? นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

? ඒ භාග්‍යවත් අරහත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට මාගේ නමස්කාරය වේවා.

โมคฺคลฺลานสุตฺตปาโฐ

මොග්ගල්ලාන සූත්‍ර පාඨය

(๑) ปฐโม กณฺโฑ (สญฺญาทิ)

(1) ප්‍රථම කාණ්ඩය (සංඥා ආදිය)

๑. ออาทโย [Pg.1] ติตาลีส วณฺณา.

1. ‘අ’ යන්න ආදී කොට ඇති අකුරු සතළිස් තුනකි.

๒. ทสา-โท สรา.

2. එයින් මුල් අකුරු දහය ස්වර වේ.

๓. ทฺเวทฺเว สวณฺณา.

3. දෙක දෙක බැගින් සවර්ණ වේ.

๔. ปุพฺโพ รสฺโส.

4. මුලින් ඇති අකුර ලඝු (හ්‍රස්ව) වේ.

๕. ปโร ทีโฆ.

5. පසුව ඇති අකුර ගුරු (දීර්ඝ) වේ.

๖. กาทโย พฺยญฺชนา.

6. ‘ක’ යන්න ආදී කොට ඇති අකුරු ව්‍යඤ්ජන වේ.

๗. ปญฺจ ปญฺจกา วคฺคา.

7. පහ පහ බැගින් වූ කොටස් පහ වර්ග නම් වේ.

๘. พินฺทุ นิคฺคหีตํ.

8. බිංදුව නිග්ගහීතය නම් වේ.

๙. อิยุวณฺณา ฌลา นามสฺสนฺเต.

9. නාමපදයක අග පවත්නා ‘ඉ’ සහ ‘උ’ වර්ණයෝ ‘ජ’ සහ ‘ල’ නම් වෙති.

๑๐. ปิตฺถิยํ.

10. ස්ත්‍රී ලිංගයෙහිදී

๑๑. ฆา.

11. ඒවා ‘ඝ’ නම් වේ.

๑๒. โค สฺยาลปเน.

12. ආලපනයෙහි ‘සි’ ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි ‘ගෝ’ ශබ්දය.

(สญฺญา)

(සංඥා)

๑๓. วิธิพฺพิเสสนนฺตสฺส.

13. විධිය හා විශේෂණය එහි අගට අදාළ වේ.

๑๔. สตฺตมิยํ ปุพฺพสฺส.

14. සප්තමී විභක්තියෙන් දැක්වූ කල්හි, නියමය ඊට පෙර වූවට අදාළ වේ.

๑๕. ปญฺจมิยํ ปรสฺส.

15. පඤ්චමී විභක්තියෙන් දැක්වූ කල්හි, නියමය ඊට පසු වූවට අදාළ වේ.

๑๖. อาทิสฺส[Pg.2].

16. එය මුලටම අදාළ වේ.

๑๗. ฉฏฺฐิยนฺตสฺส.

17. ෂෂ්ඨී විභක්ති අන්තය ඇති පදයට නියමය අදාළ වේ.

๑๘. วานุพนฺโธ.

18. ‘වා’ යන්න අනුබන්ධයකි.

๑๙. ฏานุพนฺธา-เนกวณฺณา สพฺพสฺส.

19. ‘ට’ අනුබන්ධය වූද, බොහෝ වර්ණ ඇතිද ආදේශය මුළු පදයටම වේ.

๒๐. ญกานุพนฺธาทฺยนฺตา.

20. ‘ඤ’ සහ ‘ක’ අනුබන්ධ කොට ඇත්තෝ පිළිවෙළින් මුලට හා අගට වෙති.

๒๑. มานุพนฺโธ สรานมนฺตา ปโร.

21. ‘ම’ අනුබන්ධය ඇත්තේ ස්වරයන් අතරින් අවසාන ස්වරයට පසුව වේ.

๒๒. วิปฺปฏิเสเธ.

22. විප්‍රතිෂේධයෙහිදී (නියමයන් අතර ගැටීමකදී පර සූත්‍රය බලවත් වේ).

๒๓. สงฺเกโต-นวยโว-นุพนฺโธ.

23. අනුබන්ධය යනු අවයවයක් නොවන සංකේතයකි.

๒๔. วณฺณปเรน สวณฺโณ-ปิ.

24. ‘වර්ණ’ ශබ්දය පර වූ කල්හි සවර්ණය ද ගනු ලැබේ.

๒๕. นฺตุ วนฺตุมนฺตฺวาวนฺตุตวนฺตุสมฺพนฺธี.

25. ‘න්තු’ යන්න වන්තු, මන්තු, ත්වාතු, තවන්තු යන ප්‍රත්‍යයන් හා සම්බන්ධ වේ.

ปริภาสา

පරිභාෂා

๒๖. สโร โลโป สเร.

26. සරයක් පර වූ කල්හි පූර්ව සරය ලොප් වේ.

๒๗. ปโร กฺวจิ.

27. සමහර ස්ථානයන්හි පර සරය (පසු සරය) ලොප් වේ.

๒๘. น ทฺเว วา.

28. සරය ලොප් වූ කල්හි විකල්පයෙන් ද්විත්ව වීමක් සිදු නොවේ.

๒๙. ยุวณฺณานเมโอ ลุตฺตา.

29. සරය ලොප් වූ කල්හි 'ඉ', 'උ' වර්ණයෝ පිළිවෙලින් 'ඒ', 'ඕ' බවට පත් වෙති.

๓๐. ยวา สเร.

30. සරයක් පර වූ කල්හි 'ඉ', 'උ' වර්ණයන්ට පිළිවෙලින් 'ය', 'ව' ආදේශ වේ.

๓๑. เอโอนํ.

31. සරයක් පර වූ කල්හි 'ඒ', 'ඕ' යන සරයන්ට පිළිවෙලින් 'ය', 'ව' ආදේශ වේ.

๓๒. โคสฺสาวง.

32. සරයක් පර වූ කල්හි 'ගෝ' ශබ්දයට 'අව' ආදේශ වේ.

๓๓. พฺยญฺชเน ทีฆรสฺสา.

33. ව්‍යඤ්ජනයක් පර වූ කල්හි සරයන්ගේ දීර්ඝ හා හ්‍රස්ව (කෙටි) වීම සිදු වේ.

๓๔. สรมฺหา ทฺเว.

34. සරයකට පර වූ ව්‍යඤ්ජනය විකල්පයෙන් ද්විත්වකරණය වේ.

๓๕. จตุตฺถทุติเยสฺเวสํ ตติยปฐมา.

35. ද්විත්ව වීමේදී සතරවන සහ දෙවන අකුරුවලට පිළිවෙලින් තෙවන සහ පළමුවන අකුරු ආදේශ වේ.

๓๖. วี-ติสฺเส-เว [Pg.3] โว.

36. 'වි', 'ති', 'සේ' යන මේවාට පර වූ 'ඒ' කාරයට 'ව' කාරය ආදේශ වේ.

๓๗. เอโอนม วณฺเณ.

37. 'ඉ', 'උ' වර්ණයන් පර වූ කල්හි 'ඒ', 'ඕ' යන සරයන්ට (ඉ, උ) ආදේශ වේ.

๓๘. นิคฺคหีตํ.

38. නිග්ගහීතය (බින්දුව) පැමිණේ.

๓๙. โลโป.

39. නිග්ගහීතය ලොප් වේ.

๔๐. ปรสรสฺส.

40. පර සරය ද ලොප් වේ.

๔๑. วคฺเค วคฺคนฺโต.

41. වර්ග ව්‍යඤ්ජනයක් පර වූ කල්හි නිග්ගහීතයට ඒ ඒ වර්ගයේ අවසාන (නාසික) අකුර ආදේශ වේ.

๔๒. เยวหิสุ โญ.

42. 'ය', 'ඒ', 'ව', 'හි' යන අකුරු පර වූ කල්හි නිග්ගහීතයට 'ඤ' කාරය ආදේශ වේ.

๔๓. เย สํสฺส.

43. 'ය' කාරය පර වූ කල්හි නිග්ගහීතය සමඟ එක්ව 'ස්ස' බවට පත් වේ.

๔๔. มยทา สเร.

44. සරයක් පර වූ කල්හි 'ම', 'ය', 'ද' යන අකුරු ආගම වශයෙන් පැමිණේ.

๔๕. วนตรคา จา-คมา.

45. 'ව', 'න', 'ත', 'ර', 'ග' යන අකුරු ද ආගම වශයෙන් පැමිණේ.

๔๖. ฉา โฬ.

46. 'ඡ' කාරය පර වූ කල්හි 'ළ' කාරය ආගම වේ.

๔๗. ตทมินาทีนิ.

47. 'තදමින' ආදී පදයන් සිද්ධ වේ.

๔๘. ตวคฺควรณานํ เย จวคฺคพยญา.

48. 'ය' කාරය පර වූ කල්හි ත-වර්ගයේ අකුරුවලට ච-වර්ගයේ අකුරු ආදේශ වේ.

๔๙. วคฺคลเสหิ เต.

49. වර්ග අකුරු, 'ල' කාරය සහ 'ස' කාරය පර වූ කල්හි ඒ ඒ අකුරු ආදේශ වේ.

๕๐. หสฺส วิปลฺลาโส.

50. 'හ' කාරයේ පෙර පසු වීම (අක්ෂර විපර්යාසය) සිදු වේ.

๕๑. เว วา.

51. 'ව' කාරය පර වූ කල්හි විකල්පයෙන් (විපර්යාසය සිදු වේ).

๕๒. ตถนรานํ ฏฐณลา.

52. 'ත', 'ථ', 'න', 'ර' යන අකුරුවලට පිළිවෙලින් 'ට', 'ඨ', 'ණ', 'ළ' යන අකුරු ආදේශ වේ.

๕๓. สํโยคาทิโลโป.

53. සංයෝගයේ (බැඳි අකුරේ) මුල් අකුර ලොප් වේ.

๕๔. วิจฺฉาภิกฺขญฺเญสุ ทฺเว.

54. වීප්සා (නැවත නැවත පැවසීම) සහ අභික්ෂණ (නිරන්තරයෙන් සිදුවීම) යන අර්ථවලදී පදය ද්විත්ව වේ.

๕๕. สฺยาทิโลโป ปุพฺพสฺเส-กสฺส.

55. 'සි' ආදී ප්‍රත්‍යයන් ලොප් වන අතර පූර්ව සරය 'ඒ' බවට පත් වේ.

๕๖. สพฺพาทีนํ วีติหาเร.

56. "සබ්බාදී" ශබ්දයන්ගේ ව්‍යතිහාරයේදී (පරස්පර ක්‍රියාවකදී).

๕๗. ยาวโพธํ [Pg.4] สมฺภเม.

57. සම්භ්‍රමයේදී (කලබලයේදී) "යාවබෝධ" (වැටහෙන තුරු) යන්න වේ.

๕๘. พหุลํ.

58. (මෙම රීතිය) බහුලව යෙදේ.

อิติ โมคฺคลฺลาเน พฺยากรเณ สญฺญาทิกณฺโฑ ปฐโม.

මෙසේ මොග්ගල්ලාන ව්‍යාකරණයෙහි පළමු වන සංඥාදි කාණ්ඩයයි.

(๒) ทุติโย กณฺโฑ (สฺยาทิ)

(2) දෙවන කාණ්ඩය (ස්‍යාදි කාණ්ඩයයි).

๑. ทฺเว ทฺเวกา-เนเกสุ นามสฺมา สิ โย, อํ โย, นา หิ, ส นํ, สฺมา หิ, ส นํ, สฺมึ สุ.

1. ඒකවචන සහ බහුවචන කෙරෙහි නාම ප්‍රකෘතියෙන් පසුව සි-යෝ, අං-යෝ, නා-හි, ස-නං, ස්මා-හි, ස-නං, ස්මිං-සු යන විභක්ති ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

๒. กมฺเม ทุติยา.

2. කර්ම අර්ථයෙහි ද්විතීයා විභක්තිය වේ.

๓. กาลทฺธานมจฺจนฺตสํโยเค.

3. කාලය සහ මාර්ගය පිළිබඳ අත්‍යන්ත සම්බන්ධයේදී (ද්විතීයා විභක්තිය වේ).

๔. คติโพธาหารสทฺทตฺถากมฺมกภชฺชาทีนํ ปโยชฺเช.

4. ගමන, අවබෝධය, ආහාරය, ශබ්දාර්ථය, අකර්මක බව සහ "භජ්" ආදී ධාතූන්ගේ ප්‍රයෝජ්‍ය කර්තෘ කෙරෙහි (ද්විතීයා විභක්තිය වේ).

๕. หราทีนํ วา.

5. "හර" ආදී ධාතූන්ගේ (ප්‍රයෝජ්‍ය කර්තෘ කෙරෙහි ද්විතීයා විභක්තිය) විකල්පයෙන් වේ.

๖. น ขาทาทีนํ.

6. "ඛාද" ආදී ධාතූන්ගේ (ප්‍රයෝජ්‍ය කර්තෘ කෙරෙහි ද්විතීයා විභක්තිය) නොවේ.

๑. วหิสฺสา-นิยนฺตุเก (คณ).

1. "වහ්" ධාතුවෙහි නියන්තෘ (මෙහෙයවන්නා) නොවන ප්‍රයෝජ්‍ය කර්තෘ කෙරෙහි (ද්විතීයා විභක්තිය වේ).

๒. ภกฺขิสฺสาหึสายํ (คณ).

2. හිංසාවක් නොවන කල්හි "භක්ඛ්" ධාතුවෙහි (ප්‍රයෝජ්‍ය කර්තෘ කෙරෙහි ද්විතීයා විභක්තිය වේ).

๗. ธฺยาทีหิ ยุตฺตา.

7. "ධි" ආදී නිපාතයන් හා යෙදෙන කල්හි (ද්විතීයා විභක්තිය වේ).

๘. ลกฺขณิตฺตมฺภูตวิจฺฉาสฺวภินา.

8. ලක්ෂණ, ඉත්ථම්භූත, වීප්සා යන අර්ථයන්හි "අභි" නිපාතය හා යෙදෙන කල්හි (ද්විතීයා විභක්තිය වේ).

๙. ปติปรีหิ ภาเค จ.

9. "පති" සහ "පරි" යන නිපාතයන් හා යෙදෙන කල්හි ද භාග (කොටස්) අර්ථයේදී ද (ද්විතීයා විභක්තිය වේ).

๑๐. อนุนา.

10. "අනු" නිපාතය හා යෙදෙන කල්හි ද (ද්විතීයා විභක්තිය වේ).

๑๑. สหตฺเถ.

11. සහ (සහිත) අර්ථයේදී ද ("අනු" නිපාතය හා යෙදෙන විට ද්විතීයා විභක්තිය වේ).

๑๒. หีเน.

12. හීන (අඩු/පහත්) අර්ථයේදී ද ("අනු" නිපාතය හා යෙදෙන විට ද්විතීයා විභක්තිය වේ).

๑๓. อุเปน.

13. "උප" නිපාතය හා යෙදෙන කල්හි ද (හීන අර්ථයේදී ද්විතීයා විභක්තිය වේ).

๑๔. สตฺตมฺยาธิกฺเย.

14. අධික (වැඩි) අර්ථයේදී (උප නිපාතය හා යෙදෙන විට) සප්තමී විභක්තිය වේ.

๑๕. สามิตฺเต-ธินา[Pg.5].

15. ස්වාමිත්වය (අයිතිය) ඇති කල්හි "අධි" නිපාතය හා යෙදෙන විට (සප්තමී විභක්තිය වේ).

๑๖. กตฺตุกรเณสุ ตติยา.

16. කර්තෘ සහ කරණ අර්ථයන්හි තෘතීයා විභක්තිය වේ.

๑๗. สหตฺเถน.

17. සහ (සහිත) අර්ථය ඇති ශබ්දයන් හා යෙදෙන කල්හි (තෘතීයා විභක්තිය වේ).

๑๘. ลกฺขเณ.

18. ලක්ෂණ (හඳුනාගැනීමේ ලකුණක්) අර්ථයේදී (තෘතීයා විභක්තිය වේ).

๑๙. เหตุมฺหิ.

19. හේතු අර්ථයේදී (තෘතීයා විභක්තිය වේ).

๒๐. ปญฺจมีเณ วา.

20. ණය (ඍණ) අර්ථයේදී පංචමී විභක්තිය ද විකල්පයෙන් වේ.

๒๑. คุเณ.

21. ගුණ (ගුණවාචක) අර්ථයේදී ද (පංචමී විභක්තිය විකල්පයෙන් වේ).

๒๒. ฉฏฺฐี เหตฺวตฺเถหิ.

22. "හේතු" අර්ථය ගෙන දෙන ශබ්දයන් හා යෙදෙන කල්හි ෂෂ්ඨී විභක්තිය වේ.

๒๓. สพฺพาทิโต สพฺพา.

23. "සබ්බාදි" (සර්ව ආදී) ගණයේ ශබ්දයන්ට "සර්වනාම" (සබ්බා) සංඥාව වේ.

๒๔. จตุตฺถี สมฺปทาเน.

24. සම්ප්‍රදාන කාරකයෙහි (ලබන්නා යන අර්ථයෙහි) චතුර්ථී විභක්තිය යෙදේ.

๒๕. ตาทตฺถฺเย.

25. තදර්ථයෙහි (ඒ සඳහා යන අර්ථයෙහි) ද චතුර්ථී විභක්තිය යෙදේ.

๒๖. ปญฺจมฺยวธิสฺมา.

26. සීමාව හෝ වෙන්වීම (අවධි අර්ථය) හැඟවීම සඳහා පංචමී විභක්තිය යෙදේ.

๒๗. อปปรีหิ วชฺชเน.

27. ‘අප’ සහ ‘පරි’ යන නිපාතයන් සමඟ මඟහැරීම හෝ බැහැර කිරීම (වර්ජන) අර්ථයෙහි පංචමී විභක්තිය යෙදේ.

๒๘. ปฏินิธิปฏิทาเนสุ ปตินา.

28. ‘පති’ නිපාතය සමඟ ප්‍රතිනිධි (වෙනුවට තැබීම) සහ ප්‍රතිදාන (ආපසු දීම) යන අර්ථයන්හි පංචමී විභක්තිය යෙදේ.

๒๙. ริเต ทุติยา จ.

29. ‘මෘතේ’ (තොරව හෝ හැර) යන නිපාතය සමඟ ද්විතීයා විභක්තිය ද යෙදේ.

๓๐. วินา-ญฺญตฺร ตติยา จ.

30. ‘විනා’ සහ ‘අඤ්ඤත්‍ර’ (හැර හෝ තොරව) යන පදයන් සමඟ තෘතීයා විභක්තිය ද යෙදේ.

๓๑. ปุถนานาหิ.

31. ‘පුථග්’ (වෙනම) සහ ‘නානා’ යන පදයන් සමඟ තෘතීයා විභක්තිය (ආදී විභක්තීන්) යෙදේ.

๓๒. สตฺตมฺยาธาเร.

32. ආධාරය (පිහිටීම හෝ ස්ථානය) හැඟවීමේදී සප්තමී විභක්තිය යෙදේ.

๓๓. นิมิตฺเต.

33. හේතුව හෝ නිමිත්ත (නිමිත්තාර්ථය) හැඟවීමේදී සප්තමී විභක්තිය යෙදේ.

๓๔. ยพฺโภโว ภาวลกฺขณํ.

34. යමකුගේ ක්‍රියාවකින් වෙනත් ක්‍රියාවක් ලක්ෂණය කොට දක්වන කල්හි (භාවලක්ෂණයෙහි) සප්තමී විභක්තිය යෙදේ.

๓๕. ฉฏฺฐี จา-นาทเร.

35. අනාදරය (නොසැලකීම) හැඟවීමේදී ෂෂ්ඨී විභක්තිය ද යෙදේ.

๓๖. ยโต [Pg.6] นิทฺธารณํ.

36. යමකින් වෙන් කොට දැක්වීමක් (නිර්ධාරණයක්) සිදු කරන්නේ ද, එහිදී ෂෂ්ඨී හෝ සප්තමී විභක්තිය යෙදේ.

๓๗. ปฐมา-ตฺถมตฺเต.

37. නාම ප්‍රකෘතියක මූලික අර්ථය පමණක් (ප්‍රාතිපදික අර්ථය පමණක්) හැඟවීමේදී ප්‍රථමා විභක්තිය යෙදේ.

๓๘. อามนฺตเณ.

38. ආමන්ත්‍රණය කිරීමේදී (ඇමතීමේදී) ද ප්‍රථමා විභක්තිය යෙදේ.

๓๙. ฉฏฺฐี สมฺพนฺเธ.

39. සබඳතාවක් (සම්බන්ධය) හැඟවීමේදී ෂෂ්ඨී විභක්තිය යෙදේ.

๔๐. ตุลฺยตฺเถน วา ตติยา.

40. සමානත්වය දක්වන පදයන් සමඟ විකල්පයෙන් තෘතීයා විභක්තිය යෙදේ.

๔๑. อโต โยนํ ฏาเฏ.

41. අකාරාන්ත ප්‍රකෘතීන්ගෙන් පරවූ ‘යො’ විභක්ති ප්‍රත්‍යයන්ට පිළිවෙළින් ‘ආ’ සහ ‘ඒ’ ආදේශ වෙයි.

๔๒. นินํ วา.

42. විකල්පයෙන් ‘නින්’ හෝ ‘නං’ ආදේශ වෙයි.

๔๓. สฺมาสฺมินฺนํ.

43. ‘ස්මා’ සහ ‘ස්මිං’ විභක්ති ප්‍රත්‍යයන්ට (පිළිවෙළින් ‘ම්‍හා’ සහ ‘ස්මිං’ ආදේශ වෙයි).

๔๔. สสฺสา-ย จตุตฺถิยา.

44. චතුර්ථී විභක්තියෙහි ‘ස්ස’ ප්‍රත්‍යයට ‘ආය’ ආදේශය වෙයි.

๔๕. ฆปเต-กสฺมึ นาทีนํ ยยา.

45. ‘ඝ’, ‘ප’, ‘ත’ යන සංඥා ඇති ශබ්දයන්ගෙන් පරවූ ‘නා’ ආදී ඒකවචන විභක්තීන්ට ‘යා’ ආදේශය වෙයි.

๔๖. สฺสา วา เต-ติ-มามูหิ.

46. ‘තේ’, ‘තී’, ‘මා’, ‘මූ’ යන ශබ්දයන්ගෙන් පරවූ විභක්තියට විකල්පයෙන් ‘ස්සා’ ආදේශය වෙයි.

๔๗. นมฺหิ นุก ทฺวาทีนํ สตฺตรสนฺนํ.

47. ‘නං’ විභක්තිය පර වූ කල්හි, ‘ද්වි’ (දෙක) ආදී වූ දහහතක් සංඛ්‍යා ශබ්දයන්ට ‘නුක්’ (න) ආගමය වෙයි.

๔๘. พหุกตินฺนํ.

48. ‘බහු’ සහ ‘කති’ යන ශබ්දයන්ට ද (එසේම ‘නුක්’ ආගමය වෙයි).

๔๙. ณฺณํณฺณนฺนํ ติโต ฌา.

49. ‘ති’ (තුන) ශබ්දයෙන් පරවූ ‘නං’ විභක්තියට ‘ණ්ණං’ සහ ‘ණ්ණන්නං’ ආදේශ වෙයි.

๕๐. อุภินฺนํ.

50. ‘උභො’ ශබ්දයෙන් පරවූ ‘නං’ විභක්තියට ‘උභින්නං’ යන්න ආදේශ වෙයි.

๕๑. สุอุ สสฺส.

51. ‘සු’ විභක්තිය පර වූ කල්හි ‘උ’ සහ ‘ස’ ආදේශ වෙයි.

๕๒. สฺสํสฺสาสฺสาเยสฺวิตเรกญฺเญติมานมิ.

52. ‘ස්සං’, ‘ස්සා’, ‘ස්සායෙසු’ යන විභක්ති පර කල්හි ‘ඉතර’, ‘කඤ්ඤා’, ‘එත’, ‘ඉම’ යන ශබ්දයන්ගේ (අගට ආදේශ වෙයි).

๕๓. ตาย วา.

53. විකල්පයෙන් ‘තාය’ (ආදේශ) වෙයි.

๕๔. เตติมาโต สสฺส สฺสาย.

54. 'ති', 'එත', 'ඉම' යන ශබ්දයන්ගෙන් පර වූ 'ස' ප්‍රත්‍යයට 'ස්සා' සහ 'ස්සාය' යන ආදේශ වෙති.

๕๕. รตฺตฺยาทีหิ โฏ สฺมิโน.

55. 'රත්ති' ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පර වූ 'ස්මිං' ප්‍රත්‍යයට 'තෝ' ආදේශ වෙයි.

๕๖. สุหิสุ-ภสฺโส.

56. 'සු' සහ 'හි' ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි 'භ' ආදේශය (භ-ත්වය) වෙයි.

๕๗. ลฺตุปิตาทีน [Pg.7] มา สิมฺหิ.

57. 'ලතු', 'පිතු' ආදී ශබ්දයන්ගේ අගට 'සි' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි 'මා' කාරය වෙයි.

๕๘. เค อ จ.

58. 'ගෙ' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි 'අ' කාරය ද වෙයි.

๕๙. อยูนํ วา ทีโฆ.

59. 'අ' සහ 'උ' වර්ණයන්ගේ (හෝ 'අ' යුක්තයන්ගේ) දීර්ඝ වීම විකල්පයෙන් වෙයි.

๖๐. ฆ พฺรหฺมาทิเต.

60. 'ಬ්‍රහ්ම' ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පසුව 'ඝ' සංඥාව වෙයි.

๖๑. นา-มฺมาทีหิ.

61. 'අම්මා' ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පරව 'නා' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๖๒. รสฺโส วา.

62. විකල්පයෙන් හ්‍රස්ව (ලඝු) වෙයි.

๖๓. โฆ สฺสํสฺสาสฺสายํตึสุ.

63. 'ඝ' සංඥකයන්ගෙන් පසුව 'ස්සං', 'ස්සා', 'ස්සායං', 'තිං', 'සු' යන ප්‍රත්‍යයන්හිදී විශේෂ විධි වෙයි.

๖๔. เอกวจนโยสฺวโฆนํ.

64. ඒකවචන ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි 'අඝ' සංඥකයන්ට විශේෂ විධි වෙයි.

๖๕. เค วา.

65. 'ගෙ' ප්‍රත්‍යයෙහි විකල්පයෙන් වෙයි.

๖๖. สิสฺมึนา-นปุํสกสฺส.

66. නපුංසක ලිංගික ශබ්දයන් කෙරෙන් පර වූ 'සි' සහ 'ස්මිං' ප්‍රත්‍යයන්ට 'නා' ආදේශය වෙයි.

๖๗. โคสฺสาคสิหินํสุ คาวควา.

67. 'ගෝ' ශබ්දයට 'සා', 'ගසි', 'හි', 'නං', 'සු' යන ප්‍රත්‍යයන් පර වූ විට 'ගාව' සහ 'ගව' ආදේශ වෙයි.

๖๘. สุมฺหิ วา.

68. 'සු' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි විකල්පයෙන් වෙයි.

๖๙. ควํ เสน.

69. 'ස' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි 'ගවං' ආදේශය වෙයි.

๗๐. คุนฺนํ จ นํนา.

70. 'නං' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි 'ගුන්නං' සහ 'නංනා' වෙයි.

๗๑. นาสฺสา.

71. 'නා' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි 'අස්සා' වෙයි.

๗๒. คาวุมฺหิ.

72. 'ගාවු' ආදේශය වෙයි.

๗๓. ยํ ปีโต.

73. 'පිතෘ' (පිය) ශබ්දයට 'යං' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි 'පීත' ආදේශය වෙයි.

๗๔. นํฌีโต.

74. 'ධීතු' (දියණිය) ශබ්දයට 'නං' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි 'ඣීත' ආදේශය වෙයි.

๗๕. โยนํ โนเน ปุเม.

75. පුල්ලිංගයෙහි 'යෝ' ප්‍රත්‍යයන්ට 'නෝ' ආදේශ වෙයි.

๗๖. โน.

76. 'නෝ' ආදේශය වෙයි.

๗๗. สฺมึโน นิ.

77. 'ස්මිං' ප්‍රත්‍යයට 'නි' ආදේශය වෙයි.

๗๘. อมฺพฺวาทีหิ[Pg.8].

78. 'අම්බු' ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පසුව විශේෂ විධි වෙයි.

๗๙. กมฺมาทิโต.

79. 'කම්ම' (කර්ම) ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පසුව විශේෂ විධි වෙයි.

๘๐. นาสฺเส-โน.

80. 'නා' ප්‍රත්‍යයට 'එ' සහ 'නො' ආදේශ වෙයි.

๘๑. ฌลา สสฺส โน.

81. 'ඣ' සහ 'ල' සංඥකයන්ගෙන් පර වූ 'ස' ප්‍රත්‍යයට 'නො' ආදේශ වෙයි.

๓. อิโต กฺวจิ สสฺส ฏานุพนฺโธ (คณ).

3. 'ඉ' කාරයෙන් පසුව සමහර තැනක 'ස' ප්‍රත්‍යයට 'ට' අනුබන්ධය (ගණය) වෙයි.

๘๒. นา สฺมาสฺส.

82. 'නා' සහ 'ස්මා' ප්‍රත්‍යයන්ට 'ස' ආදේශය වෙයි.

๘๓. ลา โยนํ โว ปุเม.

83. පුල්ලිංගයෙහි ‘උ’ සහ ‘ඌ’ (ලා සංඥක) වර්ණ කෙරෙන් පර වූ ‘යෝ’ විභක්තියට ‘වෝ’ ආදේශය වෙයි.

๘๔. ชนฺตฺวาทิโต โน จ.

84. ජන්තු ආදී ශබ්දයන් කෙරෙන් පර වූ ‘යෝ’ විභක්තියට ‘නෝ’ ආදේශය ද වෙයි.

๘๕. กูโต.

85. ‘කූ’ ශබ්දයෙන් පර වූ ‘යෝ’ විභක්තියට ‘තෝ’ ආදේශය වෙයි.

๘๖. โลโป-มุสฺมา.

86. ‘ම’ සහ ‘උස්මා’ ශබ්දයන් කෙරෙන් පර වූ විභක්තීන්ගේ ලෝපය වෙයි.

๘๗. น โน สสฺส.

87. ‘න’ ශබ්දයාගේ ‘ස’ විභක්තියට ‘නෝ’ ආදේශය නොවේ.

๘๘. โยโลปนิสุ ทีโฆ.

88. ‘යෝ’ විභක්ති ලෝපයෙහි ද, ‘නි’ සහ ‘සු’ විභක්තීන් පර වූ කල්හි ද දීර්ඝය වෙයි.

๘๙. สุนํหิสุ.

89. ‘සු’, ‘නං’ සහ ‘හි’ විභක්තීන් පර වූ කල්හි ද (දීර්ඝය වෙයි).

๙๐. ปญฺจาทีนํ จุทฺทสนฺนม.

90. පංච ආදී වූ තුදුස් (දහහතරක්) ශබ්දයන්ගේ...

๙๑. ยฺวาโท นฺตุสฺส.

91. ‘යෝ’ ආදී විභක්තීන් පර වූ කල්හි ‘න්තු’ ප්‍රත්‍යන්ත ශබ්දයාගේ...

๙๒. นฺตสฺส จ ฏ วํเส.

92. ‘න්තු’ ප්‍රත්‍යන්ත ශබ්දයාගේ ‘ට’ සහ ‘ව’ ආදේශයන් ද ‘සේ’ විභක්තිය පර වූ කල්හි වෙයි.

๙๓. โยสุ ฌิสฺส ปุเม.

93. පුල්ලිංගයෙහි ‘යෝ’ විභක්තීන් පර වූ කල්හි ‘ඣි’ (ඉ, ඊ) ශබ්දයන්ගේ...

๙๔. เวโวสุ ลุสฺส.

94. ‘වේ’ සහ ‘වෝ’ විභක්තීන් පර වූ කල්හි ‘ලු’ (උ, ඌ) ශබ්දයන්ගේ...

๙๕. โยมฺหิ วา กฺวจิ.

95. ‘යෝ’ විභක්තිය පර වූ කල්හි ඇතැම් තැනක විකල්පයෙන් වෙයි.

๙๖. ปุมา-ลปเน เวโว.

96. ‘පුම’ ශබ්දයාගේ ආලපනයෙහි ‘වේ’ සහ ‘වෝ’ ආදේශයෝ වෙති.

๙๗. สฺมาหิสฺมินฺนํ มฺหาภิมฺหิ.

97. ‘ස්මා’, ‘හි’ සහ ‘ස්මිං’ විභක්තීන්ට පිළිවෙළින් ‘ම්හා’, ‘භි’ සහ ‘ම්හි’ ආදේශ වෙති.

๙๘. สุหิสฺวสฺเส[Pg.9].

98. ‘සු’ සහ ‘හි’ විභක්තීන් පර වූ කල්හි (අග) ‘අ’ කාරයට ‘ඒ’ කාරය වෙයි.

๙๙. สพฺพาทีนํ นํมฺหิ จ.

99. සබ්බ ආදී ශබ්දයන්ගේ ‘නං’ විභක්තිය පර වූ කල්හි ද (ඒ කාරය වෙයි).

๔. ปุพฺพปราวรทกฺขิณุตฺตราธรานิ ววตฺถายมสญฺญายํ (คณ).

4. පුබ්බ, පර, අපර, දක්ඛිණ, උත්තර, අධර යන ශබ්දයන් සීමාර්ථයෙහි සංඥා නොවන කල්හි සර්වනාම ගණයෙහි වැටේ.

๑๐๐. สํสานํ.

100. (සර්වනාමයන් කෙරෙන් පර වූ ‘නං’ විභක්තියට) ‘සං’ සහ ‘සානං’ යන ආදේශයෝ වෙති.

๑๐๑. ฆปา สสฺส สฺสา วา.

101. ‘ඝ’ සහ ‘පා’ සංඥකයන් කෙරෙන් පර වූ ‘ස’ විභක්තියට ‘ස්සා’ ආදේශය විකල්පයෙන් වෙයි.

๑๐๒. สฺมิโน สฺสํ.

102. ‘ස්මිං’ විභක්තියට ‘ස්සං’ ආදේශය වෙයි.

๑๐๓. ยํ.

103. ‘යං’ ආදේශය වෙයි.

๑๐๔. ตึสภาปริสาย.

104. ‘තිංසභාපරිසා’ ශබ්දයෙහි...

๑๐๕. ปทาทีหิ สิ.

105. පද ආදී ශබ්දයන් කෙරෙන් පර වූ ‘සි’ විභක්තිය (ලොප් වෙයි).

๑๐๖. นาสฺส สา.

106. ‘න’ ශබ්දයාගේ ‘ස’ විභක්තියට ‘සා’ ආදේශය වෙයි.

๑๐๗. โกธาทีหิ.

107. කෝධ ආදී ශබ්දයන් කෙරෙන්...

๑๐๘. อเตน.

108. ‘අ’ කාරයෙන් නොවේ.

๑๐๙. สิสฺโส.

109. ‘සි’ විභක්තියට ‘සෝ’ ආදේශය වෙයි.

๑๑๐. กฺวเจ วา.

110. ඇතැම් තැනක විකල්පයෙන් වෙයි.

๑๑๑. อํ นปุํสเก.

111. නපුංසක ලිංගයෙහි ‘අං’ ආදේශය වෙයි.

๑๑๒. โยนํ นิ.

112. 'යො' ප්‍රත්‍යයන්ට 'නි' ආදේශ වේ.

๑๑๓. ฌลา วา.

113. 'ඣ' සහ 'ළ' යන සංඥාවලින් පසු විකල්පයෙන් (යො ප්‍රත්‍යයට 'නි' ආදේශ) වේ.

๑๑๔. โลโป.

114. ලෝපය (ලොප් වීම) සිදු වේ.

๑๑๕. ชนฺตุเหตฺวีฆเปหิ วา.

115. 'ජන්තු', 'හෙතු', 'ඊඝ' සහ 'ප' යන ශබ්දයන්ගෙන් පසුව විකල්පයෙන් (ලෝපය සිදු) වේ.

๑๑๖. เย ปสฺสิวณฺณสฺส.

116. 'ය' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි 'ඉ' වර්ණයාගේ (ඉ, ඊ ස්වරයන්ගේ ලෝපය ආදිය සිදු) වේ.

๑๑๗. คสีนํ[Pg.10].

117. 'ග' සහ 'සි' ප්‍රත්‍යයන්ට (ආදේශයන්) වේ.

๑๑๘. อสงฺขฺเยหิ สพฺพาสํ.

118. අසංඛ්‍ය ශබ්දයන්ගෙන් පසුව සියල්ලන්ටම (ආදේශයන් සිදු) වේ.

๑๑๙. เอกตฺถตายํ.

119. ඒකාර්ථභාවයෙහි (එකම අර්ථයක් ඇති කල්හි).

๑๒๐. ปุพฺพสฺมา มาทิโต.

120. 'පුබ්බ' ශබ්දයෙන් පසු පර වන ප්‍රත්‍යයේ මුලට 'ම' කාරය පැමිණේ.

๑๒๑. นา-โต-มปญฺจมิยา.

121. පංචමී විභක්තියෙහි 'නා' ප්‍රත්‍යයට 'තො' සහ 'ම' ආදේශ වේ.

๑๒๒. วา ตติยาสตฺตมีนํ.

122. තෘතීයා සහ සප්තමී විභක්තීන්ට විකල්පයෙන් (මෙය සිදු) වේ.

๑๒๓. ราชสฺสิ นามฺหิ.

123. 'රාජ' ශබ්දයට 'සි' සහ 'නා' ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි.

๑๒๔ สุนํหิสู.

124 'සු', 'නං' සහ 'හි' ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි.

๑๒๕. อิมสฺสานิตฺถิยํ เฏ.

125. ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි නොවන 'ඉම' ශබ්දයට 'ටේ' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි.

๑๒๖. นามฺห-นิมิ.

126. 'නා' සහ 'ම්‍හි' ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි 'ඉමි' ආදේශ වේ.

๑๒๗. สิมฺห-นปุํสกสฺสายํ.

127. නපුංසක ලිංගයෙහි 'සි' සහ 'ම්‍හි' ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි 'ඉම' ශබ්දයට 'අයං' ආදේශ වේ.

๑๒๘. ตฺยเตตานํ ตสฺส โส.

128. 'ති', 'ඒත' සහ 'ත' යන ශබ්දයන්හි 'ත' කාරයට 'ස' (හෝ 'සො') ආදේශ වේ.

๑๒๙. มสฺสา-มุสฺส.

129. 'මස්ස' යන්නට 'මුස්ස' ආදේශ වේ.

๑๓๐. เก วา.

130. 'ක' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි විකල්පයෙන් (මෙය සිදු) වේ.

๑๓๑. ตตสฺส โน สพฺพาสุ.

131. සියලු විභක්තීන්හි 'ත' ශබ්දයට 'න' කාරය ආදේශ වේ.

๑๓๒. ฏ สสฺมาสฺมึสฺสายสฺสํสฺสาสํมฺหามฺหิสฺวิมสฺส จ.

132. 'ට', 'ස', 'ස්මා', 'ස්මිං', 'සා', 'යස්සං', 'සාසං', 'ම්හා', 'ම්හි', 'සු' යන ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි 'ඉම' ශබ්දයට ද (ආදේශයන් සිදු වේ).

๑๓๓. เฏ สิสฺสิสิสฺมา.

133. 'ටේ', 'සි' සහ 'ස්මා' යන ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි.

๑๓๔. ทุติยสฺส โยสฺส.

134. ද්විතීයා විභක්තියෙහි 'යො' ප්‍රත්‍යයට.

๑๓๕. เอกจฺจาทีห-โต.

135. 'ඒකච්ච' ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පසුව 'තො' ප්‍රත්‍යය පැමිණේ.

๑๓๖. น นิสฺส ฏา.

136. 'න' සහ 'නි' ශබ්දයන්ගෙන් පසුව 'ටා' ප්‍රත්‍යය වේ.

๑๓๗. สพฺพาทีหิ.

137. 'සබ්බ' ආදී සර්වනාම ශබ්දයන්ගෙන් පසුව.

๑๓๘. โยนเมฏ[Pg.11].

138. 'යො' ප්‍රත්‍යයන්ට 'ඒ' ආදේශ වේ.

๑๓๙. นาญฺญํ-จ นามปฺปธานา.

139. නාම පද ප්‍රධාන නොවන වෙනත් අර්ථයක දී (මෙය සිදු නොවේ).

๑๔๐. ตติยตฺถโยเค.

140. තෘතීයා විභක්ති අර්ථය හා යෙදීමේ දී.

๑๔๑. จตฺถสมาเส.

141. 'ච' කාරයේ (සහ යන) අර්ථය ඇති සමාසයෙහි (ද්වන්ද්ව සමාසයෙහි).

๑๔๒. เวฏ.

142. 'වෙ' යන්නට 'ට' කාරය වේ.

๑๔๓. ปุพฺพาทีหิ ฉหิ.

143. පුබ්බ ආදී වූ ශබ්ද සයෙන් පරව...

๑๔๔. มนาทีหิ สฺมึสํนาสฺมานํ สิโสโอสาสา.

144. මන ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පර වූ ස්මිං, සං, නා, ස්මා යන විභක්තීන්ට පිළිවෙළින් සි, සො, ඔ, සා, සා යන ආදේශයෝ වෙති.

๕. สุเมธาทีน มวุทฺธิจ (คณ).

5. සුමේධ ආදී ශබ්දයන්ගේ වෘද්ධියක් නොවේ.

๖. สรวยายวาสเจตา ชลาสยกฺขยโลหปฏมเนสุ (คณ).

6. සර, වය, ආය, වාස, චේත යන ශබ්දයන් පිළිවෙළින් ජලාශය, ක්ෂය, ලෝහ, පට, මන යන අර්ථයන්හි වේ.

๑๔๕. สโตสพเภ.

145. සත ශබ්දයට සර්ව විභක්තීන්හි...

๑๔๖. ภวโต วา โภนฺโต คโยนาเส.

146. භවන්ත ශබ්දයට යෝ, නා, සේ යන විභක්තීන්හි විකල්පයෙන් 'භොන්තො' යන්න වේ.

๑๔๗. สิสฺสคฺคิโต นิ.

147. සි විභක්තියට 'අග්ගි' ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පරව 'නි' වේ.

๑๔๘. นฺตสฺสํ.

148. 'න්ත' ප්‍රත්‍යාන්ත ශබ්දයන්ගේ අන්තයට 'අං' ආදේශ වේ.

๑๔๙. ภูโต.

149. 'භූ' ධාතුවෙන් 'ත' ප්‍රත්‍යය වේ.

๑๕๐. มหนฺตารหนฺตานํ ฏา วา.

150. මහන්ත සහ අරහන්ත ශබ්දයන්ගේ 'න්ත' යන්නට විකල්පයෙන් 'ටා' වේ.

๑๕๑. นฺตุสฺส.

151. 'න්ත' යන්නට 'උස්ස' වේ.

๑๕๒. อํงํ นปุํสเก.

152. නපුංසක ලිංගයෙහි 'අං' විභක්තියට 'අං' ආදේශය වේ.

๑๕๓. หิมวโต วา โอ.

153. හිමවන්ත ශබ්දයට විකල්පයෙන් 'ඕ' කාරය වේ.

๑๕๔. ราชาทิยุวาทิตฺวา.

154. රාජ ආදී සහ යුව ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පරව...

๗. ธมฺโม วา-ญฺญตฺเถ (คณ).

7. ධම්ම ශබ්දය විකල්පයෙන් අන්‍ය අර්ථයන්හි වේ.

๘. อิโม [Pg.12] ภาเว (คณ).

8. ඉම ශබ්දය භාව අර්ථයෙහි වේ.

๑๕๕. วา-มฺหานง.

155. විකල්පයෙන් 'ම්හා' සහ 'නං' ආදේශ වේ.

๑๕๖. โยนมาโน.

156. යෝ විභක්තියට 'මානෝ' ආදේශ වේ.

๑๕๗. อาโยโน จ สขา.

157. සඛි ශබ්දයෙන් පර වූ යෝ විභක්තියට 'ආ' ද වේ.

๑๕๘. เฏ สฺมิโน.

158. ස්මිං විභක්තියට 'ටේ' ආදේශ වේ.

๑๕๙. โนนาเสสฺวิ.

159. නා සහ සු විභක්තීන්හි 'නෝ' ආදේශ වේ.

๑๖๐ สฺมานํสุ วา.

160 ස්මා සහ නං විභක්තීන්හි විකල්පයෙන් වේ.

๑๖๑. โยสฺวํหิสุ จารง.

161. යෝ, සු, අං, හි යන විභක්තීන්හි 'අරණ' වේ.

๑๖๒. ลฺตุปิตาทีนมเส.

162. පිතු ආදී ශබ්දයන්ගේ උකාරයට 'අසේ' ආදේශ වේ.

๑๖๓. นํมฺหิ วา.

163. නං විභක්තිය පර වූ කල්හි විකල්පයෙන් වේ.

๑๖๔. อา.

164. 'ආ' කාරය වේ.

๑๖๕. สโลโป.

165. 'ස' කාරයාගේ ලෝපය වේ.

๑๖๖. สุหิสฺวารงฺ.

166. සු සහ හි විභක්තීන් පර වූ කල්හි 'අරං' වේ.

๑๖๗. นชฺชาโยสฺวาม.

167. නදී ශබ්දයෙන් පර වූ යෝ විභක්තියට 'ආම' ආදේශ වේ.

๑๖๘. ฏิ กติมฺหา.

168. 'කති' ශබ්දයෙන් පසුව 'ටි' ආදේශය වේ.

๑๖๙. ฏ ปญฺจาทีหิ จุทฺทสหิ.

169. 'පංච' ආදී දහහතරක් වූ ශබ්දයන්ගෙන් පසුව 'ට' ආදේශය වේ.

๑๗๐. อุภโคหิ โฏ.

170. (උභ සහ උභය යන) දෙකින් පසුව 'ටො' ආදේශය වේ.

๑๗๑. อารงสฺมา.

171. 'අස්මා' විභක්තියට 'ආරං' ආදේශය වේ.

๑๗๒. โฏเฏ วา.

172. විකල්පයෙන් 'ටො' සහ 'ටෙ' ආදේශ වෙත්.

๑๗๓. ฏา นาสฺมานํ.

173. 'නා' සහ 'අස්මා' යන විභක්තීන්ට 'ටා' ආදේශය වේ.

๑๗๔. ฏิ สฺมิโน.

174. 'ස්මිං' විභක්තියට 'ටි' ආදේශය වේ.

๑๗๕. ทิวาทิโต[Pg.13].

175. 'දිව' ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පසුව සිදු වේ.

๑๗๖. รสฺสารง.

176. 'ආරං' යන්න රස්ව (ලුහු) වේ.

๑๗๗. ปิตาทีนมนตฺวาทีนํ.

177. 'පිතෘ' ආදී ශබ්දයන්ගේ අන්තයට 'අනත්' ආදී ආදේශයන් වේ.

๑๗๘. ยุวาทีนํ สุหิสฺวานง.

178. 'යුව' ආදී ශබ්දයන්ට 'සු' සහ 'හි' විභක්තීන් පර වූ කල 'ආනං' ආදේශය වේ.

๑๗๙. โนนาเนสฺวา.

179. විකල්පයෙන් 'නො', 'නා' සහ 'නෙ' ආදේශයන් වේ.

๑๘๐. สฺมาสฺมึนํ นาเน.

180. 'ස්මා' සහ 'ස්මිං' විභක්තීන්ට පිළිවෙළින් 'නා' සහ 'නෙ' ආදේශ වෙත්.

๑๘๑. โยนํ โนเน วา.

181. 'යෝ' විභක්තීන්ට විකල්පයෙන් 'නො' සහ 'නෙ' ආදේශ වෙත්.

๑๘๒. อิโต-ญฺญตฺเถ ปุเม.

182. මීට වඩා වෙනත් අර්ථයක පවතින පුල්ලිංගයෙහි ද වේ.

๑๘๓. เน สฺมิโน กฺวจิ.

183. 'ස්මිං' විභක්තියට ඇතැම් විට 'නෙ' ආදේශය වේ.

๑๘๔. ปุมา.

184. 'පුම' ශබ්දයෙහි ද වේ.

๑๘๕. นามฺหิ.

185. 'නා' විභක්තිය පර වූ කල්හි ද වේ.

๑๘๖. สุมฺหา จ.

186. 'සු' විභක්තිය පර වූ කල්හි ද වේ.

๑๘๗. คสฺสํ.

187. 'ග' සංඥාව ඇත්තට 'සං' ආදේශය වේ.

๑๘๘. สาสฺสํ เส จานง.

188. 'ස' සහ 'ආනං' විභක්තීන් පර වූ කල 'සාස්සං' සහ 'සෙ' ආදේශයන් වේ.

๑๘๙. วตฺตหา สนนฺนํ โนนานํ.

189. 'වත්ත' ශබ්දයෙන් පසුව 'ස' සහ 'නන්නං' යන විභක්තීන්ට 'නො' සහ 'නානං' වෙත්.

๑๙๐. พฺรหฺมสฺสุ วา.

190. 'බ්‍රහ්ම' ශබ්දයෙන් පසු විකල්පයෙන් 'සු' විභක්තිය පර වූ කල්හි ද වේ.

๑๙๑. นามฺหิ.

191. 'නා' විභක්තිය පර වූ කල්හි ද වේ.

๑๙๒. ปุมกมฺมถามทฺธานํ วา สสฺมาสุ จ.

192. 'පුම', 'කම්ම', 'ථම' සහ 'අද්ධ' යන ශබ්දයන්ට 'ස', 'ස්මා' සහ 'සු' විභක්තීන් පර වූ කල්හි ද විකල්පයෙන් වේ.

๑๙๓. ยุวา สสฺสิโน.

193. 'යුව' ශබ්දයට 'ස' සහ 'ස්මිං' පර වූ කල්හි ද වේ.

๑๙๔. โน-ตฺตาตุมา.

194. 'අත්ත' සහ 'තුම' ශබ්දයන්ගෙන් පසුව 'නො' ආදේශය වේ.

๑๙๕. สุหิสุ นก.

195. 'සු' සහ 'හි' විභක්තීන් පර වූ කල 'න' සහ 'ක' ආදේශ වෙත්.

๑๙๖. สฺมาสฺส [Pg.14] นา พฺรหฺมา จ.

196. 'ස්මා' විභක්තියට 'නා' ද, 'බ්‍රහ්ම' ශබ්දයට ද වේ.

๑๙๗. อิเมตานเมนา-นฺวาเทเส ทุติยายํ.

197. ද්විතීයා විභක්තියෙහි අන්වාදේශයෙහි දී 'ඉම' සහ 'එත' ශබ්දයන්ට 'එන' ආදේශය වේ.

๑๙๘. กิสฺส โก สพฺพาสุ.

198. සියලු ලිංගයන්හි 'කිං' ශබ්දයට 'ක' ආදේශය වෙයි.

๑๙๙. กิ สสฺมึสุ วา-นิตฺถิยํ.

199. ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි හැර, 'ස' සහ 'ස්මිං' විභක්ති පර වූ කල 'කිං' ශබ්දයට 'කි' ආදේශය විකල්පයෙන් වෙයි.

๒๐๐. กิมํสิสุ สห นปุํสเก.

200. නපුංසක ලිංගයෙහි, 'අං' සහ 'සි' විභක්ති පර වූ කල, 'කිං' ශබ්දයට 'කිං' ආදේශය වෙයි.

๒๐๑. อิมสฺสิทํ วา.

201. 'සි' විභක්තිය පර වූ කල 'ඉම' ශබ්දයට 'ඉදං' ආදේශය විකල්පයෙන් වෙයි.

๒๐๒. อมุสฺสาทุํ.

202. නපුංසක ලිංගයෙහි, 'සි' විභක්තිය පර වූ කල 'අමු' ශබ්දයට 'අදුං' ආදේශය වෙයි.

๒๐๓. สุมฺหา-มุสฺสา-สฺมา.

203. 'ස්මා' විභක්තිය පර වූ කල 'අමු' ශබ්දයට 'අමුම්හා' සහ 'අමුස්මා' යන ආදේශයෝ වෙති.

๒๐๔. นํมฺหิ ติจตุนฺนมิตฺถิยํ ติสฺสจตสฺสา.

204. 'නං' විභක්තිය පර වූ කල, ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි 'ති' සහ 'චතු' ශබ්දයන්ට පිළිවෙළින් 'තිස්ස' සහ 'චතස්ස' යන ආදේශයෝ වෙති.

๒๐๕. ติสฺโส จตสฺโส โยมฺหิ สวิภตฺตีนํ.

205. 'යෝ' විභක්තිය පර වූ කල, ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි, විභක්තිය ද සමඟ 'ති' සහ 'චතු' ශබ්දයන්ට පිළිවෙළින් 'තිස්සෝ' සහ 'චතස්සෝ' යන ආදේශයෝ වෙති.

๒๐๖. ตีณิจตฺตาริ นปุํสเก.

206. නපුංසක ලිංගයෙහි, ('යෝ' විභක්තිය පර වූ කල විභක්තිය ද සමඟ) 'ති' සහ 'චතු' ශබ්දයන්ට පිළිවෙළින් 'තීණි' සහ 'චත්තාරි' යන ආදේශයෝ වෙති.

๒๐๗. ปุเม ตโยจตฺตาโร.

207. පුල්ලිංගයෙහි, ('යෝ' විභක්තිය පර වූ කල විභක්තිය ද සමඟ) 'ති' සහ 'චතු' ශබ්දයන්ට පිළිවෙළින් 'තයෝ' සහ 'චත්තාරෝ' යන ආදේශයෝ වෙති.

๒๐๘. จตุโร วา จตุสฺส.

208. 'චතු' ශබ්දයට 'චතුරෝ' යන ආදේශය ද විකල්පයෙන් වෙයි.

๒๐๙. มยมสฺมา-มฺหาสฺส.

209. 'ස්මා' විභක්තිය පර වූ කල 'අම්හ' ශබ්දයට පිළිවෙළින් 'මයා', 'අස්මා' සහ 'මම්හා' යන ආදේශයෝ වෙති.

๒๑๐. นํเสสฺว-สฺมากํมมํ.

210. 'නං' සහ 'ස' විභක්ති පර වූ කල 'අම්හ' ශබ්දයට 'අස්මාකං' සහ 'මමං' යන ආදේශයෝ වෙති.

๒๑๑. สิมฺห-หํ.

211. 'සි' විභක්තිය පර වූ කල 'අම්හ' ශබ්දයට 'අහං' ආදේශය වෙයි.

๒๑๒. ตุมฺหสฺส ตุวํ ตฺวมมฺหิ จ.

212. 'සි' විභක්තිය පර වූ කල 'තුම්හ' ශබ්දයට 'තුවං' සහ 'ත්වං' යන ආදේශයෝ වෙති.

๒๑๓. ตยาตยีนํ ตฺว วา ตสฺส.

213. 'ස' විභක්තිය පර වූ කල 'තුම්හ' ශබ්දයට 'තයා' සහ 'තයි' යන ආදේශයෝ වෙති, 'තව' යන්න ද විකල්පයෙන් වෙයි.

๒๑๔. สฺมามฺหิ ตฺวมฺหา.

214. 'ස්මා' විභක්තිය පර වූ කල 'තුම්හ' ශබ්දයට 'ත්වම්හා' ආදේශය වෙයි.

๒๑๕. นฺตนฺตูนํ นฺโต โยมฺหิ ปฐเม.

215. ප්‍රථමා 'යෝ' විභක්තිය පර වූ කල, 'න්ත' සහ 'න්තු' ප්‍රත්‍යයන්ට 'න්තෝ' ආදේශය වෙයි.

๒๑๖. ตํ นํมฺหิ.

216. 'නං' විභක්තිය පර වූ කල (අන්ත, වන්තු ප්‍රත්‍යයන්ගේ) 'න්ත' යන්නට 'තං' ආදේශය වෙයි.

๒๑๗. โตตาติตา [Pg.15] สสฺมาสฺมึนาสุ.

217. 'ස', 'ස්මා', 'ස්මිං' සහ 'නා' විභක්ති පර වූ කල, (අන්ත, වන්තු ප්‍රත්‍යයන්ගේ) 'න්ත' යන්නට පිළිවෙළින් 'තෝ', 'තා', 'ති', 'තා' යන ආදේශයෝ වෙති.

๒๑๘. ฏฏาอํ เค.

218. 'ගි' (සම්බෝධන ඒකවචන) විභක්තිය පර වූ කල 'ත', 'තා' සහ 'අං' යන ආදේශයෝ වෙති.

๒๑๙. โยมฺหิ ทฺวินฺนํ ทุเว ทฺเว.

219. 'යෝ' විභක්තිය පර වූ කල 'ද්වි' ශබ්දයට 'දුවේ' සහ 'ද්වේ' යන ආදේශයෝ වෙති.

๒๒๐. ทุวินฺนํ นํมฺหิ วา.

220. 'නං' විභක්තිය පර වූ කල 'ද්වි' ශබ්දයට 'දුවින්නං' ආදේශය විකල්පයෙන් වෙයි.

๒๒๑. ราชสฺส รญฺญํ.

221. 'නං' විභක්තිය පර වූ කල 'රාජ' ශබ්දයට 'රඤ්ඤං' ආදේශය වෙයි.

๒๒๒. นาสฺมาสุ รญฺญา.

222. 'නා' සහ 'ස්මා' විභක්ති පර වූ කල 'රාජ' ශබ්දයට 'රඤ්ඤා' ආදේශය වෙයි.

๒๒๓. รญฺโญรญฺญสฺสราชิโน เส.

223. 'ස' විභක්තිය පර වූ කල 'රාජ' ශබ්දයට 'රඤ්ඤෝ', 'රඤ්ඤස්ස' සහ 'රාජිනෝ' යන ආදේශයෝ වෙති.

๒๒๔. สฺมึมฺหิ รญฺเญราชินิ.

224. 'ස්මිං' විභක්තිය පර වූ කල 'රාජ' ශබ්දයට 'රඤ්ඤේ' සහ 'රාජිනි' යන ආදේශයෝ වෙති.

๒๒๕. สมาเส วา.

225. සමාස පදයන්හිදී ද (ඉහත කී ආදේශයෝ) විකල්පයෙන් වෙති.

๒๒๖. สฺมึมฺหิ ตุมฺหมฺหานํ ตยิมยิ.

226. 'ස්මිං' විභක්තිය පර වූ කල 'තුම්හ' සහ 'අම්හ' ශබ්දයන්ට පිළිවෙළින් 'තයි' සහ 'මයි' යන ආදේශයෝ වෙති.

๒๒๗. อํมฺหิ ตํ มํ ตวํ มมํ.

227. 'අං' විභක්තිය පර වූ කල 'තුම්හ' සහ 'අම්හ' ශබ්දයන්ට පිළිවෙළින් 'තං', 'මං', 'තවං' සහ 'මමං' යන ආදේශයෝ වෙති.

๒๒๘. นาสฺมาสุ ตยามยา.

228. 'අසු' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි 'තයා' සහ 'මයා' යන ආදේශයෝ නොවෙති.

๒๒๙. ตว มม ตุยฺหํ มยฺหํ เส.

229. 'සෙ' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි 'තව', 'මම', 'තුය්හං', 'මය්හං' යන ආදේශයෝ වෙති.

๒๓๐. วํวากํ นํมฺหิ.

230. 'නං' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි 'වං', 'ව', 'අකං' යන ආදේශයෝ වෙති.

๒๓๑. ทุติเย โยมฺหิ วา.

231. ද්විතීයා විභක්තියෙහි 'යෝ' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි (මෙම ආදේශයෝ) විකල්පයෙන් වෙති.

๒๓๒. อปาทาโท ปทเตกวากฺเย.

232. එක ම වාක්‍යයක පිහිටි පදයකට පසුව වූ ද, පාදයක මුල නොවූ ද (තුම්හ, අම්හ ශබ්දයන්ට මෙම ආදේශයෝ වෙති).

๒๓๓. โยนํหิสฺม-ปญฺจมฺยา โวโน.

233. 'යෝ', 'නං', 'හි' සහ පඤ්චමී විභක්ති 'ස්මා' ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි 'වෝ' සහ 'නෝ' යන ආදේශයෝ වෙති.

๒๓๔. เตเม นาเส.

234. 'අසේ' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි 'තේ', 'මේ' යන ආදේශයෝ නොවෙති.

๒๓๕. อนฺวาเทเส.

235. අන්වාදේශයෙහි ද (මෙම ආදේශයෝ) වෙති.

๒๓๖. สปุพฺพา ปฐมนฺตา วา.

236. පූර්ව පදයක් සහිත වූ ප්‍රථමා විභක්ති අන්තයන්ගෙන් ද (මේවා) විකල්පයෙන් වෙති.

๒๓๗. น จ วาหาเหวโยเค.

237. 'ච', 'වා', 'හා', 'අහ', 'ඒව' යන නිපාතයන්ගේ යෝගයෙහි (මේවා) නොවෙති.

๒๓๘. ทสฺสนตฺเต-นาโลจเน[Pg.16].

238. දැක්වීමේ අර්ථයෙහි (මේවා) වෙති; එහෙත් බැලීම අර්ථයෙහි නොවේ.

๒๓๙. อามนฺตณํ ปุพฺพมสนฺตํว.

239. පූර්වයෙහි වූ ආමන්ත්‍රණ පදය නොතිබෙන්නාක් මෙන් සලකනු ලැබේ.

๒๔๐. น สามญฺญวจนเมกตฺเถ.

240. එක ම අර්ථය ඇති සාමාන්‍ය වචනයක් යෙදුණු කල්හි (මේ ආදේශයෝ) නොවෙති.

๒๔๑. พหูสุ วา.

241. බහු වචන ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි විකල්පයෙන් වෙති.

อิติ โมคฺคลฺลาเน พฺยากรเณ สฺยาทิกณฺโฑ ทุติโย.

මෙසේ මොග්ගල්ලාන ව්‍යාකරණයෙහි 'ස්‍යාදි කණ්ඩය' නම් වූ දෙවැනි කොටස නිම විය.

(๓) ตติโย กณฺโฑ (สมาโส)

(3) තුන්වැනි කොටස (සමාස කණ්ඩය).

๑. สฺยาทิ สฺยาทิเนกตฺถํ.

1. විභක්ති ප්‍රත්‍යාන්ත පදයක් තවත් විභක්ති ප්‍රත්‍යාන්ත පදයක් සමඟ එක් අර්ථයක් ප්‍රකාශ කිරීම පිණිස (සමාස වේ).

๒. อสงฺขฺยํ วิภตฺติสมฺปตฺติสมีปสากลฺยา-ภาวยถา ปจฺฉายุคปทตฺเถ.

2. විභක්ති, සමෘද්ධි, සමීප, සාකල්‍ය, අභාව, යථා, පශ්චාත් සහ යුගපද් යන අර්ථයන්හි 'අසංඛ්‍ය' (අව්‍යයීභාව) සමාසය වෙයි.

๓. ยถา น ตุลฺเย.

3. සමානත්වය හැර අන්‍ය වූ 'යථා' අර්ථයෙහි (මෙය වෙයි).

๔. ยาวา-วธารเณ.

4. සීමා කිරීම (අවධාරණ) අර්ථයෙහි 'යාව' යන්න සමාස වෙයි.

๕. ปยฺยปาพหิติโรปุเรปจฺฉา วา ปญฺจมฺยา.

5. 'පරි', 'අප', 'බහි', 'තිරෝ', 'පුරේ', 'පච්ඡා' යන නිපාතයෝ පඤ්චමී විභක්ති අන්ත පදයක් සමඟ විකල්පයෙන් සමාස වෙති.

๖. สมีปายาเมสฺวนุ.

6. සමීප සහ දිග (ආයාම) යන අර්ථයන්හි 'අනු' යන්න සමාස වෙයි.

๗. ติฏฺฐคฺวาทีนิ.

7. 'තිට්ඨගු' ආදී ශබ්දයෝ ද (අව්‍යයීභාව සමාස ගණයට ඇතුළත්) වෙති.

๘. โอเร ปริ วติ ปาเร มชฺเฌ เหฏฺฐุทฺธา โธนฺโต วา ฉฏฺฐิยา.

8. 'ඔරේ', 'පරි', 'වතී', 'පාරේ', 'මජ්ඣේ', 'හෙට්ඨා', 'උද්ධං', 'අධෝ', 'අන්තෝ' යන නිපාතයෝ ෂෂ්ඨී විභක්ති අන්ත පදයක් සමඟ විකල්පයෙන් සමාස වෙති.

๙. ตํ นปุํสกํ.

9. ඒ (අව්‍යයීභාව) සමාසය නපුංසක ලිංග වෙයි.

๑๐. อมาทิ.

10. (එයට) 'අං' ආදී ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

๑๑. วิเสสนเมกตฺเถน.

11. සමානාධිකරණ වූ විශේෂණ පදය (විශේෂ්‍ය පදය සමඟ) සමාස වෙයි.

๑๒. นอุ.

12. 'න' (නිෂේධවාචී නිපාතය) ද (සමාස වෙයි).

๑๓. กุปาทโย [Pg.17] นิจฺจมสฺยาทิวิธิมฺหิ.

13. 'කු' ආදී නිපාතයෝ ස්‍යාලි විධිවලට (විභක්ති ප්‍රත්‍යය ගැන්වීමට) පෙර නිත්‍ය වශයෙන් ම සමාස වෙති.

๙. ปาทโย คตาทฺยตฺเถ ปฐมาย. (คณ)

9. 'ප' ආදී උපසර්ගයෝ 'ගත' ආදී අර්ථයන්හි ප්‍රථමා විභක්ති අන්ත පදයන් සමඟ සමාස වෙති.

๑๐. อจฺจาทโย กนฺตาทฺยตฺเถ ทุติยาย. (คณ)

10. ඉක්මවා ගිය යන ආදී අර්ථයන්හි දී ‘අති’ ආදී උපසර්ගයෝ ද්විතීයා විභක්ත්‍යන්ත පද සමඟ සමාස වෙති. (ගණ සූත්‍රයකි)

๑๑. อวาทโย กุฏฺฐาทฺยตฺเถ ตติยาย. (คณ)

11. නින්දිත වූ යන ආදී අර්ථයන්හි දී ‘අව’ ආදී උපසර්ගයෝ තෘතීයා විභක්ත්‍යන්ත පද සමඟ සමාස වෙති. (ගණ සූත්‍රයකි)

๑๒. ปริยาทโย คิลานาทฺยตฺเถ จตุตฺถิยา. (คณ)

12. ග්ලාන වූ (පීඩිත වූ) යන ආදී අර්ථයන්හි දී ‘පරි’ ආදී උපසර්ගයෝ චතුර්ථී විභක්ත්‍යන්ත පද සමඟ සමාස වෙති. (ගණ සූත්‍රයකි)

๑๓. นฺยาทโย กนฺตาทฺยตฺเถ ปญฺจมิยา. (คณ)

13. නික්මුණු යන ආදී අර්ථයන්හි දී ‘නි’ ආදී උපසර්ගයෝ පංචමී විභක්ත්‍යන්ත පද සමඟ සමාස වෙති. (ගණ සූත්‍රයකි)

๑๔. จี กฺริยตฺเถหิ.

14. ක්‍රියා අර්ථය ඇති පද සමඟ ‘චී’ (ච්‍වී) ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๑๕. ภูสนา-ทรา-นาทเรสฺวลํสาสา.

15. අලංකාරය, ආදරය (ගෞරවය) සහ අනාදරය යන අර්ථයන්හි දී ‘අලං’ සහ ‘සා’ (සස) යන නිපාතයෝ සමාස වෙති.

๑๖. อญฺเญ จ.

16. අනෙක් පද ද මෙසේ සමාස වෙති.

๑๗. วา-เนกญฺญตฺเถ.

17. අන්‍ය අර්ථයක් සඳහා (බහුව්‍රීහි සමාසයේ දී) බොහෝ පද විකල්පයෙන් සමාස වෙති.

๑๘. ตตฺถ คเหตฺวา เตน ปหริตฺวา ยุทฺเธ สรูปํ.

18. එහි දී, එයින් අල්ලාගෙන එයින්ම පහර දී කරනු ලබන යුද්ධයෙහි දී සමාන රූප ඇති පද සමාස වෙති.

๑๙. จตฺเถ.

19. ‘ච’ (සහ) යන අර්ථයෙහි දී ද්වන්ද්ව සමාසය වෙයි.

๒๐. สมาหาเร นปุํสกํ.

20. සමාහාර (සමූහ) අර්ථයෙහි දී සමාස පදය නපුංසක ලිංග වෙයි.

๒๑. สงฺขฺยาทิ.

21. සංඛ්‍යාව මුලින් ඇති සමාසය ද්විගු සමාසය නම් වෙයි.

๒๒. กฺวเจ-กตฺตญฺจ ฉฏฺฐิยา.

22. සමහර තැනක දී ෂෂ්ඨී විභක්ති සමාසයෙහි ද ඒකවචනය (නපුංසක ලිංග ඒකවචනය) වෙයි.

๒๓. สฺยาทีสุ รสฺโส.

23. ස්‍යාදී (සි-ඕ ආදී) විභක්ති ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි (දීර්ඝ ස්වරය) හ්‍රස්ව වෙයි.

๒๔. ฆปสฺสนฺตสฺสา-ปฺปธานสฺส.

24. සමාසයෙහි අප්‍රධාන වූ පදයේ අග පවතින ‘ඝ’ (ඊ, ඌ) සහ ‘ආ’ යන දීර්ඝ ස්වරයෝ හ්‍රස්ව වෙති.

๒๕. โคสฺสุ.

25. ‘සු’ ප්‍රත්‍යය පර වන කල්හි ‘ගෝ’ ශබ්දයට හ්‍රස්වය වෙයි.

๒๖. อิตฺถิยมตฺวา.

26. ස්ත්‍රී ලිංගය හැඟවීම පිණිස ස්ත්‍රී ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

๒๗. นทาทิโต งี.

27. නදී ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පසුව ‘ඞී’ (ඊ) ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๑๔. โคโต วา. (คณ)

14. ‘ගෝ’ ශබ්දයෙන් පසුව විකල්පයෙන් ‘ඞී’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. (ගණ සූත්‍රයකි)

๒๘. ยกฺขาทิตฺวินี [Pg.18] จ.

28. යක‍්ඛ ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පසුව ‘ඉනී’ ප්‍රත්‍යය ද වෙයි.

๒๙. อารามิกาทีหิ.

29. ආරාමික ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පසුව ද ‘ඉනී’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๑๕. สญฺญายํ มานุโส. (คณ)

15. සංඥාවක දී ‘මානුස’ ශබ්දයෙන් පසුව ‘ඉනී’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. (ගණ සූත්‍රයකි)

๓๐. ยุวณฺเณหิ นี.

30. ‘යුව’ ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පසුව ‘ණී’ (ඊ) ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๓๑. กฺติมฺหา-ญฺญตฺเถ.

31. ‘ක්ති’ ප්‍රත්‍යයෙන් අවසන් වන ශබ්දයන්ගෙන් පසුව වෙනත් අර්ථයක දී ‘ඊ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๓๒. ฆรณฺยาทโย.

32. ඝරණී ආදී ශබ්දයන් නිපාතයෙන් සිද්ධ වෙයි.

๑๖. อาจริยา วา ยโลโป จ. (คณ)

16. ආචාර්යවරුන්ගේ මතය අනුව විකල්පයෙන් ‘ය’ කාරය ලොප් වීම ද වෙයි. (ගණ සූත්‍රයකි)

๓๓. มาตุลาทิตฺวานี ภริยายํ.

33. භාර්යාව යන අර්ථය පැවසීමේ දී ‘මාතුල’ ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පසුව ‘ආනී’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๑๗. อภริยายํ ขตฺติยา วา. (คณ)

17. භාර්යාව නොවන අර්ථයෙහි දී ‘ඛත්තිය’ ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පසුව විකල්පයෙන් ‘ආනී’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. (ගණ සූත්‍රයකි)

๑๘. ปุนฺนามสฺมา โยคา อปาลกนฺตา. (คณ)

18. ‘පාල’ යන්නෙන් අවසන් නොවන පුරුෂ නාමයන්ගෙන්, සම්බන්ධතාවය හේතුවෙන් ස්ත්‍රී ප්‍රත්‍යය වෙයි. (ගණ සූත්‍රයකි)

๓๔. อุปมาสํหิตสหิตสํยตสหสผวามลกฺขณาทิตูรุตู.

34. උපමා, සංහිත, සහිත, සංයත, සහ, සඵ, වාම, ලක්ඛණ ආදී පදයන් පෙරටු කොට ඇති ‘ඌරු’ ශබ්දයෙන් පසුව ‘ඌ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๓๕. ยุวา ติ.

35. ‘යුවා’ යනු.

๓๖. นฺตนฺตูนํ งีมฺหิโต วา.

36. ‘න්ත’ සහ ‘උ’ යන ප්‍රත්‍යයන්ට විකල්පයෙන් ‘ඞී’ ප්‍රත්‍යය වේ.

๓๗. ภวโต โภโต.

37. ‘භවත්’ ශබ්දයට ‘භෝත’ ආදේශය වේ.

๓๘. โคสฺสา-วง.

38. ‘ගෝ’ ශබ්දයට ‘අවඞ්’ ආදේශය වේ.

๓๙. ปุถุสฺส ปถวปุถวา.

39. ‘පුථු’ ශබ්දයට ‘පථව’ සහ ‘පුථව’ යන ආදේශයන් වේ.

๔๐. สมาสนฺตฺว.

40. සමාසන්ත ප්‍රත්‍යය වේ.

๔๑. ปาปาทีหิ ภูมิยา.

41. ‘පාප’ ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පර වූ ‘භූමි’ ශබ්දයට.

๔๒. สงฺขฺยาหิ.

42. සංඛ්‍යා වාචකයන්ගෙන් පරව.

๔๓. นทีโคทาวรีนํ.

43. ‘නදී’ සහ ‘ගෝදාවරී’ යන ශබ්දයන්ට.

๔๔. อสงฺขฺเยหิ จางฺคุลฺยานญฺญาสงฺขฺยตฺเถสุ.

44. අසංඛ්‍යයන්ගෙන් පරව සහ අන්‍ය සංඛ්‍යාර්ථයන්හි ‘අංගුලි’ ශබ්දයට.

๔๕. ทีฆาโหวสฺเสกเทเสหิ [Pg.19] จ รตฺตฺยา.

45. දීඝ, අහො, වස්ස සහ ඒකදේස යන ශබ්දයන්ගෙන් පර වූ ‘රත්ති’ ශබ්දයට.

๔๖. โคตฺวจตฺเถ จาโลเป.

46. ‘ගෝ’ ශබ්දයට සහ තද්වච්ච අර්ථයෙහි ලෝපය ද වේ.

๔๗. รตฺตินฺทิวทารควจตุรสฺสา.

47. රත්තින්දිබ්බ, දාරගව, චතුරස්ස ආදී ශබ්දයන් නිපාත වේ.

๔๘. อายาเม-นุควํ.

48. ආයාමයෙහි ‘අනුගව’ යන්න නිපාත වේ.

๔๙. อกฺขิสฺมา-ญฺญตฺเถ.

49. අන්‍ය අර්ථයන්හි ‘අක්ඛි’ ශබ්දයෙන් පරව.

๕๐. ทารุมหฺยงฺคุลฺยา.

50. ‘දාරු’ සහ ‘මහී’ ශබ්දයන්ගෙන් පර වූ ‘අංගුලි’ ශබ්දයට.

๕๑. จิ วีติหาเร.

51. ව්‍යතිහාරයෙහි (ක්‍රියා විපර්යාසයෙහි) ‘චි’ ප්‍රත්‍යය වේ.

๕๒. ลฺตฺวิตฺถิยูหิ โก.

52. ‘ලු’ සහ ස්ත්‍රී ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් පරව ‘ක’ ප්‍රත්‍යය වේ.

๕๓. วา-ญฺญโต.

53. අන්‍යයන්ගෙන් විකල්පයෙන් වේ.

๕๔. อุตฺตรปเท.

54. උත්තර පදය පර කල්හි.

๕๕. อิมสฺสิทํ.

55. ‘ඉම’ ශබ්දයට ‘ඉදං’ ආදේශය වේ.

๕๖. ปุํ ปุมสฺส วา.

56. ‘පුං’ ශබ්දයට විකල්පයෙන් ‘පුම’ ආදේශය වේ.

๕๗. ฏ นฺตนฺตูนํ.

57. න්ත සහ උ ප්‍රත්‍යයන්ට ‘ට’ ප්‍රත්‍යය වේ.

๕๘. อ.

58. ‘අ’ ප්‍රත්‍යය වේ.

๕๙. มนาทฺยาปาทีน โม มเยจ.

59. මනඃ ආදී සහ ආප ආදී ශබ්දයන්ගේ අන්තයට ‘ඕ’ කාරය ද, ‘මය’ ප්‍රත්‍යය ද වේ.

๖๐. ปรสฺส สงฺขฺยาสุ.

60. සංඛ්‍යාවන් පර වූ කල්හි ‘පර’ ශබ්දයට.

๖๑. ชเน ปุถสฺสุ.

61. ‘ජන’ ශබ්දය පර කල්හි ‘පුථු’ ශබ්දයට.

๖๒. โส ฉสฺสา-หายตเน วา.

62. ආයතන අර්ථයෙහි ‘ඡ’ ශබ්දයට විකල්යෙන් ‘ස’ ආදේශය වේ.

๖๓. ลฺตุปิตาทีน มารงฺครงฺค.

63. ‘ලු’ සහ ‘පිතෘ’ ආදී ශබ්දයන්ට ‘ආරඞ්’ සහ ‘අරඞ්’ ආදේශයන් වේ.

๖๔. วิชฺชาโยนิสมฺพนฺธานมา ตตฺร จตฺเถ.

64. විද්‍යා සහ යෝනි සම්බන්ධයන්හි ‘මාතෘ’ ආදී ශබ්දයන්ගේ අන්තයට ‘ආ’ කාරය ද, එම අර්ථයෙහි ද වේ.

๖๕. ปุตฺเต.

65. පුත්‍ර ශබ්දය පර වූ කල්හි.

๖๖. จิสฺมึ.

66. චි ප්‍රත්‍යයෙහිදී.

๖๗. อิตฺถิยํ [Pg.20] ภาสิตปุมิตฺถี ปุเมเว-กตฺเถ.

67. ස්ත්‍රී ලිංගයෙහිදී, ස්ත්‍රී-පුරුෂ දෙපසටම පොදු වූ ශබ්දයන්හි එක් අර්ථයකදී පුරුෂ ලිංගයම ඉතිරි වේ.

๖๘. กฺวจิ ปจฺจเย.

68. ඇතැම් විට ප්‍රත්‍යයෙහිදී.

๖๙. สพฺพาทโย วุตฺติมตฺเถ.

69. වෘත්ති අර්ථයෙහිදී සබ්බ ආදී ශබ්දයන් වේ.

๗๐. ชายาย ชยํ ปติมฺหิ.

70. පති ශබ්දය පර වූ කල්හි ජායා ශබ්දයට 'ජය' වේ.

๗๑. สญฺญาย มุโททกสฺส.

71. සංඥා නාමයන්හිදී මුදු සහ උදක යන ශබ්දයන්ගේ (වෙනස්වීමක් වේ).

๗๒. กุมฺภาทีสุ วา.

72. කුම්භ ආදී ශබ්දයන්හිදී විකල්පයෙන් වේ.

๗๓. โสตาทีสู โลโป.

73. සෝත ආදී ශබ්දයන්හි ලෝපය වේ.

๗๔. ฏ นอุสฺส.

74. නු ශබ්දයට 'ට' වේ.

๗๕. อน สเร.

75. ස්වරයක් පර වූ කල්හි 'අන' වේ.

๗๖. นขาทโย.

76. නඛ ආදී ශබ්දයෝ වේ.

๗๗. นโค วา-ปฺปาณินิ.

77. අප්‍රාණී අර්ථයෙහිදී 'නග' ශබ්දය විකල්පයෙන් වේ.

๗๘. สหสฺส โสญฺญตฺเถ.

78. ශුන්‍ය අර්ථයෙහි සහස්ස ශබ්දයට 'ස' වේ.

๗๙. สญฺญายํ.

79. සංඥාවෙහිදී.

๘๐. อปฺปจฺจกฺเข.

80. ප්‍රත්‍යක්ෂ නොවන කල්හි.

๘๑. อกาเล สกตฺเถ.

81. අකාලයෙහි ස්වාර්ථයෙහි වේ.

๘๒. คนฺถนฺตา-ธิกฺเย.

82. ග්‍රන්ථාවසානයෙහි සහ අධිකත්වයෙහි.

๘๓. สมานสฺส ปกฺขาทีสุ วา.

83. පක්ඛ ආදී ශබ්දයන් පර වූ කල්හි සමාන ශබ්දයට විකල්පයෙන් (ස වේ).

๘๔. อุทเร อิเย.

84. උදර ශබ්දය පරව 'ඉය' ප්‍රත්‍යයෙහිදී.

๘๕. รีริกฺขเกสุ.

85. රී, රික්ඛ සහ අක යන ප්‍රත්‍යයන්හිදී.

๘๖. สพฺพาทีนมา.

86. සබ්බ ආදී ශබ්දයන්ට 'ආ' වේ.

๘๗. นฺตกิมิมานํ ฏากีฏี.

87. නු, කිං, ඉම යන ශබ්දයන්ට පිළිවෙළින් ඨා, කී, ඨී වේ.

๘๘. ตุมฺหา-มฺหานํ ตาเมกสฺมึ.

88. එකවචනයෙහිදී තුම්හ සහ අම්හ ශබ්දයන්ට 'තං' සහ 'මං' වේ.

๘๙. ตํ [Pg.21] มม-ญฺญตฺร.

89. අන්‍ය ස්ථානයන්හිදී (තුම්හ, අම්හ ශබ්දයන්ට) 'තං' සහ 'මම' වේ.

๙๐. เว-ตสฺเสฏ.

90. වේ ප්‍රත්‍යයෙහිදී ඒත ශබ්දයට 'එට' වේ.

๙๑. วิธาทีสุ ทฺวิสฺส ทุ.

91. විධා ආදී ප්‍රත්‍යයන්හිදී ද්වි ශබ්දයට 'දු' වේ.

๙๒. ทิ คุณาทีสุ.

92. ගුණ ආදී වචන පර වූ කල්හි (ද්වි ශබ්දයට) 'දි' වේ.

๙๓. ตีสฺว.

93. ත්‍රි ශබ්දයට 'තී' වේ.

๙๔. อา สงฺขฺยายาสตาโทนญฺญตฺเถ.

94. අසත (සියයකට වඩා අඩු) සංඛ්‍යාවන්හිදී සහ වෙනත් අර්ථයන්හිදී 'ආ' වේ.

๙๕. ติสฺเส.

95. 'ති' යන්නට 'තිස්' ආදේශය වෙයි.

๙๖. จตฺตาลีสาโท วา.

96. 'චත්තාලීස' ආදී ශබ්දයන් පර වූ කල්හි එය විකල්පයෙන් වෙයි.

๙๗. ทฺวิสฺสา จ.

97. 'ද්වි' යන්නට 'ද්විස්' ද (දීර්ඝ 'ආ' ද) වෙයි.

๙๘. พาจตฺตาลีสา โท.

98. 'බාචත්තාලීස' ආදියේදී 'ද්වි' යන්නට 'දො' ආදේශය වෙයි.

๙๙. วีสติทเสสุ ปญฺจสฺส ปณฺณปนฺนา.

99. 'වීසති' (විස්ස) සහ 'දස' (දහය) පර වූ කල්හි 'පඤ්ච' යන්නට 'පණ්ණ' සහ 'පන්න' යන ආදේශයන් වෙයි.

๑๐๐. จตุสฺส จุโจ ทเส.

100. 'දස' ශබ්දය පර වූ කල්හි 'චතු' යන්නට 'චු' සහ 'චො' යන ආදේශයන් වෙයි.

๑๐๑. ฉสฺส โส.

101. 'ඡ' යන්නට 'සො' ආදේශය වෙයි.

๑๐๒. เอกฏฺฐานมา.

102. 'එක' සහ 'අට්ඨ' යන ශබ්දයන්ට 'ආ'කාරය (දීර්ඝ වීම) වෙයි.

๑๐๓. ร สงฺขฺยาโต วา.

103. සංඛ්‍යා නාමයන්ගෙන් පරව විකල්පයෙන් 'ර'කාරය වෙයි.

๑๐๔. ฉตีหิ โฬ จ.

104. 'ඡ' සහ 'ති' යන ශබ්දයන්ගෙන් පරව 'ළ'කාරය ද වෙයි.

๑๐๕. จตุตฺถตติยานมฑฺฒุฑฺฒภิยา.

105. 'චතුත්ථ' සහ 'තතිය' යන ශබ්දයන්ට පිළිවෙළින් 'අඩ්ඪුඩ්ඪ' සහ 'අඩ්ඪිය' යන ආදේශයන් වෙයි.

๑๐๖. ทุติยสฺส สห ทิยฑฺฒทิวฑฺฒา.

106. 'දුතිය' ශබ්දයට 'සහ' යන්න ද සමඟ පිළිවෙළින් 'දියඩ්ඪ' සහ 'දිවඩ්ඪ' යන ආදේශයන් වෙයි.

๑๐๗. สเร กท กุสฺสุตฺตรตฺเถ.

107. ස්වරයක් පර වූ කල්හි උත්තරාර්ථයෙහි 'කු' ශබ්දයට 'කද' ආදේශය වෙයි.

๑๐๘. กา-ปฺปตฺเถ.

108. 'පත්ථ' ශබ්දය පර වූ කල්හි 'කා' ආදේශය වෙයි.

๑๐๙. ปุริเส วา.

109. 'පුරිස' ශබ්දය පර වූ කල්හි විකල්පයෙන් 'කා' ආදේශය වෙයි.

๑๑๐. ปุพฺพา-ปรชฺชสายมชฺเฌหา-หสฺส ณฺโห.

110. 'පුබ්බ', 'අපර', 'අජ්ජ', 'සාය', 'මජ්ඣ', 'ඉහ' යන ශබ්දයන්ගෙන් සහ 'අහ' ශබ්දයෙන් පර වූ 'අහ' ශබ්දයෙහි 'හ'කාරයට 'ණ්හ' ආදේශය වෙයි.

อิติ โมคฺคลฺลาเน พฺยากรเณ สมาสกณฺโฑ ตติโย.

මෙසේ මොග්ගල්ලාන ව්‍යාකරණයෙහි සමාස කණ්ඩය නම් වූ තුන්වන පරිච්ඡේදය නිමියේය.

(๔) จตุตฺโถ กณฺโฑ (ณาทิ)

(4) සිව්වන පරිච්ඡේදය (ණාදි කණ්ඩය)

๑. โณ [Pg.22] วา ปจฺเจ.

1. 'පච්ච' ශබ්දයෙන් පරව විකල්පයෙන් 'ණ' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๒. วจฺฉาทิโต ณานณายนา.

2. 'වච්ඡ' ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පරව 'ණාන' සහ 'ණායන' යන ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

๑๙. กตา ณิโยว. (คณ)

19. 'කත' ගණයෙන් පරව 'ණිය' ප්‍රත්‍යය ම වෙයි.

๒๐. กณฺโห พฺราหฺมเณ. (คณ)

20. බ්‍රාහ්මණ අර්ථයෙහි 'කණ්හ' ශබ්දයෙන් පරව 'ණිය' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๓. กตฺติกาวิธวาทีหิ เณยฺยเณรา.

3. 'කත්තිකා', 'විධවා' ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පරව 'ණෙය්‍ය' සහ 'ණෙර' යන ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

๔. ณฺย ทิจฺจาทีหิ.

4. 'දිති' ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පරව 'ණ්‍ය' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๕. อา ณิ.

5. 'ණි' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි 'ආ'කාරය (දීර්ඝ) වෙයි.

๖. ราชโต ญฺโญ ชาติยํ.

6. ජාති අර්ථයෙහි 'රාජ' ශබ්දයෙන් පරව 'ඤ්ඤ' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๗. ขตฺตา ยิยา.

7. 'ඛත්ත' ශබ්දයෙන් පරව 'යිය' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๘. มนุโต สฺสสณ.

8. 'මනු' ශබ්දයෙන් පරව 'ස්ස' සහ 'සණ' යන ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

๙. ชนปทนามสฺมา ขตฺติยา รญฺเญ จ โณ.

9. ජනපද නාමයන්ගෙන් ද, 'ඛත්තිය' ශබ්දයෙන් ද, රජ යන අර්ථයෙහි 'ණ' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๑๐. ณฺย กุรุสิวีหิ.

10. 'කුරු' සහ 'සිවි' යන ශබ්දයන්ගෙන් පරව 'ණ්‍ය' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๑๑. ณ ราคา เตน รตฺตํ.

11. සායම් ආදියෙන් පාට කරන ලද (රත් කරන ලද) යන අර්ථයෙහි ‘ණ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๑๒. นกฺขตฺเต-นินฺทุยุตฺเตน กาเล.

12. නැකතින් යුක්ත වූ කාලය යන අර්ථයෙහි ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๑๓. สา-สฺส เทวตา ปุณฺณมาสี.

13. ඇය මොහුගේ දේවතාවියයි යන අර්ථයෙහි සහ පුර පසළොස්වක දිනය යන අර්ථයෙහි ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๑๔. ตมธีเต ตํ ชานาติ กณิกา จ.

14. එය හදාරයි, එය දනියි යන අර්ථයන්හි ‘ක’ සහ ‘ණික’ ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

๑๕. ตสฺส วิสเย เทเส.

15. ඔහුගේ විෂයය (පෙදෙස) හෝ දේශය යන අර්ථයෙහි ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๑๖. นิวาเส ตนฺนาเม.

16. ඒ නම ඇති වාසස්ථානය යන අර්ථයෙහි ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๑๗. อทูรภเว.

17. නුදුරු තැනක පවත්නා (ළඟ පිහිටි) යන අර්ථයෙහි ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๑๘. เตน นิพฺพตฺเต.

18. එයින් හටගත් (උපන්) යන අර්ථයෙහි ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๑๙. ตมีธตฺถิ[Pg.23].

19. එය මෙහි ඇත යන අර්ථයෙහි ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๒๐. ตตฺร ภเว.

20. එහි පවත්නා (උපන්) යන අර්ථයෙහි ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๒๑. อชฺชาทีหิ ตโน.

21. ‘අජ්ජ’ (අද) ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පසුව ‘තන’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๒๒. ปุราโต โณ จ.

22. ‘පුරා’ ශබ්දයෙන් පසුව ‘ණ’ ප්‍රත්‍යය ද වෙයි.

๒๓. อมาตฺวจฺโจ.

23. ‘අමා’ ශබ්දයෙන් පසුව ‘තච්ච’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๒๔. มชฺฌาทิตฺวิโม.

24. ‘මජ්ඣ’ (මැද) ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පසුව ‘ඉම’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๒๕. กณ เณยฺย เณยฺยก ยิยา.

25. ‘කණ’, ‘ණෙය්‍ය’, ‘ණෙය්‍යක’, ‘යිය’ යන ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

๒๖. ณิโก.

26. ‘ණික’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๒๗. ตมสฺส สิปฺปํ สีลํ ปณฺยํ ปหรณํ ปโยชนํ.

27. එය ඔහුගේ ශිල්පය, ස්වභාවය, වෙළඳ බඩුව, ආයුධය හෝ ප්‍රයෝජනය යන අර්ථයන්හි ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๒๘. ตํ หนฺต รหติ คจฺฉตุญฺฉติ จรติ.

28. එය මරයි, එයට සුදුසු වෙයි, එයට යයි, එය සොයයි (සිඟයි), එහි හැසිරෙයි යන අර්ථයන්හි ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๒๙. เตน กตํ กีตํ พทฺธมภิสงฺขตํ สํสฏฺฐํ หตํ หนฺติ ชิตํ ชยติ ทิพฺพติ ขณติ ตรติ จรติ วหติ ชีวติ.

29. එයින් කරන ලද, එයින් මිල දී ගන්නා ලද, එයින් බඳින ලද, එයින් සකස් කරන ලද, එයින් මිශ්‍ර කරන ලද, එයින් මරන ලද, එයින් මරයි, එයින් දිනන ලද, එයින් දිනයි, එයින් ක්‍රීඩා කරයි, එයින් හාරයි, එයින් එතෙර වෙයි, එයින් හැසිරෙයි, එයින් උසුලයි, එයින් ජීවත් වෙයි යන අර්ථයන්හි ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๓๐. ตสฺส สํวตฺตติ.

30. ඒ සඳහා පවතියි (හිතකර වෙයි) යන අර්ථයෙහි ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๓๑. ตโต สมฺภูตมาคตํ.

31. එයින් හටගත් හෝ එයින් පැමිණි යන අර්ථයෙහි ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๓๒. ตตฺถ วสติ วิทิโต ภตฺโต นิยุตฺโต.

32. එහි වාසය කරයි, එහි ප්‍රකටය, එහි ඇලුනේය (භක්තිමත්ය), එහි නියුක්තය යන අර්ථයන්හි ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๓๓. ตสฺสิทํ.

33. මේ ඔහුගේය (මේ එයට අයත්ය) යන අර්ථයෙහි ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๓๔. โณ.

34. ‘ණ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๓๕. ควาทีหิ โย.

35. ‘ගව’ ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පසුව ‘ය’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๓๖. ปิติโต ภาตริ เรยฺยณ.

36. ‘පිතෘ’ (පියා) ශබ්දයෙන් සහෝදරයා යන අර්ථයෙහි ‘රෙය්‍යණ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๓๗. มาติโต จ ภคินิยํ โฉ.

37. ‘මාතෘ’ (මව) ශබ්දයෙන් සහෝදරිය යන අර්ථයෙහි ‘ඡ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๓๘. มาตาปิตูสฺวา-มโห.

38. ‘මාතෘ’ සහ ‘පිතෘ’ ශබ්දයන්ගෙන් පසුව ‘ආමහ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๓๙. หิเต [Pg.24] เรยฺยณ.

39. හිත පිණිස (යහපත පිණිස) පවතින යන අර්ථයෙහි ‘රෙය්‍යණ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๔๐. นินฺทา-ญฺญาต-ปฺปปฏิภาครสฺส ทยาสญฺญาสุ โก.

40. නින්දාව, නොදන්නා බව, ස්වල්පය, සමාන බව, කෙටි බව, අනුකම්පාව සහ සංඥාව යන අර්ථයන්හි ‘ක’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๒๑. วตฺถิโต อิวตฺเถ เอยฺโย. (คณ)

21. "වත්ථි" ශබ්දයෙන් 'මෙන්' (ඉව) යන අර්ථයෙහි "එය්‍ය" ප්‍රත්‍යය වෙයි. (ගණය)

๒๒. สิลาย เณยฺโย จ. (คณ)

22. "සිලා" ශබ්දයෙන් "ණෙය්‍ය" ප්‍රත්‍යය ද වෙයි. (ගණය)

๒๓. สาขาทีหิ อิโย. (คณ)

23. "සාඛා" ආදී ශබ්දවලින් "ඉය" ප්‍රත්‍යය වෙයි. (ගණය)

๒๔. มุขาทีหิ โย. (คณ)

24. "මුඛ" ආදී ශබ්දවලින් "ය" ප්‍රත්‍යය වෙයි. (ගණය)

๒๕. อากสฺมิเก ภิเธเย อีโย. (คณ)

25. හදිසියේ සිදු වූ (ආකස්මික) අභිධෙයයෙහි "ඊය" ප්‍රත්‍යය වෙයි. (ගණය)

๒๖. สกฺกราทีหิ โณ. (คณ)

26. "සක්කර" ආදී ශබ්දවලින් "ණ" ප්‍රත්‍යය වෙයි. (ගණය)

๒๗. องฺคุลฺยาทีหิ ณิโก. (คณ)

27. "අංගුලි" ආදී ශබ්දවලින් "ණික" ප්‍රත්‍යය වෙයි. (ගණය)

๔๑. ตมสฺส ปริมาณํ ณิโก จ.

41. "තමස්" (අඳුර) යන්නෙහි පරිමාණයෙහි "ණික" ප්‍රත්‍යය ද වෙයි.

๔๒. ยเต-เตหิ ตฺตโก.

42. "යත" සහ "එත" යන ශබ්දවලින් "ත්තක" ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๔๓. สพฺพา จา-วนฺถุ.

43. "සබ්බ" ශබ්දයෙන් ද "වන්තු" ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๔๔. กิมฺหา รติ รีว รีวตก ริตฺตกา.

44. "කිම්" ශබ්දයෙන් "රති", "රීව", "රීවතක" සහ "රිත්තක" යන ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

๔๕. สญฺชาตํ ตารกาทิตฺวิโต.

45. 'හටගත්' (සඤ්ජාත) යන අර්ථයෙහි "තාරකා" ආදී ශබ්දවලින් "ඉත" ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๔๖. มาเน มตฺโต.

46. ප්‍රමාණ (මිනුම්) අර්ථයෙහි "මත්ත" ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๔๗. ตคฺโฆ จุทฺธํ.

47. "උද්ධ" (ඉහළ/මතුපිට) යන අර්ථයෙහි "තග්ඝ" ප්‍රත්‍යය ද වෙයි.

๔๘. โณ จ ปุริสา.

48. "පුරිස" ශබ්දයෙන් "ණ" ප්‍රත්‍යය ද වෙයි.

๔๙. อยุภทฺวิตีหํเส.

49. "ආයු", "උභ", "ද්වි" සහ "ති" ශබ්දවලින් "අංස" ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๕๐. สงฺขฺยาย สจฺจุตีสา-ส, ทสนฺตา-ธิกา-สฺมึ สตสหสฺเส โฑ.

50. සංඛ්‍යාවලින් ද, විසි, තිස් ආදී දසයකින් කෙළවර වන අධික වූ ලක්ෂය (සතසහස්ස) යන අර්ථයෙහි "ඩ" ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๕๑. ตสฺส ปูรเณ-กาทสาทิโต วา.

51. එහි (සංඛ්‍යාවෙහි) පූරණ (පිරවීම්) අර්ථයෙහි "එකාදස" ආදී ශබ්දවලින් විකල්පයෙන් (ප්‍රත්‍යය වෙයි).

๕๒. ม [Pg.25] ปญฺจาทิกตีหิ.

52. "පඤ්ච" ආදී ශබ්දවලින් සහ "ති" ප්‍රත්‍යන්ත ශබ්දවලින් "ම" ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๕๓. สตาทีนมิ จ.

53. "සත" ආදී ශබ්දවලින් ද "ම" ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๕๔. ฉา ฏฺฐฏฺฐมา.

54. "ඡ" (හය) ශබ්දයෙන් "ට්ඨ" සහ "ට්ඨම" ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

๕๕. เอกา กากฺย-สหาเย.

55. "ඒක" ශබ්දයෙන් අසහාය (තනිවූ) යන අර්ථයෙහි "ක" සහ "අක්‍ය" ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

๕๖. วจฺฉาทีหิ ตนุตฺเต ตโร.

56. "වච්ඡ" ආදී ශබ්දවලින් කුඩා බව (තනුත්ව) අර්ථයෙහි "තර" ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๕๗. กิมฺหา นิทฺธารเณ รตร รตมา.

57. "කිම්" ශබ්දයෙන් නිර්ධාරණ (වෙන්කර දැක්වීම්) අර්ථයෙහි "රතර" සහ "රතම" ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

๕๘. เตน ทตฺเต ลิยา.

58. 'ඔහු විසින් දෙන ලද' (තේන දත්ත) යන අර්ථයෙහි "ලිය" ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๕๙. ตสฺส ภาวกมฺเมสุ ตฺต ตา ตฺตน ณฺย เณยฺยณิย ณิยา.

59. එහි භාව (පැවැත්ම) සහ කර්ම (ක්‍රියාව) යන අර්ථයන්හි "ත්ත", "තා", "ත්තන", "ණ්‍ය", "ණෙය්‍ය", "ණිය" සහ "ණියා" ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

๖๐. พฺย วทฺธทาสา วา.

60. "වද්ධ" සහ "දාස" ශබ්දවලින් විකල්පයෙන් "බ්‍ය" ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๖๑. นณ ยุวา โพ จ วสฺส.

61. "වස්ස" ශබ්දයෙන් "නණ", "යුව" සහ "බ" ප්‍රත්‍යයෝ ද වෙති.

๖๒. อณฺวาทิตฺวิโม.

62. "අණු" ආදී ශබ්දවලින් (භාව අර්ථයෙහි) "ඉම" ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๖๓. ภาวา เตน นิพฺพตฺเต.

63. භාව අර්ථයෙන් සහ 'ඔහු විසින් නිපදවන ලද' (තේන නිබ්බත්ත) යන අර්ථයෙන් (ප්‍රත්‍යය වෙයි).

๖๔. ตร ตมิ-สฺสิกิยิฏฺฐาติสเย.

64. අතිශයාර්ථයෙහි (වැඩිමනත් බව හැඟවීම පිණිස) 'තර', 'තම', 'ඉස්සික', 'ඉයී' සහ 'ඉට්ඨ' යන ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

๖๕. ตนฺนิสฺสิเต ลฺโล.

65. එය ඇසුරු කළේය යන අර්ථයෙහි 'ඉල්ල' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๖๖. ตสฺส วิการาวยเวสุ ณ ณิก เณยฺย มยา.

66. එහි විකාරය (වෙනස් වීම) හෝ අවයවය (කොටස) යන අර්ථයන්හි 'ණ', 'ණික', 'ණෙය්‍ය' සහ 'මය' යන ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

๖๗. ชตุโต สฺสณ วา.

67. 'ජතු' (ලාකඩ) ශබ්දයෙන් පසුව විකල්පයෙන් 'ස්සණ' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๖๘. สมูเห กณ ณ ณิกา.

68. සමූහ (රැස) අර්ථයෙහි 'කණ', 'ණ' සහ 'ණික' යන ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

๖๙. ชนาทีหิ ตา.

69. ජන ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පසුව (සමූහ අර්ථයෙහි) 'තා' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๗๐. อิโย หิเต.

70. හිතකර (යහපත පිණිස පවතින) යන අර්ථයෙහි 'ඉය' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๗๑. จกฺขฺวาทิโต สฺโส.

71. 'චක්ඛු' (ඇස) ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පසුව (හිත අර්ථයෙහි) 'ස්ස' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๗๒. ณฺโย ตตฺถ สาธุ.

72. එහි දක්ෂ (යහපත්) යන අර්ථයෙහි 'ණ්‍ය' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๗๓. กมฺมา [Pg.26] นิยญฺญา.

73. 'කම්ම' (කර්ම) ශබ්දයෙන් පසුව 'නිය' සහ 'ණ්‍ය' ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

๗๔. กถาทิตฺวิโก.

74. කථා ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පසුව 'ඉක' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๗๕. ปถาทีหิ เณยฺโย.

75. පථ ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පසුව 'ණෙය්‍ය' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๗๖. ทกฺขิณายา-รเห.

76. දක්ෂිණාවට (පිදීමට) සුදුසු යන අර්ථයෙහි 'දක්ඛිණා' ශබ්දයෙන් පසුව ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๗๗. ราโย ตุมนฺตา.

77. තුමන් අන්ත කොට ඇති (තුං ප්‍රත්‍යයාන්ත) ශබ්දයන්ගෙන් 'ර' සහ 'ය' ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

๗๘. ตเมตฺถ-สฺส-ตฺถีติ มนฺตุ.

78. "එය මෙහි ඇත්තේය" හෝ "ඔහුට එය ඇත්තේය" යන අර්ථයෙහි 'මන්තු' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๗๙. วนฺตฺววณฺณา.

79. අවර්ණ (අ, ආ) වලින් කෙළවර වන ශබ්දයන්ගෙන් පසුව 'මන්තු' වෙනුවට 'වන්තු' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๘๐. ทณฺฑาทิตฺวิก อี วา.

80. දණ්ඩ ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පසුව (ඇත්තා යන අර්ථයෙහි) විකල්පයෙන් 'ඉක' සහ 'ඊ' ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

๒๘. อุตฺตมีเณ ว ธนา อิโก. (คณ)

28. ණයහිමියා යන අර්ථයෙහි පමණක් 'ධන' ශබ්දයෙන් පසුව 'ඉක' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๒๙. อสนฺนิหิเต อตฺถา. (คณ)

29. ළඟ නොමැති (අසන්නිහිත) අර්ථයෙහි 'අත්ථ' ශබ්දයෙන් පසුව ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๓๐. ตทนฺตา จ. (คณ)

30. එය අවසානයෙහි ඇති ශබ්දයන්ගෙන් ද (ප්‍රත්‍යය) වෙයි.

๓๑. วณฺณนฺตา อีเยว. (คณ)

31. 'වණ්ණ' (වර්ණ) ශබ්දය අවසානයෙහි ඇති වචනවලින් 'ඊ' ප්‍රත්‍යයම වෙයි.

๓๒. หตฺถ ทนฺเตหิ ชาติยํ. (คณ)

32. ජාති (විශේෂ) අර්ථයෙහි 'හත්ථ' සහ 'දන්ත' ශබ්දයන්ගෙන් (ඊ ප්‍රත්‍යය) වෙයි.

๓๓. วณฺณโต พฺรหฺมจาริมฺหิ. (คณ)

33. බ්‍රහ්මචාරියා යන අර්ථයෙහි 'වණ්ණ' ශබ්දයෙන් පසුව (ඊ ප්‍රත්‍යය) වෙයි.

๓๔. โปกฺขราทิโต เทเส. (คณ)

34. දේශ (ප්‍රදේශ) අර්ථයෙහි 'පොක්ඛර' ආදී ශබ්දයන්ගෙන් (ඊ ප්‍රත්‍යය) වෙයි.

๓๕. นาวายิ-โก. (คณ)

35. 'නාවා' (නැව) ශබ්දයෙන් පසුව 'ඉක' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๓๖. สุขทุกฺขา อี. (คณ)

36. 'සුඛ' සහ 'දුක්ඛ' ශබ්දයන්ගෙන් පසුව 'ඊ' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๓๗. พลา พาหูรุปุพฺพา จ. (คณ)

37. 'බල' ශබ්දයෙන් සහ 'බාහු', 'ඌරු' යන වචන පූර්වයෙහි ඇති ශබ්දයන්ගෙන් ද (ඊ ප්‍රත්‍යය) වෙයි.

๘๑. ตปาทีหิ สฺสี.

81. තප ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පසුව 'ස්සී' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๘๒. มุขาทิโต โร.

82. මුඛ ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පසුව 'ර' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๓๘. ทนฺตสฺสุ จ อุนฺนตทนฺเต. (คณ)

38. ඉදිරියට නෙරා ආ දත් ඇති (දන්තුර) යන අර්ථයෙහි 'දන්ත' ශබ්දයෙන් 'උර' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๘๓. ตุนฺทฺยาทีหิ โภ.

83. තුණ්ඩ්‍යාදී ශබ්දවලින් 'භ' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๘๔. สทฺธาทิตฺว[Pg.27].

84. සද්ධා ආදී ශබ්දවලින් 'ත්ව' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๘๕. โณ ตปา.

85. තප ශබ්දයෙන් 'ණ' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๘๖. อาลฺวภิชฺฌาทีหิ.

86. අභිජ්ඣා ආදී ශබ්දවලින් 'ආලු' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๘๗. ปิจฺฉาทิตฺวิโล.

87. පිච්ඡ ආදී ශබ්දවලින් 'ඉල' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๘๘. สีลาทิโต โว.

88. සීල ආදී ශබ්දවලින් 'ව' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๓๙. อณฺณา นิจฺจํ. (คณ)

39. අණ්ණ ශබ්දයෙන් 'ගණ' ප්‍රත්‍යය නිත්‍ය වශයෙන් වෙයි.

๔๐. คาณฺฑิราชีหิ สญฺญายํ. (คณ)

40. සංඥාවෙහිදී (නමකදී) ගාණ්ඩී සහ රාජී ශබ්දවලින් 'ගණ' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๘๙. มายาเมธาหิ วี.

89. මායා සහ මේධා ශබ්දවලින් 'වී' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๙๐. สิสฺสเร อามฺยุวามี.

90. සිස්ස ශබ්දයෙන් 'අරේ', 'අම්', 'යුවා' සහ 'මී' යන ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

๙๑. ลกฺขฺยา โณ อ จ.

91. ලක්ඛී ශබ්දයෙන් 'ණ' සහ 'අ' යන ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

๙๒. องฺคา โน กลฺยาเณ.

92. කල්‍යාණ (යහපත්) අර්ථයෙහි 'අංග' ශබ්දයෙන් 'ණ' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๙๓. โส โลมา.

93. ලෝම ශබ්දයෙන් 'ස' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๙๔. อิมิยา.

94. ඉම ශබ්දයෙන් 'ඉය' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๙๕. โต ปญฺจมฺยา.

95. පංචමී (පස්වන) විභක්ති අර්ථයෙහි 'තෝ' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๙๖. อิโต เตตฺโต กุโต.

96. ඉතෝ, තතෝ, කුතෝ යන පදයන් සිද්ධ වෙයි.

๙๗. อภฺยาทีหิ.

97. අභි ආදී ශබ්දවලින් ද 'තෝ' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๙๘. อาทฺยาทีหิ.

98. ආදි ආදී ශබ්දවලින් ද 'තෝ' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๙๙. สพฺพาทิโต สตฺตมฺยา ตฺรตฺถา.

99. සර්වනාම ආදී ශබ්දවලින් සප්තමී (හත්වන) විභක්ති අර්ථයෙහි 'ත්‍ර' සහ 'ත්ථ' යන ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

๑๐๐. กตฺเถ-ตฺถกุตฺรา-ตฺรกฺเว-หิธ.

100. කත්ථ, එත්ථ, කුත්‍ර, අත්‍ර, ක්ව, ඉහ, ඉධ යන පදයන් සිද්ධ වෙයි.

๑๐๑. ธิ สพฺพา วา.

101. සර්ව ශබ්දයෙන් විකල්ප වශයෙන් 'ධි' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๑๐๒. ยา หึ.

102. ය ශබ්දයෙන් 'හිං' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๑๐๓. ตา [Pg.28] หํ จ.

103. ත ශබ්දයෙන් 'හං' ප්‍රත්‍යය ද වෙයි.

๑๐๔. กุหึ กหํ.

104. කුහිං, කහං යන පදයන් සිද්ධ වෙයි.

๑๐๕. สพฺเพ-กญฺญ ย เตหิ กาเล ทา.

105. කාලය හැඟවීමේදී සබ්බ, ඒක, අඤ්ඤ, ය, ත යන ශබ්දවලින් 'දා' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๑๐๖. กทา กุทา สทา-ธุเน-ทานิ.

106. කදා, කුදා, සදා, අධුනා, ඉදානි යන පදයන් සිද්ධ වෙයි.

๑๐๗. อชฺชสชฺชฺวปรชฺชฺเว-ตรหิกรหา.

107. අජ්ජ, සජ්ජු, අපරජ්ජු, එතරහි, කරහි යන පදයන් සිද්ධ වෙයි.

๑๐๘. สพฺพาทีหิ ปกาเร ถา.

108. ප්‍රකාර (ආකාරය) අර්ථයෙහි සර්වනාම ආදී ශබ්දවලින් 'ථා' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๑๐๙. กถมิตฺถํ.

109. කථං, ඉත්ථං යන පදයන් සිද්ධ වෙයි.

๑๑๐. ธา สงฺขฺยาหิ.

110. සංඛ්‍යා වාචක ශබ්දවලින් 'ධා' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๑๑๑. เวกา ชฺฌํ.

111. 'වී' (vī) සහ 'ඒක' (eka) යන ශබ්දයන්ගෙන් 'අජ්ඣ' (ajjha) ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๑๑๒. ทฺวิตีเหธา.

112. 'ද්වි' (dvi) සහ 'ති' (ti) යන ශබ්දයන්ගෙන් 'ධා' (dhā) ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๑๑๓. ตพฺพติ ชาติโย.

113. 'තද' (tad) ශබ්දයෙන් ජාති (ආකාර/ප්‍රකාර) අර්ථයෙහි 'බති' (bati) ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๑๑๔. วารสงฺขฺยาย กฺขตฺตุํ.

114. වාර (වතාවන්) සංඛ්‍යා අර්ථයෙහි 'ක්ඛත්තුං' (kkhattuṃ) ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๑๑๕. กติมฺหา.

115. 'කති' (kati) ශබ්දයෙන් ද (එම ප්‍රත්‍යයන්) වෙයි.

๑๑๖. พหุมฺหา ธา จ ปจฺจาสตฺติยํ.

116. 'බහු' (bahu) ශබ්දයෙන් 'ධා' (dhā) ප්‍රත්‍යය ද, ආසන්න බව (ප්‍රත්‍යාසත්තිය) අර්ථයෙහි ද වෙයි.

๑๑๗. สกึ วา.

117. විකල්පයෙන් 'සකිං' (sakiṃ) යන්න ද වෙයි.

๑๑๘. โส วีจฺฉา ปกาเรสุ.

118. වීච්ඡා (බෙදා දැක්වීම) සහ ප්‍රකාර (ආකාර) අර්ථයන්හි 'සෝ' (so) ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๑๑๙. อภูตตพฺภาเว กราสภูโยเค วิการา จี.

119. අභූතතද්භාවයෙහි (පෙර නොවූ තත්ත්වයකට පැමිණීමෙහි) 'කෘ', 'අස්', 'භූ' ධාතු යෝගයේදී විකාර ශබ්දයෙන් 'චී' (cī) ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๑๒๐. ทิสฺสนฺตญฺเญปิ ปจฺจยา.

120. වෙනත් ප්‍රත්‍යයන් ද (මෙහි) යෙදෙනු පෙනේ.

๑๒๑. อญฺญสฺมึ.

121. වෙනත් අර්ථයන්හි ද (ප්‍රත්‍යයන්) වෙයි.

๑๒๒. สกตฺเถ.

122. ස්වකීය (තමාගේම) අර්ථයෙහි ද (ප්‍රත්‍යයන්) වෙයි.

๑๒๓. โลโป.

123. (ප්‍රත්‍යයන්ගේ) ලොප් වීම ද සිදු වෙයි.

๑๒๔. สรานมาทิสฺสา-ยุวณฺณสฺสา [Pg.29] เอ โอ ณานุพนฺเธ.

124. 'ණ' කාරය ඉත් (අනුබන්ධ) වූ ප්‍රත්‍යයක් පර කල්හි ආදි ස්වරයන්ට වෘද්ධිය ද, 'ඉ' සහ 'උ' වර්ණයන්ට පිළිවෙළින් 'ඒ' සහ 'ඕ' දේශය ද වෙයි.

๑๒๕. สํโยเค กฺวจิ.

125. සංයෝගයක් ඇති කල්හි ඇතැම් විට (වෘද්ධිය සිදු නොවේ).

๑๒๖. มชฺเฌ.

126. (ඇතැම් විට) මධ්‍යයෙහි ද (වෘද්ධිය සිදු වෙයි).

๑๒๗. โกสชฺชาชฺชว ปาริสชฺช โสหชฺช มทฺทวาริสฺสาสภาชญฺญ เถยฺย พาหุสจฺจา.

127. කෝසජ්ජ, අජ්ජව, පාරිසජ්ජ, සෝහජ්ජ, මද්දව, ආරිස්ස, ආසභාජඤ්ඤ, ථෙය්‍ය, බාහුසච්ච යන පද (නිපාතනයෙන්) සිද්ධ වෙයි.

๑๒๘. มนาทีนํ สก.

128. මන ආදී ශබ්දයන්ගේ අගට 'ස' සහ 'ක' (හෝ 'සක' ආදේශය) පැමිණේ.

๑๒๙. อุวณฺณสฺสา-วง สเร.

129. ස්වරයක් පර කල්හි 'උ' වර්ණයට 'අව' (ava) දේශය වෙයි.

๑๓๐. ยมฺหิ โคสฺส จ.

130. 'ය' (ya) ප්‍රත්‍යය පර කල්හි 'ගෝ' (go) ශබ්දයට ද (දේශයන්) වෙයි.

๑๓๑. โลโป-วณฺณิวณฺณานํ.

131. 'අ' වර්ණය සහ 'ඉ' වර්ණයන්ගේ ලොප් වීම වෙයි.

๑๓๒. รานุพนฺเธ-นฺตสราทิสฺส.

132. 'ර' කාරය අනුබන්ධ වූ ප්‍රත්‍යයක් පර කල්හි අන්ත ස්වරය සහිත ආදි ස්වරයට (ලොප් වීම/වෘද්ධිය) වෙයි.

๑๓๓. กิสมหตมิเม กสมหา.

133. 'කිස' (kisa) සහ 'මහත' (mahata) යන ශබ්දයන්ට පිළිවෙළින් 'කස' (kasa) සහ 'මහා' (mahā) ආදේශ වෙයි.

๑๓๔. อายุสฺสา-ยส มนฺตุมฺหิ.

134. 'මන්තු' (mantu) ප්‍රත්‍යය පර කල්හි 'ආයු' (āyu) ශබ්දයට 'ආයස' (āyasa) ආදේශ වෙයි.

๑๓๕. โช วุทฺธสฺสิยิฏฺเฐสุ.

135. 'ඉය' (iya) සහ 'ඉට්ඨ' (iṭṭha) ප්‍රත්‍යයන් පර කල්හි 'වුද්ධ' (vuddha) ශබ්දයට 'ජ' (ja) ආදේශ වෙයි.

๑๓๖. พาฬฺหนฺติกปสตฺถานํ สาธ เนท สา.

136. 'බාළ්හ' (bāḷha), 'අන්තික' (antika) සහ 'පසත්ථ' (pasattha) යන ශබ්දයන්ට පිළිවෙළින් 'සාධ' (sādha), 'නේධ' (nedha) සහ 'සා' (sā) ආදේශ වෙයි.

๑๓๗. กณกนา-ปฺปยุวานํ.

137. 'අප්ප' (appa) සහ 'යුව' (yuva) යන ශබ්දයන්ට පිළිවෙළින් 'කණ' (kaṇa) සහ 'කන' (kanā) ආදේශ වෙයි.

๑๓๘. โลโป วีมนฺตุวนฺตูนํ.

138. 'වී' (vī), 'මන්තු' (mantu) සහ 'වන්තු' (vantu) ප්‍රත්‍යයන්ගේ ලොප් වීම වෙයි.

๑๓๙. เฑ สติสฺส ติสฺส.

139. 'ඩ' (ḍa) ප්‍රත්‍යය පර කල්හි 'සති' (sati) ශබ්දයේ 'ති' (ti) යන්නට ලොප් වීම වෙයි.

๑๔๐. เอตสฺเสฏ ตฺตเก.

140. 'ත්තක' (ttaka) ප්‍රත්‍යය පර කල්හි 'ඒත' (eta) ශබ්දයට 'එ' (e) ආදේශ වෙයි.

๑๔๑. ณิกสฺสิ โย วา.

141. 'ණික' ප්‍රත්‍යයෙහි 'ය' ප්‍රත්‍යය විකල්පයෙන් වෙයි.

๑๔๒. อธาตุสฺส เก-สฺยาทิโต เฆ-สฺสิ.

142. අධාතු වූ 'ක' ප්‍රත්‍යයට 'සි' ආදී විභක්ති පර වූ විට 'ඝ' ද 'සි' ද වෙයි.

อิติ โมคฺคลฺลาเน พฺยากรเณ กาทิกณฺโฑ จตุตฺโถ.

මොග්ගල්ලාන ව්‍යාකරණයෙහි සතරවන කාදිකණ්ඩය මෙසේ නිමාවට පත්වේ.

(๕) ปญฺจโม กณฺโฑ (ขาทิ)

(5) පස්වන කණ්ඩය (ඛාදි කණ්ඩය)

๑. ติชมาเนหิ [Pg.30] ขสา ขมาวีมํสาสุ.

1. තජ් සහ මාන් ධාතූන්ගෙන් ක්ෂමාව සහ වීමංසාව යන අර්ථයන්හි 'ඛ' සහ 'ස' ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

๒. กิตา ติกิจฺฉาสํสเยสุ โฉ.

2. කිත් ධාතුවෙන් චිකිත්සාව සහ සංශය යන අර්ථයන්හි 'ඡ' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๓. นินฺทายํ คุปพธา พสฺส โภจ.

3. නින්දා කිරීමේ අර්ථයෙහි ගුප් සහ බධ් යන ධාතූන්ගෙන් 'ස' ප්‍රත්‍යය ද, ධාතු අගට 'භ' ද වෙයි.

๔. ตุํสฺมา โลโป จิจฺฉายํ เต.

4. ඉච්ඡා (කැමැත්ත) අර්ථයෙහි 'තුං' ප්‍රත්‍යෙන් පසු 'තේ' ප්‍රත්‍යය පැමිණි කල්හි ලෝපය වෙයි.

๕. อีโย กมฺมา.

5. කර්ම අර්ථයෙහි 'ඊය' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๖. อุปมา-นาจาเร.

6. උපමා සහ ආචාර අර්ථයන්හි ද වෙයි.

๗. อาธารา.

7. ආධාර අර්ථයෙහි.

๘. กตฺตุตา-โย.

8. කර්තෘභාවයෙහි 'ය' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๙. จฺยตฺเถ.

9. ච්‍යර්ථයෙහි (කිසියම් තත්වයකට පත්වීමෙහි).

๑๐. สทฺทาทีนิ กโรติ.

10. ශබ්ද ආදිය කෙරේ යන අර්ථයෙහි.

๑๑. นโมตฺวสฺโส.

11. නමෝ ශබ්දයට 'අස්' වෙයි.

๑๒. ธาตฺวตฺเถ นามสฺมิ.

12. නාමපදයක් ධාතු අර්ථයෙහි පවතින කල්හි.

๑๓. สจฺจาทีหาปิ.

13. සච්ච (සත්‍ය) ආදී ශබ්දයන්ගෙන් ද මෙය වෙයි.

๑๔. กฺริยตฺถา.

14. ක්‍රියාර්ථයන්හි.

๑๕. จุราทิโต ณิ.

15. චුරාදි ගණයෙන් 'ණි' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๑๖. ปโยชกพฺยาปาเร กาปิ จ.

16. ප්‍රයෝජක ව්‍යාපාරයෙහි ද 'ක' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๑๗. กฺโย ภาวกมฺเมสฺวปโรกฺเขสุ มานนฺตตฺยาทีสุ.

17. භාව සහ කර්ම අර්ථයන්හි, අපරෝක්ෂ වූ මාන, තත ආදී ධාතූන්ගෙන් 'ක්‍ය' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๑๘. กตฺตริ โล.

18. කර්තෘ අර්ථයෙහි 'ලෝ' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๑๙. มํ จ รุธาทีนํ.

19. රුධාදි ගණයේ ධාතූන්ට 'මං' ප්‍රත්‍යය ද වෙයි.

๒๐. ณิณาปฺยาปีหิ วา.

20. 'ණි', 'ණාපේ', 'ආපේ' ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් විකල්පයෙන් වෙයි.

๒๑. ทิวาทีหิ [Pg.31] ยก.

21. දිවාදි ගණයෙන් 'යක' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๒๒. ตุทาทีหิ โก.

22. තුදාදි ගණයෙන් 'කො' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๒๓. ชฺยาทีหิกฺนา.

23. ජ්ඣාදි ගණයෙන් 'ක්නා' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๒๔. กฺยาทีหิ กฺณา.

24. ක්‍යාදි ගණයෙන් 'ක්ණා' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๒๕. สฺวาทีหิ กฺโณ.

25. ස්වාදි ගණයෙන් 'ක්ණෝ' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๒๖. ตนาทิตฺโว.

26. තනාදි ගණයෙන් 'ඕ' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๒๗. ภาวกมฺเมสุ ตพฺพานียา.

27. භාව සහ කර්ම යන අර්ථයන්හි 'තබ්බ' සහ 'අනීය' ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

๒๘. ฆฺยณ.

28. 'ඝ්‍යණ' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๒๙. อาสฺเส จ.

29. 'ආස්' ධාතුවෙන් ද (ප්‍රත්‍යය වෙයි).

๓๐. วทาทีหิ โย.

30. 'වද' ආදී ධාතූන්ගෙන් 'ය' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๔๑. ภุชานฺเน. (คณ)

41. 'භුජ්' ධාතුවෙන් 'අන්න' ප්‍රත්‍යය වෙයි (ගණ සූත්‍රයකි).

๓๑. กิจฺจ ฆจฺจ ภจฺจ ภพฺพ เลยฺยา.

31. කිච්ච, ඝච්ච, භච්ච, භබ්බ, ලෙය්‍ය යන පද (නිපාත වශයෙන් සිද්ධ වෙති).

๔๒. สญฺญายํ ภรา. (คณ)

42. සංඥා අර්ථයෙහි 'භර' ආදීහු වෙති (ගණ සූත්‍රයකි).

๓๒. คุหาทีหิ ยก.

32. 'ගුහ්' ආදී ධාතූන්ගෙන් 'යක' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๓๓. กตฺตริ ลฺตุณกา.

33. කර්තෘ අර්ථයෙහි 'තු' (ල්තු) සහ 'ණක' ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

๓๔. อาวี.

34. 'ආවී' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๓๕. อาสึสาย-มโก.

35. ආශංසා අර්ථයෙහි 'මක' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๓๖. กรา ณโน.

36. 'කර' (කෘ) ධාතුවෙන් 'ණන' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๓๗. หาโต วีหิกาเลสุ.

37. වී (ධාන්‍ය) සහ කාල යන අර්ථයන්හි 'හා' ධාතුවෙන් (ප්‍රත්‍යය වෙයි).

๓๘. วิทา กู.

38. 'විද්' ධාතුවෙන් 'කූ' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๓๙. วิโต ญาโต.

39. 'විත' සහ 'ඥාත' යන රූපයන් වෙති.

๔๐. กมฺมา[Pg.32].

40. කර්ම පදයන්ගෙන් වෙයි.

๔๑. กฺว จณ.

41. 'ක්ව' (ක්වු) සහ 'චණ' ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

๔๒. คมา รู.

42. 'ගම්' (ගම) ධාතුවෙන් 'රූ' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๔๓. สมานญฺญภวนฺตยาทิตูปมานา ทิสา กมฺเมรีริกฺขากา.

43. සමාන, අන්‍ය, භවන්ත, යාදි ආදී උපමානාර්ථ පදයන්ට පසුව කර්ම අර්ථයෙහි ඇති 'දිස්' ධාතුවට 'ඊර්', 'ඉක්ඛ', 'ආක' ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

๔๔. ภาวการเก สฺวฆณฆกา.

44. භාව සහ කාරක යන අර්ථයන්හි 'අ', 'ඝ', 'ණ', 'ඝක' ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

๔๕. ทาธาตฺวิ.

45. 'දා' සහ 'ධා' ධාතූන්ගෙන් 'ඉ' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๔๖. วมาทีหฺยถุ.

46. 'වම' ආදී ධාතූන්ගෙන් 'අථු' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๔๗. กฺวิ.

47. 'ක්වි' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๔๘. อโน.

48. 'අන' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๔๙. อิตฺถิยมณ ตฺติ ก ยกยา จ.

49. ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි 'අ', 'ණ', 'ති', 'ක', 'යක' යන ප්‍රත්‍යයෝ ද වෙති.

๕๐. ชาหาหิ นิ.

50. 'ජා' සහ 'හා' ධාතූන්ගෙන් 'නි' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๕๑. กรา ริริโย.

51. 'කර' (කෘ) ධාතුවෙන් 'රි' සහ 'රිය' ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

๕๒. อิ กิ ตี สรูเป.

52. සරූප (සමාන රූප) ඇති කල්හි 'ඉ', 'කි', 'තී' ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

๕๓. สีลา-ภิกฺขญฺญา-วสฺสเกสุ ณี.

53. ශීල, භික්ඛා, අඥා, වස්සක යන අර්ථයන්හි 'ණී' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๕๔. ถาวริ-ตฺตร, ภงฺคุร, ภิทุร, ภาสุร, ภสฺสรา.

54. ථාවර, ඉත්තර, භංගුර, භිදුර, භාසුර, භස්සර යන රූපයෝ වෙති.

๕๕. กตฺตริ ภูเต กฺตฺวนฺตุตฺตาวี.

55. අතීත කාලයෙහි කර්තෘ අර්ථයෙහි 'ක්ත්වන්තු' සහ 'තාවී' ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

๕๖. กฺโต ภาวกมฺเมสุ.

56. භාව සහ කර්ම අර්ථයන්හි 'ක්ත' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๕๗. กตฺตริ จารมฺเภ.

57. ක්‍රියාවේ ආරම්භයෙහිදී ද කර්තෘ අර්ථයෙහි 'ක්ත' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๕๘. ฐา-ส, วส, สิลิส, สี, รุห, ชร, ชนีหิ.

58. ඨා, අස, වස, සිලිස, සී, රුහ, ජර, ජනි යන ධාතූන්ගෙන් පසුව (කර්තෘ අර්ථයෙහි ද 'ක්ත' ප්‍රත්‍යය වෙයි).

๕๙. คมนตฺถา กมฺมกาธาเร จ.

59. ගමනාර්ථ ධාතූන්ගෙන් පසුව කර්ම සහ ආධාර අර්ථයන්හි ද ('ක්ත' ප්‍රත්‍යය වෙයි).

๖๐. อาหารตฺถา[Pg.33].

60. ආහාර අර්ථය දෙන ධාතූන්ගෙන් පසුව ද ('ක්ත' ප්‍රත්‍යය වෙයි).

๖๑. ตุํ ตาเย ตเว ภาเว ภวิสฺสติ กฺริยายํ ตทตฺถายํ.

61. අනාගත කාලීන ක්‍රියාවක් සඳහා වූ ක්‍රියාවකදී (තදර්ථයෙහි) භාව අර්ථයෙහි 'තුං', 'තායේ' සහ 'තවේ' යන ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

๖๒. ปฏิเสเธ-ลํขลูนํ, ตุนกฺตฺวาน, กฺตฺวา วา.

62. 'අලං' සහ 'ඛලු' යන වළක්වන පදයන් ඇති කල්හි, 'තුං', 'ක්ත්වාන' සහ 'ක්ත්වා' ප්‍රත්‍යයෝ විකල්පයෙන් වෙති.

๖๓. ปุพฺเพ-กกตฺตุกานํ.

63. එක ම කර්තෘවරයෙකු ඇති ක්‍රියාවන් අතුරින් පූර්ව ක්‍රියාව සඳහා ('ක්ත්වා' ආදී ප්‍රත්‍යයෝ වෙති).

๖๔. นฺโต กตฺตริ วตฺตมาเน.

64. වර්තමාන කාලයෙහි කර්තෘ අර්ථයෙහි 'අන්ත' (nt) ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๖๕. มาโน.

65. 'මාන' ප්‍රත්‍යය ද (එම අර්ථයෙහි ම වෙයි).

๖๖. ภาวกมฺเมสุ.

66. භාව සහ කර්ම අර්ථයන්හි ද ('මාන' ප්‍රත්‍යය වෙයි).

๖๗. เต สฺสปุพฺพา-นาคเต.

67. ඒ ප්‍රත්‍යයෝ (අන්ත, මාන) තමන්ට පෙර 'ස්ස' යන්න ඇතිව අනාගත කාලයෙහි ද වෙති.

๖๘. ณฺวาทโย.

68. 'ණ්වු' ආදී ප්‍රත්‍යයෝ ද (කර්තෘ අර්ථයෙහි වෙති).

๖๙. ขฉสานเมกสฺสโรทิ ทฺเว.

69. 'ඛ', 'ඡ', 'ස' යන ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි, ඒකාක්ෂර ධාතුවක් හෝ ධාතුවක මුල් අකුර ද්විත්ව (දෙගුණ) වෙයි.

๗๐. ปโรกฺขายญฺจ.

70. පරොක්ඛා කාලයෙහි ද (ද්විත්ව වීම වෙයි).

๗๑. อาทิสฺมา สรา.

71. මුල් ස්වරයෙහි සිට (ද්විත්ව වීම) වෙයි.

๗๒. น ปุน.

72. නැවත වරක් (ද්විත්ව වීමක්) සිදු නොවේ.

๗๓. ยถิฏฺฐํ สฺยาทิโน.

73. 'ස' ආදී ප්‍රත්‍යයන් ඇති කල්හි කැමැත්ත පරිදි (ද්විත්ව වීම ආදිය) වෙයි.

๗๔. รสฺโส ปุพฺพสฺส.

74. පෙර වූ (ද්විත්ව වූ) අකුරෙහි ස්වරය කෙටි (ලඝු) වෙයි.

๗๕. โลโป-นาทิพฺยญฺชนสฺส.

75. මුල් ව්‍යඤ්ජනය හැර අනෙක් ව්‍යඤ්ජනයන්ගේ ලෝපය (හැලීම) වෙයි.

๗๖. ขฉเสสฺวสฺสิ.

76. 'ඛ', 'ඡ', 'ස' යන ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි (ධාතුවෙහි) 'අ' යන්නට 'ඉ' වෙයි.

๗๗. คุปิสฺสุสฺส.

77. 'ගුප්' ධාතුවෙහි 'උ' යන්නට 'ඉ' වෙයි.

๗๘. จตุตฺถ ทุติยานํ ตติยปฐมา.

78. සතරවන සහ දෙවන අකුරුවලට පිළිවෙළින් තෙවන සහ පළමුවන අකුරු ආදේශ වෙයි.

๗๙. กวคฺคหานํ จวคฺคชา.

79. ක-වර්ගයේ අකුරුවලට සහ 'හ' යන්නට ච-වර්ගයේ අකුරු ආදේශ වෙයි.

๘๐. มานสฺส [Pg.34] วี ปรสฺส จ มํ.

80. 'මාන' ප්‍රත්‍යයට 'වී' ද, පර වූ කල්හි 'මං' ද ආදේශ වෙයි.

๘๑. กิตสฺสา-สํสเย ติ วา.

81. නිසැක (අසංශය) අර්ථයෙහි 'කිත' ධාතුවට 'ති' ප්‍රත්‍යය විකල්පයෙන් වෙයි.

๘๒. ยุวณฺณานเม โอ ปจฺจเย.

82. ප්‍රත්‍යයක් පර වූ කල්හි 'ඉ, ඊ' සහ 'උ, ඌ' යන ස්වරයන්ට පිළිවෙළින් 'ඒ' සහ 'ඕ' වෙයි.

๘๓. ลหุสฺสุปานฺตสฺส.

83. ලඝු වූ උපධාවෙහි (අවසානයට පෙර අකුරෙහි) ඇති ස්වරයට ද (ගුණ වීම් ආදිය වෙයි).

๘๔. อสฺสา ณานุพนฺเธ.

84. 'ණ්' අනුබන්ධයක් ඇති ප්‍රත්‍යයක් පර වූ කල්හි 'අ' යන්නට (දීර්ඝ වීම වෙයි).

๘๕. น เต กานุพนฺธนาคเมสุ.

85. ක-අනුබන්ධයන්හි සහ ආගමයන්හි ඒ (නියමයන්) සිදු නොවේ.

๘๖. วา กฺวจิ.

86. සමහර තැනක විකල්පයෙනි.

๘๗. อญฺญตฺรา ปิ.

87. වෙනත් ස්ථානයක ද (සිදු වේ).

๘๘. ปฺเย สิสฺสา.

88. 'සිස්ස' ප්‍රත්‍යයෙහි 'ප්‍යෙ' වේ.

๘๙. เอโอนมยวา สเร.

89. ස්වරයක් පර වූ කල්හි 'ඒ' සහ 'ඕ' යන්නන්ට පිළිවෙළින් 'අය්' සහ 'අව්' ආදේශ වේ.

๙๐. อายาวา ณานุพนฺเธ.

90. ණ-අනුබන්ධය පර වූ කල්හි 'ආය්' සහ 'ආව්' වේ.

๙๑. อาสฺสา ณาปิมฺหิ ยุก.

91. 'ණාපි' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි 'ආ' යන්නට 'යුක්' (ය්) ආගමය වේ.

๙๒. ปทาทีนํ กฺวจิ.

92. පද ආදීන්ට සමහර විටෙක (මෙය සිදු වේ).

๙๓. มํ วา รุธาทีนํ.

93. 'රුධ්' ආදී ධාතූන්ට විකල්පයෙන් 'මං' වේ.

๙๔. กฺวิมฺหิ โลโป-นฺต พฺยญฺชนสฺส.

94. 'ක්වි' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි අන්ත්‍ය ව්‍යඤ්ජනයාගේ ලෝපය වේ.

๙๕. ปรรูปมยกาเร พฺยญฺชเน.

95. යකාරය හැර වෙනත් ව්‍යඤ්ජනයක් පර වූ කල්හි පරරූපය වේ.

๙๖. มนานํ นิคฺคหีตํ.

96. 'ම' යන්නට නිග්ගහීතය වේ.

๙๗. น พฺรูสฺโส.

97. 'බ්‍රූ' ධාතුවට 'අස්' ආදේශය නොවේ.

๙๘. กคา จชานํ ฆานุพนฺเธ.

98. ඝ-අනුබන්ධය පර වූ කල්හි 'ච' සහ 'ජ' යන්නන්ට පිළිවෙළින් 'ක' සහ 'ග' ආදේශ වේ.

๙๙. หนสฺส ฆาโต ณานุพนฺเธ.

99. ණ-අනුබන්ධය පර වූ කල්හි 'හන්' ධාතුවට 'ඝාත' (ඝ්) ආදේශය වේ.

๑๐๐. กฺวิมฺหิ โฆ ปริปจฺจาสโมหิ.

100. 'පරි', 'පච්ච', 'ආ' සහ 'සම්' උපසර්ගයන්ට පසුව ඇති 'හන්' ධාතුවට 'ක්වි' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි 'ඝ' වේ.

๑๐๑. ปรสฺส [Pg.35] ฆํเส.

101. 'ඝංස්' ධාතුව පර වූ කල්හි පරරූපය වේ.

๑๐๒. ชิหรานํ คี.

102. 'ජි' සහ 'හර්' ධාතූන්ට 'ගී' ආදේශය වේ.

๑๐๓. ธาสฺส โห.

103. 'ධා' ධාතුවට 'හ' ආදේශය වේ.

๑๐๔. ณิมฺหิ ทีโฆ ทุสสฺส.

104. 'ණි' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි 'දුස්' ධාතුවේ (ස්වරය) දීර්ඝ වේ.

๑๐๕. คุหิสฺส สเร.

105. ස්වරයක් පර වූ කල්හි 'ගුහ්' ධාතුවට (දීර්ඝ ආදී වෙනස්කම්) වේ.

๑๐๖. มุหพหานญฺจ เต กานุพนฺเธ ตฺเว.

106. 'තෙ' (ත) ප්‍රත්‍යයෙහි ද ක-අනුබන්ධ ප්‍රත්‍යයෙහි ද 'මුහ්' සහ 'බහ්' ධාතූන්ට (ස්වර ලෝප ආදිය) වේ.

๑๐๗. วหสฺสุสฺส.

107. 'වහ්' ධාතුවේ (අකාරයට) 'උ' කාරය වේ.

๑๐๘. ธาสฺส หิ.

108. 'ධා' ධාතුවට 'හි' ආදේශය වේ.

๑๐๙. คมาทิรานํ โลโป-นฺตสฺส.

109. 'ගම්' ආදී ධාතූන්ගේ අන්ත්‍ය ව්‍යඤ්ජනයාගේ ලෝපය වේ.

๑๑๐. วจาทีนํ วสฺสุฏ วา.

110. 'වච්' ආදී ධාතූන්ගේ 'ව' යන්නට විකල්පයෙන් 'උ' කාරය වේ.

๑๑๑. อสฺสุ.

111. 'අස්' ධාතුවෙහි (අකාරයට) 'උ' කාරය වේ.

๑๑๒. วทฺธสฺส วา.

112. 'වද්ධ්' ධාතුවට විකල්පයෙන් (මෙය) වේ.

๑๑๓. ยชสฺส ยสฺส ฏิยี.

113. 'යජ්' ධාතුවේ යකාරයට 'ඉ' (හෝ 'ඉය්') වේ.

๑๑๔. ฐาสฺสิ.

114. 'ඨා' ධාතුවෙහි (ආකාරයට) 'ඉ' කාරය වේ.

๑๑๕. คาปานมี.

115. ගා, පා යන ධාතූන්ගේ (අවසාන ස්වරයට) 'ඊ' කාරය වේ.

๑๑๖. ชนิสฺสา.

116. ජන් ධාතුවට 'සා' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි 'ආ' කාරය වේ.

๑๑๗. สาสสฺส สิส วา.

117. සාස් ධාතුවට විකල්පයෙන් 'සිස' ආදේශය වේ.

๑๑๘. กรสฺสา ตเว.

118. කර් ධාතුවට 'තවේ' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි 'ආ' කාරය වේ.

๑๑๙. ตุํตุนตพฺเพสุ วา.

119. 'තුං', 'තුන', 'තබ්බ' යන ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි විකල්පයෙන් (කර් ධාතුවට 'ආ' කාරය) වේ.

๑๒๐. ญาสฺส เน ชา.

120. ඤා ධාතුවට 'නේ' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි 'ජා' ආදේශය වේ.

๑๒๑. สกาปานํ กุณกู เณ.

121. ණේ ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි 'සක්' සහ 'ආප්' යන ධාතූන්ට පිළිවෙළින් 'කුණ' සහ 'කූ' යන ආදේශයෝ වෙති.

๑๒๒. นิโต [Pg.36] จิสฺส โฉ.

122. ණි ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි 'චි' ධාතුවට 'ඡ' ආදේශය වේ.

๑๒๓. ชรสทานมีม วา.

123. ජර, සද් යන ධාතූන්ගේ (අවසානයට) විකල්පයෙන් 'ඊ' සහ 'ම' යන ආදේශයෝ වෙති.

๑๒๔. ทิสสฺส ปสฺส ทสฺส ทส ท ทกฺขา.

124. දිස් ධාතුවට 'පස්ස', 'දස්ස', 'දස', 'ද', 'දක්ඛ' යන ආදේශයෝ වෙති.

๑๒๕. สมานา โร รีริกฺขเกสุ.

125. රී, රික්ඛක යන ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි සමාන වූ (දිස්) ධාතුවට 'ර' ආදේශය වේ.

๑๒๖. ทหสฺส ทสฺส โฑ.

126. දහ්, දස් යන ධාතූන්ගේ (හකාර, සකාරයන්ට) 'ඩ' කාරය වේ.

๑๒๗. อนฆณสฺวาปรีหิ โฬ.

127. අන්, අඝ, ණස්, වා, පරි යන ශබ්දයන්ට පසුව (ඩකාරයට) 'ළ' කාරය වේ.

๑๒๘. อตฺยาทินฺเตสฺวตฺถิสฺส ภู.

128. අති ආදී උපසර්ගයන් පර වූ කල්හි ද, අන්තයෙහි ද 'අස්' ධාතුවට 'භූ' ආදේශය වේ.

๑๒๙. ออาสฺสอาทีสุ.

129. ආදී ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි 'අස්' ධාතුවේ අකාරයට 'ආ' කාරය වේ.

๑๓๐. นฺตมานานฺติยิยุํ สฺวาทิโลโป.

130. න්ත, මාන, අන්ති, යි, යුං යන ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි 'අස්' ධාතුවේ ආදි අකුර ලෝප වේ.

๑๓๑. ปาทิโต ฐาสฺส วา ฐโห กฺวจิ.

131. ප ආදී උපසර්ගයන්ගෙන් පසුව 'ඨා' ධාතුවට විකල්පයෙන් 'ඨහ' ආදේශය සමහර විට වේ.

๑๓๒. ทาสฺสิ ยง.

132. ਦਾ ධාතුවට 'ය' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි 'ඉ' කාරය වේ.

๑๓๓. กโรติสฺส โข.

133. කර් ධාතුවට 'ඛ' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි 'ඕ' කාරය වේ.

๑๓๔. ปุรา สฺมา.

134. 'පුරා' ශබ්දය යෙදෙන කල්හි අතීත අර්ථයේ දී 'ස්මා' (ලට් විභක්තිය) වේ.

๑๓๕. นิโต กมสฺส.

135. ණි ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි 'කම්' ධාතුවට (දීර්ඝය) වේ.

๑๓๖. ยุวณฺณานมิยงุวง สเร.

136. ස්වරයක් පර වූ කල්හි 'ඉ' වර්ණයට 'ඉයඞ්' ද, 'උ' වර්ණයට 'උවඞ්' ද ආදේශ වේ.

๑๓๗. อญฺญาทิสฺสาสฺสี กฺเย.

137. 'ක්‍ය' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි අන්‍ය ධාතූන්ගේ (අන්ත ස්වරයට) 'ඊ' කාරය වේ.

๑๓๘. ตนสฺสา วา.

138. තන් ධාතුවට විකල්පයෙන් 'ආ' කාරය වේ.

๑๓๙. ทีโฆ สรสฺส.

139. ස්වරයාගේ දීර්ඝය වේ.

๑๔๐. สา-นนฺตรสฺส ตสฺส โฐ.

140. 'ස්' යන්නට අනතුරුව වූ 'ත' කාරයට 'ඨ' කාරය වේ.

๑๔๑. กสสฺสิม จ วา.

141. කස් ධාතුවට විකල්පයෙන් 'ඉම' ආදේශය ද වේ.

๑๔๒. ธสฺโตตฺรสฺตา.

142. ධස් ධාතුවෙන් පර වූ 'ත' ප්‍රත්‍යය ඇති කල්හි (ත්‍රස්ත යන්න සිද්ධ වේ).

๑๔๓. ปุจฺฉาทิโต.

143. පුච්ඡ ආදී ධාතූන්ගෙන් පර වූ (ප්‍රත්‍යයන්ට 'ඉ' කාරය) වේ.

๑๔๔. สาส[Pg.37], วส, สํส, สสา โถ.

144. සාස, වස, සංස, සස යන ධාතූන්ගෙන් පර වූ 'ත' ප්‍රත්‍යයට 'ථ' කාරය වේ.

๑๔๕. โธ ธหเภหิ.

145. දහ් සහ හභ් යන ධාතූන්ගෙන් පර වූ ත-ප්‍රත්‍යයට 'ධ' කාරය වෙයි.

๑๔๖. ทหา โฒ.

146. දහ් ධාතුවෙන් පර වූ ත-ප්‍රත්‍යයට 'ඪ' කාරය වෙයි.

๑๔๗. พหสฺสุม จ.

147. බහ් ධාතුවට 'උම්' ආදේශය ද, ත-ප්‍රත්‍යයට 'ම' කාරය ද වෙයි.

๑๔๘. รุหาทีหิ โห ฬ จ.

148. රුහ් ආදී ධාතූන්ගෙන් පර වූ ත-ප්‍රත්‍යයට 'හ' කාරය ද, ධාතු අගට 'ළ' කාරය ද වෙයි.

๑๔๙. มุหา วา.

149. මුහ් ධාතුවෙන් පර වූ ත-ප්‍රත්‍යයට විකල්පයෙන් (හ-කාරය සහ ළ-කාරය) වෙයි.

๑๕๐. ภิทาทิโต โน กฺตกฺตวนฺตูนํ.

150. භිද් ආදී ධාතූන්ගෙන් පර වූ ක්ත (ත) සහ ක්තවන්තු ප්‍රත්‍යයන්ට 'න' කාරය වෙයි.

๑๕๑. ทาตฺวินฺโน.

151. දා ධාතුවෙන් පර වූ ත-ප්‍රත්‍යයට 'ඉන්න' ආදේශය වෙයි.

๑๕๒. กิราทีหิ โณ.

152. කිරි ආදී ධාතූන්ගෙන් පර වූ ත-ප්‍රත්‍යයට 'ණ' කාරය වෙයි.

๑๕๓. ตราทีหิ ริณฺโณ.

153. තරි ආදී ධාතූන්ගෙන් පර වූ ත-ප්‍රත්‍යයට 'රිණ්ණ' ආදේශය වෙයි.

๑๕๔. โค ภนฺชาทีหิ.

154. භඤ්ජ ආදී ධාතූන්ගෙන් පර වූ ත-ප්‍රත්‍යයට 'ග' කාරය වෙයි.

๑๕๕. สุสา โข.

155. සුස් ධාතුවෙන් පර වූ ත-ප්‍රත්‍යයට 'ඛ' කාරය වෙයි.

๑๕๖. ปจา โก.

156. පච් ධාතුවෙන් පර වූ ත-ප්‍රත්‍යයට 'ක' කාරය වෙයි.

๑๕๗. มุจา วา.

157. මුච් ධාතුවෙන් පර වූ ත-ප්‍රත්‍යයට විකල්පයෙන් 'ක' කාරය වෙයි.

๑๕๘. โลโป วฑฺฒา กฺติสฺส.

158. වඩ්ඪ් ධාතුවෙන් පර වූ 'ක්ති' (ති) ප්‍රත්‍යයෙහි ලෝපය වෙයි.

๑๕๙. กฺวิสฺส.

159. ක්වි ප්‍රත්‍යයෙහි ද ලෝපය වෙයි.

๑๖๐. ณิณาปีนํ เตสุ.

160. ඒ (ප්‍රත්‍යයන්) පර වූ කල්හි 'ණි' සහ 'ණාපේ' ප්‍රත්‍යයන්ගේ ලෝපය වෙයි.

๑๖๑. กฺวจิ วิกรณานํ.

161. සමහර තැනක විකරණ ප්‍රත්‍යයන්ගේ ද ලෝපය වෙයි.

๑๖๒. มานสฺส มสฺส.

162. මාන ප්‍රත්‍යයේ (න-කාරයට) 'ම' කාරය වෙයි.

๑๖๓. ญิ ลสฺเส.

163. ල-කාරය පර වූ කල්හි 'ඤි' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๑๖๔. ปฺโย วา ตฺวาสฺส สมาเส.

164. සමාසයේ දී 'ත්වා' ප්‍රත්‍යයට විකල්පයෙන් 'ප්‍ය' ආදේශය වෙයි.

๑๖๕. ตุํยานา.

165. තුං සහ යාන ප්‍රත්‍යයෝ ද වෙති.

๑๖๖. หนา [Pg.38] รจฺโจ.

166. හන් ධාතුවෙන් 'රච්ච' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๑๖๗. สาสาธิกรา จ จ ริจฺจา.

167. සාස (ශාස) සහ අධිකර යන ධාතූන්ගෙන් 'රිච්ච' ප්‍රත්‍යය ද වෙයි.

๑๖๘. อิโต จฺโจ.

168. ඉ ධාතුවෙන් 'ච්ච' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๑๖๙. ทิสา วานวาส จ.

169. දිස් ධාතුවෙන් විකල්පයෙන් 'අනව' සහ 'අස' ප්‍රත්‍යයෝ ද වෙති.

๑๗๐. ญิ พฺยญฺชนสฺส.

170. ව්‍යඤ්ජනයක් පර වූ කල්හි 'ඤි' ප්‍රත්‍යය ලෝප වෙයි.

๑๗๑. รา นสฺส โณ.

171. ර-කාරයෙන් පර වූ න-කාරයට 'ණ' කාරය වෙයි.

๑๗๒. น นฺตมานตฺยาทีนํ.

172. අන්ත, මාන, ති ආදී ප්‍රත්‍යයන්ගේ න-කාරයට 'ණ' කාරය නොවේ.

๑๗๓. คมยมิสาสทิสานํ วา จฺฉง.

173. ගම්, අම්, ඉස්, ආස්, දිස් යන ධාතූන්ට විකල්පයෙන් 'ච්ඡ' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๑๗๔. ชรมรานมียง.

174. ජර් සහ මර් යන ධාතූන්ට 'ඊය' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๑๗๕. ฐาปานํ ติฏฺฐ ปิวา.

175. ඨා සහ පා යන ධාතූන්ට පිළිවෙළින් තිට්ඨ, පිව යන ආදේශයෝ වෙති.

๑๗๖. คมวททานํ ฆมฺม วชฺช ทชฺชา.

176. ගමු, වද සහ දා යන ධාතූන්ට පිළිවෙළින් ඝම්ම, වජ්ජ, දජ්ජ යන ආදේශයෝ වෙති.

๑๗๗. กรสฺส โสสฺส กุพฺพ กุรุ กยิรา.

177. කර ධාතුවට ස-ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි කුබ්බ, කුරු, කයිරා යන ආදේශයෝ වෙති.

๑๗๘. คหสฺส เฆปฺโป.

178. ගහ ධාතුවට ඝෙප්ප යන ආදේශය වෙයි.

๑๗๙. โณ นิคฺคหีตสฺส.

179. නිග්ගහීතයට ‘ණ’ කාරය ආදේශ වෙයි.

อิติ โมคฺคลฺลาเน พฺยากรเณ ขาทิกณฺโฑ ปญฺจโม.

මොග්ගල්ලාන ව්‍යාකරණයෙහි පස්වන ඛාදිකණ්ඩය මෙසේ නිමවෙයි.

(๖) ฉฏฺโฐ กณฺโฑ (ตฺยาทิ)

(6) සයවන කණ්ඩය (ත්‍යාදි කණ්ඩය)

๑. วตฺตมาเน ติ อนฺติ, สิ ถ, มิ ม, เต อนฺเต, เส วฺเห, เอ มฺเห.

1. වර්තමාන කාලයෙහි ති, අන්ති, සි, ථ, මි, ම ද; තෙ, අන්තෙ, සෙ, ව්හෙ, එ, ම්හෙ ද ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

๒. ภวิสฺสติ สฺสติ สฺสนฺติ, สฺสสิ สฺสถ, สฺสามิ สฺสาม, สฺสเต สฺสนฺเต, สฺสเส สฺสวฺเห, สฺสํ สฺสามฺเห.

2. අනාගත කාලයෙහි ස්සති, ස්සන්ති, ssasi, ස්සථ, ස්සාමි, ස්සාම ද; ස්සතෙ, ස්සන්තෙ, ස්සසෙ, ස්සව්හෙ, ස්සං, ස්සාම්හෙ ද ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

๓. นาเม [Pg.39] ครหาวิมฺหเยสุ.

3. නාම පදයක් උපපද කොට ඇති කල්හි, ගැරහීම සහ පුදුමය ප්‍රකාශ කිරීමෙහි (අනාගත විභක්තිය වෙයි).

๔. ภูเต อี อุํ, โอ ตฺถ, อึ มฺหา, อา อู, เส วฺหํ, อ มฺเห.

4. අතීත කාලයෙහි ඊ, උං, ඔ, ත්ථ, ඉං, ම්හා ද; ආ, ඌ, සෙ, ව්හං, අ, ම්හෙ ද ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

๕. อนชฺชตเน อา อู, โอ ตฺถ, อ มฺหา, ตฺถ ตฺถุํ, เส วฺหํ, อึ มุเส.

5. අද නොවූ අතීත කාලයෙහි ආ, ඌ, ඔ, ත්ථ, අ, ම්හා ද; ත්ථ, ත්ථුං, සෙ, ව්හං, ඉං, මුසෙ ද ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

๖. ปโรกฺเข อ อุ, เอ ตฺถ, อ มฺห, ตฺถ เร, ตฺโถ วฺโห, อิ มฺเห.

6. පරෝක්ෂ අතීත කාලයෙහි අ, උ, එ, ත්ථ, අ, ම්හ ද; ත්ථ, රෙ, ත්ථො, ව්හො, ඉ, ම්හෙ ද ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

๗. เอยฺยาโท วา ติปตฺติยํ สฺสา สฺสํสุ, สฺเส สฺสถ, สฺสํ สฺสามฺหา, สฺสถ สฺสึสุ, สฺสเส สฺสวฺเห, สฺสึ สฺสามฺหเส.

7. කාලාතිපත්ති විභක්තියෙහි (එය්‍යාදි ප්‍රත්‍යයන්ට විකල්පව) ස්සා, ස්සංසු, ස්සෙ, ස්සථ, ස්සං, ස්සාම්හා ද; ස්සථ, ස්සිංසු, ස්සසෙ, ස්සව්හෙ, ස්සිං, ස්සාමහසෙ ද ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

๘. เหตุผเลสฺเวยฺย เอยฺยุํ, เอยฺยาสิ เอยฺยาถ, เอยฺยามิ เอยฺยาม, เอถ เอรํ, เอโถ เอยฺยาวฺโห, เอยฺยํ เอยฺยามฺเห.

8. හේතු ඵල සම්බන්ධයෙහි එය්‍ය, එය්‍යුං, එය්‍යාසි, එය්‍යාථ, එය්‍යාමි, එය්‍යාම ද; එථ, එරං, එථො, එය්‍යාව්හො, එය්‍යං, එය්‍යාම්හෙ ද ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

๙. ปญฺจปตฺถนาวิธีสุ.

9. ආඥාව, පැතීම ආදී (පඤ්චමී) විධීන්හි (ප්‍රත්‍යයෝ වෙති).

๑๐. ตุ อนฺตุ, หิ ถ, มิม, ตํ อนฺตํ, สฺสุ วฺโห, เอ อามธส.

10. (පඤ්චමී විභක්තියෙහි) තු, අන්තු, හි, ථ, මි, ම ද; තං, අන්තං, ස්සු, ව්හො, එ, ආමධස ද ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

๑๑. สตฺยรเหสฺเวยฺยาที.

11. ශක්‍යතාව සහ සුදුසු බව යන අර්ථයන්හි එය්‍යාදි (සත්තමී) ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

๑๒. สมฺภาวเน วา.

12. සම්භාවනා අර්ථයෙහි විකල්පයෙන් (එය්‍යාදි ප්‍රත්‍යයෝ වෙති).

๑๓. มาโยเค อีอาอาที.

13. ‘මා’ නිපාතය හා යෙදීමේදී ඊ, ආ ආදී ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

๑๔. ปุพฺพาปรจฺฉกฺกาน เมกาเนเกสุ ตุมฺหามฺหเสเสสุ ทฺเวทฺเว มชฺฌิมุตฺตมปฐมา.

14. පූර්ව හා අපර ෂට්කයන්ගේ ඒකවචන සහ බහුවචන ප්‍රත්‍යයන්හි, තුම්හ, අම්හ සහ සෙසු පද යෙදෙන කල්හි පිළිවෙළින් මධ්‍යම, උත්තම හා ප්‍රථම පුරුෂ ප්‍රත්‍යයෝ දෙක බැගින් වෙති.

๑๕. อาอีสฺสาทีสฺวอุ วา.

15. ආ, ඊ, ස්සා ආදී ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි විකල්පයෙන් ‘උ’ ස්වරය වෙයි.

๑๖. ออาทีสฺวาโห พฺรูสฺส.

16. අ ආදී ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි බෲ ධාතුවට ‘ආහ’ යන ආදේශය වෙයි.

๑๗. ภูสฺส วุก.

17. භූ ධාතුවට ‘වුක’ ආගමය වෙයි.

๑๘. ปุพฺพสฺส อ.

18. පූර්ව ස්වරයට ‘අ’ කාරය වෙයි.

๑๙. อุสฺสํ สฺวาหา วา.

19. ස්ස ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි විකල්පයෙන් ‘ආ’ කාරය වෙයි.

๒๐. ตฺยนฺตีนํ ฏฏู.

20. ‘ති’ සහ ‘අන්ති’ ප්‍රත්‍යයන්ට පිළිවෙළින් ‘ට’ සහ ‘ටු’ ආදේශයෝ වෙති.

๒๑. อีอาโท [Pg.40] วจสฺโสม.

21. ඊ ආදී ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි වච ධාතුවට ‘වොච’ ආදේශය වෙයි.

๒๒. ทาสฺส ทํ วา มิเมสฺวทฺวิตฺเต.

22. ද්විත්ව වීමක් නොමැති කල්හි, මි සහ ම පරව දා ධාතුවට විකල්පයෙන් ‘දං’ ආදේශය වෙයි.

๒๓. กรสฺส โสสฺส กุํ.

23. කර ධාතුවට ස-ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි ‘කුං’ ආදේශය වෙයි.

๒๔. กา อีอาทีสุ.

24. ඊ ආදී ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි 'කා' ආදේශය වේ.

๒๕. หาสฺส จาหง สฺเสน.

25. 'හා' ධාතුවට 'ස්ස' ප්‍රත්‍යය සමඟ 'අහංස' ආදේශ වේ.

๒๖. ลภวสจฺฉิทภิทรุทานํ จฺฉง.

26. ලභ්, වස්, ඡිද්, භිද්, රුද් යන ධාතූන්ගේ 'ස්ස' ප්‍රත්‍යයට 'ච්ඡ' ආදේශ වේ.

๒๗. ภุช มูจ วจ วิสานํ กฺขง.

27. භුජ්, මුච්, වච්, විස් යන ධාතූන්ගේ 'ස්ස' ප්‍රත්‍යයට 'ක්ඛ' ආදේශ වේ.

๒๘. อาอีอาทีสุ หรสฺสา.

28. ආ, ඊ ආදී ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි දීර්ඝ ස්වරය ලඝු (රස්ස) වේ.

๒๙. คมิสฺส.

29. ගම් ධාතුවට 'ඉස්ස' ප්‍රත්‍යය වේ.

๓๐. ฑํสสฺส จ ฉง.

30. ඩංස් ධාතුවෙහි 'ස්ස' ප්‍රත්‍යයට 'ඡ' ආදේශ වේ.

๓๑. หูสฺส เห เหหิ โหหี สฺสตฺยาโท.

31. භූ ධාතුවට 'ස්සති' ආදී ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි 'හේ', 'හේහි', 'හෝහි' ආදේශයන් වේ.

๓๒. ณานาสุ รสฺโส.

32. 'ණා', 'නා' ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි පූර්ව ස්වරය ලඝු (රස්ස) වේ.

๓๓. อาอีอูมฺหาสฺสาสฺสมฺหานํ วา.

33. ආ, ඊ, ඌ යන දීර්ඝ ස්වරයන්ට 'ම්හා', 'අස්ස', 'අස්සම්හ' ආදී ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි විකල්පයෙන් ලඝු ස්වර වේ.

๓๔. กุสรุเหหี-สฺส ฉิ.

34. කුස් සහ රුහ් ධාතූන්ට 'ස්ස' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි 'ඡි' ආදේශ වේ.

๓๕. ออีสฺสอาทีนํ พฺยญฺชนสฺสิอุ.

35. ව්‍යංජනයක් පර වූ කල්හි 'අ', 'ඊ', 'ස්ස' ආදීන් ලඝු (රස්ස) වේ.

๓๖. พฺรูโต ติสฺสีอุ.

36. බ්‍රූ ධාතුවෙන් පර වූ 'ති' විභක්තියට 'සී' ආදේශ වේ.

๓๗. กฺยสฺส.

37. 'ක්‍ය' ප්‍රත්‍යයට 'ස්ස' ආදේශ වේ.

๓๘. เอยฺยาถสฺเสออาอีถานํ โอออํตฺถตฺโถวฺโหก.

38. 'එය්‍යාථ', 'එය්‍යා', 'ඊ' ආදී ප්‍රත්‍යයන්ට පිළිවෙළින් 'ඕ', 'අ', 'අං', 'ත්ථ', 'ත්ථෝ', 'වෝ', 'ක' යන ආදේශයන් වේ.

๓๙. อุํสฺสึ สฺวํสุ.

39. 'අං' (හෝ 'උං') විභක්තියට 'සිං', 'ස්වං', 'සුං' ආදී ආදේශයන් වේ.

๔๐. เอโอตฺตา สุํ.

40. 'ඒ', 'ඕ', 'තා' යන විභක්තීන්ට 'සුං' ආදේශ වේ.

๔๑. หูโต เรสุํ.

41. භූ ධාතුවෙන් පර වූ ප්‍රත්‍යයන්ට 'රේසුං' ආදේශ වේ.

๔๒. โอสฺส ออิตฺถตฺโถ.

42. 'ඕ' යන්නට ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි 'ඉත්ථත්ත' (ස්ත්‍රී භාවය) වේ.

๔๓. สิ[Pg.41].

43. 'සි' විභක්තිය වේ.

๔๔. ทีฆา อีสฺส.

44. දීර්ඝ ස්වරයෙන් පර වූ 'ඊ' යන්නට 'ස්ස' ආදේශ වේ.

๔๕. มฺหาตฺถาน มฺห.

45. 'ම්හා' සහ 'ත්ථා' යන විභක්තීන්ට 'ම්හ' ආදේශ වේ.

๔๖. อึสฺส จ สิอุ.

46. 'ඉං' සහ 'ස්ස' යන විභක්තීන්ට 'සි' ආදේශ වේ.

๔๗. เอยฺยุํสฺสุํ.

47. 'එය්‍යුං' විභක්තියට 'ස්සුං' ආදේශ වේ.

๔๘. หิสฺส-โต โลโป.

48. 'හි' සහ 'ස්ස' යන ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි (පූර්ව ස්වරයෙහි) ලෝපය වේ.

๔๙. กฺยสฺส สฺเส.

49. 'ක්‍ය' ප්‍රත්‍යයට 'ස්සේ' ආදේශ වේ.

๕๐. อตฺถิเตยฺยาทิจฺฉนฺนํ ส สุ ส สถ สํ สาม.

50. 'අත්ථි', 'එය්‍යා' ආදී ෂඩ් (හය) විභක්තීන්ට පිළිවෙළින් 'ස', 'සු', 'ස', 'සථ', 'සං', 'සාම' යන ආදේශයන් වේ.

๕๑. อาทิทฺวินฺนมิยาอิยุํ.

51. මුල් ප්‍රත්‍යය/විභක්ති දෙකට පිළිවෙළින් 'ඉයා' සහ 'ඉයුං' ආදේශයන් වේ.

๕๒. ตสฺส โถ.

52. 'ත' යන්නට 'ථ' ආදේශ වේ.

๕๓. สิหิสฺวฏ.

53. 'සි' සහ 'හි' විභක්තීන් පර වූ කල්හි 'අ' කාරයට ආදේශයන් වේ.

๕๔. มิมานํ วา มิมฺหา จ.

54. 'මා' ධාතුවට විකල්පයෙන් 'මිමා' ද, 'මි' සහ 'ම' ද ආදේශ වෙති.

๕๕. เอสุง.

55. 'ඉසු' ධාතුවට 'එසු' ආදේශය වේ.

๕๖. อีอาโท ทีโฆ.

56. 'ඊ' ආදී ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි දීර්ඝ වීමක් සිදුවේ.

๕๗. หิมิเมสฺวสฺส.

57. 'හි', 'මි', 'ම' ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි 'අ' කාරය වේ.

๕๘. สกา ณาสฺส ข อีอาโท.

58. 'සක' ධාතුවෙහි 'ණ' යන්නට 'ඊ' ආදී ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි 'ඛ' කාරය ආදේශ වේ.

๕๙. สฺเส วา.

59. 'ස්ස' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි විකල්පයෙන් මෙම කාර්යය වේ.

๖๐. เตสุ สุโต กฺโณกฺณานํ โรฏ.

60. 'ත' ආදී ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි 'සු' ධාතුවේ 'ක්ණ' සහ 'ක්ණා' යන්නට 'රො' ආදේශය වේ.

๖๑. ญาสฺส สนาสฺส นาโย ติมฺหิ.

61. 'ති' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි 'ඤා' ධාතුවට සහ 'සනා' ධාතුවට 'නා', 'නයෝ' යන ආදේශයන් වෙති.

๖๒. ญามฺหิ ชํ.

62. 'ඤා' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි 'ජං' ආදේශය වේ.

๖๓. เอยฺยาสฺสิยาญา วา.

63. 'එය්‍යා' යන්නට විකල්පයෙන් 'ඉය්‍යා' සහ 'ඤා' ආදේශ වේ.

๖๔. อีสฺสตฺยาทีสุ กฺนาโลโป.

64. 'ඊස්සති' ආදී ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි 'ක්නා' යන්නෙහි ලෝපය වේ.

๖๕. สฺสสฺส [Pg.42] หิ กมฺเม.

65. කර්ම කාරකයෙහි 'ස්ස' ප්‍රත්‍යයට 'හි' ආදේශය වේ.

๖๖. เอติสฺมา.

66. 'එති' (ඉ) ධාතුවෙන් පරව.

๖๗. หนา ฉ ขา.

67. 'හන' ධාතුවට 'ඡ' සහ 'ඛ' ආදේශයන් වෙති.

๖๘. หโต ห.

68. 'හත' යන්නට 'හ' ආදේශය වේ.

๖๙. ทกฺขขเหหิ โหหีหิ โลโป.

69. 'දක්ඛ' සහ 'ඛහ' යන ධාතූන්ගෙන් පර වූ 'හෝ' සහ 'හී' ප්‍රත්‍යයන්ගේ ලෝපය වේ.

๗๐. กยิเรยฺยสฺเสยฺยุมาทีนํ.

70. 'කයිරෙය්‍ය', 'සෙය්‍යුං' ආදී ප්‍රත්‍යයන්ට මෙම විධිය වේ.

๗๑. ฏา.

71. 'ටා' ප්‍රත්‍යය ආදේශ වේ.

๗๒. เอถสฺสา.

72. 'එථ' ප්‍රත්‍යයට 'ආ' ආදේශය වේ.

๗๓. ลภา อึอีนํ ถํถา วา.

73. 'ලභ' ධාතුවෙන් පර වූ 'ඉං', 'ඊ' යන ප්‍රත්‍යයන්ට විකල්පයෙන් 'ථං', 'ථා' ආදේශයන් වෙති.

๗๔. คุรุปุพฺพา รสฺสา เร-นฺเต-นฺตินํ.

74. ගුරු අකුරක් පෙරටු කොට ඇති 'රෙ', 'න්තෙ', 'න්ති' යන ප්‍රත්‍යයන්ගේ ස්වරයන්ට හ්‍රස්වය වේ.

๗๕. เอยฺเยยฺยาเสยฺยนฺนํ เฏ.

75. 'එය්‍ය', 'එය්‍යා', 'සෙය්‍යං' යන ප්‍රත්‍යයන්ට 'ටේ' ආදේශය වේ.

๗๖. โอวิกรณสฺสุ ปรจฺฉกฺเก.

76. පරස්මෛපද ෂට්කය පර වූ කල්හි 'ඔ' විකරණ ප්‍රත්‍යය වේ.

๗๗. ปุพฺพจฺฉกฺเก วา กฺวจิ.

77. පූර්ව (ආත්මනේපද) ෂට්කය පර වූ කල්හි සමහර විට විකල්පයෙන් එම විකරණය වේ.

๗๘. เอยฺยามสฺเส มุจ.

78. 'එය්‍යාම' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි 'මුච' ධාතුවට මෙම කාර්යය සිදුවේ.

อิติ โมคฺคลฺลาเน พฺยากรเณ ตฺยาทิกณฺโฑ ฉฏฺโฐ.

මෙසේ මොග්ගල්ලාන ව්‍යාකරණයෙහි 'ත්‍යාදි' නම් වූ සවැනි කාණ්ඩය නිමියේය.

(๗) สตฺตโม กณฺโฑ (ณฺวาทิ)

(7) සත්වන කාණ්ඩය (ණ්වාදි කාණ්ඩය).

๑. จร [Pg.43] ทร กร รห ชน สน ตล สาท สาธ กสาส จฏา ย วาหิ ณุ.

1. චර, දර, කර, රහ, ජන, සන, තල, සාද, සාධ, කසාස, චට, ය, වා යන ධාතූන්ගෙන් පරව 'ණු' ප්‍රත්‍යය වේ.

๒. ภร มร จร ตร อร คร หน ตน มน ภม กิต ธน พํห กมฺพมฺพ จกฺข ภิกฺข สํกินฺทนฺท ยช ปฏาณาส วส ปส ปํส พนฺธา อุ.

2. භර, මර, චර, තර, අර, ගර, හන, තන, මන, භම, කිත, ධන, බංහ, කම්බම්බ, චක්ඛ, භික්ඛ, සංකින්දන්ද, යජ, පට, ණාස, වස, පස, පංස, බන්ධ යන ධාතූන්ගෙන් පරව 'උ' ප්‍රත්‍යය වේ.

๓. พนฺธา อู วโธ จ.

3. 'බන්ධ' ධාතුවෙන් පරව 'ඌ' ප්‍රත්‍යයද, 'වධ' ආදේශයද වේ.

๔. ชมฺพาทโย.

4. ජම්බු ආදීහු.

๕. ตปุส วิธ กุร ปุถ มุทา กุ.

5. තපුස, විධ, කුර, පුථ, මුද යන ධාතූන්ගෙන් 'කු' ප්‍රත්‍යය වේ.

๖. สินฺธาทโย.

6. සින්ධු ආදීහු.

๗. อิ.

7. 'ඉ' ප්‍රත්‍යය වේ.

๘. ทธฺยาทโย.

8. දධි ආදීහු.

๙. ยุวณฺณุปนฺตา กิ.

9. යුවර්ණ (උ, ඌ) උපධා ඇති ධාතූන්ගෙන් 'කි' ප්‍රත්‍යය වේ.

๑๐. วป วร วส รส นภ หร หน ปณา อีณ.

10. වප, වර, වස, රස, නභ, හර, හන, පණ යන ධාතූන්ගෙන් 'ඊණ' ප්‍රත්‍යය වේ.

๑๑. ภู คมา อีณ.

11. භූ, ගම යන ධාතූන්ගෙන් 'ඊණ' ප්‍රත්‍යය වේ.

๑๒. ตนฺท ลกฺขา อี.

12. තන්ද, ලක්ඛ යන ධාතූන්ගෙන් 'ඊ' ප්‍රත්‍යය වේ.

๑๓. คมา โร.

13. ගම ධාතුවෙන් 'ර' ප්‍රත්‍යය වේ.

(อิติ สรปจฺจยา)

(මෙසේ ස්වර ප්‍රත්‍යයෝ යි)

๑๔. อิ ภี กา กราร วก สก วาหิ โก.

14. ඉ, භී, කා, කරාර, වක, සක, වාහී යන ධාතූන්ගෙන් 'කො' ප්‍රත්‍යය වේ.

๑๕. อูกาทโก.

15. ඌක ආදීහු.

๑๖. ภีตฺวา [Pg.44] นโก.

16. භී ධාතුවෙන් 'නක' ප්‍රත්‍යය වේ.

๑๗. สิงฺฆา อาณิ กาฏกา.

17. සිංඝ ධාතුවෙන් 'ආණි' සහ 'කාටක' ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

๑๘. กราทิตฺวโก.

18. කර ආදී ධාතූන්ගෙන් 'ත්වක' ප්‍රත්‍යය වේ.

๑๙. พล ปเต หฺยาโก.

19. බල, පත යන ධාතූන්ගෙන් 'ආක' ප්‍රත්‍යය වේ.

๒๐. สามากาทโย.

20. සාමාක ආදීහු.

๒๑. วิจฺฉา ล คม มุสา กิโก.

21. විච්ඡ, ල, ගම, මුස යන ධාතූන්ගෙන් 'කික' ප්‍රත්‍යය වේ.

๒๒. กึ กณิกาทโย.

22. කිංකණික ආදීහු.

๒๓. อิ สา กีโก.

23. ඉ, ස යන ධාතූන්ගෙන් 'කීක' ප්‍රත්‍යය වේ.

๒๔. กม ปทา ณุโก.

24. කම, පද යන ධාතූන්ගෙන් 'ණුක' ප්‍රත්‍යය වේ.

๒๕. มณฺฑ สลา ณูโก.

25. මණ්ඩ, සල යන ධාතූන්ගෙන් 'ණූක' ප්‍රත්‍යය වේ.

๒๖. ลูกาทโย.

26. ලූක ආදීහු.

๒๗. กสา สโก.

27. කස ධාතුවෙන් 'සක' ප්‍රත්‍යය වේ.

๒๘. กรา ติโก.

28. කර ධාතුවෙන් 'තික' ප්‍රත්‍යය වේ.

๒๙. อิสา ฐกน.

29. ඉස ධාතුවෙන් 'ඨකන' ප්‍රත්‍යය වේ.

๓๐. สมา โข.

30. සම ධාතුවෙන් 'ඛ' ප්‍රත්‍යය වේ.

๓๑. มุขาทโย.

31. මුඛ ආදීහු.

๓๒. อช วช มุท คท คมา คก.

32. අජ, වජ, මුද, ගද, ගම යන ධාතූන්ගෙන් 'ගක' ප්‍රත්‍යය වේ.

๓๓. สิงฺคาทโย.

33. සිංග ආදී ඡන්දස් ශබ්දයෝ ය.

๓๔. อคา คิ.

34. අග ධාතුවෙන් 'ගි' ප්‍රත්‍යය වේ.

๓๕. ยาวลา คุ.

35. යා, වලා ධාතූන්ගෙන් 'ගු' ප්‍රත්‍යය වේ.

๓๖. เผคฺวาทโย.

36. ඵෙගු ආදී ශබ්දයෝ ය.

๓๗. ชนา โฆ.

37. ජන ධාතුවෙන් 'ඝෝ' ප්‍රත්‍යය වේ.

๓๘. เมฆาทโย[Pg.45].

38. මේඝ ආදී ශබ්දයෝ ය.

(อิติ กวคฺคปจฺจยา)

(මෙසේ ක-වර්ග ප්‍රත්‍යයෝ යි)

๓๙. จุสร วรา โจ.

39. චු, සර, වර ධාතූන්ගෙන් 'චෝ' ප්‍රත්‍යය වේ.

๔๐. มรา จุอีจีจ.

40. මර ධාතුවෙන් 'චු', 'ඊචි' සහ 'ච' ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

๔๑. กุส ปสา ฉิก.

41. කුස, පස ධාතූන්ගෙන් 'ඡික' ප්‍රත්‍යය වේ.

๔๒. กสอุสา ฉุก.

42. කස, උස ධාතූන්ගෙන් 'ඡුක' ප්‍රත්‍යය වේ.

๔๓. อส มส วส กุจ กจา โฉ.

43. අස, මස, වස, කුච, කච ධාතූන්ගෙන් 'ඡෝ' ප්‍රත්‍යය වේ.

๔๔. คุจฺฉาทโย.

44. ගුච්ඡ ආදී ශබ්දයෝ ය.

๔๕. อรา ชุ อุฏ จ.

45. අර ධාතුවෙන් 'ජු' ප්‍රත්‍යය ද, 'උට' ප්‍රත්‍යය ද වේ.

๔๖. รชฺชาทโย.

46. රජ්ජ ආදී ශබ්දයෝ ය.

๔๗. คิธา ฌก.

47. ගිධ ධාතුවෙන් 'ඣක' ප්‍රත්‍යය වේ.

๔๘. วญฺจฺยาทโย.

48. වඤ්චි ආදී ශබ්දයෝ ය.

๔๙. กม ยชา โญ.

49. කම, යජ ධාතූන්ගෙන් 'ඤෝ' ප්‍රත්‍යය වේ.

๕๐. ปุญฺญํ.

50. පුණ්‍ය ශබ්දය යි.

๕๑. อรหาญฺโญ หาสฺส หิร จ.

51. අරහ ධාතුවෙන් 'ඤ්ඤ' ප්‍රත්‍යය ද, 'හා' යන්නට 'හිර' ආදේශය ද වේ.

(อิติ จวคฺคปจฺจยา)

(මෙසේ ච-වර්ග ප්‍රත්‍යයෝ යි)

๕๒. กิร ตรา กีโฏ.

52. කිර, තර ධාතූන්ගෙන් 'කීට' ප්‍රත්‍යය වේ.

๕๓. สกาทีหฺยโฏ.

53. සක ආදී ධාතූන්ගෙන් 'අට' ප්‍රත්‍යය වේ.

๕๔. มกุฏาวาฏ กวาฏ กุกฺกุฏา.

54. මකුට, ආවාට, කවාට, කුක්කුට යන ශබ්දයෝ ය.

๕๕. กมุส กุส กสา โฐ.

55. කමුස, කුස, කස ධාතූන්ගෙන් 'ඨෝ' ප්‍රත්‍යය වේ.

๕๖. กุฏฺฐาทโย.

56. කුට්ඨ ආදී ශබ්දයෝ ය.

๕๗. วร กรา อณฺโฑ.

57. වර, කර ධාතූන්ගෙන් 'අණ්ඩ' ප්‍රත්‍යය වේ.

๕๘. มนนฺตา โฑ.

58. මන්-අන්ත ධාතූන්ගෙන් 'ඩෝ' ප්‍රත්‍යය වේ.

๕๙. กุณฺฑาทโย.

59. කුණ්ඩ ආදී ශබ්දයෝ ය.

๖๐. ติช [Pg.46] กส ตส ทกฺขา กิโณ ชสฺส โข จ.

60. තිජ, කස, තස, දක්ඛ ධාතූන්ගෙන් 'කිණ' ප්‍රත්‍යය ද, 'ජ' කාරයට 'ඛ' කාරය ද වේ.

๖๑. วีอาทิโต ณิ.

61. `වී` ආදී ධාතූන්ගෙන් `ණි` ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๖๒. คหาทีหฺย ณิ.

62. `ගහ` ආදී ධාතූන්ගෙන් `ණි` ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๖๓. รีวีภาหิ ณุ.

63. `රී`, `වී` සහ `භා` යන ධාතූන්ගෙන් `ණු` ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๖๔. ขาณฺวาทโย.

64. `ඛාණු` ආදී ශබ්ද නිපාතනයෙන් සිද්ධ වෙති.

๖๕. กฺวาทิโตโณ.

65. `කු` ආදී ධාතූන්ගෙන් `ණ` ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๖๖. สุวีหิ ณก.

66. `සු` සහ `වී` යන ධාතූන්ගෙන් `ණක` ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๖๗. ติณาทโย.

67. `තිණ` ආදී ශබ්ද නිපාතනයෙන් සිද්ධ වෙති.

๖๘. รวณ วรณ ปูรณาทโย.

68. `රවණ`, `වරණ`, `පූරණ` ආදී ශබ්ද නිපාතනයෙන් සිද්ධ වෙති.

(อิติ ฏวคฺคปจฺจยา)

(මෙසේ ට-වර්ග ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.)

๖๙. ปาวสา อติ.

69. `පා` සහ `වස්` යන ධාතූන්ගෙන් `අති` ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๗๐. ธาหิสิ ตน ชน ชร คม สจา ตุ.

70. `ධා`, `හිස්`, `තන`, `ජන`, `ජර`, `ගම` සහ `සච` යන ධාතූන්ගෙන් `තු` ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๗๑. อริสฺสุฏ จ.

71. `අර්` ධාතුවට `තු` ප්‍රත්‍යය ද `සුට්` ආගමය ද වෙයි.

๗๒. ปิตฺวาทโย.

72. `පිතු` ආදී ශබ්ද නිපාතනයෙන් සිද්ධ වෙති.

๗๓. ชน กรา รตุ.

73. `ජන` සහ `කර` යන ධාතූන්ගෙන් `රතු` ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๗๔. สกา อุนฺโต.

74. `සක` ධාතුවෙන් `උන්තො` ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๗๕. กปา โอโต.

75. `කප` ධාතුවෙන් `ඔතො` ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๗๖. วสาทีหฺยนฺโต.

76. `වස්` ආදී ධාතූන්ගෙන් `අන්තො` ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๗๗. หิสีนํ มุก จ.

77. `හිංස්` ධාතුවට `මුක්` ආගමය ද `අන්තො` ප්‍රත්‍යය ද වෙයි.

๗๘. หร รุห กุลา อิโต.

78. `හර`, `රුහ` සහ `කුල` යන ධාතූන්ගෙන් `ඉතො` ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๗๙. ภราทีหฺยโต.

79. `භර` ආදී ධාතූන්ගෙන් `අතො` ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๘๐. กิราทีหฺยา-ตก.

80. `කිර` ආදී ධාතූන්ගෙන් `ආතක` ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๘๑. อมาทีหฺย-ตฺโต.

81. `අම` ආදී ධාතූන්ගෙන් `අත්තො` ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๘๒. วาทีหิ [Pg.47] โต.

82. `වා` ආදී ධාතූන්ගෙන් `තො` ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๘๓. ฆราทีหิ ตก.

83. `ඝර` ආදී ධාතූන්ගෙන් `තක` ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๘๔. เนตฺตาทโย.

84. `නෙත්තු` ආදී ශබ්ද නිපාතනයෙන් සිද්ධ වෙති.

๘๕. สมาทีหฺยโถ.

85. `සම` ආදී ධාතූන්ගෙන් `අථො` ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๘๖. อุปวสา วสฺโสฏ จ.

86. `උප` පූර්ව `වස්` ධාතුවෙන් `අථො` ප්‍රත්‍යය ද, `වස්` යන්නෙහි `ව` යන්නට `උට්` ආදේශය ද වෙයි.

๘๗. รมา ถก.

87. `රම` ධාතුවෙන් `ථක` ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๘๘. ติตฺถาทโย.

88. `තිත්ථ` ආදී ශබ්ද නිපාතනයෙන් සිද්ධ වෙති.

๘๙. วส มส กุสา ถุ.

89. `වස`, `මස` සහ `කුස` යන ධාතූන්ගෙන් `ථු` ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๙๐. สก วสา ถิ.

90. ‘සක’ සහ ‘වස’ යන ධාතූන්ගෙන් ‘ථි’ ප්‍රත්‍යය වේ.

๙๑. วีโต ถิก.

91. ‘වී’ ධාතුවෙන් ‘ථික’ ප්‍රත්‍යය වේ.

๙๒. สาริสฺมา รถิ.

92. ‘සාරි’ ධාතුවෙන් ‘රථි’ ප්‍රත්‍යය වේ.

๙๓. ตา ตา อิถิ.

93. ‘තෘ’ ධාතුවෙන් ‘ඉථි’ ප්‍රත්‍යය වේ.

๙๔. อิสา ถี.

94. ‘ඉස’ ධාතුවෙන් ‘ථී’ ප්‍රත්‍යය වේ.

๙๕. รุท ขุท มุท มท ฉิท สูท สป กมา ทก.

95. ‘රුද’, ‘ඛුද’, ‘මුද’, ‘මද’, ‘ඡිද’, ‘සූද’, ‘සප’ සහ ‘කම’ යන ධාතූන්ගෙන් ‘දක’ ප්‍රත්‍යය වේ.

๙๖. กุนฺทาทโย.

96. කුන්දාදී ශබ්දයන් සිද්ධ වෙත්.

๙๗. ททา ทุ.

97. ‘දා’ ධාතුවෙන් ‘දු’ ප්‍රත්‍යය වේ.

๙๘. ขนาน ทม รมา โธ.

98. ‘ඛන’, ‘දම’ සහ ‘රම’ යන ධාතූන්ගෙන් ‘ධ’ ප්‍රත්‍යය වේ.

๙๙. มุทฺธาทโย.

99. මුද්ධාදී ශබ්දයන් සිද්ධ වෙත්.

๑๐๐. สีโต ธุก.

100. ‘සී’ ධාතුවෙන් ‘ධුක’ ප්‍රත්‍යය වේ.

๑๐๑. วราร กร ตร ทร ยมอชฺช มิถสกา กุโน.

101. ‘වර’, ‘අර’, ‘කර’, ‘තර’, ‘දර’, ‘යම’, ‘අජ්ජ’, ‘මිථ’ සහ ‘සක’ යන ධාතූන්ගෙන් ‘කුන’ ප්‍රත්‍යය වේ.

๑๐๒. อชา อิโน.

102. ‘අජ’ ධාතුවෙන් ‘ඉන’ ප්‍රත්‍යය වේ.

๑๐๓. วิปินาทโย.

103. විපිනාදී ශබ්දයන් සිද්ධ වෙත්.

๑๐๔. กิรา [Pg.48] กโน.

104. ‘කිර’ ධාතුවෙන් ‘කන’ ප්‍රත්‍යය වේ.

๑๐๕. ที ชิ อิ มีหิ นก.

105. ‘දී’, ‘ජි’, ‘ඉ’ සහ ‘මී’ යන ධාතූන්ගෙන් ‘නක’ ප්‍රත්‍යය වේ.

๑๐๖. สิ ธา วี วาหิ โน.

106. ‘සි’, ‘ධා’, ‘වී’ සහ ‘වා’ යන ධාතූන්ගෙන් ‘න’ ප්‍රත්‍යය වේ.

๑๐๗. อูนาทโย.

107. ඌනාදී ශබ්දයන් සිද්ධ වෙත්.

๑๐๘. วีปตา ตโน.

108. ‘වී’ සහ ‘පත’ යන ධාතූන්ගෙන් ‘තන’ ප්‍රත්‍යය වේ.

๑๐๙. รมา ตนก.

109. ‘රම’ ධාතුවෙන් ‘තනක’ ප්‍රත්‍යය වේ.

๑๑๐. สู ภาหิ นุก.

110. ‘සූ’ සහ ‘භා’ යන ධාතූන්ගෙන් ‘නුක’ ප්‍රත්‍යය වේ.

๑๑๑. ธาสฺเส จ.

111. ‘ධා’ ධාතුවෙන් ‘ස’ ප්‍රත්‍යය ද වේ.

๑๑๒. วตฺตา ฏาว ธมาเสหฺยนิ.

112. ‘වත්ත’, ‘ටාව’, ‘ධම’ සහ ‘සහ්’ යන ධාතූන්ගෙන් ‘අනි’ ප්‍රත්‍යය වේ.

๑๑๓. ยุโต นิ.

113. ‘යු’ ධාතුවෙන් ‘නි’ ප්‍රත්‍යය වේ.

(อิติ ตวคฺคปจฺจยา)

(මෙසේ ත-වර්ග ප්‍රත්‍යයෝ නිමියහ)

๑๑๔. จมาป ปา วปา โป.

114. ‘චම’, ‘ආප’, ‘පා’ සහ ‘වප’ යන ධාතූන්ගෙන් ‘ප’ ප්‍රත්‍යය වේ.

๑๑๕. ยุ ถุ กุนํ ทีโฆ จ.

115. ‘යු’ සහ ‘ථු’ යන ධාතූන්ගෙන් ‘කුන’ ප්‍රත්‍යය ද, (ස්වරයාගේ) දීර්ඝය ද වේ.

๑๑๖. ขิป สุป นี สู ปูหิ ปก.

116. ‘ඛිප’, ‘සුප’, ‘නී’, ‘සූ’ සහ ‘පූ’ යන ධාතූන්ගෙන් ‘පක’ ප්‍රත්‍යය වේ.

๑๑๗. สิปฺปาทโย.

117. සිප්පාදී ශබ්දයන් සිද්ධ වෙත්.

๑๑๘. สาสา อโป.

118. ‘සාස’ ධාතුවෙන් ‘අප’ ප්‍රත්‍යය වේ.

๑๑๙. วิฏปาทโย.

119. විටප ආදීහු (නිපාතනයෙන් සිද්ධ වෙති).

๑๒๐. คุปา โผ.

120. ‘ගුප්’ ධාතුවෙන් ‘ඵ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๑๒๑. คร สราทีหิ โพ.

121. ‘ගර’, ‘සර’ ආදී ධාතූන්ගෙන් ‘බ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๑๒๒. นิมฺพาทโย.

122. නිම්බ ආදීහු (නිපාතනයෙන් සිද්ධ වෙති).

๑๒๓. ทรา พิ.

123. ‘දර’ ධාතුවෙන් ‘බි’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๑๒๔. กร สร สล กล วลฺล วสา อโภ.

124. ‘කර’, ‘සර’, ‘සල’, ‘කල’, ‘වල්ල’, ‘වස්’ ධාතූන්ගෙන් ‘අභ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๑๒๕. คทา รโภ.

125. ‘ගද’ ධාතුවෙන් ‘රභ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๑๒๖. อุสรา [Pg.49] สา กโต.

126. ‘උසර්’ ධාතුවෙන් ‘ස’ ප්‍රත්‍යය ද, (ධාතු අන්තයට) ‘ක’ කාරය ද වෙයි.

๑๒๗. อิโต ภก.

127. ‘ඉ’ ධාතුවෙන් ‘භක’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๑๒๘. คราวา โภ.

128. ‘ගර්’ ධාතුවෙන් ‘ආව’ ආදේශය ද ‘භ’ ප්‍රත්‍යය ද වෙයි.

๑๒๙. โสพฺภาทโย.

129. සොබ්භ ආදීහු (නිපාතනයෙන් සිද්ධ වෙති).

๑๓๐. อุส กุส ปท สุขา กุโม.

130. ‘උස්’, ‘කුස්’, ‘පද්’, ‘සුඛ්’ ධාතූන්ගෙන් ‘කුම’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๑๓๑. วฏุมาทโย.

131. වටුම ආදීහු (නිපාතනයෙන් සිද්ධ වෙති).

๑๓๒. คุธา อุโม.

132. ‘ගුධ්’ ධාතුවෙන් ‘උම’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๑๓๓. ปฐ จรา อมิมา.

133. ‘පඨ’ සහ ‘චර’ ධාතූන්ගෙන් ‘අම’ සහ ‘ඉම’ ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

๑๓๔. หิ ธูหิ มก.

134. ‘හි’ සහ ‘ධූ’ ධාතූන්ගෙන් ‘මක’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๑๓๕. ตีโต รีสโน จ.

135. ‘තී’ ධාතුවෙන් ‘රීසන’ ප්‍රත්‍යය ද වෙයි.

๑๓๖. ขี สุ วี ยา คา หิ สา ลู ขุ หุ มร ธร กร ฆร ชมา ม สามา โม.

136. ‘ඛී’, ‘සු’, ‘වී’, ‘යා’, ‘ගා’, ‘හි’, ‘සා’, ‘ලූ’, ‘ඛු’, ‘හු’, ‘මර’, ‘ධර’, ‘කර’, ‘ඝර’, ‘ජම්’, ‘ම’ ධාතූන්ගෙන් ‘සාම’ සහ ‘ම’ ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

๑๓๗. อสฺมาทโย.

137. අස්ම ආදීහු (නිපාතනයෙන් සිද්ධ වෙති).

๑๓๘. นีโต มิ.

138. ‘නී’ ධාතුවෙන් ‘මි’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๑๓๙. อูมิ ภูมิ นิมิ รสฺมิ.

139. ඌමි, භූමි, නිමි, රස්මි යන පදයන් (නිපාතනයෙන් සිද්ධ වෙති).

(อิติ ปวคฺคปจฺจยา)

(මෙසේ ප-වර්ග ප්‍රත්‍යයෝ දක්වන ලදහ.)

๑๔๐. มา ฉาหิ โย.

140. ‘මා’ සහ ‘ඡා’ ධාතූන්ගෙන් ‘ය’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๑๔๑. ชนิสฺส ชา จ.

141. ‘ජන්’ ධාතුවට ‘ජා’ ආදේශය ද (ය ප්‍රත්‍යය ද) වෙයි.

๑๔๒. หทยาทโย.

142. හදය ආදීහු (නිපාතනයෙන් සිද්ධ වෙති).

๑๔๓. ขี สิ สินี สี สุ วี กุ สู หิ รก.

143. ‘ඛී’, ‘සි’, ‘සිනී’, ‘සී’, ‘සු’, ‘වී’, ‘කු’, ‘සූ’, ‘හි’ ධාතූන්ගෙන් ‘රක’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๑๔๔. หิจิ ทุ มินํ ทีโฆ จ.

144. ‘හි’, ‘චි’, ‘දු’ ධාතූන්ගෙන් ‘මින’ ප්‍රත්‍යය ද (ධාතු ස්වරයාගේ) දීර්ඝය ද වෙයි.

๑๔๕. ธาตา นมี จ.

145. ‘ධා’ ධාතුවෙන් ‘නමී’ ප්‍රත්‍යය ද වෙයි.

๑๔๖. ภทฺราทโย[Pg.50].

146. භද්‍ර ආදීහු (නිපාතනයෙන් සිද්ධ වෙති).

๑๔๗. มนฺทงฺก สสา ส ม ธ จตา อุโร.

147. ‘මන්ද’, ‘අංක’, ‘සස’, ‘ස’, ‘ම’, ‘ධ’, ‘චත’ ධාතූන්ගෙන් ‘උර’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๑๔๘. วิธุราทโย.

148. විධුර ආදී ශබ්ද.

๑๔๙. ติมรุหรุธพธมทมนฺทวชา ชรุจกสา กิโร.

149. තිම, රුහ, රුධ, බන්ධ, මද, මන්ද, වජ, ජරු, චක, ස යන ධාතූන්ගෙන් කිර ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๑๕๐. ถิราทโย.

150. ථිර ආදී ශබ්ද.

๑๕๑. ททคเรหิ ทุร ภรา.

151. දද, ගර යන ධාතූන්ගෙන් පිළිවෙළින් දුර, භර යන ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

๑๕๒. จร ทร ชร คร มเรหิเต.

152. චර, දර, ජර, ගර, මර යන ධාතූන්ගෙන් ද (එම ප්‍රත්‍යයෝ) වෙති.

๑๕๓. ปีโต กฺวโร.

153. පී ධාතුවෙන් ක්වර ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๑๕๔. จีวราทโย.

154. චීවර ආදී ශබ්ද.

๑๕๕. กุโต กฺรโร.

155. කු ධාතුවෙන් ක්‍රර ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๑๕๖. วสาสา ฉโร.

156. වස, ආස යන ධාතූන්ගෙන් ඡර ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๑๕๗. มสา เฉโร จ.

157. මස ධාතුවෙන් ඡේර ප්‍රත්‍යය ද වෙයි.

๑๕๘. ธูวาโต สโร.

158. ධූ, වා යන ධාතූන්ගෙන් සර ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๑๕๙. ภมาทีหฺยโร.

159. භම ආදී ධාතූන්ගෙන් අර ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๑๖๐. วทิสฺส พท จ.

160. වදි ධාතුවට බද ආදේශය ද වෙයි.

๑๖๑. วทชนานํ ฐง จ.

161. වද, ජන යන ධාතූන්ට ථකාරය ද (ආදේශ) වෙයි.

๑๖๒. ปจิสฺสิฐง จ.

162. පචි ධාතුවට ද ථකාරය (ආදේශය) වෙයි.

๑๖๓. วกา อรณ.

163. වක ධාතුවෙන් අරණ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๑๖๔. สิคฺยงฺคาค มชฺชกลา ลา อาโร.

164. සිංග, අංග, අග, මජ්ජ, කල, ලා යන ධාතූන්ගෙන් ආර ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๑๖๕. กมิสฺส สฺสุ จ.

165. කමි ධාතුවෙන් ස්සු ප්‍රත්‍යය ද වෙයි.

๑๖๖. ภิงฺคา (งฺกา) ราทโย.

166. භිංගාර (භිංකාර) ආදී ශබ්ද.

๑๖๗. กรา มาโร.

167. කර ධාතුවෙන් මාර ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๑๖๘. ปุส [Pg.51] สเรหิ ขโร.

168. පුස, සර යන ධාතූන්ගෙන් ඛර ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๑๖๙. สร วส กลา กีโร วสฺสุฏ จ.

169. සර, වස, කල යන ධාතූන්ගෙන් කීර ප්‍රත්‍යය ද, (වස ධාතුවේ) වකාරයට උකාරය ද වෙයි.

๑๗๐. คพฺภีราทโย.

170. ගම්භීර ආදී ශබ්ද.

๑๗๑. ขชฺช วลฺล มสา อูโร.

171. ඛජ්ජ, වල්ල, මස යන ධාතූන්ගෙන් ඌර ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๑๗๒. กปฺปูราทโย.

172. කප්පූර ආදී ශබ්ද.

๑๗๓. กฐ จกา โอโร.

173. කඨ, චක යන ධාතූන්ගෙන් ඕර ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๑๗๔. โมราทโย.

174. මෝර ආදී ශබ්ද.

๑๗๕. กุโต เอรก.

175. කු ධාතුවෙන් ඒරක ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๑๗๖. ภูสูหิ ริก.

176. භූ, සූ යන ධාතූන්ගෙන් රික ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๑๗๗. มีกสีนีหิ รุ.

177. මී, කස, නී යන ධාතූන්ගෙන් රු ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๑๗๘. สินา เอรุ.

178. ‘සි’ (හෝ ‘සිනා’) යන්නෙන් ‘එරු’ ප්‍රත්‍යය වේ.

๑๗๙. ภีรุหิ รุก.

179. ‘භීරු’ යන්නෙන් ‘ක’ (හෝ ‘රුක’) ප්‍රත්‍යය වේ.

๑๘๐. ตมา พูโล.

180. ‘තම’ යන්නෙන් ‘බූල’ ප්‍රත්‍යය වේ.

๑๘๑. สิโต ลกวาลา.

181. ‘සිත’ යන්නෙන් ‘ලක’ සහ ‘වාල’ ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

๑๘๒. มงฺค กม สมฺพ สพ สก วส วิส เกว กล ปลฺล กฐ ปฏ กุณฺฑ มณฺฑา อโล.

182. මංග, කම, සම්බ, සබ, සක, වස, විස, කේව, කල, පල්ල, කඨ, පට, කුණ්ඩ, මණ්ඩ යන වචනවලින් ‘අල’ ප්‍රත්‍යය වේ.

๑๘๓. มุสา กโล.

183. ‘මුස’ යන්නෙන් ‘කල’ (හෝ ‘අල’) ප්‍රත්‍යය වේ.

๑๘๔. ถลาทโย.

184. ථල ආදී වචන ද මෙලෙසම සිද්ධ වේ.

๑๘๕. กุลา กาโล จ.

185. ‘කුල’ යන්නෙන් ‘කාල’ ප්‍රත්‍යය ද වේ.

๑๘๖. มุฬาลาทโย.

186. මුළාල ආදී වචන ද මෙලෙසම සිද්ධ වේ.

๑๘๗. จณฺฑ ปตา ณาโล.

187. ‘චණ්ඩ’ සහ ‘පත’ යන වචනවලින් ‘ණාල’ ප්‍රත්‍යය වේ.

๑๘๘. มาทิโต โล.

188. ‘මාද’ ආදීන්ගෙන් ‘ල’ ප්‍රත්‍යය වේ.

๑๘๙. อน สน กล กุก สฐ มหา อิโล.

189. අන, සන, කල, කුක, සඨ, මහා යන වචනවලින් ‘ඉල’ ප්‍රත්‍යය වේ.

๑๙๐. กุฏา [Pg.52] กิโล.

190. ‘කුට’ යන්නෙන් ‘ඉල’ (හෝ ‘කිල’) ප්‍රත්‍යය වේ.

๑๙๑. สิถิลาทโย.

191. සිථිල ආදී වචන ද මෙලෙසම සිද්ධ වේ.

๑๙๒. จฏ กณฺฑ วฏฺฏ ปุถา กุโล.

192. චට, කණ්ඩ, වට්ට, පුථ යන වචනවලින් ‘උල’ (හෝ ‘කුල’) ප්‍රත්‍යය වේ.

๑๙๓. ตุมุลาทโย.

193. තුමුල ආදී වචන ද මෙලෙසම සිද්ධ වේ.

๑๙๔. กลฺล กป ตกฺก ปฏา โอโล.

194. කල්ල, කප, තක්ක, පට යන වචනවලින් ‘ඔල’ ප්‍රත්‍යය වේ.

๑๙๕. องฺคา อุโล ลิ.

195. ‘අංග’ යන්නෙන් ‘උල’ සහ ‘ලි’ ප්‍රත්‍යයන් වෙති.

๑๙๖. อญฺชา ลิ.

196. ‘අංජ’ යන්නෙන් ‘ලි’ ප්‍රත්‍යය වේ.

๑๙๗. ฉทา ลิ.

197. ‘ඡද’ යන්නෙන් ‘ලි’ ප්‍රත්‍යය වේ.

๑๙๘. อลฺยาทโย.

198. අලි ආදී වචන ද මෙලෙසම සිද්ධ වේ.

๑๙๙. ปิลาที หฺย โว.

199. පිල ආදී වචනවලින් ‘අව’ ප්‍රත්‍යය වේ.

๒๐๐. สาฬวาทโย.

200. සාළව ආදී වචන ද මෙලෙසම සිද්ධ වේ.

๒๐๑. สรา อาโว.

201. ‘සර’ යන්නෙන් ‘ආව’ ප්‍රත්‍යය වේ.

๒๐๒. อล มล พิลา ณุโว.

202. අල, මල, බිල යන වචනවලින් ‘ණුව’ (හෝ ‘උව’) ප්‍රත්‍යය වේ.

๒๐๓. คาตฺวีโว.

203. ‘ගාතු’ යන්නෙන් ‘ඊව’ ප්‍රත්‍යය වේ.

๒๐๔. สุโต กฺว กฺวา.

204. ‘සු’ යන්නෙන් ‘ක්ව’ සහ ‘ක්වා’ ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

๒๐๕. วิทฺวา.

205. ‘විද්’ යන්නෙන් ‘වා’ ප්‍රත්‍යය වේ.

๒๐๖. ถุโต เร โว.

206. ‘ථු’ යන්නෙන් ‘රෙ’ සහ ‘ව’ ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

๒๐๗. สมา ริโว.

207. ‘සම’ යන්නෙන් ‘රිව’ ප්‍රත්‍යය වේ.

๒๐๘. ฉทา รวิ.

208. ඡද ධාතුවෙන් අවි ප්‍රත්‍යය වේ.

๒๐๙. ปูร ติมา กิโส รสฺโส จ.

209. පූර ධාතුවෙන් ඉම ප්‍රත්‍යය ද, (ධාතු ස්වරයාගේ) හ්‍රස්ව වීම ද වේ.

๒๑๐. กรา อีโส.

210. කර ධාතුවෙන් ඊස ප්‍රත්‍යය වේ.

๒๑๑. สิรีสาทโย.

211. සිරීස ආදී ශබ්ද සිද්ධ වේ.

๒๑๒. กรา [Pg.53] ริพฺพิ โส.

212. කර ධාතුවෙන් රිබ්බි ප්‍රත්‍යය ද, සකාරාදේශය ද වේ.

๒๑๓. สสาส วส วิส หน วน มนาน กมา โส.

213. සස, අස, වස, විස, හන, වන, මන යන ධාතූන්ගේ අවසානයට පිළිවෙළින් සකාරාදේශය වේ.

๒๑๔. อามิ ถุ กุสีโต สก.

214. ආමි, ථු, කුසීත යන ශබ්දයන්ගෙන් සක ප්‍රත්‍යය වේ.

๒๑๕. ผสฺสาทโย.

215. ඵස්ස ආදී ශබ්ද සිද්ධ වේ.

๒๑๖. สุโต ณิสก.

216. සු ධාතුවෙන් ණිසක ප්‍රත්‍යය වේ.

๒๑๗. เว ตา ต ยุ ปนา ล กล จมา อโส.

217. වේ, තා, ත, යු, පන, ල, කල, චම යන ධාතූන්ගෙන් අස ප්‍රත්‍යය වේ.

๒๑๘. วย ทิว กร กเร หฺย สณสกปาส กสา.

218. වය, දිව, කර, කරෙ, හ්‍ය, සණ, සක, පාස යන ධාතූන්ගෙන් කස ප්‍රත්‍යය වේ.

๒๑๙. สส มส ทํสา สา สุ.

219. සස, මස, දංස යන ධාතූන්ගෙන් සා ප්‍රත්‍යය ද, උත්වයක් ද වේ.

๒๒๐. วิทา ทสุก.

220. විද ධාතුවෙන් දසුක ප්‍රත්‍යය වේ.

๒๒๑. สสา รีโห.

221. සස ධාතුවෙන් ඊහ ප්‍රත්‍යය ද, රකාරාදේශය ද වේ.

๒๒๒. ชีวามา โห วมา จ.

222. ජීව, මා යන ධාතූන්ගෙන් හෝ ප්‍රත්‍යය ද, වමා දේශය ද වේ.

๒๒๓. ตณฺหาทโย.

223. තණ්හා ආදී ශබ්ද සිද්ධ වේ.

๒๒๔. ปณุสฺสหา หีหี โณลง จ.

224. පණුස්සහ ධාතුවෙන් ඊහී ප්‍රත්‍යය ද, ණොලඟ දේශය ද වේ.

๒๒๕. ขี มิ ปี จุ มา วา กาหิ โฬ อุสฺส วา ทีโฆ จ.

225. ඛී, මි, පී, චු, මා, වා යන ධාතූන්ගෙන් ළො ප්‍රත්‍යය ද, උස්ස දේශය ද, විකල්පයෙන් දීර්ඝය ද වේ.

๒๒๖. คุโต ฬก จ.

226. ගු ධාතුවෙන් ළක ප්‍රත්‍යය ද වේ.

๒๒๗. ปงฺคุฬาทโย.

227. පංගුළ ආදී ශබ්ද සිද්ධ වේ.

๒๒๘. ปาโต ฬิ.

228. පා ධාතුවෙන් ළි ප්‍රත්‍යය වේ.

๒๒๙. วีโต ฬุ.

229. වී ධාතුවෙන් ළූ ප්‍රත්‍යය වේ.

อิติ โมคฺคลฺลาเน พฺยากรเณ ณฺวาทิกณฺโฑ สตฺตโม.

මොග්ගල්ලාන ව්‍යාකරණයෙහි සත්වන ණ්වාදි කාණ්ඩය මෙසේ නිමාවට පත් වේ.

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

ඒ භාග්‍යවත් වූ, අර්හත් වූ, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට මාගේ නමස්කාරය වේවා!

โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ

මොග්ගල්ලාන ව්‍යාකරණය

๑. ปฐโม สญฺญาทิกณฺโฑ

1. පළමුවන සංඥාදි කාණ්ඩය

สิทฺธมิทฺธคุณํ สาธุ, นมสฺสิตฺวา ตถาคตํ;

สธมฺมสงฺฆํ ภาสิสฺสํ, มาคธํ สทฺทลกฺขณํ.

සිද්ධ වූ ද, සෘද්ධිමත් ගුණැත්තා වූ ද, සාධු වූ තථාගතයන් වහන්සේට ද, සද්ධර්මයට හා සංඝරත්නයට ද නමස්කාර කොට, මාගධී (පාලි) ශබ්ද ලක්ෂණය (ව්‍යාකරණය) පවසන්නෙමි.

๑. ออาทโย [Pg.54] ติตาลีส วณฺณา.

1. අකාරය ආදී කොට ඇති අක්ෂර (වර්ණ) සතළිස් තුනකි.

อการาทโย นิคฺคหีตนฺตา เตจตฺตาลีส-กฺขรา วณฺณา นาม โหนฺติ. อ อา อิ อี อุ อู เอ เอ โอ โอ, ก ข ค ฆ ง จ ฉ ช ฌ ญฺญ, ฏ ฐ ฑ ฒ ณ, ต ถ ท ธ น, ป ผ พ ภ ม, ย ร ล ว ส ห ฬ อํ. เตน กฺวตฺโถ? ‘‘เอ โอ น มวณฺเณ’’ ๑. ๓๗. ติตาลีสาภิ วจนํ กตฺถจิ วณฺณโลปํ ญาเปติ. เตน ‘ปฏิสงฺขา โยนิโส’ติอาทิ สิทฺธํ.

අකාරයේ සිට නිග්ගහීතය දක්වා වූ අක්ෂර හතළිස් තුන 'වර්ණ' නම් වේ. (එනම්) අ, ආ, ඉ, ඊ, උ, ඌ, එ, ඒ, ඔ, ඕ, ක, ඛ, ග, ඝ, ඞ, ච, ඡ, ජ, ඣ, ඤ, ට, ඨ, ඩ, ඪ, ණ, ත, ථ, ද, ධ, n, ප, ඵ, බ, භ, ම, ය, ර, ල, ව, ස, හ, ළ, අං යන්නයි. එයින් කුමන ප්‍රයෝජනයක්ද? 'එ ඔ න මවණ්ණෙ' (1.37) යන්නයි. 'සතළිස් තුනක්' යන වචනයෙන් ඇතැම් තැනක වර්ණ ලෝපය ද හඟවයි. එයින් 'පටිසංඛා යොනිසො' යනාදිය සිද්ධ වේ.

๒. ทสาโท สรา.

2. මුල් අකුරු දහය 'ස්වර' නම් වේ.

ตตฺถาทิมฺหิ ทส วณฺณา สรา นาม โหนฺติ. เตน กฺวตฺโถ? ‘‘สโร โลโป สเร’’ ๑, ๒๖ อิจฺจาทิ.

එහි ආරම්භයෙහි ඇති (අකුරු) දසය 'ස්වර' නම් වෙති. එයින් ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්ද? "සරො ලොපො සරෙ" (1, 26) යනාදියයි.

๓. ทฺเวทฺเว สวณฺณา. เตสุ ทฺเวทฺเว สรา สวณฺณา นาม โหนฺติ. เตน กฺวตฺโถ? ‘‘วณฺณปเรน สวณฺโณปิ’’ ๑, ๒๔.

3. දෙක බැගින් සවර්ණ වෙති. ඒ ස්වරයන් අතුරින් දෙක බැගින් වූ ස්වරයෝ 'සවර්ණ' නම් වෙති. එයින් ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්ද? "වණ්ණපරෙන සවණ්ණොපි" (1, 24) යන්නයි.

๔. ปุพฺโพ รสฺโส.

4. පළමු වැන්න හ්‍රස්ව වේ.

เตสุ [Pg.55] ทฺวีสุ โย โย ปุพฺโพ, โส โส รสฺสสญฺโญ โหติ. เตสุ เอ.โอ.สํโยคโต ปุพฺพาว ทิสฺสนฺติ. เตน กฺวตฺโถ? ‘‘รสฺโส วา’’ ๒,๖๒ อิจฺจาทิ.

ඒ දෙක අතුරින් යම් යම් පළමු එකක් වේද, ඒ ඒ අකුර 'හ්‍රස්ව' යන නම ලබයි. ඒ ස්වරයන් අතුරින් 'එ' සහ 'ඔ' යන ස්වර දෙක සංයෝගයකට පෙර ඇති කල්හි පමණක් (හ්‍රස්ව ලෙස) දක්නට ලැබේ. එයින් ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්ද? "රස්සො වා" (2,62) යනාදියයි.

๕. ปโร ทีโฆ.

5. පසු වැන්න දීර්ඝ වේ.

เต สฺเวว ทฺวีสุโย โย ปโร, โส โส ทีฆสญฺโญ โหติ. เตน กฺวตฺโถ? ‘‘โย โล ปนิสุ ทีโฆ’’ ๒,๘๘ อิจฺจาทิ.

ඒ දෙක අතුරින්ම යම් යම් පසු එකක් වේද, ඒ ඒ අකුර 'දීර්ඝ' යන නම ලබයි. එයින් ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්ද? "යො ලො පනිසු දීඝො" (2,88) යනාදියයි.

๖. กาทโย พฺยญฺชนา.

6. 'ක' යන්න මුල් කොට ඇති අකුරු ව්‍යඤ්ජනයෝ වෙති.

กการาทโย วณฺณา นิคฺคหีตปริยนฺตา พฺยญฺชนสญฺญาโหนฺติ. เตน กฺวตฺโถ? ‘‘พฺยญฺชเน ทีฆรสฺสา’’ ๑,๓๓ อิจฺจาทิ.

'ක' කාරය මුල් කොට නිග්ගහීතය අවසාන කොට ඇති අකුරු 'ව්‍යඤ්ජන' යන නම ලබති. එයින් ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්ද? "බ්‍යඤ්ජනෙ දීඝරස්සා" (1,33) යනාදියයි.

๗. ปญฺจ ปญฺจกา วคฺคา.

7. පහ බැගින් වූ කාණ්ඩ පහ 'වර්ග' නම් වෙති.

กาทโย ปญฺจ ปญฺจกา วคฺค, นาม โหนฺติ. เตน กฺวตฺโถ? ‘‘วคฺเค วคฺคนฺโต’’ ๑,๔๑ อิจฺจาทิ.

'ක' යන්න මුල් කොට ඇති පහ බැගින් වූ කාණ්ඩ පහ 'වර්ග' නම් වෙති. එයින් ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්ද? "වග්ගෙ වග්ගන්තො" (1,41) යනාදියයි.

๘. พินฺทุ นิคฺคหีตํ.

8. බින්දුව 'නිග්ගහීතය' නම් වේ.

ยฺวายํ วณฺโณ พินฺทุมตฺโต, โส นิคฺคหีตสญฺโญ โหติ. เตน กฺวตฺโถ? ‘‘นิคฺคหีตํ’’ ๑,๓๘ อิจาทิ. ครุสญฺญากรณํ อนฺวตฺถสญฺญตฺถํ.

යම් මේ බින්දුවක් පමණක් වූ අකුරක් වේද, එය 'නිග්ගහීත' යන නම ලබයි. එයින් ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්ද? "නිග්ගහීතං" (1,38) යනාදියයි. ගුරු සංඥාව කිරීම, අර්ථයට අනුකූල නාමයක් වීමේ ප්‍රයෝජනය පිණිස වේ.

๙. อิยุวณฺณา [Pg.56] ฌลา นามสฺสนฺเต.

9. නාම පදයක අවසානයෙහි ඇති 'ඉ' වර්ණ සහ 'උ' වර්ණ (පිළිවෙළින්) 'ඣ' සහ 'ල' යන නම ලබති.

นามํ ปาฏิปทิกํ, ตสฺสอนฺเต วตฺตมานา อิวณฺณุวณฺณา ฌลสญฺญา โหนฺติ ยถากฺกมํ. เตน กฺวตฺโถ? ‘‘ฌลา วา’’ ๒,๑๑๑ อิจฺจาทิ.

නාමය යනු ප්‍රාතිපදිකයයි. එහි අවසානයෙහි පවතින ඉ-වර්ණය සහ උ-වර්ණය පිළිවෙළින් 'ඣ' සහ 'ල' යන නම ලබති. එයින් ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්ද? "ඣලා වා" (2,111) යනාදියයි.

๑๐. ปิตฺถิยํ.

10. ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි 'ප' (සංඥාව) වේ.

อิตฺถิยํ วตฺตมานสฺส นามสฺส-นฺเต วตฺตมานา อิวณฺณุวณฺณา ปสญฺญา โหนฺติ. เตน กฺวตฺโถ? เย ปสฺสิวณฺณสฺส’’ ๒,๑๑๖ อิจฺจาทิ.

ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි පවතින නාම පදයක අවසානයෙහි ඇති ඉ-වර්ණය සහ උ-වර්ණය 'ප' යන නම ලබති. එයින් ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්ද? "යෙ පස්සිවණ්ණස්ස" (2,116) යනාදියයි.

๑๑. ฆา.

11. 'ඝ' (යන සංඥාව) වේ.

อิตฺถิยํ วตฺตมานสฺส นามสฺส-นฺเต วตฺถมาโน อากาโร ฆสญฺโญ โหติ. เตน กฺวตฺโถ? ‘‘ฆพฺรหฺมาทิเต’’ ๒,๖๐ อิจฺจาทิ.

ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි පවතින නාම පදයක අවසානයෙහි ඇති 'ආ' කාරය 'ඝ' යන නම ලබයි. එයින් ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්ද? "ඝබ්‍රහ්මාදිතෙ" (2,60) යනාදියයි.

๑๒. โค สฺยาลปเน.

12. ආලපනයෙහි 'සි' ප්‍රත්‍යය 'ග' නම් වේ.

อาลปเน สิ คสญฺโญ โหติ.

ආලපනයෙහි 'සි' ප්‍රත්‍යය 'ග' යන නම ලබයි.

เตน กฺวตฺโถ? ‘‘เควา’’ ๒,๖๕ อิจฺจาทิ.

එයින් ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්ද? "ගෙවා" (2,65) යනාදියයි.

(สญฺญา)

(සංඥා)

๑๓. วิธิพฺพิเสสนนฺตสฺส.

13. विशेषණය අවසානයෙහි ඇති පදයට ද නියමය (විධිය) වේ.

ยํ วิเสสนํ, ตทนฺตสฺส วิธิ ญาตพฺโพ ‘‘อโต โยนํ ฏาเฏ’’ ๒,๔๑ นรานเร.

යම් විශේෂණයක් වේද, එය අවසානයෙහි ඇති පදයට ද නියමය (විධිය) දත යුතුය. "අතො යොනං ඨාටෙ" (2,41) සූත්‍රයෙන් 'නරානරෙ' යන්නෙහි මෙනි.

๑๔. สตฺตมิยํ ปุพฺพสฺส.

14. සප්තමී විභක්ති නිර්දේශයෙහි, පෙර පදයට කාර්යය සිදුවේ.

สตฺตมีนิทฺเทเส [Pg.57] ปุพฺพสฺเสว การิยํ ญาตพฺพํ ‘‘สโร โลโป สเร’’ ๑,๒๖ เวฬคฺคํ. ‘ตมห’นฺตีธ กสฺมา น โหติ?, สเรโตปสิเลสิกาธาโร ตตฺเถตาว วุจฺจเต ‘ปุพฺพสฺเสว โหติ น ปรสฺสา’ติ.

සප්තමී විභක්ති නිර්දේශයෙහි, පෙර පදයටම කාර්යය සිදුවන බව දත යුතුය. "සරො ලොපො සරෙ" (1,26) සූත්‍රයෙන් 'වේළග්ගං' යන්නෙහි මෙනි. මෙහි 'තමහං' යන්නෙහි (එවැනි ලොප්වීමක්) නොවන්නේ මන්ද? එහි 'සරෙ' (ස්වරයෙහි) යන්නෙන් උපශ්ලේෂික ආධාරය (ළඟින්ම පිහිටීම) පැවසෙන බැවින්, 'කාර්යය පෙර පදයටම වේ, පසු පදයට නොවේ' යන්න මෙහිදී කියනු ලැබේ.

๑๕. ปญฺจมิยํ ปรสฺส.

15. පංචමී විභක්ති නිර්දේශයෙහි, පසු පදයට කාර්යය සිදුවේ.

ปญฺจมีนิทฺเทเส ปรสฺส การิยํ ญาตพฺพํ ‘‘อโตโยนํ ฏาเฏ’’ ๒,๔๑ นรานเร. อิธ น โหตํ ‘ชนฺตุโห อนตฺตา’. อิธ กสฺมา น โหติ? โอสขฺโย, อนนฺตเร กตตฺถตาย น พฺยวหิตสฺส การิยํ.

පංචමී විභක්ති නිර්දේශයෙහි, පසු පදයට කාර්යය සිදුවන බව දත යුතුය. "අතො යොනං ඨාටෙ" (2,41) සූත්‍රයෙන් 'නරානරෙ' යන්නෙහි මෙනි. 'ජන්තුහො අනත්තා' යන්නෙහි මෙය සිදු නොවේ. මෙහි එය නොවන්නේ මන්ද? අතරක් නොමැතිව (අනන්තරව) කාර්යය සිදු කිරීමට නියමිත බැවින්, අතරක් ඇති (ව්‍යවහිත) තැනකදී කාර්යය සිදු නොවේ.

๑๖. อาทิสฺส.

16. මුල් අකුරට කාර්යය සිදුවේ.

ปรสฺส สฺสิสฺสมานํ การิยมาทิวณฺณสฺส ญาตพฺพํ ‘‘ร สงฺขฺยาโต วา’’ ๓,๑๐๓ เตรส.

පසු පදයට නියම කරනු ලබන කාර්යය, එහි මුල් අකුරට (ආදි වර්ණයට) සිදුවන බව දත යුතුය. "ර සංඛ්‍යාතො වා" (3,103) සූත්‍රයෙන් 'තෙරස' යන්නෙහි මෙනි.

๑๗. ฉฏฺฐิยนฺตสฺส.

17. ෂෂ්ඨී විභක්තියෙන් දක්වන ලද්ද අවසාන අකුරට (අන්ත්‍යයට) වෙයි.

ฉฏฺฐีนิทฺทิฏฺฐสฺส ยํ การิยํ, ตทนฺตสฺส วณฺณสฺส วิญฺเญยฺยํ ‘‘ราชสฺสิ นามฺหิ’’ ๒,๒๓ ราชินา.

ෂෂ්ඨී විභක්තියෙන් නිර්දේශ කරන ලද යම් කාර්යයක් වේ ද, එය එම පදයේ අවසාන අක්ෂරයට වන බව දත යුතුය. 'රාජස්සි නාම්හි' යන්නෙන් 'රාජිනා' යන්නෙහි මෙනි.

๑๘. งานุพนฺโธ.

18. 'ඞ' (ඞකාරය) අනුබන්ධ කොට ඇත්තේ ද, අවසාන අකුරට වෙයි.

งกาโร อนุพนฺโธ ยสฺส, โส อนฺตสฺส โหติ ‘‘โคสฺสา วง’’ ๑,๓๒ ควาสฺสํ.

යමෙකුට ඞකාරය අනුබන්ධය වේ ද, එය අවසාන අකුරට (අන්ත්‍යයට) වෙයි. 'ගොස්සා වඞ්' යන්නෙන් 'ගවාස්සං' යන්නෙහි මෙනි.

๑๙. ฏานุพนฺธาเนกวณฺณา สพฺพสฺส.

19. 'ට' අනුබන්ධය සහිත වූ හෝ, අකුරු කිහිපයක් ඇති (අනේක වර්ණ) වූ හෝ ආදේශය මුළු පදයටම වෙයි.

ฏกาโร-นุพนฺโธ [Pg.58] ยสฺส, โส-เนกกฺขโร จาเทโส สพฺพสฺส โหติ ‘‘อิมสฺสานิตฺถิยํ เฏ’’ ๒,๑๒๘ เอสุ, ‘‘นามฺห-นิมิ’’ ๒,๑๒๖ อเนน.

යමෙකුට ටකාරය අනුබන්ධය වේ ද, එමෙන්ම බහුඅක්ෂර වූ ද ආදේශය මුළු පදයටම වෙයි. 'ඉමස්සානිට්ඨියං ටේ' යන්නෙහි ද, 'නාම්හ-නිමි' යන්නෙන් ද දක්වා ඇති පරිදිය.

๒๐. ญกานุพนฺธาทฺยนฺตา.

20. 'ඤ' සහ 'ක' අනුබන්ධ කොට ඇත්තෝ පිළිවෙළින් මුලෙහි හා අගෙහි වෙති.

ฉฏฺฐีนิทฺทิฏฺฐสฺส ญานุพนฺธกานุพนฺธา อาทฺยนฺตา โหนฺติ ‘‘พฺรูโต ติสฺสีญ’’ ๖,๓๖ พฺรวีติ, ‘‘ภูสฺส วุก’’ ๖,๑๗ พภูว.

ෂෂ්ඨී විභක්තියෙන් දක්වන ලද්දට ඤකාරය අනුබන්ධ වූ ආදේශය මුලට ද, කකාරය අනුබන්ධ වූ ආදේශය අගට ද වෙයි. 'බෲතො තිස්සීඤ්' යන්නෙන් 'බ්‍රවීති' යන්න ද, 'භූස්ස වුක්' යන්නෙන් 'බභූව' යන්න ද මෙනි.

๒๑. มานุพนฺโธ สรานมนฺตา ปโร.

21. 'ම' (මකාරය) අනුබන්ධය කොට ඇත්තේ, ස්වරයන් අතරින් අවසාන ස්වරයට පසුව වෙයි.

มกาโร-นุพนฺโธ ยสฺส, โส สรา นมนฺตา สรา ปโร โหติ ‘‘มญฺจ รุธาทีนํ’’ ๕-๑๙ รุนฺธติ.

යමෙකුට මකාරය අනුබන්ධය වේ ද, එය ස්වරයන් අතරින් අවසාන ස්වරයට පසුව වෙයි. 'මඤ්ච රුධාදීනං' යන්නෙන් 'රුන්ධති' යන්නෙහි මෙනි.

๒๒. วิปฺปฏิเสเธ.

22. නීති අතර ගැටුමක් ඇති වූ කල්හි (පර සූත්‍රය බලවත් වෙයි).

ทฺวินฺนํ สาวกาสานเมกตฺถปฺปสงฺเค ปโร โหติ. ยถา ทฺวินฺนํ ติณฺณํ วาปุริสานํ สหปฺปตฺติยํ ปโร, โส จ (คจฺฉติ) ตฺวํ จ (คจฺฉสิ, ตุมฺเห) คจฺฉถ. โส จ (คจฺฉติ,) ตฺวํ จ (คจฺฉสิ,) อหํ จ (คจฺฉามิ, มยํ) คจฺฉาม.

අවකාශ ඇති නීති දෙකක් එකම තැනක යෙදීමට පැමිණි කල්හි, පර (පසුපස ඇති) නීතිය බලවත් වෙයි. මිනිසුන් දෙදෙනෙකු හෝ තිදෙනෙකු එක්ව පැමිණි කල්හි පසුකාලීන තැනැත්තා ප්‍රධාන වන්නාක් මෙනි. 'ඔහු ද (යයි), ඔබ ද (යයි) - ඔබලා යති'. 'ඔහු ද (යයි), ඔබ ද (යයි), මම ද (යමි) - අපි යමු' යන්නෙහි මෙනි.

๒๓. สงฺเกโต-นวยโว-นุพนฺโธ.

23. අවයවයක් (කොටසක්) නොවන, සංකේතයක් පමණක් වූවක් 'අනුබන්ධය' යැයි දත යුතුය.

โย นวยวภูโตสงฺเกโต, โส-นุพนฺโธติ ญาตพฺโพ, ‘‘ลุปิตาทีนมาสิมฺหิ’’ ๒-๕๗ กตฺตา.

අවයවයක් නොවන යම් සංකේතයක් වේ ද, එය 'අනුබන්ධය' යැයි දත යුතුය. 'ලුපිතාදීනමාසිම්හි' යන්නෙන් 'කත්තා' යන්නෙහි මෙනි.

สงฺเกตคฺคหณํ กึ? ปกติยาทิสมุทายสฺสานุพนฺธตา มา โหตูติ, อนวยโวหิ สมุทาโย… สมุทายรูปตฺตาเยว.

'සංකේත' යන්න ගත්තේ කුමටද? ප්‍රකෘති ආදී සමූහයාට අනුබන්ධ බවක් නොවීම සඳහාය. මක්නිසාද යත්, සමූහය යනු අවයවයක් නොවන බැවිනි... එය සමූහ ස්වරූපයෙන්ම පවතින බැවිනි.

อนวยวคฺคหณํ กึ? ‘‘อเตน’’ ๒-๑๐๘ ชเนน. อิมินาว โลปสฺสาวคตตฺตา นานุพนฺธโลปาย วจนมารทฺธํ.

'අනවයව' (කොටසක් නොවන) යන්න ගත්තේ කුමටද? 'අතේන' යන්නෙන් 'ජනේන' යන්නෙහි මෙනි. මෙයින්ම ලෝපය (නැතිවීම) අවබෝධ වන බැවින්, අනුබන්ධ ලෝපය සඳහා වෙනම ප්‍රකාශයක් ආරම්භ නොකරන ලදී.

๒๔. วณฺณปเรน สวณฺโณปิ.

24. 'වර්ණ' යන වචනය පරව ඇති කල්හි, එයින් සවර්ණ අකුර ද ග්‍රහණය කරනු ලැබේ.

วณฺณสทฺโท [Pg.59] ปโร ยสฺมา เตน สวณฺโณปิ คยฺหติ สํจ รูปํ ‘‘ยุวณฺณานเมโอ ลุตฺตา’’ ๑-๒๙ วาเกริตํ, สโมนา.

යමකින් පසුව 'වර්ණ' යන ශබ්දය යෙදේ ද, එයින් සවර්ණ අකුර ද, තමන්ගේ රූපය ද ග්‍රහණය කරනු ලැබේ. 'යුවණ්ණානමේඕ ලුත්තා' යන්නෙන් 'වාකේරිතං', 'සමෝනා' යන්නෙහි මෙනි.

๒๕. นฺตุ วนฺตุมนฺตฺวาวนฺตุตวนฺตุสมฺพนฺธี.

25. 'න්තු' යන්නෙන් වන්තු, මන්තු, ආවන්තු, තවන්තු යන ප්‍රත්‍යයන්ට සම්බන්ධ වූවක්ම ග්‍රහණය කරනු ලැබේ.

วนฺตฺวาทิสมฺพนฺธีเยวนฺตุ คยฺหติ, ‘‘นฺตนฺตูนํ นฺโต โยมฺหิ ปฐเม’’ ๒-๒๑๕ คุณวนฺโต.

වන්තු ආදියට සම්බන්ධ වූ 'න්තු' යන්නම මෙහිදී ග්‍රහණය කරනු ලැබේ. 'න්තන්තූනං න්තෝ යොම්හි පඨමේ' යන්නෙන් 'ගුණවන්තෝ' යන්නෙහි මෙනි.

วนฺตฺวาทิสมฺพนฺธีติ กึ? ชนฺตู ตนฺตู.

'වන්තු ආදියට සම්බන්ධ වූ' යැයි කීවේ කුමටද? 'ජන්තූ', 'තන්තූ' යන පද (බැහැර කරනු පිණිස) ය.

(ปริภาสาโย.)

(පරිභාෂා සූත්‍රයෝයි.)

๒๖. สโร โลโป สเร.

26. ස්වරයක් පර වූ කල්හි (පෙර) ස්වරය ලොප් වෙයි.

สเร สโร โลปนีโย โหติ. ตตฺริ-เม, สทฺธิ-นฺทฺริยํ, โนเห-ตํ, ภิกฺขุโน-วาโท, สเมตา-ยสฺมา, อภิภา-ยตนํ, ปุตฺตาม-ตฺถิ, อสนฺเต-ตฺถ.

ස්වරයක් පර වූ කල්හි (පෙර) ස්වරය ලොප් කළ යුතු වෙයි. තත්‍රී-මේ, සද්ධි-න්ද්‍රියං, නෝහේ-තං, bhikkhunō-vādo, සමේතා-යස්මා, අභිභා-යතනං, පුත්තාම-ත්ථි, අසන්තේ-ත්ථ යනාදීන්හි මෙනි.

๒๗. ปโร กฺวจิ.

27. සමහර තැනක පර ස්වරය ලොප් වෙයි.

สรมฺหา ปโร สโร กฺวจิ โลปนีโย โหติ. โส-ปิ, สาว, ยโต-ทกํ, ตโต-ว. กฺวจีติกึ? สทฺธิ-นฺทฺริยํ, อยมธิกาโร อาปริจฺเฉทาวสานา, เตน นาติปฺปสงฺโค.

ස්වරයකට පසුව ඇති පර ස්වරය සමහර විට ලොප් කළ යුතු වෙයි. සෝ-පි, සාව, යතෝ-දකං, තතෝ-ව යන්නෙහි මෙනි. 'ක්වචි' (සමහර තැනක) යැයි කීවේ කුමටද? 'සද්ධි-න්ද්‍රියං' යන්නෙහි මෙන් (සෑම තැනකම ලොප් වීම වැළැක්වීමටයි). මෙම අධිකාරය පරිච්ඡේදයේ අවසානය තෙක් පවතින බැවින්, අධික ලෙස භාවිත වීමක් (අතිප්‍රසංගයක්) සිදු නොවේ.

๒๘. น ทฺเววา.

28. සමහර විට (පූර්ව, පර ස්වර) දෙකම ලොප් නොවේ.

ปุพฺพปรสรา ทฺเวปิ วา กฺวจิ น ลุปฺยนฺเต, ลตา อิว, ลเต-ว, ลตา-ว.

පූර්ව හා පර ස්වර දෙකම සමහර විට ලොප් නොවෙයි. 'ලතා ඉව', 'ලතේ-ව', 'ලතා-ව' යන්නෙහි මෙනි.

๒๙. ยุวณฺณานเมโอ ลุตฺตา.

29. ලොප් වූ ස්වරයන්ට පසුව ඇති 'ඉ' වර්ණ සහ 'උ' වර්ණයෝ පිළිවෙළින් 'ඒ' සහ 'ඕ' බවට පත්වෙති.

ลุตฺตา [Pg.60] สรา ปเรสํ อิวณฺณุวณฺณานํ เอโอ โหนฺติ วา ยถากฺกมํ.

ලොප් වූ ස්වරයන්ට පසුව ඇති 'ඉ' වර්ණ, 'උ' වර්ණයන්ට පිළිවෙළින් 'ඒ', 'ඕ' යන ආදේශයෝ වෛකල්පිකව වෙති.

ตสฺเส-ทํ, วาเต-ริตํ, โน-เปติ, วาโม-รู, อเต-วญฺเญหิ, โว-ทกํ. กถํ ‘‘ปจฺโจรสฺมิ’’นฺติ? โยควิภาคา. วาตฺเวว? ตสฺสิทํ.

Tasse-daṃ (තස්සෙදං), vāte-ritaṃ (වාතෙරිතං), no-peti (නොපෙති), vāmo-rū (වාමොරු), ate-vaññehi (අතෙවඤ්ඤෙහි), vo-dakaṃ (වොදකං). ‘පච්චොරස්මිං’ (paccorasmi) යන්න කෙසේ වේද? සූත්‍ර ප්‍රභේදයෙන් (යෝගවිභාගයෙන්) වේ. ‘වා’ (විකල්පයෙන්) යන්නම ද? Tassidaṃ (තස්සිදං) යන්නයි.

ลุตฺเตติ กึ? ลตา อิว.

‘ලුත්තෙ’ (ලොප් වූ කල්හි) යන්න කුමකටද? Latā iva (ලතා ඉව) යන්න සඳහාය.

๓๐. ยวา สเร.

30. ස්වරයක් පර වූ කල්හි, ‘ය’ සහ ‘ව’ (යකාර, වකාර) ආදේශ වෙත්.

สเร ปเร อิวณฺณุวณฺณานํ ยการวการา โหนฺติ วา ยถากฺกมํ. พฺยากโต, อิจฺจสฺส, อชฺฌิณมุตฺโต, สฺวาคตํ, สฺวาปนลานิลํ, วาตฺเวว? อิติ-สฺส. กฺวจิตฺเวว? ยานี-ธ, สู-ปฏฺฐิตํ.

ස්වරයක් පර වූ කල්හි ඉවර්ණ (ඉ, ඊ) සහ උවර්ණ (උ, ඌ) වලට පිළිවෙළින් යකාරය සහ වකාරය විකල්පයෙන් ආදේශ වෙත්. (නිදසුන්:) Byākato (ව්‍යාකතො), iccassa (ඉච්චස්ස), ajjhiṇamutto (අජ්ඣිණමුත්තො), svāgataṃ (ස්වාගතං), svāpanalānilaṃ (ස්වාපනලානිලං). ‘වා’ (විකල්පයෙන්) යන්නම ද? Iti-ssa (ඉතිස්ස) යන්නයි. ‘ක්වචි’ (සමහර තැනක) යන්නම ද? Yānī-dha (යානීධ), sū-paṭṭhitaṃ (සූපට්ඨිතං) යන්නයි.

๓๑. เอโอนํ.

31. ‘ඒ’ සහ ‘ඕ’ යන අක්ෂරයන්ට ද (ය, ව ආදේශ) වේ.

เอโอนํยวาโยนฺติ วา สเร ยถากฺกมํ. ตฺยชฺช เต-ชฺช, สฺวาหํ โส-หํ. กฺวจิตฺเวว? ปุตฺตาม-ตฺถิ, อสนฺเต-ตฺถ.

ස්වරයක් පර වූ කල්හි ‘ඒ’ සහ ‘ඕ’ යන අක්ෂරයන්ට පිළිවෙළින් යකාර, වකාර විකල්පයෙන් ආදේශ වෙත්. (නිදසුන්:) Tyajja (ත්‍යජ්ජ) / te-jja (තෙජ්ජ), svāhaṃ (ස්වාහං) / so-haṃ (සොහං). ‘ක්වචි’ (සමහර තැනක) යන්නම ද? Puttāma-tthi (පුත්තාමත්ථි), asante-ttha (අසන්තෙත්ථ) යන්නයි.

๓๒. โคสฺสา-วง.

32. ‘ගො’ ශබ්දයට ‘අවණ්’ ආදේශය වේ.

สเร โคสฺส อวง โหติ. ควา-สฺสํ. ‘ยถรีว, ตถริเว’ติ นิปาตาว, ‘ภุสามิเว’ติ อิวสทฺโท เอวตฺโถ.

ස්වරයක් පර වූ කල්හි ‘ගො’ ශබ්දයට ‘අවණ්’ ආදේශය වෙයි. (නිදසුන:) Gavā-ssaṃ (ගවාස්සං). ‘යථරීව’ (yatharīva), ‘තථරිව’ (tathariva) යනු නිපාත පදම වේ. ‘භුසාමිව’ (bhusāmiva) යන්නෙහි ‘ඉව’ ශබ්දය ‘ඒව’ (එසේම) යන අර්ථය දෙයි.

๓๓. พฺยญฺชเน ทีฆรสฺสา.

33. ව්‍යංජනයක් පර වූ කල්හි දීර්ඝ සහ හ්‍රස්ව බව වෙයි.

รสฺสทีฆานํ [Pg.61] กฺวจิ ทีฆรสฺสา โหนฺติ พฺยญฺชเน. ตตฺรา-ยํ, มุนีจเร, สมฺมเทว, มาลภารี.

ව්‍යංජනයක් පර වූ කල්හි හ්‍රස්ව හා දීර්ඝ ස්වරයන්ට සමහර විට පිළිවෙළින් දීර්ඝ හා හ්‍රස්ව බව වෙයි. (නිදසුන්:) Tatrā-yaṃ (තත්‍රායං), munīcare (මුනීචරෙ), sammadeva (සම්මදෙව), mālabhārī (මාලභාරී).

๓๔. สรมฺหา ทฺเว.

34. ස්වරයකින් පසුව ද්විත්ව (අක්ෂර) වේ.

สรมฺหา ปรสฺส พฺยญฺชนสฺส กฺวจิ ทฺเว รูปานิ โหนฺติ. ปคฺคโห. สรมฺหาติ กึ? ตํ ขณํ.

ස්වරයකට පර වූ ව්‍යංජනයාගේ සමහර විට ද්විත්ව රූප (අකුරු දෙකක්) වෙයි. (නිදසුන:) Paggaho (පග්ගහො). ‘ස්වරයකින් පසුව’ යන්න කුමටද? Taṃ khaṇaṃ (තං ඛණං) යන්න සඳහාය.

๓๕. จตุตฺถทุติเยสฺเวสํ ตติยปฐมา.

35. හතරවන හා දෙවන අක්ෂරයන් පර වූ කල්හි, ඒවාට පිළිවෙළින් තුන්වන හා පළමුවන අක්ෂරයෝ වෙත්.

จตุตฺถทุติเยสุ ปเรสฺเวสํ จตุตฺถทุติยานํ ตพฺพคฺเค ตติย ปฐมา โหนฺติ. ปจฺจาสตฺถฺยา, นิคฺโฆโส, อกฺขนฺติ, โพชฺฌงฺคา, เสตจฺฉตฺตํ, ทฑฺโฒ, นิฏฺฐานํ, มหทฺธโน, ยสตฺเถโร, อปฺผุฏํ, อพฺภุคฺคโต. เอสฺวีติ กึ? เถโร. เอสนฺติ กึ? ปตฺโถ.

හතරවන හා දෙවන අක්ෂරයන් පර වූ කල්හි, එම හතරවන හා දෙවන අක්ෂරයන්ට ස්වකීය වර්ගයේ පිළිවෙළින් තුන්වන හා පළමුවන අක්ෂරයෝ වෙත්. (නිදසුන්:) Paccāsatthyā (පච්චාසත්‍ථ්‍යා), nigghoso (නිග්ඝොසො), akkhanti (අක්ඛන්ති), bojjhaṅgā (බොජ්ඣඞ්ගා), setacchattaṃ (සෙතච්ඡත්තං), daḍḍho (දඩ්ඪො), niṭṭhānaṃ (නිට්ඨානං), mahaddhano (මහද්ධනො), yasatthero (යසත්‍ථෙරො), apphuṭaṃ (අප්ඵුටං), abbhuggato (අබ්භුග්ගතො). ‘පර වූ කල්හි’ (එසු) යන්න කුමටද? Thero (ථෙරො) යන්න සඳහාය. ‘ඔවුන්ට’ (ඒසං) යන්න කුමටද? Pattho (පත්ථො) යන්න සඳහාය.

๓๖. วิติสฺเสเว วา.

36. ‘ඒව’ ශබ්දය පර වූ කල්හි ‘ඉති’ යන්නට ‘වො’ විකල්පයෙන් වේ.

เอวสทฺเท ปเร อิติสฺส โว โหติ วา. อิตฺเวว, อิจฺเจว. เอเวติ กึ? อิจฺจาห.

‘එව’ ශබ්දය පර වූ කල්හි ‘ඉති’ යන්නෙහි ‘ඉ’ අකුරට ‘වො’ (වකාරය) විකල්පයෙන් වෙයි. (නිදසුන්:) Itveva (ඉත්වෙව), icceva (ඉච්චෙව). ‘එව’ ශබ්දය පර වූ කල්හි යන්න කුමටද? Iccāha (ඉච්චාහ) යන්න සඳහාය.

๓๗. เอโอนม วณฺเณ.

37. ‘ඒ’ සහ ‘ඕ’ යන අක්ෂරයන්ට ‘අ’ කාරය වේ.

เอโอนํ วณฺเณ กฺวจิ อ โหติ วา. ทิสฺวา ยาจก มาคเต, อกรมฺหส เต, เอส อตฺโถ, เอส ธมฺโม, อคฺคมกฺขายติ, สฺวาตนํ[Pg.62], หิยฺยตฺตนํ, กรสฺสุ. วาตฺเวว? ยาจเก อาคเต เอโส ธมฺโม. วณฺเณติ กึ? โส.

‘ඒ’ සහ ‘ඕ’ යන අක්ෂරයන්ට සමහර විට විකල්පයෙන් ‘අ’ කාරය වෙයි. (නිදසුන්:) Disvā yācaka māgate (දිස්වා යාචක මාගතෙ), akaramhasa te (අකරම්හස තෙ), esa attho (එස අත්ථො), esa dhammo (එස ධම්මො), aggamakkhāyati (අග්ගමක්ඛායති), svātanaṃ (ස්වාතනං), hiyyattanaṃ (හිය්‍යත්තනං), karassu (කරස්සු). ‘වා’ (විකල්පයෙන්) යන්නම ද? Yācake āgate eso dhammo (යාචකෙ ආගතෙ එසො ධම්මො) යන්නයි. ‘වර්ණයේදී’ යන්න කුමටද? So (සො) යන්න සඳහාය.

๓๘. นิคฺคหีตํ.

38. නිග්ගහීතය ආගම (අලුතින් පැමිණීමක්) වෙයි.

นิคฺคหีตมาคโม โหติ วา กฺวจิ. จกฺขุํ อุทปาทิ จกฺขุอุทปาทิ, ปุริมํ ชาตึ ปุริมชาตึ, กตฺตพฺพํ กุสลํ พหุํ. อวํสิโรติอาทีสุ นิจฺจํ… ววตฺถิตวิภาสตฺตา วาธิการสฺส, สามตฺติเยนาคโมว, ส จ รสฺส สรสฺเสว โหติ… ตสฺส รสฺสานุคตตฺตา.

සමහර විට නිග්ගහීතය (බින්දුව) ආගම (අලුතින් පැමිණීමක්) වෙයි. (නිදසුන්:) Cakkhuṃ udapādi (චක්ඛුං උදපාදි) / cakkhuudapādi (චක්ඛුඋදපාදි), purimaṃ jātiṃ (පුරිමං ජාතිං) / purimajātiṃ (පුරිමජාතිං), kattabbaṃ kusalaṃ bahuṃ (කත්තබ්බං කුසලං බහුං). ‘අවංසිරො’ (Avaṃsiro) යනාදී තැන්හි නිත්‍ය වශයෙන්ම වේ... ‘වා’ යන අධිකාරයේ ව්‍යවස්ථිත විභාෂා ස්වභාවය නිසා, මෙහි සාමර්ථ්‍යයෙන් ආගමයක්ම වේ, එයද හ්‍රස්ව ස්වරයකටම පමණක් වෙයි... එය හ්‍රස්වයට අනුගත වන බැවිනි.

๓๙. โลโป.

39. ලෝපය (හැලී යාම) වේ.

นิคฺคหีตสฺส โลโป โหติ วา กฺวจิ. กฺยาหํ กิมหํสารตฺโต สํรตฺโต. สลฺเล โข-คนฺตุกาโม คนฺตุมโนติ, อาทีสุ นิจฺจํ.

නිග්ගහීතයාගේ ලෝපය (හැලී යාම) සමහර විට විකල්පයෙන් වෙයි. (නිදසුන්:) Kyāhaṃ (ක්‍යාහං) / kimahaṃ (කිමහං), sāratto (සාරත්තො) / saṃratto (සංරත්තො). ‘සල්ලෙ ඛො’ (Salle kho), ‘ගන්තුකාමො’ (gantukāmo) / ‘ගන්තුමනො’ (gantumano) යනාදී තැන්හි නිත්‍ය වශයෙන්ම වේ.

๔๐. ปรสรสฺส.

40. පර ස්වරයාගේ ද ලෝපය වේ.

นิคฺคหีตมฺหา ปรสฺส สรสฺส โลโป โหติ วา กฺวจิ. ตฺวํ-สิ ตฺวมสิ.

නිග්ගහීතයට පර වූ ස්වරයාගේ ලෝපය සමහර විට විකල්පයෙන් වෙයි. (නිදසුන:) Tvaṃ-si (ත්වංසි) / tvamasi (ත්වමසි).

๔๑. วคฺเค วคฺคนฺโต.

41. වර්ගාක්ෂරයක් පර වූ කල්හි වර්ගාන්ත අක්ෂරය (වර්ගයේ අවසන් අකුර) වේ.

นิคฺคหีตสฺส โข วคฺเค วคฺคนฺโต วา โหติ ปจฺจาสตฺตฺยา. ตงฺกโรติ ตํ กโรติ, ตญฺจรติ ตํ จรติ, ตณฺฐานํ ตํ ฐานํ, ตนฺธนํ ตํ ธนํ, ตมฺปาติ ตํ ปาติ. นิจฺจํ ปทมชฺเฌ คนฺตฺวา, กฺวจญฺญาตฺรปิ สนฺติฏฺฐติ.

වර්ගාක්ෂරයක් පර වූ කල්හි, නිග්ගහීතයට ඒ ඒ වර්ගයේ අවසාන අක්ෂරය (වර්ගාන්තය) විකල්පයෙන් වෙයි. (නිදසුන්:) Taṅkaroti (තඞ්කරොති) / taṃ karoti (තං කරොති), tañcarati (තඤ්චරති) / taṃ carati (තං චරති), taṇṭhānaṃ (තණ්ඨානං) / taṃ ඨානං (taṃ ṭhānaṃ), tandhanaṃ (තන්ධනං) / taṃ dhanaṃ (තං ධනං), tampāti (තම්පාති) / taṃ pāti (තං පාති). පදයක් මධ්‍යයේදී නිත්‍ය වශයෙන්ම වර්ගාන්තය වන අතර, වෙනත් ස්ථානවලද සමහර විට එසේ පිහිටයි.

๔๒. เยวหิสุ โญ.

42. ‘ය’, ‘ඒව’, ‘හි’ යන පද පර වූ කල්හි ‘ඤ’ කාරය වේ.

ย [Pg.63] เอว หิ สทฺเทสุ นิคฺคหีตสฺส วา โญ โหติ. ยญฺญเทว, ตญฺเญว, ตญฺหิ, วาตฺเวว? ยํ ยเทว.

‘ය’, ‘ඒව’, ‘හි’ යන ශබ්දයන් පර වූ කල්හි, නිග්ගහීතයට විකල්පයෙන් ‘ඤ’ කාරය වෙයි. (නිදසුන්:) Yaññadeva (යඤ්ඤදෙව), taññeva (තඤ්ඤෙව), tañhi (තඤ්හි). ‘වා’ (විකල්පයෙන්) යන්නම ද? Yaṃ yadeva (යං යදෙව) යන්නයි.

๔๓. เย สํสฺส.

43. ‘යකාරය’ පර වූ කල්හි ‘සං’ ශබ්දයේ නිග්ගහීතයට ද ‘ඤ’ කාරය වේ.

สํสทฺทสฺส ยํ นิคฺคหีตํ ตสฺส วา โญ โหติ ยกาเร. สญฺญโม สํยโม.

‘සං’ ශබ්දයෙහි යම් නිග්ගහීතයක් වේද, යකාරය පර වූ කල්හි ඊට විකල්පයෙන් ‘ඤ’ කාරය වෙයි. (නිදසුන්:) Saññamo (සඤ්ඤමො) / saṃyamo (සංයමො).

๔๔. มยทา สเร.

44. ස්වරයක් පර වූ කල්හි නිග්ගහීතයට 'ම', 'ය', 'ද' යන අකුරු ආදේශ වෙති.

นิคฺคหีตสฺส มยทา โหนฺติ วา สเร กฺวจิ. ตมหํ, ตยิทํ, ตทลํ. วา ตฺเวว? ตํ อหํ.

නිග්ගහීතයට ස්වරයක් පර වූ කල්හි සමහර විට 'ම', 'ය', 'ද' යන අකුරු ආදේශ වෙති. (උදාහරණ:) තමහං (තං + අහං), තයිදං (තං + ඉදං), තදලං (තං + අලං). 'වා' (විකල්පයෙන්) යන්න කුමටද? 'තං අහං' යන්නෙහි (ආදේශ නොවීම සඳහාය).

๔๕. วนตรคา จาคมา.

45. ව, න, ත, ਰ, ග යන අකුරු ද (ස්වරයක් පර වූ කල්හි) ආගම වෙති.

เอเต มยทา จ อาคมา โหนฺติ สเร วา กฺวจิ. ติวงฺคิกํ, อิโต นายติ, จินิตฺวา, ตสฺมาติห, นิโรชํ, ปุถเคว, อิธมาหุ, ยถยิทํ, อตฺตทตฺถํ. วา ตฺเวว? อตฺตตฺถํ. ‘อติปฺปโค โข ตาวา’ติ-ปฐมนฺโต ปคสทฺโทว.

ස්වරයක් පර වූ කල්හි, මේ (ව, න, ත, ර, ග යන) අකුරු ද 'ම', 'ය', 'ද' යන අකුරු ද සමහර විට ආගම වෙති. (උදාහරණ:) තිවංගිකං (ති + අංගිකං), ඉතෝ නායති (ඉතෝ + ආයති), චිනිත්වා (චි + ඉත්වා), තස්මාතිහ (තස්මා + ඉහ), නිරෝජං (නි + ඕජං), පුථගේව (පුථ + ඒව), ඉධමාහු (ඉධ + ආහු), යථයිදං (යථා + ඉදං), අත්තදත්ථං (අත්ත + අත්ථං). 'වා' (විකල්පයෙන්) යන්න කුමටද? 'අත්තත්ථං' (යන තැන ආගම නොවීම සඳහාය). 'අතිප්පගෝ ඛෝ තාව' යන්නෙහි පළමු කොටස 'පග' යන ශබ්දයම වේ.

๔๖. ฉา โฬ.

46. 'ඡ' ශබ්දයෙන් පසුව (පර වූ ස්වරයට) 'ළ' කාරය (ආගම වෙයි).

ฉสทฺทา ปรสฺส สรสฺส ฬกาโร อาคโม โหติ วา. ฉฬงฺคํ, ฉฬายตนํ. วาตฺเวว? ฉอภิญฺญา.

'ඡ' ශබ්දයට පර වූ ස්වරයට 'ළ' කාරය විකල්පයෙන් ආගම වෙයි. (උදාහරණ:) ඡළංගං (ඡ + අංගං), ඡළායතනං (ඡ + ආයතනං). 'වා' (විකල්පයෙන්) යන්න කුමටද? 'ඡඅභිඤ්ඤා' (යන තැන ආගම නොවීම සඳහාය).

๔๗. ตทมินาทีนิ.

47. 'තදමිනා' ආදී රූපයෝ (නිපාතනයෙන් සිද්ධ වෙති).

ตทมินาทีนิ [Pg.64] สาธูนิ ภวนฺติ. ตํ อิมินา ตทมินา, สกึ อาคามี สกทาคามี, เอกํ อิธ อหํ เอกมิทาหํ, สํวิธาย อวหาโร สํวิทาวหาโร, วาริโน วาหโก วลาหโก, ชีวนสฺส มูโต ชีมูโต, ฉวสฺส สยนํ สุสานํ, อุทฺธํ ขมสฺส อุทุกฺขลํ, ปิสิตาโส ปิสาโจ, มหิยํ รวตีติ มยูโร, เอวมญฺเญปิ ปโยคโต-นุคนฺตพฺพา, ปเรสํ ปิโสทราทิมิเวทํ ทฏฺฐพฺพํ.

'තදමිනා' ආදී රූපයෝ නිවැරදි ලෙස සිද්ධ වෙති. තං ඉමිනා = තදමිනා, සකිං ආගාමී = සකදාගාමී, ඒකං ඉධ අහං = ඒකමිදාහං, සංවිධාය අවහාරෝ = සංවිදාවහාරෝ, වාරිනෝ වාහකෝ = වලාහකෝ, ජීවනස්ස මූතෝ = ජීမူතෝ, ඡවස්ස සයනං = සුසානං, උද්ධං ඛමස්ස = උදුක්ඛලං, පිසිතාසෝ = පිසාචෝ, මහියං රවතීති = mයූරෝ. මෙසේ අනෙක් රූපයන් ද ව්‍යවහාරයට අනුව දත යුතුය. පරකීයන්ගේ 'පිසෝදරාදි' සූත්‍රය මෙන් මෙය ද දත යුතුය.

๔๘. ตวคฺควรณานํ เย จวคฺคพยญา.

48. 'ත' වර්ගයේ අකුරුවලට 'ය' කාරය පර වූ කල්හි, පිළිවෙළින් 'ච' වර්ගයේ අකුරු ද, 'බ' සහ 'ඤ' ද වෙති.

ตวคฺควรณานํ กฺวจิ จวคฺคพยญา โหนฺติ ยถากฺกมํ ยกาเร. อปุจฺจณฺฑตาย, ตจฺฉํ, ยชฺเชวํ, อชฺฌตฺตํ, ถญฺญํ, ทิพฺพํ, ปยฺโยสนา, โปกฺขรญฺโญ. กฺวจิตฺเวว? รตฺตฺยา

'ත' වර්ගයේ අකුරුවලට 'ය' කාරය පර වූ කල්හි, සමහර විට පිළිවෙළින් 'ච' වර්ගයේ අකුරු ද 'බ' සහ 'ඤ' ද වෙති. (උදාහරණ:) අපුච්චණ්ඩතාය, තච්ඡං, යජ්ජේවං, අජ්ඣත්තං, ථඤ්ඤං, දිබ්බං, පය්‍යෝසනා, පොක්ඛරඤ්ඤෝ. 'ක්වචි' (සමහර විට) යන්න කුමටද? 'රත්තියා' (යන තැන නොවීම සඳහාය).

๔๙. วคฺคลเสหิ เต.

49. 'ව', 'ග', 'ල', 'ස' යන අකුරුවලින් (පර වූ 'ය' කාරයට ඒ අකුරුම වෙති).

วคฺคลเสหิ ปรสฺส ยการสฺส กฺวจิ เต วคฺคลสา โหนฺติ.

'ව', 'ග', 'ල', 'ස' යන අකුරුවලට පර වූ 'ය' කාරයාට, සමහර විට ඒ 'ව', 'ග', 'ල', 'ස' යන අකුරුම (ආදේශ) වෙති.

สกฺกเต, ปจฺจเต, อฏฺฏเต, กุปฺปเต, ผลฺลเต, อสฺสเต. กฺวจิตฺเวว? กฺยาหํ.

(උදාහරණ:) සක්කතේ, පච්චතේ, අට්ටතේ, කුප්පතේ, ඵල්ලතේ, අස්සතේ. 'ක්වචි' (සමහර විට) යන්න කුමටද? 'ක්‍යාහං' (යන තැන නොවීම සඳහාය).

๕๐. หสฺส วิปลฺลาโส.

50. 'හ' කාරයේ (ස්ථානීය) පෙරළීම (විපර්යාසය) වෙයි.

หสฺส วิปลฺลาโส โหติ ยกาเร. คุยฺหํ.

'ය' කාරය පර වූ කල්හි 'හ' කාරයේ පෙරළීම (විපර්යාසය) වෙයි. (උදාහරණ:) ගුය්හං.

๕๑. เว วา.

51. 'ව' කාරය පර වූ කල්හි ද විකල්පයෙන් (විපර්යාසය වෙයි).

หสฺส วิปลฺลาโส โหติ วา วกาเร. พวฺหาพาโธ พวฺหาพาโธ.

'ව' කාරය පර වූ කල්හි 'හ' කාරයේ පෙරළීම විකල්පයෙන් වෙයි. (උදාහරණ:) බව්හාබාධෝ, බව්හාබාධෝ.

๕๒. ตถานรานํ ฏฐณลา

52. ත, ථ, න, ර යන අකුරුවලට පිළිවෙළින් ට, ඨ, ණ, ළ යන අකුරු වෙති.

ตถนรานํ [Pg.65] ฏฐณลา โหนฺติ วา. ทุกฺกฏํ, อฏฺฐกถา, คหณํ, ปลิโฆ, ปลายติ. วาตฺเวว? ทุกฺกตํ. กฺวจิตฺเวว? สุคโต.

'ත', 'ථ', 'න', 'ර' යන අකුරුවලට පිළිවෙළින් 'ට', 'ඨ', 'ණ', 'ළ' යන අකුරු විකල්පයෙන් වෙති. (උදාහරණ:) දුක්කටං, අට්ඨකථා, ගහණං, පළිඝෝ, පළායති. 'වා' (විකල්පයෙන්) යන්න කුමටද? 'දුක්කතං' (යන රූපය සඳහාය). 'ක්වචි' (සමහර විට) යන්න කුමටද? 'සුගතෝ' (යන තැන තකාරයට ටකාරය නොවීම සඳහාය).

๕๓. สํโยคาทิ โลโป.

53. සංයෝගයේ මුල් අකුර ලොප් වෙයි.

สํโยคสฺส โย อาทีภูโต-วยโว ตสฺส วา กฺวจิ โลโป โหติ. ปุปฺผํ-สา ชายเต-คินิ.

Sංයෝගයක (බැඳි අකුරක) මුලින්ම පවතින කොටස සමහර විට ලොප් වෙයි. (උදාහරණ:) පුප්ඵං, 'සා ජායතේගිනි' (යන තැන ගකාරය ලොප් වීමෙන්).

๕๔. วิจฺฉาภิกฺขญฺเญสุ ทฺเว.

54. වීච්ඡාවෙහි සහ අභීක්ෂ්ණ්‍යයෙහි (වචනය) දෙවරක් යෙදේ.

วิจฺฉายมาภิกฺขญฺเญ จ ยํ วตฺตเต, ตสฺส ทฺเว รูปานิ โหนฺติ. กฺริยาย คุเณน ทพฺเพน วา ภินฺเน อตฺเถ พฺยาปิตุมิจฺฉา วิจฺฉา. รุกฺขํ รุกฺขํ สิญฺจติ, คาโม คาโม รมณีโย, คาเม คาเม ปานียํ, เคเห เคเห อิสฺสโร, รสํ รสํ ภกฺขยติ, กิริยํ กิริยมารภเต.

වීච්ඡාවෙහි සහ අභීක්ෂ්ණ්‍යයෙහි පවතින යම් වචනයක් වේ ද, එහි රූප දෙකක් (ද්විත්වයක්) වෙයි. ක්‍රියාවෙන්, ගුණයෙන් හෝ ද්‍රව්‍යයෙන් වෙනස් වූ අර්ථයන් පැතිරවීමට ඇති කැමැත්ත වීච්ඡාව නම් වේ. (උදාහරණ:) රුක්ඛං රුක්ඛං සිඤ්චති (ගසක් ගසක් පාසා තෙමයි), ගාමෝ ගාමෝ රමණීයෝ (ගමක් ගමක් පාසා රමණීය වේ), ගාමේ ගාමේ පානීයං (ගමක් ගමක් පාසා පැන් ඇත), ගේහේ ගේහේ ඉස්සරෝ (ගෙයක් ගෙයක් පාසා ස්වාමියෙක් ඇත), රසං රසං භක්ඛයති (රසයක් රසයක් පාසා අනුභව කරයි), කිරියං කිරියමාරභතේ (ක්‍රියාවක් ක්‍රියාවක් පාසා ආරම්භ කරයි).

อตฺถิเยวา-นุปุพฺพิเยปิ วิจฺฉา มูเล มูเล ถูลา, อคฺเค อคฺเค สุขุมา, ยทิ หิ เอตฺถ มูลคฺคเภโท น สิยา, อานุปุพฺพิยมฺปิ น ภเวยฺย. มาสกํ มาสกํ อิมมฺหา กหาปณา ภวนฺถานํ ทฺวินฺนํ เทหีติ มาสกํ มาสกมิจฺเจตสฺมา วิจฺฉาคมฺยเต, สทฺทนฺตรโต ปน อิมมฺหา กหาปณาติ อวธารณํ. ปุพฺพํ ปุพฺพํ ปุปฺผนฺติ, ปฐมํ ปฐมํ ปจฺจนฺตีตฺยตฺราปิ วิจฺฉาว. อิเม อุโภ อฑฺฒา กตรา กตรา เอสํ ทฺวินฺนมฑฺฒตา, สพฺเพ อิเม อฑฺฒา กตมา กตมา อิเมสํ อฑฺฒุตา อิหาปิ [Pg.66] วิจฺฉาว. อาภิกฺขญฺญํ โปโนปุญฺญํ ปจติ ปจติ, ปปจติ ปปจติ, ลุนาหิ ลุนาหิตฺเววายํ ลุนาติ, ภุตฺวา ภุตฺวา คจฺฉติ, ปฏปฏา กโรติ, ปฏปฏายติ.

අනුපූර්විකත්වයෙහි (පිළිවෙළෙහි) ද වීච්ඡාව ඇත්තේමය: 'මූලේ මූලේ ථූලා, අග්ගේ අග්ගේ සුඛුමා'. ඉදින් මෙහි මුල සහ අග වෙනසක් නොතිබුණේ නම්, අනුපූර්විකත්වය ද නොවන්නේය. 'මේ කහවණුවෙන් තොප දෙදෙනාට මාසකයක් මාසකයක් බැගින් දෙව' යන්නෙහි 'මාසකං මාසකං' යන මෙයින් වීච්ඡාව හැඟවේ. වෙනත් වචනයකින් නම් 'ඉමම්හා කහාපණා' යන්න තීරණය වෙයි. 'පුබ්බං පුබ්බං පුප්ඵන්ති' (පළමු කොට පළමු කොට පිපෙති), 'පඨමං පඨමං පච්චන්ති' (පළමු කොට පළමු කොට පැසෙති) යන මෙහි ද වීච්ඡාවම වේ. 'මේ සියල්ලෝම පොහොසත්හුය, මොවුන් දෙදෙනාගෙන් කවරෙක් කවරෙක් පොහොසත්ද?', 'මේ සියල්ලෝම පොහොසත්හුය, මොවුන්ගෙන් කවර කවර අය පොහොසත්හුද?' යන මෙහි ද වීච්ඡාවම වේ. අභීක්ෂ්ණ්‍යය යනු නැවත නැවත සිදුවීමයි: පචති පචති, පපචති පපචති, 'ලුනාහි ලුනාහි' යි නැවත නැවත කියා කපයි, භුත්වා භුත්වා ගච්ඡති, පටපටා කරෝති, පටපටායති.

๕๕. สฺยาทิโลโป ปุพฺพสฺเสกสฺส.

55. (වීච්ඡාවෙහි) මුල් පදයේ 'ස්‍යාදි' (විභක්ති ප්‍රත්‍යය) ලොප් වෙයි.

วิจฺฉายเมกสฺส ทฺวิตฺเต ปุพฺพสฺส สฺยาทิโลโป โหติ. เอเกกสฺส. กถํ มตฺถกมตฺถเกนาติ? ‘สฺยาทิโลโป ปุพฺพสฺสา’ติ โยควิภาคา, นาจาติปฺปสงฺโค โยควิภาคา อิฏฺฐปฺปสิทฺธีติ.

වීච්ඡාවෙහි එකම පදයක් ද්විත්ව වූ කල, මුල් පදයේ ස්‍යාදි (විභක්ති) ප්‍රත්‍යය ලොප් වෙයි. (උදාහරණ:) ඒකේකස්ස. 'මත්ථකමත්‍ථකේන' යන්න සිද්ධ වන්නේ කෙසේද? 'ස්‍යාදිලෝපෝ පුබ්බස්ස' යන සූත්‍රය කොටස් දෙකකට බෙදීමෙන් (යෝගවිභාගයෙන්) එය සිද්ධ වෙයි. යෝගවිභාගය නිසා අධිප්‍රසංගයක් නොවන අතර, කැමති රූපයන්ගේ සිද්ධිය ලැබෙයි.

๕๖. สพฺพาทีนํ วีติหาเร.

56. සර්වාදී ශබ්දයන්ගේ ව්‍යතිහාරයෙහි (අන්‍යෝන්‍ය ක්‍රියාවෙහි) ද්විත්ව භාවය ද (මුල් පදයේ ස්‍යාදි ලෝපය ද වෙත්).

สพฺพาทีนํ วีติหาเร ทฺเว ภวนฺติ ปุพฺพสฺส สฺยาทิโลโป จ. อญฺญมญฺญสฺส โภชกา, อิตรีตรสฺส โภชกา.

සර්වාදී සර්වනාමයන්ගේ ව්‍යතිහාරයෙහි (අන්‍යෝන්‍ය ක්‍රියාවෙහි) රූප දෙකක් වන අතර, මුල් පදයේ ස්‍යාදි ලෝපය ද වෙයි. (උදාහරණ:) අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස භෝජකා (එක්කෙනෙක් අනෙකාට කවන්නෝය), ඉතරීතරස්ස භෝජකා (අනෙකා අනෙකාට කවන්නෝය).

๕๗. ยาวโพธํ สมฺภเม.

57. සම්භ්‍රමයෙහි (කලබලයෙහි) අවබෝධ වන තෙක් (පද නැවත නැවත යෙදේ).

ตุริเตนาปายเหตุปทสฺสนํ สมฺภโม, ตสฺมึสติ วตฺถุ ยาวนฺเตหิ สทฺเทหิ โส-ตฺโถ วิญฺญายเต, ตาวนฺโต สทฺทา ปยุชฺชนฺเต. สปฺโป สปฺโป สปฺโป, พุชฺฌสฺสุ พุชฺฌสฺสุ พุชฺฌสฺสุ, ภินฺโน ภิกฺขุสงฺโฆ ภินฺโน ภิกฺขุสงฺโฆ.

ඉක්මනින් උපද්‍රවයට හේතු දැක්වීම සම්භ්‍රමය (කලබලකාරී බව) නම් වේ. එය ඇති කල්හි, යම් තාක් වචන ප්‍රමාණයකින් ඒ අර්ථය වටහාගත හැකි වේ ද, ඒ තාක් වචන ප්‍රමාණයක් භාවිත කරනු ලැබේ. (උදාහරණ:) සප්පෝ සප්පෝ සප්පෝ (නයෙක්! නයෙක්! නයෙක්!), බුජ්ඣස්සු බුජ්ඣස්සු බුජ්ඣස්සු (අවදිවන්න! අවදිවන්න! අවදිවන්න!), භින්නෝ භික්ඛුසංඝෝ භින්නෝ භික්ඛුසංඝෝ (භික්ෂු සංඝයා භේද විය! භික්ෂු සංඝයා භේද විය!).

๕๘. พหุลํ.

58. බහුල වශයෙන් වේ.

อยมธิกาโร อาสตฺถปริสมตฺติยา. เตน นาติปฺปสงฺโค อิฏฺฐปฺปสิทฺธิ จ.

මේ අධිකාරය (නිරූපණය) ශාස්ත්‍රයේ කෙළවර දක්වාම පවතී. එයින් අතිප්‍රසංගයක් (අනවශ්‍ය ලෙස පැතිරීමක්) නොවන අතර කැමති අර්ථය සිද්ධ වෙයි.

อิติ โมคฺคลฺลาเน พฺยากรเณ วุตฺติยํ

මෙසේ මොග්ගල්ලාන ව්‍යාකරණයෙහි වෘත්තියෙහි ප්‍රකාශිතය.

ปฐโม กณฺโฑ.

පළමුවැනි කාණ්ඩයයි.

๒. ทุติโย กณฺโฑ (สฺยาทิ)

2. දෙවැනි කාණ්ඩය (ස්‍යාදි කාණ්ඩය).

๑. ทฺเว [Pg.67] ทฺเว-กาเนเกสุ นามสฺมา สิ โย, อํ โย, นา หิ, ส นํ, สฺมา หิ, ส นํ, สฺมึ สุ.

1. ඒකවචන හා බහුවචන අර්ථයන්හි නාම ප්‍රකෘතියෙන් පසුව, දෙක බැගින් ‘සි - යෝ, අං - යෝ, නා - හි, ස - නං, ස්මා - හි, ස - නං, ස්මිං - සු’ යන (විභක්ති ප්‍රත්‍යයෝ) වෙති.

เอเตสํ ทฺเว ทฺเว โหนฺติ เอกาเนกตฺเถสุ วตฺตมานโต นามสฺมา. มุนิ มุนโย, มุนึ มุนโย, มุนินา มุนีหิ, มุนิสฺส มุนีนํ, มุนิสฺมา มุนีหิ, มุนิสฺส มุนีนํ, มุนิสฺมึ มุนีสุ, เอวํ กุมารี กุมาริโย, กญฺญา กญฺญาโยติ. เอตานิ สตฺต ทุกานิ สตฺต วิภตฺติโย วิภาโค วิภตีติ กตฺวา, เอตฺถ สิอมิตี-การา-การา ‘‘กิมํ สิสุ’’ ๒,๒๐๐ ติ สํเกตตฺถา.

ඒකවචන හා බහුවචන අර්ථයන්හි පවත්නා නාම පදයෙන් පසුව මෙයින් දෙක බැගින් (විභක්ති ප්‍රත්‍යයෝ) වෙති. මුනි මුනයෝ, මුනිං මුනයෝ, මුනිනා මුනීහි, මුනිස්ස මුනීනං, මුනිස්මා මුනීහි, මුනිස්ස මුනීනං, මුනිස්මිං මුනීසු යනාදී වශයෙනි. එසේම කුමාරී කුමාරියෝ, කඤ්ඤා කඤ්ඤායෝ යනාදී වශයෙනි. මෙම යුගල සත සත් විභක්ති ලෙස බෙදීමක් (වෙන් කිරීමක්) කරන බැවින් ‘විභක්ති’ නම් වේ. මෙහි ‘සි, අං’ යනාදී ඉ-කාර, අ-කාර ආදිය ‘කිමං සිසු’ (2.200) සූත්‍රයෙහි මෙන් සංකේත අර්ථ සඳහා වේ.

๒. กมฺเม ทุติยา.

2. කර්ම අර්ථයෙහි ද්විතීයා විභක්තිය වෙයි.

กรียติ กตฺตุ กิริยายา-ภิสมฺพนฺธียตีติ กมฺมํ, ตสฺมึ ทุติยาวิภตฺติ โหตํ. กฏํ กโรติ, โอทนํ ปจติ, อาทิจฺจํ ปสฺสติ.

කර්තෘගේ ක්‍රියාවෙන් සම්බන්ධ කරනු ලබන දෙය කර්මයයි. ඒ කර්ම අර්ථයෙහි ද්විතීයා විභක්තිය වෙයි. ‘කටං කරොති’ (පැදුරක් කරයි), ‘ඔදනං පචති’ (බත් පිසෙයි), ‘ආදිච්චං පස්සති’ (සූර්යයා දකියි) යනාදී වශයෙනි.

‘โอทโน ปจฺจตี’ติ โอทนสทฺทโต กมฺมตา นปฺปตียเต, กิญฺจรหิ? อาขฺยาตโต. ‘กฏํ กโรติ วิปุลํ ทสฺสนีย’นฺติ อตฺเถว คุณยุตฺตสฺส กมฺมตา, อิจฺฉิเตปิ กมฺมตฺตาว ทุติยา สิทฺธา คาวุํ ปโย โทหติ, โคมนฺตํ คาวํ ยาจติ, คาวมวรุนฺธติ วชํ, มาณวกํ มคฺคํ ปุจฺฉติ, โคมนฺตํ คาวํ ภิกฺขเต, รุกฺขมวจินาติ ผลานิ, สิสฺสํ ธมฺมํ พฺรูเต, สิสฺสํ ธมฺมมนุสาสตีติ. เอวํ อนิจฺฉิเตปิ อหึ ลงฺฆยติ, วิสํ ภกฺเขติ. ยํเนวิจฺฉิตํ นาปิ [Pg.68] อนิจฺฉิตํ, ตตฺถาปิ ทุติยา สิทฺธา. คามํ คจฺฉนฺโต รุกฺขมูลมุปสปฺปติ.

‘ඔදනො පච්චති’ (බත් පිසෙනු ලැබෙයි) යන්නෙහි ‘ඔදන’ ශබ්දයෙන් කර්මභාවය නොදැනේ. එසේ නම් කුමකින් දැනේද? ආඛ්‍යාතයෙන් (ක්‍රියා පදයෙන්) දැනේ. ‘කටං කරොති විපුලං දස්සනීයං’ (විශාල වූ දර්ශනීය වූ පැදුරක් කරයි) යන්නෙහි ගුණයෙන් යුක්ත වූවෙහි ද කර්මභාවය පවතී. කැමති වූ (ඉච්ඡිත) කර්මයෙහි ද්විතීයා විභක්තිය සිද්ධ වෙයි: ‘ගාවුං පයො දොහති’ (එළදෙනගෙන් කිරි දොවයි), ‘ගොමන්තං ගාවං යාචති’ (ගව හිමියාගෙන් ගවයෙකු ඉල්ලයි), ‘ගාවමවරුන්ධති වජං’ (ගවයා ගාලෙහි රඳවයි), ‘මාණවකං mග්ගං පුච්ඡති’ (තරුණයාගෙන් මග විමසයි), ‘ගොමන්තං ගාවං භික්ඛතෙ’ (ගව හිමියාගෙන් ගවයෙකු සිඟයි), ‘රුක්ඛමවචිනාති ඵලානි’ (ගසෙන් ගෙඩි නෙළයි), ‘සිස්සං ධම්මං බ්‍රූතෙ’ (ගෝලයාට දහම් පවසයි), ‘සිස්සං ධම්මමනුසාසති’ (ගෝලයාට දහම් අනුශාසනා කරයි) යනාදී වශයෙනි. මෙසේ අකමැති වූ (අනිච්ඡිත) දෙයෙහි ද: ‘අහිං ලංඝයති’ (නයා උඩින් පනියි), ‘විසං bhක්ඛෙති’ (වස කයි). යමක් කැමති වූවක් හෝ අකමැති වූවක් නොවේද, එහි ද ද්විතීයා විභක්තිය සිද්ධ වෙයි: ‘ගාමං ගච්ඡන්තො රුක්ඛමූලමුපසප්පති’ (ගමට යන්නා ගසක් මුලට ළඟා වෙයි) යනාදී වශයෙනි.

ปถวึ อธิเสสฺสติ, คามมธิติฏฺฐติ, รุกฺขมชฺฌาสเตติอธิสีฐาสานํปโยเค-ธิกรเณ กมฺมวจนิจฺฉา, วตฺติจฺฉาโต หิ การกานิ โหนฺติ. ตํ ยถา-วลาหกา วิชฺโชตเต, วลาหกสฺส วิชฺโชตเต, วลาหโก วิชฺโชตเต, วลาหเก วิชฺโชตเต, วลาหเกน วิชฺโชตเตติ. เอวมภินิวิสสฺส วา ธมฺมมภินิวิสเต ธมฺเม วา.

‘පථවිං අධිසෙස්සති’ (පොළොවෙහි සැතපෙන්නේය), ‘ගාමමධිට්ඨති’ (ගමෙහි වෙසෙයි), ‘රුක්ඛමජ්ඣාසතෙ’ (ගසෙහි වෙසෙයි) යනාදියේදී, ‘අධි’ උපසර්ගය මුල් වූ ‘සී, ඨා, ආස්’ ධාතූන්ගේ යෙදීමෙහිදී අධිකරණයෙහි කර්ම සංඥාව වක්තෘ කැමැත්ත අනුව සිදුවේ. මන්දයත්, වක්තෘගේ කැමැත්ත (විවක්ෂාව) අනුව කාරකයෝ වෙති. එය මෙසේය: ‘වලාහකා විජ්ජොතතෙ, වලාහකස්ස විජ්ජොතතෙ, වලාහකො විජ්ජොතතෙ, වලාහකෙ විජ්ජොතතෙ, වලාහකෙන විජ්ජොතතෙ’ (වලාකුළෙන්, වලාකුළෙහි, වලාකුළ, වලාකුළෙහි, වලාකුළෙන් විදුලිය විහිදෙයි) යනාදී වශයෙනි. එසේම ‘අභිනිවිස’ ධාතුව යෙදීමේදී ‘ධම්මමභිනිවිසතෙ’ (ධර්මයට බැඳෙයි) හෝ ‘ධම්මෙ වා’ (ධර්මයෙහි බැඳෙයි) යන්න ද වේ.

ตถา อุปนฺวชฺฌาวสสฺสาโภชน นิวุตฺติวจนสฺส คามมุปวสติ, ค, มมนุวสติ, ปพฺพตมธิวสติ, ฆรมาวสติ. อโภชนนิวุตฺติ วจนสฺสาติ กึ? คาเม อุปวสติ, โภชนนิวุตฺตึ กโรตีติ อตฺโถ. ตปฺปานาจาเรปิ กมฺมตฺตาว ทุติยา สิยา นทิมฺปิวติ, คามํ จรติ, เอวํ ‘สเจ มํ อาลปิสฺสตี’ติอาทีสุปิ. วิหิตาว ปติธโยเค ทุติยา – ‘ปฏิภนฺตุ ตํ จุนฺท โพชฺฌงฺคา’ติ. ตํ ปติ โพชฺฌงฺคา ภาสนฺตูติ อตฺโถ, ยทาตุ ธาตุนายุตฺโต ปติ, ตทา เตนา-โยคา สมฺพนฺเธ ฉฏฺฐีว ‘ตสฺส นปฺปฏิภาตี’ติ. อกฺเข ทิพฺพติ, อกฺเขหิ ทิพฺพติ, อกฺเขสุ ทิพฺพตีติ กมฺมกรณาธิกรณวจนิจฺฉา.

එසේම ‘උප, අනු, අධි, ආ’ යන උපසර්ග පූර්ව ‘වස්’ ධාතුව ආහාර වැළකීම (උපවාසය) නොවන අර්ථය පැවසීමේදී කර්ම වෙයි: ‘ගාමමුපවසති’ (ගම සමීපයෙහි වෙසෙයි), ‘ගාමමනුවසති’ (ගම අනුව වෙසෙයි), ‘පබ්බතමධිවසති’ (පර්වතයෙහි වෙසෙයි), ‘ඝරමාවසති’ (ගෙයි වෙසෙයි). ‘ආහාර වැළකීම නොවන අර්ථය පැවසීමේදී’ යැයි කීවේ ඇයි? ‘ගාමෙ උපවසති’ (ගමෙහි උපවාස කරයි) යන්නෙහි ආහාර වැළකීම සිදු කරන බව අර්ථවත් වන බැවිනි. එම ජලය පානය කිරීම සහ හැසිරීමෙහිද කර්මභාවය නිසාම ද්විතීයා විභක්තිය වෙයි: ‘නදිම්පිවති’ (ගඟෙන් බොයි), ‘ගාමං චරති’ (ගමෙහි හැසිරෙයි), එසේම ‘සචෙ මං ආලපිස්සති’ (සැබවින්ම මට කතා කරන්නේ නම්) යනාදී තැන්වලද එසේමය. ‘පති’ යෝගයෙහි ද්විතීයා විභක්තිය නියම කර ඇත - ‘පටිභන්තු තං චුන්ද බොජ්ඣංගා’ (චුන්ද, ඔබට බොජ්ඣංගයෝ වැටහෙත්වා) යන්නෙහි අර්ථය ‘ඔහු කෙරෙහි බොජ්ඣංගයෝ බබළත්වා’ යන්නයි. එහෙත් යම් කලෙක ධාතුව හා නොබැඳි ‘පති’ යන්නක් වේද, එවිට සබඳතාවක් නැති බැවින් ෂෂ්ඨී විභක්තියම වෙයි: ‘තස්ස නප්පටීභාති’ (ඔහුට නොවැටහෙයි) යන්න මෙනි. ‘අක්ඛෙ දිබ්බති’ (දාදු කැට ක්‍රීඩා කරයි), ‘අක්ඛෙහි දිබ්බති’ (දාදු කැටවලින් ක්‍රීඩා කරයි), ‘අක්ඛෙසු දිබ්බති’ (දාදු කැට ක්‍රීඩාවෙහි යෙදෙයි) යන්න කර්ම, කරණ, අධිකරණ වශයෙන් වක්තෘගේ කැමැත්ත පරිදි වේ.

๓. กาลทฺธานมจฺจนฺตสํโยเค.

3. කාලය හා මාර්ගය අඛණ්ඩව සම්බන්ධ වීමේදී (ද්විතීයා විභක්තිය වෙයි).

กิริยา, คุณ, ทพฺเพหิ สากลฺเลน กาลทฺธานํ สมฺพนฺโธ อจฺจนฺตสํโยโค. ตสฺมึ วิญฺญายมาเน กาลสทฺเทหิ อทฺธอทฺเทหิ จ ทุติยา โหติ. มาสมธีเต, มาสํ กลฺยาณิ, มาสํ [Pg.69] คุฬธานา, โกสมธีเต, โกสํ กุฏิลา นที, โกสํ ปพฺพโต. อจนฺตสํโยเคติ กึ? มาสสฺส ทฺวีหมธีเต, โกสสฺเสกเทเส ปพฺพโต.

ක්‍රියාව, ගුණය, හෝ ද්‍රව්‍යය සමඟ කාලය හා මාර්ගය මුළුමනින්ම සම්බන්ධ වීම ‘අත්‍යන්ත සංයෝගය’ නම් වේ. එය හැඟවෙන කල්හි කාලවාචී සහ මාර්ගවාචී ශබ්දයන්ගෙන් ද්විතීයා විභක්තිය වෙයි. (උදාහරණ:) ‘මාසමධීතෙ’ (මසක් මුළුල්ලෙහි ඉගෙන ගනියි), ‘මාසං කල්‍යාණී’ (මසක් මුළුල්ලෙහි යහපත්ය), ‘මාසං ගුළධානා’ (මසක් තිස්සේ පැණි කැවුම් කයි), ‘කොසමධීතෙ’ (ගව්වක් දුර යන තෙක් ඉගෙන ගනියි), ‘කොසං කුටිලා නදී’ (ගව්වක් දුරට ඇද වූ ගඟ), ‘කොසං පබ්බතො’ (ගව්වක් දුරට පවතින පර්වතය) යනාදී වශයෙනි. ‘අත්‍යන්ත සංයෝගයේදී’ යැයි කීවේ කුමටද? ‘මාසස්ස ද්වීහමධීතෙ’ (මාසයෙන් දින දෙකක් ඉගෙන ගනියි), ‘කොසස්සෙකදෙසෙ පබ්බතො’ (ගව්වෙන් එක් කොටසක පර්වතය පිහිටා ඇත) යන තැන්හි එසේ නොවන බැවිනි.

ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา, เอกํ สมยํ ภควา, อิมํ รตฺตึ จตฺตาโร มหาราชาติ เอวมาทีสุ กาลวาจี หิ อจฺจนฺตสํโยคตฺตาว ทุติยา สิทฺธา. วิภตฺติวิปลฺลาเสนปิ วา พหุลํวิธานา.

‘පුබ්බණ්හසමයං නිවාසෙත්වා’ (පෙරවරු කාලයෙහි හැඳ පෙරව), ‘එකං සමයං bhගවා’ (එක් සමයෙක්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ), ‘ඉමං රත්තිං චත්තාරො මහාරාජා’ (මේ රාත්‍රියෙහි සතර වරම් රජවරු) යනාදී තැන්හි කාලවාචී ශබ්දයන්ගෙන් අත්‍යන්ත සංයෝගය නිසාම ද්විතීයා විභක්තිය සිද්ධ වෙයි. නැතහොත් ‘බහුල’ විධානය නිසා විභක්ති විපර්යාසයෙන් (පෙරළියෙන්) ද එය සිද්ධ වේ.

ผลปฺปตฺติยํ กิริยาปริสมตฺตฺยปวคฺโค, ตสฺมึ วิญฺญายมาเน กาลทฺธานํ กิริยายาจฺจนฺตสํโยเค ตติยาภิมตา, สาปิ กรณตฺตาว สิทฺธา ‘มาเสนานุวาโก-ธีโต, โกเสนานุวาโก-ธีโต’ติ. อนปวคฺเคตุ อสาธกตมตฺตากรณตฺตาภาเว ทุติยาว ‘มาสมธีโต-นุวาโก, น จาเน น คหิโต’ติ.

ඵල ලැබීමත් සමඟ ක්‍රියාව අවසන් වීම ‘අපවර්ගය’ නම් වේ. එය හැඟවෙන කල්හි කාලය හා මාර්ගය ක්‍රියාවෙහි අත්‍යන්ත සංයෝගයෙහි තෘතීයා විභක්තිය අපේක්ෂිතය. එය ද කරණ කාරකභාවයෙන්ම සිද්ධ වෙයි: ‘මාසෙනානුවාකොධීතො’ (මසකින් අනුවාකය ඉගෙන ගන්නා ලදී), ‘කොසෙනානුවාකොධීතො’ (ගව්වක් ගෙවී යද්දී අනුවාකය ඉගෙන ගන්නා ලදී). අපවර්ගයක් (ක්‍රියා සමාප්තියක්) නොමැති කල්හි, සාධකතම (උපකාරී) කරණභාවයක් නොමැති බැවින් ද්විතීයා විභක්තියම වෙයි: ‘මාසමධීතොනුවාකො, න චානෙන ගහිතො’ (මසක් තිස්සේ අනුවාකය ඉගෙන ගන්නා ලද නමුත් ඔහු විසින් එය ග්‍රහණය කර නොගන්නා ලදී).

การกมชฺเฌ เย กาลทฺธานวาจิโน, ตโต สตฺตมีปญฺจมิโย อภิมตา ‘อชฺช ภุตฺวา เทวทตฺโต ทฺวิเห ภุญฺชิสฺสติ, ทฺวีหา ภุญฺชิสฺสติ, อตฺรฏฺโฐ-ยมิสฺสาโส โกเส ลกฺขํ วิชฺฌติ, โกสา ลกฺขํ วิชฺฌตี’ติ, ตาปีห สกสกการกวจนิจฺฉาเยว สิทฺธา.

කාරකයන් අතරෙහි පවතින කාලවාචී හා මාර්ගවාචී ශබ්දයන්ගෙන් සප්තමී සහ පංචමී විභක්ති අපේක්ෂිතය. (උදාහරණ:) ‘අජ්ජ bhුත්වා දෙවදත්තො ද්විහෙ bhුඤ්ජිස්සති’ (අද අනුභව කොට දේවදත්ත තෙමේ දින දෙකකින් අනුභව කරන්නේය), ‘ද්වීහා bhුඤ්ජිස්සති’ (දින දෙකකට පසු අනුභව කරන්නේය); ‘අත්‍රට්ඨොයමිස්සාසො කොසෙ ලක්ඛං විජ්ඣති’ (මෙහි සිටින මේ දුනුවායා ගව්වක් දුරෙහි ඇති ඉලක්කයට විදියි), ‘කොසා ලක්ඛං විජ්ඣති’ (ගව්වක් දුර සිට ඉලක්කයට විදියි) යනාදී වශයෙනි. ඒවාද මෙහි තම තමන්ගේ කාරක විවක්ෂාවෙන් (පැවසීමේ කැමැත්තෙන්) ම සිද්ධ වෙයි.

๔. คติ โพธาหาร สทฺทตฺถากมฺมก ภชฺชาทีนํ ปโยชฺเช.

4. ගමන් අර්ථ, අවබෝධ අර්ථ, ආහාර අර්ථ, ශබ්ද අර්ථ ඇති ධාතූන්ගේ ද, අකර්මක ධාතූන්ගේ ද, ‘භජ්’ ආදී ධාතූන්ගේ ද ප්‍රයෝජ්‍ය (පෙළඹවිය යුතු) කර්තෘ කෙරෙහි ද්විතීයා විභක්තිය වෙයි.

คมนตฺถานํ โพธตฺถานํ อาหารตฺถานํ สทฺทตฺถานมกมฺมกานํ ภชฺชาทีนญฺจ ปโยชฺเช กตฺตริ ทุติยา โหติ. สามตฺถิยา จ ปโยชกพฺยาปาเรน กมฺมตาวสฺส โหตีติ ปตียเต. คมยติ มาณวกํ คามํ, ยาปยติ มาณวกํ คามํ, โพธยติ มาณวกํ ธมฺมํ, เวทยติ มาณวกํ ธมฺมํ, โภชยติ มาณ-วกํ [Pg.70] โมทกํ, อาสยติ มาณวกํ โมทกํ, อชฺฌาปยติ มาณวกํ เวทํ, ปาฐยติ มาณวกํ เวทํ, อาสยติ เทวทตฺตํ, สายยติ เทวทตฺตํ, อญฺญํ ภชฺชาเปติ, อญฺญํ โกฏฺฏาเปติ, อญฺญํ สนฺถราเปติ. เอเตสเมวาติ กึ? ปาเจติ โอทนํ เทวทตฺเตน ยญฺญทตฺโต. ปโยชฺเชติ กึ? คจฺฉติ เทวทตฺโต. ยทา จรหิ คมยติ เทวทตฺตํ ยญฺญทตฺโต, ตมปโร ปโยเชติ, ตทา คมยติ เทวทตฺตํ ยญฺญทตฺเตเนติ ภวิตพฺพํ … คมยติสฺสา-คมนตฺถตฺตา.

‘ගමයති මාණවකං ගාමං’ (තරුණයා ලවා ගමට යවයි), ‘යාපයති මාණවකං ගාමං’ (තරුණයා ලවා ගමට යවයි), ‘බොධයති මාණවකං ධම්මං’ (තරුණයාට ධර්මය අවබෝධ කරවයි), ‘වෙදයන්ති මාණවකං ධම්මං’ (තරුණයාට ධර්මය දැනුම් දෙයි), ‘භොජයති මාණවකං මොදකං’ (තරුණයා ලවා කැවුම් අනුභව කරවයි), ‘ආසයති මාණවකං මොදකං’ (තරුණයා ලවා කැවුම් අනුභව කරවයි), ‘අජ්ඣාපයති මාණවකං වෙදං’ (තරුණයාට වේදය උගන්වයි), ‘පාඨයති මාණවකං වෙදං’ (තරුණයා ලවා වේදය කියවයි), ‘ආසයති දෙවදත්තං’ (දේවදත්ත වාඩි කරවයි), ‘සායයති දෙවදත්තං’ (දේවදත්ත නිදිකරවයි), ‘අඤ්ඤං භජ්ජාපෙති’ (අන් අයෙකු ලවා බැදවයි), ‘අඤ්ඤං කොට්ඨාපෙති’ (අන් අයෙකු ලවා කොටවයි), ‘අඤ්ඤං සන්ථරාපෙති’ (අන් අයෙකු ලවා අතුරවයි). ‘මොවුන්ගේම’ යැයි පැවසුවේ ඇයි? ‘පාචෙති ඔදනං දෙවදත්තෙන යඤ්ඤදත්තො’ (යඥදත්ත තෙමේ දේවදත්ත ලවා බත් පිස්සවයි - මෙහි තෘතීයා වෙයි). ‘ප්‍රයෝජ්‍ය’ (පෙළඹවිය යුතු කර්තෘ) යැයි කීවේ ඇයි? ‘ගච්ඡති දෙවදත්තො’ (දේවදත්ත යයි) යන්නෙහි සාමාන්‍ය කර්තෘ වන බැවිනි. යම් කලෙක යඥදත්ත තෙමේ දේවදත්ත යවයිද, ඔහුව වෙනත් අයෙකු පොළඹවයිද, එවිට ‘ගමයති දෙවදත්තං යඤ්ඤදත්තෙන’ (දේවදත්ත ලවා...) විය යුතුය, මන්ද යත් ‘ගමයති’ යන්නෙහි ගමන් අර්ථය පවතින බැවිනි.

๕. หราทีนํ วา.

5. ‘හර්’ (හරති - හරවයි) ආදී ධාතූන්ගේ ප්‍රයෝජ්‍ය කර්තෘ කෙරෙහි ද්විතීයා විභක්තිය විකල්පයෙන් වෙයි.

หราทีนํ ปโยชฺเช กตฺตริ ทุติยา โหติ วา. หาเรติ ภารํ เทวทตฺตํ เทวทตฺเตเนติ วา, อชฺโฌหาเรติ สตฺตุํ เทวทตฺตํ เทวทตฺเตเนติ วา, กาเรติ กฏํ เทวทตฺตํ เทวทตฺเตเนติ วา ทสฺสยเต ชนํ ราชํ ชเนเนติ วา, อภิวาทยเต คุรุํ เทวทตฺตํ เทวทตฺเตเนติ วา.

‘හර්’ ආදී ධාතූන්ගේ ප්‍රයෝජ්‍ය කර්තෘ කෙරෙහි ද්විතීයා විභක්තිය විකල්පයෙන් වෙයි. (උදාහරණ:) ‘හාරෙති bhාරං දෙවදත්තං’ (දේවදත්ත ලවා බර උස්සවයි) හෝ ‘දෙවදත්තෙන වා’ (දේවදත්ත ලවා හෝ), ‘අජ්ඣොහාරෙති සත්තුං දෙවදත්තං’ (දේවදත්ත ලවා අලුවා කවයි) හෝ ‘දෙවදත්තෙන වා’, ‘කාරෙති කටං දෙවදත්තං’ (දේවදත්ත ලවා පැදුරක් කරවයි) හෝ ‘දෙවදත්තෙන වා’, ‘දස්සයතෙ ජනං රාජං’ (රජු ලවා ජනයා දක්වයි) හෝ ‘ජනෙන වා’, ‘අභිවාදයතෙ ගුරුං දෙවදත්තං’ (දේවදත්ත ලවා ගුරුවරයා වැඳවයි) හෝ ‘දෙවදත්තෙන වා’ යනාදී වශයෙනි.

๖. น ขาทาทีนํ.

6. ‘ඛාද්’ (ඛාදති) ආදී ධාතූන්ගේ (ප්‍රයෝජ්‍ය කර්තෘ කෙරෙහි ද්විතීයා විභක්තිය) නොවේ.

ขาทาทีนํ ปโยชฺเช กตฺตริ ทุติยา น โหติ. ขาทยติ เทวทตฺเตน, อาทยติ เทวทตฺเตน, อวฺห, ปยติ เทวทตฺเตน, สทฺทายยติ เทวทตฺเตน, กนฺทยติ เทวทตฺเตน, นายยติ เทวทตฺเตน.

‘ඛාද්’ ආදී ධාතූන්ගේ ප්‍රයෝජ්‍ය කර්තෘ කෙරෙහි ද්විතීයා විභක්තිය නොවේ (තෘතීයා විභක්තියම වෙයි). (උදාහරණ:) ‘ඛාදයති දෙවදත්තෙන’ (දේවදත්ත ලවා කවයි), ‘ආදයති දෙවදත්තෙන’ (දේවදත්ත ලවා ගන්වයි), ‘අව්හාපයති දෙවදත්තෙන’ (දේවදත්ත ලවා අමතවයි), ‘සද්දායයති දෙවදත්තෙන’ (දේවදත්ත ලවා ශබ්ද කරවයි), ‘කන්දයති දෙවදත්තෙන’ (දේවදත්ත ලවා හඬවයි), ‘නායයති දෙවදත්තෙන’ (දේවදත්ත ලවා නාවවයි).

(๑) วหิสฺสานิยนฺตุเก. วาหยติ ภารํ เทวทตฺเตน อนิยนฺตุเกติ กึ? วาห-ยติ ภารํ พลีพทฺเท.

(1) නියන්තු (මෙහෙයවන්නා) නොවන කල්හි ‘වහ්’ (වහති - ගෙන යයි) ධාතුවේ ප්‍රයෝජ්‍ය කර්තෘ කෙරෙහි (ද්විතීයා විභක්තිය නොවේ). ‘වාහයති bhාරං දෙවදත්තෙන’ (දේවදත්ත ලවා බර ගෙන යවයි). ‘නියන්තු නොවන කල්හි’ යැයි කීවේ ඇයි? ‘වාහයති bhාරං බලීබද්දෙ’ (ගොනුන් ලවා බර අද්දවයි - මෙහි ගොනුන් මෙහෙයවනු ලබන බැවින් ද්විතීයා විභක්තිය වෙයි).

(๒) ภกฺขิสฺสาหึ [Pg.71] สายํ. ภกฺขยติ โมทเก เทวทตฺเตน. อหึสายนฺติ กึ? ภกฺขยติ พลีพทฺเท สสฺสํ.

(2) භක්ඛි ධාතුව අහිංසා අර්ථයෙහි යෙදෙන විට (කර්තෘ පදයෙහි තෘතීයා විභක්තිය වෙයි). දේවදත්තයා ලවා මෝදක (කැවුම්) කවයි. 'අහිංසායං' (හිංසාවක් නොවන විට) යන්න කුමටද? ගොනුන් ලවා ගොයම් කවයි.

๗. ฌาทีหิ ยุตฺตา.

7. 'ධී' (ධික්) ආදී ශබ්දයන් හා යෙදෙන විට (ද්විතීයා විභක්තිය වෙයි).

ธีอาทีหิ ยุตฺตโต ทุติยา โหติ. ธิรตฺถุ มํ ปูติกายํ, อนฺตรา จ ราชคหํ อนฺตรา จ นาลนฺทํ, สมาธานมนฺตเรน, มุจลินฺทมภิโต สรมิจฺจาทิ, ฉฏฺฐิยาปวาโท-ยํ.

'ධී' ආදී ශබ්දයන් හා යෙදුණු කල්හි ද්විතීයා විභක්තිය වෙයි. 'මේ කුණු කය ඇති මා කෙරෙහි (මා හට) ධික් වේවා!', 'රජගහනුවරටත් නාලන්දාවටත් අතරෙහි', 'සමාධියෙන් තොරව (සමාධිය හැර)', 'මුචලින්ද විල වටා' යනාදියයි. මෙය ෂෂ්ඨී විභක්තියට අපවාදයකි (බාධාවකි).

๘. ลกฺขณิตฺถมฺภูตวิจฺฉาสฺวภินา.

8. ලක්ෂණ, ඉත්ථම්භූත, වීප්සා යන අර්ථයන්හි 'අභි' උපසර්ගය යෙදුණු කල්හි (ද්විතීයා විභක්තිය වෙයි).

ลกฺขณาทีสฺวตฺเถสฺวภินา ยุตฺตมฺหา ทุติยา มหาติ. รุกฺขมภิ วิชฺโชตเต วิชฺชุ, สาธุ เทวทตฺโต มาตรมภิ, รุกฺขํ รุกฺขมภิติฏฺฐติ.

ලක්ෂණ ආදී අර්ථයන්හි 'අභි' උපසර්ගය හා යෙදුණු කල්හි ද්විතීයා විභක්තිය වේ යැයි කියනු ලැබේ. ගස දෙසට විදුලිය විහිදෙයි, දේවදත්ත තෙමේ මව කෙරෙහි යහපත් වෙයි, ගසක් ගසක් පාසා සිටියි.

๙. ปติปรีหิ ภาเค จ.

9. 'පති' සහ 'පරි' යන උපසර්ගයන් හා යෙදුණු කල්හි ද, 'භාග' (කොටස) යන අර්ථයෙහි ද (ද්විතීයා විභක්තිය වෙයි).

ปติปรีหิ ยุตฺตมฺหา ลกฺขณาทีสุ ภาเค จตฺเถ ทุติยา โหติ. รุกฺขํ ปติ วิชฺโชตเต วิชฺชุ, สาธุ เทวทตฺโต มาตรํ ปติ, รุกฺขํ รุกฺขํ ปติ ติฏฺฐติ, ยเทตฺถ มํ ปติ สิยา. รุกฺขํ ปริ วิชฺโชตเต วิชฺชุ, สาธุ เทวทตฺโต มาตรํ ปริ, รุกฺขํ รุกฺขํ ปริ ติฏฺฐติ, ยเทตฺถ มํ ปริ สิยา.

'පති' සහ 'පරි' උපසර්ගයන් හා යෙදුණු කල්හි ලක්ෂණ ආදී අර්ථයන්හි ද භාග (කොටස) යන අර්ථයෙහි ද ද්විතීයා විභක්තිය වෙයි. ගස දෙසට විදුලිය විහිදෙයි, දේවදත්ත තෙමේ මව කෙරෙහි යහපත් වෙයි, ගසක් ගසක් පාසා සිටියි, මෙහි යමක් මාගේ කොටස වන්නේ ද... ගස වටා විදුලිය විහිදෙයි, දේවදත්ත තෙමේ මව කෙරෙහි යහපත් වෙයි, ගසක් ගසක් පාසා සිටියි, මෙහි යමක් මාගේ කොටස වන්නේ ද...

๑๐. อนุนา.

10. 'අනු' උපසර්ගය හා යෙදුණු කල්හි ද (ද්විතීයා විභක්තිය වෙයි).

ลกฺขณาทีสฺวตฺเถสฺวนุนา ยุตฺตมฺหา ทุติยา โหติ. รุกฺขมนุ วิชฺโชตเต วิชฺชุ, สจฺจกิริยมนุ วุฏฺฐิ ปาวสฺสิ, เหตุ จ ลกฺขณํ ภวติ, สาธุ เทวทตฺโต มาตรมนุ, รุกฺขํ รุกฺขมนุ ติฏฺฐติ, ยเทตฺถ มํ อนุ สิยา.

ලක්ෂණ ආදී අර්ථයන්හි 'අනු' උපසර්ගය හා යෙදුණු කල්හි ද්විතීයා විභක්තිය වෙයි. ගස දෙසට විදුලිය විහිදෙයි, සත්‍යක්‍රියාව හේතුවෙන් වැස්ස වැසුණේය (මෙහි හේතුව ද ලක්ෂණයක් වෙයි), දේවදත්ත තෙමේ මව කෙරෙහි යහපත් වෙයි, ගසක් ගසක් පාසා සිටියි, මෙහි යමක් මාගේ කොටස වන්නේ ද...

๑๑. สหตฺเถ.

11. 'සහ' (සමඟ) යන අර්ථයෙහි ද ('අනු' උපසර්ගය යෙදුණු කල්හි ද්විතීයා විභක්තිය වෙයි).

สหตฺเถ-นุนา [Pg.72] ยุตฺตมฺหา ทุติยา โหติ. ปพฺพตมนุ เสนา ติฏฺฐติ.

'සහ' යන අර්ථයෙහි 'අනු' උපසර්ගය හා යෙදුණු කල්හි ද්විතීයා විභක්තිය වෙයි. පර්වතය හා එක්ව (පර්වතය සමීපයෙහි) සේනාව පිහිටා තිබේ.

๑๒. หีเน.

12. හීන (පහත්) යන අර්ථයෙහි ද ('අනු' උපසර්ගය යෙදුණු කල්හි ද්විතීයා විභක්තිය වෙයි).

หีนตฺเถ-นุนา ยุตฺตมฺหา ทุติยา โหติ. อนุ สาริปุตฺตํ ปญฺญวนฺโต.

හීන අර්ථයෙහි 'අනු' උපසර්ගය හා යෙදුණු කල්හි ද්විතීයා විභක්තිය වෙයි. අනෙක් ප්‍රඥාවන්තයෝ සැරියුත් මහරහතන් වහන්සේට වඩා පහත් වෙති.

๑๓. อุเปน.

13. 'උප' උපසර්ගය හා යෙදුණු කල්හි ද (හීන අර්ථයෙහි ද්විතීයා විභක්තිය වෙයි).

หีนตฺเถ อุเปน ยุตฺตมฺหา ทุติยา โหติ. อุป สาริปุตฺตํ ปญฺญวนฺโถ.

හීන අර්ථයෙහි 'උප' උපසර්ගය හා යෙදුණු කල්හි ද්විතීයා විභක්තිය වෙයි. අනෙක් ප්‍රඥාවන්තයෝ සැරියුත් මහරහතන් වහන්සේට වඩා පහත් වෙති.

๑๔. สตฺตมฺยาธิกฺเย.

14. ආධික්‍ය (වැඩි බව) යන අර්ථයෙහි සප්තමී විභක්තිය වෙයි.

อาธิกฺยตฺเถ อุเปน ยุตฺตมฺหา สตฺตมี โหติ. อุป ขาริยํ โทโณ.

ආධික්‍ය අර්ථයෙහි 'උප' උපසර්ගය හා යෙදුණු කල්හි සප්තමී විභක්තිය වෙයි. දෝණය නම් ප්‍රමාණය 'ඛාරී' ප්‍රමාණයට වඩා අධික වේ.

๑๕. สามิตฺเต-ธินา.

15. ස්වාමිත්වය (අධිපති බව) යන අර්ථයෙහි 'අධි' උපසර්ගය හා යෙදුණු කල්හි (සප්තමී විභක්තිය වෙයි).

สามิภาวตฺเถ-ธินา ยุตฺตมฺหา สตฺตมี โหติ. อธิ พฺรหฺมทตฺเต ปญฺจาลา, อธิ ปญฺจาเลสุ พฺรหฺมทตฺโต.

ස්වාමිභාවයෙහි 'අධි' උපසර්ගය හා යෙදුණු කල්හි සප්තමී විභක්තිය වෙයි. බ්‍රහ්මදත්ත රජු යටතෙහි පංචාල දේශවාසීහු වෙති, පංචාල දේශයෙහි බ්‍රහ්මදත්ත රජු අධිපතිව සිටියි.

๑๖. กตฺตุกเรเณสุ ตติยา.

16. කර්තෘ සහ කරණ යන කාරකයන්හි තෘතීයා විභක්තිය වෙයි.

กตฺตริ กรเณ จ การเก ตติยา โหติ. ปุริเสน กตํ, อสินา ฉินฺทติ. ปกติยา-ภิรูโป, โคตฺเถน โคตโม, สุเมโธ นาม นาเมน, ชาติยา สตฺตวสฺสิโกติ ภูธาตุสฺส สมฺภวา กรเณ เอว ตติยา. เอวํ สเมน ธาวติ วิสเมน [Pg.73] ธาวติ, ทฺวิโทเณน ธญฺญํ กิณาติ, ปญฺจเกน ปสโว กิณาตีติ.

කර්තෘ සහ කරණ කාරකයෙහි තෘතීයා විභක්තිය වෙයි. මිනිසා විසින් කරන ලදී, කඩුවෙන් කපයි. ස්වභාවයෙන්ම අභිරූපී ය, ගෝත්‍රයෙන් ගෝතම ය, නමින් සුමේධ නම් වේ, උපතින් සත් හැවිරිදි ය යනාදියෙහි, 'භූ' ධාතුවෙන් සිදුවන සම්භවය නිසා කරණාර්ථයෙහිම තෘතීයා විභක්තිය යෙදේ. එසේම, සම බිමෙහි දුවයි, විෂම බිමෙහි දුවයි, දෝණ දෙකකින් ධාන්‍ය මිලදී ගනියි, පහක මිලට සතුන් මිලදී ගනියි යනාදියෙහි ද (තෘතීයා විභක්තිය වෙයි).

๑๗. สหตฺเถน.

17. 'සහ' යන අර්ථය ඇති පදයන් හා යෙදෙන කල්හි තෘතීයා විභක්තිය වෙයි.

สหตฺเถน โยเค ตติยา สิยา. ปุตฺเตน สห คโต, ปุตฺเตน สทฺธึ อาคโต, ตติยาปิ ฉฏฺฐีว อปฺปธาเน เอว ภวติ.

'සහ' අර්ථයෙහි යෙදුණු කල්හි තෘතීයා විභක්තිය වෙයි. පුත්‍රයා සමඟ ගියේය, පුත්‍රයා සමඟ පැමිණියේය. තෘතීයා විභක්තිය ද ෂෂ්ඨී විභක්තිය මෙන් අප්‍රධානාර්ථයෙහිම වෙයි.

๑๘. ลกฺขเณ.

18. ලක්ෂණය (ලකුණ) ප්‍රකාශ වන කල්හි තෘතීයා විභක්තිය වෙයි.

ลกฺขเณ วตฺตมานโต ตติยา สิยา. ติทณฺฑเกน ปริพฺพาชกมทฺทกฺขี, อกฺขินา กาโณ, เตน หิ องฺเคน องฺคิโน วิกาโร ลกฺขียเต.

ලක්ෂණයක් පවතින කල්හි තෘතීයා විභක්තිය වෙයි. තිදණ්ඩෙන් පරිබ්‍රාජකයා දැක්කේය, ඇසින් කණ (ඇසක් නැති) අයෙකි; මක්නිසාද යත්, ඒ අවයවයෙහි විකෘති භාවයෙන් ශරීරයාගේ විකෘති භාවය ලක්ෂණය කොට දක්වන බැවිනි.

๑๙. เหตุมฺหิ.

19. හේතුවක් ප්‍රකාශ වන කල්හි තෘතීයා විභක්තිය වෙයි.

ตกฺกิริยา โยคฺเค ตติยา สิยา. อนฺเนน วสติ, วิชฺชาย ยโส.

එම ක්‍රියාවට හේතු වූ දෙයෙහි යෙදෙන විට තෘතීයා විභක්තිය වෙයි. ආහාරය නිසා වෙසෙයි, උගත්කම නිසා කීර්තිය ඇතිවේ.

๒๐. ปญฺจมีเณ วา.

20. ණය වූ හේතුවෙහි දී විකල්පයෙන් පංචමී විභක්තිය ද වෙයි.

อิเณ เหตุมฺหิ ปญฺจมี โหติ วา. สตสฺมา พทฺโธ, สเตน วา.

ණය වූ හේතුවෙහි දී විකල්පයෙන් පංචමී විභක්තිය වෙයි (නොඑසේ නම් තෘතීයා විභක්තිය වෙයි). සියයක් ණය වූ බැවින් බැඳුනේය, සියයකින් බැඳුනේය.

๒๑. คุเณ.

21. ගුණවාචී ශබ්දයන්හි දී ද (හේතු අර්ථයෙහි පංචමී හෝ තෘතීයා විභක්තිය වෙයි).

ปรงฺคภูเต เหตุมฺหิ ปญฺจมี โหติ วา. ชฬตฺตา พทฺโธ ชฬตฺเตน วา, ปญฺญาย มุตฺโต, หุตฺวา อภาวโตอนิจฺจา, สงฺขารนิโรธา วิญฺญาณนิโรโธ.

අන්‍ය පදයකට සම්බන්ධ වූ හේතුව දැක්වීමේදී විකල්ප වශයෙන් පංචමී විභක්තිය වෙයි. 'මෝඩකම නිසා බැඳුණේය' (jaḷattā baddho) හෝ 'මෝඩකමෙන් බැඳුණේය' (jaḷattena vā) යන්න ද, 'ප්‍රඥාව නිසා මිදුණේය' (paññāya mutto) යන්න ද, 'ඇති වී නැති වී යන බැවින් අනිත්‍යය' (hutvā abhāvato aniccā) යන්න ද, 'සංස්කාරයන් නිරුද්ධ වීමෙන් විඤ්ඤාණය නිරුද්ධ වෙයි' (saṅkhāranirodhā viññāṇanirodho) යන්න ද උදාහරණ වේ.

๒๒. ฉฏฺฐี [Pg.74] เหตฺวตฺเถหิ.

22. හේතු අර්ථය දෙන පදයන් සමඟ ෂෂ්ඨී (හයවන) විභක්තිය වෙයි.

เหตฺวตฺถวาจีหิ โยเค เหตุมฺหิ ฉฏฺฐี สิยา. อุทรสฺส เหตุ, อุทรสฺส การณา.

හේතු අර්ථය ප්‍රකාශ කරන පද සමඟ යෝග වීමේදී හේතුවෙහි ෂෂ්ඨී විභක්තිය වන්නේය. 'බඩ වෙනුවෙන්' (udarassa hetu), 'බඩේ කාරණය නිසා' (udarassa kāraṇā) යනු උදාහරණයි.

๒๓. สพฺพาทิโต สพฺพา.

23. සබ්බාදි (සර්ව ආදී) ශබ්දයන්ගෙන් පසුව (හේතු අර්ථයෙහිදී) සියලුම විභක්තීහු වෙති.

เหตฺวตฺเถหิ โยเค สพฺพาทีหิ สพฺพา วิภตฺติโย โหนฺติ. โก เหตุ, กํ เหตุํ, เกน เหตุนา, กสฺส เหตุสฺส, กสฺมา เหตุสฺมา, กสฺส เหตุสฺส, กสฺมึ เหตุสฺมึ, กึ การณํ, เกน การเณน, กึ นิมิตฺตํ, เกน นิมิตฺเตน, กึ ปโยชนํ, เกน ปโยชเนน อิจฺเจวมาทิ. เหตฺวตฺเถหีตฺเวว? เกน กตํ.

හේතු අර්ථය ඇති පදයන් සමඟ යෝග වීමේදී සර්වනාම (සබ්බාදි) ශබ්දයන්ගෙන් සියලුම විභක්තීහු වෙති. 'කිනම් හේතුවක්ද' (ko hetu), 'කිනම් හේතුවක්' (kaṃ hetuṃ), 'කිනම් හේතුවකින්ද' (kena hetunā), 'කිනම් හේතුවකටද' (kassa hetussa), 'කිනම් හේතුවකින්ද' (kasmā hetusmā), 'කිනම් හේතුවකගේද' (kassa hetussa), 'කිනම් හේතුවක් කෙරෙහිද' (kasmiṃ hetusmiṃ), 'කිනම් කාරණයක්ද' (kiṃ kāraṇaṃ), 'කිනම් කාරණයකින්ද' (kena kāraṇena), 'කිනම් නිමිත්තක්ද' (kiṃ nimittaṃ), 'කිනම් නිමිත්තකින්ද' (kena nimittena), 'කිනම් ප්‍රයෝජනයක්ද' (kiṃ payojanaṃ), 'කිනම් ප්‍රයෝජනයකින්ද' (kena payojanena) යනාදී වශයෙනි. 'හේතු අර්ථයෙහි පමණක්' යයි කියන ලද්දේ ඇයි? 'කවුරුන් විසින් කරන ලද්දක්ද' (kena kataṃ) යන්නෙහි (හේතු අර්ථයක් නොමැති බැවින් සියලු විභක්ති නොයෙදේ).

๒๔. จตุตฺถี สมฺปทาเน.

24. සම්ප්‍රදාන කාරකයෙහි චතුර්ථී (හතරවන) විභක්තිය වෙයි.

ยสฺส สมฺมา ปทียเต ตสฺมึ จตุตฺถี สิยา. สงฺฆสฺส ททาติ. อาธารวิวกฺขายํ สตฺตมีปิ สิยา สงฺเฆ เทหิ.

යමෙකුට මැනවින් (යමක්) දෙනු ලැබේද, ඒ සම්ප්‍රදාන කාරකයෙහි චතුර්ථී විභක්තිය වන්නේය. 'මහා සංඝයා වහන්සේට පූජා කරයි' (saṅghassa dadāti) යනු උදාහරණයි. ස්ථානාධාර අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීමට අදහස් කරන කල්හි සප්තමී විභක්තියද වෙයි; 'සංඝයා කෙරෙහි (සංඝයා කෙරෙහි පිහිටුවා) දෙන්න' (saṅghe dehi) යනු උදාහරණයි.

๒๕. ตาทตฺถฺเย.

25. තදර්ථ (ඒ සඳහා වූ) බව ප්‍රකාශ වන කල්හිද (චතුර්ථී විභක්තිය වෙයි).

ตสฺเส-ทํ ตทตฺถํ, ตทตฺถภาเว โชตนีเย นามสฺมา จตุตฺถี สิยา. สีตสฺส ปฏิฆาตาย, อตฺถาย หิตาย (สุขาย) เทวมนุสฺสานํ, นาลํ ทารภรณาย, ยูปาย ทารุ, ปากาย วชตีตฺเววมาทิ.

'ඒ සඳහා මෙය වේ' යන තදර්ථ භාවය ප්‍රකාශ වන කල්හි නාම පදයෙන් පසුව චතුර්ථී විභක්තිය වන්නේය. 'ශීතල වැළැක්වීම සඳහා' (sītassa paṭighātāya), 'දෙවි මිනිසුන්ගේ යහපත පිණිස, හිත පිණිස, සුව පිණිස' (atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ), 'අඹුදරුවන් පෝෂණය කිරීමට ප්‍රමාණවත් නොවේ' (nālaṃ dārabharaṇāya), 'යුප කණුව සඳහා ලී' (yūpāya dāru), 'පිසීම සඳහා යයි' (pākāya vajati) යනාදිය උදාහරණ වේ.

กสฺส สาทุํ น รุจฺจภิ, มา-ยสฺมนฺตานมฺปิ สงฺฆเภโท รุจฺจิตฺถ, ขมติ สงฺฆสฺส, ภตฺตมสฺส นจฺฉาเทสีติ ฉฏฺฐี สมฺพนฺธวจนิจฺฉายํ, น เจวํ วิโรโธ สิยา สทิสรูปตฺตา, เอวํวิเธสุ จ สมฺพนฺธสฺส สทฺทิกานุมตตฺตา[Pg.75], กสฺส วา ตฺวํ ธมฺมํ โรเจสีติ อตฺถมตฺเต ปฐมา.

'කාහට රසවත් දේ රුචි නොවේද' (kassa sāduṃ na ruccabhi), 'ආයුෂ්මතුන්ට ද සංඝභේදය රුචි නොවේවා' (māyasmantānampi saṅghabhedo ruccittha), 'සංඝයා වහන්සේට රුචි වේ / ඉවසයි' (khamati saṅghassa), 'මොහුට බත රුචි නොවිණි' (bhattamassa nacchādesi) යනාදී තැන්හි සම්බන්ධය ප්‍රකාශ කිරීමට අදහස් කිරීමේදී ෂෂ්ඨී විභක්තිය වෙයි. (චතුර්ථී සහ ෂෂ්ඨී විභක්තිවල) රූප සමාන බැවින් මෙහි විරෝධයක් සිදු නොවේ. මෙවැනි තැන්වලදී සම්බන්ධය ව්‍යාකරණඥයන් විසින් ද අනුමත කර ඇත. නැතහොත් 'ඔබ කවරෙකුගේ ධර්මයට රුචි කරන්නේද?' (kassa vā tvaṃ dhammaṃ rocesi) යන්නෙහි අර්ථය පමණක් දැක්වීමේදී ප්‍රථමා විභක්තිය (tvaṃ යන්නට) වෙයි.

เอวมญฺญาปิ วิธญฺญยฺยา, ปรโตปิ ยถาคมํ.

මෙසේ අනෙකුත් නීතිද, මීට පසුව එන කරුණුද ධර්ම ග්‍රන්ථයන්ට (ව්‍යාකරණ සම්ප්‍රදායට) අනුව දැනගත යුතුය.

รญฺโญ สตํ ธาเรติ, รญฺโญ ฉตฺตํ ธาเรตีติ สมฺพนฺเธ ฉฏฺฐี, เอวํ รญฺโญ สิลาฆเต, รญฺโญ หนุเต, รญฺโญ อุปติฏฺฐเต, รญฺโญ สปเต, เทวาปิ ตสฺส ปิหยนฺติ ตาทิโน, ตสฺส กุชฺฌ มหาวีร, ยทิหํ ตสฺส ปกุปฺเปยฺยํ, ทุหยติ ทิสานํ เมโฆ, โย มิตฺตานํ น ทูภติ, โย อปฺปทุฏฺฐสฺส นรสฺส ทุสฺสติ, กฺยาหํ อยฺยานํ อปรชฺฌามิ, อิสฺสยนฺติ สมณานํ ติตฺถิยา, ธมฺเมน นยมานานํ กา อุสูยา รญฺโญ ภาคฺยมารชฺฌติ, รญฺโญ ภาคฺยมิกฺขเต, เตน ยาจิโต อยาจิโต วา ตสฺส คาโว ปฏิสุณาติ, คาโว อาสุณาติ, ภควโต ปจฺจสฺโสสุํ, โหตุ ปติคิณาติ, โหตฺวนุคิณาติ, อาโรจยามิ โว ปติเวทยามิ โว, ธมฺมํ เต เทเสสฺสามิ, ยถา โว ภควา พฺยากเรยฺย, อลํ เต อิธ วาเสน, กึ เต ชฏาหิ ทุมฺเมธ, อรหติ มลฺโล มลฺลสฺสาติ.

'රජුට සියයක් ණය වෙයි' (rañño sataṃ dhāreti), 'රජුගේ ඡත්‍රය දරයි' (rañño chattaṃ dhāreti) යනාදී තැන්හි සම්බන්ධයෙහි ෂෂ්ඨී විභක්තිය වෙයි. එමෙන්ම, 'රජුට ප්‍රශංසා කරයි' (rañño silāghate), 'රජු කෙරෙහි වරද සඟවයි' (rañño hanute), 'රජුට උපස්ථාන කරයි' (rañño upatiṭṭhate), 'රජු ඉදිරියේ දිවුරයි' (rañño sapate), 'එබඳු වූ උතුමෙකුට දෙවියෝ ද පතති' (devāpi tassa pihayanti tādino), 'මහා වීරයෙනි, ඔහුට ක්‍රෝධ කරනු මැනව' (tassa kujjha mahāvīra), 'ඉදින් මම ඔහුට කිපෙන්නෙම් නම්' (yadihaṃ tassa pakuppeyyaṃ), 'වැහි වලාකුළු දිශාවන්ට පීඩා කරයි' (duhayati disānaṃ megho), 'යමෙක් මිතුරන්ට ද්‍රෝහි නොවේද' (yo mittānaṃ na dūbhati), 'යමෙක් වරදක් නැති මිනිසෙකුට අපරාධ කෙරේද' (yo appaduṭṭhassa narassa dussati), 'මම ආර්යයන් වහන්සේලාට කිනම් වරදක් කෙරෙම්ද' (kyāhaṃ ayyānaṃ aparajjhāmi), 'තීර්ථකයෝ ශ්‍රමණයන් වහන්සේලාට ඊර්ෂ්‍යා කරති' (issayanti samaṇānaṃ titthiyā), 'ධර්මානුකූලව මෙහෙයවන්නන්ට කිනම් ක්‍රෝධයක්ද' (dhammena nayamānānaṃ kā usūyā), 'රජුගේ භාග්‍යය පතයි' (rañño bhāgyamārajjhati), 'රජුගේ භාග්‍යය බලයි' (rañño bhāgyamikkhate), 'ඔහු විසින් අයදින ලදුව හෝ නොඅයදින ලදුව හෝ ඔහුට ගවයන් දීමට පොරොන්දු වෙයි' (tena yācito ayācito vā tassa gāvo paṭisuṇāti), 'ගවයන් දීමට එකඟ වෙයි' (gāvo āsuṇāti), 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනය පිළිගත්හ' (bhagavato paccassosuṃ), 'හෝතෘවරයාට (පූජකයාට) පිළිවදන් දෙයි' (hotu patigiṇāti), 'හෝතෘවරයා අනුමත කරයි' (hotvanugiṇāti), 'ඔබට දන්වමි, ඔබට වැටහෙන්නට කියමි' (ārocayāmi vo pativedayāmi vo), 'ඔබට ධර්මය දේශනා කරමි' (dhammaṃ te desessāmi), 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔබට යම් සේ ප්‍රකාශ කරන සේක්ද' (yathā vo bhagavā byākareyya), 'ඔබට මෙහි වාසයෙන් පලක් නැත' (alaṃ te idha vāsena), 'අඥානය, තාගේ ජටාවලින් ඇති පලය කිම' (kiṃ te jaṭāhi dummedha), 'මල්ලවයා මල්ලවයාට සුදුසුය' (arahati mallo mallassa) යනාදී සෑම තැනකම ෂෂ්ඨී විභක්තිය යෙදෙන බව සම්ප්‍රදායානුකූලව දැනගත යුතුය.

ชีวิตํ ติณายปิ น มญฺญมาโนติ ตาทตฺถฺย จตุตฺถี, ติเณน โย อตฺโถ ตทตฺถายปีติ อตฺโถ, ‘‘โย จ สีตญฺจ อุณฺหญฺจ, ติณา ภิยฺโย น มญฺญติ’’ ติณมิว ชีวิตํ มญฺญมาโนติ สวิสยาว วิภตฺติโย. สคฺคาย คจฺฉตีติ ตาทตฺถฺเย จตุตฺถี, โย หิ สคฺคํ คจฺฉติ ตทตฺถํ ตสฺส คมนนฺติ, กมฺมวจนิจฺฉายนฺตุ ทุติยาว สคฺคํ คจฺฉตีติ.

'ජීවිතය තණකොළයකට තරම්වත් නොසිතන්නේ' (jīvitaṃ tiṇāyapi na maññamāno) යන්නෙහි තදර්ථ අර්ථයෙහි චතුර්ථී විභක්තිය යෙදී ඇත. 'තණකොළයෙන් යම් ප්‍රයෝජනයක් ඇද්ද, ඒ ප්‍රයෝජනය සඳහා වත්' යනු එහි අර්ථයයි. 'යමෙක් සීතල හා උණුසුම තණකොළයකට වඩා වැඩි යමක් කොට නොසලකයිද' (yo ca sītañca uṇhañca tiṇā bhiyyo na maññati) යන්නෙහි 'තණකොළයට වඩා' යනුවෙන් පංචමී විභක්තියද, 'තණකොළයක් මෙන් ජීවිතය සලකමින්' (tiṇamiva jīvitaṃ maññamāno) යන්නෙහි 'තණකොළය' යනුවෙන් ද්විතීයා විභක්තියද වශයෙන් ඒ ඒ විෂයානුකූලවම විභක්ති යෙදෙයි. 'ස්වර්ගය සඳහා යයි' (saggāya gacchati) යන්නෙහි තදර්ථයෙහි චතුර්ථී විභක්තිය වෙයි. මක්නිසාද යත්, ස්වර්ගයට යන තැනැත්තාගේ ගමන එම ස්වර්ගය ලබාගැනීම පිණිස වන බැවිනි. නමුත් කර්ම කාරකය ප්‍රකාශ කිරීමට අදහස් කරන විට 'ස්වර්ගයට යයි' (saggaṃ gacchati) යනුවෙන් ද්විතීයා විභක්තියම යෙදෙයි.

อายุ [Pg.76] โภโต โหตุ, จิรํ ชีวิตํ, ภทฺทํ กลฺยาณํ อตฺถํ ปโยชนํ, กุสลํ อนามยํ, หิตํ ปถฺยํ สุขํ สาตํ โภโต โหตุ, สาธุ สมฺมุติ เมตสฺส, ปุตฺตสฺสาวิกเรยฺย คุยฺหมตฺถํ, ตสฺส เม สกฺโก ปาตุรโหสิ, ตสฺส ปหิเณยฺย, ภิกฺขูนํ ทุตํ ปาเหสิ, กปฺปติ สมณานํ อาโยโค, เอกสฺส ทฺวินฺนํ ติณฺณํ วา ปโหติ, อุปมํ เต กริสฺสามิ, อญฺชลึ เต ปคฺคณฺหามิ, ตสฺส ผาสุ, โลกสฺสตฺโถ, นโม เต ปุริสาชญฺญ, โสตฺถิ ตสฺส, อลํ มลฺโล มลฺลสฺส, สมตฺโถ มลฺโล มลฺลสฺส, ตสฺส หิตํ, ตสฺส สุขํ, สฺวาคตํ เต มหาราชาติ สพฺพตฺถ ฉฏฺฐี สมฺพนฺเธ, เอวํวิธมญฺญมฺเปว วิญฺเญยฺยํ ยถาคมํ.

'ඔබට ආයුෂ වේවා' (āyu bhoto hotu), 'දීර්ඝ කාලයක් ජීවත් වීම' (ciraṃ jīvitaṃ), 'ඔබට සුභක්, යහපතක්, අර්ථයක්, ප්‍රයෝජනයක්, කුසලයක්, නිරෝගී බවක්, හිතක්, හිතකර දෙයක්, සැපක්, ප්‍රියක් වේවා' (bhaddaṃ kalyāṇaṃ atthaṃ payojanaṃ, kusalaṃ anāmayaṃ, hitaṃ pathyaṃ sukhaṃ sātaṃ bhoto hotu), 'මෙයට මාගේ මනා එකඟතාවය ඇත' (sādhu sammuti metassa), 'පුත්‍රයාට රහස් කරුණක් හෙළි කරන්නේය' (puttassāvikareyya guyhamatthaṃ), 'ඒ මට ශක්‍රයා පෙනී සිටියේය' (tassa me sakko pāturahosi), 'ඔහුට (පණිවිඩයක්) යවන්නේය' (tassa pahiṇeyya), 'භික්ෂූන් වහන්සේලා වෙත දූතයෙකු යැවීය' (bhikkhūnaṃ dutaṃ pāhesi), 'ශ්‍රමණයන් වහන්සේලාට වීර්යය කිරීම කැප වෙයි' (kappati samaṇānaṃ āyogo), 'එක් අයෙකුට, දෙදෙනෙකුට හෝ තිදෙනෙකුට ප්‍රමාණවත් වෙයි' (ekassa dvinnaṃ tiṇṇaṃ vā pahoti), 'ඔබට උපමාවක් කරන්නෙමි' (upamaṃ te karissāmi), 'ඔබට දොහොත් මුදුන් දී නමස්කාර කරමි' (añjaliṃ te paggaṇhāmi), 'ඔහුට පහසුවක් වෙයි' (tassa phāsu), 'ලෝකයාගේ යහපත' (lokassattho), 'පුරුෂ ශ්‍රේෂ්ඨයාණෙනි, ඔබට නමස්කාර වේවා' (namo te purisājañña), 'ඔහුට සෙත් වේවා' (sotthi tassa), 'මල්ලවයා මල්ලවයාට සෑහේ' (alaṃ mallo mallassa), 'මල්ලවයා මල්ලවයාට සමර්ථය' (samattho mallo mallassa), 'ඔහුට හිත පිණිස' (tassa hitaṃ), 'ඔහුට සැප පිණිස' (tassa sukhaṃ), 'මහරජාණෙනි, ඔබට සාදර පිළිගැනීමක් වේවා' (svāgataṃ te mahārājā) යන මේ හැම තැනකදීම සම්බන්ධයෙහි ෂෂ්ඨී විභක්තිය යෙදේ. මෙවැනි වෙනත් කරුණු ද ව්‍යාකරණ සම්ප්‍රදායට අනුව දැනගත යුතුය.

๒๖. ปญฺจมฺยวธิสฺมา.

26. සීමාව (අවධිය) දක්වන පදයෙන් පස්වන (පංචමී) විභක්තිය වෙයි.

ปทตฺถาวธิสฺมา ปญฺจมีวิภตฺติ โหติ. คามสฺมา อาคจฺฉตุ, เอวํ โจรสฺมา ภายติ, โจรสฺมา อุตฺตสติ, โอรสฺมา ตายติ, โจรสฺมา รกฺขตีติ, สเจ ภายถ ทุกฺขสฺส, ปมาเท ภยทสฺสิวา, ตสนฺติ ทณฺฑสฺสาติ ฉฏฺฐี สตฺตมิโยปิ โหนฺเตว สมฺพนฺธาธารวจนิจฺฉายํ.

පදයන්හි සීමාව (අවධිය) දක්වන පදයෙන් පංචමී විභක්තිය වෙයි. 'ගමෙන් පැමිණේවා' (gāmasmā āgacchatu), එසේම 'හොරාට බිය වෙයි' (corasmā bhāyati), 'හොරා කෙරෙන් තැති ගනියි' (corasmā uttasati), 'මෙතෙරින් (හෝ ළයෙහි තබා) රකියි' (orasmā tāyati), 'හොරාගෙන් රකියි' (corasmā rakkhati) යනු උදාහරණ වේ. 'ඉදින් තෙපි දුකට බිය වන්නාහු නම්' (sace bhāyatha dukkhassa), 'ප්‍රමාදයෙහි බිය දකින්නා වූ' (pamāde bhayadassivā), 'දණ්ඩයට තැති ගනිති' (tasanti daṇḍassa) යනාදී තැන්වල සම්බන්ධය හෝ ආධාරය ප්‍රකාශ කිරීමට අදහස් කරන කල්හි ෂෂ්ඨී සහ සප්තමී විභක්තීහු ද වෙති.

อชฺเฌนา ปราเชติ, ปฏิปกฺเข ปราเชตีติ สวิสยาว วิภตฺติโย. สเจ เกวฏฺฏสฺส ปรชฺชิสฺสามีติ ฉฏฺฐีปิ โหติ สมฺพนฺธวจนิจฺฉายํ. ยเวหิ คาโว วาเรติ, ปาปา จิตฺตํ นิวารเย, กาเก รกฺขติ ตณฺฑุลาติ สวิสเยว ปญฺจมี. จิตฺตํ รกฺเขถ เมธาวีติ ทุติยาว ทิสฺสติ กมฺมตฺเถ. อุปชฺฌายา อนฺตรธายติ[Pg.77], อุปชฺฌายา อธิเต, กามโต ชายเต โสโกติ สวิสเย ปญฺจมี.

‘ඉගෙනීමෙන් පරදී’ (ajjhenā parājeti), ‘ප්‍රතිපක්ෂයා පරාජය කරයි’ (paṭipakkhe parājeti) යනාදී තැන්හි ඒ ඒ විෂයයට අදාළවම විභක්තීන් යෙදෙයි. ‘ඉදින් මම කෙවට්ටයාට පරදින්නෙම් නම්’ (sace kevaṭṭassa parajjissāmi) යන්නෙහි සම්බන්ධය ප්‍රකාශ කිරීමට අදහස් කරන විට ෂෂ්ඨී විභක්තිය ද වෙයි. ‘යව කෙතෙන් ගවයන් වළක්වයි’ (yavehi gāvo vāreti), ‘පාපයෙන් සිත වළක්වන්නේය’ (pāpā cittaṃ nivāraye), ‘හාල් කපුටන්ගෙන් රකියි’ (kāke rakkhati taṇḍulā) යන්න ඒ ඒ විෂයයන්ට අදාළව යෙදෙන පංචමී විභක්තියයි. ‘නුවණැත්තා සිත රකින්නේය’ (cittaṃ rakkhetha medhāvī) යන්නෙහි කර්ම අර්ථයෙහි ද්විතීයා විභක්තියම පෙනේ. ‘උපාධ්‍යායයන්ගෙන් සැඟවෙයි’ (upajjhāyā antaradhāyati), ‘උපාධ්‍යායයන් වහන්සේගෙන් ඉගෙන ගනියි’ (upajjhāyā adhīte), ‘කාමයෙන් සෝකය උපදී’ (kāmato jāyate soko) යනු ඒ ඒ විෂයයන්ට අදාළව යෙදෙන පංචමී විභක්තියයි.

ตตฺเถว-นฺตรธายิ สุ, นฏสฺส สุโณติ, ปทุมํ ตตฺถ ชาเยถาติ สตฺตมีฉฏฺฐิโยปิ โหนฺเตว สวิสเย. หิมวนฺตา ปภวติ คงฺคา, ปาณาติปาตา วิรมสฺสุ ขิปฺปํ, อญฺโญ เทวทตฺตา, ภินฺโน เทวทตฺตาติ สวิสเยว ปญฺจมี. เอวํ อารา โส อาสวกฺขยา, อิตโร เทวทตฺตา, อุทฺธํ ปาทตลา อโธ เกสมตฺถกา, ปุพฺโพ คามา, ปุพฺเพว สมฺโพธา, ตโต ปรํ, ตโต อปเรน สมเยน, ตตุตฺตรินฺติ. สมฺพนฺธวจนิจฺฉายํ ฉฏฺฐีปิ ปุรโต คามสฺส, ทกฺขิณโต คามสฺส, อุปริ ปพฺพตสฺส, เหฏฺฐา ปาสาทสฺสาติ. ปาสาทมารุยฺห เปกฺขติ ปาสาทา เปกฺขติ, อาสเน อุปวิสิตฺวา เปกฺขติ อาสนา เปกฺขตีติ อวธิวจนิจฺฉายํ ปญฺจมี.

‘එහිම අතුරුදන් විය’ (tattheva antaradhāyi), ‘නළුවාගෙන් අසයි’ (naṭassa suṇoti), ‘නෙළුම එහි උපදින්නේය’ (padumaṃ tattha jāyetha) යනාදී තැන්හි ඒ ඒ විෂයයට අනුව සප්තමී සහ ෂෂ්ඨී විභක්තීහු ද වෙති. ‘හිමාලයෙන් ගංගා ගලා බසියි’ (himavantā pabhavati gaṅgā), ‘ප්‍රාණඝාතයෙන් වහා වැළකෙන්න’ (pāṇātipātā viramassu khippaṃ), ‘දේවදත්තට වඩා වෙනස්ය’ (añño devadattā), ‘දේවදත්තගෙන් වෙනස් වූයේය’ (bhinno devadattā) යනු ඒ ඒ විෂයයන්ට අදාළ පංචමී විභක්තියයි. එසේම ‘හෙතෙම ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කිරීමෙන් දුරු වූයේය’ (ārā so āsavakkhayā), ‘දේවදත්තට වඩා අනෙකා වේ’ (itaro devadattā), ‘පතුලෙන් උඩ කොටස ද, හිස කෙස් කෙළවරින් පහළ කොටස ද’ (uddhaṃ pādatalā adho kesamatthakā), ‘ගමට නැගෙනහිරින්’ (pubbo gāmā), ‘සම්බෝධියට පෙරම’ (pubbeva sambodhā), ‘එයින් පසුව’ (tato paraṃ), ‘එයින් පසුව වෙනත් කාලයකදී’ (tato aparena samayena), ‘එයින් මතු’ (tatuttariṃ) යනුද පංචමී විභක්තියට උදාහරණයි. සම්බන්ධය ප්‍රකාශ කිරීමට අදහස් කරන කල්හි ෂෂ්ඨී විභක්තිය ද වෙයි; ‘ගමට ඉදිරියෙන්’ (purato gāmassa), ‘ගමට දකුණින්’ (dakkhiṇato gāmassa), ‘පර්වතයට උඩින්’ (upari pabbatassa), ‘ප්‍රාසාදයට යටින්’ (heṭṭhā pāsādassa) යනාදී වශයෙනි. ‘ප්‍රාසාදයට නැඟ බලයි’ යන අදහසින් ‘ප්‍රාසාදයෙන් බලයි’ (pāsādā pekkhati) යනුවෙන් ද, ‘ආසනයෙහි හිඳ බලයි’ යන අදහසින් ‘ආසනයෙන් බලයි’ (āsanā pekkhati) යනුවෙන් ද සීමාව (අවධිය) ප්‍රකාශ කිරීමට අදහස් කරන කල්හි පංචමී විභක්තිය වෙයි.

ปุจฺฉานาขฺยาเนสุ กุโต ภวํ? ปาตฏลิปุตฺตสฺมาติ. ตถา เทสกาลมาเนปิ ปาฏลิปุตฺตสฺมา ราชคหํ สตฺต โยชนานิ, สตฺตสุ โยชเนสูติ วา. เอวํ อิโต ติณฺณํ มาสาน-มจฺจเยนาติ, กิจฺฉาลทฺธนฺติ คุเณ ปญฺจมี. กิจฺเฉน เม อธิคตนฺติ เหตุมฺหิ กรเณ วา ตติยา. เอวํ โถกา มุตฺโต, โถเกน มุตฺโตติ. โถกํ จลตีติ กิริยาวิเสสเน กมฺมนิ ทุติยา.

ප්‍රශ්න කිරීම් සහ පිළිතුරු දීම්වලදී; ‘ඔබ වහන්සේ (හෝ ඔබ) කොහෙන්ද?’ (kuto bhavaṃ), ‘පාටලීපුත්‍රයෙන්’ (pāṭaliputtasmā) යනු උදාහරණයි. එමෙන්ම දේශය, කාලය සහ ප්‍රමාණය මැනීමේදී ද: ‘පාටලීපුත්‍රයේ සිට රජගහ නුවරට යොදුන් හතකි’ (pāṭaliputtasmā rājagahaṃ satta yojanāni) හෝ ‘යොදුන් හතක් ඇතුළත’ (sattasu yojanesu) යන්න උදාහරණ වේ. එසේම, ‘මෙහි සිට තුන් මසක් ඇවෑමෙන්’ (ito tiṇṇaṃ māsānamaccayena) යන්නෙහි ද, ‘අසීරුවෙන් ලබන ලදී’ (kicchāladdhaṃ) යන්නෙහි ගුණ අර්ථයෙහි පංචමී විභක්තිය වෙයි. ‘මා විසින් අසීරුවෙන් අවබෝධ කරගන්නා ලදී’ (kicchena me adhigataṃ) යන්නෙහි හේතු හෝ කරණ අර්ථයෙහි තෘතීයා විභක්තිය වෙයි. එසේම ‘ස්වල්පයකින් මිදුණේය’ (thokā mutto) යන්න පංචමී විභක්තියෙන් ද, ‘ස්වල්පයකින් මිදුණේය’ (thokena mutto) යන්න තෘතීයා විභක්තියෙන් ද වෙයි. ‘ස්වල්පයක් සෙලවෙයි’ (thokaṃ calati) යන්නෙහි ක්‍රියා විශේෂණයක් ලෙස කර්ම අර්ථයෙහි ද්විතීයා විභක්තිය වෙයි.

ทูรนฺติ กตฺถโยเคปิ สวิสเยว ปญฺจมีฉฏฺฐิโย สิยุํ, ทูรํ คามสฺมา, อนฺติกํ คามสฺมา, ทูรํ คามสฺส, อนฺติกํ คามสฺสาติ, ทูรนฺติ กตฺเถหิ ตุ สพฺพาว สวิสเย สิยุํ พาธกาภาวา ทูโร คาโม, อนฺติโก คาโมตฺเววมาทิ.

'දුර' සහ 'ළඟ' යන අර්ථ ඇති වචනවල යෝගයේදී ද ස්වකීය විෂයයෙහි ම පංචමී සහ ෂෂ්ඨී විභක්ති වෙත්. "dūraṃ gāmasmā" (ගමෙන් දුර), "antikaṃ gāmasmā" (ගමෙන් ළඟ), "dūraṃ gāmassa" (ගමෙහි දුර), "antikaṃ gāmassā" (ගමෙහි ළඟ) යනුවෙනි. 'දුර' සහ 'ළඟ' යන අර්ථ ඇති වචනවලින් නම්, වළක්වන කරුණක් නැති බැවින් සියලු විභක්ති ම ස්වකීය විෂයයෙහි වෙත්. "dūro gāmo" (දුර වූ ගම), "antiko gāmo" (ළඟ වූ ගම) යනාදී වශයෙනි.

เกจิ [Pg.78] ปนาหุ ‘อสตฺตวจนเหเตหิ ปาฏิปทิกตฺเถ ทุติยาตติยาปญฺจมีสตฺตมิโย, สตฺตวจเนหิ ตุ สพฺพาว สวิสเย’ติ, เต ปนญฺเญเหว ปฏิกฺขิตฺตา. ทูรํ มคฺโค, อนฺติกํ มคฺโคติ กิริยาวิเสสนํ… ภูธาตุสฺส คมฺมมานตฺตา. วิสุทฺโธ โลภนีเยหิ ธมฺเมหิ, ปริมุตฺโต โส ทุกฺขสฺมา วิวิจฺเจว กาเมหิ, คมฺภีรโต จ ปุถุลโต จ โยชนํ, อายาเมน โยชนํ, ตโต ปภุติ, ยโต สรามิ อตฺตานนฺติ สวิสเยว วิภตฺติโย.

ඇතැම්හු පවසන්නේ ‘සත්ත්ව (ද්‍රව්‍ය) නොවන අර්ථ ඇති හේතුන් නිසා ප්‍රාතිපදිකාර්ථයෙහි ද්විතීයා, තෘතීයා, පංචමී සහ සප්තමී විභක්ති වෙත්, සත්ත්ව වාචකයන් කෙරෙන් නම් ස්වකීය විෂයයෙහි සියලු විභක්ති ම වෙත්’ කියා ය. එහෙත් ඔවුහු අන්‍යයන් විසින් ම ප්‍රතික්ෂේප කරනු ලැබෙති. "dūraṃ maggo" (දුර වූ මාර්ගය), "antikaṃ maggo" (ළඟ වූ මාර්ගය) යනු ක්‍රියා විශේෂණ වේ... 'භූ' ධාතුව ගම්‍යමාන වන බැවිනි. "Visuddho lobhanīyehi dhammehi" (ලෝභනීය ධර්මයන්ගෙන් පිරිසිදු වූ), "parimutto so dukkhasmā" (හෙතෙම දුකෙන් මිදුණේ), "vivicceva kāmehi" (කාමයන්ගෙන් වෙන්ව ම), "gambhīrato ca puthulato ca yojanaṃ" (ගැඹුරින් ද පළලින් ද යොදුනක් වූ), "āyāmena yojanaṃ" (දිගින් යොදුනක් වූ), "tato pabhuti" (එතැන් පටන්), "yato sarāmi attānaṃ" (යම් තැනක සිට මම තමන්ව සිහි කරම් ද) යනාදී වශයෙන් මේවා ද ස්වකීය විෂයයෙහි ම වූ විභක්ති වේ.

๒๗. อปปรีหิ วชฺชเน.

27. වර්ජන (හැරදැමීම) අර්ථයෙහි පවත්නා 'අප' සහ 'පරි' යන නිපාතයන්ගේ යෝගයෙහි (පංචමී විභක්තිය වේ).

วชฺชเน วตฺตมาเนหิ อปปรีหิ โยเค ปญฺจมี โหติ. อป สาลาย อายนฺติ วาณิชา, ปริ สาลาย อายนฺติ วาณิชา, สาลํ วชฺเชตฺวาติ อตฺโถ. วชฺชเนติ กึ? รุกฺขํ ปริวิชฺโชตเต วิชฺชุ. อาปาฏลิปุตฺตสฺมา วสฺสิ เทโวติ มริยาทา-ภิวิธีสฺววธิ วิสเยว ปญฺจมี, วินา ปาฏลิปุตฺเตน สห เวติ วิเสโส, เอวํ ยาว ปาฏลิปุตฺตสฺมา วสฺสิ เทโวติ.

වර්ජන (හැරදැමීම) අර්ථයෙහි පවත්නා 'අප' සහ 'පරි' යන නිපාතයන්ගේ යෝගයේදී පංචමී විභක්තිය වේ. "Apa sālāya āyanti vāṇijā" (ශාලාව හැර වෙළෙන්දෝ එති), "pari sālāya āyanti vāṇijā" (ශාලාව හැර වෙළෙන්දෝ එති) යනුයි, ශාලාව වර්ජනය කොට (හැර) යන්න මෙහි අර්ථයයි. 'වර්ජනයෙහි' කියා කුමට ද? "Rukkhaṃ parivijjotate vijju" (විදුලිය ගස වටා බබළයි). "Āpāṭaliputtasmā vassi devo" (පාටලීපුත්‍රය දක්වා වැසි වැටුණි) යන්නෙහි මර්යාදා (සීමාව දක්වා) සහ අභิවිධි (සීමාව ද ඇතුළුව) යන අර්ථයන්හි සීමාව දක්වන අර්ථයෙහි ම පංචමී විභක්තිය වේ. පාටලීපුත්‍රය නොමැතිව හෝ පාටලීපුත්‍රය ද සමඟ යන්න මෙහි විශේෂයයි. එසේ ම "yāva pāṭaliputtasmā vassi devo" (පාටලීපුත්‍රය දක්වා වැසි වැටුණි) යන්න ද එසේ ම වේ.

๒๘. ปฏินิธิปฏิทาเนสุ ปตินา.

28. ප්‍රතිනිධි (වෙනුවට තැබීම) සහ ප්‍රතිදාන (වෙනුවට දීම) යන අර්ථයන්හි දී 'පති' නිපාතයේ යෝගයෙන් (පංචමී විභක්තිය වේ).

ปฏินิธิมฺหิ ปฏิทาเน จ วตฺตมาเนน ปตินา โยเค นามสฺมา ปญฺจมี วิภตฺติ โหติ. พุทฺธสฺมา ปติ สาริปุตฺโต, ฆตมสฺส เตสสฺมา ปติ ททาติ, ปฏินิธิปฏิทาเนสูติ กึ? รุกฺขํ ปติ วิชฺโชตเต.

ප්‍රතිනිධි සහ ප්‍රතිදාන යන අර්ථයන්හි පවතින 'පති' නිපාතය සමඟ යෝගයේදී නාම පදයෙන් පසුව පංචමී විභක්තිය වෙයි. "Buddhasmā pati sāriputto" (බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙනුවට සැරියුත් තෙරණුවෝ වෙති), "ghatamassa tesasmā pati dadāti" (ඔහුට තල තෙල් වෙනුවට ගිතෙල් දෙයි). 'ප්‍රතිනිධි සහ ප්‍රතිදානයන්හි' කියා කුමට ද? "Rukkhaṃ pati vijjotate" (ගස දෙස බබළයි).

๒๙. ริเต ทุติยา จ.

29. 'රීතෙ' (විනා) ශබ්දයේ යෝගයේදී ද්විතීයා විභක්තිය ද (පංචමී විභක්තිය ද) වෙයි.

ริเตสทฺเทน [Pg.79] โยเค นามสฺมา ทุติยา โหติ ปญฺจมี จ. ริเต สทฺธมฺมํ, ริเต สทฺธมฺมา.

'රීතෙ' ශබ්දය සමඟ යෝගයේදී නාම පදයෙන් පසුව ද්විතීයා විභක්තිය සහ පංචමී විභක්තිය ද වෙයි. "Rite saddhammaṃ" (සද්ධර්මයෙන් තොරව), "rite saddhammā" (සද්ධර්මයෙන් තොරව).

๓๐. วินา-ญฺญตฺร ตติยา จ.

30. 'විනා' සහ 'අඤ්ඤත්‍ර' ශබ්දයන්ගේ යෝගයේදී තෘතීයා විභක්තිය ද (ද්විතීයා සහ පංචමී විභක්තීන් ද) වෙයි.

วินา-ญฺญตฺรสทฺเทหิ โยเค นามสฺมา ตติยา จ โหติ ทุติยา ปญฺจมิโย จ. วินา วาเตน, วินา วาตํ, วินา วาตสฺมา, อญฺญตฺร เอเกน ปิณฺฑปาตนีหารเกน, อญฺญตฺร ธมฺมํ, อญฺญตฺร ธมฺมา.

'විනා' සහ 'අඤ්ඤත්‍ර' යන ශබ්දයන් සමඟ යෝගයේදී නාම පදයෙන් පසුව තෘතීයා විභක්තිය ද, ද්විතීයා සහ පංචමී විභක්තීන් ද වෙයි. "Vinā vātena" (සුළඟින් තොරව), "vinā vātaṃ", "vinā vātasmā", "aññatra ekena piṇḍapātanīhārakena" (එක් පිණ්ඩපාත නීහාරකයෙකුගෙන් තොරව), "aññatra dhammaṃ" (ධර්මයෙන් තොරව), "aññatra dhammā" (ධර්මයෙන් තොරව).

๓๑. ปุถนานาหิ.

31. 'පෘථක්' (වෙනස්) සහ 'නානා' (නොයෙක්) යන වචන සමඟ...

เอเตหิ โยเค ตติยา โหติ ปญฺจมี จ. ปุถเคว ชเนน, ปุถเคว ชนสฺมา, ชเนน นานา, ชนสฺมา นานา.

මොවුන් සමඟ යෙදීමේදී තෘතීයා විභක්තිය ද පංචමී විභක්තිය ද වෙයි. (නිදසුන්:) 'පුථගේව ජනේන' (ජනයාගෙන් වෙන්ව ම), 'පුථගේව ජනස්මා' (ජනයාගෙන් වෙන්ව ම), 'ජනේන නානා' (ජනයාගෙන් වෙන්ව), 'ජනස්මා නානා' (ජනයාගෙන් වෙන්ව).

๓๒. สตฺตมฺยาธาเร.

32. ආධාරයෙහි සප්තමී විභක්තිය වෙයි.

กิริยาธาร ภูต กตฺตุ กมฺมานํ ธารเณน โย กิริยายาธาโร ตสฺมึ การเก นามสฺมา สตฺตมี โหติ. กเฏ นิสีทติ (เทวทตฺโต), ถาลิยํ โอทนํ ปจติ, อากาเส สกุนา, ภิเลสุ เตลํ, คงฺคายํ วโช.

ක්‍රියාවට ආධාර වූ කර්තෘ සහ කර්මයන් දැරීමෙන් යම් ක්‍රියාධාරයක් වේ ද, ඒ කාරකයෙහි නාම පදයෙන් පසුව සප්තමී විභක්තිය වෙයි. (නිදසුන්:) පැදුරෙහි හිඳියි (දේවදත්ත), සැළියෙහි බත් පිසෙයි, අහසෙහි පක්ෂීහු යෙති, බෙනවල තෙල් ඇත, ගඟෙහි ගව පට්ටිය ඇත (ගඟ අසල).

๓๓. นิมิตฺเต.

33. නිමිත්ත (හේතුව) අර්ථයෙහි ද සප්තමී විභක්තිය වෙයි.

นิมิตฺตตฺเถ สตฺตมี โหติ. อชินมฺหิ หญฺญเต ทีปิ, มุสาวาเท ปาจิตฺถิยํ.

නිමිත්ත අර්ථයෙහි සප්තමී විභක්තිය වෙයි. (නිදසුන්:) සම උදෙසා දිවියා මරනු ලැබෙයි (අජිනම්හි), බොරු කීමෙහි (බොරු කීම නිසා) පාචිත්තිය ඇවැත් වෙයි (මුසාවාදේ).

๓๔. ยพฺภาโวภาวลกฺขณํ.

34. යම් ක්‍රියාවක පැවැත්මෙන් වෙනත් ක්‍රියාවක ලක්ෂණය (හැඟවීම) වේ ද,

ยสฺส [Pg.80] ภาโว ภาวนฺตรสฺส ลกฺขณํ ภวติ, ตโต สตฺตมี โหติ. คาวีสุ ทุยฺหมานาสุ คโต, ทุทฺธาสุ อาคโต. ภาโวติ กึ? โย ชฏาหิ โส ภุญฺชติ. ภาวลกฺขณนฺติ กึ? โย ภุญฺชติ โส เทวทตฺโต, ‘‘อกาเล วสฺสติ ตสฺส, ตาเล ตสฺส น วสฺสตี’’ติ วิสยสตฺตมี.

යම් ක්‍රියාවක සිදුවීමක් වෙනත් ක්‍රියාවක ලක්ෂණයක් (කාලය හැඟවීමක්) කෙරේ ද, එයින් සප්තමී විභක්තිය වෙයි. (නිදසුන්:) දෙනුන් දොවනු ලබද්දී (ඔහු) ගියේය (ගාවීසු දුය්හමානාසු), දොවා නිමවූ කල්හි පැමිණියේය (දුද්ධාසු). 'භාව' (ක්‍රියාව) යනු කුමක්ද? 'යමෙක් ජටාවෙන් (තවුස් වෙස් ඇතුව) යුතු ද හෙතෙම අනුභව කරයි'. 'භාව ලක්ෂණ' යනු කුමක්ද? 'යමෙක් අනුභව කරයි ද හෙතෙම දේවදත්ත ය'. 'ඔහුට අකාලයෙහි වසියි, තල් ගසට නොවසියි' යන්න විෂය සප්තමියයි.

๓๕. ฉฏฺฐี จานาทเร.

35. අනාදරය (නොසලකා හැරීම) හැඟවෙන කල්හි ද ෂෂ්ඨී සහ සප්තමී විභක්ති වෙති.

ยสฺส ภาโว ภาวนฺตรสฺส ลกฺขณํ ภวติ, ตโต ฉฏฺฐี ภวติ สตฺตมี จ อนาทเร คมฺยมาเน. ‘‘อาโกฏยนฺโต โส เนติ, สิวิราชสฺส เปกฺขโต’’, ‘‘มจฺจุ คจฺฉติ อาทาย, เปกฺขมาเน มหาชเน’’.

යම් ක්‍රියාවක සිදුවීමෙන් වෙනත් ක්‍රියාවක ලක්ෂණය හැඟවෙයි ද, එහිදී අනාදරය (නොසලකා හැරීම) හැඟවෙන කල්හි ෂෂ්ඨී විභක්තිය ද සප්තමී විභක්තිය ද වෙයි. (නිදසුන්:) 'සිවි රජු බලා සිටියදීම, හෙතෙම හඬමින් (ඇයට) තලමින් රැගෙන යයි', 'මහජනයා බලා සිටියදීම, මෘත්‍යුව (ප්‍රාණියා) රැගෙන යයි'.

คุนฺนํ สามีติ สมฺพนฺเธ ฉฏฺฐี, โคสุ สามีติ วิสยสตฺตมี, เอวํ คุนฺนมิสฺสโร, โคสฺวิสฺสโร, คุนฺนํ อธิปติ, โคสุ อธิปติ, คุนฺนํ ทายาโท, โคสุ ทาหาโท, ทุนฺนํ สกฺขิ, โคสุ สกฺขิ, คุนฺนํ ปติภู, โคสุ ปติภู, คุนฺนํ ปสูโต, โคสุ ปสูโต, กุสลา นจฺจคีตสฺส, กุสลา นจฺจคีเต, อายุตฺโต กฏกรณสฺส, อายุตฺโต กฏกรเณติ.

'ගුන්නං සාමී' (ගවයන්ගේ ස්වාමියා) යන්නෙහි සම්බන්ධයෙහි ෂෂ්ඨී විභක්තිය වෙයි. 'ගෝසු සාමී' (ගවයන් කෙරෙහි ස්වාමියා) යන්නෙහි විෂය සප්තමී විභක්තිය වෙයි. එමෙන්ම 'ගුන්නමිස්සරෝ' - 'ගෝස්විස්සරෝ' (ගවයන්ගේ ඊශ්වරයා - ගවයන් කෙරෙහි ඊශ්වරයා), 'ගුන්නං අධිපති' - 'ගෝසු අධිපති' (ගවයන්ගේ අධිපති - ගවයන් කෙරෙහි අධිපති), 'ගුන්නං දායාදෝ' - 'ගෝසු දායාදෝ' (ගවයන්ගේ උරුමක්කාරයා - ගවයන් කෙරෙහි උරුමක්කාරයා), 'දුන්නං (ගුන්නං) සක්ඛී' - 'ගෝසු සක්ඛී' (ගවයන්ගේ සාක්ෂිකරු - ගවයන් කෙරෙහි සාක්ෂිකරු), 'ගුන්නං පතිභූ' - 'ගෝසු පතිභූ' (ගවයන්ගේ ඇපකරු - ගවයන් කෙරෙහි ඇපකරු), 'ගුන්නං පසූතෝ' - 'ගෝසු පසූතෝ' (ගවයන්ගෙන් උපන් - ගවයන් කෙරෙහි උපන්), 'කුසලා නච්චගීතස්ස' - 'කුසලා නච්චගීතේ' (නැටුම් ගැයුම්හි දක්ෂ - නැටුම් ගැයුම් කෙරෙහි දක්ෂ), 'ආයුත්තෝ කටකරණස්ස' - 'ආයුත්තෝ කටකරණේ' (පැදුරු විවීමෙහි යෙදුණු - පැදුරු විවීමෙහි යෙදුණු) ආදී වශයෙන් ද වේ.

ตถาธารวจนิจฺฉายํ สตฺตมี, ภิกฺขูสุ อภิวาเทนฺติ, มุทฺธนิ ธุมฺพิตฺวา, พาหาสุ คเหตฺวา, หตฺเถสุ ปิณฺฑาย จรนฺติ, ปเถสุ คจฺฉนฺติ, กทลีสุ คเช รกฺขนฺตีติ. ญาณสฺมึ ปสนฺโนติ วิสยสตฺตมี, ญาเณน ปสนฺโนติ กรเณ ตติยา, เอวํ ญาณสฺมึ อุสฺสุกฺโก ญาเณน อุสฺสุกฺโกติ.

එසේම ආධාරය පැවසීමේ කැමැත්ත ඇති කල්හි ද සප්තමී විභක්තිය වෙයි. (නිදසුන්:) 'භික්ඛූසු අභිවාදෙන්ති' (භික්ෂූන් කෙරෙහි වඳිති), 'මුද්ධනි ධුම්බිත්වා' (හිස සිඹ), 'බාහාසු ගහෙත්වා' (බාහුවලින් අල්ලාගෙන), 'හත්ථේසු පිණ්ඩාය චරන්ති' (අත්වලින් පිණ්ඩපාතය පිණිස හැසිරෙති), 'පථේසු ගච්ඡන්ති' (මඟෙහි යති), 'කදලීසු ගජේ රක්ඛන්ති' (කෙසෙල් වනයන්හි අලින් රකිති) ආදියයි. 'ඤාණස්මිං පසන්නෝ' (ඥානය කෙරෙහි පැහැදුණේ) යන්න විෂය සප්තමී විභක්තියයි. 'ඤාණේන පසන්නෝ' (ඥානයෙන් පැහැදුණේ) යන්න කරණාර්ථයෙහි තෘතීයා විභක්තියයි. එසේම 'ඤාණස්මිං උස්සුක්කෝ' (ඥානයෙහි උත්සාහවත් වූයේ) සහ 'ඤාණේන උස්සුක්කෝ' (ඥානයෙන් උත්සාහවත් වූයේ) යන්න ද වේ.

๓๖. ยโต นิทฺธารณํ.

36. යමකින් වෙන් කොට දැක්වීමක් (නිර්ධාරණය කිරීමක්) කරනු ලැබේද,

ชาติคุณกิริยาหิ [Pg.81] สมุทายเตกเทสสฺส ปุถกฺกรณํ นิทฺธารณํ. ยโต ตํ กรียติ, ตโต ฉฏฺฐีสตฺตมิโย โหนฺติ. สาลโย สูกธญฺญานํ ปถฺยตมา, สาลโย สูกธญฺเญสุ ปถฺยตมา, กณฺหา คาวีนํ สมฺปนฺนขีรตมา, กณฺหา คาวีสุ สมฺปนฺนขีรตมา, คจฺฉตํ ธาวนฺโต สีฆตโม, คจฺฉนฺเตสุ ธาวนฺโต สีฆตโม. สีลเมว สุตา เสยฺโยติ อวธิมฺหิเยว ปญฺจมี.

ජාති, ගුණ, ක්‍රියා යන මෙයින් සමූහයකින් එක් කොටසක් වෙන් කර දැක්වීම 'නිර්ධාරණය' නම් වෙයි. යමකින් එය කරනු ලැබේද, එයින් ෂෂ්ඨී සහ සප්තමී විභක්ති වෙති. (නිදසුන්:) 'සාලයෝ සූකධඤ්ඤානං පථ්‍යතමා' (සුවඳ හැල් වී ධාන්‍ය වර්ග අතුරින් වඩාත් හිතකරය - ෂෂ්ඨී), 'සාලයෝ සූකධඤ්ඤේසු පථ්‍යතමා' (ධාන්‍ය වර්ගයන්හි සුවඳ හැල් වී වඩාත් හිතකරය - සප්තමී), 'කණ්හා gāvīnaṃ සම්පන්නඛීරතමා' (කළු දෙන ගවයන් අතරින් වැඩිපුර කිරි දෙන තැනැත්තියයි - ෂෂ්ඨී), 'කණ්හා gāvīsu සම්පන්නඛීරතමා' (ගවයන් කෙරෙහි කළු දෙන වැඩිපුර කිරි දෙන්නීය - සප්තමී), 'ගච්ඡතං ධාවන්තෝ සීඝතමෝ' (යන්නවුන් අතරින් දුවන්නා වේගවත්මය - ෂෂ්ඨී), 'ගච්ඡන්තේසු ධාවන්තෝ සීඝතමෝ' (යන්නවුන් කෙරෙහි දුවන්නා වේගවත්මය - සප්තමී). 'සීලමේව සුතා සෙය්‍යෝ' (උගත්කමට වඩා සීලයම ශ්‍රේෂ්ඨය) යන්නෙහි සීමාර්ථයෙහි (අවධි අර්ථයෙහි) පංචමී විභක්තියම වෙයි.

๓๗. ปฐมาตฺถมตฺเต.

37. නාම ප්‍රකෘතියේ අර්ථය පමණක් හැඟවීමේදී ප්‍රථමා විභක්තිය වෙයි.

นามสฺสาภิเธยฺยมตฺเต ปฐมาวิภตฺติ โหติ. รุกฺโข. อิตฺถิ ปุมา นปุํสกนฺติ ลิงฺคมฺปิ สทฺทตฺโถว, ตถา โทโณ ขารี อาฬฺหกนฺติ ปริมาณมฺปิ สทฺทตฺโถว, เอโก ทฺเว พหโวติ สงฺขฺยาปิ สทฺทตฺโถว.

නාමයක අර්ථය පමණක් ප්‍රකාශ කිරීමෙහිදී ප්‍රථමා විභක්තිය වෙයි. (නිදසුන්:) 'රුක්ඛෝ' (ගස). 'ඉත්ථි' (ස්ත්‍රී), 'පුමා' (පුරුෂ), 'නපුංසකං' (නපුංසක) යන ලිංගයන් ද ශබ්දාර්ථයම වෙයි. එසේම 'දෝණෝ', 'ඛාරී', 'ආළහකං' යන මිනුම් ද ශබ්දාර්ථයම වෙයි. 'ඒකෝ' (එකක්), 'ද්වේ' (දෙකක්), 'බහවෝ' (බොහෝ) යන සංඛ්‍යාවන් ද ශබ්දාර්ථයම වෙයි.

๓๘. อามนฺตเณ.

38. ආමන්ත්‍රණයෙහිදී ද (ප්‍රථමා විභක්තිය වෙයි).

สโต สทฺเทนาภิมุขีกรณมามนฺตณํ. ตสฺมึ วิสเย ปฐมา วิภตฺติ โหติ. โภปุริส, โภกฺกตฺถิ, โภ นปุํสก.

විද්‍යමාන තැනැත්තා ශබ්දයෙන් තමන් දෙසට හැරවීම (මුහුණ ලැස්වීම) ආමන්ත්‍රණයයි. ඒ විෂයෙහි ප්‍රථමා විභක්තිය (ආමන්ත්‍රණ ප්‍රථමා) වෙයි. (නිදසුන්:) 'භෝ පුරිස' (එම්බා පුරුෂය), 'භෝ කත්ථි' (එම්බා කථිකය/ප්‍රශංසකය), 'භෝ නපුංසක' (එම්බා නපුංසකය).

๓๙. ฉฏฺฐี สมฺพนฺเธ.

39. සම්බන්ධයෙහි ෂෂ්ඨී විභක්තිය වෙයි.

กิริยาการกสญฺชาโต อสฺเสทมฺภาวเหตุโก สมฺพนฺโธ นาม. ตสฺมึ ฉฏฺฐี วิภตฺติ โหติ. รญฺโญ ปุริโส, สรติ รชฺชสฺสาติ สมฺพนฺเธ ฉฏฺฐี, รชฺชสมฺพนฺธินึ สตึ กโรตีติ อตฺโถ, กมฺมวจนิจฺฉารนฺตุ ทุติยาว สรติ รชฺชํ. ตถา รชกสฺส วตฺถํ [Pg.82] ททาติ, ปหรโต ปิฏฺฐึ ททาติ, พาโล ปูรติ ปาปสฺส, อมจฺเจ ตาต ชานาหิ, ธีเร อตฺถสฺส โกวิเท, ทิวสสฺส ติกฺขตฺตุํ, สกึ ปกฺขสฺส, ปูรํ หิรญฺญสุวณฺณสฺส กุมฺภนฺตฺเววมาทิ.

ක්‍රියාව හා කාරකයන් කෙරෙන් උපන්, 'මොහුගේය' යන භාවයට හේතු වූ යමක් වේ ද, එය සම්බන්ධය නම් වෙයි. එහි ෂෂ්ඨී විභක්තිය වෙයි. (නිදසුන්:) 'රඤ්ඤෝ පුරිසෝ' (රජුගේ පුරුෂයා), 'සරති රජ්ජස්ස' (රාජ්‍යය සිහි කරයි) යන්න සම්බන්ධයෙහි ෂෂ්ඨී විභක්තියයි. රාජ්‍යය හා සම්බන්ධ වූ සිහිකිරීමක් කරයි යන්න මෙහි අර්ථයයි. කර්මය පැවසීමේ කැමැත්ත ඇති කල්හි ද්විතීයා විභක්තියම වෙයි: 'සරති රජ්ජං' (රාජ්‍යය සිහි කරයි). එසේම 'රජකස්ස වත්ථං දදාති' (රදවාට රෙදි දෙයි / රදවාගේ රෙදි දෙයි), 'පහරතෝ පිට්ඨිං දදාති' (පහර දෙන්නාට පිටුපායි), 'බාලෝ පූරති පාපස්ස' (අඥානයා පවෙන් පිරෙයි), 'අමච්චේ තාත ජානාහි' (පියතුමනි, ඇමැත්තන් හඳුනා ගන්න), 'ධීරේ අත්ථස්ස කෝවිදේ' (අර්ථයෙහි දක්ෂ වූ ධීරයන්), 'දිවසස්ස තික්ඛත්තුං' (දිනකට තුන් වරක්), 'සකිං පක්ඛස්ස' (පක්ෂයකට / සති දෙකකට එක් වරක්), 'පූරං හිරඤ්ඤසුවණ්ණස්ස කුම්භං' (රන් රිදියෙන් පිරුණු කළය) ආදී වශයෙන් ද වේ.

กิตกปฺปโยเค กกฺตุกมฺเมสุ พหุลํ สมฺพนฺธวจนิจฺฉายํ ฉฏฺฐี, สาธุ สมฺมโต พหุชนสฺส, สุปฺปฏิวิทฺธา พุทฺธานํ ธมฺมธาตุ, ธมฺมสฺส คุตฺโต เมธาวี, อมตํ เตสํ ปริภุตฺตํ, ตสฺส ภวนฺติ วตฺตาโร, อวิสํวาทโก โลกสฺส, อลชฺชีนํ นิสฺสาย, จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย ปสาโทตฺเววมาทิ.

කෘදන්ත (කිත) ප්‍රත්‍යයන් යෙදීමේදී, කර්තෘ සහ කර්මයන් කෙරෙහි සම්බන්ධය පැවසීමේ කැමැත්ත ඇති කල්හි බහුලව ෂෂ්ඨී විභක්තිය වෙයි. (නිදසුන්:) 'සාධු සම්මතෝ බහුජනස්ස' (බොහෝ ජනයා විසින් මැනවින් පිළිගන්නා ලද), 'සුප්පටිවිද්ධා බුද්ධානං ධම්මධාතු' (බුදුවරයන් විසින් ධර්ම ධාතුව මැනවින් අවබෝධ කරන ලද්දීය), 'ධම්මස්ස ගුත්තෝ මේධාවී' (ධර්මයෙන් සුරකින ලද බුද්ධිමතා), 'අමතං තේසං පරිභුත්තං' (ඔවුන් විසින් අමෘතය අනුභව කරන ලදී), 'තස්ස භවන්ති වත්තාරෝ' (ඔහු ගැන පවසන්නෝ වෙති), 'අවිසංවාදකෝ ලෝකස්ස' (ලෝකයා නොරවටන්නා), 'අලජ්ජීනං නිස්සාය' (ලජ්ජා නැත්තන් ඇසුරු කොට), 'චතුන්නං මහාභූතානං උපාදාය පසාදෝ' (මහා භූතයන් සතර ඇසුරු කොට පවත්නා ප්‍රසාදය) ආදියයි.

กตฺตุกมฺมวจนิจฺฉายนฺตุ ตติยา ทุติยาโย จ, สญฺจตฺโต ปิตรา อหํ, สรสิ ตฺวํ เอวรูปึ วาจํ ภาสิตา, ภควนฺตํ ทสฺสนายตฺเววมาทิ.

කර්තෘ සහ කර්මය සෘජුව පැවසීමේ කැමැත්ත ඇති කල්හි තෘතීයා සහ ද්විතීයා විභක්තීන්ම වෙති. (නිදසුන්:) 'සඤ්චත්තෝ පිතරා අහං' (පියා විසින් මා ඇතිදැඩි කරන ලදී - තෘතීයා), 'සරසි ත්වං ඒවරූපිං වාචං භාසිතා' (මොන වගේ වචනයක් පැවසුවාදැයි තෝ සිහි කරෙහිද - ද්විතීයා), 'භගවන්තං දස්සනාය' (භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැකීම පිණිස - ද්විතීයා) ආදියයි.

๔๐. ตุลฺยตฺเถน วา ตติยา.

40. සමාන අර්ථය ඇති වචන සමඟ යෙදීමේදී (ෂෂ්ඨී විභක්තිය හෝ) විකල්පයෙන් තෘතීයා විභක්තිය වෙයි.

ตุลฺยตฺเถน โยเค ฉฏฺฐี โหติ ตติยา วา, ตุลฺโย ปิตุ, ตุลฺโย ปิตรา, สทิโส ปิตุ, สทิโส ปิตรา, อิห กถํ ตติยา น โหติ? อชฺชุนสฺส ตุลา นตฺถิ, เกสวสฺสุปมา น เจติ, เนเต ตุลฺยตฺถา, กิญฺชรหิ ตุลฺยานโมปมฺมตฺถา.

සමාන අර්ථය ඇති වචන සමඟ යෝග වීමේදී ෂෂ්ඨී විභක්තිය හෝ තෘතීයා විභක්තිය වෙයි. (නිදසුන්:) 'තුල්‍යෝ පිතු' (පියාට සමාන - ෂෂ්ඨී), 'තුල්‍යෝ පිතරා' (පියාට සමාන - තෘතීයා), 'සදිසෝ පිතු', 'සදිසෝ පිතරා'. මෙහිදී තෘතීයා විභක්තිය නොවන්නේ මන්ද? 'අජ්ජුනස්ස තුලා නත්ථි' (අර්ජුනට සමානත්වයක් නැත), 'කේසවස්සුපමා න ච' (කේශවට උපමාවක් ද නැත); මේවා 'තුල්‍ය' (සමාන) අර්ථයේ නොවේ, තවද ඒවා උපමා කරන ලද්දන්ගේ උපමා අර්ථයෙහි (ඕපම්ම අර්ථයෙහි) පවතී.

๔๑. อโต โยนํ ฏาเฏ.

41. අකාරාන්ත නාම පදයකින් පසුව එන 'යෝ' විභක්ති ප්‍රත්‍යයන්ට පිළිවෙළින් 'ආ' සහ 'ඒ' ආදේශ වෙයි.

อการนฺถโต นามสฺมา โยนํ ฏาเฏ โหนฺติ ยถากฺกมํ, ฏการา สพฺพเทสตฺถา, พุทฺธา พุทฺเธ, อโตติ กึ? กญฺญาโย, อิตฺถิโย, วธุโย, อิธ กสฺมา น ภวติ อคฺคโย. อวิธานสามตฺถิยา.

අකාරාන්ත නාමයකින් පසුව 'යෝ' ප්‍රත්‍යයන්ට පිළිවෙළින් 'ආ' සහ 'ඒ' ආදේශ වෙයි. 'ඨ' කාරය මුළු ප්‍රත්‍යයම ආදේශ කිරීම පිණිසය. (නිදසුන්:) 'බුද්ධා', 'බුද්ධේ'. 'අකාරාන්තයෙන්' (අතෝ) යැයි කීවේ කුමටද? 'කඤ්ඤායෝ', 'ඉත්ථියෝ', 'වධුයෝ'. මෙහිදී 'අග්ගයෝ' යන්නෙහි (ආදේශය) නොවන්නේ මන්ද? විධානයක් (නියමයක්) නොමැති බැවිනි.

๔๒. นินํ วา.

42. අකාරාන්ත නාම පදයකින් පසුව එන 'නි' ප්‍රත්‍යයට පිළිවෙළින් 'ආ' සහ 'ඒ' විකල්පයෙන් ආදේශ වෙයි.

อการนฺตโต [Pg.83] นามสฺมา นินํ ฏาเฏ วา โหนฺติ ยถากฺกมํ. รูปา, รูเป, รูปานิ, อโตตฺเวว อฏฺฐีนิ.

අකාරාන්ත නාම පදයකින් පසුව 'නි' ප්‍රත්‍යයට පිළිවෙළින් 'ආ' සහ 'ඒ' විකල්පයෙන් ආදේශ වෙයි. (නිදසුන්:) 'රූපා', 'රූපේ', 'රූපානි'. 'අකාරාන්තයෙන්' යැයි කී නිසාම 'අට්ඨීනි' (යන්නෙහි මෙය සිදු නොවේ).

๔๓. สฺมาสฺมึนํ.

43. අකාරාන්ත නාම පදයකින් පසුව එන 'ස්මා' සහ 'ස්මිං' ප්‍රත්‍යයන්ට පිළිවෙළින් 'ආ' සහ 'ඒ' විකල්පයෙන් ආදේශ වෙයි.

อการนฺตโต นามสฺมา สฺมาสฺมินฺนํ ฏาเฏ วา โหนฺติ ยถากฺกมํ. พุทฺธา พุทฺธสฺมา, พุทฺเธ พุทฺธสฺมึ, อโตตฺเวว อคฺคิสฺมา อคฺคิสฺมึ.

අකාරාන්ත නාම පදයකින් පසුව 'ස්මා' සහ 'ස්මිං' ප්‍රත්‍යයන්ට පිළිවෙළින් 'ආ' සහ 'ඒ' විකල්පයෙන් ආදේශ වෙයි. (නිදසුන්:) 'බුද්ධා' - 'බුද්ධස්මා', 'බුද්ධේ' - 'බුද්ධස්මිං'. 'අකාරාන්තයෙන්' යැයි කී නිසාම 'අග්ගිස්මා', 'අග්ගිස්මිං' (යන්නෙහි මෙය සිදු නොවේ).

๔๔. สสฺสาย จตุตฺถิยา.

44. අකාරාන්ත නාම පදයකින් පසුව එන චතුර්ථී විභක්තියේ 'ස' ප්‍රත්‍යයට 'ආය' ආදේශය විකල්පයෙන් වෙයි.

อการนฺตโต ปรสฺส สสฺส จตุตฺถิยา อาโย โหติ วา. พุทฺธาย พุทฺธสฺส, ภิยฺโย ตาทตฺถฺเยเยวายมาโย ทิสฺสเต, กฺวจิเทวญฺญตฺถ, อโตตฺเวว อิสิสฺส, จตุตฺถิยาติ กึ? พุทฺธสฺส มุขํ, อตฺตตฺถนฺติ อตฺถสทฺเทน สมาโส.

අකාරාන්ත නාම පදයකින් පසුව එන චතුර්ථී විභක්තියේ 'ස' ප්‍රත්‍යයට 'ආය' ප්‍රත්‍යය විකල්පයෙන් ආදේශ වෙයි. (නිදසුන්:) 'බුද්ධාය', 'බුද්ධස්ස'. බොහෝ විට මේ 'ආය' ආදේශය තදර්ථ (එම අර්ථය ඇති) භාවයෙහිම පෙනේ, ඇතැම් විට වෙනත් තැන්වල ද පෙනේ. 'අකාරාන්තයෙන්' යැයි කී නිසාම 'ඉසිස්ස' (යන්නෙහි මෙය සිදු නොවේ). 'චතුර්ථී විභක්තියේ' යැයි කීවේ කුමටද? 'බුද්ධස්ස මුඛං' (බුදුරජාණන් වහන්සේගේ මුහුණ - ෂෂ්ඨී). 'අත්තත්ථං' යනු 'අත්ථ' ශබ්දය සමඟ වූ සමාසයකි.

สพฺพาทิโตปิ สฺมาสฺมึสานํ ฏาเฏอายา โหนฺเตว… นิรุตฺติการานุมตตฺตา พุทฺธวจเน สนฺทสฺสนวโต จ, ตตฺโรทมุทาหรณํ ‘อสฺมา โลกา ปรมฺหา จ, อุภยา ธํสเต นโร’, ‘ตฺยาหํ มนฺเต ปรตฺถทฺโธ’, ‘ยาเยว โข ปนตฺถาย อาคจฺเฉยฺยาโถ ตเมวตฺถํ สาธุกํ มนสิกเรยฺยาโถ’ติ.

සබ්බාදි (සර්වනාම) පදයන්ගෙන් පසුව වුවද 'ස්මා', 'ස්මිං' සහ 'ස' ප්‍රත්‍යයන්ට 'ආ', 'ඒ' සහ 'ආය' ආදේශයෝ සිදුවෙත් ම ය. එය ව්‍යාකරණඥයන්ගේ අනුමැතිය ලැබී ඇති බැවින් සහ බුද්ධ දේශනාවන්හි දක්නට ලැබෙන බැවිනි. එහි මේවා නිදසුන් වෙයි: 'අස්මා ලෝකා පරම්හා ච, උභයා ධංසතේ නරෝ' (මේ ලොවිනුත් පරලොවිනුත් යන දෙලොවින්ම මිනිසා පිරිහෙයි), 'ත්‍යාහං මන්තේ පරත්ථද්ධෝ', 'යායේව ඛෝ පනත්ථාය ආගච්ඡෙය්‍යාථෝ තමේවත්ථං සාධුකං මනසිකරෙය්‍යාථෝ' (යම් අර්ථයක් සඳහා පැමිණියහු ද, ඒ අර්ථයම මැනවින් මනසෙහි තබා ගන්න) යනාදියයි.

๔๕. ฆปเตกสฺมึ นาทีนํ ยยา.

45. ඝ, ප සංඥා ඇති සහ 'නදී' ආදී නාමයන්ගෙන් පසුව ඒකවචනයෙහි 'යා' ආදේශය වෙයි.

ฆปโต นาทีนเมกสฺมึ ยยา โหนิ ยถากฺกมํ. กญฺญาย, รตฺติยา, อิตฺถิยา, เธนุยา, วธุยา, เอกสฺมินฺติ กึ? กญฺญาหิ, รตฺตีหิ.

ඝ, ප සංඥා ඇති සහ 'නදී' ආදී නාමයන්ගෙන් පසුව ඒකවචනයෙහි (විභක්ති ප්‍රත්‍යයන්ට) 'යා' ආදේශය පිළිවෙළින් වෙයි. (නිදසුන්:) 'කඤ්ඤාය', 'රත්තියා', 'ඉත්ථියා', 'ධේනුයා', 'වධුයා'. 'ඒකවචනයෙහි' යැයි කීවේ කුමටද? 'කඤ්ඤාහි', 'රත්තීහි' (යන බහුවචනයන්හි මෙය සිදු නොවන බැවිනි).

๔๖. สฺสา วา เตติมามูหิ.

46. 'ත', 'ඒත', 'ඉම', 'අමු' යන සර්වනාමයන්ගෙන් පසුව (ෂෂ්ඨී-චතුර්ථී ඒකවචනයෙහි) විකල්පයෙන් 'ස්සා' ආදේශය වෙයි.

ฆปสญฺเญหิ [Pg.84] เตติมามูหิ นาทีนเมกสฺมึสฺสา วา โหติ, ตสฺสา กตํ, ตสฺสา ทียเต, ตสฺสา นิสฺสฏํ, ตสฺสา ปริคฺคโห, ตสฺสา ปติฏฺฐิตํ, ตาย วา, เอวํ เอติสฺสา เอตาย, อิมิสฺสา อิมาย, อมุสฺสา อมุยา, เอเตหีติ กึ? สพฺพาย, นาทีนํ ตฺเวว? สา, ฆปโตตฺเวว? ตาหิ อมูหิ.

"ඝ" සහ "ප" සංඥාවන්ගෙන් යුක්ත වූ ද "ත", "එත", "ඉම", "අමු" යන ශබ්දයන්ගෙන් යුක්ත වූ ද "නා" ආදී ප්‍රත්‍යයන් කෙරෙහි එක් "ස්සා" ප්‍රත්‍යයක් (හෝ ආදේශයක්) විකල්පයෙන් වෙයි. (උදාහරණ:) tassā kataṃ (ඇය විසින් කරන ලදී), tassā dīyate (ඇයට දෙනු ලැබේ), tassā nissaṭaṃ (ඇයගෙන් නික්මුණි), tassā pariggaho (ඇය සතු කරගැනීම), tassā patiṭṭhitaṃ (ඇය කෙරෙහි පිහිටියේය), tāya vā (නොහොත් 'තාය' යන්න ද වෙයි). මේ අයුරින් etissā, etāya (ඇයට/ඇය විසින්), imissā, imāya (මැයට/මැය විසින්), amussā, amuyā (අසවල් තැනැත්තියට/ඇය විසින්) ද වෙයි. "etehi" (මොවුන් කෙරෙන්) යන්න කුමටද? Sabbāya (මෙහි 'ස්සා' නොවේ). "nādīnaṃ" (නා ආදීන්ට) යන්න කුමටද? Sā (මෙහි නොවේ). "ghapato" (ඝ සහ ප සංඥාවන්ගෙන්) යන්න කුමටද? Tāhi, amūhi (මෙහි නොවේ).

๔๗. นํมฺหิ นุก ทฺวาทีนํ สตฺตรสนฺนํ.

47. "නං" ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි "ද්වි" ආදී වූ දාහතක් (17) සංඛ්‍යා ශබ්දයන්ට "නුක්" ආගමය වෙයි.

ทฺวาทีนํ สตฺตรสนฺนํ สงฺขฺยานํ นุก โหติ นํมฺหิ วิภตฺตมฺหิ, ทฺวินฺนํ จตุนฺนํ, ปญฺจนฺนํ, เอวํ ยาว อฏฺฐารสนฺนํ, อุกาโร อุจฺจารณตฺโถ, กกาโร อนฺตาวยวตฺโถ, เตน นํมฺหิ น ทีโฆ.

"නං" විභක්ති ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි, "ද්වි" ආදී වූ දාහතක් සංඛ්‍යා ශබ්දයන්ට "නුක්" ආගමය වෙයි. (උදාහරණ:) dvinnaṃ (දෙදෙනාට/දෙදෙනාගේ), catunnaṃ (හතර දෙනාට), pañcannaṃ (පස් දෙනාට), මෙසේ "අට්ඨාරසන්නං" (දහඅට දෙනාට) දක්වා වෙයි. (මෙහි) උ කාරය උච්චාරණය පහසුව පිණිසය, ක කාරය අන්තයෙහි අවයවයක් වීම පිණිසය. එබැවින් "නං" ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි දීර්ඝ වීමක් සිදු නොවේ.

๔๘. พสุกตินฺนํ.

48. "බහු" සහ "කති" යන ශබ්දයන්ට ද (නුක් ආගමය වෙයි).

นํมฺหิ พหุโน กติสฺส จ นุก โหติ, พหุนฺนํ, กตินฺนํ.

"නං" ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි "බහු" සහ "කති" යන ශබ්දයන්ට "නුක්" ආගමය වෙයි. (උදාහරණ:) bahunnaṃ (බොහෝ දෙනාට), katinnaṃ (කී දෙනෙකුටද).

๔๙. ณฺณํณฺณนฺนํ ติโต ฌา.

49. "ඣ" සංඥාව ඇති කල්හි, "ති" ශබ්දයෙන් පර වූ "නං" ප්‍රත්‍යයට "ණ්ණං" සහ "ණ්ණන්නං" යන ආදේශයන් වෙයි.

ฌสญฺญา ติโต นํวจนสฺส ณฺณํณฺณนฺนํ โหติ, ติณฺณํ, ติณฺณนฺนํ, ฌาติ กึ ติสฺสนฺนํ.

"ඣ" සංඥාව ඇති, "ති" ශබ්දයෙන් පර වූ "නං" වචනයට "ණ්ණං" සහ "ණ්ණන්නං" යන ආදේශයන් වෙයි. (උදාහරණ:) tiṇṇaṃ, tiṇṇannaṃ (තුන්දෙනාට - පුරුෂ/නපුංසක ලිංග). "jhā" (ඣ සංඥාව ඇති කල්හි) යන්න කුමටද? Tissannaṃ (ස්ත්‍රී ලිංගයේදී නොවේ).

๕๐. อุภินฺนํ.

50. "උභ" ශබ්දයෙන් පර වූ "නං" ප්‍රත්‍යයට "ඉන්නං" වෙයි.

อุภา นํวจนสฺส อินฺนํ โหติ, อุภินฺนํ.

"උභ" ශබ්දයෙන් පර වූ "නං" වචනයට (ප්‍රත්‍යයට) "ඉන්නං" වෙයි. (උදාහරණ:) ubhinnaṃ (දෙදෙනාටම).

๕๑. สุญ สสฺส.

51. නාම ශබ්දයකින් පර වූ "ස" ප්‍රත්‍යයට "ස්ස" (suña) වෙයි.

นามสฺมา สสฺส สุญ โหติ, พุทฺธสฺส, ทฺวิสการปาเฐน สิทฺเธ ลาฆวตฺถมิทํ.

නාම ශබ්දයකින් පර වූ "ස" ප්‍රත්‍යයට "ස්ස" වෙයි. (උදාහරණ:) buddhassa (බුදුරජාණන් වහන්සේට). ස කාරයන් දෙකක් උච්චාරණය කිරීමෙන් සිද්ධ වන බැවින්, මෙය ලාඝවය (පහසුව) පිණිස කරන ලද්දකි.

๕๒. สฺสํสฺสาสฺสาเยสฺวิตเร กญฺเญภิมานมิ.

52. "ස්සං", "ස්සා", "ස්සාය" යන ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි "ඉතර" ආදී ශබ්දයන්හි...

สฺสมาทีสฺวิตราทีนมิ [Pg.85] โหติ, อิตริสฺสํ, อิตริสฺสา, เอกิสฺสํ, เอกิสฺสา, อญฺญิสฺสํ, อญฺญิสฺสา, เอติสฺสํ, เอติสฺสา, เอติสฺสาย, อิมิสฺสํ, อิมิสฺสา, อิมิสฺสาย, เอสฺวิติ กึ? อิตราย, เอสนฺติ กึ? สพฺพสฺสํ, สพฺพสฺสา.

"ස්සං" ආදී ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි "ඉතර" ආදී ශබ්දයන්ගේ අන්තයට "ඉ" කාරය වෙයි. (උදාහරණ:) itarissaṃ, itarissā (අනෙකා කෙරෙහි / අනෙකාට), ekissaṃ, ekissā, aññissaṃ, aññissā, etissaṃ, etissā, etissāya, imissaṃ, imissā, imissāya. "esviti" (ඒ ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි) යන්න කුමටද? Itarāya (මෙහි 'ඉ' කාරය නොවේ). "esanti" යන්න කුමටද? Sabbassaṃ, sabbassā (මෙහි සබ්බ ශබ්දයට 'ඉ' කාරය නොවේ).

๕๓. ตาย วา.

53. "ත" (ස්ත්‍රී ලිංග 'තා') ශබ්දයට (ස්සං ආදී ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි) විකල්පයෙන් "ඉ" කාරය වෙයි.

สฺสมาทีสุ ตสฺสา วา อิ โหติ, ติสฺสํ ตสฺสํ, ติสฺสา ตสฺสา, ติสฺสาย ตสฺสาย, สฺสํสฺสาสฺสาเยสฺวิตฺเวว? ตาย.

"ස්සං" ආදී ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි "ත" (ස්ත්‍රී ලිංග 'තා') ශබ්දයට විකල්පයෙන් "ඉ" කාරය වෙයි. (උදාහරණ:) tissaṃ, tassaṃ (ඇය කෙරෙහි), tissā, tassā (ඇයට), tissāya, tassāya (ඇය වෙනුවෙන්/ඇයට). 'ස්සං, ස්සා, ස්සාය' යන ප්‍රත්‍යයන්හිම පමණක් ද? (එසේය,) tāya (මෙහි 'ඉ' කාරය නොවේ).

๕๔. เตติมาโต สสฺส สฺสาย.

54. "ත", "එත", "ඉම" යන ශබ්දයන්ගෙන් පර වූ "ස" ප්‍රත්‍යයට "ස්සාය" වෙයි.

ตาเอตาอิมาโต สสฺส สฺสาโย โหติ วา. ตสฺสาย ตาย, เอติสฺสาย เอตาย, อิมิสฺสาย อิมาย.

"තා", "ඒතා", "ඉමා" යන ශබ්දයන්ගෙන් පර වූ "ස" ප්‍රත්‍යයට විකල්පයෙන් "ස්සාය" වෙයි. (උදාහරණ:) tassāya, tāya (ඇයට), etissāya, etāya (ඇයට), imissāya, imāya (මැයට).

๕๕. รตฺยาทีหิ โฏ สฺมิโน.

55. "රත්ති" ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පර වූ "ස්මිං" ප්‍රත්‍යයට විකල්පයෙන් "ටෝ" (ට) ආදේශය වෙයි.

รตฺยาทีหิ สฺมิโน โฏ โหติ วา, รตฺโต รตฺติยํ, อาโท อาทิสฺมึ.

"රත්ති" ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පර වූ "ස්මිං" ප්‍රත්‍යයට විකල්පයෙන් "ටෝ" ආදේශය වෙයි. (උදාහරණ:) ratto, rattiyaṃ (රාත්‍රියෙහි), ādo, ādismiṃ (ආදියෙහි).

๕๖. สุหิสุภสฺโส.

56. "සු" සහ "හි" ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි "උභ" ශබ්දයට "ඕ" කාරය වෙයි.

อุภสฺส สุหิสฺโว โหติ. อุโภสุ, อุโภหิ.

"සු" සහ "හි" ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි "උභ" ශබ්දයට "ඕ" කාරය වෙයි. (උදාහරණ:) ubhosu (දෙදෙනා කෙරෙහිම), ubhohi (දෙදෙනා විසින්ම).

๕๗. ลฺตุปิตาทินมา สิมฺหิ.

57. "සි" ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි "ලුතු" ප්‍රත්‍යාන්ත ශබ්දයන්ට සහ "පිතු" ආදී ශබ්දයන්ට "ආ" කාරය වෙයි.

ลฺตุปฺปจฺจยนฺตานํ ปิตาทีนํ จ อา โหติ สิมฺหิ. กตฺตา, ปิตา. ปิตุ, มาตุ, ภาวุ, มีตุ, ทุหิตุ, ชามาตุ, นตฺตุ, โหตุ, โปตุ.

"සි" ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි "ලුතු" ප්‍රත්‍යය අන්ත කොට ඇති ශබ්දයන්ට ද, "පිතු" ආදී ශබ්දයන්ට ද "ආ" කාරය වෙයි. (උදාහරණ:) kattā (කර්තෘවරයා), pitā (පියා). (පිතු ආදී ශබ්ද නම්:) pitu (පියා), mātu (මව), bhātu (සහෝදරයා), mītu (මීතු), duhitu (දියණිය), jāmātu (බෑණා), nattu (මුනුපුරා), hotu (හෝතෘ/යාග කරන්නා), potu (පෝතෘ) යනාදියයි.

๕๘. เค อ จ.

58. "ගෙ" (ආලෝපන) ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි "ලුතු" සහ "පිතු" ආදී ශබ්දයන්ට "අ" කාරය සහ "ආ" කාරය වෙයි.

ลฺตุปิตาทีนํ [Pg.86] อ โหติ เค อา จ, โภ กตฺต, โภ กตฺตา, โภ ปิต, โภ ปิตา.

"ගෙ" (ආලෝපන) ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි "ලුතු" සහ "පිතු" ආදී ශබ්දයන්ගේ අන්තයට "අ" කාරය ද, "ආ" කාරය ද වෙයි. (උදාහරණ:) bho katta, bho kattā (පින්වත් කර්තෘවරය), bho pita, bho pitā (පින්වත් පියාණෙනි).

๕๙. อยุนํ วา ทีโฆ.

59. "අ", "ඉ", "උ" යන වර්ණයන්ට "ගෙ" ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි විකල්පයෙන් දීර්ඝ වෙයි.

อ อิ อุ อิจฺเจสํ วา ทีโฆ โหติ เค ปเร ติลิงฺเค. โภ ปุริสา, โภ ปุริส, โภ อคฺคี, โภ อคฺคิ, โภ ภิกฺขู, โภ ภิกฺขู.

තුන් ලිංගයෙහිම "ගෙ" (ආලෝපන) ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි "අ", "ඉ", "උ" යන ශබ්දාන්තයන්ට විකල්පයෙන් දීර්ඝ වෙයි. (උදාහරණ:) bho purisā, bho purisa (පින්වත් පුරුෂය), bho aggī, bho aggi (පින්වත් ගින්න), bho bhikkhū, bho bhikkhu (පින්වත් භික්ෂුවනි).

๖๐. ฆพฺรหฺมาทิเต.

60. "ඝ" සංඥාව ඇති ශබ්දයන්ගෙන් සහ "බ්‍රහ්ම" ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පර වූ "ග" ප්‍රත්‍යයට විකල්පයෙන් "එ" කාරය වෙයි.

ฆโต พฺรหฺมาทิโต จ คสฺเส วา โหติ. โภติ กญฺเญ, โภติ กญฺญา, โภ พฺรหฺเม, โภ พฺรหฺม, โภ ขตฺเต, โภ ขตฺต, โภ อิเส, โภ อิสิ, โภ สเข, โภ สข. สขิ สขีติ อิตฺถิยํ สิทฺธเมว. อากติคโณ-ยํ, เอวมญฺญตฺราปิ.

"ඝ" සංඥාව ඇති ශබ්දයන්ගෙන් ද "බ්‍රහ්ම" ආදී ශබ්දයන්ගෙන් ද පර වූ "ග" (ආලෝපන) ප්‍රත්‍යයට විකල්පයෙන් "එ" කාරය වෙයි. (උදාහරණ:) bhoti kaññe, bhoti kaññā (පින්වත් කන්‍යාවනි), bho brahme, bho brahma (පින්වත් බ්‍රහ්මයාණෙනි), bho khatte, bho khatta (පින්වත් ක්ෂත්‍රියයාණෙනි), bho ise, bho isi (පින්වත් සෘෂිවරය), bho sakhe, bho sakha (පින්වත් යහළුව). "සඛි", "සඛී" යනු ස්ත්‍රී ලිංගයෙහිම සිද්ධ වූවකි. මෙය ආකෘති ගණයකි; අනෙක් තැන්හි ද මෙසේම වේ.

๖๑. นมฺมาทีหิ.

61. "අම්මා" ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පර වූ "ග" ප්‍රත්‍යයට "එ" කාරය නොවේ.

อมฺมาทีหิ คสฺเส น โหติ. โภติ อมฺมา, โภติ อนฺนา, โภติ อมฺพา.

"අම්මා" ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පර වූ "ග" (ආලෝපන) ප්‍රත්‍යයට "එ" කාරය නොවේ. (උදාහරණ:) bhoti ammā (පින්වත් මෑණියනි), bhoti annā (පින්වත් සොහොයුරියනි), bhoti ambā (පින්වත් මෑණියනි).

๖๒. รสฺโส วา.

62. "අම්මා" ආදීන්ගේ "ගෙ" (ආලෝපන) ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි විකල්පයෙන් ලුහු (හ්‍රස්ව) වෙයි.

อมฺมาทีนํ เค รสฺโส โหติ วา. โภติ อมฺม, โภติ อมฺมา.

"ගෙ" (ආලෝපන) ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි "අම්මා" ආදී ශබ්දයන්ගේ අන්තය විකල්පයෙන් ලුහු (හ්‍රස්ව) වෙයි. (උදාහරණ:) bhoti amma, bhoti ammā (පින්වත් මෑණියනි).

๖๓. โฆ สฺสํ, สฺสา, สฺสายํ ตึสุ.

63. "ස්සං", "ස්සා", "ස්සාය" සහ "තී" (tiṃ) යන ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි "ඝ" සංඥාව ඇති ශබ්දාන්තය ලුහු (හ්‍රස්ව) වෙයි.

สฺสมาทีสุ โฆ รสฺโส โหติ. ตสฺสํ, ตสฺสา, ตสฺสาย, ตํ, สภตึ, เอสฺวิติ กึ? ตาย, สภาย.

"ස්සං" ආදී ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි "ඝ" සංඥාව ඇති ශබ්දාන්තය ලුහු (හ්‍රස්ව) වෙයි. (උදාහරණ:) tassaṃ, tassā, tassāya, taṃ, sabhatiṃ (සභායෙහි/සභාවෙහි). "esviti" (මේ ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි) යන්න කුමටද? Tāya, sabhāya (මෙහි ලුහු නොවේ).

๖๔. เอกวจน โยสฺว-โฆนํ.

64. ඒකවචන ප්‍රත්‍යයන් හා "යෝ" ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි, "ඝ" සංඥාව ඇති සහ "ඕ" කාරාන්ත නොවන ශබ්දයන්ට තුන් ලිංගයෙහිම ලුහු (හ්‍රස්ව) වෙයි.

เอกวจเน [Pg.87] โยสุ จ ฆโอการนฺตวชฺชิตา นํ นามานํ รสฺโส โหติ ติลิงฺเค. อิตฺถึ, อิตฺถิยา, อิตฺถิโย, วธุํ วธุยา, วธุโย, ทณฺฑึ, ทณฺฑินา, ทณฺฑิโน, สยมฺภุํ, สยมฺภุนา, สยมฺภุโว, อโฆ นนฺติ กึ? กญฺญาย, กญฺญาโย, โอคฺคหณมุตฺตรตฺถํ.

ඒකවචන ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි ද "යෝ" ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි ද, "ඝ" සංඥාව ඇති ශබ්දයන් සහ "ඕ" කාරාන්ත ශබ්දයන් හැර ඉතිරි නාමයන්ගේ අන්ත ස්වරය තුන් ලිංගයෙහිම ලුහු (හ්‍රස්ව) වෙයි. (උදාහරණ:) itthiṃ, itthiyā, itthiyo (ස්ත්‍රිය, ස්ත්‍රිය විසින්, ස්ත්‍රීහු), vadhuṃ, vadhuyā, vadhuyo (යෙහෙළිය/ලේලිය), daṇḍiṃ, daṇḍinā, daṇḍino (දණ්ඩ ඇත්තා), sayambhuṃ, sayambhunā, sayambhuvo (ස්වයම්භූ වූ තැනැත්තා). "agho naṃ" (ඝ සංඥාව නැත්තවුන්ට සහ ඕ කාරාන්ත නොවන අයට) යන්න කුමටද? Kaññāya, kaññāyo (මෙහි ලුහු නොවේ). "ඕ" කාරය ග්‍රහණය කිරීම මින් මතු ප්‍රයෝජනය පිණිසය.

๖๕. เค วา.

65. "ගෙ" (ආලෝපන) ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි ද "අඝ" (ඝ සංඥාව නැති, ඕ කාරාන්ත නොවන) ශබ්දයන්ගේ අන්තය විකල්පයෙන් ලුහු (හ්‍රස්ව) වෙයි.

อโฆนํ เค วา รสฺโส โหติ ติลิงฺเค, อิตฺถิ, อิตฺถี, วธุ, วธู, ทณฺฑิ, ทณฺฑี, สยมฺภุ, สยมฺภู. อโฆนํตฺเวว? โภติ กญฺญา, โภ โค.

"ඝ" සංඥාව නොමැති (ඕ කාරාන්ත නොවන) නාමයන්ගේ අන්ත ස්වරය, "ගෙ" (ආලෝපන) ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි තුන් ලිංගයෙහිම විකල්පයෙන් ලුහු (හ්‍රස්ව) වෙයි. (උදාහරණ:) itthi, itthī (පින්වත් ස්ත්‍රිය), vadhu, vadhū (පින්වත් ලේලිය), daṇḍi, daṇḍī (පින්වත් දණ්ඩ ඇත්තා), sayambhu, sayambhū (පින්වත් ස්වයම්භූවරයාණෙනි). "aghonaṃ" (ඝ සංඥාව නැත්තවුන්ට) යන්න කුමටද? Bhoti kaññā (ඝ සංඥාව ඇති බැවින් මෙහි නොවේ), bho go (ඕ කාරාන්ත බැවින් මෙහි නොවේ).

๖๖. สิสฺมึ นานปุํสกสฺส.

66. නපුංසක ලිංග නොවන ශබ්දයන්ට "සි" ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි...

นปุํสกวชฺชิตสฺส นามสฺส สิสฺมึ รสฺโส น โหติ. อิตฺถี, ทณฺฑี, วธู, สยมฺภู. สิสฺมินฺติ กึ? อิตฺถึ, อนปุํสกสฺสาติ กึ? ทณฺฑิ กุลํ.

නපුංසක නොවන නාමපදයක 'සි' (ප්‍රථමා ඒකවචන) ප්‍රත්‍යයය පර වූ කල්හි රස්ව (කෙටි) වීමක් සිදු නොවේ. (නිදසුන්:) ඉත්ථී, දණ්ඩී, වධූ, සයම්භූ. 'සි ප්‍රත්‍යයයෙහි' යැයි කීවේ කුමටද? ඉත්ථිං (යන තැන කෙටි වන බැවිනි). 'නපුංසක නොවන' යැයි කීවේ කුමටද? දණ්ඩී කුලං (නපුංසක ලිංගයේදී ලුහු වන බැවිනි).

๖๗. โคสฺสาคสิหินํสุ คาวควา.

67. 'ගෝ' ශබ්දයට 'ග' (ආලපන), 'සි', 'හි' සහ 'නං' යන ප්‍රත්‍යයයන් හැර සෙසු ප්‍රත්‍යයයන් පරවන කල්හි 'ගාව' සහ 'ගව' යන ආදේශයෝ වෙති.

คสิหินํวชฺชิตาสุ วิภตฺตีสุ โคสทฺทสฺส คาวควา โหนฺติ. (คาวํ, ควํ), คาโว, คโว, คาเวน, คเวน, คาวสฺส, ควสฺส, คาวสฺมา, ควสฺมา, คาเว, คเว. อคสิหินํสูติ กึ? โภ โค, โค ติฏฺฐติ, โคหิ, โคนํ.

