ ชเนหิ อมียติ คมียตีติ อมฺโพ=จูโต. ปุตฺเตน อมียติ คมียตีติ อมฺพา=มาตา. ลง โบ ปัจจัย หลังธาตุ คร และ สร เป็นต้น. ชื่อว่า คัพพะ เพราะย่อมเบียดเบียนผู้อื่นด้วยสิ่งนี้ (คือ) ความถือตัว. ชื่อว่า สัพพะ เพราะย่อมเป็นไป (คือ) ทั้งหมด. ชื่อว่า อัมพะ เพราะอันชนผู้ใคร่ผลย่อมไปหา (คือ) มะม่วง. ชื่อว่า อัมพา เพราะอันบุตรย่อมไปหา (คือ) มารดา ๑๒๒. นิมฺพาทโย. ๑๒๒. ศัพท์ทั้งหลายมี นิมพะ เป็นต้น นิมฺพอาทโย พนฺตา นิปจฺจนฺเต. นมิสฺส อสฺสิ, นมติ ผลภาเรนาติ นิมฺโพ=อริฏฺโฐ. วมิสฺส วสฺส พิตฺตํ. ปิตฺตาทโย วมติ อุคฺคิรตีติ พิมฺพํ=สรีรํ. กุสิสฺส อมุก, ติตฺเตน กุสียติ อกฺโกสียตีติ โกสมฺโพ=รุกฺโข. กทติสฺส อมุก, กทนฺติ เอเตน ทฺวาราทีนีติ กทมฺโพ=รุกฺโข. กุฏิสฺส อุมุก, ชเนหิ โกฏียติ ปวตฺตียตีติ กุฏุมฺพํ=จตุปฺปโท, เขตฺตํ, ฆรํ, กลตฺตํ, ทาสา จ. กณฺฑิสฺส กุฑุ. ตณฺฑุลาทโย อเนน กณฺฑนฺติ ปริจฺฉินฺทนฺตีติ กุฑุโพ=มานํ, เอวมญฺเญปิ. ศัพท์ทั้งหลายมี นิมพะ เป็นต้น ลง พะ ปัจจัย สำเร็จรูป. แปลง อะ แห่ง นม ธาตุ เป็น อิ, ชื่อว่า นิมพะ เพราะย่อมน้อมลงด้วยภาระแห่งผล (คือ) ต้นสะเดา. แปลง วะ แห่ง วม ธาตุ เป็น พะ, ชื่อว่า พิมพะ เพราะย่อมคายซึ่งดีเป็นต้น (คือ) ร่างกาย. แปลง อะ แห่ง กุส ธาตุ เป็น โอ และลง อมุกะ ปัจจัย, ชื่อว่า โกสัมพะ เพราะอันชนผู้เอิ่มอิ่มย่อมด่า (คือ) ต้นโกสัมพี. แปลง อะ แห่ง กทต ธาตุ เป็น โอ และลง อมุกะ ปัจจัย, ชื่อว่า กทัมพะ เพราะย่อมร้องด้วยสิ่งนี้ (คือ) ต้นกระทุ่ม. แปลง อุ แห่ง กุฏ ธาตุ เป็น อุ และลง อุมุกะ ปัจจัย, ชื่อว่า กุฏุมพะ เพราะอันชนย่อมให้เป็นไป (คือ) สัตว์สี่เท้า, นา, เรือน, ภรรยา และทาส. แปลง กัณฑ ธาตุ เป็น กุฑุ, ชื่อว่า กุฑุพะ เพราะข้าวสารเป็นต้นย่อมถูกตวงด้วยสิ่งนี้ (คือ) ทะนาน, แม้ศัพท์อื่นก็เช่นกัน ๑๒๓. ทรา พิ. ๑๒๓. ลง พิ ปัจจัย หลังธาตุ ทร ทร วิทารเณตีมสฺมา พิ โหติ. โอทนาทีนิ ทาเรนฺติ ชตายาติ ทพฺพิ=กฏจฺฉุ, วีมฺหิ ทพฺพี. ลง พิ ปัจจัย หลังธาตุ ทร ในความผ่า. ชื่อว่า ทัพพี เพราะย่อมผ่าซึ่งข้าวสุกเป็นต้น (คือ) ทัพพี, ในคัมภีร์วีมังสา เป็น ทัพพี (สระอี) ๑๒๔. กร สร สล กล วลฺล วสา อโภ. ๑๒๔. ลง อภะ ปัจจัย หลังธาตุเหล่านี้ คือ กร, สร, สล, กล, วัลล และ วส กร-กรเณ, สร-คติ หึสาจินฺตาสุ, สล-คมนตฺโถ, กล-สงฺขฺยาเน, วล วลฺล-สํวรเณ, วส-นิวาเส, เอเตหิ อโภ โหติ. กโรตีติ กรโภ=โอฏฺฐา, ปาณิปฺปเทโส จ. สรติ คจฺฉตีติ สรโภ=มิควิเสโส. สลติ คจฺฉตีติ สลโภ=ปฏงฺโค[Pg.265]. กลียติ ปริมียติ วยสาติ กลโภ=หตฺถิโปตโก. ตทมินาทิปาฐา ฬตฺเต กฬโภ=โสว. วลฺเลติ สํวรณํ กโรตีติ วลฺลโภ=ปิโย. วสนฺตฺยเนนาติ วสโภ=ปุงฺคโว. กร ธาตุ ในความทำ, สร ธาตุ ในความไป เบียดเบียน และคิด, สล ธาตุ ในความไป, กล ธาตุ ในความนับ, วล และ วัลล ธาตุ ในความปิดกั้น, วส ธาตุ ในความอยู่. ลง อภะ ปัจจัย หลังธาตุเหล่านี้. ชื่อว่า กรภะ เพราะย่อมทำ (คือ) อูฐ และส่วนแห่งมือ. ชื่อว่า สรภะ เพราะย่อมไป (คือ) สัตว์ป่าชนิดหนึ่ง. ชื่อว่า สลภะ เพราะย่อมไป (คือ) ตั๊กแตน. ชื่อว่า กลภะ เพราะอันเขาย่อมนับด้วยวัย (คือ) ลูกช้าง. เพราะการอ่านใน ตทมินาทิสูตร เป็นต้น จึงแปลง ล เป็น ฬ เป็น กฬภะ (คือ) นกแก้ว. ชื่อว่า วัลลภะ เพราะย่อมทำความปิดกั้น (คือ) ผู้เป็นที่รัก. ชื่อว่า วสภะ เพราะย่อมอยู่ด้วยสิ่งนี้ (คือ) โคผู้ ๑๒๕. คทา รโภ. ๑๒๕. ลง รภะ ปัจจัย หลังธาตุ คท คทติสฺมา รโภ โหติ. คทตีติ คทฺรโภ=ขโร. ลง รภะ ปัจจัย หลังธาตุ คท. ชื่อว่า คัทรภะ เพราะย่อมร้อง (คือ) ลา ๑๒๖. อุสราสา กโภ. ๑๒๖. ลง กภะ ปัจจัย หลังธาตุ อุส และ ราส อุส-ทาเห, ราส-สทฺเท, เอเตหิ กโภ โหติ. อุสติ ปฏิปกฺเข ทหตีติ อุสโภ=เสฏฺโฐ. ราสติ นทตีติ ราสโภ=คทฺรโภ. อุส ธาตุ ในความเผา, ราส ธาตุ ในความเปล่งเสียง. ลง กภะ ปัจจัย หลังธาตุเหล่านี้. ชื่อว่า อุสภะ เพราะย่อมเผาปฏิปักษ์ (คือ) ผู้ประเสริฐ. ชื่อว่า ราสภะ เพราะย่อมร้อง (คือ) ลา ๑๒๗. อิโต ภก. ๑๒๗. ลง ภกะ ปัจจัย หลังธาตุ อิ อิ อิติสฺมา ภก โหติ. เอติ คจฺฉตีติ อิโภ=หตฺถี. ลง ภกะ ปัจจัย หลังธาตุ อิ. ชื่อว่า อิภะ เพราะย่อมไป (คือ) ช้าง ๑๒๘. คราวา โภ. ๑๒๘. ลง โภ ปัจจัย หลังธาตุ คร และ อว คร ฆร-เสจเน, อว-รกฺขเน, เอเตหิ โภ โหติ. ครติ พหิ นิกฺขมนวเสน สิญฺจตีติ คพฺโภ=ปสโว, โอวรโก จ. อวติ สตฺเต รกฺขตีติ อพฺภํ=เมโฆ. คร ธาตุ ในความหลั่งรด, อว ธาตุ ในความรักษา. ลง โภ ปัจจัย หลังธาตุเหล่านี้. ชื่อว่า คัพภะ เพราะย่อมหลั่งรดโดยอำนาจการออกไปข้างนอก (คือ) การคลอด และห้องเล็ก. ชื่อว่า อัพภะ เพราะย่อมรักษาหมู่สัตว์ (คือ) เมฆ ๑๒๙. โสพฺภาทโย. ๑๒๙. ศัพท์ทั้งหลายมี โสพภะ เป็นต้น โสพฺภอาทโย ภนฺตา นิปจฺจนฺเต. สทติสฺส อสฺส โอตฺตํ, สีทนฺติ เอตฺถาติ โสพฺภํ=วิวรํ, โสพฺโภ=ชลาสยวิเสโส. กมิสฺส อสฺสุ, กามียตีติ กุมฺโภ=ทสมฺพณมตฺโต, ฆโฏ [Pg.266] จ. (เกน ชเลน อุมฺภียติ ปูรียตีติ วา กุมฺโภ=ฆโฏ.) กุสิสฺส อุมุก, กุสติ อวฺหายตีติ กุสุมฺภํ=มหารชนํ. กุสุมฺโภ=กนกํ, เอวมญฺเญปิ. ศัพท์ทั้งหลายมี โสพภะ เป็นต้น ลง ภะ ปัจจัย สำเร็จรูป. แปลง อะ แห่ง สท ธาตุ เป็น โอ, ชื่อว่า โสพภะ เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมนั่งในที่นั้น (คือ) ช่อง และบ่อน้ำชนิดหนึ่ง. แปลง อะ แห่ง กม ธาตุ เป็น อุ, ชื่อว่า กุมภะ เพราะเป็นที่ปรารถนา (คือ) ภาชนะขนาด ๑๐ อัมพณะ และหม้อ. (หรือว่า ชื่อว่า กุมภะ เพราะอันเขาเติมให้เต็มด้วยน้ำอะไร (คือ) หม้อ.) แปลง กุสิ ธาตุ และลง อุมุกะ ปัจจัย, ชื่อว่า กุสุมภะ เพราะย่อมเรียก (คือ) ดอกคำฝอย. กุสุมภะ (คือ) ทอง, แม้ศัพท์อื่นก็เช่นกัน ๑๓๐. อุส กุส ปท สุขา กุโม. ๑๓๐. ลง กุมะ ปัจจัย หลังธาตุ อุส, กุส, ปท และ สุข อุสาทีหิ กุโม โหติ. อุสติ ทหตีติ อุสุมํ=อุณฺหํ. กุสติ อวฺหายตีติ สุกุมํ=ปุปฺผํ. ปชฺชติ เทวปูชาทึ ยาตีติ ปทุมํ=ปงฺกชํ. สุขยตีติ สุขุม=อณุ. ลง กุมะ ปัจจัย หลังธาตุมี อุส เป็นต้น. ชื่อว่า อุสุมะ เพราะย่อมเผา (คือ) ความร้อน. ชื่อว่า สุกุมะ เพราะย่อมเรียก (คือ) ดอกไม้. ชื่อว่า ปทุมะ เพราะย่อมไปสู่การบูชาเทพเจ้าเป็นต้น (คือ) ดอกบัว. ชื่อว่า สุขุมะ เพราะย่อมทำให้เป็นสุข (คือ) อณู ๑๓๑. วฏุมาทโย. ๑๓๑. ศัพท์ทั้งหลายมี วฏุมะ เป็นต้น วฏุมอาทโย กุมนฺตา นิปจฺจนฺเถ. วชิสฺส-นฺตสฺส โฏ, วชนฺติ เอตฺถาติ วฏุมํ=ปโถ. สิลิสสฺส ลิสฺเส, สิลิสฺสตีติ สิเลสุปํ=เสมฺหํ. กมิสฺส กุงฺกาเทโส, กามียตีติ กุงฺกมํ=กสฺมีรชํ, เอวมญฺเญปิ. ศัพท์ทั้งหลายมี วฏุมะ เป็นต้น ลง กุมะ ปัจจัย สำเร็จรูป. แปลง ชะ แห่ง วช ธาตุ เป็น ฏะ, ชื่อว่า วฏุมะ เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมไปในที่นั้น (คือ) ทาง. แปลง สิลิส ธาตุ เป็น สิเลสุปะ, ชื่อว่า สิเลสุปะ เพราะย่อมติดอยู่ (คือ) เสมหะ. อาเทศ กม ธาตุ เป็น กุงกุมะ, ชื่อว่า กุงกุมะ เพราะเป็นที่ปรารถนา (คือ) หญ้าฝรั่น, แม้ศัพท์อื่นก็เช่นกัน ๑๓๒. คุธา อุโม. ๑๓๒. ลง อุมะ ปัจจัย หลังธาตุ คุธ คุธ ปริเวฏฺฐเนตีมสฺมา อุโม โหติ. คุธติ ปริเวฏฺฐตีติ โคธุโม=ธญฺญวิเสโส. ลง อุมะ ปัจจัย หลังธาตุ คุธ ในความห่อหุ้ม. ชื่อว่า โคธุมะ เพราะย่อมห่อหุ้ม (คือ) ข้าวชนิดหนึ่ง ๑๓๓. ปฐ จรา อมิมา. ๑๓๓. ลง อมะ และ อิมา ปัจจัย หลังธาตุ ปฐ และ จร ปฐติจรติสฺมา อม อิมา โหนฺติ ยถากฺกมํ. ปฏฺฐียติ อุจฺจารียติ อุตฺตมภาเวนาติ ปฐมํ=เสฏฺฐํ. จรติ หีนตฺตํ ยาตีติ จริมํ=ปจฺฉิมํ. ลง อมะ และ อิมา ปัจจัย หลังธาตุ ปฐ และ จร ตามลำดับ. ชื่อว่า ปฐมะ เพราะอันเขาย่อมกล่าวถึงโดยความเป็นเลิศ (คือ) ประเสริฐ. ชื่อว่า จริมะ เพราะย่อมไปสู่ความเป็นของเลว (คือ) สุดท้าย ๑๓๔. หิธูหิ มก. ๑๓๔. ลง มกะ ปัจจัย หลังธาตุ หิ และ ธู หิ-คติยํ[Pg.267], ธู-กมฺปเน, เอเตหิ มก โหติ. หิโนติ ปวตฺตหีติ หิมํ=ตุหินํ. ธุนาติ กมฺปตีติ ธูโม=อคฺคิปสโว. หิ ธาตุ ในความไป, ธู ธาตุ ในความไหว. ลง มกะ ปัจจัย หลังธาตุเหล่านี้. ชื่อว่า หิมะ เพราะย่อมเป็นไป (คือ) หิมะ. ชื่อว่า ธูมะ เพราะย่อมไหว (คือ) ควันไฟ ๑๓๕. ภีโต รีสโน จ. ๑๓๕. จากธาตุ ภี ลงปัจจัย รีสะนะ และ มะกะ ภี-ภเยตีมสฺมา รีสโน โหติ มกจ. อนฺตสราทิโลโป, ภายนฺติ เอตสฺมาติ ภีสโน=ภยานโก. ภีโม=โสว. จากธาตุ ภี ในความกลัว ลงปัจจัย รีสะนะ และ มะกะ. มีการลบสระที่สุดธาตุเป็นต้น, ชื่อว่า ภีสะนะ (น่ากลัว) เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมกลัวแต่สิ่งนั้น. ภีมะ ก็มีความหมายอย่างเดียวกัน ๑๓๖. ขี สุ วี ยา คาหิ สา ลู ขุ หุ มร ธร ฆร ชมาม สมา โม. ๑๓๖. หลังธาตุเหล่านี้ คือ ขี, สุ, วี, ยา, คา, หิ, สา, ลู, ขุ, หุ, มระ, ธระ, ฆระ, ชมะ, อมะ, สมะ ลง โม ปัจจัย. ขี-ขเย. สุ-สวเน, วี-ตนฺตสนฺตาเน, ยา-ปาปุณเน, คา-สทฺเท, หิ-คติยํ, สา-ตนุกรณาวสาเนสุ, ลู-เฉทเน, ขุ-สทฺเท, หุ-หวเน, มร-ปาณจาเค, ธร-ธารเณ, กร-กรเณ, ฆร-เสจเน, ชม-อทเน, อม คม-คมเน, สม-อุปเม, เอเตหิ ธาตูหิ โม โหติ. เขปนํ นิรุปทฺทวกรณตาย เขโม=นิรุปทฺทโว. สุโนตีติ โสโม=จนฺโท. วายนฺติ เอเตนาติ เวโม=ตนฺตวาโยปกรณํ. ยาตีติ ยาโม=ทินสฺส ฉฏฺโฐ ภาโค, อฏฺฐโม วา. คายนฺติ เอตฺถาติ คาโม=สํวสโถ. หิโนติ ปวตฺตตีติ เหมํ=สุวณฺณํ. สาติ สุนฺทรตฺตํ ตนุํ กโรตีติ สาโม=กาโฬ. ลูยเตติ โลมํ=ตนุรุหํ. ขูยเต อุตฺตมภาเวนาติ โขมํ=อตสิ. หวนํ, หูยเต วา โหมํ=หุติ. มรนฺตฺยเนนาติ มมฺพํ=ยสฺมึ ตาฬิเต น ชีวติ ตํ. อตฺตานํ ธาเรนฺเต อปาเย วฏฺฏทุกฺเข จ อปตมาเน กตฺวา ธาเรตีติ ธมฺโม=ปริยตฺยาทิ[Pg.268]. กรณํ, กรียตีติ วา กมฺมํ=สุขทุกฺขผลาทิ. เสโท ปคฺฆรติ อเนนาติ ฆมฺโม=นิทาโฆ. ชเมติ อภกฺขิ ตพฺพํ อทตีติ ชมฺโม=นิหีโน, อนิสมฺมการี จ. อเมติ เปเมน ปุตฺตเกสุ ปวตฺตตีติ อมฺมา=มาตา. สเมนฺติ อเนนาติ สมฺมา=ปิยสมุทาจาโร. ธาตุ ขี ในความสิ้นไป, ธาตุ สุ ในความฟัง, ธาตุ วี ในความขึงด้าย, ธาตุ ยา ในความถึง, ธาตุ คา ในความเปล่งเสียง, ธาตุ หิ ในความไป, ธาตุ สา ในความทำให้ผอมและสิ้นสุด, ธาตุ ลู ในความตัด, ธาตุ ขุ ในความเปล่งเสียง, ธาตุ หุ ในความบูชา, ธาตุ มระ ในความสละชีวิต, ธาตุ ธระ ในความทรงไว้, ธาตุ กระ ในความทำ, ธาตุ ฆระ ในความหลั่งรด, ธาตุ ชมะ ในความกิน, ธาตุ อมะ และธาตุ คมะ ในความไป, ธาตุ สมะ ในความเปรียบเทียบ, ด้วยธาตุเหล่านี้ มีปัจจัย โม (ลงท้าย). ชื่อว่า เขมะ (ปลอดภัย) เพราะทำให้สิ้นไปซึ่งอุปัทวะ คือปลอดภัย. ชื่อว่า โสมะ (พระจันทร์) เพราะฟัง คือพระจันทร์. ชื่อว่า เวมะ (กี่ทอผ้า) เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมทอด้วยสิ่งนี้ คือเครื่องมือทอผ้า. ชื่อว่า ยามะ (ยาม) เพราะไป คือส่วนที่ ๖ ของวัน หรือส่วนที่ ๘. ชื่อว่า คามะ (หมู่บ้าน) เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมร้องเพลงในที่นั้น คือที่อยู่อาศัย. ชื่อว่า เหมะ (ทอง) เพราะไป คือทอง. ชื่อว่า สามะ (ดำ) เพราะทำให้ผอมซึ่งความเป็นผู้สวยงาม คือดำ. ชื่อว่า โลมะ (ขน) เพราะถูกตัด คือขนตามร่างกาย. ชื่อว่า โขมะ (ผ้าลินิน) เพราะถูกกล่าวถึงโดยความเป็นเลิศ คือป่าน. ชื่อว่า โโหมะ (การบูชา) เพราะการบูชา หรือถูกบูชา คือการบูชา. ชื่อว่า มัมพะ (จุดตาย) เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมตายด้วยสิ่งนี้ คือจุดที่เมื่อถูกตีแล้วไม่รอดชีวิต. ชื่อว่า ธัมมะ (ธรรม) เพราะทรงไว้ซึ่งตนโดยไม่ตกไปในอบายและทุกข์ในวัฏฏะ คือปริยัติเป็นต้น. ชื่อว่า กัมมะ (กรรม) เพราะการทำ หรือถูกทำ คือผลแห่งสุขและทุกข์เป็นต้น. ชื่อว่า ฆัมมะ (ความร้อน) เพราะเหงื่อย่อมไหลออกด้วยสิ่งนี้ คือความร้อนในฤดูร้อน. ชื่อว่า ชัมมะ (เลวทราม) เพราะกินสิ่งที่กินไม่ได้ คือเลวทราม และผู้ไม่พิจารณา. ชื่อว่า อัมมา (มารดา) เพราะรักใคร่ในบุตรธิดา คือมารดา. ชื่อว่า สัมมา (ดี) เพราะสงบระงับด้วยสิ่งนี้ คือการประพฤติอันเป็นที่รัก. ๑๓๗. อสฺมาทโย. ๑๓๗. ศัพท์ที่มี อสฺมา เป็นต้น อสฺมอาทโย มนฺตา นิปจฺจนฺเต, ปรรูปาทีนมภาโว นิปาตนา. อส-เขปเน, อสฺสเตติ อสฺมา=ปาสาโณ. ภส-ภสฺมีกรเณ, ภสติ ปกฺขรตีติ ภสฺมา=ฉาริกา. อุส-ทาเห, อุสติ ทหตีติ อุสฺมา=เตโชธาตุ. วิส-ปวิสเน, ปวิสนฺติ เอตฺถาติ เวสฺมํ=ฆรํ. ภี-ภเย, มสฺส สุญ, ภายนฺติ เอตสฺมาติ เภสฺมา=ภยานโก. อสติสฺส ธง, อสฺสติ ชเนหิ จชียตีติ อธโม=นิหีโน. กโรติสฺส อสฺส อุตฺตํ, กโรตีติ กุมฺโม=กจฺฉโป. เอวมญฺเญปิ. ศัพท์ที่มี อสฺมา เป็นต้น ลงท้ายด้วย ม ปัจจัย, การไม่มีรูปอื่นเป็นต้น เป็นการสำเร็จรูปโดยเฉพาะ (นิปาตนะ). ธาตุ อส ในความเหวี่ยงไป, ชื่อว่า อสฺมา (หิน) เพราะเหวี่ยงไป คือหิน. ธาตุ ภส ในความทำให้เป็นเถ้า, ชื่อว่า ภสฺมา (เถ้า) เพราะเรี่ยรายไป คือเถ้า. ธาตุ อุส ในความเผา, ชื่อว่า อุสฺมา (ความร้อน) เพราะเผา คือธาตุไฟ. ธาตุ วิส ในความเข้าไป, ชื่อว่า เวสฺมัง (บ้าน) เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมเข้าไปในที่นั้น คือบ้าน. ธาตุ ภี ในความกลัว, มี ม เป็น สุญญะ (ลบ ม), ชื่อว่า เภสฺมา (น่ากลัว) เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมกลัวจากสิ่งนั้น คือน่ากลัว. ธาตุ อสติ มี ธงฺ เป็นอาเทศ, ชื่อว่า อธโม (เลวทราม) เพราะถูกชนทั้งหลายทิ้งไป คือเลวทราม. ธาตุ กโรติ มี อ เป็น อุ, ชื่อว่า กุมฺโม (เต่า) เพราะทำ คือเต่า. แม้ศัพท์อื่นๆ ก็เช่นกัน. ๑๓๘. นีโต มิ. ๑๓๘. จากธาตุ นี มีปัจจัย มิ (ลงท้าย) นยติสฺมา มิ โหติ. นยตีติ เนมิ=จกฺกนฺตํ. ชื่อว่า เนมิ (กงล้อ) เพราะนำไป คือขอบล้อ. ๑๓๙. อูมิ ภูมินิมิ รสฺมิ. ๑๓๙. ศัพท์ อูมิ ภูมิ นิมิ รสฺมิ เอเตสทฺทา มิอนฺตา นิปจฺจนฺเต. อูห-วิตกฺเก, หโลโป, อูหนฺติ วิตกฺเกนฺติ เอเตนาติ อูมิ=ตรงฺโค. ภู-สตฺตายํ โอตฺตาภาโว, ภวนฺติ เอตฺถาติ ภูมิ=มหี. นิ-ปาปเน, เอตฺตาภาโว, สุคตึ เนติ ปาเปตีติ นิมิ=ราชา. รส-อสฺสาทเน, ปรรูปาภาโว, รสนฺติ สตฺตา เอตายาติ รสฺมิ=รชฺชุ. ศัพท์เหล่านี้ ลงท้ายด้วย มิ ปัจจัย สำเร็จรูปโดยเฉพาะ. ธาตุ อูห ในความตรึก, มีการลบ ห, ชื่อว่า อูมิ (คลื่น) เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมตรึกด้วยสิ่งนี้ คือคลื่น. ธาตุ ภู ในความมี, ไม่มีการอาเทศ อ เป็น โอ, ชื่อว่า ภูมิ (แผ่นดิน) เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมมีในที่นั้น คือแผ่นดิน. ธาตุ นิ ในความให้ถึง, ไม่มีการอาเทศ อิ เป็น เอ, ชื่อว่า นิมิ (พระราชา) เพราะนำไปสู่สุคติ คือพระราชา. ธาตุ รส ในความลิ้มรส, ไม่มีการอาเทศรูปอื่น, ชื่อว่า รสฺมิ (เชือก) เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมยินดีด้วยสิ่งนี้ คือเชือก. (อิติ ปวคฺคปจฺจยวิธานํ). (จบการกำหนดปัจจัย ปะวรรค) ๑๔๐. มาฉาหิ โย. ๑๔๐. จากธาตุ มา และ ฉา มีปัจจัย โย (ลงท้าย) มา-มาเน-ฉา-ฉาทเน[Pg.269], เอเตหิ โย โหติ. เมติ ปริเมติ อญฺเญน อุตฺตเมน คุเณน อตฺตโน อคุณนฺติ มายา=สนฺตโทส ปฏิจฺฉาทน ลกฺขณา. เฉติ ฉินฺทติ สํสยนฺติ ฉายา=ปฏิพิมฺพํ. จากธาตุ มา ในความประมาณ, ฉา ในความปกปิด, มีปัจจัย โย. มายา คือการปกปิดโทษที่มีอยู่ของตนด้วยคุณอันยอดเยี่ยมอื่น. ฉายา คือเงา (ภาพสะท้อน) เพราะตัดความสงสัย. ๑๔๑. ชนิสฺส ชา จ. ๑๔๑. จากธาตุ ชนิ มีการอาเทศเป็น ชา (และลง โย ปัจจัย) ด้วย. ชนิสฺมา โย โหติ, ชนิสฺส ชา จ, ชเนตีติ ชายา=ภริยา. จากธาตุ ชนิ มีปัจจัย โย และมีการอาเทศ ชนิ เป็น ชา ด้วย. ชื่อว่า ชายา (ภรรยา) เพราะให้กำเนิด. ๑๔๒. หทยา ทโย. ๑๔๒. ศัพท์ที่มี หทัย เป็นต้น. หทยอาทโย ยนฺตา นิปจฺจนฺเต. หริสฺส ทง, หรตีติ หทยํ=จิตฺตํ, มโนธาตุ มโนวิญฺญาณธาตุ นิสฺสโย จ, ตนิสฺสอก, อตฺตนิ เปมํ ตโนตีติ ตนโย=ปุตฺโต. สรติสฺส สุริ, สรติ คจฺฉตีติ สูริโย=อาทิจฺโจ. หรติสฺส มฺมิง, สุขมาหรตีติ หมฺมิยํ=มุณฺฑจฺฉทนปาสาโท. กส-คมเน, กสสฺส อลก, อสฺส อิ จ, กสติ วุทฺธึ ยาตีติ กิสลยํ=ปลฺลวํ, เอวมญฺเญปิ. ศัพท์ที่มี หทัย เป็นต้น ลงท้ายด้วย ย ปัจจัย สำเร็จรูปโดยเฉพาะ. จากธาตุ หร มีการอาเทศเป็น ท (ลง ทงฺ ปัจจัย). ชื่อว่า หทัย (จิต) เพราะนำไป คือจิต, ที่อาศัยของมโนธาตุและมโนวิญญาณธาตุ. จากธาตุ ตน มีการอาเทศเป็น อก (ลง อก ปัจจัย). ชื่อว่า ตนัย (บุตร) เพราะแผ่ความรักในตน. จากธาตุ สร มีการอาเทศเป็น สุริ (ลง สุริ ปัจจัย). ชื่อว่า สุริยะ (พระอาทิตย์) เพราะโคจรไป. จากธาตุ หร มีการอาเทศเป็น มฺมิญ (ลง มฺมิญ ปัจจัย). ชื่อว่า หัมมิยะ (ปราสาท) เพราะนำความสุขมาให้ คือปราสาทมีหลังคาเรียบ. จากธาตุ กส ในความไป, มีการอาเทศ กส เป็น อลก และอาเทศ อ เป็น อิ. ชื่อว่า กิสลัย (หน่ออ่อน) เพราะถึงความเจริญ. แม้ศัพท์อื่นก็เช่นกัน. ๑๔๓. ขี สิ สิ นี สี สุ วี กุสูหิ รก. ๑๔๓. จากธาตุ ขี, สิ, สิ, นี, สี, สุ, วี, กุ, สู มีปัจจัย รก. ขี-ขเย, สิ-เสวายํ, สิ-พนฺธเน, นี-ปาปเน, สี-สเย, สุ-สวเน, วี วา-คมเน, กุ-สทฺเท, สู-ปสเว, เอเตหิ รก โหติ. ขยติ ทุหเนนาติ ขีรํ=ปโย. กุสุมาทีหิ เสวียตีติ สิโร=มุทฺธา. เสติ สรีรํ พนฺธตีติ สิรา=เทหพนฺธนี. เนติ, ปเรหิวานียตีติ นีรํ=ชลํ. สยตีติ สีโร=หลํ. อนิฏฺฐผล- ทายกตฺตํ [Pg.270] สวตีติ สุรา=มทิรา. สุโณติ อุตฺตมคีตาทินฺติ สุโร=เทโว. เวติ อุตฺตมภาวํ ยาตีติ วีโร=วิกฺกนฺโต. กวติ นทตีติ กุรํ=ภตฺตํ. ภยฏฺฏิตานํ ปฐมกปฺปิยานํ สูรตฺตํ ปสวตีติ สูโร=สูริโย, วิกฺกนฺโต จ. จากธาตุ ขี ในความสิ้นไป, สิ ในความเสพ, สิ ในความผูก, นี ในความนำไป, สี ในความนอน, สุ ในความฟัง (หรือคั้น), วี หรือ วา ในความไป, กุ ในความส่งเสียง, สู ในความให้กำเนิด, เหล่านี้มีปัจจัย รก. ชื่อว่า ขีระ (น้ำนม) เพราะสิ้นไป (ถูกรีด) ด้วยการรีด. ชื่อว่า สิระ (ศีรษะ) เพราะถูกดอกไม้เป็นต้นเสพ (ประดับ). ชื่อว่า สิรา (เส้นเอ็น) เพราะผูกร่างกาย คือเครื่องผูกกาย. ชื่อว่า นีระ (น้ำ) เพราะถูกผู้อื่นนำไป. ชื่อว่า สีระ (ไถ) เพราะนอน (อยู่กับพื้น). ชื่อว่า สุรา (เหล้า) เพราะคั้น (ให้ผลอันไม่น่าปรารถนา). ชื่อว่า สุระ (เทวดา) เพราะฟังเพลงอันยอดเยี่ยมเป็นต้น. ชื่อว่า วีระ (ผู้กล้าหาญ) เพราะถึงความเป็นผู้ยอดเยี่ยม. ชื่อว่า กุระ (ข้าว) เพราะส่งเสียง (เมื่อหุง). ชื่อว่า สูระ (พระอาทิตย์ และผู้กล้าหาญ) เพราะให้กำเนิดความกล้าหาญแก่ผู้ที่ถูกภัยคุกคามและผู้ที่ควรแก่การบูชา. ๑๔๔. หิ จิ ทุ มินํ ทีโฆ จ. ๑๔๔. จากธาตุ หิ, จิ, ทุ, มิ มีปัจจัย รก และมีทีฆะด้วย. หิ-คติยํ, จิ-จเย, ทุ-คติยํ, มิ-ปกฺเขปเน, เอเตหิ รก โหติ, ทีโฆ จานฺตสฺส. หิโนติ ปวตฺตตีติ หีรํ=ตาลหีราทิ. จยตีติ จีรํ=วกฺกลํ. ทูยติ ทุกฺเขน คมียตีติ ทูรํ=อนาสนฺนํ. มียเต ปกฺขีปียเตติ มีโร=สมุทฺโท. จากธาตุ หิ ในความไป, จิ ในความรวบรวม, ทุ ในความไป, มิ ในความใส่ลง, เหล่านี้มีปัจจัย รก และมีทีฆะที่พยางค์สุดท้าย. หีระ คือแก่นตาลเป็นต้น เพราะดำเนินไป (งอกงาม). จีระ คือเปลือกไม้ (ผ้าเปลือกไม้) เพราะรวบรวม. ทูระ คือไกล (ไม่ใกล้) เพราะถูกไปด้วยความยากลำบาก. มีระ คือมหาสมุทร เพราะถูกใส่ลง (ด้วยน้ำ). ๑๔๕. ธา ตานมี จ. ๑๔๕. จากธาตุ ธา, ตา มีปัจจัย รก และมี อี ด้วย. ธา-ธารเณ, ตา-ปาลเน, เอเตหิ รก โหติ, อี จานฺตาเทโส. ธาเรตีติธีโร=ธิติมา. ชลํ ตายตีติ ตีรํ=ตฏํ. จากธาตุ ธา ในความทรงไว้, ตา ในความรักษา, เหล่านี้มีปัจจัย รก และมี อี เป็นอาเทศที่พยางค์สุดท้าย. ชื่อว่า ธีระ (ผู้มีปัญญา) เพราะทรงไว้. ชื่อว่า ตีระ (ฝั่ง) เพราะรักษาน้ำ. ๑๔๖. ภทฺราโย. ๑๔๖. ศัพท์ที่มี ภัทร เป็นต้น. ภทฺรอาทโย รกอนฺตา นิปจฺจนฺเต. ภทฺท-กลฺยาเณ, ทโลโป ปรรูปาภาโว, ภชียตีติ ภทฺรํ=กลฺยาณํ. ภี-ภเย, นทาทิปาฐา วี, ภายนฺติ เอตายาติ เภรี=ทุนฺทุภิ. จิต-สญฺเจตเน, วิปุพฺโพ, วิจินฺติตพฺพนฺติ วิจิตฺรํ=นานาการํ, ยา-ปาปุณเน, รสฺส ตุญ, คมนํ ยาตฺรา=ยานํ. คุป-โคปเน, อุสฺส โอ, ปสฺส ตญฺจ โคปียตีติ โคตฺรํ=กุลาทิ, ภส-ภสฺมีกรเณ, รสฺส ตุญ, ภสติ ภกฺขํ กโรติ โตยาติ ภสฺตา-กมฺมารคคฺครี. อุส=ทาเห, สโลโป, โสเกน ตาฬิเต อุสติ ทหตีติ อุโร=สรีเรกเทโส, เอวมญฺเญปิ. ศัพท์ที่มี ภัทร เป็นต้น ลงท้ายด้วย รก ปัจจัย สำเร็จรูปโดยเฉพาะ. จากธาตุ ภัททะ ในความดีงาม, มีการลบ ท และไม่มีปรรูป. ชื่อว่า ภัทระ (ความดีงาม) เพราะถูกเสพ. จากธาตุ ภี ในความกลัว, มี วี ในบทสวดเป็นต้น. ชื่อว่า เภรี (กลอง) เพราะสัตว์ทั้งหลายกลัวด้วยเสียงนั้น. จากธาตุ จิต ในความคิด, มี วิ เป็นบทหน้า. ชื่อว่า วิจิตร (หลายหลาก) เพราะถูกคิด คือมีประการต่างๆ. จากธาตุ ยา ในความถึง, มีการอาเทศ ร (ปัจจัย) เป็น ตุญ. ชื่อว่า ยาตรา (การไป) คือยาน. จากธาตุ คุป ในความรักษา, มีการอาเทศ อุ เป็น โอ และอาเทศ ป เป็น ต (ลง ตญฺ ปัจจัย). ชื่อว่า โคตร (ตระกูล) เพราะถูกรักษา คือตระกูลเป็นต้น. จากธาตุ ภส ในความทำให้เป็นเถ้า, มีการอาเทศ ร (ปัจจัย) เป็น ตุญ. ชื่อว่า ภัสตา (เครื่องสูบลม) เพราะกิน (ทำให้เป็นเถ้า) ด้วยลม คือเครื่องสูบลมของช่างเหล็ก. จากธาตุ อุส ในความเผา, มีการลบ ส. ชื่อว่า อุระ (หน้าอก) เพราะเผา (ร้อน) เมื่อถูกความโศกกระทบ คือส่วนหนึ่งของร่างกาย. แม้ศัพท์อื่นก็เช่นกัน. ๑๔๗. มนฺทงฺก สสาส มถ จตา อุโร. ๑๔๗. จากธาตุ มนฺท, องฺก, สส, อส, มถ, จต ลงปัจจัย อุโร. มนฺท-ชฬตฺเต[Pg.271], องฺก-ลกฺขเณ, สส-คติหึสาปาณเนสุ, อส-เขปเน, มถ มนฺถ-วิโลฬเน, จต-ยาจเน, เอเตหิ อุโร โหติ. อมนฺทิ อสุนฺทรตฺตา ชฬตฺถมคมีติ มนฺทุรา=วาชิสาลา. องฺกียติ ลกฺขียตีติ องฺกุโร=พีชปสโว. สสติ หึสตีติ สสุโร=ชยมฺปตีนํ ปิตา. อสียิตฺถาติ อสุโร=ทานโว, อรีหิ มถียติ อาโลฬียตีติ มถุรา=นครํ. จตียตีติ จตุโร=ทกฺโข. จากธาตุ มนฺท ในความโง่เขลา, องฺก ในความทำเครื่องหมาย, สส ในความไป-เบียดเบียน-หายใจ, อส ในความเหวี่ยงไป, มถ หรือ มนฺถ ในความกวน, จต ในความขอ, เหล่านี้ลงปัจจัย อุโร. มนฺทุรา คือโรงม้า เพราะไม่สวยงามและถึงความโง่เขลา. องฺกุระ คือหน่อพืช เพราะถูกทำเครื่องหมาย. สสุระ คือพ่อตาหรือพ่อผัว เพราะเบียดเบียน. อสุระ คืออสูร เพราะถูกเหวี่ยงไป. มถุรา คือเมือง เพราะถูกศัตรูกวน. จตุระ คือผู้ฉลาด เพราะถูกขอ. ๑๔๘. วิธุราทโย. ๑๔๘. ศัพท์มี วิธุร เป็นต้น. วิธุรอาทโย อุรนฺตา นิปจฺจนฺเต. วิธ-เวธเน, เอตฺตาภาโว, เวธติ หึสตีติ วิธุโร=วิรุทฺโธ. อุนฺท-กิเลทเน, อุนฺทติ กิเลทตีติ อุนฺทุโร=อาขุ. มํก-มณฺฑเน, นิคฺคหีตโลโป, มงฺกติ อเนน อตฺตานํ อลงฺกโรตีติ มกุโร=อาทาโส, รโถ, กกฺโก, มจฺโฉ จ. กุก วก-อาทาเน, กสฺส ทฺวิตฺตํ. กุกติ สลาทโย อาททาตีติ กุกฺกุโร=สา. มงฺค-มงฺคลฺเย, อมงฺคิ ปสตฺถมคมีติ มงฺคุโร=มจฺฉวิเสโส, เอวมญฺเญปิ. ศัพท์มี วิธุร เป็นต้น สำเร็จรูปด้วยปัจจัย อุร. จากธาตุ วิธ ในความแทง, ไม่มีการแปลงเป็น เอตฺ. วิธุระ คือผู้ขัดแย้ง เพราะแทง (เบียดเบียน). จากธาตุ อุนฺท ในความเปียกชื้น, อุนฺทุระ คือหนู เพราะทำให้เปียกชื้น. จากธาตุ มงฺก ในความประดับ, มีการลบนิคคหิต. มกุระ คือกระจก, รถ, ดอกบัวตูม, และปลา เพราะประดับตนด้วยสิ่งนี้. จากธาตุ กุก หรือ วก ในความถือเอา, มีการซ้อน ก. กุกกุระ คือสุนัข เพราะถือเอาเนื้อเป็นต้น. จากธาตุ มงฺค ในความมงคล, มงฺคุระ คือปลาชนิดหนึ่ง เพราะถึงความมงคล. แม้ศัพท์อื่นก็เช่นกัน. ๑๔๙. ติม รุห รุธ พธ มท มนฺท วชาช รุจ กสา กิโร. ๑๔๙. จากธาตุ ติม, รุห, รุธ, พธ, มท, มนฺท, วช, อช, รุจ, กส ลงปัจจัย กิร. ติม-เตมเน, รุห-ชนเน, รุธ-อาวรเณ, พธ-พาธเน, มทอุมฺมาเท, มนฺท-โมทนถุติชฬตฺเตสุ, วช อช-คมเน, รุจ-ทิตฺติยํ, กส-คมเน, เอเตหิ กิโร โหติ. เตเมตีติ ติมิรํ=อนฺธการํ, อาโป จ. รุหติ ปวตฺตตีติ รุหิรํ=โลหิตํ. ชีวิตํ รุนฺธตีติ รุธิรํ=ตเทว. พาธียตีติ พธิโร=โสตวิกโล. ชนา มชฺชนฺติ เอตายาติ มทิรา=สุรา. โมทนฺติ เอตฺถาติ มนฺทิรํ= ฆรํ[Pg.272]. วชตีติ วชิรํ=กุลิสุํ. อชนฺติ คจฺฉนฺตี เอตฺถาติ อชิรํ=องฺคณํ ฆรวิสโยกาโส จ. โรจตีติ รุจิรํ=มนุญฺญํ. กสียติ ทุกฺเขน คมียตีติ กสิรํ=กิจฺฉํ. จากธาตุ ติม ในความเปียก, รุห ในความเกิด, รุธ ในความกั้น, พธ ในความเบียดเบียน, มท ในความมัวเมา, มนฺท ในความยินดี-สรรเสริญ-โง่เขลา, วช หรือ อช ในความไป, รุจ ในความรุ่งเรือง, กส ในความไป, เหล่านี้ลงปัจจัย กิร. ติมิระ คือความมืดและน้ำ เพราะทำให้เปียก. รุหิระ คือเลือด เพราะเกิด (เป็นไป). รุธิระ คือเลือดนั่นเอง เพราะกั้นชีวิต. พธิระ คือคนหูหนวก เพราะถูกเบียดเบียน. มทิรา คือเหล้า เพราะคนทั้งหลายมัวเมาด้วยสิ่งนี้. มนฺทิระ คือบ้าน เพราะคนทั้งหลายยินดีในที่นี้. วชิระ คือสายฟ้า เพราะไป. อชิระ คือลานบ้านและบริเวณบ้าน เพราะสัตว์ทั้งหลายไปในที่นี้. รุจิระ คือสิ่งที่น่ารื่นรมย์ เพราะรุ่งเรือง. กสิระ คือความยากลำบาก เพราะไปด้วยความยากลำบาก. ๑๕๐. ถิราทโย. ๑๕๐. ศัพท์มี ถิร เป็นต้น. ถิรอาทโย กิรนฺตา นิปจฺจนฺเต. ฐา-คตินิวตฺติยํ, ฐสฺส ถตฺตํ, ฐาติ ปวตฺตตีติ ถิรํ=จิรฏฺฐายี. อิส สึส-อิจฺฉายํ, นิคฺคหีตโลโป, อิจฺฉียตีติ สิสิโร=อุตุวิเสโส. อท ขาท-ภกฺขเน, อาสฺส รสฺสตฺถํ, ขาทียติ ปาณเกหีติ ขทิโร=ทนฺตธาวโน, เอวมญฺเญปิ. ศัพท์มี ถิร เป็นต้น สำเร็จรูปด้วยปัจจัย กิร. จากธาตุ ฐา ในความหยุดการไป, มีการแปลง ฐ เป็น ถ. ถิระ คือสิ่งที่มั่นคง เพราะตั้งอยู่ (ดำเนินไป). จากธาตุ อิส หรือ สึส ในความปรารถนา, มีการลบนิคคหิต. สิสิระ คือฤดูหนาว เพราะถูกปรารถนา. จากธาตุ อท หรือ ขาท ในความกิน, มีการทำ อา ให้เป็นเสียงสั้น. ขทิระ คือไม้สีฟัน เพราะถูกสัตว์เล็กๆ กัดกิน. แม้ศัพท์อื่นก็เช่นกัน. ๑๕๑. ทท คเรหิ ทุรภรา. ๑๕๑. จากธาตุ ทท, คร ลงปัจจัย ทุร และ ภร ตามลำดับ. ทท-ทาเน, คร ฆร-เสจเน, เอเตหิ ยถากฺกมํ ทุรภรา โหนฺติ. อนฺตานํ ททาตีติ ททฺทุโร=เภโก. ครติ สิญฺจตีติ คพฺภรํ=คุหา. จากธาตุ ทท ในความให้, คร หรือ ฆร ในความรด, เหล่านี้ลงปัจจัย ทุร และ ภร ตามลำดับ. ททฺทุระ คือกบ เพราะให้แก่ไส้ทั้งหลาย. คพฺภระ คือถ้ำ เพราะรด (น้ำ). ๑๕๒. จร ทร ชร คร มเรหิ เต. ๑๕๒. จากธาตุ จร, ทร, ชร, คร, มร ลงปัจจัย เต. จราทีหิ ธาตูหิ เต จราทโย โหนฺติ ยถากฺกมํ. จรคติภกฺขเนสุ จรนฺติ เอตฺถาติ จจฺจรํ=วีถิจตุกฺกํ, องฺคณญฺจ, ทร-วิทารเณ, ทรียตีติ ททฺทรํ=วาทิตฺตํ, เภรี จ. ชร-วโยหานิยํ, อชรีติ ชชฺชโร=ชิณฺโณ. คร ฆร-เสจเน, ครติ สิญฺจตีติ คคฺคโร=ภินฺนสฺสโร, หํสสฺสโร จ. มร-ปาณจาเค, มรตีติ มมฺมโร=สุกฺขปณฺณํ, ปตฺถปณฺณานํ สทฺโท จ. จากธาตุมี จร เป็นต้น ลงปัจจัย เต เป็นศัพท์มี จร เป็นต้น ตามลำดับ. จากธาตุ จร ในความไปและกิน, จัจจระ คือสี่แยกและลานบ้าน เพราะสัตว์ทั้งหลายไปในที่นี้. จากธาตุ ทร ในความฉีก, ทัททระ คือเครื่องดนตรีและกลอง เพราะถูกฉีก. จากธาตุ ชร ในความเสื่อมแห่งวัย, ชัชชระ คือสิ่งที่แก่ชรา เพราะคร่ำคร่า. จากธาตุ คร หรือ ฆร ในความรด, คัคคระ คือเสียงแตกและเสียงหงส์ เพราะรด (น้ำ). จากธาตุ มร ในความสละชีวิต, มัมมะระ คือใบไม้แห้งและเสียงใบไม้ร่วง เพราะตาย (แห้ง). ๑๕๓. ปีโต กฺวโร. ๑๕๓. จากธาตุ ปี ลงปัจจัย กฺวร. ปี-ตปฺปเนตีมสฺมา [Pg.273] กฺวโร โหติ. อปฺปิณีติ ปีวรํ=ถูลํ. จากธาตุ ปี ในความอิ่มเอิบ ลงปัจจัย กฺวร. ปีวระ คืออ้วน เพราะทำให้อิ่มเอิบ. ๑๕๔. จีวราทโย. ๑๕๔. ศัพท์มี จีวร เป็นต้น. จีวรอาทโย กฺวรนฺตา นิปจฺจนฺเต. จินาติสฺส ทีฆตฺตํ. จียตีติ จีวรํ=กาสาวํ. สม-อุปสเม, นทาทิตฺตา วี, ปริฬาหํ สเมตีติ สํวรี=รตฺติ. ธาสฺส อี, ชาลกุมินาทีนิ ธาเรตีติ ธีวโร=โกฏฺโฏ, ตายติสฺส อี, เยน เกนจิ อตฺตานํ ตายตีติ ตีวโร=หีนชาติ. นยติสฺสี, นยนฺติ เอตฺถ สตฺตาติ นีวรํ=ฆรํ, เอวมญฺเญปิ. ศัพท์มี จีวร เป็นต้น สำเร็จรูปด้วยปัจจัย กฺวร. มีการทำเสียงของ จิ ให้ยาว. จีวร คือผ้ากาสาวะ เพราะถูกรวบรวม. จากธาตุ สม ในความสงบ, ลง วี ปัจจัยในคำว่า นที เป็นต้น. สังวรี คือกลางคืน เพราะสงบความเร่าร้อน. จากธาตุ ธา มีการแปลงเป็น อี. ธีวร คือชาวประมง เพราะทรงไว้ซึ่งแหและเครื่องมือจับปลาเป็นต้น. จากธาตุ ตา มีการแปลงเป็น อี. ตีวร คือคนชาติชั่ว เพราะรักษาตนด้วยสิ่งใดสิ่งหนึ่ง. จากธาตุ นี มีการแปลงเป็น อี. นีวร คือบ้าน เพราะสัตว์ทั้งหลายนำไปในที่นี้. แม้ศัพท์อื่นก็เช่นกัน. ๑๕๕. กุโต กฺริโร. ๑๕๕. จากธาตุ กุ ลงปัจจัย ริร. กุ-สทฺเทตีมสฺมา กฺริโร โหติ. กวติ นทตีติ กุรโร=ปกฺขี, อิตฺถิยํ วีมฺหิ กุรรี. จากธาตุ กุ ในความหมายว่า ส่งเสียง ลงปัจจัย ริร. กุรระ คือนก เพราะมันส่งเสียงร้อง ในเพศหญิงเป็น กุรรี. ๑๕๖. วสาสา ฉโร. ๑๕๖. จากธาตุ วส และ อส ลงปัจจัย ฉร. วส-นิวาเส, อส-เขปเน, เอเตหิ ฉโร โหติ. วสนฺติ เอตฺถาติ วจฺฉโร=วสฺโส. สํปุพฺโพ, สํวสนฺติ เอตฺถาติ สํวจฺฉโร=โสว. อสติ วิสฺสชฺเชตีติ อจฺฉรา=เทวกญฺญา, องฺคุลิโผฏนญฺจ. จากธาตุ วส ในความอยู่ และ อส ในความเหวี่ยงไป ลงปัจจัย ฉร. วัจฉระ คือปี เพราะสัตว์ทั้งหลายอาศัยอยู่ในนั้น. มี สํ เป็นบทหน้า สํวัจฉระ คือปี เพราะสัตว์ทั้งหลายอาศัยอยู่ร่วมกันในนั้น. อัจฉรา คือนางฟ้า เพราะเธอเหวี่ยงไป และหมายถึงการดีดนิ้วด้วย. ๑๕๗. มสา เฉโร จ. ๑๕๗. จากธาตุ มส ลงปัจจัย เฌร และ ฉร ด้วย. มส-อมสเนตีมสฺมา เฉโร โหติ ฉโร จ. ตณฺหาย ปรามสนํ มจฺเฉรํ=สกสมฺปตฺตินิคุหนํ, มจฺฉรํ=ตเทว. จากธาตุ มส ในความหมายว่า ลูบคลำ ลงปัจจัย เฌร และ ฉร ด้วย. มัจเฉระ คือความตระหนี่ ซึ่งเป็นการลูบคลำด้วยตัณหา คือการปกปิดสมบัติของตน. มัจฉระ ก็คือสิ่งเดียวกันนั้น. ๑๕๘. ธู วาโต สโร. ๑๕๘. จากธาตุ ธู และ วา ลงปัจจัย สร. ธุนาติ [Pg.274] วาตีหิ สโร โหติ. ธุนาตีติ ธูสโร=ลูโข อีสํปณฺฑุ จ. วาติ คจฺฉตีติ วาสโร=ทิวโส. จากธาตุ ธุ และ วา ลงปัจจัย สร. ธูสร คือสิ่งที่หยาบและเหลืองเล็กน้อย เพราะมันสั่นสะเทือน. วาสร คือวัน เพราะมันพัดไป. ๑๕๙. ภมาทีหฺยโร. ๑๕๙. จากธาตุ ภม เป็นต้น ลงปัจจัย อร. ภม ตส มนฺท กนฺทาทีหิ อโร โหติ. ภมตีติ ภมโร=มธุกโร. ตสติ ตนฺตํ คณฺหาตีติ ตสโร=สุตฺตเวฏฺฐโน. มนฺทนฺติ โมทนฺติ เอตฺถาติ มนฺทโร=ปพฺพโต. กนฺทติ อวฺหายตีติ กนฺทโร=ทรี. ทิวสฺส เอตฺตํ, เทวนฺติ กีฬนฺติ เอเตนาติ เทวโร=ปติโร ภาตา. จากธาตุ ภม, ตส, มนฺท, กนฺท เป็นต้น ลงปัจจัย อร. ภมร คือผึ้ง เพราะมันบินวน. ตสร คือกระสวย เพราะมันจับด้าย. มนฺทร คือภูเขา เพราะสัตว์ทั้งหลายรื่นเริงยินดีในที่นั้น. กนฺทร คือถ้ำ เพราะมันร้องเรียก. เทวร คือน้องสามี เพราะเขาเล่นสนุกกับสิ่งนี้. ๑๖๐. วทิสฺส พทจ. ๑๖๐. จากธาตุ วท ลงปัจจัย อร และแปลง วท เป็น พท ด้วย. วทติสฺมา อโร โยติ, วทติสฺส พทาเทโส จ. วทนฺติ เอเตนาติ พทโร=กกฺกนฺธูผลํ. วีมฺหิ พทรี=กกฺกนฺธู. จากธาตุ วท ลงปัจจัย อร และมีการแปลง วท เป็น พท ด้วย. พทร คือผลพุทรา เพราะเขาพูดถึงสิ่งนี้ ในเพศหญิงเป็น พทรี คือต้นพุทรา. ๑๖๑. วท ชนานํ ฐงจ. ๑๖๑. จากธาตุ วท และ ชน ลงปัจจัย ฐง ด้วย. วท ชเนหิ อโร โหติ, ฐง จานฺตาเทโส. วทตีติ วฐโร=มูโฬ วฐรํ=ถูลํ. ชายตีติ ชฐรํ=อุทรํ. จากธาตุ วท และ ชน ลงปัจจัย อร และมีการแปลงเป็น ฐง ที่สุดธาตุด้วย. วัฏฐระ คือคนโง่ และ วัฏฐรัง คืออ้วน เพราะมันพูด. ชัฏฐระ คือท้อง เพราะมันเกิด. ๑๖๒. ปจิสฺสิฐงจ. ๑๖๒. จากธาตุ 'ปจ' ลงปัจจัย 'อิฐง' (iṭhaṅa) ด้วย. ปจติสฺมา อโร โหติ อิฐงจานฺตาทโส. ปจนฺติ เอเตนาติ ปิฐโร=ถาลี. จากธาตุ 'ปจ' ลงปัจจัย 'อร' (aro) และมีการแปลงที่สุดธาตุเป็น 'อิฐง' (iṭhaṅa) ด้วย 'ปิฏฐร' (piṭharo) คือ 'หม้อ' เพราะเขาหุงต้มด้วยสิ่งนี้. ๑๖๓. วกา อรณ. ๑๖๓. จากธาตุ 'วก' ลงปัจจัย 'อรณ' (araṇa). วก กุก-อาทาเนติมสฺมา อรณโหติ. วเกติ อาททาติ เอตายาติ วากรา=มิคพนฺธนี. จากธาตุ 'วก' และ 'กุก' ในความหมายว่า 'รับเอา' ลงปัจจัย 'อรณ' (araṇa) 'วาการา' (vākarā) คือ 'บ่วงดักสัตว์' เพราะมันรับเอาด้วยสิ่งนี้. ๑๖๔. สิงฺคฺยงฺคาค มชฺชกลาลา อาโร. ๑๖๔. จากธาตุ 'สิงฺคิ', 'องฺค', 'อค', 'มชฺช', 'กล', 'อล' ลงปัจจัย 'อาร' (āro). สิงฺคิอิติ [Pg.275] นามธาตุ, องฺค-คมนตฺโถ, อค-กุฏิลคมเน, มชฺชสํสุทฺธิยํ, กล-สงฺขฺยาเน, อล-พนฺธเน, เอเตหิ อาโร โหติ. วิชฺฌนตฺเถน สิงฺคํ วิย สิงฺคํ=นาคริกภาวสงฺขาตสฺส กิเลสสิงฺคสฺเสตํ นามํ, ตํกโรติ สิงฺคํ วา ปยุตฺตํ, ตํ กโรติ ราคีสุ ปภวตีติ วา, ‘‘ธาตฺวตฺเถ นานามสฺมี’’ติ (๕.๑๒) อิ, ปุพฺพ สรโลโป, สิงฺคิ, ตโต อาโร, ‘‘สโรโลโป สเร’’ติ (๑.๒๖) อิโลโป, ปุพฺเพ ‘‘วิปฺปฏิเสเธ’’ติ (๑.๒๒) อนิฏฺฐปฺปฏิเสโธ, เอตฺถ หิ อารโต อญฺญตฺถ สาวกาสปุพฺพสรโลโปว, อิปจฺจยโต อญฺญตฺถ จ, สิงฺคาโร=กิเลสสิงฺคกรณํ, วิลาโสติ วุตฺตํ โหติ. องฺคติ วินาสํ คจฺฉตีติ องฺคาโร=ทฑฺฒกฏฺฐํ. อคนฺติ คจฺฉนฺติ เอตฺถาติ อคารํ=ฆรํ. ลีหเนน อตฺตโน สรีรํ มชฺชติ นิมฺมลตฺตํ กโรตีติ มชฺชาโร=พิฬาโร. กลาติ นิทฺเทสา ลสฺส ฬตฺตํ, เอเตน คุณํ กลียติ ปริมียตีติ กฬาโร=ปิงฺคโล. ทีฆตฺตํ อลติ พนฺธตีติ อฬาโร=วงฺโก วิสาโล จ. 'สิงฺคิ' เป็นนามธาตุ, 'องฺค' ในความหมายว่า 'ไป', 'อค' ในความหมายว่า 'ไปคดเคี้ยว', 'มชฺช' ในความหมายว่า 'ความสะอาดหมดจด', 'กล' ในความหมายว่า 'นับ', 'อล' ในความหมายว่า 'ผูก', จากธาตุเหล่านี้ลงปัจจัย 'อาร' (āro). 'สิงฺคาร' (siṅgāro) คือ 'การทำกิเลสให้เป็นเขา' หรือ 'ความเย้ายวน' เพราะมันเหมือนเขาในความหมายว่า 'แทง', นี่เป็นชื่อของกิเลสที่เป็นเขาที่เรียกว่า 'ความเป็นผู้มีมารยาทแบบชาวเมือง', หรือเพราะมันทำเขา หรือเพราะมันเกิดขึ้นในหมู่ผู้กำหนัด ตามหลัก 'ธาตวัตเถ นานามัสมิ' (5.12) ลงปัจจัย 'อิ' ลบสระหน้า เป็น 'สิงฺคิ' จากนั้นลงปัจจัย 'อาร' ลบ 'อิ' ด้วย 'สโรโลโป สเร' (1.26) ห้ามการลบที่ไม่ต้องการด้วย 'วิปปฏิเสเธ' (1.22) ในที่นี้มีการลบสระหน้าที่มีโอกาสในที่อื่นนอกจากปัจจัย 'อาร' และนอกจากปัจจัย 'อิ', 'สิงฺคาร' คือการทำกิเลสให้เป็นเขา หมายถึง ความเย้ายวน. 'อังคาร' (aṅgāro) คือ 'ไม้ที่ถูกเผา' เพราะมันไปสู่ความพินาศ. 'อคาร' (agāraṃ) คือ 'เรือน' เพราะเป็นที่ที่คนทั้งหลายไปกัน. 'มัชชาร' (majjāro) คือ 'แมว' เพราะมันย่อมชำระร่างกายของตนให้สะอาดด้วยการเลีย. เพราะการระบุว่า 'กล' จึงมีการแปลง 'ล' เป็น 'ฬ', 'กฬาร' (kaḷāro) คือ 'สีเหลืองหม่น' เพราะคุณสมบัติถูกนับด้วยสิ่งนี้. 'อฬาร' (aḷāro) คือ 'คด' และ 'กว้าง' เพราะมันผูกความยาวไว้. ๑๖๕. กมิสฺสสฺสุ จ. ๑๖๕. จากธาตุ 'กม' ลงปัจจัย 'อาร' (āro) และมีการแปลง 'อสฺส' เป็น 'อุ' (u) ด้วย. กม-อิจฺฉายมิจฺจสฺมา อาโร โหติ, อสฺส อุ จ. กามียตีติ กุมาโร=พาโล. จากธาตุ 'กม' ในความหมายว่า 'ปรารถนา' ลงปัจจัย 'อาร' (āro) และมีการแปลง 'อสฺส' เป็น 'อุ' (u) ด้วย 'กุมาร' (kumāro) คือ 'เด็ก' เพราะเขาถูกปรารถนา. ๑๖๖. ภิงฺคาราทโย. ๑๖๖. คำว่า 'ภิงฺคาร' (bhiṅgāra) เป็นต้น. ภิงฺคารปฺปภุตโย อารนฺตา นิปจฺจนฺเต. ภร=ภรเณ, ภรณํ ธารณํ โปสนญฺจ, ธารณตฺถสฺส ภรติสฺส ภิงฺคาเทโส, ภรติ [Pg.276] ทธาติ อุทกนฺติ ภิงฺคาโร=เหมภาชนํ. กฺเลท กฺลิท-อลฺล ภาเว, ล โลโป, กฺเลทยตีติ เกทารํ=เขตฺตํ, (เก ชเล สติ ทาโร วิทารณมสฺสาติ วา เกทารํ=ตเทว, พหุลาธิการา สตฺตมิยา น โลโป.) วิท-ลาเภตีมสฺมา กุปุพฺพา อาโร ทสฺส ฬตฺตํ อิสฺส เอตฺตาภาโว สมาเส กุสฺส โอ จ นิปจฺจนฺเต, กุํ ปถวึ วินฺทติ ตตฺรุปฺปนฺนตายาติ โกวิฬาโร=ทิคุณปตฺโต. คำว่า 'ภิงฺคาร' (bhiṅgāra) เป็นต้น ลงปัจจัย 'อาร' (āra) และสำเร็จรูป 'ภร' ในความหมายว่า 'ทรงไว้', 'ทรงไว้' คือ 'การถือไว้' และ 'การบำรุง', มีการแปลง 'ภร' ในความหมายว่า 'ถือไว้' เป็น 'ภิงฺคา' (bhiṅgā), 'ภิงฺคาร' (bhiṅgāro) คือ 'ภาชนะทอง' เพราะมันทรงไว้ซึ่งน้ำ 'เกฺลด' (kleda) และ 'กฺลิด' (klida) ในความหมายว่า 'เปียกชื้น', มีการลบ 'ล', 'เกทาร' (kedāraṃ) คือ 'นา' เพราะมันทำให้เปียกชื้น, (หรือ 'เกทาร' (kedāraṃ) คือสิ่งเดียวกันนั้น เพราะมีการแยกออกเมื่อมีน้ำ, ด้วยอำนาจของ 'พหุล' (bahula) จึงไม่มีการลบในสัตตมีวิภัตติ) จากธาตุ 'วิท' ในความหมายว่า 'ได้' มี 'กุ' เป็นบทหน้า ลงปัจจัย 'อาร' (āro) มีการแปลง 'ท' เป็น 'ฬ' (ḷa) และไม่มีการแปลง 'อิ' เป็น 'เอ' (etta) ในสมาส มีการแปลง 'กุ' เป็น 'โอ' (o) และสำเร็จรูป, 'โกวิฬาร' (koviḷāro) คือ 'ต้นชงโค' เพราะมันได้ซึ่งแผ่นดินโดยการเกิดขึ้นในที่นั้น. ๑๖๗. กรา มาโร. ๑๖๗. จากธาตุ 'กร' ลงปัจจัย 'มาร' (māro). กโรติสฺมา มาโร โหติ. โลหกิจฺจํ กโรตีติ กมฺมาโร=โลหกาโร. จากธาตุ 'กร' ลงปัจจัย 'มาร' (māro) 'กมฺมาร' (kammāro) คือ 'ช่างเหล็ก' เพราะเขาทำงานเหล็ก. ๑๖๘. ปุส สเรหิ ขโร. ๑๖๘. จากธาตุ 'ปุส' และ 'สร' ลงปัจจัย 'ขร' (kharo). ปุส สเรหิ ขโร โหติ. โปสียติ ชเลนาติ โปกฺขรํ=ปทุมํ. สรติ วิการํ คจฺฉตีติ สกฺขรา=อุจฺฉุวิกาโร. 'ปุกฺขร' (pokkharaṃ) คือ 'ดอกบัว' เพราะมันถูกบำรุงด้วยน้ำ 'สกฺขรา' (sakkharā) คือ 'น้ำตาลกรวด' เพราะมันไปสู่ความแปรปรวน (คือการเปลี่ยนแปลงของอ้อย). ๑๖๙. สร วส กลา กีโร วสฺสุฏ จ. ๑๖๙. จากธาตุ 'สร', 'วส', 'กล' ลงปัจจัย 'กีร' (kīro) และมีการแปลง 'วส' เป็น 'อุฏ' (uṭa) ด้วย. เอเตหิ กีโร โหติ วสฺส อุฏ จ. สรียตีติ สรีรํ=เทโห. วสนฺติ วาสํ กโรนฺติ เอเตนาติ อุสีรํ=พีรณมูลํ. อเนน ถูลาทิ กลียติ ปริมียติติ กลิโร=องฺกุโร. จากธาตุเหล่านี้ลงปัจจัย 'กีร' (kīro) และมีการแปลง 'วสฺส' เป็น 'อุฏ' (uṭa) ด้วย 'สรีร' (sarīraṃ) คือ 'ร่างกาย' เพราะมันเสื่อมสลายไป 'อุสีร' (usīraṃ) คือ 'รากหญ้าแฝก' เพราะสัตว์ทั้งหลายอาศัยอยู่ด้วยสิ่งนี้ 'กฬิร' (kaliro) คือ 'หน่อ' เพราะความหยาบเป็นต้นถูกนับด้วยสิ่งนี้. ๑๗๐. คมฺภีราทโย. ๑๗๐. คำว่า 'คมฺภีร' (gambhīra) เป็นต้น. คมฺภีรอาทโย กีรนฺตา นิปจฺจนฺเต. คมิสฺส ภุก, มโลโป วา, ปถวึ, ภินฺทิตฺวา คจฺฉติ ปวตฺตตีติ คมฺภีโร, คภีโร= อคาโธ[Pg.277], กุลิสฺส ลสฺส โฬ, ปาเท กุลติ ปตฺถรตีติ กุฬีโร=กกฺกโฏ, เอวมญฺเญปิ. คำว่า 'คัมภีระ' เป็นต้น ลงปัจจัย 'กีร'. จากธาตุ 'คม' ลงปัจจัย 'ภุกะ' หรือลบ 'มะ' แล้วไปโดยการทำลายแผ่นดิน ย่อมเป็นไป ชื่อว่า 'คัมภีระ', 'คภีระ' = ลึก. จากธาตุ 'กุล' เปลี่ยน 'ล' เป็น 'ฬ', ย่อมแผ่ไปด้วยเท้า ชื่อว่า 'กุฬีระ' = ปู. แม้คำอื่นๆ ก็เช่นกัน. ๑๗๑. ขชฺช วลฺล มสา อูโร. ๑๗๑. จากธาตุ 'ขัชชะ', 'วัลละ', 'มะสะ' ลงปัจจัย 'อูระ'. ขชฺช-มชฺชเน, วล วลฺล-สํวรเณ, สม-อามสเน, เอเตหิ อูโร โหติ, ขชฺชียตีติ ขชฺชูโร, วีมฺหิ ขชฺชูรี=รุกฺขวิเสโส. วลฺลียติ สํวรียตีติ วลฺลูโร=สุกฺขมํโส. มสียตีติ มสูโร=วีหิวิเสโส. จากธาตุ 'ขัชชะ' ในความขัดสี, ธาตุ 'วละ', 'วัลละ' ในความปกปิด, ธาตุ 'สะมะ' ในความสัมผัส, จากธาตุเหล่านี้ ลงปัจจัย 'อูระ'. สิ่งที่ถูกขัดสี ชื่อว่า 'ขัชชูระ' (แมงป่อง). เมื่อลงปัจจัย 'อี' ชื่อว่า 'ขัชชูรี' = ต้นไม้ชนิดหนึ่ง (ต้นอินทผลัม). สิ่งที่ถูกปกปิด ชื่อว่า 'วัลลูระ' = เนื้อแห้ง. สิ่งที่ถูกสัมผัส ชื่อว่า 'มะสูระ' = ข้าวเปลือกชนิดหนึ่ง (ถั่วแดง). ๑๗๒. กปฺปูราทโย. ๑๗๒. คำว่า 'กัปปูระ' เป็นต้น. กปฺปูรอาทโย อูรนฺตา นิปจฺจนฺเต. ตุฏฺฐิมุปฺปาเทตุํ กปฺปติ สกฺโกตีติ กปฺปูรํ=ฆนสาโร. กโรติสฺส อสฺสุ, กิพฺพิสํ กโรตีติ กุรูโร=ปาปการี. ปส-พาธเน, ปสติ ปีเฬตีติ ปสูโร=ทุฏฺโฐ, พฺยญฺชนํ, เอวํนามโก จ, เอวมญฺเญปิ. คำว่า 'กัปปูระ' เป็นต้น ลงปัจจัย 'อูระ'. สิ่งที่สามารถเพื่อยังความยินดีให้เกิดขึ้น ชื่อว่า 'กัปปูระ' = การบูร. จากธาตุ 'กร' ลงปัจจัย 'อูระ', ผู้ที่ทำบาป ชื่อว่า 'กุรูระ' = ผู้ทำบาป. ธาตุ 'ปะสะ' ในความเบียดเบียน, ผู้ที่เบียดเบียน ชื่อว่า 'ปะสูระ' = ผู้ชั่วร้าย, พยัญชนะ, และผู้มีชื่ออย่างนี้, แม้คำอื่นๆ ก็เช่นกัน. ๑๗๓. กฐ จกา โอโร. ๑๗๓. จากธาตุ 'กะฐะ', 'จะกะ' ลงปัจจัย 'โอระ'. กฐ-กิจฺฉชีวเน, จก-ปริวิตกฺกเน, เอเตหิ โอโร โหติ. กฐติ กิจฺเฉน ชีวตีติ กโฐโร=ถทฺโธ. จกติ ปริวิตกฺเกตีติ จโกโร=ปกฺขิวิเสโส. จากธาตุ 'กะฐะ' ในความมีชีวิตอยู่ด้วยความลำบาก, ธาตุ 'จะกะ' ในความตรึกตรอง, จากธาตุเหล่านี้ ลงปัจจัย 'โอระ'. ผู้ที่มีชีวิตอยู่ด้วยความลำบาก ชื่อว่า 'กะโฐระ' = แข็งกระด้าง. ผู้ที่ตรึกตรอง ชื่อว่า 'จะโกระ' = นกชนิดหนึ่ง. ๑๗๔. โมราทโย. ๑๗๔. คำว่า 'โมระ' เป็นต้น. โมรอาทโย โอรนฺตา นิปจฺจนฺเต. มี-หึสายํ, อีโลโป, มยติ หึสตีติ โมโร=มยูโร. กส-คมเน, อสฺสิ[Pg.278], กสติ คจฺฉตีติ กิโสโร=ปฐมวโย อสฺโส. มหียติ ปูชียตีติ มโหโร=วมฺมิโก, เอวมญฺเญปิ. คำว่า 'โมระ' เป็นต้น ลงปัจจัย 'โอระ'. จากธาตุ 'มี' ในความเบียดเบียน, ลบ 'อี', ผู้ที่เบียดเบียน ชื่อว่า 'โมระ' = นกยูง. ธาตุ 'กะสะ' ในความไป, ลงปัจจัย 'อิ', ผู้ที่ไป ชื่อว่า 'กิโสระ' = ม้าหนุ่ม. สิ่งที่ถูกบูชา ชื่อว่า 'มะโหระ' = จอมปลวก, แม้คำอื่นๆ ก็เช่นกัน. ๑๗๕. กุโต เอรก. ๑๗๕. จากธาตุ 'กุ' ลงปัจจัย 'เอรกะ'. กุ-สทฺเทตีมสฺมา เอรก โหติ. ‘‘ยุวณฺณานมิยงุวง สเร’’ติ (๕.