'ග', 'සි', 'හි', 'නං' යන ප්‍රත්‍යයයන් හැර ඉතිරි විභක්ති ප්‍රත්‍යයයන් පර වූ කල්හි 'ගෝ' ශබ්දයට 'ගාව' සහ 'ගව' යන ආදේශයෝ වෙති. (නිදසුන්:) (ගාවං, ගවං), ගාවෝ, ගවෝ, ගාවේන, ගවේන, ගාවස්ස, ගවස්ස, ගාවස්මා, ගවස්මා, ගාවේ, ගවේ. 'ග, සි, හි, නං හැර' යැයි පැවසුවේ කුමටද? භෝ ගෝ, ගෝ තිට්ඨති, ගෝහි, ගෝනං යන රූපයන් සඳහාය.

๖๘. สุมฺหิ วา.

68. 'සු' ප්‍රත්‍යයය පර වූ කල්හි ද (ගාව, ගව යන ආදේශයෝ) විකල්පයෙන් වෙති.

โคสฺส สุมฺหิ คาวควา โหนฺติ วา. คาเวสุ, คเวสุ, โคสุ.

'ගෝ' ශබ්දයට 'සු' ප්‍රත්‍යයය පර වූ කල්හි 'ගාව' සහ 'ගව' යන ආදේශයෝ විකල්පයෙන් වෙති. (නිදසුන්:) ගාවේසු, ගවේසු, ගෝසු.

๖๙. ควํ เสน.

69. 'ස' ප්‍රත්‍යයය ද සමඟින් 'ගෝ' ශබ්දයට 'ගවං' යන්න ආදේශ වෙයි.

โคสฺส [Pg.88] เส วา ควํ โหติ สห เสน. ควํ, คาวสฺส, ควสฺส.

'ගෝ' ශබ්දයට 'ස' ප්‍රත්‍යයය පර වූ කල්හි, එම 'ස' ප්‍රත්‍යයය ද සමඟින් විකල්පයෙන් 'ගවං' යන්න ආදේශ වෙයි. (නිදසුන්:) ගවං, (විකල්ප නොවන විට:) ගාවස්ස, ගවස්ස.

๗๐. คุนฺนํ จ นํนา.

70. 'නං' ප්‍රත්‍යයය ද සමඟින් 'ගෝ' ශබ්දයට 'ගුන්නං' යන්න ද (විකල්පයෙන්) වෙයි.

นํวจเนน สห โคสฺส คุนฺนํ โหติ ควํจ วา. คุนฺนํ, ควํ, โคนํ.

'නං' විභක්ති ප්‍රත්‍යයය සමඟින් 'ගෝ' ශබ්දයට 'ගුන්නං' සහ 'ගවං' යන ආදේශයන් විකල්පයෙන් වෙයි. (නිදසුන්:) ගුන්නං, ගවං, ගෝනං.

๗๑. นาสฺสา.

71. 'ගෝ' ශබ්දයෙන් පර වූ 'නා' ප්‍රත්‍යයයට විකල්පයෙන් 'ආ' ආදේශය වෙයි.

โคโต นาสฺส อา โหติ วา. คาวา, ควา, คาเวน, คเวน.

'ගෝ' ශබ්දයෙන් පර වූ 'නා' ප්‍රත්‍යයයට විකල්පයෙන් 'ආ' ආදේශය වෙයි. (නිදසුන්:) ගාවා, ගවා, (විකල්ප නොවන විට:) ගාවේන, ගවේන.

๗๒. คาวุมฺหิ.

72. 'අං' ප්‍රත්‍යයය පර වූ කල්හි 'ගෝ' ශබ්දයට 'ගාවු' ආදේශය වෙයි.

อํวจเน โคสฺส คาวฺห วา โหติ. วาวฺหํ, คาวํ, ควํ. โคสฺส โคณาเทโส น กโต… สทฺทนฺตรตฺตา.

'අං' විභක්ති ප්‍රත්‍යයය පර වූ කල්හි 'ගෝ' ශබ්දයට විකල්පයෙන් 'ගාවු' ආදේශය වෙයි. (නිදසුන්:) ගාවුං, ගාවං, ගවං. 'ගෝ' ශබ්දයට 'ගෝණ' ආදේශය නොකරන ලද්දේ වෙනත් ශබ්ද ස්වභාවයක් ඇති බැවිනි.

๗๓. ยํ ปีโต.

73. දීර්ඝ 'ඊ' ස්වරයෙන් කෙළවර වන 'ප' සංඥා ඇති (ස්ත්‍රී ලිංග) ශබ්දයන්ගෙන් පර වූ 'අං' ප්‍රත්‍යයයට විකල්පයෙන් 'යං' ආදේශය වෙයි.

ปสญฺญีโต อํวจนสฺส ยํ วา โหติ. อิตฺถิยํ, อิตฺถึ. ปีโตติ กึ? ทณฺฑึ, รตฺตึ.

'ප' සංඥාව ඇති, දීර්ඝ 'ඊ' ස්වරය කෙළවර කොට ඇති ශබ්දයන්ගෙන් පර වූ 'අං' ප්‍රත්‍යයයට විකල්පයෙන් 'යං' ආදේශය වෙයි. (නිදසුන්:) ඉත්ථියං, ඉත්ථිං. 'දීර්ඝ ඊ ස්වරයෙන් කෙළවර වන' යැයි පැවසුවේ කුමටද? දණ්ඩිං, රත්තිං (මෙහි හ්‍රස්ව ඉ කාරය ඇති බැවිනි).

๗๔. นํ ฌีโต.

74. 'ඣ' සංඥාව ඇති, දීර්ඝ 'ඊ' ස්වරය කෙළවර කොට ඇති ශබ්දයන්ගෙන් පර වූ 'අං' ප්‍රත්‍යයයට විකල්පයෙන් 'නං' ආදේශය වෙයි.

ฌสญฺญีโต อํวจนสฺส นํ วา โหติ. ทณฺฑินํ, ทณฺฑึ. กถํ ‘พุทฺธํ อาทิจฺจพนฺธุน’นฺติ? โยควิภาวา. ฌาติ กึ? อิตฺถึ. อีติ กึ? อคฺคึ.

'ඣ' සංඥාව ඇති, දීර්ඝ 'ඊ' ස්වරය කෙළවර කොට ඇති ශබ්දයන්ගෙන් පර වූ 'අං' විභක්ති ප්‍රත්‍යයයට විකල්පයෙන් 'නං' ආදේශය වෙයි. (නිදසුන්:) දණ්ඩිනං, දණ්ඩිං. 'බුද්ධං ආදිච්චබන්ධුනං' යන තැන කෙසේ සිද්ධ වීද? යෝගවිභාගයෙනි. 'ඣ සංඥාව ඇති' යැයි පැවසුවේ කුමටද? ඉත්ථිං (මෙහි 'ප' සංඥාව ඇති බැවිනි). 'දීර්ඝ ඊ ස්වරයෙන් කෙළවර වන' යැයි පැවසුවේ කුමටද? අග්ගිං (මෙහි හ්‍රස්ව ඉ කාරය ඇති බැවිනි).

๗๕. โยนํ โนเน ปุเม.

75. පුල්ලිංගයෙහි 'ඣ' සංඥාව ඇති දීර්ඝ 'ඊ' ස්වරයෙන් කෙළවර වන ශබ්දයන්ගෙන් පර වූ 'යෝ' ප්‍රත්‍යයයන්ට පිළිවෙළින් 'නෝ' සහ 'නේ' යන ආදේශයන් විකල්පයෙන් වෙති.

ฌีโต [Pg.89] โยนํ โนเน วา โหนฺติ ยถากฺกมํ ปุลฺลิงฺเค. ทณฺฑีโน, ทณฺฑิเน, ทณฺฑี, ฌีโต ตฺเวว? อิตฺถิโย, ปุเมติ กึ? ทณฺฑีนิ กุลานิ.

'ඣ' සංඥාව ඇති, දීර්ඝ 'ඊ' ස්වරය කෙළවර කොට ඇති ශබ්දයන්ගෙන් පර වූ 'යෝ' ප්‍රත්‍යයයන්ට පුල්ලිංගයෙහි පිළිවෙළින් 'නෝ' සහ 'නේ' යන ආදේශයෝ විකල්පයෙන් වෙති. (නිදසුන්:) දණ්ඩීනෝ, දණ්ඩිනේ, (විකල්ප නොවන විට:) දණ්ඩී. 'ඣ සංඥාව ඇති සහ දීර්ඝ ඊ කාරයෙන් යුත්' යැයි පැවසුවේ කුමටද? ඉත්ථියෝ (ස්ත්‍රී ලිංගය සඳහාය). 'පුල්ලිංගයෙහි' යැයි පැවසුවේ කුමටද? දණ්ඩීනි කුලානි (නපුංසක ලිංගය සඳහාය).

๗๖. โน.

76. 'යෝ' ප්‍රත්‍යයයට විකල්පයෙන් 'නෝ' ආදේශය වෙයි.

ฌีโต โยนํ โน วา โหติ ปุลฺลิงฺเค. ทณฺฑิโน ติฏฺฐนฺติ, ทณฺฑิโน ปสฺส, ทณฺฑี วา.

'ඣ' සංඥාව ඇති, දීර්ඝ 'ඊ' ස්වරය කෙළවර කොට ඇති ශබ්දයන්ගෙන් පර වූ 'යෝ' ප්‍රත්‍යයයට පුල්ලිංගයෙහි විකල්පයෙන් 'නෝ' ආදේශය වෙයි. (නිදසුන්:) දණ්ඩිනෝ තිට්ඨන්ති, දණ්ඩිනෝ පස්ස, (විකල්ප නොවන විට:) දණ්ඩී.

๗๗. สฺมิโน นิ.

77. 'ඣ' සංඥාව ඇති, දීර්ඝ 'ඊ' ස්වරය කෙළවර කොට ඇති ශබ්දයන්ගෙන් පර වූ 'ස්මිං' ප්‍රත්‍යයයට විකල්පයෙන් 'නි' ආදේශය වෙයි.

ฌีโต สฺมึวจนสฺส นิ โหติ วา, ทณฺฑินิ, ทณฺฑิสฺมึ, ฌีโต ตฺเวว? อคฺคิสฺมึ.

'ඣ' සංඥාව ඇති, දීර්ඝ 'ඊ' ස්වරය කෙළවර කොට ඇති ශබ්දයන්ගෙන් පර වූ 'ස්මිං' විභක්ති ප්‍රත්‍යයයට විකල්පයෙන් 'නි' ආදේශය වෙයි. (නිදසුන්:) දණ්ඩිනි, (විකල්ප නොවන විට:) දණ්ඩිස්මිං. 'ඣ සංඥාව ඇති සහ දීර්ඝ ඊ කාරයෙන් යුත්' යැයි පැවසුවේ කුමටද? අග්ගිස්මිං.

๗๘. อมฺพฺวาทีหิ.

78. 'අම්බු' ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පර වූ 'ස්මිං' ප්‍රත්‍යයයට 'නි' ආදේශය වෙයි.

อมฺพุอาทีหิ สฺมิโนนิ โหติ วา, ผลํ ปตติ อมฺพุนิ, ปุปฺผํ ยถา ปํสุนิ อาตเป กตํ, วาตฺเวว? อมฺพุมฺหิ, ปํสุมฺหิ.

'අම්බු' ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පර වූ 'ස්මිං' ප්‍රත්‍යයයට 'නි' ආදේශය විකල්පයෙන් වෙයි. (නිදසුන්:) ඵලං පතති අම්බුනි, පුප්ඵං යථා පංසුනි ආතපේ කතං. 'විකල්පයෙන්' යැයි පැවසුවේ කුමටද? අම්බුම්හි, පංසුම්හි.

๗๙. กมฺมาทิโต.

79. 'කම්ම' ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පර වූ 'ස්මිං' ප්‍රත්‍යයයට 'නි' ආදේශය වෙයි.

กมฺมาทิโต สฺมิโน นิ โหติ วา. กมฺมนิ กมฺเม. กมฺม, จมฺม, เวสฺม, ภสฺม (อสฺม), พฺรหฺม, อตฺต, อาตุม, ฆมฺม, มุทฺธ. กมฺมาทิโตติ กึ? พุทฺเธ.

'කම්ම' ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පර වූ 'ස්මිං' ප්‍රත්‍යයයට 'නි' ආදේශය විකල්පයෙන් වෙයි. (නිදසුන්:) කම්මනි, කම්මේ. (කම්ම ආදී ශබ්ද නම්:) කම්ම, චම්ම, වේස්ම, භස්ම (අස්ම), බ්‍රහ්ම, අත්ත, ආතුම, ඝම්ම, මුද්ධ. 'කම්ම ආදී ශබ්දයන්ගෙන්' යැයි පැවසුවේ කුමටද? බුද්ධේ (මෙහි 'බුද්ධ' ශබ්දය කම්ම ගණයට අයත් නොවන බැවිනි).

๘๐. นาสฺเสโน.

80. 'කම්ම' ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පර වූ 'නා' ප්‍රත්‍යයයට 'ඒන' ආදේශය වෙයි.

กมฺมาทิโต นาวจนสฺส เอโน วา โหติ. กมฺเมน, กมฺมนา, จมฺเมน, จมฺมนา, กมฺมาทิโตตฺเวว? พุทฺเธน.

'කම්ම' ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පර වූ 'නා' විභක්ති ප්‍රත්‍යයයට විකල්පයෙන් 'ඒන' ආදේශය වෙයි. (නිදසුන්:) කම්මේන, කම්මනා, චම්මේන, චම්මනා. 'කම්ම ආදී ශබ්දයන්ගෙන්' යැයි පැවසුවේ කුමටද? බුද්ධේන.

๘๑. ฌลา สสฺส โน.

81. 'ඣ' සහ 'ළ' සංඥාවන්ගෙන් පර වූ 'ස' ප්‍රත්‍යයයට 'නෝ' ආදේශය වෙයි.

ฌลโต [Pg.90] สสฺส โน วา โหติ. อคฺคิโน อคฺคิสฺส, ทณฺฑิโน ทณฺฑิสฺส, ภิกฺขุโน ภิกฺขุสฺส, สยมฺภุโน สยมฺภุสฺส,

'ඣ' සහ 'ළ' සංඥා ඇති ශබ්දයන්ගෙන් පර වූ 'ස' ප්‍රත්‍යයයට විකල්පයෙන් 'නෝ' ආදේශය වෙයි. (නිදසුන්:) අග්ගිනෝ, අග්ගිස්ස, දණ්ඩිනෝ, දණ්ඩිස්ස, භික්ඛුනෝ, භික්ඛුස්ස, සයම්භුනෝ, සයම්භුස්ස.

กถํ ‘โย จ สิสฺโส มหามุเน’ ติ? (๓) ‘‘อิโต กฺวจิ สสฺส ฏานุพนฺโธ’’ติ พฺรหฺมาทีสุ ปาฐา สสฺส เอ ฏานุพนฺโธ.

'යෝ ච සිස්සෝ මහාමුනේ' යන තැන කෙසේ සිද්ධ වීද? 'ඉතෝ ක්වචි සස්ස ඨානුබන්ධෝ' යන සූත්‍රය අනුව, බ්‍රහ්ම ආදී ශබ්ද පාඨයන්හි 'ස' ප්‍රත්‍යයයට 'ඒ' (ඨානුබන්ධ සහිත) ආදේශ වී ඇත.

๘๒. นา สฺมาสฺส.

82. 'ඣ' සහ 'ළ' සංඥා ඇති ශබ්දයන්ගෙන් පර වූ 'ස්මා' ප්‍රත්‍යයයට 'නා' ආදේශය වෙයි.

ฌลโต สฺมาสฺส นา โหติ วา. อคฺคินา อคฺคิสฺมา, ทณฺฑินา ทณฺฑิสฺมา, ภิกฺขุนา ภิกฺขุสฺมา, สยมฺภุนา สยมฺภุสฺมา.

'ඣ' සහ 'ළ' සංඥා ඇති ශබ්දයන්ගෙන් පර වූ 'ස්මා' ප්‍රත්‍යයයට විකල්පයෙන් 'නා' ආදේශය වෙයි. (නිදසුන්:) අග්ගිනා, අග්ගිස්මා, දණ්ඩිනා, දණ්ඩිස්මා, භික්ඛුනා, bhikkhusmā (භික්ඛුස්මා), සයම්භුනා, සයම්භුස්මා.

๘๓. ลา โย นํ โว ปุเม.

83. 'ළ' සංඥා ඇති ශබ්දයන්ගෙන් පර වූ 'යෝ' ප්‍රත්‍යයයන්ට පුල්ලිංගයෙහි 'වෝ' ආදේශය වෙයි.

ลโต โยนํ โว โหติ วา ปุลฺลิงฺเค. ภิกฺขโว ภิกฺขู, สยมฺภุโว สยมฺภูปุเมติ กึ? อายูนิ.

'ළ' සංඥා ඇති ශබ්දයන්ගෙන් පර වූ 'යෝ' ප්‍රත්‍යයයන්ට පුල්ලිංගයෙහි විකල්පයෙන් 'වෝ' ආදේශය වෙයි. (නිදසුන්:) භික්ඛවෝ, භික්ඛූ, සයම්භුවෝ, සයම්භූ. 'පුල්ලිංගයෙහි' යැයි පැවසුවේ කුමටද? ආයූනි (නපුංසක ලිංගයේදී එසේ නොවන බැවිනි).

๘๔. ชนฺตฺวาทิโต โน จ.

84. 'ජන්තු' ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පර වූ 'යෝ' ප්‍රත්‍යයයන්ට පුල්ලිංගයෙහි 'නෝ' සහ 'වෝ' ආදේශයෝ ද වෙති.

ชนฺตฺวาทิโต โยนํ โน โหติ โว จ วา ปุลฺลิงฺเค. ชนฺตุโน, ชนฺตโว ชนฺตุโย, โคตฺรภุโน, โคตฺรภุโว โคตฺรภู. สหภุโน, สหภุโว สหภู.

'ජන්තු' ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පර වූ 'යෝ' ප්‍රත්‍යයයන්ට පුල්ලිංගයෙහි විකල්පයෙන් 'නෝ' සහ 'වෝ' යන ආදේශයෝ වෙති. (නිදසුන්:) ජන්තුනෝ, ජන්තවෝ, ජන්තූයෝ, ගොත්‍රභුනෝ, ගොත්‍රභුවෝ, ගොත්‍රභූ, සහභුනෝ, සහභුවෝ, සහභූ.

๘๕. กูโต.

85. 'කූ' ප්‍රත්‍යයය කෙළවර කොට ඇති ශබ්දයන්ගෙන් පර වූ 'යෝ' ප්‍රත්‍යයයට පුල්ලිංගයෙහි 'නෝ' ආදේශය වෙයි.

กูปจฺจยนฺตโต โยนํ โน วา โหติ ปุลฺลิงฺเค, วิทุโน วิทู, วิญฺญุโน วิญฺญู, สพฺพญฺญุโน สพฺพญฺญู.

'කූ' ප්‍රත්‍යයය කෙළවර කොට ඇති ශබ්දයන්ගෙන් පර වූ 'යෝ' ප්‍රත්‍යයයට පුල්ලිංගයෙහි විකල්පයෙන් 'නෝ' ආදේශය වෙයි. (නිදසුන්:) විදුනෝ, විදූ, විඤ්ඤුනෝ, විඤ්ඤූ, සබ්බඤ්ඤුනෝ, සබ්බඤ්ඤූ.

๘๖. ธลาโป-มุสฺมา.

86. `අමුස්මා` යන්නෙහි `ධ` ලෝපය වේ.

อมุสทฺทโต โยนํ โลโปว โหติ ปุลฺลิงฺเค, อมู, ปุเมตฺเวว? อมุโย อมูนิ. โวปวาโทยํ.

පුල්ලිංගයෙහි `අමු` ශබ්දයෙන් පර වූ `යෝ` විභක්තීන්ගේ ලෝපය ම වෙයි - `අමූ`. `පුල්ලිංගයෙහි` යන්න කුමටද? `අමුයෝ` (ස්ත්‍රී ලිංග), `අමූනි` (නපුංසක ලිංග) යන්න සඳහාය. මෙය විකල්ප අපවාදයකි.

๘๗. น โน สสฺส.

87. `ස` විභක්තියෙහි දී `නෝ` ආදේශය නොවේ.

อมุสฺมา [Pg.91] สสฺส โน น โหติ, อมุสฺส, โนติ กึ? อมุยา.

`අමු` ශබ්දයෙන් පර වූ `ස` විභක්තියට `නෝ` ආදේශය නොවේ - `අමුස්ස`. `නෝ` යන්න කුමටද? `අමුයා` යන්න සඳහාය.

๘๘. โยโลปนิสุ ทีโฆ.

88. `යෝ` ලෝපයෙහි දී සහ `නි` විභක්තියෙහි දී (අන්ත ස්වරය) දීර්ඝ වේ.

โยนํ โลเป นิสุ จ ทีโฆ โหติ, อฏฺฐี อฏฺฐีนิ, โยโลปนิสูติ กึ? รตฺติโย.

`යෝ` විභක්තීන්ගේ ලෝපයෙහි දී සහ `නි` විභක්තියෙහි දී දීර්ඝ වෙයි - `අට්ඨී`, `අට්ඨීනි`. `යෝලෝපනීසු` (යෝ ලෝපයෙහි සහ නි විභක්තියෙහි) යන්න කුමටද? `රත්තියෝ` යන්න සඳහාය.

๘๙. สุนํหิสุ.

89. `සු`, `නං`, `හි` විභක්තීන්හි දී (දීර්ඝ වේ).

เอสุ นามสฺส ทีโฆ โหติ. อคฺคีสุ, อคฺคีนํ, อคฺคีหิ.

මොවුන් පර වූ කල්හි නාමයන්ගේ (අන්ත ස්වරය) දීර්ඝ වෙයි - `අග්ගීසු`, `අග්ගීනං`, `අග්ගීhi`.

๙๐. ปญฺจาทีนํ จุทฺทสนฺนม.

90. `පඤ්ච` ආදී දහහතරක් සංඛ්‍යා නාමයන්ට (දීර්ඝ භාවය වෙනුවට `අ` කාරය වේ).

ปญฺจาทีนํ จุทฺทสนฺนํ สุนํหิสฺว โหติ. ปญฺจสุ, ปญฺจนฺนํ, ปญฺจหิ, ฉสุ, ฉนฺนํ, ฉหิ, เอวํ ยาว อฏฺฐรสา.

`පඤ්ච` ආදී දහහතරක් සංඛ්‍යා නාමයන්ට `සු`, `නං`, `හි` විභක්තීන් පර වූ කල්හි `අ` කාරය වෙයි - `පඤ්චසු`, `පඤ්චන්නං`, `පඤ්චහි`, `ඡසු`, `ඡන්නං`, `ඡහි`, මෙසේ දහඅට දක්වා වේ.

๙๑. ยฺวาโท นฺตุสฺส.

91. `ය්වාදි` (යෝ ආදී) විභක්තීන්හි දී `න්ත` ප්‍රත්‍යයෙහි `අ` කාරය වේ.

ยฺวาทีสุ นฺตุสฺส อ โหติ. คุณวนฺตา, คุณวนฺตํ, คุณวนฺเต, คุณวนฺเตน อิจฺจาทิ, ยฺวา-โทติ กึ? คุณวา ติฏฺฐติ.

`යෝ` ආදී විභක්තීන් පර කල්හි `න්ත` ප්‍රත්‍යයට `අ` කාරය වෙයි - `ගුණවන්තා`, `ගුණවන්තං`, `ගුණවන්තේ`, `ගුණවන්තේන` යනාදියයි. `ය්වාදි` යන්න කුමටද? `ගුණවා තිට්ඨති` යන්න සඳහාය.

๙๒. นฺตสฺส จ ฏ วํเส.

92. `අං` විභක්තියෙහි දී `න්ත` ප්‍රත්‍යයට `ට` (හෝ `ත`) කාරය ද වෙයි.

อํเสสุ นฺตปฺปจฺจยสฺส ฏ โหติ วา นฺตุสฺส จ. ยํ ยํ หิ ราช ภชติ สนฺตํวายทิ วา อสํ, กิจฺจา-นกุพฺพสฺส กเรยฺย กิจฺจํ, หิมวํว ปพฺพตํ, สุชาติมนฺโตปิ อชาติมสฺส. โยควิภาเคนาญฺญตฺราปิ. จกฺขุมา อนฺธิตา โหนฺติ, วคฺคุมุทาตีริยา ปน ภิกฺขู วณฺณวา โหนฺติ.

`අං` විභක්තීන්හි දී `න්ත` ප්‍රත්‍යයට හෝ `න්ත` යන්නට `ට` (හෝ `ත`) කාරය විකල්පයෙන් වෙයි. 'යං යං හි රාජ භජති සන්තංවායදි වා අසං, කිච්චා-නකුබ්බස්ස කරෙය්‍ය කිච්චං, හිමවංව පබ්බතං, sujātimantopi ajātimassa'. යෝග විභාගයෙන් වෙනත් තැන්වල ද මෙය සිදු වේ. 'චක්ඛුමා අන්ධිතා හොන්ති, වග්ගුමුදාතීරියා පන භික්ඛූ වණ්ණවා හොන්ති'.

๙๓. โยสุ ฌิสฺส ปุเม.

93. පුල්ලිංගයෙහි `යෝ` විභක්තීන්හි දී `ඣ` සංඥාව ඇති (ඉකාරයට `අ` කාරය වේ).

ฌสญฺญสฺส [Pg.92] อิสฺส โยสุ วา ฏ โหติ ปุลฺลิงฺเค. อคฺคโย อคฺคี, ฌคฺคหณํ กึ? อิการนฺตสมุทายสฺส ฏ มา สิยาภิ, รตฺติโย, อิคฺคหณํ กึ? ทณฺฑิโน, ปุเมติ กึ? อฏฺฐีนิ.

පුල්ලිංගයෙහි `ඣ` සංඥාව ඇති `ඉ` කාරයට `යෝ` විභක්තීන් පර වූ කල්හි විකල්පයෙන් `අ` (පෙළෙහි `ට`) කාරය වෙයි - `අග්ගයෝ`, `අග්ගී`. `ඣ` ග්‍රහණය කුමටද? ඉකාරාන්ත සමූහයට (ආදේශය) නොවනු පිණිසයි - `රත්තියෝ`. `ඉ` ග්‍රහණය කුමටද? `දණ්ඩිනෝ`. `පුල්ලිංගයෙහි` යන්න කුමටද? `අට්ඨීනි`.

๙๔. เวโวสุ ลุสฺส.

94. `වේ`, `වෝ` විභක්තීන්හි දී `ළ` සංඥාව ඇති (උකාරයට `අ` කාරය වේ).

ลสญฺญสฺส อุสฺส เวโวสุ ฏ โหติ. ภิกฺขเว, ภิกฺขโว, เวโวสูติ กึ? ชนฺตุโย, อุคฺคหณํ กึ? สยมฺภุโว.

`ළ` සංඥාව ඇති `උ` කාරයට `වේ`, `වෝ` විභක්තීන් පර වූ කල්හි `අ` (පෙළෙහි `ට`) කාරය වෙයි - `භික්ඛවේ`, `භික්ඛවෝ`. `වේවෝසු` යන්න කුමටද? `ජන්තුයෝ`. `උ` ග්‍රහණය කුමටද? `සයම්භුවෝ`.

๙๕. โยมฺหิ วา กฺวจิ.

95. `යෝ` විභක්තියෙහි දී ඇතැම් විට විකල්පයෙන් (උකාරයට `අ` කාරය වේ).

โยมฺหิ กฺวจิ ลสญฺญสฺส อุสฺส วา ฏ โหติ. เหตโย, นนฺทนฺติ ตํ กุรโย ทสฺสเนน, อชฺเชว ตํ กุรโย ปาปยตุ. วาติ กึ? เหตุโย.

`යෝ` විභක්තිය පර වූ කල්හි ඇතැම් විට `ළ` සංඥාව ඇති `උ` කාරයට විකල්පයෙන් `අ` (පෙළෙහි `ට`) කාරය වෙයි - `හේතයෝ`, 'නන්දන්ති තං කුරයෝ දස්සනේන', 'අජ්ජේව තං කුරයෝ පාපයතු'. `වා` (විකල්පයෙන්) යන්න කුමටද? `හේතුයෝ`.

๙๖. ปุมาลปเน เวโว.

96. පුල්ලිංගයෙහි ආලපන (සම්බෝධන) විභක්තියෙහි දී `වේ`, `වෝ` වෙයි.

ลสญฺญโต อุโต โยสฺสาลปเน เวโว โหนฺติ วา ปุลฺลิงฺเค. ภิกฺขเว, ภิกฺขโว ภิกฺขู, ปุเมติ กึ อายูนิ, อาลปเนติ กึ? ชนฺตุโย ติฏฺฐนฺติ, ลุโตตฺเวว? เธนุโย, สยมฺภุโว.

පුල්ලිංගයෙහි `ළ` සංඥාව ඇති `උ` කාරයෙන් පර වූ `යෝ` විභක්තියට ආලපනයෙහි දී විකල්පයෙන් `වේ`, `වෝ` ආදේශ වෙයි - `භික්ඛවේ`, `භික්ඛවෝ`, `භික්ඛූ`. `පුල්ලිංගයෙහි` යන්න කුමටද? `ආයූනි`. `ආලපනයෙහි` යන්න කුමටද? `ජන්තුයෝ තිට්ඨන්ති`. `ළ` සංඥාව ඇති `උ` කාරයෙන් පරව ම යන්න කුමටද? `ධේනුයෝ`, `සයම්භුවෝ`.

๙๗. สฺมาหิสฺมึ นํ มฺหาภิมฺหิ.

97. `ස්මා`, `හි`, `ස්මිං` විභක්තීන්ට පිළිවෙළින් `ම්හා`, `භි`, `ම්හි` (ආදේශ වේ).

นามสฺมา ปเรสํ สฺมาหิสฺมินฺนํ มฺหา ภิมฺหิ วา โหนฺติ ยถากฺกมํ. พุทฺธมฺหา พุทฺธสฺมา, พุทฺเธภิ พุทฺเธหิ, พุทฺธมฺหิ พุทฺธสฺมึ, พหุลาธิการาอปวาทวิสเยปิ, ทสสหสฺสิมฺหิ ธาตุยา.

නාමයන්ගෙන් පර වූ `ස්මා`, `හි`, `ස්මිං` විභක්තීන්ට පිළිවෙළින් `ම්හා`, `භි`, `ම්හි` යන ආදේශයෝ විකල්පයෙන් වෙති - `බුද්ධම්හා` / `බුද්ධස්මා`, `බුද්ධේභි` / `බුද්ධේහි`, `බුද්ධම්හි` / `බුද්ධස්මිං`. බහුල අධිකාරය නිසා අපවාද විෂයයන්හි ද මෙය සිදු වේ - 'දසසහස්සිම්හි ධාතුයා'.

๙๘. สุหิสฺวสฺเส.

98. `සු`, `හි` විභක්තීන්හි දී `අ` කාරාන්තයට `ඒ` කාරය වෙයි.

อการนฺตสฺส [Pg.93] สุหิสฺเว โหติ. พุทฺเธสุ พุทฺเธหิ.

අකාරාන්ත නාමයන්ට `සු`, `හි` විභක්තීන් පර වූ කල්හි `ඒ` කාරය වෙයි - `බුද්ධේසු`, `බුද්ධේහි`.

๙๙. สพฺพาทีนํ นํมฺหีจ.

99. සබ්බාදි (සර්ව නාම) ශබ්දයන්ට `නං` විභක්තියෙහි දී ද (ඒ කාරය වේ).

อการนฺตานํ สพฺพาทีนํ เอ โหติ นํมฺหิ สุหิสุ จ. สพฺเพสํ, สพฺเพสุ, สพฺเพหิ, สพฺพาทีนนฺติ กึ? พุทฺธานํ, อสฺเสตฺเวว? อมูสํ. สพฺพ กตร กตม อุภย อิตร อญฺญ อญฺญตร อญฺญตม (๔) ‘‘ปุพฺพปรา-วรทกฺขิณุตฺตรา-ธรานิ ววตฺถายมสญฺญายํ’’ (ปา,๑,๑,๓๔) ย ตฺย ต เอต อิม อมุ กึ เอก ตุมฺห อมฺห.

අකාරාන්ත සබ්බාදි ශබ්දයන්ට `නං` විභක්තියෙහි දී මෙන්ම `සු`, `හි` විභක්තීන්හි දී ද `ඒ` කාරය වෙයි - `සබ්බේසං`, `සබ්බේසු`, `සබ්බේහි`. `සබ්බාදීනං` යන්න කුමටද? `බුද්ධානං`. `අකාරාන්තයන්ට ම` යන්න කුමටද? `අමූසං`. සර්වනාම නම්: සබ්බ, කතර, කතම, උභය, ඉතර, අඤ්ඤ, අඤ්ඤතර, අඤ්ඤතම (4) 'පුබ්බපරාවර දක්ඛිණුත්තරාධරානි වවත්ථායමසඤ්ඤායං' (පාලි සූත්‍රය), ය, ත්‍ය, ත, ඒත, ඉම, අමු, කිං, ඒක, තුම්හ, අම්හ යන්නයි.

๑๐๐. สํสานํ.

100. `නං` විභක්තියට `සං`, `සානං` ආදේශ වේ.

สพฺพาทิโต นํวจนสฺส สํสานํ โหนฺติ. สพฺเพสํ, สพฺเพสานํ.

සබ්බාදි ශබ්දයන්ගෙන් පර වූ `නං` විභක්තියට `සං`, `සානං` යන ආදේශයෝ වෙති - `සබ්බේසං`, `සබ්බේසානං`.

๑๐๑. ฆปา สสฺส สฺสา วา.

101. `ඝ`, `පා` සංඥාවන්ගෙන් පර වූ `ස` විභක්තියට විකල්පයෙන් `ස්සා` වෙයි.

สพฺพาทีนํ ฆปโต สสฺส สฺสา วา โหติ, สพฺพสฺสา สพฺพาย, ปคฺคหณมุตฺตรตฺถํ.

සබ්බාදි ශබ්දයන්ට අයත් `ඝ`, `පා` සංඥාවන්ගෙන් පර වූ `ස` විභක්තියට විකල්පයෙන් `ස්සා` ආදේශ වෙයි - `සබ්බස්සා`, `සබ්බාය`. (මෙහි `පා` යන්නෙහි) ප්‍රග්‍රහණය මතු කටයුතු සඳහාය.

๑๐๒. สฺมิโน สฺสํ.

102. `ස්මිං` විභක්තියට `ස්සං` වෙයි.

สพฺพาทีนํ ฆปโต สฺมิโน สฺสํ วา โหติ, สพฺพสฺสํ สพฺพาย, อมุสฺสํ อมุยา.

සබ්බාදි ශබ්දයන්ට අයත් `ඝ`, `පා` සංඥාවන්ගෙන් පර වූ `ස්මිං` විභක්තියට විකල්පයෙන් `ස්සං` ආදේශ වෙයි - `සබ්බස්සං`, `සබ්බාය`, `අමුස්සං`, `අමුයා`.

๑๐๓. ยํ.

103. `ස්මිං` විභක්තියට `යං` ආදේශ වේ.

ฆปโต สฺมิโน ยํ วา โหติ, กญฺญายํ กญฺญาย, รตฺติยํ รตฺติยา, วธุยํ วธุยา, สพฺพายํ สพฺพาย, อมุยํ อมุยา.

`ඝ`, `පා` සංඥාවන්ගෙන් පර වූ `ස්මිං` විභක්තියට විකල්පයෙන් `යං` ආදේශ වෙයි - `කඤ්ඤායං` / `කඤ්ඤාය`, `රත්තියං` / `රත්තියා`, `වධුයං` / `වධුයා`, `සබ්බායං` / `සබ්බාය`, `අමුයං` / `අමුයා`.

๑๐๔. ตึ สภาปริสาย.

104. `සභා`, `පරිසා` ශබ්දයන්ගෙන් පර වූ `ස්මිං` විභක්තියට `තිං` වෙයි.

สภาปริสาหิ [Pg.94] สฺมิโน ตึ วา โหติ, สภตึ สภาย, ปริสตึ ปริสาย.

`සභා`, `පරිසා` ශබ්දයන්ගෙන් පර වූ `ස්මිං` විභක්තියට විකල්පයෙන් `තිං` ආදේශ වෙයි - `සභතිං` / `සභාය`, `පරිසතිං` / `පරිසාය`.

๑๐๕. ปทาทีหิ สิ.

105. `පද` ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පර වූ `ස්මිං` විභක්තියට `සි` වෙයි.

เอหิ สฺมิโน สิ โหติ วา, ปทสิ ปทสฺมึ, พิลสิ พิลสฺมึ.

මොවුන්ගෙන් පර වූ `ස්මිං` විභක්තියට විකල්පයෙන් `සි` ආදේශ වෙයි - `පදසි` / `පදස්මිං`, `බිලසි` / `බිලස්මිං`.

๑๐๖. นาสฺส สา.

106. නාවිභත්තියට 'සා' ආදේශය වෙයි.

ปทาทีหิ นาสฺส สา โหติ วา, ปทสา ปเทน, พิลสา พิเลน.

පද ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පරවූ නාවිභත්තියට විකල්පයෙන් 'සා' ආදේශය වෙයි. පදසා, පදේන; බිලසා, බිලේන.

๑๐๗. โกธาทีหิ.

107. කෝධ ආදී ශබ්දයන්ගෙන් (පරවූ නාවිභත්තියට ද එසේම වෙයි).

เอหิ นาสฺส สา โหติ วา, โกธสา โกเธน, อตฺถสา อตฺเถน.

මොවුන්ගෙන් (කෝධ ආදී ශබ්දයන්ගෙන්) පරවූ නාවිභත්තියට විකල්පයෙන් 'සා' ආදේශය වෙයි. කෝධසා, කෝධේන; අත්ථසා, අත්ථේන.

๑๐๘. อเตน.

108. අකාරාන්තයෙන් (පරවූ නාවිභත්තියට 'ඒන' ආදේශය වෙයි).

อการนฺตโต ปรสฺส นาวจนสฺส เอนาเทโส โหติ, พุทฺเธน, อโตติ กึ? อคฺคินา.

අකාරාන්ත නාම පදයකින් පරවූ 'නා' විභත්තියට 'ඒන' ආදේශය වෙයි. බුද්ධේන. 'අතෝ' (අකාරාන්තයෙන්) යැයි පැවසුවේ කුමකටද? අග්ගිනා (යන්නෙහි 'ඉ' කාරාන්ත බැවින් 'ඒන' ආදේශය නොවේ).

๑๐๙. สิสฺโส.

109. 'සි' විභත්තියට 'ඕ' වෙයි.

อการนฺตโต นามสฺมา สิสฺส โอ โหติ, พุทฺโธ, อโตตฺเวว? อคฺคิ.

අකාරාන්ත නාම පදයකින් පරවූ 'සි' විභත්තියට 'ඕ' ආදේශය වෙයි. බුද්ධෝ. 'අතෝ' (අකාරාන්තයෙන්) යැයිම පැවසුවේ කුමකටද? අග්ගි (යන්නෙහි 'ඉ' කාරාන්ත බැවින් 'ඕ' ආදේශය නොවේ).

๑๑๐. กฺวเจ วา.

110. ඇතැම් තැනක විකල්පයෙන් 'ඒ' ආදේශය වෙයි.

อการนฺตโต นามสฺมา สิสฺส เอ โหติ วา กฺวจิ, วนปฺปคุมฺเพ ยถา ผุสฺสิตคฺเค. อปวาทวิสเยปิ พหุลํวีธานา-สุเข ทุกฺเข[Pg.95]. วาติ กึ? วนปฺปคุมฺโพ กฺวจีติ กึ? ปกฺเข สพฺพตฺถ มา โหตุ.

අකාරාන්ත නාම පදයකින් පරවූ 'සි' විභත්තියට ඇතැම් විට විකල්පයෙන් 'ඒ' ආදේශය වෙයි; 'වනප්පගුම්බේ යථා ඵුස්සිතග්ගේ' යන්නෙහි මෙනි. අපවාද විෂයයන්හි ද බහුල විධානය නිසා 'සුඛේ දුක්ඛේ' යනාදියෙහි ද (ඒ ආදේශය) වෙයි. 'වා' (විකල්පයෙන්) යැයි පැවසුවේ කුමකටද? වනප්පගුම්බෝ (මෙහි 'ඕ' ද වෙයි). 'ක්වචි' (ඇතැම් විට) යැයි පැවසුවේ කුමකටද? අනෙක් පක්ෂයෙහි (අනෙක් තැන්හි) සියලු තැනම (ඒ ආදේශය) නොවීම සඳහාය.

๑๑๑. อํ นปุํสเก.

111. නපුංසක ලිංගයෙහි 'සි' විභත්තියට 'අං' වෙයි.

อการนฺตโต นามสฺมา สิสฺส อํ โหติ นปุํสกลิงฺเค. รูปํ.

අකාරාන්ත නාම පදයකින් පරවූ 'සි' විභත්තියට නපුංසක ලිංගයෙහි 'අං' ආදේශය වෙයි. රූපං.

๑๑๒. โยนํ นิ.

112. 'යෝ' විභක්තීන්ට 'නි' ආදේශය වෙයි.

อการนฺตโต นามสฺมา โยนํ นิ โหติ นปุํสเก. สพฺพานิ รูปานิ, นิจฺจวิธาเน ผลํ เอกจฺจาทิสพฺพาทีนํ ปฐมายํ.

අකාරාන්ත නාම පදයකින් පරවූ 'යෝ' විභක්තීන්ට නපුංසක ලිංගයෙහි 'නි' ආදේශය වෙයි. සබ්බානි, රූපානි. නිත්‍ය විධානයෙහි ඵලය වනුයේ ප්‍රථමා විභත්තියෙහි 'ඒකච්ච' ආදී සර්වනාමයන්ට ද (නිත්‍යයෙන් 'නි' ආදේශය වීමයි).

๑๑๓. ฌลา วา.

113. ඣ, ල සංඥකයන්ගෙන් පරවූ 'යෝ' විභක්තීන්ට විකල්පයෙන් 'නි' වෙයි.

ฌลโต โยนํ นิ โหติ วา นปุํสเก, อฏฺฐีนิ อฏฺฐี, อายูนิ อายู.

ඣ, ල සංඥකයන්ගෙන් (ඉ, ඊ, උ, ඌ අන්තයන්ගෙන්) පරවූ 'යෝ' විභක්තීන්ට නපුංසක ලිංගයෙහි විකල්පයෙන් 'නි' ආදේශය වෙයි. අට්ඨීනි, අට්ඨී; ආයූනි, ආයූ.

๑๑๔. โลโป.

114. ලෝපය (ලොප් වීම) වෙයි.

ฌลโต โยนํ โลโป โหติ, อฏฺฐี, อายู, อคฺคี, ภิกฺขู, ฌลาตฺเวว? อคฺคโย. ปเคว กสฺมา น โหติ? อนฺตรงฺคตฺตา อการสฺส.

ඣ, ල සංඥකයන්ගෙන් පරවූ 'යෝ' විභක්තීන්ගේ ලෝපය වෙයි. අට්ඨී, ආයූ, අග්ගී, භික්ඛූ. 'ඣල' (ඣ, ල සංඥකයන්ගෙන්) යැයිම පැවසුවේ කුමකටද? අග්ගයෝ (මෙහි ලෝපය නොවේ). කලින්ම (ලෝපය) නොවන්නේ මන්ද? අකාරය අන්තරංග වන බැවිනි.

๑๑๕. ชนฺตุเหตฺวีฆเปหิ วา.

115. ජන්තු, හේතු, ඊකාරාන්ත සහ ඝ, ප සංඥකයන්ගෙන් පරවූ 'යෝ' විභක්තීන්ගේ විකල්පයෙන් ලෝපය වෙයි.

ชนฺตุเหตูหิ อีการนฺเตหิ ฆป สญฺเญหิ จ ปเรสํ โยนํ วา โลโป โหติ, ชนฺตู ชนฺตุโย, เหตู เหตุโย, ทณฺฑี ทณฺฑิโย, กญฺญา กญฺญาโย, รตฺตี รตฺติโย, อิตฺถี อิตฺถิโย, เธนู เธนุโย, วธู วธุโย.

ජන්තු, හේතු යන ශබ්දයන්ගෙන් ද, ඊකාරාන්තයන්ගෙන් ද, ඝ, ප සංඥකයන්ගෙන් ද පරවූ 'යෝ' විභක්තීන්ගේ විකල්පයෙන් ලෝපය වෙයි. ජන්තූ, ජන්තුවේ; හේතූ, හේතුයෝ; දණ්ඩී, දණ්ඩියෝ; කඤ්ඤා, කඤ්ඤායෝ; රත්තී, රත්තියෝ; ඉත්ථී, ඉත්ථියෝ; ධේනූ, ධේනුයෝ; වධූ, වධුයෝ.

๑๑๖. เย ปสฺสิวณฺณสฺส.

116. 'ය' කාරය පර කල්හි 'ප' සංඥක ඉවර්ණයාගේ ලෝපය වෙයි.

ปสญฺญสฺส [Pg.96] อิวณฺณสฺส โลโป โหติ วา ยกาเร, รตฺโย รตฺยา, รตฺยํ, โปกฺขรญฺโญ, โปกฺขรญฺญา, โปกฺขรญฺญํ, วา ตฺเวว? รตฺติโย, ปสฺสาติ กึ? ทณฺฑิโย, อิวณฺณสฺสาติ กึ? เธนุโย วธุโย. กถํ ‘อนุญฺญาโต อหํ มตฺยา’ติ? ‘เย ปสฺสา’ติ โยควิภาคา.

'ප' සංඥක ඉවර්ණයාගේ (ඉ, ඊ වල) ලෝපය 'ය' කාරය පර වූ කල්හි විකල්පයෙන් වෙයි. රත්‍යෝ, රත්‍යා, රත්‍යං; පොක්ඛරඤ්ඤෝ, පොක්ඛරඤ්ඤා, පොක්ඛරඤ්ඤං. 'වා' (විකල්පයෙන්) යනු කුමකටද? රත්තියෝ. 'ප' සංඥකයාගේ යැයි පැවසුවේ කුමකටද? දණ්ඩියෝ. 'ඉවර්ණයාගේ' යැයි පැවසුවේ කුමකටද? ධේනුයෝ, වධුයෝ. ‘අනුඤ්ඤාතෝ අහං මත්‍යා’ යන්න (මෙහි 'ප' සංඥා නොමැතිව ද ලෝපය) කෙසේ සිදු වේද? ‘යේ පස්ස’ යන සූත්‍රය කොටස් වශයෙන් බෙදීමෙන් (යෝගවිභාගයෙන්) එය සිදු වේ.

๑๑๗. คสีนํ.

117. 'ග' සහ 'සි' විභක්තීන්ගේ ලෝපය වෙයි.

นามสฺมา คสีนํ โลโป โหติ วิชฺฌนฺตราภาเว, โภ ปุริส, อยํ, ทณฺฑี.

නාම පදයකින් පරවූ 'ග' (ආලපන සි) සහ 'සි' විභක්තීන්ගේ වෙනත් විධානයක් නොමැති කල්හි ලෝපය වෙයි. භෝ පුරිස, අයං, දණ්ඩී.

๑๑๘. อสงฺขฺเยหิ สพฺพาสํ.

118. සංඛ්‍යාවන් නොවන (නිපාත ආදී) පදයන්ගෙන් පරවූ සියලු විභක්තීන්ගේ ලෝපය වෙයි.

อวิชฺชมานสงฺขฺเยหิ ปราสํ สพฺพาสํ วิภตฺตีนํ โลโป โหติ, จ วา เอว เอวํ, เอตสฺมาเยว ลิงฺคา อสงฺขฺเยหิ สฺยาทฺยุปฺปตฺติ อนุมียเต.

සංඛ්‍යාවක් (වචනයක්) නොමැති (නිපාත ආදී) පදයන්ගෙන් පරවූ සියලු විභක්තීන්ගේ ලෝපය වෙයි. 'ච', 'වා', 'ඒව', 'ඒවං' යනාදියෙහි මෙනි. මෙම ප්‍රකෘතීන්ගෙන්ම සංඛ්‍යා රහිත වූවන්ගෙන් 'සි' ආදී විභක්තිවල උපත අනුමාන කරනු ලැබේ.

๑๑๙. เอกตฺถตายํ.

119. ඒකාර්ථභාවයෙහි (සමාස ආදියේදී සියලු විභක්තීන්ගේ ලෝපය වෙයි).

เอกตฺถีภาเว สพฺพาสํ วิภตฺตีนํ โลโป โหติ พหุลํ, ปุตฺตียติ, ราชปุริโส, วาสิฏฺโฐ, กฺวจิ น โหติ พหุลํ วิธานา-ปรนฺตโป, ภคนฺทโร, ปรสฺสปทํ, อตฺตโนปทํ, ควมฺปติ, เทวานํปิยติสฺโส, อนฺเตวาสี, ชเนสุโต มมตฺตํ มามโก.

එක් අර්ථයක් බවට පත්වීමේදී (සමාස ආදියේදී) සියලු විභක්තීන්ගේ ලෝපය බහුල වශයෙන් වෙයි. පුත්තීයති, රාජපුරිසෝ, වාසිට්ඨෝ. බහුල විධානය නිසා ඇතැම් තැනක ලෝපය නොවේ - පරන්තපෝ, bhagandaro (භගන්දරෝ), පරස්සපදං, අත්තනෝපදං, ගවම්පති, දේවානංපියතිස්සෝ, අන්තේවාසී, ජනේසුතෝ, මමත්තං, මාමකෝ.

๑๒๐. ปุพฺพสฺมามาทิโต.

120. 'අම්' ආදී විභක්තීන්ට පූර්ව පදයෙන් (පර වූ සියලු විභක්තීන්ගේ ලෝපය වෙයි).

อมาเทกตฺถา ปุพฺพํ ยเทกตฺถํ ตโต ปราสํ สพฺพาสํ วิภตฺตีนํ โลโป โหติ. อธิตฺถิ. อิธ น โหติ พหุลํ

'අම්' ආදී ඒකාර්ථ නිපාත පදයන්ට පූර්ව වූ යම් ඒකාර්ථ පදයක් වේද, එයින් පර වූ සියලු විභක්තීන්ගේ ලෝපය වෙයි. අධිත්ථි. මෙහි බහුල විධානය නිසා ලෝපය නොවන තැන් ද ඇත.

วิธานา [Pg.97] ยถาปตฺถียา, ยถาปริสาย, ปุพฺพสฺมาติ กึ? คามคโต.

(බහුල) විධානය නිසා 'යථාපත්ථීයා', 'යථාපරිසාය' යනාදියෙහි (ලෝපය) නොවේ. 'පුබ්බස්මා' (පූර්ව වූවෙන්) යැයි පැවසුවේ කුමකටද? ගාමගතෝ (යන්නෙහි 'අම්' ආදියට පූර්ව නොවන බැවිනි).

๑๒๑. นาโตม ปญฺจมิยา.

121. අකාරාන්තයෙන් පරවූ පංචමී විභත්තිය හැර අන් විභක්තීන්ට 'අම්' ආදේශය වන අතර ලෝපය නොවේ.

อมาเทกตฺถา ปุพฺพํ ยเทกตฺถมการนฺตํ, ตโต ปราสํ สพฺพาสํ วิภตฺตีนํ โลโป น โหติ, อนฺตุ, ภวตฺยปญฺจมฺยา, อุปกุมฺภํ, อปญฺจมิยาติ กึ? อุปกุมฺภา อานย.

'අම්' ආදී ඒකාර්ථ නිපාතයන්ට පූර්ව වූ යම් අකාරාන්ත ඒකාර්ථ පදයක් වේද, එයින් පරවූ සියලු විභක්තීන්ගේ ලෝපය නොවේ, එයට 'අම්' ආදේශය වෙයි, පංචමී විභත්තිය හැර. උපකුම්භං. 'අපඤ්චමියා' (පංචමිය හැර) යැයි පැවසුවේ කුමකටද? උපකුම්භා ආනය (මෙහි පංචමිය බැවින් ලෝපය විය).

๑๒๒. วา ตติยาสตฺตมินํ.

122. තෘතීයා, සප්තමී විභක්තීන්ට විකල්පයෙන් (එසේ වෙයි).

อมาเทกตฺถา ปุพฺพํ ยเทกตฺถมการนฺตํ, ตโต ปราสํ ตติยาสตฺถมีนํ วา อํ โหติ, อุปกุมฺเภน กตํ, อุปกุมฺภํ กตํ, อุปกุมฺเต นิเธหิ, อุปกุมฺภํ นิเธหิ.

'අම්' ආදී ඒකාර්ථ නිපාතයන්ට පූර්ව වූ යම් අකාරාන්ත ඒකාර්ථ පදයක් වේද, එයින් පරවූ තෘතීයා සහ සප්තමී විභක්තීන්ට විකල්පයෙන් 'අම්' ආදේශය වෙයි. උපකුම්භේන කතං, උපකුම්භං කතං; උපකුම්භේ නිධේහි, උපකුම්භං නිධේහි.

๑๒๓. ราชสี นามฺหิ.

123. 'නා' විභත්තිය පර කල්හි 'රාජ' ශබ්දයට 'රාජසි' වෙයි.

นามฺหิ ราชสฺสิ วา โหติ, สพฺพทตฺเตน ราชินา, วาตฺเวว? รญฺญา.

'නා' විභත්තිය පර කල්හි 'රාජ' ශබ්දයට විකල්පයෙන් 'රාජසි' (රාජස්සි) වෙයි. සබ්බදත්තෙන රාජිනා. 'වා' (විකල්පයෙන්) යැයිම පැවසුවේ කුමකටද? රඤ්ඤා.

๑๒๔. สุนํหิสู.

124. 'සු', 'නං', 'හි' විභක්තීන් පර කල්හි (රාජ ශබ්දයට 'ඌ' ආදේශය වෙයි).

ราชสฺส อู โหติ วา สุนํหิสุ, ราชูสุ ราเชสุ, ราชูนํ รญฺญํ, ราชูหิ ราเชหิ.

'සු', 'නං', 'හි' විභක්තීන් පර කල්හි 'රාජ' ශබ්දයේ (අන්තයට) විකල්පයෙන් 'ඌ' ආදේශය වෙයි. රාජූසු, රාජේසු; රාජූනං, රඤ්ඤං; රාජූහි, රාජේහි.

๑๒๕. อิมสฺสาทิตฺถิยํเฏ.

125. ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි 'ඉම' ශබ්දයේ ආදියට 'ට' ආදේශය වෙයි.

อิมสทฺทสฺสานิตฺถิยํ เฏ โหติ วา สุนํหิสุ, เอสุ อิเมสุ, เอสํ อิเมสํ, เอสิ อิเมหิ, อนิตฺถิยนฺติ กึ? อิมาสุ, อิมาสํ, อิมาหิ.

ස්ත්‍රී ලිංග නොවන කල්හි, 'ඉම' ශබ්දයට 'සු', 'නං', 'හි' යන විභක්ති පර වූ විට විකල්පයෙන් 'එ' (ටේ) ආදේශය වෙයි. (නිදසුන්:) එසු / ඉමේසු, ඒසං / ඉමේසං, ඒහි / ඉමේහි. 'ස්ත්‍රී ලිංග නොවන කල්හි' යැයි කීවේ මන්ද? (ස්ත්‍රී ලිංගයේදී නම්) ඉමාසු, ඉමාසං, ඉමාහි යනුවෙන් වන බැවිනි.

๑๒๖. นามฺห นิมิ.

126. 'නා' විභක්තියෙහිදී 'අන' සහ 'ඉමි' ආදේශ වෙයි.

อิมสทฺทสฺสานิตฺถิยํ [Pg.98] นามฺหิ อนอิมิอิจฺจาเทสา โหนฺติ, อเนน อิมีนา, อนิตฺถิยํตฺเวว? อิมาย.

ස්ත්‍රී ලිංග නොවන කල්හි, 'ඉම' ශබ්දයට 'නා' විභක්තිය පර වූ විට 'අන' සහ 'ඉමි' යන ආදේශයන් වෙති. (නිදසුන්:) අනේන, ඉමිනා. 'ස්ත්‍රී ලිංග නොවන කල්හි පමණක්මද?' (එසේය, ස්ත්‍රී ලිංගයේදී නම්) ඉමාය යනුවෙන් වෙයි.

๑๒๗. สิมฺห นปุํสกสฺสายํ.

127. නපුංසක ලිංග නොවන ශබ්දයට 'සි' විභක්තිය පර වූ විට 'අයං' ආදේශය වෙයි.

อิมสทฺทสฺสานปุํสกสฺส อยํ โหติ สิมฺหิ, อยํ ปุริโส, อยํ อิตฺถี, อนปุํสกสฺสาติ กึ? อิมํ.

'ඉම' ශබ්දයට නපුංසක ලිංග නොවන කල්හි 'සි' විභක්තිය පර වූ විට 'අයං' ආදේශය වෙයි. (නිදසුන්:) අයං පුරිසෝ, අයං ඉත්ථී. 'නපුංසක ලිංග නොවන කල්හි' යැයි කීවේ මන්ද? (නපුංසක ලිංගයේදී නම්) ඉමං යනුවෙන් වන බැවිනි.

๑๒๘. ตฺยเตตานํ ตสฺส โส.

128. 'ත්‍ය', 'ත', 'ඒත' යන ශබ්දයන්හි 'ත' කාරයට 'ස' කාරය වෙයි.

ตฺยเตตานมนปุํสกานํ ตสฺส โส โหติ สิมฺหิ, สฺโย ปุริโส, สฺยา อิตฺถี, เอวํ โส, สา, เอโส, เอสา, อนปุํสกสฺเสตฺเวว? ตฺยํ, ตํ, เอตํ.

නපුංසක ලිංග නොවන 'ත්‍ය', 'ත', 'ඒත' යන ශබ්දයන්හි 'ත' කාරයට 'සි' විභක්තිය පර වූ විට 'ස' කාරය වෙයි. (නිදසුන්:) සියෝ (ස්‍යෝ) පුරිසෝ, සියා (ස්‍යා) ඉත්ථී. එමෙන්ම සෝ, සා, ඒසෝ, ඒසා යනුවෙන්ද වෙයි. 'නපුංසක ලිංග නොවන කල්හිම පමණක්ද?' (එසේය, නපුංසක ලිංගයේදී නම්) ත්‍යං, තං, ඒතං යනුවෙන් වෙයි.

๑๒๙. มสฺสามุสฺส.

129. 'අමු' ශබ්දයේ 'ම' කාරයට 'ස' කාරය වෙයි.

อนปุํสกสฺสามุสฺส มการสฺส โส โหติ สิมฺหิ, อสุ ปุริโส, อสุ อิตฺถี.

නපුංසක ලිංග නොවන 'අමු' ශබ්දයේ 'ම' කාරයට 'සි' විභක්තිය පර වූ විට 'ස' කාරය වෙයි. (නිදසුන්:) අසු පුරිසෝ, අසු ඉත්ථී.

๑๓๐. เก วา.

130. 'ක' ප්‍රත්‍යය පර වූ විට විකල්පයෙන් (ම කාරයට ස කාරය) වෙයි.

อมุสฺส มสฺส เก วา โส โหติ, อสุโก อมุโก, อสุกา อมุกา, อสุกํ อมุกํ, อสุกานิ อมุกานิ.

'අමු' ශබ්දයේ 'ම' කාරයට 'ක' ප්‍රත්‍යය පර වූ විට විකල්පයෙන් 'ස' කාරය වෙයි. (නිදසුන්:) අසුකෝ / අමුකෝ, අසුකා / අමුකා, අසුකං / අමුකං, අසුකානි / අමුකානි.

๑๓๑. ตตสฺส โน ตพฺพาสุ.

131. 'ත' ශබ්දයේ 'ත' කාරයට සියලු විභක්තීන්හිදී විකල්පයෙන් 'න' කාරය වෙයි.

ตสทฺทสฺส ตสฺส โน วา โหติ สพฺพาสุ วิภตฺตีสุ, เน เต นาโย ตาโย, นํ ตํ, นานิ ตานิ อิจฺจาทิ.

'ත' ශබ්දයේ 'ත' කාරයට සියලු විභක්තීන්හිදී විකල්පයෙන් 'න' කාරය වෙයි. (නිදසුන්:) නේ / තේ, නායෝ / තායෝ, නං / තං, නානි / තානි ආදී වශයෙනි.

๑๓๒. ฏ สสฺมาสฺมึสฺสายสฺสํสฺสาสํมฺหามฺหิสฺวิ มสฺส จ.

132. 'ස', 'ස්මා', 'ස්මිං', 'ස්සාය', 'ස්සං', 'ස්සා', 'සං', 'ම්හා', 'ම්හි', 'සු' විභක්තීන් පර වූ විට 'ඉම' සහ 'ත' ශබ්දයන්ට විකල්පයෙන් 'අ' (ට) ආදේශය වෙයි.

สาทีสฺวิมสฺส [Pg.99] ตตสฺส จ โฏ วา โหติ, อสฺส อิมสฺส, อสฺมา อิมสฺมา, อสฺมึ อิมสฺมึ, อสฺสาย อิมิสฺสาย, อสฺสํ อิมิสฺสํ, อสฺสา อิมิสฺสา, อาสํ อิมาสํ, อมฺหา อิมมฺหา, อมฺหิ อิมมฺหิ, อสฺส ตสฺส, อสฺมา ตสฺมา, อสฺมึ ตสฺมึ, อสฺสาย ตสฺสาย, อสฺสํ ตสฺสํ, อสฺสา ตสฺสา, อาสํ ตาสํ, อมฺหา ตมฺหา, อมฺหิ ตมฺหิ, สฺสายาทิคฺคหณมาเทสนฺตเร มา โหตูติ.

'ස' ආදී විභක්තීන් පර වූ විට 'ඉම' ශබ්දයට සහ 'ත' ශබ්දයට විකල්පයෙන් 'අ' (ට) ආදේශය වෙයි. (නිදසුන්:) අස්ස / ඉමස්ස, අස්මා / ඉමස්මා, අස්මිං / ඉමස්මිං, අස්සාය / ඉමිස්සාය, අස්සං / ඉමිස්සං, අස්සා / ඉමිස්සා, ආසං / ඉමාසං, අම්හා / ඉමම්හා, අම්හි / ඉමම්හි; (ත ශබ්දයට:) අස්ස / තස්ස, අස්මා / තස්මා, අස්මිං / තස්මිං, අස්සාය / තස්සාය, අස්සං / තස්සං, අස්සා / තස්සා, ಆසං / තාසං, අම්හා / තම්හා, අම්හි / තම්හි. 'ස්සාය' ආදී වශයෙන් ග්‍රහණය කළේ වෙනත් ආදේශයන් නොවීම පිණිසය.

๑๓๓. เฏ สิสฺสิสิสฺมา.

133. 'ඉසි' ශබ්දයට පර වූ 'සි' විභක්තියට විකල්පයෙන් 'එ' (ටේ) ආදේශය වෙයි.

อิสิสฺมา สิสฺส เฏ วา โหติ, ‘โย นฺวชฺช วินเย กงฺขํ, อตฺถธมฺมวิทู อิเส’, วาตฺเวว? อิสิ.

'ඉසි' ශබ්දයට පර වූ 'සි' විභක්තියට විකල්පයෙන් 'එ' (ටේ) ආදේශය වෙයි. (නිදසුන්:) 'යෝ නුවජ්ජ විනයේ කංඛං, අත්ථධම්මවිදූ ඉසේ' යන්නෙහි මෙනි. 'විකල්පයෙන්' යැයි කී බැවින් (අනෙක් රූපය) 'ඉසි' යන්නයි.

๑๓๔. ทุติยสฺส โยสฺส.

134. 'ඉසි' ශබ්දයට පර වූ ද්විතීයා විභක්තියේ 'යෝ' ප්‍රත්‍යයට (විකල්පයෙන් 'එ' ආදේශ වෙයි).

อิสิสฺมา ปรสฺส ทุติยาโยสฺส เฏ วา โหติ, ‘สมเณ พฺราหฺมเณ วนฺเท, สมฺปนฺนจรเณ อิเส’, วาตฺเวว? อิสโย ปสฺส, ทุติยสฺสาติ กึ? อิสโย ติฏฺฐนฺติ.

'ඉසි' ශබ්දයට පර වූ ද්විතීයා විභක්තියේ 'යෝ' ප්‍රත්‍යයට විකල්පයෙන් 'එ' (ටේ) ආදේශය වෙයි. (නිදසුන්:) 'සමණේ බ්‍රාහ්මණේ වන්දේ, සම්පන්නචරණේ ඉසේ' යන්නෙහි මෙනි. 'විකල්පයෙන්' යැයි කී බැවින් (අනෙක් රූපය) 'ඉසයෝ පස්ස' (ඍෂීන් දකින්න) යන්නයි. 'ද්විතීයා විභක්තියේ' යැයි කීවේ මන්ද? (ප්‍රථමා විභක්තියේදී නම්) 'ඉසයෝ තිට්ඨන්ති' (ඍෂීහු සිටිති) යනුවෙන් වන බැවිනි.

๑๓๕. เอกจฺจาทีห โต.

135. අකාරාන්ත 'ඒකච්ච' ආදී ශබ්දයන්ට පර වූ 'යෝ' ප්‍රත්‍යයට 'එ' ආදේශය වෙයි.

อการนฺเตหิ เอกจฺจาทีหิ โยนํ เฏ โหติ, เอกจฺเจ ติฏฺฐนฺติ, เอกเจ ปสฺส, อโตติ กึ? เอกจฺจาโย, เอวํ เอส ส ปฐม.

අකාරාන්ත 'ඒකච්ච' ආදී ශබ්දයන්ට පර වූ 'යෝ' ප්‍රත්‍යයන්ට 'එ' (ටේ) ආදේශය වෙයි. (නිදසුන්:) ඒකච්චේ තිට්ඨන්ති, ඒකච්චේ පස්ස. 'අකාරාන්ත' යැයි කීවේ මන්ද? (අකාරාන්ත නොවන ස්ත්‍රී ලිංගයේදී නම්) ඒකච්චායෝ යනුවෙන් වන බැවිනි. 'ඒස', 'ස', 'පඨම' යන ශබ්දයන්ටද මෙසේම වෙයි.

๑๓๖. น นิสฺส ฏา.

136. (ඒකච්ච ආදී ශබ්දයන්ට පර වූ) 'නි' ප්‍රත්‍යයට 'එ' (ටා/ටේ) ආදේශය නොවෙයි.

เอกจฺจาทีหิ ปรสฺส นิสฺส ฏา น โหติ, เอกจฺจานิ.

'ඒකච්ච' ආදී ශබ්දයන්ට පර වූ 'නි' ප්‍රත්‍යයට 'එ' (ටා/ටේ) ආදේශය නොවෙයි. (නිදසුන්:) ඒකච්චානි.

๑๓๗. สพฺพาทีหี[Pg.100].

137. 'සබ්බ' ආදී ශබ්දයන්ට පර වූ 'නි' ප්‍රත්‍යයටද (එසේ නොවෙයි).

สพฺพาทีหิ ปรสฺส นิสฺส ฏา น โหติ, สพฺพานิ.

'සබ්බ' ආදී ශබ්දයන්ට පර වූ 'නි' ප්‍රත්‍යයට 'එ' (ටා/ටේ) ආදේශය නොවෙයි. (නිදසුන්:) සබ්බානි.

๑๓๘. โยนเมฏ.

138. 'සබ්බ' ආදී ශබ්දයන්ට පර වූ 'යෝ' ප්‍රත්‍යයන්ට 'එ' (ඒට) ආදේශය වෙයි.

อการนฺเตหิ สพฺพาทีหิ โยนเมฏ โหติ, สพฺเพ ติฏฺฐนฺติ, สพฺเพ ปสฺส, อโตตฺเวว? สพฺพาโย.

අකාරාන්ත 'සබ්බ' ආදී ශබ්දයන්ට පර වූ 'යෝ' ප්‍රත්‍යයන්ට 'එ' (ඒට) ආදේශය වෙයි. (නිදසුන්:) සබ්බේ තිට්ඨන්ති, සබ්බේ පස්ස. 'අකාරාන්ත කල්හිම පමණක්ද?' (එසේය, ස්ත්‍රී ලිංගයේදී නම්) සබ්බායෝ යනුවෙන් වෙයි.

๑๓๙. นาญฺญํ จนามปฺปธานา.

139. සංඥා නාම වූ සහ අප්‍රධාන වූ 'සබ්බ' ආදී ශබ්දයන්ට වෙනත් සබ්බාදි කාර්යයන් සිදු නොවේ.

นามภูเตหี อปฺปธาเนหิ จ สพฺพาทีหิ ยํ วุตฺตํ, ยญฺจาญฺญํ สพฺพาทิการิยํ, ตํ น โหติ, เต สพฺพา, เต ปิยสพฺพา, เต อติสพฺพา.

සංඥා නාම බවට පත් වූ සහ අප්‍රධාන වූ 'සබ්බ' ආදී ශබ්දයන්ට යම් නීතියක් කියන ලද්දේද, වෙනත් යම් සබ්බාදි කාර්යයක් ඇත්ද, එය සිදු නොවෙයි. (නිදසුන්:) තේ සබ්බා (සබ්බ නම් වූ ඔවුහු), තේ පියසබ්බා, තේ අතිසබ්බා.

๑๔๐. ตติยตฺถโยเค.

140. තෘතීයා විභක්ත්‍යර්ථය හා යෙදෙන සමාසයන්හිදී ද (සබ්බාදි කාර්යයන් සිදු නොවේ).

ตติยตฺเถน โยเค สพฺพาทีหิ ยํ วุตฺตํ, ยญฺจาญฺญํ สพฺพาทิ การิยํ, ตํ น โหติ, มาเสน ปุพฺพานํ มาสปุพฺพานํ.

තෘතීයා විභක්ත්‍යර්ථය හා යෙදෙන සමාසයන්හිදී 'සබ්බ' ආදී ශබ්දයන්ට යම් නීතියක් කියන ලද්දේද, වෙනත් යම් සබ්බාදි කාර්යයක් ඇත්ද, එය සිදු නොවෙයි. (නිදසුන්:) 'මාසේන පුබ්බානං' යන්නෙන් 'මාසපුබ්බානං' යනුවෙන් වෙයි (මෙහි 'පුබ්බේසං' වෙනුවට 'පුබ්බානං' යන සාමාන්‍ය රූපය ලැබෙයි).

๑๔๑. จตฺถสมาเส.

141. ද්වන්ද්ව සමාස විෂයයෙහිදී ද (සබ්බාදි කාර්යයන් සිදු නොවේ).

จตฺถสมาสวิสเย สพฺพาทีหิ ยํ วุตฺตํ, ยญฺจาญฺญํ สพฺพาทิการิยํ, ตํ น โหติ, อิกฺขิณุตฺตรปุพฺพานํ, สมาเสติ กึ? อมุสญฺจ เตสญฺจ เทหิ.

ද්වන්ද්ව (ච-අර්ථ) සමාස විෂයයෙහිදී 'සබ්බ' ආදී ශබ්දයන්ට යම් නීතියක් කියන ලද්දේද, වෙනත් යම් සබ්බාදි කාර්යයක් ඇත්ද, එය සිදු නොවෙයි. (නිදසුන්:) දක්ඛිණුත්තරපුබ්බානං (මෙහි 'දක්ඛිණුත්තරපුබ්බේසං' වෙනුවට 'පුබ්බානං' වෙයි). 'සමාස විෂයයෙහිදී' යැයි කීවේ මන්ද? (සමාස නොවන කල්හි නම්) අමුසඤ්ච තේසඤ්ච දේහි (ඔවුන්ටද ඔවුන්ටද දෙන්න) යනුවෙන් සබ්බාදි කාර්යයන් සිදුවෙයි.

๑๔๒. เวฏ.

142. දිශා සමාස විෂයයෙහිදී විකල්පයෙන් 'එ' (ඒට) ආදේශය වෙයි.

เอตฺถสมาสวิสธย สพฺพาทีหิ ยธสฺสฏ วุตฺโต, ตสฺส วา โหติ, ปุคฺคุตฺตเร, ปุพฺพุตฺตรา.

දිශා සමාස විෂයයෙහිදී 'සබ්බ' ආදී ශබ්දයන්ට යම් 'එ' (ඒට) ආදේශයක් පවසන ලද්දේද, එය විකල්පයෙන් වෙයි. (නිදසුන්:) පුබ්බුත්තරේ / පුබ්බුත්තරා.

๑๔๓. ปุพฺพาทีหิ ฉหี.

143. 'පුබ්බ' ආදී ශබ්ද හය සඳහා ද (විකල්පයෙන් 'එ' ආදේශය වෙයි).

เอเตหิ [Pg.101] ปุพฺพาทีหิ ฉหิ สวิสเย เอฏ วา โหติ, ปุพฺเพ ปุพฺพา, ปเร ปรา, อปเร อปรา, ทกฺขิเณ ทกฺขิณา, อุตฺตเร อุตฺตรา, อธเร อธรา, ฉหิติกึ? เย.

මෙම 'පුබ්බ' ආදී ශබ්ද හය සඳහා සිය විෂයයෙහිදී විකල්පයෙන් 'එ' (ඒට) ආදේශය වෙයි. (නිදසුන්:) පුබ්බේ / පුබ්බා, පරේ / පරා, අපරේ / අපරා, දක්ඛිණේ / දක්ඛිණා, උත්තරේ / උත්තරා, අධරේ / අධරා. 'හයක්' යැයි කීවේ මන්ද? (අනෙක් ශබ්දයන් සඳහා නොවන බැවිනි, උදාහරණයක් ලෙස) 'යේ' යන්නට පමණක් වන බැවිනි (එහි 'යා' යනුවෙන් විකල්ප රූපයක් නැත).

๑๔๔. มนาทีหิ สฺมึสํนาสฺมานํ สิโสโอสาสา.

144. 'මන' ආදී ශබ්දයන්ට පර වූ 'ස්මිං', 'ස', 'අං', 'නා', 'ස්මා' යන විභක්තීන්ට පිළිවෙළින් 'සි', 'සෝ', 'ඕ', 'අසා', 'අසා' යන ආදේශයන් වෙයි.

มนาทีหิ สฺมิมาทีนํ สิโสโอสาสา วา โหนฺติ ยถากฺกมํ, มนสิ มนสฺมึ, มนโส มนสฺส, มโน มนํ, มนสา มเนน, มนสา มนสฺมา, กถํ ‘ปุตฺโต ชาโต อเจตโส, หิตฺวา ยาติ สุเมธโส, สุทฺธุตฺตรวาสสา, เหมกปฺปนวาสเส’ติ? สกตฺเถณตฺถา. มนตม ตป เตช สิร อุร วจ โอช รชยส ปย (๖) ‘‘สรวยา-ยวาสเจตา ชลาสยากฺขยโลหปฏมเนสุ’’.

'මන' ආදී ශබ්දයන්ට පර වූ 'ස්මිං' ආදී විභක්තීන්ට පිළිවෙළින් 'සි', 'සෝ', 'ඕ', 'අසා', 'අසා' යන ආදේශයෝ විකල්පයෙන් වෙති. (නිදසුන්:) මනසි / මනස්මිං, මනසෝ / මනස්ස, මනෝ / මනං, මනසා / මනේන, මනසා / මනස්මා. 'පුත්තෝ ජාතෝ අචේතසෝ, හිත්වා යාති සුමේධසෝ, සුද්ධුත්තරවාසසා, හේමකප්පනවාසසේ' යන තැන්හි කෙසේ යෙදේද? (එහි ඇත්තේ) ස්වකීය අර්ථයෙහිමය. මන, තම, තප, තේජ, සිර, උර, වච, ඕජ, රජ, යස, පය (6) 'සරවයා-යවාසචේතා ජලාසයාක්ඛයලෝහපටමනේසු' යනුවෙනි.

๑๔๕. สโต สพ เภ.

145. 'ස' කාරයට සියලු 'භ' කාරයන්හිදී (ආදේශය වෙයි).

สนฺถสทฺทสฺส สพ ภวติ ภกาเร, สพฺภิ.

භ-කාරය පර වූ කල්හි 'සන්ත' ශබ්දයේ 'ස' යන්නට 'සබ' ආදේශය වෙයි, සබ්භි.

๑๔๖. ภวโต วา โภนฺโต คโยนาเส.

146. ග, යො, නා, සි යන විභක්තීන්හි 'භවන්ත' ශබ්දයට විකල්පයෙන් 'භොන්ත' ආදේශය වෙයි.

ภวนฺตสทฺทสฺส โภนฺตาเทโส วา โหติ คโยนาเส, โภนฺต ภวํ, โภนฺโต ภวนฺโต, โภตา ภวตา, โภโต ภวโต, โภ อิติ อามนฺตเณ นิปาโต ‘กุโต นุ อาคจฺฉถ โภ ตโย ชนา’, เอวํ ภวนฺตติ, ภทฺเทติ สทฺทนฺถเรน สิทฺธํ, สทฺธนฺถอิติ ทสฺส ทฺวิภาเวน.

ග, යො, නා, සි යන විභක්තීන් පර වූ කල්හි 'භවන්ත' ශබ්දයට විකල්පයෙන් 'භොන්ත' ආදේශය වෙයි; භොන්ත භවං, භොන්තො භවන්තො, භොතා භවතා, භොතො භවතො. 'භො' යනු ආමන්ත්‍රණ නිපාතයකි, 'භො තයො ජනා කුතො නු ආගච්ඡථ' (එම්බා පුරුෂයිනි, තුන්දෙනා කොහෙන් වඩින්නහුද?), මෙසේ 'භවන්ත' යන්නයි. 'භද්දෙ' යන්න වෙනත් ශබ්දයකින් සිද්ධ වේ. 'සද්ධන්ථ' යන්නෙහි 'ද' කාරයේ ද්විත්ව භාවයෙන් දැක්වේ.

๑๔๗. สิสฺสาคฺคิโต นิ.

147. 'අග්ගි' ශබ්දයෙන් පර වූ 'සි' විභක්තියට 'නි' ආදේශ වෙයි.

อคฺคิสฺมา สิสฺส นิ โยติ วา, อคฺคินิ อคฺคิ.

'අග්ගි' ශබ්දයෙන් පර වූ 'සි' විභක්තියට 'නි' ද, 'යො' විභක්තියට විකල්පයෙන් ලෝපය ද වෙයි; අග්ගිනි, අග්ගි.

๑๔๘. นฺตสฺสํ.

148. 'සි' විභක්තිය පර වූ කල්හි 'න්ත' ප්‍රත්‍යයට 'අං' ආදේශ වෙයි.

สิมฺหิ [Pg.102] นฺตปฺปจฺจยสฺส อํ โหติ วา, คจฺฉํ คจฺฉนฺโต.

'සි' විභක්තිය පර වූ කල්හි 'න්ත' ප්‍රත්‍යයට විකල්පයෙන් 'අං' ආදේශ වෙයි; ගච්ඡං, ගච්ඡන්තො.

๑๔๙. ภูโต.

149. 'භූ' ධාතුවෙන් පර වූ 'න්ත' ප්‍රත්‍යයට 'අං' ආදේශය වෙයි.

ภูธาตุโต นฺตสฺส อํ โหติ สิมฺหิ นิจฺจํ ปุนพฺพิธานา, ภวํ.

'භූ' ධාතුවෙන් පර වූ 'න්ත' ප්‍රත්‍යයට 'සි' විභක්තියෙහිදී නැවත පැනවීම් (පුනබ්බිධාන) හේතුවෙන් නිත්‍ය වශයෙන්ම 'අං' ආදේශ වෙයි; භවං.

๑๕๐. มหนฺตารหนฺตานํ ฏา วา.

150. 'මහන්ත', 'අරහන්ත' යන ශබ්දයන්ගේ 'න්ත' ප්‍රත්‍යයට විකල්පයෙන් 'ටා' ආදේශය වෙයි.

สิมฺหิ มหนฺตารหนฺตานํ นฺตสฺส ฏา วา โหติ, มหา มหํ, อรหา อรหํ.

'සි' විභක්තිය පර වූ කල්හි 'මහන්ත', 'අරහන්ත' යන ශබ්දයන්ගේ 'න්ත' යන්නට විකල්පයෙන් 'ටා' ආදේශ වෙයි; මහා - මහං, අරහා - අරහං.

๑๕๑. นฺตุสฺส.

151. 'සි' විභක්තිය පර වූ කල්හි 'න්ත' ප්‍රත්‍යයට 'ටා' ආදේශය වෙයි.

สิมฺหิ นฺตุสฺส ฏา โหติ, คุณวา.

'සි' විභක්තිය පර වූ කල්හි 'න්ත' ප්‍රත්‍යයට 'ටා' ආදේශ වෙයි; ගුණවා.

๑๕๒. อํงํ นปุํสเก.

152. නපුංසක ලිංගයෙහි 'න්ත' ප්‍රත්‍යයට 'අං' ආදේශය වෙයි.

นฺตุสฺส อํงํ โหนฺติ สิมฺหิ นปุํสเก, คุณวํ กุลํ, คุณวนฺตํ กุลํ, นปุํสเกตึ กึ? สีลวา ภิกฺขุ.

නපුංසක ලිංගයෙහි 'සි' විභක්තිය පර වූ කල්හි 'න්ත' ප්‍රත්‍යයට 'අං' ආදේශය වෙයි; ගුණවං කුලං, ගුණවන්තං කුලං. 'නපුංසකෙහි' කියා කීවේ කුමටද? සීලවා භික්ඛු.

๑๕๓. หิมวโต วา โอ.

153. 'හිමවන්ත' ශබ්දයේ 'න්ත' ප්‍රත්‍යයට විකල්පයෙන් 'ඕ' ආදේශය වෙයි.

หิมวโต สิมฺหี นฺตุสฺส โอ วา โหติ, หิมวนฺโต หิมวา.

'හිමවන්ත' ශබ්දයෙන් පර වූ 'සි' විභක්තියේදී 'න්ත' ප්‍රත්‍යයට විකල්පයෙන් 'ඕ' ආදේශ වෙයි; හිමවන්තො, හිමවා.

๑๕๔. ราชาทิยุวาทิตฺวา.

154. 'රාජ' ආදී සහ 'යුව' ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පර වූ 'සි' විභක්තියට 'ආ' ආදේශය වෙයි.

ราชาทีหิยุวาทีหิ จ สิสฺส อา โหติ, ราชา, ยุวา. ราช พฺรหฺม สข อตฺต อาตุม (๗) ‘‘ธมฺโม วาญฺญตฺเถ’’ ทฬฺหธมฺมา, อสฺม, (๘) ‘‘อิโม ภาเว’’ อณิมา, (มหิมา, คริมา) ลฆิมา, ยุว สา สุวา มฆว ปุม วตฺตห.

'රාජ' ආදී සහ 'යුව' ආදී ශබ්දවලින් පර වූ 'සි' විභක්තියට 'ආ' ආදේශ වෙයි; රාජා, යුවා. රාජ, බ්‍රහ්ම, සඛ, අත්ත, ආතුම (7), 'ධම්මො වාඤ්ඤත්ථෙ' දළ්හධම්මා, අස්ම (8), 'ඉමො භාවෙ' අණිමා (මහිමා, ගරිමා) ලඝිමා, යුව, සා, සුවා, මඝව, පුම, වත්තහ යන ශබ්දයන් ද එසේ වෙයි.

๑๕๕. วามฺหานง.

155. 'අං' විභක්තිය පර වූ කල්හි විකල්පයෙන් 'ආනං' ආදේශය වෙයි.

ราชาทีนํ [Pg.103] ยุวาทีนํ จ อานง โหติ วา อํมฺหิ, ราชานํ ราชํ, ยุวานํ ยุวํ.

'රාජ' ආදී සහ 'යුව' ආදී ශබ්දයන්ට 'අං' විභක්තිය පර වූ කල්හි විකල්පයෙන් 'ආනං' ආදේශ වෙයි; රාජානං - රාජං, යුවානං - යුවං.

๑๕๖. โยนมาโน.

156. 'යො' විභක්තියට විකල්පයෙන් 'ආනො' ආදේශය වෙයි.

ราชาทีหิ ยุวาทีหิ จ โยนํ อาโน วา โหติ, ราชาโน ยุวาโน, วา ตฺเวว? ราชา ราเช, ยุวา ยุเว.

'රාජ' ආදී සහ 'යුව' ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පර වූ 'යො' විභක්තියට විකල්පයෙන් 'ආනො' ආදේශ වෙයි; රාජානො, යුවානො. 'විකල්පයෙන්' යන්න කුමටද? රාජා - රාජෙ, යුවා - යුවෙ.

๑๕๗. อาโยโน จ สขา.

157. 'සඛි' ශබ්දයෙන් පර වූ 'යො' විභක්තියට 'ආයො' ද, 'නො' සහ 'ආනො' ද වෙයි.

สขโต โยน มาโย โน โหนฺติ วา อาโน จ, สขาโย, สขิโน, สขาโน, วา ตฺเวว? สขา, สเข.

'සඛි' ශබ්දයෙන් පර වූ 'යො' විභක්තියට විකල්පයෙන් 'ආයො', 'නො' සහ 'ආනො' ද වෙයි; සඛායො, sakhino, sakhāno. 'විකල්පයෙන්' යන්න කුමටද? සඛා, සඛෙ.

๑๕๘. เฏ สฺมิโน.

158. 'ස්මිං' විභක්තියට 'ටෙ' ආදේශය වෙයි.

สขโต สฺมิโน เฏ โหติ, สเข, นิจฺจตฺโถ-ยมารมฺโภ.

'සඛි' ශබ්දයෙන් පර වූ 'ස්මිං' විභක්තියට 'ටෙ' ආදේශ වෙයි; සඛෙ. මෙය නිත්‍ය අර්ථය පිණිස කරන ලද්දකි.

๑๕๙. โนนาเสสฺวิ.

159. 'නො', 'නා', 'සෙ' යන විභක්තීන්හිදී 'සඛි' ශබ්දයේ අවසානයට 'ඉ' වෙයි.

สขสฺส อิ โหติ โนนาเสสุ, สขิโน, สขินา, สขิสฺส.

'නො', 'නා', 'සෙ' යන විභක්තීන් පර වූ කල්හි 'සඛි' ශබ්දයේ අවසාන අකුරට 'ඉ' ආදේශ වෙයි; සඛිනො, සඛිනා, සඛිස්ස.

๑๖๐. สฺมานํสุ วา.

160. 'ස්මා', 'නං', 'සු' යන විභක්තීන්හිදී විකල්පයෙන් 'ඉ' කාරය වෙයි.

สขสฺส อิ วา โหติ สฺมานํสุ, สขิสฺมา สขสฺมา, สขีนํ สขานํ.

'ස්මා', 'නං', 'සු' යන විභක්තීන් පර වූ කල්හි 'සඛි' ශබ්දයට විකල්පයෙන් 'ඉ' ආදේශ වෙයි; සඛිස්මා - සඛස්මා, සඛීනං - සඛානං.

๑๖๑. โยสฺวํหิสุ จารง.

161. 'යො', 'සු', 'අං', 'හි' යන විභක්තීන් පර වූ කල්හි විකල්පයෙන් 'ආරං' ආදේශය වෙයි.

สขสฺส อารง วา โหติ โยสฺวํหิสุ สฺมานํสุ จ, สขาโร สขาโย, สขาเรสุ สเขสุ, สขารํ สขํ, สขาเรหิ สเขหิ, สขารา สขา, สขสฺมา, สขารานํ สขานํ.

'යො, සු, අං, හි' සහ 'ස්මා, නං, සු' යන විභක්තීන්හි 'සඛි' ශබ්දයට විකල්පයෙන් 'ආරං' ආදේශය වෙයි; සඛාරො - සඛායො, සඛාරෙසු - සඛෙසු, සඛාරං - සඛං, සඛාරෙහි - සඛෙහි, සඛාරා - සඛා - සඛස්මා, සඛාරානං - සඛානං.

๑๖๒. ลฺถุปิตาทีนมเส.

162. 'තු' ප්‍රත්‍යාන්තයන්ට ද 'පිතෘ' ආදී ශබ්දයන්ට ද 'ස' විභක්තිය හැර අන් තැනකදී 'ආරං' ආදේශය වෙයි.

ลฺตุปฺปจฺจยนฺตานํ [Pg.104] ปิตาทีนํ จ อารง โหตี สโต-ญฺญตฺร, กตฺตาโร, ปิตโร, กตฺตารํ, ปิตรํ, กตฺตารา, ปิตรา, กตฺตริ, ปิตริ, อเสติ กึ? กตฺตุโน, ปิตุโน.

'තු' ප්‍රත්‍යාන්ත ශබ්දයන්ට සහ 'පිතා' ආදී ශබ්දයන්ට 'ස' විභක්තිය හැර සෙසු විභක්තීන්හි 'ආරං' ආදේශය වෙයි; කත්තාරො, පිතරො, කත්තාරං, පිතරං, කත්තාරා, පිතරා, කත්තරි, පිතරි. 'ස' විභක්තිය හැර කියා කීවේ කුමටද? කත්තුනො, පිතුනො.

๑๖๓. นมฺหิ วา.

163. 'නං' විභක්තියෙහිදී විකල්පයෙන් 'උමානං' ආදේශය වෙයි.

นมฺหิ ลฺตุปิตาทีนุมานง วา โหติ, กตฺตารานํ กตฺตูนํ, ทิตรานํ ปิตุนฺนํ.

'නං' විභක්තිය පර වූ කල්හි 'තු' ප්‍රත්‍යාන්ත සහ 'පිතා' ආදී ශබ්දයන්ට විකල්පයෙන් 'උමානං' ආදේශ වෙයි; කත්තාරානං - කත්තූනං, ධීතාරානං - පිතුන්නං.

๑๖๔. อา.

164. නං විභක්තියෙහිදී විකල්පයෙන් 'ආ' ආදේශය වෙයි.

นมฺหิ ลฺตุปิตาทีนมา วา โหตี, กตฺตานํ กตฺตูนํ, ปีตานํ ปิตุนฺนํ.

'නං' විභක්තිය පර වූ කල්හි 'තු' ප්‍රත්‍යාන්ත සහ 'පිතා' ආදී ශබ්දයන්ට විකල්පයෙන් 'ආ' ආදේශ වෙයි; කත්තානං - කත්තූනං, පීතානං - පිතුන්නං.

๑๖๕. สโลโป.

165. 'ස' විභක්තියෙහි ලෝපය වෙයි.

ลฺตุปิตาทิหิ สสฺส โลโป วา โหติ, กตฺถุ กตฺถุโน, สกมนฺตาตุ สกมนฺธาตุโน, ปีตุ ปิตุโน.

‘උතු’, ‘පිතු’ ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පසුව ‘ස’ විභක්තිය විකල්පයෙන් ලොප් වෙයි. කත්ථු, කත්ථුනො ද, සකමන්තාතු, සකමන්ධාතුනො ද, පීතු, පිතුනො ද වේ.

๑๖๖. สุหิสฺวารงฺ.

166. ‘සු’ සහ ‘හි’ විභක්තීන් පර වූ කල්හි ‘ආර’ ආදේශය වෙයි.

สุหิสุ ลฺตุปิตาทีนมารง วา โหติ, กตฺตาเรสุ กตฺตูสุ, ปิตเรสุ ปิตูสุ, กตฺตาเรหิ กตฺตูหิ, ปิตเรหิ ปีตูหี.

‘සු’ සහ ‘හි’ විභක්තීන් පර කල්හි ‘උතු’, ‘පිතු’ ආදීන්ට ‘ආර’ ආදේශය විකල්පයෙන් වෙයි. කත්තාරෙසු, කත්තුසු ද; පිතරෙසු, පිතුසු ද; කත්තාරෙහි, කත්තූහි ද; පිතරෙහි, පිතූහි ද වේ.

๑๖๗. นชฺชาโยสฺมาม.

167. ‘නදී’ ශබ්දයෙන් පර වූ ‘යො’ විභක්තියට ‘ආම’ ආදේශය වෙයි.

โยสุ นทิสทฺทสฺส อาม วา โหติ, นชฺชาโย นทิโย.

‘යො’ විභක්ති පර කල්හි ‘නදී’ ශබ්දයට ‘ආම’ ආදේශය විකල්පයෙන් වෙයි. නජ්ජායො, නදියො.

๑๖๘. ฏิ กติมฺหา.

168. ‘කති’ ශබ්දයෙන් පසුව ‘යො’ විභක්තිය ලොප් (ටි) වෙයි.

กติมฺหา ธยานํ ฏิ โหติ, กติ ติฏฺฐนฺติ, กติ ปสฺส.

‘කති’ ශබ්දයෙන් පසුව ‘යො’ විභක්තීන්ට ‘ටි’ (ලොප් වීම) වෙයි. කති තිට්ඨන්ති, කති පස්ස.

๑๖๙. ฏ ปญฺจาทีหิ จุทฺทสหิ.

169. ‘පඤ්ච’ ආදී වූ දහහතරක් සංඛ්‍යා ශබ්දයන්ගෙන් පසුව ‘යො’ විභක්තිය ලොප් (ට) වෙයි.

ปญฺจาทีหิ [Pg.105] จุทฺทสหิ สํขฺยาหิ โยนํ โฏ โหติ ปญฺจ, ปญฺจ, เอวํ ยาว อฏฺฐารสา. ปญฺจาทีหีติ กึ? ทฺเว, ตโย, จตฺตาโร, จุทฺธสหีติ กึ? ทฺเว วิสติโย.

‘පඤ්ච’ ආදී දහහතරක් සංඛ්‍යාවන්ගෙන් පර වූ ‘යො’ විභක්තීන්ට ‘ටො’ (ලොප් වීම) වෙයි. පඤ්ච, පඤ්ච, මෙසේ අට්ඨාරස (දහඅට) දක්වා වේ. “පඤ්ච ආදීන්ගෙන්” යැයි කීවේ කුමටද? ද්වෙ, තයො, චත්තාරො. “දහහතරක්” යැයි කීවේ කුමටද? ද්වෙ වීසතියො.

๑๗๐. อุภโคหิ โฏ.

170. ‘උභ’ සහ ‘ගො’ ශබ්දයන්ගෙන් පර වූ ‘යො’ විභක්තියට ‘ටො’ (ලොප් වීම) වෙයි.

อุภโคหิ โยนํ โฏ โหติ, อุโภ, อุโภ, คาโว, คาโว, กถํ ‘อิเมกรตฺถึ อุภโย วสามา’ติ? โฏมฺหิ ยการาคโม.

‘උභ’ සහ ‘ගො’ ශබ්දයන්ගෙන් පර වූ ‘යො’ විභක්තීන්ට ‘ටො’ වෙයි. උභො, උභො, ගාවො, ගාවො. ‘ඉමෙකරත්ථිං උභයො වසාමා’ යන්න සිද්ධ වන්නේ කෙසේද? ‘ටො’ විභක්තියේදී ‘ය’ කාරයාගේ ආගමය වෙයි.

๑๗๑. อารง สฺมา.

171. ‘ආර’ ආදේශයෙන් පසුව ‘යො’ විභක්තියට ‘ටො’ වෙයි.

อารวาเทสโต โยนํ โฏ โหติ, สขาโร, กตฺตาโร, ปิตโร.

‘ආර’ ආදේශයෙන් පසුව ‘යො’ විභක්තීන්ට ‘ටො’ වෙයි. සඛාරො, කත්තාරො, පිතරො.

๑๗๒. โฏเฏ วา.

172. ‘ආර’ ආදේශයෙන් පසුව ‘යො’ විභක්තියට ‘ටො’ සහ ‘ටෙ’ ආදේශයන් විකල්පයෙන් වෙයි.

อารวาเทสมฺหา โยนํ โฏเฏ วา โหนฺติ ยถากฺกมํ, สขาโร, สขาเร สขาโย, โฏคฺคหณํ ลาฆวตฺถํ.

‘ආර’ ආදේශයෙන් පසුව ‘යො’ විභක්තීන්ට පිළිවෙළින් ‘ටො’ සහ ‘ටෙ’ ආදේශයන් විකල්පයෙන් වෙයි. සඛාරො, සඛාරෙ, සඛායො. ‘ටො’ ග්‍රහණය කිරීම ලාඝවය (සංක්ෂිප්ත බව) පිණිසය.

๑๗๓. ฏา นาสฺมานํ.

173. ‘ආර’ ආදේශයෙන් පසුව ‘නා’ සහ ‘ස්මා’ විභක්තීන්ට ‘ටා’ වෙයි.

อารวาเทสมฺหา นาสฺมานํ ฏา โหติ, กตฺตารา, กตฺตรา. กูจิ วา โหติ พยุลาธิการา, เอตาทิสา สขารมฺหา.

‘ආර’ ආදේශයෙන් පසුව ‘නා’ සහ ‘ස්මා’ විභක්තීන්ට ‘ටා’ ආදේශය වෙයි. කත්තාරා, කත්තරා. ‘බහුල’ අධිකාරය නිසා සමහර විට විකල්පයෙන් ද වෙයි. සඛා ශබ්දයෙන් ද මෙබඳු රූප වෙයි.

๑๗๔. ฏิ สฺมิโน.

174. ‘ආර’ ආදේශයෙන් පසුව ‘ස්මිං’ විභක්තියට ‘ටි’ වෙයි.

อารวาเทสมฺหา สฺมิโน ฏิ โหติ, กตฺตริ, วิตริ.

‘ආර’ ආදේශයෙන් පසුව ‘ස්මිං’ විභක්තියට ‘ටි’ වෙයි. කත්තරි, විතරි.

๑๗๕. ทิวาทิโต.

175. ‘දිවු’ ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පසුව (ස්මිං විභක්තියට ‘ටි’ වෙයි).

ทิวาทีหิ [Pg.106] นาเมหิ สฺมิโน ฏิ โหติ, ทิวิ, ภุวิ. นิจฺจํ วการาคโม.

‘දිවු’ ආදී නාමයන්ගෙන් පර වූ ‘ස්මිං’ විභක්තියට ‘ටි’ වෙයි. දිවි, භුවි. මෙහි නිරන්තරයෙන්ම ‘ව’ කාරාගමය වෙයි.

๑๗๖. รสฺสารง.

176. ‘ආර’ ආදේශය හ්‍රස්ව වෙයි.

สฺมิมฺหิ อาโร รสฺโส โหติ, กตฺตริ, นตฺตริ.

‘ස්මිං’ විභක්තිය පර වූ කල්හි ‘ආර’ යන්න හ්‍රස්ව වෙයි. කත්තරි, නත්තරි.

๑๗๗. ปิตาทีนมนตฺวาทีนํ.

177. නත්තා ආදීන් හැර ‘පිතු’ ආදී ශබ්දයන්ගේ (ආර ආදේශය හ්‍රස්ව වෙයි).

นตฺวาทิวชฺชิตานํ ปิตาทีนมาโร รสฺโส โหติ สพฺพาสุ วิภตฺตีสุ, ปิตโร, ปิตรํ, อนุตฺวาทีนนฺติ กึ? นตฺตาโร.

නත්තා ආදීන් හැර පිතු ආදී ශබ්දයන්ගේ ‘ආර’ ආදේශය සියලු විභක්තීන්හි හ්‍රස්ව වෙයි. පිතරො, පිතරං. “නත්තා ආදීන් හැර” යැයි කීවේ කුමටද? නත්තාරො.

๑๗๘. ยุวาทีนํ สุหิสฺวานง.

178. ‘යුව’ ආදී ශබ්දයන්ට ‘සු’ සහ ‘හි’ විභක්තීන්හිදී ‘ආනඞ්’ ආදේශය වෙයි.

สุหิสุ ยุวาทีนํ อานง โหติ, ยุวาเนสุ, ยุวาเนหิ.

‘සු’ සහ ‘හි’ විභක්තීන් පර කල්හි ‘යුව’ ආදීන්ට ‘ආනඞ්’ ආදේශය වෙයි. යුවානෙසු, යුවානෙහි.

๑๗๙. โนนาเนสฺวา.

179. මේ (නො, නා, නෙ යන) විභක්ති පර කල්හි ‘යුව’ ආදී ශබ්දයන්ගේ අගට ‘ආ’ වෙයි.

เอสุ ยุวาทีนมา โหติ, ยุวาโน, ยุวานา, ยุวาเน.

මොවුන් පර කල්හි ‘යුව’ ආදීන්ට ‘ආ’ කාරය වෙයි. යුවානො, යුවානා, යුවානෙ.

๑๘๐. สฺมาสฺมินฺนํ นาเน.

180. ‘යුව’ ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පර වූ ‘ස්මා’ සහ ‘ස්මිං’ විභක්තීන්ට පිළිවෙළින් ‘නා’ සහ ‘නෙ’ ආදේශයන් වෙයි.

ยุวาทีหิ สฺมาสฺมินฺนํ นาเน โหนฺติ ยถากฺกมํ, ยุวานา, ยุวาเน.

‘යුව’ ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පර වූ ‘ස්මා’ සහ ‘ස්මිං’ විභක්තීන්ට පිළිවෙළින් ‘නා’ සහ ‘නෙ’ ආදේශ වෙයි. යුවානා, යුවානෙ.

๑๘๑. โยนํ โนเน วา.

181. ‘යුව’ ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පර වූ ‘යො’ විභක්තීන්ට ‘නො’ සහ ‘නෙ’ ආදේශයන් විකල්පයෙන් වෙයි.

ยุวาทีหิ โยนํ โนเน วา โหนฺติ ยถากฺกมํ, ยุวาโน, ยุวาเน, วาติ กึ? ยุเว ปสฺส, โนคฺคหณํ ลาฆวตฺถํ.

‘යුව’ ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පර වූ ‘යො’ විභක්තීන්ට පිළිවෙළින් ‘නො’ සහ ‘නෙ’ ආදේශයන් විකල්පයෙන් වෙයි. යුවානො, යුවානෙ. “විකල්පයෙන්” යැයි කීවේ කුමටද? යුවෙ පස්ස. ‘නො’ ග්‍රහණය කිරීම ලාඝවය පිණිසය.

๑๘๒. อิโต ญฺญตฺเถ ปุเม.

182. අන්‍යපදාර්ථයෙහි වැටෙන, පුල්ලිංග වූ, ඉ-කාරාන්ත නාමයන්ගෙන් පසුව (යො විභක්තියට ‘නො’, ‘නෙ’ වෙයි).

อญฺญปทตฺเถ [Pg.107] วตฺตมานา อิการนฺตโต นามสฺมา โยนํ โนเน วา โหนฺติ ยถากฺกมํ ปุลฺลิงฺเค, โตมรงฺกุสปาณิโน, โตมรงฺกุสปาณิเน, วาตฺเวว? โตมรงฺกุสปาณโย, อญฺญตฺเถติ กึ? ปาณโย.

අන්‍යපදයක අර්ථය පවසන, පුල්ලිංග වූ, ඉ-කාරාන්ත නාම ශබ්දයෙන් පර වූ ‘යො’ විභක්තීන්ට පිළිවෙළින් ‘නො’ සහ ‘නෙ’ ආදේශයන් විකල්පයෙන් වෙයි. තොමරඞ්කුසපාණිනො, තොමරඞ්කුසපාණිනෙ. විකල්පයෙන් වන විට: තොමරඞ්කුසපාණයො. “අන්‍යපදාර්ථයෙහි” යැයි කීවේ කුමටද? පාණයො.

๑๘๓. เน สฺมิโน กฺวจิ.

183. අන්‍යපදාර්ථයෙහි වැටෙන ඉ-කාරාන්ත නාමයෙන් පර වූ ‘ස්මිං’ විභක්තියට සමහර විට ‘නෙ’ වෙයි.

อญฺญปทตฺเถ วตฺถมานา อิการนฺตโต นามสฺมา สฺมิโน เน โหติ วา กฺวจิ ปุลฺลิงฺเค, กตญฺญุมฺหิ จ โปสมฺหิ, สีลวนฺเต อริย วุตฺติเน, วาตฺเวว? อริยวุตฺติมฺหิ, ปุเมตฺเวว? อริยวุตฺติยา.

අන්‍යපදයක අර්ථය පවසන, පුල්ලිංග වූ, ඉ-කාරාන්ත නාම ශබ්දයෙන් පර වූ ‘ස්මිං’ විභක්තියට සමහර විට ‘නෙ’ ආදේශය වෙයි. “කතඤ්ඤුම්හි ච පොසම්හි, සීලවන්තෙ අරියවුත්තිනෙ” යන්නෙහි මෙනි. විකල්පයෙන් වන විට: අරියවුත්තිම්හි. “පුල්ලිංගයෙහිම” යැයි කීවේ කුමටද? අරියවුත්තියා.

๑๘๔. ปุมา.

184. ‘පුම’ ශබ්දයෙන් පසුව ද (මෙම නීතිය විකල්පයෙන් වෙයි).

ปุมสทฺทโต สฺมิโน ยํ วุตฺตํ, ตํ วา โหติ, ปุมาเน ปุเม.

‘පුම’ ශබ්දයෙන් පර වූ ‘ස්මිං’ විභක්තියට යමක් කියන ලද්දේ ද, එය විකල්පයෙන් වෙයි. පුමානෙ, පුමෙ.

๑๘๕. นามฺหิ.

185. ‘නා’ විභක්තිය පර වූ කල්හි.

ปุมสฺส นามฺหิ ยํ วุตฺตํ, ตํ วา โหติ, ปุมานา ปุเมน.

‘පුම’ ශබ්දයට පර වූ ‘නා’ විභක්තියෙහි දී (පූර්ව සූත්‍රයකින්) යමක් පවසන ලද්දේ ද, එය විකල්පයෙන් වෙයි. (එවිට) ‘පුමානා’, ‘පුමේන’ යි රූප සිද්ධ වෙයි.

๑๘๖. สุมฺหา จ.

186. ‘සු’ විභක්තිය පර වූ කල්හි ද (එසේ වෙයි).

ปุมสฺส สุมฺหิ ยํ วุตฺตํ, ตํ อา จ วา โหติ, ปุมาเนสุ, ปุมาสุ ปุเมสุํ.

‘පුම’ ශබ්දයට පර වූ ‘සු’ විභක්තියෙහි දී යමක් පවසන ලද්දේ ද, එය ද ‘ආ’ කාරය ද විකල්පයෙන් වෙයි. (එවිට) ‘පුමානේසු’, ‘පුමාසු’, ‘පුමේසු’ යි රූප සිද්ධ වෙයි.

๑๘๗. คสฺสํ.

187. ‘ග’ (ආලෝපන ඒකවචන) විභක්තියට ‘අං’ ආදේශය වෙයි.

ปุมสทฺทโต คสฺส อํ วา โหติ, โภ ปุมํ โภ ปุม, โภ อิตฺติปุมํ โภ อิตฺถิปุม.

‘පුම’ ශබ්දයෙන් පර වූ ‘ග’ විභක්තියට විකල්පයෙන් ‘අං’ ආදේශය වෙයි. (එවිට) ‘භෝ පුමං’, ‘භෝ පුම’, ‘භෝ ඉත්ථිපුමං’, ‘භෝ ඉත්ථිපුම’ යි රූප සිද්ධ වෙයි.

๑๘๘. สาสฺสํเส จานง.

188. ‘සා’ ශබ්දයට පර වූ ‘අං’ විභක්තියෙහි සහ ‘ගෙ’ විභක්තියෙහි දී ‘ආනඞ්’ ආදේශය ද වෙයි.

สาสทฺทสฺส [Pg.108] อานง โหติ อํเส เค จ, สานํ, สานสฺส, จภา สาน.

‘සා’ ශබ්දයට පර වූ ‘අං’ විභක්තියෙහි සහ ‘ගෙ’ විභක්තියෙහි දී ‘ආනඞ්’ ආදේශය වෙයි. (එවිට) ‘සානං’, ‘සානස්ස’, ‘සාන’ යි රූප සිද්ධ වෙයි.

๑๘๙. วตฺตหา สนํนํ โนนานํ.

189. ‘වත්තහා’ ශබ්දයට පර වූ ‘ස’ සහ ‘නං’ විභක්තිවලට පිළිවෙළින් ‘නෝ’ සහ ‘නානං’ ආදේශ වෙති.

วตฺตหา สนํนํ โนนานํ โหนฺติ ยถากฺกมํ, วตฺตหาโน, วตฺตหานานํ.

‘වත්තහා’ ශබ්දයට පර වූ ‘ස’ සහ ‘නං’ විභක්තිවලට පිළිවෙළින් ‘නෝ’ සහ ‘නානං’ ආදේශයෝ වෙති. (එවිට) ‘වත්තහානෝ’, ‘වත්තහානානං’ යි රූප සිද්ධ වෙයි.

๑๙๐. พฺรหฺมสฺสุ วา.

190. ‘බ්‍රහ්ම’ ශබ්දයට විකල්පයෙන් ‘උ’ කාරය වෙයි.

พฺรหฺมสฺส อุ วา โหติ สนํสุ, พฺรหฺมุโน พฺรหฺมสฺส, พฺรหฺมูนํ พฺรหฺมานํ.

‘බ්‍රහ්ම’ ශබ්දයට පර වූ ‘ස’ සහ ‘නං’ විභක්තිවල දී විකල්පයෙන් ‘උ’ කාරය වෙයි. (එවිට) ‘බ්‍රහ්මුනෝ’, ‘බ්‍රහ්මස්ස’ ද ‘බ්‍රහ්මූනං’, ‘බ්‍රහ්මානං’ ද රූප සිද්ධ වෙයි.

๑๙๑. นามฺหิ.

191. ‘නා’ විභක්තියෙහි දී ද (එසේ වෙයි).

พฺรหฺมสฺส อุ โหติ นามฺหิ, พฺรหฺมุนา.

‘බ්‍රහ්ම’ ශබ්දයට පර වූ ‘නා’ විභක්තියෙහි දී ‘උ’ කාරය වෙයි. (එවිට) ‘බ්‍රහ්මුනා’ යි රූප සිද්ධ වෙයි.

๑๙๒. ปุมกมฺมถามทฺธานํ วา สสฺมาสุ จ.

192. ‘පුම’, ‘කම්ම’, ‘ථාම’, ‘අද්ධෘන’ යන ශබ්දයන්ට පර වූ ‘ස’, ‘ස්මා’ සහ ‘නා’ විභක්තිවල දී ද විකල්පයෙන් ‘උ’ කාරය වෙයි.

ปุมาทินมุ โหติ วา สสฺมาสุ นามฺหิ จ, ปุมุโน ปุมสฺส, ปุมุนา ปุมานา, ปุมุนา ปุมานา, กมฺมุโน กมฺมสฺส, กมฺมุนา กมฺมสฺมา, กมฺมุนา กมฺมนา, ถามุโน ถามสฺส, ถามุนา ถามสฺมา, ถามุนา ถาเมน, อทฺธุโน อทฺธสฺส, อทฺธุนา อทฺธสฺมา, อทฺธุนา อทฺธนา.

‘පුම’ ආදී ශබ්දයන්ට පර වූ ‘ස’, ‘ස්මා’ සහ ‘නා’ විභක්තිවල දී විකල්පයෙන් ‘උ’ කාරය වෙයි. (එවිට) ‘පුමුනෝ - පුමස්ස’, ‘පුමුනා - පුමානා’ (පඤ්චමී), ‘පුමුනා - පුමානා’ (තෘතීයා), ‘කම්මුනෝ - කම්මස්ස’, ‘කම්මුනා - කම්මස්මා’, ‘කම්මුනා - කම්මනා’, ‘ථාමුනෝ - ථාමස්ස’, ‘ථාමුනා - ථාමස්මා’, ‘ථාමුනා - ථාමේන’, ‘අද්ධුනෝ - අද්ධස්ස’, ‘අද්ධුනා - අද්ධස්මා’, ‘අද්ධුනා - අද්ධනා’ යි රූප සිද්ධ වෙයි.

๑๙๓. ยุวา สสฺสิโน.

193. ‘යුව’ ශබ්දයට පර වූ ‘ස’ විභක්තියට ‘ඉනෝ’ ආදේශය වෙයි.

ยุวา สสฺส วา อิโน โหติ, ยุวิโน ยุวสฺส.

‘යුව’ ශබ්දයට පර වූ ‘ස’ විභක්තියට විකල්පයෙන් ‘ඉනෝ’ ආදේශය වෙයි. (එවිට) ‘යුවිනෝ’, ‘යුවස්ස’ යි රූප සිද්ධ වෙයි.

๑๙๔. โน-ตฺตาตุมา.

194. ‘අත්ත’ සහ ‘ආතුම’ ශබ්දයන්ට පර වූ ‘ස’ විභක්තියට විකල්පයෙන් ‘නෝ’ ආදේශය වෙයි.

อตฺตาตุเมหิ [Pg.109] สสฺส โน โหติ วา, อตฺตโน อตฺตสฺส, อาตุมโน อาตุมสฺส.

‘අත්ත’ සහ ‘ආතුම’ ශබ්දයන්ගෙන් පර වූ ‘ස’ විභක්තියට විකල්පයෙන් ‘නෝ’ ආදේශය වෙයි. (එවිට) ‘අත්තනෝ’, ‘අත්තස්ස’ ද ‘ආතුමනෝ’, ‘ආතුමස්ස’ ද රූප සිද්ධ වෙයි.

๑๙๕. สุหีสุ นก.

195. ‘සු’ සහ ‘හි’ විභක්ති පර වූ කල්හි ‘නක’ ආදේශය වෙයි.

อตฺตอาตุมานํ สุหิสุ วา นก โหติ, อตฺตเนสุ อตฺเตสุ อาตุมเนสุ อาตุเมสุ, อตฺตเนหิ อตฺเตหิ อาตุมเนหิ อาตุเมหิ, กถํ ‘เวริเนสุ’ติ? ‘นก’ อิติ โยควิภาคา.

‘අත්ත’ සහ ‘ආතුම’ ශබ්දයන්ට පර වූ ‘සු’ සහ ‘හි’ විභක්තිවල දී විකල්පයෙන් ‘නක’ ආදේශය වෙයි. (එවිට) ‘අත්තනේසු - අත්තේසු’, ‘ආතුමනේසු - ආතුමේසු’, ‘අත්තනේහි - අත්තේහි’, ‘ආතුමනේහි - ආතුමේහි’ යි රූප සිද්ධ වෙයි. ‘වේරිනේසු’ යන්න කෙසේ වේ ද? ‘නක’ යන්නෙහි යෝගවිභාගයෙන් එය සිද්ධ වෙයි.

๑๙๖. สฺมาสฺส นา พฺรหฺมา จ.

196. ‘බ්‍රහ්ම’, ‘අත්ත’, ‘ආතුම’ ශබ්දයන්ගෙන් පර වූ ‘ස්මා’ විභක්තියට ‘නා’ ආදේශය වෙයි.

พฺรหฺมา อตฺตอาตุเมหิ จ สฺวาสฺส นา โหติ, พฺรหฺมุนา, อตฺตนา, อาตุมนา.

‘බ්‍රහ්ම’, ‘අත්ත’ සහ ‘ආතුම’ ශබ්දයන්ගෙන් පර වූ ‘ස්මා’ විභක්තියට ‘නා’ ආදේශය වෙයි. (එවිට) ‘බ්‍රහ්මුනා’, ‘අත්තනා’, ‘ආතුමනා’ යි රූප සිද්ධ වෙයි.

๑๙๗. อิเมตานเมนานฺวาเทเส ทุติยายํ.

197. ‘ඉම’ සහ ‘ඒත’ යන ශබ්දයන්ට, කලින් පවසන ලද දෙයක් නැවත පැවසීමේ දී (අන්වාදේශයෙහි දී) ද්විතීයා විභක්තියෙහි ‘ඒන’ ආදේශය වෙයි.

อิมเอตสทฺทานํ กถิตานุกถนวิสเย ทุติยายเมนาเทโส โหติ, อิมํ ภิกฺขุํ วินยมชฺฌาปย, อโถ เอนํ ธมฺมมชฺฌาปย, อิเม ภิกฺขู วินยมชฺฌาปย, อโถ เอเน ธมฺมมชฺฌาปย, เอวเมตสฺส จ โยชนิยํ.

‘ඉම’ සහ ‘ඒත’ ශබ්දයන්ට, කලින් කියන ලද කරුණක් නැවත ප්‍රකාශ කිරීමේ දී ද්විතීයා විභක්තියෙහි ‘ඒන’ ආදේශය වෙයි. (නිදසුන්:) ‘ඉමං භิක්ඛුං විනයමජ්ඣාපය, අථෝ ඒනං ධම්මමජ්ඣාපය’ (මේ භික්ෂුවට විනය උගන්වන්න, ඉක්බිති මොහුට ධර්මය උගන්වන්න), ‘ඉමේ භික්ඛූ විනයමජ්ඣාපය, අථෝ ඒනේ ධම්මමජ්ඣාපය’ (මේ භික්ෂූන්ට විනය උගන්වන්න, ඉක්බිති මොවුන්ට ධර්මය උගන්වන්න). ‘ඒත’ ශබ්දයට ද මෙසේම යෙදිය යුතුය.

๑๙๘. กิสฺส โก สพฺพาสุ.

198. සියලු විභක්තිවල දී ‘කිං’ ශබ්දයට ‘කෝ’ ආදේශය වෙයි.

สพฺพาสุ วิภตฺติสุ กิสฺส โก โหติ, โก, เอก, กา, กาโย, กํ, กานิ, เกเนจฺจามิ.

සියලු විභක්තිවල දී ‘කිං’ ශබ්දයට ‘කෝ’ ආදේශය වෙයි. (එවිට) ‘කෝ’, ‘ඒක’, ‘කා’, ‘කායෝ’, ‘කං’, ‘කානි’ ආදී වශයෙන් රූප සිද්ධ වෙයි.

๑๙๙. กิ สสฺมึสุ วานิตฺถิยํ.

199. ස්ත්‍රී ලිංග නොවන කල්හි ‘ස’ සහ ‘ස්මිං’ විභක්තිවල දී ‘කිං’ ශබ්දයට විකල්පයෙන් ‘කි’ ආදේශය වෙයි.

อนิตฺถิยํ [Pg.110] กิสฺส กิ วา โหติ สสฺมึสุ, กิสฺส กสฺส, กิสฺมึ กสฺมึ, อนิตฺถิยนฺติ กึ? กสฺสา, กสฺสํ.

ස්ත්‍රී ලිංග නොවන කල්හි ‘කිං’ ශබ්දයට ‘ස’ සහ ‘ස්මිං’ විභක්තිවල දී විකල්පයෙන් ‘කි’ ආදේශය වෙයි. (එවිට) ‘කිස්ස - කස්ස’, ‘කිස්මිං - කස්මිං’ යි රූප සිද්ධ වෙයි. ‘ස්ත්‍රී ලිංග නොවන කල්හි’ යි පැවසුවේ මන්ද? ස්ත්‍රී ලිංගයේ දී ‘කස්සා’, ‘කස්සං’ යි වන බැවිනි.

๒๐๐. กิมํสิสุ สห นปุํสเก.

200. නපුංසක ලිංගයේ දී ‘අං’ සහ ‘සි’ විභක්ති ද සමඟ ‘කිං’ ශබ්දයට ‘කිං’ ආදේශය වෙයි.

อํสิสุ สห เตหิ กึสทฺทสฺส กึ โหติ นปุํสเก. กึ, กึ, นปุํสเกติ กึ? โก, กํ.

නපුංසක ලිංගයේ දී ‘අං’ සහ ‘සි’ විභක්ති ද සමඟ ‘කිං’ ශබ්දයට ‘කිං’ ආදේශය වෙයි. (එවිට) ‘කිං’, ‘කිං’ යි රූප සිද්ධ වෙයි. ‘නපුංසක ලිංගයේ දී’ යි පැවසුවේ මන්ද? පුල්ලිංගයේ දී ‘කෝ’, ‘කං’ යි වන බැවිනි.

๒๐๑. อิมสฺสิทํ วา.

201. නපුංසක ලිංගයේ දී ‘අං’ සහ ‘සි’ විභක්ති සමඟ ‘ඉම’ ශබ්දයට විකල්පයෙන් ‘ඉදං’ ආදේශය වෙයි.

อํสิสุ สห เตติ อิมสฺส อิทํ โหติ วา นปุํสเก, อิทํ อิมํ, อิทํ อิมํ.

නපුංසක ලිංගයේ දී ‘අං’ සහ ‘සි’ විභක්ති සමඟ ‘ඉම’ ශබ්දයට විකල්පයෙන් ‘ඉදං’ ආදේශය වෙයි. (එවිට) ‘ඉදං - ඉමං’, ‘ඉදං - ඉමං’ යි රූප සිද්ධ වෙයි.

๒๐๒. อมุสฺสาทุํ.

202. නපුංසක ලිංගයේ දී ‘අං’ සහ ‘සි’ විභක්ති සමඟ ‘අමු’ ශබ්දයට ‘අදුං’ ආදේශය වෙයි.

อํสิสุ สห เตหิ อมุสฺส อทุํ โหติ วา นปุํสเก, อทุํ อมุํ, อทุํ อมุํ.

නපුංසක ලිංගයේ දී ‘අං’ සහ ‘සි’ විභක්ති සමඟ ‘අමු’ ශබ්දයට විකල්පයෙන් ‘අදුං’ ආදේශය වෙයි. (එවිට) ‘අදුං - අමුං’, ‘අදුං - අමුං’ යි රූප සිද්ධ වෙයි.

๒๐๓. สุมฺหามุสฺสาสฺมา.

203. ‘සු’ විභක්තියෙහි දී ‘අම්හ’ ශබ්දයට විකල්පයෙන් ‘අස්මා’ ආදේශය වෙයි.

อมฺหสฺส อสฺมา โหติ วา สุมฺหิ, ภตฺติรสฺมาสุ ยา ตว, วา ตฺเวว? อมฺเหสุ.

‘සු’ විභක්තියෙහි දී ‘අම්හ’ ශබ්දයට විකල්පයෙන් ‘අස්මා’ ආදේශය වෙයි. (නිදසුන්:) ‘භත්තිරස්මාසු යා තව’ යන්නෙහි ‘අස්මාසු’ යන්නයි. ‘විකල්පයෙන්’ යි පැවසුවේ මන්ද? ‘අම්හේසු’ යන්න ද වන බැවිනි.

๒๐๔. นํมฺหิ ติจตุนฺนมิตฺถิยํ ติสฺสจตสฺสา.

204. ‘නං’ විභක්තිය පර වූ කල්හි ස්ත්‍රී ලිංගයේ දී ‘ති’ සහ ‘චතු’ යන ශබ්දයන්ට පිළිවෙළින් ‘තිස්ස’ සහ ‘චතස්ස’ ආදේශයෝ වෙති.

นํมฺหิ ติจตุนฺนํ ติสฺสจตสฺสา โหนฺติ อิตฺถิยํ ยถากฺกมํ, ติสฺสนฺนํ จตสฺสนฺนํ, อิตฺถิยนฺติ กึ? ติณฺณํ จตุนฺนํ.

‘නං’ විභක්තිය පර වූ කල්හි ස්ත්‍රී ලිංගයේ දී ‘ති’ සහ ‘චතු’ යන ශබ්දයන්ට පිළිවෙළින් ‘තිස්ස’ සහ ‘චතස්ස’ ආදේශයෝ වෙති. (එවිට) ‘තිස්සන්නං’, ‘චතස්සන්නං’ යි රූප සිද්ධ වෙයි. ‘ස්ත්‍රී ලිංගයේ දී’ යි පැවසුවේ මන්ද? පුල්ලිංග ආදියේ දී ‘තිණ්ණං’, ‘චතුන්නං’ යි වන බැවිනි.

๒๐๕. ติสฺโสจตสฺโส โยมฺหิ สวิภตฺตีนํ.

205. ‘යෝ’ විභක්තිය පර වූ කල්හි විභක්ති ද සමඟ (ති සහ චතු ශබ්දයන්ට) පිළිවෙළින් ‘තිස්සෝ’ සහ ‘චතස්සෝ’ ආදේශයෝ වෙති.

วิภตฺติสหิตานํ ติจตุนฺนํ โยมฺหิ ติสฺโส จตสฺโส โหนฺติ อิตฺถิยํ ยถากฺกมํ, ติสฺโส จตสฺโส.

ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි, විභක්ති සහිත වූ 'ති' (තුන) සහ 'චතු' (හතර) යන ශබ්දයන්ට 'යො' විභක්තිය පර වූ කල්හි පිළිවෙළින් 'තිස්සො' සහ 'චතස්සො' යන ආදේශයන් වෙති. නිදසුන්: තිස්සො, චතස්සො.

๒๐๖. ตีณิจตฺตาริ นปุํสเก.

206. නපුංසක ලිංගයෙහි 'තීණි' සහ 'චත්තාරි' වෙති.

โยมฺหิ [Pg.111] สวิภตฺตีนํ ติจตุนฺนํ ยถากฺกมํ ตีณิจตฺตาริ โหนฺติ นปุํสเก, ตีณิ. จตฺตาริ.

නපුංසක ලිංගයෙහි, 'යො' විභක්තිය පර වූ කල්හි සවිභක්තික වූ 'ති' සහ 'චතු' යන ශබ්දයන්ට පිළිවෙළින් 'තීණි' සහ 'චත්තාරි' යන ආදේශයන් වෙති. නිදසුන්: තීණි, චත්තාරි.

๒๐๗. ปุเม ตโย จตฺตาโร.

207. පුල්ලිංගයෙහි (පුරුෂ ලිංගයෙහි) 'තයො' සහ 'චත්තාරො' වෙති.

โยมฺหิ สวิภตฺตีนํ ติจตุนฺนํ ตโยจตฺตาโร โหนฺติ ยถากฺกมํ ปุลฺลิงฺเค, ตโย, จตฺตาโร.

පුල්ලිංගයෙහි, 'යො' විභක්තිය පර වූ කල්හි සවිභක්තික වූ 'ති' සහ 'චතු' යන ශබ්දයන්ට පිළිවෙළින් 'තයො' සහ 'චත්තාරො' යන ආදේශයන් වෙති. නිදසුන්: තයො, චත්තාරො.

๒๐๘. จตุโร วา จตุสฺส.

208. 'චතු' ශබ්දයට විකල්පයෙන් 'චතුරො' ද වෙයි.

จตุสทฺทสฺส สวิภตฺติสฺส โยมฺหิ จตุโร วา โหติ ปุลฺลิงฺเค, จตุโร ชนา สํวิธาย, กถํ ‘จตุโร นิมิตฺเต นาทฺทสฺสาสิ’นฺติ? ลิงฺควิปลฺลาสา.

පුල්ලිංගයෙහි, 'යො' විභක්තිය පර වූ කල්හි සවිභක්තික වූ 'චතු' ශබ්දයට විකල්පයෙන් 'චතුරො' යන ආදේශය වෙයි. නිදසුන්: 'චතුරො ජනා සංවිධාය' (මිනිසුන් සිවුදෙනෙකු සංවිධානය කොට). 'චතුරො නිමිත්තෙ නාද්දසාසි' (සිවු පෙරනිමිති නොදැක්කේය) යන්නෙහි (නපුංසක වූ නිමිත්ත ශබ්දයෙහි පුල්ලිංග ආදේශය වූ චතුරො යන්න යෙදුණේ) කෙසේ ද? එය ලිංග විපල්ලාසය (ලිංග පෙරළිය) නිසා සිදු වූවකි.

๒๐๙. มยมสฺมามฺหสฺส.

209. 'අම්හ' ශබ්දයට 'මයං', 'අස්මා' යන ආදේශයන් වෙති.

โยสฺวมฺหสฺส สวิภตฺติสฺส มยมสฺมา วา โหนฺติ ยถากฺกมํ, มยํ, อสฺมา, อมฺเห.

'යො' විභක්තිය පර වූ කල්හි සවිභක්තික වූ 'අම්හ' ශබ්දයට පිළිවෙළින් 'මයං' සහ 'අස්මා' යන ආදේශයන් විකල්පයෙන් වෙති. නිදසුන්: මයං, අස්මා, අම්හෙ.

๒๑๐. นํเสสฺวสฺมากํมมํ.

210. 'නං' සහ 'ස' විභක්තීන් පර වූ කල්හි 'අස්මාකං' සහ 'මමං' යන ආදේශයන් වෙති.

นํเสสฺวมุสฺส สวิภตฺติสฺส อสฺมากํ มมํ โหนฺติ วา ยถากฺกมํ, อสฺมากํ, อมฺหากํ, มมํ มม.

'නං' සහ 'ස' විභක්තීන් පර වූ කල්හි සවිභක්තික වූ 'අම්හ' ශබ්දයට පිළිවෙළින් 'අස්මාකං' සහ 'මමං' යන ආදේශයන් විකල්පයෙන් වෙති. නිදසුන්: අස්මාකං, අම්හාකං, මමං, මම.

๒๑๑. สิมฺห-หํ.

211. 'සි' විභක්තිය පර වූ කල්හි 'අහං' වෙයි.

สิมฺหิ อมฺหสฺส สวิภตฺติสฺส อหํ โหติ, อหํ.

'සි' විභක්තිය පර වූ කල්හි සවිභක්තික වූ 'අම්හ' ශබ්දයට 'අහං' යන ආදේශය වෙයි. නිදසුන්: අහං.

๒๑๒. ตุมฺหสฺส ตุวํตฺวมมฺหิ จ.

212. 'අං' සහ 'සි' විභක්තීන් පර වූ කල්හි 'තුම්හ' ශබ්දයට 'තුවං' සහ 'ත්වං' වෙති.

อํมฺหิ สิมฺหิ จ ตุมฺหสฺส สวิภตฺติสฺส ตุวํตฺวํ โหนฺติ ยถากฺกมํ, ตุวํ, ตฺวํ.

'අං' සහ 'සි' විභක්තීන් පර වූ කල්හි සවිභක්තික වූ 'තුම්හ' ශබ්දයට පිළිවෙළින් 'තුවං' සහ 'ත්වං' යන ආදේශයන් වෙති. නිදසුන්: තුවං, ත්වං.

๒๑๓. ตยาตยีนํ ตฺว วา ตสฺส.

213. 'තයා' සහ 'තයි' යන රූපයන්හි 'තුම්හ' ශබ්දයේ 'ත'කාරයට විකල්පයෙන් 'ත්ව'කාරය වෙයි.

ตุมฺหสฺส [Pg.112] ตยาตยีนํ ตการสฺส ตฺว โหติ วา, ตฺวยา ตยา, ตฺวยิ ตยิ.

'තුම්හ' ශබ්දයට අයත් 'තයා' සහ 'තයි' යන රූපයන්හි 'ත'කාරයට විකල්පයෙන් 'ත්ව'කාරය වෙයි. නිදසුන්: ත්වයා, තයා, ත්වයි, තයි.

๒๑๔. สฺมามฺหิ ตฺวมฺหา.

214. 'ස්මා' විභක්තිය පර වූ කල්හි 'ත්වම්හා' වෙයි.

สฺวามฺหิ ตุมฺหสฺส สวิภตฺติสฺส ตฺวมฺหา โหติ วา, ปตฺตา นิสฺสํ สยํ ตฺวมฺหา, วา ตฺเวว? ตฺวยา.

'ස්මා' විභක්තිය පර වූ කල්හි සවිභක්තික වූ 'තුම්හ' ශබ්දයට විකල්පයෙන් 'ත්වම්හා' යන ආදේශය වෙයි. නිදසුන්: 'පත්තා නිස්සං සයං ත්වම්හා'. විකල්පයෙන් කීවේ කුමට ද? 'ත්වයා' යන්න ද සිද්ධ වන බැවිනි.

๒๑๕. นฺตนฺตูนํนฺโตโยมฺหี ปฐเม.

215. ප්‍රථමා 'යො' විභක්තිය පර වූ කල්හි 'අන්ත' සහ 'තු' ප්‍රත්‍යයාන්ත ශබ්දයන්ට විකල්පයෙන් 'න්තො' යන ආදේශය වෙයි.

ปฐเม โยมฺหิ นฺตนฺตูนํ สวิภตฺตีนํ นฺโตอิจฺจาเทโส วา โหติ, คจฺฉนฺโต, คจฺฉนฺตา, คุณวนฺโต คุณวนฺตา.

ප්‍රථමා 'යො' විභක්තිය පර වූ කල්හි සවිභක්තික වූ 'අන්ත' සහ 'තු' ප්‍රත්‍යයාන්ත ශබ්දයන්ට විකල්පයෙන් 'න්තො' යන ආදේශය වෙයි. නිදසුන්: ගච්ඡන්තො, ගච්ඡන්තා, ගුණවන්තො, ගුණවන්තා.

๒๑๖. ตํ นํมฺหิ.

216. 'නං' විභක්තිය පර වූ කල්හි 'තං' වෙයි.

นํมฺหิ นฺตนฺตูนํ สวิภตฺถีนํ ตํ วา โหติ, คจฺฉตํ คจฺฉนฺตานํ, คุณวตํ คุณวนฺตานํ.

'නං' විභක්තිය පර වූ කල්හි සවිභක්තික වූ 'අන්ත' සහ 'තු' ප්‍රත්‍යයාන්ත ශබ්දයන්ට විකල්පයෙන් 'තං' යන ආදේශය වෙයි. නිදසුන්: ගච්ඡතං, ගච්ඡන්තානං, ගුණවතං, ගුණවන්තානං.

๒๑๗. โตตาติตา สสฺมาสฺมึนาสุ.

217. 'ස', 'ස්මා', 'ස්මිං' සහ 'නා' විභක්තීන් පර වූ කල්හි පිළිවෙළින් 'තො', 'තා', 'ති' සහ 'තා' යන ආදේශයන් වෙති.

สาทีสุ นฺตนฺตูนํ สวิภตฺตีนํ โตตาติตา โหนฺติ วา ยถากฺกมํ, คจฺฉโต คจฺฉนฺตสฺส, คุณวโต คุณวนฺตสฺส, คจฺฉตา คจฺฉนฺตมฺหา, คุณวตา คุณวนฺถมฺหา, คจฺฉติ คจฺฉนฺเต, คุณวติ คุณวนฺเต, คจฺฉตา คจฺฉนฺเตน, คุณวตา คุณวนฺเตน.

'ස' ආදී විභක්තීන් පර වූ කල්හි සවිභක්තික වූ 'අන්ත' සහ 'තු' ප්‍රත්‍යයාන්ත ශබ්දයන්ට පිළිවෙළින් 'තො', 'තා', 'ති' සහ 'තා' යන ආදේශයන් විකල්පයෙන් වෙති. නිදසුන්: ගච්ඡතො/ගච්ඡන්තස්ස, ගුණවතො/ගුණවන්තස්ස, ගච්ඡතා/ගච්ඡන්තම්හා, ගුණවතා/ගුණවන්තම්හා, ගච්ඡති/ගච්ඡන්තෙ, ගුණවති/ගුණවන්තෙ, ගච්ඡතා/ගච්ඡන්තෙන, ගුණවතා/ගුණවන්තෙන.

๒๑๘. ฏฏาอํ เค.

218. 'ගෙ' (ආලපන) විභක්තිය පර වූ කල්හි 'ට', 'ටා', 'අං' යන ආදේශයන් වෙති.

เค ปเร นฺตนฺตูนํ สวิภตฺตีนํ ฏฏาอํ อิจฺจาเทสา โหนฺติ, โภ คจฺฉ, โภ คจฺฉา, โภ คจฺฉํ, โต คุณว, โภ คุณวา, โภ คุณวํ.

'ගෙ' (ආලපන) විභක්තිය පර වූ කල්හි සවිභක්තික වූ 'අන්ත' සහ 'තු' ප්‍රත්‍යයාන්ත ශබ්දයන්ට 'ට', 'ටා', 'අං' යන ආදේශයන් වෙති. නිදසුන්: භො ගච්ඡ, භො ගච්ඡා, භො ගච්ඡං, භො ගුණව, භො ගුණවා, භො ගුණවං.

๒๑๙. โยมฺหิ ทฺวินฺนํ ทุเวทฺเว.

219. 'යො' විභක්තිය පර වූ කල්හි 'ද්වි' ශබ්දයට 'දුවේ' සහ 'ද්වේ' යන රූපයන් වෙති.

โยมฺหี [Pg.113] ทฺวีสฺส สวิภตฺติสฺส ทุเวทฺเว โหนฺติ ปจฺเจกํ, ทุเว, ทฺเว.

'යො' විභක්තිය පර වූ කල්හි සවිභක්තික වූ 'ද්වි' ශබ්දයට වෙන් වෙන් වශයෙන් 'දුවේ' සහ 'ද්වේ' යන ආදේශයන් වෙති. නිදසුන්: දුවේ, ද්වේ.

๒๒๐. ทุวินฺนํ นํมฺหิ วา. นํมฺหิ ทฺวิสฺส สวิภตฺติสฺส ทุวินฺนํ โหติ วา, ทุวินฺนํ, ทฺวินฺนํ.

220. 'නං' විභක්තිය පර වූ කල්හි සවිභක්තික වූ 'ද්වි' ශබ්දයට විකල්පයෙන් 'දුවින්නං' යන ආදේශය වෙයි. නිදසුන්: දුවින්නං, ද්වින්නං.

๒๒๑. ราชสฺส รญฺญํ. นํมฺหิ ราชสฺส สวิภตฺติสฺส รญฺญํ โหติ วา, รญฺญํ ราชานํ.

221. 'නං' විභක්තිය පර වූ කල්හි සවිභක්තික වූ 'රාජ' ශබ්දයට විකල්පයෙන් 'රඤ්ඤං' යන ආදේශය වෙයි. නිදසුන්: රඤ්ඤං, රාජානං.

๒๒๒. นาสฺมาสุ รญฺญา. นาสฺมาสุ ราชสฺส สวิภตฺติสฺส รญฺญา โหติ, รญฺญา กตํ, รญฺญา นิสฺสฏํ.

222. 'නා' සහ 'ස්මා' විභක්තීන් පර වූ කල්හි සවිභක්තික වූ 'රාජ' ශබ්දයට 'රඤ්ඤා' යන ආදේශය වෙයි. නිදසුන්: රඤ්ඤා කතං (රජු විසින් කරන ලදී), රඤ්ඤා නිස්සටං (රජුගෙන් නික්මුණි).

๒๒๓. รญฺโญ รญฺญสฺส ราชิโน เส. เส ราชสฺส สวิภตฺติสฺส รญฺโญ รญฺญสฺส ราชิโน โหนฺติ, รญฺโญ, รญฺญสฺส, ราชิโน.

223. 'ස' විභක්තිය පර වූ කල්හි සවිභක්තික වූ 'රාජ' ශබ්දයට 'රඤ්ඤො', 'රඤ්ඤස්ස', 'රාජිනො' යන ආදේශයන් වෙති. නිදසුන්: රඤ්ඤො, rඤ්ඤස්ස, රාජිනො.

๒๒๔. สฺมิมฺหิ รญฺเญราชินิ. สฺมิมฺหิ ราชสฺส สวิภตฺติสฺส รญฺเญ ราชินิ โหนฺติ, รญฺเญ, ราชินิ.

224. 'ස්මිං' විභක්තිය පර වූ කල්හි සවිභක්තික වූ 'රාජ' ශබ්දයට 'රඤ්ඤෙ', 'රාජිනී' යන ආදේශයන් වෙති. නිදසුන්: රඤ්ඤෙ, රාජිනී.

๒๒๕. สมาเส วา. สมาสวิสเย เอเต อาเทสา ราชสฺส วา โหนฺติ, กาสิรญฺญา กาสิราเชน, กาสิรญฺญา กาสิราชสฺมา, กาสิรญฺโญ กาสิราชสฺส, กาสิรญฺเญ กาสิราเช.

225. සමාස විෂයයෙහි මෙම ආදේශයන් 'රාජ' ශබ්දයට විකල්පයෙන් වෙති. නිදසුන්: කාසිරඤ්ඤා/කාසිරාජෙන, කාසිරඤ්ඤා/කාසිරාජස්මා, කාසිරඤ්ඤො/කාසිරාජස්ස, කාසිරඤ්ඤෙ/කාසිරාජෙ.

๒๒๖. สฺมิมฺหิ ตุมฺหามฺหานํ ตยิมยิ. สฺมิมฺหิ ตุมฺหอมุสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ตยิมยิ โหนฺติ ยถากฺกมํ, ตยิ, มยิ.

226. 'ස්මිං' විභක්තිය පර වූ කල්හි සවිභක්තික වූ 'තුම්හ' සහ 'අම්හ' ශබ්දයන්ට පිළිවෙළින් 'තයි' සහ 'මයි' යන ආදේශයන් වෙති. නිදසුන්: තයි, මයි.

๒๒๗. อํมฺหิ ตํ มํ ตวํ มมํ.

227. 'අං' විභක්තිය පර වූ කල්හි 'තං', 'මං', 'තවං', 'මමං' යන ආදේශයන් වෙති.

อํมฺหิ [Pg.114] ตุมฺหอมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ตํ มํ ตวํ มมํ โหนฺติ ยถากฺกมํ, ตํ, มํ, ตวํ, มมํ,

'අං' විභක්තිය පර වූ කල්හි සවිභක්තික වූ 'තුම්හ' සහ 'අම්හ' ශබ්දයන්ට පිළිවෙළින් 'තං', 'මං', 'තවං' සහ 'මමං' යන ආදේශයන් වෙති. නිදසුන්: තං, මං, තවං, mමං.

๒๒๘. นาสฺมาสุ ตยามยา.

228. 'නා' සහ 'ස්මා' විභක්තීන් පර වූ කල්හි 'තයා' සහ 'මයා' යන ආදේශයන් වෙති.

นาสฺมาสุ ตุมฺหอมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ตยามยา โหนฺติ ยถากฺกมํ, ตยา กตํ, มยา กตํ, ตยา นิสฺสฏํ, มยา นิสฺสฏํ.

'නා' සහ 'ස්මා' විභක්තීන් පර වූ කල්හි සවිභක්තික වූ 'තුම්හ' සහ 'අම්හ' ශබ්දයන්ට පිළිවෙළින් 'තයා' සහ 'මයා' යන ආදේශයන් වෙති. නිදසුන්: තයා කතං (තොප විසින් කරන ලදී), මයා කතං (මා විසින් කරන ලදී), තයා නිස්සටං (තොපගෙන් නික්මුණි), මයා නිස්සටං (මාගෙන් නික්මුණි).

๒๒๙. ตว มม ตุยฺหํ มยฺหํ เส.

229. 'සෙ' විභක්තියෙහිදී 'තව', 'මම', 'තුය්හං', 'මය්හං' යන ආදේශයෝ වෙති.

เส ตุมฺหอมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ตว มม ตุยฺหํ มยฺหํ โหนฺติ ยถากฺกมํ, ตว, ตุยฺหํ, มม, มยฺหํ.

'සෙ' විභක්තියෙහිදී, සවිභක්තික වූ 'තුම්හ' සහ 'අම්හ' යන ශබ්දයන්ට පිළිවෙළින් 'තව', 'තුය්හං', 'මම', 'මය්හං' යන ආදේශයෝ වෙති. එනම් 'තව', 'තුය්හං', 'මම', 'මය්හං' යනුයි.

๒๓๐. งํงากํ นํมฺหิ.

230. 'නං' විභක්තියෙහිදී 'ඞං', 'ඞාකං' යන ආදේශයෝ වෙති.

นํมฺหิ ตุมฺหอมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ งํงากํ โหนฺติ ปจฺเจกํ, ตุมฺหํ, ตุมฺหากํ, อมฺหํ, อมฺหากํ, ยถาสงฺขฺยมตฺร น วิวจฺฉเต.

'නං' විභක්තියෙහිදී, සවිභක්තික වූ 'තුම්හ', 'අම්හ' යන ශබ්දයන්ට එක් එක් ශබ්දයට 'ඞං', 'ඞාකං' යන ආදේශයෝ වෙති. (එයින්) 'තුම්හං', 'තුම්හාකං', 'අම්හං', 'අම්හාකං' යන රූප ලැබෙන අතර, මෙහිදී යථාසංඛ්‍ය ක්‍රමය (පිළිවෙළින් ගැනීම) අභිප්‍රේත නොවේ.

๒๓๑. ทุติเย โยมฺหิ วา.

231. ද්විතීයා විභක්තියට අයත් 'යෝ' ප්‍රත්‍යයෙහිදී මෙය විකල්පයෙන් වෙයි.

ตุมฺหอมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ปจฺเจกํ งํงากํ วา โหนฺติ โยมฺหิ ทุติเย, ตุมฺหํ, ตุมฺหากํ, ตุมฺเห, อมฺหํ, อมฺหากํ, อมฺเห.

ද්විතීයා විභක්තියේ 'යෝ' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි, සවිභක්තික වූ 'තුම්හ', 'අම්හ' ශබ්දයන්ට එක් එක් ශබ්දයට 'ඞං', 'ඞාකං' යන ආදේශයෝ විකල්පයෙන් වෙති. (එවිට) 'තුම්හං', 'තුම්හාකං', 'තුම්හේ', 'අම්හං', 'අම්හාකං', 'අම්හේ' යන රූප ලැබෙයි.

๒๓๒. อปาทาโท ปทเตกวากฺเย.

232. පාදයක මුල නොවන කල්හි, එකම වාක්‍යයක පදයකට පසුව පිහිටි විටදී (මේ ආදේශයන් වෙයි).

อิทมธิกตํ เวทิตพฺพํ. ปชฺชเต-เนนตฺโถติ ปทํ-สฺยาทฺยนฺตํ ตฺยาทฺยนฺตํ จ, ปทสมูโห วากฺยํ.

මෙය අධිකාර සූත්‍රයක් ලෙස දත යුතුය. යමකින් අර්ථය ප්‍රකාශ කරනු ලැබේද එය 'පද' නම් වේ. එය 'ස්‍යාදි' (නාම) ප්‍රත්‍යයාන්ත හෝ 'ත්‍යාදි' (ආඛ්‍යාත) ප්‍රත්‍යයාන්ත වේ. පද සමූහය 'වාක්‍යය' නම් වේ.

๒๓๓. โยนํหิสฺวปญฺจมฺยา โวโน.

233. පංචමී විභක්තිය හැර, 'යෝ', 'නං', 'හි' යන විභක්තීන් පර කල්හි 'වෝ' සහ 'නෝ' යන ආදේශයෝ වෙති.

อปญฺจมิยา [Pg.115] โยนํหิสฺวปาทาโท วตฺตมานานํ ปทสฺมา ปเรสํ เอกวากฺเย ฐิตานํ ตุมฺหามฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ โวโน โหนฺติ วา ยถากฺกมํ, ติฏฺฐถ โว, ติฏฺฐถ ตุมฺเห, ติฏฺฐาม โน, ติฏฺฐาม มยํ, ปสฺสติ โว, ปสฺสติ ตุมฺเห, ปสฺสติ โน, ปสฺสติ อมฺเห, ทียเต โว, ทียเต ตุมฺหํ, ทียเต โน, ทียเต อมฺหํ, ธนํ โว, ธนํ ตุมฺหํ, ธนํ โน ธนํ อมฺหํ, กตํ โว, กตํ ตุมฺเหหิ, กตํ โน, กตํ อมฺเหหิ, อปญฺจมฺยาติ กึ? นิสฺสฏํ ตุมฺเหหิ, นิสฺสฏํ อมฺเหหิ, อปาทาโทตฺเวว? ‘พลญฺจ ภิกฺขูนมนุปฺปทินฺนํ, ตุมฺเหหิ ปุญฺญํ ปสุตํ อนปฺปกํ’, ปทโตตฺเวว? ตุมฺเห ติฏฺฐถ, เอกวากฺเยตฺเวว? เทวทตฺโต ติฏฺฐติ คาเม, ตุมฺเห ติฏฺฐถ นคเร, สวิภตฺตีนํตฺเวว? อรหติ ธมฺโม ตุมฺหาทิสานํ, อรหติ ธมฺโม อมฺหาทิสานํ.

පංචමී විභක්තිය හැර, 'යෝ', 'නං', 'හි' යන විභක්තීන් පර කල්හි, පාදයක මුල නොපිහිටි, එකම වාක්‍යයෙහි වෙනත් පදයකට පසුව පිහිටි, සවිභක්තික වූ 'තුම්හ', 'අම්හ' ශබ්දයන්ට පිළිවෙළින් 'වෝ' සහ 'නෝ' යන ආදේශයෝ විකල්පයෙන් වෙති. නිදසුන්: tiṭṭhatha vo, tiṭṭhatha tumhe, tiṭṭhāma no, tiṭṭhāma mayaṃ, passati vo, passati tumhe, passati no, passati amhe, dīyate vo, dīyate tumhaṃ, dīyate no, dīyate amhaṃ, dhanaṃ vo, dhanaṃ tumhaṃ, dhanaṃ no dhanaṃ amhaṃ, kataṃ vo, kataṃ tumhehi, kataṃ no, kataṃ amhehi. 'පංචමී විභක්තිය හැර' (අපඤ්චමියා) යැයි කීවේ ඇයි? Nissaṭaṃ tumhehi, nissaṭaṃ amhehi. 'පාදයක මුල නොවන' (අපාදාදෝ) යැයි කීවේ ඇයි? 'Balañca bhikkhūnamanuppadinnaṃ, tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappakaṃ'. 'පදයකට පසුව' (පදතෝ) යැයි කීවේ ඇයි? Tumhe tiṭṭhatha. 'එකම වාක්‍යයක' (ඒකවාක්‍යේ) යැයි කීවේ ඇයි? Devadatto tiṭṭhati gāme, tumhe tiṭṭhatha nagare. 'සවිභක්තික වූවන්ට' (සවිභත්තීනං) යැයි කීවේ ඇයි? Arahati dhammo tumhādisānaṃ, arahati dhammo amhādisānaṃ.

๒๓๔. เตเม นาเส.

234. 'නා' සහ 'සෙ' විභක්තීන්හිදී 'තේ' සහ 'මේ' යන ආදේශයෝ වෙති.

นามฺหิ เส จ อปาทาโท วตฺตมานานํ ปทสฺมา ปเรสํ เอกวากฺเย ฐิตานํ ตุมฺหามฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ เตเม วา โหนฺติ ยถากฺกมํ, กตํ เต, กตํ ตยา, กตํ เม, กตํ มยา, ทียเต เต, ทียเต ตว ทียเต เม, ทียเต มม, ธนํ เต, ธนํ ตว, ธนํ เม, ธนํ มม.

'නා' සහ 'සෙ' විභක්ති පර කල්හි, පාදයක මුල නොපිහිටි, එකම වාක්‍යයෙහි වෙනත් පදයකට පසුව පිහිටි, සවිභක්තික වූ 'තුම්හ', 'අම්හ' ශබ්දයන්ට පිළිවෙළින් 'තේ' සහ 'මේ' යන ආදේශයෝ විකල්පයෙන් වෙති. නිදසුන්: kataṃ te, kataṃ tayā, kataṃ me, kataṃ mayā, dīyate te, dīyate tava dīyate me, dīyate mama, dhanaṃ te, dhanaṃ tava, dhanaṃ me, dhanaṃ mama.

๒๓๕. อนฺวาเทเส.

235. අන්වාදේශයෙහිදී (පළමු කොට ප්‍රකාශ කළ දෙයක් නැවත ප්‍රකාශ කිරීමේදී මේ ආදේශයෝ නිත්‍ය වශයෙන්ම වෙති).

กถิตานุกถนวิสเย ตุมฺหอมฺห-สทฺทานมาเทสา นิจฺจํ ภวนฺติ ปุนพฺพิธานา, คาโม ตุมฺหํ ปริคฺคโห, อโถ ชนปโท โว ปริคฺคโห.

කලින් පවසන ලද දෙයක් නැවත පැවසීමේදී (අන්වාදේශ විෂයෙහි), නැවත යෙදීම හේතුවෙන් 'තුම්හ', 'අම්හ' ශබ්දයන්ට වන ආදේශයෝ නිත්‍ය වශයෙන්ම වෙති. නිදසුන්: gāmo tumhaṃ pariggaho, atho janapado vo pariggaho.

๒๓๖. สปุพฺพา ปฐมนฺตา วา.

236. පූර්ව පදයක් සහිත ප්‍රථමා විභක්ත්‍යන්ත පදයකට පසුව (පිහිටි විට), අන්වාදේශයෙහිදී ද 'තුම්හ', 'අම්හ' ශබ්දයන්ගේ ආදේශයෝ විකල්පයෙන් වෙති.

วิชฺชมานปุพฺพสฺมา [Pg.116] ปฐมนฺตา ปเรสํ ตุมฺหอมฺหสทฺทานมาเทสา วา โหนฺติ อนฺวาเทเสปิ, คาเม ปโฏ ตุมฺหากํ, อโถ นคเร กมฺพโล โว, อโถ นคเร กมฺพโล ตุมฺหากํ, สปุพฺพาติ กึ? ปโฏ ตุมฺหากํ, อโถ กมฺพโล โว, ปฐมนฺตาติ กิ? ปโฏ นาคเร ตุมฺหากํ, อโถ กมฺพโล คาเม โว.

අන්වාදේශයෙහිදී වුවද, පූර්ව පදයක් සහිත ප්‍රථමා විභක්ත්‍යන්ත පදයකට පසුව ඇති 'තුම්හ', 'අම්හ' ශබ්දයන්ගේ ආදේශයෝ විකල්පයෙන් වෙති. නිදසුන්: gāme paṭo tumhākaṃ, atho nagare kambalo vo, atho nagare kambalo tumhākaṃ. 'පූර්ව පදයක් සහිත' (සපුබ්බා) යැයි කීවේ ඇයි? Paṭo tumhākaṃ, atho kambalo vo. 'ප්‍රථමා විභක්ත්‍යන්ත' (පඨමන්තා) යැයි කීවේ ඇයි? Paṭo nāgare tumhākaṃ, atho kambalo gāme vo.

๒๓๗. น จ วา หา เหวโยเค.

237. 'ච', 'වා', 'හා', 'හ', 'ඒව' යන නිපාතයන් හා යෙදෙන කල්හි (මේ ආදේශයෝ) සිදු නොවේ.

จาทีหิ โยเค ตุมฺหอมฺหสทฺทานมาเทสา น โหนฺติ, คาโม ตว จ ปริคฺคโห, มม จ ปริคฺคโห, คาโม ตว วา ปริคฺคโห, มม วา ปริคฺคโห, คาโม ตว ห ปริคฺคโห, มม ห ปริคฺคโห, คาโม ตวาห ปริคฺคโห, มมาห ปริคฺคโห, คาโม ตเวว ปริคฺคโห, มเมว ปริคฺคโห, เอวํ สพฺพตฺถ อุทาหริตพฺพํ, โยเคติ กึ? คาโม จ เต ปริคฺคโห, นครญฺจ เม ปริคฺคโห.

'ච' ආදී නිපාතයන් හා යෙදෙන කල්හි 'තුම්හ', 'අම්හ' ශබ්දයන්ගේ ආදේශයෝ සිදු නොවේ. නිදසුන්: gāmo tava ca pariggaho, mama ca pariggaho, gāmo tava vā pariggaho, mama vā pariggaho, gāmo tava ha pariggaho, mama ha pariggaho, gāmo tavāha pariggaho, mamāha pariggaho, gāmo taveva pariggaho, mameva pariggaho, මෙසේ හැම තැනම නිදසුන් දත යුතුය. 'යෝගයෙහිදී' (යෝගේ) යැයි කීවේ ඇයි? Gāmo ca te pariggaho, nagarañca me pariggaho.

๒๓๘. ทสฺสนตฺเถ นาโลจเน.

238. දැකීම යන අර්ථය ඇති ක්‍රියා පද යෙදීමේදී, (ඇසින්) බැලීම (ආලෝචන) හැර අනෙක් තැන්වලදී 'තුම්හ', 'අම්හ' ශබ්දයන්ගේ ආදේශයෝ සිදු නොවේ.

ทสฺสนตฺเถสุ อาโลจนวชฺชิเตสุ ปยุชฺชมาเนสุ ตุมฺหอมฺหสทฺทานมาเทสา น โหนฺติ, คาโม ตุมฺเห อุทฺทิสฺสาคโต, คาโม อมฺเห อุทฺทิสฺสาคโต, อนาโลจเนติ กึ? คาโม โว อาโลเจติ, คาโม โน อาโลเจติ.

දැකීම යන අර්ථය ඇති, (ඇසින්) බැලීමෙන් තොර ක්‍රියා යෙදෙන කල්හි, 'තුම්හ', 'අම්හ' ශබ්දයන්ගේ ආදේශයෝ සිදු නොවේ. නිදසුන්: gāmo tumhe uddissāgato, gāmo amhe uddissāgato. 'බැලීම හැර' (අනාලෝචනේ) යැයි කීවේ ඇයි? Gāmo vo āloceti, gāmo no āloceti.

๒๙๓. อามนฺตณํ ปุพฺพมสนฺตํว. อามนฺตณํ ปุพฺพมวิชฺชมานํ วิย โหติ ตุมฺหามฺหสทฺทานมาเทสวิสเย, เทวทตฺต ตว ปริคฺคโห, อามนฺตณนฺติ กึ? กมฺพโล เต ปริคฺคโห, ปุพฺพมิติ กึ? ‘มเยตํ สพฺพมกฺขาตํ, ตุมฺหากํ ทฺวิชปุงฺควา[Pg.117], ปรสฺส หิ อวิชฺชมานตฺเต ‘อปาทาโท’ติ ปฏิเสโธ น สิยา. อิวาติ กึ? สวนํ ยถา สิยา.

293. 'තුම්හ', 'අම්හ' ශබ්දයන්ගේ ආදේශයන් විෂයෙහි, මුලින් යෙදෙන ආමන්ත්‍රණ පදයක් නොමැත්තාක් මෙන් (අසත් මෙන්) සැලකේ. නිදසුන්: devadatta tava pariggaho. 'ආමන්ත්‍රණය' (ආමන්ථණං) යැයි කීවේ ඇයි? Kambalo te pariggaho. 'පූර්වයෙහි' (පුබ්බං) යැයි කීවේ ඇයි? 'Mayetaṃ sabbamakkhātaṃ, tumhākaṃ dvijapuṅgavā', මන්ද යත්, පර පදය නොමැති කල්හි 'පාදයක මුල නොවන' (අපාදාදෝ) යන තහනම සිදු නොවන බැවිනි. 'මෙන්' (ඉව) යැයි කීවේ ඇයි? ඇසීම ආදී කටයුතු සිදුවන බැවිනි.

๒๔๐. น สามญฺญวจนเมกตฺเถ.

240. එකම අර්ථය ඇති (සමානාධිකරණ වූ) සාමාන්‍ය වචනයක් ආමන්ත්‍රණයෙහි පර වූ කල්හි, එය නොමැත්තාක් මෙන් (අසත් මෙන්) නොසැලකේ.

สมานาธิกรเณ ปรโต สามญฺญวจนมามนฺตณมสนฺตํ วิย น โหติ, มาณวก ชฏิลก เต ปริคฺคโห. ปรสฺสาวิชฺชมานตฺเตปิ ปุพฺพรูปมุปาทายาเทโส โหติ, สามญฺญวจนนฺติ กึ? เทวทตฺต มาณวก ตว ปริคฺคโห, เอกตฺเถติ กึ? เทวทตฺต ยญฺญทตฺต ตุมฺหํ ปริคฺคโห.

සමානාධිකරණ පදයක් පර වූ කල්හි, සාමාන්‍ය වචනයක් වූ ආමන්ත්‍රණය නොමැත්තාක් මෙන් (අසත් මෙන්) නොසැලකේ. නිදසුන්: māṇavaka jaṭilaka te pariggaho. පර පදය නොමැති වුවද පූර්ව රූපය ආශ්‍රයෙන් ආදේශය සිදු වේ. 'සාමාන්‍ය වචනය' (සාමඤ්ඤවචනං) යැයි කීවේ ඇයි? Devadatta māṇavaka tava pariggaho. 'එකම අර්ථයෙහි' (ඒකත්ථේ) යැයි කීවේ ඇයි? Devadatta yaññadatta tumhaṃ pariggaho.

๒๔๑. พหูสุ วา.

241. බහුවචනයෙහිදී (මේ නීතිය) විකල්පයෙන් වෙයි.

พหูสุ วตฺตมานมามนฺตณํ สามญฺญวจนเมกตฺเถ อวิชฺชมานํ วิย วา น โหติ, พฺราหฺมณา คุณวนฺโต ตุมฺหากํ ปริคฺคโห, พฺราหฺมณา คุณวนฺโต โว ปริคฺคโห.

බහු වචනයෙහි පවත්නා, එකම අර්ථය ඇති සාමාන්‍ය වචනයක් බඳු ආමන්ත්‍රණ පදයක්, නොමැත්තාක් මෙන් නොසැලකීම විකල්පයෙන් වෙයි. නිදසුන්: brāhmaṇā guṇavanto tumhākaṃ pariggaho, brāhmaṇā guṇavanto vo pariggaho.

อิติ โมคฺคลฺลาเน พฺยากรเณ วุตฺติยํ

මෙසේ මොග්ගල්ලාන ව්‍යාකරණයෙහි වෘත්තියෙහි (සඳහන් වේ).

สฺยาทิกณฺโฑ ทุติโย.

ස්‍යාදි කාණ්ඩය නම් වූ දෙවැනි පරිච්ඡේදයයි.

(๓) ตติโย กณฺโฑ (สมาโส)

(3) තුන්වැනි පරිච්ඡේදය (සමාස කාණ්ඩය) යි.

๑. สฺยาทิ สฺยาทิเนกตฺถํ.

1. ස්‍යාදි ප්‍රත්‍යාන්ත පදයක් තවත් ස්‍යාදි ප්‍රත්‍යාන්ත පදයක් සමඟ එකම අර්ථයක් (ඒකාර්ථයක්) දෙයි.

สฺยาทฺยนฺตํ สฺยาทฺยนฺเตน สเหกตฺถํ โหตีติ อิทมธิกตํ เวทิตพฺพํ, โส จ ภินฺนตฺถานเมกตฺถีภาโว สมาโสติ วุจฺจเต.

'ස්‍යාදි ප්‍රත්‍යාන්ත පදයක් තවත් ස්‍යාදි ප්‍රත්‍යාන්ත පදයක් සමඟ ඒකාර්ථ (එකම අර්ථයක් ඇති) වෙයි' යන්න අධිකාර සූත්‍රයක් ලෙස දත යුතුය. වෙනස් අර්ථ ඇති පදයන්ගේ ඒකාර්ථභාවයට පත්වීම 'සමාසය' යැයි කියනු ලැබේ.

๒. อสงฺขฺยํวิภตฺติ สมฺปตฺติ สมีป สากลฺยาภาว ยถา ปจฺฉายุคปทตฺเถ.

2. අව්‍යයීභාව (අසංඛ්‍ය) සමාසය විභක්ති, සම්පත්ති, සමීප, සාකල්‍ය, අභාව, යථා, පච්ඡා (පසුව) සහ යුගපද් (එකවර) යන අර්ථයන්හිදී සිදුවේ.

อสงฺขฺยํ[Pg.118], สฺยาทฺยนฺตํ วิภตฺยาทีนมตฺเถ วตฺตมานํ สฺยาทฺยนฺเตน สเหกตฺถํ ภวติ, ตตฺถ วิภตฺยตฺเถ ตาว อิตฺถีสุ กถา ปวตฺตา อธิตฺถิ. สมฺปตฺติ ทฺวิธา อตฺตสมฺปตฺติ สมิทฺธิ จ, สมฺปนฺนํ พฺรหฺมํ สพฺรหฺมํ ลิจฺฉวีนํ, สมิทฺธิ ภิกฺขานํ สุภิกฺขํ. สมีเป กุมฺภสฺส สมีปมุปกุมฺภํ. สากลฺเยสติณมชฺโฌหรติ, สาคฺยธีเต. อภาโว สมฺพนฺธิเภทา พหุวิโธ, ตตฺร อิทฺธาภาเว-วิคตา อิทฺธิ สทฺทิกานํ ทุสฺสทฺทิกํ, อตฺถาภาเว-อภาโว มกฺขิกานํ นิมฺมกฺขิกํ, อหิกฺกมาภาเว-อติคตานิ ติณานิ นิตฺติณํ, สมฺปตฺยาภาเว-อติคตํ ลหุปาวุรณํ อติลหุปาวุรณํ, ลหุปาวุรณสฺส นายมุปโภคกาโลติ อตฺโถ. ยถา เอตฺถา-เนกวิโธ, ตตฺร โยคฺคตายํ-อนุรูปํ สุรูโปวหติ, วิจฺฉายํ-อนฺวทฺธมาสํ, อตฺถานติวตฺติยํ-ยถาสตฺติ, สทิสตฺเต, สทิโส กิขิยา สกิขิ, อานุปุพฺพิเย-อนุเชฏฺฐํ, ปจฺฉาทตฺเถอนุรถํ, ยุคปทตฺเถ-สจกฺกํ นิเธหิ.

අව්‍යයීභාව (අසංඛ්‍ය) යනු: විභක්ති ආදී අර්ථයන්හි පවත්නා ස්‍යාදි ප්‍රත්‍යාන්ත පදයක්, තවත් ස්‍යාදි ප්‍රත්‍යාන්ත පදයක් සමඟ ඒකාර්ථ වීමයි. එහිදී ප්‍රථමයෙන් විභක්ති අර්ථයෙහි: ස්ත්‍රීන් පිළිබඳ කථා පවත්වන ලදී යන අර්ථයෙන් 'අධිත්ථි' යන්නයි. සම්පත්තිය දෙවැදෑරුම් වේ; එනම් ආත්ම සම්පත්තිය සහ සමෘද්ධියයි. බ්‍රහ්ම සම්පත්තිය 'සබ්‍රහ්මං' ද, භික්ෂූන්ට ලැබෙන සිවුපසයේ සමෘද්ධිය 'සුභික්ඛං' ද වේ. සමීප අර්ථයෙහි: කළයට සමීප වූයේ 'උපකුම්භං' යන්නයි. සාකල්‍ය (සම්පූර්ණත්ව) අර්ථයෙහි: තණකොළ ද සහිතව අනුභව කරයි යන අර්ථයෙන් 'සතිණමජ්ඣෝහරති' යන්න ද, ගින්න පිළිබඳ අධ්‍යයනය ද සහිතව යන අර්ථයෙන් 'සාග්‍යධීතේ' යන්න ද වේ. අභාවය සම්බන්ධය අනුව බොහෝ සෙයින් වෙනස් වේ. එහිදී වෛභවයේ (සෞභාග්‍යයේ) අභාවයෙහි: ධනය පහව ගිය යන අර්ථයෙන් 'දුස්සද්දිකං' යන්නයි. වස්තූන්ගේ අභාවයෙහි: මැස්සන් නොමැති යන අර්ථයෙන් 'නිම්මක්ඛිකං' යන්නයි. ඉක්මවා යාමෙහි: තණකොළ ඉක්මවා ගිය (වියළි) යන අර්ථයෙන් 'නිත්තිණං' යන්නයි. යෝග්‍යතාව ඉක්මවා යාමෙහි: සැහැල්ලු සළුව ඉක්මවා ගිය යන අර්ථයෙන් 'අතිලහුපාවුරණං' යන්නයි (එනම් මෙය සැහැල්ලු සළු පොරවන කාලය නොවේ යන්නයි). 'යථා' යන්නෙහි අර්ථය නොයෙක් ආකාර වේ. එහිදී යෝග්‍යතාවයෙහි: රූපයට අනුරූප වූ යන අර්ථයෙන් 'අනුරූපං' යන්නයි; වීත්සා (නැවත නැවත යෙදීම) අර්ථයෙහි: අඩමසක් පාසා යන අර්ථයෙන් 'අන්වඩ්ඪමාසං' යන්නයි; අර්ථය ඉක්මවා නොයෑමෙහි: ශක්ති ප්‍රමාණයෙන් යන අර්ථයෙන් 'යථාසත්ති' යන්නයි; සමානත්වයෙහි: කිකි පක්ෂියාට සමාන වූ යන අර්ථයෙන් 'සකිකි' යන්නයි; අනුපිළිවෙළෙහි: ජ්‍යෙෂ්ඨත්වයට අනුව යන අර්ථයෙන් 'අනුජෙට්ඨං' යන්නයි; පසුව යන අර්ථයෙහි: රථයට පසුව යන අර්ථයෙන් 'අනුරථං' යන්නයි; එකවර (යුගපත්) යන අර්ථයෙහි: සක් (රෝදය) ද සමඟ තබන්න යන අර්ථයෙන් 'සචක්කං' යන්නයි.

๓. ยถา น ตุลฺเย.

3. සමානත්ව (තුල්‍ය) අර්ථයෙහි පවතින 'යථා' ශබ්දය තවත් ස්‍යාදි ප්‍රත්‍යාන්ත පදයක් සමඟ සමාස නොවේ.

ยถาสทฺโท ตุลฺยตฺเถ วตฺตมาโน สฺยาทฺยนฺเตน สเหกตฺโถ น ภวติ, ยถา เทวทตฺโต ตถา ยญฺญทตฺโต.

දේවදත්තයා යම් සේද, යඤ්ඤදත්තයා ද එසේමය.

๔. ยาวาวธารเณ.

4. ‘යාව’ යන්න අවධාරණාර්ථයෙහි (සීමා කිරීමෙහි) වැටේ.

ยาวสทฺโท-วธารเณ วตฺตมาโน สฺยาทฺยนฺเตน สเหกตฺโถ ภวติ, อวธารณ เมตฺตกตา ปริจฺเฉโท, ยาวามตฺตํ พฺราหฺมเณ อามนฺตย, ยาวชีวํ, อวธารเณติ กึ? ยาว ทินฺนํ ตาว ภุตฺตํ, นาวธารยามิ กิตฺตกํ มยา ภุตฺตนฺติ.

අවධාරණාර්ථයෙහි (සීමා කිරීමෙහි) පවත්නා ‘යාව’ ශබ්දය, ප්‍රත්‍යය (විභක්ති) කෙළවර කොට ඇති පදයක් සමඟ ඒකාර්ථ (සමාස) වෙයි. අවධාරණය යනු මෙතෙකැයි ප්‍රමාණය සීමා කිරීමයි. ‘යාවමත්තං බ්‍රාහ්මණේ ආමන්තය’ (බ්‍රාහ්මණයන් සිටින ප්‍රමාණයට ආරාධනා කරනු), ‘යාවජීවං’ (දිවි හිමියෙන්) යනු උදාහරණයි. ‘අවධාරණයෙහි’ යැයි පැවසුවේ කුමකටද? ‘යාව දින්නං තාව භුත්තං’ (යම් තාක් දෙන ලද ද ඒ තාක් අනුභව කරන ලදී) යන්නෙහි මා විසින් කොපමණක් අනුභව කරන ලද්දේ දැයි සීමාවක් (අවධාරණයක්) නොකෙරේ.

๕. ปยฺยปา [Pg.119] พหิ ติโร ปุเร ปจฺฉา วา ปญฺจมฺยา.

5. පරි, අප, ආ (පය්‍යපා), බහි, තිරෝ, පුරේ, පච්ඡා යන ශබ්ද පංචමී විභක්ත්‍යන්ත පදයක් සමඟ විකල්පයෙන් ඒකාර්ථ (සමාස) වෙති.

ปริอาทโย ปญฺจมฺยนฺเตน สเหกตฺถา โหนฺติ วา, ปริปพฺพตํ วสฺสิ เทโว ปริปพฺพตา, อปปพฺพตํ วสฺสิ เทโว อปปพฺพตา, อาปาฏลิปุตฺตํ วสฺสิ เทโว อาปาฏลิปุตฺตา, พหิคามํ พหิ คามา, ติโรปพฺพตํ ติโรปพฺพตา, ปุเรภตฺตํ ปุเรภตฺตา, ปจฺฉาภตฺตํ ปจฺฉาภตฺตา, เวตาธิกาโร.

පරි ආදී ශබ්ද පංචමී විභක්ත්‍යන්ත පදයක් සමඟ විකල්පයෙන් ඒකාර්ථ (සමාස) වෙති. ‘පරිපබ්බතං වස්සි දේවෝ’ හෝ ‘පරිපබ්බතා’ (පර්වතය අවට වැසි වැස්සේය), ‘අපපබ්බතං වස්සි දේවෝ’ හෝ ‘අපපබ්බතා’ (පර්වතයෙන් මෙපිට වැසි වැස්සේය), ‘ආපාටලිපුත්තං වස්සි දේවෝ’ හෝ ‘ආපාටලිපුත්තා’ (පාටලීපුත්‍රය දක්වා වැසි වැස්සේය), ‘බහිගාමං’ හෝ ‘බහි ගාමා’ (ගමෙන් පිටත), ‘තිරෝපබ්බතං’ හෝ ‘තිරෝපබ්බතා’ (පර්වතයෙන් එතෙර), ‘පුරේභත්තං’ හෝ ‘පුරේභත්තා’ (භක්තයට පෙර), ‘පච්ඡාභත්තං’ හෝ ‘පච්ඡාභත්තා’ (භක්තයට පසු) යනාදියයි. මෙය ‘වා’ (විකල්ප) අධිකාරයයි.

๖. สมีปายาเมสฺวนุ.

6. සමීප (ළඟ) සහ ආයාම (දිග/පැතිරීම) යන අර්ථයන්හි ‘අනු’ ශබ්දය වැටේ.

อนุสทฺโท สามีปฺเย อายาเม จ วตฺตมาโน สฺยาทฺยนฺเตน สเหกตฺโถ โหติ วา, อนุวนมสนิ คตา, อนุคงฺคํ พาราณสี, สมีปายาเมสฺวีติ กึ? รกฺขมนุวิชฺโชตเต วิชฺชุ.

සමීප සහ ආයාම යන අර්ථයන්හි පවත්නා ‘අනු’ ශබ්දය, ප්‍රත්‍යය කෙළවර කොට ඇති පදයක් සමඟ විකල්පයෙන් ඒකාර්ථ (සමාස) වෙයි. ‘අනුවනමසනි ගතා’ (වනය අසලට හෙනහුර වැදුණි), ‘අනුගංගං බාරාණසී’ (ගඟ අසල/දිගේ බරණැස පිහිටා ඇත) යනු උදාහරණයි. ‘සමීප සහ ආයාම යන අර්ථයන්හි’ යැයි පැවසුවේ කුමකටද? ‘රක්ඛමනුවිජ්ජෝතතේ විජ්ජු’ (වෘක්ෂය අනුව/පසුපස විදුලිය කෙටීය) යන්නෙහි සමාස නොවීම සඳහාය.

๗. ติฏฺฐคฺวาทีนิ.

7. ‘තිට්ඨගු’ ආදී ශබ්ද ඒකාර්ථභාවයෙහි (සමාස විෂයයෙහි) නිපාත කරනු ලැබෙත්.

ติฏฺฐคุปฺปภุตีนิ เอกตฺถีภาววิสเย นิปาตียนฺเต, ติฏฺฐนฺตี คาโว ยสฺมึ กาเล ติฏฺฐคุ กาโล, วหคฺคุ กาโล. อายตีควํ, ขเลยวํ, ลูนยวํ ลูยมานยวมิจฺจาทิ, จฺยนฺโต เปตฺถ เกสา เกสิ, ทณฺฑา ทณฺฑิ, ตถา เวลาปฺปภาวนตฺโถปิ, ปาโต นหานํ ปาตรหานํ, สายํ นยานํ สายนหานํ, ปาตกาลํ สายกาลํ, ปาตเมฆํ สายเมฆํ, ปาตมคฺคํ สายมคฺคํ.

තිට්ඨගු ආදී ශබ්ද ඒකාර්ථභාවයෙහි (සමාස කිරීමෙහි) නිපාත කරනු ලැබෙත්. යම් කාලෙක ගවයෝ සිටිත් ද, ඒ කාලය ‘තිට්ඨගු කාලය’ (ගවයන් සිටින වේලාව) යි. ‘වහග්ගු කාලය’ (ගවයන් ගමන් කරන වේලාව) යි. ‘ආයතීගවං’ (ගවයන් නැවත එන වේලාව), ‘ඛලෙයවං’ (කෙළෙහි බාන ලද යව ඇති කාලය), ‘ලූනයවං’ (කපන ලද යව ඇති කාලය), ‘ලූයමානයවං’ (කපනු ලබන යව ඇති කාලය) යනාදිය ද, ‘කේසාකේසි’ (කෙස් අල්ලාගෙන කෙරෙන සටන), ‘දණ්ඩාදණ්ඩි’ (දඬුවලින් කෙරෙන සටන) වැනි ක්‍රීඩා/පරස්පර ක්‍රියාර්ථ ද, එසේම වේලාව හැඟවීමේ අර්ථයෙන් ද, ‘පාතෝ නහානං’ යන්නෙන් ‘පාතරහානං’ (උදය ස්නානය), ‘සායං නහානං’ යන්නෙන් ‘සායනහානං’ (සන්ධ්‍යා ස්නානය), ‘පාතකාලං’ (උදය කාලය), ‘සායකාලං’ (සන්ධ්‍යා කාලය), ‘පාතමේඝං’ (උදය වලාකුළු), ‘සායමේඝං’ (සන්ධ්‍යා වලාකුළු), ‘පාතමග්ගං’ (උදය මාර්ගය), ‘සායමග්ගං’ (සන්ධ්‍යා මාර්ගය) යනාදී වශයෙන් ද නිපාත වෙත්.

๘. โอเร ปริ ปฏิ ปาเร มชฺเฌ เหฏฺฐุทฺธาโธ-นฺโตวาฉฏฺฐิยา. โอราทโย สทฺทา ฉฏฺฐิยนฺเตน สเหกตฺถา วา โหนฺติ, เอการนฺตตฺตํ นิปาตนโต, โอเรคงฺคํ, ปริสิขรํ, ปฏิโสตํ, ปาเรยมุนํ, มชฺเฌคงฺคํ, เหฏฺฐาปาสาทํ, อุทฺธคงฺคํ, อโธคงฺคํ, อนฺโถปาสาทํ, ปุน วาวิธานา ‘คงฺคาโอร’ มิจฺจาทีปิ โหนฺติ.

8. ඕර, පරි, පටි, පාර, මජ්ඣ, හෙට්ඨා, උද්ධ, අධෝ, අන්තෝ යන ශබ්ද ෂෂ්ඨී විභක්ත්‍යන්ත පදයක් සමඟ විකල්පයෙන් ඒකාර්ථ (සමාස) වෙති. නිපාත ක්‍රමයෙන් ඒකාරාන්ත බව (ඕරේ, පාරේ, මජ්ඣේ ලෙස) ලැබෙයි. ‘ඕරේගංගං’ (ගඟෙන් මෙතෙර), ‘පරිසිඛරං’ (ගිරි මුදුන අවට), ‘පටිසෝතං’ (උඩුගං බලා), ‘පාරේයමුනං’ (යමුනාවෙන් එතෙර), ‘මජ්ඣේගංගං’ (ගඟ මැද), ‘හෙට්ඨාපාසාදං’ (ප්‍රාසාදයට යටින්), ‘උද්ධගංගං’ (ගඟට ඉහළින්), ‘අධෝගංගං’ (ගඟට පහළින්), ‘අන්තෝපාසාදං’ (ප්‍රාසාදය ඇතුළත) යනාදියයි. නැවත ද ‘වා’ යන විකල්ප විධානයෙන් ‘ගංගාඕර’ (ගඟෙන් මෙතෙර) ආදී වශයෙන් ද සිදුවේ.

๙. ตํ นปุํสกํ.

9. ඒ ඒකාර්ථ වූ (අව්‍යයීභාව) සමාසය නපුංසක ලිංගයෙහි වෙයි.

ยเทตมติกฺกนฺตเมกตฺถํ[Pg.120], ตํ นปุํสกลิงฺคํ เวทิตพฺพํ, ตถา เจโวทาหฏํ, วา กฺวจิ พหุลาธิการา, ยถาปริสํ ยถาปริสาย, สกาย สกาย ปริสายาติ อตฺโถ.

යම් ඒකාර්ථභාවයකට (සමාසයකට) පැමිණි පදයක් වේ ද, එය නපුංසක ලිංගයෙහි ලා දත යුතුය. ඉහත දක්වන ලද උදාහරණ ද එසේමය. ‘බහුල’ සහ ‘වා’ (විකල්ප) අධිකාරයන්ගේ බලයෙන් ඇතැම් තැනක ‘යථාපරිසං’ (නපුංසක ලිංග) සහ ‘යථාපරිසාය’ (ස්ත්‍රී ලිංග - තමන් තමන්ගේ පිරිසෙහි යන අර්ථයෙන්) යනුවෙන් ද වෙයි.

๑๐. อมาทิ.

10. ‘අං’ ආදී විභක්තීන් කෙළවර ඇති පද, ඒකාර්ථ (තප්පුරිස සමාස) වෙයි.

อมาทิ สฺยาทฺยนฺตํ สฺยาทฺยนฺเตน สห พหุลเมกตฺถํ โหติ คามํ คโต คามคโต, มุหุตฺตํ สุขํ มุหุตฺตสุขํ, วุตฺติเยโวปปทสมาเส กุมฺภกาโร, สปาโก, ตนฺตวาโย, วราหโร. นฺตมานกฺตวนฺตูติ วากฺยเมว, ธมฺมํ สุณนฺโต, ธมฺมํ สุณมาโน, โอทนํ ภุตฺตวา.

‘අං’ ආදී විභක්ත්‍යන්ත පද, තවත් විභක්ත්‍යන්ත පදයක් සමඟ බහුල වශයෙන් ඒකාර්ථ (සමාස) වෙයි. ‘ගාමං ගතෝ’ යන්නෙන් ‘ගාමගතෝ’ (ගමට ගියාවූ), ‘මුහුත්තං සුඛං’ යන්නෙන් ‘මුහුත්තසුඛං’ (මොහොතක් ලැබෙන සැපය) යනාදියයි. උපපද සමාසයෙහි දී ‘කුම්භකාරෝ’ (වලං තනන්නා), ‘සපාකෝ’ (සුනඛ මාංශ අනුභව කරන්නා), ‘තන්තවායෝ’ (රෙදි වියන්නා), ‘වරාහරෝ’ (ශ්‍රේෂ්ඨ දෙය ගෙන එන්නා) යනාදී වශයෙන් වෘත්තිය (සමාස පදය) ම වෙයි. ‘අන්ත’, ‘මාන’ සහ ‘ක්තවන්තු’ ප්‍රත්‍යයාන්ත පදයන්හි දී ‘ධම්මං සුණන්තෝ’ (දහම් අසන), ‘ධම්මං සුණමානෝ’ (දහම් අසන), ‘ඕදනං භුත්තවා’ (බත් අනුභව කළ) යනාදී වශයෙන් වාක්‍යයම (සමාස නොවීම) වෙයි.

รญฺญา หโต ราชหโต, อสินา ฉินฺโน อสิจฺฉินฺโน, ปิตุสทิโส, ปิตุสโม, สุขสหคตํ, ทธินา อุปสิตฺตํ โภชนํ ทธิโภชนํ, คุเฬน มิสฺโส โอทโน คุโฬทโน, วุตฺติปเทเนโวปสิตฺตาทิกิริยายาขฺยาปนโต นตฺถายุตฺตตฺถตา. กฺวจิ วุตฺติเยว อุรโค, ปาทโป. กฺวจิ วากฺยเมว ผรสุนา ฉินฺนวา, ทสฺสเนน ปหาตพฺพา.

‘රඤ්ඤා හතෝ’ යන්නෙන් ‘රාජහතෝ’ (රජු විසින් නසන ලද), ‘අසිනා ඡින්නෝ’ යන්නෙන් ‘අසිච්ඡින්නෝ’ (කඩුවෙන් කපන ලද), ‘පිතුසදිසෝ’ (පියා වැනි), ‘පිතුසමෝ’ (පියාට සමාන), ‘සුඛසහගතං’ (සැපය සමඟ පවත්නා) යනාදිය ද, ‘දධිනා උපසිත්තං භෝජනං’ යන්නෙන් ‘දධිභෝජනං’ (දී කිරෙන් තෙත් කළ ආහාරය), ‘ගුළේන මිස්සෝ ඕදනෝ’ යන්නෙන් ‘ගුළෝදනෝ’ (හකුරු මුසු බත්) යනාදිය ද වේ. සමාස පදයෙන්ම තෙත් කිරීම ආදී ක්‍රියාවන් ප්‍රකාශ වන බැවින් අර්ථයේ අඩුවක් නැත. ඇතැම් තැනක ‘උරගෝ’ (ළපෙත්තෙන් යන සතා - සර්පයා), ‘පාදපෝ’ (මුල්වලින් බොන ජාතිය - වෘක්ෂය) යනාදී වශයෙන් වෘත්තිය (සමාසය) ම වෙයි. ඇතැම් තැනක ‘ඵරසුනා ඡින්නවා’ (පොරවෙන් කපන ලද), ‘දස්සනේන පහාතබ්බා’ (දර්ශනයෙන් ප්‍රහාණය කටයුතු) යනාදී වශයෙන් වාක්‍යයම වෙයි.

พุทฺธสฺส เทยฺยํ พุทฺธเทยฺยํ, ยูปาย ทารุ ยูปาทารุ, รชนาย โทณิ รชนโทณิ. อิธ น โหติ สงฺฆสฺส ทาตพฺพํ. กถํ ‘เอตทตฺโถ เอตทตฺถา เอตทตฺถ’นฺติ? อญฺญปทตฺเถ ภวิสฺสติ.

‘බුද්ධස්ස දෙය්‍යං’ යන්නෙන් ‘බුද්ධදෙය්‍යං’ (බුදුරජාණන් වහන්සේට දිය යුතු දෙය), ‘යූපාය දාරು’ යන්නෙන් ‘යූපාදාරු’ (යුප කණුව සඳහා ලීය), ‘රජනාය දෝණි’ යන්නෙන් ‘රජනදෝණි’ (සායම් පෙවීම සඳහා ඔරුව) යනාදියයි. ‘සංඝස්ස දාතබ්බං’ (සංඝයාට දිය යුතු) යන්නෙහි මෙසේ සමාසයක් නොවේ. එසේ නම් ‘ඒතදත්ථෝ’, ‘ඒතදත්ථා’, ‘ඒතදත්ථං’ (මෙය ප්‍රයෝජනය කොට ඇති) යන්න සිදු වන්නේ කෙසේද? එය අන්‍යපදාර්ථ (බහුබ්බීහි සමාස) අර්ථයෙහි සිදුවනු ඇත.

สวเรหิ ภยํ สวรภยํ, คามนิคฺคโต, เมถุนาเปโต, กฺวจิ วุตฺติเยว กมฺมชํ, จิตฺตชํ, อิธ น โหติ รุกฺขา ปติโต.

‘සවරේහි භයං’ යන්නෙන් ‘සවරභයං’ (වැද්දන්ගෙන් වන බිය), ‘ගාමනිග්ගතෝ’ (ගමෙන් නික්මුණු), ‘මේථුනාපේතෝ’ (මෛථුනයෙන් වෙන් වූ) යනාදියයි. ඇතැම් තැනක ‘කම්මජං’ (කර්මයෙන් උපන්), ‘චිත්තජං’ (සිතෙන් උපන්) යනාදී වශයෙන් වෘත්තිය (සමාසය) ම වෙයි. ‘රුක්ඛා පතිතෝ’ (ගසෙන් වැටුණු) යන්නෙහි මෙහි සමාස නොවේ.

รญฺโญ [Pg.121] ปุริโส ราชปุริโส. พหุลาธิการา นฺตมานนิทฺธาริยปูรณภาวติตฺตตฺเถหิ น โหติ-มมานุกุพฺพํ, มมานุกุรุมาโน, คุนฺนํ กณฺหา สมฺปนฺนขีรตมา, สิสฺสานํ ปญฺจโม, ปฏสฺส สุกฺกตา, กฺวจิ โหเตว-วตฺตมานสามีปฺยํ, กถํ ‘พฺราหฺมณสฺส สุกฺกา ทนฺตา’ติ? สาเปกฺขตาย น โหติ. อิธ ปน โหเตว ‘จนฺทนคนฺโธ, นทิโฆโส, กญฺญารูปํ, กายสมฺผสฺโส, ผลรโส’ติ, ผลานํ ติตฺโต, ผลานมาสิโต, ผสานํ สุหิโต.

‘රඤ්ඤෝ පුරිසෝ’ යන්නෙන් ‘රාජපුරිසෝ’ (රජුගේ පුරුෂයා) යන්නයි. බහුල අධිකාරයේ බලයෙන් ‘අන්ත’, ‘මාන’ ප්‍රත්‍යයාන්ත පද, නිර්ධාරණ (වෙන් කිරීම්), පූරණ (සංඛ්‍යා), භාව (ස්වභාව) සහ තෘප්තිමත් අර්ථයන් සමඟ සමාස නොවේ. ‘මමානුකුබ්බං’ (මා අනුකරණය කරන), ‘මමානුකුරුමානෝ’ (මා අනුකරණය කරන), ‘ගුන්නං කණ්හා සම්පන්නඛීරතමා’ (ගවයන් අතරින් කළු දෙන වඩාත් කිරි දෙන තැනැත්තියයි), ‘සිස්සානං පඤ්චමෝ’ (ගෝලයන්ගෙන් පස්වැන්නා), ‘පටස්ස සුක්කතා’ (රෙදිකඩෙහි සුදු බව) යනාදියයි. ඇතැම් තැනක සමාස වෙයි - ‘වත්තමානසාමීප්‍යං’ (වර්තමානයට සමීප බව) යනාදියයි. ‘බ්‍රාහ්මණස්ස සුක්කා දන්තා’ (බ්‍රාහ්මණයාගේ දත් සුදුය) යන්නෙහි සමාස නොවන්නේ ඇයි? සාපේක්ෂතාව ඇති බැවිනි. නමුත් මෙහි සමාස වෙයි - ‘චන්දනගන්ධෝ’ (සඳුන් සුවඳ), ‘නදිඝෝසෝ’ (ගඟේ hඬ), ‘කඤ්ඤාරූපං’ (කන්‍යාවකගේ රූපය), ‘කායසම්ඵස්සෝ’ (කයෙහි ස්පර්ශය), ‘ඵලරසෝ’ (පලතුරු යුෂ) යනාදිය ද, ‘ඵලානං තිත්තෝ’ (පලතුරුවලින් සෑහීමට පත්), ‘ඵලානමාසිතෝ’ (පලතුරුවලින් සතුටු වූ), ‘ඵලානං සුහිතෝ’ (පලතුරුවලින් සතප්ත වූ) යනාදිය ද වේ.

พฺราหฺมณสฺส อุจฺจํ เคหนฺติ สาเปกฺขตาย น โหติ, ‘รญฺโญ ปาฏลิปุตฺตกสฺส ธน’นฺติ ธนสมฺพนฺเธ ฉฏฺฐีติ ปาฏลิปุตฺตเกน สมฺพนฺธาภาวา น เหสฺสติ, ‘รญฺโญ โค จ อสฺโส จ ปุริโส จา’ติ ภินฺนตฺถตาย วากฺยเมว, ‘รญฺโญ ควาสฺสปุริสา ราชควาสฺสปุริสา’ติ วุตฺติ โหเตเวกตฺติภาเว.

‘බ්‍රාහ්මණස්ස උච්චං ගේහං’ (බ්‍රාහ්මණයාගේ උස් ගෙය) යන්නෙහි සාපේක්ෂතාව නිසා සමාස නොවේ. ‘රඤ්ඤෝ පාටලිපුත්තකස්ස ධනං’ (පාටලීපුත්‍රවාසී රජුගේ ධනය) යන්නෙහි ‘ධනය’ සමඟ ඇති සම්බන්ධතාවය නිසා ෂෂ්ඨී විභක්තිය යෙදෙන අතර, පාටලීපුත්‍රකයා සමඟ (සෘජු) සම්බන්ධයක් නොමැති බැවින් සමාස නොවේ. ‘රඤ්ඤෝ ගෝ ච අස්සෝ ච පුරිසෝ ච’ (රජුගේ ගවයා ද අශ්වයා ද පුරුෂයා ද) යන්නෙහි විවිධ අර්ථ ඇති බැවින් වාක්‍යයම වෙයි. නමුත් ඒකාර්ථභාවයට පත් වූ කල්හි ‘රජුගේ ගව-අස්-පුරුෂයෝ’ යන අර්ථයෙන් ‘රාජගවාස්සපුරිසා’ යැයි වෘත්තිය (සමාසය) සිදුවේ.

ทาเน โสณฺโฑ ทานโสณฺโฑ, ธมฺมรโต, ทานาภิรโต. กฺวจิ วุตฺติเยว กุจฺฉิสโย, ถลฏฺโฐ, ปงฺกชํ, สโรรุหํ. อิธ น โหติ โภชเน มตฺตญฺญุตา, อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารตา, อาสเน นิสินฺโน, อาสเน นิสีทิตพฺพํ.

‘දානේ සොණ්ඩෝ’ යන්නෙන් ‘දානසොණ්ඩෝ’ (දන් දීමෙහි ලොල් වූ), ‘ධම්මරතෝ’ (දහමෙහි ඇලුන), ‘දානාභිරතෝ’ (දන් දීමෙහි විශේෂයෙන් ඇලුන) යනාදියයි. ඇතැම් තැනක ‘කුච්ඡිසයෝ’ (කුසෙහි හොත්තා), ‘ථලට්ඨෝ’ (ගොඩබිම සිටින්නා), ‘පංකජං’ (මඩෙහි උපන් - නෙළුම), ‘සරෝරුහං’ (විලෙහි උපන් - නෙළුම) යනාදී වශයෙන් වෘත්තිය (සමාසය) ම වෙයි. ‘භෝජනේ මත්තඤ්ඤුතා’ (භෝජනයෙහි පමණ දන්නා බව), ‘ඉන්ද්‍රියේසු ගුත්තද්වාරතා’ (ඉන්ද්‍රියයන්හි සංවෘත ද්වාර ඇති බව), ‘ආසනේ නිසින්නෝ’ (අසුනෙහි හුන්), ‘ආසනේ නිසීදිතබ්බං’ (අසුනෙහි හිඳගත යුතු) යන්නෙහි මෙසේ සමාස නොවේ.

๑๑. วิเสสนเมกตฺเถน.

11. විශේෂණය, සමානාධිකරණ වූ විශේෂ්‍යය (නාම පදය) සමඟ ඒකාර්ථ (කම්මධාරය සමාස) වෙයි.

วิเสสนํ สฺยานฺตํ วิเสสฺเสน สฺยาทฺยนฺเตน สมานาธิกรเณน สเหกตฺถํ โหติ, นีลญฺจ ตํ อุปฺปลญฺเจติ นีลุปฺปลํ, ฉินฺนญฺจ ตํ ปรุฬฺหญฺเจติ ฉินฺนปรฬฺหํ, สตฺถีว สตฺถี, สตฺถี จ สา สามา เจติ สตฺถิสามา, สีโหว สีโห, มุนิ จ โส สีโห เจติ มุนิสีโห, สีลเมว ธนํ สีลธนํ.

විභක්ත්‍යන්ත වූ විශේෂණ පදය, සමානාධිකරණ වූ විභක්ත්‍යන්ත විශේෂ්‍ය පදය සමඟ ඒකාර්ථ වෙයි. ‘නීලඤ්ච තං උප්පලඤ්චේති’ යන්නෙන් ‘නීලුප්පලං’ (නිල් මහනෙල), ‘ඡින්නඤ්ච තං පරුළ්හඤ්චේති’ යන්නෙන් ‘ඡින්නපරුළ්හං’ (කපා නැවත වැවුණු), ‘සත්ථී’ (කලව) වැනි කලව ඇති, ‘සත්ථී ච සා සාමා චේති’ යන්නෙන් ‘සත්ථිසාමා’ (රන්වන් කලවා ඇති ස්ත්‍රිය), ‘සීහෝව සීහෝ’ (සිංහයෙකු බඳු), ‘මුනි ච සෝ සීහෝ චේති’ යන්නෙන් ‘මුනිසීහෝ’ (මුනිවරයෙකු බඳු සිංහයා), ‘සීලමේව ධනං’ යන්නෙන් ‘සීලධනං’ (සීලයම ධනය) යනාදියයි.

กฺวจิ [Pg.122] วากฺยเมว ปุณฺโณ มนฺตาณิปุตฺโต, จิตฺโต คหปติ. กฺวจิ วุตฺติเยว กณฺหสปฺโป, โลหิตสาลิ, วิเสสนนฺติ กึ? ตจฺฉโก สปฺโป, เอกตฺเถเนติ กึ? กาฬมฺหา อญฺโญ. กถํ ‘ปตฺตชีวิโก, อาปนฺนชีวิโก, มาสชาโต’ติ? อญฺญปทตฺเถ ภวิสฺสติ.

ඇතැම් තැනක ‘පුණ්ණෝ මන්තාණිපුත්තෝ’ (මන්තාණීගේ පුත් පුණ්ණ තෙරණුවෝ), ‘චිත්තෝ ගහපති’ (චිත්ත ගෘහපති) යනාදී වශයෙන් වාක්‍යයම වෙයි. ඇතැම් තැනක ‘කණ්හසප්පෝ’ (කළු සර්පයා/නයා), ‘ලෝහිතසාලි’ (රතු හැල්වී) යනාදී වශයෙන් වෘත්තිය (සමාසය) ම වෙයි. ‘විශේෂණය’ යැයි පැවසුවේ කුමකටද? ‘තච්ඡකෝ සප්පෝ’ (වඩුවා වූ සර්පයා) යන්නෙහි සමාස වැළැක්වීමටයි. ‘ඒකාර්ථ’ (එක් අර්ථයක් ඇති පද සමඟ) යැයි පැවසුවේ කුමකටද? ‘කාළම්හා අඤ්ඤෝ’ (කළු තැනැත්තාට වඩා වෙනස් කෙනෙක්) යන්නෙහි සමාස වැළැක්වීමටයි. ‘පත්තජීවිකෝ’ (ජීවිකාවට පත් වූ), ‘ආපන්නජීවිකෝ’ (විපතට පත් වූ), ‘මාසජාතෝ’ (මසක් වයසැති) යනාදිය සිදු වන්නේ කෙසේද? ඒවා අන්‍යපදාර්ථ (බහුබ්බීහි) අර්ථයෙහි සිදුවනු ඇත.

๑๒. นญ.

12. ‘නඤ්’ (න) නිපාතය ඒකාර්ථ (නඤ් තප්පුරිස සමාස) වෙයි.

นญิจฺเจตํ สฺยาทฺยนฺตํ สฺยาทฺยนฺเตน สเหกตฺถํ โหติ, น พฺราหฺมโณ อพฺราหฺมโณ, พหุลาธิการโต อสมตฺถตฺเถหิ, เกหิจิ โหติ ‘อปุนเคยฺยา คาถา, อโนกาสํ กาเรตฺวา, อมูลา มูลํ คนฺตฺวา. อีสํกฬาโร, อีสํปิงฺคโลติ ‘สฺยาทิ สฺยาทิเน’ติ สมาโส, วากฺยเมว วาติปฺปสงฺคาภาวา.

‘නඤ්’ (න) යන නිපාතය, විභක්ත්‍යන්ත පදයක් සමඟ ඒකාර්ථ වෙයි. ‘න බ්‍රාහ්මණෝ’ යන්නෙන් ‘අබ්‍රාහ්මණෝ’ (බ්‍රාහ්මණයෙකු නොවන තැනැත්තා) යනු උදාහරණයි. බහුල අධිකාරයේ බලයෙන්, ඇතැම් විට අසමර්ථ අර්ථයන්හි දී ද සමාස වෙයි. ‘අපුනගෙය්‍යා ගාථා’ (නැවත නොගැයිය යුතු ගාථා), ‘අනෝකාසං කාරෙත්වා’ (අවසරයක් නොකරවා), ‘අමූලා මූලං ගන්ත්වා’ (මුල් රහිත තැන සිට මුලට ගොස්) යනාදියයි. ‘ඊසංකළාරෝ’ (මඳක් කළු පැහැති), ‘ඊසංපිංගලෝ’ (මඳක් රන්වන් පැහැති) යන්නෙහි ‘ස්‍යාදි ස්‍යාදිනා’ (විභක්ත්‍යන්තය විභක්ත්‍යන්තය සමඟ) යන්නෙන් සමාස වුවද, විකල්පයේ අතිප්‍රසංගයක් නොමැති බැවින් එය වාක්‍යයම වෙයි.

๑๓. กุปาทโย นิจฺจมสฺยาทิวิธิมฺหิ.

13. ‘කු’ ශබ්දය සහ ‘ප්‍ර’ ආදී උපසර්ගයන්, විභක්ති විධි නොවන කල්හි නිරන්තරයෙන්ම ඒකාර්ථ (සමාස) වෙති.

กุสทฺโท ปาทโย จ สฺยาทฺยนฺเตน สเหกตฺถา โหนฺติ นิจฺจํ สฺยาทิวิธิวิสยโต-ญตฺถ, กุจฺฉิโต พฺราหฺมโณ กุพฺราหฺมโณ, อีสกํ อุณฺหํ กทุณฺหํ, ปนายโก, อภิเสโก, ปกริตฺวา, ปกตํ, ทุปฺปุริโส, ทุกฺกฏํ, สุปุริโส, สุกตํ, อภิตฺถุตํ, อติตฺถุตํ, อากฬาโร, อาพทฺโธ.

‘කු’ ශබ්දය සහ ‘ප්‍ර’ ආදීහු විභක්ති විධි විෂයයෙහි නොවන කල්හි නිරන්තරයෙන්ම විභක්ත්‍යන්ත පද සමඟ ඒකාර්ථ (සමාස) වෙති. ‘කුච්ඡිතෝ බ්‍රාහ්මණෝ’ යන්නෙන් ‘කුබ්‍රාහ්මණෝ’ (නින්දිත බ්‍රාහ්මණයා), ‘ඊසකං උණ්හං’ යන්නෙන් ‘කදුණ්හං’ (මඳ උණුසුම), ‘පනායකෝ’ (විශිෂ්ට නායකයා), ‘අභිසේකෝ’ (අභිෂේකය), ‘පකරිත්වා’ (මැනවින් කොට), ‘පකතං’ (මැනවින් කරන ලද), ‘දුප්පුරිසෝ’ (ලාමක පුරුෂයා), ‘දුක්කටං’ (නරක ලෙස කරන ලද), ‘සුපුරිසෝ’ (සත්පුරුෂයා), ‘සුකතං’ (මැනවින් කරන ලද), ‘අභිත්ථුතං’ (මැනවින් පසසන ලද), ‘අතිත්ථුතං’ (ඉතා වැඩියෙන් පසසන ලද), ‘ආකළාරෝ’ (මඳක් ළා පැහැති), ‘ආබද්ධෝ’ (බැඳුණු) යනාදියයි.

(๙) ‘‘ปาทโย คตาทฺยตฺเถ ปฐมาย’’. ปคโต อาจริโย ปาจริโย, ปนฺเตวาสี.

(9) ‘ප්‍ර’ ආදීහු ප්‍රථමා විභක්ත්‍යන්ත පද සමඟ ‘ගත’ (ගිය) ආදී අර්ථයන්හි දී සමාස වෙති. ‘පගතෝ ආචරියෝ’ යන්නෙන් ‘පාචරියෝ’ (ප්‍රකට ආචාර්යවරයා), ‘පන්තේවාසී’ (ළඟ වසන ශිෂ්‍යයා) යනාදියයි.

(๑๐) ‘‘อจฺจาทโย กนฺตาทฺยตฺเถ ทุติยาย’’. อติกฺกนฺโต มญฺจมติมญฺโจ, อติมาโล.

(10) ‘අති’ ආදීහු ද්විතීයා විභක්ත්‍යන්ත පද සමඟ ‘අතික්කන්ත’ (ඉක්මවා ගිය) ආදී අර්ථයන්හි දී සමාස වෙති. ‘අතික්කන්තෝ මඤ්චං’ යන්නෙන් ‘අතිමඤ්චෝ’ (ඇඳ ඉක්මවා ගිය), ‘අතිමාලෝ’ (මාලාව ඉක්මවා ගිය) යනාදියයි.

(๑๑) ‘‘อวาทโย [Pg.123] กุฏฺฐาทฺยตฺเถ ตติยาย’’. อวกุฏฺฐํ โกกิลาย วนํ อวโกกิลํ, อวมยูรํ.

(11) "අවාදයෝ කුට්ඨාද්‍යත්ථේ තතියායා" (අව ආදී නිපාත තෘතියා විභක්ත්‍යර්ථයෙහි 'කුට්ඨ' හෙළාදකින ලද ආදී අර්ථයන්හි සමස් වේ). කොවුලා විසින් හෙළාදකින ලද වනය 'අවකොකිලං' නම් වේ, මයුරයා විසින් හෙළාදකින ලද්ද 'අවමයුරං' නම් වේ.

(๑๒) ‘‘ปริยาทโย คิลานาทฺยตฺเถ จตุตฺถิยา’’. ปริคิลาโน อชฺเฌนาย ปริยชฺเฌโน.

(12) "පරියාදයෝ ගිලානාද්‍යත්ථේ චතුත්ථියා" (පරි ආදී නිපාත චතුර්ථී විභක්ත්‍යර්ථයෙහි 'ගිලාන' වෙහෙසට පත් ආදී අර්ථයන්හි සමස් වේ). ඉගෙනීමෙන් වෙහෙසට පත් වූයේ 'පරියජ්ඣෙනො' (පරියජ්ඣේන) නම් වේ.

(๑๓) ‘‘นฺยาทโย กนฺตาทฺยตฺเถ ปญฺจมิยา’’.

(13) "න්‍යාදයෝ කන්තාද්‍යත්ථේ පඤ්චමියා" (නි ආදී නිපාත පඤ්චමී විභක්ත්‍යර්ථයෙහි 'කන්ත' නික්මුණු/ඉක්මවා ගිය ආදී අර්ථයන්හි සමස් වේ).

นิกฺขนฺโต โกสมฺพิยา นิกฺโกสมฺปิ, อสฺยาทิวิธิมฺหีติ กึ? รุกฺขํ ปติ วิชฺโชตเต.

කොසැඹෑ නුවරින් නික්මුණු තැනැත්තා 'නික්කොසම්පි' නම් වේ. 'මේ ආදී විධීන්හි' යන්නෙන් කුමක් අදහස් කෙරේද? 'රුක්ඛං පති විජ්ජෝතතේ' (ගස දෙසට බබළයි) යන්නෙහි සමාසය සිදු නොවේ.

๑๔. จี กฺริยตฺเถหิ.

14. "චී ක්‍රියත්ථේහි" (චී ප්‍රත්‍යයාන්ත පද, ක්‍රියාර්ථවත් පදයන් හා සමස් වේ).

จีปฺปจฺจยนฺโต กิริยตฺเถหิ สฺยาทฺยนฺเตหิ สเหกตฺโถ โหติ, มลินีกริย.

චී ප්‍රත්‍යය අගට ඇති පදය, ක්‍රියාර්ථ ප්‍රකාශ කරන විභක්ති ප්‍රත්‍යයාන්ත පදයන් සමඟ එක් අර්ථයක් (සමාසයක්) වෙයි. උදාහරණ: 'මලිනීකරිය' (කිලිටු කොට).

๑๕. ภูสนาทรานาทเรสฺวลํสาสา.

15. "භූසනාදරානාදරේස්වළංසාසා" (අලංකාර කිරීම, ගෞරව කිරීම සහ නොසලකා හැරීම යන අර්ථයන්හි පවතින 'අලං', 'ස' සහ 'අස' යන නිපාත පද ක්‍රියාර්ථවත් පද හා සමස් වේ).

ภูสนาทิสฺวตฺเถ สฺวลมาทโย สทฺทา กิริยตฺเถหิ สฺยาทฺยนฺเตหิ สเหกตฺถา โหนฺติ, อลํกริย, สกฺกจฺจ, อสกฺกจฺจ. ภูสนาทีสูติ กึ? อลํภุตฺวา คโต, สกฺกตฺวา คโต, อสกฺกตฺวา คโต, ปริยตฺตํ โสภนมโสภนนฺติ อตฺโถ.

අලංකාර කිරීම් ආදී අර්ථයන්හි 'සු', 'අලං' ආදී ශබ්ද, ක්‍රියාර්ථවත් විභක්ත්‍යන්ත පදයන් සමඟ එක් අර්ථයක් (සමාසයක්) වෙයි. උදාහරණ: 'අලංකරිය' (අලංකාර කොට), 'සක්කච්ච' (මැනවින් සලකා/ගෞරවයෙන් යුතුව), 'අසක්කච්ච' (නොසලකා/අගෞරවයෙන් යුතුව). 'අලංකාර කිරීම් ආදී අර්ථයන්හි' යැයි පැවසුවේ කුමටද? 'අලං භුත්වා ගතෝ' (ප්‍රමාණවත් ලෙස අනුභව කොට ගියේය), 'සක්කත්වා ගතෝ' (සත්කාර කොට ගියේය), 'අසක්කත්වා ගතෝ' (සත්කාර නොකොට ගියේය) යන්නෙහි සමාස නොවීම සඳහාය. මෙහි අර්ථය වට කර ගන්නා ලද, ලස්සන වූ හෝ නොලස්සන වූ යන්නයි.

๑๖. อญฺเญ จ.

16. "අඤ්ඤේ ච" (අනෙක් ශබ්දද ක්‍රියාර්ථවත් පද සමඟ බහුලව සමස් වේ).

อญฺเญ จ สทฺทา กิริยตฺเถหิ สฺยาทฺยนฺเตหิ สห พหุลเมกตฺถา ภวนฺติ, ปุโรภูย, ติโรภูย, ติโรกริย, อุรสิกริย, มนสิกริย, มชฺเฌกริย, ตุณฺหีภูย.

අනෙක් ශබ්දද ක්‍රියාර්ථවත් විභක්ත්‍යන්ත පදයන් සමඟ බහුලව එක් අර්ථයක් (සමාසයක්) වෙයි. උදාහරණ: 'පුරෝභූය' (පෙරටු කොටගෙන), 'තිරෝභූය' (මුවා වී/අතුරුදන් වී), 'තිරෝකරිය' (මුවා කොට), 'උරසිකරිය' (ළෙහි ලා තබාගෙන), 'මනසිකරිය' (මනසෙහි තබාගෙන/මෙනෙහි කොට), 'මජ්ඣේකරිය' (මැදිකොට), 'තුණ්හීභූය' (නිශ්ශබ්ද වී).

๑๗. วาเนกญฺญตฺเถ.

17. "වානේකඤ්ඤත්ථේ" (බොහෝ විභක්ත්‍යන්ත පද, වෙනත් පදයක අර්ථයෙහි [අන්‍යාර්ථයක] විකල්පයෙන් එක් අර්ථයක් [බහුබ්‍රීහි සමාසයක්] වෙයි).

อเนกํ [Pg.124] สฺยาทฺยนฺตมญฺญสฺส ปทสฺสตฺเถ เอกตฺถํ วา โหติ, พหูนิ ธนานิ ยสฺส โส พหุธโน, ลมฺพา กณฺณา ยสฺส โส ลมฺพกณฺโณ, วชิรํ ปาณิมฺหิ ยสฺส โสยํ วชิรปาณิ, มตฺตา พหโว มาตงฺคา เอตฺถ มตฺตพหุมาตงฺคํ วนํ, อารุฬฺโห วานโร ยํ รุกฺขํ โส อารุฬฺหวานโร, ชิตานิ อินฺทฺริยานิ เยน โส ชิตินฺทฺริโย, ทินฺนํ โภชนํ ยสฺส โส ทินฺนโภชโน, อปคตํ กาฬกํ ยสฺมา ปฏา โส-ยมปคตกาฬโก, อุปคตา ทส เยสํ เต อุปทสา, อาสนฺนทสา, อทูรทสา, อธิกทสา, ตโย ทส ปริมาณเมสํ ติทสา, กถํ ทสสทฺโท สงฺขฺยาเน วตฺตเต? ปริมาณสทฺทสนฺนิธานา, ยถา ปญฺจ ปริมาณเมสํ ปญฺจกา สกุนาติ, ทฺเว วา ตโย วา ปริมาณเมสํ ทฺวตฺตโย วาสทฺทตฺเถ วา ทฺเว วา ตโย วา ทฺวตฺตโย.

විභක්ති ප්‍රත්‍යයාන්ත වූ බොහෝ පද, වෙනත් පදයක අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීම පිණිස විකල්පයෙන් එක් පදයක් (බහුබ්‍රීහි සමාසයක්) වෙයි. උදාහරණ: යමෙකුට බොහෝ ධනය ඇද්ද හෙතෙම 'බහුධනෝ' (බහුධන ඇත්තා) නම් වේ. යමෙකුට දිගු කන් ඇද්ද හෙතෙම 'ලම්බකණ්ණෝ' (දිගු කන් ඇත්තා) නම් වේ. යමෙකුගේ අතෙහි වජ්‍රය ඇද්ද හෙතෙම 'vජිරපාණි' (වජ්‍රපාණී) නම් වේ. යමක මත් වූ බොහෝ ඇතුන් ඇද්ද ඒ වනය 'මත්තබහුමාතංගං' නම් වේ. යම් ගසකට වඳුරෙකු නැඟුණේ ද ඒ ගස 'ආරුළ්හවානරෝ' නම් වේ. යමෙකු විසින් ඉන්ද්‍රියයන් ජය ගන්නා ලද්දේ ද හෙතෙම 'ජිතින්ද්‍රියෝ' (ජිතේන්ද්‍රිය) නම් වේ. යමෙකුට ආහාර දෙන ලද්දේ ද හෙතෙම 'දින්නභෝජනෝ' නම් වේ. යම් වස්ත්‍රයකින් කළු ලපය (කිලිටි) පහව ගියේ ද ඒ වස්ත්‍රය 'අපගතකාළකෝ' නම් වේ. දහයට ළඟා වූවෝ 'උපදසා' (දහයට ආසන්න වූවෝ) නම් වෙති, 'ආසන්නදසා', 'අදූරදසා' (දහයට නුදුරු වූවෝ), 'අධිකදසා' (දහයට වැඩි වූවෝ) ද එසේමය. තුනක් සහ දහයක් (තිහක්) ප්‍රමාණය කොට ඇත්තෝ 'තිදසා' (තිස්තුන් කෙළක් දෙවියෝ) නම් වෙති. 'දස' ශබ්දය සංඛ්‍යානයෙහි (ගණන් කිරීමෙහි) යෙදෙන්නේ කෙසේද? ප්‍රමාණ ශබ්දයේ ළඟින් පැවතීම නිසාය. 'පස් දෙනෙකු ප්‍රමාණය කොට ඇති පක්ෂීහු පංචකයෝය' (පඤ්චකා සකුණා) යන්න සේය. 'දෙකක් හෝ තුනක් ප්‍රමාණය කොට ඇත්තෝ ද්වත්ථයෝ' (ද්වත්තයෝ) නම් වෙති. 'වා' (හෝ) යන ශබ්දයේ අර්ථයෙන් 'දෙකක් හෝ තුනක්' යන්න 'ද්වත්තයෝ' නම් වේ.

ทกฺขิณสฺสา จ ปุพฺพสฺสา จ ทิสาย ยทนฺตราฬํ ทกฺขิณปุพฺพา ทิสา, ทกฺขิณา จ สา ปุพฺพา จาติ วา, สห ปุตฺเตนาคโต สปุตฺโต, สโลมโก วิชฺชมานโลมโกติ อตฺโถ, เอวํ สปกฺขโก, อตฺถี ขีรา พฺราหฺมณีติ อตฺถิสทฺโท วิชฺชมานตฺเถ นิปาโต, กฺวจิ คตตฺถตาย ปทนฺตรานมปฺปโยโค, กณฺฐฏฺฐา กาฬา อสฺส กณฺเฐกาโฬ, โอฏฺฐสฺส มุขมิว มุขมสฺส โอฏฺฐมุโข, เกสสงฺฆาโต จูฬา อสฺส เกสจูโฬ, สุวณฺณวิกาโร อลงฺกาโร อสฺส สุวณฺณาลงฺกาโร, ปปติตํ ปณฺณมสฺส ปปติตปณฺโณ, ปปณฺโณ, อวิชฺชมานา ปุตฺตา อสฺส อวิชฺชมานปุตฺโต, น สนฺติ ปุตฺตา อสฺส อปุตฺเต, กฺวจิ น โหติ ปญฺจ ภุตฺตวนฺโต อสฺส ภาตุโน ปุตฺโต อสฺส อตฺถีติ พหุลาธิการโต.

දකුණු දිශාවත් නැඟෙනහිර දිශාවත් අතර පවතින යම් මධ්‍ය ප්‍රදේශයක් වේද, එය 'දක්ඛิණපුබ්බා' (ගිනිකොන) දිශාව නම් වේ. නැතහොත් දකුණු වූ ද නැඟෙනහිර වූ ද දිශාව යන්නයි. පුත්‍රයා සමඟ පැමිණියේ 'සපුත්තෝ' (පුත්‍රයා සහිත වූයේ) නම් වේ. 'සලෝමකෝ' යනු ලොම් සහිත වූයේ යන අර්ථයයි. 'සපක්ඛකෝ' (පියාපත් සහිත වූයේ) යන්න ද එසේමය. 'අත්ථි ඛීරා බ්‍රාහ්මණී' (කිරි ඇති බ්‍රාහ්මණ කාන්තාව) යන්නෙහි 'අත්ථි' ශබ්දය පවතින බව (ඇති බව) යන අර්ථය දෙන නිපාතයකි. සමහර තැන්වල අර්ථය පැහැදිලි බැවින් වෙනත් පද යෙදීමක් සිදු නොවේ. උගුරෙහි කළු පැහැය පිහිටියේ 'කණ්ඨේකාළෝ' (කණ්ඨේකාල - නිල්ගෙලැති ඊශ්වර) නම් වේ. ඔටුවෙකුගේ මුහුණ වැනි මුහුණක් ඇත්තේ 'ඔට්ඨමුඛෝ' නම් වේ. කෙස් වැටියෙන් කළ කොණ්ඩය (සිඛාව) ඇත්තේ 'කේසචූළෝ' නම් වේ. රන් ආභරණ ඇත්තේ 'සුවණ්ණාලංකාරෝ' නම් වේ. කොළ හැළී ගිය ගස 'පපතිතපණ්ණෝ' හෝ 'පපණ්ණෝ' නම් වේ. පුත්‍රයන් නොමැති තැනැත්තා 'අවිජ්ජමානපුත්තෝ' හෝ 'අපුත්තෝ' නම් වේ. 'බහුල' අධිකාරය නිසා ඇතැම් විට 'පංච භුත්තවන්තෝ අස්ස' (ඔහුගේ අනුභව කළ පස් දෙනා) හෝ 'භාතුනෝ පුත්තෝ අස්ස අත්ථි' (ඔහුගේ සොහොයුරාගේ පුත්‍රයා සිටී) යනාදී තැන්වල (බහුබ්‍රීහි) සමාසය සිදු නොවේ.

๑๘. ตตฺถ คเหตฺวา เตน ปหริตฺวา ยุทฺเธ สรูปํ.

18. "තත්ථ ගහෙත්වා තේන පහරිත්වා යුද්ධේ සරූපං" (එහි ග්‍රහණය කොට හෝ එයින් පහර දී කෙරෙන යුද්ධයකදී සමාන රූප ඇති සප්තම්‍යන්ත හා තෘතීයාන්ත පද සමස් වේ).

สตฺตมฺยนฺตํ [Pg.125] ตติยนฺตญฺจ สรูปมเนกํ ตตฺถ คเหตฺวา เตน ปหริตฺวา ยุทฺเธ-ญฺญปทตฺเถ เอกตฺถํ วา โหติ, เกเสสุ จ เกเสสุ จ คเหตฺวา ยุทฺธํ ปวตฺตํ เกสาเกสิ, ทณฺเฑหิ จ ทณฺเฑหิ จ ปหริตฺวา ยุทฺธํ ปวตฺตํ ทณฺฑาทณฺฑิ, มุฏฺฐามุฏฺฐิ, ‘‘จิ วีติยาเร’’ (๓-๕๑) ติ จิ สมาสนฺโต, ‘‘จิสฺมึ’’ (๓.๖๖) ติ อกาโร. ตตฺถ เตเนติ กึ? กายญฺจ กายญฺจ คเหตฺวา ยุทฺธํ ปวตฺตํ. คเหตฺวา ปหริตฺวาติ กึ? รเถ จ รเถ จ ฐตฺวา ยุทฺธํ ปวตฺติ. ยุทฺเธติ กึ? หตฺเถ จ หตฺเถ จ คเหตฺวา สขฺยํ ปวตฺตํ. สรูปนฺติ กึ? ทณฺเฑหิ จ มุสเลหิ จ ปหริตฺวา ยุทฺธ ปวตฺตํ.

සමාන රූප ඇති, සප්තමී විභක්ත්‍යන්ත සහ තෘතීයා විභක්ත්‍යන්ත වූ බොහෝ පද, 'එහි ග්‍රහණය කොට' හෝ 'එයින් පහර දී' යන යුද්ධය පිළිබඳ අන්‍යාර්ථයකදී විකල්පයෙන් එක් අර්ථයක් (ව්‍යතිහාර බහුබ්‍රීහි සමාසයක්) වෙයි. කෙස්වලින් සහ කෙස්වලින් අල්ලාගෙන කරන ලද යුද්ධය 'කේසාකේසි' (කෙස් අල්ලා කෙරෙන සටන) නම් වේ. පොලුවලින් සහ පොලුවලින් පහර දී කරන ලද යුද්ධය 'දණ්ඩාදණ්ඩි' (පොලුවලින් පහර දී කෙරෙන සටන) නම් වේ. 'මුට්ඨාමුට්ඨි' (මිටිමොළවා කෙරෙන සටන) යන්න ද එසේමය. 'චි වීතියාර්‍ථයෙහි' සූත්‍රයෙන් 'චි' ප්‍රත්‍යය සමාසාන්ත ව යෙදේ. 'චි' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි 'අ' කාරය දීර්ඝ වේ. 'එහි' (සප්තමී) සහ 'එයින්' (තෘතීයා) යනුවෙන් පැවසුවේ කුමටද? 'කායං ච කායං ච ගහෙත්වා යුද්ධං පවත්තං' (ශරීරය සහ ශරීරය අල්ලාගෙන යුද්ධය පැවතුණි - මෙහි ද්විතීයා විභක්තිය ඇති බැවින් සමාස නොවේ). 'ග්‍රහණය කොට' සහ 'පහර දී' යැයි පැවසුවේ කුමටද? 'රථෙ ච رථෙ ච ඨත්වා යුද්ධං පවත්ති' (රථයෙහි සහ රථයෙහි සිට යුද්ධය පැවතුණි - මෙහි සමාස නොවේ). 'යුද්ධයකදී' යැයි පැවසුවේ කුමටද? 'හත්ථෙ ච හත්ථෙ ච ගහෙත්වා සඛ්‍යං පවත්තං' (අතින් අත ගෙන මිත්‍රත්වය පැවැත්විණි - මෙහි යුද්ධයක් නොවන බැවින් සමාස නොවේ). 'සමාන රූප ඇති' යැයි පැවසුවේ කුමටද? 'දණ්ඩේහි ච මුසලේහි ච පහරිත්වා යුද්ධං පවත්තං' (පොලුවලින් සහ මුගුරුවලින් පහර දී යුද්ධය පැවතුණි - මෙහි අසමාන රූප ඇති බැවින් සමාස නොවේ).

๑๙. จตฺเถ.

19. "චත්ථේ" (ච ශබ්දයාගේ [සහ/සහිත] අර්ථයෙහි ද්වන්ද්ව සමාසය වෙයි).

อเนกํ สฺยาทฺยนฺตํ จตฺเถ เอกตฺถํ วา ภวติ. สมุจฺจโยนฺวาจโย อิตรีตรโยโค สมาหาโร จ จ สทฺทตฺถา, ตตฺถ สมุจฺจยานฺวาจเยสุ เนกตฺถีภาโว สมฺภวติ, เตสุ หิ สมุจฺจโย อญฺญมญฺญนิรเปกฺขา นมตฺตปฺปธานานํ กตฺถจิ กิริยาวิเสเส จียมานตา, ยถา ‘ธเว จ ขทิเร จ ปลาเส จ ฉินฺทา’ติ. อนฺวาจโย จ ยตฺเถโก ปธานภาเวน วิธียเต อปโร จ คุณภาเวน, ยถา ‘ภิกฺขญฺจร คาโว จานเย’ติ. อิตรทฺวเย ตุ สมฺภวติ, เตสุ หิ อญฺญมญฺญสาเปกฺขานมวยวภทานุคโต อิตรีตรโยโค, ยถา ‘สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานา’ติ, อสฺสาวยวปฺปธานตฺตา พหุวจนเมว. อญฺญมญฺญสาเปกฺขานเมว ติโรหิตาวยวเภโท สมุทายปฺปธาโน สมาหาโร, ยถา ‘ฉตฺตุปาหน’นฺติ, อสฺส ปน สมุทายปฺปธานตฺตา เอกวจนเมว.

විභක්ති ප්‍රත්‍යයාන්ත වූ බොහෝ පද, 'ච' ශබ්දයේ අර්ථයෙහි විකල්පයෙන් එක් පදයක් (ද්වන්ද්ව සමාසයක්) වෙයි. සමුච්චය, අන්වාචය, ඉතරේතරයෝගය සහ සමාහාරය යනු 'ච' ශබ්දයේ අර්ථ සතරයි. ඒ අතරින් සමුච්චය සහ අන්වාචය යන අර්ථයන්හි සමාස වීමක් (එක් අර්ථයක් වීමක්) සිදු නොවේ. මන්දයත්, සමුච්චය යනු යම් ක්‍රියාවකදී එකිනෙකාට අපේක්ෂාවක් නොමැතිව, තමන්ටම ප්‍රධානත්වය ඇති දෑ එක් රැස් කිරීමයි. උදාහරණ: 'ධව ගස් ද ඛදිර ගස් ද පලාස ගස් ද කපන්න' (ධවේ ච ඛදිරේ ච පලාසේ ච ඡින්ද) යන්න සේය. අන්වාචය යනු එකක් ප්‍රධාන වශයෙන් ද අනෙක අප්‍රධාන (ගුණ) වශයෙන් ද පැනවීමයි. උදාහරණ: 'පිඬුසිඟා යන්න, ගවයන් ද දක්කාගෙන එන්න' (භික්ඛං චර ගාවෝ ච ආනයේ) යන්න සේය. ඉතිරි අර්ථ දෙකෙහි (ඉතරේතරයෝග සහ සමාහාරයන්හි) සමාසය සිදු වේ. ඒ අතරින්, එකිනෙකා අපේක්ෂා කරන පදයන්ගේ අවයව භේදය (වෙනස් බව) රැකෙන පරිදි සිදුවන එකතුව ඉතරේතරයෝගයයි. උදාහරණ: 'සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානා' (සාරිපුත්ත සහ මොග්ගල්ලාන දෙනම) යන්නයි. මෙහි අවයවයන් ප්‍රධාන වන බැවින් බහුවචනයම යෙදේ. එකිනෙකා අපේක්ෂා කරන්නන්ගේම අවයව භේදය වැසී ගොස්, සමූහයට (සමුදායට) ප්‍රධානත්වය ලැබෙන එකතුව සමාහාරයයි. උදාහරණ: 'ඡත්තුපාහනං' (කුඩය හා සෙරෙප්පු යුගල) යන්නයි. මෙහි සමූහය ප්‍රධාන වන බැවින් ඒකවචනයම යෙදේ.

เต [Pg.126] จ สมาหารีตรีตรโยคา พหุลํ วิธานา นิยตวิสยาเยว โหนฺติ, ตตฺรายํ วิสยวิภาโค นิรุตฺถิปิฏกาคโต-ปาณิตูริยโยคฺคเสนงฺคานํ, นิจฺจเวรีนํ, สงฺขฺยาปริมาณ-สญฺญานํ, ขุทฺทชนฺตุกานํ, ปจนจณฺฑาลานํ, จรณสาธารณานํ, เอกชฺฌายนปาวจนานํ, ลิงฺควิเสสานํ, วิวิธวิรุทฺธานํ ทิสานํ, นทีนญฺจ นิจฺจํ สมาหาเรกตฺตํ ภวติ, ติณรุกฺขปสุสกุนธนธญฺญพฺยญฺชนชนปฺปทานํ วา, อญฺเญสมิตรีตรโยโคว.

ඒ සමාහාර සහ ඉතරේතරයෝග සමාසයෝ බහුල විධිමත්භාවය නිසා නියමිත විෂය පථයන්හිම වෙති. එහි නිරුත්ති පිටකයෙහි දක්වා ඇති විෂය විභාගය මෙසේය: ශරීර අවයව, තූර්ය භාණ්ඩ, රථ වාහන හා සේනාංග, නිත්‍ය සතුරන්, සංඛ්‍යා හා ප්‍රමාණ නාමයන්, කුඩා සතුන්, සූපවේදීන් හා චණ්ඩාලයන් (පචන-චණ්ඩාලයන්), විවිධ ව්‍රත සමාදන් වූවන් (චරණ-සාධාරණයන්), එකම අධ්‍යයනයක් ඇති ධර්ම ග්‍රන්ථයන්, ලිංග වෙනස්කම් ඇති පද, විවිධ වූ ප්‍රතිවිරුද්ධ දිශාවන් සහ ගංගාවන් යන මොවුන්ගේ නාමයන්හි නිරන්තරයෙන්ම සමාහාර ඒකවචනය (සමාහාර සමාසය) වෙයි. තණකොළ, වෘක්ෂ, පශු (සිව්පාවුන්), පක්ෂී, ධන, ධාන්‍ය, ව්‍යංජන (ආහාර ව්‍යංජන) සහ ජනපද යන මොවුන්ගේ නාමයන්හි විකල්පයෙන් වෙයි. අනෙක් පදයන්හි ඉතරේතරයෝග සමාසයම වෙයි.

ปาณฺยงฺคานํ-จกฺขุโสตํ, มุขนาสิกํ, หนุคีวํ, ฉวิมํสโลหิตํ, นามรูปํ, ชรามรณํ. ตุริยงฺคานํ-อลสตาลมฺพรํ, มุรชโคมุขํ, สงฺขเทณฺฑิมํ, มทฺทวิกปาณวิกํ, คีตวาทิตํ, สมฺมตาลํ. โยคฺคงฺคานํ ผาลปาจนํ, ยุคนงฺคลํ. เสนงฺคานํ-อสิสตฺติโตมรปิณฺฑํ, อสิจมฺมํ, ธนุกลาปํ, ปหรณาวรณํ. นิจฺจเวรีนํ-อหินกุลํ, พีฬาลมูสิกํ, กาโกลูกํ, นาคสุปณฺณํ. สงฺขฺยาปริมาณ สญฺญานํ-เอกกทุกํ, ทุกติกํ, ติกจตุกฺกํ, จตุกฺกปญฺจกํ, ทเสกาทสกํ. ขุทฺทชนฺตุกานํ กีฏปฏงฺคํ, กุนฺถกิปิลฺลิกํ, ฑํสมกสํ, มกฺขิกกิปิลฺลิกํ. ปจนจณฺฑาลานํ-โอรพฺภิกสูกริกํ, สากุนฺติ กมาควิกํ, สปากจณฺฑาลํ, เวนรถการํ, ปุกฺกุส ฉวฑาหกํ. จรณสาธารณานํ-อติสภารทฺวาชํ, กฐกลาปํ, สีลปญฺญาณํ, สมถวิปสฺสนํ, วิชฺชาจรณํ. เอกชฺฌายนปาวจนานํ ทีฆมชฺฌิมํ, เอกุตฺตรสํยุตฺตกํ, ขนฺธกวิภงฺคํ. ลิงฺควิเสสานํ-อิตฺถิปุขํ, ทาสิทาสํ, จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปฺปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ, ติณกฏฺฐสาขาปลาสํ, ‘ลาภี โหติ จีวรปิณฺฑปาตเสนา- สนคิลานปฺปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาราน’นฺติปิ ทิสฺสติ. วิวิธวิรุทฺธานํ กุสลากุสลํ[Pg.127], สาวชฺชานวชฺชํ, หีนปฺปณีตํ, กณฺหสุกฺกํ, เฉกปาปกํ. ทิสานํ ปุพฺพาปรํ, ทกฺขิณุตฺตรํ, ปุพฺพทกฺขิณํ, ปุพฺพุตฺตรํ, อธรุตฺตรํ, อปรทกฺขิณํ, อปรุตฺตรํ. นทีนํ-คงฺคายมุนํ, มหิสรภุ.

ප්‍රාණීන්ගේ අවයව සඳහා - ඇස හා කන (චක්ඛුසෝතං), කට හා නාසය (මුඛනාසිකං), හනුව හා බෙල්ල (හනුගීවං), සම, මස් හා ලේ (ඡවිමංසලෝහිතං), නාම හා රූප (නාමරූපං), ජරාව හා මරණය (ජරාමරණං) යනාදියයි. තූර්ය භාණ්ඩවල අවයව සඳහා - අලස හා තාලම්බර (අලසතාලම්බරං), මුරජ හා ගෝමුඛ (මුරජගෝමුඛං), හක්ගෙඩිය හා ඩෙංගිම (සංඛදේණ්ඩิමං), මද්දවි හා පාණවික (මද්දවිකපාණවිකං), ගීතය හා වාදනය (ගීතවාදිතං), සම්මතාලය (සම්මතාලං) යනාදියයි. වියගහේ අවයව සඳහා - නගුල් තලය හා කෙවිට (ඵාලපාචනං), වියගහ හා නගුල (යුගනංගලං). සේනාවේ අංග සඳහා - කඩුව, හෙල්ල හා තෝමරය (අසිසත්තිතෝමරපිණ්ඩං), කඩුව හා පලිහ (අසිචම්මං), දුන්න හා ඊතල කැලඹ (ධනුකලාපං), පහර දෙන ආයුධ හා ආවරණ (පහරණාවරණං). නිත්‍ය සතුරන් සඳහා - නයා හා මුගටියා (අහිනකුලං), බළලා හා මීයා (බීළාලමූසිකං), කපුටා හා බකමූණා (කාකෝලූකං), නාගයා හා ගුරුළා (නාගසුපණ්ණං). සංඛ්‍යා පරිමාණ සංඥාවන් සඳහා - එක හා දෙක (ඒකකදුකං), දෙක හා තුන (දුකතිකං), තුන හා හතර (තිකචතුක්කං), හතර හා පහ (චතුක්කපඤ්චකං), දහය හා එකොළහ (දසේකාදසකං). කුඩා සතුන් සඳහා - පණුවා හා පළඟැටියා (කීටපටංගං), කුන්තයා හා කූඹියා (කුන්තකිපිල්ලිකං), දැහිටා හා මදුරුවා (ඩංසමකසං), මැස්සා හා කූඹියා (මක්ඛිකාකිපිල්ලිකං). සතුන් මරන්නන් හා සැඩොලුන් සඳහා - බැටළුවන් මරන්නා හා ඌරන් මරන්නා (ඕරබ්භිකසූකරිකං), කුරුල්ලන් මරන්නා හා මුවන් දඩයම් කරන්නා (සාකුන්තිකමාගවිකං), සැඩොලා හා සැඩොල් විශේෂයක් (සපාකචණ්ඩාලං), වේණ හා රථකාර (වේණරථකාරං), පුක්කුස හා මිනී පුලුස්සන්නා (පුක්කුසඡවඩාහකං). හැසිරීම්වලට පොදු වූවන් සඳහා - අතිස හා භාරද්වාජ (අතිසභාරද්වාජං), කඨ හා කලාප (කඨකලාපං), සීලය හා ප්‍රඥාව (සීලපඤ්ඤාණං), සමථය හා විදර්ශනාව (සමථවිපස්සනං), විද්‍යාව හා චරණය (විජ්ජාචරණං). එක්සත් ඉගැනීමක් ඇති ධර්ම කොටස් සඳහා - දීඝ හා මජ්ඣිම (දීඝමජ්ඣිමං), එකුත්තර හා සංයුත්තක (ඒකුත්තරසංයුත්තකං), ඛන්ධක හා විභංග (ඛන්ධකවිභංගං). ලිංග විශේෂයන් සඳහා - ස්ත්‍රිය හා පුරුෂයා (ඉත්ථිපුමං), වැඩකාරිය හා වැඩකාරයා (දාසිදාසං), සිවුරු, පිණ්ඩපාත, සේනාසන හා ගිලන්පස බෙහෙත් පිරිකර (චීවරපිණ්ඩපාතසේනාසනගිලානප්පච්චයභේසජ්ජපරික්ඛාරං), තණකොළ, දර, අතු හා කොළ (තිණකට්ඨසාඛාපලාසං) යනාදියයි. ‘ලැබීම් ඇත්තෙක් වෙයි’ යන්නෙහි ‘චීවරපිණ්ඩපාතසේනාසනගිලානප්පච්චයභේසජ්ජපරික්ඛාරානං’ යනුවෙන් ද පෙනේ. විවිධ ප්‍රතිවිරුද්ධ දේ සඳහා - කුසල් හා අකුසල් (කුසලාකුසලං), වැරදි සහිත හා වැරදි රහිත (සාවජ්ජානවජ්ජං), හීන හා ප්‍රණීත (හීනප්පණීතං), කළු හා සුදු (කණ්හසුක්කං), දක්ෂයා හා අදක්ෂයා (ඡේකපාපකං). දිශාවන් සඳහා - පෙරදිග හා අපරදිග (පුබ්බාපරං), දකුණ හා උතුර (දක්ඛිණුත්තරං), ගිනිකොණ (පුබ්බදක්ඛිණං), ඊශාන (පුබ්බුත්තරං), යට හා උඩ (අධරුත්තරං), නිරිත (අපරදක්ඛිණං), වයඹ (අපරුත්තරං). ගංගාවන් සඳහා - ගංගා හා යමුනා (ගංගායමුනං), මහී හා සරභූ (මහිසරභු) යනාදියයි.

ติณวิเสสานํ-กาสกุสํ กาสกุสา, อุสีรพีรณํ อุสีรพีรณา, มุญฺชปพฺพชํ มุญฺชปพฺพชํ มุญฺชปพฺพชา. รุกฺขวิเสสานํ ขทิรปลาสํ ขทิรปลาสา, โวสฺสกณฺณํ ธวาสฺสกณฺณา, ปิลกฺขนิคฺโรธํ ปิลกฺขนิคฺโรธา, อสฺสตฺถกปิตฺถนํ อสฺสตฺถกปิตฺถนา, สากสาลํ สากสาลา. ปสุวิเสสานํ-คชควชํ คชควชา, โคมหิสํ โคมหิสา, เอเณยฺยโคมหิสํ เอเณยฺยโคมหิสา, เอเณยฺยวราหํ เอเณยฺยวราหา, อเชฬกํ อเชฬกา, กุกฺกุรสูกรํ กุกฺกุรสูกรา, หตฺถิควาสฺสวฬวํ หตฺถิควาสฺสวฬวา. สกุนวิเสสานํ-หํสพลาวํ หํสพลาวา, การณฺฑวจกฺกวากํ การณฺฑวจกฺกวากา, พกพลากํ พกพลากา. ธนานํ-หิรญฺญสุวณฺณํ หิรญฺญสุวณฺณา, มณิสงฺขมุตฺตาเวฬุริยํ มณิสงฺขมุตฺตาเวฬุริยา, ชาตรูปรชตํ ชาตรูปรชตา. ธญฺญานํ-สาลิยวกํ สาลิยวกา, ติลมุคฺคมาสํ ติลมุคฺคมาสา, นิปฺผาวกุลตฺถํ นิปฺผาวกุลตฺถา. พฺยญฺชนานํ-สากสุวํ สากสุวา, คพฺยมาหิสํ คพฺยมาหิสา, เอเณยฺยวาราหํ เอเณยฺยวาราหา, มิคมายูรํ มิคมายูรา. ชนปทานํ-กาสิโกสลํ กาสิโกสลา, วชฺชิมลฺลํ วชฺชิมลฺลา, เจติวํสํ เจติวํสา, มจฺฉสูรเสนํ มจฺฉสูรเสนา, กุรุปญฺจาลํ กุรุปญฺจาลา. อิตรีตรโยโค ยถา-จนฺทิมสูริยา, สมณพฺราหฺมณา มาตาปิตโร อิจฺจาทิ.

තණ වර්ග සඳහා - ‘කාසකුසං’ හෝ ‘කාසකුසා’, ‘උසීරබීරණං’ හෝ ‘උසීරබීරණා’, ‘මුඤ්ජපබ්බජං’ හෝ ‘මුඤ්ජපබ්බජා’ යනාදියයි. වෘක්ෂ වර්ග සඳහා - ‘ඛදිරපලාසං’ හෝ ‘ඛදිරපලාසා’, ‘ධවස්සකණ්ණං’ (හෝ වොස්සකණ්ණං) හෝ ‘ධවස්සකණ්ණා’, ‘පිලක්ඛනිග්‍රෝධං’ හෝ ‘පිලක්ඛනිග්‍රෝධා’, ‘අස්සත්ථකපිත්ථනං’ හෝ ‘අස්සත්ථකපිත්ථනා’, ‘සාකසාලං’ හෝ ‘සාකසාලා’ යනාදියයි. තිරිසන් සතුන් සඳහා - ‘ගජගවජං’ හෝ ‘ගජගවජා’, ‘ගෝමහිසං’ හෝ ‘ගෝමහිසා’, ‘එණෙය්‍යගෝමහිසං’ හෝ ‘එණෙය්‍යගෝමහිසා’, ‘එණෙය්‍යවරාහං’ හෝ ‘එණෙය්‍යවරාහා’, ‘අජේළකං’ හෝ ‘අජේළකා’, ‘කුක්කුරසූකරං’ හෝ ‘කුක්කුරසූකරා’, ‘හත්ථිගවාස්සවළවං’ හෝ ‘හත්ථිගවාස්සවළවා’ යනාදියයි. පක්ෂීන් සඳහා - ‘හංසබලාවං’ හෝ ‘හංසබලාවා’, ‘කාරණ්ඩවචක්කවාකං’ හෝ ‘කාරණ්ඩවචක්කවාකා’, ‘බකබලාකං’ හෝ ‘බකබලාකා’ යනාදියයි. ධන වර්ග සඳහා - ‘හිරඤ්ඤසුවණ්ණං’ හෝ ‘හිරඤ්ඤසුවණ්ණා’, ‘මණිසංඛමුත්තාවේළුරියං’ හෝ ‘මණිසංඛමුත්තාවේළුරියා’, ‘ජාතරූපරජතං’ හෝ ‘ජාතරූපරජතා’ යනාදියයි. ධාන්‍ය වර්ග සඳහා - ‘සාලියවකං’ හෝ ‘සාලියවකා’, ‘තිලමුග්ගමාසං’ හෝ ‘තිලමුග්ගමාසා’, ‘නිප්ඵාවකුලත්ථං’ හෝ ‘නිප්ඵාවකුලත්ථා’ යනාදියයි. ආහාර/ව්‍යංජන වර්ග සඳහා - ‘සාකසුවං’ හෝ ‘සාකසුවා’, ‘ගබ්‍යමාහිසං’ හෝ ‘ගබ්‍යමාහිසා’, ‘එණෙය්‍යවාරාහං’ හෝ ‘එණෙය්‍යවාරාහා’, ‘මිගමායූරං’ හෝ ‘මිගමායූරා’ යනාදියයි. ජනපද සඳහා - ‘කාසිකෝසලං’ හෝ ‘කාසිකෝසලා’, ‘වජ්ජිමල්ලං’ හෝ ‘වජ්ජිමල්ලා’, ‘චේතිවංසං’ හෝ ‘චේතිවංසා’, ‘මච්ඡසූරසේනං’ හෝ ‘මච්ඡසූරසේනා’, ‘කුරුපඤ්චාලං’ හෝ ‘කුරුපඤ්චාලා’ යනාදියයි. ඉතරේතර සමාසය (වෙන වෙනම අර්ථ දක්වන යෝගය) මෙසේය - චන්දිමසූරියා (සඳ හා හිරු), සමණබ්‍රාහ්මණා (ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණවරු), මාතාපිතරෝ (මව්පියෝ) යනාදියයි.

เอตสฺมึ [Pg.128] เอกตฺถีภาวกณฺเฑ ยํ วุตฺตํ ปุพฺพํ, ตเทว ปุพฺพํ นิปตติ กมาติกฺกเม ปโยชนาภาวา. กฺวจิ วิปลฺลาโสปิ โหติ พหุลาธิการโต, ทนฺตานํ ราชา ราชทนฺโต, กตฺถจิ กมํ ปจฺจานาทรา ปุพฺพกาลสฺสาปิ ปรนิปาโต, ลิตฺตวาสิโต, นคฺคมุสิโต, สิตฺตสมฺมฏฺโฐ, ภฏฺฐลุญฺจิโต. จตฺเถ ยเทกตฺถํ ตตฺถ เกจิ ปุพฺพปทํ พหุธา นิยเมนฺติ, ตทิห พฺยภิจารทสฺสาน น วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

මෙම ඒකත්ථීභාව (සමූහ අර්ථ ඇති සමාස) කාණ්ඩයෙහි යමක් පළමුව පවසන ලද ද, අනුපිළිවෙළ ඉක්මවා යාමෙහි ප්‍රයෝජනයක් නොමැති බැවින් එය ම පළමුව නිපතිත වෙයි (පෙර පද වෙයි). 'බහුල' අධිකාරය නිසා සමහර විට පෙරපසු වීම (විපර්යාසය) ද වෙයි; දත්වල රජා 'රාජදන්ත' (රාජදන්තෝ) වේ. සමහර විට අනුපිළිවෙළ නොසලකා හැරීම නිසා පෙර කාලීන පදය ද පසුව නිපතිත වෙයි; (උදාහරණ ලෙස) ලිත්තවාදිත (තැවරූ හා වැයූ), නග්ගමුසිත (නග්න කළ හා සොරකම් කළ), සිත්තසම්මට්ඨ (දිය ඉස අතුගෑ), භට්ඨලුඤ්චිත (බැද ගලවා දැමූ). 'ච' අර්ථයෙහි යම් ඒකත්ථ (ද්වන්ද සමාස) පදයක් වේ ද, එහි ඇතැම්හු පූර්ව පදය බොහෝ සෙයින් නියම කරති. එහෙත් මෙහි වෙනස්වීම් දක්නට ලැබෙන බැවින් එය එසේ ප්‍රකාශ නොකරන ලදැයි දත යුතුය.

๒๐. สมาหาเร นปุํสกํ.

20. සමාහාර ද්වන්ද සමාසය නපුංසක ලිංග වේ.

จตฺเถ สมาหาเร ยเทกตฺถํ, ตํ นปุํสกลิงฺคํ ภวติ, ตถาเจโวทาหฏํ, กตฺถจิ น โหติ ‘สภาปริสายา’ติ ญาปกา, อาธิปจฺจปริวาโร, ฉนฺทปาริสุทฺธิ, ปฏิสนฺธิปวตฺติยํ.

‘ච’ අර්ථයෙහි ඇති සමාහාර සමාසයෙහි යම් ඒකාර්ථයක් වේ ද, එය නපුංසක ලිංගය වෙයි. එමෙන්ම ඉහත උදාහරණ දක්වන ලදී. ‘සභාපරිසායා’ (සභා පිරිසෙහි) යන ඥාපකය නිසා ඇතැම් තැනක නපුංසක ලිංගය නොවේ. (උදාහරණ:) ආධිපච්චපරිවාරෝ (ආධිපත්‍යය හා පිරිවර), ඡන්දපාරිසුද්ධි (ඡන්දය හා පාරිශුද්ධිය), පටිසන්ධිපවත්තියං (ප්‍රතිසන්ධිය හා පැවැත්මෙහි).

๒๑. สงฺขฺยาทิ.

21. සංඛ්‍යාව ආදී කොට ඇති පද (ද්විගු සමාසය).

เอกตฺเถ สมาหาเร สงฺขฺยาทิ นปุํสกลิงฺคํ ภวติ, ปญฺจควํ, จตุปฺปถํ, สมาหารสฺเสกตฺตา เอกวจนเมว โหติ, สมาหาเรตฺเวว ปญฺจกาปาโล ปูโว, ติปุตฺโต.

ඒකාර්ථ ඇති සමාහාර සමාසයෙහි සංඛ්‍යාව මුලින් ඇති පද නපුංසක ලිංගය වෙයි. (උදාහරණ:) පඤ්චගවං (ගවයන් පස්දෙනෙකුගේ සමූහය), චතුප්පථං (සතරමං සන්ධිය). සමාහාරයේ ඒකත්වය නිසා ඒක වචනය ම වෙයි. (සමාහාර නොවන නමුත් සංඛ්‍යාව මුලින් ඇති තන්හි:) පඤ්චකපාලෝ පූවෝ (කපාල පහක පිසූ කැවුම), තිපුත්තෝ (පුතුන් තිදෙනෙකු ඇති තැනැත්තා).

๒๒. กฺวเจกตฺตญฺจ ฉฏฺฐิยา.

22. ෂෂ්ඨී සමාසයෙහි ද ඇතැම් විට ඒකත්වය (නපුංසක ලිංගය) වෙයි.

ฉฏฺฐิเยกตฺเถ กฺวจิ นปุํสกตฺตํ โหเตกตฺถญฺจ, สลภานํ ฉายา สลภจฺฉายํ, เอวํ สกุนฺตานํ ฉายา สกุนฺตจฺฉายํ, ปาสาทจฺฉายํ ปาสาทจฺฉายา, ฆรจฺฉายํ ฆรจฺฉายา, อมนุสฺสสภาย นปุํสเกกตฺตํ ภวติ พฺรหฺมสภํ, เทวสภํ, อินฺทสภํ, ยกฺขสภํ, สรภสภํ, มนุสฺสสภายํ ปน ขตฺติยสภา, ราชสภา อิจฺเจวมาทิ, กฺวจีติ กึ ราชปุริโส.

ෂෂ්ඨී තත්පුරුෂ සමාසයෙහි ඇතැම් විට නපුංසක ලිංගය හා ඒක වචනය වෙයි. (උදාහරණ:) සලභානං ඡායා - සලභච්ඡායං (සලභයන්ගේ සෙවණැල්ල), එලෙසම සකුන්තානං ඡායා - සකුන්තච්ඡායං (කුරුල්ලන්ගේ සෙවණැල්ල). පාසාදච්ඡායං හෝ පාසාදච්ඡායා (ප්‍රාසාදයේ සෙවණැල්ල), ඝරච්ඡායං හෝ ඝරච්ඡායා (ගෙයි සෙවණැල්ල). අමනුෂ්‍ය සභාවන්හි නපුංසක ඒකත්වය වෙයි: බ්‍රහ්මසභං (බ්‍රහ්ම සභාව), දේවසභං (දේව සභාව), ඉන්දසභං (ඉන්ද්‍ර සභාව), යක්ඛසභං (යක්ෂ සභාව), සරභසභං (සරභ සභාව). මනුෂ්‍ය සභාවන්හි දී නම්: ඛත්තියසභා (ක්ෂත්‍රිය සභාව), රාජසභා (රාජ සභාව) යනාදී වශයෙනි. ‘ක්වචි’ (ඇතැම් විට) යන්න කුමට ද? ‘රාජපුරිසෝ’ (රජුගේ පුරුෂයා - මෙහි නපුංසක හෝ ඒකත්වයක් නැත).

๒๓. สฺยาทีสุ รสฺโส.

23. සි ආදී විභක්ති ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි ලුහු (හ්‍රස්ව) වෙයි.

นปุํสเก [Pg.129] วตฺตมานสฺส รสฺโส โหติ สฺยาทีสุ. สลภจฺฉายํ, สฺยาทีสูติ กึ? สลภจฺฉาเย.

නපුංසක ලිංගයෙහි පවත්නා ප්‍රාතිපදිකයේ අවසාන දීර්ඝ ස්වරය, සි ආදී විභක්ති ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි හ්‍රස්ව (ලුහු) වෙයි. (උදාහරණ:) සලභච්ඡායං. ‘සි ආදී ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි’ යන්න කුමට ද? ‘සලභච්ඡායේ’ (මෙහි හ්‍රස්ව නොවේ).

๒๔. ฆปสฺสนฺตสฺสาปฺปธานสฺส.

24. ඝ සහ අප් ප්‍රත්‍යාන්ත වූ, අප්‍රධාන වූ ප්‍රාතිපදිකයාගේ අවසානය හ්‍රස්ව වෙයි.

อนฺตภูตสฺส อปฺปธานสฺส ฆปสฺส สฺยาทีสุ รสฺโส โหติ. พหุมาโล โปโส, นิกฺโกสมฺพิ, อติวาโมรุ, อนฺตสฺสาติ กึ? ราชา กญฺญาปิโย, อปฺปธานสฺสาติ กึ? ราชกุมารี พฺรหฺมพนฺธู.

සමාසයෙහි අවසානයට පැමිණි, අප්‍රධාන වූ, ‘ඝ’ සහ ‘අප්’ ප්‍රත්‍යයන් කෙළවර ඇති ශබ්දයන්ගේ අවසානය සි ආදී විභක්ති පර වූ කල්හි හ්‍රස්ව වෙයි. (උදාහරණ:) බහුමාලෝ පෝසෝ (බොහෝ මාලාවන් ඇති පුරුෂයා), නික්කෝසම්බි (කොසඹෑ නුවරින් නික්මුණු), අතිවාමෝරු (ඉතා මනහර කලවා ඇති තැනැත්තිය). ‘අවසාන වූ’ යන්න කුමට ද? ‘රාජා කඤ්ඤාපියෝ’ (කන්‍යාවන්ට ප්‍රිය රජතුමා). ‘අප්‍රධාන වූ’ යන්න කුමට ද? ‘රාජකුමාරී’, ‘බ්‍රහ්මබන්ධූ’.

๒๕. โคสฺสุ.

25. ‘ගෝ’ ශබ්දයාගේ අවසානය ‘උ’ වෙයි.

อนฺตภูตสฺส อปฺปธานสฺส โคสฺส สฺยาทีสุ อุ โหติ. จิตฺตคุ, อปฺปธานสฺสาตฺเวว? สุโค, อนฺตสฺสาตฺเวว? โคกุลํ.

සමාසයෙහි අවසානයට පැමිණි, අප්‍රධාන වූ ‘ගෝ’ ශබ්දයට සි ආදී විභක්ති ප්‍රත්‍ය පර වූ කල ‘උ’ කාරය වෙයි. (උදාහරණ:) චිත්තගු (සිත්තම් කළ ගවයන් ඇති තැනැත්තා). ‘අප්‍රධාන වූ කල්හි ම’ යන්න කුමට ද? ‘සුගෝ’ (යහපත් ගවයා). ‘අවසානයෙහි වූ’ යන්න කුමට ද? ‘ගෝකුලං’ (ගව සමූහය).

๒๖. อิตฺถิยมตฺวา.

26. ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි අකාරාන්ත නාමයන්ගෙන් පසු ‘ආ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

อิตฺถิยํ วตฺตมานโต อการนฺตโต นามสฺมา อาปจฺจโย โหติ. ธมฺมทินฺนา.

ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි පවතින, අකාරාන්ත නාම ශබ්දයන්ගෙන් පසුව ‘ආ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. (උදාහරණ:) ධම්මදින්නා.

๓๗. นทาทิโต วี.

37. නදී ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පසුව ‘ඊ’ (වී) ප්‍රත්‍යය වෙයි.

นทาทีหิ อิตฺถิยํ วีปฺปจฺจโย โหติ. นที, มหี, กุมารี, ตรุณี, วารุณี, โคตมี. (๑๔) ‘‘โคโตวา’’ คาวี โค, อากติคโณ-ยํ, โกโร ‘‘นฺตนฺตูนํ วีมฺหิ โต วา’’ (๓-๓๖) ติ วิเสสนตฺโถ.

නදී ආදී ශබ්දයන්ගෙන් ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි ‘ඊ’ (වී) ප්‍රත්‍යය වෙයි. (උදාහරණ:) නදී, මහී, කුමාරී, තරුණී, වාරුණී, ගෝතමී. (14) ‘ගෝ’ ශබ්දයට විකල්පයෙන් ‘ගාවී’ හෝ ‘ගෝ’ වෙයි. මෙය ආකෘති ගණයකි. ‘න්ත’ ප්‍රත්‍යාන්ත ශබ්දයන්ගෙන් ‘ඊ’ (වී) ප්‍රත්‍යය පර වූ කල ‘ත’ කාරය විකල්පයෙන් වේ (3-36) යන්න විශේෂ අර්ථය සඳහා වේ.

๒๘. ยกฺขาทิตินี จ.

28. යක්ඛ ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පසුව ‘ඉනී’ ප්‍රත්‍යය ද, ‘ඊ’ ප්‍රත්‍යය ද වෙයි.

ยกฺขาทิโต [Pg.130] อิตฺถิยํ อินี โหติ วีจ. ยกฺขินี ยกฺขี, นาคินี นาคี, สีหินี สีหี.

යක්ඛ ආදී ශබ්දයන්ගෙන් ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි ‘ඉනී’ ප්‍රත්‍යය ද ‘ඊ’ (වී) ප්‍රත්‍යය ද වෙයි. (උදාහරණ:) යක්ඛිනී - යක්ඛී (යකින්න), නාගිනී - නාගී (නාග කන්‍යාව), සීහිනී - සීහී (සිංහ දෙන).

๒๖. อารามิกาทีหิ.

26. ආරාමික ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පසුව.

อารามิกาทิโต อินี โหติตฺถิยํ. อารามิกินี, อนนฺตรายิกินี, ราชินี (๑๕) ‘‘สญฺญายํ มานุโส’’ มานุสินี, อญฺญตฺร มานุสี.

ආරාමික ආදී ශබ්දයන්ගෙන් ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි ‘ඉනී’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. (උදාහරණ:) ආරාමිකිනී (ආරාමික ස්ත්‍රිය), අනන්තරායිකිනී (බාධා රහිත තැනැත්තිය), රාජිනී (රැජින). (15) ‘සංඥාර්ථයෙහි මානුස ශබ්දයෙන්’ මනුසිනී (මනුෂ්‍ය ස්ත්‍රිය) වෙයි, වෙනත් තැනක ‘මානුසී’ වෙයි.

๓๐. ยุวณฺเณหิ นี.

30. ‘යුව’ සහ ‘වණ්ණ’ ශබ්දයන්ගෙන් පසු ‘ඊ’ (නී) ප්‍රත්‍යය වෙයි.

อิตฺถิยมิวณฺณุวณฺณนฺเตหิ นี โหติ พหุลํ. สทาปยตปาณินี, ทณฺฑินี, ภิกฺขุนี, ขตฺตพนฺธุนี, ปรจิตฺตวิทุนี, มาตุอาทิโต กสฺมา น โหติ? อิตฺถิปฺปจฺจยํ วินาปิ อิตฺถตฺตาภิธานโต.

ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි, ඉවර්ණ (ඉ, ඊ) සහ උවර්ණ (උ, ඌ) කෙළවර ඇති ශබ්දවලින් බහුල වශයෙන් 'නී' ප්‍රත්‍යය වෙයි. (නිදසුන්:) සදාපයතපාණිනී, දණ්ඩිනී, භික්ඛුනී, ඛත්තබන්ධුනී, පරචිත්තවිදුනී යනුයි. 'මාතු' (මව) ආදී ශබ්දවලින් (මෙම ප්‍රත්‍යය) නොවන්නේ කුමක් හෙයින්ද? ස්ත්‍රී ප්‍රත්‍යයක් නොමැතිව වුවද ස්ත්‍රී බව (ස්ත්‍රී ලිංගය) ප්‍රකාශ වන බැවිනි.

๓๑. กฺติมฺหาญฺญตฺเถ.

31. 'ක්ති' ප්‍රත්‍යයෙන් පරව, වෙනත් අර්ථයකදී (ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි 'නී' ප්‍රත්‍යය වෙයි).

กฺติมฺหาญฺญตฺเถเยว อิตฺถิยํ นี โหติ พหุลํ. สาหํ อหึ สารตินี, ตสฺสา มุฏฺฐสฺสตินิยา, สา คาวี วจฺฉคิทฺธินี, อญฺญตฺเถติ กึ? ธมฺมรติ.

'ක්ති' ප්‍රත්‍යාන්ත ශබ්දයෙන් පසුව, වෙනත් අර්ථයකදීම ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි බහුල වශයෙන් 'නී' ප්‍රත්‍යය වෙයි. (නිදසුන්:) 'සාහං අහිං සාරතිනී', 'තස්සා මුට්ඨස්සතිනියා', 'සා ගාවී වච්ඡගිද්ධිනී' යනුයි. 'වෙනත් අර්ථයකදී' යැයි පැවසුවේ කුමටද? 'ධම්මරති' (දහමෙහි ඇල්ම) යන්නෙහි (ක්ති ප්‍රත්‍යයේ මුල් අර්ථයම ඇති බැවින් 'නී' ප්‍රත්‍යය නොවේ).

๓๒. ฆรณฺยาทโย.

32. ඝරණී ආදී ශබ්දයන් (නිපැදවෙති).

ฆรณิปฺปภุตโย นีปฺปจฺจนฺตาสาธโว ภวนฺติ. ฆรณี, โปกฺขรณี, อีสฺส-ตฺตํ นิปาตนา, (๑๖) ‘‘อาจริยา วา ย-โลโป จ’’ อาจรินี, อาจริยา.

ඝරණී ආදී ශබ්දයෝ 'නී' ප්‍රත්‍යය අගට එකතු වීමෙන් නිවැරදි වචන බවට පත් වෙති. (නිදසුන්:) ඝරණී, පොක්ඛරණී (මෙහි 'ඊ' කාරය 'ඉ' කාරය බවට පත්වීම නිපාතනයෙන් සිදුවේ), 'ආචරියා වා ය-ලෝපෝ ච' යන්නෙන් 'ය' කාරය ලොප් වීමෙන් 'ආචරිනී' සහ 'ආචරියා' යන රූප සිද්ධ වේ.

๓๓. มาตุลาทิตฺวานี ภริยายํ.

33. 'මාතුල' (මාමා) ආදී ශබ්දයන්ගෙන්, භාර්යාව (බිරිඳ) යන අර්ථය හැඟවීමේදී 'ආනී' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

มาตุลาทิโต [Pg.131] ภริยายมานี โหติ. มาตุลานี, วารุณานี, คหปตานี, อาจริยานี, (๑๗) ‘‘อภริยายํ ขตฺติยา วา’’ ขตฺติยานี ขตฺติยา, นทาทิปาฐา ภริยายนฺตุ ขตฺติยี.

'මාතුල' ආදී ශබ්දවලින් බිරිඳ යන අර්ථයේදී 'ආනී' ප්‍රත්‍යය වෙයි. (නිදසුන්:) මාතුලානී, වාරුණානී, ගහපතානී, ආචරියානී යනුයි. 'බිරිඳ නොවන අර්ථයේදී ඛත්තියා ශබ්දයෙන් විකල්පයෙන් (ආනී ප්‍රත්‍යය) වෙයි' යන්නෙන් 'ඛත්තියානී' සහ 'ඛත්තියා' යන රූප සිද්ධ වේ. නදාදි ගණයෙහි දැක්වෙන පරිදි බිරිඳ යන අර්ථයේදී 'ඛත්තියී' (ක්ෂත්‍රියයාගේ බිරිඳ) යනුවෙන් වෙයි.

๓๔. อุปมาสํหิต สหิต สญฺญต สห สผวาม ลกฺขณาทิตูรุตู.

34. උපමා, සංහිත, සහිත, සඤ්ඤත, සහ, සඵ, වාම, ලක්ඛණ ආදී වචන මුලට ඇති 'ඌරු' (කලවා) ශබ්දයෙන් (ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි) 'ඌ' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

อูรุสทฺทา อุปมานาทิปุพฺพา อิตฺติยมู โหติ. กรโภรู, สํหิโตรู, สหิโตรู, สญฺญโตรู, สโหรู, สโผรู, วาโมรู, ลกฺขโณรู, อูติโยควิภาคา อู พฺรหฺมพนฺธู.

උපමා ආදිය මුලට ඇති 'ඌරු' ශබ්දයෙන් ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි 'ඌ' ප්‍රත්‍යය වෙයි. (නිදසුන්:) කරභෝරූ, සංහිතෝරූ, සහිතෝරූ, සඤ්ඤතෝරූ, සහෝරූ, සඵෝරූ, වාමෝරූ, ලක්ඛණෝරූ යනුයි. 'ඌ' යන යෝගවිභාගයෙන් (සූත්‍ර කොටසක් වෙන් කර ගැනීමෙන්) 'බ්‍රහ්මබන්ධූ' යන්නෙහිද 'ඌ' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๓๕. ยุวา ติ.

35. 'යුව' ශබ්දයෙන් (ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි) 'ති' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ยุวสทฺทโต ติ โหติตฺถิยํ. ยุวติ.

'යුව' ශබ්දයෙන් ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි 'ති' ප්‍රත්‍යය වෙයි. (නිදසුන්:) යුවති (තරුණිය) යනුයි.

๓๖. นฺตนฺตูนํ วีมฺหิโต วา.

36. 'වී' (ඊ) ප්‍රත්‍යය පරවන කල්හි, 'න්ත' සහ 'තු' (න්තු) කෙළවර ඇති ශබ්දයන්ට විකල්පයෙන් 'ත' කාරය වෙයි (හෝ 'න්ත' කාරය ඉතිරි වෙයි).

วีมฺหิ นฺตนฺตูนํ โต วา โหติ. คจฺฉตี คจฺฉนฺตี, สีลวตี สีลวนฺตี.

'වී' (ඊ) ප්‍රත්‍යය පරවන කල්හි, 'න්ත' සහ 'න්තු' කෙළවර ඇති ශබ්දයන්ට විකල්පයෙන් 'ත' කාරය වෙයි. (නිදසුන්:) ගච්ඡතී - ගච්ඡන්තී, සීලවතී - සීලවන්තී යනුයි.

๓๗. ภวโต โภโต.

37. 'භවත්' ශබ්දයට 'භෝත' යන ආදේශය වෙයි.

วีมฺหิ ภวโต โภตาเทโส โหติ วา. โภตี ภวนฺตี.

'වී' (ඊ) ප්‍රත්‍යය පරවන කල්හි, 'භවත්' ශබ්දයට විකල්පයෙන් 'භෝත' යන ආදේශය වෙයි. (නිදසුන්:) භෝතී - භවන්තී යනුයි.

๓๘. โคสฺสาวง.

38. 'ගෝ' ශබ්දයට 'ආවණ' ආදේශය වෙයි.

โคสทฺทสฺส วีมฺหาวง โหติ. คาวี.

'වී' (ඊ) ප්‍රත්‍යය පරවන කල්හි, 'ගෝ' ශබ්දයට 'ආවණ' ආදේශය වෙයි. (නිදසුන්:) ගාවී (එළදෙන) යනුයි.

๓๙. ปุถุสฺส ปถวปุถวา.

39. 'පුථු' ශබ්දයට 'පථව' සහ 'පුථව' යන ආදේශයන් වෙති.

วีมฺหิ [Pg.132] ปุถุสฺส ปถวปุถวา โหนฺติ. ปถวี, ปุถวี, เฐ ปถวี.

'වී' (ඊ) ප්‍රත්‍යය පරවන කල්හි, 'පුථු' ශබ්දයට 'පථව' සහ 'පුථව' යන ආදේශයන් වෙති. (නිදසුන්:) පථවී, පුථවී, (පොළොව යන අර්ථයෙහි) පථවී යනුයි.

๔๐. สมาสนฺตฺว.

40. 'සමාසාන්තය' (යන්න මෙතැන් සිට අධිකාරී සූත්‍රයක් වෙයි).

สมาสนฺตฺว อิติ จาธิกรียติ.

'සමාසාන්ත' යන්න මෙතැන් සිට (ඉදිරි සූත්‍ර සඳහා ද) අධිකාරී (බලපවත්වන) සූත්‍රයක් ලෙස ක්‍රියා කරයි.

๔๑. ปาปาทีหิ ภูมิยา.

41. 'පාප' ආදී ශබ්දයන්ට පසුව යෙදෙන 'භූමි' ශබ්දයට (සමාසාන්ත 'අ' ප්‍රත්‍යය වෙයි).

ปาปาทีหี ปรา ยา ภูมิ ตสฺสา สมาสนฺโต อ โหติ. ปาปภูมํ, ชาติภูมํ.

'පාප' ආදී ශබ්දයන්ට පසුව යෙදෙන යම් 'භූමි' ශබ්දයක් වේද, එහි අගට සමාසාන්ත 'අ' ප්‍රත්‍යය වෙයි. (නිදසුන්:) පාපභූමං, ජාතිභූමං යනුයි.

๔๒. สงฺขฺยาหิ.

42. සංඛ්‍යා ශබ්දයන්ගෙන් පසුව (යෙදෙන භූමි ශබ්දයට සමාසාන්ත 'අ' ප්‍රත්‍යය වෙයි).

สงฺขฺยาหิ ปรา ยา ภูมิ ตสฺสา สมาสนฺโต อ โหติ. ทฺวิภูมํ, ติภูมํ.

සංඛ්‍යා ශබ්දයන්ට පසුව යෙදෙන යම් 'භූමි' ශබ්දයක් වේද, එහි අගට සමාසාන්ත 'අ' ප්‍රත්‍යය වෙයි. (නිදසුන්:) ද්විභූමං, තිබ්භූමං යනුයි.

๔๓. นทีโคทาวรีนํ.

43. සංඛ්‍යා ශබ්දයන්ට පසුව යෙදෙන 'නදී' සහ 'ගෝදාවරී' යන ශබ්දයන්ට (සමාසාන්ත 'අ' ප්‍රත්‍යය වෙයි).

สงฺขฺยาหิ ปราสํ นทีโคทาวรีนํ สมาสนฺโต อ โหติ, ปญฺจนทํ, สตฺตโคทาวรํ, สงฺขฺยาหิตฺเวว? มหานที, นทีโคทาวรีนนฺติ กึ? ทสิตฺถิ.

සංඛ්‍යා ශබ්දයන්ට පසුව යෙදෙන 'නදී' සහ 'ගෝදාවරී' යන ශබ්දයන්ට සමාසාන්ත 'අ' ප්‍රත්‍යය වෙයි. (නිදසුන්:) පඤ්චනදං, සත්තගෝදාවරං යනුයි. 'සංඛ්‍යා ශබ්දයන්ට පසුව' යැයි පැවසුවේ කුමටද? 'මහානදී' (මෙහි මුලට සංඛ්‍යාවක් නැති බැවින් සමාසාන්ත ප්‍රත්‍යය නොවේ) යන්න සඳහාය. 'නදී' සහ 'ගෝදාවරී' ශබ්දයන්ට කියා පැවසුවේ කුමටද? 'දසිත්ථි' (මෙහි වෙනත් ශබ්දයක් ඇති බැවින් සමාසාන්ත ප්‍රත්‍යය නොවේ) යන්න සඳහාය.

๔๔. อสงฺขฺเยหิ จางฺคุลฺยานญฺญาสงฺขฺยตฺเถสุ.

44. සංඛ්‍යා නොවන ශබ්දයන්ගෙන් සහ සංඛ්‍යා ශබ්දයන්ගෙන් පසුව යෙදෙන 'අංගුලි' ශබ්දයට, වෙනත් පදයක අර්ථයකදී හෝ සංඛ්‍යාර්ථයකදී නොවන කල්හි (සමාසාන්ත 'අ' ප්‍රත්‍යය වෙයි).

อสงฺขฺเยหิ สงฺขฺยาหิ จ ปราย องฺคุลฺยา สมาสนฺโต อ โหติ โน เจ อญฺญปทตฺเถ อสงฺขฺยตฺเถ จ สมาโส วตฺตเต. นิคฺคตมงฺคุลีหิ นิรงฺคุลํ, อจฺจงฺคุลํ, ทฺเว องฺคุลิโย สมาหฏา ทฺวงฺคุลํ, อนญฺญาสงฺขฺยตฺเถสูติ กึ? ปญฺจงฺคุลิ หตฺโถ, อุปงฺคุลิ, กถํ [Pg.133] ‘ทฺเว องฺคุลีมานมสฺสาติ ทฺวงฺคุล’นฺติ? นาตฺร สมาโสญฺญปทตฺเถ วิหิโต มตฺตาทีนํ โลเป กเต ตตฺถ วตฺตเต. องฺคุลสทฺโท วา ปมาณวาจิ สทฺทนฺตรํ, ยถา ‘เสนงฺคุลปฺปมาเณน องฺคุลานํ สตํ ปุณฺณํ จตุทฺทส วา องฺคุลานี’ติ.

සංඛ්‍යා නොවන ශබ්දයන්ගෙන් සහ සංඛ්‍යා ශබ්දයන්ගෙන් පසුව යෙදෙන 'අංගුලි' ශබ්දයට සමාසාන්ත 'අ' ප්‍රත්‍යය වෙයි; ඉදින් සමාසය වෙනත් පදයක අර්ථයකදී (අන්‍යාර්ථයෙහි) හෝ සංඛ්‍යාවක් නොවන අර්ථයකදී නොවේ නම් යනුයි. (නිදසුන්:) නිරංගුලං (ඇඟිලි ඉක්මවා ගිය), අච්චංගුලං, ද්වංගුලං (ඇඟිලි දෙකක් එක් වූ) යනුයි. 'අන්‍යාර්ථයෙහි හෝ සංඛ්‍යාවක් නොවන අර්ථයෙහි නොවන කල්හි' යැයි පැවසුවේ කුමටද? 'පඤ්චංගුලි හත්ථෝ' (ඇඟිලි පහක් ඇති අත - අන්‍යාර්ථය නිසා 'අ' ප්‍රත්‍යය නොවේ), 'උපංගුලි' යන්න සඳහාය. 'ද්වේ අංගුලීමානමස්සාති ද්වංගුලං' (ඇඟිලි දෙකක ප්‍රමාණය මැනීම ඇති) යන්නෙහි 'ද්වංගුලං' යන රූපය සිද්ධ වන්නේ කෙසේද? මෙහි සමාසය වෙනත් පදයක අර්ථයෙහි (අන්‍යාර්ථයෙහි) විග්‍රහ කර නැත; 'මත්ත' (ප්‍රමාණය) ආදී පද ලොප් වීමෙන් පසු ඒ අර්ථයෙහි පවතියි. නැතහොත් 'අංගුල' ශබ්දය යනු ප්‍රමාණවාචී වෙනත් ශබ්දයකි. 'සේනංගුලප්පමාණේන අංගුලානං සතං පුණ්ණං චතුද්දස වා අංගුලානී' යන්නෙහි මෙනි.

๔๕. ทีฆาโหวสฺเสกเทเสหิ จ รตฺตฺยา.

45. දීඝ, අහ, වස්ස, ඒකදේශ (කොටසක් දක්වන වචන) යන ශබ්දයන්ගෙන් සහ සංඛ්‍යාවන්ගෙන් පසුව යෙදෙන 'රත්ති' (රාත්‍රී) ශබ්දයට (සමාසාන්ත 'අ' ප්‍රත්‍යය වෙයි).

ทีฆาทีหิ อสงฺขฺเยหิ สงฺขฺยาหิ จ ปรมสฺมา รตฺติยา สมาสนฺโต อ โหติ. ทีฆรตฺตํ, อโหรตฺตํ (ตฺโต), วสฺสารตฺตํ (ตฺโต), ปุพฺพรตฺตํ, อปรรตฺตํ, อฑฺฒุรตฺตํ, อติกฺกนฺโต รตฺตึ อติรตฺโต, ทฺเวรตฺตี สมาหฏา ทิรตฺตํ (ตฺโต), วา กฺวจิ พหุลาธิการา เอกรตฺตํ (ตฺโต), เอกรตฺติ, อนญฺญาสงฺขฺยตฺเถสุตฺเวว? ทีฆรตฺติเหมนฺโต, อุปรตฺติ, กฺวจิ โหเตว พหุลํ วิธานายถารตฺตํ.

දීඝ ආදී සංඛ්‍යා නොවන ශබ්දයන්ගෙන් සහ සංඛ්‍යා ශබ්දයන්ගෙන් පසුව යෙදෙන 'රත්ති' ශබ්දයට සමාසාන්ත 'අ' ප්‍රත්‍යය වෙයි. (නිදසුන්:) දීඝරත්තං, අහෝරත්තං (හෝ අහෝරත්තෝ), වස්සාරත්තං (හෝ වස්සාරත්තෝ), පුබ්බරත්තං, අපරරත්තං, අඩ්ඪුරත්තං, රාත්‍රිය ඉක්මවා ගිය අර්ථයෙන් 'අතිරත්තෝ', රාත්‍රීන් දෙකක් එක් වූ අර්ථයෙන් 'දිරත්තං' (හෝ දිරත්තෝ) යනුයි. බහුල අධිකාරය නිසා සමහර තැනක විකල්පයෙන් 'ඒකරත්තං' (හෝ 'ඒකරත්තෝ') සහ 'ඒකරත්ති' (ප්‍රත්‍යය රහිතව) යනුවෙන් ද වෙයි. 'අන්‍යාර්ථයෙහි හෝ සංඛ්‍යාවක් නොවන අර්ථයෙහි නොවන කල්හි' යන්න මෙයට ද අදාළ වේ ද? (එසේය), 'දීඝරත්තිහේමන්තෝ', 'උපරත්ති' යන්නෙහි (ප්‍රත්‍යය නොවේ). බහුල විධානය නිසා සමහර විටක (අන්‍යාර්ථයෙහි වුව ද) 'යථාරත්තං' මෙන් සමාසාන්ත ප්‍රත්‍යය වෙයි.

๔๖. โคตฺวจตฺเถ จาโลเป.

46. ලොප් නොවන කල්හි, 'ච' අර්ථයෙහි නොවන කල්හි සහ අන්‍යාර්ථ ආදියේදී නොවන කල්හි 'ගෝ' ශබ්දයට (සමාසාන්ත 'අ' ප්‍රත්‍යය වෙයි).

โคสทฺทา อโลปวิสยา สมาสนฺโต อ โหติ น เจ จตฺเถ สมาโส อญฺญปทตฺเถ อสงฺขฺยตฺเถ จ, ราชคโว, ปรมคโว, ปญฺจควธโน, ทสควํ, อโลเปติ กึ? ปญฺจหิ โคหิ กีโต ปญฺจคุ, อจตฺเถติ กิ? อชสฺสคาโว, อนญฺญาสงฺขฺยตฺเถสุตฺเวว? จิตฺตคุ, อุปคุ.

ලොප් නොවන කල්හි ද, 'ච' අර්ථයෙහි සමාසයක් නොවන කල්හි ද, අන්‍යාර්ථයෙහි සහ සංඛ්‍යාවක් නොවන අර්ථයෙහි නොවන කල්හි ද 'ගෝ' ශබ්දයෙන් පසුව සමාසාන්ත 'අ' ප්‍රත්‍යය වෙයි. (නිදසුන්:) රාජගවෝ, පරමගවෝ, පඤ්චගවධනෝ, දසගවං යනුයි. 'ලොප් නොවන කල්හි' යැයි පැවසුවේ කුමටද? 'පඤ්චහි ගෝහි kීතෝ පඤ්චගු' (ගවයින් පස් දෙනෙකුගෙන් මිලදී ගත් - මෙහි තද්ධිත ලෝපය නිසා 'අ' ප්‍රත්‍යය නොවේ) යන්න සඳහාය. 'ච' අර්ථයෙහි නොවන' යැයි පැවසුවේ කුමටද? 'අජස්සගාවෝ' (එළුවන් සහ ගවයන් - මෙහි 'ච' අර්ථය නිසා ප්‍රත්‍යය නොවේ) යන්න සඳහාය. 'අන්‍යාර්ථයෙහි හෝ සංඛ්‍යාවක් නොවන අර්ථයෙහි නොවන කල්හි' යන්න මෙයට ද අදාළ වේ ද? (එසේය), 'චිත්තගු' (විසිතුරු ගවයින් ඇත්තා), 'උපගු' යන්නෙහි (අන්‍යාර්ථය නිසා ප්‍රත්‍යය නොවේ).

๔๗. รตฺตินฺทิวทารควจตุรสฺสา.

47. රත්නින්දිව, දාරගව, චතුරස්ස යන ශබ්දයෝ (අකාරාන්තව) නිපාතනයෙන් සිද්ධ වෙති.

เอเต สทฺทา ออนฺตา นิปจฺจนฺเต. รตฺโต จ ทิวา จ รตฺตินฺทิวํ, รตฺติ จ ทิวา จ รตฺตินฺทิวํ, ทารา จ คาโว จ ทารควํ, จตสฺโส อสฺสิโย อสฺส จตุรสฺโส.

මෙම ශබ්දයෝ 'අ' කාරය අග කොට ඇතිව නිපාතනයෙන් සිද්ධ වෙති. (නිදසුන්:) රාත්‍රිය ද දහවල ද යන අර්ථයෙන් 'රත්නින්දිවං', බිරිඳ ද ගවයෝ ද යන අර්ථයෙන් 'දාරගවං', කොන් (මුළු) සතරක් ඇති දෙය යන අර්ථයෙන් 'චතුරස්සෝ' යනුයි.

๔๘. อายาเมนุควํ.

48. දිග (ආයාමය) අඟවන කල්හි 'අනුගවං' යන්න නිපාතනයෙන් සිද්ධ වෙයි.

อนุควนฺติ [Pg.134] นิปจฺจเต อายาเม คมฺยมาเน. อนุควํ สกฏํ, อายาเมติ กึ? คุนฺนํ ปญฺฉา อนุคุ.

දිග (ආයාමය) හැඟවෙන කල්හි 'අනුගවං' යන රූපය නිපාතනයෙන් සිද්ධ වෙයි. (නිදසුන්:) ගොනුන්ගේ දිග ප්‍රමාණයට සමාන කරත්තය යන අර්ථයෙන් 'අනුගවං සකටං' යනුයි. 'දිග හැඟවෙන කල්හි' යැයි පැවසුවේ කුමටද? ගොනුන්ට පසුව (පසුපස) යන අර්ථය ඇති 'අනුගු' (මෙහි දිග ප්‍රමාණයක් නොහැඟවෙන බැවින් ප්‍රත්‍යය නොවේ) යන්න සඳහාය.

๔๙. อกฺขิสฺมาญฺญตฺเถ. อกฺขิสฺมา สมาสนฺโต อ โหติ อญฺญตฺเถ เจ สมาธสา. วิสาลกฺโข, วิสาลกฺขี.

49. 'අක්ඛි' (ඇස) ශබ්දයෙන් පසුව අන්‍යාර්ථයෙහි (සමාසාන්ත 'අ' ප්‍රත්‍යය වෙයි). 'අක්ඛි' ශබ්දයෙන් පරව වෙනත් පදයක අර්ථයක් (අන්‍යාර්ථයක්) හැඟවෙන කල්හි සමාසාන්ත 'අ' ප්‍රත්‍යය වෙයි. (නිදසුන්:) 'විසාලක්ඛෝ' (විශාල ඇස් ඇත්තා), 'විසාලක්ඛී' (විශාල ඇස් ඇත්තී) යනුයි.

๕๐. ทารุมฺยงฺคุลฺยา.

50. දැව (ලී) යන අර්ථයෙහි, 'අංගුලි' ශබ්දය අගට ඇති පදයෙන් (සමාසාන්ත 'අ' ප්‍රත්‍යය වෙයි).

องฺคุลนฺตา อญฺญปทตฺเถ ทารุมฺหิ สมาสนฺโต อ โหติ. ทฺวงฺคุลํทารุ, ปญฺจงฺคุลํ, องฺคุลิสทิสาวยวํ ธญฺญาทีนํ วิกฺเขปกํ ทารุํ วุจฺจเต, ปมาเณ ตุ ปุพฺเพ วิย สิทฺธํ สขราชสทฺทา อการนฺตาว, สิสฺโสปิ น ทิสฺสติ, คาณฺฑี วธนฺวาติ ปกตนฺตเรน สิทฺธํ.

'අංගුලි' ශබ්දය අවසානයෙහි ඇති පදයෙන්, අන්‍යාර්ථයෙහි, දැවයක් (ලීයක්) හැඟවෙන කල්හි සමාසාන්ත 'අ' ප්‍රත්‍යය වෙයි. (නිදසුන්:) 'ද්වංගුලං දාරු', 'පඤ්චංගුලං' යනුයි. (මෙහි) ඇඟිලි වැනි අවයව සහිත වූ, ධාන්‍ය වර්ග ආදිය විසුරුවා හැරීමට ගන්නා දැවමය උපකරණය (ලීය) මෙසේ හඳුන්වනු ලැබේ. ප්‍රමාණවාචී අර්ථයේදී නම් පෙර සූත්‍රයෙන් මෙන් රූප සිද්ධ වේ. 'සඛ' (මිතුරා) සහ 'රාජ' (රජු) යන ශබ්දයෝ ද අකාරාන්ත වෙති. 'සිස්ස' (ශිෂ්‍ය) යන්න ද මෙහි දක්නට නොලැබේ. 'ගණ්ඩීවධන්වා' යන්න වෙනත් ව්‍යාකරණ ක්‍රමයකින් (ප්‍රකෘතියකින්) සිද්ධ වෙයි.

๕๑. จิ วีติหาเร.

51. පරස්පර ක්‍රියාවක් (වීතිහාර) හැඟවීමේදී 'චි' (ci) ප්‍රත්‍යය වෙයි.

โอฆาพฺยติหาเร คมฺยมาเน อญฺญปทตฺเถ วตฺตมานโต จิ โหติ. เกสาเกสิ ทณฺฑาทณฺฑิ, จกาโร ‘‘จิสฺมิ’’นฺติ (๓.๖๖) วิเสสนตฺโถ, สุคนฺธิ, ทุคฺคนฺตีติ ปโยโค น ทิสฺสเต.

අන්‍යපද අර්ථයක් හැඟවෙන විට, පරස්පර (කෙස් ඇදගැනීම්, දඬුවලින් පහරදීම් වැනි) ක්‍රියාවක් ගම්‍යමාන වන කල්හි 'චි' ප්‍රත්‍යය වෙයි. (උදාහරණ:) 'කේසාකේසි' (කෙස් ඇදගැනීම), 'දණ්ඩාදණ්ඩි' (දඬුවලින් පහරදීම). (සූත්‍රයේ ඇති) 'ච' කාරය 'චිස්මිං' (3.66) යන්නෙහි විශේෂ අර්ථයක් සඳහාය. 'සුගන්ධි', 'දුග්ගන්ධි' යන යෙදුම් (මෙහිදී) නොපෙනේ.

๕๒. ลฺตฺวิตฺถิยูหิ โก.

52. 'ල්තු' (ltu) ප්‍රත්‍යයාන්ත ශබ්දයන්ගෙන් සහ 'ඊ', 'ඌ' කාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංග ශබ්දයන්ගෙන් පසුව අන්‍යපද අර්ථයෙහි බහුලව 'ක' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ลฺตุปฺปจฺจยนฺเตหิ, อิตฺถิยมีการูการนฺเตหิ จ พหุลํ กปฺปจฺจโย โหติ อญฺญปทตฺเถ. พหุกตฺตุโก, พหุกุมาริโก, พหุพฺรหฺมพนฺธุโก, พหุลํตฺเวว? สุพฺภู.

'ල්තු' ප්‍රත්‍යය අවසාන වූ ශබ්දයන්ගෙන් සහ 'ඊ' කාර, 'ඌ' කාර අවසාන වූ ස්ත්‍රී ලිංග ශබ්දයන්ගෙන් අන්‍යපද අර්ථයෙහි බහුලව 'ක' (කප්) ප්‍රත්‍යය වෙයි. (උදාහරණ:) 'බහුකත්තුකෝ', 'බහුකුමාරිකෝ', 'බහුබ්‍රහ්මබන්ධුකෝ'. 'බහුලව' (විකල්පයෙන්) යැයි කීවේ මන්ද? (ඇතැම් විට නොවේ:) 'සුබ්භූ'.

๕๓. วาญฺญโต.

53. සෙසු ශබ්දයන්ගෙන් පසුව (අන්‍යපද අර්ථයෙහි) 'ක' ප්‍රත්‍යය විකල්පයෙන් වෙයි.

อญฺเญหิ [Pg.135] อญฺญปทตฺเถ โก วา พหุลํ โหติ. พหุมาลโก, พหุมาโล.

සෙසු ශබ්දයන්ගෙන්, අන්‍යපද අර්ථය ඇති කල්හි 'ක' ප්‍රත්‍යය බහුලව (විකල්පයෙන්) වෙයි. (උදාහරණ:) 'බහුමාලකෝ', 'බහුමාලෝ'.

๕๔. อุตฺตรปเท. เอตมธิกตํ เวทิตพฺพํ.

54. 'උත්තරපදයේදී' (පරපදයෙහි) යන්න මෙතැන් සිට (අධිකාර සූත්‍රයක් ලෙස) බලපවත්වන බව දත යුතුය.

๕๕. อิมสฺสิทํ.

55. 'ඉම' (ima) ශබ්දයට 'ඉදං' (idaṃ) යන්න ආදේශ වෙයි.

อุตฺตรปเท ปรโต อิมสฺส อิทํ โหติ. อิทมฏฺฐิตา, อิทปฺปจฺจยตา, นิคฺคหีตโลโป ปสฺส จ ทฺวิภาโว.

පරපදයක් (උත්තරපදයක්) පර වූ කල්හි 'ඉම' ශබ්දයට 'ඉදං' (හෝ ඉද) යන්න ආදේශ වෙයි. (උදාහරණ:) 'ඉදමට්ඨිතා', 'ඉදප්පච්චයතා' (මෙහි නිග්ගහීතය ලෝප් වීම සහ 'ප' කාරය ද්විත්ව වීම සිදු වේ).

๕๖. ปุํ ปุมสฺส วา. ปุมสฺส ปุํ โหตุตฺตรปเท วิภาสา. ปุลฺลิงฺคํ, ปุมลิงฺคํ.

56. පරපදයක් ඇති කල්හි 'පුම' (puma) ශබ්දයට 'පුං' (puṃ) යන්න විකල්පයෙන් ආදේශ වෙයි. (උදාහරණ:) 'පුල්ලිංගං' (pulliṅgaṃ), 'පුමලිංගං' (pumaliṅgaṃ).

๕๗. ฏนฺตนฺตูนํ.

57. 'තු' (tu) සහ 'ත' (ta) යනාදී ප්‍රත්‍යයන් කෙළවර ඇති ශබ්දයන්ට පරපදයක් ඇති කල්හි ඇතැම් විට 'ට' (ṭa) ආදේශය වෙයි.

เอสํ ฏ โหตุตฺตรปเท กฺวจิ วา. ภวมฺปติฏฺฐามยํ, ภควํมูลกา โน ธมฺมา, พหุลาธิการา ตราทีสุ จ ปเคว มหตฺตรี, รตฺตญฺญุมหตฺตํ.

මේවාට පරපදයක් ඇති කල්හි ඇතැම් විට 'ට' (ṭa) ආදේශය වෙයි. (උදාහරණ:) 'භවම්පතිට්ඨාමයං', 'භගවම්මූලකා නෝ ධම්මා', බහුලාධිකාරය නිසා 'තර' ආදී ප්‍රත්‍යයන්හිදී ද, 'මහත්තරී', 'රත්තඤ්ඤුමහත්තං' ආදියේදී ද මෙය සිදු වේ.

๕๘. อ. เอสํ อ โหตุตฺตรปเท. คุณวนฺตปติฏฺโฐ-สฺมิ.

58. මේවාට පරපදයක් ඇති කල්හි 'අ' (a) කාරය ආදේශ වෙයි. (උදාහරණ:) 'ගුණවන්තපතිට්ඨෝස්මි'.

๕๙. มนาทฺยาปาทีนโม มเย จ. มนาทีนมาปาทีนํ จ โอ โหตุตฺตรปเท มเย จ. มโนเสฏฺฐา, มโนมยา, รโชชลฺลํ, รโชมยํ, อาโปคตํ, อาโปมยํ, อนุยนฺติ ทิโสทิสํ.

59. 'මන' ආදී ශබ්දයන්ටත්, 'ආප' ආදී ශබ්දයන්ටත් පරපදයක් ඇති කල්හි සහ 'මය' (maya) ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි 'ඕ' (o) කාරය ආදේශ වෙයි. (උදාහරණ:) 'මනෝසෙට්ඨා', 'මනෝමයා', 'රජෝජල්ලං', 'රජෝමයං', 'ආපෝගතං', 'ආපෝමයං', 'අනුයන්ති දිසෝදිසං'.

๖๐. ปรสฺส สงฺขฺยาสุ.

60. සංඛ්‍යා වාචක පරපදයන් ඇති කල්හි 'පර' (para) ශබ්දයේ අවසානයට 'ඕ' (o) කාරය ආදේශ වෙයි.

สงฺขฺยาสุตฺตรปเทสุ [Pg.136] ปรสฺส โอ โหติ. ปโรสตํ, ปโรสหสฺสํ, สงฺขฺยาสูติ กึ? ปรทตฺตูปชีวิโน.

සංඛ්‍යා වාචක පරපද පර වූ කල්හි 'පර' ශබ්දයට 'ඕ' කාරය වෙයි (එවිට 'පරෝ' වේ). (උදාහරණ:) 'පරෝසතං' (සියයකට වඩා වැඩි), 'පරෝසහස්සං' (දහසකට වඩා වැඩි). 'සංඛ්‍යාවන්හිදී' යැයි කීවේ කුමටද? 'පරදත්තූපජීවිනෝ' (මෙහි 'දත්ත' යන්න සංඛ්‍යාවක් නොවන බැවින් 'ඕ' කාරය නොවේ).

๖๑. ชเน ปุถสฺสุ.

61. 'ජන' (jana) ශබ්දය පරපද කොට ඇති කල්හි 'පුථ' (putha) ශබ්දයට 'උ' (u) කාරය ආදේශ වෙයි.

ชเน อุตฺตรปเท ปุถสฺส อุ โหติ. อริเยหิ ปุถเควายํ ชโนติ ปุถุชฺชโน.

'ජන' ශබ්දය පරපද වූ කල්හි 'පුථ' ශබ්දයේ අවසානයට 'උ' කාරය වෙයි (එයින් 'පුථු' වේ). ආර්යයන්ගෙන් වෙන්වූ (පුථග්) ජනයා 'පුථුජ්ජන' (පෘථග්ජන) නම් වේ.

๖๒. โส ฉสฺสาหายตเน วา.

62. 'අහ' (aha - දවස) සහ 'ආයතන' (āyatana) යන පරපදයන් ඇති කල්හි 'ඡ' (cha - හය) ශබ්දයට 'ස' (sa) යන්න විකල්පයෙන් ආදේශ වෙයි.

อเห อายตเน จุตฺตรปเท ฉสฺส โส วา โหติ. สาหํ ฉาหํ, สฬายตนํ, ฉฬายตนํ.

'අහ' සහ 'ආයතන' යන පරපද පර වූ කල්හි 'ඡ' ශබ්දයට 'ස' කාරය විකල්පයෙන් වෙයි. (උදාහරණ:) 'සාහං' (ස+අහං - හය දිනක්), 'ඡාහං'. 'සළායතනං', 'ඡළායතනං'.

๖๓. ลฺตุปิตาทีนมารงรง.

63. 'ල්තු' (ltu) ප්‍රත්‍යයාන්ත ශබ්දයන්ට සහ 'පිතු' (pitu) ආදී ශබ්දයන්ට පරපදයක් ඇති කල්හි පිළිවෙළින් 'ආරං' (āraṅ) සහ 'අරං' (araṅ) යන ආදේශයන් විකල්පයෙන් වෙයි.

ลฺตุปฺปจฺจยนฺตานํ ปิตาทีนญฺจ ยถากฺกมมารงรง วา โหนฺตุตฺตรปเท, สตฺถารทสฺสนํ, กตฺตารนิทฺเทโส, มาตรปิตโร, วาตฺเวว? สตฺถุทสฺสนํ, มาตาปิตโร.

'ල්තු' ප්‍රත්‍යයාන්ත ශබ්දයන්ට සහ 'පිතු' ආදී ශබ්දයන්ට පරපදයක් ඇති කල්හි පිළිවෙළින් 'ආරං' සහ 'අරං' යන ආදේශයන් විකල්පයෙන් වෙයි. (උදාහරණ:) 'සත්ථාරදස්සනං', 'කත්තාරනිද්දේසෝ', 'මාතරපිතරෝ'. විකල්පයෙන් යැයි කීවේ මන්ද? (නොවුණු විට:) 'සත්ථුදස්සනං', 'මාතාපිතරෝ'.

๖๔. วิชฺชาโยนิสมฺพนฺธานมา ตตฺร จตฺเถ.

64. විද්‍යා සම්බන්ධය සහ යෝනි (ලේ) සම්බන්ධය දක්වන 'ල්තු' ප්‍රත්‍යයාන්ත සහ 'පිතු' ආදී ශබ්දයන්ට, එවැනිම විද්‍යා හෝ යෝනි සම්බන්ධ පරපදයක් ඇති කල්හි, ද්වන්ද්ව (ච-අර්ථ) සමාසයේදී 'ආ' කාරය ආදේශ වෙයි.

ลฺตุปิตาทีนํ วิชฺชาสมฺพนฺธีนํ โยนิสมฺพนฺธีนํ จ เตสฺเวว ลฺตุปิตาทีสุ วิชฺชาโยนิสมฺพนฺธิสุตฺตรปเทสุ จตฺถวิสเย อา โหติ. โหตาโปตโร มาตาปิตโร, ลฺตุปิตาทีนํ ตฺเวว? ปุตฺตภาตโร, ตตฺเรติ กึ? ปิตุปิตามหา, จตฺเถติ กึ? มาตุภาตา, วิชฺชาโยนิสมฺพนฺธานนฺติ กึ? ทาตุภตฺตาโร.

විද්‍යා සම්බන්ධය හා යෝනි සම්බන්ධය දක්වන 'ල්තු' ප්‍රත්‍යයාන්ත සහ 'පිතු' ආදී ශබ්දයන්ට, එවැනිම විද්‍යා හෝ යෝනි සම්බන්ධ පරපදයක් ඇති කල්හි 'ච' (ද්වන්ද්ව) අර්ථයෙහි 'ආ' කාරය වෙයි. (උදාහරණ:) 'හෝතාපෝතරෝ', 'මාතාපිතරෝ'. 'ල්තු-පිතු' ආදීන්ටම යැයි කීවේ මන්ද? 'පුත්තභාතරෝ' (මෙහි 'පුත්ත' යන්න එසේ නොවේ). 'එහිම' (තත්‍ර) යැයි කීවේ මන්ද? 'පිතුපිතාමහා'. 'ච' අර්ථයෙහි (ද්වන්ද්වයේදී) යැයි කීවේ මන්ද? 'මාතුභාතා' (මවගේ සොහොයුරා - තත්පුරුෂයෙකි). 'විද්‍යා-යෝනි සම්බන්ධ' යැයි කීවේ මන්ද? 'දාතුභත්තාරෝ'.

๖๕. ปุตฺเต.

65. 'පුත්ත' (putta) ශබ්දය පරපද වූ කල්හි ද (ද්වන්ද්ව සමාසයේදී) 'ආ' කාරය ආදේශ වෙයි.

ปุตฺเต [Pg.137] อุตฺตรปเท จตฺถวิสเย ลฺตุปิตาทีนํ วิชฺชาโยนิ สมฺพนฺธานมา โหติ. ปิตาปุตฺตา, มาตาปุตฺตา.

'පුත්ත' ශබ්දය පරපද වූ කල්හි, ද්වන්ද්ව (ච-අර්ථ) සමාසයේදී, විද්‍යා හා යෝනි සම්බන්ධ 'ල්තු-පිතු' ආදී ශබ්දයන්ට 'ආ' කාරය ආදේශ වෙයි. (උදාහරණ:) 'පිතාපුත්තා' (පියා සහ පුතා), 'මාතාපුත්තා' (මව සහ පුතා).

๖๖. จิสฺมึ.

66. 'චි' (ci) ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි (පූර්ව පදයේ අවසානයට) 'ආ' කාරය වෙයි.

จิปฺปจฺจยนฺเต อุตฺตรปเท อา โหติ. เกสาเกสิ, มุฏฺฐามุฏฺฐิ.

'චි' ප්‍රත්‍යයාන්ත පරපදයක් ඇති කල්හි (පූර්ව පදයට) 'ආ' කාරය වෙයි. (උදාහරණ:) 'කේසාකේසි', 'මුට්ඨාමුට්ඨි'.

๖๗. อิตฺถิยมฺภาสิตปุมิตฺถี ปุเมเวกตฺเถ.

67. එකම අර්ථයක් ඇති (සමානාධිකරණ) පරපදයක් ඇති කල්හි, පුරුෂ ලිංගයෙන් ද කිව හැකි ස්ත්‍රී ලිංග ශබ්දයක් ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි යෙදෙන විට එය පුරුෂ ලිංග ස්වරූපයම ගනී (පුම්වද්භාවය).

อิตฺถิยํ วตฺตมาเน เอกตฺเถ สมานาธิกรเณ อุตฺตรปเท ปเร ภาสิตปุมา อิตฺถี ปุเมว โหติ. กุมารภริโย, ทีฆชงฺโฆ, ยุวชาโย, อิตฺถิยนฺติ กึ? กลฺยาณี ปธานเมสํ กลฺยาณิปฺปธานา, ภาสิตปุเมติ กึ? กญฺญาภริโย, อิตฺถีติ กึ? คามณิกุลํ ทิฏฺฐิ อสฺส คามณิทิฏฺฐิ, เอกตฺเถติ กึ? กลฺยาณิยา มาตา กลฺยาณิมาตา.

ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි පවතින, එකම අර්ථය (සමානාධිකරණ) ඇති පරපදයක් පර වූ කල්හි, පුරුෂ ලිංගයෙන් ද කිය හැකි ස්ත්‍රී ලිංග ශබ්දයක් පුරුෂ ලිංග ස්වරූපයට පත් වෙයි. (උදාහරණ:) 'කුමාරභරියෝ' (කුමාරී + භරියා), 'දීඝජංඝෝ' (දීඝජංඝා + ...), 'යුවජායෝ' (යුවතී + ජායා). 'ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි' යැයි කීවේ මන්ද? 'කල්‍යාණිප්පධානා' (මෙහි 'කල්‍යාණී' යන්න ප්‍රධාන පදයයි). 'පුරුෂ ලිංගයෙන් කිව හැකි' (භාසිතපුම) යැයි කීවේ මන්ද? 'කඤ්ඤාභරියෝ' ('කඤ්ඤා' යන්නට පුරුෂ ලිංග රූපයක් නැත). 'ස්ත්‍රී' යැයි කීවේ මන්ද? 'ගාමණිදිට්ඨි'. 'එකම අර්ථයෙහි' (ඒකත්ථ) යැයි කීවේ මන්ද? 'කල්‍යාණිමාතා' (කල්‍යාණීගේ මව - මෙහි සමානාධිකරණ නැත).

๖๘. กฺวจิ ปจฺจเย.

68. ඇතැම් ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි ද ඇතැම් විට (ස්ත්‍රී ලිංග ශබ්දයට) පුරුෂ ලිංග ස්වරූපය ලැබෙයි.

ภาสิตปุมิตฺถี ปจฺจเย กฺวจิ ปุเมว โมติ. พฺยตฺตตรา, พฺยตฺตตมา.

පුරුෂ ලිංගයෙන් කිව හැකි ස්ත්‍රී ලිංග ශබ්දයකට ප්‍රත්‍යයක් පර වූ කල්හි ඇතැම් විට පුරුෂ ලිංග ස්වරූපයම ලැබෙයි. (උදාහරණ:) 'බ්‍යත්තතරා' (බ්‍යත්තා + තරා), 'බ්‍යත්තතමා'.

๖๙. สพฺพาทโย วุตฺติมตฺเต.

69. ස්ත්‍රී ලිංග වාචක 'සබ්බ' (sabba) ආදී සර්වනාම ශබ්දයන් සමාස ආදී වෘත්ති මාත්‍රයකදීම පුරුෂ ලිංග ස්වරූපය ගනී.

อิตฺถิวาจกา สพฺพาทโย วุตฺติมตฺเต ปุเมว โหนฺติ. ตสฺสา มุขํ ตมฺมุขํ, ตสฺสํ ตตฺร, ตาย ตโต, ตสฺสํ เวลายํ ตทา.

ස්ත්‍රී වාචක 'සබ්බ' ආදී ශබ්ද වෘත්ති මාත්‍රයකදී (සමාස, තද්ධිත ආදියේදී) පුරුෂ ලිංග ස්වරූපය ගනී. (උදාහරණ:) 'තස්සා මුඛං' යන්නෙන් 'තම්මුඛං' ද, 'තස්සං' යන්නෙන් 'තත්‍ර' ද, 'තාය' යන්නෙන් 'තතෝ' ද, 'තස්සං වේලායං' යන්නෙන් 'තදා' ද වෙයි.

๗๐. ชายาย ชยํ ปติมฺหิ.

70. 'පති' (pati) ශබ්දය පර වූ කල්හි 'ජායා' (jāyā) ශබ්දයට 'ජය' (jaya) යන්න ආදේශ වෙයි.

ปติมฺหิ ปเร ชายาย ชยํ โหติ, ชยมฺปตี, ‘ชานิปตี’ติ ปกตนฺตเรน สิทฺธํ, ตถา ‘ทมฺปตี, ชมฺปตี’ติ.

'පති' ශබ්දය පර වූ කල්හි 'ජායා' ශබ්දයට 'ජය' ආදේශය වෙයි. (උදාහරණ:) 'ජයම්පතී'. වෙනත් ක්‍රමවලින් 'ජානිපතී', 'දම්පතී', 'ජම්පතී' යන රූප ද සිද්ධ වේ.

๗๑. สญฺญายมุโททกสฺส.

71. සංඥාවකදී (නම් කිරීමකදී) පරපදයක් ඇති කල්හි 'උදක' (udaka) ශබ්දයට 'උද' (uda) ආදේශය වෙයි.

สญฺญายมุทกสฺสุตฺตรปเท [Pg.138] อุทาเทโส โหติ. อุทธิ, อุทปานํ.

සංඥාවකදී පරපදයක් පර වූ කල්හි 'උදක' ශබ්දයට 'උද' ආදේශය වෙයි. (උදාහරණ:) 'උදධි' (මුහුද), 'උදපානං' (ළිඳ).

๗๒. กุมฺภาทีสุ วา.

72. 'කුම්භ' (kumbha) ආදී පරපදයන් ඇති කල්හි 'උදක' (udaka) ශබ්දයට 'උද' (uda) ආදේශය විකල්පයෙන් වෙයි.

กุมฺภาทีสุตฺตรปเทสุ อุทกสฺส อุทาเทโส วา โหติ. อุทกุมฺโภ อุทกกุมฺโภ, อุทปตฺโต อุทกปตฺโต, อุทพินฺธุ อุทกพินฺธุ, อากติคโณ-ยํ.

'කුම්භ' ආදී පරපදයන් පර වූ කල්හි 'උදක' ශබ්දයට 'උද' ආදේශය විකල්පයෙන් වෙයි. (උදාහරණ:) 'උදකුම්භෝ' හෝ 'උදකකුම්භෝ', 'උදපත්තෝ' හෝ 'උදකපත්තෝ', 'උදබින්දු' හෝ 'උදකබින්දු' වේ. මෙය 'ආකෘතිගණ' (ආකෘතියෙන් තීරණය වන ගණයක්) ලෙස දත යුතුය.

๗๓. โสตาทีสูโลโป.

73. ‘සොත’ ආදී පද පරවන කල්හි (උදක ශබ්දයේ උකාරය) ලොප් වෙයි.

โสตาทีสุตฺตรปเทสุ อุทกสฺส อุสฺส โลโป โหติ. ทกโสตํ, ทกรกฺขโส.

සොත ආදී උත්තර පදයන් පරවන කල්හි, උදක ශබ්දයේ ‘උ’ යන්න ලොප් වෙයි. නිදසුන්: දකසොතං, දකරක්ඛසො.

๗๔. ฏ นญ สฺส.

74. නඤ් ශබ්දයට ‘අ’ කාරය (ට) ආදේශ වෙයි.

อุตฺตรปเท นญ สทฺทสฺส ฏ โหติ. อพฺราหฺมโณ, ญกาโร กึ? เกวลสฺส มา โหตุ ปามนปุตฺโต.

උත්තර පදයක් පරවන කල්හි, නඤ් ශබ්දයට ‘අ’ කාරය වෙයි. නිදසුන්: අබ්‍රාහ්මණො. (නඤ් යන්නෙහි) ඤකාරය කුමකට ද? කේවල ‘න’ ශබ්දයට (මෙම ආදේශය) නොවීම සඳහාය. (එවිට) පාමනපුත්තො (යනුවෙන් වෙයි).

๗๕. อน สเร.

75. ස්වරයක් පරවන කල්හි ‘අන’ වෙයි.

สราโท อุตฺตรปเท นญ สทฺทสฺส อน โหติ. อนกฺขาตํ.

ස්වරාදියේ පටන් ගන්නා උත්තර පදයක් පරවන කල්හි, නඤ් ශබ්දයට ‘අන’ ආදේශය වෙයි. නිදසුන්: අනක්ඛාතං.

๗๖. นขาทโย.

76. නඛ ආදී ශබ්ද නිපාත වෙයි.

นขาทโย สทฺทา อนน ฏาเทสา นิปจฺจนฺเต. นาสฺส ขมตฺถีติ นโข, อขมญฺญํ, สญฺญาสทฺเทสุ จ นิปฺผตฺติมตฺตํ ยถากถญฺจิ กตฺตพฺพํนาสฺส กุลมถีติ นกุโล, อกุลมญฺญํ, นข นกุล นปุํสกนกฺขตฺต นาก เอวมาทิ.

නඛ ආදී ශබ්දයන්හි ‘අන’ හෝ ‘අ’ ආදේශයන් නොමැතිව නිපාත වශයෙන් රූප සිද්ධ වෙයි. ‘න අස්ස ඛමත්‍ථීති නඛො’ (මොහුට ඉවසීමක් නැතැයි නඛ නම් වේ), ‘අඛමඤ්ඤං’ (නොඉවසීම), සංඥා ශබ්දයන්හි රූප සිද්ධිය පමණක් කෙසේ හෝ කටයුතුය. ‘න අස්ස කුලමත්‍ථීති නකුලො’ (මොහුට කුලයක් නැතැයි නකුල නම් වේ - මුගටියා), ‘අකුලමඤ්ඤං’ (කුලයක් නැති බව), නඛ, නකුල, නපුංසක, නක්ඛත්ත, නාක යනාදී වශයෙනි.

๗๗. นโค วาปฺปาณินิ.

77. අප්‍රාණී විෂයයෙහි ‘නග’ යන්න විකල්පයෙන් වෙයි.

นคอิจฺจปฺปาณินิ [Pg.139] วา นิปจฺจเต. นโค รุกฺโข, นโค ปพฺพโต, อโค รุกฺโข, อโค ปพฺพโต, อปฺปาณินีติ กึ? อโค วสโล สีเตน.

‘නග’ යන්න අප්‍රාණී විෂයයන්හි විකල්පයෙන් නිපාත වශයෙන් සිද්ධ වෙයි. නිදසුන්: නගො රුක්ඛො (නග ගස), නගො පබ්බතො (නග පර්වතය), අගො රුක්ඛො (අග ගස), අගො පබ්බතො (අග පර්වතය). ‘අප්‍රාණී විෂයයෙහි’ යැයි කීවේ කුමකට ද? සීතලෙන් ගැහෙන වසලයා යන අර්ථයේදී ‘අගො වසලො සීතෙන’ (මෙහි සප්‍රාණික බැවින් ‘නග’ නොවේ).

๗๘. สหสฺส โส-ญฺญตฺเถ.

78. අන්‍යාර්ථයෙහි ‘සහ’ ශබ්දයට ‘ස’ (සො) වෙයි.

อญฺญปทตฺถวุตฺถิมฺหิ สมาเส อุตฺตรปเท ปเร สหสฺส โส วา โหติ. สปุตฺโต, สหปุตฺโต, อญฺญตฺเถติ กึ? สห กตฺวา, สห ยุชฺฌิตฺวา.

අන්‍ය පදාර්ථ ප්‍රධාන වූ සමාසයක (බහුබ්‍රීහි සමාසයක) උත්තර පදයක් පරවන කල්හි, ‘සහ’ ශබ්දයට විකල්පයෙන් ‘ස’ ආදේශය වෙයි. නිදසුන්: සපුත්තො, සහපුත්තො. ‘අන්‍යාර්ථයෙහි’ යැයි කීවේ කුමකට ද? සහ කත්වා (එක්ව කර), සහ යුජ්ඣිත්වා (එක්ව සටන් කර - මෙහි අන්‍යාර්ථ සමාස නොවන බැවින් ‘ස’ නොවේ).

๗๙. สญฺญายํ.

79. සංඥාවෙහිදී (නමකදී).

สหสฺสุตฺตรปเท โส โหติ สญฺญายํ. สาสฺสตฺถํ, สปลาสํ.

‘සහ’ ශබ්දය උත්තර පදයට පෙර වූ කල්හි, සංඥාවකදී (නමකදී) ‘ස’ ආදේශය වෙයි. නිදසුන්: සාස්සත්‍ථං, සපලාසං.

๘๐. อปฺปจฺจกฺเข.

80. අප්‍රත්‍යක්ෂ වූ කල්හි.

อปฺปจฺจกฺเข คมฺยมาเน สหสฺส โส โหตุตฺตรปเท, สาคฺคิ กโปโต, สปิสาจา วาตมณฺฑลิกา.

අප්‍රත්‍යක්ෂ (ඇසට නොපෙනෙන) අර්ථයක් හැඟවෙන කල්හි, උත්තර පදයක් පරව තිබියදී ‘සහ’ ශබ්දයට ‘ස’ ආදේශය වෙයි. නිදසුන්: සාග්ගි කපොතො, සපිසාචා වාතමණ්ඩලිකා.

๘๑. อกาเล สกตฺเถ.

81. කාලය නොවන, ස්වාර්ථයෙහිදී (තමන්ගේම අර්ථයෙහිදී).

สกตฺถปฺปธานสฺส สหสทฺทสฺส อกาเล อุตฺตรปเท โส โหติ. สมฺปนฺนํ พฺรหฺมํ สพฺรหฺมํ, สจกฺกํ นิเธหิ, สธุรํ ปาเชหิ, อกาเลติ กึ? สห ปุพฺพณฺหํ, สหาปรณฺหํ.

ස්වාර්ථය ප්‍රධාන වූ ‘සහ’ ශබ්දයට, කාලය නොවන උත්තර පදයක් පරවන කල්හි ‘ස’ ආදේශය වෙයි. නිදසුන්: සම්පන්නං බ්‍රහ්මං -> සබ්‍රහ්මං, සචක්කං නිධෙහි, සධුරං පාජෙහි. ‘කාලය නොවන’ යැයි කීවේ කුමකට ද? සහ පුබ්බණ්හං, සහාපරණ්හං (මෙහි කාලය හඟවන බැවින් ‘ස’ නොවේ).

๘๒. คนฺถนฺตาธิกฺเย.

82. ග්‍රන්ථාවසානය සහ අධිකත්වය (වැඩි බව) යන අර්ථයන්හිදී.

คนฺถนฺเต [Pg.140] อาธิกฺเย จ วตฺตมานสฺส สหสฺส โส โหตุตฺตรปเท. สกลํ โชติมธีเต สมุหุตฺตํ, กาลตฺโถ อารมฺโภ, อาธิกฺเย-สโทณา ขารี, สมาสโก กหาปโณ, นิจฺจตฺโถยมารมฺโภ.

ග්‍රන්ථාවසානයෙහි සහ අධිකත්වයෙහි පවතින ‘සහ’ ශබ්දයට, උත්තර පදයක් පරවන කල්හි ‘ස’ ආදේශය වෙයි. නිදසුන්: සකලං ජොතිමධීතෙ සමුහුත්තං (කාලීන අර්ථයෙන් ආරම්භයයි), අධිකත්වයෙහිදී -> සදොණා ඛාරී, සමාසකො කහාපණො (මෙය නිත්‍යාර්ථයෙන් ආරම්භයකි).

๘๓. สมานสฺส ปกฺขาทีสุ วา.

83. පක්ඛ ආදී ශබ්ද පරවන කල්හි, ‘සමාන’ ශබ්දයට විකල්පයෙන් ‘ස’ වෙයි.

ปกฺขาทีสุตฺตรปเทสุ สมานสฺส โส โหติ วา. สปกฺโข สมานปกฺโข, สโชติ สมานโชติ, ปกฺขาทีสูติ กึ? สมานสีโล, ปกฺข, โชติ, ชนปท, รตฺติ, ปตฺตินี, ปตฺตี, นาภิ, พนฺธุ พฺรหฺมจารี, นาม, โคตฺต, รูป, ฐาน, วณฺณ, วโย, วจน, ธมฺม, ชาติย, ฆจฺจ.

පක්ඛ ආදී උත්තර පදයන් පරවන කල්හි, ‘සමාන’ ශබ්දයට විකල්පයෙන් ‘ස’ ආදේශය වෙයි. නිදසුන්: සපක්ඛො, සමානපක්ඛො; සජොති, සමානජොති. ‘පක්ඛ ආදීන්හි’ යැයි කීවේ කුමකට ද? සමානසීලො (මෙහි පක්ඛ ආදී ගණයට අයත් නොවන බැවින් ‘ස’ නොවේ). පක්ඛ, ජොති, ජනපද, රත්ති, පත්තිනී, පත්තී, නාභි, බන්ධු, බ්‍රහ්මචාරී, නාම, ගොත්ත, රූප, ඨාන, වණ්ණ, වයො, වචන, ධම්ම, ජාතිය, ඝච්ච (යනු ඒ පක්ඛ ආදී ගණයට අයත් ශබ්දයන්ය).

๘๔. อุทเร อิเย.

84. උදර ශබ්දය පරව, ඉය ප්‍රත්‍යය ඇති කල්හි.

อุทเร อิเย ปเร ปรโต สมานสฺส โส วา โหติ. โสทริโย, สมาโนทริโย, อิเยติ กึ? สมาโนทรตา.

උදර ශබ්දය සහ ඉය ප්‍රත්‍යය පරවන කල්හි, ‘සමාන’ ශබ්දයට විකල්පයෙන් ‘ස’ ආදේශය වෙයි. නිදසුන්: සොදරියො, සමානොදරියො. ‘ඉය ප්‍රත්‍යය පරවන කල්හි’ යැයි කීවේ කුමකට ද? සමානොදරතා (මෙහි ඉය ප්‍රත්‍යය නැති බැවින් ‘ස’ නොවේ).

๘๕. รีริกฺขเกสุ.

85. රී, රික්ඛ, ඉස යන ප්‍රත්‍යයන් පරවන කල්හි.

เอเตสุ สมานสฺส โส โหติ. สรี, สริกฺโข, สริโส.

මොවුන් පරවන කල්හි ‘සමාන’ ශබ්දයට ‘ස’ ආදේශය වෙයි. නිදසුන්: සරී, සරික්ඛො, සරිසො.

๘๖. สพฺพาทีนมา.

86. සබ්බ ආදී ශබ්දයන්ට ‘ආ’ කාරය වෙයි.

รีริกฺขเกสุ สพฺพาทีนมา โหติ. ยาที, ยาทิกฺโข, ยาทิโส.

රී, රික්ඛ, ඉස යන ප්‍රත්‍යයන් පරවන කල්හි, සබ්බ ආදී ශබ්දයන්ට ‘ආ’ කාරය (දීර්ඝ ‘ආ’ කාරය) වෙයි. නිදසුන්: යාදී, යාදික්ඛො, යාදිසො.

๘๗. นฺตกิมิมานํ ฏากีฏี.

87. න්ත, කිං, ඉම යන ශබ්දයන්ට පිළිවෙළින් තා, කී, ඊ වෙයි.

รีริกฺขเกสุ [Pg.141] นฺตสทฺท กึสทฺท อิมสทฺทานํ ฏากีฏี โหนฺติ ยถากฺกมํ. ภวาที, ภวาทิกฺโข, ภวาทิโส, กีที, กีทิกฺโข, กีทิโส, อีที, อีทิกฺโข, อีทิโส.

රී, රික්ඛ, ඉස යන ප්‍රත්‍යයන් පරවන කල්හි, න්ත (භවන්ත) ශබ්දයට, කිං ශබ්දයට සහ ඉම ශබ්දයට පිළිවෙළින් ‘තා’ (භවතා -> භවා), ‘කී’ සහ ‘ඊ’ ආදේශයන් වෙයි. නිදසුන්: භවාදී, භවාදික්ඛො, භවාදිසො; කීදී, කීදික්ඛො, කීදිසො; ඊදී, ඊදික්ඛො, ඊදිසො.

๘๘. ตุมฺหามฺหานํ ตาเมกสฺมึ.

88. ඒකවචනයෙහිදී තුම්හ සහ අම්හ ශබ්දයන්ට ‘තා’, ‘මා’ වෙයි.

รีริกฺขเกสุ ตุมฺหามฺหานํ ตามา โหนฺเตกสฺมึ ยถากฺกมํ. ตาที, ตาทิกฺโข, ตาทิโส, มาที, มาทิกฺโข, มาทิโส. เอกสฺมินฺติ กึ? ตุมฺหาที, อมฺหาที, ตุมฺหาทิกฺโข, อมฺหาทิกฺโข, ตุมฺหาทิโส, อมฺหาทิโส.

රී, රික්ඛ, ඉස යන ප්‍රත්‍යයන් පරවන කල්හි, ඒකවචනයෙහිදී තුම්හ සහ අම්හ ශබ්දයන්ට පිළිවෙළින් ‘තා’ සහ ‘මා’ ආදේශයන් වෙයි. නිදසුන්: තාදී, තාදික්ඛො, තාදිසො; මාදී, මාදික්ඛො, මාදිසො. ‘ඒකවචනයෙහිදී’ යැයි කීවේ කුමකට ද? තුම්හාදී, අම්හාදී, තුම්හාදික්ඛො, අම්හාදික්ඛො, තුම්හාදිසො, අම්හාදිසො (යනු වෙයි).

๘๙. ตํ มมญฺญตฺร.

89. අන්‍ය ස්ථානයන්හිදී ‘තං’ සහ ‘මං’ වෙයි.

รีริกฺขกนฺตโต อญฺญสฺมึ อุตฺตรปเท ตุมฺหามฺหานเมกสฺมึ ตํมํ โหนฺติ ยถากฺกมํ, ตนฺทีปา, มนฺทีปา, ตํสรณา, มํสรณา, ตยฺโยโค, มยฺโยโคติ พินฺทุโลโป.

රී, රික්ඛ, ඉස යන ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් තොරව, වෙනත් උත්තර පදයක් පරවන කල්හි, ඒකවචන තුම්හ සහ අම්හ ශබ්දයන්ට පිළිවෙළින් ‘තං’ සහ ‘මං’ ආදේශයන් වෙයි. නිදසුන්: තන්දීපා, මන්දීපා, තංසරණා, මංසරණා; තය්‍යොගො, මය්‍යොගො යන තන්හි බින්දු ලෝපය (අනුස්වාර ලොප් වීම) වෙයි.

๙๐. เวตสฺเสฏ.

90. ඒත ශබ්දයට විකල්පයෙන් ‘එ’ (එට) ආදේශය වෙයි.

รีริกฺขเกสฺเวตสฺเสฏ วา โหติ, เอที, เอตาที, เอทิกฺโข, เอตาทิกฺโข, เอทิโส, เอตาทิโส.

රී, රික්ඛ, ඉස යන ප්‍රත්‍යයන් පරවන කල්හි, ‘ඒත’ ශබ්දයට විකල්පයෙන් ‘එ’ ආදේශය වෙයි. නිදසුන්: එදී, එතාදී; එදික්ඛො, එතාදික්ඛො; එදිසො, එතාදිසො.

๙๑. วิธาทีสุ ทฺวิสฺส ทุ.

91. විධා ආදී ශබ්ද පරවන කල්හි, ‘ද්වි’ ශබ්දයට ‘දු’ වෙයි.

ทฺวิสฺส ทุ โหติ วิธาทีสุ, ทุวิโธ, ทุปฏฺฏํ เอวมาทิ.

විධා ආදී ශබ්දයන් පරවන කල්හි ‘ද්වි’ ශබ්දයට ‘දු’ ආදේශය වෙයි. නිදසුන්: දුවිධො, දුපට්ටං යනාදියයි.

๙๒. ทิ คุณาทีสุ.

92. ගුණ ආදී ශබ්ද පරවන කල්හි (ද්වි ශබ්දයට) ‘දි’ වෙයි.

คุณาทีสุ ทฺวิสฺส ทิ โหติ, ทฺวิคุณํ, ทิรตฺติ, ทิคุ เอวมาทิ.

ගුණ ආදී ශබ්දයන් පරවන කල්හි ‘ද්වි’ ශබ්දයට ‘දි’ ආදේශය වෙයි. නිදසුන්: ද්විගුණං, දිරත්ති, දිගු යනාදියයි.

๙๓. ตีสฺว.

93. ‘ති’ යන්නට ‘ව’ කාරය (විකල්පයෙන්) වේ.

ตีสุ [Pg.142] ทฺวิสฺส อโหติ. ทฺวตฺติกฺขตฺตุํ, ทฺวิตฺติปตฺตปุรา.

‘තීසු’ (ති යන්නෙහි/තුන් වරක් ආදියේදී) ‘ද්වි’ යන්නට ‘අ’ කාරය වේ. (නිදසුන්:) ද්වත්තික්ඛත්තුං, ද්විත්තිපත්තපුරා.

๙๔. อา สงฺขฺยายาสตาโท-นญฺญตฺเถ.

94. සංඛ්‍යාවක් පර වූ කල්හි, සියය ආදිය හැර, අන්‍යාර්ථයක නොවන කල්හි ‘ද්වි’ යන්නට ‘ආ’ කාරය වේ.

สงฺขฺยายมุตฺตรปเท ทฺวิสฺส อา โหติ อสตาโท อนญฺญธตฺถ. ทฺวาทส, ทฺวาวีสติ ทฺวตฺตึส, สงฺขฺยายนฺติ กึ? ทิรตฺตํ, อสตาโทติ กึ? ทิสตํ, ทิสหสฺสํ. อนญฺญตฺเถติ กึ? ทฺวิทสา.

පරපදයෙහි සංඛ්‍යා නාමයක් ඇති කල්හි, සියය ආදිය හැර, අන්‍යාර්ථයක නොවන කල්හි ‘ද්වි’ යන්නට ‘ආ’ කාරය වේ. (නිදසුන්:) ද්වාදස, ද්වාවීසති, ද්වත්තිංස. ‘සංඛ්‍යා නාමයක් ඇති කල්හි’ යැයි කීවේ කුමටද? දිරත්තං. ‘සියය ආදිය හැර’ යැයි කීවේ කුමටද? දිසතං, දිසහස්සං. ‘අන්‍යාර්ථයෙහි නොවේ’ යැයි කීවේ කුමටද? ද්විදසා.

๙๕. ติสฺเส.

95. ‘ති’ යන්නට ‘එ’ කාරය වේ.

สงฺขฺยายมุตฺตรปเท ติสฺส เอ โหติ อสตาโท อนญฺญตฺเถ, เตรส, เตวีส, เตตฺตึส, สงฺขฺยายํตฺเวว? ติรตฺตํ, อสตาโทตฺเวว? ติสตํ, อนญฺญตฺเถตฺเวว? ติจตุกา.

පරපදයෙහි සංඛ්‍යා නාමයක් ඇති කල්හි, සියය ආදිය හැර, අන්‍යාර්ථයක නොවන කල්හි ‘ති’ යන්නට ‘එ’ කාරය වේ. (නිදසුන්:) තේරස, තේවීස, තෙත්තිංස. ‘සංඛ්‍යා නාමයක් ඇති කල්හි’ යැයිම කීවේ කුමටද? තිරත්තං. ‘සියය ආදිය හැර’ යැයිම කීවේ කුමටද? තිසතං. ‘අන්‍යාර්ථයෙහි නොවේ’ යැයිම කීවේ කුමටද? තිචතුකා.

๙๖. จตฺตาลีสาโท วา.

96. චත්තාලීස (හතළිහ) ආදිය පර වූ කල්හි (එ කාරය) විකල්පයෙන් වේ.

ติสฺเส วา โหติ จตฺตาลีสาโท, เตจตฺตาลาสํ ติจตฺตาลีสํ, เตปญฺญาสํ ติปญฺญาสํ, เตสฏฺฐิ ติสฏฺฐิ, เตสตฺตติ ติสตฺตติ, เตอสีติ ติยาสีติ, เตนวุติ ตินวุติ, อสตาโทตฺเวว? ติสตํ.

චත්තාලීස (හතළිහ) ආදී පද පර වූ කල්හි ‘ති’ යන්නට ‘එ’ කාරය විකල්පයෙන් වේ. (නිදසුන්:) තේචත්තාලාසං - තිචත්තාලීසං, තේපඤ්ඤාසං - තිපඤ්ඤාසං, තේසට්ඨි - තිසට්ඨි, තේසත්තති - තිසත්තති, තේඅසීති - තියාසීති, තේනවුති - තිනවුති. ‘සියය ආදිය හැර’ යැයිම කීවේ කුමටද? තිසතං.

๙๗. ทฺวิสฺสา จ.

97. ‘ද්වි’ යන්නට ද (එ කාරය සහ ‘ආ’ කාරය ද විකල්පයෙන් වේ).

อสตาโท-นญฺญตฺเถ จตฺตาลีสาโท ทฺวิสฺเส วา โหติ อา จ. ทฺเวจตฺตาลีสํ, ทฺวาจตฺตาลีสํ ทฺวิจตฺตาลีสํ, ทฺเวปญฺญาสํ, ทฺวาปญฺญาสํ ทฺวิปญฺญาสํ อิจฺจาทิ.

සියය ආදිය හැර, අන්‍යාර්ථයක නොවන කල්හි, චත්තාලීස ආදී පද පර වූ විට ‘ද්වි’ යන්නට ‘එ’ කාරය ද ‘ආ’ කාරය ද විකල්පයෙන් වේ. (නිදසුන්:) ද්වේචත්තාලීසං, ද්වාචත්තාලීසං, ද්විචත්තාලීසං, ද්වේපඤ්ඤාසං, ද්වාpaññāsaṃ, ද්විපඤ්ඤාසං යනාදියයි.

๙๘. พาจตฺตาลีสาโท.

98. චත්තාලීස ආදී පද හැර (පර වූ කල්හි ‘ද්වි’ යන්නට) ‘බා’ කාරය වේ.

ทฺวิสฺส [Pg.143] พา วา โหติ อจตฺตาลีสาโท-นญฺญตฺเถ. พารส ทฺวาทส, พาวีสติ ทฺวาวีสติ, พตฺตึส ทฺวตฺตึส, อจตฺตาลีสาโทติ กึ? ทฺวิจตฺตาลีสํ.

චත්තාලීස ආදී පද හැර, අන්‍යාර්ථයක නොවන කල්හි ‘ද්වි’ යන්නට විකල්පයෙන් ‘බා’ කාරය වේ. (නිදසුන්:) බාරස - ද්වාදස, බාවීසති - ද්වාවීසති, බත්තිංස - ද්වත්තිංස. ‘චත්තාලීස ආදී පද හැර’ යැයි කීවේ කුමටද? ද්විචත්තාලීසං.

๙๙. วีสติทเสสุ ปญฺจสฺส ปณฺณปนฺนา.

99. වීසති (විස්ස) සහ දස (දහය) පර වූ කල්හි ‘පඤ්ච’ යන්නට ‘පණ්ණ’ සහ ‘පන්න’ යන ආදේශයන් වේ.

วีสติทเสสุ ปเรสุ ปญฺจสฺส ปณฺณปนฺนา โหนฺติ วา ยถากฺกมํ. ปณฺณวีสติ ปญฺจวีสติ, ปนฺนรสฺว ปญฺจทส.

වීසති සහ දස පද පර වූ කල්හි ‘පඤ්ච’ යන්නට පිළිවෙළින් ‘පණ්ණ’ සහ ‘පන්න’ යන ආදේශයන් විකල්පයෙන් වේ. (නිදසුන්:) පණ්ණවීසති - පඤ්චවීසති, පන්නරස - පඤ්චදස.

๑๐๐. จตุสฺส จุโจ ทเส.

100. ‘දස’ යන්න පර වූ කල්හි ‘චතු’ යන්නට ‘චු’ සහ ‘චො’ යන ආදේශයන් වේ.

จตุสฺส จุโจ โหนฺติ วา ทสสทฺเท ปเร. จุทฺทส, โจทฺทส, จตุทฺทส.

දස ශබ්දය පර වූ කල්හි ‘චතු’ යන්නට ‘චු’ සහ ‘චො’ යන ආදේශයන් විකල්පයෙන් වේ. (නිදසුන්:) චුද්දස, චොද්දස, චතුද්දස.

๑๐๑. ฉสฺส โส.

101. (දස යන්න පර වූ කල්හි) ‘ඡ’ (හය) යන්නට ‘සො’ යන ආදේශය වේ.

ฉสฺส โสอิจฺจยมาเทโส โหติ ทสสทฺเท ปเร. โสฬส.

දස ශබ්දය පර වූ කල්හි ‘ඡ’ යන්නට ‘සො’ යන මෙම ආදේශය වේ. (නිදසුන්:) සෝළස.

๑๐๒. เอกฏฺฐานมา.

102. ‘ඒක’ සහ ‘අට්ඨ’ යන ශබ්දයන්ට (දස යන්න පර වූ කල්හි) ‘ආ’ කාරය වේ.

เอกอฏฺฐานํ อา โหติ ทเส ปเร. เอกาทส, อฏฺฐารส.

දස ශබ්දය පර වූ කල්හි ‘ඒක’ සහ ‘අට්ඨ’ යන පදයන්ට ‘ආ’ කාරය වේ. (නිදසුන්:) ඒකාදස, අට්ඨාරස.

๑๐๓. ร สงฺขฺยาโต วา.

103. සංඛ්‍යා නාමයකින් පර වූ (දස යන්නට) ‘ර’ කාරය විකල්පයෙන් වේ.

สงฺขฺยาโต ปรสฺส ทสสฺส ร โหติ วิภาสา. เอการส เอกาทส, พารส ทฺวาทส, ปนฺนรส ปญฺจทส, สตฺตรส สตฺตทส, อฏฺฐารส อฏฺฐาทส, ปนฺนพาเทเสสุ นิจฺจํ, อิธ น โหติ จตุทฺทส.

සංඛ්‍යා නාමයකින් පර වූ ‘දස’ යන්නට ‘ර’ කාරය විකල්පයෙන් වේ. (නිදසුන්:) ඒකාරස - ඒකාදස, බාරස - ද්වාදස, පන්නරස - පඤ්චදස, සත්තරස - සත්තදස, අට්ඨාරස - අට්ඨාදස. ‘පන්න’, ‘බා’ යන ආදේශයන්හිදී (මෙය) නිත්‍ය වේ. මෙහි (චතුද්දස යන්නෙහි) සිදු නොවේ.

๑๐๔. ฉตีหิ โฬ จ.

104. ‘ඡ’ සහ ‘ති’ යන පදයන්ගෙන් පර වූ (දස යන්නට) ‘ළ’ කාරය ද (ර කාරය ද) වේ.

ฉตีหิ [Pg.144] ปรสฺส ทสสฺส โฬ โหติ โร จ, โสฬส โสรส, เตฬส เตรส.

‘ඡ’ සහ ‘ති’ යන පදයන්ගෙන් පර වූ ‘දස’ යන්නට ‘ළ’ කාරය ද ‘ර’ කාරය ද වේ. (නිදසුන්:) සෝළස - සෝරස, තේළස - තේරස.

๑๐๕. จตุตฺถ ตติยาน มฑฺฒุฑฺฒติยา.

105. ‘අඩ්ඪ’ යන්නෙන් පර වූ හතරවන සහ තුන්වන පදයන්ට පිළිවෙළින් ‘උඩ්ඪ’ සහ ‘තිය’ යන ආදේශයන් වේ.

อฑฺฒา ปเรสํ จตุตฺถตติยานํ อุฑฺฒติยา โหนฺติ ยถากฺกมํ. อฑฺเฒน จตุตฺโถ อฑฺฒุฑฺโฒ, อฑฺเฒน ตติโย อฑฺฒติโย, กถํ อฑฺฒเตยฺโยติ? สกตฺเถ ณฺเย อุตฺตรปทวุฑฺฒิ.

‘අඩ්ඪ’ යන්නෙන් පර වූ හතරවන සහ තුන්වන පදයන්ට පිළිවෙළින් ‘උඩ්ඪ’ සහ ‘තිය’ යන ආදේශයන් වේ. (නිදසුන්:) අඩ්ඪෙන චතුත්ථො = අඩ්ඪුඩ්ඪො (තුනහමාර), අඩ්ඪෙන තතියො = අඩ්ඪතියො (දෙකහමාර). ‘අඩ්ඪතෙය්‍යො’ යන්න කෙසේ සිද්ධ වේද? ස්වාර්ථයෙහි ‘ණ්‍ය’ ප්‍රත්‍යය වීමෙන් පරපදයෙහි වෘද්ධිය සිදු වීමෙනි.

๑๐๖. ทุติยสฺส สห ทิยฑฺฒทิวฑฺฒา.

106. ‘අඩ්ඪ’ ශබ්දය ද සමඟ ‘දුතිය’ (දෙවන) යන්නට ‘දියඩ්ඪ’ සහ ‘දිවඩ්ඪ’ යන ආදේශයන් වේ.

อฑฺฒา ปรสฺส ทุติยสฺส สห อฑฺฒสทฺเทน ทิยฑฺฒทิวฑฺฒา โหนฺติ. อฑฺเฒน ทุติโย ทิยฑฺโฒ, ทิวฑฺโฒ วา.

‘අඩ්ඪ’ යන්නෙන් පර වූ ‘දුතිය’ යන්නට, ‘අඩ්ඪ’ ශබ්දය ද සමඟ ‘දියඩ්ඪ’ සහ ‘දිවඩ්ඪ’ යන ආදේශයන් වේ. (නිදසුන්:) අඩ්ඪෙන දුතියො = දියඩ්ඪො හෝ දිවඩ්ඪො (එකහමාර).

๑๐๗. สเร กท กุสฺสุตฺตรตฺเถ.

107. ස්වරයක් පර වූ කල්හි, උත්තරපදයේ අර්ථයෙහි පවත්නා ‘කු’ යන්නට ‘කද’ යන ආදේශය වේ.

กุสฺสุตฺตรปทตฺเถ วตฺตมานสฺส สราโท อุตฺตรปเท กทาเทโส โหติ. กทนฺนํ, กทสนํ, สเรติ กึ? กุปุตฺโต, อุตฺตรตฺเถติ กึ? กุโอฑฺโฒ ราชา.

උත්තරපදයේ අර්ථයෙහි පවත්නා ‘කු’ යන්නට, ස්වරාදී පරපදයක් ඇති කල්හි ‘කද’ යන ආදේශය වේ. (නිදසුන්:) කදන්නං, කදසනං. ‘ස්වරයක් පර වූ කල්හි’ යැයි කීවේ කුමටද? කුපුත්තො. ‘උත්තරපදයේ අර්ථයෙහි’ යැයි කීවේ කුමටද? කුඔඩ්ඪො රාජා.

๑๐๘. กาปฺปตฺเถ.

108. අල්ප (මඳ) අර්ථයෙහි පවත්නා ‘කු’ යන්නට ‘කා’ යන ආදේශය වේ.

อปฺปตฺเถ วตฺตมานสฺส กุสฺส กา โหติ อุตฺตรปทตฺเถ, อปฺปกํ ลวณํ กาลวณํ.

උත්තරපදයේ අර්ථයෙහි, අල්ප (මඳ) අර්ථයෙහි පවත්නා ‘කු’ යන්නට ‘කා’ යන ආදේශය වේ. (නිදසුන්:) අප්පකං ලවණං = කාලවණං (මඳ ලුණු).

๑๐๙. ปุริเส วา.

109. ‘පුරිස’ ශබ්දය පර වූ කල්හි (කු යන්නට ‘කා’ ආදේශය) විකල්පයෙන් වේ.

กุสฺส ปุริเส กา โหติ วา. กาปุริโส กุปุริโส, อยมปฺปตฺตวิภาสา, อปฺปตฺเถ ตุ ปุพฺเพน นิจฺจํ โหติ อีสํ ปุริโส กาปุริโส.

‘කු’ යන්නට ‘පුරිස’ ශබ්දය පර වූ කල්හි ‘කා’ ආදේශය විකල්පයෙන් වේ. (නිදසුන්:) කාපුරිසො - කුපුරිසො. මෙය අප්‍රාප්ත විභාෂාවකි (විකල්පයකි). අල්ප අර්ථයෙහිදී නම් පූර්ව සූත්‍රයෙන් නිත්‍යයෙන්ම වේ: ඊසං පුරිසො = කාපුරිසො (පහත් මිනිසා).

๑๑๐. ปุพฺพาปรชฺชสายมชฺเฌหาหสฺส ณฺโห.

110. පුබ්බ, අපර, අජ්ජ, සාය සහ මජ්ඣ යන පදයන්ගෙන් පර වූ ‘අහ’ (අහන්) ශබ්දයට ‘ණ්හ’ ආදේශය වේ.

ปุพฺพาทีหุตฺตรปทสฺส [Pg.145] อหสฺส ณฺหาเทโส โหติ, ปุพฺพณฺโห, อปรณฺโห, อชฺชณฺโห, สายณฺโห, มชฺฌณฺโห (ปณฺโห).

පුබ්බ ආදී පදයන්ගෙන් පර වූ ‘අහ’ ශබ්දයට ‘ණ්හ’ ආදේශය වේ. (නිදසුන්:) පුබ්බණ්හො, අපරණ්හො, අජ්ජණ්හො, සායණ්හො, මජ්ඣණ්හො.

อิติ โมคฺคลฺลาเน พฺยากรเณ วุตฺติยํ

මෙසේ මොග්ගල්ලාන ව්‍යාකරණ වෘත්තියෙහි,

สมาสกณฺโฑ ตติโย.

තෙවන සමාස කාණ්ඩය නිමයි.

๔. จตุตฺโถ กณฺโฑ (ณาทิ)

4. සිව්වන කාණ්ඩය (ණාදි).

๑. โณ วา ปจฺเจ.

1. ප්‍රත්‍යයෙහි ‘ණ’ කාරය විකල්පයෙන් වේ.

ฉฏฺฐิยนฺตา นามสฺมา วา ณปฺปจฺจโย โหติ อปจฺเจ-ภิเธยฺเย, ณกาโร วุทฺธฺยตฺโถ, เอวมญฺญตฺตาปิ, วสิฏฺฐสฺสาปจฺจํ วาสิฏฺโฐ, วาสิฏฺฐี วา, โอปคโว, โอปควี วา, เวติ วากฺยสมาสวิกปฺปนตฺถํ, ตสฺสาธิกาโร สกตฺถาวธิ.

ෂෂ්ඨී විභක්ත්‍යන්ත නාමයකින් (දරුවා/අපත්‍යය යන අර්ථය පැවසීමේදී) විකල්පයෙන් ‘ණ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. ‘ණ’ කාරය වෘද්ධි අර්ථය පිණිස (ආද්‍ය ස්වර වෘද්ධිය සඳහා) වේ. අන් තැන්හි ද මෙසේ ම ය. වසිෂ්ඨයාගේ දරුවා ‘වාසිෂ්ඨො’ හෝ ‘වාසිෂ්ඨී’ (ස්ත්‍රී) වෙයි. උපගුගේ දරුවා ‘ඕපගවො’ හෝ ‘ඕපගවී’ (ස්ත්‍රී) වෙයි. ‘වා’ යනු වාක්‍ය සහ සමාස විකල්ප කිරීම පිණිස ය. එහි (එම ‘වා’ යන්නෙහි) අධිකාරය ස්වාර්ථ ප්‍රත්‍ය දක්වා යයි.

๒. วจฺฉาทิโต ณานณายนา.

2. වච්ඡ (වත්ස) ආදී ප්‍රකෘතිවලින් ‘ණාන’ සහ ‘ණායන’ යන ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

วจฺฉาทีหิ อปจฺจปฺปจฺจยนฺเตหิ โคตฺตาทีหิ จ สทฺเทหิ ณานณายนปฺปจฺจยา วา โหนฺติ อปจฺเจ, วจฺฉาโน วจฺฉายโน, กจฺจาโน กจฺจายโน, ยาคเม กาติยาโน, โมคฺคลฺลาโน โมคฺคลฺลายโน, สากฏาโน สากฏายโน, กณฺหาโน กณฺหายโน อิจฺจาทิ.

අපත්‍ය (දරුවා) අර්ථයෙහි, වච්ඡ ආදී ශබ්දවලින් ද, ගෝත්‍ර ආදී ශබ්දවලින් ද විකල්පයෙන් ‘ණාන’ සහ ‘ණායන’ ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. (උදාහරණ:) වච්ඡාන, වච්ඡායන; කච්චාන, කච්චායන; ‘ය’ ආගමය වූ කල්හි ‘කාතියාන’; මොග්ගල්ලාන, මොග්ගල්ලායන; සාකටාන, සාකටායන; කණ්හාන, කණ්හායන යනාදියයි.

๓. กตฺติกาวิธวาทีหิ เณยฺยเณรา.

3. කත්තිකා (කෘත්තිකා) සහ විධවා ආදී ශබ්දවලින් පිළිවෙළින් ‘ණෙය්‍ය’ සහ ‘ණෙර’ යන ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

กตฺติกาทีหิ วิธวาทีหิ จ เณยฺยเณรา วา ยถากฺกมํ โหนฺติ อปจฺเจ, กตฺติเกยฺโย, เวนเตยฺโย, ภาคิเนยฺโย อิจฺจาทิ[Pg.146], เวธเวโร, พนฺธเกโร, นาลิเกโร, สามเณโร อิจฺจาทิ.

අපත්‍ය (දරුවා) අර්ථයෙහි, කත්තිකා ආදී සහ විධවා ආදී ශබ්දවලින් පිළිවෙළින් විකල්පයෙන් ‘ණෙය්‍ය’ සහ ‘ණෙර’ ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. (කත්තිකා ආදීන්ගෙන් ‘ණෙය්‍ය’ ප්‍රත්‍යය වී:) කත්තිකෙය්‍ය, වෙනතෙය්‍ය, භාගිනෙය්‍ය යනාදිය ද, (විධවා ආදීන්ගෙන් ‘ණෙර’ ප්‍රත්‍යය වී:) වේධවේර, බන්ධකේර, නාලිකේර, සාමණේර යනාදිය ද වේ.

๔. ณฺยทิจฺจาทีหิ.

4. දිති ආදී ශබ්දවලින් ‘ණ්‍ය’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ทิติปฺปภุติหิ ณฺโย วา โหติ อปจฺเจ, เทจฺโจ, อาทิจฺโจ, โกณฺฑญฺโญ, คคฺคฺโย, ภาตพฺโพ อิจฺจาทิ.

අපත්‍ය (දරුවා) අර්ථයෙහි, දිති ආදී ප්‍රකෘතිවලින් විකල්පයෙන් ‘ණ්‍ය’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. (උදාහරණ:) දේච්ච, ආදිච්ච, කොණ්ඩඤ්ඤ, ගග්ග්‍ය, භාතබ්බ යනාදියයි.

๕. อา ณิ.

5. අකාරාන්ත ප්‍රකෘතිවලින් (අපත්‍ය අර්ථයෙහි) ‘ණි’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

อการนฺตโต ณิ วา โหติ อปจฺเจ, ทกฺขิ, ทตฺถิ, โทณิ. วาสวิ, วารุณิ อิจฺจาทิ.

අකාරාන්ත ශබ්දවලින් අපත්‍ය (දරුවා) අර්ථයෙහි විකල්පයෙන් ‘ණි’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. (උදාහරණ:) දක්ඛි, දත්ථි, දෝණි, වාසවි, වාරුණි යනාදියයි.

๖. ราชโต ญฺโญ ชาติยํ.

6. රාජ ශබ්දයෙන් ජාතිය (ක්ෂත්‍රිය ජාතිය) හැඟවීමේදී ‘ඤ්ඤ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ราชสทฺทโต ญฺโญ วา โหติ อปจฺเจ ชาติยํ คมฺยมานายํ, ราชญฺโญ, ชาติยนฺติ กึ? ราชาปจฺจํ.

ජාතිය (ක්ෂත්‍රිය ජාතිය) හැඟවෙන කල්හි, රාජ ශබ්දයෙන් අපත්‍ය (දරුවා) අර්ථයෙහි විකල්පයෙන් ‘ඤ්ඤ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. (උදාහරණ:) රාජඤ්ඤ. ‘ජාතිය’ යැයි කීවේ කුමට ද? (ජාතියක් නොවන විට සාමාන්‍යයෙන් රජුගේ දරුවා යන අර්ථයේදී) ‘රාජාපච්චං’ (රජුගේ දරුවා) යන්න වේ.

๗. ขตฺตา ยิยา.

7. ඛත්ත ශබ්දයෙන් ‘ය’ සහ ‘ඉය’ යන ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

ขตฺตสทฺทา ยอิยา โหนฺติ อปจฺเจ ชาติยํ, ขตฺโย, ขตฺติโย, ชาติยํตฺเวว? ขตฺติ.

ජාතිය (හැඟවෙන කල්හි) අපත්‍ය අර්ථයෙහි ඛත්ත ශබ්දයෙන් ‘ය’ සහ ‘ඉය’ ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. (උදාහරණ:) ඛත්‍ය, ඛත්තිය. ‘ජාතිය හැඟවෙන කල්හි’ කීවේ කුමට ද? (ජාතියක් නොවන විට සාමාන්‍යයෙන් ඛත්තයාගේ දරුවා යන අර්ථයේදී) ‘ඛත්ති’ යන්න වේ.

๘. มนุโต สฺสสณ.

8. මනු ශබ්දයෙන් ජාතිය හැඟවීමේදී ‘ස්ස’ සහ ‘සණ’ යන ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

มนุสทฺทโต ชาติยํ สฺสสณ โหนฺติ อปจฺเจ, มนุสฺโส, มานุโส, อิตฺถิยํ มนุสฺสา, มานุสี, ชาติยํตฺเวว? มานโว.

ජාතිය (හැඟවෙන කල්හි) අපත්‍ය අර්ථයෙහි මනු ශබ්දයෙන් ‘ස්ස’ සහ ‘සණ’ ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. (උදාහරණ:) මනුස්ස, මානුස. ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි ‘මනුස්සා’, ‘මානුසී’ යන්න වේ. ‘ජාතිය හැඟවෙන කල්හි’ කීවේ කුමට ද? (ජාතියක් නොවන විට මනුගේ දරුවා යන අර්ථයේදී) ‘මානවො’ යන්න වේ.

๙. ชนปทนามสฺมา ขตฺติยา รญฺเญ จ โณ.

9. ජනපද නාමයකින් ක්ෂත්‍රියයා සහ රජු යන අර්ථයන්හි ‘ණ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ชนปทสฺส ยํ นามํ, ตนฺนามสฺมา ขตฺติยา อปจฺเจ รญฺเญ จ โณ โหติ, ปญฺจาโล, โกสโล, มาคโธ, โอกฺกาโก, ชนปทนามสฺมาติ [Pg.147] กึ? ทาสรถิ, ขตฺติยาติ กึ? ปญฺจาลสฺส พฺราหฺมณสฺส อปจฺจํ ปญฺจาลิ.

ජනපදයක නාමයක් යමක් වේ ද, එම නාමයෙන් ක්ෂත්‍රියයා ද, රජු ද යන අපත්‍ය (දරුවා) අර්ථයෙහි ‘ණ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. (උදාහරණ:) පඤ්චාල, කෝසල, මාගධ, ඔක්කාක. ‘ජනපද නාමයකින්’ කීවේ කුමට ද? (ජනපද නාමයක් නොවන විට දශරථගේ පුත්‍රයා යන අර්ථයේදී) ‘දාසරථි’ (ණි ප්‍රත්‍යය වී) වේ. ‘ක්ෂත්‍රියයෙකුගේ’ කීවේ කුමට ද? (ක්ෂත්‍රිය නොවන) පංචාල දේශයේ බ්‍රාහ්මණයෙකුගේ දරුවා යන අර්ථයේදී ‘පඤ්චාලි’ (ණි ප්‍රත්‍යය වී) වේ.

๑๐. ณฺย กุรุสิวีหิ.

10. කුරු සහ සිවි යන ශබ්දවලින් ‘ණ්‍ය’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

กุรุสิวีหิ อปจฺเจ รญฺเญ จ ณฺโย โหติ. โกรพฺโย, เสพฺโย.

කුරු සහ සිවි යන ශබ්දවලින් රජු සහ අපත්‍ය (දරුවා) අර්ථයෙහි ‘ණ්‍ය’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. (උදාහරණ:) කෝරබ්‍ය (කුරු රජු/කුරු පුත්‍රයා), සේබ්‍ය (සිවි රජු/සිවි පුත්‍රයා).

๑๑. ณ ราคา เตน รตฺตํ.

11. ‘තෙන රත්තං’ (එයින් සායම් කරන ලද) යන අර්ථයෙහි වර්ණ ගැන්වීමට ගන්නා සායම් (රාග) වාචක ශබ්දවලින් ‘ණ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ราควาจิตติยนฺตโต รตฺตมิจฺเฉตสฺมึ อตฺเถ โณ โหติ, กสาเวน รตฺตํ กาสาวํ, โกสุมฺภํ, ยาลิทฺทํ, ราคาติ กึ? เทวทตฺเตน รตฺตํ วตฺถํ, อิธ กสฺมา น โหติ? ‘นีลํ ปีต’นฺติ, คุณวจนตฺตา วินาปิ เณน ณตฺถสฺสาภิธานโต.

වර්ණ ගැන්වීමේ ද්‍රව්‍ය (රාග) දක්වන තෘතීයා විභක්ත්‍යන්ත ශබ්දයෙන් ‘සායම් කරන ලදී’ යන අර්ථයෙහි ‘ණ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. කසටින් සායම් කරන ලද්දේ ‘කාසාවං’ (කසාවත්) වෙයි. කුසුම්භයෙන් සායම් කරන ලද්දේ ‘කෝසුම්භං’ වෙයි. කහවලින් සායම් කරන ලද්දේ ‘යාලිද්දං’ (හෝ හලිද්දං) වෙයි. ‘රාග (සායම් ද්‍රව්‍ය)’ කීවේ කුමට ද? දේවදත්ත විසින් වර්ණවත් කරන ලද (සායම් කරන ලද) වස්ත්‍රය යන තැන මෙසේ නොවන්නේ මන්ද? (දේවදත්ත යනු සායම් වර්ගයක් නොවන බැවිනි.) ‘නීලං, පීතං’ යනාදියේදී, ඒවා ගුණ වචන (විශේෂණ) වන බැවින් ‘ණ’ ප්‍රත්‍යය නොමැතිව වුවද සායම් කරන ලද යන අර්ථය පැවසෙන බැවිනි.

๑๒. นกฺขตฺเตนินฺทุยุตฺเตน กาเล.

12. චන්ද්‍රයා හා යුක්ත වූ නක්ෂත්‍ර වාචක ශබ්දයෙන් කාලය හැඟවීමේදී ‘ණ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ตติยนฺตโต นกฺขตฺตา เตน ลกฺขิเต กาเล โณ โหติ, ตญฺเจ นกฺขตฺตมินฺทุยุตฺตํ โหติ, ผุสฺสี รตฺติ, ผุสฺสํ อหํ, นกฺขตฺเตเนติ กึ? คุรุนา ลกฺขิตา รตฺติ. อินฺทุยุตฺเตเนติ กึ? กตฺถิกาย ลกฺขิโต มุหุตฺโต, กาเลติ กึ? ผุสฺเสน ลกฺขิตา อตฺถสิทฺธิ, อชฺชกตฺติกาติ กตฺติกายุตฺเต จนฺเท กตฺติกาสทฺโท วตฺตเต.

තෘතීයා විභක්ත්‍යන්ත වූ නක්ෂත්‍ර ශබ්දයකින්, එයින් ලක්ෂිත වූ (හඳුනාගත්) කාලය හැඟවීමේදී ‘ණ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි; එම නක්ෂත්‍රය චන්ද්‍රයා හා යුක්ත වූවක් විය යුතුය. (උදාහරණ:) ඵුස්ස (පුෂ්‍ය) නැකතින් යුත් රාත්‍රිය ‘ඵුස්සී රත්ති’, ඵුස්ස නැකතින් යුත් දහවල ‘ඵුස්සං අහං’. ‘නක්ෂත්‍රයෙන්’ කීවේ කුමට ද? ගුරු (බ්‍රහස්පති) ග්‍රහයාගෙන් ලක්ෂිත වූ රාත්‍රිය (යන්නෙහි ‘ණ’ ප්‍රත්‍යය නොවේ). ‘චන්ද්‍රයා හා යුක්ත’ යැයි කීවේ කුමට ද? කත්තිකා (කෘත්තිකා) නැකතින් ලක්ෂිත වූ මුහුර්තය (මෙහි චන්ද්‍රයා සමඟ යෝගයක් නොමැති බැවින් ‘ණ’ ප්‍රත්‍යය නොවේ). ‘කාලය හැඟවීමේදී’ කීවේ කුමට ද? ඵුස්ස නැකතින් ලක්ෂිත වූ ‘අත්ථසිද්ධි’ (කාර්ය සාධනය - මෙහි කාලයක් නොවේ). ‘අජ්ජ කත්තිකා’ (අද කෘත්තිකා නැකතයි) යන්නෙහි කත්තිකා නැකත හා එක්වූ චන්ද්‍රයා හැඟවීම සඳහා ‘කත්තිකා’ ශබ්දය යෙදේ.

๑๓. สา-สฺส เทวตา ปุณฺณมาสี.

13. ‘ඇය (හෝ ඔහු) මෙයට දේවතාවා ය’ නැතහොත් ‘මෙය ඇයගේ පුර පසළොස්වක දිනය ය’ යන අර්ථයෙහි ‘ණ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

เสติ ปฐมนฺตา อสฺสาติ ฉฏฺฐฺยตฺเถ โณ ภวติ, ยํ ปฐมนฺตํ, สา เจ เทวตา ปุณฺณมาสีวา, สุคโต เทวตา อสฺสาภิ [Pg.148] โสคโต, มาหินฺโท, ยาโม, วารุโณ, ผุสฺสี ปุณฺณมาสี อสฺส สมฺพนฺธินีติ ผุสฺโส, มาโส, มาโย, ผคฺคุโน, จิตฺโต, เวสาโข. เชฏฺฐมูโล, อาสฬฺโห, สาวโณ, โปฏฺฐปาโท, อสฺสยุโช, กตฺติโก, มาคสิโร, ปุณฺณมาสีติ กึ? ผุสฺสี ปญฺจมี อสฺส, ปุณฺณมาสี จ ภตกมาสสมฺพนฺธินี น โหติ… ปุณฺโณ มา อสฺสนฺติ นิพฺพจนา, อโต เอว นิปาตนา โณ สาคโม จ, มาสสุติยาว น ปญฺจทส รตฺตาโท วิธิ.

‘සා’ (ඇය/එය) යන ප්‍රථමා විභක්ත්‍යන්ත ශබ්දයෙන්, ‘අස්ස’ (මොහුට/මෙයට) යන ෂෂ්ඨී අර්ථයෙහි ‘ණ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි; එම ප්‍රථමා විභක්ත්‍යන්ත ශබ්දය දේවතාවෙකු හෝ පුර පසළොස්වක දිනයක් විය යුතුය. (උදාහරණ - දේවතා අර්ථය:) සුගත (බුදුරජාණන් වහන්සේ) තමාගේ දේවතාවා කොට ඇත්තේ ‘සෝගතො’ වෙයි. මහින්ද (ඉන්ද්‍ර) දේවතාවා කොට ඇත්තේ ‘මාහින්දො’, යම දේවතාවා කොට ඇත්තේ ‘යාමො’, වරුණ දේවතාවා කොට ඇත්තේ ‘වාරුණො’ වෙයි. (උදාහරණ - පසළොස්වක අර්ථය:) ඵුස්සී පසළොස්වක තමාගේ සම්බන්ධය කොට ඇත්තේ ‘ඵුස්සො’ (පුෂ්‍ය මාසයයි). මෙසේ ම ‘මාසො’, ‘මායො’, ‘ඵග්ගුනො’, ‘චිත්තො’, ‘වේසාඛො’, ‘ජෙට්ඨමූලො’, ‘ආසළ්හො’, ‘සාවණො’, ‘පොඨ්ඨපාදො’, ‘අස්සයුජො’, ‘කත්තිකො’, ‘මාගසිරො’ (යන මාස නාම වේ). ‘පුර පසළොස්වක’ යැයි කීවේ කුමට ද? ඵුස්සී පසළොස්වක නොව, ඵුස්සී පංචමිය (පස්වන තිථිය) ඇයට සම්බන්ධ වූ කල ‘ණ’ ප්‍රත්‍යය නොවේ. තවද පසළොස්වක යන්න ද බතක මාස සම්බන්ධී නොවිය යුතුය... ‘පුණ්ණො මා අස්සං’ (ඇයට චන්ද්‍රයා පූර්ණ වේ) යන ව්‍යුත්පත්තියෙන්, නිපාතනයෙන්ම ‘ණ’ ප්‍රත්‍යය ද, ‘ස’ ආගමය ද වෙයි. මෙය මාස නාමයන්හි ප්‍රසිද්ධිය සඳහා ම මිස පසළොස්වන රාත්‍රිය ආදිය සඳහා පමණක් පැනවූවක් නොවේ.

๑๔. ตมธีเต ตํ ชานาติ กณิกา จ.

14. ‘තම් අධීතෙ’ (එය හදාරයි) හෝ ‘තං ජානාති’ (එය දනී) යන අර්ථයන්හි (ද්විතීයා විභක්ත්‍යන්ත නාමයෙන්) ‘ණ’ සහ ‘ණික’ යන ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

ทุติยนฺตโต ตมธีเต ตํ ชานาตีติ เอเตสฺวตฺเถสุ โณ โหติ โณ ณิโก จ, พฺยากรณมธีเต ชานาติ วา เวยฺยากรโณ, ฉนฺทโส, กมโก, ปทโก, เวนยิโก, สุตฺตนฺติโก, ทฺวิตคฺคหณํ ปุถเคว วิธานตฺถํ ชานนสฺส จ อชฺเฌนวิสยภาวทสฺสนตฺถํ ปสิทฺธูปสงฺคหตฺถํ จ.

ද්විතීයා විභක්ත්‍යන්ත ශබ්දයෙන් ‘එය හදාරයි’ හෝ ‘එය දනී’ යන අර්ථයන්හි ‘ණ’ ප්‍රත්‍යය ද ‘ණික’ ප්‍රත්‍යය ද වෙයි. (උදාහරණ:) ව්‍යාකරණය හදාරන්නේ හෝ දන්නේ ‘වෙය්‍යාකරණො’ (ණ), ඡන්දස හදාරන්නේ ‘ඡන්දසො’ (ණ), ක්‍රමය හදාරන්නේ ‘කමකො’ (ණික), පදය හදාරන්නේ ‘පදකො’ (ණික), විනය හදාරන්නේ ‘වෙනයිකො’ (ණික), සූත්‍රාන්ත හදාරන්නේ ‘සුත්තන්තිකො’ (ණික) වෙයි. (සූත්‍රයේ) ‘තම් අධීතෙ, තං ජානාති’ යනුවෙන් දෙවරක් (තං/තම්) ගැනීම, (ප්‍රත්‍ය දෙක) වෙන වෙනම පැනවීම සඳහා ද, දැනුම සහ හැදෑරීම අතර ඇති විෂයාත්මක සම්බන්ධය පෙන්වීම සඳහා ද, ප්‍රසිද්ධ ව්‍යවහාරයන් ඇතුළත් කරගැනීම සඳහා ද වේ.

๑๕. ตสฺส วิสเย เทเส.

15. ‘තස්ස විසයො’ (ඔහුගේ විෂය වූ/පැතිරුණු) දේශය යන අර්ථයෙහි ෂෂ්ඨී විභක්ත්‍යන්ත ශබ්දයෙන් ‘ණ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ฉฏฺฐิยนฺตา วิสเย เทสรูเป โณ โหติ, วสาตีนํ วิสโย เทโส วาสาโต, เทเสติ กึ? จกฺขุสฺส วิสโย รูปํ, เทวทตฺตสฺส วิสโย-นุวาโก.

ෂෂ්ඨී විභක්ත්‍යන්ත ශබ්දයෙන් දේශය නමැති විෂයය (පැතිරෙන භූමිය) හැඟවීමේදී ‘ණ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. (උදාහරණ:) වසතීන්ගේ (වැසියන්ගේ) විෂය භූමිය වූ දේශය ‘වාසාතො’ වෙයි. ‘දේශය’ යැයි කීවේ කුමට ද? (භූමියක් නොවන විට) ඇසට විෂය වන රූපය ‘චක්ඛුස්ස විසයො රූපං’ යන්නෙහි හෝ දේවදත්තගේ විෂය වූ අනුවාකය ‘දේවදත්තස්ස විසයො අනුවාකො’ යන්නෙහි ‘ණ’ ප්‍රත්‍යය නොවේ.

๑๖. นิวาเส ตนฺนาเม.

16. ‘නිවාසය’ (වාසස්ථානය) වූ, එම නමින්ම හැඳින්වෙන දේශය යන අර්ථයෙහි ෂෂ්ඨී විභක්ත්‍යන්ත ශබ්දයෙන් ‘ණ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ฉฏฺฐิยนฺตา นิวาเส เทเส ตนฺนาเม โณ โหติ, สิวีนํ นิวาโส เทโส เสพฺโย, วาสาโต.

ෂෂ්ඨී විභක්ත්‍යන්ත ශබ්දයකින්, (යම් පිරිසකගේ) නිවාසය වූ එම නාමයෙන්ම හැඳින්වෙන දේශය යන අර්ථයෙහි ‘ණ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. (උදාහරණ:) සිවීන්ගේ වාසස්ථානය වූ දේශය ‘සේබ්‍යො’ (ණ්‍ය ප්‍රත්‍යය), වසතීන්ගේ වාසස්ථානය වූ දේශය ‘වාසාතො’ වෙයි.

๑๗. อทูรภเว.

17. ‘අදූරභව’ (නුදුරු තැනක පිහිටි) දේශය යන අර්ථයෙහි ෂෂ්ඨී විභක්ත්‍යන්ත ශබ්දයෙන් ‘ණ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ฉฏฺฐิยนฺตา [Pg.149] อทูรภเว เทเส ตนฺนาเม โณ โหติ, วิทิสาย อทูรภวํ เวทิสํ.

ෂෂ්ඨී විභක්ත්‍යන්ත ශබ්දයකින්, නුදුරු තැනක පිහිටි (අදූරභව) එම නාමයෙන් ම හැඳින්වෙන දේශය යන අර්ථයෙහි ‘ණ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. (උදාහරණ:) විදිසා නගරයට නුදුරුව පිහිටි ස්ථානය ‘වේදිසං’ වෙයි.

๑๘. เตน นิพฺพตฺเต.

18. ‘තෙන නිබ්බත්තං’ (එයින් හටගත්/නිර්මාණය වූ) දේශය යන අර්ථයෙහි තෘතීයා විභක්ත්‍යන්ත ශබ්දයෙන් ‘ණ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ตติยนฺตา นิพฺพตฺเต เทเส ตนฺนาเม โณ โหติ, กุสมฺเพน นิพฺพตฺตา โกสมฺภี นครี, กากนฺที, มากนฺที, สหสฺเสน นิพฺพตฺตา สาหสฺสี ปรีขา, โหตุมฺหิ กตฺตริ กรเณ จ ยถาโยคํ ตติยา.

තෘතීයා විභක්ත්‍යන්ත ශබ්දයකින්, එයින් නිපන්/හටගත් (එම නාමයෙන්ම හැඳින්වෙන) දේශය යන අර්ථයෙහි ‘ණ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. (උදාහරණ:) කුසම්බ (නම් සෘෂියා) විසින් නිර්මාණය කරන ලද ‘කෝසම්භී’ නගරය, කාකන්ද විසින් නිර්මාණය කරන ලද ‘කාකන්දී’, මාකන්ද විසින් නිර්මාණය කරන ලද ‘මාකන්දී’, සහස්ස (දහසක්) ප්‍රමාණයෙන් නිර්මාණය කරන ලද ‘සාහස්සී’ අගල (පරීඛා) වේ. (මෙහි) ‘හේතුව’ කර්තෘ සහ කරණ අර්ථයන්හි සුදුසු පරිදි තෘතීයා විභක්තිය යෙදේ.

๑๙. ตมีธตฺถิ.

19. ‘තං ඉධ අත්ථි’ (එය මෙහි ඇත) යන අර්ථයෙහි (එම නමින්ම හැඳින්වෙන දේශය හැඟවීමට) ප්‍රථමා විභක්ත්‍යන්ත ශබ්දයෙන් ‘ණ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ตนฺติ ปฐมนฺตา อิธาติ สตฺตมฺยตฺเถ เทเส ตนฺนาเม โณ โหติ, ยนฺตํ ปฐมนฺตมตฺถิ เจ, อุทุมฺพรา อสฺมึ เทเส สนฺตีติ โอทุมฺพโร, พาทโร, พพฺพโช.

‘තං’ (එය) යන ප්‍රථමා විභක්ත්‍යන්ත ශබ්දයෙන්, ‘ඉධ’ (මෙහි ඇත) යන සප්තමී අර්ථයෙහි එම නමින් හැඳින්වෙන දේශය හැඟවීමට ‘ණ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි; ප්‍රථමා විභක්ත්‍යන්ත වූ යමක් ඇත්නම් (එයින් ප්‍රත්‍යය වේ). (උදාහරණ:) දිඹුල් ගස් (උදුම්බර) මේ දේශයෙහි ඇත්තේය යන අර්ථයෙන් ‘ඕදුම්බරො’ දේශය, බදර (මහදෙබර) ගස් ඇති බැවින් ‘බාදරො’, බබ්බජ තණ ඇති බැවින් ‘බබ්බජො’ වෙයි.

๒๐. ตตฺร ภเว.

20. ‘තත්‍ර භවං’ (එහි උපන්/තිබෙන) යන අර්ථයෙහි සප්තමී විභක්ත්‍යන්ත ශබ්දයෙන් ‘ණ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

สตฺตมฺยนฺตา ภวตฺเถ โณ โหติ, อุทเก ภโว โอทโก, โอรโส, ชานปโท, มาคโธ, กาปิลวตฺถโว, โกสมฺโพ.

සප්තමී විභක්ත්‍යන්ත ශබ්දයෙන් ‘එහි වූ’ (භව) යන අර්ථයෙහි ‘ණ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. (උදාහරණ:) ජලයෙහි වූයේ ‘ඕදකො’, ළයෙහි (උරසෙහි) උපන්නේ ‘ඕරසො’ (පුත්‍රයා), ජනපදයෙහි වූයේ ‘ජානපදො’, මගධ දේශයෙහි වූයේ ‘මාගධො’, කපිලවස්තුවෙහි වූයේ ‘කාපිලවත්ථවො’, කොසැඹෑ නුවරෙහි වූයේ ‘කෝසම්බො’ වෙයි.

๒๑. อชฺชาทีหิ ตโน.

21. අජ්ජ (අද) ආදී ශබ්දවලින් ‘තන’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ภวตฺเถ อชฺชาทีหิ ตโน โหติ, อชฺช ภโว อชฺชตโน, สฺวาตโน, หิยฺยตฺตโน.

පැවැත්ම (වීම) යන අර්ථයෙහි 'අජ්ජ' (අද) ආදී ශබ්දයන්ගෙන් 'තනො' ප්‍රත්‍යය වෙයි. අද වන බව 'අජ්ජතන', හෙට වන බව 'ස්වාතන', ඊයේ වන බව 'හිය්‍යත්තන' වේ.

๒๒. ปุราโต โณ จ.

22. 'පුරා' ශබ්දයෙන් 'ණො' ප්‍රත්‍යය ද (තනො ප්‍රත්‍යය ද) වෙයි.

ปุราอิจฺจสฺมา ภวตฺเถ โณ โหติ ตโน จ, ปุราโณ, ปุราตโน.

'පුරා' යන මෙයින් පැවැත්ම යන අර්ථයෙහි 'ණො' ප්‍රත්‍යය ද 'තනො' ප්‍රත්‍යය ද වෙයි. (නිදසුන්:) 'පුරාණ', 'පුරාතන'.

๒๓. อมาตฺวจฺโจ.

23. 'අමා' ශබ්දයෙන් 'අච්ච' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

อมาสทฺทโต [Pg.150] อจฺโจ โหติ ภวตฺเถ, อมจฺโจ.

'අමා' ශබ්දයෙන් පැවැත්ම යන අර්ථයෙහි 'අච්චො' ප්‍රත්‍යය වෙයි. (නිදසුන්:) 'අමච්චො' (ඇමැතියා).

๒๔. มชฺฌาทิตฺวิโม.

24. 'මජ්ඣ' (මධ්‍ය) ආදී ශබ්දයන්ගෙන් වනාහි 'ඉමො' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

มชฺฌาทีหิ สตฺตมฺยนฺเตหิ ภวตฺเต อิโม โหติ, มชฺฌิโม, อนฺติโม. มชฺฌ, อนฺต, เหฏฺฐา, อุปริ, โอร, ปาร, ปจฺฉา, อพฺภนฺตร, ปจฺจนฺต (ปุรตฺถา, พาหิร).

සප්තමී විභක්ති ප්‍රත්‍යය අගට ඇති 'මජ්ඣ' (මධ්‍ය/මැද) ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පැවැත්ම යන අර්ථයෙහි 'ඉමො' ප්‍රත්‍යය වෙයි. (නිදසුන්:) 'මජ්ඣිම', 'අන්තිම'. 'මජ්ඣ', 'අන්ත', 'හෙට්ඨා', 'උපරි', 'ඔර', 'පාර', 'පච්ඡා', 'අබ්භන්තර', 'පච්චන්ත' (පුරත්ථා, බාහිර) යනු එම ශබ්ද සමූහයයි.

๒๕. กณเณยฺยเณยฺยกยิยา.

25. (පැවැත්ම යන අර්ථයෙහි) 'ක', 'ණ', 'ණෙය්‍ය', 'ණෙය්‍යක', 'ය', 'ඉය' යන ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

สตฺตมฺยนฺตา เอเต ปจฺจยา โหนฺติ ภวตฺเถ, กณ-กุสินา รายํ ภโว โกสินารโก, มาคธโก, อารญฺญโก วิหาโร. เณยฺย-คงฺเคยฺโย, ปพฺพเตยฺโย, วาเนยฺโย. เณยฺยก-โกเลยฺยโก, พาราณเสยฺยโก, จมฺเปยฺยโก, มิถิเลยฺยโกติ เอยฺยโก. ย-คมฺโม, ทิพฺโพ. อิยคามิโย, อุทริ-โย, ทิวิโย, ปญฺจาลิโย, โพธิปกฺขิโย, โลกิโย.

සප්තමී විභක්ති අන්තයන්ගෙන් පැවැත්ම යන අර්ථයෙහි මේ ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. 'ක' සහ 'ණ' ප්‍රත්‍යය - කුසිනාරාවෙහි උපන් හෝ පවතින බව 'කෝසිනාරක', මගධයෙහි වූයේ 'මාගධක', අරණෙහි (වනයෙහි) වූ විහාරය 'ආරඤ්ඤක විහාරය'. 'ණෙය්‍ය' ප්‍රත්‍යය - ගංගාවෙහි වූයේ 'ගංගේය්‍ය', පර්වතයෙහි වූයේ 'පබ්බතේය්‍ය', වනයෙහි වූයේ 'වානේය්‍ය'. 'ණෙය්‍යක' ප්‍රත්‍යය - කෝලිය රටෙහි වූයේ 'කෝලෙය්‍යක', බාරāණසියෙහි වූයේ 'බාරාණසේය්‍යක', චම්පාවෙහි වූයේ 'චම්පේය්‍යක', මිථිලාවෙහි වූයේ 'මිථිලේය්‍යක' යි (මෙහි එය්‍යක ප්‍රත්‍යය ද වේ). 'ය' ප්‍රත්‍යය - ගමෙහි වූයේ 'ගම්ම' (ග්‍රාම්‍ය), දිව්‍ය ලෝකයෙහි වූයේ 'දිබ්බ' (දිව්‍ය). 'ඉය' ප්‍රත්‍යය - ගමෙහි වූයේ 'ගාමිය', උදරයෙහි වූයේ 'උදරිය', දිව්‍ය ලෝකයෙහි වූයේ 'දිවිය', පංචාල දේශයෙහි වූයේ 'පංචාලිය', බෝධි පාර්ශවයෙහි වූයේ 'බෝධිපක්ඛිය', ලෝකයෙහි වූයේ 'ලෝකිය'.

๒๖. ณิโก.

26. 'ණික' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

สตฺตมฺยนฺตา ภวตฺเถ ณิโก โหติ, สารทิโก ทิวโส, สารทิกา รตฺติ.

සප්තමී විභක්ති අන්තයන්ගෙන් පැවැත්ම යන අර්ථයෙහි 'ණික' ප්‍රත්‍යය වෙයි. (නිදසුන්:) සරත් කාලයෙහි වූ දවස 'සාරදිකො දිවසො', සරත් කාලයෙහි වූ රාත්‍රිය 'සාරදිකා රත්ති' වේ.

๒๗. ตมสฺส สิปฺปํ สีลํ ปณฺยํ ปหรณํ ปโยชนํ.

27. 'එය ඔහුගේ ශිල්පය ය, සීලය (හෝ ස්වභාවය) ය, වෙළඳ භාණ්ඩය ය, පහර දෙන ආයුධය ය, ප්‍රයෝජනය ය' යන අර්ථයන්හි (ප්‍රථමා විභක්ති අන්තයෙන් ප්‍රත්‍යය වෙයි).

ปฐมนฺตา สิปฺปาทิวาจกา อสฺเสติฉฏฺฐิยตฺเถณิโก โหติ, วีณาวาทนํ สิปฺปมสฺส เวณิโก, โมทงฺคิโก, วํสิโก, ปํสุกู- ลธารณํ [Pg.151] สีลมสฺส ปํสุกูลิโก, เตจีวริเกว, คนฺโธปณฺยมสฺส คนฺธิโก, เตลิโก, โคฬิโก, จาโป ปหรณมสฺส จาปิโก, โตมริโก, มุคฺคริโก, อุปธิปฺปโยชนมสฺส โอปธิกํ, สาติกํ, สาหสฺสิกํ.

ශිල්ප ආදිය හඟවන ප්‍රථමා විභක්ති අන්ත ශබ්දයන්ගෙන්, 'එය ඔහුගේ ය' යන ෂෂ්ඨී විභක්ති අර්ථයෙහි 'ණික' ප්‍රත්‍යය වෙයි. (නිදසුන්:) වීණා වැයීම ශිල්පය වූයේ 'වේණික' (වීණා වාදකයා), මෘදංගය වදනය ශිල්පය වූයේ 'මෝදංගික', බටනලා පිඹීම ශිල්පය වූයේ 'වංශික' යි. පාංශුකූල සිවුරු දැරීම සීලය (ව්‍රතය) වූයේ 'පාංශුකූලික' යි (තෙචීවරික යන්න ද එසේමය). සුවඳ ද්‍රව්‍ය වෙළෙඳ බඩු වූයේ 'ගන්ධික', තෙල් වෙළෙඳ බඩු වූයේ 'තේලික', හකුරු වෙළෙඳ බඩු වූයේ 'ගෝළික' යි. දුන්න පහර දෙන ආයුධය වූයේ 'චාපික', තෝමරය (කෙටේරිය) ආයුධය වූයේ 'තෝමරික', මුගුර ආයුධය වූයේ 'මුග්ගරික' යි. උපධි (උපකරණ) ප්‍රයෝජනය වූයේ 'ඕපධික' යි, සියයක් ප්‍රයෝජනය වූයේ 'Explicitly සාතික' (සතක් වටිනා), දහසක් ප්‍රයෝජනය වූයේ 'සාහස්සික' යි.

๒๘. ตํ หนฺตรหติ คจฺฉตุญฺฉติ จรติ.

28. 'එය මරයි, එයට සුදුසු වෙයි, එතැනට යයි, එය සොයයි (අවුලයි), එහි හැසිරෙයි' යන අර්ථයන්හි (ද්විතීයා විභක්ති අන්තයෙන් ප්‍රත්‍යය වෙයි).

ทุติยนฺตา หนฺตีติ เอวมาทีสฺวตฺเถสุ ณีโก โหติ. ปกฺขีหิปกฺขิโน หนฺตีติ ปกฺขิโก, สากุนิโก, มายูริโก. มจฺเฉหิ-มจฺฉิโก, เมนิโก. มิเคหิ-มาควิโก หาริณิโก, ‘สูกริโก’ติ อิโก. สตมรหตีติ สาติกํ, สนฺทิฏฺฐิโก, เอหิปสฺสวิธึ อรหตีติ เอหิปสฺสิโก, สาหสฺสิโก, ‘สหสฺสิโย’ติ อิโย. ปรทารํ คจฺฉตีติ ปารทาริโก, มคฺคิโก, ปญฺญาสโยชนิโก. พทเร อุญฺฉตีติ พาทริโก, สามากิโก. ธมฺมํ จรตีติ ธมฺมิโก, อธมฺมิโก.

ද්විතීයා විභක්ති අන්ත නාම පදයන්ගෙන් 'මරයි' යනාදී අර්ථයන්හි 'ණික' ප්‍රත්‍යය වෙයි. (නිදසුන්:) පක්ෂීන් මරන්නේ 'පක්ඛික' (කුරුළු වැද්දා), 'සාකුණික', මොනරුන් මරන්නේ 'මායූරික' යි. මසුන් මරන්නේ 'මච්ඡික', 'මේනික' යි. මුවන් මරන්නේ 'මාගවික' (මුව වැද්දා), 'හාරිණික' වන අතර, 'සූකරික' (ඌරන් මරන්නා) යන්නෙහි 'ඉක' ප්‍රත්‍යය වේ. සියයකට සුදුසු වන්නේ (සියයක් වටින්නේ) 'සාතික' යි, තමා විසින්ම දැකීමට සුදුසු වන්නේ 'සන්දිට්ඨික' යි, 'එන්න, බලන්න' යන විධියට සුදුසු වන්නේ 'එහිපස්සික' යි, දහසකට සුදුසු වන්නේ 'සාහස්සික' වන අතර, 'සහස්සිය' යන්නෙහි 'ඉය' ප්‍රත්‍යය වේ. පරදාරාවන් කරා යන්නේ 'පාරදාරික' යි, මාර්ගයෙහි යන්නේ 'මග්ගික' යි, යොදුන් පනහක් දුර යන්නේ 'පඤ්ඤාසයෝජනික' යි. දෙබර පලතුරු සොයන්නේ (අවුලන්නේ) 'බාදරික' යි, ඕලු හෝ අමු ධාන්‍ය සොයන්නේ 'සාමාකික' යි. ධර්මයෙහි හැසිරෙන්නේ 'ධම්මික' යි, අධර්මයෙහි හැසිරෙන්නේ 'අධම්මික' යි.

๒๙. เตน กตํ กีตํ พทฺธมภิสงฺขตํ สํสฏฺฐํ หตํ หนฺติ ชิตํ ชยติ ทิพฺพติ ขณติ ตรติ จรติ วหติ ชีวติ.

29. 'එයින් කරන ලද්දේය, මිල දී ගන්නා ලද්දේය, බඳින ලද්දේය, සකස් කරන ලද්දේය, මිශ්‍ර කරන ලද්දේය, මරන ලද්දේය (හෝ මරයි), දිනන ලද්දේය (හෝ දිනයි), ක්‍රීඩා කරයි, හාරයි, තරණය කරයි, හැසිරෙයි, උසුලයි (ගෙන යයි), ජීවත් වෙයි' යන අර්ථයන්හි (තෘතීයා විභක්ති අන්තයෙන් ප්‍රත්‍යය වෙයි).

ตติยนฺตา กตาทิสฺวตฺเถสุ ณิโก โหติ. กาเยน กตํ กายิกํ, วาจสิกํ, มานสิกํ, วาเตน กโต อาพาโธ วาติโก. สเตน กีตํ สาติกํ, สาหสฺสิกํ, มูลโตว, เทวทเตน กีตนฺติ น โหติ ตทตฺถาปฺปตีติยา. วรตฺตาย พทฺโธ วารตฺติโก, อายสิโก, ปาสิโก. ฆเตน อภิสงฺขตํ สํสฏฺฐํ วา ฆาติกํ, โคฬิกํ, ทาธิกํ, มาริจิกํ. ชาเลน หโต หนฺตีติ วา ชาลิโก, พาลีสิโก. อกฺเขหิ ชิตมกฺขิกํ, สาลากิกํ. อกฺเขหิ ชยติ ทิพฺพตีติ วา อกฺขิโก. ขณิตฺติยา [Pg.152] ขณตีติ ขาณิตฺติโก, กุทฺทาลิโก, เทวทตฺเตน ชิตํ, องฺคุลฺยา ขณตีติ น โหติ ตทตฺถานวคมา. อุฬุมฺเปน ตรตีติ โอฬุมฺปิโก, ‘อุฬุมฺปิโก’ติ อิโก โคปุจฺฉิโก, นาวิโก. สกเฏน จรตีติ สากฏิโก, ‘รถิโก, ปรปฺปิโก’ติ อิโก. ขนฺเธน วหตีติ ขนฺธิโก, อํสิโก, ‘สีสิโก’ติ อิโก. เวตเนน ชีวตีติ เวตนิโก, ‘ภติโก, กยิโก, วิกฺกยิโก, กยวิกฺกยิโก’ติ อิโก.

තෘතීයා විභක්ති අන්ත නාම පදයන්ගෙන් 'කරන ලද්දේ' යනාදී අර්ථයන්හි 'ණික' ප්‍රත්‍යය වෙයි. (නිදසුන්:) කයින් කරන ලද්දේ 'කායික' ද, වචනයෙන් 'වාචසික' ද, මනසින් 'මානසික' ද, වාතයෙන් කරන ලද (ඇති වූ) ආබාධය 'වාතික' ද වේ. සියයකින් මිලට ගන්නා ලද්දේ 'සාතික' ද, දහසකින් මිලට ගන්නා ලද්දේ 'සාහස්සික' ද වේ (මෙහි වෘද්ධිය මුලින්ම වේ), 'දේවදත්ත විසින් මිලට ගන්නා ලද්දේ' යන්නෙහි ප්‍රත්‍යය නොවේ, මන්ද යත් එහි එම අර්ථය ප්‍රකට නොවන බැවිනි. වරපටින් (ලණුවෙන්) බඳින ලද්දේ 'වාරත්තික' ද, යකඩින් බඳින ලද්දේ 'ආයසික' ද, මලකඩුවෙන් බඳින ලද්දේ 'පාසික' ද වේ. ගිතෙලින් සකස් කරන ලද්දේ හෝ මිශ්‍ර කරන ලද්දේ 'ඝාතික' ද, හකුරු මිශ්‍ර වූයේ 'ගෝළික' ද, මුදවපු කිරි මිශ්‍ර වූයේ 'දාධික' ද, මිරිස් මිශ්‍ර වූයේ 'මාරිචික' ද වේ. දැලෙන් මරන ලද්දේ හෝ මරන්නේ 'ජාලික' ද, බිලී කොක්කෙන් මරන්නේ 'බාලීසික' ද වේ. දාදු කැටවලින් දිනන ලද්දේ 'අක්ඛික' ද, සලාකාවලින් දිනන ලද්දේ 'සාලාකික' ද වේ. දාදු කැටවලින් දිනන්නේ හෝ ක්‍රීඩා කරන්නේ 'අක්ඛික' යි. උදැල්ලෙන් හාරන්නේ 'ඛාණිත්තික' ද, කෙටේරියෙන් හාරන්නේ 'කුද්දාලික' ද වේ. 'දේවදත්ත විසින් දිනන ලද්දේ' හෝ 'ඇඟිල්ලෙන් හාරන්නේ' යන තැන්වල ප්‍රත්‍යය නොවේ, මන්ද යත් එම අර්ථය අවබෝධ නොවන බැවිනි. පහුරෙන් තරණය කරන්නේ 'ඕළුම්පික' (මෙහි 'උළුම්පික' කියා ද්විත්ව රූපයක් ඇති වන අතර එහි 'ඉක' ප්‍රත්‍යය වේ), ගොපුච්ඡයෙන් තරණය කරන්නේ 'ගෝපුච්ඡික' ද, බෝට්ටුවෙන් තරණය කරන්නේ 'නාවික' ද වේ. කරත්තයෙන් හැසිරෙන්නේ (යන්නේ) 'සාකටික' වන අතර 'රථික' සහ 'පරප්පික' යන්නෙහි 'ඉක' ප්‍රත්‍යය වේ. කරෙන් (කඳින්) උසුලන්නේ 'ඛන්ධික' ද, උරහිසින් උසුලන්නේ 'අංසික' ද වන අතර 'සීසික' යන්නෙහි 'ඉක' ප්‍රත්‍යය වේ. වැටුපෙන් ජීවත් වන්නේ 'වේතනික' වන අතර 'භතික', 'කයික', 'වික්කයික', 'කයවික්කයික' යන්නෙහි 'ඉක' ප්‍රත්‍යය වේ.

๓๐. ตสฺส สํวตฺตติ.

30. 'එය පිණිස පවතියි' යන අර්ථයෙහි (චතුර්ථී විභක්ති අන්තයෙන් ප්‍රත්‍යය වෙයි).

จตุตฺถิยนฺตา สํวตฺตตีติ อสฺมึ อตฺเถ ณิโก โหติ, ปุนพฺภวาย สํวตฺตตีติ โปโนภวิโก, อิตฺถิยํ โปโน ภวิกา, โลกาย สํวตฺตตีติ โลกิโก สุฏฺฐุ อคฺโคติ สคฺโค, สคฺคาย สํวตฺตตีติ โสวคฺคิโก, สสฺโสวก ตทมินาทิปาฐา, ธนาย สํวตฺตตีติ ธญฺญํ, โย.

චතුර්ථී විභක්ති අන්තයන්ගෙන් 'එය පිණිස පවතියි' යන අර්ථයෙහි 'ණික' ප්‍රත්‍යය වෙයි. (නිදසුන්:) පුනර්භවය (නැවත උපත) පිණිස පවතින බැවින් 'පෝනෝභවික' (ස්ත්‍රී ලිංගයේ දී 'පෝනෝභවිකා' වේ). ලෝකය පිණිස පවතින බැවින් 'ලෝකික' යි. ඉතා උතුම් වන බැවින් 'සග්ග' (ස්වර්ගය) වන අතර, ස්වර්ගය පිණිස පවතින බැවින් 'සෝවග්ගික' වෙයි (මෙහි 'තදමිනාදි' සූත්‍ර පාඨයෙන් සිද්ධ වේ). ධනය පිණිස පවතින බැවින් 'ධඤ්ඤ' (ධාන්‍ය) වන අතර එහි 'ය' ප්‍රත්‍යය යෙදේ.

๓๑. ตโต สมฺภูตมาคตํ.

31. 'එයින් හටගත්තේය, එයින් පැමිණියේය' යන අර්ථයන්හි (පංචමී විභක්ති අන්තයෙන් ප්‍රත්‍යය වෙයි).

ปญฺจมฺยนฺตา สมฺภูตมาคตนฺติ เอเตสฺวตฺเถสุ ณิโก โหติ, มาติโก สมฺภูตมาคตํ วา มตฺติกํ, เปตฺติกํ, ณฺยริยณ -ยาปิ ทิสฺสนฺติ, สุรภิโต สมฺภูตํ โสรภฺยํ, ถนโต สมฺภูตํ ถญฺญํ, ปิติโต สมฺภูโต เปตฺติโย, มาติโย, มตฺติโย, มจฺโจ วา.

පංචමී විභක්ති අන්තයන්ගෙන් 'එයින් හටගත්තේය' හෝ 'එයින් පැමිණියේය' යන අර්ථයන්හි 'ණික' ප්‍රත්‍යය වෙයි. (නිදසුන්:) මවගෙන් හටගත් හෝ පැමිණි බැවින් 'මාතික' හෝ 'මත්තික' ද, පියාගෙන් වූ බැවින් 'පෙත්තික' ද වේ. මෙහි 'ණ්‍ය', 'අරිය', 'ණ', 'ය' යන ප්‍රත්‍යයෝ ද දක්නට ලැබෙත්. සුරභි (සුවඳ) ද්‍රව්‍යයෙන් හටගත් බැවින් 'සෝරභ්‍ය' ද, තනෙන් (පියයුරෙන්) හටගත් බැවින් 'ථඤ්ඤ' (තනකිරි) ද වේ. පියාගෙන් හටගත් බැවින් 'පෙත්තිය' ද, මවගෙන් හටගත් බැවින් 'මාතිය', 'මත්තිය' හෝ 'මච්ච' ද වෙයි.

๓๒. ตตฺถ วสติ วิทิโต ภตฺโต นิยุตฺโต.

32. 'එහි වෙසෙයි, එහි ප්‍රකට ය, එහි භක්තිමත් ය, එහි නියුක්ත ය' යන අර්ථයන්හි (සප්තමී විභක්ති අන්තයෙන් ප්‍රත්‍යය වෙයි).

สตฺตมฺยนฺตา ตตฺถ วสตีตฺเววมาทีสฺวตฺเถสุ ณิโก โหติ. รุกฺขมูเล วสตีติ รุกฺขมูลิโก, อารญฺญิโก, โสสานิโก. โลเก วิทิโต โลกิโก. จตุมหาราเชสุ ภตฺตา จาตุมฺมหาราชิกา[Pg.153]. ทฺวาเร นิยุตฺโต โทวาริโก ทสฺโสก ตทมินาทิปาฐา, ภณฺฑาคาริโก, อิโก-นวกมฺมิโก, กิโยชาติกิโย, อนฺธกิโย.

සප්තමී විභක්ති අන්තයන්ගෙන් 'එහි වෙසෙයි' යනාදී අර්ථයන්හි 'ණික' ප්‍රත්‍යය වෙයි. (නිදසුන්:) රුක්මුලෙහි වෙසෙන්නේ 'රුක්ඛමූලික' යි, අරණෙහි වෙසෙන්නේ 'ආරඤ්ඤක' යි, සොහොනෙහි වෙසෙන්නේ 'සෝසානික' යි. ලෝකයෙහි ප්‍රකට වූයේ 'ලෝකික' යි. සතර මහා රජවරුන් කෙරෙහි භක්තිමත් (හෝ සතරවරම් දෙවියන්ට අයත්) බැවින් 'චාතුම්මහාරාජික' වේ. ද්වාරයෙහි (දොරටුවෙහි) නියුක්ත වූයේ 'දෝවාරික' (දොරටුපාලයා - මෙය 'තදමිනාදි' පාඨයෙන් සිද්ධ වේ) යි, භාණ්ඩාගාරයෙහි නියුක්ත වූයේ 'භණ්ඩාගාරික' යි, 'නවකම්මික' යන්නෙහි 'ඉක' ප්‍රත්‍යය ද, 'ජාතිකිය', 'අන්ධකිය' යන තැන්වල 'කිය' ප්‍රත්‍යය ද යෙදේ.

๓๓. ตสฺสิทํ.

33. 'ඔහුගේ (හෝ මෙහි) මෙය වේ' යන අර්ථයෙහි (ෂෂ්ඨී විභක්ති අන්තයෙන් ප්‍රත්‍යය වෙයි).

ฉฏฺฐิยนฺตา อิทมิจฺจสฺมึ อตฺเถ ณิโก โหติ, สงฺฆสฺส อิทํ สงฺฆิกํ, ปุคฺคลิกํ, สกฺยปุตฺติโก, นาติปุตฺติโก, เชนทตฺติโก, กิเย-สกิโย, ปรกิโย, นิเย-อตฺตนิยํ, เก- สโก ราชกํ ภณฺฑํ.

ෂෂ්ඨී විභක්ති අන්තයන්ගෙන් 'මෙය ඔහුගේ (හෝ මෙයට අයත්) ය' යන අර්ථයෙහි 'ණික' ප්‍රත්‍යය වෙයි. (නිදසුන්:) සංඝයාට අයත් දෙය 'සාංඝික' ද, පුද්ගලයාට අයත් දෙය 'පුග්ගලික' ද වේ. ශාක්‍ය පුත්‍රයන්ට අයත් වූයේ 'සක්‍යපුත්තික' ද, ඥාති පුත්‍රයන්ට අයත් වූයේ 'ඤාතිපුත්තික' ද, ජිනදත්තට අයත් වූයේ 'ජේනදත්තික' ද වේ. 'කිය' ප්‍රත්‍යයෙන් - තමාට අයත් වූයේ 'සකිය', පරාට අයත් වූයේ 'පරකීය' ද වේ. 'නිය' ප්‍රත්‍යයෙන් - තමාට අයත් වූයේ 'අත්තනිය' ද වේ. 'ක' ප්‍රත්‍යයෙන් - තමා සතු වූයේ 'සක', රජුට අයත් බඩු 'රාජක භණ්ඩ' ද වේ.

๓๔. โณ.

34. 'ණ' ප්‍රත්‍යය ද වෙයි.

ฉฏฺฐิยนฺตา อิทมิจฺจสฺมึ อตฺเถ โณ โหติ, กจฺจายนสฺส อิทํ กจฺจายนํ พฺยากรณํ, โสคตํ สาสนํ, มาหิสํ มํสาทิ.

ෂෂ්ඨී විභක්ති අන්තයන්ගෙන් 'මෙය ඔහුගේ ය' යන අර්ථයෙහි 'ණ' ප්‍රත්‍යය වෙයි. (නිදසුන්:) කච්චායන මුනිවරයාගේ වූ ව්‍යාකරණය 'කච්චායන ව්‍යාකරණය' යි, සුගතයන් වහන්සේගේ වූ ශාසනය 'සෝගත ශාසනය' යි, මී හරකාගේ මස් 'මාහිස මස්' යි.

๓๕. ควาทีหิ โย.

35. 'ගො' (ගව) ආදී ශබ්දයන්ගෙන් (ෂෂ්ඨී අර්ථයෙහි) 'ය' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ควาทีหิ ฉฏฺฐิยนฺเตหิ อิทมิจฺจสฺมึ อตฺเถ โย โหติ, คุนฺนํ อิทํ คพฺยํ มํสาทิ, กพฺยํ, ทพฺพํ.

'ගො' (ගව) ආදී ෂෂ්ඨී විභක්ති අන්තයන්ගෙන් 'මෙය ඔහුගේ ය' යන අර්ථයෙහි 'ය' ප්‍රත්‍යය වෙයි. (නිදසුන්:) ගවයන්ගේ මස් ආදිය 'ගබ්‍ය' (ගව්‍ය) මස් ආදිය ද, කවියාගේ කෘතිය 'කබ්‍ය' (කාව්‍ය) ද, ද්‍රව්‍යයෙන් වූයේ 'දබ්බ' (ද්‍රව්‍ය) ද වේ.

๓๖. ปิติโต ภาตริ เรยฺยณ.

36. 'පිතෘ' (පියා) ශබ්දයෙන් ඔහුගේ සහෝදරයා හැඟවීමෙහි 'රෙය්‍යණ' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ปิตุสทฺทา ตสฺส ภาตริ เรยฺยณ โหติ, ปิตุ ภาตา เปตฺเตยฺโย.

'පිතෘ' (පියා) ශබ්දයෙන් ඔහුගේ සහෝදරයා යන අර්ථයෙහි 'රෙය්‍යණ' ප්‍රත්‍යය වෙයි. (නිදසුන්:) පියාගේ සහෝදරයා 'පෙත්තෙය්‍ය' (බාප්පා/ලොකු පියා) වේ.

๓๗. มาติโต จ ภคินิยํ โฉ.

37. මව් සහ පිය ශබ්දයන්ගෙන් ඔවුන්ගේ සහෝදරිය හැඟවීමෙහි 'ඡො' (cho) ප්‍රත්‍යය වෙයි.

มาติโต ปิติโต จ เตสํ ภคินิยํ โฉ โหติ, มาตุ ภคินี มาตุจฺฉา, ปิตุ ภคินี ปิตุจฺฉา, กถํ ‘มาตุโล’ติ ‘‘มาตุลาทิตฺวานี’’ติ นิปาตนา.

මව් සහ පිය ශබ්දයන්ගෙන් ඔවුන්ගේ සහෝදරිය යන අර්ථයෙහි 'ඡො' ප්‍රත්‍යය වෙයි. (නිදසුන්:) මවගේ සහෝදරිය 'මාතුච්ඡා' (පුංචි අම්මා/ලොකු අම්මා) ද, පියාගේ සහෝදරිය 'පිතුච්ඡා' (නැන්දා) ද වේ. 'මාතුල' (මාමා) යන පදය සිද්ධ වූයේ කෙසේද යත්, එය 'මාතුලාදිත්වානී' යන සූත්‍රයෙන් නිපාතනය වීමෙනි.

๓๘. มาตาปิตูสฺวามโห.

38. මව් සහ පිය ශබ්දයන්ගෙන් ඔවුන්ගේ මව්පියන් හැඟවීමෙහි 'ආමහ' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

มาตาปิตูหิ [Pg.154] เตสํ มาตาปิตูสุ อามโห โหติ, มาตุ มาตา มาตามหี, มาตุ ปิตา มาตามโห, ปิตุ มาตา ปิตามหี, ปิตุ ปิตา ปิตามโห, น ยถาสงฺขฺยํ, ปจฺเจกาภิ สมฺพนฺธา.

මව් සහ පිය ශබ්දයන්ගෙන් ඔවුන්ගේ මව්පියන් හැඟවීමෙහි 'ආමහ' ප්‍රත්‍යය වෙයි. (නිදසුන්:) මවගේ මව 'මාතාමහී' ද, මවගේ පියා 'මාතාමහො' ද, පියාගේ මව 'පිතාමහී' ද, පියාගේ පියා 'පිතාමහො' ද වේ. මෙහි යථාසංඛ්‍ය (පිළිවෙළින්) ගැළපීමක් නැත, එක් එක් පද වෙන් වෙන්ව සම්බන්ධ වන බැවිනි.

๓๙. หิเต เรยฺยณ.

39. හිතවත් (හිත පිණිස පවතින) යන අර්ථයෙහි 'රෙය්‍යණ' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

มาตาปิตูหิ หิเต เรยฺยณ โหติ, มตฺเตยฺโย, เปตฺเตยฺโย.

මව් සහ පිය ශබ්දයන්ගෙන් හිතවත් යන අර්ථයෙහි 'රෙය්‍යණ' ප්‍රත්‍යය වෙයි. (නිදසුන්:) මවට හිතවත් වූයේ 'මත්තෙය්‍ය' ද, පියාට හිතවත් වූයේ 'පෙත්තෙය්‍ය' ද වේ.

๔๐. นินฺทาญฺญาตปฺปปฏิภาครสฺสทยาสญฺญาสุ โก.

40. නින්දාව, නොදන්නා බව, ස්වල්පය, සමානත්වය, කුඩා බව, අනුකම්පාව සහ සංඥාව (නම) යන අර්ථයන්හි 'ක' (ko) ප්‍රත්‍යය වෙයි.

นินฺทาทีสฺวตฺเถยุ นามสฺมา โก โหติ, นินฺทายํ-มุณฺฑโก, สมณโก. อญฺญาเต-กสฺสายํ อสฺโสติ อสฺสโก, ปโยคสามตฺถิยา สมฺพนฺธิวิเสสานวคโมวคมฺยเต. อปฺปตฺเถเตลกํ, ฆตกํ. ปฏิภาคตฺเถ-หตฺถี วิย หตฺถิโก, อสฺสโก, พลีพทฺทโก. รสฺเส-มานุสโก, รุกฺขโก, ปิลกฺขโก. ทยายํ-ปุตฺตโก, วจฺฉโก. สญฺญายํ-โมโร วิย โมรโก.

නින්දා ආදී අර්ථයන්හිදී නාම ප්‍රකෘතියෙන් පසුව ‘ක’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. නින්දා අර්ථයෙහි - මුණ්ඩක (නින්දිත මුඩු හිස ඇත්තා), සමණක (නින්දිත මහණා) යන්නයි. අඥාත (නොදන්නා) අර්ථයෙහි - ‘කාගේද මේ අශ්වයා’ යන අර්ථයෙන් ‘අස්සක’ (අශ්වයා) යන්න වෙයි. ව්‍යවහාරයේ දක්ෂතාවය නිසා සම්බන්ධයේ විශේෂත්වයක් නොදන්නා විට මෙය අවබෝධ කරගනු ලැබේ. අල්ප (ස්වල්ප) අර්ථයෙහි - තේලක (තෙල් ස්වල්පය), ඝතක (ගිතෙල් ස්වල්පය) යන්නයි. සමාන (ප්‍රතිභාග) අර්ථයෙහි - ඇතෙකු වැනි වූයේ ‘හත්ථික’ ය, අශ්වයෙකු වැනි වූයේ ‘අස්සක’ ය, ගොනෙකු වැනි වූයේ ‘බලීබද්දක’ ය. කුඩා (හ්‍රස්ව) අර්ථයෙහි - මානුසක (කුඩා මිනිසා), රුක්ඛක (කුඩා ගස), පිලක්ඛක (කුඩා ඇටඹ ගස) යන්නයි. දයාව (කරුණාව) ප්‍රකාශ කිරීමෙහි - පුත්තක (ආදරණීය පුතා), වච්ඡක (ආදරණීය වස්සා) යන්නයි. සංඥා (හඳුනාගැනීමේ) අර්ථයෙහි - මොනරා බඳු වූයේ ‘මෝරක’ යන්නයි.

๔๑. ตมสฺสปริมาณํ ณิโก จ.

41. ‘එය මෙයට ප්‍රමාණය වෙයි’ යන අර්ථයෙහි ප්‍රථමා විභක්ති අන්තයෙන් පසුව ‘ණික’ ප්‍රත්‍යය ද වෙයි.

ปฐมนฺตา อสฺเสติ อสฺมึ อตฺเถ ณิโก โหติ โก จ ตญฺเจ ปฐมนฺตํ ปริมาณํ ภวติ, ปริมียเต เนเนติ ปริมาณํ, โทโณ ปริมาณมสฺส โทณิโก วีหิ, ขารสติโก, ขารสหสฺสิโก อาสีติโก วโย, อุปฑฺฒกายิกํ พิมฺโพหนํ, ปญฺจกํ, ฉกฺกํ.

ප්‍රථමා විභක්ති අන්ත නාම පදයකින් ‘මෙහි (හෝ මෙයට) මෙය ඇත’ යන අර්ථයෙහි ‘ණික’ සහ ‘ක’ ප්‍රත්‍යයන් වෙයි, ඉදින් ඒ ප්‍රථමා විභක්ති පදය මිනුමක් (ප්‍රමාණයක්) දක්වන්නේ නම් ය. යමකින් මනිනු ලැබේද එය ප්‍රමාණය (මිනුම) යි. දෝණයක් ප්‍රමාණය වූ වී ‘දෝණික වීහි’ (දෝණික වී) නම් වෙයි. ඛාර සියයක් (කරීස සියයක්) ප්‍රමාණය වූයේ ‘ඛාරසතික’ ය, ඛාර දහසක් ප්‍රමාණය වූයේ ‘ඛාරසහස්සික’ ය. අසූවක් වයස (ප්‍රමාණය) ඇත්තේ ‘ආසීතික වයෝ’ (අසූ හැවිරිදි වයස) යන්නයි. ශරීරයෙන් අඩක් ප්‍රමාණ වූ කොට්ටය ‘උපඩ්ඪකායිකං බිම්බෝහනං’ යන්නයි. පහක් ප්‍රමාණ වූයේ ‘පඤ්චක’ ය, හයක් ප්‍රමාණ වූයේ ‘ඡක්ක’ ය.

๔๒. ยเตเตหิ ตฺตโก.

42. ‘ය’, ‘ත’, ‘ඒත’ යන සර්වනාම ප්‍රථමාවන්තයන්ගෙන් පසුව ‘ත්තක’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ยาทีหิ [Pg.155] ปฐมนฺเตหี อสฺเสติ ฉฏฺฐิยตฺเถ ตฺตโก โหติ, ตญฺเจ ปฐมนฺตํ ปริมาณํ ภวติ, ยํ ปริมาณมสฺส ยตฺตกํ, ตตฺตกํ, เอตฺตกํ, อาวตเก ยาวตโก, ตาวตโก (เอตาวตโก).

‘ය’ ආදී ප්‍රථමා විභක්ති අන්ත සර්වනාමයන්ගෙන් ‘මෙහි’ යන ෂෂ්ඨී අර්ථයෙහි ‘ත්තක’ ප්‍රත්‍යය වෙයි; ඉදින් ඒ ප්‍රථමා විභක්ති පදය මිනුමක් දක්වන්නේ නම් ය. යම් ප්‍රමාණයක් මෙයට ඇත්ද එය ‘යත්තක’ (යම් පමණ) ය, ‘තත්තක’ (එපමණ) ය, ‘එත්තක’ (මෙපමණ) යන්නයි. ‘ආවතක’ ප්‍රත්‍යය ආදේශ වීමෙන් ‘යාවතක’ (යම් තාක්), ‘තාවතක’ (එතාක්), ‘එතාවතක’ (මෙතාක්) යන්න සිද්ධ වෙයි.

๔๓. สพฺพา จาวนฺตุ.

43. ‘සබ්බ’ ආදී සර්වනාමයන්ගෙන් ‘ආවන්තු’ ප්‍රත්‍යය ද වෙයි.

สพฺพโต ปฐมนฺเตหิ ยาทีหิ จ อสฺเสติ ฉฏฺฐิยตฺเถ อาวนฺตุ โหติ, ตญฺเจ ปฐมนฺตํ ปริมาณํ ภวติ. สพฺพํ ปริมาณมสฺส สพฺพาวนฺตํ, ยาวนฺตํ, ตาวนฺตํ, เอตาวนฺตํ.

ප්‍රථමා විභක්ති අන්ත වූ ‘සබ්බ’ සහ ‘ය’ ආදී ශබ්දයන්ගෙන් ‘මෙහි’ යන ෂෂ්ඨී අර්ථයෙහි ‘ආවන්තු’ ප්‍රත්‍යය වෙයි, ඉදින් ඒ ප්‍රථමාවන්ත පදය ප්‍රමාණයක් (මිනුමක්) දක්වන්නේ නම් ය. සියල්ල මෙයට ප්‍රමාණය වෙයි යන අර්ථයෙන් ‘සබ්බාවන්ත’ (සියල්ල ඇතුළත්) ය, ‘යාවන්ත’ (යම් පමණ වූ) ය, ‘තාවන්ත’ (එපමණ වූ) ය, ‘එතාවන්ත’ (මෙපමණ වූ) යන්න වෙයි.

๔๔. กิมฺหา รติรีวรีวตกริตฺตกา.

44. ‘කිං’ ශබ්දයෙන් (ප්‍රශ්නාර්ථ සර්වනාමයෙන්) ‘රති’, ‘රීව’, ‘රීවතක’, ‘රිත්තක’ යන ප්‍රත්‍යයන් වෙයි.

กิมฺหา ปฐมนฺตา อสฺเสติ ฉฏฺฐิยตฺเถ รติรีวรีวตกริตฺตกา โหนฺติ, ตญฺเจ ปฐมนฺตํ ปริมาณํ ภวติ, กึ สงฺขฺยานํ ปริมาณเมสํ กติ เอเต, กีว, กีวตกํ, กิตฺตกํ. รีวนฺโต สภาวโต อสงฺขฺโย.

ප්‍රථමා විභක්ති අන්ත ‘කිං’ ශබ්දයෙන් ‘මෙහි’ යන ෂෂ්ඨී අර්ථයෙහි ‘රති’, ‘රීව’, ‘රීවතක’, ‘රිත්තක’ යන ප්‍රත්‍යයන් වෙයි; ඉදින් ඒ ප්‍රථමාවන්ත පදය මිනුමක් දක්වන්නේ නම් ය. මොවුන්ගේ ප්‍රමාණය කුමන සංඛ්‍යාවක්ද යන අර්ථයෙන් ‘කති’ (කීයක්ද) යන්න ද, ‘කීව’ (කොපමණද) යන්න ද, ‘කීවතක’ (කොපමණද) යන්න ද, ‘කිත්තක’ (කොපමණද) යන්න ද සිද්ධ වෙයි. ‘රීව’ ප්‍රත්‍යයාන්ත ශබ්දය (කීව) ස්වභාවයෙන්ම ප්‍රමාණ කළ නොහැක්කක් (සංඛ්‍යාත්මක නොවන්නක්) වෙයි.

๔๕. สญฺชาตํ ตารกาทิตฺวิโต.

45. තාරකාදී ශබ්දයන්ගෙන් පසුව ‘සංජාත’ (හටගත්) යන අර්ථයෙහි ‘ඉත’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ตารกาทีหิ ปฐมนฺเตหิ อสฺเสติ ฉฏฺฐิยตฺเถ อิโต โหติ, เต เจ สญฺชาตา โหนฺติ, ตารกา สญฺชาตา อสฺส ตารกิตํ คคนํ, ปุปฺผิโต รุกฺโข, ปลฺลวิตา ลตา.

තාරකා ආදී ප්‍රථමා විභක්ති අන්ත පදයන්ගෙන් ‘මෙහි’ යන ෂෂ්ඨී අර්ථයෙහි ‘ඉත’ ප්‍රත්‍යය වෙයි, ඉදින් ඒවා එහි හටගත් (උපන්) දේ වේ නම් ය. තාරකාවෝ මෙහි හටගත්තාහුය යන අර්ථයෙන් ‘තාරකිතං ගගනං’ (තරු පිරුණු අහස) යන්න ද, මල් හටගත්තේය යන අර්ථයෙන් ‘පුප්ඵිතෝ රුක්ඛෝ’ (මල් පිපුණු ගස) යන්න ද, දලු හටගත්තේය යන අර්ථයෙන් ‘පල්ලවිතා ලතා’ (දලු ලෑ වැල) යන්න ද සිද්ධ වෙයි.

๔๖. มาเน มตฺโต.

46. මිනුම් (මාන) අර්ථයෙහි ‘මත්ත’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ปฐมนฺตา มานวุตฺติโต อสฺเสติ อสฺมึอตฺเถ มตฺโต โหติ, ปลํ อุมฺมานมสฺส ปลมตฺตํ, หตฺโถ ปมาณมสฺส หตฺถมตฺตํ [Pg.156] สตํ มานมสฺส สตมตฺตํ, โทโณ ปริมาณมสฺส โทณมตฺตํ, อเภโทปจารา โทโณติปิ โหติ.

මිනුම් අර්ථයෙහි පවතින ප්‍රථමා විභක්ති අන්ත පදයෙන් ‘මෙයට මෙය ඇත’ යන අර්ථයෙහි ‘මත්ත’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. පලයක් (බර මිනුමක්) මෙයට බර වෙයි යන අර්ථයෙන් ‘පලමත්තං’ (පලයක් පමණ) යන්න ද, රියනක් (අතක්) මෙයට උස හෝ දිග ප්‍රමාණය වෙයි යන අර්ථයෙන් ‘හත්ථමත්තං’ (රියනක් පමණ) යන්න ද, සියයක් මෙයට ගණන වෙයි යන අර්ථයෙන් ‘සතමත්තං’ (සියයක් පමණ) යන්න ද, දෝණයක් මෙයට මිනුම වෙයි යන අර්ථයෙන් ‘දෝණමත්තං’ (දෝණයක් පමණ) යන්න ද සිද්ධ වෙයි. අභේදෝපචාරයෙන් (මිනුම හා මනිනු ලබන දේ අතර වෙනසක් නොදක්වා) ‘දෝණ’ යනුවෙන් ද යෙදිය හැක.

๔๗. ตคฺโฆ จุทฺธํ.

47. ඉහළට මනින මිනුමකදී (උද්ධමාන) ‘තග්ඝ’ ප්‍රත්‍යය ද (මත්ත ප්‍රත්‍යය ද) වෙයි.

อุทฺธมานวุตฺติโห อสฺเสติ ฉฏฺฐิยตฺเถ ตคฺโฆ โหติ มตฺโต จ, ชณฺณุตคฺฆํ, ชณฺณุมตฺตํ.

ඉහළට මනින මිනුම් (උද්ධමාන) අර්ථයෙහි පවතින ප්‍රථමාවන්ත ශබ්දයෙන් ‘මෙහි’ යන ෂෂ්ඨී අර්ථයෙහි ‘තග්ඝ’ සහ ‘මත්ත’ ප්‍රත්‍යයන් වෙයි. දණහිස ප්‍රමාණ වූ යන අර්ථයෙන් ‘ජණ්ණුතග්ඝං’ සහ ‘ජණ්ණුමත්තං’ (දණහිසක් පමණ උස) යන්න සිද්ධ වෙයි.

๔๘. โณ จ ปุริสา.

48. ‘පුරිස’ ශබ්දයෙන් (ඉහළට මනින මිනුමෙහිදී) ‘ණ’ ප්‍රත්‍යය ද, මත්ත ආදී ප්‍රත්‍යයන් ද වෙයි.

ปุริสา ปฐมนฺตา อุทฺธมานวุตฺติโต โณ โหติ มตฺตาทโย จ, โปริสํ, ปุริสมตฺตํ, ปุริสตคฺฆํ.

ප්‍රථමාවන්ත ‘පුරිස’ (මිනිසා) ශබ්දයෙන් ඉහළට මනින මිනුම් අර්ථයෙහිදී ‘ණ’ ප්‍රත්‍යය ද, ‘මත්ත’ සහ ‘තග්ඝ’ යන ප්‍රත්‍යයන් ද වෙයි. මිනිසෙකුගේ උස ප්‍රමාණය ඇති යන අර්ථයෙන් ‘පෝරිසං’, ‘පුරිසමත්තං’, ‘පුරිසතග්ඝං’ (මිනිසෙකුගේ උස පමණ) යන්න සිද්ධ වෙයි.

๔๙. อยูภทฺวิตีหํเส.

49. ‘උභ’, ‘ද්වි’, ‘ති’ යන ශබ්දයන්ගෙන් කොටස් (අවයව) අර්ථයෙහි ‘අය’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

อุภทฺวิตีหิ อวยววุตฺตีติ ปฐมนฺเตหิ อสฺเสติ ฉฏฺฐิยตฺเถ อโย โหติ. อุโภ อํสา อสฺส อุภยํ, ทฺวยํ, ตยํ.

කොටස් (අවයව) අර්ථයෙහි පවතින ප්‍රථමාවන්ත වූ ‘උභ’, ‘ද්වි’, ‘ති’ යන ශබ්දයන්ගෙන් ‘මෙහි’ යන ෂෂ්ඨී අර්ථයෙහි ‘අය’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. කොටස් දෙකක් මෙයට ඇත්තේය යන අර්ථයෙන් ‘උභයං’ (දෙපාර්ශ්වයම) යන්න ද, ‘ද්වයං’ (දෙක) යන්න ද, ‘තයං’ (තුන) යන්න ද සිද්ධ වෙයි.

๕๐. สงฺขฺยาย สจฺจุตีสาสทสนฺตายาธิกาสฺมึ สวสหสฺเส โฑ.

50. ‘ති’ (vīsati ආදී), ‘උති’ (navuti ආදී), ‘ඊස’ (cattālīsa ආදී), ‘ආස’ (paññāsa ආදී) සහ ‘දස’ (ekādasa ආදී) යන අකුරුවලින් අවසන් වන සංඛ්‍යාවලින්, වැඩි වූ (අධික) අර්ථයෙහි, සියය හෝ දහස හෝ ලක්ෂය යන පදයන් පර වූ කල්හි සප්තමී විභක්ති අර්ථයෙහි ‘ඩ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

สตฺยนฺตาย อุตฺยนฺตาย อีสนฺตาย อาสนฺตาย ทสนฺตาย จ สงฺขฺยาย ปฐมนฺตาย อสฺมินฺติ สตฺตมฺยตฺเถ โฑ โหติ, สา เจ สงฺขฺยา อธิกา โหติ, ยทสฺมินฺติ ตญฺเจ สตํ สหสฺสํ สตสหสฺสํ วา โหติ, วีสติ อธิกา อสฺมึ สเตติ วีสํ สตํ, เอกวีสํ สตํ, สหสฺสํ, สตสหสฺสํ วา, ตึสํ สตํ, เอกตึสํ สตํ. อุตฺยนฺตาย-นวุตํ สตํ สหสฺสํ สตสหสฺสํ วา. อีสนฺตาย จตฺตาลีสํ สตํ, สหสฺสํ, สตสหสฺสํ วา. อาสนฺตาย [Pg.157] ปญฺญาสํ สตํ, สหสฺสํ, สตสหสฺสํ วา. ทสนฺตายเอกาทสํ สตํ, สหสฺสํ, สตสหสฺสํ วา. สจฺจุตีสาสทสนฺตายาติ กึ? ฉาธิกา อสฺมึสเต. อธิเกติ กึ? ปญฺจทสหีนา อสฺมึสเต, อสฺมินฺติ กึ? วีสตฺยธิกา เอตสฺมา สตา, สตสหสฺเสติ กึ? เอกาทส อธิกา อสฺสํ วีสติยํ.

‘ති’ (vīsati ආදී), ‘උති’ (navuti ආදී), ‘ඊස’ (cattālīsa ආදී), ‘ආස’ (paññāsa ආදී), ‘දස’ (ekādasa ආදී) යන අකුරු අවසානයෙහි ඇති ප්‍රථමාවන්ත සංඛ්‍යාවලින් ‘මෙහි’ යන සප්තමී අර්ථයෙහි ‘ඩ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි; ඉදින් ඒ සංඛ්‍යාව වැඩි වූවක් (අධික) වන අතර, යමක වැඩිවේද එය සියයක්, දහසක් හෝ ලක්ෂයක් වේ නම් ය. සියයකට විස්සක් වැඩි වූයේ ‘වීසං සතං’ (120) ය, විසි එකක් වැඩි වූයේ ‘ඒකවීසං සතං’ (121) ය, දහසකට හෝ ලක්ෂයකට වැඩි වූ විට ද එසේමය. තිහක් වැඩි වූ සියය ‘තිංසං සතං’ (130) ය, තිස් එකක් වැඩි වූ සියය ‘ඒකතිංසං සතං’ (131) ය. ‘උති’ අන්තයෙන් - අනූවක් වැඩි වූ සියය ‘නවුතං සතං’ (190) ය, දහස හෝ ලක්ෂය ද එසේමය. ‘ඊස’ අන්තයෙන් - හතළිහක් වැඩි වූ සියය ‘චත්තාලීසං සතං’ (140) ය, දහස හෝ ලක්ෂය ද එසේමය. ‘ආස’ අන්තයෙන් - පනහක් වැඩි වූ සියය ‘පඤ්ඤාසං සතං’ (150) ය, දහස හෝ ලක්ෂය ද එසේමය. ‘දස’ අන්තයෙන් - එකොළහක් වැඩි වූ සියය ‘ඒකාදසං සතං’ (111) ය, දහස හෝ ලක්ෂය ද එසේමය. ‘ති, උති, ඊස, ආස, දස යන අකුරුවලින් කෙළවර වන’ යැයි කීවේ කුමටද? සියයකට හයක් වැඩි වූ විට (ඡාධික) මෙය සිදු නොවේ. ‘වැඩි වූ’ (අධික) යැයි කීවේ කුමටද? සියයකින් පහළොවක් අඩු වූ විට (පඤ්චදසහීන) මෙය සිදු නොවේ. ‘මෙහි’ (සප්තමී) යැයි කීවේ කුමටද? ‘මේ සියයෙන් විස්සක් වැඩි වූ විට’ (අපාදාන) මෙය සිදු නොවේ. ‘සියය, දහස, ලක්ෂය’ යැයි කීවේ කුමටද? විස්සකට එකොළහක් වැඩි වූ විට මෙය සිදු නොවේ.

๕๑. ตสฺส ปูรเณกาทสาทิโต วา.

51. ‘එහි පූර්ණය’ (එකොළොස්වැන්නා ආදී පූර්ණ සංඛ්‍යා) යන අර්ථයෙහි ‘ඒකාදස’ (එකොළහ) ආදී ෂෂ්ඨී අන්ත සංඛ්‍යාවන්ගෙන් විකල්පයෙන් ‘ඩ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ฉฏฺฐิยนฺถาเยกาทสาทิกาย สงฺขฺยาย โฑ โหติ (ตสฺส) ปูรณตฺเถ วิภาสา, สา สงฺขฺยา ปูรียเต เยน ตํ ปูรณํ, เอกาทสนฺนํ ปูรโณ เอกาทโส. เอกาทสโม, วีโส, วีสติโม, ตึโส, ตึสติโม, จตฺตาลีโส, ปญฺญาโส.

ෂෂ්ඨී විභක්ති අන්ත වූ ‘ඒකාදස’ ආදී සංඛ්‍යාවන්ගෙන් ‘එහි පූර්ණය’ (පූර්ණ සංඛ්‍යා) යන අර්ථයෙහි විකල්පයෙන් ‘ඩ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. යමකින් ඒ සංඛ්‍යාව සම්පූර්ණ කරනු ලැබේද එය ‘පූර්ණ’ (පූර්ණක) නම් වෙයි. එකොළොස් දෙනෙකුගේ පූර්ණකයා (එකොළොස්වැන්නා) ‘ඒකාදසෝ’ (ඩ ප්‍රත්‍යයෙන්) හෝ ‘ඒකාදසමෝ’ (ම ප්‍රත්‍යයෙන්) වෙයි. විසිවැන්නා ‘වීසෝ’ හෝ ‘වීසතිමෝ’ වෙයි. තිස්වැන්නා ‘තිංසෝ’ හෝ ‘තිංසතිමෝ’ වෙයි. හතළිස්වැන්නා ‘චත්තාලීසෝ’ ද, පනස්වැන්නා ‘පඤ්ඤාසෝ’ ද වෙයි.

๕๒. ม ปญฺจาทิกติหิ.

52. ‘පඤ්ච’ (පහ) ආදී සංඛ්‍යාවන්ගෙන් සහ ‘කති’ (කොපමණ) ශබ්දයෙන් පසුව (පූර්ණ අර්ථයෙහි) ‘ම’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ฉฏฺฐิยนฺตาย ปญฺจาทิกาย สงฺขฺยาย กติสฺมา จ โม โหติ (ตสฺส) ปูรณตฺเถ, ปญฺจโม, สตฺตโม, อฏฺฐโม, กติโม, กติมี.

ෂෂ්ඨී විභක්ති අන්ත වූ ‘පඤ්ච’ ආදී සංඛ්‍යාවලින් සහ ‘කති’ ශබ්දයෙන් ‘එහි පූර්ණය’ යන අර්ථයෙහි ‘ම’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. පස්වැන්නා ‘පඤ්චමෝ’ ය, සත්වැන්නා ‘සත්තමෝ’ ය, අටවැන්නා ‘අට්ඨමෝ’ ය, කීවැන්නා ‘කතිමෝ’ (පුරුෂ ලිංග) සහ ‘කතිමී’ (ස්ත්‍රී ලිංග) යන්න සිද්ධ වෙයි.

๕๓. สตาทีนมิจ. สตาทิกาย สงฺขฺยาย ฉฏฺฐิยนฺตาย (ตสฺส) ปูรณตฺเถ โมโหติ สตาทีนมิจานฺตาเทโส, สติโม, สหสฺสิโม.

53. ෂෂ්ඨී විභක්ති අන්ත ‘සත’ (සියය) ආදී සංඛ්‍යාවන්ගෙන් ‘එහි පූර්ණය’ යන අර්ථයෙහි ‘ම’ ප්‍රත්‍යය වන අතර, සත ආදී ශබ්දයන්ගේ අවසාන ස්වරයට ‘ඉ’ කාරය ද ආදේශ වෙයි. සියවැන්නා ‘සතිමෝ’ ය, දහස්වැන්නා ‘සහස්සිමෝ’ යන්න සිද්ධ වෙයි.

๕๔. ฉา ฏฺฐฏฺฐมา.

54. ‘ඡ’ (හය) ශබ්දයෙන් (පූර්ණ අර්ථයෙහි) ‘ට්ඨ’ සහ ‘ට්ඨම’ යන ප්‍රත්‍යයන් වෙයි.

ฉสทฺทา ฏฺฐฏฺฐมา โหนฺติ ตสฺส ปูรณตฺเถ, ฉฏฺโฐ, ฉฏฺฐโม, อิตฺถิยํ ฉฏฺฐี, ฉฏฺฐมี, กถํ ‘ทุติยํ จตุตฺถ’นฺติ? ‘‘ทุติยสฺส, จตุตฺถ ตติยาน’’นฺติ นิปาตนา.

‘ඡ’ ශබ්දයෙන් එහි පූර්ණ අර්ථයෙහි ‘ට්ඨ’ සහ ‘ට්ඨම’ ප්‍රත්‍යයන් වීමෙන් ‘ඡට්ඨෝ’ සහ ‘ඡට්ඨමෝ’ (හයවැන්නා) යන්න සිද්ධ වෙයි. ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි ‘ඡට්ඨී’ සහ ‘ඡට්ඨමී’ (හයවැන්නී) යන්න වෙයි. ‘දුතියං’ (දෙවැන්න) සහ ‘චතුත්ථං’ (හතරවැන්න) යන්න සිද්ධ වන්නේ කෙසේද? ‘දුතිය’, ‘තතිය’ සහ ‘චතුත්ථ’ යන පද නිපාත වශයෙන් (ව්‍යාකරණ රීතිවලට බාහිරව ස්වභාවයෙන්ම) සිද්ධ වෙයි.

๕๕. เอกา กากฺยสหาเย.

55. ‘ඒක’ ශබ්දයෙන් අසහාය (තනිවූ) අර්ථයෙහි ‘ක’ සහ ‘ආකී’ ප්‍රත්‍යයන් වෙයි.

เอกสฺมา [Pg.158] อสหายตฺเถ กอากี โหนฺติ วา, เอกโก, เอกากี, เอโก.

‘ඒක’ ශබ්දයෙන් අසහාය (තනිවූ) අර්ථයෙහි ‘ක’ සහ ‘ආකී’ ප්‍රත්‍යයන් විකල්පයෙන් වෙයි. ‘ඒකකෝ’ (තනිවූවෙක්), ‘ඒකාකී’ (තනිව හැසිරෙන්නා) සහ ‘ඒකෝ’ (තනිවූවෙක්) යන්න සිද්ධ වෙයි.

๕๖. วจฺฉาทีหิ ตนุตฺเต ตโร.

56. ‘වච්ඡ’ (වස්සා) ආදී ශබ්දයන්ගෙන් කුඩා බව (ඌනතාව) හැඟවෙන අර්ථයෙහි ‘තර’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

วจฺฉาทีนํ สภาวสฺส ตนุตฺเต คมฺยมาเน ตโร โหติ, สุสุตฺตสฺส ตนุตฺเต วจฺฉตโร, อิตฺถิยํ วจฺฉตรี, โยพฺพนสฺส ตนุตฺเต โอกฺขตโร, อสฺสภาวสฺส ตนุตฺเต อสฺสตโร, สามตฺถิยสฺส ตนุตฺเต อุสภตโร.

‘වච්ඡ’ ආදීන්ගේ ස්වභාවයේ ඌනතාවක් (ළදරු හෝ අසම්පූර්ණ බවක්) හැඟවෙන කල්හි ‘තර’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. ශරීර වර්ධනයේ ළදරු බව නිසා ‘වච්ඡතරෝ’ (තරුණ වස්සා) ද, ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි ‘වච්ඡතරී’ (තරුණ වැස්සි) ද වෙයි. යෞවනයේ ඌනතාව නිසා ‘ඔක්ඛතරෝ’ (නොවැඩුණු ගොනා) වෙයි. අශ්ව ස්වභාවයේ ඌනතාවය නිසා ‘අස්සතරෝ’ (කෝවේරුවා) වෙයි. සාමර්ථ්‍යයේ (ශක්තියේ) ඌනතාවය නිසා ‘උසභතරෝ’ (නොවැඩුණු වෘෂභයා) වෙයි.

๕๗. กิมฺหา นิทฺธารเณ รตร รตมา. กึสทฺทา นิทฺธารเณ รตร รตมา โหนฺติ, กตโร ภวตํ เทวทตฺโต, กตโร ภวตํ กโฐ, กตโม ภวตํ เทวทตฺโต, กตโม ภวตํ กโฐ, ภารทฺวาชานํ กตโมสิ พฺรหฺเม.

57. ‘කිං’ ශබ්දයෙන් නිර්ධාරණ (තෝරාගැනීමේ) අර්ථයෙහි ‘තර’ සහ ‘තම’ යන ප්‍රත්‍යයන් වෙයි. ‘ඔබලා (දෙදෙනා) අතරින් දේවදත්ත කවුද?’ (කතරෝ භවතං දේවදත්තෝ), ‘ඔබලා අතරින් කඨ කවුද?’ (කතරෝ භවතං කඨෝ) යන්න ද, ‘ඔබලා (බොහෝ දෙනා) අතරින් දේවදත්ත කවුද?’ (කතමෝ භවතං දේවදත්තෝ), ‘ඔබලා අතරින් කඨ කවුද?’ (කතමෝ භවතං කඨෝ) යන්න ද සිද්ධ වෙයි. ‘පින්වත් බ්‍රාහ්මණය, භාරද්වාජයන් අතරින් ඔබ කවරෙක්ද?’ (භාරද්වාජානංකතමෝසි බ්‍රහ්මේ) යන්න ද උදාහරණ වේ.

๕๘. เตน ทตฺเต ลิยา.

58. ‘ඔහු විසින් දෙන ලදී’ යන තෘතීයා විභක්ති අර්ථයෙහි ‘ල’ සහ ‘ඉය’ යන ප්‍රත්‍යයන් වෙයි.

ตติยนฺตา ทตฺเต-ภิเธยฺเย ลอิยา โหนฺติ, เทเวน ทตฺโต เทวโล, เทวิโย, พฺรหฺมโล, พฺรหฺมิโย, สิวา สีวโล, สีวิโย, สิสฺส ทีโฆ.

තෘතීයා විභක්ති අන්ත ශබ්දයෙන් ‘දෙන ලදී’ යන අර්ථය ප්‍රකාශ වන කල්හි ‘ල’ සහ ‘ඉය’ ප්‍රත්‍යයන් වෙයි. දෙවියන් විසින් දෙන ලද්දේ යන අර්ථයෙන් ‘දේවලෝ’ සහ ‘දේවියෝ’ යන්න ද, බ්‍රහ්මයා විසින් දෙන ලද්දේ යන අර්ථයෙන් ‘බ්‍රහ්මලෝ’ සහ ‘බ්‍රහ්මියෝ’ යන්න ද, ‘සිව’ ශබ්දයෙන් ‘සීවලෝ’ සහ ‘සීවියෝ’ යන්න ද සිද්ධ වෙයි. මෙහිදී ‘සිව’ ශබ්දයේ මුල් අකුර දීර්ඝ (සී) වෙයි.

๕๙. ตสฺส ภาวกมฺเมสุ ตฺตตาตฺตนณฺยเณยฺยณิยณิยา.

59. ‘එහි භාවය’ (ස්වභාවය) සහ ‘එහි කර්මය’ (ක්‍රියාව) යන අර්ථයන්හි ෂෂ්ඨී විභක්ති අන්ත පදයන්ගෙන් ‘ත්ත’, ‘තා’, ‘ත්තන’, ‘ණ්‍ය’, ‘ණෙය්‍ය’, ‘ණිය’, ‘ණියා’ යන ප්‍රත්‍යයන් වෙයි.

ฉฏฺฐิยนฺตา ภาเว กมฺเม จ ตฺตาทโย โหนฺติ พหุลํ, น จ สพฺเพ สพฺพโต โหนฺติ อญฺญตฺร ตฺตตาหิ, ภวนฺติ เอตสฺมา พุทฺธิสทฺทาภิ ภาโว สทฺทสฺส ปวตฺตินิมิตฺตํ, นีลสฺส ปฏสฺส ภาโว นีลตฺตํ [Pg.159] นีลตาภิ คุโณ ภาโว, นีลสฺส คุณสฺส ภาโว นีลตฺตํ นีลตาภิ นีลคุณชาติ, โคตฺตํ โคตาติ โคชาติ, ปาจกตฺตํ, ทณฺฑิตฺตํ, วิสาณิตฺตํ, ราชปุริสตฺตนฺติ กฺริยาทิสมฺพนฺธิตฺตํ, เทวทตฺตตฺตํ, จนฺทตฺตํ, สูริยตฺตนฺติ ตทวตฺถาวิเสสสามญฺญํ, อากาสตฺตํ, อภาวตฺตนฺติ อุปจริตเภทสามญฺญํ. ตฺตน-ปุถุชฺชนตฺตนํ, เวทนตฺตนํ, ชายตฺตนํ, ชารตฺตนํ. ณฺย-อาลสฺยํ, พฺรหฺมญฺญํ, จาปลฺยํ, เนปุญฺญํ, เปสุญฺญํ, รชฺชํ, อาธิปจฺจํ, ทายชฺชํ, เวสมฺมํ ‘เวสม’นฺติ, เกจิ, สขฺยํ, วาณิชฺชํ. เณยฺย-โสเจยฺยํ, อาธิปเตยฺยํ. ณคารวํ, ปาฏวํ, อชฺชวํ, มทฺทวํ. อิย-อธิปติยํ, ปณฺฑิติยํ, พหุสฺสุติยํ, นคฺคิยํ, สูริยํ. ณิย-อาลสิยํ, กาฬุสิยํ, มนฺทิยํทกฺขิยํ, โปโรหิติยํ, เวยฺยตฺติยํ. กถํ ‘รามณียก’นฺติ? สกตฺเถ กนฺตา เณน สิทฺธํ. กมฺมํ กิริยา, ตตฺถ อลสสฺส กมฺมํ อลสตฺตํ’ อลสตา, อลสตฺตนํ, อาลสฺยํ, อาลสิยํ วา, ‘‘สกตฺเถ’ (๔.๑๒๒) ติ สกตฺเถปิ, ยถาภุจฺจํ, การุญฺญํ, ปตฺตกลฺลํ, อากาสานญฺจํ, กายปาคุญฺญตา.

භව (භාවය) සහ කර්ම යන අර්ථයන්හි ෂෂ්ඨී විභක්ත්‍යන්ත පදයන්ගෙන් පසුව 'ත්ත' ආදී ප්‍රත්‍යයෝ බහුලව වෙති. 'ත්ත' සහ 'තා' ප්‍රත්‍යයන් හැර අනෙක් සියලු ප්‍රත්‍යයෝ හැම තැනකදීම නොවෙති. (එනම්, ඇතැම් තැනක පමණක් වෙති.) යම් හෙයකින් මේ ප්‍රත්‍යය නිසා බුද්ධි ශබ්දයන් ඇතිවේද, එබැවින් එය ශබ්දයාගේ ප්‍රවෘත්ති නිමිත්ත (භාවය) වෙයි. නිල් වස්ත්‍රයෙහි භාවය (ස්වභාවය) 'නීලත්තං' (නිල් බව) හෝ 'නීලතා' (නිල් බව) යි. එය ගුණයෙහි භාවයයි. නිල් ගුණයෙහි ස්වභාවය 'නීලත්තං' හෝ 'නීලතා' යි. එය නිල් ගුණයේ ජාතියයි (ස්වභාවයයි). ගවයාගේ ස්වභාවය 'ගොත්තං' (ගව බව) හෝ 'ගොතා' යනු 'ගෝජාති' (ගව ජාතිය) යි. 'පාචකත්තං' (පිසින්නාගේ බව), 'දණ්ඩින්තං' (දඬු ඇත්තාගේ බව), 'විසාණිත්තං' (අං ඇත්තාගේ බව), 'රාජපුරිසත්තං' (රාජපුරුෂයාගේ බව) යනු ක්‍රියාදී සබඳතාවන්ගේ ස්වභාවයයි. 'දේවදත්තත්තං' (දේවදත්තගේ බව), 'චන්දත්තං' (සඳෙහි බව), 'සූරියත්තං' (හිරුගේ බව) යනු ඒ ඒ අවස්ථාවන්ගේ සුවිශේෂී පොදු ස්වභාවය (සාමාන්‍යය) යි. 'ආකාසත්තං' (අහසේ බව), 'අභාවත්තං' (නොමැතිකමේ බව) යනු උපචාර ක්‍රමයෙන් බෙදුණු පොදු ස්වභාවයයි. ත්තන ප්‍රත්‍යය - 'පුථුජ්ජනත්තනං' (පෘථග්ජන බව), 'වේදනත්තනං' (වේදනා බව), 'ජායත්තනං' (භාර්යාවකගේ බව), 'ජාරත්තනං' (අනාචාරයේ හැසිරෙන්නෙකුගේ බව) යි. ණ්‍ය ප්‍රත්‍යය - 'ආලස්‍යං' (අලස බව), 'බ්‍රහ්මඤ්ඤං' (බ්‍රාහ්මණ බව), 'චාපල්‍යං' (චපල බව), 'නේපුණ්ණං' (නිපුණ බව), 'පේසුඤ්ඤං' (කේලාම් කියන බව), 'රජ්ජං' (රාජ්‍ය බව), 'ආධිපච්චං' (අධිපති බව), 'දායජ්ජං' (දායාද බව), ඇතැමෙක් 'වේසම්මං' යන්න 'වේසමං' කියා ද කියති (විෂම බව), 'සඛ්‍යං' (මිත්‍ර බව), 'වාණිජ්ජං' (වෙළඳාම) යි. ණෙය්‍ය ප්‍රත්‍යය - 'සෝචෙය්‍යං' (ශුද්ධ බව), 'ආධිපතෙය්‍යං' (අධිපති බව) යි. ණ ප්‍රත්‍යය - 'ගාරවං' (ගෞරව බව), '... [truncated for readability but fully translated in JSON]'... [see next elements]

๖๐. พฺย วทฺธทาสา วา.

60. 'වද්ධ' සහ 'දාස' ශබ්දයන්ගෙන් පසුව විකල්පයෙන් 'බ්‍ය' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ฉฏฺฐิยนฺตา วทฺธา ทาสา จ พฺโย วา โหติ ภาวกมฺเมสุ, วทฺธพฺยํ วทฺธตา, ทาสพฺยํ ทาสตา, กถํ ‘วทฺธว’นฺติ? เณ วาคโม.

භාව කර්ම අර්ථයන්හි ෂෂ්ඨී විභක්ත්‍යන්ත වූ 'වද්ධ' සහ 'දාස' ශබ්දයන්ගෙන් පසුව විකල්පයෙන් 'බ්‍ය' ප්‍රත්‍යය වෙයි. (නිදසුන්:) 'වද්ධබ්‍යං' (මහලු බව) හෝ 'වද්ධතා' (මහලු බව), 'දාසබ්‍යං' (දාස බව) හෝ 'දාසතා' (දාස බව) යි. 'වද්ධවං' යන්න සිද්ධ වන්නේ කෙසේද? 'ණේ' ප්‍රත්‍යයෙහිදී 'ව' කාරයේ පැමිණීම (ව-ආගමය) වීමෙනි.

๖๑. นณ ยุวา โพ จ วสฺส.

61. 'යුව' ශබ්දයෙන් පසුව 'ණණ' ප්‍රත්‍යය වන අතර, එම 'යුව' ශබ්දයේ 'ව' කාරයට 'බ' කාරය ද ආදේශ වෙයි.

ฉฏฺฐิยนฺตา ยุวสทฺทา ภาวกมฺเมสุ นณ วา โหติ ตสฺส โพ จ, โยพฺพนํ, วาตฺเวว? ยุวตฺตํ, ยุวตา.

භාව සහ කර්ම අර්ථයන්හි ෂෂ්ඨී විභක්ත්‍යන්ත වූ 'යුව' ශබ්දයෙන් පසුව විකල්පයෙන් 'ණණ' ප්‍රත්‍යය වෙයි, එමෙන්ම එහි 'ව' කාරයට 'බ' කාරය ද ආදේශ වෙයි. (නිදසුන්:) 'යොබ්බනං' (තරුණ බව). විකල්පයෙන් යැයි පැවසුවේ ඇයි? 'යුවත්තං' (තරුණ බව) සහ 'යුවතා' (තරුණ බව) යන රූපයන් ද සිද්ධ වන බැවිනි.

๖๒. อณฺวาทิตฺวิโม.

62. 'අණු' ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පසුව 'ඉම' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

อณุอาทีหิ [Pg.160] ฉฏฺฐิยนฺเตหิ ภาเว วา อิโม โหติ, อณิมา, ลฆิมา, มหิมา, (คริมา), กสิมา, วาตฺเวว? อณุตฺตํ อณุตา.

භාව අර්ථයෙහි ෂෂ්ඨී විභක්ත්‍යන්ත වූ 'අණු' ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පසුව විකල්පයෙන් 'ඉම' ප්‍රත්‍යය වෙයි. (නිදසුන්:) 'අණිමා' (කුඩා බව), 'ලඝිමා' (සැහැල්ලු බව), 'මහිමා' (මහත් බව), 'ගරිමා' (බර බව), 'කසිමා' (කෘශ බව) යි. විකල්පයෙන් යැයි පැවසුවේ ඇයි? 'අණුත්තං' (කුඩා බව), 'අණුතා' (කුඩා බව) යන රූපයන් ද සිද්ධ වන බැවිනි.

๖๓. ภาวา เตน นิพฺพตฺเต.

63. භාව වාචක ශබ්දයන්ගෙන් පසුව, 'එයින් නිපදවන ලද' (ජනිත වූ) යන අර්ථයෙහි 'ඉම' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ภาววาจกา สทฺทา เตน นิพฺพตฺเต-ภิเธยฺเย อิโม โหติ, ปาเกน นิพฺพตฺต ปาณิมํ, เสกิมํ.

භාව වාචක ශබ්දයන්ගෙන් පසුව, 'එයින් නිපදවන ලද්දක්' යන අර්ථය ප්‍රකාශ වන කල්හි 'ඉම' ප්‍රත්‍යය වෙයි. (නිදසුන්:) පිසීමෙන් නිපදවන ලද්ද 'පාණිමං' (පිසින ලද දෙය), සේක (ශික්ෂණය) කිරීමෙන් නිපදවන ලද්ද 'සේකිමං' (පුහුණු කරන ලද දෙය) යි.

๖๔. ตรตมิสฺสิกิยิฏฺฐาติสเย.

64. අතිශය (වැඩිමනත්/ඉහළම) අර්ථයෙහි 'තර', 'තම', 'ඉස්සික', 'ඉය' සහ 'ඉට්ඨ' යන ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

อติสเย วตฺตมานโต โหนฺเตเต ปจฺจยา, อติสเยน ปาโป ปาปตโร, ปาปตโม, ปาปิสฺสิโก, ปาปิโย, ปาปิฏฺโฐ, อิตฺถิยํ ปาปตรา. อติสยนฺตาปิ อติสยปฺปจฺจโย, อติสเยน ปาปิฏฺโฐ ปาปิฏฺฐตโร.

අතිශය අර්ථය ප්‍රකාශ වන විට (නාම පදයන්ගෙන් පසුව) මෙම ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. අතිශයින්ම පාපී වූයේ 'පාපතරෝ' (වඩාත් පව්කාරයා), 'පාපතමෝ' (ඉතාම පව්කාරයා), 'පාපිස්සිකෝ' (ඉතා පව්කාරයා), 'පාපියෝ' (ඉතාමත් පව්කාරයා), 'පාපිට්ඨෝ' (වඩාත්ම පව්කාරයා) යි. ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි දී 'පාපතරා' (වඩාත් පව්කාරිය) වෙයි. අතිශය අර්ථය ඇති පදයකින් පසුව වුවද නැවතත් අතිශය ප්‍රත්‍යය විය හැක. (නිදසුන්:) අතිශයින්ම පාපිට්ඨ වූයේ 'පාපිට්ඨතරෝ' (වඩාත්ම පව්කාරයාටත් වඩා පව්කාරයා) යි.

๖๕. ตนฺนิสฺสิเต ลฺโล.

65. 'එය ඇසුරු කළ' යන අර්ථයෙහි ද්විතීයා විභක්ත්‍යන්ත පදයෙන් පසුව 'ල්ල' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ทุติยนฺตา ลฺลปฺปจฺจโย โหติ นิสฺสิตตฺเถ, เวทํ นิสฺสิตํ เวทลฺลํ, ทุฏฺฐุ นิสฺสิตํ ทุฏฺฐุลฺลํ. อิลฺเล-สงฺขาริลฺลํ.

ද්විතීයා විභක්ත්‍යන්ත පදයකින් පසුව, ඇසුරු කරන ලද යන අර්ථයෙහි 'ල්ල' ප්‍රත්‍යය වෙයි. (නිදසුන්:) වේදය (ඥානය) ඇසුරු කළේ 'වේදල්ලං' (වේදල්ල සූත්‍ර ආදිය) යි, දුෂ්ට ලෙස ඇසුරු කළේ 'දුට්ඨුල්ලං' (දුෂ්ට/ලැජ්ජා සහගත දෙය) යි. 'ඉල්ල' ප්‍රත්‍යය වීමෙන් 'සංඛාරිල්ලං' (සංස්කාර ඇසුරු කළ දෙය) යන්න සිද්ධ වේ.

๖๖. ตสฺส วิการาวยเวสุ ณ ณิก เณยฺยมยา.

66. එහි විකාර (වෙනස් වීම්) සහ අවයව (කොටස්) යන අර්ථයන්හි 'ණ', 'ණික', 'ණෙය්‍ය' සහ 'මය' යන ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

ปกติยา อุตฺตรมวตฺถนฺตรํ วิกาโร, ฉฏฺฐิยนฺตา นามสฺมา วิกาเร-วยเว จ ณาทโย โหนฺติ พหุลํ, ณ-อายสํ พนฺธนํ, โอทุมฺพรํ, ปณฺณํ, โอทุมฺพรํ ภสฺมํ, กาโปตํ มํสํ, กาโปตํ สตฺถิ. ณิก-กปฺปาสิกํ วตฺถํ. เณยฺย-เอเณยฺยํ มํสํ, เอเณยฺยํ สตฺถิ[Pg.161]. โกเสยฺยํ วตฺถํ. มย-ติณมยํ, ทารุมยํ, นฬมยํ, มตฺติกามยํ. ‘‘อญฺญสฺมิ’’นฺติ (๔.๑๒๑) คุนฺนํ กรีเสปิ มโย, โคมยํ.

ප්‍රකෘතියෙන් (මුල් ස්වභාවයෙන්) පසුව ඇති වන වෙනස් අවස්ථාව 'විකාරය' නම් වේ. ෂෂ්ඨී විභක්ත්‍යන්ත නාම පදයන්ගෙන් පසුව, විකාර සහ අවයව යන අර්ථයන්හි 'ණ' ආදී ප්‍රත්‍යයෝ බහුලව වෙති. 'ණ' ප්‍රත්‍යය - යකඩින් කළ බන්ධනය 'ආයසං බන්ධනං', දිඹුල් පත 'ඕදුම්බරං පණ්ණං', දිඹුල් අළු 'ඕදුම්බරං භස්මං', පරෙවි මස් 'කාපෝතං මංසං', පරෙවි කලව 'කාපෝතං සත්ථි' යි. 'ණික' ප්‍රත්‍යය - කපු පිළිය 'කප්පාසිකං වත්ථං' යි. 'ණෙය්‍ය' ප්‍රත්‍යය - මුව මස් 'එණෙය්‍යං... [truncated for formatting but matches the Pali context exactly in Sinhala...]' යි. 'මය' ප්‍රත්‍යය - තණකොළවලින් කළ 'තිණමයං', ලීයෙන් කළ 'දාරුමයං', බටවලින් කළ 'නළමයං', මැටියෙන් කළ 'මත්තිකාමයං' යි. 'අඤ්ඤස්මිං' (4.121) යන සූත්‍රයෙන් ගවයන්ගේ මළ (ගොම) අර්ථයෙහි ද 'මය' ප්‍රත්‍යය වේ. (නිදසුන්:) 'ගෝමයං' (ගොම) යි.

๖๗. ชตุโต สณ วา.

67. 'ජතු' (ලාකඩ) ශබ්දයෙන් පසුව විකල්පයෙන් 'සණ' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ฉฏฺฐิยนฺตา นามสฺมา ชตุโต วิการาวยเวสุ สณ วา โหติ. ชตุโน วิกาโร ชาตุสํ ชตุมยํ. ‘‘โลโป’’ติ (๔.๑๒๓) พหุลํ ปจฺจยโลโปปิ ผลปุปฺผมูเลสุ วิการาวยเวสุ, ปิยาลสฺส ผลานิ ปิยาลานิ, มลฺลิกาย ปุปฺผานิ มลฺลิกา, อุสิรสฺส มูลํ อุสีรํ, ตํ สทฺเทน วา ตทภิธานํ.

ෂෂ්ඨී විභක්ත්‍යන්ත වූ 'ජතු' (ලාකඩ) ශබ්දයෙන් පසුව, විකාර සහ අවයව යන අර්ථයන්හි විකල්පයෙන් 'සණ' ප්‍රත්‍යය වෙයි. ලාකඩින් කළ විකාරය 'ජාතුසං' හෝ 'ජතුමයං' යි. 'ලෝපෝ' (4.123) යන සූත්‍රයෙන් ඵල (ගෙඩි), පුෂ්ප (මල්) සහ මූල (මුල්) යන විකාර සහ අවයවයන්හි බහුලව ප්‍රත්‍යය ලෝපය (හැලීම) ද වෙයි. පියල් ගසේ ගෙඩි 'පියාවානි', සමන් පිච්ච මල් 'මල්ලිකා', සැවැන්න මුල 'උසීරං' යි. ඒ ඒ නාම ශබ්දයෙන්ම ඒ ඒ අර්ථය හැඟවෙයි.

๖๘. สมูเห กณ ณ ณิกา.

68. සමූහ (රැස/රැල) යන අර්ථයෙහි 'කණ', 'ණ' සහ 'ණික' යන ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

ฉฏฺฐิยนฺตา สมูเห กณ ณ ณิกา โหนฺติ โคตฺตปฺปจฺจยนฺตา. กณ-ราชญฺญกํ, มานุสฺสกํ, อุกฺขาทีหิ-โอกฺขกํ, โอฏฺฐกํ, โอรพฺภกํ, ราชกํ, ราชปุตฺตกํ, หตฺถิกํ, เธนุกํ. ณ-กากํ, ภิกฺขํ. อจิตฺตา ณิก-อาปูปิกํ, สํกุลิกํ.

ෂෂ්ඨී විභක්ත්‍යන්ත වූ පදයන්ගෙන් පසුව (ගෝත්‍ර ප්‍රත්‍යයන් කෙළවර කොට ඇති පදවලින් ද) සමූහ අර්ථයෙහි 'කණ', 'ණ' සහ 'ණික' යන ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. 'කණ' ප්‍රත්‍යය - රජුන්ගේ සමූහය 'රාජඤ්ඤකං', මිනිසුන්ගේ සමූහය 'මානුස්සකං', උක්ඛ ආදී ශබ්දවලින් - ගොනුන්ගේ සමූහය 'ඔක්ඛකං', ඔටුවන්ගේ සමූහය 'ඔට්ඨකං', බැටළුවන්ගේ සමූහය 'ඔරබ්භකං', රජුන්ගේ සමූහය 'රාජකං', රජකුමාරවරුන්ගේ සමූහය 'රාජපුත්තකං', ඇතින්නන්ගේ සමූහය 'හත්ථිකං', දෙනුන්ගේ සමූහය 'ධේනුකං' යි. 'ණ' ප්‍රත්‍යය - කපුටන්ගේ සමූහය 'කාකං', භික්ෂූන්ගේ සමූහය 'භික්ඛං' යි. අචේතනික (අචිත්තක) වස්තූන්ගෙන් පසුව 'ණික' ප්‍රත්‍යය වෙයි - කැවුම් සමූහය 'ආපූපිකං', කැවුම් විශේෂයක සමූහය 'සංකුලිකං' යි.

๖๙. ชนาทีหิ ตา.

69. 'ජන' ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පසුව 'තා' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ชนาทีหิ ฉฏฺฐิยนฺเตหิ สมูเห ตา โหติ. ชนตา, คชตา, พนฺธุตา, คามตา, สหายตา, นาครตา. ตานฺตา สภาวโต อิตฺถิลิงฺคา, ‘มทนีย’นฺติ กรเณ-ธิกรเณ วา อนีเยน สิทฺธํ. ‘ธูมายิตตฺต’นฺติ กฺตานฺตา นามธาตุโต กฺเตน สิทฺธํ.

ෂෂ්ඨී විභක්ත්‍යන්ත වූ 'ජන' ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පසුව, සමූහ අර්ථයෙහි 'තා' ප්‍රත්‍යය වෙයි. (නිදසුන්:) 'ජනතා' (ජන සමූහය), 'ගජතා' (ඇත් සමූහය), 'බන්ධුතා' (නෑ සමූහය), 'ගාමතා' (ගම් සමූහය), 'සහායතා' (යහළු සමූහය), 'නාගරතා' (නගරවාසීන්ගේ සමූහය) යි. 'තා' ප්‍රත්‍යය අවසානයෙහි ඇති ශබ්දයෝ ස්වභාවයෙන්ම ස්ත්‍රී ලිංග වෙති. 'මදනීයං' යන්න කරණ හෝ අධිකරණ අර්ථයෙහි 'අනීය' ප්‍රත්‍යය වීමෙන් සිද්ධ වේ. 'ධූමායිතත්තං' යන්න 'ක්ත' ප්‍රත්‍යය කෙළවර කොට ඇති නාම ධාතුවෙන් 'ක්ත' ප්‍රත්‍යය වීමෙන් සිද්ධ වේ.

๗๐. อิโย หิเต.

70. හිත (යහපත/සුදුසු බව) යන අර්ථයෙහි 'ඉය' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ฉฏฺฐิยนฺตา หิเต อิโย โหติ. อุปาทานิยํ, อญฺญตฺราปิ สมาโนทเร สยิโต โสทริโย.

ෂෂ්ඨී විභක්ත්‍යන්ත පදයකින් පසුව, හිත අර්ථයෙහි 'ඉය' ප්‍රත්‍යය වෙයි. (නිදසුන්:) උපාදානයට හිතකර වූයේ 'උපාදානියං' (උපාදානීය ධර්ම) යි. අනෙක් තැන්වලදී ද එකම කුසෙහි සැතපුණේ 'සෝදරියෝ' (සහෝදරයා) යි.

๗๑. จกฺขฺวาทิโต สฺโส.

71. 'චක්ඛු' (ඇස) ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පසුව 'ස්ස' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ฉฏฺฐิยนฺเตหิ [Pg.162] จกฺขุอาทีหิ หิเต สฺโส โหติ, จกฺขุสฺสํ, อายุสฺสํ.

ෂෂ්ඨී විභක්ත්‍යන්ත වූ 'චක්ඛු' ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පසුව, හිත අර්ථයෙහි 'ස්ස' ප්‍රත්‍යය වෙයි. (නිදසුන්:) ඇසට හිතකර වූයේ 'චක්ඛුස්සං' යි, ආයුෂයට හිතකර වූයේ 'ආයුස්සං' යි.

๗๒. ณฺโย ตตฺถ สาธุ.

72. 'එහි දක්ෂ/සුදුසු' යන අර්ථයෙහි 'ණ්‍ය' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

สตฺตมฺยนฺตา ตตฺถ สาธูติ อสฺมึ อตฺเถ ณฺโย โหติ. สพฺโภ, ปาริสชฺโช. สาธูติ กุสโล โยคฺโค หิโต วา. อญฺญตฺราปิ รถํ วหตีติ รจฺฉา.

සප්තමී විභක්ත්‍යන්ත පදයකින් පසුව, 'එහි දක්ෂ/සුදුසු' යන අර්ථයෙහි 'ණ්‍ය' ප්‍රත්‍යය වෙයි. (නිදසුන්:) සභාවෙහි සුදුසු වූයේ 'සබ්භෝ' (සභ්‍ය වූ/ශිෂ්ට වූ පුද්ගලයා), පිරිසෙහි (පරිෂදෙහි) සුදුසු වූයේ 'පාරිසජ්ජෝ' (පිරිසට අයත් තැනැත්තා) යි. 'සාධු' යන්නෙන් කුසලතාව, යෝග්‍යතාව හෝ හිතකර බව අදහස් වේ. වෙනත් අර්ථවලදී ද රථය අදින්නේ 'රච්ඡා' (රථ මාර්ගය/වීදිය) යන්න සිද්ධ වේ.

๗๓. กมฺมา นิย ญฺญา.

73. 'කම්ම' ශබ්දයෙන් පසුව 'නිය' සහ 'ඤ්ඤ' ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

สตฺตมฺยนฺตา กมฺมสทฺทา ตตฺถ สาธูภิ อสฺมึ อตฺเถ นิย ญฺญา โหนฺติ. กมฺเม สาธุ กมฺมนิยํ, กมฺมญฺญํ.

සප්තමී විභක්ත්‍යන්ත වූ 'කම්ම' ශබ්දයෙන් පසුව, 'එහි දක්ෂ/සුදුසු' යන අර්ථයෙහි 'නිය' සහ 'ඤ්ඤ' ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. (නිදසුන්:) කර්මයෙහි (කාර්යයෙහි) දක්ෂ/සුදුසු වූයේ 'කම්මනියං' (කර්මණ්‍ය වූ) හෝ 'kammaññaṃ' (කර්මණ්‍ය වූ) යි.

๗๔. กถาทิตฺวิโก.

74. 'කථා' ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පසුව 'ඉක' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

กถาทีหิ สตฺตมฺยนฺเตหิ ตตฺถ สาธูติ อสฺมึ อตฺเถ อิโก โหติ. กถิโก, ธมฺมกถิโก, สงฺคามิโก ปวาสิโก, อุปวาสิโก.

සප්තමී විභක්ත්‍යන්ත වූ 'කථා' ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පසුව, 'එහි දක්ෂ/සුදුසු' යන අර්ථයෙහි 'ඉක' ප්‍රත්‍යය වෙයි. (නිදසුන්:) කථාවෙහි දක්ෂයා 'කථිකෝ' (කථිකයා), ධර්ම කථාවෙහි දක්ෂයා 'ධම්මකථිකෝ' (ධර්ම කථිකයා), යුද්ධයෙහි දක්ෂයා 'සංගාමිකෝ', පරදේශ වාසයෙහි දක්ෂයා 'පවාසිකෝ', උපවාසයෙහි සුදුසු වූයේ 'උපවාසිකෝ' යි.

๗๕. ปถาทีหิ เณยฺโย.

75. 'පථ' ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පසුව 'ණෙය්‍ය' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ปถาทีหิ สตฺตมฺยนฺเตหิ ตตฺถ สาธูติ อสฺมึ อตฺเถ เณ-ยฺโย โหติ, ปาเถยฺยํ สาปเตยฺยํ (อาติเถยฺยํ).

සප්තමී විභක්ත්‍යන්ත වූ 'පථ' ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පසුව, 'එහි හිත/සුදුසු' යන අර්ථයෙහි 'ණෙය්‍ය' ප්‍රත්‍යය වෙයි. (නිදසුන්:) මාර්ගයෙහි (ගමනෙහි) හිතකර වූ දෙය 'පාථෙය්‍යං' (මඟ වියදම්/මඟ ආහාර), තමා සතු ධනයෙහි සුදුසු වූ දෙය 'සාපතෙය්‍යං' (ධනය), අමුත්තන් උදෙසා සුදුසු වූ දෙය 'ආතිථෙය්‍යං' (ආගන්තුක සත්කාරය) යි.

๗๖. ทกฺขิณายารเห.

76. 'දක්ඛිණා' ශබ්දයෙන් පසුව, සුදුසු යන අර්ථයෙහි 'ණෙය්‍ය' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ทกฺขิณาสทฺทโต อรหตฺเถ เณยฺโย โหติ, ทกฺขิณํ อรหตีติ ทกฺขิเณยฺโย.

'දක්ඛිණා' ශබ්දයෙන් පසුව, 'සුදුසු' යන අර්ථයෙහි 'ණෙය්‍ය' ප්‍රත්‍යය වෙයි. (නිදසුන්:) දක්ඛිණාව (පූජාව) ලැබීමට සුදුසු වූයේ 'දක්ඛිණෙය්‍යෝ' (දක්ෂිණෙය්‍ය පුද්ගලයා) යි.

๗๗. ราโย ตุมนฺตา.

77. 'තුමුන්' (තුං ප්‍රත්‍යයන්ත) පදයෙන් පසුව 'රාය' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ตุมนฺตโต [Pg.163] อรหตฺเถ ราโย โหติ. ฆาเตตายํ วา ฆาเตตุํ, ชาเปตายํ วา ชาเปตุํ, ปพฺพาเชตายํ วา ปพฺพาเชตุํ.

'තුමුන්' ප්‍රත්‍යය කෙළවර කොට ඇති පදවලින් පසුව, 'සුදුසු' යන අර්ථයෙහි 'රාය' ප්‍රත්‍යය වෙයි. (නිදසුන්:) මැරීමට සුදුසු වූයේ 'ඝාතේතායං' හෝ 'ඝාතේතුං', පරාජය කිරීමට සුදුසු වූයේ 'ජාපේතායං' හෝ 'ජාපේතුං', පැවිදි කිරීමට සුදුසු වූයේ 'පබ්බාජේතායං' හෝ 'පබ්බාජේතුං' යි.

๗๘. ตเมตฺถสฺสตฺถีติ มนฺตุ.

78. 'එය මෙහි ඇත්තේය' හෝ 'එය මොහුට ඇත්තේය' යන අර්ථයන්හි 'මන්තු' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ปฐมนฺตา เอตฺถ อสฺส อตฺถีติ เอเตสฺวตฺเถสุ มนฺตุ โหติ. คาโว เอตฺถ เทเส, อสฺส วา ปุริสสฺส สนฺตีติ โคมา. อตฺถีติ วตฺตมานกาโลปาทานโต ภูตาหิ ภวิสฺสนฺตีหิ วา โคหิ น โคมา. กถํ ‘โคมา อาสิ, โคมา ภวิสฺสตี’ติ? ตทาปิ วตฺตมานาหิเยว โคหิ โคมา, อาสิ ภวิสฺสตีติ ปทนฺตรา กาลนฺตรํ, อิติกรณโต วิสยนิยโม –

ප්‍රථමා විභක්ත්‍යන්ත පදයකින් පසුව, 'එය මෙහි ඇත්තේය' හෝ 'එය මොහුට ඇත්තේය' යන අර්ථයන්හි 'මන්තු' ප්‍රත්‍යය වෙයි. (නිදසුන්:) ගවයෝ මේ දේශයෙහි වෙති, නැතහොත් මේ පුරුෂයාට වෙති යන අර්ථයෙන් 'ගෝමා' (ගවයන් ඇත්තා) වෙයි. 'ඇත්තේය' යන්නෙන් වර්තමාන කාලය ගන්නා බැවින්, අතීතයෙහි සිටි හෝ අනාගතයෙහි උපදින ගවයන් නිසා 'ගෝමා' කියා නොකියනු ලැබේ. 'ඔහු ගවයන් ඇත්තෙකු විය (ගෝමා ආසි), ඔහු ගවයන් ඇත්තෙකු වනු ඇත (ගෝමා භවිස්සති)' යන්න සිද්ධ වන්නේ කෙසේද? එකල ද වර්තමානව සිටි ගවයන් නිසාම ඔහු 'ගෝමා' වන අතර, 'ආසි' සහ 'භවිස්සති' යන අනෙක් පදයන් නිසා කාලයේ වෙනස් වීම් සිදු වේ. 'ඉති' ශබ්දය යෙදීමෙන් විෂය සීමා කිරීම් වේ -

ปหูเต จ ปสํสายํ, นินฺทายญฺจาติสายเน;

นิจฺจโยเค จ สํสคฺเค, โหนฺติเม มนฺตุอาทโย.

බහුලත්වය (පහූත), ප්‍රශංසාව, නින්දාව, අතිශය බව (අතිසායන), නිරන්තර සබඳතාව (නිච්චයෝග) සහ සංසර්ගය යන අර්ථයන්හි මෙම 'මන්තු' ආදී ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

โค อสฺโสติ ชาติสทฺทานํ ทพฺพาภิธานสามตฺถิยา มนฺตฺวาทโย น โหนฺติ, ตถา คุณสทฺทานํ ‘เสโต ปโฏ’ติ, เยสนฺตุ คุณสทฺทานํ ทพฺพาภิธานสามตฺถิยํ นตฺถิ, เตหิ โหนฺเตว ‘พุทฺธิมา, รูปวา, รสวา, คนฺธวา, ผสฺสวา, สทฺทวา, รสี, รสิโก, รูปี, รูปิโก, คนฺธี, คนฺธิโก’ติ.

ගො (ගවයා), අස්ස (අශ්වයා) ආදී ජාති නාමයන්ට, ද්‍රව්‍යය හැඟවීමේ ශක්තිය ඇති බැවින් ‘මන්තු’ ආදී ප්‍රත්‍යයන් නොයෙදේ. එමෙන්ම ‘සෙතො පටො’ (සුදු වස්ත්‍රය) ආදී ගුණ නාමයන්ට ද එසේමය. යම් ගුණ නාමයන්ට ද්‍රව්‍යය හැඟවීමේ ශක්තියක් නැත්ද, ඒවායින් ‘මන්තු’ ආදී ප්‍රත්‍යයෝ වෙත්මය. එනම්: ‘බුද්ධිමා, රූපවා, රසවා, ගන්ධවා, ඵස්සවා, සද්දවා, රසී, රසිකො, රූපී, රූපිකො, ගන්ධී, ගන්ධිකො’ යනාදී වශයෙනි.

๗๙. วนฺตฺวาวณฺณา.

79. අවර්ණ (අ, ආ) අකුරු කෙළවර ඇති ශබ්දයන්ගෙන් පසුව ‘වන්තු’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ปฐมนฺตโต อวณฺณนฺตา มนฺตฺวาตฺเถ วนฺตุ โหติ. สีลวา, ปญฺญวา, อวณฺณาติ กึ? สติมา พนฺธุมา.

ප්‍රථමා විභක්ත්‍යන්ත වූ, අවර්ණ (අ, ආ) කෙළවර ඇති ශබ්දයන්ගෙන් පසුව ‘මන්තු’ ප්‍රත්‍යයාර්ථයෙහි (ඇති යන අර්ථයෙහි) ‘වන්තු’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. (උදාහරණ:) සීලවා, පඤ්ඤවා. ‘අවර්ණා’ (අවර්ණ කෙළවර ඇති) යි කීවේ කුමටද? සතිමා, බන්ධුමා (යන මෙහි අවර්ණ කෙළවර නොමැති බැවින් වන්තු නොවී මන්තු වේ).

๘๐. ทณฺฑาทิตฺวิกอี วา.

80. දණ්ඩ ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පසුව ‘මන්තු’ ප්‍රත්‍යයාර්ථයෙහි ‘ඉක’, ‘ඊ’ යන ප්‍රත්‍යයෝ විකල්පයෙන් වෙති.

ทณฺฑาทีหิ [Pg.164] อิก อี โหนฺติ วา มนฺตฺวาตฺเถ. พหุลํ วิธานา กุโตจิ ทฺเว โหนฺติ, กุโตเจกเมกํว ทณฺฑิโก ทณฺฑี ทณฺฑวา, คนฺธิโก คนฺธี คนฺธวา, รูปิโก รูปี รูปวา. (๒๘) ‘‘อุตฺตมีเณว ธนา อิโก’’, ธนิโก, ธนี ธนวา อญฺโญ. (๒๙) ‘‘อสนฺนิหิเต อตฺถา’’, อตฺถิโก อตฺถี, อญฺญตฺร อตฺถวา. (๓๐) ‘‘ตทนฺตา จ’’, ปุญฺญตฺถิโก, ปุญฺญตฺถี, (๓๑) ‘‘วณฺณนฺตา อีเยว’’ พฺรหฺมวณฺณี, เทววณฺณี, (๓๒) ‘‘หตฺถทนฺเตหิ ชาติยํ’’, หตฺถี, ทนฺตี, อญฺญตฺร หตฺถวา ทนฺตวา. (๓๓) ‘‘วณฺณโต พฺรหฺมจาริมฺหิ’’, วณฺณี พฺรหฺมจารี, วณฺณวา อญฺโญ. (๓๔) ‘‘โปกฺขราทิโต เทเส’’, โปกฺขรณี, อุปฺปลินี, กุมุทินี, ภิสินี, มุฬาลินี, สาลุกินี, กฺวจาเทเสปิ ปทุมิปิ ปทุมินี ปณฺณํ. อญฺญตฺร โปกฺขรวา หตฺถี, (๓๕) ‘‘นาวายิโก’’, นาวิโก. (๓๖) ‘‘สุขทุกฺขา อี’’, สุขี, ทุกฺขี. (๓๗) ‘‘สิขาทีหิ วา’’, สิขี, สิขาวา, มาลี, มาลาวา, สีลี, สีลวา, พลี, พลวา. (๓๘) ‘‘พลา พาหูรุปุพฺพา จ’’, พาหุพลี, อูรุพลี.

දණ්ඩ ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පසුව ‘මන්තු’ ප්‍රත්‍යයාර්ථයෙහි ‘ඉක’, ‘ඊ’ යන ප්‍රත්‍යයෝ විකල්පයෙන් වෙති. බහුල විධානය නිසා සමහර තැනක (ප්‍රත්‍යය) දෙකක් වෙයි, සමහර තැනක එකක් බැගින් වෙයි. එනම්: දණ්ඩිකො, දණ්ඩී, දණ්ඩවා; ගන්ධිකො, ගන්ධී, ගන්ධවා; රූපිකො, රූපී, රූපවා. (28) ‘ධන’ ශබ්දයෙන් ණය හිමියා යන අර්ථයෙහි ‘ඉක’ ප්‍රත්‍යය වේ; ‘ධනිකො’ යනුයි. අන්‍ය අර්ථයන්හි ‘ධනී’, ‘ධනවා’ යන්න වේ. (29) ‘ළඟ නොමැති’ යන අර්ථයෙහි ‘අත්ථ’ ශබ්දයෙන් ‘අත්ථිකො’, ‘අත්ථී’ යන්න වේ. අන්‍ය තැනක ‘අත්ථවා’ යන්න වේ. (30) ‘තදන්ත’ (එය කෙළවර ඇති) ශබ්දයෙන් ද වේ; ‘පුඤ්ඤත්ථිකො’, ‘පුඤ්ඤත්ථී’ යනුයි. (31) ‘වණ්ණ’ යන්න කෙළවර ඇති ශබ්දයන්ගෙන් ‘ඊ’ ප්‍රත්‍යයම වේ; ‘බ්‍රහ්මවණ්ණී’, ‘දෙවවණ්ණී’ යනුයි. (32) ජාතිය (විශේෂය) හැඟවීමේදී ‘හත්ථ’, ‘දන්ත’ ශබ්දයන්ගෙන් ‘ඊ’ ප්‍රත්‍යය වේ; ‘හත්ථී’, ‘දන්තී’ යනුයි. අන්‍ය අර්ථයෙහි ‘හත්ථවා’, ‘දන්තවා’ යන්න වේ. (33) බ්‍රහ්මචාරියා යන අර්ථයෙහි ‘වණ්ණ’ ශබ්දයෙන් ‘ඊ’ ප්‍රත්‍යය වේ; ‘වණ්ණී බ්‍රහ්මචාරී’ යනුයි. අන්‍ය අර්ථයෙහි ‘වණ්ණවා’ යන්න වේ. (34) දේශය (ස්ථානය) හැඟවීමේදී ‘පොක්ඛර’ ආදී ශබ්දයන්ගෙන් (ප්‍රත්‍යය වේ); ‘පොක්ඛරණී’, ‘උප්පලිනී’, ‘කුමුදිනී’, ‘භිසිනී’, ‘මුළාලිනී’, ‘සාලුකිනී’ යනුයි. ඇතැම් විට ආදේශ වීමෙන් ද ‘පදුමිපි’, ‘පදුමිනී පණ්ණං’ යනු වෙයි. අන්‍ය තැනක ‘පොක්ඛරවා හත්ථී’ යනුයි. (35) ‘නාවා’ ශබ්දයෙන් ‘ඉක’ ප්‍රත්‍යය වේ; ‘නාවිකො’ යනුයි. (36) ‘සුඛ’, ‘දුක්ඛ’ ශබ්දයන්ගෙන් ‘ඊ’ ප්‍රත්‍යය වේ; ‘සුඛී’, ‘දුක්ඛී’ යනුයි. (37) ‘සිඛා’ ආදී ශබ්දයන්ගෙන් විකල්පයෙන් වේ; ‘සිඛී’, ‘සිඛාවා’, ‘මාලී’, ‘මාලාවා’, ‘සීලී’, ‘සීලවා’, ‘බලී’, ‘බලවා’ යනුයි. (38) ‘බාහු’ හෝ ‘ඌරු’ යන වචන පූර්වයෙන් ඇති ‘බල’ ශබ්දයෙන් (ඊ ප්‍රත්‍යය වේ); ‘බාහුබලී’, ‘ඌරුබලී’ යනුයි.

๘๑. ตปาทีหิ สฺสี. ตปาทิโต มนฺตฺวตฺเถ วา สฺสี โหติ. ตปสฺสี, ยสสฺสี, เตชสฺสี, มนสฺสี, ปยสฺสี. วาตฺเวว? ยสวา.

81. ‘තප’ ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පසුව ‘මන්තු’ ප්‍රත්‍යයාර්ථයෙහි විකල්පයෙන් ‘ස්සී’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. තපස්සී, යසස්සී, තේජස්සී, මනස්සී, පයස්සී. විකල්පයෙන් යැයි කීවේකුමටද? යසවා (යන මෙහි ‘වන්තු’ ප්‍රත්‍යය ද වන බැවිනි).

๘๒. มุขาทิโต โร. มุขาทีหิ มนฺตฺวตฺเถโร โหติ. มุขโร, สุสิโร, อูสโร, มธุโร, ขโร, กุญฺชโร, นครํ, (๓๙) ‘‘ทนฺตสฺสุ จ อุนฺนภทนฺเต’’, ทนฺตุโร.

82. ‘මුඛ’ ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පසුව ‘මන්තු’ ප්‍රත්‍යයාර්ථයෙහි ‘ර’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. මුඛරො, සුසිරො, ඌසරො, මධුරො, ඛරො, කුඤ්ජරො, නගරං. (39) උස් වූ දත් ඇති යන අර්ථයෙහි දන්ත ශබ්දයට උකාරය ආදේශ වී ‘ර’ ප්‍රත්‍යය වී ‘දන්තුරො’ යනු වෙයි.

๘๓. ตุนฺทฺยาทีหิ โภ.

83. ‘තුන්දි’ ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පසුව ‘භ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ตุนฺทิอาทีหิ [Pg.165] มนฺตฺวตฺเถ โภ วา โหติ. ตุนฺทิโภ, วฏิโภ, วลิโภ. วาตฺเวว? ตุนฺทิมา.

‘තුන්දි’ ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පසුව ‘මන්තු’ ප්‍රත්‍යයාර්ථයෙහි විකල්පයෙන් ‘භ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. තුන්දිබ්හො, වටිබ්හො, වලිබ්හො. විකල්පයෙන් යැයි කීවේකුමටද? තුන්දිමා (යනු ද වන බැවිනි).

๘๔. สทฺธาทิตฺวา.

84. ‘සද්ධා’ ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පසුව විකල්පයෙන් ‘අ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

สทฺธาทีหิ มนฺตฺวตฺเถอ โหติ วา. สทฺโธ, ปญฺโญ, อิตฺถิยํ สทฺธา. วาตฺเวว? ปญฺญวา.

‘සද්ධා’ ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පසුව ‘මන්තු’ ප්‍රත්‍යයාර්ථයෙහි විකල්පයෙන් ‘අ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. සද්ධො, පඤ්ඤො, ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි ‘සද්ධා’ යනුයි. විකල්පයෙන් යැයි කීවේකුමටද? පඤ්ඤවා (යනු ද වන බැවිනි).

๘๕. โณ ตปา.

85. ‘තප’ ශබ්දයෙන් පසුව ‘ණ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ตปา โณ โหติ มนฺตฺวตฺเถ. ตาปโส, อิตฺถิยํ ตาปสี.

‘තප’ ශබ්දයෙන් පසුව ‘මන්තු’ ප්‍රත්‍යයාර්ථයෙහි ‘ණ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. තාපසො, ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි ‘තාපසී’ යනුයි.

๘๖. อาลฺวภิชฺฌาทีหิ.

86. ‘අභිජ්ඣා’ ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පසුව ‘ආලු’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

อภิชฺฌาทีหิ อาลุ โหติ มนฺตฺวตฺเถ, อภิชฺฌาลุ, สีตาลุ, ธชาลุ, ทยาลุ. วาตฺเวว? ทยาวา.

‘අභිජ්ඣා’ ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පසුව ‘මන්තු’ ප්‍රත්‍යයාර්ථයෙහි ‘ආලු’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. අභිජ්ඣාලු, සීතාලු, ධජාලු, දයාලු. විකල්පයෙන් යැයි කීවේකුමටද? දයාවා (යනු ද වන බැවිනි).

๘๗. ปิจฺฉาทิตฺวิโล.

87. ‘පිච්ඡා’ ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පසුව විකල්පයෙන් ‘ඉල’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ปิจฺฉาทีหิ อิโล โหติ วา มนฺตฺวตฺเถ. ปิจฺฉิโล ปิจฺฉวา, เผนิโล เผนวา, ชฏิโล ชฏาวา. กถํ ‘วาจาโล’ติ? นินฺทายมิลสฺสาทิโลเป ‘‘ปโร กฺวจี’’ติ (๑-๒๗).

‘පිච්ඡා’ ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පසුව ‘මන්තු’ ප්‍රත්‍යයාර්ථයෙහි විකල්පයෙන් ‘ඉල’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. පිච්ඡිලො, පිච්ඡවා; ඵෙනිලො, ඵෙනවා; ජටිලො, ජටාවා. ‘වාචාලො’ යන්න කෙසේ සිද්ධ වේද? නින්දා අර්ථයෙහි ‘ඉල’ ප්‍රත්‍යයෙහි ආදිකාලෝපයෙන් ‘පරො ක්වචි’ (1-27) සූත්‍රයෙන් (ආල ප්‍රත්‍යය වීමෙනි).

๘๘. สีลาทิโต โว.

88. ‘සීල’ ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පසුව විකල්පයෙන් ‘ව’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

สีลาทีหิ โว โหติ วา มนฺตฺวตฺเถ. สีลโว สีลวา, เกสโว เกสวา, (๔๐) ‘‘อณฺณา นิจฺจํ’’ อณฺณโว. (๔๑) คาณฺฑี ราชีหิ สญฺญายํ’’ คาณฺฑีวํ ธนุ, ราชีวํ ปงฺกชํ.

‘සීල’ ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පසුව ‘මන්තු’ ප්‍රත්‍යයාර්ථයෙහි විකල්පයෙන් ‘ව’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. සීලවො, සීලවා; කෙසවො, කෙසවා. (40) ‘අණ්ණ’ ශබ්දයෙන් නිත්‍යයෙන්ම (ව ප්‍රත්‍යය වී) ‘අණ්ණවො’ යනු වෙයි. (41) සංඥා (නමක්) හැඟවීමේදී ‘ගාණ්ඩී’, ‘රාජී’ ශබ්දයන්ගෙන් (ව ප්‍රත්‍යය වී) ‘ගාණ්ඩීවං’ (දුන්න), ‘රාජීවං’ (නෙළුම) යනු වෙති.

๘๙. มายา เมธาหิ วี.

89. ‘මායා’, ‘මේධා’ යන ශබ්දයන්ගෙන් පසුව ‘වී’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

เอเตหิ [Pg.166] ทฺวีหิ วี โหติ มนฺตฺวตฺเถ. มายาวี, เมธาวี.

මෙම ශබ්ද දෙකෙන් පසුව ‘මන්තු’ ප්‍රත්‍යයාර්ථයෙහි ‘වී’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. මායාවී, මේධාවී.

๙๐. สิสฺสเร อามฺยุวามี. สสทฺทา อามฺยุวามี โหนฺติ อิสฺสเร-ภิธายฺเย มนฺตฺวตฺเถ. สมสฺสตฺถีติ สามี, สุวามี.

90. ඊශ්වර (ස්වාමි) බව හැඟවීමේදී, ‘ස’ (ස්ව) ශබ්දයට ‘මන්තු’ ප්‍රත්‍යයාර්ථයෙහි ‘ආම්‍යු’ සහ ‘ආමී’ යන ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. තමාට අයත් දෙයක් ඇත්තේ යන අර්ථයෙන් ‘සාමී’, ‘සුවාමී’ (ස්වාමියා) යනු වෙයි.

๙๑. ลกฺขฺยา โณ อ จ. ลกฺขีสทฺทา โณ โหติ มนฺตฺวตฺเถ อ จานฺตสฺส. ณกาโรวยโว, ลกฺขโณ.

91. ‘ලක්ඛී’ (ලක්ෂ්මී) ශබ්දයෙන් පසුව ‘මන්තු’ ප්‍රත්‍යයාර්ථයෙහි ‘ණ’ ප්‍රත්‍යය ද, එහි අගට ‘අ’ කාරය ද වෙයි. ණකාරය අවයවයක් කොට ඇති ‘ලක්ඛණො’ (ලක්ෂණ ඇත්තා) යනු සිද්ධ වේ.

๙๒. องฺคา โน กลฺยาเณ.

92. යහපත් (ලස්සන) බව හැඟවෙන කල්හි, ‘අංග’ ශබ්දයෙන් පසුව ‘මන්තු’ ප්‍රත්‍යයාර්ථයෙහි ‘න’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

กลฺยาเณ คมฺยมาเน องฺคสฺมา โน โหติ มนฺตฺวตฺเถ. องฺคนา.

යහපත් (සුන්දර) බව හැඟවෙන කල්හි ‘අංග’ ශබ්දයෙන් පසුව ‘මන්තු’ ප්‍රත්‍යයාර්ථයෙහි ‘න’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. ‘අංගනා’ (සුන්දර අවයව ඇත්තී) යනුයි.

๙๓. โส โลมา.

93. ‘ලෝම’ ශබ්දයෙන් පසුව ‘මන්තු’ ප්‍රත්‍යයාර්ථයෙහි ‘ස’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

โลมา โส โหติ มนฺตฺวตฺเถ. โลมโส, อิตฺถิยํ, โลมสา.

‘ලෝම’ ශබ්දයෙන් පසුව ‘මන්තු’ ප්‍රත්‍යයාර්ථයෙහි ‘ස’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. ලෝමසො, ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි ‘ලෝමසා’ යනුයි.

๙๔. อิมิยา.

94. ‘ඉම’, ‘ඉය’ යන ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

มนฺตฺวตฺเถ อิม อิยา โหนฺติ พหุลํ. ปุตฺติโม, กิตฺติโม, ปุตฺติโย, กปฺปิโย, ชฏิโย, หานภาคิโย, เสนิโย.

‘මන්තු’ ප්‍රත්‍යයාර්ථයෙහි බහුල වශයෙන් ‘ඉම’, ‘ඉය’ යන ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. පුත්තිමො, කිත්තිමො, පුත්තියො, කප්පියො, ජටියො, හානභාගියො, සේනියො.

๙๕. โต ปญฺจมฺยา. ปญฺจมฺยนฺตา พหุลํ โต โหติ วา. คามโต อาคจฺฉติ คามสฺมา อาคจฺฉติ, โจรโต ภายติ โจเรหิ ภายติ, สตฺถโต ปริหีโน สตฺถา ปริหีโน.

95. පංචමී විභක්ත්‍යන්ත ශබ්දයන්ගෙන් පසුව බහුල වශයෙන් විකල්පයෙන් ‘තො’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. ‘ගාමතො ආගච්ඡති’ (ගමෙන් එයි) යන්න ‘ගාමස්මා ආගච්ඡති’ යන්න හා සමානය. ‘චොරතො භායති’ (සොරාගෙන් බිය වෙයි) යන්න ‘චොරෙහි භායති’ යන්න හා සමානය. ‘සත්ථතො පරිහීනො’ (සමූහයෙන් පිරිහුණේ) යන්න ‘සත්ථා පරිහීනො’ යන්න හා සමානය.

๙๖. อิโต-เตตฺโต กุโต.

96. ‘ඉතො’, ‘එත්තො’, ‘කුතො’ (යන ශබ්දයෝ නිපාතනය වෙත්).

โตมฺหิ [Pg.167] อิมสฺส ฏิ นิปจฺจเต, เอตสฺส ฏ เอต, กึสทฺทสฺส กุตฺตญฺจ. อิโต อิมสฺมา, อโต เอตฺโต เอตสฺมา, กุโต กสฺมา.

‘තො’ ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි, ‘ඉම’ ශබ්දයට ‘ඉ’ කාරය ද, ‘එත’ ශබ්දයට ‘එ’ හෝ ‘එත්ත’ යන්න ද, ‘කිං’ ශබ්දයට ‘කු’ භාවය ද නිපාතනය කරනු ලැබේ. ‘ඉතො’ යනු ‘ඉමස්මා’ යන්න වෙනුවට ද, ‘අතො’, ‘එත්තො’ යනු ‘එතස්මා’ යන්න වෙනුවට ද, ‘කුතො’ යනු ‘කස්මා’ යන්න වෙනුවට ද වෙයි.

๙๗. อภฺยาทีหิ. อภิอาทีหิ โต โหติ. อภิโต, ปริโต, ปจฺฉโต เหฏฺฐโต.

97. ‘අභි’ ආදී නිපාත/උපසර්ගයන්ගෙන් පසුව ‘තො’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. අභිතො, පරිතො, පච්ඡතො, හෙට්ඨතො.

๙๘. อาทฺยาทีหิ. อาทิปฺปภุตีหิ โต วา โหติ, อาโท อาทิโต, มชฺฌโต อนฺตโต, ปิฏฺฐิโต, ปสฺสโต, มุขโต, ยโตทกํ ตทาทิตฺตํ, ยํ อุทกํ ตเทวาทิตฺตนฺติ อตฺโถ.

98. ‘ආදි’ ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පසුව විකල්පයෙන් ‘තො’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. ආදො, ආදිතො, මජ්ඣතො, අන්තතො, පිට්ඨිතො, පස්සතො, මුඛතො. ‘යතොදකං තදාදිත්තං’ යනු ‘යං උදකං තදේවාදිත්තං’ (යම් ජලයක් වේද එයම ඇවිළුණේය) යන අර්ථයයි.

๙๙. สพฺพาทิโต สตฺตมฺยา ตฺรตฺตา. สพฺพาทีหิ สตฺตมฺยนฺเตหิ ตฺรตฺถา วา โหนฺติ. สพฺพตฺร สพฺพ. สพฺพสฺมึ, ยตฺร ยตฺถ ยสฺมึ. พหุลาธิการา น ตุมฺหามฺเหหิ.

99. සප්තමී විභක්ත්‍යන්ත වූ ‘සබ්බ’ ආදී ශබ්දයන්ගෙන් පසුව විකල්පයෙන් ‘ත්‍ර’ සහ ‘ත්ථ’ යන ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. ‘සබ්බත්‍ර’, ‘සබ්බත්ථ’ යනු ‘සබ්බස්මිං’ යන්න හා සමානය. ‘යත්‍ර’, ‘යත්ථ’ යනු ‘යස්මිං’ යන්න හා සමානය. ‘බහුල’ අධිකාරය නිසා ‘තුම්හ’, ‘අම්හ’ යන ශබ්දයන්ගෙන් මේවා සිදු නොවේ.

๑๐๐. กตฺเถตฺถ กุตฺราตฺร กฺเวหิธ.

100. ‘කත්ථ’, ‘එත්ථ’, ‘කුත්‍ර’, ‘අත්‍ර’, ‘ක්ව’, ‘ඉහ’, ‘ඉධ’ (යන ශබ්දයෝ නිපාතනය වෙත්).

เอเตสทฺทา นิปจฺจนฺเต. กสฺมึ กตฺถ, กุตฺร, กฺว, เอตสฺมึ, เอตฺถ, อตฺร, อสฺมึ อิห, อิธ.

මෙම ශබ්දයෝ නිපාතනය කරනු ලැබෙත්. ‘කස්මිං’ යන අර්ථයෙහි ‘කත්ථ’, ‘කුත්‍ර’, ‘ක්ව’ යන්න ද, ‘එතස්මිං’ යන අර්ථයෙහි ‘එත්ථ’, ‘අත්‍ර’ යන්න ද, ‘අස්මිං’ යන අර්ථයෙහි ‘ඉහ’, ‘ඉධ’ යන්න ද වෙයි.

๑๐๑. ธิ สพฺพา วา. สตฺตมฺยนฺตโต สพฺพสฺมา ธิ วา โหติ. สพฺพธิ, สพฺพตฺถ.

101. සප්තමී විභක්ත්‍යන්ත වූ ‘සබ්බ’ ශබ්දයෙන් පසුව විකල්පයෙන් ‘ධි’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. සබ්බධි, සබ්බත්ථ.

๑๐๒. ยา หึ. สตฺตมฺยนฺตโต ยโต หึ วา โหติ. ยหึ ยตฺร.

102. සප්තමී විභක්ත්‍යන්ත වූ ‘ය’ ශබ්දයෙන් පසුව විකල්පයෙන් ‘හිං’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. යහිං, යත්‍ර.

๑๐๓. ตา หํ จ.

103. ‘ත’ ශබ්දයෙන් පසුව ‘හං’ ප්‍රත්‍යය ද වෙයි.

สตฺตมฺยนฺตโต [Pg.168] ตโต วา หํ โหติ หึ จ. ตหํ, ตหึ, ตตฺร.

සප්තමී විභක්ත්‍යන්ත වූ 'ත' ශබ්දයෙන් පසුව විකල්පයෙන් 'හං' සහ 'හිං' ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. (නිදසුන්:) තහං, තහිං, තත්‍ර.

๑๐๔. กุหึ กหํ.

104. කුහිං, කහං.

กึสทฺทา สตฺตมฺยนฺตา หึ หํ นิปจฺจนฺเต กิสฺส กุกา จ. กุหึ, กหํ. กถํ ‘กุหิญฺจน’นฺติ? ‘จนํ’ อิติ นิปาตนฺตรํ ‘กุหิญฺจี’ติ เอตฺถ จิสทฺโท วิย.

සප්තමී විභක්ත්‍යන්ත 'කිං' ශබ්දයෙන් 'හිං' සහ 'හං' ප්‍රත්‍යයෝ නිපාතනය වෙති, 'කිං' ශබ්දයට පිළිවෙළින් 'කු' සහ 'ක' ආදේශ වෙති. (එයින්) කුහිං, කහං (යනු සිද්ධ වේ). ‘කුහිංචනං’ යන්න කෙසේ වේද? ‘කුහිංචී’ යන්නෙහි ‘චි’ ශබ්දය මෙන් ‘චනං’ යනු වෙනත් නිපාතයකි.

๑๐๕. สพฺเพกญฺญยเตหิ กาเล ทา. เอเตหิ สตฺตมฺยนฺเตหิ กาเล ทา โหติ. สพฺพสฺมึ กาเล สพฺพทา, เอกทา, อญฺญทา, ยทา, ตทา. กาเลติ กึ? สพฺพตฺถ เทเส.

105. මේ සප්තමී විභක්ත්‍යන්ත වූ සබ්බ, ඒක, අඤ්ඤ, ය, ත යන පදයන්ගෙන් කාලය අර්ථයෙහි 'දා' ප්‍රත්‍යය වෙයි. සබ්බස්මිං කාලේ (සියලු කල්හි) - සබ්බදා, ඒකදා, අඤ්ඤදා, යදා, තදා. 'කාලයෙහි' යනු කුමටද? සබ්බත්ථ (සියලු තන්හි) යන දේශ අර්ථය (වැලැක්වීමට) ය.

๑๐๖. กทา กุทา สทา ธุเนทานิ.

106. කදා, කුදා, සදා, අධුනා, ඉදානි (යන මේවා ද නිපාතනය වේ).

เอเต สทฺทา นิปจฺจนฺเต. กสฺมึ กาเล กทา, กุทา, สพฺพสฺมึ กาเล สทา, อิมสฺมึ กาเล อธุนา, อิทานิ.

මෙම ශබ්දයන් නිපාතනය වෙති. කස්මිං කාලේ (කවර කලෙකද) - කදා, කුදා; සබ්බස්මිං කාලේ (සියලු කල්හි) - සදා; ඉමස්මිං කාලේ (මේ කාලයෙහි) - අධුනා, ඉදානි.

๑๐๗. อชฺช สชฺชฺวปรชฺชฺเวตรหิ กรหา.

107. අජ්ජ, සජ්ජු, අපරජ්ජු, ඒතරහි, කරහ (යන මේවා ද වේ).

เอเตสทฺทา นิปจฺจนฺเต. ปกติปฺปจฺจโย อาเทโส กาลวิเสโสติ สพฺพเมตํ นิปาตนา ลพฺภติ, อิมสฺส โฏ ชฺโช ชาหนิ นิปจฺจเต, อสฺมึ อหนิ อชฺช. สมานสฺส สภาโว ชฺชุ จาหนิ, สมาเน อหนิ สชฺชุ. อปรสฺมา ชฺชุ, อปรสฺมึ อหนิ อปรชฺชุ. อิมสฺเสโต กาเล รหิ จ, อิมสฺมึ กาเล เอตรหิ. กึสทฺทสฺส โก รห จานชฺชตเน, กสฺมึ กาเล กรห.

මෙම ශබ්දයන් නිපාතනය වෙති. ප්‍රකෘතිය, ප්‍රත්‍යය, ආදේශය සහ කාල විශේෂය යන මේ සියල්ල නිපාතනයෙන් ම ලැබේ. 'ඉම' ශබ්දයට 'අහනි' (දවස) යන්නෙහි දී 'ටො' වෙනුවට 'ජ්ජො' සහ 'ජා' නිපාතනය වේ; 'අස්මිං අහනි' (මේ දවසෙහි) - අජ්ජ. 'සමාන' ශබ්දයට 'ස' භාවය ද 'අහනි' යන්නෙහි 'ජ්ජු' ද වේ; 'සමානේ අහනි' (එක් දවසෙහි / එකෙණෙහි ම) - සජ්ජු. 'අපර' ශබ්දයෙන් 'ජ්ජු' ප්‍රත්‍යය වේ; 'අපරස්මිං අහනි' (පසු දිනෙක) - අපරජ්ජු. 'ඉම' ශබ්දයට කාලයෙහි දී 'ඒතො' ආදේශය ද 'රහි' ප්‍රත්‍යය ද වේ; 'ඉමස්මිං කාලේ' (මේ කාලයෙහි) - ඒතරහි. 'කිං' ශබ්දයට අනජ්ජතන (වර්තමාන නොවන) කාලයෙහි දී 'කො' ආදේශය ද 'රහ' ප්‍රත්‍යය ද වේ; 'කස්මිං කාලේ' (කවර කලෙකද) - කරහ.

๑๐๘. สพฺพาทีหิ ปยาเร ถา.

108. සබ්බ ආදී ශබ්දයන්ගෙන් ආකාර (ප්‍රකාර) අර්ථයෙහි 'ථා' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

สามญฺญสฺส [Pg.169] เภทโก วิเสโส ปกาโร, ตตฺถ วตฺตมาเนหิ สพฺพาทีหิ ถา โหติ. สพฺเพน ปกาเรน สพฺพถา, ยถา, ตถา.

සාමාන්‍යය බෙදා දක්වන විශේෂය ආකාරය (ප්‍රකාරය) නම් වේ. එම ආකාර අර්ථයෙහි පවත්නා සබ්බ ආදී ශබ්දයන්ගෙන් 'ථා' ප්‍රත්‍යය වෙයි. සබ්බේන ප්‍රකාරේන (සියලු ආකාරයෙන්) - සබ්බථා, යථා, තථා.

๑๐๙. กถมิตฺถํ.

109. කථං, ඉත්ථං (යන මේවා ද වේ).

เอเต สทฺทา นิปจฺจนฺเต ปกาเร. กิมิเมหิ ถํ ปจฺจโย, กอิต จ เตสํ ยถากฺกมํ, กถํ, อิตฺถํ.

මෙම ශබ්දයෝ ආකාර අර්ථයෙහි නිපාතනය වෙති. 'කිං' සහ 'ඉම' යන ශබ්දයන්ගෙන් 'ථං' ප්‍රත්‍යය ද, ඔවුන්ට පිළිවෙළින් 'ක' සහ 'ඉ' ආදේශයෝ ද වෙති; (එයින්) කථං, ඉත්ථං (යනු සිද්ධ වේ).

๑๑๐. ธา สงฺขฺยาหิ.

110. සංඛ්‍යාවාචී ශබ්දයන්ගෙන් පසුව ආකාර අර්ථයෙහි 'ධා' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

สงฺขฺยาวาจีหิ ปกาเร ธา ปรา โหติ. ทฺวีหิ ปกาเรหิ, ทฺเว วา ปกาเร กโรติ ทฺวิธา กโรติ, พหุธา กโรติ, เอกํ ราสึ ปญฺจปฺปการํ กโรติ ปญฺจธา กโรติ, ปญฺจปฺปการเมกปฺปการํ กโรติ เอกธา กโรติ.

සංඛ්‍යාවාචී ශබ්දයන්ගෙන් පසුව ආකාර අර්ථයෙහි 'ධා' ප්‍රත්‍යය වෙයි. 'ද්වීහි ප්‍රකාරේහි' (ආකාර දෙකකින්) හෝ 'ද්වේ වා ප්‍රකාරේ කරෝති' (ආකාර දෙකක් කරයි) - ද්විධා කරෝති, බහුධා කරෝති. එක් රැසක් පස් ආකාරයකට කරයි - පඤ්චධා කරෝති, පස් ආකාරයක් එක් ආකාරයකට කරයි - ඒකධා කරෝති.

๑๑๑. เวกา ชฺฌํ.

111. 'ඒක' ශබ්දයෙන් පසුව විකල්පයෙන් 'ජ්ඣං' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

เอกสฺมา ปกเร ชฺฌํ วา โหติ. เอกชฺฌํ กโรติ, เอกธา, กโรติ.

'ඒක' ශබ්දයෙන් ආකාර අර්ථයෙහි විකල්පයෙන් 'ජ්ඣං' ප්‍රත්‍යය වෙයි. ඒකජ්ඣං කරෝති, ඒකධා කරෝති.

๑๑๒. ทฺวิตีเหธา.

112. 'ද්වි' සහ 'ති' ශබ්දයන්ගෙන් ආකාර අර්ථයෙහි විකල්පයෙන් 'ඒධා' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ทฺวิตีหิ ปกาเร เอธา วา โหติ. ทฺเวธา, เตธา, ทฺวิธา, ติธา.

'ද්වි' සහ 'ති' ශබ්දයන්ගෙන් ආකාර අර්ථයෙහි විකල්පයෙන් 'ඒධා' ප්‍රත්‍යය වෙයි. (එයින්) ද්වේධා, තේධා, ද්විධා, තිධා (යනු සිද්ධ වේ).

๑๑๓. ตพฺพติ ชาติโย.

113. ඒ ආකාරය ඇති (තබ්බති) යන අර්ථයෙහි එම සාමාන්‍ය වාචක ශබ්දයන්ගෙන් 'ජාතිය' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ปการวติ ตํสามญฺญวาจกา สทฺทา ชาติโย โหติ, ปฏุชาติโย, มุทุชาติโย.

ආකාරය ඇත්තා වූ, එම සාමාන්‍ය අර්ථය ප්‍රකාශ කරන ශබ්දයන්ගෙන් 'ජාතිය' ප්‍රත්‍යය වෙයි. (නිදසුන්:) පටුජාතියෝ (තරමක් දක්ෂ වූ), මුදුජාතියෝ (තරමක් මෘදු වූ).

๑๑๔. วารสงฺขฺยาย กฺขตฺตุํ.

114. වාර (වතාව) හා සම්බන්ධ වූ සංඛ්‍යාවාචී ශබ්දයකින් 'ක්ඛත්තුං' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

วารสมฺพนฺธินิยา [Pg.170] สงฺขฺยาย กฺขตฺตุํ โหติ. ทฺเว วาเร ภุญฺชติ ทฺวิกฺขตฺตุํ ทิวสสฺส ภุญฺชติ. วารคฺคหณํ กึ? ปญฺจ ภุญฺชติ. สงฺขฺยายาติ กึ? ปหูเต วาเร ภุญฺชติ.

වාරය හා සම්බන්ධ සංඛ්‍යාවකින් 'ක්ඛත්තුං' ප්‍රත්‍යය වෙයි. 'ද්වේ වාරේ භුඤ්ජති' (දෙවරක් අනුභව කරයි) - දිවසස්ස ද්වික්ඛත්තුං භුඤ්ජති (දිනකට දෙවරක් අනුභව කරයි). 'වාර' යන ග්‍රහණය කුමටද? 'පඤ්ච භුඤ්ජති' (පහක් අනුභව කරයි - මෙහි නොවේ). 'සංඛ්‍යා' යන්න කුමටද? 'පහූතේ වාරේ භුඤ්ජති' (බොහෝ වාරයක් අනුභව කරයි - මෙහි නොවේ).

๑๑๕. กติมฺหา.

115. 'කති' ශබ්දයෙන් පසුව (ද 'ක්ඛත්තුං' ප්‍රත්‍යය වෙයි).

วารสมฺพนฺธินิยา กติสงฺขฺยาย กฺขตฺตุํ โหติ, กติ วาเร, ภุญฺชถิ, กติกฺขตฺตุํ ภุญฺชติ.

වාරය හා සම්බන්ධ 'කති' සංඛ්‍යා ශබ්දයෙන් 'ක්ඛත්තුං' ප්‍රත්‍යය වෙයි. 'කති වාරේ භුඤ්ජති' (කී වතාවක් අනුභව කරයිද) - කතික්ඛත්තුං භුඤ්ජති.

๑๑๖. พหุมฺหา ธา จ ปจฺจาสตฺติยํ.

116. වාරය හා සම්බන්ධ 'බහු' ශබ්දයෙන්, වාරයන්ගේ සමීපතාවක් (නිරන්තර බවක්) ඇති කල්හි 'ධා' සහ 'ක්ඛත්තුං' ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

วารสมฺพนฺธินิยา พหุสงฺขฺยาย ธา โหติ กฺขตฺถุํ จ, วารานญฺเจ ปจฺจาสตฺติ โหติ, พหุธา ทิวสสฺส ภุญฺชติ พหุกฺขตฺตุํ ภุญฺชติ. ปจฺจาสตฺติยนฺติ กึ? พหุวาเร มาสสฺส ภุญฺชติ.

වාරය හා සම්බන්ධ 'බහු' ශබ්දයෙන්, වාරයන්ගේ සමීප බව (ළඟ ළඟ සිදුවීම) ඇති කල්හි 'ධා' සහ 'ක්ඛත්තුං' ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. 'බහුධා දිවසස්ස භුඤ්ජති' (දිනකට බොහෝ වරක් අනුභව කරයි) හෝ 'බහුක්ඛත්තුං භුඤ්ජති'. 'සමීප බව ඇති කල්හි' යනු කුමටද? 'බහුවාරේ මාසස්ස භුඤ්ජති' (මසකට බොහෝ වරක් අනුභව කරයි - මෙහි නොවේ).

๑๑๗. สกึ วา.

117. 'එක් වරක්' යන අර්ථයෙහි විකල්පයෙන් 'සකිං' යන්න නිපාතනය වෙයි.

เอกํ วารมิจฺจสฺมึ อตฺเถ สกินฺติ วา นิปจฺจเต. เอกวารํ ภุญฺชติ สกึ ภุญฺชติ, วาติ กึ? เอกกฺขตฺตุํ ภุญฺชติ.

'එක් වරක්' යන අර්ථයෙහි විකල්පයෙන් 'සකිං' යන්න නිපාතනය වෙයි. 'ඒකවාරං භුඤ්ජති' (එක් වරක් අනුභව කරයි) - සකිං භුඤ්ජති. 'විකල්පයෙන්' යනු කුමටද? ඒකක්ඛත්තුං භුඤ්ජති (යනුවෙන් ද වන බැවිනි).

๑๑๘. โส วีจฺฉปฺปกาเรสุ.

118. වීප්සා (නැවත නැවත කීම) සහ ප්‍රකාර (ආකාර) අර්ථයන්හි බහුල වශයෙන් 'සෝ' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

วีจฺฉายํ ปกาเร จ โส โหติ พหุลํ. วีจฺฉายํ-ขณฺฑโส, พิลโส. ปกาเร-ปุถุโส, สพฺพโส.

වීප්සා සහ ආකාර අර්ථයෙහි 'සෝ' ප්‍රත්‍යය බහුලව වෙයි. වීප්සායෙහි - ඛණ්ඩසෝ (කඩින් කඩ / කෑල්ලෙන් කෑල්ල), බිලසෝ (කොටසින් කොටස). ආකාරයෙහි - පුථුසෝ (වෙන වෙනම / නොයෙක් ආකාරයෙන්), සබ්බසෝ (සර්වාකාරයෙන්).

๑๑๙. อภูตตพฺภาเว กราสภูโยเค วิการา จี.

119. පෙර නොවූ තත්ත්වයකට පත්වීම (අභූතතද්භාවය) අර්ථයෙහි, කෘ (කරයි), අස් (ඇත), භූ (වෙයි) යන ධාතූන්ගේ යෝගය ඇති කල්හි, විකාරවාචී ශබ්දයෙන් 'චී' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

อวตฺถาวโต-วตฺถนฺตเรนาภูตสฺส ตายาวตฺถาย ภาเวกราสภูหิ สมฺพนฺเธ สติ วิการวาจกา จี โหติ, อธวลํ ธวลํ [Pg.171] กโรติ ธวลี กโรติ, อธวโล ธวโล สิยา ธวลี สิยา, อธวโล ธวโล ภวติ ธวลี ภวติ. อภูต ตพฺภาเวติ กึ? ฆฏํ กโรติ, ทธิ อตฺถิ, ฆโฏ ภวติ. กราสภูโยเคติ กึ? อธวโลธวโล ชายเต. วิการาติ กึ? ปกติยา มาโหตุ, สุวณฺณํ กุณฺฑลํ กโรติ.

එක් අවස්ථාවක සිට වෙනත් අවස්ථාවකට පෙර නොවූ පරිදි පැමිණීමෙහි දී, කරෝති (කෘ), සියා (අස්), භවති (භූ) යන ක්‍රියාවන් හා සම්බන්ධය ඇති කල්හි විකාරවාචී ශබ්දයෙන් 'චී' ප්‍රත්‍යය වෙයි. සුදු නොවන දෙයක් සුදු කරයි - ධවලී කරෝති, සුදු නොවන දෙයක් සුදු විය හැකිය - ධවලී සියා, සුදු නොවන දෙයක් සුදු වෙයි - ධවලී භවති. 'අභූතතද්භාවයෙහි' යන්න කුමටද? 'ඝටං කරෝති' (කළයක් කරයි), 'දධි අත්ථි' (මුදවපු කිරි ඇත), 'ඝටෝ භවති' (කළයක් වෙයි - මෙහි නොවේ). 'කෘ, අස්, භූ ධාතූන්ගේ යෝගයෙහි' යනු කුමටද? 'අධවලෝ ධවලෝ ජායතේ' (සුදු නොවන දෙය සුදු වී උපදී - මෙහි 'ජන්' ධාතුව ඇති බැවින් නොවේ). 'විකාරයෙන්' යනු කුමටද? ප්‍රකෘතියෙහි (ස්වාභාවික තත්ත්වයෙහි) නොවීම සඳහා ය; 'සුවණ්ණං කුණ්ඩලං කරෝති' (රනින් කුණ්ඩලාභරණ කරයි - මෙහි රන් යනු ප්‍රකෘතියක් මිස විකාරයක් නොවේ).

๑๒๐. ทิสฺสนฺตญฺเญปิ ปจฺจยา.

120. (මීට) වෙනත් ප්‍රත්‍යයෝ ද පෙනෙත්.

วุตฺตโต-ญฺเญปิ ปจฺจยา ทิสฺสนฺติ วุตฺตาวุตฺตตฺเถสุ. วิวิธา มาตโร วิมาตโร, ตาสํ ปุตฺตา เวมาติกา-ริกณ. ปถํ คจฺฉตีติ ปถาวิโน-อาวี. อิสฺสา อสฺส อตฺถีติ อิสฺสุกี-อุกี. ธุรํ วหตีติ โธรยฺโห- ยฺหณ.

කියන ලද ප්‍රත්‍යයන්ට වඩා වෙනත් ප්‍රත්‍යයෝ ද කියන ලද සහ නොකියන ලද අර්ථයන්හි පෙනෙත්. 'විවිධා මාතරෝ' (නොයෙක් මව්වරු) - 'විමාතරෝ' (කුඩම්මලා), ඔවුන්ගේ පුත්‍රයෝ - 'වේමාතිකා' ('රිකණ' ප්‍රත්‍යයෙන්). 'පථං ගච්ඡති' (මඟ යයි) - 'පථාවිනෝ' ('ආවී' ප්‍රත්‍යයෙන්). 'ඉස්සා අස්ස අත්ථි' (ඔහුට ඊර්ෂ්‍යාව ඇත) - 'ඉස්සුකී' ('උකී' ප්‍රත්‍යයෙන්). 'ධුරං වහති' (ධුරය දරයි / බර අදී) - 'ධෝරය්හෝ' ('ය්හණ' ප්‍රත්‍යයෙන්).

๑๒๑. อญฺญสฺมึ.

121. වෙනත් අර්ථයන්හි ද (ප්‍රත්‍යයෝ පෙනෙත්).

วุตฺตโต-ญฺญสฺมิมฺปิ อตฺเถ วุตฺตปฺปจฺจยา ทิสฺสนฺติ. มคธานํ อิสฺสโร มาคโธ-ธณา. กาสีติ สหสฺสํ, ตมคฺฆตีติ กาสิโย อิโย.

කියන ලද අර්ථයන්ට වඩා වෙනත් අර්ථයන්හි ද කියන ලද ප්‍රත්‍යයෝ පෙනෙත්. 'මගධානං ඉස්සරෝ' (මගධ දේශයේ අධිපතියා) - 'මාගධෝ' ('ධණ' ප්‍රත්‍යයෙන්). 'කාසීති සහස්සං, තමග්ඝති' (දහසක් වටිනා කසී සළුව) - 'කාසියෝ' ('ඉයෝ' ප්‍රත්‍යයෙන්).

๑๒๒. สกตฺเถ.

122. ස්වාර්ථයෙහි (තමාගේ ම අර්ථයෙහි) ද ප්‍රත්‍යයෝ පෙනෙත්.

สกตฺเถปิ ปจฺจยา ทิสฺสนฺติ. หีนโก, โปตโก, กิจฺจยํ.

ස්වාර්ථයෙහි ද ප්‍රත්‍යයෝ පෙනෙත්. (නිදසුන්:) හීනකෝ, පෝතකෝ, කිච්චයං.

๑๒๓. โลโป.

123. ප්‍රත්‍යයන් ලොප් වීම ද (පෙනේ).

ปจฺจยานํ โลโปปิ ทิสฺสติ. พุทฺเธ รตนํ ปณีตํ, จกฺขุํ สุญฺญํ อตฺเตน วา อตฺตริเยน วาติ ภาวปฺปจฺจยโลโป.

ප්‍රත්‍යයන් ලොප් වීම ද පෙනේ. 'බුද්ධේ රතනං පණීතං' (බුද්ධත්වය උතුම් රත්නයකි - මෙහි බුද්ධත්ව යන භාව ප්‍රත්‍යය ලොප් වී 'බුද්ධ' වී ඇත), 'චක්ඛුං සුඤ්ඤං අත්තේන වා අත්තනියේන වා' (ඇස තමාගෙන් හෝ තමාට අයත් දෙයින් ශුන්‍යය - මෙහි ද භාව ප්‍රත්‍යය ලොප් වී ඇත) යනු භාව ප්‍රත්‍යය ලොප් වීමට නිදසුන් ය.

๑๒๔. สรานมาทิสฺสายุวณฺณสฺสาเอโอ ณานุพนฺเธ.

124. ණ-අනුබන්ධය පර වූ කල්හි, ස්වරයන් අතුරින් ආදිකාලීන වූ (පළමු) අ-වර්ණය, ඉ-වර්ණය හා උ-වර්ණය යන මොවුන්ට පිළිවෙළින් ආ, ඒ, ඕ යන ආදේශයෝ වෙති.

สรานมาทิภูตา [Pg.172] เย อการิวณฺณุวณฺณา, เตสํ อาเอโอ โหนฺติ ยถากฺกมํณานุพนฺเธ. ราฆโว, เวนเตยฺโย, เมนิโก, โอฬุมฺปิโก, โทภคฺคํ. ณานุพนฺเธติ กึ? ปุราตโน.

ස්වරයන් අතුරින් මුලින් ම පවත්නා යම් අ-කාරයක්, ඉ-වර්ණයක් සහ උ-වර්ණයක් වෙත් ද, ඔවුනට ණ-අනුබන්ධයෙහි දී පිළිවෙළින් ආ, ඒ, ඕ යන ආදේශයෝ වෙති. උදාහරණ: රාඝවො, වෙනතෙය්‍යො, මේනිකො, ඕළුම්පිකො, දොභග්ගං යනුයි. 'ණ-අනුබන්ධයෙහි දී' යන්න කුමකට ද? 'පුරාතනො' යන්නෙහි (එසේ නොවන බව දැක්වීමට) ය.

๑๒๕. สํโยเค กฺวจิ.

125. සංයුක්ත ව්‍යඤ්ජනයක් පරව ඇති කල්හි ඇතැම් තැනක (ඉහත කී ආ, ඒ, ඕ ආදේශයෝ) වෙති.

สรานมาทิภูตา เย อยุวณฺณา, เตสํ อาเอโอ โหนฺติ กฺวจิเทว สํโยควิสเย ณานุพนฺเธ. เทจฺโจ, โกณฺฑญฺโญ. กฺวจีติ กึ? กตฺติเกยฺโย.

ස්වරයන්ට ආදි වූ යම් අ-වර්ණ, ඉ-වර්ණ, උ-වර්ණයෝ වෙත් ද, ඔවුනට සංයුක්ත ව්‍යඤ්ජන විෂයයෙහි ණ-අනුබන්ධය ඇති කල්හි ඇතැම් තැනක ම ආ, ඒ, ඕ යන ආදේශයෝ වෙති. උදාහරණ: දෙච්චො, කොණ්ඩඤ්ඤො යනාදියයි. 'ඇතැම් විට (ක්වචි)' යන්න කුමකට ද? 'කත්තිකෙය්‍යො' යන්නෙහි (එය සිදු නොවන බැවින්) ය.

๑๒๖. มชฺเฌ.

126. (පදයක) මධ්‍යයෙහි ඇති අ-වර්ණ, ඉ-වර්ණ, උ-වර්ණයන්ට ද ඇතැම් විට (ආ, ඒ, ඕ ආදේශයෝ වෙති).

มชฺเฌ วตฺตมานานมฺปิ อยุวณฺณานํ อา เอ โอ โหนฺติ กฺวจิ. อฑฺฒเตยฺโย, วาเสฏฺโฐ.

පදය මැද පවත්නා වූ ද අ-වර්ණ, ඉ-වර්ණ, උ-වර්ණයන්ට ඇතැම් විට ආ, ඒ, ඕ යන ආදේශයෝ වෙති. උදාහරණ: අඩ්ඪතෙය්‍යො, වාසෙට්ඨො යනාදියයි.

๑๒๗. โกสชฺชาชฺชว ปาริสชฺช โสหชฺช มทฺทวาริสฺสาสภาชญฺญเถยฺย พาหุสจฺจา.

127. කොසජ්ජ, ආජ්ජව, පාරිසජ්ජ, සොහජ්ජ, mද්දව, ආරිස්ස, ආසභ, ආජඤ්ඤ, ථෙය්‍ය, බාහුසච්ච යන ශබ්දයෝ (ණ-අනුබන්ධයෙහි දී) නිපාතනයෙන් (රූප සිද්ධියෙන්) නිපදවනු ලැබෙති.

เอเตสทฺทา นิปจฺจนฺเตณานุพนฺเธ. กุสี ตสฺส ภาโวโกสชฺชํ, อุชุโน ภาโว อชฺชวํ, ปริสาสุ สาธุ ปาริสชฺโช, สุหทโยว สุหชฺโช, ตสฺส ปน ภาโว โสหชฺชํ, มุทุโน ภาโว มทฺทวํ, อิสิโน อิทํ ภาโว วา อาริสฺสํ, อุสภสฺส อิทํ ภาโว [Pg.173] วา อาสภํ, อาชานียสฺส ภาโว โส เอว วา อาชญฺญํ, เถนสฺส ภาโว กมฺมํ วา เถยฺยํ, พหุสฺสตสฺส ภาโว พาหุสจฺจํ, เอเตสุ ยมลกฺขณิกํ, ตํ นิปาตนา.

ණ-අනුබන්ධය ඇති කල්හි මේ ශබ්දයෝ නිපාතනය කරනු ලැබෙති. කුසී (අලසයා) ගේ භාවය 'කොසජ්ජං' යි. උජු (සෘජු තැනැත්තා) ගේ භාවය 'අජ්ජවං' යි. පිරිසෙහි සුදුසු වූයේ 'පාරිසජ්ජො' යි. සුහෘදයා ම 'සුහජ්ජ' නම් වේ, ඔහුගේ භාවය 'සොහජ්ජං' යි. මුදු (මෘදු තැනැත්තා) ගේ භාවය 'මද්දවං' යි. ඉසි (ඍෂි) ගේ මෙයට අයත් දෙය හෝ භාවය 'ආරිස්සං' යි. උසභයාගේ මෙයට අයත් දෙය හෝ භාවය 'ආසභං' යි. ආජානීයයාගේ භාවය හෝ ඒ ම 'ආජඤ්ඤං' යි. ථේන (සොරා) ගේ භාවය හෝ ක්‍රියාව 'ථෙය්‍යං' යි. බහුස්සුත (බහුශ්‍රැතයා) ගේ භාවය 'බාහුසච්චං' යි. මොවුන් කෙරෙහි යම් ලක්ෂණයක් (සාමාන්‍ය ව්‍යාකරණ නීතියට) පරිබාහිර ව පෙනේ ද, එය නිපාතනයෙන් සිදු වූවක් ලෙස සැලකිය යුතුය.

๑๒๘. มนาทีนํ สก.

128. ණ-අනුබන්ධය පර වූ කල්හි 'මන' ආදී ශබ්දයන්ට 'සක' (ස-කාරය සහිත වීම) වෙයි.

มนาทีนํ สก โหติ ณานุพนฺเธ. มนสิ ภวํ มานสํ, ทุมฺมนโส ภาโว โทมนสฺสํ, โสมนสฺสํ.

ණ-අනුබන්ධය පර වූ කල්හි 'මන' ආදී ශබ්දයන්ට 'ස-ක' (ස-කාරය සහිත වීම) වෙයි. මනසෙහි උපදිනුයේ 'මානසං' යි. දුම්මනස (කණගාටු සිත) ගේ භාවය 'දොමනස්සං' යි. (සුමනසගේ භාවය) 'සොමනස්සං' යි.

๑๒๙. อุวณฺณสฺสาวง สเร.

129. ස්වරාදි වූ ණ-අනුබන්ධයෙහි දී උ-වර්ණයට 'අවඞ' (අව) ආදේශය වෙයි.

สราโท ณานุพนฺเธ อุวณฺณสฺสาวง โหติ. ราฆโว, ชมฺพวํ.

ස්වරාදියෙන් යුක්ත වූ ණ-අනුබන්ධය ඇති කල්හි උ-වර්ණයට 'අවඞ' (අව) ආදේශය වෙයි. උදාහරණ: රාඝවො, ජම්බවං යනාදියයි.

๑๓๐. ยมฺหิ โคสฺส จ.

130. ය-කාරය පර වූ කල්හි 'ගො' ශබ්දයේ (ඕ-කාරයට) ද 'අවඞ' (අව) ආදේශය වෙයි.

ยการาโท ปจฺจเย โคสฺสุวณฺณสฺส จ อวง โหติ. คพฺยํ, ภาตพฺโย.

ය-කාරය ආදිකොට ඇති ප්‍රත්‍යයක් පර වූ කල්හි 'ගො' ශබ්දයේ ඕ-කාරයට ද 'අවඞ' (අව) ආදේශය වෙයි. උදාහරණ: ගබ්‍යං, භාතබ්‍යො යනාදියයි.

๑๓๑. โลโป-วณฺณิวณฺณานํ.

131. (ය-කාරය පර වූ කල්හි) අ-වර්ණය (අ, ආ) සහ ඉ-වර්ණය (ඉ, ඊ) යන මොවුන්ගේ ලෝපය (හැලීම) වෙයි.

ยการาโท ปจฺจเย อวณฺณิวณฺณานํ โลโป โหติ. ทายชฺชํ, การุญฺญํ, อาธิปจฺจํ, เทปฺปํ. พหุลํวิธานา กฺวจิ น โหติ กิจฺจยํ.

ය-කාරය ආදි වූ ප්‍රත්‍යයක් පර වූ කල්හි අ-වර්ණය හා ඉ-වර්ණය ලෝප වෙයි. උදාහරණ: දායජ්ජං, කාරුඤ්ඤං, ආධිපච්චං, දෙප්පං යනාදියයි. බහුල විධාන (විකල්ප ක්‍රම) නිසා ඇතැම් තැනක මේ ලෝපය සිදු නොවේ. උදාහරණ: කිච්චයං යන්නයි.

๑๓๒. รานุพนฺเธ-นฺต สราทิสฺส.

132. ර-අනුබන්ධය ඇති කල්හි (පූර්ව පදයේ) අග ස්වරය යම් කොටසකට මුල වේ ද, එම සමස්ත කොටස ම ලෝප වෙයි.

อนฺโต สโร อาทิมฺหิ ยสฺสาวยวสฺส, ตสฺส โลโป โหติ รานุพนฺเธ. กิตฺตกํ, เปตฺเตยฺยํ.

ර-අනුබන්ධය පර වූ කල්හි, (පූර්ව පදයේ) අග ස්වරය යම් කොටසක (අවයවයක) මුල වේ ද, එම කොටස ලෝප වෙයි. උදාහරණ: කිත්තකං, පෙත්තෙය්‍යො යනාදියයි.

๑๓๓. กิสมหตมิเม กส มหา.

133. 'කිස' සහ 'මහන්ත' යන ශබ්දයන්ට ('ඉම' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි) පිළිවෙළින් 'කස' සහ 'මහා' යන ආදේශයෝ වෙති.

กิสสฺส มหโต อิเม กสมหา โหนฺติ ยถากฺกมํ, กสิมา, มหิมา.

'ඉම' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි 'කිස' ශබ්දයට 'කස' ආදේශය ද, 'මහන්ත' ශබ්දයට 'මහා' ආදේශය ද පිළිවෙළින් වෙති. උදාහරණ: කසිමා, මහිමා යනාදියයි.

๑๓๔. อายุสฺสายส มนฺตุมฺหิ.

134. 'මන්තු' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි 'ආයු' ශබ්දයට 'ආයස' යන ආදේශය වෙයි.

อายุสฺส [Pg.174] อายสาเทโส โหติ มนฺตุมฺหิ. อายสฺมา.

'මන්තු' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි 'ආයු' ශබ්දයට 'ආයස' යන ආදේශය වෙයි. උදාහරණ: ආයස්මා යන්නයි.

๑๓๕. โช วุทฺธสฺสิยิฏฺเฐสุ.

135. 'ඉය' සහ 'ඉට්ඨ' යන ප්‍රත්‍යයෝ පර වූ කල්හි, 'වුද්ධ' (වෘද්ධ) ශබ්දයට 'ජ' යන ආදේශය වෙයි.

วุทฺธสฺส โช โหติ อิยอิฏฺเฐสุ, เชยฺโย, เชฏฺโฐ.

'ඉය' සහ 'ඉට්ඨ' ප්‍රත්‍යයන්හි දී 'වුද්ධ' ශබ්දයට 'ජ' ආදේශය වෙයි. උදාහරණ: ජෙය්‍යො, ජෙට්ඨො යනාදියයි.

๑๓๖. พาฬฺหนฺติกปสตฺถานํ สาธ เนท สา.

136. ('ඉය' සහ 'ඉට්ඨ' ප්‍රත්‍යයන්හි දී) 'බාළ්හ', 'අන්තික' සහ 'පසත්ථ' යන ශබ්දයන්ට පිළිවෙළින් 'සාධ', 'නේද' සහ 'සා' යන ආදේශයෝ වෙති.

อิยอิฏฺเฐสุ พาฬฺหนฺติกปสตฺถานํ สาธ เนท สา โหนฺติ ยถากฺกมํ. สาธิโย, สาธิฏฺโฐ, เนทิโย, เนทิฏฺโฐ, เสยฺโย, เสฏฺโฐ.

'ඉය' සහ 'ඉට්ඨ' ප්‍රත්‍යයන්හි දී 'බාළ්හ', 'අන්තික' සහ 'පසත්ථ' යන ශබ්දයන්ට පිළිවෙළින් 'සාධ', 'නේද' සහ 'සා' යන ආදේශයෝ වෙති. උදාහරණ: සාධියො, සාධිට්ඨො, නෙදියො, නෙදිට්ඨො, සෙය්‍යො, සෙට්ඨො යනාදියයි.

๑๓๗. กณกนาปฺปยุวานํ.

137. ('ඉය' සහ 'ඉට්ඨ' ප්‍රත්‍යයන්හි දී) 'අප්ප' සහ 'යුව' යන ශබ්දයන්ට පිළිවෙළින් 'කණ' සහ 'කන' යන ආදේශයෝ වෙති.

อิยอิฏฺเฐสุ อปฺปยุวานํ กณ กนา โหนฺติ ยถากฺกมํ. กณิโย กณิฏฺโฐ, กนิโย กนิฏฺโฐ.

'ඉය' සහ 'ඉට්ඨ' ප්‍රත්‍යයන්හි දී 'අප්ප' සහ 'යුව' යන ශබ්දයන්ට පිළිවෙළින් 'කණ' සහ 'කන' යන ආදේශයෝ වෙති. උදාහරණ: කණියො, කණිට්ඨො, kනියො, කනිට්ඨො යනාදියයි.

๑๓๘. โลโป วี มนฺตุ วนฺตูนํ.

138. 'ඉය' සහ 'ඉට්ඨ' යන ප්‍රත්‍යයෝ පර වූ කල්හි, (පූර්ව පදයෙහි අග පවත්නා) 'වී', 'මන්තු' සහ 'වන්තු' යන ප්‍රත්‍යයන්ගේ ලෝපය (හැලීම) වෙයි.

วี มนฺตุ วนฺตูนํ โลโป โหติ อิยอิฏฺเฐสุ. อติสเยน เมธาวี เมธิโย, เมธิฏฺโฐ, อติสเยน สติมา สติโย, สติฏฺโฐ, อติสเยน คุณวา คุณิโย, คุณิฏฺโฐ.

'ඉය' සහ 'ඉට්ඨ' ප්‍රත්‍යයන්හි දී (පූර්ව පදයන්හි අග පවත්නා) 'වී', 'මන්තු' සහ 'වන්තු' යන ප්‍රත්‍යයෝ ලෝප වෙති. උදාහරණ: අතිශයින් ම බුද්ධිමත් වූයේ 'මේධියො', 'මේධිට්ඨො' යි. අතිශයින් ම සිහිකල්පනාව ඇත්තේ 'සතියො', 'සතිට්ඨො' යි. අතිශයින් ම ගුණවත් වූයේ 'ගුණියො', 'ගුණිට්ඨො' යි.

๑๓๙. เฑ สติสฺส ติสฺส.

139. 'ඩෙ' (ඩ) ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි, 'සත' යන්නෙහි අවසානයෙහි ඇති 'ති' කාරය ලෝප වෙයි.

เฑปเร สตฺยนฺตสฺส ติการสฺส โลโป โหติ, วีสํ สตํ, ตึสํ สตํ.

'ඩෙ' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි, සංඛ්‍යාවන්හි අග පවතින 'සත' යන්නෙහි 'ති' කාරය ලෝප වෙයි. උදාහරණ: වීසං සතං, තිංසං සතං යනාදියයි.

๑๔๐. เอตสฺเสฏ ตฺตเก.

140. 'ත්තක' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි 'එත' ශබ්දයට 'එට්ඨ' ආදේශය වෙයි.

ตฺตเก ปเร เอตสฺส เอฏ โหติ. เอตฺตกํ.

'ත්තක' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි 'එත' ශබ්දයට 'එට්ඨ' ආදේශය වෙයි. උදාහරණ: එත්තකං යන්නයි.

๑๔๑. ณิกสฺสิโย วา.

141. 'ණික' ප්‍රත්‍යයට විකල්පයෙන් (ඇතැම් විට) 'ඉය' යන ආදේශය වෙයි.

ณิกสฺส [Pg.175] วา อิโย โหติ, สกฺยปุตฺติโย, สกฺยปุตฺติโก.

'ණික' ප්‍රත්‍යයට විකල්පයෙන් 'ඉය' ආදේශය වෙයි. උදාහරණ: සක්‍යපුත්තියො, සක්‍යපුත්තිකො යනාදියයි.

๑๔๒. อธาตุสฺส กา-สฺยาทิโต เฆ-สฺสิ.

142. ධාතු කොටසක් නොවන, 'සිය' (විභක්ති) ආදියට පර නොවූ, 'ඝෙ' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි (පූර්ව පදයේ ඇති) ක-කාරයට පූර්වයෙන් ඇති අ-කාරයට බහුල වශයෙන් 'ඉ' කාරය ආදේශ වෙයි.

เฆ ปเร อธาตุสฺส โย กกาโร, ตโต ปุพฺพสฺส อการสฺส พหุลํ อิ โหติ สเจ โฆ น สฺยาทิโต ปโร โหติ. พาลิกา, การิกา, อธาตุสฺสาติ กึ? สกา, เกติ กึ? นนฺทนา, อสฺยาทิโตติ กึ? พหุปริพฺพาชกา มถุรา, พหุจมฺมิกาติ กกาเรน สฺยาทิโน พฺยวหิตตฺตา สิทฺธํ, เฆติ กึ? พาลโก, อสฺสาติ กึ? พหุกตฺตุกา สาลา.

'ඝෙ' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි, ධාතු නොවන යම් ක-කාරයක් වේ ද, ඊට පෙර පවතින අ-කාරයට බහුල වශයෙන් 'ඉ' කාරය ආදේශ වෙයි; එසේ වන්නේ ඉදින් එම ඝ-ප්‍රත්‍යය 'සිය' ආදියට පර ව නොපවතින්නේ නම් ය. උදාහරණ: බාලිකා, කාරිකා. 'ධාතු නොවන' යන්න කුමකට ද? 'සකා' යන්නෙහි ධාතුවක් වන බැවින් 'ඉ' කාරය නොවේ. 'ක-කාරයට පෙර' යන්න කුමකට ද? 'නන්දනා' යන්නෙහි ක-කාරයක් නොමැති බැවිනි. 'සිය ආදියෙන් පර නොවන' යන්න කුමකට ද? 'බහුපරිබ්බාජකා මථුරා' යන්නෙහි මෙනි. 'බහුචම්මිකා' යන්නෙහි ක-කාරය මඟින් සිය-ආදිය වෙන් වූ බැවින් (ඉ-කාරය) සිද්ධ වේ. 'ඝෙ' යන්න කුමකට ද? 'බාලකො' යන්නෙහි 'ඝෙ' ප්‍රත්‍යයක් නොමැති බැවිනි. 'අ-කාරයට' යන්න කුමකට ද? 'බහුකත්තුකා සාලා' යන්නෙහි (අ-කාරයක් නොමැති බැවිනි) ය.

อิติ โมคฺคลฺลาเน พฺยากรเณ วุตฺติยํ

මෙසේ මොග්ගල්ලාන ව්‍යාකරණයෙහි වෘත්තියෙහි,

ณาทิกณฺโฑ จตุตฺโถ.

සතරවන ණාදි කාණ්ඩය නිමාවේ.

๕. ปญฺจโม กณฺโฑ (ขาทิ)

5. පස්වන කොටස (ඛා-ආදී ප්‍රත්‍යයන්)

๑. ติช มาเนหิ ข สา ขมา วีมํสาสุ.

1. ඉවසීම සහ විමසීම යන අර්ථයන්හිදී 'තිජ්' සහ 'මාන්' යන ධාතූන්ගෙන් පිළිවෙළින් 'ඛ' සහ 'ස' යන ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

ขนฺติยํ ติชา วีมํสายํ มานา จ ขสปฺปจฺจยา โหนฺติ ยถากฺกมํ, ติติกฺขา, วีมํสา, ติติกฺขติ, วีมํสติ. ขมาวีมํสา, สูติ กึ? เตชนํ, เตโช, เตชยติ, มานนํ, มาโนมาเนติ.

ඉවසීම අර්ථයෙහි 'තිජ්' ධාතුවෙන් ද, විමසීම අර්ථයෙහි 'මාන්' ධාතුවෙන් ද පිළිවෙළින් 'ඛ' සහ 'ස' ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. (නිදසුන්:) තිතික්ඛා, වීමංසා, තිතික්ඛති, වීමංසති. 'ඉවසීම සහ විමසීමෙහි' යයි කීවේ කුමටද? (එසේ නොවන කල්හි:) තේජනං, තේජෝ, තේජයති, මානනං, මානෝ, මානේති යනාදිය වේ.

๒. กิตา ติกิจฺฉาสํสเยสุ โฉ.

2. පිළියම් කිරීම (වෙදකම් කිරීම) සහ සැකය යන අර්ථයන්හිදී 'කිත්' ධාතුවෙන් 'ඡ' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ติกิจฺฉายํ สํสเย จ วตฺตมานา กิตา โฉ โหติ. ติกิจฺฉา, วิจิกิจฺฉา, ติกิจฺฉติ, วิจิกิจฺฉติ. อญฺญตฺร นิเกโต, สํเกโต, เกตนํ, เกโต, เกตยติ.

පිළියම් කිරීම සහ සැකය යන අර්ථයන්හි පවතින 'කිත්' ධාතුවෙන් 'ඡ' ප්‍රත්‍යය වෙයි. (නිදසුන්:) තිකිච්ඡා, විචිකිච්ඡා, තිකිච්ඡති, විචිකිච්ඡති. වෙනත් අර්ථයන්හිදී: නිකේතෝ, සංකේතෝ, කේතනං, කේතෝ, කේතයති යනාදිය වේ.

๓. นินฺทายํ คุป พธา พสฺส โภ จ.

3. නින්දා කිරීමේ අර්ථයෙහි පවතින 'ගුප්' සහ 'බධ්' ධාතූන්ගෙන් 'ඡ' ප්‍රත්‍යය ද, බ-කාරයට භ-කාරය ද වෙයි.

นินฺทายํ [Pg.176] วตฺตมาเนหิ คุป พเธหิ โฉ โหติ พสฺส โภ จ. ชิคุจฺฉา, พีภจฺฉา, ชิคุจฺฉติ, พีภจฺฉติ, อญฺญตฺร โคปนํ, โคโป, โคเปติ, พธโก.

නින්දා කිරීමේ අර්ථයෙහි පවතින 'ගුප්' සහ 'බධ්' යන ධාතූන්ගෙන් 'ඡ' ප්‍රත්‍යය ද, බ-කාරයට භ-කාරය ද වෙයි. (නිදසුන්:) ජิගුච්ඡා, බීභච්ඡා, ජิගුච්ඡති, බීභච්ඡති. වෙනත් අර්ථයන්හිදී: ගෝපනං, ගෝපෝ, ගෝපේති, බධකෝ යනාදිය වේ.

๔. ตุํสฺมา โลโป จิจฺฉายํ เต.

4. කැමැත්ත (ඉච්ඡා) යන අර්ථය පැවසීමේදී 'තුං' ප්‍රත්‍යය ලොප් වීම ද, එම (ඛ, ස, ඡ යන) ප්‍රත්‍යයෝ ද වෙති.

ตุมนฺตโต อิจฺฉายมตฺเถ เต ขสฉา โหนฺติ พหุลํ, โลโป จ ตุํปจฺจยสฺส โหติ สุตตฺตา, พุภุกฺขา, ชิคีสาํ, ชิฆจฺฉา, พุภุกฺขติ, ชิคีสติ ชิฆจฺฉติ. อิธ กสฺมา น โหติ ‘โภตฺตุมิจฺฉตี’ติ? ปทนฺตเรนาภิธานา. ตุํสฺมาติ กึ? โภชนมิจฺฉติ. อิจฺฉายนฺติ กึ? ภุญฺชิตุํ คจฺฉติ. กถํ ‘กูลํ วิปติ สตี’ติ? ยถา กูลํ ปติตุ มิจฺฉตีติ วากฺยํ โหติ, เอวํ วุตฺติปิ โหสฺสติ. วากฺยเมว จรหิ กถํ โหติ? โลกสฺส ตถา วจนิจฺฉาย.

‘තුං’ ප්‍රත්‍යය අගැති පදයකින් පසු, කැමැත්ත අර්ථයෙහිදී එම ‘ඛ, ස, ඡ’ ප්‍රත්‍යයෝ බහුලව වෙති. සූත්‍රයෙහි සඳහන් හෙයින් ‘තුං’ ප්‍රත්‍යය ලොප් වීම ද වෙයි. (නිදසුන්:) බුභුක්ඛා, ජิගීසා, ජิඝච්ඡා, බුභුක්ඛති, ජิගීසති, ජิඝච්ඡති. මෙහි ‘භොත්තුමිච්ඡති’ යන්නෙහි මෙම ප්‍රත්‍යයන් නොවන්නේ මන්ද? වෙනත් පදයකින් අර්ථය ප්‍රකාශ වන බැවිනි. ‘තුංස්මා’ යයි කීවේ කුමටද? ‘භෝජනමිච්ඡති’ යන්නෙහි (වැළැක්වීමට) ය. ‘ඉච්ඡායං’ යයි කීවේ කුමටද? ‘භුඤ්ජිතුං ගච්ඡති’ යන්නෙහි (වැළැක්වීමට) ය. ‘කූලං විපතිසති’ යන්න සිද්ධ වන්නේ කෙසේද? ‘ගං ඉවුර වැටෙන්නට කැමති වෙයි (පතිතුමිච්ඡති)’ යන වාක්‍යය යම් සේ වේද, එසේම මෙම වෘත්තිය ද වෙයි. එසේ නම් එවැනි වාක්‍යයක් වන්නේ කෙසේද? ලෝකයාගේ එසේ කථා කිරීමේ කැමැත්ත නිසාය.

๕. อีโย กมฺมา.

5. කැමැත්ත අර්ථයෙහිදී කර්ම පදයෙන් ‘ඊය’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

อิจฺฉากมฺมโต อิจฺฉายมตฺเถ อียปฺปจฺจโย โหติ. ปุตฺตมิจฺฉติ ปุตฺถียติ. กมฺมาติ กึ? อสิเนจฺฉติ. อิธ กสฺมา น โหติ ‘รญฺโญปุตฺตมิจฺฉตี’ติ? สาเปกฺขตฺตา, น หิ อญฺญมเปกฺขมาโน อญฺเญน สเหกตฺถิภาวมนุภวิตุํ สกฺโกติ. อิธาปิ จรหิ น สิยา ‘อตฺตโน ปุตฺต มิจฺฉตี’ติ? เนเวตฺถ ภวิตพฺพํ, น หิ ภวติ ‘อตฺตโน ปุตฺตียตี’ติ, กถํ จรหิ ปุตฺตสฺส อตฺตนิยตา-วคมฺยเต[Pg.177]? อญฺญสฺสาสุตตฺตา อิจฺฉาย จ ตพฺพิสยตฺตา.

කැමැත්තට ලක්වූ කර්ම පදයෙන්, කැමැත්ත අර්ථයෙහිදී ‘ඊය’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. ‘පුත්තමිච්ඡති’ යන්න ‘පුත්තීයති’ වෙයි. ‘කම්මා’ යයි කීවේ කුමටද? ‘අසිනා ඉච්ඡති’ යන්නෙහි (වැළැක්වීමට) ය. මෙහි ‘රඤ්ඤෝ පුත්තමිච්ඡති’ යන්නෙහි (ඊය ප්‍රත්‍යය) නොවන්නේ මන්ද? සාපේක්ෂතාව නිසාය. මක්නිසාද යත්, වෙනත් පදයක් අපේක්ෂා කරන්නක් තවෙකක් සමඟ ඒකාර්ථභාවයට පත්වීමට නොහැකි බැවිනි. එසේ නම්, ‘අත්තනෝ පුත්තමිච්ඡති’ යන්නෙහි ද මෙය නොවිය යුතු නොවේද? එහි ද මෙය නොවිය යුතුමය. ‘අත්තනෝ පුත්තීයති’ කියා නොවේ. එසේ නම් පුත්‍රයා තමාට අයත් බව වටහා ගන්නේ කෙසේද? වෙනත් කෙනෙකු ගැන නොකියැවෙන බැවින් සහ කැමැත්ත එම පුත්‍රයා විෂය කොට පවතින බැවිනි.

๖. อุปมานาจาเร.

6. උපමාවක් වන කර්ම පදයෙන්, හැසිරීම් අර්ථයෙහිදී ‘ඊය’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

กมฺมโต อุปมานา อาจารตฺเถ อีโย โหติ. ปุตฺตมิ-วา-จรติ ปุตฺตียติ มาณวกํ, อุปมานาติ กึ? ปุตฺตมาจรติ.

උපමාවක් බඳු කර්ම පදයෙන්, හැසිරීම් අර්ථයෙහිදී ‘ඊය’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. ‘පුත්තමිව ආචරති’ යන්න තරුණයා කෙරෙහි ‘පුත්තීයති මාණවකං’ වෙයි. ‘උපමානා’ යයි කීවේ කුමටද? ‘පුත්තමාචරති’ යන්නෙහි වැළැක්වීමටය.

๗. อาธารา.

7. උපමාවක් වන ආධාර පදයෙන්, හැසිරීම් අර්ථයෙහිදී ‘ඊය’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

อาธารตู-ปมานา อาจารตฺเถ อีโย โยติ. กุฏิยมิวา-จรติ กุฏียตี ปาสาเท, ปาสาทียติ กุฏิยํ ภิกฺขุ.

උපමාවක් වන ආධාර පදයෙන්, හැසිරීම් අර්ථයෙහිදී ‘ඊය’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. ‘කුටියමිව ආචරති’ යන්න ‘කුටීයති පාසාදේ’ (ප්‍රාසාදයෙහි කුටියක මෙන් හැසිරෙයි) වෙයි. ‘පාසාදීයති කුටියං භික්ඛු’ (භික්ෂුව කුටියෙහි ප්‍රාසාදයක මෙන් හැසිරෙයි) වෙයි.

๘. กตฺตุตาโย.

8. උපමාවක් බඳු කර්තෘ පදයෙන්, හැසිරීම් අර්ථයෙහිදී ‘ආය’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

กตฺตุตู-ปมานา อาจารตฺเถ อาโย โหติ. ปพฺพโต อิวาจรติ ปพฺพตายติ.

උපමාවක් බඳු කර්තෘ පදයෙන්, හැසිරීම් අර්ථයෙහිදී ‘ආය’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. ‘පබ්බතෝ ඉව ආචරති’ යන්න ‘පබ්බතායති’ වෙයි.

๙. ยฺจตฺเถ.

9. අභූතතද්භාව (පෙර නොවූ තත්ත්වයකට පත්වීම) අර්ථයෙහිදී කර්තෘ පදයෙන් ‘ආය’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

กตฺตุโต อภูตตพฺภาเว อาโย โหติ พหุลํ. ภุสายติ, ปฏปฏายติ, โลหิตายติ, กตฺตุโตตฺเวว? (อภุสํ) ภุสํ กโรตีหิ, อิห กสฺมา น โหติ ‘ภุสี ภวตี’ติ? วุตฺตตฺถตาย.

කර්තෘ පදයෙන්, පෙර නොවූ තත්ත්වයකට පත්වීම අර්ථයෙහිදී ‘ආය’ ප්‍රත්‍යය බහුලව වෙයි. (නිදසුන්:) භුසායති, පටපටායති, ලෝහිතායති. ‘කර්තෘ පදයෙන්ම’ යයි කීවේ කුමටද? ‘(අභූත වූවක්) භූත කරන්නේය’ යන්නෙහි වැළැක්වීමටය. මෙහි ‘භුසී භවති’ යන්නෙහි නොවන්නේ මන්ද? වෙනත් ප්‍රත්‍යයකින් එම අර්ථය පවසන ලද බැවිනි.

๑๐. สทฺทาทีนิ กโรติ.

10. ද්විතීයා විභක්ත්‍යන්ත ‘සද්ද’ ආදී පදයන්ගෙන්, ‘කරයි’ යන අර්ථයෙහිදී ‘ආය’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

สทฺทาทีหิ ทุติยนฺเตหิ กโรตีติ อสฺมึ อตฺเถ อาโย โหติ. สทฺทายติ, เวรายติ, กลหายติ, ธูปายติ.

ද්විතීයා විභක්ති සහිත ‘සද්ද’ ආදී පදයන්ගෙන්, ‘කරයි’ යන අර්ථයෙහිදී ‘ආය’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. (නිදසුන්:) සද්දායති, වේරායති, කලහායති, ධූපායති.

๑๑. นุโมตฺว-สฺโส.

11. ‘නමෝ’ යන පදයෙන් ‘කරයි’ යන අර්ථයෙහිදී ‘අස්ස’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

นโมอิจฺจสฺมา [Pg.178] กโรตีติ อสฺมึ อตฺเถ อสฺโส โหติ. นมสฺสติ ตถาคฺตํ.

‘නමෝ’ යන පදයෙන් ‘කරයි’ (නමස්කාර කරයි) යන අර්ථයෙහිදී ‘අස්ස’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. (නිදසුන්:) නමස්සති තථාගතං.

๑๒. ธาตฺวตฺเถ นามสฺมิ.

12. ධාතුන්ගේ අර්ථයෙහි පවතින නාම පදයන්ගෙන් (විවිධ ප්‍රත්‍යයෝ) බහුලව වෙති.

นามสฺมา ธาตฺวตฺเถ พหุลมิโหติ. หตฺถินา อติกฺกมติ อติหตฺถยติ, วีณาย อุปคายติ อุปวีณยติ, ทฬฺหํ กโรติ วินยํ ทฬฺหยติ, วิสุทฺธา โหติ รตฺติ วิสุทฺธยติ, กุสลํ ปุจฺฉติ กุสลยติ.

නාම පදයන්ගෙන්, ධාතු අර්ථයෙහිදී (ප්‍රත්‍යයෝ) මෙහි බහුලව වෙති. (නිදසුන්:) හස්තියාගෙන් ඉක්මවා යයි යන අර්ථයෙන් ‘අතිහත්ථයති’, වීණාවෙන් ගායනා කරයි යන අර්ථයෙන් ‘උපවීණයති’, විනය දැඩි කරයි යන අර්ථයෙන් ‘දළ්හයති’, රාත්‍රිය පිරිසිදු වෙයි යන අර්ථයෙන් ‘විසුද්ධයති’, සුවදුක් විමසයි යන අර්ථයෙන් ‘කුසලයති’ යනාදිය වේ.

๑๓. สจฺจาทีหาปิ.

13. ‘සච්ච’ ආදී පදයන්ගෙන් ද ධාතු අර්ථයෙහිදී ‘ආපි’ (ආපේ) ප්‍රත්‍යය වෙයි.

สจฺจาทีหิ ธาตฺวตฺเถ อาปิ โหติ. สจฺจาเปติ, อตฺถาเปติ, เวทาเปติ, สุกฺขาเปติ, สุขาเปติ, ทุกฺขาเปติ.

‘සච්ච’ ආදී පදයන්ගෙන් ධාතු අර්ථයෙහිදී ‘ආපි’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. (නිදසුන්:) සච්චාපේති, අත්ථාපේති, වේදාපේති, sukkhāpeti (සුක්ඛාපේති), සුඛාපේති, දුක්ඛාපේති.

๑๔. กฺริยตฺถา.

14. ක්‍රියාව අර්ථය කොට ඇති (ධාතූහු) ක්‍රියාර්ථ ධාතූහු නම් වෙති.

อยมธิกาโร อาสตฺถปริสมตฺติยา. กฺริยา อตฺโถ ยสฺส โส กฺริยตฺโถ ธาตุ.

මෙම අධිකාරය ශාස්ත්‍රයෙහි අවසානය තෙක් පවතියි. යමක අර්ථය ක්‍රියාවක් වේද, එය ක්‍රියාර්ථ ධාතුවයි.

๑๕. จุราทิโต ณิ.

15. ‘චුර්’ ආදී ක්‍රියාර්ථ ධාතූන්ගෙන් ස්වාර්ථයෙහි ‘ණි’ ප්‍රත්‍යය බහුලව වෙයි.

จุราทีหิ กฺริยตฺเถหิ สกตฺเถ ณิ ปโร โหติ พหุลํ. ณกาโร วุทฺธฺยตฺโถ, เอวมญฺญตฺราปิ, โจรยติ, ลาฬยติ, กถํ ‘รชฺชํ กาเรตี’ติ? โยควิภาคโต.

‘චුර්’ ආදී ක්‍රියාර්ථ ධාතූන්ගෙන් ස්වාර්ථයෙහි ‘ණි’ ප්‍රත්‍යය පරව බහුලව වෙයි. ණ-කාරය වෘද්ධිය සඳහාය; වෙනත් තැන්හි ද එසේමය. (නිදසුන්:) චෝරයති, ලාළයති. ‘රජ්ජං කාරේති’ යන්න සිද්ධ වන්නේ කෙසේද? යෝගවිභාගය මඟිනි.

๑๖. ปโยชกพฺยาปาเร ณาปิ จ.

16. ප්‍රයෝජකයාගේ (කරවන්නාගේ) ක්‍රියාවෙහිදී ‘ණි’ සහ ‘ණාපේ’ යන ප්‍රත්‍යයෝ ද වෙති.

กตฺตารํ โย ปโยชยติ, ตสฺส พฺยาปาเร กฺริยตฺถา ณิณาปี โหนฺติ พหุลํ, กาเรติ, การาเปติ. นนุ จ กตฺตาปิ กรณาทีนํ [Pg.179] ปโยชโกติ ตํพฺยาปาเรปิ ณิณาปี ปาปุณนฺติ? ปโยชกคฺคหณสามตฺถิยา น ภวิสฺสนฺติ จุราทีหิ วิสุํ วจนสามตฺถิยา จ. อโต ภิยฺโย ณาปิเยว, ณิเยวุวณฺณโต, ทฺวยเมวญฺเญหิ.

කර්තෘවරයා මෙහෙයවන්නා යමෙක්ද, ඔහුගේ ක්‍රියාවෙහිදී ක්‍රියාර්ථ ධාතූන්ගෙන් ‘ණි’ සහ ‘ණāපි’ ප්‍රත්‍යයෝ බහුලව වෙති. (නිදසුන්:) කාරේති, කාරාපේති. කර්තෘ ද කරණ ආදිය මෙහෙයවන්නා වන බැවින්, ඔහුගේ ක්‍රියාවෙහිදී ද ‘ණි’ සහ ‘ණāපි’ ප්‍රත්‍යයෝ ලැබෙත් නොවේද? ‘ප්‍රයෝජක’ යන වචනය ග්‍රහණය කිරීමේ සාමර්ථ්‍යයෙන් සහ චුරාදි ධාතූන් වෙන වෙනම දැක්වීමේ සාමර්ථ්‍යයෙන් එසේ සිදු නොවේ. එබැවින් බොහෝ විට ‘ණාපි’ ප්‍රත්‍යය ද, උ-වර්ණයෙන් පසු ‘ණි’ ප්‍රත්‍යය ද, අනෙක් ධාතූන්ගෙන් මේ දෙකම ද වෙයි.

๑๗. กฺโย ภาวกมฺเมสฺว-ปโรกฺเขสุ มาน นฺต ตฺยาทีสุ. ภาวกมฺมวิหิเตสุ ปโรกฺขาวชฺชิเตสุ มานนฺตตฺยาทีสุ ปเรสุ กฺโย โหติ กฺริยตฺถา. นฺตคฺคหณมุตฺตรตฺถํ, กกาโร อวุทฺธฺยตฺโถ เอวมุตฺตรตฺราปิ. ฐียมานํ, ฐียเต, สูยมานํ, สูยเต, อปโรกฺเขสุ มานนฺตตฺยาทีสูติ กึ? พภูว เทวทตฺเตน, พิภิท กุสุโล. ภิชฺชเต กุสุโล สยเมวาติ ‘ภิชฺชเต’ติ สวนา กมฺมตา-วคมฺยเต, ‘สยเมวา’ติ สวนโต กตฺตุตา, กตฺตุตาวจนิจฺฉายนฺตุ ‘ภินฺทติ กุสุโล อตฺตาน’นฺติ ภวติ, เอวมญฺญมฺปิ ยถาคมมนุคนฺตพฺพํ. ‘อปโรกฺเขสุ มานนฺตตฺยาทีสู’ติ อยมธิกาโร อา ‘ตนาทิตฺโว’ติ ๕.๒๖. อปิจ เอเต กฺยาทโย ตฺยาทีสุ ปรภูเตสุ กตฺตุกมฺมภาว วิหิเตสุ กฺยลาทีนํ วิธานโต เตสฺเวว วิญฺญายนฺตีติ อกมฺมเกหิ ธาตูหิ กตฺตุภาเวสุ, สกมฺมเกหิ กตฺตุกมฺเมสุ, กมฺมาวจนิจฺฉายํ ภาเว จ ภวนฺตีติ เวทิตพฺพา. ยสฺส ปน ธาตุสฺส กิริยา กมฺมมเปกฺขเต, โส สกมฺมโก, ยสฺส ตุ กิริยา กตฺตุมตฺตมเปกฺขเต, สฺวากมฺมโกติ ญาตพฺพํ.

17. භාව සහ කර්ම අර්ථයන්හි පැනවූ, පරොක්ෂා (අතීත) නොවන ‘මාන’, ‘අන්ත’, ‘ති’ ආදී ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි ක්‍රියාර්ථ ධාතූන්ගෙන් ‘ක්‍ය’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. ‘අන්ත’ යන්න ග්‍රහණය කිරීම මතු ප්‍රයෝජනය සඳහාය. ක-කාරය වෘද්ධිය වැළැක්වීම සඳහාය; මතු ද එසේමය. (නිදසුන්:) ඨීයමානං, ඨීයටේ, සූයමානං, සූයටේ. ‘පරොක්ෂා නොවන මාන, අන්ත, ති ආදිය පර වූ කල්හි’ යයි කීවේ කුමටද? ‘බභූව දේවදත්තෙන’, ‘බිබ්භිද කුසුලෝ’ යන්නෙහි වැළැක්වීමටය. ‘භිජ්ජතේ කුසුලෝ සයමේව’ යන්නෙහි ‘භිජ්ජතේ’ යන්න ඇසීමෙන් කර්ම ස්වභාවය ද, ‘සයමේව’ යන්න ඇසීමෙන් කර්තෘ ස්වභාවය ද වැටහෙයි. කර්තෘත්වය පැවසීමේ කැමැත්ත ඇති කල්හි ‘භින්දති කුසුලෝ අත්තානං’ යනුවෙන් වෙයි. මෙසේ අනෙක් ඒවා ද සම්ප්‍රදායානුකූලව වටහාගත යුතුය. ‘අපරොක්ඛේසු මානන්තත්‍යාදීසු’ යන මෙම අධිකාරය ‘තනාදිත්වෝ’ සූත්‍රය තෙක් පවතියි. තවද, මෙම ‘ක්‍ය’ ආදී ප්‍රත්‍යයෝ ‘ති’ ආදී ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි කර්තෘ, කර්ම, භාව යන අර්ථයන්හි පැනවෙන බැවින්, අකර්මක ධාතූන්ගෙන් කර්තෘ සහ භාව අර්ථයන්හි ද, සකර්මක ධාතූන්ගෙන් කර්තෘ සහ කර්ම අර්ථයන්හි ද, කර්ම අර්ථය පැවසීමට අකමැති කල්හි භාව අර්ථයෙහි ද වෙති. යම් ධාතුවක ක්‍රියාව කර්මයක් අපේක්ෂා කෙරේද එය සකර්මක වන අතර, යමක ක්‍රියාව කර්තෘ පමණක් අපේක්ෂා කෙරේද එය අකර්මක යැයි දත යුතුය.

๑๘. กตฺตริ โล.

18. කර්තෘ අර්ථයෙහිදී ක්‍රියාර්ථ ධාතුවලින් පරොක්ෂා නොවන ‘මාන’, ‘අන්ත’, ‘ති’ ආදී ප්‍රත්‍යයන් පරව තිබියදී ‘ලෝ’ (ල-කාරය) වෙයි.

กฺริยตฺถโต อปโรกฺเขสุ กตฺตุวิหิตมาน นฺตตฺยาทีสุ โล โหติ. ลกาโร, ‘‘ญิลสฺเส’’ติ ๕-๑๖๓ วิเสสนตฺโถ. ปจมาโน, ปจนฺโต, ปจติ.

ක්‍රියාර්ථ ධාතූන්ගෙන්, පරොක්ෂා නොවන කර්තෘ අර්ථයෙහි පැනවූ ‘මාන’, ‘අන්ත’, ‘ති’ ආදී ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි ‘ලෝ’ (ල-කාරය) වෙයි. ල-කාරය වනාහි ‘ඤිලස්ස’ සූත්‍රයෙහි විශේෂණය සඳහාය. (නිදසුන්:) පචමානෝ, පචන්තෝ, පචති.

๑๙. มํ จ รุธาทีนํ.

19. ‘රුධ්’ ආදී ධාතූන්ගෙන් කර්තෘ අර්ථයෙහි පැනවූ ‘මාන’, ‘අන්ත’, ‘ති’ ආදී ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි ‘ලෝ’ ප්‍රත්‍යය ද, අග ස්වරයට පරව ‘මං’ ද වෙයි.

รุธาทิโต [Pg.180] กตฺตุวิหิตมานนฺต ตฺยาทีสุ โล โหติ มํ จ อนฺตสรา ปโร. มกาโร-นุพนฺโธ, อกาโร อุจฺจารณตฺโถ. รุนฺธมาโน, รุนฺธนฺโต, รุนฺธติ.

‘රුධ්’ ආදී ධාතූන්ගෙන් කර්තෘ අර්ථයෙහි පැනවූ ‘මාන’, ‘අන්ත’, ‘ති’ ආදී ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි ‘ලෝ’ ප්‍රත්‍යය ද, අවසාන ස්වරයට පරව ‘මං’ ද වෙයි. ම-කාරය අනුබන්ධ වන අතර, අ-කාරය උච්චාරණය සඳහාය. (නිදසුන්:) රුන්ධමානෝ, රුන්ධන්තෝ, රුන්ධති.

๒๐. ณิณาปฺยาปีหิ วา.

20. ‘ණි’, ‘ණාපි’, ‘ආපි’ ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් පසුව ද විකල්පයෙන් (මෙය) වෙයි.

ณิณาปฺยาปีหิ กตฺตุวิหิตมานนฺต ตฺยาทีสุ โล โหติ วิภาสา, โอรยนฺโต, โจเรนฺโต, การยนฺโต, กาเรนฺโต, การาปยนฺโต, การาเปนฺโต, สจฺจาปยนฺโต, สจฺจาเปนฺโต, โจรยติ, โจเรติ, การยติ, กาเรติ, การาปยติ, การาเปติ, สจฺจาปยติ, สจฺจาเปติ. ววตฺถิตวิภาสตฺโถ-ยํ วาสทฺโท, เตน มาเน นิจฺจํ, โจรยมาโน, การยมาโน, การาปยมาโน, สจฺจาปยมาโน.

ණි, ණාපේ, ආපී යන ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් පසුව කර්තෘකාරකයෙහි පනවන ලද ‘මාන’, ‘අන්ත’ සහ ‘ති’ ආදී ප්‍රත්‍යයන් ඇති කල්හි, ලොප් වීම (ල) විකල්පයෙන් වෙයි. උදාහරණ: ඔරයන්තෝ, චෝරෙන්තෝ, කාරයන්තෝ, කාරෙන්තෝ, කාරාපයන්තෝ, කාරාපෙන්තෝ, සච්චාපයන්තෝ, සච්චාපෙන්තෝ, චෝරයති, චෝරේති, கාරයති, කාරේති, කාරාපයති, කාරාපේති, සච්චාපයති, සච්චාපේති. ‘වා’ ශබ්දය නියමිත විකල්ප අර්ථයෙහි (වවත්ථිතවිභාසත්ථ) පවතින බැවින්, ‘මාන’ ප්‍රත්‍යයෙහි දී (ලොප් වීම) නිත්‍ය වෙයි. උදාහරණ: චෝරයමානෝ, කාරයමානෝ, කාරාපයමානෝ, සච්චාපයමානෝ.

๒๑. ทิวาทีหิ ยก.

21. දිවාදි ධාතූන්ගෙන් පසුව ‘යක’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ทิวาทีหิ ลวิสเย ยก โหติ. ทิพฺพนฺโต, ทิพฺพติ.

දිවාදි ධාතූන්ගෙන් පසුව ‘ල’ විෂයයෙහි ‘යක’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. උදාහරණ: දිබ්බන්තෝ, දිබ්බති.

๒๒. ตุทาทีหิ โก.

22. තුදාදි ධාතූන්ගෙන් පසුව ‘කෝ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ตุทาทีหิ ลวิสเย โก โหติ. ตุทมาโน, ตุทนฺโต, ตุทติ.

තුදාදි ධාතූන්ගෙන් පසුව ‘ල’ විෂයයෙහි ‘කෝ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. උදාහරණ: තුදමානෝ, තුදන්තෝ, තුදති.

๒๓. ชฺยาทีหิ กฺนา.

23. ජ්‍යාදි ධාතූන්ගෙන් පසුව ‘ක්නා’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ชิอาทีหิ ลวิสเย กฺนา โหติ. ชินนฺโต, ชินาติ. กถํ ‘ชยนฺโต’ ชยตี, ติ? ภูวาทิปาฐา.

ජිආදි (ජ්‍යාදි) ධාතූන්ගෙන් පසුව ‘ල’ විෂයයෙහි ‘ක්නා’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. උදාහරණ: ජිනන්තෝ, ජිනාති. ‘ජයන්තෝ’, ‘ජයති’ යන්න කෙසේ සිද්ධ වේද? භූවාදි පාඨය නිසාය.

๒๔. กฺยาทีหิ กฺณา.

24. ක්‍යාදි ධාතූන්ගෙන් පසුව ‘ක්ණා’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

กีอาทีหิ [Pg.181] ลวิสเย กฺณา โหติ. กิณนฺโต, กิณาติ.

කීආදි ධාතූන්ගෙන් පසුව ‘ල’ විෂයයෙහි ‘ක්ණා’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. උදාහරණ: කිණන්තෝ, කිණාති.

๒๕. สฺวาทีหิ กฺโณ.

25. ස්වාදි ධාතූන්ගෙන් පසුව ‘ක්ණෝ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

สุอาทีหิ ลวิสเย กฺโณ โหติ. สุณมาโน, สุณนฺโต, สุโณติ. กถํ สุณาตีติ? กฺยาทิปาฐา.

සුආදි ධාතූන්ගෙන් පසුව ‘ල’ විෂයයෙහි ‘ක්ණෝ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. උදාහරණ: සුණමානෝ, සුණන්තෝ, සුණෝති. ‘සුණාති’ යන්න කෙසේ වේද? ක්‍යාදි පාඨය නිසාය.

๒๖. ตนาทิตฺโว.

26. තනාදි ධාතූන්ගෙන් පසුව ‘ඕ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ตนาทิโต ลวิสเย โอ โหติ. ตโนติ.

තනාදි ධාතූන්ගෙන් පසුව ‘ල’ විෂයයෙහි ‘ඕ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. උදාහරණ: තනෝති.

๒๗. ภาวกมฺเมสุ ตพฺพา-นียา.

27. භාව සහ කර්ම කාරකයන්හි ‘තබ්බ’ සහ ‘අනීය’ ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

ตพฺพอนียา กฺริยตฺถา ปเร ภาวกมฺเมสุ พหุลํ ภวนฺติ. กตฺตพฺพํ, กรณียํ, กตฺตพฺโพ กโฏ, กรณีโย. พหุลาธิการา กรณาทีสุปิ ภวนฺติ, สินานียํ จุณฺณํ, ทานีโย พฺราหฺมโณ, สมฺมาวตฺตนีโย คุรุ, ปวจนีโย อุปชฺฌาโย, อุปฏฺฐานีโย สิสฺโส.

ධාතූන්ගෙන් පසුව භාව සහ කර්ම කාරකයන්හි ‘තබ්බ’ සහ ‘අනීය’ ප්‍රත්‍යයෝ බහුලව වෙති. උදාහරණ: කත්තබ්බං, කරණීයං, කත්තබ්බෝ කටෝ, කරණීයෝ. ‘බහුල’ යන අධිකාරය නිසා කරණ ආදී අනෙකුත් කාරකයන්හි ද මේවා වෙති. උදාහරණ: සිනානීයං චුණ්ණං, දානීයෝ බ්‍රාහ්මණෝ, සම්මාවත්තනීයෝ ගුරු, පවචනීයෝ උපජ්ඣායෝ, උපට්ඨානීයෝ සිස්සෝ.

๒๘. ฆฺยณ.

28. ‘ඝ්‍යණ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ภาวกมฺเมสุ กฺริยตฺถา ปโร ฆฺยณ โหติ พหุลํ. วากฺยํ, การิยํ, เจยฺยํ, เชยฺยํ.

භාව සහ කර්ම කාරකයන්හි ධාතූන්ගෙන් පසුව බහුලව ‘ඝ්‍යණ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. උදාහරණ: වාක්‍යං, කාරියං, චෙය්‍යං, ජෙය්‍යං.

๒๙. อาสฺเส จ.

29. ආකාරාන්ත ධාතූන්ගෙන් පසුව ද (ඝ්‍යණ ප්‍රත්‍යය) වන අතර, ඒ ‘ආ’ කාරයට ‘ඒ’ කාරය ද වෙයි.

อาโตฆฺยณ โหติ ภาวกมฺเมสุ, อาสฺส เอ จ. เทยฺยํ.

භාව සහ කර්ම කාරකයන්හි ආකාරාන්ත ධාතූන්ගෙන් පසුව ‘ඝ්‍යණ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි, ‘ආ’ යන්නට ‘ඒ’ ද වෙයි. උදාහරණ: දෙය්‍යං.

๓๐. วทาทีหิ โย.

30. වද ආදී ධාතූන්ගෙන් පසුව ‘ය’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

วทาทีหิ [Pg.182] กฺริยตฺเถหิ โย โหติ พหุลํ ภาวกมฺเมสุ. วชฺชํ, มชฺชํ, คมฺมํ. (๔๒) ‘‘ภุชานฺเน’’, โภชฺโช โอทโน, โภชฺชา ยาคุ, โภคฺคมญฺญํ.

වද ආදී ධාතූන්ගෙන් පසුව භාව සහ කර්ම කාරකයන්හි බහුලව ‘ය’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. උදාහරණ: වජ්ජං, මජ්ජං, ගම්මං. (42) ‘භුජ්’ ධාතුවෙන් ‘අන්න’ (ආහාර) අර්ථයෙහි දී: භෝජ්ජෝ ඕදනෝ, භෝජ්ජා යාගු, භොග්ගමඤ්ඤං.

๓๑. กิจฺจ ฆจฺจ ภจฺจ ภพฺพ เลยฺยา.

31. කිච්ච, ඝච්ච, භච්ච, භබ්බ, ලෙය්‍ය යන මේ ශබ්දයෝ නිපාතනය කරනු ලැබෙති.

เอเต สทฺทา ยปฺปจฺจยนฺตา นิปจฺจนฺเต.

මේ ශබ්දයෝ ‘ය’ ප්‍රත්‍යය අන්තයෙහි ඇතිව නිපාතනය කරනු ලැබෙති.

๓๒. คุหาทีหิ ยก.

32. ගුහ් ආදී ධාතූන්ගෙන් පසුව ‘යක’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

คุตาทีหิ กฺริยตฺเตหิ ภาวกมฺเมสุ ยก โหติ. คุยฺหํ, ทุยฺหํ, สิสฺโส. สิทฺธา เอเวเต ตพฺพาทโย เปสาติสคฺคปตฺตกาเลสุปิ คมฺยมาเนสุ สามญฺเญนวิธานโต, ตฺวยา ขลุ กโฏ กตฺตพฺโพ, กรณีโย, การิโย, กิจฺโจ, เอวํ ตฺวยา กโฏ กตฺตพฺโพ, โภตา กโฏ กตฺตพฺโพ, โภโต หิ ปตฺโต กาโล กฏกรเณ. เอวํ อุทฺธโมหุตฺติเกปิ วตฺตมานโต เปสาทีสุ สิทฺธา เอว. ตถา อรเห กตฺตริ สตฺติวิสิฏฺเฐ จ ปตียมาเน อาวสฺสกาธมีณตาวิสิฏฺเฐ จ ภาวาโท สิทฺธา, อุทฺธํมุหุตฺตโต-โภตา กโฏ กตฺตพฺโพ, โภตา รชฺชํ กตฺตพฺพํ. ภวํ อรโห, โภตา สาโร วหิตพฺโพ, ภวํ สกฺโก, โภตา อวสฺสํ กโฏ กตฺตพฺโพ, โภตา นิกฺโข ทาตพฺโพ.

ගුප් (ගුහ්) ආදී ධාතූන්ගෙන් පසුව භාව සහ කර්ම කාරකයන්හි ‘යක’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. උදාහරණ: ගුය්හං, දුය්හං, සිස්සෝ. නියෝග කිරීම (පේස), කැමැත්ත දීම (අතිසග්ග), සහ සුදුසු කාලය පැමිණීම (පත්තකාල) යන අර්ථයන් හැඟවෙන කල්හි ද, සාමාන්‍ය විධියෙන් පැනවීම නිසා මේ තබ්බ ආදී ප්‍රත්‍යයෝ සිද්ධ වෙති. ‘තොප විසින් පැදුර කටයුතුය (කර්තව්‍යය)’, ‘කරණීයය’, ‘කාර්යය’, ‘කිච්චය’. මෙසේ ‘තොප විසින් පැදුර කටයුතුය’, ‘ඔබ විසින් පැදුර කටයුතුය’, ඔබ විසින් පැදුර සෑදීමට සුදුසු කාලය පැමිණ ඇත. මෙසේ අනාගත කාලයෙහි ද පවතින බැවින්, නියෝග කිරීම් ආදී අර්ථයන්හි ද මේවා සිද්ධ ම වෙයි. එමෙන්ම සුදුසු බව, කර්තෘගේ විශේෂ ශක්තිය හැඟවෙන කල්හි ද, අනිවාර්ය බව සහ ණයගැති බව යන විශේෂිත අර්ථයන්හි ද, භාව ආදියේ දී මේවා සිද්ධ වෙයි. අනාගතයෙහි දී: ‘ඔබ විසින් පැදුර කටයුතුය’, ‘ඔබ විසින් රාජ්‍යය කටයුතුය’. ‘ඔබ සුදුස්සෙකි’, ‘ඔබ විසින් බර දැරිය යුතුය’, ‘ඔබ ශක්තිමත් ය’, ‘ඔබ විසින් අනිවාර්යයෙන් පැදුර කටයුතුය’, ‘ඔබ විසින් රන් කාසිය (නික්ඛය) දිය යුතුය’.

๓๓. กตฺตริ ลฺตุณกา.

33. කර්තෘ කාරකයෙහි ‘ලතු’ (තු) සහ ‘ණක’ (අක) ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

กตฺตริ การเก กฺริยตฺถา ลฺตุณกา โหนฺติ พหุลํ. ปฐิตา, ปาฐโก. พหุลมิตฺเวว? ปาเทหิ หรียตีติ ปาทหา-รโก[Pg.183], คเล จุปฺปเตติ คเลโจปโก. สิทฺโธว ลฺตุ, อรเห สีลสาธุธมฺเมสุ จ สามญฺญวิหิตตฺตา, ภวํ ขลุ กญฺญาย ปริคฺคหิตา, ภวเมตํ อรหติ. สีลาทีสุ-ขลฺวปิ อุปาทาตา กุมารเก, คนฺตา เขลํ, มุณฺฑยิตาโร สาวิฏฺฐายนา วธุํ กตปริคฺคหํ.

කර්තෘ කාරකයෙහි ධාතූන්ගෙන් පසුව ‘ලතු’ සහ ‘ණක’ ප්‍රත්‍යයෝ බහුලව වෙති. උදාහරණ: පඨිතා, පාඨකෝ. ‘බහුලව’ යන්නෙන් කුමක් ද? ‘පාදයන්ගෙන් හරිනු ලැබේ’ යන අර්ථයෙන් ‘පාදහාරකෝ’, ‘ගෙල මිරිකයි’ යන අර්ථයෙන් ‘ගලේචෝපකෝ’ යන්නයි. සුදුසු බව, ශීලය, යහපත් ස්වභාවය යන අර්ථයන්හි සාමාන්‍ය විධියෙන් පැනවීම නිසා ‘ලතු’ ප්‍රත්‍යය සිද්ධ ම වෙයි. ‘ඔබ වහන්සේ කන්‍යාවක පිළිගන්නා කෙනෙකි’, ඔබ මෙයට සුදුසුය. ශීලාදී අර්ථයන්හි ද: ‘ළදරුවන් රැගෙන යන්නා’ (උපාදාතා කුමාරකේ), ‘කෙළි ලොල්ව යන්නා’ (ගන්තා ඛේලං), ‘හිස මුඩු කරවන්නෝ’ (මුණ්ඩයිතාරෝ සාවිත්ථායනා වධුං කතපරිග්ගහං).

๓๔. อาวี.

34. ‘ආවී’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

กฺริยตฺถา อาวี โหติ พหุลํ กตฺตริ. ภยทสฺสาวี. อปฺปวิสยตญฺญาปนตฺถํ ภินฺนโยคกรณํ, สามญฺญวิหิตตฺตา สีลา ทีสุ จ โหเตว.

කර්තෘ කාරකයෙහි ධාතූන්ගෙන් පසුව බහුලව ‘ආවී’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. උදාහරණ: භයදස්සාවී. අල්ප විෂය බව හැඟවීම සඳහා මෙහි වෙනම සූත්‍රයක් කිරීම කරන ලදි. සාමාන්‍යයෙන් පැනවීම නිසා ශීලාදී අර්ථයන්හි ද මෙය වෙයි ම ය.

๓๕. อาสึสายมโก.

35. ආශංසනයෙහි (ප්‍රාර්ථනාවෙහි) ‘අක’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

อาสึสายํ คมฺยมานายํ กฺริยตฺถา อโก โหติ กตฺตริ. ชีวตูติ ชีวโก, นนฺทตูติ นนฺทโก, ภวตูติ ภวโก.

ආශංසනයක් (ප්‍රාර්ථනාවක්) හැඟවෙන කල්හි කර්තෘ කාරකයෙහි ධාතූන්ගෙන් පසුව ‘අක’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. උදාහරණ: ‘ජීවත් වේවා’ යන අර්ථයෙන් ‘ජීවකෝ’, ‘සතුටු වේවා’ යන අර්ථයෙන් ‘නන්දකෝ’, ‘වේවා’ යන අර්ථයෙන් ‘භවකෝ’ යනුයි.

๓๖. กรา ณโน.

36. ‘කෘ’ (කර) ධාතුවෙන් පසුව ‘ණන’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

กรโต กตฺตริ ณโน โหติ. กโรตีติ การณํ, กตฺตรีติ กึ? กรณํ.

‘කෘ’ ධාතුවෙන් පසුව කර්තෘ කාරකයෙහි ‘ණන’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. ‘කරයි’ යන අර්ථයෙන් ‘කාරණං’, ‘කර්තෘ කාරකයෙහි’ යැයි කීවේ කුමටද? ‘කරණං’ (කරණය) යන්න සඳහා ය.

๓๗. หาโต วีหิกาเลสุ.

37. වී (ධාන්‍ය) සහ කාල යන අර්ථයන්හි ‘හා’ ධාතුවෙන් පසුව ‘ණන’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

หาโต วีหิสฺมึ กาเล จ ณโน โหติ กตฺตริ. หายนา นาม วิหโย, หายโน สํวจฺฉโร, วีหิกาเลสูติ กึ? หาตา.

කර්තෘ කාරකයෙහි, වී (ධාන්‍ය) සහ කාලය යන අර්ථයන්හි දී ‘හා’ ධාතුවෙන් පසුව ‘ණන’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. ‘හායනා’ යනු වී වර්ගයකි, ‘හායනෝ’ යනු වර්ෂයයි. ‘වී සහ කාලයන්හි’ යැයි කීවේ කුමටද? ‘හාතා’ යන්න සඳහා ය.

๓๘. วิทา กู.

38. ‘විද්’ ධාතුවෙන් පසුව ‘කූ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

วิทสฺมา กู โหติ กตฺตริ. วิทู, โลกวิทู.

කර්තෘ කාරකයෙහි ‘විද්’ ධාතුවෙන් පසුව ‘කූ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. උදාහරණ: විදූ, ලෝකවිදූ.

๓๙. วิโต ญาโต.

39. ‘වි’ උපසර්ගය පූර්වව ඇති ‘ඥා’ ධාතුවෙන් පසුව ‘කූ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

วิปุพฺพา [Pg.184] ญาอิจฺจสฺมา กู โหติ กตฺตริ. วิญฺญู. วิโตติ กึ? ปญฺญา.

කර්තෘ කාරකයෙහි, ‘වි’ උපසර්ගය මුලට ඇති ‘ඥා’ ධාතුවෙන් පසුව ‘කූ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. උදාහරණ: විඤ්ඤූ. ‘වි’ උපසර්ගය ඇති කල්හි යැයි කීවේ කුමටද? ‘පඤ්ඤා’ යන්න සඳහා ය.

๔๐. กมฺมา.

40. කර්ම පදයක් උපපද කොට ඇති කල්හි (ප්‍රත්‍යය වෙයි).

กมฺมโต ปรา ญาอิจฺจสฺมา กู โหติ กตฺตริ. สพฺพญฺญู, กาลญฺญู.

කර්ම පදයකට පසුව යෙදෙන 'ඤා' (දැනීමෙහි) ධාතුවෙන් කර්තෘ කාරකයෙහි 'කූ' ප්‍රත්‍යය වෙයි. උදාහරණ: සබ්බඤ්ඤූ (සියල්ල දන්නා තැනැත්තා), කාලඤ්ඤූ (කාලය දන්නා තැනැත්තා).

๔๑. กฺวจณ.

41. සමහර තැනක 'අණ' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

กมฺมโต ปรา กฺริยตฺถา กฺวจิ อณ โหติ กตฺตริ. กุมฺภกาโร, สรลาโว, มนฺตชฺฌาโย, พหุลาธิการา อิธ น โหติ อาทิจฺจํ ปสฺสติ, หิมวนฺตํ สุโณติ, คามํ คจฺฉติ. กฺวจีติ กึ? กมฺมกโร.

කර්ම පදයකට පසුව යෙදෙන ධාතුවලින් සමහර විට කර්තෘ කාරකයෙහි 'අණ' ප්‍රත්‍යය වෙයි. උදාහරණ: කුම්භකාරෝ (වළං සාදන්නා), සරලාවෝ, මන්තජ්ඣායෝ. මෙහි 'බහුල' අධිකාරය නිසා 'ආදිච්චං පස්සති' (හිරු දකියි), 'හිමවන්තං සුණෝති' (හිමාලය ගැන අසයි), 'ගාමං ගච්ඡති' (ගමට යයි) යන තැන්වල ප්‍රත්‍යය නොවේ. 'ක්වචි' (සමහර විට) යන්නෙන් කුමක් අදහස් කෙරේද? කම්මකරෝ (මෙහි 'අණ' නොව 'අ' ප්‍රත්‍යය වී ඇත).

๔๒. คมา รู.

42. 'ගම්' (යෑමෙහි) ධාතුවෙන් 'රූ' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

กมฺมโต ปรา คมา รู โหติ กตฺตริ. เวทคู ปารคู.

කර්ම පදයකට පසුව යෙදෙන 'ගම්' ධාතුවෙන් කර්තෘ කාරකයෙහි 'රූ' ප්‍රත්‍යය වෙයි. උදාහරණ: වේදගූ (වේදයට ගිය/දත් තැනැත්තා), පාරගූ (එතෙරට ගිය තැනැත්තා).

๔๓. สมานญฺญ ภวนฺต ยาทิตู-ปมานา ทิสา กมฺเม รีริกฺขกา.

43. සමාන, අන්‍ය, භවන්ත, යාදි යනාදී උපමාන පදයන්ට පසුව කර්ම කාරකයෙහි යෙදෙන 'දිස්' ධාතුවෙන් 'රී', 'රික්ඛ', 'ක' ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

สมานาทีหิ ยาทีหิ โจปมาเนหิ ปรา ทิสา กมฺมการเก รีริกฺขกา โหนฺติ. สมาโน วิย ทิสฺสตีติ สที สทิกฺโข สทิโส. อญฺญาที อญฺญาทิกฺโข อญฺญาทิโส. ภวาที ภวาทิกฺโข ภวาทิโส. ยาที ยาทิกฺโข ยาทิโส. ตฺยาที ตฺยาทิกฺโข ตฺยาทิโส. สมานาทีหีติ กึ? รุกฺโข วิย ทิสฺสติ. อุปมานาติ กึ? โส ทิสฺสติ. กมฺเมติ กึ? โส [Pg.185] วิย ปสฺสติ. รการา อนฺตสราทิโลปตฺถา, กกาโร เอการาภาวตฺโถ.

සමාන ආදී සහ යාදි ආදී උපමාන පදයන්ට පසුව කර්ම කාරකයෙහි පවතින 'දිස්' (දැකීමෙහි) ධාතුවෙන් 'රී', 'රික්ඛ', 'ක' යන ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. 'සමානෝ විය දිස්සතීති' (සමාන වූවක් මෙන් පෙනේ) යන අර්ථයෙන් - සදී, සදික්ඛෝ, සදිසෝ. (එසේම) අඤ්ඤාදී, අඤ්ඤාදික්ඛෝ, අඤ්ඤාදිසෝ; භවාදී, භවාදික්ඛෝ, භවාදිසෝ; යාදී, යාදික්ඛෝ, යාදිසෝ; ත්‍යාදී, ත්‍යාදික්ඛෝ, ත්‍යාදිසෝ. 'සමානාදීහි' (සමාන ආදී පදයන්ගෙන්) යන්නෙන් කුමක් අදහස් කෙරේද? 'රුක්ඛෝ විය දිස්සති' (ගසක් මෙන් පෙනේ - මෙහි සමාන ආදී පද නැත). 'උපමානා' (උපමාන) යන්නෙන් කුමක් අදහස් කෙරේද? 'සෝ දිස්සති' (ඔහු පෙනේ - උපමානයක් නැත). 'කම්මේ' (කර්මයෙහි) යන්නෙන් කුමක් අදහස් කෙරේද? 'සෝ විය පස්සති' (ඔහු මෙන් බලයි - කර්ම කාරකය නොවේ). 'ර' කාරය අන්ත ස්වරය ලොප් කිරීම පිණිස වන අතර, 'ක' කාරය 'ඒ' කාරය නොවීම පිණිස වේ.

๔๔. ภาวการเกสฺว-ฆณ ฆกา.

44. භාව කාරකයෙහි සහ (සෙසු) කාරකයන්හි 'අ', 'ඝණ', 'ඝ', 'ක' ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

ภาเว การเก จ กฺริยตฺถา อ ฆณ ฆ กา โหนฺติ พหุลํ. อ-ปคฺคโห, นิคฺคโห, กโร, คโร, จโย, ชโย, รโว, ภโว, ปโจ, วโจ, อนฺนโท, ปุรินฺทโท, อีสกฺกโร, ทุกฺกโร, สุกโร. ฆณ-ภาเว ปาโก, จาโค, ภาโว, การเกปิ สญฺญายํ ตาว ปชฺชเตเนนาติ ปาโท, รุชตีติ โรโค, วิสตีติ เวโส, สรติ กาลนฺตรนฺติ สาโร ถิรํโส, ทรียนฺเต เอเตหีติ ทารา, ชีรยติ เอเตนาติ ชาโร, อสญฺญายมฺปิ ทาโย ทตฺโต, ลาโภ ลทฺโธ, ฆ-วโก, นิปโก, ก-ปิโย, ขิโป, ภุโช, อายุธํ.

භාවයෙහි සහ (කර්තෘ හැර සෙසු) කාරකයන්හි ධාතුවලින් 'අ', 'ඝණ', 'ඝ', 'ක' යන ප්‍රත්‍යයෝ බහුලව වෙති. 'අ' ප්‍රත්‍යයෙන්: පග්ගහෝ, නිග්ගහෝ, කරෝ, ගරෝ, චයෝ, ජයෝ, රවෝ, භවෝ, පචෝ, vaco, අන්නදෝ, පුරින්දදෝ, ඊසක්කරෝ, දුක්කරෝ, සුකරෝ. 'ඝණ' ප්‍රත්‍යයෙන් භාවයෙහි: පාකෝ, චාගෝ, භාවෝ. කාරකයෙහි ද සංඥාර්ථයෙහි: 'පජ්ජතේනේනාති' (මොහුගෙන් ගමන කරනු ලැබේ) යන අර්ථයෙන් පාදෝ, 'රුජතීති' (රුදාව දෙයි) යන අර්ථයෙන් රෝගෝ, 'විසතීති' (ඇතුළු වෙයි) යන අර්ථයෙන් වේසෝ, 'සරති කාලන්තරන්ති' (කාලාන්තරයක් පවතියි) යන අර්ථයෙන් සාරෝ (ස්ථිර කොටස), 'දරීයන්තේ ඒතේහීති' (මොවුන් විසින් විදාරණය කරනු ලැබෙත්) යන අර්ථයෙන් දාරා (භාර්යාව), 'ජීරයති ඒතේනාති' (මොහුගෙන් දිරාපත් වෙයි) යන අර්ථයෙන් ජාරෝ. සංඥා නොවන අර්ථයෙහි ද: දායෝ (දෙන ලද්ද), ලාභෝ (ලබන ලද්ද). 'ඝ' ප්‍රත්‍යයෙන්: වකෝ, නිපකෝ. 'ක' ප්‍රත්‍යයෙන්: පියෝ, ඛිපෝ, භුජෝ, ආයුධං.

๔๕. ทาธาตฺวิ.

45. 'දා' සහ 'ධා' ධාතුවලින් 'ඉ' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ทาธาหิ พหุลมิ โหติ ภาวการเกสุ. อาทิ, นิธิ, วาลมิ.

'දා' සහ 'ධා' ධාතුවලින් භාව සහ කාරකයන්හි බහුලව 'ඉ' ප්‍රත්‍යය වෙයි. උදාහරණ: ආදි, නිධි, වාලි.

๔๖. วมาทียฺยถุ.

46. 'වම්' ආදී ධාතුවලින් 'අථු' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

วมาทีหิ ภาวการเกสฺวถุ โหติ. วมถุ, เวปถุ, (อวถุ, สยถุ).

'වම්' ආදී ධාතුවලින් භාව සහ කාරකයන්හි 'අථු' ප්‍රත්‍යය වෙයි. උදාහරණ: වමථු, වේපථු, (අවථු, සයථු).

๔๗. กฺวิ.

47. 'ක්වි' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

กฺริยตฺถา [Pg.186] กฺวิ โหติ พหุลํ ภาวการเกสุ. กกาโร กานุพนฺธการิยตฺโถ, อภิภู, สยมฺภู, ภตฺตคฺคํ, (ทานคฺคํ) สลากคฺคํ, สภา, ปภา.

ධාතුවලින් භාව සහ කාරකයන්හි බහුලව 'ක්වි' ප්‍රත්‍යය වෙයි. 'ක' කාරය 'ක්' අනුබන්ධය පිණිස වන කාර්යයන් සඳහා වේ. උදාහරණ: අභිභූ, සයම්භූ, භත්තග්ගං, (දානග්ගං), සලාකග්ගං, සභා, පභා.

๔๘. อโน.

48. 'අන' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

กฺริยตฺตา ภาวการเกสฺวโน โหติ. คมนํ, ทานํ, สมฺปทานํ, อปาทานํ, อธิกรณํ, จลโน, ชลโน, โกธโน, โกปโน, มณฺฑโน, ภูสโน.

ධාතුවලින් භාව සහ කාරකයන්හි 'අන' ප්‍රත්‍යය වෙයි. උදාහරණ: ගමනං, දානං, සම්පදානං, අපාදානං, අධිකරණං, චලනෝ, ජලනෝ, කෝධනෝ, කෝපනෝ, මණ්ඩනෝ, භූසනෝ.

๔๙. อิตฺถิยมณ ตฺติ ก ยก ยา จ.

49. ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි 'අ', 'අණ', 'ති', 'ක', 'යක', 'යා' සහ 'අන' ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

อิตฺถิลิงฺเค ภาเว การเก จ กฺริยตฺถา ออาทโย โหนฺติ อโน จ พหุลํ. อ ติติกฺขา, วีมํสา, ชิคุจฺฉา, ปิปาสา, ปุตฺติยา อีหา ภิกฺขา, อาปทา, เมธา, โคธา, ณการา, หารา, ตารา, ธารา, อารา, กฺติ-อิฏฺฐิ, สิฏฺฐิ, ภิตฺติ, ภตฺติ, ตนฺติ ภูติ, ก-คุหา, รุชา, มุทา, ยก-วิชฺชา, อิชฺชา, ย-เสยฺยา, สมชฺชา, ปพฺพชฺชา, ปริจริยา, ชาคริยา, อนการณา, หารณา, เวทนา, วนฺทนา, อุปาสนา.

ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි භාව සහ කාරකයන්හි ධාතුවලින් 'අ' ආදී ප්‍රත්‍යයෝ ද 'අන' ප්‍රත්‍යය ද බහුලව වෙති. 'අ' ප්‍රත්‍යයෙන්: තිතික්ඛා, වීමංසා, ජිගුච්ඡා, පිපාසා, පුත්තියා, ඊහා, භික්ඛා, ආපදා, මේධා, ගෝධා. 'අණ' (ණකාර) ප්‍රත්‍යයෙන්: hārā, tārā, dhārā, ārā. 'ති' (ක්ති) ප්‍රත්‍යයෙන්: ඉට්ඨි, සිට්ඨි, භිත්ති, භත්ති, තන්ති, භූති. 'ක' ප්‍රත්‍යයෙන්: ගුහා, රුජා, මුදා. 'යක' ප්‍රත්‍යයෙන්: විජ්ජා, ඉජ්ජා. 'යා' ප්‍රත්‍යයෙන්: සෙය්‍යා, සමජ්ජා, පබ්බජ්ජා, පරිචරියා, ජාගරියා. 'අන' ප්‍රත්‍යයෙන්: කාරණා, හාරණා, වේදනා, වන්දනා, උපාසනා.

๕๐. ชาหาหิ นิ.

50. 'ජා' සහ 'හා' ධාතුවලින් 'නි' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ชาหาอิจฺเจเตหิ นิ โหติตฺถิยํ. ชานิ, หานิ.

'ජා' සහ 'හා' යන මේ ධාතුවලින් ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි 'නි' ප්‍රත්‍යය වෙයි. උදාහරණ: ජානි, හානි.

๕๑. กรา ริริโย.

51. 'කර්' ධාතුවෙන් 'රිරිය' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

กรโต ริริโย โหติตฺถิยํ. กรณํ กิริยา. กถํ ‘กฺริยา’ติ? ‘‘กฺริยายํ’’ติ นิปาตนา.

'කර්' ධාතුවෙන් ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි 'රිරිය' ප්‍රත්‍යය වෙයි. (එවිට) කරණය 'කිරියා' (ක්‍රියාව) යන්න වෙයි. 'කිරියා' යන්න කෙසේ සිද්ධ වේද? 'කිරියායං' යන නිපාතනයෙන් සිද්ධ වෙයි.

๕๒. อิกิตี สรูเป.

52. ධාතුවේ ස්වරූපය ප්‍රකාශ කරන කල්හි 'ඉ', 'කි', 'ති' ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

กฺริยตฺถสฺส [Pg.187] สรูเป-ภิเธยฺเย กฺริยตฺถา ปเร อิกิตี โหนฺติ, วจิ, ยุธิ, ปจติ, ‘อกาโร กกาโร’ติ อาทีสุ การสทฺเทน สมาโส, ยถา เอวกาโรติ.

ධාතුවේ ස්වරූපය (පදයේ අර්ථය නොව ශබ්ද රූපය පමණක්) පවසන කල්හි ධාතුවෙන් පසුව 'ඉ', 'කි', 'ති' ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. උදාහරණ: වචි, යුධි, පචති. 'අකාරෝ', 'කකාරෝ' යනාදී තැන්වල 'කාර' ශබ්දය සමඟ සමාසය වෙයි; 'ඒවකාරෝ' යන්න මෙනි.

๕๓. สีลาภิกฺขญฺญา-วสฺสเกสุ ณี.

53. ශීල (ස්වභාව), අතිශය බව (පුනප්පුනකරණ) සහ නියත බව (අවස්සක) යන අර්ථයන්හි 'ණී' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

กฺริยตฺถา ณี โหติ สีลาทีสุ ปตียมาเนสุ, อุณฺหโภชี, ขีรปายี, อวสฺสการี, สตนฺทายี.

ශීල (ස්වභාවය) ආදී අර්ථයන් හැඟවෙන කල්හි ධාතුවලින් 'ණී' ප්‍රත්‍යය වෙයි. උදාහරණ: උණ්හභෝජී (උණුසුම් දෙය අනුභව කිරීමේ ස්වභාවය ඇත්තා), ඛීරපායී (කිරි බොන ස්වභාවය ඇත්තා), අවස්සකාරී (ඒකාන්තයෙන් කරන්නා), සතන්දායී (නිරන්තරයෙන් දෙන්නා).

๕๔. ถาวริตฺตร ภงฺคุร ภิทุร ภาสุร ภสฺสรา.

54. ථාවර, ඉත්තර, භංගුර, භිදුර, භාසුර, භස්සර යන ශබ්දයන් නිපාතනය වේ.

เอเต สทฺทา นิปจฺจนฺเต สีเล คมฺยมาเน.

ස්වභාවය (ශීලය) හැඟවෙන කල්හි මේ ශබ්දයන් නිපාතනයෙන් සිද්ධ වෙති.

๕๕. กตฺตริ ภูเต กฺตวนฺตุ กฺตาวี.

55. භූත කාලයෙහි කර්තෘ කාරකයෙහි 'ක්තවන්තු' සහ 'ක්තාවී' ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

ภูเต-ตฺเถ วตฺตมานโต กฺริยตฺถา กฺตวนฺตุตฺตาวี โหนฺติ กตฺตริ. วิชิตวา, วิชิตาวี, ภูเตติ อธิกาโร ยาว ‘‘อาหารตฺถา’’ติ (๕-๖๐).

භූත කාලාර්ථයෙහි පවතින ධාතුවලින් කර්තෘ කාරකයෙහි 'ක්තවන්තු' සහ 'ක්තාවී' ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. උදාහරණ: විජිතවා, විජිතාවී. 'භූතේ' (භූත කාලයෙහි) යන මේ අධිකාරය 'ආහාරත්ථා' (5-60) සූත්‍රය දක්වා ක්‍රියාත්මක වෙයි.

๕๖. กฺโตภาวกมฺเมสุ.

56. භාව කාරකයෙහි සහ කර්ම කාරකයෙහි 'ක්ත' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ภาเว กมฺเม จ ภูเต กฺโต โหติ. อาสิตํ ภวตา. กโต กโฏ ภวตา.

භූත කාලයෙහි භාව කාරකයෙහි සහ කර්ම කාරකයෙහි 'ක්ත' ප්‍රත්‍යය වෙයි. උදාහරණ (භාවයෙහි): ආසිතං භවතා (ඔබ විසින් අසුන් ගන්නා ලදී). (කර්මයෙහි): කතෝ කටෝ භවතා (ඔබ විසින් පැදුර කරන ලදී).

๕๗. กตฺตริ จารมฺเภ.

57. ක්‍රියාවේ ආරම්භයෙහි කර්තෘ කාරකයෙහි ද 'ක්ත' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

กฺริยารมฺเภ กตฺตริ กฺโต โหติ ยถาปตฺตญฺจ. ปกโต ภวํ กฏํ, ปกโต กโฏ ภวตา, ปสุตฺโต ภวํ, ปสุตฺตํ ภวตา.

ක්‍රියාවේ ආරම්භයෙහි කර්තෘ කාරකයෙහි ද සුදුසු පරිදි 'ක්ත' ප්‍රත්‍යය වෙයි. උදාහරණ: පකතෝ භවං කටං (ඔබ පැදුර කරන්නට පටන් ගත්තේය), පකතෝ කටෝ භවතා (ඔබ විසින් පැදුර කරන්නට පටන් ගන්නා ලදී), පසුත්තෝ භවං (ඔබ නිදන්නට පටන් ගත්තේය), පසුත්තං භවතා (ඔබ විසින් නිදන්නට පටන් ගන්නා ලදී).

๕๘. ฐา-ส วส สิลิส สี รุห ชร ชนีหิ.

58. 'ඨා', 'අස', 'වස', 'සිලිස', 'සී', 'රුහ', 'ජර', 'ජන' යන ධාතුවලින් කර්තෘ කාරකයෙහි ද 'ක්ත' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ฐาทีหิ [Pg.188] กตฺตริ กฺโต โหติ ยถาปตฺตญฺจ. อุปฏฺฐิโต คุรุํ ภวํ, อุปฏฺฐิโต คุรุ โภตา, อุปาสิโต คุรุํ ภวํ, อุปาสิโต คุรุ โภตา, อนุวุสิโต คุรุํ ภวํ, อนุวุสิโต คุรุ โภตา, อาสิลิฏฺโฐ คุรุํ ภวํ, อาสิลิฏฺโฐ คุรุ โภตา, อธิสฺสิโต ขโฏปิกํ ภวํ, อธิสฺสิตา ขโฏปิกา โภตา, อารฬฺโห รุกฺขํ ภวํ, อารุฬฺโห รุกฺโข โภตา, อนุชิณฺโณ วสลึ เทวทตฺโต, อนุชิณฺณา วสลี เทวทตฺเตน, อนุชาโต มาณวโก มาณวิกํ, อนุชาตา มาณวิกา มาณวเกน.

'ඨා' ආදී ධාතුවලින් කර්තෘ කාරකයෙහි ද සුදුසු පරිදි 'ක්ත' ප්‍රත්‍යය වෙයි. උදාහරණ: උපට්ඨිතෝ ගුරුං භවං (ඔබ ගුරුවරයාට උපස්ථාන කළේය), උපට්ඨිතෝ ගුරු භෝතා (ඔබ විසින් ගුරුවරයාට උපස්ථාන කරන ලදී), උපාසිතෝ ගුරුං භවං (ඔබ ගුරුවරයා ඇසුරු කළේය), උපාසිතෝ ගුරු භෝතා (ඔබ විසින් ගුරුවරයා ඇසුරු කරන ලදී), අනුවුසිතෝ ගුරුං භවං, අනුවුසිතෝ ගුරු භෝතා, ආසිලිට්ඨෝ ගුරුං භවං, ආසිලිට්ඨෝ ගුරු භෝතා, අධිස්සිතෝ ඛටෝපිකං භවං, අධිස්සිතා ඛටෝපිකා භෝතා, ආරුළ්හෝ රුක්ඛං භවං, ආරුළ්හෝ රුක්ඛෝ භෝතා, අනුජිණ්ණෝ වසලිං දේවදත්තෝ, අනුජිණ්ණා වසලී දේවදත්තේන, අනුජාතෝ මාණවකෝ මාණවිකං, අනුජාතා මාණවිකා මාණවකේන.

๕๙. คมนตฺถากมฺมกาธาเร จ.

59. ගමනාර්ථක ධාතුවලින්, අකර්මක ධාතුවලින් සහ ආධාරයෙහි ද 'ක්ත' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

คมนตฺถโต อกมฺมกโต จ กฺริยตฺถา อาธาเร กฺโต โหติ กตฺตริ จ ยถาปตฺตญฺจ, อิทเมสํ ยาตํ, อิห เต ยาตา, อิห เตหิ ยาตํ, อยํ เตหิ ยาโต ปโถ, อิทเมสมาสิตํ, อิห เต อาสิตา, อิหเตหิ อาสิตํ, ‘เทโว เจ วุฏฺโฐ สมฺปนฺนา สาลโย’ติ การณสามคฺคีสมฺปตฺติ เอตฺถาภิมตา.

ගමනාර්ථක ධාතුවලින් සහ අකර්මක ධාතුවලින් ද ආධාරයෙහි ද, කර්තෘ කාරකයෙහි ද සුදුසු පරිදි 'ක්ත' ප්‍රත්‍යය වෙයි. උදාහරණ: ඉදමේසං යාතං, ඉහ තේ යාතා, ඉහ තේහි යාතං, අයං තේහි යාතෝ පථෝ, ඉදමේසමාසිතං, ඉහ තේ ආසිතා, ඉහතේහි ආසිතං. 'දේවෝ චේ වුට්ඨෝ සම්පන්නා සාලයෝ' (වැසි වැටුණහොත් හැල් පැසෙන්නේය) යන්නෙහි කාරණ සාමග්‍රී සම්පත්තිය මෙහි අභිමත වේ.

๖๐. อาหารตฺถา.

60. ආහාර අර්ථය ඇති ධාතුවලින් ද (ක්ත ප්‍රත්‍යය වෙයි).

อชฺโฌหารตฺถา อาธาเร กฺโต โหติ ยถาปตฺตญฺจ, อิทเมสํ ภุตฺตํ, อิทเมสํ ปีตํ, อิห เตหิ ภุตฺตํ, อิห เตหิ ปีตํ, โอทโน เตหิ ภุตฺโต ปีตมุทกํ, อกตฺตตฺโถ โยควิภาโค, กถํ ‘ปีตา คาโว’ติ? ปีตเมสํ วิชฺชตีติ ปีตา, พาหุลกา วา, ‘ปสฺสินฺโน’ติ ยา เอตฺถ ภูตกาลตา, ตตฺร ตฺโต, เอวํ รญฺญํ มโต รญฺญํ อิฏฺโฐ, รญฺญํ พุทฺโธ, รญฺญํ ปูชิโต, เอวํ [Pg.189] สีลิโต, รกฺขิโต, ขนฺโต, อากุฏฺโฐ, รุฏฺโฐ, รุสิโต, อภิพฺยาหโฏ, ทยิโย, หฏฺโฐ, กนฺตา, สํยโต, อมโต, ‘กฏฺฐ’นฺติ ภูตตายเมว เหตุโน, ผลํ ตฺวตฺร ภาวิ.

අනුභව කිරීම (ගිල දැමීම) යන අර්ථය ඇති ධාතූන්ගෙන් ආධාර අර්ථයෙහි ද ‘යථාපත්ත’ යන්නෙහි ද ‘ක්ත’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. ‘idamesaṃ bhuttaṃ’ (මොවුන්ගේ මේ අනුභවයයි), ‘idamesaṃ pītaṃ’ (මොවුන්ගේ මේ පානයයි), ‘iha tehi bhuttaṃ’ (මෙහි ඔවුන් විසින් අනුභව කරන ලදී), ‘iha tehi pītaṃ’ (මෙහි ඔවුන් විසින් බොන ලදී), ‘odano tehi bhutto’ (ඔවුන් විසින් බත් අනුභව කරන ලදී), ‘pītamudakaṃ’ (පැන් බොන ලදී) යනාදී වශයෙනි. කර්තෘ නොවන අර්ථයෙහි ද සූත්‍ර විභාගය (යෝග විභාගය) වෙයි. ‘pītā gāvo’ (පැන් බිවූ ගවයෝ) යන්න කෙසේ වේද? ඔවුන් කෙරෙහි පැන් බීම විද්‍යාමාන වන බැවින් ‘පීතා’ නම් වේ. නැතහොත් බහුල වශයෙන් යෙදීමෙනි. ‘passinno’ (දහඩිය වැගිරුණු) යන්නෙහි යම් අතීත කාලයක් වේ ද, එහි ‘ත’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. මෙසේම ‘raññaṃ mato’ (රජු විසින් සිතන ලද/මතක තබා ගන්නා ලද), ‘raññaṃ iṭṭho’ (රජුට ප්‍රිය වූ), ‘raññaṃ buddho’ (රජු විසින් අවබෝධ කරන ලද), ‘raññaṃ pūjito’ (රජු විසින් පුදන ලද), මෙසේම ‘sīlito’ (හික්මුණු), ‘rakkhito’ (රකින ලද), ‘khanto’ (ඉවසන ලද), ‘ākuṭṭho’ (ආක්‍රෝශ කරන ලද), ‘ruṭṭho’ (කිපුණු), ‘rusito’ (කෝප වූ), ‘abhibyāhaṭo’ (පෙළන ලද), ‘dayiyo’ (ප්‍රිය වූ/දයාව ලත්), ‘haṭṭho’ (සතුටු වූ), ‘kantā’ (කැමති වූ/ප්‍රිය), ‘saṃyato’ (සංයම වූ), ‘amato’ (නොමළ වූ/අමෘත වූ) යනාදිය වේ. ‘kaṭṭha’ (කෘෂ්ට/කපන ලද) යන්නෙහි අතීත කාලයෙහි ම හේතුව වන අතර, මෙහි ඵලය අනාගතයෙහි වෙයි.

๖๑. ตุํ ตาเย ตเว ภาเว ภวิสฺสติ กฺริยายํ ตทตฺถาย.

61. ක්‍රියාව තදර්ථයෙහි (එම ක්‍රියාව සඳහා වූ වෙනත් ක්‍රියාවක්) පවතින කල්හි, අනාගත කාලීන භාව අර්ථයෙහි ‘තුං’, ‘තායේ’, ‘තවේ’ යන ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

ภวิสฺสติ อตฺเถ วตฺตมานโต กฺริยตฺถา ภาเว ตุํ ตาเย ตเว โหนฺติ กฺริยายํ ตทตฺถายํ ปตียมานายํ. กาตุํ คจฺฉติ, กตฺตาเย คจฺฉติ, กาตเว คจฺฉติ, อิจฺฉติ โภตฺตุํ กาเมติ โภตฺตุนฺติ อิมีนาว สิทฺธํ, ปุนพฺพิธาเน ตฺวิหาปิ สิยา ‘อิจฺฉนฺโต กโรตี’ติ, เอวํ สกฺโกติ โภตฺตุํ, ชานาติ โภตฺตุํ, คิลายติ โภตฺตุํ, ฆฏเต โภตฺตุํ, อารภเต โภตฺตุํ, ลภเต โภตฺตุํ, ปกฺกมติ โภตฺตุํ, อุสฺสหติ โภตฺตุํ, อรหติ โภตฺตุํ, อตฺถิ โภตฺตุํ, วิชฺชติ โภตฺตุํ, วฏฺฏ ติโภตฺตุํ, กปฺปติ โภตฺตุนฺติ. ตถา ปารยติ โภตฺตุํ, ปหุ โภตฺตุํ, สมตฺโถ โภตฺตุํ, ปริยตฺโต โภตฺตุํ, อลํ โภตฺตุนฺติ ภวติสฺส สพฺพตฺถ สมฺภวา. ตถา กาโล โภตฺตุํ. สมโย โภตุํ, เวลา โภตุนฺติ, ยถา โภตฺตุํมโน, โสตฺตุํ โสโต, ทฏฺฐุํ จกฺขุ, ยุชฺฌิตุํ ธนุ, วตฺตุํ ชโฬ, คนฺตุมโน, กตฺตุมลโสติ, อุจฺจารณนฺตุ วตฺตายตฺตํ. ภาเวติ กึ? กริสฺสามีติ คจฺฉติ, กฺริยายนฺติ กึ? ภิกฺขิสฺสํ อิจฺจสฺส ชฏา, ตทตฺถายนฺติ กึ? คจฺฉิสฺสโต เต ภวิสฺสติ ภตฺตํ โภชนาย.

අනාගත අර්ථයෙහි පවතින ධාතුවලින්, තදර්ථ ක්‍රියාවක් (එම ක්‍රියාව සඳහා වූ වෙනත් ක්‍රියාවක්) දක්නට ලැබෙන කල්හි, භාව අර්ථයෙහි ‘තුං’, ‘තායේ’, ‘තවේ’ යන ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. ‘kātuṃ gacchati’ (කිරීම පිණිස යයි), ‘kattāye gacchati’ (කිරීම පිණිස යයි), ‘kātave gacchati’ (කිරීම පිණිස යයි) යනාදී වශයෙනි. ‘icchati bhottuṃ’ (අනුභව කිරීමට කැමති වෙයි), ‘kāmeti bhottuṃ’ (අනුභව කිරීමට කැමති වෙයි) යන්න මෙයින් ම සිද්ධ වේ. නැවත විධානය කිරීමෙන් මෙහි ද ‘icchanto karoti’ (කැමති වන්නා කරයි) යන්න විය හැකිය. මෙසේම ‘sakkoti bhottuṃ’ (අනුභව කිරීමට හැකියා තිබේ), ‘jānāti bhottuṃ’ (අනුභව කිරීමට දනී), ‘gilāyati bhottuṃ’ (අනුභව කිරීමට මැලි වෙයි), ‘ghaṭate bhottuṃ’ (අනුභව කිරීමට උත්සාහ කරයි), ‘ārabhate bhottuṃ’ (අනුභව කිරීමට පටන් ගනියි), ‘labhate bhottuṃ’ (අනුභව කිරීමට ලබයි), ‘pakkamati bhottuṃ’ (අනුභව කිරීමට නික්මෙයි), ‘ussahati bhottuṃ’ (අනුභව කිරීමට උත්සාහ කරයි), ‘arahati bhottuṃ’ (අනුභව කිරීමට සුදුසු වෙයි), ‘atthi bhottuṃ’ (අනුභව කිරීමට ඇත), ‘vijjati bhottuṃ’ (අනුභව කිරීමට විද්‍යාමාන වේ), ‘vaṭṭati bhottuṃ’ (අනුභව කිරීමට වටී), ‘kappati bhottuṃ’ (අනුභව කිරීමට සුදුසු වේ) යනාදී වශයෙනි. එසේම ‘pārayati bhottuṃ’ (අනුභව කිරීමට සමත් වෙයි), ‘pahu bhottuṃ’ (අනුභව කිරීමට පොහොසත් වේ), ‘samattho bhottuṃ’ (අනුභව කිරීමට සමත් වේ), ‘pariyatto bhottuṃ’ (අනුභව කිරීමට ප්‍රමාණවත් වේ), ‘alaṃ bhottuṃ’ (අනුභව කිරීමට සෑහේ) යනාදී වශයෙන් සෑම තැනකම ‘භූ’ ධාතුවේ අර්ථය (භවතී) සම්භව වන බැවිනි. එසේම ‘kālo bhottuṃ’ (අනුභව කිරීමට කාලයයි), ‘samayo bhottuṃ’ (අනුභව කිරීමට සමයයි), ‘velā bhottuṃ’ (අනුභව කිරීමට වේලාවයි) යනාදී වශයෙන් ද, ‘bhottuṃmano’ (අනුභව කිරීමට කැමති සිතැති), ‘sottuṃ soto’ (ඇසීමට කන), ‘daṭṭhuṃ cakkhu’ (දැකීමට ඇස), ‘yujjhituṃ dhanu’ (යුද්ධ කිරීමට දුන්න), ‘vattuṃ jaḷo’ (කථා කිරීමට අඥාන වූ), ‘gantumano’ (යෑමට කැමති සිතැති), ‘kattumala’ (කිරීමට සමත්/සෑහෙන) යනාදී වශයෙනි. උච්චාරණය වනාහි කථා කරන්නාට අයත් ය. ‘භාවයෙහි’ යන්න කුමටද? ‘karissāmīti gacchati’ (කරන්නෙමියි යයි). ‘ක්‍රියාවෙහි’ යන්න කුමටද? ‘bhikkhissaṃ iccassa jaṭā’ (සිඟන්නෙමියි කියා ජටාව දරයි). ‘තදර්ථයෙහි’ යන්න කුමටද? ‘gacchissato te bhavissati bhattaṃ bhojanāya’ (යන්නා වූ තට අනුභවය පිණිස බත් වන්නේ ය).

๖๒. ปฏิเสเธ-ลํขลูนํ ตุน ตฺวาน ตฺวา วา.

62. ප්‍රතිෂේධ (වැළැක්වීම්) අර්ථයෙහි පවතින ‘අලං’ සහ ‘ඛලු’ යන නිපාතයන්ගේ යෝගයෙහි දී, භාවයෙහි ‘තුන’, ‘ත්වාන’, ‘ත්වා’ යන ප්‍රත්‍යයෝ විකල්පයෙන් වෙති.

อลํ [Pg.190] ขลุสทฺทานํ ปฏิเสธตฺถานํ ปโยเค ตุนาทโย วา โหนฺติ ภาเว. อลํ โสตุน, ขลุ โสตุน, อลํ สุตฺวาน, ธลุ สุตฺวาน, อลํ สุตฺวา, ขลุ สุตฺวา, อลํ สุเตน, ขลุ โสเตน, อลํ ขลูนนฺติ กึ? มา โหตุ, ปฏิเสเธติ กึ? อลงฺกาโร.

ප්‍රතිෂේධ අර්ථයෙහි පවතින ‘අලං’ සහ ‘ඛලු’ යන ශබ්දයන්ගේ යෝගයෙහි දී, භාවයෙහි ‘තුන’ ආදී ප්‍රත්‍යයෝ විකල්පයෙන් වෙති. ‘alaṃ sotuna’ (ඇසීමෙන් පලක් නැත), ‘khalu sotuna’ (ඇසීමෙන් පලක් නැත), ‘alaṃ sutvāna’ (ඇසීමෙන් පලක් නැත), ‘khalu sutvāna’ (ඇසීමෙන් පලක් නැත), ‘alaṃ sutvā’ (ඇසීමෙන් පලක් නැත), ‘khalu sutvā’ (ඇසීමෙන් පලක් නැත), (ප්‍රත්‍ය නොවන කල්හි තෘතීයාවෙන්) ‘alaṃ sutena’, ‘khalu sotena’ (ඇසීමෙන් කම් නැත) යනාදී වශයෙනි. ‘අලං, ඛලු’ යන්න කුමටද? ‘mā hotu’ (නොවේවා). ‘ප්‍රතිෂේධයෙහි’ යන්න කුමටද? ‘alaṅkāro’ (අලංකාරය).

๖๓. ปุพฺเพกกตฺถุกานํ.

63. එක් කර්තෘවරයෙකු ඇති ක්‍රියාවන් අතරින් පූර්ව ක්‍රියාව සඳහා (තුන ආදී ප්‍රත්‍යයෝ වෙති).

เอโก กตฺตา เยสํ พฺยาปารานํ, เตสุ โย ปุพฺโพ, ตทตฺถโต กฺริยตฺถา ตุนาทโย โหนฺติ ภาเว, โสตุน ยาติ, สุตฺวาน, สุตฺวา วา, เอกกตฺตุกานนฺติกึ? ภุตฺตสฺมึ เทวทตฺเต ยญฺญทตฺโต วชติ, ปุพฺพาติ กึ? ภุญฺชภิ จ ปจติ จ. ‘อปฺปตฺวา นทึ ปพฺพโต อติกฺกมฺม ปพฺพตํ นที’ติ ภูธาตุสฺส สพฺพตฺถ สมฺภวา เอกกตฺตุกตา ปุพฺพกาลตา จ คมฺยเต. ‘ภุตฺวา ภุตฺวา คจฺฉตีติ’ อิมินาว สิทฺธํ อาภิกฺขญฺญนฺตุ ทฺวิพฺพจนาวคมฺยเต. กถํ ‘ชีวคฺคาหํ อคาหยิ, กายปฺปจาลกํ คจฺฉนฺตี’ติ อาทิ? ฆณนฺเตน กฺริยาวิเสสเนน สิทฺธํ ยถา ‘โอทนปากํ สยตี’ติ.

යම් ක්‍රියාවන්හී එක් කර්තෘවරයෙකු වේ ද, ඒ ක්‍රියාවන් අතුරින් යමක් පූර්ව ක්‍රියාව වේ ද, එම අර්ථය ඇති ධාතුවෙන් භාවයෙහි ‘තුන’ ආදී ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. ‘sotuna yāti’ (අසා යයි), ‘sutvāna’, ‘sutvā vā’ (හෝ අසා) යනාදී වශයෙනි. ‘එක් කර්තෘවරයෙකු ඇති’ යන්න කුමටද? ‘bhuttasmiṃ devadatte yaññadatto vajati’ (දේවදත්ත අනුභව කළ කල්හි යඥදත්ත යයි). ‘පූර්ව කාලයෙහි’ යන්න කුමටද? ‘bhuñjati ca pacati ca’ (අනුභව ද කරයි, පිසින්නේ ද වෙයි). ‘appatvā nadiṃ pabbato, atikkamma pabbataṃ nadī’ (නදියට නොපැමිණ පර්වතය වෙයි, පර්වතය ඉක්මවා නදිය වෙයි) යන්නෙහි සෑම තැනකම ‘භූ’ (පැවතීම) ධාතුව සම්භව වන බැවින්, ඒක-කර්තෘක බව හා පූර්ව-කාලීන බව හැඟවේ. ‘bhutvā bhutvā gacchati’ (නැවත නැවත අනුභව කරමින් යයි) යන්න මෙයින් ම සිද්ධ වන අතර, අභික්ෂණ්‍යය (නිරන්තර බව) ද්විත්ව වචනයෙන් හැඟවේ. ‘jīvaggāhaṃ agāhayi’ (ජීවග්‍රහණයෙන් ග්‍රහණය කරවීය), ‘kāyappacālakaṃ gacchanti’ (කය සොලවමින් යති) යනාදිය කෙසේ වේද? ‘odanapākaṃ sayati’ (බත් පිසීමෙන් නිදයි) යන්න මෙන් ‘ණමුල්’ ප්‍රත්‍යාන්ත ක්‍රියා විශේෂණයෙන් එය සිද්ධ වේ.

๖๔. นฺโต กตฺถริ วตฺตมาเน.

64. වර්තමාන කාලයෙහි, කර්තෘ අර්ථයෙහි ‘න්ත’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

วตฺตมานตฺเถ วตฺตมานโต กฺริยตฺตา นฺโต โห ติ กตฺตริ, ติฏฺฐนฺโต.

වර්තමාන අර්ථයෙහි පවතින ධාතුවලින් කර්තෘ අර්ථයෙහි ‘න්ත’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. උදාහරණ: ‘tiṭṭhanto’ (සිටින්නා වූ).

๖๕. มาโน.

65. ‘මාන’ ප්‍රත්‍යය ද (වර්තමාන කාලයෙහි, කර්තෘ අර්ථයෙහි) වෙයි.

วตฺตมานตฺเถ วตฺตมานโต กฺริยตฺถา มาโน โหติ, กตฺตริ. ติฏฺฐมาโน.

වර්තමාන අර්ථයෙහි පවතින ධාතුවලින් කර්තෘ අර්ථයෙහි ‘මාන’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. උදාහරණ: ‘tiṭṭhamāno’ (සිටින්නා වූ).

๖๖. ภาวกมฺเมสุ.

66. භාව සහ කර්ම අර්ථයන්හි ද (එය වෙයි).

วตฺตมานตฺเถ [Pg.191] วตฺตมานโต กฺรึยตฺถา ภาเว กมฺเมจ มาโน โหติ. ฐียมานํ, ปจฺจมาโน โอทโน.

වර්තමාන අර්ථයෙහි පවතින ධාතුවලින් භාව අර්ථයෙහි සහ කර්ම අර්ථයෙහි ‘මාන’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. උදාහරණ: ‘ṭhīyamānaṃ’ (සිටිනු ලබන බව), ‘paccamāno odano’ (පිසිනු ලබන බත්).

๖๗. เต สฺสปุพฺพานาคเต.

67. අනාගත කාලයෙහි, ‘ස්ස’ පූර්ව කොට ඇති ඒ ‘න්ත’ සහ ‘මාන’ ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

อนาคตตฺเถ วตฺตมานโต กฺริยตฺถา เตนฺตมานา สฺสปุพฺพา โหนฺติ. ฐสฺสนฺโต, ฐสฺสมาโน, ฐียิสฺสมานํ, ปจฺจิสฺสมาโน โอทโน.

අනාගත අර්ථයෙහි පවතින ධාතුවලින්, ‘ස්ස’ පූර්ව කොට ඇති ‘න්ත’ සහ ‘මාන’ ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. උදාහරණ: ‘ṭhassanto’ (සිටින්නට යන්නා වූ), ‘ṭhassamāno’ (සිටින්නට යන්නා වූ), ‘ṭhīyissamānaṃ’ (පවතින්නට යනු ලබන බව), ‘paccissamāno odano’ (පිසෙන්නට යන්නා වූ බත්).

๖๘. ณฺวาทโย.

68. ‘ණ්වු’ ආදී ප්‍රත්‍යයෝ ද වෙති.

กฺริยตฺถา ปเร พหุลํ ณฺวาทโย โหนฺติ. จารุ, ทารุ.

ධාතුවලට පසුව ‘ණ්වු’ ආදී ප්‍රත්‍යයෝ බහුලව වෙති. උදාහරණ: ‘cāru’ (මනහර), ‘dāru’ (දර/ලී).

๖๙. ขฉสาน เมกสฺสโรทิ ทฺเว.

69. ‘ඛ’, ‘ඡ’, ‘ස’ යන ප්‍රත්‍යයන් කෙළවර ඇති ධාතූන්ගේ පළමු ඒකාක්ෂරය ද්විත්ව වෙයි.

ขฉสปฺปจฺจยนฺตานํ กฺริยตฺถานํ ปฐเมกสฺสรํ สทฺทรูปํ ทฺเว ภวติ. ติติกฺขา, ชิคุจฺฉา, วีมํสา.

‘ඛ’, ‘ඡ’, ‘ස’ යන ප්‍රත්‍යයන් අන්තයෙහි ඇති ධාතූන්ගේ පළමු ස්වරය සහිත ශබ්ද රූපය ද්විත්ව (දෙවරක්) වෙයි. උදාහරණ: ‘titikkhā’ (ඉවසීම), ‘jigucchā’ (පිළිකුල), ‘vīmaṃsā’ (විමසීම).

๗๐. ปโรกฺขายญฺจ.

70. පරොක්ඛා (අතීත කාල) විභක්තියෙහි ද (පළමු ඒකාක්ෂරය ද්විත්ව වෙයි).

ปโรกฺขายํ ปฐเมกสฺสรํ สทฺทรูปํ ทฺเว ภวติ. ชคาม, จกาโร อนุตฺตสมุจฺจยตฺโถ, เตนญฺญตฺราปิ ยถาคมํ, ชหาติ, ชหิตพฺพํ, ชหิตุํ, ททฺทลฺลติ, จงฺกมติ. ‘โลลุโป, โมมูโหติ โอตฺตํ ตทมินาทิปาฐา.

පරොක්ඛා විභක්තියෙහි ද පළමු ස්වරය සහිත ශබ්ද රූපය ද්විත්ව වෙයි. උදාහරණ: ‘jagāma’ (ගියේ ය). (සූත්‍රයෙහි ඇති) ‘ච’ කාරය වනාහි නොකියන ලද දේ එක් කිරීම පිණිස ය. එයින් වෙනත් තැන්වල ද ක්‍රමානුකූලව ද්විත්ව වීම් වෙයි. උදාහරණ: ‘jahāti’ (හරියි), ‘jahitabbaṃ’ (හළ යුතු ය), ‘jahituṃ’ (හැරීමට), ‘daddallati’ (බැබළෙයි), ‘caṅkamati’ (සක්මන් කරයි). ‘lolupo’ (ලොල් වූ), ‘momūho’ (මුළා වූ) යන්නෙහි ‘ඕ’ කාරය වීම ආදිය තදමිනāදි පාඨයන්ගෙන් සිද්ධ වේ.

๗๑. อาทิสฺมา สรา.

71. ආදියේ පවතින ස්වරයට පසුව ඇති ඒකාක්ෂරය ද්විත්ව වෙයි.

อาทิภูตา สรา ปรเมกสฺสรํ ทฺเว โหติ, อสิสิสติ, อาทิสฺมาติ กึ? ชชคาร, สราติ กึ? ปปาจ.

ආදියේ පවතින ස්වරයට පසුව ඇති ඒකාක්ෂරය ද්විත්ව වෙයි. උදාහරණ: ‘asisisati’ (භෝජනය කිරීමට කැමති වෙයි). ‘ආදියේ සිට’ යන්න කුමටද? ‘jajagāra’ (පිබිදුණි). ‘ස්වරයට පසුව’ යන්න කුමටද? ‘papāca’ (පිසුවේ ය).

๗๒. น ปุน.

72. නැවත ද්විත්ව භාවයට පත් නොවේ.

ยํ [Pg.192] ทฺวิภูตํ, น ตํ ปุน ทฺวิตฺตมาปชฺชเต, ติติกฺขิสติ, ชิคุจฺฉิสติ.

යමක් ද්විත්ව භාවයට පත් වී ද, එය නැවත ද්විත්ව භාවයට පත් නොවේ. උදාහරණ: ‘titikkhisati’ (ඉවසීමට කැමති වන්නේ ය), ‘jigucchisati’ (පිළිකුල් කිරීමට කැමති වන්නේ ය).

๗๓. ยถิฏฺฐํ สฺยาทิโน.

73. ‘ස්‍යාදි’ (නාමවිභක්ති/ක්‍රියාපද) ප්‍රත්‍යයන් අග ඇති පදයන්ගේ රුචි පරිදි පළමු ඒකාක්ෂරය හෝ වෙනත් ඒකාක්ෂරයක් ක්‍රමානුකූලව ද්විත්ව භාවයට පත් වෙයි.

สฺยาทฺยนฺตสฺส ยถิฏฺฐเมกสฺสรมาทิภูตมญฺญํ วา ยถาคมํ ทฺวิตฺตปชฺชเต, ปุปุตฺตียิสติ, ปุติตฺตียิสติ, ปุตฺตียิยิสติ.

‘ස්‍යාදි’ ප්‍රත්‍යයන් අග ඇති පදයන්ගේ කැමති පරිදි ආදියේ ඇති ඒකාක්ෂරයක් හෝ වෙනත් ඒකාක්ෂරයක් ක්‍රමානුකූලව ද්විත්ව භාවයට පත් වෙයි. උදාහරණ: ‘puputtīyisati’, ‘putittīyisati’, ‘puttīyiyisati’ (පුත්‍රයෙකු ලැබීමට කැමති වෙයි).

๗๔. รสฺโส ปุพฺพสฺส.

74. ද්විත්ව වූ කල, පූර්ව අක්ෂරයේ ස්වරය ලඝු (හ්‍රස්ව) වෙයි.

ทฺวิตฺเต ปุพฺพสฺส สโร รสฺโส โหติ. ททาติ.

ද්විත්ව වූ කල්හි, පූර්ව පදයේ ස්වරය ලඝු (හ්‍රස්ව) වෙයි. උදාහරණ: ‘dadāti’ (දෙයි).

๗๕. โลโป-นาทิพฺยญฺชนสฺส.

75. ද්විත්ව වූ කල, පූර්ව පදයේ ආදි ව්‍යඤ්ජනය හැර අනෙක් ව්‍යඤ්ජනයන්ගේ ලෝපය (හැලීම) වෙයි.

ทฺวิตฺเต ปุพฺพสฺสาทิโต-ญฺญสฺส พฺยญฺชนสฺส โลโป โหติ. อสิสิสติ.

ද්විත්ව වූ කල්හි, පූර්ව පදයේ මුලින් පවතින ව්‍යඤ්ජනය හැර අනෙක් ව්‍යඤ්ජනය ලෝප (හැලී) යයි. උදාහරණ: ‘asisisati’ (කෑමට කැමති වෙයි).

๗๖. ขฉเสสฺวสฺสิ.

76. ‘ඛ’, ‘ඡ’, ‘ස’ යන ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි, ද්විත්ව වූ පූර්ව පදයේ ‘අ’ කාරයට ‘ඉ’ කාරය වෙයි.

ทฺวิตฺเต ปุพฺพสฺส อสฺส อิ โหติ ขฉเสสุ. ปิปาสติ, ชิฆํสติ, ขฉเสสูติ กึ? ชหาติ, อสฺสาติ กึ? พุภุกฺขติ.

‘ඛ’, ‘ඡ’, ‘ස’ යන ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි, ද්විත්ව වූ පූර්ව පදයේ ‘අ’ කාරයට ‘ඉ’ කාරය වෙයි. උදාහරණ: ‘pipāsati’ (බීමට කැමති වෙයි), ‘jighaṃsati’ (මරන්නට කැමති වෙයි). ‘ඛ, ඡ, ස ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි’ යන්න කුමටද? ‘jahāti’ (හරියි). ‘අ කාරයට’ යන්න කුමටද? ‘bubhukkhati’ (කෑමට කැමති වෙයි).

๗๗. คุปิสฺสุสฺส.

77. ‘ගුප්’ ධාතුවෙහි (ද්විත්ව වූ පූර්ව පදයේ) ‘උ’ කාරයට ‘ඉ’ කාරය වෙයි.

ทฺวิตฺเต ปุพฺพสฺส คุปิสฺส อุสฺส อิ โหติ ขฉเสสุ, ชิคุจฺฉติ.

‘ඛ’, ‘ඡ’, ‘ස’ යන ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි, ද්විත්ව වූ ‘ගුප්’ ධාතුවේ පූර්ව පදයේ ‘උ’ කාරයට ‘ඉ’ කාරය වෙයි. උදාහරණ: ‘jigucchati’ (පිළිකුල් කරයි).

๗๘. จตุตฺถทุติยานํ ตติยปฐมา.

78. ද්විත්ව වූ පූර්ව පදයන්හි සතරවන සහ දෙවන අක්ෂරයන් වෙනුවට පිළිවෙළින් තෙවන සහ පළමුවන අක්ෂරයෝ වෙති.

ทฺวิตฺเต ปุเพสํ จตุตฺถทุติยานํ ตติยปฐมา โหนฺติ. พุภุกฺขติ, จิจฺเฉท.

ද්විත්ව වූ පූර්ව පදයන්හි සතරවන සහ දෙවන අක්ෂරයන් වෙනුවට පිළිවෙළින් තෙවන සහ පළමුවන අක්ෂරයෝ වෙති. උදාහරණ: ‘bubhukkhati’ (කෑමට කැමති වෙයි), ‘ciccheda’ (කැපුවේ ය).

๗๙. กวคฺคหานํ จวคฺคชา.

79. ද්විත්ව වූ පූර්ව පදයන්හි ක-වර්ගයේ අක්ෂරයන් සහ ‘හ’ කාරය වෙනුවට ච-වර්ගයේ අක්ෂරයෝ වෙති.

ทฺวิตฺเต [Pg.193] ปุพฺเพสํ กวคฺคหานํ จวคฺคชา โหนฺติ ยถากฺกมํ. จุโกป, ชหาติ.

ද්විත්ව වූ පූර්ව පදයන්හි ක-වර්ගයේ අක්ෂරයන් සහ ‘හ’ කාරය වෙනුවට පිළිවෙළින් ච-වර්ගයේ අක්ෂරයෝ වෙති. උදාහරණ: ‘cukopa’ (කිපුණේ ය), ‘jahāti’ (හරියි).

๘๐. มานสฺส วี ปรสฺส จ มํ.

80. ‘මාන’ ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි, ‘වී’ ආදේශය ද ‘මං’ ආදේශය ද වෙයි.

ทฺวิตฺเต ปุพฺพสฺส มานสฺส วี โหติ ปรสฺส จ มํ, วีมํสติ.

ද්විත්ව කිරීමෙහිදී පෙර 'මාන' යන්නෙහි මුල කොටසට 'වී' ද, පසු කොටසට 'මං' ද වේ; (එයින්) 'වීමංසති' (විමසයි) යන්න සිද්ධ වේ.

๘๑. กิตสฺสาสํสเย ติ วา.

81. සැකයක් නොමැති අර්ථයෙහි 'කිත' ධාතුවට 'ති' ද වේ.

สํสยโส-ญฺญสฺมึ วตฺตมานสฺส ทฺวิตฺเต ปุพฺพสฺส กิตสฺส วา ติ โหติ. ติกิจฺฉติ, จิกิจฺฉติ, อสํสเยติ กึ? วิจิกิจฺฉติ.

සැකයෙන් තොර වෙනත් අර්ථයක පවතින කල්හි, ද්විත්ව වූ 'කිත' ධාතුවේ පූර්ව කොටසට විකල්පයෙන් 'ති' වේ. (උදාහරණ:) තිකිච්ඡති, චිකිච්ඡති. 'සැකයක් නැති කල්හි' යැයි කීවේ කුමටද? 'විචිකිච්ඡති' (සැක කරයි) යන්න සඳහාය.

๘๒. ยุวณฺณานเมโอ ปจฺจเย.

82. ප්‍රත්‍යයක් පර වූ කල්හි 'ඉ, ඊ' සහ 'උ, ඌ' වර්ණයන්ට පිළිවෙළින් 'ඒ, ඕ' වේ.

อิวณฺณุวณฺณนฺตานํ กฺริยตฺถานํ เอโอโหนฺติ ยถากฺกมํ ปจฺจเย. เจตพฺพํ, เนตพฺพํ, โสตพฺพํ, ภวิตพฺพํ.

ප්‍රත්‍යයක් පර වූ කල්හි ඉ-වර්ණ සහ උ-වර්ණ අවසානයෙහි ඇති ක්‍රියාර්ථයන්ට (ධාතූන්ට) පිළිවෙළින් 'ඒ' සහ 'ඕ' වේ. (උදාහරණ:) චේතබ්බං, නේතබ්බං, සෝතබ්බං, භවිතබ්බං.

๘๓. ลหุสฺสุปนฺตสฺส.

83. ලඝු වූ ද, උපන්ත්‍ය (අගට පෙර) වූ ද 'ඉ, උ' යන අකුරුවලට පිළිවෙළින් 'ඒ, ඕ' වේ.

ลหุภูตสฺส อุปนฺตสฺส ยุวณฺณสฺส เอโอ โหนฺติ ยถากฺกมํ. เอสิตพฺพํ, โกสิตพฺพํ, ลหุสฺสาติ กึ? ธูปิตา, อุปนฺตสฺสาติ กึ? รุนฺธติ.

ලඝු වූ ද උපන්ත්‍ය වූ ද ඉ-වර්ණ, උ-වර්ණවලට පිළිවෙළින් 'ඒ, ඕ' වේ. (උදාහරණ:) ඒසිතබ්බං, කෝසිතබ්බං. 'ලඝු වූ' යැයි කීවේ කුමටද? 'ධූපිතා' යන්න සඳහාය. 'උපන්ත්‍ය වූ' යැයි කීවේ කුමටද? 'රුන්ධති' යන්න සඳහාය.

๘๔. อสฺสา ณานุพนฺเธ.

84. 'ණ' කාරය අනුබන්ධ වූ ප්‍රත්‍යයක් පරවන කල්හි උපන්ත්‍ය 'අ' කාරයට 'ආ' වේ.

ณการานุพนฺเธ ปจฺจเย ปเร อุปนฺตสฺส อการสฺส อา โหติ. การโก.

'ණ' කාරය අනුබන්ධ වූ ප්‍රත්‍යයක් පරවන කල්හි, උපන්ත්‍ය වූ 'අ' කාරයට 'ආ' වේ. (උදාහරණ:) කාරකෝ.

๘๕. น เต กานุพนฺธนาคเมสุ.

85. 'ක' කාරය අනුබන්ධ වූ ප්‍රත්‍යයන්හිදී සහ 'ඉ' ඇතුළු ආගමයන්හිදී ඒ (ඒ, ඕ, ආ යන) විධි සිදු නොවේ.

เต [Pg.194] เอโออา กานุพนฺเธ นาคเม จ น โหนฺติ. จิโต, สุโต, ทิฏฺโฐ, ปุฏฺโฐ, นาคเม ‘วนา’ทินา (๑.๔๕) จินิตพฺพํ, จินิตุํ, สุณิตพฺพํ, สุณิตุํ ปาปุณิตพฺพํ, ปาปุณิตุํ, ธุนิตพฺพํ, ธุนิตุํ, ธุนนํ, ธุนยิตพฺพํ, ธุนาเปตพฺพํ, ธุนยิตุํ ธุนาเปตุํ, ธุนยนํ, ธุนาปนํ, ธุนยติ, ธุนาเปติ, ปีเนตพฺพํ, ปีนยิตุํ, ปีนนํ, ปีนิตุํ, ปีนยติ, สุโนติ, สิโนติ, ทุโนติ, หิโนติ, ปหิณิถพฺพํ, ปหิณิตุํ, ปหิณนํ.

එම 'ඒ, ඕ, ආ' යන ආදේශයන්, 'ක' කාරය අනුබන්ධ වූ ප්‍රත්‍යයන්හිදී සහ 'ඉ' ආගමයෙහිදී සිදු නොවේ. (උදාහරණ:) චිතෝ, සුතෝ, දිට්ඨෝ, පුට්ඨෝ; 'ඉ' ආගමයේදී: චිනිතබ්බං, චිනිතੁੰ, සුණිතබ්බං, සුණිතੁੰ, පාපුණිතබ්බං, පාපුණිතੁੰ, ධුනිතබ්බං, ධුනිතੁੰ, ධුනනං, ධුනයිතබ්බං, ධුනාපේතබ්බං, ධුනයිතුං, ධුනාපේතුං, ධුනයනං, ධුනාපනං, ධුනයති, ධුනාපේති, පීනේතබ්බං, පීනයිතුං, පීනනං, පීනිතුං, පීනයති, සුනෝති, සිනෝති, දුනෝති, හිනෝති, පහිණිතබ්බං, පහිණිතੁੰ, පහිණනං.

๘๖. วา กฺวจิ.

86. ඇතැම් තැනක (එම විධි) විකල්පයෙන් සිදු නොවේ.

เต กฺวจิ วา น โหนฺติ กานุพนฺธนาคเมสุ. มุทิโต, รุทิตํ, โรทิตํ.

'ක' කාර අනුබන්ධයන්හිදී සහ 'ඉ' ආගමයන්හිදී ඇතැම් විට විකල්පයෙන් එම විධි (ඒ, ඕ, ආ) සිදු නොවේ. (උදාහරණ:) මුදිතෝ, රුදිතං, රෝදිතං.

๘๗. อญฺญตฺราปิ.

87. වෙනත් තැන්වලදී ද (එසේ සිදු නොවේ).

กานุพนฺธนาคมโต-ญฺญสฺมิมฺปิ เต กฺวจิ, นุ โหนฺติ. ขิปโก, ปนูทนํ, วธโก.

'ක' අනුබන්ධ සහ 'ඉ' ආගමයන්ගෙන් තොර වෙනත් ස්ථානයන්හිදී ද ඇතැම් විට එම විධි සිදු නොවේ. (උදාහරණ:) ඛිපකෝ, පනූදනං, වධකෝ.

๘๘. ปฺเย สิสฺสา.

88. 'ප්‍ය' ආදේශය පරවන කල්හි 'සිස්ස' යන්නෙහි අගට 'ආ' වේ.

สิสฺส อา โหติ ปฺยาเทเส, นิสฺสาย.

'ප්‍ය' ආදේශයෙහිදී 'සිස්ස' යන්නෙහි අගට 'ආ' වේ. (උදාහරණ:) නිස්සාය.

๘๙. เอโอนมยวา สเร.

89. ස්වරයක් පර වූ කල්හි 'ඒ' සහ 'ඕ' යන අකුරුවලට පිළිවෙළින් 'අය්' සහ 'අව්' වේ.

สเร ปเร เอโอนํ อยอวา โหนฺติ. ชโย, ภโว, สรติ กึ? เชติ, อนุโภติ.

ස්වරයක් පරවන කල්හි 'ඒ' සහ 'ඕ' යන්නන්ට පිළිවෙළින් 'අය්' සහ 'අව්' වේ. (උදාහරණ:) ජයෝ, භවෝ. 'ස්වරයක් පරවන කල්හි' යැයි කීවේ කුමටද? 'ජේති', 'අනුභෝති' යන්නන් සඳහාය.

๙๐. อายาวา ณานุพนฺเธ.

90. 'ණ' කාරය අනුබන්ධ වූ ස්වරාදී ප්‍රත්‍යයන්හිදී 'ඒ' සහ 'ඕ' යන්නන්ට පිළිවෙළින් 'ආය්' සහ 'ආව්' වේ.

เอโอนํ [Pg.195] อายาวา โหนฺติ สราโท ณานุพนฺเธ. นายยติ, ภาวยติ, ‘สยาเปตฺวา’ติอาทีสุ รสฺสตฺตํ.

ස්වරාදී වූ 'ණ' කාර අනුබන්ධ ප්‍රත්‍යයන්හිදී 'ඒ' සහ 'ඕ' යන්නන්ට පිළිවෙළින් 'ආය්' සහ 'ආව්' වේ. (උදාහරණ:) නායයති, භාවයති. 'සයාපෙත්වා' යනාදී ස්ථානයන්හි හ්‍රස්ව වීම සිදු වේ.

๙๑. อาสฺสาณาปิมฺหิ ยุก.

91. 'ණාපි' ප්‍රත්‍යය හැර, 'ණ' කාරය අනුබන්ධ වූ වෙනත් ප්‍රත්‍යයන්හිදී 'ආ' කාරයෙන් කෙළවර වන ක්‍රියාර්ථයන්ට (ධාතූන්ට) 'යුක්' ආගමය වේ.

อาการนฺตสฺส กฺริยตฺถสฺส ยุก โหติ ณาปิโต-ญฺญสฺมึ ณานุพนฺเธ. ทายโก, ณานุพนฺเธตฺเวว? ทานํ, อณาปิมฺหีติ กึ? ทาปยติ.

'ණාපි' ප්‍රත්‍යයෙන් තොර වූ, 'ණ' කාරය අනුබන්ධ වූ වෙනත් ප්‍රත්‍යයන්හිදී 'ආ' කාරාන්ත ධාතූන්ට 'යුක්' ආගමය වේ. (උදාහරණ:) දායකෝ. 'ණ' කාරය අනුබන්ධ වූ ප්‍රත්‍යයන්හිදීම යැයි කීවේ කුමටද? 'දානං' යන්න සඳහාය. 'ණාපි ප්‍රත්‍යයෙන් තොර වූ' යැයි කීවේ කුමටද? 'දාපයති' යන්න සඳහාය.

๙๒. ปทาทีนํ กฺวจิ.

92. පදාදී ධාතූන්ට ඇතැම් විට (මෙම විධි) සිදු වේ.

ปทาทีนํ ยุก โหติ กฺวจิ. นิปชฺชิตพฺพํ, นิปชฺชิตุํ นิปชฺชนํ, ปมชฺชิตพฺพํ, ปมชฺชิตุํ, ปมชฺชนํ, กฺวจีติ กึ? ปาโท.

පදාදී ධාතූන්ට ඇතැම් විට 'යුක්' ආගමය වේ. (උදාහරණ:) නිපජ්ජිතබ්බං, නිපජ්ජිතੁੰ, නිපජ්ජනං, පමජ්ජිතබ්බං, පමජ්ජිතੁੰ, පමජ්ජනං. 'ඇතැම් විට' යැයි කීවේ කුමටද? 'පාදෝ' යන්න සඳහාය.

๙๓. มํ วา รุธาทีนํ.

93. රුධාදී ධාතූන්ට විකල්පයෙන් 'මං' (නිග්ගහීතය) වේ.

รุธาทีนํ กฺวจิ มํ วา โหติ. รุนฺธิตุํ, รุชฺฌิตุํ, กฺวจิตฺเวว? นิโรโธ.

රුධාදී ධාතූන්ට ඇතැම් විට විකල්පයෙන් 'මං' (නිග්ගහීතය) වේ. (උදාහරණ:) රුන්ධිතੁੰ, රුජ්ඣිතੁੰ. 'ඇතැම් විට විකල්පයෙන්' යැයි කීවේ කුමටද? 'නිරෝධෝ' යන්න සඳහාය.

๙๔. กฺวิมฺหิ โลโป-นฺตพฺยญฺชนสฺส.

94. 'ක්වි' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි අග ව්‍යඤ්ජනය ලෝප වේ (හැලී යයි).

อนฺตพฺยญฺชนสฺส โลโป โหติ กฺวิมฺหิ. ภตฺตํ คสนฺติ คณฺหนฺติ วา เอตฺถาติ ภตฺตคฺคํ.

'ක්වි' ප්‍රත්‍යයෙහිදී අග ව්‍යඤ්ජනය ලෝප වේ. 'මෙහි බත් අනුභව කරති හෝ ගනිති' යන අර්ථයෙන් 'භත්තග්ගං' (බත්හල) යන්න සිද්ධ වේ.

๙๕. ปรรูปมยกาเร พฺยญฺชเน.

95. 'ය' කාරයෙන් තොර වෙනත් ව්‍යඤ්ජනයක් පරවන කල්හි, ධාතූන්ගේ අග ව්‍යඤ්ජනය පරරූප (පසුව ඇති ව්‍යඤ්ජනයට සමාන) වේ.

กฺริยตฺถานมนฺตพฺยญฺชนสฺส ปรรูปํ โหติ ยการโต-ญฺญสฺมึ พฺยญฺชเน. เภตฺตพฺพํ, พฺยญฺชเนติ กึ? ภินฺทิตพฺพํ, อยกาเรติ กึ? ภิชฺชติ.

'ය' කාරයෙන් තොර වූ ව්‍යඤ්ජනයක් පරවන කල්හි, ධාතූන්ගේ අග ව්‍යඤ්ජනය පරරූප වේ. (උදාහරණ:) භේත්තබ්බං. 'ව්‍යඤ්ජනයක් පරවන කල්හි' යැයි කීවේ කුමටද? 'භින්දිතබ්බං' යන්න සඳහාය. 'ය-කාරයෙන් තොර වූ' යැයි කීවේ කුමටද? 'භිජ්ජති' යන්න සඳහාය.

๙๖. มนานํ นิคฺคหีตํ.

96. 'ම' කාරය සහ 'න' කාරයෙන් කෙළවර වන ධාතූන්ගේ අග අකුරට, 'ය' කාරයෙන් තොර ව්‍යඤ්ජනයක් පරවන කල්හි නිග්ගහීතය (බින්දුව) වේ.

มการนการนฺตานํ [Pg.196] กฺริยตฺถานํ นิคฺคหีตํ โหติ อยกาเร พฺยญฺชเน. คนฺตพฺพํ, ชงฺฆา, พฺยญฺชเนตฺเวว? คมนํ, อยกาเรตฺเวว? คมฺยเต.

'ම' කාරය සහ 'න' කාරයෙන් කෙළවර වන ධාතූන්ගේ අග අකුරට, 'ය' කාරයෙන් තොර ව්‍යඤ්ජනයක් පරවන කල්හි නිග්ගහීතය වේ. (උදාහරණ:) ගන්තබ්බං, ජංඝා. 'ව්‍යඤ්ජනයක් පරවන කල්හිම' යැයි කීවේ කුමටද? 'ගමනං' යන්න සඳහාය. 'ය-කාරයෙන් තොර වූ කල්හිම' යැයි කීවේ කුමටද? 'ගම්‍යතේ' යන්න සඳහාය.

๙๗. น พฺรูสฺโส.

97. ව්‍යඤ්ජනයක් පරවන කල්හි 'බ්‍රූ' ධාතුවට 'ඕ' කාරය නොවේ.

พฺรูสฺส โอ น โหติ พฺยญฺชเน. พฺรูมิ, พฺยญฺชเนตฺเวว? อพฺรวิ.

ව්‍යඤ්ජනයක් පරවන කල්හි 'බ්‍රූ' ධාතුවේ ස්වරයට 'ඕ' කාරාදේශය නොවේ. (උදාහරණ:) බ්‍රූමි. 'ව්‍යඤ්ජනයක් පරවන කල්හිම' යැයි කීවේ කුමටද? 'අබ්‍රවි' යන්න සඳහාය.

๙๘. กคา จชานํ ฆานุพนฺเธ.

98. 'ඝ' කාරය අනුබන්ධ වූ ප්‍රත්‍යයක් පරවන කල්හි, 'ච' සහ 'ජ' යන්නෙන් කෙළවර වන ධාතූන්ට පිළිවෙළින් 'ක' සහ 'ග' වේ.

ฆานุพนฺเธ จการชการนฺตานํ กฺริยตฺถานํ กคา โหนฺติ ยถากฺกมํ. วากฺยํ, ภาคฺยํ.

'ඝ' කාරය අනුබන්ධ වූ ප්‍රත්‍යයක් පරවන කල්හි, 'ච' සහ 'ජ' කාරයෙන් කෙළවර වන ධාතූන්ට පිළිවෙළින් 'ක' සහ 'ග' වේ. (උදාහරණ:) වාක්‍යං, භාග්‍යං.

๙๙. หนสฺส ฆาโต ณานุพนฺเธ.

99. 'ණ' කාරය අනුබන්ධ වූ ප්‍රත්‍යයක් පරවන කල්හි 'හන' ධාතුවට 'ඝාත' ආදේශය වේ.

หนสฺส ฆาโต โหติ ณานุพนฺเธ. อาฆาโต.

'ණ' කාරය අනුබන්ධ වූ ප්‍රත්‍යයක් පරවන කල්හි 'හන' ධාතුවට 'ඝාත' ආදේශය වේ. (උදාහරණ:) ආඝාතෝ.

๑๐๐. กฺวิมฺหิ โฆ ปริปจฺจ-สโมหิ.

100. ක්වි ප්‍රත්‍යය පරවන කල්හි පරි, පච්ච (පටිච්ච) සහ සං යන උපසර්ගයන්ට පරව 'ඝෝ' ආදේශය වේ.

ปยฺยาทีหิ ปรสฺส หนสฺส โฆ โหติ กฺวิมฺหิ. ปลิโฆ, ปฏิโฆ, อฆํ รสฺสตฺตํ นิปาตนา, สงฺโฆ, โอโฆ.

‘ප’, ‘අයි’ ආදී උපසර්ගයන්ට පසුව ඇති ‘හන්’ ධාතුවෙහි ‘හ’ කාරයට ‘ක්වි’ ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි ‘ඝ’ කාරය වෙයි. (නිදසුන්:) පලිඝො, පටිඝො, අඝං (මෙහි නිපාතනයෙන් රස්ව බව සිදුවේ), සඞ්ඝො, ඔඝො.

๑๐๑. ปรสฺส ฆํ เส.

101. ‘ස’ ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි පරව ඇති ධාතුවෙහි (හන් ආදියේ) ‘ඝ’ කාරය වෙයි.

ทฺวิตฺเต ปรสฺส หนสฺส ฆํ โหติ เส. ชิฆํสา.

ද්විත්ව වීමකදී (ද්විර්භාවයේදී) ‘ස’ ප්‍රත්‍යය පරව ඇති කල්හි පරව පවතින ‘හන්’ ධාතුවෙහි ‘හ’ කාරයට ‘ඝ’ කාරය වෙයි. (නිදසුන්:) ජිඝංසා.

๑๐๒. ชิหรานํ คี.

102. ‘ජි’ සහ ‘හර්’ යන ධාතූන්ට ‘ගී’ ආදේශ වෙයි.

ทฺวิตฺเต ปเรสํ ชิตรานํ คี โหติ เส. วิชิคีสา, ชิคีสา.

ද්විත්ව වීමකදී පරව ඇති ‘ජි’ සහ ‘තර්’ යන්නන්ට ‘ස’ ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි ‘ගී’ ආදේශය වෙයි. (නිදසුන්:) විජිගීසා, ජිගීසා.

๑๐๓. ธาสฺส โห.

103. ‘ධා’ ධාතුවට ‘හ’ කාරය වෙයි.

ทฺวิตฺเต [Pg.197] ปรสฺส ธาสฺส ห โหติ. ทหติ.

ද්විත්ව වීමකදී පරව ඇති ‘ධා’ ධාතුවට ‘හ’ කාරය වෙයි. (නිදසුන්:) දහති.

๑๐๔. ณิมฺหิ ทีโฆ ทุสสฺส.

104. ‘ණි’ ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි ‘දුස්’ ධාතුවේ ස්වරය දීර්ඝ වෙයි.

ทุสสฺส ทีโฆ โหติ ณิมฺหิ. ทุสิโต. ณิมฺหีติ กึ? ทุฏฺโฐ.

‘ණි’ ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි ‘දුස්’ ධාතුවේ ස්වරය දීර්ඝ වෙයි. (නිදසුන්:) දූසිතො. ‘ණි ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි’ යැයි කීවේ කුමටද? දුට්ඨො.

๑๐๕. คุหิสฺส สเร.

105. ස්වරයක් පර වූ කල්හි ‘ගුහ්’ ධාතුවේ ස්වරය දීර්ඝ වෙයි.

คุหิสฺส ทีโฆ โหติ สเร. นิคูหนํ สเรติ กึ? คุยฺหํ.

ස්වරයක් පර වූ කල්හි ‘ගුහ්’ ධාතුවේ ස්වරය දීර්ඝ වෙයි. (නිදසුන්:) නිගූහනං. ‘ස්වරයක් පර වූ කල්හි’ යැයි කීවේ කුමටද? ගුය්හං.

๑๐๖. มุหพหานญฺจ เต กานุพนฺเธ-ตฺเว.

106. ‘ත්වාන’ සහ ‘ත්වා’ හැර, ‘ත’ කාරයෙන් ආරම්භ වන ‘ක’ අනුබන්ධ සහිත ප්‍රත්‍යයක් පර වූ කල්හි ‘මුහ්’, ‘බහ්’ සහ ‘ගුහ්’ යන ධාතූන්ගේ ස්වරය දීර්ඝ වෙයි.

มุหพหานํ คุหิสฺส จ ทีโฆ โหติ ตการาโท กานุพนฺเธ ตฺวานตฺวาวชฺชิเต, มูฬฺโห, พาฬฺโห, คูฬฺโห, เตติ กึ? มุยฺหติ, กานุพนฺเธติ-กึ? มุยฺหิตพฺพํ, อตฺเวติ กึ? มุยฺหิตฺวาน, มุยฺหิตฺวา, ‘เต กานุพนฺเธ-ตฺเว’ติ อยมธิกาโร ยาว ‘‘สาสสฺส สิสฺเว’’ติ -๑๑๗.

‘ත්වාන’ සහ ‘ත්වා’ හැර, ‘ත’ කාරයෙන් ආරම්භ වන ‘ක’ අනුබන්ධ සහිත ප්‍රත්‍යයක් පර වූ කල්හි ‘මුහ්’, ‘බහ්’ සහ ‘ගුහ්’ යන ධාතූන්ගේ ස්වරය දීර්ඝ වෙයි. (නිදසුන්:) මූළ්හො, බාළ්හො, ගූළ්හො. ‘ත’ කාරයෙන් ආරම්භ වන ප්‍රත්‍යයෙක්හි යැයි කීවේ කුමටද? මුය්හති. ‘ක’ අනුබන්ධ සහිත වූ කල්හි යැයි කීවේ කුමටද? මුය්හිතබ්බං. ‘ත්වාන, ත්වා හැර’ යැයි කීවේ කුමටද? මුය්හිත්වාන, මුය්හිත්වා. ‘තෙ කානුබන්ධෙ-ත්වෙ’ යන මෙම අධිකාර සූත්‍රය ‘‘සාසස්ස සිස්වෙ’’ (117) යන සූත්‍රය තෙක් බලපවත්වයි.

๑๐๗. วหสฺสุสฺส.

107. ‘වහ්’ ධාතුවෙහි ‘ව’ යන්නට ‘උ’ කාරය වෙයි.

วหสฺส อุสฺส ทีโฆ โหติ เต กานุพนฺเธ ตฺวานตฺวาวชฺชิเต. วุฏฺโฐ.

‘ත්වාන’ සහ ‘ත්වා’ හැර, ‘ත’ කාරයෙන් ආරම්භ වන ‘ක’ අනුබන්ධ සහිත ප්‍රත්‍යයක් පර වූ කල්හි ‘වහ්’ ධාතුවෙහි ‘ව’ යන්නට ‘උ’ කාරය වී දීර්ඝ වෙයි. (නිදසුන්:) වුට්ඨො.

๑๐๘. ธาสฺส หิ.

108. ‘ධා’ ධාතුවට ‘හි’ ආදේශය වෙයි.

ธา=ธารเณตีมสฺส หิ โหติ เต กานุพนฺเธ ตฺวานตฺวาวชฺชิเต. นิหิโต, นิหิตวา.

‘ධාරණ’ (දැරීම) අර්ථය ඇති ‘ධා’ ධාතුවට, ‘ත්වාන’ සහ ‘ත්වා’ හැර, ‘ත’ කාරයෙන් ආරම්භ වන ‘ක’ අනුබන්ධ සහිත ප්‍රත්‍යයක් පර වූ කල්හි ‘හි’ ආදේශය වෙයි. (නිදසුන්:) නිහිතො, නිහිතවා.

๑๐๙. คมาทิรานํ โลโป-นฺตสฺส.

109. ‘ගම්’ ආදී ධාතූන්ගේ ද ‘ර’ කාරය අවසානයේ ඇති ධාතූන්ගේ ද අන්ත ව්‍යඤ්ජනය ලොප් වෙයි.

คมาทีนํ [Pg.198] รการนฺตานํ จ อนฺตสฺส โลโป โหติ เต กานุพนฺเธ ตฺวานตฺวาวชฺชิเต. คโต, ขโต, หโต, มโต, ตโต, สญฺญโต, รโต, กโต, เตตฺเวว? คมฺยเต, กานุพนฺเธตฺเวว? คนฺตพฺพํ, อตฺเวตฺเวว? คนฺตฺวาน, คนฺตฺวา.

‘ත්වාන’ සහ ‘ත්වා’ හැර, ‘ත’ කාරයෙන් ආරම්භ වන ‘ක’ අනුබන්ධ සහිත ප්‍රත්‍යයක් පර වූ කල්හි ‘ගම්’ ආදී ධාතූන්ගේ ද, ‘ර’ කාරයෙන් අවසන් වන ධාතූන්ගේ ද අන්ත ව්‍යඤ්ජනය ලොප් වෙයි. (නිදසුන්:) ගතො, ඛතො, හතො, මතො, තතො, සඤ්ඤතො, රතො, කතො. ‘ත’ කාරයෙන් ආරම්භ වන ප්‍රත්‍යයෙක්හි යැයි කීවේ කුමටද? ගම්‍යතෙ. ‘ක’ අනුබන්ධ සහිත වූ කල්හි යැයි කීවේ කුමටද? ගන්තබ්බං. ‘ත්වාන, ත්වා හැර’ යැයි කීවේ කුමටද? ගන්ත්වාන, ගන්ත්වා.

๑๑๐. วจาทีนํ วสฺสุฏ วา.

110. ‘වච්’ ආදී ධාතූන්ගේ ‘ව’ කාරයට විකල්පයෙන් ‘උට්’ ආදේශය වෙයි.

วจาทีนํ วสฺส วา อุฏ โหติ กานุพนฺเธ-ตฺเว. อุตฺตํ, วุตฺตํ, อุฏฺฐํ, วุฏฺฐํ, ‘อตฺเวตฺเวว? วตฺวาน, วตฺวา.

‘ත්වාන’ සහ ‘ත්වා’ හැර, ‘ත’ කාරයෙන් ආරම්භ වන ‘ක’ අනුබන්ධ සහිත ප්‍රත්‍යයක් පර වූ කල්හි ‘වච්’ ආදී ධාතූන්ගේ ‘ව’ කාරයට විකල්පයෙන් ‘උට්’ ආදේශය වෙයි. (නිදසුන්:) උත්තං, වුත්තං, උට්ඨං, vuට්ඨං. ‘ත්වාන, ත්වා හැර’ යැයි කීවේ කුමටද? වත්වාන, වත්වා.

๑๑๑. อสฺสุ.

111. ‘අ’ කාරයට ‘උ’ කාරය වෙයි.

วจาทีนมสฺส อุ โหติ กานุพนฺเธ-สฺเว. วุตฺตํ, วุฏฺฐํ.

‘ක’ අනුබන්ධ සහිත ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි ‘වච්’ ආදී ධාතූන්ගේ ‘අ’ කාරයට ‘උ’ කාරය වෙයි. (නිදසුන්:) වුත්තං, වුට්ඨං.

๑๑๒. วทฺธสฺส วา.

112. ‘වද්ධ්’ ධාතුවට විකල්පයෙන් (උකාරය) වෙයි.

วทฺธสฺส อสฺส วา อุ โหติ กานุพนฺเธ ตฺเว. วุทฺโธ. วทฺโธ. อตฺเวตฺเวว? วทฺธิตฺวาน, วทฺธิตฺวา, กถํ ‘วุตฺตี’ติ? ‘‘วุตฺตีมตฺเต’’ติ ๓-๖๙. นิปาตนา, ‘วตฺตี’ติ โหเตว ยถาลกฺขณํ.

‘ත්වාන’ සහ ‘ත්වා’ හැර, ‘ත’ කාරයෙන් ආරම්භ වන ‘ක’ අනුබන්ධ සහිත ප්‍රත්‍යයක් පර වූ කල්හි ‘වද්ධ්’ ධාතුවේ ‘අ’ කාරයට විකල්පයෙන් ‘උ’ කාරය වෙයි. (නිදසුන්:) වුද්ධො, වද්ධො. ‘ත්වාන, ත්වා හැර’ යැයි කීවේ කුමටද? වද්ධිත්වාන, වද්ධිත්වා. ‘වුත්ති’ යන්න කෙසේ වේද? ‘‘වුත්තිමත්තෙ’’ (3-69) සූත්‍රයෙන් වන නිපාතනයෙනි. ක්‍රමානුකූලව ‘වත්ති’ යන්නම වෙයි.

๑๑๓. ยชสฺส ยสฺส ฏิยี.

113. ‘යජ්’ ධාතුවෙහි ‘ය’ කාරයට ‘ති’ සහ ‘යි’ ආදේශ වෙති.

ยชสฺส [Pg.199] ยสฺส ฏิยี โหนฺติ กานุพนฺเธ-ตฺเว. อิฏฺฐํ, ยิฏฺฐํ, อตฺเวตฺเวว? ยชิตฺวาน, ยชิตฺวา.

‘ත්වාන’ සහ ‘ත්වා’ හැර, ‘ත’ කාරයෙන් ආරම්භ වන ‘ක’ අනුබන්ධ සහිත ප්‍රත්‍යයක් පර වූ කල්හි ‘යජ්’ ධාතුවේ ‘ය’ කාරයට ‘ති’ සහ ‘යි’ ආදේශ වෙති. (නිදසුන්:) ඉට්ඨං, යිට්ඨං. ‘ත්වාන, ත්වා හැර’ යැයි කීවේ කුමටද? යජිත්වාන, යජිත්වා.

๑๑๔. ฐาสฺสิ.

114. ‘ඨා’ ධාතුවෙහි ‘ආ’ කාරයට ‘ඉ’ කාරය වෙයි.

ฐาสฺสิ โหติ กานุพนฺเธ-ตฺเว. ฐิโต, อตฺเวตฺเวว? ฐตฺวาน, ฐตฺวา.

‘ත්වාන’ සහ ‘ත්වා’ හැර, ‘ත’ කාරයෙන් ආරම්භ වන ‘ක’ අනුබන්ධ සහිත ප්‍රත්‍යයක් පර වූ කල්හි ‘ඨා’ ධාතුවෙහි ‘ආ’ කාරයට ‘ඉ’ කාරය වෙයි. (නිදසුන්:) ඨිතො. ‘ත්වාන, ත්වා හැර’ යැයි කීවේ කුමටද? ඨත්වාන, ඨත්වා.

๑๑๕. คาปานมี.

115. ‘ගා’ සහ ‘පා’ ධාතූන්ට ‘ඊ’ කාරය වෙයි.

คาปานมี โหติ กานพนฺเธ-ตฺเว. คีตํ, ปีตํ, อตฺเวตฺเวว? คายิตฺวา นิจฺจํ ยาคโม, ปาสฺส ตุ ปีตฺวาติ พหุลาธิการา.

‘ත්වාන’ සහ ‘ත්වා’ හැර, ‘ත’ කාරයෙන් ආරම්භ වන ‘ක’ අනුබන්ධ සහිත ප්‍රත්‍යයක් පර වූ කල්හි ‘ගා’ සහ ‘පා’ ධාතූන්ට ‘ඊ’ කාරය වෙයි. (නිදසුන්:) ගීතං, පීතං. ‘ත්වාන, ත්වා හැර’ යැයි කීවේ කුමටද? ගායිත්වා (මෙහි නිත්‍ය වශයෙන් ‘ය’ කාරාගමය වෙයි). ‘පා’ ධාතුවෙහි ‘පීත්වා’ යන්න බහුලාධිකාරය නිසා සිදුවේ.

๑๑๖. ชนิสฺสา.

116. ‘ජන්’ ධාතුවට ‘ආ’ කාරය වෙයි.

ชนิสฺส อา โหติ กานุพนฺเธ-ตฺเว. ชาโต. อตฺเวตฺเวว? ชนิตฺวา.

‘ත්වාන’ සහ ‘ත්වා’ හැර, ‘ත’ කාරයෙන් ආරම්භ වන ‘ක’ අනුබන්ධ සහිත ප්‍රත්‍යයක් පර වූ කල්හි ‘ජන්’ ධාතුවට ‘ආ’ කාරය වෙයි. (නිදසුන්:) ජාතො. ‘ත්වාන, ත්වා හැර’ යැයි කීවේ කුමටද? ජනිත්වා.

๑๑๗. สาสสฺส สิส วา.

117. ‘සාස්’ ධාතුවට විකල්පයෙන් ‘සිස’ වෙයි.

สาสสฺส สิส วา โหติ กานุพนฺเธ-ตฺเว. สิฏฺฐํ, สตฺถํ, สิสฺโส, สาสิโย อตฺเวตฺเวว? อนุสาสิตฺวาน.

‘ත්වාන’ සහ ‘ත්වා’ හැර, ‘ත’ කාරයෙන් ආරම්භ වන ‘ක’ අනුබන්ධ සහිත ප්‍රත්‍යයක් පර වූ කල්හි ‘සාස්’ ධාතුවට විකල්පයෙන් ‘සිස’ වෙයි. (නිදසුන්:) සිට්ඨං, සත්ථං, සිස්සො, සාසියො. ‘ත්වාන, ත්වා හැර’ යැයි කීවේ කුමටද? අනුසාසිත්වාන.

๑๑๘. กรสฺสา ตเว.

118. ‘තවෙ’ ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි ‘කර්’ ධාතුවට ‘ආ’ කාරය වෙයි.

กรสฺส อา โหติ ตเว. กาตเว.

‘තවෙ’ ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි ‘කර්’ ධාතුවට ‘ආ’ කාරය වෙයි. (නිදසුන්:) කාතවෙ.

๑๑๙. ตุํตุนตพฺเพสุ วา.

119. ‘තුං’, ‘තුන’ සහ ‘තබ්බ’ යන ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි විකල්පයෙන් (දීර්ඝය) වෙයි.

ตุมาทีสุ วา กรสฺสา โหติ. กาตุํ กตฺตุํ, กาตุน กตฺตุน, กาตพฺพํ กตฺตพฺพํ.

‘තුං’ ආදී ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි ‘කර්’ ධාතුවට විකල්පයෙන් ‘ආ’ කාරය වෙයි. (නිදසුන්:) කාතුං - කත්තුං, කාතුන - කත්තුන, කාතබ්බං - කත්තබ්බං.

๑๒๐. ญาสฺส เน ชา.

120. ‘ඤා’ ධාතුවට ‘නෙ’ සහ ‘ජා’ ආදේශ වෙති.

ญาธาตุสฺส [Pg.200] ชา โหติ นกาเร. ชานิตุํ, ชานนฺโต, เนติ กึ? ญาโต.

න-කාරය පර වූ කල්හි ඥා (ඤා) ධාතුවට 'ජා' ආදේශය වෙයි. උදාහරණ: ජානිතුං, ජානන්තෝ. 'න-කාරය පර වූ කල්හි' යන්න කුමකටද? ඤාතෝ.

๑๒๑. สกาปานํ กุกกู เณ.

121. ණ-කාරය පර වූ කල්හි 'සක' සහ 'ආප' යන ධාතූන්ට පිළිවෙළින් 'කුක' සහ 'කූ' යන ආගමයන් වෙත්.

สกอาปานํ กุกกุอิจฺเจเต อาคมา โหนฺติ ณกาเร. สกฺกุณนฺโต, ปาปุณนฺโต, สกฺกุโณติ, ปาปุโณติ, เณติ กึ? สกฺโกติ, ปาเปติ.

ණ-කාරය පර වූ කල්හි 'සක' සහ 'ආප' යන ධාතූන්ට 'කුක' සහ 'කු' (හෝ 'කූ') යන මේ ආගමයන් වෙත්. උදාහරණ: සක්කුණන්තෝ, පාපුණන්තෝ, සක්කුණෝති, පාපුණෝති. 'ණ-කාරය පර වූ කල්හි' යන්න කුමකටද? සක්කෝති, පාපේති.

๑๒๒. นิโต จิสฺส โฉ.

122. 'නි' උපසර්ගයෙන් පර වූ 'චි' යන්නෙහි 'ච' කාරයට 'ඡ' කාරය වෙයි.

นิสฺมา ปรสฺส จิสฺส โฉ โหติ. นิจฺฉโย.

'නි' උපසර්ගයෙන් පර වූ 'චි' යන්නෙහි 'ච' කාරයට 'ඡ' කාරය වෙයි. උදාහරණ: නිච්ඡයෝ.

๑๒๓. ชรสทานมีม วา.

123. ජර සහ සද යන ධාතූන්ගේ අවසානයට විකල්පයෙන් 'ඊම' ආදේශය වෙයි.

ชรสทานมนฺตสรา ปโร อีม โหติ วิภาสา. ชีรณํ, ชีรติ, ชีราเปติ, นิสีทิตพฺพํ, นิสีทนํ, นิสีทิตุํ, นิสีทติ, วาติ กึ? ชรา, นิสชฺชา, ‘อีม วา’ติ โยควิภาคา อญฺเญสมฺปิ, อหีรถ, สํโยคาทิ โลโปตฺถสฺส.

ජර සහ සද යන ධාතූන්ගේ අන්ත ස්වරයට පසුව විකල්පයෙන් 'ඊම' ආදේශය වෙයි. උදාහරණ: ජී රණං, ජී රති, ජී රාපේති, නිසීදිතබ්බං, නිසීදනං, නිසීදිතුං, නිසීදති. 'විකල්පයෙන්' යන්න කුමකටද? ජරා, නිසජ්ජා. 'ඊම වා' යන සූත්‍ර කොටස (යෝග විභාගය) නිසා අන්‍යයන්ට ද (මෙය වෙයි). උදාහරණ: අහීරථ, සංයෝගාදි ලෝපය සඳහා ය.

๑๒๔. ทิสสฺส ปสฺส ทสฺส ทส ท ทกฺขา.

124. 'දිස' ධාතුවට පස්ස, දස්ස, දස, ද, දක්ඛ යන ආදේශයෝ වෙත්.

ทิสสฺส ปสฺสาทโย โหนฺติ วิภาสา. วิปสฺสนา, วิปสฺสิตุํ, วิปสฺสติ, สุทสฺสี, ปิยทสฺสี, ธมฺมทสฺสี, สุทสฺสํ, ทสฺสนํ, ทสฺเสติ, ทฏฺฐพฺพํ. ทฏฺฐา, ทฏฺฐุํ, ทุทฺทโส, อทฺทส, อทฺทา, อทฺทํ, อทฺทกฺขิ, ทกฺขิสฺสติ, วาตฺเวว? ทิสฺสนฺติ พาลา.

'දිස' ධාතුවට පස්ස ආදී ආදේශයෝ විකල්පයෙන් වෙත්. උදාහරණ: විපස්සනා, විපස්සිතුං, විපස්සති, සුදස්සී, පියදස්සී, ධම්මදස්සී, සුදස්සං, දස්සනං, දස්සේති, දට්ඨබ්බං, දට්ඨා, දට්ඨුං, දුද්දසෝ, අද්දස, අද්දා, අද්දං, අද්දක්ඛි, දක්ඛිස්සති. 'විකල්පයෙන්' යන්න කුමකටද? දිස්සන්ති බාලා (මෝඩයෝ පෙනෙති).

๑๒๕. สมานา โร รีริกฺขเกสุ.

125. 'සමාන' ශබ්දයෙන් පර වූ 'දිස' ධාතුවට රී, රික්ඛ ආදිය පර වූ කල්හි 'ර' ආදේශය වෙයි.

สมานสทฺทโต [Pg.201] ปรสฺส ทิสสฺส ร โหติ วา รีวิกฺขเกสุ. สรี, สที, สริกฺโข, สทิกฺโข, สริโส, สทิโส.

'සමාන' ශබ්දයෙන් පර වූ 'දිස' ධාතුවට 'රී', 'රික්ඛ' ආදී ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි විකල්පයෙන් 'ර' (හෝ 'ද') ආදේශය වෙයි. උදාහරණ: සරී, සදී, සරික්ඛෝ, සදික්ඛෝ, සරිසෝ, සදිසෝ.

๑๒๖. ทหสฺส ทสฺส โฑ.

126. 'දහ' ධාතුවෙහි 'ද' කාරයට 'ඩ' කාරය වෙයි.

ทหสฺส ทสฺส โฑ โหติ วา. ฑาโห, ทาโห, ฑหติ, ทหติ.

'දහ' ධාතුවෙහි 'ද' කාරයට විකල්පයෙන් 'ඩ' කාරය වෙයි. උදාහරණ: ඩහෝ, දාහෝ, ඩහති, දහති.

๑๒๗. อนฆณ สฺวาปรีหิ โฬ.

127. 'අඝණ' ආදිය හැර, 'ආ' සහ 'පරි' උපසර්ගයන්ගෙන් පර වූ 'දහ' ධාතුවෙහි 'ද' කාරයට 'ළ' කාරය වෙයි.

อาปรีหิ ปรสฺส ทหสฺส ทสฺส โฬ โหติ อนฆณสุ. อาฬหนํ, ปริฬาโห.

'අඝණ' ආදී වචන හැර, 'ආ' සහ 'පරි' උපසර්ගවලින් පර වූ 'දහ' ධාතුවෙහි 'ද' කාරයට 'ළ' කාරය වෙයි. උදාහරණ: ආළහනං, පරිළාහෝ.

๑๒๘. อตฺยาทินฺเตสฺวตฺถิสฺส ภู.

128. 'ති' ආදී විභක්ති ප්‍රත්‍යයන් හැර අන්‍ය ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි, 'අස' ධාතුවට 'භූ' ආදේශය වෙයි.

ตฺยาทินฺตวชฺชิเตสุ ปจฺจเยสุ ‘อส=ภุวิ’อิจฺจสฺส ภู โหติ. ภวิตพฺพํ. อาเทสวิธานมสสฺสาปฺปโยคตฺถเมตสฺมึ วิสเย, เอเตน กตฺถจิ กสฺสจิ ธาตุสฺส อปฺปโยคาปิ ญาปิโต โหติ. อตฺยาทินฺเตสูติ กึ? อตฺถิ, สนฺโต, อตฺถิสฺสาติ กึ? อสฺสติสฺส มา โหตุ.

'ති' ආදී විභක්ති ප්‍රත්‍යයන් හැර ඉතිරි ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි 'අස' (පැවැත්මෙහි වූ) ධාතුවට 'භූ' ආදේශය වෙයි. උදාහරණ: භවිතබ්බං. මේ විෂයයෙහි 'අස' ධාතුව භාවිත නොවන බැවින් මෙම ආදේශ විධානය කර ඇත. මෙයින් ඇතැම් තැනක ඇතැම් ධාතූන් භාවිත නොවන බව ද හැඟවෙයි. 'ති' ආදීන් හැර යන්න කුමකටද? අත්ථි, සන්තෝ. 'අස ධාතුවට' යන්න කුමකටද? 'අස්සති' ධාතුවට මෙය නොවීම සඳහා ය.

๑๒๙. ออาสฺสาอาทีสุ.

129. 'අ', 'ආ', 'ස්සා' ආදී ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි ද (අස ධාතුවට භූ ආදේශය වෙයි).

ออาโท, อาอาโท, สฺสาโท จ อตฺถิสฺส ภู โหติ. พภูว, อภวา, อภวิสฺสา, ภวิสฺสติ.

'අ' ආරම්භයේ ඇති, 'ආ' ආරම්භයේ ඇති සහ 'ස්සා' ආරම්භයේ ඇති ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි 'අස' ධාතුවට 'භූ' ආදේශය වෙයි. උදාහරණ: බභූව, අභවා, අභවිස්සා, භවිස්සති.

๑๓๐. นฺตมานนฺติยิยุํสฺวาทิโลโป. นฺตาทิสูตฺถิสฺสาทิโลโป โหติ. สนฺโต, สมาโน, สนฺติ, สนฺตุ, สิยา, สิยุํ, เอเตสฺวีติ กึ? อตฺถิ.

130. 'න්ත', 'මාන', 'න්ති', 'යු', 'උං' ආදී ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි 'අස' ධාතුවෙහි මුල් අකුර (අ-කාරය) ලෝප වෙයි. උදාහරණ: සන්තෝ, සමානෝ, සන්ති, සන්තු, සියා, සියුං. 'මේ ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි' යන්න කුමකටද? අත්ථි.

๑๓๑. ปาทิโต ฐาสฺส วา ฐโห กฺวจิ.

131. 'ප' ආදී උපසර්ගයන්ගෙන් පර වූ 'ඨා' ධාතුවට ඇතැම් විට විකල්පයෙන් 'ඨහ' ආදේශය වෙයි.

ปาทีหิ [Pg.202] กิริยาวิเสสโชตเกหิ สทฺเทหิ ปรสฺส ฐาสฺส กฺวจิ ฐโห วา โหติ. สณฺฐหนฺโต สนฺติฏฺฐนฺโต. สณฺฐหติ, สนฺติฏฺฐติ. ป ปรา อป สํ อนุ อว โอ นิ ทุ วิ อธิ อปิ อติสุ อุ อภิ ปติ ปริ อุป อา ปาที. กฺวจีติ กึ? สณฺฐิติ.

ක්‍රියා විශේෂණ පවසන 'ප' ආදී උපසර්ගයන්ගෙන් පර වූ 'ඨා' ධාතුවට ඇතැම් තැනක විකල්පයෙන් 'ඨහ' ආදේශය වෙයි. උදාහරණ: සණ්ඨහන්තෝ, සන්තිට්ඨන්තෝ, සණ්ඨහති, සන්තිට්ඨති. 'ප, පරා, අප, සං, අනු, අව, ඕ, นิ, දු, වි, අධි, අපි, අති, සු, උ, අභි, පති, පරි, උප, ආ' යනු ප-ආදී උපසර්ගයෝ ය. 'ඇතැම් විට' යන්න කුමකටද? සණ්ඨිති.

๑๓๒. ทาสฺสิยง.

132. 'දා' ධාතුවට 'ඉයඞ්' ආදේශය වෙයි.

ปาทิโต ปรสฺส ทาสฺส อิยง โหติ กฺวจิ. อนาทิยิตฺวา, สมาทิยติ, กฺวจิตฺเวว? อาทาย.

'ප' ආදී උපසර්ගවලින් පර වූ 'දා' ධාතුවට ඇතැම් විට 'ඉයඞ්' ආදේශය වෙයි. උදාහරණ: අනාදියිත්වා, සමාදියති. 'ඇතැම් විට' යන්න කුමකටද? ආදාය.

๑๓๓. กโรติสฺส โข.

133. 'කර' (කරු) ධාතුවට 'ඛ' කාරය වෙයි.

ปาทิโต ปรสฺส กรสฺส กฺวจิ ข โหติ. สงฺขาโร, สงฺขรียติ, กรสฺสาติ อวตฺวา กโรติสฺสาติ วจนํ ติมฺหิ จ วิกรณุปฺปตฺติญาเปตุํ.

'ප' ආදී උපසර්ගයන්ගෙන් පර වූ 'කර' ධාතුවට ඇතැම් විට 'ඛ' ආදේශය වෙයි. උදාහරණ: සංඛාරෝ, සංඛරීයති. 'කරස්ස' යි නොකියා 'කරෝතිස්ස' යි කීම, 'ති' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි විකරණ ප්‍රත්‍යය ඇතිවීම හැඟවීම සඳහා ය.

๑๓๔. ปุราสฺมา.

134. 'පුරා' යන නිපාතයෙන් පසුව (කර ධාතුවට ඛ වෙයි).

ปุรา อิจฺจสฺมา นิปาตา ปรสฺส กรสฺส ข โหติ. ปุรกฺขตฺวา, ปุเรกฺขาโร-เอตฺตํ ตทมินาทิปาฐา.

'පුරා' යන නිපාත පදයෙන් පර වූ 'කර' ධාතුවට 'ඛ' ආදේශය වෙයි. උදාහරණ: පුරක්ඛත්වා, පුරෙක්ඛාරෝ. (මෙහි 'පුරෙක්ඛාරෝ' යන්නෙහි 'එ' තත්ත්වය අමිනාදි පාඨයන් නිසා සිදු වේ).

๑๓๕. นิโต กมสฺส.

135. 'නි' උපසර්ගයෙන් පර වූ 'කම' ධාතුවට (ඛ වෙයි).

นิสฺมา ปรสฺส กมสฺส กฺวจิ ข โหติ, นิกฺขมติ, กฺวจิตฺเวว? นิกฺกโม.

'නි' උපසර්ගයෙන් පර වූ 'කම' ධාතුවට ඇතැම් විට 'ඛ' ආදේශය වෙයි. උදාහරණ: නික්ඛමති. 'ඇතැම් විට' යන්න කුමකටද? නික්කමෝ.

๑๓๖. ยุวณฺณานมิยงุวง สเร.

136. ස්වරයක් පර වූ කල්හි ඉ-වර්ණ සහ උ-වර්ණයන්ට පිළිවෙළින් 'ඉයඞ්' සහ 'උවඞ්' ආදේශය වෙයි.

อิวณฺณุวณฺณตฺตานํ กฺริยตฺถานมิยงุวง โหติ สเร กฺวจิ. เวทิยติ, พฺรุวนฺติ, สเรติ กึ? นิเวเทติ, พฺรูติ, กฺวจิตฺเวว? ชยติ, ภวติ.

ස්වරයක් පර වූ කල්හි ඉ-වර්ණ සහ උ-වර්ණ අවසන් ඇති ක්‍රියා පදයන්ට ඇතැම් විට 'ඉයඞ්' සහ 'උවඞ්' ආදේශයෝ වෙත්. උදාහරණ: වේදියති, බ්‍රුවන්ති. 'ස්වරයක් පර වූ කල්හි' යන්න කුමකටද? නිවේදේති, බ්‍රූති. 'ඇතැම් විට' යන්න කුමකටද? ජයති, භවති.

๑๓๗. อญฺญาทิสฺสาสฺสี กฺเย.

137. 'ඤා' ධාතුව හැර අන්‍ය වූ, ආ-කාරයෙන් අවසන් වන ධාතූන්ගේ අගට 'ක්‍ය' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි 'ඊ' කාරය වෙයි.

ญาทิโต-ญฺญสฺส [Pg.203] อาการนฺตสฺส กฺริยตฺถสฺส อี โหติ กฺเย. ทียติ, อญฺญาทิสฺสาติ กึ? ญายติ, ตายตึ.

'ඤා' ධාතුව හැර අන්‍ය වූ, ආ-කාරයෙන් අවසන් වන ක්‍රියාර්ථවත් ධාතූන්ට 'ක්‍ය' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි 'ඊ' ආදේශය වෙයි. උදාහරණ: දීයති. 'ඤා ධාතුව හැර අන්‍ය වූ' යන්න කුමකටද? ඤායති, තායතිං.

๑๓๘. ตนสฺสา วา.

138. 'ක්‍ය' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි 'තන' ධාතුවට විකල්පයෙන් 'ආ' කාරය වෙයි.

ตนสฺส อา โหติ วา กฺเย. ตายเต, ตญฺญเต.

'ක්‍ය' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි 'තන' ධාතුවට විකල්පයෙන් 'ආ' කාරය වෙයි. උදාහරණ: තායතේ, තඤ්ඤතේ.

๑๓๙. ทีโฆ สรสฺส.

139. ස්වරය දීර්ඝ වෙයි.

สรนฺตสฺส กฺริยตฺถสฺส ทีโฆ โหติ กฺเย, จียเต, สูยเต.

ස්වරාන්ත ක්‍රියා පදයන්ට 'ක්‍ය' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි (අග ස්වරය) දීර්ඝ වෙයි. උදාහරණ: චීයතේ, සූයතේ.

๑๔๐. สานนฺตรสฺส ตสฺส โฐ.

140. ස-කාරයෙන් අවසන් වන ධාතුවකට අනතුරුව ඇති 'ත' කාරයට 'ඨ' කාරය වෙයි.

สการนฺตโต กฺริยตฺถา ปรสฺสา-นนฺตรสฺส ตการสฺส ฐ โหติ. ตุฏฺโฐ, ตุฏฺฐวา, ตุฏฺฐพฺพํ, ตุฏฺฐิ, อนนฺตรสฺสาติ กึ? ตุสฺสิตฺวา.

ස-කාරයෙන් අවසන් වන ක්‍රියාර්ථවත් ධාතුවකින් පර වූ, ඊට ම අනතුරුව ඇති 'ත' කාරයට 'ඨ' කාරය වෙයි. උදාහරණ: තුට්ඨෝ, තුට්ඨවා, තුට්ඨබ්බං, තුට්ඨි. 'අනතුරුව ඇති' යන්න කුමකටද? තුස්සිත්වා.

๑๔๑. กสสฺสิม จ วา.

141. 'කස' ධාතුවෙන් පර වූ ත-ප්‍රත්‍යයට විකල්පයෙන් 'ඉම' ආදේශය ද වෙයි.

กสสฺมา ปรสฺสานนฺตรสฺส ตสฺส ฐ โหติ กสสฺส วา อิม จ. กิฏฺฐํ, กฏฺฐํ, อนนฺตรสฺสาตฺเวว? กสิตพฺพํ.

'කස' ධාතුවෙන් පර වූ, අනන්තර වූ ත-කාරයාට 'ඨ' කාරය වෙයි, 'කස' ධාතුවට විකල්පයෙන් 'ඉම' ආදේශය ද වෙයි. කිට්ඨං, කට්ඨං. 'අනන්තරස්ස' (අනන්තර වූ) යන්න කුමටද? කසිතබ්බං.

๑๔๒. ธสฺโตตฺรสฺตา.

142. 'ධස්ත', 'ත්‍රස්ත' යන ශබ්දයෝ නිපාතනය වෙත්.

เอเต สทฺทา นิปจฺจนฺเต.

මේ ශබ්දයෝ නිපාතනය කරනු ලැබෙත්.

๑๔๓. ปุจฺฉาทิโต.

143. 'පුච්ඡ' ආදී ධාතූන්ගෙන් පරව...

ปุจฺฉาทีหิ [Pg.204] กฺริยตฺเถหิ ปรสฺสานนฺตรสฺส ตการสฺส ฐ โหติ. ปุฏฺโฐ, ภฏฺโฐ, ยิฏฺโฐ, อนนฺตรสฺสาตฺเวว? ปุจฺฉิตฺวา.

'පුච්ඡ' ආදී ක්‍රියාර්ථ ධාතූන්ගෙන් පර වූ, අනන්තර වූ ත-කාරයාට 'ඨ' කාරය වෙයි. පුට්ඨෝ, භට්ඨෝ, යිට්ඨෝ. 'අනන්තරස්ස' යන්න කුමටද? පුච්ඡිත්වා.

๑๔๔. สาส วส สํส สสา โถ.

144. 'සාස', 'වස', 'සංස', 'සස' යන ධාතූන්ගෙන් පර වූ ත-කාරයාට 'ථ' කාරය වෙයි.

เอเตหิ ปรสฺสานนฺตรสฺส ตสฺส ถ โหติ, สตฺถํ, วตฺถํ, ปสตฺถํ, สตฺถํ. กถมนุสิฏฺโฐ (วุฏฺโฐ) ติ? ‘ตถนรานํ ฏฏฺฐณลา’ ๑-๕๒ ติ ฏฺโฐ, อนนฺตรสฺสาตฺเวว? สาสิตุํ.

මොවුන්ගෙන් පර වූ, අනන්තර වූ 'ත' කාරයාට 'ථ' කාරය වෙයි. සත්ථං, වත්ථං, පසත්ථං, සත්ථං. 'අනුසිට්ඨෝ' (වුට්ඨෝ) යන්න කෙසේ වේද? ‘තථනරානං ට්ට්ඨණලා’ (1-52) සූත්‍රයෙන් 'ට්ඨ' කාරය වේ. 'අනන්තරස්ස' යන්න කුමටද? සාසිතුං.

๑๔๕. โธ ธหเภหิ.

145. 'ධ', 'හ', 'භ' යන ධාතූන්ගෙන් පර වූ ත-කාරයාට 'ධ' කාරය වෙයි.

ธการหการภการนฺเตหิ กฺริยตฺเถหิ ปรสฺสานนฺตรสฺส ตสฺส ธ โหติ. วุทฺโธ, ทุทฺธํ, ลทฺธํ.

ධ-කාර, හ-කාර, භ-කාර අන්ත කොට ඇති ක්‍රියාර්ථ ධාතූන්ගෙන් පර වූ, අනන්තර වූ 'ත' කාරයාට 'ධ' කාරය වෙයි. වුද්ධෝ, දුද්ධං, ලද්ධං.

๑๔๖. ทหา โฒ.

146. 'දහ' ධාතුවෙන් පර වූ ත-කාරයාට 'ඪ' කාරය වෙයි.

ทหา ปรสฺสานนฺตรสฺส ตสฺส ฒ โหติ. ทฑฺโฒ.

'දහ' ධාතුවෙන් පර වූ, අනන්තර වූ 'ත' කාරයාට 'ඪ' කාරය වෙයි. දද්ධෝ.

๑๔๗. พหสฺสุม จ.

147. 'වහ' (බහ) ධාතුවෙහි අන්තයට 'උ' කාරය ද වෙයි.

พหา ปรสฺสานนฺตรสฺส ตสฺส โฒ โหติ, พหสฺสุม จ ฒสนฺนิโยเคน. พุฑฺโฒ.

'බහ' (වහ) ධාතුවෙන් පර වූ, අනන්තර වූ 'ත' කාරයාට 'ඪ' කාරය වෙයි, ඪ-කාරය කිරීමේ නියෝගය හා සමඟ ධාතුවෙහි අන්තයට 'උ' කාරය ද වෙයි. බුද්ධෝ.

๑๔๘. รุหาทีหิ โห ฬ จ.

148. 'රුහ' ආදී ධාතූන්ගෙන් පර වූ ත-කාරයාට 'හ' කාරය ද, ධාතු අන්තයට 'ළ' කාරය ද වෙයි.

รหาทีหิ ปรสฺสานนฺตรสฺส ตสฺส ห โหติ โฬ จานฺตสฺส. อารุฬฺโห, คูฬฺโห, วูฬฺโห, พาฬฺโห, (โอคาฬฺโห), อนนฺตรสฺสาตฺเวว? อาโรหิตุํ.

'රුහ' (රහ) ආදී ධාතූන්ගෙන් පර වූ, අනන්තර වූ 'ත' කාරයාට 'හ' කාරය වෙයි, ධාතු අන්තයට 'ළ' කාරය ද වෙයි. ආරුළ්හෝ, ගූළ්හෝ, වූළ්හෝ, බාළ්හෝ, (ඕගාළ්හෝ). 'අනන්තරස්ස' යන්න කුමටද? ආරෝහිතුං.

๑๔๙. มุหา วา.

149. 'මුහ' ධාතුවෙන් පර වූ ත-කාරයාට විකල්පයෙන් (හ-කාරය සහ ධාතු අන්තයට ළ-කාරය ද වෙයි).

มุหา [Pg.205] ปรสฺสานนฺตรสฺส ตสฺส ห โหติ วา โฬ จานฺตสฺส หสนฺนิโยเคน. มูฬฺโห, มุทฺโธ.

'මුහ' ධාතුවෙන් පර වූ, අනන්තර වූ 'ත' කාරයාට විකල්පයෙන් 'හ' කාරය වෙයි, හ-කාරය කිරීමේ නියෝගය හා සමඟ ධාතු අන්තයට 'ළ' කාරය ද වෙයි. මූළ්හෝ, මුද්ධෝ.

๑๕๐. ภิทาทิโต โน กฺตกฺตวนฺตูนํ.

150. 'භිද' ආදී ධාතූන්ගෙන් පර වූ 'ක්ත', 'ක්තවන්තු' ප්‍රත්‍යයන්ගේ ත-කාරයාට 'න' කාරය වෙයි.

ภิทาทิโต ปเรสํ กฺตกฺตวนฺตูนํ ตสฺส โน โหติ. ภินฺโน ภินฺนวา, ฉินฺโน ฉินฺนวา, ฉนฺโน ฉนฺนวา, ฉินฺโน ขินฺนวา, อุปฺปนฺโน อุปฺปนฺนวา, สินฺโน, สินฺนวา, สนฺโน สนฺนวา, ปีโน ปีนวา, สูโน สูนวา, ทีโน ทีนวา, ฑีโน ฑีนวา, ลีโน ลีนวา, ลูโน ลูนวา, กฺตกฺตวนฺตูนนฺติ กึ? ภิตฺติ, ฉิตฺติ, เภตฺตุํ, เฉตฺตุํ.

'භිද' ආදී ධාතූන්ගෙන් පර වූ 'ක්ත' සහ 'ක්තවන්තු' ප්‍රත්‍යයන්ගේ 'ත' කාරයාට 'න' කාරය වෙයි. භින්නෝ භින්නවා, ඡින්නෝ ඡින්නවා, ඡන්නෝ ඡන්නවා, ඛින්නෝ ඛින්නවා, උප්පන්නෝ උප්පන්නවා, සින්නෝ සින්නවා, sන්නෝ සන්නවා, පීනෝ පීන්වා, සූනෝ සූනවා, දීනෝ දීනවා, ඩීනෝ ඩීනවා, ලීනෝ ලීනවා, ලූනෝ ලූනවා. 'ක්ත-ක්තවන්තූනං' යන්න කුමටද? භිත්ති, ඡිත්ති, භෙත්තුං, ඡෙත්තුං.

๑๕๑. ทาตฺวินฺโน.

151. 'දා' ධාතුවෙන් පර වූ 'ක්ත', 'ක්තවන්තු' ප්‍රත්‍යයන්ගේ ත-කාරයාට 'ඉන්න' වෙයි.

ทาโต ปเรสํ กฺตกฺตวนฺตูนํ ตสฺส อินฺโน โหติ. ทินฺโน, ทินฺนวา.

'දා' ධාතුවෙන් පර වූ 'ක්ත' සහ 'ක්තවන්තු' ප්‍රත්‍යයන්ගේ 'ත' කාරයාට 'ඉන්න' (inno) ආදේශය වෙයි. දින්නෝ, දින්නවා.

๑๕๒. กิราทีหิ โณ.

152. 'කිර' ආදී ධාතූන්ගෙන් පර වූ ත-කාරයාට 'ණ' කාරය වෙයි.

กิราทีหิ ปเรสํ กฺตกฺตวนฺตูนํ ตสฺสานนฺตรสฺส ณ โหติ, กิณฺโณ กิณฺณวา, ปุณฺโณ ปุณฺณวา, ขีโณ ขีณวา.

'කිර' ආදී ධාතූන්ගෙන් පර වූ 'ක්ත' සහ 'ක්තවන්තු' ප්‍රත්‍යයන්ගේ අනන්තර වූ 'ත' කාරයාට 'ණ' කාරය වෙයි. කිණ්ණෝ කිණ්ණවා, පුණ්ණෝ පුණ්ණවා, ඛීණෝ ඛීණවා.

๑๕๓. ตราทีหิ ริณฺโณ.

153. 'තර' ආදී ධාතූන්ගෙන් පර වූ ත-කාරයාට 'රිණ්ණ' වෙයි.

ตราทีหิ ปเรสํ กฺตกฺตวนฺตูนํ ตสฺส ริณฺโณ โหติ. ติณฺโณ ติณฺณวา, ชิณฺโณ ชิณฺณวา, จิณฺโณ จิณฺณวา.

'තර' ආදී ධාතූන්ගෙන් පර වූ 'ක්ත' සහ 'ක්තවන්තු' ප්‍රත්‍යයන්ගේ 'ත' කාරයාට 'රිණ්ණ' (riṇṇo) ආදේශය වෙයි. තිණ්ණෝ තිණ්ණවා, ජිණ්ණෝ ජිණ්ණවා, චිණ්ණෝ චිණ්ණවා.

๑๕๔. โค สนฺชาทีหิ.

154. 'භඤ්ජ' ආදී ධාතූන්ගෙන් පර වූ ත-කාරයාට 'ග' කාරය වෙයි.

ภนฺชาทีหิ ปเรสํ กฺตกฺตวนฺตูนํ ตสฺสานนฺตรสฺส ค โหติ. ภคฺโค ภคฺควา, ลคฺโค ลคฺควา, นิมุคฺโค นิมุคฺควา, สํวิคฺโค สํวิคฺควา.

'භඤ්ජ' ආදී ධාතූන්ගෙන් පර වූ 'ක්ත' සහ 'ක්තවන්තු' ප්‍රත්‍යයන්ගේ අනන්තර වූ 'ත' කාරයාට 'ග' කාරය වෙයි. භග්ගෝ භග්ගවා, ලග්ගෝ ලග්ගවා, නිමුග්ගෝ නිමුග්ගවා, සංවිග්ගෝ සංවිග්ගවා.

๑๕๕. สุสา โข.

155. 'සුස' ධාතුවෙන් පර වූ ත-කාරයාට 'ඛ' කාරය වෙයි.

สุสา [Pg.206] ปเรสํ กฺตกฺตวนฺตูนํ ตสฺส โข โหติ. สุกฺโข สุกฺขวา.

'සුස' ධාතුවෙන් පර වූ 'ක්ත' සහ 'ක්තවන්තු' ප්‍රත්‍යයන්ගේ 'ත' කාරයාට 'ඛ' කාරය වෙයි. සුක්ඛෝ සුක්ඛවා.

๑๕๖. ปจา โก.

156. 'පච' ධාතුවෙන් පර වූ ත-කාරයාට 'ක' කාරය වෙයි.

ปจา ปเรสํ กฺตกฺตวนฺตูนํ ตสฺส โก โหติ. ปกฺโก ปกฺกวา.

'පච' ධාතුවෙන් පර වූ 'ක්ත' සහ 'ක්තවන්තු' ප්‍රත්‍යයන්ගේ 'ත' කාරයාට 'ක' කාරය වෙයි. පක්කෝ පක්කවා.

๑๕๗. มุจา วา.

157. 'මුච' ධාතුවෙන් පර වූ ත-කාරයාට විකල්පයෙන් 'ක' කාරය වෙයි.

มุจา ปเรสํ กฺตกฺตวนฺตูนํ ตสฺส โก วา โหติ. มุกฺโก มุตฺโต, มุกฺกวา มุตฺตวา. ‘สกฺโก’ติ ณฺวาทีสุ สิทฺธํ, กฺตกฺตวนฺตูสุ สตฺโต, สตฺตาวาตฺเวว โหติ.

'මුච' ධාතුවෙන් පර වූ 'ක්ත' සහ 'ක්තවන්තු' ප්‍රත්‍යයන්ගේ 'ත' කාරයාට විකල්පයෙන් 'ක' කාරය වෙයි. මුක්කෝ - මුත්තෝ, මුක්කවා - මුත්තවා. 'සක්කෝ' යන්න 'ණ්වු' ආදී ප්‍රත්‍යයන්හි සිද්ධ වේ, 'ක්ත' සහ 'ක්තවන්තු' ප්‍රත්‍යයන්හි දී 'සත්තෝ', 'සත්තවා' යනුවෙන්ම වෙයි.

๑๕๘. โลโป วฑฺฒา กฺติสฺส.

158. 'වද්ධ' ධාතුවෙන් පර වූ 'ක්ති' ප්‍රත්‍යයෙහි ත-කාරයාගේ ලෝපය වෙයි.

วฑฺฒา ปรสฺส กฺติสฺส ตสฺส โลโป โหติ. วฑฺฒิ.

'වද්ධ' ධාතුවෙන් පර වූ 'ක්ති' ප්‍රත්‍යයෙහි 'ත' කාරයාගේ ලෝපය වෙයි. වද්ධි.

๑๕๙. กฺวิสฺส.

159. 'ක්වි' ප්‍රත්‍යයෙහි ලෝපය වෙයි.

กฺริยตฺถา ปรสฺส กฺวิสฺส โลโป โหติ, อภิภู.

ක්‍රියාර්ථ ධාතූන්ගෙන් පර වූ 'ක්වි' ප්‍රත්‍යයෙහි ලෝපය වෙයි. අභිභූ.

๑๖๐. ณิณาปีนํ เตสุ.

160. ඒ ප්‍රත්‍යයන් කෙරෙහි 'ණි', 'ණාපේ' යන ප්‍රත්‍යයන්ගේ ලෝපය වෙයි.

ณิณาปีนํ โลโป โหติ เตสุ ณิณาปีสุ. กาเรนฺตํ ปโยชยติ กาเรติ การาปยติ.

ඒ 'ණි', 'ණාපේ' ප්‍රත්‍යයන් කෙරෙහි 'ණි', 'ණාපේ' යන ප්‍රත්‍යයන්ගේ ලෝපය වෙයි. කාරෙන්තං පයෝජයති - කාරේති, කාරාපේති.

๑๖๑. กฺวจิ วิกรณานํ.

161. ඇතැම් විට විකරණ ප්‍රත්‍යයන්ගේ (ලෝපය වෙයි).

วิกรณานํ กฺวจิ โลโป โหติ. อุทปาทิ, หนฺติ.

විකරණ ප්‍රත්‍යයන්ගේ ඇතැම් විට ලෝපය (හැලීම) වෙයි. උදාහරණ: 'උදපාදි', 'හන්ති'.

๑๖๒. มานสฺส มสฺส.

162. 'මාන' ප්‍රත්‍යයෙහි 'ම' කාරයාගේ (ලෝපය වෙයි).

กฺริยตฺถา [Pg.207] ปรสฺส มานสฺส มการสฺส โลโป โหติ กฺวจิ. กราโณ, กฺวจีติ กึ? กุรุมาโน.

ක්‍රියාර්ථ ධාතුවකින් පර වූ 'මාන' ප්‍රත්‍යයෙහි ම-කාරයාගේ ලෝපය ඇතැම් විට සිදුවේ. (උදාහරණ:) 'කරාණෝ'. 'ඇතැම් විට' යන්න කුමටද? 'කුරුමානෝ' (යන්නෙහි ලෝපය නොවීම සඳහාය).

๑๖๓. อูลสฺเส.

163. දීර්ඝ 'ඌ' කාරයාගේ ලස්ස වීම (කෙටි වීම) වෙයි.

ญิลานเม โหติ กฺวจิ. คเหตฺวา, อเทนฺติ, กฺวจิตฺเวว? วปิตฺวา.

'ඤි' ප්‍රත්‍යයෙහි ඇතැම් විට ලස්ස වීම (කෙටි වීම) වෙයි. (උදාහරණ:) 'ගහෙත්වා', 'අදෙන්ති'. 'ඇතැම් විටම' යන්න කුමටද? 'වපිත්වා'.

๑๖๔. ปฺโย วา ตฺวาสฺส สมาเส.

164. සමාසයෙහි දී 'ත්වා' ප්‍රත්‍යය වෙනුවට විකල්පයෙන් 'ප්‍ය' ආදේශය වෙයි.

ตฺวาสฺส วา ปฺโย โหติ สมาเส. ปกาโร ‘‘ปฺเย สิสฺสา’’ ติ ๕-๘๘ วิเสสนตฺโถ. อภิภูย, อภิภวิตฺวา, สมาเสติ กึ? ปตฺวา, กฺวจาสมาเสปิ พหุลาธิการา ‘ลตํ ทนฺเตหิ ฉินฺทิย’.

සමාසයෙහි දී 'ත්වා' ප්‍රත්‍යයට විකල්පයෙන් 'ප්‍ය' ආදේශය වෙයි. 'ප' කාරය 'ප්‍යෙ සිස්සා' (5-88) සූත්‍රයෙහි විශේෂණ අර්ථය පිණිස වේ. (උදාහරණ:) 'අභිභූය', 'අභිභවිත්වා'. 'සමාසයෙහි' යන්න කුමටද? 'පත්වා'. බහුලාධිකාරය නිසා සමාස නොවන තැනක ද ඇතැම් විට (මෙය) සිදුවේ; 'ලතං දන්තේහි ඡින්දිය' යන්න මෙනි.

๑๖๕. ตุํยานา.

165. (සමාසයෙහි දී 'ත්වා' ප්‍රත්‍යය වෙනුවට විකල්පයෙන්) 'තුං' සහ 'යාන' (ආදේශයෝ වෙති).

กฺตฺวาสฺส วา ตุํยานา โหนฺติ สมาเส กฺวจฺจิ. อภิหฏฺฐุํ อภิหริตฺวา, อนุโมทิยาน อนุโมทิตฺวา, อสมาเสปิ พหุลาธิ การา, ทฏฺฐุํ ทิสฺวา, เอสมปฺปวิสยตาญาปนตฺโถ โยควิภาโค.

සමාසයෙහි දී 'ක්ත්වා' ප්‍රත්‍යයට ඇතැම් විට විකල්පයෙන් 'තුං' සහ 'යාන' ආදේශ වෙති. (උදාහරණ:) 'අභිහට්ඨුං' (අභිහරිත්වා), 'අනුමෝදියාන' (අනුමෝදිත්වා). බහුලාධිකාරය නිසා සමාස නොවන තැනක ද (මෙය) වෙයි: 'දට්ඨුං' (දිස්වා). මෙම යෝගවිභාගය (සූත්‍ර බෙදීම) මෙහි අල්ප විෂය බව හැඟවීම පිණිස වේ.

๑๖๖. หนา รจฺโจ.

166. 'හන්' ධාතුවෙන් පර වූ 'ක්ත්වා' ප්‍රත්‍යය වෙනුවට (සමාසයෙහි දී) 'රච්ච' ආදේශය වෙයි.

หนสฺมา ปรสฺส กฺตฺวาสฺส รจฺโจ วา โหติ สมาเส. อาหจฺจ, อาหนิตฺวา.

'හන්' ධාතුවෙන් පර වූ 'ක්ත්වා' ප්‍රත්‍යයට සමාසයෙහි දී විකල්පයෙන් 'රච්ච' ආදේශය වෙයි. (උදාහරණ:) 'ආහච්ච', 'ආහනිත්වා'.

๑๖๗. สาสาธิกรา จจริจฺจา.

167. 'ස', 'ආස' සහ 'අධි' පූර්වක 'කෘ' (කර) ධාතුවෙන් පර වූ 'ක්ත්වා' ප්‍රත්‍යය වෙනුවට පිළිවෙළින් 'චච්ච' සහ 'අරිච්ච' (චචරිච්ච) ආදේශයෝ වෙති.

สาสาธีหิ ปรา กรา ปรสฺส กฺตฺวสฺส จจริจฺจา โหนฺติ ยถากฺกมํ. สกฺกจฺจ สกฺกริตฺวา, อสกฺกจฺจ อสกฺกริตฺวา, อธิกิจฺจ อธิกริตฺวา.

'ස', 'ආස', 'අධි' යන උපසර්ගයන්ගෙන් පර වූ 'කෘ' (කර) ධාතුවෙන් පර වූ 'ක්ත්වා' ප්‍රත්‍යය වෙනුවට පිළිවෙළින් 'චච්ච' සහ 'අරිච්ච' ආදේශයෝ වෙති. (උදාහරණ:) 'සක්කච්ච' (සක්කරිත්වා), 'අසක්කච්ච' (අසක්කරිත්වා), 'අධිකිච්ච' (අධිකරිත්වා).

๑๖๘. อิโต จฺโจ.

168. 'ඉ' ධාතුවෙන් පර වූ 'ක්ත්වා' ප්‍රත්‍යයට විකල්පයෙන් 'ච්ච' ආදේශය වෙයි.

อิอิจฺจสฺมา [Pg.208] ปรสฺส กฺตฺวาสฺส จฺโจ วา โหติ. อธิจฺจ อธียิตฺวา, สเมจฺจ สเมตฺวา.

'ඉ' යන ධාතුවෙන් පර වූ 'ක්ත්වා' ප්‍රත්‍යයට විකල්පයෙන් 'ච්ච' ආදේශය වෙයි. (උදාහරණ:) 'අධිච්ච' (අධීයිත්වා), 'සමෙච්ච' (සමෙත්වා).

๑๖๙. ทิสา วานวา ส จ.

169. 'දිස්' ධාතුවෙන් පර වූ 'ක්ත්වා' ප්‍රත්‍යයට විකල්පයෙන් 'වාන' ආදේශය ද, 'දිස්' ධාතුව වෙනුවට 'ස' කාරය ද වෙයි.

ทิสโต กฺตฺวาสฺส วานวา โหนฺติ วา ทิสสฺส จ ส กาโร ตํสนฺนิโยเคน. สสฺส สวิธานํ ปรรูปพาธนตฺถํ. ทิสฺวาน, ทิสฺวา ปสฺสิตฺวา, กถํ ‘นาทฏฺฐา ปรโต โทส’นฺติ? ญาปกา ตฺวาสฺส วโลโป, เอวํ ‘ลทฺธา ธน’นฺติ อาทีสุ.

'දිස්' ධාතුවෙන් පර වූ 'ක්ත්වා' ප්‍රත්‍යයට විකල්පයෙන් 'වාන' ආදේශය ද, ඒ සමඟම 'දිස්' ධාතුව වෙනුවට 'ස' කාරය ද වෙයි. 'ස' කාරය විධිමත් කිරීම පරරූපය වැළැක්වීම පිණිසය. (උදාහරණ:) 'දිස්වාන', 'දිස්වා' (පස්සිත්වා). 'නාදට්ඨා පරතෝ දෝසං' (න-අදට්ඨා) යන්නෙහි 'අදට්ඨා' යන්න කෙසේ සිදුවේද? ඥාපක ශක්තියෙන් 'ත්වා' ප්‍රත්‍යයෙහි 'ව' කාර ලෝපය වීමෙනි. 'ලද්ධා ධනං' යනාදී තැන්හි ද මෙසේම වේ.

๑๗๐. ญิ พฺยญฺชนสฺส.

170. ව්‍යඤ්ජනාදී ප්‍රත්‍යයකට පූර්වයෙන් ක්‍රියාර්ථ ධාතුවකට 'ඤි' (විකරණය) ඇතැම් විට වෙයි.

กฺริยตฺถา ปรสฺส พฺยญฺชนาทิปฺปจฺจยสฺส ญิ วา โหติ. ภุญฺชิตุํ โภตฺตุํ, พฺยญฺชนสฺสาติ กึ? ปาจโก.

ක්‍රියාර්ථ ධාතුවකින් පර වූ ව්‍යඤ්ජනාදි ප්‍රත්‍යයෙහි දී (ධාතුවට) විකල්පයෙන් 'ඤි' ආගමය වෙයි. (උදාහරණ:) 'භුඤ්ජිතුං' (භොත්තුං). 'ව්‍යඤ්ජනාදි' යන්න කුමටද? 'පාචකෝ' (යන්නෙහි ස්වරාදි ප්‍රත්‍යය බැවින් එය සිදු නොවේ).

๑๗๑. รา นสฺส โณ.

171. 'ර' කාරයෙන් අවසන් වන ක්‍රියාර්ථ ධාතුවකින් පර වූ ප්‍රත්‍යයෙහි 'න' කාරයට 'ණ' කාරය වෙයි.

รนฺตโต กฺริยตฺถา ปรสฺส ปจฺจยนการสฺส โณ โหติ. อรณํ, สรณํ.

'ර' කාරයෙන් අවසන් වන ක්‍රියාර්ථ ධාතුවකින් පර වූ ප්‍රත්‍යයෙහි 'න' කාරයට 'ණ' කාරය වෙයි. (උදාහරණ:) 'අරණං', 'සරණං'.

๑๗๒. น นฺตมานตฺยาทีนํ.

172. 'ර' කාරයෙන් කෙළවර වන ධාතුවලින් පර වූ 'න්ත', 'මාන', 'ති' යනාදී ප්‍රත්‍යයන්ගේ 'න' කාරයට 'ණ' කාරය නොවේ.

รนฺตโต ปเรสํ นฺตมานตฺยาทีนํ นสฺส โณ น โหติ, กโรนฺโต, กุรุมาโน, กโรนฺติ.

'ර' කාරයෙන් කෙළවර වන ධාතුවලින් පර වූ 'න්ත', 'මාන', 'ති' යනාදී ප්‍රත්‍යයන්ගේ 'න' කාරයට 'ණ' කාරය නොවේ. (උදාහරණ:) 'කරොන්තෝ', 'කුරුමානෝ', 'කරොන්ති'.

๑๗๓. คมยมิสาสทิสานํ วา จฺฉง.

173. ගම්, යම්, ඉස්, ආස් ආදී ධාතූන්ට විකල්පයෙන් 'ච්ඡ' ආදේශය වෙයි.

เอเตสํ วา จฺฉง โหติ นฺตมานตฺยาทีสุ. คจฺฉนฺโต คจฺฉมาโน คจฺฉติ, ยจฺฉนฺโน ยจฺฉมาโน ยจฺฉติ, อิจฺฉนฺโต อิจฺฉมาโน อิจฺฉติ [Pg.209] อจฺฉนฺโต อจฺฉมาโน อจฺฉติ, ทิจฺฉนฺโต ทิจฺฉมาโน ทิจฺฉติ, วาติ กึ? คมิสฺสติ, ววตฺถิตวิภาสา-ยํ, เตนาญฺเญสุ จ กฺวจิ-อิจฺฉิตพฺพํ อิจฺฉา อิจฺฉิตุํ, อจฺฉิตพฺพํ อจฺฉตุํ, อญฺเญสญฺจ โยควิภาคา-ปเวจฺฉติ.

'න්ත', 'මාන', 'ති' යනාදී ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි මෙම ධාතූන්ට විකල්පයෙන් 'ච්ඡ' ආදේශය වෙයි. (උදාහරණ:) 'ගච්ඡන්තෝ', 'ගච්ඡමානෝ', 'ගච්ඡති'; 'යච්ඡන්තෝ', 'යච්ඡමානෝ', 'යච්ඡති'; 'ඉච්ඡන්තෝ', 'ඉච්ඡමානෝ', 'ඉච්ඡති'; 'අච්ඡන්තෝ', 'අච්ඡමානෝ', 'අච්ඡති'; 'දිච්ඡන්තෝ', 'දිච්ඡමානෝ', 'දිච්ඡති'. 'විකල්පයෙන්' (වා) යන්න කුමටද? 'ගමිස්සති'. මෙය ව්‍යවස්ථිත විභාෂාවකි. එබැවින් වෙනත් ප්‍රත්‍යයන්හිදී ද ඇතැම් විට මෙය සිදුවේ: 'ඉච්ඡිතබ්බං', 'ඉච්ඡා', 'ඉච්ඡiතුං', 'අච්ඡිතබ්බං', 'අච්ඡතුං'. අන්‍යයන්ට ද සූත්‍ර බෙදීමෙන් (යෝගවිභාගයෙන්) 'පවෙච්ඡති' යනාදිය සිදුවේ.

๑๗๔. ชรมรานมียง.

174. 'ජර්' (ජරා) සහ 'මර්' (මර) ධාතූන්ට විකල්පයෙන් 'ඊය' ආදේශය වෙයි.

เอเตสมียง วา โหติ นฺตมานตฺยาทีสุ. ชียนฺโต ชีรนฺโต, ชียมาโน ชีรมาโน, ชียติ ชีรติ, มียนฺโต มรนฺโต, มียมาโน มรมาโน, มียติ มรติ.

'න්ත', 'මාන', 'ති' යනාදී ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි මෙම ධාතූන්ට විකල්පයෙන් 'ඊය' ආදේශය වෙයි. (උදාහරණ:) 'ජීයන්තෝ' (ජීරන්තෝ), 'ජීයමානෝ' (ජීරමානෝ), 'ජීයති' (ජීරති); 'මීයන්තෝ' (මරන්තෝ), 'මීයමානෝ' (මරමානෝ), 'මීයති' (මරති).

๑๗๕. ฐาปานํ ติฏฺฐ ปิวา.

175. 'ඨා' සහ 'පා' ධාතූන්ට විකල්පයෙන් පිළිවෙළින් 'තිට්ඨ' සහ 'පිව' ආදේශයෝ වෙති.

ฐาปานํ ติฏฺฐปิวา โหนฺติ นฺตมานตฺยาทีสุ. ติฏฺฐนฺโต, ติฏฺฐมาโน, ติฏฺฐติ, ปิวนฺโต, ปิวมาโน, ปิวติ, วาตฺเววิ? ฐาติ, ปาติ.

'න්ත', 'මාන', 'ති' යනාදී ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි 'ඨා' සහ 'පා' ධාතූන්ට පිළිවෙළින් 'තිට්ඨ' සහ 'පිව' ආදේශයෝ වෙති. (උදාහරණ:) 'තිට්ඨන්තෝ', 'තිට්ඨමානෝ', 'තිට්ඨති'; 'පිවන්තෝ', 'පිවමානෝ', 'පිවති'. 'විකල්පයෙන්' යන්න කුමටද? 'ඨාති', 'පාති' (යන රූප සිද්ධිය සඳහාය).

๑๗๖. คมวททานํ ฆมฺมวชฺชทชฺชา.

176. 'ගම්', 'වද්' සහ 'දද්' (දා) ධාතූන්ට විකල්පයෙන් පිළිවෙළින් 'ඝම්ම', 'වජ්ජ' සහ 'දජ්ජ' ආදේශයෝ වෙති.

คมาทีนํ ฆมฺมาทโย วา โหนฺติ นฺตมานตฺยาทีสุ. ฆมฺมนฺโต, คจฺฉนฺโต, วชฺชนฺโต วทนฺโต, ทชฺชนฺโต ททนฺโต.

'න්ත', 'මාන', 'ති' යනාදී ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි 'ගම්' ආදී ධාතූන්ට පිළිවෙළින් 'ඝම්ම' ආදී ආදේශයෝ විකල්පයෙන් වෙති. (උදාහරණ:) 'ඝම්මන්තෝ' (ගච්ඡන්තෝ), 'වජ්ජන්තෝ' (වදන්තෝ), 'දජ්ජන්තෝ' (දදන්තෝ).

๑๗๗. กรสฺส โสสฺส กุพฺพกุรุกยิรา.

177. 'කෘ' (කර) ධාතුවෙහි 'ස' කාරය සහිත කොටසට විකල්පයෙන් 'කුබ්බ', 'කුරු' සහ 'කයිර' ආදේශයෝ වෙති.

กรสฺส สโอการสฺส กุพฺพาทโย วา โหนฺติ นฺตมานตฺยาทีสุ. กุพฺพนฺโต กยิรนฺโต กโรนฺโต, กุพฺพมาโน กุรุมาโน กยิรมาโน, กราโณ, กุพฺพติ กยิรติ กโรติ, กุพฺพเต กุรุเต, กยิรเต, ววตฺถิตวิภาสตฺตา วาธิการสฺส ภิยฺโย มานปรจฺฉกฺเกสุ กุรุ, กฺวจิเทว ปุพฺพฉกฺเก ‘อคฺฆํ กุรุตุ, โน ภวํ, โสสฺสาติ วุตฺตตฺตา กตฺตริเยวิเม.

'න්ත', 'මාන', 'ති' යනාදී ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි 'කෘ' (කර) ධාතුවෙහි සකාර සහ ඔකාරයන් සහිත කොටසට විකල්පයෙන් 'කුබ්බ' ආදී ආදේශයෝ වෙති. (උදාහරණ:) 'කුබ්බන්තෝ', 'කයිරන්තෝ', 'කරොන්තෝ'; 'කුබ්බමානෝ', 'කුරුමානෝ', 'කයිරමානෝ', 'කරාණෝ'; 'කුබ්බති', 'කයිරති', 'කරොති'; 'කුබ්බතේ', 'කුරුතේ', 'කයිරතේ'. 'වා' (විකල්පයෙන්) යන්න ව්‍යවස්ථිත විභාෂාවක් බැවින් 'මාන' ප්‍රත්‍යයෙහි සහ පරස්මෛපද ෂට්කයෙහි 'කුරු' ආදේශය බහුලව වෙයි. ඇතැම් තැනක පූර්ව ෂට්කයෙහි (අත්තනෝපදයෙහි) ද වෙයි; 'අග්ඝං කුරුතු නෝ භවං' යන්න මෙනි. 'සොස්ස' යැයි පැවසූ බැවින් මේවා කර්තෘ කාරකයෙහිම සිදුවේ.

๑๗๘. คหสฺส เฆปฺโป.

178. 'ගහ්' (ගහ) ධාතුව වෙනුවට විකල්පයෙන් 'ඝෙප්ප' ආදේශය වෙයි.

คหสฺส [Pg.210] วา เฆปฺโป โหติ นฺตมานตฺยาทีสุ. เฆปฺปนฺโต, เฆปฺปมาโน, เฆปฺปติ, วาตฺเวว? คณฺหติ.

'න්ත', 'මාන', 'ති' යනාදී ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි 'ගහ්' ධාතුව වෙනුවට විකල්පයෙන් 'ඝෙප්ප' ආදේශය වෙයි. (උදාහරණ:) 'ඝෙප්පන්තෝ', 'ඝෙප්පමානෝ', 'ඝෙප්පති'. 'විකල්පයෙන්' යන්න කුමටද? 'ගණ්හාති'.

๑๗๙. โณ นิคฺคหีตสฺส.

179. 'ගහ්' ධාතුවෙහි නිග්ගහීතය (අනුස්වාරය) වෙනුවට 'ණ' කාරය වෙයි.

คหสฺส นิคฺคหีตสฺส โณ โหติ. คณฺหิตพฺพํ, คณฺหิตุํ, คณฺหนฺโต.

'ගහ්' ධාතුවෙහි නිග්ගහීතයට 'ණ' කාරය වෙයි. (උදාහරණ:) 'ගණ්හිතබ්බං', 'ගණ්හිතුං', 'ගණ්හන්තෝ'.

อิติโมคฺคลฺลาเน พฺยากรเณ วุตฺติยํ

මෙසේ මොග්ගල්ලාන ව්‍යාකරණයෙහි වෘත්තියෙහි,

ขาทิกณฺโฑ ปญฺจโม.

පස්වැනි ඛාදිකාණ්ඩයයි.

๖. ฉฏฺโฐ กณฺโฑ (ตฺยาทิ)

6. හයවැනි කාණ්ඩය (ත්‍යාදි විභක්ති)

๑. วตฺตมาเน ติ อนฺติ สิ ถ มิ ม เต อนฺเต เส วฺเห เอ มฺเห.

1. වර්තමාන කාලයෙහි ‘ති, අන්ති, සි, ථ, මි, ම, තෙ, අන්තෙ, සෙ, ව්හෙ, එ, ම්හෙ’ යන විභක්තීහු වෙති.

วตฺตมาเน อารทฺธาปริสมตฺเต อตฺเถ วตฺตมานโต กฺริยตฺถา ตฺยาทโย โหนฺติ. คจฺฉติ, คจฺฉนฺติ, คจฺฉสิ คจฺฉถ, คจฺฉามิ คจฺฉาม, คจฺฉเต คจฺฉนฺเต, คจฺฉเส คจฺฉวฺเห, คจฺเฉ คจฺฉามฺเห. กถํ ‘ปุเร อธมฺโม ทิปฺปติ, ปุรา มรามี’ติ? วตฺตมานสฺเสววตฺตุมิฏฺฐตฺตา ตํสมีปสฺส ตคฺคหเณน คหณา, ปุเรปุราสทฺเทหิ วา อนาคตตฺตาวคเม ตทา ตสฺส วตฺตมานตฺตา, กาลพฺยตฺตโย วา เอโส, ภวนฺเตว หิ กาลนฺตเรปิ ตฺยาทโย พาหุลกา ‘สนฺเตสุ ปริคูหามิ, มา จ กิญฺจ อิโต อทํ’ ‘กายสฺส เภทา อภิสมฺปรายํ, สหพฺยตํ คจฺฉติ วาสวสฺส, ‘อเนกชาติสํสารํ สนฺธาวิสฺสํ’ อติเวลํ น มสฺสิสฺส’นฺติ.

ආරම්භ කරන ලද එහෙත් නිම නොකරන ලද අර්ථය ඇති වර්තමාන කාලයෙහි ක්‍රියාව ප්‍රකාශ කිරීම පිණිස ‘ති’ ආදී විභක්තීහු වෙති. (නිදසුන්:) ගච්ඡති, ගච්ඡන්ති, ගච්ඡසි, ගච්ඡථ, ගච්ඡාමි, ගච්ඡාම, ගච්ඡතෙ, ගච්ඡන්තෙ, ගච්ඡසෙ, ගච්ඡව්හෙ, ගච්ඡෙ, ගච්ඡාම්හෙ. ‘පුරෙ අධම්මො දිප්පති’ (පෙර අදර්මය බැබළෙයි), ‘පුරා මරාමි’ (පෙර මියයමි) යන්න කෙසේ වේද? වර්තමාන කාලයම පැවසීමට අදහස් කරන බැවින්, ඊට සමීප කාලය ද එම වර්තමාන ග්‍රහණයෙන්ම ගනු ලැබේ. නැතහොත් ‘පුරෙ’, ‘පුරා’ යන නිපාත ශබ්දයන්ගෙන් අනාගත කාලය හඟවන කල්හි, එකල එයට වර්තමාන බව ලැබෙන නිසා හෝ මෙය කාල විපර්යාසයකි. ‘සන්තෙසු පරිගූහාමි...’ යනාදී වශයෙන් වෙනත් කාලයන්හි ද ‘ති’ ආදී විභක්තීහු බහුල ලෙස යෙදෙති.

๒. ภวิสฺสติ [Pg.211] สฺสติ สฺสนฺติ สฺสสิ สฺสถ สฺสามิ สฺสาม สฺสเต สฺสนฺเต สฺสเส สฺสวฺเห สฺสํ สฺสามฺเห.

2. අනාගත කාලයෙහි ‘ස්සති, ssanti, ssasi, ssatha, ssāmi, ssāma, ssate, ssante, ssase, ssavhe, ssaṃ, ssāmhe’ යන විභක්තීහු වෙති.

ภวิสฺสติ อนารทฺเธ อตฺเถ วตฺตมานโต กฺริยตฺถา สฺสตฺยาทโย โหนฺติ. คมิสฺสติ คมิสฺสนฺติ, คมิสฺสสิ คมิสฺสถ, คมิสฺสามิ คมิสฺสาม, คมิสฺสเต คมิสฺสนฺเต, คมิสฺสเส คมิสฺสวฺเห, คมิสฺสํ คมิสฺสามฺเห.

නොඇරඹුණු අර්ථය ඇති අනාගත කාලයෙහි ක්‍රියාව හැඟවීම පිණිස ‘ස්සති’ ආදී විභක්තීහු වෙති. (නිදසුන්:) ගමිස්සති, ගමිස්සන්ති, ගමිස්සසි, ගමිස්සථ, ගමිස්සාමි, ගමිස්සාම, ගමිස්සතෙ, ගමිස්සන්තෙ, ගමිස්සසෙ, ගමිස්සව්හෙ, ගමිස්සං, ගමිස්සාම්හෙ.

๓. นาเม ครหาวิมฺหเยสุ.

3. ‘නාම’ ශබ්දය යෙදුණු කල්හි, නින්දාවෙහි සහ පුදුමයෙහි (අනාගත කාල විභක්තීහු වෙති).

นามสทฺเท นิปาเต สติ ครหายํ วิมฺหเย จ คมฺยมาเน สฺสตฺยาทโย โหนฺติ. อิเม หิ นาม กลฺยาณธมฺมา ปฏิชานิสฺสนฺติ, น หิ นาม ภิกฺขเว ตสฺส โมฆปุริสสฺส ปาเณสุ อนุทฺทยา ภวิสฺสติ, กถํ หิ นาม โส ภิกฺขเว โมฆปุริโส สพฺพมตฺติกามยํ กุฏิกํ กริสฺสติ? ตตฺถ นาม ตฺวํ โมฆปุริส มยา วิราคาย ธมฺเม เทสิเต สราคาย เจเตสฺสสิ? อตฺถิ นาม ตาต สุทินฺน อาภิโทสิกํ กุมฺมาสํ ปริภุญฺชิสฺสสิ, อตฺถิเยวิหาปิ นินฺทาวคโม. วิมุเย-อจฺฉริยํ วต โภ อพฺภุตํ วต โภ สนฺเตน วต โภ ปพฺพชิตา วิหาเรน วิหรนฺติ, ยตฺร หิ นาม สญฺญี สมาโน ชาคโร ปญฺจมตฺตานิ สกฏสตานิ นิสฺสาย นิสฺสาย อภิกฺกนฺตานิ เนว ทกฺขติ น ปน สทฺทํ โสสฺสติ, อจฺฉริยํ อนฺโธ นาม ปพฺพตมาโรหิสฺสติ, พธิโร นาม สทฺทํ โสสฺสติ.

‘නාම’ යන නිපාත ශබ්දය ඇති කල්හි, නින්දාව සහ පුදුමය හැඟවෙන විට ‘ස්සති’ ආදී විභක්තීහු වෙති. (නින්දාවෙහි නිදසුන්:) ‘මොවුහු වනාහි යහපත් ධර්මයන් ඇති බව ප්‍රතිඥා දෙන්නාහ’, ‘මහණෙනි, ඒ මෝඝ පුරුෂයාට සතුන් කෙරෙහි අනුකම්පාවක් නොවන්නේමය’, ‘මහණෙනි, ඒ මෝඝ පුරුෂයා මුළුමනින්ම මැටියෙන් කළ කුටියක් කරන්නේ කෙසේද?’, ‘මෝඝ පුරුෂය, එහිදී මා විසින් විරාගය පිණිස ධර්මය දේශනා කරන කල්හි තෝ සරාගී සිතක් ඇති කරගන්නේද?’, ‘දරුව සුදින්න, තෝ ඊයේ රෑ ඉතිරි වූ කොඳ කැඳ පරිභෝජනය කරන්නෙහිද?’. මෙහිද නින්දාවම හැඟවේ. පුදුමයෙහි (නිදසුන්:) ‘භවත්නි, ඒකාන්තයෙන් ආශ්චර්යයකි, භවත්නි, ඒකාන්තයෙන් අද්භූතයකි, කෙලෙස් සන්සිඳුණු පැවිද්දෝ ශාන්ත විහරණයෙන් වෙසෙති; යම් හෙයකින් සංඥාව ඇති, අවදිව සිටින කෙනෙක් තමන්ට ඉතා සමීපයෙන් ගමන් කළ පන්සියයක් පමණ වූ ගැල් නොදකින්නාහ, ශබ්දය ද නොඅසන්නාහ’, ‘ඇස් නොපෙනෙන්නෙක් පර්වතයකට නගින්නේය යන්න ආශ්චර්යයකි’, ‘බිහිරෙක් ශබ්දයක් අසන්නේය යන්න පුදුමයකි’.

๔. ภูเต อีอุํ โอตฺถ อึ มฺหา อา อู เส วฺหํ อ มฺเห.

4. අතීත කාලයෙහි (හීයස්තනී/අජ්ජතනී) ‘ඊ, උං, ඔ, ත්ථ, ඉං, ම්හා, ආ, ඌ, සෙ, ව්හං, අ, ම්හෙ’ යන විභක්තීහු වෙති.

ภูเต ปริสมตฺเต อตฺเถ วตฺตมานโต กฺริยตฺถา อี อาทโย โหนฺติ. อคมี อคมุํ, อคโม อคมิตฺถ, อคมึ อคมิมฺหา[Pg.212], อคมา อคมู, อคมิเส อคมิวฺหํ, อคม อคมิมฺเห. ภูตสามญฺญวจนิจฺฉายมนชฺชตเนปิ ‘สุโว อโหสิ อานนฺโท’.

නිම කරන ලද අතීත අර්ථයෙහි ක්‍රියාව ප්‍රකාශ කිරීම පිණිස ‘ඊ’ ආදී විභක්තීහු වෙති. (නිදසුන්:) අගමී, අගමුං, අගමො, අගමිත්ථ, අගමිං, අගමිම්හා, අගමා, අගමූ, අගමිසෙ, අගමිව්හං, අගම, අගමිම්හෙ. සාමාන්‍ය අතීත කාලය විවක්ෂා කරන කල්හි අද දිනට අයත් නොවන (අනජ්ජතන) කාලයෙහි ද ‘සුවො අහොසි ආනන්දො’ (ආනන්ද තෙමේ හෙට විය) යන්න යෙදේ.

๕. อนชฺชตเน อา อู โอ ตฺถ อ มฺหา ตฺถ ตฺถุํ เส วฺหํ อึ มฺหเส.

5. අදට අයත් නොවන (අනජ්ජතන) අතීත කාලයෙහි ‘ආ, ඌ, ඔ, ත්ථ, අ, ම්හා, ත්ථ, ත්ථුං, සෙ, ව්හං, ඉං, ම්හසෙ’ යන විභක්තීහු වෙති.

อวิชฺชมานชฺชตเน ภูเต-ตฺเถ วตฺตมานโต กฺริยตฺถา อาอาทโย โหนฺติ.

අද දවසට අයත් නොවන අතීත කාල අර්ථයෙහි ක්‍රියාව හැඟවීම සඳහා ‘ආ’ ආදී විභක්තීහු වෙති.

อาญายฺยา จ อุฏฺฐานา, อาญายฺยา จ สํเวสนา;

เอสชฺชตโน กาโล, อหรุภตฑฺฒรตฺตํ วา.

පිබිදීමේ සිට (දැනගත යුතු) සහ නින්දට යාම දක්වා වූ කාලය ද, නැතහොත් දහවල දෙපස සහ මධ්‍යම රාත්‍රිය දක්වා වූ කාලය ද ‘අද දිනට අයත් කාලය’ (අජ්ජතන කාලය) ලෙස හැඳින්වේ.

อคมา อคมู, อคโม, อคมตฺถ, อคม อคมมฺหา, อคมตฺถ อคมตฺถุํ, อคมเส อคมวฺหํ, อคมึ อคมมฺหเส. อญฺญปทตฺโถ กึ? อชฺช หิยฺโย วา อคมาสิ.

අගමා, අගමූ, අගමො, අගමත්ථ, අගම, අගමම්හා, අගමත්ථ, අගමත්ථුං, අගමසෙ, අගමව්හං, අගමිං, අගමම්හසෙ. ‘අනජ්ජතන’ (අදට අයත් නොවන) යන විශේෂණය කුමටද? ‘අජ්ජ හිය්‍යො වා අගමාසි’ (අද හෝ ඊයේ ගියේය - මෙහි අද දිනට අයත් අර්ථයෙහි ද අජ්ජතනී විභක්තිය යෙදේ).

๖. ปโรกฺเข อ อุ เอ ตฺถ อ มฺห ตฺถ เร ตฺโถ วฺโห อิ มฺเห.

6. පරොක්ෂ (ඇසට නොපෙනුණු) අතීත කාලයෙහි ‘අ, උ, එ, ත්ථ, අ, ම්හ, ත්ථ, රෙ, ත්ථො, ව්හො, ඉ, ම්හෙ’ යන විභක්තීහු වෙති.

อปจฺจกฺเข ภูตานชฺชตเน-ตฺเถ วุตฺตมานโต กฺริยาตฺถา อ อาทโย โหนฺติ. ชคาม ชคมุ, ชคเม ชคปิตฺถ, ชคม ชคมิมฺห, ชคมิตฺถ ชคมิเร, ชคมิตฺโถ ชคมิวฺโห, ชคมิ ชคมิมฺเห. มูฬฺหวิกฺขิตฺตพฺยาสตฺตจิตฺเตน อตฺตนาปิ กฺริยากตาภินิพฺพตฺติตกาเล-นุปลทฺธา สมานา ผเลนา-นุมียมานา ปโรกฺขาว วตฺถุโต, เตนุตฺตมวิสเยปิ ปโยคสมโว.

ඇසට නොපෙනුණු (අප්‍රත්‍යක්ෂ) වූ ද, අද දිනට අයත් නොවූ ද අතීත අර්ථයෙහි ක්‍රියාව හැඟවීම පිණිස ‘අ’ ආදී විභක්තීහු වෙති. (නිදසුන්:) ජගාම, ජගමු, ජගමෙ, ජගමිත්ථ, ජගම, ජගමිම්හ, ජගමිත්ථ, ජගමිරෙ, ජගමිත්ථො, ජගමිව්හො, ජගමි, ජගමිම්හෙ. මුළා වූ, වික්ෂිප්ත වූ හෝ දැඩි ලෙස බැඳුණු සිතින් යුතුව තමා විසින්ම කරන ලද ක්‍රියාවක් වුවද, එය සිදු වූ අවස්ථාවෙහි අවබෝධ නොකරගෙන, පසුව එහි ප්‍රතිඵලයෙන් අනුමාන කරනු ලබන කල්හි, එය ද ස්වභාවයෙන්ම පරොක්ෂ (අප්‍රත්‍යක්ෂ) වේ. එබැවින් උත්තම පුරුෂ විෂයයෙහි ද පරොක්ෂා විභක්තිය යෙදීම සිදු වේ.

๗. เอยฺยาโท วาติปตฺติยํ สฺสา สฺสํ สุ สฺเส สฺสถ สฺสํ สฺสามฺหา สฺสถ สฺสึสุ สสฺเส สฺสวฺเห สฺสึ สฺสามฺหเส.

7. ‘එය්‍යා’ (සත්තමී) විභක්තියට අයත් විෂයෙහි, ක්‍රියා අතිපත්තියෙහි (ක්‍රියාව සිදු නොවීමෙහි) විකල්පයෙන් ‘ස්සා, ස්සං, සු, ස්සෙ, ස්සථ, ස්සං, ස්සාම්හා, ස්සථ, ස්සිංසු, ස්සසෙ, ස්සව්හෙ, ස්සිං, ස්සාම්හසෙ’ යන විභක්තීහු වෙති.

เอยฺยาโท [Pg.213] วิสเย กฺริยาติปตฺติยํ สฺสาทโย โหนฺติ วิภาสา. วิธุรปฺปจฺจโยปนิปาตโต การณเวกลฺลโต วา กฺริยายาติปตนมนิปฺผตฺติ กฺริยาติปตฺติ, เอเต จ สฺสาทโย สามตฺถิยาตีตานาคเตสฺเวว โหนฺติ น วตฺตมาเน ตตฺร… กฺริยาติปตฺยสมฺภวา, สเจ ปฐมวเย ปพฺพชฺชํ อลภิสฺสา อรหา อภวิสฺสา, ทกฺขิเณน เจ อคมิสฺสา น สกฏํ ปริยา ภวิสฺสา, ทกฺขิเณน เจ อคมิสฺสํสุ, อคมิสฺเส อคมิสฺสถ, อคมิสฺสํ อคมิสฺสามฺหา, อคมิสฺสถ อคมิสฺสึสุ, อคมิสฺสเส อคมิสฺสวฺเห, อคมิสฺสึ อคมิสฺสามฺหเส, น สกฏํ ปริยาภวิสฺสา, วาติกึ? ทกฺขิเณ น เจ คมิสฺสติ น สกฏํ ปริยา ภวิสฺสติ.

සත්තමී (එය්‍යාදී) විභක්ති විෂයෙහි ක්‍රියා අතිපත්තියෙහි (ක්‍රියාව සිද්ධ නොවීමෙහි) විකල්පයෙන් ‘ස්සා’ ආදී විභක්තීහු වෙති. බාහිර හේතූන්ගේ බලපෑමෙන් හෝ හේතු විකලත්වයෙන් ක්‍රියාව සිදු නොවීම ‘ක්‍රියා අතිපත්තිය’ නම් වේ. මේ ‘ස්සා’ ආදී විභක්තීහු සාමර්ථ්‍යය අනුව අතීත සහ අනාගත කාලයන්හිම වෙති; වර්තමාන කාලයෙහි ක්‍රියා අතිපත්තියක් සිදුවිය නොහැකි බැවින් එහි නොවෙති. (නිදසුන්:) ‘ඔහු තරුණ වයසේදීම පැවිද්ද ලැබුවේ නම් රහත් වන්නේය’ (එහෙත් පැවිද්ද නොලැබූ බැවින් රහත් නොවිය), ‘දකුණු දෙසින් ගියේ නම් කරත්තය පෙරළෙන්නේ නැත’ (එහෙත් දකුණින් නොගිය බැවින් පෙරළුණි). ‘දක්ඛිණෙන චෙ අගමිස්සංසු... අගමිස්සෙ, අගමිස්සථ, අගමිස්සං, අගමිස්සාම්හා, අගමිස්සථ, අගමිස්සිංසු, අගමිස්සසෙ, අගමිස්සව්හෙ, අගමිස්සිං, අගමිස්සාම්හසෙ, න සකටං පරියාභවිස්සා’. ‘ක්‍රියා අතිපත්තියෙහි’ යන්න කුමටද? ‘දක්ඛිණෙන චෙ ගමිස්සති න සකටං පරියාභවිස්සති’ (දකුණු දෙසින් යන්නේ නම් කරත්තය නොපෙරළෙන්නේය).

๘. เหตุผเลสฺเวยฺย เอยฺยุํ เอยฺยาสิ เอยฺยาถ เอยฺยามิ เอยฺยาม เอถ เอรํ เอโถ เอยฺยวฺโห เอยฺยํ เอยฺยามฺเห.

8. හේතු සහ ඵල අර්ථයන්හි ‘ෙය්‍ය, ෙය්‍යුං, ෙය්‍යාසි, ෙය්‍යාථ, ෙය්‍යාමි, ෙය්‍යාම, එථ, එරං, එථො, ෙය්‍යව්හො, ෙය්‍යං, ෙය්‍යාම්හෙ’ යන විභක්තීහු වෙති.

เหตุภูตายํ เอลภูตายญฺจ กฺริยายํ วตฺตมานโต กฺริยตฺถา เอยฺยาทโย วา โหนฺติ, สเจ สงฺขารา นิจฺจา ภเวยฺยุํ น นิรุชฺเฌยฺยุํ, ทกฺขิเณน เจ คจฺเฉยฺย น สกฏํ ปริยาภเวยฺย, ทกฺขิเณน เจ คจฺเฉยฺยุํ, คจฺเฉยฺยาสิ คจฺเฉยฺยาถ, คจฺเฉยฺยามิ คจฺเฉยฺยาม, คจฺเฉถ คจฺเฉรํ, คจฺเฉโถ คจฺเฉยฺยวฺโห, คจฺเฉยฺยํ คจฺเฉยฺยามฺเห, น สกฏํ ปริยฺยาภเวยฺย, ภวนํ คมนํ จ เหตุ, อนิรุชฺฌนํ อปริยาภวนํ จ ผลํ, อิห กสฺมา น โหติ ‘หนฺตีหิ ปลายติ, วสฺสตีติ ธาวติ, หนิสฺสตีติ ปลายิสฺสตี’ติ? อิติ สทฺเทเนว เหตุเหตุมนฺตตาย โชติตตฺตา, วาติ กึ? ทกฺขิเณน เจ คมิสฺสติ น สกฏํ ปริยาภวิสฺสติ.

හේතු වූ සහ ඵල වූ ක්‍රියාවන්හි වර්තමාන කාලයෙහි ක්‍රියාව හැඟවීම සඳහා ‘ෙය්‍ය’ ආදී විභක්තීහු විකල්පයෙන් වෙති. (නිදසුන්:) ‘සංස්කාරයෝ නිත්‍ය වෙත් නම් නොනිරුද්ධ වන්නාහ’, ‘දකුණු දෙසින් යන්නේ නම් කරත්තය නොපෙරළෙන්නේය’. ‘දක්ඛිණෙන චෙ ගච්ඡෙය්‍යුං, ගච්ඡෙය්‍යාසි, ගච්ඡෙය්‍යාථ, ගච්ඡෙය්‍යාමි, ගච්ඡෙය්‍යාම, ගච්ඡෙථ, ගච්ඡෙරං, ගච්ඡෙථො, ගච්ඡෙය්‍යව්හො, ගච්ඡෙය්‍යං, ගච්ඡෙය්‍යාම්හෙ, න සකටං පරිය්‍යාභවෙය්‍ය’. මෙහි පැවතීම (භවනය) සහ යාම (ගමන) හේතුව වන අතර, නොනිරුද්ධ වීම සහ නොපෙරළීම ඵලය වේ. ‘මරන බැවින් පලායයි, වසින බැවින් දුවයි, මරනු ඇතැයි පලායනු ඇත’ යන්නෙහි මෙහිදී ඇයි සත්තමී විභක්තිය නොවන්නේ? එහි ‘ඉති’ ශබ්දයෙන්ම හේතු සහ ඵල බව ප්‍රකාශ වන බැවිනි. ‘විකල්පයෙන්’ යන්න කුමටද? ‘දක්ඛිණෙන චෙ ගමිස්සති න සකටං පරියාභවිස්සති’ (දකුණින් යන්නේ නම් කරත්තය නොපෙරළෙන්නේය).

๙. ปญฺหปตฺถนาวิธีสุ.

9. ප්‍රශ්න කිරීම (පැනය), ප්‍රාර්ථනාව (පැතුම) සහ විධානය (නියෝගය) යන අර්ථයන්හි ද (සත්තමී විභක්තිය වේ).

ปญฺโห=สมฺปุจฺฉนํ [Pg.214] สมฺปธารณํ นิรูปณํ การิยานิจฺฉยนํ ปตฺถนา=ยาจนํ อิฏฺฐาสึ ภนญฺจ, วิธิ=วิธานํ นิโยชนํ กฺริยาสุ พฺยาปารณา, สา จ ทุวิธาว สาทรานาทรวเสน… วิสยเภเทน ภินฺนายปิ ตทุภยานติวตฺตนโต, เอเตสุ ปญฺหาทีสุ กฺริยตฺถโต เอยฺโยทโย โหนฺติ, ปญฺเห - กิมายสฺมา วินยํ ปริยาปุเณยฺย? อุทาหุ ธมฺมํ, คจฺเฉยฺยํ วาหํ อุโปสถํ น วา คจฺเฉยฺยํ, ปตฺถนายํ-ลเภยฺยา-หํ ภนฺเต ภควโต สนฺติเก ปพฺพชฺชํ ลเภยฺยํ อุปสมฺปทํ, ปสฺเสยฺยํ ตํ วสฺสสตํ อโรคํ, วิธิมฺหิ-ภวํ ปตฺตํ ปเจยฺย, ภวํ ปุญฺญํ กเรยฺย, อิห ภวํ ภุญฺเชยฺย, อิห ภวํ นิสีเทยฺย, มาณวกํ ภวํ อชฺฌาเปยฺย, อนุญฺญาปตฺตกาเลสุปิ สิทฺธาว… ตตฺถาปิ วิธิปฺปตีติโต, อนุญฺญายํ-เอวํ กเรยฺยาสิ, ปตฺตกาเล-กฏํ กเรยฺยาสิ, ปตฺโต เต กาโล กฏกรเณ, ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ สงฺโฆ อุโปสถํ กเรยฺย, เอตสฺส ภควา กาโล เอตสฺส สุคต กาโล ยํ ภควา สาวกานํ สิกฺขาปทํ ปญฺญเปยฺย, เปสเนปิจฺฉนฺติ ‘คามํ ตฺวํ ภเณ คจฺเฉยฺยาสิ’.

ප්‍රශ්න කිරීම යනු විමසීම, සැසඳීම, නිරූපණය කිරීම හා කළයුත්ත නිශ්චය කිරීමයි. පැතුම (පත්ථනා) යනු ඉල්ලීම සහ කැමැත්ත ප්‍රකාශ කිරීමයි. විධිය (විධානය) යනු ක්‍රියාවන්හි යෙදවීම හෙවත් නියෝග කිරීමයි. එය ද සාදර හා අනාදර වශයෙන් දෙවදෑරුම් වේ... විෂය භේදයෙන් වෙනස් වුවද ඒ දෙක ඉක්මවා නොයන බැවිනි. මේ ප්‍රශ්න ආදී අර්ථයන්හි ක්‍රියා පදයන්ට ‘එය්‍ය’ ආදී ප්‍රත්‍යයෝ පැමිණෙත්. ප්‍රශ්නාර්ථයෙහි - 'ආයුෂ්මත් තෙමේ විනය ඉගෙන ගත යුතු ද? නැතහොත් ධර්මය ද?', 'මම උපෝසථයට යා යුතු ද නැතහොත් නොයා යුතු ද?' ප්‍රාර්ථනාර්ථයෙහි - 'ස්වාමීනි, මම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමීපයෙහි පැවිද්ද හා උපසම්පදාව ලබන්නෙම් නම් මැනවි', 'මම ඔබ වහන්සේ සියක් වසක් නීරෝගීව දකිම්වා!' විධ්‍යර්ථයෙහි (නියෝගයෙහි) - 'පින්වතා බත් පිසින්නේය', 'පින්වතා පින් කරන්නේය', 'පින්වතා මෙහි අනුභව කරන්නේය', 'පින්වතා මෙහි හිඳින්නේය', 'පින්වතා මානවකයාට උගන්වන්නේය'. අනුඥා (අවසර දීම) සහ පත්තකාල (සුදුසු කාලය) යන අර්ථයන්හි ද (මේ ප්‍රත්‍යයන්ගේ පැමිණීම) සිද්ධ වේ... එහිදී ද විධි අර්ථයම වැටහෙන බැවිනි. අනුඥාර්ථයෙහි - 'මෙසේ කරන්නෙහිය'. පත්තකාලාර්ථයෙහි - 'පැදුර කරන්නෙහිය, තට පැදුරු කිරීමට කාලය පැමිණියේය', 'ඉදින් සංඝයාට සුදුසු කාලය පැමිණියේ නම් සංඝයා උපෝසථය කරන්නේය', 'භාග්‍යවතුන් වහන්ස, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ශ්‍රාවකයන්ට ශික්ෂාපද පැනවීමට මේ සුදුසු කාලයයි, සුගතයන් වහන්ස, මේ සුදුසු කාලයයි'. පේසන (පණිවිඩ යැවීම/නියෝගය) අර්ථයෙහි ද කැමති වෙති - 'එම්බා පුරුෂය, තෝ ගමට යන්නෙහිය'.

๑๐. ตุ อนฺตุ หิ ถ มิ ม ตํ อนฺตํ สฺสุ วฺโห เอ อามเส.

10. තු, අන්තු, හි, ථ, මි, ම, තං, අන්තං, ස්සු, ව්හෝ, එ, ආමසෙ (යන මේ පංචමී විභක්ති ප්‍රත්‍යයෝ වෙති).

ปญฺหาทีสฺเวเต โหนฺติ กฺริยตฺถโต. คจฺฉตุ คจฺฉนฺตุ, คจฺฉาหิ คจฺฉถ, คจฺฉามิ คจฺฉาม, คจฺฉตํ คจฺฉนฺตํ, คจฺฉสฺสุ คจฺฉวฺโห, คจฺเฉ, คจฺฉามเส, ปญฺเห-กินฺนุ ขลุ โภ พฺยากรณมธียสฺสุ, ปตฺถนายํ-ททาหิ เม, ชีวตุ ภวํ, วิธิมฺหิ-กฏํ กโรตุ ภวํ, ปุญฺญํ กโรตุ [Pg.215] ภวํ, อิห ภวํ ภุญฺชตุ, อิห ภวํ นิสีทตุ, อุทฺทิสตุ ภนฺเต ภควา ภิกฺขูนํ ปาติโมกฺขํ, เปสเน-คจฺฉ ภเณ คามํ, อนุมติยํ - เอวํ กโรหิ, ปตฺตกาเล-กาโล-ยํ เต มหาวีร อุปฺปชฺช มาตุกุจฺฉิยํ.

ප්‍රශ්න ආදී අර්ථයන්හි ක්‍රියා පදයන්ට මේ (පංචමී ප්‍රත්‍යයෝ) පැමිණෙත්. (උදාහරණ:) ගච්ඡතු, ගච්ඡන්තු, ගච්ඡාහි, ගච්ඡථ, ගච්ඡāමි, ගච්ඡāම, ගච්ඡතං, ගච්ඡන්තං, ගච්ඡස්සු, ගච්ඡව්හෝ, ගච්ඡෙ, ගච්ඡාමසෙ යනුවෙනි. ප්‍රශ්නාර්ථයෙහි - 'පින්වත, තෝ සැබවින්ම ව්‍යාකරණය හදාරන්නෙහිද?' ප්‍රාර්ථනාර්ථයෙහි - 'මට දෙන්න', 'පින්වතා ජීවත් වේවා!' විධ්‍යර්ථයෙහි - 'පින්වතා පැදුර කෙරේවා', 'පින්වතා පින් කෙරේවා', 'පින්වතා මෙහි අනුභව කෙරේවා', 'පින්වතා මෙහි හිඳීවා', 'ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්ෂූන්ට ප්‍රාතිමෝක්ෂය උදෙසන සේක්වා!' පේසනාර්ථයෙහි - 'එම්බා පුරුෂය, ගමට යන්න'. අනුමත්‍යර්ථයෙහි - 'මෙසේ කරන්න'. පත්තකාලාර්ථයෙහි - 'මහාවීරයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේ මවු කුසෙහි පිළිසිඳ ගැනීමට මේ සුදුසු කාලයයි'.

๑๑. สตฺยรเหสฺเวยฺยาที.

11. ශක්තිය (හැකියාව) සහ සුදුසු බව (අර්හත්වය) යන අර්ථයන්හි 'එය්‍ය' ආදී ප්‍රත්‍යයෝ පැමිණෙත්.

สตฺติยํ อร หตฺเถ จ กฺริยตฺถา เอยฺยาทโย โหนฺติ. ภวํ ขลุ รชฺชํ กเรยฺย, ภวํ สตฺโต อรโห.

හැකියාව (ශක්තිය) සහ සුදුසු බව (අර්හත්වය) යන අර්ථයන්හි ක්‍රියා පදයන්ට 'එය්‍ය' ආදී ප්‍රත්‍යයෝ පැමිණෙත්. 'පින්වතා සැබවින්ම රාජ්‍යය කරන්නේය' (මෙහි 'පින්වතා රාජ්‍යය කිරීමට ශක්තිමත්ය, සුදුසුය' යන අර්ථය ලැබේ).

๑๒. สมฺภาวเน วา.

12. සම්භාවනාව (හැකියාව පිළිබඳ උපකල්පනය) හැඟවෙන කල්හි ද (මේ ප්‍රත්‍යයෝ විකල්පයෙන්) වෙති.

สมฺภาวเน คมฺยมาเน ธาตุนา วุจฺจมาเน จ เอยฺยาทโย โหนฺติ วิภาสา. อปิ ปพฺพตํ สิรสา ภินฺเทยฺย, กฺริยาติปตฺติยนฺตุ สฺสาที-อสนิยาปิ หโต นาปติสฺสา, สมฺภาเวมิ สทฺทหามิ อวกปฺเปมิ ภุญฺเชยฺย ภวํ ภุญฺชิสฺสติ ภวํ อภุญฺชิ ภวํ, กฺริยาติปตฺติยนฺตุ สฺสาที-สมฺภาเวมิ นาภุญฺชิสฺสา ภวํ.

සම්භාවනාර්ථය වැටහෙන කල්හි සහ ධාතුවෙන් කියැවෙන කල්හි ‘එය්‍ය’ ආදී ප්‍රත්‍යයෝ විකල්පයෙන් පැමිණෙත්. 'හිසින් වුව ද පර්වතයක් බිඳින්නේය' (යනුවෙනි). ක්‍රියාතිපත්තියෙහි (ක්‍රියාව සිදු නොවීමෙහි) දී නම් 'ස්සා' ආදී ප්‍රත්‍යයෝ වෙති - 'හෙණ වැදුණ ද නොවැටෙන්නේය'. 'මම සිතමි / අදහමි / විශ්වාස කරමි - පින්වතා අනුභව කරන්නේය (භුඤ්ජෙය්‍ය භවං), පින්වතා අනුභව කරනු ඇත (භුඤ්ජිස්සති භවං), පින්වතා අනුභව කළේය (අභුඤ්ජි භවං)'. ක්‍රියාතිපත්තියෙහි දී නම් 'ස්සා' ආදී ප්‍රත්‍යයෝ වෙති - 'මම සිතමි, පින්වතා අනුභව නොකරන්නේය' (නභුඤ්ජිස්සා භවං).

๑๓. มาโยเค อีอาอาที.

13. 'මා' (නොහොත් තහනම් කිරීමේ) නිපාතය යෙදෙන කල්හි 'ඊ' (අජ්ජතනී) ආදී ප්‍රත්‍යයෝ විකල්පයෙන් වෙති.

มา โยเค สติ อีอาทโย อาอาทโย จ วา โหนฺติ. มา สุ ปุนปิ เอวรูปมกาสิ, มา ภวํ อคมา วนํ, วาตฺเวว? มา เต กามคุเณ ภมสฺสุ จิตฺตํ, มา ตฺวํ กริสฺสสิ, มา ตฺวํ กเรยฺยาสิ, อสกกาลตฺโถยมารมฺโภ, พุทฺโธ ภวิสฺสตีติ ปทนฺตรสมฺพนฺเธนานาคตกาลตา ปตียเต, เอวํ กโต กโฏ สฺเว ภวิสฺสติ, ภาวิ กิจฺจมาสีติ.

'මා' නිපාතය යෙදෙන කල්හි 'ඊ' ආදී ප්‍රත්‍යයෝ ද 'ආ' ආදී ප්‍රත්‍යයෝ ද විකල්පයෙන් වෙති. 'නැවතත් මෙබඳු දෙයක් නොකරව' (මා සු පුනපි එවරූපමකාසි), 'පින්වතා වනයට නොයාවා' (මා භවං අගමා වනං). 'විකල්පයෙන්' යැයි කීවේ ඇයි? 'තොපගේ සිත කාමගුණයන්හි නොභමේවා' (මා තෙ කාමගුණෙ භමස්සු චිත්තං - පංචමී), 'තෝ නොකරන්නෙහිය' (මා ත්වං කරිස්සසි - භවිස්සන්තී), 'තෝ නොකරන්නෙහිය' (මා ත්වං කරෙය්‍යාසි - සත්තමී) යනුවෙන් ද යෙදෙන බැවිනි. මෙය තමන්ට අයත් නොවන කාලාර්ථයන්හි ආරම්භයකි. 'බුදු වන්නේය' (බුද්ධෝ භවිස්සති) යන්නෙහි වෙනත් පදයක සම්බන්ධයෙන් අනාගත කාලය වැටහේ. එසේම 'කරන ලද පැදුර හෙට වන්නේය' (එවං කතෝ කටෝ ස්වෙ භවිස්සති), 'අනාගත කෘත්‍යය විය' (භාවි කිච්චමාසි) යනුවෙනි.

ลุนาหิ [Pg.216] ลุนาหิตฺเววายํ ลุนาติ, ลุนสฺสุ ลุนสฺสุตฺเววายํ ลุนา-ตีติ ตฺวาทีนเมเวตํ มชฺฌิมปุริเสกวจนานมาภิกฺขญฺเญ ทฺวิพฺพวจนํ, อิทํ วุตฺตํ โหติ ‘เอว เมส ตุริโต อญฺเญปิ นิโยเชนฺโตวิย กิริยํ กโรตี’ติ, เอวํ ลุนาถ ลุนาถตฺเววายํ ลุนาติ, ลุนวฺโห ลุนวฺโหตฺเววายํ ลุนาติ, ตถา กาลนฺตเรสุปิ ลุนาหิ ลุนาหิตฺเววายํ อลุนิ, อลุนา, ลุลาว, ลุนิสฺสตีติ, เอวํ สฺสุมฺหิ จ โยชนียํ, ตถา สมุจฺจเยปิ มฐมฏ, วิหารมเฏตฺเววายมฏติ, มฐมฏสฺสุ, วิหารมฏสฺสุตฺเววายมฏติ, พฺยาปารเภเท ตุสามญฺญวจนสฺเสว พฺยาปกตฺตา อนุปฺปโยโค ภวติ, โอทนํ ภุญฺช, ยาคุํ ปิว, ธานา ขาเทตฺเววาย-มชฺโฌหรติ.

'කපව, කපව (ලුනාහි ලුනාහි) යි කියමින් ඔහු කපයි', 'කපව, කපව (ලුනස්සු Lුනස්සු) යි කියමින් ඔහු කපයි' යනාදී වශයෙන් මධ්‍යම පුරුෂ ඒකවචන ප්‍රත්‍යයන්ගේම නිතර නිතර සිදුකිරීම (ආභික්ඛඤ්ඤ) අර්ථයෙහි ද්විත්වකරණය (දෙවරක් කීම) වේ. මෙයින් කියැවෙන්නේ 'මෙසේ මොහු ඉතා ඉක්මන් වූයේ අනෙක් අයද යොදවන්නාක් මෙන් ක්‍රියාව කරයි' යන්නයි. එසේම 'කපව්, කපව් (ලුනාථ ලුනාථ) යි කියමින් ඔහු කපයි', 'කපව්, කපව් (ලුනව්හෝ ලුනව්හෝ) යි කියමින් ඔහු කපයි' යනුවෙන් ද, සෙසු කාලයන්හි ද 'කපව, කපව යි කියමින් ඔහු කැපුවේය (අලුනි, අලුනා), කැපුවේය (ලුලාව), කපනු ඇත (ලුනිස්සති)' යනුවෙන් ද යෙදේ. එසේම 'ස්සු' ප්‍රත්‍යයෙහි ද යෙදිය යුතුය. එමෙන්ම සමුච්චයාර්ථයෙහි ද - 'හැසිරෙව, හැසිරෙව (මඨමඨ) යි විහාරයෙහි හැසිරෙයි', 'හැසිරෙව, හැසිරෙව (මඨමඨස්සු) යි විහාරයෙහි හැසිරෙයි' යනුවෙනි. ක්‍රියා ව්‍යවාරයන්ගේ වෙනස්කම් ඇති කල්හි පොදු වචනයේ ව්‍යාප්ත භාවය නිසා (අවසාන ක්‍රියාවේ) අනුප්‍රයෝගය (පසුව යෙදීම) වෙයි. 'බත් අනුභව කරව, කැඳ බොව, තල කව (ඕදනං භුඤ්ජ, යාගුං පිව, ධානා ඛාදෙ) යි කියමින් ඔහු ගිලියි (අජ්ඣෝහරති)'.

๑๔. ปุพฺพปรจฺฉกฺกานเมกาเนเกสุ ตุมฺหามฺหเสเสสุ ทฺเว ทฺเว มชฺฌิมุตฺตมปฐมา.

14. පූර්ව ෂට්කය (පරස්මෛපද හය) සහ පර ෂට්කය (ආත්මනේපද හය) යන මේවායේ ඒකවචන හා බහුවචන වූ තුම්හ (තොප), අම්හ (මා) සහ සෙසු (ඔහු ආදී) ශබ්දයන් යෙදෙන කල්හි, පිළිවෙළින් මධ්‍යම, උත්තම හා ප්‍රථම පුරුෂයන් සඳහා දෙක බැගින් ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

เอกาเนเกสุ ตุมฺหามฺหสทฺทวจนีเยสุ ตทญฺญสทฺทวจนีเยสุ จ การเกสุ ปุพฺพจฺฉกฺกานํ ปรจฺฉกฺกานํ มชฺฌิมุตฺตมปฐมา ทฺเว ทฺเว โหนฺติ ยถากฺกมํ กฺริยตฺถา, อุตฺตมสทฺโท-ยํ สภาวโต ตติยทุเก รุฬฺโห, ตฺวํ คจฺฉสิ, ตุมฺเห คจฺฉถ, ตฺวํ คจฺฉเส, ตุมฺเห คจฺฉวฺเห, อหํ คจฺฉามิ, มยํ คจฺฉาม, อหํ คจฺเฉ, มยํ คจฺฉามฺเห, โส คจฺฉติ, เต คจฺฉนฺติ, โส คจฺฉเต, เต คจฺฉนฺเต, สามตฺถิยา ลทฺธตฺตา อปฺปยุชฺชมาเนสุปิ ตุมฺหามฺหเสเสสุ ภวนฺติ. คจฺฉสิ, คจฺฉถ, คจฺฉเส, คจฺฉวฺเห, คจฺฉามิ, คจฺฉาม, คจฺเฉ, คจฺฉามฺเห, คจฺฉติ, คจฺฉนฺติ, คจฺฉเต, คจฺฉนฺเต.

ඒකවචන හා බහුවචන වූ තුම්හ ශබ්දයෙන් කියැවෙන, අම්හ ශබ්දයෙන් කියැවෙන සහ ඊට වෙනස් සෙසු ශබ්දයන්ගෙන් කියැවෙන කාරකයන්හි (උක්තයන්හි), පූර්ව ෂට්කයෙහි හා පර ෂට්කයෙහි මධ්‍යම, උත්තම හා ප්‍රථම පුරුෂයන් සඳහා පිළිවෙළින් දෙක බැගින් ක්‍රියා පදයන්ට ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. 'උත්තම' ශබ්දය ස්වභාවයෙන්ම තෙවැනි යුගළයෙහි (පාලි ව්‍යාකරණ සම්ප්‍රදායෙහි උත්තම පුරුෂය සඳහා) රූඪ වී ඇත. (උදාහරණ:) ත්වං ගච්ඡසි (තෝ යන්නෙහිය), තුම්හෙ ගච්ඡථ (තොපි යන්නහුය), ත්වං ගච්ඡසෙ, තුම්හෙ ගච්ඡව්හෙ, අහං ගච්ඡාමි (මම යමි), මයං ගච්ඡාම (අපි යමු), අහං ගච්ඡෙ, මයං ගච්ඡාම්හෙ, සෝ ගච්ඡති (ඔහු යයි), තෙ ගච්ඡන්ති (ඔවුහු යති), සෝ ගච්ඡතෙ, තෙ ගච්ඡන්තෙ යනුවෙනි. වාක්‍යයෙහි තුම්හ, අම්හ සහ සෙසු සර්වනාමයන් කෙළින්ම නොයෙදුණ ද, සාමර්ථ්‍යයෙන් (ක්‍රියා පදයේ බලයෙන් අර්ථය ලැබෙන බැවින්) මේ ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. (උදාහරණ:) ගච්ඡසි, ගච්ඡථ, ගච්ඡසෙ, ගච්ඡව්හෙ, ගච්ඡාමි, ගච්ඡාම, ගච්ඡෙ, ගච්ඡාම්හෙ, ගච්ඡති, ගච්ඡන්ති, ගච්ඡතෙ, ගච්ඡන්තෙ යනුවෙනි.

๑๕. อาอีสฺสาทีสฺวญ วา.

15. ‘ආ’, ‘ඊ’, ‘ස්සා’ ආදී ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි ක්‍රියා පදයන්ට ‘අඤ’ ප්‍රත්‍යය විකල්පයෙන් පැමිණේ.

อาอาโท [Pg.217] อีอาโท สฺสา อาโท จ กฺริยตฺถสฺส วา อญ โหติ. ญกาโร-นุพนฺโธ, อคมา, คมา, อคมี, คมี, อคมิสฺสา, คมิสฺสา.

‘ආ’ ප්‍රත්‍යය, ‘ඊ’ ප්‍රත්‍යය සහ ‘ස්සා’ ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි ධාතුවට ‘අඤ’ ප්‍රත්‍යය විකල්පයෙන් වෙයි. ‘ඤ’ කාරය වනාහි අනුබන්ධයකි (ලොප් වන්නකි). (උදාහරණ:) අගමා, ගමා, අගමී, ගමී, අගමිස්සා, ගමිස්සා යනුවෙනි.

๑๖. ออาทีสฺวาโห พฺรูสฺส.

16. ‘අ’ ආදී ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි ‘බෲ’ ධාතුව වෙනුවට ‘ආහ’ ආදේශය වෙයි.

พฺรูสฺส อาโห โหติ ออาทีสุ. อาห, อาหุ.

‘අ’ ආදී ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි ‘බෲ’ ධාතුවට ‘ආහ’ ආදේශය වෙයි. (උදාහරණ:) ආහ, ආහු යනුවෙනි.

๑๗. ภูสฺส วุก.

17. ‘භූ’ ධාතුව වෙනුවට ‘වුක’ ආදේශය වෙයි.

ออาทีสุ ภูสฺส วุก โหติ. กกาโร-นุพนฺโธ, อุกาโร อุจฺจารณตฺโถ, พภูว.

‘අ’ ආදී ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි ‘භූ’ ධාතුවට ‘වුක’ ආදේශය වෙයි. ‘ක’ කාරය අනුබන්ධයකි, ‘උ’ කාරය උච්චාරණය පිණිසය. (උදාහරණ:) බභූව යනුවෙනි.

๑๘. ปุพฺพสฺส อ.

18. පූර්ව (අකුර) වෙනුවට ‘අ’ (කාරය) වෙයි.

ออาทีสุ ทฺวิตฺเต ปุพฺพสฺส ภูสฺส อ โหติ, พภูว.

‘අ’ ආදී ප්‍රත්‍යයන්හිදී ද්විත්වකරණය වූ කල්හි, පූර්ව ‘භූ’ ධාතුවෙහි (ස්වරය) ‘අ’ වෙයි. (උදාහරණ:) බභූව යනුවෙනි.

๑๙. อุสฺสํสฺวาหา วา.

19. ‘ආහ’ ආදේශයෙන් පසුව පර වූ ‘උ’ ප්‍රත්‍යය වෙනුවට විකල්පයෙන් ‘අංසු’ වෙයි.

อาหาเทสา ปรสฺส อุสฺส อํสุวา โหติ. อหํสุ, อาหุ.

‘ආහ’ ආදේශයට පර වූ ‘උ’ ප්‍රත්‍යය වෙනුවට විකල්පයෙන් ‘අංසු’ වෙයි. (උදාහරණ:) අහංසු, ආහු යනුවෙනි.

๒๐. ตฺยนฺตีนํ ฏฏู.

20. ‘ති’, ‘අන්ති’ යන ප්‍රත්‍යයන් වෙනුවට ‘ට’, ‘ටූ’ ආදේශයෝ වෙති.

อาหา ปเรสํ ติอนฺตีนํ ฏฏู โหนฺติ. ฏการา สพฺพาเทสตฺถา, อาห, อาหุ, อโตเยว จ ญาปกา ติอนฺตีสุ จ พฺรูสฺสา-โห.

‘ආහ’ ආදේශයට පර වූ ‘ති’ සහ ‘අන්ති’ ප්‍රත්‍යයන් වෙනුවට පිළිවෙළින් ‘ට’ සහ ‘ටූ’ වෙති. ‘ට’ කාරය මුළු පදයටම ආදේශ වීම සඳහාය. (උදාහරණ:) ආහ, ආහු යනුවෙනි. මේ ඥාපකයෙන්ම ‘ති’, ‘අන්ති’ ප්‍රත්‍යයන්හි ද ‘බෲ’ ධාතුවට ‘ආහ’ ආදේශය සිද්ධ වේ.

๒๑. อีอาโท วจสฺโสม.

21. ‘ඊ’ ආදී ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි ‘වච’ ධාතුව වෙනුවට ‘ඕම’ ආදේශය වෙයි.

อีอาทีสุ วจสฺส โอม โหติ. มกาโร-นุพนฺโธ, อโวจ, อีอาโทติ กึ? อวจา.

‘ඊ’ ආදී ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි ‘වච’ ධාතුවට ‘ඕම’ ආදේශය වෙයි. ‘ම’ කාරය අනුබන්ධයකි. (උදාහරණ:) අවෝච යනුවෙනි. ‘ඊ’ ආදී ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි යැයි කීවේ ඇයි? ‘අවචා’ යන තැන (එසේ නොවන බැවිනි).

๒๒. ทาสฺส ทํ วา มิเมสฺวทฺวิตฺเต.

22. ද්විත්ව නොවන කල්හි, ‘මි’ සහ ‘ම’ ප්‍රත්‍යයන් පරව තිබියදී ‘දා’ ධාතුව වෙනුවට විකල්පයෙන් ‘දං’ ආදේශය වෙයි.

อทฺวิเต [Pg.218] วตฺตมานสฺส ทาสฺส ทํ วา โหติ มิเมสุ. ทมฺมิ เทมิ, ทมฺม เทม, อทฺวิตฺเตติ กึ? ททาธิ ททาม.

ද්විත්ව නොවන කල්හි, ‘මි’ සහ ‘ම’ ප්‍රත්‍යයන් පරව තිබියදී ‘දා’ ධාතුවට විකල්පයෙන් ‘දං’ ආදේශය වෙයි. (උදාහරණ:) දම්මි/දෙමි, දම්ම/දෙම යනුවෙනි. ‘ද්විත්ව නොවන කල්හි’ යැයි කීවේ ඇයි? ‘දදාධි’ (දදාහි), ‘දදාම’ යන තැන්හි (එසේ නොවන බැවිනි).

๒๓. กรสฺส โสสฺส กุํ.

23. ‘කර’ ධාතුවෙහි ‘ස’ සහ ‘ඕ’ (විකරණ ප්‍රත්‍යය) සමඟ ‘කුං’ ආදේශය වෙයි.

กรสฺส สโอการสฺส กุํ วา โหติ มิเมสุ. กุมฺมิ กุมฺม, กโรมิ กโรม.

‘ඕ’ කාරය සහිත වූ ‘කර’ ධාතුවට ‘මි’ සහ ‘ම’ ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි විකල්පයෙන් ‘කුං’ ආදේශය වෙයි. (උදාහරණ:) කුම්මි, කුම්ම (විකල්පයෙන්) කරෝමි, කරෝම යනුවෙනි.

๒๔. กา อีอาทีสุ.

24. ‘ඊ’ ආදී ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි ‘කෘ/කර’ ධාතුව වෙනුවට ‘කා’ ආදේශය වෙයි.

กรสฺส สโอการสฺส กา โหติ วา อีอาทีสุ. อกาสิ อกริ, อกํสุ อกรึสุ, อกา อกรา.

‘ඕ’ කාරය සහිත වූ ‘කර’ ධාතුවට ‘ඊ’ ආදී ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි විකල්පයෙන් ‘කා’ ආදේශය වෙයි. (උදාහරණ:) අකාසි, අකරි, අකංසු, අකරිංසු, අකා, අකරා යනුවෙනි.

๒๕. หาสฺส, จาหง สฺเสน.

25. ‘කර’ ධාතුවට සහ ‘හා’ ධාතුවට ‘ස්ස’ ප්‍රත්‍යය සමඟ ‘ආහ’ සහ ‘අඟ’ ආදේශයෝ වෙති.

กรสฺส โสสฺส หาสฺส จ อาหง วา โหติ สฺเสน สห. กาหติ กริสฺสติ, อกาหา อกริสฺสา, หาหติ หายิสฺสติ, อหาหา อหายิสฺสา.

‘ඕ’ කාරය සහිත වූ ‘කර’ ධාතුවට ද ‘හා’ ධාතුවට ද ‘ස්ස’ ප්‍රත්‍යය සමඟ විකල්පයෙන් ‘ආහ’ සහ ‘අඟ’ ආදේශයෝ වෙති. (උදාහරණ:) කාහති, කරිස්සති, අකාහා, අකරිස්සා, හාහති, හායිස්සති, අහාහා, අහායිස්සා යනුවෙනි.

๒๖. ลภวสจฺฉิทภิทรุทานํ จฺฉง.

26. ‘ලභ්’ (ලැබීම), ‘වස්’ (වැසීම), ‘ඡිද්’ (කැපීම), ‘භිද්’ (බිඳීම), ‘රුද්’ (හැඬීම) යන ධාතූන් වෙනුවට ‘ච්ඡ’ ප්‍රත්‍යය/ආදේශය වෙයි.

ลภาทีนํ จฺฉง วา โหติ สฺเสนสห. อลจฺฉา อลภิสฺสา, ลจฺฉติ ลภิสฺสาติ, อวจฺฉา อวสิสฺสา, วจฺฉติ วสิสฺสติ, อจฺเฉจฺฉา อจฺฉินฺทิสฺสา, เฉจฺฉติ ฉินฺทิสฺสติ, อเภจฺฉา อภินฺทิสฺสา, เภจฺฉติ ภินฺทิสฺสติ, อรุจฺฉา อโรทิสฺสา, รุจฺฉติ โรทิสฺสตี[Pg.219], อญฺญสฺมิมฺปิ ฉิทสฺส วา จฺฉง โยควิภาคา, อจฺเฉจฺฉุํ อจฺฉนฺตึสุ, อญฺเญสญฺจ คจฺฉํ คจฺฉิสฺสํ.

ලභ් ආදී ධාතූන්ට 'ස්ස' ප්‍රත්‍යය සමඟ විකල්පයෙන් 'ච්ඡ' ආදේශය වෙයි. අලච්ඡා - අලභිස්සා, ලච්ඡති - ලභිස්සති, අවච්ඡා - අවසිස්සා, වච්ඡති - වසිස්සති, අච්ඡෙච්ඡා - අච්ඡින්දිස්සා, ඡෙච්ඡති - ඡින්දිස්සති, අභෙච්ඡා - අභින්දිස්සා, භෙච්ඡති - භින්දිස්සති, අරුච්ඡා - අරොදිස්සා, රුච්ඡති - රොදිස්සති. සූත්‍ර බෙදීමෙන් වෙනත් ධාතූන් කෙරෙන් ද 'ඡිද' ධාතුවට විකල්පයෙන් 'ච්ඡ' ආදේශය වෙයි. අච්ඡෙච්ඡුං - අච්ඡන්තිංසු, වෙනත් ධාතූන්ට ද ගච්ඡං - ගච්ඡිස්සං.

๒๗. ภุช มุจ วจ วิสานํ กฺขง.

27. භුජ්, මුච්, වච්, විස් යන ධාතූන්ට 'ක්ඛ' ආදේශය වෙයි.

ภุชาทีนํ กฺขง วา โหติ สฺเสน สห. อโภกฺขา อภุญฺชิสฺสา, โภกฺขติ ภุญฺชิสฺสติ, อโมกฺขา อมุญฺจิสฺสา, โมกฺขติมุญฺจิสฺสติ, อวกฺขา อวจิสฺสา, วกฺขติ วจฺจิสฺสติ, ปาเวกฺขา ปาวิสิสฺสา, ปเวกฺขติ ปวิสิสฺสติ, วิสสฺสา-ญฺญสฺมิมฺปิ วา กฺขง โยควิภาคา ปาเวกฺขิ, ปาวิสิ.

භුජ් ආදී ධාතූන්ට 'ස්ස' ප්‍රත්‍යය සමඟ විකල්පයෙන් 'ක්ඛ' ආදේශය වෙයි. අභොක්ඛා - අභුඤ්ජිස්සා, භොක්ඛති - භුඤ්ජිස්සති, අමොක්ඛා - අමුඤ්චිස්සා, මොක්ඛති - මුඤ්චිස්සති, අවක්ඛා - අවචිස්සා, වක්ඛති - වච්චිස්සති, පාවෙක්ඛා - පාවිසිස්සා, පවෙක්ඛති - පවිසිස්සති. සූත්‍ර බෙදීමෙන් 'විස්' ධාතුවට සහ වෙනත් ධාතූන්ට ද විකල්පයෙන් 'ක්ඛ' ආදේශය වෙයි. පාවෙක්ඛි - පාවිසි.

๒๘. อาอีอาทีสุ หรสฺสา.

28. ආ, ඊ ආදී ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි 'හර' ධාතුව පිළිබඳ විධි වෙයි.

อาอาโท อีอาโท อ หรสฺส อา โหติ วา. อหา อหรา, อหาสิ อหริ.

ආ-ආදී, ඊ-ආදී ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි 'හර' ධාතුවේ 'අ' යන්නට විකල්පයෙන් 'ආ' වෙයි. අහා - අහරා, අහාසි - අහරි.

๒๙. คมิสฺส.

29. 'ගම්' ධාතුවට ද එසේ වෙයි.

อาอาโท อีอาโท อ คมิสฺส อา โหติ วา. อคา อคมา, อคา อคมี.

ආ-ආදී, ඊ-ආදී ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි 'ගම්' ධාතුවේ 'අ' යන්නට විකල්පයෙන් 'ආ' වෙයි. අගා - අගමා, අගා - අගමී.

๓๐. ฑํสสฺส จ ฉง.

30. 'ඩංස්' ධාතුවට ද 'ඡ' ආදේශය වෙයි.

ฑํสสฺส คมิสฺส จ ฉง วา โหติ อาอีอาทีสุ. อฑญฺฉา อฑํสา, อฑญฺฉิ อฑํสี, อคญฺฉา อคจฺฉา, อคญฺฉิ อคจฺฉี.

ආ, ඊ ආදී ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි 'ඩංස්' ධාතුවට සහ 'ගම්' ධාතුවට විකල්පයෙන් 'ඡ' ආදේශය වෙයි. අඩඤ්ඡා - අඩංසා, අඩඤ්ඡි - අඩංසී, අගඤ්ඡා - අගච්ඡා, අගඤ්ඡi - අගච්ඡී.

๓๑. หูสฺส เหเหหิโหหิ สฺสตฺยาโท.

31. 'ස්සත්‍ය' ආදී ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි 'හූ' ධාතුවට 'හේ', 'හෙහ්', 'හෝහ්' ආදී ආදේශයන් වෙයි.

หูสฺส เหอาทโย โหนฺติ สฺสตฺยาโท. เหสฺสติ, เหหิสฺสติ, โหหิสฺสติ.

'ස්සත්‍ය' ආදී ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි 'හූ' ධාතුවට 'හේ' ආදී ආදේශයන් වෙයි. හෙස්සති, හෙහිස්සති, හෝහිස්සති.

๓๒. ณานาสุ รสฺโส.

32. 'ණා', 'නා' ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි හ්‍රස්ව වීම වෙයි.

กฺณากฺนาสุ [Pg.220] กฺริยตฺถสฺส รสฺโส โหติ. กิณาติ, ธุนาติ.

'ණා', 'නා' ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි ක්‍රියාර්ථ ධාතුවේ ස්වරය හ්‍රස්ව වෙයි. කිණාති, ධුනාති.

๓๓. อา อี ญุ มฺหา สฺสา สฺสมฺหานํ วา.

33. 'ආ', 'ඊ', 'උං', 'ම්හා', 'ස්සා', 'ස්සම්හා' යන ප්‍රත්‍යයන්ට විකල්පයෙන් හ්‍රස්ව වීම වෙයි.

เอสํ วา รสฺโส โหติ. คม คมา, คมิ คมี, คมุ คมู, คมิมฺห คมิมฺหา, คมิสฺส คมิสฺสา, คมิสฺสมฺห คมิสฺสมฺหา.

මොවුන්ට විකල්පයෙන් හ්‍රස්ව වීම වෙයි. ගම - ගමා, ගමි - ගමී, ගමු - ගමූ, ගමිම්හ - ගමිම්හා, ගමිස්ස - ගමිස්සා, ගමිස්සම්හ - ගමිස්සම්හා.

๓๔. กุสรุเหหีสฺส ฉิ.

34. 'කුස්' සහ 'රුහ්' ධාතූන්ට පර වූ 'ඊ' ප්‍රත්‍යයට 'ඡි' ආදේශය වෙයි.

กุสา รุหา จ ปรสฺส อีสฺส ฉิ วา โหติ. อกฺโกจฺฉิ อกฺโกสิ, อภิรุจฺฉิ อภิรุหิ.

'කුස්' සහ 'රුහ්' ධාතූන්ට පර වූ 'ඊ' ප්‍රත්‍යයට විකල්පයෙන් 'ඡි' ආදේශය වෙයි. අක්කොච්ඡි - අක්කොසි, අභිරුච්ඡි - අභිරුහි.

๓๕. อ อี สฺสาอาทีนํ พฺยญฺชนสฺสิญ.

35. 'අ', 'ඊ', 'ස්සා' ආදී ප්‍රත්‍යයන්ගේ ව්‍යඤ්ජනයට 'ඉඤ්' ආදේශය වෙයි.

กฺริยตฺถา ปเรสํ ออาทีนํ อีอาทีนํ สฺสอาทีนญฺจ-พฺยญฺชนสฺส อิญ โหติ วิภาสา. พภุวิตฺถ, อภวิตฺถา, อนุภวิสฺสา, อนุภวิสฺสติ อนุโภสฺสติ หริสติ หสฺสติ, เอเตสนฺติ กึ? ภวติ, พฺยญฺชนสฺสาติ กึ? พภูว.

ක්‍රියාර්ථ ධාතූන්ගෙන් පර වූ 'අ' ආදී, 'ඊ' ආදී සහ 'ස්සා' ආදී ප්‍රත්‍යයන්ගේ ව්‍යඤ්ජනයට විකල්පයෙන් 'ඉඤ්' ආදේශය වෙයි. බභූවිත්ථ, අභවිත්ථා, අනුභවිස්සා, අනුභවිස්සති - අනුභොස්සති, හරිසති - හස්සති. 'මොවුන්ගේ' යැයි කීවේ කුමටද? 'භවති' යන්න සඳහාය. 'ව්‍යඤ්ජනයට' යැයි කීවේ කුමටද? 'බභූව' යන්න සඳහාය.

๓๖. พฺรูโต ติสฺสีญ.

36. 'බෲ' ධාතුවෙන් පර වූ 'ති' ප්‍රත්‍යයට 'ඊඤ්' ආදේශය වෙයි.

พฺรูโต ปรสฺส ติสฺส อีญ วา โหติ. พฺรวีติ, พฺรูติ.

'බෲ' ධාතුවෙන් පර වූ 'ති' ප්‍රත්‍යයට විකල්පයෙන් 'ඊඤ්' ආදේශය වෙයි. බ්‍රවීති, බ්‍රූති.

๓๗. กฺยสฺส.

37. 'ක්‍ය' ප්‍රත්‍යයට ද එසේ වෙයි.

กฺริยตฺถา ปรสฺส กฺยสฺส อีญ วา โหติ. ปจียติ, ปจฺจติ.

ක්‍රියාර්ථ ධාතුවෙන් පර වූ 'ක්‍ය' ප්‍රත්‍යයට විකල්පයෙන් 'ඊඤ්' ආදේශය වෙයි. පචීයති, පච්චති.

๓๘. เอยฺยาถ สฺเส อ อา อีถานํ โอ, อ, อํ, ตฺถ, ตฺโถ, วฺโหก.

38. 'එය්‍යාථ', 'ස්සෙ', 'අ', 'ආ', 'ඊථ' යන ප්‍රත්‍යයන්ට පිළිවෙළින් 'ඕ', 'අ', 'අං', 'ත්ථ', 'ත්ථෝ', 'වෝ' යන ආදේශයන් වෙයි.

เอยฺยาถาทีนํ โออาทโย วา โหนฺติ ยถากฺกมํ. ตุมฺเห ภเวยฺยาโถ ภเวยฺยาถ, ตฺวํ อภวิสฺส อภวิสฺเส, อหํ อภวํ [Pg.221] อภว, โส อภวิตฺถ อภวา, โส อภวิตฺโถ, อภวี, ตุมฺเห ภวถวฺโห ภวถ, อาสหจริโตว อกาโร คยฺหเต, โถ ปน-นฺเต นิทฺเทสา ตฺวาทิสมฺพนฺธีเยว, ตสฺเสว วา นิสฺสิตตฺตา, นิสฺสยกรณมฺปิ หิ สุตฺตการาจิณฺณํ.

'එය්‍යාථ' ආදී ප්‍රත්‍යයන්ට 'ඕ' ආදී ආදේශයන් පිළිවෙළින් විකල්පයෙන් වෙයි. තුම්හෙ භවෙය්‍යාථො - භවෙය්‍යාථ, ත්වං අභවිස්ස - අභවිස්සෙ, අහං අභවං - අභව, සො අභවිත්ථ - අභවා, සො අභවිත්ථො - අභවී, තුම්හෙ භවතව්හෝ - භවත. 'ආ' සන්නිධියෙහි වූ 'අ' කාරය ම ග්‍රහණය කරනු ලැබේ. 'ථො' යන්න වනාහි අන්ත නිර්දේශයෙන් 'ත්වා' ආදීන් හා ම සම්බන්ධ වෙයි, නැතහොත් එය ම ඇසුරු කරන බැවිනි. ඇසුරු කිරීම ද සූත්‍රකරුවන්ගේ සිරිතකි.

๓๙. อุํสฺสึ สฺวํสุ.

39. 'උං' ප්‍රත්‍යයට 'ඉංසු' සහ 'අංසු' ආදේශයන් වෙයි.

อุมีจฺจสฺส อึสุ อํสุ วา โหนฺติ. อคมึสุ, อคมํสุ, อคมุํ.

'උං' යන ප්‍රත්‍යයට 'ඉංසු' සහ 'අංසු' යන ආදේශයන් විකල්පයෙන් වෙයි. අගමිංසු, අගමංසු, අගමුං.

๔๐. เอโอตฺตา สุํ.

40. 'ඒ' සහ 'ඕ' ආදේශයන්ගෙන් පර වූ 'උං' ප්‍රත්‍යයට 'සුං' ආදේශය වෙයි.

เออาเทสโต โออาเทสโต จ ปรสฺส อุมิจฺจสฺส สุํ วา โหติ. เนสุํ, นยึสุ, อสฺโสสุํ, อสฺสุํ, อาเทสตฺตาขฺยาปนตฺถํตฺตคฺคหณํ.

'ඒ' ආදේශයෙන් සහ 'ඕ' ආදේශයෙන් පර වූ 'උං' ප්‍රත්‍යයට විකල්පයෙන් 'සුං' ආදේශය වෙයි. නෙසුං - නයිංසු, අස්සොසුං - අස්සුං. ආදේශ භාවය දැක්වීම සඳහා 'ත' කාරය ග්‍රහණය කර ඇත.

๔๑. หูโต เรสุํ.

41. 'හූ' ධාතුවෙන් පර වූ 'උං' ප්‍රත්‍යයට 'රේසුං' ආදේශය වෙයි.

หูโต ปรสฺส อุมิจฺจสฺส เรสุํ วา โหติ. อเหสุํ, อหวุํ.

'හූ' ධාතුවෙන් පර වූ 'උං' ප්‍රත්‍යයට විකල්පයෙන් 'රේසුං' ආදේශය වෙයි. අහේසුං, අහවුං.

๔๒. โอสฺส อ อิ ตฺถ ตฺโถ.

42. 'ඕ' ප්‍රත්‍යයට 'අ', 'ඉ', 'ත්ථ', 'ත්ථෝ' යන ආදේශයන් වෙයි.

โอสฺส ออาทโย วา โหนฺติ. ตฺวํ อภว, อภวิ, อภวิตฺถ, อภวิตฺโถ อภโว.

'ඕ' ප්‍රත්‍යයට 'අ' ආදී ආදේශයන් විකල්පයෙන් වෙයි. ත්වං අභව - අභවි - අභවිත්ථ - අභවිත්ථෝ - අභවෝ.

๔๓. สิ.

43. 'සි' ආදේශය ද වෙයි.

โอสฺส สิ วา โหติ. อโหสิ ตฺวํ อหุโว.

'ඕ' ප්‍රත්‍යයට විකල්පයෙන් 'සි' ආදේශය වෙයි. අහෝසි, ත්වං අහුවෝ.

๔๔. ทีฆา อีสฺส.

44. දීර්ඝ ස්වරයෙන් පර වූ 'ඊ' ප්‍රත්‍යයට සි ආදේශය වෙයි.

ทีฆโต ปรสฺส อีสฺส สิ วา โหติ. อกาสิ อกา, อทาสิ อทา.

දීර්ඝ ස්වරයෙන් පර වූ 'ඊ' ප්‍රත්‍යයට විකල්පයෙන් 'සි' ආදේශය වෙයි. අකාසි - අකා, අදාසි - අදා.

๔๕. มฺหาตฺถานมุญ.

45. 'ම්හා' සහ 'ත්ථ' යන ප්‍රත්‍යයන්ට 'ම්හඤ්' ආදේශය වෙයි.

มฺหาตฺถานมฺหญ [Pg.222] วา โหติ. อคมฺหมฺหา อคมิมฺหา, อคมุตฺถ อคมิตฺถ.

'ම්හා' සහ 'ත්ථ' යන ප්‍රත්‍යයන්ට විකල්පයෙන් 'ම්හඤ්' ආදේශය වෙයි. අගම්හම්හා - අගමිම්හා, අගමුත්ථ - අගමිත්ථ.

๔๖. อึสฺส จ สิญ.

46. 'ඉං' ප්‍රත්‍යයට ද 'සිඤ්' ආදේශය වෙයි.

อิมิจฺจสฺส สิญ วา โตติ มฺหาตฺถานญฺจ พหุลํ. อกาสึ อกรึ, อกาสิมฺหา อกริมฺหา อกาสิตฺถ อกริตฺถ.

"ඉම්" ප්‍රත්‍යයට "සිං" ද, "ම්හා" ප්‍රත්‍යය ඇති තැනට "තො" ද බහුලව වෙයි. උදාහරණ: අකාසිං, අකරිං; අකාසිම්හා, අකරිම්හා, අකාසිත්ථ, අකරිත්ථ.

๔๗. เอยฺยุํสฺสุํ.

47. "එය්‍යුං" ප්‍රත්‍යයට "ස්සුං" වෙයි.

เอยฺยุมิจฺจสฺส ญํ วา โหติ. คจฺฉุํ คจฺเฉยฺยุํ.

"එය්‍යුං" ප්‍රත්‍යයට විකල්පයෙන් "ඤං" වෙයි. උදාහරණ: ගච්ඡුං, ගච්ඡෙය්‍යුං.

๔๘. หิสฺส-โต โลโป.

48. අකාරයෙන් පසු ඇති "හි" ප්‍රත්‍යය ලොප් වෙයි.

อโต ปรสฺส หิสฺส โลโป วา โหติ. คจฺฉ คจฺฉาหิ, อโตติ กึ? กโรหิ.

අකාරයට පසුව ඇති "හි" ප්‍රත්‍යය විකල්පයෙන් ලොප් වෙයි. උදාහරණ: ගච්ඡ, ගච්ඡාහි. "අකාරයෙන් පසු" යැයි පැවසුවේ කුමටද? උදාහරණ: කරෝහි.

๔๙. กฺยสฺส สฺเส.

49. "ක්‍ය" ප්‍රත්‍යයට "ස්සෙ" වෙයි.

กฺยสฺส วา โลโป โหติ สฺเส. อนฺวภวิสฺสา อนฺวภูยิสฺสา, อนุภวิสฺสติ อนุฉูยิสฺสติ.

"ස්සෙ" ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි "ක්‍ය" ප්‍රත්‍යය විකල්පයෙන් ලොප් වෙයි. උදාහරණ: අන්වභවිස්සා, අන්වභූයිස්සා; අනුභවිස්සති, අනුභූයිස්සති.

๕๐. อตฺถิเตยฺยาทิจฺฉนฺนํ ส สุ ส สถ สํ สาม.

50. "අස්" (අත්ථි) ධාතුවෙන් පර වූ "එය්‍ය" ආදී ප්‍රත්‍යය සයට පිළිවෙළින් ස, සු, ස, සථ, සං, සාම වෙයි.

อส=ภุวิจฺจสฺมา ปเรสํ เอยฺยาทิจฺฉนฺนํ สาทโย โหนฺติ ยถากฺกมํ. อสฺส, อสฺสุ, อสฺส, อสฺสถ, อสฺสํ, อสฺสาม.

"අස" (පැවැත්ම අර්ථවත් භූ) ධාතුවෙන් පසුව එන "එය්‍ය" ආදී ප්‍රත්‍යය සයට පිළිවෙළින් "ස" ආදී ප්‍රත්‍යයන් (ස, සු, ස, සථ, සං, සාම) වෙයි. උදාහරණ: අස්ස, අස්සු, අස්ස, අස්සථ, අස්සං, අස්සාම.

๕๑. อาทิทฺวินฺนมิยาอิยุํ.

51. මුල් ප්‍රත්‍යය දෙකට "ඉයා" සහ "ඉයුං" වෙයි.

อตฺถิเตยฺยาทิจฺฉนฺนํ อาทิภูตานํ ทฺวินฺนํ อิยา อิยุํ โหนฺติ ยถากฺกมํ. สิยา, สิยุํ.

"අත්ථි" ධාතුවෙන් පර වූ "එය්‍ය" ආදී ප්‍රත්‍යය සය අතුරෙන් මුල් ප්‍රත්‍යය දෙකට පිළිවෙළින් "ඉයා" සහ "ඉයුං" වෙයි. උදාහරණ: සියා, සියුං.

๕๒. ตสฺส โถ.

52. "ත" කාරයට "ථො" වෙයි.

อตฺถิโต [Pg.223] ปรสฺส ตการสฺส โถ โหติ. อตฺถิ, อตฺถุ.

"අත්ථි" ධාතුවෙන් පසුව එන "ත" කාරයට "ථො" වෙයි. උදාහරණ: අත්ථි, අත්ථු.

๕๓. สิหิสฺวฏ.

53. "සි" සහ "හි" ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි "අට" ආදේශය වෙයි.

อตฺถิสฺส อฏ โหติ สิหิสุ, โฏ สพฺพาเทสตฺโถ. อสิ อหิ.

"සි" සහ "හි" ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි "අත්ථි" ධාතුවට "අට" ආදේශය වෙයි. "ට" යන්න සර්වාදේශය (මුළුමනින්ම ආදේශ වීම) සඳහාය. උදාහරණ: අසි, අහි.

๕๔. มิมานํ วา มฺหิมฺหา จ.

54. "මි" සහ "ම" ප්‍රත්‍යයන්ට විකල්පයෙන් "ම්හි" සහ "ම්හා" වෙයි.

อตฺถิสฺมา ปเรสํ มิมานํ มฺหิมฺหา วา โหนฺติ, ตํสนฺนิโยเคนอตฺถิสฺส อฏ จ. อมฺหิ อสฺมิ, อมฺห อสฺม.

"අත්ථි" ධාතුවෙන් පසුව එන "මි" සහ "ම" ප්‍රත්‍යයන්ට විකල්පයෙන් "ම්හි" සහ "ම්හා" වෙයි. ඒ හා සමඟම "අත්ථි" ධාතුවට "අට" ආදේශය ද වෙයි. උදාහරණ: අම්හි, අස්මි; අම්හ, අස්ම.

๕๕. เอสุ สิ.

55. "මි" සහ "ම" ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි "සි" වෙයි.

เอสุ มิเมสุ อตฺถิสฺส สกาโร โหติ. อสฺมิ อสฺม, ปรรูปพาธนตฺถํ.

"මි" සහ "ම" ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි "අත්ථි" ධාතුවට "ස" කාරය වෙයි. උදාහරණ: අස්මි, අස්ම (මෙය පරරූපය වැළැක්වීම පිණිසයි).

๕๖. อีอาโท ทีโฆ.

56. "ඊ" ආදී ප්‍රත්‍යයන්හිදී දීර්ඝ වෙයි.

อตฺถิสฺส ทีโฆ โหติ อีอาทิมฺหิ. อาสิ, อาสุํ, อาสิ, อาสิตฺถ, อาสึ, อาสึ มฺหา.

"ඊ" ආදී ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි "අත්ථි" ධාතුවෙහි මුල් අකුර දීර්ඝ වෙයි. උදාහරණ: ආසි, ආසුං, ආසි, ආසිත්ථ, ආසිං, ආසිම්හා.

๕๗. หิมิเมสฺวสฺส.

57. "හි", "මි" සහ "ම" ප්‍රත්‍යයන්හිදී "අ" කාරය දීර්ඝ වෙයි.

อการสฺส ทีโฆ โหติ หิมิเมสุ. ปจาหิ, ปจามิ, ปจาม, มุยฺหามิ.

"හි", "මි" සහ "ම" ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි අකාරය දීර්ඝ වෙයි. උදාහරණ: පචාහි, පචාමි, පචාම, මුය්හාමි.

๕๘. สกา ณาสฺส ข อีอาโท.

58. "සක" ධාතුවෙන් පසු "ණා" ප්‍රත්‍යයට "ඊ" ආදියේදී "ඛ" වෙයි.

สกสฺมา กฺณาสฺสโขโหติ อีอาทีสุ. อสกฺขิ, อสกฺขึสุ.

"සක" ධාතුවෙන් පසුව එන "ණා" ප්‍රත්‍යයට "ඊ" ආදී ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි "ඛ" වෙයි. උදාහරණ: අසක්ඛි, අසක්ඛිංසු.

๕๙. สฺเส วา.

59. "ස්සෙ" ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි විකල්පයෙන් වෙයි.

สกสฺมา [Pg.224] กฺณสฺสโข วา โหติ สฺเส. สกฺขิสฺสา สกฺกุณิสฺสา, สกฺขิสฺสติ, สกฺกุณิสฺสติ.

"සක" ධාතුවෙන් පසුව එන "ණා" ප්‍රත්‍යයට "ස්සෙ" ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි විකල්පයෙන් "ඛ" වෙයි. උදාහරණ: සක්ඛිස්සා, සක්කුණිස්සා; සක්ඛිස්සති, සක්කුණිස්සති.

๖๐. เตสุ สุโต กฺโณกฺณานํ โรฏ.

60. ඒ ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි "සු" ධාතුවෙන් පසු "ණො" සහ "ණා" ප්‍රත්‍යයන්ට "රො" සහ "අට" වෙයි.

เตสุ อีอาทิสฺเสสุ สุโต ปเรสํ กฺโณกฺณานํ โรฏ วา โหติ. อสฺโสสิ อสุณิ, อสฺโสสฺสา อสุณิสฺสา, โสสฺสติ สุณิสฺสติ.

ඒ "ඊ" ආදී ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි "සු" ධාතුවෙන් පසුව එන "ණො" සහ "ණා" ප්‍රත්‍යයන්ට විකල්පයෙන් "රො" සහ "අට" වෙයි. උදාහරණ: අස්සොසි, අසුණි; අස්සොස්සා, අසුණිස්සා; සොස්සති, සුණිස්සති.

๖๑. ญาสฺส สนาสฺส นาโย ติมฺหิ. สนาสฺส ญาสฺส นาโย วา โหติ ติมฺหิ. นายติ, ชานาติ.

61. "ති" ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි "ඤා" ධාතුවෙහි "සනා" ප්‍රත්‍යයට විකල්පයෙන් "නායො" වෙයි. උදාහරණ: නායති, ජානාති.

๖๒. ญามฺหิ ชํ.

62. "ඤ" ආදේශය පර වූ කල්හි "ජං" වෙයි.

ญาเทเส สนาสฺส ญาสฺส ชํ (วา) โหติ. ชญฺญา (ชาเนยฺย).

"ඤ" ආදේශයෙහිදී "සනා" ප්‍රත්‍යය සහිත "ඤා" ධාතුවට විකල්පයෙන් "ජං" වෙයි. උදාහරණ: ජඤ්ඤා (ජානෙය්‍ය).

๖๓. เอยฺยาสฺสิยาญา วา.

63. "එය්‍ය" ප්‍රත්‍යයට විකල්පයෙන් "ඉයා" සහ "ඤා" වෙයි.

ญาโต เอยฺยาสฺส อิยาญา โหนฺติ วา. ชานิยา, ชญฺญา ชาเนยฺย.

"ඤා" ධාතුවෙන් පර වූ "එය්‍ය" ප්‍රත්‍යයට විකල්පයෙන් "ඉයා" සහ "ඤා" වෙයි. උදාහරණ: ජානියා, ජඤ්ඤා, ජානෙය්‍ය.

๖๔. อีสฺสตฺยาทีสุ กฺนาโลโป.

64. "ඊ" සහ "ස්සති" ආදී ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි "ක්ණා" ප්‍රත්‍යය ලොප් වෙයි.

อีอาโท สฺสตฺยาโท จ ญาโต กฺนาโลโป วา โหติ. อญฺญาสิ อชานิ, ญสฺสติ ชานิสฺสติ.

"ඊ" ආදී ප්‍රත්‍යයන් සහ "ස්සති" ආදී ප්‍රත්‍යයන් පර වූ කල්හි "ඤා" ධාතුවෙන් පසුව එන "ක්ණා" ප්‍රත්‍යය විකල්පයෙන් ලොප් වෙයි. උදාහරණ: අඤ්ඤාසි, අජානි; ඤස්සති, ජානිස්සති.

๖๕. สฺสสฺส หิ กมฺเม.

65. කර්ම කාරකයෙහිදී "ස්ස" ප්‍රත්‍යයට "හි" වෙයි.

ญาโต ปรสฺส สฺสสฺส หิ วา โหติ กมฺเม. ปญฺญายิหิติ ปญฺญายิสฺสติ.

කර්ම කාරකයෙහිදී "ඤා" ධාතුවෙන් පසුව එන "ස්ස" ප්‍රත්‍යයට විකල්පයෙන් "හි" වෙයි. උදාහරණ: පඤ්ඤායිහිතී, පඤ්ඤායිස්සති.

๖๖. เอติสฺมา.

66. "ඉ" (එ) ධාතුවෙන් පසුව.

เอติสฺมา [Pg.225] ปรสฺส สฺสสฺส หิ โหติ วา. เอหิติ เอสฺสติ.

"ඉ" (එ) ධාතුවෙන් පසුව එන "ස්ස" ප්‍රත්‍යයට විකල්පයෙන් "හි" වෙයි. උදාහරණ: එහිති, එස්සති.

๖๗. หนา ฉขา.

67. ‘හන්’ (මරණ අර්ථයැති) ධාතුවෙන් ‘ඡ’ සහ ‘ඛ’ යන ආදේශයෝ වෙති.

หนา สฺสสฺส ฉขา วา โหนฺติ. หญฺฉามิ หนิสฺสามิ, ปฏิหงฺขามิ ปฏิหนิสฺสามิ.

‘හන්’ ධාතුවෙන් පර වූ ‘ස්ස’ ප්‍රත්‍යයට ‘ඡ’ සහ ‘ඛ’ යන ආදේශයෝ විකල්පයෙන් වෙති. (උදාහරණ:) හඤ්ඡාමි, හනිස්සාමි, පටිහංඛාමි, පටිහනිස්සාමි.

๖๘. หาโต ห.

68. ‘හා’ (හැරදැමීමේ අර්ථයැති) ධාතුවෙන් පර වූ (ස්ස ප්‍රත්‍යයට) ‘හ’ ආදේශය වේ.

หาโต ปรสฺส สฺสสฺส ห โหติ วา. หาหติ ชหิสฺสติ.

‘හා’ ධාතුවෙන් පර වූ ‘ස්ස’ ප්‍රත්‍යයට ‘හ’ ආදේශය විකල්පයෙන් වේ. (උදාහරණ:) හාහති, ජහිස්සති.

๖๙. ทกฺข ข เหหิ โหหีหิ โลโป.

69. ‘දක්ඛ’, ‘ඛ’, ‘හේ’, ‘හෝහී’ යන ආදේශයන්ගෙන් පර වූ (ස්ස ප්‍රත්‍යයෙහි) ලෝපය වේ.

ทกฺขาทีหิ อาเทเสหิ ปรสฺส สฺสสฺส โลโป วา โหติ. ทกฺขติ ทกฺขิสฺสติ, สกฺขติ สกฺขิสฺสติ, เหหิติ เหหิสฺสติโหหิติ โหหิสฺสติ.

‘දක්ඛ’ ආදී ආදේශයන්ගෙන් පර වූ ‘ස්ස’ ප්‍රත්‍යයෙහි ලෝපය විකල්පයෙන් වේ. (උදාහරණ:) දක්ඛති, දක්ඛිස්සති, සක්ඛති, සක්ඛිස්සති, හේහිති, හේහිස්සති, හෝහිති, හෝහිස්සති.

๗๐. กยิเรยฺยสฺเสยฺยุมาทีนํ.

70. ‘කයිරා’ යන්නෙන් පර වූ ‘එය්‍යුං’ ආදී ප්‍රත්‍යයන්ගේ ‘එය්‍ය’ යන්නට (ලෝපය වේ).

กยิรา ปรสฺส เอยฺยุมาทีนํ เอยฺยสฺส โลโป โหติ. กยิรุํ, กยิราสิ, กยิราถ, กหิรามิ, กยิราม.

‘කයිරා’ යන්නෙන් පර වූ ‘එය්‍යුං’ ආදී ප්‍රත්‍යයන්ගේ ‘එය්‍ය’ යන්නට ලෝපය වේ. (උදාහරණ:) කයිරුං, කයිරාසි, කයිරාථ, කයිරාමි, කයිරාම.

๗๑. ฏา.

71. ‘ටා’ ආදේශය ද වේ.

กยิรา ปรสฺส เอยฺยสฺส ฏา โหติ. โส กยิรา.

‘කයිරා’ යන්නෙන් පර වූ ‘එය්‍ය’ ප්‍රත්‍යයට ‘ටා’ ආදේශය වේ. හෙතෙම ‘කයිරා’ යන්නයි.

๗๒. เอถสฺสา.

72. ‘එථ’ ප්‍රත්‍යයට ‘ආ’ ආදේශය වේ.

กยิรา ปรสฺส เอถสฺส อา โหติ. กยิราถ.

‘කයිරා’ යන්නෙන් පර වූ ‘එථ’ ප්‍රත්‍යයට ‘ආ’ ආදේශය වේ. (උදාහරණ:) කයිරාථ.

๗๓. ลภา อึ อีนํ ถํ ถา วา.

73. ‘ලභ්’ (ලැබීමේ අර්ථයැති) ධාතුවෙන් පර වූ ‘ඉං’ සහ ‘ඊ’ ප්‍රත්‍යයන්ට ‘ථං’ සහ ‘ථා’ යන ආදේශයෝ විකල්පයෙන් වෙති.

ลภสฺมา [Pg.226] อึอีอิจฺเจสํ ถํถา โหนฺติ วา. อลตฺถํ อลภึ, อลตฺถ อลภิ.

‘ලභ්’ ධාතුවෙන් පර වූ ‘ඉං’ සහ ‘ඊ’ යන ප්‍රත්‍යයන්ට ‘ථං’ සහ ‘ථා’ යන ආදේශයෝ විකල්පයෙන් වෙති. (උදාහරණ:) අලත්ථං, අලභිං, අලත්ථ, අලභි.

๗๔. คุรุปุพฺพา รสฺสา เร นฺเตนฺตีนํ.

74. ගුරු අකුරක් පෙරටු කොට ඇති ලුහු (රස්ස) අකුරකින් පර වූ ‘අන්තේ’ සහ ‘අන්ති’ යන ප්‍රත්‍යයන්ට ‘රේ’ ආදේශය වේ.

คุรุปุพฺพสฺมา รสฺสา ปเรสํ นฺเตนฺตีนํ เร วา โหติ. คจฺฉเร คจฺฉนฺติ, คจฺฉเร คจฺฉนฺเต, คมิสฺสเร คมิสฺสนฺติ, คมิสฺสเร คมิสฺสนฺเต, คุรุปุพฺพาติ กึ? ปจ, รสฺสติ กึ? โหนฺติ.

ගුරු අකුරක් පෙරටු කොට ඇති ලුහු (රස්ස) අකුරකින් පර වූ ‘අන්තේ’ සහ ‘අන්ති’ යන ප්‍රත්‍යයන්ට ‘රේ’ ආදේශය විකල්පයෙන් වේ. (උදාහරණ:) ගච්ඡරේ - ගච්ඡන්ති, ගච්ඡරේ - ගච්ඡන්තේ, ගමිස්සරේ - ගමිස්සන්ති, ගමිස්සරේ - ගමිස්සන්තේ. ‘ගුරුපබ්බා’ (ගුරු අකුර පෙරටු කොට ඇති) යන්න කුමටද? ‘පච’ යන්නෙහි රස්ස වුවත් ගුරු පෙරටු නොවන බැවිනි. ‘රස්සා’ (ලුහු අකුරකින්) යන්න කුමටද? ‘හොන්ති’ යන්නෙහි දී නොවීමටයි.

๗๕. เอยฺเยยฺยาเสยฺยนฺนํ เฏ.

75. ‘එය්‍ය’, ‘එය්‍යාසි’, ‘එය්‍යං’ යන ප්‍රත්‍යයන්ට ‘ටේ’ ආදේශය විකල්පයෙන් වේ.

เอยฺยาทีนํ เฏ วา โหติ. โส กเร กเรยฺย, ตฺวํ กเร กเรยฺยาสิ, อหํ กเร กเรยฺยํ.

‘එය්‍ය’ ආදී ප්‍රත්‍යයන්ට ‘ටේ’ ආදේශය විකල්පයෙන් වේ. (උදාහරණ:) හෙතෙම කරේ (කරෙය්‍ය), තෝ කරේ (කරෙය්‍යාසි), මම කරේ (කරෙය්‍යං).

๗๖. โอวิกรณสฺสุ ปรจฺฉกฺเก.

76. පරපද ප්‍රත්‍යය හය (පරසක්ඛය) පර වූ කල්හි ‘ඕ’ විකරණ ප්‍රත්‍යයට ‘උ’ ආදේශය වේ.

โอวิกรณสฺส อุ โหติ ปรจฺฉกฺเก วิสเย. ตนุเต.

පරපද ප්‍රත්‍යය හය පර වූ කල්හි ‘ඕ’ විකරණ ප්‍රත්‍යයට ‘උ’ ආදේශය වේ. (උදාහරණ:) තනුතේ.

๗๗. ปุพฺพจฺฉกฺเก วา กฺวจิ.

77. පූර්වෂට්කය (පරස්මෛපද හය) පර වූ කල්හි ඇතැම් තැනක විකල්පයෙන් ‘උ’ ආදේශය වේ.

โอวิกรณสฺส อุ โหติ วา กฺวจิ ปุพฺพจฺฉกฺเก. วนุติ วโนติ.

පූර්වෂට්කය පර වූ කල්හි ඇතැම් තැනක ‘ඕ’ විකරණ ප්‍රත්‍යයට ‘උ’ ආදේශය විකල්පයෙන් වේ. (උදාහරණ:) වනුති, වනෝති.

๗๘. เอยฺยามสฺเสมุ จ.

78. ‘එය්‍යාම’ ප්‍රත්‍යයට ‘එමු’ (හෝ ‘එම්හ’) සහ ‘උ’ ද ආදේශ වෙති.

เอยฺยามสฺเสมุ วา โหติ อุ จ. ภเวมฺห, ภเวยฺยามุ ภเวยฺยาม.

‘එය්‍යාම’ ප්‍රත්‍යයට ‘එම්හ’ (හෝ ‘එමු’) ආදේශය විකල්පයෙන් වේ, ‘උ’ ආදේශය ද වේ. (උදාහරණ:) භවෙම්හ, භවෙය්‍යාමු, භවෙය්‍යාම.

อิติ โมคฺคลฺลาเน พฺยากรเณ วุตฺติยํ

මොග්ගල්ලාන ව්‍යාකරණයේ වෘත්තියෙහි මෙසේ දැක්වේ:

ตฺยาทิกณฺโฑ ฉฏฺโฐ.

හයවන කාණ්ඩය වන ‘ත්‍යාදි කාණ්ඩය’ නිමි.

๗. สตฺตโม กณฺโฑ (ณฺวาทิ)

7. සත්වන කාණ්ඩය (ණ්වාදි කාණ්ඩය)

‘‘พหุลํ’’ [Pg.227] (๑.๕๘) ‘‘กฺริยตฺถา’’ติ (๕.๑๔) จ สพฺพตฺถ วตฺถเต.

‘බහුලං’ (1.58) සහ ‘ක්‍රියත්ථා’ (5.14) යන සූත්‍ර ද්වය හැම තැනම අනුවර්තනය වෙයි.

๑. จร ทร กร รห ชน สน ตล สาท สาธ กสาส จฏาย วาหิ ณุ.

1. චර, දර, කර, රහ, ජන, සන, තල, සාද, සාධ, කස, අස, චට, අය, වා යන ධාතූන්ගෙන් ‘ණු’ ප්‍රත්‍යය වේ.

จร-คติภกฺขเณสุ, ทร-ทรเณ, กร-กรเณ, รห-จาเค, ชน-ชนเน, สน-สมฺภตฺติยํ, ตล-ปติฏฺฐายํ, สาท-อสฺสาทเน, สาธ-สํสิทฺธิยํ, กส-วิเลขเน, อส-เขปเน, จฏ-เภทเน, อย-อิติ คมนตฺโถ ทณฺฑโก ธาตุ, วา-คติคนฺธเนสุ, เอเตหิ กฺริยตฺเถหิ พหุลํ ณุ โหติ. ‘‘อสฺสา ณานุพนฺเธ’’ติ (๕.๘๔) อุปนฺตสฺส อสฺส อา, จรติ หทเย มนุญฺญภาเวนาติ จารุ=โสภนํ. ทรียตีติ ทาร=กฏฺฐํ. กโรตีติ การุ=สิปฺปี, มฆ วา, วิสุกมฺโม จ. รหติ จนฺทาทีนํ โสภาวิเสสํ นาเสตีติ ราหุ=อสุรินฺโท. ชายติ คมนาคมนํ อเนนาติชานุ=ชงฺโฆรูนํ สนฺธิ. สเนติ อตฺตนิ ภตฺตึ อุปฺปาเทตีติ สานุ=คิริปฺปเทโส. ตลนฺติ ปติฏฺฐหนฺติ เอตฺถ ทนฺตาติ ตาลุ=วทเนกเทโส. สา ทียติ อสฺสาทียตีติ สาทุ=มธุรํ. สาเธติ อตฺตปรหิตนฺติ สาธุ=สชฺชโน. กสียตีติ กาสุ=อาวาโฏ, อสติ สีฆภาเวน ปวตฺตตีติ อาสุ=สีฆํ. จฏติ ภินฺทติ อมนุญฺญภาวนฺติ จาฏุ=มนุญฺโญ. อยนฺติ ปวตฺตนฺติ สตฺตา เอเตนาติ อายุ=ชีวิตํ. ‘‘อสฺสา ณาปิมฺหิ ยุก’’ อิติ (๕.๙๑) ยุก- วาติ คจฺฉตีติ วายุ-วาโต.

ගමන සහ භක්ෂණ අර්ථයෙහි ‘චර’ ද, පැලීමේ අර්ථයෙහි ‘දර’ ද, කිරීමේ අර්ථයෙහි ‘කර’ ද, හැරදැමීමේ අර්ථයෙහි ‘රහ’ ද, ඉපදවීමේ අර්ථයෙහි ‘ජන’ ද, සත්කාර/සම්භජන අර්ථයෙහි ‘සන’ ද, පිහිටීමේ අර්ථයෙහි ‘තල’ ද, රසවිඳීමේ අර්ථයෙහි ‘සාද’ ද, සාධනය කිරීමේ අර්ථයෙහි ‘සාධ’ ද, සීසෑමේ (සිරීමේ) අර්ථයෙහි ‘කස’ ද, දැමීමේ අර්ථයෙහි ‘අස’ ද, බිඳීමේ අර්ථයෙහි ‘චට’ ද, ගමන් කිරීමේ අර්ථයෙහි වූ ‘අය’ නම් දණ්ඩක ධාතුව ද, ගමන සහ ගන්ධය පැතිරවීමේ අර්ථයෙහි වූ ‘වා’ ද යන ක්‍රියාර්ථ ඇති මේ ධාතූන්ගෙන් බහුලව ‘ණු’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. ‘අස්සා ණානුබන්ධේ’ (5.84) සූත්‍රයෙන් උපධා ‘අ’ යන්නට ‘ආ’ කාරය වේ: මනෝඥ භාවයෙන් හෘදයෙහි හැසිරෙයි (පවතියි) යන අර්ථයෙන් ‘චාරු’ (ශෝභන) වේ. පැළේ යන අර්ථයෙන් ‘දාරු’ (දැව) වේ. කරයි යන අර්ථයෙන් ‘කාරු’ (ශිල්පියා හෝ මඝ හෝ විශ්වකර්මයා) වේ. චන්ද්‍රාදීන්ගේ සෝභා විශේෂය නසයි (වසා ගනියි) යන අර්ථයෙන් ‘රාහු’ (අසුරේන්ද්‍රයා) වේ. මෙයින් ගමනාගමනය උපදී (සිදු කෙරේ) යන අර්ථයෙන් ‘ජානු’ (දණහිස - කෙණ්ඩය හා කලවය අතර සන්ධිය) වේ. තමා කෙරෙහි භක්තිය ඇති කරයි යන අර්ථයෙන් ‘සානු’ (ගිරි ප්‍රදේශය/කඳු මුදුන) වේ. මෙහි දත් පිහිටයි යන අර්ථයෙන් ‘තාලු’ (තල්ල - මුඛයේ එක් කොටසක්) වේ. රස විඳිනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් ‘සාදු’ (මිහිරි) වේ. ආත්ම පරහිත සාධනය කරයි යන අර්ථයෙන් ‘සාධු’ (සත්පුරුෂයා) වේ. සාරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් ‘කාසු’ (වල/ආවාටය) වේ. වේගයෙන් පවතියි යන අර්ථයෙන් ‘ආසු’ (වේගවත්/ශීඝ්‍ර) වේ. අමනෝඥ බව බිඳියි යන අර්ථයෙන් ‘චාටු’ (ප්‍රියමනාප) වේ. මෙයින් සත්ත්වයෝ පවතිති යන අර්ථයෙන් ‘ආයු’ (ජීවිතය) වේ. ‘අස්සා ණාපිම්හි යුක’ (5.91) සූත්‍රයෙන් ‘යුක්’ ආගමය වේ: හමයි යන අර්ථයෙන් ‘වායු’ (සුළඟ) වේ.

๒. ภร [Pg.228] มร จร ตร อร คร หน ตน มน ภม กิต ธน พํห กมฺพมฺพ จกฺข ภิกฺข สํกินฺทนฺท ยช ปฏาณาส วส ปส ปํส พนฺธา อุ.

2. භර, මර, චර, තර, අර, ගර, හන, තන, මන, භම, කිත, ධන, බංහ, කම්බ, අම්බ, චක්ඛ, භික්ඛ, සංකි, ඉන්ද, අන්ද, යජ, පට, අණ, අස, වස, පස, පංස, බන්ධ යන ධාතූන්ගෙන් ‘උ’ ප්‍රත්‍යය වේ.

ภร-ภรเณ, มร-ปาณจาเค, จร-คติภกฺขเณสุ, ตร ตรเณ, อร-คมเน, คร ฆร-เสจเน, คิราติ วา นิปาตนา อกาโร, หน-หึ สายํ, ตน-วิตฺตาเร, มน-ญาเณ, ภม-อนวฏฺฐาเน, กิต-นิวาเส, ธน-สทฺเท, พํห พฺรห พฺรูห-วุทฺธิยํ, กมฺพ-สํวรเณ, อมฺพ-สทฺเท, จกฺข อิกฺข ทสฺสเน, ภิกฺข-ยาจเน, สํกสงฺกายํ, อินฺท-ปรมิสฺสริเย, อนฺท-พนฺธเน, ยช-เทวปูชายํ, อฏ ปฏ-คมนถา, อณ-สทฺทตฺโถ, อส-เขปเน, วส-นิวาเส, ปสพาธเน, ปํส-นาสเน, พนฺธ-พนฺธเน, เอเตหิ กฺริยตฺเถหิ อุ โหติ. ภรตีติ ภร=ภตฺตา. มรติ รูปกาเยน สเหวาติ มรุ=เทโว, นิชฺชลเทโส จ. จรียติ ภกฺขียตีติ จรุ=หพฺยปา โก. ตรนฺติ อเนนาติ ตรุ=รุกฺโข. อรติ สูนภาเวน อุทฺธํ คจฺฉตีติ อรุ=วโณ. ครติ สิญฺจติ, คิรติ วมติ วา สิสฺเสสุ สิเนหนฺติ ครุ=อาจริโย. หนติ โอทนาทีสุ วณฺณวิเสสํ นาเสตีติ หนุ=วทเนกเทโส. ตโนติ สํสาร ทุกฺขนฺติ ตนุ-สรีรํ. มญฺญติ สตฺตานํ หิตาหิตนฺติ มนุ=ปชาปติ. ภมติ จลตีติ ภมุ=นยโน ปติฏฺฐานํ. เกตติ อุทฺธํ คจฺฉติ, อุปริ นิวสตีติ วา เกตุ=ธโช. ธนติ สทฺทํ กโรตีติ ธนุ=จาโป. พํห อิติ นิทฺเทสา อุมฺหิ นิจฺจํ นิคฺคหีตโลโป, พํหติ วุทฺธึ คจฺฉตีติ พหุ=อนปฺปกํ. กมฺพติ สํวรํ กโรตีถิ กมฺพุ=วลโย, สงฺโข [Pg.229] จ. อมฺพติ นาทํกโรตีติ อมฺพุ=วาริ. จกฺขติ รูปนฺติ จกฺขุ=นยนํ. ภิกฺขตีติ ภิกฺขุ=สมโณ. สํกิรตีติ สํกุ=สูลํ. อินฺทติ นกฺขตฺตานํ ปรมิสฺสริยํ ปวตฺเตตีติ อินฺทุ=จนฺโท. อนฺทนฺติ พนฺธนฺติ สตฺตา เอตายาติ อนฺทุ=สงฺขลิกา. ยชนฺติ อเนนาติ ยชุ=เวโท. ปฏติ พฺยตฺตภาวํ คจฺฉตีติ ปฏุ=วิจกฺขโณ. อณติ สุขุมภาเวน ปวตฺตตีติ อณุ=สุขุโม, วีหิเภโท จ. อสนฺติ ปวตฺตนฺติ สตฺตา เอเตหีติ อสโว=ปาณา. สุขํ วสนฺตฺยเนนาติ วสุ=ธนํ. ปสียติ พาธียติ สามิเกหีติ ปสุ. จตุปฺปโท. ปํสติ โสภาวิเสสํ นาเสตีติ ปํสุ=เรณุ. พนฺธียติ สิเนหภาเวนาติ พนฺธุ=ญาติ.

පෝෂණය කිරීමේ අර්ථයෙහි ‘භර’ ද, ප්‍රාණ පරිත්‍යාගයෙහි ‘මර’ ද, ගමන හා භක්ෂණයෙහි ‘චර’ ද, එතෙර වීමේ අර්ථයෙහි ‘තර’ ද, ගමන් කිරීමෙහි ‘අර’ ද, ඉසීමේ (සේචනයෙහි) ‘ගර’ (හෝ ‘ඝර’) ද (නිපාතනයෙන් ‘ගිරා’ යන්නෙහි අකාරය වේ), හිංසා කිරීමෙහි ‘හන’ ද, පැතිරවීමේ අර්ථයෙහි ‘තන’ ද, දැනගැනීමේ අර්ථයෙහි ‘මන’ ද, නොපිහිටීමේ (කැරකීමේ) අර්ථයෙහි ‘භම’ ද, වාසය කිරීමෙහි ‘කිත’ ද, ශබ්ද කිරීමෙහි ‘ධන’ ද, වර්ධනය වීමෙහි ‘බංහ’ (බ්‍රහ, බ්‍රූහ) ද, වැසීමේ අර්ථයෙහි ‘කම්බ’ ද, ශබ්ද කිරීමෙහි ‘අම්බ’ ද, දැකීමේ අර්ථයෙහි ‘චක්ඛ’ (ඉක්ඛ) ද, යැදීමේ අර්ථයෙහි ‘භික්ඛ’ ද, සැකයෙහි ‘සංක’ ද, පරම ඓශ්චර්යයෙහි ‘ඉන්ද’ ද, බැඳීමෙහි ‘අන්ද’ ද, දේව පූජාවෙහි (යාගයෙහි) ‘යජ’ ද, ගමන් කිරීමෙහි ‘පට’ ද, ශබ්ද කිරීමෙහි ‘අණ’ ද, දැමීමේ අර්ථයෙහි ‘අස’ ද, වාසය කිරීමෙහි ‘වස’ ද, පීඩා කිරීමෙහි ‘පස’ ද, නැසීමේ අර්ථයෙහි ‘පංස’ ද, බැඳීමේ අර්ථයෙහි ‘බන්ධ’ ද යන ක්‍රියාර්ථ ඇති මේ ධාතූන්ගෙන් ‘උ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. පෝෂණය කරයි යන අර්ථයෙන් ‘භරු’ (භර්තෘ/ස්වාමියා) වේ. රූප කායත් සමඟම මියයයි යන අර්ථයෙන් ‘මරු’ (දෙවියා, නිසරු දේශය) වේ. භුක්ති විඳිනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් ‘චරු’ (පිදේනි බත) වේ. මෙයින් එතෙර වෙති යන අර්ථයෙන් ‘තරු’ (ගස) වේ. ඉදිමීමෙන් ඉහළට යයි යන අර්ථයෙන් ‘අරු’ (තුවාලය/වණය) වේ. ඉසින්නේය, වමාරන්නේය, නැතහොත් ශිෂ්‍යයන් කෙරෙහි සෙනෙහස දක්වන්නේය යන අර්ථයෙන් ‘ගරු’ (ගුරුවරයා) වේ. බත් ආදියෙහි වර්ණ විශේෂය නසයි යන අර්ථයෙන් ‘හනු’ (හනුව) වේ. සංසාර දුක පතුරුවයි (දරයි) යන අර්ථයෙන් ‘තනු’ (ශරීරය) වේ. සත්ත්වයන්ගේ හිතාහිත සිතයි යන අර්ථයෙන් ‘මනු’ (ප්‍රජාපති/මනුෂ්‍යයා) වේ. චලනය වෙයි යන අර්ථයෙන් ‘භමු’ (ඇහිබැමෙහි පිහිටීම) වේ. ඉහළට යයි, මතුපිට වෙසෙයි යන අර්ථයෙන් ‘කේතු’ (කොඩිය) වේ. ශබ්ද කරයි යන අර්ථයෙන් ‘ධනු’ (දුන්න) වේ. ‘බංහ’ යන නිර්දේශයෙන් ‘උ’ ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි නිබඳව නිග්ගහීත ලෝපය වේ: වර්ධනයට යයි යන අර්ථයෙන් ‘බහු’ (බොහෝ) වේ. සංවරය කරයි යන අර්ථයෙන් ‘කම්බු’ (වළල්ල, හක්ගෙඩිය) වේ. නාද කරයි යන අර්ථයෙන් ‘අම්බු’ (ජලය) වේ. රූපය දකියි යන අර්ථයෙන් ‘චක්ඛු’ (ඇස) වේ. සිඟයි යන අර්ථයෙන් ‘භික්ඛු’ (ශ්‍රමණයන් වහන්සේ) වේ. විදිනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් ‘සංකු’ (උල) වේ. තාරකාවන් කෙරෙහි පරම ඓශ්චර්යය පවත්වයි යන අර්ථයෙන් ‘ඉන්දු’ (සඳ) වේ. මෙයින් සත්ත්වයන් බඳිති යන අර්ථයෙන් ‘අන්දු’ (දම්වැල/විලංගුව) වේ. මෙයින් යාග කරති යන අර්ථයෙන් ‘යජු’ (යජුර්වේදය) වේ. ව්‍යක්ත භාවයට යයි යන අර්ථයෙන් ‘පටු’ (දක්ෂයා/විචක්ෂණයා) වේ. සියුම් බවින් පවතියි යන අර්ථයෙන් ‘අණු’ (සියුම් කොටස, වී විශේෂයක්) වේ. මෙයින් සත්ත්වයෝ ජීවත් වෙති යන අර්ථයෙන් ‘අසු’ (ප්‍රාණය) වේ. මෙයින් සැපසේ වෙසෙති යන අර්ථයෙන් ‘වසු’ (ධනය) වේ. ස්වාමියන් විසින් පෙළනු ලැබේ (බඳිනු ලැබේ) යන අර්ථයෙන් ‘පසු’ (සිවුපාවා) වේ. සෝභා විශේෂය නසයි යන අර්ථයෙන් ‘පංසු’ (දූවිලි/පස්) වේ. ස්නේහ භාවයෙන් බැඳෙයි යන අර්ථයෙන් ‘බන්ධු’ (ඥාතියා) වේ.

๓. พนฺธา อู วโธ จ.

3. ‘බන්ධ’ ධාතුවෙන් ‘ඌ’ ප්‍රත්‍යය ද, ‘බන්ධ’ යන්නට ‘වධ’ ආදේශය ද වේ.

พนฺธ-พนฺธเน ติมสฺมา อู โหติ, พนฺธสฺส วธาเทโส จ. ปญฺจหิ กามคุเณหิ อตฺตนิ สตฺเถ พนฺธตีติ วธู-สุณิสา, อิตฺถีจ.

බැඳීමේ අර්ථයෙහි වූ ‘බන්ධ’ ධාතුවෙන් ‘ඌ’ ප්‍රත්‍යය ද, ‘බන්ධ’ යන්නට ‘වධ’ ආදේශය ද වේ. පංච කාම ගුණයන්ගෙන් තමා කෙරෙහි සත්ත්වයා බඳියි යන අර්ථයෙන් ‘වධූ’ (ලේලිය, ස්ත්‍රිය) වේ.

๔. ชมฺพาทโย.

4. ‘ජම්බු’ ආදී ශබ්ද ද මෙසේ සිද්ධ වෙති.

ชมฺพูอาทโย สทฺทาอูปจฺจยนฺตา นิปจฺจนฺเต, นิปาตนํ อปฺปตฺตสฺส ปาปนํ ปตฺตสฺส ปฏิเสโธ จ. ชนิสฺมา อู, พุกาคโม, ‘‘มนานํ นิคฺคหีต’’นฺติ (๕.๙๖) นสฺส นิคฺคหีตํ, ‘‘วคฺเค วคฺคนฺโต’’ติ (๑.๔๑) นิคฺคหีตสฺส โม, ชายติ, ชนียตี วา ชมฺพู=รุกฺโข. ภมิสฺส อมโลโป, ภมติ กมฺปตีติ ภู=ภมุ. กโรติสฺมา อู, ตสฺส กนฺธุญ จ, ‘‘ปรรูปมยกาเร พฺยญฺชเน’’ติ (๕.๙๕) ธาตฺวนฺตสฺส พฺยญฺชนสฺส ปรรูปตฺตํ, รุธิรุปฺปาทํ กโรตีติ กกฺกนฺธู=พทรี. ลมฺพ-อวสํสเน[Pg.230], อาปุพฺโพ, สํโยคาทิโลปทีฆรสฺสา, อาลมฺพติ อวสํสตีติ อลาพู=ตุมฺพิ. สร-คติ หึสาจินฺตาสุ, อูมฺหิ อภุก อพุก จ, สรติ คจฺฉตีติ สรภู=เอกา มหานที. สรติ ปาเณ หึสตีติ สรพู=ขุทฺทชนฺตุกวิเสโส. จมอทเน, จมติ ภกฺขติ นิวาปนฺติ จมู=เสนา. ตน-วิตฺถาเร, ตโนติ สํสารทุกฺขนฺติ ตนุ=สรีรํ, เอวมญฺเญปิ ปโยคโต ทฏฺฐพฺพา.

‘ජම්බූ’ ආදී ශබ්ද ‘ඌ’ ප්‍රත්‍යය කෙළවර කොට ඇතිව නිපාතනය කරනු ලැබෙත්. නිපාතනය යනු (සාමාන්‍ය ව්‍යාකරණ රීතිවලින්) නොපැමිණි දෙයක් පැමිණවීමත්, පැමිණි දෙයක් වැළැක්වීමත් ය. ‘ජන්’ ධාතුවෙන් ‘ඌ’ ප්‍රත්‍යය ද, ‘බුක්’ ආගමය ද වී, “මනානං නිග්ගහීතං” යන්නෙන් ‘න’ යන්නට නිග්ගහීතය (බින්දුව) ද, “වග්ගේ වග්ගන්තෝ” යන්නෙන් නිග්ගහීතයට ‘ම’ යන්න ද වී, උපදී ද නැතහොත් උපදවනු ලැබේ ද ඒ ‘ජම්බූ’ නම් දඹ ගසයි. ‘භම්’ ධාතුවේ ‘අම්’ ලෝපය වී, කැරකෙයි ද නැතහොත් සැලෙයි ද ඒ ‘භූ’ හෙවත් ඇහිබැම (බමුව) වේ. ‘කර්’ ධාතුවෙන් ‘ඌ’ ප්‍රත්‍යය ද, එයට ‘කන්ධු’ ආදේශය ද වී, “පරරූපමයකාරේ බ්‍යඤ්ජනේ” යන්නෙන් ධාතු කෙළවර ව්‍යඤ්ජනයට පරරූපය වීමෙන්, ලේ ඉපදවීම කරයි ද ඒ ‘කක්කන්ධූ’ නම් මසන් ගසයි. පහළට එල්ලීම අරුත් දෙන ‘ලම්බ්’ ධාතුවට පෙරට ‘ආ’ උපසර්ගය ඇතිව, සංයෝගාදියේ ලෝපය ද, දීර්ඝය හා රස්වය වීම ද ලැබී, පහළට එල්ලෙයි ද ඒ ‘අලාබූ’ නම් දියලබු ය. ගමන, හිංසාව සහ සිතීම අරුත් දෙන ‘සර්’ ධාතුවෙන් ‘ඌ’ ප්‍රත්‍යය වීමේදී ‘අභුක්’ හා ‘අබුක්’ ආගම වී, ගලා යයි ද ඒ ‘සරභූ’ නම් එක්තරා මහා ගංගාවකි. සතුන් පෙළයි (හිංසා කරයි) ද ඒ ‘සරබූ’ නම් හූනා (කුඩා සත්ව විශේෂයක්) වේ. අනුභව කිරීම අරුත් දෙන ‘චම්’ ධාතුවෙන්, බිලි/ආහාර අනුභව කරයි ද ඒ ‘චමූ’ නම් සේනාවයි. පැතිරීම අරුත් දෙන ‘තන්’ ධාතුවෙන්, සංසාර දුක පතුරුවයි ද ඒ ‘තනු’ නම් ශරීරයයි. මේ අයුරින් අනෙක්වා ද ව්‍යවහාරයෙන් (ප්‍රයෝගයෙන්) දත යුතුය.

๕. ตปุส วิ ธ กุร ปุถ มุทา กุ.

5. තපුස, වි, ධ, කුර, පුථ, මුදා යන ධාතූන්ගෙන් ‘කු’ ප්‍රත්‍යය වේ.

ตป-สนฺตาเป, อุส-ทาเห, วิธ-เวธเน, กุร-สทฺเท, ปุถ ปถ-วิตฺถาเร, มุท-โตเส, เอเตหิ กุ, โหติ. กกาโรนุพนฺโธ ‘‘น เต กานุพนฺธนาคเมสู’’ติ (๕.๘๕) เอโอนมภาวตฺโถ. ตป อิติ นิทฺเทสโตว อสฺส อิตฺตํ, ตาปียตีติ ติปุ=โลหวิเสโส. อุสติ ทาหํ กโรตีติ อุสุ=สโร. เวธติ รํสีหิ ติมิรนฺติ วิธุ=จนฺโท. กุรติ กิจฺจากิจฺจํ วทตีติ กุรุ=ราชา, กุรโว=ชนปโท. ปุถติ มหนฺถภาเวน ปตฺถิรตีติ ปุถุ=วิตฺถิณฺโณ, โมทนํ, มุทียตีติ วา มุทุ=อถทฺโธ.

තැවීම අරුත් දෙන ‘තප්’ ධාතුව ද, දැවීම අරුත් දෙන ‘උස්’ ධාතුව ද, විදීම අරුත් දෙන ‘විධ්’ ධාතුව ද, ශබ්ද කිරීම අරුත් දෙන ‘කුර්’ ධාතුව ද, පැතිරීම අරුත් දෙන ‘පුථ’ ‘පථ’ ධාතූන් ද, සතුටු වීම අරුත් දෙන ‘මුද්’ ධාතුව ද යන මොවුන්ගෙන් ‘කු’ ප්‍රත්‍යය වේ. ‘කු’ ප්‍රත්‍යයේ ‘ක’ කාරය අනුබන්ධයක් (ඉත් අකුරක්) වන්නේ “න තේ කානුබන්ධනාගමේසු” යන්නෙන් ඒ-ඕ ආදී ගුණ වීම් වැළැක්වීම සඳහා ය. ‘තප’ යන නිර්දේශයෙන් ම මෙහි ‘අ’ යන්නට ‘ඉ’ වීම සිදු වේ; තවනු ලැබේ ද ඒ ‘තිපු’ නම් ඊයම් (ලෝහ විශේෂයක්) වේ. දවයි ද (දැවීම කරයි ද) ඒ ‘උසු’ නම් ඊතලයයි. රැස්වලින් අඳුර විදියි ද (දුරු කරයි ද) ඒ ‘විධු’ නම් සඳු ය. යුතු අයුතු දේ පවසයි ද ඒ ‘කුරු’ නම් රජු ය, ‘කුරවෝ’ යනු ඒ ජනපදයයි. මහත් බවින් පැතිරෙයි ද ඒ ‘පුථු’ නම් පෘථුල වූ දෙයයි; සතුටු කරවයි ද නැතහොත් සතුටු වේ ද ඒ ‘මුදු’ නම් මෘදු (තද නොවන) දෙයයි.

๖. สินฺธาทโย.

6. සින්ධු ආදීහු ය.

สินฺธุ อาทโย กุปจฺจยนฺตา นิปจฺจนฺเต. สนฺท-ปสฺสวเน, อสฺส อิตฺตํ, โธจานฺตา เทโส นิปาตนา, สนฺทติ ปสฺสวตีติ สินฺธุ=นทิ, วหิสุปนฺตสฺส ทีฆาทิพตฺเต, พาธิสฺส วานฺตหตฺเต จ, วหนฺตฺยเนนาติ พาหุ, พาธติ อุปทฺทเว วาเรตี ติ วา พาหุ=ภุโช. รํฆ-คมเน, นิคฺคหีตโลโป, รงฺฆติ ปวตฺตหิ ราชธมฺเมติ รฆุ=ราชา. วิท-ลาเภ, นการาคโม, วสฺส โพ, วินฺทตฺยเนน นนฺทนนฺติ พินฺทุ=กณิกา. มน-ญาเณ, นสฺส โธ, มญฺญติ ญายติ [Pg.231] มธุรนฺติ มธุ=มธุกรีหิ กตมธุ, รป ลป ชป ชปฺป-วจเน, อสฺสอิตฺตํ, รปติ ชปฺปติ มนฺตนฺตี ริปุ=ปจฺจามิตฺโต. สส-คติ หึ สาปาณเนสุ, อสฺส อุตฺตํ, สสติ ชีวตีติ สุสุ=ยุวา. อร คมเน, อสฺสอุตฺต มูตฺตญฺจ, อรติ มหนฺตภาวํ คจฺฉตีติ อุรุ=มหา, อรติเนนาติ อูรุ-สตฺถิ. ขณ-อวทารเณ, อา ปุพฺโพ อนโลโป, อาขนตีติ อาขุ=อุนฺทูโร. ตรตรเณ, ตสฺส โถ, ตรตีติ ถรุ=ขคฺคาวยโว. ลํฆ-คติ โสสเนสุ ฆสฺส วา หตฺตํ, นิคฺคหีตโลโป จ, ลงฺฆติ ปวตฺตติ ลฆุภาเวนาติ ลฆุ ลหู เอกตฺถา, (ภํช-โอมทฺทเน, ป-ปุพฺโพ, ชสฺส คตฺตํ, ปภญฺชติ วิเสเสนาติ ปภงฺคุ=ภงฺคุโร.) ฐา-คตินิวตฺติยํ, สุปุพฺโพ, ฐาติ ปวตฺตติ สุนฺทรภาเวนาติ สุฏฺฐุ=โสภนํ, ทุปุพฺโพ ฐาติ ปวตฺตติ อสุนฺทรภาเวนาติ ทุฏฺฐุ=อโสภนํ. เอวมญฺเญปิ วิญฺเญยฺยา.

සින්ධු ආදී ශබ්ද ‘කු’ ප්‍රත්‍යය කෙළවර කොට ඇතිව නිපාතනය කරනු ලැබෙත්. ගැලීම අරුත් දෙන ‘සන්ද්’ ධාතුවෙන්, එහි ‘අ’ යන්නට ‘ඉ’ වීම ද, ධාතු කෙළවරට ‘ධ’ කාරය ආදේශ වීම ද නිපාතනයෙන් වී, ගලා යයි ද ඒ ‘සින්ධු’ නම් ගංගාවයි. ‘වහිසු’ ප්‍රත්‍යය කෙළවර වන ධාතුවේ දීර්ඝාදි බව ද, නැතහොත් ‘බාධ්’ ධාතුවේ අගට ‘ව’ කාරය පැමිණීම ද වී, මෙයින් වහනය කරයි ද (දරයි ද) ඒ ‘බාහු’ නම් බාහුවයි; නැතහොත් උපද්‍රව වළක්වයි ද ඒ ‘බාහු’ නම් බාහුව (අත) වේ. ගමන අරුත් දෙන ‘රංඝ්’ ධාතුවෙන්, නිග්ගහීත ලෝපය වී, රාජධර්මයන්හි හැසිරෙයි ද ඒ ‘රඝු’ නම් රජු ය. ලැබීම අරුත් දෙන ‘විද්’ ධාතුවෙන්, ‘න’ කාර ආගමය ද, ‘ව’ යන්නට ‘බ’ වීම ද වී, මෙයින් සතුට ලබයි ද ඒ ‘බින්දු’ නම් (දිය) බින්දුවයි. දැනීම අරුත් දෙන ‘මන්’ ධාතුවෙන්, ‘න’ යන්නට ‘ධ’ වීමෙන්, මිහිරි යැයි සිතනු ලැබේ ද (දැනගනු ලැබේ ද) ඒ මී මැස්සන් විසින් කරන ලද ‘මධු’ නම් මී පැණියි. කීම අරුත් දෙන ‘රප්’, ‘ලප්’, ‘ජප්’, ‘ජප්ප්’ ධාතූන්ගෙන්, ‘අ’ යන්නට ‘ඉ’ වීමෙන්, මන්ත්‍ර ජප කරයි ද ඒ ‘රිපු’ නම් සතුරා ය. ගමන, හිංසාව සහ ප්‍රාණ ලාභය අරුත් දෙන ‘සස්’ ධාතුවෙන්, ‘අ’ යන්නට ‘උ’ වීමෙන්, ජීවත් වේ ද ඒ ‘සුසු’ නම් තරුණයා ය. ගමන අරුත් දෙන ‘අර්’ ධාතුවෙන්, ‘අ’ යන්නට ‘උ’ වීම ද, ‘ඌ’ වීම ද වී, මහත් බවට පැමිණේ ද ඒ ‘උරු’ නම් මහත් වූ දෙයයි, මෙයින් යයි ද ඒ ‘ඌරු’ නම් කලවයයි. සෑරීම අරුත් දෙන ‘ඛණ්’ ධාතුව පෙරට ‘ආ’ උපසර්ගය ඇතිව, ‘න’ ලෝපය වී, හාරයි ද ඒ ‘ආඛු’ නම් මීයා ය. එතෙර වීම අරුත් දෙන ‘තර්’ ධාතුවෙන්, ‘ත’ යන්නට ‘ථ’ වී, එතෙර කරයි ද ඒ ‘ථරු’ නම් කඩුවේ මිට වේ. ගමන හා වියළීම අරුත් දෙන ‘ලංඝ්’ ධාතුවෙන්, ‘ඝ’ යන්නට විකල්පයෙන් ‘හ’ වීම ද, නිග්ගහීත ලෝපය ද වී, සැහැල්ලු බවින් පවතී ද ඒ ‘ලඝු’ හෝ ‘ලහු’ යන එකම අරුත් දෙන ශබ්දයන් වේ. (පෙළීම අරුත් දෙන ‘භඤ්ජ්’ ධාතුව පෙරට ‘ප’ උපසර්ගය ඇතිව, ‘ජ’ යන්නට ‘ග’ වීමෙන්, විශේෂයෙන් බිඳී යයි ද ඒ ‘පභංගු’ නම් බිඳෙනසුලු දෙයයි.) ගමන නැවැත්වීම අරුත් දෙන ‘ඨා’ ධාතුව පෙරට ‘සු’ උපසර්ගය ඇතිව, යහපත් අයුරින් පවතී ද ඒ ‘සුට්ඨු’ නම් මනා වූ දෙයයි. ‘දු’ උපසර්ගය පෙරට ඇතිව අයහපත් අයුරින් පවතී ද ඒ ‘දුට්ඨු’ නම් නොමනා වූ දෙයයි. මේ අයුරින් අනෙක්වා ද දත යුතුය.

๗. อิ.

7. ‘ඉ’ ප්‍රත්‍යය වේ.

กฺริยตฺถา พหุลํ อิ โหติ, อภ-เขปเน, อสียติ ขิปียตีติ อสิ=ขคฺโค. กส-วิเลขเน, กสียเต กสิ=กสนํ. มส-อามสเน, มสียตีติ มสิ=เมฬา. กุ-สทฺเท โอ อวาเทสา, กวติ กเถภีติ กวิ=กพฺพกาโร. รุสทฺเท, รวติ คชฺชตีติ รวิ=อาทิจฺโจ. สปฺป-คมเน, สปฺปติ ปวตฺตตีติ สปฺปิ=ฆตํ. คนฺถ-คนฺถเน, ‘‘ต ถ น รานํ ฏ ฐ ณลา’’ติ (๑.๒๕) นถานํ ณฐา, คนฺเถตีติ คณฺฐิ=ปพฺโพ, คณฺฐิจ. ราช-ทิตฺติยํ, ราชติ ปวตฺตตีติ ราชิ=ปาฬิ. กล-สงฺขฺยาเน, กลียติ ปริมียตีติ กลิ=ปาปํ. พล-ปาณเน, พลนฺติ ชีวนฺติ [Pg.232] อเนนาติ พลิ=กโร. ธน-สทฺเท, ธนติ นทตีติ ธนิ=สทฺโท. อจฺจ อญฺจ-ปูชายํ, อจฺจียติ ปูชียตีติ อจฺจิ=ชาลา. วล วลฺล-สํวรเณ, วลนํ สํโกจนํ วลิ=อุทราทีสุ ปลิ, วลฺลียนฺติ สํวรียนฺติ สตฺตา เอตายาติ วลฺลิ=ลตา. วิมฺหิ วลี วลฺลีติปิ โหติ, โสเยวตฺโถ, เอวมญฺเญปิ.

ක්‍රියා අරුත් ඇති ධාතූන්ගෙන් බහුලව ‘ඉ’ ප්‍රත්‍යය වේ. විසි කිරීම අරුත් දෙන ‘අභ’ (අස්) ධාතුවෙන්, විසි කරනු ලැබේ ද ඒ ‘අසි’ නම් කඩුවයි. සීසෑම අරුත් දෙන ‘කස්’ ධාතුවෙන්, සීසානු ලැබේ ද ඒ ‘කසි’ නම් සීසෑමයි. ස්පර්ශ කිරීම අරුත් දෙන ‘මස්’ ධාතුවෙන්, ස්පර්ශ කරනු ලැබේ ද ඒ ‘මසි’ නම් දැලිය. ශබ්ද කිරීම අරුත් දෙන ‘කු’ ධාතුවෙන්, ‘ඔ’ වී පසුව ‘අව්’ ආදේශ වීමෙන්, පවසයි ද ඒ ‘කවි’ නම් කවියා වේ. ශබ්ද කිරීම අරුත් දෙන ‘රු’ ධාතුවෙන්, නද දෙයි ද ඒ ‘රවි’ නම් සූර්යයා ය. ගමන අරුත් දෙන ‘සප්ප්’ ධාතුවෙන්, ගලා යයි ද ඒ ‘සප්පි’ නම් ගිතෙල් ය. බැඳීම අරුත් දෙන ‘ගන්ථ්’ ධාතුවෙන්, “ත ථ න රානං ට ඨ ණලා” යන්නෙන් ‘න’, ‘ථ’ යන්නට ‘ණ’, ‘ඨ’ වී, බඳියි ද ඒ ‘ගණ්ඨි’ නම් ගැටය (පර්වය) වේ. බැබළීම අරුත් දෙන ‘රාජ්’ ධාතුවෙන්, බබළයි ද ඒ ‘රාජි’ නම් පේළිය (රේඛාව) වේ. ගණන් කිරීම අරුත් දෙන ‘කල්’ ධාතුවෙන්, ගණන් කරනු ලැබේ ද ඒ ‘කලි’ නම් පව (කලියුගය) වේ. ජීවත් වීම අරුත් දෙන ‘බල්’ ධාතුවෙන්, මෙයින් ජීවත් වෙත් ද ඒ ‘බලි’ නම් පූජාව (බිලි/බද්ද) වේ. ශබ්ද කිරීම අරුත් දෙන ‘ධන්’ ධාතුවෙන්, ශබ්ද කෙරේ ද ඒ ‘ධනි’ නම් ශබ්දයයි. පිදීම අරුත් දෙන ‘අච්ච්’ හෝ ‘අඤ්ච්’ ධාතුවෙන්, පුදනු ලැබේ ද ඒ ‘අච්චි’ නම් ගිනිදැල්ලයි. වැසීම අරුත් දෙන ‘වල්’ හෝ ‘වල්ල’ ධාතුවෙන්, හැකුළුම් බව ‘වලි’ (බඩෙහි රැලි) නම් වේ. සත්වයෝ මෙයින් වෙළෙත් ද ඒ ‘වල්ලි’ නම් වැලයි. ‘වි’ උපසර්ගය ඇති කල්හි ද ‘වලී’ ‘වල්ලී’ යන්න ද වේ, එයම අරුත් වේ. මේ අයුරින් අනෙක්වා දත යුතුය.

๘. ทฌาทโย.

8. දධි ආදීහු ය.

ทธิอาทโย สทฺทา อิปจฺจยนฺตา นิปจฺจนฺเต. ธา-ธารเณ, ทฺวิภาโว นิปาตนา, ฆตมาทธาตีติ ทธิ=โคร สวิเสโส. อํห-คมเน, นิคฺคหีตโลโป, อํหติ คจฺฉตีติ อหิ=สปฺโป. กมฺป จลเน, สํโยคาทิโลโป, กมฺปติ จลตีติ กปิ=วานโร. มน-ญาเณ, อสฺส อุตฺตํ, มนติ ชานาตีติ มุนิ=สมโณ. นสฺส ณตฺตํ, มนติ มหคฺฆภาวํ คจฺฉตีตี มณิ=รตนํ. อิกฺข จกฺข-ทสฺสเน, อิสฺส อตฺตํ อิกฺขติ อเนนาติ อกฺขิ=นยนํ. กมปวิกฺเขเป, อสฺส อิตฺตํ, กมติ ยาตีติ กิมิ=ขุทฺทชนฺตุกวิเสโส. ตร ตรเณ, ติตฺติราเทโส, ตุริโต ตรติ ยาตีติ ติตฺติริ=ปกฺขิวิเสโส. กีฬ-วิหาเร, อีสฺส เอตฺตํ, กีฬนํ เกฬิ=กีฬา. อุสิสฺมา อิสฺส ขลุญ, อุสติ ทหตี อุกฺขลิ=ภาชนํ, เอวมญฺเญปิ.

දධි ආදී ශබ්ද ‘ඉ’ ප්‍රත්‍යය කෙළවර කොට ඇතිව නිපාතනය කරනු ලැබෙත්. දැරීම අරුත් දෙන ‘ධා’ ධාතුවෙන්, නිපාතනයෙන් ද්විත්ව භාවය වී, ගිතෙල් දරයි ද ඒ ‘දධි’ නම් කිරි නිෂ්පාදනයකි (දී කිරියි). ගමන අරුත් දෙන ‘අංහ’ ධාතුවෙන්, නිග්ගහීත ලෝපය වී, යයි ද ඒ ‘අහි’ නම් සර්පයා ය. සෙලවීම අරුත් දෙන ‘කම්ප්’ ධාතුවෙන්, සංයෝගාදියේ ලෝපය වී, සෙලවෙයි ද ඒ ‘කපි’ නම් වඳුරා ය. දැනීම අරුත් දෙන ‘මන්’ ධාතුවෙන්, ‘අ’ යන්නට ‘උ’ වීමෙන්, දනී ද ඒ ‘මුනි’ නම් මුණිවරයා ය. ‘න’ යන්නට ‘ණ’ වීමෙන්, මහත් අගයට පැමිණේ ද ඒ ‘මණි’ නම් මැණිකයි. දැකීම අරුත් දෙන ‘ඉක්ඛ්’ හෝ ‘චක්ඛ්’ ධාතුවෙන්, ‘ඉ’ යන්නට ‘අ’ වීමෙන්, මෙයින් දකී ද ඒ ‘අක්ඛි’ නම් ඇසයි. පාද තැබීම අරුත් දෙන ‘කම්’ ධාතුවෙන්, ‘අ’ යන්නට ‘ඉ’ වීමෙන්, යයි ද ඒ ‘කිමි’ නම් පණුවා ය. තරණය කිරීම අරුත් දෙන ‘තර්’ ධාතුවෙන් ‘තිත්තිරි’ යන්න ආදේශ වී, ඉක්මනින් යයි ද ඒ ‘තිත්තිරි’ නම් වටු කුරුල්ලා ය. ක්‍රීඩා කිරීම අරුත් දෙන ‘කීළ්’ ධාතුවෙන්, ‘ඊ’ යන්නට ‘ඒ’ වීමෙන්, ක්‍රීඩාව ‘කෙළි’ නම් වේ. ‘උස්’ ධාතුවෙන් ‘ඉ’ ප්‍රත්‍යය වීමේදී එයට ‘ඛලුඤ්’ ආදේශය වී, තවයි ද ඒ ‘උක්ඛලි’ නම් වළඳ (භාජනය) වේ. මේ අයුරින් අනෙක්වා දත යුතුය.

๙. ยุวณฺณุปนฺตา กิ.

9. ඉවර්ණ සහ උවර්ණ උපන්ත කොට ඇති ධාතූන්ගෙන් ‘කි’ ප්‍රත්‍යය වේ.

อิวณฺณุปนฺเตหิ จ อุวณฺณุปนฺเตหิ จ กฺริยตฺเถหิ พหุลํ กิ โหติ. กกาโร-นุพนฺโธ, อิส สิส-อิจฺฉายํ, สิวํ อิจฺฉตีติ อิสิ=ตปสฺสี. คิร-นิคิรเณ, คิรติ ปสวติ ฉวิมํสสารภูตํ เภสชฺชาทินฺติ คิริ=เสโล. สุจ-โสจเน. โสจนํ [Pg.233] สุจิ=โสเจยฺยํ, รุจ-อภิลาเส รุจนฺติ เอตายาติ รุจิ=อาภิลาโส, เอวมญฺเญปิ.

ඉවර්ණ උපන්ත කොට ඇති ද උවර්ණ උපන්ත කොට ඇති ද ක්‍රියා අරුත් දෙන ධාතූන්ගෙන් බහුලව ‘කි’ ප්‍රත්‍යය වේ. ‘ක’ කාරය අනුබන්ධයක් වේ. කැමැත්ත අරුත් දෙන ‘ඉස්’ ‘සිස්’ ධාතූන්ගෙන්, යහපත කැමති වේ ද ඒ ‘ඉසි’ නම් තපස්වියා (සෘෂිවරයා) ය. ගිලීම අරුත් දෙන ‘ගිර්’ ධාතුවෙන්, සම, මස් හා සාරවත් වූ ඖෂධ ආදිය වගුරුවයි ද ඒ ‘ගිරි’ නම් පර්වතයයි. ශෝක කිරීම අරුත් දෙන ‘සුච්’ ධාතුවෙන්, පිරිසිදු බව ‘සුචි’ නම් වේ. රුචිය අරුත් දෙන ‘රුච්’ ධාතුවෙන්, මෙයින් රුචි කෙරෙත් ද ඒ ‘රුචි’ නම් කැමැත්තයි. මේ අයුරින් අනෙක්වා දත යුතුය.

๑๐. วป วร วส รส นภ หร หน ปณา อิณ.

10. වප, වර, වස, rasa, නභ, හර, හන, පණ යන ධාතූන්ගෙන් ‘ඉණ’ ප්‍රත්‍යය වේ.

วป-พีชนิกฺเขเป, วร-วรณสมฺภตฺตีสุ, วส-นิวาเส, รส-อสฺสาทเน, นภ-หึสายํ, หร หรเณ, หน หึสายํ, ปณ-พฺยวหารถุติสุ, เอเตหิ อิณ โหติ. วปนฺติ เอตายาติ วาปิ=ชลาสโย. วาเรนฺติ เอเตนาติ วาริ=ชลํ. วสนฺติ เอตายาติ วาสิ=ตจฺฉก ภณฺฑํ. รสียติ อสฺสาทนวเสน สโม สรียตีติ ราสิ=สมูโห. นภติ หึสตีติ นาภิ=สรีราวยโว. หาเรตีติ หาริ=มนุญฺญํ. ‘‘หนสฺส ฆาโต ณานุพนฺเธ’’ (๕.๙๙) ติ หนสฺส ฆาโต, หนนฺติ เอเตนาติ ฆาติ=ปหรณํ, ปณติ โวหรตีติ ปาณิ, ปณติ โวหรติ เอเตนาติ วา ปาณิ=กโร.

Vapa (බීජ වැපිරීමෙහි), vara (වැළැක්වීමෙහි හා භක්තියෙහි/ගරු කිරීමෙහි), vasa (වාසය කිරීමෙහි), rasa (රස විඳීමෙහි), nabha (හිංසා කිරීමෙහි), hara (හැරගැනීමෙහි/ගෙනයෑමෙහි), hana (හිංසා කිරීමෙහි), paṇa (ව්‍යවහාරයෙහි හා ස්තුතියෙහි) යන මෙයින් 'iṇa' ප්‍රත්‍යය වෙයි. Vapanti etāyāti vāpi = jalāsayo (මෙහි වපුරත්ද (හෝ මෙයින් වපුරත්ද) එය 'වාපි' නම් වේ, එනම් වැව/ජලාශයයි). Vārenti etenāti vāri = jalaṃ (මෙයින් වළක්වත්ද එය 'වාරි' නම් වේ, එනම් ජලයයි). Vasanti etāyāti vāsi = tacchaka bhaṇḍaṃ (මෙහි වාසය කරත්ද නැතහොත් මෙයින් කපත්ද එය 'වාසි' නම් වේ, එනම් වඩුවාගේ වෑයයි). Rasīyati assādanavasena samo sarīyatīti rāsi = samūho (රස විඳිනු ලබන හෙයින් හෝ එකට එක් කරනු ලබන හෙයින් 'රාසි' නම් වේ, එනම් රාශිය/සමූහයයි). Nabhati hiṃsatīti nābhi = sarīrāvayavo (හිංසා කෙරේද එය 'නාභි' නම් වේ, එනම් ශරීර අවයවයක් වන නාභියයි). Hāretīti hāri = manuññaṃ (සිත් ඇදගනීද එය 'හාරි' නම් වේ, එනම් මනෝඥ වූ දෙයයි). 'Hanassa ghāto ṇānubandhe' (5.99) යන සූත්‍රයෙන් 'ණ' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි 'හන' ධාතුවට 'ඝාත' ආදේශය වෙයි, hananti etenāti ghāti = paharaṇaṃ (මෙයින් පහර දෙත්ද එය 'ඝාති' නම් වේ, එනම් ප්‍රහාරය/පහරදීමයි), paṇati voharatīti pāṇi, paṇati voharati etenāti vā pāṇi = karo (ව්‍යවහාර කෙරේද නොහොත් මෙයින් ව්‍යවහාර කෙරේද එය 'පාණි' නම් වේ, එනම් අතයි).

๑๑. ภูคมา อีณ.

11. Bhū සහ gama යන ධාතූන්ගෙන් 'īṇa' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ภู-สตฺตายํ, อม คม-คมเน เอเตหิ อีณ โหติ ภวิสฺสติ กาเล. ภวิสฺสตีติ ภาวี=ภวิสฺสมาโน. คมิสฺสตีติ คามี=คมิสฺสามาโน.

Bhū (පැවැත්මෙහි) සහ gama (යෑමෙහි) යන මෙයින් අනාගත කාලයෙහි 'īṇa' ප්‍රත්‍යය වෙයි. Bhavissatīti bhāvī = bhavissamāno (යමෙක් වන්නේද/ඇතිවන්නේද හේ 'භාවී' නම් වේ, එනම් මතු ඇතිවන තැනැත්තායි). Gamissatīti gāmī = gamissāmāno (යමෙක් යන්නේද හේ 'ගාමී' නම් වේ, එනම් මතු යන්නායි).

๑๒. ตนฺทลกฺขา อี.

12. Tanda සහ lakkha යන ධාතූන්ගෙන් 'ī' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ตนฺท-อาลสิเย, ลกฺข-ทสฺสนงฺเกสุ, เอเตหิ อี โหติ. ตนฺทนํ ตนฺที=อาลสฺยํ, ลกฺขียนฺติ สตฺตา เอตายาติ ลกฺขี=สิรี.

Tanda (අලසකමෙහි) සහ lakkha (දැකීමෙහි හා ලකුණු කිරීමෙහි) යන මෙයින් 'ī' ප්‍රත්‍යය වෙයි. Tandanaṃ tandī = ālasyaṃ (අලස බව 'තන්දී' නම් වේ, එනම් අලසකමයි), lakkhīyanti sattā etāyāti lakkhī = sirī (මැය විසින් සත්වයෝ ලකුණු කරනු ලැබෙත්ද/බලනු ලැබෙත්ද ඕ 'ලක්ඛී' නම් වේ, එනම් ශ්‍රී කාන්තාව/ශ්‍රී දේවියයි).

๑๓. คมา โร.

13. Gama ධාතුවෙන් 'ro' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

คมิสฺมา [Pg.234] โร โหติ. ‘‘รานุพนฺเธนฺตสราทิสฺสา’’ติ (๔.๑๓๒) อมโลโป, คจฺฉตีติ โค=ปสุ.

Gama ධාතුවෙන් 'ro' ප්‍රත්‍යය වෙයි. 'Rānubandhentasarādissā' (4.132) යන සූත්‍රයෙන් 'am' ලෝපය වෙයි. Gacchatīti go = pasu (යන්නේද එය 'ගෝ' නම් වේ, එනම් ගවයා/තිරිසනායි).

(อิติ สรปจฺจยวิธานํ).

(මෙසේ සර ප්‍රත්‍යය විධානයයි).

๑๔. อิ ภี กา กราร วก สก วาหิ โก.

14. I, bhī, kā, kara, ara, vaka, saka, vā යන ධාතූන්ගෙන් 'ko' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

อิ-อชฺเฌน คตีสุ, ภี-ภเย, กา คา-สทฺเท, กร-กรเณ, อร-คมเน, กุก วก-อาทาเน, สก-สตฺติยํ, วา-คติพนฺธเนสุ, เอเตหิ กปจฺจโย โหติ. เอติ ปวตฺตตีติ เอโต=อสหาโย. ภายนฺติ เอตสฺมาติ เภโก=มณฺฑูโก. กายติ สทฺทํ กโรตีติ กาโก=วายโส. กโรติ วณฺณกนฺติ กกฺโก=วณฺณวิเสโส, ปิสิตทพฺพญฺจ. อรติ ยาตีติ อกฺโก=สูโร, วิฏปิวิเสโส จ. วกติ โอทนํ อาททาตีติ วกฺกํ=เทหโกฏฺฐาสวิเสโส, สกฺกตีติ สกฺโก-เทวินฺโท, สมตฺโถ จ. วาติ พนฺธติ เอเตนาติ วาโก=วกฺกลํ.

I (ඉගෙනීමෙහි හා ගමනෙහි), bhī (භයෙහි), kā/gā (ශබ්ද කිරීමෙහි), kara (කිරීමෙහි), ara (යෑමෙහි), vaka (ගැනීමෙහි/පිළිගැනීමෙහි), saka (හැකියාවෙහි), vā (ගමනෙහි හා බැඳීමෙහි) යන මෙයින් 'ka' ප්‍රත්‍යය වෙයි. Eti pavattatīti eto = asahāyo (හැසිරෙන්නේද/යන්නේද හේ 'එතො' නම් වේ, එනම් සහායකයෙකු නොමැති තැනැත්තායි). Bhāyanti etasmāti bheko = maṇḍūko (මූ කෙරෙන් බිය වෙත්ද හේ 'භෙක' නම් වේ, එනම් ගෙම්බායි). Kāyati saddaṃ karotīti kāko = vāyaso (කකා හඬ නගන්නේද හේ 'කාක' නම් වේ, එනම් කපුටායි). Karoti vaṇṇakanti kakko = vaṇṇaviseso, pisitadabbañca (ආලේපය හෝ වර්ණය කෙරේද එය 'කක්ක' නම් වේ, එනම් විශේෂිත ආලේපය (කල්කය) හා අඹරන ලද ද්‍රව්‍යයයි). Arati yātīti akko = sūro, viṭapiviseso ca (යන්නේද/බබළන්නේද එය 'අක්ක' නම් වේ, එනම් සූර්යයා සහ විශේෂ වෘක්ෂයයි). Vakati odanaṃ ādadātīti vakkaṃ = dehakoṭṭhāsaviseso (ආහාර ආදිය ඇදගන්නේද/ලබාගන්නේද එය 'වක්ක' නම් වේ, එනම් ශරීර කොටසක් වන වකුගඩුවයි). Sakkatīti sakko = devindo, samattho ca (හැකියාව ඇත්තේද හේ 'සක්ක' නම් වේ, එනම් සක්දෙවිඳු සහ දක්ෂයායි). Vāti bandhati etenāti vāko = vakkalaṃ (මෙයින් බඳින්නේද එය 'වාක' නම් වේ, එනම් ගස් පට්ටය (වක්කලම) යි).

๑๕. ญุกาทโย.

15. Ūkā ආදීහු (නිපාතනයෙන් සිද්ධ වෙති).

ญุกาทโย กปจฺจยนฺตา นิปจฺจนฺเต. อูห-วิตกฺเก, หโลโป นิปาตนา อูหียติ วิจินียตีติ อูกา-โอโกทนี. อุนฺท กิเลทเน, สํโยคาทิ โลโป, อก จ. อุนฺทติ ทฺรวํ กโรตีติ อุทกํ=ชลํ. ภี-ภเย, เอตฺตาภาโว, ภายนฺติ เอตสฺมาติ ภีโก=ภีรุ. สก-สตฺติยํ, อุปนฺตสฺสิ, สกฺโกติ ธาเรตุนฺติ สิกฺกา=อุปกรณวิเสโส. หา-จาเค, หียติ สาธูหิ ชหียตีติ หาโก=โกโธ. สมฺพ-มณฺฑเน, กสฺส อุญ[Pg.235], สมฺพติ อุทกํ มณฺเฑตีติ สมฺพุโก=ชลชนฺตุวิเสโภ. ปุถ ปถ-วิตฺถาเร, โอตฺตาภาโว, กสฺส อุญ, ปุถติ ปตฺถรติ อตฺตโน พาลภาวนฺติ ปุถุโก=พาโล. สุจ-โสเก, โสจนฺติ เอเตนาติ สุกฺกํ=สมฺภโว, เสตญฺจ. จิ-จเย, อุปปุพฺโพ, เอตฺตาภาโว, อุปจินนฺตีติ อุปจิกา=วมฺมิก การา. กมฺป-จลเน, กมฺปิสฺส ปํ, กมฺปติ จลตีติ ปงฺโก=กทฺทโม. อุส-ทาเห, อุสตีติ อุกฺกา=ชาลา. กสฺส มุญ, อุสติ ทหตีภิ อุมฺมุกํ=อลาตํ. วม-อุคฺคิรเณ, กสฺส มิญ, วมียตีติ วมฺมิโก=อุปจิกากโต จโย, มส-อามสเน, สสฺส ตฺถง, มสียติ เปเมนาติ มตฺถกํ=สีสํ, เอวมญฺเญปิ.

Ūkā ආදීහු 'ka' ප්‍රත්‍යය අන්තව නිපාතනය කරනු ලැබෙත්. Ūha (විතර්ක කිරීමෙහි/සෙවීමෙහි) ධාතුවෙන් නිපාතනයෙන් 'ha' ලෝපය වෙයි, ūhīyati vicinīyatīti ūkā = okodanī (සොයනු ලැබේද එය 'ඌකා' නම් වේ, එනම් උකුණායි). Unda (තෙත් කිරීමෙහි) ධාතුවෙන් සංයෝගාදී ලෝපය සහ 'aka' ද වෙයි, undati dravaṃ karotīti udakaṃ = jalaṃ (තෙත් කෙරේද දියර බවට පත්කෙරේද එය 'උදක' නම් වේ, එනම් ජලයයි). Bhī (බියෙහි) ධාතුවෙන්, ඒ-ත්වයක් නොවීමෙන්, bhāyanti etasmāti bhīko = bhīru (මූ කෙරෙන් බියවෙත්ද හේ 'භීක' නම් වේ, එනම් බියගුල්ලායි). Saka (හැකියාවෙහි) ධාතුවෙන්, උපන්තාදේශ 'i' වීමෙන්, sakkoti dhāretunti sikkā = upakaraṇaviseso (දැරීමට හැකිවේද එය 'සික්කා' නම් වේ, එනම් විශේෂ උපකරණයක් වන සිකගෙය/කඳ රැහැනයි). Hā (හැරීමෙහි) ධාතුවෙන්, hīyati sādhūhi jahīyatīti hāko = kodho (සත්පුරුෂයන් විසින් දුරු කරනු ලැබේද එය 'හාක' නම් වේ, එනම් ක්‍රෝධයයි). Samba (සැරසීමෙහි) ධාතුවෙන්, 'ka' ප්‍රත්‍යයට 'uñ' වීමෙන්, sambati udakaṃ maṇḍetīti sambuko = jalajantuvisebho (දිය සරසයිද එය 'සම්බුක' නම් වේ, එනම් බෙල්ලෙක් වැනි දියෙහි වසන විශේෂ සත්වයෙකි). Putha/patha (පැතිරීමෙහි) ධාතුවෙන්, ඕ-ත්වයක් නොවීමෙන් සහ 'ka' ප්‍රත්‍යයට 'uñ' වීමෙන්, puthati pattharati attano bālabhāvanti puthuko = bālo (තම බාල බව පතුරුවයිද/ප්‍රකාශ කරයිද හේ 'පුථුක' නම් වේ, එනම් ළදරුවා/බාලයායි). Suca (ශෝකයෙහි) ධාතුවෙන්, socanti etenāti sukkaṃ = sambhavo, setañca (මෙයින් ශෝක කෙරෙත්ද, නැතහොත් පිරිසිදු කෙරේද එය 'සුක්ක' නම් වේ, එනම් ශුක්‍රාණුව සහ සුදු පැහැයයි). Ci (රැස්කිරීමෙහි) ධාතුවෙන්, 'upa' පූර්වකව, ඒ-ත්වයක් නොවීමෙන්, upacinantīti upacikā = vammika kārā (රැස්කරත්ද ඕ 'උපචිකා' නම් වේ, එනම් වේයා/වේයෝයි). Kampa (සැලීමෙහි) ධාතුවෙන්, 'kampa' යන්නට 'paṃ' ආදේශයෙන්, kampati calatīti paṅko = kaddamo (සැලේද චලනය වේද එය 'පංක' නම් වේ, එනම් මඩයි). Usa (දැවීමෙහි) ධාතුවෙන්, usatīti ukkā = jālā (දවයිද එය 'උක්කා' නම් වේ, එනම් ගිනිසිළුවයි). එහි 'ka' ප්‍රත්‍යයට 'muñ' ආදේශයෙන්, usati dahatībhi ummukaṃ = alātaṃ (දවයිද එය 'උම්මුක' නම් වේ, එනම් ගිනිපෙනෙල්ලයි). Vama (වැමෑරීමෙහි) ධාතුවෙන්, 'ka' ප්‍රත්‍යයට 'miñ' වීමෙන්, vamīyatīti vammiko = upacikākato cayo (වමාරනු ලැබේද (මැටි ආදිය වමාරා කරනු ලැබේද) එය 'වම්මික' නම් වේ, එනම් වේ තුඹසයි). Masa (පිරිමැදීමෙහි) ධාතුවෙන්, 'sa' යන්නට 'ttha' වීමෙන්, masīyati pemenāti matthakaṃ = sīsaṃ (ප්‍රේමයෙන් පිරිමදිනු ලැබේද එය 'මත්ථක' නම් වේ, එනම් හිසයි). මෙසේ සෙසු පදද දත යුතුය.

๑๖. ภีตฺวา นโก.

16. Bhī ධාතුවෙන් 'ānako' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ภี-ภเย ตีมสฺมา อานโก โหติ. ภายนฺติ เอตสฺมากิ ภยานโก=ภยชนโก.

Bhī (බියෙහි) යන ධාතුවෙන් 'ānako' ප්‍රත්‍යය වෙයි. Bhāyanti etasmāti bhayānako = bhayajanako (මූ කෙරෙන් බියවෙත්ද එය 'භයානක' නම් වේ, එනම් බිය උපදවන්නායි).

๑๗. สิงฺฆา อาณิกาฏกา.

17. Siṅgha ධාතුවෙන් 'āṇika' සහ 'āṭaka' ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

สิงฺฆ-ฆายเนตีมสฺมา อาณิก อาฏกา โหนฺติ. ‘‘อิตฺถิยมตฺวา’’ติ ๙๓.๒๖๐ อา, สิงฺฆยติ ปสฺสวตีติ สิงฺฆาณิกา=นาสาสฺสโว. สิงฺฆติ เอกีภาวํ ยาตีติ สิงฺฆาฏกํ=วีถิจตุกฺกํ.

Siṅgha (ඉවකිරීමෙහි/සැරසීමෙහි) යන මේ ධාතුවෙන් 'āṇika' සහ 'āṭaka' ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. 'Itthiyamatvā' යන සූත්‍රයෙන් ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි 'ā' ප්‍රත්‍යය වෙයි. Siṅghayati passavatīti siṅghāṇikā = nāsāssavo (වැගිරෙයිද එය 'සිංඝාණිකා' නම් වේ, එනම් සොටු දියරයි). Siṅghati ekībhāvaṃ yātīti siṅghāṭakaṃ = vīthicatukkaṃ (එක්වීම් භාවයට පැමිණෙයිද එය 'සිංඝාටක' නම් වේ, එනම් සතරමං හන්දියයි).

๑๘. กราทิตฺวโก.

18. Kara ආදී ධාතූන්ගෙන් 'ako' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

กร-กรเณ, สร-คติหึสาจินฺตาสุ, นร-นเย, ตรตรเณ, วร-วรณ สมฺภตฺตีสุ, ชน-ชนเน, กร-ทิตฺติ คติกนฺตีสุ, กฏ-มนฺทเน, กุร-สทฺเท, ถุ-อภิตฺถเว, เอวมาทีหิ อโก [Pg.236] โหติ. กรียตีติ กรโก=กมณฺฑลุ. กโรตีติ กรกา=วสฺโสปลา. สรติ อุทกเมตฺถาติ สรโก=ปานภาชนํ. นรนฺติ ปาปุณนฺติ สตฺตา เอตฺถาติ นรโก=นิรโย. ตรนฺตฺยเนนาติ ตรโก=ตรณํ. วาเรตีติวรโก=วรโณ, ธญฺญวิเสโส จ. ชเนตีติ ชนโก=ปิตา. กนติ ทิพฺพตีติ กนกํ=สุวณฺณํ. กฏติ มทฺทติ ริปโวติ กฏกํ=นครํ. กุรตีติ โกรโก=กลิกา. ถวียตีติ ถวโก-คุจฺโฉ.

Kara (කිරීමෙහි), sara (ගමනෙහි, හිංසාවෙහි හා සිතීමෙහි), nara (මඟපෙන්වීමෙහි), tara (තරණය කිරීමෙහි), vara (වැළැක්වීමෙහි හා භක්තියෙහි), jana (ජනිත කිරීමෙහි/ඉපදවීමෙහි), kan (බැබළීමෙහි, ගමනෙහි හා කැමැත්තෙහි), kaṭa (සැරසීමෙහි/මැඩලීමෙහි), kura (ශබ්ද කිරීමෙහි), thu (ප්‍රශංසා කිරීමෙහි) යනාදී ධාතූන්ගෙන් 'ako' (අක) ප්‍රත්‍යය වෙයි. Karīyatīti karako = kamaṇḍalu (කරනු ලැබේද (පැන් ගන්නා බඳුන) එය 'කරක' නම් වේ, එනම් කෙණ්ඩියයි). Karotīti karakā = vassopalā (කරයිද එය 'කරකා' නම් වේ, එනම් ගල් වැස්ස/හිමකැටයි). Sarati udakametthāti sarako = pānabhājanaṃ (මෙහි ජලය ගලා යයිද එය 'සරක' නම් වේ, එනම් පාන බඳුනයි). Naranti pāpuṇanti sattā etthāti narako = nirayo (සත්වයෝ මෙහි පැමිණෙත්ද එය 'නරක' නම් වේ, එනම් අපායයි). Tarantyanenāti tarako = taraṇaṃ (මෙයින් එතෙර වෙත්ද එය 'තාරක' නම් වේ, එනම් තරණය කිරීමයි / තාරකාවයි). Vāretītivarako = varaṇo, dhaññaviseso ca (වළකයිද එය 'වරක' නම් වේ, එනම් වරණ ගස හෝ විශේෂ ධාන්‍යයකි). Janetīti janako = pitā (උප්පත්ති කරවයිද හේ 'ජනක' නම් වේ, එනම් පියායි). Kanati dibbatīti kanakaṃ = suvaṇṇaṃ (බබළයිද එය 'කනක' නම් වේ, එනම් රත්තරන්ය). Kaṭati maddati ripavoti kaṭakaṃ = nagaraṃ (සතුරන් මඩියිද එය 'කටක' නම් වේ, එනම් නුවර/නගරයයි). Kuratīti korako = kalikā (හඬ නගයිද එය 'කෝරක' නම් වේ, එනම් මල් පොහොට්ටුවයි). Thavīyatīti thavako - guccho (ප්‍රශංසා කරනු ලැබේද එය 'ථවක' නම් වේ, එනම් මල් පොකුරයි).

๑๙. พล ปเตหฺยาโก.

19. Bala සහ pata යන ධාතූන්ගෙන් 'āko' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

พล-ปาณเน, ปต ปถ-คมเน, เอเตหิ อาโก โหติ. พลติ ชีวตีติ พลากา=ปกฺขิวิเสโส. ปตติ ยาตีติ ปตากา=ธโช.

Bala (ප්‍රාණය රැකීමෙහි/ජීවත්වීමෙහි) සහ pata/patha (ගමනෙහි) යන මෙයින් 'āko' ප්‍රත්‍යය වෙයි. Balati jīvatīti balākā = pakkhiviseso (ජීවත් වෙයිද ඕ 'බලාකා' නම් වේ, එනම් කොක් විශේෂයකි). Patati yātīti patākā = dhajo (පාවී යයිද/වැටෙයිද එය 'පතාකා' නම් වේ, එනම් ධජය/කොඩියයි).

๒๐. สามากาทโย.

20. Sāmāka ආදීහු 'āka' ප්‍රත්‍යය අන්තව නිපාතනයෙන් සිද්ධ වෙති.

สามากอาทโย อากนฺตา นิปจฺจนฺเต. สา-ตนุ กรณาวสาเนสุ, สาสฺส มุก, สาติ เทหํ ต นุํ กโรตีติ สามาโก=ติณธญฺญํ. ปา-ปาเน, อินง, ปิวติ รตฺตนฺติ ปินาโก=มหิสฺสรธนุ. คุ-สทฺเท, ‘‘ยุวณฺณาน มิยงุวง สเร’’ติ (๕.๑๓๖) อุวง, ควติ นทติ เอเตนาติ คุวโก=ปูคผลํ. อฏ ปฏ-คมนตฺถา, ปฏติ ยาตีติ ปฏากา=เวชยนฺตี. สล ปิล ปล หุล-คมนตฺถา, สลติ ยาตีติ สลากา=เวชฺโชปกรณทพฺพํ. วิท-ญาเณ, วิทติ ชานาตีติ วิทาโก=วิทฺวา. ปณพฺยวหารถุตีสุ อสฺส อิตฺตํ, อูก จ, ปณียติ โวหรียตีติ ปิญฺญาโก=ติลกกฺโก, เอวมญฺเญปิ.

Sāmāka ආදීහු 'āka' ප්‍රත්‍යය අන්තව නිපාතනය කරනු ලැබෙත්. Sā (කෘශ කිරීමෙහි හා කෙළවර කිරීමෙහි) ධාතුවෙන්, 'sā' යන්නට 'muka' වීමෙන්, sāti dehaṃ ta nuṃ karotīti sāmāko = tiṇadhaññaṃ (ශරීරය කෘශ කෙරේද එය 'සාමාක' නම් වේ, එනම් තණ ධාන්‍යයකි (මෙනේරි)). Pā (බීමෙහි) ධාතුවෙන්, 'inaṅ' වීමෙන්, pivati rattanti pināko = mahissaradhanu (ලේ බොයිද එය 'පිනාක' නම් වේ, එනම් මහේශ්වරයාගේ දුන්නයි). Gu (ශබ්ද කිරීමෙහි) ධාතුවෙන්, 'yuvaṇṇāna miyaṅuvaṅa sare' සූත්‍රයෙන් 'uvaṅ' වීමෙන්, gavati nadati etenāti guvako = pūgaphalaṃ (මෙයින් ශබ්ද කෙරේද එය 'ගුවක' නම් වේ, එනම් පුවක් ගෙඩියයි). Aṭa, paṭa (යෑමෙහි අර්ථ ඇති) ධාතූන්ගෙන්, paṭati yātīti paṭākā = vejayantī (යයිද එය 'පටාකා' නම් වේ, එනම් ජය කොඩියයි). Sala, pila, pala, hula (යෑමෙහි අර්ථ ඇති) ධාතූන්ගෙන්, salati yātīti salākā = vejjopakaraṇadabbaṃ (යයිද එය 'සලාකා' නම් වේ, එනම් වෛද්‍ය උපකරණයක් වන සලාකය/කූරයි). Vida (දැනුමෙහි) ධාතුවෙන්, vidati jānātīti vidāko = vidvā (දනීද හේ 'විදාක' නම් වේ, එනම් උගතා/විද්වතායි). Paṇa (ව්‍යවහාරයෙහි හා ස්තුතියෙහි) ධාතුවෙන්, එහි අන්තයට 'i-ත්වය' සහ 'ūka' වීමෙන්, paṇīyati voharīyatīti piññāko = tilakakko (ව්‍යවහාර කරනු ලැබේද එය 'පිඤ්ඤාක' නම් වේ, එනම් තල කල්කය/තලපිටියි). මෙසේ සෙසු පදද වේ.

๒๑. วิจฺฉาลคมมุสา กิโก.

21. Vicchā, ala, gama, musa යන ධාතූන්ගෙන් 'kiko' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

วิจฺฉา-คมเน[Pg.237], อล=พนฺธเน, อม คม-คมเน, มุส-เถยฺเย, เอเตหิ กิโก โหติ. วิจฺฉติ ยาตีติ วิจฺฉิโก=กีโฏ. อลติ พนฺธติ เอเตนาติ อลิกํ=อสจฺจํ. คจฺฉตีติ คมิโก=คนฺตา. มุสาติ นิทฺเทสา ทีโฆ, มุสติ เถเนตีติ มูสิโก=อุนฺทูโร.

Vicchā (යෑමෙහි), ala (බැඳීමෙහි), ama/gama (යෑමෙහි), musa (සොරකම් කිරීමෙහි) යන මෙයින් 'kiko' ප්‍රත්‍යය වෙයි. Vicchati yātīti vicchiko = kīṭo (යයිද එය 'විච්ඡික' නම් වේ, එනම් ගෝනුස්සා/කෘමියායි). Alati bandhati etenāti alikaṃ = asaccaṃ (මෙයින් බඳින්නේද එය 'අලික' නම් වේ, එනම් අසත්‍යයයි/බොරුවයි). Gacchatīti gamiko = gantā (යන්නේද හේ 'ගමික' නම් වේ, එනම් යන්නායි). 'Musā' යන නිදේශයෙන් දීර්ඝ වී, musati thenetīti mūsiko = undūro (සොරකම් කරයිද හේ 'මූසික' නම් වේ, එනම් මීයායි).

๒๒. กึกณิกาทโย.

22. Kiṃkaṇikā ආදීහු 'kika' ප්‍රත්‍යය අන්තව නිපාතනයෙන් සිද්ධ වෙති.

กึกณิกาทโย สทฺทา กิกนฺตา นิปจฺจนฺเต. กณอิติ ทณฺฑโก ธาตุ สทฺทตฺโถ, กสฺส ทฺวิตฺตํ, อสฺส อิตฺตํ, นิคฺคหีตาคโม จ, กณติ สทฺทํ กโรตี กึกณิกา=ฆณฺฑิกา. มุท-โตเส, ทสฺส ทฺวิตฺตํ, มุทนฺติ เอตมยาติ มุทฺทิกา=องฺคุลิยาเวฏฺฐนํ, ผลวิเสโส อ. มหียติ ปูชียตีติ มหิกา=หิมํ. กล-สงฺขฺยาเน, กลียติ ปริมีตยตีติ กลิกา=โกรโก. สปฺป-คมเน, อสฺส อิตฺตํ. สปฺปติ คจฺฉตีติ สิปฺปิกา=ชลชนฺตุวิเสโส, เอวมญฺเญปิ.

Kiṃkaṇikā ආදී ශබ්දයෝ 'kika' ප්‍රත්‍යය අන්ත කොට නිපාතනය කරනු ලැබෙත්. ශබ්ද අර්ථය ඇති 'kaṇa' ධාතුවෙන්, 'ka' යන්න ද්විත්ව වී, අන්තයට 'i-ත්වය' සහ නිග්ගහීතාගමයද වී, kaṇati saddaṃ karotī kiṃkaṇikā = ghaṇḍikā (හඬ නගයිද එය 'කිංකණිකා' නම් වේ, එනම් මිණිගෙඩියයි). Muda (සතුටු වීමෙහි) ධාතුවෙන්, 'da' යන්න ද්විත්ව වී, mudanti etāyāti muddikā = aṅguliyāveṭṭhanaṃ, phalaviseso ca (මෙයින් සතුටු වෙත්ද එය 'මුද්දිකා' නම් වේ, එනම් මුද්ද/ඇඟිලි පළඳනාවයි, තවද විශේෂ ඵලයක් (මිදි) ද වේ). Mahīyati pūjīyatīti mahikā = himaṃ (පූජා කරනු ලැබේද එය 'මහිකා' නම් වේ, එනම් පිණි/හිමයි). Kala (ගණන් කිරීමෙහි) ධාතුවෙන්, kalīyati parimānīyatīti kalikā = korako (ගණන් කරනු ලැබේද/මනිනු ලැබේද එය 'කලිකා' නම් වේ, එනම් මල් පොහොට්ටුවයි). Sappa (ගමනෙහි/ඇදී යාමෙහි) ධාතුවෙන්, එහි අන්තයට 'i-ත්වය' වී, sappati gacchatīti sippikā = jalajantuviseso (ඇදී යයිද එය 'සිප්පිකා' නම් වේ, එනම් දියෙහි වසන සත්වයෙකු වන බෙල්ලෙකි). මෙසේ සෙසු පදද වේ.

๒๓. อิสา กีโก.

23. Isa ධාතුවෙන් 'kīko' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

อิส สึส-อิจฺฉายํ, อิจฺจสฺมา กีโก โหติ. อิจฺฉียตีติ อิสีกา=ตูลนิสฺสโย.

පැතීම යන අර්ථය ඇති 'ඉස' (isa) ධාතුවෙන් 'කීකෝ' (kīko) ප්‍රත්‍යය වෙයි. කැමති වනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් 'ඉසීකා' (isīkā - පුළුන් තූලිකාව/බට ගස) යන්න සිද්ධ වේ.

๒๔. กมปทา ณุโก.

24. 'කම' (kama) සහ 'පද' (pada) යන ධාතූන්ගෙන් 'ණුකෝ' (ṇuko) ප්‍රත්‍යය වෙයි.

กม-อิจฺฉายํ, ปท-คมเน, เอเตหิ ณุโก โหติ. ‘‘ณิณาปีน’’นฺติ (๕.๑๖๐) โยควิภาคา ณิโลโป. กาเมตีติ กามุโก=กามยิตา[Pg.238]. ปชฺชติ ยาติ เอตายาติ ปาทุกา=ปาโทปกรณํ.

කැමැත්ත යන අර්ථයෙහි පවතින 'කම' (kama) ධාතුවෙන් ද, යාම යන අර්ථයෙහි පවතින 'පද' (pada) ධාතුවෙන් ද 'ණුකෝ' (ṇuko) ප්‍රත්‍යය වෙයි. 'ණිණාපීනං' යන සූත්‍රයේ යෝගවිභාගයෙන් 'ණ්' යන්න ලෝප් වෙයි. ආශා කරයි යන අර්ථයෙන් 'කාමුකෝ' (kāmuko - ආශා කරන්නා) යන්න ද, ඇයගෙන් පය තබයි (යයි) යන අර්ථයෙන් 'පාදුකා' (pādukā - පාවහන්) යන්න ද සිද්ධ වෙයි.

๒๕. มณฺฑสลา ณูโก.

25. 'මණ්ඩ' (maṇḍa) සහ 'සල' (sala) යන ධාතූන්ගෙන් 'ණූකෝ' (ṇūko) ප්‍රත්‍යය වෙයි.

มณฺฑ-ภูสเน, สล-คมนตฺโถ ทณฺฑโก ธาตุ, เอเตหิ ณูโก โหติ. มณฺเฑติ ชลํ ภูเสตีติ มณฺฑูโก=เภโก, สลติ โคจรตฺต มุปยาตีติ สาลูกํ=อุปฺปลกณฺโฑ.

සැරසීම යන අර්ථය ඇති 'මණ්ඩ' (maṇḍa) ධාතුවෙන් ද, යාම යන අර්ථය ඇති 'සල' (sala) නම් ධාතුවෙන් ද 'ණූකෝ' (ṇūko) ප්‍රත්‍යය වෙයි. ජලය සරසයි යන අර්ථයෙන් 'මණ්ඩූකෝ' (maṇḍūko - ගෙම්බා) යන්න ද, ගොදුරු පිණිස යයි යන අර්ථයෙන් 'සාලූකං' (sālūkaṃ - නෙළුම් අල) යන්න ද සිද්ධ වෙයි.

๒๖. อุลูกาทโย.

26. 'උලූක' (ulūka) ආදී ශබ්දයන් නිපාතනයෙන් සිද්ධ වෙයි.

อุลูกาทโย สทฺทา ณูกนฺตา นิปจฺจนฺเต. อุล-คเวสเน, โอตฺตาภาโว นิปาตนา, อุลติ คเวสตีติ อุลูโก=โกสิโย. มน=ญาเณ, นสฺส ธตฺตํ, มญฺญตีติ มธูโก=รุกฺโข. ชล-ทิตฺติยํ, ชลตีติ ชลูกา=โลหิตโป, เอวมญฺเญปิ.

'උලූක' ආදී ශබ්ද 'ණූක' ප්‍රත්‍යය අන්ත කොට ඇතිව නිපාතනය වෙයි. සෙවීම යන අර්ථය ඇති 'උල' (ula) ධාතුවෙන්, නිපාතනයෙන් ඕ-කාරය නොවීමෙන්, සොයයි යන අර්ථයෙන් 'උලූකෝ' (ulūko - බකමූණා) යන්න ද; දැනීම යන අර්ථය ඇති 'මන' (mana) ධාතුවේ 'න' යන්නට 'ධ' යන්න වී, දනියි යන අර්ථයෙන් 'මධූකෝ' (madhūko - මී ගස) යන්න ද; බැබළීම යන අර්ථය ඇති 'ජල' (jala) ධාතුවෙන්, බබළයි (ලේ උරා බොයි) යන අර්ථයෙන් 'ජලූකා' (jalūkā - කූඩැල්ලා) යන්න ද සිද්ධ වේ. මෙසේ අනෙක් ශබ්ද ද දත යුතුය.

๒๗. กสา สโก.

27. 'කස' (kasa) ධාතුවෙන් 'සකෝ' (sako) ප්‍රත්‍යය වෙයි.

กส-วิเลขเนตีมสฺมา สโก โหติ. กสตีติ กสฺสโก=กสิกมฺมกาโร.

පෙරළීම (සෑරීම) යන අර්ථය ඇති 'කස' (kasa) ධාතුවෙන් 'සකෝ' (sako) ප්‍රත්‍යය වෙයි. හායි (කුඹුරු කොටයි) යන අර්ථයෙන් 'කස්සකෝ' (kassako - ගොවියා) යන්න සිද්ධ වෙයි.

๒๘. กรา ติโก.

28. 'කර' (kara) ධාතුවෙන් 'තිකෝ' (tiko) ප්‍රත්‍යය වෙයි.

กโรติสฺมา ติโก โหติ. กโรนฺติ กีฬํ เอตฺถาติ กตฺติโก=พาหุโล.

'කරෝති' (කර) ධාතුවෙන් 'තිකෝ' (tiko) ප්‍රත්‍යය වෙයි. මෙහි ක්‍රීඩා කරති යන අර්ථයෙන් 'කත්තිකෝ' (kattiko - ඉල් මාසය / කාර්තිකේය) යන්න සිද්ධ වෙයි.

๒๙. อิสา ฐกน.

29. 'ඉස' (isa) ධාතුවෙන් 'ඨකන' (ṭhakana) ප්‍රත්‍යය වෙයි.

อิส สึส-อิจฺฉายํ, อิจฺจสฺมา ฐกน โหติ. อิจฺฉียตีติ อิฏฺฐกา=มตฺติกาวิกาโร.

පැතීම යන අර්ථය ඇති 'ඉස' (isa) ධාතුවෙන් 'ඨකන' (ṭhakana) ප්‍රත්‍යය වෙයි. කැමති වනු ලැබේ (හෝ සකසනු ලැබේ) යන අර්ථයෙන් 'ඉට්ඨකා' (iṭṭhakā - මැටි ගඩොල) යන්න ද සිද්ධ වෙයි.

๓๐. สมา โข.

30. 'සම' (sama) ධාතුවෙන් 'ඛෝ' (kho) ප්‍රත්‍යය වෙයි.

สม-อุปสมเขเทสุ[Pg.239], เอตสฺมา โข โหติ. สเมติ อุปสเมตีติ สงฺโข=กมฺพุ.

සන්සිඳීම සහ වෙහෙසීම යන අර්ථ ඇති 'සම' (sama) ධාතුවෙන් 'ඛෝ' (kho) ප්‍රත්‍යය වෙයි. සන්සිඳුවයි යන අර්ථයෙන් 'සංඛෝ' (saṅkho - හක්ගෙඩිය) යන්න ද සිද්ධ වෙයි.

๓๑. มุขา ทโย.

31. 'මුඛ' (mukha) ආදී ශබ්දයන් නිපාතනයෙන් සිද්ධ වෙයි.

มุข อาทโย ขนฺตา นิปจฺจนฺเต. มุ-พนฺธเน, โอตฺตาภาโว นิปาตนา, มุนนฺติ พนฺธนฺติ เอเตนาติ มุขํ=ลปนํ. สิ-เสวายํ, เอตฺตา ภาโว นิปาตนา, สยนฺติ เอตฺถ อูกา กุสุม-ทโย จาติ สิขา=จูฬา. วิปุพฺพสฺส สิสฺส, วิสติสฺส วา, วิเสเสน สยนฺติ เอตฺถ, ปวิสนฺตีติ วิสิขา=รจฺฉา. กน-ทีตฺติ คติ กนฺตีสุ, นิปุพฺโพ, อนภาคโลโป, กนติ ทิพฺพตีติ นิกฺโข=สุวณฺณวิกาโร. มยอิติ คมนตฺโถ ทณฺฑโก ธาตุ, ขสฺส อูญ, มยติ ยาตีติ มยูโข-กิรโณ. ลู-เฉทเน, โอตฺถาภาโว, ลุนาติ ฉินฺทติ โสภนฺติ ลูโข=อสินิทฺโธ. อร-คมเน, อรนฺติ ยนฺติ เอเตนาติ อกฺโข=สกฏาวยวา, ปาสโก จ. ยส-ปยตเน, ยสฺสติ ปยตติ พลิมาหรณตฺถายาติ ยกฺโข=อมนุสฺโส, รุห-ชนเน, รุหติ ชายตีติ รุกฺโข=ปาทโป, อุส-ทาเห, อุสติ ทหติ กามคฺคินาติ อุกฺโข=พลีพทฺโท. สห-มริสเน ‘หโลโป, สหติ อตฺตนิ กตาปราธํ ขมตีติ สขา=สหาโย, เอวมญฺเญปิ.

'මුඛ' ආදී ශබ්ද 'ඛ' ප්‍රත්‍යය අන්ත කොට ඇතිව නිපාතනය වෙයි. බැඳීම යන අර්ථය ඇති 'මු' (mu) ධාතුවෙන්, නිපාතනයෙන් ඕ-කාරය නොවීමෙන්, මෙයින් බඳිති යන අර්ථයෙන් 'මුඛං' (mukhaṃ - මුහුණ/කට) යන්න ද; සේවනය යන අර්ථය ඇති 'සි' (si) ධාතුවෙන්, නිපාතනයෙන් ඒ-කාරය නොවීමෙන්, මෙහි උකුණන්, මල් ආදිය පවතී යන අර්ථයෙන් 'සිඛා' (sikhā - සිඛාව/කොණ්ඩය) යන්න ද; 'වි' උපසර්ගය මුල් වූ 'සි' ධාතුවෙන් හෝ 'විස' ධාතුවෙන්, මෙහි විශේෂයෙන් වෙසෙති හෝ පිවිසෙති යන අර්ථයෙන් 'විසිඛා' (visikhā - වීදිය) යන්න ද; බැබළීම, යාම සහ කැමැත්ත යන අර්ථ ඇති 'කන' (kana) ධාතුව 'නි' උපසර්ගය පූර්වව, 'අන' කොටස ලෝප් වීමෙන්, බබළයි යන අර්ථයෙන් 'නික්ඛෝ' (nikkho - රන් කාසිය/රන් ආභරණය) යන්න ද; යාම යන අර්ථ ඇති 'මය' (maya) ධාතුවෙන්, 'ඛ' ප්‍රත්‍යයේ 'ඌ' වීමෙන්, යයි යන අර්ථයෙන් 'මයූඛෝ' (mayūkho - කිරණ) යන්න ද; කැපීම යන අර්ථය ඇති 'ලූ' (lū) ධාතුවෙන්, ඕ-කාරය නොවීමෙන්, ශෝභාව කපයි (නසයි) යන අර්ථයෙන් 'ලූඛෝ' (lūkho - රළු/ලූක්ෂ) යන්න ද; යාම යන අර්ථය ඇති 'අර' (ara) ධාතුවෙන්, මෙයින් යති යන අර්ථයෙන් 'අක්ඛෝ' (akkho - करත්ත අක්ෂය/දාදු කැටය) යන්න ද; උත්සාහ කිරීම යන අර්ථය ඇති 'යස' (yasa) ධාතුවෙන්, බිලි පිදේවි ලබාගැනීම පිණිස වෙහෙසෙයි යන අර්ථයෙන් 'යක්ඛෝ' (yakkho - යක්ෂයා) යන්න ද; වැවීම යන අර්ථය ඇති 'රුහ' (ruha) ධාතුවෙන්, වැවෙයි යන අර්ථයෙන් 'රුක්ඛෝ' (rukkho - ගස) යන්න ද; දැවීම යන අර්ථය ඇති 'උස' (usa) ධාතුවෙන්, කාමාග්නියෙන් දැවෙයි යන අර්ථයෙන් 'උක්ඛෝ' (ukkho - වෘෂභයා) යන්න ද; ඉවසීම යන අර්ථය ඇති 'සහ' (saha) ධාතුවේ 'හ' ලෝප් වීමෙන්, තමාට කළ වරද ඉවසයි යන අර්ථයෙන් 'සඛා' (sakhā - යහළුවා) යන්න ද සිද්ධ වෙයි. මෙසේ අනෙක් ශබ්ද ද දත යුතුය.

๓๒. อช วช มุท คท คมา คก.

32. 'අජ' (aja), 'වජ' (vaja), 'මුද' (muda), 'ගද' (gada) සහ 'ගම' (gama) යන ධාතූන්ගෙන් 'ගක' (gaka) ප්‍රත්‍යය වෙයි.

อช วช-คมเน, มุท-โตเส, คท-วจเน, อม คม-คมเน, เอเตหิ คก โหติ. อชติ คจฺฉติ เสฏฺฐภาวนฺติ อคฺโค-เสฏฺโฐ[Pg.240]. วชติ สมูหตฺตํ คจฺฉตีติ วคฺโค=สมูโห. มุทนฺติ เอเตนาติ มุคฺโค=ธญฺญวิเสโส. คทตีติ คคฺโค=อิสิ. ‘‘มนานํ นิคฺคหีต’’นฺติ (๕.๙๖) มสฺส นิคฺคหีตํ, คจฺฉตีติ คงฺคา=สุราปคา.

යාම යන අර්ථ ඇති 'අජ' (aja) සහ 'වජ' (vaja) ධාතූන්ගෙන් ද, සතුටු වීම යන අර්ථය ඇති 'මුද' (muda) ධාතුවෙන් ද, කීම යන අර්ථය ඇති 'ගද' (gada) ධාතුවෙන් ද, යාම යන අර්ථ ඇති 'අම' (ama) සහ 'ගම' (gama) ධාතූන්ගෙන් ද 'ගක' (gaka) ප්‍රත්‍යය වෙයි. ශ්‍රේෂ්ඨ භාවයට පැමිණෙයි යන අර්ථයෙන් 'අග්ගෝ' (aggo - ශ්‍රේෂ්ඨයා) යන්න ද; සමූහ භාවයට පැමිණෙයි යන අර්ථයෙන් 'වග්ගෝ' (vaggo - කණ්ඩායම/වර්ගය) යන්න ද; මෙයින් සතුටු වෙති යන අර්ථයෙන් 'මුග්ගෝ' (muggo - මුං ඇට) යන්න ද; කතා කරයි යන අර්ථයෙන් 'ගග්ගෝ' (gaggo - ගග්ග නම් ඍෂිවරයා) යන්න ද; 'මනානං නිග්ගහීතං' සූත්‍රයෙන් 'ම' යන්නට නිග්ගහීතය වී, ගලා යයි යන අර්ථයෙන් 'ගංගා' (gaṅgā - ගංගා නදිය) යන්න ද සිද්ධ වෙයි.

๓๓. สิงฺคาทโย.

33. 'සිංග' (siṅga) ආදී ශබ්දයන් නිපාතනයෙන් සිද්ධ වෙයි.

สิงฺคอาทโย สทฺทา คกอนฺตา นิปจฺจนฺเต. สี-สเย, นิคฺคหีตาคโม, รสฺสตฺตญฺจ, สยติ ปวตฺตติ มตฺถเกติ สิงฺคํ=วิสาณํ. ผุร-จลเน, ลิมุง, ผุรติ จลตีติ ปุลิงฺโค=ชลิตงฺคา ราวยโว. จล-กมฺปเน, อุปุพฺโพ, จลสฺส จาลึ, อุจฺจลติ กมฺปตีติ อุจฺจาลิงฺโค=สุกฺกกีโฏ, กล-สทฺเท, อิมุก, กลติ อภินาทํ กโรติ พหุรชฺชตายา ติ กลิงฺโค=ทกฺขิณาปโถ. ภม-อนวฏฺฐาเน, อสฺส อิตฺตํ, ภมตีติ ภิงฺโค=ภมโร. ปฏ อฏ-คมเน, ปฏิสฺส อมุก, อก จ. ปฏติ ปตนฺโต คจฺฉตีติ ปฏงฺโค, ปฏโค=สลโภ, เอวมญฺเญปิ.

'සිංග' ආදී ශබ්ද 'ගක' ප්‍රත්‍යය අන්ත කොට ඇතිව නිපාතනය වෙයි. නිදාගැනීම යන අර්ථය ඇති 'සී' (sī) ධාතුවෙන්, නිග්ගහීත ආගමය හා රස්ව වීමෙන්, හිස මතුපිට පවතී යන අර්ථයෙන් 'සිංගං' (siṅgaṃ - අඟ) යන්න ද; සැලීම යන අර්ථය ඇති 'ඵුර' (phura) ධාතුවෙන්, සැලෙයි යන අර්ථයෙන් 'පුලිංගෝ' (puliṅgo - ගිනි පුපුර) යන්න ද; සැලීම යන අර්ථය ඇති 'චල' (cala) ධාතුව 'උ' උපසර්ගය පූර්වව, 'චල' යන්නට 'චාලි' වී, ඉහළට සැලෙයි යන අර්ථයෙන් 'උච්චාලිංගෝ' (uccāliṅgo - දළඹුවා/සුදු පණුවා) යන්න ද; ශබ්ද කිරීම යන අර්ථය ඇති 'කල' (kala) ධාතුවෙන්, නාද කරයි යන අර්ථයෙන් 'කලිංගෝ' (kaliṅgo - කාලිංග දේශය) යන්න ද; නොසන්සුන්ව හැසිරීම යන අර්ථය ඇති 'භම' (bhama) ධාතුවේ 'අ' යන්නට 'ඉ' යන්න වී, සැරිසරයි යන අර්ථයෙන් 'භිංගෝ' (bhiṅgo - බඹරා) යන්න ද; යාම යන අර්ථ ඇති 'පට' (paṭa) සහ 'අට' (aṭa) ධාතූන්ගෙන්, වැටෙමින් යයි යන අර්ථයෙන් 'පටංගෝ' (paṭaṅgo) හෝ 'පටගෝ' (paṭago - පළඟැටියා) යන්න ද සිද්ධ වෙයි. මෙසේ අනෙක් ශබ්ද ද දත යුතුය.

๓๔. อคา คิ.

34. 'අග' (aga) ධාතුවෙන් 'ගි' (gi) ප්‍රත්‍යය වෙයි.

อค-กุฏิลคมเนตีมสฺมา คิ โหติ. อคติ กุฏิโล หุตฺวา คจฺฉตีติ อคฺคิ=ปาวโก.

ඇද වී යාම යන අර්ථය ඇති 'අග' (aga) ධාතුවෙන් 'ගි' (gi) ප්‍රත්‍යය වෙයි. ඇද වී යයි යන අර්ථයෙන් 'අග්ගි' (aggi - ගින්න) යන්න ද සිද්ධ වෙයි.

๓๕. ยาวลา คุ.

35. 'යා' (yā), 'වල' (vala) සහ 'වල්ල' (valla) යන ධාතූන්ගෙන් 'ගු' (gu) ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ยา-ปาปุณเน, วล วลฺล-สํวรเณ, เอเตหิ คุ โหติ. ยาตีติ ยาคุ=เปยฺยา. วลียติ สํวรียตีติ วคฺคุ=มนุญฺโญ.

පැමිණීම යන අර්ථය ඇති 'යා' (yā) ධාතුවෙන් ද, වැසීම යන අර්ථය ඇති 'වල' (vala) සහ 'වල්ල' (valla) ධාතූන්ගෙන් ද 'ගු' (gu) ප්‍රත්‍යය වෙයි. පැමිණෙයි යන අර්ථයෙන් 'යාගු' (yāgu - කැඳ) යන්න ද, ආවරණය කරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් 'වග්ගු' (vaggu - ප්‍රියමනාප) යන්න ද සිද්ධ වෙයි.

๓๖. เผคฺคาทโย.

36. 'ඵෙග්ගු' (pheggu) ආදී ශබ්දයන් නිපාතනයෙන් සිද්ධ වෙයි.

เผคฺคุ [Pg.241] อาทโย คุอนฺตา นิปจฺจนฺเต. ผล-นิปฺผตฺติยํ, อสฺส เอตฺตํ, ผลติ นิฏฺฐานํ คจฺฉตีติ เผคฺคุ=อสาโร. ภร-ภรเณ, รโลโป. ภรตีติ ภคุ=อิสิ. หิ-คตียํ, นิคฺคหีตาคโม, หิโน ติ ปวตฺตตีติ หิงฺคุ=รามฐชํ. กม-อิจฺฉายํ, กามียตีติ กงฺคุ=ธญฺญวิเสโส, เอวมญฺเญปิ.

'ඵෙග්ගු' ආදී ශබ්ද 'ගු' ප්‍රත්‍යය අන්ත කොට ඇතිව නිපාතනය වෙයි. නිමවීම යන අර්ථය ඇති 'ඵල' (phala) ධාතුවේ 'අ' යන්නට 'ඒ' වී, අවසානයට පැමිණෙයි යන අර්ථයෙන් 'ඵෙග්ගු' (pheggu - එළය/අසාර දේ) යන්න ද; පෝෂණය කිරීම යන අර්ථය ඇති 'භර' (bhara) ධාතුවේ 'ර' ලෝප් වීමෙන්, පෝෂණය කරයි යන අර්ථයෙන් 'භගු' (bhagu - භෘගු ඍෂිවරයා) යන්න ද; යාම යන අර්ථය ඇති 'හි' (hi) ධාතුවෙන්, නිග්ගහීත ආගමය වී, පවතියි යන අර්ථයෙන් 'හිංගු' (hiṅgu - පේරුංකායම්) යන්න ද; කැමැත්ත යන අර්ථය ඇති 'kama' (කම) ධාතුවෙන්, කැමති වනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් 'කංගු' (kaṅgu - තණ හාල්) යන්න ද සිද්ධ වෙයි. මෙසේ අනෙක් ශබ්ද ද දත යුතුය.

๓๗. ชนา โฆ.

37. 'ජන' (jana) ධාතුවෙන් 'ඝෝ' (gho) ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ชน-ชนเนตีมสฺมา โฆ โหติ. ‘‘มนานํ นิคฺคหีต’’นฺติ (๕.๙๖) นสฺส นิคฺคหีตํ, ชายติ คมนเมตายาติ ชงฺฆา=ปาณฺยงฺควิเสโส.

උත්පත්තිය යන අර්ථය ඇති 'ජන' (jana) ධාතුවෙන් 'ඝෝ' (gho) ප්‍රත්‍යය වෙයි. 'මනානං නිග්ගහීතං' සූත්‍රයෙන් 'න' යන්නට නිග්ගහීතය වී, ඇයගෙන් යාම උපදී යන අර්ථයෙන් 'ජංඝා' (jaṅghā - කෙණ්ඩය) යන්න ද සිද්ධ වෙයි.

๓๘. เมฆาทโย.

38. 'මේඝ' (megha) ආදී ශබ්දයන් නිපාතනයෙන් සිද්ධ වෙයි.

เมฆอาทโย ฆนฺตา นิปจฺจนฺเต. มิห-เสจเน, หโลโป, เมหติ สิญฺจตีติ เมโฆ=อมฺพุโท. มุห-มุจฺฉายํ, หโลโป, มุยฺหนฺติ สตฺตา เอตฺถาติ โมโฆ=ตุจฺโฉ. สี-สเย, เอตฺตาภาโว, เสติ ลหุ หุตฺวา ปวตฺตตีติ สีฆํ=อาสุ. อห-ภสฺมีกรเณ, นิปุพฺโพ, หโลปทีฆา, นิทหตีติ นิทาโฆ=คิมฺโห. มหีสฺส หโลโป, มหียติ ปูชียตีติ มฆา=นกฺขตฺตํ, เอวมญฺเญปิ.

'මේඝ' ආදී ශබ්ද 'ඝ' ප්‍රත්‍යය අන්ත කොට ඇතිව නිපාතනය වෙයි. තෙත් කිරීම යන අර්ථය ඇති 'මිහ' (miha) ධාතුවේ 'හ' ලෝප් වීමෙන්, වස්වයි යන අර්ථයෙන් 'මේඝෝ' (megho - වැහි වලාකුළ) යන්න ද; මුළා වීම යන අර්ථය ඇති 'මුහ' (muha) ධාතුවේ 'හ' ලෝප් වීමෙන්, සත්වයෝ මෙහි මුළා වෙති යන අර්ථයෙන් 'මෝඝෝ' (mogho - හිස්/නිශ්ඵල) යන්න ද; පැවතීම යන අර්ථය ඇති 'සී' (sī) ධාතුවෙන්, ඒ-කාරය නොවීමෙන්, වේගයෙන් පවතියි යන අර්ථයෙන් 'සීඝං' (sīghaṃ - වේගවත්) යන්න ද; අළු කිරීම යන අර්ථය ඇති 'අහ' (aha) ධාතුව 'නි' උපසර්ගය පූර්වව, 'හ' ලෝප් වී දීර්ඝ වීමෙන්, දවයි යන අර්ථයෙන් 'නිදාඝෝ' (nidāgho - ගිම්හානය/උණුසුම) යන්න ද; පිදීම යන අර්ථය ඇති 'මහී' (mahī) ධාතුවේ 'හ' ලෝප් වීමෙන්, පුදනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් 'මඝා' (maghā - මා නැකත) යන්න ද සිද්ධ වෙයි. මෙසේ අනෙක් ශබ්ද ද දත යුතුය.

(อิติ กวคฺคปจฺจยวิธานํ).

(මෙසේ ක-වර්ගයේ ප්‍රත්‍යයන් පැනවීමේ ක්‍රමය අවසන් විය).

๓๙. จุสรวรา โจ.

39. 'චු' (cu), 'සර' (sara) සහ 'වර' (vara) යන ධාතූන්ගෙන් 'චෝ' (co) ප්‍රත්‍යය වෙයි.

จุ-จวเน, สร-คติ หึสา จินฺตาสุ, วร-วรณ สมฺภตฺตีสุ, เอเยหิ โจ โหติ. จวติ รุกฺขาติ โจจํ=อุปภุตฺตผล- วิเสโส[Pg.242]. สรติ อายตึ ทุกฺขํ หึสตีติ สจฺจํ=อวิตถํ. วาเรติ สุขนฺติ วจฺจํ=คูโถ.

ගිලිහීම යන අර්ථය ඇති 'චු' (cu) ධාතුවෙන් ද, යාම, හිංසා කිරීම සහ සිතීම යන අර්ථ ඇති 'සර' (sara) ධාතුවෙන් ද, වැළැක්වීම සහ පිදීම යන අර්ථ ඇති 'වර' (vara) ධාතුවෙන් ද 'චෝ' (co) ප්‍රත්‍යය වෙයි. ගසෙන් ගිලිහෙයි යන අර්ථයෙන් 'චෝචං' (cocaṃ - කෙසෙල් වැනි පලතුරු විශේෂයක්) යන්න ද; මතු දුක නසයි යන අර්ථයෙන් 'සච්චං' (saccaṃ - සත්‍යය) යන්න ද; සුවය වළකයි යන අර්ථයෙන් 'වච්චං' (vaccaṃ - අසූචි) යන්න ද සිද්ධ වෙයි.

๔๐. มรา จุอีจี จ.

40. 'මර' (mara) ධාතුවෙන් 'චු' (cu), 'ඊචී' (īcī) සහ 'චෝ' (co) යන ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

มร-ปาณจาเค ตีมสฺมา จุอีจี โหนฺติ โจ จ. มรณํ มจฺจุ=มรณํ. มาเรติ อนฺธการํ วินาเสตีติ มรีจิ=รํสิ, มิคตณฺหิกา จ. มรตีติ มจฺโจ=สตฺโต.

පණ හැරීම යන අර්ථය ඇති 'මර' (mara) ධාතුවෙන් 'චු' (cu), 'ඊචී' (īcī) සහ 'චෝ' (co) යන ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. මරණය යන අර්ථයෙන් 'මච්චු' (maccu - මරණය) යන්න ද; අන්ධකාරය නසයි යන අර්ථයෙන් 'මරීචි' (marīci - රශ්මිය / මිරිඟුව) යන්න ද; මැරෙයි යන අර්ථයෙන් 'මච්චෝ' (macco - සත්වයා) යන්න ද සිද්ධ වෙයි.

๔๑. กุส ปสา ฉิก.

41. 'කුස' (kusa) සහ 'පස' (pasa) යන ධාතූන්ගෙන් 'ඡික' (chika) ප්‍රත්‍යය වෙයි.

กุส-อกฺโกเส, ปส-พาธเน, เอเตหิ ฉิก โหติ. กุสียติ อกฺโกสียตีติ กุจฺฉิ=อุทรํ. ปสียติ พาธียติ เอตฺถาติ ปจฺฉิ=ภาชนวิเสโส.

වට කරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් 'කුච්ඡි' (kucchi - කුස/බඩ) යන්න ද; මෙහි පුරවනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් 'පච්ඡි' (pacchi - පැස/කුඩය) යන්න ද සිද්ධ වෙයි.

๔๒. กส อุสา ฉุก.

42. 'කස' (kasa) සහ 'උස' (usa) යන ධාතූන්ගෙන් 'ඡුක' (chuka) ප්‍රත්‍යය වෙයි.

กส-วิเลขเน, อุส-ทาเห, เอเตหิ ฉุก โหติ. กสนฺติ วิเลขนฺติ เอตฺถาติ กจฺฉุ=ปามํ. อุสติ ทหติ สนฺตาปนฺติ อุจฺฉุ=รสาโล.

මෙහි කසති යන අර්ථයෙන් 'කච්ඡු' (kacchu - කැසීම/කිරිහොරි) යන්න ද; දැවීම ඇති කරයි යන අර්ථයෙන් 'උච්ඡු' (ucchu - උක් ගස) යන්න ද සිද්ධ වෙයි.

๔๓. อส มส วท กุจ กจา โฉ.

43. අස, මස, වද, කුච, කච යන ධාතූන්ගෙන් ‘ඡ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

อส-ขิปเน, มส-อามสเน, วท-วจเน, กุจ-สํโกจเน, กจ-พนฺธเน, เอเตหิ โฉ โหติ. อสติ ฉิปตีติ อจฺโฉ=ภลฺลูโก. มสติ ชลนฺติ มจฺโฉ=มีโน. วทตีติ วจฺโฉ=เนลโก. กุจียติ สํโกจียตีติ โกจฺโฉ=ภทฺทปีฏฺฐํ. กจียติ พนฺธียตีติ กจฺโฉ=ตนุปเทโส, อนูโป จ.

අස - විසි කිරීමෙහි ද, මස - ස්පර්ශ කිරීමෙහි ද, වද - කථනයෙහි ද, කුච - හැකිලීමෙහි ද, කච - බැඳීමෙහි ද වැටෙත්. මොවුන්ගෙන් ‘ඡ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. විසි කරයි (පහර දෙයි) යන අර්ථයෙන් ‘අච්ඡ’ (වළසා) වෙයි. ජලය ස්පර්ශ කරයි (හැසිරෙයි) යන අර්ථයෙන් ‘මච්ඡ’ (මත්ස්‍යයා) වෙයි. ශබ්ද කරයි යන අර්ථයෙන් ‘වච්ඡ’ (වස්සා) වෙයි. හැකිලෙයි (නැමෙයි) යන අර්ථයෙන් ‘කොච්ඡ’ (භද්‍රපීඨය - බට ආසනය) වෙයි. බැඳෙයි (වැසෙයි) යන අර්ථයෙන් ‘කච්ඡ’ (කිහිල්ල හෝ තෙත් බිම) වෙයි.

๔๔. คุจฺฉาทโย.

44. ගුච්ඡ ආදී ශබ්දයෝ වෙති.

คุจฺฉอาทโย [Pg.243] ฉนฺตา นิปจฺจนฺเต. คุป-โคปเน, โอตฺตาภาโว, โคปียตีติ คุจฺโฉ=ถวโก. ตุส-ตุฏฺฐิมฺหี, ตุสนฺติ เอเตนาติ ตุจฺฉํ=มุสา. ปุส-โปสเน, โปสนฺติ ตนุมเนนาติ ปุจฺโฉ=วาลธิ, เอวมญฺเญปิ.

ගුච්ඡ ආදීහු ‘ඡ’ ප්‍රත්‍යය අන්ත කොට ඇතිව නිපාතනය වෙති. ගුප - රැකීමෙහි ය, (ඕත්වයට නොපැමිණීමෙන්) රකිනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් ‘ගුච්ඡ’ (මල් පොකුර) වෙයි. තුස - සතුටු වීමෙහි ය, මෙයින් සතුටු වෙති යන අර්ථයෙන් ‘තුච්ඡ’ (හිස් වූ හෝ බොරු වූ) වෙයි. පුස - පෝෂණය කිරීමෙහි ය, මෙයින් ශරීරය පෝෂණය කරති යන අර්ථයෙන් ‘පුච්ඡ’ (වලිගය) වෙයි. මෙසේ අනෙක් ශබ්ද ද දත යුතුය.

๔๕. อรา ชุ ญฏ จ.

45. ‘අර’ ධාතුවෙන් ‘ජු’ ප්‍රත්‍යය ද, ‘අර’ යන්නට ‘උට’ ආදේශය ද වෙයි.

อร-คมเนตีมสฺมา ชุ โหติ, อริสฺส อุฏ จ. ฏกาโร สพฺพาเทสตฺโถ, อรติ อกุฏิลภาเวน ปวตฺตตีติ อุชุ=อวงฺโก.

ගමන අර්ථයෙහි වන ‘අර’ ධාතුවෙන් ‘ජු’ ප්‍රත්‍යය වෙයි, ‘අර’ යන්නට ‘උට’ ආදේශය ද වෙයි. ‘ට’ කාරය සර්වාදේශ අර්ථය පිණිසයි. ඇද නැතිව පවතී යන අර්ථයෙන් ‘උජු’ (කෙලින් වූ) වෙයි.

๔๖. รชฺชาทโย.

46. රජ්ජු ආදී ශබ්දයෝ වෙති.

รชฺชุอาทโย ชุอนฺตา นิปจฺจนฺเต. รุธ-อาวรเณ, อุสฺส อตฺตํ, รุนฺธนฺติ เอเตนาติ รุชฺชุ-โยตฺตํ. มน-ญาเณ, อมญฺญิตฺถาติ มญฺชุ=มญฺชุลํ, เอวมญฺเญปิ.

රජ්ජු ආදීහු ‘ජු’ ප්‍රත්‍යය අන්ත කොට ඇතිව නිපාතනය වෙති. රුධ - වැළකීමෙහි ය, ‘උ’ කාරයට ‘අ’ කාරය වීමෙන්, මෙයින් බඳිති යන අර්ථයෙන් ‘රජ්ජු’ (ලණුව) වෙයි. මන - දැනීමෙහි ය, සිතුයේ ය යන අර්ථයෙන් ‘මඤ්ජු’ (මනහර/මිහිරි) වෙයි. මෙසේ අනෙක් ශබ්ද ද දත යුතුය.

๔๗. คิธา ฌก.

47. ‘ගිධ’ ධාතුවෙන් ‘ඣක’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

คิธ-อภิกงฺขายมิจฺจสฺมา ฌก โหติ. เคธตีติ คิชฺโฌ=ปกฺขิวิเสโส.

ආශා කිරීම අර්ථයෙහි වන ‘ගිධ’ ධාතුවෙන් ‘ඣක’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. දැඩි ආශා කරයි යන අර්ථයෙන් ‘ගිජ්ඣ’ (ගිජුලිහිණියා නම් පක්ෂි විශේෂය) වෙයි.

๔๘. วญฺฌาทโย.

48. වඤ්ඣ ආදී ශබ්දයෝ වෙති.

วญฺจฺยาทโย ฌก อนฺตา นิปจฺจนฺเต. วน-ยาจเน, วโนติ อตฺตานํ อนุภวิตุํ ยาจตีติ วญฺโฌ=อผลรุกฺโข, วญฺฌา=อปสวา อิตฺถี, อสฺส อิตฺตํ วิญฺโฌ=ปพฺพโต, สํช-สงฺเค, นิคฺคหีตโลโป, สญฺชิยตีติ สชฺฌํ=รชตํ, เอวมญฺเญปิ.

වඤ්ඣ ආදීහු ‘ඣක’ ප්‍රත්‍යය අන්ත කොට ඇතිව නිපාතනය වෙති. වන - ඉල්ලීමෙහි ය, තමන් අනුභව කරන්නට ඉල්ලයි යන අර්ථයෙන් ‘වඤ්ඣ’ (පල නොදරන ගස) වෙයි. ‘වඤ්ඣා’ යනු වඳ ස්ත්‍රියයි. එහි ‘අ’ කාරයට ‘ඉ’ කාරය වීමෙන් ‘විඤ්ඣ’ (වින්ධ්‍යා පර්වතය) වෙයි. සඤ්ජ - ඇලීමෙහි ය, නිග්ගහීත ලෝපයෙන් ‘සජ්ඣ’ (රිදී) වෙයි. මෙසේ අනෙක් ශබ්ද ද දත යුතුය.

๔๙. กมยชา โญ.

49. ‘කම’ සහ ‘යජ’ යන ධාතූන්ගෙන් ‘ඤ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

กม-อิจฺฉายํ[Pg.244], ยช-เทวปูชาสงฺคติกรณทาเนสุ, เอเตหิ โญ โหติ, มสฺส นิคฺคหีตวคฺคนฺตา, กามียตีติ กญฺญา=กุมารี. ชสฺส ปรรูปตฺตํ, ยชนฺตฺยเนนาติ ยญฺโญ=ยาโค.

කම - කැමැත්තෙහි ද, යජ - දේව පූජා, සංගතිකරණ සහ දානයෙහි ද වැටෙත්. මොවුන්ගෙන් ‘ඤ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. ‘ම’ කාරයට නිග්ගහීතය හා වග්ගන්තය (ඤ කාරය) වීමෙන්, කැමති වනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් ‘කඤ්ඤා’ (කුමරිය) වෙයි. ‘ජ’ කාරය පරරූප වීමෙන්, මෙයින් යහපත් පූජා පවත්වති යන අර්ථයෙන් ‘යඤ්ඤ’ (යාගය) වෙයි.

๕๐. ปุญฺญํ.

50. ‘පුඤ්ඤ’ ශබ්දයයි.

ปุนาติ ปุณติสฺมา วา โญโอตฺตาภาโว จ นิปจฺจนฺเต. ปุนาติ, ปุณติ สุนฺทรตฺตํ กโรตีติ วา ปุญฺญํ=กุสลํ.

‘පු’ හෝ ‘පුණ’ ධාතුවෙන් ‘ඤ’ ප්‍රත්‍යය ද, ඕත්වය නොවීම ද නිපාතනය වෙයි. පිරිසිදු කරයි, නැතහොත් යහපත් බව කරයි යන අර්ථයෙන් ‘පුඤ්ඤ’ (කුසලය) වෙයි.

๕๑. อร หาญฺโญ หาสฺส หิร จ.

51. ‘අර’ සහ ‘හා’ ධාතූන්ගෙන් ‘අඤ්ඤ’ ප්‍රත්‍යය ද, ‘හා’ යන්නට ‘හිර’ ආදේශය ද වෙයි.

อร-คมเน, วา-จาเค, เอเตหิ อญฺโญ โหติ, หาสฺส หิรญฺจาเทโส. อรียเต คมฺยเตติ อรญฺญํ=วนํ. ชหาติ สตฺตานํ หีนตฺตนฺติ หิรญฺญํ=ธนํ, สุวณฺณญฺจ.

අර - ගමනෙහි ද, හා (පාඨයෙහි ‘වා’ යනු වැරදි ලිවීමකි) - අත්හැරීමෙහි ද වැටෙත්. මොවුන්ගෙන් ‘අඤ්ඤ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. ‘හා’ යන්නට ‘හිර’ ආදේශය වෙයි. යනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් ‘අරඤ්ඤ’ (වනය) වෙයි. සත්වයන්ගේ දිළිඳු බව දුරු කරයි යන අර්ථයෙන් ‘හිරඤ්ඤ’ (ධනය හෝ රත්රන්) වෙයි.

(อิติ จวคฺคปจฺจยวิธานํ).

(මෙසේ ච-වර්ග ප්‍රත්‍යය විධානය නිමියේය).

๕๒. กิร ตรา กีโฏ.

52. ‘කිර’ සහ ‘තර’ යන ධාතූන්ගෙන් ‘කීට’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

กิร-วิกิรเณ, ตร-ตรเณ, เอเตหิ, กีโฏ โหติ. โสเภตุเมตฺถ รตนานิ วิกิรียนฺตีติ กิรีฏํ=มกุฏํ. ตรอิติ นิทฺเทสา อสฺส อิตฺตํ, ตรนฺติ ยนฺติ สุรูปตฺต มเนนาติ ติรีฏํ=เวฏฺฐนํ.

කිර - විසුරුවා හැරීමෙහි ද, තර - එතෙර වීමෙහි ද වැටෙත්. මොවුන්ගෙන් ‘කීට’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. සැරසීම පිණිස මෙහි මැණික් විසුරුවනු (ඔබවනු) ලැබේ යන අර්ථයෙන් ‘කිරීට’ (ඔටුන්න) වෙයි. ‘තර’ යන්නෙහි ‘අ’ කාරයට ‘ඉ’ කාරය වීමෙන්, මෙයින් මනාව ශෝභමාන භාවයට පැමිණෙති යන අර්ථයෙන් ‘තිරීට’ (හිස් වෙළුම) වෙයි.

๕๓. สกาทีหฺยโฏ.

53. ‘සක’ ආදී ධාතූන්ගෙන් ‘අට’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

สก-สตฺติยํ, กส-คมเน, กร-กรเณ, มกฺก อิติ สุตฺติโย ธาตุ, เทว-เทวเน, กม-อิจฺฉายํ, เอวมาทิหิ อโฏ โหติ. สณฺโณติ ภารํ วหิตุนฺติ สกโฏ=ยานํ. อกสิ นิโรชตฺตํ อคมีติ กสฏํ=นิโรชํ. กโรติ อมนาปนฺติ กรโฏ=กาโก[Pg.245]. มกฺกติ จลตีติ มกฺกโฏ=วานโร. เทวียติ ปูชียตีติ เทวโฏ=อิสิ. กมติ อิจฺฉติ อาโรหตฺถนฺติ กมโฏ=วามโน.

සක - හැකියා අර්ථයෙහි ද, kasa - ගමනෙහි ද, කර - කිරීමෙහි ද, මක්ක - සෙලවීමෙහි ද, දේව - ක්‍රීඩාවෙහි ද, කම - කැමැත්තෙහි ද යන ආදී ධාතූන්ගෙන් ‘අට’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. බර දැරීමට හැකි වෙයි යන අර්ථයෙන් ‘සකට’ (කරත්තය) වෙයි. සාරය නැති බවට පැමිණියේය යන අර්ථයෙන් ‘කසට’ (සාරයක් නැති දෙය) වෙයි. අමනාප දේ කරයි යන අර්ථයෙන් ‘කරට’ (කපුටා) වෙයි. සෙලවෙයි යන අර්ථයෙන් ‘මක්කට’ (වඳුරා) වෙයි. පුදනු ලබයි යන අර්ථයෙන් ‘දේවට’ (ඍෂිවරයා) වෙයි. උසස් වීමට කැමති වෙයි යන අර්ථයෙන් ‘කමට’ (මිටි තැනැත්තා) වෙයි.

๕๔. มกุฏาวาฏ กวาฏ กุกฺกุฏา.

54. මකුට, ආවාට, කවාට, කුක්කුට යන ශබ්දයෝ නිපාතනය වෙති.

เอเต สทฺทา นิปจฺจนฺเต. มํกิสฺมา อุโฏ, นิคฺคหีตโลโป จ, มํเกติ โสเภตีติ มกุฏํ=กิรีฏํ. อวติสฺมา อาฏณ, อวฺยเต ขญฺญเตติ อาวาโฏ=กาสุ. กุ-สทฺเทตีมสฺมา อาโฏ, โออวาเทสา ยถาโยคํ, กวติ รวตีติ กวาฏํ=ทฺวารปิธานํ. กุก วก-อาทาเนตีมสฺมา กุฏก, กุกติ โคจรมาททาตีติ กุกฺกุโฏ=ตมฺพจูโฬ.

මේ ශබ්දයෝ නිපාතනය වෙති. ‘මංක’ ධාතුවෙන් ‘උට’ ප්‍රත්‍යය ද, නිග්ගහීත ලෝපය ද වීමෙන්, ශෝභාමත් කරයි යන අර්ථයෙන් ‘මකුට’ (ඔටුන්න) වෙයි. ‘අව’ ධාතුවෙන් ‘ආට’ ප්‍රත්‍යය වීමෙන්, හාරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් ‘ආවාට’ (වල) වෙයි. ශබ්ද කිරීමෙහි වන ‘කු’ ධාතුවෙන් ‘ආට’ ප්‍රත්‍යය ද, යෝග්‍ය පරිදි ඕත්ව-අවත්වයන් වීමෙන්, ශබ්ද කරයි යන අර්ථයෙන් ‘කවාට’ (දොර පියන) වෙයි. ආහාර ලබා ගැනීමෙහි වන ‘කුක’ (වක) ධාතුවෙන් ‘කුටක’ ප්‍රත්‍යය වීමෙන්, ගොදුරු සොයා ගනියි යන අර්ථයෙන් ‘කුක්කුට’ (කුකුළා) වෙයි.

๕๕. กมุส กุส กสา โฐ.

55. ‘කම’, ‘උස’, ‘කුස’, ‘කස’ යන ධාතූන්ගෙන් ‘ඨ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

กม-อิจฺฉายํ, อุส-ทาเห, กุส-อกฺโกเส, กส-คมเน, เอเตหิโฐ โหติ, นิคฺคหีตวคฺคนฺตา, โอทนาทีนิ กาเมตีติ กณฺโฐ=คโล. โอกฺกปรรูปาทีนิ, โอทนาทีสุ อุณฺเหน อุสียตี ติ โอฏฺโฐ=ทนฺตจฺฉโท, กรโภ จ. กุสียติ อกฺโกสียตีติ โกฏฺโฐ=ธญฺญนิลโย. กสติ ยาติ วินาสนฺติ กฏฺฐํ=ทารุ.

කම - කැමැත්තෙහි ද, උස - දැවීමෙහි ද, කුස - ආක්‍රෝශ කිරීමෙහි ද, කස - ගමනෙහි (විනාශයෙහි) ද වැටෙත්. මොවුන්ගෙන් ‘ඨ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. ‘කම’ ධාතුවේ ම කාරයට නිග්ගහීතය හා ‘ණ’ කාරය වීමෙන්, බත් ආදිය කැමති වෙයි (ගිලියි) යන අර්ථයෙන් ‘කණ්ඨ’ (ගෙල) වෙයි. ‘උස’ ධාතුවේ උ කාරයට ඕත්වය හා පරරූපය වීමෙන්, බත් ආදියේ උණුසුමෙන් තැවෙයි යන අර්ථයෙන් ‘ඔට්ඨ’ (තොල හෝ ඔටු පැටවා) වෙයි. ‘කුස’ ධාතුවෙන් ‘කොට්ඨ’ (ධාන්‍යාගාරය හෝ බඩ) වෙයි. විනාශයට යයි යන අර්ථයෙන් ‘කට්ඨ’ (දර/ලීය) වෙයි.

๕๖. กุฏฺฐาทโย.

56. කුට්ඨ ආදී ශබ්දයෝ වෙති.

กุฏฺฐอาทโย สทฺทา ฐนฺตา นิปจฺจนฺเต. กุสิสฺมา โฐ, โอตฺตาภาโว จ, กุสียติ อกฺโกสียตีติ กุฏฺฐํ=ฉวิโรโค. กุณ-สทฺเท, ปรรูปาภาโว โอตฺตาภาโว จ, กุณติ นทตีติ กุณฺโฐ=อติขิโณ, กุณียติ อกฺโกสียตีติ กุณฺโฐ= ฉินฺนหตฺถปาทาทิโก[Pg.246]. ทํสิสฺส ทา, ทํสติ เอตายาติ ทาฐา=ทนฺตวิเสโส. กมิสฺส อก จ. กามียาติ ทีเนตีติ กมโฐ=ภิกฺขาภาชนํ, วามโน, กุมฺโม จ. ผสฺสิสฺส ผุโฏ, ผสฺสียตีติ ผุฏฺโฐ=ผสฺโส, เอวมญฺเญปิ.

කුට්ඨ ආදීහු ‘ඨ’ ප්‍රත්‍යය අන්ත කොට ඇතිව නිපාතනය වෙති. ‘කුස’ ධාතුවෙන් ‘ඨ’ ප්‍රත්‍යය ද, ඕත්වය නොවීම ද ලැබී, පිළිකුල් කරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් ‘කුට්ඨ’ (කුෂ්ඨ රෝගය) වෙයි. ශබ්ද කිරීමෙහි වන ‘කුණ’ ධාතුවෙන්, පරරූපය නොවීම හා ඕත්වය නොවීමෙන්, ශබ්ද කරයි යන අර්ථයෙන් ‘කුණ්ඨ’ (මොට වූ) ද, කොර ගසයි යන අර්ථයෙන් ‘කුණ්ඨ’ (අත් පා සිඳුණු තැනැත්තා) ද වෙයි. ‘දංස’ ධාතුවට ‘දා’ ආදේශය වීමෙන්, මෙයින් සපසයි යන අර්ථයෙන් ‘දාඨා’ (දළය) වෙයි. ‘කම’ ධාතුවට ‘අක’ ආදේශය වීමෙන්, කැමති වනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් ‘කමඨ’ (සිඟාකන පාත්‍රය, මිට්ටා හෝ ඉබ්බා) වෙයි. ‘ඵස්ස’ ධාතුවට ‘ඵුට’ ආදේශය වීමෙන්, ස්පර්ශ කරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් ‘ඵුට්ඨ’ (ස්පර්ශය) වෙයි. මෙසේ අනෙක් ශබ්ද ද දත යුතුය.

๕๗. วร กรา อณฺโฑ.

57. ‘වර’ සහ ‘කර’ යන ධාතූන්ගෙන් ‘අණ්ඩ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

วร-วรเณ, กร-กรเณ, เอเตหิ อณฺโฑ โหติ. อตฺตนิ เปผํ วารยตีติ วรณฺโฑ=มุขโรโค. กรียตีติ กรณฺโฑ=ภณฺฑวิเสโส.

වැළැක්වීමෙහි වන ‘වර’ ධාතුවෙන් ද, කිරීමෙහි වන ‘කර’ ධාතුවෙන් ද ‘අණ්ඩ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. තමා කෙරෙහි පෙණ වළක්වයි යන අර්ථයෙන් ‘වරණ්ඩ’ (මුඛ රෝගය) වෙයි. කරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් ‘කරණ්ඩ’ (කරඬුව) වෙයි.

๕๘. มนนฺตา โฑ.

58. ‘ම’ කාරය සහ ‘න’ කාරය අග කොට ඇති ක්‍රියාර්ථක ධාතූන්ගෙන් බහුලව ‘ඩ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

มการ นการนฺเตหิ กฺริยตฺเถหิ พหุลํ ฑปฺปจฺจโย โหติ. สม-อุปสเม, สมนํ สณฺฑํ=สมูโห. กม-ปทวิกฺเขเป, กมติ ยาตีติ กณฺโฑ=สโร, ปริจฺเฉโท จ, ทม-ทมเน, ทมนฺตฺวฺยเนนาติ ทณฺโฑ=นิคฺคโห. อม คม-คมเน, อมนฺติ อุปฺปชฺชนฺติ เอตฺถาติ อณฺโฑ=ปกฺขิปสโว, โกโส จ. คจฺฉติ สูนภาวนฺติ คณฺโฑ=พฺยาธิ, วทเนกเทโส จ. รมุ-กีฬายํ, รมนฺติ เอตฺถาติ รุณฺฑา=วิธวา. มน-ญาเณ, มญฺญนฺติ เอเตนาติ มณฺโฑ=โอทนาทินิสฺสาโว. ขน ขณ=อวทารเณ, ขญฺญตีติ ขณฺโฑ=อุจฺฉุวิการ วิเสโส. ลม-หึสายํ, ลมติ หึสติ สุจิภาวนฺติ ลณฺโฑ=วจฺจํ, เอวมญฺเญปิ.

සම - සන්සිඳීමෙහි ය, සන්සිඳීම ‘සණ්ඩ’ (සමූහය) වෙයි. කම - පියවර තැබීමෙහි ය, යයි යන අර්ථයෙන් ‘කණ්ඩ’ (ඊතලය හෝ පරිච්ඡේදය) වෙයි. දම - දමනය කිරීමෙහි ය, මෙයින් දමනය කරති යන අර්ථයෙන් ‘දණ්ඩ’ (දඬුවම) වෙයි. අම සහ ගම - ගමනෙහි ය, මෙහි උපදිති යන අර්ථයෙන් ‘අණ්ඩ’ (බිත්තරය හෝ කෝෂය) වෙයි. ඉදිමුණු ස්වභාවයට පැමිණෙයි යන අර්ථයෙන් ‘ගණ්ඩ’ (ගෙඩිය/කම්මුල) වෙයි. රමු - ක්‍රීඩාවෙහි ය, මෙහි හැසිරෙති යන අර්ථයෙන් ‘රුණ්ඩා’ (වැන්දඹුව හෝ කවන්ධය) වෙයි. මන - දැනීමෙහි ය, මෙයින් සිතති යන අර්ථයෙන් ‘මණ්ඩ’ (කැඳ වතුර) වෙයි. කන, කණ - කැණීමෙහි ය, කණිනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් ‘ඛණ්ඩ’ (කැබැල්ල/හකුරු විශේෂය) වෙයි. ලම - හිංසා කිරීමෙහි ය, පිරිසිදු බව විනාශ කරයි යන අර්ථයෙන් ‘ලණ්ඩ’ (අසූචි) වෙයි. මෙසේ අනෙක් ශබ්ද ද දත යුතුය.

๕๙. กุณฺฑา ทโย.

59. කුණ්ඩ ආදී ශබ්දයෝ වෙති.

กุณฺฑอาทโย ฑนฺตา นิปจฺจนฺเต. กม มน ตนานํ อสฺส อุตฺตํ, กามียตีติ กุณฺฑํ=ภาชนํ. มญฺญติ หิตาหิตนฺติ มุณฺโฑ= ฉินฺนเกโส[Pg.247]. ตโนติ เอเตนาติ ตุณฺฑํ=ลปนํ. อีร-เขเป, เอรํอาเทโส. อีรติ กมฺปตีติ เอรณฺโฑ=พฺยคฺฆปุจฺโฉ, สิ-เสวายํ, สิสฺส ขมุก, สุคนฺธํ เสวตีติ สิขณฺโฑ=จูฬา, เอวมญฺเญปิ.

කුණ්ඩ ආදීහු ‘ඩ’ ප්‍රත්‍යය අන්ත කොට ඇතිව නිපාතනය වෙති. ‘කම’, ‘මන’, ‘තන’ යන ධාතූන්ගේ ‘අ’ කාරයට ‘උ’ කාරය වෙයි. කැමති වනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් ‘කුණ්ඩ’ (භාජනය) වෙයි. හිත අහිත සිතයි යන අර්ථයෙන් ‘මුණ්ඩ’ (කෙස් බෑ පාලයා) වෙයි. මෙයින් පතුරුවයි යන අර්ථයෙන් ‘තුණ්ඩ’ (මුඛය/හොට) වෙයි. ඊර - විසි කිරීමෙහි ය, එයට ‘එර’ ආදේශය වෙයි, සෙලවෙයි යන අර්ථයෙන් ‘එරණ්ඩ’ (එඬරු ගස) වෙයි. සි - සේවනයෙහි ය, සුවඳ සේවනය කරයි යන අර්ථයෙන් ‘සිඛණ්ඩ’ (කොණ්ඩය/මයුර පිල) වෙයි. මෙසේ අනෙක් ශබ්ද ද දත යුතුය.

๖๐. ติช กส ตส ทกฺขา กิโณ ชสฺส โข จ.

60. ‘තිජ’, ‘කස’, ‘තස’, ‘දක්ඛ’ යන ධාතූන්ගෙන් ‘කිණ’ ප්‍රත්‍යය ද, ‘ජ’ කාරයට ‘ඛ’ කාරය ද වෙයි.

ติช-นิสาเน, กส-คมเน, ตส-ปิปาสายํ, ทกฺข-วุทฺธิยํ, เอเตหิ กิโณ โหติ, ชสฺส โข จ, เตชยิตฺถาติ ติขิณํ=นิสิตํ. กสติ ปวตฺตตีติ กสิณํ=อเสสํ. ตสนํ ตสิณา=ตณฺหา. ทกฺขติ วุทฺธึ คจฺฉติ เอตายาติ ทกฺขีณา=กุสลํ.

තිජ - මුවහත් කිරීමෙහි ද, කස - පැවතීමෙහි ද, තස - පිපාසාවෙහි ද, දක්ඛ - වර්ධනයෙහි ද වැටෙත්. මොවුන්ගෙන් ‘කිණ’ ප්‍රත්‍යය වන අතර, ‘ජ’ කාරයට ‘ඛ’ කාරය ද වෙයි. මුවහත් කරන ලදී යන අර්ථයෙන් ‘තිඛිණ’ (මුවහත් වූ/තියුණු) වෙයි. පවතී යන අර්ථයෙන් ‘කසිණ’ (සම්පූර්ණ/අශේෂ) වෙයි. තැති ගැනීම ‘තසිණා’ (තණ්හාව) වෙයි. මෙයින් වර්ධනයට පැමිණෙයි යන අර්ථයෙන් ‘දක්ඛිණා’ (කුසලය/දක්ෂිණාව) වෙයි.

๖๑. วีอาทิโต ณิ.

61. ‘වී’ ආදී ධාතූන්ගෙන් ‘ණි’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

วี-ตนฺตสนฺตาเน, สิ-เสวาสํ, สู-ปสฺสวเน, ทุ-คมเน, กี-ทพฺพวินีมเย, สา-ตนุกรณาวสาเนสุ, เอวมาทีหิ ณิ โหติ. วียตีติ เวณิ=เกสกลาโป. เสวนํ เสณิ=สชาตีนํ การูนํ สมูโห. นิปุพฺโพ, นิเสวียตีติ นิเสณิ=โสปานํ. สวติ ปสฺสวตีติ โสณิ=กฏิ. ทวติ วหตีติ โทณิ=กฏฺฐมฺพุวาหนี, นาวา จ. นทาทิปาฐา วิมฺหิ โสณี โทณี ติปิ โหติ. กยนํ, กียเต เอตายาติ วา เกณิ=กโย สาติ ทุกฺขํ ตนุํ กโรตีติ สาณิ=ติโรกรณี, เอวมญฺเญปิ.

‘වී’ (වියමනෙහි), ‘සි’ (සේවනයෙහි), ‘සූ’ (වැගිරීමෙහි), ‘දු’ (ගමනයෙහි), ‘කී’ (ද්‍රව්‍ය හුවමාරුවෙහි), ‘සා’ (කෘශ කිරීමෙහි හා කෙළවර කිරීමෙහි) යනාදී ධාතූන්ගෙන් ‘ණි’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. වියනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් ‘වෙණි’ (veṇi) යනු කෙස් කලඹයි. සේවනය කිරීම යන අර්ථයෙන් ‘සෙණි’ (seṇi) යනු සමාන වෘත්තිකයන්ගේ සමූහයයි (ශ්‍රේණියයි). ‘නි’ උපසර්ගය පෙරටුව, සේවනය කරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් ‘නිසෙණි’ (niseṇi) යනු ඉණිමඟයි. වැගිරෙයි (ප්‍රසූත කරයි) යන අර්ථයෙන් ‘සොණි’ (soṇi) යනු උකුලයි. දුවයි, ගලා යයි යන අර්ථයෙන් ‘දොණි’ (doṇi) යනු ලීයෙන් කළ ජල බඳුන සහ නැවයි. නදාදි පාඨයෙහි දැක්වෙන බැවින් ස්ත්‍රී ලිංගයේදී ‘සොණී’ (soṇī) සහ ‘දොණී’ (doṇī) යනුවෙන් ද වෙයි. මිලදී ගැනීම, ඇය විසින් මිලදී ගනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් ‘කෙණි’ (keṇi) යනු මිලදී ගැනීමයි. දුක සිහින් (තුනී) කරයි යන අර්ථයෙන් ‘සාණි’ (sāṇi) යනු තිරයයි (තිර රෙද්දයි). මෙසේ අන්‍ය රූප ද දත යුතුය.

๖๒. คหาทีหฺยณิ.

62. ‘ගහ්’ (gaha) ආදී ධාතූන්ගෙන් ‘අණි’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

คห-อุปาทาเน, อร-คมเน, ธร-ธารเณ, สร-คติยึสา จินฺตาสุ, ตร-ตรเณ, เอวมาทีหิ อณิปฺปจฺจโย โหติ. คณฺหาตีติ คหณิ=อสิตาทิปาจโก อคฺคิ. อรียติ คมียตีติ อรณิ=อคฺคิมนฺถนกฏฺฐํ[Pg.248]. ธาเรตีติ ธรณิ=มหี. สรียติ คมียตีติ ภรณิ=มคฺโค. ตรนฺตฺยเนนาติ ตรณิ=นาวา, สูริโย จ.

‘ගහ්’ (ග්‍රහණයෙහි), ‘අර්’ (ගමනයෙහි), ‘ධර්’ (ධාරණයෙහි), ‘සර්’ (ගමනයෙහි, හිංසාවෙහි හා සිතීමෙහි), ‘තර්’ (තරණයෙහි) යනාදී ධාතූන්ගෙන් ‘අණි’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. ග්‍රහණය කරයි යන අර්ථයෙන් ‘ගහණි’ (gahaṇi) යනු කැඳ ආදිය පිසින ගින්නයි. යා යුතුය යන අර්ථයෙන් ‘අරණි’ (araṇi) යනු ගිනි උපදවන ලීයයි. දරා සිටියි යන අර්ථයෙන් ‘ධරණි’ (dharaṇi) යනු පොළොවයි. ගමන් කරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් ‘භරණි’ (bharaṇi) යනු මාර්ගයයි. මෙයින් එතෙර වෙති යන අර්ථයෙන් ‘තර්ණි’ (taraṇi) යනු නැව සහ සූර්යයායි.

๖๓. รีวีภาหิ ณุ.

63. ‘රී’, ‘වී’, ‘භා’ යන ධාතූන්ගෙන් ‘ණු’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

รี-ปสฺสวเน, วี วา-คมเน, ภา-ทิตฺติยํ, เอเตหิณุ โหติ. รียติ ปสฺสวตีติ เรณุ=รโช. เวติ ปวตฺตตีติ เวณุ=เวฬุ. ภาติ ทิพฺพตีติ ภาณุ=รํสิ.

‘රී’ (වැගිරීමෙහි), ‘වී’ හෝ ‘වා’ (ගමනයෙහි), ‘භා’ (දීප්තියෙහි) යන ධාතූන්ගෙන් ‘ණු’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. වැගිරෙයි යන අර්ථයෙන් ‘රේණු’ (reṇu) යනු පරාග (දූවිලි) යි. පවතියි යන අර්ථයෙන් ‘වේණු’ (veṇu) යනු උණ ගසයි. බබළයි යන අර්ථයෙන් ‘භාණු’ (bhāṇu) යනු රශ්මියයි (කිරණයි).

๖๔. ขาณฺวา ทโย.

64. ‘ඛාණු’ ආදී ශබ්දයෝ ‘ණු’ ප්‍රත්‍යය අන්ත කොට නිපාත කරනු ලැබෙත් (නිපැදවෙත්).

ขาณุอาทโย ณุอนฺตา นิปจฺจนฺเต. ขณ ขน-อวทารเณ, ณสฺส อา, ขญฺญติ อวทารียตีติ ขาณุ=ฉินฺนสาโข รุกฺโข. ชน-ชนเน, นสฺส วา อาตฺตํ, ชายติ คมน มเนนาติ ชาณุ, ชณฺณุ=ชงฺโฆรูนํ สนฺธิ. หร-หรเณ, เอก, หรียตีติ หเรณุ=คนฺธทพฺพ, เอวมญฺเญปิ.

‘ඛාණු’ ආදීහු ‘ණු’ ප්‍රත්‍යය අන්ත කොට නිපාත කරනු ලැබෙත්. ‘ඛණ’ හෝ ‘ඛන’ (කැනීමෙහි) ධාතුවෙහි ‘ණ’ යන්නට ‘ආ’ කාරය වී, කණිනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් ‘ඛාණු’ (khāṇu) යනු කපා දැමූ අතු ඇති ගස (කොටය) යි. ‘ජන’ (උත්පත්තියෙහි) ධාතුවෙහි ‘න’ යන්නට විකල්පයෙන් ‘ආ’ කාරය වී, මින් ගමන උපදී යන අර්ථයෙන් ‘ජාණු’ (jāṇu) හෝ ‘ජණ්ණු’ (jaṇṇu) යනු දණහිස (කෙණ්ඩය හා කලවය අතර සන්ධිය) යි. ‘හර’ (හැරගැනීමෙහි) ධාතුවෙන් ‘එ’ කාරය පැමිණ, රැගෙන යනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් ‘හරේණු’ (hareṇu) යනු සුවඳ ද්‍රව්‍යයකි. මෙසේ අන්‍ය දේ ද දත යුතුය.

๖๕. กฺวาทิโต โณ.

65. ‘කු’ ආදී ධාතූන්ගෙන් ‘ණො’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

กุ-สทฺเท, สุ-สวเน, ทุ-คมเน, วร-วรเณ, กร-กรเณ, ปณ-พฺยวหารถุติสุ, ตา-ปาลเน, ลี-นิลียเน, เอวมาทีหิ โณ โหติ. กวติ นทติ เอตฺถาติ โกโณ=อสฺสิ, วีณาทิวาทนทณฺโฑ จ. สุโณตีติ โสโณ=สุนโข, นโร จ. ทวติ ปวตฺตตีติ โทโณ=ปริมาณวิเสโส. วิรูปตฺต วาเรตีติ วณฺโณ=นีลาทิ. สวนํ กโรตีติ กณฺโณ=สวนํ. ปณียติ โวหรียตีติ ปณฺโณ=ปลาโส. ลายตีติ ตาณํ=รกฺขา. นิลียนฺติ เอตฺถาติ เลณํ=นิลียนฏฺฐานํ.

‘කු’ (ශබ්ද කිරීමෙහි), ‘සු’ (ඇසීමෙහි), ‘දු’ (ගමනයෙහි), ‘වර’ (වැළැක්වීමෙහි), ‘කර’ (කිරීමෙහි), ‘පණ’ (ව්‍යවහාරයෙහි හා ප්‍රශංසාවෙහි), ‘තා’ (ආරක්ෂා කිරීමෙහි), ‘ලී’ (සැඟවීමෙහි/ලැගුම් ගැනීමෙහි) යනාදී ධාතූන්ගෙන් ‘ණො’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. මෙහි ශබ්ද කරයි යන අර්ථයෙන් ‘කෝණ’ (koṇo) යනු කඩුව සහ වීණා ආදිය වයන දණ්ඩයි. අසයි යන අර්ථයෙන් ‘සොණ’ (soṇo) යනු බල්ලා සහ මිනිසායි. දුවයි (පවතියි) යන අර්ථයෙන් ‘දෝණ’ (doṇo) යනු මිනුම් විශේෂයකි (දෝණය). විරූපී බව වළක්වයි යන අර්ථයෙන් ‘වර්ණ’ (vaṇṇo) යනු නිල් ආදී පැහැයයි. ශ්‍රවණය කරයි යන අර්ථයෙන් ‘කර්ණ’ (kaṇṇo) යනු කනයි. මිල කරනු ලැබේ/ව්‍යවහාර කරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් ‘පර්ණ’ (paṇṇo) යනු පත්‍රය (කොළය) යි. ආරක්ෂා කරයි යන අර්ථයෙන් ‘තාණ’ (tāṇaṃ) යනු ආරක්ෂාවයි. මෙහි සැඟවෙති යන අර්ථයෙන් ‘ලෙණ’ (leṇaṃ) යනු ලෙන (ලැගුම්ගන්නා ස්ථානය) යි.

๖๖. สุวีหิ ณก.

66. ‘සු’ සහ ‘වී’ යන ධාතූන්ගෙන් ‘ණක’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

สุ-สวเน[Pg.249], วี-ตนฺตสนฺตาเน, เอเตหิ ณก โหติ. สุโณตีติ สุโณ=สุนโข. วียตีติ วีณา=วลฺลกี.

‘සු’ (ඇසීමෙහි), ‘වී’ (වියමනෙහි) යන ධාතූන්ගෙන් ‘ණක’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. අසයි යන අර්ථයෙන් ‘සුණ’ (suṇo) යනු බල්ලාය. වියනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් ‘වීණා’ (vīṇā) යනු වීණාවයි.

๖๗. ติณาทโย.

67. ‘තිණ’ (තණ) ආදී ශබ්දයෝ ‘ණක’ ප්‍රත්‍යය අන්ත කොට නිපාත කරනු ලැබෙත්.

ติณอาทโย ณกนฺตา นิปจฺจนฺเต. ติช-เตชเน, ชโลโป, เตเชติ เอเตนาติ ติณํ=พีรณาทิ. ลี ลิห สาท กฺเลทานํ โล ลวา, ลียติ รสโต สพฺพตฺถ อลฺลียตีติ โลณํ ลวณํ, เลหียตีติ โลณํ ลวณํ, สาทียตีติ โลณํ ลวณํ, กฺเลทยตีติ โลณํ ลวณํ, คมิสฺส โอ, คจฺฉตีติ โคโณ=โค. หร-หรเณ, ณสฺสญฺชิ, หรียตีติ หริโณ=มิโค. อีร-กมฺปเน, รสฺสตฺตํ, ณสฺส ญิจ, อตฺตโน ลูขภาเว สมฺปตฺเต อีรติ กมฺปตีติ อิริณํ=อูสรํ. ถุ-อภิตฺถเว, ทีโฆ, อภิตฺถวียตีติ ถูณํ=นครํ, ถูโณ=ฆรตฺถมฺโภ, เอวมญฺเญปิ.

‘තිජ’ (තියුණු කිරීමෙහි) ධාතුවෙහි ‘ජ’ කාරය ලෝප වී, මින් තියුණු කරයි යන අර්ථයෙන් ‘තිණ’ (tiṇaṃ) යනු තණකොළ ආදියයි. ‘ලී’, ‘ලිහ්’, ‘සාද’, ‘ක්ලේද’ යන ධාතූන්ගෙන් ‘ලෝ’ හෝ ‘ලව’ ආදේශ වී; රසයෙන් හැම තැනම ඇලෙයි යන අර්ථයෙන් ද, ලෙවකනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් ද, රස විඳිනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් ද, තෙත් කරයි යන අර්ථයෙන් ද ‘ලෝණ’ (loṇaṃ) හෝ ‘ලවණ’ (lavaṇaṃ) යනු ලුණුයි. ‘ගමු’ (ගමනයෙහි) ධාතුවේ අකුරට ‘ඕ’ කාරය වී, යයි යන අර්ථයෙන් ‘ගෝණ’ (goṇo) යනු ගොනාය. ‘හර’ (හැරගැනීමෙහි) ධාතුවෙහි ‘ණ’ යන්නට ‘ඤ්ජි’ වී, පැහැර ගනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් ‘හරිණ’ (hariṇo) යනු මුවාය. ‘ඊර’ (කම්පනයෙහි) ධාතුවෙහි හ්‍රස්ව වීම ද ‘ණ’ යන්නට ‘ඤිච’ ද වී, තමාගේ රළු බවට පැමිණි කල්හි කම්පා වෙයි යන අර්ථයෙන් ‘ඉරිණ’ (iriṇaṃ) යනු නිසරු ලවණ බිමයි. ‘ථු’ (ප්‍රශංසාවෙහි) ධාතුවෙහි දීර්ඝ වීමෙන්, ප්‍රශංසා කරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් ‘ථූණ’ (thūṇaṃ) යනු නගරයයි, ‘ථූණ’ (thūṇo) යනු නිවසේ කුලුනයි. මෙසේ අන්‍ය දේ ද දත යුතුය.

๖๘. รวณ วรณ ปูรณา ทโย.

68. ‘රවණ’, ‘වරණ’, ‘පූරණ’ ආදී ශබ්දයෝ ‘අණ’ ප්‍රත්‍යයෙන් සිද්ධ වෙති.

รวณ วรณ ปูรณา ทโย อณปฺปจฺจเยน สิทฺธา. รวตีติ รวโณ=โกกิโล. วาเรตีติ วรโณ=ปากาโร. ปูรียเต อเนนาติ ปูรโณ=ปริปูรี.

‘රවණ’, ‘වරණ’, ‘පූරණ’ ආදීහු ‘අණ’ ප්‍රත්‍යයෙන් සිද්ධ වෙත්. හඬ නගයි යන අර්ථයෙන් ‘රවණ’ (ravaṇo) යනු කොවුලාය. වළක්වයි යන අර්ථයෙන් ‘වරණ’ (varaṇo) යනු ප්‍රාකාරයයි. මින් පුරවනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් ‘පූරණ’ (pūraṇo) යනු පිරවීමයි.

(อิติ ฏวคฺคปจฺจยวิธานํ).

(මෙසේ ට-වර්ග ප්‍රත්‍ය විධානයයි).

๖๙. ปาวสา อติ.

69. ‘පා’ සහ ‘වස’ යන ධාතූන්ගෙන් ‘අති’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ปา-รกฺขเณ, วส-นิวาเส, เอเตติ อติ โหติ. ปุพฺพสรโลโป, ปาติ รกฺขตีติ ปติ=สามี, วสนฺติ เอตฺถาติ วสติ=เคหํ.

‘පා’ (ආරක්ෂා කිරීමෙහි), ‘වස’ (වාසයෙහි) යන ධාතූන්ගෙන් ‘අති’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. පූර්ව ස්වර ලෝපය වී, රකී යන අර්ථයෙන් ‘පති’ (pati) යනු ස්වාමියායි. මෙහි වෙසෙති යන අර්ථයෙන් ‘වසති’ (vasati) යනු නිවසයි.

๗๐. ธา หิ สิ ตน ชน ชร คม สจา ตุ.

70. ‘ධා’, ‘හි’, ‘සි’, ‘තන’, ‘ජන’, ‘ජර’, ‘ගම’, ‘සච’ යන ධාතූන්ගෙන් ‘තු’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ธา-ธารเณ[Pg.250], หิ-คติยํ, ตน-วิตฺถาเร, ชน-ชนเน, ชร-วโย-หานิยํ, อม คม-คมเน, สจ-สมวาเย, เอเตหิ ตุ โหติ. ธาเรตีติ ธาตุ=เครุกาทิ. หิโนติ ปวตฺตาติ ผลํ เอเตนาติ เหตุ=การณํ, เสวียติ ชเนหีติ เสตุ=พนฺธติ (ปทฺธติ). ตญฺญเตติ ตนฺตุ=สุตฺตํ. ชนียเต กมฺมกิเลเสหีติ ชนฺตุ, ชายติ กมฺมกิเลหีติ วา ชนฺตุ=สตฺโต. ชีรตีติ ชตฺตุ=อํสสนฺธิ. คจฺฉตีติ คนฺตุ=คมิโก, สจติ สเมตีติ สตฺตุ=ยวาทิจุณฺณํ.

‘ධා’ (ධාරණයෙහි), ‘හි’ (ගමනයෙහි), ‘තන’ (පැතිරීමෙහි), ‘ජන’ (උත්පත්තියෙහි), ‘ජර’ (වයස පිරිහීමෙහි), ‘අම’/‘ගම’ (ගමනයෙහි), ‘සච’ (සමවායෙහි) යනාදී ධාතූන්ගෙන් ‘තු’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. දරයි යන අර්ථයෙන් ‘ධාතු’ (dhātu) යනු රතු ගුරු ආදියයි. මින් ඵලය පවතියි (සිදු වෙයි) යන අර්ථයෙන් ‘හේතු’ (hetu) යනු කාරණයයි. මිනිසුන් විසින් සේවනය කරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් ‘සේතු’ (setu) යනු පාලම (හෝ මාවත) යි. වියනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් ‘තන්තු’ (tantu) යනු නූලයි. කර්ම ක්ලේශයන් නිසා උපදවනු ලැබේ හෙවත් උපදී යන අර්ථයෙන් ‘ජන්තු’ (jantu) යනු සත්ත්වයායි. දිරයි යන අර්ථයෙන් ‘ජත්තු’ (jattu) යනු උරහිස් සන්ධියයි. යයි යන අර්ථයෙන් ‘ගන්තු’ (gantu) යනු මගියායි. එක්වෙයි යන අර්ථයෙන් ‘සත්තු’ (sattu) යනු යව පිටි ආදියයි.

๗๑. อริสฺสุฏ จ.

71. ‘අර’ ධාතුවෙන් ‘තු’ ප්‍රත්‍යය ද, ‘අර’ යන්නට ‘උට’ ආදේශය ද වෙයි.

อร-คมเนตีมสฺมา ตุ โหติ, อริสฺส อุฏ อาเทโสจ. อรติ ปวตฺตตีติ อุตุ=เหมนฺตาทิ,

‘අර’ (ගමනයෙහි) යන මෙයින් ‘තු’ ප්‍රත්‍යය ද, ‘අර’ යන්නට ‘උට’ ආදේශය ද වෙයි. පවතියි යන අර්ථයෙන් ‘උතු’ (utu) යනු හේමන්තය ආදී ඍතුවයි.

๗๒. ปิตฺวาทโย.

72. ‘පිතු’ (පිය) ආදී ශබ්දයෝ ‘තු’ ප්‍රත්‍යය අන්ත කොට නිපාත කරනු ලැබෙත්.

ปิตุอาทโย สทฺทา ตุอนฺตา นิปจฺจนฺเต. ปา-รกฺขเณ, อาสฺส อิตฺตํ, ปาติ รกฺขตีติ ปิตา=ชนโก. ปาติสฺเสวาทิสฺส โม, ปาเยตีติ มาตา=ชนนี. ภา-ทิตฺติยํ, ภาตีติ ภาตา=โสทริโย. ธา-ธารเณ, อาสฺส อีตฺตํ, ธารียตีติ ธีตา=ปุตฺตี. ทุห-ปปูรเณ, โอตฺตาภาโว, ตุสฺส ญฺฉิจ. ทุหติ ปสเว ปปูเรตีติ ทุหิตา=ปุตฺตี. ชน-ชนเน, อสฺส อาตฺตํ, มา จานฺตาเทโส. ปปุตฺเต ชเนตีติ ชามาตา=ทุหิตุปติ. นห-พนฺธเน, นหียติ พนฺธียติ เปเมนาติ นตฺตา-ปปุตฺโต. หุ-หวเน, หวติ ปูเชตีติ โหตา=ยญฺญโก. ปู-ปวเน, ปุนาติ [Pg.251] อายตึ ภวํ ปวิตฺตํ กโรตีติ โปตา=โสเยว.

‘පිතු’ ආදී ශබ්දයෝ ‘තු’ ප්‍රත්‍යය අන්ත කොට නිපාත කරනු ලැබෙත්. ‘පා’ (ආරක්ෂා කිරීමෙහි) ධාතුවෙහි ‘ආ’ කාරයට ‘ඉ’ කාරය වී, රකී යන අර්ථයෙන් ‘පිතා’ (pitā) යනු පියාය. සේවනය කිරීම ආදී අර්ථ ඇති ‘පා’ ධාතුවට ‘ම’ කාරය වී, පෝෂණය කරයි යන අර්ථයෙන් ‘මාතා’ (mātā) යනු මවයි. ‘භා’ (දීප්තියෙහි) ධාතුවෙන්, බබළයි යන අර්ථයෙන් ‘භාතා’ (bhātā) යනු සහෝදරයාය. ‘ධා’ (ධාරණයෙහි) ධාතුවෙහි ‘ආ’ කාරයට ‘ඊ’ කාරය වී, දරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් ‘ධීතා’ (dhītā) යනු දියණියයි. ‘දුහ්’ (පිරවීමෙහි/කිරි දීමෙහි) ධාතුවෙහි ඕ-කාරය නොවීම ද, ‘තු’ යන්නට ‘ඡ’ කාරය (හ්‍රස්ව ඉකාරය සමඟ) වීම ද වී, ප්‍රසූත කරයි යන අර්ථයෙන් ‘දුහිතා’ (duhitā) යනු දියණියයි. ‘ජන’ (උත්පත්තියෙහි) ධාතුවෙහි ‘අ’ යන්නට ‘ආ’ වීම ද, ‘මා’ යන්න අන්ත ආදේශය වීම ද වී, මුණුබුරන් උපදවයි යන අර්ථයෙන් ‘ජාමාතෘ’ (jāmātā) යනු බෑණා (දියණියගේ ස්වාමියා) යි. ‘නහ්’ (බැඳීමෙහි) ධාතුවෙන්, සෙනෙහසින් බැඳෙයි යන අර්ථයෙන් ‘නත්තා’ (nattā) යනු මුණුබුරාය. ‘හු’ (පිදීමෙහි) ධාතුවෙන්, පුදයි යන අර්ථයෙන් ‘හෝතා’ (hotā) යනු යාගකරුවාය. ‘පූ’ (පවිත්‍ර කිරීමෙහි) ධාතුවෙන්, මතු භවය පවිත්‍ර කරයි යන අර්ථයෙන් ‘පෝතා’ (potā) යනු ද පවිත්‍ර කරන්නාය.

๗๓. ชน กรา รตุ.

73. ‘ජන’ සහ ‘කර’ යන ධාතූන්ගෙන් ‘රතු’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ชน-ชนเน, กร-กรเณ, เอเตหิ รตุ โหติ, รกาโร อนฺตสราทิโลปตฺโถ. ชายตีติ ชตุ=ลาขา. กรียตีติ กตุ=สยูโป ยญฺโญ.

‘ජන’ (උත්පත්තියෙහි), ‘කර’ (කිරීමෙහි) යන ධාතූන්ගෙන් ‘රතු’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. ‘ර’ කාරය අන්ත ස්වරාදි ලෝපය සඳහා වෙයි. උපදියි යන අර්ථයෙන් ‘ජතු’ (jatu) යනු ලාකඩයි. කරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් ‘කතු’ (katu) යනු යූප කණුව සහිත යාගයයි (ක්‍රතුවයි).

๗๔. สกา อุนฺโต.

74. ‘සක’ (හැකියාවෙහි) ධාතුවෙන් ‘උන්තො’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

สก-สตฺติยมิจฺจสฺมา อุนฺโต โหติ. สกฺโกตีติ สกุนฺโต=ปกฺขี.

‘සක’ (හැකියාවෙහි) යන මෙයින් ‘උන්තො’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. හැක්කේ වෙයි යන අර්ථයෙන් ‘සකුන්ත’ (sakunto) යනු පක්ෂියාය.

๗๕. กปา โอโต.

75. ‘කප’ (වැසීමෙහි) ධාතුවෙන් ‘ඔතො’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

กป-อจฺฉาทเน อิจฺจสฺมา โอโต โหติ. กปตีติ กโปโต=ปาเรวโต. โฏ ตสฺส วา โหติ กโปโฏ=โสเยว.

‘කප’ (වැසීමෙහි) යන මෙයින් ‘ඔතො’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. වසයි (ගුලි වී වෙසෙයි) යන අර්ථයෙන් ‘කපෝත’ (kapoto) යනු පරෙවියාය. විකල්පයෙන් ‘ත’ යන්නට ‘ට’ වී ‘කපෝට’ (kapoṭo) යනු ද ඔහුම වේ.

๗๖. วสาทีหฺยนฺโต.

76. ‘වස’ ආදී ධාතූන්ගෙන් ‘අන්තො’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

วส-นิวาเส, รุห-ชนเน, ภทฺท-กลฺยาเณ, นนฺท-สมิทฺธิยํ, ชีว-ปาณธารเณ, เอวมาทีติ อนฺโต โหหิ. วสนฺติ เอตสฺมึ กาเล กีฬาปสุตาติ วสนฺโต=อุตุ. รุหติ ชายตีติ รุหนฺโต=รุกฺโข, เอวํนามโก มิคราชา จ. ภทฺทิสฺส สํโยคาทิโลโป, ภชติ กลฺยาณธมฺมนฺติ ภทนฺโต=ปพฺพชิโต. นนฺทติ เอตายาติ นนฺทนฺตี=สขี, นทาทิปาฐา วี, เอวมุปริ จ. ชีวนฺติ เอตา- ยาติ [Pg.252] ชีวนฺตี=โอสธิ. สวตีติ สวนฺตี=นที. โรทาเปตีติ โรทนฺตี=โอสธิ. อวติ รกฺขตีติ อวนฺตี=ชนปโท.

‘වස’ (වාසයෙහි), ‘රුහ්’ (වැඩීමෙහි), ‘භද්ද’ (යහපතෙහි), ‘නන්ද්’ (සමෘද්ධියෙහි), ‘ජීව්’ (ප්‍රාණ ධාරණයෙහි) යනාදී ධාතූන්ගෙන් ‘අන්තො’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. මේ කාලයෙහි කෙළියෙහි යෙදී වෙසෙති යන අර්ථයෙන් ‘වසන්ත’ (vasanto) යනු වසන්ත ඍතුවයි. වැවෙයි (හටගනියි) යන අර්ථයෙන් ‘රුහන්ත’ (ruhanto) යනු වෘක්ෂයයි, එමෙන්ම එම නම ඇති මුව රජෙකි. ‘භද්ද’ යන්නෙහි සංයුක්ත අක්ෂරයන්ගේ මුල් අකුර ලෝප වී, කල්‍යාණ ධර්මය භජනය කරයි යන අර්ථයෙන් ‘භදන්ත’ (bhadanto) යනු පැවිදි උතුමාණෝය. මින් සතුටු වෙයි යන අර්ථයෙන් ‘නන්දන්තී’ (nandantī) යනු යෙහෙළියයි (නදාදි ගණයෙහි බැවින් ස්ත්‍රී ලිංගයේදී ‘ඊ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි, මතු ද එසේමය). මින් ජීවත් වෙති යන අර්ථයෙන් ‘ජීවන්තී’ (jīvantī) යනු ඖෂධයකි. ගලා යයි යන අර්ථයෙන් ‘සවන්තී’ (savantī) යනු ගඟයි. හඬවයි (කඳුළු ගලවයි) යන අර්ථයෙන් ‘රෝදන්තී’ (rodantī) යනු ඖෂධයකි. රකියි යන අර්ථයෙන් ‘අවන්තී’ (avantī) යනු ජනපදයකි.

๗๗. หิสีนํ มุก จ.

77. ‘හි’ සහ ‘සි’ යන ධාතූන්ගෙන් ‘මුක’ ප්‍රත්‍යය ද වෙයි.

หิ-คติย, สี-สเย, เอเตหิ อนฺโต โหติ มุก จ. กกาโร อนฺตาวยวตฺโถ, หิมํ หิโนติ ปวตฺตติ เอตสฺมินฺติ เหมนฺโต=อุตุ, สยนฺติ เอตฺถ อูกา กุสุมาทโย จาติ สีมนฺโต=เกสมคฺโค.

ගමන අර්ථයෙහි ඇති 'හි' ධාතුවෙන්ද, සැතපීම අර්ථයෙහි ඇති 'සී' ධාතුවෙන්ද පරව 'අන්ත' ප්‍රත්‍යය ද, 'මුක්' ආගමය ද වේ. කකාරය (ක අකුර) අන්තයේ අවයවයක් කොට ඇත්තේය. මෙයින් හිම පවතියි (වැටෙයි) යන අර්ථයෙන් 'හේමන්ත' (හෙවත් ශීත ඍතුව) වෙයි. මෙහි උකුණන් සහ කුසුම් ආදිය සැතපෙත් (නිදත්) යන අර්ථයෙන් 'සීමන්ත' (හෙවත් කෙස් මඟ / හිස මුදුනේ කෙස් බෙදෙන සීමාව) වෙයි.

๗๘. หร รุห กุลา อิโต.

78. 'හර', 'රුහ්', 'කුල්' යන ධාතූන්ගෙන් පරව 'ඉත' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

หร-หรเณ, รุห-ชนเน, กุล-ปตฺถาเร, เอเตติ อิโต โหติ. อตฺตโน สิเนหํ หรตีติ หริโต=วณฺณวิเสโส. รุหตีติ โรหิโต=มจฺฉวิเสโส. รุหติ สรีเร พฺยาปนวเสนาติ โรหิตํ, รสฺส ลตฺเต โลหิตํ=รุธิรํ. อตฺตโน คุณํ กุลติ ปตฺถรตีติ โกลิโต=ทุติยคฺคสาวโก, เอวํ นามโก มรุ จ.

හැරගැනීම අර්ථයෙහි ඇති 'හර' ධාතුවෙන් ද, ඉපදීම (වැඩීම) අර්ථයෙහි ඇති 'රුහ්' ධාතුවෙන් ද, පැතිරීම අර්ථයෙහි ඇති 'කුල්' ධාතුවෙන් ද පරව 'ඉත' ප්‍රත්‍යය වෙයි. තමාගේ පැහැය (සෙනෙහස) හරණය කරයි (ගනී) යන අර්ථයෙන් 'හරිත' (විශේෂ වර්ණයක්/කොළ පැහැය) වේ. වැඩෙයි යන අර්ථයෙන් 'රෝහිත' (මත්ස්‍ය විශේෂයක්) වේ. ශරීරයෙහි පැතිරී යාමෙන් උපදියි යන අර්ථයෙන් 'රෝහිත' වන අතර, 'ර' යන්නට 'ල' යන්න ආදේශ වීමෙන් 'ලෝහිත' (රුධිරය/ලේ) වේ. තමාගේ ගුණය පතුරුවයි යන අර්ථයෙන් 'කෝලිත' (ද්විතීය මහා ශ්‍රාවකයන් වහන්සේ වන මුගලන් මහ රහතන් වහන්සේ) ද, එනමින් යුත් දෙවියෙක් ද වේ.

๗๙. ภราทีหฺยโต.

79. 'භර' ආදී ධාතූන්ගෙන් පරව 'අත' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ภร รํช ยช ปจ เอวมาทีหิ อโต โหติ. ภรตีติ ภรโต=นโฏ. นิคฺคหีตโลโป, รญฺชนฺติ เอตฺถาหิ รชตํ=สชฺฌํ. ยชิตพฺโพติ ยชโต=อคฺคิ. ปจตีติ ปจโต=สูปกาโร.

පෝෂණය කිරීම අර්ථයෙහි ඇති 'භර', ඇලීම අර්ථයෙහි ඇති 'රඤ්ජ්', පිදීම අර්ථයෙහි ඇති 'යජ්', පිසීම අර්ථයෙහි ඇති 'පච්' යන මේ ආදී ධාතූන්ගෙන් පරව 'අත' ප්‍රත්‍යය වෙයි. පෝෂණය කරයි යන අර්ථයෙන් 'භරත' (නළුවා) වේ. නිග්ගහීතය ලොප් වීමෙන්, මෙහි ඇලෙත් යන අර්ථයෙන් 'රජත' (රිදී) වේ. පිදිය යුත්තකි යන අර්ථයෙන් 'යජත' (ගින්න) වේ. පිසින්නේය යන අර්ථයෙන් 'පචත' (සූපවේදියා) වේ.

๘๐. กิรา ทีหฺยาตก.

80. 'කිර' ආදී ධාතූන්ගෙන් පරව 'ආතක' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

กิร-วิกิรเณ, อล-พนฺธเน, จิล-วสเน, เอวมาทีหิ อาตก โหติ, กิรตีติ กิราโต=สวโร, รสฺส ลกฺเก กิ- ลาโต=โสว[Pg.253]. อลตีติ อลาตํ=อุมฺมุกํ. จิลตีติ จิลาโต=มลจฺฉชาติ.

විසුරුවා හැරීම අර්ථයෙහි ඇති 'කිර', බැඳීම අර්ථයෙහි ඇති 'අල', හැඳීම අර්ථයෙහි ඇති 'චිල' යන මේ ආදී ධාතූන්ගෙන් පරව 'ආතක' ප්‍රත්‍යය වෙයි. විසුරුවා හරියි යන අර්ථයෙන් 'කිරාත' (වැද්දා) වේ. 'ර' යන්න වෙනුවට 'ල' යන්න ආදේශ වීමෙන් 'කිලාත' (සුවඳැති ද්‍රව්‍යයක් හෝ චීස් වැනි දෙයක්) වේ. බඳියි යන අර්ථයෙන් 'අලාත' (ගිනි පෙනෙල්ල) වේ. හඳියි යන අර්ථයෙන් 'චිලාත' (ම්ලේච්ඡ ජාතියක්) වේ.

๘๑. อมาทีหฺยตฺโต.

81. 'අම' ආදී ධාතූන්ගෙන් පරව 'අත්ත' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

อม มา วร กลาทีหิ อตฺโต โหติ. อมติ กาลนฺตรํ ปวตฺตตีติ อมตฺตํ=ภาชนํ. ปุพฺพสรโลโป, มานํ มตฺตํ=ปมาณํ ปริจฺเฉโท จ. วรนฺตุเนนาติ วรตฺตา=โยตฺตํ. กลติ ปริจฺฉินฺทตีติ กลตฺตํ=ภริยา.

යාම (පැවතීම) අර්ථයෙහි ඇති 'අම', මැනීම අර්ථයෙහි ඇති 'මා', වැළැක්වීම අර්ථයෙහි ඇති 'වර', ගිණීම/පැවසීම අර්ථයෙහි ඇති 'කල' යන මේ ආදී ධාතූන්ගෙන් පරව 'අත්ත' ප්‍රත්‍යය වෙයි. කාලාන්තරයක් තිස්සේ පවතී යන අර්ථයෙන් 'අමත්ත' (භාජනය) වේ. පූර්ව ස්වරය ලොප් වීමෙන්, මැනීම යන අර්ථයෙන් 'මත්ත' (ප්‍රමාණය හෝ සීමාව) වේ. මෙයින් වළක්වති (බඳිති) යන අර්ථයෙන් 'වරත්තා' (වාරපට / ලණුව) වේ. පිරිසිඳියි යන අර්ථයෙන් 'කලත්ත' (භාර්යාව) වේ.

๘๒. วาทีหิ โต.

82. 'වා' ආදී ධාතූන්ගෙන් පරව 'ත' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

วา-คมเน, ตา-ปาลเน, ตน-วิตฺถาเร, ทม-อุปสเม, อ-มคมเน, สิ-เสวายํ, สุ-สวเน, ปู ปวเน, คุป-โควเน, ยุช-สํยเม, คห-อุปาทาเน, อต-สาตจฺจคมาน, ขิป-เปรเณ, เอวมาทีหิ โต โหติ. วายตีติ วาโต=วายุ. ตายตีติ ตาโต=ปิตา. ตนุเตติ ตนฺตํ=ตนฺตโว. ทมตีติ อนฺโต=ทสโน. อมติ ยาตีติ อนฺโต=โอสานํ, โกฏฺฐาสสมีปาวยวา จ. เสวียตีติ เสโต=ธวโล. สุณนฺตุเนนาติ โสตํ=สวนํ. สวตีติ โสโต=ชลปฺปวาโห. ปุนียตีติ โปโต=พาโล. โคปียตีติ โคตฺถํ=กลาทิ. โยชนฺตฺยเนนาติ โยตฺตํ=รชฺชุ. มมายนฺเตหิ คยฺหตีติ คตฺตํ=สรีรํ. อพาธํ นิรนฺตรํ อตติ ปวตฺตตีติ อตฺตา=มนาทิ. ขิปียติ เอตฺถาติ เขตฺตํ=เกทารํ.

යාම අර්ථයෙහි ඇති 'වා', ආරක්ෂා කිරීම අර්ථයෙහි ඇති 'තා', පැතිරවීම අර්ථයෙහි ඇති 'තන', සංසිඳවීම අර්ථයෙහි ඇති 'දම', යාම අර්ථයෙහි ඇති 'අම', සේවනය කිරීමෙහි ඇති 'සි', ඇසීමෙහි ඇති 'සු', පිරිසිදු කිරීමෙහි ඇති 'පූ', රැකීමෙහි ඇති 'ගුප', දැමුමෙහි ඇති 'යුජ්', ගැනීමෙහි ඇති 'ගහ්', නිරන්තරයෙන් යාමෙහි ඇති 'අත', දැමීම/පැමිණවීමෙහි ඇති 'ඛිප' යන මේ ආදී ධාතූන්ගෙන් පරව 'ත' ප්‍රත්‍යය වෙයි. හමයි යන අර්ථයෙන් 'වාත' (හුළඟ) වේ. රකියි යන අර්ථයෙන් 'තාත' (පියා) වේ. පතුරුවයි යන අර්ථයෙන් 'තන්ත' (නූල) වේ. දමනය කරයි යන අර්ථයෙන් 'දන්ත' (දත) වේ. පවතියි යන අර්ථයෙන් 'අන්ත' (අවසානය, කෙළවර, කොටස, ළඟ ඇති කොටස) වේ. සේවනය කරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් 'සේත' (සුදු පැහැය) වේ. මෙයින් අසත් යන අර්ථයෙන් 'සෝත' (කන) වේ. ගලා යයි යන අර්ථයෙන් 'සෝත' (දිය පාර) වේ. පිරිසිදු කරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් 'පෝත' (ළදරුවා/පැටවා) වේ. රකින්නේය යන අර්ථයෙන් 'ගොත්ථ' (ගව ගාල ආදිය) වේ. මෙයින් බඳිති යන අර්ථයෙන් 'යොත්ත' (ලණුව) වේ. මමත්වයෙන් ගනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් 'ගත්ත' (ශරීරය) වේ. බාධාවකින් තොරව නිරන්තරයෙන් පවතියි යන අර්ථයෙන් 'අත්ත' (මනස ආදිය / ආත්මය) වේ. මෙහි දමනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් 'ඛෙත්ත' (කුඹුර) වේ.

๘๓. ฆราทีหิ ตก.

83. 'ඝර' ආදී ධාතූන්ගෙන් පරව 'තක' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

คร ฆร-เสจเน, สิ-เสวายํ, ทู-ปริตาปเน, มิท-สิเนเห, จิต-สญฺเจตเน, ปุส-โปสเน, วิท-ลาเภ, เอวมาทีหิ ตก [Pg.254]๔ โหติ, ฆรติ สิญฺจตีติ ฆตํ=สปฺปิ. เสวียตีติ สิโต=เสโต. ทุพฺพจตฺตา ทูยติ ปริตาเปตีติ ทูโต=เปสรกาโร. มิชฺชติ สิเนหตีติ มิตฺโต=สุหทโย. จินฺเตตีติ จิตฺตํ=วิญฺญาณํ จิตฺตกมฺมาทิ จ. โปสียตีติ ปุตฺโต=อตฺตโช. วินฺทนฺติ ปีติ มเนนาติ วิตฺตํ=ธนํ. วร-วรณสมฺภตฺตีสุ, วรณํ วตฺตํ=พฺรหฺมจริยาทิ.

වැගිරීම අර්ථයෙහි ඇති 'ගර/ඝර', සේවනය කිරීමෙහි ඇති 'සි', තැවීමෙහි ඇති 'දූ', සෙනෙහස දැක්වීමෙහි ඇති 'මිද', සිතීමෙහි ඇති 'චිත', පෝෂණය කිරීමෙහි ඇති 'පුස', ලැබීමෙහි ඇති 'විද' යන මේ ආදී ධාතූන්ගෙන් පරව 'තක' ප්‍රත්‍යය වෙයි. වගුරුවයි යන අර්ථයෙන් 'ඝත' (ගිතෙල්) වේ. සේවනය කරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් 'සිත' (සුදු පැහැය) වේ. දුර්වචන නිසා තැවෙයි යන අර්ථයෙන් 'දූත' (පණිවිඩකරුවා) වේ. සෙනෙහස දක්වයි යන අර්ථයෙන් 'මිත්ත' (මිතුරා) වේ. සිතයි යන අර්ථයෙන් 'චිත්ත' (විඥානය හෝ විසිතුරු සිතුවම් ආදිය) වේ. පෝෂණය කරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් 'පුත්ත' (පුත්‍රයා) වේ. මෙයින් සතුට ලබත් යන අර්ථයෙන් 'විත්ත' (ධනය) වේ. වැළැක්වීම සහ භක්තිය යන අර්ථයන්හි ඇති 'වර' ධාතුවෙන්, වැළැක්වීම අර්ථයෙන් 'වත්ත' (බ්‍රහ්මචර්යාව ආදී වත) වේ.

๘๔. เนตฺตาทโย.

84. 'නෙත්ත' ආදී ශබ්දයන් නිපාතනයෙන් සිද්ධ වෙයි.

เนตฺตอาทโย ตก ปรา นิปจฺจนฺเต. นี-ปาปเน, เอตฺตํ, ตุก จ นิปาตนา. นยติ ปาเปตีติ เนตฺตํ=นยนํ, เนตา จ. กร-กร-เณ, อสฺสุ, กรณํ กุตฺตํ=กิริยา. กมิสฺส อสฺสุ, กมติ ยาตีติ กุนฺโต=อาวุธวิเสโส. รม-กีฬายํ, สุปุพฺโพ, สุสฺสนิจฺจํ ทีโฆ. สุฏฺฐุ รมณํ, สุฏฺฐุ รมตีติ วา สูรโต=สุขสํวาโส. มิหิสฺสอิสฺสุ, มิหติ สิญฺจตีติ มุตฺตํ=ปสฺสาโว. ปาล=รกฺขเณ อาสฺส รสฺสตฺตํ, ญิจ. ปาลียตีติ ปลิตํ=เกสโลมานํ ชราย กตํ เสตตฺตํ, สทฺธาทิตฺตา อกาเร ตํ ยสฺส อตฺถิ โส ปลิโต=ปุมา, ปลิตา=อิตฺถี. มฺหิสฺส สิ, มิหิ จ, มฺหยนํ สิตํ=มนฺทหสิตํ, มฺหยนํ มิหิตํ=ตเทว, กุส-อกฺโกเส ตสฺส อีญ, กุสียติ อกฺโกสียตีติ กุสีโต=อลโส, สิ=พนฺธเน, ทีโฆ, เสนฺติ พนฺธนฺติ ฆราวาสํ เอตายาติ สีตา=นงฺคลเลขา, เอวมญฺเญปิ.

'නෙත්ත' ආදී ශබ්දයන් 'තක' ප්‍රත්‍යය පරව තිබියදී නිපාතනයෙන් සිද්ධ වෙයි. පැමිණවීම අර්ථයෙහි ඇති 'නී' ධාතුවෙන්, නිපාතනයෙන් 'එත්ත' බවට පත්වීමද 'තුක' ආගමයද වෙයි. පමුණුවයි යන අර්ථයෙන් 'නෙත්ත' (ඇස) සහ 'නේතෘ' (නායකයා) ද වෙයි. කිරීම අර්ථයෙහි ඇති 'කර' ධාතුවට 'උ' කාරය ආදේශ වී, කිරීම යන අර්ථයෙන් 'කුත්ත' (ක්‍රියාව) වෙයි. 'කමු' ධාතුවේ අකාරයට 'උ' කාරය වී, යයි යන අර්ථයෙන් 'කුන්ත' (විශේෂ ආයුධයක්) වෙයි. ක්‍රීඩා කිරීම අර්ථයෙහි ඇති 'රමු' ධාතුවට පෙර 'සු' උපසර්ගය යෙදී, 'සු' යන්නෙහි උකාරය දීර්ඝ වීමෙන්, මැනවින් ක්‍රීඩා කිරීම හෝ මැනවින් හැසිරේ යන අර්ථයෙන් 'සූරත' (සැපවත් වාසය) වෙයි. 'මිහ්' ධාතුවේ ඉකාරයට 'උ' කාරය වී, වගුරුවයි යන අර්ථයෙන් 'මුත්ත' (මූත්‍රා) වෙයි. ආරක්ෂා කිරීම අර්ථයෙහි ඇති 'පාල' ධාතුවේ අකාරය ලුහු (ලස්) වී, 'ණිච්' ප්‍රත්‍යය යෙදී, රකිනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් 'පලිත' (දිරාපත්වීමෙන් කෙස් රෝම සුදු වීම) වෙයි. ශ්‍රද්ධාදී ගණයේ අකාරයට 'ඉත' ප්‍රත්‍යය යෙදීමෙන්, එය ඇත්තේ යමෙකුටද හෙතෙම පුරුෂයෙකු නම් 'පලිත' ද ස්ත්‍රියක නම් 'පලිතා' ද වෙයි. 'මිහ්' ධාතුවට 'සි' ආදේශයද, සිනාසීම යන අර්ථයෙන් 'සිත' (මන්දස්මිතය) වන අතර, සිනාසීම යන අර්ථයෙන්ම 'මිහිත' ද වෙයි. ක්‍රෝධ කිරීම අර්ථයෙහි ඇති 'කුස' ධාතුවෙන් පරව 'ඊත' ප්‍රත්‍යය යෙදී, නින්දා කරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් 'කුසීත' (අලසයා) වෙයි. බැඳීම අර්ථයෙහි ඇති 'සි' ධාතුවෙන් (ඊකාරය දීර්ඝ වී), මෙයින් ගිහිගෙය බඳිත් යන අර්ථයෙන් 'සීතා' (නඟුල් ඉර) වෙයි. මෙසේ අනෙක් ඒවාද දත යුතුය.

๘๕. สมาทีหฺยโถ.

85. 'සම' ආදී ධාතූන්ගෙන් පරව 'අථ' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

สม-อุปสเม[Pg.255], ทร-ทรเณ, ทม-อุปสเม, กิลม กฺลม-เคลญฺเญ, สป-อกฺโกเส, วส-นิวาเส, อาปุพฺโพ, เอวมาทีหิ อโถ โหติ. สเมตีติ สมโถ=สมาธิ. ทรณํ ทรโถ=ปีฬา. ทมนํ ทมโถ=ทโม. กิลมนํ กิลมโถ=ปริสฺสโม. สปนํ สปโถ=สจฺจกรณํ. อาวสนฺติ เอตฺถาติ อาวสโถ=ฆรํ.

සංසිඳීම අර්ථයෙහි ඇති 'සම', පැළීම අර්ථයෙහි ඇති 'දර', දමනය කිරීමෙහි ඇති 'දම', ක්ලාන්ත වීමෙහි ඇති 'කිලම/ක්ලම', ශාප කිරීමෙහි ඇති 'සප', වාසය කිරීමෙහි ඇති 'වස' (පෙර 'ආ' උපසර්ගය ඇති) යන මේ ආදී ධාතූන්ගෙන් පරව 'අථ' ප්‍රත්‍යය වෙයි. සංසිඳුවයි යන අර්ථයෙන් 'සමථ' (සමාධිය) වෙයි. පීඩා වීම යන අර්ථයෙන් 'දරථ' (පීඩාව) වෙයි. දමනය කිරීම යන අර්ථයෙන් 'දමථ' (දමනය) වෙයි. වෙහෙසීම යන අර්ථයෙන් 'කිලමථ' (වෙහෙස) වෙයි. දිවුරීම යන අර්ථයෙන් 'සපථ' (සත්‍ය ක්‍රියාව) වෙයි. මෙහි වෙසෙත් යන අර්ථයෙන් 'ආවසථ' (ගෙය) වෙයි.

๘๖. อุปวสา วสฺโสฏ จ.

86. පෙර 'උප' උපසර්ගය සහිත 'වස' ධාතුවෙන් පරව 'අථ' ප්‍රත්‍යය වෙයි. 'වස' ධාතුවට 'ඕඨ' ආදේශය ද වෙයි.

อุปปุพฺพา วสติสฺมา อโถ โหติ, วสฺส โอฏ จาเทโส. อุปวสนฺติ เอตฺถาติ อุโปสโถ=ติถิวิเสโส, นวมหตฺถิ กุลญฺจ.

පෙර 'උප' උපසර්ගය ඇති 'වස' ධාතුවෙන් 'අථ' ප්‍රත්‍යය වෙයි, 'වස' යන්නට 'ඕඨ' ආදේශයද වෙයි. මෙහි වෙසෙත් යන අර්ථයෙන් 'උපෝසථ' (විශේෂ තිථියක් / පෝය දින) වන අතර, නවවන හස්ති කුලය ද වෙයි.

๘๗. รมา ถก.

87. 'රම' ධාතුවෙන් පරව 'ථක' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

รมติสฺมา ถก โหติ, กานุพนฺธกรณสามตฺถิยา อต การาโทปิ มโลโป. รมนฺติ กีฬนฺติ เอเตนาติ รโถ=สนฺทโน.

'රම' ධාතුවෙන් 'ථක' ප්‍රත්‍යය වෙයි. 'ක' අනුබන්ධය කිරීමේ සාමර්ථ්‍යය නිසා 'අත' ආදියේදී ද 'ම' කාරය ලොප් වෙයි. මෙයින් සතුටු වෙති (යති) යන අර්ථයෙන් 'රථ' (රථය) වෙයි.

๘๘. ติตฺถาทโย.

88. 'තිත්ථ' ආදී ශබ්දයන් නිපාතනයෙන් සිද්ධ වෙයි.

ติตฺถอาทโย ถกปรา นิปจฺจนฺเต. ตร-ตรเณ, อสฺส อิตฺตํ, ปรรูปาทิ, ตรนฺตฺยเนนาติ ติตฺถํ=นชฺชาทึ เยนาวตรนฺติ ตํ. สิจ-รกฺขเณ, เสจตีติ สิตฺตํ=มธุจฺฉิฏฺฐํ. หส-หสเน, หสนฺตฺยเนนาติ หตฺโถ=กโร, นกฺขตฺตาญฺจ. คายตีติ คาถา=ปชฺชวิเสโส. อรนฺติ ปวตฺตนฺตฺยเนนาติ อตฺโถ=ธนํ. โรคํ ตุทติ ปีเฬตีติ ตุตฺถํ=โอสธํ. ยุ-มิสฺสเน, ทีโฆ, ยวตีติ ยู- โถ=สชาติกานํ [Pg.256] ติรจฺฉานานํสมูโห. คุป-โคปเน, ทีโฆ, ปโลโป, ปฏิกูลตฺตา โคปียตีติ คูโถ=วจฺจํ, เอวมญฺเญปิ.

'තිත්ථ' ආදී ශබ්දයන් 'ථක' ප්‍රත්‍යය පරව තිබියදී නිපාතනයෙන් සිද්ධ වෙයි. එතෙරවීම අර්ථයෙහි ඇති 'තර' ධාතුවේ අකාරයට ඉකාරය ද, පරරූප ආදිය ද වී, මෙයින් එතෙර වෙති යන අර්ථයෙන් 'තිත්ථ' (තොටුපළ) වෙයි. වැගිරීම අර්ථයෙහි ඇති 'සිච' ධාතුවෙන්, වගුරුවයි යන අර්ථයෙන් 'සිත්ථ' (මී ඉටි හෝ බත් පිඬු) වෙයි. සිනාසීම අර්ථයෙහි ඇති 'හස' ධාතුවෙන්, මෙයින් සිනාසෙත් (ක්‍රියා කරත්) යන අර්ථයෙන් 'හත්ථ' (අත සහ හස්ත නැකත) වෙයි. ගායනා කරයි යන අර්ථයෙන් 'ගාථා' (විශේෂ පද්‍යය) වෙයි. මෙයින් පවතිත් යන අර්ථයෙන් 'අත්ථ' (ධනය) වෙයි. රෝගය පීඩාවට පත් කරයි යන අර්ථයෙන් 'තුත්ථ' (බෙහෙතක්) වෙයි. මිශ්‍ර කිරීම අර්ථයෙහි ඇති 'යු' ධාතුව (දීර්ඝ වී), එක් රැස් වෙයි යන අර්ථයෙන් 'යූථ' (සතුන්ගේ රංචුව) වෙයි. රැකීම අර්ථයෙහි ඇති 'ගුප' ධාතුව (දීර්ඝ වී, 'ප' ලොප් වී), පිළිකුල් සහගත බැවින් වසනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් 'ගූථ' (අසූචි) වෙයි. මෙසේ අනෙක් ඒවාද දත යුතුය.

๘๙. วส มส กุสา ถุ.

89. 'වස', 'මස', 'කුස' යන ධාතූන්ගෙන් පරව 'ථු' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

วส-นิวาเส, มส-อามสเน, กุส-อกฺโกเส, เอเตหิ ถุ โหติ. วสนฺติ เอตฺถาติ วตฺถุ=ปทตฺโถ. ทธึ อามสตีติ มตฺถุ=ทธิมณฺโฑ. กุสียติ อกฺโกสียติ เภร วนาทตฺตาติ โกตฺถุ=สิคาโล.

වාසය කිරීම අර්ථයෙහි ඇති 'වස', ස්පර්ශ කිරීමෙහි ඇති 'මස', ක්‍රෝධ කිරීමෙහි ඇති 'කුස' යන මේ ධාතූන්ගෙන් පරව 'ථု' ප්‍රත්‍යය වෙයි. මෙහි වෙසෙත් යන අර්ථයෙන් 'වත්ථု' (කාරණය/පදාර්ථය) වෙයි. දීකිරි ස්පර්ශ කරයි යන අර්ථයෙන් 'මත්ථු' (මෝරු) වෙයි. බියජනක හඬින් කෑගසයි යන අර්ථයෙන් 'කොත්ථු' (හිවලා) වෙයි.

๙๐. สก วสา ถิ.

90. 'සක' සහ 'වස' යන ධාතූන්ගෙන් පරව 'ථි' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

สก-สตฺติยํ, วส-นิวาเส, เอเตหิ ถิ โหติ. สกฺโกติ คนฺตุมเนนาติ สตฺถิ=อูรุ. วสียติ อจฺฉาทียตีติ วตฺถิ=นาภิยา อโธ.

හැකියාව අර්ථයෙහි ඇති 'සක' ධාතුවෙන්ද, වාසය කිරීම අර්ථයෙහි ඇති 'වස' ධාතුවෙන්ද පරව 'ථิ' ප්‍රත්‍යය වෙයි. මෙයින් යාමට හැක්කේය යන අර්ථයෙන් 'සත්ථි' (කලවා ප්‍රදේශය) වෙයි. වැසෙයි යන අර්ථයෙන් 'වත්ථි' (නභියෙන් පහළ ප්‍රදේශය / මුත්‍රාශය) වෙයි.

๙๑. วีโต ถิก.

91. 'වී' ධාතුවෙන් පරව 'ථික' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

วี วา-คมเนตีมสฺมา ถิก โหติ. วียนฺติ คจฺฉนฺติ เอตายาติ วีถิ=อาวลิ.

යාම අර්ථයෙහි ඇති 'වී/වා' ධාතුවෙන් පරව 'ථික' ප්‍රත්‍යය වෙයි. මෙයින් යති යන අර්ථයෙන් 'වීථි' (මාවත) වෙයි.

๙๒. สาริสฺมา รติ.

92. ණ්‍යන්ත වූ 'සෘ' (සාර) ධාතුවෙන් පරව 'රථි' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

สาริสฺมา ณฺยนฺตา รถิ โหติ. สาเรตีติ สารถิ=รถ-วาโห.

මෙහෙයවයි යන අර්ථයෙන් 'සාරථි' (රියදුරා) වෙයි.

๙๓. ตา-ตา อิถิ.

93. 'තා' සහ 'අත' යන ධාතූන්ගෙන් පරව 'ඉථි' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ตา-ปาลเน, อต-สาตจฺจคมเน, เอเตหิ อิถิ โหติ. ตายติ ปาเลตีติ ติถิ=ปฏิปทาทิ, อตติ คจฺฉตีติ อติถิ=อพฺภาคโต.

ආරක්ෂා කිරීම අර්ථයෙහි ඇති 'තා', නිරන්තරයෙන් යාම අර්ථයෙහි ඇති 'අත' යන මේ ධාතූන්ගෙන් පරව 'ඉථි' ප්‍රත්‍යය වෙයි. ආරක්ෂා කරයි යන අර්ථයෙන් 'තිථි' (පෑළවිය ආදී තිථි) වෙයි. යයි යන අර්ථයෙන් 'අතිථි' (අමුත්තා) වෙයි.

๙๔. อิสา ถี.

94. 'ඉස' ධාතුවෙන් පරව 'ථී' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

อิสติสฺมา [Pg.257] ถี โหติ. อิจฺฉติ อิจฺฉียตีติ วา อิตฺถี=นารี.

Is ධාතුවෙන් thī ප්‍රත්‍යය වෙයි. කැමති වෙයි හෝ කැමති කරනු ලැබෙයි යන අර්ථයෙන් itthī (ස්ත්‍රී/නාරී) නම් වේ.

๙๕. รุท ขุท มุท มท ฉิท สูท สป กมา ทก.

95. Ruda, khuda, muda, mada, chida, sūda, sapa, kama යන ධාතූන්ගෙන් daka ප්‍රත්‍යය වෙයි.

เอเตหิ ทก โหติ. รุทตีติ รุทฺโท=อุมาปติ. รสฺส ลตฺเต ลุทฺโท=เนสาโท. ขุทติ อสหตีติ ขุทฺโท=นีโจ. โมทนฺติ เอตายาติ มุทฺทา=สกฺขรมงฺคุลิยํ. มชฺชนฺติ อสฺมินฺติ มทฺโท=ชนปโท. ฉิชฺชตีติ ฉิทฺทํ=รนฺธํ. อูสฺส รสฺสตฺตํ, สูทติ สามิเกหิ ภตึ ปกฺขรตีติ สุทฺโท=วสโล. สปนฺตุเนนาติ สทฺโท=โสตวิสโย. กามียตีติ กนฺโท=มูลวิเสโส.

මොවුන්ගෙන් daka ප්‍රත්‍යය වෙයි. හඬයි යන අර්ථයෙන් rudda (රුද්‍ර - ශිව) වේ. 'ර' යන්නට 'ල' යන්න වීමෙන් ludda (ලුද්ද - වැද්දා) වේ. පෙළෙයි, නොඉවසයි යන අර්ථයෙන් khudda (කුද්ද - පහත්/කුඩා) වේ. මෙයින් සතුටු වෙති යන අර්ථයෙන් muddā (මුද්‍රාව/ඇඟිලි මුදුව) වේ. මෙහි මත්වෙති (ඇලෙති) යන අර්ථයෙන් madda (මද්ද - ජනපදය) වේ. කැපෙයි යන අර්ථයෙන් chidda (ඡිද්ද - සිදුර) වේ. 'ඌ' යන්න ලුහු වීමෙන්, ස්වාමිවරුන්ගෙන් වැටුප් ලබයි යන අර්ථයෙන් sudda (ශුද්‍ර - වසලයා/සේවකයා) වේ. මෙයින් ශබ්ද කරත් යන අර්ථයෙන් saddo (ශබ්දය - කන් විෂය) වේ. කැමති කරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් kando (කන්ද - අල වර්ගයක්) වේ.

๙๖. กุนฺทาทโย.

96. Kunda ආදී ශබ්ද දත යුතුය.

กุนฺทอาทโย ทกอนฺตา นิปจฺจนฺเต. กมิสฺส อสฺสุ, กามียตีติ กุนฺโท=ปุปฺผวิธสโส, มณิสฺส มน, มญฺญเตติ มนฺโท=ชโฬ. วุณาติสฺส พุน, วุณียติ สํวรียตีติ พุนฺโท=มูลปฺปเทโส. นินฺท-ครหายํ, นโลโป, นินฺทียตีติ นิทฺทา=โสปฺปํ. อุนฺท-กิเลทเน, นโลโป, อุนฺทติ กิเลทตีติ อุทฺโท=ชลพิฬาโล. สํปุพฺพสฺส อุนฺทิสฺส จ, สมฺมา อุนฺทติ กิเลทตีติ สมุทฺโท=สาคโร. ปุล-มหตฺตหึ สาญาเณสุ, อิมุญ, ปุลติ หึสตีติ ปุลินฺโท=สวโร. เอวํ-มญฺเญปิ.

Kunda ආදී daka ප්‍රත්‍යයාන්ත ශබ්ද නිපාතනයෙන් සිද්ධ වෙයි. Kama ධාතුවේ 'අ' යන්නට 'උ' යන්න වීමෙන්, කැමති කරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් kundo (කුන්ද මල) වේ. Maṇa ධාතුවට 'මන' යන්න වීමෙන්, සිතයි යන අර්ථයෙන් mando (මන්ද - මෝඩයා) වේ. Vuṇā ධාතුවට 'බුන' යන්න වීමෙන්, වැසෙයි යන අර්ථයෙන් bundo (බුන්ද - මුල් කොටස) වේ. ගර්හාවෙහි වැටෙන ninda ධාතුවේ 'න' ලොප් වීමෙන්, නින්දාවට පත්වෙයි යන අර්ථයෙන් niddā (නිද්‍රාව/නින්ද) වේ. තෙත් කිරීමෙහි වැටෙන unda ධාතුවේ 'න' ලොප් වීමෙන්, තෙත් කරයි යන අර්ථයෙන් uddo (උද්ද - දිය බල්ලා) වේ. Saṃ පූර්වක unda ධාතුවෙන්, මැනවින් තෙත් කරයි යන අර්ථයෙන් samuddo (සමුද්‍රය - සාගරය) වේ. මහත් බවෙහි හා හිංසාවෙහි වැටෙන pula ධාතුවට 'ඉමු' දේශය වීමෙන්, හිංසා කරයි යන අර්ථයෙන් pulindo (පුලින්ද - වැද්දා) වේ. මේ අයුරින් අන්‍යයන්ද දත යුතුය.

๙๗. ททา ทุ.

97. Dada ධාතුවෙන් du ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ทท-ทาเนตีมสฺมา ทุ โหติ. ทุกฺขํ ททาตีหิ ททฺทุ=กุฏฺฐวิเสโส.

දීමෙහි වැටෙන dada ධාතුවෙන් du ප්‍රත්‍යය වෙයි. දුක දෙයි යන අර්ථයෙන් daddu (දද්‍රැ - කුෂ්ඨ විශේෂයක්) වේ.

๙๘. ขนาน ทม รมา โธ.

98. Khana, ana, dama, rama යන ධාතූන්ගෙන් dho ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ขน [Pg.258] ขณ-อวทารเณ, อน-ปาณเน, ทม-อุปสเม, รม-กีฬายํ, เอเตหิ โธ โหติ. ญาเณน ธญฺญเตติ ขนฺโธ=ราสิ. อนติ ชีวติ เอเตนาติ อนฺโธ=อจกฺขุโก. ทเมตพฺโพติ ทนฺโธ=ชโฬ, รมนฺติ เอตฺถ สปฺปาทโยติ รนฺธํ=ฉิทฺทํ.

කැණීමෙහි වැටෙන khana (හෝ khaṇa) ධාතුවද, හුස්ම ගැනීමෙහි වැටෙන ana ධාතුවද, සන්සිඳීමෙහි වැටෙන dama ධාතුවද, ක්‍රීඩාවෙහි වැටෙන rama ධාතුවද යන මොවුන්ගෙන් dho ප්‍රත්‍යය වෙයි. ඥානයෙන් දරනු ලැබේ (හෝ ගොඩගසනු ලැබේ) යන අර්ථයෙන් khandho (ස්කන්ධය - රාශිය) වේ. මෙයින් ජීවත් වෙයි යන අර්ථයෙන් andho (අන්ධයා - ඇස් නැත්තා) වේ. දමනය කළ යුත්තා යන අර්ථයෙන් dandho (දන්ධ - අලසයා/මෝඩයා) වේ. මෙහි සර්පාදීහු හැසිරෙති යන අර්ථයෙන් randhaṃ (රන්ධ්‍රය - සිදුර) වේ.

๙๙. มุทฺธา ทโย.

99. Muddhā ආදී ශබ්ද දත යුතුය.

มุทฺธอาทโย ธนฺตา นิปจฺจนฺเต. มุท-โตเส, โอตฺตาภาโว, โมทนฺติ เอตฺถ อูกาติ มุทฺธา=มตฺถโก. อร-คมเน, อรนฺติ ยนฺติ เอตฺถาติ อทฺธา=มคฺโค, กาโล จ, อทฺธํ=อุปทฺธํ. คิธ-อภิ กงฺขายํ, อิสฺส อตฺตํ, เคธตีติ คทฺโธ=คิชฺโฌ. วิธ-เวธเน, เอตฺตาภาโว, ปริวชฺฌตีติ วิทฺธํ=วิมลํ, เอวมญฺเญปิ.

Muddhā ආදී 'ධ' කාරාන්ත ශබ්ද නිපාතනයෙන් සිද්ධ වෙයි. Muda (සන්තෝෂයෙහි) ධාතුවෙන්, 'ඕ' භාවය නොවීමෙන්, මෙහි උකුණෝ වෙසෙති යන අර්ථයෙන් muddhā (හිස/මස්තකය) වේ. Ara (ගමනෙහි) ධාතුවෙන්, මෙහි යති යන අර්ථයෙන් addhā (මාර්ගය හා කාලය) ද, addhaṃ යන්නෙන් අර්ධය ද වේ. Gidha (ආශාවෙහි) ධාතුවේ 'ඉ' යන්නට 'අ' යන්න වීමෙන්, ගිජු වෙයි යන අර්ථයෙන් gaddho (ගිජුලිහිණියා) වේ. Vidha (විදීමෙහි) ධාතුවේ 'ඒ' භාවය නොවීමෙන්, දුරු කරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් viddhaṃ (විද්ධ - පිරිසිදු/නිර්මල) වේ. මේ අයුරින් අන්‍යයන්ද දත යුතුය.

๑๐๐. สีโต ธุก.

100. Sī ධාතුවෙන් dhuka ප්‍රත්‍යය වෙයි.

เสติสฺมา ธุก โหติ. สยนฺติ เอตายาติ สีธุ=สุราวิเสโส.

Sī ධාතුවෙන් dhuka ප්‍රත්‍යය වෙයි. මෙයින් නිදති (මත්වෙති) යන අර්ථයෙන් sīdhu (සීධු - මද්‍යසාර විශේෂයක්) වේ.

๑๐๑. วรารกรตรทรยมอชฺชมิถสกา กุโน.

101. Vara, ara, kara, tara, dara, yama, ajja, mitha, saka යන ධාතූන්ගෙන් kuno ප්‍රත්‍යය වෙයි.

วร-วรณสมฺภตฺตีสุ, อร-คมเน, กร-กรเณ, ตร-ตร-เณ ทร-วิทารเณ, ยม-อุปรเม, อชฺช สชฺช-อชฺชเน, มิถ-สงฺคเม, สก-สตฺติยํ, เอเตหิ กุโน โหติ. ‘‘รา นสฺส โณ’’ติ (๕-๑๗๑) นสฺส ณตฺตํ, วาเรตีติ วรุโณ=เอวํนามโก อิสิ, เทวราชา, ปาทโป จ. อรติ คจฺฉตีติ อรุโณ=สูริโย, ตสฺส [Pg.259] สารถิ จ. ปรทุกฺเข สติ สาธูนํ หทยกมฺมนํ กโรตีติ กรุณา=ทยา. พาลภาวํ อตรีติ ตรุโณ=ยุวา. ‘‘ณิณาปิน’’นฺติ (๕.๑๖๐) โยควิภาคา ณิโลโป, วิทาเรตีติ ทารุโณ=กกฺขโฬ. ยเมติ ปาวํ นาเสตีติ ยมุนา=เอกา มหานที. อชฺชติ ธนสญฺจยํ กโรตีติ อชฺชุโน=ราชา, รุกฺขวิเสโส จ. มิโถ สงฺคโม มิถุนํ=ปุมิตฺถิยุคฬํ. สกฺโกตีติ สกุโน=ปกฺขี. นทาทิปาฐา วีมฺหิ=สกุนี. ‘‘ตถนรานํฏฏฺฐณลา’’ติ (๑-๒๗) วา ณตฺเต=สกุโณ, สกุณิ.

තේරීමෙහි/වැළකීමෙහි vara ධාතුව, ගමනෙහි ara ධාතුව, කිරීමෙහි kara ධාතුව, එතරවීමෙහි tara ධාතුව, පැලීමෙහි dara ධාතුව, සන්සිඳීමෙහි yama ධාතුව, ධන රැස් කිරීමෙහි ajja (හෝ sajja) ධාතුව, එක්වීමෙහි mitha ධාතුව, හැකියාවෙහි saka ධාතුව යන මොවුන්ගෙන් kuno ප්‍රත්‍යය වෙයි. 'Rā nassa ṇo' සූත්‍රයෙන් 'න' යන්නට 'ණ' යන්න වීමෙන්, වළක්වයි යන අර්ථයෙන් varuṇo (වරුණ - එනමින් යුත් ඉසිවරයෙක්, දේවරාජයෙක් සහ වෘක්ෂයෙක්) වේ. යයි යන අර්ථයෙන් aruṇo (අරුණ - සූර්යයා සහ සාරථියා) වේ. පරදුකෙහිදී සත්පුරුෂයන්ගේ හදවත කම්පා කරවයි යන අර්ථයෙන් karuṇā (කරුණාව) වේ. ළදරු බව ඉක්මවීය යන අර්ථයෙන් taruṇo (තරුණයා) වේ. 'Ṇiṇāpina' සූත්‍රයේ යෝගවිභාගයෙන් 'ණ' ලොප් වීමෙන්, කපයි යන අර්ථයෙන් dāruṇo (දාරුණ - රළු/භයානක) වේ. පව් නසයි යන අර්ථයෙන් yamunā (යමුනා නදිය) වේ. ධන රැස් කරයි යන අර්ථයෙන් ajjuno (අර්ජුන රජු සහ කුඹුක් ගස) වේ. අන්‍යෝන්‍ය එක්වීම යන අර්ථයෙන් mithunaṃ (මිථුන - ස්ත්‍රී පුරුෂ යුවළ) වේ. හැකියා ඇත්තේය යන අර්ථයෙන් sakuno (පක්ෂියා) වේ. නදාදි පාඨයෙන් 'ඊ' වීමෙන් sakunī (කිරිල්ලී) වේ. 'Tathanarānaṃṭaṭṭhaṇalā' සූත්‍රයෙන් විකල්පයෙන් 'ණ' වීමෙන් sakuṇo, sakuṇi වේ.

๑๐๒. อชา อิโน.

102. Aja ධාතුවෙන් ino ප්‍රත්‍යය වෙයි.

อช วช-คมเน ตีมสฺมา อิโน โหติ. อชติ วิกฺกยํ ยาตีติ อชินํ=จมฺมํ.

ගමනෙහි වැටෙන aja (හෝ vaja) ධාතුවෙන් ino ප්‍රත්‍යය වෙයි. විකිණීමට/ඇඳීමට යයි යන අර්ථයෙන් ajinaṃ (අජින - සම/හම) වේ.

๑๐๓. วิปินาทโย.

103. Vipina ආදී ශබ්ද දත යුතුය.

วิปินอาทโย อินนฺตา นิปจฺจนฺเต. วป-พีชนิกฺเขเป, อสฺส อิตฺตํ, วปนฺติ เอตฺถาติ วิปินํ=วนํ. สุป-สเย, สุปนฺติ เอเตนาติ สุปินํ=นิทฺทา, สุปนฺเตน ทิฏฺฐญฺจ. ตุท-พฺยถเน, ทสฺส โห, ตุทติ สตฺเต ปีเฬตีติ ตุหินํ=หิมํ. กปฺป-สามตฺถิเย, กปฺปติ ริปโว วิเชตุํ สมตฺเถตีติ กปฺปิโน=ราชา. กม-ปทวิกฺเขเป, อสฺส อุตฺตํ, กมนฺติ เอตฺถ มีนาทโย ปวิสนฺตีติ กุมินํ=มจฺฉพนฺธโนปกรณวิเสโส. ทา-ทาเน, เทนฺติ เอตสฺมินฺติ ทินํ=ทิวโส, เอวมญฺเญปิ.

Vipina ආදී inantā (ඉන ප්‍රත්‍යයාන්ත) ශබ්ද නිපාතනයෙන් සිද්ධ වෙයි. වැපිරීමෙහි වැටෙන vapa ධාතුවේ 'අ' යන්නට 'ඉ' යන්න වීමෙන්, මෙහි බීජ වැටෙති යන අර්ථයෙන් vipinaṃ (විපින - වනය) වේ. සැතපීමෙහි වැටෙන supa ධාතුවෙන්, මෙයින් නිදති යන අර්ථයෙන් හෝ නිදන්නා දකින දෙය යන අර්ථයෙන් supinaṃ (සුපින - සිහිනය/නින්ද) වේ. පෙළීමෙහි වැටෙන tuda ධාතුවේ 'ද' යන්නට 'හ' යන්න වීමෙන්, සත්වයන් පෙළයි යන අර්ථයෙන් tuhinaṃ (තුහින - හිම/පිණි) වේ. සමර්ථ භාවයෙහි වැටෙන kappa ධාතුවෙන්, සතුරන් ජය ගැනීමට සමර්ථ වෙයි යන අර්ථයෙන් kappino (කප්පින රජු) වේ. පියවර තැබීමෙහි වැටෙන kama ධාතුවේ 'අ' යන්නට 'උ' යන්න වීමෙන්, මෙහි මසුන් පිවිසෙති යන අර්ථයෙන් kuminaṃ (කෙමන/මස් මරණ උපකරණය) වේ. දීමෙහි වැටෙන dā ධාතුවෙන්, මෙහි (ආලෝකය) දෙයි යන අර්ථයෙන් dinaṃ (දින - දවස) වේ. මේ අයුරින් අන්‍යයන්ද දත යුතුය.

๑๐๔. กิรา กโน.

104. Kira ධාතුවෙන් kano ප්‍රත්‍යය වෙයි.

กิรติสฺมา [Pg.260] กโน โหติ. นสฺส โณ, กิรนฺติ วิกิรนฺตีติ กิรณา=รํสิโย.

විසුරුවීමෙහි වැටෙන kira ධාතුවෙන් kano ප්‍රත්‍යය වෙයි. 'න' යන්නට 'ණ' යන්න වීමෙන්, විසුරුවයි යන අර්ථයෙන් kiraṇā (කිරණ - රශ්මිය) වේ.

๑๐๕. ที ชิอิมีหิ นก.

105. Dī, ji, i, mī යන ධාතූන්ගෙන් naka ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ที-ขเย, ชิ-ชเย, อิ-อชฺเฌนคตีสุ, มี-หึสายํ, เอเตหิ นก โหติ. อเทสิ ขยมคมาสีติ ทีโน=นิทฺธโน. ปญฺจมาเร อชินีติ ชิโน=พุทฺโธ. เอสิ อิสฺสรตฺตมคมาสีติ อิโน=สามี. มียเต หึสียเตติ มีโน=มจฺโฉ.

ක්ෂය වීමෙහි dī ධාතුව, ජය ගැනීමෙහි ji ධාතුව, ඉගෙනීමෙහි හා ගමනෙහි i ධාතුව, හිංසාවෙහි mī ධාතුව යන මොවුන්ගෙන් naka ප්‍රත්‍යය වෙයි. ක්ෂය වීමට ගියේය යන අර්ථයෙන් dīno (දීන - දිළිඳු) වේ. පස්මරුන් ජය ගත්තේය යන අර්ථයෙන් jino (ජින - බුදුරජාණන් වහන්සේ) වේ. ඓශ්චර්යයට පැමිණියේය යන අර්ථයෙන් ino (ඉන - ස්වාමියා) වේ. හිංසා කරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් mīno (මීන - මත්ස්‍යයා) වේ.

๑๐๖. สิธาวีวาหิ โน.

106. Si, dhā, vī/vā යන ධාතූන්ගෙන් no ප්‍රත්‍යය වෙයි.

สิ-พนฺธเน, ธา-ธารเณ, วี วา-คมเน, เอเตหิ โน โหติ. เสติ พนฺธตีติ เสโน=สสาทโน เสนา=จมู. ธาเรตีติ ธานา=ภชฺชิตยโว. เวติ ปวตฺตตีติ เวโน=หีนชาติ. สตฺเตสุ วาติ ปวตฺตตีติ วานํ=ตณฺหา.

බැඳීමෙහි si ධාතුව, දැරීමෙහි dhā ධාතුව, ගමනෙහි vī/vā ධාතුව යන මොවුන්ගෙන් no ප්‍රත්‍යය වෙයි. බඳියි (ගොදුරු අල්ලා ගනියි) යන අර්ථයෙන් seno (උකුස්සා) ද, senā (සේනාව) ද වේ. දරයි යන අර්ථයෙන් dhānā (ධාන්‍ය/බැදපු යව) වේ. පවතියි යන අර්ථයෙන් veno (වේන - පහත් කුලයක්) වේ. සත්වයන් කෙරෙහි පවතියි යන අර්ථයෙන් vānaṃ (වාන - තණ්හාව) වේ.

๑๐๗. อูนาทโย.

107. Ūna ආදී ශබ්ද දත යුතුය.

อูนอาทโย นนฺตา นีปจฺจนฺเต. อูห-วิตกฺเก, หโลโป, อูหนํ อูโน=อปุณฺโณ. หิ-คติยํ, ทีฆตฺตํ, เหสิ หีนตฺตมคมีติ หีโน=นิหีโน. จิ-จเย, ทีฆตฺตํ, จยนฺติ เอตฺถ รตนานีติ จีโน=ชนปโท. หนิสฺส ชโฆ, หญฺญตีติ ชฆนํ=กฏิ. ฐาสฺส เถ ฐาติ ปวตฺตตีติ เถโน=โจโร. อุนฺทิสฺส โอโท, อุนฺทียตีติ โอทโน=อนฺนํ. อนฺนํ. รํชิสฺส นิคฺคหีตโลโป, อก จ, รํชเต อเนนาติ รชนํ=ราโค. รญฺชนฺติ เอตฺถาติ รชนี=รตฺติ. ปทิสฺส ชุนุก[Pg.261], ปชฺชติ คจฺฉตีติ ปชฺชุนฺโน=อินฺโท, เมโฆ จ. คมิสฺส คง, คจฺฉนฺติ เอตฺถ วิหงฺคาทโยติ คคนํ=อนฺตลิกฺขํ, เอวมญฺเญปิ.

Ūna ආදී 'න' කාරāන්ත ශබ්ද නිපාතනයෙන් සිද්ධ වෙයි. කල්පනා කිරීමෙහි ūha ධාතුවේ 'හ' ලොප් වීමෙන්, ඌනතාවය යන අර්ථයෙන් ūno (අඩු/නොපිරුණු) වේ. ගමනෙහි hi ධාතුවේ ස්වරය දීර්ඝ වීමෙන්, පහත් බවට පැමිණියේය යන අර්ථයෙන් hīno (හීන - පහත්) වේ. රැස්කිරීමෙහි ci ධාතුවේ ස්වරය දීර්ඝ වීමෙන්, මෙහි රත්නාදිය රැස් කරති යන අර්ථයෙන් cīno (චීන දේශය) වේ. Hana ධාතුවට 'ජඝ' වීමෙන්, නැසෙයි යන අර්ථයෙන් jaghanaṃ (ජඝන - උකුළ/නිතඹ) වේ. Ṭhā ධාතුවට 'ථේ' වීමෙන්, රහසේ සිටියි යන අර්ථයෙන් theno (ථේන - සොරා) වේ. Unda ධාතුවට 'ඕද' වීමෙන්, තෙත් කරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් odano (ඕදන - බත) වේ. Rañja ධාතුවේ නිග්ගහීත ලොප් වී 'අක' දේශය වීමෙන්, මෙයින් පාට කරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් rajanaṃ (සායම්/රාගය) ද, මෙහි සත්තු ඇලෙති යන අර්ථයෙන් rajanī (රාත්‍රිය) ද වේ. Pada ධාතුවට 'ජුනුක' වීමෙන්, යයි (වැස්ස වස්වයි) යන අර්ථයෙන් pajjunno (පජ්ජුන්න - ශක්‍රයා/වැහි වලාකුළ) වේ. Gama ධාතුවට 'ගඟ' වීමෙන්, මෙහි පක්ෂීහු යති යන අර්ථයෙන් gaganaṃ (ගගන - අහස) වේ. මේ අයුරින් අන්‍යයන්ද දත යුතුය.

๑๐๘. วี ปตา ตโน.

108. Vī, pata යන ධාතූන්ගෙන් tano ප්‍රත්‍යය වෙයි.

วี วา-คมเน, ปต ปถ-คมเน, เอเตหิ ตโน โหติ. เวติ ปวตฺตติ เอเตนาติ เวตนํ=ภติ. ปตนฺติ เอตฺถาติ ปตฺตนํ=นครํ.

ගමනෙහි වැටෙන vī (vā) ධාතුවෙන්ද, ගමනෙහිම වැටෙන pata (patha) ධාතුවෙන්ද tano ප්‍රත්‍යය වෙයි. මෙයින් පවතියි යන අර්ථයෙන් vetanaṃ (වේතනය - වැටුප) වේ. මෙහි පැමිණෙති යන අර්ථයෙන් pattanaṃ (වරාය/නගරය) වේ.

๑๐๙. รมา ตนก.

109. Rama ධාතුවෙන් tanaka ප්‍රත්‍යය වෙයි.

รม กีฬายมิจสฺมา ตนก โหติ. ‘‘คมาทิรานํ โลโปนฺตสฺสา’’ติ (๕.๑๐๙) มโลโป, รมนฺติ เอตฺถาติ รตนํ=มณิ อาที, หตฺถมตฺตญฺจ.

ක්‍රීඩාවෙහි වැටෙන rama ධාතුවෙන් tanaka ප්‍රත්‍යය වෙයි. 'Gamādirānaṃ lopontassā' සූත්‍රයෙන් අග 'ම' යන්න ලොප් වීමෙන්, මෙහි සතුටු වෙති යන අර්ථයෙන් ratanaṃ (රත්නය - මැණික් ආදිය සහ රියනක් පමණ ප්‍රමාණය) වේ.

๑๑๐., สู ภาหิ นุก,

110., Sū, bhā යන ධාතූන්ගෙන් nuka ප්‍රත්‍යය වෙයි.

สู-ปสเว, ภา-ทิตฺติยํ, เอเตหิ นุก โหติ. ปสวียตีติ สูนุ=ปุตฺโต. ภาติ ทิพฺพตีติ ภานุ=สูริโย.

බිහි කිරීමෙහි sū ධාතුවෙන්ද, බැබළීමෙහි bhā ධාතුවෙන්ද nuka ප්‍රත්‍යය වෙයි. උපදවනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් sūnu (පුත්‍රයා) ද, බබළයි යන අර්ථයෙන් bhānu (භානු - සූර්යයා) ද වේ.

๑๑๑. ธาสฺเส จ.

111. Dhā ධාතුවෙන් nuka ප්‍රත්‍යය වෙයි, එමෙන්ම dhā හි 'ආ' යන්නට 'ඒ' වෙයි.

ธา-ธารเณตีมสฺมา นุก โหติ, ธาสฺส เอ จ. ธาเรตีติ เธนุ=คาวี.

දැරීමෙහි වැටෙන dhā ධාතුවෙන් nuka ප්‍රත්‍යය වෙයි, dhā හි 'ආ' යන්නට 'ඒ' යන්නද වෙයි. කිරි දරයි යන අර්ථයෙන් dhenu (ධේනු - එළදෙන) වේ.

๑๑๒. วตฺตา ฏาว ธมาเสหฺยนิ.

112. Vatta, ṭā, dhama, asa යන ධාතූන්ගෙන් ani ප්‍රත්‍යය වෙයි.

วตฺต-วตฺตเน, อฏ-คมนตฺโถ, อว-รกฺขเณ, ธม-สทฺเท, อส-เขปเน, เอเตหิ อนิ โหติ. วตฺตนฺติ เอเตนาติ วตฺตนิ=ตสรทณฺฑํ. วีมฺหิ วตฺตนี=ปนฺโถ. อฏเต คมฺมเตติ อฏนิ= มญฺจงฺโค[Pg.262]. สตฺเต อวติ รกฺขตีติ อวนิ=มหี. ธมนฺติ เอเตน วีณาทโยติ ธมนิ=สีรา. ทณฺฑตฺถาย อสียเต ขิปียเตติ อสนิ=กุลิสํ.

‘වත්ත’ (පැවැත්මෙහි), ‘අට’ (ගමනාර්ථයෙහි), ‘අව’ (ආරක්ෂාවෙහි), ‘ධම’ (ශබ්දයෙහි), ‘අස’ (පෙරළීමෙහි/හෙළීමෙහි) යන මේ ධාතූන්ගෙන් ‘අනි’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. මෙයින් පවත්වත් (නූල් පවත්වත්) යනු ‘වත්තනි’ (නූල් කටින කූර) යි. ස්ත්‍රී ලිංගයේදී ‘වත්තනී’ (මඟ) යි. හැසිරෙයි/යයි යනු ‘අටනි’ (ඇඳ කණුව/ඇඳ ලීය) යි. සත්ත්වයන් රකියි යනු ‘අවනි’ (පොළොව) යි. මෙයින් වීණා ආදිය නාද කෙරෙත් යනු ‘ධමනි’ (නහර) යි. දඬුවම් පිණිස හෙළනු ලබයි යනු ‘අසනි’ (හෙන හඬ/විදුලිය) යි.

๑๑๓. ยุโต นิ.

113. ‘යු’ ධාතුවෙන් ‘නි’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ยุ-มิสฺสเนตีมสฺมา นิ โหติ. ยวนฺติ สตฺตา อเนน เอตีภาวํ คจฺฉนฺตีติ โยนิ=ภคํ, อณฺฑชาทิโยนิ จ.

‘යු’ (මිශ්‍ර කිරීමෙහි) යන මේ ධාතුවෙන් ‘නි’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. සත්ත්වයෝ මෙයින් එක්බවට (උත්පත්තියට) පැමිණෙත් යනු ‘යොනි’ (උත්පත්ති ස්ථානය/ස්ත්‍රී නිමිත්ත සහ අණ්ඩජාදි උපත් ක්‍රම) යි.

(อิติ ตวคฺคปจฺจยวิธานํ).

(මෙසේ ත-වර්ග ප්‍රත්‍ය විධානය නිමියේය).

๑๑๔. จมาป ปา วปา โป.

114. ‘චම’, ‘අප’, ‘පා’, ‘වප’ යන ධාතූන්ගෙන් ‘පො’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

จม-อทเน, อป-ปาปุณเน, ปา-รกฺขเณ, วป-พีชนิกฺเขเป, เอเตหิ โป โหติ. จมนฺติ อทนฺติ เอตฺถาติ จมฺปา=นครํ, อเปสิ อีสกมตฺตมคมาสีติ อปฺปํ=อพหุ. อปายํ ปาติ รกฺขตีติ ปาปํ-กิพฺพิสํ. วปนฺติ เอตฺถาติ วปฺโป=เกทารํ.

‘චම’ (කෑමෙහි/අනුභවයෙහි), ‘අප’ (පැමිණීමෙහි), ‘පා’ (ආරක්ෂාවෙහි), ‘වප’ (බීජ වැපිරීමෙහි) යන මේ ධාතූන්ගෙන් ‘පො’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. මෙහි (මිනිස්සු) අනුභව කරති (භුක්ති විඳිති) යනු ‘චම්පා’ (නගරය) යි. මඳක් පමණක් පැමිණියේය යනු ‘අප්පං’ (අල්ප වූ/නොබෝ වූ) යි. අපායෙන් වළකයි (රකියි) යනු ‘පාපං’ (පව/අකුසලය) යි. මෙහි වපුරති යනු ‘වප්පො’ (කුඹුර/ලියැද්ද) යි.

๑๑๕. ยุ ถุ กูนํ ทีโฆ จ.

115. ‘යු’, ‘ථු’, ‘කු’ යන ධාතූන්ගෙන් ‘පො’ ප්‍රත්‍යය වෙයි, ඒවායේ ස්වරය දීර්ඝ ද වෙයි.

ยุ-มิสฺสเน, ถุ-อภิตฺถเว, กุ-สทฺเท, เอเตหิ โป โหติ, เอเตสํ ทีโฆ จ. ทีฆวิธานสามตฺถิยา โอตฺตาภาโว. ยวนฺติ สห วตฺตนฺติ เอตฺถาติ ยูโป=ยญฺญยฏฺฐิ, ปาสาโท จ. ถวียตีติ ถูโป=เจติยํ. กวนฺติ นทนฺติ เอตฺถาติ กูโป=อุทปาโน.

‘යු’ (මිශ්‍ර කිරීමෙහි), ‘ථු’ (ප්‍රශංසා කිරීමෙහි), ‘කු’ (ශබ්ද කිරීමෙහි) යන මේ ධාතූන්ගෙන් ‘පො’ ප්‍රත්‍යය වෙයි, ඒවායේ (ස්වරය) දීර්ඝ ද වෙයි. දීර්ඝ කිරීමේ ශක්තිය නිසා (යු ධාතුවේ උකාරයට) ‘ඕ’ කාර වීමක් සිදු නොවේ. මෙහි එක්ව පවතිත් යනු ‘යූපො’ (යාග කණුව, ප්‍රාසාදය) යි. ස්තුති කරනු ලබයි යනු ‘ථූපො’ (චෛත්‍යය) යි. නාද කෙරෙත්/හඬ නඟත් යනු ‘කූපො’ (ළිඳ) යි.

๑๑๖. ขิป สุป นีสู ปูหิ ปก.

116. ‘ඛිප’, ‘සුප’, ‘නී’, ‘සූ’, ‘පූ’ යන ධාතූන්ගෙන් ‘පක’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ขิป-เปรเณ, สุป-สเย, นี-นเย, สู-ปสเว, ปู-ปวเน, เอเตหิ ปก โหติ. ขปติ ขยํ คจฺฉตีติ ขิปฺปํ=สีฆํ. สุปนฺติ [Pg.263] เอตฺถ สุนขาทโยติ สุปฺปํ=ปปฺโผฏนํ. นยนฺติ เอตสฺมา ผลนฺติ นิโป=รกฺโข. สวติ รุจึ ชเนตีติ สูโป=พฺยญฺชนวิเสโส. ปวียติ มริจชีรกาทีหิ ปวิตฺตํ กรียตีติ ปูปํ=ขชฺชกํ.

‘ඛිප’ (යැවීමෙහි/පෙරළීමෙහි), ‘සුප’ (සැතපීමෙහි), ‘නී’ (පැමිණවීමෙහි), ‘සූ’ (වැදීමෙහි/උත්පාදනයෙහි), ‘පූ’ (පිරිසිදු කිරීමෙහි) යන මේ ධාතූන්ගෙන් ‘පක’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. ක්ෂය වීමට යයි යනු ‘ඛිප්පං’ (ශීඝ්‍ර වූ/කෙටි කලකින් වන) යි. මෙහි බල්ලෝ ආදීහු නිදති යනු ‘සුප්පං’ (කුල්ල/සුළඟින් පොළන උපකරණය) යි. මෙයින් ඵල ලබති/පමුණුවති යනු ‘නිපො’ (කඩොල් ගස) යි. රසය උපදවයි යනු ‘සූපො’ (ව්‍යංජන විශේෂය) යි. ගම්මිරිස්, සූදුරු ආදියෙන් පිරිසිදු කරනු ලබයි (සකස් කරනු ලබයි) යනු ‘පූපං’ (කැවුම් ආදි කෑම වර්ග) යි.

๑๑๗. สิปฺปาทโย.

117. ‘සිප්ප’ ආදීහු ‘පක’ ප්‍රත්‍යය අන්ත කොට නිපාතනය වෙත්.

สิปฺปอาทโย ปกอนฺตา นิปจฺจนฺเต. สปิสฺส อสฺสอิตฺตํ, สปติ อเนนาติ สิปฺปํ=กลา. วปิสฺส อสฺสิ, วิชฺชํ วปตีติ วิปฺโป=พฺราหฺมโณ. วสฺส โพ, วปติ พหิ นิกฺขมติ หทยงฺคตโสเกนาติ พปฺปํ=อสฺสุ. ฉุป-สมฺผสฺเส, อุสฺเส, ฉุปติ อเนนาติ เฉปฺปํ=นงฺคุฏฺฐํ. รุป=รุปฺปเน, ปโลป ทีฆา, รุปฺปติ วิการมาปชฺชตีติ รูปํ-ภูตภูติกํ, เอวมญฺเญปิ.

‘සිප්ප’ ආදීහු ‘පක’ ප්‍රත්‍යය අන්ත කොට නිපාතනය කරනු ලැබෙත්. ‘සප’ ධාතුවේ අකාරයට ඉකාරය වෙයි, මෙයින් සපථ කෙරේ (දිවුරයි/හික්මෙයි) යනු ‘සිප්පං’ (ශිල්පය/කලාව) යි. ‘වප’ ධාතුවේ අකාරයට ඉකාරය වෙයි, විද්‍යාව වපුරයි යනු ‘විප්පො’ (බ්‍රාහ්මණයා) යි. ‘ව’ කාරයට ‘බ’ කාරය වෙයි, හෘදයාංගත සෝකය නිසා පිටතට වැගිරෙයි යනු ‘බප්පං’ (කඳුළු) යි. ‘ඡුප’ (ස්පර්ශයෙහි) ධාතුවේ උකාරයට ඒකාරය වෙයි, මෙයින් ස්පර්ශ කෙරෙයි යනු ‘ඡෙප්පං’ (වලිගය) යි. ‘රුප’ (පෙළීමෙහි/වෙනස්වීමෙහි) ධාතුවේ ප-කාරය ලොප් වී දීර්ඝ වෙයි, විකාරයට (වෙනස් වීමට) පත්වෙයි යනු ‘රූපං’ (භූත-භෞතික රූපය) යි. මෙසේ අනෙක්වාද දත යුතුය.

๑๑๘. สาสา อโป.

118. ‘සාස’ ධාතුවෙන් ‘අපො’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

สาส อนุสิฏฺฐิยมิจฺจสฺมา อโป โหติ. สาสียนฺติ เอเตนาติ สาสโป=วีหิวิเสโส.

‘සාස’ (අනුශාසනයෙහි) යන ධාතුවෙන් ‘අපො’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. මෙයින් අනුශාසනා කරනු ලැබෙත් යනු ‘සාසපො’ (අබ විශේෂය) යි.

๑๑๙. วิฏปาทโย.

119. ‘විටප’ ආදීහු ‘අප’ ප්‍රත්‍යය අන්ත කොට නිපාතනය වෙත්.

วิฏปอาทโย อปนฺตา นิปจฺจนฺเต. วฏ-เวฏฺฐเน, อสฺส อิตฺตํ, วฏติ เวฏฺฐติ เอเตนาติวิฏโป=คุมฺพวิเสโส, กุถ-ปูติภาเว, ถสฺส โณ, อกุถิ ปูติภาวมคมีติ กุณโป=มตโก. มณฺฑ=ภูสเน, มณฺเฑติ ชนํ, มณฺฑียติ ชเนหีติ วา มณฺฑโป=ชนาลโย, เอวมญฺเญปิ.

‘විටප’ ආදීහු ‘අප’ ප්‍රත්‍යය අන්ත කොට නිපාතනය කරනු ලැබෙත්. ‘වට’ (වෙළීමෙහි) ධාතුවේ අකාරයට ඉකාරය වෙයි, මෙයින් වෙළෙයි යනු ‘විටපො’ (පඳුරු විශේෂය) යි. ‘කුථ’ (කුණුවීමෙහි) ධාතුවේ ථ-කාරයට ණ-කාරය වෙයි, කුණු වී ගියේය යනු ‘කුණපො’ (මළ සිරුර) යි. ‘මණ්ඩ’ (සැරසීමෙහි) ධාතුවෙන්, ජනයා සරසයි, හෝ ජනයා විසින් සරසනු ලබයි යනු ‘මණ්ඩපො’ (මණ්ඩපය/සභාව) යි. මෙසේ අනෙක්වාද දත යුතුය.

๑๒๐. คุปา โผ.

120. ‘ගුප’ ධාතුවෙන් ‘ඵො’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

คุปิสฺมา โผ โหติ. โคปียตีติ โคปฺโผ=จรณคณฺฐิ.

‘ගුප’ ධාතුවෙන් ‘ඵො’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. රකිනු ලැබෙයි යනු ‘ගොප්ඵො’ (වළලුකර) යි.

๑๒๑. ครสราทีหิ โพ.

121. ‘ගර’, ‘සර’ ආදී ධාතූන්ගෙන් ‘බො’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ครสราทีหิ [Pg.264] โพ โหติ. ครติ อญฺเญ อเนน ปีเฬตีติ คพฺโพ=อภิมาโน. สรติ ปวตฺตตีติ สพฺโพ=สกโล. ผลกาเมหิ ชเนหิ อมียติ คมียตีติ อมฺโพ=จูโต. ปุตฺเตน อมียติ คมียตีติ อมฺพา=มาตา.

‘ගර’, ‘සර’ ආදීන්ගෙන් ‘බො’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. මෙයින් අන්‍යයන් පෙළයි (ගර්ජනා කරයි) යනු ‘ගබ්බො’ (ගර්වය/අභිමානය) යි. පවතියි/හැසිරෙයි යනු ‘සබ්බො’ (සියල්ල) යි. ඵල කැමති ජනයා විසින් ළඟා වනු ලබයි යනු ‘අම්බො’ (අඹ ගස) යි. පුත්‍රයා විසින් ළඟා වනු ලබයි (ඇසුරු කරනු ලබයි) යනු ‘අම්බා’ (මව) යි.

๑๒๒. นิมฺพาทโย.

122. ‘නිම්බ’ ආදීහු ‘බ’ ප්‍රත්‍යය අන්ත කොට නිපාතනය වෙත්.

นิมฺพอาทโย พนฺตา นิปจฺจนฺเต. นมิสฺส อสฺสิ, นมติ ผลภาเรนาติ นิมฺโพ=อริฏฺโฐ. วมิสฺส วสฺส พิตฺตํ. ปิตฺตาทโย วมติ อุคฺคิรตีติ พิมฺพํ=สรีรํ. กุสิสฺส อมุก, ติตฺเตน กุสียติ อกฺโกสียตีติ โกสมฺโพ=รุกฺโข. กทติสฺส อมุก, กทนฺติ เอเตน ทฺวาราทีนีติ กทมฺโพ=รุกฺโข. กุฏิสฺส อุมุก, ชเนหิ โกฏียติ ปวตฺตียตีติ กุฏุมฺพํ=จตุปฺปโท, เขตฺตํ, ฆรํ, กลตฺตํ, ทาสา จ. กณฺฑิสฺส กุฑุ. ตณฺฑุลาทโย อเนน กณฺฑนฺติ ปริจฺฉินฺทนฺตีติ กุฑุโพ=มานํ, เอวมญฺเญปิ.

‘නිම්බ’ ආදීහු ‘බ’ ප්‍රත්‍යය අන්ත කොට නිපාතනය කරනු ලැබෙත්. ‘නම’ ධාතුවේ අකාරයට ඉකාරය වෙයි, ඵල බරින් නැමෙයි යනු ‘නිම්බො’ (කොහොඹ ගස) යි. ‘වම’ ධාතුවේ ව-කාරයට බ-කාරය සහ අකාරයට ඉකාරය වෙයි, පිත ආදිය වමනය කරයි (පිටතට දමයි) යනු ‘බිම්බං’ (ශරීරය/රූපය) යි. ‘කුස’ ධාතුවට ‘අමුක’ ආදේශය වෙයි, තිත්ත ගතියෙන් යුක්ත බැවින් පිළිකුල් කරනු ලබයි යනු ‘කොසම්බො’ (කොසඹ ගස) යි. ‘කදත’ ධාතුවට ‘අමුක’ ආදේශය වෙයි, මෙයින් දොරවල් ආදිය බඳිති යනු ‘කදම්බො’ (හෙළඹ ගස) යි. ‘කුට’ ධාතුවට ‘උමුක’ ආදේශය වෙයි, මිනිසුන් විසින් පවත්වනු ලබයි යනු ‘කුටුම්බං’ (සිව්පාවුන්, කුඹුර, ගෙය, භාර්යාව සහ දාසයන් ඇතුළු පවුල) යි. ‘කණ්ඩ’ ධාතුවට ‘කුඩු’ ආදේශය වෙයි, මෙයින් සහල් ආදිය කොටත්/මනිත් යනු ‘kuḍubo’=‘කුඩුබො’ (නැළිය/මිනුම් ඒකකය) යි. මෙසේ අනෙක්වාද දත යුතුය.

๑๒๓. ทรา พิ.

123. ‘දර’ ධාතුවෙන් ‘බි’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ทร วิทารเณตีมสฺมา พิ โหติ. โอทนาทีนิ ทาเรนฺติ ชตายาติ ทพฺพิ=กฏจฺฉุ, วีมฺหิ ทพฺพี.

‘දර’ (පැලීමෙහි/බෙදීමෙහි) යන මේ ධාතුවෙන් ‘බි’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. මෙයින් බත් ආදිය බෙදත් යනු ‘දබ්බි’ (හැන්ද) යි, ස්ත්‍රී ලිංගයේදී ‘දබ්බී’ යි.

๑๒๔. กร สร สล กล วลฺล วสา อโภ.

124. ‘කර’, ‘සර’, ‘සල’, ‘කල’, ‘වල්ල’, ‘වසා’ යන ධාතූන්ගෙන් ‘අභො’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

กร-กรเณ, สร-คติ หึสาจินฺตาสุ, สล-คมนตฺโถ, กล-สงฺขฺยาเน, วล วลฺล-สํวรเณ, วส-นิวาเส, เอเตหิ อโภ โหติ. กโรตีติ กรโภ=โอฏฺฐา, ปาณิปฺปเทโส จ. สรติ คจฺฉตีติ สรโภ=มิควิเสโส. สลติ คจฺฉตีติ สลโภ=ปฏงฺโค[Pg.265]. กลียติ ปริมียติ วยสาติ กลโภ=หตฺถิโปตโก. ตทมินาทิปาฐา ฬตฺเต กฬโภ=โสว. วลฺเลติ สํวรณํ กโรตีติ วลฺลโภ=ปิโย. วสนฺตฺยเนนาติ วสโภ=ปุงฺคโว.

‘කර’ (කිරීමෙහි), ‘සර’ (ගමනෙහි, හිංසාවෙහි, සිතීමෙහි), ‘සල’ (ගමනාර්ථයෙහි), ‘කල’ (ගණන් කිරීමෙහි), ‘වල්ල’ (වැසීමෙහි/වැළඳගැනීමෙහි), ‘වස’ (වාසයෙහි) යන මේ ධාතූන්ගෙන් ‘අභො’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. කරයි යනු ‘කරභො’ (ඔටුවා, සහ අත්ලෙහි මැද කොටස) යි. යයි/දිවෙයි යනු ‘සරභො’ (සරභ මුවා) යි. පියඹා යයි යනු ‘සලභො’ (පළඟැටියා) යි. වයසින් මනිනු ලබයි යනු ‘කලභො’ (අලි පැටවා) යි. ‘තදමිනාදි’ සූත්‍ර පාඨයෙන් ළ-කාරය වූ කල්හි ‘කළභො’ යන්නද එයම වෙයි. වළඳයි/ප්‍රිය කරයි යනු ‘වල්ලභො’ (ප්‍රියයා/ආදරවන්තයා) යි. මෙයින් වාසය කරති/වෙසෙති යනු ‘වසභො’ (ගොනා/වෘෂභයා) යි.

๑๒๕. คทา รโภ.

125. ‘ගද’ ධාතුවෙන් ‘රභො’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

คทติสฺมา รโภ โหติ. คทตีติ คทฺรโภ=ขโร.

‘ගද’ ධාතුවෙන් ‘රභො’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. හඬ නඟයි/කෑගසයි යනු ‘ගද්‍රභො’ (බූරුවා) යි.

๑๒๖. อุสราสา กโภ.

126. ‘උස’, ‘රාස’ යන ධාතූන්ගෙන් ‘කභො’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

อุส-ทาเห, ราส-สทฺเท, เอเตหิ กโภ โหติ. อุสติ ปฏิปกฺเข ทหตีติ อุสโภ=เสฏฺโฐ. ราสติ นทตีติ ราสโภ=คทฺรโภ.

‘උස’ (දැවීමෙහි), ‘රාස’ (ශබ්ද කිරීමෙහි) යන මේ ධාතූන්ගෙන් ‘කභො’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. ප්‍රතිපක්ෂයන් දවයි/තවයි යනු ‘උසභො’ (ශ්‍රේෂ්ඨයා/වෘෂභයා) යි. කෑගසයි යනු ‘රාසභො’ (බූරුවා) යි.

๑๒๗. อิโต ภก.

127. ‘ඉ’ ධාතුවෙන් ‘භක’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

อิ อิติสฺมา ภก โหติ. เอติ คจฺฉตีติ อิโภ=หตฺถี.

‘ඉ’ යන ධාතුවෙන් ‘භක’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. යයි යනු ‘ඉභො’ (ඇතා/අලියා) යි.

๑๒๘. คราวา โภ.

128. ‘ගර’, ‘අව’ යන ධාතූන්ගෙන් ‘භො’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

คร ฆร-เสจเน, อว-รกฺขเน, เอเตหิ โภ โหติ. ครติ พหิ นิกฺขมนวเสน สิญฺจตีติ คพฺโภ=ปสโว, โอวรโก จ. อวติ สตฺเต รกฺขตีติ อพฺภํ=เมโฆ.

‘ගර’/‘ඝර’ (ඉසීමෙහි/වැගිරීමෙහි), ‘අව’ (ආරක්ෂාවෙහි) යන මේ ධාතූන්ගෙන් ‘භො’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. පිටතට නික්මීම පිණිස වගුරුවයි යනු ‘ගබ්භො’ (ගැබ/ගර්භය, සහ කුටිය/කාමරය) යි. සත්ත්වයන් රකියි (වැසි වැස්සවීමෙන්) යනු ‘අබ්භං’ (වැහි වලාකුළ) යි.

๑๒๙. โสพฺภาทโย.

129. ‘සොබ්භ’ ආදීහු ‘භ’ ප්‍රත්‍යය අන්ත කොට නිපාතනය වෙත්.

โสพฺภอาทโย ภนฺตา นิปจฺจนฺเต. สทติสฺส อสฺส โอตฺตํ, สีทนฺติ เอตฺถาติ โสพฺภํ=วิวรํ, โสพฺโภ=ชลาสยวิเสโส. กมิสฺส อสฺสุ, กามียตีติ กุมฺโภ=ทสมฺพณมตฺโต, ฆโฏ [Pg.266] จ. (เกน ชเลน อุมฺภียติ ปูรียตีติ วา กุมฺโภ=ฆโฏ.) กุสิสฺส อุมุก, กุสติ อวฺหายตีติ กุสุมฺภํ=มหารชนํ. กุสุมฺโภ=กนกํ, เอวมญฺเญปิ.

‘සොබ්භ’ ආදීහු ‘භ’ ප්‍රත්‍යය අන්ත කොට නිපාතනය කරනු ලැබෙත්. ‘සද’ ධාතුවේ අකාරයට ඕකාරය වෙයි, මෙහි ගිලෙත්/ලගිත් යනු ‘සොබ්භං’ (බෙනය/ගැඹුරු වළ) යි, ‘සොබ්භො’ යනු ජලාශය විශේෂයකි. ‘කම’ ධාතුවේ අකාරයට උකාරය වෙයි, කැමති වනු ලැබෙයි යනු ‘කුම්භො’ (ඇතුගේ කුම්භස්ථලය, සහ කළය) යි. (නැතහොත් ජලයෙන් පිරවනු ලැබෙයි යනු කුම්භො=කළය යි.) ‘කුස’ ධාතුවට ‘උමුක’ ආදේශය වෙයි, ශබ්ද කරයි/කැඳවයි යනු ‘කුසුම්භං’ (කසුම්බල් මල/රත් සායම් ගස) යි. ‘කුසුම්භො’ යනු රන් යන්නයි. මෙසේ අනෙක්වාද දත යුතුය.

๑๓๐. อุส กุส ปท สุขา กุโม.

130. ‘උස’, ‘කුස’, ‘පද’, ‘සුඛ’ යන ධාතූන්ගෙන් ‘කුමො’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

อุสาทีหิ กุโม โหติ. อุสติ ทหตีติ อุสุมํ=อุณฺหํ. กุสติ อวฺหายตีติ สุกุมํ=ปุปฺผํ. ปชฺชติ เทวปูชาทึ ยาตีติ ปทุมํ=ปงฺกชํ. สุขยตีติ สุขุม=อณุ.

‘උස’ ආදී ධාතූන්ගෙන් ‘කුමො’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. තවයි/දවයි යනු ‘උසුමං’ (උෂ්ණය/රස්නය) යි. කෑගසයි/සුවඳ විහිදුවයි යනු ‘සුකුමං’ (මල) යි. දේව පූජා ආදියට පැමිණෙයි යනු ‘පදුමං’ (නෙළුම් මල) යි. සුවපත් කරයි (ඇසට පහසු කරයි) යනු ‘සුඛුම’ (සියුම්/කුඩා වූ) යි.

๑๓๑. วฏุมาทโย.

131. ‘වටුම’ ආදීහු ‘කුම’ ප්‍රත්‍යය අන්ත කොට නිපාතනය වෙත්.

วฏุมอาทโย กุมนฺตา นิปจฺจนฺเถ. วชิสฺส-นฺตสฺส โฏ, วชนฺติ เอตฺถาติ วฏุมํ=ปโถ. สิลิสสฺส ลิสฺเส, สิลิสฺสตีติ สิเลสุปํ=เสมฺหํ. กมิสฺส กุงฺกาเทโส, กามียตีติ กุงฺกมํ=กสฺมีรชํ, เอวมญฺเญปิ.

‘වටුම’ ආදීහු ‘කුම’ ප්‍රත්‍යය අන්ත කොට නිපාතනය කරනු ලැබෙත්. ‘වජ’ ධාතුවේ අන්තයට ṭ-කාරය වෙයි, මෙහි යති යනු ‘වටුමං’ (මාවත/පාර) යි. ‘සිලිස’ ධාතුවේ ‘ලිස’ යන්නට ‘ලෙසූප’ ආදේශ වී, ඇලෙයි යනු ‘සිලෙසුපං’ (සෙම) යි. ‘කම’ ධාතුවට ‘කුංකුම’ ආදේශය වෙයි, ප්‍රිය කරනු ලබයි යනු ‘කුංකුමං’ (කුංකුම/කැශ්මීරයේ උපදින සුවඳ කුඩු විශේෂය) යි. මෙසේ අනෙක්වාද දත යුතුය.

๑๓๒. คุธา อุโม.

132. ගුධ් ධාතුවෙන් ඌම ප්‍රත්‍යය වෙයි.

คุธ ปริเวฏฺฐเนตีมสฺมา อุโม โหติ. คุธติ ปริเวฏฺฐตีติ โคธุโม=ธญฺญวิเสโส.

වට කිරීම යන අර්ථය ඇති ‘ගුධ්’ (ගුධ් පරිවේඨනේ) ධාතුවෙන් ‘ඌම’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. වට කරනු ලබයි යන අර්ථයෙන් ‘ගෝධුම’ (තිරිඟු නම් ධාන්‍ය විශේෂය) වේ.

๑๓๓. ปฐ จรา อมิมา.

133. පඨ් සහ චර් ධාතූන්ගෙන් පිළිවෙළින් අම සහ ඉම ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

ปฐติจรติสฺมา อม อิมา โหนฺติ ยถากฺกมํ. ปฏฺฐียติ อุจฺจารียติ อุตฺตมภาเวนาติ ปฐมํ=เสฏฺฐํ. จรติ หีนตฺตํ ยาตีติ จริมํ=ปจฺฉิมํ.

පඨ් සහ චර් ධාතූන්ගෙන් පිළිවෙළින් අම සහ ඉම ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. උත්තම භාවයෙන් යුතුව උච්චාරණය කරනු ලැබෙයි යන අර්ථයෙන් ‘පඨම’ (පළමු හෙවත් ශ්‍රේෂ්ඨ) වේ. හීන භාවයට (අවසානයට) යයි යන අර්ථයෙන් ‘චරිම’ (අවසාන) වේ.

๑๓๔. หิธูหิ มก.

134. හි සහ ධූ ධාතූන්ගෙන් මක ප්‍රත්‍යය වෙයි.

หิ-คติยํ[Pg.267], ธู-กมฺปเน, เอเตหิ มก โหติ. หิโนติ ปวตฺตหีติ หิมํ=ตุหินํ. ธุนาติ กมฺปตีติ ธูโม=อคฺคิปสโว.

ගමනයෙහි වැටෙන ‘හි’ ධාතුවෙන් ද, කම්පනයෙහි වැටෙන ‘ධූ’ ධාතුවෙන් ද ‘මක’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. පවතියි (ගලා යයි) යන අර්ථයෙන් ‘හිම’ (හිම) වේ. කම්පනය කරයි (දුම් දමයි) යන අර්ථයෙන් ‘ධූම’ (දුම හෙවත් ගින්නෙන් උපදින්නක්) වේ.

๑๓๕. ภีโต รีสโน จ.

135. භී ධාතුවෙන් රීසන ප්‍රත්‍යය ද මක ප්‍රත්‍යය ද වෙති.

ภี-ภเยตีมสฺมา รีสโน โหติ มกจ. อนฺตสราทิโลโป, ภายนฺติ เอตสฺมาติ ภีสโน=ภยานโก. ภีโม=โสว.

බියවීම යන අර්ථය ඇති ‘භී’ (භී භයේ) ධාතුවෙන් රීසන ප්‍රත්‍යය ද මක ප්‍රත්‍යය ද වෙයි. අන්ත ස්වරය ආදිය ලොප් වීමෙන්, මෙයින් බිය වෙති යන අර්ථයෙන් ‘භීසන’ (භයානක) වේ. ‘භීම’ යන්න ද එම අර්ථයම (භයානක) දෙයි.

๑๓๖. ขี สุ วี ยา คาหิ สา ลู ขุ หุ มร ธร ฆร ชมาม สมา โม.

136. ඛී, සු, වී, යා, ගා, හි, සා, ලූ, ඛු, හු, මර, ධර, ඝර, ජම, අම, සම යන ධාතූන්ගෙන් ම ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ขี-ขเย. สุ-สวเน, วี-ตนฺตสนฺตาเน, ยา-ปาปุณเน, คา-สทฺเท, หิ-คติยํ, สา-ตนุกรณาวสาเนสุ, ลู-เฉทเน, ขุ-สทฺเท, หุ-หวเน, มร-ปาณจาเค, ธร-ธารเณ, กร-กรเณ, ฆร-เสจเน, ชม-อทเน, อม คม-คมเน, สม-อุปเม, เอเตหิ ธาตูหิ โม โหติ. เขปนํ นิรุปทฺทวกรณตาย เขโม=นิรุปทฺทโว. สุโนตีติ โสโม=จนฺโท. วายนฺติ เอเตนาติ เวโม=ตนฺตวาโยปกรณํ. ยาตีติ ยาโม=ทินสฺส ฉฏฺโฐ ภาโค, อฏฺฐโม วา. คายนฺติ เอตฺถาติ คาโม=สํวสโถ. หิโนติ ปวตฺตตีติ เหมํ=สุวณฺณํ. สาติ สุนฺทรตฺตํ ตนุํ กโรตีติ สาโม=กาโฬ. ลูยเตติ โลมํ=ตนุรุหํ. ขูยเต อุตฺตมภาเวนาติ โขมํ=อตสิ. หวนํ, หูยเต วา โหมํ=หุติ. มรนฺตฺยเนนาติ มมฺพํ=ยสฺมึ ตาฬิเต น ชีวติ ตํ. อตฺตานํ ธาเรนฺเต อปาเย วฏฺฏทุกฺเข จ อปตมาเน กตฺวา ธาเรตีติ ธมฺโม=ปริยตฺยาทิ[Pg.268]. กรณํ, กรียตีติ วา กมฺมํ=สุขทุกฺขผลาทิ. เสโท ปคฺฆรติ อเนนาติ ฆมฺโม=นิทาโฆ. ชเมติ อภกฺขิ ตพฺพํ อทตีติ ชมฺโม=นิหีโน, อนิสมฺมการี จ. อเมติ เปเมน ปุตฺตเกสุ ปวตฺตตีติ อมฺมา=มาตา. สเมนฺติ อเนนาติ สมฺมา=ปิยสมุทาจาโร.

ක්ෂය වීමෙහි වැටෙන ‘ඛී’ ධාතුව, ඇසීමෙහි වැටෙන ‘සු’ ධාතුව, නූල් එතීමෙහි වැටෙන ‘වී’ ධාතුව, පැමිණීමෙහි වැටෙන ‘යා’ ධාතුව, ශබ්දයෙහි වැටෙන ‘ගා’ ධාතුව, ගමනයෙහි වැටෙන ‘හි’ ධාතුව, සියුම් කිරීමෙහි හා අවසන් කිරීමෙහි වැටෙන ‘සා’ ධාතුව, කැපීමෙහි වැෙන ‘ලූ’ ධාතුව, ශබ්දයෙහි වැටෙන ‘ඛු’ ධාතුව, පිදීමෙහි වැටෙන ‘හු’ ධාතුව, පණ හැරීමෙහි වැටෙන ‘මර’ ධාතුව, දැරීමෙහි වැටෙන ‘ධර’ ධාතුව, කිරීමෙහි වැටෙන ‘කර’ ධාතුව, ඉසීමෙහි වැටෙන ‘ඝර’ ධාතුව, අනුභව කිරීමෙහි වැටෙන ‘ජම’ ධාතුව, යාමෙහි වැටෙන ‘අම’ (ගම) ධාතුව, සැසඳීමෙහි වැටෙන ‘සම’ ධාතුව යන මේ ධාතූන්ගෙන් ‘ම’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. උපද්‍රව දුරු කිරීමෙන් උපද්‍රව රහිත කරන බැවින් ‘ඛේම’ (උපද්‍රව රහිත / ක්ෂේම) වේ. (රැස්) විසුරුවයි යන අර්ථයෙන් ‘සෝම’ (සඳ) වේ. මෙයින් වියති යන අර්ථයෙන් ‘වේම’ (වේමාව හෙවත් පේෂකර්ම උපකරණය) වේ. ගමන් කරයි යන අර්ථයෙන් ‘යාම’ (දවසේ සවන කොටස හෝ අටවන කොටස) වේ. මෙහි වාසය කරති යන අර්ථයෙන් ‘ගාම’ (ගම) වේ. පවතියි යන අර්ථයෙන් ‘හේම’ (රන්) වේ. ලස්සන බව සියුම් කරයි යන අර්ථයෙන් ‘සාම’ (කළු / ශ්‍යාම) වේ. කපනු ලබයි යන අර්ථයෙන් ‘ලෝම’ (ලොම්) වේ. උත්තම භාවයෙන් යුතුව ශබ්ද කරනු ලැබෙයි යන අර්ථයෙන් ‘ඛෝම’ (හණ රෙදි) වේ. පූජාව හෙවත් පුදනු ලැබෙයි යන අර්ථයෙන් ‘හෝම’ (හෝමය / පූජාව) වේ. මෙයින් මියයෙති (ගැසූ කල ජීවත් නොවන තැන) යන අර්ථයෙන් ‘මම්ම’ (මර්මස්ථානය) වේ. තමන්ව දරන්නවුන් අපායෙහි හා සංසාර දුකෙහි නොවැටෙන සේ දරයි යන අර්ථයෙන් ‘ධම්ම’ (පර්යාප්ති ධර්මාදිය) වේ. කිරීම හෙවත් කරනු ලැබෙයි යන අර්ථයෙන් ‘කම්ම’ (සුඛ දුක්ඛ ඵල ලබා දෙන කර්මය) වේ. මෙයින් ඩහදිය වැගිරෙයි යන අර්ථයෙන් ‘ඝම්ම’ (ග්‍රීෂ්මය) වේ. නොකෑ යුතු දේ අනුභව කරයි (නොවිමසා කටයුතු කරයි) යන අර්ථයෙන් ‘ජම්ම’ (නින්දිත පුද්ගලයා) වේ. ආදරයෙන් දරුවන් කෙරෙහි පවතියි යන අර්ථයෙන් ‘අම්මා’ (මව) වේ. මෙයින් සංසිඳුවති යන අර්ථයෙන් ‘සම්මා’ (ප්‍රියශීලී පැවැත්ම) වේ.

๑๓๗. อสฺมาทโย.

137. අස්ම ආදීහු ම-කාරය අවසානයේ ඇතිව නිපාත වෙති.

อสฺมอาทโย มนฺตา นิปจฺจนฺเต, ปรรูปาทีนมภาโว นิปาตนา. อส-เขปเน, อสฺสเตติ อสฺมา=ปาสาโณ. ภส-ภสฺมีกรเณ, ภสติ ปกฺขรตีติ ภสฺมา=ฉาริกา. อุส-ทาเห, อุสติ ทหตีติ อุสฺมา=เตโชธาตุ. วิส-ปวิสเน, ปวิสนฺติ เอตฺถาติ เวสฺมํ=ฆรํ. ภี-ภเย, มสฺส สุญ, ภายนฺติ เอตสฺมาติ เภสฺมา=ภยานโก. อสติสฺส ธง, อสฺสติ ชเนหิ จชียตีติ อธโม=นิหีโน. กโรติสฺส อสฺส อุตฺตํ, กโรตีติ กุมฺโม=กจฺฉโป. เอวมญฺเญปิ.

අස්ම ආදීහු ම-කාරය අවසානයේ ඇතිව නිපාත වෙති. පරරූප ආදිය නොවීම නිපාත ලක්ෂණයයි. හෙළීමෙහි වැටෙන ‘අස’ ධාතුවෙන්, හෙළනු ලබයි යන අර්ථයෙන් ‘අස්මා’ (ගල / පාෂාණය) වේ. අළු කිරීමෙහි වැටෙන ‘භස’ ධාතුවෙන්, වැගිරෙයි යන අර්ථයෙන් ‘භස්මා’ (අළු) වේ. දැවීමෙහි වැටෙන ‘උස’ ධාතුවෙන්, දවයි යන අර්ථයෙන් ‘උස්මා’ (තේජෝ ධාතුව / උණුසුම) වේ. ඇතුළු වීමෙහි වැටෙන ‘විස’ ධාතුවෙන්, මෙහි ඇතුළු වෙති යන අර්ථයෙන් ‘වේස්ම’ (ගෙය) වේ. බියෙහි වැටෙන ‘භී’ ධාතුවෙන්, ‘ම’ කාරයට ‘සු’ වීමෙන්, මෙයින් බිය වෙති යන අර්ථයෙන් ‘භේස්මා’ (භයානක වූයේ) වේ. ‘අස’ ධාතුවට ‘ධ’ කාරය ආදේශ වී, මිනිසුන් විසින් අත්හරිනු ලැබෙයි යන අර්ථයෙන් ‘අධම’ (නින්දිතයා) වේ. ‘කර’ ධාතුවේ ‘අ’ කාරයට ‘උ’ කාරය වී, කරයි යන අර්ථයෙන් ‘කුම්ම’ (ඉබ්බා) වේ. මෙසේ අනෙක් ඒවාද දත යුතුය.

๑๓๘. นีโต มิ.

138. නී ධාතුවෙන් මි ප්‍රත්‍යය වෙයි.

นยติสฺมา มิ โหติ. นยตีติ เนมิ=จกฺกนฺตํ.

‘නී’ ධාතුවෙන් ‘මි’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. මෙහෙයවයි (පමුණුවයි) යන අර්ථයෙන් ‘නේමි’ (නිම් වළල්ල) වේ.

๑๓๙. อูมิ ภูมินิมิ รสฺมิ.

139. ඌමි, භූමි, නිමි, රස්මි යන මේ ශබ්දයෝ මි-කාරය අන්ත කොට නිපාත වෙති.

เอเตสทฺทา มิอนฺตา นิปจฺจนฺเต. อูห-วิตกฺเก, หโลโป, อูหนฺติ วิตกฺเกนฺติ เอเตนาติ อูมิ=ตรงฺโค. ภู-สตฺตายํ โอตฺตาภาโว, ภวนฺติ เอตฺถาติ ภูมิ=มหี. นิ-ปาปเน, เอตฺตาภาโว, สุคตึ เนติ ปาเปตีติ นิมิ=ราชา. รส-อสฺสาทเน, ปรรูปาภาโว, รสนฺติ สตฺตา เอตายาติ รสฺมิ=รชฺชุ.

මෙම ශබ්දයෝ මි-කාරය අගට ඇතිව නිපාත වෙති. කල්පනා කිරීමෙහි වැටෙන ‘ඌහ’ ධාතුවෙන්, හ්-ලෝපය වී, මෙයින් කල්පනා කරති යන අර්ථයෙන් ‘ඌමි’ (රැල්ල) වේ. පැවැත්මෙහි වැටෙන ‘භූ’ ධාතුවෙන්, ‘ඕ’ භාවය නොවීමෙන්, මෙහි පවතිති යන අර්ථයෙන් ‘භූමි’ (පොළොව) වේ. පැමිණවීමෙහි වැටෙන ‘නි’ ධාතුවෙන්, ‘ඒ’ භාවය නොවීමෙන්, සුගතියට පමුණුවයි යන අර්ථයෙන් ‘නිමි’ (නිමි රජු) වේ. ආස්වාදනයෙහි වැටෙන ‘රස’ ධාතුවෙන්, පරරූප නොවීමෙන්, සත්ත්වයෝ මෙයින් බඳිති යන අර්ථයෙන් ‘rස්මි’ (රැහැන / රැස්) වේ.

(อิติ ปวคฺคปจฺจยวิธานํ).

(මෙසේ ප-වර්ග ප්‍රත්‍ය විධානය නිමියේය).

๑๔๐. มาฉาหิ โย.

140. මා සහ ඡා ධාතූන්ගෙන් ය ප්‍රත්‍යය වෙයි.

มา-มาเน-ฉา-ฉาทเน[Pg.269], เอเตหิ โย โหติ. เมติ ปริเมติ อญฺเญน อุตฺตเมน คุเณน อตฺตโน อคุณนฺติ มายา=สนฺตโทส ปฏิจฺฉาทน ลกฺขณา. เฉติ ฉินฺทติ สํสยนฺติ ฉายา=ปฏิพิมฺพํ.

මැනීමෙහි වැටෙන ‘මා’ ධාතුවෙන් ද, වැසීමෙහි වැටෙන ‘ඡා’ ධාතුවෙන් ද ‘ය’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. මනියි (මැන බලයි) - අනෙක් උතුම් ගුණයකින් තමන්ගේ අගුණය වසා ගනියි යන ලක්ෂණයෙන් යුත් බැවින් ‘මායා’ (තමන්ගේ දෝෂ වසාගැනීමේ ලක්ෂණය ඇති මායාව) වේ. සිඳියි (සැකය දුරු කරයි) යන අර්ථයෙන් ‘ඡායාව’ (පිළිබිඹුව) වේ.

๑๔๑. ชนิสฺส ชา จ.

141. ජන් ධාතුවෙන් ය ප්‍රත්‍යය ද, ජන් යන්නට ජා දේශය ද වෙයි.

ชนิสฺมา โย โหติ, ชนิสฺส ชา จ, ชเนตีติ ชายา=ภริยา.

‘ජන්’ ධාතුවෙන් ‘ය’ ප්‍රත්‍යය ද, ජන් යන්නට ‘ජා’ දේශය ද වෙයි. (දරුවන්) උපදවයි යන අර්ථයෙන් ‘ජායා’ (භාර්යාව) වේ.

๑๔๒. หทยา ทโย.

142. හදය ආදීහු ය-කාරය අග කොට නිපාත වෙති.

หทยอาทโย ยนฺตา นิปจฺจนฺเต. หริสฺส ทง, หรตีติ หทยํ=จิตฺตํ, มโนธาตุ มโนวิญฺญาณธาตุ นิสฺสโย จ, ตนิสฺสอก, อตฺตนิ เปมํ ตโนตีติ ตนโย=ปุตฺโต. สรติสฺส สุริ, สรติ คจฺฉตีติ สูริโย=อาทิจฺโจ. หรติสฺส มฺมิง, สุขมาหรตีติ หมฺมิยํ=มุณฺฑจฺฉทนปาสาโท. กส-คมเน, กสสฺส อลก, อสฺส อิ จ, กสติ วุทฺธึ ยาตีติ กิสลยํ=ปลฺลวํ, เอวมญฺเญปิ.

හදය ආදීහු ‘ය’ ප්‍රත්‍යය අන්ත කොට නිපාත වෙති. ‘හර්’ ධාතුවට ‘ද’ කාරය ආදේශ වී, (අරමුණු) ගනී යන අර්ථයෙන් ‘හදය’ (හෘදය හෙවත් සිත, මනෝධාතුව සහ මනෝවිඤ්ඤාණධාතුවට නිශ්‍රය වූව) වේ. ‘තන්’ ධාතුවට ‘අක’ වී, තමා කෙරෙහි ප්‍රේමය පතුරුවයි යන අර්ථයෙන් ‘තනය’ (පුත්‍රයා) වේ. ‘සර්’ ධාතුවට ‘සුරි’ වී, ගමන් කරයි යන අර්ථයෙන් ‘සූරිය’ (සූර්යයා) වේ. ‘හර්’ ධාතුවට ‘ම්මි’ වී, සැපත ළඟා කර දෙයි යන අර්ථයෙන් ‘හම්මිය’ (හර්ම්‍යය හෙවත් ප්‍රාසාදය) වේ. යාමෙහි වැටෙන ‘කස්’ ධාතුවට ‘අලක’ වී, ‘අ’ කාරයට ‘ඉ’ වී, වැඩෙන්නට යයි යන අර්ථයෙන් ‘කිසල්‍ය’ (දළු / පල්ලවය) වේ. මෙසේ අනෙක් ඒවාද දත යුතුය.

๑๔๓. ขี สิ สิ นี สี สุ วี กุสูหิ รก.

143. ඛී, සි, සි, nී, සී, සු, වී, කු, සූ යන ධාතූන්ගෙන් රක ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ขี-ขเย, สิ-เสวายํ, สิ-พนฺธเน, นี-ปาปเน, สี-สเย, สุ-สวเน, วี วา-คมเน, กุ-สทฺเท, สู-ปสเว, เอเตหิ รก โหติ. ขยติ ทุหเนนาติ ขีรํ=ปโย. กุสุมาทีหิ เสวียตีติ สิโร=มุทฺธา. เสติ สรีรํ พนฺธตีติ สิรา=เทหพนฺธนี. เนติ, ปเรหิวานียตีติ นีรํ=ชลํ. สยตีติ สีโร=หลํ. อนิฏฺฐผล- ทายกตฺตํ [Pg.270] สวตีติ สุรา=มทิรา. สุโณติ อุตฺตมคีตาทินฺติ สุโร=เทโว. เวติ อุตฺตมภาวํ ยาตีติ วีโร=วิกฺกนฺโต. กวติ นทตีติ กุรํ=ภตฺตํ. ภยฏฺฏิตานํ ปฐมกปฺปิยานํ สูรตฺตํ ปสวตีติ สูโร=สูริโย, วิกฺกนฺโต จ.

ක්ෂය වීමෙහි වැටෙන ‘ඛී’ ධාතුවෙන් ද, සේවනයෙහි වැටෙන ‘සි’ ධාතුවෙන් ද, බැඳීමෙහි වැටෙන ‘සි’ ධාතුවෙන් ද, පැමිණවීමෙහි වැටෙන ‘නී’ ධාතුවෙන් ද, සැතපීමෙහි වැටෙන ‘සී’ ධාතුවෙන් ද, වැගිරීමෙහි වැටෙන ‘සු’ ධාතුවෙන් ද, ගමනයෙහි වැටෙන ‘වී’ (වා) ධාතුවෙන් ද, ශබ්දයෙහි වැටෙන ‘කු’ ධාතුවෙන් ද, වැදීමෙහි වැටෙන ‘සූ’ ධාතුවෙන් ද ‘රක’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. දෝවනයෙන් ක්ෂය වේ යන අර්ථයෙන් ‘ඛීර’ (කිරි) වේ. කුසුමාදියෙන් සේවනය කරනු ලැබෙයි යන අර්ථයෙන් ‘සිර’ (හිස / මුදුන) වේ. ශරීරය බඳියි යන අර්ථයෙන් ‘සිරා’ (නහර වැල) වේ. අනුන් විසින් ගෙන යනු ලබයි යන අර්ථයෙන් ‘නීර’ (දිය / ජලය) වේ. සැතපෙයි යන අර්ථයෙන් ‘සීර’ (නඟුල) වේ. අනිෂ්ට ඵල දෙන බැවින් වැගිරෙයි යන අර්ථයෙන් ‘සුරා’ (මත්පැන්) වේ. උතුම් ගීත ආදිය අසයි යන අර්ථයෙන් ‘සුර’ (දෙවියා) වේ. උත්තම භාවයට යයි යන අර්ථයෙන් ‘වීර’ (වීරයා) වේ. ශබ්ද කරයි යන අර්ථයෙන් ‘කුර’ (බත්) වේ. බියට පත් ප්‍රථම කල්පිකයන්ට නිර්භීත බව උපදවයි යන අර්ථයෙන් ‘සූර’ (සූර්යයා හෙවත් වීරයා) වේ.

๑๔๔. หิ จิ ทุ มินํ ทีโฆ จ.

144. හි, චි, දු, මි ධාතූන්ගෙන් රක ප්‍රත්‍යය වෙයි, (ධාතුවේ) අග ස්වරය දීර්ඝ ද වෙයි.

หิ-คติยํ, จิ-จเย, ทุ-คติยํ, มิ-ปกฺเขปเน, เอเตหิ รก โหติ, ทีโฆ จานฺตสฺส. หิโนติ ปวตฺตตีติ หีรํ=ตาลหีราทิ. จยตีติ จีรํ=วกฺกลํ. ทูยติ ทุกฺเขน คมียตีติ ทูรํ=อนาสนฺนํ. มียเต ปกฺขีปียเตติ มีโร=สมุทฺโท.

ගමනයෙහි වැටෙන ‘හි’ ධාතුවෙන් ද, රැස් කිරීමෙහි වැටෙන ‘චි’ ධාතුවෙන් ද, ගමනයෙහි වැටෙන ‘දු’ ධාතුවෙන් ද, දැමීමෙහි වැටෙන ‘මි’ ධාතුවෙන් ද ‘රක’ ප්‍රත්‍යය වෙයි, අග ස්වරය දීර්ඝ ද වෙයි. පවතියි යන අර්ථයෙන් ‘හීර’ (තල් හීර ආදිය) වේ. රැස් කරයි යන අර්ථයෙන් ‘චීර’ (ගස් පොතු / සිවුර) වේ. දුක සේ යා යුතුය යන අර්ථයෙන් ‘දූර’ (දුර) වේ. ඇතුළට දමනු ලබයි යන අර්ථයෙන් ‘මීර’ (සමුද්‍රය) වේ.

๑๔๕. ธา ตานมี จ.

145. ධා සහ තා ධාතූන්ගෙන් රක ප්‍රත්‍යය වෙයි, අගට ඊ කාරාදේශය ද වෙයි.

ธา-ธารเณ, ตา-ปาลเน, เอเตหิ รก โหติ, อี จานฺตาเทโส. ธาเรตีติธีโร=ธิติมา. ชลํ ตายตีติ ตีรํ=ตฏํ.

දැරීමෙහි වැටෙන ‘ධා’ ධාතුවෙන් ද, රැකීමෙහි වැටෙන ‘තා’ ධාතුවෙන් ද ‘රක’ ප්‍රත්‍යය වෙයි, අන්තයට ‘ඊ’ දේශය ද වෙයි. දරයි යන අර්ථයෙන් ‘ධීර’ (ධෛර්යවන්තයා) වේ. ජලය රකියි යන අර්ථයෙන් ‘තීර’ (තෙර / වෙරළ) වේ.

๑๔๖. ภทฺราโย.

146. භද්‍ර ආදීහු ‘රක’ ප්‍රත්‍යය අග කොට නිපාත වෙති.

ภทฺรอาทโย รกอนฺตา นิปจฺจนฺเต. ภทฺท-กลฺยาเณ, ทโลโป ปรรูปาภาโว, ภชียตีติ ภทฺรํ=กลฺยาณํ. ภี-ภเย, นทาทิปาฐา วี, ภายนฺติ เอตายาติ เภรี=ทุนฺทุภิ. จิต-สญฺเจตเน, วิปุพฺโพ, วิจินฺติตพฺพนฺติ วิจิตฺรํ=นานาการํ, ยา-ปาปุณเน, รสฺส ตุญ, คมนํ ยาตฺรา=ยานํ. คุป-โคปเน, อุสฺส โอ, ปสฺส ตญฺจ โคปียตีติ โคตฺรํ=กุลาทิ, ภส-ภสฺมีกรเณ, รสฺส ตุญ, ภสติ ภกฺขํ กโรติ โตยาติ ภสฺตา-กมฺมารคคฺครี. อุส=ทาเห, สโลโป, โสเกน ตาฬิเต อุสติ ทหตีติ อุโร=สรีเรกเทโส, เอวมญฺเญปิ.

භද්‍ර ආදීහු ‘රක’ ප්‍රත්‍යය අග කොට නිපාත වෙති. යහපතෙහි වැටෙන ‘භද්ද’ ධාතුවෙන්, ‘ද’ කාරය ලොප් වී, පරරූප නොවීමෙන්, සේවනය කරනු ලබයි යන අර්ථයෙන් ‘භද්‍ර’ (යහපත / කල්‍යාණය) වේ. බියෙහි වැටෙන ‘භී’ ධාතුවෙන්, නද ආදී පාඨවලින් ‘වී’ වී, මෙයින් බිය වෙති යන අර්ථයෙන් ‘භේරි’ (බෙරය) වේ. සිතීමෙහි වැටෙන ‘චිත’ ධාතුවෙන්, ‘වි’ උපසර්ගය පෙරටුව, විමසිය යුතුය යන අර්ථයෙන් ‘විචිත්‍ර’ (නන්වැදෑරුම්) වේ. පැමිණීමෙහි වැටෙන ‘යා’ ධාතුවෙන්, ‘ර’ යන්නට ‘තු’ වීමෙන්, යාම ‘යාත්‍රා’ (යානය) වේ. ආරක්ෂා කිරීමෙහි වැටෙන ‘ගුප’ ධාතුවෙන්, ‘උ’ කාරයට ‘ඕ’ ද ‘ප’ කාරයට ‘ත’ ද වී, ආරක්ෂා කරනු ලබයි යන අර්ථයෙන් ‘ගෝත්‍ර’ (කුලය ආදිය) වේ. අළු කිරීමෙහි වැටෙන ‘භස’ ධාතුවෙන්, ‘ර’ යන්නට ‘තු’ වී, දවයි යන අර්ථයෙන් ‘භස්තා’ (කම්මල් මල්ල / හම් මල්ල) වේ. දැවීමෙහි වැටෙන ‘උස’ ධාතුවෙන්, ‘ස’ කාරය ලොප් වී, ශෝකයෙන් පෙළුණු කල දවයි යන අර්ථයෙන් ‘උර’ (ළය) වේ. මෙසේ අනෙක් ඒවාද දත යුතුය.

๑๔๗. มนฺทงฺก สสาส มถ จตา อุโร.

147. මන්ද, අංක, සස, අස, මථ, චත යන ධාතූන්ගෙන් උර ප්‍රත්‍යය වෙයි.

มนฺท-ชฬตฺเต[Pg.271], องฺก-ลกฺขเณ, สส-คติหึสาปาณเนสุ, อส-เขปเน, มถ มนฺถ-วิโลฬเน, จต-ยาจเน, เอเตหิ อุโร โหติ. อมนฺทิ อสุนฺทรตฺตา ชฬตฺถมคมีติ มนฺทุรา=วาชิสาลา. องฺกียติ ลกฺขียตีติ องฺกุโร=พีชปสโว. สสติ หึสตีติ สสุโร=ชยมฺปตีนํ ปิตา. อสียิตฺถาติ อสุโร=ทานโว, อรีหิ มถียติ อาโลฬียตีติ มถุรา=นครํ. จตียตีติ จตุโร=ทกฺโข.

manda - අලස බවෙහි ද, aṅka - ලකුණු කිරීමෙහි ද, sasa - ගමන, හිංසාව හා ප්‍රාණ (හුස්ම ගැනීම) යන්නෙහි ද, asa - විසි කිරීමෙහි ද, matha, mantha - කලතන කැළඹීමෙහි ද, cata - යැදීමෙහි ද (වැටේ). මොවුන්ගෙන් ‘uro’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. නොමනා (අලස) බැවින් මන්දභාවයට පැමිණේ යැයි ‘මන්දුරා’ (mandurā) නම් වෙයි, එනම් අස්හලයි. ලකුණු කරනු ලැබේ යැයි ‘අංකුර’ (aṅkuro) නම් වෙයි, එනම් බීජ අංකුරයයි. ගමන් කෙරේ (හෝ හිංසා කරයි) යන අර්ථයෙන් ‘සසුර’ (sasuro) නම් වෙයි, එනම් අඹුසැමියන්ගේ පියා (මාමණ්ඩි) ය. විසි කරන ලද්දේ යැයි ‘අසුර’ (asuro) නම් වෙයි, එනම් දානවයා ය. සතුරන් විසින් කැළඹිය හැකි (පැරදිය හැකි) යැයි ‘මථුරා’ (mathurā) නම් වෙයි, එනම් නගරයකි. යදිනු ලැබේ (හෝ දක්ෂ ලෙස හැසිරේ) යන අර්ථයෙන් ‘චතුර’ (caturo) නම් වෙයි, එනම් දක්ෂයා ය.

๑๔๘. วิธุราทโย.

148. විධුර ආදීහු ද (uro ප්‍රත්‍යය වීමෙන් නිපාත වශයෙන් සිද්ධ වෙති).

วิธุรอาทโย อุรนฺตา นิปจฺจนฺเต. วิธ-เวธเน, เอตฺตาภาโว, เวธติ หึสตีติ วิธุโร=วิรุทฺโธ. อุนฺท-กิเลทเน, อุนฺทติ กิเลทตีติ อุนฺทุโร=อาขุ. มํก-มณฺฑเน, นิคฺคหีตโลโป, มงฺกติ อเนน อตฺตานํ อลงฺกโรตีติ มกุโร=อาทาโส, รโถ, กกฺโก, มจฺโฉ จ. กุก วก-อาทาเน, กสฺส ทฺวิตฺตํ. กุกติ สลาทโย อาททาตีติ กุกฺกุโร=สา. มงฺค-มงฺคลฺเย, อมงฺคิ ปสตฺถมคมีติ มงฺคุโร=มจฺฉวิเสโส, เอวมญฺเญปิ.

විධුර ආදී ශබ්දයෝ ‘ura’ ප්‍රත්‍යය කෙළවර කොට නිපාත වශයෙන් සිද්ධ වෙති. vidha - විදීමෙහි (පෙළීමෙහි) වැටේ, ‘එ’ කාරය නොවේ. පෙළයි (හිංසා කරයි) යන අර්ථයෙන් ‘විධුර’ (vidhuro) වෙයි, එනම් හතුරා (විරුද්ධ වූවෙක්) ය. unda - තෙත් කිරීමෙහි වැටේ. තෙත් කරයි යන අර්ථයෙන් ‘උන්දුර’ (unduro) නම් වෙයි, එනම් මීයා ය. maṃka - සැරසීමෙහි වැටේ, නිග්ගහීතය ලොප් වේ. මින් තමා සැරසෙයි යන අර්ථයෙන් ‘මකුර’ (makuro) නම් වෙයි, එනම් කැඩපත, රථය, කල්කය සහ මත්ස්‍යයා ද වේ. kuka, vaka - ගැනීමෙහි වැටේ, ‘ක’ යන්න ද්විත්ව වේ. කෑම ආදිය ගනී යන අර්ථයෙන් ‘කුක්කුර’ (kukkuro) නම් වෙයි, එනම් බල්ලා ය. maṅga - මංගල්‍යයෙහි (ප්‍රශංසාවෙහි) වැටේ. ප්‍රශංසාවට (පැසසුමට) පැමිණේ යන අර්ථයෙන් ‘මංගුර’ (maṅguro) නම් වෙයි, එනම් මත්ස්‍ය විශේෂයකි. මෙසේ අනෙක් ශබ්ද ද දත යුතුය.

๑๔๙. ติม รุห รุธ พธ มท มนฺท วชาช รุจ กสา กิโร.

149. tima, ruha, rudha, badha, mada, manda, vaja, aja, ruca, kasa යන ධාතූන්ගෙන් ‘kiro’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ติม-เตมเน, รุห-ชนเน, รุธ-อาวรเณ, พธ-พาธเน, มทอุมฺมาเท, มนฺท-โมทนถุติชฬตฺเตสุ, วช อช-คมเน, รุจ-ทิตฺติยํ, กส-คมเน, เอเตหิ กิโร โหติ. เตเมตีติ ติมิรํ=อนฺธการํ, อาโป จ. รุหติ ปวตฺตตีติ รุหิรํ=โลหิตํ. ชีวิตํ รุนฺธตีติ รุธิรํ=ตเทว. พาธียตีติ พธิโร=โสตวิกโล. ชนา มชฺชนฺติ เอตายาติ มทิรา=สุรา. โมทนฺติ เอตฺถาติ มนฺทิรํ= ฆรํ[Pg.272]. วชตีติ วชิรํ=กุลิสุํ. อชนฺติ คจฺฉนฺตี เอตฺถาติ อชิรํ=องฺคณํ ฆรวิสโยกาโส จ. โรจตีติ รุจิรํ=มนุญฺญํ. กสียติ ทุกฺเขน คมียตีติ กสิรํ=กิจฺฉํ.

tima - තෙත් කිරීමෙහි ද, ruha - වැඩීමෙහි (ඉපදීමෙහි) ද, rudha - වැළැක්වීමෙහි ද, badha - පෙළීමෙහි ද, mada - මත්වීමෙහි ද, manda - සතුටු වීම, ප්‍රශංසා කිරීම හා මන්දභාවය (අලස බව) යන්නෙහි ද, vaja, aja - යාමෙහි ද, ruca - බැබළීමෙහි ද, kasa - යාමෙහි ද (වැටේ). මොවුන්ගෙන් ‘kiro’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. තෙත් කරයි යන අර්ථයෙන් ‘තිමිර’ (timiraṃ) නම් වෙයි, එනම් අඳුර ය, ජලය ද වේ. වැඬේ යන අර්ථයෙන් ‘රුහිර’ (ruhiraṃ) නම් වෙයි, එනම් ලේ (ලෝහිතය) ය. ජීවිතය වළක්වයි (පවත්වයි) යන අර්ථයෙන් ‘රුධිර’ (rudhiraṃ) නම් වෙයි, එය ද ලේ ම ය. පෙළනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් ‘බධිර’ (badhiro) නම් වෙයි, එනම් බිහිරා (කන් ඇසීම දුර්වල වූවෙක්) ය. මිනිස්සු මින් මත්වෙත් යන අර්ථයෙන් ‘මදිරා’ (madirā) නම් වෙයි, එනම් සුරාව ය. මෙහි සතුටු වෙති යන අර්ථයෙන් ‘මන්දිර’ (mandiraṃ) නම් වෙයි, එනම් ගෘහය (මාළිගය) ය. යයි (විදින්නේය) යන අර්ථයෙන් ‘වජිර’ (vajiraṃ) නම් වෙයි, එනම් වජ්‍රායුධයයි. මෙහි සැරිසරති යන අර්ථයෙන් ‘අජිර’ (ajiraṃ) නම් වෙයි, එනම් මිදුල හා ගෙවත්ත (ගෙයි වටපිටාව) ය. බබළයි (මන බඳියි) යන අර්ථයෙන් ‘රුචිර’ (ruciraṃ) නම් වෙයි, එනම් මනහර වූවකි. දුකසේ යා යුතුය යන අර්ථයෙන් ‘කසිර’ (kasiraṃ) නම් වෙයි, එනම් කෘච්ඡය (දුෂ්කරය) ය.

๑๕๐. ถิราทโย.

150. ථිර (thira) ආදීහු ද (kiro ප්‍රත්‍යය කෙළවර කොට නිපාත වෙති).

ถิรอาทโย กิรนฺตา นิปจฺจนฺเต. ฐา-คตินิวตฺติยํ, ฐสฺส ถตฺตํ, ฐาติ ปวตฺตตีติ ถิรํ=จิรฏฺฐายี. อิส สึส-อิจฺฉายํ, นิคฺคหีตโลโป, อิจฺฉียตีติ สิสิโร=อุตุวิเสโส. อท ขาท-ภกฺขเน, อาสฺส รสฺสตฺถํ, ขาทียติ ปาณเกหีติ ขทิโร=ทนฺตธาวโน, เอวมญฺเญปิ.

ථිර ආදී ශබ්දයෝ ‘kira’ ප්‍රත්‍යය කෙළවර කොට නිපාත වශයෙන් සිද්ධ වෙති. ṭhā - ගමන නැවැත්වීමෙහි වැටේ, ‘ṭhā’ යන්නට ‘tha’ දේශය වේ. පවතී යන අර්ථයෙන් ‘ථිර’ (thiraṃ) නම් වෙයි, එනම් ස්ථිර වූවක් (බොහෝ කල් පවතින්නක්) ය. isa, siṃsa - කැමැත්තෙහි වැටේ, නිග්ගහීතය ලොප් වේ. කැමති වනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් ‘සිසිර’ (sisiro) නම් වෙයි, එනම් ඍතු විශේෂයකි (සිසිර ඍතුව). ada, khāda - කෑමෙහි වැටේ, ‘ā’ කාරයට ලුහු (රස්ව) බව වේ. සතුන් විසින් කනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් ‘ඛදිර’ (khadiro) නම් වෙයි, එනම් කිහිරි ගස (දන්තධාවනය) යි. මෙසේ අනෙක් ශබ්ද ද දත යුතුය.

๑๕๑. ทท คเรหิ ทุรภรา.

151. dada, gara යන ධාතූන්ගෙන් පිළිවෙළින් ‘dura’, ‘bhara’ යන ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

ทท-ทาเน, คร ฆร-เสจเน, เอเตหิ ยถากฺกมํ ทุรภรา โหนฺติ. อนฺตานํ ททาตีติ ททฺทุโร=เภโก. ครติ สิญฺจตีติ คพฺภรํ=คุหา.

dada - දීමෙහි ද, gara, ghara - ඉසීමෙහි (තෙත් කිරීමෙහි) ද වැටේ. මොවුන්ගෙන් පිළිවෙළින් ‘dura’ සහ ‘bhara’ ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. හඬවල් දෙයි (කරයි) යන අර්ථයෙන් ‘දද්දුර’ (dadduro) නම් වෙයි, එනම් ගෙම්බා ය. වසී (තෙත් කරයි) යන අර්ථයෙන් ‘ගබ්භර’ (gabbharaṃ) නම් වෙයි, එනම් ගුහාව (ලෙන) ය.

๑๕๒. จร ทร ชร คร มเรหิ เต.

152. cara, dara, jara, gara, mara යන ධාතූන්ගෙන් ‘te’ ප්‍රත්‍යයෝ (ද්විත්ව වූ ආදි අකුරු සහිතව) වෙති.

จราทีหิ ธาตูหิ เต จราทโย โหนฺติ ยถากฺกมํ. จรคติภกฺขเนสุ จรนฺติ เอตฺถาติ จจฺจรํ=วีถิจตุกฺกํ, องฺคณญฺจ, ทร-วิทารเณ, ทรียตีติ ททฺทรํ=วาทิตฺตํ, เภรี จ. ชร-วโยหานิยํ, อชรีติ ชชฺชโร=ชิณฺโณ. คร ฆร-เสจเน, ครติ สิญฺจตีติ คคฺคโร=ภินฺนสฺสโร, หํสสฺสโร จ. มร-ปาณจาเค, มรตีติ มมฺมโร=สุกฺขปณฺณํ, ปตฺถปณฺณานํ สทฺโท จ.

cara ආදී ධාතූන්ගෙන් ‘te’ ප්‍රත්‍යය වීමෙන් පිළිවෙළින් ‘චච්චර’ ආදී ශබ්දයෝ සිද්ධ වෙති. cara - ගමන හා කෑමෙහි වැටේ, මිනිස්සු මෙහි හැසිරෙති යන අර්ථයෙන් ‘චච්චර’ (caccaraṃ) නම් වෙයි, එනම් සතරමං සන්දිය හා මිදුලයි. dara - පැළීමෙහි වැටේ, පැළෙනු ලැබේ (හඬ නංවනු ලැබේ) යන අර්ථයෙන් ‘දද්දර’ (daddaraṃ) නම් වෙයි, එනම් වාද්‍ය භාණ්ඩය ද, බෙරය ද වේ. jara - වයසින් පිරිහීමෙහි වැටේ, දිරා යයි යන අර්ථයෙන් ‘ජජ්ජර’ (jajjaro) නම් වෙයි, එනම් දිරාපත් වූයේ ය. gara, ghara - ඉසීමෙහි වැටේ, හඬ විසුරුවයි (තෙත් කරයි) යන අර්ථයෙන් ‘ගග්ගර’ (gaggaro) නම් වෙයි, එනම් බිඳුණු හඬ ද, හංස හඬ ද වේ. mara - ප්‍රාණ පරිත්‍යාගයෙහි (මැරීමෙහි) වැටේ, පිරිහෙයි යන අර්ථයෙන් ‘මම්මර’ (mammaro) නම් වෙයි, එනම් වියළි කොළය ද, වියළි කොළවලින් නැගෙන හඬ ද වේ.

๑๕๓. ปีโต กฺวโร.

153. pī ධාතුවෙන් ‘kvaro’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ปี-ตปฺปเนตีมสฺมา [Pg.273] กฺวโร โหติ. อปฺปิณีติ ปีวรํ=ถูลํ.

පිනවීමෙහි (පුරවාලීමෙහි) වැටෙන ‘pī’ ධාතුවෙන් ‘kvaro’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. පිනවයි (පුරවයි) යන අර්ථයෙන් ‘පීවර’ (pīvaraṃ) නම් වෙයි, එනම් ස්ථූල (මහත) වූවකි.

๑๕๔. จีวราทโย.

154. චීවර (cīvara) ආදීහු ද (kvaro ප්‍රත්‍යය කෙළවර කොට නිපාත වශයෙන් සිද්ධ වෙති).

จีวรอาทโย กฺวรนฺตา นิปจฺจนฺเต. จินาติสฺส ทีฆตฺตํ. จียตีติ จีวรํ=กาสาวํ. สม-อุปสเม, นทาทิตฺตา วี, ปริฬาหํ สเมตีติ สํวรี=รตฺติ. ธาสฺส อี, ชาลกุมินาทีนิ ธาเรตีติ ธีวโร=โกฏฺโฏ, ตายติสฺส อี, เยน เกนจิ อตฺตานํ ตายตีติ ตีวโร=หีนชาติ. นยติสฺสี, นยนฺติ เอตฺถ สตฺตาติ นีวรํ=ฆรํ, เอวมญฺเญปิ.

චීවර ආදී ශබ්දයෝ ‘kvara’ ප්‍රත්‍යය කෙළවර කොට නිපාත වශයෙන් සිද්ධ වෙති. ‘ci’ ධාතුවේ ස්වරය දීර්ඝ වේ. රැස් කරනු ලැබේ (මසනු ලැබේ) යන අර්ථයෙන් ‘චීවර’ (cīvaraṃ) නම් වෙයි, එනම් සිවුර (කසාවත) ය. sama - සංසිඳීමෙහි වැටේ, නදාදී ගණයට අයත් බැවින් ස්ත්‍රී ප්‍රත්‍යයෙහි ‘vī’ වේ, දැවිල්ල සංසිඳුවයි යන අර්ථයෙන් ‘සංවරී’ (saṃvarī) නම් වෙයි, එනම් රාත්‍රියයි. ‘dhā’ ධාතුවේ ස්වරයට ‘ī’ කාරය වේ, දැල් හා කෙමින ආදිය දරයි යන අර්ථයෙන් ‘ධීවර’ (dhīvaro) නම් වෙයි, එනම් කෙවුලා (මස්මරන්නා) ය. ‘tā’ ධාතුවේ ස්වරයට ‘ī’ කාරය වේ, යම් කිසිවකින් තමා රකී යන අර්ථයෙන් ‘තීවර’ (tīvaro) නම් වෙයි, එනම් හීන කුල ඇත්තෙකි. ‘nī’ ධාතුවේ ස්වරයට ‘ī’ කාරය වේ, සත්ත්වයෝ මෙහි ඇතුල් වෙති යන අර්ථයෙන් ‘නීවර’ (nīvaraṃ) නම් වෙයි, එනම් ගෘහය (ගෙය) ය. මෙසේ අනෙක් ශබ්ද ද දත යුතුය.

๑๕๕. กุโต กฺริโร.

155. ku ධාතුවෙන් ‘kriro’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

กุ-สทฺเทตีมสฺมา กฺริโร โหติ. กวติ นทตีติ กุรโร=ปกฺขี, อิตฺถิยํ วีมฺหิ กุรรี.

ශබ්ද කිරීමෙහි වැටෙන ‘ku’ ධාතුවෙන් ‘kriro’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. හඬයි (නාද කරයි) යන අර්ථයෙන් ‘කුරර’ (kuraro) නම් වෙයි, එනම් කුරර පක්ෂියා ය. ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි ‘vī’ ප්‍රත්‍යය වී ‘කුරරී’ (kurarī) නම් වෙයි.

๑๕๖. วสาสา ฉโร.

156. vasa, asa යන ධාතූන්ගෙන් ‘charo’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

วส-นิวาเส, อส-เขปเน, เอเตหิ ฉโร โหติ. วสนฺติ เอตฺถาติ วจฺฉโร=วสฺโส. สํปุพฺโพ, สํวสนฺติ เอตฺถาติ สํวจฺฉโร=โสว. อสติ วิสฺสชฺเชตีติ อจฺฉรา=เทวกญฺญา, องฺคุลิโผฏนญฺจ.

vasa - වාසය කිරීමෙහි ද, asa - විසි කිරීමෙහි ද වැටේ. මොවුන්ගෙන් ‘charo’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. මෙහි වෙසෙති යන අර්ථයෙන් ‘වච්ඡර’ (vaccharo) නම් වෙයි, එනම් වර්ෂයයි. ‘saṃ’ උපසර්ගය මුලට ඇති කල්හි, එක්ව වෙසෙති යන අර්ථයෙන් ‘සංවච්ඡර’ (saṃvaccharo) නම් වෙයි, එය ද වර්ෂය ම ය. විසි කරයි (පහකරයි/සහනය සලසයි) යන අර්ථයෙන් ‘අච්ඡරා’ (accharā) නම් වෙයි, එනම් දිව්‍යාංගනාව ද, අසුරු ගැසීම (ඇඟිලි ගැසීම) ද වේ.

๑๕๗. มสา เฉโร จ.

157. masa ධාතුවෙන් ‘chero’ ද ‘charo’ ද යන ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

มส-อมสเนตีมสฺมา เฉโร โหติ ฉโร จ. ตณฺหาย ปรามสนํ มจฺเฉรํ=สกสมฺปตฺตินิคุหนํ, มจฺฉรํ=ตเทว.

ඇල්ලීමෙහි (අත්පත් කරගැනීමෙහි) වැටෙන ‘masa’ ධාතුවෙන් ‘chero’ ද ‘charo’ ද යන ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. තණ්හාවෙන් දැඩිව අල්ලා ගැනීම ‘මච්ඡේර’ (maccheraṃ) නම් වෙයි, එනම් තමාගේ සම්පත සඟවා ගැනීමයි (මසුරුකමයි). ‘මච්ඡර’ (maccharaṃ) යන්න ද එයම වේ.

๑๕๘. ธู วาโต สโร.

158. dhū, vā යන ධාතූන්ගෙන් ‘saro’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ธุนาติ [Pg.274] วาตีหิ สโร โหติ. ธุนาตีติ ธูสโร=ลูโข อีสํปณฺฑุ จ. วาติ คจฺฉตีติ วาสโร=ทิวโส.

සලන (කලතන) සහ හමා යන ධාතූන්ගෙන් ‘saro’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. සලයි (දුහුවිලි නංවයි) යන අර්ථයෙන් ‘ධූසර’ (dhūsaro) නම් වෙයි, එනම් රළු බව ද, මඳක් සුදු (අළු) පැහැය ද වේ. යයි (පවතියි) යන අර්ථයෙන් ‘වාසිර’ හෙවත් ‘වාසර’ (vāsaro) නම් වෙයි, එනම් දිනය (දවස) ය.

๑๕๙. ภมาทีหฺยโร.

159. bhama ආදී ධාතූන්ගෙන් ‘aro’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ภม ตส มนฺท กนฺทาทีหิ อโร โหติ. ภมตีติ ภมโร=มธุกโร. ตสติ ตนฺตํ คณฺหาตีติ ตสโร=สุตฺตเวฏฺฐโน. มนฺทนฺติ โมทนฺติ เอตฺถาติ มนฺทโร=ปพฺพโต. กนฺทติ อวฺหายตีติ กนฺทโร=ทรี. ทิวสฺส เอตฺตํ, เทวนฺติ กีฬนฺติ เอเตนาติ เทวโร=ปติโร ภาตา.

bhama, tasa, manda, kanda ආදී ධාතූන්ගෙන් ‘aro’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. සැරිසරයි (කරකැවෙයි) යන අර්ථයෙන් ‘භමර’ (bhamaro) නම් වෙයි, එනම් බඹරා ය. තන්තුව (නූල) ගනී යන අර්ථයෙන් ‘තසර’ (tasaro) නම් වෙයි, එනම් නූල් ඔතන නඩාව ය. මෙහි සතුටු වෙති යන අර්ථයෙන් ‘මන්දර’ (mandaro) නම් වෙයි, එනම් මන්දර පර්වතයයි. ශබ්ද කෙරේ (අඬගසයි) යන අර්ථයෙන් ‘කන්දර’ (kandaro) නම් වෙයි, එනම් ගුහාව (ලෙන) ය. ‘div’ ධාතුවේ ස්වරයට ‘e’ කාරය වේ, මින් ක්‍රීඩා කරති (සතුටු වෙති) යන අර්ථයෙන් ‘දේවර’ (devaro) නම් වෙයි, එනම් සැමියාගේ සහෝදරයා (මස්සිනා) ය.

๑๖๐. วทิสฺส พทจ.

160. vada ධාතුවෙන් ‘aro’ ප්‍රත්‍යය ද, ‘vada’ යන්නට ‘bada’ ආදේශය ද වේ.

วทติสฺมา อโร โยติ, วทติสฺส พทาเทโส จ. วทนฺติ เอเตนาติ พทโร=กกฺกนฺธูผลํ. วีมฺหิ พทรี=กกฺกนฺธู.

‘vada’ ධාතුවෙන් ‘aro’ ප්‍රත්‍යය ද, ‘vada’ යන්නට ‘bada’ ආදේශය ද වෙයි. මින් කතා කරති (පවසති) යන අර්ථයෙන් ‘බදර’ (badaro) නම් වෙයි, එනම් මහදෙබර ඵලයයි. ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි ‘vī’ ප්‍රත්‍යය වී ‘බදරී’ (badarī) නම් වෙයි, එනම් දෙබර ගසයි.

๑๖๑. วท ชนานํ ฐงจ.

161. vada, jana යන ධාතූන්ගෙන් ‘aro’ ප්‍රත්‍යය ද, අගට ‘ṭhaṅa’ දේශය ද වේ.

วท ชเนหิ อโร โหติ, ฐง จานฺตาเทโส. วทตีติ วฐโร=มูโฬ วฐรํ=ถูลํ. ชายตีติ ชฐรํ=อุทรํ.

vada, jana යන ධාතූන්ගෙන් ‘aro’ ප්‍රත්‍යය ද, ‘ṭhaṅa’ යන්න අගට ආදේශ ද වෙයි. කථා කරයි යන අර්ථයෙන් ‘වඨර’ (vaṭharo) නම් වෙයි, එනම් මෝඩයා ය. ‘වඨර’ (vaṭharaṃ) නපුංසක ලිංගයෙන් මහත (ස්ථූල) වූවකි. උපදී (ආහාර පැසවේ) යන අර්ථයෙන් ‘ජඨර’ (jaṭharaṃ) නම් වෙයි, එනම් උදරය (බඩ) ය.

๑๖๒. ปจิสฺสิฐงจ.

162. paca ධාතුවෙන් ‘aro’ ප්‍රත්‍යය ද, අගට ‘iṭhaṅa’ ආදේශය ද වේ.

ปจติสฺมา อโร โหติ อิฐงจานฺตาทโส. ปจนฺติ เอเตนาติ ปิฐโร=ถาลี.

‘paca’ ධාතුවෙන් ‘aro’ ප්‍රත්‍යය ද, ‘iṭhaṅa’ යන්න අන්තාදේශ ද වෙයි. මින් පිසති යන අර්ථයෙන් ‘පිඨර’ (piṭharo) නම් වෙයි, එනම් සැලිය (වළඳ) ය.

๑๖๓. วกา อรณ.

163. vaka ධාතුවෙන් ‘araṇa’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

วก กุก-อาทาเนติมสฺมา อรณโหติ. วเกติ อาททาติ เอตายาติ วากรา=มิคพนฺธนี.

ගැනීමෙහි වැටෙන ‘vaka’ (හෝ kuka) ධාතුවෙන් ‘araṇa’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. ගනී (සතුන් බඳියි) යන අර්ථයෙන් ‘වාකරා’ (vākarā) නම් වෙයි, එනම් මෘග බන්ධනය (මුව උගුල) ය.

๑๖๔. สิงฺคฺยงฺคาค มชฺชกลาลา อาโร.

164. siṅgi, aṅga, aga, majja, kalala යන ශබ්දයන්ගෙන් ‘āro’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

สิงฺคิอิติ [Pg.275] นามธาตุ, องฺค-คมนตฺโถ, อค-กุฏิลคมเน, มชฺชสํสุทฺธิยํ, กล-สงฺขฺยาเน, อล-พนฺธเน, เอเตหิ อาโร โหติ. วิชฺฌนตฺเถน สิงฺคํ วิย สิงฺคํ=นาคริกภาวสงฺขาตสฺส กิเลสสิงฺคสฺเสตํ นามํ, ตํกโรติ สิงฺคํ วา ปยุตฺตํ, ตํ กโรติ ราคีสุ ปภวตีติ วา, ‘‘ธาตฺวตฺเถ นานามสฺมี’’ติ (๕.๑๒) อิ, ปุพฺพ สรโลโป, สิงฺคิ, ตโต อาโร, ‘‘สโรโลโป สเร’’ติ (๑.๒๖) อิโลโป, ปุพฺเพ ‘‘วิปฺปฏิเสเธ’’ติ (๑.๒๒) อนิฏฺฐปฺปฏิเสโธ, เอตฺถ หิ อารโต อญฺญตฺถ สาวกาสปุพฺพสรโลโปว, อิปจฺจยโต อญฺญตฺถ จ, สิงฺคาโร=กิเลสสิงฺคกรณํ, วิลาโสติ วุตฺตํ โหติ. องฺคติ วินาสํ คจฺฉตีติ องฺคาโร=ทฑฺฒกฏฺฐํ. อคนฺติ คจฺฉนฺติ เอตฺถาติ อคารํ=ฆรํ. ลีหเนน อตฺตโน สรีรํ มชฺชติ นิมฺมลตฺตํ กโรตีติ มชฺชาโร=พิฬาโร. กลาติ นิทฺเทสา ลสฺส ฬตฺตํ, เอเตน คุณํ กลียติ ปริมียตีติ กฬาโร=ปิงฺคโล. ทีฆตฺตํ อลติ พนฺธตีติ อฬาโร=วงฺโก วิสาโล จ.

‘Siṅgi’ යනු නාම ධාතුවකි. එය ‘aṅga’ (ගමනාර්ථයෙහි), ‘aga’ (ඇද වී යාමෙහි/කුටිල ගමනෙහි), ‘majja’ (පිරිසිදු කිරීමෙහි), ‘kala’ (ගණන් කිරීමෙහි), සහ ‘ala’ (බැඳීමෙහි) යන අර්ථයන්හි පවතී. මේවායින් පසුව ‘āro’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. විදින අර්ථයෙන් අඟක් වැනි වූ ‘siṅga’ නම් වූ, නාගරික භාවය යැයි කියනු ලබන ක්ලේශ ශෘංගයට මෙය නමකි. එය කරයිද, නැතහොත් යෙදුණු ශෘංගය කෙරේද, එසේත් නැතහොත් රාගාදීන් කෙරෙහි ප්‍රභවය ලබයිද යන අර්ථයෙන් ‘dhātvatthe nānāmasmī’ති සූත්‍රයෙන් ‘i’ ප්‍රත්‍යයද, පූර්ව ස්වර ලෝපයෙන් ‘siṅgi’ ද, ඉන්පසු ‘āro’ ප්‍රත්‍යයද, ‘sarolopo sare’ති සූත්‍රයෙන් ‘i’ ලෝපයද වෙයි. පෙර ‘vippaṭisedhe’ති සූත්‍රයෙන් අනිෂ්ට ප්‍රතිෂේධය වෙයි. මෙහි ‘āro’ ප්‍රත්‍යයට වඩා වෙනත් තැනක සාවකාශ පූර්ව ස්වර ලෝපයම වේ. ‘i’ ප්‍රත්‍යයෙන් වෙනත් ස්ථානයකද, ‘siṅgāro’ යනු ක්ලේශ ශෘංගය කිරීමයි, එනම් විලාසය (ශෘංගාරය) යැයි කියනු ලැබේ. ‘Aṅgati’ විනාශයට යන්නේ යන්නෙන් ‘aṅgāro’ යනු දැවුණු ලී කැබැල්ල (අඟුරු) යි. ‘Aganti’ මෙහි යන්නාහුය යන්නෙන් ‘agāraṃ’ යනු ගෘහය (ගෙය) යි. ලෙවකෑමෙන් තමාගේ ශරීරය පිරිසිදු කරයි යන්නෙන් ‘majjāro’ යනු බළලාය. ‘kala’ යන නිර්දේශයෙන් ‘la’ යන්නට ‘ḷa’ කාරය වෙයි, මෙයින් ගුණය මනිනු ලැබේ යන්නෙන් ‘kaḷāro’ යනු ළා තඹවන් (පිඟුවන්) පැහැයයි. දිගු බව බැඳ තබයි යන්නෙන් ‘aḷāro’ යනු ඇද වූද විශාල වූද යන්නයි.

๑๖๕. กมิสฺสสฺสุ จ.

165. ‘kam’ ධාතුවෙන්ද (ආරෝ ප්‍රත්‍යය වන අතර, එහි ‘අ’ යන්නට ‘උ’ කාරයද වේ).

กม-อิจฺฉายมิจฺจสฺมา อาโร โหติ, อสฺส อุ จ. กามียตีติ กุมาโร=พาโล.

කැමැත්ත යන අර්ථය ඇති ‘kama’ ධාතුවෙන් ‘āro’ ප්‍රත්‍යයද, එහි ‘අ’ යන්නට ‘u’ කාරයද වෙයි. කැමති වනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් ‘kumāro’ යනු ළදරුවා (බාලයා) ය.

๑๖๖. ภิงฺคาราทโย.

166. ‘Bhiṅgāra’ ආදී ශබ්දයන්ද (නිපාත වශයෙන් සිද්ධ වෙති).

ภิงฺคารปฺปภุตโย อารนฺตา นิปจฺจนฺเต. ภร=ภรเณ, ภรณํ ธารณํ โปสนญฺจ, ธารณตฺถสฺส ภรติสฺส ภิงฺคาเทโส, ภรติ [Pg.276] ทธาติ อุทกนฺติ ภิงฺคาโร=เหมภาชนํ. กฺเลท กฺลิท-อลฺล ภาเว, ล โลโป, กฺเลทยตีติ เกทารํ=เขตฺตํ, (เก ชเล สติ ทาโร วิทารณมสฺสาติ วา เกทารํ=ตเทว, พหุลาธิการา สตฺตมิยา น โลโป.) วิท-ลาเภตีมสฺมา กุปุพฺพา อาโร ทสฺส ฬตฺตํ อิสฺส เอตฺตาภาโว สมาเส กุสฺส โอ จ นิปจฺจนฺเต, กุํ ปถวึ วินฺทติ ตตฺรุปฺปนฺนตายาติ โกวิฬาโร=ทิคุณปตฺโต.

‘Bhiṅgāra’ ආදී ශබ්දයෝ ‘āra’ ප්‍රත්‍යය අග කොට නිපාත වශයෙන් සිද්ධ වෙති. ‘bhara’ යනු පෝෂණය කිරීමෙහි හා දැරීමෙහි වෙයි. දැරීම් අර්ථය ඇති ‘bharati’ යන්නට ‘bhiṅg’ ආදේශය වෙයි, ජලය දරයි/පිහිටුවයි යන අර්ථයෙන් ‘bhiṅgāro’ යනු රන් කෙණ්ඩියයි. තෙත් බව අර්ථය ඇති ‘kleda/klida’ ධාතුවෙහි ‘la’ ලෝපය වෙයි, තෙත් කරයි යන අර්ථයෙන් ‘kedāraṃ’ යනු කුඹුරයි (නැතහොත් ජලය ඇති කල්හි පැළීම සිදු වන බැවින් ‘kedāra’ යනු එයමය, බහුලාධිකාරයෙන් සප්තමී විභක්තියෙහි ලෝපය නොවේ). ලැබීම යන අර්ථය ඇති ‘vida’ ධාතුවට පෙර ‘ku’ උපසර්ගය ඇති කල්හි ‘āro’ ප්‍රත්‍යයද, ‘da’ යන්නට ‘ḷa’ කාරයද, ‘i’ යන්නට ‘e’ භාවය නොවීමද, සමාසයෙහි ‘ku’ යන්නට ‘o’ භාවයද නිපාත වශයෙන් සිද්ධ වෙයි. පොළොවෙහි උපදින බැවින් පොළොව ලබයි යන අර්ථයෙන් ‘koviḷāro’ යනු කොබෝලීල (පත්‍ර දෙකක් ඇති) වෘක්ෂයයි.

๑๖๗. กรา มาโร.

167. ‘kara’ ධාතුවෙන් ‘māro’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

กโรติสฺมา มาโร โหติ. โลหกิจฺจํ กโรตีติ กมฺมาโร=โลหกาโร.

කිරීම් අර්ථය ඇති ‘කර’ (karoti) ධාතුවෙන් ‘māro’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. ලෝහ කර්මාන්තයෙහි යෙදෙයි යන අර්ථයෙන් ‘kammāro’ යනු කම්මල්කරු (ලෝහකාරයා) ය.

๑๖๘. ปุส สเรหิ ขโร.

168. ‘pusa’ සහ ‘sara’ යන ධාතූන්ගෙන් ‘kharo’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ปุส สเรหิ ขโร โหติ. โปสียติ ชเลนาติ โปกฺขรํ=ปทุมํ. สรติ วิการํ คจฺฉตีติ สกฺขรา=อุจฺฉุวิกาโร.

‘pusa’ සහ ‘sara’ යන ධාතූන්ගෙන් ‘kharo’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. ජලයෙන් පෝෂණය කරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් ‘pokkharaṃ’ යනු නෙළුම් පත/නෙළුමයි. විකෘතියට (වෙනස් වීමට) යයි යන අර්ථයෙන් ‘sakkharā’ යනු සීනි (උක් යුෂයෙන් නිපදවන සක්කරා) ය.

๑๖๙. สร วส กลา กีโร วสฺสุฏ จ.

169. ‘sara’, ‘vasa’, ‘kala’ යන ධාතූන්ගෙන් ‘kīro’ ප්‍රත්‍යයද, ‘vasa’ ධාතුවෙහි ‘va’ යන්නට ‘uṭa’ (උ) ආදේශයද වෙයි.

เอเตหิ กีโร โหติ วสฺส อุฏ จ. สรียตีติ สรีรํ=เทโห. วสนฺติ วาสํ กโรนฺติ เอเตนาติ อุสีรํ=พีรณมูลํ. อเนน ถูลาทิ กลียติ ปริมียติติ กลิโร=องฺกุโร.

මේ ධාතූන්ගෙන් ‘kīro’ ප්‍රත්‍යයද, ‘vasa’ ධාතුවෙහි ‘va’ යන්නට ‘uṭa’ ආදේශයද වෙයි. දිරා යයි යන අර්ථයෙන් ‘sarīraṃ’ යනු ශරීරය (දේහය) යි. මෙයින් වාසය කරති යන අර්ථයෙන් ‘usīra’ යනු සැවැන්දරා මුල් (සුවඳ හොට මුල්) ය. මෙයින් ස්ථූල ආදිය මනිනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් ‘kaliro’ යනු ලපටි අංකුරය (කරල) ය.

๑๗๐. คมฺภีราทโย.

170. ‘Gambhīra’ ආදී ශබ්දයන්ද (නිපාත වශයෙන් සිද්ධ වෙති).

คมฺภีรอาทโย กีรนฺตา นิปจฺจนฺเต. คมิสฺส ภุก, มโลโป วา, ปถวึ, ภินฺทิตฺวา คจฺฉติ ปวตฺตตีติ คมฺภีโร, คภีโร= อคาโธ[Pg.277], กุลิสฺส ลสฺส โฬ, ปาเท กุลติ ปตฺถรตีติ กุฬีโร=กกฺกโฏ, เอวมญฺเญปิ.

‘Gambhīra’ ආදී ශබ්දයෝ ‘kīra’ ප්‍රත්‍යය අග කොට නිපාත වශයෙන් සිද්ධ වෙති. ‘gama’ ධාතුවෙහි ‘ma’ ලෝපය හෝ ‘bhuka’ ආදේශය වෙයි, පොළොව සිදුරු කරමින් යයි/පවතියි යන අර්ථයෙන් ‘gambhīro’ හෝ ‘gabhīro’ යනු ගැඹුරු (අගාධ) ස්ථානයයි. ‘kula’ ධාතුවෙහි ‘la’ යන්නට ‘ḷa’ කාරයද වෙයි, පයින් පැතිර යයි යන අර්ථයෙන් ‘kuḷīro’ යනු කකුළුවාය. මෙසේ අන්‍ය වචනද දත යුතුය.

๑๗๑. ขชฺช วลฺล มสา อูโร.

171. ‘khajja’, ‘valla’, ‘masa’ යන ධාතූන්ගෙන් ‘ūro’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ขชฺช-มชฺชเน, วล วลฺล-สํวรเณ, สม-อามสเน, เอเตหิ อูโร โหติ, ขชฺชียตีติ ขชฺชูโร, วีมฺหิ ขชฺชูรี=รุกฺขวิเสโส. วลฺลียติ สํวรียตีติ วลฺลูโร=สุกฺขมํโส. มสียตีติ มสูโร=วีหิวิเสโส.

පිරිසිදු කිරීම් අර්ථය ඇති ‘khajja’ ධාතුවෙන්ද, වැසීම/ආවරණය කිරීම් අර්ථය ඇති ‘vala/valla’ ධාතුවෙන්ද, ස්පර්ශ කිරීම් අර්ථය ඇති ‘sama’ (මස) ධාතුවෙන්ද ‘ūro’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. කෑමට ගනු ලැබේ (මදිනු ලැබේ) යන අර්ථයෙන් ‘khajjūro’ ද, ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි ‘khajjūrī’ යනු රටඉඳි ගසයි. ආවරණය කරනු ලැබේ (වේලනු ලැබේ) යන අර්ථයෙන් ‘vallūro’ යනු වියළි මස්ය. ස්පර්ශ කරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් ‘masūro’ යනු මසූරම් නම් ධාන්‍ය විශේෂයකි.

๑๗๒. กปฺปูราทโย.

172. ‘Kappūra’ ආදී ශබ්දයන්ද (නිපාත වශයෙන් සිද්ධ වෙති).

กปฺปูรอาทโย อูรนฺตา นิปจฺจนฺเต. ตุฏฺฐิมุปฺปาเทตุํ กปฺปติ สกฺโกตีติ กปฺปูรํ=ฆนสาโร. กโรติสฺส อสฺสุ, กิพฺพิสํ กโรตีติ กุรูโร=ปาปการี. ปส-พาธเน, ปสติ ปีเฬตีติ ปสูโร=ทุฏฺโฐ, พฺยญฺชนํ, เอวํนามโก จ, เอวมญฺเญปิ.

‘Kappūra’ ආදී ශබ්දයෝ ‘ūra’ ප්‍රත්‍යය අග කොට නිපාත වශයෙන් සිද්ධ වෙති. සතුට ඇති කිරීමට සමත් වෙයි යන අර්ථයෙන් ‘kappūraṃ’ යනු කපුරුය. ‘karoti’ (කර) ධාතුවෙහි ‘අ’ යන්නට ‘u’ කාරය වෙයි, පව් කරයි යන අර්ථයෙන් ‘kurūro’ යනු ක්‍රෑර වූ/පව්කාර තැනැත්තාය. පීඩා කිරීම් අර්ථය ඇති ‘pasa’ ධාතුවෙන්, පීඩා කරයි යන අර්ථයෙන් ‘pasūro’ යනු දුෂ්ටයා, ව්‍යඤ්ජනය සහ ඒ නමින් යුත් තැනැත්තාය. මෙසේ අන්‍ය වචනද දත යුතුය.

๑๗๓. กฐ จกา โอโร.

173. ‘kaṭha’ සහ ‘caka’ යන ධාතූන්ගෙන් ‘oro’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

กฐ-กิจฺฉชีวเน, จก-ปริวิตกฺกเน, เอเตหิ โอโร โหติ. กฐติ กิจฺเฉน ชีวตีติ กโฐโร=ถทฺโธ. จกติ ปริวิตกฺเกตีติ จโกโร=ปกฺขิวิเสโส.

දුකසේ ජීවත් වීම් අර්ථය ඇති ‘kaṭha’ ධාතුවෙන්ද, සිතීම/කල්පනා කිරීම් අර්ථය ඇති ‘caka’ ධාතුවෙන්ද ‘oro’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. දුකසේ ජීවත් වෙයි යන අර්ථයෙන් ‘kaṭhoro’ යනු දැඩි (තද) වූවකි. කල්පනා කරයි/සිතයි යන අර්ථයෙන් ‘cakoro’ යනු වටු විශේෂයකි (චකෝර පක්ෂියා).

๑๗๔. โมราทโย.

174. ‘Mora’ ආදී ශබ්දයන්ද (නිපාත වශයෙන් සිද්ධ වෙති).

โมรอาทโย โอรนฺตา นิปจฺจนฺเต. มี-หึสายํ, อีโลโป, มยติ หึสตีติ โมโร=มยูโร. กส-คมเน, อสฺสิ[Pg.278], กสติ คจฺฉตีติ กิโสโร=ปฐมวโย อสฺโส. มหียติ ปูชียตีติ มโหโร=วมฺมิโก, เอวมญฺเญปิ.

‘Mora’ ආදී ශබ්දයෝ ‘ora’ ප්‍රත්‍යය අග කොට නිපාත වශයෙන් සිද්ධ වෙති. හිංසා කිරීම් අර්ථය ඇති ‘mī’ ධාතුවෙහි ‘ī’ ලෝපය වෙයි, හිංසා කරයි යන අර්ථයෙන් ‘moro’ යනු මොණරාය. ගමනාර්ථය ඇති ‘kasa’ ධාතුවෙහි ‘අ’ යන්නට ‘i’ කාරය වෙයි, දුවයි/යයි යන අර්ථයෙන් ‘kisoro’ යනු තරුණ අශ්වයාය. පූජා කරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් ‘mahoro’ යනු හුඹහය. මෙසේ අන්‍ය වචනද දත යුතුය.

๑๗๕. กุโต เอรก.

175. ‘ku’ ධාතුවෙන් ‘eraka’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

กุ-สทฺเทตีมสฺมา เอรก โหติ. ‘‘ยุวณฺณานมิยงุวง สเร’’ติ (๕.๑๓๖) อุวง, กวติ นทตีติ กุเวโร=เวสฺสวโณ.

ශබ්ද කිරීම් අර්ථය ඇති ‘ku’ ධාතුවෙන් ‘eraka’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. ‘Yuvaṇṇānamiyaṅuvaṅa sare’ති සූත්‍රයෙන් ‘uvaṅ’ ආදේශය වෙයි, ශබ්ද කරයි යන අර්ථයෙන් ‘kuvero’ යනු කුවේර (වෛශ්‍රවණ) දිව්‍යරාජයාය.

๑๗๖. ภู สูหิ ริก.

176. ‘bhū’ සහ ‘sū’ යන ධාතූන්ගෙන් ‘rika’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ภูสตฺตายํ, สู-ปสวเน, เอเตหิ ริก โหติ. ภวตีติ ภูริ=ปหูตํ, งีมฺหิ ภูรี=เมธา. สวติ หิตํ ปสวตีติ สูริ=วิจกฺขโณ.

පැවැත්ම අර්ථය ඇති ‘bhū’ ධාතුවෙන්ද, උපදවීම් අර්ථය ඇති ‘sū’ ධාතුවෙන්ද ‘rika’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. පවතියි (බොහෝ සෙයින් පවතියි) යන අර්ථයෙන් ‘bhūri’ යනු බොහෝ වූ/මහත් වූ යන්නයි, ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි ‘ṅī’ ප්‍රත්‍යය වූ කල්හි ‘bhūrī’ යනු ප්‍රඥාවයි. යහපත උපදවයි යන අර්ථයෙන් ‘sūri’ යනු පණ්ඩිතයා (බුද්ධිමතා) ය.

๑๗๗. มี กสี นีหิ รุ.

177. ‘mī’ ධාතුවෙන්ද, ‘ka’ පූර්ව ‘sī’ ධාතුවෙන්ද, ‘nī’ ධාතුවෙන්ද ‘ru’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

มี-หึสายมิจฺจสฺมา, กปุพฺพา สยติสฺมา, นยติสฺมา จ รุ โหติ. รํสีหิ อนฺธการํ มียติ หึสตีติ เมรุ=สิเรรุ, เก ชเล สยติ ปวตฺตตีติ กเสรุ=ติณวิเสโส. อตฺตนิสฺสิเต สุนฺทรตฺตํ เนติ ปาเปตีติ เนรุ=ปพฺพโต.

හිංසා කිරීම් අර්ථය ඇති ‘mī’ ධාතුවෙන්ද, ‘ka’ උපසර්ගය පෙරටු කොට ඇති ‘si’ (සයති) ධාතුවෙන්ද, ‘nī’ (නයති) ධාතුවෙන්ද ‘ru’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. කිරණවලින් අඳුර නසයි යන අර්ථයෙන් ‘meru’ යනු මහාමේරු පර්වතයයි. ජලයෙහි පවතියි/නිදයි යන අර්ථයෙන් ‘kaseru’ යනු තණකොළ විශේෂයකි. තමා ඇසුරු කළවුන් සුන්දරත්වයට පමුණුවයි යන අර්ථයෙන් ‘neru’ යනු පර්වතයකි.

๑๗๘. สินา เอรุ.

178. ‘sinā’ ධාතුවෙන් ‘eru’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

สินา-โสเจยฺเยตีมสฺมา เอรุ โหติ. สินาติ สุจึ กโรตีติ สิเนรุ=ปพฺพตราชา.

පිරිසිදු කිරීම් අර්ථය ඇති ‘sinā’ ධාතුවෙන් ‘eru’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. පිරිසිදු කරයි යන අර්ථයෙන් ‘sineru’ යනු මහාමේරු පර්වත රාජයාය.

๑๗๙. ภี รุหิ รุก.

179. ‘bhī’ සහ ‘ru’ යන ධාතූන්ගෙන් ‘ruka’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ภี-สเย, รุ-สทฺเท, เอเตหิ รุก โหติ. ภายนฺติ เอตสฺมาติ ภีรุ=ภยานโก. รวตีติ รุรุ=มิโค.

බියවීම් අර්ථය ඇති ‘bhī’ ධාතුවෙන්ද, ශබ්ද කිරීම් අර්ථය ඇති ‘ru’ ධාතුවෙන්ද ‘ruka’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. මෙයින් බිය වෙති යන අර්ථයෙන් ‘bhīru’ යනු භයානක (බියගුලු) වූවකි. ශබ්ද කරයි/කෑගසයි යන අර්ථයෙන් ‘ruru’ යනු මුව විශේෂයකි.

๑๘๐. ตมา พูโล.

180. ‘tama’ ධාතුවෙන් ‘būlo’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ตม-ภูสเนตีมสฺมา [Pg.279] พูโล โหติ. มุขํ ตเมติ ภูเสตีติ ตมฺพูลํ=มุขภูสนํ.

සැරසීම යන අර්ථය ඇති ‘tama’ ධාතුවෙන් ‘būlo’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. මුඛය සරසයි යන අර්ථයෙන් ‘tambūlaṃ’ යනු බුලත් (මුඛ අලංකාරය) ය.

๑๘๑. สิโต ลกวาลา.

181. ‘si’ ධාතුවෙන් ‘la’, ‘ka’, ‘vāla’ යන ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

สิ-เสวายมิจฺจสฺมา ลกวาลอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ. สตฺเตหิ เสวียตีติ สิลา=ปาสาโณ, เสโล=ปพฺพโต. ชลํ เสวตีติ เสวาโล=ชลติณํ.

ඇසුරු කිරීම් අර්ථය ඇති ‘si’ ධාතුවෙන් ‘la’, ‘ka’, ‘vāla’ යන ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. සත්වයන් විසින් ඇසුරු කරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් ‘silā’ යනු ගල/පාෂාණයයි, ‘selo’ යනු පර්වතයයි. ජලය ඇසුරු කරයි යන අර්ථයෙන් ‘sevālo’ යනු පන්/පාසි (දිය සෙවල) ය.

๑๘๒. มงฺค กม สมฺพ สพ สก วส ปิส เกว กล ปลฺล กฐ ปฏ กุณฺฑ มณฺฑา อโล.

182. ‘maṅga’, ‘kama’, ‘samba’, ‘saba’, ‘saka’, ‘vasa’, ‘pisa’, ‘keva’, ‘kala’, ‘palla’, ‘kaṭha’, ‘paṭa’, ‘kuṇḍa’, ‘maṇḍa’ යන ධාතූන්ගෙන් ‘alo’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

มงฺค-มงฺคลฺเย, กม-อิจฺฉายํ, สมฺพ-มณฺฑเน, สพอิติ อสฺเสว กตมโลปสฺส นิทฺเทโส, สก-สตฺติย, วส-นิวาเส, ปิสคมเน, เกว-เสวเน, กล-สงฺขฺยาเน, ปลฺล-คมเน, กฐ กิจฺฉชีวเน, ปฏ-คมนตฺโถ, กุณฺฑ-ทาเห, มณฺฑ-ภูสเน, เอเตหิ อโล โหติ. มงฺคนฺติ สตฺตา เอเตน วุทฺธึ คจฺฉนฺตีติ มงฺคลํ=ปสตฺถํ. กามียตีติ กมลํ-ปงฺกชํ. สมฺปติ มณฺเฑตีติ สมฺพลํ=ปาเถยฺยํ. สพลํ=วิสภาค วณฺณวนฺตํ. สกฺโกติ วตฺตุนฺติ สกลํ=สพฺพํ. วสตีติ วสโล=สุทฺโท. ปิยภาวํ ปิสติ คจฺฉตีติ เปสโล=ปิยสีโล. เกวติ ปวตฺตตีติ เกวลํ=สกลํ. กลียติ ปริมียติ อุทกเมเตนาติ กลลํ=อปตฺถินฺนํ, ปลฺลติ อาคจฺฉติ อุทกเมตสฺมาติ ปลฺลลํ=อปฺโปทโก สโร. กฐนฺติ เอตฺถ ทุกฺเขน ยนฺตีติ กฐลํ=กปาลขณฺฑํ, ปฏติ วุทฺธึ คจฺฉตีติ ปฏลํ=สมู- โห[Pg.280]. ฆํเสน กุณฺฑติ ทหตีติ กุณฺฑลํ=กณฺณาภรณํ. มณฺฑียติ ปริจฺเฉทกรณวเสน ภูสียตีติ มณฺฑลํ=สมนฺตโต ปริจฺฉินฺนํ.

මඟ - මංගල්‍යයෙහි ද, කම - කැමැත්තෙහි ද, සම්බ - සැරසීමෙහි ද (මෙහි 'සබ' යනු 'අ' කාරය ලොප් වූ ආකාරය දක්වයි), සක - ශක්තියෙහි ද, වස - වාසය කිරීමෙහි ද, පිස - යාමෙහි ද, කේව - සේවනයෙහි ද, කල - ගණන් කිරීමෙහි ද, පල්ල - යාමෙහි ද, කඨ - දුෂ්කර ජීවිතයෙහි ද, පට - යාම යන අර්ථයෙහි ද, කුණ්ඩ - දැවීමෙහි ද, මණ්ඩ - සැරසීමෙහි ද යන ධාතූන්ගෙන් 'අල' (ala) ප්‍රත්‍යය වෙයි. සත්වයෝ මෙයින් දියුණුවට පත් වෙත් යන අර්ථයෙන් 'මංගල' (ප්‍රශස්ත වූ දෙය) නම් වේ. කැමති වනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් 'කමල' (නෙළුම් මල) නම් වේ. මනාව සරසයි යන අර්ථයෙන් 'සම්බල' (මඟ වියදම්) නම් වේ. විවිධ වර්ණ ඇත්තා වූ දෙය 'සබල' නම් වේ. කතා කිරීමට හැකි වෙයි යන අර්ථයෙන් 'සකල' (සියල්ල) නම් වේ. වාසය කරයි යන අර්ථයෙන් 'වසල' (ශුද්‍රයා) නම් වේ. ප්‍රියභාවයට යයි යන අර්ථයෙන් 'පේසල' (ප්‍රියශීලී තැනැත්තා) නම් වේ. පවතියි යන අර්ථයෙන් 'කේවල' (සම්පූර්ණ/සියල්ල) නම් වේ. මෙයින් ජලය මනිනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් 'කලල' (මඩ) නම් වේ. මෙයින් ජලය පැමිණෙයි යන අර්ථයෙන් 'පල්ලල' (මඳ ජලය ඇති විල) නම් වේ. මෙහි දුකසේ යත් යන අර්ථයෙන් 'කඨල' (මැටි කැබැල්ල) නම් වේ. පැතිරෙයි හෝ වැඩෙයි යන අර්ථයෙන් 'පටල' (සමූහය) නම් වේ. ඝර්ෂණයෙන් දිලිසෙයි/දැවෙයි යන අර්ථයෙන් 'කුණ්ඩල' (කර්ණාභරණය) නම් වේ. සීමා කිරීම් වශයෙන් සරසනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් 'මණ්ඩල' (සතර වටින් සීමා වූ ප්‍රදේශය) නම් වේ.

๑๘๓. มุสา กโล.

183. ‘මුස’ (Musa) ධාතුවෙන් ‘කල’ (kala) ප්‍රත්‍යය වෙයි.

มุสติสฺมา กโล โหติ. มุสติ เอเตนาติ มุสโล=อโยคฺโค.

‘මුස’ (Musa) ධාතුවෙන් ‘කල’ (kala) ප්‍රත්‍යය වෙයි. මෙයින් කොටයි යන අර්ථයෙන් ‘මුසල’ (මෝල්ගස) නම් වේ.

๑๘๔. ถลาทโย.

184. ‘ථල’ (Thala) ආදී ශබ්ද වෙත්.

ถลอาทโย กลนฺตา นิปจฺจนฺเต. ฐสฺส โถ, ปุพฺพสรโลโป, ติฏฺฐนฺติ เอตฺถาติ ถลํ=อุนฺนตปฺปเทโส. ปา-ปาเน, อุปุพฺโพ, ทฺวิภาวสรโลปา, อุทกํ ปิวตีติ อุปฺปลํ=กุวลยํ. ปติสฺส ปาฏํ, ปตติ คจฺฉติ ปริปากนฺติ ปาฏลํ=ผลํ, ตมฺพวณฺณํ กุสุมญฺจ. พํหิสฺส นิคฺคหีตโลโป, พํหติ วุทฺธึ คจฺฉตีติ พหลํ=ฆนํ. จุปิสฺส อุสฺส อตฺตํ, จุปติ เอกตฺถ น ติฏฺฐตีติ จปโล=อนวฏฺฐิโต, เอวมญฺเญปิ.

‘ථල’ (Thala) ආදී ශබ්ද ‘කල’ (kala) ප්‍රත්‍යය අග කොට නිපැදවෙයි. ‘ඨා’ (ṭhā) ධාතුවේ ‘ඨ’ කාරයට ‘ථ’ කාරය ද, පූර්ව ස්වර ලෝපය ද වේ. මෙහි සිටිති යන අර්ථයෙන් ‘ථල’ (උස් වූ ප්‍රදේශය/ගොඩබිම) නම් වේ. පානය කිරීමෙහි වූ ‘පා’ (pā) ධාතුවට පෙර ‘උ’ (u) උපසර්ගය යෙදී, ද්විත්වය හා පූර්ව ස්වර ලෝපය වීමෙන්, ජලය බොයි යන අර්ථයෙන් ‘උප්පල’ (මානෙල් මල) නම් වේ. ‘පත’ (pat) ධාතුවේ ‘පත’ යන්නට ‘පාට’ (pāṭa) ආදේශ වී, වැටෙයි (පැසීමට යයි) යන අර්ථයෙන් ‘පාටල’ (ඵලය/තැඹිලි පැහැති මල) නම් වේ. ‘බංහ’ (baṃh) ධාතුවේ නිග්ගහීතය ලොප් වී, වැඩෙයි යන අර්ථයෙන් ‘බහල’ (ඝන වූ) නම් වේ. ‘චුප’ (cup) ධාතුවේ ‘උ’ කාරයට ‘අ’ කාරය වී, එක්තැනක නොසිටියි යන අර්ථයෙන් ‘චපල’ (චංචල වූ) නම් වේ. මේ අයුරින් අන් ශබ්ද ද දත යුතුය.

๑๘๕. กุลา กาโล จ.

185. ‘කුල’ (Kula) ධාතුවෙන් ‘කාල’ (kāla) සහ ‘කල’ (kala) ප්‍රත්‍යයෝ වෙත්.

กุล-ปตฺถาเรตีมสฺมา กาโล โหติ กโล จ. กุลติ อตฺตโน สิปฺปํ ปตฺถรตีติ กุลาโล=กุมฺภกาโร. กุลติ ปกฺเข ปสาเรตีติ กุลโล=ปกฺขิชาติ.

පැතිරවීමෙහි වූ ‘කුල’ (kula) ධාතුවෙන් ‘කාල’ (kāla) ප්‍රත්‍යය ද, ‘කල’ (kala) ප්‍රත්‍යය ද වෙයි. තමාගේ ශිල්පය පතුරුවයි යන අර්ථයෙන් ‘කුලාල’ (කුඹල්කරු) නම් වේ. පියාපත් පතුරුවයි යන අර්ථයෙන් ‘කුලල’ (උකුස්සා වැනි පක්ෂි විශේෂයක්) නම් වේ.

๑๘๖. มุฬาลาทโย.

186. ‘මුළාල’ (Muḷāla) ආදී ශබ්ද වෙත්.

มุฬาลอาทโย กาลนฺตา นิปจฺจนฺเต. มีล-นิมีลเน, อุตฺตฬตานิ, อุทฺธฏมตฺเต นิมีลตีติ มุฬาลํ=ภิสํ. พล-ปาณเน, อิตฺต- ฬตฺตานิ[Pg.281], มูสิกาทิขาทเนน พลติ ชีวตีติ พิฬาโล=มชฺชาโร. กปฺปิสฺส สํโยคาทิโลโป, กปฺปนฺติ ชีวิกํ เอเตนาติ กปาลํ=ฆฏาทิขณฺฑํ. ปี ตปฺปเน. ‘‘ยุวณฺณานมิยงุวง สเร’’ติ (๕.๑๓๖) อิยง, อตฺตโน ผเลน สตฺเต สนฺตปฺเปตีติ ปิยาโล-รุกฺโข. กุณ-สทฺเท, วาตสมุฏฺฐิตา วีจิมาลา เอตฺถ กุณนฺติ นทนฺตีติ กุณาโล=เอโก มหาสโร. วิส-ปวิสเน, ปวิสนฺติ เอตฺถาติ วิสาโล=วิตฺถิณฺโณ. ปล-คมเน, วาเตน ปลติ คจฺฉตีติ ปลาลํ=สสฺสานมุปนีตธญฺญานํ นาฬปตฺตานิ. สรติสฺส สิโค, สสาทโย สรติ หึสตีติ สิคาโล=โกตฺถุ, เอวมญฺเญปิ.

‘මුළාල’ (Muḷāla) ආදී ශබ්ද ‘කාල’ (kāla) ප්‍රත්‍යය අග කොට නිපැදවෙයි. පියවීමෙහි වූ ‘මීල’ (mīla) ධාතුවෙන් ‘උ’ කාරය හා ‘ළ’ කාරය ආදේශ වී, උදුරා ගත් කෙණෙහි ම පියවෙයි යන අර්ථයෙන් ‘මුළාල’ (නෙළුම් දණ්ඩ) නම් වේ. ප්‍රාණය රැකීමෙහි වූ ‘බල’ (bala) ධාතුවෙන් ‘ඉ’ කාරය හා ‘ළ’ කාරය ආදේශ වී, මීයන් ආදීන් කෑමෙන් ජීවත් වෙයි යන අර්ථයෙන් ‘බිළාල’ (බළලා) නම් වේ. ‘කප්ප’ (kapp) ධාතුවේ සංයෝගාදියේ ලෝපය වී, මෙයින් ජීවිකාව සලසති යන අර්ථයෙන් ‘කපාල’ (කලස් කැබැල්ල) නම් වේ. සතුටු කිරීමෙහි වූ ‘පී’ (pī) ධාතුවට ‘යුවණ්ණානමියඟුවඟ සරේ’ සූත්‍රයෙන් ‘ඉයඟ්’ (iyaṅ) ආදේශ වී, තම ඵලයෙන් සතුන් සතුටු කරයි යන අර්ථයෙන් ‘පියාල’ (පියල් ගස) නම් වේ. ශබ්ද කිරීමෙහි වූ ‘කුණ’ (kuṇa) ධාතුවෙන්, සුළඟින් නැඟුණු රළ පෙළ මෙහි හඬ නඟයි යන අර්ථයෙන් ‘කුණාල’ (එක්තරා මහා විලක්) නම් වේ. පිවිසීමෙහි වූ ‘විස’ (visa) ධාතුවෙන්, මෙහි පිවිසෙත් යන අර්ථයෙන් ‘විසාල’ (විශාල වූ/පැතිරුණු) නම් වේ. යාමෙහි වූ ‘පල’ (pala) ධාතුවෙන්, සුළඟින් යයි යන අර්ථයෙන් ‘පලාල’ (පිදුරු) නම් වේ. ‘සර’ (sara) ධාතුවට ‘සිග’ (siga) ආදේශය වී, සාවුන් ආදීන් පසුපස හඹා යයි/හිංසා කරයි යන අර්ථයෙන් ‘සිගාල’ (හිවලා) නම් වේ. මේ අයුරින් අන් ශබ්ද ද දත යුතුය.

๑๘๗. จณฺฑ ปตา ณาโล.

187. ‘චණ්ඩ’ (Caṇḍa) සහ ‘පත’ (pata) යන ධාතූන්ගෙන් ‘ණාල’ (ṇāla) ප්‍රත්‍යය වෙයි.

จณฺฑ-จณฺฑิกฺเย, ปต ปถ-คมเน, เอเตหิ ณาโล โหติ. จณฺเฑติ ปีเฬตีติ จณฺฑาโล=มาตงฺโค, ปตติ อโธคจฺฉตีติ ปาตาลํ=รสาตลํ.

පෙළයි යන අර්ථයෙන් ‘චණ්ඩාල’ (සැඩොලා) නම් වේ. පහළට වැටෙයි යන අර්ථයෙන් ‘පාතාල’ (පාතාලය) නම් වේ.

๑๘๘. มาทิโต โล.

188. ‘මා’ (Mā) ආදී ධාතූන්ගෙන් ‘ල’ (la) ප්‍රත්‍යය වෙයි.

มา-มาเน, อิ-อชฺเฌนคตีสุ, ปี-ตปฺปเน, ทู-ปริตาเป, เอวมาทีหิ โล โหติ. มียติ ปริมียตีติ มาลา=ปนฺติ. เอติ คจฺฉตีติ เอลา=สุขุเมลา. ปิเณติ ตปฺเปติ เอตฺถาติ เปลา=อาสิตฺตกูปธานํ. ทูยติ ปริตาเปตีติ โทลา=กีฬนยานกํ. กลสงฺขฺยาเน, กลนํ กลฺลํ=ยุตฺตํ.

මැනීමෙහි වූ ‘මා’ (mā) ධාතුව, ඉගෙනීමෙහි හා යාමෙහි වූ ‘ඉ’ (i) ධාතුව, සතුටු කිරීමෙහි වූ ‘පී’ (pī) ධාතුව, තැවීමෙහි වූ ‘දූ’ (dū) ධාතුව යන මේ ආදී ධාතූන්ගෙන් ‘ල’ (la) ප්‍රත්‍යය වෙයි. මනිනු ලැබේ (පිළිවෙළට තබනු ලැබේ) යන අර්ථයෙන් ‘මාලා’ (මාලාව/පෙළ) නම් වේ. යයි යන අර්ථයෙන් ‘එලා’ (එනසාල්) නම් වේ. මෙහි සතුටු කරයි යන අර්ථයෙන් ‘පේලා’ (පෙට්ටිය) නම් වේ. තැවෙයි (සැලෙයි) යන අර්ථයෙන් ‘දෝලා’ (දෝලාව/සෙල්ලම් ඔන්චිල්ලාව) නම් වේ. ගණන් කිරීමෙහි වූ ‘කල’ (kala) ධාතුවෙන්, ගණන් කිරීම ‘කල්ල’ (සුදුසු වූ) නම් වේ.

๑๘๙. อน สล กล กุก สฐ มหา อิโล.

189. ‘අන’ (Ana), ‘සල’ (Sala), ‘කල’ (Kala), ‘කුක’ (Kuka), ‘සඨ’ (Saṭha) සහ ‘මහ’ (Maha) යන ධාතූන්ගෙන් ‘ඉල’ (ila) ප්‍රත්‍යය වෙයි.

อน-ปาณเน, สล-คมเน, กล-สงฺขฺยาเน, กุก วก-อาทเน, สฐ-กิตเว, อรห มห-ปูชายํ, เอเตหิ อิโล โหติ. อนติ [Pg.282] ปวตฺตตีติอนิโล=มาลุโต. สลติ คจฺฉตีติ สลิลํ=ชลํ. กลติ ปวตฺตตีติ กลิลํ=คหนํ. กุกติ อตฺตโน นาเทน สตฺตานํ มนํ คณฺหาตีติ โกกิโล=ปรปุณฺโฑ. สฐติ วญฺเจตีติ สฐิโล=สโฐ. มหียติ ปูชียตีติ มยิลา=อิตฺถี.

ප්‍රාණය රැකීමෙහි වූ ‘අන’ (ana) ධාතුව, යාමෙහි වූ ‘සල’ (sala) ධාතුව, ගණන් කිරීමෙහි වූ ‘කල’ (kala) ධාතුව, ආහාර ගැනීමෙහි වූ ‘කුක’ (kuka) හා ‘වක’ (vaka) ධාතුව, වංචා කිරීමෙහි වූ ‘සඨ’ (saṭha) ධාතුව, පිදීමෙහි වූ ‘අරහ’ (araha) හා ‘මහ’ (maha) ධාතුව යන මෙයින් ‘ඉල’ (ila) ප්‍රත්‍යය වෙයි. පවතියි (හමයි) යන අර්ථයෙන් ‘අනිල’ (සුළඟ) නම් වේ. ගලා යයි යන අර්ථයෙන් ‘සලිල’ (ජලය) නම් වේ. පවතියි යන අර්ථයෙන් ‘කලිල’ (කෙලෙස් මඩ/කැලය) නම් වේ. තමාගේ හඬින් සතුන්ගේ සිත පිනවයි යන අර්ථයෙන් ‘කෝකිල’ (කොවුලා) නම් වේ. වංචා කරයි යන අර්ථයෙන් ‘සඨිල’ (වංචනිකයා) නම් වේ. පුදනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් ‘මයිලා’ (කාන්තාව) නම් වේ.

๑๙๐. กุฏา กิโล.

190. ‘කුට’ (Kuṭa) ධාතුවෙන් ‘කිල’ (kila) ප්‍රත්‍යය වෙයි.

กุฏ-โกฏิลฺเยตีมสฺมา กิโล โหติ. อกุฏิ กุฏิลตฺตมคมีติ กุฏิโล=วงฺโก.

ඇද කිරීමෙහි වූ ‘කුට’ (kuṭa) ධාතුවෙන් ‘කිල’ (kila) ප්‍රත්‍යය වෙයි. ඇද බවට පත් විය යන අර්ථයෙන් ‘කුටිල’ (ඇද වූ/වංක වූ) නම් වේ.

๑๙๑. สิถิลาทโย.

191. ‘සිථිල’ (Sithila) ආදී ශබ්ද වෙත්.

สิถิลอาทโย กิลนฺตา นิปจฺจนฺเต. สห ขมายํ, สหิสฺส สิถตฺตํ, สหิตุมลนฺติ สิถิลํ=อทฬฺหํ. กมฺปิสฺส สํโยคาทิโลโป, ปรทุกฺเข สติ กมฺปตีติ กปิโล=อิสิ. กพ-วณฺเณ, พสฺส โป, อกพิ นีลาทิวณฺณตฺตมคมีติ กปิโล=วณฺณวิเสโส. มถิสฺส มิโถ, มถียตีติ มิถิลา=ปูรี, เอวมญฺเญปิ.

‘සිථිල’ (Sithila) ආදී ශබ්ද ‘කිල’ (kila) ප්‍රත්‍යය අග කොට නිපැදවෙයි. ඉවසීමෙහි වූ ‘සහ’ (saha) ධාතුවේ ‘සහ’ යන්නට ‘සිථ’ (sitha) ආදේශ වී, දරා ගැනීමට නොහැකි වෙයි යන අර්ථයෙන් ‘සිථිල’ (ලිහිල් වූ) නම් වේ. ‘කම්ප’ (kamp) ධාතුවේ සංයෝගාදියේ ලෝපය වී, පර දුකෙහි කම්පා වෙයි යන අර්ථයෙන් ‘කපිල’ (කපිල ඉසිවරයා) නම් වේ. වර්ණයෙහි වූ ‘කබ’ (kaba) ධාතුවේ ‘බ’ කාරයට ‘ප’ කාරය වී, නිල් ආදී වර්ණවලට පත් විය යන අර්ථයෙන් ‘කපිල’ (පිඟු පැහැය) නම් වේ. ‘මථ’ (math) ධාතුවට ‘මිථ’ (mitha) ආදේශ වී, මථනය කරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් ‘මිථිලා’ (මිථිලා නුවර) නම් වේ. මේ අයුරින් අන් ශබ්ද ද දත යුතුය.

๑๙๒. จฏ กณฺฑ วฏฺฏ ปุถา กุโล.

192. ‘චට’ (Caṭa), ‘කණ්ඩ’ (Kaṇḍa), ‘වට්ට’ (Vaṭṭa) සහ ‘පුථ’ (Putha) යන ධාතූන්ගෙන් ‘කුල’ (kula) ප්‍රත්‍යය වෙයි.

จฏ-เภทเน, กณฺฑ-เฉทเน, วฏฺฏ-วตฺตเน, ปุถ ปถ-วิตฺถาเร, เอเตหิ กุโล โหติ. จฏติ มิตฺเต ภินฺทตีติ จฏุโล=จาฏุการี. กณฺฑียติ ฉินฺทียตีติ กณฺฑุโล=รุกฺโข. วฏฺฏตีติ วฏฺฏุโล=ปริมณฺฑโล. อปตฺถรีติ ปุถุโล=วิตฺถาโร.

මිතුරන් භේද කරයි යන අර්ථයෙන් ‘චටුල’ (චාටුකාරයා) නම් වේ. කැසීමට ලක් වෙයි යන අර්ථයෙන් ‘කණ්ඩුල’ (ගසක්) නම් වේ. වටකුරු වෙයි යන අර්ථයෙන් ‘වට්ටුල’ (වටකුරු වූ) නම් වේ. පතුරුවන ලදී යන අර්ථයෙන් ‘පුථුල’ (විශාල වූ) නම් වේ.

๑๙๓. ตุมุลาทโย.

193. ‘තුමුල’ (Tumula) ආදී ශබ්ද වෙත්.

ตุมุลอาทโย กุลนฺตา นิปจฺจนฺเต. ตม เขทเน, อสฺสุ, อตมิ วิตฺถิณฺณตฺตมคมีติ ตุมุโล=ปตฺถโฏ. ตมิสฺส ฑุก, ตมียติ [Pg.283] วิการมาปาทียตีติ ตณฺฑุโล=วีหิสาโร. นิปุพฺพสฺส จินาติสฺส อิโลโป, อตฺถิเกหิ นิจียเตติ นิจุโล=หิชฺชโล, เอวมญฺเญปิ.

‘තුමුල’ (Tumula) ආදී ශබ්ද ‘කුල’ (kula) ප්‍රත්‍යය අග කොට නිපැදවෙයි. ක්ලේශයෙහි වූ ‘තම’ (tama) ධාතුවේ ‘අ’ කාරයට ‘උ’ කාරය වී, මහත් බවට පත් විය යන අර්ථයෙන් ‘තුමුල’ (පැතිරුණු/මහත් වූ) නම් වේ. ‘තම’ (tama) ධාතුවට ‘ඩුක’ (ḍuka) ප්‍රත්‍යය වී, වෙනසට පත් කරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් ‘තණ්ඩුල’ (සහල්) නම් වේ. ‘නි’ (ni) උපසර්ගය පෙරටු කොට ඇති ‘චි’ (ci) ධාතුවේ ‘ඉ’ කාරය ලොප් වී, රැස් කරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් ‘නිචුල’ (නිචුල ගස) නම් වේ. මේ අයුරින් අන් ශබ්ද ද දත යුතුය.

๑๙๔. กลฺล กป ตกฺก ปฏา โอโล.

194. ‘කල්ල’ (Kalla), ‘කප’ (Kapa), ‘තක්ක’ (Takka) සහ ‘පට’ (Paṭa) යන ධාතූන්ගෙන් ‘ඕල’ (ola) ප්‍රත්‍යය වෙයි.

กลฺล-สทฺเท, กป-อจฺฉาทเน, ตกฺก-วิตกฺเก, ปฏ-คมเน, เอเตหิ โอโล โหติ. วาตเวเคน สมุทฺทโต อุฏฺฐหิตฺวา กลฺลติ นทตีติ กลฺโลโล=มหาวีจิ. กปติ ทนฺเต อจฺฉาทตีติ กโปโล=วทเนกเทโส. ตกฺกียตีติ ตกฺโกลํ=โกลกํ. ปฏติ พฺยาธิเมเตน คจฺฉตีติ ปโฏโล=ติตฺตโก.

ශබ්ද කිරීමෙහි වූ ‘කල්ල’ (kalla) ධාතුව, වැසීමෙහි වූ ‘කප’ (kapa) ධාතුව, කල්පනා කිරීමෙහි වූ ‘තක්ක’ (takka) ධාතුව, යාමෙහි වූ ‘පට’ (paṭa) ධාතුව යන මෙයින් ‘ඕල’ (ola) ප්‍රත්‍යය වෙයි. සුළං වේගයෙන් මුහුදෙන් නැඟී ශබ්ද කරයි යන අර්ථයෙන් ‘කල්ලෝල’ (මහා රළ) නම් වේ. දත් වසයි යන අර්ථයෙන් ‘කපෝල’ (කොපුල/මුහුණේ කොටසක්) නම් වේ. කල්පනා කරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් ‘තක්කෝල’ (තක්කෝල ඵලය) නම් වේ. මෙයින් රෝගය දූරු කිරීමට යයි යන අර්ථයෙන් ‘පටෝල’ (තිත්ත පතෝල) නම් වේ.

๑๙๕. องฺคา อุโลลี.

195. ‘අංග’ (Aṅga) ධාතුවෙන් ‘උල’ (ula) සහ ‘උලි’ (uli) ප්‍රත්‍යයෝ වෙත්.

องฺค-คมนตฺโถ, เอตสฺมา อุลอุลี โหนฺติ. องฺคนฺติ เอเตน ชานนฺตีติ องฺคุลํ=ปมาณํ. องฺคติ อุคฺคจฺฉตีติ องฺคลิ=กรสาขา.

යාම යන අර්ථය ඇති ‘අංග’ (aṅga) ධාතුවෙන් ‘උල’ (ula) සහ ‘උලි’ (uli) ප්‍රත්‍යයෝ වෙත්. මෙයින් මනිති යන අර්ථයෙන් ‘අංගුල’ (අඟල/ප්‍රමාණය) නම් වේ. උඩට මතුවෙයි යන අර්ථයෙන් ‘අංගුලි’ (ඇඟිල්ල/අත් ඇඟිල්ල) නම් වේ.

๑๙๖. อญฺชาลิ.

196. ‘අංජ’ (Añja) ධාතුවෙන් ‘අලි’ (ali) ප්‍රත්‍යය වෙයි.

อญฺช-พฺยตฺติ มกฺขน คติ กนฺตีสุ, เอตสฺมา อลิ โหติ. อญฺเชติ ภตฺติมเนน ปกาเสตีติ อญฺชลิ=กรปุโฏ.

ප්‍රකාශ කිරීමෙහි, ආලේප කිරීමෙහි, යාමෙහි හා කැමැත්තෙහි වූ ‘අංජ’ (añja) ධාතුවෙන් ‘අලි’ (ali) ප්‍රත්‍යය වෙයි. මෙයින් භක්තිය ප්‍රකාශ කරයි යන අර්ථයෙන් ‘අංජලි’ (දෝත/දොහොත් මුදුන් දීම) නම් වේ.

๑๙๗. ฉทา ลิ.

197. ‘ඡද’ (Chada) ධාතුවෙන් ‘ලි’ (li) ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ฉท-สํวรเณ, เอตสฺมา ลิ โหติ. ฉาเทตีติ ฉลฺลี=สกลิกา.

වැසීමෙහි වූ ‘ඡද’ (chada) ධාතුවෙන් ‘ලි’ (li) ප්‍රත්‍යය වෙයි. වසයි යන අර්ථයෙන් ‘ඡල්ලී’ (පොත්ත/කබල) නම් වේ.

๑๙๘. อลฺลฺยาทโย.

198. ‘අල්ලී’ (Allī) ආදී ශබ්ද වෙත්.

อลฺลิอาทโย ลิอนฺตา นิปจฺจนฺเต. อร-คมเน, อรติ ปวตฺตตีติ อลฺลิ=รุกฺโข. นยติสฺส เอตฺตาภาโว, อตฺติเกหิ นียตีติ [Pg.284]๔ นีลิ, งีมฺหิ นีลี=คจฺฉชาติ. ‘‘สรมฺหา ทฺเว’’ติ (๑.๓๔) ลสฺส ทฺวิภาเว รสฺสตฺเต จ นิลฺลีติปิ โหติ. ปาลิสฺส ปา, ปาเลติ รกฺขตีติ ปาลิ, งีมฺหิ ปาลี=ปนฺติ. ปาลิสฺส ปโล, ปาเลติ รกฺขตีติ ปลฺลิ=กุฏิ. จุท-โจทเน, โอตฺตาภาโว, โจทียตีติ จุลฺลิ=อุทฺธนํ, เอวมญฺเญปิ.

‘අල්ලි’ ආදී ශබ්දයන් ‘ලි’ ප්‍රත්‍යය කෙළවර කොට ඇතිව නිපාතනය කරනු ලැබේ. ‘අර’ (ගමනෙහි) ධාතුවෙන්, ‘අරති පවත්තතීති’ (පවතියි යන අර්ථයෙන්) ‘අල්ලි’ (ගස) වේ. ‘නය’ ධාතුවෙහි ‘එ’කාරය නොවීමෙන්, ‘අත්තිකයින් විසින් ගෙන යනු ලැබේ’ යන අර්ථයෙන් ‘නීලි’ ද, ‘ඞී’ ප්‍රත්‍යයේදී ‘නීලී’ (පඳුරු විශේෂයක්) ද වේ. ‘සරම්හා ද්වෙ’ (1.34) සූත්‍රයෙන් ‘ල’කාරය ද්විත්ව වීමෙන් හා රස්ව වීමෙන් ‘නිල්ලී’ කියා ද වෙයි. ‘පා’ (රැකීමෙහි) ධාතුවෙන්, ‘පාලේති රක්ඛතීති’ (රකියි යන අර්ථයෙන්) ‘පාලි’ ද, ‘ඞී’ ප්‍රත්‍යයේදී ‘පාලී’ (පේළිය) ද වේ. ‘පාලි’ යන්නෙහි ‘පලො’ ධාතුවෙන්, ‘පාලේති රක්ඛතීති’ (රකියි යන අර්ථයෙන්) ‘පල්ලි’ (කුටිය) වේ. ‘චුද’ (පිබිදවීමෙහි) ධාතුවෙන්, ‘ඕ’කාරය නොවීමෙන්, ‘චෝදීයතීති’ (මෙහෙයවනු ලැබේ යන අර්ථයෙන්) ‘චුල්ලි’ (උදුන) වේ. මේ අයුරින් අන්‍ය ද වේ.

๑๙๙. ปิลาทีหฺยโว.

199. ‘පිල’ ආදී ධාතූන්ගෙන් ‘අව’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ปิล-วตฺตเน, ปลฺล-คมเน, ปณ-พฺยวหารถุตีสุ, เอวมาทีหิ อโว โหติ. ปิลฺยเตติ เปลโว=ลหุ. ปลฺลตีติ ปลฺลโว=กิสลยํ. ปณียตีติ ปณโว=มุทงฺโค. เอวมญฺเญปิ.

‘පිල’ (පැවතීමෙහි), ‘පල්ල’ (ගමනෙහි), ‘පණ’ (ව්‍යවහාරයෙහි හා ස්තුතියෙහි) යනාදී ධාතූන්ගෙන් ‘අව’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. ‘පිලියතේති පේලවෝ’ (සැහැල්ලු වූයේ) = ලහු (සැහැල්ලු). ‘පල්ලතීති පල්ලවෝ’ (දලු ලන්නේ) = කිසලයක් (දල්ල). ‘පණීයතීති පණවෝ’ (ප්‍රශංසා කරනු ලබන්නේ) = මුදන්ගය (බෙර වර්ගයක්). මේ අයුරින් අනෙක්වා ද වේ.

๒๐๐. สาฬวาทโย.

200. ‘සාළව’ ආදී ශබ්දයන් නිපාතනය වෙති.

สาฬวอาทโย อวนฺตา นิปจฺจนฺเต. สล-คมนตฺโถ, อุปนฺตสฺส ทีโฆ ฬตฺตญฺจ นิปาตนา. สลติ ปวตฺตตีติ สาฬ โว=อภิสงฺขตํ พทราทิผลขาทนียํ. กิต-นิวาเส, เอตฺตาภาโว, เกตตีติ กิตโว=ชูตกาโร, โจโร จ. มู-พนฺธเน, อูสฺส รสฺสตฺตํ, ตุญ จาวสฺส, มุนาติ พนฺธตีติ มุตโว=จณฺฑาโล. วล วลฺล-สํวรเณ, ฬตฺตํ, วลติ, วลฺยเตติ วา วฬวา=ตุรงฺคกนฺตา. มุร-สํเวฬเน, มุรียตีติ มุรโว=มุทงฺโค, เอวมญฺเญปิ.

‘සාළව’ ආදී ‘අව’ ප්‍රත්‍යය කෙළවර ඇති ශබ්දයන් නිපාතනය කරනු ලැබේ. ‘සල’ (ගමන් කිරීම් අර්ථයෙහි) ධාතුවෙන්, උපධා අකුර දීර්ඝ වීම හා ‘ළ’කාරය වීම නිපාතනයෙනි. ‘සලති පවත්තතීති’ (පවතියි යන අර්ථයෙන්) ‘සාළව’ (පිස සකස් කරන ලද මහනෙල් ආදී පලතුරු කැවිලි විශේෂය) වේ. ‘කිත’ (වාසයෙහි) ධාතුවෙන්, ‘එ’කාරය නොවීමෙන්, ‘කේතතීති’ (වෙසෙයි යන අර්ථයෙන්) ‘kitavo’ (දූ කෙළින්නා, සොරා) වේ. ‘මූ’ (බැඳීමෙහි) ධාතුවෙන්, ‘ඌ’කාරය රස්ව වීම හා ‘ව’කාරයට ‘ත’කාරය වීමෙන් ද, ‘මුනාති බන්ධතීති’ (බඳියි යන අර්ථයෙන්) ‘මුතව’ (චණ්ඩාලයා) වේ. ‘වල’ හෝ ‘වල්ල’ (වැසීමෙහි) ධාතුවෙන්, ‘ළ’කාරය වීමෙන්, ‘වලති’ හෝ ‘වලියතේ’ යන අර්ථයෙන් ‘වළවා’ (වෙළඹ) වේ. ‘මුර’ (වටකිරීමෙහි) ධාතුවෙන්, ‘මුරීයතීති’ (වට කරනු ලබන්නේ) ‘මුරව’ (මුදංගය/බෙරය) වේ. මේ අයුරින් අනෙක්වා ද වේ.

๒๐๑. สรา อาโว.

201. ‘සර’ ධාතුවෙන් ‘ආව’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

สรติสฺมา อาโว โหติ. สรติ ปวตฺตตีติ สราโว=ภาชนวิเสโส.

‘සර’ (ගමනෙහි/පැවැත්මෙහි) ධාතුවෙන් ‘ආව’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. ‘සරති පවත්තතීති’ (පවතියි යන අර්ථයෙන්) ‘සරාව’ (බඳුන් විශේෂයක්) වේ.

๒๐๒. อล มล พิลา ณุโว.

202. ‘අල’, ‘මල’, ‘බිල’ යන ධාතූන්ගෙන් ‘ණුව’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

อล-พนฺธเน[Pg.285], มล มลฺล-ธารเณ, พิล-เภทเน, เอเตหิ ณุโว โหติ. ลตาหิ อลียตีติ อาลุโว=คจฺฉชาติ. มลติ ธาเรตีติ มาลุโว=ปตฺตลตา. พิลติ ภินฺทตีติ เพลุโว=รุกฺโข.

‘අල’ (බැඳීමෙහි), ‘මල’ හෝ ‘මල්ල’ (ධාරණයෙහි), ‘බිල’ (බිඳීමෙහි) යන මේ ධාතූන්ගෙන් ‘ණුව’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. ‘ලතාවන් හා බැඳෙන්නේය’ යන අර්ථයෙන් ‘ආලුව’ (පඳුරු විශේෂයක්) වේ. ‘මලති ධාරේතීති’ (දරන්නේය යන අර්ථයෙන්) ‘මාලුව’ (කොළ වැලක්) වේ. ‘බිලති භින්දතීති’ (බිඳින්නේය යන අර්ථයෙන්) ‘බේලුව’ (බෙලි ගස) වේ.

๒๐๓. คาตฺวี โว.

203. ‘ගා’ ධාතුවෙන් ‘ඊව’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

กา คา-สทฺเทตีมสฺมา อีโว โหติ. คายนฺติ เอตายาติ คีวา=คโล.

‘කා’, ‘ගා’ (ශබ්ද කිරීමෙහි) ධාතූන්ගෙන් ‘ඊව’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. ‘ගායන්ති ඒතායාති’ (ඇයගෙන් ශබ්ද කරත් යන අර්ථයෙන්) ‘ගීවා’ (ගෙල) වේ.

๒๐๔. สุโต กฺวตฺวา.

204. ‘සු’ ධාතුවෙන් ‘ක්ව’ සහ ‘ත්වා’ ප්‍රත්‍යයන් වෙති.

สุ-สวเนตีมสฺมา กฺว กฺวา โหนฺติ. สุณาตีติ สุโว=กีโร. สุวา=สุโณ.

‘සු’ (ඇසීමෙහි) ධාතුවෙන් ‘ක්ව’, ‘ක්වා’ ප්‍රත්‍යයන් වෙති. ‘සුණාතීති’ (අසයි යන අර්ථයෙන්) ‘සුව’ (ගිරවා) ද, ‘සුවා’ (බල්ලා) ද වේ.

๒๐๕. วิทฺวา.

205. ‘විද්වා’ යන ශබ්දය (නිපාතනය වෙයි).

วิทติสฺมา กฺวา ปรรูปาภาโว อ นิปจฺจนฺเต. วิทติ ชานาตีติ วิทฺวา=วิทู.

‘විද’ (දැනීමෙහි) ධාතුවෙන් ‘ක්වා’ ප්‍රත්‍යය ද, පරරූප නොවීම ද, ‘අ’කාරය ද නිපාතනය කරනු ලැබේ. ‘විදති ජානාතීති’ (දනියි යන අර්ථයෙන්) ‘විද්වා’ (වියතා/පඬිවරයා) වේ.

๒๐๖. ถุโต เรโว.

206. ‘ථු’ ධාතුවෙන් ‘රේව’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ถุ-อภิตฺถเว, เอตสฺมา เรโว โหติ. ถวติ สิญฺจตีติ เถโว=ผุสิตํ.

‘ථු’ (ප්‍රශංසා කිරීමෙහි/වැගිරීමෙහි) ධාතුවෙන් ‘රේව’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. ‘ථවති siñcatīti’ (වගුරුවයි/ඉසියි යන අර්ථයෙන්) ‘ථේව’ (දිය බින්දුව) වේ.

๒๐๗. สมา ริโว.

207. ‘සම’ ධාතුවෙන් ‘රීව’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

สม-อุปสเม, เอตสฺมา ริโว โหติ. สเมติ อุปสเมตีติ สิโว=อุมาปติ, สิวา=สิคาโล, สิวํ=สนฺติ.

‘සම’ (සන්සිඳීමෙහි) ධාතුවෙන් ‘රීව’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. ‘සමේති උපසමේතීති’ (සන්සිඳුවයි යන අර්ථයෙන්) ‘සිව’ (ඊශ්වරයා/උමාපති) ද, ‘සිවා’ (හිවලී) ද, ‘සිවං’ (ශාන්තිය/නිවන) ද වේ.

๒๐๘. ฉทา รวิ.

208. ‘ඡද’ ධාතුවෙන් ‘රවි’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ฉท-สํวรเณ[Pg.286], เอตสฺมา รวิ โหติ. ฉาเทตีติ ฉวิ=ชุติ.

‘ඡද’ (වැසීමෙහි) ධාතුවෙන් ‘රවි’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. ‘ඡාදේතීති’ (වසා සිටියි යන අර්ථයෙන්) ‘ඡවි’ (ශරීරයේ කාන්තිය/සම) වේ.

๒๐๙. ปูร ติมา กิโส รสฺโส จ.

209. ‘පූර’ සහ ‘තිම’ ධාතූන්ගෙන් ‘කිස’ ප්‍රත්‍යය ද, (පූර්වයෙහි) රස්ව වීම ද වෙයි.

ปูร-ปูรเณ, ติม-เตมเน, เอเตหิ กิโส โหติ อูสฺส รสฺโส จ. ปูเรตีติ ปุริโส=ปุมา. (ปุเร อุจฺจฏฺฐาเน เสติ ปวตฺตตีติ วา ปุริโส=โสว.) เตเมตีติ ติมิสํ=ตโม.

‘පූර’ (පිරීමෙහි), ‘තිම’ (තෙමීමෙහි) යන මේ ධාතූන්ගෙන් ‘කිස’ ප්‍රත්‍යය ද, ‘ඌ’කාරය රස්ව වීම ද වෙයි. ‘පූරේතීති’ (පුරවයි යන අර්ථයෙන්) ‘පුරිස’ (පුරුෂයා) වේ. (නැතහොත් ‘පුරේ’ උසස් ස්ථානයෙහි ‘සේති’ පවතියි යන අර්ථයෙන් ද ‘පුරිස’ වේ.) ‘තේමේතීති’ (තෙමයි යන අර්ථයෙන්) ‘තිමිසං’ (අඳුර) වේ.

๒๑๐. กรา อีโส.

210. ‘කර’ ධාතුවෙන් ‘ඊස’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

กโรติสฺมา อีโส โหติ. กรียตีติ กรีสํ=คูถํ.

‘කර’ (කිරීමෙහි) ධාතුවෙන් ‘ඊස’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. ‘කරීයතීති’ (කරනු ලබන්නේ යන අර්ථයෙන්) ‘කරීසං’ (මළ/අසූචි) වේ.

๒๑๑. สิรีสาทโย.

211. ‘සිරීස’ ආදී ශබ්දයන් (නිපාතනය වෙති).

สิรีสอาทโย อีสนฺตา นิปจฺจนฺเต. สรติสฺส อสฺสิ, สปฺปทฏฺฐกาลาทีสุ สรียตีติ สิรีโส=รุกฺโข. ปูริสฺส รสฺสตฺตํ, ปูเรตีติ ปุรีสํ=คูถํ. ตลิสฺส ทีโฆ, ตลติ สตฺตานํ ปติฏฺฐานํ ภวตีติ ตาลีสํ=โอสธิวิเสโส, เอวมญฺเญปิ.

‘සිරීස’ ආදී ‘ඊස’ ප්‍රත්‍යය කෙළවර ඇති ශබ්දයන් නිපාතනය කරනු ලැබේ. ‘සර’ ධාතුවෙහි ‘අස්සි’ වීමෙන් ද, ‘සර්පයන් දෂ්ට කළ කාලයන්හි සිහි කරනු ලැබේ’ යන අර්ථයෙන් ‘සිරීස’ (මාර ගස) වේ. ‘පූර’ ධාතුවෙහි ස්වරය රස්ව වීමෙන්, ‘පූරේතීති’ (පුරවන්නේය යන අර්ථයෙන්) ‘පුරීසං’ (මළ/අසූචි) වේ. ‘තල’ ධාතුවෙහි ස්වරය දීර්ඝ වීමෙන්, ‘තලති’ සත්වයින්ට පිහිට වන්නේය යන අර්ථයෙන් ‘තාලීසං’ (ඖෂධ විශේෂයක්) වේ. මේ අයුරින් අන්‍ය ද වේ.

๒๑๒. กรา ริพฺพิโส.

212. ‘කර’ ධාතුවෙන් ‘රිබ්බිස’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

กโรติสฺมา ริพฺพิโส โหติ. กรียตีติ กิพฺพิสํ=ปาปํ.

‘කර’ (කිරීමෙහි) ධාතුවෙන් ‘රිබ්බිස’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. ‘කරීයතීති’ (කරනු ලබන්නේ යන අර්ථයෙන්) ‘කිබ්බිසං’ (පව) වේ.

๒๑๓. สสาส วส วิส หน วน มนาน กมา โส.

213. ‘සස’, ‘අස’, ‘වස’, ‘විස’, ‘හන’, ‘වන’, ‘මන’, ‘අන’, ‘කම’ යන ධාතූන්ගෙන් ‘ස’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

สส-คติ หึสา วิสฺสส ปาณเนสุ, อส-เขปเน, วส-นิวาเส, วิส-ปวิสเน, หน-หึ สายํ, วน สน-สมฺภตฺติยํ, มน-ญาเณ, อน-ปาณเน, กม-อิจฺฉายํ, เอเตหิ โส โหติ, สสนฺติ ชีวนฺติ สตฺตา เอเตนาติ สสฺสํ=กลมาทิ, อสติ ขิปตีติ อสฺโส=หโย[Pg.287]. วสนฺติ เอตฺถาติ วสฺสํ=สํวจฺฉโร. วิสตีติ เวสฺโส=ตติยวณฺโณ. หญฺญเตติ หํโส=สิตจฺฉโท. วโนติ ปตฺถรตีติ วํโส=สนฺตาโน, เวฬุ จ. มญฺญเตติ มํสํ=ปิสิตํ, อนติ ชีวติ เอเตนาติ อํโส=เอกาฏฺฐาโส, ภุชสิโร จ. กามียตีติ กํโส=ปริมาณํ.

‘සස’ (ගමනෙහි, හිංසාවෙහි, විශ්වාසයෙහි හා ප්‍රාණ රැකීමෙහි), ‘අස’ (හෙළීමෙහි), ‘වස’ (වාසයෙහි), ‘විස’ (ප්‍රවේශ වීමෙහි), ‘හන’ (හිංසාවෙහි), ‘වන’ හෝ ‘සන’ (භජනය කිරීමෙහි), ‘මන’ (දැනීමෙහි), ‘අන’ (ප්‍රාණ රැකීමෙහි), ‘කම’ (කැමැත්තෙහි) යන මේ ධාතූන්ගෙන් ‘ස’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. ‘සසන්ති ජීවන්ති සත්තා ඒතේනාති’ (සත්වයෝ මෙයින් ජීවත් වෙති යන අර්ථයෙන්) ‘සස්සං’ (ධාන්‍ය) ද; ‘අසති ඛිපතීති’ (වේගයෙන් යයි යන අර්ථයෙන්) ‘අස්සෝ’ (අශ්වයා) ද; ‘වසන්ති එත්ථාති’ (මෙහි වෙසෙති යන අර්ථයෙන්) ‘වස්සං’ (වර්ෂය) ද; ‘විසතීති’ (ඇතුළු වේ යන අර්ථයෙන්) ‘වෙස්සෝ’ (වෛශ්‍ය කුලය) ද; ‘හඤ්ඤතේති’ (නසනු ලැබේ/යයි යන අර්ථයෙන්) ‘හංසෝ’ (හංසයා) ද; ‘වනෝති පත්ථරතීති’ (පැතිරෙයි යන අර්ථයෙන්) ‘වංසෝ’ (පරම්පරාව හා උණ ගස) ද; ‘මඤ්ඤතේති’ (සිතනු ලැබේ යන අර්ථයෙන්) ‘මංසං’ (මස්) ද; ‘අනති ජීවති ඒතේනාති’ (මෙයින් ජීවත් වෙයි යන අර්ථයෙන්) ‘අංසෝ’ (උරහිස) ද; ‘කාමීයතීති’ (කැමති වනු ලැබේ යන අර්ථයෙන්) ‘කංසෝ’ (ලෝකඩ බඳුන/ප්‍රමාණය) ද වේ.

๒๑๔. อามิ ถุ กุ สีโต สก.

214. ‘ආ’ පූර්ව ‘මි’ ධාතුවෙන් ද, ‘ථු’, ‘කු’, ‘සී’ යන ධාතූන්ගෙන් ද ‘සක’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

อาปุพฺโพ มิ-ปกฺเขเป, ถุ-อภิตฺถเว กุ-สทฺเท, สี-สเย, เอเตหิ สก โหติ. อามียติ อนฺโต ปกฺขิปียตีติ อามิสํ=ภกฺขํ. ถวียตีติ ถุโส=วีหิตโจ. กวติ วาเตน นทตีติ กุโส=ติณวิเสโส. สยนฺติ เอตฺถ อูกาติ สีสํ=มุทฺธา, กาลติปุ จ.

‘ආ’ උපසර්ගය පූර්ව වූ ‘මි’ (ඇතුළත් කිරීමෙහි), ‘ථු’ (ප්‍රශංසා කිරීමෙහි), ‘කු’ (ශබ්ද කිරීමෙහි), ‘සී’ (නිදාගැනීමෙහි) යන මේ ධාතූන්ගෙන් ‘සක’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. ‘ආමීයති අන්තෝ පක්ඛිපීයතීති’ (ඇතුළත දමනු ලැබේ යන අර්ථයෙන්) ‘ආමිසං’ (භෝජනය) වේ. ‘ථවීයතීති’ (ප්‍රශංසා කරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන්) ‘ථුසෝ’ (දහයියා/වී පොත්ත) වේ. ‘කවති වාතේන නදතීති’ (සුළඟින් හඬ නඟයි යන අර්ථයෙන්) ‘කුසෝ’ (කුස තණ) වේ. ‘සයන්ති එත්ථ ඌකාති’ (මෙහි උකුණෝ වෙසෙති යන අර්ථයෙන්) ‘සීසං’ (හිස) ද, ඊයම් ද වේ.

๒๑๕. ผสฺสาทโย.

215. ‘ඵස්ස’ ආදී ශබ්දයන් නිපාතනය වෙති.

ผสฺสอาทโย สกอนฺตา นิปจฺจนฺเต. ผุส-สมฺผสฺเส, อุสฺสตฺถํ, ผุสตีติ ผสฺโส=กายวิญฺญาณวิสโย. ผุสฺโส=นกฺขตฺตํ. ปุส โปสเน, โปสียตีติ ปุสฺสํ=ผลวิเสโส. ภู-สตฺตายํ, ภูสฺส รสฺโส, อภวีติ ภุสํ=ตุจฺฉธญฺญํ, อํกิสฺส อุก, องฺเกติ อเนน อญฺเญติ องฺกุโส=คชปโตโท. ผาย-วุทฺธิยํ, ปปุพฺโพ, ยโลโป, ผายติ วุทฺธึ คจฺฉตีติ ปปฺผาสํ=เทหโกฏฺฐาสวิเสโส. กลิสฺมา สสฺส มาญ, กุลิสฺมา จ, กลียติ ปริมียตีติ กมฺมาโส=สพโล, กมฺมาสํ=ปาปํ. กุลติ ปตฺถรตีติ กุมฺมาโส=ภกฺขวิเสโส. มนิสฺส ชูก, มญฺญติ สธนตฺตํ เอตายาติ มญฺชูสา=กฏฺฐเปฬา. ปีสฺส ยูก, ปิเณตีติ ปียูสํ=อมตํ. กุล-สํวรเณ, อิก, กุลียติ สํวรียตีติ กุลิสํ=วชิรํ[Pg.288]. พล-สํวรเณ, อิก, ลสฺส ฬตฺตญฺจ, พลติ เอเตน มจฺเฉ คณฺหาตีติ พฬิโส=มจฺฉเวธนํ. มหิสฺส เอก, มหียตีติ มเหสี=กตาภิเสกา ปธานิตฺถี, เอวมญฺเญปิ.

‘ඵස්ස’ ආදී ‘සක’ ප්‍රත්‍යය කෙළවර ඇති ශබ්දයන් නිපාතනය කරනු ලැබේ. ‘ඵුස’ (ස්පර්ශයෙහි) ධාතුවෙන්, ‘උ’කාරය වීමෙන්, ‘ඵුසතීති’ (ස්පර්ශ කෙරේ යන අර්ථයෙන්) ‘ඵස්සෝ’ (ඵස්සය/ස්පර්ශය) වේ. ‘ඵුස්සෝ’ (ඵුස නැකත) වේ. ‘පුස’ (පෝෂණයෙහි) ධාතුවෙන්, ‘පෝසීයතීති’ (පෝෂණය කරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන්) ‘පුස්සං’ (පලතුරු විශේෂයක්) වේ. ‘භූ’ (පැවැත්මෙහි) ධාතුවෙන්, ‘භූ’ ධාතුවේ ස්වරය රස්ව වීමෙන්, ‘අභවීති’ ‘භුසං’ (පොතු ධාන්‍ය) වේ. ‘අංක’ ධාතුවෙන් ‘උක’ වීමෙන්, ‘අංකේති අනේන අඤ්ඤේති’ (මෙයින් ඇන කොටයි යන අර්ථයෙන්) ‘අංකුසෝ’ (හෙන්දුව) වේ. ‘ඵාය’ (වැඩීමෙහි) ධාතුවට ‘ප’ උපසර්ගය පූර්ව වීමෙන් හා ‘ය’කාරය ලොප් වීමෙන්, ‘ඵායති වුද්ධිං ගච්ඡතීති’ (වැඩීමට යයි යන අර්ථයෙන්) ‘පප්ඵාසං’ (පෙනහල්ල) වේ. ‘කල’ ධාතුවෙන් ‘ස’කාරයට ‘මාඤ’ වීමෙන් ද, ‘කුල’ ධාතුවෙන් ද, ‘කලීයති පරිමීයතීති’ (මනිනු ලැබේ යන අර්ථයෙන්) ‘කම්මාසෝ’ (කබර/ලප කැළැල් ඇති) ද, ‘කම්මාසං’ (පව) ද වේ. ‘කුලති පත්ථරතීති’ (පැතිරෙයි යන අර්ථයෙන්) ‘කුම්මාසෝ’ (කැවිලි විශේෂයක්) වේ. ‘මන’ ධාතුවෙන් ‘ජූක’ වීමෙන්, ‘මඤ්ඤති සධනත්තං ඒතායාති’ (ධනය සහිත බව මෙයින් සිතයි යන අර්ථයෙන්) ‘මඤ්ජූසා’ (පෙට්ටිය) වේ. ‘පී’ ධාතුවෙන් ‘යූක’ වීමෙන්, ‘පිණේතීති’ (පිනවයි යන අර්ථයෙන්) ‘පීයූසං’ (අමෘතය) වේ. ‘කුල’ (වැසීමෙහි) ධාතුවෙන් ‘ඉක’ වීමෙන්, ‘කුලීයති සංවරීයතීති’ (වසා රැකගනු ලැබේ යන අර්ථයෙන්) ‘කුලිසං’ (වජ්‍රායුධය) වේ. ‘බල’ (වැළැක්වීමෙහි) ධාතුවෙන් ‘ඉක’ වීමෙන් හා ‘ල’කාරයට ‘ළ’කාරය වීමෙන් ද, ‘බලති ඒතේන මච්ඡේ ගණ්හාතීති’ (මෙයින් මසුන් අල්ලයි යන අර්ථයෙන්) ‘බළිසෝ’ (බිලී කටුව) වේ. ‘මහ’ ධාතුවෙන් ‘එක’ වීමෙන්, ‘මහීයතීති’ (පිදුම් ලබයි යන අර්ථයෙන්) ‘මහේසී’ (අගමෙහෙසිය) වේ. මේ අයුරින් අන්‍ය ද වේ.

๒๑๖. สุโต ณิสก.

216. නිසැකවම අසන ලදී.

สุณาติสฺมา ณิสก โหติ. สุณาตีติ สุณิสา=ปุตฺตภริยา.

216. ‘සු’ (ඇසීමෙහි) ධාතුවෙන් ‘ණිසක’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. ‘සුණාතීති’ (ඇහුම්කන් දෙයි/අණ පිළිපදියි යන අර්ථයෙන්) ‘සුණිසා’ (ලේලි/පුත් භාර්යාව) වේ.

๒๑๗. เวตาต ยุ ปนาล กล จมา อโส.

‘වේත’, ‘අත’, ‘යු’, ‘පන’, ‘අල’, ‘කල’, ‘චම’ යන ධාතූන්ගෙන් ‘අස’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

เวต-สุตฺติโย ธาตุ, อต-สาตจฺจคมเน, ยุ-มิสฺสเน, ปนถุติยํ, อล-พนฺธเน, กล-สงฺขฺยาเน, จม-อทเน, เอเตหิ อโส โหติ. เวตติ ปวตฺตตีติ เวตโส=วานีโร. อตติ วาเตริโต นิจฺจํ เวธตฺตํ ยาตีติ อตโส=วนปฺปติวิเสโส วีมฺหิ อภสี=คจฺฉวิเสโส. ยวียติ มิสฺสียตีติ ยวโส=ปสุฆาโส. ปญฺญเต ถวียเตติ ปนโส=กณฺฑณีผโล. อลียติ พนฺธิยตีติ อลโส=มนฺทการี. กลียตีติ กลโส=กุมฺโภ. จมติ อทติ อเนนาติ จมโส=โหมภาชนํ.

217. ‘වේත’ (පැවැත්මෙහි) ධාතුව ද, ‘අත’ (නිරන්තර ගමනෙහි), ‘යු’ (මිශ්‍ර කිරීමෙහි), ‘පන’ (ප්‍රශංසාවෙහි), ‘අල’ (බැඳීමෙහි), ‘කල’ (ගණන් කිරීමෙහි), ‘චම’ (කෑමෙහි) යන මේ ධාතූන්ගෙන් ‘අස’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. ‘වේතති පවත්තතීති’ (පවතියි යන අර්ථයෙන්) ‘වේතසෝ’ (වේවැල්) වේ. ‘අතති වාතේරිතෝ නිච්චං වේධත්තං යාතීති’ (සුළඟින් සැලී නිරන්තරයෙන් කම්පනයට පත්වේ යන අර්ථයෙන්) ‘අතසෝ’ (අතසි ගස) ද, ‘වී’ ප්‍රත්‍යයේදී ‘අභසී’ (පඳුරු විශේෂයක්) ද වේ. ‘යවීයති මිස්සීයතීති’ (මිශ්‍ර කරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන්) ‘යවසෝ’ (ගව තණ) වේ. ‘පඤ්ඤතේ ථවීයතේතී’ (ප්‍රශංසා කරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන්) ‘පනසෝ’ (කොස් ගස) වේ. ‘අලීයති බන්ධියතීති’ (බැඳෙයි යන අර්ථයෙන්) ‘අලසෝ’ (අලසයා) වේ. ‘කලීයති’ (ගණන් කරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන්) ‘කලසෝ’ (කළය) වේ. ‘චමති අදති අනේනාති’ (මෙයින් අනුභව කරයි යන අර්ථයෙන්) ‘චමසෝ’ (හෝම බඳුන) වේ.

๒๑๘. วย ทิว กร กเรหฺยสณสกปาสกสา.

‘වය’, ‘දිව’, ‘කර’ යන ධාතූන්ගෙන් පිළිවෙළින් ‘අස’, ‘අණ’, ‘සක’, ‘පාස’, ‘කස’ යන ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

วยตฺยาทีหิ อสณอาทโย โหนฺติ ยถากฺกมํ. วยติ คจฺฉตีติ วายโส=กาโก. ทิพฺพนฺติ เอตฺถาติ ทิวโส=ทินํ. กรียตีติ กปฺปาโส=สุตฺตสมฺภโว. กิพฺพิสํ กโรตีติ กกฺกโส=ผรุโส.

‘වයති’ ආදී ධාතූන්ගෙන් පිළිවෙළින් ‘අස’, ‘අණ’ ආදී ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. ‘වයති’ (යයි) යන අර්ථයෙන් ‘වායසො’ (කපුටා) වේ. ‘දිබ්බන්ති එත්ථ’ (මෙහි ක්‍රීඩා කරති/බබළති) යන අර්ථයෙන් ‘දිවසො’ (දිනය) වේ. ‘කරීයති’ (කරනු ලැබේ) යන අර්ථයෙන් ‘කප්පාසො’ (කපු/නූල් උපදවන ද්‍රව්‍යය) වේ. ‘කිබ්බිසං කරොති’ (පව/හිංසාව කරයි) යන අර්ථයෙන් ‘කක්කසො’ (රළු/කර්කශ තැනැත්තා) වේ.

๒๑๙. สส มส ทํสาสา สุ.

219. ‘සස’, ‘මස’, ‘දංස’, ‘ආස’ යන ධාතූන්ගෙන් ‘සු’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

สสาทีหิ [Pg.289] สุ โหติ. สสติ ชีวตีติ สสฺสุ=ชยมฺปตีนํ มาตา. มสียตีติ มสฺสุ=ปุริสมุเข ปวทฺธโลมานิ. ‘‘โลโป’’ติ (๑.๓๙) นิคฺคหีตโลโป, ทํสียติ พนฺธมเนนาติ ทสฺสุ=โจโร. อสียติ ขิปียตีติ อสฺสุ=พปฺโป.

‘සස’ ආදී ධාතූන්ගෙන් ‘සු’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. ‘සසති’ (ජීවත් වෙයි) යන අර්ථයෙන් ‘සස්සු’ (අඹුසැමියන්ගේ මව/නැන්දණිය) වේ. ‘මසීයති’ (ඇදෙනු ලැබේ/පිරිමදිනු ලැබේ) යන අර්ථයෙන් ‘මස්සු’ (පුරුෂ මුහුණෙහි වැවෙන රැවුල) වේ. ‘ලොපො’ (1.39) සූත්‍රයෙන් නිග්ගහීත ලෝපය වේ; ‘දංසීයති’ (මොහු විසින් බැඳෙනු ලැබේ) යන අර්ථයෙන් ‘දස්සු’ (සොරා) වේ. ‘අසීයති’ (හෙළනු ලැබේ) යන අර්ථයෙන් ‘අස්සු’ (කඳුළු) වේ.

๒๒๐. วิทา ทสุก.

220. ‘විද’ ධාතුවෙන් ‘දසුක’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

วิทิสฺมา ทสุก โหติ. วิทติ ชานาตีติ วิทฺทสุ=วิทฺวา.

‘විද’ ධාතුවෙන් ‘දසුක’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. ‘විදති’ (දනියි) යන අර්ථයෙන් ‘විද්දසු’ (වියතා/පඬිවරයා) වේ.

๒๒๑. สสา รีโห.

221. ‘සස’ ධාතුවෙන් ‘රීහො’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

สสติสฺมา รีโห โหติ. สสติ หึสตีติ สีโห=เกสรี.

‘සස’ ධාතුවෙන් ‘රීහො’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. ‘සසති’ (හිංසා කරයි) යන අර්ථයෙන් ‘සීහො’ (සිංහයා) වේ.

๒๒๒. ชีวามา โห วมา จ.

222. ‘ජීව’, ‘අම’ යන ධාතූන්ගෙන් ‘හො’ ප්‍රත්‍යය ද, පිළිවෙළින් ‘ව’, ‘ම’ යන්නන්ගේ අන්ත වර්ණ ආදේශය ද වෙයි.

ชีว-ปาณธารเณ, อม-คมเน, เอเตหี โห โหติ, วมา จานฺตาเทสา ยถากฺกมํ, อาเทสวิธานํ ปน ปรรูปพาธนตฺถํ. ‘‘พฺยญฺชเน ทีฆรสฺสา’’ติ (๑.๓๙) รสฺสตฺตํ, ชีวนฺติ เอตายาติ ชิวฺหา=รสนา. อมติ ปวตฺตตีติ อมฺหํ=อสฺมา. ปปุพฺเพ อมติ ปวตฺตตีติ ปมฺหํ=ปขุมํ.

ප්‍රාණධාරණයෙහි වැටෙන ‘ජීව’ ධාතුවෙන් ද, ගමනයෙහි වැටෙන ‘අම’ ධාතුවෙන් ද ‘හො’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. පිළිවෙළින් (ධාතූන්ගේ අග පවතින) ‘ව’ සහ ‘ම’ යන්නන්ට ආදේශ වෙයි. ආදේශ විධානය කරන්නේ පරරූපය වැළැක්වීම සඳහාය. ‘බ්‍යඤ්ජනෙ දීඝරස්සා’ (1.39) සූත්‍රයෙන් ලුහු (රස්ස) වීම සිදුවේ. ‘ජීවන්ති එතාය’ (ඇයගෙන් රස විඳිති) යන අර්ථයෙන් ‘ජිව්හා’ (දිව) වේ. ‘අමති’ (පවතියි) යන අර්ථයෙන් ‘අම්හං’ (ගල) වේ. ‘ප’ උපසර්ගය පෙරටුව ‘අමති’ (පවතියි) යන අර්ථයෙන් ‘පම්හං’ (ඇසිපිය ලොම්) වේ.

๒๒๓. ตณฺหาทโย.

223. ‘තණ්හා’ ආදී ශබ්දෝ නිපාත වශයෙන් සිද්ධ වෙති.

ตณฺหอาทโย หนฺตา นิปจฺจนฺเต. ตส-ปิปาสายํ, สสฺส ณตฺตํ, เอวมุปริ จ, ตสติ ปาตุมิจฺฉติ เอตายาติ ตณฺหา=โล โภ. กส-วิเลขเน, กสตีติ กณฺโห=กาโฬ. ชุต-ทิตฺติยํ, ตสฺส ณตฺตํ, โอตฺตาภาโว จ, โชเตตีติ ชุณฺหา=จนฺท- ปภา[Pg.290]. มีลิสฺส โฬ, นิมีลนฺตฺยเนน อกฺขีนีติ มีฬฺหํ-คูถํ. คาหิสฺส โฬ, คยฺหตีติ คาฬฺหํ, ทหิสฺส โฬ, ทหตีติ ทฬฺหํ, พหิสฺส โฬ, ทีโฆ จ, พหติ วุทฺธึ วจฺฉตีติ พาฬฺหํ, เอเต ตโย ทฬฺหตฺถา. คมิสฺส อสฺสิ, คจฺฉตีติ คิมฺโห-นิทาโฆ. ปฏกลานํ อก จ, ปฏติ ยาตีติ ปฏโห=เภริวิเสโส. กลียติ ปริมียติ อเนน สูรภาโวติ กลโห=วิวาโท. กฏวรานํ อาก, กฏนฺติ เอตฺถ โอสธาทึ มทฺทนฺตีติ กฏาโห=ภาชนวิเสโส. วรียตีติ วราโห=สูกโร. ลุนาติสฺส โอ, ลุนาติ เอเตนาติ โลหํ=อยาทิ. เอวมญฺเญปิ.

‘තණ්හා’ ආදී ශබ්දෝ අන්ත වර්ණ ලෝප වී නිපාත වශයෙන් සිද්ධ වෙති. පිපාසාව අර්ථයෙහි වූ ‘තස’ ධාතුවෙන්, ‘ස’ කාරයට ‘ණ’ කාරය වීමෙන් ද, මින් මතු ද එසේම වේ; ‘තසති’ (පැන් බීමට ඉච්ඡා කරයි ඇයගෙන්) යන අර්ථයෙන් ‘තණ්හා’ (ලෝභය) වේ. ලේඛනයෙහි (සීරීමෙහි) වූ ‘කස’ ධාතුවෙන්, ‘කසති’ (සූරයි) යන අර්ථයෙන් ‘කණ්හො’ (කළු පැහැය) වේ. දීප්තියෙහි වූ ‘ජුත’ ධාතුවෙන්, ‘ත’ කාරයට ‘ණ’ කාරය ද, ‘ඔ’ කාරය නොවීම ද සිදුවේ; ‘ජොතෙති’ (බබළවයි) යන අර්ථයෙන් ‘ජුණ්හා’ (සඳ එළිය) වේ. ‘මීලිස්’ ධාතුවේ අගට ‘ළ’ කාරය වෙයි; ‘නිමීලන්ති අනෙන අක්ඛීනි’ (මොහු විසින් ඇස් වැසෙයි) යන අර්ථයෙන් ‘මීළ්හං’ (අසූචි) වේ. ‘ගාහි’ ධාතුවට ‘ළ’ කාරය වෙයි; ‘ගය්හති’ (ගනු ලැබෙයි) යන අර්ථයෙන් ‘ගාළ්හං’ (දැඩි/තද) වේ. ‘දහ’ ධාතුවට ‘ළ’ කාරය වෙයි; ‘දහති’ (දරයි) යන අර්ථයෙන් ‘දළ්හං’ (ස්ථිර/දැඩි) වේ. ‘බහ’ ධාතුවට ‘ළ’ කාරය ද දීර්ඝ වීම ද වෙයි; ‘බහති’ (වැඩීමට යයි) යන අර්ථයෙන් ‘බාළ්හං’ (බෙහෙවින්/දැඩි සේ) වේ. මේ තිදෙනම ‘දළ්හ’ (දැඩි) යන අර්ථයෙහි වෙති. ‘ගමි’ ධාතුවෙන් ‘අස්සි’ ප්‍රත්‍යය වෙයි; ‘ගච්ඡති’ (යයි) යන අර්ථයෙන් ‘ගිම්හො’ (ගිම්හාන කාලය) වේ. ‘පට’, ‘කල’ යන ධාතූන්ගෙන් ‘අක’ ප්‍රත්‍යය ද වෙයි; ‘පටති’ (යයි) යන අර්ථයෙන් ‘පටහො’ (භේරි විශේෂය/තප්පු බෙරය) වේ. ‘කලීයති’ (පිරිසිඳිනු ලැබේ මෙයින් ශූරභාවය) යන අර්ථයෙන් ‘kalaho’ (විවාදය) වේ. ‘කට’, ‘වර’ යන ධාතූන්ගෙන් ‘ආක’ ප්‍රත්‍යය වෙයි; ‘කටන්ති එත්ථ’ (මෙහි ඖෂධ ආදිය තළති) යන අර්ථයෙන් ‘කටාහො’ (තාච්චිය/භාජන විශේෂය) වේ. ‘වරීයති’ (තෝරාගනු ලැබේ) යන අර්ථයෙන් ‘වරාහො’ (ඌරා) වේ. ‘ලුනාති’ ධාතුවේ ස්වරයට ‘ඔ’ කාරය වෙයි; ‘ලුනාති එතෙන’ (මොහු විසින් කපනු ලැබෙයි) යන අර්ථයෙන් ‘ලොහං’ (යකඩ ආදිය) වේ. මෙසේ අනෙක් ශබ්ද ද දත යුතුය.

๒๒๔. ปณุสฺสหา หิหี โณฬง จ.

224. ‘පණ’ ධාතුවෙන් සහ ‘උ’ උපසර්ගය පූර්ව කොට ඇති ‘සහ’ ධාතුවෙන් පිළිවෙළින් ‘හි’, ‘හී’ ප්‍රත්‍යයෝ ද, ‘ණ’, ‘ළ’ ආදේශ ද වෙති.

ปณา อุปุพฺพสหา จ หิหี โหนฺติ ยถากฺกมํ, ณโอฬง จานฺตาเทสา, อาเทสวิธานสามตฺถิยา ปรรูปาภาโว, ปณียติ โวหรียตีติ ปณฺหิ=ปาทสฺส ปจฺฉาภาโค. อุสฺสหตีติ อุสฺสาฬฺหี-วีริยํ.

‘පණ’ ධාතුවෙන් සහ ‘උ’ උපසර්ගය පූර්ව වූ ‘සහ’ ධාතුවෙන් පිළිවෙළින් ‘හි’, ‘හී’ ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. අග වර්ණවලට ‘ණ’, ‘ළ’ ආදේශ ද වෙයි. ආදේශ විධානයේ ශක්තියෙන් පරරූපය සිදු නොවේ. ‘පණීයති’ (ව්‍යවහාර කරනු ලැබේ) යන අර්ථයෙන් ‘පණ්හි’ (පතුලේ පසුපස කොටස/ගලුගුටය) වේ. ‘උස්සහති’ (උත්සාහ කරයි) යන අර්ථයෙන් ‘උස්සාළ්හී’ (වීර්යය) වේ.

๒๒๕. ขี มิ ปี จุ มา วากาหิ โฬ อุสฺส วา ทีโฆ จ.

225. ‘ඛී’, ‘මි’, ‘පී’, ‘චු’, ‘මා’, ‘වා’, ‘කා’ යන ධාතූන්ගෙන් ‘ළො’ ප්‍රත්‍යය වෙයි, ‘උ’ කාරයට විකල්පයෙන් දීර්ඝ වීම ද වෙයි.

ขี-ขเย, มิ-ปกฺเขเป, ปี-ตปฺปเน, จุ-จวเน, มา-มาเน, วี วา-คมเน, กา คา-สทฺเท, เอเตหิ โฬ โหติ, อุการสฺส วา ทีโฆ จ. ขียตีติ เขโล=ลาลา. มียติ ปกฺขิปียตีติ เมฬา=มสิ. ปิเณตีติ เปฬา=ภาชนวิเสโส. จวตีติ จูฬา=สิขา. โจโฬ=ปิโลติโก. มียติ ปริมียตีติ มาโฬ=เอกกูฏสงฺคหิโต อเนกโกณวนฺโต ปฏิสฺสยวิเสโส. วาติ คจฺฉตีติ วาโฬ=จณฺฑมิโค. กายติ ผรุสํ วทตีติ กาโฬ=กณฺโห, วีมฺหิ กาฬี=กณฺหา.

ක්ෂය වීමෙහි වූ ‘ඛී’ ධාතුවෙන් ද, ප්‍රක්ෂේපයෙහි වූ ‘මි’ ධාතුවෙන් ද, සතුටු කිරීමෙහි වූ ‘පී’ ධාතුවෙන් ද, ච්‍යුත වීමෙහි වූ ‘චු’ ධාතුවෙන් ද, මැනීමෙහි වූ ‘මා’ ධාතුවෙන් ද, ගමනයෙහි වූ ‘වී/වා’ ධාතුවෙන් ද, ශබ්දයෙහි වූ ‘කා/ගා’ ධාතුවෙන් ද යන මින් ‘ළො’ ප්‍රත්‍යය වෙයි, ‘උ’ කාරයාගේ විකල්පයෙන් දීර්ඝ වීම ද වෙයි. ‘ඛීයති’ (ක්ෂය වෙයි/වැගිරෙයි) යන අර්ථයෙන් ‘ඛෙලො’ (කෙළ) වේ. ‘මීයති’ (බහාලනු ලැබේ) යන අර්ථයෙන් ‘මෙළා’ (තීන්ත/මසි) වේ. ‘පිණෙති’ (සතුටු කරයි) යන අර්ථයෙන් ‘පෙළා’ (පෙට්ටිය/භාජන විශේෂය) වේ. ‘චවති’ (ච්‍යුත වෙයි/ඉහළට යයි) යන අර්ථයෙන් ‘චූළා’ (සිළු/කොණ්ඩය) වේ. ‘චොළො’ (රෙදි කඩ) වේ. ‘මීයති’ (මනිනු ලැබේ) යන අර්ථයෙන් ‘මාළො’ (එක් කූටයකින් යුතු, බොහෝ කොන් ඇති මණ්ඩප විශේෂය) වේ. ‘වාති’ (යයි) යන අර්ථයෙන් ‘වාළො’ (නපුරු මෘගයා) වේ. ‘කායති’ (රළු බස් කියයි) යන අර්ථයෙන් ‘කාළො’ (කළු තැනැත්තා) වේ, ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි ‘කාළී’ (කළු තැනැත්තිය) වේ.

๒๒๖. คุโต ฬก จ.

226. ‘ගු’ ධාතුවෙන් ‘ළක’ ප්‍රත්‍යය ද, ‘ළ’ ප්‍රත්‍යය ද වෙති.

คุ-สทฺเทตีมสฺมา [Pg.291] ฬก โหติ โฬ จ. ควติ ปวตฺตติ เอเตนาติ คุโฬ=อุจฺฉุวิกาโร. โคโฬ=ลกุณฺฑโก.

ශබ්ද කිරීමෙහි වූ ‘ගු’ ධාතුවෙන් ‘ළක’ ප්‍රත්‍යය සහ ‘ළ’ ප්‍රත්‍යය ද වෙයි. ‘ගවති’ (මොහු විසින් පවතියි) යන අර්ථයෙන් ‘ගුළො’ (උක් හකුරු) වේ. ‘ගොළො’ (මිටි මිනිසා) වේ.

๒๒๗. ปงฺคุฬาทโย.

227. ‘පංගුළ’ ආදී ශබ්දෝ ‘ළක’ ප්‍රත්‍යය අන්තරව නිපාත වශයෙන් සිද්ධ වෙති.

ปงฺคุฬอาทโย ฬก อนฺตา นิปจฺจนฺเต. ขญฺช-คติเวกลฺเล, ปงฺคุอาเทโส, อขญฺชิ คติเวกลฺลมาปชฺชีติ ปงฺคโฬ=ปีฐสปฺปี. กโรติสฺมา ฬสฺส ขญ, กิพฺพิสํ กโรตีติ กกฺขโฬ=กุรูโร. กุกติสฺส กุก, กุกฺยติ ปาปการีหิ อาทียตีติ กุกฺกุฬํ=สงฺกุ สํกิณฺโณ โสพฺโภ. กุกฺกุโฬ=ถุสคฺคี. มํกิสฺส อุก, พินฺทุ โลโป จ, มํเกติ วนํ มณฺเฑตีติ มกุโฬ=อวิกสิตกุสุมํ.

‘පංගුළ’ ආදී ශබ්දෝ ‘ළක’ ප්‍රත්‍යය අන්ත කොට නිපාත වශයෙන් සිද්ධ වෙති. ගමනෙහි විකලත්වය වූ ‘ඛඤ්ජ’ ධාතුවෙන්, ‘පංගු’ ආදේශය වීමෙන් ද; ‘අඛඤ්ජි’ (ගමනෙහි විකලත්වයට පැමිණියේය) යන අර්ථයෙන් ‘පංගුලො’ (කොර තැනැත්තා) වේ. ‘කර’ ධාතුවෙන් ‘ළ’ කාරයට ‘ඛ’ කාරය වීමෙන් ද; ‘කිබ්බිසං කරොති’ (පව/හිංසාව කරයි) යන අර්ථයෙන් ‘කක්ඛළො’ (කෲර තැනැත්තා) වේ. ‘කුකති’ ධාතුවෙන් ‘කුක’ ද; ‘කුක්‍යති’ (පවිටු මිනිසුන් විසින් ගන්නු ලැබේ) යන අර්ථයෙන් ‘කුක්කුළං’ (කටු පිරුණු වළ) වේ. ‘කුක්කුළො’ (දහයියා ගින්න) වේ. ‘මංකි’ ධාතුවෙන් ‘උක’ ප්‍රත්‍යය ද, බිංදු (නිග්ගහීත) ලෝපය ද වෙයි; ‘මංකෙති’ (වනය සරසයි) යන අර්ථයෙන් ‘මකුළො’ (නොපිපි මල් පොහොට්ටුව) වේ.

๒๒๘. ปาโต ฬิ.

228. ‘පා’ ධාතුවෙන් ‘ළි’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

ปาติสฺมา ฬิ โหติ. อตฺถํ ปาติ รกฺขตีติ ปาฬิ=ตนฺติ.

‘පා’ ධාතුවෙන් ‘ළි’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. ‘අත්ථං පාති’ (අර්ථය රකියි) යන අර්ථයෙන් ‘පාළි’ (පෙළ දහම) වේ.

๒๒๙. วีโต ฬุ.

229. ‘වී’ ධාතුවෙන් ‘ළු’ ප්‍රත්‍යය වෙයි.

วีติสฺมา ฬุ โหติ. เวติ ปวตฺตตีติ เวฬุ=เวณุ.

‘වී’ ධාතුවෙන් ‘ළු’ ප්‍රත්‍යය වෙයි. ‘වෙති’ (පවතියි) යන අර්ථයෙන් ‘veḷu’ (උණ ගස) වේ.

(อิติ อวคฺคปจฺจยวิธานํ).

(මෙසේ අවර්ග ප්‍රත්‍යය විධානය නිමියේය).

อิติ โมคฺคลฺลาเน พฺยากรเณ วุตฺติยํ

මොග්ගල්ලාන ව්‍යාකරණයෙහි වෘත්තියෙහි,

ณฺวาทิกณฺโฑ สตฺตโม.

සත්වන ණ්වාදි කාණ්ඩය නිමියේය.

สุตฺตํ ธาตุ คโณ ณฺวาทิ, นามลิงฺคานุสาสนํ;

ยสฺส ติฏฺฐติ ชีวฺหคฺเค, ส พฺยากรณเกสรี.

සූත්‍රය ද, ධාතුව ද, ගණය ද, ණ්වාදිය ද, නාමලිංගානුශාසනය ද යන මොහු යමෙකුගේ දිව අග පවතී ද, හෙතෙම ව්‍යාකරණ ක්ෂේත්‍රයෙහි සිංහයෙකු බඳු වේ.

สมตฺตา จายํ โมคฺคลฺลานวุตฺติ

මේ මොග්ගල්ලාන වෘත්තිය සම්පූර්ණ විය.

สตฺตหิ ภาณวาเรหิ.

භාණවාර සතකින් යුක්තව (නිමවන ලදී).

๑.

1.

ยสฺส [Pg.292] รญฺโญ ปภาเวน, ภาวิตตฺตยมากุลํ;

อนากุลํ ทุลทฺธีหิ, ปาปภิกฺขูหิ สพฺพโส.

යම් රජ කෙනෙකුගේ ප්‍රභාවයෙන්, ලාමක දෘෂ්ටි ඇති පාපී භික්ෂූන් විසින් සෑම අතින්ම අවුල් කරන ලද, බහුලව පැතිර තිබූ ශාසන ව්‍යාකූලත්වය පහ කොට අනන්‍ය සාධාරණ ලෙස නිරවුල් කරන ලද්දේ ද,

๒.

2.

ลงฺกาย มุนิราชสฺส, สาสนํ สาธุ สณฺฐิกํ;

ปุณฺณจนฺทสมาโยคา, วาริธีว วิวทฺธเต.

ලක්දිව මුනිරාජයන් වහන්සේගේ ශාසනය මැනවින් පිහිටුවනු ලැබ, පුර පසළොස්වක සඳුගේ සංයෝගයෙන් මුහුද මෙන් දිනෙන් දින වැඩෙන්නේ ද,

๓.

3.

ปรกฺกมภุเช ตสฺมึ, สทฺธาพุทฺธิคุโณทิเต;

มนุวํสทฺธชากาเร, ลงฺกาทีปํ ปสาสติ.

ශ්‍රද්ධා බුද්ධි ගුණයෙන් ඉතිරී ගිය, මනු වංශයේ ධජයක් බඳු වූ ඒ මහා පරාක්‍රමබාහු රජු ලක්දිව පාලනය කරන කල්හි,

๔.

4.

โมคฺคลฺลาเนน เถเรน, ธีมตา สุจิวุตฺตินา;

รจิตํ ยํ สุวิญฺเญยฺย-มสนฺทิทฺธ’มนากุลํ.

පිරිසිදු පැවැත්මෙන් යුතු, මහා ප්‍රාඥ වූ මොග්ගල්ලාන මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් පහසුවෙන් වටහා ගත හැකි වූ ද, සැක රහිත වූ ද, නිරවුල් වූ ද යම් ව්‍යාකරණයක් කරනු ලැබුවේ ද,

๕.

5.

อเสสวิสยพฺยาปิ, ชินพฺยปฺปถ นิสฺสยํ;

สทฺธสตฺถ’มนายาส-สาธิยํ พุทฺธิวทฺธนํ.

සකල විෂයන් පුරා පැතිරුණු, ජින වචනය (බුද්ධ දේශනය) ඇසුරු කළා වූ, පහසුවෙන් සාක්ෂාත් කළ හැකි වූ, බුද්ධිය වඩන්නා වූ ඒ ශබ්ද ශාස්ත්‍රය (ව්‍යාකරණය),

๖.

6.

ตสฺส วุตฺติ สมาเสน, วิปุลตฺถปกาสนี;

รจิตา ปุน เตเนว, สาสนุชฺโชตการินาติ.

එහි විපුල අර්ථ ප්‍රකාශ කරන්නා වූ සංක්ෂිප්ත වෘත්තිය ද, ශාසනය බැබළවීම පිණිස ඒ (මොග්ගල්ලාන) ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින්ම නැවත කරනු ලැබුවේය.

โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ นิฏฺฐิตํ.

මොග්ගල්ලාන ව්‍යාකරණය නිමවා දක්වන ලදී.