๑๓๖) อุวง, กวติ นทตีติ กุเวโร=เวสฺสวโณ. จากธาตุ 'กุ' ในความส่งเสียง ลงปัจจัย 'เอรกะ'. ตามหลัก "ยุวัณณานมิยงุวัง สเร" (5.136) ลง 'อุวัง'. ผู้ที่ส่งเสียง ชื่อว่า 'กุเวระ' = ท้าวเวสสุวัณ. ๑๗๖. ภู สูหิ ริก. ๑๗๖. จากธาตุ 'ภู', 'สู' ลงปัจจัย 'ริกะ'. ภูสตฺตายํ, สู-ปสวเน, เอเตหิ ริก โหติ. ภวตีติ ภูริ=ปหูตํ, งีมฺหิ ภูรี=เมธา. สวติ หิตํ ปสวตีติ สูริ=วิจกฺขโณ. จากธาตุ 'ภู' ในความมีอยู่, ธาตุ 'สู' ในความให้เกิด, จากธาตุเหล่านี้ ลงปัจจัย 'ริกะ'. สิ่งที่มีอยู่ ชื่อว่า 'ภูริ' = มากมาย. เมื่อลงปัจจัย 'ณี' ชื่อว่า 'ภูรี' = ปัญญา. ผู้ที่ให้เกิดสิ่งที่เป็นประโยชน์ ชื่อว่า 'สูริ' = ผู้ฉลาด. ๑๗๗. มี กสี นีหิ รุ. ๑๗๗. จากธาตุ มี, กสิ, นี ลงปัจจัย รุ. มี-หึสายมิจฺจสฺมา, กปุพฺพา สยติสฺมา, นยติสฺมา จ รุ โหติ. รํสีหิ อนฺธการํ มียติ หึสตีติ เมรุ=สิเรรุ, เก ชเล สยติ ปวตฺตตีติ กเสรุ=ติณวิเสโส. อตฺตนิสฺสิเต สุนฺทรตฺตํ เนติ ปาเปตีติ เนรุ=ปพฺพโต. ลงปัจจัย รุ หลังธาตุ มี ในความเบียดเบียน, หลังธาตุ สย ที่มี กะ อยู่หน้า, และหลังธาตุ นย. สิ่งที่กำจัดความมืดด้วยรัศมี ชื่อว่า เมรุ = สิเนรุ. สิ่งที่นอน (เป็นไป) ในน้ำ ชื่อว่า กเสรุ = หญ้าชนิดหนึ่ง. สิ่งที่นำไปสู่ความงามในผู้อาศัยตน ชื่อว่า เนรุ = ภูเขา. ๑๗๘. สินา เอรุ. ๑๗๘. จากธาตุ สินา ลงปัจจัย เอรุ. สินา-โสเจยฺเยตีมสฺมา เอรุ โหติ. สินาติ สุจึ กโรตีติ สิเนรุ=ปพฺพตราชา. ลงปัจจัย เอรุ หลังธาตุ สินา ในความบริสุทธิ์. สิ่งที่ทำให้บริสุทธิ์ ชื่อว่า สิเนรุ = พญาภูเขา. ๑๗๙. ภี รุหิ รุก. ๑๗๙. จากธาตุ ภี, รุหิ ลงปัจจัย รุกะ. ภี-สเย, รุ-สทฺเท, เอเตหิ รุก โหติ. ภายนฺติ เอตสฺมาติ ภีรุ=ภยานโก. รวตีติ รุรุ=มิโค. ลงปัจจัย รุกะ หลังธาตุเหล่านี้ คือ ภี ในความกลัว, รุ ในความส่งเสียง. สัตว์ที่เขากลัว ชื่อว่า ภีรุ = สิ่งที่น่ากลัว. สัตว์ที่ส่งเสียงร้อง ชื่อว่า รุรุ = เนื้อทราย. ๑๘๐. ตมา พูโล. ๑๘๐. จากธาตุ ตมะ ลงปัจจัย พูละ. ตม-ภูสเนตีมสฺมา [Pg.279] พูโล โหติ. มุขํ ตเมติ ภูเสตีติ ตมฺพูลํ=มุขภูสนํ. ลงปัจจัย พูละ หลังธาตุ ตมะ ในความประดับ. สิ่งที่ประดับใบหน้า ชื่อว่า ตัมพูละ = เครื่องประดับปาก (หมาก). ๑๘๑. สิโต ลกวาลา. ๑๘๑. จากธาตุ สิ ลงปัจจัย ละกะ, วาละ. สิ-เสวายมิจฺจสฺมา ลกวาลอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ. สตฺเตหิ เสวียตีติ สิลา=ปาสาโณ, เสโล=ปพฺพโต. ชลํ เสวตีติ เสวาโล=ชลติณํ. ลงปัจจัย ละกะ และ วาละ หลังธาตุ สิ ในความเสพ. สิ่งที่สัตว์ทั้งหลายเสพ ชื่อว่า สิลา = หิน, เสโล = ภูเขา. สิ่งที่เสพน้ำ ชื่อว่า เสวาโล = สาหร่าย. ๑๘๒. มงฺค กม สมฺพ สพ สก วส ปิส เกว กล ปลฺล กฐ ปฏ กุณฺฑ มณฺฑา อโล. ๑๘๒. จากธาตุ มังคะ, กะมะ, สัมพะ, สะพะ, สักกะ, วะสะ, ปิสะ, เกวะ, กะละ, ปัลละ, กะฐะ, ปะฏะ, กุณฑะ, มัณฑะ ลงปัจจัย อะละ. มงฺค-มงฺคลฺเย, กม-อิจฺฉายํ, สมฺพ-มณฺฑเน, สพอิติ อสฺเสว กตมโลปสฺส นิทฺเทโส, สก-สตฺติย, วส-นิวาเส, ปิสคมเน, เกว-เสวเน, กล-สงฺขฺยาเน, ปลฺล-คมเน, กฐ กิจฺฉชีวเน, ปฏ-คมนตฺโถ, กุณฺฑ-ทาเห, มณฺฑ-ภูสเน, เอเตหิ อโล โหติ. มงฺคนฺติ สตฺตา เอเตน วุทฺธึ คจฺฉนฺตีติ มงฺคลํ=ปสตฺถํ. กามียตีติ กมลํ-ปงฺกชํ. สมฺปติ มณฺเฑตีติ สมฺพลํ=ปาเถยฺยํ. สพลํ=วิสภาค วณฺณวนฺตํ. สกฺโกติ วตฺตุนฺติ สกลํ=สพฺพํ. วสตีติ วสโล=สุทฺโท. ปิยภาวํ ปิสติ คจฺฉตีติ เปสโล=ปิยสีโล. เกวติ ปวตฺตตีติ เกวลํ=สกลํ. กลียติ ปริมียติ อุทกเมเตนาติ กลลํ=อปตฺถินฺนํ, ปลฺลติ อาคจฺฉติ อุทกเมตสฺมาติ ปลฺลลํ=อปฺโปทโก สโร. กฐนฺติ เอตฺถ ทุกฺเขน ยนฺตีติ กฐลํ=กปาลขณฺฑํ, ปฏติ วุทฺธึ คจฺฉตีติ ปฏลํ=สมู- โห[Pg.280]. ฆํเสน กุณฺฑติ ทหตีติ กุณฺฑลํ=กณฺณาภรณํ. มณฺฑียติ ปริจฺเฉทกรณวเสน ภูสียตีติ มณฺฑลํ=สมนฺตโต ปริจฺฉินฺนํ. ลงปัจจัย อล หลังธาตุเหล่านี้ คือ มังค ในความมงคล, กม ในความปรารถนา, สัมพ ในความประดับ, (คำว่า สพ เป็นการแสดงถึงการลบ ม ของธาตุ สัมพ นั้นเอง), สักก ในความสามารถ, วส ในความอยู่, ปิส ในความไป, เกว ในความเสพ, กล ในความนับ, ปัลล ในความไป, กฐ ในความมีชีวิตลำบาก, ปฏ ในความไป, กุณฑ ในความเผา, มัณฑ ในความประดับ. สัตว์ทั้งหลายย่อมถึงความเจริญด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า มังคล = สิ่งที่ประเสริฐ. สิ่งที่ถูกปรารถนา ชื่อว่า กมล = ดอกบัว. สิ่งที่ประดับ (ร่างกาย) ชื่อว่า สัมพล = เสบียงเดินทาง. สพล = มีสีต่างกัน. สิ่งที่สามารถจะกล่าวได้ ชื่อว่า สกล = ทั้งหมด. ผู้ที่อยู่ ชื่อว่า วสล = คนจัณฑาล. ผู้ที่ไปสู่ความเป็นที่รัก ชื่อว่า เปสล = ผู้มีศีลเป็นที่รัก. สิ่งที่ย่อมเป็นไป ชื่อว่า เกวล = ทั้งหมด. สิ่งที่ถูกนับ (กำหนด) ด้วยน้ำ ชื่อว่า กลล = โคลนตม. สิ่งที่น้ำย่อมมาสู่สิ่งนี้ ชื่อว่า ปัลลล = สระน้ำน้อย. สิ่งที่สัตว์ทั้งหลายย่อมไปด้วยความลำบากในที่นี้ ชื่อว่า กฐล = ชิ้นกระเบื้อง. สิ่งที่ย่อมเจริญ (ขยายออก) ชื่อว่า ปฏล = หมู่, ชั้น. สิ่งที่เผา (เสียดสี) ด้วยการกระทบ ชื่อว่า กุณฑล = เครื่องประดับหู. สิ่งที่ถูกประดับโดยการกำหนดขอบเขต ชื่อว่า มัณฑล = สิ่งที่ถูกกำหนดขอบเขตโดยรอบ. ๑๘๓. มุสา กโล. ๑๘๓. จากธาตุ มุสะ ลงปัจจัย กะละ. มุสติสฺมา กโล โหติ. มุสติ เอเตนาติ มุสโล=อโยคฺโค. ลงปัจจัย กล หลังธาตุ มุส. สิ่งที่ย่อมบดขยี้ด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า มุสล = สากเหล็ก. ๑๘๔. ถลาทโย. ๑๘๔. ศัพท์มี ถล เป็นต้น. ถลอาทโย กลนฺตา นิปจฺจนฺเต. ฐสฺส โถ, ปุพฺพสรโลโป, ติฏฺฐนฺติ เอตฺถาติ ถลํ=อุนฺนตปฺปเทโส. ปา-ปาเน, อุปุพฺโพ, ทฺวิภาวสรโลปา, อุทกํ ปิวตีติ อุปฺปลํ=กุวลยํ. ปติสฺส ปาฏํ, ปตติ คจฺฉติ ปริปากนฺติ ปาฏลํ=ผลํ, ตมฺพวณฺณํ กุสุมญฺจ. พํหิสฺส นิคฺคหีตโลโป, พํหติ วุทฺธึ คจฺฉตีติ พหลํ=ฆนํ. จุปิสฺส อุสฺส อตฺตํ, จุปติ เอกตฺถ น ติฏฺฐตีติ จปโล=อนวฏฺฐิโต, เอวมญฺเญปิ. ศัพท์มี ถล เป็นต้น สำเร็จรูปด้วยปัจจัย กล. แปลง ฐ เป็น ถ, ลบสระหน้า, สถานที่ที่ตั้งอยู่ ชื่อว่า ถล = พื้นที่สูง. ธาตุ ปา ในความดื่ม มี อุ อยู่หน้า ซ้อน ป และลบสระ, สิ่งที่ดื่มน้ำ ชื่อว่า อุปฺปล = ดอกบัว. แปลง ปต เป็น ปาฏ, สิ่งที่ย่อมถึงความสุกงอม ชื่อว่า ปาฏล = ผลไม้, และดอกไม้สีแดงเข้ม. ลบนิคหิตของ พังหิ, สิ่งที่ย่อมเจริญ ชื่อว่า พหล = หนา. แปลง อุ ของ จุปิ เป็น อะ, ผู้ที่ไม่ตั้งอยู่ในที่เดียว ชื่อว่า จปล = ผู้ไม่มั่นคง, แม้คำอื่นๆ ก็เช่นกัน. ๑๘๕. กุลา กาโล จ. ๑๘๕. และจากธาตุ กุละ ลงปัจจัย กาละ และ กละ. กุล-ปตฺถาเรตีมสฺมา กาโล โหติ กโล จ. กุลติ อตฺตโน สิปฺปํ ปตฺถรตีติ กุลาโล=กุมฺภกาโร. กุลติ ปกฺเข ปสาเรตีติ กุลโล=ปกฺขิชาติ. ลงปัจจัย กาล และ กล หลังธาตุ กุล ในความแผ่ไป. ผู้ที่แผ่ขยายศิลปะของตน ชื่อว่า กุลาล = ช่างหม้อ. นกที่แผ่ปีกออก ชื่อว่า กุลล = นกชนิดหนึ่ง. ๑๘๖. มุฬาลาทโย. ๑๘๖. ศัพท์มี มุฬาล เป็นต้น. มุฬาลอาทโย กาลนฺตา นิปจฺจนฺเต. มีล-นิมีลเน, อุตฺตฬตานิ, อุทฺธฏมตฺเต นิมีลตีติ มุฬาลํ=ภิสํ. พล-ปาณเน, อิตฺต- ฬตฺตานิ[Pg.281], มูสิกาทิขาทเนน พลติ ชีวตีติ พิฬาโล=มชฺชาโร. กปฺปิสฺส สํโยคาทิโลโป, กปฺปนฺติ ชีวิกํ เอเตนาติ กปาลํ=ฆฏาทิขณฺฑํ. ปี ตปฺปเน. ‘‘ยุวณฺณานมิยงุวง สเร’’ติ (๕.๑๓๖) อิยง, อตฺตโน ผเลน สตฺเต สนฺตปฺเปตีติ ปิยาโล-รุกฺโข. กุณ-สทฺเท, วาตสมุฏฺฐิตา วีจิมาลา เอตฺถ กุณนฺติ นทนฺตีติ กุณาโล=เอโก มหาสโร. วิส-ปวิสเน, ปวิสนฺติ เอตฺถาติ วิสาโล=วิตฺถิณฺโณ. ปล-คมเน, วาเตน ปลติ คจฺฉตีติ ปลาลํ=สสฺสานมุปนีตธญฺญานํ นาฬปตฺตานิ. สรติสฺส สิโค, สสาทโย สรติ หึสตีติ สิคาโล=โกตฺถุ, เอวมญฺเญปิ. ศัพท์มี มุฬาล เป็นต้น สำเร็จรูปด้วยปัจจัย กาล. ธาตุ มีล ในความหลับตา แปลงเป็น อุ, ต และ ฬ, สิ่งที่หลับ (หุบ) ทันทีที่ถูกถอนขึ้น ชื่อว่า มุฬาล = เหง้าบัว. ธาตุ พล ในความมีชีวิต แปลงเป็น อิ, ต และ ฬ, สัตว์ที่มีชีวิตอยู่ด้วยการกินหนูเป็นต้น ชื่อว่า พิฬาล = แมว. ลบพยัญชนะต้นสังโยคของธาตุ กัปป, สิ่งที่คนใช้เลี้ยงชีพ ชื่อว่า กปาล = ชิ้นหม้อเป็นต้น. ธาตุ ปี ในความอิ่มเอิบ ลง อิยัง ด้วยสูตร 'ยุวัณณานมิยังุวัง สเร' (5.136), ต้นไม้ที่ยังสัตว์ให้เอิบอิ่มด้วยผลของตน ชื่อว่า ปิยาล = ต้นพิกุลป่า. ธาตุ กุณ ในความส่งเสียง, สระที่คลื่นอันเกิดจากลมส่งเสียงร้องในที่นี้ ชื่อว่า กุณาล = ชื่อสระใหญ่แห่งหนึ่ง. ธาตุ วิส ในความเข้าไป, สถานที่ที่คนเข้าไปได้ ชื่อว่า วิสาล = กว้างขวาง. ธาตุ ปล ในความไป, สิ่งที่ไปตามลม ชื่อว่า ปลาล = ฟางข้าว. แปลง สร เป็น สิค, สัตว์ที่เบียดเบียนกระต่ายเป็นต้น ชื่อว่า สิคาล = สุนัขจิ้งจอก, แม้ศัพท์อื่นๆ ก็เช่นกัน. ๑๘๗. จณฺฑ ปตา ณาโล. ๑๘๗. จากธาตุ จัณฑะ และ ปตะ ลงปัจจัย ณาละ. จณฺฑ-จณฺฑิกฺเย, ปต ปถ-คมเน, เอเตหิ ณาโล โหติ. จณฺเฑติ ปีเฬตีติ จณฺฑาโล=มาตงฺโค, ปตติ อโธคจฺฉตีติ ปาตาลํ=รสาตลํ. ลงปัจจัย ณาละ หลังธาตุ จัณฑ ในความดุร้าย และธาตุ ปต ในความไป. ผู้ที่เบียดเบียนผู้อื่น ชื่อว่า จัณฑาล = คนจัณฑาล. สถานที่ที่ตกลงไปข้างล่าง ชื่อว่า ปาตาล = บาดาล. ๑๘๘. มาทิโต โล. ๑๘๘. จากธาตุมี มา เป็นต้น ลงปัจจัย โล. มา-มาเน, อิ-อชฺเฌนคตีสุ, ปี-ตปฺปเน, ทู-ปริตาเป, เอวมาทีหิ โล โหติ. มียติ ปริมียตีติ มาลา=ปนฺติ. เอติ คจฺฉตีติ เอลา=สุขุเมลา. ปิเณติ ตปฺเปติ เอตฺถาติ เปลา=อาสิตฺตกูปธานํ. ทูยติ ปริตาเปตีติ โทลา=กีฬนยานกํ. กลสงฺขฺยาเน, กลนํ กลฺลํ=ยุตฺตํ. ลงปัจจัย ล หลังธาตุมี มา เป็นต้น คือ มา ในความประมาณ, อิ ในความเรียนและในความไป, ปี ในความอิ่มเอิบ, ทู ในความเดือดร้อน. สิ่งที่ถูกประมาณ (จัดระเบียบ) ชื่อว่า มาลา = แถว, ระเบียบ. สิ่งที่ไป ชื่อว่า เอลา = กระวาน. สิ่งที่ยังคนให้อิ่มเอิบในที่นี้ ชื่อว่า เปลา = หมอนหนุน. สิ่งที่แกว่งไปมา ชื่อว่า โดลา = เปล, ยานสำหรับเล่น. ธาตุ กล ในความนับ, การนับ ชื่อว่า กัลล = เหมาะสม. ๑๘๙. อน สล กล กุก สฐ มหา อิโล. ๑๘๙. จากธาตุ อน, สล, กล, กุก, สฐ, มหะ ลงปัจจัย อิโล. อน-ปาณเน, สล-คมเน, กล-สงฺขฺยาเน, กุก วก-อาทเน, สฐ-กิตเว, อรห มห-ปูชายํ, เอเตหิ อิโล โหติ. อนติ [Pg.282] ปวตฺตตีติอนิโล=มาลุโต. สลติ คจฺฉตีติ สลิลํ=ชลํ. กลติ ปวตฺตตีติ กลิลํ=คหนํ. กุกติ อตฺตโน นาเทน สตฺตานํ มนํ คณฺหาตีติ โกกิโล=ปรปุณฺโฑ. สฐติ วญฺเจตีติ สฐิโล=สโฐ. มหียติ ปูชียตีติ มยิลา=อิตฺถี. ลงปัจจัย อิโล หลังธาตุเหล่านี้ คือ อน ในความมีชีวิต, สล ในความไป, กล ในความนับ, กุก (วก) ในความกิน, สฐ ในความหลอกลวง, อรห (มห) ในความบูชา. สิ่งที่พัดไป ชื่อว่า อนิล = ลม. สิ่งที่ไหลไป ชื่อว่า สลิล = น้ำ. สิ่งที่เป็นไป (รกชัฏ) ชื่อว่า กลิล = ป่าทึบ. นกที่ยึดเหนี่ยวจิตใจของสัตว์ทั้งหลายด้วยเสียงของตน ชื่อว่า โกกิล = นกดุเหว่า. ผู้ที่หลอกลวง ชื่อว่า สฐิล = คนหลอกลวง. ผู้ที่เขาบูชา ชื่อว่า มยิลา = หญิง. ๑๙๐. กุฏา กิโล. ๑๙๐. จากธาตุ กุฏะ ลงปัจจัย กิโล. กุฏ-โกฏิลฺเยตีมสฺมา กิโล โหติ. อกุฏิ กุฏิลตฺตมคมีติ กุฏิโล=วงฺโก. ลงปัจจัย กิโล หลังธาตุ กุฏ ในความคด. สิ่งที่เดิมไม่คดแต่กลับถึงความเป็นของคด ชื่อว่า กุฏิล = คด, งอ. ๑๙๑. สิถิลาทโย. ๑๙๑. ศัพท์มี สิถิล เป็นต้น. สิถิลอาทโย กิลนฺตา นิปจฺจนฺเต. สห ขมายํ, สหิสฺส สิถตฺตํ, สหิตุมลนฺติ สิถิลํ=อทฬฺหํ. กมฺปิสฺส สํโยคาทิโลโป, ปรทุกฺเข สติ กมฺปตีติ กปิโล=อิสิ. กพ-วณฺเณ, พสฺส โป, อกพิ นีลาทิวณฺณตฺตมคมีติ กปิโล=วณฺณวิเสโส. มถิสฺส มิโถ, มถียตีติ มิถิลา=ปูรี, เอวมญฺเญปิ. ศัพท์มี สิถิล เป็นต้น ลง อิละ ปัจจัย สำเร็จรูป. สห ธาตุ ในความอดทน, แปลง สห เป็น สิถะ, อดทนได้ ชื่อว่า สิถิละ (ไม่มั่นคง). ลบพยัญชนะสังโยคต้นของ กัมป ธาตุ, หวั่นไหวเมื่อเห็นความทุกข์ของผู้อื่น ชื่อว่า กปิละ (ฤๅษี). กพ ธาตุ ในความมีสี, แปลง พ เป็น ป, เข้าถึงความเป็นสีเขียว (หรือสีน้ำเงิน) เป็นต้น ชื่อว่า กปิละ (สีชนิดหนึ่ง). มถ ธาตุ แปลงเป็น มิถะ, ถูกกวน ชื่อว่า มิถิลา (เมืองมิถิลา), แม้ศัพท์อื่นๆ ก็เช่นกัน. ๑๙๒. จฏ กณฺฑ วฏฺฏ ปุถา กุโล. ๑๙๒. จาก จฏ กัณฑ วฏฏ และ ปุถ ธาตุ ลง อุละ ปัจจัย. จฏ-เภทเน, กณฺฑ-เฉทเน, วฏฺฏ-วตฺตเน, ปุถ ปถ-วิตฺถาเร, เอเตหิ กุโล โหติ. จฏติ มิตฺเต ภินฺทตีติ จฏุโล=จาฏุการี. กณฺฑียติ ฉินฺทียตีติ กณฺฑุโล=รุกฺโข. วฏฺฏตีติ วฏฺฏุโล=ปริมณฺฑโล. อปตฺถรีติ ปุถุโล=วิตฺถาโร. จฏ ธาตุ ในความแตก, กัณฑ ธาตุ ในความตัด, วฏฏ ธาตุ ในความหมุน, ปุถ และ ปถ ธาตุ ในความแผ่ไป, จากธาตุเหล่านี้ ลง อุละ ปัจจัย. ย่อมทำลายมิตร ชื่อว่า จฏุละ (คนประจบสอพลอ). ย่อมถูกตัด ชื่อว่า กัณฑุละ (ต้นไม้). ย่อมหมุนไป ชื่อว่า วฏฏุละ (กลม). ย่อมแผ่ไป ชื่อว่า ปุถุละ (ความกว้างขวาง). ๑๙๓. ตุมุลาทโย. ๑๙๓. ศัพท์มี ตุมุละ เป็นต้น. ตุมุลอาทโย กุลนฺตา นิปจฺจนฺเต. ตม เขทเน, อสฺสุ, อตมิ วิตฺถิณฺณตฺตมคมีติ ตุมุโล=ปตฺถโฏ. ตมิสฺส ฑุก, ตมียติ [Pg.283] วิการมาปาทียตีติ ตณฺฑุโล=วีหิสาโร. นิปุพฺพสฺส จินาติสฺส อิโลโป, อตฺถิเกหิ นิจียเตติ นิจุโล=หิชฺชโล, เอวมญฺเญปิ. ศัพท์มี ตุมุละ เป็นต้น ลง อุละ ปัจจัย สำเร็จรูป. ตม ธาตุ ในความเหนื่อยหน่าย, แปลง อ เป็น อุ, ไม่เหนื่อยหน่ายแต่แผ่ไป ชื่อว่า ตุมุละ (แผ่ไป). ตม ธาตุ ลง ฑุกะ ปัจจัย, ถูกทำให้แปรสภาพไป ชื่อว่า ตัณฑุละ (ข้าวสาร). จิ ธาตุ มี นิ เป็นบทหน้า ลบ อิ, อันผู้ต้องการทั้งหลายรวบรวมไว้ ชื่อว่า นิจุละ (ต้นจิก), แม้ศัพท์อื่นๆ ก็เช่นกัน. ๑๙๔. กลฺล กป ตกฺก ปฏา โอโล. ๑๙๔. จาก กัลล กป ตักก และ ปฏ ธาตุ ลง โอละ ปัจจัย. กลฺล-สทฺเท, กป-อจฺฉาทเน, ตกฺก-วิตกฺเก, ปฏ-คมเน, เอเตหิ โอโล โหติ. วาตเวเคน สมุทฺทโต อุฏฺฐหิตฺวา กลฺลติ นทตีติ กลฺโลโล=มหาวีจิ. กปติ ทนฺเต อจฺฉาทตีติ กโปโล=วทเนกเทโส. ตกฺกียตีติ ตกฺโกลํ=โกลกํ. ปฏติ พฺยาธิเมเตน คจฺฉตีติ ปโฏโล=ติตฺตโก. กัลล ธาตุ ในความส่งเสียง, กป ธาตุ ในความปกคลุม, ตักก ธาตุ ในความตรึก, ปฏ ธาตุ ในความไป, จากธาตุเหล่านี้ ลง โอละ ปัจจัย. ลุกขึ้นจากมหาสมุทรด้วยกำลังลมแล้วส่งเสียงดัง ชื่อว่า กัลโลละ (คลื่นใหญ่). ย่อมปกคลุมฟัน ชื่อว่า กโปละ (ส่วนหนึ่งของใบหน้า คือ แก้ม). ย่อมถูกตรึก ชื่อว่า ตักโกละ (กระวาน หรือพริกไทย). ย่อมไป (รักษา) โรคด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า ปโฏละ (บวบขม). ๑๙๕. องฺคา อุโลลี. ๑๙๕. จาก อังค ธาตุ ลง อุละ และ อลิ ปัจจัย. องฺค-คมนตฺโถ, เอตสฺมา อุลอุลี โหนฺติ. องฺคนฺติ เอเตน ชานนฺตีติ องฺคุลํ=ปมาณํ. องฺคติ อุคฺคจฺฉตีติ องฺคลิ=กรสาขา. อังค ธาตุ ในความหมายว่าไป, จากธาตุนี้ ลง อุละ และ อลิ ปัจจัย. ย่อมรู้ด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า อังคุละ (นิ้ว, มาตรา). ย่อมงอกขึ้น ชื่อว่า อังคลิ (นิ้วมือ). ๑๙๖. อญฺชาลิ. ๑๙๖. อัญชลิ. อญฺช-พฺยตฺติ มกฺขน คติ กนฺตีสุ, เอตสฺมา อลิ โหติ. อญฺเชติ ภตฺติมเนน ปกาเสตีติ อญฺชลิ=กรปุโฏ. อัญช ธาตุ ในความปรากฏ, การลูบไล้, การไป และความงาม, จากธาตุนี้ ลง อลิ ปัจจัย. ย่อมประกาศความภักดีด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า อัญชลิ (การประนมมือ). ๑๙๗. ฉทา ลิ. ๑๙๗. จาก ฉท ธาตุ ลง ลิ ปัจจัย. ฉท-สํวรเณ, เอตสฺมา ลิ โหติ. ฉาเทตีติ ฉลฺลี=สกลิกา. ฉท ธาตุ ในความปกปิด, จากธาตุนี้ ลง ลิ ปัจจัย. ย่อมปกปิด ชื่อว่า ฉัลลี (เปลือกไม้). ๑๙๘. อลฺลฺยาทโย. ๑๙๘. ศัพท์มี อัลลิ เป็นต้น. อลฺลิอาทโย ลิอนฺตา นิปจฺจนฺเต. อร-คมเน, อรติ ปวตฺตตีติ อลฺลิ=รุกฺโข. นยติสฺส เอตฺตาภาโว, อตฺติเกหิ นียตีติ [Pg.284]๔ นีลิ, งีมฺหิ นีลี=คจฺฉชาติ. ‘‘สรมฺหา ทฺเว’’ติ (๑.๓๔) ลสฺส ทฺวิภาเว รสฺสตฺเต จ นิลฺลีติปิ โหติ. ปาลิสฺส ปา, ปาเลติ รกฺขตีติ ปาลิ, งีมฺหิ ปาลี=ปนฺติ. ปาลิสฺส ปโล, ปาเลติ รกฺขตีติ ปลฺลิ=กุฏิ. จุท-โจทเน, โอตฺตาภาโว, โจทียตีติ จุลฺลิ=อุทฺธนํ, เอวมญฺเญปิ. ศัพท์มี อัลลิ เป็นต้น ลง ลิ ปัจจัย สำเร็จรูป. อร ธาตุ ในความไป, ย่อมเป็นไป ชื่อว่า อัลลิ (ต้นไม้). นี ธาตุ (จาก นย) ไม่มีการแปลงเป็น เอ, อันผู้ต้องการทั้งหลายนำไป ชื่อว่า นีลิ, เมื่อลง ณี ปัจจัย เป็น นีลี (ต้นคราม). ด้วยสูตร 'สรัมหา เทว' (1.34) ซ้อน ล และทำสระให้สั้น เป็น นิลลี ก็ได้. ปาล ธาตุ แปลงเป็น ปา, ย่อมรักษา ชื่อว่า ปาลิ, เมื่อลง ณี ปัจจัย เป็น ปาลี (แถว). ปาล ธาตุ แปลงเป็น ปล, ย่อมรักษา ชื่อว่า ปัลลิ (กระท่อม). จุท ธาตุ ในความชักชวน, ไม่มีการแปลงเป็น โอ, ย่อมถูกชักชวน ชื่อว่า จุลลิ (เตาไฟ), แม้ศัพท์อื่นๆ ก็เช่นกัน. ๑๙๙. ปิลาทีหฺยโว. ๑๙๙. จากธาตุมี ปิล เป็นต้น ลง อวะ ปัจจัย. ปิล-วตฺตเน, ปลฺล-คมเน, ปณ-พฺยวหารถุตีสุ, เอวมาทีหิ อโว โหติ. ปิลฺยเตติ เปลโว=ลหุ. ปลฺลตีติ ปลฺลโว=กิสลยํ. ปณียตีติ ปณโว=มุทงฺโค. เอวมญฺเญปิ. ปิล ธาตุ ในความหมุน, ปัลล ธาตุ ในความไป, ปณ ธาตุ ในความค้าขายและการสรรเสริญ, จากธาตุมี ปิล เป็นต้นเหล่านี้ ลง อวะ ปัจจัย. ย่อมหมุนไป ชื่อว่า เปละโว (เบา). ย่อมไป ชื่อว่า ปัลละโว (ใบอ่อน). ย่อมถูกยกย่อง ชื่อว่า ปณโว (กลองเล็ก), แม้ศัพท์อื่นๆ ก็เช่นกัน. ๒๐๐. สาฬวาทโย. ๒๐๐. ศัพท์มี สาฬวะ เป็นต้น. สาฬวอาทโย อวนฺตา นิปจฺจนฺเต. สล-คมนตฺโถ, อุปนฺตสฺส ทีโฆ ฬตฺตญฺจ นิปาตนา. สลติ ปวตฺตตีติ สาฬ โว=อภิสงฺขตํ พทราทิผลขาทนียํ. กิต-นิวาเส, เอตฺตาภาโว, เกตตีติ กิตโว=ชูตกาโร, โจโร จ. มู-พนฺธเน, อูสฺส รสฺสตฺตํ, ตุญ จาวสฺส, มุนาติ พนฺธตีติ มุตโว=จณฺฑาโล. วล วลฺล-สํวรเณ, ฬตฺตํ, วลติ, วลฺยเตติ วา วฬวา=ตุรงฺคกนฺตา. มุร-สํเวฬเน, มุรียตีติ มุรโว=มุทงฺโค, เอวมญฺเญปิ. ศัพท์มี สาฬวะ เป็นต้น ลง อวะ ปัจจัย สำเร็จรูป. สล ธาตุ ในความหมายว่าไป, ทีฆะสระต้นธาตุและแปลง ล เป็น ฬ ด้วยวิธีนิบาต. ย่อมเป็นไป ชื่อว่า สาฬวะ (ของเคี้ยวที่ปรุงจากผลไม้มีพุทราเป็นต้น). กิต ธาตุ ในความอยู่, ไม่มีการแปลงเป็น เอ, ย่อมอยู่ ชื่อว่า กิตวะ (นักเลงการพนัน และโจร). มู ธาตุ ในความผูก, รัสสะ อู เป็น อุ, และแปลงเป็น ตวะ, ย่อมผูก ชื่อว่า มุตวะ (จัณฑาล). วล และ วัลล ธาตุ ในความห่อหุ้ม, แปลง ล เป็น ฬ, ย่อมห่อหุ้ม หรือถูกห่อหุ้ม ชื่อว่า วฬวา (นางม้า). มุร ธาตุ ในความพันรอบ, ย่อมถูกพันรอบ ชื่อว่า มุรวะ (กลอง), แม้ศัพท์อื่นๆ ก็เช่นกัน. ๒๐๑. สรา อาโว. ๒๐๑. จาก สร ธาตุ ลง อาวะ ปัจจัย. สรติสฺมา อาโว โหติ. สรติ ปวตฺตตีติ สราโว=ภาชนวิเสโส. จาก สร ธาตุ ลง อาวะ ปัจจัย. ย่อมเป็นไป ชื่อว่า สราวะ (ภาชนะชนิดหนึ่ง). ๒๐๒. อล มล พิลา ณุโว. ๒๐๒. จาก อล มล และ พิล ธาตุ ลง ณุวะ ปัจจัย. อล-พนฺธเน[Pg.285], มล มลฺล-ธารเณ, พิล-เภทเน, เอเตหิ ณุโว โหติ. ลตาหิ อลียตีติ อาลุโว=คจฺฉชาติ. มลติ ธาเรตีติ มาลุโว=ปตฺตลตา. พิลติ ภินฺทตีติ เพลุโว=รุกฺโข. อล ธาตุ ในความผูก, มล และ มัลล ธาตุ ในความทรงไว้, พิล ธาตุ ในความทำลาย, จากธาตุเหล่านี้ ลง ณุวะ ปัจจัย. ย่อมถูกผูกด้วยเถาวัลย์ทั้งหลาย ชื่อว่า อาลุวะ (พืชชนิดหนึ่ง). ย่อมทรงไว้ ชื่อว่า มาลุวะ (เถาวัลย์). ย่อมทำลาย ชื่อว่า เพลุวะ (ต้นมะตูม). ๒๐๓. คาตฺวี โว. ๒๐๓. จาก คา ธาตุ ลง อีวะ ปัจจัย. กา คา-สทฺเทตีมสฺมา อีโว โหติ. คายนฺติ เอตายาติ คีวา=คโล. จาก กา และ คา ธาตุ ในความเปล่งเสียง ลง อีวะ ปัจจัย. ย่อมเปล่งเสียงด้วยอวัยวะนี้ ชื่อว่า คีวา (คอ). ๒๐๔. สุโต กฺวตฺวา. ๒๐๔. จาก สุ ธาตุ ลง กฺวะ และ กฺวา ปัจจัย. สุ-สวเนตีมสฺมา กฺว กฺวา โหนฺติ. สุณาตีติ สุโว=กีโร. สุวา=สุโณ. จาก สุ ธาตุ ในความฟัง ลง กฺวะ และ กฺวา ปัจจัย. ย่อมฟัง ชื่อว่า สุวะ (นกแก้ว). สุวา (สุนัข). ๒๐๕. วิทฺวา. ๒๐๕. วิทฺวา. วิทติสฺมา กฺวา ปรรูปาภาโว อ นิปจฺจนฺเต. วิทติ ชานาตีติ วิทฺวา=วิทู. จาก วิท ธาตุ ลง กฺวา ปัจจัย ไม่มีการแปลงเป็นปรรูป และลง อะ ปัจจัยด้วยวิธีนิบาต. ย่อมรู้ ชื่อว่า วิทฺวา (ผู้รู้). ๒๐๖. ถุโต เรโว. ๒๐๖. จาก ถุ ธาตุ ลง เรวะ ปัจจัย. ถุ-อภิตฺถเว, เอตสฺมา เรโว โหติ. ถวติ สิญฺจตีติ เถโว=ผุสิตํ. จากธาตุ ถุ ในความสรรเสริญ ลง เรวะ ปัจจัย. บทว่า เถวะ คือ หยาดน้ำ เพราะอรรถว่า ย่อมสรรเสริญ ย่อมรด. ๒๐๗. สมา ริโว. ๒๐๗. จากธาตุ สม ลง ริวะ ปัจจัย. สม-อุปสเม, เอตสฺมา ริโว โหติ. สเมติ อุปสเมตีติ สิโว=อุมาปติ, สิวา=สิคาโล, สิวํ=สนฺติ. จากธาตุ สม ในความสงบ ลง ริวะ ปัจจัย. บทว่า สิวะ คือ พระอุมมาปติ (พระศิวะ) เพราะอรรถว่า ย่อมสงบ ย่อมระงับ, บทว่า สิวา คือ สุนัขจิ้งจอก, บทว่า สิวัง คือ ความสงบ. ๒๐๘. ฉทา รวิ. ๒๐๘. จากธาตุ ฉท ลง รวิ ปัจจัย. ฉท-สํวรเณ[Pg.286], เอตสฺมา รวิ โหติ. ฉาเทตีติ ฉวิ=ชุติ. จากธาตุ ฉท ในความปกปิด ลง รวิ ปัจจัย. บทว่า ฉวิ คือ ผิวพรรณ เพราะอรรถว่า ย่อมปกปิด. ๒๐๙. ปูร ติมา กิโส รสฺโส จ. ๒๐๙. จากธาตุ ปูร และ ติม ลง กิส ปัจจัย และรัสสะ (สระต้นธาตุ). ปูร-ปูรเณ, ติม-เตมเน, เอเตหิ กิโส โหติ อูสฺส รสฺโส จ. ปูเรตีติ ปุริโส=ปุมา. (ปุเร อุจฺจฏฺฐาเน เสติ ปวตฺตตีติ วา ปุริโส=โสว.) เตเมตีติ ติมิสํ=ตโม. จากธาตุ ปูร ในความเต็ม, ติม ในความเปียก, เหล่านี้ ลง กิส ปัจจัย และรัสสะที่สระ อุ. บทว่า ปุริสะ คือ บุรุษ เพราะอรรถว่า ย่อมเต็ม. (หรือว่า บทว่า ปุริสะ คือ บุรุษ เพราะอรรถว่า ย่อมนอน ย่อมเป็นไปในที่สูงก่อน.) บทว่า ติมิสะ คือ ความมืด เพราะอรรถว่า ย่อมเปียก. ๒๑๐. กรา อีโส. ๒๑๐. จากธาตุ กร ลง อีส ปัจจัย. กโรติสฺมา อีโส โหติ. กรียตีติ กรีสํ=คูถํ. จากธาตุ กร ลง อีส ปัจจัย. บทว่า กรีสะ คือ อุจจาระ เพราะอรรถว่า อันบุคคลกระทำ. ๒๑๑. สิรีสาทโย. ๒๑๑. บทว่า สิรีสะ เป็นต้น. สิรีสอาทโย อีสนฺตา นิปจฺจนฺเต. สรติสฺส อสฺสิ, สปฺปทฏฺฐกาลาทีสุ สรียตีติ สิรีโส=รุกฺโข. ปูริสฺส รสฺสตฺตํ, ปูเรตีติ ปุรีสํ=คูถํ. ตลิสฺส ทีโฆ, ตลติ สตฺตานํ ปติฏฺฐานํ ภวตีติ ตาลีสํ=โอสธิวิเสโส, เอวมญฺเญปิ. บทว่า สิรีสะ เป็นต้น ลง อีส ปัจจัย. บทว่า สิรีสะ คือ ต้นไม้ เพราะอรรถว่า อันบุคคลพึงระลึกถึงในกาลที่งูขบกัดเป็นต้น. มีการรัสสะที่ ปูร, บทว่า ปุรีสะ คือ อุจจาระ เพราะอรรถว่า ย่อมเต็ม. มีการทีฆะที่ ตลิ, บทว่า ตาลีสะ คือ ชนิดของยา เพราะอรรถว่า ย่อมเป็นที่ตั้งแห่งสัตว์ทั้งหลาย. แม้บทอื่นๆ ก็เช่นกัน. ๒๑๒. กรา ริพฺพิโส. ๒๑๒. จากธาตุ กร ลง ริพพิส ปัจจัย. กโรติสฺมา ริพฺพิโส โหติ. กรียตีติ กิพฺพิสํ=ปาปํ. จากธาตุ กร ลง ริพพิส ปัจจัย. บทว่า กิพพิสะ คือ บาป เพราะอรรถว่า อันบุคคลกระทำ. ๒๑๓. สสาส วส วิส หน วน มนาน กมา โส. ๒๑๓. จากธาตุ สส, อส, วส, วิส, หน, วน, มน, อน และ กม ลง โส ปัจจัย. สส-คติ หึสา วิสฺสส ปาณเนสุ, อส-เขปเน, วส-นิวาเส, วิส-ปวิสเน, หน-หึ สายํ, วน สน-สมฺภตฺติยํ, มน-ญาเณ, อน-ปาณเน, กม-อิจฺฉายํ, เอเตหิ โส โหติ, สสนฺติ ชีวนฺติ สตฺตา เอเตนาติ สสฺสํ=กลมาทิ, อสติ ขิปตีติ อสฺโส=หโย[Pg.287]. วสนฺติ เอตฺถาติ วสฺสํ=สํวจฺฉโร. วิสตีติ เวสฺโส=ตติยวณฺโณ. หญฺญเตติ หํโส=สิตจฺฉโท. วโนติ ปตฺถรตีติ วํโส=สนฺตาโน, เวฬุ จ. มญฺญเตติ มํสํ=ปิสิตํ, อนติ ชีวติ เอเตนาติ อํโส=เอกาฏฺฐาโส, ภุชสิโร จ. กามียตีติ กํโส=ปริมาณํ. จากธาตุ สส ในความไป ความเบียดเบียน ความเชื่อมั่น และในลมหายใจ, อส ในความขว้างไป, วส ในความอยู่, วิส ในความเข้าไป, หน ในความเบียดเบียน, วน และ สน ในความผูกพัน, มน ในความรู้, อน ในความหายใจ, กม ในความปรารถนา, เหล่านี้ ลง โส ปัจจัย. บทว่า สัสสะ คือ ข้าวเปลือกเป็นต้น เพราะอรรถว่า สัตว์ทั้งหลายย่อมเป็นอยู่ด้วยสิ่งนี้. บทว่า อัสสะ คือ ม้า เพราะอรรถว่า ย่อมขว้างไป. บทว่า วัสสะ คือ ปี เพราะอรรถว่า สัตว์ทั้งหลายย่อมอยู่ ณ ที่นี้. บทว่า เวสสะ คือ วรรณะที่สาม (แพศย์) เพราะอรรถว่า ย่อมเข้าไป. บทว่า หังสะ คือ หงส์ เพราะอรรถว่า อันบุคคลพึงฆ่า. บทว่า วังสะ คือ ตระกูล และไม้ไผ่ เพราะอรรถว่า ย่อมแผ่ไป. บทว่า มังสะ คือ เนื้อ เพราะอรรถว่า ย่อมสำคัญ. บทว่า อังสะ คือ ส่วนหนึ่ง และหัวไหล่ เพราะอรรถว่า ย่อมหายใจ ย่อมเป็นอยู่ด้วยสิ่งนี้. บทว่า กังสะ คือ มาตรา เพราะอรรถว่า อันบุคคลพึงปรารถนา. ๒๑๔. อามิ ถุ กุ สีโต สก. ๒๑๔. จากธาตุ มิ (มี อา อยู่หน้า), ถุ, กุ และ สี ลง สก ปัจจัย. อาปุพฺโพ มิ-ปกฺเขเป, ถุ-อภิตฺถเว กุ-สทฺเท, สี-สเย, เอเตหิ สก โหติ. อามียติ อนฺโต ปกฺขิปียตีติ อามิสํ=ภกฺขํ. ถวียตีติ ถุโส=วีหิตโจ. กวติ วาเตน นทตีติ กุโส=ติณวิเสโส. สยนฺติ เอตฺถ อูกาติ สีสํ=มุทฺธา, กาลติปุ จ. จากธาตุ มิ ในความขว้างไป มี อา อยู่หน้า, ถุ ในความสรรเสริญ, กุ ในความเปล่งเสียง, สี ในความนอน, เหล่านี้ ลง สก ปัจจัย. บทว่า อามิสะ คือ เหยื่อ เพราะอรรถว่า อันบุคคลพึงขว้างเข้าไปข้างใน. บทว่า ทุสะ คือ เปลือกข้าวเปลือก เพราะอรรถว่า อันบุคคลพึงสรรเสริญ. บทว่า กุสะ คือ หญ้าชนิดหนึ่ง เพราะอรรถว่า ย่อมเปล่งเสียงด้วยลม. บทว่า สีสะ คือ ศีรษะ และดีบุก เพราะอรรถว่า เหาย่อมนอนอยู่ในที่นี้. ๒๑๕. ผสฺสาทโย. ๒๑๕. บทว่า ผัสสะ เป็นต้น. ผสฺสอาทโย สกอนฺตา นิปจฺจนฺเต. ผุส-สมฺผสฺเส, อุสฺสตฺถํ, ผุสตีติ ผสฺโส=กายวิญฺญาณวิสโย. ผุสฺโส=นกฺขตฺตํ. ปุส โปสเน, โปสียตีติ ปุสฺสํ=ผลวิเสโส. ภู-สตฺตายํ, ภูสฺส รสฺโส, อภวีติ ภุสํ=ตุจฺฉธญฺญํ, อํกิสฺส อุก, องฺเกติ อเนน อญฺเญติ องฺกุโส=คชปโตโท. ผาย-วุทฺธิยํ, ปปุพฺโพ, ยโลโป, ผายติ วุทฺธึ คจฺฉตีติ ปปฺผาสํ=เทหโกฏฺฐาสวิเสโส. กลิสฺมา สสฺส มาญ, กุลิสฺมา จ, กลียติ ปริมียตีติ กมฺมาโส=สพโล, กมฺมาสํ=ปาปํ. กุลติ ปตฺถรตีติ กุมฺมาโส=ภกฺขวิเสโส. มนิสฺส ชูก, มญฺญติ สธนตฺตํ เอตายาติ มญฺชูสา=กฏฺฐเปฬา. ปีสฺส ยูก, ปิเณตีติ ปียูสํ=อมตํ. กุล-สํวรเณ, อิก, กุลียติ สํวรียตีติ กุลิสํ=วชิรํ[Pg.288]. พล-สํวรเณ, อิก, ลสฺส ฬตฺตญฺจ, พลติ เอเตน มจฺเฉ คณฺหาตีติ พฬิโส=มจฺฉเวธนํ. มหิสฺส เอก, มหียตีติ มเหสี=กตาภิเสกา ปธานิตฺถี, เอวมญฺเญปิ. บทว่า ผัสสะ เป็นต้น สำเร็จรูปด้วยปัจจัยที่มี ส เป็นที่สุด. จากธาตุ ผุส ในความถูกต้อง, มีการลง ส อาคม, ชื่อว่า ผัสสะ เพราะถูกต้อง (อารมณ์) คือ อารมณ์ของกายวิญญาณ. บทว่า ผุสสะ คือ ดาวนักขัตฤกษ์. จากธาตุ ปุส ในความเลี้ยงดู, ชื่อว่า ปุสสะ เพราะถูกเลี้ยงดู คือ ผลไม้ชนิดหนึ่ง. จากธาตุ ภู ในความมี, มีการรัสสะสระอูของ ภู, ชื่อว่า ภุสะ เพราะไม่มี คือ ข้าวเปลือกที่ลีบ. จากธาตุ อังกิ ลง อุกะ ปัจจัย, ชื่อว่า อังกุสะ เพราะย่อมเกี่ยว ย่อมรู้ด้วยสิ่งนี้ คือ ขอช้าง. จากธาตุ ผาย ในความเจริญ มี ป อยู่หน้า ลบ ย, ชื่อว่า ปัปผาสะ เพราะย่อมเจริญ ย่อมถึงความเจริญ คือ ส่วนหนึ่งของร่างกาย. จากธาตุ กลิ ลง มาญะ แทน ส, และจากธาตุ กุลิ, ชื่อว่า กัมมาสะ เพราะถูกนับ ถูกกำหนด คือ มีสีด่าง, กัมมาสะ คือ บาป. ชื่อว่า กุมมาสะ เพราะย่อมแผ่ไป คือ อาหารชนิดหนึ่ง. จากธาตุ มณิ ลง ชูกะ ปัจจัย, ชื่อว่า มัญชูสา เพราะย่อมสำคัญว่ามีทรัพย์ด้วยสิ่งนี้ คือ หีบไม้. จากธาตุ ปิ ลง ยูกะ ปัจจัย, ชื่อว่า ปียูสะ เพราะย่อมรวมกัน คือ น้ำอมฤต. จากธาตุ กุล ในความปิดกั้น ลง อิกะ ปัจจัย, ชื่อว่า กุลิสะ เพราะถูกปิดกั้น ถูกห้าม คือ เพชร. จากธาตุ พล ในความปิดกั้น ลง อิกะ ปัจจัย และแปลง ล เป็น ฬ, ชื่อว่า พฬิสะ เพราะย่อมจับปลาด้วยสิ่งนี้ คือ เบ็ดตกปลา. จากธาตุ มหิ ลง เอกะ ปัจจัย, ชื่อว่า มเหสี เพราะย่อมได้รับการบูชา คือ สตรีผู้เป็นใหญ่ที่ได้รับการอภิเษกแล้ว, แม้บทอื่นๆ ก็เช่นกัน. ๒๑๖. สุโต ณิสก. ๒๑๖. จากธาตุ สุ ลง ณิสกะ ปัจจัย. สุณาติสฺมา ณิสก โหติ. สุณาตีติ สุณิสา=ปุตฺตภริยา. จากธาตุ สุ ลง ณิสกะ ปัจจัย. ชื่อว่า สุณิสา เพราะย่อมฟัง คือ ภรรยาของบุตร. ๒๑๗. เวตาต ยุ ปนาล กล จมา อโส. ๒๑๗. จากธาตุ เวต, อต, ยุ, ปน, อล, กล และ ชม ลง อโส ปัจจัย. เวต-สุตฺติโย ธาตุ, อต-สาตจฺจคมเน, ยุ-มิสฺสเน, ปนถุติยํ, อล-พนฺธเน, กล-สงฺขฺยาเน, จม-อทเน, เอเตหิ อโส โหติ. เวตติ ปวตฺตตีติ เวตโส=วานีโร. อตติ วาเตริโต นิจฺจํ เวธตฺตํ ยาตีติ อตโส=วนปฺปติวิเสโส วีมฺหิ อภสี=คจฺฉวิเสโส. ยวียติ มิสฺสียตีติ ยวโส=ปสุฆาโส. ปญฺญเต ถวียเตติ ปนโส=กณฺฑณีผโล. อลียติ พนฺธิยตีติ อลโส=มนฺทการี. กลียตีติ กลโส=กุมฺโภ. จมติ อทติ อเนนาติ จมโส=โหมภาชนํ. จากธาตุ เวต ในความเคลื่อนไหว, อต ในความไปเนืองนิตย์, ยุ ในความผสม, ปน ในความสรรเสริญ, อล ในความผูก, กล ในความนับ, ชม ในความกิน, เหล่านี้ ลง อโส ปัจจัย. ชื่อว่า เวตโส เพราะย่อมเคลื่อนไหว คือ ต้นหวาย. ชื่อว่า อตโส เพราะถูกลมพัดย่อมไปสู่ความสั่นสะเทือนเป็นนิตย์ คือ พรรณไม้ชนิดหนึ่ง, ใน วิ มี อภสิ คือ พรรณไม้ชนิดหนึ่ง. ชื่อว่า ยวัสโส เพราะถูกผสมกัน คือ หญ้าสำหรับสัตว์. ชื่อว่า ปนโส เพราะถูกสรรเสริญ คือ ขนุน. ชื่อว่า อลโส เพราะถูกผูกมัด คือ ผู้กระทำช้า. ชื่อว่า กลโส เพราะถูกนับ คือ หม้อ. ชื่อว่า ชมโส เพราะย่อมกิน ย่อมบริโภคด้วยสิ่งนี้ คือ ภาชนะสำหรับบูชาไฟ. ๒๑๘. วย ทิว กร กเรหฺยสณสกปาสกสา. ๒๑๘. จากธาตุ วย, ทิว, กร และ กริ ลง อสณ, สก, ปาสก และ ส ปัจจัย. วยตฺยาทีหิ อสณอาทโย โหนฺติ ยถากฺกมํ. วยติ คจฺฉตีติ วายโส=กาโก. ทิพฺพนฺติ เอตฺถาติ ทิวโส=ทินํ. กรียตีติ กปฺปาโส=สุตฺตสมฺภโว. กิพฺพิสํ กโรตีติ กกฺกโส=ผรุโส. จากธาตุ วยะ เป็นต้น มีปัจจัย อสณ เป็นต้น ตามลำดับ. ชื่อว่า วายโส เพราะย่อมไป คือ กา. ชื่อว่า ทิวโส เพราะย่อมเล่นในที่นี้ คือ วัน. ชื่อว่า กัปปาสะ เพราะถูกกระทำ คือ ฝ้าย. ชื่อว่า กักกโส เพราะย่อมทำบาป คือ หยาบคาย. ๒๑๙. สส มส ทํสาสา สุ. ๒๑๙. จากธาตุ สส, มส, ทังส และ อส ลง สุ ปัจจัย. สสาทีหิ [Pg.289] สุ โหติ. สสติ ชีวตีติ สสฺสุ=ชยมฺปตีนํ มาตา. มสียตีติ มสฺสุ=ปุริสมุเข ปวทฺธโลมานิ. ‘‘โลโป’’ติ (๑.๓๙) นิคฺคหีตโลโป, ทํสียติ พนฺธมเนนาติ ทสฺสุ=โจโร. อสียติ ขิปียตีติ อสฺสุ=พปฺโป. จากธาตุ สส เป็นต้น มีปัจจัย สุ. ชื่อว่า สัสสุ เพราะย่อมเป็นอยู่ คือ มารดาของสามีภรรยา. ชื่อว่า มัสสุ เพราะถูกทำให้ดำ คือ ขนที่งอกบนใบหน้าชาย. มีการลบนิคคหิตตามกฎ 'โลโป' (1.39), ชื่อว่า ทัสสุ เพราะถูกผูกมัดด้วยสิ่งนี้ คือ โจร. ชื่อว่า อัสสุ เพราะถูกซัดไป ถูกโยนไป คือ น้ำตา. ๒๒๐. วิทา ทสุก. ๒๒๐. จากธาตุ วิท ลง ทสุกะ ปัจจัย. วิทิสฺมา ทสุก โหติ. วิทติ ชานาตีติ วิทฺทสุ=วิทฺวา. จากธาตุ วิท ลง ทสุกะ ปัจจัย. ชื่อว่า วิททสุ เพราะย่อมรู้ ย่อมทราบ คือ ผู้รู้. ๒๒๑. สสา รีโห. ๒๒๑. จากธาตุ สส ลง รีหะ ปัจจัย. สสติสฺมา รีโห โหติ. สสติ หึสตีติ สีโห=เกสรี. จากสสธาตุ มีปัจจัยรีหะ. ชื่อว่าสีหะ เพราะย่อมเบียดเบียน คือราชสีห์. ๒๒๒. ชีวามา โห วมา จ. ๒๒๒. จากชีวธาตุและอมธาตุ มีปัจจัยโห และมีการอาเทศที่สุดเป็น ว และ ม. ชีว-ปาณธารเณ, อม-คมเน, เอเตหี โห โหติ, วมา จานฺตาเทสา ยถากฺกมํ, อาเทสวิธานํ ปน ปรรูปพาธนตฺถํ. ‘‘พฺยญฺชเน ทีฆรสฺสา’’ติ (๑.๓๙) รสฺสตฺตํ, ชีวนฺติ เอตายาติ ชิวฺหา=รสนา. อมติ ปวตฺตตีติ อมฺหํ=อสฺมา. ปปุพฺเพ อมติ ปวตฺตตีติ ปมฺหํ=ปขุมํ. ชีวธาตุ ในความทรงไว้ซึ่งชีวิต, อมธาตุ ในความไป, จากธาตุเหล่านี้มีปัจจัยโห และมีการอาเทศที่สุดเป็น ว และ ม ตามลำดับ, ส่วนการบัญญัติอาเทศนั้นเพื่อห้ามปรรูป. มีความเป็นรัสสะด้วยสูตรว่า "พยัญชเน ทีฆรัสสา" (1.39), ชื่อว่าชิวหา เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมเป็นอยู่ด้วยสิ่งนี้ คือลิ้น. ชื่อว่าอัมหัง เพราะย่อมเป็นไป คือพวกเรา. มี ป บทหน้า (ป-ปุพพะ), ชื่อว่าปัมหัง เพราะย่อมเป็นไป คือขนตา. ๒๒๓. ตณฺหาทโย. ๒๒๓. ตัณหาเป็นต้น. ตณฺหอาทโย หนฺตา นิปจฺจนฺเต. ตส-ปิปาสายํ, สสฺส ณตฺตํ, เอวมุปริ จ, ตสติ ปาตุมิจฺฉติ เอตายาติ ตณฺหา=โล โภ. กส-วิเลขเน, กสตีติ กณฺโห=กาโฬ. ชุต-ทิตฺติยํ, ตสฺส ณตฺตํ, โอตฺตาภาโว จ, โชเตตีติ ชุณฺหา=จนฺท- ปภา[Pg.290]. มีลิสฺส โฬ, นิมีลนฺตฺยเนน อกฺขีนีติ มีฬฺหํ-คูถํ. คาหิสฺส โฬ, คยฺหตีติ คาฬฺหํ, ทหิสฺส โฬ, ทหตีติ ทฬฺหํ, พหิสฺส โฬ, ทีโฆ จ, พหติ วุทฺธึ วจฺฉตีติ พาฬฺหํ, เอเต ตโย ทฬฺหตฺถา. คมิสฺส อสฺสิ, คจฺฉตีติ คิมฺโห-นิทาโฆ. ปฏกลานํ อก จ, ปฏติ ยาตีติ ปฏโห=เภริวิเสโส. กลียติ ปริมียติ อเนน สูรภาโวติ กลโห=วิวาโท. กฏวรานํ อาก, กฏนฺติ เอตฺถ โอสธาทึ มทฺทนฺตีติ กฏาโห=ภาชนวิเสโส. วรียตีติ วราโห=สูกโร. ลุนาติสฺส โอ, ลุนาติ เอเตนาติ โลหํ=อยาทิ. เอวมญฺเญปิ. คำว่าตัณหาเป็นต้น สำเร็จรูปด้วยปัจจัยที่มี ห เป็นที่สุด. ตสธาตุ ในความกระหาย, มีการแปลง ส เป็น ณ, และในคำเบื้องบนก็เช่นกัน, ชื่อว่าตัณหา เพราะย่อมกระหาย หรือย่อมปรารถนาจะดื่มด้วยสิ่งนี้ คือความโลภ. กสธาตุ ในความขีดเขียน, ชื่อว่ากัณหะ เพราะย่อมขีดเขียน คือดำ. ชุตธาตุ ในความรุ่งเรือง, มีการแปลง ต เป็น ณ และไม่มีความเป็นโอ (วุฒิ), ชื่อว่าชุณหา เพราะย่อมรุ่งเรือง คือแสงจันทร์. มีการแปลง ล เป็น ฬ ในมิลธาตุ, ชื่อว่ามีฬหะ เพราะนัยน์ตาย่อมหลับด้วยสิ่งนี้ คือคูถ (อุจจาระ). มีการแปลง ห เป็น ฬ ในคาหธาตุ, ชื่อว่าคาฬหะ เพราะถูกยึดไว้ คือหนาแน่น, มีการแปลง ห เป็น ฬ ในทหธาตุ, ชื่อว่าทฬหะ เพราะย่อมเผา คือมั่นคง, มีการแปลง ห เป็น ฬ ในพหธาตุ และมีทีฆะ, ชื่อว่าพาฬหะ เพราะย่อมนำไป คือถึงความเจริญ คืออย่างยิ่ง, ทั้ง ๓ คำนี้มีความหมายว่ามั่นคง. มีปัจจัยอัสสิ ในคมธาตุ, ชื่อว่าคิมหะ เพราะย่อมไป คือฤดูร้อน. มีปัจจัยอกะ ในปฏธาตุและกลธาตุ, ชื่อว่าปฏหะ เพราะย่อมไป คือกลองชนิดหนึ่ง. ชื่อว่ากละหะ เพราะความกล้าหาญถูกนับหรือถูกกำหนดด้วยสิ่งนี้ คือการทะเลาะวิวาท. มีปัจจัยอากะ ในกฏธาตุและวรธาตุ, ชื่อว่ากฏาหะ เพราะย่อมบดตัวยาเป็นต้นในที่นี้ คือภาชนะชนิดหนึ่ง. ชื่อว่าวราหะ เพราะถูกเลือก คือหมู. มีปัจจัยโอ ในลุธาตุ, ชื่อว่าโลหะ เพราะย่อมตัดด้วยสิ่งนี้ คือเหล็กเป็นต้น. แม้คำอื่นๆ ก็เช่นกัน. ๒๒๔. ปณุสฺสหา หิหี โณฬง จ. ๒๒๔. จากปณธาตุและอุสสหธาตุ มีปัจจัยหิและหิ และมีการอาเทศที่สุดเป็น โณ และ ฬังคะ. ปณา อุปุพฺพสหา จ หิหี โหนฺติ ยถากฺกมํ, ณโอฬง จานฺตาเทสา, อาเทสวิธานสามตฺถิยา ปรรูปาภาโว, ปณียติ โวหรียตีติ ปณฺหิ=ปาทสฺส ปจฺฉาภาโค. อุสฺสหตีติ อุสฺสาฬฺหี-วีริยํ. จากปณธาตุและสหธาตุที่มี อุ อยู่หน้า มีปัจจัยหิและหิ ตามลำดับ, และมีการอาเทศที่สุดเป็น โณ และ ฬังคะ, ด้วยอำนาจแห่งการบัญญัติอาเทศจึงไม่มีปรรูป. ชื่อว่าปัณหิ เพราะถูกนำไปหรือถูกใช้สอย คือส่วนส้นเท้า. ชื่อว่าอุสสาฬหิ เพราะย่อมพยายาม คือความเพียร. ๒๒๕. ขี มิ ปี จุ มา วากาหิ โฬ อุสฺส วา ทีโฆ จ. ๒๒๕. จากขีธาตุ มธาตุ ปีธาตุ จุธาตุ มาธาตุ วาธาตุ และกาธาตุ มีปัจจัยโฬ และมีการทีฆะ อุ บ้าง. ขี-ขเย, มิ-ปกฺเขเป, ปี-ตปฺปเน, จุ-จวเน, มา-มาเน, วี วา-คมเน, กา คา-สทฺเท, เอเตหิ โฬ โหติ, อุการสฺส วา ทีโฆ จ. ขียตีติ เขโล=ลาลา. มียติ ปกฺขิปียตีติ เมฬา=มสิ. ปิเณตีติ เปฬา=ภาชนวิเสโส. จวตีติ จูฬา=สิขา. โจโฬ=ปิโลติโก. มียติ ปริมียตีติ มาโฬ=เอกกูฏสงฺคหิโต อเนกโกณวนฺโต ปฏิสฺสยวิเสโส. วาติ คจฺฉตีติ วาโฬ=จณฺฑมิโค. กายติ ผรุสํ วทตีติ กาโฬ=กณฺโห, วีมฺหิ กาฬี=กณฺหา. ขีธาตุ ในความสิ้นไป, มิธาตุ ในความซัดไป, ปีธาตุ ในความอิ่มเอม, จุธาตุ ในความเคลื่อนไป, มาธาตุ ในความประมาณ, วีธาตุ วาธาตุ ในความไป, กาธาตุ คาธาตุ ในความส่งเสียง, จากธาตุเหล่านี้มีปัจจัยโฬ และมีการทีฆะอุการะบ้าง. ชื่อว่าเขฬะ เพราะย่อมสิ้นไป คือน้ำลาย. ชื่อว่าเมฬา เพราะถูกซัดไป คือเขม่า (หมึก). ชื่อว่าเปฬา เพราะย่อมให้อิ่มเอม คือภาชนะชนิดหนึ่ง. ชื่อว่าจูฬา เพราะย่อมเคลื่อนไป คือจุกผม. โจฬะ คือผ้าเก่า. ชื่อว่ามาฬะ เพราะถูกประมาณหรือถูกกำหนด คือที่พักอาศัยพิเศษที่มีหลังคาเดียวและมีหลายมุม. ชื่อว่าวาฬะ เพราะย่อมไป คือสัตว์ร้าย. ชื่อว่ากาฬะ เพราะย่อมพูดหยาบคาย คือดำ, ในอิตถีลิงค์เป็น กาฬี คือดำ. ๒๒๖. คุโต ฬก จ. ๒๒๖. จากคุธาตุ มีปัจจัยฬกะ และปัจจัยโฬ. คุ-สทฺเทตีมสฺมา [Pg.291] ฬก โหติ โฬ จ. ควติ ปวตฺตติ เอเตนาติ คุโฬ=อุจฺฉุวิกาโร. โคโฬ=ลกุณฺฑโก. จากคุธาตุ ในความส่งเสียงนี้ มีปัจจัยฬกะ และปัจจัยโฬ. ชื่อว่าคุฬะ เพราะย่อมไปหรือย่อมเป็นไปด้วยสิ่งนี้ คือน้ำอ้อย. โคฬะ คือคนค่อม. ๒๒๗. ปงฺคุฬาทโย. ๒๒๗. ปังคุฬะเป็นต้น. ปงฺคุฬอาทโย ฬก อนฺตา นิปจฺจนฺเต. ขญฺช-คติเวกลฺเล, ปงฺคุอาเทโส, อขญฺชิ คติเวกลฺลมาปชฺชีติ ปงฺคโฬ=ปีฐสปฺปี. กโรติสฺมา ฬสฺส ขญ, กิพฺพิสํ กโรตีติ กกฺขโฬ=กุรูโร. กุกติสฺส กุก, กุกฺยติ ปาปการีหิ อาทียตีติ กุกฺกุฬํ=สงฺกุ สํกิณฺโณ โสพฺโภ. กุกฺกุโฬ=ถุสคฺคี. มํกิสฺส อุก, พินฺทุ โลโป จ, มํเกติ วนํ มณฺเฑตีติ มกุโฬ=อวิกสิตกุสุมํ. คำว่าปังคุฬะเป็นต้น สำเร็จรูปด้วยปัจจัยที่มี ฬกะ เป็นที่สุด. ขัญชธาตุ ในความพิการแห่งการไป, มีอาเทศเป็นปังคุ, ชื่อว่าปังคุฬะ เพราะย่อมถึงความพิการแห่งการไป คือคนง่อย (ผู้คลานด้วยตั่ง). จากกรธาตุ มีการอาเทศ ฬะ เป็น ขัญญะ, ชื่อว่ากักขฬะ เพราะย่อมทำกรรมลามก คือหยาบช้า. มีกุกะอาเทศในกุกธาตุ, ชื่อว่ากุกกุฬะ เพราะถูกคนทำบาปยึดไว้ คือหลุมที่เต็มไปด้วยขวากหนาม. กุกกุฬะ คือไฟแกลบ. มีปัจจัยอุกะ ในมังกธาตุ และมีการลบนิคหิต, ชื่อว่ามกุฬะ เพราะย่อมประดับป่า คือดอกไม้ที่ยังไม่บาน. ๒๒๘. ปาโต ฬิ. ๒๒๘. จากปาธาตุ มีปัจจัยฬิ. ปาติสฺมา ฬิ โหติ. อตฺถํ ปาติ รกฺขตีติ ปาฬิ=ตนฺติ. จากปาธาตุ มีปัจจัยฬิ. ชื่อว่าปาฬิ เพราะย่อมรักษาอรรถ คือพระบาลี (แบบแผน). ๒๒๙. วีโต ฬุ. ๒๒๙. จากวีธาตุ มีปัจจัยฬุ. วีติสฺมา ฬุ โหติ. เวติ ปวตฺตตีติ เวฬุ=เวณุ. จากวีธาตุ มีปัจจัยฬุ. ชื่อว่าเวฬุ เพราะย่อมเป็นไป คือไม้ไผ่. (อิติ อวคฺคปจฺจยวิธานํ). (จบการบัญญัติอวรรคปัจจัย). อิติ โมคฺคลฺลาเน พฺยากรเณ วุตฺติยํ ดังนี้ ในวุตติแห่งไวยากรณ์โมคคัลลานะ ณฺวาทิกณฺโฑ สตฺตโม. ณวาทิกัณฑ์ ที่ ๗. สุตฺตํ ธาตุ คโณ ณฺวาทิ, นามลิงฺคานุสาสนํ; ยสฺส ติฏฺฐติ ชีวฺหคฺเค, ส พฺยากรณเกสรี. สูตร ธาตุ คณะ ณวาทิ และนามลิงคานุศาสน์ ของผู้ใด ตั้งอยู่ที่ปลายลิ้น ผู้นั้นชื่อว่าเป็นราชสีห์แห่งไวยากรณ์. สมตฺตา จายํ โมคฺคลฺลานวุตฺติ และโมคคัลลานวุตตินี้ สำเร็จแล้ว สตฺตหิ ภาณวาเรหิ. ด้วย ๗ ภาณวาร. ๑. ๑. ยสฺส [Pg.292] รญฺโญ ปภาเวน, ภาวิตตฺตยมากุลํ; อนากุลํ ทุลทฺธีหิ, ปาปภิกฺขูหิ สพฺพโส. ด้วยอานุภาพของพระราชาพระองค์ใด พระไตรปิฎกที่เคยสับสนวุ่นวาย ก็กลับไม่สับสนวุ่นวายด้วยลัทธิชั่วและเหล่าภิกษุผู้ชั่วช้าโดยประการทั้งปวง. ๒. ๒. ลงฺกาย มุนิราชสฺส, สาสนํ สาธุ สณฺฐิกํ; ปุณฺณจนฺทสมาโยคา, วาริธีว วิวทฺธเต. พระศาสนาของพระมุนีราชในลังกาทวีปที่ตั้งมั่นดีแล้ว ย่อมเจริญขึ้นดุจมหาสมุทรเพราะการมาประจวบกันแห่งพระจันทร์เต็มดวง. ๓. ๓. ปรกฺกมภุเช ตสฺมึ, สทฺธาพุทฺธิคุโณทิเต; มนุวํสทฺธชากาเร, ลงฺกาทีปํ ปสาสติ. เมื่อพระเจ้าปรักกมพาหุพระองค์นั้น ผู้รุ่งเรืองด้วยคุณคือศรัทธาและปัญญา ผู้เป็นดุจธงชัยแห่งราชวงศ์มนู ทรงปกครองลังกาทวีปอยู่. ๔. ๔. โมคฺคลฺลาเนน เถเรน, ธีมตา สุจิวุตฺตินา; รจิตํ ยํ สุวิญฺเญยฺย-มสนฺทิทฺธ’มนากุลํ. คัมภีร์ใดอันพระโมคคัลลานเถระ ผู้มีปัญญา มีความประพฤติอันบริสุทธิ์ รจนาไว้แล้ว คัมภีร์นั้นเป็นสิ่งที่เข้าใจง่าย ไม่มีความสงสัย ไม่สับสน. ๕. ๕. อเสสวิสยพฺยาปิ, ชินพฺยปฺปถ นิสฺสยํ; สทฺธสตฺถ’มนายาส-สาธิยํ พุทฺธิวทฺธนํ. แผ่ไปในวิสัยทั้งปวงโดยไม่เหลือ อาศัยแนวทางแห่งพระพุทธพจน์ เป็นคัมภีร์ไวยากรณ์ที่สำเร็จได้โดยไม่ยาก เป็นเครื่องเพิ่มพูนปัญญา. ๖. ๖. ตสฺส วุตฺติ สมาเสน, วิปุลตฺถปกาสนี; รจิตา ปุน เตเนว, สาสนุชฺโชตการินาติ. วุตติแห่งคัมภีร์นั้น โดยย่อ เป็นเครื่องประกาศเนื้อความอันไพบูลย์ อันท่านพระเถระนั้นเองรจนาขึ้นอีกครั้ง เพื่อทำพระศาสนาให้รุ่งเรือง ดังนี้. โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ นิฏฺฐิตํ. ไวยากรณ์โมคคัลลานะ จบแล้ว. | |||
| བོད་མི | |||
| པཱ་ལི་གསུང་རབ། | འགྲེལ་བཤད། | འགྲེལ་བཤད་ཕྲན། | གཞན། |
| 1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི། | 1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣ | 1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ། |
| 2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི། | 2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢ | |
| 3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། | 3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | |
| 5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། | 5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི། | 6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི། | |
| 7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥ | 7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། | |
| Tiếng Việt | |||
| Kinh điển Pali | Chú giải | Phụ chú giải | Khác |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra | 1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga | 2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa | 3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ) | 4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | 4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | 5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa | 6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5 | 7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa | 7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |